[PDF]
Mektubat
Bediüzzaman Said Nursî

Risale-i Nur Külliyat ı’ndan
Mektubat
Bediüzzaman
Said Nursî
İstanbul - 2007
MEKTUBAT
Copyright © Şahdamar Yay ınlar ı, 2007
Bu eserin tüm yay ın haklar ı Işık Ltd. Şti.’ne aittir.
Eserde yer alan metin ve resimlerin, I şık Ltd. Şti.’nin önceden
yaz ılı izni olmaks ızın, elektronik, mekanik, fotokopi yâ da herhangi bir kay ıt
sistemi ile ço ğaltılmas ı, yay ımlanmas ı ve depolanmas ı yasakt ır.
ISBN
978-975-9090-86-9
Yay ın Numaras ı
76
Bas ım Yeri ve Y ılı
Çağlayan Matbaas ı
Sarn ıç Yolu Üzeri No:7 Gaziemir / İZMİR
Tel: (0232) 252 20 96
Ekim  2007
Genel Dağıtım
Gökkuşağı Pazarlama ve Da ğıtım
Merkez Mah. So ğuksu Cad. No: 31
Tek-Er İş Merkezi Mahmutbey/ İSTANBUL
Tel: (0212) 410 50 00   Faks: (0212) 444 85 96
Şahdamar Yay ınlar ı
Emniyet Mahallesi Huzur Sokak No: 5
34676  Üsküdar/ İSTANBUL
Tel: (0216) 318 42 88    Faks: (0216) 318 52 20
www.sahdamaryayinlari.com
İçindekiler
Birinci Mektup  .............................................................................................................................. ...................... 1
Birinci Suâl  .............................................................................................................................. ................. 1
İkinci Suâl  .............................................................................................................................. .................... 3
Üçüncü Suâl  .............................................................................................................................. ............. 5
Dördüncü Suâl  .............................................................................................................................. .......7
İkinci Mektup  .............................................................................................................................. ...................... 10
Sâlisen  .............................................................................................................................. ......................... 10
Üçüncü Mektup  .............................................................................................................................. ............... 12
Hâmisen  .............................................................................................................................. ..................... 12
Dördüncü Mektup  .............................................................................................................................. .......16
Birincisi  .............................................................................................................................. ....................... 16
İkincisi  .............................................................................................................................. .......................... 17
Beşinci Mektup  .............................................................................................................................. ................ 19
Alt ınc ı Mektup  .............................................................................................................................. .................... 21
Yedinci Mektup  .............................................................................................................................. ................. 25
Sekizinci Mektup  .............................................................................................................................. ............28
Dokuzuncu Mektup  .............................................................................................................................. ...30
Sâniyen  .............................................................................................................................. ....................... 30
Sâlisen  .............................................................................................................................. ......................... 31
Râbian  .............................................................................................................................. .......................... 32
Onuncu Mektup  .............................................................................................................................. .............35
Birincisi  .............................................................................................................................. ....................... 35
İkinci Suâl  .............................................................................................................................. ................. 37
f  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
On Birinci Mektup  .............................................................................................................................. .......38
Birinci Mebhas  .............................................................................................................................. .....38
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ..........39
Üçüncü Mesele  .............................................................................................................................. ....39
Dördüncü Mesele  ............................................................................................................................ 40
On İkinci Mektup  .............................................................................................................................. ..........40
Birinci Suâliniz  .............................................................................................................................. .....41
İkinci Suâliniz  .............................................................................................................................. ........42
Üçüncü Suâliniz  ............................................................................................................................... .44
On Üçüncü Mektup ............................................................................................................................... ..46
Birinci Suâliniz  .............................................................................................................................. .....46
İkinci Suâliniz  .............................................................................................................................. ........47
Üçüncü Suâliniz  ............................................................................................................................... .48
On Dördüncü Mektup  ......................................................................................................................... 50
On Beşinci Mektup  .............................................................................................................................. ....51
Senin Birinci Suâlin ki  ................................................................................................................ 51
İkinci Suâlinizin Meâli  .................................................................................................................. 54
Üçüncü Suâliniz  ............................................................................................................................... .56
Dördüncü Suâlinizin Meâli  ..................................................................................................... 57
Beşinci Suâlinizin Meâli  ............................................................................................................ 60
Alt ınc ı Suâlinizin Meâli  ............................................................................................................... 61
On Alt ınc ı Mektup ............................................................................................................................... .......63
Birinci Nokta  .............................................................................................................................. ..........63
İkinci Nokta ............................................................................................................................... ............64
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. ......66
Dördüncü Nokta  .............................................................................................................................. 68
Birincisi  .............................................................................................................................. ................ 68
İkinci Vehimli Suâl  .................................................................................................................. 70
Üçüncü Vehimli Suâl  ............................................................................................................ 71
Dördüncü Şüpheli Suâl  ..................................................................................................... 72
Beşinci Nokta  .............................................................................................................................. .......72
Birincisi  .............................................................................................................................. ................ 72
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ...73
Üçüncü Mesele  ........................................................................................................................... 74
Dördüncü Mesele  ..................................................................................................................... 74
Beşinci Mesele  ............................................................................................................................ 74
On Alt ınc ı Mektub’un Zeyli  .................................................................................................... 76
On Yedinci Mektup (Çocuk Tâziyenâmesi)  ...................................................................... 81
Birinci Nokta  .............................................................................................................................. ..........81
İkinci Nokta ............................................................................................................................... ............82
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. ......83
Dördüncü Nokta  .............................................................................................................................. 83
Beşinci Nokta  .............................................................................................................................. .......84
On Sekizinci Mektup .............................................................................................................................. 83
Birinci Mesele-i Mühimme  ..................................................................................................... 85
İkinci Mesele-i Mühimme  ........................................................................................................ 87
Üçüncü Mesele  .............................................................................................................................. ....90
On Dokuzuncu Mektup (Mu’cizât- ı Ahmediye)  .......................................................... 93
Birinci Nükteli İşaret  ..................................................................................................................... 95
İkinci Nükteli İşaret  ....................................................................................................................... 96
Üçüncü Nükteli İşaret  ................................................................................................................. 97
Dördüncü Nükteli İşaret  ........................................................................................................... 99
Birinci Esas  .............................................................................................................................. ......99
İkinci Esas  .............................................................................................................................. .....100
Üçüncü Esas  ............................................................................................................................. 101
Dördüncü Esas  ...................................................................................................................... 103
Beşinci Esas  .............................................................................................................................. 103
Alt ınc ı Esas  .............................................................................................................................. ...104
Beşinci Nükteli İşaret  .............................................................................................................. 106
Alt ınc ı Nükteli İşaret  ................................................................................................................. 114İÇİNDEKİLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------    g
h  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Yedinci Nükteli İşaret  ............................................................................................................... 123
Sekizinci İşaret  .............................................................................................................................. .132
Dokuzuncu İşaret  ........................................................................................................................ 138
Onuncu İşaret  .............................................................................................................................. ..143
On Birinci İşaret  ........................................................................................................................... 147
On İkinci İşaret  .............................................................................................................................. 151
On Üçüncü İşaret  ....................................................................................................................... 153
Bu Parça Alt ın ve Elmas ile Yaz ılsa Liyakati Var  ........................................... 157
On Dördüncü İşaret  ................................................................................................................. 161
On Beşinci İşaret  ......................................................................................................................... 171
Birinci Şubesi  ........................................................................................................................... 171
İkinci Şube  .............................................................................................................................. ....175
Üçüncü Şube  ........................................................................................................................... 179
On Alt ınc ı İşaret  ........................................................................................................................... 183
Birinci K ısım .............................................................................................................................. 183
İkinci K ısım............................................................................................................................... ..195
Üçüncü K ısım .......................................................................................................................... 200
On Yedinci İşaret  ......................................................................................................................... 204
On Sekizinci İşaret  ..................................................................................................................... 206
Birinci Nükte  ............................................................................................................................. 206
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. ..210
Üçüncü Nükte  ......................................................................................................................... 214
On Dokuzuncu Nükteli İşaret  ......................................................................................... 217
Bir İkram- ı İlâhî ve Bir Eser-i İnâyet-i Rabbâniye  ......................................... 222
Mucizât- ı Ahmediye’nin Birinci Zeyli  ...................................................................... 223
Birinci Re şhas ı .............................................................................................................................. .223
İkinci Reşha .............................................................................................................................. ........224
Üçüncü Re şha .............................................................................................................................. ..224
Dördüncü Re şha .......................................................................................................................... 224
Beşinci Reşha .............................................................................................................................. ...225
Alt ınc ı Reşha .............................................................................................................................. ......225
İÇİNDEKİLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------    i
Yedinci Re şha .............................................................................................................................. ....226
Sekizinci Re şha ............................................................................................................................. 226
Dokuzuncu Re şha ...................................................................................................................... 226
Onuncu Re şha .............................................................................................................................. .227
On Birinci Re şha ......................................................................................................................... 227
On İkinci Reşha ............................................................................................................................ 228
On Üçüncü Re şha ...................................................................................................................... 229
On Dördüncü Re şha ............................................................................................................... 231
Şakk- ı Kamer Mu’cizesine Dairdir (On Dokuzuncu ve
      Otuz Birinci Söz’lerin Zeyli)  .......................................................................................................... 235
Birinci Nokta  .............................................................................................................................. ......235
İkinci Nokta ............................................................................................................................... ........236
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. ..236
Dördüncü Nokta  .......................................................................................................................... 237
Beşinci Nokta  .............................................................................................................................. ...237
Mu’cizât- ı Ahmediye (s.a.v) Zeyli’nin Bir Parças ıdır ................................... 240
Âyetü’l-Kübrâ Risalesi’nin Risalet-i Ahmediye’den
Bahseden On Alt ınc ı Mertebesi  .......................................................................................... 245
Yirminci Mektup  .............................................................................................................................. .........253
Mukaddime  .............................................................................................................................. .........253
Birinci Makam  .............................................................................................................................. .....254
Birinci Kelime  .............................................................................................................................. ...254
İkinci Kelime  .............................................................................................................................. ......254
Üçüncü Kelime  ............................................................................................................................. 255
Dördüncü Kelime  ....................................................................................................................... 255
Beşinci Kelime  .............................................................................................................................. .256
Alt ınc ı Kelime  .............................................................................................................................. ....257
Yedinci Kelime  .............................................................................................................................. .257
Sekizinci Kelime  ........................................................................................................................... 257
Dokuzuncu Kelime  .................................................................................................................... 258
Onuncu Kelime  ............................................................................................................................ 259
On Birinci Kelime  ....................................................................................................................... 259
İkinci Makam  .............................................................................................................................. ........261
Birinci Kelime  .............................................................................................................................. ...261
İkinci Kelime  .............................................................................................................................. ......261
Üçüncü Kelime  ............................................................................................................................. 263
Dördüncü Kelime  ....................................................................................................................... 263
Beşinci Kelime  .............................................................................................................................. .267
Alt ınc ı Kelime  .............................................................................................................................. ....270
Yedinci Kelime  .............................................................................................................................. .271
Sekizinci Kelime  ........................................................................................................................... 272
Dokuzuncu Kelime  .................................................................................................................... 274
Onuncu Kelime  ............................................................................................................................ 277
On Birinci Kelime  ....................................................................................................................... 285
Yirminci Mektub’un Onuncu Kelimesine Zeyl  .................................................. 287
Birinci Temsil  .............................................................................................................................. ....288
İkinci Temsil  .............................................................................................................................. .......288
Üçüncü Temsil  .............................................................................................................................. 289
Yirmi Birinci Mektup  .......................................................................................................................... 292
Yirmi İkinci Mektup  .............................................................................................................................. 296
Birinci Mebhas  .............................................................................................................................. .296
Birinci Vecih  .............................................................................................................................. 297
İkinci Vecih  .............................................................................................................................. ...297
Üçüncü Vecih  ........................................................................................................................... 299
Dördüncü Vecih  .................................................................................................................... 299
Beşinci Vecih  ............................................................................................................................ 303
Alt ınc ı Vecih  .............................................................................................................................. .306
İkinci Mebhas  .............................................................................................................................. ....307
Hâtime (G ıybet Hakk ındad ır) ................................................................................................ 312j  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Yirmi Üçüncü Mektup  ...................................................................................................................... 315
Birinci Suâliniz  .............................................................................................................................. .316
İkinci Suâliniz  .............................................................................................................................. ....317
Üçüncü Suâliniz  ............................................................................................................................ 317
Dördüncü Suâliniz  ..................................................................................................................... 317
Beşinci Suâliniz  ............................................................................................................................. 318
Alt ınc ı Suâliniz  .............................................................................................................................. ..319
Yedinci Suâliniz .............................................................................................................................. 319
Yirmi Dördüncü Mektup  ............................................................................................................... 322
Birinci Makam  .............................................................................................................................. .....322
Birinci Remiz  .............................................................................................................................. .....322
İkinci Remiz  .............................................................................................................................. ........324
Üçüncü Remiz  .............................................................................................................................. ..326
Dördüncü Remiz  .......................................................................................................................... 327
Beşinci Remiz  .............................................................................................................................. ...328
Birinci Nükte  ............................................................................................................................. 328
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. ..329
İkinci Makam  .............................................................................................................................. ........330
Mukaddime  .............................................................................................................................. .........330
Birinci Mebhas  .............................................................................................................................. .330
İkinci Mebhas  .............................................................................................................................. ....331
Birinci İşaret  .............................................................................................................................. 332
İkinci İşaret  .............................................................................................................................. ...333
Üçüncü İşaret ........................................................................................................................... 333
Dördüncü İşaret  .................................................................................................................... 334
Beşinci İşaret  ............................................................................................................................ 335
Yirmi Dördüncü Mektub’un Birinci Zeyli  ................................................................. 339
Birinci Nükte  ............................................................................................................................. 339
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. ..340
Üçüncü Nükte  ......................................................................................................................... 341
Dördüncü Nükte  ................................................................................................................... 342
Beşinci Nükte ........................................................................................................................... 342İÇİNDEKİLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------    k
Yirmi Dördüncü Mektub’un İkinci Zeyli (Mirac- ı Nebevî hakk ındad ır) .......344
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ......344
İkinci Nükte  ............................................................................................................................... ........345
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ..347
Dördüncü Nükte  .......................................................................................................................... 347
Beşinci Nükte  .............................................................................................................................. ...348
Hâtime  .............................................................................................................................. ..................... 349
Yirmi Beşinci Mektup  ........................................................................................................................ 350
Yirmi Alt ınc ı Mektup  ........................................................................................................................... 351
Birinci Mebhas  .............................................................................................................................. ....351
Hüccetü’l-Kur’ân ale’ ş-Şeytan ve Hizbihî  ............................................................ 351
Şeytan ın İkinci, Küçük Bir İtiraz ı .................................................................................. 359
İkinci Mebhas  .............................................................................................................................. .......362
Üçüncü Mebhas  .............................................................................................................................. 364
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. ...364
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ......364
Üçüncü Mesele  .............................................................................................................................. 365
Dördüncü Mesele  ........................................................................................................................ 366
Beşinci Mesele  .............................................................................................................................. .367
Alt ınc ı Mesele  .............................................................................................................................. ....369
Yedinci Mesele  .............................................................................................................................. ..370
Dördüncü Mebhas  ....................................................................................................................... 371
Birincisi  .............................................................................................................................. ................... 371
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ......373
Üçüncü Mesele  .............................................................................................................................. 375
Dördüncü Mesele  ........................................................................................................................ 376
Beşinci Mesele  .............................................................................................................................. .378
Alt ınc ı Mesele  .............................................................................................................................. ....379
Yedinci Mesele  .............................................................................................................................. ..382l  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Sekizinci Mesele  ........................................................................................................................... 384
Dokuzuncu Mesele  .................................................................................................................... 386
Onuncu Mesele  ............................................................................................................................. 387
Yirmi Yedinci Mektup  ........................................................................................................................ 390
Yirmi Sekizinci Mektup  ................................................................................................................... 391
Birinci Risale Olan Birinci Mesele  ............................................................................. 391
Sâniyen  .............................................................................................................................. ................... 391
İkinci Mesele Olan İkinci Risale  ................................................................................... 396
Üçüncü Mesele Olan Üçüncü Risale  ..................................................................... 400
Yirmi Sekizinci Mektub’un Üçüncü Meselesi’nin
tetimmesi olabilir küçük ve hususî bir mektuptur.  .................................... 406
Dördüncü Risale Olan Dördüncü Mesele  ....................................................... 407
Beşinci Risale Olan Be şinci Mesele ( Şükür Risalesi)  ........................... 411
Alt ınc ı Risale Olan Alt ınc ı Mesele  .............................................................................. 414
Yedinci Risale Olan Yedinci Mesele  ......................................................................... 415
Mahrem Bir Suale Cevapt ır ............................................................................................... 424
Yedinci Meselenin Hâtimesidir  ....................................................................................... 425
Sözler’in tebyizinde k ıymettar hizmeti sebkat eden Muallim Ahmed 
Galib’in f ıkras ıdır. ........................................................................................................................ 428
Merhum Binba şı Âs ım Beyin f ıkras ıdır. ................................................................. 429
Sekizinci Risale Olan Sekizinci Mesele  ............................................................... 430
Yirmi Dokuzuncu Mektup  ........................................................................................................... 437
Birinci Risale Olan Birinci K ısım ................................................................................ 437
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ......437
İkinci Nükte  ............................................................................................................................... ........438
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ..439
Dördüncü Nükte  .......................................................................................................................... 440
Beşinci Nükte  .............................................................................................................................. ...442
Alt ınc ı Nükte  .............................................................................................................................. ......443İÇİNDEKİLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------    m
Yedinci Nükte  .............................................................................................................................. ....445
Sekizinci Nükte  .............................................................................................................................. 446
Dokuzuncu Nükte ....................................................................................................................... 447
İkinci Risale Olan İkinci K ısım (Ramazan- ı Şerif’e Dairdir)  ..................... 448
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ......448
İkinci Nükte  ............................................................................................................................... ........449
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ..450
Dördüncü Nükte  .......................................................................................................................... 450
Beşinci Nükte  .............................................................................................................................. ...450
Alt ınc ı Nükte  .............................................................................................................................. ......451
Yedinci Nükte  .............................................................................................................................. ....452
Sekizinci Nükte  .............................................................................................................................. 453
Dokuzuncu Nükte ....................................................................................................................... 454
Üçüncü Risale Olan Üçüncü K ısım ........................................................................ 456
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. ...456
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ..458
Beşinci Risale Olan Be şinci K ısım ........................................................................... 461
Alt ınc ı Risale Olan Alt ınc ı K ısım (Hücumât- ı Sitte)  ................................. 465
Birinci Desise  .............................................................................................................................. ....465
İkinci Desise  .............................................................................................................................. .......468
Üçüncü Desise-i Şeytaniye  ................................................................................................ 471
Dördüncü Desise-i Şeytaniye  .......................................................................................... 473
Beşinci Desise-i Şeytaniye  ................................................................................................. 478
Alt ınc ı Desise-i Şeytaniye  .................................................................................................... 480
Kudsî Bir Tarihçe  .......................................................................................................................... 482
Alt ınc ı Risale Olan Alt ınc ı K ısm ın Zeyli ( Es’ile-i Sitte)  ......................... 483
Yedinci K ısım (İşârât- ı Seb’a)  .............................................................................................. 487
Birinci İşaret  .............................................................................................................................. .......487
İkinci İşaret  .............................................................................................................................. ..........489
Üçüncü İşaret  .............................................................................................................................. ...492
Dördüncü İşaret  ........................................................................................................................... 493n  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Beşinci İşarettir  ............................................................................................................................. 494
Alt ınc ı İşaret  ............................................................................................................................... .......496
Yedinci İşaret  .............................................................................................................................. .....497
Sekizinci K ısım Olan Rumuzât- ı Semâniye  ................................................... 498
Dokuzuncu K ısım (Telvîhât- ı Tis’a)  ............................................................................. 499
Birinci Telvîh  .............................................................................................................................. ......499
İkinci Telvîh  .............................................................................................................................. .........500
Üçüncü Telvîh  .............................................................................................................................. ..500
Dördüncü Telvîh  .......................................................................................................................... 502
Beşinci Telvîh  .............................................................................................................................. ...505
Alt ınc ı Telvîh  .............................................................................................................................. ......506
Yedinci Telvîh  .............................................................................................................................. ....508
Sekizinci Telvîh  .............................................................................................................................. 511
Dokuzuncu Telvîh  ....................................................................................................................... 513
Zeyl  .............................................................................................................................. ................................... 515
Hâtime  .............................................................................................................................. .......................... 517
Otuzuncu Mektup  .............................................................................................................................. ....519
Otuz Birinci Mektup  ............................................................................................................................ 519
Otuz İkinci Mektup  .............................................................................................................................. .519
Otuz Üçüncü Mektup  ....................................................................................................................... 519
İşârât- ı Gaybiyye Hakk ında Bir Takriz  ...................................................................... 520
Yedinci Remiz  .............................................................................................................................. ....520
Sekizinci Remiz  ............................................................................................................................. 525
Hakikat Çekirdekleri  ........................................................................................................................... 527
Gönüller Fâtihi Büyük Üstada  ............................................................................................. 540
Hakikat I şıklar ı .............................................................................................................................. .............. 542
Fihrist  .............................................................................................................................. ......................................... 545İÇİNDEKİLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------    o

Mektubat  

ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُīĻِđَÝْùَĬ ۪įِÖوَ
Birinci Mektup
3ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 2ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Dört Suâlin Muhtasar Cevab ıdır
Birinci Suâl
Hazreti H ızır (aleyhisselâm)  hayatta m ıdır? Hayatta ise niçin baz ı mühim ule-
mâ hayat ını kabul etmiyorlar?4
Elcevap: Elcevap:  Hayattad ır, fakat merâtib-i hayat be ştir. O, ikinci mertebede-
dir. Bu sebepten baz ı ulemâ hayat ında şüphe etmi şler.
Birinci Tabaka-y ı Hayat : Bizim hayat ımızd ır ki, çok kay ıtlarla mukay-
yettir.
İkinci Tabaka-y ı Hayat : Hazreti H ızır ve İlyas’ ın (aleyhimesselâm)  hayatlar ı-
dır ki, bir derece serbesttir. Yani, bir vakitte pek çok yerlerde bulunabilirler. 
Bizim gibi be şeriyet levâz ımât ıyla dâimî mukayyet de ğillerdir. Bazen istedik-
leri vakit bizim gibi yerler, içerler; fakat bizim gibi mecbur de ğillerdir. Tevâtür 
derecesinde ehl-i şuhûd ve ke şif olan evliyan ın, Hazreti H ızır ile maceralar ı, 
bu tabaka-y ı hayat ı tenvir ve isbat eder. Hatta makamat- ı velâyette bir ma-
kam vard ır ki, “Makam- ı H ızır” tâbir edilir. O makama gelen bir veli, H ızır’dan 
ders al ır ve H ızır ile görüşür. Fakat bazen o makam sahibi yanl ış olarak, ayn- ı 
Hızır telâkki olunur.
1 Ancak O’ndan yard ım dileriz.
2 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
3 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
4 İsmâil el-Buhârî, Ebû Hayyân el-Endelüsî, İbnü’l-Cevzî, Abdürraûf el-Münâvî, İbni Teymiye, es-Süyûtî, 
Aliyyülkârî, İbni Kayyim el-Cevziyye ve Mahmûd el-Âlûsi, Hz. H ızır’ın hayatta oldu ğunu kabul etme-
yen âlimlerdendir. (TDV İslâm Ansiklopedisi  17/407).
Üçüncü Tabaka-y ı Hayat : Hazreti İdris ve İsa’n ın (aleyhimesselâm)  tabaka-y ı 
hayatlar ıdır ki, beşeriyet levâz ımât ından tecerrüd ile, melek hayat ı gibi bir ha-
yata girerek nurâni bir letâfet kesbeder. Âdeta beden-i misâlî letâfetinde ve ce-sed-i necmî nurâniyetinde olan cism-i dünyevîleriyle semâvâtta bulunurlar.
“Âhirzamanda Hazreti İsa 
(aleyhisselâm)  gelecek, Şeriat- ı Muhammediye 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ile amel edecek.”1 meâlindeki hadisin s ırrı şudur ki:
Âhirzamanda felsefe-i tabiiyenin verdi ği cereyan- ı küfrîye ve inkâr- ı ulû-
hiyete kar şı İsevîlik Dini tasaffî ederek ve hurâfâttan tecerrüd edip İslâmiyet’e 
ink ılâb edece ği bir s ırada; nas ıl ki İsevîlik şahs- ı mânevîsi, vahy-i semâvî k ılı-
cıyla o müthi ş dinsizliğin şahs- ı mânevîsini öldürür; öyle de Hazreti İsa (aley-
hisselâm) , İsevîlik şahs- ı mânevîsini temsil ederek, dinsizli ğin şahs- ı mânevîsini 
temsil eden deccal ı öldürür. Yani, inkâr- ı ulûhiyet fikrini öldürecek.
Dördüncü Tabaka-y ı Hayat : Şühedâ hayat ıdır. Nass- ı Kur’ân’la şühedâ-
nın, ehl-i kubûrun fevkinde bir tabaka-y ı hayatlar ı vard ır.2
Evet, şühedâ, hayat- ı dünyevîlerini tarîk-i hakta feda ettikleri için, Cenâb- ı 
 Hak kemâl-i kereminden onlara hayat- ı dünyeviyeye benzer, fakat kedersiz, 
zahmetsiz bir hayat ı âlem-i berzahta onlara ihsan eder. Onlar kendilerini öl-
müş bilmiyorlar.. yaln ız kendilerinin daha iyi bir âleme gittiklerini biliyorlar.. 
kemâl-i saadetle mütelezziz oluyorlar.. ölümdeki firak ac ılığını hissetmiyor-
lar. Ehl-i kubûrun çendan ruhlar ı bâkidir, fakat kendilerini ölmü ş biliyorlar. 
Berzahta ald ıklar ı lezzet ve saadet, şühedân ın lezzetine yeti şmez.3
Nas ıl ki, iki adam bir rüyada cennet gibi bir güzel saraya girerler. Birisi 
rüyada oldu ğunu bilir. Ald ığı keyif ve lezzet pek noksand ır. “Ben uyansam şu 
lezzet kaçacak.” diye dü şünür. Diğeri rüyada oldu ğunu bilmiyor. Hakikî lez-
zet ile hakikî saadete mazhar olur.
İşte, âlem-i berzahtaki emvât ve şühedân ın hayat- ı berzahiyeden istifa-
deleri, öyle farkl ıdır. Hadsiz vâk ıâtla ve rivâyâtla şühedân ın bu tarz- ı hayata 
mazhariyetleri ve kendilerini sa ğ bildikleri sabit ve kat’îdir. Hatta, seyyidü’ ş-
şühedâ olan Hazreti Hamza (radiyallâhu anh) ,4 mükerrer vâk ıâtla kendine iltica 
1 Bkz.: Buhârî, enbiyâ  50; Müslim, îmân  242; Ebû Dâvûd, melâhim  14; İbni Hibbân, es-Sahîh  
15/233.
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/154; Âl-i İmran sûresi, 3/169.
3 Bkz.: Al-i İmrân sûresi, 3/157; Nisâ sûresi, 4/74.
4 Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/151; el-Mu’cemü’l-evsat  4/238; el-Hâkim, el-Müstedrek  
3/219.2  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
eden adamlar ı muhafaza etmesi.. ve dünyevî i şlerini görmesi ve gördürmesi 
gibi çok vâk ıâtla, bu tabaka-y ı hayat tenvir ve isbat edilmi ş. Hatta –ben ken-
dim– Ubeyd isminde bir ye ğenim ve talebem vard ı. Benim yan ımda ve be-
nim yerime şehid olduktan sonra, üç ayl ık mesafede esarette bulundu ğum 
zaman, mahall-i defnini bilmedi ğim hâlde, bence bir rüya-y ı sâd ıkada, tah-
te’l-arz bir menzil suretindeki kabrine girmi şim. Onu şühedâ tabaka-y ı haya-
tında gördüm. O, beni ölmü ş biliyormu ş. Benim için çok a ğlad ığını söyledi. 
Kendisini hayatta biliyor; fakat Rus’un istilâs ından çekindi ği için, yer alt ında 
kendine güzel bir menzil yapm ış. İşte, bu cüz’î rüya, baz ı şerâit ve emârâtla, 
geçen hakikate, bana şuhûd derecesinde bir kanaat vermi ştir.
Beşinci Tabaka-y ı Hayat : Ehl-i kubûrun hayat- ı ruhanîleridir. Evet mevt, 
tebdil-i mekând ır.. ıtlak- ı ruhtur.. vazifeden terhistir. İdam ve adem ve fenâ 
değildir. Hadsiz vâk ıâtla ervah- ı evliyan ın temessülleri.. ve ehl-i ke şfe tezahür-
leri.. ve sâir ehl-i kubûrun yakazaten ve menâmen bizlerle münasebetleri.. ve vâk ıa mutab ık olarak bizlere ihbaratlar ı gibi çok delâil, o tabaka-y ı hayat ı ten-
vir ve isbat eder. Zâten bekâ-y ı ruha dair “Yirmi Dokuzuncu Söz” bu tabaka-
yı hayat ı delâil-i kat’iye ile isbat etmi ştir.
İkinci Suâl
Furkân- ı Hakîm’de 1ًŻَĩَĐ ُīَùْèأَ ْħُّכُĺأَ ْħَכُĳُĥْ×َĻِĤ ةَĳٰĻَéْĤوَا ْتَĳَĩْĤا َěَĥَì ِيñَّĤاَ gi-
bi âyetlerde “Mevt dahi, hayat gibi mahlûktur, hem bir nimettir.” diye ifham 
ediliyor. Hâlbuki, zâhiren mevt; inhilâldir, ademdir, tefessühtür, hayat ın sön-
mesidir, hâzimü’l-lezzâtt ır2; nas ıl mahlûk ve nimet olabilir?
Elcevap Elcevap : Birinci Suâl’in cevab ının âhirinde denildi ği gibi; mevt, vazife-i 
hayattan bir terhistir, bir paydostur, bir tebdil-i mekând ır, bir tahvil-i vücut-
tur, hayat- ı bâkiyeye bir davettir, bir mebdedir, bir hayat- ı bâkiyenin mukad-
dimesidir. Nas ıl ki hayat ın dünyaya gelmesi bir halk ve takdir iledir. Öyle de 
dünyadan gitmesi de bir halk ve takdir ile, bir hikmet ve tedbir iledir. Çünkü en basit tabaka-y ı hayat olan hayat- ı nebâtiyenin mevti, hayattan daha mun-
tazam bir eser-i sanat oldu ğunu gösteriyor. Zira meyvelerin, çekirdeklerin, 
tohumlar ın mevti; tefessüh ile çürümek ve da ğılmakla göründü ğü hâlde, ga-
yet muntazam bir muamele-i kimyeviye ve mizanl ı bir imtizâcât- ı unsuriye 
1 “Hanginizin daha güzel i ş ortaya koyaca ğını denemek için, ölümü ve hayat ı yaratan O’dur.” (Mülk 
sûresi, 67/2).
2 Bkz.: Tirmizî, kıyâmet  26, zühd  4; Nesâî, cenâiz  3; İbni Mâce, zühd  31; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned  2/292.BİRİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------    3
ve hikmetli bir te şekkülât- ı zerreviyeden ibaret olan bir yo ğurmakt ır ki, bu 
görünmeyen intizaml ı ve hikmetli ölümü, sümbülün hayat ıyla tezahür edi-
yor. Demek çekirde ğin mevti, sümbülün mebde-i hayat ıdır; belki ayn- ı hayat ı 
hükmünde oldu ğu için şu ölüm dahi, hayat kadar mahlûk ve muntazamd ır.
Hem zîhayat meyvelerin yahut hayvanlar ın mide-i insaniyede ölümleri, 
hayat- ı insaniyeye ç ıkmalar ına menşe olduğundan “o mevt, onlar ın hayat ın-
dan daha muntazam ve mahlûk” denilir.
İşte, en ednâ tabaka-y ı hayat olan hayat- ı nebâtiyenin mevti, böyle mah-
lûk, hikmetli ve intizaml ı olsa; tabaka-y ı hayat ın en ulvîsi olan hayat- ı insani-
yenin başına gelen mevt, elbette yer alt ına girmiş bir çekirde ğin hava âlemin-
de bir ağaç olmas ı gibi, yer alt ına giren bir insan da âlem-i berzahta elbette, 
bir hayat- ı bâkiye sümbülü verecektir.
Amma mevt, nimet oldu ğunun ciheti ise çok vücûhundan dört vechine 
işaret ederiz:
Birincisi : Ağırlaşmış olan vazife-i hayattan ve tekâlif-i hayatiyeden âzâd 
edip, yüzde doksan dokuz ahbab ına kavuşmak için, âlem-i berzahta bir visal 
kap ısı olduğundan, en büyük bir nimettir.
İkincisi : Dar, s ıkıntılı, dağdağalı, zelzeleli dünya zindan ından ç ıkar ıp;
vüs’atli, sürûrlu, ızd ıraps ız, bâki bir hayata mazhariyetle Mahbub-u Bâki’nin 
daire-i rahmetine girmektir.
Üçüncüsü : İhtiyarl ık gibi şerâit-i hayatiyeyi a ğırlaştıran birçok esbap var-
dır ki; mevti, hayat ın pek fevkinde nimet olarak gösterir.
Meselâ sana ızd ırap veren pek ihtiyar olmu ş peder ve vâliden ile beraber, 
ceddin cedleri, sefâlet-i hâlleriyle senin önünde şimdi bulunsayd ı; hayat, ne 
kadar nikmet.. mevt, ne kadar nimet oldu ğunu bilecektin.
Hem meselâ güzel çiçeklerin â şıklar ı olan güzel sineklerin, k ışın şedâidi 
içinde hayatlar ı ne kadar zahmet.. ve ölümleri ne kadar rahmet oldu ğu an-
laşılır.
Dördüncüsü : Nevm, nas ıl ki bir rahat, bir rahmet, bir istirahattir. Husûsan 
musibetzedeler, yaral ılar, hastalar için. Öyle de nevmin büyük karde şi olan 
mevt dahi, musibetzedelere ve intihara sevk eden belâlarla müptelâ olanlar için ayn- ı nimet ve rahmettir. Amma ehl-i dalâlet için –müteaddit Sözler’de 
kat’î isbat edildi ği gibi– mevt dahi hayat gibi nikmet içinde nikmet, azap için-
de azapt ır. O, bahisten hariçtir.
4  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Üçüncü Suâl
Cehennem nerededir?
Elcevap: Elcevap:  –2ُّٰųا َّźإِ َÕْĻَĕْĤا ُħَĥْđَĺ َź ، 1ِّٰųا َïْĭِĐ ُħْĥِđْĤا َאĩَّĬإِ ْģُĜ– Cehennemin ye-
ri, baz ı rivâyâtla, “tahte’l-arz” denilmi ştir.3 Başka yerlerde beyan etti ğimiz gi-
bi; küre-i arz, hareket-i seneviyesiyle ileride mecma- ı haşir olacak bir meyda-
nın etraf ında bir daire çiziyor. Cehennem ise arz ın o medar- ı senevîsi alt ında-
dır demektir. Görünmemeleri ve hissedilmemeleri, perdeli ve nursuz ate ş ol-
duğu içindir.
Küre-i arz ın seyahat etti ği mesafe-i azîmede pek çok mahlûkat var 
ki, nursuz olduklar ı için görünmezler. Kamer, nuru çekildikçe vücûdunu 
kaybettiği gibi; nursuz çok küreler, mahlûklar gözümüzün önünde olup 
göremiyoruz.
Cehennem ikidir. Biri su ğrâ, biri kübrâd ır. İleride suğrâ, kübrâya ink ılâb 
edeceği ve çekirde ği hükmünde oldu ğu gibi, ileride ondan bir menzil olur. 
Cehennem-i su ğrâ yerin alt ında, yani merkezindedir. Kürenin alt ı, merkezidir. 
İlm-i tabakâti’l-arzca mâlûmdur ki; ekseriya her otuz üç metre hafriyatta, bir 
derece-i hararet tezâyüd eder. Demek merkeze kadar n ısf- ı kutr-u arz, alt ı bin 
küsûr kilometre oldu ğundan, iki yüz bin derece-i harareti câmî, yani iki yüz 
defa ateş-i dünyevîden şedit ve rivâyet-i hadise muvaf ık bir ateş bulunuyor.4
Şu cehennem-i su ğrâ, cehennem-i kübrâya ait çok vezâifi, dünyada ve 
âlem-i berzahta görmü ş ve ehâdislerle i şaret edilmi ştir. Âlem-i âhirette, kü-
re-i arz nas ıl ki sekenesini medar- ı senevîsindeki meydan- ı haşre döker. Öyle 
de, içindeki cehennem-i su ğrây ı dahi cehennem-i kübrâya emr-i ilâhî ile tes-
lim eder.
Ehl-i Îtizâl’in baz ı imamlar ının “Cehennem sonradan halkedilecektir.” 
demeleri, hâl-i haz ırda tamam ıyla inbisat etmedi ğinden ve sekenelerine tam 
münasip bir tarzda inki şaf etmedi ğinden, galatt ır ve gabâvettir. Hem perde-i 
gayb içindeki âlem-i âhirete ait menzilleri dünya gözümüzle görmek ve gös-termek için, ya kâinat ı küçültüp iki vilâyet der ecesine getir meli, veya hut
1 “De ki: “Bunu yaln ız Allah bilir.” (Mülk sûresi, 67/26).
2 Hiç kimse gayb ı bilemez, gayb ı yaln ız Allah bilir.
3 Bkz.: Ahmed b. Hanbel, el-Müsned  2/370, 4/287; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef  3/55; el-Beyhakî, 
Şuabü’l-îmân  1/331, 1/357, 4/334; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/612.
4 Bkz.: Buhârî, bed’ü’l-halk  10; Müslim, mesâcid  180-187; Tirmizî, salât  5; Ebû Dâvûd, salât  5.BİRİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------    5
gözümüzü büyütüp y ıldızlar gibi gözlerimiz olmal ı ki yerlerini görüp ta-
yin edelim. –1ِّٰųا َïْĭِĐ ُħْĥِđْĤوَا –Âhiret âlemine ait menziller, bu dünyevî gözü-
müzle görülmez. Fakat baz ı rivâyât ın işârât ıyla, âhiretteki cehennem, bu dün-
yam ızla münasebettard ır. Yaz ın şiddet-i hararetine 2َħَّĭَıَä ِçْĻَĘ ْīِĨ denilmiştir.
Demek, bu dünyevî küçücük ve sönük ak ıl gözüyle o büyük cehennem 
görülmez. Fakat ism-i Hakîm’in nuruyla bakabiliriz, şöyle ki:
Arz ın medar- ı senevîsi alt ında bulunan cehennem-i kübrâ, yerin mer-
kezindeki cehennem-i su ğrây ı güya tevkil ederek baz ı vezâifini gördürmü ş. 
Kadîr-i Zülcelâl’in mülkü pek çok geni ştir. Hikmet-i ilâhiye nereyi göstermi ş 
ise cehennem-i kübrâ oraya yerle şir.
Evet, bir Kadîr-i Zülcelâl ve emr-i kün feyekûn’e3 mâlik bir Hakîm-i 
Zülkemâl, gözümüzün önünde kemâl-i hikmet ve intizam ile kameri arza ba ğ-
lam ış.. azamet-i kudret ve intizam ile arz ı güneşe rabtetmi ş.. ve güne şi seyyâ-
rât ıyla beraber arz ın sürat-i seneviyesine yak ın bir sürat ile ve ha şmet-i rubû-
biyetiyle –bir ihtimale göre– şemsü’ş-şümûs taraf ına bir hareket vermi ş.. ve 
donanma elektrik lâmbalar ı gibi y ıldızlar ı, saltanat- ı rubûbiyetine nurâni şa-
hidler yapm ış.. onunla saltanat- ı rubûbiyetini ve azamet-i kudretini göster-
miş bir Zât- ı Zülcelâl’in kemâl-i hikmetinden ve azamet-i kudretinden ve sal-
tanat- ı rubûbiyetinden uzak de ğildir ki, cehennem-i kübrây ı elektrik lâmbala-
rının fabrikas ının kazan ı hükmüne getirip âhirete bakan semân ın y ıldızlar ını 
onunla iş’al etsin, hararet ve kuvvet versin. Yani, âlem-i nur olan cennetten 
yıldızlara nur verip, cehennemden nâr ve hararet göndersin. Ayn ı hâlde o ce-
hennemin bir k ısm ını ehl-i azaba mesken ve mahbes yaps ın.
Hem bir Fât ır-ı Hakîm ki; da ğ gibi koca bir a ğac ı, tırnak gibi bir çekirdek-
te saklar. Elbette, o Zât- ı Zülcelâl’in kudret ve hikmetinden uzak de ğildir ki; 
küre-i arz ın kalbindeki cehennem-i su ğrâ çekirde ğinde cehennem-i kübrây ı 
saklas ın.
Elhâs ıl: Cennet ve cehennem, şecere-i hilkatten ebed taraf ına uzan ıp 
eğilerek giden bir dal ın iki meyvesidir. Meyvenin yeri ise, dal ın müntehâs ın-
dad ır.
1 Gerçek bilgi Allah kat ındad ır.
2 “(S ıcakl ığın şiddeti) cehennemin kaynay ıp taşmas ındand ır.” (Bkz.: Buhârî, mevâkîtü’s-salât  9; Müs-
lim, mesâcid  180-187).
3 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)6  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem şu silsile-i kâinat ın iki neticesidir. Neticelerin mahalleri, silsilenin iki 
taraf ındad ır. Süflîsi, sakîli a şağı taraf ında; nurânisi, ulvîsi yukar ı taraf ındad ır.
Hem şu seyl-i şuûnât ın ve mahsûlât- ı mâneviye-i arziyenin iki mahze-
nidir. Mahzenin mekân ı ise, mahsûlât ın nev’ine göre, fenas ı alt ında, iyisi üs-
tündedir.
Hem ebede kar şı cereyan eden ve dalgalanan mevcudât- ı seyyâlenin 
iki havz ıdır. Havz ın yeri ise, seylin durdu ğu ve tecemmû etti ği yerdedir. Yani, 
habîsât ı ve müzahrafât ı esfelde, tayyibât ı ve sâfiyât ı âlâdad ır.
Hem lütuf ve kahr ın, rahmet ve azametin iki tecelligâh ıdır. Tecelligâh ın 
yeri ise her yerde olabilir. Rahmân- ı Zülcemâl ve Kahhâr- ı Zülcelâl nerede is-
terse tecelligâh ını açar.
Amma cennet ve cehennemin vücûdlar ı ise Onuncu ve Yirmi Sekizinci 
ve Yirmi Dokuzuncu Sözler’de gayet kat’î bir surette isbat edilmi ştir. Şurada 
yaln ız bu kadar deriz ki; meyvenin vücûdu, dal kadar.. ve neticenin, silsile ka-
dar.. ve mahzenin, mahsûlât kadar.. ve havz ın, ırmak kadar.. ve tecelligâh ın, 
rahmet ve kahr ın vücûdlar ı kadar kat’î ve yakîndir.
Dördüncü Suâl
Mahbublara olan a şk-ı mecazî a şk-ı hakikîye ink ılâb ettiği gibi, acaba ek-
ser nâsta bulunan dünyaya kar şı olan aşk-ı mecazî dahi bir a şk-ı hakikîye in-
kılâb edebilir mi?
Elcevap Elcevap : Evet dünyan ın fâni yüzüne kar şı olan aşk-ı mecazî, e ğer o âşık, 
o yüzün üstündeki zeval ve fenâ çirkinli ğini görüp ondan yüzünü çevirse, Bâki 
bir Mahbub arasa, dünyan ın pek güzel ve ayna-y ı esmâ-y ı ilâhiye ve mezraa-y ı 
âhiret olan1 iki diğer yüzüne bakmaya muvaffak olursa, o gayr-i me şrû me-
cazî aşk, o vakit a şk-ı hakikîye ink ılâba yüz tutar. Fakat bir şart ile ki, kendi-
nin zâil ve hayat ıyla bağlı karars ız dünyas ını, haricî dünyaya iltibas etmemek-
tir. Eğer ehl-i dalâlet ve gaflet gibi kendini unutup, âfâka dal ıp, umûmî dün-
yay ı hususî dünyas ı zannedip ona â şık olsa, tabiat batakl ığına düşer boğulur. 
Meğer ki harika olarak bir dest-i inâyet onu kurtars ın. Şu hakikati tenvir için 
şu temsile bak:
1 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.z
z
z
zBİRİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------    7
Meselâ şu güzel zînetli odan ın dört duvar ında, dördümüze ait dört en-
dam aynas ı bulunsa, o vakit be ş oda olur. Biri hakikî ve umûmî, dördü misalî 
ve hususî. Her birimiz kendi aynam ız vâs ıtas ıyla, hususî odam ızın şeklini, he-
yetini, rengini de ğiştirebiliriz. K ırm ızı boya vursak, k ırm ızı; yeşil boyasak, ye şil 
gösterir ve hâkezâ... Aynada tasarrufla çok vaziyetler verebiliriz; çirkinle ştirir, 
güzelleştirir, çok şekillere koyabiliriz. Fakat haricî ve umûmî oday ı ise kolay-
lıkla tasarruf ve ta ğyir edemeyiz. Hususî oda ile umûmî oda hakikatte birbiri-
nin ayn ı iken, ahkâmda ayr ıdırlar. Sen bir parmak ile odan ı harap edebilirsin, 
ötekinin bir ta şını bile k ımıldatamazs ın.
İşte, dünya süslü bir menzildir. Her birimizin hayat ı, bir endam aynas ıdır. 
Şu dünyadan her birimize birer dünya var, birer âlemimiz var. Fakat dire ği, 
merkezi, kap ısı, hayat ımızd ır. Belki o hususî dünyam ız ve âlemimiz, bir sayfa-
dır. Hayat ımız bir kalem.. onunla sayfa-y ı âmâlimize geçecek çok şeyler yaz ı-
lıyor. Eğer dünyam ızı sevdikse, sonra gördük ki; dünyam ız, hayat ımız üstün-
de bina edildi ği için, hayat ımız gibi zâil, fâni, karars ızd ır; hissedip bildik. Ona 
ait muhabbetimiz, o hususî dünyam ız ayna oldu ğu ve temsil etti ği güzel nu-
kûş-u esmâ-y ı ilâhiyeye döner; ondan, cilve-i esmâya intikal eder.
Hem o hususî dünyam ızın âhiret ve cennetin muvakkat bir fidanl ığı ol-
duğunu derkedip, ona kar şı şedit h ırs ve talep ve muhabbet gibi hissiyât ımızı, 
onun neticesi ve semeresi ve sümbülü olan uhrevî fevâidine çevirsek, o vakit o mecazî a şk, hakikî a şka ink ılâb eder.
Yoksa 
1نَĳُĝِøَאęْĤا ُħُİ ٰۤئِכَĤأُۨو ْۚħُıَùُęْĬأَ ْħُıĻٰùْĬَÉَĘ َّٰųا اĳُùَĬ sırrına mazhar olup, nef-
sini unutup, hayat ın zevalini dü şünmeyerek, hususî karars ız dünyas ını, ayn ı 
umûmî dünya gibi sabit bilip, kendini lâyemût farzederek dünyaya saplansa, şedit hissiyât ile ona sar ılsa, onda bo ğulur gider. O muhabbet onun için had-
siz belâ ve azapt ır. Çünkü o muhabbetten yetimâne bir şefkat, me’yusâne bir 
rikkat tevellüd eder. Bütün zîhayatlara ac ır, hatta güzel ve zevale maruz bü-
tün mahlûkata bir rikkat ve bir firkat hisseder, elinden bir şey gelmez, yeis-i 
mutlak içinde elem çeker.
Fakat gafletten kurtulan evvelki adam, o şedit şefkatin elemine kar şı ul-
vî bir tiryak bulur ki; ac ıdığı bütün zîhayatlar ın mevt ve zevalinde bir Zât- ı 
Bâki’nin bâki esmâs ının dâimî cilvelerini temsil eden ayna-y ı ervahlar ı bâki 
görür; şefkati, bir sürûra ink ılâb eder. Hem zeval ve fenâya maruz bütün güzel 
1 “Sak ın şunlar gibi olmay ın ki onlar Allah’ ı unuttuklar ı için, Allah da onlara kendilerini unutturdu. İşte 
yoldan ç ıkanlar bunlard ır.” (Haşir sûresi, 59/19).8  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
mahlûkat ın arkas ında bir cemâl-i münezzeh ve hüsn-ü mukaddes ihsas eden 
bir nakş ve tahsin ve sanat ve tezyin ve ihsan ve tenvir-i dâimîyi görür. O ze-
val ve fenây ı tezyid-i hüsün ve tecdid-i lezzet ve te şhir-i sanat için bir tazelen-
dirmek şeklinde görüp, lezzetini ve şevkini ve hayretini ziyadele ştirir.
1ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.BİRİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------    9
İkinci Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
O mezkûr ve mâlûm talebesinin hediyesine kar şı cevaptan bir parçad ır.
Sâlisen
Bana bir hediye gönderdin. Gayet ehemmiyetli bir kaidemi bozmak is-
tersin. Ben demiyorum ki: “Karde şim ve biraderzadem olan Abdülmecid ve 
Abdurrahmân’dan kabul etmedi ğim gibi senden de kabul etmem.” Çünkü 
sen onlardan daha ileri ve ruhuma daha yak ın olduğundan, herkesin hediye-
si reddedilse, seninki bir defaya mahsus olmak üzere reddedilmez. Fakat bu münasebetle o kaidemin s ırrını söyleyece ğim, şöyle ki:
Eski Said minnet almazd ı. Minnetin alt ına girmektense, ölümü tercih eder-
di. Çok zahmet ve me şakkat çekti ği hâlde, kaidesini bozmad ı. Eski Said’in se-
nin bu bîçâre karde şine irsiyet kalan şu hasleti ise, tezehhüd ve sun’î bir isti ğ-
nâ değil, belki dört-be ş ciddî esbaba istinad eder.
Birincisi : Ehl-i dalâlet; ehl-i ilmi, ilmi vâs ıta-y ı cer etmekle itham ediyor-
lar. “İlmi ve dini kendilerine medar- ı maîşet yap ıyorlar.” deyip insafs ızcas ına 
onlara hücum ediyorlar. 
Bunlar ı fiilen tekzip lâz ımd ır.
İkincisi : Neşr-i hak için enbiyâya ittibâ etmekle mükellefiz.  Kur’ân- ı 
Hakîm’de, hakk ı neşredenler 3ِّٰųا ĵَĥَĐ َّźإِ ِيَóْäأَ إِنْ.. ِّٰųا ĵَĥَĐ َّźإِ ِيَóْäأَ إِنْ di-
yerek, insanlardan isti ğnâ göstermi şler. Sûre-i Yâsîn’de: ْħُכُĥْئَùَĺ َź ْīَĨ اĳُđِ×َّÜاِ 
4ُونَïَÝْıُĨ ْħُİوَ ًاóْäأَ cümlesi, meselemiz hakk ında çok mânidard ır...
Üçüncüsü : Birinci Söz’de beyan edildi ği gibi; Allah nâm ına vermek, 
Allah nâm ına almak lâz ımd ır. Hâlbuki ekseriya ya veren gafildir; kendi 
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Benim mükâfat ım ancak Allah’a aittir.” (Yûnus sûresi, 10/72; Hûd sûresi, 11/29, 51; …)
4 “Sizden bir ücret istemeyen, sizden hiç menfaat beklemeyen, dosdo ğru yolda yürüyen bu kimselere 
uyun.” (Yâsîn sûresi, 36/21).
nâm ına verir, z ımnî bir minnet eder. Ya alan gafildir; Mün’im-i Hakikî’ye ait 
şükrü, senây ı, zâhirî esbaba verir, hata eder.
Dördüncüsü : Tevekkül, kanaat ve iktisat öyle bir hazine ve bir servet-
tir ki, hiçbir şey ile değişilmez. İnsanlardan ahz- ı mal edip o tükenmez hazine 
ve defineleri kapatmak istemem. Rezzâk- ı Zülcelâl’e yüz binler şükrediyorum 
ki, küçüklü ğümden beri beni minnet ve zillet alt ına girmeye mecbur etmemi ş. 
O’nun keremine istinâden, bakiyye-i ömrümü de o kaide ile geçirmesini rah-metinden niyaz ediyorum.
Beşincisi : Bir-iki senedir çok emâreler ve tecrübelerle kat’î kanaatim ol-
du ki; halklar ın mal ını, husûsan zenginlerin ve memurlar ın hediyelerini alma-
ya me’zun de ğilim. Baz ılar ı bana dokunuyor.. belki dokunduruluyor, yediril-
miyor.. bazen bana zararl ı bir surete çevriliyor. Demek gayr ın mal ını almama-
ya mânen bir emirdir ve almaktan bir nehiydir.
Hem bende bir tevahhu ş var; herkesi, her vakit kabul edemiyorum. 
Halk ın hediyesini kabul etmek, onlar ın hat ırını say ıp, istemedi ğim vakitte on-
lar ı kabul etmek lâz ım geliyor.. o da ho şuma gitmiyor.
Hem tasannû ve temelluktan beni kurtaran bir parça kuru ekmek yemek 
ve yüz yamal ı bir libas giymek, bana daha ho ş geliyor. Gayr ın en âlâ bakla-
vas ın
ı yemek, en murassâ libas ını giymek ve onlar ın hat ırını saymaya mecbur 
olmak, bana nâho ş geliyor.
Alt ınc ısı: Ve istiğnâ sebebinin en mühimmi; mezhebimizce en mûteber 
olan İbni Hacer diyor ki:
“Salâhat niyetiyle sana verilen bir şeyi, sâlih olmazsan kabul etmek ha-
ramd ır.”1
İşte, şu zaman ın insanlar ı hırs ve tamâ yüzünden küçük bir hediyesini pek 
pahal ı sat ıyorlar. Benim gibi günahkâr bir bîçâreyi, sâlih veya veli tasavvur 
ederek, sonra bir ekmek veriyorlar.
Eğer –hâşâ– ben kendimi sâlih bilsem; o alâmet-i gururdur, salâhatin 
ademine delildir. E ğer kendimi sâlih bilmezsem, o mal ı kabul etmek câiz 
değildir. Hem âhirete müteveccih âmâle mukabil sadaka ve hediyeyi almak, 
âhiretin bâki meyvelerini dünyada fâni bir surette yemek demektir.
2ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 Bkz.: İbni Hacer el-Heytemî, Tuhfetü’l-muhtâc bi şerhi’l-Minhâc  1/178.
2 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.İKİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------    11
Üçüncü Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
O mâlûm talebesine gönderilen mektubun bir parças ıdır.
Hâmisen
Bir mektupta, buradaki hissiyât ıma hissedar olmak arzusunu yazm ıştın. 
İşte binden birini i şit:
Bir gece, yüz tabakal ık irtifada, bir katran a ğac ının başındaki yuvada, 
semân ın y ıldızlarla yald ızlanm ış güzel yüzüne bakt ım; Kur’ân- ı Hakîm’in 
3ِ÷َّĭْכُĤا َارِĳَåْĤِ۝اَ÷َّĭُíْĤِאÖ ُħِùْĜأُ ƯŻَĘ kaseminde ulvî bir nur-u i’câz ve parlak bir
sırr- ı belâgat gördüm.
Evet, seyyar y ıldızlara ve istitar ve inti şarlar ına işaret eden şu âyet, gayet 
âlî bir nak ş-ı sanat ve âlî bir levha-y ı ibret, nazar- ı temâşâya gösteriyor.
Evet şu seyyareler, kumandanlar ı olan güne şin dairesinden ç ıkıyorlar, sa-
bit y ıldızlar dairesine girerek semâda yeni yeni nak ışlar ı ve sanatlar ı gösteri-
yorlar. Bazen kendileri gibi parlak bir y ıldıza omuz omuza verir, güzel bir vazi-
yet gösteriyorlar. Bazen küçük y ıldızlar içine girip bir kumandan suretini gös-
teriyorlar. Hususiyle bu mevsimde, ak şamdan sonra ufukta Zühre Y ıldızı ve 
fecirden evvel di ğer parlak bir arkada şı, gayet şirin ve güzel bir vaziyet gösteri-
yorlar. Sonra vazife-i tefti şiyelerini ve nak ş-ı sanatta mekiklik hizmetini îfâdan 
sonra yine dönüp sultanlar ı olan güne şin şâşaal ı dairesine girip gizleniyorlar.
Şimdi şu “hunnes, künnes” tâbir edilen seyyarelerle şu zeminimizi kâinat 
fezâs ında birer gemi, birer tayyare suretinde kemâl-i intizamla döndüren ve 
seyr u seyahat ettiren Zât’ ın haşmet-i rubûbiyetini ve şâşaa-y ı saltanat- ı ulû-
hiyetini güne ş gibi parlakl ığıyla gösteriyorlar.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Hay ır, hay ır! Yemin ederim gündüzün sinip gizlenen y ıldızlara, dola şıp dolaşıp yuvalar ına, yörünge-
lerine giren gezegenlere.” (Tekvir sûresi, 81/15-16).
Bak bir saltanat ın haşmetine ki; gemileri ve tayyareleri içinde öyleleri var 
ki, bin defa küre-i arz kadar bir cesamette ve bir saniyede sekiz saat mesafeyi kateden sürattedir. İşte, böyle bir Sultan’a ubûdiyet ve imanla intisap etmek 
ve şu dünyada O’na misafir olmak ne kadar âlî bir saadet, ne derece büyük 
bir şeref oldu ğunu k ıyas et.
Sonra kamere bakt ım. 
1ِħĺِïَĝْĤا نِĳُäْóُđْĤכَא َאدَĐ ĵّٰÝَè َאزِلَĭَĨ َאهُĬَّرْïَĜ َóَĩَĝْĤوَا âyeti-
nin gayet parlak bir nur-u i’câz ı ifade etti ğini gördüm. Evet kamerin takdiri ve 
tedviri ve tedbir ve tenviri ve zemine ve güne şe karşı gayet dakik bir hesapla 
vaziyetleri, o kadar hayret-fezâ, o derece harikad ır ki, “Onu öyle tanzim eden 
ve takdîr eden bir Kadîr’e hiçbir şey ağır gelmez. Onu öyle yapan, her şeyi ya-
pabilir.” fikrini, temâ şâ eden her bir zî şuura ders verir.
Hem öyle bir tarzda güne şi takip ediyor ki; bir saniye kadar yolunu şa-
şırm ıyor, zerre kadar vazifesinden geri kalm ıyor. Dikkatle bakana, ْīَĨ َאنَéْ×ُø 
2لُĳُĝُđْĤا ِįِđْĭُĀ ĹِĘ َóَّĻَéَÜ dedirtiyor. Hususan may ısın âhirinde oldu ğu gibi, ba-
zı vakitte ince hilâl şeklinde Süreyya menziline girdi ği vakit, hurma a ğac ının 
eğilmiş beyaz bir dal ı suretini ve Süreyya, bir salk ım suretini gösterdi ğinden; 
o yeşil semâ perdesi arkas ında, hayale nurâni büyük bir a ğac ın vücûdunu ta-
hayyül ettirir. Güya o a ğaçtan bir dal ının bir sivri ucu, o perdeyi delmi ş, bir 
salk ımıyla beraber ba şını çıkarm ış, Süreyya ve hilâl olmu ş ve sâir y ıldızlar da 
o gaybî a ğac ın meyveleri oldu ğunu hayale telkin eder. İşte, 3ِħĺِïَĝْĤا نِĳُäْóُđْĤכَא 
teşbihinin letâfetini, belâgat ını gör.
Sonra 4َאıِ×َאכِĭَĨ ĹِĘ اĳُýْĨَאĘ ًźĳُĤذَ َْرْضَŶا ُħَכُĤ َģَđَä ِيñَّĤا َĳُİ âyeti hat ırıma gel-
di ki; zemin musahhar bir sefine, bir merkûb oldu ğunu işaret ediyor. O i şaret-
ten kendimi fezâ-y ı kâinatta süratle seyahat eden pek büyük bir geminin yük-
sek bir mevkiinde gördüm. At ve gemi gibi bir merkûba binildi ği zaman k ırâa-
tı sünnet olan5 6َīĻِĬِóْĝُĨ ُįَĤ َّאĭכُ َאĨوَ َاñٰİ َאĭَĤ َóَّíَø ِيñَّĤا َאنَéْ×ُø âyetini okudum.
1 “Ay için de birtak ım safhalar, duraklar tâyin ettik, dola şa dolaşa, nihayet eski hurma salk ımının çöpü 
gibi kuru, sar ı, kavisli bir hâle gelir.” (Yâsîn sûresi, 36/39)
2 Sanat ı karşısında ak ıllar ın hayrete dü ştüğü Zât, ne yücedir! (Bkz.: en-Nevevî, el-Ezkâr  s.292; Ali İbni 
Ebî Talib, Nehcü’l-belâ ğa s.428)
3 “Eski hurma salk ımının kuru, sar ı, kavisli hâli gibi.” (Yâsîn sûresi, 36/39).
4 “Yeryüzünü size hizmete haz ır, uysal bir binek gibi k ılan da O’dur. Haydi öyleyse siz de onun omuzlar ı 
üstünde rahatça dola şın.” (Mülk sûresi, 67/15)
5 Bkz.: Müslim,  hac 425; Tirmizî, deavât  46; Ebû Dâvûd, cihâd  74.
6 “Bunlar ı bizim hizmetimize veren Allah yüceler yücesidir, her türlü eksiklikten münezzehtir. O lutfetme-
seydi biz buna güç yetiremezdik.” (Zuhruf sûresi, 43/13).ÜÇÜNCÜ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------    13
Hem gördüm ki; küre-i arz şu hareketle, sinema levhalar ını gösteren 
bir makine vaziyetini ald ı.. bütün semâvât ı harekete getirdi.. bütün y ıldızlar ı 
muhteşem bir ordu gibi sevke ba şlad ı. Öyle şirin ve yüksek manzaralar ı gös-
terdi ki, ehl-i fikri mest ü hayran eder. “Fesübhânallah!” dedim; ne kadar az bir masrafla, ne kadar çok ve büyük ve garip ve acîb, âlî ve gâlî i şler görülü-
yor. Bu noktadan 
iki nükte-i imaniye  hat ıra geldi:
Birincisi : Birkaç gün evvel bir misafirim bana suâl etti. O şüpheli suâ-
lin esas ı şudur: “Cennet ve cehennem pek çok uzakt ırlar. Haydi ehl-i cennet, 
lütf-u ilâhî ile berk ve burak gibi uçarak ha şirden geçerler, cennete giderler.1 
Fakat ehl-i cehennem, sakîl cisimleri ve büyük ve a ğır günahlar ın yükleri al-
tında nas ıl gidecekler? Hangi vâs ıta ile?”
İşte hat ıra gelen şudur: Nas ıl ki meselâ bütün milletler, Amerika’da umû-
mî bir kongreye davet edilse, her millet büyük gemisine biner, oraya gider. Öyle de, bahr-i muhit-i kâinatta, bir senede yirmi be ş bin senelik uzun bir se-
yahate al ışan küre-i arz; ahalisini al ır, gider mah şer meydan ına boşalt ır.
Hem her otuz üç metrede bir derece-i hararet tezâyüd etti ği delâletiyle, 
merkez-i arzda bulunan cehennem ate şinin –hadisçe beyan olunan– derece-i 
hararetine muvaf ık iki yüz bin derece-i harareti ta şıyan ve –hadisin rivâyât ına 
göre– dünyada ve berzahta büyük cehennemin baz ı vazifelerini gören ate şini
2 
cehenneme döker, sonra emr-i ilâhî ile daha güzel ve bâki bir surete tebeddül eder, âhiret âleminden bir menzil olur.
Hat ıra gelen ikinci nükte : Sâni-i Kadîr, Fât ır-ı Hakîm, Vâhid-i Ehad ke-
mâl-i kudretini ve cemâl-i hikmetini ve delil-i vahdetini göstermek için, pek az bir şeyle çok i şleri görmek; pek küçük bir şeyle, pek büyük vazifeleri gör-
dürmeyi âdet etmi ştir. Baz ı Sözler’de demi ştim ki; 
eğer bütün e şya birtek 
zâta isnad edilse vücûb derecesinde bir sühûlet, bir kolayl ık peydâ eder. 
Eğer, eşya müteaddit sâni’lere, esbaplara isnad edilse imtinâ derecesin-
de bir suûbet, bir mü şkülât ortaya dü şer. Çünkü bir zabit gibi veya usta gi-
bi birtek zât, kesretli efrada ve kesretli ta şlara bir fiil ile, bir hareket ile ve sü-
hûletle bir vaziyet verip bir netice hâs ıl eder ki; e ğer o vaziyeti almas ı ve o 
1 Bu hakikate Kur’ân- ı Kerîm iki âyetiyle i şaret eder: “Gökten yere kadar her i şi düzenleyip yönetir. 
Sonra bütün bu i şler, sizin hesab ınıza göre bin y ıl tutan bir günde O’na yükselir.” (Secde sûresi, 32/5); 
“Melekler ve Rûh, O’nun Ar ş’ına miktar ı elli bin sene olan bir günde yükselirler.” (Meâric sûresi, 
70/4).
2 Cehennem ate şinin s ıcakl ığını bildiren hadis-i şerifler için bkz.: Buhârî, bed’ü’l-halk  10; Müslim, mesâ-
cid 180-187; Tirmizî, salât  5; Ebû Dâvûd, salât  5.14  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
neticeyi istihsal etmesi, o ordudaki efrada ve o direksiz kubbedeki ta şlara ha-
vale edilse pek çok fiillerle, pek çok mü şkülâtla, pek çok kar ışıklıklarla ancak 
yap ılabilir.
İşte, şu kâinattaki raks u deveran, seyr u cevelân ve temâ şâ-y ı tesbihfeşân 
ve fusûl-ü erbaa ve gece-gündüzdeki seyeran gibi ef’âl, e ğer vahdete verilse 
birtek zât, birtek emirle, birtek küreyi tahrik ile mevsimlerin de ğişmesindeki 
acâib-i sanat ı.. ve gece gündüzün deveran ındaki garâib-i hikmeti.. ve y ıldız-
lar ın ve şems ve kamerin sûrî hareketlerinde şirin temâ şâ levhalar ını göster-
mek gibi o âlî vaziyetleri ve gâlî neticeleri istihsal eder. Çünkü umum mevcu-dât ordusu O’nundur.
1 İstese arz gibi bir neferi, umum y ıldızlara kumandan 
tayin eder.. koca güne şi, ahalisine ısıtıcı ve ışık verici bir lâmba.. ve elvâh- ı 
nukûş-u kudret olan fusûl-ü erbaay ı da bir mekik.. ve sahâif-i kitâbet-i hikmet 
olan gece gündüzü de bir yay yapar. Her bir gününe, ayr ı bir şekilde bir ka-
meri göstererek, evkat ın hesab ı için takvimcilik yapt ırır.. ve y ıldızlar ın kendi-
lerine, raksa gelen ve cezbeden, rakseden melâikenin ellerinde süslü ve şirin, 
parlak, nâzenin misbahlar suretini vermek gibi, arza ait çok hikmetlerini gös-terir. Eğer bu vaziyetler, umum mevcudâta hükmü ve nizam ı ve kanunu ve 
tedbiri müteveccih olan bir zâttan istenilmezse o vakit umum güne şler, y ıldız-
lar, hakikî hareket ile ve hadsiz bir süratle, hadsiz bir mesafeyi her gün kat’-etmeleri lâz ım gelir.
İşte, vahdette nihâyetsiz sühûlet ve kesrette nihâyetsiz suûbet 
bulundu ğundand ır ki; ehl-i sanat ve ticaret, kesrete bir vahdet verir, tâ 
sühûlet ve kolayl ık olsun, yani şirketler te şkil ederler.
Elhâs ıl: Dalâlet yolunda nihâyetsiz mü şkülât var, hidayet ve vahdet 
yolunda nihâyetsiz sühûlet var.
2ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 Bkz.: “Göklerin ve yerin ordular ı Allah’ ınd ır.” (Fetih sûresi, 48/4, 7).
2 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.ÜÇÜNCÜ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------    15
Dördüncü Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
ëĤا... 3َאĩَّĻِøَź ْħِכُĬَاĳْìإِ ĵٰĥَĐوَ ْħْכُĻَĥَĐ ُįُÜَכَאóَÖوَ ُįُÝَĩْèوَرَ ِّٰųا َمُŻَø
Aziz karde şlerim,
Ben şimdi Çam Da ğı’nda, yüksek bir tepede, büyük bir çam a ğac ının te-
pesinde bir menzilde bulunuyorum. İnsten tevahhu ş ve vuhûşa ünsiyet ettim. 
İnsanlarla sohbet arzu etti ğim vakit, hayalen sizleri yan ımda bulur, bir hasbi-
hal ederim, sizinle müteselli olurum. Bir mâni olmazsa, bir-iki ay burada yal-nız kalmak arzusunday ım. Barla’ya dönsem, arzunuz veçhile sizden ziyade 
müştâk olduğum şifâhî bir musahabe çaresini arayaca ğız.
Şimdi bu çam a ğac ında hat ıra gelen iki-üç hat ıray ı yaz ıyorum:
Birincisi
Bir parça mahrem bir s ırdır, fakat senden s ır saklanmaz, şöyle ki:
Ehl-i hakikatin bir k ısm ı, nas ıl ki ism-i Vedûd’a mazhard ırlar ve âzamî bir  
mertebede o ismin cilveleriyle, mevcudât ın pencereleriyle Vâcibü’l-vücûd’a ba-
kıyorlar; öyle de şu hiç-ender hiç olan karde şinize yaln ız hizmet-i Kur’ân’a 
istihdam ı hengâm ında ve o hazine-i bînihâyenin dellâl ı olduğu bir vakit-
te, ism-i Rahîm ve ism-i Hakîm mazhariyetine medar bir vaziyet verilmi ş. 
Bütün Sözler, o mazhariyetin cilveleridir. İnşaallah, o Sözler,
4ًاóĻِáכَ ًاóْĻَì َĹِÜأُۧو ْïَĝَĘ َÙَĩِכْéْĤا ْتَËُĺ ْīَĨوَ sırrına mazhard ırlar.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi, size ve karde şlerinize olsun. Hâssaten...
4 “Kime hikmet nasip edilmi şse doğrusu, büyük bir hayra mazhar olmu ştur.” (Bakara sûresi, 2/269).
İkincisi
Tarîk-i Nak şî hakk ında denilen:
“Der tarîk-i Nak şibendî lâz ım âmed çâr terk:
Terk-i dünya, terk-i ukbâ, terk-i hestî, terk-i terk.”
olan f ıkra-y ı rânâ birden hat ıra geldi. O hât ıra ile beraber, birden şu f ıkra tu-
lû etti:
“Der tarîk-i acz-mendî, lâz ım âmed çâr çiz;
Fakr- ı mutlak, acz-i mutlak, şükr-ü mutlak, şevk-i mutlak, ey aziz!”
Sonra senin yazd ığın: “Bak kitab- ı kâinat ın safha-y ı rengînine... ilâ âhir...” 
olan rengin ve zengin şiir hat ırıma geldi. O şiir ile semân ın yüzündeki y ıldız-
lara bakt ım. “Keşke şâir olsayd ım, bunu tekmil etseydim!” dedim. Hâlbuki şi-
ir ve nazma istidad ım yokken yine ba şlad ım, fakat naz ım ve şiir yapamad ım; 
nas ıl hutûr etti ise, öyle yazd ım. Benim vârisim olan sen, istersen nazma çe-
vir, tanzim et. İşte birden hat ıra gelen şu:
Dinle de y ıldızlar ı, şu hutbe-i şirinine,
Nâme-i nurunu hikmet, bak ne takrir eylemi ş.
Hep beraber nutka gelmi ş, hak lisan ıyla derler:
Bir Kadîr-i Zülcelâl’in ha şmet-i sultan ına,
Birer burhan- ı nur-efşân ız, vücûd-u Sâni’a
Hem vahdete, hem kudrete şahidleriz biz!..
Şu zeminin yüzünü yald ızlayan
Nâzenin mucizât ı çün melek seyran ına.
Şu semân ın arza bakan, cennete dikkat eden,
Binler müdakkik gözleriz biz!..1(Hâşiye)
Tûba-y ı hilkatten semâvât şıkk ına,
Hep kehke şân ağsân ına,
Bir Cemîl-i Zülcelâl’in dest-i hikmetiyle tak ılm ış,
Pek güzel meyveleriz biz!..
1 (Hâşiye) Yani, cennet çiçeklerinin fidanl ık ve mezraac ığı olan zeminin yüzünde hadsiz muci-
zât- ı kudret te şhir edildi ğinden semâvât âlemindeki melâikeler o mucizât ı ve o harikala-
rı temâşâ ettikleri gibi; ecrâm- ı semâviyenin gözleri hükmünde olan y ıldızlar dahi, güya 
melâikeler gibi zemin yüzündeki nâzenin masnûât ı gördükçe cennet âlemine bak ıyorlar ve 
o muvakkat harikalar ı bâki bir surette cennette dahi temâ şa ediyorlar gibi bir zemine, bir 
cennete bak ıyorlar. Yani, o iki âleme nezâretleri var demektir.DÖRDÜNCÜ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------    17
Şu semâvât ehline birer mescid-i seyyâr,
Birer hâne-i devvâr, birer ulvî â şiyâne,
Birer misbah- ı nevvâr, birer gemi-i cebbâr,
Birer tayyâreleriz biz!..
Bir Kadîr-i Zülkemâl’in, bir Hakîm-i Zülcelâl’in
Birer mucize-i kudret, birer harika-y ı sanat- ı hâl ıkâne,
Birer nâdire-i hikmet, birer dâhiye-i hilkat,Birer nur âlemiyiz biz!..
Böyle yüz bin dil ile yüz bin burhan gösteririz,
İşittiririz insan olan insana!..
Kör olas ı dinsiz gözü, görmez oldu yüzümüzü,
Hem işitmez sözümüzü, hak söyleyen âyetleriz biz!..
Sikkemiz bir, turram ız bir,
Rabbimize musahhar ız;
Müsebbihiz, zikrederiz âbidâne.Kehkeşân ın halka-y ı kübrâs ına mensup birer meczuplar ız biz!..
1ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.18  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Beşinci Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Silsile-i nak şînin kahraman ı ve bir güne şi olan İmam Rabbânî (radiyallâhu 
anh) Mektubat’ ında demi ş ki:
“Hakâik-i imaniyeden bir meselenin inki şafını, binler ezvak ve mevâ-
cid ve keramâta tercih ederim.”3
Hem demi ş ki:
“Bütün tarîklerin nokta-y ı müntehâs ı, hakâik-i imaniyenin vuzuh ve 
inkişafıdır.”4
Hem demi ş ki:
“Velâyet üç k ısımd ır: Biri, velâyet-i su ğrâ ki me şhur velâyettir.. biri, 
velâyet-i vustâ.. biri, velâyet-i kübrâd ır. Velâyet-i kübrâ ise; veraset-i nü-
büvvet yoluyla, tasavvuf berzah ına girmeden, do ğrudan do ğruya hakika-
te yol açmakt ır.”5
Hem demi ş ki:
“Tarîk-i Nak şî’de iki kanat ile sülûk edilir. Yani, hakâik-i imaniyeye 
sağlam bir surette itikat etmek ve ferâiz-i diniyeyi imtisal etmekle olur. 
Bu iki cenâhta kusur varsa, o yolda gidilmez.”6
Öyle ise tarîk-i Nak şî’nin üç perdesi var:
Birisi ve en birincisi ve en büyü ğü: Doğrudan do ğruya hakâik-i ima-
niyeye hizmettir ki, İmam Rabbânî de (radiyallâhu anh)  âhirzaman ında ona sü-
lûk etmiştir.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Bkz.: İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/182 (210. Mektup).
4 Bkz.: İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/182 (210. Mektup).
5 Bkz.: İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/240 (260, 272, 302. Mektuplar).
6 Bkz.: İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/87 (75. Mektup), 1/98 (91. Mektup), 1/99 (94. Mektup).


İkincisi : Ferâiz-i diniyeye ve sünnet-i seniyyeye tarîkat perdesi alt ında 
hizmettir.
Üçüncüsü : Tasavvuf yoluyla emrâz- ı kalbiyenin izâlesine çal ışmak, kalb 
ayağıyla sülûk etmektir.
Birincisi farz, ikincisi vâcib, bu üçüncüsü ise sünnet hükmündedir.Madem hakikat böyledir; ben tahmin ediyorum ki, 
eğer Şeyh Abdülkadir 
Geylânî (radiyallâhu anh)  ve Şah- ı Nakşibend (radiyallâhu anh)  ve İmam Rabbânî 
(radiyallâhu anh)  gibi zâtlar bu zamanda olsayd ılar, bütün himmetlerini, ha-
kâik-i imaniyenin ve akâid-i İslâmiye’nin takviyesine sarfedeceklerdi. 
Çünkü saadet-i ebediyenin medar ı onlard ır. Onlarda kusur edilse, şekâ-
vet-i ebediyeye sebebiyet verir. İmans ız cennete gidemez, fakat tasavvuf-
suz cennete giden pek çoktur. Ekmeksiz insan ya şayamaz, fakat meyve-
siz yaşayabilir. Tasavvuf meyvedir, hakâik-i İslâmiye g ıdad ır. Eskiden k ırk 
günden tut, tâ k ırk seneye kadar bir seyr u sülûk ile baz ı hakâik-i imaniye-
ye ancak ç ıkılabilirdi. Şimdi ise Cenâb- ı Hakk’ ın rahmetiyle, k ırk dakika-
da o hakâike ç ıkılacak bir yol bulunsa o yola kar şı lâkayt kalmak, elbet-
te kâr- ı ak ıl değil...
İşte, otuz üç adet Sözler, böyle Kur’ânî bir yolu açt ığını dikkatle oku-
yanlar hükmediyorlar.  Madem hakikat budur; esrar- ı Kur’âniye’ye ait ya-
zılan Sözler, şu zaman ın yaralar ına en münasip bir ilâç, bir merhem.. ve 
zulümât ın tehâcümât ına maruz heyet-i İslâmiye’ye en nâfi bir nur.. ve da-
lâlet vadilerinde hayrete dü şenler için en do ğru bir rehber oldu ğu itika-
dınday ım.
Bilirsiniz ki;  eğer dalâlet, cehaletten gelse izâlesi kolayd ır. Fakat da-
lâlet, fenden ve ilimden gelse izâlesi mü şküldür. Eski zamanda ikinci k ı-
sım, binde bir bulunuyordu. Bulunanlardan ancak binden biri, ir şad ile 
yola gelebilirdi. Çünkü öyleler, kendilerini be ğeniyorlar; hem bilmiyorlar, 
hem kendilerini bilir zannediyorlar. Cenâb- ı Hak, şu zamanda i’câz- ı
Kur’ân’ ın mânevî lemeât ından olan mâlûm Sözler’i, şu dalâlet z ınd ı-
kas ına bir tiryak hâsiyetini vermi ş tasavvurunday ım.
1ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.20  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Alt ıncı Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
 َانِĳَĥَĩْĤا دَامَ َאĨ َאĩِכُĬَاĳْìإِ ĵٰĥَĐوَ َאĩْכُĻَĥَĐ ُįُÜَכَאóَÖوَ ُįُÝَĩْèوَرَ ِّٰųا َمُŻَø
3َانِïَĜْóَęْĤا َģَ×ْĝَÝْøوَا َانِóَĩَĝْĤا دَارَ َאĨوَ َانِóْāَđْĤا َÕَĜَאđَÜوَ
Gayretli karde şlerim, hamiyetli arkada şlar ım ve dünya denilen di-
yâr- ı gurbette medar- ı tesellilerim,
Madem Cenâb- ı Hak sizleri, fikrime ihsan etti ği manalara hissedar etmi ş-
tir. Elbette hissiyât ıma da hissedar olmak hakk ınızd ır. Sizleri ziyade müteessir 
etmemek için, gurbetimdeki firkatimin ziyade elîm k ısm ını tayyedip, bir k ısm ı-
nı sizlere hikâye edece ğim, şöyle ki:
Şu iki-üç ayd ır pek yaln ız kald ım. Bazen on be ş-yirmi günde bir defa mi-
safir yan ımda bulunur. Sâir vakitlerde yaln ızım. Hem yirmi güne yak ınd ır, 
dağcılar yak ınımda yok, da ğıldılar...
İşte gece vakti, garîbâne, şu dağlarda sessiz, sadâs ız, yaln ız ağaçlar ın ha-
zînâne hemhemeleri içinde kendimi birbiri içinde be ş muhtelif renkli gurbet-
lerde gördüm:
Birincisi: İhtiyarl ık s ırrıyla, hemen ekseriyet-i mutlaka ile, akran ve ahba-
bım ve akâribimden yaln ız ve garip kald ım. Onlar beni b ırak ıp âlem-i berza-
ha gittiklerinden ne şet eden hazin bir gurbeti hissettim.
İşte, şu gurbet içinde ayr ı diğer bir daire-i gurbet aç ıldı; o da geçen ba-
har gibi alâkadar oldu ğum ekser mevcudât, beni b ırak ıp gittiklerinden hâs ıl 
olan firkatli bir gurbeti hissettim.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketleri, gece ve gündüz devam ettikçe, sabah ve ak şam geldikçe, ay ve 
güneş döndükçe, ferkadân denilen iki y ıldız doğdukça ikinize ve karde şlerinize olsun.z
Ve şu gurbet içinde bir daire-i gurbet daha aç ıldı ki; vatan ımdan ve akâ-
ribimden ayr ı düşüp, yaln ız kald ığımdan tevellüd eden firkatli bir gurbeti his-
settim.
Ve şu gurbet içinde gecenin ve da ğlar ın garîbâne vaziyeti bana rikkatli 
bir gurbeti daha hissettirdi.
Ve şu gurbetten dahi, şu fâni misafirhâneden ebedü’l-âbâd taraf ına ha-
rekete âmâde olan ruhumu fevkalâde bir gurbette gördüm.
Birden “Fesübhânallah!” dedim, bu gurbetlere ve karanl ıklara nas ıl da-
yan ılır diye dü şündüm, kalbim feryad ile dedi:
Yâ Rab! Garîbem, bîkesem, zaîfem, nâtüvânem, alîlem, âcizem, 
ihtiyarem;
Bî-ihtiyârem, el-amân-gûyem, afv-cûyem, medet-hâhem zidergâhet 
İlâhî!1
Birden nur-u iman, feyz-i Kur’ân, lütf-u Rahmân imdad ıma yetiştiler. O 
beş karanl ıklı gurbetleri, be ş nurâni ünsiyet dairelerine çevirdiler.
Lisan ım, 2ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè söyledi.
Kalbim, ْشِóَđْĤا رَبُّ َĳُİوَ ُÛْĥَכَّĳَÜ ِįْĻَĥَĐ َۘĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰ۬ųا َĹِ×ْùَè ْģُĝَĘ ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ 
3ِħĻِčَđْĤا âyetini okudu.
Akl ım dahi ızdırab ından ve deh şetinden feryâd eden nefsime hitaben dedi:
Bırak bîçâre feryâd ı, belâdan k ıl tevekkül.
Zira feryâd; belâ-ender, hatâ-ender belâd ır bil!
Belâ vereni buldunsa e ğer;
Safâ-ender, vefâ-ender, atâ-ender belâd ır bil!
Madem öyle, b ırak şekvây ı, şükret!
Çün belâbil, demâ keyfinden güler hep gül-mül.
1 Allah’ ım! Garibim, kimsesizim, zay ıfım, güçsüzüm, hastay ım, âcizim, ya şlıyım, ihtiyâr ım elimde de ğil, 
aman diliyorum, af istiyorum, yard ım diliyorum, senin dergah ından Allah’ ım!
2 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).
3 “(Ey Rasûlüm! Sen böyle onlar ın üzerine titrerken) onlar halâ senden ve yolundan yüz çevirecek olur-
larsa de ki: Bana (yard ımc ı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan ba şka hiçbir ilâh yoktur. Ben O’na 
dayand ım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinat ın, bütün varl ıklar ın idare merkezi olan) Büyük Ar ş’ın 
Rabbi, (bütün kâinat ın mutlak Sultan ı, bütün varl ıklar ın yegâne s ığınağı, besleyip ya şatan ı, koruyup 
gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129)z
z
z22  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Ger bulmazsan bütün dünya;
Cefâ-ender, fenâ-ender, hebâ-ender belâd ır bil!
Cihan dolu belâ ba şında varken,
Ne bağırırsın küçücük bir belâdan, gel tevekkül k ıl!
Tevekkül ile belâ yüzünde gül, tâ o da gülsün;
O güldükçe küçülür, eder tebeddül.
Hem üstadlar ımdan Mevlânâ Celâleddin’in nefsine dedi ği gibi dedim:
َŻَÖ َنْïĻِýכَ ْÛْùĻِŒ ĵَĥَÖ ِيóُכْü     ĵَĥَÖ ĹِÝْęُŜĳُÜ و ُÛْùَĤاَ ِÛْęŜأُوُ
1َאĭَĘ ُوóْĝَĘ ِįَŜ دَرْ زَنِ įَĝْĥَè     ْħَĭَĨ Ĺِĭْđَĺ ،įכِ ْÛْùĻِŒ َŻَÖ ِّóِø
O vakit nefsim dahi: “Evet, evet… Acz ve tevekkül ile, fakr ve iltica ile 
nur kap ısı aç ılır, zulmetler da ğılır. 2َمِŻْøِْŸوَا َאنِĩĺِْŸا رِĳُĬ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ ”dedi. 
Meşhur Hikem-i Atâiyye’nin şu f ıkras ı:
3َهُïَäوَ ْīَĨ َïَĝَĘ َאذَاĨوَ     َهُïَĝَĘ ْīَĨ َïَäوَ َאذَاĨ
Yani: “Cenâb- ı Hakk’ ı bulan, neyi kaybeder? Ve O’nu kaybeden, ne-
yi kazan ır?”
Yani: “O’nu bulan her şeyi bulur; O’nu bulmayan hiçbir şey bulmaz, 
bulsa da ba şına belâ bulur.” Ne derece âlî bir hakikat oldu ğunu gördüm ve 
4َאءِÖَóُĕْĥِĤ ĵٰÖĳُĈ hadisinin s ırrını anlad ım, şükrettim.
İşte kardeşlerim! Karanl ıklı bu gurbetler, çendan nur-u imanla nurland ı-
lar, fakat yine bende bir derece hükümlerini icra ettiler ve şöyle bir dü şünceyi 
verdiler: “Madem ben garîbim ve gurbetteyim ve gurbete gidece ğim. Acaba 
şu misafirhânedeki vazifem bitmi ş midir? Tâ ki sizleri ve Sözler’i tevkil etsem 
ve bütün bütün alâkam ı kessem...” fikri hat ırıma geldi. Onun için sizden sor-
muştum ki; “Acaba yaz ılan Sözler kâfî midir, noksan ı var m ı? Yani, vazifem 
bitmiş midir? Tâ ki rahat- ı kalble kendimi nurlu, zevkli, hakikî bir gurbete at ıp, 
dünyay ı unutup, Mevlânâ Celâleddin’in dedi ği gibi
1 “O ‘Ben sizin Rabbiniz de ğil miyim?’ dedi. Ve sen ‘belâ’ (evet Rabbimizsin) dedin. Belâ demenin şükrü 
nedir? Belâ çekmektir. Belâ çekmenin s ırrı nedir? ‘Fakr u fenâ dergâh ının (kap ısının) halkas ına vuran 
benim’ demektir.” (Bkz.: Divân- ı Kebîr  s.157 Gazel  251).
2 İman ve İslâm nûrundan dolay ı hamdolsun Yüce Rabbimize.
3 Bkz.: eş-Şürnûbî, Şerhu Hikemi’l-Atâiyye  s.208.
4 “Gariplere müjdeler olsun.” (Bkz.: Müslim, îmân  232; Tirmizî, îmân , 13; İbni Mâce,  fiten 15).ALTINCI MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    23
ĹِÝْùَİزِ َنْïُü دْĳُì ĹِÖ َدْĳُÖ ْįِŒ َאعِĩَø ĹِĬدَا
1َنْïĻِýَŒ َאĝَÖ ذَوْقِ ْěَĥْĉُĨ َאيِĭَĘ َرْïْĬأَ
deyip, ulvî bir gurbeti arayabilir miyim?” diye sizi o suâller ile tasdî etmi ştim.
2ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 Semâ’ ın ne oldu ğunu bilir misin? Varl ık âleminden geçip, mutlak fenâ (makam) içinde bekâ zevkini 
tatmakt ır.
2 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.24  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Yedinci Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
3ًאĩدَائِ ًاïَÖأَ ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Aziz karde şlerim,
Bana söylemek üzere Şaml ı Hâf ız’a iki şey demişsiniz:
Birincisi : “Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselâm)  Zeyneb’i tezevvücü-
nü, eski zaman münaf ıklar ı gibi yeni zaman ın ehl-i dalâleti dahi medar- ı ten-
kit buluyorlar; nefsânî, şehevânî telâkki ediyorlar.” diyorsunuz.
Elcevap: Elcevap:  Yüz bin defa hâ şâ ve kellâ! O dâmen-i muallâya şöyle pest şü-
behât ın eli yetişmez. Evet, on be ş yaşından k ırk yaşına kadar, hararet-i ga-
rîziyenin galeyân ı hengâm ında.. ve hevesât- ı nefsâniyenin iltihab ı zaman ın-
da.. dost ve dü şman ın ittifak ıyla kemâl-i iffet ve tamam- ı ismet ile Haticetü’l-
Kübrâ (radiyallâhu anhâ)  gibi ihtiyarca birtek kad ın ile iktifâ ve kanaat eden bir zâ-
tın, k ırktan sonra yani hararet-i garîziye tevakkufu hengâm ında.. ve hevesât- ı 
nefsâniyenin sükûneti zaman ında kesret-i izdivaç ve tezevvücat ı, bizzarure ve 
bilbedâhe nefsânî olmad ığını ve başka ehemmiyetli hikmetlere müstenid ol-
duğunu, zerre kadar insaf ı olana isbat eder bir hüccettir.
O hikmetlerden birisi şudur ki : Zât- ı risaletin akvâli gibi, ef’âl ve ah-
vâli ve etvar ve harekât ı dahi menâbi-i din ve şeriatt ır.. ve ahkâm ın me’-
hazleridir.  Şıkk- ı zâhirîsine sahabeler hamele olduklar ı gibi, hususî daire-
sindeki mahfî ahvâlât ından tezahür eden esrar- ı din ve ahkâm- ı şeriat ın 
hameleleri ve râvileri de ezvâc- ı tâhiratt ır ve bilfiil o vazifeyi îfâ etmi şler-
dir. Esrar ve ahkâm- ı dinin hemen yar ısı, belki onlardan geliyor. Demek 
bu azîm vazifeye birçok ve me şrepçe muhtelif ezvâc- ı tâhirat lâz ımd ır.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi; sonsuza kadar sürekli üzerinize olsun.
Gelelim Hazreti Zeyneb’in tezevvücüne: Yirmi Be şinci Söz’ün Birinci 
Şûlesi’nin Üçüncü Şuâ ı’nın misallerinden olan ْħِכُĤَאäرِ ْīِĨ ٍïَèأَ אƯÖأَ ٌïَّĩَéُĨ כَאنَ َאĨ 
1َīĻِّĻِ×َّĭĤا َħَÜَאìوَ ِّٰųا لَĳُøرَ ْīٰכِĤوَ âyetine dair şöyle yaz ılm ış ki; insanlar ın tabakât ı-
na göre birtek âyet, müteaddit vücûhlarla her bir tabakan ın fehmine göre bir 
mana ifade ediyor.
Bir tabakan ın şu âyetten hisse-i fehmi şudur ki: Resûl-i Ekrem’in (aley-
hissalâtü vesselâm)  hizmetkâr ı veya “oğlum” hitab ına mazhar olan Zeyd, (radiyal-
lâhu anh)  rivâyet-i sahîha2 ile itiraf ına binâen, izzetli zevcesini kendine mânen 
küfüv bulmad ığı için tatlik etmi ş. Yani Hazreti Zeyneb, ba şka yüksek bir ah-
lâkta yarat ılm ış ve bir peygambere zevce olacak f ıtratta oldu ğunu Zeyd, fe-
rasetle hissetmi ş ve kendisini ona zevc olacak f ıtratta kendine küfüv bulma-
dığından, mânevî imtizaçs ızlığa sebebiyet verdi ği için tatlik etmi ştir. Allah’ ın 
emriyle Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  alm ış, yani 3َאıَאכَĭْäزَوَّ’ n ın işaretiyle 
o nikâh, bir akd-i semâvî oldu ğuna delâletiyle hârikulâde.. ve örf ve muame-
lât- ı zâhiriye fevkinde, s ırf kaderin hükmüyledir ki; Resûl-i Ekrem, (aleyhissalâtü 
vesselâm)  o hükm-ü kadere ink ıyad göstermi ştir ve mecbur olmu ştur.4 Nefis ar-
zusuyla de ğildir.
Şu kader hükmünün de ehemmiyetli bir hükm-ü şer’î ve mühim bir 
hikmet-i âmmeyi ve şümûllü bir maslahat- ı umumiyeyi tazammun eden
5ْħِıאئِƯĻِĐأَدْ أَزْوَاجِ ĹِۤĘ َجٌóَè َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ĵَĥَĐ نَĳَכُĺ َź ْĹِכَĤ âyet-i kerîmesinin i şaretiy-
le büyüklerin küçüklere “o ğlum” demeleri, z ıhar meseleleri gibi –yani kar ısına 
“anam gibisin” dese haram oldu ğu gibi– de ğildir ki, ahkâm onunla de ğişsin. 
Hem büyüklerin raiyetlerine ve peygamberlerin ümmetlerine pederâne6 na-
zar ve hitaplar ı, vazife-i risalet itibar ıylad ır; şahsiyet-i insaniye itibar ıyla değil-
dir ki, onlardan zevce almak uygun dü şmesin.
1 “Muhammed içinizden hiçbir erke ğin babas ı değildir, lâkin Allah’ ın elçisi ve peygamberlerin sonuncu-
sudur.” (Ahzâb sûresi, 33/40).
2 Bkz.: Buhârî, tevhid  22; Tirmizî, tefsîru sûre (33)  15.
3 “Biz onu sana nikâhlad ık.” (Ahzâb sûresi, 33/37).
4 Hz. Âişe Validemiz “Allah Resûlü vahiyden bir şey gizleyecek olsayd ı bu âyeti gizlerdi.” sözüyle 
Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu husustaki ink ıyad ve mecburiyetine i şarette bulunmu ştur. 
Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  24/41.
5 “... ki, bundan böyle evlatl ıklar ı, eşleriyle ilişkilerini kestikleri, onlar ı boşad ıklar ı zaman, o kad ınlarla 
evlenmek hususunda müminlere bir güçlük olmas ın.” (Ahzâb sûresi, 33/37).
6 Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetine şefkatli bir baba gibi oldu ğunu ifade eden rivayet 
için bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/59.26  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İkinci bir tabakan ın hisse-i fehmi şudur ki: Bir büyük âmir, raiyetine 
pederâne bir şefkat ile bakar. E ğer o âmir, zâhirî ve bât ınî bir padi şah- ı ru-
hanî olsa merhameti, pederin yüz defa şefkatinden ileri gitti ği için, raiyeti-
nin efrad ı, onun hakikî evlâd ı gibi, ona peder nazar ıyla bakarlar. Peder na-
zar ı ise zevc nazar ına ink ılâb edemedi ğinden ve k ız nazar ı da zevce nazar ına 
kolayca de ğişmediğinden, efkâr- ı âmmede peygamberin müminlerin k ızlar ı-
nı almas ı şu s ırra uygun gelmedi ği için; Kur’ân, o vehmi def’ maksad ıyla der: 
“Peygamber, rahmet-i ilâhiye hesab ıyla size şefkat eder, pederâne muamele 
eder.. ve risalet nâm ına siz, O’nun evlâd ı gibisiniz. Fakat, şahsiyet-i insaniye 
itibar ıyla pederiniz de ğildir ki, sizden zevce almas ı münasip dü şmesin.. ve siz-
lere “oğlum” dese, ahkâm- ı şeriat itibar ıyla siz O’nun evlâd ı olamazs ınız!”
1ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.YEDİNCİ MEKTUP ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------    27
Sekizinci Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
ُħĻِèَّóĤاَ ، ُīٰĩْèَّóĤاَ isimleri, ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’e girdiklerinin ve her 
mübarek şeyin başında zikredilmelerinin çok hikmetleri var. Onlar ın beyan ını 
başka vakte tâlikan, şimdilik kendime ait bir hissimi söyleyece ğim:
Kardeşim, ben ُħĻِèَّóĤاَ ، ُīٰĩْèَّóĤاَ isimlerini öyle bir nur-u âzam görüyorum 
ki, bütün kâinat ı ihata eder.. ve her ruhun bütün hâcât- ı ebediyesini tatmin 
edecek.. ve hadsiz dü şmanlar ından emin edecek, nurlu ve kuvvetli görünü-
yorlar. Bu iki nur-u âzam olan isimlere yeti şmek için en mühim buldu-
ğum vesile; fakr ile şükr, acz ile şefkattir. Yani, ubûdiyet ve iftikard ır. Şu 
mesele münasebetiyle hat ıra gelen ve muhakkikîne, hatta bir üstad ım olan 
İmam Rabbânî’ye muhalif olarak diyorum ki:
Hazreti Yakub’un (aleyhisselâm)  Yusuf (aleyhisselâm) ’a karşı şedit ve parlak his-
siyât ı, muhabbet ve a şk değildir; belki şefkattir. Çünkü şefkat, aşk ve muhab-
betten çok keskin ve parlak ve ulvî ve nezihtir ve makam- ı nübüvvete lây ık-
tır. Fakat, muhabbet ve a şk, mecazî mahbublara ve mahlûklara kar şı dere-
ce-i şiddette olsa, o makam- ı muallâ-y ı nübüvvete lây ık düşmüyor. Demek, 
Kur’ân- ı Hakîm’in parlak bir i’câz ile parlak bir surette gösterdi ği ve ism-i 
Rahîm’in vusûlüne vesile olan hissiyât- ı Yakubiye, yüksek bir derece-i şef-
kattir. İsm-i Vedûd’a vesile-i vusûl olan a şk ise Züleyhâ’n ın Yusuf (aleyhisselâ-
m)’a karşı olan muhabbet meselesindedir. Demek Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan, 
Hazreti Yakub’un (aleyhisselâm)  hissiyât ını ne derece Züleyhâ’n ın hissiyât ından 
yüksek göstermi şse şefkat dahi o derece a şktan daha yüksek görünüyor.
Üstad ım İmam Rabbânî, a şk-ı mecazîyi makam- ı nübüvvete pek müna-
sip görmedi ği için demi ş ki: “Mehâsin-i Yusufiye, mehâsin-i uhreviye nev’in-
den oldu ğundan, ona muhabbet ise mecazî muhabbetler nev’inden de ğildir 
ki, kusur olsun.”3
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  3/134 (100. Mektup).
Ben de derim:
Ey Üstad! O, tekellüflü bir te’vildir. Hakikat şu olmak gerektir ki: O, 
muhabbet de ğil; belki yüz defa muhabbetten daha parlak, daha geni ş, 
daha yüksek bir mertebe-i şefkattir.
Evet, şefkat bütün envâ ıyla latîf ve nezihtir.  Aşk ve muhabbet ise, çok 
envâ ına tenezzül edilmiyor.
Hem şefkat pek geni ştir. Bir zât, şefkat ettiği evlâd ı münasebetiyle bü-
tün yavrulara, hatta zîruhlara şefkatini ihata eder ve Rahîm isminin ihatas ına 
bir nevi aynadarl ık gösterir. Hâlbuki a şk, mahbubuna hasr- ı nazar edip, her 
şeyi mahbubuna feda eder; yahut mahbubunu îlâ ve senâ etmek için, ba ş-
kalar ını tenzil ve mânen zemmeder ve hürmetlerini k ırar. Meselâ biri demi ş: 
“güneş mahbubumun hüsnünü görüp utan ıyor, görmemek için bulut perde-
sini başına çekiyor.” Hey â şık efendi! Ne hakk ın var, sekiz ism-i âzam ın bir 
sayfa-y ı nurânisi olan güne şi böyle utand ırıyorsun?
Hem şefkat hâlistir, mukabele istemiyor; sâfî ve ivazs ızdır. Hatta en 
âdî mertebede olan hayvanât ın yavrular ına karşı fedakârâne ivazs ız şefkatleri 
buna delildir. Hâlbuki, a şk ücret ister ve mukabele talep eder. A şkın ağlama-
lar ı bir nevi taleptir, bir ücret istemektir.
Demek, süver-i Kur’âniye’nin en parla ğı olan, Sûre-i Yusuf’un en parlak 
nuru olan Hazreti Yakub’un (aleyhisselâm)  şefkati, ism-i Rahmân ve Rahîm’i gös-
terir.. ve şefkat yolu, rahmet yolu oldu ğunu bildirir.. ve o elem-i şefkate devâ 
olarak da 1َīĻِĩِèَّاóĤا ُħَèأَرْ َĳُİوَ ًאčِĘَאè ٌóْĻَì ُّٰųَאĘ dedirir.
2ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 “En iyi koruyan Allah’t ır ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.” (Yûsuf sûresi, 12/64).
2 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.

SEKİZİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------    29
Dokuzuncu Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Yine o hâlis talebesine gönderdi ği mektubun bir parças ıdır.
Sâniyen
Neşr-i envâr- ı Kur’âniye’deki muvaffakiyetin ve gayretin ve şevkin, 
bir ikram- ı ilâhîdir.. belki bir keramet-i Kur’âniye’dir.. bir inâyet-i rabbâ-
niyedir.  Sizi tebrik ediyorum. Keramet ve ikram ve inâyetin bahsi geldi ği mü-
nasebetiyle, keramet ve ikram ın bir fark ını söyleyece ğim, şöyle ki:
Kerametin izhar ı, zaruret olmadan zarard ır. İkram ın izhar ı ise, bir 
tahdîs-i nimettir.  Eğer, keramet ile mü şerref olan bir şah ıs, bilerek harika bir 
emre mazhar olursa, o hâlde e ğer nefs-i emmâresi bâki ise, kendine güven-
mek ve nefsine ve ke şfine itimat etmek ve gurura dü şmek cihetinde istidraç 
olabilir. E ğer, bilmeyerek harika bir emre mazhar olursa; meselâ birisinin kal-
binde bir suâl var, intak- ı bilhak nev’inden ona muvaf ık bir cevap verir, son-
ra anlar, anlad ıktan sonra kendi nefsine de ğil, belki kendi Rabbisine itimad ı 
ziyadeleşir ve “Beni benden ziyade terbiye eden bir Hafîz’im vard ır.” der, te-
vekkülünü ziyadele ştirir. Bu k ısım, hatars ız bir keramettir; ihfâs ına mükellef 
değil, fakat fahir için kasden izhar ına çal ışmamal ı! Çünkü onda zâhiren insa-
nın kesbinin bir medhali bulundu ğundan, nefsine nisbet edebilir. Amma ik-
ram ise; o, kerametin selâmetli olan ikinci nev’inden daha selâmetli, bence daha âlîdir. İzhar ı, tahdîs-i nimettir. Kesbin medhali yoktur, nefsi onu kendi-
ne isnad etmez.
İşte kardeşim; hem senin hakk ında, hem benim hakk ımda, bahusus
Kur’ân hakk ındaki hizmetimizde eskiden beri gördü ğüm ve yazd ığım 
ihsânât- ı ilâhiye bir ikramd ır; izhar ı, tahdîs-i nimettir. Onun için sana kar şı 
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
tahdîs-i nimet nev’inden ikimizin hizmetimize ait muvaffakiyât ı yaz ıyorum. 
Biliyordum ki sende fahir de ğil, şükür damar ını tahrik ediyor.
Sâlisen
Görüyorum ki:
Şu dünya hayat ında en bahtiyar odur ki, dünyay ı bir misafirhâne-i 
askerî telâkki etsin.. ve öyle de iz’an etsin.. ve ona göre hareket etsin.. ve o telâkki ile en büyük mertebe olan mertebe-i r ızay ı
1 çabuk elde ede-
bilir. K ırılacak şişe pahas ına dâimî bir elmas ın fiyat ını vermez, istikâmet 
ve lezzetle hayat ını geçirir.
Evet dünyaya ait i şler, k ırılmaya mahkûm şişeler hükmündedir. Bâki 
umûr-u uhreviye ise gayet sa ğlam elmaslar k ıymetindedir.2 İnsan ın f ıtrat ında-
ki şiddetli merak ve hararetli muhabbet ve deh şetli h ırs ve inatl ı talep ve hâ-
kezâ şedit hissiyâtlar, umûr-u uhreviyeyi kazanmak için verilmi ştir. O hissiyâ-
tı, şiddetli bir surette fâni umûr-u dünyeviyeye tevcih etmek, fâni ve k ırılacak 
şişelere, bâki elmas fiyatlar ını vermek demektir. Şu münasebetle bir nokta ha-
tıra gelmiş, söyleyece ğim, şöyle ki:
Aşk, şiddetli bir muhabbettir. Fâni mahbublara müteveccih oldu ğu 
vakit ya o a şk, kendi sahibini dâimî bir azap ve elemde b ırak ır; veyahut 
o mecazî mahbub, o şiddetli muhabbetin fiyat ına değmediği için bâki bir 
mahbubu aratt ırır; aşk-ı mecazî, a şk-ı hakikîye ink ılâb eder.
İşte insanda binlerle hissiyât var. Her birisinin a şk gibi iki mertebesi var. 
Biri mecazî, biri hakikî.
Meselâ endişe-i istikbal  hissi herkeste var; şiddetli bir surette endi şe etti-
ği vakit bakar ki, o endi şe ettiği istikbale yeti şmek için elinde senet yok. Hem 
rızık cihetinde bir taahhüd alt ında ve k ısa olan bir istikbal, o şiddetli endi şeye 
değmiyor. Ondan yüzünü çevirip, kabirden sonra hakikî ve uzun ve gafiller 
hakk ında taahhüd alt ına al ınmam ış bir istikbale teveccüh eder.
Hem mala ve câha kar şı şiddetli bir h ırs gösterir. Bakar ki; muvakka-
ten onun nezaretine verilmi ş o fâni mal ve âfetli şöhret ve tehlikeli ve riyaya 
1 Allah r ızas ının en büyük mertebe oldu ğuna dair bkz.: “Hepsinden âlâs ı ise Allah’ ın kendilerinden raz ı 
olmas ıdır.” (Tevbe sûresi, 9/72).
2 “Mal mülk, çoluk çocuk… Bütün bunlar dünya hayat ının süsleridir. Ama bâki kalacak yararl ı işler ise 
Rabbinin kat ında, hem mükâfat yönünden, hem de ümit ba ğlamak bak ımından daha hay ırlıdır.” (Kehf 
sûresi, 18/46).
DOKUZUNCU MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------    31
medar olan câh, o şiddetli h ırsa değmiyor. Ondan, hakikî câh olan merâtib-i 
mâneviyeye ve derecât- ı kurbiyeye ve zâd- ı âhirete ve hakikî mal olan a’mâl-i 
sâlihaya teveccüh eder. Fena haslet olan h ırs- ı mecazî ise, âlî bir haslet olan 
hırs- ı hakikîye ink ılâb eder.
Hem meselâ şiddetli bir inat  ile ehemmiyetsiz, zâil, fâni umûrlara kar-
şı hissiyât ını sarfeder. Bakar ki, bir dakika inada de ğmeyen bir şeye, bir sene 
inat ediyor. Hem zararl ı, zehirli bir şeye inat nâm ına sebat eder. Bakar ki, bu 
kuvvetli his, böyle şeyler için verilmemi ş. Onu onlara sarfetmek, hikmet ve 
hakikate münâfidir. O şiddetli inad ı, o lüzumsuz umûr-u zâileye vermeyip, âlî 
ve bâki olan hakâik-i imaniyeye ve esâsât- ı İslâmiye’ye ve hidemât- ı uhrevi-
yeye sarfeder. O haslet-i rezile olan inad- ı mecazî, güzel ve âlî bir haslet olan 
hakikî inada yani, hakta şiddetli sebata ink ılâb eder.
İşte şu üç misal gibi; insanlar, insana verilen cihâzât- ı mâneviyeyi, e ğer 
nefsin ve dünyan ın hesab ıyla istimâl etse ve dünyada ebedî kalacak gi-
bi gafilâne davransa, ahlâk- ı rezileye ve israfât ve abesiyete medar olur. 
Eğer, hafiflerini dünya umûruna ve şiddetlilerini vezâif-i uhreviyeye ve 
mâneviyeye sarfetse ahlâk- ı hamîdeye men şe, hikmet ve hakikate muva-
fık olarak saadet-i dâreyne medar olur.
İşte tahmin ederim ki, nâsihlerin nasihatleri şu zamanda tesirsiz kald ığının 
bir sebebi şudur ki; ahlâks ız insanlara derler:
“Haset etme! H ırs gösterme! Adâvet etme! İnat etme! Dünyay ı sevme!” 
Yani, “F ıtrat ını değiştir!” gibi zâhiren onlarca mâlâyutak bir teklifte bu-
lunurlar.  Eğer deseler ki:
“Bunlar ın yüzlerini hay ırlı şeylere çeviriniz, mecralar ını değiştiriniz.” 
Hem nasihat tesir eder, hem daire-i ihtiyârlar ında bir emr-i teklif olur.
Râbian
Ulemâ-y ı İslâm ortas ında “İslâm” ve “iman” ın farklar ı çok medar- ı bah-
solmuş. Bir k ısm ı, “ikisi birdir”; di ğer k ısm ı, “ikisi bir de ğil; fakat biri birisiz ol-
maz” demi şler ve bunun gibi çok muhtelif fikirler beyan etmi şler. Ben şöyle 
bir fark anlad ım ki:
İslâmiyet, iltizamd ır; iman, iz’and ır. Tâbir-i di ğerle: İslâmiyet, hakka 
tarafgirlik ve teslim ve ink ıyadd ır; iman ise, hakk ı kabul ve tasdiktir.32  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Eskide baz ı dinsizleri gördüm ki; ahkâm- ı Kur’âniye’ye şiddetli tarafgirlik 
gösteriyorlard ı. Demek o dinsiz, bir cihette hakk ın iltizam ıyla İslâmiyet’e maz-
hard ı; “dinsiz bir müslüman”  denilirdi. Sonra baz ı müminleri gördüm ki; ah-
kâm- ı Kur’âniye’ye tarafgirlik göstermiyorlar, iltizam etmiyorlar.. “gayr-i müs-
lim bir mümin”  tâbirine mazhar oluyorlar.
Acaba İslâmiyet’siz iman, medar- ı necat olabilir mi?
Elceva Elceva p:p: İmans ız İslâmiyet, sebeb-i necat olmad ığı gibi; İslâmiyet’siz 
iman da medar- ı necat olamaz. –1ُÙَّĭِĩْĤوَا ُïْĩَéْĤا ِįّٰĥِĥَĘ– Kur’ân’ ın i’câz- ı mâ-
nevîsinin feyziyle Risale-i Nur mizanlar ı, Din-i İslâm’ ın ve hakâik-i 
Kur’âniye’nin meyvelerini ve neticelerini öyle bir tarzda göstermi şlerdir 
ki; dinsiz dahi onlar ı anlasa, taraftar olmamak kâbil de ğil. Hem iman ve 
İslâm’ ın delil ve burhanlar ını o derece kuvvetli göstermi şlerdir ki; gayr-i 
müslim dahi anlasa, herhâlde tasdik edecektir. Gayr-i müslim kald ığı hâl-
de, iman eder.
Evet Sözler, Tûbâ-y ı cennetin meyveleri gibi tatl ı ve güzel olan iman 
ve İslâmiyet’in meyvelerini ve saadet-i dâreynin mehâsini gibi ho ş ve şi-
rin öyle neticelerini göstermi şler ki, görenlere ve tan ıyanlara nihâyetsiz 
bir tarafgirlik ve iltizam ve teslim hissini verir. Ve silsile-i mevcudât gibi kuvvetli ve zerrât gibi kesretli iman ve İslâm’ ın burhanlar ını göstermi şler 
ki, nihâyetsiz bir iz’an ve kuvvet-i iman verirler.
Hatta baz ı defa Evrâd- ı Şah- ı Nakşibendî’de şehâdet getirdi ğim vakit, 
2ًاïَĔ ُßَđْ×ُĬ ِįْĻَĥَĐوَ تُĳُĩَĬ ِįْĻَĥَĐوَ َאĻْéَĬ ِכَĤذٰ ĵٰĥَĐ dediğim zaman, nihâyetsiz bir ta-
rafgirlik hissediyorum. E ğer bütün dünya bana verilse, bir hakikat-i ima-
niyeyi feda edemiyorum. Bir hakikatin bir dakika aksini farzetmek, bana gayet elîm geliyor. Bütün dünya benim olsa, birtek hakâik-i imaniyenin vücûd bulmas ına bilâ-tereddüt vermesine, nefsim itaat ediyor.
3َאĭْĜَّïَāَĘ َאبٍ،Ýכِ ْīِĨ َÛْĤَõْĬأَ َאĩِÖ َّħُıّٰĥĤا َّאĭَĨوَاٰ لٍ،ĳُøرَ ْīِĨ َÛْĥَøأَرْ َאĩِÖ َّħُıّٰĥĤاَ َّאĭَĨاٰ
dediğim vakit nihâyetsiz bir kuvvet-i iman hissediyorum.  Hakâik-i imani-
yenin her birisinin aksini aklen muhâl telâkki ediyorum, ehl-i dalâleti ni-hâyetsiz ebleh ve dîvane görüyorum.
1 Bütün şükür ve şükranlar Allah’ad ır, minnetin her türlüsü de sadece O’nad ır.
2 İman hakikatleri üzere ya şar, onlara inanm ış olarak ölür ve yine o itikad üzere diriliriz. (Bkz.: el-
Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb  (Evrâd- ı Nakşibendî)  s.7).
3 Allah’ ım! Hem gönderdi ğin Resûle iman ettik, hem de indirdi ğin kitâba inan ıp, gönülden tasdik ettik. 
(Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb  (Evrâd- ı Nakşibendî)  s.8).DOKUZUNCU MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------    33
Senin vâlideynine pek çok selâm ve arz- ı hürmet ederim. Onlar da bana 
dua etsinler. Sen benim karde şim olduğun için, onlar da benim peder ve vâ-
lidem hükmündedirler. Hem köyünüze, hususan senden “Sözler”i i şitenlere 
umumen selâm ediyorum.
1ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.34  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Onuncu Mektup
İki Suâlin Cevab ıdır
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Birincisi
Otuzuncu Söz’ün İkinci Maksad ı’nın tahavvülât- ı zerrât tarifine dair olan 
uzun cümlesinin hâ şiyesidir.
Kur’ân- ı Hakîm’de “İmam- ı Mübîn”  ve “Kitab- ı Mübîn” , mükerrer yer-
lerde zikredilmi ştir.3 Ehl-i tefsir, “ikisi birdir”; bir k ısm ı, “ayr ı ayr ıdır” demiş-
ler. Hakikatlerine dair beyanatlar ı muhteliftir. Hülâsa, “ilm-i ilâhînin unvanla-
rıdır” demişler. Fakat, Kur’ân’ ın feyzi ile şöyle kanaatim gelmi ş ki:
İmam- ı Mübîn,  ilim ve emr-i ilâhînin bir nev’ine bir unvand ır ki; âlem-i 
şehâdetten ziyade âlem-i gayba  bak ıyor. Yani, zaman- ı hâlden ziyade, mâzi 
ve müstakbele nazar eder. Yani, her şeyin vücûd-u zâhirîsinden ziyade asl ı-
na, nesline ve köklerine ve tohumlar ına bakar. Kader-i ilâhînin bir defteridir. 
Şu defterin vücûdu, Yirmi Alt ınc ı Söz’de, hem Onuncu Söz’ün Hâ şiyesi’nde 
isbat edilmi ştir.
Evet şu İmam- ı Mübîn, bir nevi ilim ve emr-i ilâhînin bir unvan ıdır. Yani, 
eşyan ın mebâdîleri ve kökleri ve as ıllar ı, kemâl-i intizam ile e şyan ın vücûdla-
rını gayet sanatkârâne intâc etmesi cihetiyle elbette desâtir-i ilm-i ilâhînin bir 
defteri ile tanzim edildi ğini gösteriyorlar.. ve e şyan ın neticeleri, nesilleri, to-
humlar ı; ileride gelecek mevcudât ın programlar ını, fihristelerini tazammun et-
tiklerinden elbette evâmir-i ilâhiyenin bir küçük mecmûas ı olduğunu bildiri-
yorlar. Meselâ bir çekirdek, bütün a ğac ın teşkilât ını tanzim edecek olan prog-
ramlar ı ve fihristeleri ve o fihriste ve programlar ı tayin eden o evâmir-i tekvi-
niyenin küçücük bir mücessemi hükmünde denilebilir.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Bkz.: Yasîn sûresi, 36/12; En’âm sûresi, 6/59; Yûnus sûresi, 10/61; Hûd sûresi, 11/6; Neml sûresi, 
27/75; Sebe sûresi, 34/3.
Elhâs ıl: Madem İmam- ı Mübîn, mâzi ve müstakbelin ve âlem-i gayb ın et-
raf ında dal-budak salan şecere-i hilkatin bir program ı, bir fihristesi hükmün-
dedir. Şu manadaki İmam- ı Mübîn, kader-i ilâhînin bir defteri, bir mec-
mûa-y ı desâtiridir.  O desâtirin imlâs ı ile ve hükmü ile zerrât, vücûd-u e şya-
daki hidemât ına ve harekât ına sevk edilir.
Amma Kitab- ı Mübîn ise  âlem-i gayptan ziyade, âlem-i şehâdete  ba-
kar. Yani, mâzi ve müstakbelden ziyade, zaman- ı hâz ıra nazar eder ve ilim 
ve emirden ziyade, kudret ve irade-i ilâhiyenin bir unvan ı, bir defteri, bir 
kitab ıdır. İmam- ı Mübîn, kader defteri ise; Kitab- ı Mübîn, kudret defteri-
dir. Yani her şeyin vücûdunda, mahiyetinde ve s ıfât ve şuûnât ında kemâl-i 
sanat ve intizamlar ı gösteriyor ki; bir kudret-i kâmilenin desâtiri ile ve bir ira-
de-i nâfizenin kavânîni ile vücûd giydiriliyor.. suretleri tayin, te şhis edilip; bi-
rer miktar- ı muayyen, birer şekl-i mahsus veriliyor. Demek o kudret ve irade-
nin, küllî ve umûmî bir mecmûa-y ı kavânîni, bir defter-i ekberi vard ır ki; her 
bir şeyin hususî vücûdlar ı ve mahsus suretleri ona göre biçilir, dikilir, giydiri-
lir. İşte şu defterin vücûdu İmam- ı Mübîn gibi kader ve cüz-ü ihtiyârî mesâi-
linde isbat edilmi ştir.
Ehl-i gaflet ve dalâlet ve felsefenin ahmakl ığına bak ki; kudret-i fât ıran ın 
o Levh-i Mahfuz’unu ve hikmet ve irade-i rabbâniyenin o basîrâne kitab ının 
eşyadaki cilvesini, aksini, misalini hissetmi şler; hâşâ, “tabiat” nâm ıyla tesmi-
ye etmişler, körletmi şler.
İşte İmam- ı Mübîn’in imlâs ı ile yani, kaderin hükmüyle ve düsturu ile kud-
ret-i ilâhiye, îcad- ı eşyada her biri birer âyet olan silsile-i mevcudât ı, “Levh-i 
Mahv ve İsbat” denilen zaman ın sayfa-y ı misâliyesinde yaz ıyor, îcad ediyor, 
zerrât ı tahrik ediyor. Demek harekât- ı zerrât; o kitâbetten, o istinsahtan –mev-
cudât, âlem-i gayptan âlem-i şehâdete ve ilimden kudrete geçmelerinde– bir 
ihtizazd ır, bir harekâtt ır.
Amma Levh-i Mahv ve İsbat ise sabit ve dâim olan Levh-i Mahfuz-u 
Âzam’ ın daire-i mümkinâtta, yani mevt ve hayata, vücûd ve fenâya dâima 
mazhar olan e şyada mütebeddil bir defteri ve yazar-bozar bir tahtas ıdır ki, ha-
kikat-i zaman odur.
Evet, her şeyin bir hakikati oldu ğu gibi, zaman dedi ğimiz, kâinatta cere-
yan eden bir nehr-i azîmin hakikati dahi Levh-i Mahv ve İsbat’taki kitâbet-i 
kudretin sayfas ı ve mürekkebi hükmündedir.
1ُّٰųا َّźإِ َÕْĻَĕْĤا ُħَĥْđَĺ َź
1 Hiç kimse gayb ı bilemez, gayb ı yaln ız Allah bilir.36  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İkinci Suâl
Meydan- ı haşir nerededir?
Elcevap: Elcevap:  –1ِّٰųا َïْĭِĐ ُħْĥِđْĤوَا –Hâl ık-ı Hakîm’in her şeyde gösterdi ği hikmet-i 
âliye, hatta tek küçük bir şeye, çok büyük hikmetleri takmas ıyla tasrih dere-
cesinde işaret ediyor ki:
Küre-i arz; serseriyâne, bâd-i hevâ, azîm bir daireyi çizmiyor. Belki mü-
him bir şey etraf ında dönüyor ve meydan- ı ekberin daire-i muhîtas ını çiziyor, 
gösteriyor.. ve bir me şher-i azîmin etraf ında gezip, mahsûlât- ı mâneviyesi-
ni ona devrediyor ki; ileride o me şherde, enzâr- ı nâs önünde gösterilecektir. 
Demek yirmi be ş bin seneye karîb bir daire-i muhîtan ın içinde –rivâyete binâ-
en Şam- ı Şerif k ıtas ı bir çekirdek hükmünde olarak o daireyi dolduracak– bir 
meydan- ı haşir bastedilecektir.2 Küre-i arz ın bütün mânevî mahsûlât ı, şimdi-
lik perde-i gayb alt ında olan o meydan ın defterlerine ve elvahlar ına gönderi-
liyor.. ve ileride meydan aç ıldığı vakit, sekenesini de yine o meydana döke-
cek.. o mânevî mahsûlâtlar ı da gâipten şehâdete geçecektir.
Evet küre-i arz; bir tarla, bir çe şme, bir ölçek hükmünde olarak o mey-
dan- ı ekberi dolduracak kadar mahsûlât vermi ş.. ve onu istîab edecek mah-
lûkat ondan akm ış.. ve onu imlâ edecek masnûât ondan ç ıkm ış. Demek kü-
re-i arz, bir çekirdek.. ve meydan- ı haşir, içindekilerle beraber bir a ğaçt ır, bir 
sümbüldür ve bir mahzendir. Evet nas ıl ki nurâni bir nokta, sürat-i hareketiy-
le nurâni bir hat olur veya bir daire olur. Öyle de küre-i arz; süratli, hikmetli hareketiyle bir daire-i vücûdun temessülüne.. ve o daire-i vücûd mahsûlât ıyla 
beraber, bir meydan- ı haşr-i ekberin te şekkülüne medard ır.
3ِّٰųا َïْĭِĐ ُħْĥِđْĤا َאĩَّĬإِ ْģُĜ
4ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 Gerçek bilgi Allah kat ındad ır.
2 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/446; 5/3. Ayr ıca bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  
19/426, 427; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/276; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/439.
3 “De ki: “Bunu yaln ız Allah bilir.” (Mülk sûresi, 67/26).
4 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.ONUNCU MEKTUP ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------    37
On Birinci Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Bu mektup, mühim bir ilâç olup; dört âyetin hazinesinden 
dört küçük cevherine i şaret eder.
Aziz Karde şim! Şu dört muhtelif meseleyi muhtelif vakitlerde Kur’ân- ı 
Hakîm, nefsime ders vermi ş. Arzu eden karde şlerim dahi bundan bir ders ve-
ya bir hisse almalar ı için yazd ım. Mebhas itibar ıyla başka başka dört âyet-i ke-
rîmenin hazine-i hakâikinden birer küçük cevher, numûne olarak gösterilmi ş-
tir. O dört mebhastan her bir mebhas ın ayr ı bir sureti, ayr ı bir faydas ı var.
Birinci Mebhas
3ًאęĻِđَĄ כَאنَ َאنِĉْĻَّýĤا َïْĻכَ إِنَّ
Ey sû-i vesveseden me’yus nefsim!  Tedâi-yi hayâlât, tahattur-u farazi-
yât, bir nevi irtisam- ı gayr-i ihtiyârîdir. İrtisam ise, e ğer hay ırdan ve nurâniyet-
ten olsa, hakikatin hükmü bir derece suretine ve misaline geçer. Güne şin zi-
yas ı ve harareti, aynadaki misaline geçti ği gibi... Eğer şerden ve kesiften olsa, 
asl ın hükmü ve hâssas ı, suretine geçmez ve timsaline sirayet etmez. Meselâ 
necis ve murdar bir şeyin aynadaki sureti ne necistir, ne murdard ır.. ve y ıla-
nın timsali, ısırmaz.
İşte şu s ırra binâen, tasavvur-u küfür, küfür de ğil; tahayyül-ü şetm, 
şetm değil. Hususan ihtiyârs ız olsa ve farazî bir tahattur olsa, bütün bütün za-
rars ızd ır. Hem ehl-i hak olan Ehl-i Sünnet ve Cemaat’in mezhebinde bir şeyin 
şer’an çirkinli ği, pisliği, nehy-i ilâhî sebebiyledir. Mademki ihtiyârs ız ve r ızas ız 
bir tahattur-u farazîdir, bir tedâi-yi hayalîdir; nehiy ona taalluk etmez. O dahi ne kadar çirkin ve pis bir şeyin sureti dahi olsa, çirkin ve pis olmaz.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Şeytan ın hilesi, cidden zay ıftır.” (Nisâ sûresi, 4/76)
İkinci Mesele
Barla Yaylas ı, Tepelice’de çam, katran, karakava ğın bir meyvesi olup, 
Sözler mecmuas ına yaz ıldığı için buraya yaz ılmam ıştır.
Üçüncü Mesele
Şu iki mesele, Yirmi Be şinci Söz’ün i’câz- ı Kur’ân’a kar şı medeniyetin ac-
zini gösteren misallerinden bir k ısm ıdır. Kur’ân’a muhalif olan hukûk-u me-
deniyetin ne kadar haks ız olduğunu isbat eden binler misallerinden iki misal:
1ِīْĻَĻَáْĬُْŶا ِّċَè ُģْáِĨ ِóَّכَñĥِĥَĘ olan hükm-ü Kur’ânî, mahz- ı adâlet  olduğu gibi, 
ayn- ı merhamettir.
Evet, adâlettir.  Çünkü ekseriyet-i mutlaka itibar ıyla bir erkek; bir kad ın 
alır, nafakas ını taahhüd eder. Bir kad ın ise bir kocaya gider, nafakas ını ona 
yükler, irsiyetteki noksan ını telâfi eder.
Hem merhamettir.  Çünkü o zaîfe k ız, pederinden şefkate ve karde şin-
den merhamete çok muhtaçt ır. Hükm-ü Kur’ân’a göre o k ız, pederinden en-
dişesiz bir şefkat görür. Pederi ona, “benim servetimin yar ısını, ellerin ve ya-
banilerin ellerine geçmesine sebep olacak zararl ı bir çocuk” nazar ıyla endişe 
edip bakmaz. O şefkate, endi şe ve hiddet kar ışmaz.
Hem karde şinden rekabetsiz, hasedsiz bir merhamet ve himâyet görür. 
Kardeşi, ona “hânedan ımızın yar ısını bozacak ve mal ımızın mühim bir k ısm ı-
nı ellerin eline verecek bir rakip” nazar ıyla bakmaz; o merhamete ve himâ-
yete bir kin, bir i ğbirar katmaz. Şu hâlde o f ıtraten nazik, nâzenin ve hilka-
ten zaîfe ve nahîfe k ız; sureten az bir şey kaybeder, fakat ona bedel akâribin 
şefkatinden, merhametinden, tükenmez bir servet kazan ır. Yoksa, rahmet-i 
Hak’tan ziyade ona merhamet edece ğiz diye hakk ından fazla ona hak ver-
mek, ona merhamet de ğil, şedit bir zulümdür. Belki zaman- ı cahiliyette gay-
ret-i vahşiyâneye binâen k ızlar ını sağ olarak defnetmek gibi gaddârâne bir 
zulmü and ıracak şu zaman ın h ırs- ı vahşiyanesi, merhametsiz bir şenaate yol 
açmak ihtimali vard ır.
Bunun gibi bütün ahkâm- ı Kur’âniye, 2َīĻِĩَĤَאđْĥِĤ ًÙَĩْèرَ َّźإِ َאكَĭْĥَøأَرْ אƯĨوَ fer-
man ını tasdik ediyorlar.
1 “Erkek, kad ın hissesinin iki mislini al ır.” (Nisâ sûresi, 4/176)
2 “Ey Resûlüm! Biz seni bütün insanlar için s ırf bir rahmet vesilesi olman için gönderdik.” (Enbiyâ sûresi, 
21/107).ON BİRİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------    39
Dördüncü Mesele
1ُسُïُّùĤا ِįِّĨُِŷَĘ
İşte mimsiz medeniyet, nas ıl k ız hakk ında, hakk ından fazla hak verdi ğin-
den böyle bir haks ızlığa sebep oluyor. Öyle de vâlide hakk ında, hakk ını kes-
mekle daha deh şetli haks ızlık ediyor.
Evet, rahmet-i rabbâniyenin en hürmetli, en halâvetli, en latîf ve en şirin 
bir cilvesi olan şefkat-i vâlide, hakâik-i kâinat içinde en muhterem, en müker-
rem bir hakikattir. Ve vâlide, en kerîm, en rahîm öyle fedakâr bir dosttur ki; o şefkat sâikas ıyla bir vâlide, bütün dünyas ını ve hayat ını ve rahat ını, vele-
di için feda eder. Hatta vâlideli ğin en basit ve en ednâ derecesinde olan kor-
kak tavuk, o şefkatin küçücük bir lem’as ıyla yavrusunu müdafaa için ite at ı-
lır, arslana sald ırır.
2
İşte, böyle muhterem ve muazzez bir hakikati ta şıyan bir vâlideyi veledi-
nin mal ından mahrum etmek, o muhterem hakikate kar şı ne kadar deh şetli 
bir haks ızlık.. ne derece vah şetli bir hürmetsizlik.. ne mertebe cinayetli bir ha-
karet.. ve ar ş-ı rahmeti titreten bir küfrân- ı nimet.. ve hayat- ı içtimaiye-i be-
şeriyenin gayet parlak ve nâfi bir tiryak ına bir zehir katmak oldu ğunu, insa-
niyet-perverlik iddia eden insan canavarlar ı anlamazlarsa elbette, hakikî in-
sanlar anlar. Kur’ân- ı Hakîm’in ُسُïُّùĤا ِįِّĨُِŷَĘ hükmünün ayn- ı hak ve mahz- ı 
adâlet oldu ğunu bilirler.
3ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 “Annenin hissesi alt ıda birdir.” (Nisâ sûresi, 4/11)
2 “Cenâb- ı Hak rahmeti yüz parçaya böldü. Bunun doksan dokuz parças ını nezd-i ulûhiyetinde tuttu. 
Birtek parçay ı da yer yüzüne indirdi. Varl ıklar aras ındaki merhametin kayna ğı işte bu parçad ır. At ın 
yavrusuna basma endi şesiyle aya ğını kald ırmas ı da bu merhamet sebebiyledir.” anlam ındaki hadis 
için bkz.: Buhârî,  edeb 19, rikak  19; Müslim, tevbe  17; Tirmizî, deavât  107-108; İbni Mâce,  zühd 
35.
3 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.40  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
On İkinci Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
3ْħَאئِכُĝَĘرُ ĵٰĥَĐوَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Aziz karde şlerim,
O gece benden suâl ettiniz, ben cevab ını vermedim. Çünkü mesâil-i ima-
niyenin münaka şa suretinde bahsi câiz de ğildir. Siz münaka şa suretinde 
bahsetmi ştiniz. Şimdilik münaka şan ızın esas ı olan üç suâlinize gayet muhta-
sar bir cevap yaz ıyorum. Tafsilini, Eczac ı Efendi’nin isimlerini yazm ış olduğu 
Sözler’de bulursunuz. Yaln ız, kader ve cüz-ü ihtiyârîye ait Yirmi Alt ınc ı Söz 
hat ırıma gelmemi şti, size söylememi ştim, ona da bak ınız. Fakat gazete gibi 
okumay ınız! Eczac ı Efendi’nin o Sözler’i mütâlaa etmesini havale etti ğimin 
sırrı şudur ki: O çe şit meselelerdeki şüpheler, erkân- ı imaniyenin zaaf ından 
ileri geliyor. O Sözler ise, erkân- ı imaniyeyi tamam ıyla isbat ederler.
Birinci Suâliniz
Hazreti Âdem’in (aleyhisselâm)  cennetten ihrac ı ve bir k ısım benîâdemin ce-
henneme idhali ne hikmete mebnîdir?
Elcevap: Elcevap:  Hikmeti, tavziftir. Öyle bir vazife ile memur edilerek gön-
derilmiştir ki; bütün terakkiyât- ı mâneviye-i be şeriyenin ve bütün istidâ-
dât- ı beşeriyenin inki şaf ve inbisatlar ı ve mahiyet-i insaniyenin bütün es-
mâ-y ı ilâhiyeye bir ayna-y ı câmia olmas ı, o vazifenin netâicindendir…
Eğer Hazreti Âdem, cennette kalsayd ı melek gibi makam ı sabit ka-
lırdı, istidâdât- ı beşeriye inki şaf etmezdi. Hâlbuki yeknesak makam sahi-
bi olan melâikeler çoktur, o tarz ubûdiyet için insana ihtiyaç yok. Belki 
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Allah’ ın selâm ı size ve arkada şlar ınızın üzerine olsun.
hikmet-i ilâhiye, nihâyetsiz makamat ı kat’edecek olan insan ın istidad ı-
na muvaf ık bir dâr- ı teklifi iktiza etti ği için, melâikelerin aksine olarak 
mukteza-y ı fıtratlar ı olan mâlûm günahla cennetten ihraç edildi. Demek 
Hazreti Âdem’in cennetten ihrac ı, ayn- ı hikmet ve mahz- ı rahmet oldu ğu 
gibi; küffar ın da cehenneme idhalleri, hakt ır ve adâlettir.
Onuncu Söz’ün Üçüncü İşareti’nde denildi ği gibi:
Çendan, kâfir az bir ömürde bir günah i şlemiş, fakat o günah içinde 
nihâyetsiz bir cinayet var. Çünkü küfür, bütün kâinat ı tahkirdir, k ıymet-
lerini tenzil etmektir.. ve bütün masnûât ın vahdâniyete şehâdetlerini tek-
zîptir.. ve mevcudât aynalar ında cilveleri görünen esmâ-y ı ilâhiyeyi tez-
yiftir. Onun için, mevcudât ın hakk ını kâfirden almak üzere, mevcudât ın 
sultan ı olan Kahhâr- ı Zülcelâl’in kâfirleri ebedî cehenneme atmas ı, ayn- ı 
hak ve adâlettir. Çünkü nihâyetsiz cinayet, nihâyetsiz azab ı ister.
İkinci Suâliniz
Şeytanlar ın halk ı ve îcad ı ne içindir? Cenâb- ı Hak, şeytan ı ve şerleri hal-
ketmiş, hikmeti nedir? Şerrin halk ı şerdir, kabihin halk ı kabihtir?
Elcevap: Elcevap:  Hâşâ!.. Halk- ı şer, şer değil; belki kesb-i şer, şerdir.  Çünkü 
halk ve îcad, bütün netâice bakar; kesb, hususî bir mübâ şeret olduğu için hu-
susî netâice bakar. Meselâ ya ğmurun gelmesinin binlerle neticeleri var, bü-
tünü de güzeldir. Sû-i ihtiyâr ıyla baz ılar ı yağmurdan zarar görse, “ya ğmurun 
îcad ı rahmet de ğildir” diyemez.. “ya ğmurun halk ı şerdir” diye hükmedemez. 
Belki sû-i ihtiyâr ıyla ve kesbiyle onun hakk ında şer oldu. Hem ate şin halk ın-
da çok faydalar var, bütünü de hay ırdır. Fakat baz ılar ı sû-i kesbiyle, sû-i isti-
mâliyle ate şten zarar görse “ate şin halk ı şerdir” diyemez. Çünkü ate ş, yaln ız 
onu yakmak için yarat ılmam ış; belki o, kendi sû-i ihtiyâr ıyla yeme ğini pişiren 
ateşe elini soktu.. ve o hizmetkâr ını kendine dü şman etti.
Elhâs ıl: Hayr- ı kesîr için, şerr-i kalîl kabul edilir. E ğer şerr-i kalîl ol-
mamak için, hayr- ı kesîri intâc eden bir şer terk edilse; o vakit şerr-i ke-
sîr irtikâb edilmi ş olur.
Meselâ cihada asker sevk etmekte elbette, baz ı cüz’î ve maddî ve bedenî 
zarar ve şer olur. Fakat o cihadda hayr- ı kesîr var ki; İslâm, küffar ın istilâs ın-
dan kurtulur. E ğer o şerr-i kalîl için cihad terk edilse, o vakit hayr- ı kesîr gittik-
ten sonra şerr-i kesîr gelir. O ayn- ı zulümdür.42  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem meselâ kangren olmu ş ve kesilmesi lâz ım gelen bir parma ğın kesil-
mesi hay ırdır, iyidir; hâlbuki, zâhiren bir şerdir. Parmak kesilmezse el kesilir, 
şerr-i kesîr olur.
İşte, kâinattaki şerlerin, zararlar ın, beliyyelerin ve şeytanlar ın ve mu-
zırlar ın halk ve îcadlar ı, şer ve çirkin de ğildir; Çünkü çok netâic-i mühim-
me için halk olunmu şlard ır.
Meselâ melâikelere şeytanlar musallat olmad ıklar ı için, terakkiyâtlar ı yok-
tur; makamlar ı sabittir, tebeddül etmez. Keza hayvanât ın dahi, şeytanlar mu-
sallat olmad ıklar ı için, mertebeleri sabittir, nâk ıstır. Âlem-i insaniyette ise me-
râtib-i terakkiyât ve tedenniyât nihâyetsizdir. Nemrudlardan, firavunlardan tut, tâ s ıddîkîn-i evliya ve enbiyâya kadar gayet uzun bir mesafe-i terakki var.
İşte, kömür gibi olan ervah- ı sâfileyi, elmas gibi olan ervah- ı âliye-
den temyiz ve tefrik için, şeytanlar ın hilkatiyle ve s ırr-ı teklif ve ba’s-i en-
biyâ ile, bir meydan- ı imtihan ve tecrübe ve cihad ve müsabaka aç ılm ış. 
Eğer, mücahede ve müsabaka olmasayd ı, mâden-i insaniyetteki elmas ve 
kömür hükmünde olan istidatlar, beraber kalacakt ı. Âlâ-y ı illiyyîndeki 
Ebûbekri’s-S ıdd ık’ın ruhu, esfel-i sâfilîndeki Ebûcehil’in ruhuyla bir sevi-
yede kalacakt ı. Demek şeyâtîn ve şerlerin yarat ılmas ı, büyük ve küllî ne-
ticeye bakt ığı için îcadlar ı şer değil, çirkin de ğil; belki sû-i istimâlâttan ve 
kesb denilen mübâ şeret-i hususiyeden gelen şerler, çirkinlikler, kesb-i in-
sana aittir; îcad- ı ilâhîye ait de ğildir.
Eğer suâl etseniz ki Eğer suâl etseniz ki : Bi’set-i enbiyâ ile beraber şeytanlar ın vücûdundan 
ekser insanlar kâfir oluyor, küfre gidiyor, zarar görüyor. 1ِóَáَْכْŷِĤ ُħُכْéْĤاَ
kaidesince; ekser, ondan şer görse o vakit halk- ı şer şerdir, hatta
bi’set-i enbiyâ dahi rahmet de ğil denilebilir?
Elcevap: Elcevap:  Kemmiyetin, keyfiyete nisbeten ehemmiyeti yok. As ıl ekse-
riyet, keyfiyete bakar .
Meselâ yüz hurma çekirde ği bulunsa, toprak alt ına konup su verilmezse 
ve muamele-i kimyeviye görmezse ve bir mücahede-i hayatiyeye mazhar ol-mazsa, yüz para k ıymetinde yüz çekirdek olur. Fakat, su verildi ği ve mücahe-
de-i hayatiyeye maruz kald ığı vakit, sû-i mizac ından sekseni bozulsa, yirmisi 
meyvedar yirmi hurma a ğac ı olsa, diyebilir misin ki; “Suyu vermek şer oldu,
1 “Hüküm, ço ğunluğa göre verilir.” (es-Serahsî, el-Mebsût  5/140; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân  5/208; 
el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  1/303).

ON İKİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    43
ekserisini bozdu!” Elbette diyemezsin. Çünkü o yirmi, yirmi bin hükmüne 
geçti. Sekseni kaybeden, yirmi bini kazanan, zarar etmez; şer olmaz.
Hem meselâ  tavus kuşunun yüz yumurtas ı bulunsa, yumurta itibar ıy-
la beş yüz kuru ş eder. Fakat, o yüz yumurta üstünde tavus oturtulsa, sekseni 
bozulsa; yirmisi, yirmi tavus ku şu olsa, denilebilir mi ki, “Çok zarar oldu, bu 
muamele şer oldu, bu kuluçkaya kapanmak çirkin oldu, şer oldu!” Hay ır öyle 
değil, belki hay ırdır. Çünkü o tavus milleti ve o yumurta tâifesi, dört yüz ku-
ruş fiyat ında bulunan seksen yumurtay ı kaybedip, seksen lira k ıymetinde yir-
mi tavus ku şu kazand ı.
İşte, nev-i be şer bi’set-i enbiyâ ile, s ırr-ı teklif ile, mücahede ile, şey-
tanlarla muharebe ile kazand ıklar ı yüz binlerle enbiyâ ve milyonlarla ev-
liya ve milyarlarla asfiya gibi âlem-i insaniyetin güne şleri, aylar ı ve y ıl-
dızlar ı mukabilinde kemmiyetçe kesretli, keyfiyetçe ehemmiyetsiz hayva-
nât- ı muz ırra nev’inden olan küffar ı ve münaf ıklar ı kaybetti.
Üçüncü Suâliniz
Cenâb- ı Hak musibetleri veriyor, belâlar ı musallat ediyor. Hususan ma-
sumlara, hatta hayvanlara bu zulüm de ğil mi?
Elcevap Elcevap : Hâşâ! Mülk O’nundur. Mülkünde istedi ği gibi tasarruf eder.  
Hem acaba sanatkâr bir zât, bir ücret mukabilinde seni bir model yap ıp ga-
yet sanatkârâne yapt ığı murassâ bir libas ı sana giydiriyor; hünerini, mehare-
tini göstermek için k ısalt ıyor, uzalt ıyor, biçiyor, kesiyor.. seni oturtuyor, kal-
dırıyor. Sen ona diyebilir misin ki, “Beni güzelle ştiren elbiseyi çirkinle ştirdin; 
bana, oturtup kald ırmakla zahmet verdin!” Elbette diyemezsin! Dersen, dîva-
nelik edersin! Aynen öyle de Sâni-i Zülcelâl; göz, kulak, lisan gibi duygularla murassâ, gayet sanatkârâne bir vücûdu sana giydirmi ş.. mütenevvî esmâs ının 
nak ışlar ını göstermek için seni hasta eder, müptelâ eder, aç eder, tok eder, 
susuz eder… bu gibi ahvâlde yuvarlat ır. Mahiyet-i hayatiyeyi kuvvetle ştirmek 
ve cilve-i esmâs ını göstermek için, seni böyle çok tav ırlarda gezdiriyor. Sen 
eğer desen, “Beni ne için bu mesâibe müptelâ ediyorsun?” Temsilde i şaret 
edildiği gibi yüz hikmet, seni susturacak.
Zâten sükûn ve sükûnet, atâlet, yeknesakl ık, tevakkuf; bir nevi 
ademdir, zarard ır. Hareket ve tebeddül; vücûddur, hay ırdır. Hayat, hare-
kâtla kemâlât ını bulur; beliyyât vâs ıtas ıyla terakki eder. Hayat, cilve-i es-
mâ ile muhtelif harekâta mazhar olur, tasaffî eder, kuvvet bulur, inki şaf 44  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
eder, inbisat eder, kendi mukadderât ını yazmas ına müteharrik bir kalem 
olur, vazifesini îfâ eder, ücret-i uhreviyeye kesb-i istihkak eder.
İşte, münaka şan ızın içindeki üç suâlinizin muhtasar cevaplar ı bu kadar-
dır. İzahlar ı otuz üç adet Sözler’dedir.
Aziz karde şim! Sen bu mektubu eczac ıya ve münaka şay ı işitenlerden mü-
nasip gördüklerine oku. Benim taraf ımdan da yeni bir talebem olan eczac ı-
ya selâm et, de ki:
“Mezkûr mesâil gibi dakik mesâil-i imaniyeyi, mizans ız mücadele 
suretinde cemaat içinde bahsetmek câiz de ğildir. Mizans ız mücadele ol-
duğundan, tiryak iken zehir olur. Diyenlere, dinleyenlere zarard ır. Belki 
böyle mesâil-i imaniyenin îtidal-i demle, insafla, bir müdâvele-i efkâr su-retinde bahsi câizdir.”
Ve de ki: “E ğer senin kalbine bu nevi mesâilde şüpheler gelirse ve Söz-
ler’den de cevab ını bulmazsan, hususî bana yazars ınız.”
Hem eczac ıya de ki: “Merhum pederi hakk ında gördü ğü rüya için hat ırı-
ma şöyle bir mana geldi ki; merhum pederi, doktor olmak münasebetiyle çok 
sâlih ve mübarek, belki veli insanlara faydas ı dokunmu ş ve ondan memnun 
olan ve menfaat gören o mübareklerin ervahlar ı, onun vefat ı hengâm ında 
kuşlar suretinde en yak ın akrabas ı olan oğluna görünmü ş, onun ruhuna şe-
faatkârâne bir ho şâmedî nev’inden bir istikbal ettikleri hat ırıma geldi. O gece 
burada beraber bulunan bütün dostlara selâm ve dua ederim.”
1ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.ON İKİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    45
On Üçüncü Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
4ٰىĳَıْĤا َďَ×َّÜا ِīَĨ ĵٰĥَĐ َمُŻَĩْĤوَا ، 3ٰىïُıْĤا َďَ×َّÜا ِīَĨ ĵٰĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Aziz karde şlerim,
Hâl ve istirahatimi ve vesika için adem-i müracaat ımı ve hâl-i âlem 
siyasetine kar şı lâkaytl ığımı pek çok soruyorsunuz. Şu suâlleriniz çok te-
kerrür etti ğinden, hem mânen de benden soruldu ğundan; şu üç suâle, 
Yeni Said de ğil, belki Eski Said lisan ıyla cevap vermeye mecbur oldum.
Birinci Suâliniz
İstirahatin nas ıl? Hâlin nedir?
Elcevap: Elcevap:  Cenâb- ı Erhamü’r-râhimîn’e yüz bin şükrediyorum ki; ehl-i 
dünyan ın bana etti ği envâ- ı zulmü, envâ- ı rahmete çevirdi. Şöyle ki:
Siyaseti terk ve dünyadan tecerrüd ederek bir da ğın mağaras ında âhireti 
düşünmekte iken, ehl-i dünya zulmen beni oradan ç ıkar ıp nefyettiler. Hâl ık-ı 
Rahîm ve Hakîm o nefyi bana bir rahmete çevirdi. Emniyetsiz ve ihlâs ı bo-
zacak esbaba maruz o da ğdaki inzivay ı; emniyetli, ihlâsl ı Barla da ğlar ındaki 
halvete çevirdi. Rusya’da esarette iken niyet ettim ve niyaz ettim ki, âhir öm-rümde bir ma ğaraya çekileyim. Erhamü’r-râhimîn, bana Barla’y ı o mağara 
yapt ı, mağara faydas ını verdi. Fakat s ıkıntılı mağara zahmetini, zay ıf vücûdu-
ma yüklemedi.
Yaln ız, Barla’da iki-üç adamda bir vehhaml ık vard ı. O vehhaml ık sebe-
biyle bana eziyet verildi. Hatta o dostlar ım, güya istirahatimi dü şünüyorlar. 
Hâlbuki o vehhaml ık sebebiyle hem kalbime, hem Kur’ân’ ın hizmetine zarar 
verdiler.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Kurtuluş ve selamet, hidayete uyanlarad ır.” (Tâhâ sûresi, 20/47).
4 Azarlama, k ınama da nefsine tâbi olanlarad ır.
Hem ehl-i dünya bütün menfîlere vesika verdi ği ve canileri hapisten 
çıkar ıp affettikleri hâlde, bana –zulüm olarak– vermediler. Benim Rabb-i 
Rahîm’im, beni Kur’ân’ ın hizmetinde ziyade istihdam etmek ve Sözler 
nâm ıyla envâr- ı Kur’âniye’yi bana fazla yazd ırmak için, da ğdağasız bir 
surette beni şu gurbette b ırak ıp, bir büyük merhamete çevirdi.
Hem ehl-i dünya, dünyalar ına kar ışabilecek bütün nüfuzlu ve kuvvet-
li rüesâlar ı ve şeyhleri, kasabalarda ve şehirlerde b ırak ıp akrabalar ıyla bera-
ber herkesle görü şmeye izin verdikleri hâlde, beni zulmen tecrid etti, bir köye 
gönderdi. Hiç akraba ve hem şehrilerimi –bir-iki tanesi müstesna olmak üze-
re– yan ıma gelmeye izin vermedi. Benim Hâl ık-ı Rahîm’im o tecridi, benim 
hakk ımda bir azîm rahmete çevirdi.  Zihnimi sâfî b ırak ıp, g ıll u g ıştan âzâ-
de olarak Kur’ân- ı Hakîm’in feyzini oldu ğu gibi almaya vesile etti.
Hem ehl-i dünya bidayette, iki sene zarf ında iki âdi mektup yazd ığımı 
çok gördü. Hatta şimdi bile, on veya yirmi günde veya bir ayda bir-iki misafi-
rin s ırf âhiret için yan ıma gelmesini ho ş görmediler, bana zulmettiler. Benim 
Rabb-i Rahîm’im ve Hâl ık-ı Hakîm’im o zulmü bana merhamete çevirdi 
ki, doksan sene mânevî bir ömrü kazand ıracak şu şuhûr-u selâsede, beni 
bir halvet-i mergûbeye ve bir uzlet-i makbûleye koymaya çevirdi. ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ 
1َאلٍè ِّģכُ ĵٰĥَĐ , işte hâl ve istirahatim böyle...
İkinci Suâliniz
Neden vesika almak için müracaat etmiyorsun?
Elcevap: Elcevap:  Şu meselede ben kaderin mahkûmuyum, ehl-i dünyan ın 
mahkûmu de ğilim. Kadere müracaat ediyorum. Ne vakit izin verirse, r ız-
kımı buradan ne vakit keserse, o vakit giderim.  Şu manan ın hakikati şu-
dur ki:
Başa gelen her i şte iki sebep var; biri zâhirî, di ğeri hakikî.  Ehl-i dün-
ya zâhirî bir sebep oldu, beni buraya getirdi. Kader-i ilâhî ise, sebeb-i hakikî-dir; beni bu inzivaya mahkûm etti. Sebeb-i zâhirî zulmetti; sebeb-i hakikî ise adâlet etti. Zâhirîsi şöyle düşündü: “Şu adam, ziyadesiyle ilme ve dine hizmet 
eder, belki dünyam ıza kar ışır.” ihtimaliyle beni nefyedip üç cihetle katmerli 
bir zulüm etti. Kader-i ilâhî ise benim için gördü ki, hakk ıyla ve ihlâsla ilme ve 
1 “Bize uygun gördü ğü her hâlimizden ötürü hamdolsun Rabbimize..” Bkz.: Tirmizî, deavât  128; Ebû 
Dâvûd, edeb  97, 98; İbni Mâce, edeb 55 , duâ 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/117.z
z
zON ÜÇÜNCÜ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------    47
dine hizmet edemiyorum.. beni bu nefye mahkûm etti. Onlar ın bu katmerli 
zulmünü muzaaf bir rahmete çevirdi.
Mademki nefyimde kader hâkimdir ve o kader âdildir; ona müracaat 
ederim. Zâhirî sebep ise, zâten bahane nev’inden bir şeyleri var. Demek on-
lara müracaat manas ızd ır. Eğer onlar ın elinde bir hak veya kuvvetli bir esbap 
bulunsayd ı, o vakit onlara kar şı da müracaat olunurdu.
Başlar ını yesin! Dünyalar ını tamamen b ırakt ığım ve –ayaklar ına do-
laşsın– siyasetlerini büsbütün terk etti ğim hâlde; dü şündükleri bahane-
ler, evhamlar, elbette as ılsız olduğundan, onlara müracaatla o evhamlara 
bir hakikat vermek istemiyorum.  Eğer, uçlar ı ecnebi elinde olan dünya si-
yasetine kar ışmak için bir i ştiham olsayd ı; değil sekiz sene, belki sekiz saat kal-
mayacak tere şşuh edecekti, kendini gösterecekti. Hâlbuki sekiz senedir birtek 
gazete okumak arzum olmad ı ve okumad ım. Dört senedir burada taht- ı ne-
zarette bulunuyorum; hiçbir tere şşuh görünmedi. Demek Kur’ân- ı Hakîm’in 
hizmetinin bütün siyasetlerin fevkinde bir ulviyeti var ki, ço ğu yalanc ılık-
tan ibaret olan dünya siyasetine tenezzüle meydan vermiyor.
Adem-i müracaat ımın ikinci sebebi şudur ki : Haks ızlığı hak zanne-
den adamlara kar şı hak dâvâ etmek, hakka bir nevi haks ızlıktır. Bu nevi 
haks ızlığı irtikâb etmek istemem.
Üçüncü Suâliniz
Dünyan ın siyasetine kar şı ne için bu kadar lâkayts ın? Bu kadar safa-
hât- ı âleme kar şı tavr ını hiç bozmuyorsun? Bu safahât ı hoş mu görüyorsun? 
Veyahut korkuyor musun ki, sükût ediyorsun?
Elcevap: Elcevap:  Kur’ân- ı Hakîm’in hizmeti, beni şiddetli bir surette siyaset 
âleminden men etti. Hatta dü şünmesini de bana unutturdu. Yoksa bü-
tün sergüze şt-i hayat ım şahittir ki, hak gördü ğüm meslekte gitmeye kar şı 
korku, elimi tutup men edememi ş ve edemiyor.
Hem neden korkum olacak? Dünya ile, ecelimden ba şka bir alâkam 
yok.. çoluk çocu ğumu düşüneceğim yok.. mal ımı düşüneceğim yok.. hâ-
nedan ımın şerefini dü şüneceğim yok… Riyakâr bir şöhret-i kâzibeden 
ibaret olan şân ve şeref-i dünyeviyenin muhafazas ına değil, k ırılmas ına 
yard ım edene rahmet!.. Kald ı ecelim… O, Hâl ık-ı Zülcelâl’in elindedir. 
Kimin haddi var ki, vakti gelmeden ona ili şsin. Zâten izzetle mevti, zillet-
le hayata tercih edenlerdeniz.  Eski Said gibi birisi şöyle demi ş:48  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
1
ُóْ×َĝْĤا أَوِ َīĻِĩَĤَאđْĤا دُونَ ْرُïَّāĤا َאĭَĤ     َאĭَĭْĻَÖ َćُّøَĳَÜ َź َאسٌĬأُ ُīْéَĬوَ
Belki hizmet-i Kur’ân, beni hayat- ı içtimaiye-i siyasiye-i be şeriyeyi dü şün-
mekten men ediyor, şöyle ki:
Hayat- ı beşeriye bir yolculuktur. Şu zamanda, Kur’ân’ ın nuruyla 
gördüm ki, o yol bir batakl ığa girdi. Mülevves ve ufûnetli bir çamur için-
de kafile-i be şer düşe kalka gidiyor. Bir k ısm ı, selâmetli bir yolda gider. 
Bir k ısm ı, mümkün oldu ğu kadar çamurdan, batakl ıktan kurtulmak için 
baz ı vâs ıtalar ı bulmuş. Bir k ısm- ı ekseri o ufûnetli, pis, çamurlu batak-
lık içinde karanl ıkta gidiyor. Yüzde yirmisi sarho şluk sebebiyle, o pis ça-
muru misk ü amber zannederek yüzüne gözüne bula ştırıyor.. düşerek 
kalkarak gider, tâ bo ğulur. Yüzde sekseni ise, batakl ığı anlar, ufûnetli, 
pis oldu ğunu hisseder.. fakat mütehayyirdirler, selâmetli yolu göremi-
yorlar.
İşte bunlara kar şı iki çare var:
Birisi : Topuz ile o sarho ş yirmisini ay ıltmakt ır.
İkincisi: Bir nur göstermekle mütehayyirlere selâmet yolunu irâe et-
mektir.
Ben bak ıyorum ki; yirmiye kar şı seksen adam, elinde topuz tutuyor. 
Hâlbuki o bîçâre ve mütehayyir olan seksene kar şı hakk ıyla nur gösterilmi-
yor. Gösterilse de bir elinde hem sopa, hem nur oldu ğu için emniyetsiz olu-
yor. Mütehayyir adam “Acaba nurla beni celbedip, topuzla dövmek mi is-
tiyor?” diye telâş eder. Hem de bazen âr ızalarla topuz k ırıldığı vakit, nur da-
hi uçar veya söner.
İşte, o batakl ık ise gafletkârâne ve dalâlet-pî şe olan sefihâne hayat- ı iç-
timaiye-i be şeriyedir. O sarho şlar, dalâletle telezzüz eden mütemerridlerdir. 
O mütehayyir olanlar; dalâletten nefret edenlerdir, fakat ç ıkam ıyorlar.. kur-
tulmak istiyorlar, yol bulam ıyorlar.. mütehayyir insanlard ır. O topuzlar ise si-
yaset cereyanlar ıdır. O nurlar ise hakâik-i Kur’âniye’dir. Nura kar şı kavga 
edilmez, ona kar şı adâvet edilmez. S ırf şeytan- ı racîmden ba şka ondan 
nefret eden olmaz.
1 “Biz kendilerine arada, ortada bir yer olmayan ki şileriz. Bizim için ya âlemin üstünde yer almak, ya 
da kabre girmek vard ır.” (Bkz.: Ebû Firâs el-Hamedânî, Dîvân (Şerh: Dr. Halîl Duveyhî)  s.165; İbni 
Kays, Kıra’d-dayf  1/71).ON ÜÇÜNCÜ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------    49
İşte, ben de nur-u Kur’ân’ ı elde tutmak için 1ِÙَøَאĻِّùĤوَا َאنِĉْĻَّýĤا َīِĨ ِّٰųِאÖ ذُĳُĐأَ 
deyip, siyaset topuzunu atarak, iki elimle nura sar ıldım. Gördüm ki:
Siyaset cereyanlar ında hem muvaf ıkta, hem muhalifte o nurlar ın 
âşıklar ı var. Bütün siyaset cereyanlar ının ve tarafgirliklerin çok fevkinde 
ve onlar ın garazkârâne telâkkiyâtlar ından müberrâ ve sâfî olan bir ma-
kamda verilen ders-i Kur’ân ve gösterilen envâr- ı Kur’âniye’den hiçbir ta-
raf ve hiçbir k ısım çekinmemek ve itham etmemek gerektir. Me ğer din-
sizliği ve z ınd ıkay ı siyaset zannedip ona tarafgirlik eden insan suretinde 
şeytanlar ola veya be şer k ıyafetinde hayvanlar ola...
Elhamdülillâh! Siyasetten tecerrüd sebebiyle, Kur’ân’ ın elmas gibi 
hakikatlerini propaganda-y ı siyaset itham ı alt ında cam parçalar ının k ıy-
metine indirmedim. Belki gittikçe o elmaslar k ıymetlerini her tâifenin 
nazar ında parlak bir tarzda ziyadele ştiriyor.
ُّٰۚųا َאĭĺٰïَİ أَنْ ƯźْĳَĤ ِيَïَÝْıَĭِĤ َّאĭכُ َאĨوَ َاñٰıِĤ َאĭĺٰïَİ ِيñَّĤا ِِّٰų ُïْĩَéْĤا اĳُĤَאĜوَ
2ِّěَéْĤِאÖ َאĭِّÖرَ ُģُøرُ אءَتْƯä ْïَĝَĤ 
3ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
f
On Dördüncü Mektup
Telif edilmemi ştir.
1 Şeytandan ve siyasetten Allah’a s ığınırım.
2 “Hamdolsun bizi bu cennete eri ştiren Allah’a! E ğer Allah bizi muvaffak k ılmasayd ı, biz kendili ğimizden 
yol bulamazd ık. Rabbimizin elçilerinin gerçe ği bildirdikleri bir kere daha kesinlikle anla şılm ıştır.” der-
ler.” (A’râf sûresi, 7/43)
3 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.50  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
On Beşinci Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Aziz karde şim,
Senin Birinci Suâlin ki
Sahabeler nazar- ı velâyetle müfsidleri neden ke şfedemediler? Tâ Hulefâ-
yı Raşidîn’in üçünün şehâdetini netice verdi. Hâlbuki küçük sahabelere, bü-
yük velilerden daha büyük deniliyor?
Elcevap: Elcevap:  Bunda iki makam var.
Birinci Makam
Dakik bir s ırr- ı velâyetin beyan ıyla suâl halledilir, şöyle ki:
Sahabelerin velâyeti, velâyet-i kübrâ denilen, veraset-i nübüvvetten 
gelen, berzah tarîk ına uğramayarak, do ğrudan do ğruya zâhirden hakika-
te geçip, akrebiyet-i ilâhiyenin inki şafına bakan bir velâyettir ki, o velâyet 
yolu, gayet k ısa olduğu hâlde gayet yüksektir. Harikalar ı az, fakat meziy-
yât ı çoktur. Ke şif ve keramet orada az görünür.
Hem evliyan ın kerametleri ise, ekserisi ihtiyârî de ğil. Ummad ığı yerden, 
ikram- ı ilâhî olarak bir harika ondan zuhur eder. Bu ke şif ve kerametlerin ek-
serisi de seyr u sülûk zaman ında, tarîkat berzah ından geçtikleri vakit, âdi be-
şeriyetten bir derece tecerrüd ettiklerinden, hilâf- ı âdet hâlâta mazhar olur-
lar.
Sahabeler ise, sohbet-i nübüvvetin in’ikâs ıyla ve incizâb ıyla ve iksiriyle 
tarîkattaki seyr u sülûk daire-i azîmesinin tayy ına mecbur de ğildirler. Bir ka-
demde ve bir sohbette zâhirden hakikate geçebilirler.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
Meselâ , nas ıl ki dün geceki Leyle-i Kadr’e ula şmak için iki yol var:
Biri: Bir sene gezip dola şıp, tâ o geceye gelmektir. Bu kurbiyeti kazan-
mak için bir sene mesafeyi tayyetmek lâz ım gelir. Şu ise ehl-i sülûkün mesle-
ğidir ki, ehl-i tarîkat ın çoğu bununla gider.
İkincisi: Zamanla mukayyet olan cism-i maddî g ılaf ından s ıyrılıp, tecer-
rüdle ruhen yükselip, dün geceki Leyle-i Kadr’i öbür gün Leyle-i Îd ile be-raber bugünkü gibi hâz ır görmektir. Çünkü 
ruh zamanla mukayyet de ğil. 
Hissiyât- ı insaniye ruh derecesine ç ıktığı vakit, o hâz ır zaman geni şlenir. 
Başkalar ına nisbeten mâzi ve müstakbel olan vakitler, ona nisbeten hâ-
zır hükmündedir.
İşte, bu temsile göre dün geceki Leyle-i Kadr’e geçmek için, mertebe-i ru-
ha ç ıkıp, mâziyi hâz ır derecesinde görmektir. Şu s ırr- ı gâm ızın esas ı akrebiyet-
i ilâhiyenin inki şafıdır:
Meselâ güne ş bize yak ınd ır; çünkü ziyas ı, harareti ve misali aynam ızda ve 
elimizdedir. Fakat biz ondan uza ğız. Eğer biz nurâniyet noktas ında onun ak-
rebiyetini hissetsek, aynam ızdaki misalî olan timsaline münasebetimizi anla-
sak, o vâs ıta ile onu tan ısak; ziyas ı harareti, heyeti ne oldu ğunu bilsek, onun 
akrebiyeti bize inki şaf eder ve yak ınımızda onu tan ıyıp münasebettar oluruz. 
Eğer biz, bu’diyetimiz nokta-y ı nazar ından ona yak ınlaşmak ve tan ımak iste-
sek, pek çok seyr-i fikrîye ve sülûk-u aklîye mecbur oluruz ki; kavânîn-i fenni-ye ile fikren semâvâta ç ıkıp semâdaki güne şi tasavvur ederek, sonra mahiye-
tindeki ziya ve harareti ve ziyas ındaki elvan- ı seb’ay ı uzun uzad ıya tedkikat-
ı 
fenniye ile anlad ıktan sonra, birinci adam ın kendi aynas ında az bir tefekkürle 
elde ettiği kurbiyet-i mâneviyeyi ancak elde edebiliriz.
İşte, şu temsil gibi nübüvvet ve veraset-i nübüvvetteki velâyet, s ırr-ı 
akrebiyetin inki şafına bakar. Velâyet-i sâire ise ekseri, kurbiyet esas ı üze-
rine gider. Birçok merâtibde seyr u sülûka mecbur olur.
İkinci Makam
O hâdisâta sebebiyet veren ve fesad ı çeviren birkaç Yahudi’den ibaret de-
ğildir ki, onlar ı keşfetmekle fesad ın önü al ıns ın. Çünkü pek çok muhtelif mil-
letlerin İslâmiyet’e girmeleriyle birbirine z ıd ve muhalif çok cereyanlar ve efkâr 
kar ıştı. Bahusus baz ılar ın gurur-u millîleri, Hazreti Ömer’in (radiyallâhu anh)  dar-
beleriyle deh şetli yaraland ığından, seciyeten intikama f ırsat beklerlerdi. Çünkü 
52  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
onlar ın hem eski dini ibtal edilmi ş, hem medar- ı şerefi olan eski hükûmeti
ve saltanat ı tahrip edilmi ş. İntikam ını, bilerek veya bilmeyerek hâkimiyet-i 
İslâmiye’den almaya hissen taraftar bir suret alm ış. Onun için, “Yahudi gi-
bi zeki ve dessas bir k ısım münaf ıklar, o hâlet-i içtimaiyeden istifade ettiler.” 
denilmiş. Demek o hâdisât ın önünü almak, o vakitteki hayat- ı içtimaiye-
yi ve muhtelif efkâr ı ıslahla olurdu. Yoksa bir-iki müfsidin ke şfedilmesiy-
le olmazd ı.
Eğer denilse: Eğer denilse:  Hazreti Ömer’in (radiyallâhu anh)  minber üstünde, bir ayl ık mesa-
fede bulunan Sâriye nâm ındaki bir kumandan ına 1َģَ×َåْĤاَ َģَ×َåْĤاَ! ُÙَĺَאرِø َאĺ
deyip, Sâriye’ye i şittirip, sevkü’l-cey ş noktas ından zaferine sebebi-
yet veren kerametkârâne kumandas ı ne derece keskin nazarl ı oldu-
ğunu gösterdi ği hâlde, neden yan ındaki kâtili, Feyrûz’u o keskin na-
zar- ı velâyetiyle görmedi?
Elcevap: Elcevap:  Hazreti Yakub’un (aleyhisselâm)  verdiği cevap ile cevap veririz.2(-
Hâşiye) Yani, Hazreti Yakub’dan sorulmu ş ki: “Ne için M ısır’dan gelen gömle-
ğinin kokusunu i şittin de yak ınında bulunan Ken’an Kuyusu’ndaki Yusuf’u 
görmedin?”
Cevaben demi ş ki: “Bizim hâlimiz şimşekler gibidir; bazen görünür, 
bazen saklan ır. Baz ı vakit olur ki, en yüksek mevkide oturup her taraf ı 
görüyoruz gibi oluruz. Baz ı vakitte de aya ğımızın üstünü göremiyoruz.”
Elhâs ıl: İnsan her ne kadar fâil-i muhtar ise de fakat أَنْ َّźإِ אؤُۧنَƯýَÜ َאĨوَ 
3ُّٰųا אءَƯýَĺ sırrınca, meşiet-i ilâhiye as ıldır, kader hâkimdir. Me şiet-i ilâhiye, 
meşiet-i insaniyeyi geri verir. 4ُóَāَ×ْĤا َĹِĩَĐ َرُïَĝْĤا אءَƯä إِذَا hükmünü icra eder. 
Kader söylese; iktidar- ı beşer konuşmaz, ihtiyâr- ı cüz’î susar.
1 “Ey Sâriye! Da ğa s ığın, dağa s ığın.” (Bkz.: et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  2/553; İbni Kesîr, 
el-Bidâye  7/130; İbni Adiyy,  el-Kâmil 2/441-442; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/380.
2 (Hâşiye) 
ِيïĺِïَĬ ْûَĬَאđْĭכَ َאهِŒ َادَرْóِŒ     ِيïĻِĭِü ْīَİَاóĻِŊ ِيĳُÖ َشْóْāِĨزِ
ْÛْùَĬَאıِĬ ْدَمْóَŝĺدِ َاوُïْĻَŊ ĹِĨدَ     ْÛْùَĬَאıِä ْقِóَÖ َאĨ َالِĳْèأَ: ْÛْęُŝَÖ
1*
ْħَĭĻِýِĬ ĵَĥْĐأَ َאرُمِĈْóَÖ ĹِıَŜ     ْħَĭĻِ×َĬ دْĳُì َאيِŊ ِÛْýُŊ ْóَÖ ĹِıَŜ
 *1 Sa’di Şirâzî’nin Gülistan’ ından bir şiir olup manas ı metinde verilmi ştir. (Bkz.: Sa’di Şirâzî, 
Külliyat- ı Sa’dî  s.72).
3 “Allah dilemedikçe, siz dileyemezsiniz.” (Dehr sûresi, 76/30)
4 Bkz.: el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  1/233; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/82.ON BEŞİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------    53
İkinci Suâlinizin Meâli
Hazreti Ali (radiyallâhu anh)  zaman ında başlayan muharebelerin mahiyeti 
nedir? Muhariplere ve o harpte ölen ve öldürenlere ne nâm verebiliriz?
Elcevap: Elcevap:  Cemel Vak’as ı denilen Hazreti Ali ile Hazreti Talha ve 
Hazreti Zübeyr ve Âi şe-i S ıddîka (rıdvanullahi teâlâ aleyhim ecmaîn)  aras ında olan 
muharebe, adâlet-i mahza ile adâlet-i izafiyenin mücadelesidir,  şöyle ki:
Hazreti Ali, adâlet-i mahzay ı esas edip Şeyheyn zaman ındaki gibi o esas 
üzerine gitmek için içtihat etmi ş. Muar ızlar ı ise; Şeyheyn zaman ındaki safvet-i 
İslâmiye, adâlet-i mahzaya müsait idi fakat, mürûr-u zamanla İslâmiyet’leri 
zay ıf muhtelif akvam, hayat- ı içtimaiye-i İslâmiye’ye girdikleri için, adâlet-i 
mahzan ın tatbikat ı çok müşkül olduğundan, “ehvenü’ ş-şerri ihtiyâr” denilen 
adâlet-i nisbiye esas ı üzerine içtihat ettiler. Münaka şa-y ı içtihadiye siyasete 
girdiği için, muharebeyi intâc etmi ştir.
Madem s ırf lillâh için ve İslâmiyet’in menâfii için içtihat edilmi ş.. ve içti-
hattan muharebe tevellüd etmi ş.. elbette hem kâtil, hem maktûl ikisi de ehl-i 
cennettir, ikisi de ehl-i sevapt ır diyebiliriz. Her ne kadar Hazreti Ali’nin içti-
had ı musîb.. ve mukabilindekilerin hata ise de yine azaba müstehak de ğiller. 
Çünkü içtihat eden hakk ı bulsa, iki sevap var. Bulmazsa, bir nevi ibadet olan 
içtihat sevab ı olarak bir sevap al ır.1 Hatas ından mazurdur. Bizde gayet me ş-
hur ve sözü hüccet bir zât- ı muhakkik Kürtçe demi ş ki:
ُģĻِÝَĜ ْħَİوَ ُģِÜَאĜ įَĭĻِÝَّĭَä ْرَاĳَĤ     ْģĻِĜوَ َאلُĜ įَכَĨ َאنْÖَאéَĀ ِّóَü ژِ
Yani: Sahabelerin muharebesinde kîl ü kâl etme! Çünkü hem kâtil ve 
hem maktûl ikisi de ehl-i cennettirler.2
Adâlet-i mahza  ile adâlet-i izafiyenin izah ı şudur ki:
3ًאđĻِĩَä َّאسَĭĤا َģَÝَĜ َאĩَّĬَÉَכَĘ َْرْضِŶا ĹِĘ َאدٍùَĘ أَوْ ٍ÷ْęَĬ ِóْĻَĕِÖ ًאùْęَĬ َģَÝَĜ ْīَĨ
âyetin mana-y ı işârîsi ile bir masumun hakk ı, bütün halk için dahi ibtal edil-
mez. Bir ferd dahi umumun selâmeti için feda edilmez. Cenâb- ı Hakk’ ın 
1 Bkz.: Buhârî, i’tisam  21; Müslim, akdiye  15 (Geni ş bilgi için bkz.: Seyyid Bey, Usûl-ü f ıkıh: Medhal  
s.178).
2 Molla Halil Siirdî’ye ait bu beyit için bkz.: Molla Halil Siirdî, Nehcü’l-enâm  (Mebhasü’t-tefâdul) 14. 
beyit.
3 “Kim katil olmayan ve yeryüzünde fesat ç ıkarmayan bir ki şiyi öldürürse sanki bütün insanlar ı öldürmü ş 
gibi olur.” (Mâide sûresi, 5/32).54  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
nazar- ı merhametinde hak hakt ır, küçüğüne büyü ğüne bak ılmaz. Küçük, 
büyük için ibtal edilmez. Bir cemaatin selâmeti için, bir ferdin r ızas ı bu-
lunmadan hayat ı ve hakk ı feda edilmez.  Hamiyet nâm ına r ızas ıyla olsa, o 
başka meseledir.
Adâlet-i izafiye  ise küllün selâmeti için, cüzü feda eder. Cemaat için, 
ferdin hakk ını nazara almaz. Ehvenü’ ş-şer diye bir nevi adâlet-i izafiyeyi 
yapmaya çal ışır. Fakat adâlet-i mahza kabil-i tatbik ise adâlet-i izafiyeye 
gidilmez, gidilse zulümdür.
İşte İmam Ali (radiyallâhu anh) , adâlet-i mahzay ı “Şeyheyn zaman ındaki gi-
bi kabil-i tatbiktir”  deyip, hilâfet-i İslâmiye’yi o esas üzerine bina ediyordu. 
Mukabilleri ve muar ızlar ı ise “kabil-i tatbik de ğil, çok mü şkülât ı var” diye adâ-
let-i izafiye üzerine içtihat etmi şler. Tarihin gösterdi ği sâir esbap ise hakikî se-
bep değiller, bahanelerdir.
Eğer desen: Eğer desen:  Hilâfet-i İslâmiye noktas ında İmam Ali’nin fevkalâde ikti-
dar ı, hârikulâde zekâs ı ve yüksek liyakatiyle beraber seleflerine nis-
beten muvaffakiyetsizli ği nedendir?
Elcevap: Elcevap:  O mübarek zât, siyaset ve saltanattan ziyade, daha çok, mü-
him, başka vazifelere lây ık idi. Eğer tam muvaffakiyet-i siyasiye ve tamam sal-
tanat olsayd ı, “Şah- ı Velâyet” unvan- ı mânidâr ını bihakk ın kazanamayacak-
tı. Hâlbuki zâhirî ve siyasî hilâfetin pek çok fevkinde mânevî bir saltanat ka-
zand ı ve “üstad- ı küll” hükmüne geçti; hatta k ıyâmete kadar saltanat- ı mâne-
viyesi bâki kald ı.
Amma Hazreti İmam Ali’nin Vak’a-y ı Sıffîn’de Hazreti Muaviye’nin 
taraftarlar ıyla muharebesi ise hilâfet ve saltanat ın muharebesidir. Yani, 
Hazreti İmam Ali, ahkâm- ı dini ve hakâik-i İslâmiye’yi ve âhireti esas tu-
tup, saltanat ın bir k ısım kanunlar ını ve siyasetin merhametsiz muktezi-
yâtlar ını onlara feda ediyordu. Hazreti Muaviye ve taraftarlar ı ise hayat- ı 
içtimaiye-i İslâmiye’yi, saltanat siyasetleriyle takviye etmek için azîmeti 
bırak ıp ruhsat ı iltizam ettiler, siyaset âleminde kendilerini mecbur zanne-
dip ruhsat ı tercih ettiler, hataya dü ştüler.
Amma Hazreti Hasan ve Hüseyin’in Emevîler’e kar şı mücadeleleri 
ise, din ile milliyet muharebesi idi. Yani; Emevîler, Devlet-i İslâmiye’yi, 
Arap milliyeti üzerine istinad ettirip râb ıta-y ı İslâmiyet’i, râb ıta-y ı milli-
yetten geri b ırakt ıklar ından, iki cihetle zarar verdiler:ON BEŞİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------    55
Birisi: Milel-i sâireyi rencide ederek tevhi ş ettiler.
Diğeri: Unsuriyet ve milliyet esaslar ı, adâleti ve hakk ı takip etmedi-
ğinden zulmeder, adâlet üzerine gitmez. Çünkü unsuriyet-perver bir hâ-
kim, milletda şını tercih eder, adâlet edemez.
1َאĩَĥْøأَ إِذَا ٍّĹِüَóُĜ ٍïِّĻَøوَ ٍّĹِýَ×َè ٍïْ×َĐ َīْĻَÖ ْقَóَĘ َź َÙَّĻِĥِİَאåْĤا َÙَّĻِ×َāَđْĤا ِÛَّ×َä ُÙَّĻِĨَŻْøِْŸاَ
ferman- ı kat’îsiyle râb ıta-y ı diniye yerine râb ıta-y ı milliye ikame edilmez; edil-
se adâlet edilmez, hakkaniyet gider.
İşte Hazreti Hüseyin (radiyallâhu anh) , râb ıta-y ı diniyeyi esas tutup, muhik 
olarak onlara kar şı mücadele etmi ş, tâ makam- ı şehâdeti ihraz etmi ş.
Eğer denilse: Eğer denilse:  Bu kadar hakl ı ve hakikatli oldu ğu hâlde, neden muvaf-
fak olmad ı? Hem neden kader-i ilâhî ve rahmet-i ilâhiye onlar ın feci 
bir âk ıbete uğramas ına müsaade etmi ş?
Elcevap: Elcevap:  Hazreti Hüseyin’in yak ın taraftarlar ı değil, fakat cemaatine il-
tihak eden sâir milletlerde yaralanm ış gurur-u millîleri cihetiyle, Arap milleti-
ne karşı bir fikr-i intikam bulunmas ı Hazreti Hüseyin ve taraftarlar ının sâfî ve 
parlak mesleklerine halel verip, ma ğlûbiyetlerine sebep olmu ş.
Amma kader nokta-y ı nazar ında feci âk ıbetin hikmeti ise Hasan ve 
Hüseyin ve onlar ın hânedanlar ı ve nesilleri, mânevî bir saltanata nam-
zet idiler. Dünya saltanat ı ile mânevî saltanat ın cem’i gayet mü şküldür. 
Onun için onlar ı dünyadan küstürdü, dünyan ın çirkin yüzünü gösterdi. 
Tâ kalben dünyaya kar şı alâkalar ı kalmas ın. Onlar ın elleri muvakkat ve 
sûrî bir saltanattan çekildi.. fakat parlak ve dâimî bir saltanat- ı mânevi-
yeye tayin edildiler.. âdi valiler yerine, evliya aktâblar ına merci oldular.
Üçüncü Suâliniz
“O mübarek zâtlar ın başına gelen o feci, gaddârâne muâmelenin hikme-
ti nedir?” diyorsunuz.
Elcevap: Elcevap:  Sâb ıkan beyan etti ğimiz gibi, Hazreti Hüseyin’in muâr ızla-
rı olan Emevîler saltanat ında, merhametsiz gadre sebebiyet verecek üç esas 
vard ı:
1 “İslâm, câhiliye ırkç ılığını kesip atm ıştır. Müslüman olduklar ında Kurey şli bir efendi ile Habe şli bir köle 
aras ında fark yoktur.” (“Asabiye” ile alâkal ı hadîs-i şeriflerden baz ılar ı için bkz.: Müslim, imâre  53-54; 
Ebû Dâvûd,  edeb 111; İbni Mâce,  fiten 7; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/488).56  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Birisi: Merhametsiz siyasetin bir düsturu olan: “Hükûmetin selâmeti ve 
âsâyişin devam ı için, eşhas feda edilir.”
İkincisi: Onlar ın saltanat ı, unsuriyet ve milliyete istinad etti ği için, milli-
yetin gaddârâne bir düsturu olan: “Milletin selâmeti için her şey feda edilir.”
Üçüncüsü: Emevîler’in Hâ şimîlere kar şı an’anesindeki rekabet damar ı, 
Yezid gibi baz ılarda bulundu ğu için, şefkatsiz bir gadre kabiliyet göstermi şti.
Dördüncü bir sebep de: Hazreti Hüseyin’in taraftarlar ında bulunuyor-
du ki; Emevîler’in Arap milliyetini esas tutup, sâir milletlerin efrad ına “memâ-
lik” tâbir ederek köle nazar ıyla bakmalar ı ve gurur-u millîlerini k ırmalar ı yü-
zünden, milel-i sâire Hazreti Hüseyin’in cemaatine intikamkârâne ve mü şev-
veş bir niyetle iltihak ettiklerinden, Emevîler’in asabiyet-i milliyelerine fazla 
dokunmu ş, gayet gaddârâne ve merhametsizcesine me şhur faciaya sebebi-
yet vermi şlerdir.
Mezkûr dört esbap, zâhirîdir. Kader noktas ından bak ıldığı vakit,  Hazreti 
Hüseyin ve akrabas ına o facia sebebiyle hâs ıl olan netâic-i uhreviye ve 
saltanat- ı ruhaniye ve terakkiyât- ı mâneviye o kadar k ıymettard ır ki; o fa-
cia ile çektikleri zahmet, gayet kolay ve ucuz dü şer. Nas ıl ki bir nefer, bir 
saat işkence alt ında şehid edilse; öyle bir mertebeyi bulur ki, on sene ba ş-
kas ı çal ışsa, ancak o mertebeyi bulur. E ğer, o nefer şehid olduktan sonra 
ona sorulabilse “Az bir şey ile pek çok şeyler kazand ım.” diyecektir.
Dördüncü Suâlinizin Meâli
Âhirzamanda Hazreti İsa (aleyhisselâm)  deccal ı öldürdükten sonra, insanlar 
ekseriyetle din-i hakka girerler. Hâlbuki rivâyetlerde gelmi ştir ki: “Yeryüzünde 
‘Allah Allah’ diyenler bulundukça k ıyâmet kopmaz.”1 Böyle umumiyetle ima-
na geldikten sonra nas ıl umumiyetle küfre giderler?
Elcevap: Elcevap:  Hadis-i sahihte rivâyet edilen: “Hazreti İsa’n ın (aleyhisselâm)  ge-
leceğini ve Şeriat- ı İslâmiye ile amel edece ğini, deccal ı öldürece ğini”2 iman ı 
zay ıf olanlar istib’ad ediyorlar. Onun hakikati izah edilse hiç istib’ad yeri kal-
maz. Şöyle ki:
O hadisin ve Süfyan ve Mehdî hakk ındaki hadislerin ifade ettikleri ma-
na budur ki:
Âhirzamanda dinsizli ğin iki cereyan ı kuvvet bulacak:
1 Bkz.: Müslim, îmân  234; Tirmizî,  fiten 35; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/107, 201, 268.
2 Bkz.: Buhârî, enbiyâ  49; Müslim, îmân  244-246; Ebû Dâvûd, melâhim  13; Tirmizî,  fiten 62.ON BEŞİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------    57
Birisi: Nifak perdesi alt ında, Risalet-i Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  in-
kâr edecek Süfyan nâm ında müthi ş bir şah ıs, ehl-i nifak ın başına geçecek, 
Şeriat- ı İslâmiye’nin tahribine çal ışacakt ır. Ona kar şı Âl-i Beyt-i Nebevî’nin 
silsile-i nuraniyesine ba ğlanan, ehl-i velâyet ve ehl-i kemâlin ba şına geçecek 
Âl-i Beyt’ten Muhammed Mehdî isminde bir zât- ı nurâni, o Süfyan’ ın şahs- ı 
mânevîsi olan cereyan- ı münaf ıkâneyi öldürüp da ğıtacakt ır.
İkinci cereyan ise: Tabîiyyûn, maddiyyûn felsefesinden tevellüd eden 
bir cereyan- ı nemrudâne, gittikçe âhirzamanda felsefe-i maddiye vâs ıtas ıyla 
intişar ederek kuvvet bulup, ulûhiyeti inkâr edecek bir dereceye gelir. Nas ıl 
bir padişah ı tan ımayan ve ordudaki zâbitan ve efrad onun askerleri oldu ğu-
nu kabul etmeyen vah şi bir adam, herkese, her askere bir nevi padi şahl ık ve 
bir gûnâ hâkimiyet verir. Öyle de, Allah’ ı inkâr eden o cereyan efradlar ı, birer 
küçük Nemrud hükmünde nefislerine birer rubûbiyet verir. Ve onlar ın başına 
geçen en büyükleri, ispirtizma ve manyetizman ın hâdisât ı nev’inden müthi ş 
harikalara mazhar olan deccal ise; daha ileri gidip, cebbârâne sûrî hükûmetini bir nevi rubûbiyet tasavvur edip ulûhiyetini ilân eder. Bir sine ğe mağlup olan 
ve bir sine ğin kanad ını bile îcad edemeyen âciz bir insan ın ulûhiyet dâvâ et-
mesi, ne derece ahmakças ına bir maskaral ık olduğu mâlûmdur.
İşte böyle bir s ırada, o cereyan pek kuvvetli göründü ğü bir zaman-
da, Hazreti İsa’n ın (aleyhisselâm)  şahsiyet-i mâneviyesinden ibaret olan ha-
kikî Îsevîlik Dini zuhur edecek, yani rahmet-i ilâhiyenin semâs ından nü-
zûl edecek..1 hâl-i haz ır H ıristiyanl ık Dini o hakikate kar şı tasaffî edecek, 
hurâfâttan ve tahrifâttan s ıyrılacak.. hakâik-i İslâmiye ile birle şecek; mâ-
nen, H ıristiyanl ık bir nevi İslâmiyet’e ink ılâb edecektir. Ve Kur’ân’a ikti-
da ederek, o Îsevîlik şahs- ı mânevîsi tâbi ve İslâmiyet, metbû makam ında 
kalacak; din-i hak bu iltihak neticesinde azîm bir kuvvet bulacakt ır.
Dinsizlik cereyan ına karşı ayr ı ayr ı iken mağlup olan Îsevîlik ve İslâmiyet, 
ittihad neticesinde dinsizlik cereyan ına galebe edip da ğıtacak istidad ında iken; 
âlem-i semâvâtta cism-i be şerîsiyle bulunan şahs- ı İsa (aleyhisselâm) , o din-i hak 
cereyan ının başına geçece ğini, bir Muhbir-i Sâd ık, bir Kadîr-i külli şey’in va-
adine istinad ederek haber vermi ştir.2 Madem haber vermi ş, hakt ır.. madem 
Kadîr-i külli şey vaad etmi ş, elbette yapacakt ır.
1 Bkz.: Buhârî, enbiyâ  49; Müslim, îmân  155, fiten 34.
2 Hadislerde, Hz. İsa’n ın (aleyhisselâm) âhirzamanda yeryüzüne tekrar inip, İslâm ad ına mücadele ede-
ceği*1 bildiriliyor.
 *1 Bkz.: Ebû Dâvûd,  melâhim  14; İbni Hibbân,  es-Sahîh 15/233.58  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Evet, her vakit semâvâttan melâikeleri yere gönderen ve baz ı vakit-
te insan suretine vaz’eden (Hazreti Cibril’in “D ıhye” suretine girmesi1 gi-
bi).. ve ruhanîleri âlem-i ervahtan gönderip be şer suretine temessül etti-
ren.. hatta ölmü ş evliyalar ın çoklar ının ervahlar ını cesed-i misâliyle dün-
yaya gönderen bir Hakîm-i Zülcelâl, Hazreti İsa’y ı (aleyhisselâm) , İsa dinine 
ait en mühim bir hüsn-ü hâtimesi için, de ğil semâ-y ı dünyada cesediyle 
bulunan ve hayatta olan Hazreti İsa, belki âlem-i âhiretin en uzak kö şesi-
ne gitseydi ve hakikaten ölseydi, yine şöyle bir netice-i azîme için ona ye-
niden cesed giydirip dünyaya göndermek, o Hakîm’in hikmetinden uzak değil… Belki onun hikmeti öyle iktiza etti ği için vaad etmi ş.. ve vaad et-
tiği için elbette gönderecek.
Hazreti İsa (aleyhisselâm)  geldiği vakit, herkes onun hakikî İsa olduğunu bil-
mek lâz ım değildir. Onun mukarreb ve havass ı, nur-u iman ile onu tan ır. 
Yoksa bedâhet derecesinde herkes onu tan ımayacakt ır.
Suâl: Suâl:  Rivâyetlerde gelmi ş ki; “Deccal ın bir yalanc ı cenneti var, kendine 
tâbi olanlar ı ona atar. Hem yalanc ı bir cehennemi var, tâbi olmayan-
lar ı ona atar. Hatta o kendi merkebinin de bir kula ğını cennet gibi, 
bir kulağını da cehennem gibi yapm ış.2 Azamet-i bedeniyesi bu ka-
dard ır, şu kadard ır3...” diye tarifat var?
Elcevap: Elcevap:  Deccal ın şahs- ı sûrîsi insan gibidir. Ma ğrur, firavunla şmış, 
Allah’ ı unutmu ş olduğundan; sûrî, cebbârâne olan hâkimiyetine, ulûhi-
yet nâm ını vermiş bir şeytan- ı ahmakt ır ve bir insan- ı dessast ır. Fakat 
şahs- ı mânevîsi olan dinsizlik cereyan- ı azîmi, pek cesîmdir.  Rivâyetlerde 
deccala ait tavsifât- ı müthişe ona işaret eder. Bir vakit Japonya’n ın başku-
mandan ının resmi, bir aya ğı bahr-i muhitte, di ğer ayağı on günlük mesafede-
ki Port Arthur kalesinde tasvir edilmi ş. O küçük Japon kumandan ının bu su-
rette tasviriyle, ordusunun şahs- ı mânevîsi gösterilmi ş.
Amma deccal ın yalanc ı cenneti ise, medeniyetin cazibedar lehviyât ı ve 
fantaziyeleridir. Merkebi ise şimendifer gibi bir vâs ıtad ır ki bir ba şında ateş 
ocağı bulunur, kendine tâbi olmayanlar ı bazen ate şe atar. O merkebin bir 
kulağı, yani diğer başı cennet gibi tefri ş edilmiş, tâbi olanlar ı oraya oturtur. 
1 Bkz.: Buhârî, menâk ıb 25, fezâilü’l-Kur’ân  1; Müslim, îmân  271, fezâilü’s-sahâbe  100.
2 Bkz.: Buhârî, enbiyâ  3; Müslim,  fiten  104, 109; İbni Mâce,  fiten 36; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
5/383.
3 Bkz.: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/496; et-Taberânî, el-Mu‘cemü’l-kebîr  11/313; ed-Deylemî, el-
Müsned  2/237; Nuaym İbni Hammâd, el-Fiten  2/543.ON BEŞİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------    59
Zâten sefih ve gaddar medeniyetin mühim bir merkebi olan şimendifer, ehl-i 
sefâhet ve dünya için yalanc ı bir cennet getirir. Bîçâre ehl-i diyanet ve ehl-i 
İslâm için medeniyet elinde cehennem zebânîsi gibi tehlike getirir, esaret ve 
sefâlet alt ına atar.
İşte, Îsevîli ğin din-i hakikîsi zuhur ile ve İslâmiyet’e ink ılâb etmesiy-
le, çendan âlemde ekseriyet-i mutlakaya nurunu ne şreder. Fakat yine k ı-
yâmet kopmas ına yak ın, tekrar bir dinsizlik cereyan ı başgösterir, galebe 
eder ve  1ِóَáَْכْŷِĤ ُħُכْéْĤاَ kaidesince, yeryüzünde “Allah, Allah” diyecek kal-
mayacak.2 Yani  ehemmiyetli bir cemaat, küre-i arzda mühim bir mevki-
ye sahip olacak bir surette “Allah, Allah” denilmeyecek demektir. Yoksa ekalliyette kalan veyahut ma ğlup düşen ehl-i hak, k ıyâmete kadar bâki 
kalacak. Yaln ız, k ıyâmetin kopaca ğı an ında, k ıyâmetin deh şetlerini gör-
memek için, bir eser-i rahmet olarak, ehl-i iman ın ruhlar ı daha evvel kab-
zedilecek, k ıyâmet kâfirlerin ba şına kopacakt ır.
3
Beşinci Suâlinizin Meâli
Kıyametin hâdisât ından ervah- ı bâkiye müteessir olacaklar m ı?
Elcevap: Elcevap:  Derecâtlar ına göre müteessir olacaklar. Melâikelerin tecelliyât-
ı kahriyede kendilerine göre müteessir olduklar ı gibi müteessir olurlar. Nas ıl 
ki bir insan, s ıcak bir yerde iken, hariçte kar ve tipi içinde titreyenleri görse, 
ak ıl ve vicdan itibar ıyla müteessir olur. Öyle de zî şuur olan ervah- ı bâkiye, kâ-
inatla alâkadar olduklar ı için, kâinat ın hâdisât- ı azîmesinden derecelerine gö-
re müteessir olmalar ını.. ehl-i azab ise elemkârâne, ehl-i saadet ise hayretkâ-
râne, istiğrabkârâne, belki bir cihette istib şarkârâne teessürâtlar ı bulunmas ını, 
işârât- ı Kur’âniye gösteriyor.4 Zira Kur’ân- ı Hakîm, her zaman k ıyâmetin acâi-
bini tehdid suretinde zikrediyor,5 “Göreceksiniz!..” diyor.6 Hâlbuki cism-i insa-
nî ile onu görenler, k ıyâmete yeti şenlerdir. Demek, kabirde cesedleri çürüyen 
ervahlar ın da o tehdid-i Kur’âniye’den hisseleri var.
1 “Hüküm, ço ğunluğa göre verilir.” (es-Serahsî, el-Mebsût  5/140; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân  5/208; 
el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  1/303).
2 Bkz.: Müslim, îmân  234; Tirmizî,  fiten 35; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/107, 201, 268.
3 Bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  3/686; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/175; el-Heysemî, Mecmeu’z-
zevâid  8/9.
4 “Sûra üflenir; Allah’ ın diledikleri d ışında, göklerde ve yerde kim varsa çarp ılıp cans ız yere dü şer.” 
(Zümer sûresi, 39/68).
5 Bkz.: Bakara sûresi, 2/85, 174; Mâide sûresi, 5/36; Hac sûresi, 22/1, 2; Zümer sûresi, 39/24; Meâric 
sûresi, 70/6-18; K ıyâmet sûresi, 75/7-15; Nâziât sûresi, 79/6-9; ...
6 Bkz.: Tekâsür sûresi, 102/6,7; Hac sûresi, 22/2.60  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Alt ınc ı Suâlinizin Meâli
1ُįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ : Bu âyetin âhirete, cennete, cehenneme ve ehil-
lerine şümûlü var m ı, yok mu?
Elcevap: Elcevap:  Şu mesele, pek çok ehl-i tahkik ve ehl-i ke şif ve ehl-i velâyetin 
medar- ı bahsi olmu ş. Şu meselede söz onlar ınd ır. Hem de şu âyetin çok ge-
nişliği ve çok merâtibi var.
Ehl-i tahkikin bir k ısm- ı ekseri demi şler ki; âlem-i bekâya şümûlü yok.
Diğer k ısm ı ise; âni olarak onlar da az bir zamanda, bir nevi helâkete 
mazhar olurlar. O kadar az bir zamanda oluyor ki, fenâya gidip gelmi ş hisset-
meyecekler.
Amma, baz ı müfrit fikirli ehl-i ke şfin hükmettikleri fenâ-y ı mutlak ise, ha-
kikat değildir. Çünkü Zât- ı Akdes-i İlâhî, madem sermedî ve dâimîdir; el-
bette s ıfât ı ve esmâs ı dahi sermedî ve dâimîdirler. Madem s ıfât ı ve esmâ-
sı dâimî ve sermedîdirler; elbette onlar ın aynalar ı ve cilveleri ve nak ışla-
rı ve mazharlar ı olan âlem-i bekâdaki bâkiyât ve ehl-i bekâ, fenâ-y ı mut-
laka bizzarure gidemez.
Kur’ân- ı Hakîm’in feyzinden şimdilik iki nokta hat ıra gelmiş, icmâlen ya-
zacağız:
Birincisi : Cenâb- ı Hak öyle bir Kadîr-i Mutlak’t ır ki; adem ve vücûd, kud-
retine ve iradesine nisbeten iki menzil gibi, gayet kolay bir surette oraya gön-derir ve getirir. İsterse bir günde, isterse bir anda oradan çevirir. Hem adem-i 
mutlak zâten yoktur, çünkü bir ilm-i muhit var. Hem daire-i ilm-i ilâhînin ha-rici yok ki, bir şey ona at ılsın. Daire-i ilim içinde bulunan adem ise, adem-i 
haricîdir ve vücûd-u ilmîye perde olmu ş bir unvand ır. Hatta bu mevcudât- ı 
ilmiyeye baz ı ehl-i tahkik “a’yân- ı sâbite” tâbir etmi şler. Öyle ise fenâya git-
mek, muvakkaten haricî libas ını çıkar ıp, vücûd-u mânevîye ve ilmîye girmek-
tir. Yani, hâlik ve fâni olanlar vücûd-u haricîyi b ırak ıp, mahiyetleri bir vü-
cûd-u mânevî giyer, daire-i kudretten ç ıkıp daire-i ilme girer.
İkincisi : Çok Sözler’de izah etti ğimiz gibi her şey, mana-y ı ismiyle ve 
kendine bakan vecihte “hiç”tir.. kendi zât ında müstakil ve bizâtihî sabit bir 
vücûdu yok.. ve yaln ız kendi ba şıyla kâim bir hakikati yok. Fakat Cenâb- ı 
1 “O’nun Vechi (Zât ı ve r ızas ı) d ışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi, 28/88)ON BEŞİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------    61
Hakk’a bakan vecihte ise, yani mana-y ı harfiyle olsa “hiç” de ğil; çünkü onda 
cilvesi görünen esmâ-y ı bâkiye var.. mâdum de ğil; çünkü sermedî bir vücû-
dun gölgesini ta şıyor.. hakikati vard ır, sabittir, hem yüksektir; çünkü mazhar 
olduğu bâki bir ismin sabit bir nevi gölgesidir.
Hem 1ُįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ insan ın elini mâsivâdan kesmek için bir k ı-
lıçtır ki; o da Cenâb- ı Hakk’ ın hesab ına olmayan fâni dünyada, fâni şeylere 
karşı alâkalar ı kesmek için hükmü, dünyadaki fâniyâta bakar. Demek Allah 
hesab ına olsa, mana-y ı harfiyle olsa, livechillah olsa, mâsivâya girmez ki
ُįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ kılıcıyla başı kesilsin.
Elhâs ıl: Eğer Allah için olsa, Allah’ ı bulsa; gayr kalmaz ki, ba şı ke-
silsin! E ğer Allah’ ı bulmazsa ve hesab ıyla bakmazsa, her şey gayrd ır.
ُįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ kılıcını istimâl etmeli, perdeyi y ırtmal ı, ta O’nu 
bulmal ı!..
2ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 “O’nun Vechi (Zât ı ve r ızas ı) d ışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi, 28/88)
2 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.62  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
On Alt ıncı Mektup
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
ًא۠Ĭَאĩĺإِ ْħُİَادَõَĘ ْħُİْĳَýْìَאĘ ْħَכُĤ اĳُđَĩَä ْïَĜ َّאسَĭĤا إِنَّ َّאسُĭĤا ُħُıَĤ َאلَĜ َīĺِñَّĤاَ
1ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè اĳُĤَאĜوَ 
Şu mektup 2ًאĭِّĻَĤ ًźْĳَĜ ُįَĤ َźĳُĝَĘ sırrına mazhar olmu ş, şiddetli yaz ılmam ış.
Çoklar taraf ından sarîhen ve mânen gelen bir suâle cevapt ır. Şu cevab ı 
vermek benim için ho ş değil, arzu etmiyorum. Her şeyimi, Cenâb- ı Hakk’ ın 
tevekkülüne ba ğlam ıştım. Fakat ben kendi hâlimde ve âlemimde rahat b ıra-
kılmad ığım ve yüzümü dünyaya çevirdikleri için, Yeni Said de ğil, bilmecbu-
riye Eski Said lisan ıyla, şahs ım için de ğil, belki dostlar ımı ve Sözler’imi ehl-i 
dünyan ın evham ve eziyetinden kurtarmak için, hakikat-i hâli hem dostlar ı-
ma, hem ehl-i dünyaya ve ehl-i hükme beyan etmek için “Be ş Nokta”y ı be-
yan ediyorum.
Birinci Nokta
Denilmiş: Denilmiş: “Ne için siyasetten çekildin, hiç yana şmıyorsun?”
Elcevap: Elcevap:  Dokuz-on sene evveldeki Eski Said, bir miktar siyasete girdi. 
Belki siyaset vâs ıtas ıyla dine ve ilme hizmet edece ğim diye beyhude yoruldu.. 
ve gördü ki; o yol me şkûk ve mü şkülâtl ı ve bana nisbeten fuzûliyâne, hem en 
lüzumlu hizmete mâni ve hatarl ı bir yoldur. Ço ğu yalanc ılık ve bilmeyerek ec-
nebi parma ğına âlet olmak ihtimali var.
Hem siyasete giren, ya muvaf ık olur veya muhalif olur. E ğer muvaf ık 
olsa; madem memur ve meb’us de ğilim, o hâlde siyasetçilik bana fuzûlî ve 
1 “Onlar öyle kimselerdir ki halk, kendilerine: ‘Dü şmanlar ınız olan insanlar size kar şı ordu haz ırlad ılar, 
aman onlardan kendinizi koruyun!’ dediklerinde, bu tehdit onlar ın imanlar ını art ırm ış ve ‘Allah bize 
yeter. O ne güzel vekildir!’ demi şlerdir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).
2 “Ona tatl ı, yumuşak bir tarzda hitab edin.” (Tâhâ sûresi, 20/44).
mâlâyâni bir şeydir. Bana ihtiyaç yok ki, beyhude kar ışay ım. Eğer muhalif 
siyasete girsem, ya fikirle veya kuvvetle kar ışacağım. Eğer fikirle olsa, bana 
ihtiyaç yok. Çünkü mesâil tavazzuh etmi ş, herkes benim gibi bilir. Beyhude 
çene çalmak manas ızd ır. Eğer kuvvet ile ve hâdise ç ıkarmak ile muhale-
fet etsem, husûlü me şkûk bir maksat için binler günaha girmek ihtimali var. 
Birinin yüzünden çoklar belâya dü şer.
Hem on ihtimalden bir-iki ihtimale binâen günahlara girmek, ma-
sumlar ı günaha atmak, vicdan ım kabul etmiyor diye Eski Said, sigara ile 
beraber gazeteleri ve siyaseti ve sohbet-i dünyeviye-i siyasiyeyi terk etti.  
Buna kat’î şahid, o vakitten beri sekiz senedir birtek gazete ne okudum ve ne 
dinledim. Okudu ğumu ve dinledi ğimi biri ç ıksın, söylesin. Hâlbuki sekiz sene 
evvel, günde belki sekiz gazete Eski Said okuyordu.
Hem beş senedir bütün dikkat ile benim hâlime nezaret ediliyor. Siyaset-
vâri bir tere şşuh gören söylesin. Hâlbuki benim gibi asabî ve ْكِóَÜ ĹِĘ ُÙَĥĻِéْĤا َאĩَّĬإِ 
1ِģَĻِéْĤا düsturuyla, en büyük hileyi hilesizlikte bulan pervâs ız, alâkas ız bir in-
san ın, değil sekiz sene, sekiz gün bir fikri gizli kalmaz. Siyasete i ştihas ı ve ar-
zusu olsayd ı tedkikâta, taharriyâta lüzum b ırakmayarak top güllesi gibi sadâ 
verecekti.
İkinci Nokta
Yeni Said ne için bu kadar şiddetle siyasetten tecennüb ediyor?
Elcevap: Elcevap:  Milyarlar seneden ziyade olan hayat- ı ebediyeye çal ışmas ı-
nı ve kazanmas ını, meşkûk bir-iki sene hayat- ı dünyeviyeye lüzumsuz, fu-
zûlî bir surette kar ışma ile feda etmemek için; hem en mühim, en lüzum-
lu, en saf ve en hakikatli olan hizmet-i iman ve Kur’ân için şiddetle siya-
setten kaç ıyor. Çünkü diyor:
Ben ihtiyar oluyorum, bundan sonra kaç sene ya şayacağımı bilmiyo-
rum. Öyle ise bana en mühim i ş, hayat- ı ebediyeye çal ışmak lâz ım geli-
yor. Hayat- ı ebediyeyi kazanmakta en birinci vâs ıta ve saadet-i ebediye-
nin anahtar ı imand ır, ona çal ışmak lâz ım geliyor.  Fakat ilim itibar ıyla in-
sanlara dahi bir menfaat dokundurmak için şer’an hizmete mükellef ol-
duğumdan, hizmet etmek isterim.  Lâkin o hizmet, ya hayat- ı içtimaiye ve 
dünyeviyeye ait olacak; o ise elimden gelmez.
1 Hakiki kazanç, dolap çevirerek de ğil hileye tenezzül etmeyerek sa ğlan ır.64  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem f ırtınal ı bir zamanda sa ğlam hizmet edilmez.  Onun için o ciheti 
bırak ıp en mühim, en lüzumlu, en selâmetli olan imana hizmet cihetini 
tercih ettim.  Kendi nefsime kazand ığım hakâik-i imaniyeyi ve nefsimde 
tecrübe etti ğim mânevî ilâçlar ı, sâir insanlar ın eline geçmek için o kap ıyı 
açık b ırak ıyorum. Belki Cenâb- ı Hak bu hizmeti kabul eder ve eski güna-
hıma keffaret yapar. Bu hizmete kar şı şeytan- ı racîmden ba şka hiç kimse-
nin –mümin olsun, kâfir olsun; s ıdd ık olsun, z ınd ık olsun– kar şı gelme-
ye hakk ı yoktur. Çünkü imans ızlık başka şeylere benzemiyor. Zulümde, 
fıskta, kebâirde birer menhûs lezzet-i şeytaniye bulunabilir. Fakat iman-
sızlıkta hiçbir cihet-i lezzet yok. Elem içinde elemdir.. zulmet içinde zul-
mettir.. azap içinde azapt ır.
İşte, böyle hadsiz bir hayat- ı ebediyeye çal ışmay ı ve iman gibi kudsî bir 
nura hizmeti b ırakmak, ihtiyarl ık zaman ında lüzumsuz, tehlikeli siyaset oyun-
caklar ına at ılmak, benim gibi alâkas ız ve yaln ız ve eski günahlar ına keffaret 
aramaya mecbur bir adamda ne kadar hilâf- ı ak ıldır, ne kadar hilâf- ı hikmet-
tir, ne derece bir dîvaneliktir.. dîvaneler de anlayabilirler.
Amma “Kur’ân ve iman ın hizmeti ne için beni men ediyor?”  dersen, dersen, 
ben de derim ki: ben de derim ki:  Hakâik-i imaniye ve Kur’âniye birer elmas hükmünde 
olduğu hâlde, siyaset ile âlûde olsa idim; elimdeki o elmaslar i ğfal oluna-
bilen avâm taraf ından, “Acaba taraftar kazanmak için bir propaganda-y ı 
siyaset de ğil mi?” diye dü şünürler. O elmaslara, âdi şişeler nazar ıyla ba-
kabilirler. O hâlde ben o siyasete temas etmekle, o elmaslara zulmederim ve k ıymetlerini tenzil etmek hükmüne geçer.
İşte, ey ehl-i dünya! Neden benim ile u ğraşıyorsunuz, beni kendi hâlim-
de b ırakm ıyorsunuz?
Eğer derseniz: Eğer derseniz:  “Şeyhler bazen i şimize kar ışıyorlar. Sana da bazen şeyh 
derler.”
Ben de derim: Ben de derim:  Hey Efendiler! Ben şeyh değilim, ben hocay ım. Buna 
delil, dört senedir buraday ım; birtek adama tarîkat verseydim, şüpheye hak-
kınız olurdu. Belki yan ıma gelen herkese demi şim: İman lâz ım, İslâmiyet lâ-
zım! Tarîkat zaman ı değil!
Eğer derseniz: Eğer derseniz:  “Sana Said-i Kürdî derler. Belki sende unsuriyet-perver-
lik fikri var, o i şimize gelmiyor.”
Ben de derim: Ben de derim:  Hey Efendiler! Eski Said ve Yeni Said’in yazd ıklar ıON ALTINCI MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    65
meydanda!.. Şahid gösteriyorum ki; ben, 1َÙَّĻِĥِİَאåْĤا َÙَّĻِ×َāَđْĤا ِÛَّ×َä ُÙَّĻِĨَŻْøِْŸاَ fer-
man- ı kat’îsiyle eski zamandan beri menfî milliyet ve unsuriyet-perverli-
ğe, Avrupa’n ın bir nevi firenk illeti oldu ğundan, bir zehr-i kâtil nazar ıy-
la bakm ışım. Ve Avrupa, o firenk illetini İslâm içine atm ış; ta tefrika versin, 
parçalas ın, yutmas ına haz ır olsun diye dü şünür. O firenk illetine kar şı eskiden 
beri tedaviye çal ıştığımı, talebelerim ve bana temas edenler biliyorlar. Madem 
böyledir, hey efendiler!. Her bir hâdiseyi bahane tutup, bana s ıkıntı vermeye 
sebep nedir acaba? Şarkta bir nefer hata etse, garbda bir nefere askerlik mü-
nasebetiyle zahmet ve ceza vermek.. veya İstanbul’da bir esnaf ın cinayetiyle, 
Bağdat’ta bir dükkânc ıyı esnafl ık münasebetiyle mahkûm etmek nev’inden, 
her hâdise-i dünyeviyede bana s ıkıntı vermek, hangi usûl iledir? Hangi vic-
dan hükmeder? Hangi maslahat iktiza eder?..
Üçüncü Nokta
Hâlimi, istirahatimi dü şünen ve her musibete kar şı sab ır ile sükûtumu is-
tiğrab eden dostlar ımın şöyle bir suâlleri bir suâlleri  var ki; “Sana gelen zahmetlere, s ı-
kıntılara nas ıl tahammül ediyorsun? Hâlbuki eskiden çok hiddetli ve izzetli 
idin, ednâ bir tahkire tahammül edemezdin?”
Elcevap: Elcevap:  İki küçük hâdiseyi ve hikâyeyi dinleyiniz, cevab ını al ınız:
Birinci Hikâye : İki sene evvel benim hakk ımda bir müdür sebepsiz, g ı-
yab ımda, tezyifkârâne, hakaretli sözler söylemi şti. Sonra bana söylediler. Bir 
saat kadar Eski Said damar ıyla müteessir oldum. Sonra Cenâb- ı Hakk’ ın rah-
metiyle şöyle bir hakikat kalbe geldi, s ıkıntıyı izâle edip o adam ı da bana he-
lâl ettirdi. O hakikat şudur:
Nefsime dedim:
Eğer onun tahkiri ve beyan etti ği kusurlar, şahs ıma ve nefsime ait 
ise; Allah ondan raz ı olsun ki, benim nefsimin ay ıplar ını söyler.
Eğer doğru söylemi ş ise, beni nefsimin terbiyesine sevk eder ve gu-
rurdan beni kurtarmaya yard ımd ır.
Eğer yalan söylemi ş ise, beni riyadan ve riyan ın esas ı olan şöhret-i 
kâzibeden kurtarmaya yard ımd ır. Evet ben, nefsim ile musâlaha etme-
mişim. Çünkü terbiye etmemi şim. Benim boynumda veya koynumda bir 
1 “İslâmiyet, câhiliye ırkç ılığını kesip atm ıştır.” Bkz.: Müslim, imâre  53-54; Ebû Dâvûd, edeb  111, 112; 
İbni Mâce,  fiten 7.9
9966  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
akrep bulundu ğunu biri söylese veya gösterse ondan dar ılmak değil, bel-
ki memnun olmak lâz ım gelir.
Eğer o adam ın tahkirât ı, benim imana ve Kur’ân’a hizmetkârl ığım 
sıfat ıma ait ise o bana ait de ğil. O adam ı, beni istihdam eden Sahib-i 
Kur’ân’a havale ediyorum. O Aziz’dir, Hakîm’dir.
Eğer s ırf beni sövmek, tahkir etmek, çürütmek nev’inden ise; o 
da bana ait de ğil. Ben menfî ve esir ve garip ve elim ba ğlı olduğundan, 
haysiyetimi kendi elimle düzeltmeye çal ışmak bana dü şmez. Belki misa-
fir olduğum ve bana nezaret eden şu köye, sonra kazaya, sonra vilâyete 
hükmedenlere aittir. Bir insan ın elindeki esirini tahkir etmek; sahibine 
aittir, o müdafaa eder. Madem hakikat budur; kalbim istirahat etti ِّضُĳَĘوَأُ 
1َאدِ×ِđْĤِאÖ ٌóĻِāَÖ َّٰųا إِنَّ ِّٰۚųا ĵَĤإِ ِۤيóْĨأَ dedim. O vâk ıayı olmam ış gibi sayd ım, unut-
tum. Fakat maatteessüf sonra anla şıldı ki, Kur’ân onu helâl etmemi ş...
İkinci Hikâye : Şu senede i şittim ki, bir hâdise olmu ş. O hâdisenin vuku-
undan sonra yaln ız icmâlen vukuunu i şittiğim hâlde, o vâk ıa ile ciddî alâka-
dar imişim gibi bir muamele gördüm. Zâten muhabere etmiyordum. Etsem 
de pek nâdir olarak bir mesele-i imaniyeyi bir dostuma yazard ım. Hatta dört 
senede karde şime birtek mektup yazd ım. Ve ihtilâttan hem ben kendimi men 
ediyordum, hem de ehl-i dünya beni men ediyordu. Yaln ız bir-iki ahbab ile 
haftada bir defa görü şebiliyordum. Köye gelen misafirler ise; ayda bir-ikisi, 
baz ı bir-iki dakika bir mesele-i âhirete dair benimle görü şüyordu. Bu gurbet 
hâlimde; garip, yaln ız, kimsesiz, nafaka için çal ışmaya benim gibilere muvaf ık 
olmayan bir köyde, her şeyden herkesten men edildim. Hatta dört sene ev-
vel, harap olmu ş bir câmiyi tamir ettirdim. Memleketimde imaml ık ve vâizlik 
vesikam elimde oldu ğundan, o câmide dört senedir (Allah kabul etsin) imam-
lık ettiğim hâlde, şu mübarek geçen Ramazan’da mescide gidemedim. Bazen 
yaln ız namaz ımı kıldım. Cemaatle k ılınan namaz ın yirmi be ş sevab ından ve 
hayr ından mahrum kald ım.
İşte, başıma gelen bu iki hâdiseye kar şı, aynen iki sene evvel, o me-
murun bana kar şı muamelesine gösterdi ğim sab ır ve tahammülü gösterdim. 
İnşaallah devam da ettirece ğim. Şöyle de dü şünüyorum ve diyorum ki:
Eğer ehl-i dünya taraf ından ba şıma gelen şu eziyet, şu s ıkıntı, şu 
tazyik, ay ıplı ve kusurlu nefsim için ise helâl ediyorum. Benim nefsim 
1 “Art ık ben işimi Allah’a b ırak ıyorum. Çünkü Allah kullar ını pek iyi görmektedir.” (Mü’min sûresi, 
40/44).9
9
9ON ALTINCI MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    67
belki bununla ıslâh- ı hâl eder; hem ona keffaretü’z-zünûb olur. Dünya 
misafirhânesinin safâs ını çok gördüm; az ıcık cefas ını görsem, yine şük-
rederim.
Eğer imana ve Kur’ân’a hizmetkârl ığım cihetiyle ehl-i dünya, beni 
tazyik ediyorsa onun müdafaas ı bana ait de ğil! Onu Aziz-i Cebbâr’a ha-
vale ediyorum!
Eğer as ılsız ve riyaya sebep ve ihlâs ı kıracak bir şöhret-i kâzibeyi 
kırmak için teveccüh-ü âmmeyi hakk ımda bozmak murad ise onlara rah-
met… Çünkü teveccüh-ü âmmeye mazhar olmak ve halklar ın nazar ında 
şöhret kazanmak, benim gibi adamlara zarard ır zannederim. Benim ile 
temas edenler beni bilirler ki; şahs ıma karşı hürmet istemiyorum, belki 
nefret ediyorum. Hatta k ıymettar mühim bir dostumu, fazla hürmeti için 
belki elli defa tekdir etmi şim.
Eğer beni çürütmek ve efkâr- ı âmmeden dü şürtmek, ıskat ettir-
mekten muradlar ı, tercümanl ık ettiğim hakâik-i imaniye ve Kur’âniye’ye 
ait ise beyhudedir. Zira, Kur’ân y ıldızlar ına perde çekilmez. Gözünü ka-
payan yaln ız kendi görmez, ba şkas ına gece yapamaz.
Dördüncü Nokta
Evhaml ı birkaç suâlin cevab ıdır.
Birincisi
Ehl-i dünya bana der: Ehl-i dünya bana der:  “Ne ile ya şıyorsun? Çal ışmadan nas ıl geçini-
yorsun? Memleketimizde tembelce oturanlar ı ve başkas ının sa’yi ile 
geçinenleri istemiyoruz.”
Elcevap: Elcevap:  Ben iktisat ve bereketle ya şıyorum. Rezzâk ımdan ba şka 
kimsenin minnetini alm ıyorum ve almamaya da karar vermi şim. Evet, 
günde yüz para, belki k ırk para ile ya şayan bir adam, ba şkas ının minne-
tini almaz.
Şu meselenin izah ını hiç arzu etmiyordum. Belki bir gururu ve bir enani-
yeti ihsas eder fikriyle beyan etmek, bana pek nâho ştur. Fakat, madem ehl-i 
dünya evhaml ı bir surette soruyorlar, ben de derim ki derim ki :
Küçüklü ğümden beri halklar ın mal ını kabul etmemek velev zekât da-
hi olsa.. hem maa şı kabul etmemek..  (Yaln ız bir-iki sene Dârü’l-Hikmeti’l-9
9
968  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İslâmiye’de dostlar ımın icbar ıyla kabul etmeye mecbur oldum ve o paray ı da 
mânen millete iade ettik).. hem maî şet-i dünyeviye için minnet alt ına gir-
memek, bütün ömrümde bir düstur-u hayat ımd ır. Ehl-i memleketim ve 
başka yerlerde beni tan ıyanlar bunu biliyorlar. Bu be ş seneki nefyimde çok 
dostlar, bana hediyelerini kabul ettirmek için çok çal ıştılar, kabul etmedim.
“Öyle ise, nas ıl idare edersin?”  denilse, derim: derim:
Bereket ve ikram- ı ilâhî ile ya şıyorum.  Nefsim çendan her hakarete, 
her ihânete müstehak ise de.. fakat, Kur’ân hizmetinin kerameti olarak, er-
zak hususunda ikram- ı ilâhî olan berekete mazhar oluyorum.  ِÙَĩْđِĭِÖ َّאĨوَأَ 
1ِّثْïَéَĘ ِّכَÖرَ sırrıyla, Cenâb- ı Hakk’ ın bana etti ği ihsânât ı yâdedip, bir şükr-ü 
mânevî nev’inde birkaç nümûnesini söyleyece ğim. Bir şükr-ü mânevî olmak-
la beraber; korkuyorum ki, bir riya ve gururu ihsas ederek o mübarek bereket kesilsin. Çünkü 
müftehirâne gizli bereketi izhar etmek, kesilmesine sebep 
olur. Fakat ne çare, söylemeye mecbur oldum:
İşte birisi : Şu alt ı ayd ır, otuz alt ı ekmekten ibaret bir kile bu ğday bana kâ-
fi geldi. Daha var, bitmemi ş. Ne miktar kifâyet2(Hâşiye) edecek, bilmiyorum.
İkincisi : Şu mübarek Ramazan’da, yaln ız iki hâneden bana yemek geldi, 
ikisi de beni hasta etti. Anlad ım ki, başkas ının yemeğini yemekten memnû-
um. Mütebâkisi, bütün Ramazan’da benim idareme bakan mübarek bir hâ-nenin ve sâd ık bir arkada şım olan o hâne sahibi Abdullah Çavu ş’un ihbar ı ve 
şehâdetiyle; üç ekmek, bir k ıyye pirinç bana kâfi gelmi ştir. Hatta o pirinç, on 
beş gün Ramazan’dan sonra bitmi ştir.
Üçüncüsü : Dağda, üç ay bana ve misafirlerime bir k ıyye tereya ğı, –her 
gün ekmekle beraber yemek şart ıyla– kâfi geldi. Hatta Süleyman isminde mü-
barek bir misafirim vard ı. Benim ekme ğim de ve onun ekme ği de bitiyordu. 
Çarşamba günü idi, dedim ona: “Git ekmek getir.” İki saat, her taraf ımızda 
kimse yok ki, oradan ekmek al ıns ın. “Cuma gecesi senin yan ında bu da ğda 
beraber dua etmek arzu ediyorum.” dedi. Ben de dedim: “
3ِّٰųا ĵَĥَĐ َאĭْĥَכَّĳَÜ, kal!” 
Sonra hiç münasebeti olmad ığı hâlde ve bir bahane yokken, ikimiz yürüye 
yürüye bir da ğın tepesine ç ıktık. İbrikte bir parça su vard ı. Bir parça şeker ile 
çay ımız vard ı. Dedim: “Karde şim, bir parça çay yap.” O ona ba şlad ı, ben de
1 “Ve Rabbinin nimetini anlat da anlat.” (Duhâ sûresi, 93/11).
2 (Hâşiye) Bir sene devam etti.
3 “Allah’a tevekkül ettik. (Allah kerîm..!)”ON ALTINCI MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    69
derin bir dereye bakar bir katran a ğac ı alt ında oturdum. Müteessifâne şöy-
le düşündüm ki: “Küflenmi ş bir parça ekme ğimiz var; bu ak şam ancak ikimi-
ze yeter. İki gün nas ıl yapacağız ve bu sâfi-kalb adama ne diyece ğim?” diye 
düşünmede iken, birden bire ba şım çevrilir gibi ba şımı çevirdim, gördüm ki; 
koca bir ekmek, katran a ğac ının üstünde, dallar ı içinde bize bak ıyor. Dedim: 
“Süleyman, müjde! Cenâb- ı Hak bize r ızık verdi.” O ekme ği ald ık; bak ıyoruz 
ki, kuşlar ve hayvanât- ı vahşiye hiçbiri ili şmemiş. Yirmi-otuz gündür hiçbir in-
san o tepeye ç ıkmam ıştı. O ekmek, ikimize iki gün kâfi geldi. Biz yerken, bit-
mek üzere iken, dört sene sâd ık bir s ıddîk ım olan müstakîm Süleyman, ek-
mekle aşağıdan ç ıkageldi.
Dördüncüsü : Şu üstümdeki sakoyu, yedi sene evvel, eski olarak alm ış-
tım. Beş senedir elbise, çama şır, pabuç, çorap için dört buçuk lira ile idare et-
tim. Bereket, iktisat ve rahmet-i ilâhiye bana kâfi geldi.
İşte, şu nümûneler gibi çok şeyler var ve bereket-i ilâhiyenin çok cihetleri 
var. Bu köy halk ı çoğunu bilirler. Fakat sak ın bunlar ı fahir için zikrediyorum 
zannetmeyiniz, belki mecbur oldum. Hem benim için iyili ğe bir medar oldu-
ğunu düşünmeyiniz. Bu bereketler, ya yan ıma gelen hâlis dostlar ıma ih-
sand ır.. veya hizmet-i Kur’âniye’ye bir ikramd ır.. veya iktisad ın bereketli 
bir menfaatidir.. veyahut “Yâ Rahîm, yâ Rahîm!” ile zikreden ve yan ım-
da bulunan dört kedinin r ızıklar ıdır ki, bereket suretinde gelir, ben de on-
dan istifade ederim.  Evet, hazin m ırm ırlar ını dikkatle dinlesen, “Yâ Rahîm, 
yâ Rahîm!” çektiklerini anlars ın.
Kedi bahsi geldi, tavu ğu hat ıra getirdi. Bir tavu ğum var. Şu k ışta, yumur-
ta makinesi gibi pek az fâs ıla ile her gün rahmet hazinesinden bana bir yu-
murta getiriyordu. Hem bir gün iki yumurta getirdi, ben de hayrette kald ım. 
Dostlar ımdan sordum: “Böyle olur mu?” dedim. Dediler: “Belki bir ihsan- ı 
ilâhîdir.” Hem şu tavuğun yaz ın ç ıkard ığı küçük bir yavrusu vard ı. Ramazan- ı 
Şerif’in başında yumurtaya ba şlad ı, tâ k ırk gün devam etti. Hem küçük, hem 
kışta, hem Ramazan’da, bu mübarek hâli bir ikram- ı rabbânî oldu ğuna, ne 
benim ve ne de bana hizmet edenlerin şüphemiz kalmad ı. Hem ne vakit an-
nesi kesti, hemen o ba şlad ı.. beni yumurtas ız b ırakmad ı.
İkinci Vehimli Suâl
Ehl-i dünya diyorlar ki; diyorlar ki;  “Sana nas ıl emniyet edece ğiz ki, sen dünya-
mıza kar ışmayacaks ın? Seni serbest b ıraksak, belki dünyam ıza kar ışırsın.70  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem nas ıl bileceğiz ki, sen kurnazl ık yapm ıyorsun? Kendini târik-i dünya gös-
terip halk ın mal ını zâhiren almaz, gizli al ır bir kurnazl ık olmad ığını nas ıl bile-
ceğiz?”
Elcevap: Elcevap:  Yirmi sene evvelki Dîvan- ı Harb-i Örfî’de ve Hürriyet’ten da-
ha evvel zamanda çoklara mâlûm hâl ve vaziyetim ve “ İki Mekteb-i Musibetin 
Şehâdetnâmesi” nâm ında o zaman Dîvan- ı Harb’deki müdafaat ım kat’î gös-
terir ki, de ğil kurnazl ık belki ednâ bir hileye tenezzül etmez bir tarzda hayat 
geçirmişim.
Eğer hile olsayd ı, bu beş sene zarf ında sizlere temellukkârâne bir müra-
caat edilecekti. Hileli adam kendini sevdirir, kendini çekmez; i ğfal ve aldat-
maya dâima çal ışır. Hâlbuki bana kar şı en mühim hücumlara ve tenkidlere 
mukabil tezellüle tenezzül etmedim. 1ِّٰųا ĵَĥَĐ ُÛْĥَכَّĳَÜ deyip, ehl-i dünyaya ar-
kam ı çevirdim.
Hem de âhireti bilen ve dünyan ın hakikatini ke şfeden; akl ı varsa pişman 
olmaz, yeniden dünyaya dönüp u ğraşmaz. Elli seneden sonra, alâkas ız, tek 
başıyla bir adam; hayat- ı ebediyesini dünyan ın bir-iki sene gevezeli ğine, şar-
latanl ığına feda etmez.. feda etse, kurnaz olmaz, belki ebleh bir dîvane olur. 
Ebleh bir dîvanenin elinden ne gelir ki, onun ile u ğraşılsın.
Amma, zâhiren târik-i dünya, bât ınen tâlib-i dünya şüphesi ise;
2ءِĳُّùĤِאÖ َّאرَةٌĨََŶ َ÷ْęَّĭĤا إِنَّ ۚĹِùْęَĬ ِّئُóَÖأُ אƯĨوَ sırrınca “Ben nefsimi tebrie etmi-
yorum. Nefsim her fenal ığı ister. Fakat şu fâni dünyada, şu muvakkat misa-
firhânede, ihtiyarl ık zaman ında, k ısa bir ömürde, az bir lezzet için; ebedî, dâ-
imî hayat ını ve saadet-i ebediyesini berbat etmek, ehl-i akl ın kâr ı değil. Ehl-i 
akl ın ve zîşuurun kâr ı olmad ığından, nefs-i emmârem ister istemez akla tâbi 
olmuştur.
Üçüncü Vehimli Suâl
Ehl-i dünya diyorlar ki; diyorlar ki;  “Sen bizi sever misin? Be ğeniyor musun? E ğer 
seversen, neden bize küsüp kar ışmıyorsun? E ğer beğenmiyorsan bize muar ız-
sın; biz, muar ızlar ımızı ezeriz.”
Elcevap: Elcevap:  Ben değil sizi, belki dünyan ızı sevseydim, dünyadan çekilmez-
dim. Ne sizi ve ne de dünyan ızı beğenmiyorum. Fakat kar ışmıyorum. Çünkü 
1 “Allah’a tevekkül ettim. (Allah kerîm..!)” (Hûd sûresi, 11/56)
2 Yûsuf sûresi, 12/53.ON ALTINCI MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    71
ben başka maksattay ım.. başka noktalar benim kalbimi doldurmu ş.. başka 
şeyleri düşünmeye kalbimde yer b ırakmam ış!.. Sizin vazifeniz ele bakmakt ır, 
kalbe bakmak de ğil! Çünkü idarenizi, âsâyi şinizi istiyorsunuz. El kar ışmad ığı 
vakit, ne hakk ınız var ki, hiç lây ık olmad ığınız hâlde “Kalb de bizi sevsin.” de-
meye... Kalbe kar ışsan ız; evet, ben nas ıl bu k ış içinde bahar ı temenni ediyo-
rum ve arzu ediyorum.. fakat irade edemiyorum, getirmeye te şebbüs edemi-
yorum. Öyle de; hâl-i âlemin salâh ını temenni ediyorum, dua ediyorum ve 
ehl-i dünyan ın ıslah ını arzu ediyorum.. fakat irade edemiyorum, çünkü elim-
den gelmiyor.. bilfiil te şebbüs edemiyorum, çünkü ne vazifemdir, ne de ikti-
dar ım var.
Dördüncü Şüpheli Suâl
Ehl-i dünya diyorlar ki diyorlar ki ; “O kadar belâlar gördük ki, kimseye emniyeti-
miz kalmad ı. Sana nas ıl emin olabiliriz ki; f ırsat senin eline geçse, arzu etti ğin 
gibi kar ışmazs ın?”
Elcevap: Elcevap:  Evvelki noktalar size emniyet vermekle beraber.. memleketim-
de, talebe ve akrabam içinde, beni dinleyenlerin ortas ında, heyecanl ı hâdise-
ler içinde dünyan ıza kar ışmad ığım hâlde.. diyar- ı gurbette ve yaln ız, tek ba-
şıyla, garip, zay ıf, âciz, bütün kuvvetiyle âhirete müteveccih, ihtilâttan, mu-
habereden kesilmi ş, iman ve âhiret münasebetiyle uzaktan uza ğa yaln ız baz ı 
ehl-i âhireti dost bulan ve ba şka herkese yabani ve herkes de ona yabani na-
zar ıyla bakan bir insan; semeresiz, tehlikeli dünyan ıza kar ışsa muzaaf bir dî-
vâne olmak gerektir…
Beşinci Nokta
Beş küçük meseleye dairdir.
Birincisi
Ehl-i dünya bana diyorlar ki; diyorlar ki;  “Bizim usûl-ü medeniyetimizi, tarz- ı haya-
tımızı ve suret-i telebbüsümüzü ne için sen kendine tatbik etmiyorsun? Demek 
bize muar ızsın!”
Ben de Ben de derim: derim:  Hey Efendiler! Ne hak ile bana usûl-ü medeniyetinizi 
teklif ediyorsunuz? Hâlbuki siz, beni hukûk-u medeniyetten ıskat etmi ş 
gibi, haks ız olarak, be ş sene bir köyde muhabereden ve ihtilâttan mem-
nû bir tarzda ikâmet ettirdiniz.72  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Her menfîyi şehirlerde dost ve akrabas ıyla beraber b ırakt ınız ve son-
ra vesika verdi ğiniz hâlde; sebepsiz, beni tecrid edip, bir-iki tane müstes-
na hiçbir hem şehri ile görü ştürmediniz. Demek beni efrad- ı milletten ve 
raiyetten saym ıyorsunuz. Nas ıl kanun-u medeniyetinizin bana tatbikini 
teklif ediyorsunuz?
Dünyay ı bana zindan ettiniz! Zindanda olan bir adama böyle şeyler 
teklif edilmez! Siz bana dünya kap ısını kapad ınız; ben de âhiret kap ısını 
çald ım; rahmet-i ilâhiye açt ı. Âhiret kap ısında bulunan bir adama, dün-
yan ın karmakar ışık usûl ve âdât ı ona nas ıl teklif edilir? Ne vakit beni ser-
best b ırak ıp memleketime iade edip hukukumu verdiniz, o vakit usûlü-
nüzün tatbikini isteyebilirsiniz.
İkinci Mesele
Ehl-i dünya diyorlar ki; diyorlar ki;  “Bize ahkâm- ı diniyeyi ve hakâik-i İslâmiye’yi 
tâlim edecek resmî bir dairemiz var. Sen ne salâhiyetle ne şriyat- ı diniye yap ı-
yorsun? Sen madem nefye mahkûmsun, bu i şlere kar ışmaya hakk ın yok.”
Elcevap Elcevap : Hak ve hakikat inhisar alt ına al ınmaz! İman ve Kur’ân na-
sıl inhisar alt ına al ınabilir! Siz dünyan ızın usûlünü, kanununu inhisar alt ına 
alabilirsiniz. Fakat hakâik-i imaniye ve esâsât- ı Kur’âniye, resmî bir şekil-
de ve ücret mukabilinde dünya muamelât ı suretine sokulmaz; belki bir 
mevhibe-i ilâhiye olan o esrar, hâlis bir niyet ile ve dünyadan ve huzûzât- ı 
nefsâniyeden tecerrüd etmek vesilesiyle o feyizler gelebilir.
Hem de sizin o resmî daireniz dahi, memlekette iken beni vâiz kabul et-
ti, tayin etti. Ben o vâizli ği kabul ettim, fakat maa şını terk ettim. Elimde vesi-
kam var. Vâizlik, imaml ık vesikas ıyla her yerde amel edebilirim. Çünkü be-
nim nefyim haks ız olmuştur. Hem menfîler madem iade edildi, eski vesikala-
rımın hükmü bâkidir.
Sâniyen: Yazd ığım hakâik-i imaniyeyi do ğrudan do ğruya nefsime hi-
tab etmi şim. Herkesi davet etmiyorum. Belki ruhlar ı muhtaç ve kalble-
ri yaral ı olanlar, o edviye-i Kur’âniye’yi aray ıp buluyorlar.  Yaln ız medar- ı 
maîşetim için, yeni hurûf ç ıkmadan evvel, ha şre dair bir risalemi tab’ ettirdim. 
Bunu da bana kar şı insafs ız eski vali, o risaleyi tedkik edip, tenkit edecek bir 
cihet bulamad ığı için ilişemedi.ON ALTINCI MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    73
Üçüncü Mesele
Benim baz ı dostlar ım, ehl-i dünya bana şüpheli bakt ıklar ı için, ehl-i dün-
yaya hoş görünmek için, benden zâhiren teberri ediyorlar, belki tenkit ediyor-
lar. Hâlbuki kurnaz ehl-i dünya, bunlar ın teberrisini ve bana kar şı içtinablar ı-
nı, o ehl-i dünyaya sadâkate de ğil, belki bir nevi riyaya, vicdans ızlığa hamle-
dip, o dostlar ıma karşı fena nazarla bak ıyorlar.
Ben de derim: Ben de derim:  Ey Âhiret Dostlar ım! Benim Kur’ân’a hizmetkârl ı-
ğımdan teberri edip kaçmay ınız! Çünkü in şaallah benden size zarar gel-
mez. Eğer faraza, musibet gelse veya bana zulmedilse, siz benden teberri 
ile kurtulamazs ınız!.. O hâl ile, musibete ve tokata daha ziyade istihkak 
kesbedersiniz!.. Hem ne var ki, evhama dü şüyorsunuz?
Dördüncü Mesele
Şu nefiy zaman ımda görüyorum ki; hodfürû ş ve siyaset batakl ığına düş-
müş baz ı insanlar, bana tarafgirâne, rakîbâne bir nazarla bak ıyorlar. Güya 
ben de onlar gibi dünya cereyanlar ıyla alâkadar ım.
Hey Efendiler! Ben iman ın cereyan ınday ım.. karşımda imans ızlık ce-
reyan ı var.. başka cereyanlarla alâkam yok!..  O adamlardan ücret mukabi-
linde iş görenler, belki kendini bir derece mazur görüyor. Fakat ücretsiz, ha-
miyet nâm ına bana kar şı tarafgirâne, rakîbâne vaziyet almak ve ili şmek ve 
eziyet etmek, gayet fena bir hatad ır. Çünkü sâb ıkan isbat edildi ği gibi, siya-
set-i dünya ile hiç alâkadar de ğilim; yaln ız bütün vaktimi ve hayat ımı, hakâ-
ik-i imaniye ve Kur’âniye’ye hasr ve vakfetmi şim. Madem böyledir, bana ezi-
yet verip, rakîbâne ili şen adam dü şünsün ki; o muamelesi z ınd ıka ve imans ız-
lık nâm ına imana ili şmek hükmüne geçer.
Beşinci Mesele
Dünya madem fânidir.
Hem madem ömür k ısad ır.
Hem madem gayet lüzumlu vazifeler çoktur.Hem madem hayat- ı ebediye burada kazan ılacakt ır.
Hem madem dünya sahipsiz de ğil.
Hem madem şu misafirhâne-i dünyan ın gayet Hakîm ve Kerîm bir 
Müdebbir’i var.74  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem madem ne iyilik ve ne fenal ık, cezas ız kalmayacakt ır.
Hem madem 1َאıَđْøوُ َّźإِ ًאùْęَĬ ُّٰųا ُėِّĥُכَĺ َź sırrınca teklif-i mâlâyutak 
yoktur.
Hem madem zarars ız yol, zararl ı yola müreccaht ır.
Hem madem dünyevî dostlar ve rütbeler, kabir kap ısına kadard ır.2
Elbette en bahtiyar odur ki; dünya için âhireti unutmas ın.. âhireti-
ni dünyaya feda etmesin.. hayat- ı ebediyesini hayat- ı dünyeviye için boz-
mas ın.. mâlâyâni şeylerle ömrünü telef etmesin.. kendini misafir telâkki 
edip misafirhâne sahibinin emirlerine göre hareket etsin.. selâmetle ka-bir kap ısını aç ıp saadet-i ebediyeye girsin.
3(Hâşiye)
1 “Allah hiçbir kimseyi güç yetiremeyece ği bir şekilde yükümlü tutmaz.” (Bakara sûresi, 2/286).
2 Bkz.: Buhârî, rikak  42; Müslim, zühd  5; Tirmizî, zühd  46; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/110.
3 (Hâşiye) Bu mademler içindir ki; şahs ıma karşı olan zulümlere, s ıkıntılara ald ırm ıyorum ve 
ehemmiyet vermiyorum. “Meraka de ğmiyor.” diyorum ve dünyaya kar ışmıyorum.ON ALTINCI MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    75
On Alt ıncı Mektub’un Zeyli
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Ehl-i dünya sebepsiz, benim gibi âciz, garip bir adamdan tevehhüm edip 
binler adam kuvvetinde tahayyül ederek, beni çok kay ıtlar alt ına alm ışlar. 
Barla’n ın bir mahallesi olan Bedre’de ve Barla’n ın bir dağında, bir-iki gece 
kalmakl ığıma müsaade etmemi şler. İşittim ki, diyorlar diyorlar : “Said elli bin nefer 
kuvvetindedir, onun için serbest b ırakm ıyoruz.”
Ben Ben de derim ki de derim ki ; Ey bedbaht ehl-i dünya! Bütün kuvvetinizle dünyaya 
çal ıştığınız hâlde, neden dünyan ın işini dahi bilmiyorsunuz? Dîvane gibi hük-
mediyorsunuz! E ğer korkunuz şahs ımdan ise; elli bin nefer de ğil, belki bir ne-
fer elli defa benden ziyade i şler görebilir. Yani, odam ın kap ısında durup, ba-
na “Ç ıkmayacaks ın!” diyebilir.
Eğer korkunuz mesle ğimden ve Kur’ân’a ait dellâll ığımdan ve kuv-
ve-i mâneviye-i imaniyeden ise; elli bin nefer de ğil, yanl ışsınız! Meslek 
itibar ıyla elli milyon kuvvetindeyim, haberiniz olsun! Çünkü Kur’ân- ı 
Hakîm’in kuvvetiyle sizin dinsizleriniz dâhil oldu ğu hâlde, bütün 
Avrupa’ya meydan okuyorum. Bütün ne şrettiğim envâr- ı imaniye ile on-
lar ın fünûn-u müsbete ve tabiat dedikleri muhkem kalelerini zîr u ze-
ber etmi şim. Onlar ın en büyük dinsiz feylesoflar ını, hayvandan a şağı dü-
şürmüşüm. Dinsizleriniz dahi içinde bulunan bütün Avrupa toplansa, 
Allah’ ın tevfikiyle beni o mesle ğimin bir meselesinden geri çeviremezler, 
inşaallah ma ğlup edemezler!..
Madem böyledir, ben sizin dünyan ıza kar ışmıyorum, siz de benim âhire-
time kar ışmay ınız! Kar ışsan ız da beyhudedir!
Takdir-i Hudâ, kuvve-i bâzu ile dönmez!
Bir şem’a ki Mevlâ yaka, üflemekle sönmez!
Benim hakk ımda müstesna bir surette, pek ziyade ehl-i dünya tevehhüm 
edip, âdeta korkuyorlar. Bende bulunmayan ve bulunsa dahi siyasî bir kusur teşkil etmeyen ve ithama medar olmayan şeyhlik, büyüklük, hânedan, a şîret 
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
sahibi, nüfuzlu, etbâ ı çok, hem şehrileriyle görü şmek, dünya ahvâliyle alâka-
dar olmak, hatta siyasete girmek, hatta muhalif olmak gibi bende bulunma-yan emirleri tahayyül ederek evhama dü şmüşler. Hatta hapiste ve hariçteki, 
yani kendilerince kabil-i af olmayanlar ın dahi aflar ını müzakere ettikleri s ıra-
da, beni âdeta her şeyden men ettiler. Fena ve fâni bir adam ın, güzel ve bâ-
ki şöyle bir sözü var:
Zulmün topu var, güllesi var, kalesi varsa;
Hakk ın da bükülmez kolu, dönmez yüzü vard ır.
Ben de derim:
Ehl-i dünyan ın hükmü var, şevketi var, kuvveti varsa;
Kur’ân’ ın feyziyle, hâdiminin de
Şaşırmaz ilmi, susmaz sözü vard ır;
Yan ılmaz kalbi, sönmez nuru vard ır.
Çok dostlarla beraber bana nezaret eden bir kumandan, mükerreren suâl 
ettiler: “Neden vesika için müracaat etmiyorsun, istidâ vermiyorsun?”
Elcevap Elcevap : Beş-alt ı sebep için müracaat etmiyorum ve edemiyorum:
Birincisi : Ben ehl-i dünyan ın dünyas ına kar ışmad ım ki onlar ın mah-
kûmu olay ım, onlara müracaat edeyim. Ben, kader-i ilâhînin mahkûmu-
yum ve ona kar şı kusurum var, ona müracaat ediyorum.
İkincisi : Bu dünya çabuk tebeddül eder bir misafirhâne oldu ğunu yakî-
nen iman edip bildim. Onun için hakikî vatan de ğil, her yer birdir. Madem 
vatan ımda bâki kalmayaca ğım; beyhude ona kar şı çabalamak, oraya gitmek 
bir şeye yaram ıyor. Madem her yer misafirhânedir; e ğer misafirhâne sahi-
binin rahmeti yâr ise herkes yârd ır, her yer yarar. E ğer yâr de ğilse her yer 
kalbe bârd ır ve herkes dü şmand ır.
Üçüncüsü : Müracaat, kanun dairesinde olur. Hâlbuki bu alt ı senedir ba-
na karşı muamele, keyfî ve fevka’l-kanundur. Menfîler kanunuyla bana mua-
mele edilmedi. Hukûk-u medeniyetten ve belki hukûk-u dünyeviyeden ıskat 
edilmiş bir tarzda bana bakt ılar. Bu fevka’l-kanun muamele edenlere, kanun 
nâm ına müracaat manas ız olur.
Dördüncü : Bu sene buran ın müdürü, benim nâm ıma Barla’n ın bir ma-
hallesi hükmünde olan Bedre Karyesi’nde tebdil-i hava için birkaç gün kalma-ya dair müracaat etti.. müsaade etmediler. Böyle ehemmiyetsiz bir ihtiyac ıma ON ALTINCI MEKTUB ’UN ZEYL İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------------------------------------    77
cevab- ı red verenlere nas ıl müracaat edilir? Müracaat edilse, zillet içinde fay-
das ız bir tezellül olur.
Beşincisi : Haks ızlığı hak iddia edenlere kar şı hak dâvâ etmek ve on-
lara müracaat etmek; bir haks ızlıktır, hakka kar şı bir hürmetsizliktir.  Ben 
bu haks ızlığı ve hakka kar şı hürmetsizli ği irtikâb etmek istemem, vesselâm...
Alt ınc ı Sebep : Bana kar şı ehl-i dünyan ın verdikleri s ıkıntı, siyaset için 
değil; çünkü onlar da bilirler ki, siyasete kar ışmıyorum, siyasetten kaç ıyorum. 
Belki bilerek veya bilmeyerek z ınd ıka hesab ına, benim dine merbûtiye-
timden beni tâzib ediyorlar. Öyle ise onlara müracaat etmek, dinden pi ş-
manl ık göstermek ve meslek-i z ınd ıkay ı okşamak demektir.
Hem ben onlara müracaat ve dehalet ettikçe âdil olan kader-i ilâhî, 
beni onlar ın zâlim eliyle tâzib edecektir. Çünkü onlar diyanete merbûti-
yetimden beni s ıkıyorlar. Kader ise –benim diyanette ve ihlâsta noksaniye-
tim var– aras ıra ehl-i dünyaya riyakârl ıklar ımdan dolay ı beni s ıkıyor. Öyle ise, 
şimdilik şu s ıkıntıdan kurtulu şum yok.
Eğer ehl-i dünyaya müracaat etsem, kader der: “Ey riyakâr! Bu müraca-
atın cezas ını çek!”
Eğer müracaat etmezsem, ehl-i dünya der: “Bizi tan ımıyorsun, s ıkıntıda 
kal!”
Yedinci Sebep : Mâlûmdur ki bir memurun vazifesi, heyet-i içtimaiye-
ye muz ır eşhasa meydan vermemek ve nâfilere yard ım etmektir. Hâlbuki be-
ni nezaret alt ına alan memur, kabir kap ısına gelen misafir bir ihtiyar adama
1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ’taki iman ın latîf bir zevkini izah etti ğim vakit, –bir cürm-ü me ş-
hûd hâlinde beni yakalamak gibi– çok zaman yan ıma gelmedi ği hâlde, o va-
kit güya bir kabahat i şliyorum gibi yan ıma geldi. İhlâs ile dinleyen o bîçâre-
yi de mahrum b ırakt ı, beni de hiddete getirdi. Hâlbuki burada baz ı adamlar 
vard ı; o, onlara ehemmiyet vermiyordu. Sonra edepsizliklerde ve köydeki ha-
yat- ı içtimaiyeye zehir verecek surette bulunduklar ı vakit, onlara iltifat etme-
ye ve takdir etmeye ba şlad ı.
Hem mâlûmdur ki; zindanda yüz cinayeti bulunan bir adam, nezarete 
memur zabit olsun, nefer olsun, her zaman onlarla görü şebilir. Hâlbuki bir se-
nedir, hem âmir, hem nezarete memur hükûmet-i milliyece iki mühim zât kaç 
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)78  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
defa odam ın yan ından geçtikleri hâlde, kat’â ve aslâ, ne benim ile görü ştü-
ler ve ne de hâlimi sordular. Ben evvel zannettim ki, adâvetlerinden yana ş-
mıyorlar. Sonra tahakkuk etti ki, evhamlar ından.. güya ben onlar ı yutacağım 
gibi kaç ıyorlar.
İşte şu adamlar gibi eczas ı ve memurlar ı bulunan bir hükûmeti, hükûmet 
diyerek merci tan ıyıp müracaat etmek, kâr- ı ak ıl değil.. beyhude bir zillettir. 
Eski Said olsayd ı, Antere gibi diyecekti:
1ĹِĤِõْĭَĨ ُóْíَĘ ِّõِđْĤِאÖ ُħَّĭَıَäوَ     َħَّĭَıَåכَ ٍÙَّĤِñِÖ َאةِĻَéْĤا َאءُĨ
Eski Said yok; Yeni Said ise, ehl-i dünya ile konu şmay ı manas ız gö-
rüyor. Dünyalar ı başlar ını yesin! Ne yaparlarsa yaps ınlar! Mahkeme-i 
Kübrâ’da onlarla muhakeme olaca ğız der, sükût eder.
Adem-i Müracaat ımın Sebeplerinden Sekizincisi : “Gayr-i me şrû bir 
muhabbetin neticesi, merhametsiz bir adâvet oldu ğu” kaidesince âdil 
olan kader-i ilâhî, lây ık olmad ıklar ı hâlde meyletti ğim şu ehl-i dünyan ın zâ-
lim eliyle beni tâzib ediyor. Ben de “bu azaba müstehak ım” deyip sükût 
ediyordum. Çünkü Harb-i Umûmî’de gönüllü alay kumandan ı olarak iki 
sene çal ıştım, çarp ıştım. Ordu kumandan ı ve Enver Pa şa takdirât ı al-
tında k ıymettar talebelerimi, dostlar ımı feda ettim. Yaralan ıp esir dü ş-
tüm. Esaretten geldikten sonra “Hutuvât- ı Sitte” gibi eserlerimle kendi-
mi tehlikeye at ıp, İngilizler’in İstanbul’a tasallutu alt ında, İngilizler’in 
başlar ına vurdum. Şu, beni i şkenceli ve sebepsiz esaret alt ına alanlara 
yard ım ettim.
İşte, onlar da bana, o yard ım cezas ını böyle veriyorlar. Üç sene 
Rusya’da esaretimde çekti ğim zahmet ve s ıkıntıyı, burada bu dostlar ım 
bana üç ayda çektirdiler.  Hâlbuki Ruslar, beni Kürt gönüllü kumandan ı su-
retinde, Kazaklar ı ve esirleri kesen gaddar adam nazar ıyla bana bakt ıklar ı 
hâlde, beni dersten men etmediler.  Arkadaşım olan doksan esir zabitlerin 
kısm- ı ekserîsine ders veriyordum. Bir defa Rus kumandan ı geldi, dinledi.. 
Türkçe bilmedi ği için siyasî ders zannetti.. bir defa beni men etti.. sonra yi-
ne izin verdi. Hem ayn ı kışlada bir oday ı cami yapt ık. Ben imaml ık yap ıyor-
dum. Hiç müdahale etmediler.. ihtilâttan men etmediler.. beni muhabereden kesmediler.
1 Zillet alt ında yaşanan bir hayat cehennem gibidir. İzzet içinde ya şanan hayat ın yeri cehennem de olsa 
oras ı benim için gurur duyaca ğım bir menzildir. (Bkz.: Dîvânü Antere  s.135).ON ALTINCI MEKTUB ’UN ZEYL İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------------------------------------    79
Hâlbuki bu dostlar ım güya vatanda şlar ım ve dinda şlar ım ve onla-
rın menfaat-i imaniyelerine u ğraştığım adamlar, hiçbir sebep yokken, si-
yasetten ve dünyadan alâkam ı kestiğimi bilirlerken; üç sene de ğil, bel-
ki beni alt ı sene s ıkıntılı bir esaret alt ına ald ılar, ihtilâttan men ettiler.. 
vesikam oldu ğu hâlde dersten, hatta odamda hususî dersimi de men et-
tiler.. muhabereye set çektiler. Hatta vesikam oldu ğu hâlde, kendim ta-
mir ettiğim ve dört sene imaml ık ettiğim mescidimden beni men ettiler. 
Şimdi dahi cemaat sevab ından beni mahrum etmek için –dâimî cemaa-
tim ve âhiret karde şlerim– mahsus üç adama dahi imamet etmemi kabul 
etmiyorlar.
Hem istemedi ğim hâlde, birisi bana “iyi” dese, bana nezaret eden me-
mur k ıskanarak k ızıyor, nüfuzunu k ıray ım diye vicdans ızcas ına tedbirler yap ı-
yor, âmirlerinden iltifat görmek için beni tâciz ediyor.
İşte böyle vaziyette bir adam, Cenâb- ı Hak’tan ba şka kime müracaat 
eder?  Hâkim, kendi müddeî olsa, elbette ona şekvâ edilmez. Gel sen söyle, 
bu hâle ne diyece ğiz? Sen ne dersen de.. ben derim ki; bu dostlar ım içinde 
çok münaf ıklar var. Münaf ık kâfirden e şeddir.1 Onun için, kâfir Rus’un bana 
çektirmedi ğini çektiriyorlar.
Hey bedbahtlar! Ben size ne yapt ım ve ne yap ıyorum? İman ınızın kurtul-
mas ına ve saadet-i ebediyenize hizmet ediyorum! Demek hizmetim hâlis, lil-
lâh için olmam ış ki, aksülâmel oluyor. Siz, ona mukabil her f ırsatta beni inci-
tiyorsunuz. Elbette, Mahkeme-i Kübrâ’da sizinle görü şeceğiz.
3
ُóĻِāَّĭĤا َħْđِĬوَ ĵٰĤْĳَĩْĤا َħْđِĬ ، 2ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè
derim.
4ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 “Şu kesindir ki münaf ıklar cehennemin en alt kat ındad ırlar.” (Nisâ sûresi, 4/145).
2 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).
3 “O ne güzel mevlâ, ne güzel yard ımc ıdır!” (Enfâl sûresi, 8/40).
4 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.80  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
On Yedinci Mektup
Yirmi Be şinci Lem’a’n ın Zeyli
Çocuk Tâziyenâmesi Çocuk Tâziyenâmesi
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Aziz, âhiret karde şim Hâf ız Hâlid Efendi,
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
3نَĳُđِäرَا ِįْĻَĤإِ َّאĬوَإِ ِِّٰų َّאĬإِ اĳưĤَאĜ ۙ ٌÙَ×ĻِāُĨ ْħُıْÝَÖَאĀأَ اƯإِذ َīĺِñَّĤَ۝اَīĺِóِÖَّאāĤا ِóِّýَÖوَ
Kardeşim! Çocuğun vefat ı beni müteessir etti. Fakat 4ِِّٰų ُħُכْéْĤاَ kazaya 
rıza, kadere teslim, İslâmiyet’in bir şiâr ıdır. Cenâb- ı Hak sizlere sabr- ı ce-
mîl versin. Merhumu da, size zahîre-i âhiret ve şefaatçi yaps ın. Size ve sizin 
gibi müttakî müminlere büyük bir müjde ve hakikî bir teselli gösterecek “Be ş 
Nokta”y ı beyan ederiz.
Birinci Nokta
Kur’ân- ı Hakîm’de 5ُونَïَّĥَíُĨ َانٌïْĤوِ sırrı ve meâli şudur ki:
Müminlerin kable’l-bülû ğ vefat eden evlâtlar ı; cennette ebedî, sevimli, 
cennete lây ık bir surette dâimî çocuk kalacaklar ını.. ve cennete giden peder 
ve vâlidelerinin kucaklar ında ebedî medar- ı sürûrlar ı olacaklar ını.. ve çocuk 
sevmek ve evlât ok şamak gibi en latîf bir zevki, ebeveynine temine medar 
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “... Sen sabredenleri müjdele! Sab ırlılar o kimselerdir ki ba şlar ına musibet geldi ğinde, ‘Biz Allah’a âidiz 
ve vakti geldi ğinde elbette O’na dönece ğiz’ derler.” (Bakara sûresi, 2/155-156).
4 Her işte verilecek hüküm Allah için olmal ıdır.
5 “Ebedîliğe ermiş çocuklar” (Vâk ıa sûresi, 56/17; Dehr sûresi, 76/19)
olacaklar ını.. ve her bir lezzetli şeyin cennette bulundu ğunu.. “Cennet tenasül 
yeri olmad ığından, evlât muhabbeti ve ok şamas ı olmad ığını” diyenlerin hü-
kümleri hakikat olmad ığını.. hem dünyada on senelik k ısa bir zamanda teel-
lümâtla kar ışık evlât sevmesine ve ok şamas ına bedel sâfî, elemsiz, milyonlar 
sene, ebedî evlât sevmesini ve ok şamas ını kazanmak, ehl-i iman ın en büyük 
bir medar- ı saadeti oldu ğunu şu âyet-i kerîme ُونَïَّĥَíُĨ َانٌïْĤوِ cümlesiyle i şaret 
ediyor ve müjde veriyor.
İkinci Nokta
Bir zaman, bir zât, bir zindanda bulunuyor. Sevimli bir çocu ğu yan ına 
gönderilmi ş. O bîçâre mahpus, hem kendi elemini çekiyor, hem veledinin is-
tirahatini temin edemedi ği için, onun zahmetiyle müteellim oluyordu. Sonra, 
merhametkâr hâkim ona bir adam gönderir, der ki:
“Şu çocuk çendan senin evlâd ınd ır. Fakat benim raiyetim ve milletimdir. 
Onu ben alaca ğım, güzel bir sarayda beslettirece ğim.”
O adam a ğlar, s ızlar:
“Benim medar- ı tesellim olan evlâd ımı vermeyece ğim.” der.
Ona arkada şlar ı der ki:
“Senin teessürât ın manas ızd ır. Eğer sen çocu ğa ac ıyorsan, çocuk şu mü-
levves, ufûnetli, s ıkıntılı zindana bedel; ferahl ı, saadetli bir saraya gidecek. 
Eğer sen nefsin için müteessir oluyorsan, menfaatini ar ıyorsan, çocuk bura-
da kalsa, muvakkaten şüpheli bir menfaatinle beraber, çocu ğun meşakkatle-
rinden çok s ıkıntı ve elem çekmek var. E ğer oraya gitse, sana bin menfaati 
var. Çünkü padi şah ın merhametini celbe sebep olur, sana şefaatçi hükmü-
ne geçer. Padi şah, onu seninle görü ştürmek arzu edecek. Elbette görü şmek 
için onu zindana göndermeyecek, belki seni zindandan ç ıkar ıp o saraya cel-
bedecek, çocukla görü ştürecek. Şu şartla ki, padi şaha emniyetin ve itaatin 
varsa...”
İşte şu temsil gibi, aziz karde şim, senin gibi müminlerin evlâd ı vefat ettik-
leri vakit şöyle düşünmeli:
Şu veled masumdur, onun Hâl ık’ı dahi Rahîm ve Kerîm’dir. Benim 
nâk ıs terbiye ve şefkatime bedel, gayet kâmil olan inâyet ve rahmeti-
ne ald ı. Dünyan ın elemli, musibetli, me şakkatli zindan ından ç ıkar ıp 82  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Cennetü’l-Firdevs’ine gönderdi. O çocu ğa ne mutlu! Şu dünyada kalsay-
dı, kim bilir ne şekle girerdi? Onun için ben ona ac ımıyorum, bahtiyar 
biliyorum.Kald ı ki, kendi nefsime ait menfaati için kendime dahi ac ımı-
yorum, elîm müteessir olmuyorum. Çünkü dünyada kalsayd ı, on sene-
lik muvakkat elemle kar ışık bir evlât muhabbeti temin edecekti. E ğer sâ-
lih olsayd ı, dünya i şinde muktedir olsayd ı, belki bana yard ım edecekti. 
Fakat vefat ıyla, ebedî cennette on milyon sene bana evlât muhabbetine 
medar ve saadet-i ebediyeye vesile bir şefaatçi hükmüne geçer. Elbette 
ve elbette me şkûk, muaccel bir menfaati kaybeden, muhakkak ve mü-
eccel bin menfaati kazanan; elîm teessürat göstermez, me’yusâne feryat etmez.
Üçüncü Nokta
Vefat eden çocuk, bir Hâl ık-ı Rahîm’in mahlûku, memlûkü, abdi ve bü-
tün heyetiyle O’nun masnûu ve O’na ait olarak ebeveyninin bir arkada şı idi 
ki; muvakkaten ebeveyninin nezaretine verilmi ş. Peder ve vâlideyi ona hiz-
metkâr etmi ş. Ebeveyninin o hizmetlerine mukabil, muaccel bir ücret olarak 
lezzetli bir şefkat vermi ş.
Şimdi, binden dokuz yüz doksan dokuz hisse sahibi olan o Hâl ık-ı Rahîm, 
mukteza-y ı rahmet ve hikmet olarak o çocu ğu senin elinden alsa, hizmetine 
hâtime verse; sûrî bir hisse ile, hakikî bin hisse sahibine kar şı şekvây ı and ıra-
cak bir tarzda me’yusâne hüzün ve feryad etmek ehl-i imana yak ışmaz, belki 
ehl-i gaflet ve dalâlete yak ışıyor.
Dördüncü Nokta
Eğer dünya ebedî olsayd ı, insan içinde ebedî kalsayd ı ve firak ebe-
dî olsayd ı, elîmâne teessürât ve me’yusâne teellümât ın bir manas ı olur-
du. Fakat, madem dünya bir misafirhânedir.. vefat eden çocuk nereye gitmişse siz de, biz de oraya gidece ğiz.. ve hem bu vefat ona mahsus de-
ğil, umûmî bir caddedir.. hem madem mufârakat dahi ebedî de ğil; ileride 
hem berzahta, hem cennette görü şülecektir.. 
1ِِّٰų ُħُכْéْĤاَ demeli.. O verdi, 
O ald ı.. 2َאلٍè ِّģכُ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ  sab ır ile şükretmeli!
1 Her işte verilecek hüküm Allah için olmal ıdır.
2 “Bize uygun gördü ğü her hâlimizden ötürü hamdolsun Rabbimize..” Bkz.: Tirmizî, deavât  128; Ebû 
Dâvûd, edeb  97, 98; İbni Mâce, edeb 55 , duâ 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/117.ON YED İNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------    83
Beşinci Nokta
Rahmet-i ilâhiyenin en latîf, en güzel, en ho ş, en şirin cilvelerinden 
olan şefkat, bir iksir-i nurânidir. A şktan çok keskindir. Çabuk Cenâb- ı 
Hakk’a vusûle vesile olur.  Nas ıl aşk-ı mecazî ve a şk-ı dünyevî pek çok mü ş-
külâtla aşk-ı hakikîye ink ılâb eder, Cenâb- ı Hakk’ ı bulur. Öyle de, şefkat –fa-
kat müşkülâts ız– daha k ısa, daha sâfî bir tarzda kalbi Cenâb- ı Hakk’a rabte-
der.
Gerek peder ve gerek vâlide, veledini bütün dünya gibi severler. Veledi 
elinden al ınd ığı vakit, eğer bahtiyar ise, hakikî ehl-i iman ise, dünyadan yü-
zünü çevirir, Mün’im-i Hakikî’yi bulur. Der ki: “Dünya madem fânidir, de ğ-
miyor alâka-y ı kalbe...”  Veledi nereye gitmi şse oraya kar şı bir alâka peydâ 
eder, büyük mânevî bir hâl kazan ır.
Ehl-i gaflet ve dalâlet, şu beş hakikatteki saadet ve müjdeden mahrum-
durlar. Onlar ın hâli ne kadar elîm oldu ğunu şununla k ıyas ediniz ki; bir ihti-
yar han ım, gayet sevdi ği sevimli birtek çocu ğunu sekeratta görüp, dünyada 
tevehhüm-ü ebediyet hükmünce, gaflet veya dalâlet neticesinde mevti, adem ve firâk- ı ebedî tasavvur etti ğinden, yumu şak döşeğine bedel kabrin topra ğı-
nı düşünüp gaflet veya dalâlet cihetiyle, Erhamü’r-râhimîn’in cennet-i rahme-
tini, firdevs-i nimetini dü şünmediğinden, ne kadar me’yusâne bir hüzün ve 
elem çekti ğini k ıyas edebilirsin.
Fakat vesile-i saadet-i dâreyn olan iman ve İslâmiyet, mümine der ki; 
şu sekeratta olan çocu ğun Hâl ık-ı Rahîm’i, onu bu fâni dünyadan ç ıkar ıp 
cennetine götürecek.. hem sana şefaatçi, hem ebedî bir evlât yapacak. 
Mufârakat, muvakkatt ır; merak etme, 2نَĳُđِäرَا ِįْĻَĤإِ َّאĬوَإِ ِِّٰų َّאĬإِ ، 1ِِّٰų ُħُכْéْĤاَ de, 
sabret.
3ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 Her işte verilecek hüküm Allah için olmal ıdır.
2 “Biz Allah’a âidiz ve vakti geldi ğinde elbette O’na dönece ğiz.” (Bakara sûresi, 2/156)
3 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.84  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
On Sekizinci Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Bu mektup “Üç Mesele-i Mühimme”dir.
Birinci Mesele-i Mühimme
“Fütûhat- ı Mekkiye” sahibi Muhyiddin Arabî (kuddise sirruh)  ve “İnsan- ı 
Kâmil” denilen me şhur bir kitab ın sahibi Seyyid Abdülkerîm (kuddise sirruh)  gi-
bi evliya-y ı meşhûre, küre-i arz ın tabakât- ı seb’as ından ve Kaf Da ğı arkas ın-
daki “arz- ı Beyzâ”dan ve Fütuhat’ta “Me şmeşiye” dedikleri acâipten bahse-
diyorlar, “gördük” diyorlar.3 Acaba bunlar ın dedikleri do ğru mudur? Do ğru 
ise; hâlbuki, bu yerlerin yerde yerleri yoktur. Hem co ğrafya ve fen onlar ın bu 
dediklerini kabul edemiyor. E ğer doğru olmazsa, bunlar nas ıl veli olabilirler? 
Böyle hilâf- ı vâki ve hilâf- ı hak söyleyen nas ıl ehl-i hakikat olabilir?
Elcevap: Elcevap:  Onlar ehl-i hak ve hakikattirler.. hem ehl-i velâyet ve şu-
hûddurlar. Gördüklerini do ğru görmü şler, fakat ihatas ız olan hâlet-i şu-
hûdda ve rüya gibi rü’yetlerini tâbirde verdikleri hükümlerinde haklar ı 
olmad ığı için, k ısmen yanl ıştır. Rüyadaki adam kendi rüyas ını tâbir edeme-
diği gibi, o k ısım ehl-i ke şif ve şuhûd dahi rü’yetlerini o hâlde iken kendileri 
tâbir edemezler. Onlar ı tâbir edecek, “asfiya” denilen veraset-i nübüvvet 
muhakkikleridir.  Elbette o k ısım ehl-i şuhûd dahi, asfiya makam ına ç ıktık-
lar ı zaman, Kitab ve Sünnet’in ir şad ıyla yanl ışlar ını anlarlar, tashih ederler.. 
hem etmi şler.
Şu hakikati izah edecek şu hikâye-i temsiliyeyi dinle, şöyle ki :
Bir zaman ehl-i kalb iki çoban varm ış. Kendileri a ğaç kâsesine süt sa ğıp 
yanlar ına b ırakt ılar. Kaval tâbir ettikleri düdüklerini, o süt kâsesi üzerine uzat-
mışlard ı. Birisi “uykum geldi” deyip yatar. Uykuda bir zaman kal ır. Ötekisi 
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Bkz.: İbn Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye  5/109.
yatana dikkat eder, bakar ki; sinek gibi bir şey, yatan ın burnundan ç ıkıp, süt 
kâsesine bak ıyor ve sonra kaval içine girer, öbür ucundan ç ıkar gider, bir ge-
ven alt ındaki deli ğe girip kaybolur. Bir zaman sonra yine o şey döner, yine 
kavaldan geçer, yatan ın burnuna girer; o da uyan ır.
Der ki:“Ey arkada ş! Acîb bir rüya gördüm.”
O da der:“Allah hay ır etsin, nedir?”
Der ki:“Sütten bir deniz gördüm. Üstünde acîb bir köprü uzanm ış. O köprünün 
üstü kapal ı, pencereli idi. Ben o köprüden geçtim. Bir me şelik gördüm ki, ba ş-
lar ı hep sivri. Onun alt ında bir ma ğara gördüm, içine girdim, alt ın dolu bir ha-
zine gördüm. Acaba tâbiri nedir?”
Uyan ık arkadaşı dedi:
“Gördüğün süt denizi, şu ağaç çanakt ır. O köprü de, şu kaval ımızd ır. O 
başı sivri meşelik de şu gevendir. O ma ğara da, şu küçük deliktir. İşte, kazma-
yı getir, sana hazineyi de gösterece ğim.”
Kazmay ı getirir. O gevenin alt ını
 kazd ılar, ikisini de dünyada mesûd ede-
cek alt ınlar ı buldular.
İşte, yatan adam ın gördüğü doğrudur, do ğru görmü ş, fakat rüyada iken 
ihatas ız olduğu için tâbirde hakk ı olmad ığından, âlem-i maddî ile âlem-i mâ-
nevîyi birbirinden fark etmedi ğinden, hükmü k ısmen yanl ıştır ki, “ben haki-
kî, maddî bir deniz gördüm” der. Fakat uyan ık adam, âlem-i misal ile âlem-i 
maddîyi fark etti ği için tâbirde hakk ı vard ır ki, dedi: “Gördü ğün doğrudur, fa-
kat hakikî deniz de ğil; belki şu süt kâsemiz senin hayaline deniz gibi olmu ş, 
kaval da köprü gibi olmu ş ve hâkezâ...”
Demek oluyor ki; âlem-i maddî ile âlem-i ruhanîyi birbirinden fark et-
mek lâz ım gelir. Birbirine mezcedilse, hükümleri yanl ış görünür.  Meselâ, 
senin dar bir odan var; fakat dört duvar ını kapayacak dört büyük ayna konul-
muş. Sen içine girdi ğin vakit, o dar oday ı bir meydan kadar geni ş görürsün. 
Eğer desen “odam ı geniş bir meydan kadar görüyorum”, do ğru dersin. E ğer 
“odam bir meydan kadar geni ştir” diye hükmetsen, yanl ış edersin. Çünkü 
âlem-i misali, âlem-i hakikîye kar ıştırırsın.86  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte, küre-i arz ın tabakât- ı seb’as ına dair baz ı ehl-i keşfin, Kitab ve Sün-
net’in mizan ıyla tartmadan beyan etti ği tasvirât, yaln ız coğrafya nokta-y ı na-
zar ındaki maddî vaziyetten ibaret de ğildir. Meselâ, demi şler: “Bir tabaka-y ı 
arz, cin ve ifritlerindir. Binler sene geni şliği var.” Hâlbuki bir-iki senede dev-
redilen küremizde, o acîb tabakalar yerle şemez. Fakat âlem-i mana ve âlem-i 
misalde ve âlem-i berzah ve ervahta, küremizi bir çam ın çekirde ği hükmün-
de farzetsek, ondan temessül ve te şekkül eden misalî şeceresi, o çekirde ğe 
nisbeten koca bir çam a ğac ı kadar oldu ğundan bir k ısım ehl-i şuhûd, seyr-i 
ruhanîlerinde, arz ın tabakalar ından baz ılar ını âlem-i misalde pek çok geni ş 
görüyorlar.. binler sene bir mesafe tuttuklar ını görüyorlar. Gördükleri do ğ-
rudur; fakat âlem-i misal, sureten âlem-i maddîye benzedi ği için iki âlemi 
memzuç görüyorlar, öyle tâbir ediyorlar. Âlem-i sahveye döndükleri vakit, mizans ız olduğu için, me şhûdâtlar ını aynen yazd ıklar
ından hilâf- ı hakikat te-
lâkki ediliyor. Nas ıl küçük bir aynada büyük bir saray ile büyük bir bahçe-
nin vücûd-u misaliyeleri onda yerle şir. Öyle de, âlem-i maddînin bir sene-
lik mesafesinde, binler sene vüs’atinde vücûd-u misalî ve hakâik-i mâ-neviye yerle şir.
Hâtime : Şu meseleden anla şılıyor ki; derece-i şuhûd, derece-i iman- ı 
bi’l-gayptan çok a şağıdır. Yani, yaln ız şuhûduna istinad eden bir k ısım 
ehl-i velâyetin ihatas ız keşfiyât ı, veraset-i nübüvvet ehli olan asfiya ve 
muhakkikînin – şuhûda de ğil– Kur’ân’a ve vahye, gaybî fakat sâfî, ihatal ı, 
doğru hakâik-i imaniyelerine dair ahkâmlar ına yetişmez.
Demek, bütün ahvâl ve ke şfiyat ın ve ezvâk ve mü şâhedât ın mizan ı, 
Kitab ve Sünnet’tir. . ve mihenkleri, Kitab ve Sünnet’in desâtir-i kudsiye-
leri ve asfiya-y ı muhakkikînin kavânîn-i hadsiyeleridir.
İkinci Mesele-i Mühimme
Suâl: Suâl:  Vahdet-i vücûd meselesi, çoklar taraf ından en yüksek makam te-
lâkki ediliyor. Hâlbuki velâyet-i kübrâda bulunan ba şta hulefâ-y ı er-
baa olmak üzere sahabeler ve hem ba şta hamse-i âl-i abâ olarak 
eimme-i ehl-i beyt ve hem ba şta eimme-i erbaa olarak müçtehidîn 
ve tâbiînden bu çe şit vahdet-i vücûd me şrebi sarîhen görülmemi ş. 
Acaba onlardan sonra ç ıkanlar daha ileri mi gitmi şler, daha mükem-
mel bir cadde-i kübrâ m ı bulmuşlar?ON SEK İZİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------   87
Elcevap: Elcevap:  Hâşâ! Şems-i Risalet’in en yak ın y ıldızlar ı ve en karib vere-
seleri1 bulunan o asfiyadan hiç kimsenin haddi de ğil, daha ileri gidebil-
sin. Belki cadde-i kübrâ onlar ınd ır.
Vahdet-i vücûd ise, bir me şrep ve bir hâl ve bir nâk ıs mertebedir.  Fakat 
zevkli, ne şeli olduğundan, seyr u sülûkta o mertebeye girdikleri vakit ço ğu 
çıkmak istemiyorlar, orada kal ıyorlar; en müntehâ mertebe zannediyorlar.
İşte şu meşrep sahibi, e ğer maddiyattan ve vesâitten tecerrüd etmi ş ve es-
bap perdesini y ırtm ış bir ruh ise, isti ğrakkârâne bir şuhûda mazhar ise, vah-
det-i vücûddan de ğil, belki vahdet-i şuhûddan ne şet eden, ilmî de ğil, hâlî bir 
vahdet-i vücûd onun için bir kemâl, bir makam temin edebilir. Hatta Allah hesab ına kâinat ı inkâr etmek derecesine gidebilir. Yoksa esbap içinde dal-
mış ise, maddiyata mütevaggil ise, vahdet-i vücûd demesi, kâinat hesab ına 
Allah’ ı inkâr etmeye kadar ç ıkar.
Evet, cadde-i kübrâ, sahabe ve tâbiîn ve asfiyan ın caddesidir.
2ٌÙَÝِÖَאà َאءِĻْüَْŶا ُěَאئِĝَè cümlesi, onlar ın kaide-i külliyeleridir.  Ve Cenâb- ı Hakk’ ın 
3ْءٌĹَü ۪įِĥْáِĩכَ َ÷ْĻَĤ mazmûnu üzere, hiçbir şey ile mü şabeheti yok.. tahayyüz ve 
tecezzîden münezzehtir.. mevcudâtla alâkas ı, hâl ıkıyettir. Ehl-i vahdeti’l-vü-
cûdun dedikleri gibi; mevcudât, evham ve hayâlât de ğil. Görünen e şya dahi, 
Cenâb- ı Hakk’ ın âsâr ıdır. “Heme ost” de ğil, “heme ezost”tur. Yani, her 
şey O değil, belki her şey O’ndand ır. Çünkü hâdisât, ayn- ı kadîm olamaz.  
Şu meseleyi iki temsil ile fehme takrib edece ğiz:
Birincisi : Meselâ, bir padi şah var. O padi şah ın hâkim-i âdil ismiyle bir 
adliye dairesi var ki, o ismin cilvesini gösteriyor. Bir ismi de halifedir; bir me-şihat ve bir ilmiye dairesi, o ismin mazhar ıdır. Bir de kumandan- ı âzam ismi 
var; o isim ile devâir-i askeriyede faaliyet gösterir.. ordu, o ismin mazhar ıdır.
Şimdi, biri ç ıksa dese ki; “O padi şah, yaln ız hâkim-i âdildir; devâir-i ad-
liyeden ba şka daire yok.” O vakit bilmecburiye, adliye memurlar ı içinde, ha-
kikî değil itibarî bir surette, me şihat dairesindeki ulemân ın evsaf ını ve ahvâ-
lini onlara tatbik edip, z ıllî ve hayalî bir tarzda, hakikî adliye içinde tebeî ve 
zıllî bir me şihat dairesi tasavvur edilir. Hem daire-i askeriyeye ait ahvâl ve
1 Bkz.: Buhârî, fezâilü ashâb  1; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  207, 210-214; Tirmizî,  fiten 45; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  4/398; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/147.
2 Eşyan ın hakikati sabittir. (Ömer en-Nesefi, el-Akâid  s.1)
3 “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur.” ( Şûrâ sûresi, 42/11)88  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
muamelât ını yine farazî bir tarzda, o memurîn-i adliye içinde itibar edip, gayr-i 
hakikî bir daire-i askeriye itibar edilir ve hâkezâ...
İşte şu hâlde, padi şah ın hakikî ismi ve hakikî hâkimiyeti, hâkim-i âdil is-
midir ve adliyedeki hâkimiyettir. Halife, kumandan- ı âzam, sultan gibi isimleri 
hakikî de ğiller, itibarîdirler. Hâlbuki padi şahl ık mahiyeti ve saltanat hakikati, 
bütün isimleri hakikî olarak iktiza eder. Hakikî isimler ise, hakikî daireleri isti-yor ve iktiza ediyorlar.
•İşte, saltanat- ı ulûhiyet; Rahmân, Rezzâk, Vehhâb, Hallâk, Fa’âl, Kerîm, 
Rahîm gibi pek çok esmâ-y ı mukaddeseyi hakikî olarak iktiza ediyor.. o haki-
kî esmâ dahi hakikî aynalar ı iktiza ediyorlar.
Şimdi ehl-i vahdeti’l-vücûd, madem 
1َĳُİ َّźإِ دَĳُäْĳَĨ َź der, hakâik-i e ş-
yay ı hayal derecesine indirir. Cenâb- ı Hakk’ ın Vâcibü’l-vücûd ve Mevcûd ve 
Vâhid ve Ehad isimlerinin hakikî cilveleri ve daireleri var. Belki aynalar ı, da-
ireleri hakikî olmazsa; hayalî, ademî dahi olsa, onlara zarar etmez. Belki vü-cûd-u hakikînin aynas ında vücûd rengi olmazsa, daha ziyade sâfi ve parlak 
olur. Fakat Rahmân, Rezzâk, Kahhâr, Cebbâr, Hallâk gibi isimleri ise, tecellî-leri hakikî olmuyor, itibarî oluyor. Hâlbuki o esmâlar, Mevcûd ismi gibi haki-kattirler, gölge olamazlar; aslîdirler, tebeî olamazlar.
•
İşte, sahabe ve asfiya-y ı müçtehidîn ve eimme-i ehl-i beyt,
2ٌÙَÝِÖَאà אءِƯĻْüَْŶا ُěَאئِĝَè derler ki, Cenâb- ı Hakk’ ın bütün esmâs ıyla hakikî bir 
surette tecelliyât ı var. Bütün e şyan ın, O’nun îcad ıyla bir vücûd-u âr ızî-
si vard ır. Ve o vücûd çendan Vâcibü’l-vücûd’un vücûduna nisbeten gayet 
zay ıf ve karars ız bir z ıll, bir gölgedir; fakat hayal de ğil, vehim de ğildir. 
Cenâb- ı Hak, Hallâk ismiyle vücûd veriyor ve o vücûdu idâme ediyor.
İkinci Temsil : Meselâ, şu menzilin dört duvar ında dört tane endam ayna-
sı bulunsa, her bir ayna içinde her ne kadar o menzil öteki üç ayna ile beraber 
irtisam ediyor. Fakat her bir ayna, kendinin heyetine ve rengine göre e şyay ı 
kendi içinde ihtiva eyler. Kendine mahsus misalî bir menzil hükmündedir.
İşte şimdi iki adam, o menzile girse; birisi, birtek aynaya bakar, der ki: 
“Her şey bunun içindedir.” Ba şka aynalar ı ve aynalar ın içlerindeki suretle-
ri işittiği vakit, mesmûât ını o tek aynadaki iki derece gölge olmu ş, hakikati
1 Vücûd-u Vâcib’e nisbeten ba şka şeylere vücûd denilmemeli.. onlar vücûd unvan ına lây ık değillerdir..
2 Eşyan ın hakikati sabittir. (Ömer en-Nesefi, el-Akâid  s.1)ON SEK İZİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------   89
küçülmüş, tagayyür etmi ş o aynan ın küçük bir kö şesinde tatbik eder. Hem 
der: “Ben öyle görüyorum, öyle ise hakikat böyledir.” Di ğer adam ona der ki: 
“Evet sen görüyorsun, gördü ğün hakt ır. Fakat vâkide ve nefsü’l-emirde haki-
katin hakikî sureti öyle de ğil! Senin dikkat etti ğin ayna gibi daha ba şka ayna-
lar var; gördü ğün kadar küçücük, gölgenin gölgesi de ğiller.”
İşte, esmâ-y ı ilâhiyenin her biri, ayr ı ayr ı birer ayna ister. Hem mese-
lâ, Rahmân, Rezzâk; hakikatli, as ıl olduklar ı için, kendilerine lây ık, r ızka ve 
merhamete muhtaç mevcudât ı ister. Rahmân, nas ıl hakikî bir dünyada r ızka 
muhtaç hakikatli zîruhlar ı ister; Rahîm de, öyle hakikî bir cenneti ister. E ğer 
yaln ız Mevcûd ve Vâcibü’l-vücûd ve Vâhid-i Ehad isimleri hakikî tutulup öteki 
isimler onlar ın içine gölge olmak haysiyetiyle al ınsa, o esmâya kar şı bir hak-
sızlık hükmüne geçer.
İşte şu s ırdand ır ki; cadde-i kübrâ, elbette velâyet-i kübrâ sahipleri olan 
sahabe ve asfiya ve tâbiîn ve eimme-i ehl-i beyt ve eimme-i müçtehidînin caddesidir ki, do ğrudan do ğruya Kur’ân’ ın birinci tabaka şâkirtleridir.
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
2َّאبُİَĳْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ ًۚÙَĩْèرَ ْכَĬُïَĤ ْīِĨ َאĭَĤ ْÕَİوَ َאĭَÝْĺَïَİ إِذْ َïْđَÖ َאĭَÖĳُĥُĜ ِغْõُÜ َź َאĭَّÖرَ
3َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ َīĻِĩَĤَאđْĥِĤ ًÙَĩْèرَ ُįَÝْĥَøأَرْ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
Üçüncü Mesele
Hikmet ve Ak ıl ile Hâlledilmeyen Bir Mesele-i Mühimme
5ُïĺِóُĺ َאĩِĤ َّאلٌđَĘ ، 4ْنٍÉَü ĹِĘ َĳُİ ْمٍĳَĺ َّģכُ
Suâl: Suâl:  Kâinattaki mütemâdiyen şu hayret-engiz faaliyetin s ırrı ve hikme-
ti nedir? Neden şu durmayanlar durmuyorlar, dâima dönüp tazele-
niyorlar?
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
2 “Ey bizim Kerîm Rabbimiz, bize hidâyet verdikten sonra kalblerimizi sapt ırma ve kat ından bize bir 
rahmet ba ğışla. Şüphesiz ba ğışı bol olan Vehhab sensin Sen!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
3 “Allah’ ım! Âlemlere rahmet olarak gönderdi ğin Efendimiz’e ve O’nun bütün âl ve ashab ına salât 
eyle!”
4 “O, her an yeni tecellîlerle i ş başındad ır.” (Rahman sûresi, 55/29).
5 “Dilediği her şeyi yapand ır.” (Bürûc sûresi, 85/16)
90  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Elcevap Elcevap : Şu hikmetin izah ı bin sayfa ister. Öyle ise, izah ını bırak ıp gayet 
muhtasar bir icmâlini iki sayfaya s ığıştıracağız.
İşte nas ıl ki bir şah ıs, bir vazife-i f ıtriyeyi veyahut bir vazife-i içtimaiyeyi 
yapsa ve o vazife için hararetli bir surette çal ışsa, elbette ona dikkat eden an-
lar ki, o vazifeyi ona gördüren iki şeydir:
Birisi : Vazifeye terettüp eden maslahatlar, semereler, faydalard ır ki; ona 
“ille-i gâiye”  denilir.
İkincisi : Bir muhabbet, bir i ştiyak, bir lezzet vard ır ki; hararetle o vazife-
yi yapt ırıyor ki, ona “dâî ve muktazî”  tâbir edilir. Meselâ yemek yemek, i ş-
tihadan gelen bir lezzet, bir i ştiyakt ır ki onu yeme ğe sevk eder. Sonra da ye-
meğin neticesi vücudu beslemektir, hayat ı idâme etmektir. Öyle de – ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ 
1ĵٰĥْĐَْŶا –şu kâinattaki deh şet-engiz ve hayret-nümâ hadsiz faaliyet, iki k ısım 
esmâ-y ı ilâhiyeye istinad ederek iki hikmet-i vâsia içindir ki, her bir hikmeti 
de nihâyetsizdir:
Birincisi: Cenâb- ı Hakk’ ın esmâ-y ı hüsnâs ının hadd ü hesaba gelmez 
envâ- ı tecelliyât ı var. Mahlûkat ın tenevvüleri, o tecelliyât ın tenevvüünden ge-
liyor. O esmâ ise, dâimî bir surette tezahür isterler. Yani, nak ışlar ını göster-
mek isterler. Yani, nak ışlar ının aynalar ında cilve-i cemâllerini görmek ve gös-
termek isterler. Yani, kâinat kitab ını ve mevcudât mektubat ını ânen feânen 
tazelendirmek isterler. Yani, yeniden yeniye mânidâr yazmak ve her bir mek-tubu, Zât- ı Mukaddes ve Müsemmâ-y ı Akdes ile beraber, bütün zî şuurlar ın 
nazar- ı mütalâas ına göstermek ve okutturmak iktiza ederler.
İkinci sebep ve hikmet: Nas ıl ki mahlûkattaki faaliyet bir i ştiha, bir i şti-
yak, bir lezzetten geliyor. Ve hatta her bir faaliyette katiyen lezzet vard ır; belki 
her bir faaliyet, bir nevi lezzettir.
Öyle de Vâcibü’l-vücûd’a lây ık bir tarzda ve isti ğnâ-y ı zâtîsine ve g ınâ-y ı 
mutlak ına muvaf ık bir surette ve kemâl-i mutlak ına münasip bir şekilde had-
siz bir şefkat-i mukaddese  ve hadsiz bir muhabbet-i mukaddese  var.
Ve o şefkat-i mukaddese ve o muhabbet-i mukaddeseden gelen hadsiz 
bir şevk-i mukaddes  var.
Ve o şevk-i mukaddesten gelen hadsiz bir sürûr-u mukaddes  var.
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)z
z
zON SEK İZİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------   91
Ve o sürûr-u mukaddesten gelen –tâbir câiz ise– hadsiz bir lezzet-i mu-
kaddese  var.
Hem o lezzet-i mukaddeseden gelen hadsiz terahhumdan, mahlûkat ın 
faaliyet-i kudret içinde ve istidatlar ı kuvveden fiile ç ıkmas ından ve tekemmül 
etmesinden ne şet eden memnuniyetlerinden ve kemâllerinden gelen ve Zât- ı 
Rahmân- ı Rahîm’e ait –tâbir câiz ise– hadsiz memnuniyet-i mukaddese  ve 
hadsiz iftihar- ı mukaddes  vard ır ki, hadsiz bir surette, hadsiz bir faaliyeti ik-
tiza ediyor.
İşte şu hikmet-i dakîkay ı, felsefe ve fen ve hikmet bilmedi ği içindir 
ki; şuursuz tabiat ı ve kör tesadüfü ve câmid esbab ı, şu gayet derecede 
alîmâne, hakîmâne, basîrâne faaliyete kar ıştırm ışlar, dalâlet zulümât ına 
düşüp nur-u hakikati bulamam ışlar.
1نَĳُ×َđْĥَĺ ْħِıِĄْĳَì ĹِĘ ْħُİذَرْ َّħُà ُّٰۙųا ِģُĜ
2َّאبُİَĳْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ ًۚÙَĩْèرَ ْכَĬُïَĤ ْīِĨ َאĭَĤ ْÕَİوَ َאĭَÝْĺَïَİ إِذْ َïْđَÖ َאĭَÖĳُĥُĜ ِغْõُÜ َź َאĭَّÖرَ
دَاتِĳُäْĳَĩْĤا ذَرَّاتِ َدِïَđِÖ ِכَÜَאĭכَאئِ ِħِùْĥِĈ ِėِüכَא ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
3َاتُĳٰĩَّùĤوَا َْرْضُŶا دَامَ َאĨ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ
4ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 “Sen “Allah” de; sonra b ırak onlar ı dald ıklar ı batakl ıkta oynayadursunlar.” (En’âm sûresi, 6/91)
2 “Ey bizim Kerîm Rabbimiz, bize hidâyet verdikten sonra kalblerimizi sapt ırma ve kat ından bize bir 
rahmet ba ğışla. Şüphesiz ba ğışı bol olan Vehhab sensin Sen!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
3 Allah’ ım kâinat ın t ılsımını açan Hz. Muhammed’e, O’nun âl ve ashab ına yer ve gökler devam ettikçe 
mevcudât ın zerreleri adedince salât ve selâm eyle!
4 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.z
z92  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
On Dokuzuncu 
Mektup
Bu risale, üç yüzden fazla mucizât ı beyan eder. Risalet-i Ahmediye’nin 
(aleyhissalâtü vesselâm)  mucizesini beyan etti ği gibi, kendisi de o mucizenin bir 
kerametidir . Üç-dört nev ile harika olmu ştur:
Birincisi : Nakil ve rivayet olmakla beraber, yüz sayfadan fazla oldu ğu 
hâlde, kitaplara müracaat edilmeden, ezber olarak, da ğ, bağ köşelerinde, üç-
dört gün zarf ında, her günde iki-üç saat çal ışmak şart ıyla, mecmuu on iki sa-
atte telif edilmesi, harika bir vâk ıad ır.
İkincisi : Bu risale, uzunlu ğuyla beraber, ne yazmas ı usanç verir ve ne 
de okumas ı halâvetini kaybeder. Tembel ehl-i kalemi öyle bir şevk ve gayre-
te getirdi ki; bu s ıkıntılı ve usançl ı bir zamanda, bu civarda, bir sene zarf ında 
yetmiş adede yak ın nüshalar yaz ıldığı, o mucize-i risaletin bir kerameti oldu-
ğunu, muttali olanlara kanaat verdi.
Üçüncüsü : Acemi ve tevâfuktan haberi yok ve bize de daha tevâfuk te-
zahür etmeden evvel onun ve ba şka sekiz müstensihin birbirini görmeden 
yazd ıklar ı nüshalarda, lafz- ı Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  kelimesi, bü-
tün risalede ve lafz- ı Kur’ân, be şinci parças ında öyle bir tarzda tevâfuk etme-
leri göründü ki, zerre miktar insaf ı olan tesadüfe vermez. Kim görmü şse kat’î 
hükmediyor ki; bu bir s ırr- ı gaybîdir, Mucize-i Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesse-
lâm) bir kerametidir.
Şu risalenin ba şındaki esaslar çok mühimdirler. Hem şu risaledeki 
ehâdis; hemen umumen eimme-i hadisçe makbul ve sahih olmakla be-raber, en kat’î hâdisât- ı risaleti beyan ediyorlar. O risalenin mezâyâs ını 
söylemek lâz ım gelse, o risale kadar bir eser yazmak lâz ım geldiğinden; 
müştâk olanlar ı, onu bir kere okumas ına havale ediyoruz.
Said Nursî
İhtar: Şu risalede çok ehâdis-i şerife nakletmi şim. Yan ımda kütüb-ü ha-
disiye bulunmuyor. Yazd ığım hadislerin lafz ında yanl ışım varsa, ya tashih 
edilsin, veyahut “ hadis-i bi’l-mânâd ır” denilsin. Çünkü kavl-i râcih odur ki, 
“Nakl-i hadis-i bi’l-mânâ  caizdir.” Yani, hadisin yaln ız manas ını al ıp, laf-
zını kendi zikreder. Madem öyledir; lafz ında yanl ışım varsa, hadis-i bi’l-
mânâd ır nazar ıyla bak ılsın.94  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Mu'cizât- ı Ahmediye
(aleyhissalâtü vesselâm)
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ۪ۘįِّĥכُ ِīĺِّïĤا ĵَĥَĐ َهُóِıْčُĻِĤ ِّěَéْĤا ِīĺوَدِ ٰىïُıْĤِאÖ ُįَĤĳُøرَ َģَøأَرْ ِۤيñَّĤا َĳُİ
ëĤا... 3ِّٰųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨًا۝ïĻِıَü ِّٰųِאÖ ĵٰęوَכَ
Risalet-i Ahmediye’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  dair On Dokuzuncu Söz’le Otuz 
Birinci Söz, Nübüvvet-i Muhammediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  delâil-i kat’iye 
ile isbat ettiklerinden, isbat cihetini onlara havale edip, yaln ız onlara bir te-
timme olarak, On Dokuz Nükteli İşaretler ile o büyük hakikatin baz ı lem’ala-
rını gösterece ğiz.
Birinci Nükteli İşaret
Şu kâinat ın sahib ve mutasarr ıfı, elbette bilerek yap ıyor ve hikmetle ta-
sarruf ediyor.. ve her taraf ı görerek tedvir ediyor.. ve her şeyi bilerek, göre-
rek terbiye ediyor.. ve her şeyde görünen hikmetleri, gayeleri, faydalar ı irade 
ederek tedvir ediyor.
Madem yapan bilir, elbette bilen konu şur.. madem konu şacak, elbette zî-
şuur ve zîfikir ve konu şmas ını bilenlerle konu şacak.. madem zîfikirle konu şa-
cak, elbette zî şuurun içinde en cemiyetli ve şuuru küllî olan insan neviyle ko-
nuşacakt ır.. madem insan neviyle konu şacak, elbette insanlar içinde kabil-i 
hitab ve mükemmel insan olanlarla konu şacak.. madem en mükemmel ve is-
tidad ı en yüksek ve ahlâk ı ulvî ve nev-i be şere muktedâ olacak olanlarla ko-
nuşacakt ır...
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Bütün dinlere üstün k ılmak için Resûlünü hidayet ve hak dinle gönderen O’dur. Buna şahit olarak 
Allah yeter. Muhammed Allah’ ın resûlüdür ...” (Fetih sûresi, 48/28-29).
Elbette, dost ve dü şman ın ittifak ıyla, en yüksek istidatta.. ve en âlî 
ahlâkta.. ve nev-i be şerin humsu ona iktidâ etmi ş.. ve n ısf-ı arz onun 
hükm-ü mânevîsi alt ına girmi ş.. ve istikbal onun getirdi ği nurun ziyâs ıyla 
bin üç yüz sene ışıklanm ış.. ve beşerin nurâni k ısm ı ve ehl-i iman ı müte-
mâdiyen günde be ş defa onunla tecdid-i biat edip ona dua-y ı rahmet ve 
saadet edip ona medih ve muhabbet etmi ş olan Muhammed (aleyhissalâtü 
vesselâm)  ile konu şacak ve konu şmuş.. ve Resûl yapacak ve yapm ış.. ve sâir 
nev-i beşere rehber yapacak ve yapm ıştır.
İkinci Nükteli İşaret
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  iddia-y ı nübüvvet etmi ş.. Kur’ân- ı 
Azîmüşşân gibi bir ferman ı göstermi ş.. ve ehl-i tahkikin yan ında bine kadar 
mucizât- ı bâhireyi göstermi ştir.1 O mucizât, heyet-i mecmuas ıyla dâvâ-y ı nü-
büvvetin vukuu kadar vücudlar ı kat’îdir. Kur’ân- ı Hakîm’in çok yerlerinde en 
muannid kâfirlerden nakletti ği sihir isnad etmeleri gösteriyor ki, o muannid 
kâfirler dahi mucizât ın vücudlar ını ve vukular ını inkâr edemiyorlar. Yaln ız, 
kendilerini aldatmak veya etbâlar ını kand ırmak için –hâ şâ– sihir demi şler.2
Evet, Mucizât- ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  yüz tevâtür kuvvetin-
de bir kat’iyeti vard ır. Mucize ise, Hâl ık-ı kâinat taraf ından onun dâvâs ına bir 
tasdiktir.. 3َÛْĜَïَĀ hükmüne geçer. Nas ıl ki, sen bir padi şah ın meclisinde ve 
daire-i nazar ında desen ki, “padi şah beni filân i şe memur etmi ş”.. senden o 
dâvâya bir delil istenilse, padi şah “evet” dese, nas ıl seni tasdik eder. Öyle de, 
âdetini ve vaziyetini senin iltimas ınla değiştirirse, “evet” sözünden daha kat’î, 
daha sağlam, senin dâvân ı tasdik eder.
Öyle de, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  dâvâ etmi ş ki: “Ben, şu kâ-
inat Hâl ık’ının meb’usuyum. Delilim de şudur ki; müstemir âdetini, be-
nim dua ve iltimas ımla değiştirecek: İşte parmaklar ıma bak ınız, beş mus-
luklu bir çe şme gibi ak ıttırıyor. Kamere bak ınız, bir parma ğımın işaretiy-
le iki parça ediyor. Şu ağaca bak ınız; beni tasdik için yan ıma geliyor, şe-
hâdet ediyor. Şu bir parça taama bak ınız; iki-üç adama ancak kâfi geldi-
ği hâlde, i şte iki yüz, üç yüz adam ı tok ediyor.”  Ve hâkezâ, yüzer mucizât ı 
böyle göstermi ştir…
1 Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/10; ez-Zemah şerî, el-Keşşâf 1/382; en-Nevevî, Şerhu Sahîh-i 
Müslim  1/2.
2 Bkz.: Kasas sûresi, 28/48; Sebe sûresi, 34/43; Sâffât sûresi, 37/15; Kamer sûresi, 54/2.
3 Doğru söyledin.96  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Şimdi, şu Zât’ ın delâil-i s ıdk ı ve berâhin-i nübüvveti, yaln ız mucizâ-
tına münhas ır değildir. Belki ehl-i dikkat için, hemen umum harekât ı ve 
ef’âli, ahvâl ve akvâli, ahlâk ve etvâr ı, sîret ve sureti, s ıdk ını ve ciddiyeti-
ni isbat eder.  Hatta, me şhur ulemâ-y ı benîisrailiyeden Abdullah İbni Selâm 
gibi pek çok zâtlar, yaln ız o Zât- ı Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  sîmas ını gör-
mekle, “Şu sîmada yalan yok, şu yüzde hile olamaz!..”  diyerek imana gel-
mişler.1
Çendan muhakkikîn-i ulemâ, delâil-i nübüvveti ve mucizât ı bin kadar2 
demişler; fakat binler, belki yüz binler delâil-i nübüvvet vard ır. Ve yüz bin-
ler yol ile yüz binler muhtelif fikirli adamlar, o Zât’ ın nübüvvetini tasdik et-
mişler. Yaln ız Kur’ân- ı Hakîm’de k ırk vech-i i’câzdan ba şka, Nübüvvet-i 
Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  bin burhan ını gösteriyor.
Hem madem nev-i be şerde nübüvvet vard ır.. ve yüz binler zât, nü-
büvvet dâvâ edip mucize gösterenler gelip geçmi şler.3 Elbette, umumun 
fevkinde bir kat’iyetle, Nübüvvet-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  sabittir. 
Çünkü İsa (aleyhisselâm)  ve Mûsâ (aleyhisselâm)  gibi umum resûllere “nebî” de-
dirten ve risaletlerine medar olan delâil ve evsaf ve vaziyetler ve ümmet-lerine kar şı muameleler, Resûl-i Ekrem’de 
(aleyhissalâtü vesselâm)  daha ekmel, 
daha câmî bir surette mevcuttur.
Madem hükm-ü nübüvvetin illeti ve sebebi, Zât- ı Ahmedî’de (aleyhissa-
lâtü vesselâm)  daha mükemmel mevcuttur. Elbette, hükm-ü nübüvvet, umum 
enbiyâdan daha vâz ıh bir kat’iyetle O’na sabittir.
Üçüncü Nükteli İşaret
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  mucizât ı çok mütenevvîdir. Risaleti 
umumî oldu ğu için, hemen ekser envâ- ı kâinattan birer mucizeye maz-
hard ır. Güya, nas ıl ki bir padi şah- ı zîşan ın bir yâver-i ekremi, mütenevvî he-
diyelerle muhtelif akvâm ın mecma ı olan bir şehre geldi ği vakit, her tâife onun 
istikbaline bir mümessil gönderir.. kendi tâifesi lisan ıyla ona ho şâmedî eder.. 
onu alk ışlar.
1 Meselâ Abdullah İbni Selâm, “Anlad ım ki O’nun sîmas ında yalan olamaz” diyerek imana gelmi ştir. 
Bkz.: Tirmizî, kıyâmet  42; İbni Mâce,  ikâme 174; Dârimî, salât  156.
2 Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/10; ez-Zemah şerî, el-Keşşâf 1/382; en-Nevevî, Şerhu Sahîh-i 
Müslim  1/2.
3 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/265; İbni Hibbân, es-Sahîh  2/77; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
kebîr  8/217.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  --------------------------------------------------------------------------------------------------------    97
Öyle de Sultan- ı Ezel ve Ebed’in en büyük yâveri olan Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm) , âleme te şrif edip ve küre-i arz ın ahalisi olan nev-i be-
şere meb’us olarak geldi ği1 ve umum kâinat ın Hâl ık’ı taraf ından umum 
kâinat ın hakâikine kar şı alâkadar olan envâr- ı hakikat ve hedâyâ-y ı mâ-
neviyeyi getirdi ği zaman; ta ştan, sudan, a ğaçtan, hayvandan, insandan 
tut, tâ aydan, güne şten y ıldızlara kadar her tâife kendi lisân- ı mahsusuy-
la ve ellerinde birer mucizesini ta şımas ıyla, onun nübüvvetini alk ışlam ış 
ve hoşâmedî demi ş.
Şimdi, o mucizât ın umumunu bahsetmek için ciltlerle yaz ı yazmak lâz ım 
gelir. Muhakkikîn-i asfiya, delâil-i nübüvvetin tafsilât ına dair çok ciltler yaz-
mışlar. Biz, yaln ız icmâlî işaretler nev’inden, o mucizât ın kat’î ve mânevî mü-
tevâtir olan küllî envâ ına2 işaret ederiz. İşte, Nübüvvet-i Ahmediye’nin (aleyhis-
salâtü vesselâm)  delâili, evvelâ iki k ısımd ır:
Birisi : “İrhâsât” denilen, nübüvvetten evvel ve velâdeti vaktinde zuhur 
eden harikulâde hallerdir.
İkinci k ısım: Sâir delâil-i nübüvvet tir. İkinci k ısım da iki k ısımd ır:
Biri: O’ndan sonra, fakat nübüvvetini tasdiken zuhura gelen harika-
lard ır.
İkincisi: Asr- ı saadetinde mazhar oldu ğu harikalard ır. Şu ikinci k ısım 
dahi iki k ısımd ır:
Biri: Zât ında, sîretinde, suretinde, ahlâk ında, kemâlinde zâhir olan 
delâil-i nübüvvettir.
İkincisi: Âfâkî, haricî şeylerde mazhar oldu ğu mucizâtt ır. Şu ikinci 
kısım dahi iki k ısımd ır:
Biri, mânevî ve Kur’ânî’dir.
Diğeri, maddî ve ekvânîdir.  Şu ikinci k ısım dahi iki k ısımd ır:
Biri: Dâvâ-y ı nübüvvet vaktinde, ehl-i küfrün inad ını kırmak veyahut 
ehl-i iman ın kuvvet-i iman ını ziyâdele ştirmek için zuhura gelen hariku-
lâde mucizâtt ır. Şakk- ı kamer ve parma ğından suyun akmas ı.. ve az taamla 
1 Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)  bütün insanl ığa gönderildi ğine dair bkz.: Sebe sûresi, 
34/28.
2 Bkz.: el-Gazâlî, Fedâihu’l-bât ıniyye  1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm  1/356-357; el-Îcî, Kitâbü’l-
Mevâk ıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâs ıd 5/17.z
z
z
z98  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
çoklar ı doyurmas ı.. ve hayvan ve a ğaç ve taşın konuşmas ı gibi yirmi nev ve 
her bir nevi mânevî tevâtür derecesinde ve her bir nev’in de çok mükerrer ef-rad ı vard ır.
İkinci K ısım: İstikbalde ihbar etti ği hâdiselerdir  ki, Cenâb- ı Hakk’ ın tâ-
limiyle O da haber vermi ş, haber verdi ği gibi doğru ç ıkm ıştır.
İşte, biz de şu âhirki k ısımdan ba şlay ıp icmâlî bir fihriste gösterece ğiz.
1(Hâşiye)
Dördüncü Nükteli İşaret
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm) , Allâmü’l-guyûb’un tâlimiyle haber 
verdiği umûr-u gaybiye , had ve hesaba gelmez. İ’câz- ı Kur’ân’a dair olan 
Yirmi Be şinci Söz’de envâ ına işaret ve bir derece izah ve isbat etti ğimizden, 
geçmiş zamana dair ve enbiyâ-y ı sâb ıkaya dair ve hakâik-i ilâhiyeye ve ha-
kâik-i kevniyeye ve hakâik-i uhreviyeye dair ihbarat- ı gaybiyelerini Yirmi 
Beşinci Söz’e havale edip, şimdilik bahsetmeyece ğiz. Yaln ız, kendinden son-
ra Sahabe ve Âl-i Beyt’in ba şına gelen ve ümmetin ileride mazhar olaca ğı hâ-
disâta dair pek çok ihbarat- ı sâd ıka-y ı gaybiyesi k ısm ından cüz’î, birkaç misa-
line işaret edece ğiz. Ve şu hakikat tamam ıyla anlaşılmak için, “Alt ı Esas” mu-
kaddime olarak beyan edece ğiz.
Birinci Esas
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm) , çendan her hâli ve her tavr ı, sıd-
kına ve nübüvvetine şahit olabilir. Fakat her hâli, her tavr ı harikulâde ol-
mak lâz ım değildir. Çünkü Cenâb- ı Hak, O’nu be şer suretinde gönder-
miş, tâ insan ın ahvâl-i içtimaiyelerinde ve dünyevî, uhrevî saadetlerini 
kazand ıracak a’mâl ve harekâtlar ında, rehber olsun ve imam olsun ve 
her biri birer mucizât- ı kudret-i ilâhiye olan âdiyat içindeki harikulâde 
olan sanat- ı rabbâniyeyi ve tasarruf-u kudret-i ilâhiyeyi göstersin.  Eğer 
ef’âlinde be şeriyetten ç ıkıp harikulâde olsayd ı, bizzat imam olamazd ı; 
ef’âliyle, ahvâliyle, etvâr ıyla ders veremezdi.
Fakat, yaln ız nübüvvetini muannidlere kar şı isbat etmek için harikulâde i ş-
lere mazhar olur ve inde’l-hâce, aras ıra mucizât ı gösterirdi. Fakat, s ırr- ı teklif 
1 (Hâşiye) Maatteessüf niyet etti ğim gibi yazamad ım. İhtiyârs ız olarak nas ıl kalbe geldi, öyle 
yaz ıldı. Şu taksimattaki tertibi tamam ıyla mürâat edemedim.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  --------------------------------------------------------------------------------------------------------    99
olan imtihan ve tecrübe muktezas ıyla, elbette bedâhet derecesinde ve ister 
istemez tasdike mecbur kalacak derecede mucize olmazd ı. Çünkü s ırr-ı im-
tihan ve hikmet-i teklif iktiza eder ki, akla kap ı aç ılsın ve akl ın ihtiyâr ı 
elinden al ınmas ın. Eğer gayet bedihî bir surette olsa, o vakit akl ın ihtiyâ-
rı kalmaz, Ebûcehil de Ebûbekir (radiyallâhu anh)  gibi tasdik eder, imtihan ve 
teklifin faydas ı kalmaz, kömürle elmas bir seviyede kal ırdı.
Cây- ı hayrettir ki, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  mübalâğasız binler 
vecihte binler çe şit insan, her biri birtek mucizesiyle.. veya bir delil-i nübüv-
vetle.. veya bir kelâm ıyla.. veya yüzünü görmesiyle ve hâkezâ… birer alâme-
tiyle iman getirdikleri hâlde, bütün bu binler ayr ı ayr ı insanlar ı ve müdakkik 
ve mütefekkirleri imana getiren bütün o binler delâil-i nübüvveti, nakl-i sahih ile ve âsâr- ı kat’iye ile şimdiki bedbaht bir k ısım insanlara kâfi gelmiyor gibi 
dalâlete sap ıyorlar.
İkinci Esas
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , hem be şerdir, beşeriyet itibar ıyla be-
şer gibi muamele eder; hem Resûldür, risalet itibar ıyla Cenâb- ı Hakk’ ın 
tercüman ıdır, elçisidir. Risaleti, vahye istinad eder. Vahiy  iki k ısımd ır:
Biri vahy-i sarihîdir  ki; Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  onda s ırf bir 
tercümand ır, mübelli ğdir, müdahalesi yoktur .. Kur’ân ve baz ı ehâdis-i kud-
siye gibi.
İkinci k ısım, vahy-i z ımnîdir. Şu k ısm ın mücmel ve hülâsas ı, vahye ve 
ilhama istinad eder. Fakat tafsilât ı ve tasvirât ı Resûl-i Ekrem’e (aleyhissa-
lâtü vesselâm)  aittir.  O vahiyden gelen mücmel hâdiseyi tafsil ve tasvirde Zât- ı 
Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) ; bazen yine ilhama, ya vahye istinad edip be-
yan eder, veyahut kendi ferasetiyle beyan eder. Ve kendi içtihad ıyla yapt ığı 
tafsilât ve tasvirât ı, ya vazife-i risalet noktas ında ulvî kuvve-i kudsiye ile beyan 
eder, veyahut örf ve âdet ve efkâr- ı âmme seviyesine göre, be şeriyeti nokta-
sında beyan eder.
İşte, her hadiste bütün tafsilât ına, vahy-i mahz noktas ıyla bak ılmaz. 
Beşeriyetin muktezas ı olan efkâr ve muamelât ında, risaletin ulvî âsâr ı 
aran ılmaz.  Madem baz ı hâdiseler mücmel olarak, mutlak bir surette ona vah-
yen gelir, o da kendi ferasetiyle ve teârüf-ü umumî cihetiyle tasvir eder. Şu tas-
virdeki müte şâbihâta ve mü şkülâta bazen tefsir lâz ım geliyor, hatta tâbir lâz ım 100  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
geliyor. Çünkü baz ı hakikatler var ki, temsille fehme takrib edilir. Nas ıl ki, bir 
vakit huzur-u nebevîde derince bir gürültü i şitildi. Ferman etti ki: “Şu gürül-
tü, yetmi ş senedir yuvarlan ıp şimdi cehennemin dibine dü şmüş bir taşın 
gürültüsüdür.”1 Bir saat sonra cevap geldi ki, “Yetmiş yaşına giren me şhur 
bir münaf ık ölüp cehenneme gitti.”  Zât- ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  
beliğ bir temsille beyan etti ği hâdisenin te’vilini gösterdi.
Üçüncü Esas
Naklolunan haberler, e ğer tevâtür suretinde olsa kat’îdir. Tevâtür iki k ı-
sımd ır:2(Hâşiye) Biri sarih tevâtür , biri mânevî tevâtürdür .
Mânevî tevâtür  de iki k ısımd ır. Biri sükûtîdir . Yani, sükût ile kabul gös-
terilmiş. Meselâ, bir cemaat içinde bir adam, o cemaatin nazar ı alt ında bir 
hâdiseyi haber verse, cemaat onu tekzip etmezse, sükûtla mukabele etse, ka-bul etmiş gibi olur. Hususan, haber verdi ği hâdisede cemaat onunla alâka-
dar olsa, hem tenkide müheyyâ ve hatay ı kabul etmez ve yalan ı çok çirkin 
görür bir cemaat olsa, elbette onun sükûtu o hâdisenin vukuuna kuvvetli de-lâlet eder.
İkinci k ısım tevâtür-ü mânevî şudur ki: Bir hâdisenin vukuuna, meselâ 
“Bir k ıyye taam, iki yüz adam ı tok etmi ş” denilse, fakat onu haber verenler 
ayr ı ayr ı surette haber veriyor. Biri bir çe şit, biri ba şka bir surette, di ğeri baş-
ka bir şekilde beyan eder. Fakat umumen, ayn ı hâdisenin vukuuna müttefik-
tirler. İşte, mutlak hâdisenin vukuu, 
mütevâtir-i bilmanad ır, kat’îdir. İhtilâf- ı 
suret ise zarar vermez. Hem bazen olur ki, haber-i vâhid, baz ı şerâit dahi-
linde tevâtür gibi kat’iyeti ifade eder. Hem bazen olur ki, haber-i vâhid, haricî emârelerle kat’iyeti ifade eder.
İşte, Resûl-i Ekrem’den (aleyhissalâtü vesselâm)  bize naklolunan mucizât ı ve 
delâil-i nübüvveti, k ısm- ı âzam ı tevâtürledir; ya sarihî, ya mânevî, ya sükû-
tî. Ve bir k ısm ı, çendan haber-i vâhidledir; fakat öyle şerâit dahilinde, nak-
kâd- ı muhaddisîn nazar ında kabule şâyân olduktan sonra, tevâtür gibi kat’-
iyeti ifade etmek lâz ım gelir. Evet, muhaddisînin, muhakkikîninden “Hâf ız” 
tâbir ettikleri zâtlar, lâakal yüz bin hadisi h ıfzına alm ış binler muhakkik 
1 Bkz.: Müslim,  cennet 31, münâfikîn  15; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/371, 3/341, 346; İbni 
Hibbân, es-Sahîh  16/510.
2 (Hâşiye) Şu risalede “tevâtür” lafz ı, Türkçe “ şâyia” manas ındaki tevâtür de ğil, belki yakîni 
ifade eden, yalan ihtimali olmayan kuvvetli ihbard ır.
ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    101
muhaddisler,1 hem elli sene sabah namaz ını işâ abdestiyle k ılan müttakî mu-
haddisler2 ve başta Buhârî ve Müslim olarak Kütüb-ü Sitte-i Hadisiye sahip-
leri olan ilm-i hadis dâhileri, allâmeleri tashih ve kabul ettikleri haber-i vâhid, tevâtür kat’iyetinden geri kalmaz.
Evet, fenn-i hadisin muhakkikleri, nakkâdlar ı o derece hadisle husu-
siyet peydâ etmi şler ki; Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  tarz- ı ifadesine 
ve üslûb-u âlisine ve suret-i ifadesine ünsiyet edip meleke kesbetmi şler ki, 
yüz hadis içinde bir mevzûu görse, “Mevzûdur!”  der, “Bu, hadis olmaz ve 
Peygamber’in sözü de ğildir!”  der, reddeder.3 Sarraf gibi, hadisin cevherini 
tan ır, başka sözü ona iltibas edemez. Yaln ız, İbnü’l-Cevzî gibi baz ı muhakkik-
ler, tenkitte ifrat edip baz ı ehâdis-i sahîhaya da mevzû demi şler. Fakat “her 
mevzû şeyin manas ı yanl ıştır” demek de ğildir, belki “bu söz hadis de ğildir” 
demektir.
Suâl: Suâl:  An’aneli senedin faydas ı nedir ki; lüzumsuz yerde, mâlûm bir vâ-
kıada, “an fülân, an fülân, an fülân” derler?
Elcevap: Elcevap:  Faydalar ı çoktur. Ezcümle, bir faydas ı şudur: An’ane ile gös-
teriliyor ki, an’anede dahil olan mevsuk ve hüccetli ve sâd ık ehl-i hadisin bir 
nevi icmâ ını irâe eder.. ve o senedde dahil olan ehl-i tahkikin bir nevi ittifak ını 
gösterir. Güya o senedde, o an’anede dahil olan her bir imam, her bir allâme, o hadisin hükmünü imza ediyor, s ıhhatine dair mührünü bas ıyor.
Suâl: Suâl:  Neden hâdisât- ı i’câziye, sâir zarurî ahkâm- ı şer’iye gibi tevâtür 
suretinde, pek çok tarîklerle, çok ehemmiyetli nakledilmemi ş?
Elcevap: Elcevap:  Çünkü ekser ahkâm- ı şer’iyeye, ekser nâs, ekser evkâtta 
muhtaçt ır. Farz- ı ayn gibi, o ahkâm ın her şahsa alâkas ı var. Amma muci-
zât ise, herkesin her bir mucizeye ihtiyac ı yok. Eğer ihtiyaç olsa da, bir 
defa işitmek kâfi gelir. Âdetâ farz- ı kifaye gibi, bir k ısım insanlar onlar ı 
bilse yeter.
1 Meselâ İmam Ahmed İbni Hanbel bir milyon hadisi*1, İmam Buhârî be ş yüz bin hadisi*2 h ıfzeden 
muhaddislerdendir.
 *1 Bkz.: ez-Zehebî, Tezkiratü’l-huffâz  2/431; İbnü’l-Cevzî, Sıfatü’s-safve  2/337; İbni Hacer, 
Tehzîbü’t-tehzîb  1/64.
 *2 Bkz.: en-Nevevî, Tehzîbü’l-esmâ  1/86; ez-Zehebî, Tezkiratü’l-huffâz  2/556; es-Suyûtî, et-
Tedrîbü’r-râvî  1/99.
2 Yats ı abdestiyle sabah namaz ını kılan pek çok insan oldu ğunu belirten İmam Gazâlî, Tâbiînden 40 
sene boyunca böyle yapan 40 ki şinin isimlerini vermektedir: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  1/359.
3 Bkz.: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  6/186; Hennâd, ez-Zühd  1/293; Hâkim, Ma’rifetü ulûmi’l-hadîs  
s.62.102  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte bunun içindir ki; baz ı olur, bir mucizenin vücûdu ve tahakkuku, bir 
hükmün vücûdundan on derece daha kat’î oldu ğu hâlde, onun râvisi bir-iki 
olur, hükmün râvisi on yirmi olur.
Dördüncü Esas
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  istikbalden haber verdi ği baz ı hâ-
diseler, cüz’î birer hâdise de ğil, belki tekerrür eden birer hâdise-i külliye-
yi, cüz’î bir surette haber verir.  Hâlbuki o hâdisenin müteaddit vecihleri 
var. Her defa bir veçhini beyan eder. Sonra râvi-i hadis o vecihleri birle ş-
tirir. Hilâf- ı vâki gibi görünür.
Meselâ, Hazreti Mehdî’ye dair muhtelif rivayetler var.1 Tafsilât ve tasvirât 
başka başkad ır. Hâlbuki, Yirmi Dördüncü Söz’ün bir dal ında isbat edildi ği gibi, 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , vahye istinâden, her bir as ırda kuvve-i mâ-
neviye-i ehl-i iman ı muhafaza etmek için.. hem deh şetli hâdiselerde yeise dü ş-
memek için.. hem Âlem-i İslâmiyet’in bir silsile-i nurâniyesi olan Âl-i Beyt’ine 
ehl-i iman ı mânevî raptetmek için Mehdî’yi haber vermi ş.2 Âhirzamanda gelen 
Mehdî gibi her bir as ır, Âl-i Beyt’ten bir nevi mehdî, belki mehdîler bulmu ş. 
Hatta, Âl-i Beyt’ten mâdud olan Abbasiye hulefâs ından Büyük Mehdî’nin 
çok evsaf ına câmî bir mehdî bulmu ş. İşte, Büyük Mehdî’den evvel gelen em-
sâlleri, numûneleri olan hulefa-y ı mehdiyyîn ve aktâb- ı mehdiyyîn evsaflar ı, 
asıl Mehdî’nin evsaf ına kar ışmış ve ondan rivayetler ihtilâfa dü şmüş.
Beşinci Esas
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , 3ُّٰųا َّźإِ َÕْĻَĕْĤا ُħَĥْđَĺ َź sırrınca, ken-
di kendine gayb ı bilmezdi.. belki Cenâb- ı Hak O’na bildirirdi.. O da bil-
dirirdi. Cenâb- ı Hak, hem Hakîmdir, hem Rahîmdir. Hikmet ve rahmeti 
ise; umûr-u gaybiyeden ço ğunun setrini iktiza ediyor, müphem kalmas ı-
nı istiyor. Çünkü şu dünyada insan ın hoşuna gitmeyen şeyler daha çok-
tur; vukuundan evvel onlar ı bilmek elîmdir. İşte bu s ır içindir ki, ölüm ve 
ecel müphem b ırak ılm ış ve insan ın başına gelecek musibetler dahi per-
de-i gaybda kalm ış.4
1 Müslim, îmân  247; Tirmizî,  fiten 53; Ebû Dâvûd, mehdî  4, 6, 7; İbni Mâce,  fiten  24, 34; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  1/99.
2 Bkz.: Ebû Dâvûd, mehdî  6; İbni Mâce,  fiten 34.
3 Hiç kimse gayb ı bilemez, gayb ı yaln ız Allah bilir.
4 Ecelin gizli b ırak ıldığına dair âyet ve hadisler için bkz.: Lokman sûresi, 31/34; Buhârî, istiskâ  29, tef-
sîru sûre (6)  1, (13) 1, (31) 2, tevhîd  4; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/24, 52, 58, 122.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    103
İşte, hikmet-i rabbâniye ve rahmet-i ilâhiye böyle iktiza etti ği için, Resûl-i 
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  ümmetine kar şı ziyâde hassas merhametini zi-
yâde rencide etmemek ve âl ve ashab ına karşı şedit şefkatini fazla incitme-
mek için, vefat- ı nebevîden sonra âl ve ashab ının ve ümmetinin ba şlar ına ge-
len müthi ş hâdisât ı, umumiyetle ve tafsilât ıyla göstermemek,1(Hâşiye) mukteza-
yı hikmet ve rahmettir. Fakat yine baz ı hikmetler için, mühim hâdisât ı –fakat 
dehşetli bir surette de ğil– ona tâlim etmi ş, o da ihbar etmi ş. Hem güzel hâ-
diseleri k ısmen mücmel, k ısmen tafsil ile bildirmi ş, o da haber vermi ş. Onun 
haberlerini de, en yüksek bir derece-i takvada ve adlde ve s ıdkta çal ışan ve
2َّאرِĭĤا َīِĨ َهُïَđْĝَĨ َّأْĳَ×َÝَĻْĥَĘ ًاïِّĩَđَÝُĨ َّĹَĥَĐ َبَñכَ ْīَĨوَ hadisindeki tehditten şiddetle kor-
kan ve 3ِّٰųا ĵَĥَĐ َبَñכَ ْīَّĩِĨ ُħَĥْČأَ ْīَĩَĘ âyetindeki şiddetli tehditten şiddetle kaçan 
muhaddisîn-i kâmilîn, bize sahih bir surette o haberleri nakletmi şler.
Alt ınc ı Esas
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  ahvâl ve evsaf ı, siyer ve tarih suretiy-
le beyan edilmi ş. Fakat o evsaf ve ahvâl-i gâlibi, be şeriyetine bakar. Hâlbuki, 
o Zât- ı Mübarek’in şahs- ı mânevîsi ve mahiyet-i kudsiyesi o derece yüksek ve 
nurânidir ki, siyer ve tarihte beyan olunan evsaf, o bâlâ kâmete uygun gelmi-
yor, o yüksek k ıymete muvaf ık düşmüyor. Çünkü 4ِģِĐَאęْĤכَא ُÕَ×َّùĤاَ sırrınca, her 
gün, hatta şimdi de bütün ümmetinin ibadetleri kadar bir azîm ibadet sayfa-y ı 
kemâlât ına ilâve oluyor. Nihayetsiz rahmet-i ilâhiyeye, nihayetsiz bir surette, 
nihayetsiz bir istidatla mazhar oldu ğu gibi, her gün hadsiz ümmetinin hadsiz 
duas ına mazhar oluyor.
1 (Hâşiye) Zât- ı Ahmediye’ye (aleyhissalâtü vesselâm) , Âişe-i S ıddîka’ya kar şı ziyade muhabbet ve 
şefkatini rencide etmemek için, Vak’a-y ı Cemel Hâdisesi’nde onun bulunaca ğı kat’î göste-
rilmediğine delil ise, ezvâc- ı tâhirâta ferman etmi ş ki: “Keşke bilseydim, hanginiz o vak’a-
da bulunacak.”*1 Fakat sonra, hafif bir surette bildirilmi ş ki, Hazreti Ali’ye (radiyallâhu anh)  fer-
man etmi ş: Seninle Âi şe beyninde bir hâdise olsa...  َאıِĭَĨْÉَĨ ĵٰĤإِ َאİَאرْدُدْĘ َאıِÖ ْěُĘَאرْĘ “Ona şefkatle 
muamele et ve onu selâmetle evine gönder.”*2
 *1 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/52, 97; Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’  11/365; İbni 
Ebî Şeybe, el-Musannef  7/536.
 *2 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/393; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  1/332; el-
Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/411.
2 “Kim, kasden benim üzerime yalan uydurursa, cehennemdeki yerini haz ırlas ın.” (Bkz.: Buhârî, ilim 
38; Müslim, mukaddime  2-4).
3 “Uydurdu ğu yalan ı Allah’a mâl eden kimseden daha zâlim biri olabilir mi?” (Zümer sûresi, 39/32).
4 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.104  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Ve şu kâinat ın neticesi ve en mükemmel meyvesi.. ve Hâl ık-ı kâi-
nat ın tercüman ı ve sevgilisi olan o Zât- ı Mübarek’in tamam- ı mahiyeti 
ve hakikat-i kemâlât ı, siyer ve tarihe geçen be şerî ahvâl ve etvâra s ığış-
maz.  Meselâ, Hazreti Cebrail ve Mikail iki muhaf ız yâver hükmünde Gazve-i 
Bedir’de yan ında bulunan1 bir Zât- ı Mübarek; çar şı içinde bedevî bir Arap’la 
at mübayaas ında münazaa etmek, birtek şahit olan Huzeyme’yi şahit göster-
mekle görünen etvâr ı2 içinde s ığışmaz.
İşte yanl ış gitmemek için, her vakit mahiyet-i be şeriyeti itibar ıyla işi-
tilen evsaf- ı âdiye içinde ba şını kald ırıp hakikî mahiyetine ve mertebe-i 
risalette durmu ş nurâni şahsiyet-i mâneviyesine bakmak lâz ımd ır. Yoksa, 
ya hürmetsizlik eder veya şüpheye dü şer! Şu s ırrı izah için şu temsili dinle:
Meselâ bir hurma çekirde ği var. O hurma çekirde ği toprak alt ına ko-
nup aç ılarak koca meyvedar bir a ğaç oldu. Hem gittikçe tevessü eder, büyür. 
Veya tavus ku şunun bir yumurtas ı vard ı. O yumurtaya hararet verildi, bir ta-
vus civcivi ç ıktı. Sonra, tam mükemmel, her taraf ı kudretten yaz ılı ve yald ızlı 
bir tavus ku şu oldu. Hem gittikçe daha büyür ve güzelle şir.
Şimdi, o çekirdek ve o yumurtaya ait s ıfatlar, hâller var. İçinde incecik 
maddeler var. Hem ondan hâs ıl olan ağaç ve kuşun da, o çekirdek ve yu-
murtan ın âdi, küçük keyfiyet ve vaziyetlerine nisbeten büyük ve âlî s ıfatlar ı ve 
keyfiyetleri var.
Şimdi, o çekirdek ve o yumurtan ın evsaf ını ağaç ve kuşun evsaf ıyla rap-
tedip bahsetmek de lâz ım gelir ki, her vakit akl- ı beşer başını çekirdekten a ğa-
ca kald ırıp baks ın ve yumurtadan ku şa gözünü tevcih edip dikkat etsin. Tâ 
işittiği evsaf ı onun akl ı kabul edebilsin. Yoksa, “Bir dirhem çekirdekten bin 
batman hurma ald ım.” ve “ Şu yumurta, cevv-i âsumanda ku şlar ın sultan ı-
dır.” dese, tekzip ve inkâra sapacak.
İşte bunun gibi, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  beşeriyeti, o çekir-
değe, o yumurtaya benzer. Ve vazife-i risaletle parlayan mahiyeti ise, şe-
cere-i tûbâ gibi ve cennetin tayr- ı hümâyunu gibidir. Hem daima tekem-
müldedir. Onun için, çar şı içinde bir bedevî ile nizâ eden o Zât’ ı düşündü-
ğü vakit, Refref’e3 binip, Cebrail’i arkada b ırak ıp, Kâb- ı Kavseyn’e ko şup 
1 Bkz.: el-Vâk ıdî, Kitâbü’l-me ğâzî 1/78; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 20/321; el-Kurtubî, el-Câmi’ li 
ahkâmi’l-Kur’ân  4/194-195.
2 Bkz.: Ebû Dâvûd, akdiye  20; Nesâî, büyû’  81; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/215-216.
3 Bkz.: en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/470-473; el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-usûl  1/162.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    105
giden1 Zât- ı Nurânisi’ne hayal gözünü kald ırıp bakmak lâz ım gelir. Yoksa 
ya hürmetsizlik edecek veya nefs-i emmâresi inanmayacak!..
Beşinci Nükteli İşaret
Umûr-u gaybiyeye dair hadislerin birkaç misalini zikrederiz.
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , –nakl-i sahih ile ve mütevâtir bir dere-
cede bize vâs ıl olmuş ki– minber üstünde, cemaat-i sahabe içinde ferman et-
miş ki:
2َīĻِĩِĥْùُĩْĤا َīِĨ ِīْĻَÝَĩĻِčَĐ ِīْĻَÝِئَĘ َīْĻَÖ ۪įِÖ َçِĥْāُĺ أَنْ َّٰųا َّģَđَĤوَ ٌïِّĻَø َاñٰİ ĹِĭْÖا إِنَّ
İşte, k ırk sene sonra İslâm’ ın en büyük iki ordusu kar şı karşıya geldiği va-
kit, Hazreti Hasan (radiyallâhu anh) , Hazreti Muaviye (radiyallâhu anh)  ile musâlaha 
edip,3 cedd-i emcedinin mucize-i gaybiyesini tasdik etmi ştir.
İkincisi: Nakl-i sahih ile Hazreti Ali’ye demi ş:
4َīĻِĜَאرِĩْĤوَا َīĻِĉِøَאĝْĤوَا َīĻِáَّאכِĭĤا ُģِÜَאĝُÜ
Hem Vak’a-y ı Cemel, hem Vak’a-y ı S ıffin, hem Vak’a-y ı Havâriç hâdi-
selerini haber vermi ş.
Hem Hazreti Ali (radiyallâhu anh)  Hazreti Zübeyr ile sevi ştiği bir zaman dedi: 
“Bu sana kar şı muharebe edecek, fakat haks ızdır!”5
Hem ezvâc- ı tâhirât ına demiş: “İçinizden birisi, mühim bir fitnenin ba şı-
na geçecek ve etraf ında çoklar katledilecek6.. 7ْأَبِĳَéْĤا َبُŻכِ َאıْĻَĥَĐ ُçَ×ْĭَÜوَ”
İşte şu sahih, kat’î hadisler, otuz sene sonra Hazreti Ali’nin Hazreti Âi şe ve 
Zübeyr ve Talha’ya kar şı Vak’a-y ı Cemel’de.. ve Muaviye’ye kar şı Sıffin’de.. 
1 Bkz.: Kad ı Iyâz, eş-Şifâ 1/204; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  17/98; İbni Hacer, Fethu’l-bârî  
13/484.
2 “Şüphesiz benim bu torunum seyyiddir. Allah onun vâs ıtas ıyla müslümanlardan iki büyük f ırkan ın 
aras ını bulacakt ır.” (Bkz.: Buhârî, sulh 9; Tirmizî, menâk ıb 30; Ebû Dâvûd, sünnet 12, 13).
3 Bkz.: et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  3/167; ez-Zehebî, Siyeru a’lâmi’n-nübelâ  3/291.
4 “Biat ını bozanlar, hak ve adâletten sapanlar ve dinden ç ıkanlarla harbedeceksin.” (Bkz.: el-Hâkim, 
el-Müstedrek  3/150. Ayr ıca bkz.: el-Bezzâr, el-Müsned  2/215, 3/27; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  1/397, 
3/194).
5 Bkz.: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/545; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  2/29; el-Hâkim, el-Müstedrek  
3/413.
6 Bkz.: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/538; İbni Abdilberr, el-İstîâb  4/1885.
7 “Ona Hav’eb’in köpekleri havlayacakt ır.” (Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/52, 97).


106  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ve Havâric’e kar şı Harûra’da ve Nehravan’da muharebesi, o ihbar- ı gaybî-
nin bir tasdik-i fiilîsidir.
Hem Hazreti Ali’ye, “senin sakal ını, senin ba şının kan ıyla ıslatt ıracak bir 
adam ı”1 ihbar etmi ş. Hazreti Ali o adam ı tan ırm ış;2 o da Abdurrahmân İbni 
Mülcemü’l-Hâricî’dir.3
Hem Hâricîlerin içinde “Zü’s-südeyye” denilen bir adam ı, garip bir ni-
şanla alâmet olarak haber vermi ştir ki, Havâric’lerin maktulleri içinde o adam 
bulunmu ş.. Hazreti Ali onu, hakkaniyetine hüccet göstermi ş.. hem mucize-i 
nebeviyeyi ilân etmi ş.4
Hem Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , Ümmü Seleme’nin,5 daha di-
ğerlerin6 rivayet-i sahîhas ıyla haber vermi ş ki; “Hazreti Hüseyin, Taff (yani 
Kerbelâ)’da katledilecektir.” Elli sene sonra, ayn ı vak’a-y ı ciğer-sûz vukua ge-
lip o ihbar- ı gaybîyi tasdik etmi ş.7
Hem mükerreren ihbar etmi ş ki: “Benim Âl-i Beyt’im, benden sonra 
(ًاïĺِóْýَÜوَ ًŻْÝَĜ ْنَĳَĝْĥَĺ) –yani– katle ve belâya ve nefye maruz kalacaklar.” Ve bir 
derece izah etmi ş..8 aynen öyle ç ıkm ıştır.
Şu makamda bir mühim suâl vard ır ki:
Denilir ki; Denilir ki;  “Hazreti Ali, o derece hilâfete liyakati oldu ğu.. ve Resûl-i 
Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  karâbeti.. ve harikulâde cesaret ve ilmiyle be-
raber, neden hilâfette tekaddüm ettirilmedi? Ve neden onun hilâfeti za-man ında İslâm çok ke şmekeşe mazhar oldu?”
Elcevap: Elcevap:  Âl-i Beyt’ten bir kutb-u âzam demi ş ki; “Resûl-i Ekrem (aleyhis-
salâtü vesselâm) , Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh)  hilâfetini arzu etmi ş. Fakat gâ-
ipten O’na bildirilmi ş ki, murâd- ı ilâhî ba şkad ır. O da arzusunu b ırak ıp 
murâd- ı ilâhîye tâbi olmu ş.”9
1 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/91, 102; et-Tayâlisî, el-Müsned  s.23; İbni Ebî Şeybe, el-
Musannef  7/485.
2 Bkz.: Abdurrezzak, el-Musannef  10/125, 154; İbni Abdilberr, el-İstîâb  3/1126, 1127.
3 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/92; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  5/437.
4 Bkz.: Buhârî, menâk ıb 25; Müslim, zekât  148; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/33.
5 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/294.
6 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/242, 256; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/107.
7 Bkz.: İbni Abdilberr, el-İstîâb  1/393; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 14/213; İbni Kesîr, el-Bidâye 6/229-
232.
8 el-Hâkim, el-Müstedrek  4/534; İbni Hacer el-Heytemî, es-Savâiku’l-muhrika  2/527, 658. Ayr ıca bkz.: 
İbni Mâce,  fiten 34; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/527.
9 Bkz.: Hatîb el-Ba ğdâdî, Târîhu Ba ğdâd 11/213; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 45/322.

ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    107
Murâd- ı ilâhînin hikmetlerinden birisi şu olmak gerektir ki: Vefat- ı ne-
bevîden sonra, en ziyâde ittifak ve ittihada gelmeye muhtaç olan saha-beler, eğer Hazreti Ali ba şa geçseydi, Hazreti Ali’nin hilâfeti zaman ında 
zuhura gelen hâdisât ın şehâdetiyle ve Hazreti Ali’nin mümâ şâts ız, pervâ-
sız, zâhidâne, kahramanâne, müsta ğniyâne tavr ı ve şöhretgîr-i âlem şeca-
ati itibar ıyla, çok zâtlarda ve kabilelerde rekabet damar ını harekete geti-
rip tefrikaya sebep olmak kaviyyen muhtemeldi.
Hem Hazreti Ali’nin hilâfetinin teahhur etmesinin bir s ırrı da şudur ki: 
Gayet muhtelif akvâm ın birbirine kar ışmas ıyla, Peygamber (aleyhissalâtü ves-
selâm)’ın haber verdi ği gibi sonra inki şaf eden yetmi ş üç f ırka1 efkâr ının 
esaslar ını taşıyan o akvâm içinde, fitne-engiz hâdisât ın zuhuru zaman ın-
da, Hazreti Ali gibi harikulâde bir cesaret ve feraset sahibi, Hâ şimî ve Âl-i 
Beyt gibi kuvvetli, hürmetli bir kuvvet lâz ım idi ki dayanabilsin.. evet, 
dayand ı… Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  haber verdi ği gibi, “Ben 
Kur’ân’ ın tenzili için harbettim. Sen de te’vili için harbedeceksin!”2
Hem eğer Hazreti Ali olmasayd ı, dünya saltanat ı, mülûk-u emeviyeyi 
bütün bütün yoldan ç ıkarmak muhtemeldi. Hâlbuki, kar şılar ında Hazreti Ali 
ve Âl-i Beyt’i gördükleri için, onlara kar şı muvâzeneye gelmek ve Ehl-i İslâm 
nazar ında mevkilerini muhafaza etmek için ister istemez, Emeviye devleti re-
islerinin umumu, kendileri olmasa da herhâlde te şvik ve tasvibleriyle, etbâla-
rı ve taraftarlar ı, bütün kuvvetleriyle hakâik-i İslâmiye’yi ve hakâik-i imaniye-
yi ve ahkâm- ı Kur’âniye’yi muhafazaya ve ne şre çal ıştılar. Yüz binlerle müç-
tehidîn-i muhakkikîn ve muhaddisîn-i kâmilîn ve evliyalar ve asfiyalar yeti ş-
tirdiler. Eğer karşılar ında Âl-i Beyt’in gayet kuvvetli velâyet ve diyanet ve 
kemâlât ı olmasayd ı, Abbasîler’in ve Emevîler’in âhirlerindeki gibi, bütün 
bütün ç ığırdan ç ıkmak muhtemeldi.
Eğer denilse: Eğer denilse:  “Neden hilâfet-i İslâmiye, Âl-i Beyt-i Nebevî’de takar-
rur etmedi? Hâlbuki en ziyâde lây ık ve müstehak onlard ı.”
Elcevap: Elcevap:  Saltanat- ı dünyeviye aldat ıcıdır. Âl-i Beyt ise hakâik-i İslâ-
miye’yi ve ahkâm- ı Kur’âniye’yi muhafazaya memur idiler. Hilâfet ve 
saltanata geçen, ya nebî gibi mâsum olmal ı, veyahut Hulefâ-y ı Râşidîn 
ve Ömer İbni Abdilaziz-i Emevî ve Mehdî-yi Abbâsî gibi harikulâde bir 
zühd-ü kalbi olmal ı ki, aldanmas ın. Hâlbuki, M ısır’da Âl-i Beyt nâm ına 
1 Bkz.: Tirmizî, îmân  18; Ebû Dâvûd, sünnet 1; İbni Mâce,  fiten 17; Dârimî, siyer  75.
2 ed-Deylemî, el-Müsned  1/46. Ayr ıca bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/31, 82; en-Nesâî, es-
Sünenü’l-kübrâ  5/154.9
9
9108  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
teşekkül eden Devlet-i Fât ımiye Hilâfeti ve Afrika’da Muvahhidîn Hükûmeti 
ve İran’da Safevîler Devleti gösteriyor ki, saltanat- ı dünyeviye Âl-i Beyt’e ya-
ramaz.. vazife-i asliyesi olan h ıfz- ı dini ve hizmet-i İslâmiyet’i onlara unutturur. 
Hâlbuki, saltanat ı terk ettikleri zaman, parlak ve yüksek bir surette İslâmiyet’e 
ve Kur’ân’a hizmet etmi şler.
İşte, bak! Hazreti Hasan’ ın neslinden gelen aktâblar, hususan Aktâb- ı 
Erbaa ve bilhassa Gavs- ı Âzam olan Şeyh Abdülkadir Geylânî ve Hazreti 
Hüseyin’in neslinden gelen imamlar, hususan Zeynelâbidin ve Câfer Sâd ık 
ki, her biri birer mânevî mehdî hükmüne geçmi ş, mânevî zulmü ve zulümâ-
tı dağıtıp envâr- ı Kur’âniye ’yi ve hakâik-i imaniyeyi ne şretmişler, cedd-i em-
cedlerinin birer vârisi olduklar ını göstermi şler.
Eğer denilse: Eğer denilse:  “Mübarek İslâmiyet ve nurâni asr- ı saadetin ba şına ge-
len o deh şetli, kanl ı fitnenin hikmeti ve vech-i rahmeti nedir? 
Çünkü onlar kahra lây ık değildiler.”
Elcevap: Elcevap:  Nas ıl ki baharda deh şetli yağmurlu bir f ırtına, her tâife-i nebâ-
tât ın, tohumlar ın, ağaçlar ın istidatlar ını tahrik eder, inki şaf ettirir, her biri ken-
dine mahsus çiçek açar, f ıtrî birer vazife ba şına geçer.  Öyle de, sahabe ve tâ-
biînin ba şına gelen fitne dahi, çekirdekler hükmündeki muhtelif ayr ı ayr ı 
istidatlar ı tahrik edip kamç ılad ı. “İslâmiyet tehlikededir, yang ın var!” di-
ye her tâifeyi korkuttu, İslâmiyet’in h ıfzına koşturdu. Her biri, kendi isti-
dad ına göre, Câmia-y ı İslâmiyet’in kesretli ve muhtelif vazifelerinden bir 
vazifeyi omuzuna ald ı, kemâl-i ciddiyetle çal ıştı. Bir k ısm ı hadislerin mu-
hafazas ına, bir k ısm ı şeriat ın muhafazas ına, bir k ısm ı hakâik-i imaniye-
nin muhafazas ına, bir k ısm ı Kur’ân’ ın muhafazas ına çal ıştı, ve hâkezâ.. 
her bir tâife bir hizmete girdi. Vezâif-i İslâmiyet’te hummâl ı bir surette 
sa’y ettiler. Muhtelif renklerde çok çiçekler aç ıldı. Pek geni ş olan Âlem-i 
İslâmiyet’in aktâr ına o f ırtına ile tohumlar at ıldı, yar ı yeri gülistana çe-
virdi. Fakat, maatteessüf o güller ve gülistan içinde ehl-i bid’a f ırkalar ı-
nın dikenleri dahi ç ıktı.
Güya dest-i kudret; celâl ile o asr ı çalkalad ı, şiddetle tahrik edip çe-
virdi, ehl-i himmeti gayrete getirip elektriklendirdi. O hareketten gelen bir kuvve-i ani’l-merkeziye ile pek çok münevver müçtehitleri ve nurâni 
muhaddisleri, kudsî hâf ızlar ı, asfiyalar ı, aktâblar ı Âlem-i İslâm’ ın aktâr ı-
na uçurdu, hicret ettirdi. Şarktan garba kadar Ehl-i İslâm’ ı heyecana ge-
tirip, Kur’ân’ ın hazinelerinden istifade için gözlerini açt ırdı… 
Şimdi sa-
dede geliyoruz.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    109
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  umûr-u gaybiyeden haber verdi ği gi-
bi doğru vukua gelen i şler binlerdir, pek çoktur. Biz yaln ız cüz’î birkaç misa-
line işaret edece ğiz:
İşte, başta Buhârî ve Müslim, s ıhhatle me şhur Kütüb-ü Sitte-i Hadisiye 
sahipleri, beyan edece ğimiz haberlerin ço ğunda müttefik ve o haberlerin ço-
ğu mânen mütevâtir1 ve bir k ısm ı dahi, ehl-i tahkik onlar ın s ıhhatine ittifak et-
mesiyle, mütevâtir gibi kat’î denilebilir.
İşte, nakl-i sahih-i kat’î ile ashab ına haber vermi ş ki: “Siz umum dü ş-
manlar ınıza galebe edeceksiniz. Hem feth-i Mekke,2 hem feth-i Hayber,3 
hem feth-i Şam,4 hem feth-i Irak,5 hem feth-i İran,6 hem feth-i Beyti’l-
Makdis’e7 muvaffak olacaks ınız. Hem o zaman ın en büyük devletleri 
olan İran ve Rum padi şahlar ının hazinelerini beyninizde taksim edecek-
siniz...”8 haber vermi ş. Hem “tahminim böyle” veya “zannederim” deme-
miş. Belki, görür gibi kat’î ihbar etmi ş.. haber verdi ği gibi ç ıkm ış. Hâlbuki ha-
ber verdi ği vakit, hicrete mecbur olmu ş.. sahabeleri az.. Medine etraf ı ve bü-
tün dünya dü şmand ı.
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile çok defa ferman etmi ş:
9
َóَĩُĐوَ ٍóَכْÖ ĹِÖأَ ِيïْđَÖ ْīِĨ ِīْĺَñَّĤِאÖ ُواïَÝْĜاِ deyip, Ebûbekir ve Ömer kendinden son-
raya kalacaklar, hem halife olacaklar, hem mükemmel bir surette ve r ıza-y ı 
ilâhî ve marzi-i nebevî dairesinde hareket edecekler.10 Hem Ebûbekir az kala-
cak, Ömer çok kalacak ve pek çok fütuhat yapacak.
Hem ferman etmi ş ki:
َאıْĭِĨ ĹِĤ زُوِيَ َאĨ ĹِÝَّĨأُ ْכُĥُĨ ُēُĥْ×َĻَøوَ َאıَÖَאرِĕَĨوَ َאıَĜَאرِýَĨ ُÛĺُرِÉَĘ َْرْضُŶا َĹِĤ ْÛَĺزُوِ
1 Bkz.: el-Gazâlî, Fedâihu’l-bât ıniyye  1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm  1/356-357; el-Îcî, Kitâbü’l-
Mevâk ıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâs ıd 5/17.
2 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/484, 4/67; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/361.
3 Bkz.: Buhârî, cihâd  102; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  34.
4 Bkz.: Buhârî, fezâilü’l-Medîne  5; Müslim,  hac 496, 497.
5 Bkz.: Buhârî, fezâilü’l-Medîne  5; Müslim,  hac 496, 497.
6 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/86, 87, 89; İbni Hibbân, es-Sahîh  15/81.
7 Bkz.: Buhârî, cizye  15; İbni Mâce,  fiten 25; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/22, 25, 27.
8 Bkz.: Buhârî, cihâd  157; Müslim,  fiten 75-78.
9 “Benden sonra Ebûbekir ve Ömer’e uyunuz.” (Bkz.: Tirmizî, menâk ıb 16, 34; İbni Mâce, mukaddime  
11; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/382).
10 Bkz.: el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  2/56; İbni Abdilberr, et-Temhîd  22/126.

110  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
deyip, “Şarktan garba kadar benim ümmetimin eline geçecektir. Hiçbir üm-
met o kadar mülk zaptetmemi ş.”1 Haber verdi ği gibi ç ıkm ış.
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile Gazâ-y ı Bedir’den evvel ferman etmi ş:
َنٍŻُĘوَ َنٍŻُĘ َعُóْāَĨ َاñٰİ ..َÙَّĻَĨأُ َعُóْāَĨ َاñٰİ ..َÙَ×ْÝُĐ َعُóْāَĨ َاñٰİ ..ٍģْıَä ĹِÖأَ َعُóْāَĨ َاñٰİ
deyip,2 müşrik-i Kurey ş’in reislerinin her biri nerede katledilece ğini göstermi ş 
ve demiş: “Ben kendi elimle Übey İbni Halef’i öldürece ğim.” Haber verdi ği 
gibi ç ıkm ış.3
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile bir ay uzak mesafede, Şam etraf ında, Mûte 
nâm mevkideki gazve-i me şhurede muharebe eden sahabelerini görür gibi 
ferman etmi ş:
..َÕĻِĀُÉَĘ َÙَèرَوَا ُīْÖا َאİَñَìأَ َّħُà ..َÕĻِĀُÉَĘ ُóَęْđَä َאİَñَìأَ َّħُà ..َÕĻِĀُÉَĘ ٌïْĺزَ َÙَĺَّاóĤا َñَìأَ
ِّٰųا فِĳُĻُø ْīِĨ ٌėْĻَø َאİَñَìأَ َّħُà
deyip,4 birer birer hâdisât ı ashab ına haber vermi ş. İki-üç hafta sonra Ya’lâ 
İbni Münye, meydan- ı harpten geldi; daha söylemeden Muhbir-i Sâd ık (aley-
hissalâtü vesselâm)  harbin tafsilât ını beyan etti. Ya’lâ kasem etti: “Dedi ğin gibi, ay-
nen öyle oldu.”5
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile ferman etmi ş:
َّةًĳُ×ُĬ َأَïَÖ َóْĨَْŶا َاñٰİ وَإِنَّ 7.ًאĄĳُąَĐ ْכًאĥُĨ نُĳَכُÜ َّħُà ..6ًÙَĭَø نَĳُàَŻَà ِيïْđَÖ َÙَĘَŻِíْĤا إِنَّ
...ًאÜُوóَ×َäوَ ًّاĳُÝُĐ نُĳَכُĺ َّħُà ..ًאĄĳُąَĐ ْכًאĥُĨ نُĳَכُĺ َّħُà .ًÙَĘَŻِìوَ ًÙَĩْèرَ نُĳَכُĺ َّħُà ..ًÙَĩْèوَرَ 
1 Bkz.: Kâs ım İbni Sellâm, Garîbü’l-hadîs  1/3; ez-Zemah şerî, el-Fâik 2/128. Yak ın ifadeler için bkz.: 
Müslim,  fiten 19; Tirmizî,  fiten 14; Ebû Dâvûd,  fiten 1.
2 “Buras ı Ebûcehil’in.. buras ı Utbe’nin.. buras ı Ümeyye’nin.. buras ı da filân ve falan ın y ıkılıp devrilece ği 
yer.” (Bkz.: Müslim, cennet  76, cihâd  83; Ebû Dâvûd, cihâd  115; Nesâî, cenâiz  117).
3 Bkz.: İbni İshak, es-Sîre 3/310; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  4/33; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-küb-
râ 2/46.
4 “Sancağı Zeyd ald ı, az sonra şehid edildi.. ard ından Câfer İbni Ebî Tâlib ald ı, o da şehid edildi.. 
peşinden İbni Revâha ald ı, o da şehid edilince sanca ğı Allah k ılıçlar ından bir k ılıç ald ı.” (Bkz.: Buhârî, 
cenâiz  4, cihâd 7, 77; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/113).
5 Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  4/365; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 2/12; İbni Kesîr, el-Bidâye 
4/247.
6 “Hilâfet benden sonra otuz sene devam edecektir.” (Tirmizî,  fiten 48; Ebû Dâvûd, sünnet  9; Ahmed 
İbni Hanbel, el-Müsned  5/220, 221.)
7 “(Hilafet benden sonra otuz sene devam eder); sonra hükümdarl ığa döner.” (Bkz.: İbni Kesîr, 
Tefsîru’l-Kur’ân  3/302; İbni Hacer, Fethu’l-bârî  8/77.

ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    111
deyip,1 Hazreti Hasan’ ın alt ı ay hilâfetiyle, Çihâr Yâr- ı Güzîn’in (Hulefâ-y ı 
Râşidîn’in) zaman- ı hilâfetlerini ve onlardan sonra saltanat şekline girmesini, 
sonra o saltanattan ceberût ve fesâd- ı ümmet olaca ğını haber vermi ş.. haber 
verdiği gibi ç ıkm ış.
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile ferman etmi ş:
ًאāĻِĩَĜ ُįَùِ×ْĥُĺ أَنْ ĵٰùَĐ َّٰųا وَأَنَّ. ِėَéْāُĩْĤا ĹِĘ َأُóْĝَĺ َĳُİوَ َאنُĩْáُĐ ُģَÝْĝُĺ
ُįَđْĥَì ُونَïĺِóُĺ ْħُıَّĬوَإِ
deyip,2 Hazreti Osman halife olaca ğını ve hal’i istenilece ğini ve mazlum ola-
rak, Kur’ân okurken katledilece ğini haber vermi ş.. haber verdi ği gibi ç ıkm ış.
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile hacamat edip, mübarek kan ını Abdullah İbni 
Zübeyr teberrüken şerbet gibi içti ği zaman ferman etmi ş:
َّאسِĭĤا َīِĨ َכَĤ ٌģْĺوَوَ ْכَĭِĨ َّאسِĭĥِĤ ٌģْĺوَ deyip,3 harika bir şecaatle ümmetin ba şına 
geçeceğini ve müthi ş hücumlara maruz kalacaklar ını ve insanlar onun yüzün-
den dehşetli hâdiselere giriftar olacaklar ını haber vermi ş.. haber verdi ği gi-
bi ç ıkm ış. Abdullah İbni Zübeyr; Emevîler zaman ında hilâfeti, Mekke’de ilân 
ederek kahramanâne çok müsâdeme etmi ş. Nihayet Haccac Zâlim büyük bir 
orduyla üzerine hücum ederek, şiddetli müsâdemeden sonra o kahraman- ı 
âlişan şehid edilmi ş.4 
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile Emeviye Devleti’nin zuhurunu..5 ve onlar ın pa-
dişahlar ının çoğu zâlim olaca ğını..6 ve içlerinde Yezid7 ve Velid8 bulunaca ğını..  
1 “Bu iş, nübüvvet ve rahmet olarak ba şlad ı.. rahmet ve hilâfet olarak da devam eder. Sonra da zâlim 
hükümdarl ık.. ve nihayet zorbal ık ve ceberutlu ğa gelir dayan ır.” (Bkz.: et-Tayâlisî, el-Müsned  s.31; 
el-Bezzâr, el-Müsned  4/108; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  2/177).
2 “Osman, Kur’ân okurken öldürülecek. Allah Osman’a (hilâfet) gömle ği giydirecek. Hâlbuki fitne gürû-
hu o hilâfet gömle ğini ç ıkarmaya (hilâfetten indirmeye) çal ışacaklar.” (Kad ı Iyâz, eş-Şifâ 1/339). Ayr ıca 
bkz.: Tirmizî, menâk ıb 18; İbni Mâce, mukaddime  11.
3 “Birçok insan ın senden, senin de baz ı insanlardan çekece ğiniz var!.” (Bkz.: Dârakutnî, Sünen 1/228; 
el-Hâkim, el-Müstedrek  3/638; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  1/330).
4 Bkz.: el-Fâkihî, Ahbâru Mekke  2/357; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  3/538; İbni Hibbân,  es-
Sikât 2/316.
5 Bkz.: Tirmizî, tefsîru sûre (97)  1; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/80; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  2/383, 
11/402; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  12/236, 19/38.
6 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/385, 522; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 46/36.
7 Bkz.: Ebû Ya’lâ, el-Müsned  2/176; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 63/336, 65/250, 68/41.
8 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/18; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/539; el-Beyhakî, Delâilü’n-
nübüvve  6/505.

112  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ve Hazreti Muaviye ümmetin ba şına geçece ğini, ْçِåْøَÉَĘ َÛَכْĥَĨ إِذَا ferman ıyla 
rıfk ve adâleti tavsiye etmi ş.1
Ve Emeviye’den sonra, َאفَđْĄأَ نَĳِכُĥْĩَĺوَ دِĳُّùĤا َאتِĺَّاóĤِאÖ َّאسِ×َđْĤا ُïَĤوَ ُجُóْíَĺ
اĳَכُĥَĨ َאĨ deyip,2 Devlet-i Abbasiye’nin zuhurunu ve uzun müddet devam ede-
ceğini haber vermi ş.. haber verdi ği gibi ç ıkm ış.
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile ferman etmi ş: َبَóَÝْĜا ِïَĜ ٍóَü ْīِĨ َبِóَđْĥِĤ ٌģْĺوَ de-
yip,3 Cengiz ve Hülâgu’nun deh şetli fitnelerini ve Arap Devlet-i Abbasiye’sini 
mahvedeceklerini haber vermi ş... haber verdi ği gibi ç ıkm ış.
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile Sa’d İbni Ebî Vakkas gayet a ğır hasta iken ona 
ferman etmi ş: ُونَóَìاٰ ِכَÖ َّóَąُĺوَ َامٌĳْĜأَ ِכَÖ َďِـęَÝْĭَĺ ĵّٰÝَè ُėَّĥَíُÜ َّכَĥَđَĤ deyip,4 ileride 
büyük bir kumandan olaca ğını.. çok fütuhat yapaca ğını.. çok milletler ve ka-
vimler ondan menfaat görüp, yani İslâm olup.. ve çoklar zarar görecek, yani 
devletleri onun eliyle harap olaca ğını haber vermi ş, haber verdi ği gibi ç ıkm ış. 
Hazreti Sa’d, Ordu-yu İslâm başına geçti.. Devlet-i İraniye’yi zîr u zeber etti.. 
çok kavimlerin daire-i İslâm’a ve hidayete girmelerine sebep oldu.
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile imana gelen Habe ş Meliki olan Necâ şî, hicre-
tin yedinci senesinde vefat etti ği gün ashab ına haber vermi ş, hatta cenaze na-
maz ını kılm ış.5 Bir hafta sonra cevap geldi ki, ayn ı günde vefat etmi ş.
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile Çihar Yâr- ı Güzîn ile beraber Uhud veya Hira 
Dağı’nın başında iken da ğ titredi, zelzelelendi. Da ğa ferman etti ki:
َانِïĻِıَüوَ ٌěĺِّïِĀوَ ٌّĹِ×َĬ ْכَĻَĥَĐ َאĩَّĬِÍَĘ ْÛُ×ْàاُ deyip,6 Hazreti Ömer ve Osman ve Ali’nin 
şehid olacaklar ını haber vermi ş.. haber verdi ği gibi ç ıkm ış.
Şimdi, ey bedbaht, kalbsiz, bîçâre adam! “Muhammed-i Arabî ak ıl-
lı bir adamd ı” diye o şems-i hakikate kar şı gözünü yuman bîçâre insan! 
1 “Ey Muâviye! Melik olursan yumu şak davran.” (Bkz.: İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 59/61). Yak ın ifade-
ler için bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/101; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/207; et-Taberânî, 
el-Mu’cemü’l-kebîr  19/361.
2 “Abbasoğullar ı siyah bayraklarla ç ıkarlar ve öncekilerin sahip olduklar ının kat kat fazlas ını elde eder-
ler.” (Bkz.: Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/338).
3 “Vakti yakla şan bir şerden ötürü vay Arab’ ın haline!” (Bkz.: Buhârî,  fiten 4; Müslim,  fiten 1-2).
4 Bkz.: Buhârî, ferâiz  6; Müslim, vasiyyet  5.
5 Bkz.: Buhârî, cenâiz  61; Müslim, cenâiz  62-64.
6 “Sakin ol! Zira senin üzerinde bir nebî, bir s ıdd ık ve iki tane de şehid bulunuyor.” ( Uhud : Buhârî, 
fezâilü ashâb  5, 7; Tirmizî, menâk ıb 18. Hira: Müslim, fezâilü’s-sahâbe  50; Tirmizî, menâk ıb 18.)



ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    113
On beş envâ- ı külliye-yi mucizât ından birtek nevi olan umûr-u gaybiye-
den, on be ş ve belki yüz k ısm ından bir k ısm ını işittin. Mânevî tevâtür de-
recesinde kat’î bir k ısm ını duydun. Şu ihbar- ı gayb k ısm ının yüzden bi-
risini ak ıl gözüyle gören bir zâta “dâhi-i âzam” denilir ki, ferasetiyle is-
tikbali ke şfediyor. Binâenaleyh –senin gibi haydi dehâ desek– yüz dâhi-i 
âzam derecesinde bir dehâ-y ı kudsiyeyi ta şıyan bir adam yanl ış görür 
mü? Yanl ış haber vermeye tenezzül eder mi? Böyle yüz derece bir dehâ-y ı 
âzam sahibinin saadet-i dâreyne dair sözlerini dinlememek, elbette yüz derece divaneli ğin alâmetidir.
Alt ınc ı Nükteli İşaret
Nakl-i sahih-i kat’î ile Hazreti Fât ıma’ya (radiyallâhu anhâ)  ferman etmi ş ki: 
ĹِÖ ًאĜĳُéُĤ ĹِÝْĻَÖ ِģْİأَ أَوَّلُ ِÛْĬأَ deyip,1 “Âl-i Beyt’imden, herkesten evvel vefat edip 
bana iltihak edeceksin” diye söylemi ş. Alt ı ay sonra, haber verdi ği gibi aynen 
zuhur etmi ş.
Hem Ebû Zerr’e ferman etmi ş:
َهُïْèوَ ُßَđْ×ُĺوَ َهُïْèوَ تُĳُĩَĺوَ َهُïْèوَ Ĺِýْĩَĺ ذَرٍّ َאÖأَ ُّٰųا َħِèرَ deyip,2 Medine’den nef-
yedilip, yaln ız hayat geçirip, yaln ız bir sahrâda vefat edece ğini haber vermi ş. 
Yirmi sene sonra haber verdi ği gibi ç ıkm ış.3
Hem Enes İbni Mâlik’in halas ı olan Ümmü Haram’ ın hânesinde uykudan 
kalkm ış, tebessüm edip ferman etmi ş:
4َّةِóِøَْŶا ĵَĥَĐ كِĳُĥُĩْĤכَא ِóْéَ×ْĤا ĹِĘ ُونَõْĕَĺ ĹِÝَّĨأُ ُÛْĺرَأَ
Ümmü Haram niyaz etmi ş: “Dua ediniz, ben de onlarla beraber olay ım.” 
Ferman etmi ş: “Beraber olacaks ın.” K ırk sene sonra, zevci olan Ubâde İbni 
Sâmit refakatiyle K ıbrıs’ın fethine gitmi ş; K ıbrıs’ta vefat edip, mezar ı ziyâret-
gâh olmu ş. Haber verdi ği gibi aynen zuhur etmi ş.5
1 es-Suyûtî, ed-Dürru’l-mensûr  8/660. Ayr ıca bkz.: Buhârî, menâk ıb 25; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  99.
2 Bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  3/52; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  5/204; İbni Hibbân,  es-Sikât 
2/94.
3 Bkz.: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  4/234-235; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  2/184; İbni 
Asâkir, Târîhu Dima şk 66/216.
4 Rüyamda ümmetimi, deniz üstünde tahtlar ına kurulmu ş hükümdarlar gibi (gemilere kurulmu ş) cihad 
ederken gördüm.
5 Dârimî, cihâd  28. Ayr ıca bkz.: Buhârî, ta’bîr  12; Müslim, imâre  160.

114  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile ferman etmi ş ki:
ٌóĻِ×ُĨوَ َّابٌñכَ ٍėĻِĝَà ْīِĨ ُجُóْíَĺ Yani, “Sakif kabilesinden biri dâvâ-y ı nübüvvet 
edecek ve bir de hunhar, zâlim zuhur edecek” deyip,1 nübüvvet dâvâ eden 
meşhur Muhtar’ ı ve yüz bin adam öldüren Haccac Zâlim’i haber vermi ş.
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile:
ُûْĻَåْĤا ِכَĤذٰ ُûْĻَåْĤا َħْđِĭَĤوَ َאİُóĻِĨأَ ُóĻِĨَْŶا َħْđِĭَĥَĘ ُÙَّĻِĭĻِĉْĭَĉْùُĝْĤا َّīَéَÝْęُÝَĤ  deyip,2 İstanbul’un 
İslâm eliyle fetholaca ğını ve Hazreti Sultan Mehmed Fatih’in yüksek bir mer-
tebe sahibi oldu ğunu haber vermi ş.. haber verdi ği gibi zuhur etmi ş.
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile ferman etmi ş ki:
َאرِسَĘ َאءِĭْÖأَ ْīِĨ َאلٌäرِ ُįَĤَאĭَĤ َّאĺَóُّáĤِאÖ ًאĈĳُĭَĨ כَאنَ ْĳَĤ َīĺِّïĤا إِنَّ deyip,3 başta Ebû Hanife 
olarak, İran’ ın emsâlsiz bir surette yeti ştirdiği ulemâ ve evliyaya i şaret ediyor, 
haber veriyor.
Hem ferman etmi ş ki: ًאĩْĥِĐ َْرْضِŶا َאقَ×ِĈ َُŷْĩَĺ ٍûْĺَóُĜ ُħِĤَאĐ deyip,4 İmam 
Şâfiî’ye işaret edip haber veriyor.
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile ferman etmi ş ki:
:اĳُĤَאĜ َةً،ïِèوَا ًÙَّĥِĨ َّźإِ َّאرِĭĤا ĹِĘ ْħُıُّĥכُ ً،ÙَّĥِĨ َīĻِđْ×َøوَ َثٍŻَà ĵٰĥَĐ ĹِÝَّĨأُ ِقُóَÝْęَÜوَ
ĹِÖَאéْĀوَأَ ِįْĻَĥَĐ َאĬأَ َאĨ :َאلَĜ ِّٰ؟ųا لَĳُøرَ َאĺ َĹِİ ْīَĨوَ
deyip,5 ümmeti yetmi ş üç f ırkaya ink ısam edece ğini ve içinde f ırka-y ı nâciye-
yi kâmile, Ehl-i Sünnet ve Cemaat oldu ğunu haber veriyor.
1 Bkz.: el-Buhârî,  et-Târîhu’l-kebîr  3/191, 7/157, 8/416; el-Humeydî, el-Müsned  1/156. Yak ın ifadeler 
için bkz.: Müslim, fezâilü’s-sahâbe  229; Tirmizî,  fiten 44, menâk ıb 73.
2 “İstanbul mutlaka fethedilecektir. Onu fethedecek kumandan ne güzel kumandan ve o ordu ne güzel 
ordudur.” (Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/335; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  2/38; el-
Hâkim, el-Müstedrek  4/468).
3 “Eğer din, Süreyyâ y ıldızında dahi olsayd ı, Fars soyundan baz ı adamlar yine ona nâil olurdu.” (Bkz.: 
Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/342. Ayr ıca bkz.: Buhârî, tefsîru sûre (62)  1; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  230, 
231).
4 “Kureyş’in âlimi yerin tabakalar ını ilimle dolduracak.” (et-Tayâlisî, el-Müsned  s.39; Ebû Nuaym, 
Hilyetü’l-evliyâ  6/295, 9/65; Hatîb el-Ba ğdâdî, Târîhu Ba ğdâd 2/60, 61).
5 “Ümmetim 73 f ırkaya ayr ılacak; bir tanesi hariç hepsi ate ştedir.” Sahâbiler: ‘Yâ Resûlallah onlar kim-
lerdir?’ diye sorduklar ında Resûl-i Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Benim ve ashab ımın yolu üzere 
olanlar ...” buyurdu. (Bkz.: Tirmizî, îmân  18; el-Hâkim, el-Müstedrek  1/218. Ayr ıca bkz.: İbni Mâce,  
fiten 17; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  7/155).



ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    115
Hem ferman etmi ş ki: ِÙَّĨُْŶا ِهِñٰİ سُĳُåَĨ ُÙَّĺَرِïَĝْĤاَ deyip,1 çok şubelere ink ı-
sam eden ve kaderi inkâr eden Kaderiye tâifesini haber vermi ş.
Hem çok şubelere ink ısam eden Râf ızîleri haber vermi ş. Hem nakl-i sa-
hih-i kat’î ile İmam Ali’ye (radiyallâhu anh)  demiş: “Sende, Hazreti İsa (aleyhisselâm)  
gibi, iki k ısım insan helâkete gider; birisi ifrat- ı muhabbet, di ğeri ifrat- ı adâ-
vetle...” Hazreti İsa’ya nasrani; muhabbetinden, hadd-i me şrûdan tecavüz ile 
–hâşâ– “ibnullah” dediler.. Yahudi; adâvetinden çok tecavüz ettiler, nübüv-
vetini ve kemâlini inkâr ettiler. Senin hakk ında da bir k ısım, hadd-i me şrûdan 
tecavüz edecek, muhabbetinden helâkete gidecektir2; ُÙَąِĘَّاóĤا ُħُıَĤ َאلُĝُĺ ٌõَ×َĬ ْħُıَĤ 
demiş.3 Bir k ısm ı, senin adâvetinden çok ileri gidecekler. Onlar da Havâric’dir 
ve Emevîler’in müfrit bir k ısım taraftarlar ıdır ki, onlara “Nâs ıbe” denilir.
Eğer denilse: Eğer denilse:  “Âl-i Beyt’e muhabbeti Kur’ân emrediyor. Hazreti Pey-
gamber (aleyhissalâtü vesselâm)  çok teşvik etmiş. O muhabbet, Şîalar için 
belki bir özür te şkil eder. Çünkü ehl-i muhabbet bir derece ehl-i sekir-
dir. Niçin Şîalar, hususan Râf ızîler, o muhabbetten istifade etmiyor-
lar, belki i şaret-i nebeviye ile o fart- ı muhabbete mahkûmdurlar?”
Elcevap: Elcevap:  Muhabbet iki k ısımd ır.
Biri: Mana-y ı harfiyle, yani Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  hesab ına, 
Cenâb- ı Hak nâm ına, Hazreti Ali ile Hasan ve Hüseyin ve Âl-i Beyt’i sev-
mektir. Şu muhabbet, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  muhabbetini zi-
yâdeleştirir, Cenâb- ı Hakk’ ın muhabbetine vesile olur. Şu muhabbet me ş-
rûdur, ifrat ı zarar vermez, tecavüz etmez, ba şkalar ının zemmini ve adâ-
vetini iktiza etmez.
İkincisi : Mana-y ı ismiyle muhabbettir. Yani bizzat onlar ı sever. Hazreti 
Peygamber’i (aleyhissalâtü vesselâm)  düşünmeden, Hazreti Ali’nin kahraman-
lıklar ını ve kemâlini ve Hazreti Hasan ve Hüseyin’in yüksek faziletlerini 
düşünüp sever. Hatta Allah’ ı bilmese de, Peygamber’i tan ımasa da, yine 
onlar ı sever. Bu sevmek, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  muhabbetine 
ve Cenâb- ı Hakk’ ın muhabbetine sebebiyet vermez. Hem ifrat olsa, ba ş-
kalar ın zemmini ve adâvetini iktiza eder.
1 “Kaderiye mensuplar ı bu ümmetin mecusileridir.” (Bkz.: Ebû Dâvûd, sünnet 16; Ahmed İbni Hanbel, 
el-Müsned  2/86; el-Buhârî,  et-Târîhu’l-kebîr  2/341).
2 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/160; el-Buhârî,  et-Târîhu’l-kebîr  3/281; en-Nesâî, es-
Sünenü’l-kübrâ  5/137.
3 Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/355; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  4/329. Ayr ıca bkz.: 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/103; Abd İbni Humeyd, el-Müsned  s.232.
116  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte, işaret-i nebeviye ile Hazreti Ali hakk ında ziyâde muhabbetlerin-
den, Hazreti Ebûbekri’s-S ıdd ık ile Hazreti Ömer’den teberri ettiklerin-
den, hasârete dü şmüşler.. ve o menfî muhabbet, sebeb-i hasârettir.
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile ferman etmi ş ki:
َćَّĥَøوَ ْħُıَĭْĻَÖ ْħُıَøْÉَÖ ُّٰųا رَدَّ ُّومِóĤوَا َאرِسَĘ َאتُĭَÖ ْħُıْÝَĨَïَìوَ َאءَĉْĻَĉُĩْĤا ُاĳَýَĨ إِذَا
ْħِİَאرِĻِì ĵٰĥَĐ ْħُİَارَóِü
deyip,1 “Ne vakit size Fars ve Rum k ızlar ı hizmet etti; o vakit belân ız, fitneniz 
içinize girecek, harbiniz dahilî olacak, şerirleriniz ba şa geçip, hay ırlılar ve iyi-
lerinize musallat olacaklar” haber vermi ş. Otuz sene sonra haber verdi ği gi-
bi ç ıkm ış.
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile ferman etmi ş ki:ٍّĹِĥَĐ َيْïَĺ ĵٰĥَĐ ُóَ×ْĻَì ُçَÝْęُÜوَ 
deyip,2 “Hayber Kalesinin fethi Ali’nin eliyle olacak. ” Me’mulün pek fevkinde, 
ikinci gün bir mucize-i nebeviye olarak, Hayber Kalesi’nin kap ısını Hazreti Ali 
çekip, kalkan gibi istimâl ederek, fethe muvaffak olduktan sonra kap ıyı yere 
atm ış. Sekiz kuvvetli adam o kap ıyı yerden kald ıramam ış.3 Bir rivayette, k ırk 
adam kald ıramam ış.4
Hem ferman etmi ş ki: َةٌïِèوَا َאĩُİَاĳْĐدَ َאنِÝِئَĘ َģِÝَÝْĝَÜ ĵّٰÝَè ُÙَĐَّאùĤا مُĳُĝَÜ َź diye,5 
Sıffin’de Hazreti Ali ile Muaviye’nin harbini haber vermi ş.
Hem ferman etmi ş ki: ُÙَĻِĔَא×ْĤا ُÙِئَęْĤا ُįُĥُÝْĝَÜ َّאرًاĩَĐ إِنَّ diye,6 “Bâğî bir tâife 
Ammâr’ ı katledecek.” Sonra, S ıffin harbinde katledildi. Hazreti Ali onu, 
Muaviye taraftarlar ının bâğî olduklar ına hüccet gösterdi. Fakat Muaviye te’vil 
etti. Amr İbnü’l-Âs dedi ki: “Bâ ğî yaln ız onun katilleridir; umumumuz de ğiliz.”
Hem ferman etmi ş ki: ًّאĻَè ُóَĩُĐ دَامَ َאĨ ُóَıْčَÜ َź َīَÝِęْĤا إِنَّ diye,7 “Hazreti Ömer 
sağ kald ıkça içinizde fitneler zuhur etmez.” Haber vermi ş, öyle de olmu ş.
1 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/337. Ayr ıca bkz.: Tirmizî,  fiten 74; İbni Hibbân,  es-Sahîh 15/112; et-Taberânî, 
el-Mu’cemü’l-evsat  1/48, 4/53.
2 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/337. Ayr ıca bkz.: Buhârî, fezâilü ashâb  9; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  34.
3 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/8; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  4/306.
4 Bkz.: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/374; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  4/212.
5 “Dâvâlar ı bir olan iki ordu birbiriyle sava şmad ıkça k ıyâmet kopmayacakt ır.” (Bkz.: Buhârî, istitâbe 7,  
fiten 25; Müslim,  fiten 17).
6 İshâk İbni Râhûye, el-Müsned  4/110; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/339. Ayr ıca bkz.: Buhârî, salât  63, cihâd 
17; Müslim,  fiten 72, 73.
7 Kad ı Iyâz, Şifâ. Ayr ıca bkz.: Buhârî,  fiten 17; Müslim,  fiten 26.



ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    117
Hem Süheyl İbni Amr, daha imana gelmeden esir olmu ş. Hazreti Ömer, 
Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  demiş ki: “İzin ver, ben bunun di şlerini çe-
keceğim. Çünkü o fesâhatiyle küffâr- ı Kureyş’i harbimize te şvik ediyordu.” 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etmi ş ki:
ُóَĩُĐ َאĺ ُّكَóُùَĺ ًאĨَאĝَĨ مَĳُĝَĺ أَنْ ĵٰùَĐوَ diye,1 Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  ve-
fat ı hengâm ında olan deh şet-engiz ve sab ır-sûz hâdisede, Hazreti Ebûbekri’s-
Sıdd ık nas ıl ki Medine-i Münevvere’de kemâl-i metânetle herkese teselli ve-
rip mühim bir hutbe ile sahabeleri teskin etmi ş;2 aynen onun gibi şu Süheyl, 
o hengâmda, Mekke-i Mükerreme’de, ayn ı Ebûbekri’s-S ıdd ık gibi sahabe-
ye teskin ve teselli verip, mâlûm fesâhatiyle Ebûbekri’s-S ıdd ık’ın ayn ı hut-
besinin meâlinde bir nutuk söylemi ş. Hatta iki hutbenin kelimeleri birbirine 
benzer.3
Hem Sürâka’ya ferman etmi ş ki: ٰىóْùכِ َارَيْĳُø َÛْùِ×ْĤأُ إِذَا ِכَÖ َėْĻכَ diye,4 
“Kisrân ın iki bilezi ğini giyeceksin.” Hazreti Ömer zaman ında Kisrâ mahve-
dildi.. zînetleri ve şahane bilezikleri geldi.. Hazreti Ömer, Sürâka’ya giydir-
di. Dedi: َÙَĜَاóُø َאĩُıَùَ×ْĤوَأَ ٰىóْùכِ َאĩُıَ×َĥَø ِيñَّĤا ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ ihbar- ı nebevîyi tasdik 
ettirdi.5
Hem ferman etmi ş ki: َهُïْđَÖ ٰىóْùכِ َŻَĘ ٰىóْùכِ َÕَİذَ إِذَا diye, “Kisrâ-y ı Fars 
gittikten sonra daha kisrâ ç ıkmayacak.”6 Haber vermi ş, hem öyle olmu ş.
Hem Kisrâ elçisine demi ş: “Şimdi Kisrâ’n ın oğlu Şîreveyh Perviz, Kisrâ’y ı 
öldürdü.” O elçi tahkik etmi ş, ayn ı vakitte öyle olmu ş. O da İslâm olmu ş.7 
Baz ı ehâdiste o elçinin ad ı Fîruz’dur.8
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile Hât ıb İbni Ebî Beltea’n ın gizli, Kurey ş’e gön-
derdiği mektubu haber vermi ş. Hazreti Ali ile Mikdad’ ı göndermi ş, “Filân 
1 “Yâ Ömer! Bakars ın bir gün seni çok sevindirecek bir konuma gelir.”
2 Bkz.: Buhârî, cenâiz  3, fezâilü ashâb  5; meğâzî 83; İbni Mâce, cenâiz  65.
3 Bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  3/318; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/367.
4 İbni Abdilberr, el-İstîâb  2/581; İbni Hacer,  el-İsâbe 3/41. Yak ın ifadeler için ayr ıca bkz.: e ş-Şâfiî, el-
Ümm  4/157; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/357.
5 “O bilezikleri Kisrâ’dan al ıp Sürâka’ya giydiren Allah’a hamdolsun.” (Bkz.: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-
kübrâ  5/90; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/357).
6 Buhârî, eymân  3; Müslim,  fiten 75-78.
7 Bkz.: İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  1/191; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/260; el-Beyhakî, 
Delâilü’n-nübüvve  4/3990-391.
8 Bkz.: el-Mâverdî, A’lâmü’n-nübüvve  1/154-155; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/343;.



118  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
mevkide bir şah ısta şöyle bir mektup var, al ınız, getiriniz.” Gittiler, ayn ı yerden
ayn ı mektubu getirdiler. Hât ıb’ı celbetti. “Neden yapt ın?” demi ş, o da özür 
beyan etmi ş, özrünü kabul etmi ş.1
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile Utbe İbni Ebî Leheb hakk ında ferman etmi ş 
ki: ِّٰųا ُÕْĥכَ ُįُĥْכُÉَĺ diye,2 Utbe’nin âk ıbet-i fecîas ını haber vermi ş. Sonra Yemen 
taraf ına giderken bir arslan gelip onu yemi ş, Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın 
hem bedduas ını, hem haberini tasdik etmi ş.3
Hem nakl-i sahih ile feth-i Mekke vaktinde Hazreti Bilâl Habe şî, Kâbe 
dam ına ç ıkıp ezan okumu ş. Rüesâ-y ı Kureyş’ten Ebû Süfyan, Attab İbni Esîd 
ve Hâris İbni Hişam oturup konu ştular. Attab dedi: “Pederim Esîd bahtiyar-
dı ki bugünü görmedi.” Hâris dedi ki: “Muhammed, bu siyah kargadan ba ş-
ka adam bulmad ı m ı ki müezzin yaps ın?” Hazreti Bilâl Habe şî’yi tezyif etti. 
Ebû Süfyan dedi: “Ben korkar ım, bir şey demeyece ğim. Kimse olmasa da, 
şu Bathâ’n ın taşlar ı ona haber verecek, o bilecek.” Hakikaten, bir parça son-
ra Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  onlara rast geldi, harfiyyen konu ştuklar ını 
söyledi. O vakit Attab ile Hâris şehâdet getirdiler, müslüman oldular.4
İşte, ey bîçâre mülhid! Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’ı tan ımayan 
kalbsiz adam! Bak, Kurey ş’in iki muannid büyükleri, birtek ihbar- ı gaybî 
ile imana geldiler. Ne kadar kalbin bozulmu ş ki, mânevî tevâtürle bu ih-
bar- ı gaybî gibi binler mucizât ı işitiyorsun, yine kanaat-i tâmmen gelmi-
yor. Her ne ise, sadede dönüyoruz.
Hem nakl-i sahih ile Gazve-i Bedir’de Hazreti Abbas, sahabelerin eli-
ne esir dü ştüğü vakitte, fidye-i necat istenilmi ş. O da demi ş: “Param yok.” 
Hazreti Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etmi ş ki: “Zevcen Ümmü 
Fadl yan ında bu kadar paray ı filân yere b ırakm ışsın.” Hazreti Abbas tasdik 
edip, “İkimizden ba şka kimsenin bilmedi ği bir s ır idi.” O vakit kemâl-i iman ı 
kazan ıp İslâm olmu ş.5
Hem nakl-i sahih-i kat’î ile muz ır bir sâhir olan Lebid-i Yahudî, Resûl-i 
Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  rencide etmek için acîb ve müessir bir sihir yapm ış. 
1 Bkz.: Buhârî, cihâd  141, meğâzî 46; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  161.
2 Allah’ ın y ırtıcı bir hayvan ı onu yiyecek.
3 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  27/41; el-Esbehânî, Delâilü’n-nübüvve  s.219; el-Münâvî, Feyzu’l-
kadîr  2/395.
4 Bkz.: İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  5/75-76; el-Be ğavî, Meâlimü’t-tenzîl  1/347; İbni Kesîr, el-
Bidâye 4/303.
5 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/353; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/322.


ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    119
Bir tarağa saçlar ı sarm ış, üstünde sihir yapm ış, bir kuyuya atm ış. Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm) , Hazreti Ali’ye ve sahabelere ferman etmi ş: “Gidiniz, filân 
kuyuda bu çe şit sihir âletlerini bulup getiriniz.” Gitmi şler, aynen öyle bulup 
getirmişler. Her bir ipi aç ıldıkça, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  dahi rahat-
sızlığından hiffet buluyordu.1
Hem nakl-i sahih ile Ebû Hureyre ve Huzeyfe gibi mühim zâtlar bulundu-
ğu bir heyette Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etmi ş ki:
ٍïُèأُ ْīِĨ ُħَčْĐأَ َّאرِĭĤا ĹِĘ ْħِכُïَèأَ ْسُóِĄ diye,2 birinin irtidad ıyla müthi ş âk ıbetini 
haber vermi ş. Ebû Hureyre dedi: “O heyetten –ben– bir adamla ikimiz kal-
dık. Ben korktum. Sonra öteki adam Yemâme Harbi’nde Müseylime taraf ın-
da bulunup mürted olarak katledildi.” İhbar- ı nebevînin hakikati ç ıktı.
Hem nakl-i sahih ile Umeyr ve Safvan, müslüman olmadan evvel, mü-
him bir mala mukabil, Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın katline karar verip, 
Umeyr ise Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın katlini niyet ederek Medine’ye 
gelmiş. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  Umeyr’i gördü, yan ına çağırdı, dedi: 
“Safvan ile maceran ız budur.” Elini Umeyr’in gö ğsüne koydu; Umeyr “evet” 
dedi, müslüman oldu.3
Daha bunlar gibi pek çok sahih ihbarat- ı gaybiye vuku bulmu ş. Meşhur 
Kütüb-ü Sitte-i Sahîha-y ı Hadisiye’de zikredilmi ştir ve senedleriyle beyan 
edilmiştir. Bu risalede beyan edilen vâk ıâtın ekseri, tevâtür-ü mânevî hük-
münde kat’îdir, yakînîdirler. Ba şta Buhârî ve Müslim –ki, Kur’ân’dan sonra en 
sahih kitap olduklar ını ehl-i tahkik kabul etmi ş– ve sâir Sahîh-i Tirmizî, Nesâî 
ve Ebû Davud ve Müstedrekü’l-Hâkim ve Müsned-i Ahmed İbni Hanbel ve 
Delâil-i Beyhakî gibi kitaplarda an’anesiyle beyan edilmi ştir.
Şimdi, ey mülhid-i bîhu ş! “Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm)  ak ıllı 
bir adamd ı” deyip geçme. Çünkü şu umûr-u gaybiyeye dair ihbarat- ı sâd ıka-
yı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  iki şıktan hâli de ğil: Ya diyeceksin ki; o Zât- ı 
Kudsî’de öyle keskin bir nazar ve geni ş bir dehâ var ki, mâzi ve müstakbeli ve 
umum dünyay ı görür, bilir.. ve etraf- ı âlemi ve şark ve garb ı temâşâ eder bir 
1 Bkz.: Nesâî, tahrîmü’d-dem  20; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/367; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  
5/40.
2 “Sizden birinizin di şi cehennemde Uhud da ğından büyük olacakt ır.” (Bkz.: Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/342; 
es-Süheylî, er-Ravdu’l-ünf  4/355; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  2/278).
3 Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  17/56-62; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  3/212-214; İbni 
Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  4/199-200.
120  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
gözü.. ve geçmi ş ve gelecek bütün zamanlar ı keşfeder bir dehâs ı vard ır. Bu 
hâl ise be şerde olamaz! E ğer olsa, Hâl ık-ı âlem taraf ından verilmi ş bir harika, 
bir mevhibe olur. Bu ise, tek ba şıyla bir mucize-i âzamd ır.
Veyahut inanacaks ın ki; o Zât- ı Mübarek, öyle bir Zât’ ın memuru ve 
şâkirdidir ki, her şey O’nun nazar ında ve tasarrufundad ır.. ve bütün en-
vâ- ı kâinat ve bütün zamanlar O’nun taht- ı emrindedir.. defter-i kebîrin-
de her şey yaz ılıdır.. istediği zaman talebesine bildirir ve gösterir. Demek, 
Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) , Üstad- ı Ezelî’sinden ders al ır, öy-
le ders verir.
Hem nakl-i sahih ile Hazreti Hâlid’i, harp için Dûmetü’l-Cendel reisi olan 
Ükeydir’e gönderdi ği vakit ferman etmi ş ki: َóَĝَ×ْĤا ُïĻِāَĺ ُهُïِåَÝَø َّכَĬإِ diye,1 ba-
kar- ı vahşî av ında bulaca ğını, kavgas ız esir edilece ğini ihbar etmi ş. Hazreti 
Hâlid gitmi ş, aynen öyle bulmu ş, esir etmi ş, getirmiş.
Hem nakl-i sahih ile Kurey ş, Benî Hâ şim aleyhinde yazd ıklar ı ve Kâbe’nin 
sakf ına ast ıklar ı sayfa hakk ında ferman etmi ş ki: “Kurtlar yaz ılar ınızı yemiş; 
yaln ız, sayfadaki esmâ-y ı ilâhiyeye ili şmemişler.” Haber vermi ş. Sonra sayfa-
ya bakm ışlar, aynen öyle olmu ş.2
Hem nakl-i sahih ile “Beytü’l-Makdis’in fethinde büyük bir tâun ç ıka-
cak”3 ferman etmi şti. Hazreti Ömer zaman ında Beytü’l-Makdis fetholundu.4 
Ve öyle bir tâun ç ıktı ki, üç günde yetmi ş bin vefiyât oldu.5
Hem nakl-i sahih ile o zamanda vücûdu olmayan Basra6 ve Bağdat’ ın vü-
cûda geleceklerini.. ve Ba ğdat’a dünya hazinelerinin girece ğini..7 ve Türkler 
ve Bahr-i Hazar etraf ındaki milletlerle Araplar muharebe edeceklerini..8 ve 
sonra onlar, çoklukla İslâmiyet’e girecek; Araplara, Araplar içinde hâkim ola-
caklar ını haber vermi ş. Demiş ki:
1 Bkz.: İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  5/207-208; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  9/187; İbni 
Hibbân,  es-Sikât 2/97.
2 Bkz.: İbni İshak, es-Sîre 2/147; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  2/221; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-
kübrâ  1/188-189, 208-209.
3 Buhârî, cizye  15; İbni Mâce,  fiten 25; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/22, 25, 27.
4 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  3/283; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  2/448.
5 Bkz.: el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  4/95; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/696.
6 Bkz.: Ebû Dâvûd, melâhim  10; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/44; et-Tayâlisî, el-Müsned  s.117.
7 Bkz.: Hatîb el-Ba ğdâdî, Târîhu Ba ğdâd 1/28-33, 10/203, 14/54; ed-Deylemî, el-Müsned  2/73.
8 Bkz.: Buhârî, cihâd  95, 96, menâk ıb 25; Müslim,  fiten 63-66.


ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    121
1ْħَכُÖَאĜرِ نَĳُÖِóْąَĺوَ ْħْئَכُĻَĘ نَĳُĥْכُÉَĺ ُħَåَđْĤا ُħכُĻِĘ َóُáَכْĺ أَنْ ِכُüĳُĺ
Hem ferman etmi ş ki:
ٍûْĺَóُĜ ْīِĨ ٍÙَĩِĥْĻَĔأُ َيْïَĺ ĵٰĥَĐ ĹِÝَّĨأُ َكُŻَİ diye,2 Emeviyenin Yezid ve Velid gibi şe-
rir reislerinin fesâd ını haber vermi ş.
Hem Yemâme gibi bir k ısım yerlerde irtidat vuku bulaca ğını haber ver-
miş.3
Hem Gazve-i Me şhure-i Hendek’te ferman etmi ş ki:
َאĭَĬُوõْĕَĺ َźوَ ْħُİُوõْĕَĬ ْٰنَźاَ diye,4 “Bundan sonra onlar bana de ğil, belki ben on-
lara hücum edece ğim.” Haber vermi ş.. haber verdi ği gibi ç ıkm ış.5
Hem nakl-i sahih ile vefat ından bir-iki ay evvel ferman etmi ş ki:
ِّٰųا َïْĭِĐ َאĨ َאرَÝْìَאĘ َهُïْĭِĐ َאĨ َīْĻَÖوَ َאĻْĬُّïĤا َīْĻَÖ ًاïْ×َĐ َóَّĻَì َّٰųا إِنَّ diye6 vefat ını haber 
vermiş.
Hem Zeyd İbni Sûhân hakk ında ferman etmi ş ki:
ِÙَّĭَåْĤا ĵَĤإِ ُįْĭِĨ ٌĳْąُĐ ُįُĝِ×ْùَĺ  Zeyd’den evvel bir uzvu şehid edilece ğini haber ver-
miş.7 Bir zaman sonra, Nihâvend harbinde bir eli kesilmi ş.8 Demek, en evvel 
o el şehid olup mânen cennete gitmi ş.
İşte, bütün bahsetti ğimiz umûr-u gaybiye, on k ısım envâ- ı mucizât ından 
birtek nevidir. O nev’in on k ısm ından bir k ısm ını söylemedik. Şimdi, bu k ı-
sımla beraber, i’câz- ı Kur’ân’a dair Yirmi Be şinci Söz’de gayet geni ş ihbar- ı 
gayb nev’inin, dört nev’ini icmâlen beyan etmi şiz. İşte buradaki nevi ile be-
raber, Kur’ân’ ın lisan ıyla gayptan haber verilen o dört büyük nevi beraber 
1 “Sizin aran ızda Acemlerin (sâir milletlerin) ço ğalmas ı, hazine gelirlerinizi yiyip tüketmeleri ve size hâki-
miyet kurmalar ı yak ınd ır.” Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’ 11/385; el-Bezzâr, el-Müsned  6/359, 7/291; 
el-Hâkim, el-Müstedrek  4/557, 564.
2 “Ümmetimin helâki Kurey ş’ten baz ı toy delikanl ılar ın eliyle olacakt ır.” (Buhârî,  fiten 3; Müslim,  fiten 
74; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/299, 485, 520).
3 Bkz.: Buhârî, menâk ıb 25, meğâzî 70, 71; Müslim, rüya 21, 22.
4 Buhârî, meğâzî 29; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/262, 6/394; et-Tayâlisî, el-Müsned  s.182.
5 Bkz.: İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  4/216; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  3/457.
6 “Allah, dünya ile kendi kat ındaki aras ındaki tercihi kuluna b ırakt ı. O da Allah kat ındakini tercih etti.” 
(Bkz.: Buhârî, fezâilü ashâb  3; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  2).
7 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/343; el-Mâverdî, A’lâmü’n-nübüvve  1/121. Ayr ıca bkz.: Ebû Ya’lâ, el-Müsned  
1/393; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/416. Ayr ıca kendisinin Cemel’de şehit oldu ğuna dair bkz.: 
İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  6/123; İbni Abdilberr, el-İstîâb  2/556.
8 Bkz.: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  6/124.



122  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
düşün, gör ki; ne kadar kat’î, şüphesiz, parlak, kuvvetli, kavî bir burhan- ı ri-
salettir ki; bütün bütün kalbi, akl ı bozulmayan, elbette iman edecek ki; Zât- ı 
Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) , Hâl ık-ı külli şey ve Allâmü’l-guyûb olan bir 
Zât- ı Zülcelâl’in resûlüdür ve O’ndan haber al ıyor.
Yedinci Nükteli İşaret
Mucizât- ı nebeviyenin bereket-i taam  hususunda olan k ısm ından birkaç 
kat’î ve mânen mütevâtir misaline i şaret edece ğiz. Bahisten evvel bir mukad-
dime zikri münasiptir.
Mukaddime
Şu gelecek bereketli mucizât misalleri, her biri müteaddit tarîkle, hat-
ta baz ılar ı on alt ı tarîkle sahih bir surette nakledilmi ş. Ekserisi bir cema-
at-i kesîre huzurunda vuku bulmu ş; o cemaat içinde muteber ve sâd ık in-
sanlar onlardan bahsedip nakletmi şler. Meselâ, “Sâ’ denilen dört avuç ta-
amdan yetmi ş adam yemi şler, tok olmu şlar.”1 naklediyor. O yetmi ş adam 
onun sözünü i şitiyor, tekzip etmiyor. Demek sükût ile tasdik ediyorlar. 
Hâlbuki, o asr- ı sıdk ve hakikatte ve o hakperest ve ciddî ve do ğru adam 
olan sahabeler, zerre miktar yalan ı görse, red ve tekzip ederler. Hâlbuki, 
bahsedece ğimiz vâk ıalar ı çoklar rivayet etmi ş ve ötekiler de sükût ile tas-
dik etmi şler. Demek, her bir hâdise mânen mütevâtir gibi kat’îdir.
Hem sahabeler, Kur’ân’ ın ve âyetlerin h ıfzından sonra, en ziyâde 
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  ef’âl ve akvâlinin muhafazas ına, ba-
husus ahkâma ve mucizâta dair ahvâline bütün kuvvetleriyle çal ıştıklar ı-
nı ve s ıhhatlerine pek çok dikkat ettiklerini, tarih ve siyer şehâdet ediyor. 
Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  ait en küçük bir hareketi, bir sîreti, bir 
hâli ihmâl etmemi şler. Ve etmediklerini ve kaydettiklerini, kütüb-ü ehâ-
disiye şehâdet ediyor.
Hem asr- ı saadette, mucizât ı ve medar- ı ahkâm ehâdisi, kitâbetle 
çoklar kaydedip yazd ılar. Hususan Abâdile-i Seb’a kitabetle kaydettiler.
Hususan, Tercümanü’l-Kur’ân olan2 Abdullah İbni Abbas3 ve Abdullah 
1 Buhârî, menâk ıb 25, et’ime  6; Müslim, eşribe 142.
2 Bkz.: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/383; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  2/366; el-Hâkim, el-
Müstedrek  3/618
3 Bkz.: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  5/293; ez-Zehebî, Siyeru a’lâmi’n-nübelâ  4/480; el-Mizzî, 
Tehzîbü’l-Kemâl  24/174.9
9ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    123
İbni Amr İbni’l-Âs,1 bahusus otuz k ırk sene sonra tâbiînin binler muhak-
kikleri, ehâdisi ve mucizât ı yaz ıyla kaydettiler.2
Daha ondan sonra, ba şta dört imam u müçtehit ve binler muhak-
kik muhaddisler naklettiler, yaz ıyla muhafaza ettiler.
Daha hicretten iki yüz sene sonra, ba şta Buhârî, Müslim, Kütüb-ü 
Sitte-i makbûle vazife-i h ıfzı omuzlar ına ald ılar. İbnü’l-Cevzî gibi şiddetli 
binler münekkitler ç ıkıp, baz ı mülhidlerin veya fikirsiz veya h ıfzs ız veya 
nâdanlar ın kar ıştırdıklar ı mevzû ehâdisi tefrik ettiler, gösterdiler.
Sonra, ehl-i ke şfin tasdikiyle, yetmi ş defa Resûl-i Ekrem (aleyhissalâ-
tü vesselâm)  temessül edip yakaza hâlinde onun sohbetiyle mü şerref olan3 
Celâleddin Süyutî gibi allâmeler ve muhakkikler, ehâdis-i sahîhan ın el-
maslar ını, sâir sözlerden ve mevzûâttan tefrik ettiler.
İşte bahsedece ğimiz hâdiseler, mucizeler; böyle elden ele, kuvvetli, 
emin, müteaddit ve çok, belki hadsiz ellerden, sa ğlam olarak bize gelmi ş. 
4ĹِّÖرَ ِģْąَĘ ْīِĨ َاñٰİ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ İşte buna binâen, “Bu zamana kadar uzun me-
safeden gelen, şu zamandan tâ o zamana kadar bu hâdiseleri, nas ıl bile-
ceğiz ki kar ışmam ış ve sâfidir?” hat ıra gelmemelidir!
Berekete Dair Mucizât- ı Kat’iyenin
Birinci Misali : Başta Buhârî ve Müslim, Kütüb-ü Sitte-i Sahîha müttefi-
kan haber veriyorlar ki:
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  Hazreti Zeyneb ile tezevvücü velîme-
sinde, Hazreti Enes’in vâlidesi Ümmü Süleym, bir-iki avuç hurmay ı yağla ka-
vurarak bir kaba koyup Hazreti Enes’le Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’a gön-
derdi. Enes’e ferman etti ki: “Filân, filân ı çağır! Hem, kime tesadüf etsen da-
vet et!” Enes de kime rast geldiyse ça ğırdı. Üç yüz kadar sahabe gelip Suffe 
ve hücre-i saadeti doldurdular.
Ferman etti: َةًóَýَĐ َةًóَýَĐ اĳُĝَّĥَéَÜ Yani, “Onar onar halka olunuz.” Sonra, 
mübarek elini o az taam üzerine koydu, dua etti, “Buyurun!” dedi. Bütün o üç yüz adam yediler, tok olup kalkt ılar. Enes’e ferman etmi ş: “Kald ır!” Enes 
1 Bkz.: Buhârî, ilim 39; Tirmizî, ilim 12, menâk ıb 46; Dârimî, mukaddime  43.
2 Bkz.: Tirmizî, el-İlel s.756; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  5/481; er-Râmehürmüzî, el-Muhaddisü’l-
fâs ıl s.223.
3 İbnü’l-İmâd, Şezerâtü’z-zeheb  4/54; en-Nebhânî, Câmiu kerâmâti’l-evliyâ  2/158.
4 Allah’a hamdolsun; bu Rabbimin ihsan ıdır.9
9
9124  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
demiş ki: “Bilmedim, taam kab ını koyduğum vakit mi taam çoktu, yoksa kal-
dırdığım vakit mi çoktu, fark edemedim.”1
İkinci Misal : Mihmandâr- ı nebevî Ebû Eyyûbi’l-Ensârî hânesine te şrif-i 
nebevî hengâm ında Ebû Eyyûb der ki:
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ve Ebûbekri’s-S ıdd ık’a kâfi gelecek iki 
kişilik yemek yapt ım. Ona ferman etti: 2َאرِāْĬَْŶا َافِóْüأَ ْīِĨ َīĻِàَŻَà اُدْعُ .Otuz 
adam geldiler, yediler. Sonra ferman etti: 3َīĻِّÝِø اُدْعُ .Altm ış daha davet ettim, 
geldiler, yediler. Sonra ferman etti: 4َīĻِđْùِÜ اُدْعُ .Doksan daha davet ettim, gel-
diler, yediler. Kaplarda yemek daha kald ı. Bütün gelenler o mucize kar şısında 
İslâmiyet’e girip biat ettiler. O iki ki şilik taamdan yüz seksen adam yediler.5
Üçüncü Misal : Hazreti Ömer İbnü’l-Hattab6 ve Ebû Hureyre7 ve Seleme 
İbnü’l-Ekva’8 ve Ebû Amra el-Ensarî9 gibi müteaddit tarîklerle diyorlar ki:
Bir gazvede ordu aç kald ı. Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  müraca-
at ettiler. Ferman etti ki: “Heybelerinizde kalan bakiyye-i erzak ı toplay ınız.” 
Herkes azar birer parça hurma getirdi. En çok getiren, dört avuç getirebildi. Bir kilime koydular.
Seleme der ki: “Mecmuunu ben tahmin ettim, oturmu ş bir keçi kadar an-
cak vard ı.” Sonra Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  bereketle dua edip fer-
man etti: “Herkes kab ını getirsin.” Ko şuştular, geldiler. O ordu içinde hiçbir 
kap kalmad ı, hepsini doldurdular. Hem fazla kald ı. Sahabeden bir râvi de-
miş: “O bereketin gidi şatından anlad ım: Eğer ehl-i arz gelseydi, onlara dahi 
kâfi gelecekti.”
Dördüncü Misal : Başta Buhârî ve Müslim, kütüb-ü sahîha beyan ediyor-
lar ki, Abdurrahmân İbni Ebî Bekri’s-S ıdd ık der:
1 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/297. Ayr ıca bkz.: Buhârî, nikâh  64; Müslim, nikâh  94-95.
2 Ensâr ın eşrâf ından otuz ki şi çağır.
3 Altm ış daha çağır.
4 Doksan ki şi daha ça ğır.
5 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  4/185; el-Firyâbî, Delâilü’n-nübüvve  1/44; el-Beyhakî, Delâilü’n-
nübüvve  6/94; İbni Abdilberr, et-Temhîd  1/295.
6 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/293.
7 Müslim, îmân  44-45; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/421, 3/11; en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  
5/246.
8 Buhârî, şerike 1, cihâd  123; Müslim, lukata 19.
9 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/417; en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  5/244, 6/279; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-kebîr  1/211.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    125
Biz yüz otuz sahabe, bir seferde Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ile be-
raberdik. Dört avuç miktar ı olan bir sâ’ ekmek için hamur yap ıldı. Bir ke-
çi dahi kesildi, pi şirildi; yaln ız ciğer ve böbrekleri kebap yap ıldı. Kasem ede-
rim, o kebaptan, yüz otuz sahabeden her birisine bir parça kesti, verdi. Sonra Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  pişmiş eti iki kâseye koydu. Biz umumumuz 
tok oluncaya kadar yedik, fazla kald ı. Ben fazlas ını deveye yükledim.1
Beşinci Misal : Kütüb-ü sahîha kat’iyetle beyan ediyorlar ki; Gazve-i 
Garrâ-y ı Ahzab’da, me şhur Yevmü’l-Hendek’te, Hazreti Câbiru’l-Ensârî ka-
semle ilân ediyor:
O günde, dört avuç olan bir sâ’ arpa ekme ğinden, bir senelik bir keçi o ğ-
lağından bin adam yediler ve öylece kald ı. Hazreti Câbir der ki; o gün yemek, 
hânemde pi şirildi. Bütün bin adam o sâ’dan, o o ğlaktan yediler, gittiler. Daha 
tenceremiz dolu kayn ıyor, daha hamurumuz ekmek yap ılıyor. O hamura, o 
tencereye mübarek a ğzının suyunu koyup bereketle dua etmi şti.2
İşte, şu mucize-i bereketi, bin zât ın huzurunda, onlar ı ona alâkadar 
göstererek Hazreti Câbir kasemle ilân ediyor. Demek şu hâdise, bin adam 
rivayet etmi ş gibi kat’î denilebilir.
Alt ınc ı Misal : Nakl-i sahih-i kat’î ile hâdim-i nebevî Hazreti Enes’in am-
cas ı meşhur Ebû Talha der ki:
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , yetmiş-seksen adam ı, Enes’in koltu ğu 
alt ında getirdi ği az arpa ekme ğinden tok oluncaya kadar yedirdi. “O az ek-
mekleri parça parça ediniz!” emretti ve bereketle dua etti. Menzil dar oldu-ğundan, onar onar gelip yediler, tok olarak gittiler.
3
Yedinci Misal : Nakl-i sahih-i kat’î ile Şifâ-y ı Şerif ve Müslim gibi kütüb-ü 
sahîha beyan ederler ki:
Hazreti Câbiru’l-Ensârî diyor: Bir zât, Resûl-i Ekrem’den (aleyhissalâtü vesse-
lâm) iyâli için taam istedi. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  yar ım yük arpa ver-
di. Çok zaman o adam iyâliyle ve misafirleriyle o arpadan yediler. Bak ıyorlar, 
bitmiyor. Noksaniyetini anlamak için ölçtüler. Sonra bereket dahi kalkt ı; nok-
san olmaya ba şlad ı. Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  geldi, vak’ay ı beyan 
1 Buhârî, hibe 28, et’ime  6; Müslim, eşribe 175.
2 Buhârî, meğâzî 29; Müslim, eşribe 141.
3 Buhârî, menâk ıb 25, et’ime  6, 48; Müslim, eşribe 142.126  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
etti. Ona cevaben ferman etti:  ْħِכُÖ َאمَĝَĤوَ ُįْĭِĨ ْħُÝْĥََכَŶ ُįْĥَכِÜ ْħَĤ ْĳَĤ Yani, “E ğer kile 
ile tecrübe etmeseydiniz, hayat ınızca size yeterdi!”1
Sekizinci Misal : Tirmizî ve Nesâî ve Beyhakî ve Şifâ-y ı Şerîf gibi kütüb-ü 
sahîha beyan ediyorlar ki:
Hazreti Semure İbni Cündüb der: Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  bir 
kâse et geldi. Sabahtan ak şama kadar fevc fevc adamlar geldiler, yediler.2
İşte, mukaddimede beyan etti ğimiz s ırra binâen, şu vâk ıa-y ı bereket 
yaln ız Semure’nin rivayeti de ğil; belki Semure, o yeme ği yiyen cemaatlerin 
mümessili gibi, onlar ın nâm ına ve tasdiklerine binâen ilân ediyor.
Dokuzuncu Misal : Şifâ-y ı Şerîf sahibi ve me şhur İbni Ebî Şeybe ve 
Taberânî gibi mevsûk ve sahih muhakkikler rivayetiyle Hazreti Ebû Hureyre der:
Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  bana emretti: “Mescid-i Şerif’in suffesi-
ni mesken ittihaz eden yüzden ziyâde fukara-y ı muhacirîni davet et.” Ben da-
hi onlar ı arad ım, toplad ım. Umumumuza bir tabla taam konuldu. Biz istedi ği-
miz kadar yedik, kalkt ık. O kâse konuldu ğu vakit nas ıl idi, yine öyle dolu kal-
dı. Yaln ız parmaklar ın izi taamda görünüyordu.3
İşte Hazreti Ebû Hureyre, umum Kâmilîn-i Ehl-i Suffe tasdikine isti-
nâden, onlar nâm ına haber verir. Demek, mânen umum Ehl-i Suffe riva-
yet etmi ş gibi kat’îdir. Hem hiç mümkün müdür ki, o haber hak ve do ğru 
olmasa, o sâd ık ve kâmil zâtlar sükût edip tekzip etmesinler?
Onuncu Misal : Nakl-i sahih-i kat’î ile Hazreti İmam Ali der:
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , Benî Abdilmuttalib’i cemetti. Onlar k ırk 
adam idiler. Onlardan baz ılar ı bir deve yavrusunu yerdi ve dört k ıyye süt içer-
di. Hâlbuki, umum onlara bir avuç kadar bir yemek yapt ı, umum yiyip tok ol-
dular, yemek eskisi gibi kald ı. Sonra, üç-dört adama ancak kâfi gelir a ğaçtan 
bir kap içinde süt getirdi. Umumen içtiler, doydular, içilmemi ş gibi bâki kald ı.4
1 Müslim, fezâil  9; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/337, 347; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/114.
2 Tirmizî, menâk ıb 5; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/12, 18; Dârimî, mukaddime  9; en-Nesâî, es-
Sünenü’l-kübrâ  4/170.
3 İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/315; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  3/195; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-
kübrâ  1/256.
4 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/159; Ahmed İbni Hanbel, Fezâilü’s-sahâbe  2/712; et-Taberî, 
Câmiu’l-beyân  19/122; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/293-294.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    127
İşte, Hazreti Ali’nin şecâati ve sadâkati kat’iyetinde bir mucize-i be-
reket!
On Birinci Misal : Nakl-i sahih ile Hazreti Ali ve Fât ımatü’z-Zehrâ velîme-
sinde, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , Bilâl-i Habe şî’ye emretti: “Dört-be ş 
avuç un, ekmek yap ılsın ve bir deve yavrusu kesilsin!” Hazreti Bilâl der: Ben 
taam ı getirdim. Mübarek elini üstüne vurdu. Sonra tâife tâife sahabeler gel-
diler, yediler, gittiler. O yemekten bâki kalan miktara yine bereketle dua etti. Bütün ezvâc- ı tâhirâta, her birine birer kâse gönderildi. Emretti ki: “Hem ye-
sinler, hem yanlar ına gelenlere yedirsinler!”
1
Evet böyle mübarek bir izdivaçta, elbette böyle bir bereket lâz ımd ır 
ve vukuu kat’îdir.
On İkinci Misal : Hazreti İmam Câfer Sâd ık, pederleri İmam Muhamme-
dü’l-Bâk ır’dan, o da pederi İmam Zeynelâbidin’den, o dahi İmam Ali’den 
nakleder ki:
Fât ımatü’z-Zehrâ, yaln ız ikisine kâfi gelecek bir yemek pi şirdi. Sonra 
Ali’yi gönderdi, tâ Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  gelsin, beraber yesinler. 
Teşrif etti ve emretti ki, o yemekten her bir ezvâc ına birer kâse gönderildi. 
Sonra kendine, hem Ali’ye, hem Fât ıma ve evlâtlar ına birer kâse ayr ıldıktan 
sonra, Hazreti Fât ıma der: “Tenceremizi kald ırdık, daha dolu olup ta şıyordu. 
Meşiet-i ilâhiye ile, hayli zaman o yemekten yedik.”2
Acaba niçin bu nurâni, yüksek silsile-i rivayetten gelen şu mucize-i 
berekete, gözünle görmü ş gibi inanm ıyorsun? Evet, buna kar şı şeytan da-
hi bahane bulamaz.
On Üçüncü Misal : Ebû Davud ve Ahmed İbni Hanbel ve İmam Beyhakî 
gibi sadûk imamlar, Dükeyn İbni Saîdi’l-Müzeniyyi’l-Has’amî’den,3 hem al-
tı kardeşle beraber sohbete mü şerref ve sahabelerden olan Nu’man İbni 
Mukarrini’l-Ahmesiyyi’l-Müzenî’den,4 hem Cerir’den5 naklederek, müteaddit 
tarîklerle Hazreti Ömer İbnü’l-Hattab’dan naklediyorlar ki:
1 Abdurrezzak, el-Musannef  5/487; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  22/411, 24/133; Kad ı Iyâz, eş-Şifâ 
1/297.
2 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/186-187; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/294; İbnü’l-Cevzî, Muntazam 3/88; 
İbni Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  1/361 (Ebû Ya’lâ’dan naklen).
3 Bkz.: Ebû Dâvûd,  edeb 157-158; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/174; el-Buhârî,  et-Târîhu’l-kebîr  
3/255.
4 Bkz.: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  6/19; İbni Abdilberr, el-İstîâb  3/1432, 4/1505; el-Mizzî, Tehzîbü’l-
Kemâl  29/459.
5 Bkz.: İbni Adiyy,  el-Kâmil 6/254; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/294-295; ez-Zehebî, Mîzânü’l-îtidâl  6/312.128  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  Hazreti Ömer’e emretti: “Ahmes kabi-
lesinden gelen dört yüz atl ıya yolculuk için zâd ü zahîre ver!” Hazreti Ömer 
dedi: “Yâ Resûlallah! Mevcut zahîre birkaç sâ’d ır. Kümesi, oturmu ş bir deve 
yavrusu kadard ır.” Ferman etti: “Git, ver!” O da gitti, yar ım yük hurmadan, 
dört yüz süvariye kifâyet derecesinde zâd ü zahîre verdi. Ve dedi: “Hiç nok-san olmam ış gibi eski hâlinde kald ı.”
İşte şu mucize-i bereket, dört yüz adamla ve bahusus Hazreti Ömer 
ile münasebettar bir surette vukua gelmi ştir. Rivayetlerin arkas ında 
bunlar var. Bunlar ın sükûtu, tasdiktir; iki-üç haber-i vâhid deyip geçme! 
Böyle hâdiseler haber-i vâhid dahi olsa, tevâtür-ü mânevî hükmünde ka-naat verir.
On Dördüncü Misal : Başta Buhârî ve Müslim, kütüb-ü sahîha haber ve-
riyorlar ki:
Hazreti Câbir’in pederi vefat eder. Borcu çok, ziyâde medyun; borç sa-
hipleri de yahudiler. Câbir, pederinin as ıl mal ını guremâya verdi, kabul et-
mediler. Hâlbuki, ba ğındaki meyveleri, kaç senede deynine kâfi gelmeye-
cek. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etti: “Ba ğın meyvelerini kopar ı-
nız, harman ediniz!” Öyle yapt ılar. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  harman 
içinde gezdi, dua etti. Sonra Câbir, harmandan pederinin bütün guremâs ının 
borçlar ını verdikten sonra, yine bir senede ba ğdan gelen mahsulât kadar har-
manda kald ı. Bir rivayette, bütün guremâya verdi ği kadar kald ı. O hâdiseden 
borç sahipleri olan yahudiler, çok taaccüp edip hayrette kald ılar.1
İşte şu mucize-i bâhire-i bereket, yaln ız Hazreti Câbir gibi birkaç râ-
vilerin haberi de ğil! Belki mânevî tevâtür hükmünde, o hâdise ile müna-
sebettar, hadd-i tevâtür derecesinde çok adamlar ı temsil ederek rivayet 
etmişler.
On Beşinci Misal : Başta Tirmizî ve İmam Beyhakî gibi muhakkikler, 
Hazreti Ebû Hureyre’den nakl-i sahih ile beraber haber veriyorlar ki:
Ebû Hureyre demi ş ki: “Bir gazvede –ba şka bir rivayette Gazve-i 
Tebük’te– ordu aç kald ı. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etti:
ْءٍĹَü ْīِĨ ْģَİ ‘Bir şey var m ı?’ diye emretti. Ben dedim: ‘Heybede bir parça hur-
ma var.’ (Bir rivayette, on be ş tane imiş.) Dedi: ‘Getir!’ Getirdim. Mübarek eli-
ni soktu, bir kabza ç ıkard ı, bir kaba b ırakt ı, bereketle dua buyurdular. Sonra 
1 Buhârî, istikrâz  9, vesâyâ  36, meğâzî 18; Ebû Dâvûd, vesâyâ  17; Nesâî, vesâyâ  3-4ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    129
onar onar askeri ça ğırdı, umumen yediler. Sonra ferman etti: ۪įِÖ َÛِئْä َאĨ ْñُì 
1ُįَّ×َכُÜ َźوَ ِįْĻَĥَĐ ْăِ×ْĜوَا َكَïَĺ ْģِìوَأَدْ Ben ald ım, elimi o heybeye soktum. Evvel 
getirdiğim kadar elime geçti. Sonra Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  hayat ın-
da, Ebûbekir ve Ömer ve Osman hayat ında o hurmalardan yedim.” Ba şka bir 
tarîkte rivayet edilmi ş ki: “O hurmalardan kaç yük, fîsebilillâh sarf ettim. Sonra 
Hazreti Osman’ ın katlinde o hurma, kab ıyla nehb ve gârât edildi, gitti.”2
İşte, hoca-y ı kâinat olan Fahr-i âlem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  kudsî med-
resesi ve tekkesi olan Suffe’nin demirba ş bir mühim talebesi ve müridi 
ve kuvve-i hâf ızan ın ziyâdesi için dua-y ı nebeviyeye mazhar olan Hazreti 
Ebû Hureyre, Gazve-i Tebük gibi bir mecma- ı nâsta vukuunu haber ver-
diği şu mucize-i bereket, mânen bir ordu sözü kadar kat’î ve kuvvetli ol-
mak gerektir.
On Alt ınc ı Misal : Başta Buhârî, kütüb-ü sahîha nakl-i kat’î ile beyan edi-
yorlar ki:
Hazreti Ebû Hureyre aç olmu ş. Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  ar-
kas ından gidip menzil-i saadete gitmi şler. Bakarlar ki, bir kadeh süt, oraya 
hediye getirilmi ş. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  emretti ki: “Ehl-i Suffe’yi 
çağır!” Ben kalbimden dedim ki: “Bu sütün bütününü ben içebilirim, ben 
daha ziyâde muhtac ım.” Fakat emr-i nebevî için onlar ı toplad ım, getirdim. 
Yüzü mütecaviz idiler. Ferman etti: “Onlara içir!” Ben de o kadehteki sütü bi-rer birer verdim. Her birisi doyuncaya kadar içer, di ğerine veririm. Böyle bi-
rer birer içirerek, bütün Ehl-i Suffe o sâfi sütten içtiler. Sonra ferman etti ki:
3َبْóْüَאĘ ْïُđْĜأُ َ،ÛْĬوَأَ َאĬأَ ُÛĻِĝَÖ. Ben içtim. İçtikçe, “İç!” ferman eder. Tâ, ben de-
dim: “Seni hak ile irsâl eden Zât- ı Zülcelâl’e kasem ederim, yer kalmad ı ki 
içeyim!” Sonra kendisi ald ı, “bismillâh” deyip hamd ederek bakiyyesini içti.4 
Yüz bin âfiyet olsun!
İşte şu sâfi, hâlis süt gibi latîf, şüphesiz mucize-i bâhire-i bereket, be ş 
yüz bin hadisi h ıfzına alan Hazreti Buhârî ba şta olarak,5 Kütüb-ü Sitte-i 
1 Getirdiğin heybeye elini dald ır, eline geldi ği kadar ını al ve onu hiç ters çevirip dökeyim deme.
2 Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.130-131; İbni Kesîr, el-Bidâye 6/117. Ayr ıca bkz.: Tirmizî, menâk ıb 
46; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/352.
3 Ben ve sen kald ık; otur sen de iç.
4 Buhârî, rikak  17; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  164.
5 en-Nevevî, Tehzîbü’l-esmâ  1/86; ez-Zehebî, Tezkiratü’l-huffâz  2/556; es-Suyûtî, et-Tedrîbü’r-râvî  
1/99.130  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Sahîha ile nakilleri, gözle görmek kadar kat’î olmakla beraber, medrese-i 
kudsiye-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  olan Suffe’nin namdar, sâd ık, hâ-
fız bir şâkirdi olan Ebû Hureyre’nin, umum Ehl-i Suffe’yi mânen i şhâd 
ederek, âdetâ umumunu temsil edip şu ihbar ı tevâtür derecesinde kat’î 
telâkki etmeyenin, ya kalbi bozuk veya akl ı yok!
Acaba, Hazreti Ebû Hureyre gibi sâd ık ve bütün hayat ını hadise ve 
dine vakfeden, 1َّאرِĭĤا َīِĨ َهُïَđْĝَĨ َّأْĳَ×َÝَĻْĥَĘ ًاïِّĩَđَÝُĨ َّĹَĥَĐ َبَñכَ ْīَĨوَ hadisini i şiten ve 
nakleden, hiç mümkün müdür ki, h ıfzındaki ehâdis-i nebeviyenin k ıyme-
tini ve s ıhhatini şüpheye dü şürüp Ehl-i Suffe’nin tekzîbine hedef edecek 
muhalif bir söz ve as ılsız bir vak’a söylesin? Hâ şâ!
Yâ Rab! Şu Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  bereketi hürmetine, 
bize ihsan etti ğin maddî ve mânevî r ızkımıza bereket ihsan et!
Bir Nükte-i Mühimme
Mâlûmdur ki, zay ıf şeyler içtima ettikçe kuvvetle şir. İncecik ipler topak ya-
pılsa, kuvvetli halat olur. Kuvvetli halatlar topak yap ılsa, kimse koparamaz. 
İşte, on beş envâ- ı mucizâttan yaln ız bereket k ısm ındaki mucizât ı ve o k ısm ın 
on beş kısm ından ancak bir k ısm ını, on beş misalle gösterdik. Her bir misal, 
tek başıyla nübüvveti isbat eder bir derecede kuvvetliydi. Farz- ı muhâl olarak, 
bunlar ın bir k ısm ını kuvvetsiz saysak da yine kuvvetsiz diyemeyiz. Çünkü ka-
vî ile ittifak eden kavîle şir.
Hem şu on beş misalin içtima ı, kat’î, şüphesiz bir tevâtür-ü mânevî ile, 
kuvvetli bir mucize-i kübrây ı gösterir. Şimdi, şu mecmudaki mucize-i kübrâ, 
bereket mucizelerinden zikredilmemi ş olan on dört k ısm- ı âhere mezc edilse, 
kuvvetli halatlar ı topak yapmak gibi, kopar ılmas ı mümkün olmayan bir mu-
cize-i ekber, içinde görünür.
Sonra, şu mucize-i ekberi, sâir on dört nevi mucizât ın mecmuuna ilâ-
ve et, gör ki; ne derece kuvvetli, sars ılmaz, kat’î bir burhan- ı nübüvvet-i 
Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  gösterir. İşte nübüvvet-i Ahmediye’nin 
(aleyhissalâtü vesselâm)  direği, şu mecmudan te şekkül eden da ğ gibi kuvvetli 
bir direktir. Şimdi, cüz’iyatta ve misallerde, sû-i fehimden gelen şüphe-
lerle, o metin sakf- ı muallây ı sebats ız ve kabil-i sukut görmek ne derece 
ak ılsızlık olduğunu anlad ın!..
1 “Kim, kasden benim üzerime yalan uydurursa, cehennemdeki yerini haz ırlas ın.” (Bkz.: Buhârî, ilim 
38; Müslim, mukaddime  2-4).ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    131
Evet, berekete dair o mucizeler gösteriyorlar ki: Muhammed-i Arabî (aley-
hissalâtü vesselâm) , umuma r ızık veren ve r ızıklar ı halkeden bir Zât- ı Rahîm ve 
Kerîm’in sevgili memurudur, pek hürmetli bir abdidir ki; r ızkın envâ ın-
da, hilâf- ı âdet olarak, O’na hiçten ve s ırf gayptan ziyâfetler gönderiyor.  
Mâlûmdur ki Ceziretü’l-Arab, suyu ve ziraati az bir yerdir. Onun için, ahalisi, hususan bidayet-i İslâm’daki sahabeler, d ıyk- ı maîşete maruzdular. Hem su-
suzluğa çok defa giriftar oluyorlard ı. İşte, bu hikmete binâen, mucizât- ı bâhi-
re-i Ahmediye’nin 
(aleyhissalâtü vesselâm)  mühimleri, taam ve su hususunda teza-
hür etmiş.
Bu harikalar, dâvâ-y ı nübüvvete delil ve mucize olmaktan ziyâde, ih-
tiyaca binâen, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  bir ikram- ı ilâhî, bir ih-
san- ı rabbânî, bir ziyâfet-i rahmâniye hükmündedir. Çünkü o mucizât ı gö-
renler, nübüvveti tasdik etmi şler. Fakat mucize zuhur ettikçe iman ziyâ-
deleşir, nurun alâ nur olur!
Sekizinci İşaret
Su hususunda tezahür eden bir k ısım mucizât ı beyan eder.
Mukaddime
Mâlûmdur ki, cemaatler içinde vuku bulan hâdiseler, âhâdî bir suret-
te nakledilse, tekzip edilmedi ği vakit, do ğruluğunu gösterir. Çünkü insa-
nın f ıtrat ında yalana “Yaland ır!” demeye cibillî bir meyil vard ır. Hususan, 
her kavimden ziyâde yalana kar şı sükût etmez sahabeler olsa.. hususan 
hâdiseler, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  taallûk etse.. ve bilhassa nak-
leden, me şâhir-i sahabeden olsa, elbette o haber-i vâhid sahibi, o hâdiseyi 
gören cemaati temsil eder hükmünde rivayet eder.
Hâlbuki, şimdi bahsedece ğimiz mucizât- ı mâiyeyi, her bir misali çok 
tarîklerle, çok sahabelerin ellerinden, binler tâbiînin muhakkikleri el atıp alm ışlar, sağlam olarak ikinci as ır müçtehitlerinin ellerine vermi şler. 
Onlar da kemâl-i ciddiyetle ve hürmetle el at ıp, kabul edip, arkalar ındaki 
asr ın muhakkiklerinin ellerine vermi şler. Her tabaka, binler kuvvetli el-
lerden geçip, gele gele tâ asr ımıza gelmi ş. Hem asr- ı saadette yaz ılan kü-
tüb-ü ehâdisiye sa ğlam olarak devredilip, tâ Buhârî ve Müslim gibi ilm-i 
hadisin dâhi imamlar ının ellerine geçmi ş. Onlar da, kemâl-i tahkikle me-
râtibini tefrik ederek, s ıhhati şüphesiz olanlar ı cemederek bize ders ver-
mişler, takdim etmi şler
. 1ًاóĻِáכَ ًاóْĻَì ُّٰųا ُħُİَاõَä
1 Allah, onlar ı bol hay ırlarla mükâfatland ırsın.132  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  mübarek parmaklar ından su-
yun akmas ı ve pek çok adama içirmesi mütevâtirdir.1 Öyle bir cemaat 
nakletmi ş ki, yalana ittifaklar ı muhâldir. Şu mucize gayet kat’îdir. Hem 
üç defa, üç mecma- ı azîmde tekerrür etmi ş. Başta Buhârî, Müslim, İmam 
Mâlik, İmam Amr İbni Şuayb, İmam Katâde gibi pek çok ehl-i sahih bir 
cemaat, sahabelerden, ba şta hâdim-i nebevî Hazreti Enes, Hazreti Câbir, 
Hazreti İbni Mes’ud gibi me şâhir-i sahabenin bir cemaatinden, parmak-
lar ından suyun kesretle akmas ı ve orduya içirmesi, nakl-i sahih-i kat’î ile 
beyan edilmi ştir. Bu nevi mucize-i mâiyeden, pek çok misallerinden do-
kuz misali beyan edece ğiz.
Birinci Misal : Başta Buhârî, Müslim, kütüb-ü sahîha, Hazreti Enes’ten 
–nakl-i sahih ile– haber veriyorlar ki:
Hazreti Enes diyor: Zevrâ nâm-mahalde üç yüz ki şi kadar, Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ile beraberdik. İkindi namaz ı için abdest almay ı emretti. Su 
bulunmad ı. Yaln ız bir parça su emretti, getirdik. Mübarek ellerini içine bat ır-
dı. Gördüm ki, parmaklar ından çeşme gibi su ak ıyor. Sonra, bütün maiyye-
tindeki üç yüz adam geldiler, umumu abdest al ıp içtiler.2
İşte şu misali Hazreti Enes, üç yüz ki şiyi temsil ederek haber veriyor. 
Mümkün müdür ki o üç yüz ki şi, şu habere mânen i ştirak etmesinler; 
hem iştirak etmedikleri hâlde tekzip etmesinler?
İkinci Misal : Başta Buhârî, Müslim, kütüb-ü sahîha haber veriyorlar ki:
Hazreti Câbir İbni Abdillâhi’l-Ensârî beyan ediyor: Biz, bin be ş yüz kişi, 
Gazve-i Hudeybiye’de susad ık. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , k ırba deni-
len deriden bir kap sudan abdest ald ı, sonra elini içine soktu. Gördüm ki, par-
maklar ından çeşme gibi su ak ıyor. Bin be ş yüz kişi içip, kaplar ını o k ırbadan 
doldurdular. Sâlim İbni Ebi’l-Ca’d, Câbir’den sormu ş: “Kaç kişiydiniz?” Câbir 
demiş ki: “Yüz bin ki şi de olsayd ı, yine kâfi gelirdi. Fakat biz, on be ş yüz (ya-
ni bin beş yüz) idik.”3
İşte şu mucize-i bâhirenin râvileri, mânen bin be ş yüz kadard ırlar. 
Çünkü f ıtrat- ı beşeriyede yalana “Yalan!” demek bir meyl-i arzusu vard ır. 
Sahabeler ise, s ıdk ve do ğruluk için, can ve mal ve peder ve vâlidelerini 
1 Bkz.: el-Gazâlî, Fedâihu’l-bât ıniyye  1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm  1/356-357; el-Îcî, Kitâbü’l-
Mevâk ıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâs ıd 5/17.
2 Buhârî, menâk ıb 25; Müslim, fezâil  6, 7.
3 Buhârî, menâk ıb 25, meğâzî 35; Müslim, imâre  72, 73.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    133
ve kavim ve kabilelerini feda edip, s ıdk ve hak için fedai olduklar ı hâlde, 
hem “Benden bilerek yalan bir şey haber veren, cehennem ate şinden ye-
rini haz ırlas ın!”1 meâlindeki hadis-i şerifin tehdidine kar şı, yalana muka-
bil sükût etmeleri mümkün de ğildir. Madem sükût ettiler; o haberi kabul 
ettiler, mânen i ştirak edip tasdik ediyorlar demektir.
Üçüncü Misal : Gazve-i Buvat’ta, yine Buhârî, Müslim ba şta, kütüb-ü sa-
hîha beyan ediyorlar ki:
Hazreti Câbir dedi ki: Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etti:
ءٍĳُĄَĳِÖ َאدِĬ “Abdest suyu diye nida et!” dediler. “Su yok!” denildi. Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  dedi: “Bir parça su bulunuz!” Gayet az su getirdik. 
Sonra, o az su üstüne elini kapad ı, bir şeyler okudu, bilmedim ne idi. Sonra 
ferman etti: “ٍÙَĭْęَåِÖ َאدِĬ” Yani, “Kafilenin büyük te ştini (tekne) getirsinler!” 
Bana getirildi; ben de Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  önüne koydum. O 
da elini içine koydu, parmaklar ını açt ı. Ben de o az suyu, mübarek eli üzeri-
ne döküyordum. Gördüm ki, mübarek parmaklar ından kesretle su akt ı, son-
ra teşt doldu. Suya muhtaç olanlar ı çağırdım. Bütün geldiler, o sudan abdest 
alıp içtiler. Ben dedim: “Daha kimse kalmad ı.” Elini kald ırdı; o cefne (yani 
tekne) lebâleb dolu kald ı.2
İşte, şu mucize-i bâhire-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  mânen mütevâ-
tirdir.3 Çünkü Hazreti Câbir, o i şte başta olduğu için, birinci söz onun hak-
kıdır; o, umumun nâm ına ilân ediyor. Çünkü o vakit hizmet eden o zât idi; 
ilân, başta onun hakk ıdır. İbni Mes’ud da aynen rivayetinde diyor ki: “Ben 
gördüm ki, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  parmaklar ından çeşme gibi 
su ak ıyor.”4 Acaba, me şâhir-i s ıddîkîn-i sahabeden olan Enes, Câbir, İbni 
Mes’ud gibi bir cemaat dese “ben gördüm”; görmemesi mümkün mü-dür?
Şimdi şu üç misali birle ştir, ne kadar kuvvetli bir mucize-i bâhire ol-
duğunu gör! Ve üç tarîk birle şse, hakikî tevâtür hükmünde parmaklar ın-
dan su akmas ını kat’î isbat eder. Hazreti Mûsâ’n ın 
(aleyhisselâm)  taştan on 
1 Buhârî, ilim 38, enbiyâ  50, edeb 109; Müslim, mukaddime  2-4, zühd 72.
2 Müslim,  zühd 74; İbni Hibbân, es-Sahîh  14/457; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  7/74.
3 Bkz.: el-Gazâlî, Fedâihu’l-bât ıniyye  1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm  1/356-357; el-Îcî, Kitâbü’l-
Mevâk ıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâs ıd 5/17.
4 Buhârî, menâk ıb 25; Tirmizî, menâk ıb 6; Dârimî, mukaddime  5.134  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
iki yerde çe şme gibi su ak ıtmas ı,1 Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  on 
parmağından on musluk suyun akmas ının derecesine ç ıkamaz! Çünkü 
taştan su akmas ı mümkündür, âdiyat içinde nazîri bulunur. Fakat et ve 
kemikten âb- ı kevser gibi suyun kesretle akmas ının nazîri, âdiyat içinde 
yoktur!..
Dördüncü Misal : Başta İmam Mâlik, Muvatta kitab- ı muteberinde, Muâz 
İbni Cebel gibi me şâhir-i sahabeden haber veriyor ki:
Hazreti Muâz İbni Cebel dedi ki: Gazve-i Tebük’te bir çe şmeye rast gel-
dik; sicim kal ınlığında, güç ile ak ıyordu. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  em-
retti ki: “Bir parça o suyu toplay ınız.” Avuçlar ında bir parça toplad ılar. Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , onunla elini yüzünü y ıkad ı. Suyu çe şmeye koyduk. 
Birden çe şmenin menfezi aç ılıp kesretle akt ı, bütün orduya kâfi geldi. –Hatta 
bir râvi olan İmam İbni İshak der ki: Gök gürültüsü gibi, toprak alt ında o çeş-
menin suyu gürültü yaparak öyle akt ı.–2 Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  
Hazreti Muâz’a ferman etti ki:
ًאĬَאĭِä َÏِĥُĨ ْïَĜ َאĭُıٰİ َאĨ ٰىóَÜ أَنْ َאةٌĻَè ِכَÖ ْÛَĤَאĈ إِنْ َאذُđُĨ َאĺ ِכُüĳُĺ Yani, “Bu eser-i mu-
cize olan mübarek su, devam edip buralar ı bağa çevirecek; ömrün varsa gö-
receksin.” Ve öyle olmu ştur!..3
Beşinci Misal : Başta Buhârî, Hazreti Berâ’dan4 ve Müslim, Hazreti 
Seleme İbnü’l-Ekva’dan5 ve sâir kütüb-ü sahîha ba şka râvilerden6 müttefikan 
haber veriyorlar ki:
Gazve-i Hudeybiye’de bir kuyuya rast geldik. Bin dört yüz ki şiydik. O ku-
yunun suyu elli ki şiyi ancak idare ederdi. Biz suyu çektik, içinde bir şey b ırak-
mad ık. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  geldi, kuyunun ba şına oturdu. Bir 
kova su istedi, getirdik. Kovan ın içine mübarek a ğzının suyunu b ırakt ı ve dua 
etti, sonra o kovay ı kuyuya döktü. Birden kuyu co ştu ve kaynad ı, ağzına ka-
dar doldu. Bütün ordu, kendileri ve hayvanât ı doyuncaya kadar içtiler, kap-
lar ını da doldurdular.
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/60; A’râf sûresi, 7/160.
2 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  5/209 (İbni İshak’tan naklen).
3 Müslim, fezâil  10; Muvatta, sefer  2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/238.
4 Buhârî, menâk ıb 25, meğâzî 35; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/290; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  
7/383.
5 Müslim, cihâd  132; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/48.
6 Buhârî, menâk ıb 25, meğâzî 35; Müslim, imâre  72, 73; Dârimî, mukaddime  5.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    135
Alt ınc ı Misal : Yine Müslim1 ve İbni Cerîr et-Taberî2 gibi hadisin dâhi 
imamlar ı başta olarak kütüb-ü sahîha, nakl-i sahih ile me şhur Ebû Katâde’den 
haber veriyorlar ki:
Ebû Katâde diyor: Mûte gazve-i me şhuresinde, reislerin şehâdeti üzeri-
ne, imdada gidiyorduk. Bende bir k ırba vard ı. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesse-
lâm) bana ferman etti:  ٌÉَ×َĬ َאıَĤ نُĳَכُĻَùَĘ َכَÜَÉَąĻِĨ َאĭْĻَĥَĐ ْċَęْèاِ Yani, “K ırban ı sakla, 
onun büyük i şi var!” Sonra susuzluk ba şlad ı. Yetmiş iki kişi idik. (Taberî’nin 
nakline göre, üç yüz idik.) Susuz kald ık. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  de-
di: “K ırban ı getir!” Ben getirdim. O da ald ı, ağzını ağzına getirdi. İçine nefes 
etti, etmedi, bilmem. Sonra yetmi ş iki kişi geldiler.. içtiler.. kaplar ını doldur-
dular.. sonra ben ald ım.. verdi ğim gibi kalm ıştı.
İşte, şu mucize-i bâhire-i Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  gör,
3َאءِĩْĤا َاتِóَĉَĜ َدِïَđِÖ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ de.
Yedinci Misal : Başta Buhârî ve Müslim olarak kütüb-ü sahîha, Hazreti 
İmran İbni Husayn’dan haber veriyorlar ki:
İmran der; bir seferde, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ile beraber susuz 
kald ık. Bana ve Ali’ye ferman etti ki: “Filân mevkide bir kad ın, iki k ırba su-
yu hayvana yükletmi ş, gidiyor. Al ıp buraya getiriniz!” Ben ve Ali beraber git-
tik, ayn ı yerde kad ını su yüküyle bulduk, getirdik. Sonra emretti: “Bir kaba, 
bir parça su bo şalt ınız!” Boşaltt ık. Bereketle dua etti. Sonra, yine suyu o hay-
vandaki k ırbaya koyduk. Ferman etti ki: “Herkes gelsin, kab ını doldursun!” 
Bütün kafile geldi, kaplar ını doldurdular, içtiler. Sonra ferman etti: “Kad ına 
bir şeyler toplay ınız!” Kad ının eteğini doldurdular. İmran diyor ki: Ben tahay-
yül ediyordum ki, gittikçe iki k ırba doluyor, daha ziyâdele şiyor. Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  o kad ına ferman etti ki:
َאĬَאĝَø َّٰųا َّīٰכِĤوَ ْئًאĻَü َאئِכِĨ ْīِĨ ْñُìْÉَĬ ْħَĤ َّאĬِÍَĘ Ĺِ×َİاِذْ Yani, “Senin suyundan almad ık. 
Belki Cenâb- ı Hak bize hazinesinden su içirdi.”4
Sekizinci Misal : Başta meşhur İbni Huzeyme Sahih’inde, râviler Hazreti 
Ömer’den naklediyorlar ki:
1 Müslim, mesâcid  311; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/298; İbni Huzeyme,  es-Sahîh 1/214.
2 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/289.
3 Allah’ ım! O’na ve âline, suyun damlalar ı say ısınca salât ve selâm eyle.
4 Buhârî, teyemmüm 6, menâk ıb 25; Müslim, mesâcid  312.136  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Gazve-i Tebük’te susuz kald ık. Hatta baz ılar devesini keser, susuzluktan 
içini s ıkar, içerdi. Ebûbekri’s-S ıdd ık, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  dua 
etmek için rica etti. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  elini kald ırdı, daha eli-
ni indirmeden bulut topland ı, yağmur öyle geldi ki, kaplar ımızı doldurduk. 
Sonra su çekildi, ordumuza mahsus olarak, hududumuzu tecavüz etmedi.1 
Demek, tesadüf içine kar ışmam ış, s ırf bir mucize-i Ahmediye’dir (aleyhissalâ-
tü vesselâm) .
Dokuzuncu Misal : Meşhur Abdullah İbni Amr İbni’l-Âs’ ın hafîdi ve dört 
imam ın ona itimat edip ve ondan tahric-i hadis ettikleri Amr İbni Şuayb’dan 
nakl-i sahih ile haber veriyorlar ki demi ş: Nübüvvetten evvel, Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm) , amcas ı Ebû Talip ile deveye binip, Arafat civar ında Zü’l-
mecâz nâm mevkiye geldikleri vakit, Ebû Talip demi ş: “Ben susad ım.” Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  inmiş, yere aya ğını vurmuş, su ç ıkm ış, Ebû Talip iç-
miştir.2
Muhakkikînden birisi demi ş ki: Şu hâdise nübüvvetten evvel oldu ğun-
dan, İrhâsât kabîlinden olmakla beraber, bin sene sonra ayn ı yerde Arafat 
çeşmesi ç ıkmas ı, o hâdiseye binâen bir keramet-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesse-
lâm) say ılabilir.3
İşte, şu dokuz misaller gibi, doksan misal olmasa da, belki doksan suret-
te rivayetler, mucizât- ı mâiyeyi haber vermi şler. Baştaki yedi misal, mânevî 
tevâtür gibi kat’î ve kuvvetlidirler. Âhirdeki iki misal, çendan o derece tarîk-leri kuvvetli ve müteaddit de ğil, râvileri çok de ğiller. Fakat sekizinci misalde 
Hazreti Ömer’den rivayet olunan mucize-i sehâbiyeyi teyid ve takviye eden ikinci bir mucize-i sehâbiye, ba şta İmam Beyhakî ve Hâkim olarak kütüb-ü 
sahîha, Hazreti Ömer’den haber veriyorlar ki:
Hazreti Ömer, Resûl-i Ekrem’den 
(aleyhissalâtü vesselâm)  yağmur duas ını ni-
yaz etti. Çünkü ordu, suya muhtaçt ı. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  elini 
kald ırdı. Birden bulut topland ı, yağmur geldi, ordunun ihtiyac ı kadar su ver-
di, gitti. Âdetâ, yaln ız orduya su vermek için memur idi; geldi, ihtiyaca göre 
verdi, gitti.4
1 İbni Huzeyme,  es-Sahîh 1/53; İbni Hibbân, es-Sahîh  4/223; el-Bezzâr, el-Müsned  1/331.
2 Kad ı Iyâz, eş-Şifâ 1/290. Amr İbni Saîd rivayeti için ayr ıca bkz.: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/152-
153; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 66/308.
3 Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/601.
4 İbni Huzeyme,  es-Sahîh 1/53; İbni Hibbân, es-Sahîh  4/223; el-Hâkim, el-Müstedrek  1/263; el-
Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  9/357.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    137
Şu hâdise, nas ıl ki sekizinci misali teyid ve kat’î isbat eder. Öyle de, şu hâ-
disede me şhur allâmelerden ve tashihte çok mü şkül-pesent, hatta çok sahih-
lere mevzu deyip kabul etmeyen İbnü’l-Cevzî gibi bir muhakkik der ki: “ Şu 
hâdise, Gazve-i Me şhure-i Bedir’de vuku bulmu ş. אءًƯĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ ْħْכُĻَĥَĐ ِّلُõَĭُĺوَ 
1۪įِÖ ْħَכُóِّıَĉُĻِĤ âyet-i kerîmesi, o hâdiseyi beyan edip ifade eder.”2 Madem âyet 
o hâdiseyi gösterir, kat’iyetinde şüphe kalmaz.
Hem dua-y ı nebevî ile, birden ve süratle, daha elini indirmeden ya ğmu-
run gelmesi, çok tekerrür etmi ş, tek başıyla bir mucize-i mütevâtiredir. Baz ı 
defa câmide, minber üstünde elini kald ırm ış, daha indirmeden ya ğmış, tevâ-
tür ile nakledilmi ş.3
Dokuzuncu İşaret
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  envâ- ı mucizât ından birisi de; ağaç-
lar ın, insanlar gibi emrini dinlemeleri ve yerinden kalk ıp yan ına geldikleridir 
ki, şu mucize-i şeceriye, mübarek parmaklar ından suyun akmas ı gibi, mânen 
mütevâtirdir. Müteaddit suretleri var ve çok tarîklerle gelmi ştir. Evet, Resûl-i 
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  emri için a ğaç, yerinden ç ıkıp yan ına gelmesi sa-
rîhan mütevâtir denilebilir. Çünkü me şâhir-i s ıddîkîn-i sahabeden Hazreti Ali, 
Hazreti İbni Abbas, Hazreti İbni Mes’ud, Hazreti İbni Ömer, Hazreti Ya’lâ 
İbni Mürre, Hazreti Câbir, Hazreti Enes İbni Mâlik, Hazreti Büreyde, Hazreti 
Üsâme İbni Zeyd ve Hazreti Gaylân İbni Seleme gibi sahabeler, her biri kat’i-
yetle, ayn ı mucize-i şeceriyeyi haber vermi ş. Tâbiînin yüzer imamlar ı, mezkûr 
sahabelerden her bir sahabeden, ayr ı bir tarîkle o mucize-i şeceriyeyi naklet-
mişler, âdetâ muzâaf tevâtür suretinde bize nakletmi şler. İşte şu mucize-i şece-
riye, hiçbir şüphe kabul etmez bir tevâtür-ü mânevî-i kat’î hükmündedir.
Şimdi o mucize-i kübrân ın, tekerrür etti ği hâlde, birkaç sahih suretlerini 
birkaç misalle beyan edece ğiz.
Birinci Misal : Başta İmam İbni Mâce ve Dârimî ve İmam Beyhakî, nakl-i 
sahih ile Hazreti Enes İbni Mâlik’ten4 ve Hazreti Ali’den5 ve Bezzâr ve İmam 
Beyhakî, Hazreti Ömer’den6 haber veriyorlar ki:
1 “Sizi temizlemek için gökten üzerinize su indiriyordu.” (Enfâl sûresi, 8/11).
2 İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-mesîr  3/328.
3 Buhârî, cum’a  34, 35, istiskâ  6-15, menâk ıb 25, edeb 68, deavât  24; Müslim, istiskâ  8-12.
4 İbni Mâce,  fiten 23; Dârimî, mukaddime  4; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/113; İbni Ebî Şeybe, 
el-Musannef  6/317.
5 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/290.
6 el-Bezzâr, el-Müsned  1/438; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  1/190; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/170.138  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Üç sahabe demi şler: Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  küffâr ın tekzîbin-
den müteessir olarak mahzun idi. Dedi: ĹِĭَÖَّñכَ ْīَĨ ĹِĤَאÖأُ َź ًÙَĺاٰ ْمَĳَĻْĤا ĹِĬأَرِ َّħُıّٰĥĤاَ 
1َאİَïْđَÖ Enes’in rivayetinde, Hazreti Cebrail haz ır idi. Vadi kenar ında bir a ğaç 
vard ı. Hazreti Cebrail’in ilâm ıyla, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  o ağac ı 
çağırdı, tâ yan ına geldi. Sonra “git” dedi; tekrar gitti, yerine yerle şti.
İkinci Misal : Allâme-i Ma ğrib Kad ı Iyâz, Şifâ-y ı Şerif’te ulvî bir senedle, 
doğru ve sağlam bir an’ane ile,2 Hazreti Abdullah İbni Ömer’den haber ve-
riyor ki:
Bir seferde Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yan ına bir bedevî geldi. 
Ferman etti: ُïĺِóُÜ َīْĺأَ“ Nereye gidiyorsun?” Bedevî dedi: “Ehlime.” Ferman 
etti: ٍóْĻَì ĵٰĤإِ َכَĤ ْģَİ “Ondan daha iyi bir hay ır istemiyor musun?” Bedevî de-
di: “Nedir?” Ferman etti: ًاïَّĩَéُĨ وَأَنَّ ُįَĤ כَĺِóَü َź َهُïْèوَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْýَÜ 
3ُįُĤĳُøوَرَ ُهُïْ×َĐ Bedevî dedi: “Bu şehâdete şahit nedir?” Ferman etti: َةُóَåَّýĤا ِهِñٰİ 
َةُóُĩَّùĤا“ Vadi kenar ındaki ağaç şahit olacak.”
İbni Ömer der ki: O a ğaç yerinden sallanarak ç ıktı, yeri şak etti, geldi, tâ 
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yan ına. Üç defa Resûl-i Ekrem (aleyhissalâ-
tü vesselâm)  o ağac ı istişhad etti, a ğaç da s ıdk ına şehâdet etti. Emretti, yine ye-
rine gidip yerle şti.4
Hazreti Büreyde İbni Husayb el-Eslemî tarîkinde, nakl-i sahih ile Büreyde 
dedi ki: Biz Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yan ında iken, bir seferde bir 
a’râbî geldi. Bir âyet, yani bir mucize istedi. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  
ferman etti: 5كِĳُĐْïَĺ ِّٰųا لُĳُøرَ َةِóَåَّýĤا ْכَĥِÝِĤ ْģُĜ Bir ağaca işaret etti. A ğaç, sa-
ğa ve sola meylederek köklerini yerden ç ıkar ıp huzur-u nebevîye geldi, َمُŻَّùĤاَ 
6ِّٰųا لَĳُøرَ َאĺ ْכَĻَĥَĐ dedi. Sonra a’râbî dedi: “Yine yerine gitsin.” Emretti, yeri-
ne gitti. A’râbî dedi: “ İzin ver, sana secde edeyim.” Dedi: “ İzin yok kimseye!” 
Dedi: “Öyleyse senin elini, aya ğını öpeceğim.” İzin verdi.7
1 Yâ Rabbi! Bugün bana bir âyet (mucize) göster ki ondan sonra beni yalanlayanlara hiç ald ırmayay ım.
2 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/298-299.
3 Allah’tan ba şka ilâh bulunmad ığına, O’nun tek oldu ğuna, şerîki olmad ığına, Hz. Muhammed’in de 
O’nun kulu ve elçisi oldu ğuna şahitlik etmendir.
4 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/298-299. Ayr ıca bkz.: Dârimî, mukaddime  4; İbni Hibbân, es-Sahîh  14/434.
5 Şu ağaca ‘Resûlullah seni ça ğırıyor’ de.
6 Selâm sana ey Allah’ ın Resûlü!
7 Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.390; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/190; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 
4/365.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    139
Üçüncü Misal : Başta Sahih-i Müslim, kütüb-ü sahîha haber veriyor-
lar ki:
Câbir diyor: Biz bir seferde Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ile beraber-
dik. Kazâ-y ı hacet için bir yer arad ı. Settareli bir yer yoktu. Sonra gitti iki a ğaç 
yan ına, bir ağac ın dal ını tuttu, çekti, –a ğaç itaat ederek beraber gitti– öteki 
ağac ın yan ına getirdi. Mutî devenin yular ını tutup çekildikte geldi ği gibi, o iki 
ağac ı o suretle yan yana getirdi. Sonra dedi: ِّٰųا ِذْنِÍِÖ َّĹَĥَĐ َאĩَئِÝْĤاِ Yani, “Üstüme 
birleşiniz!” dedi. İkisi birleşerek settare oldular. Arkalar ında kazâ-y ı hacet et-
tikten sonra onlara emretti, yerlerine gittiler.1
İkinci bir rivayette, yine Hazreti Câbir der ki: “Bana emretti ki;
َאĩَכُęْĥَì َ÷ِĥْäأَ ĵّٰÝَè ِכِÝَ×ِèَאāِÖ ĹِĝَéْĤاِ: ِّٰųا لُĳُøرَ َכِĤ لُĳُĝَĺ َةِóَåَّýĤا ِهِñٰıِĤ ْģُĜ ُóِÖَאä َאĺ  
Yani, ‘O a ğaçlara de: Resûlullah’ ın haceti için birle şiniz.’ Ben öyle dedim, 
onlar da birle ştiler. Sonra ben beklerken, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  
çıkageldi. Ba şıyla sağa sola işaret etti, o iki a ğaç yerlerine gittiler.2
Dördüncü Misal : Nakl-i sahih ile Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  ce-
sur kumandanlar ından ve hizmetkârlar ından olan Üsâme İbni Zeyd der ki:
Bir seferde, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ile beraberdik. Kazâ-y ı ha-
cet için hâli, settareli bir yer bulunmuyordu. Ferman etti ki:
3َאرَةٍåِè أَوْ ٍģْíَĬ ْīِĨ ٰىóَÜ ْģَİ Dedim: “Evet, var.” Emretti ve dedi:
َאرَةِåِéْĥِĤ ْģُĜوَ ِّٰųا لِĳُøرَ َجِóْíَĩِĤ َīĻِÜْÉَÜ أَنْ َّīُכُóُĨْÉَĺ ِّٰųا لَĳُøرَ إِنَّ َّīُıَĤ ْģُĜوَ ْěِĥَĉْĬاِ
ِכَĤذٰ َģْáِĨ Yani, “Ağaçlara de ki; Resûlullah’ ın haceti için birle şiniz.. ve ta şla-
ra da de; duvar gibi toplan ınız.” Ben gittim, söyledim. Kasem ediyorum ki, 
ağaçlar birle ştiler ve ta şlar duvar oldular. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , 
hacetinden sonra yine emretti: 4َīْĜِóَÝْęَĺ َّīُıَĤ ْģُĜ Benim nefsim kabza-y ı kud-
retinde olan Zât- ı Zülcelâl’e kasem ederim, a ğaçlar ve ta şlar ayr ılıp yerleri-
ne gittiler.5
1 Müslim,  zühd 74; İbni Hibbân, es-Sahîh  14/456; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  1/94.
2 Dârimî, mukaddime  4; Abd İbni Humeyd, el-Müsned  s.320; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/321.
3 Bir hurma a ğac ı veya bir ta ş görebiliyor musun?
4 Onlara ayr ılmalar ını söyle.
5 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/25; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.393-394; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 
1/300.140  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Şu, Hazreti Câbir ve Üsâme’nin beyan etti ği iki hâdiseyi, aynen Ya’lâ 
İbni Mürre1 ve Gaylan İbni Seleme es-Sekafî2 ve Hazreti İbni Mes’ud, Gazve-i 
Huneyn’de3 aynen haber veriyorlar.
Beşinci Misal : İmam İbni Fûrek ki, kemâl-i içtihad ve fazl ından kinâye 
olarak “Şâfiî-yi Sânî” unvan ını alan allâme-i as ır, kat’î haber veriyor ki:
Gazve-i Tâif’te, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  gece at üstünde gider-
ken uykusu geliyordu. O hâlde iken bir sidre a ğac ına rast geldi. A ğaç ona yol 
verip at ını incitmemek için iki şak oldu. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  hay-
van ile içinden geçti. Tâ zaman ımıza kadar o a ğaç iki ayak üstünde, muhte-
rem bir vaziyette kald ı.4
Alt ınc ı Misal : Hazreti Ya’lâ, tarîkinde nakl-i sahih ile haber veriyor ki:
Bir seferde, “talha” veya “semure” denilen bir a ğaç geldi, Resûl-i 
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  etraf ında tavaf eder gibi döndü, sonra yine yeri-
ne gitti. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etti ki: َħِّĥَùُÜ أَنْ ْÛَĬْذَÉَÝْøا َאıَّĬإِ 
َّĹَĥَĐ Yani, “O a ğaç Cenâb- ı Hak’tan istedi ki, bana selâm etsin.”5
Yedinci Misal : Muhaddisler, nakl-i sahih ile İbni Mes’ud’dan beyan edi-
yorlar ki:
İbni Mes’ud dedi: Batn- ı Nahle denilen nâm mevkide, Nasîbîn ecinnîleri 
ihtidâ için Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  geldikleri vakit, bir a ğaç o ecin-
nîlerin geldiklerini haber verdi.6
Hem İmam Mücahid, o hadiste İbni Mes’ud’dan nakleder ki: O cinnîler 
bir delil istediler. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  bir ağaca emretti; yerin-
den ç ıkıp geldi, sonra yine yerine gitti.7 İşte, cin tâifesine birtek mucize kâ-
fi geldi.
1 İbni Mâce, tahâre  23; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/170, 172; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  
6/321.
2 Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.391-392; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 48/134; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 
1/301.
3 el-Bezzâr, el-Müsned  4/291; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  9/81; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  
1/170.
4 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/301-302; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/620.
5 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/173; Abd İbni Humeyd, el-Müsned  s.154; el-Beyhakî, Delâilü’n-
nübüvve  6/23-24.
6 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/228; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  16/216. Ayr ıca bkz.: 
Buhârî, menâk ıbü’l-ensâr  32; Müslim, salât  153.
7 el-Fâkihî, Ahbâru Mekke  4/22-23; er-Rûyânî, el-Müsned  1/78; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/301.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    141
Acaba bu mucize gibi bin mucizât i şiten bir insan imana gelmezse, 
cinnîlerin  1ًאĉَĉَü ِّٰųا ĵَĥَĐ َאĭُıĻِęَø لُĳُĝَĺ tâbir ettikleri şeytanlardan daha şey-
tan olmaz m ı?
Sekizinci Misal : Sahih-i Tirmizî, nakl-i sahih ile Hazreti İbni Abbas’tan 
haber veriyorlar ki:
İbni Abbas dedi ki: Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  bir ârâbîye ferman 
etti: ِّٰ؟ųا لُĳُøرَ ĹِّĬأَ ُïَıْýَÜأَ ِÙَĥْíَّĭĤا ِهِñٰİ ْīِĨ ْقَñِđْĤا َاñٰİ ْتُĳَĐدَ إِنْ َÛْĺأَرَأَ“ Ben bu 
ağac ın şu dal ını çağırsam, yan ıma gelse, iman edecek misin?” “Evet” dedi. 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  çağırdı. O urcûn, a ğac ının başından kopup 
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yan ına atlad ı, geldi. Sonra emretti, yine 
yerine gitti.2
İşte, bu sekiz misal gibi çok misaller var, çok tarîklerle nakledil-
mişler. Mâlûmdur ki, yedi-sekiz urgan toplansa, kuvvetli bir halat olur. 
Binâenaleyh, şu en me şhur s ıddîkîn-i sahabeden böyle müteaddit tarîk-
lerle ihbar edilen şu mucize-i şeceriye, elbette tevâtür-ü mânevî kuvve-
tindedir, belki tevâtür-ü hakikîdir. Zaten sahabeden sonra tâbiînin eline geçtiği vakit, tevâtür suretini al ır. Hususan Buhârî, Müslim, İbni Hibban, 
Tirmizî gibi kütüb-ü sahîha, tâ zaman- ı sahabeye kadar, o yolu o kadar 
sağlam yapm ışlar ve tutmu şlar ki, meselâ Buhârî’de görmek, ayn ı saha-
beden işitmek gibidir.
Acaba, o Resûl-i Ekrem’e 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ağaçlar, –misallerde gö-
ründüğü gibi– onu tan ıyıp, risaletini tasdik edip, ona selâm ederek ziyâ-
ret edip, emirlerini dinleyerek itaat etti ği hâlde, kendilerine insan diyen 
bir k ısım câmid,3 ak ılsız mahlûklar onu tan ımazsa, iman etmezse, kuru 
ağaçtan çok ednâ,4 odun parças ı gibi ehemmiyetsiz, k ıymetsiz olarak ate-
şe lây ık olmaz m ı?5
1 “Meğer içimizden birtak ım cahiller, Allah hakk ında gerçek olmayan sözler söylüyormu ş!” (Cin sûresi, 
72/4).
2 el-Hâkim, el-Müstedrek  2/676; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/15; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  
2/60. Ayr ıca bkz.: Tirmizî, menâk ıb 6; Dârimî, mukaddime  4; el-Buhârî,  et-Târîhu’l-kebîr  3/3.
3 Bkz.: A’râf sûresi, 7/179; Enfâl sûresi, 8/22; Furkan sûresi, 25/44.
4 Bkz.: Münâfikûn sûresi, 63/4.
5 Bkz.: Bakara sûresi, 2/24; Âl-i İmran sûresi, 3/10; Tebbet sûresi, 111/3-5.142  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Onuncu İşaret
Şu mucize-i şeceriyeyi daha ziyâde takviye eden, mütevâtir bir surette 
nakledilen 1ْعِñِåْĤا ُīĻِĭَè mucizesidir. Evet, Mescid-i Şerif-i Nebevî’de kuru di-
reğin büyük bir cemaat içinde, muvakkaten firâk- ı Ahmedî’den (aleyhissalâtü 
vesselâm)  ağlamas ı, beyan etti ğimiz mucize-i şeceriyenin misallerini hem teyid 
eder, hem kuvvet verir. Çünkü o da a ğaçt ır, cinsi birdir. Fakat şunun şahs ı 
mütevâtirdir. Öteki k ısımlar, her birinin nev’i mütevâtirdir; cüz’iyatlar ı, misal-
leri, çoğu sarih tevâtür derecesine ç ıkm ıyor.
Evet, Mescid-i Şerif’te hurma a ğac ından olan kuru direk, Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  hutbe okurken ona dayan ıyordu. Sonra minber-i şerif ya-
pıldığı vakit, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  minbere ç ıkıp hutbeye ba şla-
dı. Okurken direk, deve gibi enîn edip a ğlad ı, bütün cemaat i şitti. Tâ Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  yan ına geldi, elini üstüne koydu, onunla konu ştu, 
teselli verdi, sonra durdu.2 Şu mucize-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) , pek çok 
tarîklerle, tevâtür derecesinde nakledilmi ştir.3
Evet, ْعِñِåْĤا ُīĻِĭَè mucizesi çok münte şir ve meşhur ve hakikî mütevâtir-
dir.4 Sahabelerin bir cemaat-i âlîsinden on be ş tarîkle gelip,5 tâbiînin yüzer 
imamlar ı o mucizeyi, o tarîklerle, arkadaki as ırlara haber vermi şler. Sahabenin 
o cemaatinden ulemâ-y ı sahabe namdarlar ı ve rivayet-i hadisin reislerinden 
Hazreti Enes İbni Mâlik (hâdim-i nebevî),6 Hazreti Câbir İbni Abdillâhi’l-
Ensârî (hâdim-i nebevî),7 Hazreti Abdullah İbni Ömer,8 Hazreti Abdullah İbni 
Abbas,9 Hazreti Sehl İbni Sa’d,10 Hazreti Ebû Saidi’l-Hudrî,11 Hazreti Übey 
1 Hurma kütü ğünün (veya kuru hurma dire ğinin) inlemesi.
2 Tirmizî, cum’a  10, menâk ıb 6; İbni Mâce,  ikâme 199; Dârimî, mukaddime  6, salât  202.
3 Bkz.: Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/303.
4 Bkz.: el-Gazâlî, Fedâihu’l-bât ıniyye  1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm  1/356-357; el-Îcî, Kitâbü’l-
Mevâk ıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâs ıd 5/17.
5 Bkz.: Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/303.
6 Tirmizî, cum’a  10, menâk ıb 6; İbni Mâce,  ikâme 199; Dârimî, mukaddime  6, salât  202.
7 İbni Mâce,  ikâme 199; Dârimî, mukaddime  6, salât  202; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/306.
8 Buhârî, menâk ıb 25, cum’a  26; Tirmizî, cum’a  10; İbni Hibbân, es-Sahîh  14/435.
9 Dârimî, mukaddime  6, salât  202; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/319; İbni Hibbân, es-Sahîh  14/436-
437.
10 Dârimî, mukaddime  6, salât  202; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/319; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
kebîr  16/194.
11 Dârimî, mukaddime  6; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/319.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    143
İbnü’l-Kâ’b,1 Hazreti Büreyde,2 Hazreti Ümmü’l-müminîn Ümmü Seleme3 
gibi meşâhir-i ulemâ-y ı sahabe ve rivayet-i hadisin rüesâlar ı gibi, her bi-
ri bir tarîkin ba şında, ayn ı mucizeyi ümmete haber vermi şler. Başta Buhârî, 
Müslim, kütüb-ü sahîha, arkalar ındaki as ırlara o mütevâtir mucize-i kübrây ı 
tarîkleriyle haber vermi şler.
İşte, Hazreti Câbir tarîkinde der ki; Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  hut-
be okurken, Mescid-i Şerif’te ِģْíَّĭĤا ْعُñِä denilen kuru dire ğe dayan ıp okurdu. 
Minber-i şerif yap ıldıktan sonra, minbere geçti ği vakit, direk tahammül ede-
meyerek, hamile deve gibi ses verip inleyerek a ğlad ı.4 Hazreti Enes, tarîkinde 
der ki; camus gibi a ğlad ı, mescidi lerzeye getirdi.5 Sehl İbni Sa’d, tarîkinde 
der: Hem onun a ğlamas ı üzerine halklarda a ğlamak ço ğald ı.6 Hazreti Übey 
İbnü’l-Kâ’b, tarîkinde diyor: Hem öyle a ğlad ı ki, inşikak etti.7
Diğer bir tarîkte, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etti:
ِóِّכْñĤا َīِĨ َïَĝَĘ َאĩِĤ ĵَכٰÖ َاñٰİ إِنَّ Yani, “Onun mevkiinde okunan zikir ve hutbede-
ki zikr-i ilâhînin iftirak ındand ır ağlamas ı.”8
Diğer bir tarîkte ferman etmi ş:
ِّٰųا لِĳُøرَ ĵٰĥَĐ ًאĬُّõَéَÜ ِÙَĨَאĻِĝْĤا ْمِĳَĺ ĵٰĤإِ َاñٰכَİ َلْõَĺ ْħَĤ ُįْĨِõَÝْĤأَ ْħَĤ ْĳَĤ Yani, “Ben onu ku-
caklay ıp teselli vermeseydim, Resûlullah’ ın iftirak ından k ıyâmete kadar böyle 
ağlamas ı devam edecekti.”9
Hazreti Büreyde tarîkinde10 der ki, ciz’ a ğlad ıktan sonra Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  elini üstüne koyup ferman etti:
 َכَĤ َّدُïَåُĺوَ ُכَĝْĥَì ُģُĩَכْĺوَ ُכَĜُوóُĐ َכَĤ ُÛُ×ْĭَÜ ِįĻِĘ َÛْĭכُ ِيñَّĤا ِćَאئِéْĤا ĵَĤإِ أَرُدُّكَ َÛِئْü إِنْ
1 İbni Mâce,  ikâme 199; Dârimî, mukaddime  6; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/137-138.
2 Dârimî, mukaddime  6.
3 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  23/255.
4 İbni Mâce,  ikâme 199; Dârimî, mukaddime  6, salât  202; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/306.
5 Dârimî, mukaddime  6.
6 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/250-251.
7 İbni Mâce,  ikâme 199; Dârimî, mukaddime  6; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/137-138.
8 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/300; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/319.
9 Kad ı Iyâz, eş-Şifâ 1/228; İbni Seyyidi’n-Nâs, Uyûnü’l-eser  1/377. Ayr ıca bkz.: İbni Mâce,  ikâme 199; 
Dârimî, mukaddime  6, salât  202; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/306.
10 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/304; İbni Seyyidi’n-Nâs, Uyûnü’l-eser  1/377; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye  
2/367. Yak ın ifadeler için bkz.: Dârimî, mukaddime  6.144  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
1ِكَóَĩَà ْīِĨ ِّٰųا َאءُĻِĤأَوْ ُģْכُÉَĻَĘ ِÙَّĭَåْĤا ĹِĘ ْכَøِóْĔأَ َÛِئْü وَإِنْ َةٌ،óَĩَàوَ صٌĳُì
Sonra o ciz’i dinledi, ne söylüyor. Ciz’ söyledi, arkadaki adamlar da i şit-
ti: ِįĻِĘ ĵٰĥْÖأَ َź َכَאنٍĨ ĹِĘ نُĳوَأَכُ ِّٰųا َאءُĻِĤأَوْ ĹِّĭِĨ ُģْכُÉَĻَĘ ِÙَّĭَåْĤا ĹِĘ ĹِĭُøِóْĕَÜ ْģَÖ  Yani, 
“Cennette beni dik ki, benim meyvelerimden Cenâb- ı Hakk’ ın sevgili kullar ı 
yesin. Hem bir mekân ki, orada bekâ bulup, çürümek yoktur.” Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etti: 2ُÛْĥَđَĘ ْïَĜ Sonra ferman etti: ĵٰĥَĐ َאءِĝَ×ْĤا دَارَ َאرَÝْìاِ 
3َאءِĭَęْĤا دَارِ
İlm-i kelâm ın büyük imamlar ından me şhur Ebû İshak İsferâyînî nakledi-
yor ki; Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  direğin yan ına gitmedi. Belki direk 
onun emriyle onun yan ına geldi. Sonra emretti, yerine döndü.4
Hazreti Übey İbni Kâ’b der ki: Şu hâdise-i harikadan sonra Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  emretti ki, “Direk minberin alt ına konulsun.” Minberin al-
tına konuldu; tâ Mescid-i Şerif’in tamiri için hedmedilinceye kadar. O vakit 
Hazreti Übey İbni Kâ’b yan ına ald ı, çürüyünceye kadar muhafaza edildi.5
Meşhur Hasan Basrî, şu hâdise-i mucizeyi şâkirtlerine ders verdi ği vakit 
ağlard ı ve derdi ki; “A ğaç, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  meyil ve i ştiyak 
gösteriyor. Sizler daha ziyâde i ştiyaka, meyle müstehaks ınız.”6 Biz de deriz ki:
Evet, hem ona i ştiyak ve meyil ve muhabbet, onun sünnet-i seniyye-
sine ve şeriat- ı garrâs ına ittibâ iledir.
Bir Nükte-i Mühimme
Eğer denilse Eğer denilse : “Neden Gazve-i Hendek’te dört avuç taamla bin adam ı 
doyurmak olan mucize-i taâmiye7 ve mübarek parmaklar ından akan 
su ile, bin ki şiye suyu doyuruncaya kadar içiren mucize-i mâiye,8
neden şu hanîn-i ciz’ mucizesi gibi şâşaa ile, çok kesretli tarîklerle
1 Arzu edersen seni tekrar bahçeye dikeyim; köklerin geli şsin, ilk yarat ıldığın gibi ağaç olas ın, yeniden 
yapraklar ın ve meyvelerin ç ıksın. Veya istersen seni cennette dikeyim de Allah dostlar ı senin meyven-
den yesinler.
2 Ben de arzu etti ğin gibi yapt ım.
3 Geçici, fâni hayat ı bırak ıp; kal ıcı, dâimî hayat ı tercih etti.
4 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/304.
5 İbni Mâce,  ikâme 199; Dârimî, mukaddime  6; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/137-138.
6 İbni Hibbân, es-Sahîh  14/437; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  5/142; İbnü’l-Ca’d, el-Müsned  s.466.
7 Buhârî, meğâzî 29; Müslim, eşribe 141; Dârimî, mukaddime  7.
8 Buhârî, meğâzî 38; Müslim,  zühd 74.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    145
nakledilmemi ş? Hâlbuki o ikisi, bundan daha ziyâde bir cemaatte 
vuku bulmu ş.”
Elcevap: Elcevap:  Zuhur eden mucizeler iki k ısımd ır. Bir k ısm ı, nübüvveti tas-
dik ettirmek için, Hazreti Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm)  elinde izhar edili-
yor. Hanîn-i ciz’ şu nevidendir ki, s ırf nübüvvetin tasdiki için bir hüccet ola-
rak zuhura gelmi ş ki, müminlerin iman ını ziyâdeleştirmek ve münaf ıklar ı ihlâ-
sa ve imana sevk etmek ve küffâr ı imana getirmek için zâhir olmu ş. Onun için 
avâm ve havas, herkes onu gördü; onun ne şrine fazla ihtimam edildi.
Fakat şu mucize-i taâmiye ve mucize-i mâiye ise, mucizeden ziyâde bir 
keramettir.. belki kerametten ziyâde bir ikramd ır.. belki ikramdan ziyâde, ih-
tiyaca binâen bir ziyâfet-i rahmâniyedir. Onun için, çendan dâvâ-y ı nübüv-
vete delildir ve mucizedir.. fakat as ıl maksat, ordu aç kalm ış, bir çekirdekten 
bin batman hurmay ı halkettiği gibi Cenâb- ı Hak, hazine-i gayptan bir sâ’ ta-
amdan bin adama ziyâfet veriyor. Hem susuz kalm ış mücahid bir orduya ku-
mandan- ı âzam ın parmaklar ından âb- ı kevser gibi su ak ıttırıp içiriyor.  İşte şu 
sır içindir ki, mucize-i taâmiye ve mucize-i mâiyenin her bir misali, hanîn-i 
ciz’ derecesine ç ıkm ıyor. Fakat o iki mucizenin cinsleri ve nevileri, külliyet iti-
bar ıyla hanîn-i ciz’ gibi mütevâtir1 ve kesretlidir. Hem taam ın bereketini ve 
parmaklar ından suyun akmas ını herkes göremiyor, yaln ız eserlerini görüyor. 
Direğin ağlamas ını ise herkes i şitiyor. Onun için fazla inti şar etti.
Eğer denilse: Eğer denilse:  “Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  her hâl ve hareketini 
kemâl-i ihtimam ile sahabeler muhafaza ederek nakletmi şler. Böyle 
mucizât- ı azîme, neden on, yirmi tarîkle geliyor? Yüz tarîkle gelme-
liydi. Hem neden Hazreti Enes, Câbir, Ebû Hureyre’den çok geliyor; Hazreti Ebûbekir ve Ömer az rivayet ediyor?”
Elcevap: Elcevap:  Birinci şıkk ın cevab ı, Dördüncü İşaret’in Üçüncü Esas’ ında 
geçmiş. İkinci şıkk ın cevab ı ise:
Nas ıl ki insan bir ilâca muhtaç olsa, bir tabibe gider; hendese için mü-
hendise gider, mühendisten nakleder; mesele-i şer’iye müftüden haber al ı-
nır ve hâkezâ... Öyle de, sahabe içinde, ehâdis-i nebeviyeyi gelecek as ırlara 
ders vermek için, ulemâ-y ı sahabeden bir k ısım, ona mânen muvazzaf idiler, 
bütün kuvvetleriyle ona çal ışıyorlard ı. Evet, Hazreti Ebû Hureyre bütün ha-
yat ını hadisin h ıfzına vermiş.2 Hazreti Ömer siyaset âlemiyle ve hilâfet-i kübrâ 
1 Bkz.: el-Gazâlî, Fedâihu’l-bât ıniyye  1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm  1/356-357; el-Îcî, Kitâbü’l-
Mevâk ıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâs ıd 5/17.
2 Buhârî, ilim 42, menâk ıb 28; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  159.146  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ile meşgul imiş. Onun için ehâdisi ümmete ders vermek için, Ebû Hureyre ve 
Enes ve Câbir gibi zâtlara itimat edip; ondan, rivayeti az ederdi. Hem madem sıdd ık, sadûk, sâd ık ve musaddak bir sahabenin me şhur bir namdar ı, bir ta-
rîk ile bir hâdiseyi haber verse, yeter denilir, ba şkas ının nakline ihtiyaç da kal-
maz. Onun için baz ı mühim hâdiseler iki-üç tarîk ile geliyor.
On Birinci İşaret
Onuncu İşaret, nas ıl ki şecer tâifesindeki mucize-i nebeviyeyi gösterdi. 
On Birinci İşaret dahi, cemâdâtta ta ş ve dağ tâifesinin mucize-i nebeviyeyi 
gösterdiklerine i şaret edecek. İşte, biz de o çok kesretli misallerinden yedi-se-
kiz misali zikredece ğiz.
Birinci Misal : Allâme-i Ma ğrib Hazreti Kad ı Iyâz, Şifâ-y ı Şerîf’’inde ulvî 
bir senedle ve Buhârî sahibi gibi mühim imamlardan nakl-i sahih ile haber veriyorlar ki; hâdim-i nebevî Hazreti İbni Mes’ud der ki: Biz, Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  yan ında taam yerken, taam ın tesbihlerini i şitiyorduk.1
İkinci Misal : Nakl-i sahih ile Enes2 ve Ebû Zerr’den3 kütüb-ü sahîha ha-
ber veriyorlar ki; Hazreti Enes (hâdim-i nebevî) demi ş ki: Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  yan ında idik. Avucuna küçük ta şlar ı ald ı, mübarek elinde 
tesbih etmeye ba şlad ılar. Sonra Ebûbekri’s-S ıdd ık’ın eline koydu, yine tes-
bih ettiler.
Ebû Zerr el-G ıfârî, tarîkinde der ki: Sonra Hazreti Ömer’in eline koydu, 
yine tesbih ettiler. Sonra ald ı, yere koydu, sustular. Sonra yine ald ı, Hazreti 
Osman’ ın eline koydu, yine tesbihe ba şlad ılar. Sonra Hazreti Enes ve Ebû 
Zerr diyorlar ki: Ellerimize koydu, sustular.
Üçüncü Misal : Hazreti Ali4 ve Hazreti Câbir5 ve Hazreti Âi şe-i S ıddîka’dan6 
nakl-i sahih ile sabittir ki: Da ğ, taş, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  َمُŻَّùĤاَ 
7ِّٰųا لَĳُøرَ َאĺ ْכَĻَĥَĐ diyorlard ı.
1 Buhârî, menâk ıb 25; Tirmizî, menâk ıb 6; Dârimî, mukaddime  5.
2 İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 39/120, 121; İbnü’l-Cevzî, el-İlelü’l-mütenâhiye  1/207.
3 el-Buhârî,  et-Târîhu’l-kebîr  8/442; el-Bezzâr, el-Müsned  9/431, 434; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  
2/59.
4 Tirmizî, menâk ıb 6; Dârimî, mukaddime  4; el-Hâkim, el-Müstedrek  2/677.
5 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/69; Kad ı Iyâz, eş-Şifâ 1/307; el-Mâverdî, A’lâmü’n-nübüvve  1/194; 
es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  1/114.
6 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/307. Ayr ıca bkz.: el-Fâkihî, Ahbâru Mekke  4/90; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 
4/362; el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  3/19.
7 Selâm sana ey Allah’ ın Resûlü!ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    147
Hazreti Ali’nin tarîkinde diyor ki: Bidayet-i nübüvvette, nevâhî-i Mekke’de 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ile beraber gezdi ğimizde, a ğaç ve taşa rast 
geldiğimiz vakit ِّٰųا لَĳُøرَ َאĺ ْכَĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ diyorlard ı.
Hazreti Câbir, tarîkinde der ki: Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , taş ve 
ağaca rast geldi ği vakit, ona secde ediyordular. Yani ink ıyad edip, َمُŻَّùĤاَ 
ِّٰųا لَĳُøرَ َאĺ ْכَĻَĥَĐ diyordular.
Câbir İbni Semure’nin bir rivayetinde, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  
ferman etmi ş: 1
َّĹَĥَĐ ُħِّĥَùُĺ כَאنَ َÙَכَّĩِÖ ًاóَåَè ِفُóْĐََŶ ĹِّĬإِ Baz ılar ı demişler ki: O, 
Hacerü’l-Esved’e i şarettir.2
Hazreti Âi şe’nin tarîkinde demi ş: Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  fer-
man etmi ş:
ٍóَåَü َźوَ ٍóَåَéِÖ ُّóُĨأَ َź ُÛْĥَđَä ِÙَĤَאøِّóĤِאÖ َمُŻَّùĤا ِįْĻَĥَĐ ُģĺِóْ×ِä Ĺِĭَĥَ×ْĝَÝْøا َّאĩَĤ
3ِّٰųا لَĳُøرَ َאĺ ْכَĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ: َאلَĜ َّźإِ
Dördüncü Misal : Nakl-i sahih ile Hazreti Abbas’tan haber veriyorlar ki:
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , Abbas ve dört o ğlunu (Abdullah, 
Ubeydullah, Fazl, Kusem) beraber, “mülâet” denilen bir perde alt ına alarak 
üzerlerine örttü. Dedi: َīِĨ ْħُİْóُÝْøَאĘ ĹِÝْĻَÖ ُģْİأَ َءِźُۨËٰİوَ ĹِÖأَ ُĳْĭِĀوَ ĹِّĩَĐ َاñٰİ رَبِّ َאĺ 
4ِه۪ñٰİ ĹِÜَءَŻُĩِÖ ْħُİَّאĺإِ ِيóْÝَùכَ َّאرِĭĤا deyip dua etti. Birden, evin dam ı ve kap ısı ve 
duvarlar ı “âmîn, âmîn” diyerek duaya i ştirak ettiler.5
Beşinci Misal : Başta Buhârî, İbni Hibban, Ebû Davud, Tirmizî gibi kü-
tüb-ü sahîha, müttefikan Hazreti Enes’ten,6 Ebû Hureyre’den,7 Osman 
1 “Ben, Mekke’de öyle bir ta ş biliyorum ki, yan ından geçtikçe bana selâm verirdi.” (Bkz.: Müslim, fezâil  
2; Tirmizî, menâk ıb 5; Dârimî, mukaddime  4).
2 Bkz.: el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  10/268; el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  1/19; el-Halebî, es-
Sîratü’l-Halebiyye  1/361.
3 “Cebrâil (a.s.) bana risaleti getirdikten sonra u ğrad ığım herbir ta ş ve ağaç bana ‘Selâm sana ey Allah’ ın 
Resûlü’ diyorlard ı.”
4 “Yâ Rab! Bu benim amcam –ki babam gibidir–; bunlar da benim ehl-i beytim. Bu örtümle onlar ı 
örttüğüm gibi, sen de cehennem ate şinden onlar ı öylece muhafaza eyle.”
5 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  19/263; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.433;. Ayr ıca, Efendimiz’in 
dua ettiğine dair bkz.: Tirmizî, menâk ıb 28.
6 Buhârî, fezâilü ashâb  5, 7; Tirmizî, menâk ıb 18; Ebû Dâvûd, sünnet 8.
7 Müslim, fezâilü’s-sahâbe  50; Tirmizî, menâk ıb 18.148  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Zinnureyn’den,1 Aşere-i Mübe şşere’den2 Saîd İbni Zeyd’den3 haber veriyor-
lar ki:
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , Ebûbekri’s-S ıdd ık, Ömeru’l-Faruk ve 
Osman Zinnûreyn ile Uhud Da ğı’nın başına ç ıktılar. Cebel-i Uhud, ya onlar ın 
mehâbetlerinden veya kendi sürûr ve sevincinden lerzeye geldi, k ımıldand ı. 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etti ki:
4َانِïĻِıَüوَ ٌěĺِّïِĀوَ ٌّĹِ×َĬ ْכَĻَĥَĐ َאĩَّĬِÍَĘ ُïُèأُ ْÛُ×ْàاُ Şu hadis, Hazreti Ömer ve Osman’ ın 
şehid olacaklar ına bir ihbar- ı gaybîdir.
Şu misalin tetimmesi olarak nakledilmi ş ki: Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü 
vesselâm)  Mekke’den hicret etti ği ve küffârlar takibe ç ıktıklar ı vakit, Sebîr nâm ın-
daki dağa ç ıktılar. Sebîr dedi: “Yâ Resûlallah, benden ininiz. Korkar ım, benim 
üstümde sizi vururlarsa Allah beni tâzib eder. Onun için korkar ım.” Cebel-i 
Hira çağırdı: َّĹَĤإِ ِّٰųا لَĳُøرَ َאĺ “Bana gel.”5 Bu s ır içindir ki ehl-i kalb, Sebîr’de 
havf ve Hira’da da emniyeti hissederler.6
Bu misalden anla şılır ki, o koca da ğlar birer müstakil abddir, müseb-
bihtir ve vazifedard ırlar. Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’ı tan ır ve severler, 
başıboş değillerdir.
Alt ınc ı Misal : Nakl-i sahih ile Abdullah İbni Ömer’den haber veriyor-
lar ki, demi ş: Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  minberde hutbe okurken,
7۪įِĭĻِĩَĻِÖ َّאتٌĺِĳْĉَĨ َاتُĳٰĩَّùĤوَا ِÙَĨَאĻِĝْĤا ْمَĳَĺ ُįُÝَąْ×َĜ ًאđĻِĩَä َْرْضُŶوَا ْرِه۪ïَĜ َّěَè َّٰųا َرُواïَĜ َאĨوَ  
âyetini okudu ve dedi:
8َאلِđَÝُĩْĤا ُóĻِ×ْכَĤا َאĬأَ َّאرُ×َåْĤا َאĬأَ َّאرُ×َåْĤا َאĬأَ لُĳُĝَĺوَ ُįَùْęَĬ ُħِّčَđُĺ َّאرَ×َåْĤا إِنَّ
1 Tirmizî, menâk ıb 18; Nesâî, sıyâm 83.
2 Saîd İbni Zeyd’in, a şere-i mübe şşereden oldu ğuna dair bkz.: Tirmizî, menâk ıb 25; Ebû Dâvûd, sünnet 
8; İbni Mâce, mukaddime  11.
3 Tirmizî, menâk ıb 27; el-Bezzâr, el-Müsned  4/91; el-Hâkim, el-Müstedrek  3/509.
4 “Uhud sâkin ol! Zira senin üzerinde bir nebî, bir s ıdd ık ve iki tane de şehid bulunuyor.”
5 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/308; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  1/466; es-Süheylî, er-Ravdu’l-ünf  
1/400.
6 Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/630.
7 “Ama onlar, Allah’ ın kudret ve azametini hakk ıyla takdir edemediler, O’na lây ık ta’zimi göstermediler. 
Hâlbuki bütün bir dünya k ıyâmet günü O’nun avucunda, gökler âlemi de bükülmü ş olarak elinin 
içindedir.” (Zümer sûresi, 39/67)
8 “Hz. Cebbâr (celle celâlüh), Zât’ ını bizzat kendisi yüceltiyor ve ‘Ben Cebbâr’ ım, ben Cebbâr’ ım, ben 
Kebîru’l-Müteâl’im’ buyuruyor.” (Bkz.: Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/308). Ayr ıca bkz.: Ahmed İbni Hanbel, 
el-Müsned  2/87.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    149
dediği vakit minber öyle sars ıldı ve öyle lerzeye geldi ve titredi, korktuk ki, 
Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  düşürecek bir derecede salland ı.
Yedinci Misal : Nakl-i sahih ile Habrü’l-Ümme ve Tercümanü’l-Kur’ân 
olan1 Hazreti İbni Abbas2 ve hâdim-i nebevî ve ulemâ-y ı azîme-i sahabeden 
olan İbni Mes’ud’dan3 haber veriyorlar ki, demi şler: Feth-i Mekke gününde, 
Kâbe ve etraf ında, taşta rasasla m ıhlanm ış üç yüz altm ış sanem vard ı. Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  elinde kavsa benzer bir de ğnekle o sanemlere birer 
birer işaret ederek 4ًאĜĳُİزَ כَאنَ َģِĈَא×ْĤا إِنَّ ُۚģِĈَא×ْĤا َěَİوَزَ ُّěَéْĤا אءَƯä deyip, hangisine 
işaret etti, yere dü ştü. Sanemin yüzüne i şaret ettiyse arkas ına düşer, arkas ına 
işaret ettiyse yüz üstüne dü şer ve hâkezâ.. sanemler yere yuvarland ılar.
Sekizinci Misal : Meşhur Bahîra-y ı Râhib’in me şhur k ıssas ıdır ki, nübüv-
vetten evvel, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , amcas ı Ebû Talip ve bir k ı-
sım Kureyşî ile beraber Şam taraf ına, ticarete gidiyorlar. Bahîra-y ı Râhib’in 
kilisesi civar ına geldikleri vakit oturdular. İnsanlarla ihtilât etmeyen münzevî 
Bahîra-y ı Râhib birden ç ıkageldi. Kafile içinde Muhammedü’l-Emîn (aleyhissa-
lâtü vesselâm) ’ı gördü. Kafileye dedi: “ Şu Seyyidü’l-âlemîndir ve peygamber ola-
cakt ır.” Kurey şîler dediler: “Nereden biliyorsun?” Mübarek rahib dedi ki: “Siz 
gelirken bakt ım ki, havada, üstünüzde bir parça bulut vard ı. Siz otururken, 
şu Muhammedü’l-Emîn (aleyhissalâtü vesselâm)  taraf ına bulut meyletti, gölge yap-
tı. Hem görüyordum ki; ta ş, ağaç ona secde eder gibi bir vaziyet gördüm. Bu 
ise nebîlere yap ılır.”5
İşte, bu sekiz misal gibi, belki seksen misal var. Bu sekiz misal birle ştiril-
se, öyle kopmaz bir zincir olur ki, hiçbir şüphe onu koparamaz ve sarsamaz. 
Şu cins mucize, umumiyeti itibar ıyla, yani cemâdât ın dâvâ-y ı nübüvvete delil 
olarak konu şmalar ı, mânevî tevâtür hükmünde yakîni ve kat’iyeti ifade eder. 
Her bir misal, mecmuun kuvvetinden, kendi kuvvetinden fazla bir kuvvet da-ha al ır. Evet zay ıf bir direk, kuvvetli direklerle omuz omuza geldi ği vakit, muh-
kemleşir. Zay ıf, kuvvetsiz bir adam, asker olup orduya girse öyle kuvvetle şir 
ki, bin adama meydan okur.
1 İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/383; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  2/366; el-Hâkim, el-Müstedrek  
3/618; İbni Abdilberr, el-İstîâb  3/935).
2 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  10/279; et-Taberânî, el-Mu’cemü’s-sa ğîr 2/272; Ebû Nuaym, 
Hilyetü’l-evliyâ  3/212. Ayr ıca bkz.: Buhârî, meğâzî 48.
3 Buhârî, mezâlim  32, meğâzî 48, tefsîru sûre (17)  12; Müslim, cihâd  87.
4 “Hak geldi, bât ıl y ıkılıp gitti. Çünkü bât ıl, yok olmaya mahkûmdur.” ( İsrâ sûresi, 17/81).
5 Tirmizî, menâk ıb 3; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/327; el-Bezzâr, el-Müsned  8/97.150  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
On İkinci İşaret
On Birinci İşaretle alâkadar olan üç misal, fakat gayet mühim misaller-
dir.
Birinci Misal : 1ĵٰĨرَ َّٰųا َّīٰכِĤوَ َÛْĻَĨرَ إِذْ َÛْĻَĨرَ َאĨوَ nass- ı kat’îsiyle ve ehl-i tah-
kik umum müfessirlerin tahkikiyle ve umum ehl-i hadisin ihbar ıyla, Gazve-i 
Bedir’de, şu âyet haber veriyor ki:
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  bir avuç toprak ile küçük ta şlar ı ald ı, 
küffâr ordusunun yüzüne att ı, 2هُĳُäُĳْĤا ِÛَİَאü dedi. هُĳُäُĳْĤا ِÛَİَאü kelimesi bir 
kelâm iken onlar ın her birinin kula ğına gitmesi gibi, o bir avuç toprak dahi her 
bir kâfirin gözüne gitti. Her biri kendi gözüyle me şgul olup, hücumda iken, 
birden kaçt ılar.3
•Hem Gazve-i Huneyn’de ba şta İmam Müslim olarak ehl-i hadis haber 
veriyorlar ki; Gazve-i Huneyn’de –Bedir gibi– küffâr, şiddetle hücum eder-
ken; yine bir avuç toprak at ıp, هُĳُäُĳْĤا ِÛَİَאü diyerek, her birinin kula ğına bir
هُĳُäُĳْĤا ِÛَİَאü kelimesi girdi ği gibi, biiznillâh her birinin yüzüne bir avuç toprak 
gitti, gözleriyle me şgul olup kaçt ılar.4
İşte, Bedir’de ve Huneyn’deki harika olan şu hâdise, esbab- ı âdiye ve 
kudret-i be şer dahilinde olmad ığından, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan َÛْĻَĨرَ َאĨوَ 
5ĵٰĨرَ َّٰųا َّīٰכِĤوَ َÛْĻَĨرَ إِذْ ferman eder. Yani o hâdise, kudret-i be şer haricinde-
dir. Kuvve-i be şeriye ile de ğil, belki fevkalâde bir surette, kudret-i ilâhiye ile 
olmuştur.
İkinci Misal : Başta Buhârî, Müslim, kütüb-ü sahîha haber veriyorlar ki:
Gazve-i Hayber’de bir yahudi kad ını, bir keçiyi biryan yap ıp pişirmiş, 
gayet müessir bir zehirle zehirlemi ş, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  gön-
dermiş. Sahabeler yemeye ba şlad ılar. Birden ferman etti: َאıَّĬإِ ْħَכُĺِïْĺأَ اĳُđَĘاِرْ 
ٌÙَĨĳُĩْùَĨ َאıَّĬأَ ĹِĭْÜَóَ×ْìأَ Yani, “Pi şirilen keçi bana der ki, ‘Ben zehirliyim’ diye 
1 “(Ey Resûlüm) Att ığın vakit sen atmad ın, lâkin Allah att ı.” (Enfâl sûresi, 8/17).
2 “Yüzleri kara olsun!”
3 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/303, 368; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  2/155; İbni Hibbân, es-
Sahîh  14/430.
4 Müslim, cihâd  81; Dârimî, siyer  16; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/399.
5 “(Ey Resûlüm) Att ığın vakit sen atmad ın, lâkin Allah att ı.” (Enfâl sûresi, 8/17).ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    151
haber veriyor.” Herkes elini çekti. Fakat o şiddetli zehirin tesirinden, Bi şr 
İbnü’l-Berâ’ ald ığı birtek lokmadan vefat etti. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesse-
lâm), o Zeyneb ismindeki kad ını çağırdı. Ferman etti: “Neden böyle yapt ın?” 
O menhûse dedi: “E ğer peygambersen sana zarar vermeyecek. E ğer padişah 
isen, insanlar ı senden kurtarmak için yapt ım.”1 Baz ı rivayette onu öldürtme-
miş,2 baz ı tarîkte öldürtmü ş.3 Ehl-i tahkik demi ş ki; kendi öldürtmemi ş, fakat 
Bişr’in veresesine verilmi ş, onlar öldürmü şler.4
Şu vak’a-y ı acîbedeki vech-i i’câz ı gösterecek iki-üç noktay ı dinle:
Birincisi : Bir rivayette var ki, o keçinin kolu haber verdi ği vakit baz ı sa-
habeler de i şittiler.
İkincisi : Hem bir rivayette vard ır ki, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , 
haber verdikten sonra dedi: “5ِّٰųا ِħْùِÖ deyiniz, ondan sonra yeyiniz. Zehir da-
ha tesir etmeyecektir.”6 Şu rivayeti çendan İbni Hacer Askalânî kabul etme-
miş,7 fakat başkalar ı kabul etmi şler.8
Üçüncüsü : Hem dessas yahudiler, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  ve 
mukarrebîn-i sahabeye birden darbe vurmak istedikleri hâlde, birden gâipten haber verilmi ş gibi hâdisenin inki şafı ve desiselerinin akîm kalmas ı ve o ihba-
rın ifade etti ği vâk ıa doğru ç ıkmas ı ve hiçbir vakit sahabeleri nazar ında mü-
tehâlif bir haberi görülmeyen Zât- ı Ahmediye’nin “ Şu keçinin kolu bana söy-
lüyor.” demesi, herkesin kula ğıyla o keçiden o sözü i şitmesi kadar kanaat-i
kat’iyeleri olmu ş.
Üçüncü Misal : Hazreti Mûsâ’n ın 
(aleyhisselâm)  “yed-i beyzâ” ve “asâ”9 mu-
cizesine nazire olarak, üç hâdisede bir mucize-i Ahmediye:
Birincisi : Hazreti İmam Ahmed İbni Hanbel, Ebû Saidi’l-Hudrî’den tah-
ric ve tashih eder ki:
1 Buhârî, cizye  7, tıb 55; Müslim, tıb 45.
2 Buhârî, hibe 28; Müslim, tıb 45. Ayr ıca bkz.: İbni Hacer, Fethu’l-bârî  7/497.
3 Ebû Dâvûd, diyât  6; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  2/35, 19/221; el-Hâkim, el-Müstedrek  3/242.
4 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  2/202; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/318.
5 Allah’ ın ad ıyla
6 el-Hâkim, el-Müstedrek  4/122; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.197; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/318.
7 Bkz.: Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/645.
8 el-Hâkim, el-Müstedrek  4/122; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  8/295-296.
9 Yed-i beyzâ ve asâ mucizelerine dair bkz.: A’râf sûresi, 7/108; Tâhâ sûresi, 20/17-22; Şuarâ sûresi, 
26/32-33; Neml sûresi, 27/12; Kasas sûresi, 28/31-32.152  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , Katâde İbni Numan’a karanl ıklı, yağ-
murlu bir gecede bir de ğnek verir ve ferman eder ki: “Sana, lâmba gibi, onar 
arşın her tarafta ışık verecek. Evine gitti ğin zaman bir siyah şah ıs gölge göre-
ceksin. O şeytand ır. Onu hânenden ç ıkar, tard et.” Katâde de ğneği al ır, gider. 
Yed-i beyzâ gibi ışık verir. Evine gider, o siyah şahs ı görür, tard eder.1
İkincisi : Bir menba- ı garâib olan Gazve-i Kübrâ-y ı Bedir’de Ukkâ şe İbnü’l-
Mihsan el-Esedî’nin mü şriklerle dövü şürken k ılıcı kırıldı. Resûl-i Ekrem (aley-
hissalâtü vesselâm) , ona, k ılıca mukabil, kal ınca bir de ğnek verdi. Dedi: “Bununla 
harbet.” Birden, de ğnek, biiznillâh, uzun, beyaz bir k ılıç oldu. Onunla harbet-
ti. Hayat ı miktar ınca, tâ Yemâme Harbi’nde şehid oluncaya kadar boynunda 
taşıdı. Şu hâdise kat’îdir. Çünkü Ukkâ şe bütün hayat ında onunla iftihar etmi ş 
ve o k ılıç “el-avn” nâm ıyla meşhur olmu ş.2 İşte, Hazreti Ukkâ şe’nin iftihar ı ve 
kılıcın “avn” nâm ıyla, k ılıçlar ın fevkinde i ştihar ı, şu hâdisenin iki hüccetidir.
Üçüncüsü : İbni Abdilberr gibi bir allâme-i as ır ve ehl-i tahkikin büyükle-
rinden nakil ve tashih ediyorlar ki:
Gazve-i Uhud’da, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  halazadesi olan 
Abdullah İbni Cahş harbederken k ılıcı kırıldı. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesse-
lâm) ona bir de ğnek verdi. O de ğnek onun elinde bir k ılıç oldu, onunla harbet-
ti. O eser-i mucize olan k ılıç bâki kald ı.3 Meşhur İbni Seyyidi’n-Nâs, siyerinde 
haber veriyor ki: Bir zaman sonra, Abdullah’ ın o k ılıcı Bugâ-y ı Türkî nâm ında 
bir adama iki yüz dinara sat ıldı.4
İşte bu iki k ılıç, asâ-y ı Mûsâ gibi birer mucizedir. Fakat asâ-y ı Mûsâ, 
vefat- ı Mûsâ’dan sonra vech-i i’câz ı kalmad ı, fakat şunlar bâki kald ılar.
On Üçüncü İşaret
Mucizât- ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  hem mütevâtir, hem misalleri 
pek çok bir nevi dahi, hastalar ve yaral ılar, nefes-i mübarekiyle şifa bulmalar ı-
dır. Şu nevi mucize-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) , nev itibar ıyla mânevî mü-
tevâtirdir. Cüz’iyatlar ı, bir k ısm ı dahi mânevî mütevâtir hükmündedir. Di ğer 
kısm ı âhâdî ise de, ilm-i hadisin müdakkik imamlar ı tashih ve tahric et tikleri 
1 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/65; İbni Huzeyme,  es-Sahîh 3/81; İbni Abdilberr, el-İstîâb  3/1276.
2 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  3/185-186; el-Vâk ıdî, Kitâbü’l-me ğâzî 1/93; İbni Sa’d, et-
Tabakâtü’l-kübrâ  1/188.
3 Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’ 11/279; el-Beyhakî, el-İ’tikâd  s.295; İbni Abdilberr, el-İstîâb  3/879.
4 İbni Abdilberr, el-İstîâb  3/879; İbnü’l-Esîr, Üsdü’l-ğâbe 3/90; İbni Kesîr, el-Bidâye 4/42.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    153
için, kanaat-i ilmiye verir. Biz de, pek çok misallerinden birkaç misalini zikre-
deceğiz.
Birinci Misal : Allâme-i Ma ğrib Kad ı Iyâz, Şifâ-y ı Şerîf’inde, ulvî bir an’a-
ne ile ve müteaddit tarîklerle, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  hâdimi1 ve 
bir kumandan ı2 ve Hazreti Ömer’in zaman ında Ordu-yu İslâm’ ın başkuman-
dan ı3 ve İran’ ın fatihi4 ve Aşere-i Mübe şşere’den5 olan Hazreti Sa’d İbni Ebî 
Vakkas diyor:
Gazve-i Uhud’da, ben Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yan ındayd ım. 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , o gün kavs ı kırılıncaya kadar küffâra oklar 
att ı. Sonra bana oklar ı veriyordu, “At!” diyordu. “Nasl”s ız, yani okun uçma-
sına yard ım eden kanatlar ı olmayan oklar ı verirdi ve bana emrederdi: “At!” 
Ben de atard ım, kanatl ı oklar gibi uçard ı, küffâr ın cesedine yerle şirdi.6
O hâlde iken, Katâde İbni Numan’ ın gözüne bir ok isabet etmi ş. Gözünü 
çıkar ıp, gözünün hadekas ı yüzünün üstüne indi. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü ves-
selâm) mübarek, şifal ı eliyle onun gözünü al ıp, eski yuvas ına yerleştirip, iki gö-
zünden en güzeli olarak, hiçbir şey olmam ış gibi şifa buldu.7 Şu vâk ıa çok iş-
tihar etmi ş. Hatta Katâde’nin bir hafîdi, Ömer İbni Abdilaziz’in yan ına geldiği 
vakit, kendini şöyle tarif etmi ş: “Ben öyle bir zât ın hafîdiyim ki, Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  onun ç ıkm ış gözünü yerine koyup birden şifa buldu. En gü-
zel göz o olmu ş.” diye, naz ım suretinde8(Hâşiye) Hazreti Ömer’e söylemi ş, onun 
ile kendini tan ıttırm ış.9
1 Bkz.: Buhârî, cihâd  70, temennî  4; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  39.
2 Bkz.: İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  3/145; el-Vâk ıdî, Kitâbü’l-me ğâzî 1/2; İbni Kesîr, el-Bidâye 
3/234.
3 Bkz.: el-Buhârî,  et-Târîhu’l-kebîr  3/61; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  2/276; İbni Abdilberr, 
el-İstîâb  2/832.
4 Bkz.: et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  2/383-389; İbni Kesîr, el-Bidâye 8/75-77.
5 Sa’d İbni Ebî Vakkas’ ın, aşere-i mübe şşereden oldu ğuna dair bkz.: Tirmizî, menâk ıb 25; Ebû Dâvûd, 
sünnet 8; İbni Mâce, mukaddime  11.
6 Müslim, fezâilü’s-sahâbe  42; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  1/142. Ayr ıca bkz.: İbni İshak, es-Sîre 
3/307; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  4/31.
7 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/187; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  3/251-252; İbni Abdilberr, el-
İstîâb  3/1275.
8 (Hâşiye)
َّدِّóĤا َīَùْèأَ ĵٰęَĉْāُĩْĤا ِّėِכَÖ ُدَّتْóَĘ     ُįُĭْĻَĐ ِّïَíْĤا ĵَĥَĐ ْÛَĤَאø ِيñَّĤا ُīْÖا َאĬأَ
رَدِّ َאĨ َīْùُè َאĺوَ ٍīْĻَĐ َאĨ َīْùُè َאĻَĘ     َאİِóْĨأَ َِوَّلِŶ ْÛَĬכَא َאĩכَ َאدَتْđَĘ
9 İbni Kesîr, el-Bidâye 6/294; İbni Seyyidi’n-Nâs, Uyûnü’l-eser  2/23; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye  
2/543; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/652.z154  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem nakl-i sahih ile haber verilmi ş ki: Meşhur Ebû Katâde’nin, Yevm-i 
Zîkarad denilen gazvede, bir ok mübarek yüzüne isabet etmi ş. Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  mübarek eliyle meshetmi ş. Ebû Katâde der ki: “Katiyen ve 
asla ne ac ısını ve ne de cerahatini görmedim.”1
İkinci Misal : Başta Buhârî ve Müslim, kütüb-ü sahîha haber veriyorlar ki:
Gazve-i Hayber’de, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , Aliyy-i Haydarî’yi 
bayraktar tayin etti ği hâlde, Ali’nin gözleri hastal ıktan çok a ğrıyordu. Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  tiryak gibi tükürü ğünü gözüne sürdü ğü dakikada şi-
fa bularak hiçbir şey kalmad ı. Sabahleyin Hayber Kalesi’nin pek a ğır demir 
kap ısını çekip, elinde kalkan gibi tutup Kale-i Hayber’i fethetti.2
Hem o vâk ıada, Seleme İbnü’l-Ekva’ ın bacağına k ılıç vurulmu ş, yar ıl-
mış. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ona nefes edip, birden aya ğı şifa bul-
muş.3
Üçüncü Misal : Başta Nesâî olarak, erbâb- ı siyer, Osman İbni Huneyf’ten 
haber veriyorlar ki:
Osman diyor ki, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yan ına bir âmâ gel-
di, dedi: “Benim gözlerimin aç ılmas ı için dua et.” Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü 
vesselâm)  ona ferman etti:
 ِّĹِ×َĬ ٍïَّĩَéُĨ ِّכَĻِ×َĭِÖ ْכَĻَĤإِ ُįَّäَĳَÜوَأَ ُכَĥْئَøأَ ĹِّĬإِ َّħُıّٰĥĤا ِģُĜ َّħُà ِīْĻَÝَđرَכْ ِّģَĀ َّħُà ْÉَّĄَĳَÜوَ ْěِĥَĉْĬَאĘ
4
َّĹِĘ ُįْđِّęَü َّħُıّٰĥĤاَ ِي،óَāَÖ ْīَĐ َėِýَכْĺ أَنْ ِّכَÖرَ ĵٰĤإِ ِכَÖ ُįَّäَĳَÜأَ ĹِّĬإِ ُïَّĩَéُĨ َאĺ ِ،ÙَĩْèَّóĤا
O gitti, öyle yapt ı, geldi. Gözü aç ılm ış, güzel görüyormu ş, gördük.5
Dördüncü Misal : Büyük bir imam olan İbni Vehb haber veriyor ki:
Gazve-i Bedir’in on dört şehidinden birisi olan Muavviz İbni Afrâ, Ebûcehil 
ile dövüşürken, Ebûcehl-i Laîn, o kahraman ın bir elini kesmi ş. O da öteki 
1 el-Vâk ıdî, Kitâbü’l-me ğâzî 2/545; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve , 4/193; İbni Abdilberr, el-İstîâb  
4/1731; Kad ı Iyâz, eş-Şifâ 1/322.
2 Buhârî, cihâd  102, 143, fezâilü ashâb  9, meğâzî 38; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  34.
3 Buhârî, meğâzî 38; Ebû Dâvûd, tıb 19; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/48.
4 “Git abdest al; sonra iki rekat namaz k ıl ve şöyle dua et: “Allah’ ım! Şüphesiz ben senden isterim. 
Rahmet peygamberi olan Hz. Muhammed’i (sallallâhu aleyhi ve sellem) vesile edinerek sana yöne-liyorum. Yâ Muhammed! Benim gözlerimin aç ılmas ı için seni vesile ederek Rabbine yöneliyorum. 
Allah’ ım! O’nu benim hakk ımda şefaatçi eyle.”
5 en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/168, 169; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/322. Ayr ıca bkz.: Tirmizî, deavât  118; 
İbni Mâce,  ikâme 189.z
zON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    155
eliyle elini tutup Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yan ına gelmiş. Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  onun elini yine yerine yap ıştırdı, tükürüğünü ona 
sürdü. Birden şifa buldu, yine harbe gitti, şehid oluncaya kadar harbetti.
Hem yine imam- ı celîl İbni Vehb haber veriyor ki: O gazvede Hubeyb 
İbni İsaf’ ın (Yesaf) omuz ba şına bir k ılıç vurulmu ş ki, bir şakk ı ayr ılm ış gibi 
dehşetli bir yara aç ılm ış. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  onun kolunu omu-
zuna eliyle yap ıştırm ış, nefes etmi ş, şifa bulmu ş.1
İşte şu iki vâk ıa, çendan âhâdîdir ve haber-i vâhiddir. Fakat İbni Vehb gi-
bi bir imam tashih etse, Gazve-i Bedir gibi bir menba- ı mucizât olan bir gaz-
vede olsa, hem bu iki vâk ıay ı and ıracak çok misaller bulunsa, elbette şu iki 
vâk ıa kat’î ve vakidir, denilebilir.
İşte, ehâdis-i sahîha ile sübut bulan belki bin misal var ki, Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  mübarek eli ona şifa olmuş.
1 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/178; İbnü’l-Esîr, Üsdü’l-ğâbe 1/679; İbni Hacer,  el-İsâbe 2/261.z156  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Bu Parça Alt ın ve Elmas ile 
Yaz ılsa Liyakati Var
Evet, sâb ıkan bahsi geçmi ş:
Avucunda küçük ta şlar ın zikir ve tesbih etmesi..1
 َÛْĻَĨرَ إِذْ َÛْĻَĨرَ َאĨوَ  sırrıyla,2 ayn ı avucunda, küçücük ta ş ve toprak, dü ş-
mana top ve gülle hükmünde, onlar ı inhizâma sevk etmesi..
 3
ُóَĩَĝْĤا َّěَýْĬوَا nass ı ile ayn ı avucunun parma ğıyla kameri iki parça etmesi..
Ve ayn ı el, çeşme gibi on parma ğından suyun akmas ı ve bir orduya içir-
mesi..
Ve ayn ı el, hastalara ve yaral ılara şifa olmas ı…
Elbette o mübarek el, ne kadar harika bir mucize-i kudret-i ilâhiye oldu-
ğunu gösterir. Güya;
Ahbap içinde o elin avucu küçük bir zikirhâne-i sübhânîdir ki, küçücük 
taşlar dahi içine girse zikir ve tesbih ederler.4
Ve âdâya kar şı küçücük bir cephâne-i rabbânîdir ki; içine ta ş ve toprak 
girse, gülle ve bomba olur.
Ve yaral ılar ve hastalara kar şı küçücük bir eczahâne-i rahmânîdir ki; 
hangi derde temas etse, derman olur.
Ve celâl ile kalkt ığı vakit, kameri parçalay ıp, kâb- ı kavseyn şeklini verir.
Ve cemâl ile döndü ğü vakit, âb- ı kevser ak ıtan on musluklu bir çe şme-i 
rahmet hükmüne girer…
Acaba böyle bir Zât’ ın birtek eli böyle acîb mucizâta mazhar ve medar ol-
sa, o Zât’ ın, Hâl ık-ı Kâinat yan ında ne kadar makbul oldu ğu ve dâvâs ında ne 
kadar sâd ık bulundu ğu ve o el ile biat edenler ne kadar bahtiyar olacaklar ı, 
bedâhet derecesinde anla şılmaz m ı?
1 el-Buhârî, et-Târîhu’l-kebîr  8/442; el-Bezzâr, el-Müsned  9/431, 434; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  
4/245.
2 “(Ey Resûlüm) Att ığın vakit sen atmad ın; lâkin Allah att ı.” (Enfâl sûresi, 8/17).
3 “…Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
4 el-Buhârî, et-Târîhu’l-kebîr  8/442; el-Bezzâr, el-Müsned  9/431, 434; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  
4/245.z
z
z
z
z
z
z
z
z
z
Bir Suâl: Bir Suâl:  Deniliyor ki, “Sen çok şeylere mütevâtir dersin. Hâlbuki biz 
onlar ın çoğunu yeni i şitiyoruz. Mütevâtir bir şey böyle gizli kalmaz.”
Elcevap: Elcevap:  Ulemâ-y ı şeriat yan ında çok mütevâtir ve bedihî şeyler var ki, 
onlardan olmayana göre meçhuldür. Ehl-i hadis yan ında da çok mütevâtir 
var, sâirlerin yan ında âhâdî de olmuyor ve hâkezâ... Her fennin ehl-i ihtisas ı, 
o fenne göre bedihiyât ı, nazariyât ı beyan eder. Umum halk ise, o fennin ehl-i 
ihtisas ına itimat eder, teslim olur veya içine girer, görür.
Şimdi, haber verdi ğimiz hakikî mütevâtir veya mânevî mütevâtir veya te-
vâtür hükmünde kat’iyeti ifade eden vâk ıalar, hem ehl-i hadis, hem ehl-i şe-
riat, hem ehl-i usûli’d-din, hem ekser tabakât- ı ulemâda hükmünü öyle gös-
termiş. Gaflette bulunan avâm veya gözünü kapayan nâdanlar bilmezlerse, 
kabahat onlara aittir…
Beşinci Misal : İmam Bagavî, tahrici ve tashihiyle haber veriyor ki:
Ali İbnü’l-Hakem’in, Gazve-i Hendek’te küffâr ın darbesiyle aya ğı kırıl-
dı. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  meshetti. Dakikas ında öyle şifa buldu ki, 
atından inmedi.1
Alt ınc ı Misal : Başta İmam Beyhakî, ehl-i hadis haber veriyorlar ki:
İmam Ali gayet hasta idi. Izd ırab ından, kendi kendine dua edip inliyordu. 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  geldi, dedi: 2ِįِęْüا َّħُıّٰĥĤاَ ve ayağıyla Hazreti 
Ali’ye dokundu, “Kalk” dedi.. birden şifa buldu. İmam Ali der ki: “Ondan 
sonra o hastal ığı hiç görmedim.”3
Yedinci Misal : Şürahbil el-Cu’fî’nin me şhur k ıssas ıdır ki:
Avucunda etten bir ur vard ı ki, k ılıcı ve at ın dizginini tutam ıyordu. Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  eliyle avucundaki uru meshetti ve mübarek eliyle 
oğdu. O urdan hiçbir eser kalmad ı.4
Sekizinci Misal : Alt ı çocuğun her biri, ayr ı ayr ı birer mucize-i Ahmediye’ye 
mazhar oldu.
1 Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/185; İbni Abdilberr, el-İstîâb  3/1415.
2 Allah’ ım! O’na şifâ ver.
3 Tirmizî, deavât  111; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/107, 128; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  5/46, 
6/63.
4 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  7/306; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/176; İbni Abdilberr, el-
İstîâb  2/697, 6/176.158  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Birincisi: İbni Ebî Şeybe (muhakkik-i kâmil ve muhaddis-i me şhur) ha-
ber veriyor ki:
Bir kad ın, bir çocu ğu Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yan ına getirdi. 
O çocukta bir belâ vard ı; konuşmuyordu, aptald ı. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü 
vesselâm)  bir su ile mazmaza etti, elini y ıkad ı, o suyu kad ına verdi.. “Çocu ğa 
içirsin!” ferman etti. Çocuk o suyu içtikten sonra, hastal ığından ve belâs ın-
dan bir şey kalmad ı. Öyle bir ak ıl ve kemâl sahibi oldu ki, ukalâ-y ı nâs ın fev-
kine ç ıktı.1
İkincisi: Nakl-i sahih ile Hazreti İbni Abbas demi ş ki:
Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  mecnun bir çocuk getirildi. Mübarek 
elini onun gö ğsüne koydu. Birden çocuk istifrâ etti. İçinden –küçük h ıyar ka-
dar– siyah bir şey ç ıktı, çocuk şifa bulup gitti.2
Üçüncüsü: İmam Beyhakî ve Nesâî nakl-i sahih ile haber veriyorlar ki:
Muhammed İbni Hât ıb isminde bir çocu ğun koluna kaynayan tencere 
dökülmü ş, bütün kolunu yakm ış. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  meshedip 
tükürüğünü sürdü, dakikas ında şifa buldu.3
Dördüncüsü: Büyümüş, fakat lisan ı yok, büyükçe bir çocuk Resûl-i 
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yan ına geldi. Çocu ğa ferman etmi ş: “Ben kimim?” 
Hiç konu şmayan dilsiz çocuk 4ِّٰųا لُĳُøرَ َÛْĬأَ deyip tekellüme ba şlam ış.5
Beşinci Çocuk: Âlem-i yakazada Resûl-i Ekrem’le (aleyhissalâtü vesselâm)  
mükerrer surette mü şerref olan6 Celâleddin Süyûtî ve asr ın imam ı, –tahric ve 
tashih ile– haber veriyor ki:
Mübarekü’l-Yemâme ismiyle me şhur bir zât ı, daha yeni dünyaya geldi ği 
vakit, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yan ına getirmi şler. Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ona müteveccih olmu ş. Çocuk tekellüme ba şlam ış, ُïَıْüأَ 
7ِّٰųا لُĳُøرَ َّכَĬأَ demiş. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  “Bârekâllah” demi ş. 
1 İbni Mâce, tıb 40; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  5/48, 6/321; Abd İbni Humeyd, el-Müsned  1/452.
2 Dârimî, mukaddime  4; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/239, 254, 268; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  
5/47.
3 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/418; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  5/45; en-Nesâî, es-Sünenü’l-
kübrâ  4/366, 6/55, 253, 254.
4 Sen Allah’ ın resûlüsün.
5 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/60-61; İbni Kesîr, el-Bidâye 6/159.
6 İbnü’l-İmâd, Şezerâtü’z-zeheb  4/54; en-Nebhânî, Câmiu kerâmâti’l-evliyâ  2/158.
7 Şehâdet ederim ki, sen Allah’ ın Resûlüsün.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    159
Çocuk ondan sonra büyüyünceye kadar daha konu şmam ış. O çocuk, bu mu-
cize-i Ahmediye’ye ve “Bârekâllah” dua-y ı nebevîsine mazhar oldu ğundan, 
“Mübarekü’l-Yemâme” ismiyle şöhret bulmu ş.1
Alt ınc ı Çocuk: Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  namaz k ılarken, h ırçın 
bir çocuk namaz ını kat’ edip geçti ğinden, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  
َهُóَàأَ ْďَĉْĜا َّħُıّٰĥĤاَ demiş. Ondan sonra çocuk daha yürümemi ş, öyle kalm ış, h ır-
çınlığının cezas ını bulmuş.2
Yedinci Çocuk: Çocuk tabiat ında hayâs ız bir kad ın, Resûl-i Ekrem (aley-
hissalâtü vesselâm)  yemek yerken lokma istemi ş, vermiş. Demiş: “Yok, senin a ğ-
zındakini istiyorum.” Onu da vermi ş. O gayet hayâs ız kad ın, o lokmay ı ye-
dikten sonra, en hayâl ı kad ın ve Medine kad ınlar ının fevkinde bir hayâ sahi-
bi oldu.3
İşte bu sekiz misal gibi, seksen de ğil, belki sekiz yüz misalleri var. Ço ğu 
kütüb-ü siyer ve ehâdiste beyan edilmi ştir.
Evet, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  mübarek eli Hekim-i Lok-
man’ ın bir eczahânesi gibi.. ve tükürü ğü Hazreti H ızır’ın âb- ı hayat çe ş-
mesi gibi.. ve nefesi Hazreti İsa’n ın (aleyhisselâm)  nefesi gibi medet-res ve şi-
fa-resân olsa ve nev-i be şer çok musibet ve belâlara giriftar olsa, elbette 
Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  hadsiz müracaatlar olmu ş. Hastalar, 
çocuklar, mecnunlar pek kesretli gelmi şler, cümlesi şifa bulup gitmi şler.
Hatta, k ırk defa hacceden ve k ırk sene sabah namaz ını yats ı abdestiy-
le k ılan, tâbiînin azîm imamlar ından ve çok sahabelerle görü şen, Tâvûs 
denilen Ebû Abdurrahmân el-Yemânî4 katiyen haber verir ve hükmeder 
ve demiş ki: Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  ne kadar mecnun gelmi ş-
se, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  sinesine elini koymu şsa, katiyen şifa 
bulmuştur.. şifa bulmayan kalmam ış.5
İşte, asr- ı saadete yeti şmiş böyle bir imam, böyle kat’î ve küllî hük-
metmişse, elbette ona gelen hiçbir hasta kalmam ış ki, illâ şifa bulmu ş. 
Madem şifa bulmu ş, elbette müracaatlar binler olacakt ır.
1 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/59; Hatîb el-Ba ğdâdî, Târîhu Ba ğdâd 3/443; İbni Kesîr, el-Bidâye 
6/158.
2 “Allah’ ım! Sen de onun yürüyü şünü kes.” Ebû Dâvûd, salât  109; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
4/64, 5/376; el-Buhârî,  et-Târîhu’l-kebîr  8/365.
3 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  8/200, 231.
4 İbnü’l-Cevzî, Sıfatü’s-safve  2/288.
5 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/335; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/676.160  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
On Dördüncü İşaret
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  envâ- ı mucizât ından bir nev-i azî-
mi, duas ıyla zâhir olan harikalard ır. Evet şu nevi, kat’î ve hakikî mütevâtirdir. 
Cüz’iyat ve misalleri o kadar çoktur ki, hesap edilmez. Misallerin çoklar ı var 
ki, onlar da mütevâtir derecesine ç ıkm ışlar. Belki tevâtüre yak ın meşhur ol-
muşlar. Bir k ısm ını öyle imamlar nakletmi ş ki, meşhur mütevâtir gibi kat’iye-
ti ifade eder. Biz şu pek çok misallerinden, tevâtüre yak ın ve meşhur derece-
sinde münte şir baz ı misalleri, numûne olarak ve her misalin de birkaç cüz’i-
yat ını zikredece ğiz.
Birinci Misal : Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yağmur duas ı, te-
vâtür derecesinde ve çok defa tekrar ile daima süratle kabul olmas ı, baş-
ta İmam Buhârî ve İmam Müslim, eimme-i hadis nakletmi şler. Hatta ba-
zı defa, minber-i şerif üstünde ya ğmur duas ı için elini kald ırıp, indirmeden 
yağmış.1 Sâb ıkan zikretti ğimiz gibi, bir-iki defa ordu susuz kald ığı vakit bu-
lut geliyordu, ya ğmur veriyordu.2 Hatta, nübüvvetten evvel, cedd-i Nebî 
Abdülmuttalib, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  küçüklük zaman ında mü-
barek yüzüyle ya ğmur duas ına giderdi. Onun yüzü hürmetine gelirdi ki, o hâ-
dise Abdülmuttalib’in bir şiiriyle iştihar bulmu ş.3 Hem vefat- ı nebevîden son-
ra, Hazreti Ömer, Hazreti Abbas’ ı vesile yap ıp demiş: “Yâ Rab, bu senin ha-
bîbinin amcas ıdır. O’nun yüzü hürmetine ya ğmur ver.” Ya ğmur gelmi ş.4
Hem İmam Buhârî ve Müslim haber veriyorlar ki: Ya ğmur için dua talep 
edildi. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  dua etti. Ya ğmur öyle geldi ki, mec-
bur oldular: “Aman dua et, kesilsin.” Dua etti, birden kesildi.5
İkinci Misal : Tevâtüre yak ın meşhurdur ki, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü 
vesselâm) , sahabe ve imana gelenler daha k ırka vâs ıl olmadan ve gizli ibadet 
etmekte iken, dua etti: 6َאمٍýِİ ِīْÖ ِوóْĩَđِÖ أَوْ َّאبِĉَíْĤا ِīْÖ َóَĩُđِÖ َمَŻْøِْŸا َّõِĐأَ َّħُıّٰĥĤاَ 
1 Buhârî, istiskâ  6, 7, 9, 12, 14; Müslim, istiskâ  8-10; Nesâî, istiskâ  1, 10; Muvatta, istiskâ  3.
2 İbni Huzeyme,  es-Sahîh 1/53; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  3/324; el-Bezzâr, el-Müsned  1/331.
3 Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  24/260-261; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/90, 2/322; el-
Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/15-19.
4 Buhârî, istiskâ  3, fezâilü ashâb  11; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  1/72; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-
kübrâ  3/352.
5 Buhârî, istiskâ  6, 7, 9, 12, 14; Müslim, istiskâ  8-10; Nesâî, istiskâ  1, 10; Muvatta, istiskâ  3.
6 “Allah’ ım! İslâm’ ı Ömer İbnü’l-Hattab veya Amr İbni Hişâm’la aziz eyle.” (Bkz.: et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-kebîr  10/159, el-Mu’cemü’l-evsat  2/240, 11/255). Yak ın rivayetler için ayr ıca bkz.: 
Tirmizî, menâk ıb, 17; İbni Mâce, mukaddime  11; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/95).zON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    161
Bir-iki gün sonra, Hazreti Ömer İbnü’l-Hattab imana geldi ve İslâmiyet’i ilân 
ve i’zâz etmeye vesile oldu, “Fâruk” unvan- ı âlîsini ald ı.1
Üçüncü Misal : Baz ı sahabe-i güzîne, ayr ı ayr ı maksatlar için dua etmi ş. 
Duas ı öyle parlak bir surette kabul olmu ş ki, o keramet-i duâiye, mucize de-
recesine ç ıkm ış.
Ezcümle, ba şta Buhârî ve Müslim haber veriyorlar ki, İbni Abbas’a şöyle 
dua etmi ş: 2َģĺْوِÉَّÝĤا ُįْĩِّĥَĐوَ ِīĺِّïĤا ĹِĘ ُįْıِّĝَĘ َّħُıّٰĥĤاَ duas ı öyle makbul olmu ş ki, İbni 
Abbas “tercümanü’l-Kur’ân”3 unvan- ı zîşan ını ve “habrü’l-ümme,” yani “al-
lâme-i ümmet” rütbe-i âlîsini kazanm ış.4 Hatta çok genç iken, Hazreti Ömer 
onu ulemâ ve kudemâ-y ı sahabe meclisine al ıyordu.5
Hem başta İmam Buhârî, ehl-i kütüb-ü sahîha haber veriyorlar ki: 
Enes’in vâlidesi, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  niyaz etmi ş ki, “Senin 
hâdimin olan Enes’in evlât ve mal ı hakk ında bereket ile dua et.” O da dua 
etmiş, 6ُįَÝْĻَĉْĐأَ َאĩĻِĘ ُįَĤ َאرِكْÖوَ َهُïَĤوَوَ ُįَĤَאĨ ْóِáأَכْ َّħُıّٰĥĤاَ demiş. Hazreti Enes, âhir öm-
ründe kasem ile ilân ediyor ki: “Ben kendi elimle yüz evlâd ımı defnetmi şim. 
Benim mal ım ve servetim itibar ıyla da, hiçbirisi benim gibi mesut ya şamam ış. 
Benim mal ımı görüyorsunuz ki pek çoktur. Bunlar bütün dua-y ı nebeviyenin 
bereketindendir.”7
Hem başta İmam Beyhakî, ehl-i hadis haber veriyorlar ki: A şere-i 
Mübeşşere’den Abdurrahmân İbni Avf’a, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  
kesret-i mal ve bereketle dua etmi ş.8 O duan ın bereketiyle o kadar servet ka-
zanm ış ki, bir defa yedi yüz deveyi yükleriyle beraber fîsebilillâh tasadduk et-
miş.9 İşte, dua-y ı nebeviyenin bereketine bak ınız, “Bârekâllah” deyiniz!..
1 Bkz.: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  3/270; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  2/562; en-Nevevî, 
Tehzîbü’l-esmâ  2/325.
2 “Allah’ ım! O’na dinin ruhunu ö ğret ve onu te’vile (Kur’ân’ ın s ırlı hakikatlerine) â şina k ıl!” (Bkz.: 
Buhârî, vudû’  10; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  138).
3 İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/383; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  2/366; el-Hâkim, el-Müstedrek  
3/618.
4 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  10/237; el-Hâkim, el-Müstedrek  3/616; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-
kübrâ  2/370.
5 Bkz.: Buhârî, menâk ıb 37, meğâzî 38, 51; Tirmizî, tefsîru sûre (110)  1; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned  1/338.
6 “Allah’ ım! O’nun mal ını ve evlâd ını çoğalt ve ona verdiklerini bereketli k ıl.” (Bkz.: Buhârî, deavât  18, 
25, 47, 48; Müslim, fezâilü’s-sahâbe , 141-143).
7 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/248, 6/430; et-Tayâlisî, el-Müsned  1/270; İbni Hibbân, es-Sahîh  
16/143.
8 Buhârî, nikâh  7, 68, deavât  53; Müslim, nikâh  79.
9 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/115; Abd İbni Humeyd, el-Müsned  1/407; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-kebîr  1/129, 6/27.z
z
z162  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem İmam Buhârî ba şta, râviler naklediyorlar ki: Resûl-i Ekrem (aleyhis-
salâtü vesselâm) , Urve İbni Ebi’l-Ca’d’e, ticarette kâr ve kazanç için bereketle dua 
etmiş. Urve diyor ki: “Ben bazen Kûfe çar şısında duruyordum. Bir günde k ırk 
bin kazan ıyordum, sonra evime dönüyordum.” İmam Buhârî der ki: “Topra ğı 
da eline alsa onda bir kazanç bulurdu.”1
Hem Abdullah İbni Câfer’e kesret-i mal ve bereket için dua etmi ş.2 
Hazreti Abdullah İbni Câfer o derece servet kazanm ış ki, o as ırda şöhretgîr ol-
muş. O bereket-i dua-y ı nebevî ile hâs ıl olan serveti kadar, sehâvetle de i şti-
har etmiş.3
Bu neviden çok misaller var. Numûne için bu dört misalle iktifâ ediyo-
ruz.
Hem başta İmam Tirmizî haber veriyor ki: Sa’d İbni Ebî Vakkas için 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  dua etmi ş: 4ُįَÜَĳْĐدَ ْÕِäأَ َّħُıّٰĥĤاَ demiş. Sa’d’ ın 
duas ının kabulü için dua etmi ş. O as ırda Sa’d’ ın bedduas ından herkes korku-
yordu. Duas ının kabulü de şöhret buldu.5
Hem meşhur Ebû Katâde’ye ferman etmi ş:
ِه۪óَýَÖوَ ِه۪óْđَü ĹِĘ ُįَĤ َאرِكْÖ َّħُıّٰĥĤاَ َכَ،ıْäوَ ُّٰųا َçَĥْĘأَ diye,6 genç kalmas ına dua etmi ş. 
Ebû Katâde yetmi ş yaşında vefat etti ği vakit, on be ş yaşında bir genç gibi ol-
duğu –nakl-i sahih ile– şöhret bulmu ş.7
Hem meşhur şair Nâbiğa’n ın k ıssa-y ı meşhuresidir ki, Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  yan ında bir şiirini okumu ş. Şu f ıkra:
ًاóَıْčَĨ ِכَĤذٰ ْقَĳَĘ ُïĺِóُĬ َّאĬوَإِ     َאĭَאئِĭَøوَ َאĬِïْåَĨ ĹِĘ َאءَĩَّùĤا َאĭْĕَĥَÖ
1 Buhârî, menâk ıb 28; Ebû Dâvûd, büyû’  27; İbni Mâce, sadakât  7; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
4/375.
2 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/205; en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  5/48, 180, 6/265.
3 İbni Hibbân,  es-Sikât 3/207; İbni Abdilberr, el-İstîâb  3/881; el-Mizzî, Tehzîbü’l-Kemâl  14/367.
4 “Allah’ ım! O’nun duas ını kabul et!” (Bkz.: İbni Abdilberr, el-İstîâb  2/608. Ayr ıca bkz.: Tirmizî, menâ-
kıb, 26; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  1/43; el-Bezzâr, el-Müsned  4/50).
5 Buhârî, ezân  95; Tirmizî, menâk ıb 37; el-Bezzâr, el-Müsned  3/274; İbni Hibbân, es-Sahîh  5/168-
169.
6 “Allah yüzünü pâk etsin! Allah’ ım! Onun saç ına ve yüzüne bereket ver.” (Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/327. 
Ayr ıca bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  3/549; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  4/193).
7 el-Hâkim, el-Müstedrek  3/549; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  4/193; İbni Abdilberr, el-İstîâb  
4/1731.z
z
z
z
zON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    163
Yani, “Şerefimiz gö ğe ç ıktı; biz daha üstüne ç ıkmak istiyoruz.” Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , mülâtafe suretinde ferman etti: ؟ĵٰĥْĻَĤ َאÖأَ َאĺ َīْĺأَ ĵٰĤإِ 
Dedi:  ِّٰųا لَĳُøرَ َאĺ ِÙَّĭَåْĤا ĵَĤإِ Yani, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , latîfe ola-
rak dedi: “Gökten öbür tarafa nereyi istiyorsun ki, şiirinde oray ı niyet edi-
yorsun?” Nâbi ğa dedi: “Göklerin fevkinde cennete gitmek istiyoruz.” Sonra 
bir mânidar şiirini daha okudu. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  dua etti:
َאكَĘ ُّٰųا ِăُąْęَĺ َź Yani, “Senin a ğzın bozulmas ın.” İşte, o dua-y ı nebevînin be-
reketiyle, o Nâbi ğa, yüz yirmi ya şında bir di şi noksan olmad ı. Hatta bazen bir 
dişi düştüğü vakit, yerine bir daha geliyordu.1
•Hem –nakl-i sahih ile– İmam Ali için dua etmi ş: ْدَóَ×ْĤوَا َّóَéْĤا ِįِęاכْ َّħُıّٰĥĤاَ 
Yani, “Yâ Rab, so ğuk ve s ıcağın zahmetini ona gösterme.” İşte şu dua bere-
ketiyle, İmam Ali k ışta yaz libas ını giyerdi, yazda k ış libas ını giyerdi.
Der idi ki: “O duan ın bereketiyle hiçbir so ğuk ve s ıcağın zahmetini çek-
miyorum.”2
•Hem Hazreti Fât ıma için dua etmi ş: َאıْđِåُÜ َź َّħُıّٰĥĤاَ Yani, “Allah’ ım, aç-
lık elemini ona verme!” Hazreti Fât ıma der ki: “O duadan sonra açl ık elemi-
ni görmedim.”3
•Hem Tufeyl İbni Amr, Resûl-i Ekrem’den (aleyhissalâtü vesselâm)  bir mu-
cize istedi ki, götürüp kavmine göstersin. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)
ُįَĤ ِّرْĳَĬ َّħُıّٰĥĤاَ demiş.4 İki gözü ortas ında bir nur zuhur etmi ş, sonra de ğneği ucu-
na naklolmu ş. Bununla “zinnûr” diye i ştihar bulmu ş.5
İşte bu vâk ıalar ehâdis-i me şhûredendir ki, kat’iyet peydâ etmi ştir.
•Hem Ebû Hureyre, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  şekvâ etmi ş ki, 
“Nisyan bana âr ız oluyor.” Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etmi ş, bir 
mendil şeklinde bir şey açm ış. Sonra, mübarek avucuyla gâipten bir şey al ır 
gibi öyle, avucunu oraya bo şaltm ış. İki üç defa öyle yaparak Ebû Hureyre’ye 
1 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/232-233; İbni Abdilberr, el-İstîâb  4/1516, 1743.
2 İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/367, 7/394. Ayr ıca bkz.: İbni Hacer, Fethu’l-bârî  7/477; İbni Mâce, 
mukaddime  11.
3 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  4/210-211; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.462; el-Beyhakî, 
Delâilü’n-nübüvve  6/108.
4 Allah’ ım! O’nu nurland ır.
5 İbni Abdilberr, el-İstîâb  2/759; ez-Zehebî, Siyeru a’lâmi’n-nübelâ  1/344. Yak ın ifadeler için ayr ıca 
bkz.: İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  2/23; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  4/238.164  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
demiş: “Şimdi mendili topla.” Toplam ış. Bu s ırr- ı mânevî-i dua-y ı nebevî ile, 
Ebû Hureyre kasem eder ki: “Ondan sonra hiçbir şey unutmad ım.”1
İşte bu vâk ıalar ehâdis-i me şhûredendirler.
Dördüncü Misal : Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  bedduas ına maz-
har olmu ş birkaç vâk ıay ı beyan ederiz.
Birincisi: Perviz denilen Fars Padi şah ı, nâme-i nebeviyeyi y ırtm ış. Resûl-i 
Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  haber geldi. Şöyle beddua etti: ُįْכَĥُĨ ِّقْõَĨ َّħُıّٰĥĤاَ“ Yâ 
Rab! Nas ıl mektubumu paralad ı.. sen de onu ve onun mülkünü parça par-
ça et!”2 İşte şu bedduan ın tesiriyledir ki, o Kisrâ Perviz’in o ğlu Şîreveyh, han-
çer ile onu paralad ı.3 Sa’d İbni Ebî Vakkas da saltanat ını parça parça etti. 
Sâsâniye devletinin hiçbir yerde şevketi kalmad ı. Fakat Kayser ve sâir melik-
ler, nâme-i nebeviyeye hürmet ettikleri için, mahvolmad ılar.4
İkincisi: Tevâtüre yak ın meşhurdur ve âyât- ı Kur’âniye i şaret ediyor ki; 
bidayet-i İslâm’da, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  Mescidü’l-Haram’da na-
maz k ılarken, rüesâ-y ı Kureyş topland ılar, ona kar şı gayet bed bir muame-
le ettiler. O da, o vakit onlara beddua etti. İbni Mes’ud der ki: “Kasem ede-
rim, o bed muameleyi yapan ve onun bedduas ına mazhar olanlar ı, Gazve-i 
Bedir’de birer birer lâ şelerini gördüm.”5
Üçüncüsü: Mudar denilen Arab’ ın büyük bir kabilesi, Peygamber (aleyhis-
salâtü vesselâm) ’ı tekzip ettikleri için, onlara kaht ile beddua etti. Ya ğmur kesil-
di, kaht ve galâ ba şgösterdi. Sonra Mudar kavminden olan Kabile-i Kurey ş, 
Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  iltimas ettiler. Dua etti, ya ğmur geldi, kaht-
lık kalkt ı.6 Bu vâk ıa tevâtür derecesinde me şhurdur.
Beşinci Misal : Hususî adamlara bedduas ının dehşetli kabulüdür. Bunun 
çok misalleri var. Kat’î üç misali, numûne olarak beyan ederiz.
Birincisi : Utbe İbni Ebî Leheb hakk ında şöyle beddua etti:
1 Buhârî, ilim 7, menâk ıb 28; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  159.
2 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/260; İbni Abdilberr, el-İstîâb  3/889. Ayr ıca bkz.: Buhârî, ilim 7, 
cihâd  101; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/243, 305.
3 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  1/191; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/260.
4 Kayser: Buhârî, bed’ü’l-vahy  6; Müslim, cihâd  74; Necâ şî: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/260-261; 
el-Hâkim, el-Müstedrek  4/23; Mukavk ıs: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/260; İbni Ebî Şeybe, el-
Musannef  6/516; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  7/213.
5 Buhârî, vudû’  69; Müslim, cihâd  107.
6 Buhârî, istiskâ  2, 13, tefsîru sûre (44)  4; Müslim, münâfikîn  39-40.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    165
ِכَÖَŻכِ ْīِĨ ًא×ْĥכَ ِįْĻَĥَĐ ْćِّĥَø َّħُıّٰĥĤاَ Yani, “Yâ Rab! Ona bir itini musallat et!” Sonra, 
Utbe sefere giderken, bir arslan gelip, kafile içinde onu aray ıp bulmuş, parça-
lam ış.1 Şu vâk ıa meşhurdur; eimme-i hadis nakil ve tashih etmi şler.
İkincisi: Muhallim İbni Cessâme’dir ki, Âmir İbni Azbat’ ı gadr ile kat-
letmişti. –Hâlbuki, Âmir’i, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , cihad ve harp 
için kumandan edip bir bölükle göndermi şti. Muhallim de beraberdi.2– Bu 
gadrin haberi Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  yetiştiği vakit hiddet etmi ş,
ٍħِّĥَéُĩِĤ ْóِęْĕَÜ َź َّħُıّٰĥĤاَ diye3 beddua buyurmu ş. Yedi gün sonra o Muhallim öl-
dü. Kabre koydular, kabir d ışarıya att ı. Kaç defa koydularsa yer kabul etme-
di. Sonra mecbur oldular; iki ta ş ortas ında muhkemce bir duvar yap ılm ış, o 
surette yeralt ında setredilmi ş.4
Üçüncüsü : Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  görüyordu, bir adam sol 
eliyle yemek yer. Ferman etmi ş: ِכَĭĻِĩَĻِÖ ْģכُ“ Sağ elinle ye” demi ş. O adam de-
miş: ُďĻِĉَÝْøأَ َź “Sağ elimle yapam ıyorum.” Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  
demiş: َÛْđَĉَÝْøا َź diye beddua etmi ş: “Kald ıramayacaks ın!” İşte ondan son-
ra o adam sa ğ elini hiç kald ıramam ış.5
Alt ınc ı Misal : Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  hem duas ı, hem tema-
sından zuhur eden pek çok harikalar ından, kat’iyet kesbetmi ş birkaç hâdise-
yi zikredece ğiz.
Birincisi: Hazreti Hâlid İbni Velid’e (Seyfullah’a)6 birkaç saç ını verip nus-
retine dua etmi ş. Hazreti Hâlid, o saçlar ı külâh ında h ıfzetmiş. İşte o saç ve du-
an ın bereketi hürmetine, hiçbir harbe girmemi ş, illâ muzaffer ç ıkm ış.7
İkincisi: Selmân Farisî, evvelce yahudilerin abdi imi ş. Onun seyyidleri, 
onu âzâd etmek için çok şeyler istediler. “Üç yüz hurma fidan ını dikip mey-
ve verdikten sonra, k ırk okka alt ın vermekle âzâd edilirsin” dediler. Resûl-i 
1 el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  5/211; İbni Abdilberr, et-Temhîd  15/161.
2 el-Hafâcî, Nesîmü’r-riyâd  4/119.
3 Allah’ ım, Muhallim’i affetme!
4 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  6/38-40; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  6/40-41. Ayr ıca bkz.: 
Ebû Dâvûd, diyât  3; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/112, 6/10.
5 Müslim, eşribe 107; Dârimî, et’ime  8; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/45-46, 50.
6 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/299, 300; el-Buhârî,  et-Târîhu’l-kebîr  3/136.
7 Ebû Ya’lâ, el-Müsned  13/138; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  4/104; el-Hâkim, el-Müstedrek  
3/338.166  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  geldi, beyan- ı hâl etti. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü 
vesselâm) , kendi eliyle, Medine civar ında üç yüz fidan ı dikti. Yaln ız bir tanesini 
başkas ı dikti. O sene zarf ında, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  diktiği bü-
tün fidanlar meyve verdi. Yaln ız birtek ba şkas ı dikmişti; o tek meyve verme-
di. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  onu ç ıkard ı, yeniden dikti. O da meyve 
verdi.1
Hem tavuk yumurtas ı kadar bir alt ını, ağzının tükürüğünü ona sürdü, 
dua etti, Selmân’a verdi. Dedi: “Git, yahudilere ver.” Selmân Farisî gidip o alt ından k ırk okkay ı onlara verdi. O tavuk yumurtas ı kadar olan alt ın, eskisi 
gibi bâki kald ı. İşte şu vâk ıa, Hazreti Selmân- ı Pâk’in sergüze şte-i hayat ının 
en mühim bir hâdise-i mucizekârânesidir; muteber ve mevsûk imamlar ha-ber vermi şler.
2
Üçüncüsü: Ümmü Mâlik isminde bir sahabiye, “ukke” denilen küçük bir 
yağ tulumundan, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  yağ hediye ederdi. Bir 
defa Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ona dua edip ukkeyi vermi ş, ferman 
etmiş ki: “Onu bo şalt ıp s ıkmay ınız!” Ümmü Mâlik ukkeyi alm ış. Ne vakit ev-
lâtlar ı yağ isterlerse, bereket-i dua-y ı nebevî ile, ukkede ya ğ bulurlard ı. Hayli 
zaman devam etti. Sonra s ıktılar, bereket kesildi.3
Yedinci Misal : Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  duas ıyla ve temas ıyla 
sular ın tatl ılaşmas ı ve güzel koku vermesinin çok hâdiseleri var. İki-üç taneyi 
numûne olarak beyan ederiz.
Birincisi : İmam Beyhakî ba şta, ehl-i hadis haber veriyorlar ki; Bi’r-i Kubâ 
denilen kuyunun suyu bazen kesiliyordu, yani bitiyordu. Resûl-i Ekrem (aley-
hissalâtü vesselâm)  abdest suyunu içine koyup dua ettikten sonra, kesretle devam 
etti, daha hiç kesilmedi.4
İkincisi: Başta Ebû Nuaym Delâil-i Nübüvve’de, ehl-i hadis haber veri-
yorlar ki; Enes’in evindeki kuyuya, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  tükürü-
ğünü içine at ıp dua etmi ş. Medine-i Münevvere’de en tatl ı su o olmu ş.5
1 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/354, 443; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  10/321, 322.
2 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/443; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  6/230; el-Bezzâr, el-Müsned  
6/467-468.
3 Müslim, fezâil  8; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/340, 347.
4 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/136; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/331; İbni Kesîr, el-Bidâye  6/101.
5 Bkz.: el-Esbehânî, Delâilü’n-nübüvve  1/162; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/331-332; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-
kübrâ  1/105.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    167
Üçüncüsü: İbni Mâce haber veriyor ki: Mâ-i zemzemden bir kova su, 
Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  getirdiler. Bir parça a ğzına ald ı, kovaya 
boşaltt ı. Kova misk gibi râyiha verdi.1
Dördüncüsü: İmam Ahmed İbni Hanbel haber veriyor ki: Bir kuyudan 
bir kova su ç ıkard ılar. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , içine ağzının suyunu 
ak ıtıp kuyuya bo şaltt ıktan sonra misk gibi râyiha vermeye ba şlad ı.2
Beşincisi: Ricâlullahtan ve İmam Müslim ve ulemâ-y ı Mağrib’in mûte-
medi ve makbulü olan Hammad İbni Seleme haber veriyor ki; Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm) , deriden bir tulu ğa su doldurup a ğzına üflemi ş, dua et-
miş. Bağlad ı, bir k ısım sahabeye verdi. “A ğzını açmay ınız; yaln ız abdest al-
dığınız vakit aç ınız” demiş. Gitmişler, abdest almak vaktinde a ğzını açm ışlar. 
Görüyorlar ki; hâlis bir süt, a ğzında da kaymak ya ğ...3
İşte bu beş cüzü, baz ılar ı meşhur, baz ı da mühim imamlar naklediyorlar. 
Bunlar ve burada nakledilmeyenlerle mecmûu, mânevî tevâtür gibi bir muci-ze-i mutlakan ın tahakkukunu gösteriyorlar.
Sekizinci Misal : Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  mesh ve duas ıyla, 
sütsüz ve k ısır keçilerin, mübarek elinin temas ıyla ve duas ıyla sütlü, hem çok 
sütlü olmalar ı misalleri ve cüz’iyatlar ı çoktur. Biz, yaln ız meşhur ve kat’î iki-üç 
misali, numûne olarak zikrediyoruz.
Birincisi: Ehl-i siyerin bütün muteber kitaplar ı haber veriyorlar ki; Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , Ebûbekri’s-S ıdd ık ile beraber hicret ederken, Âtike 
Binti Hâlid el-Huzâiyye denilen Ümmü Mâbed hânesine gelmi şler. Gayet za-
yıf, sütsüz, k ısır bir keçi orada vard ı. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , Ümmü 
Mâbed’e ferman etti: “Bunda süt yok mudur?” Ümmü Mâbed demi ş ki: 
“Bunun vücudunda kan yoktur, nereden süt verecek?” Resûl-i Ekrem (aleyhis-
salâtü vesselâm)  gidip o keçinin beline elini sürmü ş, memesini de meshetmi ş, dua 
etmiş. Sonra demi ş: “Kap getiriniz, sa ğınız.” Sağdılar. Resûl-i Ekrem (aleyhissa-
lâtü vesselâm) , Ebûbekri’s-S ıdd ık ile içtikten sonra, o hâne halk ı da doyuncaya 
kadar içmi şler. O keçi kuvvetlenmi ş, öyle de mübarek kalm ış.4
İkincisi: Şât- ı İbni Mes’ud’un me şhur k ıssas ıdır ki; İbni Mes’ud, İslâm 
1 İbni Mâce, tahâre  136; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/318; el-Humeydî, el-Müsned  2/293.
2 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/315; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  22/51.
3 Kad ı Iyâz, Şifâ, 1/334; Aliyyü’l-Kârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/673; el-Hafâcî, Nesîmü’r-riyâd  4/140.
4 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  4/48-49; el-Hâkim, el-Müstedrek  3/10; el-Beyhakî, Delâilü’n-
nübüvve  1/278.168  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
olmadan evvel, baz ılar ın çoban ı idi. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , 
Ebûbekri’s-S ıdd ık ile beraber, İbni Mes’ud’un keçileriyle bulundu ğu yere git-
mişler. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , İbni Mes’ud’dan süt istemi ş. O da 
demiş: “Keçiler benim de ğil, başkas ının mal ıdırlar.” Resûl-i Ekrem (aleyhissalâ-
tü vesselâm)  demiş: “K ısır, sütsüz bir keçi bana getir.” O da iki senedir teke gör-
memiş bir keçi getirdi. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  eliyle onun memesi-
ne meshedip dua etmi ş. Sonra sa ğmışlar, hâlis bir süt alm ışlar, içmişler. İbni 
Mes’ud bu mucizeyi gördükten sonra iman etmi ş.1
Üçüncüsü: Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  murdias ı, yani süt annesi 
olan Halime-i Sa’diye’nin keçilerinin k ıssa-y ı meşhuresidir ki; o kabilede bir 
derece kahtl ık vard ı. Hayvanât zay ıf ve sütsüz oluyordular ve tok oluncaya 
kadar yemiyorlard ı. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  oraya, süt annesinin ya-
nına gönderildi ği zaman, onun bereketiyle, Halime-i Sa’diye’nin keçileri, ak-
şam vakti, ba şkalar ının hilâf ına olarak, hem tok ve memeleri dolu olarak geli-
yorlard ı.2 İşte bunun gibi, siyer kitaplar ında daha ba şka cüz’iyatlar ı var. Fakat 
bu numûneler as ıl maksada kâfidir.
Dokuzuncu Misal : Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , baz ı zâtlar ın başını 
ve yüzünü mübarek eliyle meshedip dua ettikten sonra zâhir olan harikalar ın 
çok cüz’iyat ından, iştihar bulmu ş birkaç ını numûne olarak beyan ediyoruz.
Birincisi: Umeyr İbni Sa’d’ ın başına elini sürmü ş, dua etmi ş. Seksen ya-
şında o adam, o duan ın bereketiyle, öldü ğü vakit ba şında beyaz yoktu.3
İkincisi: Kays İbni Zeyd’in ba şına elini koyup, meshedip dua etmi ş. O 
duan ın bereketiyle, yüz ya şına girdiği vakit, meshin tesiriyle, bütün ba şı be-
yaz, yaln ız Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  elini koydu ğu yer simsiyah 
olarak kalm ış.4
Üçüncüsü: Abdurrahmân İbni Zeyd İbni’l-Hattab; hem küçük, hem çir-
kindi. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  eliyle ba şını meshedip dua etmi ş. O 
duan ın bereketiyle, kâmetçe en bâlâ kâmet.. ve suretçe en güzel bir surete 
girmiş.5
1 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/462; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/327; et-Tayâlisî, el-Müsned  
1/47.
2 İbni Hibbân, es-Sahîh  14/245; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  1/300; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-
kübrâ  1/151.
3 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/334.
4 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/334; İbni Hacer,  el-İsâbe 5/469.
5 İbni Abdilberr, el-İstîâb  2/833-834; el-Mizzî, Tehzîbü’l-Kemâl  7/121; İbni Hacer,  el-İsâbe 5/36.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    169
Dördüncüsü: Âiz İbni Amr’ ın Gazve-i Huneyn’de yüzü yaralanm ış.
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , eliyle yüzündeki kan ı silmiş. Resûl-i 
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  elinin temas etti ği yer, parlak bir nurâniyet ver-
miş ki, muhaddisler َسِóَęْĤا َّةِóُĕכَ tâbir etmi şler. Yani “doru at ın aln ındaki be-
yaz gibi” temas yeri öyle parl ıyordu.1
Beşincisi : Katâde İbni Milhân’ ın yüzüne elini sürmü ş, dua etmi ş. 
Katâde’nin yüzü ayna gibi parlamaya ba şlam ış.2
Alt ınc ısı: Ümmü’l-müminîn Ümmü Seleme’nin k ızı ve Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  üvey k ızı Zeyneb’e, küçükken, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü 
vesselâm)  onun yüzüne abdest suyu at ıp taltif etmi ş. O suyun temas ından sonra, 
Zeyneb’in hüsün ve cemâli acîb suret alm ış, bedîü’l-cemâl olmu ş.3
İşte, şu cüz’iyatlar gibi daha çok misaller var. Onlar ın çoğunu eimme-i 
hadis nakletmi şler. Bu cüz’iyat ın her birini haber-i vâhid ve zay ıf farzet-
sek dahi, yine mecmûu, mânevî bir tevâtür hükmünde, mutlak bir mucize-i Ahmediye’yi 
(aleyhissalâtü vesselâm)  gösterir. Çünkü bir hâdise ayr ı ayr ı ve çok su-
retlerle nakledilse, as ıl hâdisenin vukuu kat’î olur. Suretlerin her biri zay ıf da-
hi olsa, yine as ıl hâdiseyi isbat ediyor.
Meselâ bir gürültü i şitildi. Baz ılar dediler ki, “Filân ev harap oldu.” Di ğeri, 
“Başka ev harap oldu.” dedi. Daha ba şkas ı, başka bir evi söyledi ve hâke-
zâ... Her bir rivayet, haber-i vâhid de, zay ıf da, hilâf- ı vaki de olabilir. Fakat 
asıl vâk ıa ki, bir ev harap olmu ş; o kat’îdir, onda bütün müttefiktirler. Hâlbuki 
bahsettiğimiz şu alt ı cüz’iyat, hem sahihtirler, hem baz ılar ı şöhret derecesi-
ne ç ıkm ışlar. Faraza bunlar ın her birini zay ıf addetsek, temsilde mutlak bir 
hâne harap olmas ı gibi, yine cüz’iyat ın mecmûunda, mutlak bir mucize-i 
Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  vücûdunu katiyen gösterir.
İşte, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  mucizât- ı bâhiresi, her bir ne-
vide kat’î olarak mevcuttur. Cüz’iyat ı dahi, o küllî ve mutlak mucizenin 
suretleri veyahut numûneleridir. Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm) , na-
sıl ki eli, parmaklar ı, tükürü ğü, nefesi, sözü, yani duas ı, çok mucizât ın 
mebdei oluyor. Aynen öyle de Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  sâir le-
tâifi ve duygular ı ve cihâzât ı, çok harikalara medard ır. Kütüb-ü siyer ve 
1 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  18/20; el-Hâkim, el-Müstedrek  3/677; er-Rûyânî, el-Müsned  2/33.
2 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/27, 81; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/217; İbni Hacer,  el-İsâbe 
5/416.
3 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  24/282; İbni Abdilberr, el-İstîâb  4/1854; İbni Hacer,  el-İsâbe 7/675.170  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
tarih, o harikalar ı beyan etmi şler, sîret ve suret ve duygular ında çok de-
lâil-i nübüvvet bulundu ğunu göstermi şler.
On Beşinci İşaret
Nas ıl ki taşlar, ağaçlar, kamer, güne ş O’nu tan ıyorlar, birer mucizesini 
göstermekle nübüvvetini tasdik ediyorlar. Öyle de, hayvanât tâifesi, ölüler tâ-ifesi, cinler tâifesi, melâikeler tâifesi, o Zât- ı Mübarek’i tan ıyorlar ve nübüvve-
tini tasdik ediyorlar ki; onlar, O’nu tan ıdıklar ını, her bir tâifesi baz ı mucizât ını 
göstermekle gösteriyorlar ve nübüvvetinin tasdikini ilân ediyorlar.
Şu On Beşinci İşaret’in üç şubesi var.
Birinci Şubesi
Hayvanât cinsi, Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  tan ıyorlar ve mucizâ-
tını da izhar ediyorlar. Şu şubenin çok misalleri var. Biz yaln ız burada, me ş-
hur ve mânevî tevâtür derecesinde kat’î olmu ş veya muhakkikîn-i eimmenin 
makbulü olmu ş veya ümmet telâkki-i bilkabul etmi ş olan bir k ısım hâdiseleri, 
numûne olarak zikredece ğiz.
Birinci Hâdise : Mânevî tevâtür derecesinde bir şöhretle, Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm) , Ebûbekri’s-S ıdd ık ile, küffâr ın takibinden kurtulmak için 
tahassun ettikleri Gâr- ı Sevr’in kap ısında, iki nöbetçi gibi, iki güvercin gelip 
beklemeleri ve örümcek dahi, perdedâr gibi, harika bir tarzda, kal ın bir ağ ile 
mağara kap ısını örtmesidir. Hatta, rüesâ-y ı Kureyş’ten, Resûl-i Ekrem’in (aley-
hissalâtü vesselâm)  eliyle Gazve-i Bedir’de öldürülen Übey İbni Halef,1 mağara-
ya bakm ış. Arkadaşlar ı demişler: “Mağaraya girelim.” O demi ş: “Nas ıl gire-
lim? Burada bir a ğ görüyorum ki, Hazreti Muhammed tevellüd etmeden bu 
ağ yap ılm ış gibidir. Bu iki güvercin i şte orada duruyor. Adam olsa orada du-
rurlar m ı?”2
İşte bunun gibi, mübarek güvercin tâifesinin, feth-i Mekke’de dahi 
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  başı üzerinde gölge yapt ıklar ını, imam- ı 
celîl İbni Vehb naklediyor.3
1 Bkz.: İbni İshak, es-Sîre 3/310; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  4/33; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-küb-
râ 2/46.
2 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/348; Abdurrezzak, el-Musannef  5/389.
3 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/313; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye  2/210; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/637.zON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    171
Hem nakl-i sahih ile Hazreti Âi şe-i S ıddîka haber veriyor ki: Güvercin 
gibi, dâcin denilen bir ku ş hânemizde vard ı. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  
haz ır olsayd ı, hiç debelenmezdi, sükûtla dururdu. Ne vakit Resûl-i Ekrem (aley-
hissalâtü vesselâm)  çıksayd ı, o kuş başlard ı harekete; giderdi, gelirdi, hiç durmu-
yordu.1 Demek o ku ş, Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  dinliyordu, huzurun-
da temkin ile sükût ederdi.
İkinci Hâdise : Beş-alt ı tarîkle, mânevî bir tevâtür hükmünü alm ış kurt 
hâdisesidir ki, bu k ıssa-y ı acîbe çok tarîklerle me şhur sahabelerden nakledil-
miş.
Ezcümle, Ebû Saidi’l-Hudrî ve Seleme İbnü’l-Ekva’ ve İbni Ebî Vehb ve 
Ebû Hureyre ve bu vak’a sahibi çoban Uhban gibi müteaddit tarîklerle ha-ber veriyorlar ki:
Bir kurt, keçilerden birisini tutmu ş; çoban, kurdun elinden kurtarm ış. Zi’b 
demiş: “Allah’tan korkmad ın, benim r ızkımı elimden ald ın.” Çoban demi ş: 
“Acâib, zi’b konu şur mu?” Zi’b ona demi ş: “Acîb senin hâlindedir ki, bu ye-
rin arka taraf ında bir Zât var ki sizi cennete davet ediyor, peygamberdir, onu 
tan ımıyorsunuz.”
2 Bütün tarîkler kurdun konu şmas ında müttefik olmakla be-
raber, kuvvetli bir tarîk olan Ebû Hureyre, ihbar ında diyor ki; çoban kur-
da demiş: “Ben gidece ğim. Fakat kim benim keçilerime bakacak?” Zi’b de-
miş: “Ben bakaca ğım.” Çoban ise, çobanl ığı kurda devredip gelmi ş, Resûl-i 
Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  görmüş, iman etmi ş, dönüp gitmi ş. Zi’bi çoban 
bulmuş.. zâyiat yok. Bir keçi ona kesmi ş, çünkü ona üstadl ık etmiş.3
Bir tarîkte, rüesâ-y ı Kureyş’ten Ebû Süfyan ile Safvan bir kurdu gördü-
ler, bir ceylân ı takip edip Harem-i Şerif’e girdi. Kurt dönmü ş, sonra taaccüb 
etmişler. Kurt konu şmuş, risalet-i Ahmediye’yi haber vermi ş. Ebû Süfyan, 
Safvan’a demi ş ki: “Bu k ıssay ı kimseye söylemeyelim. Korkar ım, Mekke bo-
şalıp onlara iltihak edecekler.”4
Elhâs ıl, kurt k ıssas ı kat’î ve mânevî mütevâtir gibi kanaat verir.
Üçüncü Hâdise : Beş alt ı tarîkle mühim sahabelerden nakledilen cemel 
hâdisesidir ki, ezcümle:
1 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/112, 150, 209; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  7/418, 8/121.
2 Buhârî, enbiyâ  54, fezâilü ashâb  5, 6; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  13; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
3/83.
3 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/311; el-Kurtubî, el-İ’lâm bimâ fî dîni’n-nasârâ  s.361; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 
1/634-635.
4 Kad ı Iyâz, eş-Şifâ 1/311; İbni Kesîr, el-Bidâye 6/146; el-Kurtubî, el-İ’lâm bimâ fî dîni’n-nasârâ  s.361.z
z172  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Ebû Hureyre1 ve Sa’lebe İbni Mâlik2 ve Câbir İbni Abdillâh3 ve Abdullah 
İbni Câfer4 ve Abdullah İbni Ebî Evfâ5 gibi müteaddit tarîkler ve o tarîkle-
rin başındaki sahabeler6 müttefikan haber veriyorlar ki: Deve gelmi ş, Resûl-i 
Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  tahiyye-i ikram nev’inden secde edip konu şmuş. 
Ve birkaç tarîkte haber veriliyor ki, o deve bir ba ğda k ızm ış, vahşi olmuş, ya-
nına kimseyi sokmuyor, hücum ediyordu. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  
girdi; deve geldi, ikrâmen secde etti, yan ında ıhtı. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü 
vesselâm)  yular takt ı. Deve, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  dedi: “Beni çok 
meşakkatli şeylerde çal ıştırdılar, şimdi de beni kesmek istiyorlar. Onun için 
kızd ım.” Deve sahibine söyledi: “Böyle midir?” “Evet” dediler.
•Hem Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  Adbâ ismindeki devesi, vefat- ı 
nebevîden sonra kederinden ne yedi, ne içti, tâ öldü. Hem o deve, Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ile mühim bir k ıssay ı konuştuğunu, Ebû İshak 
İsferâyînî gibi baz ı mühim imamlar haber vermi şler.7
•Hem nakl-i sahih ile Câbir İbni Abdillah’ ın bir seferde devesi çok yorul-
muştu, daha yürüyemiyordu. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  o deveye ufak 
bir dürtmekle dürttü. O deve, o iltifat- ı Ahmedî’den o kadar bir çeviklik, bir 
sevinçlik peydâ etti ki, daha süratinden dizgini zaptedilmiyor, yolda yeti şilmi-
yordu. Hazreti Câbir haber veriyor.8
Dördüncü Hâdise : Başta İmam Buhârî, eimme-i hadis haber veriyor-
lar ki; bir defa, gecede, Medine-i Münevvere’nin haricinde, dü şman hücum 
ediyor gibi mühim bir hâdise i şâa edildi. Sonra cesur atl ılar ç ıktılar, gittiler. 
Yolda görüyorlar; bir zât geliyor, bakt ılar, Resûl-i Ekrem’dir (aleyhissalâtü vesse-
lâm). Ferman etmi ş: “Bir şey yoktur.” Me şhur Ebû Talha’n ın at ına binip, şeca-
at-i kudsiyesi muktezas ınca herkesten evvel gitmi ş, tahkik etmi ş ve dönmü ştü. 
Ebû Talha’ya ferman etmi ş: ًاóْéَÖ َכَøَóَĘ ْتُïَäوَ Yani, “Senin at ın, sarsma dan,
1 el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  9/7 (Bezzâr’dan naklen).
2 Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.382.
3 Dârimî, mukaddime  4; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/310; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/316.
4 Ebû Dâvûd, cihâd  44; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/204-205.
5 Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.384-385; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/29.
6 İbni Abbas : el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/30; Enes İbni Mâlik : Dârimî, mukaddime  4; Ahmed 
İbni Hanbel, el-Müsned  3/158; Hz. Âişe: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/76; Ebû Nuaym, 
Delâilü’n-nübüvve  s.380; Ya’lâ İbni Mürre : Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/173; Ebû Nuaym, 
Delâilü’n-nübüvve  s.382-383; Ya’lâ İbni Siyâbe : Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/172; İbni 
Mes’ud : et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  9/81.
7 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/313; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/637.
8 Buhârî, büyû’  34, şurût 4, cihâd 113, nikâh  10, 122; Müslim, radâ’  56-58, müsâkât  109-113.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    173
gayet çabuktur.”1 Hâlbuki, Ebû Talha’n ın at ı, katûf tâbir edilen, yürüyü şsüz 
kısm ından idi. O geceden sonra, hiçbir at ona kar şı yürüyüşte mukabele ede-
miyordu.2
Hem –nakl-i sahih ile– bir defa Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  sefer-
de, namaz k ılacak vaktinde, at ına dedi: “Dur.” O da durdu, namaz bitinceye 
kadar hiçbir âzâs ını kımıldatmad ı.3
Beşinci Hâdise : Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  hizmetkâr ı Sefîne, 
Yemen Valisi Muaz İbni Cebel’in yan ına gitmek için, Resûl-i Ekrem’den (aley-
hissalâtü vesselâm)  emir al ıp gitmiş. Yolda bir arslan rast gelmi ş. O Sefîne ona de-
miş: “Ben Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  hizmetkâr ıyım.” Arslan ses ve-
rip ayr ılm ış, ilişmemiş. Diğer bir tarîkte haber veriyorlar ki: Sefîne döndü ğü 
vakit yolu kaybetmi ş. Bir arslana rast gelmi ş, arslan ona ili şmemekle beraber, 
yolu da göstermi ş.4
Hem Hazreti Ömer’den haber veriyorlar ki, demi ş: Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  yan ına bir bedevî geldi. Arapça “dabb” denilen bir sus-
mar, yani keler elindeydi. Dedi: “E ğer bu hayvan sana şehâdet etse ben sa-
na iman getiririm, yoksa iman getirmem.” Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  o 
hayvandan sordu. O susmar, fasih bir dille risaletine şehâdet etti.5
Hem Ümmü’l-müminîn Ümmü Seleme haber veriyor ki: Bir ceylân 
Resûl-i Ekrem’le (aleyhissalâtü vesselâm)  konuşmuş ve risaletine şehâdet etmi ş.6
İşte bunun gibi çok misaller var.7 Hem de kat’î şöhret bulmu ş birkaç nu-
mûneyi gösterdik. Ve Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  tan ımayana ve ita-
at etmeyene deriz:
Ey insan, ibret al ınız! Kurt, arslan, Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  
tan ıyor, itaat ediyorlar. Sizlerin hayvandan, kurttan a şağı düşmemeye ça-
lışman ız iktiza eder.
1 Bkz.: Buhârî, hibe 33, cihâd 24, 46, 50, 82, 116, 117, 165, edeb  39, 116; Müslim, fezâil  48-49.
2 İbni Mâce, cihâd  9; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/147; Abd İbni Humeyd, el-Müsned  1/398.
3 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/315; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/641.
4 el-Bezzâr, el-Müsned  9/285; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  7/80; el-Hâkim, el-Müstedrek  2/675.
5 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/127; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/36-38; Ebû Nuaym, 
Delâilü’n-nübüvve  s.377-379.
6 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  23/331; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  2/101.
7 Ebû Saîd : el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/34; İbni Kesîr, el-Bidâye 6/148; Zeyd İbni Erkam : Ebû 
Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.375-376; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/34-35; Enes İbni Malik : et-
Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  5/358; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.376.z
z
z174  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İkinci Şube
Cenazelerin ve cinlerin ve melâikelerin Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesse-
lâm) tan ımalar ıdır. Bunun da çok hâdiseleri var. Numûne için, şöhret bulmu ş 
ve mevsûk imamlar haber vermi ş birkaç numûneyi, evvelâ cenazelerden gös-
tereceğiz. Amma cin ve melâike ise, o mütevâtirdir; onlar ın misalleri bir de-
ğil, bindir.
İşte, ölülerin konu şmas ı misallerinden birincisi şudur ki : Ulemâ-y ı zâ-
hir ve bât ının, tâbiîn zaman ında en büyük reisi ve İmam Ali’nin mühim ve sâ-
dık bir şâkirdi olan Hasan Basrî haber veriyor ki: Bir adam, Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  yan ına gelerek a ğlay ıp s ızlad ı. Dedi: “Benim küçük bir k ı-
zım vard ı. Şu yak ın derede öldü, oraya att ım.” Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesse-
lâm) ona ac ıdı. Ona dedi: “Gel, oraya gidece ğiz.” Gittiler. Resûl-i Ekrem (aley-
hissalâtü vesselâm)  o ölmüş kızı çağırdı, “Yâ fülâne!” dedi. Birden, o ölmü ş kız
1ْכَĺَïْđَøوَ ْכَĻَّ×َĤ dedi. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etti: “Tekrar pe-
der ve vâlidenin yan ına gelmeyi arzu eder misin?” O dedi: “Yok, ben onlar-
dan daha hay ırlısını buldum.”2
İkincisi : İmam Beyhakî ve İmam İbni Adiyy gibi baz ı mühim imamlar, 
Hazreti Enes İbni Mâlik’ten haber veriyorlar ki, Enes demi ş: Bir ihtiyâre ka-
dının birtek o ğlu vard ı, birden vefat etti. O sâliha kad ın çok müteessir oldu. 
Dedi: “Yâ Rab! Senin r ızan için, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  biat ı ve 
hizmeti için hicret edip buraya geldim. Benim hayat ımda istirahatimi temin 
edecek tek evlâtç ığımı, o Resûlün hürmetine ba ğışla.” Enes der: O ölmü ş 
adam kalkt ı, bizimle yemek yedi.3
İşte, şu hâdise-i acîbeye i şaret ve ifade eden, İmam Busayrî’nin Kaside-i 
Bürde’de şu f ıkras ıdır:
ِħَĨِّóĤا دَارِسَ ĵٰĐْïُĺ َīĻِè ُįُĩْøا ĵَĻْèأَ     ًאĩَčِĐ ُįُÜَאĺاٰ ْرَهُïَĜ ْÛَ×َøَאĬ ْĳَĤ
Yani,  “Eğer alâmetleri, onun kadrine muvaf ık derecesinde azameti-
ni ve makbuliyetini gösterseydiler, de ğil yeni ölmü şler, belki onun ismiy-
le çürümü ş kemikler de ihyâ edilebilirdi.”4
1 Buyur emret; emrin ba şım üstüne.
2 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/320; el-Kurtubî, el-İ’lâm bimâ fî dîni’n-nasârâ  s.364; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 
1/648.
3 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/50; İbni Adiyy,  el-Kâmil 4/62.
4 Buseyrî, Kasîde-i bürde  s.60.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    175
Üçüncü Hâdise : Başta İmam Beyhakî gibi râviler, Abdullah İbni 
Ubeydillâhi’l-Ensârî’den haber veriyorlar ki, Abdullah demi ş: Sâbit İbni Kays 
İbni Şemmâs’ ın Yemâme Harbi’nde şehid düştüğü ve kabre koydu ğumuz va-
kit ben haz ırdım. Kabre konurken, birden ondan bir ses geldi:
ُħĻِèَّóĤا ُّóَ×ْĤا َאنُĩْáُĐوَ ُ،ïĻِıَّýĤا ُóَĩُĐوَ ُ،ěĺِّïِّāĤا ٍóَכْÖ ĳُÖأَ ِّٰ،ųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨ dedi. Sonra 
açt ık, bakt ık; ölü, cans ız!1 İşte o vakit, daha Hazreti Ömer hilâfete geçmeden, 
şehâdetini haber veriyor.
Dördüncü Hâdise : İmam Taberânî ve Ebû Nuaym, Delâil-i Nübüvve’de, 
Numan İbni Beşîr’den haber veriyorlar ki: Zeyd İbni Hârise, çar şı içinde bir-
den düşüp vefat etti. Eve getirdik. Ak şam ve yats ı aras ında, etraf ında kad ın-
lar ağlarken, birden اĳُÝِāْĬأَ اĳُÝِāْĬأَ“ Susunuz..” dedi. Sonra, fasih bir lisanla
ِّٰųا لَĳُøرَ َאĺ ْכَĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ ِّٰ،ųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨ diyerek bir miktar konu ştu. Sonra 
bakt ık ki, cans ız, vefat etmi ş.2
İşte, cans ız cenazeler onun risaletini tasdik etse, canl ı olanlar tasdik 
etmese, elbette o câni canl ılar, cans ızlardan daha cans ız ve ölülerden 
daha ölüdürler!
Amma, melâikelerin  Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  hizmeti ve gö-
rünmesi ve cinnîlerin ona iman ve itaati, mütevâtirdir. Nass- ı Kur’ân ve çok 
âyâtla musarraht ır.3 Gazve-i Bedir’de be ş bin melâike, –nass- ı Kur’ân ile–4 ön-
de, sahabeler gibi ona hizmet edip asker olmu şlar. Hatta o melekler, melâike-
ler içinde, Ashab- ı Bedir gibi şeref kazanm ışlar.5 Şu meselede iki cihet var:
Birisi : Cin ve melâikenin tâifeleri, hayvan ve insan ın tâifeleri gibi, vücut-
lar ı kat’î ve bizimle münasebettar oldu ğu, Yirmi Dokuzuncu Söz’de, iki kere 
iki dört eder derecesinde bir kat’iyetle isbat etmi şiz. Onlar ın isbat ını o Söz’e 
havale ederiz.
1 “Muhammed, Allah’ ın resûlüdür; Ebûbekir, s ıdd ıktır; Ömer, şehittir; Osman da iyilik ve merhamet 
timsâlidir.” (Bkz.: el-Buhârî,  et-Târîhu’l-kebîr  5/138; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/58; Kad ı Iyâz,  
eş-Şifâ 1/320).
2 “Muhammed, Allah’ ın resûlüdür. Selâm sana ey Allah’ ın Resûlü!” (Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
kebîr  5/218-219; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/56-57; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/321).
3 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/123-125; Cin sûresi, 72/1-2; Ahkaf sûresi, 46/29.
4 “Gerçekten, sizler birkaç bîçâre iken, Bedir’de Allah sizi yard ımına mazhar etmi şti. O hâlde Allah’a 
karşı gelmekten sak ının ki şükretmiş olas ınız. O vakit sen müminlere: “Rabbinizin, indirdi ği üç bin 
melek ile size imdat göndermesi yetmez mi?” diyordun. Evet, e ğer sabreder ve itaatsizlikten sak ınır-
san ız, –düşmanlar ınız da hemen üzerinize geliverirlerse– Rabbiniz, formal ı formal ı tam beş bin melek 
göndererek size yard ım edecektir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/123).
5 Buhârî, meğâzî 11; İbni Mâce, mukaddime  11; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/465.176  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İkinci Cihet : Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  şerefiyle, eser-i mucize-
si olarak, efrâd- ı ümmeti onlar ı görmek ve konu şmakt ır.
İşte, başta Buhârî ve İmam Müslim, eimme-i hadis müttefikan haber ve-
riyorlar ki: Bir defa melek, yani Hazreti Cebrail, beyaz libasl ı bir insan suretin-
de gelmiş. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  sahabeleri içinde otururken, ya-
nına gitmiş, demiş:  َאنُ؟ùْèِْŸا َאĨوَ َאنُĩĺِْŸا َאĨوَ َمُŻْøِْŸا َאĨ Yani, “İman, İslâm, ih-
san nedir? Tarif et.” Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  tarif etmi ş. Oradaki ce-
maat-i sahabe hem ders alm ış, hem de o zât ı iyi görmü şler. O zât, misafir gibi 
görünürken, üstünde alâmet-i sefer eseri hiç yoktu. Kalkt ı, birden kayboldu. 
O vakit Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etmi ş ki: “Size ders vermek 
için Cebrail böyle yapt ı.”1
Hem haber-i sahih ile ve haber-i kat’î ile ve mânevî tevâtür derecesinde 
eimme-i hadis haber veriyorlar ki; Hazreti Cebrail’i çok defa, hüsn-ü cemâl sahibi olan D ıhye suretinde, Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  yan ında sa-
habeler görüyorlard ı.2 Ezcümle:
Hazreti Ömer ve İbni Abbas ve Üsame İbni Zeyd ve Hârise ve Âi şe-i 
Sıddîka ve Ümmü Seleme, katiyen sabittir ki, bunlar katiyen haber veriyorlar 
ki, “Biz Hazreti Cebrail’i D ıhye suretinde, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  
yan ında çok görüyoruz.” Acaba hiç mümkün müdür ki; bu zâtlar, görmeden, 
görüyoruz desinler?
•Hem nakl-i sahîh-i kat’î ile A şere-i Mübe şşere’den İran fatihi Sa’d İbni 
Ebî Vakkas haber veriyor ki: “Gazve-i Uhud’da, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâ-
tü vesselâm)  iki taraf ında, iki beyaz libasl ı, ona nöbettar gibi, muhaf ız suretinde 
gördük. İkisi de anla şıldı ki, meleklerdir. Ve Hazreti Cebrail ile Mikail oldu ğu-
nu anlad ık.”3 Acaba böyle bir kahraman- ı İslâm “Gördük” dese, görmemek 
mümkün müdür?
•Hem Ebû Süfyan İbni Hâris İbni Abdülmuttalib (ammizade-i Nebî), 
nakl-i sahîh ile haber veriyor ki: “Gazve-i Bedir’de, gökle yer aras ında, beyaz 
libasl ı, atl ı zâtlar ı gördük.”4
1 Buhârî, îmân  37, tefsîru sûre (31)  2; Müslim, îmân  1, 5, 7.
2 Bkz.: Buhârî, menâk ıb 25, fezâilü’l-Kur’ân  1; Müslim, îmân  271, fezâilü’s-sahâbe  100.
3 Buhârî, meğâzî 18; libâs 24; Müslim, fezâil  46-47.
4 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  3/197; el-Bezzâr, el-Müsned  9/317; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  
4/74-75.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    177
Hem Hazreti Hamza, Resûl-i Ekrem’den (aleyhissalâtü vesselâm)  niyaz etti ki, 
“Ben Cebrail’i görmek istiyorum.” Kâbe’de ona gösterdi. Dayanamad ı, bîhuş 
oldu, yere dü ştü.1
Bu çeşit melâikeleri görmek vukuât ı çoktur. Bütün bu vukuât, bir nevi 
mucize-i Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  gösteriyor ve delâlet ediyor ki, onun 
misbâh- ı nübüvvetine melâikeler dahi pervanelerdir.
Cinnîler  ise; onlar ile görü şmek ve görmek, de ğil sahabeler, belki avâm- ı 
ümmet dahi çoklar ıyla görüşmeleri çok vuku buluyor. Fakat en kat’î, en sahih 
haber ile eimme-i hadis, bize diyorlar ki; İbni Mes’ud, “Batn- ı Nahle’de, ecin-
nîlerin ihtidâs ı gecesinde ecinnîleri gördüm ve Sudan kabilesinden Zutt deni-
len uzun boylu tâifeye benzettim. Onlara benziyordular.”2
Hem meşhurdur ve hadis imamlar ı tahric ve kabul ettikleri Hazreti Hâlid 
İbni Velid vak’as ıdır ki; Uzzâ denilen sanemi tahrip ettikleri vakit, siyah bir ka-
dın şeklinde, o sanem içinden bir cinniye ç ıktı. Hazreti Hâlid bir k ılıç ile o cin-
niyeyi iki parça etti. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , o hâdise için ferman 
etmiş ki: “Uzzâ sanemi içinde ona ibadet ediliyordu. Daha ona ibadet edil-
mez.”3
Hem Hazreti Ömer’den me şhur bir haberdir ki, demi ş: Biz Resûl-i 
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yan ında iken, ihtiyar şeklinde, elinde bir asâ, 
“Hâme” isminde bir cinnî geldi, iman etti. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , 
ona k ısa sûrelerden birkaç sûreyi ders verdi. Dersini ald ı, gitti.4 Şu âhirki hâ-
diseye, çendan baz ı hadis imamlar ı ilişmişler.5 Fakat mühim imamlar, s ıhha-
tine hükmetmi şler.6 Her neyse, bu nevide uzun söylemeye lüzum yok.. misal-
leri çoktur.
Hem deriz ki; Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  nuruyla, terbiyesiyle ve 
onun arkas ında gitmesiyle, binler Şeyh-i Geylânî gibi aktâblar, asfiyalar, me-
lâikeler ve cinler ile görü şmüşler ve konu şuyorlar.. ve bu hâdise, yüz tevâtür 
1 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  3/12; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  7/81; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-
kübrâ  1/208.
2 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/455; el-Bezzâr, el-Müsned  5/267; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  
10/66.
3 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  2/145; el-Vâk ıdî, Kitâbü’l-me ğâzî 3/873-874; en-Nesâî, es-Sünenü’l-
kübrâ  4/474.
4 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  5/418-420; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.370-372.
5 Bkz.: İbnü’l-Cevzî, el-Mevzûât  1/207-209; es-Suyûtî, el-Leâli’l-masnûa  1/174-177.
6 es-Suyûtî, el-Leâli’l-masnûa  1/174-177; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  5/420.z
z
z178  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
derecesinde ve çok kesrettedir. Evet, ümmet-i Muhammed’in (aleyhissalâtü vesse-
lâm) melâike ve cinlerle temaslar ı ve tekellümleri ise, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissa-
lâtü vesselâm)  terbiye ve ir şad- ı i’câzkârânesinin bir eseridir.
Üçüncü Şube
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  hıfzı ve ismeti, bir mucize-i bâhiredir. 
1َّאسِĭĤا َīِĨ ُכَĩِāْđَĺ ُّٰųوَا âyet-i kerîmesinin hakikat-i bâhiresi, çok mucizât ı gös-
terir. Evet Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  çıktığı vakit, de ğil yaln ız bir tâife-
ye, bir kavme, bir k ısım ehl-i siyasete veya bir dine, belki umum padi şahlara 
ve umum ehl-i dine tek ba şıyla meydan okudu. Hâlbuki onun amcas ı en bü-
yük düşman ve kavim ve kabilesi dü şman iken, yirmi üç sene nöbettars ız, te-
kellüfsüz, muhafazas ız ve pek çok defa suikaste maruz kald ığı hâlde, kemâl-i 
saadetle, rahat dö şeğinde vefat edip mele-i âlâya ç ıkmas ına kadar h ıfz ve is-
meti, َّאسِĭĤا َīِĨ ُכَĩِāْđَĺ ُّٰųوَا ne kadar kuvvetli bir hakikati ifade etti ğini ve ne 
kadar metin bir nokta-y ı istinad oldu ğunu, güne ş gibi gösterir. Biz, yaln ız nu-
mûne için, kat’iyet kesbetmi ş birkaç hâdiseyi zikredece ğiz.
Birinci Hâdise : Ehl-i siyer ve hadis müttefikan haber veriyorlar ki; Kurey ş 
kabilesi, Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  öldürtmek için kat’î ittifak ettiler. 
Hatta, insan suretine girmi ş bir şeytan ın tedbiriyle, Kurey ş içine fitne dü ş-
memek için, her kabileden lâakal bir adam içinde bulunup, iki yüze yak ın, 
Ebûcehil ve Ebû Leheb’in taht- ı hükmünde olarak, Resûl-i Ekrem’in (aleyhis-
salâtü vesselâm)  hâne-i saadetini bast ılar. Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  
yan ında Hazreti Ali vard ı. Ona dedi: “Sen bu gece benim yata ğımda yat.” 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  beklemiş, tâ Kurey ş gelmiş, bütün hânenin 
etraf ını tutmuşlar. O vakit ç ıktı, bir parça toprak ba şlar ına att ı, hiçbirisi onu 
görmedi, içlerinden ç ıktı, gitti.2 Gâr- ı Sevr’de iki güvercin ve bir örümcek, bü-
tün Kurey ş’e karşı ona nöbettar olup muhafaza ettiler.3
İkinci Hâdise : Vâk ıât- ı kat’iyedendir ki, ma ğaradan ç ıkıp Medine taraf ı-
na gittikleri vakit, Kurey ş rüesâs ı, mühim bir mal mukabilinde, Sürâka ismin-
de gayet cesur bir adam ı gönderdiler, tâ takip edip onlar ı öldürmeye çal ış-
sın. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , Ebûbekri’s-S ıdd ık ile beraber gârdan 
1 “Allah seni, zarar vermek isteyenlerin şerlerinden koruyacakt ır.” (Mâide sûresi, 5/67).
2 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  3/6-8; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/227-228. Ayr ıca bkz.: 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/303, 368; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/399.
3 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/348; Abdurrezzak, el-Musannef  5/389; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-kebîr  20/443; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/229.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    179
çıkıp giderken gördüler ki, Sürâka geliyor. Ebûbekri’s-S ıdd ık telâş etti. Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  mağarada dedi ği gibi, 1َאĭَđَĨ َّٰųا إِنَّ َنْõْéَÜ َź dedi. 
Sürâka’ya bir bakt ı; Sürâka’n ın at ının ayaklar ı yere sapland ı, kald ı. Tekrar 
kurtuldu, yine takip etti. Tekrar at ının ayaklar ının sapland ığı yerden duman 
gibi bir şey ç ıkıyordu. O vakit anlad ı ki, ne onun elinden ve ne de kimsenin 
elinden gelmez ki ona ili şsin. “El-aman!” dedi. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesse-
lâm) aman verdi. Fakat dedi: “Git, öyle yap ki ba şkas ı gelmesin.”2
Şu hâdise münasebetiyle bunu da beyan ederiz ki, sahih bir surette ha-
ber veriyorlar: Bir çoban, onlar ı gördükten sonra Kurey ş’e haber vermek için 
Mekke’ye gitmi ş. Mekke’ye dahil oldu ğu vakit, niçin geldi ğini unutmu ş. Ne 
kadar çal ışmışsa, hat ırına getirememi ş. Mecbur olmu ş, dönmüş. Sonra anla-
mış ki, ona unutturulmu ş.3
Üçüncü Hâdise : Gazve-i Gatafan ve Enmar’da, müteaddit tarîklerle 
eimme-i hadis haber veriyorlar ki; Gavres isminde cesur bir kabile reisi, kim-se görmeden, tam Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  başı üzerine gelerek, 
yal ın k ılıç elinde oldu ğu hâlde, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  dedi: “Kim 
seni benden kurtaracak?” Demi ş: “Allah!” Sonra böyle dua etti: َאĩِÖ ِįĻِĭِęاכْ َّħُıّٰĥĤاَ 
4َÛِئْü Birden o Gavres, iki omuzu ortas ına gâipten bir darbe yer, o k ılıç elin-
den düşer, yere yuvarlan ır. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  kılıcı eline al ır, 
“Şimdi seni kim kurtaracak?” der, sonra affeder. O adam gider tâifesine. O 
pek cür’etkâr, cesur adama herkes hayrette kal ır. “Ne oldu sana? Niçin bir şey 
yapamad ın?” dediler. O dedi: “Hâdise böyle oldu. Ben şimdi insanlar ın en 
iyisinin yan ından geliyorum…”5
Hem şu hâdise gibi Gazve-i Bedir’de bir münaf ık, Resûl-i Ekrem’i (aley-
hissalâtü vesselâm)  bir gaflet vaktinde, kimse görmeden, tam arkas ından k ılıç kal-
dırıp vururken, birden Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  bakm ış. O titreyip, k ı-
lıç elinden yere dü şmüş.6
Dördüncü Hâdise : Mânevî tevâtüre yak ın bir şöhretle ve ekser ehl-i tef-
sirin
1 “Hiç tasalanma! Şüphesiz Allah bizimle beraberdir.” (Tevbe sûresi, 9/40).
2 Buhârî, menâk ıb 25, fezâilü ashâb  2, menâk ıbü’l-ensâr  45; Müslim,  zühd 75.
3 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/351; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/715.
4 Allah’ ım! (Bu kâfire kar şı) Dilediğin bir şekilde bana destek ol, yard ım et.
5 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/364; 390; İbni Hibbân, es-Sahîh  7/138; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  
3/313. Ayr ıca bkz.: Buhârî, cihâd  84, 87, meğâzî 31, 32; Müslim, müsâfirîn  311, fezâil  13.
6 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/347; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/710.z
z180  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
 ًّاïَø ْħِıĺِïْĺأَ ِīْĻَÖ ْīِĨ َאĭْĥَđَäنَ۝وَĳُéَĩْĝُĨ ْħُıَĘ َאنِĜَْذْŶا ĵَĤإِ َĹِıَĘ ًźَŻْĔأَ ْħِıِĜَאĭْĐأَ ĹِۤĘ َאĭْĥَđَä َّאĬإِ
1ُونَóِāْ×ُĺ َź ْħُıَĘ ْħُİَאĭْĻَýْĔَÉَĘ ًّاïَø ْħِıِęْĥَì ْīِĨوَ
âyetinin sebeb-i nüzûlü ve ehl-i tefsir allâmeleri2 ve ehl-i hadis imamlar ı ha-
ber veriyorlar ki:
Ebûcehil yemin etmi ş ki, “Ben secdede Muhammed’i görsem, bu ta ş-
la onu vuraca ğım.” Büyük bir ta ş al ıp gitmiş. Secdede gördü ğü vakit kald ı-
rıp vurmakta iken, elleri yukar ıda kalm ış. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  
namaz ı bitirdikten sonra kalkm ış; Ebûcehil’in eli çözülmü ş. O ise, ya Resûl-i 
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  müsaadesiyle, veyahut ihtiyaç kalmad ığından 
çözülmüş.3
Hem yine Ebûcehil kabilesinden –bir tarîkte– Velid İbni Muğire, yine 
Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  vurmak için büyük bir ta şı al ıp, secde-
de iken vurmaya gitmi ş, gözü kapanm ış. Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  
Mescid-i Haram’da görmedi, geldi. Onu gönderenleri de görmüyordu, yaln ız 
seslerini i şitiyordu. Tâ Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  namazdan ç ıktı, ihti-
yaç kalmad ığından onun gözü de aç ıldı.4
Hem nakl-i sahih ile Ebûbekri’s-S ıdd ık’tan haber veriyorlar ki: Sûre-i 
5ٍ﴾ÕَıَĤ ĹِÖأَ اƯïَĺ ْÛَّ×َÜ﴿ nâzil olduktan sonra, Ebû Leheb’in kar ısı Ümmü Cemil 
denilen 6ِÕَĉَéْĤا َÙَĤَّאĩَè, bir taş al ıp Mescid-i Harâm’a gelmi ş. Ebûbekir ile 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  orada oturuyorlarm ış. Gözü Ebûbekri’s-
Sıdd ık’ı görüyor, soruyor: “Yâ Ebâ Bekir! Senin arkada şın nerede? Ben i şit-
mişim ki beni hicvetmi ş. Ben görsem, bu ta şı ağzına vuraca ğım.” Yan ında 
iken Hazreti Peygamber’i (aleyhissalâtü vesselâm)  görmemi ş.7 Elbette, h ıfz- ı ilâhîde 
1 “Boyunlar ına öyle boyunduruklar koyduk ki onlar çenelerine dayanmaktad ır. Boyunlar ı yukar ı, 
çeneleri kalk ık, gözleri havada bir durumdad ırlar. Hem önlerinden hem arkalar ından bir set yaparak, 
öylesine çepeçevre sard ık ki, art ık hiç göremezler onlar.” (Yâsîn sûresi, 36/8-9).
2 et-Taberî, Câmiu’l-beyân  22/152; İbni Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  3/565; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-
Kur’ân  15/9.
3 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  2/137-138; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/190-191. Ayr ıca bkz.: 
Buhârî, tefsîru sûre (96)  4; Müslim, münâfikîn  38.
4 et-Taberî, Câmiu’l-beyân  22/152; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/196-197; Ebû Nuaym, Delâilü’n-
nübüvve  s.200.
5 “Elleri kurusun Ebû Leheb’in” (Tebbet sûresi, 111/1).
6 “Cehennem oduncusu” (Tebbet sûresi, 111/4).
7 el-Humeydî, el-Müsned  1/153-154; el-Bezzâr, el-Müsned  1/62, 212-213; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  
6/323.z
zON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    181
olan bir Sultan- ı Levlâk’ ı, böyle bir cehennem oduncusu, onun huzuruna 
girip göremez. A ğzına m ı düşmüş?
Beşinci Hâdise : Haber-i sahihle haber veriliyor ki; Âmir İbni Tufeyl ve 
Erbed İbni Kays, ikisi ittifak ederek, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yan ı-
na gitmişler. Âmir demi ş: “Ben onu me şgul edece ğim, sen onu vuracaks ın.” 
Sonra bak ıyor ki, bir şey yapm ıyor. Gittikten sonra arkada şına dedi: “Neden 
vurmad ın?” Dedi: “Nas ıl vuracağım? Ne kadar niyet ettim; bak ıyorum ki, iki-
mizin ortas ına sen geçiyorsun. Seni nas ıl vuracağım?”1
Alt ınc ı Hâdise : Nakl-i sahih ile haber veriliyor ki, Gazve-i Uhud’da ve-
ya Huneyn’de, Şeybe İbni Osman el-Hacebî –ki, Hazreti Hamza onun hem 
amcas ını, hem pederini öldürmü ştü– intikam ını almak için gizlice geldi. Tâ 
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  arkas ından yal ın k ılıç kald ırdı. Birden k ı-
lıç elinden dü ştü. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ona bakt ı, elini gö ğsüne 
koydu. Şeybe der ki: “O dakikada dünyada ondan daha sevgili adam bana 
olmazd ı.” İmana geldi. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etti: “Haydi, 
git, harp et.” Şeybe dedi: “Ben gittim, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  önün-
de harp ettim. E ğer o vakit pederim de rast gelseydi vuracakt ım.”2
•Hem Feth-i Mekke gününde, Fedâle nâm ında birisi, Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  yan ına, vurmak niyetiyle geldi. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü 
vesselâm)  ona bak ıp tebessüm etti. “Nefsinle ne konu ştun?” dedi ve Fedâle için 
taleb-i ma ğfiret etti. Fedâle imana geldi ve dedi ki: “O vakit ondan daha ziyâ-
de dünyada sevgilim olmazd ı.”3
Yedinci Hâdise : –Nakl-i sahih ile– yahudiler, suikast niyetiyle Resûl-i 
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  oturduğu yere, üstünden büyük bir ta ş atmak 
ân ında, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  o dakikada h ıfz- ı ilâhî ile kalkm ış, o 
suikast de akîm kalm ış.4
Bu yedi misal gibi çok hâdiseler vard ır. Başta İmam Buhârî ve İmam 
Müslim ve eimme-i hadis, Hazreti Âi şe’den naklediyorlar ki:
5َّאسِĭĤا َīِĨ ُכَĩِāْđَĺ ُّٰųوَا âyeti nâzil olduktan sonra, aras ıra Resûl-i Ekrem’i
1 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  5/260-261; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  10/312.
2 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  7/298. Ayr ıca bkz.: el-Vâk ıdî, Kitâbü’l-me ğâzî 3/909-910; Ebû 
Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.195.
3 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  5/80; İbni Hacer,  el-İsâbe 5/372; İbni Kesîr, el-Bidâye 4/308.
4 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  3/180-181; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.489-490; es-Suyûtî, 
el-Hasâisu’l-kübrâ  1/348.
5 “Allah seni, zarar vermek isteyenlerin şerlerinden koruyacakt ır.” (Mâide sûresi, 5/67).182  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
(aleyhissalâtü vesselâm)  muhafaza eden zâtlara ferman etti: ْïَĝَĘ اĳُĘِóَāْĬاِ َّאسُ،ĭĤا َאıُّĺأَ َאĺ 
َّģَäوَ َّõَĐ ĹِّÖرَ ĹِĭَĩَāَĐ Yani, “ Nöbettarl ığa lüzum yok. Benim Rabbim beni 
hıfz ediyor. ”1
İşte, şu risale de ba ştan buraya kadar gösteriyor ki: Şu kâinat ın her ne-
vi, her âlemi, Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  tan ır, alâkadard ır. Her bir 
nev-i kâinatta onun mucizât ı görünüyor. Demek, o Zât- ı Ahmediye (aleyhis-
salâtü vesselâm) , Cenâb- ı Hakk’ ın –fakat “kâinat ın Hâl ık’ı” itibar ıyla ve “bü-
tün mahlûkat ın Rabbi” unvan ıyla– memurudur ve resûlüdür . Evet, nas ıl 
ki bir padi şah ın büyük ve müfetti ş bir memurunu her bir daire bilir ve tan ır; 
hangi daireye girse onunla münasebettar olur. Çünkü umumun padi şah ı nâ-
mına bir memuriyeti var. E ğer, meselâ yaln ız adliye müfetti şi olsa, o vakit ad-
liye dairesiyle münasebettar olur; ba şka daireler onu pek tan ımaz. Ve aske-
riye müfetti şi olsa, mülkiye dairesi onu bilmez. Öyle de anla şılıyor ki, bütün 
devâir-i saltanat- ı ilâhiyede melekten tut, tâ sine ğe ve örümce ğe kadar her bir 
tâife onu tan ır ve bilir veya bildirilir. Demek, “Hâtemü’l-enbiyâ” ve “Resûl-i 
Rabbi’l-âlemîn”dir. Ve umum enbiyân ın fevkinde, risaletinin şümûlü var.
On Alt ınc ı İşaret
İrhâsât denilen, bi’set-i nübüvvetten evvel, fakat nübüvvetle alâkadar 
olarak vücûda gelen harikalar dahi delâil-i nübüvvettir. Şu da üç k ısımd ır.
Birinci K ısım
Nass- ı Kur’ân’la, Tevrat, İncil, Zebur ve suhuf-u enbiyân ın, nübüvvet-i 
Ahmediye’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  dair verdikleri haberdir.
Evet, madem o kitaplar semâvîdirler ve madem o kitap sahipleri enbi-
yâd ırlar. Elbette ve herhâlde, onlar ın dinlerini nesheden ve kâinat ın şek-
lini değiştiren ve yerin yar ısını getirdiği bir nur ile ışıkland ıran bir Zât’tan 
bahsetmeleri, zarurî ve kat’îdir. Evet, küçük hâdiseleri haber veren o ki-taplar, nev-i be şerin en büyük hâdisesi olan hâdise-i Muhammediye’yi 
(aleyhissalâtü vesselâm)  haber vermemek kabil midir?
İşte, madem bilbedâhe haber verecekler; herhâlde ya tekzip edecekler, tâ ki 
dinlerini tahripten ve kitaplar ını nesihten kurtars ınlar.. veya tasdik edecekler, tâ 
ki o hakikatli Zât ile dinleri hurâfâttan ve tahrifâttan kurtulsun. Hâlbuki, dost 
1 Tirmizî, tefsîru sûre (5)  4; en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  9/8; Saîd İbni Mansûr, es-Sünen  4/1503-1504.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    183
ve düşman ın ittifak ıyla, tekzip emâresi hiçbir kitapta yoktur. Öyleyse tasdik 
vard ır. Madem mutlak bir surette tasdik vard ır. Ve madem şu tasdikin vücû-
dunu iktiza eden kat’î bir illet ve esasl ı bir sebep vard ır. Biz dahi, o tasdikin 
vücûduna delâlet eden üç hüccet-i kât ıa ile isbat edece ğiz.
Birinci Hüccet : Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , Kur’ân’ ın lisan ıyla on-
lara der ki: “Kitaplar ınızda benim tasdikim ve evsaf ım vard ır. Benim be-
yan ettiğim şeylerde, kitaplar ınız beni tasdik ediyor.”
1َīĻِĜَאدِĀ ْħُÝْĭכُ إِنْ אƯİĳُĥْÜَאĘ ِÙĺْرٰĳَّÝĤِאÖ اĳُÜْÉَĘ ْģُĜ
ْħَכُùُęْĬوَأَ َאĭَùُęْĬوَأَ ْħאءَכُƯùِĬوَ َאĬאءَƯùِĬوَ ْħאءَכُƯĭْÖوَأَ َאĬאءَƯĭْÖأَ ْعُïَĬ ْاĳَĤَאđَÜ ْģُĝَĘ
2َīĻِÖْכَאذِĤا ĵَĥَĐ ِّٰųا َÙَĭْđَĤ ْģَđْåَĭَĘ ْģِıَÝْ×َĬ َّħُà
gibi âyetlerle onlara meydan okuyor: “Tevrat’ ınızı getiriniz, okuyunuz! Ve 
geliniz, biz çoluk ve çocu ğumuzu al ıp, Cenâb- ı Hakk’ ın dergâh ına el aç ıp, 
yalanc ılar aleyhinde lânetle dua edece ğiz.” diye mütemâdiyen onlar ın ba-
şına vurdu ğu hâlde, hiç yahudi bir âlim veya nasrani bir k ıssîs, onun bir yanl ı-
şını gösteremedi. E ğer gösterseydi, pek çok kesrette bulunan ve pek çok inat-
lı ve hasetli olan kâfirler ve münaf ık yahudiler ve bütün âlem-i küfür, her ta-
rafta ilân edeceklerdi. Hem demi ş: “Ya yanl ışımı bulunuz, veyahut sizinle 
mahvoluncaya kadar cihad edece ğim.” Hâlbuki, bunlar harbi ve peri şani-
yeti ve hicreti ihtiyâr ettiler.3 Demek yanl ışını bulamad ılar. Bir yanl ış bulun-
sayd ı onlar kurtulurlard ı.
İkinci Hüccet : Tevrat, İncil ve Zebur’un ibareleri, Kur’ân gibi i’câzlar ı ol-
mad ığından, hem mütemâdiyen tercüme tercüme üstüne oldu ğundan, pek 
çok yabanî kelimeler, içlerine kar ıştı. Hem müfessirlerin sözleri ve yanl ış te’vil-
leri, onlar ın âyetleriyle iltibas edildi. Hem baz ı nâdanlar ın ve baz ı ehl-i garaz ın 
tahrifât ı da ilâve edildi. Şu surette o kitaplarda tahrifât, ta ğyirât çoğald ı. Hatta, 
Şeyh Rahmetullah el-Hindî (allâme-i me şhur), kütüb-ü sâb ıkan ın binler yerde 
tahrifât ını, keşişlerine ve yahudi ve nasârâ ulemâs ına isbat ederek iskât etmi ş. 
İşte bu kadar tahrifâtla beraber, şu zamanda dahi, me şhur Hüseyin Cisrî (rah-
metullâhi aleyh) , o kitaplardan yüz delil, nübüvvet-i Ahmediye’ye dair ç ıkarm ıştır. 
1 “De ki: İşte meydan! İddian ızda tutarl ı iseniz Tevrat’ ı getirip okuyun!” (Âl-i İmran sûresi, 3/93).
2 “Art ık sana bu ilim geldikten sonra, kim seninle İsa hakk ında tart ışmaya girerse de ki: “Haydi gelin 
oğullar ımızı ve oğullar ınızı, han ımlar ımızı ve han ımlar ınızı ve bizzat kendimizi ve kendinizi ça ğırıp, 
sonra da gönülden Allah’a yalvaral ım da bu konuda kim yalanc ı ise Allah’ ın lânetinin onlar ın üzerine 
inmesini dileyelim!” (Âl-i İmran sûresi, 3/61).
3 Bkz.: Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/365.184  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Risale-i Hamidiye’de yazm ış, o risaleyi de Manast ırlı merhum İsmail Hakk ı 
tercüme etmi ş. Kim arzu ederse ona müracaat eder, görür.1
•Hem pek çok yahudi ulemâs ı ve nasârâ ulemâs ı ikrar ve itiraf etmi şler 
ki, “Kitaplar ımızda Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın evsaf ı yaz ılıdır.” 
Evet, gayr-i müslim olarak, ba şta meşhur Rum meliklerinden Hirakl itiraf et-
miş, demiş ki: “Evet, İsa (aleyhisselâm) , Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’dan ha-
ber veriyor.”2
•Hem Rum meliki, Mukavk ıs nâm ında M ısır hâkimi3 ve ulemâ-y ı yehû-
dun en me şhurlar ından İbni Sûriyâ4 ve İbni Ahtab5 ve onun karde şi,6 Kâ’b 
İbni Esed7 ve Zübeyr İbni Bâtâ8 gibi meşhur ulemâ ve reisler, gayr-i müslim 
kald ıklar ı hâlde ikrar etmi şler ki, “Evet, kitaplar ımızda onun evsaf ı vard ır; on-
dan bahsediyorlar.”
Hem yehûdun me şhur ulemâs ından ve nasârân ın meşhur k ıssislerinden, 
kütüb-ü sâb ıkada evsaf- ı Muhammediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  gördükten son-
ra inad ı terk edip imana gelenler, evsaf ını Tevrat ve İncil’de göstermi şler, ve 
sâir yahudi ve nasrani ulemâs ını onunla ilzam etmi şler. Ezcümle:
Meşhur Abdullah İbni Selâm9 ve Vehb İbni Münebbih10 ve Ebû Yâsir11 
ve Şâmûl (ki bu zât, melik-i Yemen Tübba’ zaman ında idi.. Tübba’ nas ıl g ı-
yaben ve bi’setten evvel iman getirmi ş,12 Şâmûl de öyle..)13 ve Sa’ye’nin iki
1 Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye (Türkçe terceme)  s.52-94.
2 Bkz.: Buhârî, bed’ü’l-vahy  6; Müslim, cihâd  74.
3 Bkz.: el-Vâk ıdî, Kitâbü’l-me ğâzî 3/964-967; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.85-89; İbni Hacer,  el-
İsâbe 6/377.
4 Bkz.: İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  3/103; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/164; el-Beyhakî, 
es-Sünenü’l-kübrâ  8/246.
5 Bkz.: İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  3/52; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.77-78; İbni Kesîr, 
el-Bidâye 3/212.
6 İbni Hacer, Fethu’l-bârî  7/275.
7 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  4/195; et-Taberî, Câmiu’l-beyân  21/151; et-Taberî, Târîhu’l-
ümem ve’l-mülûk  2/99.
8 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/164; el-Vâk ıdî, Kitâbü’l-me ğâzî 2/502; Ebû Nuaym, Delâilü’n-
nübüvve  s.85-89.
9 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  3/49-51; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  2/353; İbni Asâkir, Târîhu 
Dimaşk 3/387.
10 İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 3/396; İbni Kesîr, el-Bidâye 2/326, 6/62.
11 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  3/52; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.77-78; İbni Kesîr, el-
Bidâye 3/212; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  1/315.
12 İbni İshak, es-Sîre 1/29-30; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/158-159; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 
11/14.
13 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/158-159; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 11/14; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 
1/363.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    185
oğlu olan Esîd ve Sa’lebe ki; İbnü’l-Heyyebân denilen bir ârif-i billâh, bi’set-
ten evvel Benî Nadr kabilesine misafir olmu ş 1۪įِÜَóْåِİ دَارُ َاñٰİ ٍّ،Ĺِ×َĬ رُĳُıُČ ٌÕĺِóَĜ 
demiş, orada vefat etmi ş. Sonra o kabile Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ile 
harp ettikleri zaman, Esîd ve Sa’lebe meydana ç ıktılar, o kabileye ba ğırdılar:
َאنِ×َّĻَıْĤا ُīْÖا ِįĻِĘ ْħْכُĻَĤإِ َïِıَĐ ِيñَّĤا َĳُİ ِّٰųوَا Yani, “İbnü’l-Heyyebân’ ın haber verdi-
ği Zât budur. Onunla harp etmeyiniz.” Fakat onlar, onlar ı dinlemediler, belâ-
lar ını buldular.2
Hem ulemâ-y ı yehûddan İbni Yâmîn3 ve Muhayr ık4 ve Ka’bu’l-Ahbar5 
gibi çok ulemâ-y ı yehûd, evsaf- ı nebeviyeyi kitaplar ında gördüklerinden, ima-
na gelmişler, sâir imana gelmeyenleri de ilzam etmi şler.
Hem ulemâ-y ı nasârâdan, me şhur bahsi geçen Bahîra-y ı Râhib ki, 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  Şam taraf ına amcas ıyla gittiği vakit on iki 
yaşında idi. Bahîra-y ı Râhib, onun hat ırı için Kurey şîleri davet etmi ş. Bakt ı ki, 
kafileye gölge eden bir parça bulut, daha kafile yerinde gölge ediyor. “Demek arad ığım adam orada kalm ış.” Sonra adam göndermi ş, onu da getirtmi ş. Ebû 
Talib’e demi ş: “Sen dön, Mekke’ye git. Yahudiler hasûddurlar. Bunun evsaf ı 
Tevrat’ta mezkûrdur; h ıyanet ederler.”
6
Hem Nastûru’l-Habe şe7 ve Habe ş Reisi olan Necâ şî,8 evsaf- ı Muham-
mediye’yi kitaplar ında gördükleri için, beraber iman etmi şler.
Hem Dagât ır isminde me şhur bir nasrani âlimi, evsaf ı görmüş, iman et-
miş, Rumlar içinde ilân etmi ş.. şehid edilmi ş.9
1 Bir peygamberin zuhuru çok yak ınd ır. Buras ı da O’nun hicret edece ği yerdir.
2 Bkz.: İbni İshak, es-Sîre 2/64-65; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  2/38-40; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-
kübrâ  1/160-162.
3 İbni İshak, es-Sîre 1/29-30; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  2/353; İbni Hacer,  el-İsâbe 6/242; İbni 
Hacer, Fethu’l-bârî  7/275.
4 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  3/51-52, 4-37-38; el-Vâk ıdî, Kitâbü’l-me ğâzî 2/262-263; Ebû 
Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.78-79.
5 İbni İshak, es-Sîre 2/123; el-Vâk ıdî, Kitâbü’l-me ğâzî 3/1083; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  5/386.
6 Tirmizî, menâk ıb 3; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/327; el-Bezzâr, el-Müsned  8/97; el-Hâkim, el-
Müstedrek  2/672.
7 Bkz.: Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/364; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/744; el-Hafâcî, Nesîmü’r-riyâd  4/312.
8 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/260-261; el-Hâkim, el-Müstedrek  2/338, 4/23.
9 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/276; Saîd İbni Mansûr, Kitâbü’s-Sünen  2/226; İbni Hibbân,  es-Sikât 
2/7.z
z
z
z186  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem nasrani rüesâs ından Hâris İbni Ebî Şemiri’l-Gassânî1 ve Şam’ ın 
büyük dinî reisleri ve melikleri, yani Sahib-i Îliyâ İbni Nâtûr2 ve Hirakl3 ve 
Cârûd4 gibi meşhur zâtlar, kitaplar ında evsaf ını görmüşler ve iman etmi şler. 
Yaln ız Hirakl, dünya saltanat ı için iman ını izhar etmemi ş.5
Hem bunlar gibi Selmânü’l-Farisî, o da evvel nasrani idi. Resûl-i 
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  evsaf ını gördükten sonra onu ar ıyordu.6
Hem Temim nâm ında mühim bir âlim,7 hem me şhur Habe ş Reisi 
Necâşî,8 hem Habe ş nasârâs ı,9 hem Necran papazlar ı,10 bütün müttefikan 
haber veriyorlar ki: “Biz evsaf- ı nebeviyeyi kitaplar ımızda gördük, onun için 
imana geldik.”
Üçüncü Hüccet : İşte, bir numûne olarak Tevrat, İncil, Zebur’un, 
Peygamberimiz’e (aleyhissalâtü vesselâm)  ait âyetlerinin birkaç numûnesini göste-
receğiz.
Birincisi: Zebur’da şöyle bir âyet var: 11َةِóْÝَęْĤا َïْđَÖ ِÙَّĭُّùĤا َħĻِĝُĨ َאĭَĤ ْßَđْÖا َّħُıّٰĥĤاَ 
“Mukîmü’s-Sünne”  ise, ism-i Ahmedî’dir.
İncil’in âyeti: َאĉĻِĥْĜَאرَęْĤا ُħَכُĤ َßَđْ×َĻِĤ ْħכُĻِÖوَأَ ĹِÖأَ ĵٰĤإِ ٌÕِİذَا ĹِّĬإِ ُçĻِùَĩْĤا َאلَĜ 
Yani, “Ben gidiyorum, tâ size Faraklit gelsin.”  Yani, Ahmed gelsin.12
1 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  3/94; İbni Hacer,  el-İsâbe 6/287; el-Hafâcî, Nesîmü’r-riyâd  4/312.
2 Buhârî, bed’ü’l-vahy  6; İbni Mende, el-Îmân  s.290-291; İbni Kesîr, el-Bidâye 4/265.
3 Buhârî, bed’ü’l-vahy  6; Müslim, cihâd  74.
4 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  5/269-270; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  6/563; İbni Abdilberr, 
el-İstîâb  1/263.
5 Buhârî, bed’ü’l-vahy  6; Müslim, cihâd  74.
6 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/354, 438, 442; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/325; İbni Hişâm, 
es-Sîratü’n-nebeviyye  2/44-47.
7 İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 11/73. Ayr ıca bkz.: Müslim,  fiten 119; Ebû Dâvûd, melâhim  14; et-
Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  24/389.
8 el-Hâkim, el-Müstedrek  2/338, 4/23; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/260-261; et-Taberî, Târîhu’l-
ümem ve’l-mülûk  2/132; İbni Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  4/361.
9 et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/7; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  2/132; İbni Kesîr, Tefsîru’l-
Kur’ân  2/86.
10 Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.99-100; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  1/138; el-Halebî, es-Sîratü’l-
Halebiyye  1/180.
11 “Allah’ ım! Bize fetret devrinden sonra ‘Mukîmü’s-Sünne’yi gönder.” (Bkz.: Aliyyülkârî, Şerhu’ş-
Şifâ 1/496. Ayr ıca bkz.: el-Hafâcî, Nesîmü’r-riyâd  3/279; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-âlemîn  
s.115).
12 Bkz.: İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-h ıyârâ 1/55, 85, 157, 5/284; Kitab- ı Mukaddes (Türkçe 
terceme), Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle : 7-8.z
z
z
z
zON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    187
İncil’in ikinci bir âyeti:
ِïَÖَْŶا ĵَĤإِ ْħَכُđَĨ نُĳَכُĺ ًאĉĻِĥْĜَאرَĘ ĹِّÖرَ ĵٰĤإِ ُÕُĥْĈأَ ĹِّĬإِ 
Yani, “Ben Rabbimden, hakk ı bât ıldan fark eden bir peygamberi istiyo rum 
ki, ebede kadar beraberinizde bulunsun.”1 Faraklit, “el-Fâriku beyne’l hak-
kı vel bât ıl”2 manas ında, Peygamber’in o kitaplarda ismidir.
Tevrat’ ın âyeti:
ِďĻِĩَåْĤا ْقَĳَĘ ُهُïَĺ ْīَĨ َאİِïَĤوَ ْīِĨ نُĳَכُĺوَ ُïِĥَÜ َóَäَאİ إِنَّ َħĻِİَاóْÖِِŸ َאلَĜ َّٰųا إِنَّ
عِĳُýُíْĤِאÖ ِįْĻَĤإِ ٌÙَĈĳُùْ×َĨ ِďĻِĩَåْĤا ُïَĺوَ
Yani, “Hazreti İsmail’in vâlidesi olan Hâcer, evlât sahibesi olacak. Ve 
onun evlâd ından öyle birisi ç ıkacak ki, o veledin eli, umumun fevkinde 
olacak ve umumun eli hu şû ve itaatle ona aç ılacak.”3
Tevrat’ ın ikinci bir âyeti:
۪įِĩَĘ ĹِĘ ĹِĤْĳَĜ ِيóْäوَأُ َכَĥْáِĨ ْħِıِÜَĳْìإِ ĹِĭَÖ ْīِĨ ًّאĻِ×َĬ ْħُıَĤ ٌħĻِĝُĨ ĹِّĬإِ ĵٰøĳُĩِĤ َאلَĜوَ
ُįْĭِĨ ُħِĝَÝْĬأَ َאĬَÉَĘ ĹِĩْøِאÖ ُħَّĥَכَÝَĺ ِيñَّĤا ِّĹِ×َّĭĤا ْلَĳَĜ ُģَ×ْĝَĺ َź ِيñَّĤا ُģُäَّóĤوَا
Yani, “Benî İsrail’in karde şleri olan Benî İsmail’den, senin gibi birini gön-
dereceğim. Ben sözümü onun a ğzına koyaca ğım; Benim vahyimle konu-
şacak. Onu kabul etmeyene azap verece ğim.”4
Tevrat’ ın üçüncü bir âyeti:
 ُوفِóْđَĩْĤِאÖ ُونَóُĨْÉَĺ َّאسِĭĥِĤ ْÛَäِóْìأُ ٍÙَّĨأُ ُóْĻَì ْħُİ ًÙَّĨأُ ِÙĺْرٰĳَّÝĤا ĹِĘ ُïِäأَ ĹِّĬإِ رَبِّ ĵٰøĳُĨ َאلَĜ
5ٍïَّĩَéُĨ ُÙَّĨأُ ْכَĥِÜ َאلَĜ ĹِÝَّĨأُ ْħُıْĥَđْäَאĘ ِّٰųِאÖ نَĳُĭِĨْËُĺوَ ِóْכَĭُĩْĤا ِīَĐ ْنَĳَıْĭَĺوَ
1 Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/743. Ayr ıca bkz.: İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-h ıyârâ s.285-286; 
Kitab- ı Mukaddes (Türkçe terceme), Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 14, cümle : 15-17.
2 “Hakk ı-bat ılı, doğruyu-yanl ışı, iyiyi-kötüyü kesin çizgilerle birbirinden ay ıran Zât.”
3 Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/743. Benzer laf ızlar için bkz.: el-Mâverdî, A’lâmü’n-nübüvve  1/197; Kitab- ı 
Mukaddes (Türkçe terceme), Eski Ahit, Tekvin, bâb: 17, cümle : 20.
4 Bkz.: Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/743. Ayr ıca bkz.: Rahmetullah el-Hindî, İzhâru’l-hak  4/1116; Kitab- ı 
Mukaddes (Türkçe terceme), Eski Ahit, Tesniye (Yasan ın Tekrar ı), bâb: 18, cümle : 17-19, (s. 241).
5 “Musa (aleyhisselâm): ‘Yâ Rabbi! Ben Tevrat’ta, insanlar için ç ıkar ılm ış, iyiliği emreden, kötülü ğü 
yasaklayan ve Allah’a iman eden en hay ırlı bir ümmet görüyorum. Onlar ı benim ümmetim eyle!’ dedi. 
Cenâb- ı Hak da: ‘O Muhammed ümmetidir.’ buyurdu.” (Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/379; 
Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/746. Yak ın laf ızlar için bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  9/65; el-Be ğavî, 
Meâlimü’t-tenzîl  2/298).z
z
z
z188  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İhtar: “Muhammed” ismi, o kitaplarda 1ْçَّęَýُĨ ve 2َّאĭِĩَéْĭُĩْĤاَ ve 3َאĺَאĉَّĩِè 
gibi Süryânî isimler suretinde, “Muhammed” manas ındaki İbrânî isimle-
riyle gelmi ş. Yoksa sarih “Muhammed” ismi az vard ı. Sarih miktar ını da-
hi hasûd yahudiler tahrif etmi şler.
Zebur’un âyeti:
4ٌÙَĨĳُèْóَĨ ُįُÝَّĨأُ ًاïِّĻَø ًאĜَאدِĀ ًاïَّĩَéُĨوَ َïَĩْèأَ ĵّٰĩَùُĺ ٌّĹِ×َĬ َكَïْđَÖ ĹِÜْÉَĺ دَاوُدُ َאĺ
Hem Abâdile-i Seb’a’dan ve kütüb-ü sâb ıkada çok tetkikât yapan 
Abdullah İbni Amr İbni’l-Âs ve me şhur ulemâ-y ı yehûddan en evvel İslâm’a 
gelen Abdullah İbni Selâm ve me şhur Ka’bü’l-Ahbar denilen Benî İsrail’in al-
lâmelerinden, o zamanda daha çok tahrifata u ğramayan Tevrat’ta aynen şu 
gelecek âyeti ilân ederek göstermi şler. Âyetin bir parças ı şudur ki; Mûsâ ile hi-
taptan sonra, gelecek Peygamber’e hitaben şöyle diyor:
 ĹِĤĳُøوَرَ ِيïْ×َĐ َÛْĬأَ َīĻِّĻِّĨُْŷِĤ ْزًاóِèوَ ًاóĺِñَĬوَ ًاóِّýَ×ُĨوَ ًاïِİَאü َאكَĭْĥَøأَرْ َّאĬإِ ُّĹِ×َّĭĤا َאıُّĺأَ َאĺ
 ِÙِّئَĻَّùĤِאÖ ُďَĘْïَĺ َźوَ َاقِĳْøَْŶا ĹِĘ َّאبٍíَĀ َźوَ ٍċĻِĥَĔ َźوَ ٍّċَęِÖ َ÷ْĻَĤ َģَכِّĳَÝُĩْĤا ُכَÝْĻَّĩَø
 :اĳُĤĳُĝَĺ َنْÉِÖ َאءَäْĳَđْĤا َÙَّĥِĩْĤا ِįِÖ َħĻِĝُĺ ĵّٰÝَè ُّٰųا ُįَąِ×ْĝَĺ ْīَĤوَ ُóِęْĕَĺوَ ĳُęْđَĺ ْīٰכِĤوَ َÙِّئَĻَّùĤا
5ُ ّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
Tevrat’ ın bir âyeti daha:
6َّאدُونَĩَéْĤا ُįُÝَّĨوَأُ َّאمِ،ýĤِאÖ ُįْכُĥُĨوَ َ،Ùَ×ْĻَĉِÖ ُįُÜَóْåِİوَ َ،ÙَכَّĩِÖ ُهُïِĤْĳَĨ ِّٰųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨ
1 İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-h ıyârâ 1/79-80; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/334; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-
Şifâ 1/494.
2 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  2/64; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/334; el-Kurtubî, el-İ’lâm bimâ fî dîni’n-
nasârâ  1/269.
3 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/334; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/497; el-Hafâcî, Nesîmü’r-riyâd  3/281; en-
Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-âlemîn  s.112.
4 “Ey Dâvud! Senden sonra Ahmed, Muhammed, Sâd ık ve Seyyid isminde bir peygamber gelecektir. 
O’nun ümmeti de Allah’ ın merhametine mazhard ır.” (Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/380; İbni 
Kesîr, el-Bidâye 6/62; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  1/26).
5 “Ey Peygamber! Biz seni hakikaten bir şahid, bir müjdeci, bir korkutucu ve ümmîlere bir koruyucu 
olarak gönderdik. Sen elbette benim kulum ve resûlümsün. Ben sana ‘Mütevekkil’ ismini verdim. Bu peygamber kötü huylu, kat ı kalbli, çar şılarda bağırıp-çağıran değildir. O kötülü ğe kötülükle mukabele 
etmez. Fakat o kötülü ğü af ile ma ğfiret ile kar şılar. Allah, e ğrilmiş sapm ış olan milleti bu peygamber 
ile ‘Lâ ilâhe illallah’ demeleri suretiyle do ğrultmad ıkça, o peygamberin ruhunu asla kabzetmeyecek-
tir.” (Bkz.: Buhârî, 
büyû’  50; Dârimî, mukaddime  2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/174; Kitab- ı 
Mukaddes (Türkçe terceme), Eski Ahit, İşâyâ, bâb: 42, cümle : 1-11).
6 “Muhammed Allah’ ın resûlüdür. Do ğum yeri Mekke, hicret edece ği yer Taybe (Medine), saltanat ı 
Şam’dad ır. O’nun ümmeti çok hamdeder.” (Bkz.: Dârimî, mukaddime  2; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
kebîr  10/89; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  5/387).z
z
zON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    189
İşte şu âyette Muhammed lafz ı, “Muhammed” manas ında Süryânî bir 
isimde gelmi ştir.
Tevrat’ ın diğer bir âyeti daha: 1َģَכِّĳَÝُĩْĤا ُכَÝْĻَّĩَø ĹِĤĳُøوَرَ ِيïْ×َĐ َÛْĬأَ İşte 
şu âyette, Benî İshak’ ın kardeşleri olan Benî İsmail’den ve Hazreti Mûsâ’dan 
sonra gelen Peygambere hitap ediyor.
Tevrat’ ın diğer bir âyeti daha: 2ٍċĻِĥَĔ َźوَ ٍّċَęِÖ َ÷ْĻَĤ َאرُÝْíُĩْĤا ِيَïْ×َĐ İşte, 
“Muhtar” ın manas ı “Mustafa” dır, hem ism-i nebevîdir.
İncil’de, İsa’dan sonra gelen ve İncil’in birkaç âyetinde3 “Âlem Reisi” 
unvan ıyla müjde verdi ği Nebî’nin tarifine dair:
4ِכَĤٰñכَ ُįُÝَّĨوَأُ ۪įِÖ ُģِÜَאĝُĺ ٍïĺِïَè ْīِĨ ٌÕĻِąَĜ ُįَđَĨ
İşte şu âyet gösteriyor ki, sahibü’s-seyf ve cihada memur bir Peygamber 
gelecektir. “Kadîb-i hadîd”  “k ılıç” demektir. Hem ümmeti de onun gibi sahi-
bü’s-seyf, yani cihada memur olaca ğını, Sûre-i Feth’in âhirinde:
۪įِĜĳُـø ĵٰĥَĐ ٰىĳَÝْøَאĘ َċَĥْĕَÝْøَאĘ َאٰزَرَهُĘ َهُÉْĉَü َجَóْìأَ َرْعٍõכَ ۛ ِۗģĻِåْĬِْŸا ĹِĘ ْħُıُĥَáَĨوَ
5َّאرَęْכُĤا ُħِıِÖ َċĻِĕَĻِĤ ُّرَّاعَõĤا ُÕِåْđُĺ
âyeti, İncil’in şu âyeti gibi ba şka âyetlerine i şaret edip, Muhammed (aleyhissa-
lâtü vesselâm) , sahibü’s-seyf ve cihada memur oldu ğunu, İncil ile beraber ilân 
ediyor.
Tevrat’ ın Beşinci Kitab ının otuz üçüncü bâb ında şu âyet var: “Hak Teâlâ, 
Tûr-u Sînâ’dan ikbal edip bize Sâîr’den tulû etti ve Fârân Da ğlar ında zâ-
hir oldu.”6
1 “Sen benim kulum ve resûlümsün. Ben sana ‘Mütevekkil’ ad ını verdim.” (Bkz.: Buhârî, büyû’  50; 
Dârimî, mukaddime  2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/174).
2 “Benim seçkin kulum, kötü huylu ve kat ı kalbli de ğildir.” (Bkz.: Dârimî, mukaddime  2; el-Buhârî, el-
Edebü’l-müfred  1/95; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/360; Kitab- ı Mukaddes, Eski Ahit, İşâyâ, bâb: 
42, cümle : 1-2).
3 İbni Kayyim el-Cevziyye, el-Cevâbu’s-sahîh  5/292, 304, 585; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye  1/346; 
Kitab- ı Mukaddes (Türkçe terceme), Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 14, cümle : 15-17, bâb: 16, cümle : 7-9.
4 “O’nun yan ında k ılıcı vard ır; onunla sava şacak. Ümmeti de O’nun gibi olacak.” (Bkz.: Kad ı Iyâz,  eş-
Şifâ 1/235. Ayr ıca bkz.: Kitab- ı Mukaddes, Mezmurlar, bâb: 2, cümle : 9; en-Nebhânî, Huccetullâhi 
ale’l-âlemîn  s.114).
5 “İncil’deki meselleri ise şöyledir: Öyle bir ekin ki filizini ç ıkarm ış, sonra da onu kuvvetlendirmi ş, derken 
kal ınlaşmış da art ık gövdesi üzerinde do ğrulmuş. Öyle ki ekicilerin ho şuna gider, kâfirleri de öfkelen-
dirir.” (Fetih sûresi, 48/29).
6 Kitab- ı Mukaddes, Eski Ahit, Tesniye, bâb: 33, cümle : 2; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye  1/215; en-
Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-âlemîn  s.90.z
z
z
z190  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte şu âyet, nas ıl ki “Tûr-u Sînâ’da ikbal-i Hak”  fıkras ıyla nübüvvet-i 
Mûseviye’yi ve Şam Dağlar ı’ndan ibaret olan “Sâîr’den tulû-u Hak”  fıkra-
sıyla nübüvvet-i İseviye’yi ihbar eder. Öyle de, bilittifak Hicaz Da ğlar ı’ndan 
ibaret olan “Fârân Da ğlar ı’ndan zuhur-u Hak” f ıkras ıyla, bizzarure risalet-i 
Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  haber veriyor.
Hem Sûre-i Feth’in âhirinde 1ِÙĺْرٰĳَّÝĤا ĹِĘ ْħُıُĥَáَĨ ِכَĤذٰ hükmünü tasdiken, 
Tevrat’ta Fârân Da ğlar ı’ndan zuhur eden Peygamber’in sahabeleri hakk ında 
şu âyet var: “Kudsîlerin bayraklar ı beraberindedir. Ve onun sa ğındad ır.”2 
“Kudsîler”  nâm ıyla tavsif eder. Yani, “Onun sahabeleri kudsî, salih evliya-
lard ır.”
Eş’ıyâ Peygamberin Kitab ı’nda, K ırk İkinci Bâb ı’nda şu âyet vard ır: 
“Hak Sübhânehû, âhirzamanda, kendinin ıstıfâ-gerde ve bergüzîdesi ku-
lunu ba’s edecek ve ona, Ruhu’l-Emîn Hazreti Cibril’i yollay ıp din-i ilâ-
hîsini ona tâlim ettirecek. Ve o dahi, Ruhu’l-Emîn’in tâlimi vechile nâsa tâlim eyleyecek ve beyne’n-nâs hak ile hükmedecektir. O bir nurdur, hal-kı zulümâttan ç ıkaracakt ır. Rabbin bana kable’l-vuku bildirdi ği şeyi ben 
de size bildiriyorum.”
3
İşte şu âyet, gayet sarih bir surette, Âhirzaman Peygamberi olan 
Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın evsaf ını beyan ediyor.
Mişâil nâm ıyla müsemmâ Mihâil Peygamberin Kitab ı’nın Dördüncü 
Bâb ı’nda şu âyet var: “Âhirzamanda bir ümmet-i merhume kâim olup, 
orada Hakk’a ibadet etmek üzere mübarek da ğı ihtiyâr ederler. Ve her 
iklimden orada birçok halk toplan ıp Rabb-i Vâhid’e ibadet ederler, O’na 
şirk etmezler.”4
İşte şu âyet, zâhir bir surette, dünyan ın en mübarek da ğı olan Cebel-i 
Arafat ve orada her iklimden gelen hac ılar ın tekbir ve ibadetlerini ve “üm-
met-i merhûme”  nâm ıyla şöhret-şiâr olan ümmet-i Muhammediye’yi tarif 
ediyor.
Zebur’da Yetmi ş İkinci Bâb ı’nda şu âyet var: “Bahirden bahire malik.. ve 
nehirlerden, arz ın makta’ ve müntehâs ına kadar mâlik ola.. ve ken disine 
1 “Bu, onlar ın Tevrat’taki s ıfatlar ıdır.” (Fetih sûresi, 48/29).
2 İbni Kesîr, el-Bidâye 6/179; el-Mâverdî, A’lâmü’n-nübüvve  1/199; Kitab- ı Mukaddes, Eski Ahit, 
Tesniye, bâb: 33, cümle : 2.
3 Kitab- ı Mukaddes, Eski Ahit, İşâyâ, bâb: 42, cümle : 1, 4, 7, 9.
4 Kitab- ı Mukaddes, Eski Ahit, Mika, bâb: 4, cümle : 1, 2, 5.z
z
z
zON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    191
Yemen ve Cezayir mülûkü hediyeler götüreler.. ve padi şahlar ona secde 
ve ink ıyad edeler.. ve her vakit ona salât ve hergün kendisine bereketle 
dua oluna.. ve envâr ı, Medine’den münevver ola... ve zikri, ebedü’l-âbâd 
devam ede.. O’nun ismi, şemsin vücûdundan evvel mevcuttur; onun ad ı 
güneş durdukça münte şir ola...”1
İşte şu âyet, pek â şikâr bir tarzda Fahr-i âlem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  tav-
sif eder. Acaba Hazreti Davud’dan (aleyhisselâm)  sonra, Muhammed-i Arabî 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’dan başka hangi nebî gelmi ş ki, şarktan garba kadar di-
nini neşretmiş ve mülûkü cizyeye ba ğlam ış ve padişahlar ı kendine secde 
eder gibi bir ink ıyad alt ına alm ış ve hergün nev-i be şerin humsunun sa-
lavât ve dualar ını kendine kazanm ış ve envâr ı Medine’den parlam ış kim 
var? Kim gösterilebilir?
Hem Türkçe Yuhanna İncili’nin On Dördüncü Bâb ve Otuzuncu Âyeti 
şudur: “Art ık sizinle çok söyle şmem. Zira bu âlemin Reisi geliyor. Ve ben-
de O’nun nesnesi asla yoktur.”2 İşte, “âlemin reisi”  tâbiri, “fahr-i âlem” de-
mektir. “Fahr-i âlem” unvan ı ise, Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın en 
meşhur unvan ıdır.
Yine İncil-i Yuhanna, On Alt ınc ı Bâb ve Yedinci Âyeti şudur: “Amma ben 
size hakk ı söylüyorum. Benim gitti ğim, size faydal ıdır. Zira ben gitmeyince 
Tesellici size gelmez.”3 İşte, bak ınız: Reis-i âlem ve insanlara hakikî teselli ve-
ren, Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’dan başka kimdir? Evet, fahr-i âlem 
O’dur ve fâni insanlar ı idam- ı ebedîden kurtar ıp teselli veren O’dur.
Hem İncil-i Yuhanna, On Alt ınc ı Bâb, Sekizinci Âyeti: “O dahi geldik-
te, dünyay ı günaha dair, salâha dair ve hükme dair ilzam edecektir.”4 İşte, 
dünyan ın fesad ını salâha çeviren ve günahlardan ve şirkten kurtaran ve siya-
set ve hâkimiyet-i dünyay ı tebdil eden, Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâ-
m)’dan başka kim gelmi ş?
Hem İncil-i Yuhanna, On Alt ınc ı Bâb, On Birinci Âyet: “Zira bu Âlemin 
1 Kitab- ı Mukaddes, Eski Ahit, Mezmurlar, bâb: 72, cümle : 1-19; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-âle-
mîn s.92.
2 Kitab- ı Mukaddes, Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 14, cümle : 30.
3 Bkz.: İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-h ıyârâ 1/55, 85, 157, 5/284; Kitab- ı Mukaddes (Türkçe 
terceme), Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle : 7-8.
4 Kitab- ı Mukaddes, Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle : 8; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/743; en-
Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-âlemîn  s.99.z
z
z
z192  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Reisi’nin gelmesinin hükmü gelmi ştir.”1 İşte, “Âlemin Reisi”2(Hâşiye) elbette 
Seyyidü’l-Be şer3 olan Ahmed-i Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’dır.
•Hem İncil-i Yuhanna, On Alt ınc ı Bâb ve On Üçüncü Âyet: “Amma o 
Hak Ruhu geldi ği zaman, sizi bilcümle hakikate ir şad edecektir. Zira ken-
disinden söylemiyor. Bilcümle i şittiğini söyleyerek, gelecek nesnelerden 
size haber verecek.”4 İşte bu âyet sarihtir. Acaba umum insanlar ı birden ha-
kikate davet eden ve her haberini vahiyden veren ve Cebrail’den i şittiğini 
söyleyen ve k ıyâmet ve âhiretten tafsilen haber veren, Muhammed-i Arabî 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’dan başka kimdir? Ve kim olabilir?
•Hem kütüb-ü enbiyâda, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  Muham-
med, Ahmed, Muhtar manas ında Süryânî ve İbrânî isimleri var. İşte, Hazreti 
Şuayb’ ın suhufunda ismi, “Muhammed” manas ında 5ْçَّęَýُĨ ’tır. Hem Tevrat’ta, 
yine “Muhammed” manas ında 6َّאĭِĩَéْĭُĩْĤاَ , hem “Nebiyyü’l-Haram” manas ın-
da 7َאĺَאĉَّĩِè , Zebur’da el-Muhtar8 ismiyle müsemmâd ır. Yine Tevrat’ta ُħِÜَאíْĤاَ 
9ْħِÜَאéْĤا , hem Tevrat’da ve Zebur’da 10ِÙَّĭُّùĤا ُħĻِĝُĨ , hem Suhuf-u İbrahim ve 
Tevrat’ta 11َאذٌĨ َאذٌĨ ’dür. Hem Tevrat’ta 12ْïَĻْèأَ’ dir.
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  demiş:
13ُïَĻْèأَ ِÙĺْرٰĳَّÝĤا ĹِĘوَ ُïَĩْèأَ ِģĻِåْĬِْŸا ĹِĘوَ ٌïَّĩَéُĨ ْاٰنِóُĝْĤا ĹِĘ Ĺِĩْøاِ buyurmu ştur. Hem 
İncil’de, esmâ-y ı nebevîden َاوَةِóِıْĤوَا ِÕĻِąَĝْĤا ُÕِèَאĀ yani, “Seyf ve Asâ 
1 Kitab- ı Mukaddes, Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle : 11.
2 (Hâşiye) Evet, o Zât öyle bir reis ve sultand ır ki, bin üç yüz elli senede ve ekser as ırlardan her 
bir as ırda, lâakal üç yüz elli milyon tebaas ı ve raiyeti var; kemâl-i teslim ve ink ıyadla evâ-
mirine itaat ederler, hergün ona selâm etmekle tecdid-i biat ederler.
3 Bkz.: Buhârî, enbiyâ  3; Müslim, îmân  327.
4 Kitab- ı Mukaddes, Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle : 13; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/743.
5 İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-h ıyârâ 1/79-80; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/334; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-
Şifâ 1/494.
6 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  2/64; el-Kurtubî, el-İ’lâm bimâ fî dîni’n-nasârâ  1/269; Kad ı Iyâz,  
eş-Şifâ 1/334.
7 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/334; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/497; el-Hafâcî, Nesîmü’r-riyâd  3/281; en-
Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-âlemîn  s.112.
8 Dârimî, mukaddime  2; el-Buhârî, el-Edebü’l-müfred  1/95; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/234.
9 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/234.
10 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/234; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-âlemîn  s.115.
11 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/234; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-âlemîn  s.112-113.
12 İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 17/371; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/234; ez-Zehebî, Mîzânü’l-îtidâl  1/336.
13 “Kur’ân’da ismim Muhammed, İncil’de Ahmed, Tevrat’ta da Ahyed’dir.” İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 
17/371; İbni Adiyy,  el-Kâmil 1/337; ez-Zehebî, Mîzânü’l-îtidâl  1/336.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    193
Sahibi” .1 Evet, sahibü’s-seyf enbiyâlar içinde en büyü ğü, ümmetiyle ciha-
da memur, Resûl-i Ekrem’dir (aleyhissalâtü vesselâm) . Yine İncil’de, “Sahibü’t-
Tâc” dır.2 Evet Sahibü’t-Tâc unvan ı, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  mah-
sustur. Tâc, “amâme,” yani sar ık demektir. Eski zamanda, milletler içinde, mil-
letçe umumiyet itibar ıyla sar ık ve agel saran Kavm-i Arap’t ır.3 İncil’de  ُÕِèَאĀ 
َّאجِÝĤا ,kat’î olarak Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  demektir.
Hem İncil’de ْćĻِĥْĜَאرَ×ْĤاَ veyahut ْćĻِĥْĜَאرَęْĤاَ ki, İncil tefsirlerinde “hak ve bâ-
tılı birbirinden tefrik eden hakperest” manas ı verilmiş ki, sonra gelecek insan-
lar ı hakka sevk edecek Zât’ ın ismidir.4
İncil’in bir yerinde, İsa (aleyhisselâm)  demiş: “Ben gidece ğim, tâ dünyan ın 
reisi gelsin.”5 Acaba Hazreti İsa’dan (aleyhisselâm)  sonra dünyan ın reisi olacak 
ve hak ve bât ılı fark ve temyiz edip Hazreti İsa’n ın (aleyhisselâm)  yerinde insan-
lar ı irşad edecek, Resûl-i Ekrem’den (aleyhissalâtü vesselâm)  başka kim gelmi ştir? 
Demek Hazreti İsa (aleyhisselâm)  ümmetine daima müjde ediyor ve haber veri-
yor ki, “Birisi gelecek, bana ihtiyaç kalmayacak. Ben onun bir mukaddi-
mesiyim ve müjdecisiyim.”
Nas ıl ki şu âyet-i kerîme:
َيَّïَĺ َīْĻَÖ َאĩِĤ ًאĜِّïَāُĨ ْħْכُĻَĤإِ ِّٰųا لُĳُøرَ ĹِّĬإِ َģĻائِƯóْøإِ ĹِۤĭَÖ َאĺ َħَĺْóَĨ ُīْÖا ĵَùĻِĐ َאلَĜ وَإِذْ
6ُïَĩْèأَ ưįُĩْøا ِيïْđَÖ ْīِĨ ĹِÜْÉَĺ لٍĳُøَóِÖ ًاóِّýَ×ُĨوَ ِÙĺْرٰĳَّÝĤا َīِĨ
Evet, İncil’de Hazreti İsa (aleyhisselâm) , çok defalar ümmetine müjde veri-
yor. İnsanlar ın en mühim bir reisi gelece ğini.. ve o Zât ı da baz ı isimlerle yad 
ediyor.7(Hâşiye) O isimler, elbette Süryânî ve İbrânîdirler, ehl-i tahkik görmü şler.
1 Bkz.: Kad ı Iyâz, eş-Şifâ 1/234; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-âlemîn  s.114. Ayr ıca bkz.: el-Beyhakî, 
Delâilü’n-nübüvve  1/378; İbni Kesîr, el-Bidâye 2/78.
2 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/234. Ayr ıca bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/378; İbni Kesîr, el-Bidâye 
2/327.
3 Bkz.: Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/235; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/496, 498; el-Hafâcî, Nesîmü’r-riyâd  
3/276.
4 Kitab- ı Mukaddes, Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 14, cümle : 15-17; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/234, 235; el-
Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye  1/346.
5 Bkz.: İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-h ıyârâ 1/55, 85, 157, 5/284; Kitab- ı Mukaddes (Türkçe 
terceme), Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle : 7-8.
6 “Vakti geldi, Meryem’in o ğlu İsa da: ‘Ey İsrail oğullar ı! Ben size Allah’ ın elçisiyim. Benden önceki 
Tevrat’ ı tasdik etmek, benden sonra gelip ismi “Ahmed” olacak bir resûlü müjdelemek üzere gönde-
rildim.’ dedi.” (Saf sûresi, 61/6).
7 (Hâşiye) Seyyah- ı meşhur Evliya Çelebi, Hazreti Şem’ûn-u Safâ’n ın türbesinde, ceylân 
derisinde yaz ılı İncil-i Şerîf’te, bu gelen âyeti okumu ştur. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  z194  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
O isimler, “Ahmed, Muhammed, Fârikun beyne’l-hakk ı ve’l-bât ıl” mana-
sındad ırlar.1 Demek İsa (aleyhisselâm) , çok defa Ahmed (aleyhissalâtü vesselâm) ’dan 
beşaret veriyor.
Suâl: Suâl:  Eğer desen, “Neden Hazreti İsa (aleyhisselâm)  her nebîden ziyâde 
müjde veriyor, ba şkalar yaln ız haber veriyorlar, müjde sureti azd ır?”
Elcevap: Elcevap:  Çünkü Ahmed (aleyhissalâtü vesselâm) , İsa (aleyhisselâm) ’ı yahudilerin 
müthiş tekzîbinden ve müthi ş iftiralar ından ve dinini müthi ş tahrifâttan kurtar-
makla beraber; İsa (aleyhisselâm) ’ı tan ımayan Benî İsrail’in suûbetli şeriat ına mu-
kabil, sühûletli ve câmî ve ahkâmca şeriat- ı İseviyenin noksan ını ikmal ede-
cek bir şeriat- ı âliyeye sahiptir. İşte onun için, çok defa “Âlemin Reisi geli-
yor” diye müjde veriyor.2
İşte Tevrat, İncil, Zebur’da ve sâir suhuf-u enbiyâda çok ehemmiyetle, 
âhirde gelecek bir peygamberden bahisler var, çok âyetler var. Nas ıl bir k ısım 
numûnelerini gösterdik. Hem çok namlar ile o kitaplarda mezkûrdur. Acaba 
bütün bu kütüb-ü enbiyâda, bu kadar ehemmiyetle, mükerrer âyetlerde bahsettikleri Âhirzaman Peygamberi, Hazreti Muhammed’den 
(aleyhissalâ-
tü vesselâm)  başka kim olabilir?..
İkinci K ısım
İrhâsâttan ve delâil-i nübüvvetten maksat şudur ki; bi’set-i Ahmediye’den 
evvel, zaman- ı fetrette kâhinler, hem o zaman ın bir derece evliya ve ârif-i bil-
lâh olan bir k ısım insanlar ı, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  geleceğini ha-
ber vermi şler ve ihbarlar ını da neşretmişler, şiirleriyle gelecek as ırlara b ırak-
mışlar. Onlar çoktur; biz, ehl-i siyer ve tarihin nakil ve kabul ettikleri me şhur 
ve münte şir olan bir k ısm ını zikredece ğiz. Ezcümle:
•Yemen padi şahlar ından Tübba’ isminde bir melik, Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  evsaf ını eski kitaplarda görmü ş, iman etmi ş. Şöyle bir şii-
rini ilân etmi ş:
hakk ında nâzil olan cümle: نĳÝĺا Bir oğlan, نĳĻÖاٰزر yani İbrahim neslinden ola.. نĳÝĘوóŊ  pey-
gamber ola.. īĻĥùĔĳĤ  yalanc ı olmaya.. ÛĭÖ O’nun تźوõĘا  mevlidi Mekke ola.. óĻüĳĤכא  įכ sâlih-
likle gelmi ş ola.. īĻĭĨĳĬĳÜ  onun mübarek ad ı *ÛĻĨاĳĨ  Ahmed, Muhammed ola.. وسïęùĺا  O’na 
uyanlar ÷ĺدóאכÜ  bu cihan ıssı olalar, ßĻÖ ÛùĻÖ dahi ol cihan, ıssı ola...
 * Bu “Mevâmît” kelimesi “Memed”den ve “Memed” dahi “Muhammed”den tahrif edilmi ş.
1 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/234-235; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-âlemîn  s.112-115; el-Halebî, es-
Sîratü’l-Halebiyye  1/346, 352.
2 Bkz.: İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-h ıyârâ 1/55, 85, 157, 5/284; Kitab- ı Mukaddes (Türkçe 
terceme), Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle : 7-8.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    195
ِħَùَّĭĤا َאرِيÖ ِّٰųا َīِĨ لٌĳُøرَ     ُįَّĬأَ َïَĩْèأَ ĵٰĥَĐ ْتُïِıَü
ٍّħَĐ َīْÖوَا ُįَĤ ًاóĺوَزِ ُÛْĭَכُĤ     ِه۪óْĩُĐ ĵٰĤإِ ِيóْĩُĐ َّïُĨ ْĳَĥَĘ
Yani, “Ben, Ahmed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  risaletini tasdik ediyorum. Ben 
onun zaman ına yetişseydim, ona vezir ve ammizade olurdum.”1 Yani, Ali 
gibi olurdum.
İkincisi: Me şhur Kuss İbni Sâide ki, Kavm-i Arab’ ın en meşhur ve mü-
him hatibi ve muvahhid bir zât- ı rûşen-zamirdir. İşte şu zât da bi’set-i nebevî-
den evvel risalet-i Ahmediye’yi şu şiirle ilân ediyor:
َßِđُÖ ْïَĜ ٍّĹِ×َĬ َóْĻَì     َاïَĩْèأَ َאĭĻِĘ َģَøأَرْ
2َّßَèوَ ٌÕرَכْ ُįَĤ َّãَè     َאĨ ُّٰųا ِįْĻَĥَĐ ĵّٰĥَĀ
Üçüncüsü: Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  ecdad ından olan Kâ’b 
İbni Lüey, nübüvvet-i Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  ilham eseri olarak şöy-
le ilân etmi ş:
َאİُóĻِ×َì ًאĜُوïَĀ َאرًا×ْìأَ ُóِ×ْíُĻَĘ     ٌïَّĩَéُĨ ُّĹِ×َّĭĤا ĹِÜْÉَĺ ٍÙَĥْęَĔ ĵٰĥَĐ
Yani, “Füc’eten, Muhammedü’n-Nebî gelecek, do ğru haberleri verecek.”3
Dördüncüsü: Yemen padi şahlar ından Seyf İbni Zîyezen, kütüb-ü sâb ıka-
da Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  evsaf ını görmüş, iman etmi ş, müştâk ol-
muştu. Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  ceddi Abdülmuttalib, Yemen’e kafi-
le-i Kurey ş ile gittiği zaman, Seyf İbni Zîyezen onlar ı çağırm ış, onlara demi ş ki:
ُّهُïَåَĤ ِÕِĥَّĉُĩْĤا َïْ×َĐ َאĺ َّכَĬوَإِ ُÙَĨَאĨِْŸا ُįَĤ ْÛَĬכَא ٌÙَĨَאü ِįْĻَęِÝכَ َīْĻَÖ ٌïَĤوَ َÙَĨَאıِÝِÖ َïِĤوُ إِذَا
Yani, “Hicaz’da bir çocuk dünyaya gelir. Onun iki omuzu aras ında hâtem 
gibi bir ni şan var. İşte o çocuk umum insanlara imam olacak.” Sonra, giz-
lice Abdülmuttalib’i ça ğırm ış. “O çocuğun ceddi de sensin ” diye kerametkâ-
râne, bi’setten evvel haber vermi ş.4
1 el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  16/145; İbni Kesîr, el-Bidâye 2/166; İbni Kesîr, Tefsîru’l-
Kur’ân  4/145.
2 “Gönderilen peygamberlerin en hay ırlısı olarak bize Ahmed’i (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderdi. 
Kafileler O’nu ziyaret için yollara dökülüp, mesafeler kat ettikçe Allah O’na salât eylesin.” (Bkz.: el-
Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/111; İbni Kesîr, el-Bidâye 2/236; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  1/182).
3 Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.90; el-Esbehânî, Delâilü’n-nübüvve  1/156; İbni Kesîr, el-Bidâye 
2/244.
4 Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/12; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.97-98; el-Mâverdî, 
A’lâmü’n-nübüvve  1/235.z
z
z196  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Beşincisi: Varaka İbni Nevfel (Haticetü’l-Kübrâ’n ın ammizadelerinden), 
bidayet-i vahiyde, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  telâş etmiş. Haticetü’l-
Kübrâ, o hâdiseyi me şhur Varaka İbni Nevfel’e hikâye etmi ş. Varaka demi ş: 
“Onu bana gönder.” Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  Varaka’n ın yan ına git-
miş, mebde-i vahiydeki vaziyeti hikâye etmi ş. Varaka demi ş:
ĵٰùĻِĐ سِĳُĨَאĬ ĵٰĥَĐ َّכَĬوَأَ َħَĺْóَĨ ُīْÖا ِįِÖ َóَّýَÖ ِيñَّĤا َّכَĬأَ ُïَıْüأَ َאĬَÉَĘ ْóِýْÖأَ
ٌģَøْóُĨ ٌّĹِ×َĬ َّכَĬوَأَ
Yani, “Telâş etme, o hâlet vahiydir. Sana müjde! İntizar edilen Nebî sen-
sin. İsa seninle müjde vermi ş.”1
Alt ınc ısı: Askelânü’l-Himyerî nâm ârif-i billâh, bi’setten evvel Kurey şîleri 
gördüğü vakit, “ İçinizde dâvâ-y ı nübüvvet eden var m ı?” “Yok” derlerdi. 
Sonra, bi’set vaktinde yine sormu ş. “Evet,” demi şler. “Biri dâvâ-y ı nübüvvet 
ediyor.” Demi ş: “İşte, âlem onu bekliyor.”2
Yedincisi: Nasârâ ulemâ-y ı benâm ından İbnü’l-Alâ, bi’setten ve pey-
gamberi görmeden evvel haber vermi ş. Sonra gelmi ş, Hazreti Peygamber’i 
(aleyhissalâtü vesselâm)  görmüş. Demiş:
لِĳُÝَ×ْĤا ُīْÖا ِכَÖ َóَّýَÖوَ ِģĻِåْĬِْŸا ĹِĘ َכَÝَęِĀ ْتُïَäوَ ْïَĝَĤ ِّěَéْĤِאÖ َכَáَđَÖ ِيñَّĤوَا
Yani, “Ben senin s ıfat ını İncil’de gördüm, iman ettim. İbni Meryem, 
İncil’de senin gelece ğini müjde etmi ş.”3
Sekizincisi: Bahsi geçen Habe ş Padişah ı Necâşî demiş:
ِÙَĭَĉْĥَّùĤا ِهِñٰİ ْīَĐ ًźَïَÖ ُįَÝَĨْïِì ĹِĤ َÛْĻَĤ
Yani, “Keşke şu saltanata bedel, Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın 
hizmetkâr ı olsayd ım! O hizmetkârl ık, saltanat ın pek fevkindedir.”4
Şimdi, ilham- ı rabbânî ile gâipten haber veren bu âriflerden sonra, 
gâipten ruh ve cin vâs ıtas ıyla haber veren kâhinler, pek sarih bir surette, 
1 Bkz.: İbni İshak, es-Sîre 2/113; İbni Kesîr, el-Bidâye 3/10; İbni Hacer,  el-İsâbe 6/608; el-Halebî, es-
Sîratü’l-Halebiyye  1/396, 445.
2 İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 35/250; İbni Hacer,  el-İsâbe 5/126; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  1/169; 
es-Sîratü’l-Halebiyye  1/446.
3 İbni Seyyidi’n-Nâs, Uyûnü’l-eser  1/146. Ayr ıca bkz.: İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 3/430; es-Suyûtî, 
el-Hasâisu’l-kübrâ  1/24.
4 Bkz.: Ebû Dâvûd, cenâiz  58; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/461; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  
7/350; Abd İbni Humeyd, el-Müsned  1/193.z
z
z
zON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    197
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  geleceğini ve nübüvvetini haber ver-
mişler. Onlar çoktur; biz, onlardan me şhurlar ı ve mânevî tevâtür hükmüne 
geçmiş ve ekser tarih ve siyerde nakledilmi ş birkaç ını zikredece ğiz. Onlar ın 
uzun k ıssalar ını ve sözlerini siyer kitaplar ına havale edip, yaln ız icmâlen 
bahsedece ğiz.
Birincisi: Şıkk isminde me şhur bir kâhindir ki; bir gözü, bir eli, bir aya ğı 
varm ış.. âdetâ yar ım insan. İşte o kâhin, mânevî tevâtür derecesinde kat’î bir 
surette tarihlere geçmi ş ki, risalet-i Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  haber ve-
rip mükerreren söylemi ştir.1
İkincisi: Me şhur Şam kâhini Satîh’tir ki, kemiksiz, âdetâ âzâs ız bir vücut, 
yüzü göğsü içinde bir acûbe-i hilkat ve çok da ya şam ış bir kâhindir. Gâipten 
verdiği doğru haberler, o zaman insanlarda şöhret bulmu ş. Hatta Kisrâ (ya-
ni Fars Padi şah ı), gördüğü acîb rüyay ı ve velâdet-i Ahmediye (aleyhissalâtü ves-
selâm) zaman ında saray ın on dört şerefesinin dü şmesinin s ırrını Satîh’ten sor-
mak için, Mûbezan denilen denilen âlim bir elçisini göndermi ş. Satîh demi ş: 
“On dört zât, sizlerde hâkimiyet edecek, sonra saltanat ınız mahvolacak. 
Hem birisi gelecek, bir din izhar edecek. İşte O, sizin din ve devletinizi 
kald ıracak.”  meâlinde Kisrâ’ya haber göndermi ş. İşte o Satîh, sarih bir suret-
te, Âhirzaman Peygamberi’nin gelmesini haber vermi ş.2
Hem kâhinlerden Sevad İbni Kâribi’d-Devsî3 ve Hunâfir4 ve Ef’â Necrân5 
ve Cizl İbni Cizli’l-Kindî6 ve İbni Halasate’d-Devsî7 ve Fât ıma Binti Numan- ı 
Neccâriye8 gibi meşhur kâhinler, siyer ve tarih kitaplar ında tafsilen beyan et-
tikleri vecih üzere, Âhirzaman Peygamberi’nin gelece ğini, o peygamber de 
Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  olduğunu haber vermi şler.
1 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  124-129; 158, 190-192; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  
1/431; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.125-128.
2 et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  1/459-460; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/126-130; İbni 
Asâkir, Târîhu Dima şk 37/361-363.
3 Buhârî, menâk ıbü’l-ensâr  35; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  2/34-36; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
kebîr  7/92-95; el-Hâkim, el-Müstedrek  3/704-705.
4 İbni Abdilberr, el-İstîâb  2/460; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  2/52-53; İbni Hacer,  el-İsâbe 2/362-363, 
3/349.
5 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/365.
6 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/365.
7 İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 3/451-452; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  1/185-186.
8 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/167; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  1/234; Ebû Nuaym, Delâilü’n-
nübüvve  s.107.z
z
z198  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
•Hem Hazreti Osman’ ın akrabas ından Sü’dâ Binti Küreyz, kâhinlik vâs ı-
tas ıyla, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  nübüvvetini gâipten haber alm ış. 
Bidayet-i İslâmiyet’te, Hazreti Osman Zinnûreyn’e demi ş ki: “Sen git, iman 
et.” Osman bidayette gelmi ş, iman etmi ş. İşte, o Sü’dâ o vâk ıay ı böyle bir şi-
irle söylüyor:
1ِّěَéْĤا ĵَĤإِ ِيïْıَĺ ُّٰųوَا َهُïَüَرْÉَĘ     ۪įِĤْĳَĝِÖ َّĹِęَّāĤا َאنَĩْáُĐ ُّٰųا َىïَİ
Hem kâhinler gibi, “hâtif” denilen, şahs ı görünmeyen ve sesi i şitilen cin-
nîler, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  geleceğini mükerreren haber ver-
mişler. Ezcümle:
Zübâb İbnü’l-Hâris’e, hâtif-i cinnî böyle ba ğırm ış, onun ve ba şkas ının 
sebeb-i İslâm’ ı olmuş:
َאبَ،åُđْĤا َÕَåَđْĤا ِďَĩْøاِ     َאبُÖذُ َאĺ َאبُÖذُ َאĺ
2َאبُåُĺ َŻَĘ َÙَכَّĩِÖ ĳُĐْïَĺ     َאبِÝْכِĤِאÖ ٌïَّĩَéُĨ َßِđُÖ
Yine bir hâtif-i cinnî, İbni Mürre el-Gatafânî’ye böyle ba ğırm ış, baz ılar ı-
nı imana getirmi ştir.
3َďَĩَĝْĬَאĘ ٌģِĈَאÖ َóِّĨوَدُ َ،ďَĉَùَĘ ٌّěَè َאءَä
Bu hâtiflerin be şaretleri ve haber vermeleri pek me şhurdur ve çoktur.
Hem nas ıl kâhinler, hâtifler haber vermi şler. Öyle de, sanemler dahi ve 
sanemlere kesilen kurbanlar dahi, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  risale-
tini haber vermi şler. Ezcümle:
•K ıssa-y ı meşhuredendir ki, Mâzin kabilesinin sanemi ba ğırıp demiş:
4َلٍõْĭُĨ ٍّěَéِÖ َאءَä ٌģَøْóُĨ ٌّĹِ×َĬ َاñٰİ diyerek, risalet-i Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  
haber vermi ş.
1 “Allah (celle celâlüh) O’nun sözü vâs ıtas ıyla iffetli Osman’ ı hidayete erdirdi ve do ğru yolu gösterdi.” 
(Bkz.: İbni Hacer,  el-İsâbe 7/698. Ayr ıca bkz.: İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 39/25; İbni Kesîr, el-Bidâye 
7/200).
2 “Ey Zübâb, Ey Zübâb! Şu acâib, harikulâde haberi dinle. Hz. Muhammed, Mekke’de davete ba şlad ı, 
fakat ona icabet edilmiyor.” (Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/259; İbnü’l-Esîr, Üsdü’l-ğâbe 
2/13; İbni Hacer,  el-İsâbe 2/402).
3 “Hak gelip her tarafa yay ıldı. Bât ıl da helâk olup kayboldu.” (Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  
2/259; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/748; el-Hafâcî, Nesîmü’r-riyâd  4/323).
4 “Bu, (Allah taraf ından) gönderilmi ş bir nebîdir ki indirilmi ş bir hakikatle (Kur’ân- ı Kerîm’le) geldi.” 
(Bkz.: Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.115; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/256. Ayr ıca bkz.: et-
Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  20/338).z
zON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    199
Hem Abbas İbni Mirdâs’ ın sebeb-i İslâmiyet’i olan me şhur vâk ıa şudur 
ki: D ımâr nâm ında bir sanemi varm ış; o sanem birgün böyle bir ses vermi ş:
1ٍïَّĩَéُĨ ِّĹِ×َّĭĤا ĵَĤإِ َאبِÝْכِĤا َģْ×َĜ َّةًóَĨ ُïَ×ْđُĺ وَכَאنَ َאرُĩِĄ أَوْدٰى
Yani, “Muhammed gelmeden evvel bana ibadet ediliyordu. Şimdi Muham-
med’in beyan ı gelmiş; daha o dalâlet olamaz.”
Hazreti Ömer, İslâmiyet’ten evvel, saneme kesilen bir kurbandan böy-
le işitmiş:
2ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź لُĳُĝَĺ ْçĻِāَĘ ٌģُäرَ ْçĻِåَĬ ٌóْĨأَ ْçĺذَرِ اٰلَ َאĺ
İşte bu numûneler gibi çok vâk ıalar var... Mevsuk kitaplar kabul edip nak-
letmişler.
Nas ıl ki kâhinler, ârif-i billâhlar, hâtifler, hatta sanemler ve kurbanlar ri-
salet-i Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  haber vermi şler.. her bir hâdise dahi 
bir k ısım insanlar ın iman ına sebep olmu ş. Öyle de, baz ı taşlar üstünde ve ka-
birlerde ve kabirlerin mezar ta şlar ında, hatt- ı kadîm ile 3ٌīĻِĨأَ ٌçِĥْāُĨ ٌïَّĩَéُĨ gi-
bi ibareler bulunmu ş; onunla bir k ısım insanlar imana gelmi şler.4 Evet, hatt- ı 
kadîm ile baz ı taşlarda bulunan  ٌīĻِĨأَ ٌçِĥْāُĨ ٌïَّĩَéُĨ Resûl-i Ekrem’den (aleyhis-
salâtü vesselâm)  ibarettir. Çünkü O’ndan evvel, zaman ına pek yak ın, yaln ız ye-
di Muhammed ismi var, ba şka yoktur. O yedi adam ın hiçbir cihetle “Muslih, 
Emîn” tâbirine liyakatleri yoktur.5
Üçüncü K ısım
İrhâsâtta, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  velâdeti hengâm ında vücû-
da gelen harikalard ır ve hâdiselerdir. O hâdiseler, onun velâdetiyle alâkadar 
bir surette vücûda gelmi ş. Hem bi’setten evvel baz ı hâdiseler var ki, do ğrudan 
doğruya birer mucizesidir. Bunlar çoktur. Numûne olarak, me şhur olmu ş ve 
1 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  5/92; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.118; İbni Kesîr, el-Bidâye 
4/312; es-Süheylî, er-Ravdu’l-ünf  4/194.
2 “Ey Zerîh kabilesi! İnsanlar ı kurtaracak bir hâdise: “Lâ ilâhe illallah” diyen fasih bir adam var.” (Bkz.: 
Buhârî, menâk ıbü’l-ensâr  35; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  1/266; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  2/35; 
İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/158)
3 Muhammed, bar ış ve emniyeti tesis eden bir ıslahatç ıdır.
4 el-Buhârî,  et-Târîhu’l-kebîr  1/29; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/61; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 
34/102; İbni Hacer,  el-İsâbe 1/72.
5 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/169; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye  1/131-134.z
z200  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
eimme-i hadis kabul etmi ş ve s ıhhatleri tahakkuk etmi ş birkaç numûneyi zik-
redeceğiz.
Birincisi: Velâdet-i nebevî gecesinde, hem annesi, hem annesinin yan ın-
da bulunan Osman İbni Âs’ ın annesi, hem Abdurrahmân İbni Avf’ ın annesi-
nin gördükleri azîm bir nurdur ki, üçü de demi şler: “Velâdeti ân ında biz öyle 
bir nur gördük ki, o nur ma şrık ve mağribi bize ayd ınlatt ırdı.”1
İkincisi: O gece Kâbe’deki sanemlerin ço ğu baş aşağı düşmüş.2
Üçüncüsü: Meşhur Kisrâ’n ın Eyvân’ ı (yani saray- ı meşhuresi) o gece sal-
lan ıp inşikak etmesi ve on dört şerefesinin dü şmesidir.3
Dördüncüsü: Sava’n ın takdis edilen küçük denizinin o gecede yere bat-
mas ı4 ve İstahrâbâd’da bin senedir daima i ş’âl edilen, yanan ve sönmeyen, 
mecusilerin mâbud ittihaz ettikleri ate şin, velâdet gecesinde sönmesi...5
İşte şu üç-dört hâdise i şarettir ki, o yeni dünyaya gelen Zât, ate ş- 
perestliği kald ıracak, Fars saltanat ının saray ını parçalayacak, izn-i ilâhî 
ile olmayan şeylerin takdisini men edecektir.
Beşincisi: Çendan velâdet gecesinde de ğil, fakat velâdete pek yak ın oldu-
ğu cihetle, o hâdiseler de irhâsât- ı Ahmediye’dir ki (aleyhissalâtü vesselâm) , Sûre-i 
6َ﴾ėْĻכَ َóَÜ ْħَĤ﴿أَ’de nass- ı kat’î ile beyan edilen Vak’a-y ı Fil’dir ki; Kâbe’yi tah-
rip etmek için, Ebrehe nâm ında Habe ş meliki gelip, fil-i mahmudî nâm ında 
cesîm bir fili öne sürüp gelmi ş. Mekke’ye yak ın olduğu vakit fil yürümemi ş. 
Çare bulamam ış, dönmüşler. Ebâbil ku şlar ı onlar ı mağlup etmiş ve perişan 
etmiş, kaçm ışlar. Bu k ıssa-y ı acîbe, tarih kitaplar ında tafsilen me şhurdur.
İşte şu hâdise, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  delâil-i nübüvvetin-
dendir. Çünkü velâdete pek yak ın bir zamanda, k ıblesi ve mevlidi ve sevgili 
1 Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.135-137. Ayr ıca bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/127; et-
Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  18/252; İbni İshak, es-Sîre 1/22, 28; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  
1/293.
2 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/19; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  1/81; el-Halebî, es-Sîratü’l-
Halebiyye  1/76.
3 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/19, 126, 127; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.139; et-Taberî, 
Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  1/459.
4 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/19, 126, 127; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.139; et-Taberî, 
Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  1/459.
5 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/19, 126, 127; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.139; et-Taberî, 
Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  1/459.
6 Bkz.: Fil sûresi, 105/1.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    201
vatan ı olan Kâbe-i Mükerreme, gaybî ve harika bir surette, Ebrehe’nin tahri-
binden kurtulmu ştur.1
Alt ınc ısı: Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , küçüklü ğünde Halime-i 
Sa’diye’nin yan ında iken, Halime ve Halime’nin zevcinin şehâdetleriyle, gü-
neşten rahats ız olmamak için, çok defa üstünde bir bulut parças ının ona gölge 
ettiğini görmü şler ve halka söylemi şler ve o vâk ıa, s ıhhatle şöhret bulmu ş.2
Hem, Şam taraf ına on iki ya şında iken gitti ği vakit, Bahîra-y ı Râhib’in 
şehâdetiyle, bir parça bulut Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  başına gölge 
ettiğini görmü ş ve göstermi ş.3
Hem yine bi’setten evvel, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , bir de-fa 
Haticetü’l-Kübrâ’n ın Meysere ismindeki hizmetkâr ıyla ticaretten geldi ği za-
man, Haticetü’l-Kübrâ, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  başında iki mele-
ğin bulut tarz ında gölge ettiklerini görmü ş, kendi hizmetkâr ı olan Meysere’ye 
demiş. Meysere dahi Haticetü’l-Kübrâ’ya demi ş: “Bütün seferimizde ben öy-
le görüyordum.”4
Yedincisi: Nakl-i sahih ile sabittir ki; Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , 
bi’setten evvel bir a ğac ın alt ında oturdu. O yer kuru idi, birden ye şillendi. 
Ağac ın dallar ı, onun ba şı üzerine e ğilip k ıvrılarak gölge yapm ıştır.5
Sekizincisi: Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ufak iken Ebû Talib’in evin-
de kal ıyordu. Ebû Talip, çoluk ve çocu ğu ile onunla beraber yerlerse kar ınla-
rı doyard ı. Ne vakit o Zât, yemekte bulunmazsa tok olmuyorlard ı. Şu hâdise 
hem meşhurdur, hem kat’îdir.6
•Hem Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  küçüklüğünde ona bakan ve 
hizmet eden Ümmü Eymen demi ş: “Hiçbir vakit Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü 
vesselâm)  açl ık ve susuzluktan şikâyet etmedi, ne küçüklü ğünde ve ne de 
büyüklüğünde...”7
1 Bkz.: İbni İshak, es-Sîre 36-41; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  1/168-173; İbni Sa’d, et-
Tabakâtü’l-kübrâ  1/91-92.
2 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/112.
3 Tirmizî, menâk ıb 3; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/327; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  1/319-
322.
4 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  2/6-7; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/130-131; 156-157;.
5 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/368; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye  1/218.
6 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/119-120, 168; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.166; İbni Asâkir, 
Târîhu Dima şk 3/86.
7 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/168; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.167; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-
kübrâ  1/141.z
z202  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Dokuzuncusu: Murdias ı olan Halime-i Sa’diye’nin mal ında ve keçileri-
nin sütünde, kabilesinin hilâf ına olarak çok bereketi ve ziyâde olmas ıdır. Bu 
vâk ıa hem me şhurdur, hem kat’îdir.1
•Hem sinek onu tâciz etmezdi, onun cesed-i mübarekine ve libas ına 
konmazd ı.2 Nas ıl ki, evlâd ından Seyyid Abdülkadir Geylânî (kuddise sirruh)  da-
hi, ceddinden o hâli irsiyet alm ıştı; sinek ona da konmazd ı.3
Onuncusu: Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  dünyaya geldikten sonra, 
bahusus velâdet gecesinde, y ıldızlar ın düşmesinin ço ğalmas ıdır ki;4 şu hâdise, 
On Beşinci Söz’de katiyen burhanlar ıyla isbat etti ğimiz üzere, şu y ıldızlar ın su-
kutu, şeyâtîn ve cinlerin gaybî haberlerden kesilmesine alâmet ve i şarettir.
İşte, madem Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  vahiy ile dünyaya ç ıktı. 
Elbette yar ım yamalak ve yalanlar ile kar ışık, kâhinlerin ve gâipten haber ve-
renlerin ve cinlerin ihbarat ına set çekmek lâz ımd ır ki, vahye bir şüphe îras et-
mesinler ve vahye benzemesin. Evet, bi’setten evvel kâhinlik çoktu. Kur’ân nâzil olduktan sonra onlara hâtime çekti.
5 Hatta çok kâhinler imana geldiler. 
Çünkü daha cinler tâifesinden olan muhbirlerini bulamad ılar. Demek Kur’ân 
hâtime çekmi şti. İşte, eski zaman kâhinleri gibi şimdi de medyumlar suretin-
de yine bir nevi kâhinlik, Avrupa’da ispirtizmac ılar ın içlerinde ba şgöstermiş. 
Her ne ise...
Elhâs ıl: Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  nübüvvetinden evvel nübüv-
vetini tasdik ettiren ve tasdik eden pek çok vâk ıalar, pek çok zâtlar zâhir ol-
muşlar.
Evet, dünyaya mânen reis olacak ..6(Hâşiye) ve dünyan ın mânevî şekli-
ni değiştirecek.. ve dünyay ı âhirete mezraa yapacak..7 ve dünyan ın mah-
lûkat ının k ıymetlerini ilân edecek.. ve cin ve inse saadet-i ebediyeye yol
1 İbni Hibbân, es-Sahîh  14/244-246; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  24/214; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-
nebeviyye  1/299-301.
2 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/368; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye  2/624, 3/381.
3 el-Hafâcî, Nesîmü’r-riyâd  4/335; en-Nebhânî, Câmiu kerâmâti’l-evliyâ  2/203.
4 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  25/186; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  1/454; Ebû Nuaym, 
Delâilü’n-nübüvve  s.135.
5 Cin sûresi, 72/1, 8, 9; Buhârî, ezân  105, tefsîru sûre (72)  1; Müslim, salât  149.
6 (Hâşiye) Evet Sultan- ı Levlâke Levlâk, öyle bir reistir ki bin üç yüz elli senedir saltanat ı devam 
ediyor. Birinci as ırdan sonra her bir as ırda lâakal üç yüz elli milyon tebaas ı ve raiyeti var-
dır. Küre-i arz ın yar ısını bayrağı alt ına alm ış.. ve tebaas ı kemâl-i teslimiyetle ona her gün 
salât ü selâm ile tecdid-i biat ederek emirlerine itaat ederler.
7 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    203
gösterecek.. ve fâni cin ve insi idam- ı ebedîden kurtaracak.. ve dünya-
nın hikmet-i hilkatini ve t ılsım- ı muğlâk ını ve muammâs ını açacak.. ve 
Hâl ık-ı kâinat’ ın makâs ıdını bilecek ve bildirecek.. ve o Hâl ık’ı tan ıyıp 
umuma tan ıttıracak bir Zât, elbette O daha gelmeden her şey, her nev, 
her tâife O’nun gelece ğini sevecek ve bekleyecek ve hüsn-ü istikbal ede-
cek ve alk ışlayacak ve Hâl ık’ı taraf ından bildirilirse O da bildirecek. Nas ıl 
ki, sâb ık işaretlerde ve misallerde gördük ki, her bir nevi mahlûkat, onu 
hüsn-ü istikbal ediyor gibi mucizât ını gösteriyorlar, mucize lisan ıyla nü-
büvvetini tasdik ediyorlar.
On Yedinci İşaret
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  Kur’ân’dan sonra en büyük mu-
cizesi kendi zât ıdır. Yani, O’nda içtima etmi ş ahlâk- ı âliyedir ki, her bir 
haslette en yüksek tabakada oldu ğuna, dost ve dü şman ittifak ediyor-
lar. Hatta şecaat kahraman ı Hazreti Ali, mükerreren diyordu: “Harbin 
dehşetlendiği vakit, biz Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  arkas ına iltica 
edip tahassun ediyorduk.”1 ve hâkezâ… Bütün ahlâk- ı hamîdede en yük-
sek ve yeti şilmeyecek bir dereceye mâlik idi.  Şu mucize-i ekberi Allâme-i 
Mağrib Kad ı Iyâz’ ın Şifâ-y ı Şerif’ine havale ediyoruz. Elhak, o Zât, o mucize-i 
ahlâk- ı hamîdeyi pek güzel beyan edip isbat etmi ştir.
Hem pek büyük ve dost ve dü şmanla musaddak bir mucize-i 
Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) , şeriat- ı kübrâs ıdır ki, ne misli gelmi ş ve ne 
de gelecek.  Şu mucize-i âzam ın bir derece beyan ını, bütün yazd ığımız Otuz 
Üç Söz ve Otuz Üç Mektub’a ve Otuz Bir Lem’a’ya ve On Üç Şuâ’ya hava-
le ediyoruz...
Hem Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  mütevâtir ve kat’î bir mu-
cize-i kübrâs ı, “şakk- ı kamer”dir.2 Evet şu inşikak- ı kamer, çok tarîklerle mü-
tevâtir bir surette İbni Mes’ud,3 İbni Abbas,4 İbni Ömer,5 İmam Ali,6 Enes,7 
1 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/86; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/354; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
evsat  3/371.
2 Bkz.: el-Gazâlî, Fedâihu’l-bât ıniyye  1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm  1/356-357; el-Îcî, Kitâbü’l-
Mevâk ıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâs ıd 5/17.
3 Buhârî, menâk ıb 27, menâk ıbü’l-ensâr  36, tefsîru sûre (54)  1; Müslim, münâfikîn  43-45.
4 Buhârî, menâk ıbü’l-ensâr  36, tefsîru sûre (54)  1; Müslim, münâfikîn  48.
5 Müslim, münâfikîn  45; Tirmizî,  fiten 20, tefsîru sûre (54)  4; İbni Hibbân, es-Sahîh  14/421.
6 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/213.
7 Buhârî, menâk ıb 27, menâk ıbü’l-ensâr  36, tefsîru sûre (54)  1; Müslim, münâfikîn  46, 47.9
9
9204  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Huzeyfe1 gibi pek çok eâz ım- ı sahabeden2 müteaddit tarîklerle haber veril-
mekle beraber; nass- ı Kur’ân’la 3
ُóَĩَĝْĤا َّěَýْĬوَا ُÙَĐَّאùĤا ِÛَÖَóَÝْĜاِ âyeti, o mucize-i 
kübrây ı âleme ilân etmi ştir. O zaman ın inatç ı Kureyş müşrikleri, şu âyetin ver-
diği habere kar şı inkâr ile mukabele etmemi şler, belki yaln ız “sihirdir” de-
mişler.4 Demek, kâfirlerce dahi kamerin in şikak ı kat’îdir. Şu mucize-i kübrâ-
yı, şakk- ı kamere dair yazd ığımız, Otuz Birinci Söz’e zeyl olan Şakk- ı Kamer 
Risalesi’ne havale ederiz.
Hem Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , nas ıl ki arz ahâlisine in şi-
kak- ı kamer mucizesini göstermi ş, öyle de semâvât ahalisine Miraç muci-
ze-i ekberini göstermi ştir.
İşte, Miraç denilen şu mucize-i âzam ı, Otuz Birinci Söz olan Miraç Risa-
lesi’ne havale ederiz. Çünkü o risale, o mucize-i kübrây ı, ne kadar nurâni ve 
âlî ve doğru olduğunu kat’î burhanlarla, hatta mülhidlere kar şı da isbat etmi ş-
tir. Yaln ız, Mucize-i Mirac’ ın mukaddimesi olan Beytü’l-Makdis seyahati ve 
sabahleyin Kurey ş kavmi ondan Beytü’l-Makdis’in târifat ını istemesi üzerine 
hâs ıl olan bir mucizeyi bahsedece ğiz, şöyle ki:
Miraç gecesinin sabah ında, Mirac’ ını Kureyş’e haber verdi. Kurey ş tekzip 
etti. Dediler: “E ğer Beytü’l-Makdis’e gitmi ş isen, Beytü’l-Makdis’in kap ılar ını 
ve duvarlar ını ve ahvâlini bize tarif et.” Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  fer-
man ediyor ki:
ِįْĻَĤإِ ُóُčْĬأَ َאĬوَأَ ُįُّÝَđَĭَĘ ِįْĻَĤإِ ُóُčْĬأَ ĹِĤ ُّٰųا ُįَđَĘَóَĘ َאلَĜ ُّćَĜ ُįَĥْáِĨ ُÛْÖِóכُ َאĨ ًÙَÖْóכُ ُÛْÖِóَכُĘ
Yani, “Onlar ın tekzîblerinden ve suâllerinden pek çok s ıkıldım. Hatta öy-
le bir s ıkıntı hiç çekmemi ştim. Birden, Cenâb- ı Hak, Beytü’l-Makdis’i bana 
gösterdi. Ben de Beytü’l-Makdis’e bak ıyorum, birer birer her şeyi tarif ediyor-
dum.” İşte o vakit Kurey ş bakt ılar ki, Beytü’l-Makdis’ten do ğru ve tam haber 
veriyor.5
Hem Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  Kureyş’e demiş ki: “Yolda gider-
ken sizin bir kafilenizi gördüm. Kafileniz yar ın filân vakitte gelecek.” Sonra o 
1 Abdurrezzak, el-Musannef  3/193, 194; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/139; el-Hâkim, el-Müstedrek  
4/651.
2 Ayr ıca Hz. Cübeyr rivayeti için bkz.: Tirmizî, tefsîru sûre (54)  5; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/81; 
İbni Hibbân, es-Sahîh  14/422; el-Bezzâr, el-Müsned  8/357, 358.
3 “K ıyamet saati yakla ştı, ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
4 Kamer sûresi, 54/2; Tirmizî, tefsîru sûre (54)  1, 2, 5; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/165, 4/81; 
el-Bezzâr, el-Müsned  8/357, 358.
5 Buhârî, menâk ıbü’l-ensâr  41, tefsîru sûre (17)  3; Müslim, îmân  276, 278.9ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    205
vakit kafileye muntaz ır kald ılar. Kafile bir saat teahhur etmi ş. Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ihbar ı doğru ç ıkmak için –ehl-i tahkikin tasdikiyle– güne ş 
bir saat tevakkuf etmi ş.1 Yani arz, onun sözünü do ğru ç ıkarmak için vazife-
sini, seyahatini bir saat ta’til etmi ştir.. ve o ta’tili güne şin sükûnetiyle göster-
miştir.
İşte Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın birtek sözünün tasdiki için, 
koca arz vazifesini terk eder, koca güne ş şahit olur. Böyle bir Zât’ ı tasdik 
etmeyen ve emrini tutmayan ın ne derece bedbaht oldu ğunu.. ve onu tas-
dik edip emrine 2َאĭْđَĈوَأَ َאĭْđِĩَø diyenlerin ne kadar bahtiyar olduklar ını anla,
3َمِŻْøِْŸوَا َאنِĩĺِْŸا ĵَĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ de.
On Sekizinci İşaret
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  en büyük ve ebedî ve yüzer de-
lâil-i nübüvveti câmî ve k ırk vecihle i’câz ı isbat edilmi ş bir mucizesi da-
hi Kur’ân- ı Hakîm’dir.4 İşte şu mucize-i ekberin beyan ına dair Yirmi Be şinci 
Söz, takriben yüz elli sayfada, k ırk vech-i i’câz ını icmâlen beyan ve isbat et-
miştir. Öyleyse, şu mahzen-i mucizât olan mucize-i âzam ı o Söz’e havale ede-
rek, yaln ız iki-üç nükteyi beyan edece ğiz.
Birinci Nükte
Eğer denilse: Eğer denilse:  “İ’câz- ı Kur’ân belâgattad ır. Hâlbuki umum tabakât ın 
haklar ı var ki, i’câz ında hisseleri bulunsun. Hâlbuki, belâgattaki i’câ-
zı, binde ancak bir muhakkik âlim anlayabilir.”
Elcevap: Elcevap:  Kur’ân- ı Hakîm’in her tabakaya kar şı bir nevi i’câz ı vard ır ve 
bir tarzda i’câz ının vücûdunu ihsas eder.
Meselâ, ehl-i belâgat ve fesâhat tabakas ına karşı, harikulâde belâgatta-
ki i’câz ını gösterir.
Ve ehl-i şiir ve hitabet tabakas ına karşı garip, güzel, yüksek üslûb-u bedî-
in i’câz ını gösterir. O üslûp herkesin ho şuna gittiği hâlde, kimse taklit ede miyor. 
1 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/404; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/284, 285; en-Nevevî, Şerhu Sahîh-i 
Müslim  12/52.
2 “İşittik ve itaat ettik…” (Bakara sûresi, 2/285).
3 Lutfettiği iman ve İslâm nimetinden dolay ı hamdolsun Allah’a.
4 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/369; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân  1/33-34; ez-Zürkânî, Menâhilü’l-irfân  1/55, 
206, 2/92.z
z206  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Mürur-u zaman o üslûbu ihtiyarlatm ıyor.. daima genç ve tazedir. Öyle mun-
tazam bir nesir ve mensur bir naz ımd ır ki, hem âlî, hem tatl ıdır.
Hem kâhinler ve gâipten haber verenler tabakas ına karşı, harikulâde ih-
barat- ı gaybiyedeki i’câz ını gösterir.
Ve ehl-i tarih ve hâdisât- ı âlem ulemâs ı tabakas ına karşı, Kur’ân’daki ih-
barat ve hâdisât- ı ümem-i sâlife ve ahvâl ve vâk ıât- ı istikbaliye ve berzahiye 
ve uhreviyedeki i’câz ını gösterir.
Ve içtimaiyat- ı beşeriye ulemâs ı ve ehl-i siyaset tabakas ına karşı, 
Kur’ân’ ın desâtir-i kudsiyesindeki i’câz ını gösterir. Evet, o Kur’ân’dan ç ıkan 
şeriat- ı kübrâ, o s ırr- ı i’câz ı gösterir.
Hem maârif-i ilâhiye ve hakâik-i kevniyede tevaggul eden tabakaya 
karşı, Kur’ân’daki hakâik-i kudsiye-i ilâhiyedeki i’câz ı gösterir veya i’câz ın vü-
cûdunu ihsas eder.
Ve ehl-i tarîkat ve velâyete kar şı, Kur’ân bir deniz gibi daima temevvüc-
de olan âyât ının esrar ındaki i’câz ını gösterir ve hâkezâ.. k ırk tabakadan her 
tabakaya kar şı bir pencere açar, i’câz ını gösterir.
Hatta, yaln ız kulağı bulunan ve bir derece mana fehmeden avâm taba-
kas ına karşı, Kur’ân’ ın okunmas ıyla, başka kitaplara benzemedi ğini, kulak sa-
hibi tasdik eder. Ve o âmî der ki: “Ya bu Kur’ân bütün dinledi ğimiz kitaplar ın 
aşağısındad ır; bu ise, hiçbir dü şman dahi diyemez ve hem yüz derece muhâl-
dir. Öyle ise, bütün i şitilen kitaplar ın fevkindedir. Öyleyse mucizedir.”
İşte bu kulakl ı âmînin fehmetti ği i’câz ı, ona yard ım için bir derece izah 
edeceğiz, şöyle ki:
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan, meydana ç ıktığı vakit bütün âleme meydan 
okudu ve insanlarda iki şiddetli his uyand ırdı:
Birisi: Dostlar ında hiss-i taklidî, yani sevgili Kur’ân’ ın üslûbuna kar şı ben-
zemeklik arzusu ve onun gibi konu şmak hissi.
İkincisi: Düşmanlarda bir hiss-i tenkit ve muâraza, yani Kur’ân üslûbuna 
mukabele etmekle dâvâ-y ı i’câz ı kırmak hissi.
İşte bu iki hiss-i şeditle milyonlar Arabî kitaplar yaz ılm ışlar, meydandad ır. 
Şimdi, bütün bu kitaplar ın en beliğleri, en fasihleri Kur’ân’la beraber okundu-
ğu vakit, her kim dinlese katiyen diyecek ki, Kur’ân bunlar ın hiçbirisine ben-
zemiyor. Demek Kur’ân, umum bu kitaplar ın derecesinde de ğildir. Öyleyse, z
z
z
z
z
zON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    207
herhâlde, ya Kur’ân umumunun alt ında olacak; o ise, yüz derece muhâl ol-
makla beraber, hiç kimse, hatta şeytan bile olsa diyemez.1(Hâşiye-1) Öyleyse 
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan, yaz ılan umum kitaplar ın fevkindedir.
Hatta, manay ı da fehmetmeyen cahil âmî tabakaya kar şı da Kur’ân- ı 
Hakîm, usand ırmamak suretiyle i’câz ını gösterir. Evet o âmî, cahil adam der 
ki: “En güzel, en me şhur bir beyti iki-üç defa i şitsem, bana usanç veriyor. Şu 
Kur’ân ise hiç usand ırm ıyor; gittikçe daha ziyâde dinlemesi ho şuma gidiyor. 
Öyleyse bu, insan sözü de ğildir.”
Hem h ıfza çal ışan çocuklar ın tabakas ına karşı dahi Kur’ân- ı Hakîm; o na-
zik, zay ıf, basit ve bir sayfa kitab ı hıfzında tutamayan o çocuklar ın küçük ka-
falar ında, o büyük Kur’ân ve çok yerlerinde iltibas ve mü şevveşiyete sebebi-
yet veren, birbirine benzeyen âyetlerin ve cümlelerin te şâbühüyle beraber, 
kemâl-i sühûletle, kolayl ıkla o çocuklar ın hâf ızalar ında yerle şmesi suretinde, 
i’câz ını onlara dahi gösterir.
Hatta, az sözden ve gürültüden müteessir olan hastalara ve sekerâtta 
olanlara kar şı, Kur’ân’ ın zemzemesi ve sadâs ı, zemzem suyu gibi onlara ho ş 
ve tatl ı geldiği cihetle, bir nevi i’câz ını onlara da ihsas eder.
Elhâs ıl: K ırk muhtelif tabakâta ve ayr ı ayr ı insanlara, k ırk vecihle Kur’ân- ı 
Hakîm i’câz ını gösterir veya i’câz ının vücûdunu ihsas eder, kimseyi mahrum 
bırakmaz. Hatta, yaln ız gözü bulunan,2(Hâşiye-2) kulaks ız, kalbsiz, ilimsiz tabaka-
sına karşı da Kur’ân’ ın bir nevi alâmet-i i’câz ı vard ır, şöyle ki:
Hâf ız Osman hatt ıyla ve basmas ıyla olan Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın ya-
zılan kelimeleri birbirine bak ıyor.
Meselâ, Sûre-i Kehf’te 3ْħُıُ×ْĥכَ ْħُıُĭِĨَאàوَ kelimesi alt ında yapraklar delin-
se, Sûre-i Fât ır’daki 4ٍóĻِĩْĉِĜ kelimesi az bir inhirafla görünecek ve o kelbin 
1 (Hâşiye-1) Yirmi Alt ınc ı Mektub’un ehemmiyetli Birinci Mebhas ı, şu cümlenin hâ şiyesi ve 
izah ıdır.
2 (Hâşiye-2) Yaln ız gözü bulunan, kulaks ız, kalbsiz tabakas ına karşı vech-i i’câz ı, burada 
gayet mücmel ve muhtasar ve nâk ıs kalm ıştır. Fakat bu vech-i i’câz ı Yirmi Dokuzuncu ve 
Otuzuncu Mektup’larda(Hâşiyecik) gayet parlak ve nurâni ve zâhir ve bâhir gösterilmi ştir, hat-
ta körler de görebilir. O vech-i i’câz ı gösterecek bir Kur’ân yazd ırdık; inşaallah tab’ edilecek, 
herkes de o güzel vechi görecektir.
 (Hâşiyecik) Otuzuncu Mektup, pek parlak tasavvur ve niyet edilmi şti. Fakat yerini ba şka-
sına, İşârâtü’l-İ’câz’a verdi, kendisi meydana ç ıkmad ı.
3 “... (Ashab- ı Kehf’in) sekizincileri köpekleridir ...” (Kehf sûresi, 18/22).
4 “K ıtmîr (Ashab- ı Kehf’in köpeklerinin ad ı)” (Fât ır sûresi, 35/13).208  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ismi de anlaşılacak.. ve Sûre-i Yâsin’de iki defa 1ُونَóَąْéُĨ birbiri üstüne.. ve 
Sâffât’taki 2َīĺِóَąْéُĨ ve 3ُونَóَąْéُĨ hem birbirine, hem onlara bak ıyor; biri de-
linse, ötekiler az bir inhirafla görünecek.
Meselâ Sûre-i Sebe’nin âhirinde, Sûre-i Fât ır’ın evvelindeki iki 4ĵٰĭْáَĨ bir-
birine bakar. Bütün Kur’ân’da yaln ız üç 5ĵٰĭْáَĨ ’dan ikisi birbirine bakmalar ı te-
sadüfî olamaz.. ve bunlar ın emsali pek çoktur. Hatta bir kelime, be ş-alt ı yerde 
yapraklar arkas ında az bir inhirafla birbirine bak ıyorlar.. ve Kur’ân’ ın birbiri-
ne bakan iki sayfas ında, birbirine bakan cümleleri k ırm ızı kalemle yaz ılan bir 
Kur’ân’ ı ben gördüm, “ Şu vaziyet dahi bir nevi mucizenin emâresidir” o vakit 
dedim. Daha sonra bakt ım ki, Kur’ân’ ın müteaddit yapraklar arkas ında birbi-
rine bakar çok cümleleri var ki, mânidar bir surette birbirine bakar.
İşte tertib-i Kur’ân, ir şad- ı nebevî ile.. münte şir ve matbû Kur’ân’lar da il-
ham- ı ilâhî ile oldu ğundan, Kur’ân- ı Hakîm’in nak şında ve o hatt ında bir ne-
vi alâmet-i i’câz i şareti var. Çünkü o vaziyet ne tesadüfün i şi ve ne de fikr-i 
beşerin düşünüşüdür. Fakat baz ı inhiraf var ki, o da tab’ ın noksan ıdır ki, tam 
muntazam olsayd ı, kelimeler tam birbiri üzerine dü şecekti.
Hem, Kur’ân’ ın Medine’de nâzil olan mutavass ıt ve uzun sûrelerinin her 
bir sayfas ında “lafzullah”  pek bedî bir tarzda tekrar edilmi ş. Ağleben ya be ş, 
ya alt ı, ya yedi, ya sekiz, ya dokuz, ya on bir adet tekrarla beraber, bir yapra-
ğın iki yüzünde ve kar şı karşıya gelen sayfada güzel ve mânidar bir münase-
bet-i adediye gösterir.6(Hâşiye-1) (Hâşiye-2) (Hâşiye-3) (Hâşiye-4)
1 “Bir araya getirilenler.” (Yâsîn sûresi, 36/32, 75).
2 Sâffât sûresi, 37/57.
3 Sâffât sûresi, 37/127, 158.
4 “İkişer.” (Sebe sûresi, 34/46; Fât ır sûresi, 35/1).
5 Nisâ sûresi, 4/3; Sebe sûresi, 34/46; Fât ır sûresi, 35/1.
6 (Hâşiye-1) Hem ehl-i zikir ve münâcâta kar şı, Kur’ân’ ın zînetli ve kafiyeli lafz ı ve fesâhatli, 
sanatl ı üslûbu ve nazar ı kendine çevirecek belâgat ın mezâyâs ı çok olmakla beraber, ulvî 
ciddiyeti ve ilâhî huzuru ve cemiyet-i hât ırı veriyor, ihlâl etmiyor. Hâlbuki, o çe şit mezâyâ-
yı fesahat ve sanat- ı lafziye ve naz ım ve kafiye, ciddiyeti ihlâl eder, zarafeti i şmam ediyor, 
huzuru bozar, nazar ı dağıtır. Hatta münâcât ın en latîfi ve en ciddîsi ve en ulvî naz ıml ı ve 
Mısır’ın kaht u galâs ının sebeb-i ref’i olan İmam Şâfiî’nin me şhur bir münâcât ını çok defa 
okuyordum. Gördüm ki, naz ıml ı, kafiyeli oldu ğu için, münâcât ın ulvî ciddiyetini ihlâl eder. 
Sekiz dokuz senedir virdimdir. Hakikî ciddiyeti, ondaki kafiye ve naz ımla birleştiremedim. 
Ondan anlad ım ki, Kur’ân’ ın has, f ıtrî, mümtaz olan kafiyelerinde, naz ım ve mezâyâs ında 
bir nevi i’câz ı var ki, hakikî ciddiyeti ve tam huzuru muhafaza eder, ihlâl etmez. İşte ehl-i 
münâcât ve zikir, bu nevi i’câz ı aklen fehmetmezse de kalben hisseder.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    209
İkinci Nükte
Hazreti Mûsâ’n ın (aleyhisselâm)  zaman ında sihrin revac ı olduğundan, mü-
him mucizât ı ona benzer bir tarzda geldi ği.. ve Hazreti İsa’n ın (aleyhisselâm)  za-
man ında ilm-i t ıp revaçta oldu ğundan, mucizât ının gâlibi o cinsten geldi ği gi-
bi.. Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  dahi zaman ında Ceziretü’l-Arab’da 
en ziyâde revaçta dört şey idi:
Birincisi: Belâgat ve fesâhat.
İkincisi: Şiir ve hitabet. 
Üçüncüsü: Kâhinlik ve gâipten haber vermek.
 (Hâşiye-2) Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın mânevî bir s ırr- ı i’câz ı şudur ki; Kur’ân, ism-i âzama 
mazhar olan Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  pek büyük ve pek parlak derece-i iman ı-
nı ifade ediyor. Hem mukaddes bir harita gibi, âlem-i âhiretin ve âlem-i rubûbiyetin yük-
sek hakikatlerini beyan eden, gayet büyük ve geni ş ve âlî olan hak dinin mertebe-i ulviye-
sini f ıtrî bir tarzda ifade ediyor, ders veriyor.
    Hem Hâl ık-ı kâinat’ ın, umum mevcudât ın Rabbi cihetinde, hadsiz izzet ve ha şmetiyle hita-
bını ifade ediyor. Elbette, bu suretteki ifade-i Furkan’a ve bu tarzdaki beyan- ı Kur’ân’a kar-
şı, 1*۪įِĥْáِĩِÖ نَĳُÜْÉَĺ َź ْاٰنِóُĝْĤا َاñٰİ ِģْáِĩِÖ اĳُÜْÉَĺ أَنْ ĵٰĥَĐ ُّīِåْĤوَا ُ÷ْĬِْŸا ِÛَđَĩَÝْäا ِīَئِĤ ْģُĜ sırrıyla bütün ukûl-ü be şe-
riye ittihad etse, birtek ak ıl olsa dahi, kar şısına ç ıkamaz, muâraza edemez. 2*َّאĺَóُّáĤا َīِĨ ٰىóَّáĤا َīْĺأَ 
Çünkü şu üç esas nokta-y ı nazar ında, kat’iyen kabil-i taklid de ğildir ve tanzir edilmez!..
 *1 “De ki: Yemin ederim! E ğer insanlar ve cinler, bu Kur’ân’ ın benzerini yapmak için bir ara-
ya toplansalar, (hatta birbirlerine destek olup güçlerini birle ştirseler bile) yine de onun gibi bir 
Kitap meydana getiremezler.” ( İsrâ sûresi, 17/88).
 *2 Süreyyâ y ıldızı nerede, yeryüzü nerede?! (Aralar ında ne kadar fark var!) Bkz.: el-Kannûcî, 
Ebcedü’l-ulûm  3/244; ez-Zürkânî, Menâhilü’l-irfân  2/109, 310.
 (Hâşiye-3) Kur’ân- ı Hakîm’in umum sayfalar ı âhirinde âyet tamam oluyor. Güzel bir kafiye 
ile nihayeti hitam buluyor. Bunun s ırrı şudur ki; en büyük âyet olan müdâyene âyeti,*1 say-
falar için.. Sûre-i İhlâs ve Kevser sat ırlar için bir vahid-i k ıyasî ittihaz edildi ğinden, Kur’ân- ı 
Hakîm’in bu güzel meziyeti ve i’câz alâmeti görülüyor.
 *1 Bakara sûresi, 2/282.
 (Hâşiye-4) Bu makam ın bu mebhas ında gayet ehemmiyetli ve ha şmetli ve büyük ve Risale-i 
Nur’un muvaffakiyeti noktas ında gayet zînetli ve sevimli ve mü şevvik kerametin, pek az ve 
cüz’î vaziyet ve k ısac ık numûnelerine ve küçücük emârelerine, acelelik belâs ıyla iktifâ edil-
miş. Hâlbuki o büyük hakikat ve o sevimli keramet ise, “tevâfuk” nâm ıyla beş-alt ı nevileriy-
le Risale-i Nur’un bir silsile-i kerametini ve Kur’ân’ ın göze görünen bir nevi i’câz ının leme-
âtını ve rumuzât- ı gaybiyenin bir menba- ı işârât ını teşkil ediyor. Sonradan, Kur’ân’da laf-
zullah ın tevâfukundan ç ıkan bir lem’a-y ı i’câz ı gösteren yald ız ile bir Kur’ân yazd ırıldı. Hem 
Rumuzât- ı Semâniye nâm ındaki sekiz küçük risaleler, hurufât- ı Kur’âniye’nin tevâfukat ından 
çıkan münasebet-i latîfe ve i şârât- ı gaybiyelerinin beyan ında telif edildi. Hem Risale-i Nur’u 
tevâfuk s ırrıyla tasdik ve takdir ve tahsin eden Keramet-i Gavsiye ve üç Keramet-i Aleviye 
ve İşârât- ı Kur’âniye nâm ındaki beş adet risaleler yaz ıldı. Demek, Mucizât- ı Ahmediye’nin 
telifinde o büyük hakikat icmâlen hissedilmi ş. Fakat, maatteessüf, müellif yaln ız bir t ırnağı-
nı görüp göstermi ş, daha arkas ına bakmayarak ko şup gitmiş.210  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Dördüncüsü: Hâdisât- ı mâziyeyi ve vâk ıât- ı kevniyeyi bilmek idi.
İşte, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan geldi ği zaman, bu dört nevi mâlûmat sa-
hiplerine kar şı meydan okudu.
Başta, ehl-i belâgate birden diz çöktürdü; hayretle Kur’ân’ ı dinlediler.
İkincisi, ehl-i şiir ve hitabet, yani muntazam nutuk okuyan ve güzel şiir 
söyleyenlere kar şı öyle bir hayret verdi ki, parmaklar ını ısırttı. Alt ın ile yaz ı-
lan en güzel şiirlerini ve Kâbe duvarlar ına medar- ı iftihar için as ılan meşhur 
Muallakât- ı Seb’a’lar ını indirtti,1 kıymetten dü şürdü.
Hem gâipten haber veren kâhinleri ve sâhirleri susturdu. Onlar ın gaybî 
haberlerini onlara unutturdu. Cinnîlerini tard ettirdi. Kâhinli ğe hâtime çek-
tirdi.
Hem ümem-i sâlifenin vakâyiine ve hâdisât- ı âlemin ahvâline vâk ıf olan-
lar ı hurâfâttan ve yalandan kurtar ıp, hakikî hâdisât- ı maziyeyi ve nurlu olan 
vakâyi-i âlemi onlara ders verdi.
İşte bu dört tabaka, Kur’ân’a kar şı kemâl-i hayret ve hürmetle onun önü-
ne diz çökerek şâkirt oldular. Hiçbirisi hiçbir vakit birtek sûreyle muârazaya 
kalk ışamad ılar...
Eğer denilse: Eğer denilse:  “Nas ıl biliyoruz ki, kimse muâraza edemedi ve muâraza 
kabil değil?”
Elcevap: Elcevap:  Eğer muâraza mümkün olsayd ı, herhâlde te şebbüs edilecekti. 
Çünkü muârazaya ihtiyaç şedit idi. Zira dinleri, mallar ı, canlar ı, iyâlleri teh-
likeye dü şüyor; muâraza edilseydi kurtulurlard ı. Eğer muâraza mümkün ol-
sayd ı, herhâlde muâraza edecektiler. E ğer muâraza edilseydi, muâraza taraf-
tarlar ı kâfirler, münaf ıklar çok, hem pek çok oldu ğundan, herhâlde muâraza-
ya taraftar ç ıkıp iltizam ederek herkese ne şredeceklerdi –nas ıl ki, İslâmiyet’in 
aleyhinde her şeyi neşretmişler.– Eğer neşretseydiler ve muâraza olsayd ı, her-
hâlde tarihlere, kitaplara şâşaal ı bir surette geçecekti. İşte meydanda bütün 
tarihler, kitaplar.. hiçbirisinde Müseylime-i Kezzâb’ ın birkaç f ıkras ından başka 
yoktur. Hâlbuki Kur’ân- ı Hakîm, yirmi üç sene mütemâdiyen damarlara do-
kunduracak ve inad ı tahrik edecek bir tarzda meydan okudu. Ve der idi ki:
“Şu Kur’ân’ ın, Muhammedü’l-Emin gibi bir ümmîden nazîrini yap ı-
nız ve gösteriniz.
1 İbni Kesîr, el-Bidâye 2/219, 3/57; Kâtip Çelebi, Keşfü’z-zunûn  2/1740; el-Kannûcî, Ebcedü’l-ulûm  
1/308.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    211
Haydi, bunu yapam ıyorsunuz; o zât ümmî olmas ın, gayet âlim ve kâ-
tip olsun.
Haydi, bunu da getiremiyorsunuz; birtek zât olmas ın. Bütün âlim-
leriniz, beli ğleriniz toplans ın, birbirine yard ım etsin. Hatta güvendi ğiniz 
âliheleriniz size yard ım etsin.
Haydi, bununla da yapamayacaks ınız. Eskiden yaz ılm ış beliğ eserler-
den de istifade edip, hatta gelecekleri de yard ıma çağırıp Kur’ân’ ın nazî-
rini gösteriniz, yap ınız.
Haydi, bunu da yapam ıyorsunuz. Kur’ân’ ın mecmûuna olmas ın da, 
yaln ız on sûresinin nazîrini getiriniz.
Haydi, on sûresine mukabil, hakikî, do ğru olarak bir nazîre getiremi-
yorsunuz. Haydi, hikâyelerden, as ılsız k ıssalardan terkip ediniz, yaln ız 
nazm ına ve belâgatine nazîre olsun getiriniz.
Haydi, bunu da yapam ıyorsunuz; birtek sûresinin nazîrini getiriniz.
Haydi, sûre uzun olmas ın; k ısa bir sûre olsun, nazîrini getiriniz.
Yoksa din, can, mal, iyâlleriniz, dünyada da, âhirette de tehlikeye 
düşecektir!”1
İşte sekiz tabakada ilzam suretinde, Kur’ân- ı Hakîm yirmi üç senede de-
ğil, belki bin üç yüz senede bütün ins ve cinne kar şı bu meydan ı okumuş ve 
okuyor. Hâlbuki, evvelki zamanda o kâfirler can, mal ve iyâlini tehlikeye at ıp 
en dehşetli yol olan harp yolunu ihtiyâr ederek, en kolay ve en k ısa olan mu-
âraza yolunu terk ettiler. Demek muâraza yolu mümkün de ğildi...
İşte hiçbir âkil, husûsan o zamanda Ceziretü’l-Arap’taki adamlar, husû-
san Kurey şîler gibi zeki adamlar, birtek edipleri Kur’ân’ ın birtek sûresine nazî-
re yap ıp Kur’ân’ ın hücumundan kurtulmas ını temin ederek, k ısa ve kolay yo-
lu terk edip can, mal, iyâlini tehlikeye at ıp, en mü şkülâtl ı yola sülûk eder mi?
Elhâs ıl: Meşhur Câh ız’ın dediği gibi,  “Muâraza-y ı bi’l-huruf mümkün 
olmad ı, muharebe-yi bi’s-süyûfa mecbur oldular..”2
Eğer denilse: Eğer denilse:  Baz ı muhakkik ulemâ demi şler ki: “Kur’ân’ ın bir sûresi-
ne değil, birtek âyetine, hatta birtek cümlesine, hatta birtek kelimesi-
ne muâraza edilmez ve edilmemi ş.” Bu sözler mübalâ ğa görünüyor 
1 Bakara sûresi, 2/23; Yûnus sûresi, 10/38; Hûd sûresi, 11/13; İsrâ sûresi, 17/88; Kasas sûresi, 28/49.
2 Bkz.: es-Suyûtî, el-İtkân 2/313-314; Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye (Türkçe terceme)  s.42.212  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ve ak ıl kabul etmiyor. Çünkü be şerin sözlerinde Kur’ân cümlelerine 
benzeyen çok cümleler var. Bu sözün s ırr- ı hikmeti nedir?
Elcevap: Elcevap:  İ’câz- ı Kur’ân’da iki mezhep var:
Mezheb-i ekser ve râcih odur ki, Kur’ân’daki letâif-i belâgat ve mezâyâ-y ı 
meânî, kudret-i be şerin fevkindedir.
İkinci, mercûh mezhep odur ki; Kur’ân’ ın bir sûresine muâraza, kudret-i 
beşer dahilindedir. Fakat Cenâb- ı Hak, mucize-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesse-
lâm) olarak men etmi ş. Nas ıl ki bir adam aya ğa kalkabilir. Fakat eser-i muci-
ze olarak bir nebî dese ki, “Sen kalkamayacaks ın,” o da kalkamazsa mucize 
olur. Şu mezheb-i mercûha “Sarfe Mezhebi” denilir. Yani, Cenâb- ı Hak cin 
ve insi men etmi ş ki, Kur’ân’ ın bir sûresine mukabele edemesinler. E ğer men 
etmeseydi, cin ve ins bir sûresine mukabele ederdi. İşte şu mezhebe göre, “bir 
kelimesine de muâraza edilmez” diyen ulemân ın sözleri hakikattir. Çünkü 
madem Cenâb- ı Hak i’câz için onlar ı men etmi ş, muârazaya a ğızlar ını aça-
mazlar. A ğızlar ını açsalar da izn-i ilâhî olmazsa kelimeyi ç ıkaramazlar.
Amma mezheb-i râcih ve ekser olan mezheb-i evvele göre dahi, o ulemâ-
nın beyan etti ği fikrin şöyle bir ince vechi vard ır ki:
Kur’ân- ı Hakîm’in cümleleri, kelimeleri birbirine bakar. Baz ı olur, bir 
kelime on yere bakar; onda, on nükte-i belâgat, on münasebet bulunuyor. Nas ıl ki, İşârâtü’l-İ’câz nâm ındaki tefsirde, Fâtiha’n ın baz ı cümleleri içinde ve 
1ِįĻِĘۛ َۚÕْĺرَ َź َאبُÝْכِĤا ِכَĤٓ۝ذٰħٓĤا cümleleri içinde, şu nüktelerden baz ı numûnele-
ri göstermi şiz.
Meselâ, nas ıl ki münakka ş bir sarayda, müteaddit, muhtelif nak ışlar ın dü-
ğümü hükmünde bir ta şı, bütün nak ışlara bakacak bir yerde yerle ştirmek, bü-
tün o duvar ı nukuşuyla bilmeye mütevakk ıftır. Hem nas ıl ki, insan ın başın-
daki gözbebe ğini yerinde yerle ştirmek, bütün cesedin münasebât ını ve vezâ-
if-i acîbesini ve gözün o vezâife kar şı vaziyetini bilmekle oluyor. Öyle de, ehl-i 
hakikatin çok ileri giden bir k ısm ı, Kur’ân’ ın kelimât ında pek çok münasebât ı 
ve sâir âyetlere, cümlelere bakan vücuhlar ı, alâkalar ı göstermi şler. Husûsan 
ulemâ-y ı ilm-i huruf daha ileri gidip, bir harf-i Kur’ân’da bir sayfa kadar esra-
rı, ehline beyan ederek isbat etmi şler.
Hem madem Hâl ık-ı külli şey’in kelâm ıdır; her bir kelimesi, kalb ve 
çekirdek hükmüne geçebilir. Etraf ında esrardan müte şekkil bir cesed-i 
1 “Elif, Lâm, Mîm. İşte (eşsiz, mucize) Kitap: Onun (Allah taraf ından indirildi ği ve baştan sona hakikatler 
mecmuas ı olduğu) hakk ında hiçbir şüphe yoktur.” (Bakara sûresi, 2/1, 2).ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    213
mânevîye, kalb.. ve bir şecere-i mâneviyeye, çekirdek hükmüne geçebi-
lir…
İşte, insan ın sözlerinde, Kur’ân’ ın kelimeleri gibi kelimeler, belki cüm-
leler, âyetler bulunabilir. Fakat Kur’ân’da çok münasebât gözetilerek bir 
tarz ile yerle ştirildiği yerde, bir ilm-i muhit lâz ım ki, öyle yerli yerine yer-
leşsin…
Üçüncü Nükte
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın hülâsatü’l-hülâsa bir icmâl-i mahiyeti için, bir 
vakit Arabî ibare ile bir tefekkür-ü hakikîyi Cenâb- ı Hak benim kalbime ihsan 
etmişti. Şimdi, aynen o tefekkürü, Arabî olarak yazaca ğız, sonra manas ını be-
yan edece ğiz, işte:
 ُħĻَכِéْĤا ْاٰنُóُĝْĤا ِįِĤَאĩوَכَ ۪įِĤَŻَäوَ ۪įِĤَאĩَä َאفِĀَوْÉِÖ َّحَóَĀوَ ۪įِÝَّĻِĬَاïْèوَ ĵٰĥَĐ َïِıَü ْīَĨ َאنَéْ×ُø
 َīĺِïِّèَĳُĩْĤوَا َאءِĻِĤَْوْŶوَا َאءِĻِ×ْĬَْŶا ِÕُÝכُ ِّģכُ َאعِĩْäإِ ِّóِùِĤ َאوِيéْĤاَ ُّÛِّùĤا ُįُÜَאıِä َّرُĳَĭُĩْĤا
 ِěĺِïْāَÜ ĵٰĥَĐ ْħِıِĤĳُĝُĐوَ ْħِıِÖĳُĥُĝِÖ َīĻِĝِęَّÝُĩْĤا ِכِĤَאùَĩْĤوَا َאرِبِýَĩْĤوَا َאرِāْĐَْŶا ĹِĘ َīĻِęِĥَÝْíُĩْĤا
 ِلِõْĭُĩْĤا َאعِĩْäِÍِÖ ِĹْèَĳْĤا ُăْéَĨ َĳُİوَ َאلِĩْäِْŸا ِįْäوَ ĵٰĥَĐ ۪įِĨْכَאèأَ َّאتِĻِّĥوَכُ ْاٰنِóُĝْĤا َאتِøَאøأَ
 ُďَĩْåَĨوَ ُورَةِóَّąĤِאÖ َאنِĩĺِْŸا َارِĳْĬأَ ِنُïْđَĨوَ ِÙَİَاïَ×ْĤِאÖ ِÙَĺَاïِıْĤا ُīْĻَĐوَ ِįْĻَĥَĐ َلِõْĭُĩْĤوَا َلِõْĭُĩْĤوَا
 لُĳُ×ْĝَĨوَ َةِïَİَאýُĩْĤِאÖ َīĻِĥِĨْכَאĤا َאرِĩْàَْŶا وَذُو َאنِĻِđْĤِאÖ َאدَةِđَّùĤا ĵَĤإِ ٌģِĀĳُĨوَ ِīĻِĝَĻْĤِאÖ ِěَאئِĝَéْĤا
 ِÙَّĻِĥْĝَđْĤا ِģَئِźَّïĤِאÖ ُïَّĺَËُĩْĤوَا َאرَاتِĨَْŶا ِěĺَאرِęَÜ ْīِĨ َّאدِقِāĤا ْسِïَéْĤِאÖ َאنِّåْĤوَا ِ÷ْĬِْŸوَا َכِĥَĩْĤا
 َانِïْäِĳْĤا َאنِĭِئْĩْĈا َאدَةِıَýِÖ ِÙَĩĻِĥَّùĤا َةِóْĉِęْĤا ِÙَıِä ْīِĨ َّقُïَāُĩْĤوَا َīĻِĥِĨْכَאĤا َءِŻَĝُđْĤا َאقِęِّÜِאÖ
 َאدِه۪üإِرْ َةُóدَائِ ُćِùَ×ْĭُĩْĤوَا َةِïَİَאýُĩْĤِאÖ َאنِĨَّõĤا ِّóَĨ ĵٰĥَĐ َאزِه۪åْĐإِ ُįْäوَ ĹِĜَא×ْĤا ُÙَّĺِïَÖَْŶا َةُõِåْđُĩْĤوَا
 َاñوَכَ َīĻِّĻِ×َّāĤا َďَĨ ُÙٰئِכَĥَĩْĤاَ دَرْسٍ ِīْĻَĐ ْīِĨ ُïĻِęَÝْùَĺ َאنِĻْ×ِّāĤا ِÕَÝَכْĨ ĵٰĤإِ ĵٰĥْĐَْŶا َِŹَĩْĤا َīِĨ
 َħَĤَאđْĤا ُÕِّĥَĝُĺوَ َאıِÖ ُćĻِéُĺوَ رِĳُıُّčĤوَا حِĳُĄُĳْĤا َאلِĩِכَÖ َאءَĻْüَْŶا َىóَĺ ِěَĥْĉُĩْĤا ِóَāَ×ْĤا ذُو َĳُİ
 ْاٰنُóُĝْĤا َاñٰıَĘ َّאسِĭĥِĤ ِّفُóَđُĺوَ ۪įِّęכَ ĹِĘ َÙَĐَّאùĤا ِÙَĐَّאùĤا ُďِــĬَאĀ ُÕِّĥَĝُĺ َאĩכَ َאĭَĤ ُįُĘِّóَđُĺوَ ِه۪ïَĺ ĹِĘ
﴾2ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُįَّĬأَ ْħَĥْĐَאĘ﴿ ﴾،1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰų﴿اَ َّرًاóُכَĨ لُĳُĝَĺ ِيñَّĤا َĳُİ َّאنِýĤا ُħĻِčَđْĤا
1 “Allah o ilâht ır ki Kendisinden ba şka ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi, 3/2; Nisâ 
sûresi, 4/87; Tevbe sûresi, 9/129; Tâhâ sûresi, 20/8; Neml sûresi, 27/26; Kasas sûresi, 28/70; Te ğâbün 
sûresi, 64/13)
2 “O halde şu gerçeği hiç unutma ki: Allah’tan ba şka ilah yoktur.” (Muhammed sûresi, 47/19)214  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte şu tefekkür-ü Arabî’nin tercümesi ve meâli şudur ki, yani:
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın alt ı ciheti parlakt ır ve nurludur. Evham ve 
şübehât içine giremez. Çünkü arkas ı Arş’a dayan ıyor, o cihette nur-u va-
hiy var. Önünde ve hedefinde saadet-i dâreyn var. Ebede, âhirete el atm ış; 
cennet ve saadet nuru var. Üstünde sikke-i i’câz parl ıyor. Alt ında burhan 
ve delil direkleri var. İçi hâlis hidayet, sa ğı 1نَĳُĥِĝْđَĺ َŻَĘأَ’ ler ile ukûlü istin-
takla “sadakte” dedirtiyor. Solunda kalblere ezvâk- ı ruhanî vermekle, vic-
danlar ı istişhad ederek “bârekâllah” dediren Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’a 
hangi kö şeden, hangi cihetten evham ve şübehât ın h ırsızlar ı girebilir!..2
Evet Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan as ırlar ı, meşrepleri, meslekleri muhte-
lif olan enbiyân ın, evliyan ın, muvahhidînin kitaplar ının s ırr-ı icmâ ını câ-
midir. Yani bütün o ehl-i kalb ve ak ıl, Kur’ân- ı Hakîm’in mücmel ahkâm ı-
nı ve esâsât ını tasdik eder bir surette, o esâsât ı kitaplar ında zikredip ka-
bul etmi şler. Demek onlar, Kur’ân şecere-i semâvîsinin kökleri hükmün-
dedirler. Hem Kur’ân- ı Hakîm, vahye istinad ediyor ve vahiydir. Çünkü 
Kur’ân’ ı nâzil eden Zât- ı Zülcelâl, mucizât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  
ile Kur’ân vahiy oldu ğunu gösterir, isbat eder. Ve nâzil olan Kur’ân da-
hi, üstündeki i’câz ile gösterir ki, Ar ş’tan geliyor. Ve münzel-i aleyh olan 
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  bidayet-i vahiydeki telâ şı3 ve nüzûl-ü 
vahiy vaktindeki vaziyet-i bîhu şu4 ve herkesten ziyâde Kur’ân’a kar şı ihlâs 
ve hürmeti gösteriyor ki, vahiy olup ezelden geliyor, O’na misafir oluyor…
Hem o Kur’ân –bilbedâhe– mahz- ı hidayettir. Çünkü onun muha-
lifi –bilmü şâhede– küfrün dalâletidir. Hem –bizzarure– Kur’ân, envâr- ı 
imaniyenin madenidir. Elbette envâr- ı imaniyenin aksi zulümâtt ır. Çok 
Sözler’de bunu kat’î olarak isbat etmi şiz.
Hem Kur’ân, –bilyakîn– hakâikin mecma ıdır. Hayâlât ve hurâfât, içi-
ne giremez. Te şkil ettiği hakikatli Âlem-i İslâmiyet, izhar etti ği esasl ı şe-
riat ve gösterdi ği âlî kemâlât ın şehâdetiyle, âlem-i gayba ait olan bahis-
lerinde dahi, âlem-i şehâdetteki bahisleri gibi ayn- ı hakâik oldu ğunu ve 
içinde hilâf bulunmad ığını isbat eder…
1 “Hâlâ ak ıllanmazlar m ı?” (Yâsîn sûresi, 36/68). Ayr ıca نَĳُĥِĝْđَÜ َŻَĘأَ şeklinde muhatap sigas ıyla çok 
yerlerde geçmektedir. Bkz.: Bakara sûresi, 2/44, 76; Âl-i İmran sûresi, 3/65; En’âm sûresi, 6/32; A’râf 
sûresi; 7/169; Yûnus sûresi, 10/16; ...
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/2; Yûnus sûresi, 10/37; Secde sûresi, 32/2; Fussilet sûresi, 41/42.
3 Bkz.: K ıyâmet sûresi, 75/16; Tâhâ sûresi, 20/114.
4 Buhârî, bed’ü’l-vahy  2, bed’ü’l-halk  6; Müslim, fezâil  86-88.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    215
Hem Kur’ân, –bilayân ve şüphesiz– saadet-i dâreyne îsâl eder, be şe-
ri ona sevk eder. Kimin şüphesi varsa, bir defa Kur’ân’ ı okusun ve dinle-
sin, ne diyor…
Hem Kur’ân’ ın verdiği meyveler hem mükemmeldir, hem hayattard ır. 
Öyleyse, Kur’ân a ğacının kökü hakikattedir, hayattard ır. Çünkü meyvenin 
hayat ı, ağacın hayat ına delâlet eder. İşte, bak, her as ırda ne kadar asfiya 
ve evliya gibi mükemmel ve kâmil zîhayat ve zînur meyveler vermi ş…
Hem hadsiz müteferrik emârelerden ne şet eden bir hads ve kanaat-
le Kur’ân, hem ins, hem cin, hem mele ğin makbulü ve mergûbudur ki, 
okunduğu vakit onlar, i ştiyakla pervane gibi etraf ına toplan ıyorlar…
Hem Kur’ân vahiy olmakla beraber, delâil-i akliye ile teyid ve tahkim 
edilmiş. Evet, kâmil ukalân ın ittifak ı buna şahittir. Ba şta ulemâ-y ı ilm-i 
kelâm ın allâmeleri ve İbni Sina, İbni Rüşd gibi felsefenin dâhileri, –müt-
tefikan– esâsât- ı Kur’âniye’yi usûlleriyle, delilleriyle isbat etmi şler.
Hem Kur’ân, f ıtrat- ı selîme cihetiyle musaddakt ır. Eğer bir ar ıza ve 
bir maraz olmazsa her bir f ıtrat- ı selîme onu tasdik eder. Çünkü itmînan- ı 
vicdan ve istirahat-i kalb, onun envâr ıyla olur. Demek f ıtrat- ı selîme, vic-
dan ın itmînan ı şehâdetiyle onu tasdik ediyor. Evet f ıtrat, lisân- ı hâliyle 
Kur’ân’a der: “F ıtrat ımızın kemâli sensiz olamaz.”  Şu hakikati çok yerler-
de isbat etmi şiz.
Hem Kur’ân, bilmü şâhede ve bilbedâhe, ebedî ve dâimî bir mucize-
dir. Her vakit i’câz ını gösterir. Sâir mucizât gibi sönmez, vakti bitmez, 
ebedîdir.
Hem Kur’ân’ ın mertebe-i ir şad ında öyle bir geni şlik var ki; birtek 
dersinde Hazreti Cebrail (aleyhisselâm) , bir t ıfl-ı nevresîde ile omuz omuza o 
dersi dinler, hisselerini al ırlar. Ve İbni Sina gibi en dâhi feylesof, en âmî 
bir ehl-i k ıraatle diz dize ayn ı dersi okurlar, derslerini al ırlar. Hatta bazen 
olur ki o âmî adam, kuvvet ve safvet-i iman cihetiyle, İbni Sina’dan daha 
ziyâde istifade eder.
Hem Kur’ân’ ın içinde öyle bir göz var ki, bütün kâinat ı görür, ihata 
eder ve bir kitab ın sayfalar ı gibi kâinat ı göz önünde tutar, tabakât ını ve 
âlemlerini beyan eder. Bir saatin sanatkâr ı nas ıl saatini çevirir, açar, göste-
rir, tarif eder; Kur’ân dahi, elinde kâinat ı tutmuş, öyle yap ıyor. İşte şöyle bir 
Kur’ân- ı Azîmüşşân’d ır ki, 1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُįَّĬأَ ْħَĥْĐَאĘ der, vahdâniyeti ilân eder.
1 “O halde şu gerçeği hiç unutma ki: Allah’tan ba şka ilah yoktur.” (Muhammed sûresi, 47/19)216  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ĵَĥَĐوَ ًאđĻِęَü ِÙَĨَאĻِĝْĤا ĹِĘوَ ًאùِĬĳُĨ ِóْ×َĝْĤا ĹِĘوَ ًאĭĺِóَĜ َאĻْĬُّïĤا ĹِĘ َאĭَĤ ْاٰنَóُĝْĤا ِģَđْäا َّħُıّٰĥĤاَ
.ًאĨَאĨوَإِ ًŻĻِĤدَ َאıِّĥכُ َاتِóْĻَíْĤا ĵَĤوَإِ ًאĝĻِĘرَ ِÙَّĭَåْĤا ĹِĘوَ ًאÖَאåِèوَ ًاóْÝِø َّאرِĭĤا َīِĨوَ رًاĳُĬ َاطِóِّāĤا 
 ِلَõْĬأُ ْīَĨ ِÙَĨْóُéِÖوَ ِّěَéِÖ ْاٰنِóُĝْĤا َאنَİْóُÖ ِّرْĳَĬوَ ْاٰنِóُĝْĤوَا َאنِĩĺِْŸا رِĳُĭِÖ َאĬرَĳُ×ُĜوَ َאĭَÖĳُĥُĜ ِّرْĳَĬ َّħُıّٰĥĤاَ
1.َīĻِĨاٰ َّאنِ،ĭَéْĤا ِīٰĩْèَّóĤا َīِĨ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤا ِįِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ ْاٰنُ،óُĝْĤا ِįْĻَĥَĐ
On Dokuzuncu Nükteli İşaret
Sâb ık işaretlerde, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  Cenâb- ı Hakk’ ın re-
sûlü oldu ğu gayet kat’î ve şüphesiz bir surette isbat edildi. İşte, risaleti binler 
delâil-i kat’iye ile sabit olan Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) , vahdâni-
yet-i ilâhiyenin ve saadet-i ebediyenin en parlak bir delili ve en kat’î bir bur-han ıdır. Biz şu İşaret’te, o mu şrık, parlak delile ve nât ık-ı sâd ık burhana, hü-
lâsatü’l-hülâsa bir icmâl ile küçük bir tarif yapaca ğız. Çünkü madem o delildir 
ve neticesi mârifet-i ilâhiyedir; elbette delili tan ımak ve vech-i delâletini bil-
mek lâz ımd ır. Öyleyse, biz de gayet muhtasar bir hülâsa ile vech-i delâletini 
ve s ıhhatini beyan edece ğiz, şöyle ki:
Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm) , şu kâinat ın mevcudât ı gibi, Hâl ık-ı kâ-
inat’ ın vücûduna ve vahdetine kendi Zât’ ı delâlet etti ği gibi, o kendi delâ-
let-i zâtiyesini, bütün mevcudât ın delâletiyle beraber, lisan ıyla ilân etmi ştir. 
Madem delildir, biz o delilin hüccet ve istikâmetine ve s ıdk ve hakkaniyetine 
on beş esasta işaret ederiz:
Birinci Esas : Hem zât ıyla, hem lisan ıyla, hem delâlet-i hâliyle, hem kâ-
liyle, kâinat ın Sâni’ine delâlet eden şu delil, hem hakikat-i kâinatça musad-
dak, hem sâd ıktır. Çünkü bütün mevcudât ın vahdâniyete delâletleri, elbet-
te vahdâniyeti söyleyen zât ı tasdik hükmündedir. Demek söyledi ği dâvâ da 
umum kâinatça musaddakt ır.
Hem beyan etti ği kemâl-i mutlak olan vahdâniyet-i ilâhiye ve hayr- ı 
mutlak olan saadet-i ebediye, bütün hakâik-i âlemin hüsün ve kemâli-ne muvaf ık ve mutab ık olduğundan; O, dâvâs ında elbette sâd ıktır. 
Demek
1 “Allah’ ım! Kur’ân’ ı bizim için dünyada yolda ş, kabirde canda ş, k ıyâmette şefaatçi, S ırat köprüsünde 
nur, cehennem ate şine karşı örtü ve perde, cennette arkada ş ve bütün hay ırlı işlere götüren rehber ve 
önder eyle.
     Allah’ ım! Kalblerimizi ve kabirlerimizi iman ve Kur’ân nuruyla nurland ır. Kendisine Kur’ân indirilen 
Zât hürmeti ve hakk ı için, Kur’ân’ ın doğruluğunu ve hakkaniyetini ayan beyan herkese göster. O’na 
ve âline Rahmân ve Hannân olan Allah’tan salât ve selâm olsun, âmîn...”ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    217
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , vahdâniyet-i ilâhiyeye ve saadet-i ebedi-
yeye bir burhan- ı nât ık-ı sâd ık ve musaddakt ır.
İkinci Esas : Hem o delil-i sâd ık ve musaddak, madem umum enbiyân ın 
fevkinde binler mucizât.. ve neshedilmeyen bir şeriat.. ve umum cin ve inse 
şâmil bir davet sahibi oldu ğundan, elbette umum enbiyân ın reisidir. Öyleyse, 
umum enbiyân ın mucizâtlar ının s ırrını ve ittifaklar ını câmîdir. Demek, bütün 
enbiyân ın kuvvet-i icmâ ı ve mucizâtlar ının şehâdeti, onun s ıdk ve hakka-
niyetine bir nokta-y ı istinad te şkil eder.
Hem onun terbiyesi ve ir şad ı ve nur-u şeriatiyle kemâl bulan bütün evliya 
ve asfiyan ın sultan ı ve üstad ıdır. Öyleyse, onlar ın s ırr- ı kerametlerini ve icmâ-
kârâne tasdiklerini ve tahkiklerinin kuvvetini câmîdir. Çünkü onlar, üstadlar ı-
nın açt ığı ve kap ıyı aç ık b ırakt ığı yolda gitmi şler, hakikati bulmu şlar. Öyleyse,  
onlar ın bütün kerametleri ve tahkikatlar ı ve icmâlar ı, o mukaddes üstad-
lar ının s ıdk ve hakkaniyeti için bir nokta-y ı istinad temin eder.
Hem o burhan- ı vahdâniyet, sâb ık işaretlerde görüldü ğü gibi, o kadar 
kat’î, yakînî ve bâhir mucizeleri ve harika irhâsâtlar ı ve şüphesiz delâil-i nü-
büvveti var ve o Zât’ ı öyle bir tasdik ediyor ki, kâinat toplansa onlar ın tasdi-
kini ibtal edemez.
Üçüncü Esas : Hem o mucizât- ı bâhire sahibi olan vahdâniyet dellâl ı ve 
saadet-i ebediye müjdecisi, kendi zât- ı mübarekinde öyle ahlâk- ı âliye ve va-
zife-i risaletinde öyle secâyâ-y ı sâmiye ve tebli ğ ettiği şeriat ve dininde öyle 
hasâil-i gâliye vard ır ki, en şedit düşman dahi onu tasdik ediyor, inkâra mecal 
bulam ıyor. Madem zât ında ve vazifesinde ve dininde en yüksek ve güzel ah-
lâklar ı ve en ulvî ve mükemmel seciyeleri ve en k ıymettar ve makbul haslet-
leri bulunuyor. Elbette O Zât, mevcudâttaki kemâlât ın ve ahlâk- ı âliyenin 
misali ve mümessili ve timsali ve üstad ıdır. Öyleyse, zât ında ve vazifesin-
de ve dininde şu kemâlât ise, hakkaniyetine ve s ıdk ına o kadar kuvvetli 
bir nokta-y ı istinadd ır ki, hiçbir cihette sars ılmaz.
Dördüncü Esas : Hem maden-i kemâlât ve muallim-i ahlâk- ı âliye olan o 
dellâl- ı vahdâniyet ve saadet, kendi kendine söylemiyor, belki söylettiriliyor.1 
Evet, Hâl ık-ı kâinat taraf ından söylettiriliyor. Üstad- ı Ezelî’sinden ders al ır, son-
ra ders verir. Çünkü sâb ık işaretlerde k ısmen beyan edilen binler delâil-i nü-
büvvetle Hâl ık-ı kâinat, bütün mucizât ı onun elinde halketmekle gösterdi ki:
1 Bkz.: En’âm sûresi, 6/50; A’râf sûresi, 7/203; Yûnus sûresi, 10/15; Kehf sûresi, 18/110; Necm sûresi, 
53/3-4...218  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
O, O’nun hesab ına konu şuyor, O’nun kelâm ını tebliğ ediyor. Hem 
O’na gelen Kur’ân ise, içinde-d ışında k ırk vech-i i’câz ile gösterir ki; O, 
Cenâb- ı Hakk’ ın tercüman ıdır.
Hem o kendi zât ında bütün ihlâs ıyla ve takvas ıyla ve ciddiyetiyle ve 
emanetiyle ve sâir bütün ahvâl ve etvâr ıyla gösterir ki, O kendi nâm ına, 
kendi fikriyle demiyor, belki Hâl ık’ı nâm ına konu şuyor.
Hem O’nu dinleyen bütün ehl-i hakikat, ke şif ve tahkikle tasdik et-
mişler ve ilmelyakîn iman etmi şler ki; O, kendi kendine konu şmuyor; 
belki Hâl ık-ı kâinat O’nu konu şturuyor, ders veriyor, O’nunla ders verdi-
riyor. Öyle ise, onun s ıdk ve hakkaniyeti, bu dört gayet kuvvetli esaslar ın 
icmâ ına istinad eder.
Beşinci Esas : Hem o tercüman- ı kelâm- ı ezelî; ervahlar ı görüyor, melâ-
ikelerle sohbet ediyor, cin ve insi de ir şad ediyor. De ğil ins ve cin âlemi, bel-
ki âlem-i ervah ve âlem-i melâike fevkinde ders al ıyor ve mâverâs ında müna-
sebeti var ve ıttılâı vard ır. Sâb ık mucizât ı ve tevâtürle kat’î mâcerâ-y ı hayat ı, 
şu hakikati isbat etmi ştir. Öyleyse, kâhinler ve sâir gaipten haber verenler gibi 
onun haberlerine de ğil cin, değil ervah, de ğil melâike, belki Cibril’den ba şka 
melâike-i mukarrabîn dahi kar ışam ıyor. Hatta, ekser evkâtta onun arkada şı 
olan Hazreti Cebrail’i dahi baz ı geri b ırak ıyor.1
Alt ınc ı Esas : Hem o melek, cin ve be şerin seyyidi olan Zât, şu kâinat 
ağac ının en münevver ve mükemmel meyvesi.. ve rahmet-i ilâhiyenin tim-
sali.. ve muhabbet-i rabbâniyenin misali.. ve Hakk’ ın en münevver burhan ı.. 
ve hakikatin en parlak sirâc ı..2 ve t ılsım- ı kâinat ın miftah ı.. ve muammâ-y ı 
hilkatin ke şşâfı.. ve hikmet-i âlemin şârihi.. ve saltanat- ı ilâhiyenin dellâl ı.. ve 
mehâsin-i sanat- ı rabbâniyenin vassâf ı.. ve câmiiyet-i istidat cihetiyle O Zât, 
mevcudâttaki kemâlât ın en mükemmel enmûzecidir. Öyleyse, O Zât’ ın şu ev-
saf ı ve şahsiyet-i mâneviyesi i şaret eder, belki gösterir ki:
O Zât, kâinat ın ille-i gâiyesidir. Yani, “O Zât’a şu kâinat ın Hâl ık’ı 
bakm ış, kâinat ı halketmi ştir. Eğer onu îcad etmeseydi, kâinat ı dahi îcad 
etmezdi” denilebilir.3 Evet, cin ve inse getirdi ği hakâik-i Kur’âniye ve
1 Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/204; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  17/98; İbni Hacer, Fethu’l-bârî  
13/484.
2 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/45-46.
3 Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/314; et-Taberânî, el-Mu’cemü’s-sa ğîr 2/182; el-Hâkim, el-
Müstedrek , 2/672.ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    219
envâr- ı imaniye ve zât ında görünen ahlâk- ı âliye ve kemâlât- ı sâmiye, şu 
hakikate şahid-i kât ı’dır.
Yedinci Esas : Hem o burhan- ı hak ve sirâc- ı hakikat, öyle bir din ve şeri-
at göstermi ştir ki, iki cihan ın saadetini temin edecek desâtiri câmîdir. Ve câmî 
olmakla beraber, kâinat ın hakâikini ve vezâifini ve Hâl ık-ı kâinat’ ın esmâs ını 
ve s ıfât ını, kemâl-i hakkaniyetle beyan etmi ştir. İşte o İslâmiyet ve şeriat, öyle 
bir tarzda muhit ve mükemmeldir ve öyle bir surette kâinat ı kendiyle beraber 
tarif eder ki, onun mahiyetine dikkat eden elbette anlar ki; o din, bu güzel kâ-inat ı yapan Zât’ ın, o kâinat ı kendiyle beraber tarif edecek bir beyannâmesidir 
ve bir tarifesidir. Nas ıl ki bir saray ın ustas ı, o saraya münasip bir tarife yapar, 
kendini vas ıflar ıyla göstermek için bir tarife kaleme al ır.
Öyle de din ve şeriat- ı Muhammediye’de (aleyhissalâtü vesselâm)  öyle bir 
ihata, bir ulviyet, bir hakkaniyet görünüyor ki, kâinat ı halk ve tedbir ede-
nin kaleminden ç ıktığını gösterir. Ve o kâinat ı güzelce tanzim eden kim 
ise, şu dini güzelce tanzim eden yine O’dur. Evet, o nizam- ı ekmel, elbet-
te bu nazm- ı ecmeli ister.
Sekizinci Esas : İşte mezkûr s ıfatlarla muttas ıf ve her cihet ile sars ılmaz, 
kuvvetli istinad noktalar ına dayanan Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) , 
âlem-i şehâdete müteveccih olarak âlem-i gayb nâm ına, cin ve insin ba şla-
rı üzerine ilân ederek istikbalde, gelecek as ırlar arkas ında duran akvâma ve 
milletlere hitap edip öyle bir nidâ eder ki; umum cin ve inse, umum yerlere, umum as ırlara işittiriyor. Evet, i şitiyoruz…
Dokuzuncu Esas : Hem öyle yüksek, kuvvetli hitap ediyor ki, bütün as ır-
lar onu dinler. Evet, aksisedâs ını her bir as ır işitiyor.
Onuncu Esas : Hem O Zât’ ın gidişatında görünüyor ki; görüyor, öyle ha-
ber veriyor. Çünkü en tehlikeli vakitlerde, kemâl-i metânetle, tereddütsüz, te-lâşsız söylüyor. Bazen olur, tek ba şıyla dünyaya meydan okuyor.
1
On Birinci Esas : Hem bütün kuvvetiyle, öyle kuvvetli davet edip ça ğı-
rır ki; yar ı yeri ve nev-i be şerin beşte birini, sesine kar şı “Lebbeyk” dedirtti, 
2َאĭْđَĈوَأَ َאĭْđِĩَø söylettirdi.
On İkinci Esas : Hem öyle bir ciddiyetle davet ve öyle esasl ı bir surette 
terbiye eder ki, düsturlar ını as ırlar ın cephesinde ve aktâr ın taşlar ında nakşe-
diyor ve dehirlerin yüzlerinde pâyidar ediyor.
1 Bkz.: Buhârî, hibe 33, cihâd 24, 46, 50, 82, 116, 117, 165, edeb  39, 116; Müslim, fezâil  48-49.
2 “İşittik ve itaat ettik…” (Bakara sûresi, 2/285).220  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
On Üçüncü Esas : Hem tebli ğ ettiği ahkâm ın sağlaml ığına öyle bir vü-
suk ve güvenmekle söylüyor ve davet ediyor ki, dünya toplansa onu bir hük-münden geri çevirip pi şman edemez. Buna şahit, bütün tarih-i hayat ı ve si-
yer-i seniyyesidir.
On Dördüncü Esas : Hem öyle bir itmînan ile, bir itimat ile davet eder, 
tebliğ eder ki; kimseden minnet almaz, hiçbir mü şkülâta kar şı telâş etmez. 
Tereddütsüz, kemâl-i samimiyetle ve safvetle ve herkesten evvel kendisi amel edip kabul ederek, getirdi ği ahkâm ı ilân eder. Buna şahit ise herkesçe, dost 
ve düşmanca mâlûm olan me şhur zühdü ve isti ğnâs ı ve dünyan ın fâni mü-
zeyyenât ına adem-i tenezzülüdür.
On Beşinci Esas : Hem getirdi ği dine herkesten ziyâde itaati ve Hâl ık’ına 
karşı herkesten ziyâde ubûdiyeti ve menhiyâta kar şı herkesten ziyâde takva-
sı katiyen gösterir ki; O, Sultan- ı Ezel ve Ebed’in mübelli ğidir, elçisidir ve O, 
Mâbud-u bilhakk’ ın en hâlis abdidir ve Kelâm- ı Ezelî’nin tercüman ıdır.
Şu on beş adet esaslar ın neticesi şudur ki; 
mezkûr evsafla muttas ıf 
şu Zât, bütün kuvvetiyle bütün hayat ında mükerreren ve mütemâdiyen
1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُįَّĬأَ ْħَĥْĐَאĘ der, vahdâniyeti ilân eder.
2۪įِÝَّĨأُ َאتِĭَùَè َدَïَĐ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
f
1 “O halde şu gerçeği hiç unutma ki: Allah’tan ba şka ilah yoktur.” (Muhammed sûresi, 47/19)
2 “Allah’ ım! O’na ve O’nun Ehl-i Beyt’ine ümmetinin iyilikleri adedince salât ve selâm eyle.”
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)ON DOKUZUNCU MEKTUP (MU’C İZÂT-I AHMED İYE)  -------------------------------------------------------------------------------------------------    221
Bir İkram- ı İlâhî ve Bir Eser-i İnâyet-i Rabbâniye
1ِّثْïَéَĘ ِّכَÖرَ ِÙَĩْđِĭِÖ َّאĨوَأَ mazmûnuna mâsadak olmak emeliyle deriz:
Şu risalenin telifinde Cenâb- ı Hakk’ ın bir eser-i inâyetini ve rahmetini zik-
redeceğim. Tâ, şu risaleyi okuyanlar ehemmiyetle baks ınlar.
İşte şu risalenin telifi, hiç kalbimde yoktu. Çünkü risalet-i Ahmediye’ye 
(aleyhissalâtü vesselâm)  dair Otuz Birinci ve On Dokuzuncu Sözler yaz ılm ıştı. Birden 
bire, şu risaleyi yazmak için mücbir bir hat ıra kalbe geldi.
Hem kuvve-i hâf ızam, musibetler neticesi olarak sönmü ştü. Hem me ş-
rebimde, yazd ığım eserlerde nakil suretiyle, “kâle-k ıyle” suretiyle gitmemi ş-
tim. Hem yan ımda kütüb-ü hadisiye ve siyer kitaplar ı yoktur. Bununla be-
raber, “Tevekkeltü alallah” diyerek ba şlad ım. Öyle bir muvaffakiyet oldu ki, 
Eski Said’in kuvve-i hâf ızas ından ziyâde hâf ızam yard ım etti. Her iki-üç saat-
te, süratle otuz k ırk sayfa yaz ıldı. Birtek saatte on be ş sayfa yaz ılıyordu. Ekser 
Buhârî, Müslim, Beyhakî, Tirmizî, Şifâ-y ı Şerif, Ebû Nuaym, Taberî gibi ki-
taplardan naklediliyor. Hâlbuki bu nakilde hata olsa –hadis oldu ğu için– gü-
nah olmas ı lâz ım geldiğinden, kalbim titriyordu. Fakat anla şıldı ki, inâyet var 
ve şu risaleye ihtiyaç var. İnşaallah sahih bir surette yaz ılm ıştır. Şayet baz ı el-
fâz- ı hadisiyede veya râvilerin isminde bir yanl ış bulunsa, tashih edilerek mü-
samaha ile bakmalar ını ihvanlar ımdan rica ediyorum.
Said Nursî
Evet, biz müsveddeyi yaz ıyorduk. Üstad ımız da söylüyordu. Yan ında hiç 
kitap yoktu, hiç müracaat da etmiyordu; birden bire, gayet süratli söylüyor-du, biz de yaz ıyorduk. İki üç saatte otuz-k ırk, daha fazla sayfa yaz ıyorduk. 
Bizim de kanaatimiz geldi ki bu muvaffakiyet, mucizât- ı nebeviyenin bir ke-
rametidir.
 Dâimî Hizmetkâr ı ve Müsvedde kâtibi, Müsvedde ve 
 Hizmetkâr ı müsvedde kâtibi âhiret karde şi tebyiz kâtibi
 
Abdullah Çavu ş Süleyman Sâmi Hâf ız Hâlid Hâf ız Tevfik
1 “Ve Rabbinin nimetini anlat da anlat.” (Duhâ sûresi, 93/11).
Mucizât- ı Ahmediye’nin Birinci Zeyli
On Dokuzuncu Söz, Risalet-i Ahmediye’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  ve zeyli, 
şakk- ı kamer mucizesine dair oldu ğundan makam münâsebetiyle buraya 
alınm ıştır.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
“On Dört Re şehât” ı tazammun eden On Dördüncü Lem’an ın
Birinci Re şhas ı
Rabbimizi bize tarif eden üç büyük, küllî muarrif var:
Birisi şu kitab- ı kâinatt ır ki, bir nebze şehâdetini on üç Lem’a ile Arabî 
Nur Risalesi’nden On Üçüncü Ders’ten i şittik.
Birisi şu kitab- ı kebîrin âyet-i kübrâs ı olan Hâtemü’l-enbiyâ’d ır (aleyhis-
salâtü vesselâm) .
Birisi de Kur’ân- ı Azîmüşşân’dır.
Şimdi, şu ikinci burhan- ı nât ık olan Hâtemü’l-enbiyâ’y ı (aleyhissalâtü vesse-
lâm) tan ımal ıyız, dinlemeliyiz. Evet, o burhan ın şahs- ı mânevîsine bak:
Sath- ı arz bir mescid, Mekke bir mihrap, Medine bir minber… O 
burhan- ı bâhir olan Peygamberimiz (aleyhissalâtü vesselâm)  bütün ehl-i imana 
imam, bütün insanlara hatip, bütün enbiyâya reis, bütün evliyaya seyyid, bütün enbiyâ ve evliyadan mürekkep bir halka-y ı zikrin serzâkiri…
Bütün enbiyâ hayattar kökleri, bütün evliya tarâvettar semereleri bir 
şecere-i nurâniyedir ki; her bir dâvâs ını, mucizâtlar ına istinat eden bü-
tün enbiyâ ve kerametlerine itimat eden bütün evliya, tasdik edip imza 
ediyorlar. Zira O,
 1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź der, dâvâ eder. Bütün sa ğ ve sol, yani mazi 
ve müstakbel taraflar ında saf tutan o nurâni zâkirler, ayn ı kelimeyi tek-
rar ederek, icmâ ile, mânen “sadakte ve bilhakk ı natakte” derler. Hangi 
vehmin haddi var ki, böyle hesaps ız imzalarla teyid edilen bir müddeâya 
parmak kar ıştırsın!..
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)9
99
İkinci Reşha
O nurâni burhan- ı tevhid, nas ıl ki iki cenâh ın icmâ ve tevâtürüyle teyid 
ediliyor. Öyle de, Tevrat ve İncil gibi kütüb-ü semâviyenin1(Hâşiye) yüzler işârâ-
tı.. ve irhâsât ın binler rumuzât ı.. ve hâtiflerin me şhur beşârât ı.. ve kâhinlerin 
mütevâtir şehâdât ı.. ve şakk- ı kamer gibi binler mucizât ının delâlât ı.. ve şeri-
atın hakkaniyeti ile teyid ve tasdik ettikleri gibi; zât ında gayet kemâldeki ah-
lâk- ı hamîdesi.. ve vazifesinde nihayet hüsnündeki secâyâ-y ı gâliyesi.. ve ke-
mâl-i emniyeti.. ve kuvvet-i iman ını ve gayet itmînan ını ve nihayet vüsûkunu 
gösteren fevkalâde takvas ı.. fevkalâde ubûdiyeti.. fevkalâde ciddiyeti.. fevka-
lâde metâneti, dâvâs ında nihayet derecede sâd ık olduğunu güne ş gibi âşikâ-
re gösteriyor.
Üçüncü Re şha
Eğer istersen gel, asr- ı saadete, Ceziretü’l-Arab’a gideriz. Hayalen olsun, 
onu vazife ba şında görüp ziyaret ederiz. İşte, bak :
Hüsn-ü sîret ve cemâl-i suret ile mümtaz bir zât ı görüyoruz ki; elin-
de mu’ciz-nümâ bir kitap, lisan ında hakâik-â şinâ bir hitap, bütün benîâ-
deme, belki cin ve inse ve mele ğe, belki bütün mevcudâta kar şı bir hut-
be-i ezeliyeyi tebli ğ ediyor. S ırr-ı hilkat-i âlem olan muammâ-y ı acibâne-
sini hall ve şerh edip ve s ırr-ı kâinat olan t ılsım- ı muğlâk ını feth ve ke ş-
federek, bütün mevcudâttan sorulan, bütün ukûlü hayret içinde me şgul 
eden üç mü şkül ve müthi ş suâl-i azîm olan “Necisin? Nereden geliyor-
sun? Nereye gidiyorsun?” suâllerine mukni, makbul cevap verir.
Dördüncü Re şha
Bak, öyle bir ziya-y ı hakikat ne şreder ki, e ğer onun o nurâni daire-i ha-
kikat-i irşad ından hariç bir surette kâinata baksan, elbette kâinat ın şeklini bir 
matemhâne-i umumî hükmünde ve mevcudât ı birbirine ecnebi, belki dü ş-
man ve câmidât ı dehşetli cenazeler ve bütün zevilhayat ı zeval ve firak ın sille-
siyle ağlayan yetimler hükmünde görürsün.
Şimdi bak, onun ne şrettiği nur ile o matemhâne-i umumî, şevk u cez-
be içinde bir zikirhâneye ink ılâb etti. O ecnebi, dü şman mevcudât, birer 
1 (Hâşiye) Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye’sinde, yüz i şârât ı o kitaplardan ç ıkarm ıştır.*1 
Tahriften sonra bu kadar bulunsa, elbette daha evvel çok tasrihat varm ış.
 *1 Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye (Türkçe terceme)  s.52-94.224  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
dost ve karde ş şekline girdi. O câmidât- ı meyyite-i sâmite, birer mûnis 
memur, birer musahhar hizmetkâr vaziyetini ald ı. Ve o ağlay ıcı ve şekvâ 
edici, kimsesiz yetimler, birer tesbih içinde zâkir veya vazife paydosun-dan şâkir suretine girdi.
Beşinci Reşha
Hem o nur ile kâinattaki harekât, tenevvüât, tebeddülât, tagayyü-
rât, manas ızlıktan ve abesiyetten ve tesadüf oyuncakl ığından ç ıkıp, bi-
rer mektubat- ı rabbâniye, birer sayfa-y ı âyât- ı tekviniye, birer merâyâ-y ı 
esmâ-y ı ilâhiye ve âlem dahi bir kitab- ı hikmet-i samedâniye mertebesi-
ne ç ıktılar.
Hem insan ı bütün hayvanât ın mâdûnuna dü şüren hadsiz zaaf ve ac-
zi, fakr ve ihtiyâcât ı.. ve bütün hayvanlardan daha bedbaht eden vâs ıta-
yı nakl-i hüzün ve elem ve gam olan akl ı, o nur ile nurland ığı vakit; in-
san, bütün hayvanât, bütün mahlûkat üstüne ç ıkar. O nurlanm ış acz, 
fakr, ak ıl ile, niyaz ile nazenin bir sultan.. ve fîzar ile nazdar bir halife-i 
zemin olur.
Demek o nur olmazsa kâinat da, insan da, hatta her şey dahi hiçe 
iner. Evet, elbette böyle bedî bir kâinatta böyle bir zât lâz ımd ır. Yoksa kâ-
inat ve eflâk olmamal ıdır.
Alt ınc ı Reşha
İşte o Zât; bir saadet-i ebediyenin muhbiri, müjdecisi.. bir rahmet-i 
bînihâyenin kâ şifi ve ilânc ısı.. ve saltanat- ı rubûbiyetin mehâsininin del-
lâl ı, seyircisi.. ve künûz-u esmâ-y ı ilâhiyenin ke şşâfı, göstericisi oldu ğun-
dan, böyle baksan –yani ubûdiyeti cihetiyle– onu bir misal-i muhabbet, bir timsal-i rahmet, bir şeref-i insaniyet, en nurâni bir semere-i şecere-i 
hilkat göreceksin. Şöyle baksan –yani risaleti cihetiyle– bir burhan- ı hak, 
bir sirâc- ı hakikat, bir şems-i hidayet, bir vesile-i saadet görürsün.
İşte, bak; nas ıl berk-i hâtif gibi onun nuru, şarktan garb ı tuttu. Ve 
nısf-ı arz ve hums-u be şer, onun hediye-i hidayetini kabul edip h ırz- ı can et-
ti. Bizim nefis ve şeytan ımıza ne oluyor ki, böyle bir Zât’ ın bütün dâvâlar ı-
nın esas ı olan
 1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ’ı, bütün merâtibiyle beraber kabul etmesin?
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)ON DOKUZUNCU MEKTUP / BİRİNCİ ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------    225
Yedinci Re şha
İşte, bak; şu cezire-i vâsiada vah şî ve âdetlerine mutaass ıp ve inatç ı muh-
telif akvâm ı, ne çabuk âdât ve ahlâk- ı seyyie-i vah şiyânelerini def’aten kal’ ve 
ref’ ederek, bütün ahlâk- ı hasene ile techiz edip bütün âleme muallim ve me-
denî ümeme üstad eyledi. Bak, de ğil zâhirî bir tasallut.. belki ak ıllar ı, ruh-
lar ı, kalbleri, nefisleri feth ve teshir ediyor. Mahbub-u kulûb, muallim-i 
ukûl, mürebbi-i nüfûs, sultan- ı ervah oldu.
Sekizinci Re şha
Bilirsin ki; sigara gibi küçük bir âdeti, küçük bir kavimde, büyük bir hâ-
kim, büyük bir himmetle, ancak daimî kald ırabilir. Hâlbuki, bak:
Bu Zât, büyük ve çok âdetleri, hem inatç ı, mutaass ıp, büyük kavim-
lerden, zâhirî küçük bir kuvvetle, küçük bir himmetle, az bir zamanda ref’ edip, yerlerine öyle secâyâ-y ı âliyeyi –ki dem ve damarlar ına kar ışmış 
derecede sabit olarak– vaz’ ve tesbit eyliyor. Bunun gibi daha pek çok ha-rika icraat ı yap ıyor. İşte, şu asr- ı saadeti görmeyenlere, Ceziretü’l-Arab’ ı 
gözlerine sokuyoruz. Haydi, yüzer feylesofu als ınlar, oraya gitsinler, yüz 
sene çal ışsınlar! O Zât’ ın o zamana nisbeten bir senede yapt ığının yüz-
den birisini acaba yapabilirler mi?..
Dokuzuncu Re şha
Hem bilirsin; küçük bir adam, küçük bir haysiyetle, küçük bir cemaatte, 
küçük bir meselede, münâzaral ı bir dâvâda, hicaps ız, pervâs ız, küçük fakat 
hacâlet-âver bir yalan ı, düşmanlar ı yan ında hilesini hissettirmeyecek derece-
de teessür ve telâ ş göstermeden söyleyemez. Şimdi bak bu Zât’a:
Pek büyük bir vazifede, pek büyük bir vazifedar, pek büyük bir hay-
siyetle, pek büyük emniyete muhtaç bir hâlde, pek büyük bir cemaatte, pek büyük husumet kar şısında, pek büyük meselelerde, pek büyük dâvâ-
da, pek büyük bir serbestiyetle, bilâ-pervâ, bilâ-tereddüt, bilâ-hicap, te-lâşsız, samimî bir safvetle, büyük bir ciddiyetle, has ımlar ının damarlar ı-
na dokunduracak şedit, ulvî bir surette söyledi ği sözlerinde hiç hilâf bu-
lunabilir mi? Hiç hile kar ışmas ı mümkün müdür? Kellâ!
1ĵٰèĳُĺ ٌĹْèوَ َّźإِ َĳُİ إِنْ Evet, hak aldatmaz, hakikatbîn aldanmaz. Hak 
1 “O, kendisine vahyedilen bir vahiyden ba şka bir şey değildir.” (Necm sûresi, 53/4)226  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
olan mesle ği hileden müsta ğnîdir, hakikatbînin gözüne hayalin ne haddi 
var ki hakikat görünsün, aldats ın?
Onuncu Re şha
İşte, bak; ne kadar merak-âver, ne kadar cazibedar, ne kadar lüzumlu, ne 
kadar deh şetli hakâiki gösterir ve mesâili isbat eder. Bilirsin ki, en ziyade in-
san ı tahrik eden merakt ır. Hatta, e ğer sana denilse, “Yar ı ömrünü, yar ı mal ını 
versen, kamerden ve Mü şteri’den biri gelir, kamerde ve Mü şteri’de ne var, ne 
yok, ahvâlini sana haber verecek. Hem do ğru olarak senin istikbalini ve ba şı-
na ne gelece ğini doğru olarak haber verecek”; merak ın varsa, vereceksin.
Hâlbuki şu Zât, öyle bir Sultan’ ın ahbâr ını söylüyor ki; memleketin-
de kamer, bir sinek gibi, bir pervane etraf ında döner. O arz olan o per-
vane ise, bir lâmba etraf ında pervaz eder. Ve o güne ş olan lâmba ise, O 
Sultan’ ın binler menzillerinden bir misafirhânesinde, binler misbahlar 
içinde bir lâmbas ıdır.
Hem öyle acâib bir âlemden hakikî olarak bahsediyor ve öyle bir in-
kılâptan haber veriyor ki; binler küre-i arz bomba olsa, patlasalar, o ka-
dar acîb olmaz. Bak, onun lisan ında
3ُÙَĐَאرِĝْĤاَ ، 2َتْóَĉَęْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا ، 1ِّرَتْĳכُ ُ÷ْĩَّýĤا إِذَا gibi sûreleri i şit...
Hem öyle bir istikbalden do ğru olarak haber veriyor ki, şu dünyevî 
istikbal ona nisbeten bir katre serap hükmündedir. Hem öyle bir saadet-ten haber veriyor ki, bütün saadet-i dünyeviye ona nisbeten bir berk-i zâ-ilin bir şems-i sermede nisbeti gibidir.
On Birinci Re şha
Böyle acîb ve muammâ-âlûd şu kâinat ın perde-i zâhiriyesi alt ında, elbet-
te ve elbette böyle acâib bizi bekliyor. Böyle acâibi haber verecek, böyle ha-rika ve fevkalâde mu’ciz-nümâ bir zât lâz ımd ır. Hem bu Zât’ ın gidişatından 
görünüyor ki; 
O, görmü ş ve görüyor ve gördü ğünü söylüyor. Hem bizi ni-
metleriyle perverde eden şu “Semâvât ve arz ın İlâh ı” bizden ne istiyor, 
marziyât ı nedir, pek sa ğlam olarak bize ders veriyor.
1 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)
2 “Gök yar ıldığı zaman.” ( İnfitâr sûresi, 82/1)
3 “…kap ılar ı döven ve deh şetiyle kalblere çarpan o k ıyâmet felaketi…” (Kâria sûresi, 101/1).ON DOKUZUNCU MEKTUP / BİRİNCİ ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------    227
Hem bunlar gibi daha pek çok merak-âver, lüzumlu hakâiki ders ve-
ren bu zâta kar şı her şeyi b ırak ıp ona ko şmak, onu dinlemek lâz ım ge-
lirken; ekser insanlara ne olmu ş ki, sağır olup kör olmu şlar, belki diva-
ne olmu şlar ki bu hakk ı görmüyorlar, bu hakikati i şitmiyorlar, anlam ı-
yorlar!..
On İkinci Reşha
İşte şu Zât, şu “Mevcudât Hâl ıkı”n ın vahdâniyetinin hakkaniyeti de-
recesinde hak bir burhan- ı nât ık, bir delil-i sâd ık olduğu gibi, ha şrin ve 
saadet-i ebediyenin dahi bir burhan- ı kât ıı, bir delil-i sât ııdır. Belki, nas ıl 
ki O Zât, hidayetiyle saadet-i ebediyenin sebeb-i husûlü ve vesile-i vusû-lüdür; öyle de, duas ıyla, niyaz ıyla o saadetin sebeb-i vücûdu ve vesile-i 
îcad ıdır.
Haşir meselesinde geçen şu s ırrı, makam münasebetiyle tekrar ederiz, i ş-
te, bak:
O Zât, öyle bir salât- ı kübrâda dua ediyor ki; güya şu cezire, belki 
arz, onun azametli namaz ıyla namaz k ılar, niyaz eder.
Bak, hem öyle bir cemaat-i uzmâda niyaz ediyor ki, güya benîâde-
min zaman- ı Âdem’den asr ımıza, k ıyâmete kadar bütün nurâni, kâmil in-
sanlar, ona ittibâ ile iktidâ edip duas ına âmîn diyorlar.
Hem bak, öyle bir hâcet-i âmme için dua ediyor ki; de ğil ehl-i arz, 
belki ehl-i semâvât, belki bütün mevcudât, niyaz ına “Evet, Yâ Rabbenâ! 
Ver, biz dahi istiyoruz! ” deyip iştirak ediyorlar.
Hem öyle fakirâne, öyle hazînâne, öyle mahbubâne, öyle mü ştâkâ-
ne, öyle tazarrukârâne niyaz ediyor ki; bütün kâinat ı ağlatt ırıyor, duas ı-
na iştirak ettiriyor.
Bak, hem öyle bir maksat, öyle bir gaye için dua ediyor ki; insan ı 
ve âlemi, belki bütün mahlûkat ı esfel-i sâfilînden, sukuttan, k ıymetsiz-
likten, faydas ızlıktan; âlâ-y ı illiyyîne, yani k ıymete, bekâya, ulvî vazife-
ye ç ıkar ıyor.
Bak, hem öyle yüksek bir fîzâr- ı istimdatkârâne ve öyle tatl ı bir ni-
yaz- ı istirhamkârâne ile istiyor, yalvar ıyor ki; güya bütün mevcudâta ve 
semâvâta ve Ar ş’a işittirip, vecde getirip, duas ına “Âmin, Allahümme 
âmîn...” dedirtiyor.9
9
999
9228  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Bak, hem öyle Semî, Kerîm bir Kadîr’den.. öyle Basîr, Rahîm bir 
Alîm’den hâcetini istiyor ki; bilmü şâhede, en hafî bir zîhayat ın en hafî 
bir hâcetini, bir niyaz ını görür, işitir, kabul eder, merhamet eder. Çünkü 
istediğini –velev lisân- ı hâl ile olsun– verir. Ve öyle bir suret-i hakîmâne, 
basîrâne, rahîmânede verir ki, şüphe b ırakmaz; bu terbiye ve tedbir, öyle 
bir Semî ve Basîr ve öyle bir Kerîm ve Rahîm’e hast ır.
On Üçüncü Re şha
Acaba bütün efâz ıl-ı benîâdemi arkas ına al ıp, arz üstünde durup, Ar ş-ı 
Âzam’a müteveccihen el kald ırıp dua eden şu “Şeref-i nev-i insan”  ve “Ferîd-i 
kevn ü zaman”  ve bihakk ın “Fahr-i kâinat”  ne istiyor, bak, dinle:
Saadet-i ebediye istiyor.. bekâ istiyor.. likâ istiyor.. cennet istiyor. 
Hem, merâyâ-y ı mevcudâtta ahkâm ını ve cemâllerini gösteren bütün es-
mâ-y ı kudsiye-yi ilâhiye ile beraber istiyor. Hatta, e ğer rahmet, inâyet, 
hikmet, adâlet gibi hesaps ız o matlubun esbab- ı mûcibesi olmasayd ı; şu 
zât ın tek duas ı, bahar ımızın îcad ı kadar kudretine hafif gelen şu cenne-
tin binas ına sebebiyet verecekti. Evet, nas ıl ki onun risaleti şu dâr- ı imti-
han ın aç ılmas ına sebebiyet verdi. Öyle de onun ubûdiyeti dahi öteki dâ-
rın aç ılmas ına sebeptir.
Acaba ehl-i ak ıl ve tahkike 1כَאنَ َّאĩِĨ َعُïْÖأَ ْכَאنِĨِْŸا ĹِĘ َ÷ْĻَĤ dedirten şu meş-
hud intizam- ı fâik, şu rahmet içinde kusursuz hüsn-ü sanat ve misilsiz cemâl-i 
rubûbiyet; hiç böyle bir çirkinli ği, böyle bir merhametsizli ği, böyle bir intizam-
sızlığı kabul eder mi ki; en cüz’î, en ehemmiyetsiz arzular ı, sesleri ehemmiyetle 
işitip îfâ etsin.. en ehemmiyetli, en lüzumlu arzular ı ehemmiyetsiz görüp i şit-
mesin, anlamas ın, yapmas ın? Hâşâ ve kellâ!. Yüz bin defa hâ şâ! Böyle bir ce-
mâl, böyle bir çirkinli ği kabul etmez, çirkin olmaz.
Yahu, ey hayalî arkada şım! Şimdilik kâfidir, geri gitmeliyiz. Yoksa, yüz 
sene şu zamanda, şu cezirede kalsak; yine o zât ın garâib-i icraat ını ve 
acâib-i vezâifini, yüzden birisine tamamen ihata edip temâ şâsında doya-
may ız.
Şimdi, gel, üstünde dönece ğimiz her asra birer birer bakaca ğız. Bak, na-
sıl her as ır, o şems-i hidayetten ald ıklar ı feyizle çiçek açm ışlar; Ebû Hanife, 
1 “Şu varl ık âleminde, mevcut olandan daha mükemmeli, daha üstünü olmas ı mümkün de ğildir.” (Bkz.: 
el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/258; İbni Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye  1/53, 4/154, 6/392, 7/82, 
8/221).9ON DOKUZUNCU MEKTUP / BİRİNCİ ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------    229
Şâfiî, Bayezid Bistâmî, Şah- ı Geylânî, Şah- ı Nakşibend, İmam Gazâlî, İmam 
Rabbânî gibi milyonlar münevver meyveler veriyor. Me şhudât ımızın tafsilât ı-
nı başka vakte tâlik edip, o muciz-nümâ ve hidayet-edâya, bir k ısım kat’î mu-
cizât ına işaret eden bir salavât getirmeliyiz:
 ِīٰĩْèَّóĤا َīِĨ ُħĻَכِéْĤا َאنُĜْóُęْĤا ِįْĻَĥَĐ ِلَõْĬأُ ِيñَّĤا ِّĹِĬرَاĳُّĭĤا َّاتِñĤا َاñٰİ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
 َאتِĭَùَè َدِïَđِÖ َمٍŻَø ِėْĤأَ ُėْĤوَأَ َةٍŻَĀ ِėْĤأَ ُėْĤأَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ِħĻِčَđْĤا ْشِóَđْĤا َīِĨ ِħĻِèَّóĤا
.۪įِÝَّĨأُ
 ُėِÜَاĳَİوَ َאتُĀَאİِْرْŸا ِįِÜَّĳُ×ُĭِÖ َóَّýَÖوَ رُ،ĳُÖَّõĤوَا ُģĻِåْĬِْŸوَا ْرَاةُĳَّÝĤا ِįِÝَĤَאøِóِÖ َóَّýَÖ ْīَĨ ĵٰĥَĐ
 ُėْĤأَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬَźْĳَĨوَ َאĬِïِّĻَø ُóَĩَĝْĤا ِįِÜَאرَüِÍِÖ َّěَýْĬوَا ِ،óَýَ×ْĤا ُīِİَاĳوَכَ ِ÷ْĬِْŸا َאءُĻِĤوَأَوْ ِّīِåْĤا
.۪įِÝَّĨأُ َאسِęْĬأَ َدِïَđِÖ َمٍŻَø ِėْĤأَ ُėْĤوَأَ َةٍŻَĀ ِėْĤأَ
 ِّ،óَéْĤا َīِĨ ُÙَĨَאĩَĕْĤا ُįْÝَّĥَČوَأَ ُ،óَĉَĩْĤا ِįَאئِĐُïِÖ ًÙَĐْóُø َلَõَĬوَ ُ،óَåَّýĤا ِįِÜَĳْĐَïِĤ َאءَتْä ْīَĨ ĵٰĥَĐ
 َّاتٍóَĨ َثَŻَà ۪įِđِÖَאĀأَ ِīْĻَÖ ْīِĨ َאءُĩْĤا َďَ×َĬوَ ِ،óَýَ×ْĤا َīِĨ ِאٰتٌĨ ۪įِĨَאđَĈ ْīِĨ َאعٍĀ ْīِĨ َďِ×َüوَ
 ْعَñِåْĤوَا َÕِّئْñĤوَا َĹْ×َّčĤوَا َّÕَّąĤا ُįَĤ ُّٰųا َěَĉْĬوَأَ َرُ،ïَĩْĤوَا َאةُāَéْĤا ِįْĻَّęכَ ĹِĘ َçَّ×َøوَ ِóَàْĳْכَĤכَא
 َאĬِïِّĻَø ُ،óَāَ×ْĤا زَاغَ َאĨوَ َاجِóْđِĩْĤا ِÕِèَאĀ َ،óَåَّýĤوَا َóَåَéْĤوَا َģَ×َåْĤوَا َģَĩَåْĤوَا ِّرَاعَñĤوَا
 ِÙَĥَכِّýَÝُĩْĤا ُوفِóُéْĤا ِّģכُ َدِïَđِÖ َمٍŻَø ِėْĤأَ ُėْĤوَأَ َةٍŻَĀ ِėْĤأَ ُėْĤأَ ٍïَّĩَéُĨ َאĭِđĻِęَüوَ َאĬَźْĳَĨوَ
 َīِĨ ٍÙَĩِĥכَ ِّģכُ َاءَةِóِĜ َïْĭِĐ َاءِĳَıْĤا َאتِäُّĳَĩَÜ َאĺَاóَĨ ĹِĘ ِīٰĩْèَّóĤا ِذْنِÍِÖ ِÙَĥِّáَĩَÝُĩْĤا َאتِĩِĥْכَĤا ĹِĘ
 ِّģِכُÖ َאĭَıٰĤإِ َאĺ َאĭْĩَèوَارْ َאĭَĤ ْóِęْĔوَا َאنِĨَّõĤا ِóِìاٰ ĵٰĤإِ ُولِõُّĭĤا أَوَّلِ ْīِĨ َאرِئٍĜ ِّģכُ ْīِĨ ْاٰنِóُĝْĤا
1.َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َא،ıْĭِĨ َةٍŻَĀ
1 “Ey varl ığıyla varl ığımızı ışıkland ıran, gözlerimize nurlar serpip, bizleri nefsanî karanl ıklardan kurta-
ran Rahmeti Sonsuz Rabbimiz! Ar ş-ı Azîm’den Kur’ân- ı Hakîm’i üzerine indirdi ğin nurani Zât, yani 
Peygamber Efendimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem), ümmetinin hasenat ı ade-
dince milyonlarca salât ve milyonlarca selâm olsun!
   Risaletini Tevrat, İncil ve Zebur’un müjdeledi ği; nübüvvetini irhâsât ın (doğumundan hemen önce 
ve doğumu an ında meydana gelen harikulâde hâllerin); cinlerin hâtiflerinin, insanl ık âleminden Allah 
dostlar ının ve beşerin kâhinlerinin müjdeledi ği; bir işaretiyle ay ın parçaland ığı Efendimiz, Mevlâm ız 
Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) , ümmetinin nefesleri adedince milyonlarca salât ve 
selâm olsun!
    Davetine a ğaçlar ın koşup geldiği; duâs ıyla yağmurun hemen iniverdi ği; s ıcaktan korumak için bulut-
lar ın ona gölge yapt ığı; bir ölçek yiyece ğiyle yüzlerce insan ın doyduğu; parmaklar ının aras ından üç 
defa Kevser gibi sular ın çağlad ığı; avuçlar ının içindeyken çak ıl taşlar ı ve topra ğın Allah’ ı tesbih etti ği; 
O’nun hürmetine Allah’ ın, kertenkeleyi, ceylân ı, kurdu, a ğaç kütüğünü, zehirli keçinin kolunu, deveyi, 230  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
“Şuâât- ı Mârifeti’n-Nebî” nâm ındaki Türkçe bir risalede ve On Dokuzuncu 
Mektup’ta ve şu Söz’de icmâlen i şaret ettiğimiz delâil-i nübüvvet-i Ahmediye’yi 
(aleyhissalâtü vesselâm)  beyan etmi şim. Hem onda Kur’ân- ı Hakîm’in vücûh-u i’-
câz ı icmâlen zikredilmi ş. Yine Lemeât nâm ında Türkçe bir risalede ve Yirmi 
Beşinci Söz’de Kur’ân’ ın k ırk vecihle mucize oldu ğunu icmâlen beyan ve k ırk 
vücuh-u i’câz ına işaret etmişim. O k ırk vecihte, yaln ız naz ımda olan belâgat ı, 
İşârâtü’l-İ’câz nâm ındaki bir tefsir-i Arabî’de, k ırk sayfa içinde yazm ışım. Eğer 
ihtiyac ın varsa şu üç kitaba müracaat edebilirsin.
On Dördüncü Re şha
Mahzen-i mucizât ve mucize-i kübrâ olan Kur’ân- ı Hakîm, nübüvvet-i 
Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  ile vahdâniyet-i ilâhiyeyi o derece kat’î isbat 
ediyor ki, ba şka burhana hâcet b ırakm ıyor. Biz de onun tarifine ve medar- ı 
tenkit olmu ş bir-iki lem’a-y ı i’câz ına işaret ederiz: İşte, Rabbimizi bize tarif 
eden Kur’ân- ı Hakîm;
Şu kitab- ı kebîr-i kâinat ın bir tercüme-i ezeliyesi..
Şu sahâif-i arz ve semâda müstetir künûz-u esmâ-y ı ilâhiyenin ke ş-
şâfı..
Şu sutûr-u hâdisât ın alt ında muzmer hakâikin miftah ı..
Şu âlem-i şehâdet perdesi arkas ındaki âlem-i gayb cihetinden gelen 
iltifâtât- ı rahmâniye ve hitâbât- ı ezeliyenin hazinesi..
Şu âlem-i mâneviye-yi İslâmiye’nin güne şi, temeli, hendesesi.. avâ-
lim-i uhreviyenin haritas ı..
Zât ve s ıfat ve şuûn-u ilâhiyenin kavl-i şârihi, tefsir-i vâz ıhı, burhan- ı 
nât ıkı, tercüman- ı sât ıı..
Şu âlem-i insaniyetin mürebbisi, hikmet-i hakikîsi, mür şid ve hâdî-
si..
dağı, taşı ve ağac ı konuşturduğu, Mirac’ ın ve “Resûl’ün gözü ba şka yana kaymad ı (ki, gördü ğünü 
yanl ış görmüş olsun), görebilece ğinin ötesine yönelmedi (ki, bir illüzyon görmü ş olsun).”*1 âyetinin 
mazhar ı olan Efendimiz, Mevlâm ız ve Şefîimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) , nüzû-
lünden bu yana Kur’ân’ ı okuyan her bir okuyucunun okudu ğu her bir kelimenin hava dalgalar ının 
aynalar ında Rahmân’ ın izniyle temessül eden bütün kelimelerinin bütün harfleri adedince, milyonlarca 
salât ve selâm olsun.
    Bütün bu salâvatlardan her biri hürmetine bizi ma ğfiret et, ey İlâh ımız, bize merhamet et, âmîn, âmîn, 
âmîn…”
 *1 Necm sûresi, 53/17.



ON DOKUZUNCU MEKTUP / BİRİNCİ ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------    231
Hem bir kitab- ı hikmet ve şeriat..
Hem bir kitab- ı dua ve ubûdiyet..
Hem bir kitab- ı emir ve davet..
Hem bir kitab- ı zikir ve mârifet… gibi, be şerin bütün hâcât- ı mânevi-
yesine kar şı birer kitap.. ve bütün muhtelif ehl-i mesâlik ve me şârib olan 
evliya ve s ıddîkînin, asfiya ve muhakkikînin her birinin me şreblerine lâ-
yık birer risale ibraz eden bir kütüphâne-i mukaddesedir.
Sebeb-i kusur tevehhüm edilen tekrarât ındaki lem’a-y ı i’câza bak ki :
Kur’ân hem bir kitab- ı zikir, hem bir kitab- ı dua, hem bir kitab- ı da-
vet oldu ğundan, içinde tekrar müstahsendir, belki elzemdir ve eblâ ğdır. 
Ehl-i kusurun zann ı gibi değil. Zira; zikrin şe’ni, tekrar ile tenvirdir.. duan ın 
şe’ni, terdad ile takrirdir.. emir ve davetin şe’ni, tekrar ile tekittir.
Hem herkes, her vakit bütün Kur’ân’ ı okumaya muktedir olamaz, fakat 
bir sûreye galiben muktedir olur. Onun için, en mühim makâs ıd-ı Kur’âniye 
ekser uzun sûrelerde dercedilerek, her bir sûre bir küçük Kur’ân hükmü-ne geçmi ş.
 Demek, hiç kimseyi mahrum etmemek için, tevhid ve ha şir ve k ıs-
sa-y ı Mûsâ gibi baz ı maksatlar tekrar edilmi ş.
Hem cismânî ihtiyaç gibi, mânevî hâcât dahi muhteliftir. Baz ısına insan 
her nefes muhtaç olur; cisme hava, ruha Hû gibi. Baz ısına her saat; 1ِّٰųا ِħْùِÖ 
gibi ve hâkezâ... Demek, tekrar- ı âyet, tekerrür-ü ihtiyaçtan ileri gelmi ş 
ve o ihtiyaca i şaret ederek, uyand ırıp teşvik etmek, hem i ştiyak ı ve iştah ı 
tahrik etmek için tekrar eder.
Hem Kur’ân müessistir, bir din-i mübînin esâsât ıdır ve şu Âlem-i 
İslâmiyet’in temelleridir ve hayat- ı içtimaiye-i be şeriyeyi de ğiştirip muhtelif ta-
bakât ın, mükerrer suâllerine cevapt ır. Müessise; tesbit etmek için tekrar lâ-
zımd ır.. tekit için terdad lâz ımd ır.. teyid için takrir, tahkik, tekrir lâz ımd ır.
Hem öyle mesâil-i azîme ve hakâik-i dakikadan bahsediyor ki, umumun 
kalblerinde yerle ştirmek için, çok defa muhtelif suretlerde tekrar lâz ımd ır.
Bununla beraber, sureten tekrard ır. Fakat, mânen her bir âyetin çok 
manalar ı, çok faydalar ı, çok vücûh ve tabakât ı vard ır. Her bir makamda 
ayr ı bir mana ve fayda ve maksatlar için zikrediliyor.
1 Allah’ ın ad ıyla

z
z
z
z
z
z232  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem Kur’ân’ ın, mesâil-i kevniyenin baz ısında ibham ve icmâli ise, ir şa-
dî bir lem’a-y ı i’câzd ır. Ehl-i ilhad ın tevehhüm ettikleri gibi medar- ı tenkit ola-
maz ve sebeb-i kusur de ğildir.
Eğer desen: Eğer desen:  “Acaba neden Kur’ân- ı Hakîm, felsefenin mevcudâttan 
bahsettiği gibi etmiyor? Baz ı mesâili mücmel b ırak ır; baz ısını, nazar- ı 
umumîyi ok şayacak, hiss-i âmmeyi rencide etmeyecek, fikr-i avâm ı 
tâciz edip yormayacak bir suret-i basitâne-i zâhirânede söylüyor.”
Cevaben deriz ki: Cevaben deriz ki:  Felsefe, hakikatin yolunu şaşırm ış; onun için... Hem 
geçmiş derslerden ve Sözler’den elbette anlam ışsın ki; Kur’ân- ı Hakîm şu kâ-
inattan bahsediyor, tâ Zât ve s ıfât ve esmâ-y ı ilâhiyeyi bildirsin. Yani, bu kitab-
ı kâinat ın maânîsini anlatt ırıp, tâ Hâl ık’ını tan ıttırsın. Demek, mevcudâta ken-
dileri için de ğil, belki Mûcid’leri için bak ıyor. Hem umuma hitap ediyor. İlm-i 
hikmet ise mevcudâta mevcudât için bak ıyor. Hem hususan ehl-i fenne hitap 
ediyor. Öyleyse, mademki Kur’ân- ı Hakîm; mevcudât ı delil yap ıyor, burhan 
yap ıyor; delil zâhirî olmak, nazar- ı umuma çabuk anla şılmak gerektir.
Hem mademki Kur’ân- ı Mürşid, bütün tabakât- ı beşere hitap eder. Kesretli 
tabaka ise tabaka-y ı avâmd ır. Elbette ir şad ister ki; lüzumsuz şeyleri ibham ile 
icmal etsin.. ve dakik şeyleri temsil ile takrib etsin.. ve ma ğlatalara dü şürme-
mek için, zâhirî nazarlar ında bedihî olan şeyleri lüzumsuz, belki zararl ı bir su-
rette tağyir etmemektir.
Meselâ güne şe der, “Döner bir sirâcd ır, bir lâmbad ır.”1 Zira güne şten, gü-
neş için, mahiyeti için bahsetmiyor. Belki bir nevi intizam ın zembere ği ve niza-
mın merkezi oldu ğundan, intizam ve nizam ise Sâni’in ayna-y ı mârifeti oldu-
ğundan bahsediyor. Evet, der: 2ِيóْåَÜ ُ÷ْĩَّýĤوَا“ güneş döner.” Bu “döner” tâ-
biriyle, k ış-yaz, gece-gündüzün deverân ındaki muntazam tasarrufât- ı kudreti 
ihtar ile azamet-i Sâni’i ifham eder. İşte, bu “dönmek” hakikati ne olursa ol-
sun; maksud olan ve hem mensuc, hem me şhud olan intizama tesir etmez.
Hem der: 3ًאäَاóِø َ÷ْĩَّýĤا َģَđَäوَ Şu “sirâc” tâbiriyle, âlemi bir kasr suretin-
de, içinde olan e şya ise insana ve zîhayata ihzar edilmi ş müzeyyenat ve mat’-
ûmât ve levâz ımât oldu ğunu ve güne ş dahi musahhar bir mumdar oldu ğunu 
ihtar ile, rahmet ve ihsan- ı Hâl ık’ı ifham eder.
1 Bkz.: Yûnus sûresi, 10/5; Enbiyâ sûresi, 21/33; Furkan sûresi, 25/61; ...
2 Yâsîn sûresi, 36/38.
3 “Güneşi de ( ışığı kendinden) bir lamba yapt ı.” (Nûh sûresi, 71/16)zON DOKUZUNCU MEKTUP / BİRİNCİ ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------    233
Şimdi bak, şu sersem ve geveze felsefe ne der? Bak, diyor ki: “güne ş bir 
kütle-yi azîme-yi mâyia-y ı nâriyedir. Ondan f ırlam ış olan seyyârât ı etraf ın-
da döndürüp, cesâmeti bu kadar, mahiyeti böyledir, şöyledir...” Mûhi ş bir 
dehşetten, müthi ş bir hayretten ba şka, ruha bir kemâl-i ilmî vermiyor. Bahs-i 
Kur’ân gibi etmiyor…
Buna k ıyasen, bât ınen kof, zâhiren mutantan felsefî meselelerin ne k ıy-
mette oldu ğunu anlars ın. Onun şaşaa-y ı sûrîsine aldan ıp Kur’ân’ ın gayet mu-
’ciz-nümâ beyan ına karşı hürmetsizlik etme!..
İhtar: Arabî Risale-i Nur’da On Dördüncü Re şha’n ın Alt ı Katresi, bahu-
sus Dördüncü Katre’nin Alt ı Nüktesi, Kur’ân- ı Hakîm’in k ırk kadar envâ- ı i’-
câz ından on be şini beyan eder. Ona iktifâen burada ihtisar ettik. İstersen ona 
müracaat et, bir hazine-i mucizât bulursun...
 َאĻْĬُّïĤا ĹِĘوَ َאĭِÜَאĩَĨ َïْđَÖوَ َאĭِÜَאĻَè ĹِĘ َאĭَĤ ًאùِĬĳُĨوَ دَاءٍ ِّģכُ ْīِĨ َאĭَĤ َאءًęِü ْاٰنَóُĝْĤا ِģَđْäا َّħُıّٰĥĤاَ
 ًאÖَאåِèوَ ًاóْÝِø َّאرِĭĤا َīِĨوَ رًاĳُĬ َاطِóِّāĤا ĵَĥَĐوَ ًאđĻِęَü ِÙَĨَאĻِĝْĤا ĹِĘوَ ًאùِĬĳُĨ ِóْ×َĝْĤا ĹِĘوَ ًאĭĺِóَĜ
 ِכَÝَĩْèوَرَ ِכَĨَóوَכَ دِكَĳُäوَ ِכَĥْąَęِÖ ًאĨَאĨوَإِ ًŻĻِĤدَ َאıِّĥכُ َاتِóْĻَíْĤا ĵَĤوَإِ ًאĝĻِĘرَ ِÙَّĭَåْĤا ĹِĘوَ
.َīĻِĨاٰ َ،īĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺوَ َīĻِĨَóَْכْŶا َمَóأَכْ َאĺ
ُħĻَכِéْĤا َאنُĜْóُęْĤا ِįْĻَĥَĐ ِلَõْĬأُ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
1.َīĻِĨاٰ َ،īĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ
2ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 Allah’ ım! Kur’ân’ ı bize, her türlü dertlere şifa.. hayat ımızda ve ölümümüzden sonra en s ıcak bir 
arkadaş.. dünyada cana yak ın bir dost.. kabirde en samimi bir arkada ş.. k ıyâmette bir şefaatçi.. s ırat 
üzerinde bir nur.. ate şe karşı örtü ve perde.. cennette bir yolda ş.. ve bütün hay ırlı işlere götüren rehber 
ve önder eyle. Bütün bunlar ı bize fazl ınla, cömertli ğinle, kereminle ve rahmetinle ihsan et, ey kerem 
sahiplerinin en kerîmi ve merhametlilerin en merhametlisi olan Rabbimiz, âmîn...
   Allah’ ım! Furkan- ı Hakîm’in kendisine indirildi ği Zât’a ve bütün âl ve ashab ına salât ve selâm et, 
âmîn, âmîn…
2 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.234  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Şakk- ı Kamer Mucizesine Dairdir
(On Dokuzuncu ve Otuz Birinci Söz’lerin Zeyli)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ٌّóِĩَÝْùُĨ ٌóْéِø اĳُĤĳُĝَĺوَ اĳُĄِóْđُĺ ًÙَĺاٰ َوْاóَĺ ُ۝وَإِنْóَĩَĝْĤا َّěَýْĬوَا ُÙَĐَّאùĤا ِÛَÖَóَÝْĜاِ
Kamer gibi parlak bir Mucize-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  olan İnşikak- ı 
kameri, evham- ı fâside ile inhisafa u ğratmak isteyen feylesoflar ve onlar ın 
muhakemesiz mukallidleri diyorlar ki: “E ğer inşikak- ı kamer vuku bulsa idi 
umum âleme mâlûm olurdu. Bütün tarih-i be şerin nakletmesi lâz ım gelirdi?”
Elcevap: Elcevap:  İnşikak- ı kamer dâvâ-y ı nübüvvete delîl olmak için o dâvây ı 
işiten ve inkâr eden haz ır bir cemaate, gecede, vakt-i gaflette âni olarak gös-
terildiğinden.. hem ihtilâf- ı metâlî ve sis ve bulutlar gibi rü’yete mâni esbab ın 
vücûdu ile beraber.. o zamanda medeniyet taammüm etmedi ğinden ve hu-
susî kald ığından.. ve tarassudat- ı semâviye pek az oldu ğundan bütün etraf- ı 
âlemde görülmek, umum tarihlere geçmek, elbette lâz ım değildir.2 Şakk- ı ka-
mer yüzünden bu evham bulutlar ını dağıtacak çok noktalardan şimdilik “Be ş 
Nokta”y ı dinle:
Birinci Nokta
O zaman, o zemindeki küffâr ın gayet şedit derecede inatlar ı, tarihen mâ-
lûm ve me şhur olduğu hâlde; Kur’ân- ı Hakîm’in 3ُóَĩَĝْĤا َّěَýْĬوَا demesiyle şu 
vak’ay ı umum âleme ihbar etti ği hâlde; Kur’ân’ ı inkâr eden o küffârdan hiç-
bir kimse, şu âyetin tekzîbine, yani ihbar etti ği şu vâk ıan ın inkâr ına ağız aç-
mam ışlar. Eğer o zamanda o hâdise, o küffârca kat’î ve vâki’ bir hâdise ol-
masa idi; şu sözü serri şte ederek, gayet deh şetli bir tekzîbe ve Peygamber’in 
ibtal-i dâvâs ına hücum göstereceklerdi. Hâlbuki şu vak’aya dair siyer ve ta-
rih, o vak’a ile münasebettar küffâr ın adem-i vukuuna dair hiçbir şeyini nak-
letmemişlerdir.
1 “K ıyamet saati yakla ştı, ay bölündü. Ama o mü şrikler her ne zaman bir mucize görseler s ırtlar ını döner: 
‘Bu, kuvvetli ve devaml ı bir büyüdür’ derler.” (Kamer sûresi, 54/1-2).
2 el-Gazâlî, Fedâihu’l-bât ıniyye  1/140-141; en-Nevevî, Şerhu Sahîh-i Müslim  17/143-144; İbni Hacer, 
Fethu’l-bârî  7/185-186.
3 “Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
Yaln ız 1ٌّóِĩَÝْùُĨ ٌóْéِø اĳُĤĳُĝَĺوَ âyetinin beyân etti ği gibi, tarihçe menkul olan 
şudur ki; o hâdiseyi gören küffâr, “sihirdir” demi şler ve “Bize sihir gösterdi. 
Eğer sâir taraflardaki kervan ve kafileler görmü şlerse hakikattir. Yoksa bize si-
hir etmiş.” demişler. Sonra sabahleyin Yemen ve ba şka taraflardan gelen ka-
fileler ihbar ettiler ki: “Böyle bir hâdiseyi gördük.” Sonra küffâr, Fahr-i âlem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  hakk ında (hâşâ) “Yetim-i Ebî Talib’in sihri semâya da te-
sir etti.” dediler.2
İkinci Nokta
Sa’d- ı Teftazânî gibi eâz ım- ı muhakkikînin ekseri demi şler ki: “İnşikak- ı 
Kamer3; parmaklar ından su akmas ı, umum bir orduya su içirmesi4, câmide 
hutbe okurken dayand ığı kuru dire ğin müfarakat- ı Ahmediye’den (aleyhissalâtü 
vesselâm)  ağlamas ı, umum cemaatin i şitmesi gibi mütevâtirdir.5 Yani öyle taba-
kadan tabakaya bir cemaat-i kesîre nakletmi ştir ki, kizbe ittifaklar ı muhâldir. 
Hâle gibi me şhur bir kuyruklu y ıldızın bin sene evvel ç ıkmas ı gibi mütevâtir-
dir. Görmedi ğimiz Serendib Adas ı’nın vücûdu gibi tevâtürle vücûdu kat’î dir.” 
demişler. İşte böyle gayet kat’î ve şuhûdî mesâilde te şkikât- ı vehmiye yap-
mak, ak ılsızlıktır. Yaln ız muhâl olmamak kâfidir. Hâlbuki şakk- ı kamer, bir 
volkanla in şikâk eden bir da ğ gibi mümkündür.
Üçüncü Nokta
Mucize; dâvâ-y ı nübüvvet’in isbat ı için, münkirleri ikna etmek içindir, ic-
bar için de ğildir. Öyle ise dâvâ-y ı nübüvveti i şitenler için, ikna edecek bir de-
recede mucize göstermek lâz ımd ır. Sâir taraflara göstermek veyahut icbar de-
recesinde bir bedâhetle izhar etmek, Hakîm-i Zülcelâl’in hikmetine münâfî olduğu gibi, s ırr- ı teklife dahi muhaliftir. Çünkü 
“Akla kap ı açmak, ihtiyâr ı 
elinden almamak” sırr- ı teklif iktiza ediyor. E ğer Fât ır-ı Hakîm in şikak- ı ka-
meri, –feylesoflar ın hevesât ına göre– bütün âleme göstermek için bir-iki sa-
at öyle b ıraksayd ı ve beşerin umum tarihlerine geçseydi, o vakit sâir hâdisât- ı 
1 “(Müşrikler): ‘Bu, kuvvetli ve devaml ı bir büyüdür’ derler.” (Kamer sûresi, 54/2).
2 et-Tayâlisî, el-Müsned  1/38; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.281. Ayr ıca bkz.: Kamer sûresi, 54/2; 
Tirmizî, tefsîru sûre (54)  5.
3 Buhârî, menâk ıb 27, menâk ıbü’l-ensâr  36, tefsîru sûre (54)  1; Müslim, münâfikîn  43-48.
4 Buhârî, menâk ıb 25, meğâzî 35; Müslim, fezâil  6, 7, imâre  72, 73.
5 Bkz.: el-Gazâlî, Fedâihu’l-bât ıniyye  1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm  1/356-357; el-Îcî, Kitâbü’l-
Mevâk ıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâs ıd 5/17.236  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
semâviye gibi; ya dâvâ-y ı nübüvvete delîl olmazd ı, risalet-i Ahmediye’ye (aley-
hissalâtü vesselâm)  hususiyeti kalmazd ı veyahut bedâhet derecesinde öyle bir mu-
cize olacakt ı ki; akl ı icbar edecek, akl ın ihtiyâr ını elinden alacak, ister istemez 
nübüvveti tasdik edecek, Ebûcehil gibi kömür ruhlu, Ebûbekri’s-S ıdd ık gi-
bi elmas ruhlu adamlar bir seviyede kal ıp, s ırr- ı teklif zâyi olacakt ı. İşte bu s ır 
içindir ki; hem âni, hem gece, hem vakt-i gaflet, hem ihtilâf- ı metâlî, sis ve bu-
lut gibi sâir mevânii perde ederek umum âleme gösterilmedi veyahut tarihle-re geçirilmedi.
Dördüncü Nokta
Şu hâdise, gece vakti herkes gaflette iken âni bir surette vuku buldu ğun-
dan etraf- ı âlemde elbette görülmeyecek. Baz ı efrada görünse de, gözüne 
inanmayacak. İnand ırsa da, elbette böyle mühim bir hâdise, haber-i vâhid ile 
tarihlere bâki bir sermaye olmayacak.
Baz ı kitaplarda: “Kamer, iki parça olduktan sonra yere inmi ş.” ilâvesi ise, 
ehl-i tahkik reddetmi şlerdir. “Şu mucize-i bâhireyi k ıymetten dü şürmek niye-
tiyle, belki bir münâf ık ilhak etmi ş.” demişler.
Hem meselâ o vakit, cehalet sisiyle muhât İngiltere, İspanya’da yeni gu-
rûb.. Amerika’da gündüz.. Çin’de, Japonya’da sabah oldu ğu gibi, ba şka yer-
lerde başka esbab- ı mâniaya binâen elbette görülmeyecek. Şimdi bu ak ılsız 
mûterize bak, diyor ki; “ İngiltere, Çin, Japon, Amerika gibi akvâm ın tarih-
leri bundan bahsetmiyor. Öyle ise vukû bulmam ış.” Bin nefrin onun gibi 
Avrupa kâselislerinin ba şına...
Beşinci Nokta
İnşikak- ı kamer, kendi kendine baz ı esbaba binâen vukû bulmu ş, tesa-
düfî, tabiî bir hâdise de ğil ki; âdi ve tabiî kanunlara tatbik edilsin. Belki şems 
ve kamerin Hâl ık-ı Hakîm’i, Resûlü’nün risaletini tasdik ve dâvâs ını tenvir 
için hârikulâde olarak o hâdiseyi îka etmi ştir. S ırr- ı irşad ve s ırr- ı teklif ve hik-
met-i risaletin iktizas ıyla, hikmet-i rubûbiyetin istedi ği insanlara ilzam- ı hüc-
cet için gösterilmi ştir. O s ırr- ı hikmetin iktiza etmedikleri, istemedikleri ve dâ-
vâ-y ı nübüvveti henüz i şitmedikleri aktâr- ı zemindeki insanlara göstermemek 
için, sis ve bulut ve ihtilâf- ı metâlî haysiyetiyle; baz ı memleketin kameri da-
ha ç ıkmamas ı ve baz ılar ının güneşleri ç ıkmas ı ve bir k ısm ının sabah ı olmas ı 
ve bir k ısm ının güneşi yeni gurûb etmesi gibi, o hâdiseyi görmeye mâni pek ON DOKUZUNCU MEKTUP / ŞAKK-I KAMER MU’C İZESİNE DAİRDİR -------------------------------------    237
çok esbaba binâen gösterilmemi ş. Eğer umum onlara dahi gösterilse idi, o 
hâlde ya i şaret-i Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  neticesi ve mucize-i nübüv-
vet olarak gösterilecekti; o vakit risaleti, bedâhet derecesine ç ıkacakt ı. Herkes 
tasdike mecbur olurdu, akl ın ihtiyâr ı kalmazd ı. İman ise, akl ın ihtiyâr ıylad ır. 
Sırr- ı teklif zâyi olurdu. E ğer s ırf bir hâdise-i semâviye olarak gösterilse idi, ri-
salet-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  ile münasebeti kesilirdi ve onunla husu-
siyeti kalmazd ı.
Elhâs ıl: Şakk- ı kamerin imkân ında şüphe kalmad ı. Kat’î isbat edildi. 
Şimdi, vukûuna delâlet eden çok burhanlar ından alt ısına1(Hâşiye) işaret ede-
riz. Şöyle ki:
Ehl-i adâlet olan sahabelerin, vukûuna icmâ ı.. ve ehl-i tahkik umum mü-
fessirlerin, 2
ُóَĩَĝْĤا َّěَýْĬوَا tefsirinde onun vukûuna ittifak ı..3 ve ehl-i rivâyet-i sâ-
dıka bütün muhaddisînin, pek çok senedlerle ve muhtelif tarîklerle vukûunu 
nakletmesi.. ve ehl-i ke şif ve ilham bütün evliya ve s ıddîkînin şehâdeti.. ve 
ilm-i kelâm’ ın meslekçe birbirinden çok uzak olan imamlar ın ve mütebahhir 
ulemân ın tasdiki.. ve nass- ı kat’î ile dalâlet üzerine icmâlar ı vâki olmayan üm-
met-i Muhammediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)4 o vak’ay ı telâkki-i bilkabul etme-
si, güneş gibi inşikak- ı kameri isbat eder.
Elhâs ıl: Buraya kadar tahkik nâm ına ve hasm ı ilzam hesab ına idi. 
Bundan sonraki cümleler, hakikat nâm ına ve iman hesab ınad ır. Evet, tahkik 
öyle dedi. Hakikat ise diyor ki:
Semâ-y ı risaletin kamer-i münîri olan Hâtem-i dîvan- ı nübüvvet, na-
sıl ki mahbubiyet derecesine ç ıkan ubûdiyetindeki velâyetin keramet-i 
uzmâs ı ve mucize-i kübrâs ı olan Miraç ile, yani bir cism-i arz ı semâvât-
ta gezdirmekle semâvât ın sekenesine ve âlem-i ulvî ehline rüchaniyeti ve 
mahbubiyeti gösterildi ve velâyetini isbat etti. Öyle de : arza bağlı, semâ-
ya as ılı olan kameri, bir arzl ı’nın işaretiyle iki parça ederek arz ın seke-
nesine, o arzl ı’nın risaletine öyle bir mucize gösterildi ki ; Zât- ı Ahmediye 
(aleyhissalâtü vesselâm)  kamerin aç ılm ış iki nurânî kanad ı gibi; risalet ve velâ-
yet gibi iki nurânî kanad ıyla, iki ziyâdâr cenâh ile, evc-i kemâlâta uçmu ş.. 
1 (Hâşiye) Yani, alt ı defa icmâ suretinde, vukuuna dair alt ı hüccet vard ır. Bu makam çok iza-
ha lây ık iken, maatteessüf k ısa kalm ıştır.
2 “…Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
3 Bkz.: el-Vâhidî, el-Vecîz fî tefsîri’l-Kitâbi’l-Azîz  1/370; et-Taberî, Câmiu’l-beyân  27/84-88; el-Be ğavî, 
Meâlimü’t-tenzîl  4/258.
4 Tirmizî,  fiten 7; Ebû Dâvûd,  fiten 1; İbni Mâce,  fiten 8; Dârimî, mukaddime  8.238  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
tâ Kâb- ı Kavseyn’e ç ıkm ış.. hem ehl-i semâvât, hem ehl-i arza medar- ı fa-
hir olmu ştur...
1َاتِĳٰĩَّùĤوَا َْرْضِŶا َْŷِĨ َאتُĩĻِĥْùَّÝĤوَا َةُŻَّāĤا ِįِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 O’na (sallallâhu aleyhi ve sellem), âline ve ashab ına yer ve gökler dolusu salât ve selâmlar olsun.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)ON DOKUZUNCU MEKTUP / ŞAKK-I KAMER MU’C İZESİNE DAİRDİR -------------------------------------    239
Mucizât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)
Zeyli’nin Bir Parças ıdır
Risalet-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  delâili hakk ında olup, Miraç 
Risalesi’nin Üçüncü Esas ı’nın nihayetindeki üç mühim mü şkülden birinci 
müşküle ait suâle, muhtasar bir fihriste suretinde verilen cevapt ır.
Suâl: Suâl:  Şu Mirac- ı Azîm, niçin Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’a 
mahsustur?
Elcevap: Elcevap:  Şu birinci mü şkülünüz, otuz üç adet Sözler’de tafsilen halledil-
miştir. Yaln ız şurada Zât- ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  kemâlât ına ve de-
lâil-i nübüvvetine ve o Mirac- ı Âzam’a en elyak O oldu ğuna icmâlî i şaretler 
nev’inde, bir muhtasar fihriste gösteriyoruz, şöyle ki:
Evvelâ : Tevrat, İncil, Zebûr gibi Kütüb-ü Mukaddese; pek çok tahrifa-
ta mâruz olduklar ı hâlde, şu zamanda dahi, Hüseyin Cisrî gibi bir muhakkik, 
Nübüvvet-i Ahmediye’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  dair o kitaplardan yüz i şârî beşa-
retleri ç ıkar ıp “Risale-i Hamîdiye”de göstermi ştir.1
Sâniyen : Tarihçe müsbettir ki, Şıkk ve Satîh gibi me şhur iki kâhinin, 
Nübüvvet-i Ahmediye’den (aleyhissalâtü vesselâm)  biraz evvel, nübüvvetine ve 
Âhirzaman Peygamberi oldu ğuna beyânatlar ı gibi çok be şaretler, sahih bir 
surette tarihen nakledilmi ştir.2
Sâlisen : Velâdet-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  gecesinde Kâbe’deki sa-
nemlerin sukutu ile,3 Kisra-y ı Fâris’in saray- ı meşhuresi olan Eyvân’ ı inşikâk 
etmesi4 gibi, irhâsât denilen yüzer hârikalar, tarihçe me şhurdur.
Râbian : Bir orduya parma ğından gelen suyu içirmesi.. ve câmide bir 
cemaat-i azîmenin huzurunda kuru dire ğin, minberin naklinden dolay ı mu-
fârakat- ı Ahmediye’den (aleyhissalâtü vesselâm)  deve gibi enîn ederek a ğlamas ı.. 
1 Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye (Türkçe terceme)  s.52-94.
2 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  124-129; 158, 190-192; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  
1/431.
3 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/19; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  1/81; el-Halebî, es-Sîratü’l-
Halebiyye  1/76.
4 Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.139; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/19, 126, 127; et-Taberî, 
Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  1/459.
1
ُóَĩَĝْĤا َّěَýْĬوَا nass ı ile şakk- ı kamer gibi muhakkiklerin tahkikat ıyla bine bâli ğ 
olan mucizât ıyla2 serfiraz oldu ğunu tarih ve siyer gösteriyor.
Hâmisen : Dost ve dü şman ın ittifak ıyla ahlâk- ı hasenenin şahs ında en 
yüksek derecede.. ve bütün muamelât ının şehâdetiyle secâyâ-y ı sâmiye, va-
zifesinde ve tebli ğâtında en âlî bir derecede.. ve Din-i İslâm’daki mehâsin-i 
ahlâk ın şehâdetiyle şeriat ında en âlî hisâl-i hamîde, en mükemmel derecede 
bulunduğuna ehl-i insaf ve dikkat tereddüd etmez.
Sâdisen : Onuncu Söz’ün İkinci İşaret’inde i şaret edildi ği gibi:
Ulûhiyet, mukteza-y ı hikmet olarak tezahür istemesine mukabil; en 
âzamî bir derecede Zât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) , dinindeki âzamî 
ubûdiyetiyle en parlak bir derecede göstermi ştir.
Hem Hâl ık-ı âlemin nihayet kemâldeki cemâlini bir vâs ıta ile mukte-
za-y ı hikmet ve hakikat olarak göstermek istemesine mukabil; en güzel 
bir surette gösterici ve târif edici, bilbedâhe yine O Zât’ tır.
Hem Sâni-i âlemin nihayet cemâlde olan kemâl-i sanat ı üzerine en-
zâr- ı dikkati celbetmek, te şhir etmek istemesine mukabil; en yüksek bir 
sadâ ile dellâll ık eden, yine bilmü şâhede O Zât’ tır.
Hem bütün âlemlerin Rabbi, kesret tabakât ında vahdâniyetini ilân 
etmek istemesine mukabil, en âzamî bir derecede bütün merâtib-i tevhi-di ilân eden, yine bizzarûre 
O Zât’ tır.
Hem Sahib-i âlemin nihayet derecede âsâr ındaki cemâlin i şaretiyle, 
nihayetsiz hüsn-ü zâtîsini ve cemâlinin mehâsinini ve hüsnünün letâifini aynalarda mukteza-y ı hakikat ve hikmet olarak görmek ve göstermek is-
temesine mukabil; en şâşaal ı bir surette aynadarl ık eden ve gösteren ve 
sevip, ba şkas ına sevdiren, yine bilbedâhe 
O Zât’ tır.
Hem şu saray- ı âlemin Sâni’i, gayet hârika mucizeler ile ve gayet k ıy-
mettar cevherler ile dolu hazine-i gaybiyelerini izhar ve te şhir istemesi.. ve 
onlarla kemâlât ını târif etmek ve bildirmek istemesine mukabil; en âzamî 
bir surette te şhîr edici, tavsif edici ve târif edici, yine bilbedâhe O Zât’ tır.
Hem şu kâinat ın Sâni’i, şu kâinat ı envâ- ı acâib ve zînetlerle süslen-
dirmek suretinde yapmas ı.. ve zîşuur mahlûkat ını seyr ve tenezzüh ve
1 “…Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
2 Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/10; ez-Zemah şerî, el-Keşşâf 1/382; en-Nevevî, Şerhu Sahîh-i 
Müslim  1/2.ON DOKUZUNCU MEKTUP / ZEYLİ’NİN BİR PARÇASI  ----------------------------------------------------------------------------------------------------------    241
ibret ve tefekkür için ona idhal etmesi.. ve mukteza-y ı hikmet olarak on-
lara o âsâr ve sanayiin manalar ını, k ıymetlerini, ehl-i temâ şâ ve tefekkü-
re bildirmek istemesine mukabil; en âzamî bir surette cin ve inse, belki ruhânîlere ve melâikelere de Kur’ân- ı Hakîm vâs ıtas ıyla rehberlik eden, 
yine bilbedâhe 
O Zât’ tır.
Hem şu kâinat ın Hâkim-i Hakîm’i, şu kâinat ın tahavvülât ındaki mak-
sat ve gayeyi tazammun eden t ılsım- ı muğlak ını ve mevcudât ın “Nereden? 
Nereye? Ve ne olduklar ı?” olan şu üç suâl-i mü şkülün muammas ını bir el-
çi vâs ıtas ıyla umum zî şuurlara açt ırmak istemesine mukabil; en vâz ıh bir 
surette ve en âzamî bir derecede hakâik-i Kur’âniye vâs ıtas ıyla o t ılsımı 
açan ve o muammay ı halleden, yine bilbedâhe O Zât’ tır.
Hem şu âlemin Sâni-i Zülcelâl’i, bütün güzel masnûât ıyla kendini zî-
şuur olanlara tan ıttırmas ı.. ve k ıymetli nimetler ile kendini onlara sevdir-
mesi, bizzarûre onun mukabilinde zî şuur olanlara marziyyât ı ve arzu-yu 
ilâhiyelerini bir elçi vâs ıtas ıyla bildirmesini istemesine mukabil, en âlâ ve 
ekmel bir surette, Kur’ân vâs ıtas ıyla o marziyyât ve arzular ı beyân eden 
ve getiren, yine bilbedâhe O Zât’ tır.
Hem Rabbü’l-âlemîn, meyve-i âlem olan insana, âlemi içine alacak 
bir vüs’at-i istidat verdi ğinden.. ve bir ubûdiyet-i külliyeye müheyyâ etti-
ğinden.. ve hissiyatça kesrete ve dünyaya müptelâ oldu ğundan, bir reh-
ber vâs ıtas ıyla yüzlerini kesretten vahdete, fâniden bâkîye çevirmek iste-
mesine mukabil; en âzam bir derecede, en ebla ğ bir surette, Kur’ân vâs ı-
tas ıyla en ahsen bir tarzda rehberlik eden ve risaletin vazifesini en ekmel 
bir tarzda îfâ eden, yine bilbedâhe O Zât’ tır.
İşte mevcudât ın en eşrefi olan zîhayat.. ve zîhayat içinde en e şref 
olan zîşuur.. ve zî şuur içinde en e şref olan hakikî insan.. ve hakikî insan 
içinde geçmi ş vezâifi en âzamî bir derecede, en ekmel bir surette îfâ eden 
Zât; elbette bir Mirac- ı Âzam ile Kâb- ı Kavseyn’e ç ıkacak,1 saadet-i ebedi-
ye kap ısını çalacak, hazine-i rahmeti açacak, iman ın hakâik-i gaybiyesini 
görecek, yine O olacakt ır.
Sâbian : Bilmüşâhede şu masnûâtta gayet güzel tahsinât, nihayet 
derecede süslü tezyinât vard ır.. ve bilbedâhe şöyle tahsinât ve tezyinât, 
onlar ın Sâni’inde gayet şiddetli bir irade-i tahsin ve kasd- ı tezyin var 
olduğunu gösterir.. ve irade-i tahsin ve tezyin ise, bizzarûre o Sâni’de 
1 “Öyle ki aralar ı yay ın iki ucu aras ı kadar veya daha az kald ı.” (Necm sûresi, 53/9).242  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
sanat ına karşı kuvvetli bir ra ğbet ve kudsî bir muhabbet oldu ğunu göste-
rir.. ve masnûât içinde en câmî ve letâif-i sanat ı birden kendinde gösteren 
ve bilen ve bildiren ve kendini sevdiren ve ba şka masnûâttaki güzellikleri 
“Mâşallah” deyip istihsan eden, bilbedâhe o sanat--perver ve sanat ını çok 
seven Sâni’in nazar ında en ziyade mahbub, O olacakt ır.
İşte masnûât ı yald ızlayan mezâya ve mehâsine ve mevcudât ı ışıklan-
dıran letâif ve kemâlâta kar şı: “Sübhânallah, Mâ şallah, Allahu Ekber” 
diyerek semâvât ı çınlatt ıran ve Kur’ân’ ın nağamât ıyla kâinat ı velveleye 
verdiren, istihsan ve takdir ile, tefekkür ve te şhir ile, zikir ve tevhid ile, 
berr ve bahri cezbeye getiren yine bilmü şâhede O Zât’ tır.
İşte böyle bir Zât ki;  1ِģِĐَאęْĤכَא ُÕَ×َّùĤاَ sırrınca bütün ümmetinin i şlediği 
hasenât ın bir misli, O’nun kefe-i mizan ında bulunan.. ve umum ümmeti-
nin salavât ı, O’nun mânevî kemâlât ına imdad veren.. ve risaletinde gör-
düğü vezâifin netâicini ve mânevî ücretleriyle beraber rahmet ve muhab-
bet-i ilâhiyenin nihayetsiz feyzine mazhar olan bir Zât, elbette Miraç mer-
diveniyle cennete, Sidretü’l-Müntehâ’ya, Ar ş’a ve Kâb- ı Kavseyn’e kadar 
gitmek,2 ayn- ı hak, nefs-i hakikat ve mahz- ı hikmettir.3(Hâşiye)
1 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.
2 Bkz.: Necm sûresi, 53/4-18; İsrâ sûresi, 17/1.
3 (Hâşiye) En mühim bir ceride-i İslâmiye’de, umum Âlem-i İslâm’a taalluk eden ve gayet 
ehemmiyetli siyasilerden ve hayat- ı içtimaiye ile çok alâkadar olan umum hukukçular-
dan 1927 senesinde Avrupa’da toplanan bir kongrede (mühim ecnebi filozoflar) Şeriat- ı 
Muhammediye’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  dair bu a şağıda yaz ılan Arabî f ıkran ın ayn ını kendi 
lisanlar ıyla söylemi şler. O Arabî ceridenin nakletti ği Arabî ifadeyi aynen yaz ıyoruz ve ter-
cümesini de, Arabî ifadenin alt ına ilâve ediyoruz.
    Nur Çe şmesinin ahirinde yaz ılan ecnebi feylesoflardan k ırk üç tanesinin beyanat ı, bu iki 
kahraman filozofun beyanat ı ile, k ırk beş tane şâhid-i sâd ık oluyor. 1*
َاءُïْĐَْŶا ِįِÖ َتْïِıَü َאĨ ُģْąَęْĤاَ 
“Fazilet odur ki, dü şmanlar dahi onu tasdik etsin.”
 *1 İbni Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  2/539; el-Mâverdî, A’lâmü’n-nübüvve  1/268; Ebu’l-Abbas el-
Mukri’, Nefhu’t-tayyib  2/358.
Arabî Ceridenin Beyanat ı
 قِĳُĝُéْĤا ِÙَّĻِّĥכُ ُïĻ۪ĩَĐ َאلَĜوَ ِħَĤَאđْĥِĤ َאıِèَŻَĀوَ َمِŻْøِْŸا َאدِئِ×َĨ ِّĳُĩُùِÖ ْبِóَĕْĤا َאءُĩَĥُĐ ĵَّÝَè َفَóَÝْĐا ِïَĜوَ
:٧٢٩١  Ùَĭَø Ĺ۪Ę ِïَĝَđْĭُĩْĤا َīĻّ۪ĻِĜĳُĝُéْĤا ِóَĩَÜْËُĨ Ĺ۪Ę لْĳُ×َü َאذُÝْøُْŶا َאĭَĻِŎ ِÙَđِĨَאåِÖ
 َģْ×َĜ َאعَĉَÝْøا ِįِÝَّĻِّĨأُ َħْĔرَ ُįَّĬإِ إِذْ َא،ıْĻَĤإِ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤا ِįْĻَĥَĐ ٍïَّĩَéُĩכَ ٍģُäرَ َאبِùِÝْĬِאÖ ُóِíَÝْęَÝَĤ َÙَّĺِóَýَ×ْĤا إِنَّ
 َïْđَÖ ِįِÝَĩĻ۪Ĝ ĵَĤإِ َאĭْĥَĀوَ ْĳَĤ نُĳَכُĬ َאĨ َïَđْøأَ َīĻّ۪ĻَאئِÖَْوْرُوŶا ُīْéَĬ نُĳَכُĭَø ٍďĺ۪óْýَÝِÖ َĹِÜْÉَĺ أَنْ ًאĬْóَĜ َóَýَĐ َÙَđْąِÖON DOKUZUNCU MEKTUP / ZEYLİ’NİN BİR PARÇASI  ----------------------------------------------------------------------------------------------------------    243
1ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
 َאĩِĤ ًאĩدَائِ Ĺ۪ĨَّאùĤا ِيóĺ۪ïْĝَÜ َďِĄْĳَĨ مُŻَّùĤوَا ةُŻَّāĤا ِįْĻَĥَĐ ٍïَّĩَéُĨ ُīĺد۪ כَאنَ ْïَĝَĤ ْĳَüَאرْدĬْóَÖ َאلَĜوَ َאمٍĐ ْĹَęْĤأَ
 َارِĳْĈَِŶ ِħْąَıْĤا ُÙَכَĥَĨ ُįَĤ ۪يñَّĤا ُïĻ۪èَĳْĤا ُīĺّ۪ïĤا َĳُİ Ĺ۪Ĥ حُĳُĥَĺ َאĨ ĵٰĥَĐ ُįَّĬَِŶ ٍ،ÙَýِİْïُĨ ٍÙَّĺِĳَĻَè ْīِĨ ِįْĻَĥَĐ ۪يĳَĉْĭَĺ
 ĵٰĐْïُĺ أَنْ ًא×ِäوَا وَأَرٰى َّאسِĭĤا َīِĨ ٍģĻِä َّģכُ ِįْĻَĤإِ ِبَñْåَĺ أَنْ ِכَĤٰñِĤ ُďĻ۪ĉَÝْùَĺ ۪يñَّĤوَا ِÙَęِĥَÝْíُĩْĤا َאةِĻَéْĤا
 ِßĺ۪ïَéْĤا ِħَĤَאđْĤا َÙَĨَאĐزَ ĵّٰĤَĳَÜ إِذَا ُįَĥْáِĨ ًŻُäرَ أَنَّ ُïِĝَÝْĐوَأَ ِ،ÙَّĻِĬَאùْĬِْŸا َñِĝْĭُĨ مُŻَّùĤوَا ةُŻَّāĤا ِįْĻَĥَĐ ٌïَّĩَéُĨ
َّïَüأَ َאĨوَ َّĹِĨĳُĩُđْĤا َçْĥُّāĤوَا َÙَĩَĤَאùُĩْĤا Ĺِĭْđَĺ َאدَةَđَّùĤوَا َÙَĨَŻَّùĤا ِħَĤَאđْĤا ĹِĘ َّģَèوَأَ ۪įِÜَŻْכِýُĨ ِّģَè Ĺ۪Ę َçَåَĬ
... َאıْĻَĤإِ ْمَĳَĻْĤا ِħَĤَאđْĤا َÙَäَאè
 Tercümesinin Bir Hülâsas ı
      Evet garp ulemâs ı ve filozoflar ı, itiraf ve ikrar etmi şler ki; İslâmiyet’in kanunlar ı yüksek 
bir tarzda âlemin ıslah ına kâfidir.
    Hem Külliyetü’l-Hukuk Kongresi’nin cemiyetinde, bütün hukukiyyûnun topland ığı o 
kongrede, 1927 senesinde onun reisi feylesof, üstad Shebol demi ş ki:
     “Muhammed’in  (aleyhissalâtü vesselâm)  beşeriyete intisab ıyla bütün be şeriyet muhakkak 
iftihar eder. Çünkü o Zât, ümmî olmas ıyla beraber, on üç as ır evvel öyle bir şeriat 
getirmiş ki, biz Avrupal ılar iki bin sene sonra onun k ıymetine ve hakikatine yeti şsek en 
mesut, en saadetli oluruz.”
    İkincisi veyahut Nur Çe şmesi’nin âhirine ilâve edilenlerle k ırk beşincisi olan Bernard 
Show demi ş:
    “Din-i Muhammedî’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  en yüksek makam- ı takdire ç ıkmas ının sebe-
bi, gayet acîb ve sa ğlam bir hayat ı temin etmesidir. Bana aç ılan budur ki: O din; tek, yektâ 
emsâlsiz bir din-i ferîd olup, bütün muhtelif, ayr ı ayr ı hayat ın etvarlar ını ve çeşitlerini haz-
mettiriyor. Yani, ıslah ve istihâle tarz ında tasfiye ve terakki ettiriyor. Hem Muhammed’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  dini öyle bir dindir ki insan ın ayr ı ayr ı bütün milletlerini kendine celbe-
debilir. Ben görüyorum ve itikat ediyorum ki; be şere vaciptir ki, desin: Muhammed (aleyhis-
salâtü vesselâm)  insaniyetin halaskâr ıdır ve halaskârl ık nâm ı ona verilmek lâz ımd ır.”
    Hem diyor: “Ben itikat ediyorum ki; Muhammed  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın misli, yani sîre-
tinde, tarz ında bir adam şimdiki yeni âleme reis olsa, hükmetse, bu yeni âlemin mü şkü-
lât ını halledip; bu yeni karmakar ışık âlemde müsâlemet-i umumiyeye ve saadet-i haya-
tın husûlüne sebep olacak. Evet bu yeni âlemin, müsâlemet ve saadet-i hayatiyeye ne 
kadar şedit ihtiyac ı var oldu ğunu herkes anlar!”
1 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.244  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Âyetü’l-Kübrâ Risalesi’nin 
Risalet-i Ahmediye’den Bahseden 
On Alt ıncı Mertebesi
(Makam münasebetiyle buraya ilhak edilmi ştir.)
Sonra, o dünya seyyah ı kendi akl ına dedi ki: “Madem bu kâinat ın mev-
cudât ıyla Mâlik’imi ve Hâl ık’ımı ar ıyorum. Elbette her şeyden evvel bu mev-
cudât ın en meşhuru.. ve âdâs ının tasdikiyle dahi en mükemmeli.. ve en bü-
yük kumandan ı.. ve en namdâr hâkimi.. ve sözce en yükse ği.. ve ak ılca en 
parlağı.. ve on dört asr ı fazileti ile ve Kur’ân’ ı ile ışıkland ıran Muhammed-i 
Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ı ziyaret etmek ve arad ığımı O’ndan sormak için asr- ı 
saadete beraber gitmeliyiz.” diyerek, akl ıyla beraber o asra girdi, gördü ki:
O as ır hakikaten, o Zât (aleyhissalâtü vesselâm)  ile bir saadet-i be şeriye as-
rı olmuş. Çünkü en bedevî, en ümmî bir kavmi, getirdi ği nur vâs ıtas ıyla, 
kısa bir zamanda dünyaya üstad ve hâkim eylemi ş.
Hem kendi akl ına dedi: “Biz, en evvel, bu fevkalâde Zât’ ın (aleyhissalâtü ves-
selâm) bir derece k ıymetini ve sözlerinin hakkaniyetini ve ihbârât ının doğrulu-
ğunu bilmeliyiz. Sonra Hâl ık’ımızı ondan sormal ıyız.” diyerek taharriye ba ş-
lad ı. Bulduğu hadsiz, kat’î delillerden burada yaln ız “dokuz külliyeti” ne bi-
rer k ısa işaret edilecek:
Birincisi
Bu Zât’ta (aleyhissalâtü vesselâm)  –hatta dü şmanlar ının tasdiki ile dahi1– bü-
tün güzel huylar ın ve hasletlerin bulunmas ı..2
1 Meselâ Mukavk ıs*1, Huyey İbni Ahtab*2, Ebûcehil*3 ve Abdullah İbni Sûriyâ*4 gibi kimseler.
 *1 Bkz.: el-Vâk ıdî, Kitâbü’l-me ğâzî 3/964-967; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.85-89; İbni 
Hacer, el-İsâbe 6/377.
 *2 Bkz.: İbni Hişâm, Sîratü’n-nebeviyye  3/52; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.77-78; İbni 
Kesîr, Bidâye  3/212.
 *3 Bkz.: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/255.
 *4 Bkz.: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/164; İbnü’l-Cevzî, Sıfatü’s-safve  1/88.
2 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/21; Kalem sûresi, 68/4; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/381; Muvatta, hüs-
nü’l-huluk  8.
2ĵٰĨرَ َّٰųا َّīٰכِĤوَ َÛْĻَĨرَ إِذْ َÛْĻَĨرَ َאĨوَ ، 1
ُóَĩَĝْĤا َّěَýْĬوَا âyetlerinin sarâhatiyle, bir par-
mağının işaretiyle kamer iki parça olmas ı..3 ve bir avucu ile âdâs ının ordusu-
na att ığı az bir toprak, umum o ordunun gözlerine girmesiyle kaçmalar ı..4 ve 
susuz kalm ış kendi ordusuna, be ş parmağından akan kevser gibi suyu kifayet 
derecesinde içirmesi5 gibi –nass- ı kat’î ile ve bir k ısm ı tevâtür ile– yüzer muci-
zât ın O’nun elinde zâhir olmas ıdır. Bu mucizât ın üç yüzden ziyade bir k ısm ı, 
On Dokuzuncu Mektup olan Mucizât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  nâm ın-
daki harika ve kerametli bir risalede kat’î delilleriyle beraber beyan edildi ğin-
den; onlar ı, ona havale ederek dedi ki:
“Bu kadar ahlâk- ı hasene ve kemâlâtla beraber, bu kadar mucizât- ı 
bâhiresi bulunan bir Zât (aleyhissalâtü vesselâm) , elbette en do ğru sözlüdür. 
Ahlâks ızlar ın işi olan hileye, yalana, yanl ışa tenezzül etmesi kabil de ğil.”
İkincisi
Elinde, bu kâinat Sahibi’nin bir ferman ı bulundu ğu.. ve o ferman ı her 
asırda üç yüz milyondan ziyade insanlar ın kabul ve tasdik ettikleri.. ve o 
ferman olan Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın, yedi vecihle harika olmas ıdır. Ve bu 
Kur’ân’ ın, k ırk vecihle mucize oldu ğu ve kâinat Hâl ıkı’nın sözü bulundu ğu, 
kuvvetli delilleriyle beraber Yirmi Be şinci Söz ve Mucizât- ı Kur’âniye namla-
rındaki Risale-i Nur’un bir güne şi olan me şhur bir risalede tafsilen beyan edil-
mesinden; onu, ona havale ederek dedi:
“Böyle ayn- ı hak ve hakikat bir ferman ın tercüman ı ve tebliğ edicisi 
bir Zât’ta (aleyhissalâtü vesselâm)  fermana cinayet ve ferman sahibine h ıyanet 
hükmünde olan yalan olamaz ve bulunamaz.”
Üçüncüsü
O Zât (aleyhissalâtü vesselâm) , öyle bir şeriat ve bir İslâmiyet ve bir ubûdi-
yet ve bir dua ve bir davet ve bir iman ile meydana ç ıkm ış ki; onlar ın ne 
1 “…Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
2 “(Ey Resûlüm) Att ığın vakit sen atmad ın, lâkin Allah att ı.” (Enfâl sûresi, 8/17).
3 Buhârî, menâk ıb 27, menâk ıbü’l-ensâr  36, tefsîru sûre (54)  1; Müslim, münâfikîn  43-48.
4 Bu hâdise hem Bedir’de*1 hem de Huneyn’de*2 vuku bulmu ştur.
 *1 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/303, 368; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  2/155; 
İbni Hibbân, es-Sahîh  14/430.
 *2 Bkz.: Müslim, cihâd  81; Dârimî, siyer  16; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/399.
5 Bkz.: Buhârî, vudû  32, menâk ıb 25; Müslim, fezâil  5-7.246  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
misli var ve ne de olur. Ve onlardan daha mükemmel, ne bulunmu ş ve ne 
de bulunur.  Çünkü “ümmî bir Zât’ta” (aleyhissalâtü vesselâm)  zuhur eden o şe-
riat, on dört asr ı ve nev-i be şerin humsunu, âdilâne ve hakkaniyet üzere 
ve müdakkikâne hadsiz kanunlar ıyla idare etmesi emsâl kabul etmez.
Hem ümmî bir Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  ef’âl ve akvâl ve ahvâlinden 
çıkan İslâmiyet, her as ırda üç yüz milyon insan ın rehberi ve mercii.. ve 
ak ıllar ının muallimi ve mür şidi.. ve kalblerinin münevviri ve musaffisi.. 
ve nefislerinin mürebbisi ve müzekkisi.. ve ruhlar ının medar- ı inkişafı ve 
maden-i terakkiyât ı olmas ı cihetiyle, misli olamaz ve olamam ış…
Hem dininde bulunan  bütün ibadât ın bütün envâ ında en ileri olma-
sı.. ve herkesten ziyade takvada bulunmas ı.. ve Allah’tan korkmas ı.. ve 
fevkalâde daimî mücahedât ve da ğdağalar içinde, tamtam ına ubûdiye-
tin en ince esrar ına kadar mürâat etmesi.. ve hiç kimseyi taklid etmeye-
rek ve tam manas ıyla ve mübtediyâne, fakat en mükemmel olarak, hem 
ibtida ve intihay ı birleştirerek yapmas ı, elbette misli görülmez ve görül-
memiş…
Hem binler dua ve münâcâtlar ından Cev şenü’l-Kebîr ile, öyle bir mâ-
rifet-i rabbâniye ile, öyle bir derecede Rabb’ini tavsif ediyor ki; o zaman-dan beri gelen ehl-i mârifet ve ehl-i velâyet, telâhuk-u efkâr ile beraber, ne o mertebe-i mârifete ve ne de o derece-i tavsife yeti şememeleri gös-
teriyor ki; duada dahi O’nun misli yoktur.
 Risale-i Münâcât’ ın başında, 
Cevşenü’l-Kebîr’in doksan dokuz f ıkras ından bir f ıkras ının k ısac ık bir meâli-
nin beyan edildi ği yere bakan adam, “Cevşen’in dahi misli yoktur!” diye-
cek.
Hem tebli ğ-i risalette ve nâs ı, hakka davette o derece metânet ve se-
bat ve cesaret göstermi ş ki; büyük devletler, büyük dinler, hatta kavim ve 
kabilesi ve amcas ı O’na şiddetli adâvet ettikleri hâlde; zerre miktar bir 
eser-i tereddüt, bir telâ ş, bir korkakl ık göstermemesi.. ve tek ba şıyla bü-
tün dünyaya meydan okumas ı.. ve başa da ç ıkarmas ı.. ve İslâmiyet’i dün-
yan ın başına geçirmesi isbat eder ki, tebli ğ ve davette dahi misli olma-
mış ve olamaz.
Hem imanda öyle fevkalâde bir kuvvet ve harika bir yakîn ve muci-
zâne bir inki şaf ve cihan ı ışıkland ıran bir ulvî itikat ta şımış ki, o zaman ın 
hükümran ı olan bütün efkâr ı ve akîdeleri ve hükemân ın hikmetleri ve ON DOKUZUNCU MEKTUP  / ÂYETÜ’L-KÜBRÂ’NIN ON ALTINCI MERTEBES İ  ----------------------------    247
ruhanî reislerin ilimleri O’na muâr ız ve muhalif ve münkir olduklar ı hâl-
de; O’nun ne yakînine, ne itikad ına, ne itimad ına, ne itmînan ına hiçbir 
şüphe, hiçbir tereddüt, hiçbir zaaf, hiçbir vesvese vermemesi.. ve manevi-
yatta ve merâtib-i imaniyede terakki eden ba şta sahabeler ve bütün ehl-i 
velâyet, O’nun her vakit mertebe-i iman ından feyz almalar ı ve O’nu en 
yüksek derecede bulmalar ı bilbedâhe gösterir ki, iman ı dahi emsalsizdir.
İşte böyle emsalsiz bir şeriat.. ve misilsiz bir İslâmiyet.. ve harika bir 
ubûdiyet.. ve fevkalâde bir dua.. ve cihan-pesendâne bir davet.. ve muci-zâne bir iman sahibinde elbette, hiçbir cihetle yalan olamaz ve aldatmaz,
 
diye anlad ı ve akl ı dahi tasdik etti.
Dördüncüsü
Enbiyâlar ın icmâ ı, nas ıl ki vücûd ve vahdâniyet-i ilâhiyeye gayet kuv-
vetli bir delildir; öyle de, bu Zât’ ın doğruluğuna ve risaletine gayet sa ğ-
lam bir şehâdettir. Çünkü enbiyân ın (aleyhimüsselâm)  doğruluklar ına ve pey-
gamber olmalar ına medar olan ne kadar kudsî s ıfatlar ve mucizeler ve 
vazifeler varsa, O Zât’ta (aleyhissalâtü vesselâm)  en ileride oldu ğu tarihçe mu-
saddakt ır. Demek onlar, nas ıl ki lisân- ı kâl ile Tevrat, İncil, Zebur ve su-
huflar ında bu Zât’ ın gelece ğini haber verip insanlara be şaret vermi şler 
ki; kütüb-ü mukaddesenin o be şaretli işârât ından yirmiden fazla ve pek 
zâhir bir k ısm ı, On Dokuzuncu Mektup’ta güzelce beyan ve isbat edil-
miş. Öyle de lisân- ı hâlleriyle, yani nübüvvetleriyle ve mucizeleriyle ken-
di mesleklerinde ve vazifelerinde en ileri ve en mükemmel olan bu Zât’ ı 
tasdik edip dâvâs ını imza ediyorlar.. ve lisân- ı kâl ve icmâ ile vahdâniyete 
delâlet ettikleri gibi, lisân- ı hâl ile ve ittifak ile de bu Zât’ ın sâd ıkıyetine 
şehâdet ediyorlar, diye anlad ı.
Beşincisi
Bu Zât’ ın düsturlar ıyla ve terbiyesi ve tebaiyetiyle ve arkas ından git-
meleriyle hakka, hakikate, kemâlâta, kerâmâtâ, ke şfiyâta, mü şâhedâta 
yetişen binlerce evliya, vahdâniyete delâlet ettikleri gibi; üstadlar ı olan 
bu Zât’ ın, sâd ıkıyetine ve risaletine icmâ ve ittifakla şehâdet ediyorlar. Ve 
âlem-i gayptan verdi ği haberlerin bir k ısm ını, nur-u velâyetle mü şâhede 
etmeleri ve umumunu, nur-u iman ile ya ilmeyakîn veya aynelyakîn veya 248  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
hakkalyakîn suretinde itikat ve tasdik etmeleri, üstadlar ı olan bu Zât’ ın, 
derece-i hakkaniyet ve sâd ıkıyetini güne ş gibi gösterdi ğini gördü.
Alt ınc ısı
Bu Zât’ ın ümmîli ğiyle beraber getirdi ği hakâik-i kudsiye ve ihtirâ et-
tiği ulûm-u âliye ve ke şfettiği mârifet-i ilâhiyenin dersiyle ve tâlimiyle, 
mertebe-i ilmiyede en yüksek makama yeti şen milyonlar asfiya-y ı mü-
dakkikîn ve s ıddîkîn-i muhakkikîn ve dâhi hükemâ-y ı müminîn, bu Zât’ ın 
üssü’l-esas dâvâs ı olan vahdâniyeti kuvvetli burhanlar ıyla bilittifak isbat 
ve tasdik ettikleri gibi; bu Muallîm-i Ekber’in ve bu Üstad- ı Âzam’ ın hak-
kaniyetine ve sözlerinin hakikat oldu ğuna ittifak ile şehâdetleri, gündüz 
gibi bir hüccet-i risaleti ve sâd ıkıyetidir. Meselâ Risale-i Nur, yüz parças ıy-
la, bu Zât’ ın sadâkatinin birtek burhan ıdır.
Yedincisi
Âl ve ashab nâm ında ve nev-i be şerin enbiyâdan sonra feraset ve di-
râyet ve kemâlâtla en me şhuru ve en muhterem ve en namdar ı ve en din-
dar ve keskin nazarl ı tâife-i azîmesi, kemâl-i merak ile ve gayet dikkat ve 
nihayet ciddiyetle bu Zât’ ın bütün gizli ve â şikâr hâllerini ve fikirlerini 
ve vaziyetlerini taharri ve tefti ş ve tedkik etmeleri neticesinde bu Zât’ ın, 
dünyada en sâd ık ve en yüksek ve en hakl ı ve hakikatli oldu ğuna ittifak 
ile ve icmâ ile sars ılmaz tasdikleri ve kuvvetli imanlar ı, güneşin ziyas ına 
delâlet eden gündüz gibi bir delildir,  diye anlad ı.
Sekizincisi
Bu kâinat, nas ıl ki kendini îcad ve idare ve tertip eden ve tasvir ve 
takdir ve tedbir ile bir saray gibi, bir kitap gibi, bir sergi gibi, bir temâ şâ-
gâh gibi tasarruf eden Sâni’ine ve Kâtib’ine ve Nakka ş’ına delâlet eder; 
öyle de, kâinat ın hilkatindeki makâs ıd-ı ilâhiyeyi bilecek ve bildirecek.. 
ve tahavvülât ındaki rabbânî hikmetlerini talim edecek.. ve vazifedârâ-
ne harekât ındaki neticeleri ders verecek.. ve mahiyetindeki k ıymetini ve 
içindeki mevcudât ın kemâlât ını ilân edecek.. ve o kitab- ı kebîrin manala-
rını ifade edecek bir yüksek dellâl, bir do ğru keşşaf, bir muhakkik üstad, 
bir sâd ık muallim istedi ği ve iktiza etti ği ve herhâlde bulunmas ına delâ-
let ettiği cihetiyle; elbette bu vazifeleri herkesten ziyade yapan bu Zât’ ın ON DOKUZUNCU MEKTUP  / ÂYETÜ’L-KÜBRÂ’NIN ON ALTINCI MERTEBES İ  ----------------------------    249
hakkaniyetine, ve bu kâinat Hâl ıkı’nın en yüksek ve sâd ık bir me’muru 
olduğuna şehâdet etti ğini bildi.
Dokuzuncusu
Madem bu sanatl ı ve hikmetli masnûât ıyla kendi hünerlerini ve sanatkâr-
lığının kemâlât ını teşhir etmek.. ve bu süslü, zinetli, nihayetsiz mahlûkat ıyla 
kendini tan ıttırmak ve sevdirmek.. ve bu lezzetli ve k ıymetli hesaps ız nimetle-
riyle kendine te şekkür ve hamd ettirmek.. ve bu şefkatli ve himâyetli umumi 
terbiye ve iâ şe ile hatta a ğızlar ın en ince zevklerini ve i ştihalar ın her nev’ini 
tatmin edecek bir surette ihzar edilen rabbânî it’amlar ve ziyafetler ile kendi rubûbiyetine kar şı minnettarâne ve müte şekkirâne ve peresti şkârâne ibadet 
ettirmek.. ve mevsimlerin tebdili ve gece gündüzün tahvili ve ihtilâf ı gibi aza-
metli ve ha şmetli tasarrufat ve icraat ve deh şetli ve hikmetli faaliyet ve hallâ-
kıyet ile kendi ulûhiyetini izhar ederek, o ulûhiyetine kar şı iman ve teslim ve 
ink ıyad ve itaat ettirmek.. ve her vakit iyili ği ve iyileri himâye, fenal ığı ve fe-
nalar ı izâle ve semâvî tokatlar ile zâlimleri ve yalanc ılar ı imha etmek cihetiyle 
hakkaniyet ve adâletini göstermek isteyen perde arkas ında birisi var.
Elbette ve herhâlde, o gaybî Zât’ ın yan ında en sevgili mahlûku ve en 
doğru abdi ve O’nun mezkûr maksatlar ına tam hizmet ederek, hilkat-i 
kâinat ın t ılsımını ve muammas ını hall ve ke şfeden ve daima o Hâl ık’ının 
nâm ına hareket eden ve O’ndan istimdat eden ve muvaffakiyet isteyen ve 
O’nun taraf ından imdada ve tevfike mazhar olan ve Muhammed Kurey şî 
denilen bu Zât olacak.
Hem akl ına dedi: “Madem bu mezkûr dokuz hakikatler bu Zât ’ın s ıdk ına 
şehâdet ederler. Elbette bu âdem, benîâdemin medar- ı şerefi ve bu âlemin 
medar- ı iftihar ıdır ve O’na, ‘fahr-i âlem’ ve ‘ şeref-i benîâdem’ denilme-
si pek lây ıktır.. ve O’nun elinde bulunan ferman- ı Rahmân olan Kur’ân- ı 
Mu’cizü’l-Beyan’ ın haşmet-i saltanat- ı mâneviyesinin n ısf-ı arz ı istilâs ı ve 
şahsî kemâlât ı ve yüksek hasletleri gösteriyor ki; bu âlemde en mühim 
Zât budur, Hâl ık’ımız hakk ında en mühim söz, O’nundur.
İşte gel, bak! Bu harika Zât’ ın yüzer zâhir ve bâhir kat’î mucizelerinin 
kuvvetine ve dinindeki binler âlî ve esasl ı hakikatlerine istinaden, bütün 
dâvâlar ının esas ı ve bütün hayat ının gayesi, Vâcibü’l-vücûd’un vücûduna 
ve vahdetine ve s ıfât ına ve esmâs ına delâlet ve şehâdet.. ve o Vâcibü’l-vü-
cûd’u isbat ve ilân ve ilâm etmektir.250  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Demek, bu kâinat ın mânevî güne şi ve Hâl ık’ımızın en parlak bir bur-
han ı bu Habibullah denilen Zât’t ır ki; O’nun şehâdetini teyid ve tasdik ve 
imza eden aldanmaz ve aldatmaz üç büyük icmâ  var:
Birincisi : “Eğer perde-i gayb aç ılsa yakînim ziyadele şmeyecek.”1 di-
yen İmam Ali.. (radiyallâhu anh)  ve yerde iken Ar ş-ı Âzam’ ı ve İsrafil’in aza-
met-i heykelini temâ şâ eden Gavs- ı Âzam2 (kuddise sirruh)  gibi keskin nazar 
ve gayb-bîn gözleri bulunan binler aktâb ve evliya-y ı azîmeyi câmî ve “Âl-i 
Muhammed” nâm ıyla şöhretşiâr- ı âlem olan cemaat-i nurâniyenin icmâ 
ile tasdikleridir.
İkincisi : Bedevî bir kavim ve ümmî bir muhitte, hayat- ı içtimaiyeden 
ve efkâr- ı siyasiyeden hâlî ve kitaps ız ve fetret asr ının karanl ıklar ında bu-
lunan ve pek az bir zamanda en medenî ve mâlûmatl ı ve hayat- ı içtimai-
yede ve siyasiyede en ileri olan milletlere ve hükûmetlere üstad ve rehber ve diplomat ve hâkim-i âdil olarak, şarktan garba kadar cihan-pesendâne 
idare eden ve “sahabe” nâm ıyla dünyada namdar olan cemaat-i me şhu-
renin ittifakla can ve mallar ını, peder ve a şiretlerini feda ettiren bir kuv-
vetli imanla tasdikleridir.
Üçüncüsü:  Her as ırda binlerle efrad ı bulunan ve her fende dâhiyâ-
ne ileri giden ve muhtelif mesleklerde çal ışan, ümmetinde yeti şen hadsiz 
muhakkik ve mütebahhir ulemâs ının cemaat-i uzmâs ının tevâfukla ve il-
melyakîn derecesinde tasdikleridir.
Demek, bu Zât’ ın vahdâniyete şehâdeti şahsî ve cüz’î de ğil; belki, 
umumi ve küllî, sars ılmaz.. ve bütün şeytanlar toplansa, kar şısına hiçbir 
cihetle ç ıkamaz bir şehâdettir, diye hükmetti.
İşte, asr- ı saadette akl ıyla beraber seyahat eden dünya misafiri ve hayat 
yolcusunun o medrese-i nurâniyeden ald ığı derse k ısa bir işaret olarak, Birinci 
Makam ın On Alt ınc ı Mertebesi’nde böyle:
 :۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا ُïَèَْŶا ُïِèَاĳْĤا دِĳُäُĳْĤا ُÕِäَاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 ۪،įِÜَźَאĩכَ َةِóْáوَכَ ۪،įِĭĺدِ ِÙَđْøوُ ِÙَĩْýِèوَ ۪،įِĬْاٰóُĜ ِÙَĭَĉْĥَø ِÙَĩَčَđِÖ اٰدَمَ ĹِĭَÖ ْعِĳَĬ َفُóَüوَ ِħَĤَאĐ ُóْíَĘ
 َاتِóِİَّאčĤا ِįِÜَاõِåْđُĨ ِئَאتِĨ َّةِĳُĝِÖ َīَİْóَÖوَ َïِıَü َاñوَכَ ۪،įَائِïْĐأَ ِěĺِïْāَÝِÖ ĵّٰÝَè ۪،įِĜَŻْìأَ ِÙَّĺِĳْĥُĐوَ
1 Bkz.: es-Sübkî, Tabakâtü’ ş-Şâfiiyyeti’l-kübrâ  6/61; Aliyyülkârî,  el-Masnû  s.149; es-Sindî,  el-Hâşiye 
8/96.
2 Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb  (Evrâd- ı Şâzelî)  s.561.ON DOKUZUNCU MEKTUP  / ÂYETÜ’L-KÜBRÂ’NIN ON ALTINCI MERTEBES İ  ----------------------------    251
 ۪įِĤاٰ َאعِĩْäِÍِÖ ِ،ÙَđِĈَאĝْĤا ِÙَđِĈَّאùĤا ِįِĭĺدِ ِěَאئِĝَè َفِźاٰ َّةِĳُĝِÖوِ ِ،ÙَĜَّïَāُĩْĤا ِÙَĜِّïَāُĩْĤا َاتِóِİَא×ْĤا
 ِīĻِİَاóَ×ْĤا ذَوِي ۪įِÝَّĨأُ ĹِĝِّĝَéُĨ ِěُĘَاĳَÝِÖوَ َאرِ،āْÖَْŶا ذَوِي ۪įِÖَאéْĀأَ َאقِęِّÜِאÖوَ َارِ،ĳْĬَْŶا ذَوِي
1.َّارَةِĳَّĭĤا ِóَאئِāَ×ْĤوَا
denilmiştir.
2ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 Allah’tan ba şka hiçbir ilâh yoktur. O, öyle varl ığı kendinden ve kesin olan, tek ve yektâ bir Zât’t ır ki; 
Âlem’in övünç kayna ğı ve insanl ığın iftihar tablosu, (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kur’ân’ ın hâkimiyeti-
nin büyüklü ğü.. dininin muhte şem genişliği.. mükemmel s ıfatlar ının çokluğu.. ve hatta dü şmanlar ının 
dahi tasdik ettikleri ahlâk ının yüceliği ile O’nun kendinden ve kesin olan varl ığına ve birli ğine delâlet 
eder. Ve keza O Zât; bir çok şâhit taraf ından tasdik edilen ve kendisini de tasdik ettiren, yüzlerce, apa-
çık mucizelerinin kuvveti.. ve dininin katî ve parlak binlerce hakikatinin kuvveti.. ve nurlu âlinin icmâ ı.. 
ve keskin basiret sahibi ashab ının ittifak ı.. ve ümmetinin, birçok delillerle her meseleyi ayd ınlatan 
basiretli büyük âlimlerimin tevâfuku ile Allah’ ın kendinden ve kesin olan varl ığına ve birli ğine şehâdet 
edip, isbat eder.
2 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.252  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Yirminci Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ٌّĹَè َĳُİوَ ُÛĻِĩُĺوَ ۪Ĺْéُĺ ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ْכُĥُĩْĤا ُįَĤ ُįَĤ כَĺِóَü َź َهُïْèوَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
3ُóĻِāَĩْĤا ِįْĻَĤوَإِ ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ُóْĻَíْĤا ِهِïَĻِÖ تُĳُĩَĺ َź
Sabah ve ak şam namaz ından sonra tekrar ı, pek çok fazileti bulunan4 ve 
bir rivâyet-i sahihada ism-i âzam mertebesini ta şıyan5 şu cümle-i tevhidiyenin 
on bir kelimesi var. Her bir kelimesinde hem birer müjde ve be şaret.. hem bi-
rer mertebe-i tevhid-i rubûbiyet... hem bir ism-i âzam noktas ında bir kibriyâ-
yı vahdet.. ve bir kemâl-i vahdâniyet vard ır…
Bu büyük ve ulvî hakikatlerin izah ını sair Sözler’e havale edip bir vaade 
binâen, şimdilik mücmel bir hülâsa suretinde “ İki Makam”, bir “Mukaddime” 
ile ona bir fihriste yapaca ğız.
Mukaddime
Katiyen bil ki :
Hilkatin en yüksek gayesi ve f ıtrat ın en yüce neticesi iman- ı bil-
lâht ır.
Ve insaniyetin en âlî mertebesi ve be şeriyetin en büyük makam ı, 
iman- ı billâh içindeki mârifetullaht ır.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O birdir. Orta ğı yoktur. Mülk umumen O’nundur. Ezelden ebede her türlü 
hamd ve övgü, şükür ve minnet O’na mahsustur ve O’na lây ıktır. Hayat ı veren de, alan da O’dur. O, 
ezelî ve ebedî hayat sahibidir. Bütün iyilikler O’na aittir; O, yap ılan her hayr ı kaydeder ve kar şılığını 
verir. O’nun her şeye gücü yeter ve hiçbir şey O’na a ğır gelmez. Dönü ş yaln ız O’nad ır.” (Bkz.: Tirmizî, 
deavât  36; Nesâî, menâsik  163; İbni Mâce, ticârât  40, menâsik  84).
4 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/227, 298; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/27, 7/171.
5 Bkz.: Tirmizî, deavât  63; Ebû Dâvûd,  vitr 23; Nesâî, sehv 58.9
9
Cin ve insin en parlak saadeti ve en tatl ı nimeti, o mârifetullah 
içindeki muhabbetullaht ır.
Ve ruh-u be şer için en hâlis sürûr.. ve kalb-i insan için en sâfi sevinç, 
o muhabbetullah içindeki lezzet-i ruhâniyedir ...
Evet, bütün hakikî saadet ve hâlis sürûr ve şirin nimet ve sâfi lezzet 
elbette mârifetullah ve muhabbetullahtad ır. Onlar, onsuz olamaz. Cenâb- ı 
Hakk’ ı tan ıyan ve seven; nihâyetsiz saadete, nimete, envara, esrara ya 
bilkuvve veya bilfiil mazhard ır. O’nu hakikî tan ımayan, sevmeyen, nihâ-
yetsiz şekâvete, âlâma ve evhama mânen ve maddeten müptelâ olur.
Evet, şu perişan dünyada, âvâre nev-i be şer içinde, semeresiz bir ha-
yatta, sahipsiz, hâmisiz bir surette; âciz, miskin bir insan, bütün dünya-nın sultan ı da olsa kaç para eder. İşte bu âvâre nev-i be şer içinde, bu pe-
rişan fâni dünyada, insan; sahibini tan ımazsa, mâlikini bulmazsa, ne ka-
dar bîçare sergerdân oldu ğunu herkes anlar. E ğer sahibini bulsa, mâlikini 
tan ısa, o vakit rahmetine iltica eder, kudretine istinad eder. O vah şetgâh 
dünya, bir tenezzühgâha döner ve bir ticaretgâh olur.
Birinci Makam
Şu kelâm- ı tevhidînin, on bir kelimesinin her birinde birer müjde var.. ve 
o müjdede birer şifa ve o şifada birer lezzet-i mâneviye bulunur.
Birinci Kelime
ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ’ta şöyle bir müjde var ki; hadsiz hâcâta müptelâ, nihâyetsiz 
âdân ın hücumuna hedef olan ruh-u insanî, şu kelimede öyle bir nokta-y ı 
istimdad bulur ki, bütün hâcât ını temin edecek bir hazine-i rahmet kap ı-
sını ona açar.. ve öyle bir nokta-y ı istinad bulur ki bütün âdâs ının şerrin-
den emin edecek bir kudret-i mutlakan ın sahibi olan kendi Mâbud’unu 
ve Hâl ık’ını bildirir ve tan ıttırır, Sahib’ini gösterir, Mâlik’i kim oldu ğunu 
irâe eder.. ve o irâe ile kalbi, vah şet-i mutlakadan ve ruhu, hüzn-ü elim-
den kurtar ıp; ebedi bir ferah ı, dâimî bir sürûru temin eder.
İkinci Kelime
َهُïْèوَ Şu kelimede şifal ı, saadetli bir müjde vard ır. Şöyle ki; kâinat ın ek-
ser envâ ıyla alâkadar ve o alâkadarl ık yüzünden peri şan ve keşmekeş içinde9
9254  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
boğulmak derecesine gelen ruh-u be şer ve kalb-i insan َهُïْèوَ kelimesinde bir 
melce, bir halâskâr bulur ki; onu bütün o ke şmekeşten, o peri şaniyetten kur-
tar ır.
Yani,  َهُïْèوَ mânen der: “Allah birdir. Ba şka şeylere müracaat edip yo-
rulma, onlara tezellül edip minnet çekme, onlara temelluk edip boyun eğme, onlar ın arkas ına düşüp zahmet çekme, onlardan korkup titreme! 
Çünkü Sultan- ı kâinat birdir, her şeyin anahtar ı O’nun yan ında, her şe-
yin dizgini O’nun elindedir, her şey O’nun emriyle halledilir. O’nu bul-
san, her matlubunu buldun, hadsiz minnetlerden, korkulardan kurtul-dun.”
Üçüncü Kelime
ُįَĤ כَĺِóَü َź Yani, nas ıl ki ulûhiyetinde ve saltanat ında şeriki yoktur; Allah 
bir olur, müteaddit olamaz! Öyle de rubûbiyetinde ve icraat ında ve îcadât ın-
da dahi şeriki yoktur. Bazen olur ki sultan bir olur, saltanat ında şeriki olmaz; 
fakat icraat ında, onun memurlar ı onun şeriki say ılırlar ve onun huzuruna her-
kesin girmesine mâni olurlar. “Bize de müracaat et!” derler.
Fakat, ezel ve ebed sultan ı olan Cenâb- ı Hak, saltanat ında şeriki olmad ı-
ğı gibi; icraat- ı rubûbiyetinde dahi muînlere, şeriklere muhtaç de ğildir. Emir 
ve iradesi, havl ve kuvveti olmazsa hiçbir şey, hiçbir şeye müdahale edemez. 
Doğrudan do ğruya herkes O’na müracaat edebilir. Şeriki ve muîni olmad ı-
ğından, o müracaatç ı adama “Yasakt ır, O’nun huzuruna giremezsin!” denil-
mez. İşte şu kelime, ruh-u be şer için şöyle bir müjde verir ki:
İman ı elde eden ruh-u be şer; mânisiz, müdahalesiz, hâilsiz, mümâ-
naats ız; her hâlinde, her arzusunda, her anda, her yerde o ezel ve ebed 
ve hazâin-i rahmet mâliki ve defâin-i saadet sahibi olan Cemîl-i Zülcelâl, Kadîr-i Zülkemâl’in huzuruna girip, hâcât ını arz edebilir. Ve rahmetini 
bulup, kudretine istinad ederek, kemâl-i ferah ve sürûru kazanabilir.
Dördüncü Kelime
ْכُĥُĩْĤا ُįَĤ Yani mülk, umumen O’nundur. Sen, hem O’nun mülküsün, 
hem memlûküsün, hem mülkünde çal ışıyorsun. Şu kelime, şöyle şifal ı bir 
müjde veriyor ve diyor:YİRMİNCİ MEKTUP / BİRİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------    255
Ey insan! Sen kendini, kendine mâlik sayma! Çünkü sen kendini ida-
re edemezsin, o yük a ğırdır. Kendi ba şına muhafaza edemezsin, belâlar-
dan sak ınıp, levâz ımât ını yerine getiremezsin. Öyle ise beyhude ızdıra-
ba düşüp azap çekme, mülk ba şkas ınınd ır. O Mâlik, hem Kadîr’dir, hem 
Rahîm’dir. Kudretine istinad et, rahmetini itham etme! Kederi b ırak, key-
fini çek! Zahmeti at, safây ı bul!
Hem der ki: Mânen sevdi ğin ve alâkadar oldu ğun ve peri şaniyetinden 
müteessir oldu ğun ve ıslah edemedi ğin şu kâinat, bir Kadîr-i Rahîm’in 
mülküdür. Mülkü sahibine teslim et, O’na b ırak, cefas ını değil, safâs ını 
çek! O hem Hakîm’dir, hem Rahîm’dir. Mülkünde istedi ği gibi tasarruf 
eder, çevirir. Deh şet ald ığın zaman, İbrahim Hakk ı gibi
“Mevlâ görelim neyler,
Neylerse güzel eyler.”
de, pencerelerden seyret, içlerine girme!
Beşinci Kelime
ُïْĩَéْĤا ُįَĤ Yani hamd ve senâ, medih ve minnet O’na mahsustur, O’na lâ-
yıktır. Demek, nimetler O’nundur ve O’nun hazinesinden ç ıkar. Hazine ise 
dâimîdir. İşte şu kelime, şöyle müjde verip diyor ki:
Ey insan! Nimetin zevalinden elem çekme! Çünkü rahmet hazinesi 
tükenmez. Ve lezzetin zevalini dü şünüp, o elemden feryat etme! Çünkü 
o nimet meyvesi, bir rahmet-i bînihâyenin semeresidir. A ğacı bâkî ise, 
meyve gitse de yerine gelen var. Nimetin lezzeti içinde, o lezzetten yüz derece daha ziyade lezzetli bir iltifat- ı rahmeti hamd ile dü şünüp, lezzeti 
birden yüz derece yapabilirsin.
Nas ıl ki bir padi şah- ı zîşan ın sana hediye etti ği bir elma lezzeti içinde yüz, 
belki bin elman ın lezzetinin fevkinde bir iltifat- ı şâhâne lezzetini sana ihsas ve 
ihsan eder. Öyle de  ُïْĩَéْĤا ُįَĤ kelimesiyle, yani hamd ve şükür ile, yani nimet-
ten in’âm ı hissetmekle, yani Mün’im’i tan ımakla ve in’âm ını düşünmekle, ya-
ni O’nun rahmetinin iltifat ını ve şefkatinin teveccühünü ve in’âm ının devam ı-
nı düşünmekle nimetten bin derece daha leziz, mânevî bir lezzet kap ısını sa-
na açar.256  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Alt ınc ı Kelime
۪Ĺْéُĺ  Yani hayat ı veren O’dur ve hayat ı rızık ile idâme eden de O’dur ve 
levâz ımât- ı hayat ı da ihzâr eden yine O’dur. Ve hayat ın âlî gayeleri O’na ait-
tir ve mühim neticeleri O’na bakar. Yüzde doksan dokuz meyvesi O’nundur. İşte şu kelime, şöyle fâni ve âciz be şere nida eder, müjde verir ve der:
Ey insan! Hayat ın ağır tekâlifini omuzuna al ıp zahmet çekme! 
Hayat ın fenâs ını düşünüp, hüzne dü şme! Yaln ız dünyevî, ehemmiyetsiz 
meyvelerini görüp dünyaya geli şinden pi şmanl ık gösterme! Belki o sefi-
ne-i vücûdundaki hayat makinesi, Hayy- ı Kayyûm’a aittir.. masârif ve le-
vâz ımât ını O tedarik eder.. ve o hayat ın pek kesretli gayeleri ve neticele-
ri var.. ve O’na aittir…
Sen, o gemide bir dümenci neferisin. Vazifeni güzel gör, ücretini al, 
keyfine bak! O hayat sefinesi, ne kadar k ıymettar oldu ğunu ve ne kadar 
güzel faydalar verdi ğini ve o sefine sahibi Zât’ ın, ne kadar Kerîm ve Rahîm 
olduğunu düşün, mesrûr ol ve şükret! Ve anla ki; vazifeni istikametle yap-
tığın vakit o sefinenin verdi ği bütün netâic, bir cihetle senin defter -i âmâ-
line geçer, sana bir hayat- ı bâkiyeyi temin eder, seni ebedi ihyâ eder!
Yedinci Kelime
ُÛĻِĩُĺوَ Yani mevti veren O’dur. Yani hayat vazifesinden terhis eder, fâni 
dünyadan yerini tebdil eder, külfet-i hizmetten âzad eder. Yani hayat- ı fâni-
yeden, seni hayat- ı bâkiyeye al ır. İşte şu kelime, şöylece fâni cin ve inse ba-
ğırır, der ki:
Sizlere müjde! Mevt; idam de ğil, hiçlik de ğil, fenâ de ğil, ink ıraz de-
ğil, sönmek de ğil, firâk- ı ebedî de ğil, adem de ğil, tesadüf de ğil, fâilsiz bir 
in’idam de ğil... Belki bir Fâil-i Hakîm-i Rahîm taraf ından bir terhistir, bir 
tebdil-i mekând ır. Saadet-i ebediye taraf ına, vatan- ı aslîlerine bir sevki-
yatt ır. Yüzde doksan dokuz ahbab ın mecma ı olan âlem-i berzaha bir vi-
sal kap ısıdır.
Sekizinci Kelime
تُĳُĩَĺ َź ٌّĹَè َĳُİوَ Yani bütün kâinat ın mevcudât ında görünen ve vesile-i 
muhabbet olan kemâl ve hüsün ve ihsan ın hadsiz bir derece fevkinde bir cemâl YİRMİNCİ MEKTUP / BİRİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------    257
ve kemâl ve ihsan ın sahibi ve bütün mahbublara bedel, bir tek cilve-i cemâli 
kâfi gelen bir Mâbud-u Lemyezel, bir Mahbub-u Lâyezal’in ezelî ve ebedî bir hayat- ı dâimesi var ki; şâibe-i zeval ve fenâdan münezzeh ve avâr ız-ı naks ve 
kusurdan müberrâd ır. İşte şu kelime, cin ve inse ve bütün zî şuura ve ehl-i mu-
habbet ve a şka ilân eder ki:
Sizlere müjde! Mahbublar ınızdan nihâyetsiz firaklar ın yaralar ını te-
davi edip merhem süren bir Mahbub-u Bâkî’niz var. Madem O var ve Bâkî’dir, ba şkalar ı ne olursa olsun merak çekmeyiniz. Belki o mahbublar-
da, sebeb-i muhabbetiniz olan hüsün ve ihsan, fazl ve kemâl, o Mahbub-u Bâkî’nin cilve-i cemâl-i bâkîsinden çok perdelerden geçip, gayet zay ıf bir 
gölgenin gölgesidir. Onlar ın zevalleri, sizleri incitmesin. Çünkü onlar bir 
nevi aynalard ır. Aynalar ın değişmesi şâşaa-y ı cemâlin cilvesini tazele şti-
rir, güzelle ştirir. Madem O var, her şey var!..
Dokuzuncu Kelime
ُóْĻَíْĤا ِهِïَĻِÖ Yani her hay ır, O’nun elindedir. Her yapt ığınız hayrât, O’nun 
defterine geçer. Her i şlediğiniz a’mâl-i sâliha, yan ında kaydedilir. İşte şu keli-
me, cin ve inse nida edip müjde veriyor, diyor ki:
Ey bîçareler! Mezaristana göçtü ğünüz zaman, “Eyvah! Mal ımız harap 
olup, sa’yimiz heba oldu. Şu güzel ve geni ş dünyadan gidip, dar bir top-
rağa girdik.” demeyiniz, feryat edip me’yus olmay ınız! Çünkü sizin her 
şeyiniz muhafaza ediliyor. Her ameliniz yaz ılm ıştır. Her hizmetiniz kay-
dedilmiştir.1 Hizmetinizin mükâfat ını verecek ve her hay ır elinde ve her 
hayr ı yapabilecek bir Zât- ı Zülcelâl, sizi celp edip, yer alt ında muvakka-
ten durdurur sonra huzuruna ald ırır. Ne mutlu sizlere ki hizmetinizi ve 
vazifenizi bitirdiniz. Zahmetiniz bitti, rahata ve rahmete gidiyorsunuz. Hizmet, me şakkat bitti; ücret almaya gidiyorsunuz…
Evet, geçen bahar ın defter-i âmâlinin sayfalar ı ve hidemât ının sandukça-
lar ı olan tohumlar ı, çekirdekleri muhafaza eden ve ikinci baharda gayet şâşa-
alı, belki yüz derece asl ından daha bereketli bir tarzda muhafaza eden, ne şre-
den Kadîr-i Zülcelâl, elbette sizin de netâic-i hayat ınızı öyle muhafaza ediyor 
ve hizmetinize pek kesretli bir surette mükâfat verecektir.
1 Bkz.: Kehf sûresi, 18/49; Kaf sûresi, 50/17-18; İnfitâr sûresi, 82/10.258  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Onuncu Kelime
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ Yani O Vâhid’dir, Ehad’dir, her şeye kâdirdir. 
Hiçbir şey O’na a ğır gelmez. Bir bahar ı halketmek bir çiçek kadar O’na ko-
layd ır. Cenneti halketmek, bir bahar kadar O’na rahatt ır. Her günde, her se-
nede, her as ırda, yeniden yeniye îcad etti ği hadsiz masnûât ı, nihâyetsiz kud-
retine nihâyetsiz lisanlarla şehâdet ederler. İşte şu kelime dahi şöyle müjde 
eder, der ki:
Ey insan! Yapt ığın hizmet, etti ğin ubûdiyet bo şu boşuna gitmez. Bir 
dâr- ı mükâfat, bir mahall-i saadet senin için ihzâr edilmi ştir. Senin şu fâ-
ni dünyana bedel, bâkî bir cennet seni bekler. İbadet etti ğin ve tan ıdığın 
Hâl ık-ı Zülcelâl’in vaadine iman ve itimat et! O’na vaadinde hulfetmek 
muhaldir. Kudretinde hiçbir cihetle noksaniyet yoktur. İşlerine acz, mü-
dahale edemez. Senin küçük bahçeni halketti ği gibi cenneti dahi senin 
için halkedebilir ve halketmi ş ve sana vaad etmi ş ve vaad etti ği için, el-
bette seni onun içine alacak.
Madem bilmü şâhede görüyoruz; her senede yeryüzünde hayvanât ve ne-
bâtât ın üç yüz binden ziyade envâlar ını ve milletlerini, kemâl-i intizam ve mi-
zan ile, kemâl-i sürat ve sühûletle ha şredip, neşreder. Elbette böyle bir Kadîr-i 
Zülcelâl, vaadini yerine getirmeye muktedirdir.
Hem madem her senede, öyle bir Kadîr-i Mutlak, ha şrin ve cennetin nu-
mûnelerini binler tarzda îcad ediyor. Hem madem bütün semâvî fermanlar ı 
ile saadet-i ebediyeyi vaad edip, cenneti müjde veriyor. Hem madem bütün icraat ı ve şuûnât ı hak ve hakikattir ve s ıdk ve ciddiyetledir. Hem madem âsâ-
rının şehâdetiyle, bütün kemâlât, O’nun nihâyetsiz kemâline delâlet ve şehâ-
det eder. Ve hiçbir cihette naks ve kusur onda yoktur. Hem madem hulfü’l-va-ad ve hilâf ve kizb ve aldatmak, en çirkin bir haslet ve naks ve kusurdur…
Elbette ve elbette o Kadîr-i Zülcelâl, o Hakîm-i Zülkemâl, o Rahîm-i Zül-
cemâl, vaadini yerine getirecek.. saadet-i ebediye kap ısını açacak.. Âdem ba-
ban ızın vatan- ı aslîsi olan cennete sizleri, ey ehl-i iman idhal edecektir!
On Birinci Kelime
ُóĻِāَĩْĤا ِįْĻَĤوَإِ Yani, ticaret ve memuriyet için mühim vazifelerle bu dâr- ı im-
tihan olan dünyaya gönderilen insanlar; ticaretlerini yap ıp, vazifelerini bitirip YİRMİNCİ MEKTUP / BİRİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------    259
ve hizmetlerini itmam ettikten sonra, yine onlar ı gönderen Hâl ık-ı Zülcelâl’ine 
dönecekler ve Mevlâ-y ı Kerîm’lerine kavu şacaklar. Yani, bu dâr- ı fâniden gi-
dip dâr- ı bâkîde huzur-u kibriyâya mü şerref olacaklar. Yani, esbap da ğdağa-
sından ve vesaitin karanl ık perdelerinden kurtulup, Rabb-i Rahîm’lerine ma-
karr- ı saltanat- ı ebedîsinde perdesiz kavu şacaklar. Do ğrudan do ğruya herkes, 
kendi Hâl ık’ı ve Mâbud’u ve Rabb’i ve Seyyid’i ve Mâlik’i kim oldu ğunu bile-
cek ve bulacaklar. İşte şu kelime bütün müjdelerin fevkinde şöyle müjde eder 
ve der ki:
Ey insan! Bilir misin nereye gidiyorsun ve nereye sevk olunuyorsun? 
Otuz İkinci Söz’ün âhirinde denildi ği gibi; dünyan ın bin sene mesûdâne 
hayat ı, bir saat hayat ına mukabil gelmeyen cennet hayat ının..1 o cennet 
hayat ının dahi bin senesi, bir saat rü’yet-i cemâline mukabil gelmeyen2 
bir Cemîl-i Zülcelâl’in daire-i rahmetine ve mertebe-i huzuruna gidiyor-sun. Müptelâ ve meftun ve mü ştak oldu ğunuz mecazî mahbublarda ve 
bütün mevcudât- ı dünyeviyedeki hüsün ve cemâl, O’nun cilve-i cemâli-
nin ve hüsn-ü esmâs ının bir nevi gölgesi.. ve bütün cennet, bütün letâi-
fiyle bir cilve-i rahmeti.. ve bütün i ştiyaklar ve muhabbetler ve incizap-
lar ve cazibeler, bir lem’a-y ı muhabbeti olan bir Mâbud-u Lemyezel’in, bir 
Mahbub-u Lâyezâl’in daire-i huzuruna gidiyorsunuz.. ve ziyafetgâh- ı ebe-
dîsi olan cennete ça ğrılıyorsunuz. Öyle ise kabir kap ısına ağlayarak de-
ğil, gülerek giriniz!
Hem şu kelime şöyle müjde veriyor, diyor ki: Ey insan! Fenâya, ademe, 
hiçliğe, zulümâta, nisyana, çürümeye, da ğılmaya ve kesrette bo ğulmaya 
gittiğinizi tevehhüm edip dü şünmeyiniz! Siz fenâya de ğil, bekâya gidi-
yorsunuz. Ademe de ğil, vücûd-u dâimîye sevk olunuyorsunuz. Zulümâta 
değil, âlem-i nura giriyorsunuz. Sahip ve Mâlik-i Hakikî’nin taraf ına gi-
diyorsunuz ve Sultan- ı Ezelî’nin payitaht ına dönüyorsunuz. Kesrette bo-
ğulmaya de ğil, vahdet dairesinde teneffüs edeceksiniz. Firaka de ğil, visâ-
le müteveccihsiniz…
1 Bkz.: Buharî, cihâd  5, bed’ü’l-halk  8, rikak  51; Tirmizî, cihâd  17; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned  
2/482, 483...
2 Bkz.: Müslim, îmân 297; Tirmizî, tefsîru sûre (10)  1; İbni Mâce, mukaddime  13.260  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İkinci Makam
İsm-i âzam noktas ında, tevhidin isbat ına muhtasar bir i şarettir.
Birinci Kelime
ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإ َź ’ta bir tevhid-i ulûhiyet ve mâbudiyet  vard ır. Şu mertebenin 
gayet kuvvetli bir burhan ına şöyle işaret ederiz ki:
Şu kâinat yüzünde, hususan zeminin sayfas ında, gayet muntazam bir fa-
aliyet görünüyor. Ve gayet hikmetli bir hallâk ıyet müşâhede ediyoruz. Ve ga-
yet intizaml ı bir fettâhiyet, yani her şeye lây ık bir şekil açmak ve suret  ver-
mek, aynelyakîn görüyoruz. Hem gayet şefkatli, keremli, rahmetli bir vehhâ-
biyet ve ihsânât görüyoruz. Öyleyse, bizzarure şu hâl ve şu keyfiyet; Fa’âl, 
Hallâk, Fettah, Vehhab bir Zât- ı Zülcelâl’in vücûb-u vücûdunu ve vahdetini 
isbat eder, belki ihsas eder. Evet, mevcudât ın mütemâdiyen zevalleri, tazelen-
meleri gösteriyor ki; o mevcudât, bir Sâni-i Kadîr’in kudsî esmâs ının cilveleri.. 
ve envâr- ı esmâiyesinin gölgeleri.. ve ef’âlinin eserleri.. ve kalem-i kader ve 
kudretin nak ışlar ı ve sayfalar ı.. ve cemâl-i kemâlinin aynalar ıdır.
Şu hakikat-i uzmâya ve şu tevhidin mertebe-i ulyâs ına, şu kâinat ın Sahibi, 
bütün gönderdi ği mukaddes kitaplar ve suhuflar ıyla o tevhidi gösterdi ği gibi, 
bütün ehl-i hakikat ve kâmilîn-i nev-i be şer tahkikatlar ıyla ve ke şfiyâtlar ıyla 
ayn ı mertebe-i tevhidi gösteriyorlar. Ve kâinat dahi acz ve fakr ıyla beraber, 
mazhar oldu ğu dâimî mucizât- ı sanat ın ve havâr ık-ı iktidar, hazâin-i servetin 
şehâdetiyle, ayn ı mertebe-i tevhide i şaret eder. Demek, Şâhid-i Ezelî, bütün 
kütüp ve suhufuyla ve ehl-i şuhûd, bütün tahkikat ve kü şûfuyla ve âlem-i şe-
hâdet, bütün muntazam ahvâl ve hakîmâne şuûnât ıyla o mertebe-i tevhidde 
bilicmâ ittifak ediyorlar.
İşte O Vâhid-i Ehad’i kabul etmeyen, ya nihayetsiz ilâhlar ı kabul edecek 
veyahut ahmak sofestâî gibi hem kendini, hem kâinat ın vücûdunu inkâr ede-
cek.
İkinci Kelime
َهُïْèوَ İşte şu kelime, sarih bir mertebe-i tevhidi  gösterir. Şu mertebe-
yi dahi âzamî bir surette isbat eden gayet kuvvetli bir burhan ına şöyle işaret 
ederiz ki:
Biz gözümüzü açt ıkça, kâinat yüzüne nazar ımızı sald ırdıkça, en evvel gö-
zümüze ili şen, âmm ve mükemmel bir nizamd ır ve şâmil, hassas bir mizan-
dır. Görüyoruz, her şey dakik bir nizam ile hassas bir mizan ve ölçü içinde-
dir. Daha bir parça dikkat-i nazar ettikçe, yeniden yeniye bir tanzim ve tev-ziniyet gözümüze çarp ıyor. Yani, birisi, intizamla o nizam ı değiştiriyor ve tar-
tıyla o mizan ı tazelendiriyor. Her şey bir model olup, pek kesretli, muntazam 
ve mevzun suretler giydiriliyor. Daha ziyade dikkat ettikçe, o tanzim ve tevzin alt ında bir hikmet ve adâlet görünüyor. Her harekette bir hikmet ve maslahat 
gözetiliyor.. bir hak, bir fayda takip ediliyor. Daha ziyade dikkat ettikçe, gayet hakîmâne bir faaliyet içinde bir kudretin tezahürât ı.. ve her şeyin her şe’nini 
ihata eden gayet muhit bir ilmin cilveleri nazar- ı şuurumuza çarp ıyor.
Demek, bütün mevcudâttaki şu nizam ve mizan, umuma âmm bir tanzim 
ve tevzini.. ve o tanzim ve tevzin, âmm bir hikmet ve adâleti.. ve o hikmet ve 
adâlet, bir kudret ve ilmi gözümüze gösteriyor. Demek, bir Kadîr-i külli şey ve 
bir Alîm-i külli şey, şu perdeler arkas ında akla görünüyor.
Hem her şeyin evveline ve âhirine bak ıyoruz; hususan zîhayat nev’inde 
görüyoruz ki: Ba şlang ıçlar ı, as ıllar ı, kökleri, hem meyveleri ve neticeleri öy-
le bir tarzdad ır ki; güya tohumlar ı, as ıllar ı birer tarife, birer program şeklinde, 
bütün o mevcudun cihâzât ı
nı tazammun ediyor. Ve neticesinde ve meyve-
sinde, yine bütün o zîhayat ın manas ı süzülüp onda tecemmû eder, tarihçe-i 
hayat ını ona b ırak ır. Güya onun asl ı olan çekirde ği, desâtir-i îcadiyesinin bir 
mecmuas ıdır. Ve meyvesi ve semeresi ise evâmir-i îcadiyesinin bir fihristesi 
hükmünde görüyoruz.
Sonra o zîhayat ın zâhirine ve bât ınına bak ıyoruz. Gayet derecede hik-
metli bir kudretin tasarrufat ı ve nâfiz bir iradenin tasvirat ı ve tanzimat ı görü-
nüyor. Yani, bir kuvvet ve kudret îcad eder.. bir emir ve irade suret giydirir.
İşte, bütün mevcudât, böyle evveline dikkat ettikçe, bir ilmin tarifenâme-
si.. ve âhirine dikkat ettikçe, bir Sâni’in plân ı ve beyannâmesi.. ve zâhirine 
bakt ıkça, bir Fâil-i Muhtar’ ın ve Mürîd’in gayet sanatl ı ve tenasüplü bir hul-
le-i sanat ı.. ve bât ınına bakt ıkça, bir Kadîr’in gayet muntazam bir makinesini 
müşâhede ediyoruz.
İşte şu hâl ve şu keyfiyet, bizzarure ve bilbedâhe ilân eder ki; hiçbir şey, 
hiçbir zaman, hiçbir mekân, birtek Sâni-i Zülcelâl’in kabza-y ı tasarrufundan 
hariç olamaz. Her bir şey ve bütün e şya, bütün şuûnât ıyla bir Kadîr-i Mürîd’in 
kabza-y ı tasarrufunda tedbir edilir.. ve bir Rahmân- ı Rahîm’in tanzimiyle ve 
lütfuyla güzelle ştiriliyor.. ve bir Hannân- ı Mennân’ ın tezyiniyle süslendiriliyor.262  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Evet, başında şuur ve yüzünde gözü bulunana, şu kâinat ve şu mev-
cudâttaki nizam ve mizan ve tanzim ve tevzin; bir tek, yektâ, Vâhid, Ehad, Kadîr, Mürîd, Alîm, Hakîm bir Zât’ ı, vahdâniyet mertebesinde gösterir. Evet, 
her şeyde bir birlik var. Birlik ise biri gösterir. Meselâ dünyan ın lâmbas ı olan 
güneş birdir; öyleyse dünyan ın mâliki dahi birdir. Meselâ zemin yüzündeki zî-
hayatlar ın hizmetçileri olan hava, ate ş, su birdir; öyleyse onlar ı istihdam eden 
ve bizlere musahhar eden dahi birdir.
Üçüncü Kelime
ُįَĤ כَĺِóَü َź Şu kelimeyi, Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevk ıf’ı gayet kuvvet-
li ve şâşaal ı bir surette isbat etti ğinden, ona havale ederiz. Onun fevkinde be-
yan olamaz, ondan daha ileri beyana lüzum yok ve izah edilmez.
Dördüncü Kelime
ْכُĥُĩْĤا ُįَĤ Yani fer şten arşa, serâdan Süreyya’ya, zerrâttan seyyârâta, 
ezelden ebede kadar her bir mevcut, semâvât ve arz, dünya ve âhiret, her şey O’nun mülküdür. Mâlikiyet mertebe-i uzmâs ı, tevhid-i âzam suretinde 
O’nundur. Şu 
mertebe-i uzmâ-y ı mâlikiyet ve makam- ı âzam- ı tevhidin  bir 
hüccet-i kübrâs ı, latîf bir zamanda ve latîf bir hat ırada, Arabî ibaresinde, şu 
âcizin hat ırına ilkâ edildi. O latîf hat ıran ın hat ırı için, ayn ı ibare-i Arabiye’yi 
kaydedip sonra meâlini yazaca ğız.
 ُįُĐَاïْÖإِ. َرِه۪ïَĜ بُĳُÝَכْĨ ۪įِÜْرَïُĜ عُĳُĭْāَĨ ِóĻِĕَّāĤا ِħَĤَאđْĤا َاñٰıכَ َóĻِ×ْכَĤا َħَĤَאđْĤا ذَاكَ َِنَّŶ ْכُĥُĩْĤا ُįَĤ
 َאدُهُåĺإِ ْכًא،ĥِĨ ذَاكَ َóَّĻَĀ َاكَñِĤ َאؤُهُýْĬإِ.. ًاïِäَאø َهُóَّĻَĀ َاñٰıِĤ َאدُهُåĺإِ ًا،ïِåْùَĨ َهُóَّĻَĀ َاكَñِĤ
 ..ًאÖَאĉِì َتْóَİَاõَÜ َاñٰİ ĹِĘ ُįُÝَĕْ×ِĀ ًא،ÖَאÝכِ َتْóَİَאčَÜ ذَاكَ ĹِĘ ُįُÝَđْĭَĀ ..כًאĳُĥْĩَĨ َهُóَّĻَĀ َاñٰıِĤ
 َĳُİ ُïَıْýَÜ ذَاكَ ĹِĘ ُįُÝَĩْýِè ..ُįَÝَĩْđِĬ ُħِّčَĭُÜ َاñٰİ ĹِĘ ُįُÝَĩْèرَ ُ،įَÝَĩْýِè ُóِıْčُÜ ذَاكَ ĹِĘ ُįُÜْرَïُĜ
ُįُĩَÜَאì َاءِ،õْäَْŶوَا ِّģْכُĤا ĹِĘ ذَاكَ ĹِĘ ُįُÝِכَّø ..ُïَèَْŶا َĳُİ ُīِĥْđُÜ َاñٰİ ĹِĘ ُįُÝَĩْđِĬ ُ،ïِèَاĳْĤا
.َאءِąْĐَْŶوَا ِħْùِåْĤا ĹِĘ َاñٰİ ĹِĘ
Birinci F ıkra: ëĤا... َóĻِ×ْכَĤا َħَĤَאđْĤا ذَاكَ Yani, şu kâinat denilen âlem-i ekber 
ve insan denilen onun misal-i musa ğğarı olan âlem-i asgar, kudret ve kader 
kalemiyle yaz ılan âfâkî ve enfüsî vahdâniyet  delâilini gösteriyorlar. Evet, kâ-
inattaki sanat- ı muntazaman ın küçük bir mikyasta numûnesi insanda vard ır.YİRMİNCİ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    263
O daire-i kübrâdaki sanat, Sâni-i Vâhid’e şehâdet etti ği gibi; şu insanda olan 
küçük mikyastaki hurdebinî sanat dahi yine o Sâni’e i şaret eder, vahdetini 
gösterir.
Hem nas ıl ki, şu insan gayet mânidar bir mektub-u rabbânîdir, munta-
zam bir kaside-i kaderdir. Öyle de şu kâinat dahi, ayn ı o kalem-i kaderle, fa-
kat büyük bir mikyasta yaz ılm ış muntazam bir kaside-i kaderdir. Hiç mümkün 
müdür ki hadsiz alâmet-i fârika ile bütün insanlara bakan şu insan yüzündeki 
sikke-i vahdete ve bütün mevcudât ı omuz omuza, el ele, ba ş başa veren kâi-
nat üstündeki hâtem-i vahdâniyete Vâhid-i Ehad’den ba şka bir şeyin müda-
halesi bulunsun?
İkinci F ıkra: ëĤا... َاكَñِĤ ُįُĐَاïْÖإِ Meâli şudur: Sâni-i Hakîm, âlem-i ekbe-
ri öyle bedî bir surette halkedip âyât- ı kibriyâs ını üstünde nak şetmiş ki, kâi-
nat ı bir mescid-i kebîr şekline döndürmü ş. Ve insan ı dahi öyle bir tarzda îcad 
edip, ona ak ıl vererek, onunla o mucizât- ı sanat ına ve o bedî kudretine kar şı 
secde-i hayret ettirerek, ona âyât- ı kibriyây ı okutturup, kemerbeste-i ubûdiyet 
ettirerek, o mescid-i kebîrde bir abd-i sâcid f ıtrat ında yaratm ıştır. Hiç müm-
kün müdür ki, şu mescid-i kebîrin içindeki sâcidlerin, âbidlerin mâbud-u ha-
kikîleri, o Sâni-i Vâhid-i Ehad’den ba şkas ı olabilsin?
Üçüncü F ıkra: ëĤا... َاكَñِĤ َאؤُهُýْĬإِ Meâli şudur ki: O Mâlikü’l-mülkü 
Zülcelâl, âlem-i ekberi, bahusus küre-i arz yüzünü, öyle bir surette in şa ede-
rek yapm ıştır ki; birbiri içinde hadsiz daireler olup, her bir daire bir tarla hük-
münde olup, vakit be vakit, mevsim be mevsim, as ır be as ır eker, biçer, mah-
sulât al ır. Mütemâdiyen mülkünü çal ıştırır, tasarruf eder. En büyük daire olan 
zerrât âlemini bir tarla yap ıp, her zaman kâinat kadar mahsulât ı, kudretiyle, 
hikmetiyle onda eker, biçer, kald ırır. Âlem-i şehâdetten âlem-i gayba, daire-i 
kudretten daire-i ilme gönderir. Sonra, mutavass ıt bir daire olan zemin yüzü-
nü, aynen öyle bir mezraa yapm ış ki; mevsim be mevsim âlemleri, envâlar ı 
içinde eker, biçer, kald ırır. Mânevî mahsulât ını dahi gaybî, uhrevî, misalî ve 
mânevî âlemlerine gönderir. Daha küçük bir daire olan bir bahçeyi yine, yüz defa, bin defa kudretle doldurup hikmetle bo şaltt ırıyor. Daha küçük bir da-
ire olan bir zîhayat ı, meselâ bir a ğac ı, bir insan ı, yüz defa onun kadar ondan 
mahsulât al ır. Demek o Mâlikü’l-mülkü Zülcelâl, küçük-büyük, cüz’î-küllî her 
şeyi birer model hükmünde in şa ederek, yüzler tarzda taze taze nak ışlarla mü-
nakkaş mensucat- ı sanat ını onlara giydirir; cilve-i esmâs ını, mucizât- ı kudretini 
izhar eder. Kendi mülkünde her bir şeyi birer sayfa hükmünde in
şa etmiş. Her264  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
sayfada, yüzer tarzda mânidar mektubat ını yazar; hikmetinin âyât ını izhar 
eder, zîşuurlara okutturur. Şu âlem-i ekberi, mülk şeklinde in şa etmekle bera-
ber, şu insan ı dahi öyle bir surette halketmi ştir ve ona öyle cihâzât ve âletler 
ve havâs ve hissiyatlar.. ve bilhassa nefis, hevâ ve ihtiyaç ve i ştah ve h ırs ve 
dâvâ vermi ştir ki; o geni ş mülkünde, bütün mülke muhtaç bir memlûk hük-
müne getirmi ştir.
İşte, hiç mümkün müdür ki pek büyük olan âlem-i zerrâttan, tâ bir sine-
ğe kadar bütününü mülk ve tarla yapan ve küçük insan ı o büyük mülke nâz ır 
ve müfetti ş ve çiftçi ve tüccar ve dellâl ve âbid ve memlûk yapt ıran ve kendi-
ne muhterem bir misafir ve sevgili bir muhatap ittihaz eden o Mâlikü’l-mülkü Zülcelâl’den ba şka, o mülke tasarruf edip o memlûke seyyid olabilsin?
Dördüncü F ıkra: 
ëĤا... ذَاكَ ĹِĘ ُįُÝَđْĭَĀ ibaresidir. Meâli şudur ki: Sâni-i 
Zülcelâl’in âlem-i ekberdeki sanat ı o derece mânidard ır ki, o sanat bir kitap 
suretinde tezahür edip, kâinat ı bir kitab- ı kebîr hükmüne getirdi ğinden; akl- ı 
beşer, hakikî fenn-i hikmet kütüphânesini ondan ald ı ve ona göre yazd ı. Ve o 
kitab- ı hikmet, o derece hakikatle ba ğlı ve hakikatten medet al ıyor ki, büyük 
Kitab- ı Mübîn’in bir nüshas ı olan Kur’ân- ı Hakîm şeklinde ilân edildi.
Hem nas ıl ki kâinattaki sanat ı, kemâl-i intizam ından kitap şekline 
girdi. İnsandaki s ıbgat ı ve nakş-ı hikmeti dahi hitap çiçe ğini açt ı. Yani o 
sanat, o derece mânidar ve hassas ve güzeldir ki, o makine-i zîhayattaki cihâzât ı, fonograf gibi nutka geldi, söylettirdi. Ve öyle bir ahsen-i takvim 
içinde bir s ıbga-y ı rabbâniye vermi ş ki; o maddî, cismanî, câmid kafada 
mânevî, gaybî, hayattar olan beyan ve hitap çiçe ği aç ıldı. Ve o insan ka-
fas ındaki kabiliyet-i nutuk ve beyana o derece ulvî cihâzât ve istidat verdi 
ki, Sultan- ı Ezelî’ye muhatap olacak bir makamda inki şaf ettirdi, terakki 
verdi. Yani, f ıtrat- ı insaniyedeki s ıbga-y ı rabbâniye, hitab- ı ilâhî çiçe ğini 
açt ı. Hiç mümkün müdür ki kitap derecesine gelen bütün mevcudâttaki 
sanata ve hitap makam ına gelen insandaki o s ıbgaya Vâhid-i Ehad’den 
başkas ı kar ışabilsin? Hâ şâ!...
Beşinci F ıkra: ëĤا... ذَاكَ ĹِĘ ُįُÜْرَïُĜ ibaresidir. Meâli şudur ki: Kudret-i ilâ-
hiye, âlem-i ekberde haşmet-i rubûbiyetini  gösteriyor. Rahmet-i rabbâni-
ye ise âlem-i asgar olan insanda nimetleri tanzim ediyor. Yani Sâni’in kudre-
ti, kibriyâ ve celâl noktas ında, kâinat ı öyle muhte şem bir saray şeklinde îcad 
ediyor ki; güne şi, büyük bir elektrik lâmbas ı.. kameri, kandil.. ve y ıldızlar ı
mumlar meyveleriyle yald ızlar, elektrikler.. ve zemin yüzünü bir sofra, birYİRMİNCİ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    265
tarla, bir bahçe, bir haliçe.. ve da ğlar ı birer mahzen, birer direk, birer kale ve 
hâkezâ... Bütün e şyay ı büyük bir mikyasta o büyük saray ın levâz ımât ı şek-
line getirerek şâşaal ı bir surette ha şmet-i rubûbiyetini gösterdi ği gibi; cemâl 
noktas ında rahmeti dahi, en küçük zîhayata kadar her zîruha envâ- ı nimeti-
ni verir, onunla tanzim eder, ba ştan aşağıya kadar nimetlerle süsleyip lütuf ve 
keremle tezyin eder.. ve o ha şmet-i celâliyeye kar şı cemâl-i rahmetini o kü-
çücük lisanlarla, o büyük lisana kar şı çıkar ır. Yani, güne ş ve Arş gibi büyük 
cirimler ha şmet lisan ıyla “Yâ Celîl, yâ Kebîr, yâ Azîm”  dedikleri vakit, si-
nek ve semek gibi o küçücük zîhayatlar dahi rahmet lisan ıyla “Yâ Cemîl, yâ 
Rahîm, yâ Kerîm”  diyerek, o musika-y ı kübrâya latîf na ğamâtlar ını kat ıyor-
lar, tatl ılaştırıyorlar. Hiç mümkün müdür ki o Celîl-i Zülcemâl’den ve o Cemîl-
i Zülcelâl’den ba şka bir şey, kendi ba şıyla şu âlem-i ekber ve asgara îcad ci-
hetinde müdahale edebilsin?.. Hâ şâ!
Alt ınc ı Fıkra: ëĤا... ذَاكَ ĹِĘ ُįُÝَĩْýِè ibaresidir. Meâli şudur ki: Yani, kâina-
tın heyet-i mecmuas ında tezahür eden ha şmet-i rubûbiyet, vahdâniyet-i ilâ-
hiyeyi  isbat edip gösterdi ği gibi, zîhayatlar ın cüz’iyatlar ına mukannen erzak-
lar ını veren nimet-i rabbâniye dahi ehadiyet-i ilâhiyeyi  isbat edip gösterir.
Vâhidiyet  ise bütün o mevcudât birinindir.. ve birine bakar.. ve birinin 
îcad ıdır demektir.
Ehadiyet  ise her bir şeyde Hâl ık-ı külli şey’in ekser esmâs ı tecellî ediyor 
demektir.
Meselâ güne şin ziyas ı, bütün zeminin yüzünü ihata etti ği haysiyetiyle vâ-
hidiyet misalini gösterir. Ve her bir şeffaf cüzde ve su katrelerinde, güne şin zi-
yas ı ve harareti ve ziyas ındaki yedi rengi ve bir nevi gölgesi bulunmas ı, eha-
diyet misalini gösterir. Ve her bir şeyde, hususan zîhayatta ve bilhassa her bir 
insanda Sâni’in ekser esmâs ı onda tecellî etti ği cihetle ehadiyeti gösterir.
İşte şu f ıkra işaret eder ki; kâinatta tasarruf eden ha şmet-i rubûbiyet, o ko-
ca güneşi şu zemin yüzündeki zîhayatlara bir hizmetkâr, bir lâmba, bir ocak.. 
ve koca küre-i zemini onlara bir be şik, bir menzil, bir ticaretgâh.. ve ate şi, her 
yerde haz ır bir aşçı ve dost.. ve bulutu süzgeç ve murdia.. ve da ğlar ı mahzen 
ve ambar.. ve havay ı, zîhayata enfas ve nüfusa yelpaze.. ve suyu, yeniden 
hayata girenlere süt emziren dâye ve hayvanâta âb- ı hayat veren bir şerbetçi 
hükmüne getiren rubûbiyet-i ilâhiye, gayet vâz ıh bir surette vahdâniyet-i ilâ-
hiyeyi gösterir. Evet, Hâl ık-ı Vâhid’den ba şka kim güne şi arzl ılara musahhar 
bir hizmetkâr eder? Ve o Vâhid-i Ehad’den ba şka kim havay ı elinde tutar, pek 266  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
çok vazifelerle tavzif edip rûy-u zeminde çevik-çalak bir hizmetkâr eder? Ve 
o Vâhid-i Ehad’den ba şka kimin haddine dü şmüştür ki ate şi aşçı yaps ın 
ve kibrit ba şı kadar bir zerrecik ate şe binler batman e şyay ı yuttursun!.. 
Ve hâkezâ...
Her bir şey, her bir unsur, her bir ecrâm- ı ulviye, o ha şmet-i rubûbiyet 
noktas ında Vâhid-i Zülcelâl’i gösterir. İşte celâl ve ha şmet noktas ında vâhidi-
yet göründü ğü gibi, cemâl ve rahmet noktas ında dahi nimet ve ihsan, ehadi-
yet-i ilâhiyeyi ilân eder. Çünkü zîhayatta ve bilhassa insanda, o derece sanat- ı 
câmia içinde, hadsiz envâ- ı nimeti anlayacak, kabul edecek, isteyecek cihâzât 
ve âletler vard ır ki bütün kâinatta tecellî eden bütün esmâs ının cilvesine maz-
hard ır. Âdetâ bir nokta-y ı mihrakiye hükmünde, bütün esmâ-y ı hüsnây ı bir-
den mahiyetinin aynas ıyla gösterir ve onunla ehadiyet-i ilâhiyeyi ilân eder.
Yedinci F ıkra: ِħْùِåْĤا ĹِĘ َاñٰİ ĹِĘ ُįُĩَÜَאì َاءِ،õْäَْŶوَا ِّģْכُĤا ĹِĘ ذَاكَ ĹِĘ ُįُÝِכَّø 
َאءِąْĐَْŶوَا Meâli şudur ki: Sâni-i Zülcelâl, âlem-i ekberin heyet-i mecmuas ın-
da bir sikke-i kübrâs ı olduğu gibi bütün eczas ında ve envâ ında dahi birer sik-
ke-i vahdet  koymuştur. Âlem-i asgar olan insan ın cisminde ve yüzünde bi-
rer hâtem-i vahdâniyet bast ığı gibi her bir âzâs ında dahi birer mühr-ü vah-
deti vard ır.
Evet o Kadîr-i Zülcelâl; her şeyde, külliyatta ve cüz’iyatta, y ıldızlarda 
ve zerrelerde birer sikke-i vahdet koymu ştur ki O’na şehâdet eder.. ve birer 
mühr-ü vahdâniyet basm ıştır ki O’na delâlet eder. Şu hakikat-i uzmâ, Yirmi 
İkinci Söz’de ve Otuz İkinci Söz’de ve Otuz Üçüncü Mektub’un otuz üç adet 
penceresinde gayet parlak ve kat’î bir surette izah ve isbat edildi ğinden, onla-
ra havale edip sözü keser, burada hâtime veririz.
Beşinci Kelime
ُïْĩَéْĤا ُįَĤ Yani, bütün mevcudâtta sebeb-i medih ve senâ olan kemâlât 
O’nundur. Öyleyse hamd dahi O’na aittir. Ezelden ebede kadar her kimden her kime kar şı gelen ve gelecek medh ü senâ O’na aittir. Çünkü sebeb-i me-
dih olan nimet ve ihsan ve kemâl ve cemâl ve medar- ı hamd olan her şey 
O’nundur, O’na aittir. 
Evet, âyât- ı Kur’âniye’nin i şârât ıyla bütün mevcu-
dâttan dâimî bir surette dergâh- ı ilâhîye giden bir ubûdiyettir, bir tesbih-
tir, bir secdedir, bir duad ır ve bir hamd ü senâd ır ki dâimî o dergâha gidi-
yor. Şu hakikat-i tevhidi isbat eden bir burhan- ı âzama şöyle işaret ederiz ki:YİRMİNCİ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    267
Şu kâinata bakt ığımız vakit ba ğistan şeklinde; sakf ı, ulvî y ıldızlarla yal-
dızlanm ış.. zemini, zînetli mevcudâtla şenlenmiş surette görünüyor. İşte şu 
bağistandaki muntazam nurâni ecrâm- ı ulviye ve hikmetli ve zînetli mevcu-
dât- ı süfliye, umumen her biri, lisân- ı mahsusuyla derler ki: “Biz bir Kadîr-i 
Zülcelâl’in mucizât- ı kudretiyiz, bir Hâl ık-ı Hakîm ve bir Sâni-i Kadîr’in vah-
detine şehâdet ederiz.”
Ve şu bağistan- ı âlem içindeki küre-i arza bak ıyoruz. Görüyoruz ki; bir 
bahçe şeklinde, rengârenk, yüz binler süslü, çiçekli nebâtât tâifeleri onda se-
rilmiş.. ve çeşit çeşit yüz binler envâ- ı hayvanât onda serpilmi ştir. İşte şu ze-
min bahçesinde bütün o süslü nebâtât ve zînetli hayvanât, muntazam suret-leriyle ve mevzun şekilleriyle ilân ediyorlar ki “Biz birtek Sâni-i Hakîm’in sa-
nat ından birer mucizesi, birer harikas ıyız.. ve vahdâniyetin birer dellâl ı, birer 
şahidiyiz.”
Hem o bahçedeki a ğaçlar ın başlar ı
na bakar, görürüz ki; gayet derecede 
alîmâne, hakîmâne, kerîmâne, latîfâne, cemîlâne yap ılm ış muhtelif suretlerde 
meyveleri, çiçekleri görüyoruz. İşte şunlar, bilumum bir lisan ile ilân ederler ki 
“Biz bir Rahmân- ı Zülcemâl’in ve bir Rahîm-i Zülkemâl’in mu’ciz-nümâ hedi-
yeleriyiz, hayret-nümâ ihsanlar ıyız.”
İşte bağistan- ı kâinattaki ecrâm ve mevcudât.. ve küre-i arz bahçesinde-
ki nebâtât ve hayvanât.. ve e şcar ve nebâtât ın başlar ındaki ezhâr ve semerât, 
nihayet derecede yüksek bir sadâ ile şehâdet eder, ilân eder, derler ki:
“Bizim Hâl ık’ımız ve Musavvir’imiz ve bizi hediye veren Kadîr-i Zülcemâl, 
Hakîm-i Bîmisal, Kerîm-i Pürneval her şeye kâdirdir. Hiçbir şey O’na a ğır gel-
mez. Hiçbir şey daire-i kudretinden hariç olamaz. Kudretine nisbeten zerre-
ler, y ıldızlar birdir. Küllî, cüz’î kadar kolayd ır. Cüz, küll kadar k ıymetlidir. En 
büyük, en küçük kadar kudretine nisbeten rahatt ır. Küçük, büyük kadar sa-
natl ıdır; belki sanatça küçük, büyükten daha büyüktür. Bütün mazideki acâ-
ib-i kudreti olan vukuat şehâdet eder ki; o Kadîr-i Mutlak, bütün istikbaldeki 
acâib-i imkânâta muktedirdir. Dünü getiren yar ını getirdiği gibi, maziyi îcad 
eden o Zât- ı Kadîr, istikbali dahi îcad eder. Dünyay ı yapan o Sâni-i Hakîm, 
âhireti de yapar. Evet, Mâbud-u bilhak yaln ız o Kadîr-i Zülcelâl oldu ğu gi-
bi, Mahmud-u bi’l- ıtlak yine yaln ız O’dur. İbadet O’na mahsus oldu ğu gibi, 
hamd ü senâ dahi O’na hast ır.”
Hiç mümkün müdür ki; semâvât ve arz ı halkeden bir Sâni-i Hakîm, se-
mâvât ve arz ın en mühim neticesi ve kâinat ın en mükemmel meyvesi olan z268  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
insanlar ı başıboş bıraks ın, esbap ve tesadüfe havale etsin, hikmet-i bâhiresini 
abesiyete kalbetsin!.. Hâ şâ!
Hiç mümkün müdür ki; Hakîm, Alîm bir zât, bir a ğac ı gayet ehemmiyet-
le tedbir ve tasvir edip ve gayet derecede hikmetle idare ve terbiye etti ği hâl-
de; o ağac ın gayesi, faydas ı olan meyvelerine bakmay ıp ehemmiyet verme-
sin; h ırsız ellere, bo ş yerlere da ğılsın, zâyi olsun! Elbette bakmamak, ehem-
miyet vermemek olamaz. Çünkü a ğaca ehemmiyet vermek, meyveleri için-
dir. İşte, şu kâinat ın zîşuuru ve en mükemmel meyvesi ve neticesi ve gayesi, 
insand ır. Şu kâinat ın Sâni-i Hakîm’i, mümkün müdür ki şu zîşuur meyvelerin 
meyveleri olan hamd ve ibadeti, şükür ve muhabbeti ba şkalara verip hikmet-i 
bâhiresini hiçe indirsin.. veyahut kudret-i mutlakas ını acze kalbettirsin.. veya-
hut ilm-i muhitini cehle çevirsin!.. Yüz bin defa hâ şâ!
Hiç mümkün müdür ki; şu kâinat saray ının binas ındaki makâs ıd-ı rab-
bâniyenin medar ı olan zîşuur.. ve zî şuurun serfirâz ı olan nev-i insan ın maz-
har olduğu nimetlere mukabil izhar ettikleri şükür ve ibadet, o saray- ı kâina-
tın Sâni’inden ba şkas ına gitsin.. ve o Sâni-i Zülcelâl, o gayetü’l-gaye olan şü-
kür ve ibadetin ba şkalara gitmesine müsaade etsin!..
Hem hiç mümkün müdür ki; hadsiz envâ- ı nimetiyle kendini zî şuurlara 
sevdirsin.. ve hadsiz mucizât- ı sanat ıyla kendini onlara tan ıttırsın.. sonra onla-
rın şükür ve ibadetlerini, hamd ve muhabbetlerini, mârifet ve minnettarl ıkla-
rını esbaba ve tabiata terk edip ehemmiyet vermesin, hikmet-i mutlakas ını in-
kâr ettirsin, saltanat- ı rubûbiyetini hiçe indirsin!.. Yüz bin defa hâ şâ ve kellâ!
Hiç mümkün müdür ki; bir bahar ı halkedemeyen.. ve bütün meyveleri 
îcad edemeyen.. ve yeryüzünde sikkeleri bir olan bütün elmalar ı inşa edeme-
yen, onlar ın bir misal-i musa ğğarı olan bir elmay ı halkedip ve o elmay ı nimet 
olarak birisine yedirsin, şükrünü kazans ın, Mahmud-u bi’l- ıtlak’a hamd nok-
tas ında iştirak etsin!.. Hâ şâ! Çünkü bir elmay ı halkeden kim ise, bütün dün-
yaya gelen elmalar ı îcad eden yine O olabilir. Çünkü sikke birdir. Hem elma-
lar ı îcad eden kim ise, bütün dünyada medar- ı rızık olan hububat ve semerât ı 
halkeden yine O’dur. Demek, en küçük cüz’î bir zîhayata en cüz’î bir nimeti veren, do ğrudan do ğruya kâinat ın Hâl ık’ıdır ve Rezzâk- ı Zülcelâl’dir. Öyleyse 
şükür ve hamd, do ğrudan do ğruya O’na aittir. Öyleyse hakikat-i kâinat, dai-
ma hak lisan ıyla der: 
1ِïَÖَْŶا ĵَĤإِ َْزَلِŶا َīِĨ ٍïَèأَ ِّģכُ ْīِĨ ُïْĩَéْĤا ُįَĤ
1 Ezelden ebede kadar her kimden her kime kar şı gelen ve gelecek medh ü senâ O’na aittir.z
z
z
zYİRMİNCİ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    269
Alt ınc ı Kelime
۪Ĺْéُĺ Yani, hayat veren yaln ız O’dur. Öyleyse her şeyin Hâl ık’ı dahi 
yaln ız O’dur. Çünkü kâinat ın ruhu, nuru, mayas ı, esas ı, neticesi, hülâsa-
sı hayatt ır. Hayat ı veren kim ise bütün kâinat ın Hâl ık’ı da O’dur. Hayat ı 
veren elbette O’dur, Hayy- ı Kayyûm’dur.
İşte, şu mertebe-i tevhidin burhan- ı âzam ına şöyle işaret ederiz ki; –ba ş-
ka bir Söz’de izah ve isbat edildi ği gibi– zemin yüzünün sahrâs ında çad ırla-
rı kurulmu ş gayet muhte şem zîhayatlar ordusunu görüyoruz. Evet, Hayy- ı 
Kayyûm’un hadsiz ordular ından, her bahar mevsiminde yeni silâh alt ına al ın-
mış, gâipten gelen taze bir ordu meydana ç ıkm ış görüyoruz. Şu orduya ba-
kıyoruz ki; nebâtât tâifelerinden iki yüz binden ziyade ve hayvanât milletle-
rinden yine yüz binden fazla çe şit çeşit, muhtelif kavimler görüyoruz. Her bir 
milletin, her bir tâifenin elbisesi ayr ı, erzak ı ayr ı, tâlimat ı ayr ı, terhisat ı ayr ı, si-
lâhlar ı ayr ı, müddet-i askeriyeleri ayr ı olduğu hâlde; bir Kumandan- ı Âzam, 
hadsiz kudret ve hikmetiyle ve nihayetsiz ilim ve iradesiyle, bitmez rahmetiy-le, tükenmez hazinesiyle, hiçbirini unutmayarak, şaşırmayarak, kar ıştırmaya-
rak, geciktirmeyerek; ayr ı ayr ı bütün o üç yüz binden ziyade milletleri ve tâi-
feleri, kemâl-i intizam ile tamam- ı mizan ile vakti vaktine, ayr
ı ayr ı erzaklar ını, 
ayr ı ayr ı elbiselerini, ayr ı ayr ı silâhlar ını vererek, ayr ı ayr ı tâlimat yapt ırarak, 
ayr ı ayr ı terhisat etti ğini, gözü bulunan bilmü şâhede görür ve kalbi bulunan 
biaynelyakîn tasdik eder.
İşte hiç mümkün müdür ki; şu ihyâ ve idareye ve şu terbiye ve iâ şeye, o 
orduyu bütün şuûnât ıyla ihata eden bir ilm-i muhitin ve o orduyu bütün levâ-
zımât ıyla idare eden bir kudret-i mutlakan ın sahibinden ba şkas ı kar ışabilsin, 
müdahale edebilsin, onda hissesi olsun!.. Yüz binler defa hâ şâ!..
Mâlûmdur ki; bir taburda on millet bulunsa, ayr ı ayr ı techiz etmesi on ta-
bur kadar güç oldu ğundan, âciz insanlar, ister istemez bir tarzda techize mec-
bur olmu şlar. Hâlbuki Hayy- ı Kayyûm, şu muhteşem ordusu içinde, üç yüz 
binden ziyade milletlere ayr ı ayr ı techizât- ı hayatiyeyi veriyor. Hem külfetsiz, 
müşkülâts ız, kolay bir tarzda, hafif bir şekilde, gayet hakîmâne ve intizam-per-
verâne veriyor. Ve koca orduya, birtek lisan ile 1۪Ĺْéُĺ ِيñَّĤا َĳُİوَ dedirtip, kâinat 
mescidinde o cemaat-i uzmâya
1 “Hayat ı veren ancak O’dur.” (Mü’minûn sûresi, 23/80).270  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ëĤا... 1ْمٌĳَĬ َźوَ ٌÙَĭِø ُهُñُìْÉَÜ َź مُۚĳُّĻَĝْĤا ُّĹَéْĤا َۚĳُİ َّźإِ َįٰـĤإِ Ưź ُّٰųاَ
okutturuyor.
Yedinci Kelime
ُÛĻِĩُĺوَ Yani, mevti veren O’dur. Yani, hayat ı veren O oldu ğu gibi; hayat ı 
alan, mevti veren dahi yine O’dur.
Evet, mevt yaln ız tahrip ve sönmek de ğildir ki esbaba verilsin, tabiata 
havale edilsin. Belki, nas ıl bir tohum zâhiren ölüp çürüyor; fakat bât ınen bir 
sümbülün hayat ına ve yo ğurmas ına, yani cüz’î tohumluk hayat ından, kül-
lî sümbül hayat ına geçiyor. Öyle de mevt dahi zâhiren bir inhilâl ve bir intifâ 
göründüğü hâlde, hakikatte insan için hayat- ı bâkiyeye unvan ve mukaddi-
me ve mebde oluyor. Öyleyse hayat ı veren ve idare eden Kadîr-i Mutlak, yi-
ne elbette mevti O, îcad eder.
Şu kelimedeki mertebe-yi uzmâ-y ı tevhidin bir burhan- ı âzam ına şöy-
le işaret ederiz ki; –Otuz Üçüncü Mektub’un Yirmi Dördüncü Penceresi’nde 
beyan edildi ği gibi– şu mevcudât, irade-i ilâhiye ile seyyâledir. Şu kâinat, 
emr-i rabbânî ile seyyâredir. Şu mahlûkat, izn-i ilâhî ile zaman nehrinde 
mütemâdiyen ak ıyor, âlem-i gayptan gönderiliyor, âlem-i şehâdette vü-
cûd-u zâhirî giydiriliyor, sonra âlem-i gayba muntazaman ya ğıyor, iniyor. 
Ve emr-i rabbânî ile mütemâdiyen istikbalden gelip hâle u ğrayarak tenef-
füs eder, maziye dökülür.
İşte şu mahlûkat ın şu seyelân ı, gayet hakîmâne, rahmet ve ihsan da-
iresinde.. ve şu seyerân ı, gayet alîmâne hikmet ve intizam dairesinde.. 
ve şu cereyan ı, gayet rahîmâne şefkat ve mizan dairesinde ba ştan aşa-
ğıya kadar hikmetlerle, maslahatlarla, neticelerle ve gayelerle yap ılıyor. 
Demek bir Kadîr-i Zülcelâl, bir Hakîm-i Zülkemâl, mütemâdiyen tavâif-i mevcudât ı ve her tâife içindeki cüz’iyat ı ve o tâifelerden te şekkül eden 
âlemleri, kudretiyle hayat verip tavzif eder.. sonra hikmetiyle terhis edip mevte mazhar eder.. âlem-i gayba gönderir.. daire-i kudretten, daire-i il-me çevirir.
İşte hiç mümkün müdür ki, şu kâinat ı heyet-i mecmuas ıyla çevirme-
ye muktedir olmayan.. ve bütün zamanlara hükmü geçmeyen.. ve âlemleri 
1 “Allah o ilâht ır ki kendisinden ba şka ilah yoktur. Hayd ır, Kayyumdur kendisini ne bir uyuklama, ne 
uyku tutamaz.” (Bakara sûresi, 2/255)YİRMİNCİ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    271
hayata, mevte bir fert gibi mazhar etmeye kudreti yetmeyen.. ve baharlar ı, bir 
çiçek gibi hayat verip, yeryüzüne tak ıp, sonra mevt ile ondan kopar ıp alama-
yan bir zât, mevt ve imâteye sahip ç ıkabilsin! Evet, en cüz’î bir zîhayat ın mevti 
dahi, hayat ı gibi bütün hakâik-i hayat ve envâ- ı mevt elinde bulunan bir Zât- ı 
Zülcelâl’in kanunuyla, izniyle, emriyle, kuvvetiyle, ilmiyle olmak zarurîdir.
Sekizinci Kelime
تُĳُĩَĺ َź ٌّĹَè َĳُİوَ Yani, hayat ı dâimîdir, ezelî ve ebedîdir. Mevt ve fenâ, 
adem ve zeval O’na âr ız olamaz. Çünkü hayat, O’na zâtîdir. Zâtî olan, zâ-
il olamaz. Evet, ezelî olan, elbette ebedîdir. Kadîm olan, elbette bâkidir. Vâcibü’l-vücûd olan, elbette sermedîdir.
Evet, bir hayat ki bütün vücûd, bütün envâr ıyla onun gölgesidir. Nas ıl 
adem ona âr ız olabilir?
Evet, bir hayat ki vâcib bir vücûd onun lâz ımı ve unvan ıdır. Elbette 
adem ve fenâ hiçbir cihetle ona âr ız olamaz!
Evet, bir hayat ki bütün hayatlar mütemâdiyen onun cilvesiyle zuhu-
ra gelir ve bütün hakâik-i sabite-i kâinat ona istinad eder, onunla kaimdir. Elbette, hiçbir cihetle fenâ ve zeval ona âr ız olamaz!
Evet, bir hayat ki onun bir lem’a-y ı cilvesi, mâruz-u fenâ ve zeval olan 
eşya-y ı kesireye bir vahdet verip bekâya mazhar eder ve da ğılmaktan kurta-
rır ve vücûdunu muhafaza eder ve bir nevi bekâya mazhar eder. Yani hayat, 
kesrete bir vahdet verir, ibka eder; hayat gitse da ğılır, fenâya gider. Elbette, 
öyle hadsiz lemeât- ı hayatiye bir cilvesi olan hayat- ı vâcibeye, zeval ve fenâ 
yanaşamaz!..
Şu hakikate şahid-i kat’i, şu kâinat ın zeval ve fenâs ıdır. Yani mevcudât; 
vücûdlar ıyla, hayatlar ıyla nas ıl ki o Hayy- ı Lâyemût’un hayat ına ve o haya-
tın vücûb-u vücûduna delâlet ve şehâdet ederler.
1(Hâşiye) Öyle de mevtleriyle, 
zevalleriyle o hayat ın bekâs ına, sermediyetine delâlet eder ve şehâdet eder-
ler. Çünkü mevcudât, zevale gittikten sonra –arkalar ında yine kendileri gibi– 
hayata mazhar olup yerlerine geldiklerinden gösteriyor ki; dâimî bir zîhayat 
1 (Hâşiye) Hazreti İbrahim’in (aleyhisselâm)  Nemrud’a kar şı imâte ve ihyâda güne şin tulû ve gurû-
buna intikali, cüz’î imâte ve ihyâdan küllî imâte ve ihyâya intikaldir ve bir terakkidir. O deli-lin en parlak ve en geni ş dairesini göstermektir. Yoksa, bir k ısım ehl-i tefsirin dedikleri gibi 
hafî delili b ırak ıp zâhir delile ç ıkmak değildir.z
z
z
z272  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
var ki, mütemâdiyen cilve-i hayat ı tazelendiriyor. Nas ıl ki güneşe karşı cere-
yan eden bir nehrin yüzünde kabarc ıklar parlar, gider. Gelenler ayn ı parla-
may ı gösterip, tâife tâife arkas ında parlay ıp, sönüp gider. Bu sönmek, parla-
mak vaziyetiyle yüksek, dâimî bir güne şin devam ına delâlet ederler. Öyle de 
şu mevcudât- ı seyyâredeki hayat ve mevtin de ğişmeleri ve münâvebeleri, bir 
Hayy- ı Bâki’nin bekâ ve devam ına şehâdet ederler.
Evet şu mevcudât, aynalard ır. Fakat zulmet, nura ayna oldu ğu gibi.. hem 
karanl ık, –ne derece şiddetli ise o derece– nurun parlamas ını gösterdiği gibi 
çok cihetlerle z ıddiyet noktas ında aynadarl ık ederler. Meselâ, nas ıl ki mev-
cudât acziyle kudret-i Sani’a aynadarl ık eder, fakr ıyla g ınâs ına aynadar olur. 
Öyle de fenâs ıyla bekâs ına aynadarl ık eder. Evet zeminin yüzü ve yüzündeki 
eşcar ın k ıştaki vaziyet-i fakirâneleri ve baharda şâşaa-pâş olan servet ve g ınâ-
lar ı –gayet kat’î bir surette– bir Kadîr-i Mutlak ve Ganiyy-i ale’l- ıtlak’ ın kud-
ret ve rahmetine aynadarl ık eder. Evet bütün mevcudât, –güya lisân- ı hâl ile– 
Veysel Karanî gibi şöyle münâcât ederler, derler ki:
“Yâ İlâhenâ! Rabbimiz sensin! Çünkü biz abdiz. Nefsimizin terbiye-
sinden âciziz. Demek bizi terbiye eden sensin!..
Hem sensin Hâl ık! Çünkü biz mahlûkuz, yap ılıyoruz…
Hem Rezzâk sensin! Çünkü biz r ızka muhtac ız, elimiz yeti şmiyor. 
Demek bizi yapan ve r ızkımızı veren sensin!..
Hem sensin Mâlik! Çünkü biz memlûküz. Bizden ba şkas ı bizde tasar-
ruf ediyor. Demek Mâlik’imiz sensin!..
Hem sen Aziz’sin, izzet ve azamet sahibisin! Biz zilletimize bak ıyo-
ruz, üstümüzde bir izzet cilveleri var. Demek senin izzetinin aynas ıyız…
Hem sensin Ganiyy-i Mutlak! Çünkü biz fakiriz. Fakr ımızın eline, ye-
tişmediği bir g ınâ veriliyor. Demek Ganî sensin, veren sensin!..
Hem sen Hayy- ı Bâki’sin! Çünkü biz ölüyoruz. Ölmemizde ve diril-
memizde, bir dâimî hayat verici cilvesini görüyoruz…
Hem sen Bâki’sin! Çünkü biz, fenâ ve zevalimizde senin devam ve 
bekân ı görüyoruz…
Hem cevap veren, atiyye veren sensin! Çünkü biz umum mevcudât, 
kâlî ve hâlî dillerimizle dâimî ba ğırıp istiyoruz, niyaz edip yalvar ıyoruz. 
Arzular ımız yerlerine geliyor, maksudlar ımız veriliyor. Demek bize cevap 
veren sensin!..”YİRMİNCİ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    273
Ve hâkezâ.. bütün mevcudât ın küllî ve cüz’î her birisi, birer Veysel Karanî 
gibi bir münâcât- ı mâneviye suretinde bir aynadarl ıklar ı var. Acz ve fakr ve 
kusurlar ıyla kudret ve kemâl-i ilâhîyi ilân ediyorlar.
Dokuzuncu Kelime
ُóْĻَíْĤا ِهِïَĻِÖ Yani, bütün hayrât O’nun elinde, bütün hasenât O’nun 
defterinde, bütün ihsânât O’nun hazinesindedir. Öyleyse, hay ır isteyen 
O’ndan istemeli, iyilik arzu eden O’na yalvarmal ı...
Şu kelimenin hakikatini kat’î bir surette göstermek için, ilm-i ilâhînin had-
siz delillerinden bir geni ş delilin emârelerine ve lem’alar ına şöyle işaret eder 
ve deriz ki:
Şu kâinatta görünen ef’âl ile tasarruf edip îcad eden Sâni’in, bir muhit il-
mi var.. ve o ilim, O’nun zât ının hâssa-y ı lâzime-yi zaruriyesidir, infikâk ı mu-
hâldir. Nas ıl ki güneşin zât ı bulunup ziyas ı bulunmamak kabil de ğil, öyle de 
binler derece ondan ziyade kabil de ğildir ki; şu muntazam mevcudât ı îcad 
eden Zât’ ın ilmi, ondan infikâk etsin. Şu ilm-i muhit, o Zât’a lâz ım olduğu gi-
bi taallûk cihetiyle her şeye dahi lâz ımd ır. Yani, hiçbir şey O’ndan gizlenmesi 
kabil değildir. Perdesiz, güne şe karşı zemin yüzündeki e şya, güneşi görmeme-
si kabil olmad ığı gibi o Alîm-i Zülcelâl’in nur-u ilmine kar şı eşyan ın gizlenme-
si, bin derece daha gayr-i kabildir, muhâldir. Çünkü huzur var. Yani, her şey 
daire-i nazar ındad ır ve mukabildir ve daire-i şuhûdundad ır ve her şeye nüfu-
zu var. Şu câmid güne ş, şu âciz insan, şu şuursuz röntgen şuâ ı gibi zînurlar; 
hâdis, nâk ıs ve âr ızî olduklar ı hâlde, onlar ın nurlar ı, mukabilindeki her şeyi 
görüp nüfuz ederlerse, elbette vâcib ve muhit ve zâtî olan nur-u ilm-i ezelîden hiçbir şey gizlenemez ve haricinde kalamaz. Şu hakikate i şaret eden, kâinat ın 
had ve hesaba gelmez alâmetleri, âyetleri vard ır. Ezcümle:
Bütün mevcudâtta görünen bütün hikmetler, o ilme i şaret eder. Çünkü 
hikmet ile i ş görmek, ilim ile olur.
Hem bütün inâyetler, tezyinâtlar o ilme i şaret eder. İnâyetkârâne, lütuf-
kârâne iş gören, elbette bilir ve bilerek yapar.
Hem her biri birer mizan içindeki bütün intizaml ı mevcudât.. ve her biri 
birer intizam içindeki bütün mizanl ı ve ölçülü hey’ât, yine o ilm-i muhite i şa-
ret eder. Çünkü intizam ile i ş görmek, ilim ile olur. Ölçü ile tart ı ile sanatkârâ-
ne yapan, elbette kuvvetli bir ilme istinaden yapar.z
z
z274  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem bütün mevcudâtta görünen muntazam miktarlar, hikmet ve mas-
lahata göre biçilmi ş şekiller, bir kazân ın düsturuyla ve kaderin pergeliyle tan-
zim edilmi ş gibi meyvedar vaziyetler ve heyetler, bir ilm-i muhiti gösteriyor.
Evet, eşyaya ayr ı ayr ı muntazam suretler vermek, her şeyin mesâlih-i 
hayatiyesine ve vücûduna lây ık mahsus bir şekil vermek, bir ilm-i muhit ile 
olur, başka surette olamaz...
Hem bütün zîhayata, her birisine lây ık bir tarzda, münasip vakitte, um-
mad ığı yerde r ızıklar ını vermek, bir ilm-i muhit ile olur. Çünkü r ızkı gönderen; 
rızka muhtaç olanlar ı bilecek, tan ıyacak, vaktini bilecek, ihtiyac ını idrak ede-
cek.. sonra r ızkını lây ık bir tarzda verebilir.
Hem umum zîhayat ın, “ibham” unvan ı alt ında bir kanun-u taayyüne 
bağlı olan ecelleri, ölümleri bir ilm-i muhiti gösteriyor. Çünkü her tâifenin –
gerçi fertlerin zâhiren muayyen bir vakt-i eceli görünmüyor, fakat o tâifenin– iki had ortas ında mahdut bir zamanda ecelleri muayyendir. O ecel hengâ-
mında, o şeyin arkas ında vazifesini idâme edecek olan neticesinin, meyvesi-
nin, çekirde ğinin muhafazas ı ve bir taze hayata ink ılâb ettirmesi, yine o ilm-i 
muhiti gösteriyor.
Hem bütün mevcudâta şâmil, her bir mevcuda lây
ık bir surette rahme-
tin taltifât ı, bir rahmet-i vâsia içinde bir ilm-i muhiti gösteriyor. Çünkü meselâ 
zîhayat ın etfâllerini sütle iâ şe eden ve zeminin suya muhtaç nebâtât ına yağ-
mur ile yard ım eden, elbette etfâli tan ır, ihtiyaçlar ını bilir ve o nebâtât ı görür 
ve yağmurun onlara lüzumunu derk eder, sonra gönderir ve hâkezâ.. bütün 
hikmetli, inâyetli rahmetinin hadsiz cilveleri, bir ilm-i muhiti gösteriyor.
Hem bütün e şyan ın sanat ındaki ihtimâmat ve sanatkârâne tasvirat ve 
mahirâne tezyinât, bir ilm-i muhiti gösteriyor. Çünkü binler vaziyet-i muhte-mele içinde, muntazam ve müzeyyen, sanatl ı ve hikmetli bir vaziyeti intihab 
etmek, derin bir ilimle olur. Bütün e şyadaki şu tarz- ı intihabat, bir ilm-i mu-
hiti gösteriyor.
Hem îcad ve ibdâ-y ı eşyada kemâl-i sühûlet, bir ilm-i ekmele delâlet 
eder. Çünkü bir i şte kolayl ık ve bir vaziyette sühûlet, derece-i ilim ve maha-
retle mütenasiptir. Ne kadar ziyade bilse, o derece kolay yapar.
İşte şu s ırra binâen, her biri birer mucize-i sanat olan mevcudâta bak ıyo-
ruz ki, hayret-nümâ bir derecede sühûletle, kolayl ıkla, külfetsiz, da ğdağasız, 
kısa bir zamanda, fakat mu’ciz-nümâ bir surette îcad edilir. Demek hadsiz bir 
ilim vard ır ki, hadsiz sühûletle yap ılır ve hâkezâ…z
z
z
z
z
z
zYİRMİNCİ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    275
Mezkûr emâreler gibi binler alâmet-i sâd ıka var ki, şu kâinatta tasarruf 
eden Zât’ ın muhit bir ilmi vard ır.. ve her şeyi bütün şuûnât ıyla bilir, sonra ya-
par. Madem şu kâinat sahibinin böyle bir ilmi vard ır. Elbette insanlar ı ve in-
sanlar ın amellerini görür.. ve insanlar ın neye lây ık ve müstehak olduklar ını 
bilir.. hikmet ve rahmetinin muktezas ına göre onlarla muamele eder ve ede-
cek…
Ey insan! Akl ını başına al, dikkat et! Nas ıl bir Zât, seni bilir ve ba-
kar.. bil ve ay ıl!..
Eğer denilse: Eğer denilse:  “Yaln ız ilim kâfi de ğildir, irade dahi lâz ımd ır. İrade olmaz-
sa ilim kâfi gelmez.”
Elcevap: Elcevap:  Bütün mevcudât nas ıl ki bir ilm-i muhite delâlet ve şehâdet 
eder. Öyle de o ilm-i muhit sahibinin irade-i külliyesine dahi delâlet eder. Şöyle ki her bir şeye, hususan her bir zîhayata, pek çok mü şevveş ihtimâlât 
içinde, muayyen bir ihtimalle.. ve pek çok akîm yollar içinde, neticeli bir yol ile.. ve pek çok imkânât içinde mütereddit iken gayet muntazam bir te şah-
hus verilmesi, hadsiz cihetlerle bir irade-i külliyeyi gösteriyor. Çünkü her şeyin 
vücûdunu ihata eden hadsiz imkânat ve ihtimâlât içinde.. ve semeresiz, akîm yollarda.. ve kar ışık ve yeknesak, sel gibi mizans ız akan câmid unsurlardan, 
gayet hassas bir ölçü ile, nazik bir tart ı ile ve gayet ince bir intizam ile nâzenin 
bir nizam ile verilen mevzun şekil ve muntazam te şahhus, bizzarure ve bilbe-
dâhe, belki bilmü şâhede bir irade-i külliyenin eseri oldu ğunu gösterir.
Çünkü hadsiz vaziyetler içinde bir vaziyeti intihab etmek; bir tahsis, bir 
tercih, bir kast ve bir irade ile olur.. ve amd ve arzu ile tahsis edilir. Elbette tahsis, bir muhass ısı iktiza eder. Tercih, bir müreccihi ister. Muhass ıs ve mü-
reccih ise iradedir. Meselâ insan gibi yüzler muhtelif cihâzât ve âlât ın makine-
si hükmünde olan bir vücûdun, bir katre sudan.. ve yüzer muhtelif âzâs ı bu-
lunan bir ku şun, basit bir yumurtadan.. ve yüzer muhtelif k ısımlara ayr ılan bir 
ağac ın basit bir çekirdekten îcadlar ı, kudret ve ilme şehâdet ettikleri gibi gayet 
kat’î ve zarurî bir tarzda, onlar ın Sâni’inde bir irade-i külliyeye delâlet ederler 
ki, o irade ile o şeyin her şeyini tahsis eder.. ve o irade ile her cüzüne, her uz-
vuna, her k ısm ına ayr ı, has bir şekil verir, bir vaziyet giydirir.
Elhâs ıl: Nas ıl ki eşyada, meselâ hayvanâttaki ehemmiyetli âzân ın, esâ-
sât ve netâic itibar ıyla birbirlerine benzeyi
şleri ve tevâfuklar ı ve birtek sikke-i 
vahdet izhar etmeleri, nas ıl kat’î olarak delâlet ediyor ki; umum hayvanât ın 
Sâni’i birdir, Vâhid’dir, Ehad’dir. Öyle de o hayvanât ın ayr ı ayr ı teşahhuslar ı 276  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ve simalar ındaki başka başka hikmetli taayyün ve temeyyüzleri delâlet eder 
ki; onlar ın Sâni-i Vâhid’i, Fâil-i Muhtar’d ır ve iradelidir.. istedi ğini yapar, iste-
mediğini yapmaz.. kast ve irade ile i şler.
Madem ilm-i ilâhîye ve irade-i rabbâniyeye mevcudât adedince, belki 
mevcudât ın şuûnât ı adedince delâlet ve şehâdet vard ır. Elbette, bir k ısım filo-
zoflar ın irade-i ilâhiyeyi nefy ve bir k ısım ehl-i bid’at ın kaderi inkâr ve bir k ı-
sım ehl-i dalâletin, cüz’iyata adem-i ıttılaını iddia etmeleri ve tabîiyyunun bir 
kısım mevcudât ı tabiat ve esbaba isnad etmeleri, mevcudât adedince muzaaf 
bir yalanc ılıktır ve mevcudât ın şuûnât ı adedince muzaaf bir dalâlet divaneli-
ğidir. Çünkü hadsiz şehâdet-i sâd ıkay ı tekzip eden, hadsiz bir yalanc ılık işle-
miş olur.
İşte, meşiet-i ilâhiye ile vücûda gelen i şlerde “in şaallah, in şaallah” 
yerinde, bilerek “tabiî, tabiî” demek, ne kadar hata ve muhalif-i hakikat olduğunu k ıyas et!..
Onuncu Kelime
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ Yani, hiçbir şey O’na a ğır gelemez. Daire-i im-
kânda ne kadar e şya var; o e şyaya gayet kolay vücûd giydirebilir. Ve o de-
rece ona kolay ve rahatt ır ki 1نُĳَכُĻَĘ ْīכُ ُįَĤ لَĳُĝَĺ أَنْ ْئًאĻَü أَرَادَ اƯإِذ ưُهóْĨأَ אƯĩَّĬإِ sırrıy-
la, güya yaln ız emreder, yap ılır.
Nas ıl ki gayet mahir bir sanatkâr, ziyade kolay bir tarzda, elini i şe dokun-
durur dokundurmaz, makine gibi i şler. Ve o sürat ve mahareti ifade için deni-
lir ki, “O i ş ve sanat ona o kadar musahhard ır ki, güya emriyle, dokunmas ıy-
la işler oluyor, sanatlar vücûda geliyor.” Öyle de Kadîr-i Zülcelâl’in kudretine 
karşı, eşyan ın nihayet derecede musahhariyet ve itaatine ve o kudretin niha-
yet derecede külfetsiz ve sühûletle i ş gördüğüne işareten ْئًאĻَü أَرَادَ اƯإِذ ưُهóْĨأَ אƯĩَّĬإِ 
2نُĳَכُĻَĘ ْīכُ ُįَĤ لَĳُĝَĺ أَنْ ferman eder. Şu hakikat-i uzmân ın hadsiz esrar ından beş 
sırrını, beş nüktede beyan edece ğiz.
Birincisi Birincisi
Kudret-i ilâhiyeye nisbeten en büyük şey, en küçük şey kadar kolayd ır. 
Bir nev’in umum efrad ıyla îcad ı, bir fert kadar külfetsiz ve rahatt ır. Cenneti 
1 “Bir şeyi diledi ğinde O’nun buyru ğu, sadece “Ol!” demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi, 36/83)
2 “Bir şeyi diledi ğinde O’nun buyru ğu, sadece “Ol!” demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi, 36/83)YİRMİNCİ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    277
halketmek, bir bahar kadar kolayd ır. Bir bahar ı îcad etmek, bir çiçek kadar 
rahatt ır.
Şu s ırrı izah ve isbat eden, ha şre dair Onuncu Söz’ün âhirinde, hem me-
lâike ve bekâ-y ı ruh ve ha şre dair Yirmi Dokuzuncu Söz’de ha şir meselesinde, 
İkinci Maksad’ ın beyan ında zikredilen nurâniyet- şeffâfiyet s ırrı, mukabele 
sırrı, muvâzene s ırrı, intizam s ırrı, itaat s ırrı, tecerrüd s ırrı, alt ı temsille is-
bat edilerek gösterilmi ştir ki, kudret-i ilâhiyeye nisbeten y ıldızlar, zerreler gibi 
kolayd ır; hadsiz efrad, bir fert kadar külfetsiz ve rahatça îcad edilir. Madem o 
iki Söz’de bu alt ı sır isbat edilmi ş, onlara havale ederek burada k ısa keseriz.
İkincisiİkincisi
Kudret-i ilâhiyeye nisbeten her şey müsâvi oldu ğuna delil-i kât ı’ ve bur-
han- ı sât ı’ şudur ki, hayvanât ve nebâtât ın îcad ında, gözümüzle görüyoruz:
Hadsiz bir sehâvet ve kesret içinde, nihayet derecede bir itkan, bir 
hüsn-ü sanat bulunuyor.
Hem nihayet derecede kar ışıklık ve ihtilât içinde, nihayet derecede bir 
imtiyaz ve tefrik görünüyor.
Hem nihayet derecede mebzuliyet ve vüs’at içinde, nihayet derecede 
sanatça k ıymettarl ık ve hilkatçe güzellik bulunuyor.
Hem nihayet derecede sanatkârâne bir surette, çok cihâzâta ve çok za-
mana muhtaç olmakla beraber, gayet derecede sühûletle ve süratle îcad edi-liyor. Âdetâ birden ve hiçten, o mucizât- ı sanat vücûda geliyor.
İşte, bilmü şâhede, her mevsimde rûy-u zeminde gördü ğümüz bu faali-
yet-i kudret, katiyen delâlet eder ki; şu ef’âlin menba ı olan kudrete nisbeten 
en büyük şey, en küçük şey kadar kolayd ır. Ve hadsiz efrad ın îcad ı ve idare-
leri, bir fert kadar rahatça îcad ve idare edilir.
Üçüncüsü Üçüncüsü
Şu kâinatta, şu görünen tasarrufat ve ef’âl ile hükmeden Sâni-i Kadîr’in 
kudretine nisbeten, en büyük küll, en küçük cüz kadar kolay gelir. Efradca kesretli bir küllînin îcad ı, birtek cüz’înin îcad ı kadar sühûletlidir. Ve en âdi bir 
cüz’îde, en yüksek bir k ıymet-i sanat gösterilebilir. Şu hakikatin s ırr- ı hikme-
ti üç menbadan ç ıkar:
Evvelâ: İmdad- ı vâhidiyetten.
Sâniyen: Yüsr-ü vahdetten.9
999278  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Sâlisen: Tecellî-yi ehadiyetten.
Birinci Menba Olan İmdad- ı Vâhidiyet : Yani, her şey ve bütün e şya, 
birtek zât ın mülkü olsa o vakit, vâhidiyet cihetiyle her bir şeyin arkas ında bü-
tün eşyan ın kuvvetini tah şid edebilir. Ve bütün e şya, birtek şey gibi kolayca 
idare edilir. Şu s ırrı, şöyle bir temsille fehme takrib için deriz:
Meselâ nas ıl ki bir memleketin tek bir padi şah ı bulunsa, o padi şah o vah-
det-i saltanat kanunu cihetiyle her bir neferin arkas ında bir ordu kuvvet-i mâ-
neviyesini tah şid edebilir.. ve edebildi ği için, o tek nefer, bir şah ı esir edebi-
lir ve şah ın fevkinde, padi şah ı nâm ına hükmedebilir. Hem o padi şah, vâhi-
diyet-i saltanat s ırrıyla bir neferi ve bir memuru istihdam ve idare etti ği gibi, 
bütün orduyu ve bütün memurlar ını idare edebilir. Güya vâhidiyet-i saltanat 
sırrıyla herkesi, her şeyi, bir ferdin imdad ına gönderebilir. Ve her bir ferdi, bü-
tün efrad kadar bir kuvvete istinad edebilir, yani ondan medet alabilir. E ğer o 
vâhidiyet-i saltanat ipi çözülse ve ba şıbozukluğa dönse, o vakit her bir nefer, 
hadsiz bir kuvveti birden kaybedip, yüksek bir makam- ı nüfuzdan sukut eder, 
âdi bir adam makam ına gelir. Ve onlar ın idare ve istihdamlar ı, efrad adedin-
ce müşkülât peydâ eder.
Aynen öyle de –1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –şu kâinat ın Sâni’i, vâhid oldu ğundan, 
her bir şeye karşı, bütün e şyaya müteveccih olan esmây ı tahşid eder. Ve ni-
hayetsiz bir sanatla, k ıymettar bir surette îcad eder. Lüzum olsa, bütün e şya 
ile birtek şeye bakar, bakt ırır, medet verir ve kuvvetli yapar. Ve bütün e şyay ı 
dahi, o vâhidiyet s ırrıyla birtek şey gibi îcad eder, tasarruf eder, idare eder.
İşte şu imdad- ı vâhidiyet s ırrıylad ır ki; şu kâinatta, nihayet derecede 
mebzuliyet ve ucuzluk içinde, nihayet derecede sanatça ve k ıymetçe 
yüksek ve âlî bir keyfiyet görünüyor.
İkinci Menba Olan Yüsr-ü Vahdet : Yani birlik usûlü ile bir merkezde, bir 
elden, bir kanunla olan i şler, gayet derecede kolayl ık veriyor. Müteaddit mer-
kezlere, müteaddit kanuna, müteaddit ellere da ğılsa müşkülât peydâ eder.
Meselâ nas ıl ki bir ordunun bütün neferât ının bir merkezden, bir kanun-
la, bir kumandan- ı âzam emriyle esâsât- ı techiziyeleri yap ılsa, birtek nefer ka-
dar kolay olur. E ğer ayr ı ayr ı fabrikalarda, ayr ı ayr ı merkezlerde techizâtlar ı 
yap ılsa, bir ordunun techizine lâz ım olan bütün askerî fabrikalar, birtek nefe-
rin techizât ı için lâz ım gelir. Demek, e ğer vahdete istinad edilse bir ordu, bir 
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)YİRMİNCİ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    279
nefer kadar kolay olur. E ğer vahdet olmazsa bir nefer, bir ordu kadar, techi-
zin esâsât ı cihetinde mü şkülât peydâ eder.
Hem bir a ğac ın meyvelerine –vahdet noktas ında– bir merkeze, bir kanu-
na, bir köke istinaden madde-i hayatiye verilse, binler meyveler, tek bir mey-ve gibi kolay olur. E ğer her bir meyve ayr ı ayr ı merkeze raptedilse ve ayr ı ay-
rı yerden mevâdd- ı hayatiyeleri gönderilse, her bir meyve bütün a ğaç kadar 
müşkülât peydâ eder. Çünkü bütün a ğaca lâz ım olan mevâdd- ı hayatiye, her 
bir meyve için dahi lâz ımd ır.
İşte şu iki temsil gibi, –1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ– şu kâinat ın Sâni’i, Vâhid-i 
Ehad oldu ğu için, vahdetle i ş görür.. ve vahdetle i ş gördüğü için, bütün 
eşya birtek şey kadar kolay olur. Hem birtek şeyi, sanatça bütün e şya ka-
dar k ıymetli yapabilir.. ve hadsiz efrad ı, gayet k ıymettar bir surette îcad 
ederek, şu görünen hadsiz mebzuliyet ve nihayetsiz ucuzluk lisan ıyla, 
cûd-u mutlak ını gösterir.. ve hadsiz sehâvetini ve nihayetsiz hallâk ıyeti-
ni izhar eder.
Üçüncü Menba Olan Tecellî-yi Ehadiyet : Yani Sâni-i Zülcelâl, cisim ve 
cismanî olmad ığı için zaman ve mekân O’nu kay ıt alt ına alamaz.. ve kevn ve 
mekân, O’nun şuhûduna ve huzuruna müdahale edemez.. ve vesâit ve ec-
râm, O’nun fiiline perde çekemez. Teveccühünde tecezzî ve ink ısam olmaz. 
Bir şey bir şeye mâni olmaz. Hadsiz ef’âli, bir fiil gibi yapar. Onun içindir ki; 
bir çekirdekte koca bir a ğac ı mânen dercetti ği gibi, bir âlemi birtek fertte der-
cedebilir. Bütün âlem, birtek fert gibi dest-i kudretinde çevrilir. Şu s ırrı başka 
Sözler’de izah etti ğimiz gibi, deriz ki:
Nas ıl ki nurâniyet itibar ıyla bir derece kay ıtsız olan güne şin timsali her bir 
cilâl ı, parlak şeyde temessül eder. Binlerle, milyonlarla aynalar nuruna muka-
bil gelse –birtek ayna gibi– ink ısam etmeden, bizzat her birinde cilve-i misali-
yesi bulunur. E ğer aynan ın istidad ı olsa güne ş, azametiyle onda âsâr ını göste-
rebilir. Bir şey bir şeye mâni olamaz. Binler, bir gibi ve binler yere, bir yer gibi 
kolay girer. Her bir yer, binler yer kadar o güne şin cilvesine mazhar olur.
İşte, –ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ– şu kâinat Sâni-i Zülcelâl’inin, nur olan bütün 
sıfât ıyla ve nurâni olan bütün esmâs ıyla, teveccüh-ü ehadiyet s ırrıyla öy-
le bir tecellîsi var ki; hiçbir yerde olmad ığı hâlde, her yerde hâz ır ve nâ-
zırdır. Teveccühünde ink ısam olmaz. Ayn ı anda, her yerde, külfetsiz, mü-
zahamesiz, her i şi yapar.
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)280  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte şu imdad- ı vâhidiyet ve yüsr-ü vahdet ve tecellî-yi ehadiyet s ır-
rıylad ır ki: Bütün mevcudât, birtek Sâni’e verildi ği vakit, o bütün mevcu-
dât birtek mevcut gibi kolay ve sühûletli olur.. ve her bir mevcut, hüsn-ü sanatça bütün mevcudât kadar k ıymetli olabilir. Nas ıl ki mevcudât ın had-
siz mebzuliyet içinde, her bir fertte hadsiz dekâik-i sanat ın bulunmas ı bu 
hakikati gösteriyor. E ğer o mevcudât do ğrudan do ğruya birtek Sâni’e ve-
rilmezse; o zaman her bir mevcut, bütün mevcudât kadar mü şkülâtl ı olur 
ve bütün mevcudât, birtek mevcut k ıymetine sukut eder, iner. Şu hâlde 
ya hiçbir şey vücûda gelmeyecek veya gelse de k ıymetsiz, hiçe inecektir.
İşte şu s ırdand ır ki; ehl-i felsefenin en ziyade ileri gidenleri olan sofestâî-
ler, tarîk-i haktan yüzlerini çevirdiklerinden küfür ve dalâlet tarîkine bakm ış-
lar, görmü şler ki; şirk yolu, tarîk-i haktan ve tevhid yolundan yüz bin defa da-
ha müşkülâtl ıdır, nihayet derecede gayr-i mâkuldür. Onun için, bilmecburiye, 
her şeyin vücûdunu inkâr ederek ak ıldan istifa etmi şler.
Dördüncüsü Dördüncüsü
Şu kâinatta, şu görünen ef’âl ile tasarruf eden Zât- ı Kadîr’in kudreti-
ne nisbeten cennetin îcad ı bir bahar kadar kolay.. ve bir bahar ın îcad ı bir 
çiçek kadar kolayd ır.. ve bir çiçe ğin mehâsin-i sanat ı ve letâif-i hilkati, bir 
bahar kadar letâfetli ve k ıymetli olabilir. Şu hakikatin s ırrı üç şeydir:
Birincisi: Sâni’deki vücûb ile tecerrüd.
İkincisi: Mahiyetinin mübayenetiyle adem-i takayyüd.
Üçüncüsü: Adem-i tahayyüz ile adem-i tecezzîdir.
Birinci S ır: Vücûb ve tecerrüdün hadsiz kolayl ığa ve nihayetsiz sühûle-
te sebebiyet vermeleri, gayet derin bir s ırdır. Onu bir temsil ile fehme takrib 
edeceğiz, şöyle ki:
Vücûd mertebeleri muhteliftir.. ve vücûd âlemleri ayr ı ayr ıdır. Ayr ı ayr ı 
olduklar ı için, vücûdda rüsuhu bulunan bir tabaka-y ı vücûdun bir zerresi, o 
tabakadan daha hafif bir tabaka-y ı vücûdun bir da ğı kadard ır ve o da ğı isti-
ab eder. Meselâ âlem-i şehâdetten olan kafadaki hardal kadar kuvve-i hâf ı-
za, âlem-i manadan bir kütüphâne kadar vücûdu içine al ır.. ve âlem-i hari-
cîden olan t ırnak kadar bir ayna-y ı vücûdun âlem-i misal tabakas ından koca 
bir şehri içine al ır.. ve o âlem-i haricîden olan o ayna ve o hâf ızan ın şuurlar ı 
ve kuvve-i îcadiyeleri olsayd ı, bir zerrecik vücûd-u haricîleri kuvvetiyle, o vü-
cûd-u mânevîde ve misalîde hadsiz tasarrufât ve tahavvülât yapabilirlerdi.YİRMİNCİ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    281
Demek vücûd, rüsuh peydâ ettikçe, kuvvet ziyadele şir; az bir şey, çok 
hükmüne geçer. Hususan vücûd, rüsuh-u tam kazand ıktan sonra, madde-
den mücerred ise kay ıt alt ına girmezse, o vakit cüz’î bir cilvesi, sâir hafif 
tabakât- ı vücûdun çok âlemlerini çevirebilir.
İşte, –1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –şu kâinat ın Sâni-i Zülcelâl’i, Vâcibü’l-vücûd’dur. 
Yani, O’nun vücûdu zâtîdir, ezelîdir, ebedîdir, ademi mümtenîdir, zevali mu-
hâldir ve tabakât- ı vücûdun en râsihi, en esasl ısı, en kuvvetlisi, en mükem-
melidir. Sâir tabakât- ı vücûd, O’nun vücûduna nisbeten gayet zay ıf bir göl-
ge hükmündedir. Ve o derece Vücûd-u Vâcib, râsih ve hakikatli.. ve vücûd-u mümkinât o derece hafif ve zay ıftır ki, Muhyiddin Arabî gibi çok ehl-i tahkik, 
sâir tabakât- ı vücûdu evham ve hayal derecesine indirmi şler, 
َĳُİ َّźإِ دَĳُäْĳَĨ َź 
demişler. Yani, “Vücûd-u Vâcib’e nisbeten ba şka şeylere vücûd denilmeme-
li.. onlar vücûd unvan ına lây ık değillerdir.” diye hükmetmi şler.
İşte Vâcibü’l-vücûd’un hem vâcib, hem zâtî olan kudretine kar şı, 
mevcudât ın hem hâdis, hem âr ızî vücûdlar ı ve mümkinât ın hem karar-
sız, hem kuvvetsiz sübutlar ı, elbette nihayet derecede kolay ve hafif ge-
lir. Bütün ruhlar ı haşr-i âzamda ihyâ edip muhakeme etmek; bir bahar-
da, belki bir bahçede, belki bir a ğaçta haşr ve neşrettiği yaprak ve çiçek 
ve meyveler kadar kolayd ır.
İkinci S ır: Mübayenet-i mahiyet ve adem-i takayyüdün kolayl ığa sebebi-
yeti ise şudur ki; Sâni-i kâinat, elbette kâinat cinsinden de ğildir. Mahiyeti, hiç-
bir mahiyete benzemez. Öyleyse kâinat dairesindeki mânialar, kay ıtlar O’nun 
önüne geçemez, O’nun icraat ını takyid edemez. Bütün kâinat ı birden tasar-
ruf edip çevirebilir. E ğer kâinat yüzündeki görünen tasarrufat ve ef’âl, kâina-
ta havale edilse o kadar mü şkülât ve kar ışıklığa sebebiyet verir ki; hiçbir inti-
zam kalmad ığı gibi, hiçbir şey dahi vücûdda kalmaz, belki vücûda gelemez. 
Meselâ, nas ıl ki kemerli kubbelerdeki ustal ık sanat ı, o kubbedeki ta şlara ha-
vale edilse.. ve bir taburun zâbite ait idaresi, neferâta b ırak ılsa ya hiç vücûda 
gelmez veyahut çok mü şkülât ve kar ışıklık içinde, intizams ız bir vaziyet ala-
cak. Hâlbuki, o kubbelerdeki ta şlara vaziyet vermek için, ta ş nev’inden olma-
yan bir ustaya verilse.. ve taburdaki neferât ın idaresi, mertebe itibar ıyla zâ-
bitlik mahiyetini hâiz olan bir zâbite havale edilse hem sanat kolay olur, hem tedbir ve idare sühûletli olur. Çünkü ta şlar ve neferler birbirine mâni olurlar.. 
usta ve zâbit ise mânisiz her noktaya bakar, idare eder.
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)282  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte, –1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ– Vâcibü’l-vücûd’un mahiyet-i kudsiyesi, mâ-
hiyât- ı mümkinât cinsinden de ğildir. Belki bütün hakâik-i kâinat, o ma-
hiyetin esmâ-y ı hüsnâs ından olan “Hak” isminin şuâlar ıdır. Madem ma-
hiyet-i mukaddesesi hem Vâcibü’l-vücûd’dur, hem maddeden mücerred-dir, hem bütün mâhiyâta muhaliftir; misli, misali, mesîli yoktur. Elbette o Zât- ı Zülcelâl’in o kudret-i ezeliyesine nisbeten bütün kâinat ın idaresi 
ve terbiyesi, bir bahar, belki bir a ğaç kadar kolayd ır. Haşr-i âzam ve dâr- ı 
âhiret, cennet ve cehennemin îcad ı, bir güz mevsiminde ölmü ş ağaçlar ın 
yeniden bir baharda ihyâlar ı kadar kolayd ır.
Üçüncü S ır: Adem-i tahayyüz ve adem-i tecezzînin nihayet derecede 
olan kolayl ığa sebebiyet vermelerinin s ırrı ise şudur ki; madem Sâni-i Kadîr 
mekândan münezzehtir, elbette kudretiyle her mekânda hâz ır say ılır.. ve ma-
dem tecezzî ve ink ısam yoktur, elbette her şeye karşı bütün esmâs ıyla müte-
veccih olabilir.. ve madem her yerde hâz ır ve her şeye müteveccih olur; öy-
leyse mevcudât ve vesâit ve ecrâm, O’nun ef’âline mümânaat etmez, ta’vik etmez, belki hiç lüzum yok. Faraza lüzum olsa, elektri ğin telleri gibi ve a ğa-
cın dallar ı gibi ve insan ın damarlar ı gibi... eşya, vesile-i teshilât ve vâs ıta-y ı 
vusûl-ü hayat ve sebeb-i sürat-i ef’âl hükmüne geçer. Ta’vik, takyid, men ve müdahale şöyle dursun; belki teshil ve tesrî ve isâle, vesile hükmüne geçer. 
Demek, Kadîr-i Zülcelâl’in tasarrufât- ı kudretine her şey itaat ve ink ıyad cihe-
tinde –ihtiyaç yok, e ğer ihtiyaç olsa– kolayl ığa vesile olur.
Elhâs ıl: 
Sâni-i Kadîr; külfetsiz, muâlecesiz, süratle, sühûletle, her şe-
yi, o şeye lây ık bir surette halkeder. Külliyat ı, cüz’iyat kadar kolay îcad 
eder. Cüz’iyat ı, külliyat kadar sanatl ı halkeder.
Evet, külliyat ı ve semâvât ı ve arz ı halkeden kim ise, semâvât ve arz-
da olan cüz’iyat ı ve efrad- ı zîhayatiyeyi halkeden elbette yine O’dur ve 
O’ndan ba şka olamaz. Çünkü o küçük cüz’iyat, o külliyat ın meyveleri, 
çekirdekleri, misal-i musa ğğarlar ıdır.
Hem o cüz’iyat ı îcad eden kim ise, cüz’iyat ı ihata eden unsurlar ı ve 
semâvât ve arz ı dahi O halketmi ştir. Çünkü görüyoruz ki; cüz’iyat, kül-
liyata nisbeten birer çekirdek, birer küçük nüsha hükmündedir. Öyleyse o cüz’îleri halkeden Zât’ ın elinde, anâs ır-ı külliye ve semâvât ve arz bu-
lunmal ıdır. Tâ ki hikmetinin düsturlar ıyla ve ilminin mizanlar ıyla o küllî 
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)YİRMİNCİ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    283
ve muhit mevcudât ın hülâsalar ını, manalar ını, numûnelerini, o küçücük 
misal-i musa ğğarlar hükmünde olan cüz’iyatta dercedebilsin.
Evet, acâib-i sanat ve garâib-i hilkat noktas ında cüz’iyat, külliyattan 
geri değil.. çiçekler, y ıldızlardan a şağı değil.. çekirdekler, a ğaçlar ın mâdû-
nunda de ğil; belki çekirdekteki nak ş-ı kader olan mânevî a ğaç, bağdaki 
nesc-i kudret olan mücessem a ğaçtan daha acîptir.. ve hilkat-i insaniye, 
hilkat-i âlemden daha acîptir. Nas ıl ki bir cevher-i ferd üstünde, esir zer-
rât ıyla bir Kur’ân- ı hikmet yaz ılsa, semâvât yüzündeki y ıldızlarla yaz ılan 
bir Kur’ân- ı azametten k ıymetçe daha ehemmiyetli olabilir. Öyle de çok 
küçük cüz’iyatlar var, mucizât- ı sanatça külliyattan üstündür.
Beşincisi Beşincisi
Sâb ık beyanat ımızda îcad- ı mahlûkatta görünen hadsiz kolayl ık, gayet 
derecede çabukluk, nihayetsiz sürat-i ef’âl, nihayetsiz sühûletle îcad- ı eşyan ın 
sırlar ını, hikmetlerini bir derece gösterdik. İşte şu nihayetsiz sürat ve hadsiz sü-
hûletle vücûd-u e şya, ehl-i hidayete şöyle kat’î bir kanaat verir ki:
Mahlûkat ı îcad eden Zât’ ın kudretine nisbeten cennetler, baharlar 
kadar.. baharlar, bahçeler kadar.. bahçeler, çiçekler kadar kolay gelir.
1َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ sırrıyla, nev-i be şerin haşir ve neşri, bir-
tek nefsin imâte ve ihyâs ı gibi sühûletlidir. ْħُİ ِذَاÍَĘ َةًïِèوَا ًÙَéْĻَĀ َّźإِ ْÛَĬכَא إِنْ 
2ُونَóَąْéُĨ َאĭْĺَïَĤ ٌďĻِĩَä tasrihiyle bütün insanlar ı haşirde ihyâ etmek, istira-
hat için da ğılan bir orduyu, bir boru sesiyle toplamak kadar kolayd ır.
İşte şu hadsiz sürat ve nihayetsiz sühûlet, bilbedâhe kudret-i Sâni’in ke-
mâline ve her şey O’na nisbeten kolay oldu ğuna delil-i kat’î ve burhan- ı yakî-
nî olduğu hâlde, ehl-i dalâletin nazar ında Sâni’in kudretiyle e şyan ın teşkili ve 
îcad ı –ki vücûb derecesinde sühûletlidir– bin derece muhâl olan kendi kendi-
ne teşekkül ile iltibasa sebep olmu ştur. Yani baz ı âdi şeylerin vücûda gelme-
lerini çok kolay gördükleri için, onlar ın teşkilini, “te şekkül” tevehhüm ediyor-
lar. Yani, “îcad edilmiyorlar, belki kendi kendine vücûd buluyorlar.” İşte, gel, 
ahmakl ığın nihayetsiz derecât ına bak ki nihayetsiz bir kudretin delilini, onun 
ademine delil yapar, nihayetsiz muhâlât kap ısını açar. Çünkü o hâlde, Sâni-i 
1 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
2 “Bütün olay, tek bir ça ğrıdan ibâret! İşte hepsi duru şma için toplanm ışlar...” (Yâsîn sûresi, 36/53)284  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Âlem’e lâz ım olan nihayetsiz kudret ve muhit ilim gibi evsaf- ı kemâl, her mah-
lûkun her zerresine verilmek lâz ım gelir, tâ kendi kendine te şekkül edebilsin.
On Birinci Kelime
ُóĻِāَĩْĤا ِįْĻَĤوَإِ Yani, dâr- ı fâniden dâr- ı bâkîye dönülecek ve Kadîm-i 
Bâki’nin makarr- ı saltanat- ı ebediyesine gidilecek ve kesret-i esbaptan 
Vâhid-i Zülcelâl’in daire-i kudretine gidilecek, dünyadan âhirete geçile-cek. Merciiniz O’nun dergâh ıdır, melceiniz O’nun rahmetidir.
Ve hâkezâ.. şu kelimenin bunlar gibi ifade etti ği pek çok hakikatler var. Şu 
hakikatlerin içinde, saadet-i ebediye ile cennete dönece ğinizi ifade eden haki-
kat ise, Onuncu Söz’ün on iki burhan- ı kat’î-yi yakînîyle ve Yirmi Dokuzuncu 
Söz’ün pek çok delâil-i kât ıay ı tazammun eden alt ı esas ıyla o derece kat’î is-
bat edilmi ştir ki başka beyana hâcet b ırakm ıyor. Gurûb eden güne şin erte-
si sabah yeniden tulû edece ği kat’iyetinde o iki Söz isbat etmi şler ki; şu dün-
yan ın mânevî güne şi olan hayat dahi, harab- ı dünya ile gurûbundan sonra, 
haşrin sabah ında, bâki bir surette tulû edecektir. Ve cin ve insin bir k ısm ı, sa-
adet-i ebediyeye ve bir k ısm ı da şekâvet-i ebediyeye mazhar olacakt ır…
Madem Onuncu ve Yirmi Dokuzuncu Sözler, bu hakikati kemâliyle isbat 
etmişler. Sözü onlara havale edip, yaln ız deriz ki, sâb ık beyanatta kat’î isbat 
edildiği üzere:
Nihayetsiz bir ilm-i muhit ve hadsiz bir irade-i külliye ve nihayet-
siz bir kudret-i mutlaka sahibi olan şu kâinat ın Sâni-i Hakîm’i ve şu in-
sanlar ın Hâl ık-ı Rahîm’i, bütün semâvî kitaplar ı ve fermanlar ıyla cenne-
ti ve saadet-i ebediyeyi nev-i be şerin ehl-i iman ına vaad etmi ştir. Madem 
vaad etmi ştir, elbette yapacakt ır. Çünkü vaadinde hulf etmek, O’na mu-
hâldir. Çünkü vaadini îfâ etmemek, gayet çirkin bir noksanl ıktır. Kâmil-i 
Mutlak, noksandan münezzeh ve mukaddestir. Vaad etti ğini yapmamak, 
ya cehilden veya aczden olur. Hâlbuki, o Kadîr-i Mutlak ve Alîm-i külli şey hakk ında cehl ve acz, muhâl oldu ğundan hulf-ü vaad dahi muhâldir.
Hem başta Fahr-i âlem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  olarak bütün enbiyâ ve ev-
liya ve asfiya ve ehl-i iman, mütemâdiyen o Rahîm-i Kerîm’den, vaad et-tiği saadet-i ebediyeyi rica edip yalvar ıyorlar ve niyaz edip istiyorlar. Hem 
bütün esmâ-y ı hüsnâ ile beraber istiyorlar. Çünkü ba şta şefkati ve rahmeti, 
adâleti ve hikmeti ve Rahmân ve Rahîm, Âdil ve Hakîm isimleri ve rubû-
biyeti ve saltanat ı ve Rab ve Allah isimleri gibi ekser esmâ-y ı hüsnâs ı, dai-
re-i âhireti ve saadet-i ebediyeyi iktiza ve istilzam ederler ve  tahakku kuna 9
9YİRMİNCİ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    285
şehâdet ve delâlet ediyorlar. Belki –Onuncu Söz’de isbat edildi ği gibi– bü-
tün mevcudât, bütün hakâikiyle dâr- ı âhirete i şaret ediyorlar.
Hem fermân- ı âzam olan Kur’ân- ı Hakîm, binler âyât- ı beyyinât ıyla 
ve berâhin-i sâd ıka-y ı kat’iyesiyle o hakikati gösteriyor ve tâlim ediyor.
Ve nev-i be şerin mâ-bihi’l-iftihar ı olan Habib-i Ekrem; binler muci-
zât- ı bâhireye istinad ederek, bütün hayat ında, bütün kuvvetiyle o haki-
kati ders vermi ş, isbat etmi ş, ilân etmi ş, görmüş ve göstermi ş.
 َאĬْóُýْèوَا ِÙَّĭَåْĤا ĹِĘ ِÙَّĭَåْĤا ِģْİأَ َאسِęْĬأَ َدِïَđِÖ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ َאرِكْÖوَ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
 ُįَÝَĐَאęَü َאĭْĜوَارْزُ ۪įَائِĳِĤ َÛْéَÜ َאĭِÜَاĳَìوَأَ َאĭَĬَاĳْìوَإِ َאĭĺِïِĤوَوَا ًاïĻِđَø ُįَ×ِèَאĀوَ َאءَهُĝَĘوَرُ َهُóِüَאĬوَ
1َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َ،īĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺ ِכَÝَĩْèَóِÖ ۪įِÖَאéْĀوَأَ ۪įِĤاٰ َďَĨ َÙَّĭَåْĤا َאĭْĥِìوَأَدْ
2َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
3َّאبُİَĳْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ ًۚÙَĩْèرَ ْכَĬُïَĤ ْīِĨ َאĭَĤ ْÕَİوَ َאĭَÝْĺَïَİ إِذْ َïْđَÖ َאĭَÖĳُĥُĜ ِغْõُÜ َź َאĭَّÖرَ
4ĹِĤْĳَĜ اĳُıَĝْęَĺ۝ĹِĬَאùِĤ ْīِĨ َةًïْĝُĐ ْģُĥْèِي۝وَاóْĨأَ ĹِۤĤ ْóِّùَĺوَ ْرِيïَĀ ĹِĤ َحْóْüا رَبِّ
5ُħĻِĥَđْĤا ُďĻِĩَّùĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َّאĭِĨ ْģَّ×َĝَÜ َאĭَّÖرَ
6ُħĻِèَّóĤا َّابُĳَّÝĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ אƯĭْĻَĥَĐ ْÕُÜوَ
7ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Allah’ ım! O’na, âline ve ashab ına, cennet ehlinin cennette al ıp verdikleri nefesler say ısınca salât ve 
selâm eyle! Bizi, bu Mektup’un sahibini, nâ şirini, onun arkada şlar ını ve ana-babalar ımızı, erkek ve 
kız kardeşlerimizi Peygamber Efendimiz’in sanca ğı alt ında mesut ve bahtiyâr olarak ha şreyle! O’nun 
şefaatini bize nasip et! O’nun âl ve ashab ıyla birlikte bizi cennete koy! Bunu rahmetinle ihsan eyle, yâ 
Erhamerrâhimîn, âmîn, âmîn…
2 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)
3 “Ey bizim Kerîm Rabbimiz, bize hidâyet verdikten sonra kalblerimizi sapt ırma ve kat ından bize bir 
rahmet ba ğışla. Şüphesiz ba ğışı bol olan Vehhab sensin Sen!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
4 “Rabbim! Yüre ğime genişlik ver. İşimi kolayla ştır. Dilimden şu bağı çöz ki sözümü anlas ınlar.” (Tâhâ 
sûresi, 20/25-28).
5 “Ey Rabbimiz! Bu hizmetimizi kabul buyur! Her şeyi hakk ıyla işiten ve bilen ancak sensin.” (Bakara 
sûresi, 2/127).
6 “Tevbelerimizi de kabul buyur! Muhakkak ki tevbeleri en güzel şekilde kabul eden ve çok merhamet 
eden ancak sensin!” (Bakara sûresi, 2/128).
7 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)9
9286  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Yirminci Mektub’un Onuncu 
Kelimesine Zeyl
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
3بُĳُĥُĝْĤا ُّīَئِĩْĉَÜ ِّٰųا ِóِכْñِÖ َźأَ
4نَĳُùَאכِýَÝُĨ אءُƯَכóُü ِįĻِĘ ًŻُäرَ ًŻَáَĨ ُّٰųا َبَóَĄ
Suâl: Suâl:  Sen çok yerlerde demi şsin ki; “Vahdette nihayet derecede kolay-
lık var, kesrette ve şirkte nihayet mü şkülât oluyor. Vahdette vü-
cûb derecesinde bir sühûlet var, şirkte imtinâ derecesinde bir su-
ûbet var.”  diyorsun. Hâlbuki, gösterdi ğin müşkülât ve muhâlât, vah-
det taraf ında da cereyan eder. Meselâ diyorsun: “Eğer zerreler me-
mur olmazlarsa her bir zerrede, ya bir ilm-i muhit veya bir kud-ret-i mutlaka veya hadsiz mânevî makineler, matbaalar bulun-mak lâz ım gelir. Bu ise yüz derece muhâldir. Hâlbuki, o zerreler 
memur-u ilâhî de olsalar, yine öyle bir mazhariyet lâz ım gelir.. 
tâ hadsiz muntazam vazifelerini yapabilsinler.” 
Bunun hâllini is-
terim.
Elcevap: Elcevap:  Çok Sözler’de izah ve isbat etmi şiz ki; bütün mevcudât, birtek 
Sâni’e verilse birtek mevcut gibi kolay ve sühûletli olur. E ğer müteaddit es-
baba ve tabiata isnad edilse birtek sinek, semâvât kadar.. bir çiçek, bir ba-har kadar.. bir meyve, bir bahçe kadar mü şkülâtl ı ve suûbetli olur. Madem şu 
mesele ba şka Sözler’de izah ve isbat edilmi ş; onlara havale edip, şurada yal-
nız üç işaretle o hakikate kar şı nefsin itminan ını temin edecek üç temsil be-
yan edece ğiz.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Biliniz ki kalbler ancak Allah’ ın zikriyle huzura erer.” (Ra’d sûresi, 13/28).
4 “Allah (şirk ile tevhid aras ındaki fark ı aç ıklamak için) birbiriyle anla şamayan birçok orta ğın emrindeki 
bir hizmetçi misalini verir.” (Zümer sûresi, 39/29).
Birinci Temsil
Meselâ şeffaf, parlak bir zerrecik, bizzat kendi ba şıyla bir kibrit ba şı kadar 
bir nur içinde yerle şmez ve ona masdar olamaz. Kendi cirmi kadar ve mahi-
yeti miktar ınca bilasâle, cüz’î, zerre gibi bir nuru olabilir. Fakat o zerrecik, gü-
neşe intisap edip, ona kar şı gözünü aç ıp baksa, o vakit o koca güne şi ziyas ıy-
la, elvân- ı seb’as ıyla, hararetiyle, hatta mesafesiyle içine alabilir ve bir nevi 
tecellî-yi âzam ına mazhar olur. Demek, o zerre kendi kendine kalsa, bir zerre 
kadar ancak i ş görebilir. E ğer güneşe memur ve mensup ve mir’at say ılsa, gü-
neş gibi, güne şin icraat ındaki bir k ısım cüz’î numûnelerini gösterebilir.
İşte, –1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –her bir mevcut, hatta her bir zerre, e ğer kesre-
te ve şirke ve esbaba ve tabiata ve kendi kendine isnad edilse; o vakit her bir 
zerre, her bir mevcut, ya bir ilm-i muhit ve kudret-i mutlaka sahibi olmal ı.. 
veyahut hadsiz mânevî makine ve matbaalar, içinde te şekkül etmeli; tâ ona 
tevdî edilen acîb vazifeleri yapabilsin. E ğer o zerreler Vâhid-i Ehad’e isnad 
edilse o vakit her bir masnû, her bir zerre O’na mensup olur, O’nun memuru hükmüne geçer. Şu intisab ı, onu tecellîye mazhar eder. Bu mazhariyet ve in-
tisapla, nihayetsiz bir ilim ve kudrete istinad eder. Hâl ık’ının kuvvetiyle, mil-
yonlar defa kuvvet-i zâtîsinden fazla i şleri, vazifeleri, o intisap ve istinad s ır-
rıyla yapar.
İkinci Temsil
Meselâ iki karde ş var. Birisi cesur, kendine güvenir; di ğeri hamiyetli, mil-
liyet-perverdir. Bir muharebe zaman ında kendine güvenen adam; devlete in-
tisap etmez, kendi ba şıyla iş görmek ister. Kendi kuvvetinin menbalar ını be-
linde taşımaya mecbur olur. Techizât ını, cephânelerini kendi kuvvetine göre 
çekmeye muztard ır. O şahsî ve küçük kuvvet miktar ınca düşman ordusunun 
bir onbaşısıyla ancak mücadele eder, fazla bir şey elinden gelmez. Öteki kar-
deş, kendine güvenmiyor ve kendisini âciz, kuvvetsiz biliyor; padi şaha intisap 
etti, askere kaydedildi. O intisap ile koca bir ordu, ona nokta-y ı istinad oldu. 
Ve o istinadla, arkas ında, padi şah ın himmetiyle bir ordunun mânevî kuvve-
ti tahşid edilebilir bir kuvve-i mâneviye ile harbe at ıldı. Tâ düşman ın mağlup 
ordusu içindeki şah ın büyük bir mü şîrine rast geldi. Kendi padi şah ı nâm ına, 
“Seni esir ediyorum, gel!” der, esir eder, getirir. Şu hâlin s ırrı ve hikmeti şu-
dur ki:
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)288  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Evvelki ba şıbozuk, kendi menba- ı kuvvetini ve techizât ını kendisi ta şıma-
ya mecbur oldu ğu için, gayet cüz’î i ş görebilirdi. Şu memur ise, kendi kuv-
vetinin menba ını taşımaya mecbur de ğil. Belki onu, ordu ve padi şah taşıyor. 
Mevcut telgraf ve telefon teline makinesini küçük bir tel ile raptetmek gibi, şu 
adam bu intisapla kendini o hadsiz kuvvete rapteder.
İşte, –ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –Eğer her mahlûk, her zerre do ğrudan do ğruya 
Vâhid-i Ehad’e isnad edilse ve onlar O’na intisap etseler; o vakit, o inti-
sap kuvvetiyle ve seyyidinin havliyle, emriyle kar ınca; Firavun’un sara-
yını başına y ıkar, baş aşağı atar.. sinek, Nemrud’u gebertip cehenneme 
atar..1 bir mikrop, en cebbâr bir zâlimi kabre sokar.. bu ğday tanesi kadar 
çam çekirde ği, bir dağ gibi bir çam a ğacının tezgâh ı ve makinesi hükmü-
ne geçer.. havan ın zerresi; bütün çiçeklerin, meyvelerin ayr ı ayr ı işlerin-
de, teşekkülâtlar ında muntazaman, güzelce çal ışabilir. Bütün bu kolay-
lık, bilbedâhe memuriyet ve intisaptan ileri geliyor. Eğer iş başıbozukluğa 
dönse, esbaba ve kesrete ve kendi kendilerine b ırak ılıp şirk yolunda gidilse, o 
vakit her şey cirmi kadar ve şuuru miktar ınca iş görebilir.
Üçüncü Temsil
Meselâ iki arkada ş var. Hiç görmedikleri bir memleketin ahvâline dair is-
tatistikli bir nevi co ğrafya yazmak istiyorlar.
Birisi, o memleketin padi şah ına intisap edip telgraf ve telefon dairesine 
girer. On paral ık bir telle kendi telefon makinesini devletin teline rapteder. Her 
yerle görü şür, muhabere eder, mâlûmat al ır. Gayet muntazam ve mükemmel 
coğrafya istatisti ğine ait sanatkârâne bir eser yapar.
Öteki arkada ş ise, ya elli sene mütemâdiyen gezecek ve mü şkülâtla her 
yeri görüp her hâdiseyi i şitecek.. veyahut milyonlarla liray ı sarf edip, devletin 
tel ve telefon temdidat ı kadar ve padi şah gibi telgraf sahibi olacak. Tâ, evvel-
ki arkada şı gibi o mükemmel eseri yaps ın.
Öyle de, –ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –Eğer hadsiz e şya ve mahlûkat Vâhid-i Ehad’e 
verilse, o vakit o irtibat ile her şey birer mazhar olur. O Şems-i Ezelî’nin tecel-
lîsine mazhariyetle, kavânîn-i hikmetine ve desâtir-i ilmiyesine ve nevâmis-i kudretine irtibat peydâ eder. O vakit, havl ve kuvvet-i ilâhiye ile her şeyi gö-
rür bir gözü ve her yere bakar bir yüzü ve her i şe geçer bir sözü hükmünde bir 
1 Bkz.: İbni Kesîr, el-Bidâye 1/149.YİRMİNCİ MEKTUP / ONUNCU KEL İME’NİN ZEYLİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------   289
cilve-i rabbâniyeye mazhar olur. E ğer o intisap kesilse, o şey, bütün e şyadan 
dahi ink ıtâ eder, cirmi kadar bir küçüklü ğe s ığışır. O hâlde bir ulûhiyet-i mut-
laka sahibi olmal ı ki evvelki vaziyette gördü ğü işleri görebilsin.
Elhâs ıl: Vahdet ve iman yolunda vücûb derecesinde bir sühûlet ve ko-
layl ık var. Şirk ve esbapta, imtinâ derecesinde mü şkülât ve suûbet var. 
Çünkü bir vâhid, külfetsiz olarak kesîr e şyaya bir vaziyet verir ve bir ne-
ticeyi istihsal eder.  Eğer o vaziyeti alma ve o neticeyi istihsal etme, o e şya-y ı 
kesîreye havale edilse, o vakit pek çok külfetle ve pek çok hareketlerle ancak o vaziyet al ınır ve o netice istihsal edilir.
Meselâ –Üçüncü Mektup’ta denildi ği gibi– semâvât meydan ında, şems 
ve kamer kumandas ı alt ında, y ıldızlar ordusunu harekete getirmekle her gece 
ve her sene şâşaal ı, tesbihkârâne bir seyeran ve cereyan vermek demek olan 
cazibedar, sevimli vaziyet-i semâviye.. ve mevsimlerin de ğişmesi gibi büyük 
maslahatlar ın vücûd bulmas ı demek olan o ulvî, hikmetli netice-i arziye, e ğer 
vahdete verilse; o Sultan- ı Ezel, –kolayca– küre-i arz gibi bir neferi o vaziyet 
ve o netice için ecrâm- ı ulviyeye kumandan tayin eder. O vakit arz, emir al-
dıktan sonra memuriyet ne şesinden mevlevî gibi zikir ve semâa kalkar, az bir 
masrafla o güzel vaziyet hâs ıl olur, o mühim netice vücûd bulur.
Eğer arza “Sen dur, kar ışma!” denilse.. ve o netice ve o vaziyetin istihsa-
li de semâvâta havale edilse.. ve vahdetten kesrete ve şirke gidilse.. her gün 
ve her sene, binler derece küre-i arzdan büyük olan milyonlar adedince y ıl-
dızlar ı hareket ettirmek, milyarlar sene mesafeyi yirmi dört saatte ve bir sene-
de kestirmek lâz ımd ır.
Netice-i meram : 
Kur’ân ve ehl-i iman; hadsiz masnûât ı bir Sâni-i 
Vâhid’e verir, do ğrudan do ğruya her i şi O’na isnad eder, vücûb derece-
sinde sühûletli bir yolda gider, sevk eder. Ve ehl-i şirk ve tu ğyan, bir mas-
nû-u vâhidi hadsiz esbaba isnad ederek, imtinâ derecesinde suûbetli bir yolda gider. Şu hâlde Kur’ân yolunda bütün masnûât ile, dalâlet yolun-
da bir masnû-u vâhid beraberdirler. Hatta, belki bütün e şyan ın vâhidden 
sudûru, bir vâhidin hadsiz e şyadan sudûrundan çok derece eshel ve ko-
layd ır. Nas ıl ki bir zâbit, bin neferin tedbirini bir nefer gibi kolay yapar. 
Ve bir neferin tedbiri bin zâbite havale edilse, bin nefer kadar mü şkülâtl ı 
olur, keşmekeşe sebebiyet verir. İşte şu hakikati, şu âyet-i azîme, ehl-i şir-
kin başına vuruyor, da ğıtıyor:290  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
 ًۚŻَáَĨ َאنِĺِĳَÝْùَĺ ْģَİ ٍģُäَóِĤ ًאĩَĥَø ًŻُäوَرَ نَĳُùَאכِýَÝُĨ אءُƯَכóُü ِįĻِĘ ًŻُäرَ ًŻَáَĨ ُّٰųا َبَóَĄ
1نَĳُĩَĥْđَĺ َź ْħُİُóَáأَכْ ْģَÖ ِِّٰۚų ُïْĩَéْĤاَ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ َאتِĭْכَאئِĤا ذَرَّاتِ َدِïَđِÖ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
3َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤوَا. َīĻِĨاٰ َ،īĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ
 ُįَĤ ْīَĨ َאĺ ..ُįَĤ כَĺِóَü َź َهُïْèوَ َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ َź ْīَĨ َאĺ ..ُïَĩَĀ َאĺ ُïِèوَا َאĺ ُïَèأَ َאĺ َّħُıّٰĥĤاَ
 ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİ ْīَĨ َאĺ ..ُóْĻَíْĤا ِهِïَĻِÖ ْīَĨ َאĺ ..ُÛĻِĩُĺوَ ۪Ĺْéُĺ ْīَĨ َאĺوَ.. ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ْכُĥُĩْĤا
 ُįَאئَĝَĘوَرُ ِÙَĤَאøِّóĤا ِهِñٰİ َóِüَאĬ ْģَđْäاِ َאتِĩِĥْכَĤا ِهِñٰİ َارِóْøأَ ِّěَéِÖ ُóĻِāَĩْĤا ِįْĻَĤإِ ْīَĨ َאĺ ..ٌóĺِïَĜ
 َīĻِĭِĨْËُĩْĤا َīِĨوَ َīĻِĝِّĝَéُĩْĤا َīĻِĝĺِّïِّāĤا َīِĨوَ َīĻِĥِĨْכَאĤا َīĺِïِّèَĳُĩْĤا َīِĨ ًاïĻِđَø َאıَ×ِèَאĀوَ
.َīĻِĨاٰ َ،īĻِĝَّÝُĩْĤا
 ًاóَıْčَĨ ُįَ×ْĥَĜوَ ِïĻِèْĳَّÝĤا َارِóْøَِŶ ًاóِüَאĬ َאبِÝْכِĤا َاñٰİ َóِüَאĬ ْģَđْäاِ ِכَÝَّĺِïَèأَ ِّóِø ِّěَéِÖ َّħُıّٰĥĤاَ
4َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ ْاٰنِ،óُĝْĤا ِěَאئِĝَéِÖ ًאĝِĈَאĬ ُįَĬَאùِĤوَ َאنِĩĺِْŸا َارِĳْĬَِŶ
1 “İşte şimdi Allah bir temsil daha getiriyor: İki adam var, bunlardan birincisi, birbirine rakip, birbiriyle 
hep çekişen ortaklar ın emrinde, di ğeri ise sadece bir ki şinin emrinde çal ışıyor. Bu ikisinin durumu 
hiçbir olur mu? Olmaz elhamdülillâh! Fakat çoklar ı bu gerçe ği bilmezler.” (Zümer sûresi, 39/29).
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
3 Allah’ ım! Efendimiz Muhammed’e, O’nun bütün âl ve ashab ına, kâinat ın zerreleri say ısınca salât ve 
selâm eyle, âmîn… Âlemlerin Rabbi Allah’a hamd olsun.
4 “Ey Ehad, Vâhid ve Samed olan Allah’ ım! Ey kendisinden ba şka ilâh olmayan, bir olan ve orta ğı 
bulunmayan! Ey mülk ve hamd kendisine mahsus olan! Ey hayat veren ve ölüme mazhar eden! Ey her hay ır elinde olan! Ey her şeye kâdir olan! Ey dönü ş sadece kendisine olan Allah’ ım! Bu kelimeler 
hürmetine, bu risalenin sahibini, nâ şirini ve onun arkada şlar ını saîd olarak kâmil muvahhidlerden, 
muhakkik s ıdd ıklardan ve müttakî müminlerden eyle, âmîn...
    Allah’ ım! Ehadiyetindeki s ırlar hürmetine bu kitab ın nâşirini, tevhid s ırlar ının nâşiri; kalbini, iman 
nurlar ının mazhar ı; dilini de Kur’ân hakikatlerinin konu şan lisan ı eyle, âmîn, âmîn, âmîn…”YİRMİNCİ MEKTUP / ONUNCU KEL İME’NİN ZEYLİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------   291
Yirmi Birinci Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
َאĩُİْóَıْĭَÜ َźوَ أُفٍّ אƯĩُıَĤ ْģُĝَÜ َŻَĘ َאĩُİَŻכِ أَوْ אƯĩُİُïَèأَ َóَ×ْכِĤا َكَïْĭِĐ َّīَĕُĥْ×َĺ َّאĨإِ
ِÙَĩْèَّóĤا َīِĨ ُّلِّñĤا َאحَĭَä َאĩُıَĤ ْăِęْìًא۝وَاĩĺِóכَ ًźْĳَĜ َאĩُıَĤ ْģُĜوَ 
ْۚħِכُøĳُęُĬ ĹِĘ َאĩÖِ ُħَĥْĐأَ ْħُّכُÖًا۝رَóĻِĕَĀ ĹِĬَאĻَّÖرَ َאĩכَ َאĩُıْĩَèارْ رَبِّ ْģُĜوَ
3رًاĳُęَĔ َīĻِÖَْوَّاŷِĤ כَאنَ ُįَّĬِÍَĘ َīĻِéِĤَאĀ اĳُĬĳَכُÜ إِنْ
Ey hânesinde ihtiyar bir vâlide veya pederi veya akrabas ından veya 
iman karde şlerinden bir amel-mânde veya âciz, alîl bir şah ıs bulunan gafil! 
Şu âyet-i kerîmeye dikkat et, bak: Nas ıl ki bir âyette, be ş tabaka ayr ı ayr ı su-
rette ihtiyar vâlideyne şefkati celbediyor. Evet dünyada en yüksek hakikat, 
peder ve vâlidelerin evlâdlar ına karşı şefkatleridir. Ve en âlî hukuk dahi, on-
lar ın o şefkatlerine mukabil hürmet haklar ıdır. Çünkü onlar, hayatlar ını ke-
mâl-i lezzetle evlâtlar ının hayat ı için feda edip sarfediyorlar. Öyle ise insaniye-
ti sukut etmemi ş ve canavara ink ılâb etmemi ş her bir veled; o muhterem, sâ-
dık, fedakâr dostlara hâlisâne hürmet ve samimane hizmet ve r ızalar ını tahsil 
ve kalblerini ho şnut etmelidir. Amca ve hala,  peder hükmündedir;4 teyze ve
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Rabbin şöyle buyurdu: Allah’tan ba şkas ına ibadet etmeyin. Anneye ve babaya güzel muamele edin. 
Şayet onlardan her ikisi veya birisi ya şlanm ış olarak senin yan ında bulunursa sak ın onlara hizmetten 
yüksünme, “öff!” bile deme, onlar ı azarlama, onlara tatl ı ve gönül al ıcı sözler söyle. Şefkatle, tevazu 
ile onlara kol kanat ger ve şöyle dua et: ‘Yâ Rabbî, onlar küçüklü ğümde nas ıl beni ihtimamla yeti ştir-
dilerse, ona mükâfat olarak sen de onlara merhamet buyur!’ Rabbiniz içinizdeki duygular ı pek iyi bilir. 
Eğer siz iyi kimseler iseniz şunu bilin ki Allah kötülüklerden (özellikle anne ve babas ına yapt ığı kötü 
muamelelerden) tövbe edenlere kar şı, günahlar ı çok affedicidir.” ( İsrâ sûresi, 17/23-25).
4 Amcan ın baba hükmünde oldu ğuna dair bkz.: Müslim, zekât  11; Tirmizî, menâk ıb 28; Ebû Dâvûd, 
zekât  22. Halan ın baba hükmünde oldu ğuna dair bkz.: Dârimî, ferâiz  38; İbni Ebî Şeybe, el-
Musannef  6/248; Abdurrezzak, el-Musannef  10/283.
day ı, ana hükmündedir.1
İşte o mübarek ihtiyarlar ın vücûdlar ını istiskal edip ölümlerini arzu etmek, 
ne kadar vicdans ızlık ve ne kadar alçakl ıktır bil, ay ıl! Evet hayat ını senin ha-
yat ına feda edenin zeval-i hayat ını arzu etmek, ne kadar çirkin bir zulüm, bir 
vicdans ızlık olduğunu anla!
Ey derd-i maî şetle müptelâ olan insan! Bil ki, senin hânendeki bere-
ket direği ve rahmet vesilesi ve musibet dâfias ı, hânendeki o istiskal et-
tiğin ihtiyar veya kör akraband ır. Sak ın deme: “Maî şetim dard ır, idare 
edemiyorum.” Çünkü onlar ın yüzünden gelen bereket olmasayd ı, elbet-
te senin d ıyk- ı maîşetin daha ziyade olacakt ı. Bu hakikati benden inan! 
Bunun çok kat’î delillerini biliyorum, seni de inand ırabilirim. Fakat uzun 
gitmemek için k ısa kesiyorum. Şu sözüme kanaat et. Kasem ederim, şu 
hakikat gayet kat’îdir. Hatta nefis ve şeytan ım dahi buna kar şı teslim ol-
muşlar! Nefsimin inad ını kıran ve şeytan ımı susturan bir hakikat, sana 
kanaat vermeli!..
Evet kâinat ın şehâdetiyle, nihayet derecede Rahmân, Rahîm ve Latîf ve 
Kerîm olan Hâl ık-ı Zülcelâl-i ve’l-ikram, çocuklar ı dünyaya gönderdi ği vakit, 
arkalar ından r ızıklar ını gayet latîf bir surette gönderip ve memeler muslu ğun-
dan ağızlar ına ak ıttığı gibi.. çocuk hükmüne gelen ve çocuklardan daha ziya-
de merhamete lây ık ve şefkate muhtaç olan ihtiyarlar ın r ızıklar ını dahi, bere-
ket suretinde gönderir. Onlar ın iâşelerini, tamahkâr ve bahîl insanlara yüklet-
mez.
2ُīĻِÝَĩْĤا َّةِĳُĝْĤا ذُو َّزَّاقُóĤا َĳُİ َّٰųا إِنَّ
3ْħَّאכُĺوَإِ َאıُĜْزُóَĺ ُّٰųاَ َא۠ıَĜرِزْ ُģِĩْéَÜ َź ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ ْīِّĺَÉوَכَ
âyetlerinin ifade ettikleri hakikati, bütün zîhayat ın envâ- ı mahlûklar ı lisân- ı 
hâl ile ba ğırıp, o hakikat-i kerîmâneyi söylüyorlar. Hatta de ğil yaln ız ihtiyar 
akraba, belki insanlara arkada ş verilen ve r ızıklar ı insanlar ın r ızıklar ı içinde 
gönderilen kedi gibi baz ı mahlûklar ın r ızıklar ı dahi, bereket suretinde geliyor. 
1 Day ının ana hükmünde oldu ğuna dair bkz.: Muhammed İbnü’l-Hasan e ş-Şeybânî, el-Hucce  4/241; 
İbni Kudâme, el-Muğnî 6/206. Teyzenin ana hükmünde oldu ğuna dair bkz.: Buhârî, sulh 6; Ebû 
Dâvûd, talâk  35; Tirmizî, birr 6; Dârimî, ferâiz  38.
2 “Bütün mahlûklar ın r ızıklar ını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah Teâlâ’d ır.” (Zâriyât 
sûresi, 51/58).
3 “Nice canl ı mahlûk var ki r ızıklar ını kendileri ta şıyamazlar. Ama sizi de bütün onlar ı da r ızıkland ıran 
Allah’t ır.” (Ankebût sûresi, 29/60)YİRMİ BİRİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------   293
Bunu teyid eden ve kendim gördü ğüm bir misal: Benim yak ın dostlar ım bi-
lirler ki; iki-üç sene evvel her gün yar ım ekmek, –o köyün ekme ği küçük idi– 
muayyen bir tay ınım vard ı ki, çok defa bana kâfi gelmiyordu. Sonra dört kedi 
bana misafir geldiler. O ayn ı tay ınım hem bana, hem onlara kâfi geldi. Çok 
kere de fazla kal ırdı.
İşte şu hâl o derece tekerrür edip bana kanaat verdi ki, ben kedilerin be-
reketinden istifade ediyordum. Kat’î bir surette ilân ediyorum: Onlar bana bâr değil.. hem onlar benden de ğil, ben onlardan minnet al ırdım.
Ey insan! Madem canavar suretinde bir hayvan, insanlar ın hânesine 
misafir geldi ği vakit berekete medar oluyor; öyle ise mahlûkat ın en mü-
kerremi olan insan ve insanlar ın en mükemmeli olan ehl-i iman ve ehl-i 
iman ın en ziyade hürmet ve merhamete şâyan aceze, alîl ihtiyareler ve 
alîl ihtiyarlar ın içinde şefkat ve hizmet ve muhabbete en ziyade lây ık ve 
müstehak bulunan akrabalar ve akrabalar ın içinde dahi en hakikî dost ve 
en sâd ık muhib olan peder ve vâlide, ihtiyarl ık hâlinde bir hânede bulun-
sa, ne derece vesile-i bereket ve vâs ıta-y ı rahmet ve َّÕُāَĤ ُďُّכَّóĤا خُĳُĻُّýĤا َźْĳَĤ 
1ًّא×َĀ َءُŻَ×ْĤا ُħْכُĻَĥَĐ sırrıyla yani, “Beli bükülmü ş ihtiyarlar ınız olmasa idi, be-
lâlar sel gibi üstünüze dökülecekti.”2 Ne derece sebeb-i def-i musibet ol-
duklar ını sen k ıyas eyle!
İşte ey insan! Akl ını başına al! Eğer sen ölmezsen, ihtiyar olacaks ın! 
3ِģَĩَđْĤا ِ÷ْĭِä ْīِĨ َاءُõَåْĤاَ sırrıyla sen, vâlideynine hürmet etmezsen, senin ev-
lâd ın dahi sana hizmet etmeyecektir! E ğer âhiretini seversen, i şte sana 
mühim bir define; onlara hizmet et, r ızalar ını tahsil eyle! E ğer dünya-
yı seversen, yine onlar ı memnun et ki, onlar ın yüzünden hayat ın rahatl ı 
ve r ızkın bereketli geçsin. Yoksa onlar ı istiskal etmek, ölümlerini temen-
ni etmek ve onlar ın nazik ve serîü’t-teessür kalblerini rencide etmek ile
4َةَóِìْٰźوَا َאĻْĬُّïĤا َóِùَì sırrına mazhar olursun. E ğer rahmet-i Rahmân ister-
sen, o Rahmân’ ın vedîalar ına ve senin hânendeki emanetlerine rah-
met et.
1 Ebû Ya’lâ, el-Müsned 11/287; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  22/309.
2 ez-Zebîdî, Tâcü’l-arûs  5/5243. Ayr ıca bkz.: Ebû Ya’lâ, el-Müsned  11/287; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
kebîr  22/309; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  3/345.
3 “Her amel kendi cinsinden şeyle karşılık görür.” ( İbni Receb, Câmiu’l-ulûmi ve’l-hikem  1/186; İbni 
Hacer, Fethu’l-bârî  10/77; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.103).
4 “Dünyay ı da âhireti de kaybeder.” (Hac sûresi, 22/11)294  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Âhiret karde şlerimden Mustafa Çavu ş isminde bir zât vard ı. Dininde, 
dünyas ında muvaffakiyetli görüyordum. S ırrını bilmezdim. Sonra anlad ım ki 
o muvaffakiyetin sebebi: O zât, ihtiyar peder ve vâlidelerinin haklar ını anla-
mış ve o hukuka tam riayet etmi ş ve onlar ın yüzünden rahat ve rahmet bul-
muş. İnşaallah âhiretini de tamir etmi ş. Bahtiyar olmak isteyen ona benze-
meli!..
َאتِ،ıَّĨُْŶا َامِïْĜأَ َÛْéَÜ ُÙَّĭَåْĤاَ: َאلَĜ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
1َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “Allah’ ım! ‘Cennet analar ın ayaklar ı alt ındad ır.’*1 diyen Zât’a, âline ve ashab ına salât ve selâm eyle!”
 *1 el-Kudâî, Müsnedü’ ş-Şihâb 1/102; ed-Deylemî, el-Müsned  2/116. Ayr ıca bkz.: Nesâî, 
cihâd  6; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/429.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)YİRMİ BİRİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------   295
Yirmi İkinci Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Şu Mektup, iki mebhast ır. Birinci Mebhas, ehl-i iman ı uhuvvete ve 
muhabbete davet eder.
Birinci Mebhas
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
3ْħْכُĺَĳَìأَ َīْĻَÖ اĳُéِĥْĀَÉَĘ َةٌĳْìإِ نَĳُĭِĨْËُĩْĤا َאĩَّĬإِ
4ٌħĻِĩَè ٌّĹِĤوَ ُįَّĬَÉכَ َاوَةٌïَĐ ُįَĭْĻَÖوَ َכَĭْĻَÖ ِيñَّĤا ِذَاÍَĘ ُīَùْèأَ َĹِİ ĹِÝَّĤِאÖ ْďَĘاِدْ
5َīĻِĭِùْéُĩْĤا ُّÕِéُĺ ُّٰųوَا َّאسِۘĭĤا ِīَĐ َīĻِĘَאđْĤوَا َċْĻَĕْĤا َīĻِĩِČْכَאĤوَا
Müminlerde nifak ve şikak, kin ve adâvete sebebiyet veren tarafgir-
lik ve inat ve haset,
hakikatçe..ve hikmetçe..ve insaniyet-i kübrâ olan İslâmiyet’çe..
ve hayat- ı şahsiyece..
ve hayat- ı içtimaiyece..
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Müminler sadece karde ştirler. O hâlde ihtilâf eden karde şlerinizin aras ını düzeltin!” (Hucurât sûresi, 
49/10).
4 “Sen kötülü ğü en güzel tarzda uzakla ştırmaya bak. Bir de bakars ın ki seninle kendisi aras ında düşman-
lık olan kişi candan, s ıcak bir dost oluvermi ş!” (Fussilet sûresi, 41/34).
5 “O muttakîler ki k ızd ıklar ında öfkelerini yutar, insanlar ın kusurlar ını affederler. Allah da böyle iyi dav-
rananlar ı sever.” (Âl-i İmran sûresi, 3/134).

ve hayat- ı mâneviyece çirkin ve merduttur, muz ır ve zulümdür ve ha-
yat- ı beşeriye için zehirdir.
Şu hakikatin gayet çok vücûhundan alt ı vechini beyan ederiz.
Birinci Vecih
Hakikat nazar ında zulümdür.
Ey mümine kin ve adâvet besleyen insafs ız adam!  Nas ıl ki sen bir ge-
mide veya bir hânede bulunsan, seninle beraber dokuz mâsum ile bir câni var. O gemiyi gark ve o hâneyi ihrak etmeye çal ışan bir adam ın, ne derece 
zulmettiğini bilirsin. Ve zâlimli ğini, semâvâta i şittirecek derecede ba ğıracak-
sın. Hatta birtek mâsum, dokuz câni olsa, yine o gemi hiçbir kanun-u adâlet-
le bat ırılmaz.
Aynen öyle de sen, bir hâne-i rabbâniye ve bir sefine-i ilâhiye olan 
bir müminin vücudunda iman ve İslâmiyet ve kom şuluk gibi dokuz de ğil, 
belki yirmi s ıfât- ı mâsume varken; sana muz ır olan ve ho şuna gitmeyen 
bir câni s ıfat ı yüzünden ona kin ve adâvet ba ğlamakla, o hâne-i mânevi-
ye-i vücûdun mânen gark ve ihrak ına, tahrip ve batmas ına teşebbüs veya 
arzu etmen, onun gibi şenî ve gaddar bir zulümdür.
İkinci Vecih
Hem hikmet nazar ında dahi zulümdür.
Zira mâlûmdur ki; adâvet ve muhabbet, nur ve zulmet gibi z ıdd ırlar. İkisi, 
mana-y ı hakikîsinde olarak beraber cem olamazlar. E ğer muhabbet, kendi 
esbab ının rüçhâniyetine göre bir kalbde hakikî bulunsa, o vakit adâvet meca-
zî olur; ac ımak suretine ink ılâb eder. Evet mümin, karde şini sever ve sevmeli! 
Fakat fenal ığı için yaln ız ac ır.. tahakkümle de ğil, belki lütufla ıslah ına çal ışır. 
Onun için nass- ı hadis ile: “Üç günden fazla mümin, mümine küsüp kat- ı 
mükâleme etmeyecek.”1 Eğer esbab- ı adâvet galebe çal ıp adâvet, hakika-
tiyle bir kalbde bulunsa; o vakit muhabbet mecazî olur, tasannû ve temellûk suretine girer.
Ey insafs ız adam! Şimdi bak ki, mümin karde şine kin ve adâvet ne 
kadar zulümdür. Çünkü nas ıl ki sen âdi küçük ta şlar ı, Kâbe’den daha 
ehemmiyetli ve Cebel-i Uhud’dan daha büyük desen, çirkin bir ak ılsızlık 
1 Bkz.: Buhârî,  edeb 57, 62, isti’zân  9; Müslim, birr 23, 25, 26.YİRMİ İKİNCİ MEKTUP (UHUVVET R İSALESİ) / BİRİNCİ MEBHAS   ------------------------------------    297
edersin. Aynen öyle de Kâbe hürmetinde olan iman1 ve Cebel-i Uhud 
azametinde olan İslâmiyet gibi çok evsaf- ı İslâmiye, muhabbeti ve ittifa-
kı istediği hâlde; mümine kar şı adâvete sebebiyet veren ve âdi ta şlar hük-
münde olan baz ı kusurât ı, iman ve İslâmiyet’e tercih etmek, o derece in-
safs ızlık ve ak ılsızlık ve pek büyük bir zulüm oldu ğunu akl ın varsa anlar-
sın!..2 Evet tevhid-i imanî, elbette tevhid-i kulûbu ister. Ve vahdet-i itikat 
dahi, vahdet-i içtimaiyeyi iktiza eder.
Evet inkâr edemezsin ki, sen bir adamla beraber bir taburda bulunmak-
la o adama kar şı dostâne bir râb ıta anlars ın.. ve bir kumandan ın emri alt ında 
beraber bulundu ğunuzdan arkada şâne bir alâka telâkki edersin.. ve bir mem-
lekette beraber bulunmakla uhuvvetkârâne bir münasebet hissedersin…
Hâlbuki iman ın verdiği nur ve şuur ile ve sana gösterdi ği ve bildirdi ği 
esmâ-y ı ilâhiye adedince vahdet alâkalar ı ve ittifak râb ıtalar ı ve uhuvvet 
münasebetleri var. Meselâ her ikinizin;
Hâl ık’ınız bir, Mâlik’iniz bir, Mâbud’unuz bir, Râz ık’ınız bir.. bir bir, 
bine kadar bir bir ...
Hem Peygamberiniz bir, dininiz bir, k ıbleniz bir.. bir bir, yüze kadar 
bir bir ...3
Sonra köyünüz bir, devletiniz bir, memleketiniz bir.. ona kadar bir 
bir …
Bu kadar bir birler vahdet ve tevhidi, vifak ve ittifak ı, muhabbet ve 
uhuvveti iktiza etti ği ve kâinat ı ve küreleri birbirine ba ğlayacak mânevî 
zincirler bulunduklar ı hâlde; şikak ve nifaka, kin ve adâvete sebebiyet ve-
ren örümcek a ğı gibi ehemmiyetsiz ve sebats ız şeyleri tercih edip mümi-
ne karşı hakikî adâvet etmek ve kin ba ğlamak, ne kadar o râb ıta-y ı vah-
dete bir hürmetsizlik ve o esbab- ı muhabbete kar şı bir istihfaf ve o müna-
sebât- ı uhuvvete kar şı ne derece bir zulüm ve i’tisâf oldu ğunu, kalbin öl-
memiş ise akl ın sönmemi ş ise anlars ın!
1 Müminin, iman ıyla nâil oldu ğu hürmetin Allah kat ında Kâbe’nin hürmetinden daha büyük oldu ğuna 
dair bkz.: Tirmizî, birr 85; İbni Mâce,  fiten 2; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  11/37.
2 Bir mümini kusurlar ından dolay ı tahkir etmemek gerekti ğine dair bkz.: Tevbe sûresi, 9/79; Hucurât 
sûresi, 49/11; Hümeze sûresi, 104/1; Müslim, birr 32; Tirmizî, birr 18; Ebû Dâvûd,  edeb 35. Ayr ıca 
kusur işleyen mümine hakaret edilmeyip, hakk ında istiğfarda bulunmak gerekti ğine dair bkz.: Buhârî, 
hudûd  4; Ebû Dâvûd, hudûd  35.
3 Bütün insanlar ın hem Rab’leri ayn ı olduğunu, hem de her birinin ayn ı atadan geldiklerini ifade eden 
hadis-i şerif için bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/411; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  5/86.z
z
z298  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Üçüncü Vecih
Adâlet-i mahzay ı ifade eden 1ٰىóْìأُ وِزْرَ وَازِرَةٌ ِرُõَÜ َźوَ sırrına göre; bir 
müminde bulunan câni bir s ıfat yüzünden  sâir mâsum s ıfatlar ını mah-
kûm etmek hükmünde olan adâvet ve kin ba ğlamak, ne derece hadsiz bir 
zulüm oldu ğunu.. ve bahusus bir müminin fena bir s ıfat ından dar ılıp kü-
süp, o müminin akrabas ına adâvetini te şmil etmek, 2َّאرٌęכَ مٌĳُĥَčَĤ َאنَùْĬِْŸا إِنَّ
sîga-y ı mübalâ ğa ile gayet azîm bir zulüm etti ğini, hakikat ve şeriat ve 
hikmet-i İslâmiye  sana ihtar etti ği hâlde; nas ıl kendini hakl ı bulursun, 
“Benim hakk ım var!” dersin?
Hakikat nazar ında sebeb-i adâvet ve şer olan fenal ıklar, şer ve toprak gi-
bi kesiftir.. ba şkas ına sirâyet ve in’ikâs etmemek gerektir. Ba şkas ı ondan ders 
alıp şer işlese, o ba şka meseledir. Muhabbetin esbab ı olan iyilikler, muhabbet 
gibi nurdur.. sirayet ve in’ikâs etmek, şe’nidir. Ve ondand ır ki; “Dostun dos-
tu dosttur.” sözü, durûb-u emsâl s ıras ına geçmi ştir.3 Hem onun içindir ki; “Bir 
göz hat ırı için çok gözler sevilir.” sözü umumun lisan ında gezer.
İşte ey insafs ız adam! Hakikat, böyle gördü ğü hâlde; sevmedi ğin bir ada-
mın sevimli mâsum bir karde şine ve taallukat ına adâvet etmek, ne kadar hi-
lâf- ı hakikat oldu ğunu hakikat-bîn isen anlars ın.
Dördüncü Vecih
Hayat- ı şahsiye nazar ında dahi zulümdür.
Şu dördüncü vechin esas ı olarak birkaç düsturu dinle:
Birincisi : Sen, mesle ğini ve efkâr ını hak bildi ğin vakit; “Mesle ğim 
hakt ır veya daha güzeldir.” demeye hakk ın var. Fakat, “Yaln ız hak, benim 
mesleğimdir.” demeye hakk ın yoktur!..
4َאĺَאوِùَĩْĤا ِيïْ×ُÜ ِćْíُّùĤا َīْĻَĐ َّīٰכِĤوَ     ٌÙَĥĻِĥכَ ٍÕْĻَĐ ِّģכُ ْīَĐ َאĄِّóĤا ُīْĻَĐوَ
1 “Hiçbir günahkâr, ba şkas ının günah ını yüklenmez.” (En’âm sûresi, 6/164; İsrâ sûresi, 17/15; Fât ır 
sûresi, 35/18; Zümer sûresi, 39/7; Necm sûresi, 53/38)
2 “Gerçekten insan çok zâlim ve çok nankördür.” ( İbrahim sûresi, 14/34).
3 Ali İbni Ebî Talib, Nehcü’l-belâ ğa s.748-749.
4 “R ıza gözü hiçbir ay ıbı görmez. Gazap gözü bütün kusurlar ı ortaya ç ıkar ır.” (Ebu’t-Tayyib el-
Mütenebbî’ye ait olan bu beyit için bkz.: İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 33/219, 36/319; el-Gazâlî, İhyâu 
ulûmi’d-dîn  3/36).YİRMİ İKİNCİ MEKTUP (UHUVVET R İSALESİ) / BİRİNCİ MEBHAS   ------------------------------------    299
sırrınca, insafs ız nazar ın ve dü şkün fikrin hakem olamaz. Ba şkas ının 
mesleğini butlân ile mahkûm edemez.
İkinci Düstur : Senin üzerine hakt ır ki; her söyledi ğin hak olsun. 
Fakat her hakk ı söylemeye senin hakk ın yoktur. Her dedi ğin doğru olma-
lı. Fakat her do ğruyu demek do ğru değildir. Zira senin gibi niyeti hâlis ol-
mayan bir adam, nasihati bazen damara dokundurur, aksülamel yapar.
Üçüncü Düstur : Adâvet etmek istersen, kalbindeki adâvete adâvet 
et.. onun ref’ine çal ış. Hem en ziyade sana zarar veren nefs-i emmârene 
ve hevâ-y ı nefsine adâvet et..1 ıslah ına çal ış. O muz ır nefsin hat ırı için, 
müminlere adâvet etme. E ğer düşmanl ık etmek istersen; kâfirler, z ınd ık-
lar çoktur.. onlara adâvet et!..
Evet nas ıl ki muhabbet s ıfat ı, muhabbete lây ıktır; öyle de adâvet has-
leti, her şeyden evvel kendisi adâvete lây ıktır. Eğer hasm ını mağlup et-
mek istersen, fenal ığına karşı iyilikle mukabele et. Çünkü e ğer fenal ıkla 
mukabele edersen, husûmet tezâyüd eder. Zâhiren ma ğlup bile olsa, kal-
ben kin ba ğlar, adâveti idâme eder. E ğer iyilikle mukabele etsen, nedâ-
met eder.. sana dost olur.2
3َّدَاóَĩَÜ َħĻَّئِĥĤا َÛْĨَóأَכْ َÛْĬأَ وَإِنْ     ُįَÝَכْĥَĨ َħĺِóْכَĤا َÛْĨَóأَכْ َÛْĬأَ إِذَا
hükmünce müminin şe’ni, kerîm olmakt ır.4 Senin ikram ınla sana musah-
har olur. Zâhiren leîm bile olsa, iman cihetinde kerîmdir.  Evet fena bir 
adama “ İyisin iyisin” desen, iyile şmesi ve iyi adama “Fenas ın fenas ın.” 
desen, fenala şmas ı çok vukû bulur. Öyle ise
6ٌħĻِèرَ رٌĳُęَĔ َّٰųا ِنَّÍَĘ ُواóِęْĕَÜوَ اĳُéَęْāَÜوَ اĳُęْđَÜ وَإِنْ ، 5ًאĨَاóכِ ُّواóَĨ ِĳْĕَّĥĤِאÖ ُّواóَĨ وَإِذَا gibi 
desâtir-i kudsiye-i Kur’âniye’ye kulak ver.. saadet ve selâmet ondad ır.
1 İnsan ın en büyük dü şman ı kendi nefsi oldu ğuna dair bkz.: Yûsuf sûresi, 12/53; el-Beyhakî, ez-Zühd  
s.157; ed-Deylemî, el-Müsned  3/408; el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  3/4.
2 Bkz.: “İyilikle kötülük bir olmaz. O hâlde sen kötülü ğü en güzel tarzda uzakla ştırmaya bak. Bir de 
bakars ın ki seninle kendisi aras ında düşmanl ık olan ki şi candan, s ıcak bir dost oluvermi ş!” (Fussilet 
sûresi, 41/34).
3 “Haysiyetli, şerefli birine ikramda bulunursan, onun gönlünü kazan ırsın. Fakat haysiyetsiz, de ğersiz 
birine ikramda bulunsan da onun gönlüne giremezsin.” (Ebu’t-Tayyib el-Mütenebbî’ye ait olan bu beyit için bkz.: İbni Kays, 
Kıra’d-dayf  1/251; el-Meydânî, Mecmeu’l-emsâl  1/14).
4 Bkz.: Tirmizî, birr 41; Ebû Dâvûd,  edeb 5; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/394.
5 “O kullar, bo ş söz ve işlere rastlad ıklar ında vakarla oradan geçip giderler.” (Furkan sûresi, 25/72).
6 “Bununla beraber müsamaha eder, kusurlar ına bakmaz, affederseniz bu da sizin için bir fazilettir. 
Çünkü Allah da Gafûr’dur, Rahim’dir.” (Te ğâbün sûresi, 64/14).300  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Dördüncü Düstur : Ehl-i kin ve adâvet; hem nefsine, hem mümin kar-
deşine, hem rahmet-i ilâhiyeye zulmeder, tecavüz eder.  Çünkü kin ve adâ-
vet ile nefsini bir azab- ı elîmde b ırak ır. Hasm ına gelen nimetlerden azab ı ve 
korkusundan gelen elemi nefsine çektirir, nefsine zulmeder. E ğer adâvet ha-
sedden gelse, o bütün bütün azapt ır. Çünkü haset, evvelâ hâsidi ezer; mah-
veder, yand ırır.1 Mahsûd hakk ında zarar ı ya azd ır veya yoktur.
Hasedin çaresi: Hâsid adam, haset etti ği şeylerin âk ıbetini dü şün-
sün. Tâ anlas ın ki; rakibinde olan dünyevî hüsün ve kuvvet ve mertebe 
ve servet; fânidir, muvakkatt ır.. faydas ı az, zahmeti çoktur. E ğer uhrevî 
meziyetler ise zâten onlarda haset olamaz. E ğer onlarda dahi haset yap-
sa ya kendisi riyakârd ır, âhiret mal ını dünyada mahvetmek ister.. veyahut 
mahsûdu riyakâr zanneder, haks ızlık eder, zulmeder.
Hem ona gelen musibetlerden memnun ve nimetlerden mahzun olup2 
kader ve rahmet-i ilâhiyeye, onun hakk ında ettiği iyiliklerden küsüyor. Âdeta 
kaderi tenkit ve rahmete itiraz ediyor. Kaderi tenkit eden ba şını örse vurur, 
kırar. Rahmete itiraz eden, rahmetten mahrum kal ır.
Acaba, bir gün adâvete de ğmeyen bir şeye, bir sene kin ve adâvetle 
mukabele etmeyi hangi insaf kabul eder, bozulmam ış hangi vicdana s ığar? 
Hâlbuki mümin karde şinden sana gelen bir fenal ığı, bütün bütün ona verip, 
onu mahkûm edemezsin. Çünkü:
Evvelâ, kaderin onda bir hissesi var. Onu ç ıkar ıp o kader ve kaza 
hissesine kar şı rıza ile mukabele etmek gerektir.
Sâniyen, nefis ve şeytan ın hissesini de ay ırıp, o adama adâvet de-
ğil, belki nefsine ma ğlup oldu ğundan ac ımak ve nedâmet edece ğini bek-
lemek…
Sâlisen, sen kendi nefsinde görmedi ğin veya görmek istemedi ğin 
kusurunu gör, bir hisse de ona ver.
Sonra bâki kalan küçük bir hisseye kar şı en selâmetli ve en çabuk 
hasm ını mağlup edecek afv u safh ile ve ulüvv-ü cenâbl ıkla mukabele et-
sen, zulümden ve zarardan kurtulursun…
1 Hasedin hasenât ı, dolay ısıyla da hased edeni yeyip bitirmesini ifade eden hadisler için bkz.: Ebû 
Dâvûd,  edeb 44; İbni Mâce,  zühd 22.
2 Allah’ ın, başkalar ına fazladan verdi ği lütuflar ı kıskanmamak gerekti ğine dair bkz.: Nisâ sûresi, 4/32. 
Ayr ıca bir mümine gelen nimetten rahats ız olman ın ve maruz kald ığı fenal ıktan hoşlanman ın, mümine 
yak ışmayan bir s ıfat olduğunu ifade eden âyetler için bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/120; Tevbe sûresi, 
9/50.9
9
9
9YİRMİ İKİNCİ MEKTUP (UHUVVET R İSALESİ) / BİRİNCİ MEBHAS   ------------------------------------    301
Yoksa sarho ş ve divane olan ve şişeleri ve buz parçalar ını elmas fiyat ıy-
la alan cevherci bir yahudi gibi be ş paraya de ğmeyen fâni, zâil, muvakkat, 
ehemmiyetsiz umûr-u dünyeviyeye –güya ebedî dünyada durup ebedî bera-ber kalacak gibi– şedîd bir h ırs ile ve dâimî bir kin ile mütemâdiyen bir adâ-
vetle mukabele etmek, sîga-y ı mübalâğa ile bir zalûmiyettir veya bir sarho ş-
luktur ve bir nevi divaneliktir.
İşte hayat- ı şahsiyece bu derece muz ır olan adâvete ve fikr-i intikama, 
–eğer şahs ını seversen– yol verme ki kalbine girsin. E ğer kalbine girmi ş 
ise, onun sözünü dinleme!
Bak, hakikatbîn olan Hâf ız Şirâzî’yi dinle: ĹِĐَاõِĭَÖ اَرْزَدْ įכِ ĵِÝْùĻِĐَאÝَĨ įَĬ َאĻْĬدُ 
Yani: “Dünya öyle bir metâ de ğil ki bir nizâa de ğsin.” Çünkü fâni ve geçici ol-
duğundan k ıymetsizdir. Koca dünya böyle ise, dünyan ın cüz’î işleri ne kadar 
ehemmiyetsiz oldu ğunu anlars ın!..
Hem demi ş:
ْÛْùَĘْóَè دُو ْīĺإِ ْóĻِùْęَÜ ĹِÝĻِŜدُو ْûِĺَאø             ٰ ا
 َارَاïُĨ َאنْĭَĩْüدُ َאÖ ُوَّتْóُĨ َאنْÝْøدُو َאÖ
Yani: “İki cihan ın rahat ve selâmetini iki harf tefsir eder, kazand ırır: 
Dostlar ına karşı mürüvvetkârâne muâ şeret ve dü şmanlar ına sulhkârâne 
muamele etmektir.”    1
Eğer dersen: Eğer dersen:  “İhtiyâr benim elimde de ğil, f ıtrat ımda adâvet var. Hem 
damar ıma dokundurmu şlar, vazgeçemiyorum.”
Elcevap: Elcevap:  Sû-i huluk ve fena haslet eseri gösterilmezse.. ve g ıybet gibi 
şeylerle ve muktezas ıyla amel edilmezse, kusurunu da anlasa zarar vermez.2 
Madem ihtiyâr senin elinde de ğil, vazgeçemiyorsun. Senin mânevî bir neda-
met, gizli bir tövbe ve z ımnî bir isti ğfar hükmünde olan kusurunu bilmen ve 
o haslette haks ız olduğunu anlaman, onun şerrinden seni kurtar ır.3 Zâten bu 
mektubun bu mebhas ını yazd ık, tâ bu mânevî isti ğfar ı temin etsin.. haks ızlığı 
hak bilmesin.. hakl ı hasm ını, haks ızlıkla teşhir etmesin.
1 Hâf ız Şirazî, Dîvân- ı Hâf ız Şirazî s.4 (5. gazel).
2 Bir kötülü ğe niyetlenip onu i şlemekten vazgeçen kimseye günah yaz ılmayacağını, hatta aksine bir de 
sevap yaz ılacağını ifade eden hadisler için bkz.: Buhârî, tevhid  34; Müslim, îmân  205.
3 Kusurunu bilip pi şman olman ın tevbe anlam ına gelece ğine ve bunun günaha keffaret olaca ğına dair 
bkz.: İbni Mâce,  zühd 30; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/289, 376, 422, 423, 433; et-Tayâlisî, 
el-Müsned  s.50.302  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Cây- ı dikkat bir hâdise : Bir zaman, bu garazkârâne tarafgirlik neticesi 
olarak gördüm ki; mütedeyyin bir ehl-i ilim, fikr-i siyasîsine muhalif bir âlim-i sâlihi, tekfir derecesinde tezyif etti. Ve kendi fikrinde olan bir münaf ığı, hür-
metkârâne medhetti. İşte siyasetin bu fena neticelerinden ürktüm, 
َīِĨ ِّٰųِאÖ ذُĳُĐأَ 
1ِÙَøَאĻِّùĤوَا َאنِĉْĻَّýĤا dedim, o zamandan beri hayat- ı siyasiyeden çekildim.
Beşinci Vecih
Hayat- ı içtimaiyece inat ve tarafgirlik, gayet muz ır olduğunu beyan 
eder.
Eğer denilse: Eğer denilse:  Hadiste 2ٌÙَĩْèرَ ĹِÝَّĨأُ َفُŻِÝْìاِ denilmiş.
İhtilâf ise, tarafgirli ği iktiza ediyor.
Hem tarafgirlik maraz ı, mazlum avâm ı zâlim havass ın şerrinden kurtar ı-
yor. Çünkü bir kasaban ın ve bir köyün havass ı ittifak etseler, mazlum avâm ı 
ezerler. Tarafgirlik olsa, mazlum bir tarafa ilticâ eder, kendisini kurtar ır.
Hem tesâdüm-ü efkârdan ve tehâlüf-ü ukûlden hakikat tamam ıyla te-
zahür eder.
Elcevap: Elcevap:
Birinci suâle deriz ki : Hadisteki ihtilâf ise, müsbet ihtilâft ır. Yani, 
her biri kendi mesle ğinin tamir ve revâc ına sa’yeder. Ba şkas ının tahrip 
ve ibtâline de ğil, belki tekmil ve ıslah ına çal ışır. Amma menfî ihtilâf ise 
ki; garazkârâne, adâvetkârâne birbirinin tahribine çal ışmakt ır.. hadisin 
nazar ında merduttur. Çünkü birbiriyle bo ğuşanlar, müsbet hareket ede-
mezler.
İkinci suâle deriz ki : Tarafgirlik e ğer hak nâm ına olsa, hakl ılara mel-
ce olabilir. Fakat şimdiki gibi garazkârâne, nefis hesab ına olan tarafgir-
lik; haks ızlara melcedir ki, onlara nokta-y ı istinad te şkil eder. Çünkü ga-
razkârâne tarafgirlik eden bir adama şeytan gelse, onun fikrine yard ım 
edip taraftarl ık gösterse, o adam o şeytana rahmet okuyacak. E ğer mu-
kabil tarafa melek gibi bir adam gelse, ona –hâ şâ– lânet okuyacak dere-
cede bir haks ızlık gösterecek.
1 Şeytandan ve siyasetten Allah’a s ığınırım.
2 “Ümmetimin ihtilâf ı rahmettir.” (en-Nevevî, Şerhu Sahîh-i Müslim  11/91, 92; el-Kurtubî, el-Câmi’ li 
ahkâmi’l-Kur’ân  4/159; es-Suyûtî, et-Tedrîbü’r-râvî  2/175).z
z
zYİRMİ İKİNCİ MEKTUP (UHUVVET R İSALESİ) / BİRİNCİ MEBHAS   ------------------------------------    303
Üçüncü suâle deriz ki : Hak nâm ına, hakikat hesab ına olan tesâ-
düm-ü efkâr ise; maksatta ve esasta ittifak ile beraber, vesâilde ihtilâf eder. Hakikatin her kö şesini izhar edip, hakka ve hakikate hizmet eder. 
Fakat tarafgirâne ve garazkârâne, firavunla şmış nefs-i emmâre hesab ı-
na hodfürû şluk, şöhret-perverâne bir tarzdaki tesâdüm-ü efkârdan bâ-
rika-y ı hakikat de ğil, belki fitne ate şleri ç ıkıyor. Çünkü maksatta ittifak 
lâz ım gelirken, öylelerin efkâr ının küre-i arzda dahi nokta-y ı telâkîsi bu-
lunmaz. Hak nâm ına olmad ığı için, nihayetsiz müfritâne gider. Kabil-i il-
tiyâm olmayan in şikaklara sebebiyet verir. Hâl-i âlem buna şahiddir.
Elhâs ıl: 2ِِّٰų ُħُכْéْĤوَا ، 1ِّٰųا ĹِĘ ُăْĕُ×ْĤوَا ، ِِّٰų ُّÕُéْĤاَ olan desâtir-i âliye, düs-
tur-u harekât olmazsa nifak ve şikak meydan al ır. Evet ُħُכْéْĤوَا ، ِّٰųا ĹِĘ ُăْĕُ×ْĤاَ  
ِِّٰų demezse, o düsturlar ı nazara almazsa, adâlet etmek isterken zulmeder.
Cây- ı ibret bir hâdise : Bir vakit, İmam Ali (radiyallâhu anh) , bir kâfiri yere 
atm ış. K ılıcını çekip kesece ği zaman, o kâfir ona tükürmü ş. O kâfiri b ırakm ış, 
kesmemi ş. O kâfir, ona demi ş ki: “Neden beni kesmedin?” Dedi: “Seni Allah 
için kesecektim. Fakat bana tükürdün, hiddete geldim. Nefsimin hissesi kar ış-
tığı için ihlâs ım zedelendi. Onun için seni kesmedim.” O kâfir ona dedi: “Beni 
çabuk kesmen için seni hiddete getirmekti. Madem dininiz bu derece sâfi ve hâlistir, o din hakt ır.” dedi.
3
Hem medar- ı dikkat bir vâk ıa: Bir zaman bir hâkim, bir h ırsızın elini 
kestiği vakit eser-i hiddet gösterdi ği için, ona dikkat eden âdil âmiri onu o va-
zifeden azletmi ş. Çünkü şeriat nâm ına, kanun-u ilâhî hesab ına kesse idi, nef-
si ona ac ıyacak idi. Ve kalbi hiddet etmeyip, fakat merhamet de etmeyecek 
bir tarzda kesecekti. Demek nefsine o hükümden bir hisse ç ıkard ığı için, adâ-
letle iş görmemi ştir.
Cây- ı teessüf bir hâlet-i içtimaiye ve kalb-i İslâm’ ı ağlatacak müthi ş 
bir maraz- ı hayat- ı içtimaî: “Haricî dü şmanlar ın zuhur ve tehâcümünde 
dâhilî adâvetleri unutmak ve b ırakmak” olan bir maslahat- ı içtimaiyeyi en 
1 “İçte duyulacak sevgi ve nefret Allah için olmal ıdır.” ‘Allah için sevme ve nefret etme’ baz ı hadislerde 
amellerin en faziletlisi say ılm ış;*1 baz ı hadislerde de iman ın en güçlü bir ba ğı olduğuna dikkat çekil-
miştir.*2
 *1 Ebû Dâvûd,  sünnet  2; Ahmed İbni Hanbel,  el-Müsned  5/146; el-Bezzâr,  el-Müsned  9/461.
 *2 et-Tayâlisî,  el-Müsned  s.101; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/170, 172, 7/80.
2 Her işte verilecek hüküm Allah için olmal ıdır.
3 Bkz.: Şeyh Şemseddin Sivasî, Menâk ıb-ı Çihâr Yâr-i Güzîn (Osmanl ıcas ı) s.294.z
z
z304  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
bedevî kavimler dahi takdir edip yapt ıklar ı hâlde, şu cemaat-i İslâmiye’ye 
hizmet dâvâ edenlere ne olmu ş ki; birbiri arkas ında tehâcüm vaziyeti-
ni alan hadsiz dü şmanlar varken, cüz’î adâvetleri unutmay ıp, düşman-
lar ın hücumuna zemin haz ır ediyorlar. Şu hâl bir sukuttur, bir vah şettir. 
Hayat- ı içtimaiye-i İslâmiye’ye bir h ıyanettir.
•Medar- ı ibret bir hikâye : Bedevî a şiretlerinden Hasenan a şiretinin bir-
birine dü şman iki kabilesi varm ış. Birbirinden belki elli adamdan fazla öldür-
dükleri hâlde Sipkan veya Hayderan a şireti gibi bir kabile kar şılar ına ç ıktığı 
vakit; o iki dü şman tâife, eski adâveti unutup omuz omuza verip, o haricî a şi-
reti defedinceye kadar, dâhilî adâveti hat ırlar ına getirmezlerdi.
İşte ey müminler! Ehl-i iman a şiretine kar şı tecavüz vaziyetini alm ış 
ne kadar a şiret hükmünde dü şmanlar oldu ğunu bilir misiniz? Birbiri için-
deki daireler gibi yüz daireden fazla vard ır. Her birisine kar şı tesânüd 
ederek, el-ele verip müdafaa vaziyeti almaya mecbur iken; onlar ın hücu-
munu teshil etmek, onlar ın harîm-i İslâm’a girmeleri için kap ılar ı açmak 
hükmünde olan garazkârâne tarafgirlik ve adâvetkârâne inat, hiçbir ci-hetle ehl-i imana yak ışır m ı? O düşman daireler ehl-i dalâlet ve ilhaddan 
tut, tâ ehl-i küfrün âlemine, tâ dünyan ın ehvâl ve mesâibine kadar bir-
biri içinde size kar şı zararl ı bir vaziyet alan, birbiri arkas ında size hiddet 
ve h ırs ile bakan, belki yetmi ş nevi dü şmanlar var. Bütün bunlara kar şı 
kuvvetli silâh ın ve siperin ve kalen, “Uhuvvet-i İslâmiye”dir. Bu “Kale-i 
İslâmiye”yi küçük adâvetlerle ve bahânelerle sarsmak, ne kadar hilâf- ı 
vicdan ve ne kadar hilâf- ı maslahat- ı İslâmiye oldu ğunu bil, ay ıl!..
Ehâdis-i şerîfede gelmi ş ki: “Âhirzaman ın Süfyan ve deccal gibi nifak ve 
zınd ıka başına geçecek e şhâs- ı müdhişe-i muz ırralar ı, İslâm’ ın ve beşerin h ırs 
ve şikak ından istifade ederek az bir kuvvetle nev-i be şeri herc ü merc eder ve 
koca Âlem-i İslâm’ ı esaret alt ına al ır.”1
Ey ehl-i iman! Zillet içinde esaret alt ına girmemek isterseniz, akl ını-
zı başınıza al ınız! İhtilâf ınızdan istifade eden zâlimlere kar şı نَĳُĭِĨْËُĩْĤا َאĩَّĬإِ 
2َةٌĳْìإِ kale-i kudsiyesi içine giriniz, tahassun ediniz. Yoksa ne hayat ını-
zı muhafaza ve ne de hukukunuzu müdafaa edebilirsiniz. Mâlûmdur ki, 
iki kahraman birbiriyle bo ğuşurken; bir çocuk, ikisini de dövebilir. Bir 
1 Deccal fitnesinden bahseden hadisler için bkz.: Müslim,  fiten 119; İbni Mâce,  fiten 23; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  4/216-217; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/491.
2 “Müminler birbirleriyle ancak karde ştirler.” (Hucurât sûresi, 49/10)YİRMİ İKİNCİ MEKTUP (UHUVVET R İSALESİ) / BİRİNCİ MEBHAS   ------------------------------------    305
mizanda iki da ğ birbirine kar şı muvâzenede bulunsa; bir küçük ta ş, mu-
vâzenelerini bozup onlarla oynayabilir.. birini yukar ı, birini a şağı indirir.
İşte ey ehl-i iman! İhtiraslar ınızdan ve husûmetkârâne tarafgirlikle-
rinizden kuvvetiniz hiçe iner, az bir kuvvetle ezilebilirsiniz. Hayat- ı içti-
maiyenizle alâkan ız varsa, 1ًאąْđَÖ ُįُąْđَÖ ُّïُýَĺ صِĳُĀْóَĩْĤا َאنِĻْĭُ×ْĤכَא ِīِĨْËُĩْĥِĤ ُīِĨْËُĩْĤاَ 
düstur-u âliyeyi düstur-u hayat yap ınız, sefâlet-i dünyeviyeden ve şekâ-
vet-i uhreviyeden kurtulunuz!..
Alt ınc ı Vecih
Hayat- ı mâneviye ve s ıhhat-i ubûdiyet, adâvet ve inat ile sars ılır.
Çünkü vâs ıta-y ı halâs ve vesile-i necat olan ihlâs zâyi olur. Zira ta-
rafgir bir muannid, kendi a’mâl-i hayriyesinde hasm ına tefevvuk ister. 
Hâlisen livechillâh amele pek de muvaffak olamaz. Hem hüküm ve mua-melât ında tarafgirini tercih eder, adâlet edemez. İşte ef’âl ve a’mâl-i hay-
riyenin esaslar ı olan ihlâs ve adâlet, husûmet ve adâvetle kaybolur.
Şu Alt ınc ı Vecih çok uzundur. Fakat kabiliyet-i makam k ısa olduğundan 
kısa kesiyoruz.
1 “Bir mü’min di ğer mü’min için, duvar ın birbirini perçinleyen tu ğlas ı gibidir.” Buhârî, salât  88; Müslim, 
birr 65; Tirmizî, birr 18.306  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İkinci Mebhas
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُīĻِÝَĩْĤا َّةِĳُĝْĤا ذُو َّزَّاقُóĤا َĳُİ َّٰųا إِنَّ
2ُħĻِĥَđْĤا ُďĻِĩَّùĤا َĳُİوَ ْħَّאכُĺوَإِ َאıُĜْزُóَĺ ُّٰųاَ َא۠ıَĜرِزْ ُģِĩْéَÜ َź ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ ْīِّĺَÉوَכَ
Ey ehl-i iman! Sâb ıkan, adâvet ne kadar zararl ı olduğunu anlad ın. Hem 
anla ki; adâvet kadar hayat- ı İslâmiye’ye en müthi ş bir maraz- ı muz ır dahi 
hırst ır. Hırs, sebeb-i haybettir ve illet ve zillettir.. ve mahrumiyet ve sefâ-
leti getirir.  Evet, her milletten ziyade h ırs ile dünyaya sald ıran yahudi milleti-
nin zillet ve sefâleti, bu hükme bir şahid-i kât ı’dır.3
Evet h ırs, zîhayat âleminde en geni ş bir daireden tut, tâ en cüz’î bir 
ferde kadar sû-i tesirini gösterir. Tevekkül-vâri taleb-i r ızık ise, bilâkis me-
dar- ı rahatt ır.. ve her yerde hüsn-ü tesirini gösterir.4
İşte bir nevi zîhayat ve r ızka muhtaç olan meyvedar a ğaçlar ve nebâtlar; 
tevekkül-vâri, kanaatkârâne yerlerinde durup h ırs göstermediklerinden, r ızık-
lar ı onlara ko şup geliyor. Hayvanlardan pek fazla evlât besliyorlar. Hayvanât 
ise, h ırs ile r ızıklar ı peşinde koştuklar ı için, pek çok zahmet ve noksaniyet ile 
rızıklar ını elde edebiliyorlar. Hem hayvanât dairesi içinde zaaf ve acz lisân- ı 
hâliyle tevekkül eden yavrular ın meşrû ve mükemmel ve latîf r ızıklar ı, hazine-i 
rahmetten verilmesi.. ve h ırs ile r ızıklar ına sald ıran canavarlar ın gayr-i me şrû 
ve pek çok zahmet ile kazand ıklar ı nâhoş rızıklar ı gösteriyor ki: Hırs, sebeb-i 
mahrumiyettir.. tevekkül ve kanaat ise, vesile-i rahmettir.
Hem daire-i insaniye içinde her milletten ziyade h ırs ile dünyaya yap ı-
şan ve aşk ile hayat- ı dünyeviyeye ba ğlanan yahudi milleti, pek çok zahmet 
1 “Bütün mahlûklar ın r ızıklar ını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah Teâlâ’d ır.” (Zâriyât 
sûresi, 51/58).
2 “Nice canl ı mahlûk var ki r ızıklar ını kendileri ta şıyamazlar. Ama sizi de bütün onlar ı da r ızıkland ıran 
Allah’t ır.” (Ankebût sûresi, 29/60)
3 Bu hususu ifade eden baz ı âyet-i kerîmeler için bkz.: Bakara sûresi, 2/61, 96.
4 Allah’a (celle celâlüh) hakk ıyla tevekkül edenin, sabahleyin yuvas ından aç ç ıkıp akşam karn ı tok ola-
rak dönen ku şlar gibi kolayca r ızkına kavuşacağına dair bkz.: Tirmizî,  zühd 33; İbni Mâce,  zühd 14; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/30, 52.
ile kazand ığı kendine faydas ı az, yaln ız hazinedarl ık ettiği gayr-i me şrû bir ser-
vet-i ribâî ile bütün milletlerden yedikleri sille-i zillet ve sefâlet, katl ve ihânet gösteriyor ki: 
Hırs, maden-i zillet ve hasârettir.
Hem harîs bir insan, her vakit hasârete dü ştüğüne dair o kadar vâk ıalar 
var ki, 1
ٌóِøَאì ٌÕَאئِì ُÿĺِóَéْĤاَ darb- ı mesel hükmüne geçmi ş, umumun naza-
rında bir hakikat-i âmme olarak kabul edilmi ştir. Madem öyledir;  eğer mal ı 
çok seversen, h ırs ile değil, belki kanaat ile mal ı taleb et, tâ çok gelsin.
Ehl-i kanaat ile ehl-i h ırs, iki şahsa benzer ki; büyük bir zât ın divanhâne-
sine giriyorlar. Birisi kalbinden der: “Beni yaln ız kabul etsin, d ışarıdaki soğuk-
tan kurtulsam bana kâfidir. En a şağıdaki iskemleyi de bana verseler, lütuftur.” 
İkinci adam güya bir hakk ı varm ış gibi ve herkes ona hürmet etmeye mecbur 
imiş gibi mağrurâne der ki: “Bana en yukar ı iskemleyi vermeli.” O h ırs ile gi-
rer, gözünü yukar ı mevkilere diker, onlara gitmek ister. Fakat divanhâne sa-
hibi onu geri döndürüp a şağı oturtur. Ona te şekkür lâz ımken, teşekküre bedel 
kalbinden k ızıyor. Teşekkür de ğil, bilâkis hâne sahibini tenkit ediyor. Hâne 
sahibi de ondan istiskal ediyor. Birinci adam, mütevâziâne giriyor; en a şağı-
daki iskemleye oturmak istiyor. Onun o kanaati, divanhâne sahibinin ho şuna 
gidiyor. “Daha yukar ı iskemleye buyurun!” der. O da gittikçe te şekkürât ını zi-
yadeleştirir, memnuniyeti tezâyüd eder.
İşte dünya bir divanhâne-i Rahmân’d ır. Zemin yüzü, bir sofra-y ı rahmet-
tir. Derecât- ı erzak ve merâtib-i nimet dahi, iskemleler hükmündedir. Hem en 
cüz’î işlerde de herkes h ırsın sû-i tesirini hissedebilir.
Meselâ iki dilenci bir şey istedikleri vakit; h ırs ile ilhâh eden dilenciden 
istiskal edip vermemek, di ğer sâkin dilenciye merhamet edip vermek, herkes 
kalbinde hisseder.
Hem meselâ gecede uykun kaçm ış, sen yatmak istesen, lâkayt kalsan 
uykun gelebilir. E ğer h ırs ile uyku istesen: “Aman yatay ım, aman yatay ım.” 
dersen, bütün bütün uykunu kaç ırırsın.
Hem meselâ mühim bir netice için birisini h ırs ile beklersin; “Aman gel-
medi, aman gelmedi.” deyip en nihayet h ırs senin sabr ını tüketip kalkar gi-
dersin. Bir dakika sonra o adam gelir, fakat bekledi ğin o mühim netice bo-
zulur.
1 “Aşırı h ırs gösteren, umdu ğunu bulamaz ve kaybeder.” Bkz.: İbni Kays, Kıra’d-dayf  4/301; el-
Meydânî, Mecmeu’l-emsâl  1/214.z
z
z308  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Şu hâdisât ın s ırrı şudur ki : Nas ıl ki bir ekme ğin vücûdu; tarla, harman, 
değirmen, f ırına terettüp eder. Öyle de tertib-i e şyada bir teennî-i hikmet var-
dır.1 H ırs sebebiyle teennî ile hareket etmedi ği için, o tertibli e şyadaki mâne-
vî basamaklar ı mürâat etmez. Ya atlar, dü şer.. veyahut bir basama ğı noksan 
bırak ır, maksada ç ıkamaz.
İşte ey derd-i maî şetle sersem olmu ş ve h ırs- ı dünya ile sarho ş ol-
muş kardeşler! H ırs bu kadar muz ır ve belâl ı bir şey olduğu hâlde, nas ıl 
hırs yolunda her zilleti irtikâb.. ve haram-helâl demeyip her mal ı kabul.. 
ve hayat- ı uhreviyeye lâz ım çok şeyleri feda ediyorsunuz? Hatta erkân- ı 
İslâmiye’nin mühim bir rüknü olan zekât ı, h ırs yolunda terk ediyorsu-
nuz? Hâlbuki zekât, her şah ıs için sebeb-i bereket2 ve dâfi-i beliyyâtt ır.3 
Zekât ı vermeyenin her hâlde elinden zekât kadar bir mal ç ıkacak; ya lü-
zumsuz yerlere verecektir, ya bir musibet gelip alacakt ır.
Hakikatli bir rüya-y ı hayâliyede, Birinci Harb-i Umumî’nin be şinci sene-
sinde, bir acîb rüyada benden soruldu:
“Müslümanlara gelen bu açl ık, bu zâyiat- ı mâliye ve me şakkat-i be-
deniye nedendir?”
Rüyada demi ştim:
“Cenâb- ı Hak, bir k ısım maldan onda bir4(Hâşiye-1) veya bir k ısım maldan k ırk-
ta bir5(Hâşiye-2) kendi verdi ği mal ından  birisini bizden istedi, tâ bize fukarâlar ın
1 “Teennînin ilâhi hikmetten kaynakland ığına dair bkz.: Tirmizî, birr 65; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  7/247. 
Ayr ıca teennînin, Allah (celle celâlüh) taraf ından sevilen önemli vas ıflardan oldu ğuna dair bkz.: 
Müslim, îmân  25, 26; Ebû Dâvûd,  edeb 149; Tirmizî, birr 66.
2 Zekât ve sadakan ın bereket sebebi oldu ğuna dair bkz.: Bakara sûresi, 2/261; Hadîd sûresi, 57/18; 
Buhârî, zekât  8, tevhîd  23; Müslim, zekât  63, 64.
3 Zekât ve sadakan ın belâlar ı def’ettiğine dair bkz.: el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/30; Ayr ıca daha geni ş bilgi 
için bkz.: Tirmizî, zekât  28; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  3/245.
4 (Hâşiye-1) Yani her sene taze verdi ği buğday gibi mallardan onda bir.*1
 *1 Nehir ve ya ğmur sular ının sulad ığı şeylerden zekât olarak ö şür (onda bir) al ınacağını beyân 
eden hadis için bkz.: Buhârî, zekât  55; Müslim, zekât  7; Tirmizî, zekât  14; Ebû Dâvûd, zekât  
12; Nesâî, zekât  25; İbni Mâce,  zekât  17; Muvatta, zekât  33.
5 (Hâşiye-2) Yani eskiden verdi ği k ırktan ki, her senede galiben ve lâakal ribh-i ticarî*1 ve nesl-i 
hayvanî*2 cihetiyle o k ırktan taze olarak on adet verir.
 *1 Ticaret mallar ından k ırkta bir oran ında zekât al ınacağına dair bkz.: Muhammed İbnü’l-
Hasan eş-Şeybânî, el-Mebsût  2/97-98; el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’ 2/20-28; İbnü’l-Hümâm, 
Şerhu Fethu’l-kadîr  2/214.
 *2 Hayvanlar ın cinsine ve say ısına göre de ğişen zekât oranlar ıyla ilgili bkz.: Muhammed İbni 
Hasan eş-Şeybânî, el-Mebsût  2/1-4; el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  2/28-35; İbnü’l-Hümâm, 
Şerhu Fethu’l-kadîr  2/171-185.YİRMİ İKİNCİ MEKTUP (UHUVVET R İSALESİ) / İKİNCİ MEBHAS   -------------------------------------------    309
dualar ını kazand ırsın ve kin ve hasetlerini men etsin. Biz h ırsımız için tamah-
kârl ık edip vermedik. Cenâb- ı Hak, müterâkim zekât ını kırkta otuz, onda se-
kizini ald ı. Hem her senede yaln ız bir ayda yetmiş hikmetli bir açl ık bizden 
istedi. Biz nefsimize ac ıdık, muvakkat ve lezzetli bir açl ığı çekmedik. Cenâb- ı 
Hak ceza olarak yetmiş cihetle belâl ı bir nevi orucu  beş sene cebren bize 
tutturdu. Hem yirmi dört saatte birtek saati, hoş ve ulvî, nurâni ve faydal ı 
bir nevi tâlimât- ı rabbâniyeyi bizden istedi. Biz tembellik edip, o namaz ı ve 
niyaz ı yerine getirmedik. O tek saati, di ğer saatlere katarak zâyi ettik. Cenâb- ı 
Hak onun keffareti olarak, beş sene tâlim ve tâlimat ve ko şturmakla  bize 
bir nevi namaz k ıldırdı.” demiştim.
Sonra ay ıldım, düşündüm, anlad ım ki; o rüya-y ı hayâliyede pek mühim 
bir hakikat vard ır. Yirmi Be şinci Söz’de, medeniyetle hükm-ü Kur’ân’ ı muvâ-
zene bahsinde isbat ve beyan edildi ği üzere; be şerin hayat- ı içtimaîsinde bü-
tün ahlâks ızlığın ve bütün ihtilâlât ın menşei iki kelimedir:
Birisi: “Ben tok olduktan sonra, ba şkas ı açl ıktan ölse bana ne!”
İkincisi: “Sen çal ış, ben yiyeyim.”
Bu iki kelimeyi de idâme eden, cereyân- ı ribâ ve terk-i zekâtt ır. Bu 
iki müthi ş maraz- ı içtimaîyi tedavi edecek tek çare, zekât ın bir düstur-u 
umumî suretinde icrâs ıyla, vücûb-u zekât1 ve hurmet-i ribâd ır.2 Hem de-
ğil yaln ız eşhasta ve hususî cemaatlerde, belki umum nev-i be şerin saa-
det-i hayat ı için en mühim bir rükün, belki devam- ı hayat- ı insaniye için 
en mühim bir direk, zekâtt ır. Çünkü be şerde, havas ve avâm iki tabaka 
var. Havastan avâma merhamet ve ihsan ve avâmdan havassa kar şı hür-
met ve itaati temin edecek, zekâtt ır.
Yoksa yukar ıdan avâm ın başına zulüm ve tahakküm iner, avâmdan zen-
ginlere kar şı kin ve isyan ç ıkar. İki tabaka-y ı beşer dâimî bir mücadele-i mâ-
neviyede, bir ke şmekeş-i ihtilâfta bulunur. Gele gele tâ Rusya’da oldu ğu gibi, 
sa’y ve sermaye mücadelesi suretinde bo ğuşmaya başlar.
Ey ehl-i kerem ve vicdan ve ey ehl-i sehâvet ve ihsan! İhsanlar, zekât nâ-
mına olmazsa üç zarar ı var. Bazen de faydas ız gider. Çünkü Allah nâm ına 
vermediğin için:
1 Zekât ın farz oldu ğunu bildiren âyetler için bkz.: Bakara sûresi, 2/43, 83, 110, 277; Nisâ sûresi, 4/77; 
Tevbe sûresi, 9/5, 11; Hac sûresi, 22/41, 78; ...
2 Fâizin haram oldu ğunu bildiren âyetler için bkz.: Bakara sûresi, 2/275, 276; Âl-i İmran sûresi, 3/130.310  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Mânen minnet ediyorsun, bîçâre fakiri minnet esareti alt ında b ırak ıyor-
sun.1
Hem makbul olan duas ından mahrum kal ıyorsun.
Hem hakikaten Cenâb- ı Hakk’ ın mal ını ibâd ına vermek için bir tevziât 
memuru oldu ğun hâlde, kendini sahib-i mal zannedip bir küfrân- ı nimet edi-
yorsun.
Eğer zekât nâm ına versen:
Cenâb- ı Hak nâm ına verdiğin için bir sevab kazan ıyorsun.
Bir şükrân- ı nimet gösteriyorsun.
O muhtaç adam dahi sana tabasbus etmeye mecbur olmad ığı için, izzet-i 
nefsi k ırılmaz.. ve duas ı senin hakk ında makbul olur.
Evet zekât kadar, belki daha ziyade nâfile ve ihsan, yahut sâir suretlerde 
verip riya ve şöhret gibi, minnet ve tezlil gibi zararlar ı kazanmak nerede?..
Zekât nâm ına o iyilikleri yap ıp, hem farz ı eda etmek; hem sevab ı, hem 
ihlâs ı, hem makbul bir duay ı kazanmak nerede?..
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
 صِĳُĀْóَĩْĤا َאنِĻْĭُ×ْĤכَא ِīِĨْËُĩْĥِĤ ُīِĨْËُĩْĤاَ: َאلَĜ ِيñَّĤا ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
.َīĻِĨاٰ َ،īĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ،ĵٰĭْęَĺ َź ٌõْĭכَ ُÙَĐَאĭَĝْĤاَ: َאلَĜوَ ًא،ąْđَÖ ُįُąْđَÖ ُّïُýَĺ
3َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤوَا
1 Yapt ığı ihsanlar ı başa kakanlar ın, verdikleri sadakalar ın boşa ç ıkacağını, minnet etmeyenler için ise 
Allah kat ında mükafatlar oldu ğunu ifade eden âyet ve hadisler için bkz.: Bakara sûresi, 2/262-264; 
Müslim, îmân  171; Tirmizî, büyû’  5; Ebû Dâvûd, libâs 25.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
3 “Allah’ ım! ‘Mümin, di ğer mümin için birbirini perçinleyen duvar gibidir.’*1 ve ‘Kanaat, bitip-tükenme 
bilmeyen bir hazinedir.’*2 buyuran Efendimiz Hz. Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) , O’nun âl ve 
ashab ının hepsine salât ve selâm eyle, âmîn… Âlemlerin Rabbi olan Allah’a hamdolsun.”
 *1 Buhârî, salât  88; Müslim,  birr 65; Tirmizî,  birr 18.
 *2 et-Taberânî,  el-Mu’cemü’l-evsat  7/84; el-Beyhakî,  ez-Zühd 2/88.z
z
z
z
z
zYİRMİ İKİNCİ MEKTUP (UHUVVET R İSALESİ) / İKİNCİ MEBHAS   -------------------------------------------    311
Hâtime
G ıybet Hakkındadır G ıybet Hakk ındad ır
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Yirmi Beşinci Söz’ün Birinci Şûlesi’nin Birinci Şuâ’ ının Beşinci Noktas ı’nın 
makam- ı zem ve zecrin misallerinden olan birtek âyetin, mu’cizane alt ı tarz-
da g ıybetten tenfir etmesi; Kur’ân’ ın nazar ında g ıybet ne kadar şenî bir şey 
olduğunu tamam ıyla gösterdi ğinden, ba şka beyana ihtiyaç b ırakmam ış. Evet 
Kur’ân’ ın beyan ından sonra beyan olamaz, ihtiyaç da yoktur.
İşte 3ًאÝْĻَĨ ِįĻِìأَ َħْéَĤ َģْכُÉَĺ أَنْ ْħُכُïَèأَ ُّÕِéُĺأَ âyetinde alt ı derece zemmi, zem-
meder. G ıybetten alt ı mertebe şiddetle zecreder. Şu âyet bilfiil g ıybet edenlere 
müteveccih oldu ğu vakit, manas ı gelecek tarzda oluyor. Şöyle ki:
Mâlûmdur; âyetin ba şındaki hemze, sormak (âyâ) manas ındad ır. O sor-
mak manas ı, su gibi âyetin bütün kelimelerine girer. Her kelimede bir hükm-ü 
zımnî var, i şte:
Birincisi,  hemze ile der: “Âyâ, suâl ve cevap mahalli olan akl ınız yok mu 
ki, bu derece çirkin bir şeyi anlam ıyor?”
İkincisi,  ُّÕِéُĺ lafz ıyla der: “Âyâ, sevmek ve nefret etmek mahalli olan 
kalbiniz  bozulmu ş mu ki, en menfur bir i şi sever?”
Üçüncüsü,  ْħُכُïَèأَ kelimesiyle der: “Cemaatten hayat ını alan hayat- ı iç-
timaiye ve medeniyetiniz  ne olmu ş ki, böyle hayat ınızı zehirleyen bir ame-
li kabul eder?
Dördüncüsü,  َħْéَĤ َģْכُÉَĺ أَنْ kelâm ıyla der: “ İnsaniyetiniz  ne olmuş ki böy-
le canavarcas ına arkada şınızı diş ile parçalamay ı yap ıyorsunuz?”
Beşincisi,  ِįĻِìأَ kelimesiyle der: “Hiç rikkat-i cinsiyeniz , hiç sıla-y ı 
rahminiz  yok mu ki, böyle çok cihetlerle karde şiniz olan bir mazlumun 
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Hiç sizden biriniz ölmü ş kardeşinin cesedini di şlemekten ho şlan ır m ı?” (Hucurât sûresi, 49/12).
şahs- ı mânevîsini insafs ızca dişliyorsunuz? Ve hiç akl ınız yok mu ki kendi âzâ-
nızı kendi dişinizle divane gibi ısırıyorsunuz?”
Alt ınc ısı, ًאÝْĻَĨ kelâm ıyla der: “ Vicdan ınız nerede? Fıtrat ınız bozulmu ş 
mu ki, en muhterem bir hâlde bir karde şinize karşı, etini yemek gibi en müs-
tekreh bir i şi yap ıyorsunuz?”
Demek şu âyetin ifadesiyle ve kelimelerin ayr ı ayr ı delâletiyle zem ve 
gıybet, aklen ve kalben ve insaniyeten ve vicdanen ve f ıtraten ve milliye-
ten mezmumdur. İşte bak nas ıl şu âyet, îcâzkârâne alt ı mertebe zemmi zem-
metmekle, i’câzkârâne alt ı derece o cürümden zecreder.
Gıybet, ehl-i adâvet ve haset ve inad ın en çok istimâl ettikleri alçak 
bir silâht ır. İzzet-i nefis sahibi, bu pis silâha tenezzül edip istimâl etmez.  
Nas ıl meşhur bir zât demi ş:
1ُïْıُä ُįَĤ َź ْīَĨ ُïْıُä َאبٍĻِÝْĔا ُّģوَכُ     ٍÙَ×ĻِĕِĤ َاءٍõَä ْīَĐ ĹِùْęَĬ ُóِّ×أُכَ
Yani: “Düşman ıma g ıybetle ceza vermekten nefsimi yüksek tutuyo-
rum ve tenezzül etmiyorum. Çünkü g ıybet, zay ıf ve zelil ve a şağılar ın si-
lâh ıdır.”
Gıybet odur ki : Gıybet edilen adam hâz ır olsa idi ve i şitse idi, kerahet 
edip dar ılacakt ı. Eğer doğru dese, zâten g ıybettir. E ğer yalan dese; hem 
gıybet, hem iftirad ır. İki katl ı çirkin bir günaht ır.2
Gıybet, mahsus birkaç maddede caiz olabilir:3
Birisi : Şekvâ suretinde bir vazifedar adama der, tâ yard ım edip o mün-
keri, o kabahati ondan izâle etsin ve hakk ını ondan als ın.
Birisi de : Bir adam onunla te şrik-i mesâî etmek ister. Senin ile me şveret 
eder. Sen de s ırf maslahat için garazs ız olarak, me şveretin hakk ını eda etmek 
için4 desen: “Onun ile te şrik-i mesâî etme. Çünkü zarar göreceksin.”
Birisi de : Maksad ı, tahkir ve te şhir değil; belki maksad ı, tarif ve tan ıttır-
mak için dese: “O topal ve serseri adam filân yere gitti.”
1 Nâs ıf el-Yâzicî, Şerhu Dîvân el-Mütenebbî  1/429.
2 Bkz.: Müslim, birr 70; Tirmizî, birr 23; Ebû Dâvûd,  edeb 35.
3 en-Nevevî, el-Ezkâr  s.360-362, 366.
4 Müslüman karde şiyle ilgili kendisine fikir dan ışılan şahs ın, bu isti şarenin hakk ını vermesi gerekti ğine 
dair bkz.: İbni Mâce,  edeb 37; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/418-419, 4/259; et-Tayâlisî, el-
Müsned  s.185.z
z
zYİRMİ İKİNCİ MEKTUP (UHUVVET R İSALESİ) / HÂTİME  ---------------------------------------------------------------------------------------    313
Birisi de : O g ıybet edilen adam fâs ık-ı mütecâhirdir. Yani fenal ıktan s ı-
kılm ıyor, belki i şlediği seyyiâtla iftihar ediyor, zulmü ile telezzüz ediyor, s ıkıl-
mayarak â şikâre bir surette i şliyor.1
İşte bu mahsus maddelerde garazs ız ve s ırf hak ve maslahat için g ıybet 
caiz olabilir. Yoksa gıybet, nas ıl ateş odunu yer bitirir; g ıybet dahi a’mâl-i 
sâlihay ı yer bitirir.
Eğer g ıybet etti veyahut isteyerek dinledi;2 o vakit
 3َאهُĭْ×َÝْĔا ِīَĩِĤوَ َאĭَĤ ْóِęْĔا َّħُıّٰĥĤاَ demeli, sonra g ıybet edilen adama ne vakit rast gel-
se, “Beni helâl et.” demeli!..
4ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 Utanma duygusu kalmam ış aç ıktan günah i şleyen kimsenin arkas ından konu şman ın, g ıybet olmaya-
cağına dair bkz.: el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  10/210; el-Kudâî, Müsnedü’ ş-Şihâb 1/263.
2 Peygamber Efendimiz’in g ıybet dinlemeyi yasaklad ığına dair bkz.: el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  
8/91; Hatîb el-Ba ğdâdî, Târîhu Ba ğdâd 8/225. Ayr ıca bir karde şinin arkas ından konu şulmas ına 
müsaade etmeyen kimseyi Allah’ ın cehennemden koruyaca ğına dair bkz.: Tirmizî, birr 20; Ahmed 
İbni Hanbel, el-Müsned  6/449.
3 “Allah’ ım! Bizi ve g ıybetini yapm ış olduğumuz kimseleri ba ğışla.” Buradaki hususu de ğişik şekilde 
ifade eden “Kim, mümin karde şinin g ıybetini yapar da, sonra o karde şi için Cenâb- ı Hakk’a isti ğfarda 
bulunursa onun bu tavr ı, yapt ığı g ıybete keffaret olur.” anlam ındaki hadis için bkz.: Ebû Nuaym, 
Hilyetü’l-evliyâ  3/254; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  5/317.
4 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.z314  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Yirmi Üçüncü Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
3دِكَĳُäوُ وَذَرَّاتِ ِكَóْĩُĐ ِěَאئِĜدَ َاتِóِüَאĐ َدِïَđِÖ ًاïَÖأَ ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Aziz, gayretli, ciddî, hakikatli, hâlis, dirâyetli karde şim,
Bizim gibi hakikat ve âhiret karde şlerin ihtilâf- ı zaman ve mekân, sohbet-
lerine ve ünsiyetlerine bir mâni te şkil etmez. Biri şarkta, biri garpta, biri mâ-
zide, biri müstakbelde, biri dünyada, biri âhirette olsa da beraber say ılabilir-
ler ve sohbet edebilirler. Hususan birtek maksat için birtek vazifede bulu-
nanlar, birbirinin ayn ı hükmündedirler.  Sizi her sabah yan ımda tasavvur 
edip, kazanc ımın bir k ısm ını, bir sülüsünü –Allah kabul etsin– size veriyorum. 
Duada, Abdülmecid ve Abdurrahmân ile berabersiniz. İnşaallah her vakit his-
senizi al ırsınız.
Sizin dünyaca baz ı müşkülât ınız, senin hesab ına beni bir parça müteessir 
etti. Fakat madem dünya bâki de ğil ve musibetlerinde bir nevi hay ır vard ır, 
senin bedeline “Yahu bu da geçer!” kalbime geldi. 4َةِóِìْٰźا ُûْĻَĐ َّźإِ َûْĻَĐ َź 
düşündüm. 5َīĺِóِÖَّאāĤا َďَĨ َّٰųا إِنَّ okudum. 6نَĳُđِäرَا ِįْĻَĤإِ َّאĬوَإِ ِِّٰų َّאĬإِ dedim. Senin 
yerine teselli buldum. Cenâb- ı Hak, bir abdini severse dünyay ı ona küstürür, 
çirkin gösterir.7 İnşaallah sen de o sevgililerin s ınıfındans ın. Sözler’in ne şrine 
mânilerin ço ğalmas ı sizi müteessir etmesin. İnşaallah ne şrettiğin miktar, 
bir rahmete mazhar oldu ğu zaman pek bereketli bir surette o nurlu çe-
kirdekler, kesretli çiçekler açacaklar.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Ömür dakikalar ının âşireleri ve vücudunun zerreleri say ısınca, Allah’ ın selâm, rahmet ve bereketi 
ebediyen üzerinize olsun.
4 “Hakiki hayat sadece âhiret hayat ıdır.” (Buhârî, rikak  1, cihâd 33, 110; Müslim, cihâd  126, 129).
5 “Muhakkak ki Allah sabredenlerle bareberdir.” (Bakara sûresi, 2/153; Enfâl sûresi, 8/46).
6 “Biz Allah’a âidiz ve vakti geldi ğinde elbette O’na dönece ğiz.” (Bakara sûresi, 2/156)
7 Allah’ ın (celle celâlüh), bir kulu sevdi ğinde onu günahlara kar şı himaye edece ğine dair bkz.: Tirmizî, 
tıb 1; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/427, 428; İbni Hibbân, es-Sahîh  2/443.
Baz ı suâller soruyorsunuz. Aziz karde şim, yaz ılan galip Sözler ve Mek-
tuplar; ihtiyârs ız, def’î ve âni bir surette kalbe geliyordu, güzel oluyordu. E ğer 
ihtiyâr ile –Eski Said gibi kuvve-i ilmiye ile– dü şünüp cevap versem, sönük 
düşer, noksan olur. Bir miktard ır ki tulûat- ı kalbiye tevakkuf etmi ş, hâf ıza 
kamç ısı kırılm ış. Fakat cevaps ız kalmamak için gayet muhtasar birer cevap 
yazacağız.
Birinci Suâliniz
Müminin mümine en iyi duas ı nas ıl olmal ıdır?
Elcevap: Elcevap:  Esbab- ı kabul dairesinde olmal ı. Çünkü baz ı şerâit dahilin-
de dua makbul olur. Şerâit-i kabulün içtima ı nisbetinde makbuliyeti ziya-
deleşir. Ezcümle, dua edilece ği vakit:
İstiğfar ile mânevî temizlenmeli..
Sonra makbul bir dua olan salavât- ı şerifeyi şefaatçi gibi zikretmeli..
Ve âhirde yine salavât getirmeli. Çünkü iki makbul duan ın ortas ında 
bir dua makbul olur.
Hem 1ِÕْĻَĕْĤا ِóْıَčِÖ yani, g ıyâben ona dua etmek..
Hem hadiste ve Kur’ân’da geçen me’sur dualarla dua etmek. Meselâ
2َةِóِìْٰźوَا َאĻْĬُّïĤوَا ِīĺِّïĤا ĹِĘ ُįَĤوَ ĹِĤ َÙَĻِĘَאđْĤوَا َĳْęَđْĤا ُכَĥْئَøأَ ĹِّĬإِ َّħُıّٰĥĤاَ
3َّאرِĭĤا َابَñَĐ َאĭِĜوَ ًÙَĭَùَè َةِóِìْٰźا ĹِĘوَ ًÙَĭَùَè َאĻْĬُّïĤا ĹِĘ َאĭِÜاٰ אƯĭَّÖرَ
gibi câmî dualarla dua etmek..
Hem hulûs ve hu şû ve huzur-u kalble dua etmek..4
Hem namaz ın sonunda,5 bilhassa sabah namaz ından sonra..
1 Müminin, mümin karde şine g ıyaben dua etmesinin faziletine dair bkz.: Müslim, zikir 86-88; Tirmizî, 
birr 50; Ebû Dâvûd,  vitr 29.
2 Allah’ ım! Senden hem kendim, hem de onun için dinî, dünyevî ve uhrevî her i şimizde af ve âfiyet 
istiyorum.
3 “Ey bizim (Yüce) Rabbimiz! Bize bu dünyada da iyilik ve güzellik ver, âhirette de iyilik ve güzellik ver ve bizi cehennem ate şinden koru!” (Bakara sûresi, 2/201). Ayr ıca Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu 
aleyhi ve sellem) s ık s ık bu duay ı yapt ığına dair bkz: Buhârî, 
deavât  55; Müslim, zikir 23, 26.
4 Bkz.: “O hâlde kâfirler ho şlanmasalar da siz, ibadeti gönülden ve yaln ız Allah’a yaparak O’na dua 
edin.” (Mü’min sûresi, 40/14); “... İhlâsla, ibadetinizi yaln ız O’nun r ızas ı için yaparak Allah’a kulluk 
ediniz! Çünkü ilkin sizi O yaratt ığı gibi, dönü şünüz de yine O’na olacakt ır.” (A’râf sûresi, 7/29).
5 Tirmizî, deavât  78; Abdurrezzak, el-Musannef  2/424; en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/32.9
99
9
9
9
9316  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem mevâki-i mübarekede, hususan mescidlerde..
Hem cumada, hususan saat-i icabede.. hem şuhûr-u selâsede, hususan 
leyâli-i me şhurede.. hem Ramazan’da, hususan Leyle-i Kadir’de dua etmek, 
kabule karin olmas ı rahmet-i ilâhiyeden kaviyyen me’muldür.1
O makbul duan ın ya aynen dünyada eseri görünür, veyahut dua olu-
nan ın âhiretine ve hayat- ı ebediyesi cihetinde makbul olur. Demek ayn ı 
maksat yerine gelmezse “dua kabul olmad ı” denilmez,2 belki “daha iyi 
bir surette kabul edilmi ş” denilir.
İkinci Suâliniz
Sahabe-i Kiram Hazerat ına “radiyallâhü anh” denildi ğine binâen, ba şka-
lara da bu manada söylemek muvaf ık m ıdır?
Elcevap: Elcevap:  Evet, denilir. Çünkü Resûl-i Ekrem’in bir şiâr ı olan “aleyhis-
salâtü vesselâm” kelâm ı gibi “radiyallâhü anh” terkibi sahabeye mahsus bir 
şiâr değil. Belki sahabe gibi, veraset-i nübüvvet denilen velâyet-i kübrâda 
bulunan ve makam- ı rızaya yeti şen Eimme-i Erbaa, Şah- ı Geylânî, İmam 
Rabbânî, İmam Gazâlî gibi zâtlara denilmeli. Fakat örf-ü ulemâda sahabeye 
“radiyallâhü anh”,  tâbiîn ve tebe-i tâbiîne “ rahimehullah”,  onlardan sonra-
kilere “ gaferahullah”  ve evliyaya  “kuddise sirruh”  denilir.
Üçüncü Suâliniz
Başta müçtehidîn-i izam imamlar ı m ı efdal, yoksa hak tarîkatlar ın şahla-
rı, aktâblar ı m ı efdaldir?
Elcevap: Elcevap:  Umum müçtehidîn de ğil; belki Ebû Hanife, Mâlik, Şâfiî, Ahmed 
İbni Hanbel şahlar ın, aktâblar ın fevkindedirler. Fakat hususî faziletlerde Şah- ı 
Geylânî gibi baz ı harika kutuplar, bir cihette daha parlak makama sahiptir-
ler. Fakat küllî fazilet imamlar ınd ır. Hem tarîkat şahlar ının bir k ısm ı müçtehit-
lerdendir. Onun için, umum müçtehidîn aktâptan daha efdaldir, denilmez. Fakat Eimme-i Erbaa, sahabeden ve Mehdî’den sonra en efdallerdir, denilir.
Dördüncü Suâliniz
3َīĺِóِÖَّאāĤا َďَĨ َّٰųا إِنَّ’ de hikmet ve gaye nedir?
1 el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  1/204; ez-Zehebî, Siyeru a’lâmi’n-nübelâ  10/107.
2 Buhârî, deavât  22; Müslim, zikir 90-92.
3 “Muhakkak ki Allah sabredenlerle bareberdir.” (Bakara sûresi, 2/153; Enfâl sûresi, 8/46).9
9YİRMİ ÜÇÜNCÜ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------   317
Elcevap: Cenâb- ı Hak, Hakîm ismi muktezas ı olarak, vücûd-u e şyada, 
bir merdivenin basamaklar ı gibi bir tertip vaz’etmi ş. Sab ırsız adam, teennî ile 
hareket etmedi ği için basamaklar ı ya atlar dü şer veya noksan b ırak ır, maksud 
dam ına ç ıkamaz. Onun için hırs, mahrumiyete sebeptir; sab ır ise müşkülâ-
tın anahtar ıdır ki, 1َجِóَęْĤا َאحُÝْęِĨ ُóْ×َّāĤوَا ، 2
ٌóِøَאì ٌÕَאئِì ُÿĺِóَéْĤاَ durûb-u emsal 
hükmüne geçmi ştir. Demek, Cenâb- ı Hakk’ ın inâyet ve tevfiki, sab ırlı adam-
larla beraberdir. Çünkü sab ır üçtür:
Biri: Mâsiyetten kendini çekip sabretmektir. Şu sab ır takvad ır,
3َīĻِĝَّÝُĩْĤا َďَĨ َّٰųا إِنَّ sırrına mazhar eder.
İkincisi: Musibetlere kar şı sab ırdır ki, tevekkül ve teslimdir. 
4َīĺِóِÖَّאāĤا ُّÕِéُĺ ُّٰųوَا  ، 5َīĻِĥَכِّĳَÝُĩْĤا ُّÕِéُĺ َّٰųا إِنَّ şerefine mazhar ediyor. Ve sab ır-
sızlık ise Allah’tan şikâyeti tazammun eder.. ve ef’âlini tenkit ve rahmetini it-
ham.. ve hikmetini be ğenmemek ç ıkar. Evet, musibetin darbesine kar şı şekvâ 
suretiyle elbette âciz ve zay ıf insan ağlar. Fakat şekvâ O’na olmal ı, O’ndan 
olmamal ı!.. Hazreti Yakub’un (aleyhisselâm)  6ِّٰųا ĵَĤإِ ĹِۤĬْõُèوَ ĹِّáَÖ ĳْכُüأَ אƯĩَّĬإِ demesi 
gibi olmal ı. Yani, musibeti Allah’a şekvâ etmeli; yoksa Allah’ ı insanlara şekvâ 
eder gibi “Eyvah, Of!” deyip “Ben ne ettim ki bu ba şıma geldi?” diyerek âciz 
insanlar ın rikkatini tahrik etmek zarard ır, manas ızd ır.
Üçüncü sab ır: İbadet üzerine sab ırdır ki; şu sab ır onu makam- ı mahbubi-
yete kadar ç ıkar ıyor, en büyük makam olan ubûdiyet-i kâmile cânibine sevk 
ediyor.
Beşinci Suâliniz
Sinn-i mükellefiyet, on be ş sene kabul ediliyor. Hazreti Peygamber (aley-
hissalâtü vesselâm)  nübüvvetten evvel nas ıl ibadet ederdi?
1 “Sab ır, kurtulu şun anahtar ıdır.” (ed-Deylemî, el-Müsned  2/415; es-Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  
s.260; es-Suyûtî, ed-Düreru’l-müntesira  s.13)
2 “Aşırı h ırs gösteren, umdu ğunu bulamaz ve kaybeder.” Bkz.: İbni Kays, Kıra’d-dayf  4/301; el-
Meydânî, Mecmeu’l-emsâl  1/214.
3 “Allah, ilâhî s ınırlara sayg ılı olup fenal ıklardan sak ınanlarla beraberdir.” (Bakara sûresi, 2/194; Tevbe 
sûresi, 9/36, 123).
4 “…Allah böyle sab ırlı insanlar ı sever.” (Âl-i İmran sûresi, 3/146).
5 “Allah muhakkak ki kendisine dayan ıp güvenenleri sever.” (Âl-i İmran sûresi, 3/159).
6 “Ben dedi: S ıkıntımı, keder ve hüznümü sadece Allah’a arzediyorum.” (Yûsuf sûresi, 12/86).318  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Elcevap: Elcevap:  Hazreti İbrahim’in (aleyhisselâm) , Arabistan’da çok perdeler al-
tında cereyan eden bakiyye-i dini ile… Fakat farziyet ve mecburiyet suretiy-
le değil, belki ihtiyâr ıyla ve mendubiyet suretiyle ibadet ederdi.1 Şu hakikat 
uzundur; şimdilik k ısa kals ın.
Alt ınc ı Suâliniz
Sinn-i kemâl itibar olunan k ırk yaşında nübüvvetin gelmesi ve ömr-ü sa-
adetlerinin altm ış üç olmas ındaki hikmet nedir?
Elcevap: Elcevap:  Hikmetleri çoktur… Birisi şudur ki:
Nübüvvet gayet a ğır ve büyük bir mükellefiyettir. Melekât- ı akliye ve is-
tidâdât- ı kalbiyenin inki şafı ve tekemmülü ile o a ğır mükellefiyet tahammül 
edilir. O tekemmülün zaman ı ise k ırk yaşıdır. Hem hevesât- ı nefsâniyenin he-
yecanl ı zaman ı ve hararet-i garîziyenin galeyanl ı hengâm ı ve ihtirâsât- ı dün-
yeviyenin feveranl ı vakti olan gençlik ve şebâbiyet ise, s ırf ilâhî ve uhrevî ve 
kudsî olan vezâif-i nübüvvete muvaf ık düşmüyor. K ırktan evvel ne kadar cid-
dî ve hâlis bir adam olsa da, şöhret-perestlerin hat ırlar ına, “Belki dünyan ın 
şan ve şerefi için çal ışır.” vehmi gelir. Onlar ın itham ından çabuk kurtulamaz. 
Fakat k ırktan sonra, madem kabir taraf ına nüzûl ba şlıyor ve dünyadan ziyade 
âhiret ona görünüyor. Harekât ve a’mâl-i uhreviyesinde çabuk o ithamdan kurtulur ve muvaffak olur. İnsanlar da sû-i zandan kurtulur, halâs olur.
Amma ömr-ü saadetinin altm ış üç olmas ı ise çok hikmetlerinden birisi şu-
dur ki:
Şer’an ehl-i iman, Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  gayet derecede 
sevmek ve hürmet etmek.. ve hiçbir şeyinden nefret etmemek.. ve her hâ-
lini güzel görmekle mükellef oldu ğundan; altm ıştan sonraki me şakkat-
li ve musibetli olan ihtiyarl ık zaman ında Habib-i Ekrem’ini b ırakm ıyor.. 
belki imam oldu ğu ümmetin ömr-ü galibi olan altm ış üçte mele-i âlâya 
gönderiyor, yan ına al ıyor.. her cihette imam oldu ğunu gösteriyor.
Yedinci Suâliniz
2ْħِכُÖَא×َýِÖ َįَّ×َýَÜ ْīَĨ ْħِכُĤĳُıכُ ُّóَüوَ ْħِכُĤĳُıِכُÖ َįَّ×َýَÜ ْīَĨ ْħِכُÖَא×َü ُóْĻَì hadis midir? 
Bundan murad nedir?
1 Buhârî, bed’ü’l-vahy  3, tefsîru sûre (96)  1, ta’bîr  1, Müslim, îmân  252.
2 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  22/83; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/94; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  
13/467.YİRMİ ÜÇÜNCÜ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------   319
Elcevap: Elcevap:  Hadis olarak i şitmişim. Murad da şudur ki: En hay ırlı genç 
odur ki; ihtiyar gibi ölümü dü şünüp âhiretine çal ışarak, gençlik hevesâ-
tına esir olmay ıp gaflette bo ğulmayand ır. Ve ihtiyarlar ınızın en kötüsü 
odur ki; gaflette ve hevesâtta gençlere benzemek ister, çocukças ına heve-
sât- ı nefsâniyeye tâbi olur.
Senin levhanda gördü ğün ikinci parçan ın sahih sureti şudur ki; ben ba-
şımın üstünde onu bir levha-y ı hikmet olarak tâlik etmi şim, her sabah ve ak-
şam ona bakar ım, dersimi al ırım:
Dost istersen Allah yeter.  Evet, O dost ise her şey dosttur.1
Yârân istersen Kur’ân yeter.  Evet, ondaki enbiyâ ve melâike ile haya-
len görüşür ve vukuatlar ını seyredip ünsiyet eder.
Mal istersen kanaat yeter.2 Evet, kanaat eden iktisat eder, iktisat eden 
bereket bulur.3
Düşman istersen nefis yeter.4 Evet, kendini be ğenen belây ı bulur, zah-
mete düşer; kendini be ğenmeyen safây ı bulur, rahmete gider.
Nasihat istersen ölüm yeter.5 Evet, ölümü dü şünen, hubb-u dünyadan 
kurtulur ve âhiretine ciddî çal ışır.
Yedinci meselenize bir sekizinciyi ben ilâve ediyorum. Şöyle ki:
Bir-iki gün evvel bir hâf ız, Sûre-i Yusuf’tan bir a şir, tâ ĹِĭْĝِéْĤوَأَ ًאĩِĥْùُĨ ĹِĭَّĘَĳَÜ 
6َīĻِéِĤَّאāĤِאÖ ’e kadar okudu. Birden âni bir surette bir nükte kalbe geldi. 
Kur’ân’a ve imana ait her şey k ıymetlidir; zâhiren ne kadar küçük olur-
sa olsun k ıymetçe büyüktür. Evet, saadet-i ebediyeye yard ım eden, kü-
çük değildir. Öyleyse “ Şu küçük bir nüktedir, şu izaha ve ehemmiyete 
değmez.” denilmez.  Elbette şu çeşit mesâilde en birinci talebe ve muhatap 
olan ve nüket-i Kur’âniye’yi takdir eden İbrahim Hulûsi, o nükteyi i şitmek is-
ter. Öyleyse dinle:
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/107, 120; Enfâl sûresi, 8/40; ...
2 el-Beyhakî, ez-Zühd  2/88; el-Münzirî, et-Terğîb ve’t-terhîb  1/335.
3 İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  5/331; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  5/206, 6/365.
4 el-Beyhakî, ez-Zühd  2/157.
5 Tirmizî, kıyâmet  26, zühd  4; Nesâî, cenâiz  3; İbni Mâce,  zühd 31; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
2/292.
6 “Sana tam itaat içinde bir kul olarak can ımı al ve beni hay ırlı ve dürüst insanlar aras ına dahil eyle!” 
(Yûsuf sûresi, 12/101).z
z
z
z
z320  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
En güzel bir k ıssan ın güzel bir nüktesidir. Ahsenü’l-kasas1 olan k ıssa-y ı 
Yusuf’un (aleyhisselâm)  hâtimesini haber veren َīĻِéِĤَّאāĤِאÖ ĹِĭْĝِéْĤوَأَ ًאĩِĥْùُĨ ĹِĭَّĘَĳَÜ 
âyetinin ulvî ve latîf ve müjdeli ve i’câzkârâne bir nüktesi şudur ki:
Sâir ferahl ı ve saadetli k ıssalar ın âhirindeki zeval ve firak haberlerinin ac ı-
lar ı ve elemi, k ıssadan al ınan hayalî lezzeti ac ılaştırıyor, k ırıyor. Bahusus ke-
mâl-i ferah ve saadet içinde bulundu ğunu ihbar etti ği hengâmda mevtini ve 
firak ını haber vermek, daha elîmdir.. dinleyenlere eyvah dedirtir. Hâlbuki şu 
âyet, k ıssa-y ı Yusuf’un (aleyhisselâm)  en parlak k ısm ı ki; Aziz-i M ısır olmas ı, pe-
der ve vâlidesiyle görü şmesi, karde şleriyle sevi şip tan ışmas ı olan dünyada 
en büyük saadetli ve ferahl ı bir hengâmda, Hazreti Yusuf’un mevtini şöy-
le bir surette haber veriyor ve diyor ki: Şu ferahl ı ve saadetli vaziyetten daha 
saadetli, daha parlak bir vaziyete mazhar olmak için, Hazreti Yusuf kendisi Cenâb- ı Hak’tan vefat ını istedi.. ve vefat etti, o saadete mazhar oldu. 
Demek 
o dünyevî, lezzetli saadetten daha cazibedar bir saadet ve ferahl ı bir va-
ziyet, kabrin arkas ında vard ır ki; Hazreti Yusuf (aleyhisselâm)  gibi hakikatbîn 
bir zât, o gayet lezzetli, dünyevî vaziyet içinde gayet ac ı olan mevti iste-
di, tâ öteki saadete mazhar olsun.
İşte Kur’ân- ı Hakîm’in şu belâgat ına bak ki, k ıssa-y ı Yusuf’un hâtimesini 
ne suretle haber verdi:
O haberde dinleyenlere elem ve teessüf de ğil, belki bir müjde ve bir 
sürûr ilâve ediyor.
Hem irşad ediyor ki; kabrin arkas ı için çal ışınız, hakikî saadet ve lez-
zet ondad ır.
Hem Hazreti Yusuf’un âlî s ıddîk ıyetini gösteriyor ve diyor: Dünyan ın 
en parlak ve en sürûrlu hâleti dahi ona gaflet vermiyor, onu meftun et-miyor, yine âhireti istiyor.
2ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 “Biz, bu Kur’ân’ ı sana vahyetmekle, geçmi ş ümmetlerin birtak ım haberlerini en güzel şekilde beyan 
ediyoruz. Şu bir gerçek ki daha önce senin bundan hiç haberin yoktu.” (Yûsuf sûresi, 12/3).
2 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.
YİRMİ ÜÇÜNCÜ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------   321
Yirmi Dördüncü Mektup
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
2ُïĺِóُĺ َאĨ ُħْכُéَĺ َّٰųا إِنَّ ، 1אءُƯýَĺ َאĨ ُّٰųا ُģَđْęَĺوَ
Suâl: Suâl:  Eâz ım- ı esmâ-y ı ilâhiyeden olan Rahîm ve Hakîm ve Vedûd’un 
iktiza ettikleri şefkat-perverâne terbiye ve maslahatkârâne tedbir ve 
muhabbettarâne taltif, nas ıl ve ne suretle müthi ş ve muvahhi ş olan 
mevt ve adem ile zeval ve firak ile musibet ve me şakkat ile tevfik edi-
lebilir? Haydi, insan saadet-i ebediyeye gitti ği için, mevt yolundan 
geçtiğini hoş görelim. Fakat bu nazik ve nâzenin ve zîhayat olan e ş-
car ve nebâtât envâlar ını ve çiçeklerini.. ve vücûda lây ık ve hayata 
âşık ve bekâya mü ştâk olan hayvanât tâifelerini, mütemâdiyen hiç-
birini b ırakmayarak ifnâlar ında.. ve gayet süratle onlara göz açt ırma-
yarak idamlar ında.. ve onlara nefes ald ırmayarak me şakkatle çal ış-
tırmalar ında.. ve hiçbirini rahatta b ırakmayarak musibetlerle ta ğyir-
lerinde.. ve hiçbirini müstesna etmeyerek öldürmelerinde.. ve hiçbiri durmayarak zevallerinde.. ve hiçbiri memnun olmayarak firaklar ın-
da hangi şefkat ve merhamet var, hangi hikmet ve maslahat bulunur, 
hangi lütuf ve merhamet yerle şebilir?
Elcevap: Elcevap:  Dâî ve muktazîyi gösteren Beş Remiz  ile ve gayeleri ve fay-
dalar ı gösteren Beş İşaret ile şu suâli hâlleden çok geni ş ve çok derin ve çok 
yüksek olan hakikat-i uzmâya uzaktan uza ğa bakt ırmaya çal ışacağız.
Birinci Makam
Beş Remiz’dir.
Birinci Remiz
Yirmi Alt ınc ı Söz’ün hâtimelerinde denildi ği gibi nas ıl ki mahir bir sanat-
kâr, k ıymettar bir elbiseyi murassâ ve münakka ş surette yapmak için bir mis kin 
1 “Allah, her ne dilerse onu yapar.” ( İbrahim sûresi, 14/27)
2 “…Allah diledi ği şekilde hükmeder.” (Mâide sûresi, 5/1).
adam ı –lây ık olduğu bir ücrete mukabil– model yaparak, kendi sanat ve ma-
haretini göstermek için, o elbiseyi o miskin adam üstünde biçer, keser, k ısalt ır, 
uzat ır; o adam ı da oturtur, kald ırır, muhtelif vaziyetler verir. Şu miskin ada-
mın hiçbir hakk ı var m ıdır ki, o sanatkâra desin: “Beni güzelle ştiren bu elbise-
ye neden ili şip tebdil ve ta ğyir ediyorsun ve beni kald ırıp oturtup me şakkatle 
benim istirahatimi bozuyorsun?..”
Aynen öyle de Sâni-i Zülcelâl, her bir nevi mevcudât ın mahiyetini birer 
model ittihaz ederek ve nuku ş-u esmâs ıyla kemâlât- ı sanat ını göstermek için 
her bir şeye, hususan zîhayata, duygularla murassâ bir vücud libas ını giydi-
rerek, üstünde kalem-i kazâ ve kaderle nak ışlar yapar, cilve-i esmâs ını göste-
rir. Her bir mevcuda dahi ona lây ık bir tarzda bir ücret olarak bir kemâl, bir 
lezzet, bir feyiz veriyor. 1َאءُýَĺ َėْĻכَ ۪įْכِĥُĨ ĹِĘ َّفُóَāَÝَĺ ْכِĥُĩْĤا ِכُĤَאĨ sırrına mazhar 
olan o Sâni-i Zülcelâl’e kar şı hiçbir şeyin hakk ı var m ıdır ki, desin; “Bana zah-
met veriyorsun, benim istirahatimi bozuyorsun.” Hâ şâ!..
Evet, mevcudât ın hiçbir cihette Vâcibü’l-vücûd’a kar şı haklar ı yok-
tur ve hak dâvâ edemezler. Belki haklar ı daima şükür ve hamd ile verdi ği 
vücûd mertebelerinin hakk ını edâ etmektir. Çünkü verilen bütün vücûd 
mertebeleri vukuatt ır, birer illet ister. Fakat verilmeyen mertebeler imkâ-
natt ır. İmkânat ise ademdir, hem nihayetsizdir. Ademler ise illet istemez-
ler. Nihayetsize illet olamaz.
Meselâ madenler diyemezler: “Niçin nebâtî olmad ık?” Şekvâ edemez-
ler!.. Belki vücûd-u madenîye mazhar olduklar ı için, haklar ı Fât ır’ına şük-
rand ır.
Nebâtât, “Niçin hayvan olmad ım?” deyip şekvâ edemez. Belki vücûd ile 
beraber hayata mazhar oldu ğu için, hakk ı şükrand ır.
Hayvan ise, “Niçin insan olmad ım?” diye şikâyet edemez. Belki hayat ve 
vücûd ile beraber k ıymettar bir ruh cevheri ona verildi ği için, onun üstündeki 
hakk ı, şükrand ır. Ve hâkezâ, k ıyas et...
Ey insan- ı müştekî! Sen mâdum kalmad ın, vücûd nimetini giydin.. 
hayat ı tatt ın, câmid kalmad ın, hayvan olmad ın.. İslâmiyet nimetini 
buldun, dalâlette kalmad ın.. s ıhhat ve selâmet nimetini gördün ve hâ-
kezâ...
1 Mülk sahibi, mülkünde diledi ği gibi tasarruf eder.YİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP / BİRİNCİ MAKAM ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------   323
Ey nankör! Daha sen nereden hak kazan ıyorsun ki; Cenâb- ı Hakk’ ın 
sana verdi ği mahz- ı nimet olan vücûd mertebelerine mukabil şükretme-
yerek –imkânat ve ademiyât nev’inden ve senin eline geçmedi ği ve senin 
lây ık olmad ığın– yüksek nimetlerin sana verilmedi ğinden, bât ıl bir h ırsla 
Cenâb- ı Hak’tan şekvâ ediyorsun ve küfrân- ı nimet ediyorsun?...
Acaba bir adam, minare ba şına ç ıkmak gibi âlî derecâtl ı bir mertebe-
ye ç ıksın, büyük makam bulsun, her basamakta büyük bir nimet görsün, 
o nimetleri verene şükretmesin ve desin: “Niçin o minareden daha yükse-
ğine ç ıkamad ım?” diye şekvâ ederek a ğlay ıp s ızlas ın. Ne kadar haks ızlık 
eder ve ne kadar küfrân- ı nimete dü şer, ne kadar büyük divanelik eder; 
divaneler dahi anlar…
Ey kanaatsiz, h ırsl ı ve iktisats ız, israfl ı ve haks ız, şekvâl ı, gafil insan! 
Katiyen bil ki kanaat, ticaretli bir şükrand ır.. h ırs, hasâretli bir küfrând ır.. 
ve iktisat, nimete güzel ve menfaatli bir ihtiramd ır. İsraf ise, nimete çir-
kin ve zararl ı bir istihfaft ır. Eğer akl ın varsa kanaate al ış ve r ızaya çal ış. 
Tahammül etmezsen, “Yâ Sabûr” de ve sab ır iste, hakk ına raz ı ol, teşek-
kî etme! Kimden kime şekvâ etti ğini bil, sus! Herhâlde şekvâ etmek ister-
sen, nefsini Cenâb- ı Hakk’a şekvâ et, çünkü kusur ondad ır.
İkinci Remiz
On Sekizinci Mektub’un âhirki meselesinin âhirinde denildi ği gibi Hâl ık-ı 
Zülcelâl; hayret-nümâ, deh şet-engiz bir surette bir faaliyet-i rubûbiyeti ile 
mevcudât ı mütemâdiyen tebdil ve tecdid etti ğinin bir hikmeti budur:
Nas ıl ki mahlûkatta faaliyet ve hareket bir i ştah, bir iştiyak, bir lezzetten, 
bir muhabbetten ileri geliyor. Hatta denilebilir ki, her bir faaliyette bir lezzet nevi vard ır; belki her bir faaliyet, bir çe şit lezzettir. Ve lezzet dahi bir kemâ-
le müteveccihtir, belki bir nevi kemâldir. Madem faaliyet; bir kemâl, bir lez-zet, bir cemâle i şaret eder.. ve madem kemâl-i mutlak ve Kâmil-i Zülcelâl olan 
Vâcibü’l-vücûd, zât ve s ıfât ve ef’âlinde bütün envâ- ı kemâlâta câmîdir.
Elbette o Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’un vücûb-u vücûduna ve kudsiyetine lâ-
yık bir tarzda.. ve isti ğnâ-y ı zâtîsine ve g ınâ-y ı mutlak ına muvaf ık bir surette.. 
ve kemâl-i mutlak ına ve tenezzüh-ü zâtîsine münasip bir şekilde, hadsiz bir 
şefkat-i mukaddese  ve nihayetsiz bir muhabbet-i münezzehes i vard ır.
Elbette o şefkat-i mukaddeseden ve o muhabbet-i münezzeheden gelen 
hadsiz bir şevk-i mukaddes  vard ır.z
z324  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Ve o şevk-i mukaddesten gelen hadsiz bir sürûr-u mukaddes  vard ır.
Ve o sürûr-u mukaddesten gelen –tâbiri caizse– hadsiz bir lezzet-i mu-
kaddese  vard ır.
Ve elbette o lezzet-i mukaddese ile beraber, O’nun hadsiz merhameti 
cihetiyle.. faaliyet-i kudreti içinde.. mahlûkat ının istidatlar ı kuvveden fiile ç ık-
mas ından ve tekemmül etmesinden ne şet eden.. o mahlûkat ın memnuniyet-
lerinden ve kemâllerinden gelen, Zât- ı Rahmân ve Rahîm’e ait –tâbiri caiz-
se– hadsiz memnuniyet-i mukaddese  ve hadsiz iftihar- ı mukaddes  vard ır ki; 
hadsiz bir surette, hadsiz bir faaliyeti iktiza ediyor. Ve o hadsiz faaliyet dahi, hadsiz bir tebdil ve ta ğyir ve tahvil ve tahribi dahi iktiza ediyor. Ve o hadsiz 
tağyir ve tebdil dahi mevt ve ademi, zeval ve firak ı iktiza ediyor…
Bir zaman, hikmet-i be şeriyenin masnûât ın gayelerine dair gösterdi ği 
faydalar, nazar ımda çok ehemmiyetsiz göründü.. ve ondan bildim ki, 
o hik-
met abesiyete gider.  Onun için, feylesoflar ın ileri gidenleri, ya tabiat dalâle-
tine düşer.. veya sofestâî olur.. veya ihtiyâr ve ilm-i Sâni’i inkâr eder.. veya 
Hâl ık’a “mûcib-i bizzat” der.
İşte o zaman, rahmet-i ilâhiye “ Hakîm ” ismini imdad ıma gönderdi; ba-
na da masnûât ın büyük gayelerini gösterdi. Yani her bir masnû, öyle bir 
mektub-u rabbânîdir ki umum zî şuur onu mütâlaa eder.
Şu gaye bir sene bana kâfi geldi. Sonra sanattaki harikalar inki şaf etti, 
o gaye kâfi gelmemeye ba şlad ı. Daha çok büyük, di ğer bir gaye gösterildi. 
Yani, her bir masnûun en mühim gayeleri Sâni’ine bakar; O’nun kemâ-
lât- ı sanat ını ve nuku ş-u esmâs ını ve murassaât- ı hikmetini ve hedâyâ-y ı 
rahmetini O’nun nazar ına arzetmek ve cemâl ve kemâline bir ayna ol-
makt ır, bildim.
Şu gaye, hayli zaman bana kâfi geldi. Sonra, sanat ve îcad- ı eşyadaki 
hayret-engiz faaliyet içinde, gayet derecede süratli ta ğyir ve tebdildeki muci-
zât- ı kudret ve şuûnât- ı rubûbiyet göründü. O vakit bu gaye dahi kâfi gelme-
meye başlad ı. Belki şu gaye kadar büyük bir muktazî ve dâî dahi lâz ımd ır, bil-
dim. İşte o vakit, şu İkinci Remiz’deki muktazîler ve gelecek i şaretlerdeki ga-
yeler gösterildi. Ve yakînen bana bildirildi ki:
Kâinattaki kudretin faaliyeti ve seyr u seyelân- ı eşya o kadar mâni-
dard ır ki; o faaliyetle Sâni-i Hakîm, envâ- ı kâinat ı konuşturuyor. Güya 
göklerin ve zeminin müteharrik mevcutlar ı ve hareketleri, onlar ın o ko-
nuşmalar ındaki kelimelerdir.. ve taharrük ise bir tekellümdür. Demek, z
z
zYİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP / BİRİNCİ MAKAM ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------   325
faaliyetten gelen harekât ve zeval, bir tekellümât- ı tesbihiyedir.. ve kâi-
nattaki faaliyet dahi, kâinat ın ve envâ ının sessizce bir konu şmas ı ve ko-
nuşturmas ıdır.
Üçüncü Remiz
Eşya, zeval ve ademe gitmiyor; belki daire-i kudretten daire-i ilme ge-
çiyor.. âlem-i şehâdetten âlem-i gayba gidiyor.. âlem-i tagayyür ve fenâ-
dan âlem-i nura, bekâya müteveccih oluyor. Hakikat nokta-y ı nazar ında, 
eşyadaki cemâl ve kemâl, esmâ-y ı ilâhiyeye aittir ve onlar ın nukuş ve cil-
veleridir .
Madem o esmâ bâkidirler ve cilveleri dâimîdir; elbette nak ışlar ı teceddüt 
eder, tazelenir, güzelle şir. Ademe ve fenâya gitmiyor; belki, yaln ız itibarî taay-
yünleri de ğişir. Ve medar- ı hüsün ve cemâl ve mazhar- ı feyiz ve kemâl olan 
hakikatleri ve mahiyetleri ve hüviyet-i misaliyeleri bâkidirler.
Zîruh olmayanlar, do ğrudan do ğruya onlardaki hüsün ve cemâl, esmâ-y ı 
ilâhiyeye aittir; şeref onlarad ır, medih onlar ın hesab ına geçer, güzellik onla-
rınd ır, muhabbet onlara gider; o aynalar ın değişmesiyle onlara bir zarar îras 
etmez.
Eğer zîruh ise, zevilukûlden de ğilse, onlar ın zeval ve firak ı bir adem ve fe-
nâ değil; belki vücûd-u cismanîden ve vazife-i hayat ın dağdağasından kurtu-
lup, kazand ıklar ı vazifenin semerelerini bâki olan ervahlar ına devrederek, on-
lar ın o ervah- ı bâkiyeleri dahi birer esmâ-y ı ilâhiyeye istinad ederek devam 
eder, belki kendine lây ık bir saadete gider.
Eğer o zîruhlar zevilukûlden ise zaten saadet-i ebediyeye ve maddî ve 
mânevî kemâlâta medar olan âlem-i bekâya ve o Sâni-i Hakîm’in dünyadan daha güzel, daha nurâni olan âlem-i berzah, âlem-i misal, âlem-i ervah gibi diğer menzillerine, ba şka memleketlerine bir seyr u seferdir; bir mevt ü adem 
ve zeval ü firak de ğil, belki kemâlâta kavu şmakt ı
r.
Elhâs ıl: Madem Sâni-i Zülcelâl vard ır ve bâkidir.. ve s ıfât ve esmâs ı dâi-
mî ve sermedîdirler. Elbette o esmân ın cilveleri ve nak ışlar ı, bir mânevî bekâ 
içinde teceddüt eder; tahrip ve fenâ, idam ve zeval de ğildirler.
Mâlûmdur ki insan, insaniyet cihetiyle ekser mevcudâtla alâkadard ır. 
Onlar ın saadetleriyle mütelezziz ve helâketleriyle müteellimdir. Hususan zî-
hayat ile.. ve bilhassa nev-i be şerle.. ve bilhassa sevdi ği ve istihsan etti ği ehl-i 
kemâlin âlâm ıyla daha ziyade müteellim ve saadetleriyle daha ziyade mesûd 326  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
olur. Hatta şefkatli bir vâlide gibi, kendi saadetini ve rahat ını onlar ın saade-
ti için feda eder.
İşte her mümin, derecesine göre –nur-u Kur’ân ve s ırr- ı iman ile– bütün 
mevcudât ın saadetleriyle ve bekâlar ıyla ve hiçlikten kurtulmalar ıyla ve k ıy-
mettar mektubat- ı rabbâniye olmalar ıyla mes’ud olabilir ve dünya kadar bir 
nur kazanabilir. Herkes derecesine göre bu nurdan istifade eder. E ğer ehl-i 
dalâlet ise kendi elemiyle beraber, bütün mevcudât ın helâketiyle ve fenâs ıyla 
ve zâhirî idamlar ıyla.. zîruh ise âlâmlar ıyla, müteellim olur. Yani onun küfrü; 
onun dünyas ına adem doldurur, onun ba şına boşalt ır, daha cehenneme git-
meden cehenneme gider.
Dördüncü Remiz
Çok yerlerde dedi ğimiz gibi bir padi şah ın sultan, halife, hâkim, kuman-
dan gibi muhtelif unvanlar ve s ıfatlardan ne şet eden muhtelif, ayr ı ayr ı devâ-
ir-i teşkilât ı olduğu gibi Cenâb- ı Hakk’ ın esmâ-y ı hüsnâs ının had ve hesaba 
gelmez türlü türlü tecelliyât ı vard ır. Mahlûkat ın tenevvüleri ve ihtilâflar ı, o te-
celliyât ın tenevvülerinden ileri geliyor.
İşte her kemâl ve cemâl sahibi, f ıtraten cemâl ve kemâlini görmek ve 
göstermek istemesi s ırrınca, o muhtelif esmâ dahi, dâimî ve sermedî ol-
duklar ı için dâimî bir surette Zât- ı Akdes hesab ına tezahür isterler. Yani 
nak ışlar ını görmek isterler. Yani, kendi nak ışlar ının aynalar ında cilve-i 
cemâllerini ve in’ikâs- ı kemâllerini görmek ve göstermek isterler. Yani, 
kâinat kitab- ı kebîrini ve mevcudât ın muhtelif mektubat ını ânen feânen 
tazelendirmek, yani yeniden yeniye mânidar yazmak, yani birtek sayfa-da ayr ı ayr ı binler mektubat ı yazmak ve her bir mektubu Zât- ı Mukaddes 
ve Müsemmâ-y ı Akdes’in nazar- ı şuhûduna izhar etmekle beraber, bütün 
zîşuurun nazar- ı mütâlaas ına göstermek ve okutturmak iktiza ederler. Bu 
hakikate i şaret eden şu hakikatli şiire bak:
Kitab- ı âlemin yapraklar ı, envâ- ı nâ-mâdud,
Huruf ile kelimât ı dahi efrad- ı nâ-mahdud.
Yaz ılm ış destgâh- ı Levh-i Mahfuz-u Hakikat’te,
Mücessem lafz- ı mânidard ır âlemde her mevcud.
1ُģَאئِøرَ ْכَĻَĤإِ ĵٰĥْĐَْŶا َِŷَĩْĤا َīِĨ     َאıَّĬِÍَĘ َאتِĭْכَאئِĤا رَĳُĉُø ْģَّĨَÉَÜ
1 İbni Kayyim, Medâricü’s-sâlikîn  3/356; İbni Kayyim, Bedâiu’l-fevâid  4/971.YİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP / BİRİNCİ MAKAM ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------   327
Beşinci Remiz
İki Nükte’dir.
Birinci Nükte
Madem Cenâb- ı Hak var, her şey var. Madem Cenâb- ı Vâcibü’l-vü-
cûd’a intisap var, her şey için bütün e şya var.  Çünkü Vâcibü’l-vücûd’a nis-
betle her bir mevcud, bütün mevcudâta vahdet s ırrıyla bir irtibat peydâ eder. 
Demek Vâcibü’l-vücûd’a intisab ını bilen veya intisab ı bilinen her bir mev-
cud, s ırr- ı vahdetle Vâcibü’l-vücûd’a mensup bütün mevcudâtla münasebet-
tar olur. Demek her bir şey, o intisap noktas ında hadsiz envâr- ı vücûda maz-
har olabilir. Firaklar, zevaller, o noktada yoktur. Bir ân- ı seyyâle ya şamak, 
hadsiz envâr- ı vücûda medard ır.
Eğer o intisap olmazsa ve bilinmezse, hadsiz firaklara ve zevallere ve 
ademlere mazhar olur. Çünkü o hâlde, alâkadar olabilece ği her bir mevcuda 
karşı bir firak ı ve bir iftirak ı ve bir zevali vard ır. Demek kendi, şahsî vücûduna 
hadsiz ademler ve firaklar yüklenir. Bir milyon sene vücûdda kalsa da –inti-saps ız– evvelki noktas ındaki o intisaptaki bir an ya şamak kadar olamaz.
Onun için, ehl-i hakikat demi şler ki: 
“Bir ân- ı seyyâle vücûd-u münev-
ver, milyon sene bir vücûd-u ebtere müreccaht ır.” Yani: “ Vücûd-u Vâcib’e 
nisbetle bir an vücûd, nisbetsiz milyon sene bir vücûda müreccaht ır.” 
Hem bu s ır içindir ki, ehl-i tahkik demi şler: “Envâr- ı vücûd ise Vâcibü’l-vü-
cûd’u tan ımaklad ır.” Yani, o hâlde kâinat, envâr- ı vücûd içinde olarak, me-
lâike ve ruhaniyat ve zî şuurlar ile dolu görünür. E ğer onsuz olsa, adem zulü-
mâtlar ı firak ve zeval elemleri her bir mevcudu ihata eder. Dünya, o adam ın 
nazar ında boş ve hâli bir vah şetgâh suretinde görünür.
Evet, nas ıl ki bir a ğaç meyvelerinin her birisi, a ğac ın başındaki bütün 
meyvelere kar şı birer nisbeti var. Ve o nisbetle birer karde şi, arkadaşı mevcud 
olduğundan, onlar ın adedince âr ızî vücûdlar ı vard ır. Ne vakit o meyve a ğa-
cın başından kesilse, her bir meyveye kar şı bir firak ve zeval hâs ıl olur. Her 
bir meyve onun için mâdum hükmündedir. Haricî bir zulmet-i adem ona hâ-sıl oluyor. Öyle de kudret-i Ehad-i Samed’e intisap noktas ında, her şey için 
bütün eşya var. Eğer intisap olmazsa, her şey için eşya adedince haricî adem-
ler var.328  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte, şu remizden iman ın azamet-i envâr ına bak.. ve dalâletin deh şetli zu-
lümât ını gör. Demek iman, şu remizde beyan edilen hakikat-i âliye-i nefsü’l-
emriyenin unvan ıdır.. ve iman ile ondan istifade edebilir. E ğer iman olmazsa; 
nas ıl ki kör, sa ğır, dilsiz, ak ılsız adama her şey mâdumdur; öyle de imans ıza 
her şey mâdumdur, zulümâtl ıdır.
İkinci Nükte
Dünyan ın ve eşyan ın üç tane yüzü var:
Birinci Yüzü : Esmâ-y ı ilâhiyeye bakar, onlar ın aynalar ıdır. Bu yüze zeval 
ve firak ve adem giremez; belki tazelenmek ve teceddüt var.
İkinci Yüzü : Âhirete bakar, âlem-i bekâya nazar eder, onun tarlas ı hük-
mündedir. Bu yüzde, bâki semereler ve meyveler yeti ştirmek var; bekâya hiz-
met eder, fâni şeyleri bâki hükmüne getirir. Bu yüzde dahi mevt ve zeval de-
ğil, belki hayat ve bekâ cilveleri var.
Üçüncü Yüzü : Fânilere, yani bizlere bakar ki; fânilerin ve ehl-i hevesâ-
tın mâşukas ı ve ehl-i şuurun ticaretgâh ı ve vazifedarlar ın meydan- ı imtihan-
lar ıdır. İşte bu üçüncü yüzündeki fenâ ve zeval, mevt ve ademin ac ılar ına ve 
yaralar ına merhem için, o üçüncü yüzün içyüzündeki bekâ ve hayat cilvele-
ri var.
Elhâs ıl: Şu mevcudât- ı seyyâle, şu mahlûkat- ı seyyâre, Vâcibü’l-vü-
cûd’un envâr- ı îcad ve vücûdunu tazelendirmek için müteharrik aynalar 
ve değişen mazharlard ır.YİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP / BİRİNCİ MAKAM ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------   329
İkinci Makam
Bir Mukaddime, Be ş İşaret’tir. Mukaddime İki Mebhas’t ır.
Mukaddime
Birinci Mebhas
Bu gelecek Be ş İşaret’te, şuûnât- ı rubûbiyeti rasat etmek için birer sö-
nük, küçük dürbün nev’inden birer temsil yaz ılacakt ır. Bu temsiller şuû-
nât- ı rubûbiyetin hakikatini tutamaz, ihata edemez, mikyas olamaz, fa-
kat bakt ırabilir. O gelecek temsilâtta ve geçen remizlerde, Zât- ı Akdes’in 
şuûnât ına münasip olmayan tâbirât, temsilin kusuruna aittir. Meselâ lez-
zet ve sürûr ve memnuniyetin bizce mâlûm manalar ı, şuûnât- ı mukad-
deseyi ifade edemiyor; fakat birer unvan- ı mülâhazad ır, birer mirsad- ı te-
fekkürdür.
Hem dahi şu temsiller; muhit, azîm bir kanun-u rubûbiyetin küçük bir mi-
salde ucunu göstermekle rubûbiyetin şuûnât ında o kanunun hakikatini isbat 
ediyor. Meselâ, “Bir çiçek vücûddan gider, binler vücut b ırakarak öyle gider” 
denilmiş. Onunla azîm bir kanun-u rubûbiyeti gösteriyor ki; bütün bahar, bel-
ki bütün dünyadaki mevcudâtta bu kanun-u rubûbiyet cereyan ediyor.
Evet Hâl ık-ı Rahîm, bir ku şun tüylü libas ını hangi kanunla de ğiştiriyor, 
tazelendiriyor; o Sâni-i Hakîm, ayn ı kanun ile her sene küre-i arz ın libas ını 
tecdid eder.
Hem o ayn ı kanun ile her as ırda dünyan ın şeklini tebdil eder. Hem ayn ı 
kanun ile k ıyâmet vaktinde kâinat ın suretini ta ğyir edip de ğiştirir.
Hem hangi kanun ile zerreyi mevlevî gibi tahrik ederse, ayn ı kanun ile 
küre-i arz ı meczup ve semâa kalkan mevlevî gibi döndürüyor. Ve o kanun ile 
âlemleri böyle çeviriyor.. ve manzume-i şemsiyeyi gezdiriyor.
Hem hangi kanun ile senin bedenindeki hüceyrât ın zerrelerini tazelen-
diriyor, tamir ve tahlil ediyorsa, ayn ı kanun ile senin ba ğını her sene tecdid 
eder ve her mevsimde çok defa tazelendirir. Ayn ı kanun ile zemin yüzünü her 
bahar mevsiminde tecdid eder, taze bir peçe üstüne çeker.z
z
z
z
Hem o Sâni-i Kadîr, hangi kanun-u hikmetle bir sine ği ihyâ eder; ayn ı 
kanun ile şu önümüzdeki ç ınar ağac ını her baharda ihyâ eder. Ve o kanun ile 
küre-i arz ı yine o baharda ihyâ eder. Ve ayn ı kanun ile ha şirde mahlûkat ı da 
ihyâ eder. Şu s ırra işareten 1َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ Kur’ân, fer-
man eder. Ve hâkezâ, k ıyas et!..
Bunlar gibi çok kavânîn-i rubûbiyet vard ır ki zerreden tâ mecmû-u âleme 
kadar cereyan ediyor. İşte, faaliyet-i rubûbiyetin içindeki şu kanunlar ın aza-
metine bak.. ve geni şliğine dikkat et.. ve içindeki s ırr- ı vahdeti gör.. her bir 
kanun, bir burhan- ı vahdet oldu ğunu bil. Evet şu çok kesretli ve çok azamet-
li kanunlar, her biri ilim ve iradenin cilvesi olmakla beraber; hem vâhid, hem muhit oldu ğu için, Sâni’in vahdâniyetini ve ilim ve iradesini gayet kat’î bir su-
rette isbat ederler.
İşte ekser Sözler’deki ekser temsilât, böyle kanunlar ın uçlar ını birer 
cüz’î misalle göstermekle müddeâda ayn ı kanunun vücûduna i şaret eder. 
Madem temsille kanunun tahakkuku gösteriliyor; burhan- ı mant ıkî gibi 
yakinî bir surette müddeây ı isbat eder. Demek Sözler’deki ekser temsil-
ler; birer burhan- ı yakinî, birer hüccet-i kât ıa hükmündedir.
İkinci Mebhas
Onuncu Söz’ün Onuncu Hakikati’nde denildi ği gibi, bir a ğac ın ne kadar 
meyveleri ve çiçekleri vard ır; her bir meyvenin, her bir çiçe ğin o kadar gaye-
leri, hikmetleri vard ır. Ve o hikmetler, üç k ısımd ır:
Bir k ısm ı Sâni’e bakar, esmâs ının nak ışlar ını gösterir.
Bir k ısm ı zîşuurlara bakar ki onlar ın nazarlar ında k ıymettar mektu-
bat ve mânidar kelimâtt ır.
Bir k ısm ı kendi nefsine ve hayat ına ve bekâs ına bakar. Ve insana fay-
dal ı ise insan ın menfaatine göre hikmetleri vard ır.
İşte her bir mevcudun böyle kesretli gayeleri bulundu ğunu bir vakit dü-
şünürken, hat ırıma Arabî tarzda ve gelecek Be ş İşaret’in esâsât ına nota hük-
münde olarak, küllî gayelere i şaret eden şu f ıkralar gelmi ştir:
1 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)z


YİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------   331
َאتِĻِّĥَåَÜ ُّدِïَåَÝِĤ ٌÙَĤَّاĳَä َאĺَاóَĨوَ ٌÙَĤَّאĻَø ُóِİَאčَĨ ُÙَّĻِĥَåْĤا دَاتُĳُäْĳَĩْĤا ِهِñٰİوَ
ِÙَّĺَאرِ×ِÝْĐِْźا َאتِĭُّĻَđَّÝĤا ُّلِïَ×َÝِÖ ُįَĬَאéْ×ُø َאدِه۪åĺإِ َارِĳْĬأَ
ِÙَّĻِĤَאáِĩْĤا َّאتِĺِĳُıْĤوَا ِÙَĥĻِĩَåْĤا ĹِĬَאđَĩْĤا َאظِęْéِÝْøا َďَĨ: ًźأَوَّ
ِÙَّĻِèْĳَّĥĤا جِĳُùُّĭĤوَا ِÙَّĻِ×ْĻَĕْĤا ِěَאئِĝَéْĤا َאجِÝْĬإِ َďَĨ: ًאĻِĬَאàوَ
ِÙَّĺِïَĨْóَّùĤا ِóِČَאĭَĩْĤوَا ِÙَّĺَوِóْìُْŶا َاتِóَĩَّáĤا ِóْýَĬ َďَĨ: ًאáِĤَאàوَ
ِÙَّĻَאئِĩْøَْŶا َאتِĻَąَÝْĝُĩْĤا َאرِıْČوَإِ ِÙَّĻِĬَّאÖَّóĤا َאتِéĻِ×ْùَّÝĤا َنِŻْĐإِ َďَĨ: ًאđِÖوَرَا
ِÙَّĻِĩْĥِđْĤا ِïِİَאýَĩْĤوَا ِÙَّĻِĬَאéْ×ُّùĤا َאتِĬُوËُّýĤا رِĳُıُčِĤ: ًאùِĨَאìوَ
İşte bu beş fıkrada, gelecekte bahsedece ğimiz işârât ın esâsât ı var. Evet, 
her bir mevcud –hususan zîhayat olanlar ın– beş tabaka ayr ı ayr ı hikmetleri ve 
gayeleri var. Nas ıl ki meyvedar bir a ğaç, birbirinin üstündeki dallar ı semere 
verir. Öyle de her bir zîhayat ın, beş tabaka muhtelif gayeleri bulunur ve hik-
metleri var.
Ey insan- ı fâni! Senin cüz’î bir çekirdek hükmündeki kendi hakikati-
nin, meyvedar bir şecere-i bâkiyeye ink ılâb etmesini ve Be ş İşaret’te gös-
terilen on tabaka meyvelerini ve on nevi gayelerini elde etmesini ister-sen, hakikî iman ı elde et! Yoksa bütün onlardan mahrum kalmakla bera-
ber, o çekirdek içinde s ıkışıp çürüyeceksin.
Birinci İşaret Birinci İşaret
ِÙَّĻِĤَאáِĩْĤا َّאتِĺِĳُıْĤوَا ِÙَĥĻِĩَåْĤا ĹِĬَאđَĩْĤا َאظِęْéِÝْøا َďَĨ ِÙَّĺَאرِ×ِÝْĐِْŸا َאتِĭُّĻَđَّÝĤا ُّلِïَ×َÝِÖ :ًźَوَّÉَĘ  
fıkras ı ifade ediyor ki:
Bir mevcud, vücûddan gittikten sonra, zâhiren kendisi ademe, fenâ-
ya gider; fakat ifade etti ği manalar bâki kal ır, mahfuz olur. Hüviyet-i mi-
saliyesi ve sureti ve mahiyeti dahi âlem-i misalde ve âlem-i misalin nu-mûneleri olan elvâh- ı mahfuzada ve elvâh- ı mahfuzan ın numûneleri olan 
kuvve-i hâf ızalarda kal ır. Demek, bir vücûd-u surî kaybeder, yüzer vü-
cûd-u mânevî ve ilmî kazan ır.
Meselâ, nas ıl ki bir sayfan ın tab’ ına medar olan matbaa hurufât ına bir va-
ziyet ve bir tertip verilir ve bir sayfan ın tab’ ına medar olur ve o sayfa ise sure-
tini ve hüviyetini, bas ılan müteaddit yapraklara verip ve manalar ını çok ak ıl-
lara neşrettikten sonra, o matbaa hurufât ının vaziyeti ve tertibi de de ğiştirilir. 
Çünkü daha ona lüzum kalmad ı.. hem ba şka sayfalar ın tab’ ı lâz ım geliyor.332  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte aynen bunun gibi şu mevcudât- ı arziye, hususan nebâtiye, kalem-i ka-
der-i ilâhî onlara bir tertip, bir vaziyet verir.. bahar sayfas ında kudret, onlar ı îcad 
eder.. ve güzel manalar ını ifade ederek, suretleri ve hüviyetleri âlem-i misal 
gibi âlem-i gayb ın defterine geçtikleri için hikmet iktiza ediyor ki o vaziyet de-
ğişsin, tâ yeni gelecek di ğer bahar sayfas ı yaz ılsın, onlar dahi manalar ını ifa-
de etsinler.
İkinci İşaret İkinci İşaret
ِÙَّĻِèْĳَّĥĤا جِĳُùُّĭĤوَا ِÙَّĻِ×ْĻَĕْĤا ِěَאئِĝَéْĤا َאجِÝْĬإِ َďَĨ :ًאĻِĬَאàوَ  Bu f ıkra işaret eder ki:
Her bir şey, –cüz’î olsun, küllî olsun– vücûddan gittikten sonra –hu-
susan zîhayat olsa– çok hakâik-i gaybiye netice vermekle beraber, âlem-i misalin defterlerinde olan levh-i misalî üstünde etvâr- ı hayat ı adedin-
ce suretleri b ırak ıp, o suretlerden mânidar olan ve mukadderât- ı hayati-
ye denilen sergüze şt-i hayatiyeleri yaz ılır ve ruhâniyata bir mütâlaagâh 
olur.
Nas ıl ki, meselâ bir çiçek vücûddan gider; fakat yüzer tohumcuklar ını ve 
tohumcuklarda mahiyetini vücûdda b ırakmakla beraber, küçük elvâh- ı mah-
fuzada ve elvâh- ı mahfuzan ın küçük numûneleri olan hâf ızalarda binler sure-
tini b ırak ıp, zîşuurlara etvâr- ı hayat ıyla ifade etti ği tesbihat- ı rabbâniye ve nu-
kuş-u esmâiyeyi okutturur, sonra gider.
Öyle de yeryüzünün saks ısında güzel masnûâtla münakka ş olan bahar 
mevsimi, bir çiçektir. Zâhiren zeval bulur, ademe gider. Fakat onun tohumlar ı 
adedince ifade ettikleri hakâik-i gaybiye ve çiçekleri adedince ne şrettiği hüvi-
yet-i misaliye ve mevcudât ı adedince gösterdikleri hikmet-i rabbâniyeyi ken-
dine bedel olarak vücûdda b ırak ıp, sonra bizden saklan ır. Hem o giden baha-
rın arkadaşlar ı olan sâir baharlara yer bo şalt ır, tâ onlar gelip vazife görsünler. 
Demek o bahar zâhirî bir vücûdu ç ıkar ır, mânen bin vücûd giyer.
Üçüncü İşaret Üçüncü İşaret
 ِÙَّĺِïَĨْóَّùĤا ِóِČَאĭَĩْĤوَا ِÙَّĺَوِóْìُْŶا َاتِóَĩَّáĤا ِóْýَĬ َďَĨ :ًאáِĤَאàوَ fıkras ı ifade ediyor ki:
Dünya bir tezgâh ve bir mezrad ır, âhiret pazar ına münasip olan mah-
sûlât ı yetiştirir.1 Çok Sözler’de isbat etmi şiz: Nas ıl ki cin ve insin amel-
leri âhiret pazar ına gönderiliyor. Öyle de dünyan ın sâir mevcudât ı dahi, 
1 Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  9/278; İbni Hacer, Fethu’l-bârî  11/230; el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  2/140, 
440, 4/2.YİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------   333
âhiret hesab ına çok vazifeler görüyorlar ve çok mahsûlât yeti ştiriyorlar. 
Belki küre-i arz onlar için geziyor. Belki denilebilir ki, onun içindir.  Bu 
sefine-i rabbâniye, yirmi dört bin senelik bir mesafeyi bir senede geçip mey-dan- ı haşrin etraf ında dönüyor. Meselâ ehl-i cennet elbette arzu ederler ki, 
dünya maceralar ını tahattur etsinler ve birbirine nakletsinler. Belki o macera-
lar ın levhalar ını ve misallerini görmeyi çok merak ederler. Elbette sinema per-
delerinde görmek gibi o levhalar ı, o vak’alar ı müşâhede etseler, çok mütelez-
ziz olurlar. Madem öyledir; herhâlde, dâr- ı lezzet ve menzil-i saadet olan dâr- ı 
cennette 
1َīĻِĥِÖَאĝَÝُĨ ُرٍóُø ĵٰĥَĐ işaretiyle, sermedî manzaralarda, dünyevî mace-
ralar ın muhâveresi ve dünyevî hâdisât ın manzaralar ı cennette bulunacakt ır.
İşte bu güzel mevcudât ın bir an görünmesiyle kaybolmas ı ve birbiri arka-
sından gelip geçmesi, menâz ır-ı sermediyeyi te şkil etmek için bir fabrika tez-
gâhlar ı hükmünde görünüyor. Meselâ, nas ıl ki ehl-i medeniyet fâni vaziyetlere 
bir nevi bekâ vermek ve ehl-i istikbale yadigâr b ırakmak için, güzel veya ga-
rip vaziyetlerin suretlerini al ıp sinema perdeleriyle istikbale hediye ediyor; za-
man- ı mâziyi zaman- ı hâlde ve istikbalde gösteriyor ve dercediyorlar.
Aynen öyle de şu mevcudât- ı bahariye ve dünyeviyede k ısa bir hayat 
geçirdikten sonra, onlar ın Sâni-i Hakîm’i, âlem-i bekâya ait gayelerini o 
âleme kaydetmekle beraber, âlem-i ebedîde, sermedî manzaralarda on-lar ın etvâr- ı hayatlar ında gördükleri vezâif-i hayatiyeyi ve mucizât- ı süb-
hâniyeyi menâz ır-ı sermediyede kaydetmek, mukteza-y ı ism-i Hakîm ve 
Rahîm ve Vedûd’dur.
Dördüncü İşaret Dördüncü İşaret
ِÙَّĻَאئِĩْøَْŶا َאتِĻَąَÝْĝُĩْĤا َאرِıْČوَإِ ِÙَّĻِĬَّאÖَّóĤا َאتِéĻِ×ْùَّÝĤا َنِŻْĐإِ َďَĨ :ًאđِÖوَرَا fıkras ı ifa-
de ediyor ki:
Mevcudât, etvâr- ı hayat ıyla müteaddit envâ- ı tesbihat- ı rabbâniyeyi 
yap ıyor. Hem esmâ-y ı ilâhiyenin iktiza ve istilzam ettikleri hâlât ı göste-
riyor ki; meselâ Rahîm ismi, şefkat etmek ister.. Rezzâk ismi, r ızık ver-
mek iktiza eder.. Latîf ismi, lutfetmek istilzam eder ve hâkezâ... Bütün esmân ın birer birer muktezas ı vard ır. İşte, her bir zîhayat, hayat ıyla ve vü-
cûduyla o esmân ın muktezas ını göstermekle beraber, cihâzât ı adedince 
Sâni-i Hakîm’e tesbihat yap ıyorlar.
1 “Dost ve karde ş olarak, divanlar üzerinde kar şı karşıya otururlar.” (Hicr sûresi, 15/47; Sâffât sûresi, 
37/44).334  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Meselâ, nas ıl ki bir insan güzel meyveler yer. O meyveler midesin-
de dağılır, erir, zâhiren mahvolur. Fakat a ğzından, midesinden ba şka bü-
tün hüceyrât- ı bedeniyede faaliyetkârâne bir lezzet, bir zevk vermek-
le beraber, aktâr- ı bedendeki vücûdu ve hayat ı beslemek ve idâme-i ha-
yat etmek gibi pek çok hikmetlerin vücûduna medar oluyor. O taam kendi-si de vücûd-u nebâtîden hayat- ı insaniye tabakas ına ç ıkıyor, terakki ediyor.
Aynen öyle de, şu mevcudât zeval perdesinde sakland ıklar ı vakit, onla-
rın yerinde her birisinin pek çok tesbihat ı bâki kalmakla beraber, pek çok es-
mâ-y ı ilâhiyenin de nuku şlar ını ve mukteziyât ını o esmân ın ellerine b ırak ır, 
yani bir vücûd-u bâkîye tevdî ederler, öyle giderler. Acaba fâni ve muvakkat bir vücudun gitmesiyle, onun yerine bir nevi bekâya mazhar binler vücut kal-sa, denilir mi ki “Ona yaz ık oldu!” veyahut “Abes oldu!” veyahut “ Şu sevim-
li mahlûk neden gitti!”… Şekvâ edilebilir mi? Belki onun hakk ındaki rahmet, 
hikmet, muhabbet öyle iktiza ediyorlar ve öyle olmak gerektir. Yoksa birtek zarar gelmemek için, binler menfaati terk etmek lâz ım gelir ki o hâlde binler 
zarar olur. 
Demek Rahîm, Hakîm ve Vedûd isimleri, zevale ve firaka mu-
ârız değiller; belki istilzam edip iktiza ediyorlar.
Beşinci İşaret Beşinci İşaret
ِÙَّĻِĩْĥِđْĤا ِïِİَאýَĩْĤوَا ِÙَّĻِĬَאéْ×ُّùĤا َאتِĬُوËُّýĤا رِĳُıُčِĤ :ًאùِĨَאìوَ fıkras ı ifade ediyor ki:
“Mevcudât, –hususan zîhayat olanlar– vücûd-u surîden gittikten son-
ra, bâki çok şeyleri b ırak ırlar, öyle giderler...” İkinci Remiz’de beyan edil-
diği gibi Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’un kudsiyet ve isti ğnâ-y ı kemâline muvaf ık 
bir tarzda ve ona lây ık bir surette hadsiz bir muhabbet, nihayetsiz bir şef-
kat, gayetsiz bir iftihar, –tâbiri caizse– mukaddes, hadsiz bir memnuni-yet, bir sevinç –tâbirde hata olmas ın– hadsiz bir lezzet-i mukaddese, bir 
ferah- ı münezzeh, şuûnât- ı rubûbiyetinde bulunur ki, onlar ın âsâr ı bil-
müşâhede görünüyor. İşte o şuûnât ın iktiza ettikleri hayret-nümâ faali-
yet içinde mevcudât, tebdil ve ta ğyir ile zeval ve fenâ içinde süratle sevk 
ediliyor, mütemâdiyen âlem-i şehâdetten âlem-i gayba gönderiliyor. Ve o 
şuûnât ın cilveleri alt ında mahlûkat, dâimî bir seyr u seyelân, bir hareket 
ve cevelân içinde çalkanmakta ve ehl-i gafletin kulaklar ına vâveylâ-y ı fi-
rak ve zevali ve ehl-i hidayetin sem’ine velvele-i zikir ve tesbihi da ğıtmak-
tad ırlar.
Bu s ırra binâen her bir mevcud, Vâcibü’l-vücûd’un bâki şuûnât ı-
nın tezahürüne bâki birer medar olacak manalar ı, keyfiyetleri, hâletleriYİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------   335
vücûdda b ırak ıp öyle gidiyorlar. Hem o mevcud, bütün müddet-i hayat ın-
da geçirdi ği etvar ve ahvâli, ilm-i ezelînin unvanlar ı olan İmam- ı Mübîn, 
Kitab- ı Mübîn, Levh-i Mahfuz gibi vücûd-u ilmî dairelerinde vücûd-u ha-
ricîsini temsil eden mufassal bir vücûd dahi b ırak ıp öyle giderler. Demek 
her fâni; bir vücûdu terk eder, binler bâki vücûdlar ı kazan ır, kazand ırır.
Meselâ, nas ıl ki harikulâde bir fabrika makinesine âdi baz ı maddeler at ı-
lır, içinde yanarlar, zâhiren mahvolur; fakat o fabrikan ın imbiklerinde çok k ıy-
mettar kimya maddeleri ve edviyeler teressüb eder. Hem onun kuvvetiyle ve buhar ıyla o fabrikan ın çarklar ı döner; bir taraftan kuma şlar ı dokumas ına, bir 
kısm ı kitap tab’ ına, bir k ısm ı da şeker gibi ba şka k ıymettar şeyleri imal etme-
sine medar oluyor ve hâkezâ... Demek o âdi maddelerin yanmas ıyla ve zâhi-
ren mahvolmas ıyla binler şeyler vücûd buluyor. Demek âdi bir vücûd gider, 
âlî çok vücûdlar ı irsiyet b ırak ır. İşte şu hâlde, o âdi maddeye “Yaz ık oldu!” 
denilir mi? “Fabrika sahibi neden ona ac ımad ı, yand ırdı, o sevimli maddeleri 
mahvetti?..” Şikâyet edilir mi?
Aynen öyle de –
1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –Hâl ık-ı Hakîm ve Rahîm ve Vedûd, 
mukteza-y ı rahmet ve hikmet ve vedûdiyet olarak kâinat fabrikas ına ha-
reket veriyor. Her bir vücûd-u fâniyi çok bâki vücûdlara çekirdek yapar, makâs ıd-ı rabbâniyesine medar eder, şuûnât- ı sübhâniyesine mazhar k ı-
lar, kalem-i kaderine mürekkep ittihaz eder ve kudretin dokumas ına bir 
mekik yapar. Ve daha bilmedi ğimiz pek çok inâyât- ı galiye ve makâs ıd-ı 
âliye için, kendi faaliyet-i kudretiyle kâinat ı faaliyete getirir. Zerrât ı ceve-
lâna, mevcudât ı seyerâna, hayvanât ı seyelâna, seyyârât ı deverâna getirir, 
kâinat ı konuşturur, âyât ını ona sessiz söylettirir ve ona yazd ırır.
Ve mahlûkat- ı arziyeyi, rubûbiyeti noktas ında;
Havay ı, emir ve iradesine bir nevi ar ş..
Ve nur unsurunu, ilim ve hikmetine di ğer bir arş..
Ve suyu, ihsan ve rahmetine ba şka bir ar ş..
Ve topra ğı, h ıfz ve ihyâs ına bir çe şit arş yapm ış. O arşlardan üçünü 
mahlûkat- ı arziye üstünde gezdiriyor.
Katiyen bil ki; bu Be ş Remiz’de ve Be
ş İşaret’te gösterilen parlak haki-
kat-i âliye, nur-u Kur’ân ile görünür.. ve iman ın kuvvetiyle sahip olunabilir. 
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)z
z
zz336  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Yoksa o hakikat-i bâkiye yerine, gayet müthi ş bir zulümât geçer. Ehl-i da-
lâlet için dünya, firaklar ve zevallerle dolu ve ademlerle mâlâmâldir. Kâinat, onun için mânevî bir cehennem hükmüne geçer. Her şey onun için âni bir 
vücûd ile hadsiz bir adem ihata ediyor. Bütün mâzi ve müstakbel, zulümât- ı 
ademle memlûdur; yaln ız k ısac ık bir zaman- ı hâlde bir hazin nur-u vücûd bu-
labilir.
Fakat s ırr-ı Kur’ân ve nur-u iman ile ezelden ebede kadar bir nur-u vü-
cûd görünür, ona alâkadar olur ve onunla saadet-i ebediyesini temin eder.
Elhâs ıl: Biz, Şair M ısrî’nin tarz ında deriz:
Derya olunca nefes,
Pârelenince kafes,Tâ kesilince bu ses,
Çağırırım; yâ Hak, yâ Mevcud,
Yâ Hayy, yâ Mâbud,Yâ Hakîm, yâ MaksudYâ Rahîm, yâ Vedûd!..
Ve bağırarak derim:
1ُīĻِĨَْŶا ِïْĐَĳْĤا َאدِقُĀ ِّٰųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨ ُ،īĻِ×ُĩْĤا ُّěَéْĤا ِכُĥَĩْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
Ve iman ederek isbat ederim:
َّٰųا وَإِنَّ ٌّěَè َÙَّĺِïَÖَْŶا َאدَةَđَّùĤا وَإِنَّ ٌّěَè َّאرَĭĤوَا ٌěَè َÙَّĭَåْĤوَا ٌّěَè تِĳَĩْĤا َïْđَÖ َßْđَ×ْĤا إِنَّ
2َאıِÜَאĬُوËُüوَ َאءِĻْüَْŶا ِďĻِĩَåِÖ ٌÙَĉĻِéُĨ َÙَّ×َéَĩْĤوَا َÙَĩِכْéْĤوَا َÙَĩْèَّóĤا وَإِنَّ وَدُودٌ ٌħĻَכِè ٌħĻِèرَ
ُّٰۚųا َאĭĺٰïَİ أَنْ ƯźْĳَĤ ِيَïَÝْıَĭِĤ َّאĭכُ َאĨوَ َاñٰıِĤ َאĭĺٰïَİ ِيñَّĤا ِِّٰų ُïْĩَéْĤا اĳُĤَאĜوَ
3ِّěَéْĤِאÖ َאĭِّÖرَ ُģُøرُ אءَتْƯä ْïَĝَĤ
1 Apaç ık hakk ın tâ kendisi ve her şeyin idaresi elinde olan Allah’tan ba şka ilâh yoktur. Vaadinde sâd ık 
ve emîn olan Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah’ ın resûlüdür.
2 Şüphesiz, öldükten sonra dirilme hakt ır. Cennet hakt ır. Cehennem hakt ır. Ebedî saadet hakt ır. Allah; 
Rahîm, Hakîm ve Vedûd’dur; ilâhî rahmet, hikmet ve muhabbet, bütün varl ığı ve varl ığının her hâlini, 
her durumunu ku şatm ıştır.
3 “Hamdolsun bizi bu cennete eri ştiren Allah’a! E ğer Allah bizi muvaffak k ılmasayd ı, biz kendili ğimizden 
yol bulamazd ık. Rabbimizin elçilerinin gerçe ği bildirdikleri bir kere daha kesinlikle anla şılm ıştır.” der-
ler.” (A’râf sûresi, 7/43)YİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------   337
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
2َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ أَدَاءً ۪įِّĝَéِĤوَ َאءًĄرِ َכَĤ نُĳَכُÜ َةًŻَĀ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
3َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤوَا. َīĻِĨاٰ ْ،ħِّĥَøوَ ۪įِ×ْéَĀوَ
 ۪،įِÝَĩِכْè َارَïَĨ ۪،įِÜْرَïُĜ َóَıْčَĨ ۪،įِÝَĝْĥِì َóَýْéَĨ ۪،įِÝَđْĭَĀ َóَıْýَĨ ۪įِĄأَرْ َÙَĝĺِïَè َģَđَä ْīَĨ َאنَéْ×ُø
..َאتِĐĳُĭْāَĩْĤا َģĻَכِĨ دَاتِ،ĳُäْĳَĩْĤا َģĻِùَĨ َאتِ،ĜĳُĥْíَĩْĤا َّóَĩَĨ ۪،įِÝَّĭَä ْرَعَõَĨ ۪،įِÝَĩْèرَ َóَİْõَĨ
 َاتُõِåْđُĨ :َאتِÜَא×َّĭĤا ُóَّİَõُĨ َاتِ،óَåَّýĤا ُóَّĩَáُĨ رَاتِ،ĳُĻُّĉĤا ُûَّĝَĭُĨ َאتِ،ĬَاĳَĻَéْĤا ُīَّĺَõُĩَĘ
ِ،ÙَĩِכْéْĤا ُėَאئِĉَĤ َةِ،ïْèَĳْĤا ُģَئِźدَ ۪،įِęْĉُĤ ُīĻِİَاóَÖ دِه۪،ĳُä َאĺَاïَİ ۪،įِđْĭُĀ َارِقُĳَì ۪،įِĩْĥِĐ
..ِÙَĩْèَّóĤا ُïِİَاĳَü
 ĵٰĥَĐ َאرِĉْĨَْŶا ُّجُõَıَÜ َאرِ،éْøَْŶا ِÙَĩْùَĬ ĹِĘ َאرِĻْĈَْŶا ُďُّåَùَÜ َאرِ،ĩْàَْŶا ِÙَĭĺزِ ْīِĨ َאرِİَْزْŶا ُħُّùَ×َÜ
 ĵَĥَĐ َاتِïِĤَاĳْĤا ُħُّèَóَÜ َאنِ،ĭِåْĤا ِهِñٰİ ĹِĘ َאرِĩْàَْŶا ُّجُóَ×َÜ َאرِ،İَْزْŶا ُīُّĺَõَÜ َאرِ،İَْزْŶا ُودِïُì
 َّאنٍ،ĭَè ُħُّèَóَÜ ٍ،īٰĩْèرَ َدُّدُĳَÜ وَدُودٍ، ُّفُóَđَÜ :َאنِùْĬِْŸوَا َאتِĬَاĳَĻَéْĤا ِّģכُ ĹِĘ َאرِĕِّāĤا َאلِęْĈَْŶا
4..َאنِّåْĤوَا َכِĥَĩْĤوَا َانِĳَĻَéْĤوَا ُّوحِóĤوَا َאنِùْĬِْŸوَا ِّīِåْĥِĤ َّאنٍĭَĨ ُīُّĭَéَÜ
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
2 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)
3 Allah’ ım! Efendimiz Muhammed’e, O’nun âl ve ashab ına, senin ho şnutluğuna ve O’nun hakk ının 
ödenmesine vesile olacak şekilde çok salât ve selâm eyle, âmîn... Ve bütün hamdler âlemlerin Rabbi 
Allah’ad ır.
4    Yeryüzü bahçesini; sanat ına bir sergi, yaratmas ına bir meydan, kudretine bir tecellî yeri, hikmetine 
bir yörünge, rahmetine bir çiçeklik, cennetine bir tarla, yaratt ıklar ına bir uğrak yeri, varl ıklar ın ak ıp 
gittiği bir mecra, eserlerine bir ölçek olarak yaratan Zât, her türlü eksiklikten uzakt ır.
    Binâenaleyh, canl ılar ın süslenmesi, ku şlar ın nak ış nak ış işlenmesi, a ğaçlar ın meyvelerle donanmas ı, 
bitkilerin çiçek çiçek açmas ı, O’nun ilminin mucizeleri, sanat ının harikalar ı, cömertli ğinin hediyeleri, 
lütfunun alâmetleri, birli ğinin delilleri, hikmetinin incelikleri, rahmetinin şahitleridir.
    Bu yeryüzü bahçelerinde meyvelerin süsleriyle çiçeklerin tebessümü.. seher yeliyle ku şlar ın şak ımas ı.. 
çiçeklerin yanaklar ındaki yağmur damlalar ın şıpıltısı.. çiçeklerin süslenmesi ve meyvelerin bu bahçe-
lerde kendilerindeki bütün güzellikleri insanlar ın nazarlar ına arzetmesi.. ve hayvan olsun, insan olsun 
kâinattaki bütün annelerin küçücük yavrular ına karşı şefkati; cinlere, insanlara, ruhlara, hayvanlara ve 
meleklere bir Vedûd’un kendini tan ıtmas ı, bir Rahmân’ ın kendini sevdirmesi, bir Hannân’ ın şefkati ve 
bir Mennân’ ın merhametinin cilveleridir.338  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Yirmi Dördüncü Mektub’un 
Birinci Zeyli
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
3ْħאؤُۨכُƯĐدُ َźْĳَĤ ĹِّÖرَ ْħِכُÖ ُۨاËَ×ْđَĺ َאĨ ْģُĜ
Yani, “Ey insanlar! Duan ız olmazsa ne ehemmiyetiniz var?”  meâlin-
deki âyetin be ş nüktesini dinle!
Birinci Nükte
Dua, bir s ırr-ı azîm-i ubûdiyettir. Belki ubûdiyetin ruhu hükmünde-
dir.4 Çok yerlerde zikretti ğimiz gibi, dua üç nevidir:
Birinci Nevi Dua:  İstidat lisan ıylad ır ki; bütün hububat, tohumlar, lisân- ı 
istidad ile Fât ır-ı Hakîm’e dua ederler ki, “Senin nuku ş-u esmân ı mufassal 
göstermek için bize ne şv ü nemâ ver. Küçük hakikatimizi sümbülle ve a ğac ın 
büyük hakikatine çevir!”
Hem şu istidat lisan ıyla dua nev’inden birisi de şudur ki: Esbab ın içtima ı, 
müsebbebin îcad ına bir duad ır. Yani esbap, bir vaziyet al ır ki; o vaziyet, bir 
lisân- ı hâl hükmüne geçer.. ve müsebbebi, Kadîr-i Zülcelâl’den dua eder, is-
terler. Meselâ su, hararet, toprak, ziya, bir çekirdek etraf ında bir vaziyet ala-
rak, o vaziyet bir lisân- ı duad ır ki; “Bu çekirde ği ağaç yap, yâ Hâl ık’ımız!” 
derler. Çünkü o mucize-i harika-y ı kudret olan a ğaç; o şuursuz, câmid, basit
maddelere havale edilmez.. havalesi muhâldir. Demek içtima-y ı esbab, bir 
nevi duad ır.
İkinci Nevi Dua:  İhtiyac- ı fıtrî lisan ıylad ır ki, bütün zîhayatlar ın iktidar 
ve ihtiyârlar ı dahilinde olmayan hâcetlerini ve matlablar ını ummad ıklar ı 
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Furkan sûresi, 25/77.
4 Tirmizî, duâ 1, tefsîru sûre (2)  16, (40) 1; Ebû Dâvûd,  vitr 23; İbni Mâce, duâ 1.
yerden, vakt-i münasipte onlara vermek için, Hâl ık-ı Rahîm’den bir nevi du-
ad ır. Çünkü iktidar ve ihtiyârlar ı haricinde, bilmedikleri yerden, vakt-i müna-
sipte onlara bir Hakîm-i Rahîm gönderiyor. Elleri yeti şmiyor. Demek o ihsan, 
dua neticesidir.
Elhâs ıl: Bütün kâinattan dergâh- ı ilâhîye ç ıkan, bir duad ır. Esbap 
olanlar, müsebbebât ı Allah’tan isterler.
Üçüncü Nevi Dua:  İhtiyaç dairesinde zî şuurlar ın duas ıdır ki, bu da iki k ı-
sımd ır.
Eğer ıztırar derecesine gelse.. veya ihtiyac- ı fıtrîye tam münasebet-
tar ise.. veya lisân- ı istidada yak ınlaşmış ise.. veya sâfi, hâlis kalbin lisa-
nıyla ise, ekseriyet-i mutlaka ile makbuldür.  Terakkiyât- ı beşeriyenin k ısm- ı 
âzam ı ve keşfiyâtlar ı, bir nevi dua neticesidir. Havâr ık-ı medeniyet dedikle-
ri şeyler ve ke şfiyâtlar ına medar- ı iftihar zannettikleri emirler, mânevî bir dua 
neticesidir. Hâlis bir lisân- ı istidad ile istenilmi ş, onlara verilmi ştir. Lisân- ı isti-
dad ile ve lisân- ı ihtiyac- ı fıtrî ile olan dualar dahi, bir mâni olmazsa ve şerâit 
dahilinde ise, daima makbuldürler.
İkinci K ısım: Meşhur duad ır. O da iki nevidir; biri fiilî, biri kavlî. Meselâ 
çift sürmek, fiilî bir duad ır. R ızkı topraktan de ğil; belki toprak, hazine-i rahme-
tin bir kap ısıdır ki; rahmetin kap ısı olan topra ğı, saban ile çalar.
Sâir k ısımlar ın tafsilât ını tayyedip, yaln ız kavlî duan ın bir-iki s ırlar ını, ge-
lecek iki-üç nüktede söyleyece ğiz.
İkinci Nükte
Duan ın tesiri azîmdir. Hususan dua, külliyet kesbederek devam etse 
netice vermesi gâliptir, belki dâimîdir. Hatta denilebilir ki, sebeb-i hilkat-i âlemin birisi de duad ır. Yani kâinat ın hilkatinden sonra, ba şta nev-i be şer 
ve onun ba şında Âlem-i İslâm ve onun ba şında Muhammed-i Arabî 
(aley-
hissalâtü vesselâm) ’ın muazzam olan duas ı, bir sebeb-i hilkat-i âlemdir. Yani 
Hâl ık-ı âlem, istikbalde o Zât’ ın nev-i be şer nâm ına, belki mevcudât he-
sab ına bir saadet-i ebediye, bir mazhariyet-i esmâ-y ı ilâhiye isteyece ğini 
bilmiş, o gelecek duay ı kabul etmi ş, kâinat ı halketmi ş…
Madem duan ın bu derece azîm ehemmiyeti ve vüs’ati vard ır. Hiç müm-
kün müdür ki, bin üç yüz elli senede, her vakitte, nev-i be şerden üç yüz mil-
yon cin ve ins ve melek ve ruhaniyâttan had ve hesaba gelmez mübarek zât-lar, bilittifak Zât- ı Muhammedî 
(aleyhissalâtü vesselâm)  hakk ında rahmet-i uzmâ-y ı z
z340  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ilâhiye ve saadet-i ebediye ve husûl-ü maksud için dualar ı nas ıl kabul olma-
sın? Hiçbir cihetle mümkün müdür ki, o dualar ı reddedilsin?
Madem bu kadar külliyet ve vüs’at ve devam kesbedip lisân- ı istidad ve 
ihtiyac- ı fıtrî derecesine gelmi ş. Elbette o Zât- ı Muhammed-i Arabî (aleyhissalâ-
tü vesselâm) , dua neticesi olarak öyle bir makam ve mertebededir ki; bütün ukûl 
toplansa, bir ak ıl olsalar, o makam ın hakikatini tamam ıyla ihata edemezler.
İşte, ey müslüman, senin rûz-u mah şerde böyle bir şefîin var. Bu şefî-
in şefaatini kendine celbetmek için, sünnetine ittibâ et!..
Eğer desen: Eğer desen:  Madem o Habibullah’t ır. Bu kadar salavât ve duaya ne ih-
tiyac ı var?
Elcevap: Elcevap:  O Zât (aleyhissalâtü vesselâm)  umum ümmetinin saadetiyle alâka-
dar ve bütün efrâd- ı ümmetinin her nevi saadetleriyle hissedard ır ve her ne-
vi musibetleriyle endi şedârd ır. İşte, kendi hakk ında merâtib-i saadet ve ke-
mâlât hadsiz olmakla beraber, hadsiz efrâd- ı ümmetinin, hadsiz bir zamanda, 
hadsiz envâ- ı saadetlerini hararetle arzu eden ve hadsiz envâ- ı şekâvetlerin-
den müteessir olan bir Zât, elbette hadsiz salavât ve dua ve rahmete lây ıktır 
ve muhtaçt ır.
Eğer desen: Eğer desen:  Bazen kat’î olacak i şler için dua edilir. Meselâ husuf ve kü-
suf namaz ındaki dua gibi. Hem bazen hiç olmayacak şeyler için dua 
edilir?
Elcevap: Elcevap:  Başka Sözler’de izah edildi ği gibi, dua bir ibadettir. Abd, ken-
di aczini ve fakr ını dua ile ilân eder. Zâhirî maksatlar ise, o duan ın ve 
o ibadet-i duaiyenin vakitleridir; hakikî faydalar ı değil. İbadetin faydas ı 
âhirete bakar.  Dünyevî maksatlar hâs ıl olmazsa, “O dua kabul olmad ı.” de-
nilmez. Belki “Daha duan ın vakti bitmedi.” denilir.
Hem hiç mümkün müdür ki, bütün ehl-i iman ın bütün zamanlarda müte-
mâdiyen kemâl-i hulûs ve i ştiyak ve dua ile istedikleri saadet-i ebediye onlara 
verilmesin.. ve bütün kâinat ın şehâdetiyle hadsiz rahmeti bulunan o Kerîm-i 
Mutlak, o Rahîm-i Mutlak, bütün onlar ın o duas ını kabul etmesin.. ve saadet-i 
ebediye vücûd bulmas ın?
Üçüncü Nükte
Dua-y ı kavlî-yi ihtiyârînin makbuliyeti, iki cihetledir: Ya ayn- ı matlubu 
ile makbul olur, veyahut daha evlâs ı verilir.  Meselâ birisi, kendine bir erkek 
evlât ister. Cenâb- ı Hak, Hazreti Meryem gibi bir k ız evlâd ını veriyor. “Duas ı YİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP / BİRİNCİ ZEYLİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------    341
kabul olunmad ı.” denilmez. “Daha evlâ bir surette kabul edildi.” denilir. Hem 
bazen kendi dünyas ının saadeti için dua eder. Duas ı âhiret için kabul olunur. 
“Duas ı reddedildi.” denilmez. Belki, “Daha enfâ bir surette kabul edildi.” de-
nilir, ve hâkezâ...
Madem Cenâb- ı Hak, Hakîm’dir. Biz O’ndan isteriz, O da bize cevap ve-
rir. Fakat hikmetine göre bizimle muamele eder . Hasta, tabibin hikmetini 
itham etmemeli. Hasta bal ister; tabib-i hâz ık, s ıtmas ı için sulfato verir. “Tabip 
beni dinlemedi.” denilmez. Belki âh ü fizâr ını dinledi, i şitti, cevap da verdi, 
maksudun iyisini yerine getirdi.
Dördüncü Nükte
Duan ın en güzel, en latîf, en leziz, en haz ır meyvesi, neticesi şudur ki:
Dua eden adam bilir ki; birisi var ki onun sesini dinler, derdine der-
man yeti ştirir, ona merhamet eder. O’nun kudret eli her şeye yetişir. Bu 
büyük dünya han ında o yaln ız değil; bir Kerîm Zât var, ona bakar, ünsi-
yet verir. Hem onun hadsiz ihtiyâcât ını yerine getirebilir.. ve onun had-
siz düşmanlar ını def edebilir bir Zât’ ın huzurunda kendini tasavvur ede-
rek bir ferah, bir in şirah duyup, dünya kadar a ğır bir yükü üzerinden at ıp 
1َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ der.
Beşinci Nükte
Dua ubûdiyetin ruhudur ve hâlis bir iman ın neticesidir. Çünkü dua 
eden adam, duas ıyla gösteriyor ki: “Bütün kâinata hükmeden birisi var 
ki, en küçük i şlerime ıttılaı var ve bilir. En uzak maksatlar ımı yapabilir. 
Benim her hâlimi görür, sesimi i şitir. Öyleyse bütün mevcudât ın bütün 
seslerini i şitiyor ki, benim sesimi de i şitiyor. Bütün o şeyleri O yap ıyor ki, 
en küçük i şlerimi de O’ndan bekliyorum, O’ndan istiyorum.”
İşte, duan ın verdiği hâlis tevhidin geni şliğine ve gösterdi ği nur-u ima-
nın halâvet ve sâfili ğine bak, 2ْħאؤُۨכُƯĐدُ َźْĳَĤ ĹِّÖرَ ْħِכُÖ ُۨاËَ×ْđَĺ َאĨ ْģُĜ sırrını anla ve
3ْħَכُĤ ْÕِåَÝْøأَ ĹِۤĬĳُĐادْ ُħُّכُÖرَ َאلَĜوَ ferman ını dinle!
1 “Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’ad ır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
2 “(Resûlüm!) De ki: (Kulluk ve) yalvarman ız olmasa, Rabbim size ne diye de ğer versin?” (Furkan sûresi, 
25/77)
3 “Rabbiniz buyurdu ki: “Bana dua edin ki size kar şılık vereyim.” (Mü’min sûresi, 40/60).342  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
اهْĳَì دَادِى ْįَĬ ، دَادْ ĵِİاĳَì ْįَĬ ْóَŜأَ denildiği gibi “Eğer vermek istemeseydi, 
istemek vermezdi…”1
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِّٰųا ِħْĥِĐ ĹِĘ َאĨ َدَïَĐ ِïَÖَْŶا ĵَĤإِ َْزَلِŶا َīِĨ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
3َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤوَا. َīĻِĨاٰ َא،ĭَĭĺدِ ْħِّĥَøوَ َאĭْĩِّĥَø .ْħِّĥَøوَ ۪įِ×ْéَĀوَ
1 Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  3/263; el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  1/204; el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  
5/417.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
3 “Allah’ ım! Efendimiz Muhammed’e ve O’nun âl ve ashab ına, ezelden ebede kadar ilâhî ilmindeki 
şeyler adedince salât ve selâm eyle. Bize hem bedenî, hem dinî hayat ımızda s ıhhat ve selâmet lutfet, 
âmîn... Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’ad ır.”YİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP / BİRİNCİ ZEYLİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------    343
Yirmi Dördüncü Mektub’un 
İkinci Zeyli
Mirac-ı Nebevî Hakkındadır. Mirac- ı Nebevî Hakk ındad ır.
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ĵٰýْĕَĺ ْوٰى۝إِذْÉَĩْĤا ُÙَّĭَä َאİَïْĭِĐ۝ĵٰıَÝْĭُĩْĤا ْرَةِïِø َïْĭِĐٰى۝óْìأُ ًÙَĤْõَĬ رَاٰهُ ْïَĝَĤوَ
3ٰىóْ×ْכُĤا ِįِّÖرَ َאتِĺاٰ ْīِĨ رَاٰى ْïَĝَĤ۝ĵٰĕَĈ َאĨوَ ُóَāَ×ْĤا زَاغَ َאĨ۝ĵٰýْĕَĺ َאĨ ْرَةَïِّùĤا
Mevlid-i Nebevî’nin Miraciye K ısm ına Dair Be ş Nükte’yi Beyan 
Edeceğiz.
Birinci Nükte
Cennetten getirilen Burak’a dair mevlid yazan Süleyman Efendi, hazin 
bir aşk maceras ını beyan ediyor. O Zât ehl-i velâyet oldu ğu ve rivayete bina 
ettiği için, elbette bir hakikati o suretle ifade ediyor. Hakikat şu olmak gerek-
tir ki:
Âlem-i bekân ın mahlûklar ı, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  nu-
ruyla pek alâkadard ırlar. Çünkü O’nun getirdi ği nur iledir ki; cennet ve 
dâr- ı âhiret, cin ve ins ile şenlenecek. E ğer O olmasayd ı, o saadet-i ebedi-
ye olmazd ı ve cennetin her nevi mahlûkat ından istifadeye müstaid olan 
cin ve ins, cenneti şenlendirmeyeceklerdi.. bir cihette sahipsiz virane ka-
lacakt ı.
Yirmi Dördüncü Söz’ün Dördüncü Dal ı’nda beyan edildi ği gibi, nas ıl ki 
bülbülün güle kar şı dâsitâne-i a şkı, tâife-i hayvanât ın tâife-i nebâtâta derece-i 
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “O’nun bir ba şka inişini Sidretü’l-Münteha’n ın yan ında görmü ştü. Me’vâ cenneti de onun yan ındad ır. 
O dem ki Sidre’yi bir feyiz sar ıyor, sard ıkça sar ıyordu... Peygamberin gözü kaymad ı, şaşmad ı, aşmad ı 
da. Vallahi gördü, hem de Rabbinin âyetlerinden en büyü ğünü gördü!” (Necm sûresi, 53/13-18).
aşka bâliğ olan ihtiyacât- ı şedide-i aşk-nümây ı, rahmet hazinesinden gelen ve 
hayvanât ın erzaklar ını taşıyan kafile-i nebâtâta kar şı ilân etmek için, bir ha-
tib-i rabbânî olarak, ba şta bülbül-ü gül ve her nevden bir nevi bülbül intihap 
edilmiş.. ve onlar ın nağamât ı dahi, nebâtât ın en güzellerinin ba şlar ında hoşâ-
medî nev’inden tesbihkârâne bir hüsn-ü istikbaldir, bir alk ışlamad ır.
Aynen bunun gibi, sebeb-i hilkat-i eflâk ve vesile-i saadet-i dâreyn ve 
Habib-i Rabbi’l-âlemîn olan Zât- ı Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’a 
karşı, nas ıl ki melâike nev’inden Hazreti Cebrail (aleyhisselâm)  kemâl-i muhab-
betle hizmetkârl ık ediyor.. melâikelerin Hazreti Âdem’e (aleyhisselâm)  ink ıyad ve 
itaatini ve s ırr- ı sücudunu gösteriyor. Öyle de ehl-i cennetin, hatta cennetin 
hayvanât k ısm ının dahi, o Zât’a kar şı alâkalar ı bindiği Burak’ ın hissiyat- ı âşı-
kânesiyle ifade edilmi ştir.
İkinci Nükte
Mirac- ı Nebevî’deki maceralardan birisi, Cenâb- ı Hakk’ ın Resûl-i Ekrem’e 
(aleyhissalâtü vesselâm)  karşı muhabbet-i münezzehesi, “Sana â şık olmuşum!” tâ-
biriyle ifade edilmi ş. Şu tâbirât, Vâcibü’l-vücûd’un kudsiyetine ve isti ğnâ-y ı 
zâtîsine, mana-y ı örfî ile münasip dü şmüyor. Madem Süleyman Efendi’nin 
mevlidi, ra ğbet-i âmmeye mazhariyeti delâletiyle o zât ehl-i velâyettir ve ehl-i 
hakikattir, elbette irâe etti ği mana sahihtir. Mana da budur ki:
Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’un hadsiz cemâl ve kemâli vard ır. Çünkü bütün kâi-
nat ın aksam ına ink ısam etmi ş olan cemâl ve kemâlin bütün envâ ı, O’nun ce-
mâl ve kemâlinin emâreleri, i şaretleri, âyetleridir. İşte her hâlde cemâl ve ke-
mâl sahibi, bilbedâhe cemâl ve kemâlini sevmesi gibi, Zât- ı Zülcelâl dahi ce-
mâlini pek çok sever.1 Hem kendine lây ık bir muhabbetle sever. Hem cemâli-
nin şuâât ı olan esmâs ını dahi sever. Madem esmâs ını sever, elbette esmâs ının 
cemâlini gösteren sanat ını sever. Öyle ise cemâl ve kemâline ayna olan mas-
nûât ını dahi sever. Madem cemâl ve kemâlini göstereni sever; elbette cemâl 
ve kemâl-i esmâs ına işaret eden mahlûkat ının mehâsinini sever. Bu be ş nevi 
muhabbete, Kur’ân- ı Hakîm âyât ıyla işaret ediyor.
İşte Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , madem masnûât içinde en mü-
kemmel ferttir ve mahlûkat içinde en mümtaz şahsiyettir.
Hem sanat- ı ilâhiyeyi, bir velvele-i zikir ve tesbih ile te şhir ediyor ve 
istihsan ediyor.
1 Müslim, îmân  147; İbni Mâce, duâ 10; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/133, 134, 151.YİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP / İKİNCİ ZEYLİ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------    345
Hem esmâ-y ı ilâhiyedeki cemâl ve kemâl hazinelerini, lisân- ı Kur’ân 
ile açm ıştır.
Hem kâinat ın âyât- ı tekviniyesinin, Sâni’inin kemâline delâletlerini, 
parlak ve kat’î bir surette lisân- ı Kur’ân’la beyan ediyor.
Hem küllî ubûdiyetiyle, rubûbiyet-i ilâhiyeye aynadarl ık ediyor.
Hem mahiyetinin câmiiyetiyle bütün esmâ-y ı ilâhiyeye bir mazhar- ı 
etem olmu ştur.
Elbette bunun için denilebilir ki :
Cemil-i Zülcelâl, kendi cemâlini sevmesiyle, o cemâlin en mükem-
mel ayna-y ı zîşuuru olan Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ı sever.
Hem kendi esmâs ını sevmesiyle, o esmân ın en parlak aynas ı olan 
Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ı sever.. ve Muhammed-i Arabî (aley-
hissalâtü vesselâm) ’a benzeyenleri dahi derecelerine göre sever.
Hem sanat ını sevdiği için, elbette O’nun sanat ını en yüksek bir sadâ 
ile bütün kâinatta ne şreden.. ve semâvât ın kulağını çınlatan.. berr ve bah-
ri cezbeye getiren bir velvele-i zikir ve tesbih ile ilân eden Muhammed-i Arabî 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’ı sever ve O’na ittibâ edenleri de sever.
Hem masnûât ını sevdiği için, o masnûât ın en mükemmeli olan zî-
hayat ı.. ve zîhayat ın en mükemmeli olan zî şuuru.. ve zî şuurun en efdali 
olan insanlar ı.. ve insanlar ın bilittifak en mükemmeli olan Muhammed-i 
Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ı elbette daha ziyade sever.
Hem kendi mahlûkat ının mehâsin-i ahlâkiyelerini sevdi ği için, me-
hâsin-i ahlâkiyede bilittifak en yüksek mertebede1 bulunan Muhammed-i 
Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ı sever.. ve derecâta göre, O’na benzeyenleri dahi 
sever. Demek Cenâb- ı Hakk’ ın rahmeti gibi, muhabbeti dahi kâinat ı iha-
ta etmiş.
İşte o hadsiz mahbublar içindeki mezkûr be ş vechinin her bir vechin-
de en yüksek makam, Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’a mahsustur 
ki, “Habibullah” lâkab ı O’na verilmi ş.
İşte bu en yüksek makam- ı mahbubiyeti, Süleyman Efendi “Ben sana 
âşık olmuşum!” tâbiriyle beyan etmi ştir. Şu tâbir, bir mirsad- ı tefekkürdür, 
1 Bkz.: “Ve sen pek yüksek bir ahlâk üzerindesin!” (Kalem sûresi, 68/4).


z
z
z
z
z346  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
gayet uzaktan uza ğa bu hakikate bir i şarettir. Bununla beraber madem bu tâ-
bir, şe’n-i rubûbiyete münasip olmayan manay ı hayale getiriyor; en iyisi, şu 
tâbir yerine: “ Ben senden raz ı olmuşum!” denilmeli.
Üçüncü Nükte
Miraciye’deki maceralar, mâlûmumuz olan manalarla o kudsî ve nezih 
hakikatleri ifade edemiyor. Belki o muhâvereler; birer unvan- ı mülâhazad ır, 
birer mirsad- ı tefekkürdür.. ve ulvî ve derin hakâike birer i şarettir.. ve iman ın 
bir k ısım hakâikine birer ihtard ır.. ve kabil-i tâbir olmayan baz ı manalara birer 
kinâyedir. Yoksa, mâlûmumuz olan manalar ile bir macera de ğil. Biz, haya-
limiz ile o muhâverelerden o hakikatleri alamay ız; belki kalbimizle heyecan-
lı bir zevk-i imanî ve nurâni bir ne şe-i ruhanî alabiliriz. Çünkü nas ıl Cenâb- ı 
Hakk’ ın zât ve s ıfât ında nazîr ve şebih ve misli yoktur; öyle de şuûnât- ı rubû-
biyetinde misli yoktur.1 Sıfât ı nas ıl mahlûkat s ıfât ına benzemiyor, muhabbe-
ti dahi benzemez.
Öyle ise şu tâbirât ı, müteşabihat nev’inden tutup deriz ki: Zât- ı Vâcibü’l-
vücûd’un vücûb-u vücûduna ve kudsiyetine münasip bir tarzda ve isti ğnâ-y ı 
zâtîsine ve kemâl-i mutlak ına muvaf ık bir surette, muhabbeti gibi baz ı şuûnâ-
tı var ki, Miraciye maceras ıyla onu ihtar ediyor. Mirac- ı Nebevî’ye dair Otuz 
Birinci Söz, hakâik-i miraciyeyi usûl-ü imaniye dairesinde izah etmi ştir. Ona 
iktifâen burada ihtisar ediyoruz.
Dördüncü Nükte
“Yetmiş bin perde arkas ında Cenâb- ı Hakk’ ı görmüş”2 tâbiri, bu’diyet-i 
mekân ı ifade ediyor. Hâlbuki Vâcibü’l-vücûd mekândan münezzehtir, her şe-
ye her şeyden daha yak ınd ır. Bu ne demektir?
Elcevap: Elcevap:  Otuz Birinci Söz’de mufassalan, burhanlar ile o hakikat beyan 
edilmiştir. Burada yaln ız şu kadar deriz ki:
Cenâb- ı Hak bize gayet karibdir, biz ondan gayet derecede uza ğız. Nas ıl ki 
güneş, elimizdeki ayna vâs ıtas ıyla bize gayet yak ınd ır.. ve yerde her bir şeffaf 
şey, kendine bir nevi ar ş ve bir çe şit menzil olur. E ğer güneşin şuuru olsayd ı, 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/117; En’âm sûresi, 6/101; Şûrâ sûresi, 42/11; İhlâs sûresi, 112/4.
2 Ebû Ya’lâ, el-Müsned  13/520; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  8/382-383; el-Hâkim, el-Müstedrek  
6/148.YİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP / İKİNCİ ZEYLİ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------    347
bizimle aynam ız vâs ıtas ıyla muhabere ederdi. Fakat biz ondan dört bin sene 
uzağız. Bilâ-teşbih velâ-temsil, Şems-i Ezelî, her şeye her şeyden daha yak ın-
dır. Çünkü Vâcibü’l-vücûd’dur, mekândan münezzehtir. Hiçbir şey O’na per-
de olamaz. Fakat her şey nihayet derecede O’ndan uzakt ır.
İşte Mirac’ ın uzun mesafesiyle.. 1ِïĺَرِĳْĤا ِģْ×َè ْīِĨ ِįْĻَĤإِ َبُóْĜأَ ُīْéَĬوَ’ in ifade 
ettiği mesafesizli ğin s ırrıyla.. hem Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  gitme-
sinde çok mesafeyi tayyederek gitmesi ve ân- ı vâhidde yerine gelmesi s ırrı, 
bundan ileri geliyor.
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  Mirac’ ı, O’nun seyr u sülûküdür, 
O’nun unvan- ı velâyetidir.  Ehl-i velâyet nas ıl ki seyr u sülûk-u ruhanî ile, 
kırk günden tâ k ırk seneye kadar bir terakki ile, derecât- ı imaniyenin hak-
kalyakîn derecesine ç ıkıyor. Öyle de bütün evliyan ın sultan ı olan Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ; değil yaln ız kalbi ve ruhu ile, belki hem cismiy-
le, hem havâss ıyla, hem letâifiyle, k ırk seneye mukabil k ırk dakikada, ve-
lâyetinin keramet-i kübrâs ı olan Mirac’ ı ile bir cadde-i kübrâ açarak, ha-
kâik-i imaniyenin en yüksek mertebelerine gitmi ş.. Miraç merdiveniyle 
Arş’a ç ıkm ış.. “Kâb- ı Kavseyn” makam ında, hakâik-i imaniyenin en bü-
yüğü olan iman- ı billâh ve iman- ı bi’l-âhireti aynelyakîn gözüyle mü şâhe-
de etmiş.. cennete girmi ş, saadet-i ebediyeyi görmü ş.. o Mirac’ ın kap ısıy-
la açt ığı cadde-i kübrây ı aç ık b ırakm ış. Bütün evliya-y ı ümmeti, seyr u sü-
lûk ile –derecelerine göre– ruhanî ve kalbî bir tarzda o Mirac’ ın gölgesi için-
de gidiyorlar.
Beşinci Nükte
Mevlid-i Nebevî ile Miraciye’nin okunmas ı, gayet nâfî ve güzel âdettir ve 
müstahsen bir âdet-i İslâmiye’dir. Belki hayat- ı içtimaiye-i İslâmiye’nin, ga-
yet latîf ve parlak ve tatl ı bir medar- ı sohbetidir. Belki hakâik-i imaniyenin ih-
tar ı için, en ho ş ve şirin bir derstir. Belki iman ın envâr ını ve muhabbetullah 
ve aşk-ı nebevîyi göstermeye ve tahrike en müheyyiç ve müessir bir vâs ıta-
dır. Cenâb- ı Hak bu âdeti ebede kadar devam ettirsin ve Süleyman Efendi 
gibi mevlid yazanlara Cenâb- ı Hak rahmet etsin, yerlerini Cennetü’l-Firdevs 
yaps ın, âmîn!..
1 “Biz ona şahdamar ından daha yak ınız.” (Kaf sûresi, 50/16).348  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hâtime
Madem şu kâinat ın Hâl ık’ı, her nevde bir ferd-i mümtaz ve mükem-
mel ve câmî halkedip, o nev’in medar- ı fahri ve kemâli yapar:
Elbette esmâs ındaki ism-i âzam tecellîsiyle, bütün kâinata nisbeten 
mümtaz ve mükemmel bir ferdi halkedecek.
Esmâs ında bir ism-i âzam oldu ğu gibi,1 masnûât ında da bir ferd-i 
ekmel bulunacak ve kâinata münte şir kemâlât ı o fertte cemedip, kendi-
ne medar- ı nazar edecek.
O fert, her hâlde zîhayattan olacakt ır. Çünkü envâ- ı kâinat ın en mü-
kemmeli zîhayatt ır.
Ve her hâlde zîhayat içinde o fert, zî şuurdan olacakt ır. Çünkü zîha-
yat ın envâ ı içinde en mükemmeli zî şuurdur.
Ve her hâlde o ferd-i ferîd, insandan olacakt ır. Çünkü zî şuur içinde 
hadsiz terakkiyâta müstaid, insand ır.
Ve insanlar içinde her hâlde o fert, Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  
olacakt ır. Çünkü zaman- ı Âdem’den şimdiye kadar hiçbir tarih, O’nun gi-
bi bir ferdi gösteremiyor ve gösteremez.
Zira o Zât, küre-i arz ın yar ısını ve nev-i be şerin beşten birisini, salta-
nat- ı mâneviyesi alt ına alarak, bin üç yüz elli sene kemâl-i ha şmetle sal-
tanat- ı mâneviyesini devam ettirip, bütün ehl-i kemâle, bütün envâ- ı ha-
kâikte bir “üstad- ı küll” hükmüne geçmi ş. Dost ve dü şman ın ittifak ıyla, 
ahlâk- ı hasenenin en yüksek derecesine sahip olmu ş. Bidayet-i emrinde, 
tek başıyla bütün dünyaya meydan okumu ş. Her dakikada yüz milyon-
dan ziyade insanlar ın vird-i zebân ı olan Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ı gös-
termiş bir Zât, elbette o ferd-i mümtazd ır, O’ndan ba şkas ı olamaz. Bu 
âlemin hem çekirde ği, hem meyvesi O’dur.
2َאıِÜدَاĳُäْĳَĨوَ َאتِĭْכَאئِĤا َاعِĳْĬأَ َدِïَđِÖ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤا ِįِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ
İşte böyle bir Zât’ ın mevlid ve mirac ını dinlemek.. yani terakkiyâ-
tının mebde ve müntehâs ını işitmek.. yani tarihçe-i hayat- ı mâneviyesi-
ni bilmek, o Zât’ ı kendine reis ve seyyid ve imam ve şefî’ telâkki eden
1 Tirmizî, deavât  63; Ebû Dâvûd,  vitr 23; Nesâî, sehv 58; İbni Mâce, duâ 9.
2 O’na, âl ve ashab ına kâinattaki âlemlerin ve varl ıklar ın say ısınca salât ve selâm olsun.z
z
z
z
z
zYİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP / İKİNCİ ZEYLİ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------    349
müminlere ne kadar zevkli, fahirli, nurlu, ne şeli, hay ırlı bir müsamere-i 
ulviye-i diniye oldu ğunu anla!..
Yâ Rab! Habib-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  hürmetine ve ism-i âzam 
hakk ına, şu risaleyi ne şredenlerin ve rüfekâs ının kalblerini, envâr- ı ima-
niyeye mazhar.. ve kalemlerini esrar- ı Kur’âniye’ye nâ şir eyle.. ve onlara 
sırat- ı müstakîmde istikâmet ver, âmîn…
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
2ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
Yirmi Be şinci Mektup
Telif edilmemi ştir.
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
2 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.350  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Yirmi Alt ıncı Mektup
Şu Yirmi Alt ınc ı Mektup, birbiriyle münasebeti az Dört Mebhas’t ır.
Birinci Mebhas
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
3ُħĻِĥَđْĤا ُďĻِĩَّùĤا َĳُİ ُįَّĬإِ ِّٰۚųِאÖ ْñِđَÝْøَאĘ ْغٌõَĬ َאنِĉْĻَّýĤا َīِĨ َّכَĭَĔَõْĭَĺ َّאĨوَإِ
Hüccetü’l-Kur’ân ale’ş-Şeytan ve Hizbihî Hüccetü’l-Kur’ân ale’ ş-Şeytan ve Hizbihî
İblisi ilzam, şeytan ı ifham, ehl-i tu ğyan ı iskat eden Birinci Mebhas; bîta-
rafâne muhakeme içinde şeytan ın müthiş bir desisesini kat’î bir surette red-
deden bir vâk ıad ır. O vâk ıan ın mücmel bir k ısm ını on sene evvel Lemeât’ta 
yazm ıştım, şöyle ki:
Bu risalenin telifinden on bir sene evvel Ramazan- ı Şerif’te İstanbul’da, 
Bayezid Câmi-i Şerifi’nde hâf ızlar ı dinliyordum. Birden şahs ını görmedim, fa-
kat mânevî bir ses i şittim gibi bana geldi. Zihnimi kendine çevirdi. Hayalen 
dinledim. Bakt ım ki, bana der:
– “Sen, Kur’ân’ ı pek âlî, çok parlak görüyorsun. Bîtarafâne muhakeme 
et, öyle bak. Yani bir be şer kelâm ı farzet, bak. Acaba o meziyetleri, o zînetle-
ri görecek misin?”
Hakikaten ben de ona aldand ım. Beşer kelâm ı farzedip, öyle bakt ım. 
Gördüm ki, nas ıl Bayezid’in elektrik dü ğmesi çevrilip söndürülünce ortal ık
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Eğer şeytandan gelen bir vesvese seni dürterse hemen Allah’a s ığın! Çünkü O, her şeyi işitir, her şeyi 
mükemmel tarzda bilir.” (A’râf sûresi, 7/200; Fussilet sûresi, 41/36).
karanl ığa düşer. Öyle de o farz ile Kur’ân’ ın parlak ışıklar ı gizlenmeye ba şlad ı. 
O vakit anlad ım ki, benim ile konu şan şeytand ır. Beni vartaya yuvarland ırı-
yor. Kur’ân’dan istimdad ettim. Birden bir nur kalbime geldi. Müdafaaya kat’î bir kuvvet verdi. O vakit şöylece şeytana kar şı münâzara ba şlad ı. Dedim:
– “Ey şeytan! Bîtarafâne muhakeme, iki taraf ortas ında bir vaziyettir. 
Hâlbuki hem senin, hem insandaki senin şâkirtlerinin dedi ği bîtarafâne mu-
hakeme ise, taraf- ı muhalifi iltizamd ır. Bîtarafl ık değildir, muvakkaten bir din-
sizliktir. Çünkü Kur’ân’a kelâm- ı beşer diye bakmak ve öyle muhakeme et-
mek, şıkk- ı muhalifi esas tutmakt ır. Bât ılı iltizamd ır, bîtarafâne de ğildir. Belki, 
bât ıla tarafgirliktir.”
Şeytan dedi ki:
– “Öyle ise ne Allah’ ın kelâm ı, ne de be şer kelâm ı deme. Ortada farzet, 
bak.”
Ben dedim:– “O da olamaz. Çünkü münâzaun fîh bir mal bulunsa, e ğer iki müddeî 
birbirine yak ın ise ve kurbiyet-i mekân varsa; o vakit o mal, ikisinden ba ş-
ka birinin elinde veya ikisinin elleri yeti şecek bir surette bir yere b ırak ılacak. 
Hangisi isbat etse o al ır. Eğer o iki müddeî birbirinden gayet uzak; biri ma ş-
rıkta, biri ma ğripte ise o vakit kaideten sahibü’l-yed kim ise onun elinde b ıra-
kılacakt ır. Çünkü ortada b ırakmak kabil de ğildir.1
İşte Kur’ân, k ıymettar bir mald ır. Beşer kelâm ı, Cenâb- ı Hakk’ ın kelâ-
mından ne kadar uzaksa; o iki taraf o kadar, belki hadsiz birbirinden uzakt ır. 
İşte, serâdan Süreyya’ya kadar birbirinden uzak o iki taraf ortas ında b ırak-
mak mümkün de ğildir. Hem ortas ı yoktur. Çünkü vücûd ve adem gibi ve na-
kızeyn gibi iki z ıttırlar. Ortas ı olamaz. Öyle ise Kur’ân için sahibü’l-yed, taraf- ı 
ilâhîdir. Öyle ise O’nun elinde kabul edilip, öylece delâil-i isbata bak ılacak. 
Eğer öteki taraf onun Kelâmullah oldu ğuna dair bütün burhanlar ı birer birer 
çürütse, elini ona uzatabilir. Yoksa uzatamaz. Heyhat! Binler berâhin-i kat’-
iyenin m ıhlar ıyla Arş-ı Âzam’a çak ılan bu muazzam p ırlantay ı, hangi el 
bütün o m ıhlar ı söküp, o direkleri kesip onu dü şürebilir?
İşte ey şeytan! Senin ra ğmına ehl-i hak ve insaf bu suretteki hakikatli 
muhakeme ile muhakeme ederler. Hatta en küçük bir delilde dahi Kur’ân’a 
1 Bkz.: es-Serahsî, el-Mebsût  11/8; el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  6/202; el-Mer ğînânî, el-Hidâye  2/177.352  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
karşı imanlar ını ziyadeleştirirler.1 Senin ve şâkirtlerinin gösterdi ği yol ise, –bir 
kere– beşer kelâm ı farzedilse, yani Ar ş’a bağlanan o muazzam p ırlanta yere 
atılsa, bütün m ıhlar ın kuvvetinde ve çok burhanlar ın metânetinde birtek bur-
han lâz ım ki, onu yerden kald ırıp arş-ı mânevîye çaks ın. Tâ küfrün zulümâ-
tından kurtulup, iman ın envâr ına erişsin. Hâlbuki buna muvaffak olmak pek 
güçtür. Onun için senin desisen ile şu zamanda, bîtarafâne muhakeme sureti 
alt ında çoklar ı iman ını kaybediyorlar.”
Şeytan döndü ve dedi:
– “Kur’ân be şer kelâm ına benziyor, onlar ın muhâveresi tarz ındad ır. 
Demek, be şer kelâm ıdır. Eğer Allah’ ın kelâm ı olsa, O’na yak ışacak, her cihet-
çe hârikulâde bir tarz ı olacakt ı. O’nun sanat ı nas ıl beşer sanat ına benzemiyor, 
kelâm ı da benzememeli?”
Cevaben dedim:– “Nas ıl ki Peygamberimiz 
(aleyhissalâtü vesselâm) , mucizât ından ve hasâisin-
den başka, ef’âl ve ahvâl ve etvâr ında beşeriyette kal ıp, beşer gibi âdet-i ilâ-
hiyeye ve evâmir-i tekviniyesine münkad ve mutî olmu ş. O da so ğuk çeker, 
elem çeker ve hâkezâ... Her bir ahvâl ve etvar ında hârikulâde bir vaziyet ve-
rilmemiş. Tâ ki ümmetine ef’âliyle imam olsun, etvar ıyla rehber olsun, umum 
harekât ıyla ders versin. E ğer her etvar ında hârikulâde olsa idi, bizzât her ci-
hetçe imam olamazd ı. Herkese mür şid-i mutlak olamazd ı. Bütün ahvâliyle 
“rahmeten li’l-âlemîn”2 olamazd ı.
Aynen öyle de Kur’ân- ı Hakîm, ehl-i şuura imamd ır.. cin ve inse mür-
şiddir.. ehl-i kemâle rehberdir.. ehl-i hakikate muallimdir.3 Öyle ise be şe-
rin muhaverât ı ve üslûbu tarz ında olmak, zarurî ve kat’îdir. Çünkü cin ve 
ins; münâcât ını ondan al ıyor.. duas ını ondan ö ğreniyor.. mesâilini onun 
lisan ıyla zikrediyor.. edeb-i muâ şeretini ondan taallüm ediyor ve hâkezâ.. 
herkes onu merci yap ıyor…
Öyle ise, e ğer Hazreti Mûsâ’n ın (aleyhisselâm)  Tûr-u Sîna’da i şittiği 
Kelâmullah4 tarz ında olsa idi; be şer bunu dinlemekte, i şitmekte tahammül 
edemezdi ve merci edemezdi. Hazreti Mûsâ gibi bir ulü’l-azm, ancak birkaç kelâm ı işitmeye tahammül etmi ştir. Mûsâ 
(aleyhisselâm)  demiş:
1 Bkz.: Enfâl sûresi, 8/2; Tevbe sûresi, 9/124.
2 Bkz.: Enbiyâ sûresi, 21/107.
3 Bkz.: Dârimî, mukaddime  57; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  2/398.
4 Hazreti Musa’n ın (aleyhisselâm) Cenâb- ı Hak’la Tûr-u Sîna’da konu şmas ıyla alâkal ı âyetler için bkz.: 
Nisâ sûresi, 4/164; A’râf sûresi, 7/143.YİRMİ ALTINCI MEKTUP / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------    353
ُכَ؟ĨَŻכَ َاñٰכَİأَ Cevap olarak Allah Teâlâ şöyle buyurmu ş:
1ِÙَĭِùْĤَْŶا ِďĻِĩَä َّةُĳُĜ ĹِĤ
Şeytan döndü, yine dedi ki: “Kur’ân’ ın mesâili gibi çok zâtlar, o çe şit me-
sâili din nâm ına söylüyorlar. Onun için bir be şer, din nâm ına böyle bir şey 
yapmak mümkün de ğil mi?”
Cevaben –Kur’ân’ ın nuruyla– dedim ki:
Evvelâ : Dindar bir adam, din muhabbeti için “Hak böyledir, hakikat bu-
dur, Allah’ ın emri böyledir.” der. Yoksa, Allah’ ı kendi keyfine konu şturmaz. 
Hadsiz derecede haddinden tecavüz edip, Allah’ ın taklidini yap ıp, onun ye-
rinde konu şmaz. 2ِّٰųا ĵَĥَĐ َبَñכَ ْīَّĩِĨ ُħَĥْČأَ ْīَĩَĘ düsturundan titrer.
Ve sâniyen : Bir beşer kendi ba şına böyle yapmas ı ve muvaffak olma-
sı hiçbir cihetle mümkün de ğildir. Belki, yüz derece muhâldir. Çünkü birbiri-
ne yak ın zâtlar birbirini taklit edebilirler. Bir cinsten olanlar, birbirinin sureti-
ne girebilirler. Mertebece birbirine yak ın olanlar, birbirinin makamlar ını tak-
lit edebilirler. Muvakkaten insanlar ı iğfal ederler. Fakat dâimî i ğfal edemezler. 
Çünkü ehl-i dikkat nazar ında –alâküllihâl– etvar ve ahvâli içindeki tasannu-
âtlar ve tekellüfâtlar sahtekârl ığını gösterecek, hilesi devam etmeyecek. E ğer 
sahtekârl ıkla taklide çal ışan, ötekinden gayet uzaksa; meselâ âdi bir adam, 
İbni Sina gibi bir dâhiyi ilimde taklit etmek istese.. ve bir çoban bir padi şa-
hın vaziyetini tak ınsa elbette hiç kimseyi aldatamayacak, belki kendi maskara 
olacak. Her bir hâli ba ğıracak ki: “Bu sahtekârd ır!..”
İşte –hâşâ, yüz bin defa hâ şâ– Kur’ân, be şer kelâm ı farzedildi ği vakit; na-
sıl ki bir y ıldız böceği, bin sene tekellüfsüz hakikî bir y ıldız olarak rasat ehline 
görünsün? Hem bir sinek, bir sene tamamen tavus suretini tasannûsuz, temâ-şâ ehline göstersin? Hem sahtekâr, âmî bir nefer; namdar, âlî bir mü şîrin tav-
rını tak ı
ns ın, makam ında otursun, çok zaman öyle kals ın, hilesini ihsas etme-
sin? Hem müfteri, yalanc ı itikats ız bir adam; müddet-i ömründe daima en sâ-
dık, en emin, en mûtekid bir zât ın keyfiyetini ve vaziyetini, en müdakkik na-
zarlara kar şı telâşsız göstersin, dâhilerin nazar ında tasannûu saklans ın?..
1 “Musa (aleyhisselâm) : ‘Senin konu şman böyle midir?’ diye sorunca, Cenâb- ı Hak: ‘Bütün lisanlar ın kuv-
veti benimdir.’ buyurdu.” (Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, er-Reddü ale’z-Zenâdika ve’l-Cehmiyye  s.36; 
Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  6/210; et-Taberî, Câmiu’l-beyân  6/30).
2 “Uydurdu ğu yalan ı Allah’a mâl eden kimseden daha zâlim biri olabilir mi?” (Zümer sûresi, 39/32).354  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Bu ise yüz derece muhâldir. Ona hiçbir zîak ıl mümkün diyemez. Öyle de 
farzetmek, bedihî bir muhâli vaki farzetmek gibi bir hezeyand ır.
Aynen öyle de Kur’ân’ ı kelâm- ı beşer farzetmek, lâz ım gelir ki; Âlem-i 
İslâm’ ın semâs ında bilmü şâhede pek parlak ve daima envâr- ı hakâiki ne ş-
reden bir y ıldız-ı hakikat, belki bir şems-i kemâlât telâkki edilen “Kitab- ı 
Mübin”in mahiyeti, –hâ şâ sümme hâ şâ– bir y ıldız böceği hükmünde tasan-
nûcu bir be şerin hurâfâtl ı bir düzmesi olsun.. ve en yak ınında olanlar ve dik-
katle ona bakanlar fark ında bulunmas ın ve onu daima âlî ve menba- ı hakâik 
bir y ıldız bilsin. Bu ise yüz derece muhâl olmakla beraber, sen ey şeytan; yüz 
derece şeytanetinde ileri gitsen, buna imkân verdiremezsin! Bozulmam ış hiç-
bir akl ı kand ıramazs ın! Yaln ız, mânen pek uzaktan bakt ırmakla aldat ıyorsun. 
Yıldızı, y ıldız böceği gibi küçük gösteriyorsun.
Sâlisen : Hem Kur’ân’ ı beşer kelâm ı farzetmek, lâz ım gelir ki; âsâr ıyla, te-
sirat ıyla, netâiciyle âlem-i insaniyetin bilmü şâhede en ruhlu ve hayat-fe şan, 
en hakikatli ve saadet-resan, en cemiyetli ve mu’cizbeyan, âlî meziyetleriy-le yald ızlı bir Furkan’ ın gizli hakikati; –hâ şâ– muâvenetsiz, ilimsiz birtek insa-
nın fikrinin tasniât ı olsun.. ve yak ınında onu temâ şâ eden ve merakla dikkat 
eden büyük zekâlar, ulvî dehalar onda hiçbir zaman, hiçbir cihetle sahtekâr-lık ve tasannû eseri görmesin.. daima ciddiyeti, samimiyeti, ihlâs ı bulsun! Bu 
ise, yüz derece muhâl olmakla beraber; bütün ahvâliyle, akvâliyle, harekât ıy-
la bütün hayat ında emaneti, iman ı, emniyeti, ihlâs ı, ciddiyeti, istikâmeti gös-
teren ve ders veren ve s ıddîkînleri yeti ştiren en yüksek, en parlak, en âlî has-
let telâkki edilen ve kabul edilen bir Zât’ ı; en emniyetsiz, en ihlâss ız, en itikat-
sız farzetmekle muzaaf bir muhâli vaki görmek gibi, şeytan ı dahi utand ıracak 
bir hezeyan- ı küfrîdir!..
Çünkü şu meselenin ortas ı yoktur. Zira farz- ı muhâl olarak Kur’ân 
Kelâmullah olmazsa, Ar ş’tan ferşe düşer gibi sukut eder, ortada kalmaz. 
Mecma- ı hakâik iken, menba- ı hurâfât olur. Ve o harika ferman ı gösteren 
Zât, –hâ
şâ, sümme hâ şâ– eğer Resûlullah olmazsa, âlâ-y ı illiyyînden esfel-i 
safilîne sukut etmek ve menba- ı kemâlât derecesinden maden-i desâis maka-
mına düşmek lâz ım gelir, ortada kalamaz. Zira Allah nâm ına iftira eden, ya-
lan söyleyen en ednâ bir dereceye dü şer. Bir sine ği, dâimî bir surette tavus 
görmek.. ve tavusun büyük evsaf ını onda her vakit mü şâhede etmek ne ka-
dar muhâl ise, şu mesele de öyle muhâldir. F ıtraten ak ılsız, sarhoş bir divane 
lâz ım ki, buna ihtimal versin!..YİRMİ ALTINCI MEKTUP / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------    355
Râbian : Hem Kur’ân’ ı kelâm- ı beşer farzetmek, lâz ım gelir ki; benîâde-
min en büyük ve muhte şem ordusu olan Ümmet-i Muhammediye’nin (aley-
hissalâtü vesselâm)  mukaddes bir kumandan ı olan Kur’ân, bilmü şâhede kuvvetli 
kanunlar ıyla, esasl ı düsturlar ıyla, nafiz emirleriyle o pek büyük orduyu, iki ci-
han ı fethedecek bir derecede bir intizam verdi ği ve bir inzibat alt ına ald ığı ve 
maddî-mânevî techiz etti ği.. ve umum o efrad ın derecat ına göre ak ıllar ını tâ-
lim ve kalblerini terbiye ve ruhlar ını teshir ve vicdanlar ını tathir ve âzâ ve ce-
vârihlerini istimâl ve istihdam etti ği hâlde –hâ şâ, yüz bin defa hâ şâ– kuvvet-
siz, k ıymetsiz, as ılsız bir düzme farzedip yüz derece muhâli kabul etmek lâz ım 
gelmekle beraber; müddet-i hayat ında ciddî harekât ıyla Hakk’ ın kanunlar ını 
benîâdeme ders veren.. ve samimî ef’âliyle hakikatin düsturlar ını beşere tâ-
lim eden.. ve hâlis ve mâkul akvâliyle istikâmetin ve saadetin usûllerini göste-ren ve tesis eden.. ve bütün tarihçe-i hayat ının şehâdetiyle Allah’ ın azab ından 
çok havf eden
1 ve herkesten ziyade Allah’ ı bilen ve bildiren..2 ve nev-i be şerin 
beşten birisine ve küre-i arz ın yar ısına bin üç yüz elli sene kemâl-i ha şmet ile 
kumandanl ık eden ve cihan ı velveleye veren.. ve şöhret-şiâr şuûnât ıyla nev-i 
beşerin, belki kâinat ın elhak medar- ı fahri olan bir Zât’ ı; –hâşâ, yüz bin defa 
hâşâ– Allah’tan korkmaz ve bilmez ve yalandan çekinmez, haysiyetini tan ı-
maz farzetmekle yüz derece muhâli birden irtikâp etmek lâz ım gelir!..
Çünkü şu meselenin ortas ı yoktur. Zira farz- ı muhâl olarak Kur’ân, 
Kelâmullah olmazsa; Ar ş’tan düşse, ortada kalamaz. Belki yerde, yalanc ı biri-
nin mal ı olduğunu kabul etmek lâz ım gelir. Bu ise ey şeytan, yüz derece sen 
katmerli bir şeytan olsan, bozulmam ış hiçbir akl ı kand ıramazs ın ve çürüme-
miş hiçbir kalbi ikna edemezsin!..”
Şeytan döndü, dedi: “Nas ıl kand ıramam? Ekser insanlara ve insan ın 
meşhur âkillerine Kur’ân’ ı ve Muhammed’i inkâr ettirdim ve kand ırdım.”
Elcevap: Elcevap:
Evvelâ : Gayet uzak mesafeden bak ılsa en büyük şey, en küçük şey gibi 
görünebilir.. bir y ıldız, bir mum kadard ır, denilebilir.
Sâniyen : Hem tebeî ve sathî bir nazarla bak ılsa gayet muhâl bir şey, 
mümkün görünebilir. Bir zaman bir ihtiyar adam, Ramazan hilâlini görmek için semâya bakm ış. Gözüne bir beyaz k ıl inmiş. O k ılı ay zannetmi ş. Ay ı gör-
düm demi ş. İşte muhâldir ki; hilâl, o beyaz k ıl olsun. Fakat kasden ve bizzât 
1 Bkz.: Buhârî, nikâh  1; İbni Hibbân, es-Sahîh  2/20; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  9/25.
2 Bkz.: Buhârî, îmân  13, edeb  72; Müslim, sıyâm 79, fezâil  127, 128.356  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
aya bakt ığı ve saç ı tebeî ve dolay ısıyla ve ikinci derecede göründü ğü için o 
muhâli mümkün telâkki etmi ş.
Sâlisen : Hem kabul etmemek ba şkad ır, inkâr etmek ba şkad ır. Adem-i 
kabul bir lâkaytl ıktır, bir göz kapamakt ır ve cahilâne bir hükümsüzlüktür. Bu 
surette çok muhâl şeyler, onun içinde gizlenebilir. Onun akl ı onlarla u ğraş-
maz. Amma inkâr ise; o adem-i kabul de ğil, belki o kabul-ü ademdir, bir hü-
kümdür. Onun akl ı hareket etmeye mecburdur. O hâlde senin gibi bir şeytan 
onun akl ını elinden al ır, sonra inkâr ı ona yutturur.1 Hem ey şeytan! Bât ılı hak 
ve muhâli mümkün gösteren gaflet ve dalâlet ve safsata ve inat ve ma ğlata ve 
mükâbere ve i ğfal ve görenek gibi şeytanî desiselerle çok muhâlât ı intâc eden 
küfür ve inkâr ı, o bedbaht insan suretindeki hayvanlara yutturmu şsun!..
Râbian : Hem Kur’ân’ ı kelâm- ı beşer farzetmek, lâz ım gelir ki; âlem-i in-
saniyetin semâs ında y ıldızlar gibi parlayan asfiyalara, s ıddîkînlere, aktâblara 
bilmüşâhede rehberlik eden.. ve bilbedâhe, mütemâdiyen hak ve hakkaniye-
ti, s ıdk ve sadâkati, emn ve emaneti umum tabakât- ı ehl-i kemâle tâlim eden.. 
ve erkân- ı imaniyenin hakâikiyle ve erkân- ı İslâmiye’nin desâtiriyle iki cihan ın 
saadetini temin eden.. ve bu icraat ının şehâdetiyle bizzarure hâlis hak ve sâfi 
hakikat ve gayet do ğru ve pek ciddî olmak lâz ım gelen bir kitab ı, kendi evsa-
fının ve tesirat ının ve envâr ının z ıdd ıyla muttas ıf tasavvur edip, –hâ şâ, hâşâ– 
tasniât ve iftiralar ının mecmuas ı nazar ıyla bakmak, sofestâîleri ve şeytanlar ı 
dahi utand ıracak ve titretecek şenî bir hezeyan- ı küfrî olmakla beraber; izhar 
ettiği din ve şeriat- ı İslâmiye’nin şehâdetiyle.. ve müddet-i hayat ında göster-
diği –bilittifak– fevkalâde takvas ının ve hâlis ve safi ubûdiyetinin delâletiyle.. 
ve –bilittifak– kendinde görünen ahlâk- ı hasenesinin iktizas ıyla..2 ve yetiştirdi-
ği bütün ehl-i hakikatin ve sahib-i kemâlât ın tasdikiyle en mûtekid, en metin, 
en emin, en sâd ık bir Zât’ ı, –hâşâ, sümme hâ şâ, yüz bin kere hâ şâ– itikats ız, 
en emniyetsiz, Allah’tan korkmaz, yalandan çekinmez bir vaziyette farzedip, muhâlât ın en çirkin ve menfur bir suretini ve dalâletin en zulümlü ve zulümât-
lı bir tarz ını irtikâp etmek lâz ım gelir.
Elhâs ıl: On Dokuzuncu Mektub’un On Sekizinci İşareti’nde denildi ği gibi, 
nas ıl kulakl ı âmî tabakas ı i’câz- ı Kur’ân fehminde demi ş: Kur’ân, bütün din-
lediğim ve dünyada mevcud kitaplara k ıyas edilse, hiçbirisine benzemiyor ve 
onlar ın derecesinde de ğildir. Öyle ise, ya Kur’ân umumunun alt ındad ır veya 
1 Bkz.: Haşir sûresi, 59/16.
2 Bkz.: Kalem sûresi, 68/4; Müslim, müsâfirîn  139; Ebû Dâvûd, tatavvu’  26.YİRMİ ALTINCI MEKTUP / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------    357
umumunun fevkinde bir derecesi vard ır. Umumun alt ındaki şık ise –muhâl 
olmakla beraber– hiçbir dü şman, hatta şeytan dahi diyemez ve kabul etmez. 
Öyle ise Kur’ân, umum kitaplar ın fevkindedir. Öyle ise mucizedir.
Aynen öyle de, biz de ilm-i usûl ve fenn-i mant ıkça sebr ve taksim denilen 
en kat’î hüccetle1 deriz: Ey şeytan ve ey şeytan ın şâkirtleri! Kur’ân, ya Ar ş-ı 
Âzam’dan ve ism-i âzamdan gelmi ş bir kelâmullaht ır.. veyahut –hâ şâ sümme 
hâşâ, yüz bin kere hâ şâ– yerde, Allah’tan korkmaz ve Allah’ ı bilmez, itikats ız 
bir beşerin düzmesidir. Bu ise ey şeytan, sâb ık hüccetlere kar şı bunu sen di-
yemezsin ve diyemezdin ve diyemeyeceksin. Öyle ise bizzarure ve bilâ- şüphe 
Kur’ân, Hâl ık-ı kâinat ın kelâm ıdır. Çünkü ortas ı yoktur ve muhâldir ve ola-
maz. Nas ıl ki kat’î bir surette isbat ettik. Sen de gördün ve dinledin.
Hem Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) , ya Resûlullah’t ır ve bütün resûlle-
rin ekmeli ve bütün mahlûkat ın efdalidir.. veyahut –hâ şâ, yüz bin defa hâ-
şâ– Allah’a iftira etti ği ve Allah’ ı bilmediği ve azab ına inanmad ığı için itikat-
sız, esfel-i safilîne sukut etmi ş bir beşer farzetmek2(Hâşiye) lâz ım gelir. Bu ise ey 
iblis, ne sen ve ne de güvendi ğin Avrupa feylesoflar ı ve Asya münaf ıklar ı bu-
nu diyemezsiniz ve diyememi şsiniz ve diyemeyeceksiniz ve dememi şsiniz ve 
demeyeceksiniz. Çünkü bu şıkk ı dinleyecek ve kabul edecek dünyada yoktur. 
Onun içindir ki, güvendi ğin o feylesoflar ın en müfsidleri ve o münaf ıklar ının 
en vicdans ızlar ı dahi diyorlar ki: “Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm)  çok 
ak ıllı idi ve çok güzel ahlâkl ı idi.” Madem şu mesele iki şıkka münhas ırdır ve 
madem ikinci şık muhâldir ve hiçbir kimse buna sahip ç ıkm ıyor ve madem 
kat’î hüccetlerle isbat ettik ki, ortas ı yoktur. Elbette ve bizzarure –senin ve 
hizbü’ş-şeytan ın rağmına olarak– bilbedâhe ve bihakkalyakîn, Muhammed-i 
Arabî (aleyhissalâtü vesselâm)  Resûlullah’t ır ve bütün Resûllerin ekmelidir, bütün 
mahlûkat ın efdalidir.”
3َאنِّåْĤوَا ِ÷ْĬِْŸوَا َכِĥَĩْĤا َدِïَđِÖ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤا ِįْĻَĥَĐ
1 Bkz.: el-Cüveynî, el-Burhân  2/534, 535; er-Râzî, el-Mahsûl  5/299.
2 (Hâşiye) Kur’ân- ı Hakîm, kâfirlerin küfriyatlar ını ve galiz tâbiratlar ını ibtal etmek için zikret-
tiğine istinaden; ehl-i dalâletin fikr-i küfrîlerinin bütün bütün muhâliyetini ve bütün bütün 
çürüklüğünü göstermek için şu tâbirat ı, farz- ı muhâl suretinde titreyerek kullanmaya mec-
bur oldum.
3 Meleklerin, insanlar ın ve cinlerin say ısınca O’na salât ve selâm olsun.358  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Şeytan ın İkinci, Küçük Bir İtiraz ı
Sûre-i 1ِ﴾ïĻِåَĩْĤا ْاٰنِóُĝْĤوَا ﴿قٓۚ’i okurken,
 ُįْĭِĨ َÛْĭכُ َאĨ ِכَĤذٰ ِّěَéْĤِאÖ ْتِĳَĩْĤا َةُóَכْø אءَتْƯäٌ۝وَïĻِÝَĐ ٌÕĻِĜرَ ِįْĺَïَĤ َّźإِ ْلٍĳَĜ ْīِĨ ُċِęْĥَĺ َאĨ
ٌ۝ïĻِıَüوَ ٌěאئِƯø َאıَđَĨ ٍ÷ْęَĬ ُّģכُ אءَتْƯäِ۝وَïĻِĐَĳْĤا ْمُĳَĺ ِכَĤذٰ رِۚĳُّāĤا ĹِĘ َëِęُĬُ۝وَïĻِéَÜ
ٌ۝ïĺِïَè ْمَĳَĻْĤا ُكَóَāَ×َĘ אءَكَƯĉِĔ ْכَĭَĐ َאĭْęَýَכَĘ َاñٰİ ْīِĨ ٍÙَĥْęَĔ ĹِĘ َÛْĭכُ ْïَĝَĤ
2ٍïĻِĭَĐ َّאرٍęכَ َّģכُ َħَّĭَıَä ĹِĘ َאĻِĝْĤٌ۝أَïĻِÝَĐ َيَّïَĤ َאĨ َاñٰİ ُįُĭĺِóَĜ َאلَĜوَ
Şu âyetleri okurken şeytan dedi ki:
– “Kur’ân’ ın en mühim fesâhatini, siz onun selâsetinde ve vuzuhunda 
buluyorsunuz. Hâlbuki şu âyette nereden nereye atl ıyor! Sekerattan, tâ k ı-
yâmete atl ıyor. Nefh-i surdan, muhasebenin hitâm ına intikal ediyor ve on-
dan cehenneme idhali zikrediyor. Bu acîb atlamaklar içinde hangi selâset ka-lır? Kur’ân’ ın ekser yerlerinde böyle birbirinden uzak meseleleri birle ştiriyor. 
Böyle münasebetsiz vaziyetle selâset, fesâhat nerede kal ır?”
Elcevap: Elcevap:
– “Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın esas- ı i’câz ının en mühimlerinden, belâ-
gat ından sonra îcaz ıdır. Îcaz, i’câz- ı Kur’ân’ ın en metin ve en mühim bir esa-
sıdır. Kur’ân- ı Hakîm’de şu mucizâne îcaz o kadar çoktur ve o kadar güzeldir 
ki; ehl-i tedkik, kar şısında hayrettedirler.
Meselâ:
ُóْĨَْŶا َĹِąُĜوَ אءُƯĩْĤا َăĻِĔوَ ĹِđِĥْĜأَ אءُƯĩَø َאĺوَ אءَكِƯĨ ĹِđَĥْÖا أَرْضُ אƯĺ َģĻِĜوَ
3َīĻِĩِĤَّאčĤا ْمِĳَĝْĥِĤ ًاïْđُÖ َģĻِĜوَ دِيِّĳُåْĤا ĵَĥَĐ َتْĳَÝْøوَا
1 “Kâf. Şanl ı şerefli Kur’ân hakk ı için.” (Kaf sûresi, 50/1).
2 “Ağzından ç ıkan bir tek söz olmaz ki yan ında, bu i ş için haz ırlanm ış gözcü olmas ın, onun söyledi ğini 
ve yapt ığını kaydetmi ş olmas ın. Vakti geldi ğinde ölüm sekerat ı başlay ınca, can çeki ştiği s ırada insana 
‘İşte!’ denir, ‘senin en çok nefret edip kaçt ığın şey!’ Sûra üfürülür kalk borusu çalar. İşte bu da tehdit 
edilen azab ın günüdür. O gün herkes beraberinde bir muhaf ız, bir de şahit olarak Yüce Divana gelir. 
Allah ona buyurur: ‘Sen bundan gaflet içindeydin. İşte gözünün önünden perdeyi kald ırdık, şimdi art ık 
gözün pek keskindir!’ Yan ındaki arkada şı ‘İşte!’ der, ‘onun defteri! Her ne yapm ışsa, burada yaz ılı!’ 
Allah muhaf ızla şahide veya cehennem görevlisi iki mele ğe: ‘At ın!’ buyuracak, ‘at ın cehenneme her 
nankör, inatç ı kâfiri.” (Kaf sûresi, 50/18-24)
3 “(Kâfirler bo ğulduktan sonra yerle gö ğe:) ‘Ey yeryüzü! Vazifen bitti; suyunu yut. Ey semâ! İhtiyaç 
kalmad ı; yağmuru kes’ diye emir buyuruldu. Su çekildi, i ş bitirildi ve gemi Cudi üzerinde yerle şti ve 
‘Kahrolsun o zâlimler!’ denildi.” (Hûd sûresi, 11/44).YİRMİ ALTINCI MEKTUP / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------    359
Kısa, birkaç cümleyle tufan hâdise-i azîmesini netâiciyle öyle îcazkârâne 
ve mucizâne beyan ediyor ki; çok ehl-i belâgat ı, belâgat ına secde ettirmi ş.1
Hem meselâ:
َא۝ıĻٰĻْĝُøوَ ِّٰųا َÙَĜَאĬ ِّٰųا لُĳُøرَ ْħُıَĤ َאلَĝَĘَא۝ıĻٰĝْüأَ َßَđَ×ْĬا َא۝إِذِıĺٰĳْĕَĉِÖ دُĳُĩَà ْÛَÖَّñכَ
2َאıĻٰ×ْĝُĐ َאفُíَĺ َźَא۝وَıĺّٰĳَùَĘ ْħِıِ×ْĬَñِÖ ْħُıُّÖرَ ْħِıْĻَĥَĐ َمَïْĨَïَĘ َאİُوóَĝَđَĘ هُĳُÖَّñَכَĘ
İşte Kavm-i Semûd’un acîb ve mühim hâdisât ını ve netâicini ve sû-i âk ı-
betlerini böyle k ısa, birkaç cümle ile îcaz içinde bir i’câz ile selâsetli ve vuzuh-
lu ve fehmi ihlâl etmez bir tarzda beyan ediyor.
Hem meselâ:
 َאتِĩُĥُّčĤا ĹِĘ َאدٰىĭَĘ ِįْĻَĥَĐ ِرَïْĝَĬ ْīَĤ أَنْ َّīَčَĘ ًא×ِĄَאĕُĨ َÕَİذَ إِذْ نِĳُّĭĤا وَذَا
3َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ َכَ۠Ĭَאéْ×ُø َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź أَنْ
İşte 4ِįْĻَĥَĐ ِرَïْĝَĬ ْīَĤ أَنْ cümlesinden 5َאتِĩُĥُّčĤا ĹِĘ َאدٰىĭَĘ cümlesine kadar çok 
cümleler matvîdir, o mezkûr olmayan cümleler fehmi ihlâl etmiyor, selâsete 
zarar vermiyor. Hazreti Yunus’un (aleyhisselâm)  kıssas ından mühim esaslar ı zik-
reder, mütebâkisini akla havale eder.
Hem meselâ Sûre-i Yusuf’ta 6نِĳُĥِøَرْÉَĘ kelimesinden 7ُěĺِّïِّāĤا َאıُّĺأَ ُėُøĳُĺ 
ortas ında yedi-sekiz cümle, îcaz ile tayyedilmi ş; hiç fehmi ihlâl etmiyor, selâ-
setine zarar vermiyor. Bu çe şit mucizâne îcazlar, Kur’ân’da pek çoktur... hem 
pek güzeldir.
1 Bkz.: es-Suyûtî, el-İtkân 2/149; el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  14/86.
2 “Azg ınlığı yüzünden Semûd halk ı Resûllerinin bildirdi ği gerçekleri yalan sayd ı. Bir ara onlar ın en az ılı 
olanlar ı öne at ıldığında, bu yalanlamalar ı iyice şiddetlendi. Peygamberleri ise kendilerine: ‘Mucizevî 
olarak verilen Allah’ ın devesini ve onun su içme s ıras ını gözetin, ona dokunmay ın!’ dedi. Fakat onlar 
o Peygamberi yalanc ı say ıp deveyi kestiler. Allah da böylesi suç ve isyanlar ı sebebiyle azap indirdi, 
onlar ı yerle bir etti. Bunun sonucundan da asla endi şe etmedi.” ( Şems sûresi, 91/11-15).
3 “Önderler içinde Zünnûn’u da an. O, (inkârda direten ve uyar ılardan hiç etkilenmeyen halk ına) k ıza-
rak onlar ı terk etmi şti. Bizim hiçbir zaman kendisini s ıkıştırmayacağımıza inan ıyordu. Sonra, (dü ştüğü 
bal ığın karn ının, gecenin ve denizin, bir de bulundu ğu halin) karanl ıklar ı içinde, “Sen’den ba şka ilâh 
yoktur. Sen, her türlü kusurdan, eksiklikten, e şi-ortağı bulunmaktan mutlak münezzehsin. Ben, gerçek-
ten kendine yaz ık edenlerden oldum!” diye yakard ı.” (Enbiyâ sûresi, 21/87).
4 “Bizim hiçbir zaman kendisini s ıkıştırmayacağımıza (inan ıyordu).” (Enbiyâ sûresi, 21/87).
5 “Sonra karanl ıklar içinde şöyle yakarm ıştı.” (Enbiyâ sûresi, 21/87).
6 “Beni Yusuf’a gönderin.” (Yûsuf sûresi, 12/45).
7 “Ey Yusuf, ey do ğru sözlü ki şi.” (Yûsuf sûresi, 12/46).

360  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Amma Sûre-i Kaf’ ın âyeti ise, ondaki îcaz pek acîb ve mucizânedir. Çünkü 
kâfirin pek müthi ş ve çok uzun ve bir günü elli bin sene olan istikbaline..1 ve o 
istikbalin deh şetli ink ılâbât ında kâfirin ba şına gelecek elîm ve mühim hâdisâ-
ta birer birer parmak bas ıyor, şimşek gibi fikri onlar üstünde gezdiriyor. O pek 
çok uzun zaman ı, haz ır bir sayfa gibi nazara gösterir. Zikredilmeyen hâdisât ı, 
hayale havale edip ulvî bir selâsetle beyan eder.
2نَĳُĩَèْóُÜ ْħَّכُĥَđَĤ اĳُÝِāْĬوَأَ ُįَĤ اĳُđِĩَÝْøَאĘ ْاٰنُóُĝْĤا ِئَóُĜ وَإِذَا İşte ey şeytan, şimdi bir 
sözün daha varsa söyle!”
Şeytan der: “Bunlara kar şı gelemem, müdafaa edemem. Fakat çok ah-
maklar var, beni dinliyorlar.. ve insan suretinde çok şeytanlar var, bana yar-
dım ediyorlar.. ve feylesoflardan çok firavunlar var, enâniyetlerini ok şayan 
meseleleri benden ders al ıyorlar; senin bu gibi Sözler’in ne şrine set çekerler. 
Bunun için sana teslim-i silâh etmem.”
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Âhiretin bir gününün dünyan ın bir gününe nisbeten çok uzun olaca ğına dair bkz.: Secde sûresi, 32/5; 
Meâric sûresi, 70/4.
2 “Öyle ise, Kur’ân okundu ğunda hemen ona kulak verin, susup dinleyin ki merhamete nâil olas ınız.” 
(A’râf sûresi, 7/204).
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)YİRMİ ALTINCI MEKTUP / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------    361
İkinci Mebhas
Şu Mebhas, bana dâimî hizmet edenlerin, ahlâk ımda gördükleri acîb 
ihtilâftan gelen hayretlerine kar şı, hem iki talebemin benim hakk ımda had-
dimden fazla hüsn-ü zanlar ını tâdil etmek için yaz ılm ıştır.
Ben görüyorum ki; Kur’ân- ı Hakîm’in hakâikine ait baz ı kemâlât, o 
hakâike dellâll ık eden vâs ıtalara veriliyor. Şu ise yanl ıştır. Çünkü me’ha-
zın kudsiyeti, çok burhanlar kuvvetinde tesirât gösteriyor; onun ile ahkâ-
mı, umuma kabul ettiriyor.  Ne vakit dellâl ve vekil gölge etse, yani onlara 
teveccüh edilse, o me’hazdaki kudsiyetin tesiri kaybolur. Bu s ır içindir ki, ba-
na karşı haddimden çok fazla teveccüh gösteren karde şlerime bir hakikati be-
yan edece ğim. Şöyle ki:
Bir insan ın müteaddit şahsiyeti olabilir. O şahsiyetler ayr ı ayr ı ahlâk ı gös-
teriyorlar. Meselâ büyük bir memurun, memuriyet makam ında bulundu ğu 
vakit bir şahsiyeti var ki; vakar iktiza ediyor, makam ın izzetini muhafaza ede-
cek etvar istiyor. Meselâ her ziyaretçi için tevazu göstermek tezellüldür, ma-kam ı tenzildir. Fakat kendi hânesindeki şahsiyeti, makam ın aksiyle baz ı ah-
lâk ı istiyor ki, ne kadar tevazu etse iyidir. Az bir vakar gösterse, tekebbür olur 
ve hâkezâ...
Demek bir insan ın vazifesi itibar ıyla bir şahsiyeti bulunur ki, hakikî şah-
siyetiyle çok noktalarda muhalif dü şer. Eğer o vazife sahibi, o vazifeye hakikî 
lây ıksa ve tam müstaid ise, o iki şahsiyeti birbirine yak ın olur. Eğer müstaid 
değilse, meselâ bir nefer bir mü şîr makam ında oturtulsa, o iki şahsiyet birbi-
rinden uzak dü şer; o neferin şahsî, âdi, küçük hasletleri; makam ın iktiza etti ği 
âlî, yüksek ahlâkla kabil-i telif olam ıyor.
İşte bu bîçâre karde şinizde üç şahsiyet var. Birbirinden çok uzak, hem de 
pek çok uzakt ırlar.
Birincisi : Kur’ân- ı Hakîm’in hazine-i âlîsinin dellâl ı cihetindeki muvak-
kat, s ırf Kur’ân’a ait bir şahsiyetim var. O dellâll ığın iktiza etti ği pek yüksek 
ahlâk var ki, o ahlâk benim de ğil, ben sahip de ğilim. Belki o makam ın ve o 
vazifenin iktiza etti ği seciyelerdir. Bende bu neviden ne görseniz benim de ğil, 
onunla bana bakmay ınız, o makam ınd ır.
İkinci Şahsiyet : Ubûdiyet vaktinde, dergâh- ı ilâhîye müteveccih oldu-
ğum vakit, Cenâb- ı Hakk’ ın ihsan ıyla bir şahsiyet veriliyor ki; o şahsiyet, baz ı 
âsâr ı gösteriyor. O âsâr, mana-y ı ubûdiyetin esas ı olan “ kusurunu bilmek, 
fakr ve aczini anlamak, tezellül ile dergâh- ı ilâhîye iltica etmek ” noktala-
rından geliyor ki; o şahsiyetle kendimi herkesten ziyade bedbaht, âciz, fakir ve 
kusurlu görüyorum. Bütün dünya beni medh ü senâ etse beni inand ıramaz ki, 
ben iyiyim ve sahib-i kemâlim.
Üçüncüsü : Hakikî şahsiyetim, yani Eski Said’in bozmas ı bir şahsiye-
tim var ki, o da Eski Said’den irsiyet kalma baz ı damarlard ır. Bazen riyaya, 
hubb-u câha bir arzu bulunuyor. Hem asil bir hânedandan olmad ığımdan, 
hısset derecesinde bir iktisat ile dü şkün ve pest ahlâklar görünüyor.
Ey kardeşler! Sizi bütün bütün kaç ırmamak için bu şahsiyetimin gizli, çok 
fenal ıklar ını ve sû-i hâllerini söylemeyece ğim. İşte kardeşlerim, ben müstaid 
ve makam sahibi olmad ığım için şu şahsiyetim, dellâll ık ve ubûdiyet vazifele-
rindeki ahlâktan ve âsârdan çok uzakt ır.
Hem 1ْÛْùĻِĬ ْطóَü ْÛَّĻِĥِÖَאĜ رَا ْěَè دَادِ kaidesince Cenâb- ı Hak, merhamet-
kârâne, kudretini benim hakk ımda böyle göstermi ş ki; en ednâ bir ne-
fer gibi bu şahsiyetimi, en âlâ bir makam- ı müşîriyet hükmünde olan hiz-
met-i esrar- ı Kur’âniye’de istihdam ediyor. Yüz binler şükür olsun! Nefis 
cümleden süflî, vazife cümleden âlâ…
2ĹِّÖرَ ِģْąَĘ ْīِĨ َاñٰİ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
1 Allah, lutfederken şahs ın kabiliyetine bakmaz.
2 Allah’a hamdolsun; bu Rabbimin ihsan ıdır.YİRMİ ALTINCI MEKTUP / İKİNCİ MEBHAS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------    363
Üçüncü Mebhas
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1اĳُĘَאرَđَÝِĤ َģאئِƯ×َĜوَ ًאÖĳُđُü ْħَאכُĭْĥَđَäوَ ĵٰáْĬوَأُ ٍóذَכَ ْīِĨ ْħَאכُĭْĝَĥَì َّאĬإِ َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ
Yani, اĳُĩَĀَאíَÝَĘ ُواóَאכَĭَÝِĤ َź َאıْĻَĥَĐ اĳُĬَאوَđَÝَĘ ِÙَّĻِĐَאĩِÝْäِْŸا َאةِĻَéْĤا َאتِ×َøَאĭُĨ اĳُĘَאرَđَÝِĤ 
Yani, “Sizi tâife tâife, millet millet, kabile kabile yaratm ışım, tâ birbirinizi ta-
nımal ısınız ve birbirinizdeki hayat- ı içtimaiyeye ait münasebetlerinizi bilesiniz, 
birbirinize muâvenet edesiniz. Yoksa sizi kabile kabile yapt ım ki; yekdi ğerini-
ze karşı inkârla yabanî bakas ınız, husumet ve adâvet edesiniz de ğildir!”
Şu mebhas yedi meseledir.
Birinci Mesele
Şu âyet-i kerîmenin ifade etti ği hakikat-i âliye hayat- ı içtimaiyeye ait ol-
duğu için, hayat- ı içtimaiyeden çekilmek isteyen Yeni Said lisan ıyla değil, 
belki İslâm’ ın hayat- ı içtimaiyesiyle münasebettar olan Eski Said  lisan ıy-
la, Kur’ân- ı Azîmüşşân’a bir hizmet maksad ıyla ve haks ız hücumlara bir siper 
teşkil etmek fikriyle yazmaya mecbur oldum.
İkinci Mesele
Şu âyet-i kerîmenin i şaret ettiği teârüf ve teâvün düsturunun beyan ı için 
deriz ki; nas ıl ki bir ordu f ırkalara, f ırkalar alaylara, alaylar taburlara, bölük-
lere, tâ tak ımlara kadar tefrik edilir. Tâ ki, her neferin muhtelif ve müteaddit 
münasebât ı ve o münasebâta göre vazifeleri tan ıns ın, bilinsin; tâ o ordunun 
efradlar ı, düstur-u teâvün alt ında hakikî bir vazife-i umumiye görsün ve ha-
yat- ı içtimaiyeleri âdân ın hücumundan masûn kals ın. Yoksa tefrik ve ink ısam; 
bir bölük bir bölü ğe karşı rekabet etsin, bir tabur bir tabura kar şı muhasamet 
etsin, bir f ırka bir f ırkan ın aksine hareket etsin de ğildir.
Aynen öyle de heyet-i içtimaiye-i İslâmiye büyük bir ordudur, kabâ-
il ve tavâife ink ısam edilmi ş. Fakat binbir, bir birler adedince cihet-i vah-
detleri var: Hâl ık’lar ı bir, Rezzâk’lar ı bir, peygamberleri bir, k ıbleleri bir, 
1 Hucurât sûresi, 49/13.
kitaplar ı bir, vatanlar ı bir; bir, bir, bir.. binler kadar bir, bir... İşte bu kadar 
bir birler; uhuvveti, muhabbeti ve vahdeti iktiza ediyorlar. Demek kabâil ve tavâife ink ısam, şu âyetin ilân etti ği gibi, teârüf içindir, teâvün içindir; 
tenâkür için de ğil, tahâsum için de ğildir.
Üçüncü Mesele
Fikr-i milliyet şu as ırda çok ileri gitmi ş. Hususan dessas Avrupa zâlimle-
ri, bunu İslâmlar içinde menfî bir surette uyand ırıyorlar, tâ ki parçalay ıp on-
lar ı yutsunlar.
Hem fikr-i milliyette bir zevk-i nefsanî var, gafletkârâne bir lezzet var, şeâ-
metli bir kuvvet var. Onun için, şu zamanda hayat- ı içtimaiye ile me şgul olan-
lara “Fikr-i milliyeti b ırak ınız!” denilmez. Fakat fikr-i milliyet iki k ısımd ır:
Bir k ısm ı menfidir, şeâmetlidir, zararl ıdır. Başkas ını yutmakla beslenir, di-
ğerlerine adâvetle devam eder, müteyakk ız davran ır. Şu ise, muhasamet ve 
keşmekeşe sebeptir. Onun içindir ki, hadis-i şerifte ferman etmi ş: ُÙَّĻِĨَŻْøِْŸاَ 
1َÙَّĻِĥِİَאåْĤا َÙَّĻِ×َāَđْĤا ِÛَّ×َä ve Kur’ân da ferman etmi ş:
 ۪įِĤĳُøرَ ĵٰĥَĐ ُįَÝَĭĻَכِø ُّٰųا َلَõْĬَÉَĘ ِÙَّĻِĥِİَאåْĤا َÙَّĻِĩَè َÙَّĻِĩَéْĤا ُħِıِÖĳُĥُĜ ĹِĘ ُواóَęכَ َīĺِñَّĤا َģَđَä إِذْ
َאۚıَĥْİوَأَ َאıِÖ َّěَèأَ اĳưĬوَכَא ٰىĳْĝَّÝĤا َÙَĩِĥכَ ْħُıَĨَõْĤوَأَ َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ĵَĥَĐوَ
2ًאĩĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ ُّٰųا وَכَאنَ
İşte şu hadis-i şerif ve şu âyet-i kerîme, kat’î bir surette menfî bir mil-
liyeti ve fikr-i unsuriyeti kabul etmiyorlar. Çünkü müsbet ve mukaddes İslâmiyet milliyeti, ona ihtiyaç b ırakm ıyor.
Evet, acaba hangi unsur var ki, üç yüz elli milyon vard ır? Ve o İslâmiyet 
yerine o unsuriyet fikri, fikir sahibine o kadar karde şleri, hem ebedî karde şleri 
kazand ırsın? Evet, menfî milliyetin tarihçe pek çok zararlar ı görülmü ş.
Ezcümle : Emevîler, bir parça fikr-i milliyeti siyasetlerine kar ıştırdıklar ı 
için, hem Âlem-i İslâm’ ı küstürdüler, hem kendileri de çok felâketler çektiler.
1 “İslâmiyet, câhiliye ırkç ılığını kesip atm ıştır.” Bkz.: Müslim, imâre  53-54; Ebû Dâvûd, edeb  111, 112; 
İbni Mâce,  fiten 7.
2 “Kâfirlerin kalblerine taassubu, cahiliye taassup ve tarafgirli ğini yerleştirdikleri o s ırada, Allah da elçi-
sinin ve müminlerin gönüllerine huzur ve güven duygusu verdi. Takva kelimesini onlara yolda ş etti. 
Zaten onlar bu söze pek lây ık ve ehil idiler. Allah her şeyi hakk ıyla bilir.” (Fetih sûresi, 48/26).YİRMİ ALTINCI MEKTUP / ÜÇÜNCÜ MEBHAS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------    365
Hem Avrupa milletleri şu as ırda unsuriyet fikrini çok ileri sürdükleri 
için, Frans ız ve Alman’ ın çok şeâmetli ebedî adâvetlerinden ba şka, Harb-i 
Umumî’deki hâdisât- ı müdhişe dahi, menfî milliyetin nev-i be şere ne kadar 
zararl ı olduğunu gösterdi.
Hem bizde, ibtida-y ı hürriyette –Bâbil Kulesi’nin harabiyeti zaman ında 
“tebelbül-ü akvam” tâbir edilen te şâub-u akvam ve o te şâub sebebiyle da ğıl-
malar ı gibi– menfî milliyet fikriyle, ba şta Rum ve Ermeni olarak pek çok “ku-
lüpler” nâm ında sebeb-i tefrika-y ı kulûb, muhtelif mülteciler cemiyetleri te-
şekkül etti. Ve onlardan şimdiye kadar ecnebilerin bo ğazına gidenlerin ve pe-
rişan olanlar ın hâlleri, menfî milliyetin zarar ını gösterdi.
Şimdi ise, en ziyade birbirine muhtaç ve birbirinden mazlum ve birbi-
rinden fakir ve ecnebi tahakkümü alt ında ezilen anâs ır ve kabâil-i İslâmiye 
içinde fikr-i milliyetle birbirine yabanî bakmak ve birbirini dü şman telâk-
ki etmek öyle bir felâkettir ki, tarif edilmez. Âdeta bir sine ğin ısırmama-
sı için, müthi ş yılanlara arka çevirip sine ğin ısırmas ına karşı mukabele 
etmek gibi bir divanelikle büyük ejderhalar hükmünde olan Avrupa’n ın 
doymak bilmez h ırslar ını, pençelerini açt ıklar ı bir zamanda onlara ehem-
miyet vermeyip, belki mânen onlara yard ım edip, menfî unsuriyet fikriy-
le şark vilâyetlerindeki vatanda şlara veya cenup taraf ındaki dinda şlara 
adâvet besleyip onlara kar şı cephe almak, çok zararlar ı ve mehâlikiyle 
beraber (o cenup efradlar ı içinde dü şman olarak yoktur ki, onlara kar şı 
cephe al ınsın; cenuptan gelen Kur’ân nuru var, İslâmiyet ziyas ı gelmiş, o 
içimizde vard ır ve her yerde bulunur, i şte o dinda şlara adâvet ise) dola-
yısıyla İslâmiyet’e, Kur’ân’a dokunur. İslâmiyet ve Kur’ân’a kar şı adâvet 
ise, bütün bu vatanda şlar ın hayat- ı dünyeviye ve hayat- ı uhreviyesine bir 
nevi adâvettir. Hamiyet nâm ına, hayat- ı içtimaiyeye hizmet edeyim diye 
iki hayat ın temel ta şlar ını harap etmek; hamiyet de ğil, hamâkattir!
Dördüncü Mesele
Müsbet milliyet, hayat- ı içtimaiyenin ihtiyac- ı dahilîsinden ileri geli-
yor. Teâvüne, tesânüde sebeptir; menfaatli bir kuvvet temin eder, uhuv-vet-i İslâmiye’yi daha ziyade teyid edecek bir vâs ıta olur.
Şu müsbet fikr-i milliyet, İslâmiyet’e hâdim olmal ı, kale olmal ı, z ırhı 
olmal ı; yerine geçmemeli. Çünkü İslâmiyet’in verdi ği uhuvvet içinde bin 
uhuvvet var, âlem-i bekâda ve âlem-i berzahta o uhuvvet bâki kal ıyor. Onun 
için, uhuvvet-i milliye ne kadar da kavî olsa, onun bir perdesi hük müne 366  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
geçebilir. Yoksa onu onun yerine ikame etmek, ayn ı kalenin ta şlar ını ka-
lenin içindeki elmas hazinesinin yerine koyup, o elmaslar ı dışarı atmak 
nev’inden ahmakâne bir cinayettir.
İşte, ey ehl-i Kur’ân olan şu vatan ın evlâtlar ı! Alt ı yüz sene de ğil, 
belki Abbasîler zaman ından beri bin senedir, Kur’ân- ı Hakîm’in bayrak-
tar ı olarak bütün cihana kar şı meydan okuyup Kur’ân’ ı ilân etmi şsiniz. 
Milliyetinizi Kur’ân’a ve İslâmiyet’e kale yapt ınız. Bütün dünyay ı sustur-
dunuz, müthi ş tehâcümât ı defettiniz. Tâ ưįَĬĳُّ×ِéُĺوَ ْħُıُّ×ِéُĺ ْمٍĳَĝِÖ ُّٰųا ĹِÜَאْĺ فَĳَùَĘ 
1ِّٰųا ِģĻِ×َø ĹِĘ ُونَïِİَאåُĺ َīĺِóِĘْכَאĤا ĵَĥَĐ َّةٍõِĐأَ َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ĵَĥَĐ ٍÙَّĤأَذِ âyetine güzel bir 
mâsadak oldunuz. Şimdi Avrupa’n ın ve frenk-me şrep münaf ıklar ın desi-
selerine uyup şu âyetin evvelindeki hitaba mâsadak olmaktan çekinmeli-
siniz ve korkmal ısınız.
Cây- ı Dikkat Bir Hâl : Türk milleti anâs ır-ı İslâmiye içinde en kesretli ol-
duğu hâlde, dünyan ın her taraf ında olan Türkler ise müslümand ır. Sâir unsur-
lar gibi müslim ve gayr-i müslim olarak iki k ısma ink ısam etmemi ştir. Nerede 
Türk tâifesi varsa müslümand ır. Müslümanl ıktan ç ıkan veya müslüman olma-
yan Türkler, Türklükten dahi ç ıkm ışlard ır (Macarlar gibi). Hâlbuki, küçük un-
surlarda dahi hem müslim ve hem de gayr-i müslim var.
Ey Türk karde ş! Bilhassa sen dikkat et! Senin milliyetin İslâmiyet’le 
imtizaç etmi ş, ondan kabil-i tefrik de ğil. Tefrik etsen, mahvs ın! Bütün se-
nin mâzideki mefâhirin İslâmiyet defterine geçmi ş. Bu mefâhir, zemin 
yüzünde hiçbir kuvvetle silinmedi ği hâlde; sen şeytanlar ın vesveseleriyle, 
desiseleriyle o mefâhiri kalbinden silme!..
Beşinci Mesele
Asya’da uyanan akvam; fikr-i milliyete sar ılıp, aynen Avrupa’y ı her cihet-
le taklit ederek, hatta çok mukaddesâtlar ı o yolda feda ederek hareket ediyor-
lar. Hâlbuki her milletin kâmet-i k ıymeti başka bir elbise ister. Bir cins kuma ş 
bile olsa, tarz ı ayr ı ayr ı olmak lâz ım gelir. Bir kad ına bir jandarma elbisesi giy-
dirilmez. Bir ihtiyar hocaya tangocu bir kad ın libas ı giydirilmedi ği gibi, körü 
körüne taklit dahi çok defa maskaral ık olur. Çünkü:
1 “(Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse bilsin ki) Allah onlar ın yerine öyle bir topluluk getirir 
ki, Allah onlar ı sever, onlar da Allah’ ı severler. Onlar müminlere kar şı alçak gönüllü, kâfirlere kar şı 
onurlu ve zorludurlar. Allah yolunda mücahede ederler.” (Mâide sûresi, 5/54).YİRMİ ALTINCI MEKTUP / ÜÇÜNCÜ MEBHAS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------    367
Evvelâ : Avrupa bir dükkân, bir k ışla ise; Asya bir mezraa, bir cami hük-
mündedir. Bir dükkânc ı dansa gider, bir çiftçi gidemez. K ışla vaziyeti ile mes-
cid vaziyeti bir olmaz.
Hem ekser enbiyân ın Asya’da zuhuru, a ğleb-i hükemân ın Avrupa’da 
gelmesi, kader-i ezelînin bir remzi ve i şaretidir ki; Asya akvâm ını intibâ-
ha getirecek, terakki ettirecek, idare ettirecek, din ve kalbdir. Felsefe ve hikmet ise din ve kalbe yard ım etmeli, yerine geçmemeli!..
Sâniyen : Din-i İslâm’ ı H ıristiyan Dini’ne k ıyas edip Avrupa gibi dine 
lâkayt olmak, pek büyük bir hatad ır. Evvelâ, Avrupa dinine sahiptir. Ba şta 
Wilson, Lloyd George, Venizelos gibi Avrupa büyükleri, papaz gibi dinlerine mutaass ıp olmalar ı şahittir ki, Avrupa dinine sahiptir, belki bir cihette muta-
ass ıptır.
Sâlisen : İslâmiyet’i H ıristiyan Dini’ne k ıyas etmek, k ıyas- ı maalfâr ıktır; o 
kıyas yanl ıştır. Çünkü Avrupa, dinine mutaass ıp olduğu zaman medenî de ğil-
di; taassubu terk etti, medenîle şti. Hem din, onlar ın içinde üç yüz sene mu-
harebe-yi dahiliyeyi intâc etmi ş. Müstebit zâlimlerin elinde avâm ı, fukaray ı ve 
ehl-i fikri ezmeye vâs ıta olduğundan, onlar ın umumunda muvakkaten dine 
karşı bir küsmek hâs ıl olmuştu.
İslâmiyet’te ise –tarihler şahittir ki– bir defadan ba şka dahilî muharebeye 
sebebiyet vermemi ş. Hem ne vakit ehl-i İslâm, dine ciddî sahip olmu şlarsa, o 
zamana nisbeten yüksek terakki etmi şler. Buna ş
ahit, Avrupa’n ın en büyük 
üstad ı Endülüs Devlet-i İslâmiye’sidir. Hem ne vakit cemaat-i İslâmiye dine 
karşı lâkayt vaziyeti alm ışlar, perişan vaziyete dü şerek tedenni etmi şler. Hem 
İslâmiyet, vücûb-u zekât ve hurmet-i ribâ gibi binler şefkat-perverâne mesâil 
ile fukaray ı ve avâm ı himâye etti ği..
3ُونَóَّÖَïَÝَĺ َŻَĘأَ ، 2ُونَóَכَّęَÝَÜ َŻَĘأَ ، 1نَĳُĥِĝْđَĺ َŻَĘأَ
gibi kelimât ıyla akl ı ve ilmi isti şhad ve ikaz etti ği ve ehl-i ilmi himâye etti ği ci-
hetle, daima İslâmiyet fukaralar ın ve ehl-i ilmin kalesi ve melcei olmu ştur. 
Onun için, İslâmiyet’e kar şı küsmeye hiçbir sebep yoktur.
1 “Hâlâ ak ıllanmazlar m ı?” (Yâsîn sûresi, 36/68). Ayr ıca نَĳُĥِĝْđَÜ َŻَĘأَ şeklinde muhatap sigas ıyla çok 
yerlerde geçmektedir. Bkz.: Bakara sûresi, 2/44, 76; Âl-i İmran sûresi, 3/65; En’âm sûresi, 6/32; A’râf 
sûresi; 7/169; Yûnus sûresi, 10/16; ...
2 “Hiç düşünmüyor musunuz?” (En’âm sûresi, 6/50).
3 “Kur’ân’ ı gereği gibi düşünmeyecekler mi?” (Nisâ sûresi, 4/82).368  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İslâmiyet’in H ıristiyanl ık ve sâir dinlere cihet-i fark ının s ırr- ı hikmeti şu-
dur ki:
İslâmiyet’in esas ı, mahz- ı tevhiddir; vesâit ve esbaba tesir-i hakikî ver-
miyor, îcad ve makam cihetiyle k ıymet vermiyor. H ıristiyanl ık ise, “vele-
diyet” fikrini kabul etti ği için, vesâit ve esbaba bir k ıymet verir, enâniyeti 
kırmaz. Âdeta rubûbiyet-i ilâhiyenin bir cilvesini azizlerine, büyüklerine 
verir. 1ِّٰųا دُونِ ْīِĨ ًאÖَאÖأَرْ ْħُıَĬَא×ْİوَرُ ْħُİَאرَ×ْèأَ واưñَíَّÜاِ âyetine mâsadak olmu şlar. 
Onun içindir ki h ıristiyanlar ın dünyaca en yüksek mertebede olanlar ı, 
gurur ve enâniyetlerini muhafaza etmekle beraber –sâb ık Amerika Reisi 
Wilson gibi– mutaass ıp bir dindar olur. Mahz- ı tevhid dini olan İslâmiyet 
içinde dünyaca yüksek mertebede olanlar, ya enâniyeti ve gururu b ıraka-
cak veya dindarl ığı bir derece b ırakacak. Onun için bir k ısm ı, lâkayt kal ı-
yorlar; belki dinsiz oluyorlar.
Alt ınc ı Mesele
Menfi milliyette ve unsuriyet fikrinde ifrat edenlere deriz ki:
Evvelâ : Şu dünya yüzü, hususan şu memleketimiz, eski zamandan be-
ri çok muhaceretlere ve tebeddülâta maruz olmakla beraber, merkez-i hü-kûmet-i İslâmiye bu vatanda te şkil olduktan sonra, akvâm- ı sâireden perva-
ne gibi çoklar ı içine at ılıp tavattun etmi şler. İşte bu hâlde Levh-i Mahfuz aç ıl-
sa, ancak hakikî unsurlar birbirinden tefrik edilebilir. Öyleyse hakikî unsuri-yet fikrine hareketi ve hamiyeti bina etmek, manas ız ve hem pek zararl ıdır. 
Onun içindir ki, menfî milliyetçilerin ve unsuriyet-perverlerin reislerinden ve dine karşı pek lâkayt birisi, mecbur olmu ş, demiş: “Dil, din bir ise millet bir-
dir.” Madem öyledir, hakikî unsuriyete de ğil; belki dil, din, vatan münasebâ-
tına bak ılacak. Eğer üçü bir ise, zaten kuvvetli bir millet; e ğer biri noksan olur-
sa, tekrar milliyet dairesine dahildir.
Sâniyen : İslâmiyet’in mukaddes milliyetinin, bu vatan evlâd ının hayat- ı 
içtimaiyesine kazand ırdığı yüzer faydadan iki fayday ı misal olarak beyan ede-
ceğiz:
Birincisi : Şu Devlet-i İslâmiye yirmi otuz milyon iken, bütün Avrupa’n ın 
büyük devletlerine kar şı hayat ını ve mevcudiyetini muhafaza ettiren, şu dev-
letin ordusundaki nur-u Kur’ân’dan gelen şu fikirdir: “Ben ölürsem şehidim, 
1 “Allah’ ı bırak ıp, bilginlerini ve rahiplerini Rabler edindiler.” (Tevbe sûresi, 9/31).YİRMİ ALTINCI MEKTUP / ÜÇÜNCÜ MEBHAS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------    369
öldürsem gaziyim.”1 Kemâl-i şevk ile ve a şk ile ölümün yüzüne gülerek istik-
bal etmiş, daima Avrupa’y ı titretmiş. Acaba dünyada basit fikirli, sâfi kalb-
li olan neferât ın ruhunda şöyle ulvî fedakârl ığa sebebiyet verecek hangi şey 
gösterilebilir? Hangi hamiyet onun yerine ikame edilebilir.. ve hayat ını ve bü-
tün dünyas ını severek ona feda ettirebilir?
İkincisi : Avrupa’n ın ejderhalar ı (büyük devletleri) her ne vakit şu Devlet-
i İslâmiye’ye bir tokat vurmu şlarsa, üç yüz elli milyon İslâm’ ı ağlatm ış ve inlet-
miş. Ve o müstemlekât sahipleri, onlar ı inletmemek ve s ızlatmamak için elini 
çekmiş, elini kald ırırken indirmi ş. Şu hiçbir cihetle istisgâr edilmeyecek mâ-
nevî ve dâimî bir kuvvetü’z-zahr yerine hangi kuvvet ikame edilebilir, göste-rilsin. Evet, o azîm mânevî kuvvetü’z-zahr ı menfî milliyet ile ve isti ğnâkârâne 
hamiyet ile gücendirmemeli!..
Yedinci Mesele
Menfi milliyette fazla hamiyet-perverlik gösterenlere deriz ki:
Eğer şu milleti ciddî severseniz, onlara şefkat ederseniz, öyle bir hamiyet 
taşıyınız ki, onlar ın ekserisine şefkat say ılsın. Yoksa ekserisine merhametsiz-
cesine bir tarzda, şefkate muhtaç olmayan bir k ısm- ı kalîlin muvakkat, gaflet-
kârâne hayat- ı içtimaiyelerine hizmet ise, hamiyet de ğildir. Çünkü menfî un-
suriyet fikriyle yap ılacak hamiyetkârl ığın, milletin sekizden ikisine muvakkat 
faydas ı dokunabilir; lây ık olmad ıklar ı o hamiyetin şefkatine mazhar olurlar. O 
sekizden alt ısı ya ihtiyard ır, ya hastad ır, ya musibetzededir, ya çocuktur, ya 
çok zay ıftır, ya pek ciddî olarak âhireti dü şünür müttakîdirler ki; bunlar ha-
yat- ı dünyeviyeden ziyade, müteveccih olduklar ı hayat- ı berzahiyeye ve uh-
reviyeye kar şı bir nur, bir teselli, bir şefkat isterler ve hamiyetkâr mübarek el-
lere muhtaçt ırlar. Bunlar ın ışıklar ını söndürmeye ve tesellilerini k ırmaya han-
gi hamiyet müsaade eder? Heyhat! Nerede millete şefkat, nerede millet yo-
lunda fedakârl ık?
Rahmet-i ilâhiyeden ümit kesilmez. Çünkü Cenâb- ı Hak, bin sene-
den beri Kur’ân’ ın hizmetinde istihdam etti ği ve ona bayraktar tayin et-
tiği bu vatanda şlar ın muhte şem ordusunu ve muazzam cemaatini, mu-
vakkat ar ızalarla in şaallah peri şan etmez. Yine o nuru ışıkland ırır ve va-
zifesini idâme ettirir...
1 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/74; Tevbe sûresi, 9/111.370  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Dördüncü Mebhas
Tenbih : Yirmi Alt ınc ı Mektub’un Dört Mebhas ı birbiriyle münasebet-
tar olmad ığı gibi, bu Dördüncü Mebhas’ ın “On Mesâili” dahi birbiriyle 
münasebettar de ğildir. Onun için, münasebeti aramamal ı. Nas ıl gelmiş, 
öyle yaz ılm ış. Mühim bir talebesine gönderdi ği mektubun bir parças ıdır; 
o talebenin be ş-alt ı suâllerine verilen cevaplard ır.
Birincisi
Sâniyen : Mektubunda diyorsun: 1َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبُّ tâbir ve tefsirinde “on se-
kiz bin âlem” demi şler.2 O adedin hikmetini soruyorsun.
Kardeşim, ben şimdi o adedin hikmetini bilmiyorum. Fakat bu kadar de-
rim ki; Kur’ân- ı Hakîm’in cümleleri birer manaya münhas ır değil; belki, 
nev-i beşerin umum tabakât ına hitap oldu ğu için, her tabakaya kar şı bi-
rer manay ı tazammun eden bir küllî hükmündedir.  Beyan olunan mana-
lar, o küllî kaidenin cüz’iyatlar ı hükmündedirler. Her bir müfessir, her bir ârif, 
o küllîden bir cüzü zikrediyor. Ya ke şfine, ya deliline, veyahut me şrebine isti-
nad edip, bir manay ı tercih ediyor. İşte bunda dahi, bir tâife, o adede muva-
fık bir mana ke şfetmiş.
Meselâ, ehl-i velâyetin ehemmiyetle virdlerinde zikir ve tekrar ettikleri 
3َאنِĻِĕْ×َĺ َź ْزَخٌóَÖ َאĩُıَĭْĻَÖَאنِ۝ĻِĝَÝْĥَĺ ِīْĺَóْéَ×ْĤا َجَóَĨ cümlesinde, daire-i vücûb ile daire-i 
imkândaki bahr-i rubûbiyet ve bahr-i ubûdiyetten tut, tâ dünya ve âhiret ba-
hirlerine, tâ âlem-i gayb ve âlem-i şehâdet bahirlerine, tâ şark ve garb, şimâl ve 
cenûbdaki bahr-i muhitlerine, tâ Bahr-i Rum ve Fars Bahri’ne, tâ Akdeniz ve Karadeniz ve Bo ğazı’na –ki mercan denilen bal ık ondan ç ıkıyor– tâ Akdeniz ve 
Bahr-i Ahmer’e ve Süvey ş Kanal ı’na, tâ tatl ı ve tuzlu sular denizlerine, tâ toprak 
tabakas ı alt ındaki tatl ı ve müteferrik su denizleriyle üstündeki tuzlu ve muttas ıl 
1 “Âlemlerin Rabbi” (A’râf sûresi, 7/54; Şuarâ sûresi, 26/23; Kasas sûresi, 28/30; Mü’min sûresi, 40/64; 
Fussilet sûresi, 41/9; Tekvir sûresi, 81/29; Hâkka sûresi, 69/4)
2 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/63; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  1/138; el-Be ğavî, 
Meâlimü’t-tenzîl  1/40.
3 “O iki denizi sal ıverdi, birbirine kavu şurlar. Fakat aralar ında bir engel bulundu ğundan, birbirinin s ını-
rını aşmazlar.” (Rahman sûresi, 55/19-20).
denizlerine, tâ Nil ve Dicle ve F ırat gibi büyük ırmaklar denilen küçük tatl ı de-
nizlerle onlar ın kar ıştığı tuzlu büyük denizlerine kadar, manas ındaki cüz’iyat-
lar ı var. Bunlar umumen murad ve maksud olabilir ve onun hakikî ve mecazî 
manalar ıdır. İşte onun gibi 1َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ dahi, pek çok hakâiki câmîdir. 
Ehl-i keşif ve hakikat, ke şiflerine göre ayr ı ayr ı beyan ederler .
Ben de böyle fehm ederim ki: Semâvâtta binler âlem var. Y ıldızlar ın 
bir k ısm ı, her biri birer âlem olabilir. Yerde de her bir cins mahlûkat bi-
rer âlemdir. Hatta her bir insan dahi küçük bir âlemdir. 2َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبُّ tâbi-
ri ise, “Do ğrudan do ğruya her âlem, Cenâb- ı Hakk’ ın rubûbiyetiyle idare 
ve terbiye ve tedbir edilir.” demektir.
Sâlisen : Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etmi ş:
ِīĺِّïĤا ĹِĘ ُįَıَّĝَĘ :َאلٍāِì َثَŻَà ِįĻِĘ َģَđَä ًاóْĻَì ٍïْ×َđِÖ َّģَäوَ َّõَĐ ُّٰųا أَرَادَ إِذَا
3ُįَÖĳُĻُĐ َهُóَّāَÖوَ َאĻْĬُّïĤا ĹِĘ َهُïَّİوَزَ
Kur’ân- ı Hakîm’de Hazreti Yusuf (aleyhisselâm)  demiş:
4ءِĳُّùĤِאÖ َّאرَةٌĨََŶ َ÷ْęَّĭĤا إِنَّ ۚĹِùْęَĬ ِّئُóَÖأُ אƯĨوَ
Evet, nefsini be ğenen ve nefsine itimat eden, bedbahtt ır. Nefsinin 
ayıbını gören, bahtiyard ır. Öyleyse sen bahtiyars ın. Fakat bazen olur ki; 
nefs-i emmâre, ya levvâmeye veya mutmainneye ink ılâb eder, fakat silâh-
lar ını ve cihâzât ını âsâba devreder. Âsâb ve damarlar ise, o vazifeyi âhir 
ömre kadar görür. Nefs-i emmâre çoktan öldü ğü hâlde, onun âsâr ı yine 
görünür. Çok büyük asfiya ve evliya var ki, nüfuslar ı mutmainne iken, 
nefs-i emmâreden şekvâ etmi şler. Kalbleri gayet selim ve münevver iken, 
emrâz- ı kalpten vâveylâ etmi şler. İşte bu zâtlardaki, nefs-i emmâre de ğil; 
belki âsâba devredilen nefs-i emmârenin vazifesidir. Maraz ise; kalbî de-ğil, belki maraz- ı hayalîdir.
1 “Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’ad ır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
2 “Âlemlerin Rabbi” (A’râf sûresi, 7/54; Şuarâ sûresi, 26/23; Kasas sûresi, 28/30; Mü’min sûresi, 40/64; 
Fussilet sûresi, 41/9; Tekvir sûresi, 81/29; Hâkka sûresi, 69/4)
3 “Allah (celle celâlüh) bir kuluna hay ır murat etti ğinde onu üç güzel vas ıfla donat ır: Dinde derin bilgi 
sahibi yapar, dünyan ın geçici ve faydas ız yönlerine kar şı uzak tutar ve ona, kendi kusurlar ını görebil-
me fazileti nasip eder.” (ed-Deylemî, el-Müsned  1/242; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/240; İbnü’l-
Mübârek, ez-Zühd  s.96).
4 “Doğrusu ben nefsimi temize ç ıkarmam. Nefis dâima fenal ığı ister, kötülü ğe sevkeder.” (Yûsuf sûresi, 
12/53).372  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İnşaallah, aziz karde şim, size hücum eden nefsiniz ve emrâz- ı kalbiniz de-
ğil; belki mücahedenin devam ı için beşeriyet itibar ıyla âsâba intikal eden ve 
terakkiyât- ı dâimiyeye sebebiyet veren, dedi ğimiz gibi bir hâlettir.
İkinci Mesele
Eski hocan ın suâl etti ği üç meselenin izâhat ı, Risale-i Nur’un eczalar ında 
vard ır. Şimdilik icmâlî bir i şaret edece ğiz:
Birinci Suâli: Muhyiddin Arabî, Fahreddin Râzî’ye mektubunda demi ş: 
“Allah’ ı bilmek, varl ığını bilmenin gayr ıdır.”1 Bu ne demektir? Maksat ne-
dir de soruyor?
Evvelâ : Ona okudu ğun Yirmi İkinci Söz’ün Mukaddimesi’nde tevhid-i 
hakikî ile tevhid-i zâhirînin fark ındaki misal ve temsil, maksada i şaret eder. 
Otuz İkinci Söz’ün İkinci ve Üçüncü Mevk ıf’lar ı ve makâs ıdlar ı, o maksad ı 
izah eder.
Ve sâniyen : Usûlü’d-din imamlar ı ve ulemâ-y ı ilm-i kelâm ın akâide da-
ir ve vücûd-u vâcibi’l-vücûd ve tevhid-i ilâhîye dair beyanatlar ı Muhyiddin 
Arabî’nin nazar ında kâfi gelmedi ği için, ilm-i kelâm ın imamlar ından Fahreddin 
Râzî’ye öyle demi ş.
Evet, ilm-i kelâm vâs ıtas ıyla kazan ılan mârifet-i ilâhiye, mârifet-i kâmi-
le ve huzur-u tâm vermiyor. Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın tarz ında oldu ğu va-
kit, hem mârifet-i tâmmeyi verir, hem huzur-u etemmi kazand ırır ki; inşaallah, 
Risale-i Nur’un bütün eczalar ı, o Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın cadde-i nurâni-
sinde birer elektrik lâmbas ı hizmetini görüyorlar.
Hem, Muhyiddin Arabî’nin nazar ına Fahreddin Râzî’nin ilm-i kelâm 
vâs ıtas ıyla ald ığı mârifetullah ne kadar noksan görülüyor. Öyle de tasav-
vuf mesle ğiyle al ınan mârifet dahi, Kur’ân- ı Hakîm’den do ğrudan do ğ-
ruya, veraset-i nübüvvet s ırrıyla al ınan mârifete nisbeten o kadar nok-
sand ır. Çünkü Muhyiddin Arabî mesle ği, huzur-u dâimîyi kazanmak için  
2َĳُİ َّźإِ دَĳُäْĳَĨ َź deyip, kâinat ın vücûdunu inkâr edecek bir tarza kadar 
gelmiş. Ve sâirleri ise, yine huzur-u dâimîyi kazanmak için , 3َĳُİ َّźإِ دَĳُıْýَĨ َź 
deyip kâinat ı nisyan- ı mutlak alt ına almak gibi acîb bir tarza girmi şler.
1 İbni Arabî, Risaletü’ ş-Şeyhi’l-Ekber ile’l- İmam Fahriddin er-Râzî  s.11.
2 Vücûd-u Vâcib’e nisbeten ba şka şeylere vücûd denilmemeli.. onlar vücûd unvan ına lây ık değillerdir..
3 Meşhûd olan sadece O’dur.YİRMİ ALTINCI MEKTUP / DÖRDÜNCÜ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------   373
Kur’ân- ı Hakîm’den al ınan mârifet ise, huzur-u dâimîyi vermekle be-
raber; ne kâinat ı mahkûm-u adem eder, ne de nisyan- ı mutlakta hapse-
der. Belki ba şıbozukluktan ç ıkar ıp Cenâb- ı Hak nâm ına istihdam eder, 
her şey mir’ât- ı mârifet olur. Sa’dî Şirazî’nin dedi ği gibi,
1َאرْŜْدِóכِ ِÛَĘِóْđَĨ أَزْ ْÛْùĺِóَÝْĘدَ ĹِĜوَرَ ْóَİ َאرْĻْüĳُİ ِóَčَĬ دَرْ
her şeyde Cenâb- ı Hakk’ ın mârifetine bir pencere açar.
Baz ı Sözler’de ulemâ-y ı ilm-i kelâm ın mesleğiyle, Kur’ân’dan al ınan min-
hâc- ı hakikînin farklar ı hakk ında şöyle bir temsil söylemi şiz ki: Meselâ bir su 
getirmek için, baz ılar ı küngân (su borusu) ile uzak yerden, da ğlar alt ında ka-
zar, su getirir. Bir k ısım da, her yerde kuyu kazar, su ç ıkar ır. Birinci k ısım çok 
zahmetlidir, t ıkan ır, kesilir. Fakat her yerde kuyular ı kaz ıp su ç ıkarmaya ehil 
olanlar, zahmetsiz her bir yerde suyu bulduklar ı gibi, aynen öyle de; ulemâ-
yı ilm-i kelâm, esbab ı nihayet-i âlemde teselsül ve devrin muhâliyetiyle ke-
sip, sonra Vâcibü’l-vücûd’un vücûdunu onunla isbat ediyorlar. Uzun bir yol-da gidiliyor…
Amma Kur’ân- ı Hakîm’in minhâc- ı hakikîsi ise, her yerde suyu bulu-
yor, ç ıkar ıyor. Her bir âyeti, birer Asâ-y ı Mûsâ gibi, nereye vursa âb- ı ha-
yat f ışkırtıyor.
2ٌïِèوَا ُįَّĬأَ ĵٰĥَĐ ُلُّïَÜ     ٌÙَĺاٰ ُįَĤ ْءٍĹَü ِّģכُ ĹِĘوَ
düsturunu her şeye okutturuyor.
Hem iman, yaln ız ilim ile de ğil; imanda çok letâifin hisseleri var. 
Nas ıl ki bir yemek mideye girse, o yemek muhtelif âsâba, muhtelif bir 
surette ink ısam edip tevzi olunuyor. İlim ile gelen mesâil-i imaniye dahi, 
ak ıl midesine girdikten sonra, derecâta göre ruh, kalb, s ır, nefis ve hâke-
zâ.. letâif kendine göre birer hisse al ır, masseder. E ğer onlar ın hissesi ol-
mazsa noksand ır. İşte, Muhyiddin Arabî, Fahreddin Râzî’ye bu noktay ı ih-
tar ediyor.
1 Akl ı başında ve dikkatle bakan herkes için bir yaprak bile, Allah’ ın mârifetine dair bir defterdir.
2 “Bütün her şeyde Allah’ ın varl ık ve birli ğini gösteren bir âyet (i şaret) vard ır.” (Bkz.: el-Esfehanî, el-
Eğânî 4/39; el-Kalka şendî, Subhu’l-a’ şâ 12/413; el-Üb şeyhî, el-Müstatraf  1/16, 2/280)374  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Üçüncü Mesele
1اٰدَمَ ĹِĭَÖ َאĭْĨَّóכَ ْïَĝَĤوَ âyetinin 2ًźĳُıَä ًאĨĳُĥَČ כَאنَ ُįَّĬإِ âyetiyle vech-i tevfiki ne-
dir?
Elcevap: Elcevap:  On Birinci Söz’de ve Yirmi Üçüncü Söz’de ve Yirmi Dör dün-
cü’nün Be şinci Dal ı’nın İkinci Meyvesi’nde izah ı vard ır. S ırr- ı icmâlîsi budur ki:
Cenâb- ı Hak, kemâl-i kudretiyle nas ıl birtek şeyden çok şeyleri yap ı-
yor,3 çok vazifeleri gördürüyor, bir sayfada bin kitab ı yaz ıyor. Öyle de in-
san ı, pek çok envâ yerinde bir nev-i câmî halketmi ş. Yani, bütün envâ- ı 
hayvanât ın muhtelif derecât ı kadar, birtek nev olan insan ile o vezâifi gör-
dürmek irade etmi ş ki, insanlar ın kuvâlar ına ve hissiyatlar ına f ıtraten bir 
had b ırakmam ış, fıtrî bir kay ıt koymam ış, serbest b ırakm ış. Sâir hayvanâ-
tın kuvâlar ı ve hissiyatlar ı mahduttur, f ıtrî bir kay ıt alt ındad ır. Hâlbuki in-
san ın her kuvâs ı, hadsiz bir mesafede cevelân eder gibi, gayr-i mütenâhi 
cânibine gider. Çünkü insan, Hâl ık-ı kâinat’ ın esmâs ının nihayetsiz tecel-
lîlerine bir ayna oldu ğu için, kuvâlar ına nihayetsiz bir istidat verilmi ş.
Meselâ insan, h ırs ile bütün dünya ona verilse 4ٍïĺِõَĨ ْīِĨ ْģَİ diyecek. Hem 
hodgâml ığıyla kendi menfaatine, binler adam ın zarar ını kabul eder ve hâke-
zâ... Ahlâk- ı seyyiede hadsiz derecede inki şaflar ı olduğu ve nemrudlar ve fira-
vunlar derecesine kadar gittikleri ve sîga-y ı mübalâğa ile “zalûm” oldu ğu gibi, 
ahlâk- ı hasenede dahi hadsiz bir terakkiyâta mazhar olur, enbiyâ ve s ıddîkîn 
derecesine terakki eder.
Hem insan –hayvanlar ın aksine olarak– hayata lâz ım her şeye karşı cahil-
dir, her şeyi öğrenmeye mecburdur. Hadsiz e şyaya muhtaç oldu ğu için, sîga-
yı mübalâğa ile, “cehûl”dür. Hayvan ise, dünyaya geldi ği vakit hem az şey-
lere muhtaç, hem muhtaç oldu ğu şeyleri bir-iki ayda, belki bir-iki günde, ba-
zen bir-iki saatte bütün şerâit-i hayat ını öğrenir. Güya bir ba şka âlemde te-
kemmül etmi ş, öyle gelmi ş. İnsan ise, bir-iki senede ancak aya ğa kalkar, on 
beş senede ancak menfaat ve zarar ı fark eder. İşte, cehûl mübalâ ğası buna 
da işaret eder.
1 “Gerçekten Biz, Âdem evlâtlar ını şerefli k ıldık” (İsrâ sûresi, 17/70)
2 “İnsan (bu emanetin hakk ını gözetmedi ğinden) cidden çok zâlim, çok cahildir.” (Ahzâb sûresi, 
33/72).
3 Bkz.: “Hakk ı, inkâr edenler görüp bilmediler mi ki göklerle yer biti şik (bir bütün) idi, onlar ı Biz ay ırdık, 
hayat ı olan her şeyi sudan yapt ık. Hâla inanmayacaklar m ı?” (Enbiyâ sûresi, 21/30).
4 Daha yok mu?YİRMİ ALTINCI MEKTUP / DÖRDÜNCÜ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------   375
Dördüncü Mesele
1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َŻِÖ ْħَכُĬَאĩĺإِ ِّدُواïَä ’ın hikmetini soruyorsunuz. Onun hikmeti çok 
Sözler’de zikredilmi ştir. Bir s ırr- ı hikmeti şudur ki:
İnsan ın hem şahs ı, hem âlemi her zaman teceddüt ettikleri için, her 
zaman tecdid-i imana muhtaçt ır. Zira insan ın her bir ferdinin mânen çok 
efrad ı var. Ömrünün seneleri adedince, belki günleri adedince, belki sa-
atleri adedince birer ferd-i âher say ılır. Çünkü zaman alt ına girdiği için, 
o ferd-i vahid bir model hükmüne geçer, her gün bir ferd-i âher şeklini 
giyer.
Hem insanda bu taaddüt ve teceddüt oldu ğu gibi, tavattun etti ği 
âlem dahi seyyard ır. O gider, ba şkas ı yerine gelir. Daima tenevvü ediyor, 
her gün ba şka bir âlem kap ısını aç ıyor. İman ise hem o şah ıstaki her fer-
din nur-u hayat ıdır, hem girdi ği âlemin ziyas ıdır. 2 ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ise o nuru 
açar bir anahtard ır.
Hem insanda madem nefis, hevâ ve vehim ve şeytan hükmediyorlar; 
çok vakit iman ını rencide etmek için gafletinden istifade ederek, çok hi-
leleri ederler, şüphe ve vesveselerle iman nurunu kaparlar. Hem zâhir-i 
şeriate muhalif dü şen ve hatta baz ı imamlar nazar ında küfür derecesin-
de tesir eden kelimât ve harekât eksik olmuyor. Onun için, her vakit, her saat, her gün tecdid-i imana bir ihtiyaç vard ır.
Suâl: Suâl:  Mütekellimîn ulemâs ı, âlemi “imkân” ve “hudûs”un unvan- ı icmâ-
lîsi içinde sar ıp zihnen üstüne ç ıkar, sonra vahdâniyeti isbat ederler. 
Ehl-i tasavvufun bir k ısm ı, tevhid içinde tam huzuru kazanmak için 
3َĳُİ َّźإِ دَĳُıْýَĨ َź deyip kâinat ı unutur, nisyan perdesini üstüne çeker, 
sonra tam huzuru bulur. Ve di ğer bir k ısm ı, hakikî tevhidi ve tam hu-
zuru bulmak için 4َĳُİ َّźإِ دَĳُäْĳَĨ َź diyerek kâinat ı hayale sarar, ade-
me atar, sonra huzur-u tam bulur. Hâlbuki sen, bu üç me şrepten ha-
riç bir cadde-i kübrây ı Kur’ân’da gösteriyorsun. Ve onun şiâr ı olarak 
1 “Hay ır ve fazilet kayna ğı ‘Lâ ilâhe illallah’ cümlesi ile iman ınızı yenileyiniz!” (el-Hakîm et-Tirmizî, 
Nevâdiru’l-usûl  2/204. Ayr ıca benzer manadaki hadisler için bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
2/359; Abd İbni Humeyd, el-Müsned  1/417).
2 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
3 Meşhûd olan sadece O’dur.
4 Vücûd-u Vâcib’e nisbeten ba şka şeylere vücûd denilmemeli.. onlar vücûd unvan ına lây ık değillerdir..376  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
1َĳُİ َّźإِ دَĳُāْĝَĨ َź َ،ĳُİ َّźإِ دَĳُ×ْđَĨ َź diyorsun. Bu caddenin tevhide dair 
bir burhan ını ve bir muhtasar yolunu icmâlen göster.
Elcevap: Elcevap:  Bütün Sözler ve bütün Mektuplar o caddeyi gösterir. Şimdilik 
–istediğiniz gibi– azîm bir hüccetine ve geni ş ve uzun bir burhan ına muhtasa-
ran işaret ederiz, şöyle ki:
Âlemde her bir şey, bütün e şyay ı kendi Hâl ık’ına verir. Ve dünyada 
her bir eser, bütün âsâr ı kendi müessirinin eserleri oldu ğunu gösterir. Ve 
kâinatta her bir fiil-i îcadî, bütün ef’âl-i îcadiyeyi kendi fâilinin fiilleri ol-duğunu isbat eder. Ve mevcudâtta tecellî eden her bir isim, bütün esmây ı 
kendi müsemmâs ının isimleri ve unvanlar ı olduğuna işaret eder. Demek 
her bir şey, doğrudan do ğruya bir burhan- ı vahdâniyettir ve mârifet-i ilâ-
hiyenin bir penceresidir.
Evet her bir eser, –hususan zîhayat olsa– kâinat ın küçük bir misal-i 
musağğarıdır ve âlemin bir çekirde ğidir ve küre-i arz ın bir meyvesidir. 
Öyleyse o misal-i musa ğğarı, o çekirde ği, o meyveyi îcad eden, herhâlde 
bütün kâinat ı îcad eden yine O’dur. Çünkü meyvenin mucidi, a ğacının 
mucidinden ba şkas ı olamaz. Öyleyse her bir eser, bütün âsâr ı müessiri-
ne verdiği gibi; her bir fiil dahi, bütün ef’âli fâiline isnad eder. Çünkü gö-
rüyoruz ki; her bir fiil-i îcadî, ekser mevcudât ı ihata edecek derecede ge-
niş.. ve zerreden şümûsa kadar uzun birer kanun-u hallâk ıyetin ucu ola-
rak görünüyor.
Demek o cüzî fiil-i îcadî sahibi kim ise, o mevcudât ı ihata eden ve zer-
reden şümûsa kadar uzanan kanun-u küllî ile ba ğlanan bütün ef’âlin fâ-
ili olmak gerektir. Evet bir sine ği ihyâ eden, bütün hevâm ı ve küçük hay-
vanât ı îcad eden ve arz ı ihyâ eden Zât olacakt ır. Hem mevlevî gibi zerre-
yi döndüren kim ise, müteselsilen mevcudât ı tahrik edip, tâ şemsi seyyâ-
rât ıyla gezdiren, ayn ı Zât olmak gerektir. Çünkü kanun bir silsiledir, ef’-
âl onunla ba ğlıdır.
Demek nas ıl her bir eser, bütün âsâr ı müessirine verir.. ve her bir fiil-i 
îcadî, bütün ef’âli fâiline mal eder. Aynen öyle de kâinattaki tecellî eden her bir isim, bütün isimleri kendi müsemmâs ına isnad eder ve onun un-
vanlar ı olduğunu isbat eder. Çünkü kâinatta tecellî eden isimler, devâir-i 
mütedâhile gibi ve ziyadaki elvan- ı seb’a gibi birbiri içine giriyor, birbiri-
ne yard ım ediyor, birbirinin eserini tekmil ediyor, tezyin ediyor. Meselâ 
1 Allah’tan ba şka mâbud, maksut ve matlup yoktur.YİRMİ ALTINCI MEKTUP / DÖRDÜNCÜ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------   377
Muhyî ismi, bir şeye tecellî etti ği vakit ve hayat verdi ği dakikada Hakîm 
ismi dahi tecellî ediyor, o zîhayat ın yuvas ı olan cesedini hikmetle tanzim 
ediyor. Ayn ı hâlde Kerîm ismi dahi tecellî ediyor, yuvas ını tezyin eder. 
Ayn ı anda Rahîm isminin dahi tecellîsi görünüyor, o cesedin şefkatle ha-
vâicini ihzar eder. Ayn ı zamanda Rezzâk isminin tecellîsi görünüyor, o 
zîhayat ın bekâs ına lâz ım maddî ve mânevî r ızkını ummad ığı tarzda ve-
riyor, ve hâkezâ... Demek Muhyî kimin ismi ise, kâinatta nurlu ve mu-hit olan Hakîm ismi de O’nundur.. ve bütün mahlûkat ı şefkatle terbiye 
eden Rahîm ismi de O’nundur.. ve bütün zîhayatlar ı keremiyle iâ şe eden 
Rezzâk ismi dahi O’nun ismidir, unvan ıdır ve hâkezâ...
Demek her bir isim, her bir fiil, her bir eser, öyle bir burhan- ı vahdâ-
niyettir ki; kâinat ın sayfalar ında ve as ırlar ın sat ırlar ında yaz ılan ve mev-
cudât denilen bütün kelimât ın, kâtibinin nak ş-ı kalemi oldu ğuna delâlet 
eden birer mühr-ü vahdâniyet, birer hâtem-i ehadiyettir.
ُّٰ،ųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź Ĺِĥْ×َĜ ْīِĨ نَĳُّĻِ×َّĭĤوَا َאĬأَ ُÛْĥُĜ َאĨ ُģَąْĘأَ: َאلَĜ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
1ْħِّĥَøوَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ
Beşinci Mesele
Sâniyen: Mektubunuzda “Mücerred 2ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź kâfi midir? Yani ٌïَّĩَéُĨ 
3ِّٰųا لُĳُøرَ demezse ehl-i necat olabilir mi?” diye, di ğer bir maksad ı soruyorsu-
nuz. Bunun cevab ı uzundur. Yaln ız şimdi bu kadar deriz ki:
Kelime-i şehâdetin iki kelâm ı birbirinden ayr ılmaz, birbirini isbat 
eder, birbirini tazammun eder, biri birisiz olmaz. Madem Peygamber (aley-
hissalâtü vesselâm)  Hâtemü’l-enbiyâ’d ır, bütün enbiyân ın vârisidir. Elbette bü-
tün vusûl yollar ının başındad ır. Onun cadde-i kübrâs ından hariç haki-
kat ve necat yolu olamaz.  Umum ehl-i mârifetin ve tahkikin imamlar ı, Sa’dî 
Şirazî gibi derler:
4ĵٰęَĉْāُĨ ِĹَŊ ْدَرْõُä ْدَنْóُÖ ْóَęَČ     َאęَĀ َاهِóَÖ ِيïْđَø ْÛْùَĤَאéُĨ
1 “Allah’ ım! Ben ve benden önceki peygamberlerin söylemi ş olduklar ı sözlerin en faziletlisi, ‘Lâ ilâhe 
illallah’ sözüdür.”*1 buyuran Zât’a, O’nun âl ve ashab ına salât ve selâm eyle!
 *1 Tirmizî, deavât  123; Muvatta, Kur’ân  32, hac 246; Abdurrezzak, el-Musannef  4/378.
2 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
3 “Muhammed Allah’ ın resûlüdür.” (Fetih sûresi, 48/29)
4 Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  caddesinden hariç ve onun arkas ından gitmeyen muhâldir ki; 
hakikî envâr- ı hakikate vâs ıl olabilsin.378  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem 1ِيَّïَّĩَéُĩْĤا َאجَıْĭِĩْĤا َّźإِ ُودٌïْùَĨ ُقِóُّĉĤا ُّģכُ demişler.
Fakat bazen oluyor ki, cadde-i Ahmediye’de (aleyhissalâtü vesselâm)  gittikleri 
hâlde, bilmiyorlar ki cadde-i Ahmediye’dir ve cadde-i Ahmediye dahilinde-dir. Hem bazen oluyor ki, Peygamber’i bilmiyorlar; fakat gittikleri yol, cadde-i Ahmediye’nin eczas ındand ır. Hem bazen oluyor ki, bir keyfiyet-i meczubâne 
veya bir hâlet-i isti ğrakkârâne veya bir vaziyet-i münzeviyâne ve bedeviyâne 
suretinde, cadde-i Muhammediye’yi dü şünmeyerek, yaln ız 
ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź onla-
ra kâfi geliyor.
Fakat bununla beraber, en mühim cihet budur ki: Adem-i kabul ba şkad ır, 
kabul-ü adem ba şkad ır. Bu çeşit ehl-i cezbe ve ehl-i uzlet veya i şitmeyen ve-
ya bilmeyen adamlar, Peygamber’i bilmiyorlar veya dü şünmüyorlar ki kabul 
etsinler. O noktada cahil kal ıyorlar. Mârifet-i ilâhiyeye kar şı yaln ız ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź
biliyorlar. Bunlar ehl-i necat olabilirler.
Fakat Peygamberi i şiten ve dâvâs ını bilen adamlar onu tasdik et-
mezse, Cenâb- ı Hakk’ ı tan ımaz. Onun hakk ında yaln ız ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ke-
lâmı, sebeb-i necat olan tevhidi ifade edemez. Çünkü o hâl, bir derece 
medar- ı özür olan cahilâne adem-i kabul de ğil; belki o kabul-ü adem-
dir ve o inkârd ır. Mucizât ıyla, âsâr ıyla kâinat ın medar- ı fahri ve nev-i 
beşerin medar- ı şerefi olan Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ı inkâr eden 
adam, elbette hiçbir cihette hiçbir nura mazhar olamaz ve Allah’ ı ta-
nımaz…
Her ne ise, şimdilik bu kadar yeter.
Alt ınc ı Mesele
Sâlisen: “Şeytanla Münâzara” nâm ındaki Birinci Mebhas’taki, şeytan ın 
mesleğine ait baz ı tâbirât, çok galiz dü şmüş. “Hâşâ, hâşâ” kelimesiyle ve farz- ı 
muhâl suretindeki kay ıtlarla tâdil edildi ği hâlde, yine beni titretiyor. Sonra si-
ze gönderilen parçada baz ı ufak tâdilât vard ı. Nüshan ızı onunla tashih ede-
bildiniz mi? Fikrinizi tevkil ediyorum, o tâbirâttan lüzumsuz gördüklerinizi tay-yedebilirsiniz.
1 “Hazreti Muhammed’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yolunun d ışındaki bütün yollar kapal ıdır.” (Bkz.: 
Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  10/257; İbni Kayyim, Medâricü’s-sâlikîn  1/47).YİRMİ ALTINCI MEKTUP / DÖRDÜNCÜ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------   379
Aziz karde şim, o mebhas çok mühimdir. Çünkü ehl-i z ınd ıkan ın üsta-
dı, şeytand ır. Şeytan ilzam edilmezse, onun mukallidleri kanmazlar. Kur’ân- ı 
Hakîm, kâfirlerin galiz tâbirlerini reddetmek için zikretti ğinden bana bir cesa-
ret verildi ki; bu şeytanî olan mesle ğin bütün bütün çürüklü ğünü göstermek 
için, farz- ı muhâl suretinde, hizbü’ ş-şeytan ın efrad ı mesleklerinin iktizas ıyla 
kabul etmeye mecbur olduklar ı ve ister istemez mânen meslek diliyle diye-
cekleri ahmakâne tâbirâtlar ını titreyerek istimâl ettim. Fakat o istimâl ile onla-
rı kuyu dibine s ıkıştırıp, meydan ı baştan başa Kur’ân hesab ına zaptettik, on-
lar ın foyalar ını meydana ç ıkard ık.
Şu muzafferiyete, şu temsil içinde bak: Meselâ semâvâta ba şı temas et-
miş pek yüksek bir minare ve o minarenin alt ında, küre-i arz ın merkezine ka-
dar bir kuyu kaz ılm ış farzediyoruz. İşte, ezan ı umum memlekette umum aha-
liye işitilen bir zât, minare ba şından ta kuyu dibine kadar hangi mevkide bu-
lunduğunu isbat etmek için, iki f ırka münaka şa ediyorlar.
Birinci f ırka der ki: “Minare ba şındad ır, kâinata ezan okuyor. Çünkü 
ezan ını işitiyoruz; hayattard ır, ulvîdir. Çendan herkes onu o yüksek yer-
de görmüyor. Fakat herkes derecesine göre, onu ç ıktığı ve indiği vakit, bir 
makamda, bir basamakta görür ve onunla bilir ki; o yukar ı çıkar.. ve ne-
rede görünürse görünsün, o yüksek makam sahibidir.”
Diğer şeytanî ve ahmak gürûh ise der: “Yok, makam ı minare ba şı değil. 
Nerede görünürse görünsün, makam ı kuyu dibidir.”  Hâlbuki hiç kimse, ne 
onu kuyu dibinde görmü ş ve ne de görebilir. Faraza, e ğer taş gibi sakîl, ihti-
yârs ız olsayd ı; elbette kuyu dibinde bulunacakt ı, birisi görecekti.
Şimdi bu iki muar ız f ırkan ın muharebe meydan ı, o minare ba şından tâ 
kuyu dibine kadar uzun bir mesafedir. Hizbullah denilen ehl-i nur cemaati, yüksek nazarl ı olanlara, o müezzin zât ı minare ba şında gösteriyorlar. Ve na-
zarlar ı o dereceye ç ıkmayanlara ve kasîru’n-nazar olanlara, derecelerine göre 
birer basamakta o müezzin-i âzam ı gösteriyorlar. Küçük bir emâre onlara kâ-
fi gelir ve isbat eder ki; o zât, ta ş gibi câmid bir cisim de ğil.. belki istedi ği vakit 
yukar ı çıkar, görünür, ezan okur bir insan- ı kâmildir.
Diğer hizbü’ş-şeytan denilen gürûh ise derler: “Ya minare ba şında her-
kese gösteriniz, veyahut makam ı kuyu dibidir” diye ahmakâne hükmeder-
ler. Ahmakl ıklar ından bilmiyorlar ki, minare ba şında herkese gösterilmemesi, 
herkesin nazar ı oraya ç ıkmamas ından ileri geliyor. Hem mu ğâlata suretinde, 
minare ba şı hariç olarak bütün mesafeyi zaptetmek istiyorlar.380  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte o iki cemaatin münaka şasını hâlletmek için biri ç ıkar, o hizbü’ ş-şey-
tana der ki: “Ey menhûs gürûh! E ğer o müezzin-i âzam ın makam ı kuyu dibi 
olsa, taş gibi câmid, hayats ız, kuvvetsiz olmak lâz ım gelir. Ve kuyu basamak-
lar ında ve minarenin derecelerinde görünen, o olmamak lâz ım gelir. Madem 
öyle görüyorsunuz, elbette o; kuvvetsiz, hakikatsiz, câmid olmayacak. Minare başı onun makam ı olacak. Öyleyse, ya siz onu kuyu dibinde göstereceksiniz 
–ki hiçbir cihette bunu gösteremezsiniz ve hiçbir kimseye orada bulunmas ını 
dinletemezsiniz– veyahut susunuz! Meydan- ı müdafaan ız kuyu dibidir. Sâir 
meydan ve uzun mesafe ise, şu mübarek cemaatin meydan ıdır. Kuyu dibin-
den başka, o zât ı nerede gösterseler, dâvây ı kazan ırlar.”
İşte –şu temsil gibi– Münâzara-y ı Şeytanî Mebhasi, Ar ş’tan ferşe kadar 
olan uzun mesafeyi hizbü’ ş-şeytan ın elinden al ıyor ve hizbü’ ş-şeytan ı mecbur 
ediyor, s ıkıştırı
yor. En gayr-i mâkul, en muhâl, en menfur mevkii onlara b ıra-
kıyor. En dar ve kimse giremeyecek bir deli ğe onlar ı sokuyor, bütün mesafe-
yi Kur’ân nâm ına zaptediyor.
Eğer onlara denilse: “Kur’ân nas ıldır?”
Derler: “Güzel ve ahlâk dersini veren bir insan kitab ıdır.”
O vakit onlara denilir: “Öyleyse Allah’ ın kelâm ıdır ve böyle kabul et-
meye mecbursunuz. Çünkü siz mesle ğinizce güzel diyemeyeceksiniz.”
Hem eğer onlara denilse, “Peygamberi nas ıl bilirsiniz?”
Derler: “Güzel ahlâkl ı, çok ak ıllı bir adam.”
O vakit onlara denilecek: “Öyleyse imana geliniz! Çünkü güzel ahlâkl ı, 
ak ıllı olsa, alâküllihâl Resûlullah’t ır. Çünkü sizin bu ‘güzel’ sözünüz, hu-
dudunuz dahilinde de ğil; mesle ğinizce böyle diyemezsiniz.” Ve hâkezâ... 
Temsildeki sâir i şaretlere, hakikatin sâir cihetleri tatbik edilebilir.
İşte bu s ırra binâen, o şeytanla münâzara edilen Birinci Mebhas, ehl-i 
iman ın iman ını muhafaza etmek için mucizât- ı Ahmediye’yi bilmeye ve kat’î 
burhanlar ını öğrenmeye muhtaç etmiyor. Ednâ bir emâre, küçük bir delil, on-
lar ın imanlar ını kurtar ıyor. Kuyu dibindeki esfel-i sâfilînde olmad ığına, her bir 
hâl-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) , her bir haslet-i Muhammediye (aleyhissalâtü 
vesselâm) , her bir tavr- ı nebevî (aleyhissalâtü vesselâm) , birer mucize hükmüne geçer, 
âlâ-y ı illiyyînde bir makam ı bulundu ğunu isbat eder.YİRMİ ALTINCI MEKTUP / DÖRDÜNCÜ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------   381
Yedinci Mesele
Medar- ı İbret Bir Mesele
Vehme maruz, fütura dü şen baz ı dostlar ıma kuvve-i mâneviyeyi teyid 
edecek yedi emârenin delâletiyle, s ırf hizmet-i Kur’ân’a ait bir ikram- ı 
rabbânîyi ve bir himâyet-i ilâhiyeyi beyan etmeye mecburum ki, o zay ıf 
damarl ı bir k ısım dostlar ımı kurtaray ım.
O yedi emârenin dördü; dost iken, s ırf birer maksad- ı dünyevî için, 
şahs ıma değil, Kur’ân’a hâdimli ğim cihetinde dü şman vaziyeti almalar ıyla 
o maksatlar ının aksiyle tokat yediler. O yedi emârenin üçü ise, ciddî dost 
idiler ve daima da dostturlar. Fakat dostlu ğun iktiza etti ği merdâne vaziyeti 
muvakkaten göstermediler, tâ ki ehl-i dünyan ın teveccühünü kazan ıp birer 
maksad- ı dünyevî kazans ınlar ve ba şlar ından emin olsunlar. Hâlbuki o üç 
dostum –maatteessüf– o maksatlar ının aksiyle birer itab gördüler.
Evvelki dört zâhirî dost, sonra dü şman vaziyeti gösterenlerin,
Birincisi : Bir müdür, kaç vâs ıta ile yalvard ı, Onuncu Söz’den bir nüsha 
istedi. Ona verdim. O ise terfi için, dostlu ğumu b ırak ıp düşmanl ık vaziyeti al-
dı. Valiye şekvâ ve ihbar suretinde verdi. Hizmet-i Kur’âniye’nin bir eser-i ik-
ram ı olarak terfi de ğil, azledildi.
İkincisi : Diğer bir müdür, –dost iken– âmirlerinin hat ırı için ve ehl-i dün-
yan ın teveccühünü kazanmak fikriyle şahs ıma değil, hizmetkârl ığım cihetin-
de rakibâne ve dü şmanâne vaziyet ald ı, kendi maksad ının aksiyle tokat ye-
di. Ümit edilmedi ği bir meselede iki buçuk seneye mahkûm edildi. Sonra 
Kur’ân’ ın bir hizmetkâr ından dua istedi. İnşaallah, belki kurtulacak. Çünkü 
ona dua edildi.
Üçüncüsü : Bir muallim, dost görünürken ben de ona dost bakt ım. Sonra 
Barla’ya nakledip yerle şmek için dü şmanâne bir vaziyeti ihtiyâr etti, o mak-
sad ının aksiyle tokat yedi. Muallimlikten askerli ğe at ıldı, Barla’dan uzakla ştı-
rıldı.
Dördüncüsü : Bir muallim, (hâf ız, hem mütedeyyin gördü ğüm için) 
Kur’ân’ ın hizmetinde bana bir dostluk edecek niyetiyle ona samimâne bir 
dostluk gösterdim. Sonra o, ehl-i dünyan ın teveccühünü kazanmak için, bir 
memurun birtek kelâm ıyla bize kar şı çok soğuk ve korkak vaziyeti ald ı. Sonra 
o maksad ının aksiyle tokat yedi. Müfetti şinden şiddetli bir tekdir yedi ve az-
ledildi.382  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte bu dört adam, dü şman vaziyeti almakla böyle tokat yedikleri gibi üç 
dostum da ciddî dostlu ğun iktiza etti ği merdâne vaziyeti göstermedikleri için 
tokat değil, bir nevi ihtar nev’inde aks-i maksatlar ıyla ikaz edildiler.
Birincisi : Gayet mühim ve ciddî ve hakikî bir talebem olan bir zât- ı muh-
terem, mütemâdiyen Sözler’i yazar, ne şrederdi. Mü şevveş, büyük bir memu-
run gelmesiyle ve bir hâdisenin vukuu ile yazd ığı Sözler’i saklad ı, muvakkaten 
istinsah ı da terk etti. Tâ ki ehl-i dünyadan bir zahmet görmesin ve bir s ıkıntı 
çekmesin ve onlar ın şerlerinden emin olsun. Hâlbuki o hizmet-i Kur’âniye’nin 
muvakkaten ta’tilinden gelen bir eser-i hata olarak, bir sene mütemâdiyen bin liraya mahkûmiyet gibi bir belâ gözü önüne konuldu. Ne vakit istinsaha niyet etti ve eski vaziyetine döndü; o dâvâs ından tebrie etti, –lillâhilhamd– beraat 
kazand ı, fakr- ı hâliyle beraber bin liradan kurtuldu.
İkincisi : Beş seneden beri mert ve ciddî ve cesur bir dostum, ehl-i dün-
yan ın ve yeni gelen bir âmirin hüsn-ü zann ını ve teveccühünü kazanmak için, 
komşum iken; dü şünmeyerek, ihtiyârs ız, birkaç ay benimle görü şmedi. Hatta 
bayramda ve Ramazan’da u ğramad ı. Hâlbuki maksad ının aksiyle karye me-
selesi neticelendi, nüfuzu k ırıldı.
Üçüncüsü : Haftada bir-iki defa benimle görü şen bir hâf ız, imam olmu ş. 
Sar ı
k sarmak için iki ay beni terk etti. Hatta bayramda yan ıma gelmedi. Hilâf- ı 
me’mul olarak maksad ının aksiyle, yedi-sekiz ay imaml ık ettiği hâlde, hilâf- ı 
âdet bir surette ona sar ık bağlatt ırılmad ı.
İşte bu gibi vukuatlar, çok var. Fakat baz ılar ının hat ırlar ını kırmamak için 
zikretmiyorum. Bunlar ne kadar zay ıf birer emâre ise de fakat içtima ında bir 
kuvvet hissedilir. Onunla kanaat gelir ki, şahs ıma karşı değil –çünkü nef-
simi hiçbir ikrama lây ık görmüyorum– belki hizmet-i Kur’ân noktas ında, 
sırf o cihette bir ikram- ı ilâhî ve bir himâyet-i rabbâniye alt ında hizmet 
ettiğimiz anla şılıyor. Dostlar ım bunu dü şünmeli, evhama kap ılmamal ı!.. 
Madem hizmetkârl ığıma bir ikram- ı ilâhîdir. Ve madem fahre de ğil, belki şük-
re sebeptir. Ve madem 1ِّثْïَéَĘ ِّכَÖرَ ِÙَĩْđِĭِÖ َّאĨوَأَ ferman ı var. Bu s ırlara binâen, 
hususî bir surette dostlar ıma beyan ediyorum.
1 “Ve Rabbinin nimetini anlat da anlat.” (Duhâ sûresi, 93/11).YİRMİ ALTINCI MEKTUP / DÖRDÜNCÜ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------   383
Sekizinci Mesele
Yirmi Yedinci Söz’ün, içtihada mâni esbab ın beşinci sebebinin üçüncü 
noktas ının üçüncü misalinin hâ şiyesidir.
Mühim bir suâl: Mühim bir suâl:  Baz ı ehl-i tahkik derler ki; “Elfâz- ı Kur’âniye ve zikri-
ye ve sâir tesbihlerin her biri, müteaddit cihetlerle insan ın letâif-i mâ-
neviyesini tenvir eder, mânevî g ıda verir. Manalar ı bilinmezse, yaln ız 
laf ız ifade etmiyor, kâfi gelmiyor. Laf ız bir libast ır; değiştirilse, her tâi-
fe kendi lisan ıyla o manalara elfâz giydirse, daha nâfi olmaz m ı?”
Elcevap: Elcevap:  Elfâz- ı Kur’âniye ve tesbihat- ı nebeviyenin laf ızlar ı câmid 
libas değil, cesedin hayattar cildi gibidir; belki mürur-u zamanla cilt ol-
muştur. Libas de ğiştirilir.. fakat cilt de ğişse vücuda zarard ır. Belki namaz-
da ve ezandaki gibi elfâz- ı mübarekeler, mana-y ı örfîlerine alem ve nâm 
olmuşlar. Alem ve isim ise de ğiştirilmez!
Ben kendi nefsimde tecrübe etti ğim bir hâleti çok defa tetkik ettim, 
gördüm ki, o hâlet hakikattir. O hâlet şudur ki: Sûre-i İhlâs’ ı Arefe gü-
nünde yüzer defa tekrar edip okuyordum.1 Gördüm ki, bendeki mânevî 
duygular ın bir k ısm ı, birkaç defada g ıdas ını al ır, vazgeçer, durur. Ve kuv-
ve-i müfekkire gibi bir k ısım dahi, bir zaman mana taraf ına müteveccih 
olur, hissesini al ır, o da durur. Ve kalb gibi bir k ısım, mânevî bir zevke me-
dar baz ı mefhumlar cihetinde hissesini al ır, o da sükût eder ve hâkezâ… 
Git gide, o tekrarda yaln ız bir k ısım letâif kal ır ki, pek geç usan ıyor; de-
vam eder, daha manaya ve tetkikata hiç ihtiyaç b ırakm ıyor. Gaflet, kuv-
ve-i müfekkireye zarar verdi ği gibi ona zarar vermiyor. Laf ız ve lafz- ı mü-
şebbi’ oldu ğu bir meâl-i icmâlî ile ve isim ve alem bulunduklar ı mana-y ı 
örfî onlara kâfi geliyor. E ğer manay ı o vakit dü şünse, zararl ı bir usanç 
verir. Ve o devam eden latîfeler, taallüme ve tefehhüme muhtaç de ğiller; 
belki tahattura, teveccühe ve te şvike ihtiyaç gösterirler. Ve o cilt hükmün-
deki laf ızlar ı onlara kâfi geliyor ve mana vazifesini görüyorlar. Ve bilhas-
sa o Arabî laf ızlar ile, kelâmullah ve tekellüm-ü ilâhî oldu ğunu tahattur 
etmekle, dâimî bir feyze medard ır.
İşte kendim tecrübe etti ğim şu hâlet gösteriyor ki; ezan gibi ve na-
maz ın tesbihat ı gibi ve her vakit tekrar edilen Fâtiha ve Sûre-i İhlâs gibi 
1 İhlâs sûresi’ni muhtelif say ılarda okuman ın faziletlerine dair bkz: Tirmizî, fezâilü’l-Kur’ân  11; Ahmed 
İbni Hanbel, el-Müsned  3/437; Dârimî, fezâilü’l-Kur’ân  24.384  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
hakâikleri, ba şka lisanla ifade etmek çok zararl ıdır. Çünkü menba- ı dâi-
mî olan elfâz- ı ilâhiye ve nebeviye kaybolduktan sonra, o dâimî letâifin 
dâimî hisseleri de kaybolur. Hem her harfin lâakal on sevab ı zâyi olma-
sı.. ve huzur-u dâimî bütün namazda herkes için devam etmedi ğinden, 
gaflet içinde, tercüme vâs ıtas ıyla insanlar ın tâbirât ı ruha zulmet verme-
si gibi zararlar olur.
Evet, nas ıl İmam Âzam demi ş: “1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź tevhide alem ve isimdir.” 
Biz de deriz: Biz de deriz:  Kelimât- ı tesbihiye ve zikriyenin, hususan ezanda ve na-
mazda olanlar ın ekseriyet-i mutlakas ı, alem ve isim hükmüne geçmi şler. 
Alem gibi, mana-y ı luğavîsinden ziyade, mana-y ı örfî-i şer’îsine bak ılır. 
Öyleyse de ğişmeleri şer’an mümkün de ğildir. Her mümine bilmesi lâz ım 
olan mücmel manalar ı, yani muhtasar bir meâli ise, en âmî bir adam da-
hi çabuk ö ğrenir.
Bütün ömrünü İslâmiyet’le geçiren ve kafas ını binler mâlâyâniyâtla 
dolduran adamlar, bir-iki haftada hayat- ı ebediyesinin anahtar ı olan şu 
kelimât- ı mübarekenin meâl-i icmâlîsini ö ğrenmemekte nas ıl mazur ola-
bilirler, nas ıl müslüman olurlar, nas ıl “ak ıllı adam” denilirler? Ve öyle he-
riflerin tembelliklerinin hat ırı için o nur menbalar ının mahfazalar ını boz-
mak, kâr- ı ak ıl değildir!..
Hem 2ِّٰųا َאنَéْ×ُø diyen, hangi milletten olursa olsun, Cenâb- ı Hakk’ ı 
takdis etti ğini anlar. İşte bu kadar kâfi gelmez mi? E ğer manas ına kendi 
lisan ıyla müteveccih olsa, ak ıl noktas ında bir defa taallüm eder. Hâlbuki 
günde yüz defa tekrar eder. O yüz defa, akl ın hisse-i taallümünden ba ş-
ka, laf ızdan ve lafza sirâyet eden ve imtizaç eden meâl-i icmâlî, çok nur-
lara ve feyizlere medard ır. Bahusus, tekellüm-ü ilâhî haysiyetiyle ald ığı 
kudsiyet ve o kudsiyetten gelen feyizler ve nurlar çok ehemmiyetlidir.
Elhâs ıl: Zaruriyât- ı diniye mahfazalar ı olan elfâz- ı kudsiye-i ilâhiye-
nin yerine hiçbir şey ikame edilemez ve yerlerini tutamaz ve vazifelerini 
göremez. Ve muvakkat ifade etseler de dâimî, ulvî, kudsî ifade edemez-ler. Amma nazariyât- ı diniyenin mahfazalar ı olan elfâzlar ise, de ğiştiril-
meye lüzum kalmaz. Çünkü nasihat ile ve sâir tedris ve tâlim ve vaaz ile o ihtiyaç mündefî olur.
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
2 Allah’ ı bütün eksikliklerden tenzih ederim.YİRMİ ALTINCI MEKTUP / DÖRDÜNCÜ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------   385
Elhâs ıl: Lisân- ı nahvî olan lisân- ı Arabî’nin câmiiyeti ve elfâz- ı 
Kur’âniye’nin i’câz ı öyle bir tarzdad ır ki; kabil-i tercüme de ğildir, bel-
ki muhâldir diyebilirim. Kimin şüphesi varsa, i’câza dair Yirmi Be şinci 
Söz’e müracaat etsin. Tercüme dedikleri şeyler ise, gayet muhtasar ve 
nâk ıs bir mealdir. Böyle meâl nerede; hayattar, çok cihetlerle te şa’ub et-
miş âyât ın hakikî manalar ı nerede?..
Dokuzuncu Mesele
Mühim ve Mahrem Bir Mesele ve Bir S ırr- ı Velâyet
Âlem-i İslâm’da “Ehl-i Sünnet ve Cemaat” denilen ehl-i hak ve istikâmet 
fırka-y ı azîmesi, hakâik-i Kur’âniye’yi ve imaniyeyi, istikâmet dairesinde, hü-
ve hüvesine sünnet-i seniyyeye ittibâ ederek muhafaza etmi şler.
Ehl-i velâyetin ekseriyet-i mutlakas ı o daireden ne şet etmişler. Diğer bir 
kısım ehl-i velâyet, Ehl-i Sünnet ve Cemaat’in baz ı desâtirleri haricinde ve 
usûllerine muhalif bir caddede görünmü ş. İşte şu k ısım ehl-i velâyete bakan-
lar iki şıkka ayr ıldılar:
Bir k ısm ı ise Ehl-i Sünnet’in usûlüne muhalif olduklar ı için, velâyetlerini 
inkâr ettiler. Hatta onlardan bir k ısm ının tekfirine kadar gittiler.
Diğer k ısım ki, onlara ittibâ edenlerdir. Onlar ın velâyetlerini kabul ettik-
leri için derler ki, “Hak, yaln ız Ehl-i Sünnet ve Cemaat’in mesle ğine mün-
has ır değil.” Ehl-i bid’adan bir f ırka teşkil ettiler, hatta dalâlete kadar gittiler. 
Bilmediler ki;  her hâdi zât, mühdî olamaz. Şeyhleri hatas ından mazurdur, 
çünkü meczuptur. Kendileri ise mazur olamaz.
Mutavass ıt bir k ısım ise, o velîlerin velâyetlerini inkâr etmediler, fakat yol-
lar ını ve mesleklerini kabul etmediler. Diyorlar ki: “Hilâf- ı usûl olan sözleri; ya 
hale mağlup olup hata ettiler, veyahut manas ı bilinmez müte şâbihât misillü 
şatahatt ır.”
Maatteessüf birinci k ısım, husûsan ulemâ-y ı ehl-i zâhir, meslek-i ehl-i sün-
neti muhafaza niyetiyle çok mühim evliyay ı inkâr, hatta tadlîl etmeye mecbur 
olmuşlar. İkinci k ısım olan taraftarlar ı ise, o çe şit şeyhlere ziyade hüsn-ü zan 
ettikleri için, hak mesle ğini b ırak ıp bid’ata, hatta dalâlete girdikleri olmu ş.
İşte şu s ırra dair, pek çok zaman zihnimi i şgal eden bir hâlet vard ı: Bir 
zaman, ben bir k ısım ehl-i dalâlete mühim bir vakitte kahr ile dua ettim. 
Bedduama kar şı, müthiş bir kuvvet-i mâneviye ç ıktı. Hem duam ı geri çevir-
di.. hem beni men etti.386  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Sonra gördüm ki o k ısım ehl-i dalâlet, hilâf- ı hak icraat ında bir kuvve-i mâ-
neviyenin teshilât ıyla arkas ına ald ığı halk ı sürükleyip gidiyor, muvaffak olu-
yor. Yaln ız cebirle de ğil, belki velâyet kuvvetinden gelen bir arzuyla imtizaç 
ettiği için, ehl-i iman ın bir k ısm ı o arzuya kap ılıp hoş görüyorlar, çok fena te-
lâkki etmiyorlar.
İşte bu iki s ırrı hissettiğim vakit deh şet ald ım. “Fesübhânallah!” dedim. 
“Tarîk-i haktan ba şka velâyet bulunabilir mi? Husûsan müthi ş bir cereyan- ı 
dalâlete ehl-i hakikat, taraftar ç ıkar m ı?” dedim. Sonra bir mübarek arefe gü-
nünde, müstahsen bir âdet-i İslâmiye’ye binâen Sûre-i İhlâs’ ı yüzer defa tek-
rar ederek okuyup, onun bereketiyle, “Mühim Bir Suâle Cevap” nâm ında ya-
zılan mesele ile beraber şöyle bir hakikat dahi rahmet-i ilâhiye ile kalb-i âcizâ-
neme gelmi ş. Hakikat şudur ki:
Sultan Mehmed Fatih’in zaman ında hikâye edilen me şhur ve mânidar 
“Cibali Baba K ıssas ı” nev’inden olarak bir k ısım ehl-i velâyet, zâhiren muha-
kemeli ve âkil görünürken, meczupturlar. Ve bir k ısm ı dahi, bazen sahvede 
ve daire-i ak ılda görünür, bazen akl ın ve muhakemenin haricinde bir hâle gi-
rer. Şu k ısımdan bir s ınıfı, ehl-i iltibast ır, tefrik etmiyor. Sekir hâlinde gördü-
ğü bir meseleyi hâlet-i sahvede tatbik eder, hata eder ve hata etti ğini bilmez. 
Meczuplar ın bir k ısm ı ise indallah mahfuzdur, dalâlete sülûk etmez. Di ğer bir 
kısm ı ise mahfuz de ğiller, bid’at ve dalâlet f ırkalar ında bulunabilirler. Hatta 
kâfirler içinde bulunabilece ği ihtimal verilmi ş.
İşte, muvakkat veya dâimî meczup olduklar ından, mânen “mübarek 
mecnun”  hükmünde oluyorlar. Ve mübarek ve serbest mecnun hükmünde 
olduklar ı için, mükellef de ğiller. Ve mükellef olmad ıklar ı için muâhaze olun-
muyorlar. Kendi velâyet-i meczubâneleri bâki kalmakla beraber, ehl-i dalâ-lete ve ehl-i bid’aya taraftar ç ıkarlar, mesleklerine bir derece revaç verip, bir 
kısım ehl-i iman ı ve ehl-i hakk ı, o mesle ğe girmeye me ş’ûmâne bir sebebiyet 
verirler.
Onuncu Mesele
Ziyaretçilere ait, baz ı dostlar taraf ından ihtar ile bir düstur izah edilmek 
istenilmiştir. Onun için yaz ılm ıştır.
Mâlûm olsun ki, bizi ziyaret eden; ya hayat- ı dünyeviye cihetinde 
gelir, o kap ı kapal ıdır.. veya hayat- ı uhreviye cihetinde gelir, o cihette iki 
kap ı var:YİRMİ ALTINCI MEKTUP / DÖRDÜNCÜ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------   387
Ya şahs ımı mübarek ve makam sahibi zannedip gelir. O kap ı dahi 
kapal ıdır. Çünkü ben kendimi be ğenmiyorum, beni be ğenenleri de be-
ğenmiyorum. Cenâb- ı Hakk’a çok şükür, beni kendime be ğendirmemi ş. 
İkinci cihet, s ırf Kur’ân- ı Hakîm’in dellâl ı olduğum cihetledir. Bu kap ıdan 
girenleri  –ale’r-re’si ve’l-ayn– kabul ediyorum. Onlar da üç tarzda olur; ya dost olur, ya karde ş olur, ya talebe olur.
Dostun hâssas ı ve şart ı budur ki : Katiyen Sözler’e ve envâr- ı 
Kur’âniye’ye dair olan hizmetimize ciddî taraftar olsun.. ve haks ızlığa ve 
bid’alara ve dalâlete kalben taraftar olmas ın.. kendine de istifadeye ça-
lışsın.
Kardeşin hâssas ı ve şart ı şudur ki : Hakikî olarak Sözler’in ne şrine 
ciddî çal ışmakla beraber, be ş farz namaz ını edâ etmek, yedi kebâiri i şle-
memektir.
Talebeliğin hâssas ı ve şart ı şudur ki : Sözler’i kendi mal ı ve telifi gi-
bi hissedip sahip ç ıksın.. ve en mühim vazife-i hayatiyesini onun ne şir ve 
hizmeti bilsin.
İşte bu üç tabaka, benim üç şahsiyetimle alâkadard ır: Dost, benim 
şahsî ve zâtî şahsiyetimle münasebettar olur. Karde ş, abdiyetim ve ubûdi-
yet noktas ındaki şahsiyetimle alâkadar olur. Talebe ise, Kur’ân- ı Hakîm’in 
dellâl ı cihetinde ve hocal ık vazifesindeki şahsiyetimle münasebettard ır.
Şu görüşmenin de üç meyvesi var :
Birincisi : Dellâll ık itibar ıyla mücevherât- ı Kur’âniye’yi benden veya 
Sözler’den ders almak, velev bir ders de olsa..
İkincisi : İbadet itibar ıyla uhrevî kazanc ıma hissedar olur.
Üçüncüsü : Beraber dergâh- ı ilâhîye müteveccih olup rabt- ı kalb ede-
rek, Kur’ân- ı Hakîm’in hizmetinde el ele verip tevfik ve hidayet iste-
mek…
Eğer talebe ise,  her sabah mütemâdiyen ismiyle, bazen hayaliyle da-
hi yan ımda haz ır olur, hissedar olur.
Eğer kardeş ise, birkaç defa hususî ismiyle ve suretiyle dua ve kazan-
cımda haz ır olup hissedar olur. Sonra umum ihvanlar içinde dahil olup, 
rahmet-i ilâhiyeye teslim ediyorum ki, dua vaktinde “ihvetî ve ihvânî” de-diğim vakit onlar içinde bulunur. Ben bilmezsem, rahmet-i ilâhiye onlar ı 
biliyor ve görüyor.388  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Eğer dost ise  ve ferâizi k ılar ve kebâiri terk ederse, umumiyet-i ihvan 
itibar ıyla duamda dahildir. Bu üç tabaka dahi beni mânevî dua ve kazanç-
lar ında dahil etmek şartt ır.
ًא،ąْđَÖ ُįُąْđَÖ ُّïُýَĺ صِĳُĀْóَĩْĤا َאنِĻْĭُ×ْĤכَא ِīِĨْËُĩْĥِĤ ُīِĨْËُĩْĤاَ: َאلَĜ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
1ْħِّĥَøوَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
 ُّٰۚųا َאĭĺٰïَİ أَنْ ƯźْĳَĤ ِيَïَÝْıَĭِĤ َّאĭכُ َאĨوَ َاñٰıِĤ َאĭĺٰïَİ ِيñَّĤا ِِّٰų ُïْĩَéْĤا اĳُĤَאĜوَ
3ِّěَéْĤِאÖ َאĭِّÖرَ ُģُøرُ אءَتْƯä ْïَĝَĤ
 َďَäأَرْ ْīَĨ َאĺوَ.. ۪įَائِïْĐأَ ĵٰĥَĐ َħĻِİَاóْÖإِ َóَāَĬ ْīَĨ َאĺوَ.. ۪įِĨْĳَĜ ĹِĘ ًאèĳُĬ َאبَäأَ ْīَĨ َאĺ َّħُıّٰĥĤاَ
.. َّאĺِóزَכَ َةَĳْĐدَ َאبَäأَ ْīَĨ َאĺوَ.. بَĳُّĺأَ ْīَĐ َّóُّąĤا َėَýכَ ْīَĨ َאĺوَ.. بَĳُĝْđَĺ ĵٰĤإِ َėُøĳُĺ
 أَنْ َאتِÖَאåَÝْùُĩْĤا َاتِĳَĐَّïĤا ِهِñٰİ َאبِéْĀأَ َارِóْøَÉِÖ ُכَĥْئَùَĬ ĵّٰÝَĨ َīْÖا َ÷ُĬĳُĺ َģَّ×َĝَÜ ْīَĨ َאĺوَ
 َאĬْóُāْĬوَا ِّīِåْĤوَا ِ÷ْĬِْŸا ِīĻِĈَאĻَü ِّóَü ْīِĨ ْħُıَאئَĝَĘوَرُ ِģَאئِøَّóĤا ِهِñٰİ َóِüَאĬ َċَęْéَÜوَ ĹِĭَčَęْéَÜ
 َאĭِÖĳُĥُĜ َاضَóْĨأَ ِėْüوَا ْħُıَÝَÖْóوَכُ َאĭَÝَÖْóכُ ْėِýوَاכْ َאĭِùُęْĬأَ ĵٰĤإِ َאĭْĥَכِÜ َźوَ َאĭَائِïْĐأَ ĵٰĥَĐ
4َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ ْ،ħِıِÖĳُĥُĜوَ
1 “Allah’ ım! ‘Mümin, di ğer mümin için birbirini perçinleyen duvar gibidir.’*1 diye buyuran Zât’a, O’nun 
âl ve ashab ına salât ve selâm eyle!
 *1 Buhârî, salât  88; Müslim, birr 65; Tirmizî, birr 18.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
3 “Hamdolsun bizi bu cennete eri ştiren Allah’a! E ğer Allah bizi muvaffak k ılmasayd ı, biz kendili ğimizden 
yol bulamazd ık. Rabbimizin elçilerinin gerçe ği bildirdikleri bir kere daha kesinlikle anla şılm ıştır.” der-
ler.” (A’râf sûresi, 7/43)
4 Ey Hazreti Nuh’un kavmi hakk ındaki duas ını kabul eden.. ve ey Hazreti İbrahim’i dü şmanlar ına galip 
getiren.. ve ey Hazreti Yusuf’u, Hazreti Yakub’a tekrar kavu şturan.. ve ey Hazreti Eyyûb’un hastal ığını 
gideren.. ve ey Hazreti Zekeriya’n ın duas ını cevap veren.. ve ey Hazreti Yunus İbni Mettâ’n ın duas ını 
kabul eden Allah’ ım! Bütün bu makbul dua sahiplerinin s ırlar ı hürmetine, senden istiyor ve niyaz edi-
yoruz ki; beni ve bu risaleleri ne şredenleri ve arkada şlar ını insî ve cinnî şeytanlar ın şerrinden muhafaza 
eyle.. düşmanlar ımıza karşı bize yard ım et.. bizi nefsimizin eline b ırakma.. bizim ve onlar ın s ıkıntılar ını 
gider.. bizim ve onlar ın kalbî hastal ıklar ına şifa ver, âmîn, âmîn, âmîn...YİRMİ ALTINCI MEKTUP / DÖRDÜNCÜ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------   389
Yirmi Yedinci Mektup
Bu Mektup, Risale-i Nur Müellifi’nin talebelerine yazd ığı ayn- ı hakikat ve 
çok letâfetli, güzel mektuplar ı ile Risale-i Nur talebelerinin Üstadlar ına ve ba-
zen birbirlerine yazd ıklar ı ve Risale-i Nur’un mütâlaas ından ald ıklar ı parlak 
feyizlerini ifade eden çok zengin bir mektup olup, bu mecmuan ın üç-dört mis-
li kadar büyüdü ğü için, bu mecmuaya ilhak edilmemi ştir. Müstakillen, Barla, 
Kastamonu, Emirda ğ Lâhikalar ı olarak ne şredilmiştir.
Yirmi Sekizinci Mektup
Şu Mektup Sekiz Meseledir.
Birinci Risale Olan Birinci Mesele
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُونَóُ×ْđَÜ َאĺُّؤْóĥِĤ ْħُÝْĭכُ إِنْ
Sâniyen
Üç sene evvel benimle görü ştükten üç gün sonra tâbiri ç ıkm ış, te’vili teza-
hür etmiş eski bir rüyan ızın şimdi tâbirini istiyorsunuz. Şimdilik o güzel, mü-
barek, müjdeli rüya mürur-u zamana u ğram ış. Manas ını göstermi ş olan o rü-
yaya karşı böyle desem hakk ım yok mu?
2
ْóَ×َì ْħَĺĳُŜ ĹِĨ ْ÷ْĩَü أَزْ ْħَùْĩَü َمِŻُĔ     ْīَĨ ْħَÝْøَóَŊ ْÕَü įَĬ ْħَ×َü įَĬ
3ْÛْøَاïُì َאنِÝْøĳُÖ َאنِĺُوóْıَĨ ِ÷َכْĐ     ْÛْøَאĻِĤأَوْ دَامِ įכِ ĹِÜَźَאĻَì اٰنْ
Evet karde şim, seninle mahz- ı hakikat dersini müzakereye al ışmışız. 
Hayâlâtlara kar şı kap ısı aç ık olan rüyalar ı tahkikî bir surette mevzubahis et-
mek, tahkik mesle ğine tam uygun gelmedi ğinden; o cüz’î hâdise-i nevmiye 
münasebetiyle mevtin küçük bir karde şi olan nevme ait4 ilmî ve düsturî ola-
rak alt ı nükte-i hakikati, âyât- ı Kur’âniye’nin i şaret ettiği vecihte beyan edece-
ğiz. Yedincisinde, senin rüyana k ısa bir tâbir verilecek.
1 “Siz rüya tâbir ediyorsan ız…” (Yûsuf sûresi, 12/43).
2 Ben ne geceyim, ne de geceye kulluk ederim. Ben bir hakikat güne şinin hizmetkâr ıyım ki, size ondan 
haber getiriyorum. Bkz.: İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/124 (130. Mektub).
3 Evliyâullaha tuzak olan o hayaller ise, Hudâ bahçesinin ay yüzlülerinin cemâllerinin yans ımas ından 
ibarettir. (Mevlânâ Celâleddin Rumî, Mesnevî-i Şerîf (terc. Şefik Can)  1/26)
4 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  1/282, 8/342; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  4/183.
Birincisi : Sûre-i Yusuf’un mühim bir esas ı, rüya-y ı Yusufiye oldu ğu gibi; 
1ًאÜَא×ُø ْħَכُĨْĳَĬ َאĭْĥَđَäوَ âyeti misillü, çok âyetlerle rüyada ve nevmde perdeli ola-
rak ehemmiyetli hakikatler var oldu ğunu gösterir.
İkincisi : Kur’ân ile tefe’üle ve rüyaya itimada ehl-i hakikat taraftar de ğil-
ler. Çünkü Kur’ân- ı Hakîm, ehl-i küfrü kesretle ve şiddetli bir tarzda vuruyor. 
Tefe’ülde kâfire ait şiddeti, tefe’ül eden insana ç ıktığı vakit yeis veriyor, kalbi 
müşevveş ediyor.
Hem rüya dahi hay ır iken, baz ı aks-i hakikatle göründü ğü için şer telâk-
ki edilir, yeise dü şürür, kuvve-i mâneviyeyi k ırar, sû-i zan verir. Çok rüyalar 
var ki; sureti deh şetli, zararl ı, mülevves iken tâbiri ve manas ı çok güzel olu-
yor. Herkes, rüyan ın suretiyle manas ının hakikati mâbeynindeki münasebeti 
bulamad ığı için lüzumsuz telâ ş eder, me’yus olur, keder eder. İşte, yaln ız bu 
cihet içindir ki ehl-i hakikat gibi ve İmam Rabbânî misillü ba şta ْÕَü įَĬ ْħَ×َü įَĬ 
ْħَÝْøَóَŊ dedim.
Üçüncüsü : Hadis-i sahih ile nübüvvetin k ırk cüzünden bir cüzü, nevm-
de rüya-y ı sâd ıka suretinde tezahür etmi ş.2 Demek rüya-y ı sâd ıka hem hakt ır, 
hem nübüvvetin vezâifine taallûku var. Şu Üçüncü Mesele gayet mühim ve 
uzun ve nübüvvetle alâkadar ve derin oldu ğundan ba şka vakte tâlik ediyoruz, 
şimdilik o kap ıyı açm ıyoruz.
Dördüncüsü : Rüya üç nevidir.3 İkisi, tâbir-i Kur’ân’la 4َمٍŻْèأَ َאثُĕْĄأَ’ da 
dahildir, tâbire de ğmiyor. Manas ı varsa da ehemmiyeti yok. Ya mizac ın inhi-
raf ından, kuvve-i hayaliye şahs ın hastal ığına göre bir terkibat, tasvirat yap ı-
yor; yahut gündüz veya daha evvel, hatta bir-iki sene evvel ayn ı vakitte ba şı-
na gelen müheyyiç hâdisât ı, hayal tahattur eder, tâdil ve tasvir eder, ba şka bir 
şekil verir. İşte bu iki k ısım َمٍŻْèأَ َאثُĕْĄأَ’ d ır, tâbire de ğmiyor.
Üçüncü k ısım ki rüya-y ı sâd ıkad ır. O doğrudan do ğruya, mahiyet-i insa-
niyedeki latîfe-i rabbâniye, âlem-i şehâdetle ba ğlanan ve o âlemde dola şan 
duygular ın kapanmas ıyla ve durmas ıyla âlem-i gayba kar şı bir münasebet 
1 “Uykunuzu dinlenme yapt ık.” (Nebe sûresi, 78/9).
2 Tirmizî, rüya 6; et-Tayâlisî, el-Müsned  s.147; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  12/63; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
kebîr  19/205.
3 Rüyan ın nefsânî, şeytanî ve rahmânî olmak üzere üçe ayr ıldığına dair bkz.: Buhârî, ta’bîr  26; Müslim, 
rüya 6.
4 “…kar ışık düşler…” (Yûsuf sûresi, 12/44; Enbiyâ sûresi, 21/5).392  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
bulur, bir menfez açar. O menfezle vukua gelmeye haz ırlanan hâdiselere ba-
kar ve Levh-i Mahfuz’un cilveleri ve mektubat- ı kaderiyenin numûneleri ne-
v’inden birisine rast gelir, baz ı vâk ıât- ı hakikiyeyi görür. Ve o vâk ıâtta bazen 
hayal tasarruf eder, suret libaslar ı giydirir.
Bu k ısm ın çok envâ ı ve tabakât ı var. Baz ı aynen gördü ğü gibi ç ıkar, ba-
zen bir ince perde alt ında ç ıkıyor, bazen kal ınca bir perde ile sar ılıyor. Hadis-i 
şerifte gelmi ş ki Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  bidayet-i vahiyde gördü-
ğü rüyalar, subhun inki şafı gibi zâhir, aç ık, doğru ç ıkıyordu.1
Beşincisi : Rüya-y ı sâd ıka, hiss-i kable’l-vukuun fazla inki şafıdır. Hiss-i 
kable’l-vuku ise herkeste cüz’î-küllî vard ır.. hatta hayvanlarda dahi vard ır. 
Hatta bir zaman ben, bu hiss-i kable’l-vukuu –zâhirî ve bât ınî meşhur duygu-
lara ilâve olarak– insanda ve hayvanda “sâika” ve “ şâika” nâm ıyla –ayn ı sâ-
mia ve bâs ıra gibi– iki hiss-i âheri ilmen bulmu ştum. Ehl-i dalâlet ve ehl-i fel-
sefe, o gayr-i me ş’ur hislere hata ederek, ahmakças ına “sevk-i tabiî” diyorlar. 
Hâşâ, sevk-i tabiî de ğil, belki bir nevi ilham- ı fıtrî olarak insan ve hayvan ı ka-
der-i ilâhî sevk ediyor. Meselâ, kedi gibi baz ı hayvan, gözü kör oldu ğu vakit, o 
sevk-i kaderî ile gider, gözüne ilâç olan bir otu bulur, gözüne sürer, iyi olur.
Hem rûy-u zeminin s ıhhiye memurlar ı hükmünde ve bedevî hayvanât ın 
cenazelerini kald ırmakla muvazzaf kartal gibi âkilü’l-lâhm ku şlara, bir günlük 
mesafeden bir hayvan cenazesinin vücudu, o sevk-i kaderî ile ve o hiss-i kab-le’l-vuku ilham ıyla ve o sâika-y ı ilâhî ile bildirilir ve bulurlar.
Hem yeni dünyaya gelmi ş bir ar ı yavrusu, ya şı bir gün iken, havada bir 
günlük mesafeye gider, havada izini kaybetmeyerek o sevk-i kaderî ile ve o sâika ilham ıyla döner, yuvas ına girer.
Hatta, herkesin ba şında çok defa tekerrür ediyor ki; birisinden bahsedi-
yorken, âni kap ı aç ılarak, tahminin fevkinde ayn ı adam gelir. Hatta, Kürtçe 
durûb-u emsâldendir: 
įَĭĺوَرِ ĵِĤ َارْïْĬَźَאŊ įَĭĻِÖْóُŜ َאڤِĬ Yani, “Kurdun bahsini etti-
ğin zaman topuzu haz ırla, vur; çünkü kurt geliyor!” Demek, bir hiss-i kable’l-
vuku ile latîfe-i rabbâniye, icmâlen o adam ın gelmesini hisseder. Fakat, ak-
lın şuuru ihata etmedi ği için kasten de ğil, ihtiyârs ız olarak bahsetmeye sevk 
eder. Ehl-i feraset, bazen keramet gibi geldi ğini beyan eder. Hatta bir zaman 
bende şu nevi hassasiyet fazla idi. Bu hâli bir düstur içine almak istedim, fa-
kat yak ıştıramad ım ve yapamad ım. Fakat, ehl-i salâhatte ve bahusus ehl-i
1 Buhârî, bed’ü’l-vahy  3, tefsîru sûre (96)  1, ta’bîr  1; Müslim, îmân  252.YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / BİRİNCİ RİSALE OLAN B İRİNCİ MESELE  -----------------------------------    393
velâyette bu hiss-i kable’l-vuku fazla inki şaf eder, kerametkârâne âsâr ını gös-
terir. İşte, umum avâm için dahi bir nevi velâyete mazhariyet var ki, rüya-y ı 
sâd ıkada evliya gibi, gaybî ve istikbalî olan şeyleri görüyorlar.
Evet, uyku nas ıl ki avâm için rüya-y ı sâd ıka cihetinde bir mertebe-i velâ-
yet hükmündedir. Öyle de, umum için gayet güzel ve muhte şem bir sinema-
yı rabbâniyenin seyrangâh ıdır. Fakat güzel ahlâkl ı, güzel dü şünür. Güzel dü-
şünen, güzel levhalar ı görür. Fena ahlâkl ı, fena dü şündüğünden fena levha-
lar ı görür.
Hem herkes için âlem-i şehâdet içinde âlem-i gayba bakan bir pencere-
dir. Hem mukayyet ve fâni insanlar için saha-y ı ıtlak bir meydan ve bir nevi 
bekâya mazhar ve mâzi ve müstakbel, hâl hükmünde bir temâ şâgâht ır. Hem 
tekâlif-i hayatiye alt ında ezilen ve me şakkat çeken zîruhlar ın istirahatgâh ıdır. 
İşte bu gibi s ırlar içindir ki; Kur’ân- ı Hakîm, 1ًאÜَא×ُø ْħَכُĨْĳَĬ َאĭْĥَđَäوَ nev’indeki 
âyetlerle hakikat-i nevmiyeyi ehemmiyetle ders veriyor.
Alt ınc ısı ve En Mühimi : Rüya-y ı sâd ıka benim için hakkalyakîn derece-
sine gelmi ş ve pek çok tecrübât ımla kader-i ilâhînin her şeye muhit oldu ğu-
na bir hüccet-i kât ıa hükmüne geçmi ştir. Evet, bu rüyalar, benim için husû-
san bu birkaç sene zarf ında o dereceye gelmi ştir ki, meselâ yar ın başıma ge-
lecek en küçük hâdisât ve en ehemmiyetsiz muamelât ve hatta en âdi muha-verât yaz ılı olduğunu ve daha gelmeden muayyen oldu ğunu.. ve gecede on-
lar ı görmekle dilimle de ğil, gözümle okudu ğum bana kat’î olmu ştur. Bir de-
ğil, yüz değil, belki bin defa, gecede hiç dü şünmediğim hâlde, gördü ğüm baz ı 
adamlar veyahut söyledi ğim meseleler, o gecenin gündüzünde, az bir tâbirle 
aynen ç ıkıyor. Demek en cüz’î hâdisât, vukua gelmeden evvel hem mukay-
yettir, hem yaz ılm ıştır. Demek tesadüf yok, hâdisât ba şıboş gelmiyor, intizam-
sız değillerdir.
Yedincisi : Senin müjdeli, mübarek ve güzel rüyan ın tâbiri, Kur’ân için ve 
bizim için çok güzeldir. Hem zaman tâbir etti ve ediyor, tâbirimize ihtiyaç b ı-
rakm ıyor. Hem k ısmen tâbiri güzel olarak ç ıkm ış. Sen dikkat etsen anlars ın. 
Yaln ız bir-iki noktas ına işaret ederiz. Yani bir hakikat beyan ederiz; senin ha-
kikat-i rüya nev’inden olan vâk ıalar, o hakikatin temessülât ıdır. Şöyle ki:
O vâsi meydanl ık, Âlem-i İslâmiyet’tir. Meydanl ığın nihayetindeki mes-
cid, Isparta vilâyetidir. Etraf ı bulan ık, çamurlu su, hâl ve zaman ın sefâhet 
1 “Uykunuzu dinlenme yapt ık.” (Nebe sûresi, 78/9).394  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ve atâlet ve bid’atlar batakl ığıdır. Sen selâmetle, bula şmadan, süratle mesci-
de eriştiğin, herkesten evvel envâr- ı Kur’âniye’ye sahip ç ıkıp, kalbini bozma-
dan sağlam kald ığına işarettir. Mesciddeki küçük cemaat ise Hakk ı, Hulûsi, 
Sabri, Süleyman, Rü ştü, Bekir, Mustafa, Ali, Zühtü, Lütfi, Hüsrev, Refet gi-
bi Sözler’in hameleleridir. Ufak kürsü ise Barla gibi küçük bir köydür. Yüksek ses ise Sözler’deki kuvvet ve sürat-i inti şarlar ına işarettir. Birinci safta sana 
tahsis edilen makam ise Abdurrahmân’dan sana münhal kalan yerdir. O ce-maat, telsiz âletlerin âhizeleri hükmünde bütün dünyaya ders i şittirmek iste-
mek işareti ve hakikati ise, in şaallah tamam ıyla sonra ç ıkacak. Şimdi efrad ı 
birer küçük çekirdek iseler de ileride tevfik-i ilâhî ile birer şecere-i âliye hük-
müne geçerler ve birer telsiz telgraf ın merkezi olurlar. Sar ıklı, küçük, genç bir 
Zât ise, Hulûsi’ye omuz omuza verecek, belki geçecek birisi.. nâ şirler ve ta-
lebeler içine girmeye namzettir. Baz ılar ını zannederim, fakat kat’î hükmede-
mem. O genç, kuvve-i velâyetle meydana at ılacak bir zâtt ır… Sâir noktalar ı 
sen benim bedelime tâbir et.
Senin gibi dostlarla uzun konu şmak hem tatl ı, hem makbul oldu ğundan 
şu k ısa meselede uzun konu ştum, belki de israf ettim. Fakat nevme ait olan 
âyât- ı Kur’âniye’nin bir nevi tefsirine i
şaret etmek niyetiyle ba şlad ığımdan, in-
şaallah o israf affolur veya israf olmaz.YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / BİRİNCİ RİSALE OLAN B İRİNCİ MESELE  -----------------------------------    395
İkinci Mesele Olan İkinci Risale
“Hazreti Mûsâ (aleyhisselâm) , Hazreti Azrail’in (aleyhisselâm)  gözüne tokat 
vurmuş.., ilâ âhir.”1 meâlindeki hadise dair ehemmiyetli bir münaka şay ı 
kald ırmak ve hâlletmek için yaz ılm ıştır.
Eğirdir’de bir münaka şa-y ı ilmiye işittim. O münaka şa, husûsan şu za-
manda yanl ıştır. Hatta münaka şay ı bilmiyordum. Benden de suâl edildi. 
Muteber bir kitapta, hadis-i Şeyheyn’in ittifak ına alâmet olan “ق” işaretiyle 
bir hadis bana gösterildi; “Hadis midir, de ğil midir?” suâl edildi.
Ben dedim: Böyle muteber bir kitapta Şeyheyn hadisinin ittifak ına hük-
meden bir zâta itimat etmek lâz ım. Demek hadistir. Fakat hadisin, Kur’ân gi-
bi baz ı müteşâbihât ı var; ancak havas onlar ın manalar ını bulabilir. Şu hadi-
sin zâhiri dahi, mü şkilât- ı hadisin müte şâbihât k ısm ından olmak ihtimali var, 
dedim. E ğer bilseydim medar- ı münakaşa olmuş; öyle k ısa değil, belki böyle 
cevap verecektim:
Evvelâ : Bu çeşit mesâili münaka şa etmenin birinci şart ı, insafla, hakk ı 
bulmak niyetiyle, inats ız bir surette, ehil olanlar ın mâbeyninde, sû-i telâkkiye 
sebep olmadan müzakeresi caiz olabilir. O müzakere, hak için oldu ğuna delil 
şudur ki: E ğer hak, muâr ızın elinde zâhir olsa müteessir olmas ın, belki mem-
nun olsun. Çünkü bilmedi ği şeyi öğrendi. Eğer kendi elinde zâhir olsa fazla 
bir şey öğrenmedi.. belki gurura dü şmek ihtimali var.
Sâniyen : Sebeb-i münaka şa, eğer hadis ise, hadisin merâtibini ve vahy-i
zımnînin derecât ını ve tekellümât- ı nebeviyenin aksâm ını bilmek lâz ım. 
Avâm içinde mü şkilât- ı hadisiyeyi münaka şa etmek, izhar- ı fazl suretinde, 
avukat gibi kendi sözünü do ğru göstermek ve enâniyetini hakka ve insafa 
tercih etmek suretinde deliller aramak caiz de ğildir. Madem şu mesele aç ıl-
mış, medar- ı münaka şa edilmiş, bîçâre avâm- ı nâs ın zihninde sû-i tesir edi-
yor. Çünkü şu gibi müte şâbih hadisleri akl ına s ığıştıramad ığı için eğer in-
kâr etse, deh şetli bir kap ı açar; yani, küçücük akl ına s ığışmayan kat’î hadis-
leri dahi inkâra yol açar. E ğer zâhir-i hadisin manas ını tutarak öyle kabul 
edip neşretse, ehl-i dalâletin itirazât ına ve “hurâfâtt ır” demelerine yol açar. 
1 Buhârî, cenâiz  68, enbiyâ  31, Müslim, fezâil  157.
Madem bu müte şabih hadise, lüzumsuz ve zararl ı bir tarzda nazar- ı dikkat 
celbedilmi ş ve bu çe şit hadisler çok vârid olmu ş. Elbette, şüpheleri izâle ede-
cek bir hakikati beyan etmek lâz ım gelir. Şu hadis kat’î olsun veya olmas ın, 
o hakikati zikretmek gerektir.
İşte yazd ığımız risalelerde, ezcümle Yirmi Dördüncü Söz’ün Üçüncü 
Dal ı’nda On İki As ıl ile ve Dördüncü Dal ı’nda ve On Dokuzuncu Mektub’un 
vahyin taksimât ına dair mukaddimesindeki bir esas ında tafsilâta iktifâen, bu-
rada icmâlen o hakikate bir i şaret ederiz, şöyle ki:
Melâike, insan gibi bir surete inhisar etmez; mü şahhas iken, bir küllî hük-
mündedir. Hazreti Azrail (aleyhisselâm) , kabz- ı ervaha müekkel olan melâikelerin 
nâz ırıdır. Her ölünün ruhunu Hazreti Azrail mi (aleyhisselâm)  bizzat kabz ediyor? 
Yoksa avaneleri mi kabz ediyorlar? Bu hususta üç meslek var:
Birinci meslek : Azrail (aleyhisselâm) , herkesin ruhunu kabz eder. Bir i ş bir 
işe mâni olmaz. Çünkü nurânidir. Nurâni bir şey, hadsiz aynalar vâs ıtas ıyla 
hadsiz yerlerde bizzat bulunabilir ve temessül eder. Nurâninin temessülât ı, o 
nurâni zât ın hâssas ına mâliktir; onun ayn ı say ılır, gayr ı değildir. Güne şin ay-
nalardaki misalleri, güne şin ziya ve hararetini gösterdi ği gibi; melâike gibi ru-
hanîlerin dahi, âlem-i misalin ayr ı ayr ı aynalar ında misalleri, onlar ın ayn ılar ı-
dır, hâssalar ını gösterirler. Fakat aynalar ın kabiliyetine göre temessül ediyor-
lar. Nas ıl ki Hazreti Cebrail (aleyhisselâm) , bir vakitte D ıhye suretinde sahabe-
ler içinde göründü ğü1 dakikada, binler yerde ba şka suretlerde ve Ar ş-ı Âzam 
önünde, şarktan garba kadar geni ş ve muhte şem kanatlar ıyla secde ediyor-
du.2 Her yerde o yerin kabiliyetine göre temessülü varm ış, bir anda binler 
yerde bulunuyormu ş.
İşte şu mesleğe göre, kabz- ı ruh vaktinde insan ın aynas ına temessül eden 
melekü’l-mevtin insanî ve cüz’î bir misali, Hazreti Mûsâ (aleyhisselâm)  gibi bir 
ulü’l-azm ve celâlli ve hiddetli bir zât ın tokad ına maruz olmak ve o misalî me-
lekü’l-mevtin libas ı hükmündeki suret-i misaliyesindeki gözünü ç ıkarmak ne 
muhâldir, ne fevkalâdedir, ne de gayr-i mâkuldür.
İkinci meslek odur ki;  Hazreti Cebrail, Mikail, Azrail gibi melâike-i izâm, 
birer nâz ır-ı umumî hükmünde, kendi nevilerinden ve kendilerine benzer 
küçük tarzda avaneleri vard ır.. ve o muâvinler, envâ- ı mahlûkata göre ayr ı
1 Bkz.: Buhârî, menâk ıb 25, fezâilü’l-Kur’ân  1; Müslim, îmân  271, fezâilü’s-sahâbe  100.
2 Buhârî, bed’ü’l-vahy  3, bed’ü’l-halk  7, tefsîru sûre (74)  3-5; Müslim, îmân  255, 257, 258.YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / İKİNCİ MESELE OLAN İKİNCİ RİSALE  -------------------------------------------------    397
ayr ıdırlar. Sulehân ın1(Hâşiye-1) ervah ını kabz eden ba şkad ır, ehl-i şekâvetin er-
vah ını kabz eden yine ba şkad ır.2 Nas ıl ki, 3ًאĉْýَĬ َאتِĉِüَّאĭĤًא۝وَاĜْóَĔ َאتِĐَّאزِĭĤوَا
âyeti işaret ediyor ki; kabz- ı ervah eden, tâife tâifedir. Bu mesle ğe göre, 
Hazreti Mûsâ (aleyhisselâm) , Hazreti Azrail’e (aleyhisselâm)  değil, belki Azrail’in 
bir avanesinin misalî cesedine, f ıtrî celâletine ve hulkî celâdetine ve Cenâb- ı 
Hakk’ ın yan ında nazdâr olmas ına binâen, ona bir tokat a şk etmek gayet 
mâkuldür.4(Hâşiye-2)
Üçüncü meslek : Yirmi Dokuzuncu Söz’ün Dördüncü Esas’ ında beyan 
edildiği gibi ve ehâdis-i şerifenin delâlet etti ği üzere, “Baz ı melâikeler var ki, 
kırk bin ba şı var.. her ba şında k ırk bin dili var (demek seksen bin gözü dahi 
var).. her bir dilde k ırk bin tesbihat var.”5
Evet, madem melâikeler âlem-i şehâdetin envâ ına göre müekkeldirler, 
âlem-i ervahta o envâ ın tesbihatlar ını temsil ediyorlar; elbette öyle olmak lâ-
zım gelir. Çünkü meselâ küre-i arz bir mahlûktur, Cenâb- ı Hakk’ ı tesbih edi-
yor. Değil k ırk bin, belki yüz binler ba ş hükmünde envâlar ı var. Her nev’in, 
yüz binler dil hükmünde efradlar ı var ve hâkezâ... Demek, küre-i arza müek-
kel meleğin k ırk bin, belki yüz binler ba şı olmal ı ve her ba şında da yüz binler 
dil olmal ı ve hâkezâ...
İşte bu mesle ğe binâen, Hazreti Azrail’in (aleyhisselâm)  her ferde müteveccih 
bir yüzü ve bakar bir gözü vard ır. Hazreti Mûsâ’n ın (aleyhisselâm)  Hazreti Azrail’e 
(aleyhisselâm)  tokat vurmas ı, –hâşâ– Azrail (aleyhisselâm) ’ın mahiyet-i asliyesine ve 
şekl-i hakikîsine de ğil ve bir tahkir de ğil ve adem-i kabul de ğil; belki vazife-i 
risaletin daha devam ını ve bekâs ını arzu ettiği için, kendi eceline dikkat eden 
ve hizmetine set çekmek isteyen bir göze şamar vurmu ş ve vurur.
1 (Hâşiye-1) Bizde “Seydâ” lâkab ıyla meşhur bir veliyy-i azîm, sekeratta iken, ervah- ı evliya-
nın kabz ına müekkel melekü’l-mevt gelmi ş. Seydâ, ba ğırarak demi ş ki: “Ben talebe-i ulû-
mu çok sevdi ğim için, talebe-i ulûmun kabz- ı ervah ına müekkel, mahsus tâife ruhumu kabz 
etsin!” diye dergâh- ı ilâhîye rica etmi ş. Yan ında oturanlar bu vak’aya şahit olmu şlar.
2 Bkz.: Nahl sûresi, 16/31-32; Enfâl sûresi, 8/50; Muhammed sûresi, 47/27; Nesâî, cenâiz  9; el-Hâkim, 
el-Müstedrek  1/504.
3 “Andolsun, ruhlar ı şiddetle çekip ç ıkaranlara ve kolayl ıkla ç ıkar ıp alanlara ...” (Nâziât sûresi, 79/1-2).
4 (Hâşiye-2) Hatta memleketimizde gayet cesur bir adam, sekerat vaktinde melekü’l-mevti gör-
müş, demiş: “Beni yatak içinde yakal ıyorsun!” Kalkm ış, at ına binmi ş, k ılıcını eline alm ış, 
ona meydan okumu ş; merdâne, at üstünde vefat etmi ş.
5 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  15/156; Ebu’ ş-Şeyh, el-Azame  2/547, 740, 742, 747, 3/868; İbni 
Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  3/62.398  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
3ِّٰųا َïْĭِĐ ُħْĥِđْĤا َאĩَّĬإِ ْģُĜ ، 2ُّٰųا َّźإِ َÕْĻَĕْĤا ُħَĥْđَĺ َź ، 1َابِĳَّāĤِאÖ ُħَĥْĐأَ ُّٰųوَا
 َّאĨَÉَĘ َאتٌۘıِÖَאýَÝُĨ ُóَìوَأُ َאبِÝْכِĤا أُمُّ َّīُİ َאتٌĩْכَéُĨ َאتٌĺاٰ ُįْĭِĨ َאبَÝْכِĤا ْכَĻَĥَĐ َلَõْĬأَ ِۤيñَّĤا َĳُİ
 َّźإِ ưįَĥĺْوِÉَÜ ُħَĥْđَĺ َאĨوَ ۪ۚįِĥĺَאْوِÜ אءَƯĕِÝْÖوَا ِÙَĭْÝِęْĤا אءَƯĕِÝْÖا ُįْĭِĨ َįَÖَאýَÜ َאĨ نَĳُđِ×َّÝَĻَĘ ٌēْĺزَ ْħِıِÖĳُĥُĜ ĹِĘ َīĺِñَّĤا
4َאبِ×ْĤَْŶا ĳُĤأُۨو َّźإِ ُóَّכَّñَĺ َאĨوَ َאۚĭِّÖرَ ِïْĭِĐ ْīِĨ ٌّģכُ ۪ۙįِÖ َّאĭَĨاٰ نَĳُĤĳُĝَĺ ِħْĥِđْĤا ĹِĘ نَĳُíِøَّاóĤوَا ُّٰۢųا
1 Allah Teâlâ, her şeyin en do ğrusunu en mükemmel şekilde bilir.
2 Hiç kimse gayb ı bilemez, gayb ı yaln ız Allah bilir.
3 “De ki: “Bunu yaln ız Allah bilir.” (Mülk sûresi, 67/26).
4 “Bu muazzam kitab ı sana indiren O’dur. Onun âyetlerinin bir k ısm ı muhkem olup bunlar Kitab’ ın esa-
sıdır. Âyetlerin bir k ısm ı ise müte şabihtir. Kalblerinde e ğrilik olanlar s ırf fitne ç ıkarmak, insanlar ı sap-
tırmak ve kendi arzular ına göre yorumlamak için müte şabih k ısm ına tutunup onlarla u ğraşır dururlar. 
Hâlbuki onlar ın hakikatini, gerçek yorumunu Allah’tan ba şkas ı bilemez. İlimde ileri gidenler: “Biz ona 
olduğu gibi inand ık. Hepsi de Rabbimizin kat ından gelmi ştir” derler. Bunlar ı ancak tam ak ıl sahipleri 
düşünüp anlar.” (Âl-i İmran sûresi, 3/7).YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / İKİNCİ MESELE OLAN İKİNCİ RİSALE  -------------------------------------------------    399
Üçüncü Mesele Olan Üçüncü Risale
Şu mesele, umum ihvan ımın ekseri lisân- ı hâlle ve bir k ısm ının lisân- ı kâl-
le ettikleri umumî bir suâlin, has ve hususî ve mahremce bir cevab ıdır.
Suâl: Suâl:  Senin ziyaretine gelen herkese diyorsun ki: “Benim şahs ımdan bir 
himmet beklemeyiniz ve şahs ımı mübarek tan ımay ınız. Ben makam 
sahibi değilim. Âdi bir neferin, mü şîr makam ının evâmirini tebli ği gibi 
ben de mânevî bir mü şîriyet makam ının evâmirini tebli ğ ediyorum. 
Hem müflis bir adam ın gayet k ıymettar ve zengin elmas ve mücev-
herat dükkân ının dellâl ı olduğu gibi ben dahi mukaddes ve Kur’ânî 
bir dükkân ın dellâl ıyım” diyorsun. Hâlbuki, akl ımız ilme muhtaç ol-
duğu gibi kalbimiz dahi bir feyiz ister, ruhumuz bir nur ister, ve hâ-
kezâ... Çok cihetle çok şeyler istiyoruz. Seni hâcât ımıza yarayacak 
adam zannedip senin ziyaretine geliyoruz. Bize âlimden ziyade bir sa-hib-i velâyet, sahib-i himmet ve sahib-i kemâlât lâz ım. Eğer hakikat-i 
hâl dediğin gibiyse, ziyaretinize yanl ış geldik, lisân- ı hâlleri diyor.
Elcevap: Elcevap:  Beş noktay ı dinleyiniz, sonra dü şününüz. Ziyaretiniz beyhude 
mi, yoksa faydal ı m ıdır, o vakit hükmediniz!
Birinci Nokta : Nas ıl ki bir padi şah ın âdi bir hizmetkâr ı ve bîçâre bir ne-
feri, padi şah nâm ına feriklere, pa şalara hedâyâ-y ı şahanesini ve ni şanlar ını 
veriyor, onlar ı minnettar ediyor. E ğer ferikler ve mü şîrler, “Bu âdi nefere ne-
den tenezzül edip elinden ihsan ve ni şanlar ı al ıyoruz?” deseler, ma ğrurâne bir 
divaneliktir. E ğer o nefer dahi, vazifesinin haricinde mü şîre k ıyam etmezse, 
kendini ondan yüksek görse eblehçesine bir divaneliktir. Hem e ğer o mem-
nun olan feriklerden birisi, müte şekkirâne o neferin kulübeci ğine tenezzülen 
misafir gitse kuru ekmekten ba şka bulmayan o nefer mahcup kalmamak için; 
o hâli gören ve bilen padi şah, elbette o neferini mahcup etmemek için mat-
bah- ı şahaneden sâd ık hizmetkâr ının muhterem misafirine tabla gönderir.
Öyle de  Kur’ân- ı Hakîm’in sâd ık bir hizmetkâr ı, ne kadar âdi olursa 
olsun; Kur’ân nâm ına en büyük insanlara emirlerini çekinmeyerek teb-
liğ eder ve en zengin ruhlu olanlara Kur’ân’ ın âlî elmaslar ını yalvararak, 
mütezellilâne de ğil; belki müftehirâne ve müsta ğniyâne satar. Onlar ne 
kadar büyük olursa olsun, o âdi hizmetkâra vazife ba şında iken tekeb-
bür edemezler. Ve o hizmetkâr dahi, onlar ın ona müracaat ında kendine 
medar- ı gurur bulamaz ve haddinden tecavüz etmez. E ğer o hazine-i kud-
siyenin mü şterileri içinde baz ılar ı o bîçâre hizmetkâra velâyet nazar ıyla 
baksalar ve büyük tan ısalar, elbette hakikat-i Kur’âniye’nin merhamet-i 
kudsiyesi şan ındand ır ki; o hizmetkâr ını mahcup etmemek için hazine-i 
hâssa-y ı ilâhiyeden, o hizmetkâr ın hiç haberi ve medhali olmadan, onla-
ra medet versin ve himmet ederek feyizdâr etsin...
İkinci Nokta : İmam Rabbânî ve Müceddid-i Elf-i Sânî Ahmed Fârukî 
(radiyallâhu anh)  demiş: “Hakâik-i imaniyeden birtek meselenin inki şafı ve vuzu-
hu, benim indimde binler ezvak ve kerâmâta müreccaht ır. Hem bütün tarî-
katlerin gayesi ve neticesi, hakâik-i imaniyenin inki şafı ve vuzuhudur.”1
Madem şöyle bir tarîkat kahraman ı böyle hükmediyor. Elbette, hakâ-
ik-i imaniyeyi kemâl-i vuzuhla beyan eden ve esrar- ı Kur’âniye’den tere şşuh 
eden Sözler, velâyetten matlub olan neticeleri verebilirler.
Üçüncü Nokta : Bundan otuz sene evvel, Eski Said’in gafil kafas ına müt-
hiş tokatlar indi.. 2ٌّěَè ْتُĳَĩْĤاَ kaziyyesini dü şündü.. kendini batakl ık çamu-
runda gördü.. medet istedi.. bir yol arad ı.. bir halâskâr taharri etti. Gördü ki 
yollar muhtelif.. tereddütte kald ı. Gavs- ı Âzam olan Şeyh-i Geylânî’nin (radi-
yallâhu anh)  Fethu ’r-Rabbânî  nâm ındaki kitab ıyla tefe’ül etti. Tefe’ülde şu ç ık-
tı: 3َכَ×ْĥَĜ َاوِيïُĺ ًא×Ļِ×َĈ ْÕُĥْĈَאĘ ِÙَĩِכْéْĤا دَارِ ĹِĘ َÛْĬأَ Acîptir ki, o vakit ben Dârü’l-
Hikmeti’l- İslâmiye âzâs ı idim. Güya ehl-i İslâm’ ın yaralar ını tedaviye çal ışan 
bir hekim idim. Hâlbuki en ziyade hasta bendim.. hasta evvelâ kendine bak-
mal ı.. sonra hastalara bakabilir.
İşte, Hazreti Şeyh bana der ki: “Sen kendin hastas ın. Kendine bir ta-
bip ara.”  Ben dedim: “Sen tabibim ol.” Tuttum, kendimi ona muhatap ad-
dederek, o kitab ı bana hitap ediyor gibi okudum. Fakat kitab ı çok şiddetliy-
di.. gururumu deh şetli k ırıyordu.. nefsimde şiddetli ameliyat- ı cerrahiye yap-
tı.. dayanamad ım, yar ısına kadar kendimi ona muhatap ederek okudum, bi-
tirmeye tahammülüm kalmad ı. O kitab ı dolaba koydum. Fakat sonra, ameli-
yat- ı şifakârâneden gelen ac ılar gitti, lezzet geldi. O birinci üstad ımın kitab ını 
1 İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/182 (210. Mektup).
2 “Ölüm kesin bir gerçektir.” (Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/180. Ayr ıca, ölüm gerçe ğini ifade 
eden âyet-i kerîmeler için bkz.: Bakara sûresi, 2/28; Âl-i İmran sûresi, 3/185; Hac sûresi, 22/66; Câsiye 
sûresi, 45/26; Kaf sûresi, 50/19; Cum’a sûresi, 62/8; Mülk sûresi, 67/2).
3 “Sen Dârü’l-Hikmet’tesin; kalbini tedâvi edecek bir doktor ara!” (Bkz.: Abdülkadir Geylânî, el-Fethu’r-
Rabbânî  s.265)YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / ÜÇÜNCÜ MESELE OLAN ÜÇÜNCÜ R İSALE  ----------------------   401
tamam okudum ve çok istifade ettim.. ve onun virdini ve münâcât ını dinle-
dim.. çok istifâza ettim.
Sonra İmam Rabbânî’nin Mektubat kitab ını gördüm, elime ald ım, hâlis 
bir tefe’ül ederek açt ım. Acâiptendir ki, bütün Mektubat’ ında yaln ız iki yer-
de “Bediüzzaman” lafz ı var.1 O iki mektup bana birden aç ıldı. Pederimin ismi 
Mirza oldu ğundan, o mektuplar ın başında “Mirza Bediüzzaman’a Mektup” 
diye yaz ılı olarak gördüm. “Fesübhânallah,” dedim. “Bu bana hitap ediyor.” 
O zaman Eski Said’in bir lâkab ı “Bediüzzaman” idi. Hâlbuki hicretin üç yüz 
senesinde, Bediüzzaman Hemedânî’den ba şka o lâkapla i ştihar etmi ş zâtlar ı 
bilmiyordum. Demek İmam’ ın zaman ında dahi öyle bir adam vard ı ki, ona o 
iki mektubu yazm ış. O zât ın hâli benim halime benziyormu ş ki, o iki mektubu 
kendi derdime devâ buldum.
Yaln ız İmam, o mektuplar ında tavsiye etti ği gibi çok mektuplar ında mu-
sırrâne şunu tavsiye ediyor: “Tevhid-i k ıble et!”2 Yani, “Birini üstad tut, ar-
kas ından git, ba şkas ıyla meşgul olma!”  Şu en mühim tavsiyesi, benim isti-
dad ıma ve ahvâl-i ruhiyeme muvaf ık gelmedi. Ne kadar dü şündüm: Bunun 
arkas ından m ı, yoksa ötekinin mi, yoksa daha ötekinin mi arkas ından gide-
yim? Tahayyürde kald ım.. her birinde ayr ı ayr ı cazibedar hâsiyetler var.. bi-
riyle iktifâ edemiyordum. O tahayyürde iken, Cenâb- ı Hakk’ ın rahmetiyle 
kalbime geldi ki: “Bu muhtelif turuklar ın başı ve bu cetvellerin menba ı ve 
şu seyyarelerin güne şi Kur’ân- ı Hakîm’dir. Hakikî tevhid-i k ıble bunda 
olur. Öyleyse, en âlâ mür şid de ve en mukaddes üstad da O’dur”.  O’na 
yap ıştım. Nâk ıs ve perişan istidad ım elbette lây ıkıyla o mür şid-i hakikînin âb- ı 
hayat hükmündeki feyzini massedip alam ıyor. Fakat ehl-i kalb ve sahib-i hâ-
lin derecât ına göre, o feyzi, o âb- ı hayat ı, yine onun feyziyle gösterebiliriz.
Demek, Kur’ân’dan gelen o Sözler ve o nurlar, yaln ız aklî mesâil-i il-
miye değil; belki kalbî, ruhî, hâlî mesâil-i imaniyedir. Ve pek yüksek ve 
kıymettar maârif-i ilâhiye hükmündedirler.
Dördüncü Nokta : Sahabelerden ve tâbiîn ve tebe-i tâbiînden en yüksek 
mertebeli velâyet-i kübrâ sahibi olan zâtlar, nefs-i Kur’ân’dan bütün letâifleri-nin hisselerini ald ıklar ından ve Kur’ân, onlar için hakikî ve kâfi bir mür şid ol-
duğundan gösteriyor ki; her vakit Kur’ân- ı Hakîm, hakikatleri ifade etti ği gibi 
velâyet-i kübrâ feyizlerini dahi ehil olanlara ifâza eder.
1 İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/86 (74. Mektup), 1/87 (75. Mektup).
2 İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/87 (75. Mektup).402  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Evet, zâhirden hakikate geçmek iki suretledir:
Biri: Tarîkat berzah ına girip, seyr u sülûk ile kat- ı merâtib ederek haki-
kate geçmektir.
İkinci suret: Doğrudan do ğruya, tarîkat berzah ına uğramadan, lütf-u ilâ-
hî ile hakikate geçmektir ki, sahabeye ve tâbiîne has ve yüksek ve k ısa tarîk 
şudur. Demek, hakâik-i Kur’âniye’den tere şşuh eden nurlar ve o nurlara ter-
cümanl ık eden Sözler, o hâssaya mâlik olabilirler ve mâliktirler.
Beşinci Nokta : Beş cüz’î misalle gösterece ğiz ki; Sözler tâlim-i hakâik et-
tikleri gibi ir şad vazifesini de görüyorlar.
Birinci Misal: Ben kendim, on de ğil, yüz değil, binler defa müteaddit tec-
rübât ımla kanaatim gelmi ş ki; Sözler ve Kur’ân’dan gelen nurlar, akl ıma 
ders verdi ği gibi kalbime de iman hâli telkin ediyor, ruhuma iman zev-
ki veriyor ve hâkezâ... Hatta, dünyevî i şlerimde, keramet sahibi bir şeyhin 
bir müridi nas ıl şeyhinden hâcât ına dair medet ve himmet bekliyor; ben de 
Kur’ân- ı Hakîm’in kerametli esrar ından o hâcât ımı beklerken, ümit etmedi-
ğim ve ummad ığım bir tarzda bana çok defa hâs ıl oluyor. Yaln ız cüz’iyattan 
iki küçük misal:
Biri: On Alt ınc ı Mektup’ta izah ı ve tafsili geçen, Süleyman isminde bir 
misafirime katran a ğac ı başında koca bir ekmek harika bir tarzda gösterilmi ş. 
İki gün, ikimiz o hediye-i gaybîden yedik.
İkinci Misal: Gayet küçük ve latîf, bugünlerde vaki olan meseleyi söyle-
yeceğim. Şöyle ki:
Fecirden evvel hat ırıma geldi ki, bir zât ın kalbine vesvese verecek bir tarz-
da taraf ımdan sözler söylenilmi şti. “Keşke!” dedim, “Onu görseydim, kalbin-
deki dağdağay ı izâle etseydim.” Ayn ı dakikada, Nis’e gitmi ş bir parça kita-
bım bana lâz ımd ı. “Keşke elime geçseydi” dedim. Sabah namaz ından son-
ra oturdum, bakt ım; ayn ı zât, o kitap parças ı elinde oldu ğu hâlde içeri girdi. 
Ona dedim: “ Senin elindeki nedir?”  Dedi: “Bilmiyorum. Kap ının önünde, 
Nis’ten gelmi ş diye birisi bana verdi; ben de size getirdim.”
“Fesübhânallah,” dedim. “Böyle bir vakitte bu adam ın evinden ç ıkıp gel-
mesi ve şu Söz’ün Nis’ten gelmesi hiç tesadüfe benzemiyor. Ve böyle bir ada-
ma şöyle bir parça kitab ı ayn ı dakikada eline verip bana gönderen, elbette 
Kur’ân- ı Hakîm’in himmetidir” diyerek, “Elhamdülillâh” dedim. “Benim en 
küçük, ehemmiyetsiz, hafî arzu-yu kalbimi bilen birisi, elbette bana merhamet 
ediyor, beni himâye ediyor. Öyleyse dünyan ın minnetini be ş paraya almam.”YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / ÜÇÜNCÜ MESELE OLAN ÜÇÜNCÜ R İSALE  ----------------------   403
İkinci Misal: Biraderzadem Merhum Abdurrahmân, sekiz seneden beri 
benden ayr ılıp dünyan ın gaflet ve evhamlar ına bulaştığı hâlde, şahs ıma kar-
şı haddimden çok fazla hüsn-ü zann ı varm ış. Bende olmayan ve elimden gel-
meyen himmeti istiyor ve medet bekliyordu. Kur’ân- ı Hakîm’in himmeti im-
dad ına yetişti.. haşre dair olan Onuncu Söz’ü vefat ından üç ay evvel eline 
yetiştirdi. O Söz, onu mânevî kirlerinden ve evham ve gafletten temizlemekle 
beraber, âdeta mertebe-i velâyete ç ıkm ış gibi, vefat ından evvel yazd ığı mek-
tubunda üç zâhir keramet izhar etmi ş. Yirmi Yedinci Mektub’un f ıkralar ı için-
de dercedilmi ş; müracaat olunsun.
Üçüncü Misal: Burdurlu Hasan Efendi isminde ehl-i kalb bir âhiret kar-
deşim ve talebem vard ı. Bana kar şı haddimden çok fazla hüsn-ü zan ederek, 
büyük bir velîden himmet beklemek gibi bîçâre benden medet bekliyordu. Birden bire, hiç münasebet yokken, Otuz İkinci Söz’ü Burdur köylerinde otu-
ran birisine mütâlaa etmek üzere verdim. Sonra Hasan Efendi hat ırıma gel-
di, dedim: “ Şayet Burdur’a gidersen Hasan Efendiye ver, be ş-alt ı gün mütâ-
laa etsin.”
O adam gitmi ş, doğrudan do ğruya Hasan Efendiye vermi ş. Hasan 
Efendinin eceli otuz k ırk gün kalm ıştı. Gayet susam ış bir adam ın âb- ı kev-
ser gibi tatl ı suya rast gelirken yap ışmas ı gibi öyle de Otuz İkinci Söz’e yap ış-
mış. Mütemâdiyen mütâlaa yapa yapa ve tefeyyüz ede ede, husûsan Üçüncü 
Mevk ıf’ındaki muhabbetullah bahsinde tamam ıyla derdine devâ bulmu ş.. ve 
bir kutb-u âzamdan bekledi ği feyzi onda bulmu ş.. sağlam olarak camiye git-
miş, namaz k ılm ış, orada ruhunu Rahmân’a teslim eylemi ş 
(rahmetullâhi aleyh) .
Dördüncü Misal: Hulûsi Beyin Yirmi Yedinci Mektup’taki f ıkralar ının şe-
hâdetiyle en mühim ve müessir tarîkat olan Nak şî tarîkat ınden ziyade himmet 
ve medet, feyiz ve nuru, esrar- ı Kur’âniye’nin tercüman ı olan Nurlu Sözler’de 
bulmuştur.
Beşinci Misal: Kardeşim Abdülmecid, biraderzadem Abdurrahmân’ ın 
(rahmetullâhi aleyh)  vefat ı üzerine ve daha sâir elîm ahvâlât içinde bir peri şaniyet 
hissetmişti. Hem, elimden gelmeyen mânevî himmet ve medet bekliyordu. 
Ben, onunla muhabere etmiyordum. Birden bire, mühim birkaç Söz’ü ona gönderdim. O da mütâlaa ettikten sonra yaz ıyor ki: 
“Elhamdülillâh, kurtul-
dum. Ç ıldıracakt ım. Bu Sözler’in her biri birer mür şid hükmüne geçti. 
Çendan, bir mür şidden ayr ıldım; fakat çok mür şidleri birden buldum, 
kurtuldum.”  diye yaz ıyordu. Ben bakt ım ki, hakikaten Abdülmecid güzel bir 
mesleğe girip o eski vaziyetlerinden kurtulmu ş.


404  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Daha bu be ş misal gibi pek çok misaller var. Onlar gösteriyorlar ki, ulûm-u 
imaniye, husûsan do ğrudan do ğruya ihtiyaca binâen ve yaralar ına devâen 
Kur’ân- ı Hakîm’in esrar ından mânevî ilâçlar al ınsa ve tecrübe edilse elbette o 
ulûm-u imaniye ve o edviye-i ruhaniye, ihtiyac ını hissedenlere ve ciddî ihlâs 
ile istimâl edenlere yeter, kâfi gelir. Onlar ı satan ve gösteren eczac ı ve dellâl 
ne hâlde bulunursa bulunsun; âdi olsun, müflis olsun, zengin olsun, makam sahibi olsun, hizmetkâr olsun, çok fark yoktur.
Evet, güne ş varken mumlar ın ışığı alt ına girmeye ihtiyaç yok. Madem 
güneşi gösteriyorum; benden mum ışığı –bahusus bende bulunmazsa– is-
temek manas ızdır, lüzumsuzdur. Belki onlar ın bana duayla, mânevî yar-
dımla, hatta himmetle muâvenet etmeleri lâz ımd ır. Ve ben onlardan is-
timdat etmem ve medet istemem benim hakk ımd ır. Onlar, Nur’lardan al-
dıklar ı feyze kanaat etmek, onlar ın üstünde hakt ır.
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
أَدَاءً ِįِّĝَéِĤوَ َאءًĄرِ َכَĤ نُĳَכُÜ َةًŻَĀ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
2ْħِّĥَøوَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ
f
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
2 Allah’ ım! Efendimiz Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve O’nun âl ve ashab ına, senin ho şnut-
luğuna ve O’nun hakk ını ödememize vesile olmas ı için rahmet eyle.YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / ÜÇÜNCÜ MESELE OLAN ÜÇÜNCÜ R İSALE  ----------------------   405
Yirmi Sekizinci Mektub’un Üçüncü Meselesi’nin 
tetimmesi olabilir küçük ve hususî bir mektuptur.
Âhiret karde şlerim ve çal ışkan talebelerim Hüsrev Efendi ve Refet 
Bey,
Sözler nâm ındaki envâr- ı Kur’âniye’de üç keramet-i Kur’âniye’yi hisse-
diyorduk. Sizler dahi gayret ve şevkinizle bir dördüncüsünü ilâve ettirdiniz. 
Bildiğimiz üç ise:
Birincisi : Telifinde fevkalâde sühûlet ve sürattir. Hatta be ş parça olan On 
Dokuzuncu Mektup, iki-üç günde ve her günde üç-dört saat zarf ında –mec-
muu on iki saat eder– kitaps ız, dağda, bağda telif edildi. Otuzuncu Söz has-
tal ıklı bir zamanda, be ş-alt ı saatte telif edildi. Yirmi Sekizinci Söz olan Cennet 
Bahsi bir veya iki saatte, Süleyman’ ın dere bahçesinde telif edildi. Ben ve 
Tevfik ile Süleyman bu sürate hayrette kald ık ve hâkezâ.. telifinde bu kera-
met-i Kur’âniye oldu ğu gibi...
İkincisi : Yazmas ında dahi fevkalâde bir sühûlet, bir i ştiyak ve usanma-
mak var. Şu zamanda ruhlara, ak ıllara usanç veren çok esbap içinde bu 
Sözler’den biri ç ıkar.. birden çok yerlerde kemâl-i i ştiyakla yaz ılmaya ba şlan ı-
yor.. mühim me şgaleler içinde onlar her şeye tercih ediliyor ve hâkezâ...
Üçüncü Keramet-i Kur’âniye : Bunlar ın okunmas ı dahi usanç vermiyor. 
Husûsan ihtiyaç hissedilse, okundukça zevk al ınıyor, usan ılm ıyor.
İşte, siz dahi dördüncü bir keramet-i Kur’âniye’yi isbat ettiniz. Hüsrev gi-
bi kendine tembel diyen ve be ş senedir Sözler’i i şittiği hâlde yazmaya cid-
den tembellik edip ba şlamayan bir karde şimiz, bir ayda on dört kitab ı gü-
zel ve dikkatli yazmas ı şüphesiz dördüncü bir keramet-i esrar- ı Kur’âniye’dir. 
Husûsan Otuz Üçüncü Mektup olan Otuz Üç Pencereler’in k ıymeti tamamen 
takdir edilmi ş ki, gayet dikkatle ve güzel yaz ılm ış. Evet, o risale, mârifetullah 
ve iman- ı billâh için en kuvvetli ve en parlak bir risaledir . Yaln ız, baştaki 
pencereler gayet icmal ve ihtisarla gidilmi ştir. Fakat gittikçe inki şaf eder, daha 
ziyade parlar. Zaten sâir telifâta muhalif olarak ekser Sözler’in ba şlar ı mücmel 
başlar, gittikçe geni şlenir, tenevvür eder.
Dördüncü Risale Olan Dördüncü Mesele
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
İhvanlar ıma, medar- ı intibah bir hâdise-i cüz’iyeye dair bir 
suâle cevapt ır.
Aziz karde şlerim,
Suâl ediyorsunuz ki: Suâl ediyorsunuz ki:  “Cami-i şerifinize, Cuma gecesinde, sebepsiz ola-
rak, mübarek bir misafirin gelmesiyle tecavüz edilmi ş. Bu hâdisenin 
mahiyeti nedir? Neden sana ili şiyorlar?”
Elcevap: Elcevap:  Dört Nokta’y ı bilmecburiye Eski Said lisan ıyla beyan edece-
ğim. Belki ihvanlar ıma medar- ı intibah olur, siz de cevab ınızı al ırsınız.
Birinci Nokta : O hâdisenin mahiyeti, hilâf- ı kanun ve s ırf keyfî ve z ınd ıka 
hesab ına, Cuma gecesinde kalbimize telâ ş vermek ve cemaate fütur getirmek 
ve beni misafirlerle görü ştürmemek için bir desise-i şeytaniye ve münaf ıkâne 
bir taarruzdur. Garâiptendir ki, o geceden evvel olan per şembe günü tenez-
züh için bir tarafa gitmi ştim. Avdetimde, güya iki y ılan birbirine eklenmi ş gibi 
uzunca siyah bir y ılan sol taraf ımdan geldi, benimle arkada şımın ortas ından 
geçti. Arkada şıma; “O y ılandan deh şet al ıp korktun mu?” diye sordum:
– Gördün mü?O dedi:– Neyi?Dedim:– Bu deh şetli y ılan ı!
Dedi:– Yok, görmedim ve göremiyorum.
– Fesübhânallah, dedim. “Bu kadar büyük bir y ılan, ikimizin ortas ından 
geçtiği hâlde nas ıl görmedin?”
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
O vakit hat ırıma bir şey gelmedi. Fakat sonra kalbime geldi ki: “Bu sana 
işarettir, dikkat et!”  Düşündüm ki, gecelerde gördü ğüm y ılanlar nev’inden-
dir. Yani; gecelerde gördü ğüm y ılanlar ise, h ıyanet niyetiyle her ne vakit bir 
memur yan ıma gelse, onu y ılan suretinde görüyordum. Hatta bir defa müdü-
re söylemi ştim: “Fena niyetle geldi ğin vakit seni y ılan suretinde görüyo-
rum; dikkat et!” demiştim. Zaten selefini çok vakit öyle görüyordum.
Demek, şu zâhiren gördü ğüm y ılan ise işarettir ki; h ıyanetleri bu defa yal-
nız niyette kalmayacak, belki bilfiil bir tecavüz suretini alacak. Bu defa ki te-
cavüz, çendan zâhiren küçükmü ş ve küçültülmek isteniliyor. Fakat, vicdans ız 
bir muallimin te şvikiyle ve i ştirakiyle o memurun verdi ği emir, “Cami içinde 
namaz ın tesbihat ındayken o misafirleri getiriniz” diye jandarmalara emret-
miş. Maksat da beni k ızd ırmak, Eski Said damar ıyla bu fevka’l-kanun s ırf key-
fî muameleye kar şı kovmakla mukabele etmekti. Hâlbuki, o bedbaht bilmedi 
ki; Said’in lisan ında Kur’ân’ ın tezgâh ından gelen bir elmas k ılıç varken, elin-
deki k ırık odun parças ıyla müdafaa etmez; belki o k ılıcı böyle istimâl edecek-
tir. Fakat, jandarmalar ın ak ıllar ı başlar ında oldu ğu için; hiçbir devlet, hiçbir 
hükûmet namazda, câmide vazife-i diniye bitmeden ili şmediği için; namaz ve 
tesbihat ın hitâm ına kadar beklediler. Memur, bundan k ızm ış, “Jandarmalar 
beni dinlemiyorlar” diye k ır bekçisini arkas ından göndermi ş. Fakat Cenâb- ı 
Hak, beni böyle y ılanlarla u ğraşmaya mecbur etmiyor.
İhvanlar ıma da tavsiyem budur ki: Zaruriyet-i kat’iye olmadan bun-
larla uğraşmay ınız! “Cevâbü’l-ahmak, es-sükût!” nev’inden, tenezzül edip 
onlarla konu şmay ınız! Fakat buna dikkat ediniz ki; canavar bir hayvana 
karşı kendini zay ıf göstermek, onu hücuma te şcî ettiği gibi; canavar vicda-
nı taşıyanlara kar şı dahi dalkavukluk etmekle zaaf göstermek, onlar ı te-
cavüze sevk eder. Öyleyse dostlar müteyakk ız davranmal ı, tâ dostlar ın lâ-
kaytl ıklar ından ve gafletlerinden, z ınd ıka taraftarlar ı istifade etmesinler.
İkinci Nokta : 1َّאرُĭĤا ُħَّכُùَĩَÝَĘ اĳُĩَĥَČ َīĺِñَّĤا ĵَĤإِ اĳưĭْכَóَÜ َźوَ âyet-i kerîmesi fer-
man ıyla; zulme, de ğil yaln ız âlet olan ı ve taraftar olan ı, belki ednâ bir meyil 
edenleri dahi deh şetle ve şiddetle tehdit ediyor. Çünkü r ıza-y ı küfür, küfür ol-
duğu gibi; zulme r ıza da zulümdür.
İşte bir ehl-i kemâl; kâmilâne, şu âyetin çok cevâhirinden bir cevherini 
şöyle tâbir etmi ştir:
1 “Bir de sak ın zulmedenlere meyletmeyin, sempati duymay ın. Yoksa size ate ş dokunur.” (Hûd sûresi, 
11/113).408  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Muîn-i zâlimin dünyada erbâb- ı denâettir,
Köpektir zevk alan, sayyâd- ı bî-insâfa hizmetten!
Evet, baz ılar ı yılanl ık ediyor, baz ılar ı köpeklik ediyor.  Böyle müba-
rek bir gecede, mübarek bir misafirin, mübarek bir duada iken, hafiyelik edip, güya cinayet yap ıyormuşuz gibi ihbar eden ve taarruz eden, elbette 
bu şiirin meâlindeki tokada müstehakt ır.
Üçüncü Nokta : Suâl;  “Madem Kur’ân- ı Hakîm’in feyziyle ve nuruyla en 
mütemerrid ve müteannid dinsizleri ıslah ve ir şad etmeye, Kur’ân’ ın himme-
tine güveniyorsun; hem bilfiil de yap ıyorsun. Neden senin yak ınında bulunan 
bu mütecavizleri ça ğırıp irşad etmiyorsun?”
Elcevap: Elcevap:  Usûl-ü şeriat ın kaide-i mühimmesindendir: َź َرِóَّąĤِאÖ ĹِĄَّاóĤاَ 
1ُįَĤ ُóَčْĭُĺ Yani, “Bilerek zarara raz ı olana şefkat edip lehinde bak ılmaz!” İşte 
ben, çendan Kur’ân- ı Hakîm’in kuvvetine istinâden dâvâ ediyorum ki:
Çok alçak olmamak ve y ılan gibi dalâlet zehrini serpmekle telezzüz 
etmemek şart ıyla en mütemerrid bir dinsizi, birkaç saat zarf ında iknâ 
etmezsem de ilzam etmeye haz ırım. Fakat, nihayet derecede alçakl ığa 
düşmüş bir vicdan ki; bilerek dinini dünyaya satar ve bilerek hakikat el-
maslar ını pis, muz ır şişe parçalar ına mübâdele eder derecede münaf ıklı-
ğa girmiş insan suretindeki y ılanlara hakâiki söylemek, hakâike kar şı bir 
hürmetsizliktir. 2ِóَĝَ×ْĤا َאقِĭْĐأَ ĹِĘ ُّرَرِïĤا ِěĻِĥْđَÝכَ darb- ı meseli gibi oluyor. Çünkü 
bu işleri yapanlar, kaç defa hakikati Risale-i Nur’dan i şittiler. Ve bilerek, 
hakikatleri, z ınd ıka dalâletlerine kar şı çürütmek istiyorlar. Böyleler, y ı-
lan gibi zehirden lezzet al ıyorlar.
Dördüncü Nokta : Bana kar şı bu yedi senedeki muameleler, s ırf keyfî ve 
fevka’l-kanundur. Çünkü menfîlerin ve esirlerin ve zindandakilerin kanunla-rı meydandad ır. Onlar kanunen akrabas ıyla görüşürler, ihtilâttan men olun-
mazlar. Her millet ve devlette ibadet ve tâat, tecavüzden masûndur. Benim emsallerim, şehirlerde akrabalar ıyla ve ahbaplar ıyla beraber kald ılar. Ne ih-
tilâttan, ne muhabereden ve ne de gezmekten men olunmad ılar. Ben, men 
olundum ve hatta câmiime ve ibadetime tecavüz edildi. Şâfiîlerce tesbihat 
içinde kelime-i tevhidin tekrar ı sünnet iken, bana terk ettirilmeye çal ışıldı.
1 Bkz.: İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  2/83 (49. Mektup).
2 İneğin boynuna inci takmak gibi..YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP  / DÖRDÜNCÜ R İSALE OLAN DÖRDÜNCÜ MESELE   -------------------   409
Hatta Burdur’da eski muhacirlerden Şebab isminde ümmî bir zât, kay ın-
vâlidesiyle beraber tebdil-i hava için buraya gelmi ş.. hemşehrilik itibar ıyla be-
nim yan ıma geldi. Üç müsellah jandarma ile câmiden istenildi. O memur, hi-
lâf- ı kanun yapt ığı hatay ı setretmeye çal ışıp, “Affedersiniz, gücenmeyiniz; va-
zifedir” demi ş, sonra “Haydi, git” diyerek ruhsat vermi ş.
Bu vâk ıaya sâir şeyler ve muameleler k ıyas edilse anla şılır ki; bana kar-
şı sırf keyfî muameledir ki y ılanlar ı, köpekleri bana musallat ediyorlar. Ben 
de tenezzül etmiyorum ki onlarla u ğraşay ım. O muz ırlar ın şerlerini defetmek 
için Cenâb- ı Hakk’a havale ediyorum. Zaten sebeb-i tehcir olan hâdiseyi ç ı-
karanlar, şimdi memleketlerindedirler.. ve kuvvetli rüesâlar, a şâirlerin ba şın-
dad ırlar.. herkes terhis edildi. Ba şlar ını yesin! Dünyalar ıyla alâkam olmad ı-
ğı hâlde beni ve iki zât- ı âheri, müstesna b ırakt ılar. Buna da “peki!..” dedim. 
Fakat o zâtlardan birisi bir yere müftü nasb olunmu ş, memleketinden ba şka 
her taraf ı geziyor ve Ankara’ya da gidiyor. Di ğeri, İstanbul’da k ırk binler hem-
şehrileri içinde ve herkesle görü şebilir bir vaziyette b ırak ılm ış. Hâlbuki bu iki 
zât, benim gibi kimsesiz, yaln ız değiller; mâşallah büyük nüfuzlar ı var. Hem.. 
hem...
Hâlbuki, beni bir köye sokmu şlar, en vicdans ız insanlarla beni s ıkıştırm ış-
lar. Yirmi dakikal ık bir köye alt ı senede iki defa gidebildi ğim gibi, o köye git-
mek ve birkaç gün tebdil-i hava için ruhsat verilmedi ği bir derecede beni, mu-
zaaf bir istibdat alt ında eziyorlar. Hâlbuki, bir hükûmet ne şekilde olursa ol-
sun, kanunu bir olur. Köyler ve şah ıslara göre ayr ı ayr ı kanun olmaz. Demek 
hakk ımdaki kanun, kanunsuzluktur. Buradaki memurlar, nüfuz-u hükûme-
ti, ağrâz- ı şahsiyede istimâl ediyorlar. Fakat, Cenâb- ı Erhamürrâhimîn’e yüz 
binler şükrediyorum ve tahdis-i nimet suretinde derim ki:
“Bütün onlar ın bu tazyikat ve istibdatlar ı, envâr- ı Kur’âniye’yi ışık-
land ıran gayret ve himmet ate şine odun parçalar ı hükmüne geçiyor, i ş’-
âl ediyor, parlat ıyor. Ve o tazyikleri gören ve gayretin hararetiyle inbisat 
eden o envâr- ı Kur’âniye, Barla yerine bu vilâyeti, belki ekser memleketi 
bir medrese hükmüne getirdi. Onlar, beni bir köyde mahpus zannediyor. Zınd ıklar ın rağmına olarak bilâkis Barla, kürsî-yi ders olup; Isparta gibi 
çok yerler, medrese hükmüne geçti…”
1ĹِّÖرَ ِģْąَĘ ْīِĨ َاñٰİ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
1 Allah’a hamdolsun; bu Rabbimin ihsan ıdır.410  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Beşinci Risale Olan Be şinci Mesele
Şükür Risalesi Şükür Risalesi
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan tekrar ile
، 4ْħَّכُĬَïĺََزِŶ ْħُÜْóَכَü ْīَئِĤ ، 3َīĺِóَّאכِýĤا ِيõْåَĭَøوَ ، 2ُونَóْכُýَĺ َŻَĘأَ.. ُونَóْכُýَĺ َŻَĘأَ
5َīĺِóَّאכِýĤا َīِĨ ْīوَכُ ْïُ×ْĐَאĘ َّٰųا ِģَÖ 
gibi âyetlerle gösteriyor ki, Hâl ık-ı Rahmân’ ın, ibâd ından istedi ği en mühim i ş 
şükürdür. Furkan- ı Hakîm’de gayet ehemmiyetle şükre davet eder.. ve şükret-
memekliği, nimetleri tekzip ve inkâr suretinde gösterip, 6َאنِÖِّñُכَÜ َאĩِّכُÖرَ ءِƯźاٰ َيِّÉِ×َĘ 
ferman ıyla, Sûre-i Rahmân’da şiddetli ve deh şetli bir surette otuz bir defa şu 
âyetle tehdit ediyor, şükürsüzlü ğün bir tekzip ve inkâr oldu ğunu gösteriyor.
Evet Kur’ân- ı Hakîm, nas ıl ki şükrü netice-i hilkat gösteriyor. Öyle de
kur’ân- ı kebîr olan şu kâinat dahi gösteriyor ki,  netice-i hilkat-i âlemin en 
mühimi şükürdür. Çünkü kâinata dikkat edilse görünüyor ki, kâinat ın teşkilâ-
tı şükrü intâc edecek bir surette, her bir şey bir derece şükre bak ıyor ve ona 
müteveccih oluyor. Güya şu şecere-i hilkatin en mühim meyvesi şükürdür.. 
ve şu kâinat fabrikas ının ç ıkard ığı mahsûlât ın en âlâs ı şükürdür.
Çünkü hilkat-i âlemde görüyoruz ki;  mevcudât- ı âlem bir daire tarz ın-
da teşkil edilip, içinde nokta-y ı merkeziye olarak hayat halkedilmi ş. Bütün 
mevcudât hayata bakar, hayata hizmet eder, hayat ın levâz ımât ını yetiştirir. 
Demek, kâinat ı halkeden Zât, ondan o hayat ı intihap ediyor.
Sonra görüyoruz ki;  zîhayat âlemlerini bir daire suretinde îcad edip, insa-
nı nokta-y ı merkeziyede b ırak ıyor. Âdeta, zîhayatlardan maksud olan gayeler 
1 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
2 “Hâla şükretmez mi onlar? Hâla şükretmezler mi?” (Yâsîn sûresi, 36/35, 73).
3 “Biz, şükredenleri elbette ödüllendirece ğiz.” (Âl-i İmran sûresi, 3/145).
4 “Eğer şükrederseniz, ben nimetlerimi daha da art ırırım…” (İbrahim sûresi, 14/7).
5 “Bilakis, sen yaln ız Allah’a kulluk et ve O’na şükredenlerden ol!” (Zümer sûresi, 39/66).
6 “O halde Rabbinizin nimetlerinden hangi birini inkâr edebilirsiniz?” (Rahman sûresi, 55/13, 16, 18; …)
onda temerküz ediyor; bütün zîhayat ı onun etraf ına toplay ıp ona hizmetkâr 
ve musahhar ediyor, onu onlara hâkim ediyor. Demek Hâl ık-ı Zülcelâl, zîha-
yatlar içinde insan ı intihap ediyor, âlemde onu irade ve ihtiyâr ediyor.
Sonra görüyoruz ki;  âlem-i insaniyet de, belki hayvan âlemi de bir daire 
hükmünde te şkil olunuyor.. ve nokta-y ı merkeziyede r ızık vaz’ edilmi ş. Bütün 
nev-i insan ı ve hatta hayvanât ı rızka âdeta taa şşuk ettirip, onlar ı umumen r ız-
ka hâdim ve musahhar etmi ş. Onlara hükmeden r ızıktır. R ızkı da o kadar ge-
niş ve zengin bir hazine yapm ış ki, hadsiz nimetleri câmîdir. Hatta r ızkın çok 
envâ ından yaln ız bir nev’inin tatlar ını tan ımak için, lisanda kuvve-i zâika nâ-
mında bir cihazla mat’ûmât adedince mânevî, ince ince mizanc ıklar konul-
muştur. Demek kâinat içinde en acîb, en zengin, en garip, en şirin, en câmî, 
en bedî hakikat r ızıktad ır.
Şimdi, görüyoruz ki;  her şey nas ıl ki r ızkın etraf ında toplanm ış, ona ba-
kıyor. Öyle de r ızık dahi bütün envâ ıyla, mânen ve maddeten, hâlen ve kâlen 
şükürle kaimdir, şükürle oluyor, şükrü yeti ştiriyor, şükrü gösteriyor. Çünkü 
rızka iştah ve iştiyak, bir nevi şükr-ü f ıtrîdir.. ve telezzüz ve zevk dahi gayr-i şu-
urî bir şükürdür ki, bütün hayvanâtta bu şükür vard ır. Yaln ız insan, dalâlet ve 
küfürle o f ıtrî şükrün mahiyetini de ğiştiriyor, şükürden şirke giriyor.
Hem r ızık olan nimetlerde gayet güzel, süslü suretler, gayet güzel kokular, 
gayet güzel tatmaklar şükrün davetçileridir; zîhayat ı şevke davet eder ve şevk-
le bir nevi istihsan ve ihtirama sevk eder, bir şükr-ü mânevî ettirir. Ve zî şuurun 
nazar ını dikkate celbeder, istihsana tergib eder. Nimetleri ihtirama onu te şvik 
eder; onunla kâlen ve fiilen şükre irşad eder ve şükrettirir. Ve şükür içinde en 
âlî ve tatl ı lezzeti ve zevki ona tatt ırır. Yani gösterir ki;  şu lezzetli r ızık ve ni-
met, k ısa ve muvakkat bir lezzet-i zâhiriyesiyle beraber; dâimî, hakikî, hadsiz 
bir lezzeti ve zevki ta şıyan iltifat- ı rahmânîyi şükürle kazand ırır. Yani, rahmet 
hazinelerinin Mâlik-i Kerîm’inin hadsiz lezzetli olan iltifat ını düşündürüp, şu 
dünyada dahi cennetin bâki bir zevkini mânen tatt ırır. İşte r ızık, şükür vâs ıta-
sıyla o kadar k ıymettar ve zengin bir hazine-i câmia oldu ğu hâlde, şükürsüz-
lükle nihayet derecede sukut eder.
Alt ınc ı Söz’de beyan edildi ği gibi; lisandaki kuvve-i zâika, Cenâb- ı Hak 
hesab ına, yani mânevî vazife-i şükraniye ile r ızka müteveccih oldu ğu vakit; o 
dildeki kuvve-i zâika, rahmet-i bînihaye-i ilâhiyenin hadsiz matbahlar ına şâkir 
bir müfetti ş, hâmid bir nâz ır-ı âlikadr hükmündedir. E ğer nefis hesab ına ol-
sa, yani r ızkı in’âm edenin şükrünü dü şünmeyerek müteveccih olsa, o dildeki 
kuvve-i zâika, bir nâz ır-ı âlikadr makam ından, batn fabrikas ının yasakç ısı ve 412  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
mide tavlas ının bir kap ıcısı derecesine sukut eder. Nas ıl rızkın şu hizmetkâr ı 
şükürsüzlükle bu dereceye sukut eder. Öyle de r ızkın mahiyeti ve sâir hade-
meleri dahi sukut ediyorlar. En yüksek makamdan en ednâ makama inerler. Kâinat Hâl ıkı’nın hikmetine z ıt ve muhalif bir vaziyete dü şerler.
Şükrün mikyas ı, kanaattir ve iktisatt ır ve r ızad ır ve memnuniyettir. 
Şükürsüzlü ğün mizan ı, h ırst ır ve israft ır, hürmetsizliktir; haram-helâl 
demeyip, rast geleni yemektir.
Evet h ırs, şükürsüzlük oldu ğu gibi; hem sebeb-i mahrumiyettir, hem vâs ı-
ta-y ı zillettir. Hatta, hayat- ı içtimaiyeye sahip olan mübarek kar ınca dahi, gü-
ya h ırs vâs ıtas ıyla ayaklar alt ında kalm ış, ezilir. Çünkü kanaat etmeyip, sene-
de birkaç tane bu ğday kâfi gelirken, elinden gelse binler taneyi toplar. Güya 
mübarek ar ı, kanaatinden dolay ı başlar üstünde uçar.. kanaat etti ğinden bal ı 
insanlara emr-i ilâhî ile ihsan eder, yedirir.
Evet, Zât- ı Akdes’in alem-i zâtîsi ve en âzamî ismi olan lafzullahtan son-
ra en âzam ismi olan Rahmân, r ızka bakar.. ve r ızıktaki şükürle ona yeti şilir. 
Hem Rahmân’ ın en zâhir manas ı, Rezzâk’t ır.
Hem şükrün envâ ı var. O nevilerin en câmii ve fihriste-i umumiyesi, na-
mazd ır. Hem şükür içinde sâfi bir iman var, hâlis bir tevhid bulunur. Çünkü 
bir elmay ı yiyen ve “Elhamdülillâh” diyen adam, o şükürle ilân eder ki: “O 
elma, doğrudan do ğruya dest-i kudretin yadigâr ı ve doğrudan do ğruya hazi-
ne-i rahmetin hediyesidir.” demesiyle ve itikat etmesiyle her şeyi –cüz’î olsun 
küllî olsun– O’nun dest-i kudretine teslim ediyor.. ve her şeyde rahmetin cil-
vesini bilir. Hakikî bir iman ı ve hâlis bir tevhidi, şükürle beyan ediyor. İnsan- ı 
gafil, küfrân- ı nimetle ne derece hasârete dü ştüğünü, çok cihetlerden yaln ız 
bir veçhini söyleyece ğiz. Şöyle ki:
Lezzetli bir nimeti insan yese, e ğer şükretse; o yedi ği nimet, o şükür vâs ı-
tas ıyla bir nur olur, uhrevî bir meyve-i cennet olur. Verdi ği lezzetle, Cenâb- ı 
Hakk’ ın iltifat- ı rahmetinin eseri oldu ğunu düşünmekle, büyük ve dâimî bir 
lezzet ve zevk veriyor. Bu gibi mânevî lübleri ve hülâsalar ı ve mânevî mad-
deleri ulvî makamlara gönderip, maddî ve tüflî (posa) ve k ışrî –yani vazi-
fesini bitiren ve lüzumsuz kalan– maddeleri fuzûlât olup asl ına, yani anâs ı-
ra ink ılâb etmeye gidiyor. E ğer şükretmezse; o muvakkat lezzet, zeval ile bir 
elem ve te essüf b ırak ır ve kendisi dahi kâzûrât olur. Elmas mahiyetindeki ni-
met, kömüre kalbolur. Şükürle zâil r ızıklar dâimî lezzetler, bâki meyveler verir. 
Şükürsüz nimet, en güzel bir suretten, çirkin bir surete döner. Çünkü o gafi-
le göre r ızkın âk ıbeti, muvakkat bir lezzetten sonra fuzûlâtt ır. Evet, r ızkın aşka YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / BEŞİNCİ RİSALE OLAN BE ŞİNCİ MESELE   ---------------   413
lây ık bir sureti var; o da, şükürle o suret görünür. Yoksa, ehl-i gaflet ve dalâ-
letin r ızka aşklar ı bir hayvanl ıktır. Daha buna göre k ıyas et ki, ehl-i dalâlet ve 
gaflet ne derece hasâret ediyorlar.
Envâ- ı zîhayat içinde en ziyade r ızkın envâ ına muhtaç, insand ır. Cenâb- ı 
Hak insan ı bütün esmâs ına câmî bir ayna.. ve bütün rahmetinin hazineleri-
nin müddeharât ını tartacak, tan ıyacak cihâzâta mâlik bir mucize-i kudret.. ve 
bütün esmâs ının cilvelerinin vaziyetlerinin inceliklerini mizana çekecek âletle-
ri hâvi bir halife-i arz suretinde halketmi ştir. Onun için hadsiz bir ihtiyaç verip, 
maddî ve mânevî r ızkın hadsiz envâ ına muhtaç etmi ştir. İnsan ı, bu câmiiyete 
göre en âlâ bir mevki olan ahsen-i takvime ç ıkarmak vâs ıtas ı, şükürdür. Şükür 
olmazsa esfel-i sâfilîne dü şer, bir zulm-ü azîmi irtikâp eder.
Elhâs ıl, en âlâ ve en yüksek tarîk olan tarîk-i ubûdiyet ve mahbubiyetin 
dört esas ından en büyük esas ı şükürdür ki, o dört esas şöyle tâbir edilmi ş:
Der tarîk-i acz-mendî lâz ım âmed çâr çiz:
Acz-i mutlak, fakr- ı mutlak, şevk-i mutlak, şükr-ü mutlak, ey aziz!1
2َīĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺ ِכَÝَĩْèَóِÖ َīĺِóَّאכِýĤا َīِĨ َאĭْĥَđْäا َّħُıّٰĥĤاَ
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ َīĺِïِĨَאéْĤوَا َīĺِóَّאכِýĤا ِïِّĻَø ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
4َīĻِĨاٰ َ،īĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ
5َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤا أَنِ ْħُıĺٰĳْĐدَ ُóِìوَاٰ
f
Alt ıncı Risale Olan Alt ıncı Mesele
Teksir Mektubat mecmuas ında neşredildiğinden buraya dercedilmedi.
1 Ey aziz karde şim! Allah’a kar şı âciz ve muhtaç oldu ğunu hissetme esas ına dayanan bu yolda şu dört 
şey laz ımd ır: Sonsuz acz, sonsuz fakr, sonsuz şevk, sonsuz şükür.
2 Ey her şeye lây ıkıyla merhamet eden, sonsuz merhamet sahibi Allah’ ım! Rahmetinle bizi şükredenler-
den eyle.
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
4 Allah’ ım! Şükür ve hamd edenlerin efendisi olan Efendimiz Muhammed’e, O’nun bütün âl ve ashab ı-
na salât ve selâm eyle.
5 “Onlar ın dualar ı ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi, 10/10)414  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Yedinci Risale Olan Yedinci Mesele
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1نَĳُđَĩْåَĺ َّאĩِĨ ٌóْĻَì َĳُİ اĳُèَóْęَĻْĥَĘ ِכَĤٰñِ×َĘ ۪įِÝَĩْèَóِÖوَ ِّٰųا ِģْąَęِÖ ْģُĜ
Şu mesele, “Yedi İşaret”tir.
Evvelâ, tahdis-i nimet suretinde birkaç s ırr- ı inâyeti izhar eden “Yedi 
Sebeb”i beyan ederiz.
Birinci Sebep : Eski Harb-i Umumî’den evvel ve evâilinde, bir vâk ıa-y ı 
sâd ıkada görüyorum ki Ararat Da ğı denilen me şhur Ağrı Dağı’nın alt ında-
yım. Birden o da ğ, müthiş infilâk etti. Da ğlar gibi parçalar ı dünyan ın her tara-
fına dağıttı. O dehşet içinde bakt ım ki merhum vâlidem yan ımdad ır. Dedim: 
“Ana, korkma! Cenâb- ı Hakk’ ın emridir, O Rahîm’dir ve Hakîm’dir.” 
Birden, o hâlette iken bakt ım ki mühim bir zât bana âmirâne diyor ki: “İ’câz- ı 
Kur’ân’ ı beyan et!”  Uyand ım, anlad ım ki; bir büyük infilâk olacak.. o in-
filâk ve ink ılâptan sonra Kur’ân etraf ındaki surlar k ırılacak.. do ğrudan 
doğruya Kur’ân kendi kendini müdafaa edecek.. ve Kur’ân’a hücum edi-
lecek.. i’câz ı, onun çelik bir z ırhı olacak.. ve şu i’câz ın bir nev’ini şu za-
manda izhar ına, haddimin fevkinde olarak benim gibi bir adam namzet 
olacak.. ve namzet oldu ğumu anlad ım.
Madem i’câz- ı Kur’ân’ ı bir derece beyan, Sözler’le oldu. Elbette, o i’câz ın 
hesab ına geçen ve onun re şehât ı ve berekât ı nev’inden olan hizmetimizdeki 
inâyât ı izhar etmek, i’câza yard ımd ır ve izhar etmek gerektir.
İkinci Sebep : Madem Kur’ân- ı Hakîm mür şidimizdir, üstad ımızd ır, ima-
mımızd ır, her bir âdâpta rehberimizdir. O, kendi kendini methediyor. Biz de 
onun dersine ittibâen, onun tefsirini methedece ğiz.
Hem madem yaz ılan Sözler, onun bir nevi tefsiridir.. ve o risaleler ki ha-
kâik-i Kur’âniye’nin mal ıdır ve hakikatleridir.. ve madem Kur’ân- ı Hakîm ek-
ser sûrelerde, husûsan 2ٰóۤĤا’ larda 3ۤħٰè ’lerde kendi kendini kemâl-i ha şmetle
1 “De ki; Allah’ ın lütfuyla, rahmetiyle, evet sadece bununla ferahlan ın. Çünkü bu, onlar ın dünya mal ı 
olarak toplad ıklar ı bütün şeylerden daha hay ırlıdır.” (Yûnus sûresi, 10/58).
2 “Elif, Lâm, Râ.” (Yûnus sûresi, 10/1; Hûd sûresi, 11/1; Yûsuf sûresi, 12/1; İbrahim sûresi, 14/1; Hicr 
sûresi, 15/1).
3 “Hâ, Mîm.” (Mü’min sûresi, 40/1; Fussilet sûresi, 41/1; Şûrâ sûresi, 42/1; Zuhruf sûresi, 43/1; Duhân 
sûresi, 44/1; Câsiye sûresi, 45/1; Ahkaf sûresi, 46/1).
gösteriyor, kemâlât ını söylüyor, lây ık olduğu methi kendi kendine ediyor. 
Elbette , Sözler ’de in’ikâs etmi ş Kur’ân- ı Hakîm’in lemeât- ı i’câziyesinden 
ve o hizmetin makbuliyetine alâmet olan inâyât- ı rabbâniyenin izhar ına 
mükellefiz . Çünkü o üstad ımız öyle eder ve öyle ders verir.
Üçüncü Sebep : Sözler hakk ında, tevazu suretinde demiyorum; belki bir 
hakikati beyan etmek için derim ki:
Sözler’deki hakâik ve kemâlât benim de ğil, Kur’ân’ ınd ır ve Kur’ân’dan 
tereşşuh etmiştir. Hatta Onuncu Söz, yüzer âyât- ı Kur’âniye’den süzül-
müş baz ı katarâtt ır. Sâir risaleler dahi umumen öyledir.
Madem ben öyle biliyorum ve madem ben fâniyim, gidece ğim. Elbette 
bâki olacak bir şey ve bir eser, benimle ba ğlanmamak gerektir ve ba ğlanma-
mal ı. Ve madem ehl-i dalâlet ve tu ğyan, işlerine gelmeyen bir eseri, eser sahi-
bini çürütmekle eseri çürütmek âdetleridir. Elbette, semâ-y ı Kur’ân’ ın y ıldızla-
rıyla bağlanan risaleler, benim gibi çok itirazâta ve tenkidâta medar olabilen 
ve sukut edebilen çürük bir direk ile ba ğlanmamal ı.
Hem madem örf-ü nâsta, bir eserdeki mezâyâ, o eserin masdar ı ve men-
ba ı zannettikleri müellifinin etvâr ında aran ılıyor.. ve bu örfe göre, o hakâik-i 
âliyeyi ve o cevâhir-i gâliyeyi kendim gibi bir müflise ve onlar ın binde biri-
ni kendinde gösteremeyen şahsiyetime mal etmek, hakikate kar şı büyük bir 
haks ızlık olduğu için; risaleler kendi mal ım değil, Kur’ân’ ın mal ı olarak, 
Kur’ân’ ın reşehât- ı meziyât ına mazhar olduklar ını izhar etmeye mecbu-
rum. Evet, lezzetli üzüm salk ımlar ının hâsiyetleri, kuru çubu ğunda ara-
nılmaz. İşte ben de öyle bir kuru çubuk hükmündeyim.
Dördüncü Sebep : Bazen tevazu, küfrân- ı nimeti istilzam ediyor; bel-
ki küfrân- ı nimet olur. Bazen de tahdis-i nimet, iftihar olur. İkisi de za-
rard ır. Bunun çare-i yegânesi –ki ne küfrân- ı nimet ç ıksın, ne de ifti-
har olsun– meziyet ve kemâlâtlar ı ikrar edip, fakat temellük etmeye-
rek, Mün’im-i Hakikî’nin eser-i in’âm ı olarak göstermektir.  Meselâ, na-
sıl ki murassa ve müzeyyen bir elbise-i fâhireyi biri sana giydirse ve onunla 
çok güzelle şsen, halk sana dese, “Mâşallah, çok güzelsin, çok güzelle ştin.” 
Eğer sen tevazukârâne desen, “Hâşâ, ben neyim? Hiç! Bu nedir, nerede gü-
zellik?”  O vakit küfrân- ı nimet olur ve hulleyi sana giydiren mahir sanatkâ-
ra karşı hürmetsizlik olur. E ğer müftehirâne desen, “Evet, ben çok güzelim. 
Benim gibi güzel nerede var? Benim gibi birini gösteriniz.” O vakit, ma ğ-
rurâne bir fahirdir. İşte fahirden, küfrândan kurtulmak için demeli ki : “Evet, 416  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ben güzelle ştim. Fakat güzellik libas ınd ır ve dolay ısıyla libas ı bana giydi-
renindir, benim de ğildir.”
İşte, bunun gibi ben de sesim yeti şse bütün küre-i arza ba ğırarak de-
rim ki: Sözler güzeldirler, hakikattirler. Fakat benim de ğildirler; Kur’ân- ı 
Kerîm’in hakâikinden telemmû etmi ş şuâlard ır.
  1 ٍïَّĩَéُĩِÖ ĹِÝَĤَאĝَĨ ُÛْèَïَĨ ْīٰכِĤوَ   ĹِÝَĤَאĝَĩِÖ ًاïَّĩَéُĨ ُÛْèَïَĨ َאĨوَ
düsturuyla derim ki:
ْاٰنِóُĝْĤِאÖ ĹِÜَאĩِĥכَ ُÛْèَïَĨ ْīٰכِĤوَ     ĹِÜَאĩِĥِכَÖ ْاٰنَóُĝْĤا ُÛْèَïَĨ َאĨوَ
Yani, “Kur’ân’ ın hakâik-i i’câz ını ben güzelle ştiremedim, güzel gös-
teremedim. Belki Kur’ân’ ın güzel hakikatleri benim tâbirâtlar ımı da gü-
zelleştirdi, ulvîle ştirdi.”
Madem böyledir; hakâik-i Kur’ân’ ın güzelliği nâm ına, Sözler nâm ındaki 
aynalar ının güzelliklerini ve o aynadarl ığa terettüp eden inâyât- ı ilâhiyeyi iz-
har etmek, makbul bir tahdis-i nimettir.
Beşinci Sebep : Çok zaman evvel, bir ehl-i velâyetten i şittim ki: O zât, es-
ki velilerin gaybî i şaretlerinden istihraç etmi ş ve kanaati gelmi ş ki; “Şark tara-
fından bir nur zuhur edecek, bid’alar zulümât ını dağıtacak.”  Ben, böyle 
bir nurun zuhuruna çok intizar ettim ve ediyorum. Fakat çiçekler bahar-da gelir. Öyle kudsî çiçeklere zemin haz ır etmek lâz ım gelir. Ve anlad ık 
ki, bu hizmetimizle o nurâni zâtlara zemin ihzar ediyoruz.
Madem kendimize ait de ğil; elbette, Sözler nâm ındaki nurlara ait olan 
inâyât- ı ilâhiyeyi beyan etmekte medar- ı fahir ve gurur olamaz, belki medar- ı 
hamd ve şükür ve tahdis-i nimet olur.
Alt ınc ı Sebep : Sözler’in telifi vâs ıtas ıyla Kur’ân’a hizmetimize bir mükâ-
fât- ı âcile ve bir vâs ıta-y ı teşvik olan inâyât- ı rabbâniye, bir muvaffakiyettir. 
Muvaffakiyet ise izhar edilir. Muvaffakiyetten geçse, olsa olsa bir ikram- ı ilâhî 
olur. İkram- ı ilâhî ise, izhar ı bir şükr-ü mânevîdir.
Ondan dahi geçse, olsa olsa, hiç ihtiyâr ımız kar ışmadan bir keramet-i 
Kur’âniye olur. Biz mazhar olmu şuz. Bu nevi ihtiyârs ız ve habersiz gelen bir 
1 “Ben sözlerimle Muhammed’i (aleyhissalâtü vesselâm) övmü ş olmad ım; asl ında sözlerimi Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm)’la övmü ş ve güzelle ştirmiş oldum.” Hassân İbni Sâbit’in sözü olarak; İbnü’l-
Esîr, el-Meselü’s-sâir  2/357; el-Kalka şendî, Subhu’l-a’ şâ 2/321; İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/58 
(44.Mektup).YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / YEDİNCİ RİSALE OLAN YED İNCİ MESELE  -----------------------------------------    417
kerametin izhar ı zarars ızd ır. Eğer âdi kerâmât ın fevkine ç ıksa, o vakit olsa ol-
sa Kur’ân’ ın i’câz- ı mânevîsinin şûleleri olur. Madem i’câz izhar edilir; elbet-
te i’câza yard ım edenin dahi izhar ı, i’câz hesab ına geçer. Hiç medar- ı fahir ve 
gurur olamaz; belki medar- ı hamd ve şükrand ır.
Yedinci Sebep : Nev-i insan ın yüzde sekseni ehl-i tahkik de ğildir ki; 
hakikate nüfuz etsin ve hakikati, hakikat tan ıyıp kabul etsin. Belki, sure-
te, hüsn-ü zanna binâen makbul ve mûtemet insanlardan i şittikleri me-
sâili takliden kabul ederler. Hatta, kuvvetli bir hakikati zay ıf bir adam ın 
elinde zay ıf görür.. ve k ıymetsiz bir meseleyi k ıymettar bir adam ın elinde 
görse, k ıymettar telâkki eder.
İşte ona binâen, benim gibi zay ıf ve k ıymetsiz bir bîçârenin elindeki ha-
kâik-i imaniye ve Kur’âniye’nin k ıymetini, ekser nâs ın nokta-y ı nazar ında dü-
şürmemek için, bilmecburiye ilân ediyorum ki; ihtiyâr ımız ve haberimiz olma-
dan birisi, bizi istihdam ediyor; biz bilmeyerek, bizi mühim i şlerde çal ıştırıyor. 
Delilimiz de şudur ki, şuurumuz ve ihtiyâr ımızdan hariç bir k ısım inâyâta ve 
teshilâta mazhar oluyoruz. Öyleyse, o inâyetleri ba ğırarak ilân etmeye mec-
buruz.
İşte, geçmi ş yedi esbaba binâen, küllî birkaç inâyet-i rabbâniyeye i şaret 
edeceğiz.
Birinci İşaret: Yirmi Sekizinci Mektub’un Sekizinci Meselesi’nin Birinci 
Nüktesi’nde beyan edilmi ştir ki, “tevâfukat” tır. Ezcümle: Mucizât- ı Ahmediye 
Mektubat ı’nda, Üçüncü İşareti’nden tâ On Sekizinci İşareti’ne kadar altm ış 
sayfa; habersiz, bilmeyerek, bir müstensihin nüshas ında –iki sayfa müstesna 
olmak üzere mütebâki bütün sayfalarda– kemâl-i muvâzenetle, iki yüzden zi-yade 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  kelimeleri birbirine bak ıyorlar. Kim 
insafla iki sayfaya dikkat etse, tesadüf olmad ığını tasdik edecek. Hâlbuki te-
sadüf, olsa olsa bir sayfada kesretli emsal kelimeleri bulunsa yar ı yar ıya te-
vâfuk olur, ancak bir-iki sayfada tamamen tevâfuk edebilir. O hâlde böyle umum sayfalarda 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  kelimesi; iki olsun, üç 
olsun, dört olsun veya daha ziyade olsun, kemâl-i mizanla birbirinin yüzüne baksa elbette tesadüf olmas ı mümkün de ğildir. Hem sekiz ayr ı ayr ı müsten-
sihin bozamad ığı bir tevâfukun, kuvvetli bir i şaret-i gaybiye içinde oldu ğunu 
gösterir.
Nas ıl ki ehl-i belâgat ın kitaplar ında belâgat ın derecât ı bulundu ğu hâlde, 
Kur’ân- ı Hakîm’deki belâgat, derece-i i’câza ç ıkm ış; kimsenin haddi de ğil ki 418  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ona yetişsin. Öyle de mucizât- ı Ahmediye’nin bir aynas ı olan On Dokuzuncu 
Mektup ve mucizât- ı Kur’âniye’nin bir tercüman ı olan Yirmi Be şinci Söz ve 
Kur’ân’ ın bir nevi tefsiri olan Risale-i Nur eczalar ında tevâfukat, umum kitap-
lar ın fevkinde bir derece-i garâbet gösteriyor. Ve ondan anla şılıyor ki; muci-
zât- ı Kur’âniye ve mucizât- ı Ahmediye’nin bir nevi kerametidir ki o aynalarda 
tecellî ve temessül ediyor.
İkinci İşaret: Hizmet-i Kur’âniye’ye ait inâyât- ı rabbâniyenin ikincisi şu-
dur ki: Cenâb- ı Hak benim gibi kalemsiz, yar ım ümmî, diyar- ı gurbette kim-
sesiz, ihtilâttan men edilmi ş bir tarzda; kuvvetli, ciddî, samimî, gayûr, feda-
kâr.. ve kalemleri birer elmas k ılıç olan karde şleri bana muâvin ihsan etti. 
Zay ıf ve âciz omzuma çok a ğır gelen vazife-i Kur’âniye’yi, o kuvvetli omuzla-
ra bindirdi, kemâl-i kereminden yükümü hafifle ştirdi. O mübarek cemaat ise 
–Hulûsi’nin tâbiriyle– telsiz telgraf ın âhizeleri hükmünde –ve Sabri’nin tâbi-
riyle– Nur fabrikas ının elektriklerini yeti ştiren makineler hükmünde ayr ı ayr ı 
meziyetleri ve k ıymettar muhtelif hâsiyetleriyle beraber –yine Sabri’nin tâbi-
riyle– bir tevâfukat- ı gaybiye nev’inden olarak, şevk ve sa’y u gayret ve cid-
diyette birbirine benzer bir surette, esrar- ı Kur’âniye’yi ve envâr- ı imaniyeyi 
etrafa neşretmeleri ve her yere eri ştirmeleri ve şu zamanda (yani hurufât de-
ğişmiş, matbaa yok, herkes envâr- ı imaniyeye muhtaç oldu ğu bir zamanda) 
ve fütur verecek ve şevki k ıracak çok esbap varken; bunlar ın fütursuz, kemâl-i 
şevk ve gayretle bu hizmetleri, do ğrudan do ğruya bir keramet-i Kur’âniye ve 
zâhir bir inâyet-i ilâhiyedir.
Evet, velâyetin kerameti oldu ğu gibi, niyet-i hâlisan ın dahi kerame-
ti vard ır. Samimiyetin dahi kerameti vard ır. Bahusus, lillâh için olan bir 
uhuvvet dairesindeki karde şlerin içinde ciddî, samimî tesânüdün çok ke-
rametleri olabilir. Hatta şöyle bir cemaatin şahs- ı mânevîsi bir veliyy-i kâ-
mil hükmüne geçebilir, inâyâta mazhar olur.
İşte, ey karde şlerim ve ey hizmet-i Kur’ân’da arkada şlar ım! Bir kaleyi fet-
heden bir bölü ğün çavuşuna, bütün şerefi ve bütün ganimeti vermek nas ıl zu-
lümdür, bir hatad ır. Öyle de şahs- ı mânevînizin kuvvetiyle ve kalemlerinizle 
hâs ıl olan fütuhattaki inâyât ı benim gibi bir bîçâreye veremezsiniz. Elbette, 
böyle mübarek bir cemaatte, tevâfukat- ı gaybiyeden daha ziyade kuvvetli 
bir işaret-i gaybiye var ve ben görüyorum, fakat herkese ve umuma gös-
teremiyorum.
Üçüncü İşaret: Risale-i Nur eczalar ı, bütün mühim hakâik-i imaniye 
ve Kur’âniye’yi, hatta en muannide kar şı dahi parlak bir surette isbat ı, çok YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / YEDİNCİ RİSALE OLAN YED İNCİ MESELE  -----------------------------------------    419
kuvvetli bir i şaret-i gaybiye ve bir inâyet-i ilâhiyedir. Çünkü hakâik-i imani-
ye ve Kur’âniye içinde öyleleri var ki en büyük bir dâhi telâkki edilen İbni 
Sina, fehminde aczini itiraf etmi ş; “Ak ıl buna yol bulamaz!” demi ş. Onuncu 
Söz Risalesi, o zât ın dehâs ıyla yetişemediği hakâiki, avâmlara da çocuklara 
da bildiriyor.
Hem meselâ; s ırr- ı kader ve cüz-ü ihtiyârînin hâlli için, koca Sa’d- ı 
Teftazânî gibi bir allâme, k ırk elli sayfada me şhur Mukaddemât- ı İsnâ Aşer 
nâm ıyla Telvih nâm kitab ında ancak halletti ği ve ancak havassa bildirdi ği ay-
nı mesâili, kadere dair olan Yirmi Alt ınc ı Söz’de İkinci Mebhas’ ın iki sayfas ın-
da tamam ıyla, hem herkese bildirecek bir tarzda beyan ı, eser-i inâyet olmaz-
sa nedir?
Hem bütün ukûlü hayrette b ırakan ve hiçbir felsefenin eliyle ke şfedileme-
yen ve s ırr- ı hilkat-i âlem ve t ılsım- ı kâinat denilen ve Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın 
i’câz ıyla keşfedilen o t ılsım- ı müşki’l-küşâ ve o muamma-y ı hayret-nümâ, 
Yirmi Dördüncü Mektup ve Yirmi Dokuzuncu Söz’ün âhirindeki remizli nük-tede ve Otuzuncu Söz’ün, tahavvülât- ı zerrât ın alt ı adet hikmetinde ke şfedil-
miştir. Kâinattaki faaliyet-i hayret-nümân ın t ılsımını ve hilkat-i kâinat ın ve âk ı-
betinin muammas ını ve tahavvülât- ı zerrâttaki harekât
ın s ırr- ı hikmetini ke şif 
ve beyan etmi şlerdir; meydandad ır, bak ılabilir.
Hem s ırr- ı ehadiyet ile şeriksiz vahdet-i rubûbiyeti, hem nihayetsiz kurbi-
yet-i ilâhiye ile nihayetsiz bu’diyetimiz olan hayret-engiz hakikatleri, kemâl-i vuzuhla On Alt ınc ı Söz ve Otuz İkinci Söz, beyan ettikleri gibi; kudret-i ilâhi-
yeye nisbeten zerrât ve seyyârât müsâvi oldu ğunu.. ve ha şr-i âzamda umum 
zîruhun ihyâs ı, bir nefsin ihyâs ı kadar o kudrete kolay oldu ğunu.. ve şirkin hil-
kat-i kâinatta müdahalesi imtinâ derecesinde ak ıldan uzak oldu ğunu kemâl-i 
vuzuhla gösteren Yirminci Mektup’taki 
1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ kelimesi beya-
nında ve üç temsili hâvi onun zeyli, şu azîm s ırr- ı vahdeti ke şfetmiştir.
Hem hakâik-i imaniye ve Kur’âniye’de öyle bir geni şlik var ki en büyük 
zekâ-y ı beşerî ihata edemedi ği hâlde; benim gibi zihni mü şevveş, vaziyeti pe-
rişan, müracaat edilecek kitap yokken, s ıkıntılı ve süratle yazan bir adamda, o 
hakâikin ekseriyet-i mutlakas ı dekâikiyle zuhuru, do ğrudan do ğruya Kur’ân- ı 
Hakîm’in i’câz- ı mânevîsinin eseri ve inâyet-i rabbâniyenin bir cilvesi ve kuv-
vetli bir işaret-i gaybiyedir.
1 “Allah her şeye kâdirdir.” (Mâide sûresi, 5/120; Hûd sûresi, 11/4; Rûm sûresi, 30/50; …)420  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Dördüncü İşaret: Elli altm ış risaleler1(Hâşiye) öyle bir tarzda ihsan edilmi ş 
ki; değil benim gibi az dü şünen ve zuhurata tebaiyet eden ve tetkike vakit bu-
lamayan bir insan ın, belki büyük zekâlardan mürekkep bir ehl-i tedkikin sa’y
ve gayretiyle yap ılmayan bir tarzda telifleri, do ğrudan do ğruya bir eser-i inâ-
yet olduklar ını gösteriyor. Çünkü bütün bu risalelerde bütün derin hakâik, 
temsilât vâs ıtas ıyla, en âmî ve ümmî olanlara kadar ders veriliyor. Hâlbuki o 
hakâikin ço ğunu, büyük âlimler “Tefhim edilmez!” deyip de ğil avâma, belki 
havassa da bildiremiyorlar.
İşte, en uzak hakikatleri en yak ın bir tarzda, en âmî bir adama ders ve-
recek derecede, benim gibi Türkçe’si az, sözleri mu ğlâk, çoğu anlaşılmaz ve 
“Zâhir hakikatleri dahi mü şkülleştiriyor.” diye eskiden beri i ştihar bulmu ş ve 
eski eserleri –k ısmen– o sû-i i ştihar ı tasdik etmi ş bir şahs ın elinde bu harika 
teshilât ve sühûlet-i beyan; elbette, bilâ- şüphe, bir eser-i inâyettir ve onun hü-
neri olamaz ve Kur’ân- ı Kerîm’in i’câz- ı mânevîsinin bir cilvesidir ve temsilât- ı 
Kur’âniye’nin bir temessülüdür ve in’ikâs ıdır.
Beşinci İşaret: Risaleler umumiyetle pekçok inti şar ettiği hâlde; en bü-
yük âlimden tut, tâ en âmî adama kadar ve ehl-i kalb büyük bir veliden tut, tâ en muannid dinsiz bir feylesofa kadar olan tabakât- ı nâs ve tâifeler, o risalele-
ri gördükleri ve okuduklar ı ve bir k ısm
ı tokatlar ını yedikleri hâlde tenkit edil-
memesi.. ve her tâife derecesine göre istifade etmesi, do ğrudan do ğruya bir 
eser-i inâyet-i rabbâniye ve bir keramet-i Kur’âniye oldu ğu gibi, çok tetkikât 
ve taharriyât ın neticesiyle ancak husûl bulan o çe şit risaleler, fevkalâde bir sü-
ratle, hem idrakimi ve fikrimi mü şevveş eden s ıkıntılı ink ıbaz vakitlerinde ya-
zılmas ı dahi, bir eser-i inâyet ve bir ikram- ı rabbânîdir.
Evet, ekser karde şlerim ve yan ımdaki umum arkada şlar ım ve müs-
tensihler biliyorlar ki On Dokuzuncu Mektub’un be ş parças ı, birkaç gün 
zarf ında; her gün iki-üç saatte ve mecmuu on iki saatte, hiçbir kitaba mü-
racaat edilmeden yaz ılmas ı; hatta en mühim bir parça ve o parçada lafz- ı 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  kelimesinde zâhir bir hâtem-i nübüvveti 
gösteren dördüncü cüz; üç-dört saatte, da ğda, yağmur alt ında, ezber ya-
zılm ış. Ve Otuzuncu Söz gibi mühim ve dakik bir risale, alt ı saat içinde 
bir bağda yaz ılm ış. Ve Yirmi Sekizinci Söz, Süleyman’ ın bahçesinde bir, 
nihayet iki saat içinde yaz ılmas ı gibi.. ekser risalelerin böyle olmas ı ve 
eskiden beri s ıkıntılı ve münkab ız olduğum zaman en zâhir hakikatleri 
1 (Hâşiye) Şimdi yüz otuzdur.YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / YEDİNCİ RİSALE OLAN YED İNCİ MESELE  -----------------------------------------    421
dahi beyan edemedi ğimi, belki bilemedi ğimi yak ın dostlar ım biliyorlar.  
Husûsan o s ıkıntıya hastal ık da ilâve edilse, daha ziyade beni dersten, te-
liften men etmekle beraber;  en mühim Sözler ve risalelerin, en s ıkıntılı 
ve hastal ıklı zaman ımda, en süratli bir tarzda yaz ılmas ı, doğrudan do ğ-
ruya bir inâyet-i ilâhiye ve bir ikram- ı rabbânî ve bir keramet-i Kur’âniye 
olmazsa nedir?
Hem hangi kitap olursa olsun, böyle hakâik-i ilâhiyeden ve imaniyeden 
bahsetmi şse, alâküllihâl bir k ısım mesâili, bir k ısım insanlara zarar verir. Ve 
zarar verdikleri için, her mesele herkese ne şredilmemi ş. Hâlbuki şu risaleler 
ise, şimdiye kadar hiç kimsede –çoklardan sordu ğum hâlde– sû-i tesir ve ak-
sülamel ve tahdî ş-i ezhan gibi bir zarar vermedikleri, do ğrudan do ğruya bir 
işaret-i gaybiye ve bir inâyet-i rabbâniye oldu ğu bizce muhakkakt ır.
Alt ınc ı İşaret: Şimdi bence kat’iyet peydâ etmi ştir ki; ekser hayat ım, ih-
tiyâr ve iktidar ımın, şuur ve tedbirimin haricinde, öyle bir tarzda geçmi ş ve 
öyle garip bir surette ona cereyan verilmi ş, tâ Kur’ân- ı Hakîm’e hizmet ede-
cek olan bu nevi risaleleri netice versin. Âdeta bütün hayat- ı ilmiyem, mukad-
demât- ı ihzâriye hükmüne geçmi ş ve Sözler’le i’câz- ı Kur’ân’ ın izhar ı, onun 
neticesi olacak bir surette olmu ştur. Hatta, şu yedi sene nefyimde ve gurbe-
timde ve sebepsiz ve arzumun hilâf ında tecerrüdüm ve me şrebime muhalif, 
yaln ız bir köyde imrâr- ı hayat etmekli ğim.. ve eskiden beri ülfet etti ğim ha-
yat- ı içtimaiyenin çok râb ıtalar ından ve kaidelerinden nefret edip terk etmek-
liğim, doğrudan do ğruya bu hizmet-i Kur’âniye’yi hâlis, sâfi bir surette yap-
tırmak için bu vaziyet verildi ğine şüphem kalmam ıştır. Hatta çok defa ba-
na verilen s ıkıntı ve zulmen bana kar şı olan tazyikat perdesi alt ında bir dest-i 
inâyet taraf ından merhametkârâne, Kur’ân’ ın esrar ına hasr- ı fikir ettirmek ve 
nazar ı dağıtmamak için yap ılm ıştır, kanaatindeyim. Hatta eskiden mütâlaa-
ya çok mü ştâk olduğum hâlde, bütün bütün sâir kitaplar ın mütâlaas ından bir 
men, bir mücânebet ruhuma verilmi şti. Böyle gurbette medar- ı teselli ve ün-
siyet olan mütâlaay ı bana terkettiren, anlad ım ki doğrudan do ğruya âyât- ı 
Kur’âniye’nin üstad- ı mutlak olmalar ı içindir.
Hem yaz ılan eserler, risaleler –ekseriyet-i mutlakas ı– hariçten hiçbir se-
bep gelmeyerek, ruhumdan tevellüt eden bir hâcete binâen, âni ve def’î ola-rak ihsan edilmi ş. Sonra baz ı dostlar ıma gösterdi ğ
im vakit demi şler: “Şu za-
man ın yaralar ına devâd ır.” İntişar ettikten sonra ekser karde şlerimden anla-
dım ki tam şu zamandaki ihtiyaca muvaf ık ve derde lây ık bir ilâç hükmüne 
geçiyor.422  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte, ihtiyâr ve şuurumun dairesi haricinde, mezkûr hâletler ve sergüze şt-i 
hayat ım ve ulûmlar ın envâlar ındaki hilâf- ı âdet, ihtiyârs ız tetebbuât ım, böy-
le bir netice-i kudsiyeye müncer olmak için, kuvvetli bir inâyet-i ilâhiye ve bir ikram- ı rabbânî oldu ğuna bende şüphe b ırakmam ıştır.
Yedinci İşaret: Bu hizmetimiz zaman ında, beş-alt ı sene zarf ında, bilâ-mü-
balâğa yüz eser-i ikram- ı ilâhî ve inâyet-i rabbâniye ve keramet-i Kur’âniye’yi 
gözümüzle gördük. Bir k ısm ını On Alt ınc ı Mektup’ta i şaret ettik. Bir k ısm ını 
Yirmi Alt ınc ı Mektub’un Dördüncü Mebhas ı’nın Mesâil-i Müteferrikas ı’nda, bir 
kısm ını Yirmi Sekizinci Mektub’un Üçüncü Meselesi’nde beyan ettik. Benim 
yak ın arkada şlar ım bunu biliyorlar. Dâimî arkada şım Süleyman Efendi, çok-
lar ını
 biliyor. Husûsan Sözler’in ve risalelerin ne şrinde ve tashihât ında 
ve yerlerine yerle ştirmekte ve tesvid ve tebyizinde fevka’l-me’mul, kera-
metkârâne bir teshilâta mazhar oluyoruz.. keramet-i Kur’âniye oldu ğuna 
şüphemiz kalm ıyor. Bunun misalleri yüzlerdir.
Hem maî şet hususunda o kadar şefkatle besleniyoruz ki en küçük 
bir arzu-yu kalbimizi bizi istihdam eden Sahib-i İnâyet, tatmin etmek için 
fevka’l-me’mul bir surette ihsan ediyor ve hâkeza...
İşte bu hâl gayet kuvvetli bir i şaret-i gaybiyedir ki biz istihdam olunu-
yoruz. Hem r ıza dairesinde, hem inâyet alt ında bize hizmet-i Kur’âniye 
yapt ırılıyor.
1ĹِّÖرَ ِģْąَĘ ْīِĨ َاñٰİ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
أَدَاءً ۪įِّĝَéِĤوَ َאءًĄرِ َכَĤ نُĳَכُÜ َةًŻَĀ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
3َīĻِĨاٰ ًا،óĻِáכَ ًאĩĻِĥْùَÜ ْħِّĥَøوَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ
f
1 Allah’a hamdolsun; bu Rabbimin ihsan ıdır.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
3 Allah’ ım! Efendimiz Muhammed’e, O’nun âl ve ashab ına, senin ho şnutluğuna ve O’nun hakk ının 
ödenmesine vesile olacak şekilde çok salât ve selâm eyle, âmîn...YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / YEDİNCİ RİSALE OLAN YED İNCİ MESELE  -----------------------------------------    423
Mahrem Bir Suale Cevapt ır
 [Şu s ırr-ı inâyet, eskiden mahremce yaz ılm ış; On Dördüncü Söz’ün 
âhirine ilhak edilmi şti. Her nas ılsa ekser müstensihler unutup yazmam ış-
lard ı. Demek münasip ve lây ık mevkii buras ıym ış ki gizli kalm ış.]
Benden sual ediyorsun Benden sual ediyorsun : “Neden senin Kur’ân’dan yazd ığın Sözler’de 
bir kuvvet, bir tesir var ki, müfessirlerin ve âriflerin sözlerinde nâdi-ren bulunur? Bazen bir sat ırda bir sayfa kadar kuvvet var, bir sayfa-
da bir kitap kadar tesir bulunuyor.”
Elcevap: Elcevap:  Güzel bir cevapt ır! Şeref, i’câz- ı Kur’ân’a ait oldu ğundan ve 
bana ait olmad ığından, bilâ-pervâ derim:
Ekseriyet itibar ıyla öyledir. Çünkü;  yaz ılan Sözler tasavvur de ğil, tas-
diktir.. teslim de ğil, imand ır.. mârifet de ğil, şehâdettir, şuhûddur.. taklit 
değil, tahkiktir.. iltizam de ğil, iz’and ır.. tasavvuf de ğil, hakikattir.. dâvâ 
değil, dâvâ içinde burhand ır.
Şu s ırrın hikmeti budur ki: Eski zamanda esâsât- ı imaniye, mahfuzdu; tes-
lim, kavî idi. Teferruâtta, âriflerin mârifetleri delilsiz de olsa beyanâtlar ı mak-
bul idi, kâfi idi. Fakat şu zamanda dalâlet-i fenniye, elini esâsâta ve erkâna 
uzatm ış olduğundan:
Her derde lây ık devây ı ihsan eden Hakîm-i Rahîm olan Zât- ı 
Zülcelâl, Kur’ân- ı Kerîm’in en parlak mazhar- ı i’câz ından olan temsilât ın-
dan bir şûlesini, acz ve zaaf ıma, fakr ve ihtiyac ıma merhameten hizmet-i 
Kur’ân’a ait yaz ılar ıma ihsan etti..
Felillâhilhamd, s ırr-ı temsil dürbünüyle en uzak hakikatler, gayet 
yak ın gösterildi..
Hem s ırr-ı temsil cihetü’l-vahdetiyle, en da ğınık meseleler toplatt ı-
rıldı..
Hem s ırr-ı temsil merdiveniyle, en yüksek hakâike kolayl ıkla yetiş-
tirildi..
Hem s ırr-ı temsil penceresiyle, hakâik-i gaybiyeye, esâsât- ı İslâmiye’ye 
şuhûda yak ın bir yakîn-i imaniye hâs ıl oldu..
Ak ıl ile beraber vehim ve hayal, hatta nefis ve hevâ teslime mecbur 
olduğu gibi, şeytan dahi teslim-i silâha mecbur oldu…z
z
z
z
z
z
Elhâs ıl: Yaz ılar ımda ne kadar güzellik ve tesir bulunsa, ancak tem-
silât- ı Kur’âniye’nin lemeât ındand ır. Benim hissem; yaln ız şiddet-i ihti-
yac ımla taleptir.. ve gayet aczimle tazarruumdur. Dert benimdir, devâ 
Kur’ân’ ınd ır.
f
Yedinci Meselenin Hâtimesidir
 (Sekiz inâyet-i ilâhiye suretinde gelen i şârât- ı gaybiyeye dair gelen veya 
gelmek ihtimali olan evham ı izâle etmek ve bir s ırr- ı azîm-i inâyeti beyan et-
meye dairdir.)
Şu Hâtime “Dört Nükte”dir.
Birinci Nükte : Yirmi Sekizinci Mektub’un Yedinci Meselesi’nde yedi-
sekiz küllî ve mânevî inâyât- ı ilâhiyeden hissetti ğimiz bir i şaret-i gaybiyeyi, 
“Sekizinci İnâyet” nam ıyla, “tevâfukât” tâbiri alt ındaki nak ışta o işârât ın cil-
vesini gördü ğümüzü iddia etmi ştik. Ve iddia ediyoruz ki, bu yedi-sekiz küllî 
inâyâtlar o derece kuvvetli ve kat’îdirler ki, her birisi tek ba şıyla o işârât- ı gay-
biyeyi isbat eder.
Farz- ı muhâl olarak, bir k ısm ı zay ıf görülse, hatta inkâr edilse, o i şârât- ı 
gaybiyenin kat’iyetine halel vermez. O sekiz inâyât ı inkâr edemeyen, o i şârât ı 
inkâr edemez. Fakat tabakât- ı nâs muhtelif oldu ğu, hem kesretli tabaka olan 
tabaka-y ı avâm, gözüne daha ziyade itimat etti ği için o sekiz inâyât ın için-
de en kuvvetlisi de ğil, belki en zâhirîsi tevâfukât oldu ğundan –çendan öteki-
ler daha kuvvetli, fakat bu daha umumî oldu ğu için– ona gelen evham ı de-
fetmek maksad ıyla, bir muvâzene nev’inden, bir hakikati beyan etmeye mec-
bur kald ım. Şöyle ki:
O zâhirî inâyet hakk ında demi ştik: Yazd ığımız risalelerde, Kur’ân  kelime-
si ve Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  kelimesinde öyle bir derece tevâfukât 
görünüyor; hiçbir şüphe b ırakm ıyor ki, bir kast ile tanzim edilip muvazi bir va-
ziyet verilir. Kast ve irade ise bizlerin olmad ığına delilimiz, üç-dört sene sonra 
muttali oldu ğumuzdur. Öyleyse, bu kast ve irade, bir inâyet eseri olarak gay-
bîdir. S ırf i’câz- ı Kur’ân ve i’câz- ı Ahmediye’yi teyid suretinde ve iki kelime-
de tevâfuk suretinde o garip vaziyet verilmi ştir. Bu iki kelimenin mübarekiye-
ti, i’câz- ı Kur’ân ve mucizât- ı Ahmediye’ye bir hâtem-i tasdik olmakla bera-
ber; sâir misil kelimeleri dahi, ekseriyet-i azîme ile tevâfuka mazhar etmi şler. YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    425
Fakat onlar birer sayfaya mahsus; şu iki kelime, bir-iki risalenin umumunda ve 
ekser risalelerde görünüyor. Fakat mükerrer demi şiz: Bu tevâfukun asl ı, sâir 
kitaplarda da çok bulunabilir. Ama kast ve irade-i âliyeyi gösterecek bu dere-ce garâbette de ğildir.
Şimdi bu dâvâm ızı çürütmek kabil olmad ığı hâlde, zâhir nazarlarda çürü-
müş gibi görmekte bir-iki cihet olabilir:
Birisi: “Sizler dü şünüp öyle bir tevâfuku rast getirmi şsiniz,” diyebilirler. 
“Böyle bir şey yapmak kast ile olsa, rahat ve kolay bir şeydir.”
Buna kar şı deriz ki: Bir dâvâda iki şahid-i sâd ık kâfidir. Bu dâvâm ızdaki 
kast ve irademiz taallûk etmeyerek, üç-dört sene sonra muttali oldu ğumuza 
yüz şahid-i sâd ık bulunabilir. Bu münasebetle bir nokta söyleyece ğim: Bu ke-
ramet-i i’câziye, Kur’ân- ı Hakîm belâgat cihetinde derece-i i’câzda oldu ğu ne-
v’inden de ğildir. Çünkü i’câz- ı Kur’ân’da kudret-i be şer, o yolda giderek o de-
receye yeti şemiyor. Şu keramet-i i’câziye ise, kudret-i be şerle olam ıyor; kud-
ret, o işe kar ışam ıyor. Kar ışsa sun’î olur, bozulur.1(Hâşiye)
Üçüncü Nükte : İşaret-i hâssa, i şaret-i âmme münasebetiyle bir s ırr- ı da-
kik-i rubûbiyet ve rahmâniyete i şaret edece ğiz:
Bir karde şimin güzel bir sözü var. O sözü bu meseleye mevzu edece ğim. 
Sözü de şudur ki; bir gün güzel bir tevâfukât ı ona gösterdim. Dedi:
“Güzel! Zaten her hakikat, güzeldir. Fakat bu Sözler’deki tevâfukât 
ve muvaffakiyet daha güzeldir.” Ben de dedim: “Evet, her şey ya hakika-
ten güzeldir, ya bizzat güzeldir veya neticeleri itibar ıyla güzeldir. Ve bu 
güzellik, rubûbiyet-i âmmeye ve şümûl-ü rahmete ve tecellî-yi âmmeye 
bakar. Dedi ğin gibi, bu muvaffakiyetteki i şaret-i gaybiye daha güzeldir. 
Çünkü bu rahmet-i hâssaya ve rubûbiyet-i hâssaya ve tecellî-yi hâssaya bakar bir surettedir.” 
Bunu bir temsille fehme takrib edece ğiz, şöyle ki:
Bir padişah ın umumî saltanat ı ve kanunu ile merhamet-i şahanesi umum 
efrad- ı millete te şmil edilebilir. Her fert, do ğrudan do ğruya o padi şah ın lüt-
funa, saltanat ına mazhard ır. O suret-i umumiyede efrad ın çok münasebât- ı 
1 (Hâşiye) On Dokuzuncu Mektub’un On Sekizinci İşareti’nde, bir nüshada, bir sayfada dokuz 
Kur’ân  tevâfuk suretinde bulundu ğu hâlde, birbirine hat çektik, mecmuunda “Muhammed” 
lafz ı çıktı. O sayfan ın mukabilindeki sayfada sekiz Kur’ân  tevâfukla beraber, mecmuunda 
“lafzullah” ç ıktı. Tevâfukâtta böyle bedî şeyler çok var.
 Bu hâşiyenin meâlini gözümüzle gördük.
 Bekir, Tevfik, Süleyman, Galip, Said426  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
hususiyesi vard ır. İkinci cihet, padi şah ın ihsânât- ı hususiyesidir ve evâmir-i 
hâssas ıdır ki; umumî kanunun fevkinde bir ferde ihsan eder, iltifat eder, emir 
verir.
İşte bu temsil gibi, Zât- ı Vâcibü’l-vücûd ve Hâl ık-ı Hakîm ve Rahîm’in 
umumî rubûbiyet ve şümûl-ü rahmeti noktas ında her şey hissedard ır. Her şe-
yin hissesine isabet eden cihette, hususî onunla münasebettard ır. Hem kud-
ret ve irade ve ilm-i muhitiyle her şeye tasarrufât ı, her şeyin en cüz’î i şlerine 
müdahalesi, rubûbiyeti vard ır. Her şey, her şe’ninde O’na muhtaçt ır.. O’nun 
ilim ve hikmetiyle i şleri görülür, tanzim edilir. Ne tabiat ın haddi var ki, o dai-
re-i tasarruf-u rubûbiyetinde saklans ın.. ve tesir sahibi olup müdahale etsin.. 
ve ne de tesadüfün hakk ı var ki, o hassas mizan- ı hikmet dairesindeki i şleri-
ne kar ışsın. Risalelerde, yirmi yerde kat’î hüccetlerle tesadüfü ve tabiat ı nef-
yetmişiz.. ve Kur’ân k ılıcıyla idam etmi şiz.. müdahalelerini muhâl göstermi şiz. 
Fakat, rubûbiyet-i âmmedeki daire-i esbab- ı zâhiriyede, ehl-i gafletin nazar ın-
da hikmeti ve sebebi bilinmeyen i şlerde, tesadüf nâm ını vermişler. Ve hikmet-
leri ihata edilmeyen baz ı ef’âl-i ilâhiyenin kanunlar ını –tabiat perdesi alt ında 
gizlenmiş– görememi şler, tabiata müracaat etmi şler.
İkincisi, hususî rubûbiyetidir ve has iltifat ve imdad- ı rahmânîsidir ki, 
umumî kanunlar ın tazyikat ı alt ında tahammül edemeyen fertlerin imdad ı-
na, Rahmânü’r-Rahîm isimleri imdada yeti şirler, hususî bir surette muâve-
net ederler, o tazyikattan kurtar ırlar. Onun için, her zîhayat, husûsan insan, 
her anda O’ndan istimdat eder ve medet alabilir. İşte bu hususî rubûbiyetin-
deki ihsânât ı, ehl-i gaflete kar şı da tesadüf alt ına gizlenmez ve tabiata hava-
le edilmez.
İşte bu s ırra binâendir ki; İ’câz- ı Kur’ân ve Mucizât- ı Ahmediye’deki i şâ-
rât- ı gaybiyeyi, hususî bir i şaret telâkki ve itikat etmi şiz.. ve bir imdad- ı husu-
sî ve muannidlere kar şı kendini gösterecek bir inâyet-i hâssa oldu ğunu yakîn 
ettik.. ve s ırf lillâh için ilân ettik. Kusur etmi şsek Allah affetsin, âmîn...
1َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
f
1 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    427
Sözler’in tebyizinde k ıymettar hizmeti sebkat 
eden Muallim Ahmed Galib’in f ıkras ıdır.
“Elde Kur’ân gibi burhan- ı hakikat varken,
Münkiri ilzam için gönlüme s ıklet mi gelir?”
Sözün özdür ey can, tekellüf de ğil.
Ledün ilminin zübde-i pâkidir
Bu, sümme’t-tedarik tasannuf de ğil.
Bu bir hikmet-i nur-u irfand ır
Ki ehvâ ve lâ ğv ve tefelsüf de ğil.
Müzekkî-i nefis ve musaffî-i ruh,
Mürebbî-i dildir, tasavvuf de ğil.
O Sözler bütün mârifet şemsidir.
Sözüm do ğrudur, bir teellüf de ğil.
İçin nurudur, lafza akseylemi ş,
Bir-iki sat ırda terâdüf de ğil.
Mutab ık laf ızlar birbirine.
Bu asla tasannû, tesadüf de ğil.
Dizilmiş nizamla bütün harfleri,
Tevâfuktur, asla tehâlüf de ğil.
Bu bir cilve-i s ırr- ı i’câzd ır
Ki Kur’ân’dand ır, tecevvüf de ğil.
Bu hüsn-ü tesadüf güzeldir güzel,
Bu bâbda ne dense tezâuf de ğil.
Said-i Bediüzzaman- ı Nursî
Beyan ı bedîdir, taattuf de ğil.
Tesellîye ermemi ş elinde kalem,
Eder arz- ı dîdâr, taharrüf de ğil.
Tevâfuk, sözünde ona çok mudur?
Tefevvuk onun için te şerrüf değil.
İsabet, buna savb- ı Haktan gelir.
Bu kastî de ğildir, tasarruf de ğil.
Bunu görmeyen bed nazarlar için,
Telehhüf derim ben, teessüf de ğil.
Ki var mânevî hayretim gâliben,
Beyan ım bu yolda tazarruf de ğil.
Çok işte Hak, onu muvaffak ede.
Tevâfuk, makam- ı tevakkuf de ğil.
            Ahmed Galib (rahmetullâhi aleyh)
f
Merhum Binba şı Âs ım Beyin f ıkras ıdır.
Kasem ederim, do ğrudur sözü özüyle beraber,
Bu hakikati kabul ve tasdik etmeyen bedmâyeler,Kal ır dalâlet ve vâdi-i hüsranda nice seneler.
Bunlar ı irşad edip kurtarmakt ır hüner,
Hidayet eri şse eğer, o vakit boyun e ğer.
Cümlenin ıslah ını niyaz edip Hâl ık’a yalvaral ım,
Hep envâr- ı Kur’âniye olan Sözler’i okuyup anlatal ım,
Bu yolda bizler de feyz al ıp dilşad olal ım,
Fenây ı, bekâya tebdilde r ıza-y ı Bârî’ye kavu şalım.
Sad-hezar tahsine lây ık bîbahâ f ıkra-y ı Galib,
Bu hakikatleri söylemekle olur şüphesiz galip
.
    Binba şı Âs ım (rahmetullâhi aleyh)YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    429
Sekizinci Risale Olan Sekizinci Mesele
Şu mesele, alt ı suâlin cevab ı olup “Sekiz Nükte”dir.
Birinci Nükte : Bir dest-i inâyet alt ında hizmet-i Kur’âniye’de istihdam 
edildiğimize dâir çok envâ- ı işârât- ı gaybiyeyi hissettik ve baz ılar ını gösterdik. 
Şimdi o işârât ın bir yenisi daha şudur ki:
Ekser Sözler’de tevâfukât- ı gaybiye var.1(Hâşiye) Ezcümle, “ Resûl-i Ekrem”  
kelimesinde ve  “aleyhissalâtü vesselâm” ibaresinde ve Kur’ân  lafz- ı müba-
rekesinde bir nevi cilve-i i’câz temessül etti ğine bir işaret var. İşârât- ı gaybiye, 
ne kadar gizli ve zay ıf da olsa, hizmetin makbuliyetine ve meselelerin hakka-
niyetine delâlet etti ği için, bence çok ehemmiyetlidir ve çok kuvvetlidir. Hem 
gururumu k ırar ve s ırf bir tercüman oldu ğumu katiyen bana gösterdi. Hem 
hiç medar- ı iftihar benim için bir şey b ırakm ıyor; yaln ız medar- ı şükran olan 
şeyleri gösteriyor. Hem madem Kur’ân’a aittir ve i’câz- ı Kur’ân hesab ına ge-
çiyor ve katiyen cüz-ü ihtiyârîmiz kar ışmıyor ve hizmette tembellik edenleri 
teşvik ediyor ve risalenin hak oldu ğuna kanaat veriyor ve bizlere bir nevi ik-
ram- ı ilâhîdir ve izhar ı, tahdis-i nimettir ve akl ı gözüne inmi ş mütemerridleri 
iskât ediyor; elbette izhar ı lâz ımd ır, inşaallah zarars ızd ır.
İşte, şu işârât- ı gaybiyenin birisi de şudur ki: Cenâb- ı Hak, kemâl-i rah-
met ve kereminden, Kur’ân’a ve imana hizmetle me şgul olan bizleri te şvik ve 
kulûbumuzu tatmin için, bir ikram- ı rabbânî ve bir ihsan- ı ilâhî suretinde hiz-
metimizin makbuliyetine alâmet ve yazd ığımız hak oldu ğuna işaret-i gaybi-
ye nev’inden, bütün risalelerimizde ve bilhassa Mucizât- ı Ahmediye ve İ’câz- ı 
Kur’ân ve Pencereler Risaleleri’nde, tevâfukât- ı gaybiye nev’inde bir letâfet 
ihsan etmi ştir. Yani, bir sayfada misil olarak gelen kelimeleri birbirine bakt ırı-
yor. Bunda bir i şaret-i gaybiye veriliyor ki; “Bir irade-i gaybî ile tanzim edi-
lir. İhtiyâr ınıza ve şuurunuza güvenmeyiniz. İhtiyâr ınızın haberi olmadan 
ve şuurunuz yeti şmeden harika nak ışlar ve intizamlar yap ılıyor.”
Bahusus, Mucizât- ı Ahmediye Risalesi’nde lafz- ı Resûl-i Ekrem ve lafz- ı 
salavât bir ayna hükmüne geçip, o tevâfukât- ı gaybiye i şaretini sarih gösteri-
yor. Yeni, acemî bir müstensihin yaz ısında –beş sayfa müstesna– mütebâki, 
1 (Hâşiye) Tevâfukât ise ittifaka i şarettir. İttifak ise ittihada emâredir, vahdete alâmettir. Vahdet 
ise tevhidi gösterir. Tevhid ise Kur’ân’ ın dört esas ından en büyük esas ıdır.
iki yüzden fazla salavât- ı şerife birbirine müvazi olarak bak ıyorlar. Şu tevâfu-
kât ise şuursuz, yaln ız on adette bir-iki tevâfuka sebep olabilen tesadüfün i şi 
olmad ığı gibi; sanatta maharetsiz, yaln ız manaya hasr- ı nazar ederek, gayet 
süratle, bir-iki saatte otuz k ırk sayfay ı telif eden ve kendi yazmayan ve yazd ı-
ran benim gibi bir bîçârenin dü şünüşü dahi elbette de ğildir.
İşte, alt ı sene sonra, yine Kur’ân’ ın irşad ıyla ve İşârâtü’l-İ’câz olan tef-
sirin dokuz ﺎﱠﻧﹺﺇ ’nın tevâfuk suretiyle gelen ir şad ıyla, sonra muttali olmu şum. 
Müstensihler ise benden i şittikleri vakit hayret içinde hayrette kald ılar. Nas ıl ki 
lafz- ı Resûl-i Ekrem ve lafz- ı salavât , On Dokuzuncu Mektup’ta, Mucizât- ı 
Ahmediye’nin bir nev’inin bir nevi küçük aynas ı hükmüne geçti. Öyle de Yirmi 
Beşinci Söz olan İ’câz- ı Kur’ân’da ve On Dokuzuncu Mektub’un On Sekizinci 
İşareti’nde lafz- ı Kur’ân  dahi, k ırk tabakadan, yaln ız gözüne itimat eden taba-
kas ına karşı, bir nevi mucizât- ı Kur’âniye’nin, o nev’in k ırk cüzünden bir cüzü 
tevâfukât- ı gaybiye suretinde bütün risalelerde tecellî etmekle beraber, o cü-
zün k ırk cüzünden bir cüzü, lafz- ı Kur’ân  içinde tezahür etmi ş. Şöyle ki:
Yirmi Beşinci Sözde ve On Dokuzuncu Mektub’un On Sekizinci İşareti’nde, 
yüz defa “Kur’ân”  lafz ı tekerrür etmi ş. Pek nâdir olarak bir-iki kelime hariç 
kalm ış, mütebâkisi bütün birbirine bak ıyor. İşte, meselâ, İkinci Şuâ’n ın k ırk 
üçüncü sayfas ında yedi Kur’ân  lafz ı var, birbirine bak ıyor.. ve sayfa elli alt ı-
da sekizi birbirine bak ıyor, yaln ız dokuzuncu müstesna kalm ış. İşte, şu –şim-
di gözümüzün önünde– altm ış dokuzuncu sayfadaki be ş lafz- ı Kur’ân  birbiri-
ne bak ıyor.. ve hâkezâ... Bütün sayfalarda gelen mükerrer lafz- ı Kur’ân , bir-
birine bak ıyor. Pek nâdir olarak, be ş-alt ı taneden bir tane hariç kal ıyor. Sâir 
tevâfukât ise –i şte gözümüzün önünde– sayfa otuz üçte, on be ş adet ﹾﻡﹶﺃ lafz ı 
var; on dördü birbirine bak ıyor. Hem gözümüzün önünde şu sayfada dokuz 
iman  lafz ı var, birbirine bak ıyor; yaln ız birisi, müstensihin fâs ıla vermesiyle az 
inhiraf etmi ş. Hem şu –gözümüzün önündeki– sayfada iki mahbub  var; biri 
üçüncü sat ırda, biri on be şinci sat ırdad ır, kemâl-i mizanla birbirine bak ıyor. 
Onlar ın ortas ında dört aşk dizilmiş, birbirine bak ıyorlar. Daha sâir tevâfukât- ı 
gaybiye bunlara k ıyas edilsin…
Hangi müstensih olursa olsun, sat ırlar ı, sayfalar ı ne şekilde olursa olsun; 
alâküllihâl, bu tevâfukât- ı gaybiye öyle bir derecede var ki, şüphe b ırakm ıyor 
ki ne tesadüfün i şi ve ne de müellifin ve müstensihlerin dü şünüşüdür. Fakat 
baz ı hatta daha ziyade tevâfukât göze çarp ıyor. Demek, şu risalelere mah-
sus bir hatt- ı hakikî vard ır; baz ılar ı o hatta yak ınlaşıyor. Garâiptendir ki en 
mahir müstensihlerin de ğil, belki acemîlerin yaz ılar ında daha ziyade görülür. YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / SEKİZİNCİ RİSALE OLAN SEK İZİNCİ MESELE  ---------------------   431
Bundan anla şılıyor ki; Kur’ân’ ın bir nevi tefsiri olan Sözler’deki hüner ve zara-
fet ve meziyet, kimsenin de ğil; belki muntazam, güzel hakâik-i Kur’âniye’nin 
mübarek kâmetlerine yak ışacak mevzun, muntazam üslûp libaslar ı, kimsenin 
ihtiyâr ve şuuruyla biçilmez ve kesilmez. Belki onlar ın vücûdudur ki öyle ister 
ve bir dest-i gaybîdir ki o kâmete göre keser, biçer, giydirir. Biz ise içinde bir tercüman, bir hizmetkâr ız.
Dördüncü Nükte : Beş alt ı suâli tazammun eden birinci suâlinizde; 
“Meydan- ı haşre cem ve keyfiyet nas ıl.. ve üryan m ı olacak? Ve dostlarla gö-
rüşmek için ve Resûl-i Ekrem’i 
(aleyhissalâtü vesselâm)  şefaat için nas ıl bulacağız? 
Hadsiz insanlarla birtek zât nas ıl görüşecek? Ehl-i cennet ve cehennemin li-
baslar ı nas ıl olacak? Ve bize kim yol gösterecek?” diyorsunuz.
Elcevap: Şu suâlin cevab ı, gayet mükemmel ve vâz ıh olarak, kütüb-ü 
ehâdisiyede vard ır. Meşrep ve mesle ğimize ait yaln ız bir-iki nükteyi söyleye-
ceğiz, şöyle ki:
Evvelâ: Bir mektupta meydan- ı haşir, küre-i arz ın medar- ı senevîsinde 
olduğunu..1 ve küre-i arz, şimdiden mânevî mahsûlât ını o meydan ın elvâh-
lar ına gönderdi ği gibi; senevî hareketiyle, bir daire-i vücûdun temessül.. ve 
o daire-i vücûdun mahsûlât ıyla, bir meydan- ı haşrin teşekkülüne bir mebde 
olduğu.. ve küre-i arz denilen şu sefine-i rabbâniyenin merkezindeki cehen-
nem-i su ğrây ı cehennem-i kübrâya bo şaltt ığı gibi, sekenesini de meydan- ı 
haşre boşaltacağı beyan edilmi ştir.
Sâniyen: Onuncu ve Yirmi Dokuzuncu Sözler ba şta olarak sâir Sözler’de 
gayet kat’î bir surette o ha şrin, meydan ıyla beraber vücûdu kat’î olarak isbat 
edilmiştir.
Sâlisen: Görüşmek ise On Alt ınc ı Söz’de ve Otuz Bir ve Otuz İki’de kati-
yen isbat edilmi ştir ki; bir zât, nurâniyet s ırrıyla bir dakikada binler yerde bu-
lunup milyonlar adamlarla görü şebilir.
Râbian: Cenâb- ı Hak, insandan ba şka zîruh mahlûkat ına f ıtrî birer libas 
giydirdiği gibi; meydan- ı haşirde sun’î libaslardan üryan olarak, fakat f ıtrî bir 
libas giydirmesi, ism-i Hakîm muktezas ıdır. Dünyada sun’î libas ın hikmeti, 
yaln ız soğuk ve s ıcaktan muhafaza ve zînet ve setr-i avrete münhas ır değildir. 
Belki mühim bir hikmeti, insan ın sâir nevilerdeki tasarruf ve münasebetine
1 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/446; 5/3. Ayr ıca bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  
19/426, 427; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/276; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/439.432  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ve kumandanl ığına işaret eden bir fihriste ve bir liste hükmündedir. Yoksa 
kolay ve ucuz, f ıtrî bir libas giydirebilirdi. Çünkü bu hikmet olmazsa muhtelif
paçavralar ı vücuduna sar ıp giyen insan, şuurlu hayvanât ın nazar ında ve on-
lara nisbeten bir maskara olur, mânen onlar ı güldürür. Meydan- ı haşirde o 
hikmet ve münasebet yok.. o liste de olmamas ı lâz ım gelir.
Hâmisen: Rehber ise senin gibi Kur’ân’ ın nuru alt ına girenlere, Kur’ân’d ır. 
1ۤħۤĤا’ lerin 2ٰóۤĤا’ lar ın 3ۤħٰè ’lerin başlar ına bak, anla ki; Kur’ân ne kadar makbul 
bir şefaatçi, ne kadar do ğru bir rehber, ne kadar kudsî bir nur oldu ğunu gör.
Sâdisen: Ehl-i cennet ve ehl-i cehennemin libaslar ı ise Yirmi Sekizinci 
Söz’de hurilerin yetmi ş hulle giymesine dair beyan edilen düstur burada da 
câridir. Şöyle ki:
Ehl-i cennet olan bir insan, cennetin her nev’inden her vakit istifade et-
mek, elbette arzu eder. Cennetin gayet muhtelif envâ- ı mehâsini var.. her va-
kit bütün cennetin envâ ıyla mübâ şeret eder. Öyleyse cennetin mehâsininin 
numûnelerini, küçük bir mikyasta, kendine ve hurilerine giydirir.. kendisi ve hurileri birer küçük cennet hükmüne geçer. Nas ıl ki bir insan, bir memlekette 
münteşir bulunan çiçekler envâ ını, numûnegâh küçük bir bahçesinde ceme-
der.. ve bir dükkânc ı, bütün mallar ındaki numûneleri bir listede cemeder.. ve 
bir insan, tasarruf etti ği ve hükmetti ği ve münasebettar oldu ğu envâ- ı mahlû-
kat ın numûnelerini kendine bir elbise ve bir levâz ımât- ı beytiye yap ıyor.
Öyle de ehl-i cennet olan bir insan, husûsan bütün duygular ıyla ve 
cihâzât- ı mâneviyesiyle ubûdiyet etmi ş.. ve cennetin lezâizine istihkak 
kesbetmi şse; her bir duygusunu memnun edecek, her bir cihâzât ını ok-
şayacak, her bir letâifini zevklendirecek bir tarzda, cennetin her bir ne-
v’inden birer mehâsini gösterecek bir tarz- ı libas ı, kendilerine ve huri-
lerine, rahmet-i ilâhiye taraf ından giydirilecek. Ve o müteaddit hulleler 
bir cinsten, bir neviden olmad ığına delil, şu mealdeki hadistir ki; “Huriler 
yetmiş hulle giydikleri hâlde, bacaklar ındaki ilikleri görünür, setretmiyor.”4 
1 “Elif, Lâm, Mîm.” (Bakara sûresi, 2/1; Âl-i İmran sûresi, 3/1; Ankebût sûresi, 29/1; Rûm sûresi, 30/1; 
Lokman sûresi, 31/1; Secde sûresi, 32/1).
2 “Elif, Lâm, Râ.” (Yûnus sûresi, 10/1; Hûd sûresi, 11/1; Yûsuf sûresi, 12/1; İbrahim sûresi, 14/1; Hicr 
sûresi, 15/1).
3 “Hâ, Mîm.” (Mü’min sûresi, 40/1; Fussilet sûresi, 41/1; Şûrâ sûresi, 42/1; Zuhruf sûresi, 43/1; Duhân 
sûresi, 44/1; Câsiye sûresi, 45/1; Ahkaf sûresi, 46/1).
4 Bkz.: Tirmizî, kıyâmet  60, cennet  5, 7; Dârimî, rikak  108; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/23, 247, 
316.YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / SEKİZİNCİ RİSALE OLAN SEK İZİNCİ MESELE  ---------------------   433
Demek, en üstündeki hulleden, tâ en alttaki hulleye kadar, ayr ı ayr ı mehâ-
sinle, ayr ı ayr ı tarzda hissiyât ı ve duygular ı zevklendirecek, memnun ede-
cek mertebeler var.
Ehl-i cehennem ise nas ıl ki dünyada gözüyle, kula ğıyla, kalbiyle, eliyle, 
akl ıyla ve hâkezâ.. bütün cihâzât ıyla günahlar i şlemiş. Elbette cehennemde 
onlara göre elem verecek, azap çektirecek ve küçük bir cehennem hükmüne gelecek muhtelifü’l-cins parçalardan yap ılm ış elbise giydirilmek, hikmete ve 
adâlete münâfi görünmüyor.
Beşinci Nükte : Suâl ediyorsunuz ki; “Zaman- ı fetrette Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ecdad ı bir din ile mütedeyyin mi idiler?”
Elcevap: Hazreti İbrahim’in (aleyhisselâm) , bilâhare gaflet ve mânevî zulü-
mât perdeleri alt ında kalan ve hususî baz ı insanlarda cereyan eden bakiyye-i 
dini ile mütedeyyin oldu ğuna rivâyât vard ır.1 Elbette, Hazreti İbrahim’den 
(aleyhisselâm)  gelen ve Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  netice veren bir sil-
sile-i nurâniyeyi te şkil eden efrad, elbette din-i hak nurundan lâkayt kal-
mam ışlar ve zulümât- ı küfre ma ğlup olmam ışlar. Fakat zaman- ı fetrette
2ًźĳُøرَ َßَđْ×َĬ ĵّٰÝَè َīĻِÖِّñَđُĨ َّאĭכُ َאĨوَ sırrıyla ehl-i fetret, ehl-i necatt ırlar. Bilittifak, 
teferruattaki hatîâtlar ından muâhazeleri yoktur. İmam Şâfiî ve İmam Eş’arî’ce, 
küfre de girse, usûl-ü imanîde bulunmazsa, yine ehl-i necatt ır. Çünkü teklif-i 
ilâhî, irsal ile olur.. ve irsal dahi ıttılâ ile teklif takarrur eder. Madem gaflet ve 
mürur-u zaman, enbiyâ-y ı sâlifenin dinlerini setretmi ş; o ehl-i fetret zaman ı-
na hüccet olamaz. İtaat etse sevap görür, etmezse azap görmez. Çünkü mah-
fî kald ığı için hüccet olamaz.
Alt ınc ı Nükte : Dersiniz ki; “Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  ecdatla-
rından nebî gelmi ş midir?”
Elcevap: Elcevap:  Hazreti İsmail’den (aleyhisselâm)  sonra bir nass- ı kat’î yoktur. 
Ecdatlar ından olmayan, yaln ız Hâlid İbni Sinan3 ve Hanzele4 nâm ında iki ne-
bî gelmiştir. Fakat ecdad- ı Nebî’den, Kâ’b İbni Lüey’in me şhur ve sarih ve 
tansis tarz ındaki bu şiiri ki,
1 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  2/68; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  1/532; İbni Kesîr, el-
Bidâye 3/5.
2 “Biz peygamber göndermedi ğimiz hiçbir halk ı cezaland ırmay ız.” (İsrâ sûresi, 17/15).
3 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  11/298, 441; el-Hâkim, el-Müstedrek  2/654, 655.
4 el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  12/75-76; İbni Kesîr, el-Bidâye 1/227-228, 2/212.434  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
1َאİُóĻِ×َì ًאĜُوïَĀ َאرًا×ْìأَ ُóِ×ْíُĻَĘ     ٌïَّĩَéُĨ ُّĵِ×َّĭĤا ĹِÜَאْĺ ٍÙَĥْęَĔ ĵٰĥَĐ
demesi, mucizekârâne ve nübüvvettarâne bir söze benzer.
İmam Rabbânî hem delile, hem ke şfe istinaden demi ş ki: “Hindistan’da 
çok nebîler gelmi ştir. Fakat baz ılar ının ya hiç ümmeti olmam ış.. veyahut mah-
dut birkaç adama münhas ır kald ığı için iştihar bulmam ışlar.. veyahut nebî is-
mi verilmemi ş.”2
İşte, İmam’ ın bu düsturuna binâen, ecdad- ı Nebî’den bu nevi nebîlerin 
bulunmas ı mümkün...
Yedinci Nükte : Diyorsunuz ki; “Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  pe-
der ve vâlideleri ve ceddi Abdülmuttalib’in imanlar ı hakk ında akvâ ve esahh 
olan haber hangisidir?”
Elcevap Elcevap : Yeni Said on senedir yan ında başka kitaplar ı bulundurmuyor, 
“Bana Kur’ân yeter!” diyor. Böyle teferruat mesâilinde, bütün kütüb-ü ehâdi-si tetkik edip en akvâs ını yazmaya vaktim müsaade etmiyor. Yaln ız bu kadar 
derim ki; 
Resûl-i Ekrem ’in (aleyhissalâtü vesselâm)  peder ve vâlideleri ehl-i ne-
catt ır ve ehl-i cennettir ve ehl-i imand ır.3 Cenâb- ı Hak, Habib-i Ekrem’inin 
mübarek kalbini ve o kalbin ta şıdığı ferzendâne şefkatini, elbette renci-
de etmez.
Eğer denilse Eğer denilse : “Madem öyledir; neden onlar Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâ-
tü vesselâm)  imana muvaffak olamad ılar? Neden bi’setine yeti şemedi-
ler?”
Elcevap Elcevap : : Cenâb- ı Hak, Habib-i Ekrem’inin peder ve vâlidesini, kendi 
keremiyle, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  ferzendâne hissini memnun 
etmek için vâlideynini minnet alt ında bulundurmuyor. Vâlideynlik mertebe-
sinden mânevî evlât mertebesine getirmemek için, hâlis kendi minnet-i rubû-biyeti alt ına al ıp onlar ı mes’ud etmek.. ve Habib-i Ekrem’ini de memnun et-
mekliği rahmeti iktiza etmi ş ki; vâlideynini ve ceddini, ona zâhirî ümmet etme-
miş. Fakat ümmetin meziyetini, faziletini, saadetini onlara ihsan etmi ştir. Evet, 
âlî bir mü şîrin yüzba şı rütbesinde olan pederi, huzuruna girmesi, birbirine
1 “Bir anda Hz. Muhammed, peygamber olarak gelecek, do ğru haberler verecek.” Ebû Nuaym, 
Delâilü’n-nübüvve  s.90; el-Esbehânî, Delâilü’n-nübüvve  1/156; İbni Kesîr, el-Bidâye 2/244.
2 İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/239 (259. Mektup).
3 es-Süheylî, er-Ravdu’l-ünf  1/299; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/63; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-âle-
mîn s.412-414.YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP / SEKİZİNCİ RİSALE OLAN SEK İZİNCİ MESELE  ---------------------   435
zıt iki hissin taht- ı tesirinde bulunur. Padi şah, o mü şîr olan yâver-i ekremine 
merhameten, pederini onun maiyetine vermiyor.
Sekizinci Nükte : Diyorsunuz ki; “Amcas ı Ebû Talib’in iman ı hakk ında 
esahh nedir?”
Elcevap: Elcevap:  Ehl-i teşeyyu’ iman ına kail, Ehl-i Sünnet’in ekserîsi iman ına 
kail değiller. Fakat benim kalbime gelen budur:
Ebû Talib, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  risaletini de ğil; şahs ını, 
zât ını gayet ciddî severdi.1 Onun o gayet ciddî, o şahsî şefkati ve muhabbe-
ti elbette zâyie gitmeyecektir. Evet, ciddî bir surette Cenâb- ı Hakk’ ın Habib-i 
Ekrem’ini sevmi ş ve himâye etmi ş ve taraftarl ık göstermi ş olan Ebû Talib’in, 
inkâra ve inada de ğil; belki hicab ve asabiyet-i kavmiye gibi hissiyâta binâ-
en makbul bir iman getirmemesi üzerine, cehenneme gitse de yine cehen-nem içinde bir nevi hususî cenneti, onun hasenât ına mükâfaten halkedebilir. 
Kışta, baz ı yerde bahar ı halkettiği ve zindanda, uyku vâs ıtas ıyla baz ı adam-
lara zindan ı saraya çevirdi ği gibi; hususî cehennemi, hususî bir nevi cenne-
te çevirebilir.
3ِّٰųا َïْĭِĐ ُħْĥِđْĤوَا ، 2ُّٰųا َّźإِ َÕْĻَĕْĤا ُħَĥْđَĺ َź
4ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  1/100-101, 2/265-266; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/186-
187.
2 Hiç kimse gayb ı bilemez, gayb ı yaln ız Allah bilir.
3 Gerçek bilgi Allah kat ındad ır.
4 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)436  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Yirmi Dokuzuncu Mektup
Yirmi Dokuzuncu Mektup “Dokuz K ısım”dır. Bu k ısım; Birinci K ısım’d ır, 
“Dokuz Nükte” dir.
Birinci Risale Olan Birinci K ısım
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
Aziz, s ıdd ık kardeşim ve hizmet-i Kur’âniye’de pek ciddî bir arkada-
şım,
Bu defa ki mektubunda vaktim ve hâlim müsaade etmedi ği mühim bir 
meseleye dair cevap istiyorsun.
Kardeşim, bu sene –elhamdülillâh– risaleleri yazanlar pek ço ğalm ış. İkinci 
tashih bana geliyor. Sabahtan ak şama kadar süratli bir tarzda me şgul oluyo-
rum. Çok mühim i şlerim de geri kal ıyor ve bu vazifeyi daha azîm görüyo-
rum. Husûsan Şaban ve Ramazan’da ak ıldan ziyade kalb, hissedard ır.. ruh, 
hareket eder. Şu mesele-i azîmeyi ba şka vakte ta’lik edip, ne vakit Cenâb- ı 
Hakk’ ın rahmetinden kalbe sünuhat gelse, tedricen size yaz ılır. Şimdilik “Üç 
Nükte”yi2(Hâşiye) beyan edece ğim:
Birinci Nükte
“Kur’ân- ı Hakîm’in esrar ı bilinmiyor, müfessirler hakikatini anlamam ış-
lar.” diye beyan olunan fikrin, iki yüzü var ve onu diyen, iki tâifedir.
Birincisi : Ehl-i hak ve ehl-i tedkiktir. Derler ki; “Kur’ân, bitmez ve tüken-
mez bir hazinedir. Her as ır nusus ve muhkemât ını teslim ve kabul ile beraber, 
tetimmat kabilinden hakâik-i hafiyesinden dahi hissesini al ır; başkas ının gizli
1 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
2 (Hâşiye) Bilâhare Dokuz Nükte’ye tamamlanm ıştır.
kalm ış hissesine ili şmez.”1 Evet zaman geçtikçe, Kur’ân- ı Hakîm’in daha zi-
yade hakâiki inki şaf eder demektir. Yoksa –hâ şâ ve kellâ– selef-i sâlihînin 
beyan ettikleri hakâik-i zâhiriye-i Kur’âniye’ye şüphe getirmek de ğil. Çünkü 
onlara iman lâz ımd ır. Onlar nasst ır, kat’îdir, esast ırlar, temeldirler. Kur’ân; 
2ٌīĻِ×ُĨ ٌّĹِÖَóَĐ َאنٌùِĤ َاñٰİوَ ferman ıyla manas ı, vâz ıh olduğunu bildirir. Ba ştan ba-
şa hitab- ı ilâhî, o manalar üzerine döner, takviye eder, bedâhet derecesine 
getirir. O mensûs manalar ı kabul etmemekten –hâ şâ sümme hâ şâ– Cenâb-
ı Hakk’ ı tekzip ve Hazreti Risalet’in fehmini tezyif etmek ç ıkar. Demek maâ-
nî-i mensûsa, müteselsilen menba- ı risaletten al ınm ıştır. Hatta İbni Cerîr et-
Taberî, bütün maânî-i Kur’ân’ ı muan’an sened ile müteselsilen menba- ı ri-
salete îsal etmi ş ve o tarzda, mühim ve büyük tefsirini yazm ış.
İkinci Tâife : Ya ak ılsız bir dosttur, ka ş yapay ım derken göz ç ıkar ıyor ve-
ya şeytan ak ıllı bir düşmand ır ki ahkâm- ı İslâmiye ve hakâik-i imaniyeye kar şı 
gelmek istiyor. Kur’ân- ı Hakîm’in –senin tâbirinle– birer polat kalesi hükmün-
de olan surlu sureleri içinde yol bulmak istiyor. Böyleler, –hâ şâ– hakâik-i ima-
niye ve Kur’âniye’ye şüphe îras etmek için bu nevi sözleri i şâa ediyorlar.
İkinci Nükte
Cenâb- ı Hak, Kur’ân’da çok şeylere kasem etmi ş. Kasemât- ı Kur’âniye’de 
çok büyük nükteler var, çok s ırlar var.
Meselâ: 3َאıĻٰéُĄوَ ِ÷ْĩَّýĤوَا’ daki kasem, On Birinci Söz’deki muhte şem 
temsilin esas ına işaret eder. Kâinat ı, bir saray ve bir şehir suretinde gösterir.
Hem 4ِħĻَכِéْĤا ْاٰنِóُĝْĤۤ۝وَا÷ٰĺ ’deki kasem ile i’câzât- ı Kur’âniye’nin kudsiye-
tini ve ona kasem edilecek bir derece-i hürmette oldu ğunu ihtar eder.
6ٌħĻِčَĐ نَĳُĩَĥْđَÜ ْĳَĤ ٌħَùَĝَĤ ُįَّĬمِ۝وَإِĳُåُّĭĤا ِďِĜَاĳَĩÖِ ُħِùْĜأُ ƯŻَĘ ، 5ٰىĳَİ إِذَا ِħْåَّĭĤوَا’ deki 
kasem, y ıldızlar ın sukutuyla vahye şüphe îras etmemek için cin ve şeytanla-
rın gaybî haberlerden kesilmelerine alâmet oldu ğuna işaret etmekle beraber;
1 Bu manay ı ifade eden hadisler için bkz.: Tirmizî, sevâbü’l-Kur’ân  14; Dârimî, fezâilü’l-Kur’ân  1, 35.
2 “Hâlbuki bu Kur’ân’ ın dili Arapça ve manas ı da çok aç ıktır.” (Nahl sûresi, 16/103).
3 “Güneş ve onun ayd ınlığı hakk ı için!” (Şems sûresi, 91/1).
4 “Yâsîn. Hikmetli Kur’ân’a andolsun!” (Yâsîn sûresi, 36/1-2).
5 “Kayan y ıldıza yemin olsun ki!” (Necm sûresi, 53/1).
6 “Hay ır! Vakit vakit inen Kur’ân’a yemin ederim ki! E ğer anlarsan ız bu gerçekten büyük bir yemindir.” 
(Vâk ıa sûresi, 56/75-76).438  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
yıldızlar ı dehşetli azametleriyle ve kemâl-i intizam ile yerlerine yerle ştirmek 
ve seyyârâtlar ı hayret-engiz bir surette döndürmekteki azamet-i kudret ve ke-
mâl-i hikmeti, o kasem ile ihtar ediyor.
2َتِŻَøْóُĩْĤوَا ، 1َאتِĺَّارِñĤوَا’ daki kasemde; havan ın temevvücât ı ve tasrifât ı 
içinde mühim hikmetleri ihtar etmek için, rüzgârlara memur melâikelere ka-
sem ile nazar- ı dikkati celbediyor ki; tesadüfî zannolunan unsurlar, çok nazik 
hikmetleri ve ehemmiyetli vazifeleri görüyorlar ve hâkezâ...
Her bir mevkiin, ayr ı ayr ı nüktesi ve faydas ı vard ır. Vakit müsait olmad ı-
ğı için, yaln ız icmâlen 3نِĳُÝْĺَّõĤوَا ِīĻِّÝĤوَا kasemindeki çok nüktelerinden bir nük-
teye işaret edece ğiz. Şöyle ki:
Cenâb- ı Hak, tîn ve zeytin ile kasem vâs ıtas ıyla azamet-i kudretini ve ke-
mâl-i rahmetini ve büyük nimetlerini ihtar ederek, esfel-i sâfilîn taraf ına giden 
insan ın yüzünü o taraftan çevirip, şükür ve fikir ve iman ve amel-i sâlih ile tâ 
âlâ-y ı illiyyîne kadar terakkiyât- ı mâneviyeye mazhar olabilmesine i şaret edi-
yor. Nimetler içinde tîn ve zeytinin tahsisinin sebebi; o iki meyvenin çok mü-barek ve nâfi olmas ı ve hilkatlerinde de medar- ı dikkat ve nimet çok şeyler 
bulunmas ıdır. Çünkü hayat- ı içtimaiye ve ticariye ve tenviriye ve g ıda-y ı in-
saniye için zeytin, en büyük bir esas te şkil ettiği gibi; incirin hilkati, zerre gibi 
bir çekirdekte koca incir a ğac ının cihâzât ını saklay ıp dercetmek gibi bir hari-
ka mucize-i kudreti gösterdi ği gibi; taam ında, menfaatinde ve ekser meyvele-
re muhalif olarak devam ında ve daha sâir menâfiindeki nimet-i ilâhiyeyi ka-
sem ile hat ıra getiriyor. Buna mukabil, insan ı iman ve amel-i sâlihe ç ıkarmak 
ve esfel-i sâfilîne dü şürmemek için bir ders veriyor.
Üçüncü Nükte
Surelerin ba şlar ındaki huruf-u mukattaa ilâhî bir şifredir. Has abdine, on-
larla baz ı işaret-i gaybiye veriyor. O şifrenin miftah ı, o Abd-i Hâs’tad ır, hem 
O’nun veresesindedir. Kur’ân- ı Hakîm, madem her zaman ve her tâifeye hi-
tab ediyor; her asr ın her tabakas ının hissesini câmî çok mütenevvî vücuhla-
rı, manalar ı olabilir. Selef-i sâlihîn ise, en hâlis parça onlar ınd ır ki, beyan et-
mişler. Ehl-i velâyet ve tahkik, seyr u sülûk-u ruhaniyeye ait çok muamelât- ı 
1 “O tozutup savuran (rüzgârlara)!” (Zâriyât sûresi, 51/1).
2 “İyilik için birbirinin pe şinden gönderilenler hakk ı için!” (Mürselât sûresi, 77/1).
3 “Yemin olsun İncir’e ve Zeytin’e..” (Tîn sûresi, 95/1).YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / BİRİNCİ RİSALE OLAN B İRİNCİ KISIM  ----------------------------------------    439
gaybiye i şârât ını onlarda bulmu şlar. İşârâtü’l-İ’câz tefsirinde, Bakara sûresi’-
nin başında, i’câz- ı belâgat noktas ında bir nebze onlardan bahsetmi şiz, mü-
racaat edilsin.
Dördüncü Nükte
Kur’ân- ı Hakîm’in hakikî tercümesi kabil olmad ığını Yirmi Be şinci Söz, 
isbat etmi ştir. Hem mânevî i’câz ındaki ulviyet-i üslûp ise tercümeye gelmez. 
Mânevî i’câz ında olan ulviyet-i üslûp cihetinden gelen zevk ve hakikati beyan 
ve ifham etmek, pek mü şkül. Fakat yolu göstermek için bir-iki cihete i şaret 
edeceğiz. Şöyle ki;
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan,
 َّאتٌĺِĳْĉَĨ َاتُĳٰĩَّùĤوَا ، 1ْħِכُĬَاĳْĤوَأَ ْħِכُÝَĭِùْĤأَ َفُŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُěْĥَì ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ
 َěَĥَì ، 3ٍßٰĥَà َאتٍĩُĥُČ ĹِĘ ٍěْĥَì ِïْđَÖ ْīِĨ ًאĝْĥَì ْħِכُÜَאıَّĨأُ نِĳُĉُÖ ĹِĘ ْħُכُĝُĥْíَĺ ، 2۪įِĭĻِĩَĻِÖ
 6ذَرَّةٍ َאلُĝْáِĨ ُįْĭَĐ ُبُõْđَĺ َź ، 5۪įِ×ْĥَĜوَ ْءِóَĩْĤا َīْĻَÖ لُĳُéَĺ ، 4َّאمٍĺأَ ِÙَّÝِø ĹِĘ َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا
7ُورِïُّāĤا َاتِñِÖ ٌħĻِĥَĐ َĳُİوَ ِۚģْĻَّĥĤا ĹِĘ َאرَıَّĭĤا ُãِĤĳُĺوَ َאرِıَّĭĤا ĹِĘ َģْĻَّĥĤا ُãِĤĳُĺ ،
gibi âyetlerle o derece harika bir ulviyet-i üslûp ve i’câzkârâne bir cemiyet 
içinde hallâk ıyetin hakikatini hayale tasvir ediyor, gösteriyor ki; “Sâni-i  âlem 
olan şu kâinat ın ustas ı, iş başında olarak şems ve kameri hangi çekiç ile 
yerlerine çak ıyorsa; ayn ı çekiç ile ayn ı anda zerreleri yerlerine –meselâ 
zîhayatlar ın gözbebeklerinde– yerle ştiriyor. Semâvât ı hangi ölçü ile, han-
gi mânevî âlet ile tertip edip aç ıyorsa; ayn ı anda, ayn ı tertip ile gözün 
perdelerini açar, yapar, tanzim eder, yerle ştirir. Hem Sâni-i Zülcelâl mâ-
nevî kudretin hangi mânevî çekici ile y ıldızlar ı göklere çak ıyorsa, ayn ı o 
mânevî çekiç ile be şerin sîmas ındaki hadsiz alâmet-i fârika noktalar ını ve 
1 “O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri de: Gökleri ve yeri yaratmas ı, lisanlar ınızın ve renk-
lerinizin farkl ı olmas ıdır.” (Rûm sûresi, 30/22)
2 “Hâlbuki bütün bir gökler âlemi bükülmü ş olarak Allah’ ın elinin içindedir.” (Zümer sûresi, 39/67).
3 “O sizi analar ınızın karn ında üç karanl ık içinde, pe şpeşe yarat ır.” (Zümer sûresi, 39/6).
4 “Rabbiniz o Allah’t ır ki gökleri ve yeri alt ı günde yaratt ı.” (A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi, 10/3; Hûd 
sûresi, 11/3; Hadîd sûresi, 57/4)
5 “Bilin ki Allah insan ile kalbi aras ına girer (diledi ği takdirde arzusunu gerçekle ştirmesini önler).” (Enfâl 
sûresi, 8/24).
6 “O’nun ilminden göklerde ve yerde zerre miktar ı birşey bile kaçamaz.” (Sebe sûresi, 34/3).
7 “Geceyi gündüze katar, böylece gündüz uzar. Gündüzü geceye katar, böylece gece uzar. Kalblerin 
künhünü O bilir.” (Hadîd sûresi, 57/6).440  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
zâhirî ve bât ınî duygular ını yerlerine nak şediyor” diye ifade eder. Demek 
o Sâni-i Zülcelâl i ş başında... İşlerini hem göze, hem kula ğa göstermek için, 
âyât- ı Kur’âniye ile, bir çekici zerreye vuruyor; ayn ı âyetin di ğer kelimesiyle 
o çekici şemse vuruyor; merkezine çakar gibi ulvî üslûp ile vahdâniyeti ayn- ı 
ehadiyet içinde.. ve nihayet celâli nihayet cemâl içinde.. ve nihayet azameti nihayet hafâ içinde.. ve nihayet vüs’ati nihayet dikkat içinde.. ve nihayet ha ş-
meti nihayet rahmet içinde.. ve nihayet bu’diyeti nihayet kurbiyet içinde gös-terir. Muhâl telâkki edilen cem-i ezdâd ın en uzak mertebesini, vâcib derece-
sindeki bir suretini ifade eder, isbat edip gösterir. İşte bu tarz ifadesi ve üslû-
budur ki; en harika edibleri, belâgat ına secde ettiriyor.
1
Hem meselâ, َīِĨ َةًĳْĐدَ ْħَאכُĐدَ إِذَا َّħُà ِه۪ۘóْĨَÉِÖ َْرْضُŶوَا אءُƯĩَّùĤا مَĳُĝَÜ أَنْ ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ 
2نَĳُäُóْíَÜ ْħُÝْĬأَ اƯإِذ َْرْضِŶا âyetiyle, şöyle bir üslûb-u âlî ile saltanat- ı rubûbi-
yetindeki ha şmeti gösterir. Şöyle ki: “Gökler ve zemin, iki mutî k ışla hük-
münde ve iki muntazam ordu merkezi suretinde tek bir emirle veya boru gibi bir işaretle, o iki k ışlada fenâ ve adem perdesinde yatan mevcudât, o 
emre kemâl-i süratle ve itaatle “Lebbeyk!” deyip meydan- ı haşir ve imti-
hana ç ıkarlar.”
İşte haşir ve k ıyâmeti ne kadar mucizâne bir üslûb-u âlî ile ifade edip ve 
o dâvân ın içinde bir delil-i iknaîye i şaret ediyor ki; bilmü şâhede, nas ıl ki ze-
minin cevfinde saklanm ış ve ölmüş hükmündeki tohumlar ve cevv-i semâda, 
ademde ve küre-i havaiyede da ğılm ış, saklanm ış katreler; nas ıl kemâl-i inti-
zam ve süratle ha şr olup her baharda meydan- ı tecrübe ve imtihana ç ıkıyor-
lar.. zeminde hubûbât, semâda katarât her vakit bir mah şer-nümun suretini 
alırlar; öyle de, ha şr-i ekber dahi öyle kolay zuhur eder. Madem bunu görü-
yorsunuz, onu dahi inkâr edemezsiniz ve hâkezâ...
Şu âyetlere, sâir âyâttaki derece-i belâgat ı kıyas edebilirsiniz. Acaba, şu 
tarzdaki âyât ın hakikî tercümesi mümkün müdür? Elbette de ğildir! Olsa olsa, 
ya k ısa bir meâl-i icmâlî veya âyetin her cümlesi için be ş-alt ı sat ır tefsir yaz-
mak lâz ım gelir.
1 Bkz.: es-Suyûtî, el-İtkân 2/149; el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  14/86.
2 “O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri de: Gö ğün ve yerin, kendisinin buyru ğu ile kâim 
olmalar ı, belirlenen yerde sapasa ğlam işlerinin ba şında bulunmalar ıdır. Sonra sizi yatt ığınız yerden bir 
çağırdı m ı, birden kabirlerinizden ç ıkıverirsiniz!” (Rûm sûresi, 30/25).YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / BİRİNCİ RİSALE OLAN B İRİNCİ KISIM  ----------------------------------------    441
Beşinci Nükte
Meselâ, 1ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ bir cümle-i Kur’âniye’dir. Bunun en k ısa manas ı, ilm-i 
nahiv ve beyan kaidelerinin iktiza etti ği şudur:
 ِïَÖَْŶا ĵَĤإِ َْزَلِŶا َīِĨ َďَĜوَ دٍĳُĩْéَĨ أَيِّ ĵٰĥَĐوَ َرَïَĀ ٍïِĨَאè أَيِّ ْīِĨ ِïْĩَéْĤا َادِóْĘأَ ْīِĨ ْدٍóَĘ ُّģכُ
ِّٰųِאÖ ĵّٰĩَùُĩْĤا دِĳُäُĳْĤا ِÕِäَاĳْĤا َّاتِñĥِĤ ٌّěِéَÝْùُĨوَ َאصٌّì
Yani: “Ne kadar hamd ve medh varsa, kimden gelse, kime kar şı da 
olsa, ezelden ebede kadar hast ır ve lây ıktır o Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’a ki, 
Allah denilir.” İşte “ne kadar hamd varsa”, “el-i isti ğrak”tan ç ıkıyor. “Her 
kimden gelse” kayd ı ise, “hamd” masdar olup, fâili terk edildi ğinden, böyle 
makamda umumiyeti ifade eder. Hem mef’ulün terkinde, yine makam- ı hita-
bîde külliyet ve umumiyeti ifade etti ği için, “her kime kar şı olsa” kayd ını ifade 
ediyor. “Ezelden ebede kadar” kayd ı ise; fiilî cümlesinden ismî cümlesine in-
tikal kaidesi, sebat ve devama delâlet etti ği için, o manay ı ifade ediyor. “Has 
ve müstehak” manas ını “lillâh”taki “lâm- ı cer” ifade ediyor. Çünkü o “lâm”, 
ihtisas ve istihkak içindir. “Zât- ı Vâcibü’l-vücûd” kayd ı ise; vücûb-u vücûd, 
ulûhiyetin lâz ım- ı zarurîsi ve Zât- ı Zülcelâl’e kar şı bir unvan- ı mülâhaza oldu-
ğundan, “lafzullah” sâir esmâ ve s ıfâta câmiiyeti ve ism-i âzam oldu ğu2 itiba-
rıyla, delâlet-i iltizamiye ile delâlet etti ği gibi; Vâcibü’l-vücûd unvan ına dahi, 
o delâlet-i iltizamiye ile delâlet ediyor.
İşte, 3ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ cümlesinin en k ısa ve ulemâ-y ı arabiyece müttefekun aleyh 
bir mana-y ı zâhirîsi şöyle olursa, ba şka bir lisana o i’câz ve kuvvetle nas ıl ter-
cüme edilebilir?..
Hem elsine-i âlem içinde lisân- ı nahvî, Arabî’den ba şka birtek lisan var; o 
da hiçbir vakit Arap Lisan ı’nın câmiiyetine yeti şemez. Acaba o câmî ve i’câz-
dârâne olan lisân- ı nahvî ile mucizekârâne bir surette ve her ciheti birden bilir, 
irade eder bir ilm-i muhit içinde zuhur eden kelimât- ı Kur’âniye; sâir elsine-i 
terkibiye ve tasrifiye vâs ıtas ıyla zihni cüz’î, şuuru k ısa, fikri mü şevveş, kalbi ka-
ranl ıklı baz ı insanlar ın kelimât- ı tercümiyesi nas ıl o mukaddes kelimât yerini 
1 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.” (Fâtiha sûresi, 1/2; En’âm sûresi, 6/1; A’râf sûresi, 7/43; Yûnus 
sûresi, 10/10; İbrahim sûresi, 14/39; Nahl sûresi, 16/75; …)
2 Bkz.: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/47; et-Taberî, Câmiu’l-beyân  28/56; Hatîb el-Ba ğdâdî, Târîhu 
Bağdâd 7/313.
3 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.” (Fâtiha sûresi, 1/2; En’âm sûresi, 6/1; A’râf sûresi, 7/43; Yûnus 
sûresi, 10/10; İbrahim sûresi, 14/39; Nahl sûresi, 16/75; …)442  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
tutabilir? Hatta diyebilirim ve belki isbat edebilirim ki; her bir harf-i Kur’ân, 
bir hakâik hazinesi hükmüne geçer; bazen birtek harf, bir sayfa kadar haki-katleri ders verir.
Alt ınc ı Nükte
Bu manay ı tenvir için, kendi ba şımdan geçmi ş nurlu bir hâli ve hakikatli 
bir hayali söylüyorum, şöyle ki:
Bir vakit 1ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ’ deki nun-u mütekellim-i maa’l-gayr ı dü-
şündüm ve mütekellim-i vahde sîgas ından “na’büdü” sîgas ına intikalin sebe-
bini kalbim arad ı. Birden, namazdaki cemaatin fazileti ve s ırrı, o “nun”dan 
inkişaf etti.
Gördüm ki; namaz k ıldığım o Bayezid Câmii’ndeki cemaatle i ştirakimi 
ve her biri benim bir nevi şefaatçim hükmüne ve k ıraat ımda izhar etti ğim hü-
kümlere ve dâvâlara birer şahit ve birer müeyyid gördüm. Nâk ıs ubûdiyetimi, 
o cemaatin büyük ve kesretli ibâdât ı içinde dergâh- ı ilâhîye takdime cesaret 
geldi. Birden bir perde daha inki şaf etti. Yani İstanbul’un bütün mescidleri it-
tisal peydâ etti. O şehir, o Bayezid Câmii hükmüne geçti. Birden, onlar ın du-
alar ına ve tasdiklerine mânen bir nevi mazhariyet hissettim. Onda dahi rûy-u 
zemin mescidinde, Kâbe-i Mükerreme etraf ında, dairevî saflar içinde kendi-
mi gördüm. 2َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ dedim. Benim bu kadar şefaatçilerim var, 
benim namazda söyledi ğim her bir sözü aynen söylüyorlar, tasdik ediyorlar. 
Madem hayalen bu perde aç ıldı; Kâbe-i Mükerreme mihrab hükmüne geç-
ti. Ben bu f ırsattan istifade ederek o saflar ı işhad edip, tahiyyâtta getirdi ğim, 
3ِّٰųا لُĳُøرَ ًاïَّĩَéُĨ أَنَّ ُïَıْüوَأَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüأَ olan iman ın tercüman ını mü-
barek Haceru’l-Esved’e tevdî edip emanet b ırak ıyorum derken, birden bir va-
ziyet daha aç ıldı. Gördüm ki; dâhil oldu ğum cemaat, üç daireye ayr ıldı:
Birinci Daire : Rûy-u zeminde müminler ve muvahhidîndeki cemaat-i uz-
mâ.
İkinci Daire : Bakt ım, umum mevcudât, bir salât- ı kübrâda, bir tesbihat- ı 
uzmâda, her tâife kendine mahsus salavât ve tesbihat ile me şgul bir cemaat 
1 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
2 “Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’ad ır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
3 “Şehâdet ederim ki Allah’tan ba şka ilâh yoktur; yine şehâdet ederim ki Hz. Muhammed (sallallâhu 
aleyhi ve sellem) Allah’ ın resûlüdür.” (Müslim, salât  60; Tirmizî, salât  216; Ebû Dâvûd, salât  178; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/292)YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / BİRİNCİ RİSALE OLAN B İRİNCİ KISIM  ----------------------------------------    443
içindeyim. “Vezâif-i e şyâ” tâbir edilen hidemât- ı meşhûde, onlar ın ubûdiyet-
lerinin unvanlar ıdır. O hâlde “Allahu Ekber” deyip hayretten ba şımı eğdim, 
nefsime bakt ım:
Üçüncü Bir Daire : İçinde, hayret-engiz zâhiren ve keyfiyeten küçük.. 
Hakikaten ve vazifeten ve kemmiyeten büyük bir küçük âlemi gördüm ki; zer-rât- ı vücûdiyemden tâ havâss- ı zâhiriyeme kadar, tâife tâife vazife-i ubûdiyet-
le ve şükraniye ile me şgul bir cemaat gördüm. Bu dairede kalbimdeki latîfe-i 
rabbâniyem, 
1ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ o cemaat nâm ına diyor. Nas ıl, evvelki iki 
cemaatte de lisan ım, o iki cemaat-i uzmây ı niyet ederek demi şti.
Elhâs ıl: ُïُ×ْđَĬ nun’u, şu üç cemaate i şaret ediyor. İşte bu hâlette iken, bir-
den Kur’ân- ı Hakîm’in tercüman ı ve mübelli ği olan Resûl-i Ekrem’in (aleyhissa-
lâtü vesselâm) , Medine-i Münevvere denilen mânevî minberinde, şahsiyet-i mâ-
neviyesi, ha şmetiyle temessül ederek, 2ْħَّכُÖرَ ُواïُ×ْĐا َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ hitab ını, mâ-
nen herkes gibi ben de i şitip; o üç cemaatte herkes benim gibi ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ ile 
mukabele ediyor tahayyül ettim. 3۪įِĨَازِĳَĥِÖ َÛَ×َà ْءُĹَّýĤا َÛَ×َà إِذَا kaidesince, şöyle 
bir hakikat fikre göründü ki:
Madem bütün âlemlerin Rabbi, insanlar ı muhatap ittihaz edip, 
umum mevcudâtla konu şur ve şu Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , o hi-
tab- ı izzeti, nev-i be şere belki umum zîruha ve zî şuura tebli ğ ediyor. İşte 
bütün mâzi ve müstakbel, zaman- ı haz ır hükmüne geçti; bütün nev-i be-
şer bir mecliste, saflar ı muhtelif bir cemaat şeklinde olarak; o hitab, o su-
retle onlara ediliyor. O vakit her bir âyât- ı Kur’âniye; gayet ha şmetli ve vüs’-
atli bir makamdan, gayet kesretli ve muhtelif ve ehemmiyetli muhatab ından, 
nihayetsiz azamet ve celâl sahibi Mütekellim-i Ezelî’den ve makam- ı mahbubi-
yet-i uzmâ sahibi Tercüman- ı Âlişan’ ından ald ığı bir kuvvet-i ulviyet, cezâlet ve 
belâgat içinde; parlak, hem pek parlak bir nur-u i’câz ı içinde gördüm. O vakit, 
değil umum Kur’ân; ya bir sure, yahut bir âyet, belki her bir kelimesi birer mu-
cize hükmüne geçti: 4ْاٰنِóُĝْĤوَا َאنِĩĺِْŸا رِĳُĬ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ dedim. O ayn- ı hakikat
1 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
2 “Ey insanlar! (Hem Sizi hem de sizden önceki insanlar ı yaratan) Rabbinize ibadet ediniz.” (Bakara 
sûresi, 2/21).
3 Bir şeyin varl ığı, doğruluğu tahakkuk ederse, ona ba ğlı bütün hususlar ın da varl ığı ve doğruluğu tahakkuk 
eder. Bkz.: el-Bâbertî, el-İnâye fî şerhi’l-Hidâye  5/495; İbnü’l-Hümâm, Şerhu Fethu’l-kadîr  4/366.
4 Bize ihsan etti ği iman ve Kur’ân nuru sebebiyle Rabbimize hamdolsun.444  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
olan hayalden ُïُ×ْđَĬ nun’una girdi ğim gibi ç ıktım ve anlad ım ki: Kur’ân’ ın değil 
âyetleri, kelimeleri, belki “nun-u na’büdü” gibi baz ı harfleri dahi mühim haki-
katlerin nurlu anahtarlar ıdır.
Kalb ve hayal, o nun-u na’büdü’den ç ıktıktan sonra, ak ıl karşılar ına ç ıktı, 
dedi: “Ben de hisse isterim. Sizin gibi uçamam. Ayaklar ım; delildir, hüccettir. 
Ayn ı  ُïُ×ْđَĬ ve  ُīĻِđَÝْùَĬ ’de, mâbud ve müsteân olan Hâl ık’a giden yolu göster-
mek lâz ımd ır ki, sizin ile gelebileyim.” O vakit kalbe şöyle geldi ki, de o mü-
tehayyir akla:
Bak kâinattaki bütün mevcudâta! Zîhayat olsun, câmid olsun, ke-
mâl-i itaat ve intizam ile vazife suretinde ubûdiyetleri var. Bir k ısm ı şuur-
suz, hissiz olduklar ı hâlde, gayet şuurkârâne, intizam-perverâne ve ubû-
diyetkârâne vazife görüyorlar. Demek bir Mâbud-u bilhak ve bir Âmir-i Mutlak vard ır ki, bunlar ı ibadete sevk edip istihdam ediyor.
Hem bak, bütün mevcudâta, husûsan zîhayat olanlara.. her biri-
nin gayet kesretli ve gayet mütenevvî ihtiyâcât ı var ve vücûd ve bekâs ı-
na lâz ım pek kesretli, muhtelif matlublar ı var; en küçü ğüne elleri ula ş-
maz, kudretleri yeti şmez. Hâlbuki o hadsiz matlablar ı, ummad ığı yer-
den, vakt-i münasipte, muntazaman onlar ın ellerine veriliyor ve bilmü-
şâhede görünüyor.
İşte şu mevcudât ın bu hadsiz fakr ve ihtiyâcât ı ve bu fevkalâde iânât- ı 
gaybiye ve imdâdât- ı rahmâniye bilbedâhe gösterir ki: Bir Ganiyy-i Mutlak 
ve Kerîm-i Mutlak ve Kadîr-i Mutlak olan bir Hâmi ve Râz ık’lar ı vard ır 
ki, her şey ve her zîhayat ondan istiâne eder, medet bekliyor. Mânen
1ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺإِ der. O vakit ak ıl, “Âmennâ ve saddaknâ” dedi.2
Yedinci Nükte
Sonra o hâlde 3ْħِıْĻَĥَĐ َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤا َاطَóِĀَ۝ħĻِĝَÝْùُĩْĤا َاطَóِّāĤا َאĬِïْİاِ dediğim 
vakit, bakt ım ki: Mâzi taraf ına göçüp giden kafile-i be şer içinde gayet nurâni, 
parlak; enbiyâ, s ıddîkîn, şühedâ, evliya, sâlihîn kafilelerini gördüm ki; istik-
bal zulümât ını dağıtıp, ebede giden yolda bir cadde-i kübrâ-y ı müstakîmde 
1 “Yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5).
2 İman ettik, tasdik ettik.
3 “Bizi doğru yola, sana do ğru varan yola ilet. Nimet ve lütfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet!” (Fâtiha 
sûresi, 1/6-7).YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / BİRİNCİ RİSALE OLAN B İRİNCİ KISIM  ----------------------------------------    445
gidiyorlar. Bu kelime, beni o kafileye iltihak etmek için yol gösteriyor; belki il-
tihak ettiriyor. Birden, “fesübhânallah” dedim. Zulümât- ı istikbali tenvir eden 
ve kemâl-i selâmetle giden bu nurâni kafile-i uzmâya iltihak etmemek, ne ka-dar hasaret ve helâket oldu ğunu zerre miktar şuuru olan bilmesi lâz ım. Acaba 
bid’alar ı îcad etmekle o kafile-i uzmâdan inhiraf eden; nereden nur bulabilir, 
hangi yoldan gidebilir? Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  Rehberimiz, ferman 
etmiş ki; 1َّאرِĭĤا ĹِĘ ٍÙَĤَŻَĄ ُّģوَכُ ٌÙَĤَŻَĄ ٍÙَĐْïِÖ ُّģכُ Acaba bu ferman- ı kat’îye kar şı 
“ulemâü’s-sû” tâbirine lây ık baz ı bedbahtlar hangi maslahat ı buluyorlar, han-
gi fetvay ı veriyorlar ki; lüzumsuz, zararl ı bir surette şeâir-i İslâmiye’nin bedihi-
yât ına karşı geliyorlar; tebdili, kabil görüyorlar?
Olsa olsa, muvakkat bir cilve-i manadan gelen bir intibah- ı muvakkat, o 
ulemâü’s-sûu aldatm ıştır. Meselâ, nas ıl ki bir hayvan ın veyahut bir meyvenin 
derisi soyulsa, muvakkat bir zarafet gösterir; fakat az bir zamanda o zarif et ve o güzel meyve, o yabanî ve pasl ı ve kesif ve âr ızî deri alt ında siyahlan ır, taaf-
fün eder. Öyle de şeâir-i İslâmiye’deki tâbirât- ı nebeviye ve ilâhiye, hayattar 
ve sevabdar bir cilt, bir deri hükmündedir. Onlar ın soyulmas ıyla maânîdeki 
bir nurâniyet; muvakkaten, ç ıplak, bir derece görünür. Fakat ciltten cüdâ ol-
muş bir meyve gibi o mübarek manalar ın ruhlar ı uçar, zulmetli kalb ve kafa-
larda beşerî postunu b ırak ıp gider.. nur uçar, duman ı kal ır. Her ne ise...
Sekizinci Nükte
Buna dair bir düstur-u hakikati beyan etmek lâz ım, şöyle ki:
Nas ıl “hukuk-u şahsiye” ve bir nevi hukukullah say ılan “hukuk-u umumi-
ye” nâm ıyla iki nevi hukuk var. Öyle de mesâil-i şer’iyede bir k ısım mesâil, e ş-
hâsa taalluk eder; bir k ısım, umuma, umumiyet itibar ıyla taalluk eder ki; on-
lara “şeâir-i İslâmiye” tâbir edilir. Bu şeâirin umuma taalluk cihetiyle umum, 
onda hissedard ır. Umumun r ızas ı olmazsa onlara ili şmek, umumun hukuku-
na tecavüzdür. O şeâirin en cüz’îsi (sünnet kabilinden bir meselesi) en bü-
yük bir mesele hükmünde nazar- ı ehemmiyettedir. Do ğrudan do ğruya, 
umum Âlem-i İslâm’a taalluk etti ği gibi; asr- ı saadetten şimdiye kadar bü-
tün eâz ım- ı İslâm’ ın bağland ığı o nurâni zincirleri koparmaya, tahrip ve 
tahrif etmeye çal ışanlar ve yard ım edenler dü şünsünler ki, ne kadar deh-
şetli bir hataya dü şüyorlar. Ve zerre miktar şuurlar ı varsa, titresinler!..
1 “Her bid’at dalâlettir ve her dalâlet cehennem ate şindedir.” Nesâî, ıydeyn  22; Ma’mer İbni Râşid, 
el-Câmi’ 11/159; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  9/97. İlk k ısm ı için bkz.: Müslim, cum’a  43; Ebû 
Dâvûd, sünnet  5; İbni Mâce, mukaddime  6, 7; Dârimî, mukaddime  16, 23.446  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Dokuzuncu Nükte
Mesâil-i şeriattan bir k ısm ına “taabbüdî” denilir, akl ın muhakemesi-
ne bağlı değildir, emroldu ğu için yap ılır; illeti, emirdir.1
Bir k ısm ına “mâkulü’l-mana” tâbir edilir. Yani, bir hikmet ve bir mas-
lahat ı var ki o hükmün te şrîine müreccih olmu ş; fakat sebep ve illet de-
ğil. Çünkü hakikî illet, emir ve nehy-i ilâhîdir.2
Şeâirin taabbüdî k ısm ı; hikmet ve maslahat onu ta ğyir edemez, taab-
büdîlik ciheti tereccuh ediyor, ona ili şilmez. Yüz bin maslahat gelse onu 
tağyir edemez. Öyle de “ şeâirin faydas ı, yaln ız mâlûm mesalihtir” denil-
mez ve öyle bilmek hatad ır. Belki o maslahatlar ise, çok hikmetlerinden 
bir faydas ı olabilir. Meselâ biri dese; “Ezan ın hikmeti, müslümanlar ı na-
maza çağırmakt ır; şu hâlde bir tüfek atmak kâfidir.” Hâlbuki o divane bil-
mez ki, binler maslahat- ı ezaniye içinde o bir maslahatt ır. Tüfek sesi, o 
maslahat ı verse; acaba nev-i be şer nâm ına, yahut o şehir ahalisi nâm ına, 
hilkat-i kâinat ın netice-i uzmâs ı ve nev-i be şerin netice-i hilkati olan ilân- ı 
tevhid ve rubûbiyet-i ilâhiyeye kar şı izhar- ı ubûdiyete vâs ıta olan ezan ın 
yerini nas ıl tutacak?
Elhâs ıl: Cehennem lüzumsuz de ğil; çok işler var ki, bütün kuvvetiyle 
“Yaşasın cehennem!” der. Cennet dahi ucuz de ğildir, mühim fiyat ister.3
4ُونَõאئِƯęْĤا ُħُİ ِÙَّĭَåْĤا َאبُéْĀأَ ِۚÙَّĭَåْĤا َאبُéْĀوَأَ َّאرِĭĤا َאبُéْĀأَ ِۤيĳَÝْùَĺ َź
1 Bkz.: eş-Şâtıbî, el-Muvafakât  3/46; İbni Âbidîn, Hâşiye 1/447.
2 Bkz.: eş-Şâtıbî, el-Muvafakât  2/329-331, 3/46; İbni Âbidîn, Hâşiye 1/447.
3 Cehennemin be şerî arzular ve nefsin ho şuna giden şeylerle; cennetin de ho şa gitmeyen şeylerle çepe-
çevre kuşatıldığına dair bkz.: Buhârî, rikak  28; Müslim,  cennet 1.
4 “Cehennemliklerle cennetlikler elbette bir olmaz. Felâh ve ba şarıya erenler, cennetliklerdir.” (Ha şir 
sûresi, 59/20).YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / BİRİNCİ RİSALE OLAN B İRİNCİ KISIM  ----------------------------------------    447
İkinci Risale Olan İkinci K ısım
Ramazan-ı Şerif’e Dairdir Ramazan- ı Şerif’e Dairdir
Birinci k ısm ın âhirinde şeâir-i İslâmiye’den bir nebze bahsedildi ğinden 
şeâirin içinde en parlak ve muhte şem olan Ramazan- ı Şerif’e dair olan bu 
ikinci k ısımda, bir k ısım hikmetleri zikredilecektir.
Bu İkinci K ısım, Ramazan- ı Şerif’in pek çok hikmetlerinden dokuz 
hikmeti beyan eden “Dokuz Nükte”dir.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َאنِĜْóُęْĤوَا ٰىïُıْĤا َīِĨ َאتٍĭِّĻَÖوَ َّאسِĭĥِĤ ًىïُİ ْاٰنُóُĝْĤا ِįĻِĘ ِلَõْĬأُ ِۤيñَّĤا َאنَąَĨرَ ُóْıَü
Birinci Nükte
Ramazan- ı Şerif’teki savm, İslâmiyet’in erkân- ı hamsesinin birincilerin-
dendir.2 Hem şeâir-i İslâmiye’nin âzamlar ındand ır.3
İşte Ramazan- ı Şerif’teki orucun çok hikmetleri; hem Cenâb- ı Hakk’ ın 
rubûbiyetine , hem insan ın hayat- ı içtimaiyesine , hem hayat- ı şahsiyesi-
ne, hem nefsin terbiyesine , hem niam- ı ilâhiyenin şükrüne  bakar hikmet-
leri var.
Cenâb- ı Hakk’ ın rubûbiyeti  noktas ında orucun çok hikmetlerinden bir 
hikmeti şudur ki:
Cenâb- ı Hak, zemin yüzünü bir sofra-y ı nimet suretinde halketti ği ve bü-
tün envâ- ı nimeti o sofrada 4ُÕِùَÝْéَĺ َź ُßْĻَè ْīِĨ bir tarzda o sofraya dizdi ği 
cihetle, kemâl-i rubûbiyetini ve rahmâniyet ve rahîmiyetini o vaziyetle ifade ediyor. İnsanlar gaflet perdesi alt ında ve esbap dairesinde o vaziyetin ifade et-
tiği hakikati tam göremiyor, bazen unutuyor.
Ramazan- ı Şerif’te ise, ehl-i iman birden muntazam bir ordu hükmü-
ne geçer. Sultan- ı Ezelî’nin ziyafetine davet edilmi ş bir surette ak şama yak ın 
1 “O Ramazan ay ı ki insanl ığa bir rehber olan, onlar ı doğru yola götüren ve hakk ı bât ıldan ay ıran en 
aç ık ve parlak delilleri ihtiva eden Kur’ân o ayda indirildi.” (Bakara sûresi, 2/185).
2 Bkz.: Buhârî, îmân  1; Müslim, îmân  21.
3 Bkz.: İbni Ebi’l- İzz, Şerhu Akîdeti’t-Tahâviyye  1/409.
4 “…hiç ummad ığı yerlerden (r ızıkland ırır).” (Talâk sûresi, 65/3)
“buyurunuz” emrini bekliyorlar gibi bir tavr- ı ubûdiyetkârâne göstermeleri, o 
şefkatli ve ha şmetli ve külliyetli rahmâniyete kar şı, vüs’atli ve azametli ve inti-
zaml ı bir ubûdiyetle mukabele ediyorlar. Acaba böyle ulvî ubûdiyete ve şeref-i 
keramete i ştirâk etmeyen insanlar, insan ismine lây ık m ıdırlar?
İkinci Nükte
Ramazan- ı Mübarek’in savm ı, Cenâb- ı Hakk’ ın nimetlerinin şükrüne  
bakt ığı cihetle, çok hikmetlerinden bir hikmeti şudur ki:
Birinci Söz’de denildi ği gibi; bir padi şah ın matbah ından bir tablac ının ge-
tirdiği taamlar, bir fiyat ister. Tablac ıya bahşiş verildiği hâlde; çok k ıymettar 
olan o nimetleri k ıymetsiz zannedip onu in’âm edeni tan ımamak, nihayet de-
recede bir belâhet oldu ğu gibi; Cenâb- ı Hak, hadsiz envâ- ı nimetini nev-i be-
şere zemin yüzünde ne şretmiş.1 Ona mukabil, o nimetlerin fiyat ı olarak, şükür 
istiyor. O nimetlerin zâhirî esbâb ı ve ashab ı, tablac ı hükmündedirler. O tabla-
cılara bir fiyat veriyoruz, onlara minnettar oluyoruz; hatta müstehak olmad ık-
lar ı pek çok fazla hürmet ve te şekkürü ediyoruz.
Hâlbuki Mün’im-i Hakikî, o esbaptan hadsiz derecede o nimet vâs ıta-
sıyla şükre lây ıktır. İşte O’na te şekkür etmek, o nimetleri do ğrudan do ğruya 
O’ndan bilmek, o nimetlerin k ıymetini takdir etmek ve o nimetlere kendi ihti-
yac ını hissetmekle olur.
İşte Ramazan- ı Şerif’teki oruç; hakikî ve hâlis, azametli ve umumî bir şük-
rün anahtar ıdır. Çünkü sâir vakitlerde mecburiyet taht ında olmayan insanla-
rın çoğu, hakikî açl ık hissetmedikleri zaman, çok nimetlerin k ıymetini derk 
edemiyor. Kuru bir parça ekmek, tok olan adamlara –husûsan zengin olsa– ondaki derece-i nimet anla şılm ıyor. Hâlbuki iftar vaktinde o kuru ekmek, bir 
müminin nazar ında çok k ıymettar bir nimet-i ilâhiye oldu ğuna kuvve-i zâika-
sı şehâdet eder. Padi şahtan tâ en fukarâya kadar herkes, Ramazan- ı Şerif’te o 
nimetlerin k ıymetlerini anlamakla bir 
şükr-ü mânevîye mazhar olur.
Hem gündüzdeki yemekten memnûiyeti cihetiyle; “O nimetler benim 
mülküm de ğil. Ben bunlar ın tenâvülünde hür de ğilim. Demek, ba şkas ının 
mal ıdır ve in’âm ıdır. Onun emrini bekliyorum.” diye nimeti nimet bilir, bir 
şükr-ü mânevî eder. İşte bu suretle oruç, çok cihetlerle hakikî vazife-i insaniye 
olan şükrün anahtar ı hükmüne geçer.
1 Bkz.: “Görmüyor musunuz ki Allah göklerde ve yerde olan şeyleri sizin hizmetinize vermi ş. Görünen 
görünmeyen bunca nimete sizi garketmi ş? Yine de, öyle insanlar var ki hiçbir bilgiye, yol gösterici bir reh-
bere veya ayd ınlat ıcı bir kitaba dayanmaks ızın Allah hakk ında tart ışıp durur.” (Lokman sûresi, 31/20).YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / RAMAZAN-I ŞERİF’E DAİRDİR  -------------------------------------------------------------    449
Üçüncü Nükte
Oruç, hayat- ı içtimaiye-i insaniyeye  bakt ığı cihetle çok hikmetlerinden 
bir hikmeti şudur ki:
İnsanlar, maî şet cihetinde muhtelif bir surette halkedilmi şler. Cenâb- ı Hak 
o ihtilâfa binâen, zenginleri fukarâlar ın muâvenetine davet ediyor.1 Hâlbuki 
zenginler, fukarân ın ac ınacak ac ı hâllerini ve açl ıklar ını, oruçtaki açl ıkla tam 
hissedebilirler. E ğer oruç olmazsa, nefis-perest çok zenginler bulunabilir ki, 
açl ık ve fakirlik ne kadar elîm ve onlar şefkate ne kadar muhtaç oldu ğunu id-
rak edemez. Bu cihette insaniyetteki hemcinsine şefkat ise, şükr-ü hakikînin 
bir esas ıdır. Hangi fert olursa olsun, kendinden bir cihette daha fakiri bula-
bilir. Ona kar şı şefkate mükelleftir. E ğer nefsine açl ık çektirmek mecburiyeti 
olmazsa, şefkat vâs ıtas ıyla muâvenete mükellef oldu ğu ihsan ı ve yard ımı ya-
pamaz; yapsa da tam olamaz. Çünkü hakikî o hâleti, kendi nefsinde hisset-miyor.
Dördüncü Nükte
Ramazan- ı Şerif’teki oruç, nefsin terbiyesine  bakt ığı cihetindeki çok hik-
metlerinden bir hikmeti şudur ki:
Nefis, kendini hür ve serbest ister.. ve öyle telâkki eder. Hatta mevhum 
bir rubûbiyet ve keyfemâye şâ hareketi, f ıtrî olarak arzu eder. Hadsiz nimetler-
le terbiye olundu ğunu düşünmek istemiyor. Husûsan dünyada servet ve ikti-
dar ı da varsa, gaflet dahi yard ım etmiş ise; bütün bütün gâs ıbâne, h ırsızcas ı-
na nimet-i ilâhiyeyi hayvan gibi yutar.
İşte Ramazan- ı Şerif’te en zenginden en fakire kadar herkesin nefsi anlar 
ki; kendisi mâlik de ğil, memlûktür; hür de ğil, abddir. Emrolunmazsa en âdi ve 
en rahat şeyi de yapamaz, elini suya uzatamaz diye mevhum rubûbiyeti k ırı-
lır; ubûdiyeti tak ınır, hakikî vazifesi olan şükre girer.
Beşinci Nükte
Ramazan- ı Şerif’in orucu, nefsin tehzib-i ahlâk ına ve serkeşâne mua-
melelerinden vazgeçmesi  cihetine bakt ığı noktas ındaki çok hikmetlerinden 
birisi şudur ki:
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/43, 271; Tevbe sûresi, 9/60; Muhammed sûresi, 47/38.450  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Nefs-i insaniye gafletle kendini unutuyor. Mahiyetindeki hadsiz aczi, ni-
hayetsiz fakr ı, gayet derecedeki kusurunu göremez ve görmek istemez. Hem 
ne kadar zay ıf ve zevale maruz ve musibetlere hedef bulundu ğunu ve çabuk 
bozulur, da ğılır et ve kemikten ibaret oldu ğunu düşünmez. Âdeta polattan bir 
vücudu var gibi, lâyemûtâne kendini ebedî tahayyül eder gibi dünyaya sald ı-
rır. Şedit bir h ırs ve tamâ ile.. ve şiddetli alâka ve muhabbet ile dünyaya at ılır. 
Her lezzetli ve menfaatli şeylere ba ğlan ır. Hem kendini kemâl-i şefkatle ter-
biye eden Hâl ık’ını unutur. Hem netice-i hayat ını ve hayat- ı uhreviyesini dü-
şünmez, ahlâk- ı seyyie içinde yuvarlan ır.
İşte Ramazan- ı Şerif’teki oruç; en gafillere ve mütemerridlere, zaa-
fını ve aczini ve fakr ını ihsâs ediyor. Açl ık vâs ıtas ıyla midesini dü şünüyor. 
Midesindeki ihtiyac ını anlar. Zay ıf vücudu, ne derece çürük oldu ğunu hat ırlı-
yor. Ne derece merhamete ve şefkate muhtaç oldu ğunu derk eder. Nefsin fi-
ravunluğunu b ırak ıp, kemâl-i acz ve fakr ile dergâh- ı ilâhîye ilticâya bir arzu 
hisseder.. ve bir şükr-ü mânevî eliyle rahmet kap ısını çalmaya haz ırlan ır. Eğer 
gaflet, kalbini bozmam ış ise...
Alt ınc ı Nükte
Ramazan- ı Şerif’in s ıyâm ı, Kur’ân- ı Hakîm’in nüzûlüne  bakt ığı cihetle.. 
ve Ramazan- ı Şerif, Kur’ân- ı Hakîm’in en mühim zaman- ı nüzûlü oldu ğu ci-
hetindeki çok hikmetlerinden birisi şudur ki:
Kur’ân- ı Hakîm, madem Şehr-i Ramazan’da nüzûl etmi ş; o Kur’ân’ ın 
zaman- ı nüzûlünü istihzar ile o semâvî hitab ı, hüsn-ü istikbal etmek için 
Ramazan- ı Şerif’te nefsin hâcât- ı süfliyesinden ve mâlâyâniyât hâlâttan tecer-
rüd.. ve ekl ve şürbün terkiyle melekiyet vaziyetine benzemek.. ve bir surette 
o Kur’ân’ ı, yeni nâzil oluyor gibi okumak ve dinlemek ve ondaki hitâbât- ı ilâ-
hiyeyi güya geldi ği ân- ı nüzûlünde dinlemek.. ve o hitab ı, Resûl-i Ekrem’den 
(aleyhissalâtü vesselâm)  işitiyor gibi dinlemek.. belki Hazreti Cebrail’den, belki 
Mütekellim-i Ezelî’den dinliyor gibi bir kudsî hâlete mazhar olur. Ve kendi-si tercümanl ık edip ba şkas ına dinlettirmek ve Kur’ân’ ın hikmet-i nüzûlünü bir 
derece göstermektir.
Evet Ramazan- ı Şerif’te güya Âlem-i İslâm, bir mescid hükmüne geçi-
yor. Öyle bir mescid ki; milyonlarla hâf ızlar, o mescid-i ekberin kû şelerinde o 
Kur’ân’ ı, o hitab- ı semâvîyi arzl ılara işittiriyorlar. Her Ramazan, 
َאنَąَĨرَ ُóْıَü 
ْاٰنُóُĝْĤا ِįĻِĘ ِلَõْĬأُ ِۤيñَّĤا âyetini nurânî, parlak bir tarzda gösteriyor. Ramazan, YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / RAMAZAN-I ŞERİF’E DAİRDİR  -------------------------------------------------------------    451
Kur’ân ay ı olduğunu isbat ediyor. O cemaat-i uzmân ın sâir efradlar ı, baz ıla-
rı huşû ile o hâf ızlar ı dinlerler. Di ğerleri, kendi kendine okurlar. Şöyle bir va-
ziyetteki bir mescid-i mukaddeste, nefs-i süflînin hevesât ına tâbi olup, yemek 
içmek ile o vaziyet-i nurâniden ç ıkmak ne kadar çirkin ise.. ve o mescidde-
ki cemaatin mânevî nefretine ne kadar hedef ise; öyle de, Ramazan- ı Şerif’te 
ehl-i s ıyâma muhalefet edenler de, o derece umum o Âlem-i İslâm’ ın mânevî 
nefretine ve tahkirine hedeftir.
Yedinci Nükte
Ramazan’ ın s ıyâm ı, dünyada âhiret için ziraat ve ticaret etmeye gelen 
nev-i insan ın1 kazanc ına bakt ığı cihetteki çok hikmetlerinden bir hikmeti şu-
dur ki:
Ramazan- ı Şerif’te sevab- ı a’mâl, bire bindir. Kur’ân- ı Hakîm’in; nass- ı 
hadis ile her bir harfinin on sevab ı var, on hasene say ılır, on meyve-i cennet 
getirir.2 Ramazan- ı Şerif’te her bir harfin, on de ğil bin.. ve Âyetü’l-Kürsî gi-
bi âyetlerin her bir harfi binler.. ve Ramazan- ı Şerif’in Cumalar ında daha zi-
yadedir..3 ve Leyle-i Kadir’de otuz bin hasene say ılır.4 Evet her bir harfi otuz 
bin bâki meyveler veren Kur’ân- ı Hakîm, öyle bir nurâni şecere-i tûbâ hük-
müne geçiyor ki; milyonlarla o bâki meyveleri, Ramazan- ı Şerif’te müminle-
re kazand ırır. İşte gel; bu kudsî, ebedî, kârl ı ticarete bak, seyret ve dü şün ki; 
bu hurûfât ın k ıymetini takdir etmeyenler ne derece hadsiz bir hasârette oldu-
ğunu anla!..
İşte Ramazan- ı Şerif, âdeta bir âhiret ticareti için gayet kârl ı bir meşher, bir 
pazard ır.. ve uhrevî hâs ılat için, gayet münbit bir zemindir.. ve ne şv ü nemâ-
yı a’mâl için, bahardaki mâh-i nisand ır. Saltanat- ı rubûbiyet-i ilâhiyeye kar şı, 
ubûdiyet-i be şeriyenin resmî geçit yapmas ına en parlak, kudsî bir bayram hük-
mündedir. Ve öyle oldu ğundan, yemek-içmek gibi nefsin gafletle hayvanî hâ-
cât ına ve mâlâyânî ve hevâ-perestâne mü ştehiyâta girmemek için oruçla mü-
kellef olmu ş. Güya, muvakkaten hayvaniyetten ç ıkıp melekiyet vaziyetine ve-
yahut âhiret ticaretine girdi ği için, dünyevî hâcât ını muvakkaten b ırakmakla, 
1 Dünyan ın, âhiret için bir ticaret ve ziraat yeri oldu ğuna dair bkz.: Tevbe sûresi, 9/111; Fât ır sûre-
si, 35/29; Şûrâ sûresi, 42/20; Saf sûresi, 61/10-12; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/348; Ebû Nuaym, 
Hilyetü’l-evliyâ  10/53-54.
2 Bkz.: Tirmizî, fezâilü’l-Kur’ân  16; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/118; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
kebîr  9/130.
3 Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  3/255-256; ed-Deylemî, el-Müsned  3/130-131.
4 Bkz.: “Kadir gecesi, bin aydan hay ırlıdır.” (Kadir sûresi, 97/3).452  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
uhrevî bir adam.. ve tecessüden tezahür etmi ş bir ruh vaziyetine girerek; sav-
mı ile, samediyete bir nevi aynadarl ık etmektir. Evet Ramazan- ı Şerif; bu fâni 
dünyada, fâni ömür içinde ve k ısa bir hayatta bâki bir ömür ve uzun bir ha-
yat- ı bâkiyeyi tazammun eder, kazand ırır. Evet birtek Ramazan, seksen sene 
bir ömür semerât ını kazand ırabilir. Leyle-i Kadir ise, nass- ı Kur’ân ile bin ay-
dan daha hay ırlı olduğu, bu s ırra bir hüccet-i kât ıad ır.
Evet nas ıl ki bir padi şah, müddet-i saltanat ında, belki her senede, ya cü-
lûs-u hümâyûn nâm ıyla veyahut ba şka bir şâşaal ı cilve-i saltanat ına mazhar 
baz ı günleri bayram yapar. Raiyetini, o günde umumî kanunlar dairesinde 
değil, belki hususî ihsânât ına ve perdesiz huzuruna ve has iltifat ına ve fevka-
lâde icraat ına.. ve do ğrudan do ğruya lây ık ve sâd ık milletini, has teveccühü-
ne mazhar eder.
Öyle de Ezel ve Ebed Sultan’ ı olan on sekiz bin âlemin1 Padişah- ı 
Zülcelâl’i; o on sekiz bin âleme bakan, teveccüh eden ferman- ı âlişan ı olan 
Kur’ân- ı Hakîm’i Ramazan- ı Şerif’te inzâl eylemi ş. Elbette o Ramazan, mah-
sus bir bayram- ı ilâhî ve bir me şher-i rabbânî ve bir meclis-i ruhanî hükmü-
ne geçmek, mukteza-y ı hikmettir. Madem Ramazan o bayramd ır; elbette bir 
derece, süflî ve hayvanî me şâgilden insanlar ı çekmek için oruca emredilecek. 
Ve o orucun ekmeli ise mide gibi bütün duygular ı; gözü, kula ğı, kalbi, haya-
li, fikri gibi cihâzât- ı insaniyeye dahi bir nevi oruç tutturmakt ır. Yani muhar-
remâttan, mâlâyâniyâttan çekmek ve her birisine mahsus ubûdiyete sevket-mektir. Meselâ dilini yalandan, g ıybetten ve galîz tâbirlerden ay ırmakla ona 
oruç tutturmak..
2 ve o lisan ı, tilâvet-i Kur’ân ve zikir ve tesbih ve salavât ve is-
tiğfar gibi şeylerle me şgul etmek... Meselâ gözünü nâmahreme bakmaktan ve 
kulağını fena şeyleri işitmekten men edip, gözünü ibrete ve kula ğını hak söz 
ve Kur’ân dinlemeye sarfetmek gibi.. sâir cihâzâta da bir nevi oruç tutturmak-tır. Zâten mide, en büyük bir fabrika oldu ğu için oruç ile ona ta’til-i e şgâl etti-
rilse başka küçük tezgâhlar, kolayca ona ittibâ ettirilebilir.
Sekizinci Nükte
Ramazan- ı Şerif, insan ın hayat- ı şahsiyesine  bakt ığı cihetindeki çok hik-
metlerinden bir hikmeti şudur ki:
1 Fâtiha sûresi’ndeki “Âlemlerin Rabbi” ifadesindeki “âlemler”in, on sekiz bin âlem oldu ğuna dair bkz.: 
et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/63; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  2/219; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-
Kur’ân  1/138.
2 Bkz.: Buhârî, savm  2, 8, 9; Müslim, sıyâm 160, 163.YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / RAMAZAN-I ŞERİF’E DAİRDİR  -------------------------------------------------------------    453
İnsana en mühim bir ilâç nev’inden maddî ve mânevî bir perhizdir.. ve 
tıbben bir h ımyedir ki; insan ın nefsi, yemek içmek hususunda keyfemâye şâ 
hareket ettikçe, hem şahs ın maddî hayat ına t ıbben zarar verdi ği gibi; hem he-
lâl-haram demeyip rast gelen şeye sald ırmak, âdeta mânevî hayat ını da ze-
hirler. Daha kalbe ve ruha itaat etmek, o nefse güç gelir. Serke şâne dizginini 
eline al ır. Daha insan ona binemez, o insana biner. Ramazan- ı Şerif’te oruç 
vâs ıtas ıyla bir nevi perhize al ışır, riyâzete çal ışır ve emir dinlemeyi ö ğrenir. 
Bîçâre zay ıf mideye de, haz ımdan evvel yemek yemek üzerine doldurmak ile 
hastal ıklar ı celbetmez.. ve emir vâs ıtas ıyla helâli terk etti ği cihetle, haramdan 
çekinmek için ak ıl ve şeriattan gelen emri dinlemeye kabiliyet peydâ eder.. 
hayat- ı mâneviyeyi bozmamaya çal ışır.
Hem insan ın ekseriyet-i mutlakas ı açl ığa çok defa müptelâ olur. Sab ır ve 
tahammül için bir idman veren açl ık, riyâzete muhtaçt ır. Ramazan- ı Şerif’teki 
oruç on be ş saat –sahursuz ise yirmi dört saat– devam eden bir müddet-i aç-
lığa sab ır ve tahammül ve bir riyâzettir ve bir idmand ır. Demek, be şerin musi-
betini ikile ştiren sab ırsızlığın ve tahammülsüzlü ğün bir ilâc ı da oruçtur.
Hem o mide fabrikas ının çok hademeleri var. Hem onunla alâkadar çok 
cihâzât- ı insaniye var. Nefis, e ğer muvakkat bir ay ın gündüz zaman ında ta’til-i 
eşgâl etmezse; o fabrikan ın hademelerinin ve o cihâzât ın hususî ibadetlerini 
onlara unutturur, kendiyle me şgul eder, tahakkümü alt ında b ırak ır. O sâir ci-
hâzât- ı insaniyeyi de o mânevî fabrika çarklar ının gürültüsü ve dumanlar ıyla 
müşevveş eder. Nazar- ı dikkatlerini daima kendine celbeder. Ulvî vazifelerini 
muvakkaten unutturur. Ondand ır ki; eskiden beri çok ehl-i velâyet, tekemmül 
için riyâzete, az yemek ve içmeye kendilerini al ıştırm ışlar. Fakat Ramazan- ı 
Şerif orucuyla o fabrikan ın hademeleri anlarlar ki; s ırf o fabrika için yarat ıl-
mam ışlar. Ve sâir cihâzât, o fabrikan ın süflî eğlencelerine bedel, Ramazan- ı 
Şerif’te melekî ve ruhanî e ğlencelerde telezzüz ederler, nazarlar ını onlara di-
kerler. Onun içindir ki; Ramazan- ı Şerif’te müminler, derecât ına göre ayr ı ayr ı 
nurlara, feyizlere, mânevî sürûrlara mazhar oluyorlar. Kalb ve ruh, ak ıl, s ır gi-
bi letâifin o mübarek ayda oruç vâs ıtas ıyla çok terakkiyât ve tefeyyüzleri var-
dır. Midenin a ğlamas ına rağmen, onlar mâsumâne gülüyorlar.
Dokuzuncu Nükte
Ramazan- ı Şerif’in orucu, do ğrudan do ğruya nefsin  mevhum rubûbi-
yetini k ırmak ve aczini göstermekle ubûdiyetini bildirmek  cihetindeki hik-
metlerinden bir hikmeti şudur ki:454  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Nefis, Rabbisini tan ımak istemiyor; firavunâne kendi, rubûbiyet istiyor. 
Ne kadar azaplar çektirilse o damar onda kal ır. Fakat açl ıkla o damar ı kırılır. 
İşte Ramazan- ı Şerif’teki oruç, do ğrudan do ğruya nefsin firavunluk cephesine 
darbe vurur, k ırar. Aczini, zaaf ını, fakr ını gösterir. Abd oldu ğunu bildirir.
Hadisin rivayetlerinde vard ır ki: Cenâb- ı Hak nefse demi ş ki, “Ben ne-
yim, sen nesin?”  Nefis demi ş; “Ben benim, sen sensin!”  Azab vermi ş, ce-
henneme atm ış, yine sormu ş. Yine demi ş; “Ene ene, ente ente.”  Hangi nevi 
azab ı vermiş, enâniyetten vazgeçmemi ş. Sonra açl ık ile azap vermi ş, yani aç 
bırakm ış. Yine sormu ş; “Men ene ve mâ ente?”  Nefis demi ş; ُħĻِèَّóĤا ĹِّÖرَ َÛْĬأَ 
ُõِäَאđْĤا ُكَïْ×َĐ َאĬوَأَ Yani, “Sen, benim Rabb-i Rahîm’imsin; ben, senin âciz bir 
abdinim.”1
َدِïَđِÖ أَدَاءً ۪įِّĝَéِĤوَ َאءًĄرِ َכَĤ نُĳَכُÜ َةًŻَĀ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
2ْħِّĥَøوَ ۪į×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ َאنَąَĨرَ ِóْıَü ĹِĘ ْاٰنِóُĝْĤا ُوفِóُè َاءَةِóِĜ َابِĳَà 
َ۝īĻِĥَøْóُĩْĤا ĵَĥَĐ َمٌŻَøنَ۝وَĳُęِāَĺ َّאĩَĐ َّةِõِđْĤا رَبِّ ِّכَÖرَ َאنَéْ×ُø
.īĻِĨاٰ ، 3َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤوَا
İtizar: Şu ikinci k ısım; k ırk dakikada, süratle yaz ılmas ından, ben ve müs-
vedde yazan kâtib, ikimiz de hasta oldu ğumuzdan, elbette içinde mü şevve-
şiyet ve kusur bulunacakt ır. Nazar- ı müsamaha ile bakmalar ını ihvanlar ımız-
dan bekleriz. Münasip gördüklerini tashih edebilirler.
1 Eşrefoğlu Rûmî, Müzekki’n-nüfûs  s.275-276.
2 Allah’ ım! Efendimiz Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem), âl ve ashab ına, senin raz ı olacağın ve 
O’nun lây ık olduğu bir rahmetle, Ramazan ay ında okunan Kur’ân’ ın harfleri adedince salât ve selâm 
eyle!
3 “İzzet sahibi olan senin Rabbin onlar ın bütün bât ıl iddialar ından münezzehtir, yücedir. Selâm bütün 
peygamberleredir. Bütün hamdler âlemlerin Rabbi Allah’ad ır.” (Sâffât sûresi, 37/180-182), âmîn...YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / RAMAZAN-I ŞERİF’E DAİRDİR  -------------------------------------------------------------    455
Üçüncü Risale Olan Üçüncü K ısım
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın iki yüz aksâm- ı i’câziyesinden nak şî bir 
kısm ını gösterecek bir tarzda Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ı, Hâf ız Osman hatt ıyla 
taayyün eden ve âyet-i müdâyene1 mikyas tutulan sayfalar ı ve Sûre-i İhlâs 
vâhid-i k ıyasî tutulan sat ırlar ı muhafaza etmekle beraber, o nak ş-ı i’câz ı 
göstermek tarz ında bir Kur’ân yazmaya dair mühim bir niyetimi, hizmet-i 
Kur’ân’daki karde şlerimin nazarlar ına arz edip me şveret etmek ve onlar ın 
fikirlerini istimzac etmek ve beni ikaz etmek için şu k ısm ı yazd ım, onlara 
müracaat ediyorum. Şu üçüncü k ısım “Dokuz Mesele”dir.
Birinci Mesele
Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın envâ- ı i’câz ı kırka baliğ olduğu, “İ’câz- ı Kur’ân” nâ-
mındaki Yirmi Be şinci Söz’de burhanlar ıyla isbat edilmi ş. Baz ı envâ ı tafsilen, 
bir k ısm ı icmâlen muannidlere kar şı dahi gösterilmi ş.
Hem Kur’ân’ ın i’câz ı, tabakât- ı insaniyede k ırk tabakaya kar şı ayr ı ay-
rı i’câz ını gösterdiği, On Dokuzuncu Mektub’un On Sekizinci İşareti’nde be-
yan edilmi ş ve o tabakât ın on k ısm ının ayr ı ayr ı hisse-i i’câziyelerini isbat et-
miş. Sâir otuz tabaka-y ı âher, ehl-i velâyetin muhtelif me şrepler ashab ına ve 
ulûm-u mütenevvian ın ayr ı ayr ı ashablar ına, ayr ı ayr ı i’câz ını gösterdiğini; 
onlar ın ilmelyakîn, aynelyakîn, hakkalyakîn derecesinde Kur’ân, hak kelâ-
mullah oldu ğunu iman- ı tahkikîleri göstermi şler. Demek her biri, ayr ı ayr ı bir 
tarzda bir vech-i i’câz ını görmüşler. Evet ehl-i mârifet bir velinin fehm etti ği 
i’câz ile, ehl-i a şk bir velinin mü şâhede etti ği cemâl-i i’câz bir olmad ığı gibi; 
muhtelif me şâribe göre cemâl-i i’câz ın cilveleri de ğişir. Bir ilm-i usûli’d-din al-
lâmesinin ve bir imam ının gördüğü vech-i i’câz ile füruat- ı şeriattaki bir müç-
tehidin gördü ğü vech-i i’câz bir de ğil ve hâkezâ...
Bunlar ın tafsilen ayr ı ayr ı vücuh-u i’câz ını göstermek elimden gelmiyor. 
Havsalam dard ır, ihata edemiyor; nazar ım k ısad ır, göremiyor. Onun için yal-
nız on tabaka beyan edilmi ş, mütebâkisi icmalen i şaret edilmi ş. Şimdi o taba-
kalardan iki tabaka, Mucizât- ı Ahmediye Risalesi’nde çok izaha muhtaç iken, 
o vakit pek noksan kalm ıştı.
1 Bakara sûresi, 2/282.
Birinci Tabaka: “Kulakl ı tabaka” tâbir etti ğimiz âmî avâm; yaln ız kulak ile 
Kur’ân’ ı dinler, kulak vâs ıtas ıyla i’câz ını anlar. Yani der: “Bu i şittiğim Kur’ân, 
başka kitaplara benzemez. Ya bütününün alt ında olacak veya bütününün 
fevkinde olacak. Umumunun alt ındaki şık ise kimse diyemez ve dememi ş, 
şeytan dahi diyemez. Öyle ise, umumun fevkindedir.” İşte bu kadar icmal ile 
On Sekizinci İşaret’te yaz ılm ıştı. Sonra onu izah için Yirmi Alt ınc ı Mektub’un 
“Hüccetü’l-Kur’ân Alâ Hizbi’ ş-Şeytan” nâm ındaki Birinci Mebhas ı, o tabaka-
nın i’câzdaki fehmini tasvir ve isbat eder.
İkinci Tabaka: “Gözlü tabaka”s ıdır. Yani âmî avâmdan veyahut akl ı gö-
züne inmi ş maddiyyûnlar tabakas ına karşı, Kur’ân’ ın göz ile görünecek bir 
işaret-i i’câziyesi bulundu ğu, On Sekizinci İşaret’te dâvâ edilmi ş. Ve o dâvây ı 
tenvir ve isbat etmek için, çok izaha lüzum vard ı. Şimdi anlad ığımız mühim 
bir hikmet-i rabbâniye cihetiyle o izah verilmedi. Pek cüz’î birkaç cüz’iyat ına 
işaret edilmi şti. Şimdi o hikmetin s ırrı anlaşıldı ve tehiri daha evlâ oldu ğuna 
kat’î kanaatimiz geldi. Şimdi o tabakan ın fehmini ve zevkini teshil etmek için 
kırk vücuh-u i’câzdan göz ile görülen bir vechini, bir Kur’ân’ ı yazd ırdık ki o 
yüzü göstersin.
Bu üçüncü k ısm ın mütebâki meseleleri ile Dördüncü K ısım, tevâfu-
kâta dair oldu ğu için; tevâfukâta dair olan fihriste ile iktifâ edilerek, bu-
rada yaz ılmam ışlard ır. Yaln ız Dördüncü K ısma ait bir ihtar ile Üçüncü 
Nükte yaz ılm ıştır.
İhtar: Lafz- ı Resûl’ deki nükte-i azîmenin beyan ında yüz altm ış âyet yaz ıl-
dı. İşbu âyetlerin hâsiyeti pek azîm olmakla beraber, mana cihetiyle birbirini 
isbat ve tekmil etti ğinden; çok mânidar oldu ğu için, muhtelif âyât ı hıfz etmek 
veya okumak arzusunda bulunanlara bir hizb-i Kur’ânî oldu ğu gibi; Kur’ân 
kelimesindeki nükte-i azîmenin beyan ında, altm ış dokuz âyât- ı azîmenin de-
rece-i belâgat ı pek fevkalâde ve kuvvet-i cezâleti pek ulvîdir. Bu da ikinci bir 
hizb-i Kur’ânî olarak ihvana tavsiye edilir. Yaln ız Kur’ân  kelimesi, yedi silsi-
le-i Kur’ân’da mevcut olup, umum o kelimeyi tutmu ş, hariç iki kalm ış. O iki 
de k ıraat manas ında oldu ğundan; o huruc, nükteye kuvvet vermi ştir. Resûl  
lafz ı ise o kelime ile en ziyade münasebettar sureler içinde Sûre-i Muhammed 
ile Sûre-i Fetih oldu ğundan, o iki sûreden ç ıkan silsilelere hasretti ğimizden, 
hariç kalan Resûl  lafz ı şimdilik dercedilmemi ştir. Vakit müsaade etse bunda-
ki esrar yaz ılacakt ır inşaallah.YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / ÜÇÜNCÜ R İSALE OLAN ÜÇÜNCÜ KISIM  -----------------------------    457
Üçüncü Nükte
“Dört Nükte”dir.
Birinci Nükte : Lafzullah , mecmû-u Kur’ân’da iki bin sekiz yüz alt ı defa 
zikredilmi ştir. Bismillâh’takilerle beraber lafz- ı Rahmân  yüz elli dokuz defa.. 
lafz- ı Rahîm  iki yüz yirmi.. lafz- ı Gafûr  altm ış bir.. lafz- ı Rab sekiz yüz k ırk al-
tı.. lafz- ı Hakîm  seksen alt ı.. lafz- ı Alîm  yüz yirmi alt ı.. lafz- ı Kadîr  otuz bir.. 
Lâ ilâhe illâ hû’daki Hû, yirmi alt ı defa zikredilmi ştir.1(Hâşiye) Lafzullah adedin-
de çok esrar ve nükteler var. Ezcümle: Lafzullah ve Rab’dan sonra en ziyade zikredilen
 Rahmân, Rahîm, Gafûr ve Hakîm  ile beraber Lafzullah , Kur’ân 
âyetlerinin n ısfıdır. Hem Lafzullah ve Allah lafz ı yerinde zikredilen lafz- ı Rab  
ile beraber, yine n ısfıdır. Çendan Rab lafz ı, sekiz yüz k ırk alt ı defa zikredilmi ş; 
fakat dikkat edilse, be ş yüz küsûru Allah  lafz ı yerinde zikredilmi ş, iki yüz kü-
sûru öyle de ğildir.
Hem Allah , Rahmân, Rahîm, Alîm ve Lâ ilâhe illâ hû’daki Hû adediy-
le beraber yine n ısfıdır. Fark yaln ız dörttür. Ve Hû yerinde Kadîr  ile beraber, 
yine mecmû-u âyât ın n ısfıdır. Fark dokuzdur. Lafz- ı Celâl’ in mecmûundaki 
nükteler çoktur. Yaln ız şimdilik bu nükte ile iktifâ ediyoruz.
İkinci Nükte : Sûreler itibar ıylad ır. Onun dahi çok nükteleri var. Bir inti-
zam, bir kasd ve bir iradeyi gösterir bir tarzda tevâfukât ı vard ır.
Sûre-i Bakara’da âyât ın adediyle lafz- ı Celâl ’in adedi birdir. Fark dörttür 
ki, Allah lafz ı yerinde dört Hû lafz ı var. Meselâ: Lâ ilâhe illâ hû’daki Hû gibi. 
Onunla muvafakat tamam olur.
Âl-i İmran’da yine âyât ıyla lafz- ı Celâl  tevâfuktad ır, müsâvidirler. Yaln ız 
lafz- ı Celâl  iki yüz dokuzdur, âyet iki yüzdür. Fark dokuzdur. Böyle meziyât-
ı kelâmiyede ve belâgat nüktelerinde küçük farklar zarar vermez, takribî tevâ-
fukât kâfidir.
1 (Hâşiye) Kur’ân’daki âyât ın mecmû-u adedi, alt ı bin alt ı yüz altm ış alt ı*1 olmas ı.. ve şu geçen 
seksen dokuzuncu sayfada, mezkûr esmâ-y ı hüsnân ın adedi, alt ı rakam ıyla alâkadar bulun-
mas ı ehemmiyetli bir s ırra işaret ediyor. Şimdilik mühmel kald ı.
 *1 Kur’ân âyetlerinin tamam ı 6200 küsûrdur. Fakat baz ı müfessirler Kur’ân’da 6666 âyet 
olduğunu belirtmi ş ve bunu da şu şekilde aç ıklam ışlard ır: Bin âyet emir; bin âyet nehiy; bin 
âyet vaad; bin âyet vaîd; bin âyet haber; bin âyet kasas; be ş yüz âyet helâl-haram ihtiva eden 
ahkâm; yüz âyet dua ve tesbih; altm ış alt ı âyet de nâsih ve mensûhtur. (el-Kermî, en-Nâsih 
ve’l-mensûh  1/240; Muhammed Bedreddin, Ebdeu’l-beyân  s.3-4).458  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Sûre-i Nisa, Mâide, En’âm; üçünün mecmû-u âyetleri, mecmûunda-
ki lafz- ı Celâl ’in adedine tevâfuktad ır. Âyetlerin adedi dört yüz altm ış dört, 
lafz- ı Celâl ’in adedi dört yüz altm ış bir; Bismillâh’taki lafzullah  ile beraber 
tam tevâfuktad ır.
Hem meselâ, ba ştaki beş sûrenin lafz- ı Celâl  adedi; Sûre-i A’râf, Enfâl, 
Tevbe, Yunus, Hud’daki lafz- ı Celâl  adedinin iki mislidir. Demek bu âhirde-
ki beş, evvelki be şin n ısfıdır.
Sonra gelen Sûre-i Yusuf, Ra’d, İbrahim, Hicr, Nahl sûrelerindeki lafz- ı 
Celâl  adedi, o n ısfın n ısfıdır.
Sonra Sûre-i İsra, Kehf, Meryem, Tâhâ, Enbiyâ, Hac1(Hâşiye) o n ısfın n ıs-
fının n ısfıdır. Sonra gelen be şer beşer, takriben o nisbetle gidiyor; yaln ız baz ı 
küsûratla fark var. Öyle farklar, böyle makam- ı hitabîde zarar vermez. Meselâ, 
bir k ısım yüz yirmi bir, bir k ısm ı yüz yirmi be ş, bir k ısm ı yüz elli dört, bir k ıs-
mı yüz elli dokuzdur.
Sonra Sûre-i Zuhruf’tan ba şlayan beş sûre; o n ısıf, n ısf- ı nısfın n ısfına ini-
yor. Sûre-i Necm’den ba şlayan beş; o n ısf- ı n ısf- ı n ısf- ı n ısfın n ısfıdır; fakat 
takribîdir. Küçük küsûrat ın farklar ı, böyle makamat- ı hitabiyede zarar vermez. 
Sonra gelen küçük be şler içinde, üç be şlerin yaln ız üçer adet lafz- ı Celâl ’i var. 
İşte bu vaziyet gösteriyor ki; lafz- ı Celâl ’in adedine tesadüf kar ışmam ış, bir 
hikmet ve intizam ile adetleri tayin edilmi ş.
Lafzullah’ ın Üçüncü Nüktesi : Sayfalar nisbetine bakar. Şöyle ki; bir say-
fada olan lafz- ı Celâl  adedi, o sayfan ın sağ yüzü ve o yüze kar şı ki sayfaya 
ve bazen soldaki kar şı ki sayfa ve kar şının arka yüzüne bakar. Ben kendi nüs-
ha-y ı Kur’âniyemde bu tevâfuku tedkik ettim. Ekseriyetle gayet güzel bir nis-
bet-i adediye ile bir tevâfuk gördüm. Nüshama da i şaretler koydum. Çok de-
fa müsâvi olur. Bazen n ısıf veyahut sülüs oluyor. Bir hikmet ve intizam ı ihsas 
eden bir vaziyeti vard ır.
Dördüncü Nükte : Sayfa-y ı vâhiddeki tevâfukâtt ır. Kardeşlerimle üç-dört 
ayr ı ayr ı nüshalar ı mukabele ettik. Umumunda tevâfukât matlub oldu ğuna 
kanaatimiz geldi. Yaln ız, matbaa müstensihleri ba şka maksatlar ı takip ettikle-
rinden, bir derece tevâfukâtta intizams ızlık düşmüş. Tanzim edilse, pek nâdir 
1 (Hâşiye) Bu beşer taksimat üzere bir s ır inkişaf etmişti. Hiçbirimizin haberi olmadan şuradaki 
alt ı sûre kaydolmu ş. Şüphemiz kalmad ı ki gâipten, ihtiyâr ımızın haricinde alt ınc ısı girmiş; 
tâ bu n ısfiyet s ırr- ı mühimmi kaybolmas ın.YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / ÜÇÜNCÜ R İSALE OLAN ÜÇÜNCÜ KISIM  -----------------------------    459
istisna ile, mecmû-u Kur’ân’da iki bin sekiz yüz alt ı lafz- ı Celâl ’in adedinde 
tevâfukât görünecektir. Ve bunda bir şûle-i i’câz parl ıyor. Çünkü fikr-i be şer, 
bu pek geni ş sayfay ı ihata edemez ve kar ışamaz. Tesadüfün ise, bu mânidar 
ve hikmettar vaziyete eli ula şamaz.
Dördüncü Nükte’yi bir derece göstermek için, yeni bir mushaf yazd ırıyo-
ruz ki; en münte şir mushaflar ın ayn ı sayfa, ayn ı sat ırlar ını muhafaza etmek-
le beraber, sanatkârlar ın lâkaytl ığı tesiriyle adem-i intizama maruz kalan yer-
leri tanzim edip, tevâfukât ın hakikî intizam ı inşaallah gösterilecektir.. ve gös-
terildi.
َانِóَĩَĝْĤا دَارَ َאĨ ْاٰنِóُĝْĤا َارَóْøأَ َאĭْĩِّıَĘ ْاٰنِóُĝْĤا ِّěَéِÖ ْاٰنِóُĝْĤا ِلَõْĭُĨ َאĺ َّħُıّٰĥĤاَ
1.َīĻِĨاٰ َ،īĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ْاٰنَóُĝْĤا ِįْĻَĥَĐ َÛْĤَõْĬأَ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀوَ
1 Ey Kur’ân’ ı indiren Allah’ ım! Kur’ân’ ın hakk ı için, ay ve güne ş döndükçe bize Kur’ân’ ın s ırlar ını öğret 
ve kendisine Kur’ân’ ı indirdiğin Zât’a, O’nun âl ve ashab ına salât ve selâm eyle, âmîn...460  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Beşinci Risale Olan Be şinci K ısım
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
ëĤا... 1َْرْضِۘŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ âyet-i pür-envâr ının çok envâr- ı esrar ın-
dan bir nurunu, Ramazan- ı Şerif’te bir hâlet-i ruhâniyede hissettim, hayal-
meyal gördüm. Şöyle ki, Üveys-i Karanî’nin;
قُĳُĥْíَĩْĤا َאĬوَأَ ُěِĤَאíْĤا َÛْĬوَأَ       ُïْ×َđْĤا َאĬوَأَ ĹِّÖرَ َÛْĬأَ ĹِıٰĤإِ               
   ëĤا... 2ْزُوقُóَĩْĤا َאĬوَأَ َّزَّاقُóĤا َÛْĬوَأَ              
münâcât- ı meşhuresi nev’inden, bütün mevcudât- ı zevilhayat, Cenâb- ı 
Hakk’a kar şı ayn ı münâcât ı ettiklerini.. ve on sekiz bin âlemin3 her birinin ışı-
ğı, birer ism-i ilâhî oldu ğunu bana kanaat verecek bir vâk ıa-y ı kalbiye-i haya-
liyeyi gördüm, şöyle ki:
Birbirine sar ılı çok yaprakl ı bir gül goncas ı gibi, şu âlem binler perde per-
de içinde sar ılı, birbiri alt ında sakl ı âlemleri bu âlem içinde gördüm. Her bir 
perde aç ıldıkça, diğer bir âlemi görüyordum. O âlem ise, âyet-i nûrun4 arka-
sındaki
 َאıُąْđَÖ َאتٌĩُĥُČ َאبٌۘéَø ۪įِĜْĳَĘ ْīِĨ ْجٌĳَĨ ۪įِĜْĳَĘ ْīِĨ ْجٌĳَĨ َאهُýْĕَĺ ٍّĹِّåُĤ ٍóْéَÖ ĹِĘ َאتٍĩُĥُčכَ أَوْ
5رٍĳُĬ ْīِĨ ُįَĤ َאĩَĘ رًاĳُĬ ُįَĤ ُّٰųا ِģَđْåَĺ ْħَĤ ْīَĨوَ َאۘıĺٰóَĺ ْïَכَĺ ْħَĤ َهُïَĺ َجَóْìأَ اƯإِذ ٍۘăْđَÖ ْقَĳَĘ
âyeti tasvir etti ği gibi; bir zulümât, bir vah şet, bir deh şet karanl ığı içinde ba-
na görünüyordu. Birden bir ism-i ilâhînin cilvesi, bir nur-u azîm gibi görünüp ışıkland ırıyordu. Hangi perde akla kar şı aç ılm ışsa, hayale kar şı başka bir âlem 
1 “Allah göklerin ve yerin nurudur ...” (Nûr sûresi, 24/35).
2 Allah’ ım! Sen benim Rabbimsin; ben ise senin kulun. Sen her şeyi yaratan Hâl ık’s ın; ben ise senin 
mahlûkun. Sen r ızık veren Rezzâk’s ın; ben ise senin r ızkınla beslenen... (el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-
ahzâb  (Evrâd- ı Şâzelî)  s.323-324).
3 Fâtiha sûresi’nde yer alan “Âlemlerin Rabbi” ifadesindeki “âlemler”in, on sekiz bin âlem oldu ğuna 
dair bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/63; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  2/219; el-Kurtubî, el-Câmi’ li 
ahkâmi’l-Kur’ân  1/138.
4 Nûr sûresi, 24/35.
5 “Yahut o kâfirlerin duygu, dü şünce ve davran ışlar ı derin bir denizdeki yo ğun karanl ıklara benzer. Öyle 
bir deniz ki onu, dalga üstüne dalga kapl ıyor... Üstünde de koyu bulut. Üst üste binmi ş karanl ıklar... 
İçinde bulunan insan, elini uzatsa nerdeyse kendi elini bile göremiyor. Öyle ya, Allah birine nur ver-
mezse art ık onun hiçbir nuru olamaz.” (Nûr sûresi, 24/40).
fakat gafletle karanl ıklı bir âlem görünüyorken, güne ş gibi bir ism-i ilâhî tecellî 
eder, baştan başa o âlemi tenvir eder ve hâkezâ... Bu seyr-i kalbî ve seyahat-i 
hayaliye çok devam etti. Ezcümle:
Hayvanât âlemini  gördüğüm vakit, hadsiz ihtiyâcât ve şiddetli açl ıkla-
rıyla beraber zaaf ve aczleri, o âlemi bana çok karanl ıklı ve hazin gösterdi. 
Birden Rahmân  ismi, Rezzâk  burcunda (yani manas ında) bir şems-i tâbân 
gibi tulû etti; o âlemi ba ştan başa rahmet ziyas ıyla yald ızlad ı.
Sonra o âlem-i hayvanât içinde etfâl ve yavrular ın zaaf ve acz ve ihtiyaç 
içinde ç ırpınd ıklar ı, hazin ve herkesi rikkate getirecek bir karanl ık içinde di-
ğer bir âlemi gördüm. Birden Rahîm  ismi şefkat  burcunda tulû etti, o kadar 
güzel ve şirin bir surette o âlemi ışıkland ırdı ki; şekvâ ve rikkat ve hüzünden 
gelen yaş damlalar ını, ferah ve sürûra ve şükrün lezzetinden gelen damlala-
ra çevirdi.
Sonra sinema perdesi gibi bir perde daha aç ıldı, âlem-i insanî  bana gö-
ründü. O âlemi o kadar karanl ıklı, o kadar zulümâtl ı, dehşetli gördüm ki; deh-
şetimden feryat ettim, “Eyvah!” dedim. Çünkü gördüm ki; insanlardaki ebe-
de uzan ıp giden arzular ı, emelleri.. ve kâinat ı ihata eden tasavvurât ve efkâr-
lar ı.. ve ebedî bekâ ve saadet-i ebediyeyi ve cenneti gayet ciddî isteyen him-
metleri ve istidatlar ı.. ve hadsiz makâs ıda ve metâlibe müteveccih fakr ve ih-
tiyâcâtlar ı.. ve zaaf ve acziyle beraber, hücuma maruz kald ıklar ı hadsiz musi-
bet ve âdâlar ıyla beraber; gayet k ısa bir ömür, gayet da ğdağalı bir hayat, ga-
yet perişan bir maî şet içinde, kalbe en elîm ve en müthi ş hâlet olan mütemâ-
dî zeval ve firak belas ı içinde, ehl-i gaflet için zulümât- ı ebedî kap ısı suretinde 
görülen kabre ve mezaristana bak ıyorlar, birer birer ve tâife tâife o zulümât 
kuyusuna at ılıyorlar.
İşte bu âlemi bu zulümât içinde gördü ğüm anda, kalb ve ruh ve akl ım-
la beraber bütün letâif-i insaniyem, belki bütün zerrât- ı vücûdum feryat ile 
ağlamaya haz ır iken; birden Cenâb- ı Hakk’ ın Âdil ismi Hakîm  burcunda, 
Rahmân  ismi Kerîm  burcunda, Rahîm  ismi Gafûr  burcunda (yani mana-
sında), Bâis ismi Vâris  burcunda, Muhyî  ismi Muhsin  burcunda, Rab ismi 
Mâlik  burcunda tulû ettiler. O âlem-i insanî içindeki çok âlemleri tenvir etti-
ler, ışıkland ırdılar ve nurâni âhiret âleminden pencereler aç ıp, o karanl ıklı in-
san dünyas ına nurlar serptiler.
Sonra muazzam bir perde daha aç ıldı, âlem-i arz göründü. Felsefenin 
karanl ıklı kavânîn-i ilmiyeleri, hayale deh şetli bir âlem gösterdi. Yetmi ş de-
fa top güllesinden daha süratli bir hareketle, yirmi be ş bin sene mesafeyi bir462  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
senede devreden ve her vakit da ğılmaya ve parçalanmaya müstaid ve içi zel-
zeleli, ihtiyar ve çok ya şlı küre-i arz içinde, âlemin hadsiz fezas ında seyahat 
eden bîçâre nev-i insan vaziyeti, bana vah şetli bir karanl ık içinde göründü. 
Başım döndü, gözüm karard ı. Birden Hâl ık-ı arz ve semavât’ ın Kadîr, Alîm, 
Rabb, Allah ve Rabbü’s-semâvâti ve’l-arz ve Müsahhirü’ ş-şemsi ve’l-ka-
mer isimleri; rahmet , azamet , rubûbiyet  burcunda tulû ettiler. O âlemi öyle 
nurland ırdılar ki; o hâlette bana küre-i arz gayet muntazam, musahhar, mü-
kemmel, ho ş, emniyetli bir seyahat gemisi.. tenezzüh ve keyif ve ticaret için 
müheyyâ edilmi ş bir şekilde gördüm.
Elhâs ıl: Binbir ism-i ilâhînin, kâinata müteveccih olan o esmâdan her 
biri, bir âlemi ve o âlem içindeki âlemleri tenvir eden bir güne ş hükmün-
de ve s ırr-ı ehadiyet cihetiyle, her bir ismin cilvesi içinde sâir isimlerin cil-
veleri dahi bir derece görünüyordu.
Sonra kalb, her zulümât arkas ında ayr ı ayr ı bir nuru gördü ğü için, seya-
hate iştihas ı aç ılıyordu. Hayale binip, semâya ç ıkmak istedi. O vakit, gayet 
geniş bir perde daha aç ıldı. Kalb, semâvât âlemine  girdi, gördü ki; o nurâni, 
tebessüm eden suretinde görülen y ıldızlar; küre-i arzdan daha büyük ve on-
dan daha süratli bir surette, birbiri içinde geziyorlar, dönüyorlar. Bir dakika birisi yolunu şaşırtsa, başkas ıyla müsâdeme edecek, öyle bir patlak verecek 
ki, kâinat ın ödü patlay ıp âlemi da ğıtacak. Nur de ğil, ateş saçarlar; tebessüm-
le değil, vahşetle bana bakt ılar. Hadsiz büyük, geni ş, hâlî, boş, dehşet, hayret 
zulümât ı içinde semâvât ı gördüm. Geldi ğime bin pi şman oldum.
Birden, 
2ُّوحِóĤوَا ِÙٰۤئِכَĥَĩْĤا رَبُّ ، 1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رَبُّ’ nin esmâ-y ı hüsnâs ı, 
4
َóَĩَĝْĤوَا َ÷ْĩَّýĤا َóَّíَøوَ ، 3َçĻِÖَאāَĩÖِ َאĻْĬُّïĤا אءَƯĩَّùĤا َّאĭَّĺزَ ْïَĝَĤوَ burcunda cilveleriyle zu-
hur ettiler. O mana cihetiyle karanl ık üstüne çökmü ş olan y ıldızlar, o envâr- ı 
azîmeden birer lem’a al ıp, y ıldızlar adedince elektrik lâmbalar ı yak ılm ış gibi, 
o âlem-i semâvât nurland ı. O boş ve hâlî tevehhüm edilen semâvât dahi me-
lâikelerle, ruhanîlerle doldu, şenlendi. Sultan- ı Ezel ve Ebed’in hadsiz ordula-
rından bir ordu hükmünde hareket eden güne şler ve y ıldızlar, bir manevra-y ı 
1 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16; İsrâ sûresi, 17/102; Kehf sûresi, 18/14; Meryem sûresi, 
19/65; …)
2 “Meleklerin ve ruhun Rabbi.” (Bkz.: Müslim, salât  223; Ebû Dâvûd, salât  147; Nesâî, tatbîk 11, 75; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/34).
3 “Güneşi ve ay ı hizmet etmeleri için sizin emrinize verdi.” (Ra’d sûresi, 13/2).
4 “Biz yere en yak ın göğü lâmbalarla donatt ık.” (Mülk sûresi, 67/5).YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / BEŞİNCİ RİSALE OLAN BE ŞİNCİ KISIM  ----------------------------------    463
ulvî yap ıyorlar tarz ında, o Sultan- ı Zülcelâl’in ha şmetini ve şâşaa-y ı rubûbi-
yetini gösteriyorlar gibi gördüm. Bütün kuvvetimle ve mümkün olsayd ı bütün 
zerrât ımla ve beni dinleselerdi bütün mahlûkat ın lisanlar ıyla diyecektim, hem 
umum onlar ın nâm ına dedim:
 ُÙَäَאäُّõĤاَ ٍۘÙَäَאäزُ ĹِĘ َאحُ×ْāِĩْĤاَ َאحٌۘ×ْāِĨ َאıĻِĘ ةٍĳْכٰýِĩכَ رِه۪ĳُĬ ُģَáَĨ َْرْضِۘŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ
 ءُĹِۤąُĺ َאıُÝْĺزَ َכَאدُĺ ٍۙÙَّĻِÖْóَĔ َźوَ ٍÙَّĻِĜْóَü َź ٍÙَĬĳُÝْĺزَ ٍÙَאرَכَ×ُĨ َةٍóَåَü ْīِĨ ُïَĜĳُĺ دُرِّيٌّ ٌÕْכَĳכَ َאıَّĬَÉכَ
1אءُƯýَĺ ْīَĨ رِه۪ĳُĭِĤ ُّٰųا ِىïْıَĺ رٍۘĳُĬ ĵٰĥَĐ رٌĳُĬ َאرٌۘĬ ُįْùَùْĩَÜ ْħَĤ ْĳَĤوَ
âyetini okudum; döndüm, indim, ay ıldım; 2ْاٰنِóُĝْĤوَا َאنِĩĺِْŸا رِĳُĬ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ 
dedim.
1 “Allah göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali, t ıpk ı içinde lâmba bulunan bir kandillik 
gibidir. Lâmba bir s ırça (cam) içinde, o s ırça da sanki parlayan incimsi bir y ıldız! Bu lâmba, do ğuya 
veya bat ıya mensup olmayan kutlu, pek bereketli bir zeytin a ğac ından tutu şturulur. Bu öyle bereketli 
bir ağaç ki, neredeyse ate ş değmeden de ya ğ ışık verir. Işığı pırıl p ırıldır. Allah diledi ği kimseyi nuruna 
iletir.” (Nûr sûresi, 24/35).
2 Bize ihsan etti ği iman ve Kur’ân nuru sebebiyle Rabbimize hamdolsun.464  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Alt ıncı Risale Olan Alt ıncı K ısım
(Hücumât-ı Sitte) (Hücumât- ı Sitte)
Kur’ân- ı Hakîm’in tilmizlerini ve hâdimlerini ikaz etmek ve aldanma-
mak için yaz ılm ıştır.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َّאرُĭĤا ُħَّכُùَĩَÝَĘ اĳُĩَĥَČ َīĺِñَّĤا ĵَĤإِ اĳưĭْכَóَÜ َźوَ
Şu Alt ınc ı Kısım, ins ve cin şeytanlar ının alt ı desiselerini in şaallah akîm b ı-
rak ır ve hücum yollar ının alt ısını seddeder.
Birinci Desise
Şeytan- ı ins, şeytan- ı cinnîden ald ığı derse binâen; hizbu’l-Kur’ân’ ın fe-
dakâr hâdimlerini hubb-u câh  vâs ıtas ıyla aldatmak ve o kudsî hizmetten ve o 
mânevî, ulvî cihaddan vazgeçirmek istiyorlar. Şöyle ki:
İnsanda, ekseriyet itibar ıyla hubb-u câh denilen h ırs- ı şöhret ve hodfürû ş-
luk ve şan ü şeref denilen riyakârâne, halklara görünmek ve nazar- ı âmme-
de mevki sahibi olmaya, ehl-i dünyan ın her ferdinde cüz’î-küllî arzu vard ır. 
Hatta o arzu için, hayat ını feda eder derecesinde şöhret-perestlik hissi onu 
sevk eder. Ehl-i âhiret için bu his gayet tehlikelidir, ehl-i dünya için de gayet dağdağalıdır; çok ahlâk- ı seyyienin de men şeidir ve insanlar ın da en zay ıf da-
mar ıdır. Yani: Bir insan ı yakalamak ve kendine çekmek; onun o hissini ok-
şamakla kendine ba ğlar, hem onun ile onu ma ğlup eder. 
Kardeşlerim hak-
kında en ziyade korktu ğum, bunlar ın bu zay ıf damar ından ehl-i ilhad ın 
istifade etmek ihtimalidir. Bu hâl beni çok dü şündürüyor. Hakikî olma-
yan baz ı bîçâre dostlar ımı o suretle çektiler, mânen onlar ı tehlikeye att ı-
lar.2(Hâşiye)
1 “Bir de sak ın zulmedenlere meyletmeyin, sempati duymay ın. Yoksa size ate ş dokunur.” (Hûd sûresi, 
11/113).
2 (Hâşiye) O bîçareler, “Kalbimiz Üstad ile beraberdir.”  fikriyle kendilerini tehlikesiz zanne-
derler. Hâlbuki ehl-i ilhâd ın cereyan ına kuvvet veren ve propagandalar ına kap ılan, bel-
ki bilmeyerek hafiyelikte istîmal edilmek tehlikesi bulunan bir adam ın, “Kalbim safidir. 
Üstad ımın mesleğine sâd ıktır.” demesi, bu misale benzer ki: Birisi namaz k ılarken karn ın-
Ey kardeşlerim ve ey hizmet-i Kur’ân’da arkada şlar ım! Bu hubb-u câh ci-
hetinden gelen dessas ehl-i dünyan ın hafiyelerine veya ehl-i dalâletin propa-
gandac ılar ına veya şeytan ın şâkirtlerine deyiniz ki:
“Evvelâ r ıza-y ı ilâhî ve iltifat- ı rahmânî ve kabul-ü rabbânî öyle bir 
makamd ır ki; insanlar ın teveccühü ve istihsan ı, ona nisbeten bir zerre 
hükmündedir. E ğer teveccüh-ü rahmet varsa, yeter. İnsanlar ın teveccü-
hü, o teveccüh-ü rahmetin in’ikâs ı ve gölgesi olmak cihetiyle makbuldür. 
Yoksa arzu edilecek bir şey değildir.. çünkü kabir kap ısında söner, be ş pa-
ra etmez!”
Hubb-u câh hissi e ğer susturulmazsa ve izâle edilmezse, yüzünü ba şka ci-
hete çevirmek lâz ımd ır. Şöyle ki:
Sevâb- ı uhrevî için, dualar ını kazanmak niyetiyle ve hizmetin hüsn-ü te-
siri noktas ında gelecek temsildeki s ırra binâen, belki o hissin me şrû bir ci-
heti bulunur. Meselâ; Ayasofya Câmii, ehl-i fazl ve kemâlden mübarek ve muhterem zâtlarla dolu oldu ğu bir zamanda; tek tük, sofada ve kap ıda hay-
laz çocuklar ve serseri ahlâks ızlar bulunup, câmiin pencerelerinin üstünde 
ve yak ınında ecnebilerin e ğlence-perest seyircileri bulunsa, bir adam o câ-
mi içine girip ve o cemaat içine dâhil olsa, e ğer güzel bir sadâ ile şirin bir 
tarzda Kur’ân’dan bir a şir okusa, o vakit binler ehl-i hakikatin nazarlar ı ona 
döner, hüsn-ü teveccühle, mânevî bir dua ile, o adama bir sevab kazand ı-
rırlar. Yaln ız, haylaz çocuklar ın ve serseri mülhidlerin ve tek tük ecnebilerin 
hoşuna gitmeyecek. E ğer o mübarek câmiye ve o muazzam cemaat içine o 
adam girdi ği vakit, süflî ve edepsizce fuh şa ait şark ılar ı bağırıp çağırsa, raks 
edip z ıplasa; o vakit o haylaz çocuklar ı güldürecek, o serseri ahlâks ızlar ı fuh-
şiyata teşvik ettiği için hoş
lar ına gidecek ve İslâmiyet’in kusurunu görmek-
le mütelezziz olan ecnebilerin istihzâkârâne tebessümlerini celbedecek. Fakat umum o muazzam ve mübarek cemaatin bütün efrad ından, bir nazar- ı nef-
ret ve tahkir celbedecektir. Esfel-i sâfilîne sukut derecesinde nazarlar ında al-
çak görünecektir.
İşte aynen bu misal gibi; Âlem-i İslâm ve Asya, muazzam bir câmidir.. ve 
içinde ehl-i iman ve ehl-i hakikat, o câmideki muhterem cemaattir. O haylaz 
çocuklar ise, çocuk ak ıllı dalkavuklard ır. O serseri ahlâks ızlar; frenk-me şrep, 
milliyetsiz, dinsiz heriflerdir. Ecnebi seyircileri ise, ecnebilerin na şir-i efkâ-
rı olan gazetecilerdir. Her bir müslüman, husûsan ehl-i fazl ve kemâl ise, bu
daki yeli tutam ıyor, ç ıkıyor; hades vuku buluyor. Ona “Namaz ın bozuldu.”  denildiği vakit, 
o diyor: “Neden namaz ım bozulsun, kalbim safidir.”466  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
câmide derecesine göre bir mevkii olur, görünür, nazar- ı dikkat ona çevrilir. E ğer 
İslâmiyet’in bir s ırr- ı esas ı olan ihlâs ve r ıza-y ı ilâhî cihetinde, Kur’ân- ı Hakîm’in 
ders verdi ği ahkâm ve hakâik-i kudsiyeye dair harekât ve a’mâl ondan su-
dûr etse, lisân- ı hâli mânen âyât- ı Kur’âniye’yi okusa, o vakit mânen Âlem-i
İslâm’ ın her bir ferdinin vird-i zebân ı olan 1َאتِĭِĨْËُĩْĤوَا َīĻِĭِĨْËُĩْĥِĤ ْóِęْĔا َّħُıّٰĥĤاَ du-
asında dâhil olup hissedar olur ve umumu ile uhuvvetkârâne alâkadar olur. 
Yaln ız hayvanât- ı muz ırra nev’inden baz ı ehl-i dalâletin ve sakall ı çocuklar 
hükmündeki baz ı ahmaklar ın nazarlar ında k ıymeti görünmez. E ğer o adam, 
medar- ı şeref tan ıdığı bütün ecdad ını ve medar- ı iftihar bildi ği bütün geçmi ş-
lerini ve ruhen nokta-y ı istinad telâkki etti ği selef-i sâlihînin cadde-i nurâni-
lerini terk edip heveskârâne, hevâ-perestâne, riyakârâne, şöhret-perverâne,
bid’akârâne i şlerde ve harekâtta bulunsa; mânen bütün ehl-i hakikat ve ehl-i
iman ın nazar ında en alçak mevkie dü şer. 2ِّٰųا رِĳُĭِÖ ُóُčْĭَĺ ُįَّĬِÍَĘ ِīِĨْËُĩْĤا َÙَøَاóِĘ اĳُĝَّÜاِ 
sırrına göre; ehl-i iman ne kadar âmî ve cahil de olsa, akl ı derk etmedi ği hâlde, 
kalbi öyle hodfürû ş adamlar ı görse soğuk görür, mânen nefret eder.
İşte hubb-u câha meftun ve şöhret-perestli ğe müptelâ adam –ikinci 
adam–, hadsiz bir cemaatin nazar ında esfel-i sâfilîne dü şer. Ehemmiyetsiz ve 
müstehzi ve hezeyanc ı baz ı serserilerin nazar ında, muvakkat ve menhûs bir 
mevki kazan ır. 3َīĻِĝَّÝُĩْĤا َّźإِ ُوٌّïَĐ ٍăْđَ×ِĤ ْħُıُąْđَÖ ٍñَئِĨْĳَĺ َّءُŻِìَْŶاَ sırrına göre; dünya-
da zarar, berzahta azab, âhirette dü şman baz ı yalanc ı dostlar ı bulur.
Birinci suretteki adam, faraza hubb-u câh ı kalbinden ç ıkarmazsa, fakat 
ihlâs ı ve r ıza-y ı ilâhîyi esas tutmak ve hubb-u câh ı hedef ittihaz etmemek şar-
tıyla; bir nevi me şrû makam- ı mânevî, hem muhte şem bir makam kazan ır ki, 
o hubb-u câh damar ını kemâliyle tatmin eder. Bu adam az, hem pek az ve 
ehemmiyetsiz bir şey kaybeder; ona mukabil, çok hem pek çok k ıymettar, za-
rars ız şeyleri bulur. Belki birkaç y ılan ı kendinden kaç ırır; ona bedel, çok mü-
barek mahlûklar ı arkadaş bulur, onlarla ünsiyet eder. Veya ısırıcı yabanî e şek 
arılar ını kaç ırıp, mübarek rahmet şerbetçileri olan ar ılar ı kendine celbeder. 
Onlar ın ellerinden bal yer gibi, öyle dostlar bulur ki; daima dualar ıyla âb- ı 
kevser gibi feyizler, Âlem-i İslâm’ ın etraf ından onun ruhuna içirilir ve defter-i 
âmâline geçirilir.
1 Allah’ ım! Erkeğiyle kad ınıyla bütün müminleri ba ğışla.
2 “Müminin ferasetinden çekinin! Zira o bakt ı m ı Allah’ ın nuruyla bakar.” (Tirmizî, tefsîru sûre (15)  6; 
et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  8/102; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  3/312, 8/23).
3 “Müttakiler d ışında dünyadaki bütün dostlar, o gün birbirine dü şmand ır.” (Zuhruf sûresi, 43/67).YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP  / ALTINCI R İSALE OLAN ALTINCI KISIM  (Hücumât- ı Sitte)  ----------   467
Bir zaman, dünyan ın bir büyük makam ını işgal eden küçük bir insan, 
şöhret-perestlik yolunda büyük bir kabahat i şlemekle, Âlem-i İslâm’ ın naza-
rında maskara oldu ğu vakit, geçen temsilin mealini ona ders verdim; ba şına 
vurdum. İyi sarst ı, fakat kendimi hubb-u câhtan kurtaramad ığım için, o ika-
zım dahi onu uyand ırmad ı.
İkinci Desise
İnsanda en mühim ve esasl ı bir his, hiss-i havft ır. Dessas zâlimler, bu 
korku damar ından çok istifade etmektedirler. Onunla, korkaklar ı gemlendiri-
yorlar. Ehl-i dünyan ın hafiyeleri ve ehl-i dalâletin propagandac ılar ı, avâm ın 
ve bilhassa ulemân ın bu damar ından çok istifade ediyorlar. Korkutuyorlar, 
evhamlar ını tahrik ediyorlar. Meselâ, nas ıl ki damda bir adam ı tehlikeye at-
mak için bir dessas adam, o evhaml ının nazar ında zararl ı görünen bir şeyi 
gösterip, vehmini tahrik edip, kova kova tâ dam ın kenar ına gelir, ba ş aşa-
ğı düşürür, boynu k ırılır. Aynen onun gibi; çok ehemmiyetsiz evham ile, çok 
ehemmiyetli şeyleri feda ettiriyorlar. Hatta bir sinek beni ısırmas ın diyerek, y ı-
lan ın ağzına girer.
Bir zaman –Allah rahmet etsin– mühim bir zât, kay ığa binmekten korku-
yordu. Onun ile beraber bir ak şam vakti, İstanbul’dan köprüye geldik. Kay ığa 
binmek lâz ım geldi. Araba yok. Sultan Eyyüb’e gitmeye mecburuz. Israr et-
tim. Dedi:
– Korkuyorum, belki bataca ğız! Ona dedim:
– Bu Haliç’te tahminen kaç kay ık var? Dedi:
– Belki bin var. Dedim:
– Senede kaç kay ık gark olur. Dedi:
– Bir-iki tane, baz ı sene de hiç batmaz. Dedim:
– Sene kaç gündür? Dedi:– Üç yüz altm ış gündür. Dedim:
– Senin vehmine ili şen ve korkuna dokunan batmak ihtimali, üç yüz alt-
mış bin ihtimalden birtek ihtimaldir. Böyle bir ihtimalden korkan; insan de ğil, 
hayvan da olamaz! Hem ona dedim:
– Acaba kaç sene ya şamay ı tahmin ediyorsun? Dedi:
– Ben ihtiyar ım, belki on sene daha ya şamam ihtimali vard ır. Dedim:468  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
– Ecel gizli oldu ğundan, her bir günde ölmek ihtimali var. Öyle ise üç bin 
alt ı yüz günde her gün vefat ın muhtemel. İşte kay ık gibi üç yüz binden bir ih-
timal değil, belki üç binden bir ihtimal ile bugün ölümün muhtemeldir, titre ve 
ağla, vasiyet et, dedim.
Akl ı başına geldi, titreyerek kay ığa bindirdim. Kay ık içinde ona dedim:
– Cenâb- ı Hak havf damar ını hıfz- ı hayat için vermi ş, hayat ı tahrip 
için değil! Ve hayat ı, ağır ve müşkül ve elîm ve azab yapmak için verme-
miştir. Havf; iki, üç, dört ihtimalden bir olsa.. hatta be ş-alt ı ihtimalden 
bir olsa, ihtiyatkârâne bir havf, me şrû olabilir. Fakat yirmi, otuz, k ırk ih-
timalden bir ihtimal ile havf etmek evhamd ır, hayat ı azaba çevirir.
İşte ey karde şlerim! Eğer ehl-i ilhad ın dalkavuklar ı, sizi korkutmak ile 
kudsî cihad- ı mânevînizden vazgeçirmek için size hücum etseler, onlara de-
yiniz:
“Biz hizbu’l-Kur’ân’ ız! 1نَĳُčِĘَאéَĤ ُįَĤ َّאĬوَإِ َóِّכْñĤا َאĭْĤَّõَĬ ُīْéَĬ َّאĬإِ sırrıyla Kur’ân’ ın 
kalesindeyiz. 2ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè etraf ımızda çevrilmi ş muhkem bir sur-
dur. Binler ihtimalden bir ihtimal ile, şu k ısa hayat- ı fâniyeye küçük bir 
zarar gelmesi korkusundan, hayat- ı ebediyemize yüzde yüz binler zarar 
verecek bir yola, bizi ihtiyâr ımızla sevk edemezsiniz!”  Ve deyiniz: “ Acaba 
hizmet-i Kur’âniye’de arkada şımız ve o hizmet-i kudsiyenin tedbirinde 
üstad ımız ve ustaba şımız olan Said Nursî’nin yüzünden, bizim gibi hak 
yolunda ona dost olan ehl-i haktan kim zarar görmü ş? Ve onun has ta-
lebelerinden kim bela görmü ş ki, biz de görece ğiz ve o görmek ihtima-
li ile tela ş edeceğiz? Bu karde şimizin binler uhrevî dostlar ı ve karde şleri 
var. Yirmi-otuz senedir dünya hayat- ı içtimaiyesine tesirli bir surette ka-
rıştığı hâlde, onun yüzünden bir karde şinin zarar gördü ğünü işitmedik. 
Husûsan o zaman, elinde siyaset topuzu vard ı. Şimdi o topuz yerine nur-
u hakikat var. Eskiden 31 Mart hâdisesinde çendan onu da kar ıştırdılar, 
baz ı dostlar ını da ezdiler. Fakat sonra tebeyyün etti ki, mesele ba şkalar ı 
taraf ından ç ıkm ış. Onun dostlar ı, onun yüzünden de ğil, onun dü şman-
lar ı yüzünden bela gördüler. Hem o zaman çok dostlar ını da kurtard ı. 
Buna binâen; bin de ğil, binler ihtimalden birtek ihtimal-i tehlike korku-
suyla, bir hazine-i ebediyeyi elimizden kaç ırmak, sizin gibi şeytanlar ın 
1 “Hiç şüphe yok ki o zikri, Kur’ân’ ı biz indirdik, onu koruyacak olan da biziz.” (Hicr sûresi, 15/9).
2 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP  / ALTINCI R İSALE OLAN ALTINCI KISIM  (Hücumât- ı Sitte)  ----------   469
hat ırına gelmemeli!”  deyip ehl-i dalâletin dalkavuklar ının ağzına vurup tard 
etmelisiniz. Hem o dalkavuklara deyiniz ki:
“Yüz binler ihtimalden bir ihtimal de ğil, yüzden yüz ihtimal ile bir 
helâket gelse; zerre kadar akl ımız varsa, korkup, onu b ırak ıp kaçmaya-
cağız!” Çünkü mükerrer tecrübelerle görülmü ş ve görülüyor ki: Büyük 
kardeşine veyahut üstad ına tehlike zaman ında ihânet edenlerin, gelen 
bela en evvel onlar ın başında patlar. Hem merhametsizcesine onlara ce-
za verilmi ş ve alçak nazar ıyla bak ılm ış. Hem cesedi ölmü ş, hem ruhu zil-
let içinde mânen ölmü ş. Onlara ceza verenler, kalblerinde bir merhamet 
hissetmezler. Çünkü derler: “Bunlar madem kendilerine sâd ık ve müşfik 
üstadlar ına hain ç ıktılar; elbette çok alçakt ırlar, merhamete de ğil tahki-
re lây ıktırlar.”
Madem hakikat budur. Hem madem bir zâlim ve vicdans ız bir adam, 
birisini yere at ıp ayağıyla onun ba şını kat’î ezecek bir surette davransa; o 
yerdeki adam, e ğer o vah şi zâlimin aya ğını öpse; o zillet vâs ıtas ıyla kal-
bi başından evvel ezilir, ruhu cesedinden evvel ölür. Hem ba şı gider, hem 
izzet ve haysiyeti mahvolur. Hem o canavar vicdans ız zâlime kar şı zaaf 
göstermekle, kendisini ezdirmeye te şcî eder. E ğer ayağı alt ındaki maz-
lum adam, o zâlimin yüzüne tükürse; kalbini ve ruhunu kurtar ır, cesedi 
bir şehid-i mazlum olur. Evet tükürün zâlimlerin hayas ız yüzlerine!..
Bir zaman İngiliz Devleti, İstanbul Bo ğazı’nın toplar ını tahrip ve İstanbul’u 
istilâ ettiği hengâmda; o devletin en büyük daire-i diniyesi olan Anglikan 
Kilisesi’nin ba şpapaz ı taraf ından Me şihat- ı İslâmiye’den dinî alt ı suâl sorul-
du. Ben de o zaman Dârü’l-Hikmeti’l- İslâmiye’nin âzâs ı idim. Bana dediler: 
“Bir cevap ver.” Onlar alt ı suâllerine, alt ı yüz kelime ile cevap istiyorlar. Ben 
dedim:
“Alt ı yüz kelime ile de ğil, alt ı kelime ile de de ğil, hatta bir kelime ile 
dahi değil; belki bir tükürük ile cevap veriyorum! Çünkü o devlet, i şte gö-
rüyorsunuz; aya ğını boğazımıza bast ığı dakik ada, onun papaz ı mağrurâne 
üstümüzde suâl sormas ına karşı, yüzüne tükürmek lâz ım geliyor. Tükürün 
o ehl-i zulmün o merhametsiz yüzüne!..” demiştim. Şimdi diyorum:
Ey karde şlerim! İngiliz gibi cebbâr bir hükûmetin istilâ etti ği bir za-
manda, bu tarzda matbaa lisan ıyla onlara mukabele etmek, tehlike yüz-
de yüz iken, h ıfz- ı Kur’ânî bana kâfi geldi ği hâlde; size de, yüzde bir ih-
timal ile, ehemmiyetsiz zâlimlerin elinden gelen zararlara kar şı, elbette 
yüz derece daha kâfidir.470  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem ey karde şlerim! Ço ğunuz askerlik etmi şsiniz. Etmeyenler de elbet-
te işitmişlerdir. İşitmeyenler de benden i şitsinler ki: “En ziyade yaralananlar, 
siperini b ırak ıp kaçanlard ır. En az yara alanlar, siperinde sebat edenler-
dir!.”
1ْħכُĻِĜَŻُĨ ُįَّĬِÍَĘ ُįْĭِĨ ُّونَóِęَÜ ِيñَّĤا ْتَĳَĩْĤا إِنَّ ْģُĜ mana-y ı işarîsiyle gösteriyor ki: 
“Firar edenler, kaçmalar ıyla ölümü daha ziyade kar şılıyorlar!”
Üçüncü Desise-i Şeytaniye
Tamâ  yüzünden çoklar ını avl ıyorlar. Kur’ân- ı Hakîm’in âyât- ı beyyinâ-
tından istifâza etti ğimiz kat’î burhanlarla çok risalelerde isbat etmi şiz ki; meşrû 
rızk, iktidar ve ihtiyâr ın derecesine göre de ğil; belki acz ve iftikar ın nis-
betinde geliyor.  Bu hakikati gösteren hadsiz i şaretler, emâreler, deliller var-
dır. Ezcümle:
Bir nevi zîhayat ve r ızka muhtaç olan e şcar, yerinde durup onlar ın r ızıkla-
rı onlara ko şup geliyor. Hayvanât, h ırs ile r ızıklar ının peşinde koştuklar ından, 
ağaçlar gibi mükemmel beslenmiyorlar. Hem hayvanât nev’inden bal ıklar ın 
en aptal, iktidars ız ve kum içinde bulundu ğu hâlde mükemmel beslenmesi ve 
umumiyetle semiz olarak görünmesi; maymun ve tilki gibi zeki ve muktedir hayvanât, sû-i maî şetinden alîz ve zay ıf olmas ı gösteriyor ki; 
vâs ıta-y ı rızık, 
iktidar de ğil, iftikard ır.
Hem insanî olsun, hayvanî olsun bütün yavrular ın hüsn-ü maî şeti ve süt 
gibi hazine-i rahmetin en latîf bir hediyesi, umulmad ık bir tarzda onlara zaaf ve 
aczlerine şefkaten ihsan edilmesi.. ve vah şi canavarlar ın dîk- ı maîşetleri dahi 
gösteriyor ki; vesile-i r ızk- ı helâl, acz ve iftikard ır.. zekâ ve iktidar de ğildir.
Hem dünyada, milletler içinde şiddet-i h ırs ile meşhur olan yahudi mille-
tinden daha ziyade r ızık peşinde koşan olmuyor. Hâlbuki zillet ve sefâlet için-
de en ziyade sû-i maî şete onlar maruz oluyorlar. Onlar ın zenginleri dahi süf-
lî yaşıyorlar. Zâten ribâ gibi gayr-i me şrû yollarla kazand ıklar ı mal, r ızk- ı helâl 
değil ki meselemizi cerh etsin.
Hem çok ediplerin ve çok ulemân ın fakr- ı hâli ve çok aptallar ın servet ve 
gınâs ı dahi gösteriyor ki; celb-i r ızkın medar ı, zekâ ve iktidar de ğildir; bel-
ki acz ve iftikard ır, tevekkül-vâri bir teslimdir ve lisân- ı kâl ve lisân- ı hâl 
ve lisân- ı fiil ile bir duad ır.
1 “De ki: Sizin kaçt ığınız o ölüm var ya, o mutlaka sizi kar şılayacakt ır.” (Cum’a sûresi, 62/8).YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP  / ALTINCI R İSALE OLAN ALTINCI KISIM  (Hücumât- ı Sitte)  ----------   471
İşte bu hakikati ilân eden 1ُīĻِÝَĩْĤا َّةِĳُĝْĤا ذُو َّزَّاقُóĤا َĳُİ َّٰųا إِنَّ âyeti, bu dâvâm ı-
za o kadar kavî ve metin bir burhand ır ki; bütün nebâtât ve hayvanât ve etfâl 
lisan ıyla okunuyor.. ve r ızık isteyen her tâife, şu âyeti lisân- ı hâl ile okuyor.
Madem r ızık mukadderdir ve ihsan ediliyor ve veren de Cenâb- ı 
Hak’t ır; o hem Rahîm, hem Kerîm’dir. O’nun rahmetini itham etmek de-
recesinde ve keremini istihfaf eder bir surette gayr-i me şrû bir tarzda yüz 
suyu dökmekle vicdan ını belki baz ı mukaddesât ını rüşvet verip, menhûs, 
bereketsiz bir mal-i haram ı kabul eden dü şünsün ki, ne kadar muzaaf bir 
divaneliktir.
Evet ehl-i dünya, hususan ehl-i dalâlet; paras ını ucuz vermez, pek pahal ı 
satar. Bir senelik hayat- ı dünyeviyeye bir derece yard ım edecek bir mala mu-
kabil, hadsiz bir hayat- ı ebediyeyi tahrip etmeye bazen vesile olur. O pis h ırs 
ile gazab- ı ilâhîyi kendine celbeder ve ehl-i dalâletin r ızas ını celbe çal ışır.
Ey karde şlerim! Eğer ehl-i dünyan ın dalkavuklar ı ve ehl-i dalâletin mü-
naf ıklar ı, sizi insaniyetin şu zay ıf damar ı olan tamâ yüzünden yakalasalar, ge-
çen hakikati dü şünüp, bu fakir karde şinizi numûne-i imtisal ediniz. Sizi bütün 
kuvvetimle temin ederim ki:
Kanaat ve iktisat, maa ştan ziyade sizin hayat ınızı idâme ve r ızkınızı 
temin eder. Bahusus size verilen o gayr-i me şrû para, sizden ona mukabil 
bin kat fazla fiyat isteyecek. Hem her saati size ebedî bir hazineyi açabilir olan hizmet-i Kur’âniye’ye set çekebilir veya fütur verir. Bu öyle bir zarar ve boşluktur ki, her ay binler maa ş verilse yerini dolduramaz.
İhtar: Ehl-i dalâlet, Kur’ân- ı Hakîm’den al ıp neşrettiğimiz hakâik-i imani-
ye ve Kur’âniye’ye kar şı müdafaa ve mukabele elinden gelmedi ği için, müna-
fıkâne ve desisekârâne i ğfal ve hile dâm ını (tuzağını) istimâl ediyor. Dostlar ımı 
hubb-u câh, tamâ ve havf ile aldatmak ve beni baz ı isnadât ile çürütmek isti-
yorlar. Biz, kudsî hizmetimizde daima müsbet hareket ediyoruz. Fakat maat-teessüf, her bir emr-i hay ırda bulunan mânileri defetmek vazifesi bizi, bazen 
menfî harekete sevk ediyor.
İşte bunun içindir ki, ehl-i nifak ın hilekârâne propagandas ına karşı, kar-
deşlerimi sâb ık üç nokta ile ikaz ediyorum. Onlara gelen hücumu def’e çal ı-
şıyorum.
1 “Bütün mahlûklar ın r ızıklar ını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah Teâlâ’d ır.” (Zâriyât 
sûresi, 51/58).472  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Şimdi en mühim bir hücum benim şahs ımad ır. Diyorlar ki: “Said Kürt’tür, 
neden bu kadar ona hürmet ediyorsunuz, arkas ına düşüyorsunuz?”
İşte bilmecburiye böyle herifleri susturmak için, Dördüncü Desise-i 
Şeytaniye’yi, istemeyerek Eski Said lisan ıyla zikredece ğim.
Dördüncü Desise-i Şeytaniye
Şeytan ın telkini ile ve ehl-i dalâletin ilkaât ıyla, bana kar şı propaganda 
ile hücum eden ve mühim mevkileri i şgal eden baz ı mülhidler, karde şleri-
mi aldatmak ve asabiyet-i milliyelerini  tahrik etmek için diyorlar ki diyorlar ki : “Siz 
Türksünüz. Mâ şallah, Türklerde her nevi ulemâ ve ehl-i kemâl vard ır. 
Said bir Kürt’tür. Milliyetinizden olmayan birisiyle te şrik-i mesai etmek 
hamiyet-i milliyeye münâfidir!”
Elcevap Elcevap : Ey bedbaht mülhid! Ben –felillâhilhamd– müslüman ım! 
Her zamanda, kudsî milletimin üç yüz elli milyon efrad ı vard ır. Böyle, 
ebedî bir uhuvveti tesis eden ve dualar ıyla bana yard ım eden ve içinde 
Kürtlerin ekseriyet-i mutlakas ı bulunan üç yüz elli milyon karde şi, unsu-
riyet ve menfî milliyet fikrine feda etmek ve o mübarek hadsiz karde şlere 
bedel, Kürt nâm ını taşıyan ve Kürt unsurundan addedilen mahdut birkaç 
dinsiz veya mezhepsiz bir mesle ğe girenleri kazanmaktan yüz bin defa is-
tiâze ediyorum!.. Ey mülhid! Senin gibi ahmaklar lâz ım ki, Macar kâfirle-
ri veyahut dinsiz olmu ş ve frenkle şmiş birkaç Türkleri muvakkaten, dün-
yaca dahi faydas ız uhuvvetini kazanmak için; üç yüz elli milyon hakikî, 
nurâni menfaattar bir cemaatin bâki uhuvvetlerini terk etsin.
Yirmi Alt ınc ı Mektub’un Üçüncü Meselesi’nde, delilleriyle menfî milliyetin 
mahiyetini ve zararlar ını gösterdiğimizden ona havale edip, yaln ız o Üçüncü 
Mesele’nin âhirinde icmal edilen bir hakikati burada bir derece izah edece ğiz. 
Şöyle ki; o Türkçülük perdesi alt ına giren ve hakikaten Türk dü şman ı olan ha-
miyet-füru ş mülhidlere derim ki:
Din-i İslâmiyet milletiyle ebedî ve hakikî bir uhuvvet ile, Türk deni-
len bu vatan ehl-i iman ıyla şiddetli ve pek hakikî alâkadar ım. Ve bin se-
neye yak ın, Kur’ân’ ın bayrağını cihan ın cihat- ı sittesinin etraf ında gâlibâ-
ne gezdiren bu vatan evlâtlar ına, İslâmiyet hesab ına müftehirâne ve ta-
rafdârâne muhabbettar ım.
Sen ise ey hamiyet-füru ş sahtekâr! Türk’ün mefahir-i hakikiye-i milliye-
sini unutturacak bir surette mecazî ve unsurî ve muvakkat ve garazkârâne bir YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP  / ALTINCI R İSALE OLAN ALTINCI KISIM  (Hücumât- ı Sitte)  ----------   473
uhuvvetin var. Senden soruyorum: Türk Milleti, yaln ız yirmi ile k ırk yaşı orta-
sındaki gafil ve heveskâr gençlerden ibaret midir? Hem onlar ın menfaati ve 
onlar ın hakk ında hamiyet-i milliyenin iktiza etti ği hizmet, yaln ız onlar ın gaf-
letini ziyadele ştiren ve ahlâks ızlıklara al ıştıran ve menhiyâta te şcî eden frenk-
meşrebâne terbiyede midir? Ve ihtiyarl ıkta onlar ı ağlatt ıracak olan muvakkat 
bir güldürmekte midir? E ğer hamiyet-i milliye bunlardan ibaret ise.. ve terak-
ki ve saadet-i hayatiye bu ise; evet sen böyle Türkçü isen ve böyle milliyet-perver isen; ben o Türkçülükten kaç ıyorum, sen de benden kaçabilirsin! E ğer 
zerre miktar hamiyet ve şuurun ve insaf ın varsa, şimdiki taksimata bak, ce-
vap ver. Şöyle ki:
Türk Milleti denilen şu vatan evlâd ı alt ı kısımd ır. Birinci k ısm ı, 
ehl-i sa-
lâhat ve takvad ır. İkinci k ısm ı, musibetzede ve hastalar  tâifesidir. Üçüncü 
kısm ı, ihtiyarlar  sınıfıdır. Dördüncü k ısm ı, çocuklar  tâifesidir. Be şinci k ısm ı, 
fakirler ve zay ıflar tâifesidir. Alt ınc ı kısm ı, gençlerdir . Acaba bütün evvelki 
beş tâife Türk de ğiller mi? Hamiyet-i milliyeden hisseleri yok mu? Acaba al-
tınc ı tâifeye sarho şças ına bir keyif vermek yolunda o be ş tâifeyi incitmek, key-
fini kaç ırmak, tesellilerini k ırmak; hamiyet-i milliye midir, yoksa o millete dü ş-
manl ık m ıdır? “el-Hükmü li’l-ekser”1 sırrınca, eksere zarar dokunduran dü ş-
mand ır; dost de ğildir!
Senden soruyorum: Birinci k ısım olan ehl-i iman ve ehl-i takvan ın 
en büyük menfaati, frenk-me şrebâne bir medeniyette midir? Yoksa hakâik-i 
imaniyenin nurlar ıyla saadet-i ebediyeyi dü şünüp, mü ştâk ve âşık olduklar ı 
tarîk-i hakta sülûk etmek ve hakikî teselli bulmakta m ıdır? Senin gibi dalâlet-
pîşe hamiyet-füru şlar ın tuttuğu meslek; müttakî ehl-i iman ın mânevî nurlar ı-
nı söndürüyor ve hakikî tesellilerini bozuyor ve ölümü, idam- ı ebedî ve kabri, 
dâimî bir firâk- ı lâyezalî kap ısı olduğunu gösteriyor.
İkinci k ısım olan musibetzede ve hastalar ın ve hayat ından me’yus 
olanlar ın menfaati; frenk-me şrebâne, dinsizcesine medeniyet terbiyesinde 
midir? Hâlbuki o bîçâreler bir nur isterler, bir teselli isterler.. musibetlerine kar-şı bir mükâfat isterler.. ve onlara zulmedenlerden intikamlar ını almak isterler.. 
ve yak ınlaştıklar ı kabir kap ısındaki deh şeti defetmek istiyorlar. Sizin gibilerin 
sahtekâr hamiyetiyle, pek çok şefkate ve ok şamaya ve t ımar etmeye çok lây ık 
ve muhtaç o bîçâre musibetzedelerin kalblerine i ğne sokuyorsunuz, ba şlar ına 
1 “Hüküm, ço ğunluğa göre verilir.” (es-Serahsî, el-Mebsût  5/140; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân  5/208; 
el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  1/303).z
z474  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
tokmak vuruyorsunuz! Merhametsizcesine ümitlerini k ırıyorsunuz, yeis-i mut-
laka düşürüyorsunuz!.. Hamiyet-i milliye bu mudur? Böyle mi millete menfa-
at dokunduruyorsunuz?
Üçüncü tâife olan ihtiyarlar , bir sülüs te şkil ediyor. Bunlar kabre yak ın-
laşıyorlar, ölüme yakla şıyorlar, dünyadan uzakla şıyorlar, âhirete yana şıyor-
lar. Böylelerin menfaati ve nuru ve tesellisi, Hülâgu ve Cengiz gibi zâlimlerin gaddârâne sergüze ştlerini dinlemesinde midir? Ve âhireti unutturacak, dün-
yaya bağland ıracak, neticesiz, mânen sukut, zâhiren terakki denilen şimdiki 
nevi hareketinizde midir? Ve uhrevî nur, sinemada m ıdır? Ve hakikî teselli, ti-
yatroda m ıdır? Bu bîçâre ihtiyarlar hamiyetten hürmet isterlerken, mânevî b ı-
çakla o bîçâreleri kesmek hükmünde ve “idam- ı ebedîye sevk ediliyorsunuz” 
fikrini vermek ve rahmet kap ısı tasavvur ettikleri kabir kap ısını ejderha a ğzına 
çevirmek, “Sen oraya gideceksin” diye mânevî kula ğına üflemek, hamiyet-i 
milliye ise böyle hamiyetten yüz bin defa –el-iyâzü billâh!–
Dördüncü tâife ki, 
çocuklard ır. Bunlar, hamiyet-i milliyeden merhamet 
isterler, şefkat beklerler. Bunlar da zaaf ve acz ve iktidars ızlık noktas ında; mer-
hametkâr, kudretli bir Hâl ık’ı bilmekle ruhlar ı inbisat edebilir, istidatlar ı me-
sûdâne inki şaf edebilir. İleride, dünyadaki müthi ş ehvâl ve ahvâle kar şı gele-
bilecek bir tevekkül-ü imanî ve teslim-i İslâmî telkinât ıyla o mâsumlar hayata 
müştâkâne bakabilirler. Acaba alâkalar ı pek az oldu ğu terakkiyât- ı medeniye 
dersleri ve onlar ın kuvve-i mâneviyesini k ıracak ve ruhlar ını söndürecek, nur-
suz s ırf maddî felsefî düsturlar ın tâliminde midir? E ğer insan bir cesed-i hay-
vanîden ibaret olsayd ı ve kafas ında ak ıl olmasayd ı; belki bu mâsum çocuklar ı 
muvakkaten e ğlendirecek terbiye-i medeniye tâbir etti ğiniz ve terbiye-i milliye 
süsü verdi ğiniz bu frengî usûl, onlara çocukças ına bir oyuncak olarak, dünye-
vî bir menfaati verebilirdi. Mademki o mâsumlar hayat ın dağdağalar ına at ı-
lacaklar, mademki insand ırlar; elbette küçük kalblerinde çok uzun arzular ı 
olacak ve küçük kafalar ında büyük maksatlar tevellüd edecek. Madem haki-
kat böyledir; onlara şefkatin muktezas ı, gayet derecede fakr ve aczinde gayet 
kuvvetli bir nokta-y ı istinad ı ve tükenmez bir nokta-y ı istimdad ı, kalblerinde 
iman- ı billâh ve iman- ı bi’l-âhiret suretiyle yerle ştirmek lâz ımd ır. Onlara şef-
kat ve merhamet bununla olur. Yoksa, divane bir vâlidenin, veledini b ıçakla 
kesmesi gibi hamiyet-i milliye sarho şluğuyla, o bîçâre mâsumlar ı mânen bo-
ğazlamakt ır. Cesedini beslemek için, beynini ve kalbini ç ıkar ıp ona yedirmek 
nev’inden, vah şiyâne bir gadirdir, bir zulümdür.z
zYİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP  / ALTINCI R İSALE OLAN ALTINCI KISIM  (Hücumât- ı Sitte)  ----------   475
Beşinci tâife, fakirler ve zay ıflar tâifesidir. Acaba, hayat ın ağır tekâlifi-
ni fakirlik vâs ıtas ıyla elîm bir tarzda çeken fakirlerin ve hayat ın müthiş dağda-
ğalar ına karşı çok müteessir olan zay ıflar ın, hamiyet-i milliyeden hisseleri yok 
mudur? Bu bîçârelerin yeisini ve elemini art ıran.. ve sefih bir k ısım zenginlerin 
mel’abe-i hevesât ı ve zâlim bir k ısım kavîlerin vesile-i şöhret ve şekâveti olan 
frenk-me şrebâne ve perde-bîrûnâne ve firavunâne medeniyet-perverlik nâ-
mı alt ında yapt ığınız harekâtta m ıdır? Bu bîçâre fukaralar ın fakirlik yaras ına 
merhem ise; unsuriyet fikrinden de ğil, belki İslâmiyet’in eczahâne-i kudsiye-
sinden ç ıkabilir. Zay ıflar ın kuvveti ve mukâvemeti, karanl ık ve tesadüfe ba ğlı, 
şuursuz, tabiî felsefeden al ınmaz; belki hamiyet-i İslâmiye ve kudsî İslâmiyet 
milliyetinden al ınır!..
Alt ınc ı tâife gençlerdir . Bu gençlerin gençlikleri e ğer dâimî olsayd ı; 
menfî milliyetle onlara içirdi ğiniz şarab ın muvakkat bir menfaati, bir faydas ı 
olurdu. Fakat o gençli ğin lezzetli sarho şluğu; ihtiyarl ıkla elemle ay ılma-
sı ve o tatl ı uykunun ihtiyarl ık sabah ında esefle uyanmas ıyla, o şarab ın 
humar ı ve s ıkıntısı onu çok a ğlatt ıracak ve o lezzetli rüyan ın zevalinde-
ki elem, ona çok hazin teessüf ettirecek. “Eyvah! Hem gençlik gitti, hem ömür gitti, hem müflis olarak kabre gidiyorum; ke şke akl ımı başıma al-
sayd ım.”
 dedirecek.
Acaba bu tâifenin hamiyet-i milliyeden hissesi, az bir zamanda muvak-
kat bir keyif görmek için, pek uzun bir zamanda teessüfle a ğlatt ırmak m ıdır? 
Yoksa onlar ın saadet-i dünyeviyeleri ve lezzet-i hayatiyeleri; o güzel, şirin 
gençlik nimetinin şükrünü vermek suretinde, o nimeti sefâhet yolunda 
değil, belki istikâmet yolunda sarf etmekle; o fâni gençli ği, ibadetle mâ-
nen ibka etmek ve o gençli ğin istikâmetiyle dâr- ı saadette ebedî bir genç-
lik kazanmakta m ıdır? Zerre miktar şuurun varsa söyle!..
Elhâs ıl: Eğer Türk Milleti, yaln ız alt ınc ı tâife olan gençlerden ibaret ol-
sa ve gençlikleri dâimî kalsa ve dünyadan ba şka yerleri bulunmasa, sizin 
Türkçülük perdesi alt ındaki frenk-me şrebâne harekât ınız, hamiyet-i milliye-
den say ılabilirdi. Benim gibi hayat- ı dünyeviyeye az ehemmiyet veren.. ve 
unsuriyet fikrini firengi illeti gibi bir maraz telâkki eden.. ve gençleri nâme şrû 
keyif ve hevesâttan men’e çal ışan.. ve ba şka memlekette dünyaya gelen bir 
adama, “O Kürt’tür, arkas ına düşmeyiniz.” diyebilirdiniz ve demeye bir hak 
kazanabilirdiniz.
Fakat mademki Türk nâm ı alt ında olan şu vatan evlâd ı, sâb ıkan beyan 
edildiği gibi alt ı kısımd ır. Beş kısma zarar vermek ve keyiflerini kaç ırmak, yaln ız z
z476  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
birtek k ısma muvakkat ve dünyevî ve âk ıbeti meş’um bir keyif vermek, bel-
ki sarhoş etmek; elbette o Türk Milletine dostluk de ğil, düşmanl ıktır. Evet ben 
unsurca Türk say ılm ıyorum; fakat Türklerin ehl-i takva tâifesine ve musibet-
zedeler k ısm ına ve ihtiyarlar s ınıfına ve çocuklar tâifesine ve zay ıflar ve fakir-
ler zümresine bütün kuvvetimle ve kemâl-i i ştiyakla mü şfikâne ve uhuvvetkâ-
râne çal ışmışım ve çal ışıyorum. Alt ınc ı tâife olan gençleri dahi, hayat- ı dün-
yeviyesini zehirlettirecek ve hayat- ı uhreviyesini mahvedecek.. ve bir saat gül-
meye bedel, bir sene a ğlamay ı netice veren harekât- ı nâmeşrûadan vazgeçir-
mek istiyorum. Yaln ız bu alt ı-yedi sene de ğil, belki yirmi senedir Kur’ân’dan 
ahz edip Türkçe lisan ıyla neşrettiğim âsâr meydandad ır. Evet –lillâhilhamd– 
Kur’ân- ı Hakîm’in maden-i envâr ından iktibas edilen âsâr ile, ihtiyar tâifesi-
nin en ziyade istedikleri nur gösteriliyor. Musibetzedelerin ve hastalar ın tiryak 
gibi en nâfi ilâçlar ı, eczahâne-i kudsiye-i Kur’âniye’de gösteriliyor... ve ihti-
yarlar ı en ziyade dü şündüren kabir kap ısı, rahmet kap ısı olduğu ve idam ka-
pısı olmad ığı, o envâr- ı Kur’âniye ile gösterildi.. ve çocuklar ın nazik kalblerin-
de hadsiz mesâib ve muz ır eşyaya karşı gayet kuvvetli bir nokta-y ı istinad ve 
hadsiz âmâl ve arzular ına medar bir nokta-y ı istimdad Kur’ân- ı Hakîm’in ma-
deninden ç ıkar ıldı ve gösterildi ve bilfiil istifade ettirildi.. ve fukaralar ve zua-
fâlar k ısm ını en ziyade ezen ve müteessir eden hayat ın ağır tekâlifi, Kur’ân- ı 
Hakîm’in hakâik-i imaniyesiyle hafifle ştirildi.
İşte bu beş tâife ki, Türk Milletinin alt ı kısm ından beş kısm ıdır; menfa-
atlerine çal ışıyoruz. Alt ınc ı k ısım ki, gençlerdir. Onlar ın iyilerine kar şı cid-
dî uhuvvetimiz var. Senin gibi mülhidlere kar şı hiçbir cihetle dostlu ğumuz 
yok! Çünkü ilhada giren ve Türkün hakikî bütün mefahir-i milliyesini ta şıyan 
İslâmiyet milliyetinden ç ıkmak isteyen adamlar ı Türk bilmiyoruz, Türk perde-
si alt ına girmiş frenk telâkki ediyoruz! Çünkü yüz bin defa Türkçüyüz deyip 
dâvâ etseler, ehl-i hakikati kand ıramazlar. Zira fiilleri, harekâtlar ı, onlar ın dâ-
vâlar ını tekzip ediyor.
İşte ey frenk-me şrepler ve propagandan ızla hakikî karde şlerimi benden 
soğutmaya çal ışan mülhidler! Bu millete menfaatiniz nedir? Birinci tâife olan 
ehl-i takva ve salâhatin nurunu söndürüyorsunuz. Merhamete ve t ımar etme-
ye şâyân ikinci tâifesinin yaralar ına zehir serpiyorsunuz.. ve hürmete çok lâ-
yık olan üçüncü tâifenin tesellisini k ırıyorsunuz, yeis-i mutlaka at ıyorsunuz.. 
ve şefkate çok muhtaç olan dördüncü tâifenin bütün bütün kuvve-i mânevi-
yesini k ırıyorsunuz ve hakikî insaniyetini söndürüyorsunuz.. ve muâvenet ve 
yard ıma ve teselliye çok muhtaç olan be şinci tâifenin ümitlerini, istimdatla-
rını akîm b ırak ıp; onlar ın nazar ında hayat ı, mevtten daha ziyade deh şetli bir YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP  / ALTINCI R İSALE OLAN ALTINCI KISIM  (Hücumât- ı Sitte)  ----------   477
surete çeviriyorsunuz. İkaza ve ay ılmaya çok muhtaç olan alt ınc ı tâifesine, 
gençlik uykusu içinde öyle bir şarap içiriyorsunuz ki; o şarab ın humar ı pek 
elîm, pek deh şetlidir.
Acaba bu mudur hamiyet-i milliyeniz ki, o hamiyet-i milliye u ğrunda çok 
mukaddesât ı feda ediyorsunuz. O Türkçülük menfaati, Türklere bu suretle 
midir? Yüz bin defa –el-iyâzü billâh!–
Ey efendiler! Bilirim ki, hak noktas ında mağlup oldu ğunuz zaman, 
kuvvete müracaat edersiniz. Kuvvet hakta oldu ğu, hak kuvvette olmad ığı 
sırrıyla; dünyay ı başıma ateş yapsan ız, hakikat-i Kur’âniye’ye feda olan 
bu baş size eğilmeyecektir.
Hem size bunu da haber veriyorum ki: De ğil sizler gibi mahdud, mâ-
nen millet nazar ında menfur bir k ısım adamlar, belki binler sizler gibi ba-
na maddî dü şmanl ık etseler, ehemmiyet vermeyece ğim ve bir k ısım mu-
zır hayvanâttan fazla k ıymet vermeyece ğim. Çünkü bana kar şı ne yapa-
caks ınız? Yapaca ğınız iş, ya hayat ıma hâtime çekmekle veya hizmetimi 
bozmak suretiyle olur. Bu iki şeyden ba şka dünyada alâkam yok. Hayat ın 
başına gelen ecel ise, şuhûd derecesinde kat’î iman etmi şim ki; tagayyür 
etmiyor, mukadderdir. Madem böyledir; Hak yolunda şehâdet ile ölsem, 
çekinmek de ğil, iştiyak ile bekliyorum. Bahusus ben ihtiyar oldum, bir 
seneden fazla ya şamay ı zor düşünüyorum. Zâhirî bir sene ömrü, şehâdet 
vâs ıtas ıyla kazan ılan hadsiz bir ömr-ü bâkîye tebdil etmek; benim gibile-
rin en âlî bir maksad ı, bir gayesi olur.
Amma hizmet ise, –felillâhilhamd– hizmet-i Kur’âniye ve imaniyede 
Cenâb- ı Hak rahmetiyle öyle karde şleri bana vermi ş ki; vefat ım ile, o hiz-
met bir merkezde yap ıldığına bedel, çok merkezlerde yap ılacak. Benim 
dilim ölüm ile susturulsa; pek çok kuvvetli diller, benim dilime bedel ko-nuşacaklar, o hizmeti idâme ederler. Hatta diyebilirim; nas ıl ki bir tane 
tohum toprak alt ına girip ölmesiyle bir sümbül hayat ını netice verir; bir 
taneye bedel, yüz tane vazife ba şına geçer. Öyle de; mevtim, hayat ımdan 
fazla o hizmete vâs ıta olur ümidini besliyorum!..
Beşinci Desise-i Şeytaniye
Ehl-i dalâletin tarafgirleri, enâniyetten  istifade edip, karde şlerimi ben-
den çekmek istiyorlar. Hakikaten insanda en tehlikeli damar, enâniyettir.. 
ve en zay ıf damar ı da odur. Onu ok şamakla, çok fena şeyleri yapt ırabi-
lirler.478  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Ey karde şlerim! Dikkat ediniz; sizi enâniyette vurmas ınlar, onunla si-
zi avlamas ınlar. Hem biliniz ki; şu as ırda ehl-i dalâlet eneye binmi ş, dalâ-
let vadilerinde ko şuyor. Ehl-i hak, bilmecburiye eneyi terk etmekle hakka 
hizmet edebilir.  Enenin istimâlinde hakl ı dahi olsa; mademki ötekilere ben-
zer ve onlar da onlar ı kendileri gibi nefis-perest zannederler, hakk ın hizmeti-
ne karşı bir haks ızlıktır.
Bununla beraber etraf ına topland ığımız hizmet-i Kur’âniye, eneyi ka-
bul etmiyor. “Nahnü” istiyor. “Ben demeyiniz, biz deyiniz” diyor.  Elbette 
kanaatiniz gelmi ş ki; bu fakir karde şiniz, ene ile meydana ç ıkmam ış. Sizi 
enesine hâdim yapm ıyor. Belki, enesiz bir hâdim-i Kur’ânî olarak kendi-
ni size göstermi ş.. ve kendini be ğenmemeyi ve enesine taraftar olmama-
yı meslek ittihaz etmi ş.
Bununla beraber kat’î deliller ile sizlere isbat etmi ştir ki; meydan- ı istifa-
deye vaz’edilen eserler, mîrî mal ıdır; yani Kur’ân- ı Hakîm’in tere şşuhat ıdır. 
Hiç kimse, enesiyle onlara temellük edemez! Haydi farz- ı muhâl olarak ben, 
enemle o eserlere sahib ç ıkıyorum; benim bir karde şimin dedi ği gibi madem 
bu Kur’ânî hakikat kap ısı aç ıldı, benim noksaniyetime ve ehemmiyetsizli ğime 
bak ılmayarak, ehl-i ilim ve kemâl arkamda bulunmaktan çekinmemeli ve is-
tiğnâ etmemelidirler. Selef-i sâlihînin ve muhakkikîn-i ulemân ın âsârlar ı, çen-
dan her derde kâfi ve vâfi bir hazine-i azîmedir; fakat baz ı zaman olur ki, bir 
anahtar bir hazineden ziyade ehemmiyetli olur. Çünkü hazine kapal ıdır; fakat 
bir anahtar, çok hazineleri açabilir. Zannederim ki, o enâniyet-i ilmiyeyi fazla taşıyan zâtlar da anlad ılar ki:
Neşrolunan Sözler, hakâik-i Kur’âniye’nin birer anahtar ı ve o hakâ-
iki inkâr etmeye çal ışanlar ın başlar ına inen birer elmas k ılıçtır. O ehl-i 
fazl ve kemâl ve kuvvetli enâniyet-i ilmiyeyi ta şıyan zâtlar bilsinler ki; ba-
na değil, Kur’ân- ı Hakîm’e talebe ve şâkirt oluyorlar. Ben de onlar ın bir 
ders arkada şıyım.
Haydi farz- ı muhâl olarak ben, üstadl ık dâvâ etsem; madem şimdi ehl-i 
iman ın tabakât ını, avâmdan havassa kadar, maruz kald ıklar ı evham ve şübe-
hâttan kurtarmak çaresini bulduk; o ulemâ ya daha kolay bir çaresini bulsun-lar veyahut bu çareyi iltizam edip ders versinler, taraftar olsunlar. Ulemâü’s-sû hakk ında bir tehdid-i azîm var. Bu zamanda ehl-i ilim ziyade dikkat etmeli!
Haydi farzetseniz ki; dü şmanlar ımızın zann ı gibi ben, benlik hesab ına 
böyle bir hizmette bulunuyorum. Acaba dünyevî ve millî bir maksat için çok 
zâtlar enâniyeti terk edip, firavun-me şrep bir adam ın kemâl-i sadâkatla etraf ına YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP  / ALTINCI R İSALE OLAN ALTINCI KISIM  (Hücumât- ı Sitte)  ----------   479
toplan ıp, şiddetli bir tesânüdle i ş gördükleri hâlde.. acaba bu karde şiniz, ha-
kikat-i Kur’âniye ve hakâik-i imaniye etraf ında kendi enâniyetini setretmek-
le beraber –o dünyevî komitenin onba şılar ı gibi terk-i enâniyetle– hakâik-i 
Kur’âniye etraf ında bir tesânüdü sizden istemeye hakk ı yok mudur? Sizin en 
büyük âlimleriniz de, ona “Lebbeyk” dememesinde haks ız değil midirler?
Kardeşlerim, enâniyetin i şimizde en tehlikeli ciheti, k ıskançl ıktır. 
Eğer s ırf lillâh için olmazsa, k ıskançl ık müdahale eder, bozar. Nas ıl ki 
bir insan ın bir eli, bir elini k ıskanmaz.. ve gözü, kula ğına haset etmez.. 
ve kalbi, akl ına rekabet etmez. Öyle de bu heyetimizin şahs- ı mânevîsin-
de her biriniz bir duygu, bir âzâ hükmündesiniz. Birbirinize kar şı rekabet 
değil, bilakis birbirinizin meziyetiyle iftihar etmek, mütelezziz olmak bir 
vazife-i vicdaniyenizdir.
Bir şey daha kald ı, en tehlikesi odur ki; içinizde ve ahbab ınızda, bu 
fakir karde şinize kar şı bir k ıskançl ık damar ı bulunmak, en tehlikelidir. 
Sizlerde mühim ehl-i ilim de var. Ehl-i ilmin bir k ısm ında, bir enâniyet-i 
ilmiye bulunur. Kendi mütevazi de olsa, o cihette enâniyetlidir. Çabuk enâniyetini b ırakmaz. Kalbi, akl ı ne kadar yap ışsa da nefsi, o ilmî enâni-
yeti cihetinde imtiyaz ister, kendini satmak ister, hatta yaz ılan risalelere 
karşı muâraza ister. Kalbi risaleleri sevdi ği ve akl ı istihsan etti ği ve yük-
sek buldu ğu hâlde; nefsi ise, enâniyet-i ilmiyeden gelen k ıskançl ık cihe-
tinde z ı
mnî bir adâvet besler gibi, Sözler’in k ıymetlerinin tenzilini arzu 
eder.. tâ ki kendi mahsûlât- ı fikriyesi onlara yeti şsin, onlar gibi sat ılsın. 
Hâlbuki bilmecburiye bunu haber veriyorum ki:
Bu dürûs-u Kur’âniye’nin dairesi içinde olanlar, allâme ve müçtehitler de 
olsalar; vazifeleri –ulûm-u imaniye cihetinde– yaln ız yaz ılan şu Sözler’in şerh-
leri ve izahlar ıdır veya tanzimleridir. Çünkü çok emârelerle anlam ışız ki; bu 
ulûm-u imaniyedeki fetva vazifesiyle tavzif edilmi şiz. Eğer biri, dairemiz için-
de nefsin enâniyet-i ilmiyeden ald ığı bir his ile, şerh ve izah haricinde bir şey 
yazsa; soğuk bir muâraza veya nâk ıs bir taklitçilik hükmüne geçer. Çünkü çok 
delillerle ve emârelerle tahakkuk etmi ş ki; Risale-i Nur eczalar ı, Kur’ân’ ın te-
reşşuhat ıdır. Bizler, taksimü’l-a’mâl kaidesiyle, her birimiz bir vazife deruhte 
edip, o âb- ı hayat tere şşuhat ını muhtaç olanlara yeti ştiriyoruz!..
Alt ınc ı Desise-i Şeytaniye
Şudur ki; insandaki tembellik ve ten-perverlik ve vazifedarl ık dama-
rından istifade eder. Evet, şeytan- ı ins ve cinnî her cihette hücum ederler. 480  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Arkadaşlar ımızdan metin kalbli, sadâkati kuvvetli, niyeti ihlâsl ı, himmeti âlî 
gördükleri vakit ba şka noktalardan hücum ederler.
Şöyle ki; işimize sekte ve hizmetimize fütur vermek için, onlar ın tembel-
liklerinden ve ten-perverliklerinden ve vazifedarl ıklar ından istifade ederler.
Onlar, öyle desiselerle onlar ı hizmet-i Kur’âniye’den al ıkoyuyor-
lar ki; haberleri olmadan bir k ısm ına fazla i ş buluyorlar, tâ ki hizmet-i 
Kur’âniye’ye vakit bulmas ın. Bir k ısm ına da, dünyan ın cazibedar şeyle-
rini gösteriyorlar ki; hevesi uyan ıp, hizmete kar şı bir gaflet gelsin ve hâ-
kezâ...  Bu hücum yollar ı uzun çeker. Bu uzunlukta k ısa keserek, dikkatli feh-
minize havale ederiz.
Ey karde şlerim, dikkat ediniz! Vazifeniz kudsiyedir, hizmetiniz ulvî-
dir. Her bir saatiniz, bir gün ibadet hükmüne geçebilecek bir k ıymettedir. 
Biliniz ki, elinizden kaçmas ın!..
1نَĳُéِĥْęُÜ ْħَّכُĥَđَĤ َّٰųا اĳُĝَّÜوَا اĳُĉِÖوَرَا ُواóِÖَאĀوَ ُواóِ×ْĀا اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا َאıُّĺأَ אƯĺ
2ًŻĻِĥَĜ ًאĭَĩَà ĹِÜَאĺِאٰÖ ُواóَÝْýَÜ َźوَ
َ۝īĻِĥَøْóُĩْĤا ĵَĥَĐ َمٌŻَøنَ۝وَĳُęِāَĺ َّאĩَĐ َّةِõِđْĤا رَبِّ ِّכَÖرَ َאنَéْ×ُø
3َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤوَا
4ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
َאهِåْĤا ِħĻِčَđْĤا ْرِïَĝْĤا ĹِĤَאđْĤا ِÕĻِ×َéْĤا ِّĹِّĨُْŶا ِّĹِ×َّĭĤا ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
5َīĻِĨاٰ ْ،ħِّĥَøوَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ
1 “Ey iman edenler! Sabredin, sab ır yar ışında düşmanlar ınızı geçin! Cihad için daima haz ırlıklı ve uya-
nık bulunun! Ve Allah’a kar şı gelmekten sak ının ki felah bulup ba şarıya eresiniz.” (Âl-i İmran sûresi, 
3/200).
2 “Âyetlerimi az bir fiyatla, yani dünya menfaati kar şılığında satmay ın.” (Bakara sûresi, 2/41)
3 “İzzet sahibi olan senin Rabbin onlar ın bütün bât ıl iddialar ından münezzehtir, yücedir. Selâm bütün 
peygamberleredir. Bütün hamdler âlemlerin Rabbi Allah’ad ır.” (Sâffât sûresi, 37/180-182).
4 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
5 Allah’ ım! Ümmî peygamberin, habîbin, kadri yüce, makam ı büyük olan Efendimiz Muhammed’e, 
onun âl ve ashab ına salât ve selâm eyle, âmîn...YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP  / ALTINCI R İSALE OLAN ALTINCI KISIM  (Hücumât- ı Sitte)  ----------   481
Kudsî Bir Tarihçe
Kur’ân- ı Hakîm’in mühim bir s ırr- ı i’câzîsinin zuhur etti ği senenin tarihi, 
yine “lafz- ı Kur’ân”dad ır. Şöyle ki:
Kur’ân kelimesi, ebced hesab ıyla üç yüz elli birdir. İçinde iki elif var. 
Mahfî elif “elfün” okunsa, bin manas ındaki “elfün”dür.1(Hâşiye) Demek 1351 
senesine, sene-yi Kur’âniye tâbir edilebilir. Çünkü “lafz- ı Kur’ân”daki tevâfu-
kât ın s ırr- ı acîbi, Kur’ân’ ın tefsiri olan Risale-i Nur eczalar ında o sene görün-
dü.. ve Kur’ân’daki “lafz- ı Celâl”in i’câzkârâne s ırr- ı tevâfuku, ayn ı senede te-
zahür etti.. ve bir nak ş-ı i’câzîyi gösterecek bir Kur’ân’ ın yeni bir tarzda yaz ıl-
mas ı, ayn ı senede oluyor.. ve hatt- ı Kur’ân’ ın tebdiline kar şı, Kur’ân şâkirtle-
rinin bütün kuvvetleriyle hatt- ı Kur’ânîyi muhafazaya çal ışmas ı ayn ı senede-
dir.. ve Kur’ân’ ın mühim ezvak- ı i’câziyesi, ayn ı senede tezahür ediyor.. hem 
ayn ı senede Kur’ân ile çok münasebettar hâdisât olmu ş.. ve olacak gibi...
1 (Hâşiye) İlm-i Sarf kaidesince; feilün, fe’lün okunur. Ketifün, ketfün okunmas ı gibi. Buna 
binâen elifün, elfün okunur. O hâlde, bin üç yüz elli bir olur.
Alt ınc ı Risale Olan Alt ınc ı K ısm ın Zeyli
Es’ile-i Sitte Es’ile-i Sitte
İstikbalde gelecek nefret ve tahkirden sak ınmak için, şu mahrem ze-
yil yaz ılm ıştır. Yani, “Tuh o asr ın gayretsiz adamlar ına!” denildi ği zaman, 
yüzümüze tükürükleri gelmemek için veyahut silmek için yaz ılm ıştır.
Avrupa’n ın insaniyet-perver maskesi alt ında vah şi reislerinin sa ğır 
kulaklar ı çınlas ın!.. Ve bu vicdans ız gaddarlar ı bize musallat eden o in-
safs ız zâlimlerin görmeyen gözlerine sokulsun!.. Ve bu as ırda, yüz bin ci-
hette “Ya şasın cehennem!” dedirten mimsiz medeniyet-perestlerin ba şla-
rına vurulmak için yaz ılm ış bir arzuhâldir.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َאۚĬĳُĩُÝْĺاٰذَ אƯĨ ĵٰĥَĐ َنَّóِ×ْāَĭَĤوَ َאۚĭَĥُ×ُø َאĭĺٰïَİ ْïَĜوَ ِّٰųا ĵَĥَĐ َģَכَّĳَÝَĬ َّźأَ אƯĭَĤ َאĨوَ
1نَĳُĥَכِّĳَÝُĩْĤا ِģَכَّĳَÝَĻْĥَĘ ِّٰųا ĵَĥَĐوَ
Bu yak ınlarda ehl-i ilhad ın perde alt ında tecavüzleri gayet çirkin bir su-
ret ald ığından, çok bîçâre ehl-i imana ettikleri zâlimâne ve dinsizcesine teca-
vüz nev’inden, hususî ve gayr-i resmî, kendim tamir etti ğim bir mâbedimde, 
bana ve hususî bir-iki karde şimle hususî ibadetime, gizli ezan ve kâmetimize 
müdahale edildi. “Niçin Arapça kâmet ediyorsunuz ve gizli ezan okuyor-
sunuz?”  denildi. Sükûtta sabr ım tükendi. Kabil-i hitab olmayan öyle vicdan-
sız alçaklara de ğil; belki milletin mukadderât ıyla, keyfî istibdat ile oynayan fi-
ravun-me şrep komitenin ba şlar ına derim ki:
Ey ehl-i bid’a ve ilhad! Alt ı suâlime cevap isterim.
Birincisi : Dünyada hükûmet süren, hükmeden her kavmin, hatta insan 
eti yiyen yamyamlar ın, hatta vah şi canavar bir çete reisinin bir usûlü var.. 
bir düstur ile hükmeder. Siz hangi usûlle bu acîb tecavüzü yap ıyorsunuz? 
Kanununuzu ibraz ediniz! Yoksa baz ı alçak memurlar ın keyiflerini, kanun mu 
kabul ediyorsunuz? Çünkü böyle hususî ibadâtta kanun yap ılmaz ve kanun 
olamaz!
1 “Biz neden Allah’a tevekkül etmeyelim ki girece ğimiz yollar ı bize O gösterdi. Bize verdi ğiniz her türlü 
eza ve s ıkıntıya sabredece ğiz. Tevekkül edenler yaln ız Allah’a dayan ıp güvenmelidirler.” ( İbrahim 
sûresi, 14/12).
İkincisi : Nev-i be şerde, hususan bu asr- ı hürriyette ve bilhassa medeni-
yet dairesinde hemen umumiyetle hüküm-ferma “hürriyet-i vicdan” düstu-runu k ırmak ve istihfaf etmek ve dolay ısıyla nev-i be şeri istihkar etmek ve iti-
raz ını hiçe saymak kadar cür’etinizle, hangi kuvvete dayan ıyorsunuz? Hangi 
kuvvetiniz var ki, siz kendinize “lâdinî” ismi vermekle, ne dine ne dinsizli ğe 
ilişmemeyi ilân etti ğiniz hâlde; dinsizli ği mutaass ıbâne kendine bir din itti-
haz etmek tarz ında, dine ve ehl-i dine böyle tecavüz, elbette sakl ı kalmaya-
cak! Sizden sorulacak!.. Ne cevap vereceksiniz? Yirmi hükûmetin en küçü-ğünün itiraz ına karşı dayanamad ığınız hâlde, nas ıl yirmi hükûmetin birden 
itiraz ını hiçe sayar gibi, hürriyet-i vicdaniyeyi cebrî bir surette bozmaya çal ı-
şıyorsunuz.
Üçüncüsü : Mezheb-i Hanefî’nin ulviyetine ve sâfiyetine münâfi bir su-
rette, vicdan ını dünyaya satan bir k ısım ulemâü’s-sû’un yanl ış fetvalar ıyla, 
benim gibi Şâfiiyyü’l-mezheb adamlara, hangi usûl ile teklif ediyorsunuz? Bu 
meslekte milyonlar etbâ ı bulunan Şâfiî Mezhebi’ni kald ırıp, bütün Şâfiîleri 
Hanefîleştirdikten sonra, bana zulüm suretinde cebren teklif edilse, sizin gi-
bi dinsizlerin bir usûlüdür denilebilir. 
Yoksa, keyfî bir alçakl ıktır! Öylelerin 
keyfine tâbi de ğiliz ve tan ımay ız!
Dördüncüsü : İslâmiyet ile eskiden beri imtizaç ve ittihad eden, ciddî din-
dar ve dinine samimî hürmetkâr Türklük milliyetine bütün bütün z ıt bir su-
rette, Frenklik manas ında Türkçülük nâm ıyla, tahrifdârâne ve bid’akârâne 
bir fetva ile “Türkçe kâmet et!” diye benim gibi ba şka milletten olanlara tek-
lif etmek hangi usûlledir? Evet hakikî Türklere pek hakikî dostâne ve uhuv-vetkârâne münasebettar oldu ğum hâlde, böyle sizin gibi frenk-me şreplerin 
Türkçülüğü ile hiçbir cihette münasebetim yoktur. Nas ıl bana teklif ediyorsu-
nuz? Hangi kanun ile? E ğer milyonlarla efrad ı bulunan ve binler seneden be-
ri milliyetini ve lisan ını unutmayan ve Türklerin hakikî bir vatanda şı ve eski-
den beri cihad arkada şı olan Kürtlerin milliyetini kald ırıp, onlar ın dilini onla-
ra unutturduktan sonra; belki bizim gibi ayr ı unsurdan say ılanlara teklifiniz, 
bir nevi usûl-ü vah şiyâne olur. Yoksa s ırf keyfîdir. 
Eşhas ın keyfine tebaiyet 
edilmez ve etmeyiz!
Beşincisi : Bir hükûmet, kendi raiyetine ve raiyet kabul etti ği adamlara 
her bir kanununu tatbik etse de; raiyet kabul etmedi ği adamlara, kanununu 
tatbik edemez. Çünkü onlar diyebilirler ki; “Madem biz raiyetiniz de ğiliz, siz 
de bizim hükûmetimiz de ğilsiniz!”484  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem hiçbir hükûmet, iki cezay ı birden vermez. Bir katili, ya hapse atar 
veyahut idam eder. Hem hapisle ceza, hem idamla ceza bir yerde vermek, hiçbir usûlde yoktur!
İşte madem vatana ve millete hiçbir zarar ım dokunmad ığı hâlde; beni se-
kiz senedir, en yabanî ve hariç bir milletten cani bir adama dahi yap ılmayan 
bir esaret alt ına ald ınız. Canileri affetti ğiniz hâlde, hürriyetimi selbedip, hu-
kuk-u medeniyeden ıskat ederek muamele ettiniz. “Bu da vatan evlâd ıdır.” 
demediğiniz hâlde; hangi usûl ile, hangi kanun ile bîçâre milletinize r ızalar ı hi-
lâf ına olarak tatbik etti ğiniz bu hürriyet- şiken usûlünüzü, benim gibi her cihet-
le size yabanc ı bir adama teklif ediyorsunuz? Madem Harb-i Umumî’de or-
du kumandanlar ının şehâdetiyle, vâs ıta olduğumuz çok fedakârl ıklar ı ve va-
tan uğrunda cansiperâne mücahedeleri cinayet sayd ınız.. ve bîçâre milletin 
hüsn-ü ahlâk ını muhafaza ve saadet-i dünyeviye ve uhreviyelerinin teminine 
pek ciddî ve tesirli çal ışmay ı hıyanet sayd ınız.. ve mânen menfaatsiz, zarar-
lı, hatarl ı, keyfî, küfrî frenk usûlünü kendinde kabul etmeyen bir adama sekiz 
sene ceza verdiniz. ( Şimdi ceza yirmi sekiz sene oldu.) Ceza bir olur. Tatbikini 
kabul etmedim, cezay ı çektirdiniz. İkinci bir cezay ı
 cebren tatbik etmek, han-
gi usûl iledir?
Alt ınc ısı: “Madem sizlerle –itikad ınızca ve bana edilen muameleye naza-
ran– küllî bir muhalefetimiz var. Siz, dininizi ve âhiretinizi dünyan ız uğrunda 
feda ediyorsunuz. Elbette mâbeynimizde –tahmininizce– bulunan muhalefet sırrıyla
 biz dahi, hilâf ınıza olarak dünyam ızı dinimiz u ğrunda ve âhireti-
mize her vakit feda etmeye haz ırız. Sizin zâlimâne ve vah şiyâne hükmü-
nüz alt ında bir-iki sene zelilâne geçecek hayat ımızı, kudsî bir şehadeti ka-
zanmak için feda etmek, bize âb- ı kevser hükmüne geçer…
Fakat Kur’ân- ı Hakîm’in feyzine ve i şaretine istinaden, sizi titretmek için, 
size kat’î haber veriyorum ki:
Beni öldürdükten sonra ya şayamayacaks ınız! Kahhâr bir el ile bu fâ-
ni cennetinizden ve mahbubunuz olan dünyadan tardedilip ebedî zulü-mâta çabuk at ılacaks ınız. Arkamdan pek çabuk sizin nemrudla şmış reis-
leriniz gebertilecek ve yan ıma gönderilecek. Ben de huzur-u ilâhîde ya-
kalar ını tutup –adalet-i ilâhiye, onlar ı esfel-i sâfilîne atmakla– intikam ı-
mı alacağım.
Ey din ve âhiretini dünyaya satan bedbahtlar! Ya şaman ızı isterseniz 
bana ilişmeyiniz. İlişseniz, intikam ım muzaaf bir surette sizden al ınacağını YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / ALTINCI KISMIN ZEYL İ (Es’ile-i Sitte)  ------------   485
biliniz, titreyiniz. Ben rahmet-i ilâhiyeden ümit ederim ki, mevtim haya-
tımdan ziyade dine hizmet edecek ve ölümüm ba şınızda bomba gibi pat-
lay ıp, başınızı dağıtacak. Cesaretiniz varsa ili şiniz! Yapaca ğınız varsa gö-
receğiniz de var!..” Ben bütün tehdidat ınıza karşı, bütün kuvvetimle bu 
âyeti okuyorum:
ًא۠Ĭَאĩĺإِ ْħُİَادَõَĘ ْħُİْĳَýْìَאĘ ْħَכُĤ اĳُđَĩَä ْïَĜ َّאسَĭĤا إِنَّ َّאسُĭĤا ُħُıَĤ َאلَĜ َīĺِñَّĤاَ
1ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè اĳُĤَאĜوَ
1 “Onlar öyle kimselerdir ki halk, kendilerine: ‘Dü şmanlar ınız olan insanlar size kar şı ordu haz ırlad ılar, 
aman onlardan kendinizi koruyun!’ dediklerinde, bu tehdit onlar ın imanlar ını art ırm ış ve ‘Allah bize 
yeter. O ne güzel vekildir!’ demi şlerdir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).486  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Yedinci K ısım
İşârât-ı Seb’a İşârât- ı Seb’a
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُونَïَÝْıَÜ ْħَّכُĥَđَĤ هُĳُđِ×َّÜوَا ۪įِÜَאĩِĥوَכَ ِّٰųِאÖ ُīِĨْËُĺ ِيñَّĤا ِّĹِّĨُْŶا ِّĹِ×َّĭĤا ِįِĤĳُøوَرَ ِّٰųِאÖ اĳُĭِĨَאٰĘ
2ُونَóِĘْכَאĤا ِهَóכَ ْĳَĤوَ رَهُĳُĬ َّħِÝُĺ أَنْ َّźإِ ُّٰųا ĵَÖَאْĺوَ ْħِıِİَاĳْĘَÉِÖ ِّٰųا رَĳُĬ ُۧاËِęْĉُĺ أَنْ ُونَïĺِóُĺ
Üç suâlin cevab ı olarak “Yedi İşaret”tir. Birinci suâl, dört i şarettir.
Birinci İşaret
Şeâir-i İslâmiye’yi ta ğyire teşebbüs edenlerin senetleri ve hüccetleri, yine 
her fena şeylerde oldu ğu gibi, ecnebileri körü körüne taklitçilik yüzünden ge-
liyor. Diyorlar ki:
“Londra’da ihtidâ edenler ve ecnebilerden imana gelenler, memleketle-
rinde ezan ve kâmet gibi çok şeyleri kendi lisanlar ına tercüme ediyorlar, ya-
pıyorlar. Âlem-i İslâm onlara kar şı sükût ediyor, itiraz etmiyor. Demek bir ce-
vaz- ı şer’î var ki, sükût ediliyor?”
Elcevap Elcevap : Bu k ıyas ın o kadar zâhir bir fark ı var ki, hiçbir cihette onlara 
kıyas etmek ve onlar ı taklit etmek zî şuurun kâr ı değildir. Çünkü ecnebi diyar ı-
na, lisân- ı şeriatta “dâr- ı harb” denilir. Dâr- ı harbde çok şeylere cevaz olabilir 
ki, “diyar- ı İslâm”da mesa ğ olamaz.
Hem Frengistan diyar ı, H ıristiyan şevketi dairesidir. Ist ılahât- ı şer’iyenin 
maânîsini ve kelimât- ı mukaddesenin mefâhimini lisân- ı hâl ile telkin edecek 
ve ihsas edecek bir muhit olmad ığından; bilmecburiye kudsî maânî, mukad-
des elfâza tercih edilmi ş; maânî için elfâz terk edilmi ş, ehvenüşşer ihtiyâr edil-
miş. Diyar- ı İslâm’da ise; muhit, o kelimât- ı mukaddesenin meâl-i icmâlîsini 
ehl-i İslâm’a lisân- ı hâl ile ders veriyor. An’ane-i İslâmiye ve İslâmî tarih ve 
1 “…Öyleyse siz de Allah’a ve O’nun bütün kelimelerine iman eden o ümmî nebîye, o resûle inan ın. 
Ona tâbi olun ki do ğru yolu bulas ınız.” (A’râf sûresi, 7/158).
2 “Onlar Allah’ ın nurunu a ğızlar ıyla üfleyip söndürmek isterler. Allah ise, nurunu tam parlatmaktan 
başka bir şeye raz ı olmaz. Kâfirler isterse ho şlanmas ınlar!” (Tevbe sûresi, 9/32).
umum şeâir-i İslâmiye ve umum erkân- ı İslâmiyet’e ait muhaverât- ı ehl-i 
İslâm, o kelimât- ı mukaddesenin mücmel meâllerini, mütemâdiyen ehl-i 
imana telkin ediyorlar. Hatta şu memleketin maâbid ve medaris-i diniye-
sinden ba şka makberistan ın mezar ta şlar ı dahi, birer telkin edici, birer 
muallim hükmündedir ki; o maânî-i mukaddeseyi, ehl-i imana ihtar edi-yorlar.
Acaba kendine müslüman diyen bir adam, dünyan ın bir menfaati 
için, bir günde elli kelime frengî lugatinden taallüm etti ği hâlde; elli se-
nede ve her günde elli defa tekrar etti ği “Sübhanallah, Elhamdülillâh ve 
Lâ ilâhe illâllah ve Allahu Ekber” gibi mukaddes kelimeleri ö ğrenmez-
se, elli defa hayvandan daha a şağı düşmez mi? Böyle hayvanlar için, 
bu kelimât- ı mukaddese tercüme ve tahrif edilmez ve tehcir edilmezler! 
Onlar ı tehcir ve ta ğyir etmek, bütün mezar ta şlar ını hâkketmektir; bu 
tahkire kar şı titreyen mezaristandaki ehl-i kubûru aleyhlerine döndür-
mektir.
Ehl-i ilhada kap ılan ulemâü’s-sû, milleti aldatmak için diyorlar ki; “ İmam 
Âzam, sâir imamlara muhalif olarak demi ş ki; ‘İhtiyaç olsa, diyar- ı baidede, 
Arabî hiç bilmeyenlere, ihtiyaç derecesine göre; Fâtiha yerine Farisî tercüme-si cevaz ı var.’
1 Öyle ise, biz de muhtac ız, Türkçe okuyabiliriz?”
Elcevap Elcevap : İmam Âzam’ ın bu fetvas ına karşı, başta âzamî imamlar ın en 
mühimleri ve sâir on iki eimme-i müçtehidîn, o fetvan ın aksine fetva veriyor-
lar.2 Âlem-i İslâm’ ın cadde-i kübrâs ı, o umum eimmenin caddesidir. Mu’zam- ı 
ümmet, cadde-i kübrâda gidebilir. Ba şka, hususî ve dar caddeye sevk eden-
ler, idlâl ediyorlar. İmam Âzam’ ın fetvas ı, beş cihette hususîdir:
Birincisi : Merkez-i İslâmiyet’ten uzak, diyar- ı âherde bulunanlara aittir.
İkincisi : İhtiyac- ı hakikîye binâendir.
Üçüncüsü : Bir rivayette, lisân- ı ehl-i cennetten say ılan Farisî lisan ıyla 
tercümeye mahsustur.
Dördüncüsü : Fâtiha’ya mahsus olarak cevaz verilmi ş, tâ Fâtiha’y ı bil-
meyen namaz ı terk etmesin.
1 es-Serahsî, el-Mebsût  1/37, 234; el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  1/112-113; el-Mer ğînânî, el-Hidâye  
1/47.
2 Mâlik İbni Enes, el-Müdevvenetü’l-Kübrâ  1/62-63; en-Nevevî, el-Mecmû 3/331-332; el-Buhûtî, 
Keşşâfü’l-K ınâ’ 1/340; İbni Kudâme, el-Muğnî 1/288.488  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Beşincisi : Kuvvet-i imandan gelen bir hamiyet-i İslâmiye ile, maânî-i 
mukaddesenin, avâm ın tefehhümüne medar olmak için cevaz gösterilmi ş.
Hâlbuki zaaf- ı imandan gelen ve menfî fikr-i milliyetten ç ıkan ve li-
sân- ı Arabî’ye kar şı nefret ve zaaf- ı imandan tevellüd eden meyl-i tahrib 
sâikas ıyla tercüme edip Arabî asl ını terk etmek, dini terk ettirmektir!..
İkinci İşaret
Şeâir-i İslâmiye’yi ta ğyir eden ehl-i bid’a, evvelâ ulemâü’s-sûdan fetva 
istediler. Sâb ıkan beş vecihle hususî oldu ğunu gösterdi ğimiz fetvay ı gösterdi-
ler. Sâniyen; ehl-i bid’a, ecnebi ink ılâpç ılar ından böyle me ş’um bir fikir ald ı-
lar ki; Avrupa, Katolik Mezhebi’ni be ğenmeyerek ba şta ihtilâlciler, ink ılâpç ılar 
ve feylesoflar olarak –Katolik Mezhebi’ne göre ehl-i bid’a ve Mûtezile telâkki edilen– Protestanl ık Mezhebi’ni iltizam edip, Frans ızlar ın İhtilâl-i Kebîr’inden 
istifade ederek, Katolik Mezhebi’ni k ısmen tahrip edip, Protestanl ığı ilân et-
tiler.
İşte, körü körüne taklitçili ğe al ışan buradaki hamiyet-füru şlar diyorlar ki; 
“Madem H ıristiyan Dini’nde böyle bir ink ılâp oldu.. bidayette ink ılâpç ılara 
mürted denildi, sonra h ıristiyan olarak yine kabul edildi. Öyle ise İslâmiyet’te 
de böyle dinî bir ink ılâp olabilir?”
Elcevap Elcevap : Bu k ıyas ın, Birinci İşaret’teki k ıyastan daha ziyade fark ı zâhir-
dir. Çünkü Din-i Îsevî’de yaln ız esâsât- ı diniye Hazreti İsa’dan (aleyhisselâm)  al ın-
dı. Hayat- ı içtimaiyeye ve füruat- ı şer’iyeye dair ekser ahkâmlar, Havariyyûn 
ve sâir rüesâ-y ı ruhâniye taraf ından teşkil edildi. K ısm- ı âzam ı, kütüb-ü sâb ı-
ka-y ı mukaddeseden al ınd ı. Hazreti İsa (aleyhisselâm) , dünyaca hâkim ve sul-
tan olmad ığından ve kavânîn-i umumiye-yi içtimaiyeye merci olmad ığından; 
esâsât- ı diniyesi, hariçten bir libas giydirilmi ş gibi şeriat- ı H ıristiyaniye nâm ı-
na örfî kanunlar, medenî düsturlar al ınm ış, başka bir suret verilmi ş. Bu suret 
tebdil edilse, o libas de ğiştirilse, yine Hazreti İsa’n ın (aleyhisselâm)  esas dini bâki 
kalabilir. Hazreti İsa’y ı (aleyhisselâm)  inkâr ve tekzip ç ıkmaz.
Hâlbuki din ve şeriat- ı İslâmiye’nin sahibi olan Fahr-i âlem (aleyhissalâtü 
vesselâm)  iki cihan ın sultan ı.. şark ve garp ve Endülüs ve Hind, birer taht- ı 
saltanat ı olduğundan; Din-i İslâm’ ın esâsât ını bizzât kendisi gösterdi ği gi-
bi, o dinin teferruat ını ve sâir ahkâm ını, hatta en cüz’î âdâb ını dahi biz-
zât o getiriyor, o haber veriyor, o emir veriyor. Demek füruat- ı İslâmiye, 
değişmeye kabil bir libas hükmünde de ğil ki; onlar tebdil edilse, esas- ı YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / YEDİNCİ KISIM  (İşârât- ı Seb’a)  ------------------------------------------------    489
din bâki kalabilsin. Belki esas- ı dine bir cesettir, lâakal bir cilttir. Onunla 
imtizaç ve iltiham etmi ş; kabil-i tefrik de ğildir. Onlar ı tebdil etmek, do ğ-
rudan do ğruya Sahib-i Şeriat’ ı inkâr ve tekzip etmek ç ıkar.
Mezahibin ihtilâf ı ise; Sahib-i Şeriat’ ın gösterdi ği nazarî düsturlar ın tarz- ı 
tefehhümünden ileri gelmi ştir. “Zaruriyat- ı Diniye” denilen ve kabil-i te’vil ol-
mayan ve “Muhkemât” denilen düsturlar ı ise, hiçbir cihette kabil-i tebdil de-
ğildir ve medar- ı içtihad olamaz! Onlar ı tebdil eden, ba şını dinden ç ıkar ıyor; 
1ِÙَّĻِĨَّóĤا َīِĨ ُħْıَّùĤا ُقُóْĩَĺ َאĩכَ ِīĺِّïĤا َīِĨ نَĳُĜُóْĩَĺ kaidesine dâhil oluyor.
Ehl-i bid’a, dinsizliklerine ve ilhadlar ına şöyle bir bahane buluyorlar. 
Diyorlar ki; “Âlem-i insaniyetin müteselsil hâdisât ına sebep olan Frans ız 
İhtilâl-i Kebîri’nde, papazlara ve rüesâ-y ı ruhâniyeye ve onlar ın mezheb-i 
hâss ı olan Katolik Mezhebi’ne hücum edildi ve tahrip edildi. Sonra çoklar ı 
taraf ından tasvib edildi. Frenkler dahi, ondan sonra daha ziyade terakki et-
tiler?”
Elcevap Elcevap : Bu k ıyas ın dahi, evvelki k ıyaslar gibi fark ı zâhirdir. Çünkü 
Frans ızlarda, havas ve hükûmet adamlar ı elinde çok zaman Din-i H ıristiyanî, 
bahusus Katolik Mezhebi, bir vâs ıta-y ı tahakküm ve istibdat olmu ştu. Havas, 
o vâs ıta ile nüfuzlar ını avâm üzerinde idâme ediyorlard ı. Ve “serseri” tâbir et-
tikleri avâm tabakas ında intibaha gelen hamiyet-perverlerini ve havas zâlim-
lerin istibdad ına karşı hücum eden hürriyet-perverlerin mütefekkir k ısımlar ı-
nı ezmeye vâs ıta olduğundan.. ve dört yüz seneye yak ın Frengistan’da ihti-
lâller ile istirahat- ı beşeriyeyi bozmaya ve hayat- ı içtimaiyeyi zîr u zeber et-
meye bir sebep telâkki edildi ğinden; o mezhebe, dinsizlik nâm ına değil, belki 
Hıristiyanl ığın diğer bir mezhebi nâm ına hücum edildi.. ve tabaka-y ı avâmda 
ve feylesoflarda bir küsmek, bir adâvet hâs ıl olmuştu ki mâlûm hâdise-i tari-
hiye vukua gelmi ştir.
Hâlbuki Din-i Muhammedî (aleyhissalâtü vesselâm)  ve Şeriat- ı İslâmiye’ye kar-
şı; hiçbir mazlumun, hiçbir mütefekkirin hakk ı yoktur ki, ondan şekvâ etsin. 
Çünkü onlar ı küstürmüyor, onlar ı himâye ediyor. Tarih-i İslâm meydandad ır. 
İslâmlar içinde bir-iki vukuattan ba şka dâhilî muharebe-yi diniye olmam ış. 
Katolik Mezhebi ise, dört yüz sene ihtilâlât- ı dâhiliyeye sebep olmu ş.
1 “Okun av ı delip ondan ç ıktığı gibi dinden ç ıkarlar.” (Nas ıl ki av ı delip ç ıkan bir ok, avc ıyı ‘acaba oka 
kandan bir şey bulaştı m ı?’ diye şüpheye att ığı gibi; dine girip Kur’ân okuduklar ı, namaz k ıldıklar ı, oruç 
tuttuklar ı halde kendilerine dinden hiçbir şey bulaşmadan ç ıkıp giderler.) Buhârî, fezâilü’l-Kur’ân  36, 
edeb  95; tevhid  23, 57; Müslim, zekât  142-148.490  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem İslâmiyet, havastan ziyade avâm ın tahassungâh ı olmuştur. Vücûb-u 
zekat ve hurmet-i ribâ ile; havass ı, avâm ın üstünde müstebit yapmak de ğil, bir 
cihette hâdim yap ıyor. 2َّאسَĭĤا ُďَęْĭَĺ ْīَĨ َّאسِĭĤا ُóْĻَì ، 1ْħُıُĨَאدِì ْمِĳَĝْĤا ُïِّĻَø diyor.
Hem Kur’ân- ı Hakîm lisan ıyla; 5ُونَóَّÖَïَÝَĺ َŻَĘأَ ، 4ُونَóَכَّęَÝَÜ َŻَĘأَ ، 3نَĳُĥِĝْđَĺ َŻَĘأَ 
gibi kudsî havaleler ile akl ı istişhad ediyor ve ikaz ediyor ve akla havale edi-
yor, tahkike sevk ediyor. Onun ile ehl-i ilim ve ashab- ı akla, din nâm ına ma-
kam veriyor, ehemmiyet veriyor. Katolik mezhebi gibi akl ı azletmiyor, ehl-i te-
fekkürü susturmuyor, körü körüne taklit istemiyor.
Hakikî H ıristiyanl ık değil, belki şimdiki H ıristiyan Dini’nin esas ıyla 
İslâmiyet’in esas ı mühim bir noktadan ayr ıldığından; sâb ık farklar gibi çok ci-
hetlerle ayr ı ayr ı gidiyorlar. O mühim nokta şudur:
İslâmiyet, tevhid-i hakikî dinidir ki; vâs ıtalar ı, esbaplar ı ıskat ediyor. 
Enâniyeti k ırıyor, ubûdiyet-i hâlisa tesis ediyor. Nefsin rubûbiyetinden 
tut, tâ her nevi rubûbiyet-i bât ılay ı kat’ediyor, reddediyor. Bu s ır içindir 
ki; havastan bir büyük insan tam dindar olsa, enâniyeti terk etmeye mec-bur olur. Enâniyeti terk etmeyen, salâbet-i diniyeyi ve k ısmen de dinini 
terk eder.
Şimdiki H ıristiyanl ık Dini ise; “Velediyet Akîdesi”ni kabul etti ği için ve-
sâit ve esbaba tesir-i hakikî verir. Din nâm ına enâniyeti k ırmaz, belki Hazreti 
İsa’n ın (aleyhisselâm)  bir mukaddes vekili diye o enâniyete bir kudsiyet verir. 
Onun için dünyaca en büyük makam i şgal eden h ıristiyan havaslar ı, tam din-
dar olabilirler. Hatta Amerika’n ın esbak Reis-i Cumhur’u Wilson ve İngiliz’in 
esbak Reis-i Vükelâs ı Lloyd George gibi çoklar var ki, mutaass ıp birer papaz 
hükmünde dindar oldular. Müslümanlarda ise öyle makamlara girenler, nâdi-ren tam dindar ve salâbetli kal ırlar. Çünkü gururu ve enâniyeti b ırakam ıyor-
lar. 
Takva-y ı hakikî ise, gurur ve enâniyetle içtima edemiyor.
1 “Halk ın efendisi, onlara hizmet edendir. (Memuriyet bir hizmetkârl ıktır; hâkimiyet ve benlik için bir 
tahakküm âleti de ğil)” el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  6/334; Hatîb el-Ba ğdâdî, Târîhu Ba ğdâd 10/187; 
ed-Deylemî, el-Müsned  2/324; el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  4/122.
2 “İnsanlar ın en hay ırlısı, onlara faydal ı oland ır.” el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/472. Ayr ıca bkz.: et-Taberânî, 
el-Mu’cemü’l-evsat  6/58; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  6/117.
3 “Hâlâ ak ıllanmazlar m ı?” (Yâsîn sûresi, 36/68). Ayr ıca نَĳُĥِĝْđَÜ َŻَĘأَ şeklinde muhatap sigas ıyla çok 
yerlerde geçmektedir. Bkz.: Bakara sûresi, 2/44, 76; Âl-i İmran sûresi, 3/65; En’âm sûresi, 6/32; A’râf 
sûresi; 7/169; Yûnus sûresi, 10/16; ...
4 “Hiç düşünmüyor musunuz?” (En’âm sûresi, 6/50).
5 “Kur’ân’ ı gereği gibi düşünmeyecekler mi?” (Nisâ sûresi, 4/82).YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / YEDİNCİ KISIM  (İşârât- ı Seb’a)  ------------------------------------------------    491
Evet nas ıl ki h ıristiyan havass ının taassubu, müslüman havaslar ının 
adem-i salâbeti mühim bir fark ı gösteriyor. Öyle de H ıristiyan’dan ç ıkan fey-
lesoflar, dinlerine kar şı lâkayt veya muâr ız vaziyeti almas ı.. ve İslâm’dan ç ı-
kan hükemâlar ın k ısm- ı âzam ı, hikmetlerini esâsât- ı İslâmiye’ye bina etmesi, 
yine mühim bir fark ı gösteriyor.
Hem ekseriyetle zindanlara ve musibetlere dü şen âmî h ıristiyanlar, din-
den medet beklemiyorlar. Eskiden ço ğu dinsiz oluyordular. Hatta Fransa’n ın 
İhtilâl-i Kebîr’ini ç ıkaran ve “serseri dinsiz” tâbir edilen tarihçe me şhur ink ı-
lâpç ılar, o musibetzede avâm k ısm ıdır. İslâmiyet’te ise, ekseriyet-i mutlaka ile 
hapse ve musibete dü şenler, dinden medet beklerler ve dindar oluyorlar. İşte 
bu hâl dahi mühim bir fark ı gösteriyor.
Üçüncü İşaret
Ehl-i bid’a diyorlar ki; “Bu taassub-u dinî, bizi geri b ırakt ı. Bu as ırda ya-
şamak, taassubu b ırakmakla olur. Avrupa, taassubu b ırakt ıktan sonra terak-
ki etti?”
Elcevap: Elcevap:  Yanl ışsınız ve aldanm ışsınız veya aldat ıyorsunuz. Çünkü 
Avrupa, dinine mutaass ıptır. Hatta bir âdi Bulgar’a veya bir nefer-i İngiliz’e 
veya bir serseri Frans ız’a “Sar ık sar. Sarmazsan hapse at ılacaks ın!” denilse, 
taassuplar ı muktezas ınca diyecek: “Hapse de ğil, öldürseniz bile, dinime ve 
milliyetime bu hakareti yapmayaca ğım!”
Hem tarih şahittir ki; ehl-i İslâm, ne vakit dinine tam temessük etmi ş ise, 
o zamana nisbeten terakki etmi ş. Ne vakit salâbeti terk etmi şse, tedenni etmi ş. 
Hıristiyanl ık ise, bilakistir. Bu da mühim bir fark- ı esasîden ne şet etmiş.
Hem İslâmiyet, sâir dinlere k ıyas edilmez. Bir müslüman, İslâmiyet’ten 
çıksa ve dinini terk etse, daha hiçbir peygamberi kabul edemez.. belki Cenâb- ı 
Hakk’ ı dahi ikrar edemez.. ve belki hiçbir mukaddes şeyi tan ımaz.. belki ken-
dinde kemâlâta medar olacak bir vicdan bulunmaz, tefessüh eder. Onun için İslâmiyet nazar ında, harbî kâfirin hakk- ı hayat ı var.. hariçte olsa, musâlaha et-
se; dâhilde olsa, cizye verse İslâmiyet’çe hayat ı mahfuzdur. Fakat mürtedin 
hakk- ı hayat ı yoktur.1 Çünkü vicdan ı tefessüh eder, hayat- ı içtimaiyeye bir ze-
hir hükmüne geçer. Hâlbuki H ıristiyan’ ın bir dinsizi, yine hayat- ı içtimaiyeye 
nâfi bir vaziyette kalabilir. Baz ı mukaddesât ı kabul eder ve baz ı peygamberle-
re inanabilir ve Cenâb- ı Hakk’ ı bir cihette tasdik edebilir.
1 Bu düsturun dayand ığı hadis-i şerîf için bkz.: Buhârî, cihâd  149, istitâbe  2; Tirmizî, hudûd  25; İbni 
Mâce, hudûd  2. Ayr ıca “mürted”in durumuyla ilgili bkz: el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  7/134; e ş-Şâfiî, 
el-Ümm  1/257.492  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Acaba bu ehl-i bid’a ve do ğrusu ehl-i ilhad, bu dinsizlikte hangi men-
faati buluyorlar? E ğer idare ve âsâyi şi düşünüyorlarsa; Allah’ ı bilmeyen 
dinsiz on serserinin idaresi ve şerlerini defetmesi, bin ehl-i diyanetin ida-
resinden daha mü şküldür. E ğer terakkiyi dü şünüyorlarsa; öyle dinsizler 
idare-i hükûmete muz ır olduklar ı gibi, terakkiye dahi mânidirler. Terakki 
ve ticaretin esas ı olan emniyet ve âsâyi şi k ırıyorlar. Do ğrusu onlar, mes-
lekçe tahribatç ıdırlar. Dünyada en büyük ahmak odur ki, böyle dinsiz ser-
serilerden terakki ve saadet-i hayatiyeyi beklesin.
Böyle ahmaklardan mühim bir mevkii i şgal eden birisi demi ş ki; “Biz, Allah 
Allah diye diye geri kald ık. Avrupa, top tüfek diye diye ileri gitti”. “Cevâbü’l-
ahmak, es-sükût!” kaidesince, böylelere kar şı cevap sükûttur. Fakat baz ı ah-
maklar ın arkas ında bedbaht âkiller bulundu ğundan deriz ki:
Ey bîçâreler! Bu dünya bir misafirhânedir. Her günde otuz bin şa-
hit, cenazeleriyle 1ٌّěَè ْتُĳَĩْĤاَ hükmünü imza ediyorlar ve o dâvâya şehâ-
det ediyorlar. Ölümü öldürebilir misiniz? Bu şahitleri tekzip edebilir misi-
niz? Madem edemiyorsunuz; mevt, Allah Allah dedirtir. Sekeratta Allah Allah yerine; hangi topunuz, hangi tüfe ğiniz, zulümât- ı ebedîyi o sekerat-
takinin önünde ışıkland ırır, yeis-i mutlak ını ümid-i mutlaka çevirebilir? 
Madem ölüm var, kabre girilecek; bu hayat gidiyor, bâki bir hayat geliyor. Bir defa top tüfek denilse, bin defa Allah Allah demek lâz ım gelir. Hem 
Allah yolunda olsa; tüfek de Allah der, top da Allahu Ekber diye ba ğırır, 
Allah ile iftar eder, imsak eder.
Dördüncü İşaret
Tahribatç ı ehl-i bid’a iki k ısımd ır;
Bir k ısm ı; güya din hesab ına, İslâmiyet’e sadâkat nâm ına, güya dini milli-
yetle takviye etmek için “Zaafa dü şmüş din şecere-i nurâniyesini, milliyet top-
rağında dikmek, kuvvetle ştirmek istiyoruz.” diye, dine taraftar vaziyeti göste-
riyorlar.
İkinci k ısım; millet nâm ına, milliyet hesab ına, unsuriyete kuvvet vermek 
fikrine binâen, “Milleti, İslâmiyet’le a şılamak istiyoruz.” diye, bid’alar ı îcad 
ediyorlar.
1 “Ölüm kesin bir gerçektir.” (Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/180. Ayr ıca, ölüm gerçe ğini ifade 
eden âyet-i kerîmeler için bkz.: Bakara sûresi, 2/28; Âl-i İmran sûresi, 3/185; Hac sûresi, 22/66; Câsiye 
sûresi, 45/26; Kaf sûresi, 50/19; Cum’a sûresi, 62/8; Mülk sûresi, 67/2).YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / YEDİNCİ KISIM  (İşârât- ı Seb’a)  ------------------------------------------------    493
Birinci k ısma deriz ki: Ey “sâd ık ahmak” ıtlak ına mâsadak bîçâre ule-
mâü’s-sû veya meczub, ak ılsız, cahil sofîler! Hakikat-i kâinat içinde kökü 
yerleşmiş ve hakâik-i kâinata kökler salm ış olan şecere-i tûbâ-y ı İslâmiyet; 
mevhum, muvakkat, cüz’î, hususî, menfî; belki esass ız, garazkâr, zulüm-
kâr, zulmanî unsuriyet topra ğına dikilmez! Onu oraya dikmeye çal ışmak, 
ahmakâne ve tahribkârâne, bid’akârâne bir te şebbüstür.
İkinci k ısım milliyetçilere deriz ki: Ey sarho ş hamiyet-füru şlar! Bir as ır ev-
vel milliyet asr ı olabilirdi. Şu as ır unsuriyet asr ı değil! Bolşevizm, sosyalizm 
meseleleri istilâ ediyor; unsuriyet fikrini k ırıyor, unsuriyet asr ı geçiyor. Ebedî 
ve dâimî olan İslâmiyet milliyeti; muvakkat, da ğdağalı unsuriyetle ba ğlan-
maz ve a şılanmaz. Ve a şılamak olsa da; İslâm Milleti’ni ifsad etti ği gibi, un-
suriyet milliyetini dahi ıslah edemez, ibka edemez. Evet muvakkat a şılamak-
ta bir zevk ve bir muvakkat kuvvet görünüyor, fakat pek muvakkat ve âk ıbe-
ti hatarl ıdır.
Hem Türk unsurunda ebedî kabil-i iltiyam olmamak suretinde bir in şi-
kak ç ıkacak. O vakit milletin kuvveti; bir şık, bir şıkk ın kuvvetini k ırdığı için hi-
çe inecek. İki dağ birbirine kar şı bir mizan ın iki gözünde bulunsa; bir batman 
kuvvet, o iki kuvvet ile oynayabilir; yukar ı kald ırır, aşağı indirir.
İkinci Suâl, iki i şarettir. Birinci İşaret ki;
Beşinci İşarettir
Mühim bir suâlin gayet muhtasar bir cevab ıdır.
Suâl: Suâl:  Âhirzamanda Hazreti Mehdî gelece ğine ve fesâda girmi ş âlemi ıs-
lah edece ğine dair müteaddit rivâyât- ı sahîha var.1 Hâlbuki şu za-
man, cemaat zaman ıdır; şah ıs zaman ı değil! Şah ıs ne kadar dâhi ve 
hatta yüz dâhi derecesinde olsa, bir cemaatin mümessili olmazsa, bir cemaatin şahs- ı mânevîsini temsil etmezse, muhalif bir cemaatin 
şahs- ı mânevîsine kar şı mağluptur. Şu zamanda –kuvve-i velâyeti ne 
kadar yüksek olursa olsun– böyle bir cemaat-i be şeriyenin ifsâdât- ı 
azîmesi içinde nas ıl ıslah eder? E ğer Mehdî’nin bütün i şleri harika 
olsa, şu dünyadaki hikmet-i ilâhiyeye ve kavânîn-i âdetullaha muha-
lif düşer. Bu mehdî meselesinin s ırrını anlamak istiyoruz?
Elcevap: Elcevap:  Cenâb- ı Hak kemâl-i rahmetinden, şeriat- ı İslâmiye’nin ebe-
diyetine bir eser-i himâyet olarak, her bir fesâd- ı ümmet zaman ında bir
1 Müslim, îmân  247; Tirmizî,  fiten 53; Ebû Dâvûd, mehdî  4, 6, 7; İbni Mâce,  fiten  24, 34; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  1/99.494  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
muslih veya bir müceddid1 veya bir halife-i zî şan veya bir kutb-u âzam veya 
bir mürşid-i ekmel veyahut bir nevi mehdî hükmünde mübarek zâtlar ı gön-
dermiş.. fesâd ı izâle edip, milleti ıslah etmi ş.. Din-i Ahmedî’yi (aleyhissalâtü ves-
selâm) muhafaza etmi ş. Madem âdeti öyle cereyan ediyor, âhirzaman ın en bü-
yük fesâd ı zaman ında; elbette en büyük bir müçtehit, hem en büyük bir mü-
ceddid, hem hâkim, hem mehdî, hem mür şid, hem kutb-u âzam olarak bir 
zât- ı nurâniyi gönderecek ve o zât da ehl-i beyt-i nebevîden olacakt ır. Cenâb-
ı Hak bir dakika zarf ında beyne’s-semâ ve’l-arz âlemini bulutlarla doldurup 
boşaltt ığı gibi, bir saniyede denizin f ırtınalar ını teskin eder.. ve bahar içinde 
bir saatte yaz mevsiminin numûnesini ve yazda bir saatte k ış fırtınas ını îcad 
eden Kadîr-i Zülcelâl; Mehdî ile de Âlem-i İslâm’ ın zulümât ını dağıtabilir. Ve 
vaad etmi ştir, vaadini elbette yapacakt ır. Kudret-i ilâhiye noktas ında bak ılsa, 
gayet kolayd ır. Eğer daire-i esbab ve hikmet-i rabbâniye noktas ında düşünül-
se, yine o kadar mâkul ve vukua lây ıktır ki; “Eğer Muhbir-i Sâd ık’tan riva-
yet olmazsa dahi, herhâlde öyle olmak lâz ım gelir ve olacakt ır” diye ehl-i 
tefekkür hükmeder. Şöyle ki: Felillâhilhamd,
 َħĻِİَاóْÖإِ ĵٰĥَĐ َÛْĻَّĥَĀ َאĩכَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø اٰلِ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
2ٌïĻِåَĨ ٌïĻِĩَè َّכَĬإِ َīĻِĩَĤَאđْĤا ĹِĘ َħĻِİَاóْÖإِ اٰلِ ĵٰĥَĐوَ
duas ı –umum ümmet, umum namaz ında, günde be ş defa tekrar ettikleri bu 
dua– bilmü şâhede kabul olmu ştur ki; Âl-i Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) , Âl-i 
İbrahim (aleyhisselâm)  gibi öyle bir vaziyet alm ış ki; umum mübarek silsilelerin ba-
şında, umum aktâr ve âsâr ın mecmâlar ında o nurâni zâtlar kumandanl ık edi-
yorlar..3(Hâşiye) ve öyle bir kesrettedirler ki; o kumandanlar ın mecmuu, muaz-
zam bir ordu te şkil ediyorlar. E ğer maddî şekle girse ve bir tesânüd ile bir f ır-
ka vaziyetini alsalar, İslâmiyet Dini’ni milliyet-i mukaddese hükmünde râb ıta-
yı ittifak ve intibah yapsalar, hiçbir milletin ordusu onlara kar şı dayanamaz!.. 
1 Ebû Dâvûd, melâhim  1; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/324; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/567, 568.
2 “Allah’ ım! Hazreti İbrahim’e ve Hazreti İbrahim’in âline merhamet etti ğin gibi Efendimiz Muhammed’e 
ve Efendimiz Muhammed’in âline, her zaman ve her yerde merhamet eyle! Şüphesiz bütün övgülere 
lây ık ve şan ı yüce olan sadece sensin!” (Buhârî, enbiyâ  10, tefsîru sûre (33)  10, deavât  32, 33; 
Müslim, salât  65-69)
3 (Hâşiye) Hatta onlardan bir tanesi olan Seyyid Ahmed Senûsî, milyonlar müride kuman-
danl ık ediyor. Seyyid İdris gibi di ğer bir zât, yüz binden fazla müslümanlara kumandanl ık 
ediyor. Seyyid Yahya gibi bir ba şka seyyid, yüz binler adamlara emirlik ediyor ve hâke-
zâ... Bu seyyidler kabilesinin efradlar ında böyle zâhirî kahramanlar çok oldu ğu gibi; Seyyid 
Abdülkadir Geylânî, Seyyid Ebu’l-Hasen Şazelî, Seyyid Ahmed Bedevî gibi mânevî kahra-
manlar ın kahramanlar ı dahi varlarm ış...YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / YEDİNCİ KISIM  (İşârât- ı Seb’a)  ------------------------------------------------    495
İşte o pek kesretli o muktedir ordu, Âl-i Muhammed’dir (aleyhissalâtü vesselâm)  ve 
Hazreti Mehdî’nin en has ordusudur.
Evet bugün tarih-i âlemde hiçbir nesil, şecere ile ve senedlerle ve an’a-
ne ile birbirine muttas ıl ve en yüksek şeref ve âlî haseb ve asil neseb ile müm-
taz hiçbir nesil yoktur ki, Âl-i Beyt’ten gelen seyyidler nesli kadar kuvvetli ve ehemmiyetli bulunsun.
Eski zamandan beri bütün ehl-i hakikatin f ırkalar ı başında onlar.. ve 
ehl-i kemâlin namdar reisleri yine onlard ır. Şimdi de kemmiyeten mil-
yonlar ı geçen bir nesl-i mübarektir. Mütenebbih ve kalbleri imanl ı ve mu-
habbet-i nebevî ile dolu ve cihan-de ğer şeref-i intisab ıyla serfirâzd ırlar. 
Böyle bir cemaat-i azîme içindeki mukaddes kuvveti tehyiç edecek ve uyand ıracak hâdisât- ı azîme vücûda geliyor. Elbette o kuvvet-i azîmedeki 
bir hamiyet-i âliye feveran edecek ve Hazreti Mehdî ba şına geçip, tarîk-i 
hak ve hakikate sevk edecek. Böyle olmak ve böyle olmas ını; bu k ıştan 
sonra bahar ın gelmesi gibi, âdetullahtan ve rahmet-i ilâhiyeden bekleriz.. 
ve beklemekte hakl ıyız...
İkinci İşaret, yani;
Alt ınc ı İşaret
Hazreti Mehdî’nin cemiyet-i nurâniyesi, Süfyan komitesinin tahribat-
çı rejim-i bid’akârânesini tamir edecek, sünnet-i seniyyeyi ihyâ edecek; ya-
ni Âlem-i İslâmiyet’te Risalet-i Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  inkâr niyetiy-
le Şeriat- ı Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  tahribe çal ışan Süfyan komitesi, 
Hazreti Mehdî cemiyetinin mucizekâr mânevî k ılıcıyla öldürülecek ve da ğıtı-
lacak.
Hem âlem-i insaniyette inkâr- ı ulûhiyet niyetiyle medeniyet ve mukadde-
sât- ı beşeriyeyi zîr u zeber eden deccal komitesini, Hazreti İsa’n ın (aleyhisselâm)  
din-i hakikîsini İslâmiyet’in hakikatiyle birle ştirmeye çal ışan hamiyetkâr ve fe-
dakâr bir İsevî cemaati nâm ı alt ında ve “Müslüman İsevîleri” unvan ına lây ık 
bir cemiyet, o deccal komitesini, Hazreti İsa’n ın (aleyhisselâm)  riyaseti alt ında öl-
dürecek ve da ğıtacak; be şeri, inkâr- ı ulûhiyetten kurtaracak.1
Şu mühim s ır pek uzundur. Ba şka yerlerde bir nebze bahsetti ğimizden 
burada bu k ısa işaretle iktifâ ediyoruz.
1 Bkz.: Müslim,  fiten 34; Tirmizî,  fiten 59; Ebû Dâvûd, melâhim  14; İbni Mâce,  fiten 33; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  1/375, 3/292, 4/216, 217.496  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Yedinci İşaret
Yani, Üçüncü Suâl :
Diyorlar ki Diyorlar ki ; “Senin eski zamandaki müdafaat ın ve İslâmiyet hakk ındaki 
mücahedat ın, şimdiki tarzda de ğil. Hem Avrupa’ya kar şı İslâmiyet’i 
müdafaa eden mütefekkirîn tarz ında gitmiyorsun. Neden Eski Said 
vaziyetini de ğiştirdin? Neden mânevî mücahidîn-i İslâmiye tarz ında 
hareket etmiyorsun?
Elcevap: Elcevap:  Eski Said ile mütefekkirîn k ısm ı, felsefe-i be şeriyenin ve hik-
met-i Avrupaiye’nin düsturlar ını kısmen kabul edip, onlar ın silâhlar ıyla onlar-
la mübareze ediyorlar, bir derece onlar ı kabul ediyorlar. Bir k ısım düsturlar ını, 
fünûn-u müsbete suretinde lâyetezelzel teslim ediyorlar, o suretle İslâmiyet’in 
hakikî k ıymetini gösteremiyorlar. Âdeta kökleri çok derin zannettikleri hikme-
tin dallar ıyla İslâmiyet’i a şılıyorlar, güya takviye ediyorlar. Bu tarzda galebe 
az olduğundan ve İslâmiyet’in k ıymetini bir derece tenzil etmek oldu ğundan, 
o mesleği terk ettim. Hem bilfiil gösterdim ki; İslâmiyet’in esaslar ı o kadar 
derindir ki, felsefenin en derin esaslar ı onlara yeti şmez, belki sathî ka-
lır. Otuzuncu Söz, Yirmi Dördüncü Mektup, Yirmi Dokuzuncu Söz bu haki-
kati burhanlar ıyla isbat ederek göstermi ştir. Eski meslekte, felsefeyi derin zan-
nedip, ahkâm- ı İslâmiye’yi zâhirî telâkki edip felsefenin dallar ıyla bağlamakla 
durutmak ve muhafaza edilmek zannediliyordu. Hâlbuki felsefenin düsturla-
rının ne haddi var ki, onlara yeti şsin?
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
ُّٰۚųا َאĭĺٰïَİ أَنْ ƯźْĳَĤ ِيَïَÝْıَĭِĤ َّאĭכُ َאĨوَ َاñٰıِĤ َאĭĺٰïَİ ِيñَّĤا ِِّٰų ُïْĩَéْĤا اĳُĤَאĜوَ
2ِّěَéْĤِאÖ َאĭِّÖرَ ُģُøرُ אءَتْƯä ْïَĝَĤ
 َħĻِİَاóْÖإِ ĵٰĥَĐ َÛْĻَّĥَĀ َאĩכَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø اٰلِ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
3ٌïĻِåَĨ ٌïĻِĩَè َّכَĬإِ َīĻِĩَĤَאđْĤا ĹِĘ َħĻِİَاóْÖإِ اٰلِ ĵٰĥَĐوَ
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
2 “Hamdolsun bizi bu cennete eri ştiren Allah’a! E ğer Allah bizi muvaffak k ılmasayd ı, biz kendili ğimizden 
yol bulamazd ık. Rabbimizin elçilerinin gerçe ği bildirdikleri bir kere daha kesinlikle anla şılm ıştır.” der-
ler.” (A’râf sûresi, 7/43)
3 “Allah’ ım! Hazreti İbrahim’e ve Hazreti İbrahim’in âline merhamet etti ğin gibi Efendimiz Muhammed’e 
ve Efendimiz Muhammed’in âline, her zaman ve her yerde merhamet eyle! Şüphesiz bütün övgülere 
lây ık ve şan ı yüce olan sadece sensin!” (Buhârî, enbiyâ  10, tefsîru sûre (33)  10, deavât  32, 33; 
Müslim, salât  65-69)YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / YEDİNCİ KISIM  (İşârât- ı Seb’a)  ------------------------------------------------    497
Sekizinci K ısım
Olan Rumuzât-ı Semâniye Olan Rumuzât- ı Semâniye
“Sekiz Remiz”dir; yani, sekiz küçük risaledir. Şu remizlerin esas ı, İlm-i 
Cifr’in mühim bir düsturu ve ulûm-u hafiyyenin mühim bir anahtar ı ve bir k ı-
sım esrar- ı gaybiye-i Kur’âniye’nin mühim bir miftah ı olan tevâfuktur.
İleride başka bir mecmuada ne şredileceğinden buraya dercedilmedi.
Dokuzuncu K ısım
Telvîhât-ı Tis’a Telvîhât- ı Tis’a
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1نَĳُĬَõْéَĺ ْħُİ َźوَ ْħِıْĻَĥَĐ ْفٌĳَì َź ِّٰųا אءَƯĻِĤأَوْ إِنَّ Ưźأَ
Şu k ısım, turuk-u velâyet hakk ında olup “Dokuz Telvîh”tir.
Birinci Telvîh
“Tasavvuf, tarîkat, velâyet, seyr u sülûk” namlar ı alt ında şirin, nurâni, 
neşeli, ruhanî bir hakikat-i kudsiye vard ır ki; o hakikat-i kudsiyeyi ilân eden, 
ders veren, tavsif eden binler cilt kitap ehl-i zevk ve ke şfin muhakkikleri yaz-
mışlar, o hakikati ümmete ve bize söylemi şler. 2ًاóĻِáכَ ًاóْĻَì ُّٰųا ُħُİَاõَä Biz, o mu-
hit denizinden birkaç katre hükmünde birkaç re şhalar ını şu zaman ın baz ı ilca-
âtına binâen gösterece ğiz.
Suâl: Suâl:  Tarîkat nedir?
Elcevap Elcevap : Tarîkat ın gaye-i maksad ı, mârifet ve inki şaf- ı hakâik-i ima-
niye olarak, Mirac- ı Ahmedî’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  gölgesinde ve sâyesi 
alt ında kalb aya ğıyla bir seyr u sülûk-u ruhanî neticesinde, zevkî, hâlî ve 
bir derece şuhûdî hakâik-i imaniye ve Kur’âniye’ye mazhariyet; “tarîkat, 
tasavvuf” nâm ıyla ulvî bir s ırr-ı insanî ve bir kemâl-i be şerîdir.
Evet şu kâinatta insan bir fihriste-i câmia oldu ğundan, insan ın kalbi bin-
ler âlemin harita-y ı mâneviyesi hükmündedir. Evet insan ın kafas ındaki dima-
ğı; hadsiz telsiz, telgraf ve telefonlar ın santral denilen merkezi misillü, kâina-
tın bir nevi merkez-i mânevîsi oldu ğunu gösteren hadsiz fünûn ve ulûm-u be-
şeriye oldu ğu gibi; insan ın mahiyetindeki kalbi dahi hadsiz hakâik-i kâinat ın 
mazhar ı, medar ı, çekirdeği olduğunu hadd ve hesaba gelmeyen ehl-i velâye-
tin yazd ıklar ı milyonlarla nurâni kitaplar gösteriyorlar.
1 “İyi bilin ki, Allah’ ın velîleri için (özellikle âhirette) herhangi bir korku söz konusu de ğildir ve onlar asla 
üzülmeyeceklerdir de.” (Yûnus sûresi, 10/62).
2 Allah, onlar ı bol hay ırlarla mükâfatland ırsın.
İşte madem kalb ve dima ğ-ı insanî bu merkezdedir; çekirdek hâletin-
de bir şecere-i azîmenin cihâzât ını tazammun eder ve ebedî, uhrevî, ha ş-
metli bir makinenin âletleri ve çarklar ı içinde dercedilmi ştir. Elbette ve 
her hâlde o kalbin Fât ır’ı, o kalbi i şlettirmesini ve bilkuvve tav ırdan, bil-
fiil vaziyetine ç ıkarmas ını ve inkişafını ve hareketini irade etmi ş ki, öy-
le yapm ış. Madem irade etmi ş, elbette o kalb dahi ak ıl gibi işleyecek. Ve 
kalbi işlettirmek için en büyük vâs ıta, velâyet merâtibinde zikr-i ilâhî ile 
tarîkat yolunda hakâik-i imaniyeye teveccüh etmektir.
İkinci Telvîh
Bu seyr u sülûk-u kalbînin ve hareket-i ruhaniyenin miftahlar ı ve vesi-
leleri, zikr-i ilâhî ve tefekkürdür. Bu zikir ve fikrin mehâsini, tâdât ile bitmez. Hadsiz fevâid-i uhreviyeden ve kemâlât- ı insaniyeden kat- ı nazar, yaln ız şu 
dağdağalı hayat- ı dünyeviyeye ait cüz’î bir faydas ı şudur ki:
Her insan, hayat ın dağdağasından ve a ğır tekâlifinden bir derece kurtul-
mak ve teneffüs etmek için; herhâlde bir teselli ister, bir zevki arar ve vah şe-
ti izâle edecek bir ünsiyeti taharri eder. Medeniyet-i insaniye neticesindeki iç-timaat- ı ünsiyetkârâne, on insanda bir-ikisine muvakkat olarak, belki gaflet-
kârâne ve sarho şças ına bir ünsiyet ve bir ülfet ve bir teselli verir. Fakat yüzde 
sekseni ya da ğlarda, derelerde münferit ya şıyor, ya derd-i maî şet onu ücra 
köşelere sevk ediyor, ya musibetler ve ihtiyarl ık gibi âhireti dü şündüren vâs ı-
talar cihetiyle insanlar ın cemaatlerinden gelen ünsiyetten mahrumdurlar. O 
hâl onlara ünsiyet verip teselli etmez.
İşte böylelerin hakikî tesellisi ve ciddî ünsiyeti ve tatl ı zevki; zikir ve 
fikir vâs ıtas ıyla kalbi i şletmek, o ücra kö şelerde, o vah şetli dağ ve s ıkın-
tılı derelerde kalbine müteveccih olup “Allah!” diyerek kalbi ile ünsiyet 
edip, o ünsiyet ile, etraf ında vahşetle ona bakan e şyay ı ünsiyetkârâne te-
bessüm vaziyetinde dü şünüp, “Zikretti ğim Hâl ık’ımın hadsiz ibâd ı her ta-
rafta bulundu ğu gibi, bu vah şetgâh ımda da çokturlar. Ben yaln ız değilim, 
tevahhuş manas ızdır.” diyerek, imanl ı bir hayattan ünsiyetli bir zevk al ır. 
Saadet-i hayatiye manas ını anlar, Allah’a şükreder.
Üçüncü Telvîh
Velâyet, bir hüccet-i risalettir; tarîkat, bir burhan- ı şeriatt ır. Çünkü ri-
saletin tebli ğ ettiği hakâik-i imaniyeyi, velâyet, bir nevi şuhûd-u kalbî ve zevk-i 500  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ruhanî ile aynelyakîn derecesinde görür, tasdik eder. Onun tasdiki, risaletin 
hakkaniyetine kat’î bir hüccettir. Şeriat –ders verdi ği– ahkâm ın hakâikini tarî-
kat; zevkiyle, ke şfiyle ve ondan istifadesiyle ve istifâzas ıyla o ahkâm- ı şeriat ın 
hak olduğuna ve Hak’tan geldi ğine bir burhan- ı bâhirdir. Evet nas ıl ki velâyet 
ve tarîkat, risalet ve şeriat ın hücceti ve delilidir; öyle de İslâmiyet’in bir s ırr- ı 
kemâli ve medar- ı envâr ı.. ve insaniyetin İslâmiyet s ırrıyla bir maden-i terak-
kiyât ı ve bir menba- ı tefeyyüzât ıdır.
İşte bu s ırr- ı azîmin bu derece ehemmiyetiyle beraber, baz ı firâk- ı dâl-
le onun inkâr ı taraf ına gitmişler. Kendileri mahrum kald ıklar ı o envârdan, 
başkalar ının mahrumiyetine sebep olmu şlar. En ziyade medar- ı teessüf şu-
dur ki: Ehl-i Sünnet ve Cemaat’in bir k ısım zâhirî ulemâs ı ve Ehl-i Sünnet ve 
Cemaat’e mensub bir k ısım ehl-i siyaset gafil insanlar; ehl-i tarîkat ın içinde 
gördükleri baz ı sû-i istimâlât ı ve bir k ısım hatîât ı bahane ederek, o hazine-i 
uzmây ı kapatmak, belki tahrip etmek ve bir nevi âb- ı hayat ı dağıtan o kevser 
menba ını kurutmak için çal ışıyorlar.
Hâlbuki e şyada, kusursuz ve her ciheti hay ırlı şeyler, me şrepler, meslek-
ler az bulunur. Alâküllihâl baz ı kusurlar ve sû-i istimâlât olacak. Çünkü ehil 
olmayanlar bir i şe girseler, elbette sû-i istimâl ederler. Fakat Cenâb- ı Hak âhi-
rette muhasebe-i a’mâl düsturuyla, adâlet-i rabbâniyesini, hasenât ve seyyi-âtın muvâzenesiyle gösteriyor. Yani hasenât râcih ve a ğır gelse, mükâfatlan-
dırır, kabul eder; seyyiât râcih gelse cezaland ırır, reddeder. Hasenât ve seyyi-
âtın muvâzenesi, kemiyete bakmaz, keyfiyete bakar. Baz ı olur, birtek hasene 
bin seyyiâta tereccuh eder, affettirir.
Madem adâlet-i ilâhiye böyle hükmeder ve hakikat dahi bunu hak görür.
 
Tarîkat, yani sünnet-i seniyye dairesinde tarîkat ın hasenât ı, seyyiât ına kati-
yen müreccah oldu ğuna delil; ehl-i tarîkat, ehl-i dalâletin hücumu zaman ın-
da imanlar ını muhafaza etmesidir. Âdi bir samimî ehl-i tarîkat; sûrî, zâhirî bir 
mütefenninden daha ziyade kendini muhafaza eder. O zevk-i tarîkat vâs ıta-
sıyla ve o muhabbet-i evliya cihetiyle iman ını kurtar ır. Kebâirle fâs ık olur, fa-
kat kâfir olmaz, kolayl ıkla z ınd ıkaya sokulmaz. Şedit bir muhabbet ve metin 
bir itikat ile aktâb kabul etti ği bir silsile-i me şâyihi, onun nazar ında hiçbir kuv-
vet çürütemez. Çürütmedi ği için, onlardan itimad ını kesemez. Onlardan iti-
mad ı kesilmezse, z ınd ıkaya giremez. Tarîkatta hissesi olmayan ve kalbi hare-
kete gelmeyen, bir muhakkik âlim zât da olsa, şimdiki z ınd ıklar ın desiselerine 
karşı kendini tam muhafaza etmesi mü şkülleşmiştir.YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / DOKUZUNCU KISIM  (Telvîhât- ı Tis’a)  -----------   501
Bir şey daha var ki; daire-i takvadan hariç, belki daire-i İslâmiyet’ten ha-
riç bir suret alm ış baz ı meşreplerin ve tarîkat nâm ını haks ız olarak kendine ta-
kanlar ın seyyiât ıyla, tarîkat mahkûm olamaz. Tarîkat ın dinî ve uhrevî ve ruha-
nî çok mühim ve ulvî neticelerinden sarf- ı nazar, yaln ız Âlem-i İslâm içindeki 
kudsî bir râb ıta olan uhuvvetin inki şafına ve inbisat ına en birinci, tesirli ve ha-
raretli vâs ıta tarîkatlar oldu ğu gibi; âlem-i küfrün ve siyaset-i H ıristiyaniye’nin, 
nur-u İslâmiyet’i söndürmek için müthi ş hücumlar ına karşı dahi, üç mühim 
ve sars ılmaz kale-i İslâmiye’den bir kalesidir. Merkez-i hilâfet olan İstanbul’u 
beş yüz elli sene bütün âlem-i H ıristiyaniye’nin kar şısında muhafaza ettiren, 
İstanbul’da be ş yüz yerde f ışkıran envâr- ı tevhid.. ve o merkez-i İslâmiye’deki 
ehl-i iman ın mühim bir nokta-y ı istinad ı, o büyük câmilerin arkalar ındaki tek-
yelerde “Allah Allah!” diyenlerin kuvvet-i imaniyeleri.. ve mârifet-i ilâhiyeden gelen bir muhabbet-i ruhanî ile cû ş u huru
şlar ıdır.
İşte ey ak ılsız hamiyet-füru şlar ve sahtekâr milliyet-perverler! Tarîkat ın, 
hayat- ı içtimaiyenizde bu hasenesini çürütecek hangi seyyiâtlard ır, söyleyi-
niz?..
Dördüncü Telvîh
Meslek-i velâyet çok kolay olmakla beraber çok mü şkülâtl ıdır.. çok 
kısa olmakla beraber çok uzundur.. çok k ıymettar olmakla beraber çok 
hatarl ıdır.. çok geni ş olmakla beraber çok dard ır. İşte bu s ırlar içindir ki, 
o yolda sülûk edenler bazen bo ğulur.. bazen zararl ı düşer.. bazen döner 
başkalar ını yoldan ç ıkar ır.
Ezcümle: Tarîkatta “seyr-i enfüsî” ve “seyr-i âfâkî” tâbirleri alt ında iki 
meşrep var.
Birinci me şrep, enfüsî me şrebidir; nefisten ba şlar, hariçten gözünü çe-
ker, kalbe bakar, enâniyeti deler geçer, kalbinden yol açar, hakikati bulur. Sonra âfâka girer. O vakit âfâk ı nurâni görür. Çabuk o seyri bitirir. Enfüsî dai-
resinde gördü ğü hakikati, büyük bir mikyasta onda da görür. Turuk-u hafiye-
nin çoğu bu yol ile gidiyor. Bunun da en mühim esas ı; enâniyeti k ırmak, he-
vây ı terk etmek, nefsi öldürmektir.
İkinci me şrep; âfâktan ba şlar, o daire-i kübrân ın mezâhirinde cilve-i es-
mâ ve s ıfât ı seyredip, sonra daire-i enfüsiyeye girer. Küçük bir mikyasta, dai-
re-i kalbinde o envâr ı müşâhede edip, onda en yak ın yolu açar. Kalb, ayna-
yı Samed oldu ğunu görür, arad ığı maksada vâs ıl olur.502  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte birinci me şrepte sülûk eden insanlar nefs-i emmâreyi öldürme-
ye muvaffak olamazsa, hevây ı terk edip enâniyeti k ırmazsa; şükür ma-
kam ından, fahir makam ına düşer.. fahirden gurura sukut eder. E ğer mu-
habbetten gelen bir incizâb ve incizâptan gelen bir nevi sekir beraber bu-lunsa, “şatahat” nâm ıyla haddinden çok fazla dâvâlar ondan sudûr eder. 
Hem kendi zarar eder, hem ba şkas ının zarar ına sebep olur.
Meselâ; nas ıl ki bir mülâz ım, kendinde bulunan kumandanl ık zevkiyle ve 
neşesiyle gururlansa, kendini bir mü şîr zanneder. Küçücük dairesini, o kül-
lî daire ile iltibas eder. Ve bir küçük aynada görünen bir güne şi, denizin yü-
zünde ha şmetiyle cilvesi görünen güne şle bir cihet-i mü şabehetle iltibasa se-
bep olur. Öyle de çok ehl-i velâyet var ki; bir sine ğin bir tavus ku şuna nisbeti 
gibi, kendinden o derece büyük olanlardan kendini büyük görür ve öyle de müşâhede ediyor, kendini hakl ı buluyor. Hatta ben gördüm ki: Yaln ız kalbi 
intibaha gelmi ş uzaktan uza ğa velâyetin s ırrını kendinde hissetmi ş, kendini 
kutb-u âzam telâkki edip o tavr ı tak ınıyordu. Ben dedim: 
“Kardeşim! Nas ıl 
ki kanun-u saltanat ın, sadrazam dairesinden tâ nahiye müdürü dairesi-
ne kadar bir tarzda cüz’î-küllî cilveleri var. Öyle de velâyetin ve kutbiye-tin dahi, öyle muhtelif daire ve cilveleri var. Her bir makam ın çok z ılleri 
ve gölgeleri var. Sen, sadrazam-misal kutbiyetin âzam cilvesini, bir mü-dür dairesi hükmünde olan kendi dairende o cilveyi görmü şsün, aldan-
mışsın. Gördü ğün doğrudur, fakat hükmün yanl ıştır. Bir sine ğe bir kap 
su, bir küçük denizdir.” 
O zât şu cevab ımdan inşaallah ay ıldı ve o vartadan 
kurtuldu.
Hem ben müteaddit insanlar ı gördüm ki, bir nevi mehdî kendilerini bili-
yorlard ı ve “Mehdî olaca ğım” diyorlard ı. Bu zâtlar yalanc ı ve aldat ıcı değiller, 
belki aldan ıyorlar. Gördüklerini, hakikat zannediyorlar. Esmâ-y ı ilâhînin na-
sıl ki tecelliyât ı, arş-ı âzam dairesinden tâ bir zerreye kadar cilveleri var 
ve o esmâya mazhariyet de, o nisbette tefâvüt eder. Öyle de mazhariyet-i esmâdan ibaret olan merâtib-i velâyet dahi öyle mütefâvittir.
 Şu iltibas ın 
en mühim sebebi şudur:
Makamat- ı evliyadan baz ı makamlarda mehdî vazifesinin hususiyeti bu-
lunduğu.. ve kutb-u âzama has bir nisbeti göründü ğü.. ve Hazreti H ızır’ın 
bir münasebet-i hâssas ı olduğu gibi, baz ı meşâhirle münasebettar baz ı ma-
kamat var. Hatta o makamlara “Makam- ı H ızır, Makam- ı Üveys, Makam- ı 
Mehdiyet”  tâbir edilir.YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / DOKUZUNCU KISIM  (Telvîhât- ı Tis’a)  -----------   503
İşte bu s ırra binâen, o makama ve o makam ın cüz’î bir numûnesine ve-
ya bir gölgesine girenler, kendilerini o makamla has münasebettar me şhur 
zâtlar zannediyorlar. Kendini H ızır telâkki eder veya mehdî itikat eder veya 
kutb-u âzam tahayyül eder. E ğer hubb-u câha tâlib enâniyeti yoksa, o hâlde 
mahkûm olmaz. Onun haddinden fazla dâvâlar ı, şatahat say ılır. Onunla bel-
ki mesul olmaz. E ğer enâniyeti perde ard ında hubb-u câha müteveccih ise; o 
zât enâniyete ma ğlup olup, şükrü b ırak ıp fahre girse, fahirden git gide guru-
ra sukut eder. Ya divanelik derecesine sukut eder veyahut tarîk-i haktan sa-par. Çünkü büyük evliyay ı kendi gibi telâkki eder, haklar ındaki hüsn-ü zann ı 
kırılır. Zira nefis, ne kadar ma ğrur da olsa kendisi, kendi kusurunu derk eder. 
O büyükleri de kendine k ıyas edip, kusurlu tevehhüm eder. Hatta enbiyâlar 
hakk ında da hürmeti noksanla şır.
İşte bu hâle giriftar olanlar, mizan- ı şeriat ı elde tutmak ve usûlü’d-din 
ulemâs ının düsturlar ını kendine ölçü ittihaz etmek ve İmam Gazâlî ve İmam 
Rabbânî gibi muhakkikîn-i evliyan ın tâlimatlar ını rehber etmek gerektir.. ve 
daima nefsini itham etmektir.. ve kusurdan, acz ve fakrdan ba şka nefsin eli-
ne vermemektir. Bu me şrepteki şatahat, hubb-u nefisten ne
şet ediyor. Çünkü 
muhabbet gözü, kusuru görmez. Nefsine muhabbeti için, o kusurlu ve liya-katsiz bir cam parças ı gibi nefsini, bir p ırlanta, bir elmas zanneder. Bu nevi 
içindeki en tehlikeli bir hata şudur ki; kalbine ilhamî bir tarzda gelen cüz’î ma-
nalar ı, kelâmullah tahayyül edip, “âyet” tâbir etmeleridir.. ve onunla vahyin 
mertebe-yi ulyâ-y ı akdesine bir hürmetsizlik gelir. Evet bal ar ısının ve hayva-
nât ın ilhamât ından tut, tâ avâm- ı nâs ın ve havass- ı beşeriyenin ilhamât ına 
kadar.. ve avâm- ı melâikenin ilhamât ından, tâ havass- ı kerrûbiyyunun ilha-
mât ına kadar bütün ilhamât, bir nevi kelimât- ı rabbâniyedir. Fakat mazharla-
rın ve makamlar ın kabiliyetine göre kelâm- ı rabbânî, yetmi ş bin perdede te-
lemmû eden ayr ı ayr ı cilve-i hitâb- ı rabbânîdir.
Amma vahiy ve kelâmullah ın ism-i hass ı ve onun en bâhir misal-i mü şah-
has ı olan Kur’ân’ ın necimlerine ism-i has olan “âyet” nâm ı öyle ilhamâta ve-
rilmesi, hata-y ı mahzd ır. On İkinci ve Yirmi Be şinci ve Otuz Birinci Sözler’de 
beyan ve isbat edildi ği gibi; elimizdeki boyal ı aynada görünen küçük ve sö-
nük ve perdeli güne şin misali, semâdaki güne şe ne nisbeti varsa; öyle de 
o müddeilerin kalbindeki ilham dahi, do ğrudan do
ğruya kelâm- ı ilâhî olan 
Kur’ân güne şi’nin âyetlerine nisbeti, o derecededir. Evet her bir aynada gö-
rünen güne şin misalleri, güne şindir ve onunla münasebettard ır denilse, hak-
tır; fakat o güne şçiklerin aynas ına küre-i arz tak ılmaz ve onun cazibesiyle ba ğ-
lanmaz!..504  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Beşinci Telvîh
Tarîkat ın gayet mühim bir me şrebi olan “Vahdet-i vücûd” nâm ı alt ında-
ki vahdet-i şuhûd, yani Vâcibü’l-vücûd’un vücûduna hasr- ı nazar edip, sâir 
mevcudât ı, o vücûd-u Vâcib’e nisbeten o kadar zay ıf ve gölge görür ki; vücûd 
ismine lây ık olmad ığına hükmedip, hayal perdesine sar ıp, terk-i mâsivâ ma-
kam ında onlar ı hiç saymak, hatta mâdum tasavvur etmek, yaln ız cilve-i es-
mâ-y ı ilâhiyeye hayalî bir ayna vaziyeti vermek kadar ileri gider.
İşte bu me şrebin ehemmiyetli bir hakikati var ki; Vâcibü’l-vücûd’un vü-
cûdu, iman kuvvetiyle ve yüksek bir velâyetin hakkalyakîn derecesinde inki-şafıyla, vücûd-u mümkinât o derece a şağıya düşer ki, hayal ve ademden ba ş-
ka onun nazar ında makamlar ı kalmaz; âdeta Vâcibü’l-vücûd’un hesab ına kâ-
inat ı inkâr eder.
Fakat bu me şrebin tehlikeleri var. En birincisi şudur ki: 
Erkân- ı imaniye 
alt ıdır. İman- ı billâhtan ba şka, iman- ı bi’l-yevmi’l-âhir gibi rükünler var. 
Bu rükünler ise, mümkinât ın vücûdlar ını ister. O muhkem erkân- ı ima-
niye, hayal üstünde bina edilmez! Onun için, o me şrep sahibi, âlem-i is-
tiğrak ve sekirden âlem-i sahve girdi ği vakit, o me şrebi beraber almamak 
gerektir.. ve o me şrebin muktezas ıyla amel etmemek lâz ımd ır. Hem kal-
bî ve hâlî ve zevkî olan bu me şrebi, aklî ve kavlî ve ilmî suretine çevirme-
mektir. Çünkü Kitap ve Sünnet’ten gelen desâtir-i akliye ve kavânîn-i il-miye ve usûl-ü kelâmiye o me şrebi kald ıram ıyor, kabil-i tatbik olam ıyor. 
Onun için, hulefâ-y ı râşidînden ve eimme-i müçtehidînden ve selef-i sâ-
lihînin büyüklerinden, o me şrep sarîhan görünmüyor. Demek, en âlî bir 
meşrep değil. Belki yüksek, fakat nâk ıs. Çok ehemmiyetli, fakat çok ha-
tarl ı. Çok ağır, fakat çok zevklidir. O zevk için ona girenler, ondan ç ık-
mak istemiyorlar, hodgâml ık ile en yüksek mertebe zannediyorlar. 
Bu 
meşrebin esas ını ve mahiyetini, Nokta Risalesi’nde ve bir k ısım Sözler’de ve 
Mektubat’ta bir derece beyan etti ğimizden, onlara iktifâen, şurada o mühim 
meşrebin ehemmiyetli bir vartas ını beyan edece ğiz. Şöyle ki:
O meşrep, daire-i esbaptan geçip, terk-i mâsivâ s ırrıyla mümkinâttan alâ-
kas ını kesen ehass- ı havass ın istiğrak- ı mutlak hâletinde mazhar oldu ğu sâ-
lih bir me şreptir. Şu meşrebi, esbap içinde bo ğulanlar ın ve dünyaya â şık 
olanlar ın ve felsefe-i maddiye ile tabiata saplananlar ın nazar ına ilmî bir 
surette telkin etmek, tabiat ve maddede onlar ı boğdurmakt ır ve hakikat-i 
İslâmiye’den uzakla ştırmakt ır. Çünkü dünyaya â şık ve daire-i esbaba ba ğlı YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / DOKUZUNCU KISIM  (Telvîhât- ı Tis’a)  -----------   505
bir nazar, bu fâni dünyaya bir nevi bekâ vermek ister. O dünya mahbubu-
nu elinden kaç ırmak istemiyor. Vahdet-i vücûd bahanesiyle ona bir bâki 
vücûd tevehhüm eder, o mahbubu olan dünya hesab ına ve bekâ ve ebedi-
yeti ona tam mal etmesine binâen, bir mâbudiyet derecesine ç ıkar ır, –ne-
ûzu billâh– Allah’ ı inkâr etmek vartas ına yol açar.
Şu as ırda maddiyyûnluk fikri o derece istilâ etmi ş ki, maddiyat ı her 
şeye merci biliyorlar. Böyle bir as ırda has ehl-i iman, maddiyat ı idam eder 
derecesinde ehemmiyetsiz gördüklerinden; vahdet-i vücûd me şrebi orta-
ya at ılsa belki maddiyyûnlar sahib ç ıkacaklar, “Biz de böyle diyoruz” di-
yecekler. Hâlbuki dünyada me şârib içinde, maddiyyûnlar ın ve tabiat-pe-
restlerin mesle ğinden en uzak me şrep, vahdet-i vücûd me şrebidir. Çünkü 
ehl-i vahdet-i vücûd, o kadar vücûd-u ilâhîye kuvvet-i iman ile ehemmiyet veriyorlar ki, kâinat ı ve mevcudât ı inkâr ediyorlar. Maddiyyûnlar ise, o 
kadar mevcudâta ehemmiyet veriyorlar ki; kâinat hesab ına, Allah’ ı inkâr 
ediyorlar. İşte bunlar nerede? Ötekiler nerede?
Alt ınc ı Telvîh
Üç Nokta’d ır.
Birinci Nokta : Velâyet yollar ı içinde en güzeli, en müstakimi, en par-
lağı, en zengini, sünnet-i seniyyeye ittibâd ır. Yani, a’mâl ve harekât ında 
sünnet-i seniyyeyi dü şünüp ona tâbi olmak.. ve taklid etmek.. ve muame-
lât ve ef’âlinde ahkâm- ı şer’iyeyi dü şünüp rehber ittihaz etmektir.
İşte bu ittibâ ve iktidâ vâs ıtas ıyla, âdi ahvâli ve örfî muameleleri ve 
fıtrî hareketleri ibadet şekline girmekle beraber; her bir ameli, sünneti 
ve şer’i o ittibâ noktas ında düşündürmekle, bir tahattur-u hükm-ü şer’î 
veriyor. O tahattur ise, sahib-i şeriat ı düşündürüyor. O dü şünmek ise, 
Cenâb- ı Hakk’ ı hat ıra getiriyor. O hât ıra, bir nevi huzur veriyor. O hâlde 
mütemâdiyen ömür dakikalar ı, huzur içinde bir ibadet hükmüne getiri-
lebilir. İşte bu cadde-i kübrâ, velâyet-i kübrâ olan ehl-i veraset-i nübüvvet 
olan sahabe ve selef-i sâlihînin caddesidir.
İkinci Nokta : Velâyet yollar ının ve tarîkat şubelerinin en mühim esa-
sı, ihlâst ır. Çünkü ihlâs ile hafî şirklerden halâs olur. İhlâs ı kazanmayan, 
o yollarda gezemez.  Ve o yollar ın en keskin kuvveti, muhabbettir. Evet 
muhabbet, mahbubunda bahaneler aramaz ve kusurlar ını görmek iste-
mez. Ve kemâline delâlet eden zay ıf emâreleri, kavî hüccetler hükmünde 
görür. Daima mahbubuna taraftard ır.506  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
İşte bu s ırra binâendir ki, muhabbet aya ğıyla mârifetullaha teveccüh 
eden zâtlar; şübehâta ve itirazâta kulak vermezler, ucuz kurtulurlar. Binler 
şeytan toplansa, onlar ın mahbub-u hakikîsinin kemâline i şaret eden bir emâ-
reyi, onlar ın nazar ında ibtal edemez. E ğer muhabbet olmazsa, o vakit ken-
di nefsi ve şeytan ı ve haricî şeytanlar ın ettikleri itirazât içinde çok ç ırpınacak. 
Kahramancas ına bir metânet ve kuvvet-i iman ve dikkat-i nazar lâz ımd ır ki, 
kendisini kurtars ın.
İşte bu s ırra binâendir ki; umum merâtib-i velâyette mârifetullahtan 
gelen muhabbet, en mühim mâye ve iksirdir. Fakat muhabbetin bir var-tas ı var ki; ubûdiyetin s ırrı olan niyazdan, mahviyetten naza ve dâvâya 
atlar, mizans ız hareket eder. Mâsivâ-y ı ilâhiyeye teveccühü hengâm ında, 
mana-y ı harfîden mana-y ı ismîye geçmesiyle tiryak iken zehir olur. Yani; 
gayrullah ı sevdiği vakit, Cenâb- ı Hak hesab ına ve O’nun nâm ına, O’nun 
bir ayna-y ı esmâs ı olmak cihetiyle rabt- ı kalb etmek lâz ımken; bazen o 
zât ı, o zât hesab ına, kendi kemâlât- ı şahsiyesi ve cemâl-i zâtîsi nâm ına 
düşünüp, mana-y ı ismiyle sever. Allah’ ı ve peygamberi dü şünmeden yi-
ne onlar ı sevebilir. Bu muhabbet, muhabbetullaha vesile de ğil, perde olu-
yor. Mana-y ı harfî ile olsa muhabbetullaha vesile olur, belki cilvesidir de-
nilebilir.
Üçüncü Nokta : Bu dünya, dârü’l-hikmettir, dârü’l-hizmettir; dârü’l-
ücret ve mükâfat de ğil. Buradaki a’mâl ve hizmetlerin ücretleri berzahta 
ve âhirettedir. Buradaki a’mâl, berzahta ve âhirette meyve verir.
Madem hakikat budur, a’mâl-i uhreviyeye ait neticeleri dünyada iste-
memek gerektir. Verilse de memnunâne de ğil, mahzunâne kabul etmek 
lâz ımd ır. Çünkü cennetin meyveleri gibi, kopard ıkça yerine ayn ı gelmek 
sırrıyla, bâki hükmünde olan amel-i uhrevî meyvesini, bu dünyada fâni 
bir surette yemek, kâr- ı ak ıl değildir. Bâki bir lâmbay ı, bir dakika ya şaya-
cak ve sönecek bir lâmba ile mübadele etmek gibidir.
İşte bu s ırra binâen; ehl-i velâyet, hizmet ve me şakkat ve musibet ve kül-
feti hoş görüyorlar, nazlanm ıyorlar, şekvâ etmiyorlar. 1َאلٍè ِّģכُ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ di-
yorlar. Ke şif ve keramet, ezvak ve envâr verildi ği vakit, bir iltifat- ı ilâhî nev’-
inden kabul edip setrine çal ışıyorlar. Fahre de ğil, belki şükre, ubûdiyete daha
1 “Bize uygun gördü ğü her hâlimizden ötürü hamdolsun Rabbimize..” Bkz.: Tirmizî, deavât  128; Ebû 
Dâvûd, edeb  97, 98; İbni Mâce, edeb 55 , duâ 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/117.YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / DOKUZUNCU KISIM  (Telvîhât- ı Tis’a)  -----------   507
ziyade giriyorlar. Çoklar ı o ahvâlin istitar ve ink ıtâını istemişler, tâ ki amelle-
rindeki ihlâs zedelenmesin. Evet makbul bir insan hakk ında en mühim bir ih-
san- ı ilâhî, ihsan ını ona ihsas etmemektir; tâ niyazdan naza ve şükürden fah-
re girmesin.
İşte bu hakikate binâendir ki; velâyeti ve tarîkat ı isteyenler, e ğer velâ-
yetin baz ı tereşşuhat ı olan ezvak ve kerâmât ı isterlerse ve onlara müte-
veccih ise ve onlardan ho şlansa; bâki, uhrevî meyveleri fâni dünyada, fâ-
ni bir surette yemek kabilinden olmakla beraber; velâyetin mâyesi olan ihlâs ı kaybedip, velâyetin kaçmas ına meydan açar.
Yedinci Telvîh
Dört Nükte’dir.
Birinci Nükte : Şeriat; do ğrudan do ğruya, gölgesiz, perdesiz, s ırr-ı 
ehadiyet ile rubûbiyet-i mutlaka noktas ında hitab- ı ilâhînin neticesidir.  
Tarîkat ın ve hakikatin en yüksek mertebeleri, şeriat ın cüzleri hükmü-
ne geçer. Yoksa daima vesile ve mukaddime ve hâdim hükmündedirler. Neticeleri, şeriat ın muhkemât ıdır. Yani; hakâik-i şeriata yeti şmek için, ta-
rîkat ve hakikat meslekleri, vesile ve hâdim ve basamaklar hükmündedir. Git gide en yüksek mertebede, nefs-i şeriatta bulunan mana-y ı hakikat 
ve s ırr-ı tarîkata ink ılâb ederler. O vakit, şeriat- ı kübrân ın cüzleri oluyor-
lar. 
Yoksa baz ı ehl-i tasavvufun zannettikleri gibi, şeriat ı zâhirî bir k ışır, haki-
kati onun içi ve neticesi ve gayesi tasavvur etmek do ğru değildir. Evet şeria-
tın, tabakât- ı nâsa göre inki şâfât ı ayr ı ayr ıdır. Avâm- ı nâsa göre zâhir-i şeriat ı, 
hakikat-i şeriat zannedip, havassa münke şif olan şeriat ın mertebesine “haki-
kat ve tarîkat” nâm ı vermek yanl ıştır. Şeriat ın umum tabakâta bakacak me-
râtibi var.
İşte bu s ırra binâendir ki; ehl-i tarîkat ve ashab- ı hakikat ileri gittikçe, 
hakâik-i şeriata kar şı incizâblar ı, iştiyaklar ı, ittibâlar ı ziyadele şiyor. En 
küçük bir sünnet-i seniyyeyi, en büyük bir maksat gibi telâkki edip, onun ittibâ ına çal ışıyorlar, onu taklid ediyorlar. Çünkü vahiy ne kadar ilham-
dan yüksek ise; semere-i vahiy olan âdâb- ı şer’iye, o derece semere-i il-
ham olan âdâb- ı tarîkattan yüksek ve ehemmiyetlidir. Onun için, tarîka-
tın en mühim esas ı, sünnet-i seniyyeye ittibâ etmektir.
İkinci Nükte : Tarîkat ve hakikat, vesilelikten ç ıkmamak gerektir. 
Eğer maksud-u bizzât hükmüne geçseler; o vakit şeriat ın muhkemât ı ve 508  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ameliyât ı ve sünnet-i seniyyeye ittibâ, resmî hükmünde kal ır; kalb öte-
ki tarafa müteveccih olur. Yani, namazdan ziyade halka-y ı zikri dü şünür; 
ferâizden ziyade, evrad ına müncezib olur; kebâirden kaçmaktan ziyade, 
âdâb- ı tarîkat ın muhalefetinden kaçar. Hâlbuki muhkemat- ı şeriat olan 
farzlar ın bir tanesine, evrâd- ı tarîkat mukabil gelemez; yerini doldura-
maz. Âdâb- ı tarîkat ve evrâd- ı tasavvuf, o ferâizin içindeki hakikî zevke 
medar- ı teselli olmal ı, menşe olmamal ı. Yani tekyesi, câmideki namaz ın 
zevkine ve tâdil-i erkân ına vesile olmal ı! Yoksa câmideki namaz ı çabuk, 
resmî k ılıp; hakikî zevkini ve kemâlini tekyede bulmay ı düşünen, haki-
katten uzakla şıyor!
Üçüncü Nükte : “Sünnet-i seniyye ve ahkâm- ı şeriat haricinde tarîkat 
olabilir mi?” diye suâl ediliyor.
Elcevap: Elcevap:  Hem var, hem yok. Vard ır; çünkü baz ı evliya-y ı kâmilîn, şe-
riat k ılıcıyla idam edilmi şler. Hem yoktur; çünkü muhakkikîn-i evliya, Sa’dî 
Şirazî’nin bu düsturunda ittifak etmi şler:
ĵٰęَĉْāُĨ ِĹَŊ ْدَرْõُä ْدَنْóُÖ ْóَęَČ     َאęَĀ َاهِóَÖ ِيïْđَø ْÛْùَĤَאéُĨ
Yani, “Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  caddesinden hariç ve onun 
arkas ından gitmeyen muhâldir ki; hakikî envâr- ı hakikate vâs ıl olabil-
sin.”
Bu meselenin s ırrı şudur ki; madem Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  
Hâtemü’l-enbiyâ’d ır ve umum nev-i be şer nâm ına muhatab- ı ilâhîdir. Elbette 
nev-i beşer, onun caddesi haricinde gidemez ve bayra ğı alt ında bulunmak za-
rurîdir.. ve madem ehl-i cezbe ve ehl-i isti ğrak, muhalefetlerinden mesul ola-
mazlar.. ve madem insanda baz ı letâif var ki, teklif alt ına giremez; o latîfe, hâ-
kim olduğu vakit tekâlif-i şer’iyeye muhalefetiyle mesul tutulmaz.. ve madem 
insanda baz ı letâif var ki, teklif alt ına girmedi ği gibi, ihtiyâr alt ına da girmez, 
hatta akl ın tedbiri alt ına da girmez; o latîfe, kalbi ve akl ı dinlemez. Elbette 
o latîfe, bir insanda hâkim oldu ğu zaman –fakat o zamana mahsus olarak– 
o zât, şeriata muhalefette velâyet derecesinden sukut etmez, mazur say ılır. 
Fakat bir şartla ki, hakâik-i şeriata ve kavâid-i imaniyeye kar şı bir inkâr, bir 
tezyif, bir istihfaf olmas ın. Ahkâm ı yapmasa da, ahkâm ı hak bilmek gerektir. 
Yoksa o hale ma ğlup olup –neûzu billâh– o hakâik-i muhkemeye kar şı inkâr 
ve tekzîbi i şmam edecek bir vaziyet, alâmet-i sukuttur!
Elhâs ıl: Daire-i şeriat ın haricinde bulunan ehl-i tarîkat iki k ısımd ır:YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / DOKUZUNCU KISIM  (Telvîhât- ı Tis’a)  -----------   509
Bir k ısm ı –sâb ıkan geçtiği gibi– ya hâle, isti ğraka, cezbeye ve sekre ma ğ-
lup olup veya teklifi dinlemeyen veya ihtiyâr ı işitmeyen latîfelerin mahkûmu 
olup, daire-i şeriat ın haricine ç ıkıyor. Fakat o ç ıkmak, ahkâm- ı şeriat ı beğen-
memekten veya istememekten de ğil; belki mecburiyetle ihtiyârs ız terk edi-
yor. Bu k ısım ehl-i velâyet var. Hem mühim veliler, bunlar ın içinde muvak-
katen bulunmu ş. Hatta bu neviden; de ğil yaln ız daire-i şeriattan, belki dai-
re-i İslâmiyet haricinde bulundu ğunu baz ı muhakkikîn-i evliya hükmetmi şler. 
Fakat bir şartla, Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın getirdi ği ahkâm ın hiç-
birini tekzip etmemektir.  Belki, ya dü şünmüyor veya müteveccih olam ıyor 
veyahut bilemiyor ve bilmiyor. Bilse, kabul etmese olmaz!
İkinci k ısım ise;  tarîkat ve hakikatin parlak ezvaklar ına kap ılıp, mezâk ın-
dan çok yüksek olan hakâik-i şeriat ın derece-i zevkine yeti şemediği için; zevk-
siz, resmî bir şey telâkki edip, ona kar şı lâkayt kal ır. Gitgide şeriat ı, zâhirî bir 
kışır zanneder. Buldu ğu hakikati, esas ve maksud telâkki eder. “Ben onu bul-
dum, o bana yeter.” der, ahkâm- ı şeriata muhalif hareket eder. Bu k ısımdan 
akl ı başında olanlar mesuldürler, sukut ediyorlar, belki k ısmen şeytana 
maskara oluyorlar.
Dördüncü Nükte : Ehl-i dalâlet ve bid’at f ırkalar ından bir k ısım zâtlar, 
ümmet nazar ında makbul oluyorlar. Aynen onlar gibi zâtlar var; zâhirî hiçbir 
fark yokken, ümmet reddediyor. Buna hayret ediyordum. Meselâ Mûtezile Mezhebi’nde Zemah şerî gibi Îtizâl’de en mutaass ıp bir fert oldu ğu hâlde, mu-
hakkikîn-i Ehl-i Sünnet, onun o şedit itirazât ına karşı onu tekfir ve tadlil etmi-
yorlar, belki bir râh- ı necat onun için ar ıyorlar. Zemah şerî’nin derece-i şidde-
tinden çok a şağı Ebû Ali Cübbaî gibi Mûtezile imamlar ını, merdut ve matrud 
say ıyorlar. Çok zaman bu s ır benim merak ıma dokunuyordu. Sonra lütf-u ilâ-
hî ile anlad ım ki; Zemah şerî’nin Ehl-i Sünnet’e itirazât ı, hak zannetti ği mes-
leğindeki muhabbet-i haktan ileri geliyordu. Yani, meselâ, tenzih-i hakikî; 
onun nazar ında, hayvanlar kendi ef’âline hâl ık olmas ıyla oluyor. Onun için 
Cenâb- ı Hakk’ ı tenzih muhabbetinden, Ehl-i Sünnet’in halk- ı ef’âl meselesin-
de düsturunu kabul etmiyor. Merdut olan sâir Mûtezile imamlar ı muhabbet-i 
haktan ziyade, Ehl-i Sünnet’in yüksek düsturlar ına k ısa ak ıllar ı yetişemediğin-
den ve geni ş kavânîn-i Ehl-i Sünnet, onlar ın dar fikirlerine yerle
şmediğinden, 
inkâr ettiklerinden merdutturlar. Aynen bu ilm-i kelâmdaki Ehl-i Îtizâl’in Ehl-i Sünnet ve Cemaat’e muhalefeti oldu ğu gibi, sünnet-i seniyye haricindeki bir 
kısım ehl-i tarîkat ın muhalefeti dahi iki cihetledir:
Biri, Zemah şerî gibi hâline, me şrebine meftuniyet cihetinde daha dere-
ce-i zevkine yeti şemediği âdâb- ı şeriata kar şı bir derece lâkayt kal ır.510  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Diğer k ısm ı ise; –hâşâ– âdâb- ı şeriata, desâtir-i tarîkata nisbeten ehemmi-
yetsiz bakar. Çünkü dar havsalas ı, o geniş ezvak ı ihata edemiyor ve k ısa ma-
kam ı, o yüksek âdâba yeti şemiyor.
Sekizinci Telvîh
Sekiz varta yı beyan eder.
Birincisi : Sünnet-i seniyyeye tamam ittibâ ı riayet etmeyen bir k ısım ehl-i 
sülûk; velâyeti, nübüvvete tercih etmekle vartaya dü şer. Yirmi Dördüncü ve 
Otuz Birinci Sözler’de, nübüvvet ne kadar yüksek oldu ğu ve velâyet ona 
nisbeten ne kadar sönük oldu ğu isbat edilmi ştir.
İkincisi : Ehl-i tarîkat ın bir k ısım müfrit evliyas ını sahabeye tercih, hat-
ta enbiyâ derecesinde görmekle vartaya dü şer. On İkinci ve Yirmi Yedinci 
Sözler’de ve Sahabeler Hakk ındaki Zeyli’nde kat’î isbat edilmi ştir ki; sahabe-
lerde öyle bir hâssa-y ı sohbet var ki, velâyet ile yeti şilmez ve sahabelere 
tefevvuk edilmez ve enbiyâya hiçbir vakit evliya yeti şmez.
Üçüncüsü : İfrat ile tarîkat taassubu ta şıyanlar ın bir k ısm ı, âdâb ve ev-
râd- ı tarîkat ı sünnet-i seniyyeye tercih etmekle sünnete muhalefet edip, sün-
neti terk eder, fakat virdini b ırakmaz. O suretle âdâb- ı şer’iyeye bir lâkaytl ık 
vaziyeti gelir, vartaya dü şer.
Çok Sözler’de isbat edildi ği gibi ve İmam Gazâlî, İmam Rabbânî gibi mu-
hakkikîn-i ehl-i tarîkat derler ki; “Birtek sünnet-i seniyyeye ittibâ noktas ın-
da hâs ıl olan makbuliyet, yüz âdâb ve nevâfil-i hususiyeden gelemez. Bir 
farz, bin sünnete müreccah oldu ğu gibi; bir sünnet-i seniyye dahi, bin 
âdâb- ı tasavvufa müreccaht ır.” demişler.
Dördüncüsü : Müfrit bir k ısım ehl-i tasavvuf; ilham ı, vahiy gibi zanneder 
ve ilham ı, vahiy nev’inden telâkki eder, vartaya dü şer. Vahyin derecesi ne 
kadar yüksek ve küllî ve kudsî oldu ğu.. ve ilhamât ona nisbeten ne de-
rece cüz’î ve sönük oldu ğu, On İkinci Söz’de ve i’câz- ı Kur’âna dair Yirmi 
Beşinci Söz’de ve sâir risalelerde gayet kat’î isbat edilmi ştir.
Beşincisi : S ırr- ı tarîkat ı anlamayan bir k ısım mutasavvife, zay ıflar ı tak-
viye etmek.. ve gev şekleri teşcî etmek.. ve şiddet-i hizmetten gelen usanç ve 
meşakkati tahfif etmek için, istenilmeyerek verilen ezvak ve envâr ve keramâ-
tı hoş görüp meftun olur; ibadâta, hidemâta ve evrada tercih etmekle varta-
ya düşer. Şu risalenin Alt ınc ı Telvîh’inin Üçüncü Noktas ı’nda icmâlen beyan YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / DOKUZUNCU KISIM  (Telvîhât- ı Tis’a)  -----------   511
olunduğu ve sâir Sözlerde katiyen isbat edilmi ştir ki; bu dâr- ı dünya, dârü’l-
hizmettir, dârü’l-ücret de ğil! Burada ücretini isteyenler; bâki, dâimî meyve-
leri, fâni ve muvakkat bir surete çevirmekle beraber, dünyadaki bekâ ho şuna 
geliyor, mü ştâkâne berzaha bakam ıyor. Âdeta bir cihette dünya hayat ını se-
ver. Çünkü içinde bir nevi âhireti bulur.
Alt ınc ısı: Ehl-i hakikat olmayan bir k ısım ehl-i sülûk, makamat- ı velâye-
tin gölgelerini ve z ıllerini ve cüz’î numûnelerini, makamat- ı asliye-i külliye ile 
iltibas etmekle vartaya dü şer. Yirmi Dördüncü Söz’ün İkinci Dal ı’nda ve sâir 
Sözler’de katiyen isbat edilmi ştir ki; nas ıl güneş, aynalar vâs ıtas ıyla taaddüd 
ediyor; binler misalî güne ş, ayn ı güneş gibi ziya ve hararet sahibi olur. Fakat 
o misalî güne şler, hakikî güne şe nisbeten çok zay ıftırlar. Aynen onun gibi ma-
kamat- ı enbiyâ ve eâz ım- ı evliyan ın makamat ının baz ı gölgeleri ve z ılleri var. 
Ehl-i sülûk onlara girer; kendini, o evliya-y ı azîmeden daha azîm görür. Belki 
enbiyâdan ileri geçti ğini zanneder, vartaya dü şer. Fakat bu geçmi ş umum 
vartalardan zarar görmemek için, usûl-ü imaniyeyi ve esâsât- ı şeriat ı daima 
rehber ve esas tutmak ve me şhûdunu ve zevkini onlara kar şı muhalefe-
tinde itham etmekledir.
Yedincisi : Bir k ısım ehl-i zevk ve şevk sülûkünde fahr ı, naz ı, şatahat ı, 
teveccüh-ü nâs ı ve merciiyeti; şükre, niyaza, tazarruâta ve nâstan isti ğnâya 
tercih etmekle vartaya dü şer. Hâlbuki en yüksek mertebe ise ubûdiyet-i 
Muhammediye’dir ki, “Mahbubiyet” unvan ıyla tâbir edilir. Ubûdiyetin ise 
sırr-ı esas ı; niyaz, şükür, tazarrû, hu şû, acz, fakr, halktan isti ğnâ cihetiy-
le o hakikatin kemâline mazhar olur. Baz ı evliya-y ı azîme, fahir ve naz ve 
şatahata muvakkaten, ihtiyârs ız girmişler; fakat o noktada, ihtiyâren on-
lara iktidâ edilmez; hâdîdirler, mühdî de ğillerdir; arkalar ından gidilmez!
Sekizinci Varta : Hodgâm, aceleci bir k ısım ehl-i sülûk; âhirette al ınacak 
ve kopar ılacak velâyet meyvelerini, dünyada yemek ister ve sülûkunda onla-
rı istemekle vartaya dü şer. Hâlbuki 1ُورِóُĕْĤا َאعُÝَĨ َّźإِ אƯĻْĬُّïĤا ةُĳٰĻَéْĤا َאĨوَ gibi âyet-
lerle ilân edildi ği gibi, çok Sözler’de katiyen isbat edilmi ştir ki; âlem-i bekâ-
da birtek meyve, fâni dünyan ın bin bahçesine müreccaht ır.2 Onun için, o 
mübarek meyveleri burada yememeli! E ğer istenilmeyerek yedirilse şük-
redilmeli! Mükâfat için de ğil, belki te şvik için bir ihsan- ı ilâhî olarak te-
lâkki edilmeli!..
1 “Bu dünya hayat ı, aldat ıcı ve geçici bir zevkten ba şka bir şey değildir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/185).
2 Bkz.: Buhârî, cihâd  6, 73; Tirmizî, cihâd  17, 26; İbni Mâce,  zühd 39; Dârimî, rikak  99.512  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Dokuzuncu Telvîh
Tarîkat ın pek çok semerât ından ve faydalar ından yaln ız burada dokuz 
adedini  icmâlen beyan edece ğiz.
Birincisi : İstikâmetli tarîkat vâs ıtas ıyla, saadet-i ebediyedeki ebedî hazi-
nelerin anahtarlar ı ve menşeleri ve madenleri olan hakâik-i imaniyenin inki-
şafı ve vuzuhu ve aynelyakîn derecesinde zuhurlar ıdır.
İkincisi : Makine-i insaniyenin merkezi ve zembere ği olan kalbi, tarîkat 
vâs ıta olup işletmesiyle ve o i şletmekle, sâir letâif-i insaniyeyi harekete getirip, 
netice-i f ıtratlar ına sevk ederek hakikî insan olmakt ır.1
Üçüncüsü : Âlem-i berzah ve âhiret seferinde, tarîkat silsilelerinden bir sil-
sileye iltihak edip ve o kafile-i nurâniye ile ebedü’l-âbâd yolunda arkada ş ol-
mak ve yaln ızlık vahşetinden kurtulmak ve onlarla, dünyada ve berzahta mâ-
nen ünsiyet etmek ve evham ve şübehât ın hücumlar ına karşı, onlar ın icmâ ına 
ve ittifak ına istinad edip, her bir üstad ını kavî bir sened ve kuvvetli bir burhan 
derecesinde görüp, onlarla o hat ıra gelen dalâlet ve şübehât ı defetmektir.
Dördüncüsü : İmandaki mârifetullah ve o mârifetteki muhabbetullah ın 
zevkini, sâfi tarîkat vâs ıtas ıyla anlamak.. ve o anlamakla dünyan ın vahşet-i 
mutlakas ından ve insan ın kâinattaki gurbet-i mutlakas ından kurtulmakt ır. 
Çok Sözler’de isbat etmi şiz ki; saadet-i dâreyn ve elemsiz lezzet ve vah şet-
siz ünsiyet ve hakikî zevk ve ciddî saadet, iman ve İslâmiyet’in hakikatinde-
dir. İkinci Söz’de beyan edildi ği gibi; iman, şecere-i tûbâ-y ı cennetin bir çe-
kirdeğini taşıyor. İşte tarîkat ın terbiyesiyle, o çekirdek ne şv ü nemâ bulur, in-
kişaf eder.
Beşincisi : Tekâlif-i şer’iyedeki hakâik-i latîfeyi, tarîkattan ve zikr-i ilâhî-
den gelen bir intibah- ı kalbî vâs ıtas ıyla hissetmek, takdir etmek... O vakit taa-
te, suhre gibi de ğil, belki iştiyakla itaat edip ubûdiyeti îfâ eder.
Alt ınc ısı: Hakikî zevke ve ciddî teselliye ve kedersiz lezzete ve vah şetsiz 
ünsiyete, hakikî medar ve vâs ıta olan tevekkül makam ını ve teslim rütbesini 
ve r ıza derecesini kazanmakt ır.
Yedincisi : Sülûk-u tarîkat ın en mühim şart ı, en ehemmiyetli neticesi olan 
ihlâs vâs ıtas ıyla, şirk-i hafîden ve riya ve tasannû gibi.. rezâilden halâs olmak 
ve tarîkat ın mahiyet-i ameliyesi olan tezkiye-i nefis vâs ıtas ıyla, nefs-i emmâ-
renin ve enâniyetin tehlikelerinden kurtulmakt ır.
1 Buhârî, îmân  39; müsâkat  107; İbni Mâce,  fiten 14; Dârimî, büyû’ 1.YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / DOKUZUNCU KISIM  (Telvîhât- ı Tis’a)  -----------   513
Sekizincisi : Tarîkatta zikr-i kalbî ile ve tefekkür-ü aklî ile kazand ığı tevec-
cüh ve huzur ve kuvvetli niyetler vâs ıtas ıyla, âdetlerini ibadet hükmüne çe-
virmek ve muamelât- ı dünyeviyesini, a’mâl-i uhreviye hükmüne getirip ser-
maye-i ömrünü hüsn-ü istimâl etmek cihetiyle, ömrünün dakikalar ını hayat- ı 
ebediyenin sümbüllerini verecek çekirdekler hükmüne getirmektir.
Dokuzuncusu : Seyr u sülûk-u kalbî ile ve mücahede-i ruhî ile ve terakki-
yât- ı mâneviye ile, insan- ı kâmil olmak için çal ışmak.. yani, hakikî mümin ve 
tam bir müslüman olmak.. yani, yaln ız sûrî değil, belki hakikat-i iman ı ve ha-
kikat-i İslâm’ ı kazanmak.. yani, şu kâinat içinde ve bir cihette kâinat mümes-
sili olarak, do ğrudan do ğruya kâinat ın Hâl ık-ı Zülcelâl’ine abd olmak ve mu-
hatap olmak.. ve dost olmak ve halîl olmak.. ve ayna olmak.. ve ahsen-i tak-vimde oldu ğunu göstermekle, benîâdemin melâikeye rüchaniyetini isbat et-
mek.. ve şeriat ın imanî ve amelî cenâhlar ıyla makamat- ı âliyede uçmak.. ve 
bu dünyada saadet-i ebediyeye bakmak, belki de o saadete girmektir...
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
 رِĳُİُّïĤا ِّģכُ ĹِĘ ِħَčْĐَْŶا ِÕْĉُĝْĤوَا رِĳُāُđْĤا ِّģכُ ĹِĘ ِóَ×َْכْŶا ْثِĳَĕْĤا ĵَĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
 ُّģכُ َرَجَïْĬوَا ۪įِäَاóْđِĨ ĹِĘ ۪įِÝَّĻِÖĳُ×ْéَĨ َאمُĝَĨوَ ۪įِÝَĺَźوَ ُÙَĩْýِè َتْóَİَאčَÜ ِيñَّĤا ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø
2َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤوَا. َīĻِĨاٰ َ،īĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ۪įِäَاóْđِĨ ِّģِČ ĹِĘ َאتِĺَźَĳْĤا
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
2 Allah’ ım! Her as ırda en büyük medetkâr, her devirde en büyük kutub olan.. sana olan yak ınlığı ve 
senin O’na olan sevginin büyüklü ğü, Miraç Mucizesi’nde ortaya ç ıkan.. ve bütün velâyetler, O’nun bu 
Mirac’ ının sayesinde gerçekle şen Efendimiz Muhammed’e, O’nun bütün âl ve ashab ına salât ve selâm 
eyle, âmîn. Ve bütün hamdler âlemlerin Rabbi Allah’ad ır.514  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Zeyl
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
(Bu küçücük zeylin büyük bir ehemmiyeti var. Herkese menfaatlidir.)
Cenâb- ı Hakk’a vâs ıl olacak tarîkler pek çoktur. Bütün hak tarîkler 
Kur’ân’dan al ınm ıştır. Fakat tarîkatlar ın baz ısı; baz ısından daha kısa, da-
ha selâmetli,  daha umumiyetli  oluyor. O tarîkler içinde, kâs ır fehmimle 
Kur’ân’dan istifade etti ğim “acz ve fakr ve şefkat  ve tefekkür ” tarîkidir.
Evet acz dahi, aşk gibi belki daha eslem bir tarîktir ki;  ubûdiyet tarî-
kiyle mahbubiyete kadar gider.
Fakr dahi, Rahmân ismine îsal eder .
Hem şefkat  dahi, aşk gibi belki daha keskin ve daha geni ş bir tarîktir 
ki Rahîm ismine îsal eder.
Hem tefekkür  dahi, aşk gibi belki daha zengin, daha parlak, daha ge-
niş bir tarîktir ki, Hakîm ismine îsal eder.
Şu tarîk, hafî tarîkler misillü “letâif-i a şere” gibi on hatve de ğil ve tarîk-i 
cehriye gibi “nüfus-u seb’a” yedi mertebeye at ılan ad ımlar değil, belki “dört 
hatve”den ibarettir. Tarîkattan ziyade hakikattir, şeriatt ır. Yanl ış anlaşıl-
mas ın; acz ve fakr ve kusurunu, Cenâb- ı Hakk’a kar şı görmek demektir. 
Yoksa onlar ı yapmak veya halka göstermek demek de ğildir.
Şu k ısa tarîkin evrad ı: İttibâ- ı sünnettir, ferâizi i şlemek, kebâiri terk et-
mektir. Ve bilhassa namaz ı tâdil-i erkân ile k ılmak, namaz ın arkas ında-
ki tesbihat ı yapmakt ır.
Birinci Hatve’ye: 1ْħَכُùُęْĬأَ اĳَכُّõُÜ َŻَĘ âyeti işaret ediyor.
İkinci Hatve’ye: 2ْħُıَùُęْĬأَ ْħُıĻٰùْĬَÉَĘ َّٰųا اĳُùَĬ َīĺِñَّĤכَא اĳُĬĳَכُÜ َźوَ âyeti işaret edi-
yor.
1 “Öyleyse, nefislerinizi temize ç ıkarmay ın, kendinizi hatas ız görmeyin.” (Necm sûresi, 53/32)
2 “Allah’ ı unutup da, Allah’ ın da kendilerine kendilerini unutturdu ğu kimseler gibi olmay ın!” (Haşir 
sûresi, 59/19)
Üçüncü Hatve’ye:
1ِכَùْęَĬ ْīِĩَĘ ٍÙِّئَĻَø ْīِĨ َכَÖَאĀأَ אƯĨوَ ِّٰ۬ųا َīِĩَĘ ٍÙَĭَùَè ْīِĨ َכَÖَאĀأَ אƯĨ âyeti işaret ediyor.
Dördüncü Hatve’ye: 2ُįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ âyeti işaret ediyor. Şu dört 
hatvenin k ısa bir izah ı şudur ki:
Birinci Hatve’de : ْħَכُùُęْĬأَ اĳَכُّõُÜ َŻَĘ âyeti işaret ettiği gibi tezkiye-i nefis et-
memek.  Zira insan, cibilliyeti ve f ıtrat ı hasebiyle nefsini sever. Belki evvelâ ve 
bizzât yaln ız zât ını sever, ba şka her şeyi nefsine feda eder. Mâbud’a lây ık bir 
tarzda nefsini metheder. Mâbud’a lây ık bir tenzih ile nefsini meâyipten tenzih 
ve tebrie eder. Elden geldi ği kadar kusurlar ı kendine lây ık görmez ve kabul 
etmez. Nefsine peresti ş eder tarz ında şiddetle müdafaa eder. Hatta f ıtrat ında 
tevdî edilen ve Mâbud-u Hakikî’nin hamd ve tesbihi için ona verilen cihâzât ve istidad ı, kendi nefsine sarf ederek 
3ُįĺٰĳَİ ُįَıٰĤإِ َñَíَّÜا ِīَĨ sırrına mazhar olur. 
Kendini görür, kendine güvenir, kendini be ğenir.
İşte şu mertebede, şu hatvede tezkiyesi, tathiri: Onu tezkiye etmemek, 
tebrie etmemektir.
İkinci Hatve’de : ْħُıَùُęْĬأَ ْħُıĻٰùْĬَÉَĘ َّٰųا اĳُùَĬ َīĺِñَّĤכَא اĳُĬĳَכُÜ َźوَ dersini verdi ği 
gibi; kendini unutmu ş, kendinden haberi yok. Mevti dü şünse, başkas ına ve-
rir. Fenâ ve zevali görse, kendine almaz. Ve külfet ve hizmet makam ında nef-
sini unutmak, fakat ahz- ı ücret ve istifade-i huzûzât makam ında nefsini dü-
şünmek, şiddetle iltizam etmek, nefs-i emmârenin muktezas ıdır.
Şu makamda tezkiyesi, tathiri, terbiyesi, şu hâlin aksidir. Yani, nisyan- ı 
nefis içinde nisyan etmemek. Yani, huzûzât ve ihtirasâtta unutmak ve mevtte ve hizmette dü şünmek.
Üçüncü Hatve’de : ْīِĩَĘ ٍÙِّئَĻَø ْīِĨ َכَÖَאĀأَ אƯĨوَ ِّٰ۬ųا َīِĩَĘ ٍÙَĭَùَè ْīِĨ َכَÖَאĀأَ אƯĨ 
ِכَùْęَĬ dersini verdi ği gibi; nefsin muktezas ı, daima iyili ği kendinden bilip fa-
hir ve ucbe girer. Bu hatvede, nefsinde yaln ız kusuru ve naks ı ve aczi ve 
fakr ı görüp; bütün mehâsin ve kemâlât ını, Fât ır-ı Zülcelâl taraf ından ona 
1 “Sana gelen her iyilik Allah’tand ır. Başına gelen her fenal ık ise nefsindendir.” (Nisâ sûresi, 4/79).
2 “O’nun Vechi (Zât ı ve r ızas ı) d ışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi, 28/88)
3 “(Baksana) şu kendi heva ve heveslerini tanr ı edinen kimseye!” (Furkan sûresi, 25/43; Câsiye sûresi, 
45/23)516  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
ihsan edilmi ş nimetler oldu ğunu anlay ıp, fahir yerinde şükür ve temed-
düh yerinde hamd etmektir .
Şu mertebede tezkiyesi, 1َאıĻزَכّٰ ْīَĨ َçَĥْĘأَ ْïَĜ sırrıyla şudur ki; kemâlini ke-
mâlsizlikte, kudretini aczde, g ınâs ını fakrda bilmektir.
Dördüncü Hatve’de : ُįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ dersini verdi ği gibi; nefis, 
kendini serbest ve müstakil ve bizzât mevcut bilir. Ondan bir nevi rubûbiyet 
dâvâ eder. Mâbud’una kar şı adâvetkârâne bir isyan ı taşır.
İşte gelecek şu hakikati derk etmekle ondan kurtulur. Hakikat şudur ki; 
her şey nefsinde mana-y ı ismiyle fânidir, mefkuddur, hâdistir, mâdumdur. 
Fakat mana-y ı harfiyle ve Sâni-i Zülcelâl’in esmâs ına aynadarl ık cihetiyle 
ve vazifedarl ık itibar ıyla şâhiddir, me şhuddur, vâciddir, mevcuttur.
Şu makamda tezkiyesi ve tathiri şudur ki : Vücûdunda adem, ademinde 
vücûdu vard ır. Yani kendini bilse, vücûd verse; kâinat kadar bir zulümât- ı 
adem içindedir. Yani vücûd-u şahsîsine güvenip Mûcid-i Hakikî’den gaf-
let etse; y ıldız böceği gibi bir şahsî ziya-y ı vücûdu, nihayetsiz zulümât- ı 
adem ve firaklar içinde bulunur, bo ğulur. Fakat enâniyeti b ırak ıp, bizzât 
nefsi hiç oldu ğunu ve Mûcid-i Hakikî’nin bir ayna-y ı tecellîsi bulundu ğu-
nu gördü ğü vakit, bütün mevcudât ı ve nihayetsiz bir vücûdu kazan ır. Zira 
bütün mevcudât, esmâs ının cilvelerine mazhar olan Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’u 
bulan, her şeyi bulur.
Hâtime
Şu acz, fakr, şefkat, tefekkür tarîkindeki dört hatvenin izahat ı; hakika-
tin ilmine, şeriat ın hakikatine, Kur’ân’ ın hikmetine dair olan yirmi alt ı 
adet Sözler ’de geçmi ştir. Yaln ız şurada bir-iki noktaya k ısa bir işaret edece-
ğiz. Şöyle ki:
Evet şu tarîk, daha k ısad ır. Çünkü dört hatvedir. Acz, elini nefisten çek-
se, doğrudan do ğruya Kadîr-i Zülcelâl’e verir. Hâlbuki en keskin tarîk olan 
aşk, nefisten elini çeker, fakat mâ şuk-u mecâzîye yap ışır. Onun zevalini bul-
duktan sonra Mahbub-u Hakikî’ye gider.
Hem şu tarîk, daha eslemdir. Çünkü nefsin şatahat ve bâlâ-pervazâne 
dâvâlar ı bulunmaz. Çünkü acz ve fakr ve kusurdan ba şka nefsinde bulmuyor 
ki, haddinden fazla geçsin.
1 “Nefsini maddî ve manevî kirlerden ar ınd ıran, felâha erer.” ( Şems sûresi, 91/9)YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------    517
Hem, bu tarîk daha umumî ve cadde-i kübrâd ır. Çünkü kâinat ı ehl-i 
vahdeti’l-vücûd gibi, huzur-u dâimî kazanmak için idama mahkum  zanne-
dip, 1َĳُİ َّźإِ دَĳُäْĳَĨ َź hükmetmeye.. veyahut ehl-i vahdeti’ ş-şuhûd gibi, hu-
zur-u dâimî için kâinat ı nisyan- ı mutlak hapsinde hapse mahkum  tahayyül 
edip, 2َĳُİ َّźإِ دَĳُıْýَĨ َź demeye mecbur olmuyor. Belki idamdan ve hapisten 
gayet zâhir olarak Kur’ân affetti ğinden, o da sarf- ı nazar edip ve mevcu-
dât ı kendileri hesab ına hizmetten azlederek Fât ır-ı Zülcelâl hesab ına is-
tihdam edip, esmâ-y ı hüsnâs ının mazhariyet ve aynadarl ık vazifesinde is-
timâl ederek mana-y ı harfî nazar ıyla onlara bak ıp, mutlak gafletten kur-
tulup, huzur-u dâimîye girmektir. Her şeyde Cenâb- ı Hakk’a bir yol bul-
makt ır.
Elhâs ıl: Mevcudât ı; mevcudât hesab ına hizmetten azlederek, mana-
yı ismiyle bakmamakt ır.
1 Vücûd-u Vâcib’e nisbeten ba şka şeylere vücûd denilmemeli.. onlar vücûd unvan ına lây ık değillerdir..
2 Meşhûd olan sadece O’dur.518  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Otuzuncu Mektup
Matbû, Arabî “ İşârâtü’l-İ’câz Tefsiri”dir.
Otuz Birinci Mektup
Otuz bir Lem’a’d ır.
Otuz İkinci Mektup
Kendi kendine manzum tarz ını alan matbû “Lemeât Risalesi”dir. Ayn ı za-
manda Otuz İkinci Lem’a olup, Sözler mecmuas ının âhirinde ne şredilmiştir.
Otuz Üçüncü Mektup
Mârifet-i ilâhiyeye pencereler açan “Otuz Üç Pencereli Risale” olup, bir 
cihette Otuz Üçüncü Söz oldu ğundan, Sözler mecmuas ında neşredilmiş, bu-
raya dercedilmemi ştir.
İşârât- ı Gaybiyye 
Hakk ında Bir Takriz
İmam Ali’nin (radiyallâhu anh) , Risale-i Nur hakk ında ihbar- ı gaybîsinden bir 
parça olan bu k ısım, Sikke-i Tasdîk-i Gaybî mecmuas ında dercedilen İşârât- ı 
Kur’âniye ve üç Keramet-i Aleviye ve Keramet-i Gavsiye risaleleriyle birlikte, ehl-i vukûflar ın takdirkâr raporlar ına müsteniden, mahkemelerce sahiplerine 
geri iade edilmi ştir.
İmam Ali’nin 
(radiyallâhu anh)  Celcelûtiye’de, Risale-i Nur hakk ındaki üç ke-
rametinden bir kerametinin sekiz remzinden Yedinci ve Sekizinci Remz’in bir parças ıdır. Sikke-i Tasdîk-i Gaybî mecmuas ının yüz yirmi be şinci sayfas ın-
dan, yüz otuzuncu sayfas ına kadar olan k ısımda münderiçtir.
Yedinci Remiz
Hazreti İmam Ali (radiyallâhu anh)  nas ıl ki,
ْÛَåَęْĤا َīِĨ ĹِّĭِĨأَ ٰىóْ×ْכُĤا ِÙَĺْٰźِאÖوَ..............................                  
ْÛَÝَّýĤا َīِĨ ĹِĬْóِäأَ ĵٰĭْùُéْĤا َאئِכَĩْøَÉِÖوَ     َאĭَıٰĤإِ َאĺ ٍÙَĩْíَĨ َďَĨ ٍãَĝَĘ ِّěَéِÖوَ
1ْÛَĥَåْĬا ُÛَĩْĥُّčĤا ِįِÖ ĵٰøĳُĨ َאāَĐ ُħْøوَا     ْÛَíَĨَאýَÜوَ ْÛَĥَĐ َامٍóْıَ×ِĤ ُوفٌóُè
diye birinci f ıkras ıyla Yedinci Şuâ’a işaret etmi ş; öyle de ayn ı fıkra ile 
âlî bir tefekkürnâme ve tevhide dair yüksek bir mârifetnâme nâm ında 
olan Yirmi Dokuzuncu Arabî Lem’a’ya dahi i şaret eder. İkinci f ıkras ıyla
1 “......Âyetü’l-Kübrâ hürmetine beni musibetten kurtar, bana emniyet ve huzur ver! … Esmâ-y ı hüsnâ 
hakk ı için beni da ğınıklıktan koru! O harfler Merih y ıldızı gibi yüksek ve yücedir. Asâ-y ı Mûsa ismiyle 
küfür karanl ıklar ı dağılır.” (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî – Hazreti Ali’nin 
(kerremallâhu vecheh)  Celcelûtiye’si –) s.516)
“İsm-i Âzam ve Sekîne” denilen esmâ-y ı sitte-i me şhurenin1 hakikatlerini
gayet âlî bir tarzda beyan ve isbat eden ve Yirmi Dokuzuncu Lem’a’y ı ta-
kip eyleyen Otuzuncu Lem’a nâm ında alt ı nükte-i esmâ risalesine َאئِכَĩْøَÉِÖ 
2ْÛَÝَّýĤا َīِĨ ĹِĬْóِäأَ ĵٰĭْùُéْĤا cümlesiyle i şaret ettiğinden sonra akabinde ri-
sale-i esmây ı takip eden Otuz Birinci Lem’a’n ın Birinci Şuâ’ ı olarak, otuz 
üç âyet-i Kur’âniye’nin Risale-i Nur’a i şârât ını kaydedip, hesap- ı cif-
rî münasebetiyle, ba ştan başa ilm-i huruf risalesi gibi görünen ve bir mu-
cize-i Kur’âniye hükmünde bulunan risaleye 3ْÛَíَĨَאýَÜوَ ْÛَĥَĐ َامٍóْıَ×ِĤ ُوفٌóُè  
kelimesiyle i şaret edip, der-akab 4ْÛَĥَåْĬا ُÛَĩْĥُّčĤا ِįِÖ ĵٰøĳُĨ َאāَĐ ُħْøوَا 
kelâm ıyla dahi, risale-i hurufiyeyi takip eden ve El-Âyetü’l-Kübrâ’dan ve ba ş-
ka Resâil-i Nuriye’den terekküp eden ve Asâ-y ı Mûsâ nâm ını alan ve asâ-y ı 
Mûsâ gibi, dalâletin ve şirkin sihirlerini ibtal eden Risale-i Nur’un şimdilik en 
son ve âhir risalesine Asâ-y ı Mûsâ nâm ını vererek i şaretle beraber, mânevî 
karanl ıklar ı dağıtacağını müjde ediyor.
Evet 5ٰىóْ×ْכُĤا ِÙَĺْٰźِאÖوَ kelimesiyle Yedinci Şuâ’a işareti, kuvvetli karîneler ile 
isbat edildi ği gibi, ayn ı kelime, di ğer bir mana ile elhak Risale-i Nur’un âye-
tü’l-kübrâs ı hükmünde ve ekser risalelerin ruhlar ını cemeden ve Arabî bulu-
nan Yirmi Dokuzuncu Lem’aya bu kelâm, “müstetbeâtü’t-terâkib” kaidesiy-le ona bak ıyor, efrad ına dâhil ediyor. Öyle ise Hazreti İmam Ali 
(radiyallâhu anh)  
dahi, bu f ıkradan ona bak ıp işaret eder diyebiliriz. Hem sâir i şârât ın karîne-
siyle, hem Mektubat’tan sonra Lem’alar’a ba şka bir tarz- ı ibare ile îma ede-
rek; Lem’alar ın en parla ğının telifi, deh şetli bir zamanda ve hapis ve idam-
dan kurtulmak ve emniyet ve selâmet bulmak için, mana-y ı mecazî ve mef-
hum-u işârî ile, Hazreti Ali (radiyallâhu anh)  kendi lisan ını, büyük tehlikelerde bu-
lunan müellifin hesab ına istimâl ederek, 6ْÛَåَęْĤا َīِĨ ĹِّĭِĨأَ ٰىóْ×ْכُĤا ِÙَĺْٰźِאÖوَ yani, 
1 Hazreti Ali (kerremallâhu vecheh)  Kasîde-i Ercûzesi’nde, Esmâ-y ı Sitte’nin (yani Ferd, Hayy, Kayyûm, 
Hakem, Adl, Kuddûs) İsm-i Âzam ve Sekîne oldu ğunu ifade etmi ştir. (Bkz.: el-Gümü şhânevî, 
Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.594-595)
2 “Esmâ-y ı hüsnâ hakk ı için beni da ğınıklıktan koru!” (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb 
(Evrâd- ı Şâzelî)  s.516)
3 “O harfler Merih y ıldızı gibi yüksek ve yücedir.” (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı 
Şâzelî)  s.516)
4 “Asâ-y ı Mûsa ismiyle küfür karanl ıklar ı dağılır.” (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı 
Şâzelî)  s.516)
5 “Âyetü’l-Kübrâ hürmetine” (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.516)
6 “Âyetü’l-Kübrâ hürmetine beni kurtar, emniyet ve huzur ver!” (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-
ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî – Hazreti Ali’nin (kerremallâhu vecheh) Celcelûtiye’si –) s.516)İŞÂRÂT-I GAYB İYYE HAKKINDA B İR TAKRİZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------   521
“Yâ Rab! Beni kurtar, eman ve emniyet ver!” diye dua etmesiyle, tam tam ı-
na Eskişehir Hapishânesi’nde idam ve uzun hapis tehlikesi içinde telif edilen 
Yirmi Dokuzuncu Lem’a’n ın ve sahibinin vaziyetine tevâfuk karînesiyle ke-
lâm, z ımnî ve işârî delâlet etti ğinden diyebiliriz ki; Hazreti İmam Ali (radiyallâhu 
anh) dahi bundan, ona i şaret eder. Hem Otuzuncu Lem’a nâm ında ve alt ı nük-
te olan risale-i esmâya bakarak 1ĵٰĭْùُéْĤا َאئِכَĩْøَÉِÖوَ deyip, sâir i şârât ın karîne-
siyle, hem Yirmi Dokuzuncu Lem’a’ya takip karînesiyle, hem ikisinin isimde 
ve esmâ lafz ında tevâfuk karînesiyle, hem te şettüt-ü hâle ve s ıkıntılı bir gur-
bete ve peri şaniyete dü şen müellifi, onun telifi bereketiyle teselli ve tahammül 
bulmas ına ve mana-y ı mecazî cihetinde, Hazreti İmam Ali’nin (radiyallâhu anh)  li-
san ıyla kendine dua olan ْÛَÝَّýĤا َīِĨ ĹِĬْóِäأَ ĵٰĭْùُéْĤا َאئِכَĩْøَÉِÖ yani, “İsm-i âzam 
olan o esmâ risalesinin bereketiyle beni te şettütten, peri şaniyetten h ıfzeyle, 
ya Rabbî!” meâli, tam tam ına o risale ve sahibinin vaziyetine tevâfuk karîne-
siyle kelâm, mecazî delâlet ve İmam Ali (radiyallâhu anh)  ise, gaybî i şaret eder di-
yebiliriz.
Hem madem  Celcelûtiye’nin asl ı vahiydir2 ve esrarl ıdır ve gelecek zama-
na bak ıyor ve gaybî umûr-u istikbaliyeden haber veriyor.
Ve madem  Kur’ân itibar ıyla, bu as ır dehşetlidir ve Kur’ân hesab ıyla, 
Risale-i Nur bu karanl ık as ırda ehemmiyetli bir hâdisedir.
Ve madem  sarâhat derecesinde çok karîne ve emârelerle Risale-i Nur, 
Celcelûtiye’nin içine girmi ş, en mühim yerinde yerle şmiş.
Ve madem  Risale-i Nur ve eczalar ı, bu mevkie lây ıktırlar ve Hazreti İmam 
Ali’nin (radiyallâhu anh)  nazar- ı takdirine ve tahsinine ve onlardan haber verme-
sine liyakatleri ve k ıymetleri var.
Ve madem  Hazreti İmam Ali (radiyallâhu anh) , Sirâcü’n-Nur’dan zâhir bir 
surette haber verdikten sonra ikinci derecede perdeli bir tarzda Sözler’den, sonra Mektuplar’dan, sonra Lem’alar’dan, risalelerdeki gibi ayn ı tertip, ayn ı 
makam, ayn ı numara taht ında, kuvvetli karînelerin sevkiyle kelâm, delâlet ve 
Hazreti İmam Ali’nin 
(radiyallâhu anh)  işaret ettiğini isbat eylemi ş.
Ve madem  başta
1 “Esmâ-y ı hüsnâ hakk ı için” (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.516)
2 Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.509-512.522  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
1َتْĳَĉْĬا ِįِĭِĈَא×ِÖ َارٍóْøأَ ِėْýכَ ĵٰĤإِ     َتْïَÝْİا ِįِÖ Ĺِèرُو ِّٰųا ِħْùِ×ِÖ َأْتُïَÖ
risalelerin ba şı ve Birinci Söz olan Bismillâh Risalesi’ne bakt ığı gibi, kasem-i 
câmi-i muazzam ın âhirinde, risalelerin k ısm- ı âhirleri olan son Lem’alar’a ve 
Şuâlar’a, hususan bir âyetü’l-kübrâ-y ı tevhid olan Yirmi Dokuzuncu Lem’a-
yı harika-y ı Arabiye ve Risale-i Esmâ-y ı Sitte ve Risale-i İşârât- ı Huruf-u 
Kur’âniye ve bilhassa şimdilik en âhir Şuâ ve Asâ-y ı Mûsâ gibi, dalâletle-
rin bütün mânevî sihirlerini ibtal edebilen bir mahiyette bulunan ve bir ma-nada Âyetü’l-Kübrâ nâm ını alan risale-i harikaya bak ıyor gibi bir tarz- ı ifade 
görünüyor.
Ve madem  birtek meselede bulunan emâreler ve karîneler, meselenin 
vahdeti haysiyetiyle birbirine kuvvet verir; zay ıf bir münasebetle bir tere şşuh 
dahi, menba ına ilhak edilir.
Elbette bu yedi adet esaslara istinaden deriz : Hazreti İmam Ali (radiyal-
lâhu anh)  nas ıl ki, meşhur Sözler’e tertipleri üzerine i şaret etmiş ve Mektubat’tan 
bir k ısm ına ve Lem’alar’dan en mühimlerine tertiple bakm ış; öyle de 
ْÛَÝَّýĤا َīِĨ ĹِĬْóِäأَ ĵٰĭْùُéْĤا َאئِכَĩْøَÉِÖ cümlesiyle, Otuzuncu Lem’aya, yani müs-
takil Lem’alar’dan en son olan Esmâ-y ı Sitte Risalesi’ne tahsin ederek bak ı-
yor. Ve 2َëَĨَאýَÜوَ ْÛَĥَĐ َامٍóْıَ×ِĤ ُوفٌóُè kelâm ıyla dahi, Otuzuncu Lem’ay ı takip 
eden İşârât- ı Huruf-u Kur’âniye Risalesi’ni takdir edip, i şaretle tasdik ediyor.
ْÛَĥَåْĬا ُÛَĩْĥُّčĤا ِįِÖ ĵٰøĳُĨ َאāَĐ ُħْøوَا kelimesiyle dahi, şimdilik en âhir risale ve 
tevhid ve iman ın elinde Asâ-y ı Mûsâ gibi harikal ı, en kuvvetli burhan olan 
mecmua risalesini senâkârâne remzen gösteriyor gibi bir tarz- ı ifadeden bilâ-
pervâ hükmediyoruz ki; Hazreti İmam Ali (radiyallâhu anh)  hem Risale-i Nur’dan, 
hem çok ehemmiyetli risalelerinden mana-y ı hakikî ve mecazî ile i şârî ve rem-
zî ve îmaî ve telvihî bir surette haber veriyor. Kimin şüphesi varsa, i şaret olu-
nan risalelere bir kere dikkatle baks ın. İnsaf ı varsa, şüphesi kalmaz zannedi-
yorum.
Buradaki mana-y ı işârî ve medlûl-ü mecazîlere karînelerin en güzeli ve 
latîfi, ayn ı tertibi muhafaza ile verilen isimlerin münasebetidir. Meselâ Yirmi 
dokuz, otuz ve otuz bir ve otuz iki mertebe-i tâdâdda, Yirmi Dokuz ve Otuz ve 
1 “Bismillâh ile ba şlar ım. Öyle ki ruhum, besmelenin içindeki gizli s ırlar ı keşfe yine besmele ile yol bul-
muş ve kanatlanabilmi ştir. (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb  (Evrâd- ı Şâzelî)  s.499).
2 “O harfler Merih y ıldızı gibi yüksek ve yücedir.” (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı 
Şâzelî)  s.516)İŞÂRÂT-I GAYB İYYE HAKKINDA B İR TAKRİZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------   523
Otuz Bir ve Otuz İkinci Sözler’e gayet münasip isimler ile.. ve ba şta Sözler’in 
başı olan Birinci Söz’e, ayn ı besmele s ırrıyla.. ve âhirde şimdilik risalelerin 
âhirine mahiyetini gösterir lây ık birer isim vererek i şaret etmesi gerçi gizli ise 
de, fakat çok güzeldir ve letâfetlidir.
Ben itiraf ediyorum ki; böyle makbul bir eserin mazhar ı olmak, hiçbir ve-
cihle o makama liyakatim yoktur. Fakat küçük, ehemmiyetsiz bir çekirdekten, koca dağ gibi bir a ğac ı halketmek; kudret-i ilâhiyenin şe’nindendir ve âdeti-
dir ve azametine delildir...
Ben kasemle temin ederim ki; Risale-i Nur’u senâdan maksad ım, 
Kur’ân’ ın hakikatlerini ve iman ın rükünlerini teyid ve isbat ve ne şirdir...
Hâl ık-ı Rahîm’ime yüz binler şükrolsun ki; kendimi kendime be ğen-
dirmemi ş.. nefsimin ay ıplar ını ve kusurlar ını bana göstermi ş.. ve o nefs-i 
emmâreyi, ba şkalara be ğendirmek arzusu kalmam ış. Kabir kap ısında 
bekleyen bir adam ın arkas ındaki fâni dünyaya riyakârâne bakmas ı, ac ı-
nacak bir hamâkattir ve deh şetli bir hasârettir.
İşte bu hâlet-i ruhiye ile yaln ız hakâik-i imaniyenin tercüman ı olan Risale-i 
Nur’un do ğru ve hak oldu ğuna latîf bir münasebet söyleyece ğim, şöyle ki:
Celcelûtiye, Süryanîce bedî demektir ve bedî manas ındad ır. İbareleri be-
dî olan Risale-i Nur, Celcelûtiye’de mühim bir mevki tutup ekser yerlerinde tereşşuhat ı göründü ğünden, kasidenin ismi ona bak ıyor gibi verilmi ş. Hem 
şimdi anl ıyorum ki; eskiden beri benim liyakatim olmad ığı hâlde bana verilen 
Bediüzzaman lâkab ı benim de ğildi, belki Risale-i Nur’un mânevî bir ismi idi. 
Zâhir bir tercüman ına âriyeten ve emaneten tak ılm ış. Şimdi o emanet isim, 
hakikî sahibine iade edilmi ş.
Demek, Süryanîce bedî manas ında –ve kasidede tekerrürüne binâen ka-
sideye verilen– Celcelûtiye ismi, i şârî bir tarzda bid’at zaman ında ç ıkan be-
diülbeyan ve bediüzzaman olan Risale-i Nur’un hem ibare, hem mana, hem isim noktalar ıyla bedîli ğine münasebettarl ığını ihsas etmesine.. ve bu ismin 
bir parça ona da bakmas ına.. ve bu ismin müsemmâs ında Risale-i Nur, çok 
yer işgal ettiği için hak kazanm ış olmas ına... tahmin ediyorum.
1َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
1 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)524  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Sekizinci Remiz
Suâl: Suâl:  Bütün k ıymettar kitaplar içinde Risale-i Nur, Kur’ân’ ın işaretine ve 
iltifat ına ve Hazreti İmam Ali’nin (radiyallâhu anh)  takdir ve tahsinine1 ve 
Gavs- ı Âzam’ ın teveccüh ve teb şirine2 vech-i ihtisas ı nedir? O iki zâ-
tın kerametle Risale-i Nur’a bu kadar k ıymet ve ehemmiyet verme-
sinin hikmeti nedir?
Elcevap: Elcevap:  Mâlûmdur ki, baz ı vakit olur bir dakika; bir saat ve belki bir 
gün, belki seneler kadar.. ve bir saat; bir sene, belki bir ömür kadar netice ve-rir ve ehemmiyetli olur. Meselâ bir dakikada şehit olan bir adam, bir velayet 
kazan ır..
3 ve soğuğun şiddetinden incimad etmek zaman ında ve dü şman ın 
dehşet-i hücumunda bir saat nöbet, bir sene ibadet hükmüne geçebilir.4
İşte aynen öyle de; Risale-i Nur’a verilen ehemmiyet dahi, zaman ın 
ehemmiyetinden.. hem bu asr ın şeriat- ı Muhammediye’ye (aleyhissalâtü ves-
selâm) ve şeâir-i Ahmediye’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  ettiği tahribat ın dehşetin-
den.. hem bu âhirzaman ın fitnesinden, eski zamandan beri bütün ümme-
tin istiâze etmesi cihetinden.. hem o fitnelerin savletinden, müminlerin imanlar ını kurtarmas ı noktas ından Risale-i Nur, öyle bir ehemmiyet kes-
betmiş ki; Kur’ân ona kuvvetli i şaretle iltifat etmi ş.. ve Hazreti İmam Ali 
(radiyallâhu anh)  üç kerametle ona be şaret vermi ş.. ve Gavs- ı Âzam (radiyallâhu 
anh) kerametkârâne ondan haber verip tercüman ını teşcî etmiş.
Evet, bu asr ın dehşetine kar şı taklidî olan itikad ın istinad kaleleri 
sars ılm ış ve uzakla şmış ve perdelenmi ş olduğundan, her mümine, tek 
başıyla dalâletin cemaatle hücumuna mukâvemet ettirecek gayet kuvvet-
li bir iman- ı tahkikî lâz ımd ır ki dayanabilsin. Risale-i Nur, bu vazifeyi en 
dehşetli bir zamanda.. ve en lüzumlu ve nazik bir vakitte.. herkesin anla-
yacağı bir tarzda.. hakâik-i Kur’âniye ve imaniyenin en derin ve en gizli-
lerini, gayet kuvvetli burhanlar ile isbat ederek; o iman- ı tahkikîyi ta şıyan 
hâlis ve sad ık şâkirtleri dahi, bulunduklar ı kasaba, karye ve şehirlerde
1 Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.499, 509, 516.
2 Bkz.: el-Geylânî, el-Fethu’r-rabbânî  s.265; el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  
s.562.
3 Allah yolunda şehid olanlar ın Cenab- ı Hak taraf ından mükâfatland ırılacaklar ına dair bkz.: Bakara 
sûresi, 2/154; Âl-i İmran sûresi, 3/157, 169; Nisâ sûresi, 4/69, 74; Tevbe sûresi, 9/111.
4 Bkz.: ed-Deylemî, el-Müsned  2/273; el-Hâris İbni Ebî Üsâme, Müsnedü’l-Hâris  2/652. Ayr ıca Allah 
yolundaki bir günlük nöbetin, dünyadan ve içindekilerden daha hay ırlı olduğuna dair bkz.: Buhârî, 
cihâd  5, 73; Müslim, imâre  112-115, 163.İŞÂRÂT-I GAYB İYYE HAKKINDA B İR TAKRİZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------   525
–hizmet-i imaniye itibar ıyla âdeta birer gizli kutub gibi– müminlerin mâ-
nevî birer nokta-y ı istinad ı olarak, bilinmedikleri ve görünmedikleri ve 
görüşülmedikleri hâlde –kuvve-i mâneviye-i itikadlar ı cesur birer zabit gi-
bi– kuvve-i mâneviyeyi ehl-i iman ın kalblerine verip, müminlere mânen 
mukâvemet ve cesaret veriyorlar.
Eğer bir muannid tarafından denilse: Eğer bir muannid taraf ından denilse: Hazreti İmam Ali (radiyallâhu anh)
bu umum mecazî manalar ı irade etmemi ş?
Biz de der Biz de der iz ki:iz ki:  Faraza Hazreti İmam Ali (radiyallâhu anh)  irade etmezse, 
fakat kelâm delâlet eder ve karînelerin kuvvetiyle i şârî ve z ımnî delâletle ma-
nalar ı içine dâhil eder. Hem madem o mecazî manalar ve i şârî mefhumlar 
hakt ır, doğrudur ve vâk ıa mutab ıktır ve bu iltifata lây ıktırlar ve karîneleri kuv-
vetlidir; elbette Hazreti İmam Ali’nin (radiyallâhu anh)  böyle bütün i şârî manala-
rı irade edecek küllî bir teveccühü faraza bulunmazsa, –Celcelûtiye vahiy ol-
mak cihetiyle1 hakikî sahibi– Hazreti İmam Ali’nin (radiyallâhu anh)  üstad ı olan 
Peygamber-i Zî şan’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  küllî teveccühü ve üstad ının Üstad- ı 
Zülcelâl’inin ihatal ı ilmi onlara bakar, irade dairesine al ır.
Bu hususta benim hususî ve kat’î ve yakîn derecesindeki kanaatimin bir 
sebebi şudur ki: Mü şkülât- ı azîme içinde, el-âyetü’l-kübrân ın tefsir-i ekberi 
olan Yedinci Şuâ’ ı yazmakta çok zahmet çekti ğimden, bir kudsî teselli ve te ş-
vike cidden çok muhtaç idim. Şimdiye kadar mükerrer tecrübeler ile bu gi-
bi hâletlerimde inâyet-i ilâhiye imdad ıma yetişiyordu. Risaleyi bitirdi ğim ay-
nı vakitte, hiç hat ırıma gelmedi ği hâlde, birden bu keramet-i Aleviye’nin zu-
huru, bende hiçbir şüphe b ırakmad ı ki; bu dahi benim imdad ıma gelen sâir 
inâyet-i ilâhiye gibi Rabb-i Rahîm’in bir inâyetidir. İnayet ise aldatmaz, haki-
katsiz olmaz.
Said Nursî
1 Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.509-512.526  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hakikat Çekirdekleri
Otuz beş sene evvel tab’edilen “Hakikat Çekirdekleri” nâm ındaki ri-
saleden vecizelerdir.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َīĻِĥَøْóُĩْĤا ِïِّĻَø ĵٰĥَĐ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤوَا َ،īĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
1َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ 
1– Marîz bir asr ın, hasta bir unsurun, alîl bir uzvun reçetesi; ittibâ- ı 
Kur’ân’d ır.
2– Azametli, bahts ız bir k ıtan ın.. şanl ı, talihsiz bir devletin.. de ğerli, sahip-
siz bir kavmin reçetesi, ittihad- ı İslâm’d ır.
3– Arz ı ve bütün nücum ve şümûsu tesbih taneleri gibi kald ıracak ve çe-
virecek kuvvetli bir ele mâlik olmayan kimse, kâinatta dâvâ-y ı halk ve iddia-
yı îcad edemez. Zira her şey, her şeyle bağlıdır.
4– Haşirde bütün zevilervah ın ihyâs ı, mevt-âlûd bir nevm ile k ışta uyuş-
muş bir sineğin baharda ihyâ ve in şâsından kudrete daha a ğır olamaz. Zira 
kudret-i ezeliye zâtiyedir, tagayyür edemez.. acz, tahallül edemez.. avâik, te-dâhül edemez.. onda merâtib olamaz.. her şey, ona nisbeten birdir.
5– Sivrisine ğin gözünü halkeden, güne şi dahi O halketmi ştir.
6– Pirenin midesini tanzim eden, manzume-i şemsiyeyi de O tanzim et-
miştir.
7– Kâinat ın telifinde öyle bir i’câz var ki; bütün esbab- ı tabiiye –farz- ı mu-
hâl olarak– muktedir birer fâil-i muhtar olsalar, yine kemâl-i acz ile o i’câza 
karş
ı secde ederek 2ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאĭَĤ ْرَةَïُĜ َź َכَĬَאéْ×ُø diyeceklerdir.
1 Âlemlerin Rabbi, Rahman ve Rahîm Allah’a, üzerimizdeki hadd ü hesaba gelmez lütuflar ı adedince 
hamd ü senâ.. bütün insanl ığa rahmet ve kurtulu ş vesilesi olarak gönderdi ği habibi Hazreti Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm)’a, nezih aile fertlerine ve seçkin ashab ına salât ü selam olsun.
2 Sen, her türlü eksiklikten, noksanl ıktan, hatadan uzaks ın. Asl ında bizim gücümüz, kudretimiz de yok. 
Üstün kudret ve izzet sahibi, tam hüküm ve hikmet sahibi sadece sensin.
8– Esbaba tesir-i hakikî verilmemi ş, vahdet ve celâl öyle ister. Lâkin, mülk 
cihetinde esbap dest-i kudrete perde olmu ştur, izzet ve azamet öyle ister. Tâ 
nazar- ı zâhirde dest-i kudret, mülk cihetindeki umûr-u hasise ile müba şir gö-
rülmesin.
9– Mahall-i taalluk-u kudret olan her şeydeki melekûtiyet ciheti şeffaft ır, 
nezihtir.
10– Âlem-i şehâdet, avâlimü’l-guyûb üstünde tenteneli bir perdedir.
11– Bir noktay ı tam yerinde îcad etmek için, bütün kâinat ı îcad edecek 
bir kudret-i gayr-i mütenahî lâz ımd ır. Zira şu kitab- ı kebîr-i kâinat ın her bir 
harfinin, bahusus zîhayat her bir harfinin, her bir cümlesine müteveccih birer yüzü, nâz ır birer gözü vard ır.
12– Meşhurdur ki hilâl-i îde bakarlard ı. Kimse bir şey görmedi. İhtiyar bir 
zât yemin ederek “Hilâli gördüm.” dedi. Hâlbuki gördü ğü hilâl de ğil, kirpiği-
nin tekavvüs etmi ş beyaz bir k ılı idi. O k ıl nerede, kamer nerede? Harekât- ı 
zerrât nerede, fâil-i te şkil-i envâ nerede?
13– Tabiat; misalî bir matbaad ır, tâbi’ de ğil.. nak ıştır, nakkaş değil.. ka-
bildir, fâil de ğil.. mistard ır, masdar de ğil.. nizamd ır, nâz ım değil.. kanundur, 
kudret de ğil.. şeriat- ı iradiyedir, hakikat-i hariciye de ğil.
14– F ıtrat- ı zîşuur olan vicdandaki incizab ve cezbe, bir hakikat-i cazibe-
dar ın cezbesiyledir.
15– F ıtrat yalan söylemez. Bir çekirdekteki meyelân- ı nümüv der: “Ben 
sümbüllenece ğim, meyve verece ğim.” Doğru söyler. Yumurtada bir meye-
lan- ı hayat var. Der: “Piliç olaca ğım.” Biiznillâh olur. Do ğru söyler. Bir avuç 
su, meyelân- ı incimad ile der: “Fazla yer tutaca ğım.” Metin demir onu yalan 
çıkaramaz, sözünün do ğruluğu demiri parçalar. Şu meyelânlar, iradeden ge-
len evâmir-i tekviniyenin tecellîleridir, cilveleridir.
16– Kar ıncay ı emirsiz, ar ıyı ya’subsuz b ırakmayan Kudret-i Ezeliye, el-
bette beşeri nebîsiz b ırakmaz. Âlem-i şehâdetteki insanlara in şikak- ı kamer, 
bir mucize-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  olduğu gibi.. Miraç dahi, âlem-i 
melekûttaki melâike ve ruhaniyâta kar şı bir mucize-i kübrâ-y ı Ahmediye’dir 
ki; nübüvvetinin velâyeti, bu keramet-i bâhire ile isbat edilmi ştir.. ve o parlak 
Zât, berk ve kamer gibi melekûtta şûle-feşân olmuştur.
17– Kelime-i şehâdetin iki kelâm ı birbirine şahittir. Birincisi, ikincisine 
burhan- ı limmîdir.. ikincisi, birincisine burhan- ı innîdir.528  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
18– Hayat, kesrette bir çe şit tecellî-yi vahdettir. Onun için ittihada sevk 
eder. Hayat, bir şeyi her şeye mâlik eder.
19– Ruh, bir kanun-u zîvücûd-u haricîdir, bir namus-u zî şuurdur. Sabit 
ve daim f ıtrî kanunlar gibi; ruh dahi âlem-i emirden, s ıfat- ı iradeden gelmi ş, 
kudret ona vücûd-u hissî giydirmi ştir.. bir seyyale-i latîfeyi o cevhere sadef et-
miştir. Mevcut ruh, mâkul kanunun karde şidir. İkisi hem dâimî, hem âlem-i 
emirden gelmi şlerdir. Şayet nevilerdeki kanunlara kudret-i ezeliye, bir vü-
cûd-u haricî giydirseydi, ruh olurdu. E ğer ruh; vücûdu ç ıkarsa, şuuru başın-
dan indirse, yine lâyemût bir kanun olurdu.
20– Ziya ile mevcudât görünür, hayat ile mevcudât ın varl ığı bilinir. Her 
birisi birer ke şşaft ır.
21– Nasraniyet, ya intifâ veya ıstıfâ edip İslâmiyet’e kar şı terk-i silâh ede-
cektir. Nasraniyet birkaç defa y ırtıldı, Protestanl ığa geldi. Protestanl ık da y ır-
tıldı, tevhide yakla ştı. Tekrar y ırtılmaya haz ırlan ıyor. Ya intifâ bulup sönecek 
veya hakikî Nasraniyet’in esas ını câmî olan hakâik-i İslâmiye’yi kar şısında gö-
recek, teslim olacakt ır.
İşte bu s ırr- ı azîme, Hazreti Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm)  işaret etmi ştir 
ki; “Hazreti İsa nâzil olup gelecek, ümmetimden olacak, şeriat ımla amel ede-
cektir.”1
22– Cumhur-u avâm ı, burhandan ziyade; me’hazdaki kudsiyet, imtisa-
le sevk eder.
23– Şeriat ın yüzde doksan ı, –zaruriyât ve müsellemât- ı diniye– birer el-
mas sütundur. Mesâil-i içtihadiye-i hilâfiye, yüzde ondur. Doksan elmas sü-tun, on alt ının himâyesine verilmez. Kitaplar ve içtihatlar Kur’ân’a dürbün ol-
mal ı, ayna olmal ı.. gölge ve vekil olmamal ı!
24– Her müstaid; nefsi için içtihat edebilir, te şri’ edemez.
25– Bir fikre davet, cumhur-u ulemân ın kabulüne vâbestedir. Yoksa da-
vet bid’att ır, reddedilir.
26– İnsan, f ıtraten mükerrem oldu ğundan hakk ı ar ıyor. Bazen bât ıl eline 
gelir, hak zannederek koynunda saklar. Hakikati kazarken –ihtiyârs ız– dalâlet 
başına düşer, hakikat zannederek kafas ına giydiriyor.
1 Bkz.: Buhârî, enbiyâ  50; Müslim, îmân  242; Ebû Dâvûd, melâhim  14; İbni Hibbân, es-Sahîh  
15/233.HAKİKAT ÇEK İRDEKLER İ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---   529
27– Birbirinden e şeff ve eltaf, kudretin çok aynalar ı vard ır; sudan hava-
ya, havadan esîre, esîrden âlem-i misale, âlem-i misalden âlem-i ervaha, hat-ta zamana, fikre tenevvü ediyor. Hava aynas ında bir kelime, milyonlar keli-
mât olur. Kalem-i kudret, şu s ırr- ı tenasülü pek acîb istinsah ediyor. İn’ikas, 
ya hüviyeti veya hüviyetle mahiyeti tutar. Kesifin timsalleri, birer meyyit-i mü-teharriktir. Bir ruh-u nurâninin kendi aynalar ında olan timsalleri, birer hayy- ı 
murtab ıttır; ayn ı olmasa da, gayr ı da değildir.
28– Şems hareket-i mihveriyesiyle silkinse, meyveleri dü şmez; silkinmez-
se, yemişleri olan seyyârât dü şüp dağılacakt ır.
29– Nur-u fikir, ziya-y ı kalb ile ışıklan ıp mezc olmazsa zulmettir, zulüm 
fışkırır. Gözün muzlim nehar- ı ebyaz ı, muzîi, leyle-i süveydâ ile mezc olmaz-
sa basars ız olduğu gibi;
1(Hâşiye) fikret-i beyzâda süveydâ-y ı kalb bulunmazsa, 
basiretsizdir.
30– İlimde iz’an- ı kalb olmazsa, cehildir. İltizam ba şka, itikat ba şkad ır.
31– Bât ıl şeyleri iyice tasvir, sâfi zihinleri idlâldir.
32– Âlim-i mür şid, koyun olmal ı; kuş olmamal ı. Koyun, kuzusuna süt; 
kuş, yavrusuna kay verir.
33– Bir şeyin vücûdu, bütün eczas ının vücûduna vâbestedir. Ademi ise, 
bir cüzünün ademiyle oldu ğundan; zay ıf adam, iktidar ını göstermek için tah-
rip taraftar ı oluyor, müsbet yerine menfîce hareket ediyor.
34– Desâtir-i hikmet, nevâmis-i hükûmetle; kavânîn-i hak, revâb ıt-ı kuv-
vetle imtizaç etmezse cumhur-u avâmda müsmir olamaz.
35– Zulüm, ba şına adâlet külâh ını geçirmiş.. h ıyanet, hamiyet libas ını 
giymiş.. cihada ba ğy ismi tak ılm ış.. esarete hürriyet nâm ı verilmiş. Ezdad, su-
retlerini mübâdele etmi şler.
36– Menfaat üzerine dönen siyaset, canavard ır.
37– Aç canavara kar şı tahabbüb; merhametini de ğil, iştah ını açar. Hem 
de diş ve t ırnağının kiras ını da ister.
38– Zaman gösterdi ki; cennet ucuz de ğil, cehennem dahi lüzumsuz de-
ğil.
1 (Hâşiye) Meâli: Gözün gündüze benzeyen beyaz ı, geceye benzeyen siyahl ığıyla beraber 
olmazsa göz, göz olmaz.530  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
39– Dünyaca havas tan ınan insanlardaki meziyet, sebeb-i tevazu ve 
mahviyet iken; tahakküm ve tekebbüre sebep olmu ştur. Fukaran ın aczi, avâ-
mın fakr ı, sebeb-i merhamet ve ihsan iken; esaret ve mahkûmiyetlerine mün-
cer olmuştur.
40– Bir şeyde mehâsin ve şeref hâs ıl oldukça, havassa pe şkeş ederler; 
seyyiât olsa, avâma taksim ederler.
41– Gaye-i hayal olmazsa.. veyahut nisyan.. veya tenâsi edilse, ezhan 
enelere dönüp etraf ında gezerler.
42– Bütün ihtilâlât ve fesâd ın as ıl madeni.. ve bütün ahlâk- ı rezilenin mu-
harrik ve menba ı, tek iki kelimedir:
Birinci kelime: “Ben tok olsam, ba şkas ı açl ıktan ölse bana ne!”
İkinci kelime: “İstirahat ım için zahmet çek; sen çal ış, ben yiyeyim.”
Birinci kelimenin ırkını kesecek tek bir devâs ı var ki, o da vücûb-u zekât-
tır.
İkinci kelimenin devâs ı, hurmet-i ribâ dır. Adâlet-i Kur’âniye âlem kap ı-
sında durup, ribâya “Yasakt ır, girmeye hakk ın yoktur!”  der. Beşer, bu emri 
dinlemedi; büyük bir sille yedi. Daha müthi şini yemeden dinlemeli!..
43– Devletler, milletler muharebesi; tabakât- ı beşer muharebesine terk-i 
mevki ediyor. Zira be şer esir olmak istemedi ği gibi, ecîr olmak da istemez.
44– Tarîk-i gayr-i me şrû ile bir maksad ı takib eden, gâliben maksudunun 
zıdd ıyla ceza görür. Avrupa muhabbeti gibi gayr-i me şrû muhabbetin âk ıbe-
tinin mükâfat ı, mahbubun gaddârâne adâvetidir.
45– Mâziye, mesâibe kader nazar ıyla.. ve müstakbele, maâsîye teklif nok-
tas ında bakmak lâz ımd ır. Cebr ve Îtizâl, burada bar ışırlar.
46– Çaresi bulunan şeyde acze, çaresi bulunmayan şeyde cez’a iltica et-
memek gerektir.
47– Hayat ın yaras ı iltiyâm bulur. İzzet-i İslâmiye’nin ve namusun ve iz-
zet-i milliyenin yaralar ı pek derindir.
48– Öyle zaman olur ki; bir kelime, bir orduyu bat ırır; bir gülle, otuz 
milyonun mahv ına sebep olur.1(Hâşiye) Öyle şerâit taht ında olur ki; küçük bir 
1 (Hâşiye) Sırp bir neferin Avusturya veliahd ına att ığı birtek gülle; eski harb-i umumîyi patlat-
tırdı, otuz milyon nüfusun mahv ına sebep oldu.HAKİKAT ÇEK İRDEKLER İ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---   531
hareket, insan ı âlâ-y ı illiyyîne ç ıkar ır.. ve öyle hâl olur ki; küçük bir fiil, insan ı 
esfel-i sâfilîne indirir.
49– Bir tane s ıdk, bir harman yalanlar ı yakar. Bir tane hakikat, bir har-
man hayâlâta müreccaht ır.
ْقٍïِĀ ِّģכُ ْلُĳَĜ ْلٍĳَĜ ِّģכُ ْقِïِĀ ُومِõُĤ ْīِĨ َمُõْĥَĺ َź “Her sözün do ğru olmal ı; fa-
kat her do ğruyu söylemek, do ğru değil!”
50– Güzel gören, güzel dü şünür. Güzel dü şünen, hayat ından lezzet al ır.
51– İnsanlar ı canland ıran emeldir, öldüren yeistir.
52– Eskiden beri îlâ-y ı kelimetullah ı ve bekâ-y ı istiklâliyet-i İslâm için 
farz- ı kifâye-i cihad ı deruhte ile kendini, yekvücut olan Âlem-i İslâm’a fe-
daya vazifedar ve hilâfete bayraktar görmü ş olan bu devlet-i İslâmiye’nin fe-
lâketi, Âlem-i İslâm’ ın saadet ve hürriyet-i müstakbelesiyle telâfi edilecektir. 
Zira şu musibet, mâye-i hayat ımız olan uhuvvet-i İslâmiye’nin inki şafını hâri-
kulâde tâcil etti.
53– H ıristiyanl ığın mal ı olmayan mehâsin-i medeniyeti ona mal etmek 
ve İslâmiyet’in dü şman ı olan tedenniyi ona dost göstermek, fele ğin ters dön-
mesine delildir.
54– Paslanm ış bîhemtâ bir elmas, daima mücellâ cama müreccaht ır.
55– Her şeyi maddede arayanlar ın ak ıllar ı gözlerindedir, göz ise mane-
viyatta kördür.
56– Mecaz, ilmin elinden cehlin eline dü şse, hakikate ink ılâb eder; hurâ-
fâta kap ı açar.
57– İhsan- ı ilâhîden fazla ihsan, ihsan de ğildir. Her şeyi olduğu gibi tav-
sif etmek gerektir.
58– Şöhret, insan ın mal ı olmayan ı dahi insana mal eder.
59– Hadis, maden-i hayat ve mülhim-i hakikattir.60– İhyâ-y ı din, ihyâ-y ı millettir. Hayat- ı
 din, nur-u hayatt ır.
61– Nev-i be şere rahmet olan Kur’ân; ancak umumun, lâakal ekseriyetin 
saadetini tazammun eden bir medeniyeti kabul eder. Medeniyet-i hâz ıra, beş 
menfî esas üzerine teessüs etmi ştir:532  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Nokta-y ı istinad ı, kuvvettir.. o ise şe’ni, tecavüzdür.
Hedef-i kasd ı, menfaattir.. o ise şe’ni, tezâhümdür.
Hayatta düsturu, cidaldir.. o ise şe’ni, tenâzûdur.
Kitleler mâbeynindeki râb ıtas ı, âheri yutmakla beslenen unsuriyet ve 
menfî milliyettir.. o ise şe’ni, müthi ş tesâdümdür.
Cazibedar hizmeti, hevâ ve hevesi te şcî ve arzular ını tatmindir.. o hevâ 
ise insan ın mesh-i mânevîsine sebeptir.
Şeriat- ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  tazammun etti ği ve emretti ği 
medeniyet ise;
Nokta-y ı istinad ı, kuvvete bedel hakt ır ki; şe’ni, adâlet ve tevâzündür.
Hedefi de menfaat yerine fazilettir ki; şe’ni, muhabbet ve tecâzübdür.
Cihetü’l-vahdet de unsuriyet ve milliyet yerine, râb ıta-y ı dinî ve vatanî 
ve s ınıfîdir ki; şe’ni, samimî uhuvvet ve müsâlemet ve haricin tecavüzüne kar-
şı, yaln ız tedâfü’dür.
Hayatta düstur-u cidal yerine, düstur-u teâvündür ki; şe’ni, ittihad ve te-
sânüddür.
Hevâ yerine, hüdâd ır ki; şe’ni, insaniyeten terakki ve ruhen tekâmül-
dür.
Mevcudiyetimizin hâmisi olan İslâmiyet’ten elini gev şetme, dört el 
ile sar ıl, yoksa mahvolursun!
62– Musibet-i âmme, ekseriyetin hatas ından terettüp eder. Musibet; cina-
yetin neticesi, mükâfat ın mukaddimesidir.
63– Şehid, kendini hayy bilir. Feda etti ği hayat ı, sekerat ı tatmad ığından, 
gayr-i münkat ı ve bâki görüyor. Yaln ız daha nezih olarak buluyor.
64– Adâlet-i mahza-y ı Kur’âniye; bir mâsumun hayat ını ve kan ını, hatta 
umum be şer için de olsa heder etmez. İkisi nazar- ı kudrette bir oldu ğu gibi, 
nazar- ı adâlette de birdir. Hodgâml ık ile öyle insan olur ki; ihtiras ına mâni her 
şeyi, hatta elinden gelirse dünyay ı harap ve nev-i be şeri mahvetmek ister.
65– Havf ve zaaf, tesirat- ı hâriciyeyi te şcî eder.
66– Muhakkak maslahat, mevhum mazarrata feda edilmez.z
zzz
z
z
z
z
z
zHAKİKAT ÇEK İRDEKLER İ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---   533
67– Şimdilik İstanbul siyaseti, İspanyol hastal ığı gibi bir hastal ıktır.
68– Deli adama “iyisin, iyisin”  denilse iyile şmesi, iyi adama “fenas ın, 
fenas ın” denilse fenala şmas ı nâdir de ğildir.
69– Düşman ın düşman ı, düşman kald ıkça dosttur. Dü şman ın dostu, dost 
kald ıkça düşmand ır.
70– İnad ın işi: Şeytan birisine yard ım etse; “melektir”  der, rahmet okur. 
Muhalifinde melek görse “libas ını değiştirmiş şeytand ır” der, lanet eder.
71– Bir derdin derman ı, başka bir derde zehir olabilir. Bir derman, had-
dinden geçse, dert getirir.
72–
َאتِ،ĭَّכَùĤا כِĺِóْéَÝِĤ ْÛَĝِĥُì ٌÙَĤاٰ ُïُĬَאùَّÝĤا َאıĻِĘ ĹِÝَّĤا ُÙَّĻِđْĩَåْĤاَ
1َכَאتِóَéْĤا ِīĻْכِùَÝِĤ ْÛَĝِĥُì ٌÙَĤاٰ ُïُøَאéَّÝĤا َאıĻِĘ ĹِÝَّĤا ُÙَĐَאĩَåْĤوَا
73– Cemaatte vâhid-i sahih olmazsa; cem’ ve zamm, kesir darb ı gibi kü-
çültür.2(Hâşiye)
74– Adem-i kabul, kabul-ü ademle iltibas olunur. Adem-i kabul; adem-i 
delil-i sübut, onun delilidir. Kabul-ü adem, delil-i adem ister. Biri şek, biri in-
kârd ır.
75– İmanî meselelerde şüphe; bir delili, hatta yüz delili atsa da medlûle 
îras- ı zarar edemez. Çünkü binler delil var.
76– Sevâd- ı âzama ittibâ edilmeli!3 Ekseriyete ve sevâd- ı âzama dayand ı-
ğı zaman, lâkayt Emevîlik, en nihayet Ehl-i Sünnet Cemaati’ne girdi. Adetçe 
ekalliyette kalan salâbetli Alevîlik, en nihayet az bir k ısm ı Râf ızîliğe dayand ı.
77– Hakta ittifak, ehakta ihtilâf oldu ğundan; bazen hak, ehaktan ehak-
tır.. hasen, ahsenden ahsendir. Herkes kendi mesle ğine “hüve hakkun”4 
1 “Cemiyetteki yard ımlaşma durgun şeyleri hareketlendirmeye, cemaattaki haset, k ıskançl ık da hareket-
te olanlar ı durdurmaya sebep olur.”
2 (Hâşiye) Hesapta mâlûmdur ki; darb ve cem, ziyadele ştirir. Dört kerre dört, on alt ı olur. 
Fakat kesirlerde darb ve cem, bilakis küçültür. Sülüsü, sülüs ile darb etmek; tüsü’ olur, yani dokuzda bir olur. Aynen onun gibi, insanlarda s ıhhat ve istikâmet ile vahdet olmazsa; ziya-
deleşmekle küçülür, bozuk olur, k ıymetsiz olur.
3 Bkz.: Müslim, imâre  59; Tirmizî,  fiten 7; Ebû Dâvûd, salât  46; Nesâî, imâre  48; İbni Mâce,  fiten 8, 
22.
4 Mesleğim hakt ır.534  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
demeli, “hüve’l-hakku”1 dememeli. Veyahut “hüve hasen”2 demeli, “hüve’l-
hasen”3 dememeli!
78– Cennet olmazsa, cehennem tâzib etmez.79– Zaman ihtiyarlad ıkça Kur’ân gençle şiyor, rumûzu tavazzuh ediyor. 
Nur, nâr göründü ğü gibi; bazen şiddet-i belâgat dahi mübalâ ğa görünür.
80– Hararetteki merâtib, bürûdetin tahallülü iledir.. hüsündeki derecât, 
kubhun tedâhulü iledir. Kudret-i ezeliye zâtiyedir, lâz ımedir, zaruriyedir; acz 
tahallül edemez, merâtib olamaz, her şey ona nisbeten müsâvidir.
81– Şemsin feyz-i tecellîsi olan timsali, denizin sath ında ve denizin katre-
sinde ayn ı hüviyeti gösteriyor.
82– Hayat, cilve-i tevhiddendir, müntehâs ı da vahdet kesbediyor.
83– İnsanlarda veli,
4 cumada dakika-y ı icâbe,5 Ramazan’da Leyle-i 
Kadir,6 esmâ-y ı hüsnâda ism-i âzam,7 ömürde ecel meçhul kald ıkça;8 sâir ef-
rad dahi k ıymettar kal ır, ehemmiyet verilir. Yirmi sene müphem bir ömür, ni-
hayeti muayyen bin sene ömre müreccaht ır.
84– Dünyada mâsiyetin âk ıbeti, ikâb- ı uhrevîye delildir.
85– R ızık, hayat kadar kudret nazar ında ehemmiyetlidir. Kudret ç ıkar ı-
yor, kader giydiriyor, inâyet besliyor. Hayat; muhassal-i mazbuttur, görünür. Rızık; gayr-i muhassal, tedricî münte şirdir, düşündürür. Açl ıktan ölmek yok-
tur. Zira bedende şahm, vesâire suretinde iddihar olunan g ıda bitmeden ev-
vel ölüyor. Demek, terk-i âdetten ne şet eden maraz öldürür; r ızıksızlık değil.
86– Âkilü’l-lahm vah şilerin helâl r ızıklar ı, hayvanât ın hadsiz cenazeleri-
dir; hem rûy-u zemini temizliyorlar, hem r ızıklar ını buluyorlar.
87– Bir lokma k ırk paraya, di ğer bir lokma on kuru şa... Ağza girmeden 
ve boğazdan geçtikten sonra birdirler. Yaln ız, birkaç saniye a ğızda bir fark 
1 Hak, yaln ız benim mesle ğimdir.
2 Mesleğim daha güzeldir.
3 Güzel, benim me şrebimdir.
4 Bkz.: Buhârî, sulh 8; Müslim, birr 138.
5 Bkz.: Buhârî, cum’a  37, talâk  24, deavât  61; Müslim, cum’a  13-15.
6 Bkz.: Buhârî, îmân  36, fazlü leyleti’l-kadr  2, 3, ta’bîr  8; Müslim, sıyâm 205-213.
7 Bkz.: İbni Mâce, duâ 9; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  1/164.
8 Bkz.: Lokman sûresi, 31/34; Buhârî, istiskâ  29, tefsîru sûre (6)  1, (13) 1, (31) 2, tevhîd  4; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  2/24, 52, 58, 122.HAKİKAT ÇEK İRDEKLER İ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---   535
var. Müfetti ş ve kap ıcı olan kuvve-i zâikay ı taltif ve memnun etmek için bir-
den ona gitmek, israf ın en sefihidir.
88– Lezâiz ça ğırdıkça, “sanki yedim” demeli! “Sanki yedimi düstur ya-
pan, “Sanki Yedim” nâm ındaki bir mescidi yiyebilirdi, yemedi.
89– Eskiden ekser İslâm, aç de ğildi; tereffühe ihtiyâr vard ı. Şimdi açt ır, 
telezzüze ihtiyâr yoktur.
90– Muvakkat lezzetten ziyade, muvakkat eleme tebessüm etmeli; “ho ş 
geldin” demeli! Geçmi ş lezâiz, “Ah, vah!” dedirtir. “Ah!” müstetir bir elemin 
tercüman ıdır. Geçmiş âlâm, “Oh!” dedirtir. O “Oh”, muzmer bir lezzet ve ni-
metin muhbiridir.
91– Nisyan dahi bir nimettir. Yaln ız her günün âlâm ını çektirir, müterâ-
kimi unutturur.
92– Derece-i hararet gibi, her musibette bir derece-i nimet vard ır. Daha 
büyüğünü düşünüp, küçükteki derece-i nimeti görüp, Allah’a şükretmeli! 
Yoksa isti’zam ile üflense, şişer.. merak edilse, ikile şir.. kalbdeki misali; haya-
li, hakikate ink ılâb eder.. o da kalbi döver.
93– Her adam için, heyet-i içtimaiyede görmek ve görünmek için mer-
tebe denilen bir penceresi vard ır . O pencere kâmet-i k ıymetinden yüksek ise, 
tekebbür ile tetâvül edecek; e ğer kâmet-i k ıymetinden a şağı ise, tevazu ile te-
kavvüs edecek ve e ğilecek.. tâ o seviyede görsün ve görünsün. İnsanda bü-
yüklüğün mikyas ı; küçüklüktür, yani tevazudur. Küçüklü ğün mizan ı; bü-
yüklüktür, yani tekebbürdür.
94– Zay ıfın kavîye kar şı izzet-i nefsi, kavîde tekebbür olur.. kavînin zay ıfa 
karşı tevazuu, zay ıfta tezellül olur. Bir ülü’l-emrin makam ındaki ciddiyeti, va-
kard ır; mahviyeti, zillettir.. hânesindeki ciddiyeti, kibirdir; mahviyeti, tevazu-
dur. Fert mütekellim-i vahde olsa, müsamahas ı ve fedakârl ığı amel-i sâlihtir.. 
mütekellim-i maa’l-gayr olsa, h ıyanettir, amel-i talihtir. Bir şah ıs, kendi nâm ı-
na hazm- ı nefis eder, tefâhur edemez.. millet nâm ına tefâhur eder, hazm- ı ne-
fis edemez.
95– Tertib-i mukaddemâtta tefviz ; tembelliktir, terettüb-ü neticede te-
vekküldür. Semere-i sa’yine ve k ısmetine rıza; kanaattir, meyl-i sa’yi kuvvet-
lendirir. Mevcuda iktifâ, dûn-himmetliktir.
96– Evâmir-i şer’iyeye kar şı itaat ve isyan oldu ğu gibi, evâmir-i tekvini-
yeye karşı da itaat ve isyan vard ır. Birincisinde mükâfat ve mücâzât ın ekseri 536  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
âhirette; ikincisinde, a ğlebi dünyada olur. Meselâ, sabr ın mükâfat ı zaferdir.. 
atâletin mücâzât ı, sefâlettir.. sa’yin sevab ı, servettir.. sebat ın mükâfat ı, gale-
bedir. Müsâvâts ız adâlet, adâlet de ğildir.
97– Temâsül, tezad ın sebebidir.. tenâsüb, tesânüdün esas ıdır.. s ıgar- ı 
nefs, tekebbürün menba ıdır.. zaaf, gururun madenidir.. acz, muhalefetin 
menşeidir.. merak, ilmin hocas ıdır.
98– Kudret-i fât ıra; ihtiyaç ile, hususan açl ık ihtiyac ıyla başta insan, bü-
tün hayvanât ı gemlendirip, nizama sokmu ş. Hem âlemi herc ü mercden halâs 
edip, hem ihtiyac ı medeniyete üstad ederek, terakkiyât ı temin etmi ştir.
99– S ıkıntı, sefâhetin muallimidir.. yeis, dalâlet-i fikrin.. zulmet-i kalb, ruh 
sıkıntısının menba ıdır.
100– 1ِçُّĜَĳَّÝĤِאÖ َאءُùِّĭĤا َģَّäَóَÜ ُّسِĳَıَّÝĤِאÖ َאلُäِّóĤا َßَّĬَÉَÜ إِذَا : Bir meclis-i ihvana gü-
zel bir kar ı girdikçe; riya, rekabet, haset damar ı intibah eder. Demek inki şaf- ı 
nisvandan, medenî be şerde ahlâk- ı seyyie inki şaf eder.
101– Beşerin şimdiki seyyiât-âlûd h ırçın ruhunda mütebessim, küçük ce-
nazeler olan suretlerin rolü ehemmiyetlidir.
102– Memnû heykel; ya bir zulm-ü mütehaccir, ya bir heves-i müteces-
sim veya bir riya-y ı mütecessiddir.
103– İslâmiyet’in müsellemât ını tamamen imtisal etti ği cihetle bihakk ın 
daire-i dâhiline girmi ş zâtta; meylü’t-tevsî, meylü’t-tekemmüldür. Lâkaytl ık ile 
hariçte say ılan zâtta meylü’t-tevsî, meylü’t-tahriptir. F ırtına ve zelzele zama-
nında değil içtihat kap ısını açmak, belki pencerelerini de kapatmak maslahat-
tır. Lâubaliler, ruhsatlarla ok şan ılmaz; azîmetlerle, şiddetle ikaz edilir.
104– Bîçâre hakikatler, k ıymetsiz ellerde k ıymetsiz olur.
105– Küremiz, hayvana benziyor; âsâr- ı hayat gösteriyor. Acaba yumur-
ta kadar küçülse bir nevi hayvan olmayacak m ıdır? Veya bir mikrop, küremiz 
kadar büyüse ona benzemeyecek midir? Hayat ı varsa, ruhu da vard ır. Âlem, 
insan kadar küçülse.. y ıldızlar ı, zerrât ve cevahir-i ferdiye hükmüne geçse o 
da bir hayvan- ı zîşuur olmayacak m ıdır? Allah’ ın böyle çok hayvanlar ı var.
106– Şeriat ikidir:
1 Zevk ve e ğlenceye dü şkün erkeklerin nefislerine uyarak kad ınlaşmalar ı, kad ınlar ın hayas ızlıkla erkek-
leşmesine sebeptir. (Bu manaya yak ın hadisler için bkz.: Buhârî, libâs 61; Tirmizî,  edeb 34; Ebû 
Dâvûd, libâs 28)HAKİKAT ÇEK İRDEKLER İ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---   537
Birincisi , âlem-i asgar olan insan ın ef’âl ve ahvâlini tanzim eden ve s ıfat- ı 
kelâmdan gelen bildi ğimiz şeriatt ır.
İkincisi , insan- ı ekber olan âlemin harekât ve sekenât ını tanzim eden, s ı-
fat- ı iradeden gelen şeriat- ı kübrâ-y ı fıtriyedir ki; bazen yanl ış olarak “tabiat” 
tesmiye edilir. Melâike, bir ümmet-i azîmedir ki; s ıfat- ı iradeden gelen ve şe-
riat- ı fıtriye denilen evâmir-i tekvîniyesinin hamelesi ve mümessili ve müte-
messilleridirler.
107–
َאنِùْĬِْŸا َاسِّĳَèوَ ٍÙَّĻِĭĻِÖْدَóُì ٍÙَĭْĺَĳُè َاسِّĳَè َīْĻَÖ َÛْĬوَازَ إِذَا
1ۤ÷ٰĺ رَةُĳُø َאıĻِĘ َÕِÝכُ ۤ÷ٰĺ رَةِĳُāכَ َאنَùْĬِْŸا إِنَّ ًא×ĻِåَĐ َّاóِø ٰىóَÜ
108– Maddiyyûnluk, mânevî tâundur ki; be şere şu müthiş sıtmay ı tuttur-
du, gazab- ı ilâhîye çarpt ırdı. Telkin ve tenkit kabiliyeti tevessü ettikçe, o tâun 
da tevessü eder.
109– En bedbaht, en muzdarip, en s ıkıntılı, işsiz adamd ır. Zira atâlet, 
ademin biraderzadesidir.. sa’y, vücûdun hayat ı ve hayat ın yakazas ıdır.
110– Ribân ın kap ve kap ılar ı olan bankalar ın nef’i, be şerin fenas ı olan gâ-
vurlara ve onlar ın en zâlimlerine ve bunlar ın en sefihlerinedir. Âlem-i İslâm’a 
zarar- ı mutlakt ır, mutlak be şerin refah ı nazara al ınmaz. Zira gâvur, harbî ve 
mütecaviz ise hürmetsiz ve ismetsizdir.
111– Cumada hutbe, zaruriyât ve müsellemât ı tezkirdir; nazariyât ı tâlim 
değildir. İbare-i Arabiye, daha ulvî ihtar eder. Hadis ile âyet muvâzene edil-
se, görünür ki; be şerin en beli ği dahi, âyetin belâgat ına yetişemez, ona ben-
zemez.
Said Nursî
1 Mikroskopla görülebilecek bir canl ı ile insan ın duyular ı karşılaştırıldığında şaşırtıcı bir s ırla karşılaşır-
sınız. Nas ıl ki bir hattat taraf ından “yâ-sîn” harfleri içinde “Yâsîn sûresi”nin tamam ının yaz ıldığı gibi, 
insan ın içinde de binlerce âlem vard ır.538  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Bu mektup, on iki sene evvel yaz ılm ış ve Sikke-i Tasdîk-i Gaybî 
mecmuas ında dercedilmi ş bir mektuptan bir parçad ır.
Risale-i Nur’un bu vatan ve millete kazand ırdığı büyük ve çok mukaddes 
iki neticeyi beyan etmesi, fi’l-hakika aynen bu iki neticenin tezahürü ve bu memlekette ve Âlem-i İslâm’da görülmü ş olmas ı dolay ısıyla bu mektup çok 
ehemmiyetlidir.
1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Risale-i Nur, bu mübarek vatan ın mânevî bir halâskâr ı olmak cihetiyle; 
şimdi iki deh şetli mânevî belay ı defetmek için matbûât âlemi ile tezahüre ba ş-
lamak, ders vermek zaman ı geldi veya gelecek gibidir, zannederim.
O dehşetli beladan birisi: Hıristiyan Dini’ni ma ğlup eden ve anar şiliği 
yetiştiren, şimalde ç ıkan dehşetli dinsizlik cereyan ının bu vatan ı mânevî isti-
lâs ına karşı Risale-i Nur bir Sedd-i Zülkarneyn gibi bir sedd-i Kur’ânî vazife-
sini görebilir.
İkincisi: Âlem-i İslâm’ ın bu mübarek vatan ın ahalisine kar şı pek şiddetli 
itiraz ve ithamlar ını izale etmek için matbûât lisan ıyla konuşmak lâz ım gelmiş 
diye kalbime ihtar edildi.
Ben dünyan ın hâlini bilmiyorum. Fakat Avrupa’da istilâkârâne hükme-
den ve edyân- ı semâviyeye dayanmayan deh şetli cereyan ın istilâs ına karşı 
Risale-i Nur hakikatleri, bir kale oldu ğu gibi; Âlem-i İslâm’ ın ve Asya k ıtas ının 
hâl-i haz ırdaki itiraz ve itham ını izale.. ve eskideki muhabbet ve uhuvvetini ia-
de etmeye vesile olan bir mucize-i Kur’âniye’dir.
Bu memleketin vatan-perver siyasîleri çabuk akl ını başına al ıp Risale-i 
Nur’u tabederek resmen ne şretmeleri lâz ımd ır ki, bu iki belaya kar şı siper ol-
sun.
Acaba bu yirmi sene zarf ında iman- ı tahkikîyi pek kuvvetli bir surette bu 
vatanda ne şreden Risale-i Nur olmasayd ı; bu dehşetli as ırda, acîb ink ılâb ve 
infilâklarda bu mübarek vatan, Kur’ân’ ını ve iman ını dehşetli sadmelerden 
tam muhafaza edebilir miydi?..
Said Nursî
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
Medine-i Münevvere’de bulunan mühim bir âlimin, Risale-i Nur hakk ın-
da yazd ığı bir manzumesidir:
Gönüller Fâtihi Büyük Üstada
Nuruyla bütün gönlümü fetheyleyen Üstad!
Gönlüm seni, kudsî heyecanlarla eder yâd.
İlham ıma can geldi beraat haberinle,
Müminleri şâd eyleyen ulvî zaferinle.
Sıyrıldı ufuklardan o kasvetli bulutlar.
Göklerde melekler, bu büyük bayram ı kutlar.
Milyonlar ın iman ını kurtard ı cihâd ın,
Par-par yanar imanl ı gönüllerdeki yâd ın.
Coşturmada imanlar ı, binlerle vecîzen,
Tarihini kudsî heyecanlarla süzerken.
İlham ımı mest etti tecellâ-y ı cemâlin,
Fâtih gibi rehberleri and ırmada hâlin.
Dağlar gibi sars ılmad ın, en korkulu günlerde,
Her ân ı ölümler dolu tazyikin önünde.
Dünyalara deh şet sal ıyor sendeki iman,
Sars ılmayan iman ına düşman bile hayran!
Rehber sana, zira Yüce Peygamberimiz’dir.
Ölmez eserin; gençli ğe gösterdi ğin izdir.
Kur’ân- ı Kerîm’in ezelî feyzine erdin;
İnsanl ığa, iman ve kemâl dersini verdin.
Ey başlara cennetlerin ufkundan inen tâc!
Âlem senin irfan ına, irşad ına muhtaç.
Derya gibi nurlar ta şıyor her eserinden;
Allah’a giden Nurcular ın rehberisin sen!
Milyonlar ı derya gibi co şturmada “Sözler”,
Cennetteki âlemleri seyretmede gözler.
Hikmet dolu her cümlede, Kur’ân’daki nur var;
Her lem’ada, binbir güne şin hüzmesi ça ğlar.
“Nur yolcusu” insanl ığa örnek olacakt ır,
Kudsî heyecanlarla, gönüller dolacakt ır!
Mefkûresi, günden güne erdikçe kemâle;
Gark olmada iç âlemi, en tatl ı visâle.
Coştukça denizler gibi kalbindeki iman,
Bin ders-i hakikat veriyor ruhuna Kur’ân.
Âzâdedir İslâm’ ı saran tehlikelerden,
Dâvâs ı temiz çünkü siyasî lekelerden.
Her hamlesinin kuvve-i kudsiyesi vard ır,
Vicdanlar ı mest eyleyen ulvî sesi vard ır.
Aşkın ezelî s ırrına erdikçe gönüller,
Yer yer donat ır ufkunu sevda dolu renkler.
Bir ülkeyi ba ştan başa fetheyledin ey Nur!
Nurun olacakt ır, bütün insanl ığa düstur.
Kur’ân seni teyid ediyor mucizelerle.
Ey şanl ı gönül fâtihi hiç durmadan ilerle!
Tarih-i hayat ın doludur harikalarla.
Hiç sönmeden âlemde güne şler gibi parla!
Manzume-i şemsiyeyi temsil ediyorsun,
Heybetli fezalarda h ız alm ış gidiyorsun.
İmanl ı nesiller seni takib edecektir;
Yıllarca, as ırlarca peşinden gidecektir!
Tarihi aşarken sen o iman dolu h ızla,
Milyonlar ı aşmış bütün evlâtlar ınızla;
Birden aç ılır ruhuma esrarl ı bir âlem,
Vasf eyleyemez a şkımı, şiirimdeki nâlem...
            Ali Ulvî Kurucu GÖNÜLLER FÂT İHİ BÜYÜK ÜSTAD’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------    541
Hakikat Işıklar ı
Herkes bilmez gökte ne var,
Görür onu göz sahibi.Par ıldıyor güne ş kadar,
Hakikati umman gibi.
İster gönül elbet huzur,
Âhir demde etmi ş zuhur,
Alemlere do ğmuş o nur,
Gökten inen ferman gibi.
Ferdiyeti elhak ayan
O’dur gönüllere sultanVar m ı bilmem ulu burhan,
Bu Bediüzzaman gibi!
Lisan ından saç ılır nur,
Cinnî okur, insan okur,Hûr-u cennet i şte bu “Nur”,
Gönüllerde cânân gibi.
Âhirzaman esrar ını,
İhbar- ı gayb envâr ını,
Att ı âlem ekdâr ını,
Doğdu şems-i tâbân gibi.
Semâvâttan rahmet indi,
Akan göz ya şlar ı dindi,
Küfr u dalâl y ıldı, sindi,
Görünmeyen şeytan gibi.
Söndü hain faaliyet,
Yıkıldı o deccâliyet,
Halâs buldu İslâmiyet,
Tahta ç ıkan hakan gibi.
Ey yâreli şîr-i jiyan,
Bu hâb- ı gafletten uyan!
Alemlere devr-i umran,Asr- ı nüzûl-ü Furkan gibi.
İklimlerde iman yeli,
Eser, gönüller ne şeli.
Öpsem o gül kokan eli,O bülbül-ü handân gibi.
Âdemoğlu necat arar,
Hak daveti “Nur”larda var,Ey şehriyâr- ı şehriyâr!
Sensin bize sultan gibi.
Arşa ç ıkan feryad ımız,
Alınd ı şimdi dâd ımız.
O sevgili üstad ımız,
Gönülde Süleyman gibi.
Ey ekmel-i âhirzaman,
Sensin mahbub-u Müsteân,Feda sana bu cism ü can,Hak yolunda kurban gibi!
Said’i beklerdi y ıllar,
Sensin gönülde muntazar,Peygamberim vermi ş haber
Olma bize pinhân gibi.
Perdelenmi şse zuhurun,
Gizlenmez ha şmetli nurun,
Gölgesi olmaz ki nurun,Firdevs’teki cânân gibi.
Ey hatib-i devr-i zaman!
Sürûr buldu kevn ü mekan.Seni bekler gizli-ayan,Hep hastalar, Lokman gibi.
Nur yolunun kurban ıyız,
Kehkeşân ın sâmân ıyız,
O ateşin duman ıyız,
Ateş yanan külhan gibi.HAKİKAT IŞIKLARI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------    543
Rânâ rengin güle benzer,
Ruh üfürür, kokun eser,Ufkumuzda oldun seher,Tam ağaran bir tan gibi.
Ey cilvesi zâhir rahmet,
Bari bizlere imdat et!Kulun olmak diler elbet,Bahçenizde fidan gibi.
Pes gönlümüz hep daim pes,
Ey ağlayan feryad ı kes!
Boş geçmesin hiçbir nefes,
“Allah bes, gayri heves”!
            Mehmed Kayalar544  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Fihrist
BİRİNCİ MEKTUP  ...................................................................................................... 1-9
Dört Suâlin Cevab ıdır.
Birinci Suâl : Hazreti H ızır’ın hayat ı hakk ında ve o münasebetle hayat ın 
beş mertebesini gayet güzel ve muknî bir tarzda beyan eder.
İkinci Suâl : 1ًŻَĩَĐ ُīَùْèأَ ْħُّכُĺأَ ْħَכُĳُĥْ×َĻِĤ ةَĳٰĻَéْĤوَا ْتَĳَĩْĤا َěَĥَì ِيñَّĤاَ âyetindeki 
mevti, nimet suretinde ve mahlûk oldu ğunun s ırrını gayet güzel bir surette is-
bat eder ki; mevt dahi, hayat gibi bir nimet ve hayat gibi mahlûktur.
Üçüncü Suâl : “Cehennem nerededir?” cevab ında, gayet mâkul bir su-
rette yerini beyan eder ve gösterir. Cehennem-i sugrâ ve kübrây ı tefrik edip, 
fennî bir tarzda ve mant ıkî bir surette isbat etmekle beraber; âhirette gayet 
muhteşem ve parlak bir surette azamet ve rubûbiyet-i ilâhiyenin bir s ırr- ı azî-
mini ve cehennem-i kübrân ın bir hikmet-i hilkatini gösterdi ği gibi; cennet ve 
cehennem, şecere-i hilkatin iki meyvesi ve silsile-i kâinat ın iki neticesi ve seyl-i 
şuûnât ın ve mahsûlât- ı mâneviye-i arziyenin iki mahzeni, lütuf ve kahr ın iki 
tecelligâh ı olduğunu gösterir.
Dördüncü Suâl ’in cevab ında mahbublara olan a şk-ı mecazî, a şk-ı haki-
kîye ink ılâb ettiği gibi; koca dünyaya kar şı insan ın aşk-ı mecazîsi dahi, s ırr- ı 
iman ile makbul bir a şk-ı hakikîye ink ılâb edebildi ğini gayet güzel ve muknî 
bir surette isbat eder.
İKİNCİ MEKTUP  .................................................................................................... 10-11
Bu zamanda zaruret olmadan, ir şad- ı nâsa ve ne şr-i dine çal ışanlar ın sa-
dakalar ı ve hediyeleri kabul etmemeleri lâz ım geldiğinin s ırrını dört sebeple 
beyan eder. 2ِّٰųا ĵَĥَĐ َّźإِ ِيَóْäأَ إِنْ âyeti ile 3ُونَïَÝْıُĨ ْħُİوَ ًاóْäأَ ْħُכُĥْئَùَĺ َź ْīَĨ اĳُđِ×َّÜاِ 
1 “Hanginizin daha güzel i ş ortaya koyaca ğını denemek için, ölümü ve hayat ı yaratan O’dur.” (Mülk 
sûresi, 67/2).
2 “Benim mükâfat ım ancak Allah’a aittir.” (Yûnus sûresi, 10/72; Hûd sûresi, 11/29, 51; …).
3 “Sizden bir ücret istemeyen, sizden hiç menfaat beklemeyen, dosdo ğru yolda yürüyen bu kimselere 
uyun.” (Yâsîn sûresi, 36/21).
âyeti gibi insanlardan isti ğnâ hakk ındaki âyât ın mühim bir s ırrını tefsir eder. 
Ve ilim ve dini ne şre çal ışan insanlar, mümkün oldu ğu kadar isti ğnâ ve ka-
naat ile hareket etmezse; hem ehl-i dalâletin itham ına hedef olur, hem izzet-i 
ilmiyeyi muhafaza edemez. Hem salâhat ve ne şr-i din gibi umûr-u uhreviye-
ye mukabil hediyeleri almak, âhiret meyvelerini dünyada fâni bir surette ye-mek demektir.
ÜÇÜNCÜ MEKTUP
 .............................................................................................. 12-15
1ِ÷َّĭْכُĤا َارِĳَåْĤِ۝اَ÷َّĭُíْĤِאÖ ُħِùْĜأُ ƯŻَĘ kaseminde ve yeminindeki ulvî bir nur-u 
i’câzîyi.. ve 2ِħĺِïَĝْĤا نِĳُäْóُđْĤכَא َאدَĐ ĵّٰÝَè َאزِلَĭَĨ َאهُĬَّرْïَĜ َóَĩَĝْĤوَا âyetinin te şbihinde-
ki parlak bir lem’a-y ı i’câziyeyi.. ve ĹِĘ اĳُýْĨَאĘ ًźĳُĤذَ َْرْضَŶا ُħَכُĤ َģَđَä ِيñَّĤا َĳُİ 
3َאıِ×َאכِĭَĨ âyetinde küre-i arz ı, fezâ-y ı kâinatta yüzen bir sefine-i rabbâniye ol-
duğunu gösteren parlak bir hakikati tasvir ederek, küre-i arzdan cehenneme 
göçmek için ehl-i dalâletin seyahatini.. ve bütün e şya birtek Zât’a isnad edil-
se, vücûb derecesinde sühûlet ve kolayl ık olduğunu.. eşyan ın îcad ı mütead-
dit esbaplara isnad edilse, imtinâ derecesinde bir suûbet ve mü şkülât oldu ğu-
nu gayet güzel ve muknî ve muhtasar bir surette beyan ıyla iki nükte-i mühim-
me-i i’câziyeyi tefsir eder.
DÖRDÜNCÜ MEKTUP  ...................................................................................... 16-18
4ًاóĻِáכَ ًاóْĻَì َĹِÜأُۧو ْïَĝَĘ َÙَĩِכْéْĤا ْتَËُĺ ْīَĨوَ âyetinin bir s ırrı, Risale-i Nur hakk ın-
da tecellî etti ğini beyan eder.
Hem:
“Der Tarîk-i Nak şibendî lâz ım âmed çâr terk:
Terk-i dünya, terk-i ukba, terk-i hestî, terk-i terk.”
düsturuna mukabil, acz-mendî tarîkinde pek mühim bir düsturu beyan 
eder.
1 “Hay ır, hay ır! Yemin ederim gündüzün sinip gizlenen y ıldızlara, dola şıp dolaşıp yuvalar ına, yörünge-
lerine giren gezegenlere.” (Tekvir sûresi, 81/15-16).
2 “Ay için de birtak ım safhalar, duraklar tâyin ettik, dola şa dolaşa, nihayet eski hurma salk ımının çöpü 
gibi kuru, sar ı, kavisli bir hâle gelir.” (Yâsîn sûresi, 36/39)
3 “Yeryüzünü size hizmete haz ır, uysal bir binek gibi k ılan da O’dur. Haydi öyleyse siz de onun omuzlar ı 
üstünde rahatça dola şın.” (Mülk sûresi, 67/15)
4 “Kime hikmet nasip edilmi şse doğrusu, büyük bir hayra mazhar olmu ştur.” (Bakara sûresi, 2/269).546  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem: 1ُوجٍóُĘ ْīِĨ َאıَĤ َאĨوَ َאİَّאĭَّĺوَزَ َאİَאĭْĻَĭَÖ َėْĻכَ ْħُıَĜْĳَĘ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ واưóُčْĭَĺ ْħَĥَĘأَ âye-
tinin bir s ırrını; şiire benzer fakat şiir olmayan, muntazam fakat manzum ol-
mayan, gayet parlak fakat hayal olmayan, y ıldızlar ı konuşturan bir y ıldıznâ-
me ile tefsir eder.
BEŞİNCİ MEKTUP  ............................................................................................... 19-20
Şeriat ın bir hâdimi ve bir vesilesi olan tarîkata mensup baz ı zâtlar ın, tarî-
kata fazla ehemmiyet verip ona kanaat ederek hakâik-i imaniyenin ne şrinde 
tembellik ve lâkaytl ık gösterdikleri münasebetiyle yaz ılm ış.
Ve velâyetin üç k ısm ını beyan edip, en mühim tarîkat olan velâyet-i küb-
râ, s ırr- ı verasetle sünnet-i seniyyeye ittibâ ve ne şr-i hakâik-i imaniyede ihti-
mam oldu ğunu isbat eder.
Ve tarîkatlar ın en mühim gayesi ve faydas ı ve müntehâs ı olan inki şaf- ı 
hakâik-i imaniye, Risale-i Nur ile dahi olabildi ğini.. ve Risale-i Nur’un eczalar ı 
o vazifeyi, tarîkat gibi fakat daha k ısa bir zamanda gördü ğünü gösteriyor.
ALTINCI MEKTUP  ................................................................................................ 21-24
3َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź  ُّٰ۬ųا َĹِ×ْùَè ْģُĝَĘ ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ ، 2ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè
âyetlerinin bir s ırrını, birbiri içinde hissedilmi ş beş nevi hazin gurbetler zulme-
tinde nur-u iman ve feyz-i Kur’ân ve lütf-u Rahmân’dan gelen bir nur-u te-sellinin beyan ıyla o s ırrı tefsir ediyor. Bu mektup en kat ı kalbi de a ğlatt ıracak 
derecede rikkatlidir.. ve en me’yus ve mükedder kalbi dahi ferahland ıracak 
derecede nurludur.
YEDİNCİ MEKTUP
 ............................................................................................... 25-27
Münaf ıklar ın itham ından, berâet-i nebeviye hakk ında gelen
 َאıْĭِĨ ٌïْĺزَ ĵٰąَĜ َّאĩَĥَĘ ، 4َīĻِّĻِ×َّĭĤا َħَÜَאìوَ ِّٰųا لَĳُøرَ ْīٰכِĤوَ ْħِכُĤَאäرِ ْīِĨ ٍïَèأَ אƯÖأَ ٌïَّĩَéُĨ כَאنَ َאĨ
1 “Hiç üzerlerindeki gö ğe bakmazlar m ı? Bak ıp da Bizim onu nas ıl sağlamca bina edip süsledi ğimizi, 
onda en ufak bir çatlakl ık, dengesizlik olmad ığını düşünmezler mi?” (Kaf sûresi, 50/6).
2 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).
3 “(Ey Rasûlüm! Sen böyle onlar ın üzerine titrerken) onlar halâ senden ve yolundan yüz çevirecek olur-
larsa de ki: Bana (yard ımc ı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Tevbe 
sûresi, 9/129)
4 “Muhammed içinizden hiçbir erke ğin babas ı değildir, lâkin Allah’ ın elçisi ve peygamberlerin sonuncu-
sudur.” (Ahzâb sûresi, 33/40).FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    547
1ْħِıאئِƯĻِĐأَدْ أَزْوَاجِ ĹِۤĘ َجٌóَè َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ĵَĥَĐ نَĳَכُĺ َź ْĹِכَĤ َאıَאכَĭْäزَوَّ ًاóَĈوَ
âyetlerinin mühim bir s ırrını tefsir ediyor. Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  
kesret-i izdivac ı nefsanî olmad ığını.. belki akvâl ve ef’âli gibi, ahvâl ve etva-
rından tezahür eden ahkâm- ı şeriata vâs ıta olmak için hususî dairesinde zi-
yade şâkirtleri oldu ğunu..ve Hazreti Zeyneb’i tezevvücü, s ırf bir emr-i ilâhî ve 
kader-i rabbânî ile oldu ğunu beyan ediyor. Eski zaman münaf ıklar ı gibi, yeni 
zaman z ınd ıklar ının tenkitlerini kat’î bir surette k ırıyor.
SEKİZİNCİ MEKTUP  .......................................................................................... 28-29
2َīĻِĩِèَّاóĤا ُħَèأَرْ َĳُİوَ ًאčِĘَאè ٌóْĻَì ُّٰųَאĘ diyen Hazreti Yakub’un (aleyhisselâm)  
Hazreti Yusuf’a (aleyhisselâm)  karşı hissiyât ı aşk olmad ığını.. belki ulvî bir merte-
be-i şefkat oldu ğunu.. ve şefkat aşktan çok yüksek ve keskin bulundu ğunu.. 
ve ism-i Rahmân ve ism-i Rahîm’in vesilesi şefkattir diye beyan ederek; ِħْــــــùِÖ 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا’ in güzel bir s ırrını, َīĻِĩِèَّاóĤا ُħَèأَرْ َĳُİوَ ًאčِĘَאè ٌóْĻَì ُّٰųَאĘ ’in par-
lak bir nüktesini tefsir ediyor.
DOKUZUNCU MEKTUP  ................................................................................... 30-34
Keramet ve ikram ve inâyet ve istidraca dair mühim bir kaideyi beyan 
eder: Kerametin izhar ı zarar oldu ğu gibi, ikram ın izhar ı şükür oldu ğunu.. ve 
en selâmetli keramet ise, bilmedi ği hâlde mazhar olmak oldu ğunu.. ve hakikî 
keramet ise, kendi nefsine de ğil; belki Rabbine itimad ını ziyadeleştiren kera-
met oldu ğunu, yoksa istidraç oldu ğunu…
Hem hayat- ı dünyeviyeyi bahtiyarâne geçirmenin çaresi, âhiret için ve-
rilen hissiyât- ı şedîdeyi dünyan ın fâni umûruna sarf etmemek oldu ğunu.. ve 
aşkın mecazî ve hakikî iki nevi oldu ğu gibi; h ırs ve inat ve endi şe-i istikbal gi-
bi hissiyât- ı şedîdenin dahi, mecazî ve hakikî olarak iki şer k ısm ı bulundu ğu-
nu.. mecazîleri gayet zararl ı ve sû-i ahlâka men şe ve hakikîleri gayet nâfi ve 
hüsn-ü ahlâka medar oldu ğunu isbat eder.
Hem İslâm ve iman ın mühim bir fark ını beyan eder. Yani; İslâmiyet, hak-
ka tarafgirlik ve iltizamd ır; iman ise, hakk ı iz’an ve tasdiktir. Yirmi sene evvel 
1 “Neticede, Zeyd e şini boşay ıp onunla ili şkisini kestikten sonra, Biz onu sana nikâhlad ık ki, bundan 
böyle evlatl ıklar ı, eşleriyle ilişkilerini kestikleri, onlar ı boşad ıklar ı zaman, o kad ınlarla evlenmek husu-
sunda müminlere bir güçlük olmas ın.” (Ahzâb sûresi, 33/37).
2 “En iyi koruyan Allah’t ır ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.” (Yûsuf sûresi, 12/64).548  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
dinsiz bir müslüman bulundu ğu gibi, şimdi de gayr-i müslim mümin dahi bu-
lunur gibi göründü ğünü gösterir.
Hem Risale-i Nur eczalar ı ne derece şiddetli bir surette İslâmiyet’e taraf-
girlik hissini verdi ğini.. ve erkân- ı imaniyeyi ne derece kuvvetli ve kat’î isbat 
ettiğini beyan eder.
ONUNCU MEKTUP  ............................................................................................. 35-37
İki Suâlin Cevab ıdır.
Birincisi :
ُóَ×أَכْ Ưźوَ ِכَĤذٰ ْīِĨ ُóَĕْĀأَ Ưźوَ َْرْضِŶا ĹِĘ َźوَ َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ذَرَّةٍ َאلُĝْáِĨ ُįْĭَĐ ُبُõْđَĺ َź
2ٍīĻِ×ُĨ َאمٍĨإِ ĹِۤĘ َאهُĭْĻَāْèأَ ْءٍĹَü َّģوَכُ ، 1ٍīĻِ×ُĨ َאبٍÝכِ ĹِĘ َّźإِ
âyetlerinin bir s ırrını tefsir eder. “ İmam- ı Mübîn”, “Kitab- ı Mübîn” neden iba-
ret olduğunu beyan eder.
İkinci Suâl : “Meydan- ı haşir nerededir?” cevab ında, gayet mâkul ve mü-
him ve parlak bir cevap veriyor.
ON BİRİNCİ MEKTUP  ........................................................................................ 38-39
Dört ayr ı ayr ı mebhast ır. Bu dört mesele birbirinden uzak oldu ğundan, 
bu mektup peri şan görünüyor. Bu peri şan mektup münasebetiyle karde şleri-
me ihtar ediyorum ki:
Bu küçük mektuplar ı hususî bir surette, hususî baz ı kardeşlerime yazm ış-
tım. Büyük mektuplar meydana ç ıktıktan sonra, küçükler de umumun naza-
rına gösterilmesi lâz ım geldi. Hâlbuki tanzimsiz, mü şevveş bir surette idiler. 
Onlar ne hâl ile yaz ılm ış ise, öyle kalmas ı lâz ım geliyordu. Sonradan tashih 
ve tanzim etmeye mezun de ğiliz!
İşte, bu On Birinci Mektup, peri şan bir surette, birbirinden çok uzak dört 
meseleden ibarettir. Hem mü şevveş, hem peri şand ır. Fakat, şâirlerin ve ehl-i 
aşkın, zülf-ü peri şanîyi sevdikleri ve istihsan ettikleri nev’inden; bu mektup da 
1 “O (gayblar ı bilen) öyle bir zatt ır ki O’nun ilminden göklerde ve yerde zerre miktar ı bir şey bile kaça-
maz. Zerreden daha küçük ve daha büyük hiçbir şey yoktur ki her şeyi aç ıklayan Kitapta (Levh-i 
Mahfûzda) bulunmas ın.” (Sebe sûresi, 34/3)
2 “Velhâs ıl her bir şeyi, apaç ık bir Kitap’ta say ıp döken Biz’iz.” (Yâsîn sûresi, 36/12)FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    549
zülf-ü peri şan tarz ında, soğuk tasannû kar ışmadan, hararet ve halâvet-i asli-
yesini muhafaza etmek niyetiyle kendi hâlinde b ırak ılm ış.
Bu Mektub’un Birinci Mebhas ı: 1ًאęĻِđَĄ כَאنَ َאنِĉْĻَّýĤا َïْĻכَ إِنَّ âyetinin bir 
sırrını tefsir ile, vesvese-i şeytana müptelâ olan adamlara mühim bir ilâç ve 
merhemdir.
İkinci Mesele : Barla Yaylas ı; Tepelice, Çam, Katran, Ard ıç, Karakavak’ ın 
bir meyvesi olup, Sözler Mecmûas ı’na yaz ıldığı için burada yaz ılmam ıştır.
Üçüncü ve Dördüncü Meseleleri : İ’câz- ı Kur’ân’a kar şı medeniyetin ac-
zini gösteren yüzer misallerden iki misaldir. Kur’ân’a muhalif olan hukuk-u medeniyet ne kadar haks ız olduğunu isbat eden iki numûnedir:
Birinci Misal: 2ِīْĻَĻَáْĬُْŶا ِّċَè ُģْáِĨ ِóَّכَñĥِĥَĘ Mahz- ı adâlet olan hükm-ü Kur’ânî, 
kıza sülüs veriyor. Medeniyet, irsiyet hususunda k ıza hakk ından fazla hak ver-
mekle büyük haks ızlık etmiş ve merhamete muhtaç k ıza zulmetmi ş olduğunu 
kat’î bir surette isbat ediyor.
İkinci Misal: 3ُسُïُّùĤا ِįِّĨُِŷَĘ âyetinin bir s ırrına dairdir ki, mimsiz medeni-
yet nas ıl k ıza hakk ından fazla hak verdi ğinden haks ızlık etmiş; öyle de, vâli-
de hakk ında hakk ını kesmekle daha ziyade haks ızlık ettiğini ve en muhterem 
bir hakikat olan vâlidelik şefkatine kar şı dehşetli bir haks ızlık ve vahşetli bir 
hürmetsizlik ve cinayetli bir hakaret ve ar ş-ı rahmeti titreten bir küfrân- ı nimet 
ve hayat- ı içtimaiyenin tiryak gibi bir râb ıta-y ı şefkatine bir zehir katmak hük-
münde bir hata oldu ğunu isbat eder.
ON İKİNCİ MEKTUP  ........................................................................................... 40-45
Mütefennin baz ı dostlar ın münaka şa ettikleri üç meseleye dair üç suâlle-
rine muhtasar üç cevapt ır.
Birinci Suâl : “Hazreti Âdem’in cennetten ihrac ı ve bir k ısım benîâdemin 
cehenneme idhali hikmeti nedir?” suâline gayet kat’î bir cevap veriyor.
İkinci Suâl : “Şeytanlar ın ve şerlerin halk ve îcad ı, şer değil mi? Çirkin de-
ğil mi? Cemîl-i Mutlak ve Rahîm-i ale’l- ıtlak’ ın cemâl-i rahmeti nas ıl müsaade 
etmiş?” suâline kar şı gayet kat’î bir surette cevap veriyor.
1 “Şeytan ın hilesi, cidden zay ıftır.” (Nisâ sûresi, 4/76)
2 “Erkek, kad ın hissesinin iki mislini al ır.” (Nisâ sûresi, 4/176)
3 “Annenin hissesi alt ıda birdir.” (Nisâ sûresi, 4/11)550  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Üçüncü Suâl : “Mâsum insanlara ve hayvanlara musibet ve belâlar ı mu-
sallat etmek, zulüm de ğil mi? Âdil-i Mutlak’ ın adâleti nas ıl müsaade ediyor?” 
diye suâlin cevab ında gayet muknî ve kat’î bir tarzda cevap veriyor.
ON ÜÇÜNCÜ MEKTUP  ..................................................................................... 46-49
Ehl-i dünya ve ehl-i siyasetin bana ettikleri zulüm ve tazyik kar şısında-
ki sükût ve tahammülümü merak eden çok karde şlerimin müteaddit suâlleri-
ne karşı, Eski Said lisan ıyla ve Yeni Said’in kalbiyle verilmi ş ibretli ve merak-
âver bir cevapt ır.
Esas ı şudur ki: Hâl ık-ı Rahîm’in rahmeti yâr ise herkes yârd ır, her yer ya-
rar. Eğer yâr değilse her şey kalbe bârd ır, herkes de dü şmand ır. Felillâhilhamd, 
rahmet-i ilâhiye yâr oldu ğu için; ehl-i dünyan ın bana ettikleri envâ- ı zulmü, o 
rahmet-i ilâhiye envâ- ı rahmete çevirmi ştir.
Serbestlik vesikas ı almak ve kanunsuz tazyikattan kurtulmak için adem-i 
müracaat ımın bir-iki mühim sebebini beyan eder.
Hülâsas ı: Zâlim insanlar ın mahkûmu de ğilim; belki ben, âdil kade-
rin mahkûmuyum, ona müracaat ediyorum. Hem haks ızlığı hak zanneden 
adamlara kar şı hak dâvâ etmek, bir nevi haks ızlıktır ve hakka kar şı bir nevi 
hürmetsizliktir. Hem dünya siyasetinden s ırr- ı içtinab ımın sebebini, mühim 
bir hakikatle beyan ediyor.
ON DÖRDÜNCÜ MEKTUP  .................................................................................... 50
Telif edilmemi ştir.
ON BEŞİNCİ MEKTUP  ...................................................................................... 51-62
Alt ı Mühim Suâle, Alt ı Ehemmiyetli Cevapt ır.
Birinci Suâl : “Sahabeler, velilerden büyük olduklar ı hâlde; Sahabenin 
içindeki fitneyi çeviren müfsidleri neden nazar- ı velâyetle ke şfedemediler, tâ 
dört Hulefâ-y ı Râşidîn’den üçünün şehâdetleriyle neticelendi?” İki mühim 
makamla cevap veriliyor.
İkinci Suâl : “Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh)  zaman ındaki muharebelerin 
mahiyeti nedir? O harpte ölen ve öldürenlere ne nâm verilir?” Gayet mühim ve merak-âver bir cevap verilmi ş.
Üçüncü Suâl : Âl-i Beyt’in ba şına gelen feci ve gaddârâne muamelenin 
hikmeti nedir?” Gayet mühim bir cevap veriliyor.FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    551
Dördüncü Suâl : “Âhirzamanda Hazreti İsa’n ın (aleyhisselâm)  nüzûlü1 ve 
deccal ı öldürmesi..2 ve insanlar umumiyetle din-i hakk ı kabul etmesi.. ve k ı-
yâmet vaktinde ‘Allah Allah’ diyenler bulunmamas ı3 rivâyet ediliyor. Böyle 
umumiyetle imana geldikten sonra nas ıl küfre gidilir?” suâllerine kar şı, me-
rak-âver ve hakikî bir mühim cevap veriliyor.
Beşinci Suâl : “K ıyametin hâdisât ından ervah- ı bâkiye müteessir olacak-
lar m ı?” Cevab ında mühim bir hakikat beyan ediliyor.
Alt ınc ı Suâl : “4ُįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ âyetinin hükmü; âhirete, cennete 
ve cehenneme ve ehillerine şümûlü var m ı, yok mu?” Cevab ında gayet mü-
him ve merak-âver ve kuvvetli bir cevap verilir. Bu risaledeki suâlleri merak edenlere bu risale bir iksir-i âzamd ır.
ON ALTINCI MEKTUP
 ....................................................................................... 63-75
ًא۠Ĭَאĩĺإِ ْħُİَادَõَĘ ْħُİْĳَýْìَאĘ ْħَכُĤ اĳُđَĩَä ْïَĜ َّאسَĭĤا إِنَّ َّאسُĭĤا ُħُıَĤ َאلَĜ َīĺِñَّĤاَ
5ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè اĳُĤَאĜوَ
âyetinin bir s ırrını, başıma gelen bir hâdise münasebetiyle “Be ş Nokta” ile tef-
sir ediyor.
Birinci Nokta : Hak ve hakikat olan hizmet-i Kur’âniye, şimdiki zaman-
da çoğu yalanc ılıktan ibaret ve bid’a ve dalâlet olan siyasetten beni katiyen 
men ettiğine dairdir.
İkinci Nokta : Hayat- ı ebediyeye ciddî çal ışmak ve zarars ız ve müstakîm 
yol ile Kur’ân’a hizmet etmek, elbette da ğdağa-y ı siyasetten çekilmeyi iktiza 
ettiğinden; ehl-i dünyan ın hata ve harekâtlar ını hoş görmek de ğil, belki kalb-
lerimizi buland ırmamak için bakmamaktay ız.
Üçüncü Nokta : Başıma gelen a ğır tazyikat ve musibetlere kar şı taham-
mülümün mühim bir sebebini iki vâk ıa ile beyan eder.
1 Bkz.: Buhârî, enbiyâ  49; Müslim, îmân 155, fiten 34.
2 Bkz.: Buhârî, enbiyâ  49; Müslim, îmân  244-246; Ebû Dâvûd, melâhim  13; Tirmizî,  fiten 62.
3 Bkz.: Müslim, îmân  234; Tirmizî,  fiten 35; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/107, 201, 268.
4 “O’nun Vechi (Zât ı ve r ızas ı) d ışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi, 28/88)
5 “Onlar öyle kimselerdir ki halk, kendilerine: ‘Dü şmanlar ınız olan insanlar size kar şı ordu haz ırlad ılar, 
aman onlardan kendinizi koruyun!’ dediklerinde, bu tehdit onlar ın imanlar ını art ırm ış ve ‘Allah bize 
yeter. O ne güzel vekildir!’ demi şlerdir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).552  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Dördüncü Nokta : Ehl-i dünyan ın evhaml ı suâllerine kar şı cevapt ır. O ce-
vapta, bilmecburiye hizmet-i Kur’âniye’ye ait bir keramet olarak hakk ımızda 
göz ile görülen ve hiçbir cihette inkâr edilemeyen birkaç inâyet-i ilâhiyeyi be-yan ediyor.
Beşinci Nokta : Ehl-i dünyan ın katmerli bir zulüm ile bana teklif ettikleri 
bid’akârâne kaidelerine kar şı, onlar ı tam susturacak bir cevapt ır.
On Alt ınc ı Mektub’un Zeyli .......................................................................... 76-80
Zâlim ehl-i dünyan ın ve mülhidlerin dünyalar ından ve siyasetlerinden 
bütün bütün çekildi ğim hâlde, kendi hainliklerinden habbeyi kubbe yaparak 
hakk ımda gösterdikleri evham ve tela şa karşı Eski Said lisân ıyla, izzet-i ilmi-
yeyi muhafaza noktas ında ağızlar ına şiddetli bir tokat vurarak, ba şlar ındaki 
evham ı uçurur.
ON YED İNCİ MEKTUP  ...................................................................................... 81-82
Has bir karde şime yaz ılm ış küçük bir tâziyenâmedir. Çendan bu mek-
tup sureten küçüktür; fakat faydas ı büyük olup, ona kar şı ihtiyaç umûmîdir. 
Hadd-i bülû ğa ermeden çocuklar ı vefat eden peder ve vâlidelere mühim bir 
müjdedir.
Bu tâziye ile en me’yus ve mükedder bir kalb, hakikî bir teselli ve ferah 
bulur. Küçük olarak vefat eden çocuklar; âlem-i bekâda ebedî, sevimli çocuk 
olarak kal ıp, peder ve vâlidelerinin kucaklar ına verilmesi, 1ُونَïَّĥَíُĨ َانٌïْĤوِ sır-
rıyla, ebedî medar- ı sürûrlar ı olduklar ını isbat eder.
ON SEK İZİNCİ MEKTUP  ................................................................................. 83-92
Üç Mesele-i Mühimmedir.
Birincisi : Muhakkikîn-i evliyan ın keşif ile hak gördü ğü ve büyük mikyas-
ta müşâhede ettikleri hâdiseler, âlem-i şehâdette bazen hilâf- ı vâki ve bazen 
küçük bir mikyasta tezahür etmesinin s ırrını, şirin ve güzel bir temsil ile be-
yan eder.
İkinci Meselesi : Vahdet-i vücûd me şrebine dair gayet mühim bir haki-
kat ve güzel bir îzaht ır. Vahdet-i vücûddan dem vuran ve o meseleyi merak 
eden, bu İkinci Meseleyi dikkatle okumal ı. Çünkü bu vahdet-i vücûd meselesi,
1 “Ebedîliğe ermiş çocuklar” (Vâk ıa sûresi, 56/17; Dehr sûresi, 76/19)FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    553
medar- ı iltibas olmu ş mühim bir me şreptir.. ve ehl-i hakikatin medar- ı ihtilâf ı 
olmuş bir acîb meslektir. Bu İkinci Mesele, onun mahiyetini gösterir ve isbat 
eder ki; o me şrep, ehl-i sahv ın meşrebi değil, hem en yüksek de ğil! Ve ehl-i 
sahv olan sahabe ve s ıddîkîn ve veresenin me şrepleri; vahdet-i vücûd me şre-
binden daha yüksek, daha selâmetli, daha makbul oldu ğunu isbat eder.
Üçüncü Meselesi : T ılsım- ı kâinat ın üç muamma-y ı mühimmesinden biri-
sinin halline muhtasar bir i şarettir ki: O muammalardan birisi Yirmi Dokuzuncu 
Söz’de, ikincisi Otuzuncu Söz’de, bu üçüncüsü ise Yirmi Dördüncü Mektup’ta Kur’ân- ı Hakîm’in s ırrıyla tamam ıyla keşfedilmiş ve o muamma aç ılm ıştır.
ON DOKUZUNCU MEKTUP
 ...................................................................... 93-252
Mucizât- ı Ahmediye’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  dairdir. Üç yüzden fazla muci-
zât ı beyan eder. Bu risale, Risalet-i Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  mucize-
sini beyan etti ği gibi; kendisi de o mucizenin bir kerametidir ki, üç-dört nev 
ile harika olmu ştur.
Birincisi: Nakil ve rivâyet olmakla beraber, yüz elli sayfadan1(Hâşiye-1) faz-
la olduğu hâlde, kitaplara müracaat edilmeden ezber olarak da ğ ve bağ kö-
şelerinde, üç-dört gün zarf ında, her günde iki-üç saat çal ışmak şart ıyla mec-
muu on iki saatte telif edilmesi harika bir vâk ıad ır ki, bu risaledeki mucizât- ı 
Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  bir şûle-i kerameti olmu ştur.
İkincisi: Şu risale, uzunlu ğuyla beraber ne yazmas ı usanç verir ve ne de 
okumas ı halâvetini kaybeder. Tembel ehl-i kalemi öyle bir şevk ve gayrete 
getirdi ki; bu s ıkıntılı ve usançl ı zamanda, bir sene zarf ında civar ımızda yet-
miş adede yak ın nüshalar ı yaz ıldı. O mucize-i risaletin bir kerameti oldu ğunu, 
muttali olanlara kanaat verdi.
Üçüncüsü: Acemi ve tevâfuktan haberi yok ve bize daha tevâfuk teza-
hür etmeden evvel yazd ıklar ı nüshalarda, lafz- ı Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü ves-
selâm) kelimesi bütün risalelerde ve lafz- ı Kur’ân , beşinci parças ında öyle bir 
tarzda tevâfuk2(Hâşiye-2) etmeleri göründü ki, zerre miktar insaf ı olan tesadüfe 
veremez. Kim görmü ş ise, kat’î hükmediyor ki; “Bu s ırr- ı gaybîdir, mucizât- ı 
Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  bir kerametidir.”
Şu risalenin ba şındaki esaslar çok mühimdirler.
1 (Hâşiye-1) As ıl nüshas ına göredir.
2 (Hâşiye-2) As ıl nüshas ına göredir.554  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Hem şu risaledeki ehâdis, hemen umumen eimme-i hadisçe makbul ve 
sahih olmakla beraber, en kat’î hâdisât- ı risaleti beyan ediyorlar.
O risalenin bütün mezâyâs ını söylemek lâz ım gelse, o risale kadar bir 
eser yazmak lâz ım geldiğinden, mü ştâk olanlar ı onu bir kere okumas ına ha-
vale ediyoruz.
On Dokuzuncu Mektub’un Be şinci ve
Alt ınc ı Nüktelerinin Fih ris tesidir ........................................................ 106-123
Bu nükteler, umûr-u gaybiyeye dair hadislerin birkaç ını zikretmiştir. Hem 
Hazreti Hasan (radiyallâhu anh)  ile Hazreti Muaviye’nin (radiyallâhu anh)  muharebe 
ve musalâhas ını.. hem Hazreti Ali (radiyallâhü anh)  ile Hazreti Zübeyr’in (radiyal-
lâhu anh)  muharebe edece ğini.. hem ezvac- ı tâhirat ın içinden birisinin mühim 
bir fitnenin ba şına geçece ğini.. hem Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh)  katlini ha-
ber vermi ş.
Hem Hazreti Hüseyin’in (radiyallâhu anh)  Kerbelâ’da katlini.. hem Zât’ ından 
(aleyhissalâtü vesselâm)  sonra Âl-i Beyt’i, katl ve nefye maruz kalacaklar ını.. hem 
Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh)  hilâfetinin tehirini.. hem hilâfet ne için Âl-i Beyt-i 
Nebevî’de takarrur etmedi ğini.. hem asr- ı saadetin ba şına gelen o deh şetli 
fitnenin hikmetini.. hem ehl-i İslâm, umum devletlere galebe çalacaklar ını.. 
hem Hazreti Ebûbekir (radiyallâhu anh)  ve Hazreti Ömer’in (radiyallâhu anh)  mahi-
yet-i hilâfetlerini.. hem mü şrik Kurey ş reislerinin nerede katlolunacaklar ını.. 
hem bir ay uzun mesafede Mûte Harbi’nden aynen haber verdi ğini.. hem 
Hazreti Hasan’ ın (radiyallâhu anh)  hilâfetini.. hem Hazreti Osman’ ın (radiyallâhu 
anh) Kur’ân okurken şehid olaca ğını.. hem Devlet-i Abbasiye’yi.. hem Cengiz 
ve Hülâgu’yu.. hem İran’ ın fethini.. hem Habe ş Melikinin cenaze namaz ını, 
vefat ından haberi olmadan ayn ı vakitte k ıldığını bildirir.
Hem Hazreti Fât ıma’n ın (radiyallâhu anhâ)  vefat ını.. hem Ebû Zerr’in (radiyal-
lâhu anh)  yaln ız, bir dağda vefat edece ğini.. hem Ümmü Haram’ ın K ıbrıs’ta ve-
fat edece ğini.. hem yüzbin adam ı öldüren Haccac Zâlim’i.. hem İstanbul’un 
fethini.. hem İmam Ebû Hanife’yi (radiyallâhu anh) .. hem İmam Şâfiî’yi (radiyallâhu 
anh).. hem ümmetinin yetmi şüç f ırka olaca ğını.. hem Kaderiye tâifesini, hem 
Râf ızîleri.. hem Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh)  yüzünden insanlar iki k ısım ola-
caklar ını.. hem Fars ve Rum k ızlar ını.. hem Hayber Kalesi’nin fethini.. hem 
Hazreti Ali (radiyallâhü anh)  ile Muaviye’nin harbini.. hem Hazreti Ömer (radiyallâ-
hu anh)  sağ kald ıkça fitnelerin zuhur etmeyece ğini.. hem Süheyl İbni Amr’ ın (ra-
diyallâhu anh)  mühim bir vazifesini.. hem Kisra’n ın oğlu babas ını öldürdüğünüFİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    555
ayn ı dakikada haber verdi ğini.. hem Hât ıb’ın, Kureyş’e gizli mektup yazd ığı-
nı.. hem Ebû Leheb’in o ğlu Utbe’yi, bir arslan ın parçalamas ı için ettiği bed-
duas ının kabul olup aynen ç ıktığını.. hem Bilâl Habe şî’nin (radiyallâhu anh)  ezan 
okuduğu zaman, Kurey şîlerin gizli tenkit ettiklerini aynen haber verdi ğini.. 
hem Hazreti Abbas (radiyallâhu anh)  iman etmeden evvel onun gizli paras ından 
haber verdi ğini.. hem Hazreti Peygamber’e (aleyhissalâtü vesselâm)  bir yahudinin 
sihir ettiğini.. hem Sahabe meclisinde birinin irtidad edece ğini.. hem Hazreti 
Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselâm)  katlini niyet edenlerin iman ettiklerini.. hem 
müşriklerin Kâbe duvar ındaki yaz ılar ını kurtlar ın yediğini ve yaln ız o yaz ılar 
içindeki Allah isimlerini yemediklerini.. hem Beytü’l-Makdis’in fethinde büyük bir tâun ç ıkacağını.. hem Yezid ve Velid gibi şerir reisleri haber verdi ğini.. hem 
“Bundan sonra onlar bize de ğil, biz onlara hücum edece ğiz” diye haber verdi-
ğini ve bunlar gibi çok ihbarat- ı gaybiye bu iki nüktede beyan edilmi ştir.
Mucizât- ı Ahmediye’nin Birinci Zeyli  ............................................. 223-234
1َīĻِĥَøْóُĩْĤا َīِĩَĤ َّכَĬِ۝إِħĻَכِéْĤا ْاٰنِóُĝْĤۤ۝وَا÷ٰĺ
âyetlerinin mealinde yüzer âyât ın en mühim hakikatler ı olan Risalet-i 
Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  “On Dört Re şha” nâm ıyla on dört kat’î ve 
parlak ve muhkem burhanlarla tefsir ve isbat ediyor.. ve en muannid hasm ı 
dahi ilzam eder. Güne ş gibi Risalet-i Ahmediye’yi izhar ediyor.
Şakk- ı Kamer Mucizesine Dair  ......................................................... 235-239
Şu risale, şakk- ı kamer mucizesine bu zaman feylesoflar ının ettikleri 
itirazlar ını “Beş Nokta” ile gayet kat’î bir surette reddedip in şikak- ı kamerin 
vukuuna hiçbir mâni bulunmad ığını gösterir.. ve âhirinde de be ş icmâ ile 
şakk- ı kamerin vuku buldu ğunu, gayet muhtasar bir surette isbat eder.. ve 
şakk- ı kamer mucize-i Ahmediye’sini (aleyhissalâtü vesselâm)  güneş gibi gösterir.
Mucizât- ı Ahmediye Zeyli’nin Bir Parças ı ................................. 240-244  
Risalet-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  hakk ında olup, Miraç Risalesi’nin 
Üçüncü Esas ı’nın nihâyetindeki üç mühim mü şkülden birinci mü şküle ait “Şu 
Mirac- ı Azîm, niçin Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’a mahsustur?” 
suâline muhtasar bir fihriste suretinde verilen cevapt ır.
1 “Yâ sîn, Hikmetli Kur’âna andolsun: Sen elbette gönderilen resûllerdensin.” (Yâsîn sûresi, 36/1-3)556  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Âyetü’l-Kübrâ Risalesi’nin, Risalet-i Ahmediye’den
Bahseden On Alt ınc ı Mertebesi  ........................................................ 245-252
Kâinat ın erkân ından Hâl ık’ını soran bir seyyah ın müşahedât ından bir 
parça olup, makam münasebetiyle buraya ilhak edilmi ştir.
YİRMİNCİ MEKTUP  ....................................................................................... 253-286
1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُįَّĬأَ ْħَĥْĐَאĘ âyetinin en mühim bir hakikatini bildiren ve
ُÛĻِĩُĺوَ ۪Ĺْéُĺ ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ْכُĥُĩْĤا ُįَĤ ُįَĤ כَĺِóَü َź َهُïْèوَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
2
ُóĻِāَĩْĤا ِįْĻَĤوَإِ ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ُóْĻَíْĤا ِهِïَĻِÖ تُĳُĩَĺ َź ٌّĹَè َĳُİوَ
kelâm ının on bir kelimesinde on bir be şaret ve on bir burhan- ı kat’î bulun-
duğuna dair bir mektuptur. Elhak, merâtib-i tevhid-i hakikînin hakk ında bu 
mektup bir kibrit-i ahmerdir ve bir iksir-i âzamd ır. O derece parlak ve o merte-
bede kuvvetli delilleri ve hüccetleri gösteriyor ki, en mütemerrid z ınd ıklar ı da-
hi imana getiriyor. On Dokuzuncu Mektup olan Risale-i Ahmediye (aleyhissalâtü 
vesselâm)  kelime-i şehâdetin ikinci kelâm ı olan 3ِّٰųا لُĳُøرَ ًاïَّĩَéُĨ أَنَّ ُïَıْüوَأَ hük-
münü ne derece kat’î ve kuvvetli isbat etmi ştir; öyle de bu Yirminci Mektup, 
kelime-i şehâdetin birinci kelâm ı olan 4 ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüأَ hükmünü, o kat’i-
yet ve kuvvetle isbat ediyor. Hakikî ve kuvvetli iman ı kazanmak isteyenler bu-
nu okusunlar. Ve bilhassa Dokuzuncu Kelime bahsinde, ilim ve irade-i ilâhi-yenin isbat ını çok vâz ıh bir surette beyan etti ği gibi; Onuncu Kelime bahsin-
de de 
5
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ burhan ıyla 6َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ 
âyetinin mühim bir s ırrını ve en muazzam bir hakikatini “Be ş Nükte”de beyan 
ediyor. Hakâik-i imaniyenin bir t ılsım- ı âzam ını o beş nükte ile hâllediyor.
1 “O halde şu gerçeği hiç unutma ki: Allah’tan ba şka ilah yoktur.” (Muhammed sûresi, 47/19)
2 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O birdir. Orta ğı yoktur. Mülk umumen O’nundur. Ezelden ebede her türlü 
hamd ve övgü, şükür ve minnet O’na mahsustur ve O’na lây ıktır. Hayat ı veren de, alan da O’dur. O, 
ezelî ve ebedî hayat sahibidir. Bütün iyilikler O’na aittir; O, yap ılan her hayr ı kaydeder ve kar şılığını 
verir. O’nun her şeye gücü yeter ve hiçbir şey O’na a ğır gelmez. Dönü ş yaln ız O’nad ır.” (Bkz.: Tirmizî, 
deavât  36; Nesâî, menâsik  163; İbni Mâce, ticârât  40, menâsik  84).
3 “Şehâdet ederim ki Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah’ ın resûlüdür.” (Müslim, salât  
60; Tirmizî, salât  216; Ebû Dâvûd, salât  178; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/292)
4 “Şehadet ederim ki Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Müslim, salât  60; Tirmizî, salât  216; Ebû Dâvûd, 
salât  178; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/292)
5 “Allah her şeye kâdirdir.” (Mâide sûresi, 5/120; Hûd sûresi, 11/4; Rûm sûresi, 30/50; …)
6 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    557
Yirminci Mektub’un Onuncu Kelimesine Zeyl  ....................... 287-291
1بُĳُĥُĝْĤا ُّīَئِĩْĉَÜ ِّٰųا ِóِכْñِÖ َźأَ âyetiyle
 ًۚŻَáَĨ َאنِĺِĳَÝْùَĺ ْģَİ ٍģُäَóِĤ ًאĩَĥَø ًŻُäوَرَ نَĳُùَאכِýَÝُĨ אءُƯَכóُü ِįĻِĘ ًŻُäرَ ًŻَáَĨ ُّٰųا َبَóَĄ
2نَĳُĩَĥْđَĺ َź ْħُİُóَáأَכْ ْģَÖ ِِّٰۚų ُïْĩَéْĤاَ
âyetinin en mühim ve en muazzam bir hakikatini üç temsil ile tefsir ediyor. Ve 
her şey ve bütün e şya, Cenâb- ı Hakk’ ın kudretiyle olsa birtek şey kadar ko-
lay olduğuna.. ve kudret-i ilâhiyeye verilmedi ği vakit, birtek şey kâinat kadar 
müşkülâtl ı ve suûbetli oldu ğuna dair en mühim bir s ırrını ve en mu ğlak mu-
ammas ını, gayet kolay bir tarzda tefsir ederek ke şfeder.
YİRMİ BİRİNCİ MEKTUP  ............................................................................ 292-295
Küçük bir mektuptur; fakat gayet büyük bir âyetin büyük bir hakikatini 
beyan etti ği için, ona ihtiyaç büyüktür.
 ًźْĳَĜ َאĩُıَĤ ْģُĜوَ َאĩُİْóَıْĭَÜ َźوَ أُفٍّ אƯĩُıَĤ ْģُĝَÜ َŻَĘ َאĩُİَŻכِ أَوْ אƯĩُİُïَèأَ َóَ×ْכِĤا َكَïْĭِĐ َّīَĕُĥْ×َĺ َّאĨإِ
3ًاóĻِĕَĀ ĹِĬَאĻَّÖرَ َאĩכَ َאĩُıْĩَèارْ رَبِّ ْģُĜوَ ِÙَĩْèَّóĤا َīِĨ ُّلِّñĤا َאحَĭَä َאĩُıَĤ ْăِęْìًא۝وَاĩĺِóכَ
âyeti; beş, ayr ı ayr ı surette ihtiyar vâlideyne şefkati celbetti ğinin s ırrını gösteri-
yor. Hânesinde ihtiyar vâlideyni veya akrabas ı veya müslüman karde şleri bu-
lunan zâtlar, bu mektubu okumaya pek çok muhtaçt ırlar.
YİRMİ İKİNCİ MEKTUP  ............................................................................... 296-314
“İki Mebhas”t ır.
Birinci Mebhas
4ْħْכُĺَĳَìأَ َīْĻَÖ اĳُéِĥْĀَÉَĘ َةٌĳْìإِ نَĳُĭِĨْËُĩْĤا َאĩَّĬإِ
1 “Biliniz ki kalbler ancak Allah’ ın zikriyle huzura erer.” (Ra’d sûresi, 13/28).
2 “İşte şimdi Allah bir temsil daha getiriyor: İki adam var, bunlardan birincisi, birbirine rakip, birbiriyle 
hep çekişen ortaklar ın emrinde, di ğeri ise sadece bir ki şinin emrinde çal ışıyor. Bu ikisinin durumu 
hiçbir olur mu? Olmaz elhamdülillâh! Fakat çoklar ı bu gerçe ği bilmezler.” (Zümer sûresi, 39/29).
3 “Rabbin şöyle buyurdu: Allah’tan ba şkas ına ibadet etmeyin. Anneye ve babaya güzel muamele edin. 
Şayet onlardan her ikisi veya birisi ya şlanm ış olarak senin yan ında bulunursa sak ın onlara hizmetten 
yüksünme, “öff!” bile deme, onlar ı azarlama, onlara tatl ı ve gönül al ıcı sözler söyle. Şefkatle, tevazu ile 
onlara kol kanat ger ve şöyle dua et: Yâ Rabbî, onlar küçüklü ğümde nas ıl beni ihtimamla yeti ştirdiler-
se, ona mükâfat olarak sen de onlara merhamet buyur!” ( İsrâ sûresi, 17/23-25).
4 “Müminler sadece karde ştirler. O hâlde ihtilâf eden karde şlerinizin aras ını düzeltin!” (Hucurât sûresi, 
49/10).558  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
1ٌħĻِĩَè ٌّĹِĤوَ ُįَّĬَÉכَ َاوَةٌïَĐ ُįَĭْĻَÖوَ َכَĭْĻَÖ ِيñَّĤا ِذَاÍَĘ ُīَùْèأَ َĹِİ ĹِÝَّĤِאÖ ْďَĘاِدْ
2َīĻِĭِùْéُĩْĤا ُّÕِéُĺ ُّٰųوَا َّאسِۘĭĤا ِīَĐ َīĻِĘَאđْĤوَا َċْĻَĕْĤا َīĻِĩِČْכَאĤوَا
âyetlerinin s ırrıyla; ehl-i iman ı, uhuvvet ve muhabbete dâvet ediyor. Nifak, 
şikak, kin ve adâvetten menedecek mühim esbab ı gösteriyor. Kin ve adâvet; 
ehl-i iman ortas ında hem hakikatçe, hem hikmetçe, hem insaniyetçe, hem 
İslâmiyet’çe, hem hayat- ı şahsiyece, hem hayat- ı içtimaiyece, hem hayat- ı 
mâneviyece gayet çirkin ve merdut ve zulüm oldu ğunu gayet kat’î bir surette 
isbat edip, mezkûr âyetlerin mühim bir s ırrını tefsir eder.
İkinci Mebhas
3ُīĻِÝَĩْĤا َّةِĳُĝْĤا ذُو َّزَّاقُóĤا َĳُİ َّٰųا إِنَّ
4ُħĻِĥَđْĤا ُďĻِĩَّùĤا َĳُİوَ ْħَّאכُĺوَإِ َאıُĜْزُóَĺ ُّٰųاَ َא۠ıَĜرِزْ ُģِĩْéَÜ َź ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ ْīِّĺَÉوَכَ
sırrıyla, ehl-i iman ı h ırstan şiddetli bir surette men eden esbab ı gösterir. Ve 
hırs dahi, adâvet kadar muz ır ve çirkin oldu ğunu kat’î delillerle isbat ede-
rek şu âyet-i azîmenin mühim bir s ırrını tefsir ediyor. H ırsa müptelâ adamlar, 
bu ikinci mebhas ı çok dikkatle mütâlaa etmelidirler. Kin ve adâvet maraz ıyla 
hasta olanlar, tam şifalar ını birinci mebhasta bulurlar.
İkinci Mebhas’ ın hâtimesinde, zekât ın ehemmiyetini ve bir rükn-ü İslâmî 
olduğunun hikmetini güzel bir surette beyan etmekle beraber; hakikatli bir rü-
yada güzel bir hakikat beyan ediliyor.
Şu risalenin Hâtime’sinde, 5هُĳُĩُÝْİِóَכَĘ ًאÝْĻَĨ ِįĻِìأَ َħْéَĤ َģْכُÉَĺ أَنْ ْħُכُïَèأَ ُّÕِéُĺأَ 
âyeti alt ı derece zemmi zemmetmekle, alt ı vecihle g ıybetten zecretti ğini.. ve 
mucizâne ve harika bir i’câz ile g ıybeti; hem aklen, hem kalben, hem insani-
yeten, hem vicdanen, hem f ıtraten, hem milliyeten mezmum ve merdut ve
1 “Sen kötülü ğü en güzel tarzda uzakla ştırmaya bak. Bir de bakars ın ki seninle kendisi aras ında düşman-
lık olan kişi candan, s ıcak bir dost oluvermi ş!” (Fussilet sûresi, 41/34).
2 “O muttakîler ki k ızd ıklar ında öfkelerini yutar, insanlar ın kusurlar ını affederler. Allah da böyle iyi dav-
rananlar ı sever.” (Âl-i İmran sûresi, 3/134).
3 “Bütün mahlûklar ın r ızıklar ını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah Teâlâ’d ır.” (Zâriyât 
sûresi, 51/58).
4 “Nice canl ı mahlûk var ki r ızıklar ını kendileri ta şıyamazlar. Ama sizi de bütün onlar ı da r ızıkland ıran 
Allah’t ır.” (Ankebût sûresi, 29/60)
5 “Hiç sizden biriniz ölmü ş kardeşinin cesedini di şlemekten ho şlan ır m ı? Bak ın bundan hemen tiksindi-
niz!” (Hucurât sûresi, 49/12).FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    559
çirkin ve muz ır olduğunu gayet kat’î bir surette, Kur’ân’ ın i’câz ına yak ışacak 
bir tarzda beyan ediyor. Ve g ıybet, alçaklar ın silâh ı olduğu cihetle, izzet-i nefis 
sahibi bu pis silâha tenezzül edip istimâl etmedi ğine dair denilmi ştir:
1ُïْıُä ُįَĤ َź ْīَĨ ُïْıُä َאبٍĻِÝْĔا ُّģوَכُ     ٍÙَ×ĻِĕِĤ َاءٍõَä ْīَĐ ĹِùْęَĬ ُóِّ×أُכَ
YİRMİ ÜÇÜNCÜ MEKTUP  ......................................................................... 315-321
Bu mektubun birkaç mebhas ı var. Öteki mebhaslara bedel latîf ve mâni-
dar birtek mebhas aynen yaz ıldı. Şöyle ki:
Ahsenü’l-kasas olan k ıssa-y ı Yusuf’un (aleyhisselâm)  hâtimesini haber veren 
2َīĻِéِĤَّאāĤِאÖ ĹِĭْĝِéْĤوَأَ ًאĩِĥْùُĨ ĹِĭَّĘَĳَÜ âyetinin ulvî ve latîf ve müjdeli ve i’câzkârâ-
ne bir nüktesi şudur ki; sâir ferahl ı, saadetli k ıssalar ın âhirindeki zeval ve firak 
haberinin ac ılar ı ve elemi, k ıssadan al ınan hayalî lezzeti ac ılaştırıyor, k ırıyor. 
Bahusus kemâl-i ferah ve saadet içinde bulundu ğunu ihbar etti ği hengâmda 
mevtini, firak ını haber vermek daha elemlidir. Dinleyenlere “eyvah” dedirtir. 
Hâlbuki şu âyet, k ıssa-y ı Yusufiye’nin en parlak k ısm ı ki; Aziz-i M ısır olmas ı, 
peder ve vâlidesiyle görü şmesi ve karde şleriyle sevi şip tan ışmas ı olan dünya-
ca en saadetli ve ferahl ı bir hengâmda Hazreti Yusuf’un (aleyhisselâm)  mevtini 
şöyle bir surette haber veriyor ve diyor ki; “Şu ferahl ı ve saadetli vaziyetten 
daha saadetli, daha parlak bir vaziyete mazhar olmak için, Hazreti Yusuf 
(aleyhisselâm)  Cenâb- ı Hak’tan vefat ını istedi ve vefat etti.. o saadete maz-
har oldu. Demek o dünyevî, lezzetli saadetten daha cazibedar bir saadet ve daha ferahl ı bir vaziyet kabrin arkas ında vard ır ki; Hazreti Yusuf 
(aley-
hisselâm)  gibi hakikatbîn bir zât, o gayet lezzetli bir vaziyet içinde gayet ac ı 
olan mevti istedi, tâ öteki saadete mazhar olsun.”  İşte Kur’ân- ı Hakîm’in 
şu belâgat ına hayran ol, bak ki; k ıssa-y ı Yusuf’un (aleyhisselâm)  hâtimesini ne 
suretle haber verdi. O haberi dinleyenlere elem ve esef de ğil; belki bir müj-
de, bir sürûr ilâve ediyor. Hem irşad ediyor ki; kabrin arkas ı için çal ışınız! 
Hakikî saadet ve lezzet ondad ır!
Hem Hazreti Yusuf’un (aleyhisselâm)  âlî s ıddîkiyetini gösteriyor ve diyor: 
“Dünyan ın en parlak ve en sürûrlu hâleti dahi ona gaflet vermiyor, onu 
meftun etmiyor; yine âhireti istiyor.”
1 Düşman ıma g ıybetle ceza vermekten nefsimi yüksek tutuyorum ve tenezzül etmiyorum. Çünkü g ıybet, 
zay ıf ve zelil ve a şağılar ın silâh ıdır. Bkz.: Nâs ıf el-Yâzicî, Şerhu Dîvân el-Mütenebbî  1/429.
2 “Sana tam itaat içinde bir kul olarak can ımı al ve beni hay ırlı ve dürüst insanlar aras ına dahil eyle!” 
(Yûsuf sûresi, 12/101).560  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
YİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP  ................................................................. 322-349
Kâinat ın t ılsım- ı acîbini ve mü şkül muammas ının en mühim bir s ırrını keşif 
ve hâlleden bir mektuptur ve en mühim bir suâlin1(Hâşiye) cevab ıdır. Şöyle ki:
“Esmâ-y ı ilâhiyenin âzamlar ından olan Rahîm, Kerîm, Vedud’un iktiza 
ettikleri şefkat-perverâne ve maslahatkârâne ve muhabbettarâne taltifleri; ne 
suretle pek müthi ş ve muvahhi ş olan mevt ve adem ile, zeval ve firak ile, mu-
sibet ve me şakkat ile tevfik edilir?” diye suâlin cevab ında, t ılsım- ı kâinat ın 
üçüncü muammas ını hâlleden ve kâinattaki dâimî faaliyetin muktezas ını ve 
esbab- ı mûcibesini gösteren “Be ş Remiz” ile ve gayelerini ve faydalar ını is-
bat eden “Be ş İşaret” ile cevap veriyor. Şu mektup “ İki Makam”d ır. Birinci 
Makam ı “Beş Remiz”dir.
Birinci Remiz : İsbat ediyor ki; Sâni-i Hakîm ne yaparsa hakt ır. Hiçbir şey 
ve hiçbir zîhayat, ona kar şı hak dâvâ edemedi ğini ve “haks ız bir iş oldu” di-
yemediğinin s ırrını, kat’î bir tarzda isbat eder.
İkinci Remiz : Hayret-nümâ, deh şet-engiz, dâimî bir suretteki faaliyet-i 
rabbâniyenin s ırrını ve halk ve tebdil-i e şyadaki hikmet-i azîmesini beyan edi-
yor ve en mühim bir muamma-y ı hilkati hâllediyor.
Üçüncü Remiz : Zevale giden e şya ademe gitmedi ğini, belki daire-i kud-
retten daire-i ilme geçti ğini ve eşyadaki hüsün ve cemâle ait istihsan ve şeref 
ve makam, esmâ-y ı ilâhiyeye ait oldu ğunu gayet güzel bir surette isbat eder.
Dördüncü Remiz : Mevcudât ın mütemâdiyen tebeddül ve tagayyür et-
meleri; birtek sayfada, her dakikada ayr ı ayr ı ve mânidar mektuplar ı yazmak 
nev’inden, sayfa-y ı kâinatta esmâ-y ı ilâhiyenin cilveleriyle yaz ılan cemâl ve 
celâl ve kemâl-i ilâhiyenin hadsiz âyât ını, mahdud sayfalarda da hadsiz bir 
surette yaz ıldığını isbat eder.
Beşinci Remiz : İki nükte-i mühimmedir.
Birisi: Vâcibü’l-vücûd’a intisab ını iman ile hisseden adam, hadsiz envar- ı 
vücûda mazhar oldu ğunu.. ve hissetmeyen, nihâyetsiz zulümât- ı ademe ve 
âlâm- ı firaka maruz bulundu ğunu gösterir.
İkinci Nükte: Dünyan ın üç yüzü bulundu ğunu.. zâhir yüzünde zeval, fi-
rak, mevt ve adem var; fakat esmâ-y ı ilâhiyenin aynas ı ve âhiretin mezraas ı 
1 (Hâşiye) Bu mektubun mesâili bir derece ihsas edilmek arzu edildi ğinden; fihristiyet ihtisar ı 
muhafaza edilmedi, uzun oldu.FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    561
olan1 iç yüzlerinde –zeval ve firak, mevt ve adem ise– tazelenmek ve teced-
düddür ve bekân ın cilvelerini gösteren bir tavzif ve terhistir.
Bu Mektub’un İkinci Makam ı .............................................................. 330-338
Bir “Mukaddime” ile “Be ş İşaret”tir.
Mukaddime : Hallâk ıyet ve tasarrufat- ı ilâhiyeden gayet azîm bir hakika-
ti, muazzam ve muhte şem kanunlarla beyan ediyor. Meselâ; bir ku şun tüylü 
libas ını değiştiren Sâni-i Hakîm, ayn ı kanunla kâinat ın suretini k ıyâmet vak-
tinde ve âlem-i şehâdetin libas ını haşirde o kanun ile de ğiştirir.
Hem bir a ğac ın ne kadar meyveleri ve çiçekleri bulunuyor; her bir çiçe ğin 
o kadar gayeleri, her bir meyvenin o kadar hikmetleri bulundu ğunu gösterir.
Beş İşaret ise : Eşya, vücûddan gittikten sonra verdikleri ehemmiyet-
li beş netice itibar ıyla bir vecihle madum iken, be ş vecihle mevcut kal ıyor. 
Şöyle ki:
Her bir mevcut, vücûddan gittikten sonra, ifade etti ği manalar ve arkas ın-
da bâki kalan hüviyet-i misaliyesi, âlem-i misalde mahfuz kal ır. Hem hayat ı-
nın etvar ıyla “mukadderât- ı hayatiye” denilen sergüze şte-i hayatiyesi âlem-i 
misalin defterlerinden olan levh-i misalîde yaz ılır. Ruhanîlere dâimî, mev-
cut bir mütâlaagâh olur. Hem cin ve insin amelleri gibi, âhiret pazar ına ve 
âlem-i âhirete gönderilecek mahsûlât ı bâki kal ır. Hem etvar- ı hayatiyeleriy-
le ettikleri envâ- ı tesbihat- ı rabbâniye bâki kal ıyor. Hem şuûnât- ı sübhâniye-
nin zuhuruna medar çok şeyleri arkas ında mevcut b ırak ır, öyle gider. Bu Be ş 
İşaret’teki be ş hakikati, kat’î delil hükmünde be ş mâkul ve makbul temsil ile 
beyan eder.
Yirmi Dördüncü Mektub’un Birinci Zeyli .................................... 339-343
2ْħאؤُۨכُƯĐدُ َźْĳَĤ ĹِّÖرَ ْħِכُÖ ُۨاËَ×ْđَĺ َאĨ ْģُĜ âyetinin mühim bir s ırrını beş nükte ile 
tefsir ediyor.. ve dua, bir s ırr- ı azîm-i ubûdiyet oldu ğunu.. ve kâinattan dâi-
mî bir surette dergâh- ı rubûbiyete giden en azîm vesile ise dua oldu ğunu.. ve 
duan ın azîm tesiri bulundu ğunu kat’î isbat etmekle beraber; külliyet ve de-
vam kesbeden bir dua, katiyen makbul oldu ğuna binâen; umum ümmetin 
1 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.
2 “(Resûlüm!) De ki: (Kulluk ve) yalvarman ız olmasa, Rabbim size ne diye de ğer versin?” (Furkan sûresi, 
25/77)562  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  salavât nâm ıyla dualar ının neticesinde, 
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  ne kadar yüksek bir mertebede oldu ğu-
nu gösterir.
Duan ın da üç nev-i mühimmini zikretmekle beraber, beyan eder ki; dua-
nın en güzel ve en latif meyvesi, en leziz ve en haz ır neticesi şudur ki:
Dua eden adam, bilir ve dua ile bildirir ki; birisi var.. onun sesini dinler.. 
derdine derman yeti ştirir.. ona merhamet eder.. onun eli her şeye yetişir.. ve 
bu boş, hâlî dünyada o yaln ız değil; belki bir Kerîm Zât var, ona bakar, ünsi-
yet verir.. onun hadsiz ihtiyacât ını yerine getirebilir.. ve hadsiz dü şmanlar ını 
def’edebilir bir Zât’ ın huzurunda kendini tasavvur ederek, bir ferah ve sürûr 
duyup, dünya kadar a ğır bir yükü üzerinden at ıp, 1َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ der.
Yirmi Dördüncü Mektub’un İkinci Zeyli  .................................... 344-349
Mirac- ı Nebevî ve Mevlid-i Nebevî’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  dair üç mühim 
suâle, gayet muknî ve mant ıkî ve parlak bir cevapt ır. Bu zeyil çendan 
kısad ır, fakat gayet k ıymettard ır. Mevlid-i Nebevî’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  
iştiyak ı olanlar buna çok mü ştâkt ırlar.
Hâtimesinde gayet mühim bir düstur-u mant ıkî ile kâinatta en büyük 
ferd-i ekmel ve üstad- ı küll ve habib-i âzam, Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü ves-
selâm) olduğunu isbat eder.
YİRMİ BEŞİNCİ MEKTUP  .................................................................................... 350
Sûre-i Yâsin’in yirmi be ş âyetine dair “Yirmi Be ş Nükte” olmak üzere 
rahmet-i ilâhiyeden istenilmi ş; fakat daha zaman ı gelmediğinden yaz ılmam ış-
tır.
YİRMİ ALTINCI MEKTUP  ........................................................................... 351-389
2ُħĻِĥَđْĤا ُďĻِĩَّùĤا َĳُİ ُįَّĬإِ ِّٰۚųِאÖ ْñِđَÝْøَאĘ ْغٌõَĬ َאنِĉْĻَّýĤا َīِĨ َّכَĭَĔَõْĭَĺ َّאĨوَإِ
sırrına dair “Hüccetü’l-Kur’ân ale’ ş-Şeytan ve Hizbihî” nâm ıyla, İblis’i ilzam 
ve ehl-i tu ğyan ı iskât eden gayet mühim bir mektuptur.
Bu mektubun “Dört Mebhas” ı var.
1 “Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’ad ır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
2 “Eğer şeytandan gelen bir vesvese seni dürterse hemen Allah’a s ığın! Çünkü O, her şeyi işitir, her şeyi 
mükemmel tarzda bilir.” (A’râf sûresi, 7/200; Fussilet sûresi, 41/36).FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    563
Birinci Mebhas : Şeytan ın en müthi ş hücumunu def’etmekle, şeytan ı öy-
le bir surette ilzam eder ki; içine girerek saklan ıp vesvese edecek bir yer b ı-
rakm ıyor. Ve o kadar kuvvetli delâil-i akliye ile ve kat’î burhanlarla şeytan ı 
ve şeytan ın şâkirtlerini ilzam eder ki, şeytan olmasa idiler imana gelecekti-
ler. Fakat maatteessüf şeytan- ı cin ve insin, gayet çirkin dâvâlar ını ve desise-
lerini bütün bütün ibtal ve def’etmek için, farazî bir surette onlar ın çirkin fi-
kirlerini zikredip öyle ibtal ediyor. Meselâ der ki; “E ğer faraza dedi ğiniz gibi 
Kur’ân, Kelâmullah olmazsa en âdi ve sahte bir kitap olurdu. Hâlbuki mey-dandaki âsâr ıyla göstermi ş ki, en âlî bir kitapt ır.” İşte bu gibi farazî tâbirât ın, 
titreyerek yaz ılmas ına mecburiyet hâs ıl olmuştur. Şu mebhas ın âhirinde, şey-
tan ın Sûre-i 
1ِ﴾ïĻِåَĩْĤا ْاٰنِóُĝْĤوَا ﴿قٓۚ’in fesâhat ve selâsetine dair bir vesvese ve 
itiraz ını reddediyor.
İkinci Mebhas : Bir insanda vazife ve ubûdiyet ve zât itibar ıyla üç şahsi-
yet bulundu ğunu ve o şahsiyetlerin ahlâk ı ve âsâr ı bazen birbirine muhalif ol-
duğunu beyan eder.
Üçüncü Mebhas :
2اĳُĘَאرَđَÝِĤ َģאئِƯ×َĜوَ ًאÖĳُđُü ْħَאכُĭْĥَđَäوَ ĵٰáْĬوَأُ ٍóذَכَ ْīِĨ ْħَאכُĭْĝَĥَì َّאĬإِ َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ
âyetinin, hayat- ı içtimaiye-i be şeriyenin münasebât ına dair gayet mühim bir 
sırrını ve insanlar ın millet millet ve kabile kabile yarat ılmas ının mühim bir hik-
metini “Yedi Mesele” ile tefsir ediyor. Bu mebhas, milliyetçilere mühim bir tir-yakt ır. Bu zaman ın en müthi ş maraz ına gayet nâfi bir ilâçt ır. Ve sahtekâr ha-
miyet-füru şlar ın ve yalanc ı milliyet-perverlerin yüzlerindeki perdeyi açar, sah-
tekârl ıklar ını gösterir.
Dördüncü Mebhas : Alt ı suâlin cevab ında “On Mesele”dir.
Birincisi: 3َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبُّ kelimesinin tefsirinde on sekiz bin âlem dedikleri-
nin hikmeti münasebetiyle, birkaç nükte-i Kur’âniye beyan edilir.
İkinci Mesele: “Allah’ ı bilmek, varl ığını bilmenin gayr ıdır!” Muhyiddin 
Arabî, Fahreddin Razî’ye demi ş: “Ondan murad nedir?” Cevab ında, gayet 
mühim bir mesele-i mârifetullah beyan edilmi ştir.
1 “Kâf. Şanl ı şerefli Kur’ân hakk ı için.” (Kaf sûresi, 50/1).
2 Hucurât sûresi, 49/13.
3 “Âlemlerin Rabbi” (A’râf sûresi, 7/54; Şuarâ sûresi, 26/23; Kasas sûresi, 28/30; Mü’min sûresi, 40/64; 
Fussilet sûresi, 41/9; Tekvir sûresi, 81/29; Hâkka sûresi, 69/4)564  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Üçüncü Mesele: “1اٰدَمَ ĹِĭَÖ َאĭْĨَّóכَ ْïَĝَĤوَ âyetiyle 2ًźĳُıَä ًאĨĳُĥَČ כَאنَ ُįَّĬإِ âyetinin 
veçh-i tevfiki nedir?” diye suâline, gayet güzel ve nurlu mühim bir cevapt ır.
Dördüncü Mesele: “3ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َŻِÖ ْħَכُĬَאĩĺإِ ِّدُواïَä hikmeti nedir?” diye su-
âle gayet güzel ve nurlu bir cevapt ır.
Dördüncü Mesele’nin Zeyli’nde, vahdâniyetin gayet azîm bir hüccetine 
ve geniş ve uzun bir burhan ına muhtasar bir i şarettir.
Beşinci Mesele: Yaln ız “4ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź diyen, 5ِّٰųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨ demeyen 
ehl-i necat olabilir mi?” suâline kar şı mühim bir cevapt ır.
Alt ınc ısı: Birinci Mebhas’taki şeytanla münâzaran ın çirkin tâbirâtlar ının 
sebeb-i zikrini bildiriyor. Hem mühim bir temsil ile, hizbü’ ş-şeytan ı en dar ve 
en muhâl ve en menfur bir mevkie s ıkıştırıyor. Meydan ı, hizbü’l-Kur’ân he-
sab ına zabtederek; her bir hâl-i Ahmediye, (aleyhissalâtü vesselâm)  her bir haslet-i 
Muhammediye, (aleyhissalâtü vesselâm)  her bir tavr- ı Nebevî, (aleyhissalâtü vesselâm)  o 
kuvvetli temsile göre birer mucize hükmüne geçip, nübüvvetini isbat etti ğini 
gösterir.
Yedincisi: Vehham ve zarardan sak ınmak için bizden uzakla şan baz ı 
dostlar ın kuvve-i mâneviyelerini teyid için ve hizmetimizden baz ı maksatlar-
la çekilen ve maksatlar ının aksiyle tokat yiyenleri, çok misallerden yedi küçük 
misal ile gösterir ki; siperini b ırak ıp kaçanlar, daha ziyade yaralan ırlar.
Sekizincisi: Diyorlar ki; “Elfâz- ı Kur’âniye ve zikriye ve tesbihatlar ın her 
birinden, bütün letâif-i insaniye hisselerini istiyorlar. Manalar ı bilinmezse, his-
se al ınmaz; öyle ise tercüme edilse daha iyi de ğil mi?” diye olan müthi ş ve 
mugâlatal ı şu suâle kar şı, gayet mühim ve ibretli ve zevkli bir cevapt ır. Elfâz- ı 
Kur’âniye ve nebeviye (aleyhissalâtü vesselâm)  manalara, câmid ve ruhsuz libas 
değiller; belki hayattar, feyiz-âver ciltlerdir. Zîhayat bir ceset soyulsa elbette 
ölür. Hem lisân- ı nahvî olan elfâz- ı Kur’âniye’deki i’câz ve îcaz, hakikî tercü-
meye mâni oldu ğunu gösterir.
1 “Gerçekten Biz, Âdem evlâtlar ını şerefli k ıldık” (İsrâ sûresi, 17/70)
2 “İnsan (bu emanetin hakk ını gözetmedi ğinden) cidden çok zâlim, çok cahildir.” (Ahzâb sûresi, 
33/72).
3 “Hay ır ve fazilet kayna ğı ‘Lâ ilâhe illallah’ cümlesi ile iman ınızı yenileyiniz!” (el-Hakîm et-Tirmizî, 
Nevâdiru’l-usûl  2/204. Ayr ıca benzer manadaki hadisler için bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
2/359; Abd İbni Humeyd, el-Müsned  1/417).
4 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
5 “Muhammed Allah’ ın resûlüdür.” (Fetih sûresi, 48/29)FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    565
Dokuzuncusu: “Ehl-i Sünnet ve Cemaat olan ehl-i hak dairesinin haricin-
de ehl-i velâyet bulunabilir mi?” suâline, mühim ve merak-âver bir cevapt ır.
Onuncusu: Kur’ân- ı Hakîm’in hizmetinde bulunan bu bîçâre Said ile gö-
rüşen ve görü şmek arzu eden dostlara mühim bir düsturdur.
YİRMİ YEDİNCİ MEKTUP  .................................................................................. 390
Bu mektup, Risale-i Nur müellifinin talebelerine yazd ığı ayn- ı hakikat ve 
çok letâfetli, güzel mektuplar ıyla, Risale-i Nur Talebelerinin üstadlar ına ve ba-
zen birbirlerine yazd ıklar ı ve Risale-i Nur’un mütâlaas ından ald ıklar ı parlak 
feyizlerini ifade eden çok zengin bir mektup olup, bu mecmûan ın üç-dört mis-
li kadar büyüdü ğü için bu mecmûaya idhal edilmemi ştir. Barla, Kastamonu, 
Emirdağ Lâhikalar ı olarak müstakillen ne şredilmiştir.
YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP  .................................................................. 391-436
“Sekiz Mesele” nâm ıyla sekiz risaledir.
Birinci Risale Olan Birinci Mesele .................................................... 391-395
Rüya-y ı sâd ıkan ın hakikatini ve faydas ını, gayet güzel ve hakikatli “Yedi 
Nükte” ile beyan ediyor. Bu risale hem k ıymettard ır, hem merak-âverdir.
İkinci Mesele Olan İkinci Risale ......................................................... 396-399
“Hazreti Mûsâ (aleyhisselâm) , Hazreti Azrail’in (aleyhisselâm)  gözüne tokat 
vurmuş.” meâlindeki bir hadise dair ehemmiyetli bir münaka şay ı kökünden 
kald ırır ve bu nevi hadislere mülhidler taraf ından gelen itirazâta bir set 
çeker. Bu risale küçüktür, fakat merak-âverdir.
Üçüncü Mesele Olan Üçüncü Risale  ............................................ 400-406
Bu bîçâre, müflis Said’in ziyaretine gelenlerin ne niyetle görü şmeleri lâ-
zım geldiğini beyan edip, s ırf Kur’ân- ı Hakîm’in dellâl ı itibar ıyla görüşmek lâ-
zım geldiğini ve o görü şmenin mühim faydalar ını ve Said’in şahsiyetinin hiç-
liği nazara al ınmayaca ğını, belki dellâl ı olduğu mukaddes dükkân ın k ıymettar 
cevherlerini nazara almak lâz ım geldiğini “Beş Nokta” ile gayet güzel bir su-
rette isbat etmekle beraber; hizmet-i Kur’âniye’nin kerâmât ından ve inâyet-i 
rabbâniyeden, ben ve baz ı kardeşlerim mazhar oldu ğumuz çok inâyetlerden 
birkaç vâki ve kat’î misalleri zikrediyor.
Bu risalenin tetimmesinde; risalelerin yaz ılmas ında, hususan telifinde ve 
bilhassa Yirmi Dokuzuncu Mektup’ta tezahür eden harika bir inâyeti beyan ediyor.566  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Dördüncü Risale Olan Dördüncü Mesele  ................................ 407-410
Mescidimize iki defa taarruz edildi, âhirki defa da kapad ılar. Ondan iki 
veya üç sene mukaddem, yine mübarek bir misafirin gelmesiyle, gayet vah şi-
yâne ve zâlimâne tecavüz edildi ği için, her taraftan benden suâl edildi. Böyle 
merak- ı umumiyeyi tahrik eden bir hâdiseye lây ık cevap vermek için, Eski 
Said lisan ıyla “Dört Nokta” ile mühim bir ibretli cevapt ır.
Beşinci Risale Olan Be şinci Mesele ............................................... 411-413
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’da tekrar ile 1ُونَóْכُýَĺ َŻَĘأَ.. ُونَóْכُýَĺ َŻَĘأَ ve şük-
retmeyenleri, otuz bir defa 2َאنِÖِّñُכَÜ َאĩِّכُÖرَ ءِƯźاٰ َيِّÉِ×َĘ ferman ıyla tehdid etti ğinin 
sırrını gayet âlî ve tatl ı ve mâkul ve makbul bir surette tefsir ediyor; insan ın bir 
şükür fabrikas ı olduğunu isbat ediyor. Kâinat bir nimet hazinesi olup; şükür 
ise anahtar ı olduğunu; ve r ızık, onun neticesi ve şükrün mukaddimesi bulun-
duğunu gayet güzel ve kat’î bir surette isbat ediyor.
Der tarîk- ı acz-mendî, lâz ım âmed çâr çîz:
Acz-i mutlak, fakr- ı mutlak, şevk-i mutlak, şükr-ü mutlak ey aziz!
olan düstur-u hakikatteki dördüncü rükün bulunan şükr-ü mutlak ın parlak ve 
yüksek hakikatini izah ediyor.
Alt ınc ı Risale Olan Alt ınc ı Mesele  .......................................................... 414
Teksir Mektubat mecmûas ında neşredildiğinden buraya dercedilmedi.
Yedinci Risale Olan Yedinci Mesele  ............................................. 415-429
3نَĳُđَĩْåَĺ َّאĩِĨ ٌóْĻَì َĳُİ اĳُèَóْęَĻْĥَĘ ِכَĤٰñِ×َĘ ۪įِÝَĩْèَóِÖوَ ِّٰųا ِģْąَęِÖ ْģُĜ âyetinin, Risale-i 
Nur ve hâdimleri hakk ındaki mühim bir s ırrını, “Yedi İşaret” nâm ıyla, yedi inâ-
yet-i rabbâniyeyi beyan ediyor. Ve tahdis-i nimet suretinde bu inâyet-i seb’a-nın izhar ına, yedi mâkul sebebini beyan ediyor. Bu inâyet-i seb’a-y ı külliyenin 
harikalar ına işareten, kendi kendine telif vaktinde iki sayfan ın bütün sat ırlar ı 
başlar ında yirmisekiz elif gelerek, Yirmi Sekizinci Mektub’un merte besine te-
vâfuk etti ğini,
4(Hâşiye) teliften bir zaman sonra muttali olduk. Bu inâyet-i seb’ay ı
1 “Hâla şükretmez mi onlar? Hâla şükretmezler mi?” (Yâsîn sûresi, 36/35, 73).
2 “O halde Rabbinizin nimetlerinden hangi birini inkâr edebilirsiniz?” (Rahman sûresi, 55/13, 16, 18; …)
3 “De ki; Allah’ ın lütfuyla, rahmetiyle, evet sadece bununla ferahlan ın. Çünkü bu, onlar ın dünya mal ı 
olarak toplad ıklar ı bütün şeylerden daha hay ırlıdır.” (Yûnus sûresi, 10/58).
4 (Hâşiye) As ıl nüshas ına göredir.FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    567
okuyan adam, Risale-i Nur eczalar ının ne kadar ehemmiyetli ve nazar- ı inâ-
yet-i ilâhiyede bulundu ğunu ve himâyet-i rabbâniyede oldu ğunu bilecek. Bu 
yedi inâyet küllîdir, cüz’iyatlar ı yetmişi geçer.
Hâtimesinde bir s ırr- ı inâyete ait mahrem bir suâlin cevab ı vard ır. 
Hâtimesinde inâyet-i seb’adan birincisi olan tevâfukâta gelen veya gelmek ihtimali olan evham ı gayet kat’î bir surette def’ediyor. O hâtimenin âhirinde 
de Üçüncü Nükte’de inâyet-i hâssa ve inâyet-i âmmeye dair mühim bir s ırr- ı 
dakik-i rubûbiyete ve ehemmiyetli bir s ırr- ı rahmâniyete i şaret ediyor.
Sekizinci Risale Olan Sekizinci Mesele  ....................................... 430-436
Alt ı suâlin cevab ı olan “ Sekiz Nükte” dir.
Birinci Nükte:  Tevâfuktaki i şârât- ı gaybiye, umum Risale-i Nur eczala-
rında cüz’î-küllî bulundu ğuna dairdir.
İkinci Nükte: Tevâfukât ın meziyeti, lafz- ı Celâl’den ba şka ne için 
Kur’ân’da fevkalâde matlub olmad ığının s ırrını beyan eder.
Üçüncü Nükte: Bir karde şimizin fazla ihtiyat ve cesaretsizli ği yerinde ol-
mad ığını ve bir müftünün Onuncu Söz’e sathî tenkidine kar şı güzel bir cevap-
tır. (Fakat bu mecmûaya idhal edilmemi ştir.)
Dördüncü Nükte: “Meydan- ı haşirde insanlar nas ıl toplanacaklar, ç ıplak 
olarak m ı? Herkes ahbablar ını görebilir mi? Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesse-
lâm) şefaat için nas ıl bulacağız? Hadsiz insanlarla birtek zât olan Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  nas ıl görüşecek? Ehl-i cennet ve cehennemin libaslar ı na-
sıl olacak? Ve bize kim yol gösterecek?” Alt ı merakl ı suâlin muknî ve mâkul 
cevab ıdır.
Beşinci Nükte: “Zaman- ı fetrette, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  
ecdad ı, bir din ile mütedeyyin mi idiler?” cevab ında, güzel bir hakikat beyan 
ediliyor.
Alt ınc ı Nükte: “Hazreti İsmail’den (aleyhisselâm)  sonra, Peygamber (aley-
hissalâtü vesselâm) ’ın ecdad ından peygamber gelmi ş midir?” suâline kar şı gayet 
mühim bir cevapt ır.
Yedinci Nükte: “Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  peder ve vâlidesi-
nin ve ceddi Abdülmuttalib’in imanlar ı hakk ında en sahih haber hangisidir?” 
suâline kar şı gayet mühim ve mâkul bir cevapt ır.568  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Sekizinci Nükte: “Amcas ı Ebû Talib’in iman ı hakk ında esahh olan ne-
dir? Cennete girebilir mi?” suâline kar şı güzel bir cevapt ır.
YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP  .......................................................... 437-518
“Dokuz K ısım”d ır. Yirmi dokuz nükte-i mühimme, içinde vard ır. O dokuz 
kısım, küçük-büyük on yedi risaledir.
Birinci Risale Olan Birinci K ısım ..................................................... 437-447
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َّאكَĺوَإِ ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺِ۝إِīĺِّïĤا ْمِĳَĺ ِכِĤَאĨِ۝ħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤَ۝اَīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
ْۙħِıْĻَĥَĐ َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤا َاطَóِĀَ۝ħĻِĝَÝْùُĩْĤا َاطَóِّāĤا َאĬِïْİُ۝اِīĻِđَÝْùَĬ
1َīĻِّĤَّאąĤا َźوَ ْħِıْĻَĥَĐ بِĳُąْĕَĩْĤا ِóْĻَĔ
 َّאĨَÉَĘ َאتٌۘıِÖَאýَÝُĨ ُóَìوَأُ َאبِÝْכِĤا أُمُّ َّīُİ َאتٌĩْכَéُĨ َאتٌĺاٰ ُįْĭِĨ َאبَÝْכِĤا ْכَĻَĥَĐ َلَõْĬأَ ِۤيñَّĤا َĳُİ
 َّźإِ ưįَĥĺْوِÉَÜ ُħَĥْđَĺ َאĨوَ ۪ۚįِĥĺَאْوِÜ אءَƯĕِÝْÖوَا ِÙَĭْÝِęْĤا אءَƯĕِÝْÖا ُįْĭِĨ َįَÖَאýَÜ َאĨ نَĳُđِ×َّÝَĻَĘ ٌēْĺزَ ْħِıِÖĳُĥُĜ ĹِĘ َīĺِñَّĤا
2َאبِ×ْĤَْŶا ĳُĤأُۨو َّźإِ ُóَّכَّñَĺ َאĨوَ َאۚĭِّÖرَ ِïْĭِĐ ْīِĨ ٌّģכُ ۪ۙįِÖ َّאĭَĨاٰ نَĳُĤĳُĝَĺ ِħْĥِđْĤا ĹِĘ نَĳُíِøَّاóĤوَا ُّٰۢųا
âyetlerinin baz ı sırlar ını, “Dokuz Nükte ” ile tefsir eder.
Birinci Nükte: Kur’ân’a ait.. ve “Kur’ân’ ın esrar ı bilinmiyor ve müfessir-
ler hakikatini anlamam ışlar.” diyenlere kar şı mühim bir cevapt ır.
İkinci Nükte: Kur’ân- ı Hakîm’de 4َאıĻٰéُĄوَ ِ÷ْĩَّýĤوَا ، 3نِĳُÝْĺَّõĤوَا ِīĻِّÝĤوَا gibi 
kasemât- ı Kur’âniye’deki mühim bir hikmeti beyan ediyor.
1 “Rahmân ve Rahîm Allah’ ın ad ıyla. Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’ad ır. O rahmând ır, 
rahîmdir. Din gününün, hesap gününün tek hâkimidir. (Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet 
eder, yaln ız senden medet umar ız. Bizi do ğru yola, Sana do ğru varan yola ilet. Nimet ve lutfuna maz-
har ettiklerinin yoluna ilet. Gazaba u ğrayanlar ın ve sapk ınlar ınkine değil.” (Fâtiha sûresi, 1/1-7).
2 “Bu muazzam kitab ı sana indiren O’dur. Onun âyetlerinin bir k ısm ı muhkem olup bunlar Kitab’ ın esa-
sıdır. Âyetlerin bir k ısm ı ise müte şabihtir. Kalblerinde e ğrilik olanlar s ırf fitne ç ıkarmak, insanlar ı sap-
tırmak ve kendi arzular ına göre yorumlamak için müte şabih k ısm ına tutunup onlarla u ğraşır dururlar. 
Hâlbuki onlar ın hakikatini, gerçek yorumunu Allah’tan ba şkas ı bilemez. İlimde ileri gidenler: “Biz ona 
olduğu gibi inand ık. Hepsi de Rabbimizin kat ından gelmi ştir” derler. Bunlar ı ancak tam ak ıl sahipleri 
düşünüp anlar.” (Âl-i İmran sûresi, 3/7).
3 “Yemin olsun İncir’e ve Zeytin’e..” (Tîn sûresi, 95/1).
4 “Güneş ve onun ayd ınlığı hakk ı için!” (Şems sûresi, 91/1).FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    569
Üçüncü Nükte: Sûrelerin ba şlar ındaki birer şifre-i ilâhiye olan hurûf-u 
mukattaaya dairdir.
Dördüncü Nükte: Kur’ân- ı Hakîm’in hakikî tercümesi kabil olmad ığın-
dan.. ve mânevî i’câz ındaki ulviyet-i üslûp tercümeye gelmedi ğinden, mühim 
bir beyanla üslûb-u Kur’âniye’deki bir lem’a-y ı i’câziyeyi gösterir.
Beşinci Nükte: 1ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ cümlesinin ifade etti ği manan ın en k ısas ı, bir 
sat ır kadar oldu ğunu ve hakikî tercümesinin kabil olmad ığını gösterir.
Alt ınc ı Nükte: 2ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ ’deki nun-u mütekellim-i maalgay-
ra dair mühim bir s ırrını, nurlu bir hâl ve hakikatli bir hayal içinde beyan edi-
yor.
Yedinci Nükte: 3ْħِıْĻَĥَĐ َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤا َاطَóِĀَ۝ħĻِĝَÝْùُĩْĤا َاطَóِّāĤا َאĬِïْİاِ’ in mü-
him ve nurâni s ırrının beyan ı içinde, bid’alar ın îcad ı ne kadar çirkin ve zarar 
olduğunu gösterir.
Sekizinci Nükte: Şeâir-i İslâmiye, hukuk-u umumiye hükmünde oldu-
ğuna dair mühim bir s ırrını beyan ediyor.
Dokuzuncu Nükte: Mesâil-i şeriat ın “taabbüdî” ve “mâkulü’l-mana” 
olarak iki k ısım olduğunu; ve taabbüdî k ısm ı hikmet ve maslahatlar ın tebed-
dülü ile tagayyür edemedi ğinin s ırrını beyan eder. Ve ezan ın faydas ı, yaln ız 
bir köy ahalisini namaza davet de ğil, belki kâinat saray ında mevcudâta kar şı 
umum mahlûkat nâm ına bir ilân- ı tevhid oldu ğunu beyan eder.
İkinci Risale Olan İkinci K ısım ................................................................. 448-455
4َאنِĜْóُęْĤوَا ٰىïُıْĤا َīِĨ َאتٍĭِّĻَÖوَ َّאسِĭĥِĤ ًىïُİ ْاٰنُóُĝْĤا ِįĻِĘ ِلَõْĬأُ ِۤيñَّĤا َאنَąَĨرَ ُóْıَü âye-
tinin bir s ırrını, s ıyam- ı Ramazan’ ın yetmiş hikmetlerinden dokuz hikmetinin 
beyan ıyla o s ırr- ı azîmi tefsir ediyor. O dokuz hikmet, o kadar hakikî ve kuv-
vetli ve cazibedard ır ki; müslüman olmayan da onlar ı görse, oruç tutmak için 
büyük bir i ştiyak ve bir hevese gelir. Kendine müslüman deyip oruç tutma-
yanlar ın, bu hikmetlere kar şı hacâlet ve hatalar ından ezilmeleri lâz ım gelir.
1 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.” (Fâtiha sûresi, 1/2; En’âm sûresi, 6/1; A’râf sûresi, 7/43; Yûnus 
sûresi, 10/10; İbrahim sûresi, 14/39; Nahl sûresi, 16/75; …)
2 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
3 “Bizi doğru yola, sana do ğru varan yola ilet. Nimet ve lütfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet!” (Fâtiha 
sûresi, 1/6-7).
4 “O Ramazan ay ı ki insanl ığa bir rehber olan, onlar ı doğru yola götüren ve hakk ı bât ıldan ay ıran en 
aç ık ve parlak delilleri ihtiva eden Kur’ân o ayda indirildi.” (Bakara sûresi, 2/185).570  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Üçüncü Risale Olan Üçüncü K ısım ........................................................ 456-457
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın envâ- ı i’câz ından göz ile görünecek k ısm ının 
beş-alt ı veçhinden bir veçhini, yeni bir Kur’ân’ ı yazmakla göstermeye dairdir. 
Lillâhilhamd, öyle bir Kur’ân yaz ıldı. Ümmetçe Hâf ız Osman hatt ıyla makbul 
Kur’ân’ ın ayn ı sayfalar ını ve sat ırlar ını muhafaza etmekle beraber; lafzullah, 
mecmû-u Kur’ân’da iki bin sekiz yüz alt ı defa tekerrür etti ği hâlde; nâdir ve 
nükteli müstesnalar hariç kal ıp, mütebâkisi tevâfuk etti ğini anlad ık, sayfa ve 
sat ırlar ını tağyir etmedik. Yaln ız biz tanzim ettik. O tanzimden harika bir tevâ-
fuk tezahür etti. Yazd ığımız Kur’ân’ ın parçalar ını bir k ısım ehl-i kalb görmü ş, 
Levh-i Mahfuz hatt ına yak ın olduğunu kabul etmi şler. Bu risale ise; tevâfu-
kât- ı Kur’âniye’ye dair oldu ğu münasebetiyle, s ırf bir işaret-i gaybiye olarak, 
hiçbirimizin haberi olmadan, ibtida telif ve birinci tesvidinde on bir “Kur’ân” kelimesi; birtek sayfada, birer sat ırda, bir s ırada hatt- ı müstakîm ile tevâfukla-
rı, tevâfuk-u Kur’âniye’deki lem’a-y ı i’câziyenin bir şuâ ı şu risalede bu harika 
letâfeti gösterdi ğini, görenlere kanaat geldi.
Bu Üçüncü K ısm ın mütebâki meseleleri ile Dördüncü K ısım tevâfukâta 
dair oldu ğu için, tevâfukâta dair olan fihriste ile iktifâ edilmi ştir.
Dördüncü K ısım Olan Dördüncü Risale
 ............................................ 457-460
“Üç Nükte ”dir.
Birinci Nükte: Kur’ânda, “Kur’ân” kelimesinin çok s ırlar ından bir s ırrı-
nı, altm ış dokuz âyât- ı azîmede latîf ve mânidar sayfalar arkas ında birbirine 
tevâfukla bakt ıklar ını.. ve o âyât- ı azîmenin mânen birbirinin hakikatini teyid 
ettiklerini göstermek.. ve tilavet-i Kur’ân sevab ını ve zikir faziletini ve tefek-
kür ubûdiyetini birden kazanmak isteyenlere, evrad nev’inden gayet güzel bir hizb-i Kur’ânî olarak yaz ılm ıştır.
İkinci Nükte: Kur’ân- ı Hakîm’de “resûl” kelimesinin tekrar ındaki esrar ın 
tevâfuk cihetiyle birisine i şaret için, yüz altm ış âyâttaki “resûl” kelimesi birbi-
rine tevâfukla mânidâr bakmas ı gibi;1(Hâşiye) o yüz altm ış muazzam âyetler de 
birbirine bak ıyor. Birbirini teyid ve isbat etti ğine işareten ve Kur’ân’dan hem 
kıraat, hem zikir, hem fikir olmak üzere bir hizb-i mahsustur. Kendine âlî ve 
tatl ı ve çok k ıymetli ve çok faziletli bir vird arzu edenlere mühim bir virddir.
1 (Hâşiye) Bu risalenin, o mukaddes iki kelimenin i’câzî tevâfuklar ından bahsi ayn- ı hakikat 
olduğuna delil, o dördüncü risalede bütün o iki kelimenin tevâfuk etmesidir. Her bir âyet 
ayr ı ve sat ır başında yaz ılmas ından, umum o iki mukaddes kelimeler tevâfuk etmi şlerdir.FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    571
Üçüncü Nükte: Lafzullah’ ın iki bin sekiz yüz alt ı defa zikrinin çok nükte-
leri var. İ’câz- ı Kur’ân’ ın çok şuâlar ını gösteriyor. Bu Üçüncü Nükte de, onun 
dört şuâ- ı i’câz ını gösterir.
Beşinci Risale Olan Be şinci K ısım .................................................. 461-464
 ُÙَäَאäُّõĤاَ ٍۘÙَäَאäزُ ĹِĘ َאحُ×ْāِĩْĤاَ َאحٌۘ×ْāِĨ َאıĻِĘ ةٍĳْכٰýِĩכَ رِه۪ĳُĬ ُģَáَĨ َْرْضِۘŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ
 ءُĹِۤąُĺ َאıُÝْĺزَ َכَאدُĺ ٍۙÙَّĻِÖْóَĔ َźوَ ٍÙَّĻِĜْóَü َź ٍÙَĬĳُÝْĺزَ ٍÙَאرَכَ×ُĨ َةٍóَåَü ْīِĨ ُïَĜĳُĺ دُرِّيٌّ ٌÕْכَĳכَ َאıَّĬَÉכَ
1אءُƯýَĺ ْīَĨ رِه۪ĳُĭِĤ ُّٰųا ِىïْıَĺ رٍۘĳُĬ ĵٰĥَĐ رٌĳُĬ َאرٌۘĬ ُįْùَùْĩَÜ ْħَĤ ْĳَĤوَ
âyet-i pür-envâr ının çok envâr- ı esrar ından güzel bir nuru, Ramazan- ı Şerif’te 
bir hâlet-i ruhaniyede, mühim bir seyahat-i kalbiyede görünmü ş ve bir de-
rece bu risalede beyan edilmi ştir. Bu risale küçüktür, fakat çok nurlu ve 
ehemmiyetlidir.
Alt ınc ı Risale Olan Alt ınc ı K ısım ...................................................... 465-486
2َّאرُĭĤا ُħَّכُùَĩَÝَĘ اĳُĩَĥَČ َīĺِñَّĤا ĵَĤإِ اĳưĭْכَóَÜ َźوَ âyetinin mühim bir s ırrını ve azîm 
bir hakikatini, ins ve cin şeytanlar ının ve müslümanlar içine girmi ş mülhidle-
rin ve münaf ıklar ın alt ı desiseleriyle alt ı cihetten hücumlar ını, alt ı hakikatle set 
ve reddetmekle o s ırr- ı azîmi tefsir ediyor.
Birinci Desiseleri: Kur’ân hâdimlerini hubb-u câh vâs ıtas ıyla aldatmala-
rına mukabil, gayet muknî ve kat’î bir cevapla susturur.
İkinci Desiseleri: Korku damar ıyla ehl-i hakk ı haktan çevirmelerine kar-
şı, gayet güzel ve kat’î bir cevapla tardedilir.
Üçüncü Desiseleri: Tamâ ve h ırs cihetiyle, ehl-i hidayeti hizmet-i 
Kur’âniye’den vazgeçirmelerine kar şı, gayet parlak ve kat’î bir cevapla red-
dedilir.
Dördüncü Desiseleri: Asabiyet-i milliyeyi tahrik etmek suretinde, hakikî 
din karde şlerinin ve hizmet-i Kur’âniye’de samimî arkada şlar ının içine yaba-
nîlik ve ihtilâf atmak ve üstadlar ından soğutmalar ına mukabil, gayet mühim 
ve kat’î öyle bir cevapt ır ki; şeytan- ı insîyi tamam ıyla susturdu ğu gibi, sahtekâr
1 “Allah göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali, t ıpk ı içinde lâmba bulunan bir kandillik 
gibidir. Lâmba bir s ırça (cam) içinde, o s ırça da sanki parlayan incimsi bir y ıldız! Bu lâmba, do ğuya 
veya bat ıya mensup olmayan kutlu, pek bereketli bir zeytin a ğac ından tutu şturulur. Bu öyle bereketli 
bir ağaç ki, neredeyse ate ş değmeden de ya ğ ışık verir. Işığı pırıl p ırıldır. Allah diledi ği kimseyi nuruna 
iletir.” (Nûr sûresi, 24/35).
2 “Bir de sak ın zulmedenlere meyletmeyin, sempati duymay ın. Yoksa size ate ş dokunur.” (Hûd sûresi, 
11/113).572  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
milliyetçilerin maskelerini y ırtarak, öyleler milletin dü şmanlar ı olduklar ını ve 
hakikî milliyet-perverler kimler oldu ğunu gösterir.
Beşinci Desiseleri: İnsan ın en zay ıf damar ı olan enâniyetini tahrik edip, 
ehl-i hakk ı haks ızlığa sevk etmek ve ehl-i ittihad ı ihtilâfa dü şürmelerine mu-
kabil, kuvvetli ve eneleri susturacak bir cevap verilmi ştir.
Alt ınc ı Desiseleri: Tembellik ve ten-perverlik ve vazifedarl ık damar ın-
dan istifade suretiyle, Kur’ân şâkirtlerinin gayretlerini, sadâkatlar ını, ihlâslar ı-
nı zedelemek suretindeki hücumlar ına karşı bir cevapt ır. Âhirinde, umum ce-
vaplar ın hülâsas ı olan şu iki âyet ile, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan mucizâne ce-
vap veriyor:
1نَĳُéِĥْęُÜ ْħَّכُĥَđَĤ َّٰųا اĳُĝَّÜوَا اĳُĉِÖوَرَا ُواóِÖَאĀوَ ُواóِ×ْĀا اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا َאıُّĺأَ אƯĺ
2ًŻĻِĥَĜ ًאĭَĩَà ĹِÜَאĺِאٰÖ ُواóَÝْýَÜ َźوَ
Şu risalenin âhirinde; iki yaprakta yaz ıldıktan sonra görülmü ş, ihtiyâr-
sız kendi kendine gelen latif ve zarif bir tevâfuktur ki, s ıkıntılı esaretimin tam 
dokuzuncu senesinde telif edilen şu risalenin âhirinde, Yirmi Dokuzuncu 
Mektub’un bahsinde, yirmi dokuz nükte bulunmas ı.. ve dokuz k ısım olma-
sı.. ve bu risale fihristesinde dokuz defa “dokuz” lafz ı ile o mektuptan bahse-
dilmesi.. ve Birinci K ısım dokuz nükte olmas ı.. ve Ramazan’ ın, burada i şaret 
edilen ve İkinci K ısım’da mezkûr hikmetleri dokuz bulunmas ı.. ve burada i şa-
ret edilen ve Dördüncü K ısım’da mezkûr “Kur’ân” kelimesine dair âyetlerin 
altm ış dokuz etmesi.. ve Kur’ân kelimesi de bu mebhasta yirmi dokuz gelme-
si.. ve lafzullah dahi dokuz olmas ı.. ve bu risale de yirmi dokuz sayfada ta-
mam olmas ı cihetiyle, dokuz defa dokuzlar birbirine tevâfuk ederek çok şirin 
düşmüştür. Bu risalenin dahi, s ırr- ı tevâfuktan küçük, fakat parlak bir hissesi 
var olduğunu gösterir.
Bu dokuz defa dokuzlar ın s ırrının, dokuzuncu sene-i esaretimde zuhu-
ru ise, inşaallah esaretin dokuzuncu senesinde bitece ğine işarî bir be şarettir. 
Dokuzuncu sene-i esaretimde s ıkıntıdan o sene dokuz di şim düştüler; o mü-
nasebetle Isparta’ya mezuniyetle gitmek o senede oldu. Hem latif bir tevâfuk-tur; bu parça dahi, bu sayfada
3(Hâşiye) dokuz, on dokuz defa gelmi ştir. Hem
1 “Ey iman edenler! Sabredin, sab ır yar ışında düşmanlar ınızı geçin! Cihad için daima haz ırlıklı ve uya-
nık bulunun! Ve Allah’a kar şı gelmekten sak ının ki felah bulup ba şarıya eresiniz.” (Âl-i İmran sûresi, 
3/200).
2 “Âyetlerimi az bir fiyatla, yani dünya menfaati kar şılığında satmay ın.” (Bakara sûresi, 2/41)
3 (Hâşiye) As ıl nüshas ına göredir.FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    573
fihristenin Dördüncü K ısm ında ve bu İkinci K ısm ın baz ı nüshalar ında, aşağı-
daki gösterilen tevâfuk vard ır. Umum elif yüz on dokuz, umum risaleler dahi 
yüz on dokuzdur. Demek elifler de bir nevi fihristeye i şarettir.
Alt ınc ı K ısım Olan Alt ınc ı Risalenin Zeyli  .................................. 483-486
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
َאۚĬĳُĩُÝْĺاٰذَ אƯĨ ĵٰĥَĐ َنَّóِ×ْāَĭَĤوَ َאۚĭَĥُ×ُø َאĭĺٰïَİ ْïَĜوَ ِّٰųا ĵَĥَĐ َģَכَّĳَÝَĬ َّźأَ אƯĭَĤ َאĨوَ
1نَĳُĥَכِّĳَÝُĩْĤا ِģَכَّĳَÝَĻْĥَĘ ِّٰųا ĵَĥَĐوَ
âyetinin s ırrına istinaden, dünyan ın hiçbir usûl ve kanununa tatbik edilme-
yen, vicdans ız insanlar ın bize kar şı tecavüzât ına sab ır ile ve Hakk’a tevekkül 
ile beraber; istikbalde gelecek nefret ve tahkirden sak ınmak için ve istikbal 
asırlar ı, bu asr ın sîmas ına ve gayretsiz adamlar ın yüzlerine “Tuh!” dedikleri 
zaman, tükürükleri yüzümüze gelmemek için veya silmek için yaz ılm ış bir la-
yihad ır. Ve Avrupa’n ın insaniyet-perver maskesi alt ında sağır kulaklar ını çın-
latmak ve bu vicdans ız gaddarlar ı bize musallat eden o insafs ız zâlimlerin gör-
meyen gözlerine sokmak ve bu as ırda, yüzbin cihetten “Ya şasın cehennem!” 
dedirten mimsiz medeniyet-perestlerin ba şlar ına vurmak için yaz ılm ış bir ar-
zuhal ve ehl-i ilhad ve bid’atç ılar ı ilzam ve iskât edecek “Alt ı Suâl”dir.
Yedinci K ısım: İşârât- ı Seb’a  ............................................................... 487-497
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
2ُونَïَÝْıَÜ ْħَّכُĥَđَĤ هُĳُđِ×َّÜوَا ۪įِÜَאĩِĥوَכَ ِّٰųِאÖ ُīِĨْËُĺ ِيñَّĤا ِّĹِّĨُْŶا ِّĹِ×َّĭĤا ِįِĤĳُøوَرَ ِّٰųِאÖ اĳُĭِĨَאٰĘ
3ُونَóِĘْכَאĤا ِهَóכَ ْĳَĤوَ رَهُĳُĬ َّħِÝُĺ أَنْ َّźإِ ُّٰųا ĵَÖَאْĺوَ ْħِıِİَاĳْĘَÉِÖ ِّٰųا رَĳُĬ ُۧاËِęْĉُĺ أَنْ ُونَïĺِóُĺ
âyetlerinin bir s ırrını ve mühim bir hakikatini “Yedi İşaret” ile ve yedi mühim 
suâle yedi kat’î ve kuvvetli cevapla tefsir ediyor.
Birinci Suâl : “Ecnebilerden ihtida edenler, kendi dilleriyle şeâir-i İslâ mi-
ye’yi tercüme ediyorlar. Âlem-i İslâm’ ın onlara kar şı sükûtu ve itiraz etmemesi, 
1 “Biz neden Allah’a tevekkül etmeyelim ki girece ğimiz yollar ı bize O gösterdi. Bize verdi ğiniz her türlü 
eza ve s ıkıntıya sabredece ğiz. Tevekkül edenler yaln ız Allah’a dayan ıp güvenmelidirler.” ( İbrahim 
sûresi, 14/12).
2 “…Öyleyse siz de Allah’a ve O’nun bütün kelimelerine iman eden o ümmî nebîye, o resûle inan ın. 
Ona tâbi olun ki do ğru yolu bulas ınız.” (A’râf sûresi, 7/158).
3 “Onlar Allah’ ın nurunu a ğızlar ıyla üfleyip söndürmek isterler. Allah ise, nurunu tam parlatmaktan 
başka bir şeye raz ı olmaz. Kâfirler isterse ho şlanmas ınlar!” (Tevbe sûresi, 9/32).574  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
cevaz- ı şer’î olduğunu göstermez mi?” diyen ehl-i bid’at ın suâline kar şı, gayet 
kat’î ve kuvvetli bir cevapt ır.
İkincisi: “Firenklerdeki ink ılâpç ılar ve feylesoflar, Katolik Mezhebi’nde 
ink ılâp yapmakla terakki ettiklerinden, acaba İslâmiyet’te böyle bir ink ılâb- ı 
dinî olamaz m ı?” diyen ehl-i bid’at ın suâline kar şı; gayet kat’î, zâhir ve bâhir 
ve müskit bir cevapt ır.
Üçüncüsü: “Avrupa, taassubu b ırakt ıktan sonra terakki etti ğinden, biz de 
taassubu b ıraksak daha iyi olmaz m ı?” diyen ehl-i bid’at ve sefâhetin suâline 
karşı, gayet müskit ve muknî ve mant ıkî bir cevapt ır.
Dördüncüsü: “Zaafa uğrayan İslâmiyet’i takviye niyetiyle, kuvvetli olan 
milliyete mezcetmek ve secaya-y ı milliyeyi şeâir-i İslâmiye ile kuvvetle ştirmek 
bu as ırda daha iyi olmaz m ı?” diyen dessas ehl-i dünyan ın bu müthi ş suâline 
karşı, gayet metin bir cevapt ır.
Beşincisi: “Bu kadar heyet-i içtimaiye-i be şeriye fesâda girmi ş ve hissi-
yât- ı diniye zay ıflaşmış ve şahsî dehalar ve harekât, cemaatin şahs- ı mânevî-
sinin icraat ına mağlup düşmüş bir zamanda, nas ıl rivâyet-i sahihada denildi ği 
gibi, birkaç sene zarf ında, Mehdî dünyay ı ıslah edecek? Hâlbuki bütün i şi ha-
rika olup ve birkaç nebinin mucizât ı da beraber olsa, yine ıslah ı pek müşkül 
görünüyor.” diye, ehl-i tenkidin suâline kar şı, gayet kavî bir cevapt ır.
Alt ınc ısı: Âhirzamanda Hazreti Mehdî’nin süfyanî komitesine galebesi, 
Hazreti İsa’n ın (aleyhisselâm)  deccal komitesini da ğıtmas ı ve şeriat- ı İslâmiye’ye 
tebaiyetine dairdir.
Yedincisi: “Mütefekkirîn-i İslâmiye, Avrupa’n ın düsturlar ını ve fennin ka-
nunlar ını bir derece kabul edip, onlar ın usûlüyle onlara kar şı İslâmiyet’i mü-
dafaa ettikleri hâlde –sen de eskiden böyle yap ıyordun– şimdi neden bütün 
bütün ba şka bir ç ığır aç ıp, felsefeyi kökünden vuruyorsun? Ve fünûn-u müs-
bete dedikleri usûllerinin, Kur’ân’ ın düsturlar ına nazaran pek sathî kald ığını 
gösteriyorsun?” diye çoklar ı taraf ından gelen suâle kar şı, gayet hak ve haki-
katli bir cevapt ır.
Sekizinci K ısım Olan Rumuzât- ı Semâniye  ...................................... 498
“Sekiz Remiz”dir, yani sekiz küçük risaledir. Şu remizlerin esas ı, İlm-i 
Cifr’in mühim bir düsturu ve ulûm-u hafiyyenin mühim bir anahtar ı ve bir k ı-
sım esrar- ı gaybiye-i Kur’âniye’nin mühim bir miftah ı olan tevâfuktur. İleride 
başka bir mecmuada ne şredileceğinden buraya dercedilmedi.FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------    575
Dokuzuncu K ısım Olan Dokuzuncu Risale  .............................. 499-518
Turuk-u velâyet hakk ında Dokuz Telvih’tir ki, “Telvihat- ı Tis’a” nâm ıyla 
mâruf bir risaledir.
Birinci Telvih : Tarîkat ın s ırrını ve Mirac- ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesse-
lâm) sâyesi alt ında, kalb aya ğıyla, bir seyr u sülûk-u ruhanî neticesinde, zevkî 
ve hâlî ve bir derece şuhûdî hakâik-i imaniye ve Kur’âniye’ye mazhariyet ol-
duğunu beyan edip; insan ın mahiyet-i câmias ında ak ıl, nas ıl ki hadsiz fünûna 
istidad ı ve ıttılâı cihetiyle mahiyeti inki şaf etmiş ve o suretle i şlettirilmiş; kalb 
dahi, onun gibi bu âlemin bir harita-y ı mâneviyesi ve çok kemâlât ın bir çe-
kirdeği hükmünde oldu ğundan tarîkat cihetiyle onu i şlettirmek ve kemâlât ına 
sevk etmek oldu ğunu isbat eder.
İkinci Telvih : Kalbin i şlemesi, zikir ve tefekkürle oldu ğunu.. ve i şlemesi-
nin mehâsininden hayat- ı dünyeviyenin medar- ı saadetine dâir cüz’i bir fay-
das ını beyan eder.
Üçüncü Telvih : Velâyet, bir hüccet-i risalet.. ve tarîkat, bir burhan- ı şeri-
at olduğunu.. ve onun k ıymetini takdir etmeyen, ne kadar hasârete dü ştüğü-
nü beyan eder.
Dördüncü Telvih : Meslek-i velâyet çok kolay olmakla beraber çok mü ş-
külâtl ı.. çok k ısa olmakla beraber çok uzun.. çok k ıymettar olmakla beraber 
çok hatarl ı.. çok geni ş olmakla beraber çok dar oldu ğunu.. ve âfâkî ve enfüsî 
iki yol ile sülûk edildi ğini beyan eder.
Beşinci Telvih : Vahdet-i vücûd ve vahdet-i şuhûdun mahiyetini beyan 
ederek, ehl-i sahv ın ve ehl-i veraset-i nübüvvetin âlî me şrebinin rüçhaniyeti-
ni isbat eder.
Alt ınc ı Telvih : Velâyet yollar ı içinde en güzeli ve en müstakîmi, sünnet-i 
seniyyeye ittibâ oldu ğunu.. ve velâyetin esaslar ının en mühimmi, ihlâs.. ve en 
keskin kuvveti, muhabbet oldu ğunu beyan ederek; bu dünya dârü’l-hizmet 
olduğundan ve dârü’l-ücret ve mükâfat olmad ığından, tarîkat ın lezâizini ve 
ezvak ve kerâmât ını kasden talep etmemek lâz ım geldiğini beyan eder.
Yedinci Telvih : Tarîkat ve hakikat, şeriat ın hâdimlerinden oldu ğunu.. ta-
rîkat ve hakikatin en yüksek mertebeleri, şeriat ın cüzleri bulundu ğunu.. tarî-
kat ve hakikat, vesilelikten ç ıkmamak ve daima şeriata tebaiyette kalmak lü-
zumunu beyan edip, “Sünnet-i seniyye ve ahkâm- ı şeriat haricinde evliya bu-
lunabilir mi?” diye suâle, merak-âver bir cevap verir.576  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    MEKTUBAT
Sekizinci Telvih : Tarîkat ın sekiz varta-y ı mühimmesini beyan eder.
Dokuzuncu Telvih : Tarîkat ın pek çok semerât ından gayet şirin ve güzel 
dokuz adedini beyan eder.
Bu risale ehl-i tarîk olana ve olmayana bir iksir-i âzamd ır ve bir tiryak- ı 
enfa’d ır.
ZEYL  ........................................................................................................................ 515-518
En k ısa ve selim ve en müstakîm bir tarîk ın esas ını “Dört Hatve” nâm ıyla, 
tezkiye-i nefsin ve tekemmül-ü ruhun medar ı olan dört mühim dersi veriyor.
OTUZUNCU MEKTUP  ........................................................................................... 519
Matbû, Arabî İşârâtü’l-İ’câz Tefsiri’ dir.
OTUZ B İRİNCİ MEKTUP  ..................................................................................... 519
Otuz Bir Lem’ad ır.
OTUZ İKİNCİ MEKTUP  ......................................................................................... 519
Kendi kendine manzum tarz ını alan, matbû Lemeât Risalesi’ dir. Ayn ı 
zamanda Otuz İkinci Lem’a  olup, Sözler Mecmûas ı’nın âhirinde ne şredil-
miştir.
OTUZ ÜÇÜNCÜ MEKTUP  .................................................................................. 519
Mârifet-i ilâhiyeye pencereler açan Otuz Üç Pencereli Risale  olup, bir 
cihette Otuz Üçüncü Söz  olduğundan Sözler Mecmûas ı’nda neşredilmiş, bu-
raya dercedilmemi ştir.
İşârât- ı Gaybiye Hakk ında Bir Takriz  ................................................... 520-526
Hakikat Çekirdekleri  ...................................................................................... 527-539
On iki sene evvel yaz ılm ış ve Sikke-i Tasdîk-i Gaybî Mecmûas ı’nda 
dercedilmi ş mühim bir mektuptan bir Parçad ır ...................................... 539
Medine-i Münevvere’de bulunan mühim bir âlimin
Risa le-i Nur hakk ında yazd ığı bir manzume  .................................... 540-541
Hakikat I şıklar ı................................................................................................... 542-544
FİHRİST ................................................................................................................ 545-577 FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   577
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُّوسُïُĜ َאĺ ْلُïَĐ َאĺ ُħَכَè َאĺ مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĺ ْدُóَĘ َאĺ ُħĻِèرَ َאĺ ُīٰĩْèرَ َאĺ ُّٰųاَ َאĺ
İsm-i âzam ın hakk ına ve Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın hürmetine ve Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın şerefine, bu mecmuay ı bast ıranlar ı ve mübârek 
yard ımc ılar ını ve Risale-i Nur talebelerini Cennetü’l-Firdevs’te saadet-i ebedi-
yeye mazhar eyle, âmîn…
Ve hizmet-i imaniye ve Kur’âniye’de daima muvaffak eyle, âmîn…Ve defter-i hasenâtlar ına Mektubat’ ın her bir harfine mukabil, bin hase-
ne yazd ır, âmîn...
Ve Nur’lar ın neşrinde sebat ve devam ve ihlâs ihsan eyle, âmîn…
Yâ Erhamerrâhimîn!.. Umum Risale-i Nur şâkirtlerini iki cihanda mesûd 
eyle, âmîn…
İnsî ve cinnî şeytanlar ın şerlerinden muhafaza eyle, âmîn…
Ve bu âciz ve bîçâre Said’in kusurât ını affeyle, âmîn...
Umum Nur Şâkirtleri Nâm ına
Said Nursî
1 Ya Allah, yâ Rahmân: Ey Zât’ ı itibar ıyla merhametli olan! yâ Rahim: Ey rahmetiyle mahlûkât ına mer-
hamet eden! yâ Ferd: Ey e şi ve benzeri olmayan! yâ Hayy: Ey her zaman var olan, diri olan, ezelî ve 
ebedî hayat sahibi olan! yâ Kayyûm: Ey kendi Zât’ ı ile var olup, zeval bulmayan ve bütün varl ıklar ı 
varl ıkta tutup onlar ı yöneten! yâ Hakem: Ey hükmü geçersiz k ılınmayan Hâkim! yâ Adl: Ey tam adalet 
sahibi! yâ Kuddûs: Ey her şeyi tertemiz yapan ve kendisi bütün eksiklerden uzak ve yüce Zât!
HuginRisale/content/pdf/MEKTUBAT.pdf