[PDF]

Risale-i Nur Külliyatı’ndan Aslına Sadık Kalınarak Kısmen
Sadeleştirilmiştir
M e k t u b at
Bediüzzaman Said Nursî
Sadeleştiren ve Yayına Hazırlayan:
Adnan Kayıhan - İlhan Atılgan
UFUK YAYINLARI / RİSALE-İ NUR KÜLLİYATI
MEKTUBAT
Copyright © Ufuk Yayınları, 2014
Bu eserin tüm yayın hakları Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’ne aittir.
Eserde yer alan metin ve resimlerin Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’nin
önceden yazılı izni olmaksızın elektronik, mekanik, fotokopi ya da
herhangi  bir kayıt sistemi ile çoğaltılması, yayımlanması ve depolanması
yasaktır.
Sadeleştiren ve Yayına Hazırlayan
Adnan KAYIHAN - İlhan ATILGAN
Görsel Tasarım
Ali BIYIKLI
ISBN
978-605-5314- 59-0
Yayın Numarası
175
Basım Tarihi
Ocak 2014
Basım Yeri
Pasifik Ofset Yay. San. Tic. A.Ş.
Güvercin Cad. No: 3/1 Baha İş Merkezi A Blok
34310 H aramidere / İSTANBUL
Tel: (0212)  412 17 00 F aks: (0212)  422 1 1 51
Ufuk Yayınları
Rasim Paşa Mah. Rıhtım Cad. Derya İş Merkezi
A Blok N o: 28/39-48, K adıköy /  İstanbul
Tel: (0216)  449 49 09 F aks: (0216)  449 49 1 1
www.ufukkitap.com
Yayıncının Notu
Risale-i Nur’un geçmişine şöyle bir baktığımızda, alınan mesafenin şükür
gerektirecek bir mazhariyet olduğunu görmemek körlük olur. Onun,
minicik kâğıt parçalarına yazılıp rutubetli dehlizlerden muhataplarına
ulaştırıldığı çetin günler çoktan geride kaldı. Bin bir ihtimamla, göz nuru
dökül erek hazırlanan teksirlerin yerini şimdilerde az gayretle milyonlarca
baskıya ulaşabilen matbaa teknikleri aldı.
Risale-i Nur, ülke sınırlarını aştı ve artık dünya nın takip ettiği temel
kaynaklardan biri haline geldi. Onlarca dilde milyonlarca insan, onun
penceresinden Kur’an’ı ve kâinatı okuyor . Onunla ilgili olarak hemen her
gün yeni bir etkinliğin haberi geliyor; seminerler, sempozyumlar,
konferanslar birbirini izliyor. Nitelikli üniversitelerde kürsüler açılıyor ve
onun dünya sına ait yenilikler akademik tezlere konu oluyor. Risale-i Nur,
“İzm”lerin iflas ettiği yaşlı dünya mıza, Kur’an deryasının eşsiz bir dersi
olarak kendi renk ve  deseniyle hitap eden bir ümit kaynağı…
Henüz çok az sayıda insan tarafından ve el marifetiyle çoğaltılarak gizlice
yayıldığı döne mde, “Bu eserleri dünya ya okutacağım.” diyen Üstad’ın bir
hayali daha hayat bulmuş durumda. Bugünl eri ihsan eden Rabbimizin,
yarının nesillerine neler lütfedeceğini şimdiden tahmin etmek zor olsa da
gelecek günl erin daha aydınlık olacağından kuş kumuz yok.
Dünya nın Kur’an hakikatlerine koştuğu böyle bir döne mde, yakınında
olduğu halde onun nur iklimine giremeyen bir neslin varlığı da gerçek. Bu
nesil, araya örülen duva rları aşıp Risale-i Nur’a ulaşamıyor; ulaşsa da
anlayamadığı için onda n mahrumiyet yaşıyor.
Evet, din adına ortaya koym amız gereken gayret kadar dilimizin
muhafazası için de duruşumuzun net olması şart. Bu açıdan bakıldığında
Risale-i Nur’un duruşu, takdirlerin üstünde . Dilin muhafazası konus unda
Risale-i Nur’un yerine getirdiği işlevi kimse inkâr edemez. Ancak yolu
henüz ona uğramayan büyük  bir kitle var ve onlarla Nur külliyatı
arasındaki mesafe her geçen gün a çılıyor.
Öte yandan dilimiz, dünya  dili olma yolunda  dikkat çekici adımlarla
ilerliyor.
Başka bir gerçek de yurt dışında yaşayan ve dilimizi canlı tutacak
unsurlardan uzak büyüm ek zorunda  kalan yeni nesiller.
İşte bu üç zümreyi göz önüne  alan yayınevimiz, diğer dillere çevrilirken
riayet edilen ölçüler çerçevesinde bazı tasarruflarla Risale-i Nur’u bu
insanların da anlayabileceği bir dille yayımlamaya karar verdi. Bu
çalışmanın üç temel hedefi var:
1. Özellikle televizyon ve internetten beslenen yeni neslin de
anlayabileceği bir metin oluşturmak ve bu metin üzerinden eserin aslına
geçiş imkânı sağlamak,
2. Türkçenin dünya  dili olma yolunda  ilerlediği bu döne mde, dilimizi yeni
öğrenenlerin Risale-i Nur Külliyatı’na daha kolay ulaşıp Üstad’la daha
erken tanışmasını sağlamak,
3. Ülkemiz dışında doğup büyüye n ve diyar-ı gurbette yaşayan, tabii
olarak da Risale-i Nur’un yazıldığı dile aşina olmayan genç kuşakların,
Nurların mesajına daha kolay ulaşmasına katkıda bulunmak.
İşte bu çalışma, böyle bir niyetin ürünü. Hedefi olan insana, onu
ulaştırabilmek için atılan samimi bir adım...
Peki, bunun i çin ne yapıldı?
Öncelikle, Risale-i Nur’un mesajının günüm üz diliyle ve en açık biçimde
anlaşılması esas alındı. Ancak bu yapılırken, asıl metnin dokus unun
bozulmamasına özen gösterildi. Anlamayı kolaylaştıracağı düşünülen
yerlerde, kelimelerin bugünkü karşılıklarının seçilmesinin yanında, uzun
cümleler bölündü ve aynı malzemeyle yeniden kuruldu. Istılahta yer alan
terimler ve Nur külliyatının anahtar kavramları ise aynen korundu,
değiştirilmedi.
Her ne kadar azami dikkat, titizlik ve hassasiyet gösterilmeye çalışılmış
olsa da bize bakan yönüyl e mutlaka eksiklikler, kusurlar ve gözden kaçan
noktalar olacaktır. Samimiyetle atılan bu adımın, okurlarımızdan gelecek
yönlendirmelerle gerçek mecrasını bulacağından şüphe miz yok.
Bu vesileyle başta Adnan Kayıhan ve İlhan Atılgan beyefendilere, yapılan
çalışmaya dair tenkit, yorum ve katkılarını esirgemeyen hocalarımıza
teşekkür ederiz.
Hiç şüphe siz hatalar bize, güzellikler ise eserin pek muhterem müellifine
aittir.
Ufuk Yayınları
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1وَِ۪ ََُِْ
Birinci Mektup
3 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪2ِِْ۪ ََُُْ
Dört Sorunun Kısaca Cevabıdır
Birinci Soru
Hazreti Hızır (aleyhisselam) hayatta mıdır? Hayatta ise niçin bazı mühim
âlimler bunu ka bul etmiyor?4
Cevap: Hayattadır, fakat hayatın beş tabakası var. O, ikinci tabakadadır.
Bu sebeple bazı âlimler Hazreti Hızır’ın hayatta olduğunda n şüphe
etmişler.
Birinci Hayat Tabakası: Bizim hayatımızdır ki, pek çok ka yıtla sınırlıdır.
İkinci Hayat Tabakası: Hazreti Hızır ve İlyas’ın (aleyhimesselam) hayat
mertebeleridir ki, bir derece serbesttir. Yani onlar, aynı anda pek çok yerde
bulunabilirler. Bizim gibi sürekli, beşerî ihtiyaçlarla sınırlanmamışlardır.
İstedikleri zaman yer, içerler; fakat bizim gibi buna  mecbur değillerdir.
Eşyanın perde arkasını gören şuhud ve keşf ehli evliyanın Hazreti Hızır
ile, yanlışlığına ihtimal verilmeyecek bir ittifakla nakledilen hikâyeleri,
bu hayat tabakasını aydınlatır ve ispat eder. Hatta velilik makamlarından
biri vardır ki, “Hızır makamı” denir. O makama gelen bir veli, Hızır’dan
ders alır ve onunl a görüşür. Fakat bazen o makamın sahibi, yanlış bir
şekilde, bizzat Hazreti Hızır zannedilir.
Üçüncü Hayat Tabakası: Hazreti İdris ve İsa’nın (aleyhimesselam) hayat
tabakalarıdır. Onlar, beşerî ihtiyaçlardan sıyrılıp meleklerin hayatı gibi bir
hayat mertebesine girerek nuranî bir letafet kazanmışlardır. Âdeta misalî
bir beden letafetinde ve yıldız gibi parlak bir nuraniliğe sahip dünya daki
cisimleriyle gökl erde bulunurlar.
Ahirzamanda Hazreti İsa’nın (aleyhisselam) geleceğini ve Hazreti
Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) diniyle amel edeceğini5 haber
veren hadisin sırrı şudur:
Ahirzamanda tabiatçı felsefenin doğur duğu küfür cereyanına ve ulûhiyeti
inkâr düşüncesine karşı Hıristiyanlık tahriflerden arınıp saf hale geleceği
ve hurafelerden kurtularak İslamiyet’e dönüş eceği bir sırada, nasıl ki
Hıristiyanlığın şahs-ı manevîsi gökten inen vahyin kılıcıyla o müthiş
dinsizliğin şahs-ı manevîsini öldürecek; aynen öyle de, Hazreti İsa
(aleyhisselam) o dinin şahs-ı manevîsi adına, dinsizliği temsil eden
deccalı, yani ulûhiyeti inkâr fikrini ortadan kaldıracaktır.
Dördüncü Hayat Tabakası: Şehitlerin hayatıdır. Kur’an’ın açık ve kesin
hükm üyle, şehitlerin kabir ehlinin üstünde  bir hayat mertebeleri vardır.6
Evet, şehitler dünya  hayatlarını hak yolunda  feda ettikleri için Cenâb-ı
Hak kusursuz keremiyle onlara berzah âleminde, dünya  hayatına benzer
fakat kedersiz, zahmetsiz bir hayat ihsan eder. Onlar öldüklerini bilmez,
yalnız daha iyi bir âleme gittiklerini bilirler. Tam bir saadet içinde lezzet
duya r, ölümdeki ayrılık acısını hissetmezler. Gerçi kabir ehlinin ruhları
bâkidir, fakat onlar öldüklerini bilir; berzahta aldıkları lezzet ve
hissettikleri saadet, şehitlerin aldığı lezzete yetişemez.7
Nasıl ki, iki adam rüyalarında cennet gibi güzel bir saraya girerler. Biri
rüyada olduğunu bilir, aldığı keyif ve lezzet pek noks andır. “Uyanırsam bu
lezzet kaçacak.” diye düşünür. Diğeri ise rüyada olduğunu bilmez, hakiki
bir lezzet hissedip gerçek saadete erişir.
İşte berzah âlemindeki ölüler ile şehitlerin kabir hayatını hissedişleri öyle
farklıdır. Şehitlerin bu şekilde bir hayata mazhar oldukları ve kendilerini
sağ bildikleri sayısız vaka ve rivayetle sabit ve kesindir. Mesela şehitlerin
efendisi Hazreti Hamza’nın (radiyallâhu anh)8 kendine sığınanları
koruması, onların dünya ya ait işlerini görmesi ve gördürmesi gibi
defalarca şahit olunan pek çok hadiseyle, bu hayat tabakası aydınlatılmış
ve ispat edilmiştir. Hatta benim Ubeyd isminde bir yeğenim ve talebem
vardı. Yanımda, benim yerime şehit olduktan sonra, üç aylık mesafede
esarette bulunduğum  sırada, defnedildiği yeri bilmediğim halde bence
sadık bir rüyada, yeraltında bir menzil suretindeki kabrine girmişim. Onu
şehitlerin hayat tabakasında gördüm. O, beni öldü biliyormuş. Benim için
çok ağladığını söyledi. Kendisini hayatta biliyor, fakat Rusların
istilasından çekindiği için yeraltında kendine güzel bir sığınak yaptığını
zannediyordu. İşte bu basit rüya, bazı şartlar ve işaretlerle, geçen hakikate
dair bana gözümle görmüş gibi kesin bir kanaat vermiştir.
Beşinci Hayat Tabakası: Kabir ehlinin ruhanî hayatlarıdır. Evet, ölüm bir
mekân değiştirmedir, ruhun salıverilmesi ve vazifeden terhistir; idam,
hiçlik ve yok oluş değildir. Sayısız örnekle evliyanın ruhlarının surete
bürünmesi ve keşf ehline görünmesi.. kabirdeki bazı kimselerin uyanıkken
veya uykuda yken bizimle münasebeti.. bize gerçeğe uygu n haberler
vermeleri gibi pek çok delil, o hayat tabakasının varlığını aydınlatır ve
ispat eder. Zaten ruhun bâki olduğuna  dair “Yirmi Dokuz uncu Söz” bu
hayat tabakasını kesin delillerle ispatlamıştır.
İkinci Soru
Furkan-ı Hakîm’de 9اَِي َََ اَْْتَ وَاَْٰةَ ََُُِْْ أَُْ أََُْ ًََ gibi ayetlerde,
“Ölüm de hayat gibi mahlûktur, yaratılmıştır ve bir nimettir” mânâsı ifade
ediliyor. Halbuki ölüm görünüş te çözülüp dağılma, çürüyüp bozulmadır,
yok oluştur, hayatın sönmesidir, lezzetleri acılaştırandır;10 nasıl yaratılmış
ve bir nimet olabilir?
Cevap: Birinci soruya verilen cevabın sonunda  denildiği gibi; ölüm, hayat
vazifesinden bir terhis, bir paydos tur, bir mekân değiştirmedir, varlığın
başka bir hal almasıdır, bâki hayata bir davet, bir başlangıçtır, sonsuz bir
hayatın giriş kapısıdır. Nasıl ki, hayatın dünya da var edilmesi bir
yaratmadır ve takdirle olur. Aynı şekilde, dünya dan ayrılmak da bir
yaratma ve takdirle, bir hikmet ve iradeyle gerçekleşir. Çünkü en basit
hayat tabakasındaki bitkilerin ölümü, bunun hayattan daha kusursuz bir
sanat eseri olduğunu gösteriyor. Zira meyvelerin, çekirdeklerin,
tohum ların yok olması, bozulup çürüme ve dağılma şeklinde göründüğü
halde, gayet muntazam bir kimyevî işlemden, unsurların, elementlerin
belli bir ölçüyle kaynaşmasından ve zerrelerin hikmetlice bir araya
gelmesinden ibaret bir yoğur ma faaliyetidir ki, bu görünmeyen, intizamlı
ve hikmetli ölümün neticesinde sümbül ortaya çıkıyor. Demek çekirdeğin
ölmesi, sümbülün hayatının başlaması demektir; belki o ölüm, sümbülün
hayatının ta kendisi hükm ünde  olduğu için hayat kadar kusursuzdur ve
yaratılmıştır.
Hem canlı meyvelerin yahut hayvanların hayatının insanın midesinde son
bulması, onların insanın hayat mertebesine çıkmalarına vesile olduğunda n
“bu ölüm, onların hayatından daha muntazamdır ve Cenâb-ı Hakk’ın bir
eseridir” denilir.
İşte en basit hayat tabakasındaki bitkilerin ölümü böyl e hikmetli, intizamlı
ve yaratılmış ise, hayat tabakalarının en yüks eğinde bulunan insan da,
yeraltındaki bir çekirdeğin yeryüzünde  ağaç olması gibi, yerin altına
girince elbette berzah âleminde bâki bir hayat sümbülü verecektir.
Ölümün bir nimet olması hakikatinin pek çok yönünde n dördüne  işaret
edeceğiz:
Birincisi: İnsanı ağırlaşmış hayat vazifesinden ve yüküm lülüklerinden
azat edip dostlarının yüzde doks an dokuz una kavuşması için berzah
âlemine açılan kapı olduğunda n, ölüm en büyük bi r nimettir.
İkincisi: İnsanı dar, sıkıntılı, telaşlı, ızdıraplı, sarsıntılı dünya  zindanından
çıkarıp geniş, sevinç veren, ızdırapsız, sonsuz bir hayata eriştirir; Bâki
Sevgili’nin rahmet dairesine girmektir.
Üçüncüsü: İhtiyarlık gibi, hayat şartlarını ağırlaştıran pek çok sebep vardır
ki, ölümü hayatın çok üs tünde  bir nimet olarak gös terir.
Mesela sana ızdırap veren çok ihtiyarlamış anne ve babanla beraber,
dedelerinin dedeleri sefalet içindeki halleriyle şimdi senin önünde
bulunsaydı; hayatın nasıl bir nikmet (ceza), ölümün ne kadar nimet
olduğunu bi lecektin.
Hem mesela güzel çiçeklerin âşıkları olan güzel sineklerin, kışın şiddetli
soğuğunda  hayatlarının ne kadar zahmetli ve ölümlerinin ne kadar rahmet
eseri olduğu a nlaşılır.
Dördünc üsü: Uyku nasıl ki bir rahatlık, bir rahmet, bir istirahattır.
Bilhassa musibete uğrayanlar, yaralılar ve hastalar için... Aynı şekilde,
uykunun büyük  kardeşi olan ölüm de musibete uğramışlar ve insanı
intihara sevk eden belâlara düşenler için nimetin ve rahmetin ta kendisidir.
Fakat dalâlet ehli için –birçok Söz’de kesin ispat edildiği üzere– ölüm de
hayat gibi ceza içinde ceza, azap içinde azaptır. Bu, ba hsimizin dışındadır.
Üçüncü Soru
Cehennem nerededir?
Cevap: –12 ََ ََُْ اََْْ إِ ُّٰ11ُْ إَِ اُِْْ َِْ ِّٰ– Cehennem hakkında, bazı
rivayetlerde “yerin altında” denilmiştir.13 Başka risalelerde ifade ettiğimiz
gibi, yerküre senelik hareketiyle, mahşerde toplanılacak bir meydanın
etrafında daire çiziyor. O rivayetler, cehennem dünya nın senelik
yörünge sinin altındadır, mânâsını bildirir. Görünmemesinin ve
hissedilmemesinin sebebi perdeli ve nursuz bir ateş olmasıdır.
Dünyanın seyahat ettiği geniş mesafede pek çok varlık bulunur, fakat
nursuz oldukları için görünmezler. Nuru çekildikçe ayın kaybolması gibi,
pek çok ışıksız küre ve varlık da gözümüzün önünde  olduğu halde onları
göremiyoruz.
Cehennem ikidir; biri küçük, biri büyük. Küçük olan, büyüğe  dönüş ecektir
ve onun çekirdeği hükm ünde dir, ileride onun bir menzili olacaktır. O
küçük cehennem yerin altında, yani merkezindedir. Kürenin altı,
merkezidir. Yerbilimce mâlumdur ki, yerin merkezine inildikçe sıcaklık
her otuz üç metrede bir derece artar. Demek, merkeze kadar dünya nın
yarıçapı altı bin küsur kilometre olduğunda n, dünya nın merkezinde iki yüz
bin dereceyi bulan, yani bildiğimiz ateşten iki yüz kat daha şiddetli ve
hadisin rivayetine uyan bir ateş bulunuyor .14
O küçük cehennem, büyük cehenneme ait birçok vazifeyi dünya da ve
berzah âleminde görür, buna  hadislerle işaret edilmiştir. Ahiret âleminde,
yerküre nasıl ki sakinlerini senelik yörünge sindeki haşir meydanına
döke cek; aynı şekilde, içindeki küçük cehennemi de büyük cehenneme
Allah’ın emriyle teslim edecektir.
Mutezile’den15 bazı imamların “Cehennem sonradan yaratılacaktır.”
demeleri, onun hâlihazırda tamamen genişleyip yayılmış haliyle var
olmadığını ve sakinlerine tam uygun bir şekilde inkişaf etmediğini kabul
etmek mânâsına geldiğinden, yanlıştır ve ahmaklıktır. Gayb perdesi
ardındak i ahiret âlemine ait menzilleri düny a gözüyle görmek ve
göstermek için ya kâinat iki vilâyet kadar  küçültülmeli ya da gözlerimiz
büyüyüp yıldızlar gibi olmalı ki, yerlerini görüp tayin edebilelim.
16وَاُِْْ َِْ ِّٰ –Ahiret âlemine ait yerler bu dünya  gözüyle görülmez. Fakat
bazı rivayetlerin işaretiyle, ahiretteki cehennem dünya mızla
münasebetlidir. Yaz sıcağının şiddetine 17ِْ َِْ َََ denilmiştir.
Demek o büyük cehennem, dünya  ile sınırlı şu küçücük ve sönük akıl
gözüyle görülemez. Fakat ona, Cenâb-ı Hakk’ın Hakîm isminin nuruyla
bakabiliriz. Şöyle ki:
Dünya nın senelik yörünge sinin altında bulunan büyük cehennem, yerin
merkezindeki küçük cehennemi âdeta vekil tayin ederek bazı vazifelerini
ona gördürür. Kadîr-i Zülcelâl’in mülkü çok geniştir. İlahî hikmet nereyi
gösterirse büyük c ehennem oraya yerleşir.
Evet, bir Kadîr-i Zülcelâl, “kün feyekûn”18 emrinin sahibi bir Hakîm-i
Zülkemâl gözümüzün önünde  kusursuz bir hikmet ve düzenle ayı
yeryüzüne; muazzam bir kudret ve intizamla yeryüzünü güne şe bağlamış..
güne şe gezegenleriyle beraber dünya nın senelik hareketindeki sürate yakın
bir süratle ve rubûbi yetin haşmetiyle –bir ihtimale göre– “Güneşler
Güneşi” denilen büyük yıldız tarafına doğru bir hareket vermiş.. dona nma
elektrik lambaları gibi yıldızları rubûbi yet saltanatına nuranî şahitler
yapmış.. ve böylece rubûbi yetinin ihtişamını, kudretinin büyükl üğünü
göstermiş. Büyük cehennemi elektrik lambalarının fabrikasının kazanı
hükm üne getirip ahirete bakan semânın yıldızlarını onunl a tutuşturmak..
onlara sıcaklık ve kuvve t vermek.. yani nur âlemi olan cennetten yıldızlara
nur, cehennemden ateş ve hararet gönde rmek.. aynı şekilde o cehennemin
bir kısmını azap göreceklere mesken ve hapishane yapmak o Zât-ı
Zülcelâl’in kusursuz hikmetinden, kudretinin büyükl üğünde n ve
rubûbi yetinin saltanatından uzak değildir.
Hem bir Fâtır-ı Hakîm ki, dağ gibi koca bir ağacı tırnak kadar bir
çekirdekte saklar. Elbette, yerkürenin kalbindeki küçük cehennem
çekirdeğinde büyük cehennemi saklamak o Zât-ı Zülcelâl’in kudret ve
hikmetinden uzak değildir.
Kısacası: Cennet ve cehennem, yaratılış ağacından ebediyet tarafına doğr u
eğilerek uzanan bir dalın iki meyvesidir. Meyvenin yeriyse dalın ucudur.
• Hem onlar, şu kâinat silsilesinin iki neticesidir. Neticelerin yeri,
silsilenin iki tarafındadır. Süflî ve kıymetsiz olanı aşağıda; nuranî ve yüce
olanı yuka rı taraftadır.
• Hem şu olup biten, akıp giden işlerin, hallerin ve yeryüzünün manevî
mahsullerinin iki mahzenidirler. Mahzenin yeri, mahsullerin çeşidine göre
değişir; kötüsü altta, iyisi üstte bulunur.
• Hem cennet ve cehennem, ebediyete doğru akıp giden ve dalgalanan
varlıkların iki havuzudur. O havuzlar akışın durduğu ve varlıkların,
amellerin biriktiği yerdedir. Çirkin şeyler ve pis atıklar en aşağıda, temiz
ve saf olanlar en üst mertebededir.
• Hem onlar, lütuf ve kahrın, rahmet ve büyükl üğün tecelli ettiği iki yerdir.
Tecelli makamı ise her yerde olabilir. Rahman-ı Zülcemâl, Kahhâr-ı
Zülcelâl tecelli dergâhını nerede isterse orada açar.
Cennet ve cehennemin varlığı Onunc u, Yirmi Sekizinci ve Yirmi
Dokuz uncu Sözlerde kesin bir şekilde ispat edilmiştir. Burada yalnız şu
kadarını deriz ki: Meyvenin varlığı dal kadar.. neticenin varlığı silsile
kadar.. mahzenin varlığı mahsuller kadar.. havuzun varlığı ırmak kadar.. ve
tecelli makamının varlığı rahmetin ve gazabın varlıkları kadar kesin ve
şüphe sizdir.
Dördüncü Soru
Fâni sevgililere duyul an mecazî aşk hakiki aşka döndüğü gibi, acaba çoğu
insandaki dünya ya karşı mecazî aşk da hakiki bir aşka dönüş ebilir mi?
Cevap: Evet, eğer âşık, dünya nın o yüzünün üstünde ki gelip geçicilik ve
fânilik çirkinliğini görüp onda n yüz çevirir, Bâki bir Sevgiliyi ararsa,
dünya nın pek güzel ve Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin aynası, ahiretin tarlası
olan19 diğer iki yüzüne bakmayı başarırsa, ona karşı duyduğu gayrimeşru
mecazî aşk hakiki aşka dönm eye başlar. Fakat bir şartla: Geçici ve
hayatıyla bağlı kendi kararsız dünya sını dış dünya yla karıştırmamalıdır.
Eğer dalâlet ve gaflet içindekiler gibi kendini unutup fuzûli şeylere dalar,
dış dünya yı hususi dünya sı zannedip ona âşık olursa tabiat bataklığına
düşer, boğulur. Elverir ki bir inayet eli onu harika bir şekilde kurtarsın. Bu
hakikati aydınlatacak şu temsile bak:
Mesela güzel, süslenmiş bir odanın dört duva rında, dördümüze ait dört
boy aynası bulunsa, o vakit beş oda olur. Biri hakiki ve herkese ait, dördü
suretten ibaret ve hususi... Her birimiz kendi aynamız vasıtasıyla hususi
odamızın şeklini, görünüş ünü, rengini değiştirebiliriz. Kırmızı boya
vurursak kırmızı, yeşile boya rsak yeşil gösterir ve bunun gibi... Aynada
değişiklik yaparak ona birçok vaziyet verebiliriz; çirkinleştirir,
güzelleştirir, pek çok şekle sokabiliriz. Fakat herkese ait olan asıl odada
kolayca tasarruf edemez, onu değiştiremeyiz. Hususi odayla umumi oda
hakikatte birbirinin aynıyken, hüküm ler itibarı ile farklıdır. Sen tek
parmakla aynadaki odanı harap edebilirsin fakat ötekinin bir taşını bile
kımıldatamazsın.
İşte, dünya  da süslü bir odadır. Her birimizin hayatı, bir boy aynasıdır. Şu
dünya da hepimizin birer dünya sı, birer âlemi var. Onun direği, merkezi,
kapısı hayatımızdır. Belki o hususi dünya mız, âlemimiz bir sayfadır.
Hayatımız bir kalem… Onunla amel defterimize geçecek çok şey
yazılıyor. Eğer dünya mızı sevdiysek sonra gördük ki o, hayatımız üstüne
bina edildiği için onun gibi gelip geçici, fâni ve kararsızdır; bunu hissedip
bildik. Ona ait muhabbetimiz, hususi dünya mızın ayna olduğu ve temsil
ettiği ilahî isimlerin güzel nakışlarına döne r, oradan da o isimlerin
tecellilerine ulaşır.
Hem hususi dünya mızın ahiretin ve cennetin geçici bir fidanlığı olduğunu
anlayıp ona karşı şiddetli hırs, talep ve muhabbet gibi hislerimizi onun
neticesi, meyvesi ve sümbülü olan ahirete ait faydalara çevirirsek, o
zaman o m ecazî aşk hakiki aşka döne r.
Yoksa insan 20َُا َّٰ ََُْْٰ أََُُْْۚ أُۨوَِٰۤ ُُ اَُِْنَ ikazına muhatap olup
nefsini unutur, hayatın geçiciliğini düşünmeden hususi, kararsız dünya sını
tıpkı herkese ait asıl dünya  gibi sabit bilip kendini ölümsüz farz ederek
dünya ya saplanır ve şiddetli hislerle sarılırsa onda  boğul ur gider. O
muhabbet onun için sonsuz bir belâ ve azaptır. Çünkü o muhabbetten âdeta
yetimlik hissi veren bir şefkat, ümitsizce bir rikkat doğa r. Şu haldeki insan
bütün canlılara acır, hatta güzel ve yok olmaya mahkûm  bütün varlıklara
karşı bir merhamet ve bir ayrılık acısı hisseder, elinden bir şey gelmez,
mutlak bir ümitsizlik içinde elem çeker.
Fakat gafletten kurtulan insan, o şiddetli şefkatin elemine karşı yüce bir
derman bulur; acıdığı bütün canlıların ölümünde  ve dünya dan geçip
gitmesinde, Bâki bir Zât’ın bâki isimlerinin daimî cilvelerini temsil eden
ruhların aynalarını ebedî görür; şefkati sevince dönüş ür. Hem yokluğa ve
fâniliğe maruz bütün güzel varlıkların arkasında münezzeh ve mukaddes
bir güzellik hissettiren bir nakış, güzel kılma fiili, sanat, tezyin, ihsan ve
daimî bir aydınlatma görür. O ölümlere ve fâniliğe güzelliğin
ziyadeleşmesi, lezzetin yenilenmesi ve sanatın sergilenmesi için bir
tazelenme diye bakar; lezzeti, şevki ve hayreti artar.
21اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
1 Ancak O’ndan yardım dileriz.
2 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
3 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
4 İsmâil el-Buhârî, Ebû Hayyân el-Endülüsî, İbnü’l-Cevzî, Abdürraûf el-Münâvî, İbni Teymiye,
es-Süyûtî, Aliyyülkârî, İbni Kayyim el-Cevziyye ve Mahmûd el-Âlûsi, Hazreti Hızır’ın hayatta
olduğunu kabul etmeyen âlimlerdendir. (TDV İslâm Ansiklopedisi 17/407)
5 Bkz. Buhârî, enbiyâ 50; Müslim, îmân 242; Ebû Dâvûd, melâhim 14; İbni Hibbân, es-Sahîh
15/233.
6 Bkz. Bakara sûresi, 2/154; Âl-i İmran sûresi, 3/169.
7 Bkz. Âl-i İmrân sûresi, 3/157; Nisâ sûresi, 4/74.
8 Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 3/151; el-Mu’cemü’l-Evsat 4/238; el-Hâkim, el-
Müstedrek 3/219.
9 “Hanginizin daha güzel iş ortaya koyacağını denemek için ölümü ve hayatı yaratan O’dur.”
(Mülk sûresi, 67/2)
10 Bkz. Tirmizî, kıyâmet 26, zühd 4; Nesâî, cenâiz 3; İbni Mâce, zühd 31; Ahmed İbni Hanbel,
el-Müsned 2/292.
11 “De ki: ‘Bunu yalnız Allah bilir.’” (Mülk sûresi, 67/26)
12 Hiç kimse gaybı bilemez, onu yalnız Allah bilir.
13 Bkz. Ahmed bin Hanbel, el-Müsned 2/370, 4/287; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef 3/55; el-
Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 1/331, 1/357, 4/334; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/612.
14 Bkz. Buhârî, bed’ü’l-halk 10; Müslim, mesâcid 180-187; Tirmizî, salât 5; Ebû Dâvûd, salât 5.
15 Mutezile: Aklı vahyin önünde kabul eden, kulun kendi fiillerinin yaratıcısı olduğunu öne
sürmesiyle ehl-i sünnetten ayrılan mezhep.
16 Gerçek bilgi Allah katındadır.
17 “(Öğle sıcaklığının şiddeti) cehennemin kaynayıp taşmasındandır.” (Bkz. Buhârî, mevâkîtü’s-
salât 9; Müs lim, mesâcid 180-187)
18 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
19 “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19;
es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s. 497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 205.
20 “(Sakın şunlar gibi olmayın ki) Allah’ı unuttukları için Allah da onlara kendilerini unutturdu.
İşte yoldan çıkanlar bunlardır.” (Haşir sûresi, 59/19)
21 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
İkinci Mektup
23 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪22ِِْ۪ ََُُْ
O bahs i geçen ve malûm talebesinin24 
hediyesine karşılık verilen cevaptan bi r parçadır.
Üçüncü Olarak
Bana bir hediye gönde rdin. Gayet mühim bir kaidemi bozmak istiyorsun.
Ben demiyorum ki, “Kardeşim Abdülmecid ve yeğenim Abdurrahman’dan
kabul etmediğim gibi senden de hediye kabul etmem.” Sen onlardan daha
ileri ve ruhum a daha yakın olduğunda n, herkesin hediyesi reddedilse de
seninki bir defaya mahsus kabul edilir. Fakat bu münasebetle o kaidemin
sırrını söyleyeceğim. Şöyle ki:
Eski Said minnet kabul etmezdi. Minnet altında kalmaktansa ölümü tercih
ederdi. Çok zahmet ve zorluk çektiği halde bu kaidesini bozmadı. Eski
Said’in, senin şu biçare kardeşine miras kalan o hasleti, zühd25 sahibi
görünme gayreti ve yapmacık bir istiğna değildir, dört-beş ciddi sebebe
dayanır.
Birincisi: Dalâlet ehli; âlimleri, ilmi geçim vasıtası yapmakla itham
ediyor. “İlmi ve dini kendilerine geçim kaynağı yapıyorlar” diyerek onlara
insafsızca saldırıyorlar. Bu ithamları fiilen çürütmek lâzımdır.
İkincisi: Hakkı yaymak için peygamberlere uymakla vazifeliyiz. Kur’an-ı
Hakîm’de, hak yoluna çağıranların 26إِنْ أَِْيَ إِ ََ ِّٰ.. إِنْ أَِْيَ إِ ََ ِّٰ
diyerek insanlar karşısında istiğna gösterdikleri beyan ediliyor. Yâsîn
sûresindeki, 27اُِِا َْ َ ََُُْْ أًَْا وَُْ َُُْونَ ayeti meselemiz hakkında çok
mânidardır...
Üçüncüsü: Birinci Söz’de ifade edildiği gibi, Allah namına vermek, Allah
namına almak lâzımdır. Halbuki çoğunl ukla ya veren gafildir; kendi adına
verir, örtülü bir şekilde minnet bekler ya da alan gafildir; nimetlerin
gerçek sahibi Cenâb-ı Hakk’a ait şükrü ve övgüyü görünüş teki sebeplere
yöne ltir, hata eder.
Dördüncüsü: Tevekkül, kanaat ve iktisat öyle bir hazine ve servettir ki,
hiçbir şeyle değişilmez. İnsanlardan mal kabul edip o tükenmez hazine ve
defineleri kapatmak istemem. Rezzâk-ı Zülcelâl’e yüz binlerce
şükrediyorum ki, küçüklüğüm den beri beni minnet ve zillet altına girmeye
mecbur bırakmadı. O’nun keremine dayanarak ömrümün kalanını da o
kaideyle geçirmeyi rahmetinden niyaz ediyorum.
Beşincisi: Bir iki senedir çok işaret ve tecrübeyle şu kesin kanaate vardım
ki; başkalarının malını, bilhassa zenginlerin ve memurların hediyelerini
almaya izinli değilim. Bazıları bana dokunuyor , belki doku nduruluyor,
yedirilmiyor, bazen zararlı bir hale çevriliyor. Demek, başkasının malını
almamam için manevî bir emir ve yasak var.
Hem bende bir münzevilik, sıkılganlık var; herkesi her vakit kabul
edemiyorum. Halkın hediyesini almak, hatırlarını kırmayıp istemediğim
vakitlerde onları kabul etmemi gerektiriyor, bu da  hoşuma gitmiyor.
Hem yapmacıklık ve dalkavukluktan kurtaran bir parça kuru ekmek ve yüz
yamalı bir elbise, bana daha hoş geliyor. Başkalarının en tatlı baklavasını
yemek, en süslü elbisesini giymek ve onların hatırını saymaya mecbur
olmak bana sevimsiz görünüyor .
Altıncısı: İstiğna sebeplerinin en mühimidir. Mezhebimizce en muteber
âlimlerden İbni Hacer diyor ki: “Salih olduğun düşüncesiyle sana verilen
bir şeyi kabul etmen, eğer salih değilsen haramdır.”28
İşte bu zamanın insanları hırs ve açgözlülük yüzünde n küçük bir
hediyesini pek pahalıya satıyor. Benim gibi güna hkâr bir biçareyi salih
veya veli kabul ederek yiyecek veriyorlar.
Eğer –hâşâ– ben kendimi salih bilirsem, bu gurur alâmetidir, salih
olmadığıma delildir. Eğer kendimi salih bilmezsem, o malı kabul etmem
caiz değildir. Hem ahirete ait amellere karşılık sadaka ve hediye almak,
ahiretin bâki meyvelerini dünya da fâni bir surette yemek demektir.
29اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
22 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
23 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
24 “Nurun ilk talebesi", Hulusi Yahyagil.
25 Zühd: Dünyevi hazları terk edip nefsin cismani isteklerine karşı koyma.
26 “Benim mükâfatım ancak Allah’a aittir.” (Yûnus sûresi, 10/72; Hûd sûresi, 11/29, 51; …)
27 “Sizden bir ücret istemeyen, hiç menfaat beklemeyen, dosdoğru yolda yürüyen bu kimselere
uyun.” (Yâsîn sûresi, 36/21)
28 Bkz. İbni Hacer el-Heytemî, Tuhfetü’l-Muhtâc bi Şerhi’l-Minhâc 1/178.
29 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Üçüncü Mektup
31 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪30ِِْ۪ ََُُْ
O malûm talebesine gönde rilen mektubun bi r parçasıdır.
Beşinci Olarak
Bir mektupta, buradaki hislerime ortak olma arzunu yazmıştın. İşte
hissiyatımın binde birini işit:
Bir gece, yüz tabakalık yüks eklikte, bir katran ağacının başındaki yuva da,
göğün yı ldızlarla yaldızlanmış güzel yüzüne baktım; Kur’an-ı Hakîm’in ََۤ
32اَََْارِ اُِْ۝أُُِْ ُِِْ yemininde yüce bir i’caz33 nuru ve parlak bir
belâgat sırrı gördüm.
Evet, dönüp duran yıldızlara, onların gizlenmesine ve her yere
yayılmalarına işaret eden şu ayet, gayet yüce bir sanat nakşını ve bir ibret
levhasını, gören göz lere gösteriyor.
Şu gezegenler, kumandanları olan güne şin dairesinden çıkıyor, sabit
yıldızlar dairesine girerek gökte yeni yeni nakışlar ve sanatlar
gösteriyorlar. Bazen kendileri gibi parlak bir yıldızla omuz omuza verip
güzel bir vaziyet alıyorlar. Bazen küçük yıldızların içine girip bir
kumandan edasına bürünüyor lar. Bilhassa bu mevsimde, ufukta akşamdan
sonra Çoban Yıldızı, şafaktan önce de onun parlak bir arkadaşı, gayet şirin
ve güzel bir vaziyet gösteriyor. Teftiş vazifelerini ve göğün sanatlı
nakışlarında mekiklik hizmetini yerine getirdikten sonra yine dönüp
sultanları olan güne şin şaşaalı dairesine giriyor, gizleniyorlar. “Hunne s ve
kunne s”34 tabir edilen şu kürelerle dünya mızı kâinatın sonsuzluğunda  birer
gemi, birer uçak misali kusursuz bir intizamla döndür en ve seyahat ettiren
Zât’ın rubûbi yetinin haşmetini ve ulûhiyet saltanatının parlaklığını güne ş
gibi gösteriyorlar.
Bak şu saltanatın haşmetine: Gemilerinin ve uçan cisimlerinin içinde
öyleleri var ki, yerkürenin bin katı kadar büyükl üğe ve sekiz saatlik
mesafeyi bir saniyede aşan bir sürate sahiptir. İşte böyle bir Sultan’a
kulluk ve imanla bağlanmanın, şu dünya da O’nun misafiri olmanın ne
kadar yüce bir saadet, ne derece büyük bi r şeref olduğunu kı yasla.
O gece, sonra aya baktım. 35وَاَََْ َرَْهُ ََزِلَ َّٰ َدَ َُُْْنِ اَِِْ ayetinin
gayet parlak bir i’caz nuru ifade ettiğini gördüm. Evet, ayın takdir edilmiş
bir şekilde çekip çevrilmesi, idaresi, aydınlatılması, dünya ya ve güne şe
karşı gayet ince bir hesapla aldığı konum lar o kadar hayret verici, o derece
harikadır ki, seyreden her bir şuur sahibine, “Onu öyle düzene koyup
takdir eden Kadir Zât’a hiçbir şey ağır gelmez. Onu öyle yapan, her şeyi
yapabilir.” fikrini ders verir.
Ay, güne şi öyle takip ediyor ki, yolunu bir saniye bile şaşırmıyor,
vazifesinden zerre kadar geri kalmıyor. Dikkatle bakana, َُْنَ َْ َََ ِ
36ُِِْ اُُْلُ dedirtiyor. Bilhassa mayısın sonunda  olduğu gibi, ince hilâl
şeklinde Ülker Yıldızı menziline girdiği zaman hurma ağacının eğilmiş
beyaz bir dalı suretini, Ülker Yıldızı ise bir salkım suretini alır. Böylece o
yeşil gök pe rdesi arkasında, insana nuranî, büyük bi r ağacın varlığını hayal
ettirir. Âdeta o ağacın bir dalının sivri bir ucu o perdeyi delmiş, bir
salkımıyla beraber başını çıkarmış, Ülker Yıldızı ve hilâl olmuştur. Diğer
yıldızların da o görünmez ağacın meyveleri olduğunu hayale getirir. İşte
37َُُْْنِ اَِِْ benzetmesinin tatlılığını, belâgatini gör.
Sonra yeryüzünün itaatkâr bir gemi, bir binek olduğuna  işaret eden َُ اِي
38َََ َُُ اَْرْضَ ذًَُ َُْا ِ َََِِ ayeti hatırıma geldi. O işaretle kendimi
kâinatın sonsuzluğunda  süratle seyahat eden pek büyük bir geminin
yüks ek bir mevkiinde gördüm. At ve gemi gibi bir bineğe binildiği zaman
okunm ası sünne t olan39 40َُْنَ اِي ََ ََ َٰا وََ ُ َُ َُِِْ ayetini okudum .
Hem gördüm ki, yerküre şu hareketiyle, sinema perdelerinde suretleri
gösteren bir makine halini aldı.. bütün gökleri harekete geçirdi.. yıldızları
muhteşem bir ordu gibi sevke başladı. Öyle şirin ve yüks ek manzaralar
gösterdi ki, düşünen kimseleri mest ve hayran eder. “Fesübhâ nallah!”
dedim, ne kadar az bir masrafla ne kadar çok, büyük, garip, hayret verici,
yüce ve kıymetli işler görülüyor. Bu noktadan imana dair iki nükte hatıra
geldi:
Birincisi: Birkaç gün önce bir misafirimin bana sorduğu sorudur.
Şüphe den kaynaklanan o sorunun esası şu: “Cennet ve cehennem çok
uzaktır. Haydi cennet ehli, Allah’ın lütfuyla şimşek ve burak gibi uçarak
mahşerden geçer, cennete giderler.41 Fakat cehennem ehli, ağır
cisimleriyle, büyük güna hların yükü altında oraya nasıl gidecek? Hangi
vasıtayla?”
Akla gelen cevap şudur : Mesela nasıl ki, bütün milletler Amerika’da
umumi bir kongr eye davet edilse, her biri oraya kendi büyük gemisine
binip gider. Aynen öyle de, kâinatın geniş denizinde, yirmi beş bin senelik
uzun bir seyahati bir senede yapmaya alışan dünya , ahalisini alır, gider,
mahşer meydanına boşaltır. Hem sıcaklığın derecesinin otuz üç metrede
bir artmasının işaretiyle, yerkürenin merkezinde bulunan cehennem
ateşinin –hadiste beyan edilen– sıcaklık derecesine uygun iki yüz bin
derecelik –yine hadis rivayetlerine göre– dünya da ve berzahta büyük
cehennemin bazı vazifelerini gören ateşini42 cehenneme döke r, sonra
Allah’ın emriyle daha güzel ve bâki bir surete dönüş ür, ahiret âleminde bir
menzil olur.
Hatıra gelen ikinci nükte: Pek az şeyle çok iş görmek, pek küçük bir
şeyle çok büyük vazifeleri gördürmek Sâni-i Kadir, Fâtır-ı Hakîm, Vahid-i
Ehad Zât’ın kusursuz kudretini, hikmetinin eşsiz güzelliğini ve birliğinin
delillerini gösterdiği bir kanunudur . Bazı Söz’lerde demiştik ki: Eğer
bütün eşya bir tek Zât’a isnat edilirse vücûb43 derecesinde bir kolaylık;
eğer sözde yaratıcılara, sebeplere verilirse imkânsızlık derecesinde bir
zorluk ortaya çıkar. Çünkü bir tek kumandan veya bir tek usta, sayısız
askere ve taşa bir fiille, bir hareketle kolayca şekil verip netice elde eder.
Fakat eğer o vaziyetin, o neticenin ortaya çıkması orduda ki askerlere veya
direksiz kubbe deki taşlara havale edilirse, bu, pek çok fiille, çok zorlukla,
çok ka rışıklık içinde ancak gerçekleşebilir.
İşte şu kâinattaki kürelerin raksedip dönm esi, seyri ve dolaşması, âdeta
tesbih mânâsı ifade eden temaşa, dört mevsim ve gece-gündüz  seyahatleri
gibi fiiller eğer bir Yaratıcıya verilirse; bir tek Zât’ın, mevsimlerin
değişmesindeki harika sanatı.. gece gündüz ün birbiri ardınca gelişindeki
benzersiz hikmeti.. yıldızların, güne şin ve ayın görünen hareketlerindeki
şirin seyir levhalarını göstermek gibi yüce vaziyetleri ve kıymetli
neticeleri bir tek emirle, bir tek küreyi döndür mekle elde ettiği kabul
edilmiş olur. Çünkü bütün bu varlıkların ordusu O’nundur .44 İstese dünya
gibi bir askeri, bütün yıldızlara kumandan tayin eder; koca güne şi,
ahalisine ısıtıcı ve ışık verici bir lamba, kudretinin nakışlı levhaları olan
dört mevsimi birer mekik ve hikmetle yazılmış sayfaları olan gece
gündüz ü de bir yay yapar. Ayı her gün farklı bir şekilde göstererek ona
vakitlerin hesabı için takvim vazifesi gördürür. Yıldızlara, cezbeye gelen
ve raks eden meleklerin ellerinde süslü, şirin, parlak ve nazenin lambalar
suretini vermek gibi, dünya ya ait pek çok hikmetini gösterir. Eğer bu
vaziyetler hükm ü, nizamı, kanunu ve idaresi bütün varlıkları kuşatan bir
Zât’tan istenmezse, o vakit güne şin ve bütün yıldızların hakiki bir hareket
ve sonsuz bir süratle, sınırsız bir mesafeyi her gün ka t etmesi gerekir.
İşte bir tek Yaratıcının varlığını kabul etmekte sonsuz kolaylık, aksi
ihtimalde ise sınırsız zorluk bulunduğundan, zanaat  ve ticaretle
uğraşanlar kesrete bir vahde t verir, yani çokken birleşir, şirketler meydana
getirirler ki işleri kolaylaşsın.
Netice: Dalâlet yolunda sınırsız bir zorluk, hidayet ve vahde t yolunda ise
sonsuz kolaylık var.
45اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
30 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
31 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
32 “Hayır, hayır! Yemin ederim gündüz sinip gizlenen yıldızlara, dolaşıp dolaşıp yuvalarına,
yörüngelerine giren gezegenlere.” (Tekvir sûresi, 81/15-16)
33 İ’caz: Mucize olma, benzerinin yapılması mümkün olmadığı için herkesi şaşırtıp aciz bırakma.
34 Cenâb-ı Hakk’ın Kur’an’da üzerilerine yemin ettiği yıldızlar. (Tekvir sûresi 81/15-16)
35 “Ay için de birtakım safhalar, duraklar tayin ettik, dolaşa dolaşa nihayet eski hurma salkımının
çöpü gibi kuru, sarı, kavisli bir hale gelir.” (Yâsîn sûresi, 36/39)
36 Sanatı karşısında akılların hayrete düştüğü Zât, ne yücedir! (Bkz. en-Nevevî, el-Ezkâr s. 292;
Ali İbni Ebî Talib, Nehcü’l-Belâğa s. 428)
37 “Eski hurma salkımının kuru, sarı, kavisli hali gibi.” (Yâsîn sûresi, 36/39)
38 “Yeryüzünü size hizmete hazır, uysal bir binek gibi kılan da O’dur. Haydi öyleyse siz de onun
omuzları üstünde rahatça dolaşın.” (Mülk sûresi, 67/15)
39 Bkz. Müslim, hac 425; Tirmizî, deavât 46; Ebû Dâvûd, cihâd 74.
40 “Bunları bizim hizmetimize veren Allah yüceler yücesidir, her türlü eksiklikten münezzehtir.
O lütfetmeseydi biz buna güç yetiremezdik.” (Zuhruf sûresi, 43/13)
41 Bu hakikate Kur’an-ı Kerîm iki ayetiyle işaret eder: “Gökten yere kadar her işi düzenleyip
yönetir. Sonra bütün bu işler, sizin hesabınıza göre bin yıl tutan bir günde O’na yükselir.” (Secde
sûresi, 32/5); “Melekler ve Rûh, O’nun Arş’ına miktarı elli bin sene olan bir günde yükselirler.”
(Meâric sûresi, 70/4)
42 Cehennem ateşinin sıcaklığını bildiren hadis-i şerifler için bkz. Buhârî, bed’ü’l-halk 10;
Müslim, mesâcid 180-187; Tirmizî, salât 5; Ebû Dâvûd, salât 5.
43 Zorunlu, vacip, varlığı kendinden olma.
44 Bkz. “Göklerin ve yerin orduları Allah’ındır.” (Fetih sûresi, 48/4, 7)
45 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Dördüncü Mektup
47 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪46ِِْ۪ ََُُْ
... ا48ََمُ ِّٰ وَرََُُْ وََََُُ ََُْْ وََٰ إَِْاُِْ ََِ
Aziz kardeşlerim,
Ben şimdi Çam Dağı’nda, yüks ek bir tepede, büyük bir çam ağacının
başında bir menzilde bulunuyor um. İnsanlardan kaçıp yalnızlığa alıştım.
İnsanlarla sohbe t etmeyi arzuladığım vakit sizleri yanımda hayal eder,
sizinle konuş up dertleşir, teselli bulurum. Bir mâni olmazsa, bir iki ay
burada yalnız kalma arzusunda yım. Barla’ya döne rsem, isteğiniz üzere,
sizden daha çok arzu ettiğim yüz yüze sohbe tin çaresini arayacağız.
Şimdi bu ç am ağacında hatıra gelen iki üç hususu yazıyorum:
Birincisi
Bir parça mahremdir, bir sırdır fakat senden sır saklanmaz. Şöyle ki:
Hakikat yolunda kilerin bir kısmı, nasıl ki Allah’ın Vedûd ismine
mazhardır ve en üst mertebede o ismin cilveleriyle, varlıkların
penceresinden Vâcibü’l-Vücûd’a bakıyorlar. Aynen öyle de, tamamen bir
hiç olan şu kardeşinize yalnız Kur’an’a hizmette istihdam  edilmesi
sırasında ve o sınırsız hazinenin bir ilancısı olduğu bir vakitte, Rahîm ve
Hakîm isimlerinin cilvesine mazhar olmasını sağlayan bir vaziyet verilmiş.
Bütün Söz ler49 o mazhariyetin cilvesidir. İnşallah o risaleler, وََْ ُْتَ اََِْْ
50ََْ أُۧوَِ ًَْا ًَِا sırrına ermiştir.
İkincisi
Nakşî tarikatı hakkında söylenen,
Der tarîk-i Nakşibendî lâzım âmed çâr terk:
Terk-i düny a, terk-i ukbâ, terk-i hestî, terk-i terk.51
şeklindeki hoş ve güzel beyit hatırıma geldi, onunl a beraber birden şu
mısralar doğdu:
Der tarîk-i acz-mendî, lâzım âmed çâr çiz;
Fakr-ı mutlak, acz-i mutlak, şükr-ü mutlak, şevk-i mutlak, ey aziz!52
Sonra senin yazdığın: “Bak kitab-ı kâinatın safha-yı rengînine...”53 diye
başlayan renkli ve zengin şiiri hatırladım. O şiirle gökyüz ünde ki yıldızlara
baktım. “Keşke şair olsaydım, bunu tamamlasaydım!” dedim. Halbuki
şiire ve nazma kabiliyetim yok; yine de başladım, fakat nazım ve şiir
yapamadım. Kalbe nasıl geldiyse öyle yazdım. Benim varisim olan sen,
istersen nazma çevir, tanzim et. İşte birden hatıra gelen ifadeler:
Dinle de yıldızların şu şirin hut besini,
Nurlu nağmesini hikmet, bak nasıl beyan eylemiş.
Hep beraber nutka gelmiş, hak lisanıyla derler:
Bir Kadîr-i Zülcelâl’in haşmetli saltanatına,
Nurlu birer deliliz, Sâni’in varlığına
Hem vahdete hem kudr ete şahitleriz biz!
Şu zeminin yüz ünü ya ldızlayan
Nazenin mucizeleri gibi melek seyranına.
Şu semânın yeryüzüne bakan, cennete dikkat eden
Binlerce dikkatli gözüz biz!..54 HAŞİYE
Tûba-yı hilkatten55 semâvat şıkkına,
Samanyolunun da llarına,
Bir Cemîl-i Zülcelâl’in hikmet eliyle takılmış,
Pek güz el meyveleriz biz!..
Şu semâvât ehline birer mescid-i seyyar,
Birer hâne-i devvâr,56 birer ulvî yuva ,
Birer misbah-ı nevvâr,57 birer gemi-i cebbâr,58
Birer tayyareyiz biz!..
Bir Kadîr-i Zülkemâl’in, bir Hakîm-i Zülcelâl’in
Birer kudr et mucizesi, birer sanat ve hilkat harikası,
Hikmetin ve hilkatin nadir birer misali,
Birer nur âlemiyiz biz!..
Böyle yüz bin dille yüz bin delil gösteririz,
İşittiririz insan olan insana.
Kör olası dinsiz gözü, gör mez oldu yüz ümüzü,
Hem işitmez sözümüzü, ha k söyleyen ayetleriz biz...
Mührümüz bir, imzamız bir,
Rabbimize itaatkârız;
Tesbih eder, zikrederiz abidâne.59
Kehkeşânın60 büyük ha lkasına mensup m eczuplarız biz...
61اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
46 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
47 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
48 Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi, size ve kardeşlerinize olsun. Bilhassa...
49 Üstad Hazretleri birçok yerde “Sözler” ifadesini bütün Risale-i Nur Külliyatı’nı işaret eden bir
mânâda kullanmıştır.
50 “Kime hikmet nasip edilmişse, doğrusu büyük bir hayra mazhar olmuştur.” (Bakara sûresi,
2/269)
51 Nakşî yolunda dört şeyi terk etmek gerekir: Hem dünyayı, hem nefis hesabına ahireti, hem
kendini terk etmeli, hem de ucb ve fahre girmemek, yani ameline güvenip övünmemek için bu
terk ettiklerini de düşünmemeli…
52 Ey aziz kardeşim! Acz esasına dayanan şu yolda dört şey gereklidir: Sonsuz fakr, sonsuz acz,
sonsuz şevk ve sonsuz şükür.
53 Bak şu kâinatın rengarenk sayfasına.
54 HAŞİYE Yani cennet çiçeklerinin fidanlık ve tarlacığı olan yeryüzünde sayısız kudret
mucizesi sergilendiğinden, gökler âlemindeki melekler o mucizeleri ve harikaları seyrettikleri
gibi; gökcisimlerinin gözleri hükmünde olan yıldızlar da âdeta melekler misali yeryüzündeki
nazenin sanatlı eserleri gördükçe cennet âlemini izliyor, o geçici harikaları bâki bir surette
cennette dahi seyrediyorlarmışçasına, bir zemine, bir cennete bakıyorlar. Yani, o iki âleme nezaret
ediyorlar demektir.
55 Yaratılış ağacı.
56 Dönen birer ev.
57 Nurlu kandil.
58 Büyük gemi.
59 Kulluğa yakışır şekilde.
60 Samanyolu.
61 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Beşinci Mektup
63 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪62ِِْ۪ ََُُْ
Nakşibendi silsilesinin kahramanı ve bir güne şi olan İmam Rabbanî
(radiyallâhu anh)  Mektubat’ında demiş ki:
“İman hakikatlerinden bir meselenin açığa çıkmasını, binlerce zevke, vecd
haline ve keramete tercih ederim.”64
Hem demiş ki:
“Bütün tarikatların varacağı son nokta, iman hakikatlerinin açığa
çıkması, inkişafıdır.”65
Hem şöyle demiş:
“Velâyet üç kısımdır: Biri küçük velâyettir, meşhur olandır. Biri orta
derecedeki velâyettir. Biri de büyük velâyettir. O büyük velâyet, peygamber
varisliği ile, tasavvuf berzahına girmeden, doğr udan doğr uya hakikate yol
açmaktır.”66
Ve buyur muş ki:
“Nakşî tarikatında manevî mertebelerde iki kanatla yolculuk edilir: İman
hakikatlerine sağlam bir şekilde inanm ak ve farzları yerine getirmek. Bu
ikisinde kusur varsa o y olda gi dilmez.”67
Öyleyse Nakşî tarikatının üç perdesi var:
Birincisi ve en büyüğü: Doğrudan doğruya iman hakikatlerine hizmettir
ki, İmam Rabbanî de (radiyallâhu anh) ömrünün sonlarında o yola
yöne lmiştir.
İkincisi: Tarikat perdesi altında farz ibadetlere ve sünne t-i seniyyeye
hizmettir.
Üçüncüsü: Tasavvuf yoluyla kalbdeki hastalıkları iyileştirmeye çalışmak,
kalb ayağıyla yol almaktır.
Birincisi farz, ikincisi vacip, üç üncüsü ise sünne t hükm ünde dir.
Madem hakikat böyledir; tahmin ediyorum ki, eğer Şeyh Abdülkadir
Geylanî (radiyallâhu anh), Şah-ı Nakşibend (radiyallâhu anh) ve İmam
Rabbanî  (radiyallâhu anh) gibi zâtlar bu zamanda yaşasaydı, bütün
gayretlerini iman hakikatlerinin ve İslam esaslarının kuvvetlendirilmesine
harcarlardı. Çünkü ebedî saade tin vesilesi bunlardır. Bunlarda kusur
edilirse ebedî hüsrana düşülür. İmansız cennete gidilmez, fakat
tasavvufsuz cennete giden pek çoktur. İnsan ekmeksiz yaşayamaz, fakat
meyvesiz yaşayabilir. Tasavvuf meyvedir, İslam esasları gıdadır. Eskiden
kırk günden tut, ta kırk seneye kadar bir seyr u sülûk68 ile bazı iman
hakikatlerine ancak erişilebilirdi. Şimdi ise Cenâb-ı Hakk’ın rahmetiyle, o
hakikatlere kırk dakikada ulaştıracak bir yol varsa, o yola kayıtsız kalmak
elbette akıl kârı değildir.
İşte, dikkatle okuya nlar, otuz üç adet Söz’ün böyle Kur’anî bir yolu
açtığına hükm ediyorlar. Madem hakikat budur ; Kur’an’ın sırlarına dair
yazılan Sözler’in, şu zamanın yaralarına en uygun bir ilaç ve merhem..
karanlığın hücumlarına maruz İslam âlemine en faydalı bir nur.. ve dalâlet
vadilerinde hayrete düşenler için en doğr u bir rehber olduğu i nancındayım.
Bilirsiniz ki, eğer dalâlet cehaletten gelirse yok edilmesi kolay, fenden ve
ilimden gelirse yok edilmesi zordur. Eski zamanlarda ikinci kısım, binde
bir bulunuyor du. Onlardan da ancak binde biri irşad ile yola gelebilirdi.
Çünkü öyleleri kendini beğenir; hem bilmez hem de kendilerini bilir
zannederler. Cenâb-ı Hak, bu zamanda Kur’an’ın i’cazının69 manevî
parıltılarından olan Sözler’e şu dalâlet ve dinsizliğe karşı bir panzehir
tesiri vermiş, düş üncesindeyim.
70اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
62 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
63 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
64 Bkz. İmâm Rabbânî, el-Mektûbât 1/182 (210. Mektup).
65 Bkz. İmâm Rabbânî, el-Mektûbât 1/182 (210. Mektup).
66 Bkz. İmâm Rabbânî, el-Mektûbât 1/240 (260, 272, 302. Mektuplar).
67 Bkz. İmâm Rabbânî, el-Mektûbât 1/87 (75. Mektup), 1/98 (91. Mektup), 1/99 (94. Mektup).
68 Bkz. İmâm Rabbânî, el-Mektûbât 1/87 (75. Mektup), 1/98 (91. Mektup), 1/99 (94. Mektup).
69 Seyr u sülûk: Tarikat usulünce manevî makamlardaki yolculuk
70 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Altıncı Mektup
72 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪71ِِْ۪ ََُُْ
ََمُ ِّٰ وَرََُُْ وََََُُ َََُْ وََٰ إَِْاَُِ َ دَامَ اَََْانِ وَََََ اََْْانِ وََ دَارَ
73اَََْانِ وَاَََْْ اَََْْانِ
Gayretli kardeşlerim, hamiyetli74 arkadaş larım ve düny a denilen gurbet
diyarında t eselli kaynaklarım,
Madem Cenâb-ı Hak sizleri, aklıma ihsan ettiği mânâlara hissedar
kılmıştır. Elbette hissiyatıma da ortak olmak hakkınızdır. Sizi fazla
üzmemek için gurbetimdeki ayrılığın çok elemli kısmını geçip sadece bir
kısmını anlatacağım. Şöyle ki:
Şu iki üç aydır pek yalnız kaldım. Bazen yanımda on beş yirmi günde  bir
misafir bulunuyor . Diğer vakitlerde yalnızım. Hem yirmi güne  yakındır,
dağcılar da civarda değil, dağıldılar...
İşte gece vakti, garip bir vaziyette, şu dağlarda sessiz, sedâsız, yalnız
ağaçların hazin hışırtıları arasında kendimi birbiri içinde beş farklı
renkteki gurbetlerde gördüm:
Birincisi: İhtiyarlık sırrıyla, akranlarımın, dostlarımın ve akrabalarımın
hemen büyük çoğunl uğunda n uzakta yalnız ve garip kaldım. Onların beni
bırakıp berzah âlemine gitmelerinden doğa n hazin bir gurbeti hissettim.
• İşte şu gurbet içinde bir başka gurbet dairesi açıldı; onda  da geçen bahar
gibi alâkadar olduğum  çoğu varlığın beni bırakıp gitmesinden doğa n
yakıcı bir ayrılığı ve gurbeti duydum .
• Ve o gurbet içinde bir gurbet dairesi daha açıldı; vatanımdan ve
yakınlarımdan ayrı düşüp yalnız kalmamdan kaynaklanan ve ayrılıkla
yakan bir gurbeti hissettim.
• Bu gurbet içinde gecenin ve dağların garip, kimsesiz vaziyeti bana rikkat
uyandıran bir gurbeti daha hissettirdi.
• Ve o gurbetten sonra da şu fâni misafirhaneden sonsuzlar sonsuzu ahiret
tarafına gitmeye hazır olan ruhum u fevkalâde bir gurbette gördüm.
Birden “Fesübhâ nallah!” dedim, bu gurbetlere ve karanlıklara nasıl
dayanılır, diye düşündüm , kalbim şöyle feryat etti:
Ya Rab! Garîbem, bîkesem, zaîfem, nâtüvânem, alîlem, âcizem,
ihtiyarem;
Bî-ihtiyârem, el-amân-gûyem, afv-cûyem, medet-hâhe m
zidergâhe t İlâhî!75
Birden imanın nuru, Kur’an’ın feyzi, Rahman’ın lütfu imdadıma yetişti. O
beş karanlık gur beti, beş nuranî dost dairesine çevirdi.
Dilim, 76ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ dedi.
Kalbim, 77َِنْ ََْا َُْ ََِْ ُّٰ۬ َۤ إَِٰ إِ َُۘ ََِْ ََُْ وََُ رَب اَْْشِ اَِِْ ayetini
okudu.
Aklım da ızdırabından ve dehşetinden feryat eden nefsime hitaben şöyle
dedi:
Bırak bîçâre feryadı, belâdan kıl tevekkül.
Zira feryat; belâ içinde, hata içinde belâdır bil!
Belâ vereni bulduns a eğer
Safa içinde, vefa içinde, lütuf içinde belâdır bil!
Madem öyle, bırak şikâyeti, şükret!
Çünkü be lâbil78 daima keyfinden gül er, hep gül -mül.
Eğer bulmazsan büt ün dünya
Cefa içinde, fenâ içinde, heba içinde belâdır bil!
Cihan dol usu belâ başındayken
Ne bağırırsın küç ücük bi r belâdan, ge l tevekkül kıl!
Tevekkül ile belânın yüz üne gül ki o da  gülsün,
O güldükç e küçülür, eder tebeddül.79
Hem üstadlarımdan Mevlânâ Celâleddin’in nefsine dediği gibi dedim:
ُِْي ََ ِْْ ََِنْ ََأُوُِْ اََُْ و ُُِْ ََ 
80ََْ زَنِ دَرَِْ َُْ و ََِ ََ ِْْ ِ، َِْ ََْ 
O vakit nefsim de: “Evet, evet… Acz ve tevekkül ile, fakr ve iltica ile nur
kapısı açılır, karanlıklar dağılır. 81اََُْْ ِِّٰ َٰ ُرِ اَِْنِ وَاَِْْمِ ”dedi.
Meşhur Hikem-i Atâiyye’nin,
82َذَا وَََ َْ َََهُ وََذَا َََ َْ وَََهُ
“Cenâb-ı Hakk’ı bulan ne yi kaybeder? Ve O’nu kaybeden neyi kazanır?”
Yani: “O’nu bulan her şeyi bulur; O’nu bulamayan hiçbir şey bulmaz,
bulsa da başına belâ bulur.” mânâsındaki sözünün ne kadar yüce bir
hakikat olduğunu gördüm ve 83طُٰ ََُِْءِ hadisinin sırrını anladım,
şükrettim.
İşte kardeşlerim! Bu karanlık gurbetler gerçi iman nuruyla aydınlandı,
fakat yine de bende hüküm lerini bir derece sürdürdü ve bana şöyle bir
düşünce verdi: “Madem ben garibim, gurbetteyim ve gurbete gideceğim.
Acaba şu misafirhanedeki vazifem bitmiş midir? Ta ki sizleri ve Sözler’i
vekil tayin etsem, dünya dan tamamen alâkamı kessem...” Onun için,
“Acaba yazılan Söz’ler yeter mi, noks anı var mı? Yani vazifem bitmiş
midir? Kalb huzuruyla kendimi nurlu, zevkli, hakiki bir gurbete atıp,
dünya yı unut up M evlânâ Celâleddin’in dediği gibi
دَاِ ََعِ ِْ َُدْ ِ ُدْ َُنْ زَِِْ
84أََْرْ ََيِ َُْْ ذَوْقِ ََ ََِنْ
diyerek ulvî bir gurbeti arayabilir miyim?” sorularıyla başınızı
ağrıtmıştım.
85اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
71 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
72 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
73 Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi, gece ve gündüz devam ettikçe, sabah ve akşam geldikçe,
ay ve güneş döndükçe, “ferkadân” denilen iki yıldız doğdukça ikinize ve kardeşlerinize olsun.
74 Mukaddes değerler hususunda gösterilen gayret ve hassasiyet.
75 Allahım! Garibim, kimsesizim, zayıfım, güçsüzüm, hastayım, acizim, yaşlıyım, iradem elimde
değil; aman diliyorum, af istiyorum, yardım diliyorum, senin dergâhın dan Allahım!
76 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173)
77 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onların üzerine titrerken) onlar hâlâ senden ve yolundan yüz
çevirecek olurlarsa de ki: Bana (yardımcı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan başka ilah
yoktur. Ben O’na dayandım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinatın, bütün varlıkların idare
merkezi olan) Büyük Arş’ın Rabbi, (bütün kâinatın mutlak Sultanı, bütün varlıkların yegâne
sığınağı, besleyip yaşatanı, koruyup gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129)
78 “Belâbil” kelimesi bülbüller mânâsına gelmekle beraber vesvese, keder, dert mânâsındaki
belbele/belbâl kelimelerinin de çoğuludur.
79 Tebeddül etmek: Değişmek.
80 “O ‘Ben sizin Rabbiniz değil miyim?’ dedi. Ve sen ‘belâ’ (evet Rabbimizsin) dedin. Belâ
demenin şükrü nedir? Belâ çekmektir. Belâ çekmenin sırrı nedir? ‘Fakr u fenâ dergâhının
(kapısının) halkasına vuran benim’ demektir.” (Bkz. Divân-ı Kebîr s. 157 Gazel 251)
81 İman ve İslam nurundan dolayı hamdolsun Yüce Rabbimize.
82 Bkz. eş-Şürnûbî, Şerhu Hikemi’l-Atâiyye s. 208.
83 “Gariplere müjdeler olsun.” (Bkz. Müslim, îmân 232; Tirmizî, îmân, 13; İbni Mâce, fiten 15)
84 Semâ’ın ne olduğunu bilir misin? Varlık âleminden geçip mutlak fenâ (makamı) içinde bekâ
zevkini tatmaktır.
85 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Yedinci Mektup
87 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪86ِِْ۪ ََُُْ
88اََمُ ََُْْ وَرََُْ ِّٰ وََََُُ أًََا دَاًِ
Aziz kardeşlerim,
Bana söylenmek üzere Şamlı Hâfız’a iki şey demişsiniz:
Birincisi: “Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) Hazreti Zeyneb
ile evliliğini, eski zaman münafıkları gibi bugünün dalâlet ehli de tenkit
sebebi olarak gör üyor, nefsanî ve şehvanî kabul ediyorlar.”
C e v ap: Yüz bin defa hâşâ ve kellâ! Böyle alçak şüphe lerin eli o muallâ ve
yüce zâtın (aleyhissalâtü vesselam) eteğine yetişmez. Evet, on beş
yaşından kırk yaşına kadar vücudun hararetinin coşkunluğu sırasında,
nefsin heveslerinin tutuştuğu bir zamanda, dost ve düşmanın ittifakıyla
mükemmel bir iffet ve tam ismetle89 yalnızca Haticetü’l-Kübrâ
(radiyallâhu anhâ)  gibi ihtiyarca bir tek kadın ile evli kalan bir zâtın, kırk
yaşından sonra, yani vücudun hararetinin azaldığı ve nefsin heveslerinin
söndüğü sırada birden çok evlilik yapması, zorunlu olarak ve açıkça,
bunların nefsanî olmadığını ve başka mühim hikmetlere dayandığını zerre
kadar insafı bulunana ispat eder.
O hikmetlerden biri şudur: Hazreti Peygamber’in sözleri gibi, fiilleri,
halleri, tavırları ve hareketleri de dinin ve şeriatın hükümlerinin
kaynağıdır. Bunların görünürdeki tarafını sahabi ler taşıyıp naklettiği gibi,
hususi dairesindeki mahrem hallerinden ortaya çıkan dinin sırlarını ve
hükümlerini taşıyıp nakledenler de ezvâc-ı tâhirat, yani Resûl-u Ekrem’in
pak hanımlarıdır. Onlar bu vazifeyi bilfiil yerine getirmişlerdir. Dinin
sırlarının ve hükümlerinin hemen hemen yarısı, belki onlardan geliyor.
Demek, bu büyük vazife için birden çok ve meşrepçe farklı pak hanım
lâzımdır.
Gelelim Resûl-u Ekrem’in Hazreti Zeyneb ile evliliğine… Yirmi Beşinci
Söz’ün B irinci Şûlesi’nin Üçüncü Şuâ’ının misallerinden olan َ َنَ ٌَُ أََۤ
ٰٰ 
90أٍََ ِْ رَُِِْ وَِْٰ رَُلَ ِّٰ وََََ اَِ ayetine dair şöyle yazılmıştı: Tek bir
ayet insanların tabakalarına göre çeşitli yönlerle, her tabakanın anlayışına
uygun bi r mânâ ifade eder.
Bu ayetten bir tabak anın anlayışına düşen hisse şudur : Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) hizmetkârı veya “oğlum” hitabına mazhar olan
Zeyd (radiyallâhu anh) sahih rivayetlerde91 geçen itirafıyla, izzetli
hanımını kendine mânen denk bulmadığı için boşamıştır. Yani Hazreti
Zeyneb’in başka, yüks ek bir ahlâkta ve bir peygambere hanımlık yapacak
fıtratta olduğunu ferasetle hissetmiş, kendini ona eş olacak yaradılışta
görmediğinden, denk bulmadığından, bu evlilik manevî uyuşmazlığa
sebebiyet verdiğinden onda n ayrılmıştır. Allah’ın emriyle Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) Hazreti Zeyneb’i eş olarak almıştır. Yani 92زَوَََْ
ayetinin o nikâhın semavî bir sözleşme olduğuna  işaretiyle, bu evlilik
harikulâdedir ve örfün, zahirî muamelelerin üstünde , sırf kaderin
hükm üyledir. Resûl-u Ekrem de (aleyhissalâtü vesselam) kaderin hükm üne
boyun eğmiş ve uymaya mecbur olmuştur.93 O evlilik, nefsin arzusuyla
değildir.
Mühim bir şer’î hükm ü, mühim bir umumi hikmeti ve geniş bir faydayı
içeren 94َِْ َ َُنَ ََ اَُِِْْ ََجٌ ِۤ أَزْوَاجِ أَدَِِِْْۤ ayet-i kerimesinin
işaretiyle, kaderin şu hükm ü, büyükl erin küçüklere “oğlum” demeleri,
zıhar meseleleri –yani bir adamın karısına “annem gibisin” demesiyle o
kadının o adama haram olması– gibi değildir ki hüküm ler onunl a değişsin.
Hem büyükl erin idareleri altındakilere ve peygamberlerin ümmetlerine bir
baba şefkatiyle95 bakması ve hitabı, peygamberlik vazifesi itibarı iledir;
şahsiyetleri itibarı ile değildir ki onlardan eş almak uygun düş mesin.
Ayetten ikinci bir tabak anın anlayışına düşen hisse şudur : Büyük bir âmir,
emri altındakilere baba şefkatiyle bakar. Eğer o âmir, görünen ve
görünmeyen âlemlere hükm eden ruhanî bir padişah ise merhameti, bir
babanın şefkatinden yüz kat daha fazla olacağı için emrindekiler onun
hakiki evladı gibi, ona baba nazarıyla bakarlar. Baba nazarı koca nazarına
dönüş emediğinden ve kız nazarı da kolayca hanım nazarı haline
gelemediğinden, halkın gözünde  peygamberin, müminlerin kızlarını
alması şu sırra uygun düşmediği için Kur’an, o vehmi yok etmek
maksadıyla şöyle der: “Peygamber, size Allah’ın rahmeti hesabına şefkat
gösterir, bir baba gibi muamele eder ve peygamberliği yönüyl e siz onun
evladı gibisiniz. Fakat o, şahsiyeti itibarı ile babanız değildir ki sizden
hanım alması uygun düşmesin… Sizlere ‘oğlum’ dese, şeriatın hüküm leri
gereğince siz onun e vladı olamazsınız!”
96اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
86 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
87 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
88 Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi sonsuza kadar, sürekli üzerinize olsun.
89 İsmet: Günahsızlık, masumiyet, şaibelerden beri olmak. Peygamber vasıflarındandır.
90 “Muhammed içinizden hiçbir erkeğin babası değildir, o, Allah’ın elçisi ve peygamberlerin
sonuncusudur.” (Ahzâb sûresi, 33/40)
91 Bkz. Buhârî, tevhid 22; Tirmizî, tefsîru sûre (33) 15.
92 “Biz onu sana nikâhladık.” (Ahzâb sûresi, 33/37)
93 Hazreti Aişe Validemiz, “Allah Resûlü vahiyden bir şey gizleyecek olsaydı bu ayeti gizlerdi.”
sözüyle Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu husustaki teslimiyetine ve mecburiyetine
işaret etmiştir. Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 24/41.
94 “... ki, bundan böyle evlatlıkları, eşleriyle ilişkilerini kestikleri, onları boşadıkları zaman o
kadınlarla evlenmek hususunda müminlere bir güçlük olmasın.” (Ahzâb sûresi, 33/37)
95 Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetine şefkatli bir baba gibi olduğunu ifade eden
rivayet için bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 3/59.
96 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Sekizinci Mektup
98، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪ 97ِِْ۪ ََُُْ
“Rahman”, “Rahîm” isimlerinin, ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’ de bulunmasının ve
her mübarek işin başında zikredilmesinin çok hikmeti var. Bunun izahını
başka vakte erteleyip şimdilik kendime ait bir hissimi söyleyeceğim:
Kardeşim, ben “Rahman”, “Rahim” isimlerini öyle büyük bir nur olarak
görüyorum ki, bütün kâinatı kuşatır. Bu isimler her ruhun bütün ebedî
ihtiyaçlarını tatmin edecek ve onu sayısız düşmanından emin kılacak
kadar nurlu ve kuvve tli görünüyor . İki büyük nur olan bu isimlere yetişmek
için bulduğum  en mühim vesile fakr ile şükür, acz ile şefkattir. Yani kulluk
ve fakrının idrakinde olup onu göstermektir. Bu mesele münasebetiyle
hatıra gelen bir nükteyi, hakikatleri delilleriyle bilen zâtlara, hatta bir
üstadım olan İmam Rabbanî’ye muhalif de olsa söyleyeceğim:
Hazreti Yakub’un (aleyhisselam) Hazreti Yusuf’a (aleyhisselam) karşı
şiddetli ve parlak hisleri, muhabbet ve aşk değil, belki şefkattir. Çünkü
şefkat, aşktan ve muhabbetten çok daha keskin, parlak, yüce ve nezihtir;
peygamberlik makamına lâyıktır. Muhabbet ve aşk, mecazî sevgililere ve
varlıklara şiddetli bir derecede yöne lirse, peygamberliğin o muallâ
makamına yakışmaz. Demek ki, Kur’an-ı Hakîm’in parlak ve mucizevî bir
şekilde gösterdiği ve Rahîm isminin tecellisine ulaşma vesilesi olan
Hazreti Yakub’un hissiyatı, yüks ek bir şefkat derecesidir. Vedûd isminin
tecellisine erişme vesilesi olan aşk ise Züleyhâ’nın Hazreti Yusuf’a
(aleyhisselam) karşı hissidir. Demek, Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan, Hazreti
Yakub’un (aleyhisselam) hislerini Züleyhâ’nınkinden ne derece yüks ek
göstermişse, şefkat de aşktan o de rece yüks ek gör ünüyor .
Üstadım İmam Rabbanî, mecazî aşkı peygamberlik makamına pek uygun
görmediği için şöyle demiş: “Hazreti Yusuf’un güzelliği, ahirete ait
güzelliklerden olduğu i çin ona  duyul an sevgi mecazî aşklar gibi değildir ki
kusur olsun.”99
Ben de derim ki:
Ey Üstad! Bu biraz zoraki bir tevildir. Hakikat şu olmalıdır: O, aşk değil,
belki aşktan yüz defa daha parlak, daha geniş, daha yüksek olan bir şefkat
mertebesidir.
• Evet, şefkat her çeşidiyle latif ve nezihtir. Aşkın ve muhabbetin ise pek
çok türüne tenezzül edilmiyor.
• Hem şefkat pek geniştir. Bir zât, şefkat gösterdiği evladı münasebetiyle
şefkatini bütün yavrulara, hatta canlılara yöne ltebilir ve Rahîm isminin
kuşatıcılığına bir tür ayna olur. Halbuki âşık, bakışını sadece sevgilisine
yöne ltip her şeyi ona feda eder yahut onu yüceltmek, övmek için
başkalarını küçük gösterir, mânen kötüler ve hürmetlerini kırar. Mesela
biri şöyle demiş: “Güneş sevgilimin güzelliğini görüp utanıyor, onu
görmemek için bulut perdesini başına çekiyor.” Hey âşık efendi! Ne
hakkın var, sekiz ism-i âzamın nurlu bir sayfası olan güne şi böyle
utandırıyorsun?
• Hem şefkat hâlistir, bedel istemiyor; saf ve karşılıksızdır. En basit
mertebede olan hayvanların yavrularına gösterdikleri fedakârca,
karşılıksız şefkat buna  delildir. Halbuki aşk ücret ister, karşılık talep eder.
Aşkın ağlamaları bir bakıma taleptir, bir karşılık beklemedir.
Demek, Kur’an sûrelerinin en parlağı Yusuf sûresinin en parlak nuru olan
Hazreti Yakub’un (aleyhisselam) şefkati, Rahman ve Rahîm isimlerini
gösterir, şefkat yolunun rahmet yolu olduğunu bildirir ve o şefkat elemine
deva olarak da 100َُّٰ ٌَْ ًَِ وََُ أَرَُْ ااَِِ dedirtir.
101اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
97 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
98 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
99 İmâm Rabbânî, el-Mektûbât 3/134 (100. Mektup).
100 “En iyi koruyan Allah’tır ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.” (Yûsuf sûresi, 12/64)
101 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Dokuzuncu Mektup
103 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪102ِِْ۪ ََُُْ
Yine o hâl is talebesine gönde rdiği mektubun bi r parçasıdır.
İkinci Olarak
Kur’an nurlarını yaymaktaki başarın, gayretin ve şevkin, Cenâb-ı Hakk’ın
bir ikramıdır, belki Kur’an’ın bir kerametidir, Rabbanî bir inayettir. Sizi
tebrik ediyorum. Keramet, ikram ve inayet bahsinin geçmesi
münasebetiyle, keramet ile ikramın bir farkını söyleyeceğim. Şöyle ki:
Kerametin ortaya konul ması, mecburiyet olmadıkça, zararlıdır. İkramın
ifade edilmesi ise tahdis-i nimet, yani nimete karşı bir şükürdür. Eğer
keramet ile şereflenen bir şahıs, bilerek harika bir işe mazhar olursa, o
haldeyken nefs-i emmaresini öldüremezse kendine güve nmesi, nefsine ve
keşfine itimat etmesi ve gurura düşmesi bakımından bu, istidrac104 olabilir.
Fakat eğer insan bilmeden harika bir şeye mazhar olursa, onu anladıktan
sonra nefsine değil, Rabbine itimadı artar ve “Beni benden daha iyi terbiye
eden bir Hafîz’im var.” der, tevekkülünü kuvve tlendirir. Mesela birinin
kalbinde bir soru varken, Cenâb-ı Hak kendisini konuş turuyor gibi o
soruya uygun bir cevap verir, sonra bunun keramet olduğun u anlar. Bu
kısım, tehlikesiz keramettir; insan onu gizlemekle yüküm lü değildir, fakat
övünm ek için kasten göstermeye çalışmamalı! Çünkü görünüşte onda
çalışıp gayret etmesinin bir payı bulunduğunda n, insan onu nefsine
bağlayabilir. İkram ise kerametin selametli olan ikinci türünde n daha
emniyetli ve bence daha yücedir. İfade edilmesi, o nimete karşı bir
şükürdür. İnsanın gayretinin onda  tesiri yoktur, nefsi onu kendine mal
edemez.
İşte kardeşim, hem senin hakkında hem benim hakkımda, bilhassa
Kur’an’a hizmetimizde eskiden beri gördüğüm  ve yazdığım ilahî ihsanlar
birer ikramdır; bunların açıkça ifade edilmesi o nimetlere karşı bir
şükürdür. Onun için ikimizin hizmetine ait başarıları sana, tahdis-i nimet
olarak yazıyordum. Biliyordum ki sende övünm e değil, şükür damarını
uyandırıyor.
Üçüncü Olarak
Görüyorum ki:
Şu düny a hayatında en bahtiyar insan, düny ayı askerî bir misafirhane
kabul edip buna  teslimiyetle inanan ve öyle hareket edendir. O inanç  ile en
büyük mertebe olan Allah’ın rızasını105 çabuk  elde edebilir. Kırılacak şişeye
bâki bir elmasın fiyatını vermez, hay atını istikamet ve lezzet içinde geçirir.
Evet, dünya ya ait işler, kırılmaya mahkûm  şişeler hükm ünde dir. Ahirete
ait bâki işler ise çok sağlam elmaslar kıymetindedir.106 İnsanın
yaradılışındaki şiddetli merak, hararetli sevgi, dehşetli hırs, inatlı talep ve
bunun gibi kuvve tli hisler, ona ahireti kazanması için verilmiştir. O hisleri
şiddetli bir şekilde fâni dünya  işlerine yöne ltmek, fâni ve kırılacak şişelere
bâki elmas fiyatı vermek demektir. Bu münasebetle bir nokta hatırıma
geldi. Şöyle ki:
Aşk, şiddetli bir muhabbe ttir. Fâni sevgililere yöneldiği zaman ya sahibini
sonsuz bir azapta ve elemde bırakır ya da o mecazî sevgili, o şiddetli
muhabbe te değmediği için bâki bir sevgiliyi aratır; mecazî aşk, hakiki
aşka döne r.
İşte insanda binlerce his var. Her birinin aşk gibi iki mertebesi bulunur;
biri mecazî, biri hakiki.
• Mesela gelecek endişesi herkeste vardır. İnsan gelecekten şiddetli bir
şekilde endişe ettiği vakit bakar ki, endişe duyduğu o geleceğe yetişmek
için elinde senet yok, hem rızık yönünde n bir taahhüt altında ve kısa olan
o gelecek şu şiddetli endişeye değmiyor. Ondan yüz çevirip kabirden sonra
başlayacak hakiki, uzun ve gafiller için taahhüt altında olmayan bir
geleceğe yöne lir.
• Hem mesela insan mala, makam ve mevkiye şiddetli bir hırs gösterir.
Bakar ki, geçici olarak onun nezaretine verilmiş o fâni mal, afetli şöhret,
tehlikeli ve riyaya sebep olan makam sevgisi şu şiddetli hırsa değmiyor.
Ondan, gerçek makam olan manevî mertebelere, Allah’a yakınlık
derecelerine, ahiret azığı ve hakiki mal olan salih amellere yönelir. Fena
bir haslet olan mecazî hırsı, yüc e bir haslet olan hakiki hırsa döne r.
• Hem mesela insan, hislerini şiddetli bir inatla önemsiz, geçici, fâni
işlere sarf eder. Bakar ki, bir dakika inada değmeyen bir şey için bir sene
inat ediyor. Hem zararlı, zehirli bir şeyi elde etmek için inatla sebat eder.
Anlar ki, bu kuvve tli his, kendisine böyle şeyler için verilmemiş. Onu
bunlara harcamak, hikmete ve hakikate zıttır. O şiddetli inadı lüzumsuz,
geçici işlere harcamayıp yüce ve bâki olan iman hakikatleri, İslam esasları
ve ahirete ait hizmetler için kullanır. Rezil bir haslet olan o mecazî inat,
güzel ve yüks ek bir haslet olan hakiki inada, yani hakta şiddetli sebata
dönüş ür.
İşte şu üç misaldeki gibi, insan kendisine verilen manevî donanı mı, eğer
nefis ve düny a hesabına kullanır ve düny ada ebediyen kalacakmış gibi
gafilce davranırsa kötü ahlâka, israfa ve abes şeylere yol açar. Eğer o
hislerin daha hafiflerini düny a işlerine, şiddetlilerini de ahirete ait ve
manevî vazifelere sarf ederse bu, insanı övülmüş ahlâka, hikmet ve
hakikate uygun ol arak iki cihan s aade tine ulaştırır.
İşte tahmin ediyorum ki, bu zamanda nasihat edenlerin öğütlerinin tesirsiz
kalmasının bir sebebi şudur:
Ahlâksız insanlara derler ki: “Haset etme! Hırs gösterme! Düşmanlık
yapma! İnat etme! Dünya yı sevme!” Yani, “Fıtratını değiştir!” der gibi,
görünüş te onların güç yetiremeyeceği bir teklifte bulunurlar. Eğer, “Bu
huyların yüzünü hayırlı şeylere çeviriniz, mecralarını değiştiriniz.”
deseler, hem nasihat tesir eder hem de bu, o insanların iradeleri dairesinde
bir teklif olur.
Dördüncü Olarak
İslam âlimleri arasında “İslam” ile “iman”ın farkları çok bahis konus u
olmuştur. Bir kısmı “ikisi aynıdır”, bir kısmı da “ikisi aynı değil, fakat biri
olmadan diğeri olmaz” demiş ve bunun gibi çok çeşitli fikirler beyan
etmişlerdir. Ben şöyle bir fark anladım:
İslamiyet, kabullenip taraftar olma; iman ise kesin bir şekilde inanm adır.
Bir başka tabirle, İslamiyet hakka taraf ve teslim olma, boyun eğmedir;
iman ise hakkı kabul ve tasdiktir.
Eskiden Kur’an’ın hüküm lerine şiddetle taraftar olan bazı dinsizler
görmüştüm. Demek ki onlar, bir yönde n hakka taraftar olmakla
İslamiyet’e mazhardı; onlara “dinsiz bir müslüman” denilebilirdi. Sonra
bazı müminler gördüm ki, Kur’an’ın hüküm lerine taraftarlık yapmıyor,
onları hayatlarına esas kılmıyor ve “gayrimüslim bir mümin” tabirini hak
ediyorlardı.
Acaba İslamiyetsiz iman, kurtuluş vesilesi olabilir mi?
C e v ap: İmansız İslamiyet kurtuluşa vesile olmadığı gibi, İslamiyet’siz iman
da ol amaz.
107َِِّٰ اَُْْ وَاُِْ Kur’an’ın manevî i’cazının108 feyziyle Risale-i Nur’un
ölçüleri, İslam dininin ve Kur’an hakikatlerinin meyvelerini ve
neticelerini öyle bir tarzda göstermiştir ki, dinsiz dahi anlasa, onlara
taraftar olmaması mümkün değildir. Hem imanın ve İslam’ın delillerini o
derece kuvve tli bir şekilde ortaya koym uştur ki, gayrimüslim bile anlasa
herhalde tasdik eder; gayrimüslim olarak kaldığı halde iman eder.
Evet, Sözler109 cennetteki Tûbâ ağacının meyveleri gibi tatlı ve güzel olan
iman ve İslamiyet’in meyvelerini, iki cihan saadetinin güzellikleri gibi
hoş ve şirin olan neticelerini öyle göstermiştir ki, görenlerde ve
tanıyanlarda sonsuz bir taraf ve teslim olma hissi uyandırır. Mevcudat
silsilesi gibi kuvve tli, zerreler gibi sayısız iman ve İslam delillerini
göstererek sonsuz, kesin bir inanç ve iman kuvve ti verir.
Hatta bazen Şah-ı Nakşibend’in evradını okurken şehadet getirdiğim vakit,
110َٰ ذَِٰ ََْ وَََِْ َُتُ وَََِْ َُُْ ًَا dediğimde, sonsuz bir taraf olma
duygus u hissediyorum. Eğer bütün dünya  bana verilse, bir iman hakikatini
feda edemeyecek bir hale bürünüyor um. Bir hakikatin aksini bir dakika
farz etmek, bana gayet elemli geliyor. Bütün dünya  benim olsa bir tek
iman hakikatinin ortaya çıkması için her şeyimi vermeme nefsim
tereddütsüz itaat ediyor.
111اَٰ اَُّٰ َِ أَرََْْ ِْ رَُلٍ، وَاَٰ اُّٰ َِ أَََْْ ِْ َِبٍ، َََْ
dediğim zaman sınırsız bir iman kuvve ti hissediyorum. İman
hakikatlerinin her birinin aksini aklen imkânsız kabul ediyor, dalâlet ehlini
sonsuz ahmak ve divane görüyorum.
Anne ve babana pek çok selam ve hürmetlerimi arz ederim. Onlar da bana
dua etsinler. Sen benim kardeşim olduğun için onlar da benim peder ve
validem hükm ündedir. Köyünü ze de, bilhassa senden Sözler’i işitenlerin
hepsine selam ediyorum.
112اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
102 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
103 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
104 Hakkı olmadığı halde ve inkârcılığına rağmen insanın nimetlere erişmesi.
105 Allah rızasının en büyük mertebe olduğuna dair bkz. “Hepsinden âlâsı ise Allah’ın
kendilerinden razı olmasıdır.” (Tevbe sûresi, 9/72)
106 “Mal mülk, çoluk çocuk… Bütün bunlar dünya hayatının süsleridir. Bâki kalacak yararlı işler
ise Rabbinin katında, hem mükâfat yönünden hem de ümit bağlamak bakımından daha
hayırlıdır.” (Kehf sûresi, 18/46)
107 Bütün şükür ve şükranlar Allah’adır, minnetin her türlüsü de sadece O’nadır.
108 İ’caz: Mucize olma, benzerinin yapılması mümkün olmadığı için herkesi şaşırtıp aciz
bırakma.
109 Üstad Hazretleri birçok yerde “Sözler” ifadesini bütün Risale-i Nur Külliyatı’nı işaret eden
bir mânâda kullanmıştır.
110 İman hakikatleri üzere yaşar, onlara inanmış olarak ölür ve yine o inanç üzere diriliriz. (Bkz.
el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb [Evrâd-ı Nakşibendî] s. 7)
111 Allahım! Hem gönderdiğin resûle iman ettik hem de indirdiğin kitaba inanıp gönülden tasdik
ettik. (Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb [Evrâd-ı Nakşibendî] s. 8)
112 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Onuncu Mektup
İki Sorunun Cevabıdır
114 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪113ِِْ۪ ََُُْ
Birincisi
Otuzuncu Söz’ün İkinci Maksadı’nda zerrelerin hareketlerinin ve
yenilenmesinin tarifi hakkındaki uzun cümleye ilave bir izahtır.
Kur’an-ı Hakîm’de İmam-ı Mübîn ve Kitab-ı Mübîn, farklı yerlerde
defalarca zikredilmiştir.115 Tefsircilerin bir kısmı “ikisi aynıdır”, bir kısmı
ise “farklıdır” der. Bunların hakikatlerine dair beyanlar muhteliftir.
Kısaca, “ilahî ilmin unva nlarıdır” denilmiştir. Fakat Kur’an’ın feyzi ile
ben şu kanaate vardım:
İmam-ı Mübîn, Cenâb-ı Hakk’ın ilminin ve emrinin bir türünün unvanıdır
ki, şu görünen âlemden çok gayb âlemine bakar. Yani içinde bulunulan
zamandan ziyade geçmişe ve geleceğe nazar eder. Her şeyin görünürdeki
varlığından çok aslına, nesline, köklerine ve tohum larına bakar. Allah’ın
takdiri olan kaderin bir defteridir. Bu defterin varlığı, Yirmi Altıncı
Söz’de ve Onunc u Söz’ün bi r haşiyesinde ispat edilmiştir.
Evet, İmam-ı Mübîn, Allah’ın ilim ve emrinin bir türünün unva nıdır. Yani
eşyanın çekirdekleri, kökleri ve asılları kusursuz bir intizamla eşyanın
varlığını gayet sanatkârca netice vermeleri yönüyl e elbette Cenâb-ı
Hakk’ın ilim düsturlarının bir defteri vasıtasıyla düzenlendiklerini
gösteriyorlar. Ve eşyanın neticeleri, nesilleri, tohum ları; ileride gelecek
varlıkların programlarını, fihristlerini içerdiklerinden, elbette Allah’ın
emirlerinin küçük birer mecmuası olduklarını bildiriyorlar. Mesela bir
çekirdek, bir ağacın bütün meydana geliş aşamalarını düzenleyecek olan
programların, fihristlerin, o program ve fihristleri tayin eden yaratılış
kanunlarının küç ücük, c isimleşmiş hali hükm ünde dir, denilebilir.
Kısacası: Madem İmam-ı Mübîn geçmişin, geleceğin ve gayb âleminin
etrafında dal-buda k salan yaratılış ağacının bir programı, fihristi
hükm ünde dir. Demek ki, bu mânâda İmam-ı Mübîn, kaderin bir defteri,
düsturlarının bir mecmuasıdır. O düsturların yazılması ve hükm ünü icra
etmesiyle zerreler, eşyanın vücudunda ki hizmetlerine ve hareketlerine
sevk edilir.
Kitab-ı Mübîn ise gayb âleminden çok, görünen âleme bakar. Yani
geçmiş ve gelecekten ziyade içinde bulunulan zamana nazar eder, ilim ve
emirden ziyade Allah’ın kudret ve iradesinin bir unvanı, bir defteri, bir
kitabıdır. İmam-ı Mübîn kader defteri ise Kitab-ı Mübîn kudret defteridir.
Yani her şeyin vücudunda ki, mahiyetindeki, sıfat ve fiillerindeki kusursuz
sanat ve intizam, onlara mükemmel bir kudretin düsturlarıyla ve her şeye
tesir eden bir iradenin kanunlarıyla vücut giydirildiğini, suretleri tayin ve
teşhis edilerek belirli birer miktar, hususi birer şekil verildiğini gösteriyor.
Demek ki, o kudret ve iradenin küllî ve umumi bir kanunlar mecmuası,
büyük bir defteri vardır; her bir şeyin hususi vücudu ve sureti ona göre
biçilir, dikilir, giydirilir. İşte bu defterin varlığı İmam-ı Mübîn gibi kader
ve cüzî irade meselelerinde ispat edilmiştir.
Gaflet ve dalâlet ehlinin, hak yoldan sapmış felsefecilerin ahmaklığına
bak ki, yaratıcı kudretin o Levh-i Mahfuz’unu, Cenâb-ı Hakk’ın hikmet ve
iradesinin her şeyi görerek yazılmış kitabının eşyadaki o cilvesini,
akislerini, misalini hissetmişler fakat –hâşâ- “tabiat” diye isimlendirmiş,
köreltmişler.
İşte İmam-ı Mübîn ile, yani kaderin hükm ü ve düsturu ile ilahî kudret,
eşyanın yaratılışında hepsi birer ayet olan varlıklar silsilesini “Levh-i
Mahv ve İsbat” denilen zamanın misalî sayfasında yazıyor, var ediyor,
zerreleri hareket ettiriyor. Demek, zerrelerin hareketleri o yazıdan, o
nüshaların icadından –varlıkların gayb âleminden görünen âleme ve
ilimden kudrete geçmeleri sırasında– ortaya çıkan bir titreşim, bir
faaliyettir.
“Levh-i Mahv ve İsbat” ise sabit ve daimî olan büyük Levh-i Mahfuz’un
mümkinat dairesindeki, yani ölüme ve hayata, varlığa ve fâniliğe daima
mazhar olan eşyadaki sürekli değişen bir defteri ve yaz-boz tahtasıdır,
zamanın hakikati odur .
Evet, her şeyin bir hakikati olduğu gibi, zaman dediğimiz, kâinatta akan
büyük nehrin hakikati de Levh-i Mahv ve İsbat’taki kudret yazısının bir
sayfası ve mürekkebi hükm ünde dir.
116َ ََُْ اََْْ إِ ُّٰ
İkinci Soru
Haşir meydanı nerededir?
Cevap: –117وَاُِْْ َِْ ِّٰ –Hâlık-ı Hakîm’in her şeyde gösterdiği yüce hikmet,
hatta tek bir küçük şeye çok büyük hikmetler takması, apaçık şekilde şuna
işaret ediyor:
Yerküre, büyük bir daireyi başıboş bir şekilde, rastgele çizmiyor. Belki
mühim bir şeyin etrafında dönüyor  ve büyük bir meydanın geniş dairesini
çiziyor, gösteriyor. Büyük bir serginin etrafında gezip manevî neticelerini
ona devrediyor ki, o neticeler ileride o sergide, insanların gözü önünde
gösterilecektir. Demek haşir meydanı yirmi beş bin senelik mesafeye
yakın, geniş bir daireye yayılacaktır (rivayete göre Şam-ı Şerif118 kıtası bir
çekirdek hükm ünde  o daireyi dolduracaktır).119 Yerkürenin bütün manevî
mahsulleri, şimdilik gayb perdesi altında olan o meydanın defterlerine ve
levhalarına gönde riliyor. İleride meydan açıldığı vakit, sakinlerini de yine
o meydana döke cek, o manevî neticeler de gaybda  iken görünür hale
gelecektir.
Evet, yerküre bir tarla, bir çeşme, bir ölçek hükm ünde , o büyük meydanı
dolduracak kadar mahsul vermiş.. o meydanı kaplayacak varlıklar onda n
akıp geçmiş.. ve orayı dolduracak sanatlı varlıklar onda n çıkmıştır.
Demek, yerküre bir çekirdek, haşir meydanı ise içindekilerle beraber bir
ağaç, bir sümbül ve bir mahzendir. Evet, nasıl ki parlak bir nokta, süratli
hareketiyle ışıktan bir çizgi veya bir daire olur. Aynen öyle de, yerküre
süratli, hikmetli hareketiyle bir varlık dairesinin belirmesine ve o dairenin
neticeleriyle beraber büyük bi r haşir meydanının oluşmasına vesiledir.
ٰ
120ُْ إَِ اُِْْ َِْ ِّٰ
121اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
113 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
114 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
115 Bkz. Yasîn sûresi, 36/12; En’âm sûresi, 6/59; Yûnus sûresi, 10/61; Hûd sûresi, 11/6; Neml
sûresi, 27/75; Sebe sûresi, 34/3.
116 Hiç kimse gaybı bilemez, gaybı yalnız Allah bilir.
117 Gerçek bilgi Allah katındadır.
118 Sahabi efendilerimiz zamanında Suriye ve civarındaki ülkelere verilen isim.
119 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/446; 5/3. Ayrıca bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
Kebîr 19/426, 427; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 6/276; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ
6/439.
120 “De ki: Bunu yalnız Allah bilir.” (Mülk sûresi, 67/26)
121 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
On Birinci Mektup
123 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪122ِِْ۪ ََُُْ
Bu mektup m ühim bir ilaçtır, 
dört ayetin haz inesinden dör t küçük cevhere işaret eder.
Aziz kardeşim! Şu dört farklı meseleyi Kur’an-ı Hakîm, değişik
zamanlarda nefsime ders vermişti. Arzu eden kardeşlerimin de bunda n bir
ders veya hisse almaları için yazdım. Konu itibarı ile başka başka dört
ayet-i kerimenin hakikatler hazinesinden küçük birer cevher, misal olarak
gösterilmiştir. O dört bahisten her birinin ayrı bir sureti, ayrı bir faydası
var.
Birinci Bahis
124إِن ََْ اَْنِ َنَ ًَِ
Ey kötü vesveselerden ümitsizliğe düşen nefsim! Hayallerin
çağrıştırdıkları ve farazî şeylerin hatıra gelmesi, bir bakıma irade dışı
tasvirlerdir. O şey eğer hayırdan ve nuranilikten ibaretse hakikatin hükm ü,
suretine ve misaline bir derece geçer. Güneşin ışığının ve sıcaklığının,
aynadaki suretinden yansıması gibi... Eğer o şey şerden ve kesif, katı
maddelerden ibaretse aslın hükm ü ve hususiyeti suretine geçmez,
timsaline tesir etmez. Mesela pis ve murdar bir şeyin aynadaki sureti ne
pis ne de murdardır; yılanın aynadaki görüntüsü ısırmaz.
İşte şu sırdan dolayı, küfrü düşünmek küfür olmadığı gibi, çirkin sözleri
hayal etmek de onları söylemiş olmak mânâs ına gelmez. Bunlar bilhassa
istemeden ve farazî bir şekilde hatıra gelirse tamamen zararsızdır. Hak
yolunda ki Ehl-i Sünne t ve Cemaat’in mezhebinde bir şeyin şeriata göre
çirkin veya pis olması, Allah’ın yasaklaması sebebiyledir. Madem iradesiz
ve istemeden, farazî bir hatıra gelmedir, hayalî bir çağrışımdır; o halde
yasak onu içine almaz. O ne kadar çirkin ve pis bir şeyin sureti de olsa,
çirkin ve pis sayılmaz.
İkinci Mesele
Barla Yaylası, Tepelice’de çam, katran ve karakavak ağaçlarının bir
meyvesidir. Sözler’de yazıldığı için bur aya alınmamıştır.
Üçüncü Mesele
Şu iki mesele, Yirmi Beşinci Söz’ün, Kur’an’ın mucizeliği karşısında
medeniyetin aczini gösteren misallerinden bir kısmını anlatır. Kur’an’a
muhalif medenî hukukun ne kadar haksız olduğunu ispat eden binlerce
örnekten ikisi:
125ََِِ ُِْ َ اََُِْْْ şeklindeki Kur’an hükm ü, tam adalet olduğu gibi,
merhametin ta kendisidir.
Evet, adalettir. Çünkü büyük çoğunl uk itibarı ile bir erkek, bir kadın alır
ve onun nafakasını taahhüt eder. Kadın ise bir kocaya gider, nafakasını ona
yükler, böyl ece mirastaki noks anını telafi eder.
Hem merhamettir, çünkü o zayıf kadın, babasından şefkat ve kardeşinden
merhamet görmeye çok muhtaçtır. Kur’an’ın hükm üne göre, babasından
endişesiz bir şefkat görür. Babası ona, “servetimin yarısının ellere,
yabancılara geçmesine sebep olacak zararlı bir çocuk” nazarıyla bakmaz,
endişe etmez. O şefkate endişe ve öfke karışmaz.
Hem o kadın, kardeşinden rekabetsiz, hasetsiz bir merhamet ve himaye
görür. Kardeşi ona, “ailemizin yarısını bozacak ve malımızın mühim bir
kısmını ellere verecek bir rakip” gözüyle bakmaz; o merhamete ve
himayeye bir kin, bir gücenme katmaz. Şu halde fıtratı gereği nazik,
nazenin ve yaradılıştan zayıf olan o kadın, görünüş te az bir şey kaybeder,
fakat buna  karşılık ailesinin şefkatinden, merhametinden tükenmez bir
servet kazanır. Yoksa ona Hakk’ın rahmetinden daha çok merhamet
edeceğiz diye hakkından fazlasını vermek, merhamet değil şiddetli bir
zulümdür. Belki cahiliye döne minde vahşi bir gurur yüzünde n kız
çocuklarının sağ olarak gömülmesi gibi gaddarca bir zulmü andıran bu
zamanın vahşi hırslarının, merhametsiz bir çirkinliğe yol açma ihtimali
vardır.
Bunun gibi, Kur’an’ın bütün hüküm leri 126وََۤ أَرََْْكَ إِ رًََْ َََِِْ
fermanını tasdik ediyor.
Dördüncü Bahis
127َُِِ اُسُ
İşte mimsiz medeniyet, nasıl kıza hakkından fazlasını verdiği için böyle
bir haksızlığa sebep oluyorsa, aynı şekilde annenin hakkını kesmekle de
daha dehşetli haksızlık ediyor.
Evet, Cenâb-ı Hakk’ın rahmetinin en hürmete lâyık, en tatlı, en latif ve en
şirin cilvelerinden olan anne şefkati, kâinat hakikatleri içinde en
muhterem, en aziz hakikatlerdendir. Ve anne öyle kerim, merhametli,
fedakâr bir dosttur ki, bir anne, şefkatinden dolayı bütün dünya sını,
hayatını ve rahatını çocuğu için feda eder. Hatta anneliğin en basit ve en
aşağı derecesinde olan korkak tavuk, o şefkatin azıcık bir parıltısıyla
yavrusunu m üdafaa etmek için ite atılır, aslana saldırır.128
İşte böyle muhterem ve aziz bir hakikati taşıyan anneyi evladının
malından mahrum etmenin, o muhterem hakikate karşı ne kadar dehşetli
bir haksızlık.. ne derece vahşi bir hürmetsizlik.. cinayet gibi bir hakaret..
nimete karşı Cenâb-ı Hakk’ın rahmet arşını titreten bir nankörlük.. ve
insanın, toplum hayatı için gayet parlak ve faydalı bir ilacına zehir katmak
mânâsına geldiğini, insaniyet-perver olduğunu yani insanı yücelttiğini
iddia eden insan kılığındaki canavarlar anlamazsa, elbette hakiki insanlar
anlar. Kur’an-ı Hakîm’in َُِِ اُسُ hükm ünün hak ve adaletin ta kendisi
olduğunu bi lirler.
129اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
122 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
123 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
124 “Şeytanın hilesi cidden zayıftır.” (Nisâ sûresi, 4/76)
125 “Erkek, kadının hissesinin iki mislini alır.” (Nisâ sûresi, 4/176)
126 “Ey resûlüm! Biz seni bütün insanlar için sırf bir rahmet vesilesi olman için gönderdik.”
(Enbiyâ sûresi, 21/107)
127 “Annenin hissesi altıda birdir.” (Nisâ sûresi, 4/11)
128 “Cenâb-ı Hak rahmeti yüz parçaya böldü. Bunun doksan dokuz parçasını nezd-i
ulûhiyetinde tuttu. Bir tek parçayı da yeryüzüne indirdi. Varlıklar arasındaki merhametin kaynağı
işte bu parçadır. Atın yavrusuna basma endişesiyle ayağını kaldırması da bu merhamet
sebebiyledir.” anlamındaki hadis için bkz. Buhârî, edeb 19, rikak 19; Müslim, tevbe 17; Tirmizî,
deavât 107-108; İbni Mâce, zühd 35.
129 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
On İkinci Mektup
131 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪130ِِْ۪ ََُُْ
132اََمُ ََُْْ وََٰ رََُُِْ
Aziz kardeşlerim,
O gece bana sordunuz , cevabını vermedim. Çünkü iman hakkındak i
meselelerin münak aşa şeklinde konuş ulması caiz değildir. Siz
münakaşayla bahsetmiştiniz. Şimdilik tartışmanızın esası olan üç
sorunuz a gayet kısa bir cevap yazıyorum. Etraflıca izahını, Eczacı
Efendi’nin isimlerini yazmış olduğu Söz’lerde bulursunuz . Yalnız, kader
ve cüzî irade hakkındaki Yirmi Altıncı Söz hatırıma gelmemişti, size
söylememiştim, ona  da bakınız. Fakat gazete gibi okum ayınız! O Söz’lerin
mütalaasını Eczacı Efendi’ye havale etmemin sırrı şudur: Bu türlü
meselelerdeki şüphe ler, iman esaslarının zayıflığından ileri geliyor. O
Söz’ler ise iman esaslarını tamamen ispat eder.
Birinci Sorunuz
Hazreti Âdem’in (aleyhisselam) cennetten çıkarılması ve bir kısım
insanların cehenneme atılması hangi hikmete dayanır?
Cevap: Bunun hikmeti, insanın vazifelendirilmesidir. O, öyle bir vazifeye
memur edilerek düny aya gönde rilmiştir ki, insanın bütün manevî yükselişi,
kabiliyetlerinin açığa çıkması, gelişmesi ve mahiyetinin Cenâb-ı Hakk’ın
bütün isimlerine kuşatıcı bir ayna ol ması, o vazifenin neticelerindendir…
Eğer Hazreti Âdem cennette kalsaydı, makamı melekler gibi sabit olurdu
ve insanın kabiliyetleri ortaya çıkıp gelişmezdi. Halbuki değişmez bir
makama sahip melekler pek çoktur, o tarzdaki kulluk için insana ihtiyaç
yok. Belki ilahî hikmet, sonsuz makamları kat edecek olan insanın
kabiliyetlerine uygun bir tecrübe ve imtihan yeri gerektirdiğinden,
meleklerin aksine insan, yaradılışının gereği olan mâlum güna hla
cennetten çıkarıldı. Demek ki, Hazreti Âdem’in cennetten çıkarılması
hikmetin ve rahmetin ta kendisi olduğu gibi, kâfirlerin cehenneme
atılmaları da haktır ve adalettir.
Onunc u Söz’ün Ü çüncü İşareti’nde denildiği gibi:
Gerçi kâfir az bir ömürde güna h işlemiştir, fakat o güna h içinde sonsuz bir
cinayet var. Çünkü küfür, bütün kâinatı tahkir etmek, onun kıymetini
alçaltmaktır.. bütün sanatlı varlıkların Allah’ın birliğine şahitliklerini
yalanlamaktır.. ve onların aynasında cilveleri görünen ilahî isimleri hafife
almaktır. Onun için varlıkların hakkını kâfirden almak üzere, onların
Sultanı olan Kahhâr-ı Zülcelâl’in kâfirleri ebedî cehenneme atması, hakkın
ve adaletin ta kendisidir. Çünkü s onsuz cinayet, sonsuz cezayı gerektirir.
İkinci Sorunuz
Şeytanlar niçin var edilmiştir? Cenâb-ı Hakk’ın şeytanı ve şerleri
yaratmasının hikmeti nedir? Şerrin yaratılması şer, çirkin bir şeyin
yaratılması çirkin midir?
Cevap: Hâşâ!.. Şerrin yaratılması değil, işlenmesi şerdir. Çünkü yaratma
ve var etme, bütün neticelere; bir şeyi yapıp etmek ise hususi bir gayret
olduğu için hususi neticelere bakar. Mesela yağmurun yağmasının binlerce
neticesi vardır, hepsi de güzeldir. Bazıları iradesini yanlış kullanarak
yağmurdan zarar görse, “yağmurun gönde rilmesi rahmet değildir”
diyemez, “yağmurun yaratılması şerdir” diye hüküm  veremez. Belki
iradesini kötüye kullanması ve kendi yapıp ettikleri neticesinde yağmur
onun hakkında şer olmuştur. Hem ateşin yaratılmasında pek çok fayda var,
hepsi de hayırlıdır. Bazıları yaptığı yanlış bir işle, suiistimaliyle ateşten
zarar görse “ateşin yaratılması şerdir” diyemez. Çünkü ateş sadece onu
yakmak için yaratılmamış; belki o, kendi hatasıyla yemeği pişiren ateşe
elini sokmuş ve o hizmetkârını kendine düşman etmiştir.
Kısacası: Büyük hayır için küçük şer kabul edilir. Eğer küçük bir şerrin
olmaması için büyük hayrı netice veren bir şer terk edilirse, o zaman
büyük bir şer işlenmiş olur.
• Mesela savaşa asker sevk etmekte elbette, bazı küçük, maddî ve bedenî
zararlar olur. Fakat o cihadda çok büyük bir hayır vardır; İslam, kâfirlerin
istilâsından kurtulur. Eğer o az zarar yüzünde n cihad terk edilirse, o vakit
çok hayrın kaybından başka çok şerre yol açılmış olur. Bu da zulmün ta
kendisidir.
• Hem mesela kangren olmuş ve kesilmesi gereken bir parmağın kesilmesi
hayırlıdır, iyidir; halbuki görünüş te bir şerdir. Fakat parmak kesilmezse el
kesilir, büyük ş er olur.
İşte kâinattaki şerlerin, zararların, belâların, şeytanların ve zararlı
şeylerin yaratılması, var edilmesi, şer ve çirkin değildir. Çünkü onlar çok
mühim neticeler için yaratılmışlardır.
• Mesela şeytan musallat olmadığı için meleklerin manevî mertebeleri
yüks elmez, makamları sabittir, değişmez. Aynı şekilde, şeytan musallat
olmadığı için hayvanların da mertebeleri sabittir, noks andır. İnsanlık
âleminde ise yüks elme ve alçalma sonsuzdur. Nemrutlardan, firavunlardan
tut, sıddık velilere ve peygamberlere kadar çok uzun bir terakki mesafesi
var.
İşte kömür gibi alçak ruhların elmas gibi yüce ruhlardan ayrılması için,
şeytanların yaratılmasıyla, teklif sırrıyla ve peygamberlerin
gönde rilmesiyle bir imtihan, tecrübe, cihad ve müsabaka meydanı
açılmıştır. Eğer cihad ve müsabaka olmasaydı, insanlığın madenindeki
elmas ve kömür hükm ünde  olan kabiliyetler aynı mertebede kalacaktı.
Yücelerin yücesi bir mertebede olan Hazreti Ebûbe kri’s-Sıddık’ın ruhu,
aşağıların en aşağısındaki Ebûcehil’in ruhuyl a aynı seviyede bulunacaktı.
Demek, şeytanların ve şerlerin yaratılması büyük ve küllî neticeye baktığı
için şer ve çirkin değildir. Suiistimallerden ve “kesb” denilen hususi
gayretlerden gelen şerler, çirkinlikler insanın yapıp ettiklerine aittir;
Cenâb-ı Hakk’ın var etmesine değil.
Eğer derseniz ki: Peygamberler gönde rilmesine rağmen şeytanlar
yüzünde n çoğu insan kâfir oluyor, küfre giriyor, zarar görüyor. 133اَُُْْ ََِِْْ
kaidesince; çoğunl uk onda n zarar görüyorsa o vakit şerrin yaratılması
şerdir, hatta peygamberlerin gönde rilmesi dahi rahmet değildir denilebilir
mi?
Cevap: Kemmiyetin keyfiyete, yani niceliğin niteliğe nispeten önemi
yoktur. Asıl çoğunl uk, niteliğe bakar.
• Mesela yüz hurma çekirdeği toprak altına gömülüp sulanmaz, kimyevi
bir işlem görmez ve bir hayat mücadelesi vermezse, yüz para kıymetinde
yüz çekirdek olur. Fakat su verildiği ve hayat mücadelesine maruz kaldığı
vakit, o çekirdeklerden sekseni çürük mahiyeti sebebiyle bozulsa, yirmisi
ise meyve veren yirmi hurma ağacı olsa, diyebilir misin ki, “Su vermek
kötü oldu, çoğunu bozdu”? Elbette diyemezsin. Çünkü o yirmi çekirdek,
yirmi bin hükm üne geçti. Seksen kaybedip yirmi bin kazanan zarar etmez;
bu, ş er olmaz.
• Hem mesela tavus kuşunun yüz yumurtası bulunsa, beş yüz kuruş eder. O
yüz yumurtanın üstüne tavus kuşu oturtulsa, sekseni bozulsa; fakat
yirmisinden tavus kuşu çıksa, “Bu iş çok zararlı ve kötü oldu, tavus
kuşunun kuluçkaya yatması çirkin ve şer oldu.” denilebilir mi? Asla! Bu
bir hayırdır, çünkü o tavus cinsi ve o yumurta taifesi, dört yüz kuruş
fiyatındaki seksen yumurtayı kaybetti fakat seksen lira kıymetinde yirmi
tavus kuşu kazandı.
İşte insanlık, peygamberlerin gönde rilmesi ve teklif sırrıyla, cihad ederek,
şeytanlarla savaşarak kazandığı yüz binlerce peygamber, milyonlarca veli
ve milyarlarca asfiya gibi insanlık âleminin güne şleri, ayları ve yıldızları
olan zâtlar karşılığında sayıca fazla, fakat keyfiyetçe kıymetsiz, zararlı
hayvanlar gibi olan kâfirleri ve münafıkları kaybetmiştir.
Üçüncü Sorunuz
Cenâb-ı Hak musibetleri veriyor, belâları insana ve canlılara musallat
ediyor. Bu, bilhassa masum insanlara, hatta hayvanlara zulüm değil mi?
Cevap: Hâşâ! Mülk O’nundur . Mülkünde istediği gibi tasarruf eder. Acaba
sanatkâr bir zât, bir ücret karşılığında seni model yapıp gayet sanatlı
şekilde dokuduğ u süslü bir elbiseyi sana giydirse, hüne rini ve maharetini
göstermek için kısaltsa, uzatsa, biçse, kesse, seni oturtup kaldırsa… Ona
diyebilir misin ki, “Beni güzelleştiren elbiseyi çirkinleştirdin, oturtup
kaldırmakla bana zahmet verdin!” Elbette diyemezsin! Böyle dersen
divanelik etmiş olursun! Aynı şekilde, Sâni-i Zülcelâl göz, kulak, dil gibi
uzuvlarla dona tılmış gayet sanatlı bir vücudu sana giydirmiştir. Türlü
isimlerinin nakışlarını göstermek için seni hasta eder, derde düşürür,
acıktırır, doyur ur, susatır… Bu gibi haller içinde yuva rlar. Hayatın
mahiyetini kuvve tlendirmek ve isimlerinin cilvesini göstermek için seni
böyle çeşitli vaziyetlerde gezdirir. Eğer, “Beni niçin bu musibetlere
düşürüyorsun?” dersen, temsilde işaret edildiği gibi, yüz hikmet seni
susturacak.
Zaten sükûn, sessizlik, atalet, yeknesaklık, durgunluk; bir tür yokluktur,
zarardır. Hareket ve değişim ise var olmadır, hayırdır. Hayat, kemâlini
hareketle bulur, belâlar vasıtasıyla terakki eder; Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerinin cilveleriyle çeşitli faaliyetlere mazhar olur, saflaşır, kuvve t
bulur, inkişaf eder, genişler, kendi mukadderatını yazan işlek bir kalem
olur, vazifesini yerine getirir, ahirette verilecek ücrete hak kazanır.
İşte münakaşanızın içindeki üç sorunuz un cevapları kısaca bu kadardır.
İzahları ise otuz üç adet Söz’dedir.
Aziz kardeşim! Sen bu mektubu eczacıya ve münakaşayı işitenlerden
uygun gördüklerine oku. Benim tarafımdan da yeni bir talebem olan
eczacıya selam söyle, de ki:
“Zikredilen hususlar gibi imana dair ince meselelerden topluluk içinde,
ölçüsüz bir mücadele suretinde bahs etmek caiz değildir. Bu, ölçüsüz bir
mücadele olduğundan, derman iken zehir olur. Hem konuş anlar hem
dinleyenler için zararlıdır. Böyle imana dair meselelerin itidal ve insaf ile,
bir fikir alışverişi suretinde konuş ulması uygundur .”
Ve eğer kalbine bu tür meselelerde şüphe  gelirse, Sözler’de de cevabını
bulamazsa bana hususi olarak yazmasını söyle.
Yine eczacıya de ki, merhum pederi hakkında gördüğü rüya için kalbime
şöyle bir mânâ geldi: Merhum pederinin, doktor olması münasebetiyle çok
salih ve mübarek, belki de veli insanlara faydası dokunm uştur. Ondan
memnun olan ve fayda gören o mübareklerin ruhları, onun vefatı sırasında
kuşlar suretinde en yakın akrabası olan oğluna görünmüş, ruhuna  şefaat
edercesine ve hoş geldin dercesine onu karşılamışlardır. O gece burada
beraber bulunan büt ün dos tlara selam ve dua ederim.
134اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
130 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
131 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
132 Allah’ın selamı size ve arkadaşlarınızın üzerine olsun.
133 “Hüküm, çoğunluğa göre verilir.” (es-Serahsî, el-Mebsût 5/140; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân
5/208; el-Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi’ 1/303)
134 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
On Üçüncü Mektup
136، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪ 135ِِْ۪ ََُُْ
138 ، وَاََْمُ َٰ َِ اََ اَْٰى137اََمُ َٰ َِ اََ اُْٰى
Aziz kardeşlerim,
Halimi ve rahatımı, vesika için neden müracaat etmediğimi, düny anın
gidişatına ve siyasete karşı kayıtsızlığımın sebebini çokça soruyorsunuz .
Bu sorularınız çok tekrar ettiğinden ve bana mânen de sorulduğundan, şu
üç soruya Yeni Said değil belki Eski Said lisanıyla cevap vermeye mecbur
kaldım.
Birinci Sorunuz
Rahatın nasıl? Halin nedir?
C e v ap: Cenâb-ı Erhamü’r-râhimîn’e yüz bin şükrediyorum ki, ehl-i
dünya nın bana ettiği türlü zulümleri rahmete çevirdi. Şöyle ki:
Siyaseti terk edip, dünya dan el etek çekip bir dağda, mağarada ahireti
düşünmekteyken ehl-i dünya  zulmederek beni oradan çıkardı, sürgün etti.
Hâlık-ı Rahîm ve Hakîm o sürgünü benim için bir rahmete çevirdi.
Tehlikeli ve ihlâsı bozacak sebeplere açık olan dağdaki o inzivayı; Barla
dağlarındaki emniyetli, ihlâslı yalnızlığa döndür dü. Rusya’da
esaretteyken, ahir ömrümde bir mağaraya çekilmeye niyet etmiş ve bunu
dilemiştim. Merhametlilerin en merhametlisi Rabbim benim için Barla’yı
o mağara yaptı, bana bir mağaradaki inzivanın faydasını sağladı. Fakat
sıkıntılı mağara zahmetini zayıf vücudum a yükl emedi.
Yalnız Barla’da iki üç adamda aşırı vehim vardı. Bu sebeple bana eziyet
edildi. Hatta o dostlarım, güya  istirahatımı düşünüyor lardı, halbuki o
vehimler sebebiyle hem kalbime hem Kur’an hizmetine zarar verdiler.
Hem ehl-i dünya  bütün sürgünlere vesika verdiği ve canileri bile hapisten
çıkarıp affettiği halde, bana –zulüm olsun diye– vesika vermedi. Rabb-i
Rahîmim, beni Kur’an hizmetinde daha çok istihdam etmek ve Sözler
namıyla Kur’an’ın nurlarını bana daha fazla yazdırmak için telaşsız,
gürültüsüz bir şekilde şu gur bette bıraktı, sürgünüm ü büyük bi r merhamete
çevirdi.
Hem ehl-i dünya , dünya larına karışabilecek bütün nüfuzlu, kuvve tli kanaat
önde rlerini, şeyhleri, kasabalarda ve şehirlerde bırakıp akrabalarıyla
beraber herkesle görüşmeye izin verdikleri halde, zulmederek beni tecrit
etti, bir köye  gönderdi. Akrabalarımdan ve hemşerilerimden –bir iki tanesi
hariç– hiçbirinin yanıma gelmesine izin vermedi. Hâlık-ı Rahîmim o
tecridi benim hakkımda büyük bir rahmete çevirdi. Zihnimi saf bir halde
bırakıp öfke ve garaz gibi şeylerden sıyrılmış bir şekilde Kur’an-ı
Hakîm’in feyzini olduğu gi bi almaya vesile kıldı.
Yine ehl-i dünya  başlangıçta, iki senede iki basit mektup yazmamı çok
gördü. Hatta şimdi bile, on veya yirmi günde  veya ayda bir iki misafirin
sırf ahiret için yanıma gelmesini hoş görmeyip bana zulmettiler. Rabb-i
Rahîmim ve Hâlık-ı Hakîmim o zulmü benim için merhamete çevirdi;
doks an senelik manevî bir ömrü kazandıracak şu üç aylarda bana çok arzu
edilen ve makbul bir halvet ve uzleti yani yalnızlığı sağladı. اََُْْ ِِّٰ َٰ ُ
139َلٍ işte halim ve rahatım böyl e...
İkinci Sorunuz
Neden vesika almak için müracaat etmiyorsun?
C e v ap: Bu meselede ben kaderin mahkûmuyum, ehl-i düny anın değil.
Kadere müracaat ediyorum. Ne vakit izin verirse, rızkımı buradan ne vakit
keserse o vakit giderim. Bu mânânın hakikati şudur:
Başa gelen her işte iki sebep var; biri görünen, diğeri hakiki sebep. Ehl-i
dünya  görünen sebep oldu, beni buraya getirdi. Kader-i ilahî ise hakiki
sebeptir, beni bu inzivaya mahkûm  etti. Görünüş teki sebep zulmetti;
hakiki sebep ise adaleti yerine getirdi. Ehl-i dünya  şöyle düşündü:  “Bu
adam, ilme ve dine fazlasıyla hizmet eder, belki dünya mıza karışır.” Bu
ihtimale dayanarak beni sürgün edip üç yönde n katmerli zulmettiler.
Kader-i ilahî ise gördü ki, ilme ve dine hakkıyla, ihlâsla hizmet
edemiyorum, beni bu sürgüne  mahkûm  kıldı. Onların bu katmerli zulmünü
kat kat rahmete çevirdi.
Mademki sürgünümde hükm ü kader verir ve o adildir, ona müracaat
ederim. Görünüş teki sebepte ise zaten bahane türünde n bir şeyler var.
Demek ki, onlara müracaat etmek mânâsızdır. Eğer ellerinde bir hak veya
kuvve tli bir sebep bul unsaydı, o va kit onlara da müracaat edilirdi.
-Başlarını yesin- düny alarını tamamen bıraktığım ve –ayaklarına
dolaşsın– siyasetlerini büsbütün terk ettiğim halde, bahane leri,
kuruntuları elbette asılsız olduğundan, onlara müracaat ederek o
kuruntulara bir hakikat atfetmek istemiyorum. Eğer uçları yabancıların
elinde olan dünya  siyasetine karışmaya iştahım olsaydı, değil sekiz sene,
belki sekiz saat gizli kalmayacak, kendini belli edecek, gösterecekti.
Halbuki sekiz senedir bir tek gazete okum a arzum olmadı ve okum adım.
Dört senedir burada nezaret altında bulunuyor um, buna  dair hiçbir emare
görülmedi. Demek Kur’an-ı Hakîm’e hizmetin bütün siyasi düşüncelerin
üstünde  bir yüceliği var ki, çoğu yalancılıktan ibaret olan düny a siyasetine
tenezzüle meydan v ermiyor.
Müracaat etmememin ikinci sebebi şudur: Haksızlığı hak zanne den
insanlara karşı hak iddia etmek, hakka bir tür haksızlıktır. Bu haksızlığı
işlemek istemem.
Üçüncü Sorunuz
Dünya  siyasetine karşı niçin bu kadar kayıtsızsın? Dünya da olup biten
bunc a şeye karşı tavrını hiç bozmuyorsun. Olup bitenleri hoş mu
görüyorsun ve yahut korkuyor  musun ki  susuyorsun?
C e v ap: Kur’an-ı Hakîm’e hizmet, beni siyaset dünya sından şiddetli bir
şekilde men etti. Hatta onu düşünmeyi de bana unutturdu. Yoksa bütün
hayatım şahittir ki, hak gördüğüm  yolda gitmeye karşı korku, elimi tutup
beni men edememiş ve edemiyor.
Hem neden korkum olacak? Dünya  ile, ecelimden başka bir alâkam yok..
çoluk çocuğum u düşüneceğim yok.. malımı düşüneceğim yok.. ailemin
şerefini düşüneceğim yok… Riyakâr bir yalancı şöhretten ibaret olan
dünya nın şan ve şerefini korumaya değil, onun kırılmasına yardım edene
rahmet!.. Kaldı ecelim… O da Hâlık-ı Zülcelâl’in elindedir. Kimin haddi
var ki, vakti gelmeden ona ilişsin. Zaten izzetle ölümü, zilletle hayata
tercih edenlerdeniz. Eski Said gibi biri şöyle demiş:
140وََُْ أَُسٌ َ َََ َََْ ََ اْرُ دُونَ اَََِْ أَوِ اَُْْ
Kur’an hizmeti, beni toplumdaki hadiseleri ve siyaseti düşünmekten men
ediyor. Şöyle ki:
İnsanın hayatı bir yolculuktur. Kur’an’ın nuruyla gördüm ki, şu zamanda o
yol bir bataklığa girdi. Pis ve kötü kokul u bir çamur içinde insan kafileleri
düşe kalka gidiyor. Bir kısmı, selametli bir yolda gider. Bir kısmı,
çamurdan, bataklıktan mümkün olduğu kadar kurtulmak için bazı vasıtalar
bulmuş. Çoğunl uğu oluşturan kısım ise o pis kokul u, çamurlu bataklık
içinde, karanlıkta gidiyor. Yüzde yirmisi sarhoşluk sebebiyle o pis çamuru
misk ü amber zannederek yüzüne gözüne bulaştırıyor, boğul ana kadar düşe
kalka yürüyor. Yüzde sekseni ise bataklığı anlıyor; pis kokul u, çirkin
olduğunu hi ssediyor fakat şaşkınlığından selametli yolu gör emiyor.
İşte buna  karşı iki çare var:
Birincisi: Topuz  ile o sarhoş olan yüz de yirmiyi ayıltmaktır.
İkincisi: Bir nurla şaşkınlara selamet yolunu gös termektir.
Ben bakıyorum ki, yirmiye karşılık seksen adam elinde topuz  tutuyor.
Fakat o biçare ve şaşkın olan yüzde seksene karşı hakkıyla nur
gösterilmiyor. Gösterilse de gösterenin bir elinde sopa bir elinde nur
olduğu için güve n vermiyor. Şaşkın adam, “Acaba nurla beni kendilerine
çekip topuzla dövmek mi istiyorlar?” diye telaş ediyor. Bazen de arızalarla
topuz  kırıldığı vakit nur da dağılıyor veya sönüyor .
İşte o bataklık, insanların gaflet içindeki, dalâlete götüren ve haram
zevklere düşkün toplum hayatıdır. O sarhoşlar, dalâletten lezzet alan ve
bunda  inat edenlerdir. O şaşkınlar, dalâletten nefret edenlerdir; kurtulmak
istiyor fakat yol bulamıyorlar. O topuz lar, siyaset cereyanlarıdır. O nurlar
ise Kur’an hakikatleridir. Nurla kavga edilmez, ona düşmanlık beslenmez.
Sade ce kovulmuş şeytandan baş ka ondan ne fret eden olmaz.
İşte ben de Kur’an nurunu elde tutmak için 141أَُذُ ِِّٰ َِ اَْنِ وَاََِ
deyip siyaset topuz unu a tarak iki elimle nura sarıldım. Gördüm ki:
Siyaset cereyanlarında hem aynı tarafta hem de muhalif taraflarda o
nurların âşıkları var. Bütün siyaset cereyanlarının ve taraf tutmaların çok
üstünde , onların düşmanca anlayışlarından uzak ve saf olan bir makamda
verilen Kur’an dersinden ve gösterilen Kur’an nurlarından hiçbir tarafın,
hiçbir kesimin çekinmemesi ve onu itham etmemesi gerekir. Elverir ki,
dinsizliği siyaset zannedip ona taraftarlık eden insan suretinde şeytanlar
veya insan kıyafetinde hayvanlar olmasın...
Elhamdülillah! Siyasetten sıyrılıp uzak kalmam sayesinde, Kur’an’ın
elmas gibi hakikatlerini siyaset propagandası ithamı altında cam parçaları
kıymetine indirmedim. Belki o elmaslar, kıymetini her kesimin nazarında
parlak bir şekilde gittikçe artırıyor.
وََُا اَُْْ ِِّٰ اِي ََٰ َِٰا وََ ُ ََِِْيَ ََْۤ أَنْ ََٰ ُّٰۚ
142ََْ َۤءَتْ رُُُ رََ َِْ
143اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
135 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
136 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
137 “Kurtuluş ve selamet, hidayete uyanlaradır.” (Tâhâ sûresi, 20/47)
138 Azarlama ve kınama da nefsine uyanlaradır.
139 “Bize uygun gördüğü her halimizden ötürü hamdolsun Rabbimize..” Bkz. Tirmizî, deavât
128; Ebû Dâvûd, edeb 97, 98; İbni Mâce, edeb 55, duâ 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/117.
140 “Biz kendilerine arada, ortada bir yer olmayan kişileriz. Bizim için ya âlemin üstünde yer
almak ya da kabre girmek vardır.” (Bkz. Ebû Firâs el-Hamedânî, Dîvân (Şerh: Dr. Halîl Duveyhî)
s. 165; İbni Kays, Kıra’d-Dayf 1/71)
141 Şeytandan ve siyasetten Allah’a sığınırım.
142 “‘Hamdolsun bizi bu cennete eriştiren Allah’a! Eğer Allah bizi muvaffak kılmasaydı, biz
kendiliğimizden yol bulamazdık. Rabbimizin elçilerinin gerçeği bildirdikleri bir kere daha
kesinlikle anlaşılmıştır.’ derler.” (A’râf sûresi, 7/43)
143 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
On Dördüncü Mektup
Telif edilmemiştir.
On Beşinci Mektup
145 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪144ِِْ۪ ََُُْ
Aziz kardeşim,
Birinci sorun şöyle:
Sahabiler velâyet nazarıyla bozgunc uları neden keşfedemedi ve bu, Raşit
Halifelerden üçünün şehit olmasını netice verdi? Halbuki küçük sahabiler
için bile büyük ve lilerden daha büyükt ür, deniliyor.
Cevap: Bu meselede iki makam var.
Birinci Makam
Bu sorunun c evabı, ince bir velâyet sırrının beyanındadır. Şöyle ki:
Sahabe nin veliliği, “velâyet-i kübra” denilen, peygamber varisi olmaktan
gelen, berzah yoluna uğramadan doğr udan doğr uya zahirden hakikate
geçip Cenâb-ı Hakk’a akrebiyetin146 ortaya çıktığı bir veliliktir ki, yolu
gayet kısa olduğu halde makamı çok yüksektir. Harikaları az, fakat
meziyetleri çoktur. Onda k eşif ve keramet az görülür.
Hem evliyanın kerametlerinin çoğu irade eseri değildir. Ummadıkları
yerden, Allah’ın bir ikramı olarak harika bir şekilde ortaya çıkar. Bu keşif
ve kerametlerin pek çoğu, seyr u sülûk yani manevî makamlardaki
yolculuk sırasında, tarikat berzahından geçtikleri zaman görülür, adi
beşerilikten bir derece sıyrıldıkları için alışılmışın dışında hallere mazhar
olurlar.
Sahabe ise Peygamber (aleyhissalâtü vesselam) sohbetine mazhar olmanın
cilvesiyle, cezbesiyle ve iksiriyle tarikattaki büyük seyr u sülûk dairesini
geçmeye mecbur değildir. Bir adımda, bir sohbe tte zahirden hakikate
geçebilirler.
Mesela, nasıl ki dünkü K adir gecesine ulaşmak için iki yol var:
Birincisi: Bir sene dolaşarak o geceye gelmektir. Bu yakınlığı kazanmak
için bir senelik mesafeyi aşmak gerekir. Bu, seyr ü sülûk yolcularının
mesleğidir, tarikat ehlinin çoğu bu yol dan gider.
İkincisi: Zamanla sınırlı olan maddî cismin kılıfından sıyrılıp uzaklaşarak
ruhen yüks elmek, dünkü Kadir gecesini öbür günkü bayram gecesiyle
beraber bugün gibi hazır görmektir. Çünkü ruh zamanla sınırlı değildir.
İnsanın hisleri ruh derecesine çıktığı vakit, o hazır zaman genişler.
Başkaları için geçmiş ve gelecek olan vakitler, onun için şimdiki zaman
hükm üne geçer.
İşte bu temsile göre dünkü Kadir gecesine ulaşmak için ruhun hayat
mertebesine çıkıp geçmişi bugün gi bi hazır görmek gerekir. Şu anlaşılması
zor sırrın esası Allah’a akrebiyetin açığa çıkmasıdır.
Mesela güne ş bize yakındır; çünkü ışığı, sıcaklığı ve sureti aynamızda,
elimizdedir. Fakat biz onda n uzağız. Eğer nuraniliği vasıtasıyla onun
yakınlığını hissetsek, aynamızdaki sureti sayesinde onunl a
münasebetimizi anlasak, bu vasıta ile onu tanısak; ışığının, sıcaklığının,
mahiyetinin ne olduğunu bilsek, onun yakınlığı bizim için açığa çıkar ve
onu yakınımızda görüp onunl a münasebet kurarız. Eğer biz, uzaklığımız
noktasından ona yaklaşmak ve onu tanımak istesek, fikren ve aklen çok
yol kat etmeye mecbur oluruz; bilimin kanunları ile fikren göklere çıkıp
güne şi oradaki konum uyla tasavvur ederek mahiyetindeki ışık ve sıcaklığı,
ışığındaki yedi rengi uzun uzadıya ilmî tetkiklerle anladıktan sonra
misaldeki birinci adamın kendi aynasında az bir tefekkürle kazandığı
manevî yakınlığı ancak elde edebiliriz.
İşte şu temsildeki gibi, peygamberlikteki ve peygamber varisliğindeki
velâyet, akrebiyet sırrının açığa çıkmasına bakar. Diğer velâyetlerin çoğu
ise kurbiyet147 üzerinde gider. O yolun yolcusu birçok mertebeyi aşmaya
mecbur kalır.
İkinci Makam
O hadiselere sebep olanlar ve fesadı çevirenler birkaç Yahudi’den ibaret
değildi ki, onları keşfetmekle bozgunc uluğun önü alınsın. Çünkü pek çok
farklı milletin İslamiyet’e girmesiyle zıt ve muhalif cereyanlar ve fikirler
birbirine karışmıştı. Bilhassa bazılarının millî gururu, Hazreti Ömer’in
(radiyallâhu anh) darbeleriyle dehşetli yaralandığından, tabiatları gereği
intikam için fırsat bekliyorlardı. Çünkü onların hem eski dini hüküm süz
kalmış, hem de şeref kaynakları olan eski devletleri ve saltanatları
yıkılmıştı. İntikamlarını, bilerek veya bilmeyerek, İslam’ın
hâkimiyetinden almaya hisleriyle taraftar bir tavır almışlardı. Onun için,
“Bir kısım Yahudiler gibi zeki ve hilekâr münafıklar, toplumun o
durumunda n istifade ettiler.” denilmiştir. Demek, o hadiselerin önünü
almak, o zamanki toplum hayatını ve farklı fikirleri ıslah etmekle mümkün
olabilirdi; bir iki bozgunc unun k eşfedilmesiyle değil.
Eğer denilse ki: Hazreti Ömer’in (radiyallâhu anh) minberde, bir aylık
mesafede bulunan Sâriye adlı komutanına 148َ َرَُِ! اََََْ اََََْ deyip sesini
ona işittirerek ordunun sevkiyle zafere vesile olan kerametli kumandası ne
kadar keskin nazarlı olduğunu gösterdiği halde, neden yanındaki kâtili,
Feyrûz’u o ke skin velâyet nazarıyla göremedi?
Cevap: Buna Hazreti Yakub’un (aleyhisselam) sözüyle cevap veririz.149 HAŞİYE
Hazreti Yakub’a sorulmuş: “Yusuf’un Mısır’dan gelen gömleğinin
kokus unu duydun da niçin yakınında bulunan Ken’an Kuyus u’ndayken onu
göremedin?”
Cevap olarak demiş ki: “Bizim halimiz şimşekler gibidir; bazen görünür,
bazen saklanır. Bazı vakit, en yüks ek mevkide oturup her tarafı görüyor
gibi oluruz. Bazı vakitte de ayağımızın ucunu gör emeyiz.”
Kısacası: İnsan her ne kadar  kendi iradesiyle hareket etse de وََ ََۤؤُۧنَ إِ
150أَنْ ََۤءَ ُّٰ sırrınca, asıl olan Cenâb-ı Hakk’ın dilemesidir, hükmü veren
kaderdir. Allah’ın dilemesi, insanın iradesini geride bırakır. إِذَا َۤءَ اََْرُ ََِ
151اََُْ hükmünü yerine getirir. Kader konuş unca insanın iktidarı ve cüzî
iradesi susar.
İkinci Sorunuzun Meali:
Hazreti Ali (radiyallâhu anh) zamanında başlayan savaşların mahiyeti
nedir? Orada savaşanları, ölenleri ve öldürenleri nasıl isimlendirebiliriz?
Cevap: Cemel Vakası denilen, Hazreti Ali ile Hazreti Talha, H azreti Zübeyr
ve Hazreti Aişe-i Sıddîka (rıdvanullahi teâlâ aleyhim ecmaîn) arasındak i
savaş, “tam adal et” ile “izafî adal et”in mücadelesidir. Şöyle ki:
Hazreti Ali, tam ve en geniş mânâsıyla adaleti esas alıp Hazreti Ebûbe kir
ve Hazreti Ömer zamanındaki gibi o esas üzerinde gitmek için içtihat
etmiş. Ona karşı çıkanlar ise Hazreti Ebûbe kir ve Hazreti Ömer
zamanındaki İslamî saflığın tam adalete müsait olduğunu, fakat zamanla
inançları zayıf çeşitli kavimler İslam toplumuna katıldıkları için o en
geniş mânâsıyla tam adaletin uygul anmasının çok zorlaştığını
düşündükl erinden, “ehven-i şerreyni tercih etmek” denilen, daha az zararlı
şıkkı seçmek şeklindeki izafî adalet esası üzerinde içtihat etmişler. Bu
içtihat münakaşası siyasete girdiği için savaşı netice vermiştir.
Madem sırf Allah için ve İslamiyet’in menfaatleri için içtihat edilmiş ve o
içtihatların neticesinde savaş çıkmış, elbette hem kâtil hem de maktul
cennet ehlidir, ikisi de sevap kazanmıştır diyebiliriz. Her ne kadar Hazreti
Ali’nin içtihadı isabetli, karşısındakilerin içtihadı hatalı ise de azaba
müstahak değildirler. Çünkü içtihat eden hakkı bulursa, ona iki kat sevap
vardır. Bulamazsa, bir nevi ibadet olan içtihat sevabı olarak bir sevap
alır.152 Hatasında mazurdur. Bizde gayet meşhur ve sözü delil sayılan
muhakkik bir zât Kürtçe şöyle demiş:
ژِ َ َََنْ ََ َلُ وَِْ َْرَا ََِ َُِ وََْ َُِ
Yani: Sahabe nin savaşı hakkında dedikodu etme! Çünkü hem kâtil hem de
maktul cennet ehlidir.153
Tam ve kusursuz adalet ile izafî adalet arasındaki farkın izahı şudur:
154َْ َََ ًَْ َِِْ ٍَْ أَوْ ََدٍ ِ اَْرْضِ ََََ َََ اسَ ًَِ
ayetinde işaret edilen mânâ ile, bir masumun hakkı bütün insanlık için
dahi yok sayılamaz. Herkesin selameti için bir fert bile feda edilemez.
Cenâb-ı Hakk’ın merhamet nazarında hak haktır, küçüğüne  büyüğüne
bakılmaz. Küçük, büyük için iptal edilmez. Bir topluluğun selameti için
bir ferdin hayatı ve hakkı, rızası olmadan feda edilemez. Hamiyet namına
ve kendi rızasıyla olursa, bu ba şka meseledir.
İzafî adalet ise bütünün selameti için parçayı feda eder. Cemaat için ferdin
hakkını nazara almayabilir. Ehvenişer diyerek bir tür izafî adaleti yerine
getirmeye çalışır. Fakat tam adaleti uygul amak mümküns e izafî adalet
yoluna gidilmez, gidilirse zulüm olur.
İşte İmam Ali (radiyallâhu anh), tam adaletin “Hazreti Ebûbekir ve
Hazreti Ömer zamanındaki gibi uygul anması mümkündür ” deyip İslam
halifeliğini o esas üzerine bina ediyordu. Karşı taraftakiler ise “bu
mümkün değil, çok zorluğu var” diyerek izafî adalet üzerinde içtihat
etmişlerdi. Tarihin gösterdiği diğer sebepler ise hakiki sebep değil,
bahanelerdir.
Eğer dersen ki: Halifelik noktasında İmam Ali’nin fevkalâde iktidarına,
harikulâde zekâsına ve yüks ek liyâkatine rağmen seleflerine kıyasla
başarısızlığının sebebi nedir?
Cevap: O mübarek zât, siyaset ve saltanattan çok, daha mühim başka
vazifelere lâyıktı. Eğer tam siyasi başarıya ve eksiksiz saltanata sahip
olsaydı, mânidar “Şah-ı Velâyet” unva nını hakkıyla kazanamayacaktı.
Oysa görünüş teki siyasi hilafetin çok çok üstünde  manevî bir saltanat
kazandı ve “herkesin üstadı” hükm üne geçti; hatta manevî sultanlığı
kıyamete kadar bâki kalacak.
Hazreti İmam Ali’nin Sıffîn Savaşı’nda Hazreti Muaviye’nin
taraftarlarıyla çarpışması, hilafet ile saltanatın mücadelesidir. Yani
Hazreti Ali, dinin hüküm lerini, İslam hakikatlerini ve ahireti esas alıp
saltanatın bir kısım kanunlarını ve siyasetin merhametsiz mecburiyetlerini
onlara feda ediyordu. Hazreti Muaviye ve taraftarları ise İslam’ın toplum
hayatını, saltanat siyasetleriyle kuvve tlendirmek için azimeti bırakıp
ruhsatı kabul ettiler, yani dinin emirlerine kılı kırk yararcasına uymak
yerine meşru sayılan hüküm lerle yetindiler. Siyaset âleminde kendilerini
buna  mecbur zannedip ruhsatı seçti, hataya düştüler.
Hazreti Hasan ve Hüseyin’in Emevîler’e karşı mücadelesi ise din ile
milliyetin savaşıydı. Yani Emevîler, İslam Devlet’ini Arap milliyetçiliğine
dayandırıp İslamiyet bağını milliyet bağının gölgesinde bıraktıklarından,
İslam’a iki yönde n zarar verdiler:
Birincisi: Diğer milletleri rencide ederek ürküttüler.
Diğeri: Irk ve milliyet esasları, adaleti ve hakkı takip etmediğinden
zulmeder, adalet esası üzerinde gitmez. Çünkü mesela ırkçı bir hâkim,
kendi milletinden olanı tercih eder, adil olamaz.
155اََُِِْْ َِ اَََِْ اََِِْ َ َْقَ ََْ ٍَْ ََِ وٍََ َُِ إِذَا أَََْ
kesin fermanıyla din bağı yerine milliyet bağı konul amaz, konul ursa bu,
adalet olmaz, hakkaniyet ortadan kalkar.
İşte Hazreti Hüseyin (radiyallâhu anh), din bağını esas tutup onlara karşı
haklı olarak mücadele etmiş ve şehadet makamını kazanmıştır.
Eğer denilse ki: Bu kadar haklı ve hakikate taraftar olduğu halde neden
başarı elde edemedi? Hem neden kader ve Cenâb-ı Hakk’ın rahmeti feci
bir âkıbete uğramalarına izin verdi?
Cevap: Hazreti Hüseyin’in yakın taraftarlarında değil, fakat cemaatine
katılan başka milletlerin mensuplarında, yaralanmış millî gururları
yönüyl e Arap milletine karşı bir intikam fikri bulunması Hazreti
Hüseyin’in ve taraftarlarının saf ve parlak yoluna zarar verip
mağlûbiyetlerine sebep olmuştur.
Kader noktasından ise o feci âkıbetin hikmeti şudur : Hazreti Hasan ve
Hüseyin ile onların soyları ve nesilleri manevî bir sultanlığa namzetti.
Dünya saltanatı ile manevî saltanatın bir arada olması gayet zordur. Bu
yüzden Cenâb-ı Hak onları düny aya küstürdü, düny anın çirkin yüzünü
onlara gösterdi ki, kalblerinde düny aya karşı alâka kalmasın. Onların
elleri geçici ve görünüş teki bir saltanattan çekildi; fakat parlak ve daimî
bir manevî saltanata tayin edildiler, basit valiler yerine evliyanın
kutublarına sultan ol dular.
Üçüncü Sorunuz:
“O mübarek zâtlara yapılan feci, gaddarca muamelenin hikmeti nedir?”
diyorsunuz .
Cevap: Daha önce ifade ettiğimiz gibi, Hazreti Hüseyin’e karşı olan
Emevîlerin saltanatında, merhametsiz zulme sebep olacak üç esas vardı:
Birincisi: Merhametsiz siyasetin bir düsturu olan: “Devletin selameti ve
emniyetin devamı için şahıslar feda edilir.”
İkincisi: Onların saltanatı, ırka ve milliyete dayandığı için milliyetçiliğin
gaddarca bir düsturu olan: “Milletin selameti için her şey feda edilir.”
Üçüncüsü: Emevîlerin Hâşimîlere156 karşı geleneğindeki rekabet damarı,
Yezid gibi bazılarında bulunduğu için şefkatsiz bir zulme meyil
göstermişti.
Dördünc ü bir sebep de Hazreti Hüseyin’in bazı taraftarlarında
bulunuy ordu ki şudur : Emevîlerin Arap milliyetini esas tutup diğer
milletlerin fertlerini “memâlik”157 diye adlandırarak onlara köle nazarıyla
bakmaları ve millî gururlarını kırmaları yüzünde n, diğer milletler Hazreti
Hüseyin’in cemaatine intikam ararcasına ve karışık niyetlerle katıldılar.
Bu, Emevîlerin millî damarına çok dokunm uş, gayet zalimce ve
merhametsizce olan meşhur faciaya yol açmıştır.
Zikredilen dört sebep, görünüş tedir. Kader noktasından bakıldığında,
Hazreti Hüseyin ve akrabaları için o faciadan dolayı ortaya çıkan ahirete
ait neticeler, ruhanî  saltanat ve manevî yükseliş o kadar  kıymetlidir ki,
çektikleri zahmet çok kolay ve ucuz düşer. Nasıl ki bir asker, bir saat
işkence altında şehit edilse öyle bir mertebe kazanır ki, başkası o
mertebeyi on sene çalışmakla ancak elde eder. Eğer o asker şehit olduktan
sonra ona hali sorulabilse, “Az bir şey ile pek çok şey kazandım.”
diyecektir.
Dördüncü Sorunuzun Meali:
Ahirzamanda Hazreti İsa (aleyhisselam) deccalı öldürdükten sonra
insanlar çoğunl uk itibarı ile hak dinine girecekler. Halbuki rivayetlerde
şöyle nakledilmiştir: “Yeryüzünde  ‘Allah Allah’ diyen bulundukç a
kıyamet kopm az.”158 İnsanlar böyl e topluca imana geldikten sonra nasıl hep
birden küf re girerler?
Cevap: Sahih hadiste rivayet edilen, “Hazreti İsa’nın (aleyhisselam)
geleceği, İslam diniyle amel edeceği ve deccalı öldüreceği”159 hakikatini
imanı zayıf olanlar akıldan uzak görüyor. Bunun aslı izah edilse hiç
akıldan uzak gör ülecek tarafı kalmaz. Şöyle ki,
O hadisin ve Süfyan ile Mehdî hakkındaki hadislerin ifade ettiği mânâ
şudur:
Ahirzamanda iki dinsizlik cereyanı kuvve t bulacak.
Birincisi: Nifak perdesi altında Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliğini inkâr edecek Süfyan namında müthiş bir şahıs,
münafıkların başına geçecek, İslam şeriatını yıkmaya çalışacaktır.
Peygamberimizin Âl-i Beytinin nuranî silsilesine bağlı, velâyet ve kemâl
ehlinin başına geçecek Muhammed Mehdî isminde nuranî bir zât ise o
Süfyan’ın şahs-ı manevîsi olan münafıklık cereyanını öldürüp
dağıtacaktır.
İkincisi ise tabiatçı ve maddeci felsefeden doğa n nemrutça bir cereyandır,
ahirzamanda maddeci felsefe vasıtasıyla gittikçe yayılarak kuvve t bulup
ulûhiyeti inkâr derecesine gelir. Nasıl ki, bir padişahı tanımayan, orduda ki
subayların ve askerlerin onun emrinde olduğunu kabul etmeyen vahşi bir
adam, herkese, her askere bir nevi padişahlık ve hâkimiyet vermiş olur.
Aynen öyle de, o inkâr cereyanına kapılanlar, birer küçük Nemrut
hükm ünde  nefislerine bir rubûb iyet atfederler. Ve onların başına geçen en
büyükl eri, ispritizma ve manyetizma türünde n müthiş harikalara mazhar
olan deccal ise daha ileri gidip görünüş teki zorbaca hâkimiyetini bir çeşit
rubûbi yet olarak görür, ulûhiyetini ilan eder. Bir sineğe mağlup olan ve bir
sineğin kanadını bile var edemeyen aciz bir insanın ilahlık dava etmesinin
ne kadar ahmakça bir maskaralık olduğu m âlumdur.
İşte böyle bir zamanda, o cereyan pek kuvvetli göründüğü bir sırada,
Hazreti İsa’nın (aleyhisselam) manevî şahsiyetinden ibaret olan hakiki
İsevîlik dini ortaya çıkacak, yani Allah’ın rahmetinin semâsından
inecek..160 hâlihazırdaki Hıristiyanlık dini o hakikat karşısında arınıp
saflaşacak, hurafelerden ve tahriflerden sıyrılacak.. İslam hakikatleriyle
birleşecek ve mânen Hıristiyanlık bir bakıma İslamiyet’e dönüş ecektir.
Kur’an’a uyarak İsevîliğin şahs-ı manevisi tâbi olan; İslamiyet ise tâbi
olunan makamında kalacak, hak dini bu iltihak neticesinde büyük bir
kuvvet bulacaktır.
Ayrı ayrı iken dinsizlik cereyanına karşı mağlup olan Hıristiyanlık ve
İslamiyet, birleşmeleri neticesinde dinsizliğe üstün gelip onu dağıtma
yolunda  olduğu sırada, göklerde beşerî cismiyle bulunan İsa
Aleyhisselam’ın o hak dini cereyanının başına geçeceğini, Muhbir-i Sâdık
(aleyhissalâtü vesselam), kudreti her şeye yeten Cenâb-ı Hakk’ın vaadine
dayanarak haber vermiştir.161 Madem haber vermiş, o halde haktır. Madem
Kadîr-i Külli Şey vaat etmiş, elbette yapacaktır.
Evet, dinine ait çok mühim, güzel bir son için dünya  semâsında cesediyle
bulunan ve hayatta olan Hazreti İsa’yı, belki ahiret âleminin en uzak
köşesine gitseydi ve hakikaten ölseydi, yine şöyle büyük bir netice için
yeniden vücut giydirip dünya ya gönde rmek; her vakit göklerden melekleri
yeryüzüne gönde ren ve bazen insan suretine büründür en (Hazreti Cibril’in
“Dıhye” suretine girmesi162 gibi).. ruhanîleri ruhlar âleminden yollayıp
insan suretinde gösteren.. hatta vefat etmiş evliyanın çoğunun ruhlarını
misalî cesetleriyle dünya ya gönderen bir Hakîm-i Zülcelâl’in hikmetinden
uzak değildir… Belki onun hikmeti öyle gerektirdiği için vaat etmiş ve
vaat ettiği için elbette gönde recektir.
Hazreti İsa (aleyhisselam) geldiği vakit, herkesin onun hakiki İsa
olduğunu bilmesi şart değildir. Çok yakınları ve havas tabakada olan zâtlar
onu i man nur uyla tanıyacak, he rkes açıkça bilmeyecektir.
Soru: Rivayetlerde şöyle nakledilmiş: “Deccalın bir yalancı cenneti
olacak, kendine tâbi olanları ona koya cak. Hem yalancı bir cehennemi
olacak, ona uymayanları içine atacak. Hatta kendi bineğinin de bir
kulağını cennet gibi, bir kulağını da cehennem gibi yapacaktır.163 Bedeninin
büyükl üğü bu ka dardır, şu kadardır…”164 Bu tariflerin hikmeti nedir?
Cevap: Deccalın şahsı görünüş te insan gibidir. Mağrur, firavunlaşmış,
Allah’ı unutmuş olduğunda n; şeklen ve zorbaca hâkimiyetine ulûhiyet
namını vermiş ahmak bir şeytan ve aldatıcı bir insandır. Fakat şahs-ı
manevîsi olan müthiş dinsizlik cereyanı pek büyükt ür. Deccala ait
rivayetlerdeki müthiş tasvirler buna  işaret eder. Bir vakit Japonya ’nın
başkumandanı, bir ayağı Pasifik’te diğer ayağı on günlük mesafedeki Port
Arthur kalesinde olduğu halde tasvir edilmişti. O küçük Japon
kumandanının bu r esmiyle ordusunun ş ahs-ı manevîsi gösterilmişti.
Deccalın yalancı cenneti ise medeniyetin cazibeli haram zevkleri ve
fantezileridir. Bineği tren gibi bir vasıtadır; bir başında kazan dairesi
bulunur ve Deccal kendine uymayanları bazen ateşe atar. O bineğin bir
kulağı, yani diğer başı ise cennet gibi döşenmiştir, kendine tâbi olanları
oraya oturtur. Zaten haram zevklere düşkün ve gaddar medeniyetin mühim
bir bineği olan tren, sefahat içindekiler ve ehl-i dünya  için yalancı bir
cennet getirir. Biçare dindarlara ve Müslümanlara ise medeniyet elinde
cehennem zebanisi gibi tehlike getirir, onları esarete ve sefalete atar.
İşte hakiki İsevîlik dini, ortaya çıkmasıyla ve İslamiyet’e dönüş mesiyle
gerçi âlemin büyük kısmında nurunu yayar. Fakat kıyametin kopmasına
yakın, tekrar bir dinsizlik cereyanı baş gösterir, üstün gelir ve 165اَُُْْ ََِِْْ
kaidesince, yeryüzünde  “Allah, Allah” diyecek kimse kalmaz.166 Bu, mühim
bir cemaatin yeryüzünde  mühim bir mevkiye sahip olacağı bir surette
“Allah, Allah” denilmeyecek demektir. Yoksa azınlıkta kalan veyahut
mağlup düşen hak ehli, kıyamete kadar  bâki kalacaktır. Yalnız kıyametin
kopac ağı anda, onun dehşetini görmemeleri için bir rahmet eseri olarak
müminlerin ruhları daha önce teslim alınacak, kıyamet kâfirlerin başına
kopac aktır.167
Beşinci Sorunuzun Meali:
Kıyamet hadiseleri ölmüş insanların ruhlarına tesir edecek mi?
Cevap: Derecelerine göre tesir edecek. Meleklerin kahır tecellilerinden
kendilerine göre müteessir olmaları gibi… Nasıl ki bir insan, sıcak bir
yerdeyken dışarıda kar ve tipi içinde titreyenleri görse, aklı ve vicdanı
vasıtasıyla onun  tesirini bir parça hisseder. Aynen öyle de, şuur sahibi bâki
ruhların, kâinatla alâkadar oldukları için derecelerine göre kâinatın büyük
hadiselerinin tesirini hissedeceklerini; azap ehli ise elem verici, saadet
ehli ise hayret verici, şaşkınlık içinde, belki bir yönde n müjdeli tesirlere
maruz kalacaklarını Kur’an’ın işaretleri gösteriyor.168 Zira Kur’an-ı Hakîm,
kıyametin hayret verici hadiselerini tehdit suretinde sürekli zikrediyor,169
“Göreceksiniz!..” diyor.170 Halbuki onu beden gözüyle görecekler, kıyamete
yetişenlerdir. Demek, kabirde cesetleri çürüyen ruhların da Kur’an’ın o
tehdidinden hisseleri var.
Altıncı Sorunuzun Meali:
171ُ َْءٍ ٌَِ إِ وََُْ :Bu ayetin hükm ü ahireti, cenneti, cehennemi ve
oralardakileri de içine alıyor mu?
Cevap: Bu mesele, hakikatleri delilleriyle bilen, manevî keşif sahibi ve
kalb gözü açık pek çok veli zât tarafından bahis konus u edilmiştir. Bu
hususta söz onlarındır. Şu ayetin büyük bi r genişliği ve çok m ertebesi var.
Hakikati delilleriyle bilen o zâtların büyük kısmı der ki, ayetin hükm ü
bekâ âlemiyle ilgili değildir.
Diğer kısmı ise der ki, ani olarak onlar da kısa bir zaman için bir tür
helâke uğrarlar. Fakat bu o kadar az bir zamanda olur ki, fâni âleme gidip
geldiklerini hissetmezler.
Aşırıya giden düşüncelere sahip bazı ehl-i keşfin hükm ettikleri mutlak
fânilik ise gerçek değildir. Çünkü her türlü kusur ve noks andan mukaddes
Cenâb-ı Hak, madem bâki ve daimîdir, elbette O’nun sıfat ve isimleri de
bâki ve daimîdir. Madem sıfat ve isimleri bâkidir; elbette onların aynaları,
cilveleri, nakışları ve mazharları olan bekâ âlemindeki ebedî varlıklar ve
bekâ ehli, zorunlu olarak, mutlak fâniliğe gidemez.
Kur’an-ı Hakîm’in feyzinden şimdilik iki nokta hatıra geldi. Kısaca
yazacağız:
Birincisi: Cenâb-ı Hak öyle mutlak bir Kudret Sahibi’dir ki, yokluk ve
varlık, kudretine ve iradesine nispeten iki menzil gibidir; varlıkları gayet
kolay bir şekilde oraya gönde rir; isterse bir günde , isterse bir anda oradan
getirir. Mutlak yokluk zaten yoktur, çünkü her şeyi kuşatan bir ilim var.
Hem Allah’ın ilminin dairesinin dışı yok ki, bir şey oraya atılsın. İlim
dairesi içinde bulunan yokluk ise haricî yokluktur ve ilmî varlığa perde
olmuş bir unva ndır. Hatta bu ilim dairesindeki varlıkları bazı tahkik ehli
“a’yân-ı sâbite” (eşyanın ezelden beri Cenâb-ı Hakk’ın ilminde sabit olan
varlığı) şeklinde tabir etmişlerdir. Öyleyse fâni âleme gitmek, geçici bir
haricî elbiseyi çıkarıp manevî ve ilmî bir varlığa girmektir. Yani yokluğa
giden ve fâni olanlar haricî vücutlarını bırakırlar, mahiyetleri manevî bir
vücut giyer, kudr et dairesinden çıkıp ilim dairesine girer.
İkincisi: Pek çok Söz’de izah ettiğimiz gibi, eşya mânâ-yı ismiyle, yani
sadece kendisine bakan yönüyl e bir “hiç”tir. Hiçbir şeyin kendi zâtında
müstakil ve bizatihi sabit bir varlığı yoktur, yalnız başına bir hakikati
bulunmaz. Fakat Cenâb-ı Hakk’a bakan yönüyl e, yani mânâ-yı harfiyle
hiçbir şey “hiç” değildir, çünkü onda  cilvesi görünen Allah’ın bâki
isimleri var.. yok olmuş değil, çünkü ebedî bir varlığın gölgesini taşıyor..
hakikati vardır, sabittir ve yüks ektir; çünkü mazhar olduğu bâki ismin bir
çeşit sabit gölgesidir.
Hem 172ُ َْءٍ ٌَِ إِ وََُْ ayeti insanın elini Allah’tan başka her şeyden
kesen bir kılıçtır; Cenâb-ı Hakk’ın hesabına olmayan fâni dünya da, geçici
şeylere karşı alâkayı kesmek için hükm ü dünya daki fâni varlıklara bakar.
Demek, Allah hesabına, mânâ-yı harfiyle, Allah için olursa, O’ndan
başkasına yöne lmez ki ُ َْءٍ ٌَِ إِ وََُْ kılıcıyla kesilsin.
Sözün Özü: Eğer insanın her işi Allah için olsa, Allah’ı bulsa O’ndan
başkası kalmaz ki başı kesilsin! Eğer insan Allah’ı bulmaz ve her şeye
O’nun he sabına bak mazsa, onun i çin her şey başkasıdır. ُ َْءٍ ٌَِ إِ وََُْ
kılıcını kullanmalı, perdeyi yırtmalı, böy lece O’nu bul malı!..
173اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
144 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
145 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
146 Cenâb-ı Hakk’ın kuluna yakınlığını hissettirmesi ve onu kurbete (yakınlığına) erdirmesi.
147 Kulun Cenâb-ı Hakk’a yakın olma yolundaki gayretiyle aldığı mesafe.
148 “Ey Sâriye! Dağa sığın, dağa sığın.” (Bkz. et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 2/553; İbni
Kesîr, el-Bidâye 7/130; İbni Adiyy, el-Kâmil 2/441-442; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 2/380)
149 HAŞİYE زَِِْشْ ُِي َِاَْ ِِِي َِادَرْ َهِ َََْْ َِِي َُْْ: أََْالِ َ َْقِ ََِْْ دَِ ََْاوُ دَِْدَمْ
1* 1*ََِْْ َِ َْ ُِْ َيِ ُدْ ََِْ َِ َْطَرُمِ أََْ َِِْ Sa’di Şirâzî’nin Gülistan’ından bir şiirdir,
mânâsı metinde verilmiştir. (Bkz. Sa’di Şirâzî, Külliyat-ı Sa’dî s. 72).
150 “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz.” (Dehr sûresi, 76/30)
151 Bkz. el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 1/233; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/82.
152 Bkz. Buhârî, i’tisam 21; Müslim, akdiye 15 (geniş bilgi için bkz. Seyyid Bey, Usûl-ü Fıkıh:
Medhal s. 178).
153 Molla Halil Siirdî’ye ait bu beyit için bkz. Molla Halil Siirdî, Nehcü’l-Enâm (Mebhasü’t-
tefâdul) 14. beyit.
154 “Kim kâtil olmayan ve yeryüzünde fesat çıkarmayan bir kişiyi öldürürse bütün insanları
öldürmüş gibi olur.” (Mâide sûresi, 5/32)
155 “İslam, cahiliye ırkçılığını kesip atmıştır. Müslüman olduklarında Kureyşli bir efendi ile
Habeşli bir köle arasında fark yoktur.” (“Asabiye” ile alâkalı hadis-i şeriflerden bazıları için bkz.
Müslim, imâre 53-54; Ebû Dâvûd, edeb 111; İbni Mâce, fiten 7; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned
2/488)
156 Peygamber Efendimiz’in kabilesinden gelen, onun sülalesinden.
157 Köleler.
158 Bkz. Müslim, îmân 234; Tirmizî, fiten 35; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/107, 201, 268.
159 Bkz. Buhârî, enbiyâ 49; Müslim, îmân 244-246; Ebû Dâvûd, melâhim 13; Tirmizî, fiten 62.
160 Bkz. Buhârî, enbiyâ 49; Müslim, îmân 155, fiten 34.
161 Hadislerde, Hazreti İsa’nın (aleyhisselam) ahirzamanda yeryüzüne tekrar inip İslam adına
mücadele edeceği* bildiriliyor.
* Bkz. Ebû Dâvûd, melâhim 14; İbni Hibbân, es-Sahîh 15/233.
162 Bkz. Buhârî, menâkıb 25, fezâilü’l-Kur’ân 1; Müslim, îmân 271, fezâilü’s-sahâbe 100.
163 Bkz. Buhârî, enbiyâ 3; Müslim, fiten 104, 109; İbni Mâce, fiten 36; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned 5/383.
164 Bkz. İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/496; et-Taberânî, el-Mu‘cemü’l-Kebîr 11/313; ed-
Deylemî, el-Müsned 2/237; Nuaym İbni Hammâd, el-Fiten 2/543.
165 “Hüküm, çoğunluğa göre verilir.” (es-Serahsî, el-Mebsût 5/140; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân
5/208; el-Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi’ 1/303)
166 Bkz. Müslim, îmân 234; Tirmizî, fiten 35; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/107, 201, 268.
167 Bkz. el-Hâkim, el-Müstedrek 3/686; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 3/175; el-Heysemî,
Mecmeu’z-Zevâid 8/9.
168 “Sûra üflenir; Allah’ın diledikleri dışında, göklerde ve yerde kim varsa çarpılıp cansız yere
düşer.” (Zümer sûresi, 39/68)
169 Bkz. Bakara sûresi, 2/85, 174; Mâide sûresi, 5/36; Hac sûresi, 22/1, 2; Zümer sûresi, 39/24;
Meâric sûresi, 70/6-18; Kıyâmet sûresi, 75/7-15; Nâziât sûresi, 79/6-9; ...
170 Bkz. Tekâsür sûresi, 102/6,7; Hac sûresi, 22/2.
171 “O’nun Vechi (Zâtı ve rızası) dışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi,
28/88)
172 “O’nun Vechi (Zâtı ve rızası) dışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi,
28/88)
173 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
On Altıncı Mektup
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
اََِ َلَ َُُ اسُ إِن اسَ َْ ََُا َُْ ََُْْْ ََادَُْ إًَِ۠
174وََُا ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ
Bu mektup 175ََُ َُ ًَْ ًَ sırrına mazhar olmuş, şiddetli bir üslûpla
yazılmamıştır.
Çokları tarafından açıkça veya mânen sorulan bir soruya cevaptır. Bu
cevabı vermek benim için hoş değil, bunu arzu etmiyorum. Ben her
şeyimi, Cenâb-ı Hakk’a tevekküle bağlamıştım. Fakat kendi halimde,
kendi âlemimde rahat bırakmadıkları ve yüzümü dünya ya çevirdikleri
için, Yeni Said değil mecburen Eski Said lisanıyla, şahsımı değil belki
dostlarımı ve risalelerimi ehl-i dünya nın evham ve eziyetlerinden
kurtarmak maksadıyla, işin aslını hem dostlarıma hem de ehl-i dünya ya ve
idarecilere bildirmek için beş “Nokta”yı beyan ediyorum.
Birinci Nokta
Deniliyor ki: “Niçin siyasetten çekildin, hiç yanaşmıyorsun?”
Cevap: Dokuz  on sene önce Eski Said, siyasete biraz girdi. “Belki siyaset
vasıtasıyla dine ve ilme hizmet ederim.” diye boşuna yoruldu ve gördü ki,
o yol şüphe li, zahmetli, kendisi için fuzuli, hem en lüzumlu hizmete mâni
ve tehlikeli bir yoldur. Çoğu yalancılık; ve yabancıların parmağına
bilmeden âlet olma ihtimali var.
Hem siyasete giren, hüküm ete ya taraftar ya da muhalif olur. Eğer taraftar
olsam, madem memur veya milletvekili değilim, o halde siyasetçilik
benim için fuzuli ve faydasız bir şeydir. Bana ihtiyaç yok ki boş yere
karışayım. Eğer muhalif siyasete girsem, ya fikirle ya da kuvve t yoluyla
karışacağım. Fikirle muhalefet için bana yine ihtiyaç yok. Çünkü
meseleler açığa çıkmış; herkes benim kadar bilir. Boşuna çene çalmak
mânâsızdır. Eğer kuvve t yoluyla ve hadise çıkararak muhalefet etsem,
gerçekleşmesi şüphe li bir maksat için binlerce güna ha girme ihtimali var;
bir insanın yüz ünde n çokları belâya düşer.
Hem on ihtimalden bir ikisine dayanarak güna ha girmeyi, masumları
güna ha sokmayı vicdanım kabul etmiyor, diye Eski Said, sigara ile beraber
gazeteleri, siyaseti ve dünya  siyasetine dair sohbe ti de terk etti. Buna kesin
şahit şudur: O zamandan beri, sekiz senedir ne bir tek gazete okudum  ne
dinledim. Biri çıksın okuduğum u veya dinlediğimi söylesin. Halbuki sekiz
sene önce, Eski Said günde  belki sekiz gazete okuyor du.
Hem beş senedir son derece dikkatli bir gözetim altındayım. Siyasetle
alâkalı bir emare gören söylesin. Halbuki benim gibi asabî ve إَِ اَُِْ ِ
176َْكِ اَِِْ düsturuyla, en büyük hileyi hilesizlikte bulan, korkusuz,
dünya yla alâkasız bir insanın bir fikri, değil sekiz sene, sekiz gün bi le gizli
kalmaz. Siyasete iştahım ve arzum olsaydı incelemeye, araştırmaya lüzum
kalmadan top gül lesi gibi ses verirdi.
İkinci Nokta
Yeni Said niçin siyasetten bu ka dar şiddetle kaçınıyor?
Cevap: Milyarlarca seneden fazla olan ebedî hayata çalışmayı ve onu
kazanmayı, şüphe li bir iki senelik düny a hayatına lüzumsuz, fuzuli bir
şekilde karışarak feda etmemek ve en mühim, en lüzumlu, en saf, en
hakikatli mesele olan iman ve Kur’an hizmeti için siyasetten şiddetle
kaçıyor. Çünkü, ş öyle diyor:
Ben ihtiyarlıyorum, bunda n sonra kaç sene yaşayacağımı bilmiyorum.
Öyleyse benim en mühim işim, ebedî hayat için çalışmaktır. Ebedî hayatı
kazanmanın birinci vasıtası ve ebedî saadetin anahtarı imandır, ona
çalışmak gerekiyor. Fakat ilim itibarı ile insanlara da bir faydamın
dokunm ası için dinen hizmetle vazifeli olduğum dan, hizmet etmek
isterim. O hizmet, ya dünya  ve toplum hayatına ait olacak; bu ise elimden
gelmez. Hem fırtınalı bir zamanda sağlam hizmet edilmez. Onun için o
tarafı bırakıp en mühim, en lüzumlu, en selametli yol olan imana hizmet
yolunu tercih ettim. Kendi nefsime kazandığım iman hakikatlerinin ve
nefsimde tecrübe ettiğim manevî ilaçların diğer insanların eline geçmesi
için o kapıyı açık bırakıyorum. Belki Cenâb-ı Hak bu hizmeti kabul eder
ve eski güna hıma kefaret yapar. Bu hizmete, kovul muş şeytandan başka
hiç kimsenin –mümin olsun, kâfir olsun; sıddık olsun, dinsiz olsun– karşı
gelmeye hakkı yokt ur. Çünkü i mansızlık başka şeye benzemiyor. Zulümde,
hak yoldan sapmakta, büyük güna hları işlemekte çirkin, şeytanî birer
lezzet bulunabilir. Fakat imansızlıkta hiçbir şekilde lezzet yoktur. O, elem
içinde elem, karanlık içinde karanlık, azap içinde azaptır.
İşte böyle sonsuz, ebedî bir hayat için çalışmayı ve iman gibi kutsî bir
nura hizmet etmeyi bırakmak, ihtiyarlık zamanında lüzumsuz, tehlikeli
siyaset oyunc aklarına atılmak benim gibi dünya  ile alâkasız, yalnız, eski
güna hlarına kefaret aramaya mecbur bir adam için ne kadar akıl dışıdır,
hikmete ne kadar terstir, ne derece divaneliktir; divaneler de anlayabilir.
Ama “Kur’an ve iman hizmeti niçin seni siyasetten men ediyor?” dersen,
derim ki: İman ve Kur’an hakikatleri birer elmas hükmünde  olduğu halde,
siyasete karışsam, kolay kandırılabilen halk tabak ası, elimdeki o elmaslar
hakkında, “Acaba taraftar kazanmak için bir siyaset propagandas ı mı?”
diye düşünür. O elmaslara adi şişeler gözüyle bakabilir. Şu halde ben
siyasete karışmakla o elmaslara zulmetmiş olurum ve bu, onların kıymetini
düşürmek hükmüne geçer.
İşte, ey ehl-i dünya ! Neden benimle uğraşıyorsunuz , beni kendi halime
bırakmıyorsunuz ?
Eğer derseniz ki: “Şeyhler bazen işimize karışıyor. Sana da bazen şeyh
derler.”
Ben de şöyle derim: Hey efendiler! Ben şeyh değil, hocayım. Buna delil
şudur: Dört senedir buradayım, bir tek adama tarikat dersi verseydim,
şüphe  etmeye hakkınız olurdu. Belki yanıma gelen herkese demişimdir ki:
İman lâzım, İslamiyet lâzım! Zaman, tarikat zamanı değil!
Eğer derseniz: “Sana Said-i Kürdî diyorlar. Belki sende milliyetçilik fikri
var, o da  işimize gelmiyor.”
Ben de derim ki: Hey efendiler! Eski Said’in ve Yeni Said’in yazdıkları
meydanda!.. Onları şahit gösteriyorum ki, ben 177اََُِِْْ َِ اَََِْ اََِِْ
katî fermanıyla, eskiden beri menfî milliyetçiliğe ve ırkçılığa, Avrupa’nın
bir nevi illeti olduğunda n, öldürücü bir zehir gözüyle bakmışımdır. Ve
Avrupa, Batı’nın o hastalığını İslam toplumunun içine atmış ki bölsün,
parçalasın, yutmaya hazır hale getirsin. Eskiden beri o frenk illetini
tedaviye çalıştığımı, talebelerim ve benimle görüşenler biliyor.
Madem böyledir, hey efendiler! Her bir hadiseyi bahane edip bana sıkıntı
vermenizin sebebi nedir acaba? Doğuda  bir asker hata yapsa, batıdaki bir
askere meslektaşlığı münasebetiyle zahmet ve ceza vermek veya
İstanbul’da bir esnafın işlediği cinayet yüzünde n, esnaf olması
münasebetiyle Bağdat’ta bir dükkâ n sahibini mahkûm  etmek gibi, dünya ya
ait her hadisede bana sıkıntı vermeniz hangi kanuna  göredir? Hangi vicdan
buna  hükm eder? Hangi hikmet ve fayda bunu ge rektirir?
Üçüncü Nokta
Halimi, istirahatımı düşünen ve her musibet karşısında sabırla susmama
hayret eden dostlarımın şöyle bir sorusu var: “Sana verilen zahmetlere,
sıkıntılara nasıl tahammül ediyorsun? Halbuki eskiden çok hiddetli ve
izzetliydin, ba sit bir hakarete bile tahammül edemezdin.”
Cevap: İki küçük hadiseyi ve hikâyeyi dinleyiniz, sorunuz un cevabını
alınız.
Birinci Hadise: İki sene önce bir müdür gıyabımda sebepsiz yere, küçük
düşürücü, hakaret içeren sözler söylemişti. Sonra bana ilettiler. Bir saat
kadar Eski Said damarıyla bunun tesirinde kaldım, üzüldüm. Ardından
Cenâb-ı Hakk’ın rahmetiyle kalbime şöyle bir hakikat geldi, sıkıntımı
giderip o a dama da hakkımı helâl ettirdi. O hakikat şudur:
Nefsime dedim ki:
Eğer onun hakaretleri ve anlattığı kusurlar, şahsıma ve nefsime ait ise
Allah onda n razı olsun ki , nefsimin ayıplarını söylüyor.
Eğer doğru söylemişse beni, nefsimi terbiyeye sevk eder ve gururdan
kurtulmama yardımcı olur.
Eğer yalan söylemişse riyadan ve riyanın esası olan yalancı şöhretten
kurtulmama yardımdır. Evet, ben nefsimle barışmamışım. Çünkü onu
terbiye etmemişim. Biri boynum da veya koynum da bir akrep bulunduğunu
söylese ya da gösterse ona darılmak değil, belki bunda n dolayı memnun
olmak gerekir.
Eğer o adamın hakaretleri benim imana ve Kur’an’a hizmetkârlık sıfatım
sebebiyle ise o bana ait değil. O adamı, beni bu vazifede çalıştıran Sahib-i
Kur’an’a havale ediyorum. O Aziz’dir, Hakîm’dir.
Eğer sözleri sırf bana sövmek, hakaret etmek, şahsımı çürütmek niyetiyle
ise onun cevabı da bana ait değil. Ben sürgün, esir, garip ve eli bağlı
olduğum dan, haysiyetimi kendi elimle kurtarmaya çalışmak bana düşmez.
Belki misafiri olduğum  şu köyü, sonra kazayı, sonra da vilayeti idare
edenlere ve beni gözetim altında tutanlara aittir. Bir insanın elindeki esire
hakaret edenin cevabını esirin sahibi verir, onu o m üdafaa eder.
Madem hakikat budur , kalbim ferahladı 178وَأَُضُ أَِْۤي إَِ ِّٰۚ إِن َّٰ ٌَِ َِِْدِ
dedim. O hadiseyi olmamış saydım, unuttum. Fakat maalesef sonra
anlaşıldı ki, Kur’an onu he lâl etmemiş...
İkinci Hadise: Bu sene işittim ki, bir hadise olmuş. O hadisenin meydana
gelişinden sonra, yalnız kısaca nasıl olduğunu işittiğim halde, onunl a ciddi
alâkadarmışım gibi bir muamele gördüm. Zaten kimseyle
haberleşmiyordum. Haberleşsem de pek nadir olarak, bir dostuma imana
dair bir meseleyi yazıyordum. Hatta kardeşime dört senede bir tek mektup
yazdım. İnsanlarla görüşmekten hem ben kendimi men ediyordum hem de
ehl-i dünya  bunu bana yasaklaşmıştı. Yalnız bir iki dost ile haftada bir
defa görüşebiliyordum. Köye gelen misafirlerden ise ayda bir iki tanesi,
benimle bazen bir iki dakika, ahirete dair bir mesele hakkında
görüşüyordu. Bu gurbetteki halimle garip, yalnız, kimsesiz, nafaka için
çalışmanın benim gibilere uygun olmadığı bir köyde , her şeyden, herkesle
görüşmekten alıkonul dum. Hatta dört sene önce, harap bir camiyi tamir
ettirmiştim. Memleketimde imamlık ve vaizlik belgem elimde
olduğunda n, o camide dört senedir -Allah kabul etsin- imamlık yaptığım
halde, şu geçen mübarek ramazanda mescide gidemedim. Namazımı bazen
yalnız kıldım, cemaatle kılınan namazın yirmi beş kat sevabından ve
hayrından mahrum kaldım.
İşte başıma gelen bu iki hadise karşısında, aynen iki sene önce o memurun
bana muamelesine gösterdiğim sabrı ve tahammülü gösterdim. İnşallah
devam da ettireceğim. Şöyle düşünüyor um ve diyorum ki:
Eğer ehl-i düny a tarafından maruz bırakıldığım şu eziyet, şu sıkıntı, şu
baskılar ayıplı ve kusurlu nefsim için ise hakkımı helâl ediyorum. Nefsim
belki bu sayede ıslah olur, hem bunlar günahl arıma kefaret hükmüne geçer.
Dünya misafirhane sinin sefasını çok gördüm, azıcık cefasını çeksem yine
şükrederim.
Eğer ehl-i düny a bana, imana ve Kur’an’a hizmetkârlığım sebebiyle baskı
yapıyorsa onun müdafaası bana ait değil. Onu Azîz-i Cebbar ’a havale
ediyorum.
Eğer istedikleri, asılsız, riyaya sebep olacak ve ihlâsı kaçıracak yalancı
bir şöhreti kırmak için insanların bana alâkasını azaltmak ise onlara
rahmet… Çünkü insanların alâkasını elde etmek ve gözünde  şöhret
kazanmak, benim gibi kimseler için zarardır, zanne derim. Benimle
görüşenler bilir ki, şahsıma karşı hürmet istemiyorum, aksine, bundan
nefret ediyorum. Hatta kıymetli, mühim bir dostumu fazla hürmeti
sebebiyle belki elli defa sertçe ikaz etmiştim.
Eğer şahsımı çürütmekten ve beni gözden düşürmekten maksatları,
tercümanlık ettiğim iman ve Kur’an hakikatleri ise gayretleri boşunadı r.
Zira Kur’an yıldızlarına perde çekilmez. Gözünü kapay an yalnız kendine
gece yapar, baş kasına yapam az.
Dördüncü Nokta
Evhamlı bir şekilde sorulan birkaç sorunun c evabıdır.
Birinci Soru
Ehl-i dünya bana diyor ki: “Neyle yaşıyorsun? Çalışmadan nasıl
geçiniyorsun? Tembelce oturanları ve başkasının emeği ile geçinenleri
memleketimizde istemiyoruz.”
Cevap: Ben iktisat ve bereketle yaşıyorum. Rezzakımdan başka kimseye
minnet etmiyorum, etmemeye de karar vermişim. Evet, günde  iki buçuk
kuruş, belki bir kuruş ile yaşayan bir insan başkasının minneti altına
girmez.
Bu meseleyi izah etmeyi hiç istemiyordum. Belki bir gurur ve enaniyet
hissettirir düşüncesiyle, bunu söylemek benim için hiç hoş değil. Fakat
madem ehl-i dünya  evhamlı bir şekilde soruyor, ben de derim ki:
Küçüklüğüm den beri zekât dahi olsa başkasının malını kabul etmemek;
hem maaş almamak (yalnız Dârü’l-Hikmeti’l-İslâmiye’de179 dostlarımın
zorlamasıyla bir iki sene kabul etmeye mecbur oldum, o parayı da millete
mânen iade ettik) hem dünya  kazancı için minnet altına girmemek bütün
ömrümde bir hayat düsturumdur. Hemşerilerim ve başka yerlerden beni
tanıyanlar bunu biliyor. Şu beş senedir, sürgünlüğüm de pek çok dost bana
hediyelerini kabul ettirmek için çok çalıştı, kabul etmedim.
“Öyleyse nasıl idare ediyorsun?” diye sorulsa, derim ki:
Bereket ve Cenâb-ı Hakk’ın ikramı ile yaşıyorum. Gerçi nefsim her
hakarete, her ihanete müstahak ise de Kur’an hizmetinin kerametiyle
erzak hususunda  ilahî ikram olan berekete mazhar oluyorum. وَأَ َِِِْ رََ
180ََثْ sırrıyla, Cenâb-ı Hakk’ın bana ihsanlarını yâd edip manevî bir şükür
mahiyetinde birkaç misalini söyleyeceğim. Bu manevî bir şükür olmakla
beraber, korkuyorum ki, riya ve gururu hissettirerek o mübarek bereketin
kesilmesine sebebiyet versin. Çünkü gizli bereketi övünür cesine
göstermek, onun kesilmesine sebep olur. Fakat ne çare, söylemeye mecbur
kaldım:
İşte birincisi: Şu altı aydır, otuz altı ekmekten ibaret bir kile181 buğda y
bana kâfi geldi. Daha var, bitmedi. Ne kadar yetecek,182 HAŞİYE bilmiyorum.
İkincisi: Mübarek ramazanda yalnız iki evden yemek geldi, ikisi de beni
hasta etti. Anladım ki, başkasının yemeğini yemek bana yasaklanmış. Üç
ekmek ve bir okka  pirinçten ibaret geri kalan yiyeceğim, bütün ramazanda
işlerime bakan mübarek bir ev halkının ve o evin sahibi, sadık bir
arkadaşım olan Abdullah Çavuş’un haber verdiği ve şahitlik ettiği gibi,
bana kâfi gelmiştir. Hatta o pirinç, ramazandan on be ş gün s onra bitmiştir.
Üçüncüsü: Dağda bir okka183 tereyağı –her gün ekmekle yemek şartıyla–
bana ve misafirlerime üç ay yetti. Hatta Süleyman isminde mübarek bir
misafirim vardı. Ekmeğimiz bitiyordu. Çarşamba günüydü, ona dedim ki:
“Git ekmek getir.” İki saatlik mesafede hiçbir tarafımızda kimse yoktu ki
oradan ekmek alınsın. “Cuma gecesi senin yanında, bu dağda beraber dua
etmeyi arzuluyorum.” dedi. Ben de dedim ki: “184َََْ ََ ِّٰ ,kal!” Sonra
hiç münasebet olmadığı halde ve bir bahane yokke n, ikimiz yürüye yürüye
bir dağın tepesine çıktık. İbrikte bir miktar su ve biraz şekerle çayımız
vardı. Dedim ki: “Kardeşim, biraz çay yap.” O yapmaya başladı, ben de
derin bir dereye bakan bir katran ağacının altına oturdum. Kederle şöyle
düşündüm : “Küflenmiş bir parça ekmeğimiz var, bu akşam ikimize ancak
yeter. İki gün nasıl yapacağız ve bu temiz kalbli adama ne diyeceğim?”
Böyle düşünürken birden, biri başımı çeviriyor gibi yuka rı baktım,
gördüm ki katran ağacının üstünde , dallar arasında koca bir ekmek...
Dedim: “Süleyman, müjde! Cenâb-ı Hak bize rızık verdi.” O ekmeği aldık,
baktık ki, kuşlar veya vahşi hayvanlar ilişmemiş. Yirmi otuz gündür  kimse
o tepeye çıkmamıştı. O ekmek, ikimize iki gün yetti. Biz yerken,
ekmeğimiz bitmek üzereyken dört sene sadık, sıddık, dosdoğru bir
arkadaşım olan Süleyman, aşağıdan ekmekle çıkageldi.
Dördüncüsü: Şu üstümdeki paltoyu yedi sene önce, eski halde almıştım.
Beş senedir elbise, çamaşır, pabuç, çorap için dört buçuk lirayla idare
ettim. Bereket, iktisat ve Allah’ın rahmeti bana yetti.
İşte bu örnekler gibi çok şey ve Cenâb-ı Hakk’ın ihsan ettiği bereketin çok
yönü var. Bu köyün halkı çoğunu bilir. Fakat sakın bunları övünm ek
maksadıyla söylüyorum zannetmeyiniz, belki mecbur kaldım. Hem
bunların benim iyiliğim için verildiğini düşünmeyiniz. Bu nimetler ya
yanıma gelen hâlis dostlarıma ihsan ya Kur’an hizmetine bir ikram ya
iktisadın bereketli bir faydası veyahut yanımda bulunan ve “Ya Rahîm, ya
Rahîm!” diye zikreden dört kedinin rızıklarıdır; bereket suretinde gelir,
ben de ondan istifade ederim. Evet, hüzünlü mırmırlarını dikkatle
dinlesen, ke dilerin “Ya Rahîm, ya Rahîm!” çektiklerini anlarsın.
Kedi bahsi geldi, tavuğu hatıra getirdi. Bir tavuğum  var. Şu kış
mevsiminde, yumurta makinesi gibi, pek az ara ile hemen her gün rahmet
hazinesinden bana bir yumurta getiriyordu. Hatta bir gün iki yumurta
getirdi, ben de hayret içinde kaldım. Dostlarıma, “Böyle olur mu?” diye
sordum. Dediler ki: “Belki Allah’ın bir ihsanıdır.” Şu tavuğun yazın
çıkardığı küçük bir de yavrusu vardı. Ramazan-ı şerifin başında yumurta
vermeye başladı, kırk gün devam etti. Küçük olmasına rağmen, hem kış
mevsiminde hem de ramazanda yumurta vermesi üzerine, bu mübarek
halin Cenâb-ı Hakk’ın bir ikramı olduğuna  ne benim ne de bana hizmet
edenlerin şüphe miz kaldı. Hem ne zaman ki annesi yumurtayı kesti,
hemen o ba şladı, beni yum urtasız bırakmadı.
İkinci Soru
Ehl-i dünya diyor ki: “Dünya mıza karışmayacağına dair sana nasıl
güve neceğiz? Seni serbest bıraksak belki dünya mıza karışırsın. Hem
kurnazlık yapmadığını nereden bileceğiz? Kendini dünya yı terk etmiş gibi
gösterip halkın malını görünüş te almasan da gizlice alarak bir kurnazlık
yapmadığından nasıl emin olacağız?”
Cevap: Yirmi sene önce Dîvan-ı Harb-i Örfî’deki185 ve çoklarının bildiği,
hürriyetten daha önceki halim, hem “İki Mekteb-i Musibetin
Şehadetnamesi” adlı, o zamanki Dîvan-ı Harb’de yaptığım müdafaalar
kesinlikle gösterir ki, hayatımı değil kurnazlık, belki basit bir hileye bile
tenezzül etmez bir tarzda geçirmişim.
Eğer hilem olsaydı, bu beş sene içinde sizlere dalkavukluk edercesine bir
müracaatta bulunurdum. Hilekâr adam kendini sevdirir, göz önünde n
çekmez; daima başkalarını kandırmaya ve aldatmaya çalışır. Halbuki bana
yapılan en mühim hücumlar ve tenkitler karşısında bile alçalmaya
tenezzül etmedim, 186ََُْ ََ ِّٰ deyip ehl-i dünya ya sırt çevirdim.
Hem ahireti bilen ve dünya nın hakikatini keşfeden, aklı varsa pişman
olmaz, yeniden dünya ya dönüp onunl a uğraşmaz. Elli seneden sonra,
dünya  ile alâkasız, tek başına bir adam ebedî hayatını dünya nın bir iki
sene gevezeliğine, şarlatanlığına feda etmez; ederse kurnaz değil, belki
ahmak bir divanedir. Ahmak bir divanenin elinden ne gelir ki onunl a
uğraşılsın?
Görünüş te düny ayı terk edip hakikatte ona talip olma şüphe si hakkında ise
derim ki:
187وََۤ أَُئُ َِْۚ إِن اَْ ََرَةٌ ِءِ sırrınca, ben nefsimi temize
çıkarmıyorum. Nefsim her fenalığı ister. Fakat şu fâni dünya da, şu geçici
misafirhanede, ihtiyarlık zamanında, kısa bir ömürde, az bir lezzet için
bâki, daimî hayatını ve ebedî saadetini berbat etmek, aklı olanın kârı
değildir. Bu, akıl ve şuur sahiplerinin kârı olmadığından, nefs-i emmarem
ister istemez akla uym uştur.
Üçüncü Soru
Ehl-i dünya diyor ki: “Sen bizi seviyor musun, beğeniyor musun? Eğer
seviyorsan neden bize küsüyor ve karışmıyorsun? Beğenmiyorsan bize
karşısın demektir, biz karşıtlarımızı ezeriz.”
Cevap: Ben değil sizi, belki dünya nızı sevseydim, dünya dan çekilmezdim.
Ne sizi ne de dünya nızı beğeniyorum, fakat karışmıyorum. Çünkü benim
maksadım başka, kalbimi başka meseleler doldurmuş, diğer şeyleri
düşünmeye yer bırakmamış. Sizin vazifeniz ele bakmaktır, kalbe değil!
Çünkü idareyi, asayişi sağlamak istiyorsunuz . El karışmadığı vakit, ne
hakkınız var hiç lâyık olmadığınız halde “Kalb de bizi sevsin.” demeye?
Evet, ben nasıl ki bu kış içinde baharı temenni ve arzu ediyorum, fakat
irademle meydana getiremiyorum, getirmeye teşebbüs  edemiyorum.
Aynen öyle de, âlemin halinin düzelmesini diliyorum, bunun için dua
ediyor ve ehl-i dünya nın ıslahını arzuluyorum, fakat bunu irademle
yapamıyorum, zira elimden gelmiyor. Bunlara bilfiil teşebbüs
edemiyorum, çünkü ne  vazifemdir ne de buna  gücüm var.
Dördüncü Soru
Ehl-i dünya şöyle diyor: “O kadar belâ gördük ki, kimseye güve nimiz
kalmadı. Eline fırsat geçse senin de bize istediğin gibi karışmayacağından
nasıl emin olabiliriz?”
Cevap: Önceki noktalar size güve n vermekle beraber, memleketimde,
talebe ve akrabalarımın içinde, beni dinleyenlerin arasında, heyecanlı
hadiseler ortasında dünya nıza karışmadığım halde; şu gurbet diyarında
yalnız, tek başına, garip, zayıf, aciz, bütün kuvve tiyle ahirete yöne lmiş,
insanlarla görüşmesi ve haberleşmesi yasaklanmış, iman ve ahiret
münasebetiyle uzaktan uzağa sadece ahirete gitmiş bazı kimseleri dost
gören ve başka herkese yabancı, herkesin de kendisine yabancı gözüyle
baktığı bir insanın, ne ticesiz ve tehlikeli dünya nıza karışması için katmerli
bir divane olması gerekir.
Beşinci Nokta
Beş küçük m eseleye dairdir.
Birinci Mesele
Ehl-i dünya bana diyor ki: “Bizim medeniyetimizin usullerini, hayat ve
kıyafet tarzımızı niçin sen de uygul amıyorsun? Demek bize karşısın!”
Ben de şöyle derim: Hey efendiler! Ne hakla bana medeniyetinizin
usullerini teklif ediyorsunuz ? Halbuki siz, beni medenî hukukun dışına
düşmüşüm gibi, haksız yere, beş sene bir köyde  insanlarla haberleşmemi
ve görüşmemi yasaklayarak ikâmet ettirdiniz.
Her sürgünün şehirlerde dost ve akrabalarıyla beraber olmasına izin ve
sonra vesika verdiğiniz halde, beni sebepsiz yere herkesten ayırıp bir ikisi
dışında hiçbir hemşerimle görüştürmediniz. Demek beni milletin mensubu
ve vatandaş saymıyorsunuz . Nasıl medenî kanunlarınıza uymamı teklif
ediyorsunuz ?
Dünya yı bana zindan ettiniz. Zindanda olan bir adama böyle şeyler teklif
edilmez. Siz bana dünya  kapısını kapadınız, ben de ahiret kapısını çaldım;
Allah’ın rahmeti açtı. Ahiret kapısında bulunan bir adama dünya nın
karmakarışık usul ve âdetleri nasıl teklif edilir? Ne vakit beni serbest
bırakıp memleketime iade eder, haklarımı verirseniz, o vakit usulünüz ü
uygul amamı isteyebilirsiniz.
İkinci Mesele
Ehl-i dünya diyor ki: “Bize dinin hüküm lerini, İslam’ın hakikatlerini
öğretecek resmî bir dairemiz var. Sen hangi yetkiyle dinî neşriyat
yapıyorsun? Madem sürgüne  mahkûm sun, bu işlere karışmaya hakkın
yok.”
Cevap: Hak ve hakikat sınırlanam az, kimsenin tekeline alınmaz. İman ve
Kur’an nasıl kayıt altına alınabilir! Siz dünya nızın usullerini, kanunlarını
sınırlayabilirsiniz. Fakat iman hakikatleri ve Kur’an’ın esasları, resmî bir
şekilde ve ücret karşılığında dünya  muameleleri suretine çevrilemez,
Cenâb-ı Hakk’ın bir ihsanı olan o sırlar, o feyizler belki hâlis bir niyetle,
dünya dan ve nefsin hazlarından sıyrılmak sayesinde elde edilebilir.
Hem sizin o resmî daireniz de memleketimdeyken beni vaiz olarak tanıdı
ve tayin etti. Ben o vaizliği kabul ettim, fakat maaşını almadım. Elimde
izin belgem var. O vaizlik ve imamlık belgesiyle her yerde çalışabilirim.
Çünkü benim sürgünüm  haksız olmuştur. Hem madem sürgünler iade
edildi, eski belgelerimin hükm ü geçerlidir.
İkinci Olarak: Yazdığım iman hakikatlerinde doğrudan doğruya nefsime
sesleniyorum. Herkesi davet etmiyorum. Belki ruhu muhtaç ve kalbi yaralı
olanlar, Kur’an’ın o devalarını arayıp buluyor. Yalnız geçimimi sağlamak
için yeni harfler çıkmadan önce, haşre (ölümden sonra dirilişe) dair bir
risalemi bastırmıştım. Onu da bana karşı insafsız olan eski vali inceledi,
tenkit edecek bir şey bul amadığı için ilişemedi.
Üçüncü Mesele
Bazı dostlarım, ehl-i dünya  bana şüphe li baktığı için, onlara hoş görünmek
maksadıyla zahiren benden uzaklaşıyor, belki beni tenkit ediyorlar.
Halbuki kurnaz ehl-i dünya , onların benden uzaklaşmasını ve çekinmesini,
kendilerine sadakate değil, belki bir tür riyaya ve vicdansızlığa yorup o
dostlarıma kötü göz le bakıyor.
Ben de derim ki: Ey ahiret dostlarım! Kur’an’a hizmetkârlığımdan dolayı
benden uzaklaşıp kaçmayınız! Çünkü inşallah benden size zarar gelmez.
Varsayalım bana musibet gelse veya zulmedilse, siz benden uzaklaşmakla
kurtulamazsınız. Hatta böyle yapar ak musibete ve tokada daha müstahak
hale gelirsiniz. Hem ne var ki evhama düş üyorsunuz ?
Dördüncü Mesele
Şu sürgün zamanımda görüyorum ki, kendini beğenmiş ve siyaset
bataklığına düşmüş bazı insanlar, bana tarafgirce, rakip gözüyle, güya  ben
de onlar gibi dünya  cereyanlarıyla alâkadarmışım zannıyla bakıyorlar.
Hey efendiler! Ben imanın cereyanınday ım, karşımda imansızlık cereyanı
var; başka cereyanlarla alâkam yok!.. O adamlardan, bu işi ücret
karşılığında yapanlar, belki kendini bir derece mazur görebilir. Fakat ücret
karşılığında değil, dinî hassasiyet ve gayret adına bana karşı tarafgirce,
rekabet edercesine bir vaziyet almak, ilişmek ve eziyet etmek çok fena bir
hatadır. Çünkü daha önce ispat edildiği gibi, dünya  siyasetiyle hiç alâkadar
değilim; bütün vaktimi, hayatımı yalnız iman ve Kur’an hakikatlerine
adamış, vakfetmişim. Madem böyledir, bana eziyet verip rekabet
edercesine ilişen adam, o davranışının dinsizlik ve imansızlık adına imana
ilişmek hükm üne geçeceğini düşünsün.
Beşinci Mesele
Madem düny a fânidir.
Madem ömür kısadır.
Madem gayet lüzumlu vazifeler çoktur.
Madem ebedî hayat burada k azanılacaktır.
Madem düny a sahipsiz değil.
Madem şu düny a misafirhane sinin gayet Hakîm ve Kerîm, her şeyi idare
eden, çekip çeviren bir Müdebbir’i var.
Madem ne iyilik ne de fenalık karşılıksız kalacaktır.
Madem 188َ َُُ ُّٰ ًَْ إِ وََُْ sırrınca, güç yetiremeyeceği vazifeler
insana y üklenmemiştir.
Ve madem zararsız yol, zararlı yola tercih edilir.
Hem madem düny adak i dostluklar ve rütbeler kabir kapısına kadardır.189
Elbette en bahtiyar odur ki, dünya  için ahireti unutmasın.. ahiretini
dünya ya feda etmesin.. ebedî hayatını dünya  hayatı için bozmasın..
ömrünü faydasız şeylerle ziyan etmesin.. kendini misafir gibi görüp
Misafirhane Sahibinin emirlerine göre hareket etsin.. selametle kabir
kapısını açıp ebedî saadete girsin.190 HAŞİYE
ON ALTINCI MEKTUP’UN ZEYLİ191
193 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪192ِِْ۪ ََُُْ
Ehl-i dünya  benim gibi aciz, garip bir adamdan sebepsiz yere şüphe lenip
beni binlerce adam kuvve tinde tahayyül ederek çok sıkı bir şekilde
gözetim altına aldı. Barla’nın Bedre mahallesinde ve bir dağında bir iki
gece kalmama müsaade etmediler. İşittim ki, “Said elli bin asker
kuvve tindedir, onun i çin serbest bırakmıyoruz.” diyorlarmış.
Ben de derim ki: Ey bedbaht ehl-i dünya ! Bütün kuvve tinizle dünya ya
çalıştığınız halde neden dünya nın işini dahi bilmiyorsunuz , divane gibi
hüküm  veriyorsunuz ? Eğer korkunuz  şahsımdan ise elli bin değil, belki tek
bir asker benden elli kat fazla iş görebilir. Yani odamın kapısında durup
bana “Çıkmayacaksın!” diyebilir.
Eğer korkunuz  mesleğimden, Kur’an hakikatlerini ilan etmemden ve
imanın manevî kuvvetinden ise elli bin asker değil, yanlışsınız, meslek
itibarı ile elli milyon kuvvetindeyim, habe riniz olsun! Çünkü Kur’an-ı
Hakîm’in kuvvetiyle sizin dinsizleriniz dâhil, bütün Avrupa’ya meydan
okuyorum. Neşrettiğim iman nurları ile onların müspet ilimler ve tabiat
bilimleri dedikleri sözde sağlam kalelerini yerle bir etmişim. En büyük
dinsiz felsefecilerini hayvanda n aşağı düşürmüşüm. Dinsizlerinizin de
içinde bulunduğu bütün Avrupa toplansa, Allah’ın yardımıyla, beni
yolumun bi r meselesinden geri çeviremez, inşallah m ağlup edemez.
Madem öyle, ben sizin dünya nıza karışmıyorum, siz de benim ahiretime
karışmayınız. Karışsanız da boşunadır!
Takdir-i Hudâ, k uvve-i bâzu194 ile dönm ez
Bir şem’a195 ki Mevlâ yaka, üflemekle sönmez
Ehl-i dünya benim hakkımda, hiç olmadık şekilde, çok fazla kuruntu edip
âdeta korkuyor . Bende bulunmayan, bulunsa da siyasi bir kusur teşkil
etmeyecek ve ithama sebep sayılmayacak şeyhlik, büyükl ük, hanedan veya
aşiret sahibi ve nüfuzlu olmak, kendisine tabi olanların çokluğu,
hemşerileriyle görüşmek, dünya nın gidişatıyla ilgilenmek, siyasete
girmek, hatta muhalif olmak gibi şeyleri tahayyül ederek evhama
düşmüşler. Hatta hapistekilerin ve dışarıdakilerin, yani kendilerince affı
mümkün olmayanların dahi aflarını görüştükleri sırada, beni âdeta her
şeyden men ettiler. Fena ve fâni bir adamın şöyle güzel ve bâki bir sözü
var:
Zulmün topu v ar, güllesi var, kalesi varsa
Hakkın da bük ülmez kolu, dönm ez yüzü vardır.
Ben de derim ki:
Ehl-i düny anın hük mü var, heybeti var, kuvveti varsa,
Kur’an’ın feyziyle, hizmetkârının da
Şaşırmaz ilmi, susmaz sözü vardır,
Yanılmaz kalbi, sönmez nuru vardır.
Birçok dost ve beni gözetim altında tutan bir kumandan, tekrar tekrar
sordu: “Neden vesika için müracaat etmiyor, dilekçe vermiyorsun?”
Cevap: Beş-altı sebeple müracaat etmiyorum ve edemiyorum:
Birincisi: Ben ehl-i düny anın düny asına karışmadım ki onların mahkûmu
olayım, onlara müracaat edeyim. Ben, kader-i ilahînin mahkûmuyum ve
ona k arşı kusurum var, ona m üracaat ediyorum.
İkincisi: Bu dünya nın çabuk değişen bir misafirhane olduğuna  şüphe siz
bir şekilde iman ettim ve bildim ki, sadece vatanım değil, her yer benim
için birdir. Madem vatanımda ebediyen kalamayacağım, o halde orası için
boş yere çabalamak ve oraya gitmek bir şeye yaramıyor. Madem her yer
misafirhane dir; eğer misafirhane  Sahibinin rahmeti yâr ise herkes yârdır,
her yer yarar. Eğer o yâr değilse her yer kalbe yük ve herkes düşmandır.
Üçüncüsü: Müracaat, kanun dairesinde olur. Halbuki altı senedir bana
yapılan muamele, keyfî ve kanun dışıdır. Bana, sürgünlere uygul anan
kanunla muamele edilmedi, medenî ve dünye vî hukukun dışındaymışım
gibi baktılar. Bu kanun dışı muameleyi yapanlara kanun namına müracaat
etmek mânâsız olur.
Dördüncüsü: Bu sene buranın müdürü, benim adıma, hava değişimi
maksadıyla Barla’nın bir mahallesi hükm ünde  olan Bedre Karyesi’nde
birkaç gün kalmam için müracaat etti, izin vermediler. Böyle önemsiz bir
ihtiyacıma ret cevabı verenlere nasıl müracaat edilir? Müracaat edilse bu,
zillet içinde faydasız bir alçalma olur.
Beşincisi: Haksızlığın hak olduğunu iddia edenlere karşı hak dava etmek
ve onlara müracaatta bulunmak bir haksızlıktır, hakka karşı
hürmetsizliktir. Ben bu haksızlığı ve hakka karşı hürmetsizliği işlemek
istemem, vesselam...
Altıncı Sebep: Ehl-i dünya nın bana verdiği sıkıntı siyaset yüzünde n değil;
çünkü onlar da bilir ki, siyasete karışmıyor, onda n kaçıyorum. Belki
bilerek veya bilmeden dinsizlik hesabına, dine bağlılığımdan dolayı bana
sıkıntı veriyorlar. Öyleyse onlara müracaat etmek, dinden pişmanlık
göstermek ve dinsizlik mesleğinin dam arını okşamak demektir.
Hem ben onlara müracaat edip sığındıkça adil olan kader-i ilahî, beni ehl-i
dünya nın zalim eliyle cezalandıracaktır. Çünkü onlar bana dinin
emirlerine bağlılığım sebebiyle sıkıntı veriyorlar. Kader ise –dinin
emirlerini yerine getirmekte ve ihlâsta noks anlığım var– ara sıra ehl-i
dünya ya karşı riyakârlıklarımdan dolayı beni sıkıyor. Öyleyse şimdilik şu
sıkıntıdan kur tuluşum yok.
Eğer ehl-i dünya ya müracaat etsem, kader der ki: “Ey riyakâr! Bu
müracaatın cezasını çek!”
Eğer müracaat etmezsem, ehl-i dünya  der ki: “Bizi tanımıyorsun, sıkıntıda
kal!”
Yedinci Sebep: Mâlumdur ki, bir memurun vazifesi, topluma zararlı
şahıslara meydan vermemek ve faydalı olanlara yardım etmektir. Halbuki
beni gözetim altında tutan memur, çok zaman yanıma uğramadığı halde,
kabir kapısına gelmiş, misafirim olan ihtiyar bir adama 196َۤ إَِٰ إِ ُّٰ’ taki
imanın latif bir zevkini izah ettiğim sırada, güya  suçüstü yakalamış ve bir
kabahat işliyormuşum gibi yanıma geldi. İhlâsla dinleyen o biçareyi
dersten mahrum bıraktı, beni de hiddetlendirdi. Halbuki burada kendisinin
kıymet vermediği bazı adamlar vardı. Sonra onlar edepsizlikler ve köyün
hayatını zehirleyecek işler yaptıkları vakit, iltifatlarla onları takdir etmeye
başladı.
Hem mâlumdur ki, zindandaki yüz cinayet işlemiş bir adam bile kendisini
gözetim altında tutmakla vazifeli ister subay ister asker olsun, onlarla her
zaman görüşebilir. Halbuki bir senedir, hem âmir hem nezarete memur,
hüküm etçe vazifelendirilmiş iki mühim zât kaç defa odamın yanından
geçtikleri halde, katiyen ve asla, ne benimle görüştüler ne de halimi
sordular. Ben önce düşmanlıklarından yanaşmıyorlar zannettim. Sonra
anlaşıldı ki, güya  ben onları yutacakmışım gibi, evhamlarından
kaçıyorlarmış.
İşte şu adamlar gibi mensupları ve memurları bulunan bir hüküm eti
hüküm et diyerek merci tanıyıp ona müracaat etmek akıl kârı değil, boş
yere alçalmaktır. Eski Said olsaydı, Antere gibi şöyle derdi:
197وَََُ ِِْ َُْ ََِِْءُ اََْةِ ٍِِ ََََ 
Eski Said yok; Yeni Said ise ehl-i düny a ile konuş mayı mânâsız görüyor.
“Dünyaları başlarını yesin! Ne yapar larsa yapsınlar! Onlarla mahşerdeki
o büy ük mahkemede hesaplaşacağız.” der, susar.
Sekizinci Sebep: “Gayrimeşru bir muhabbe tin neticesi, merhametsiz bir
düşmanlıktır.” kaidesince, adil olan kader-i ilahî, beni lâyık olmadıkları
halde kendilerine meylettiğim şu ehl-i dünya nın zalim eliyle
cezalandırıyor. Ben de “bu azaba müstahakım” deyip susuyorum. Çünkü
Birinci Dünya  Savaşı’nda gönül lü alay kum andanı olarak iki sene çalıştım,
çarpıştım. Ordu kumandanının ve Enver Paşa’nın takdirleri altında
kıymetli talebelerimi, dostlarımı feda ettim. Yaralanıp esir düştüm.
Esaretten geldikten sonra Hutuvât-ı Sitte gibi eserlerimle kendimi
tehlikeye atıp İngilizlerin İstanbul’u işgali sırasında o eserlerimi başlarına
vurdum. Şu, beni işkenceli ve sebepsiz bir esaret altına alanlara yardım
ettim.
İşte onlar da bana, o yardımın cezasını böyle veriyorlar. Rusya’daki
esaretimde üç senede çektiğim zahmet ve sıkıntıyı, burada bu dostlarım
bana üç ayda çektirdiler. Halbuki Ruslar, bana Kürt gönül lü kumandanı
olarak, Kazakları ve esirleri kesen gaddar adam nazarıyla baktıkları halde
ders vermemi yasaklamamışlardı. Arkadaşım olan doks an esir subayın
büyük kısmına ders veriyordum. Bir defa Rus kumandanı geldi, dinledi.
Türkçe bilmediği için siyasi ders zannetti, beni bir defa men etti, sonra
yine izin verdi. Hem aynı kışlada bir odayı cami haline getirdik. Ben
imamlık yapıyordum. Hiç müdahale etmediler, kimseyle görüşmemi
yasaklamadılar, beni haberleşmekten alıkoym adılar.
Halbuki bu dostlarım, güya  vatandaşlarım, dindaşlarım ve imanlarına
fayda sağlamak için uğraştığım adamlar, hiç sebep yokke n, siyasetten ve
dünya dan alâkamı kestiğimi bildikleri halde beni üç sene değil, altı sene
sıkıntılı bir esaret altına aldı, başkasıyla görüşmemi yasakladılar. İzin
belgem olduğu halde dersten, hatta odamda hususi dersimden men ettiler,
haberleşmeme set çektiler. Yine belgem olduğu halde, beni kendi tamir
ettiğim ve dört sene imamlık yaptığım mescidimden alıkoydul ar. Şimdi
bile cemaat sevabından mahrum bırakmak için –sürekli cemaatim ve
ahiret kardeşlerim olan– üç kişiye dahi imamlık yapmamı kabul
etmiyorlar.
Hem istemediğim halde biri bana “iyi” dese, nezaret eden memur
kıskanarak kızıyor, nüfuzunu kırayım diye vicdansızca tedbirler alıyor,
âmirlerinden iltifat görmek için beni taciz ediyor.
İşte bu vaziyetteki bir adam, Cenâb-ı Hak’tan başka kime müracaat eder?
Hâkim bizzat iddia sahibi olursa, elbette ona şikâyette bulunulmaz. Gel
sen söyle, bu hale ne diyeceğiz? Sen ne dersen de... Ben derim ki, bu
dostlarım içinde çok münafık var. Münafığın hükm ü kâfirden daha
şiddetlidir.198 Onun i çin kâfir Rus’un ba na çektirmediğini çektiriyorlar.
Hey bahtsızlar! Ben size ne yaptım ve ne yapıyorum? İmanınızın
kurtulmasına ve ebedî saadetinize hizmet ediyorum. Demek hizmetim
hâlis, sırf Allah için değilmiş ki tersi oluyor. Siz, buna  karşılık her fırsatta
beni incitiyorsunuz . Elbette, mahkeme-i kübr ada sizinle görüşeceğiz.
200 ، َِْ اَْْٰ وََِْ اُِ199ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ
derim.
201اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
174 “Onlar öyle kimselerdir ki, halk kendilerine: ‘Düşmanlarınız olan insanlar size karşı ordu
hazırladı, aman onlardan kendinizi koruyun!’ dediğinde, bu tehdit imanlarını artırmış ve ‘Allah
bize yeter. O ne güzel vekildir!’ demişlerdir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/173)
175 “Ona tatlı, yumuşak bir tarzda hitap edin.” (Tâhâ sûresi, 20/44)
176 Asıl hile, hileleri terk etmektir. (Hakiki kazanç, dolap çevirerek değil hileye tenezzül
etmeden sağlanır.)
177 “İslamiyet, cahiliye ırkçılığını kesip atmıştır.” Bkz. Müslim, imâre 53-54; Ebû Dâvûd, edeb
111, 112; İbni Mâce, fiten 7.
178 “Artık ben işimi Allah’a bırakıyorum. Çünkü Allah kullarını pek iyi görmektedir.” (Mü’min
sûresi, 40/44)
179 1918-1922 yılları arasında faaliyet gösteren İslam akademisi.
180 “Ve Rabbinin nimetini anlat da anlat.” (Duhâ sûresi, 93/11)
181 36,5 kilogram değerindeki ölçü birimi.
182 HAŞİYE Bir sene devam etti.
183 1,282 kilogramlık ağırlık ölçüsü.
184 “Allah’a tevekkül ettik. (Allah kerîm..!)”
185 İttihat ve Terakki hükümetinin sıkıyönetim mahkemesi.
186 “Allah’a tevekkül ettim. (Allah kerim..!)” (Hûd sûresi, 11/56)
187 "Doğrusu, ben nefsimi temize çıkarmam. Çünkü Rabbimin merhamet edip korudukları hariç,
nefis daima fenalığı ister, kötülüğe sevk eder." (Yûsuf sûresi, 12/53)
188 “Allah hiç kimseyi güç yetiremeyeceği bir şekilde yükümlü tutmaz.” (Bakara sûresi, 2/286)
189 Bkz. Buhârî, rikak 42; Müslim, zühd 5; Tirmizî, zühd 46; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned
3/110.
190 HAŞİYE Bu “madem”ler içindir ki, şahsıma yapılan zulümlere, verilen sıkıntılara aldırmıyor,
önem vermiyorum. Meraka değmez, diyor ve dünyaya karışmıyorum.
191 Zeyl: İlave.
192 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
193 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
194 Pazı gücü.
195 Mum.
196 “Allah’tan başka ilah yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
197 Zillet altında yaşanan bir hayat cehennem gibidir. İzzet içinde yaşanan hayatın yeri
cehennem de olsa orası benim için gurur duyacağım bir menzildir. (Bkz. Dîvânü Antere)
198 “Şu kesindir ki, münafıklar cehennemin en alt katındadırlar.” (Nisâ sûresi, 4/145)
199 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173)
200 “O ne güzel mevlâ, ne güzel yardımcıdır!” (Enfâl sûresi, 8/40)
201 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
On Yedinci Mektup
Yirmi Beşinci Lem’a’nın Zeyli202
ÇOCUK TAZİYENAMESİ
204 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪203ِِْ۪ ََُُْ
Aziz, ahiret kardeşim Hafız Hâlid Efendi,
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
205اََِ إِذَۤا أَََُْْ ٌَُِ ۙ َُۤا إِ ِِّٰ وَإِ إَِِْ رَاُِنَ۝وََِ اَِِ
Kardeşim! Çocuğunun206 vefatı beni üzdü, tesirinde bıraktı. Fakat 207اَُُْْ ِِّٰ
kazaya rıza ve kadere teslim, İslamiyet’in alâmeti ve gereğidir. Cenâb-ı
Hak, O’ndan gelen bu elem karşısında sizlere sabır versin, merhumu da
ahiret azığı ve şefaatçi yapsın. Size ve sizin gibi takva sahibi müminlere
büyük bir müjdeyi ve hakiki bir teselliyi gösterecek “Beş Nokta”yı
söyleyeceğiz.
Birinci Nokta
Kur’an-ı Hakîm’deki 208وَِْانٌ َُُونَ beyanının sırrı ve meali şudur:
Ayet-i kerime وَِْانٌ َُُونَ cümlesiyle, müminlerin buluğ çağına girmeden
vefat eden evlatlarının cennette ebedî, sevimli, cennete lâyık bir surette
daima çocuk kalacaklarına.. cennete giden anne ve babalarının kucağında,
onların ebedî saadetine vesile olacaklarına.. ebeveynlerine çocuk sevmek
ve evlat okşamak gibi en güzel bir zevki tattıracaklarına.. her lezzetli
şeyin cennette bulunduğuna .. “cennette neslin devamı için üreyip çoğalma
olmadığından, evlat sevgisi ve okşama zevki bulunmayacağını”
söyleyenlerin hüküm lerinin yanlışlığına.. hem dünya da on senelik kısa bir
zamanda, elemlerle karışık bir şekilde evlat sevmeye ve okşamaya bedel;
saf, elemsiz, milyonlarca sene, ebedî evlat sevgisini ve okşama zevkini
kazanmanın, müminler için en büyük saadet vesilelerinden biri olduğuna
işaret ediyor ve bunu m üjdeliyor.
İkinci Nokta
Bir zamanlar bir zât zindanda tutuluyormuş. Sevimli çocuğu yanına
gönde rilmiş. O zavallı mahpus  hem kendi elemini çekiyor hem de
çocuğunu rahat ettiremediği için o zahmet çektikçe üzülüyormuş. Sonra
merhametli hüküm dar ona bir adam gönde rmiş, şöyle demiş:
“Şu çocuk gerçi senin evladındır. Fakat benim idarem altındadır,
halkımdandır. Onu be n alacağım, güz el bir sarayda besleyeceğim.”
Adam ağlamış, sızlamış:
“Teselli kaynağım olan evladımı vermeyeceğim.”
Arkadaşları ona demiş ki:
“Üzüntün mânâsızdır. Eğer çocuğa acıyorsan o, şu pis, kötü kokul u,
sıkıntılı zindan yerine, ferah ve saadet içinde yaşayacağı bir saraya
gidecek. Eğer nefsin için üzülüyor, menfaatini arıyorsan şöyle düşün:
Çocuk burada kalsa, geçici ve şüphe li bir menfaatle beraber, onun
yaşayacağı zorluklar yüzünde n çok sıkıntı ve elem çekeceksin. Eğer oraya
gitse, sana bin faydası var. Çünkü padişahın merhametini kazanmaya
sebep olur, sana şefaatçi hükm üne geçer. Padişah, çocuğunu seninle
görüştürmeyi arzu edecek. Elbette görüşmeniz için onu zindana
gönde rmeyecek, belki seni zindandan çıkarıp o saraya alacak, çocuğunl a
görüştürecek. Ancak padişaha güve nmen ve itaat etmen şartıyla…”
İşte aziz kardeşim, şu temsilin işaretiyle, senin gibi müminler, evladı vefat
ettiği vakit şöyle düşünmeli:
Şu çocuk masumdur, onun Hâlık’ı Rahîm ve Kerîm’dir. Benim noksan
terbiye ediciliğim ve şefkatim yerine, onu kusursuz inayet ve rahmeti
altına aldı. Elemli, musibetli, zahmetli düny a zindanı ndan çıkarıp
Cennet’ül Firdevs’ine209 gönderdi. O çocuğa ne mutlu! Şu düny ada
kalsaydı, kimbilir ne hale düşerdi? Bu yüzden ben ona acımıyor, onu
bahtiyar görüyorum. Kaldı ki, nefsimin menfaatini düşünüp kendime de
acımıyorum, elem çekip üzülmüyorum. Çünkü çocuğum  düny ada kalsaydı,
bana ancak on senelik, geçici, elemle karışık bir evlat sevgisi verecekti.
Eğer salih olsaydı, düny a işlerinde gücü ve iktidarı bulunsaydı, belki
yardım edecekti. Fakat vefatıyla, ebedî cennette benim için on milyon sene
evlat sevgisine ve ebedî saade te vesile bir şefaatçi hükmüne geçer. Elbette
ve elbette; şüphe li, peşin bir menfaati kaybeden fakat kesin ve sonraya
bırakılmış bin menfaati kazanan insan elem çekip üzülmez, ümitsizce
feryat etmez.
Üçüncü Nokta
Vefat eden çocuk, Hâlık-ı Rahîm’in mahlûku, kölesi, kulu, her şeyiyle
sanatlı bir varlığı ve ebeveyninin O’na ait bir arkadaşıydı ki, bakıp
büyüt meleri için bir süreliğine anne-babasına verilmişti. Cenâb-ı Hak,
anne ve babayı ona hizmetkâr etmiş, bu hizmetlerine karşılık peşin bir
ücret olarak onl ara lezzetli bir şefkat vermiştir.
Şimdi, binde dokuz  yüz doks an dokuz  hisse sahibi olan o Hâlık-ı Rahîm,
rahmeti ve hikmeti gereğince o çocuğu senin elinden alsa, hizmetine son
verse; görünüş te bir hisse ile, hakiki bin hissenin sahibine karşı şikâyeti
andıracak bir tarzda ümitsizce hüzünlenmek ve feryat etmek mümine
yakışmaz, belki gaflet ve dalâlet içindekilere yakışır.
Dördüncü Nokta
Eğer düny a ebedî olsaydı, insan içinde sonsuza kadar  kalsaydı ve ayrılık
ebediyen sürseydi, elem veren, insanı tesiri altında bırakan acı hislerin ve
ümitsizce ağlamaların bir mânâs ı olurdu. Fakat madem düny a bir
misafirhane dir, vefat eden çocuk nereye gitmişse siz de biz de oraya
gideceğiz. Hem ölüm ona mahsus değil, herkesin geçeceği bir cadde dir.
Hem madem ayrılık da ebedî değil, ileride hem berzahta hem cennette
görüşülecektir. O halde 210اَُُْْ ِِّٰ ,O verdi, O aldı, 211اََُْْ ِِّٰ َٰ ُ َلٍ deyip
sabırla şükretmeli!
Beşinci Nokta
Cenâb-ı Hakk’ın rahmetinin en tatlı, en güzel, en hoş, en şirin
cilvelerinden olan şefkat, nuranî bir iksirdir. Aşktan çok daha keskindir.
Cenâb-ı Hakk’a çabuk  kavuşmaya vesile olur. Nasıl mecazî ve dünye vî aşk
pek çok zorlukla hakiki aşka döne r ve insan Cenâb-ı Hakk’ı bulursa, şefkat
de daha kısa, daha saf –fakat kolay– bir şekilde kalbi Cenâb-ı Hakk’a
bağlar.
Gerek baba gerek anne, çocuğunu bütün dünya  gibi sever. O elinden
alındığı vakit, eğer bahtiyar ve hakiki mümin ise dünya dan yüz çevirir,
Nimetlerin Hakiki Sahibi’ni bulur. Der ki: “Dünya  madem fânidir,
değmiyor kalbin alâkasına...” Çocuğu nereye gitmişse oraya alâka duya r,
büyük bi r manevî mertebe kazanır.
Gaflet ve dalâlet içindekiler, şu beş hakikatteki saadet ve müjdeden
mahrumdur. Onların halinin ne kadar elemli olduğunu şununl a kıyas
ediniz: İhtiyar bir hanım çok sevdiği, sevimli, tek çocuğunu ölüm anında
görünce dünya da ebedî kalacağı vehmiyle gaflet veya dalâlet neticesinde
ölümü yokluk ve ebedî ayrılık gibi kabul eder. Çocuğunun yumuşak döşeği
yerine kabrin toprağına yatacağını düşünüp gaflet veya dalâleti yüzünde n,
merhametlilerin en merhametlisi Cenâb-ı Hakk’ın rahmetiyle ihsan ettiği
cenneti, bir nimet olarak verdiği firdevsi düşünmez. İşte bu sebeple o
kadının ne kadar ümitsizce bir hüzün duyduğunu ve elem çektiğini
kıyaslayabilirsiniz.
Fakat iki cihan saade tine vesile olan iman ve İslamiyet mümine der ki: Şu
ölmek üzere olan çocuğunun Hâlık-ı Rahîm’i onu bu fâni düny adan çıkarıp
cennetine götürecek, sana hem şefaatçi hem ebedî bir evlat yapac ak.
Ayrılık geçicidir, merak etme, 213 إِ ِِّٰ وَإِ إَِِْ رَاُِنَ212اَُُْْ ِِّٰ de, sabret.
214اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
202 Zeyl: İlave.
203 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
204 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
205 “... Sen sabredenleri müjdele! Sabırlılar o kimselerdir ki, başlarına musibet geldiğinde, ‘Biz
Allah’a aidiz ve vakti geldiğinde elbette O’na döneceğiz’ derler.” (Bakara sûresi, 2/155-156)
206 Bu mektup, Hafız Hâlid Efendi’nin sekiz yaşındaki oğlu Enver’in vefatı dolayısıyla
yazılmıştır.
207 Her işte verilecek hüküm Allah için olmalıdır.
208 “Ebedîliğe ermiş çocuklar” (Vâkıa sûresi, 56/17; Dehr sûresi, 76/19)
209 Firdevs: Cennet. Cennetin altıncı katı, mertebesi.
210 Her işte verilecek hüküm Allah için olmalıdır.
211 “Bize uygun gördüğü her halimizden ötürü hamdolsun Rabbimize..” Bkz. Tirmizî, deavât
128; Ebû Dâvûd, edeb 97, 98; İbni Mâce, edeb 55, duâ 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/117.
212 Her işte verilecek hüküm Allah için olmalıdır.
213 “Biz Allah’a aidiz ve vakti geldiğinde elbette O’na döneceğiz.” (Bakara sûresi, 2/156)
214 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
On Sekizinci Mektup
216 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪215ِِْ۪ ََُُْ
Bu mektup üç “mühim mesele”dir.
Birinci Mühim Mesele
Fütûhat-ı Mekkiye sahibi Muhyiddin İbni Arabî (kuddise sirruh) ve İnsan-
ı Kâmil adlı meşhur kitabın sahibi Seyyid Abdülkerîm (kuddise sirruh)
gibi meşhur evliya, yerkürenin yedi tabakasından, Kaf Dağı’nın
arkasındaki “arz-ı beyza”dan217 ve Fütuhat’ta “Meşmeşiye”218 denilen
hayret verici şeylerden bahsediyor, bunları gördük diyorlar.219 Acaba
dedikleri doğru mudur? Eğer doğruysa nasıl olabilir? Çünkü bu
bahsedilenler yeryüzünde  yoktur. Hem coğrafya ve bilim onların bu
dediklerini kabul etmiyor. Doğru değilse, bu zâtlar nasıl veli olabilir?
Böyle gerçek dışı ve hakikate aykırı şeyler söyleyen, nasıl hakikat ehli
kabul edilebilir?
Cevap: Onlar hak ve hakikat ehlidir, veli ve şuhûd ehli, yani gayb âlemini
ve kâinatın sırlarını Allah’ın izniyle gören zâtlardır. Gördüklerini doğr u
görmüşler, fakat her şeyi kavramaktan uzak şuhûd halinde gördüklerinden
ve rüyadak i gibi, gördüklerini kendileri tabir edip hüküm verecek durumda
olmadıklarından söyledikleri kısmen yanlıştır. Rüyadaki adam rüyasını
tabir edemediği gibi, şu kısım keşf ve şuhûd ehli de o haldeyken
gördüklerini kendileri tabir edemezler. Onları tabir edecek olan, “asfiya”
denilen, peygamber varisi ve hakikati delilleriyle bilen zâtlardır. Elbette o
kısım şuhûd ehli de asfiya makamına çıktıkları zaman, Kitap ve Sünne t’in
irşadıyla yanlışlarını anlar, düz eltirler ve düzeltmişlerdir.
Şu hakikati izah edecek bir temsilî hikâyeyi dinle:
Bir zaman kalb ehli iki çoban varmış. Tahtadan bir kâseye süt sağıp
yanlarına koym uşlar. Kaval tabir ettikleri düdükl erini o süt kâsesinin
üzerine uzatmışlar. Biri “uykum  geldi” deyip yatmış. Bir müdde t uyum uş.
Öteki çoban, yatana dikkat etmiş, görmüş ki, sinek gibi bir şey onun
burnunda n çıkıp süt kâsesine bakıyor, sonra kavalın içine giriyor, öbür
ucunda n çıkıyor ve bir gevenin220 altındaki deliğe girip kayboluyor. Bir
zaman sonra o şey dönm üş, tekrar kavalın içinden geçerek yatanın bur nuna
girmiş. Çoban uya nmış, demiş ki:
“Arkadaş! Acayip bir rüya gördüm.”
Diğeri cevap vermiş:
“Allah hayretsin, ne dir?”
O da anlatmış:
“Sütten bir deniz gördüm. Üstünde  hayret verici bir köprü uzanmıştı. O
köprünün üstü kapalı, pencereliydi. Köprüden geçtim. Bir meşelik gördüm
ki, başları hep sivri... Onun altında bir mağara vardı, içine girdim, altın
dolu bir hazine buldum. Acaba tabiri nedir?”
O rüyadayken uya nık olan arkadaşı demiş ki:
“Gördüğün süt denizi, şu tahtadan çanaktır. O köprü, şu kavalımızdır. Başı
sivri meşelik, şu gevendir. O mağara da şu küçük deliktir. İşte, kazmayı
getir, sana hazineyi de göstereyim.”
Kazmayı getirmiş. O gevenin altını kazıp dünya da ikisini de mutlu edecek
altınları bulmuşlar.
İşte, uyuya n adamın gördüğü doğrudur; doğru görmüş, fakat rüyadayken
kavrayışı sınırlı olduğu için onu tabir edecek vaziyette olmadığından,
maddî âlem ile manevî âlemi birbirinden ayıramadığından verdiği hüküm
kısmen yanlıştır. Bu yüzden, “Ben hakiki, maddî bir deniz gördüm” der.
Fakat o sırada uyanık olan adam, misal âlemi ile maddî âlemi ayırabildiği
için arkadaşının rüyasını tabir edebilecek durumdadır ki, “Gördüğün
doğrudur, fakat hakiki deniz değil; belki şu süt kâsemiz senin hayalinde
deniz gibi olmuş, kaval da köpr ü gibi görünmüş…” vesaire, demiştir.
Demek ki, maddî âlemle ruhanî  âlemi birbirinden ayırmak gerekir.
Birbirine karıştırılırsa hükümleri yanlış görünür. Mesela senin dar, fakat
dört duva rını kaplayacak dört büyük ayna konul muş bir odan olsun. İçine
girdiğin vakit, o dar odayı bir meydan kadar geniş görürsün. Eğer, “Odamı
bir meydan kadar geniş görüyorum.” dersen doğru söylemiş olursun. Fakat
“Odam bir meydan kadar geniştir.” diye hükm e varırsan, yanlışa düşersin.
Çünkü m isal âlemini hakiki âlemle karıştırmış olursun.
İşte bazı keşf ehli zâtların, yerkürenin yedi tabakasına dair, Kitap ve
Sünne t’in terazisiyle tartmadan bildirdiği tasvirler, yalnız coğrafya
gözüyle görünen maddî vaziyetten ibaret değildir. Mesela demişler ki:
“Yeryüzünün bir tabakası, cin ve ifritlerindir. Binlerce sene
genişliğindedir.” Halbuki o hayret verici tabakalar, çevresi bir iki senede
dolaşılabilen yerküremize sığmaz, yerleşemez. Fakat mânâ âleminde,
misal âleminde, berzah ve ruhlar âleminde, yerküremizi bir çam ağacının
çekirdeği hükm ünde  farz edersek, onda n meydana gelen ve surete bürünen
misalî ağaç, o çekirdeğe nispeten koca bir çam ağacı kadar olur. Bu
yüzden, gözü manevî âlemlere açık bir kısım zâtlar, ruhanî
yolculuklarında yerkürenin bazı tabakalarının misal âleminde çok geniş
olduğunu, binlerce senelik bir mesafe tuttuğunu görüyorlar. Gördükleri
doğrudur, fakat misal âlemi, görünüş te maddî âleme benzediği için iki
âlemi birbirine karışmış gibi görüyor, öyle tabir ediyorlar.
Maddî âleme döndükl eri vakit, gördüklerini Kur’an ve Sünne t’in
terazisiyle tartmadan, aynen yazdıklarından bunlar hakikate zıt kabul
ediliyor. Nasıl ki büyük bir sarayın ve bahçenin misalî varlıkları küçük bir
aynaya sığar. Aynen öyle de, maddî âlemin bir senelik mesafesine, binlerce
sene genişliğinde misalî varlıklar ve manevî hakikatler sığabilir.
Netice: Şu meseleden anlaşılıyor ki, şuhûd derecesi, gayba iman
derecesinden çok aşağıdır. Yani yalnız manevî âlemde gördüklerine
dayanan bir kısım velilerin, sınırlı kavrayışla yaptıkları keşifler,
peygamber varisi olan asfiya ve muhak kiklerin –kendi gördüklerine değil–
Kur’an’a ve vahye dayanar ak, gayba ait fakat daha saf, kuşatıcı, iman
hakikatlerine dair verdikleri doğr u hük ümlere yetişemez.
Demek, bütün hal ve keşiflerin, zevk ve müşahedelerin221 ölçüsü Kitap ve
Sünne t’tir. Mihenkleri, Kitap ve Sünne t’in mukadde s düsturları ve hakikati
delilleriyle bilen asfiyanın yanılmaz sezgileriyle buldukları kaidelerdir.
İkinci Mühim Mesele
Soru: Vahdet-i vücûd çokları tarafından en yüks ek makam kabul ediliyor.
Halbuki velâyet-i kübrâda, yani en yüks ek velilik mertebesinde bulunan,
başta dört halife olmak üzere sahabede, başta hamse-i âl-i abâ222 olmak
üzere ehl-i beytten gelen imamlarda ve başta dört mezhep imamı olmak
üzere müçtehitler ile tâbiînde böyle bir meşrep açıkça görülmemiş. Acaba
onlardan sonra gelenler daha mı ileri gitmiş, daha mükemmel, büyük ve
geniş bir yol mu bul muşlar?
Cevap: Hâşâ! Peygamberlik Güneşi Efendimiz’in (aleyhissalatü vesselam)
en yakın yıldızları ve varisleri223 olan o asfiya zâtlardan daha ileri
gidebilmek hiç kimsenin haddi  değil. Elbette büyük ve geniş yol onlarındır.
Vahde t-i vücûd ise bir meşreptir, bir hâldir ve noksan bir mertebedir. Fakat
zevkli ve neşeli olduğunda n, manevî yolculuklarında o mertebeye
girenlerin çoğu çıkmak istemiyor, orada kalıyor, onu en son mertebe
zannediyorlar.
İşte şu meşrepte olan, eğer maddiyattan ve vasıtalardan sıyrılmış, sebepler
perdesini yırtmış bir ruh ise, kendinden geçip dünya yı unuturcasına
manevî âlemleri seyredebiliyorsa vahdet-i vücûdda n değil belki vahdet-i
şuhûdda n224 doğan, ilimle değil hâlle ilgili bir vahdet-i vücûd ona bir
kemâl, bir makam kazandırabilir. Hatta Allah hesabına kâinatı inkâr etmek
derecesine varabilir. Fakat sebeplerin içine dalmış ve maddiyatla meşgul
ise vahdet-i vücûd demesi, kâinat hesabına Allah’ı inkâr etmeye kadar
gider.
Evet, büyük ve geniş yol, sahab e, tâbiîn ve asfiyanın yoludur. ََُِ اََْْءِ
225ٌََِ cümlesi, onların genel kaidesidir. Ve Cenâb-ı Hakk’ın, 226ََْ َِِْ۪ َْءٌ
ayetinin ifade ettiği mânâ üzere, hiçbir şeyle benzerliği yoktur... O, mekân
içinde yer kaplamaktan ve bölünmekten münezzehtir; varlıklarla alâkası,
yaratıcılığıdır. Varlıklar vahdet-i vücûd yolunda  gidenlerin dediği gibi
vehim ve hayal değildir. Görünen şeyler de Cenâb-ı Hakk’ın eseridir.
“Heme ost” değil, “heme ezost”tur; yani her şey O değil, her şey
O’ndandır. Çünkü kadim olmayan, sonradan meydana gelen şeyler o
Kadîm Zât’ın bizzat kendisi olamaz. İki temsille şu meseleyi anlamayı
kolaylaştıracağız:
Birinci Temsil: Mesela bir padişah var. Onun “adil hâkim” ismiyle bir
adliye dairesi bulunur, o ismin cilvesini gösterir. Padişahın bir başka ismi
“halife”dir, din işleri ve ilmiye daireleri, o ismin mazharıdır. Bir de
“başkumandan” ismi vardır, padişah askerî dairelerde o isimle faaliyet
gösterir; ordusu o ismin mazharıdır.
Şimdi, biri çıksa dese ki, “Şu padişah, yalnız adil bir hâkimdir, adliye
dairesinden başka dairesi yok.”  O vakit mecburen, adliye memurları
içinde, hakiki değil farazî bir surette, din işleri dairesindeki âlimlerin
vasıflarına ve hallerine sahip, gölge mahiyetinde ve hayalî bir tarzda,
hakiki adliye dairesine tâbi bir din işleri dairesi tasavvur edilir. Askeriye
dairesine ait hal ve muamelelerin de yine farazî bir şekilde, o adliye
memurlarında bulunduğu varsayılıp hakiki olmayan bir askeriye dairesi
tasavvur edilir ve bunun gi bi...
İşte şu halde, padişahın hakiki ismi “adil hâkim”dir ve asıl hâkimiyeti
adliyedeki hâkimiyettir. “Halife”, “başkumandan”, “sultan” gibi isimleri
hakiki değil, itibarîdir. Halbuki padişahlığın mahiyeti ve saltanat hakikati,
hakiki olarak bütün isimlerin varlığını gerektirir. Hakiki isimler ise hakiki
daireleri ister ve lâzım kılar.
İşte, ulûhiyet saltanatı; Rahman (sonsuz rahmeti bütün varlıkları kuşatan),
Rezzak (rızık veren), Vehhâb (bağışı pek bol), Hallâk (yegâne yaratıcı),
Fa’âl (icraatı sürekli olan), Kerîm (sonsuz iyilik, ikram sahibi,
onurlandıran), Rahîm (hususi rahmet ve merhameti pek bol olan) gibi pek
çok mukaddes ilahî ismi hakiki olarak gerektiriyor. O hakiki isimler de
hakiki aynaları istiyor.
Şimdi vahdet-i vücûd yolunda  gidenler, madem 227َ َُْدَ إِ َُ der, eşyanın
hakikatini hayal derecesine indirir. Cenâb-ı Hakk’ın Vâcibü’l-Vücûd,
Mevcûd, Vahid ve Ehad isimlerinin hakiki cilveleri ve daireleri vardır.
Belki aynaları ve daireleri hakiki değil hayalî, hatta yoklukla ilgili olsa,
onlara zarar vermez. Belki o Hakiki Mevcûd’un aynasında varlık rengi
bulunmazsa, o ayna daha saf ve parlak olur. Fakat vahdet-i vücud
meşrebinde Rahman, Rezzak, Kahhar, Cebbar, Hallâk gibi isimlerin
tecellileri hakiki değil, itibarî oluyor. Halbuki o isimler, Mevcûd ismi gibi
hakikattir, gölge olamaz; asıldır, tâbi olamaz.
İşte sahabe  ve asfiyanın müçtehitleri ve ehl-i beyt imamları, ََُِ اََْْۤءِ
228ٌََِ derler ki, Cenâb-ı Hakk’ın, bütün isimleriyle hakiki tecellileri vardır.
Her şeyin, O’nun var etmesiyle geçici bir varlığı mevcuttur. O varlık gerçi
Vâcibü’l-Vücûd’a nispeten gayet zayıf ve kararsız bir gölgedir; fakat
hayal ve vehim değildir. Cenâb-ı Hak, Hallâk ismiyle var ediyor ve o
varlığı devam ettiriyor.
İkinci Temsil: Mesela, şu odanın dört duva rında dört tane boy aynası
bulunsa, her ne kadar şu oda öteki üç aynayla beraber her bir aynanın
içinde resmedilse de, her ayna, eşyayı kendi mahiyetine ve rengine göre
gösterir. Kendine has misalî bir oda hükm ünde dir.
İşte şimdi iki adam o odaya girse, biri tek bir aynaya bakar, der ki: “Her
şey bunun içindedir.” Başka aynaları ve o aynaların içindeki suretleri
işittiği vakit, işittiklerini o tek aynadaki, iki derece gölge olmuş, hakikati
küçülmüş, değişmiş aynanın küçük bir köşesinde gördükleri kabul eder.
Hem der ki: “Ben böyle görüyorum, demek hakikat böyledir.” Diğer adam
ise ona şöyle der: “Evet sen görüyorsun, gördüğün doğrudur. Fakat işin
aslında, hakiki sureti öyle değil! Senin dikkat ettiğin ayna gibi daha başka
aynalar var; gördüğün ka dar küçücük, göl genin göl gesi değiller.”
İşte Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin her biri ayrı ayrı birer ayna ister. Mesela,
Rahman ve Rezzak; hakiki, asıl oldukları için kendilerine lâyık, rızka ve
merhamete muhtaç varlıkları gerektirirler. Rahman, nasıl hakiki bir
dünya da rızka muhtaç gerçek canlıları isterse, Rahîm de aynı şekilde,
hakiki bir cenneti ister. Eğer yalnız Mevcûd, Vâcibü’l-Vücûd ve Vahid-i
Ehad isimleri hakiki, öteki isimler ise onların içinde birer gölge kabul
edilirse bu, o i simlere karşı bir haksızlık hükm üne geçer.
İşte şu sırdandır ki, büyük ve geniş yol elbette en büyük velilik mertebesine
sahip olan sahabe nin, asfiyanın, tâbiînin, ehl-i beyt ve müçtehit imamların
yoludur ; onlar doğr udan doğr uya Kur’an’ın birinci tabak a talebeleridir.
229َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
230رََ َ ُِغْ ََُُ ََْ إِذْ ََََْ وََْ ََ ِْ ََُْ رًََْۚ إَِ أََْ اَْبُ
231اَُّٰ َ وََْ َٰ َْ أَرََُْْ رًََْ َََِِْ وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ أَََِْ
Üçüncü Mesele
Felsefe ve akılla halledilemeyen mühim bir mesele
233 ، َلٌ َِ ُُِ232ُ َْمٍ َُ ِ َْنٍ
Soru: Kâinattaki aralıksız devam eden şu hayret verici faaliyetin sırrı ve
hikmeti nedir? Neden şu hareket eden şeyler durmuyor, daima dönüp
tazeleniyor?
Cevap: Bunun hikmetinin izahı bin sayfa ister. Öyleyse izahı bırakıp gayet
kısa bir özetini iki sayfaya sığıştıracağız.
Nasıl ki bir şahıs, yaradılışının gereği veyahut topluma ait olan bir
vazifeyi yapsa ve o vazife için hararetli bir şekilde çalışsa, elbette dikkat
eden anlar ki, ona  şu vazifeyi gördüren, iki şeydir:
Birincisi: O vazifeye ait neticeler ve faydalardır ki, buna  ille-i gâiye, yani
elde edilmesi için çalışılan esas gaye denir.
İkincisi: O vazifeyi hararetle yaptıran bir muhabbet, arzu ve lezzet vardır
ki, buna  da dâî ve muktazî (ona yol açan ve onu gerektiren sebep) denir.
Mesela yemek yemek… İnsanı yemeğe sevk eden, iştahtan gelen bir
lezzet, bir arzudur. Sonra yemenin neticesi vücudu beslemek ve hayatı
devam ettirmektir. Aynen öyle de –234وَ ِِّٰ اََُْ اَْْٰ –şu kâinattaki dehşet
verici ve hayret uyandırıcı sınırsız faaliyet, Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin
iki kısmına dayanır ve iki geniş, büyük hikmet içindir; bu hikmetlerin her
biri de sonsuzdur.
Birinci hikmet: Cenâb-ı Hakk’ın esmâ-yı hüsnâsının had ve hesaba gelmez
türlü tecellileri var. Mahlûkatın çeşit çeşit olması, o tecellilerin
çeşitliliğinden kaynaklanıyor. O isimler, daimî bir surette görünmek, yani
nakışlarını göstermek ister. Nakışlarının aynalarında güzelliklerinin
cilvelerini görmeyi ve göstermeyi, yani kâinat kitabını ve birer mektup
hükm ünde ki varlıkları her an tazelemeyi dilerler. Yani devamlı, yeniden,
mânidar bir şekilde yazmayı ve her bir mektubu, Zât-ı Mukaddes ve
Müsemmâ-yı Akdes (bütün noks anlardan ve kusurdan en uzak isimlerin
sahibi Zât) ile beraber, bütün şuur sahiplerinin nazarına göstermeyi ve
onlara okut mayı gerektirirler.
İkinci sebep ve hikmet: Nasıl ki varlıklardaki faaliyet bir iştah, arzu ve
lezzetten kaynaklanır. Hatta her bir faaliyette kesinlikle lezzet vardır;
belki her faaliyet, bir çeşit lezzettir.
Aynen öyle de, Vâcibü’l-Vücûd’a lâyık bir tarzda, Zât’ının istiğnasına,
mutlak bir surette her şeye sahip olup hiçbir şeye muhtaç bulunmayışına
ve mutlak kemâline uygun bir şekilde sınırsız, mukadde s bir şefkat ve
sonsuz, mukadde s bir muhabbe t var.
O mukaddes şefkat ve muhabbetten gelen sınırsız, mukadde s bir şevk var.
O mukaddes şevkten gelen sonsuz bir mukadde s sevinç var.
Ve o mukaddes sevinçten gelen –tabir caizse– hadsiz, mukadde s bir lezzet
var.
Hem Rahman ve Rahîm Zât’a ait o mukaddes lezzetten gelen sınırsız
merhamet göstermeden, varlıkların, kudret faaliyeti içinde,
kabiliyetlerinin potansiyelden fiile çıkmasından ve
mükemmelleşmesinden kaynaklanan memnuniyetlerinden ve
kemâllerinden gelen –tabir caizse– hadsiz mukadde s memnuniyet ve iftihar
vardır ki, sonsuz bir faaliyeti gerektiriyor.
İşte felsefe ve fen şu ince hikmeti bilmediği için şuursuz tabiatı, kör
tesadüfü ve cansız sebepleri, şu son derece kuşatıcı ilimle, engin hikmetle
ve her şeyi görerek yapılan faaliyetle karıştırmış, dalâlet karanlığına
düşüp hak ikat nurunu bul amamıştır.
235ُِ ُّٰۙ ُ ذَرُْْ ِ َِِْْ ََُْنَ
ۚ
236رََ َ ُِغْ ََُُ ََْ إِذْ ََََْ وََْ ََ ِْ ََُْ رًََْۚ إَِ أََْ اَْبُ
اَُّٰ َ وََْ َٰ َِِ طِِِْ َََِِ ََِدِ ذَراتِ اَُْْدَاتِ
237وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ َ دَامَ اَْرْضُ وَاَٰاتُ
238اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
215 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
216 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
217 Cenâb-ı Hakk’ın kıyamet günü haşir meydanı yapmak için boşaltıp hazırlayacağı yer.
218 Bazı veli zâtların keşfen gördükleri misalî bir âlem.
219 Bkz. İbn Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye 5/109.
220 Bir tür dikenli bitki.
221 Görülen şeyler. Manevî âlemde şahit olunanlar.
222 Hazreti Peygamber’in aile fertleri. Efendimiz (aleyhissalâtü vesselam) hırkasını kızı Hazreti
Fâtıma, damadı Hazreti Ali ve torunları Hazreti Hasan ile Hazreti Hüseyin’in üzerine örterek
onlara hususi dua ettiğinden “Âl-i Abâ” (Hırka Ehli) tabiriyle anılmışlardır.
223 Bkz. Buhârî, fezâilü ashâb 1; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 207, 210-214; Tirmizî, fiten 45;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/398; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/147.
224 Görülenlerin birliği, her şeyde Allah’ı görmek. Vahdet-i vücûd meşrebinin aksine, vahdet-i
şuhud düşüncesinin temelinde, Yaratıcı ile varlık âleminin ayrı olduğu kabulü yatar.
225 Eşyanın hakikati sabittir. (Ömer en-Nesefi, el-Akâid s. 1)
226 “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur.” (Şûrâ sûresi, 42/11)
227 Vücûd-u Vâcib’e nispeten başka şeylere mevcut denmemeli, onlar mevcut unvanına lâyık
değillerdir.
228 Eşyanın hakikati sabittir. (Ömer en-Nesefi, el-Akâid s. 1)
229 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
230 “Ey Kerîm Rabbimiz, bize hidayet verdikten sonra kalblerimizi saptırma ve katından bize bir
rahmet bağışla. Şüphesiz bağışı bol olan Vehhab sensin Sen!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
231 “Allahım! Âlemlere rahmet olarak gönderdiğin Efendimiz’e ve onun bütün âl ve ashabına
salât eyle!”
232 “O, her an yeni tecellilerle iş başındadır.” (Rahman sûresi, 55/29)
233 “Dilediği her şeyi yapandır.” (Bürûc sûresi, 85/16)
234 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
235 “Sen ‘Allah’ de; sonra bırak onları daldıkları bataklıkta oynayadursunlar.” (En’âm sûresi,
6/91)
236 “Ey bizim Kerîm Rabbimiz, bize hidayet verdikten sonra kalblerimizi saptırma ve katından
bize bir rahmet bağışla. Şüphesiz bağışı bol olan Vehhab sensin Sen!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
237 Allah’ım kâinatın tılsımını çözen Hazreti Muhammed’e, O’nun âl ve ashabına yer ve gökler
devam ettikçe mevcudatın zerreleri adedince salât ve selâm eyle!
238 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
On Dokuzuncu Mektup
Bu risale, üç yüzden fazla mucizeyi beyan eder. Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğinin mucize oluşunu bildirdiği gibi,
kendisi de o mucizenin bir kerametidir. Üç-dört bakımdan harika
olmuştur:
Birincisi: Nakil ve rivayetleri aktarmakla beraber, yüz sayfayı geçtiği
halde, kitaplara müracaat edilmeden, ezberden, dağ başlarında, bağ
köşelerinde, üç-dört günde , her gün iki-üç saat çalışmak suretiyle
tamamının on i ki saatte yazılması harika bir hadisedir.
İkincisi: Uzun olmasına rağmen, ne yazması usanç verir ne de
okunduğunda  tatlılığını kaybeder. Tembel kâtipleri öyle bir şevke ve
gayrete getirdi ki, sıkıntılı ve usanç hissedilen bir zamanda, bu civarda, bir
sene içinde yetmişe yakın nüsha yazılması, bunu bilenlere şu risalenin
Resûl-u Ekrem’in peygamberlik mucizesinin bir kerameti olduğu
hususunda  kanaat verdi.
Üçüncüsü: Tevafuk bize de henüz görünmeden önce bu risaleyi yazarak
çoğaltan, acemi ve tevafuktan haberi olmayan bir kâtibin ve başka sekiz
kişinin birbirlerini görmeden yazdıkları nüshalarda, bütün risalede Resûl-u
Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) kelimesi, risalenin beşinci parçasında ise
Kur’an lafzı öyle bir şekilde tevafuk etti ki, zerre kadar insafı olan bunu
tesadüfe vermez. Kim gördüys e bunun kesinlikle gayba ait bir sır, Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mucizelerinin bir kerameti olduğu
hükm üne varıyor.
Bu risalenin başındak i esaslar çok mühimdir. Hem buradak i hadislerin
hemen hemen tamamı hadis imamlarınca kabul edilmiş ve sahih olmakla
beraber, Resûl-u Ekrem’in peygamberliğiyle alâkalı kesin hadiseleri
bildiriyor. Bu risalenin meziyetlerini söylemek lâzım gelse, yine bunun
kadar  bir eser yazmak gerekeceğinden; arzulu olanları, bu risaleyi bir
kere okumaya dav et ediyoruz.
Said Nursî
İhtar: Bu risalede çok hadis-i şerif naklettim. Yanımda hadis kitapları
bulunmuyor. Yazdığım hadislerin ifadelerinde, kelimelerinde yanlışım
varsa ya düzeltilsin ya da hadis-i bi’l-mânâdır239 denilsin. Çünkü makbul
görüşe göre, “Mânâ itibarı ile asıl muhtevaya sadık kalmak şartıyla,
benzer veya eş anlamlı kelimelerle hadis nakletmek caizdir.” Yani hadisin
yalnız mânâsı alınıp başka kelimelerle söylenebilir. Madem öyle,
lafızlarda yanlışım varsa hadis-i bi’l-mânâdır diye bakılsın.
239 Aynı kelimelerle değil, mânâsı ile aktarılan hadis.
MUCİZÂT-I AHMEDİYE240
(aleyhissalâtü vesselam)
242، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪241ِِْ۪ ََُُْ
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
َُ اِۤي أَرََْ رََُُ ُِْٰى وَدِِ اَْ َُِِْهُ ََ اِ ُ۪ۘ 
... ا243ٌَُ رَُلُ ِّٰ۝وََٰ ِِّٰ ًَِا
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğine dair On
Dokuz uncu Söz ile Otuz Birinci Söz, onun nebi olduğunu kesin delillerle
ispatladığından, işin ispat kısmını o risalelere havale edip yalnız onları
tamamlayan bir ilave olarak, on dokuz  “nükteli işaret” ile şu büyük
hakikatin bazı parıltılarını göstereceğiz.
Birinci Nükteli İşaret
Şu kâinatın sahibi ve her şeyin tasarrufunu elinde bulundur an Zât, elbette
her şeyi bilerek yapıyor, hikmetle idare ediyor, her tarafı görerek çekip
çeviriyor, her şeyi bilerek, gör erek terbiye ediyor ve her şeyde şahit olunan
hikmetleri, gayeleri, faydaları iradesiyle hükm ü altında tutuyor.
Madem yapan bilir, elbette bilen konuş ur… Madem konuş acak, elbette
şuur ve akıl sahipleriyle, konuş mayı bilenlerle konuş acak… Madem şuur
ve akıl sahipleriyle konuş acak, elbette onların içinde mahiyeti en kuşatıcı
ve şuuru engin olan insanla konuş acaktır... Madem insanla konuş acak,
elbette insanlar içinde muhataplığa lâyık ve mükemmel olanlarla
konuş acak… Madem en mükemmel, kabiliyeti en yüks ek, ahlâkı yüce ve
insanlığa rehber olacak zâtlarla konuş acaktır... Elbette, dost ve düşmanın
ittifakıyla, en yüksek kabiliyette, en yüce ahlâka sahip, insanlığın beşte
biri kendisine uymuş, yeryüzünün yarısı manevî hükmü altına girmiş,
getirdiği nurla istikbali bin üç yüz sene aydınlatmış, insanlığın nuranî
kısmının ve müminlerin sürekli, günde  beş defa onunl a Allah’a bağlılığını
yenileyip kendisine rahmet ve saade t duas ı ettiği, kendisini övdüğü ve
sevdiği Muham med (aleyhissalâtü vesselam) ile konuş acak ve konuş muş,
onu r esûl yapac ak ve yapmış, insanlığa rehber kılacak ve kılmıştır.
İkinci Nükteli İşaret
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) peygamberlik davasını ilan etmiş,
Kur’an-ı Azîmüşşan gibi bir fermanı göstermiş ve hakikati delilleriyle
bilen tahkik ehli zâtlara göre, bine varan açık mucizeler ortaya
koym uştur.244 O mucizelerin –bir bütün olarak– varlığı, peygamberlik
davası kadar kesindir. Kur’an-ı Hakîm’in birçok yerinde nakledilen, en
inatçı kâfirlerin Resûl-u Ekrem’e sihir isnadında bulunmaları gösteriyor
ki, o inatçı kâfirler dahi mucizelerin varlığını ve gerçekleştiğini inkâr
edememişler. Yalnız kendilerini aldatmak veya kendilerine uyanları
kandırmak için –hâ şâ– sihir demişler.245
Evet, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mucizelerinin yüz
tevatür kuvve tinde, yani yanlışlığına ihtimal bulunmayacak bir ittifakla,
farklı yollardan aktarılan haber derecesinde bir kesinliği vardır. Mucize,
kâinatın Hâlık’ının onun davasını bir tasdikidir, 246َََْ hükm üne geçer.
Mesela, sen bir padişahın meclisinde, o seni gördüğü halde desen ki,
“Padişah beni filan işle vazifelendirdi.” Senden bu iddiaya bir delil
istendiğinde nasıl ki padişah “evet” dese seni tasdik eder. Öyle de, padişah
âdetini ve vaziyetini senin ricanla değiştirirse, davanı “evet” sözünde n
daha kesin, da ha sağlam bir şekilde tasdik etmiş olur.
Aynı şekilde, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), “Ben bu kâinatın
Hâlık’ının elçisiyim. Delilim de şudur : O, devamlı âdetini, benim duam  ve
ricamla değiştirecek. İşte parmaklarıma bakınız, beş musluklu bir çeşme
gibi su akıtıyor. Aya bakınız, parmağımın bir işaretiyle iki parça oluyor. Şu
ağac a bakınız, beni tasdik etmek için yanıma geliyor, şahitlik yapıyor. Şu
bir parça yiyeceğe bakınız, iki üç adam a ancak yettiği halde, işte iki yüz-
üç yüz adam ı doyuruyor.” diye dava etmiş ve böyle yüzlerce mucizeyi
göstermiştir…
Kaldı ki, o zâtın doğruluğunun ve peygamberliğinin delilleri, yalnız
mucizeleriyle sınırlı değildir. Belki dikkat sahipleri için hemen hemen
bütün hareketleri, fiilleri, halleri, sözleri, ahlâkı, tavırları, karakteri ve
görünüş ü, doğruluğunu ve ciddiyetini ispat eder. Hatta İsrailoğullarının
meşhur âlimlerinden Abdullah İbni Selâm gibi pek çok kimse, o Zât-ı
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) yalnız simasını görünce, “Şu simada
yalan yok, şu yüzde hile olamaz.” diyerek imana gelmişler.247
Gerçi varlığın hakikatini, araştırma ve ispat yoluyla bilen âlimler,
peygamberlik delilleri ve mucizeleri için bin kadar248 demiştir; fakat
binlerce, belki yüz binlerce peygamberlik delili vardır. Ve farklı
fikirlerden yüz binlerce insan, yüz binlerce yolla o zâtın peygamberliğini
tasdik etmiştir. Yalnız Kur’an-ı Hakîm, kırk mucizelik yönünde n başka,
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) nebi oluşunun bin delilini
gösteriyor.
Madem insanlıkta peygamberlik vardır ve peygamber olduğunu dava edip
mucize gösteren yüz binlerce zât gelip geçmiştir.249 Elbette, hepsinden daha
kesin bir şekilde, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliği sabittir. Çünkü İsa (aleyhisselam) ve Musa (aleyhisselam)
gibi Allah’ın bütün elçilerine “nebi” dedirten ve peygamberliklerine
dayanak  olan deliller, onların vasıfları, vaziyetleri ve ümmetlerine karşı
muameleleri, Resûl-u Ekrem’de (aleyhissalâtü vesselam) daha  mükemmel,
daha k uşatıcı bir surette mevcuttur.
Madem peygamberlik hükmünün esas gayesi ve sebebi, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) zâtında daha mükemmel bir şekilde bulunur.
Elbette, bu hüküm, bütün peygamberlerden daha açık bir kesinlikle onun
için de sabittir.
Üçüncü Nükteli İşaret
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mucizeleri çok çeşitlidir.
Peygamberliği bütün kâinatla alâkalı olduğu için, kâinattaki hemen bütün
varlık türleriyle münas ebetli birer mucizeye mazhardır. Mesela, nasıl ki
şanlı bir padişahın yaver-i ekremi, yani en yüks ek memuru çeşitli
hediyelerle, farklı kavimlerin bulunduğu bir şehre geldiği vakit, her
topluluk onu karşılamak için bir temsilci gönde rir, kendi diliyle ona hoş
geldin der, onu a lkışlar.
Aynen öyle de, Ezel ve Ebed Sultanı’nın en büyük memuru Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam), âlemi şereflendirip yeryüzünün ahalisi insanlığa
elçi olarak geldiği250 ve bütün kâinatın Hâlık’ından kâinatın hakikatleriyle
alâkalı nurlar ve manevî hediyeler getirdiği zaman; taştan, sudan,
ağaç tan, hayvandan, insandan tut, ta aya, güne şe ve yıldızlara kadar  her
çeşit varlık kendine has diliyle, ellerinde birer mucizesini taşıyarak onun
peygamberliğini alkışlamış ve ona hoş  geldin demiştir.
Şimdi, o mucizelerin hepsinden bahsetmek için ciltlerce kitap yazmak
gerekir. Hakikatleri, araştırmaya ve ispata dayalı bir şekilde bilen takva
sahibi, peygamber varisi zâtlar, peygamberlik delillerini etraflıca izah
eden pek çok eser yazmıştır. Biz yalnız kısaca, işaretler türünde n, o
mucizelerin kesin ve manevî, sayısız yolla, yanlışlığına ihtimal
bulunmayacak şekilde nakledilen kuşatıcı misallerini251 göstereceğiz. İşte
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğinin delilleri,
öncelikle iki kısımdır:
Birinci Kısım: “İrhâsât” denilen, peygamberliğinden önce ve dünya ya
gelişi sırasında görülen harikulâde hallerdir.
İkinci Kısım: Diğer peygamberlik delilleridir. Bunlar da iki kısımdır:
Birincisi: Resûl-u Ekrem’den sonra, peygamberliğini tasdik mahiyetinde
meydana ge len har ikalardır.
İkincisi: Saadet asrında mazhar olduğu harika hallerdir. Şu ikinci kısım
da ikiye ayrılır:
• İlki: Zâtında, karakterinde, suretinde, ahlâkında, kemâlinde görülen
peygamberlik delilleridir.
• İkincisi: Dış düny aya ait şeylerde mazhar olduğu m ucizelerdir.
Bunlar da iki kısımdır:
° Biri, manevî ve Kur’anîdir.
° Diğeri, maddî ve eşyayla ilgilidir.
Bunun da  iki kısmı vardır:
• Birinci Kısım: Peygamberlik davasını ilan ettiği vakit, kâfirlerin inadını
kırmak veyahut müminlerin iman kuvvetini artırmak için meydana gelen
harikulâde haller, mucizelerdir. Ayın yarılması, parmağından su akması, az
bir yiyecekle çoklarını doyur ması; hayvan, ağaç ve taşların konuş ması gibi
yirmi çeşit ve hepsi manevî tevatür derecesinde olan bu mucizelerin her
birinin çok tekrarlanan misalleri vardır.
• İkinci Kısım: Gelecekten habe r verdiği hadiselerdir ki, Cenâb-ı Hakk’ın
öğretmesiyle haber vermiş ve bunl ar, söylediği gibi, doğr u çıkmıştır.
İşte biz de şu son kısımdan başlayıp o mucizeleri kısaca, bir fihrist
şeklinde göstereceğiz.252 HAŞİYE
Dördüncü Nükteli İşaret
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam), gaybı ve her şeyi sonsuz
ilmiyle bilen Cenâb-ı Hakk’ın öğretmesiyle bildirdiği gayba dair haberler
hadde hesaba gelmez. Kur’an’ın mucizeliği hakkındaki Yirmi Beşinci
Söz’de çeşitlerine işarette bulunarak o haberleri bir derece izah ve ispat
etmiştik. Bu yüzden Resûl-u Ekrem’in geçmiş zamana, önceki
peygamberlere, ilahî hakikatlere, yaratılış kanunlarına ve ahirette
olacaklara dair gaybî haberlerini Yirmi Beşinci Söz’e havale edip şimdilik
onlardan bahsetmeyeceğiz. Yalnız kendinden sonra sahabenin ve Âl-i
Beyt’in başına gelecek, üm metinin ileride yaşayacağı hadiseler hakkındaki
pek çok doğru, gayba ait haberinden birkaç küçük misali göstereceğiz. Ve
şu hakikatin tamamen anlaşılması için altı “esas”ı bir giriş mahiyetinde
beyan edeceğiz.
Birinci Esas
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) gerçi her hali, her tavrı
doğr uluğuna ve peygamberliğine şahit olabilir. Fakat her halinin, her
tavrının harikulâde olması şart değildir. Çünkü Cenâb-ı Hak, onu beşer
suretinde gönde rmiştir ki, insanlığa toplum hayatında, düny a ve ahiret
saade tini kazandıracak amellerinde, hareketlerinde rehber ve imam olsun,
her biri Allah’ın birer kudret mucizesi olan, her gün meydana gelen
alışılmış hadiseler içindeki harikulâde rabbanî  sanatı ve ilahî kudretin
tasarruflarını göstersin. Resûl-u Ekrem eğer bütün fiillerinde beşerilikten
çıkıp harikulâdelik ortaya koysaydı bizzat imam olamaz, davranışlarıyla,
hal ve tavırlarıyla ders veremezdi.
O yalnızca, peygamberliğini inatçılara karşı ispat etmek için harikulâde
işlere mazhar olur ve ihtiyaç anında, ara sıra mucize gösterirdi. Fakat
teklif sırrı olan imtihan ve tecrübenin gereğince, elbette mucizeler apaçık
ve muhatabını ister istemez tasdike mecbur bırakacak şekilde
gerçekleşmezdi. Çünkü imtihan sırrı ve insana yüklenen sorumluluğun
hikmeti, akla kapı açılmasını fakat iradenin elden alınmamasını gerektirir.
Eğer mucizeler çok açık bir şekilde gerçekleşse, o vakit aklın seçme hakkı
kalmaz; Ebûcehil de Hazreti Ebûbe kir (radiyallâhu anh) gibi tasdik eder,
imtihan ve teklifin faydası ortadan kalkar, kömürle elmas aynı seviyede
kalırdı.
Hayret vericidir ki, mübalâğasız, binlerce meşrepten binlerce çeşit insan,
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) bir tek mucizesiyle, bir
peygamberlik deliliyle, bir sözüyle, yüzünü görmekle veya buna  benzer
birer alâmetiyle iman ettikleri halde… Bu binlerce farklı insanı, her şeyi
dikkatle inceleyen, ölçüp tartan ve düşünen bu zâtları imana getiren
binlerce peygamberlik delili, sahih nakillerle ve kesin neticeleriyle,
şimdiki bir kısım bedbaht insanlara kâfi gelmiyor olmalı ki, dalâlete
sapıyorlar.
İkinci Esas
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), hem beşerdir, davranışları
beşeriyeti itibarı iledir; hem de resûldür, peygamberliği itibarı ile Cenâb-ı
Hakk’ın tercümanı ve elçisidir. Peygamberliği vahye dayanır. Vahiy iki
kısımdır:
Birincisi açık vahiydir ki, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) onda
sırf bir tercümandır, tebliğcidir, ona müdahal esi yoktur. Kur’an ve bazı
kutsî hadisler gibi…
İkinci kısım ise gizli, örtük vahiydir. Bu kısmın özü vahye ve ilhama
dayanır, fakat etraflı izahı ve tasviri Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü
vesselam) aittir. Vahiyden gelen özet halindeki o hadiseyi etraflıca tasvir
ederken Allah Resûlü (aleyhissalâtü vesselam) bazen yine ilhama ya da
vahye dayanır veyahut onu kendi ferasetiyle açıklar. Kendi içtihadıyla
yaptığı etraflı izah ve tasvirleri ise ya peygamberlik vazifesi noktasında
yüce, mukaddes bir manevî kuvve tle ya da örf, âdet ve halkın seviyesine
göre, beşeriyeti nokt asında beyan eder.
İşte bunun için her hadisin bütün kısımlarına mutlak, saf vahiy nazarıyla
bakılmaz. Allah Resûlü’nün beşeriliğin gereği olan fikir ve
davranışlarında, peygamberliğin yüce alâmetleri aranmaz. Madem bazı
hakikatler ona kısaca, özet olarak, mutlak bir surette vahiy şeklinde gelir,
o da bunları kendi ferasetiyle herkesin anlayışına göre tasvir eder. Bu
tasvirlerdeki müteşabih253 ve anlaşılması zor noktalara bazen tefsir, hatta
tabir gerekir. Çünkü bazı hakikatler var ki, onları anlamak temsille
kolaylaştırılır. Mesela, bir vakit Hazreti Peygamber’in bulundu ğu mecliste
derinden bir gürültü işitildi. Buyurdu ki: “Şu gürültü, yetmiş senedir
yuvarlanıp şimdi cehennemin dibine düşen bir taşın gürültüsüdür.”254 Bir
saat sonra, “Yetmiş yaşına giren meşhur bir münafık öldü.” diye haber
geldi. Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) belagatli bir temsille
bildirdiği hadisenin tevili anlaşıldı.
Üçüncü Esas
Nakledilen haberler, eğer tevatür suretinde ise, yani yalan üzerinde
birleşmelerine ihtimal bulunmayan kimseler tarafından farklı yollarla
aktarılıyorsa, kesindir. Tevatür iki kısımdır:255 HAŞİYE Biri açık, diğeri manevî
tevatür.
Manevî tevatür de iki kısımdır. Birincisi sükûtîdir. Yani, bir şeyin kabul
edildiği susmak suretiyle gösterilmiştir. Mesela, bir adam bir topluluk
içinde, o topluluğun gözü önünde  bir hadiseyi haber verdiği zaman
oradakiler kendisini yalanlamaz, ona susarak karşılık verirse o haberi
kabul etmiş gibi olurlar. Bilhassa, topluluk bildirilen hadiseyle alâkadarsa,
tenkide hazır, hata kabul etmez ve yalanı çok çirkin gören bir topluluksa
elbette susması o ha disenin gerçekleştiğine kuvve tli bir delildir.
Manevî tevatürün ikinci kısmı şudur: Bir hadisenin gerçekleştiği rivayet
ediliyor, mesela “Bir kıyye256 yiyecek iki yüz insanı doyur muş.” deniliyor,
fakat onu bildirenler ayrı ayrı suretlerde haber veriyor. Biri bir çeşit, biri
başka bir tarzda, diğeri başka şekilde anlatıyor. Fakat hepsi, aynı hadisenin
gerçekleştiğinde birleşiyorlar. İşte şu halde, hadisenin meydana geldiği,
mânâsı yönüyl e tevatür bulmuştur, kesindir. Farklı şekillerde rivayet
edilmesi buna  zarar vermez. Hem tek bir kişi tarafından nakledilen bir
habe r, bazı şartlarda tevatür gibi kesinlik ifade eder. Yine bazen olur ki,
bir kişi tarafından nak ledilen o habe r, dış emarelerle kesinlik bildirir.
İşte Resûl-u Ekrem’den (aleyhissalâtü vesselam) bize aktarılan
mucizelerin ve peygamberlik delillerinin büyük kısmı ya açık ya da
manevî veya sükûtî tevatürdür. Bir kısmı da gerçi tek bir kişi vasıtasıyla
nakledilmiş haberlerdir; fakat öyle şartlarda, sahih hadisleri sahih
olmayanlardan maharetle ayıran ehil hadis âlimlerinin nazarında kabul
gördükten sonra, tevatür gibi kesinlik ifade etmeleri gerekir. Evet, hadis
âlimlerinin, hakikati araştırarak delilleriyle bilenlerden “hafız” tabir
ettikleri zâtlar, en azından yüz bin hadisi hafızasına almış, yine hakikate
delilleriyle ulaşmış binlerce hadis âlimi,257 sabah namazını elli sene yatsı
abdestiyle kılan takva sahibi hadis âlimleri258 ve başta Buhârî ile Müslim
olmak üzere Kütüb-ü Sitte-i Hadisiye259 sahibi olan hadis dâhileri,
allâmeleri tarafından tashih ve kabul edilen rivayetler, tek bir kişiden
nakledilmiş olsa da tevatür kesinliğinden geri kalmaz.
Evet, hadis ilminin, hakikati araştırıp delilleriyle bilen âlimleri, hadis
tenkidinde ehil zâtlar hadisle o derece yakınlık kurmuşlar ki, Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) ifade tarzına, yüce üslûbuna  ve beyan
şekline aşina olup meleke kazanmışlar. Yüz hadis içinde bir uydur ma
hadis görseler, “Mevzûdur !”260 der, “Bu hadis olamaz, Peygamber’in sözü
değildir!” diyerek onu reddederler.261 Sarraf gibi, hadisin cevherini tanır,
başka sözü onunl a karıştırmazlar. Yalnız İbnü’l-Cevzî gibi birtakım
muhakkik zâtlar, tenkitte aşırıya gidip bazı sahih hadislere de uydur ma
demişler. Fakat bu, “Her uydur ma şeyin mânâsı yanlıştır.” demek değildir,
“Bu söz hadis değil.” mânâsına gelir.
Soru: Hadis rivayetinde, nakledenlerin isimlerinin sıralanıp senet
gösterilmesinin faydası nedir ki, lüzumsuz yere, mâlum bir hadise
hakkında, “filandan, filandan, filandan nakletti…” derler?
Cevap: Bunun  faydası çoktur. Mesela bir faydası şudur: Bu senetle, o
listeye dâhil olan vesikalı, delilli ve doğru sözlü hadis âlimlerinin bir tür
fikir birliği ve o senede dâhil edilen tahkik ehlinin bir çeşit ittifakı
gösterilir. Âdeta o senette ismi bulunan her bir imam, her bir büyük âlim,
o hadisin hükm ünü i mzalıyor, sahih olduğuna  dair mührünü ba sıyor.
Soru: Neden mucizeler, diğer zaruri dinî hüküm ler gibi tevatür suretinde,
pek çok farklı rivayetle, çok öne m verilerek nakledilmemiş?
Cevap: Çünkü dine ait birçok hükme insanların büyük kısmı çoğu zaman
muhtaçtır. Farz-ı ayn, yani her Müslümanın yerine getirmekle vazifeli
olduğu farzlar gibi, o hükümler herkesi ilgilendiriyor. Mucizelere gelince,
herkesin her bir mucizeye ihtiyacı yoktur. Eğer ihtiyacı olsa da bir defa
işitmesi kâfidir. Âdeta farz-ı kifaye, yani bazı Müslümanların yerine
getirmesiyle sorumluluğun herkesten kalktığı farzlar gibi, bir kısım
insanlar onları bilse yeter.
İşte bunun içindir ki, bazen bir mucizenin varlığı ve gerçekleştiği, bir
hükm ün varlığından on derece daha kesin olduğu halde, onu rivayet eden
bir-iki, hükm ü rivayet edense on-yirmi kişi olur.
Dördüncü Esas
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) gelecekten habe r verdiği bazı
hadiseler küçük, basit birer hadise değildir; o, tekrarlanan, kapsamlı
hadiseleri küçük birer misalle habe r verir. Halbuki o hadisenin çeşitli
yönleri vardır. Resûl-u Ekrem her defasında bir yönünü beyan eder. Sonr a
hadisi rivayet eden, o yönleri birleştirir. Verilen habe r gerçeğe zıt gibi
görünür.
Mesela, Hazreti Mehdî’ye dair çeşitli rivayetler var.262 Ayrıntıları ve
tasvirleri başka başkadır. Halbuki Yirmi Dördünc ü Söz’ün bi r dalında ispat
edildiği gibi, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) vahye dayanarak,
her bir asırda müminlerin manevî kuvve tini muhafaza etmek, dehşetli
hadiselerde ümitsizliğe düşmemelerini sağlamak ve onları mânen İslam
âleminin nuranî bir silsilesi olan Âl-i Beyt’ine bağlamak için Mehdî’nin
geleceğini haber vermiş.263 Ahirzamanda gelecek Mehdî gibi, her bir asır,
Âl-i Beyt’ten bir nevi mehdî, belki mehdîler bulmuş. Hatta Âl-i Beyt’ten
sayılan Abbasî halifelerinden Büyük Mehdî’nin pek çok vasfını kendinde
toplayan birer mehdî bulunmuş. İşte Büyük Mehdî’den önce gelen, onun
benzerleri, numuneleri olan, Mehdî sıfatlarına sahip halifelerin ve kutub
zâtların vasıfları, asıl Mehdî’nin vasıflarına karışmış, o yüzden rivayetler
arasında ihtilaflar meydana gelmiş.
Beşinci Esas
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), 264َ ََُْ اََْْ إِ ُُّٰ hükmünün
sırrınca, gaybı kendi kendine bilemezdi, Cenâb-ı Hak ona bildirir, o da
habe r verirdi. Cenâb-ı Hak hem Hakîm hem Rahîm’dir. Hikmeti ve rahmeti,
gayba ait şeylerden çoğunun gizlenmesini gerektiriyor, kapalı kalmasını
istiyor. Çünkü şu düny ada insanın hoşuna gitmeyen şeyler daha çoktur;
onları meydana gelmeden önce bilmek insana ızdırap verir. Bu sırdandı r
ki, ölüm ve ecel gizli tutulmuş, insanın başına gelecek musibetler de gayb
perdesi ardında k almıştır.265
İşte, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) ümmetine karşı çok
hassas merhametini fazla rencide etmemek, âl ve ashabına karşı şiddetli
şefkatini fazla incitmemek için, ahirete yolculuğunda n sonra âlinin,
ashabının ve ümmetinin başına gelecek müthiş hadiseleri ona tamamen ve
etraflıca göstermemek,266 HAŞİYE Cenâb-ı Hakk’ın hikmetinin ve rahmetinin
gereğidir. Yine de bazı hikmetler için, mühim hadiseler –dehşetli bir
surette olmamak kaydıyla– ona öğretilmiş, o da haber vermiş. Hem
Cenâb-ı Hak güzel hadiseleri kısmen özet halinde, kısmen etraflı bir
şekilde bildirmiş, o da nakletmiş. Onun verdiği haberleri de, en yüks ek
derecede bir takva, adalet ve doğr ulukla çalışan,
267وََْ ََبَ ََ ًََُا ََََْأْ َََْهُ َِ ارِ hadisindeki tehditten şiddetle korkan
ve 268ََْ أَظَُْ ِْ ََبَ ََ ِّٰ ayetindeki sert tehditten şiddetle kaçınan kâmil
hadis âlimleri bize eksiksiz, sağlam bir şekilde aktarmışlar.
Altıncı Esas
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) halleri ve vasıfları siyer269 ve
tarih kitaplarında anlatılmıştır. Fakat o vasıfların ve hallerin büyük kısmı
Hazreti Peygamber’in beşeriliğine bakar. Halbuki o mübarek zâtın manevî
şahsiyeti ve kutsî mahiyeti o derece yüks ek ve nuranidir ki, siyer ve tarih
kitaplarında anlatılan vasıflar, o yüce, şerefli şahsiyete, o yüks ek kıymete
uygun düşmüyor. Çünkü 270اََُ ََِِْ sırrınca, her gün, hatta şimdi dahi
bütün ümmetinin ibadetleri kadar muazzam bir ibadet sevabı amel
defterine ilave ediliyor. Cenâb-ı Hakk’ın sonsuz rahmetine nihayetsiz bir
şekilde, sınırsız bir kabiliyetle mazhar olduğu gibi, her gün ümmetinin
sayısız fertlerinin hadsiz duasını alıyor.
Hem şu kâinatın neticesi ve en mükemmel meyvesi, âlemin Yaratıcısının
tercümanı ve sevgilisi olan o mübarek zâtın mahiyetinin bütünü ve
kusursuz vasıflarının hakikati, siyer ve tarih kitaplarına geçen beşerî hal
ve tavırlara sığmaz. Mesela, Hazreti Cebrail ve Hazreti Mikail’in iki
yardımcı muhafız gibi Bedir Savaşı’nda yanında bulunduğu271 mübarek bir
zâtın, çarşıda bedevî bir Arap’la at pazarlığı için çekişmesi, bir tek
Huzeyme’yi şahit göstermekle,272 görünen tavırlarıyla uyuş maz.
İşte yanlış yolda gitmemek için her vakit, Resûl-u Ekrem’in beşeriliği
itibarı ile işitilen basit vasıflarından başını kaldırıp gerçek mahiyetine ve
peygamberlik mertebesindeki nuranî manevî şahsiyetine bakmak gerekir.
Yoksa insan ya hürmetsizlik etmiş olur ya da şüphe ye düşer. Bu sırrın izahı
olarak şu temsili dinle:
Mesela bir hurma çekirdeği var. O çekirdek toprak altına gömülüp
büyüye rek koca, meyveli bir ağaç olur. Hem gittikçe dal buda k salar, boy
atar. Veya tavus kuşunun bir yumurtası var. O yumurtaya sıcaklık verilir,
bir tavus civcivi çıkar. Sonra mükemmel, her tarafı kudr et kalemiyle yazılı
ve yaldızlı bir tavus kuşu olur. Gittikçe daha da büyür  ve güzelleşir.
Evet, o çekirdeğe ve yumurtaya ait sıfatlar, haller var. İçlerinde incecik
maddeler bulunur. Hem onlardan meydana gelen ağaç ve kuşun da, o
çekirdek ve yumurtanın basit, küçük mahiyetlerine, vaziyetlerine nispeten
büyük ve  yüce sıfatları, mahiyetleri vardır.
Şimdi, o çekirdeğin ve yumurtanın vasıflarını ağacın ve kuşun vasıflarına
bağlayıp onlardan da bahsetmek gerekir ki, insan her vakit başını
çekirdekten kaldırıp ağaca baksın, gözünü yumurtadan kuşa çevirip dikkat
etsin. Ve böylece aklı, işittiği vasıfları kabul edebilsin. Yoksa “Bir
dirhem273 çekirdekten bin batman274 hurma elde ettim.” ve “Şu yumurta,
gökyüz ünde  kuşların sultanıdır.” denilse, yalanlayacak ve inkâra sapacak.
İşte Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) beşeriliği o çekirdeğe ve
yumurtaya benzer. Peygamberlik vazifesiyle parlayan mahiyeti ise tûbâ
ağac ı ve cennetteki hüma kuşu gibidir. Hem daima mükemmelleşme
halindedir. Bu yüzden o zâtın çarşı içinde bir bedevi ile çekiştiği
düşünüldüğünde , hayal gözünü kaldırıp, Refref’e275 binen, Cebrail’i arkada
bırakarak Kâb-ı Kavseyn’e koşup giden276 nuranî şahsına bakmak gerekir.
Yoksa insan ya hürmetsizlik etmiş olacak ya da nefs-i emmaresi277 ona
inanm ayacaktır.
Beşinci Nükteli İşaret
Gayba dai r hadi slerin birkaç örneğini söyleyeceğiz.
Birincisi: Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) minberde, sahabe
cemaati içinde şöyle ferman ettiği, sahih nakille ve tevatür derecesinde bir
kesinlikle bize ulaşmış:
ٰ
278إِن اِْ َٰا ٌَ وَََ َّٰ أَنْ َُِْ ِ۪ ََْ ََِِْ َََِِْ َِ اَُِِْْ
İşte kırk sene sonra İslam’ın en büyük iki ordusu karşı karşıya geldiği
vakit, Hazreti Hasan (radiyallâhu anh)  Hazreti Muaviye (radiyallâhu anh)
ile barışıp279 en şerefli, en büyük ceddinin gayba dair mucizesini tasdik
etmiştir.
İkincisi: Sahih rivayetle, Resûl-u Ekrem, Hazreti Ali’ye demiş ki:
280َُُِ اَِِ وَاََِِْ وَاَْرَِِ
Böylece hem Cemel vakasını hem Sıffin Savaşı’nı hem de Haricîler
hadisesini haber vermiş.
Yine Hazreti Ali’ye (radiyallâhu anh) Hazreti Zübeyr ile birbirlerine
muhabbet besledikleri bir zaman şöyle buyur muş: “Bu sana karşı
savaşacak, fakat haksızdır.”281
Hem pak zevcelerine demiş ki: “İçinizden biri mühim bir fitnenin başına
geçecek ve etrafında ç okları katledilecek.282 283وَََُْ َََْ َِبُ اَْْأَبِ”
İşte otuz sene sonra Hazreti Ali’nin Hazreti Âişe, Hazreti Zübeyr ve
Hazreti Talha’ya karşı Cemel vakasında, Muaviye’ye karşı Sıffin’de ve
Haricîlere karşı Harûra ile Nehravan’da savaşması, şu sahih ve kesin
hadislerin, ga yba dair haberlerin fiilen bir tasdikidir.
Yine Hazreti Ali’ye, “senin sakalını, senin başının kanıyla ıslatacak bir
adam”284 buyurarak birini haber vermiş. Hazreti Ali o adamı tanırmış;285 o,
Abdurrahmân İbni Mülcemü’l-Hâricî’dir.286
Hem Haricîlerin içinde “Zü’s-südeyye” denilen bir adamı, alâmeti olan
garip bir nişanla haber vermiştir. Haricîlerden öldürülenler içinde o adam
bulunmuş, Hazreti Ali onu haklı olduğuna  delil göstermiş ve peygamber
mucizesini ilan etmiş.287
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), Ümmü Seleme’nin288 ve daha
başkalarının289 sahih rivayetleriyle, şöyle haber vermiş: “Hüseyin, Taff’da
(Kerbelâ’da) katledilecektir.” Elli sene sonra o ciğer dağlayan hadise
aynen meydana gelmiş, gayba ait bu ha beri doğr ulamış.290
Hem Resûl-u Ekrem, tekrar tekrar bildirmiş ki: “Âl-i Beyt’im, benden
sonra ََْْنَ ًَْ وًََِْا– yani– katle, belâya ve sürgüne  maruz kalacak.” ve
bunu bi r derece izah etmiş.291 Aynen dediği gibi çıkmıştır.
Bu makamda mühim bir soru
Deniliyor ki: “Hazreti Ali, halifeliğe o derece lâyık olduğu halde; Resûl-u
Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) yakınlığına, harikulâde cesaretine ve
ilmine rağmen neden hilafet makamına önce o geçirilmedi? Ve neden onun
halifeliği zamanında İ slam âlemi çok karışıklığa m aruz kaldı?”
Cevap: Âl-i Beyt’ten bir kutb-u âzam şöyle der: “Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam), Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh) halife olmasını
arzu etmiş. Fakat gaybdan ona, Cenâb-ı Hakk’ın muradının başka olduğu
bildirilmiş. O da ar zusunu bı rakıp Allah’ın dileğine boyun eğmiş.”292
Cenâb-ı Hakk’ın muradının hikmetlerinden biri şu olmalıdır: Resûl-u
Ekrem’in ahirete göç etmesinden sonra eğer Hazreti Ali başa geçseydi,
onun halifeliği zamanında meydana gelen hadiselerin şehadetiyle ve
tavizsiz, korkusuz, tam bir zühdle, kahramanca, kimseye muhtaç olmayan
tavrı ve âleme şöhret salmış yiğitliği itibarı ile, sahabe nin ittifak ve birliğe
en çok ihtiyaç duyduğu zamanda, pek çok insanda ve kabilede rekabet
damarını harekete geçirip ayrılığa sebep olması kuvvetle muhtemeldi.
Hazreti Ali’nin halifeliğe daha sonra geçmesinin bir sırrı da şudur: Çok
farklı kavimlerin birbirine karışmasıyla, Hazreti Peygamber’in
(aleyhissalâtü vesselam) habe r verdiği gibi, sonradan ortaya çıkan yetmiş
üç fırkanın293 fikirlerinin esaslarını taşıyan o kavimler içinde fitneye yol
açan hadi selerin meydana ge ldiği zamanda, H azreti Ali gibi harikulâde bir
cesaret ve feraset sahibi, Hâşimî ve Âl-i Beyt’ten, kuvvetli, hürmet gören
bir zât lâzımdı ki dayanabi lsin... Evet, dayandı… Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam), “Ben Kur’an’ın ayet ayet indirilip tebliğ
edilmesi uğrunda savaştım. Sen de mânâs ının doğr u yorumlanması için
savaşacaksın.”294 buyurarak habe r verdiği gibi…
Hem Hazreti Ali olmasaydı, dünya  saltanatının Emevî hükümdarlarını
tamamen yoldan çıkarması muhtemeldi. Halbuki karşılarında Hazreti
Ali’yi ve Âl-i Beyt’i gördüklerinden, onlara karşı dengeli, ölçülü olmak ve
Müslümanların gözünde  mevkilerini muhafaza etmek için Emevî devlet
reislerinin hepsi, ister istemez, kendileri olmasa da herhalde teşvik ve
uygun görmeleriyle onlara tâbi olanlar ve taraftarları, bütün kuvve tleriyle
İslam ve iman hakikatlerini, Kur’an’ın hüküm lerini korumaya ve yaymaya
çalıştılar. Hakikati araştırıp delilleriyle bilen yüz binlerce müçtehit, kâmil
hadis âlimi, evliya ve asfiya yetiştirdiler. Eğer karşılarında Âl-i Beyt’in
çok kuvvetli velâyeti, dini hayata tatbiki ve fazileti olmasaydı, Abbas îlerin
ve kendi devletlerinin son devirlerindeki gibi, tamamen çığırlarından
çıkmaları muhtemeldi.
Eğer denilse ki: “Neden halifelik, Resûl-u Ek rem’in Âl-i Beyt’inde devamlı
kalmadı? Halbuki buna e n lâyık olan, hal ifeliği en çok hak eden onl ardı.”
Cevap: Dünya saltanatı aldatıcıdır. Âl-i Beyt ise İslam hakikatlerini ve
Kur’an’ın hükümlerini muhafaza etmekle vazifeliydi. Halifelik ve saltanat
makamına geçen, ya peygamber gibi masum olmalı ya da Raşit Halifeler,
Ömer İbni Abdülaziz-i Emevî ve Mehdî-yi Abbâs î gibi kalben düny ayla
alâkasını kesmeli, harikulâde bir zühde  sahip bulunmalı ki, aldanm asın.
Halbuki Mısır’da Âl-i Beyt namına kurulan Fâtımî devletinin hilafeti,
Afrika’da Muvahhidîn hüküm eti ve İran’da Safevîler göstermiştir ki,
dünya  saltanatı Âl-i Beyt’e yaramaz. Asıl vazifeleri olan dini korumayı ve
İslamiyet’e hizmeti onlara unutturur. Halbuki saltanatı terk ettikleri
zaman, İslamiyet’e ve Kur’an’a parlak ve yüks ek bir surette hizmet
etmişlerdir.
İşte bak! Hazreti Hasan’ın neslinden gelen kutub zâtlar, bilhassa dört
büyük kutub295 ve bilhassa Gavs-ı Âzam Şeyh Abdülkadir Geylânî, hem
Hazreti Hüseyin’in neslinden gelen imamlar, bilhassa Zeynelâbidin ve
Câfer-i Sâdık; her biri manevî birer mehdî hükm üne geçmiş, manevî
zulmü ve karanlığı dağıtıp Kur’an nurlarını ve iman hakikatlerini yaymış,
en şerefli cedlerinin birer varisi olduklarını göstermişlerdir.
Eğer denilse: “Nuranî Saade t Asrı’nda mübarek Müslümanların başına
gelen o dehşetli, kanlı fitnenin hikmeti ve rahmet yönü nedir? Çünkü onlar
kahrı hak etmemişti.”
Cevap: Nasıl ki baharda dehşetli, yağmurlu bir fırtına, bütün bitki
türlerinin, tohum ların, ağaçların kabiliyetlerini harekete geçirir, geliştirir;
onların her biri kendine has çiçekler açar, yaratılışının gereği olan birer
vazifeyi yerine getirir. Aynı şekilde, sahabe  ve tâbiînin başına gelen fitne
de çekirdekler hükmünde ki ayrı ayrı, çeşitli kabiliyetleri harekete geçirip
kamçıladı. “İslamiyet tehlikede, yangın var!” diye her cemaati korkuttu,
İslamiyet’i muhafaza etmeye koşturdu. Her biri, kendi kabiliyetine göre,
İslam camiasının çok sayıdaki ve çeşitli vazifelerinden birini omzuna aldı,
tam bir ciddiyetle çalıştı. Bir kısmı hadislerin korunmasına, bir kısmı
dinin hükümlerinin, bir kısmı iman hakikatlerinin, bir kısmı da Kur’an’ın
muhafazasına çalıştı ve bunun gibi, her bir topluluk bir hizmeti üstlendi.
İslamiyet vazifesinde hummalı bir şekilde gayret gösterdiler. Türlü
renklerde çok çiçek açtı. O fırtına ile pek geniş olan İslam âleminin her
tarafına tohum lar atıldı, düny anın yarısını gül bahç esine çevirdi. Fakat
maalesef o güllerin ve gül bahç esinin içinde bid’atçı zümrelerin dikenleri
de çıktı.
Âdeta Cenâb-ı Hakk’ın kudret eli o asrı celâlle çalkaladı, şiddetle hareket
ettirip çevirdi, himmet sahiplerini gayrete getirip elektriklendirdi. O
hareketten kaynaklanan bir merkezkaç kuvvetiyle pek çok münevver
müçtehidi, nuranî hadis âlimini, kutsî hafızları, asfiyayı, kutub zâtları
İslam âleminin her tarafına uçurdu, hicret ettirdi. Doğudan batıya kadar,
Müslümanları heyecana getirip Kur’an’ın hazinelerinden istifade etmeleri
için göz lerini açtırdı… Şimdi sadede geliyoruz.
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) gayba dair haber verdiği gibi
gerçekleşen hadiseler binlercedir, pek çoktur. Biz yalnız birkaç küçük
misaline işaret edeceğiz:
İşte, başta Buhârî ve Müslim, sahihliği ile meşhur Kütüb-ü Sitte-i
Hadisiye296 sahipleri, aktaracağımız haberlerin çoğunda  ittifak ederler. O
haberlerin büyük kısmı mânen tevatür derecesindedir.297 Bir kısmı da
hakikati araştırıp delilleriyle bilen âlimlerin sahihliklerinde birleşmesiyle,
tevatür derecesine ulaşmış gibi kesindir denebilir.
Resûl-u Ekrem, kesin ve sahih rivayetle, ashabına şöyle haber vermiş: “Siz
bütün düşmanlarınıza üstün geleceksiniz. Hem Mekke’yi,298 hem Hayber’i,299
hem Şam’ı,300 hem Irak’ı,301 hem İran’ı,302 hem de Mescid-i Aksa’yı303
fethetmeye muvaffak olacaksınız.” O zamanın en büyük devletleri
hakkında, “İran ve Rum padişahlarının hazinelerini aranızda
bölüştüreceksiniz...”304 buyur muş. “Tahminim böyle” veya “zannederim”
dememiş, görür gibi kesin haber vermiş ve haber verdiği gibi çıkmış.
Halbuki bunları söylediği sırada, hicrete mecbur olmuştu, sahabileri azdı,
Medine’nin etrafı ve bütün dünya  ona düşmandı.
Yine kesin ve sahih nakille, çok defa 305اَُِْوا َِِْ ِْ َِْي أَِ ٍَْ وَََُ
diyerek Hazreti Ebûbe kir ve Hazreti Ömer’in kendisinden sonraya
kalacaklarını, halife olacaklarını ve mükemmel bir surette Allah’ın rızası
ve Peygamber’in arzusu dairesinde hareket edeceklerini bildirmiş.306
Hazreti Ebûbe kir’in az, Hazreti Ömer’in ise çok yaşayıp pek çok fetih
yapacağını haber vermiş.
Hem buyur muş ki:
زُوَِْ َِ اَْرْضُ َُرُِ ََرََِ وَََرََِ وَََُُْ ُُْ أُِ َ زُوِيَ ِ َِْ
yani “Yeryüzü doğuda n batıya kadar ümmetimin eline geçecektir. Hiçbir
ümmet o ka dar mülk elde etmemiştir.”307 Haber verdiği gibi çıkmış.
Hem kesin ve sahih nakille, Bedir Savaşı’ndan önc e,
308َٰا ََْعُ أَِ ٍَْ.. َٰا ََْعُ ََُْ.. َٰا ََْعُ أََُ.. َٰا ََْعُ َُنٍ وََُنٍ
deyip Kureyşli müşriklerin reislerinin her birinin nerede katledileceğini
göstermiş ve buyur muş ki: “Übey İbni Halef’i ben kendi elimle
öldüreceğim.” Haber verdiği gibi çıkmış.309
Yine kesin ve sahih rivayetle, bir aylık mesafede, Şam civarında, Mûte
adlı mevkideki meşhur savaşta çarpışan sahabilerini görür gibi ferman
etmiş:
 ُُُ 
أَََ ااََ زٌَْ ََُِ.. ُ أََََ ََُْ ََُِ.. ُ أََََ اُْ رَوَاََ ََُِ.. ُ أََََ ٌَْ
310ِْ ُُفِ ِّٰ
Hadiseleri birer birer ashabına haber vermiş. İki-üç hafta sonra Ya’lâ İbni
Münye  savaş meydanından gelmiş, o daha söylemeden, dosdoğru sözlü
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) savaşı teferruatıyla anlatmış.
Ya’lâ, “Dediğin gibi, aynen öyl e oldu.”311 diye yemin etmiş.
Hem kesin ve sahih nakille, Resûl-u Ekrem buyur muş ki:
 وَإِن َٰا اََْْ ََأَ ُُةً وَرًََْ.. ُ313.... ُ َُنُ ًُْ ًَُ312إِن اَََِْ َِْي ََُنَ ًََ
314 ...َُنُ رًََْ وًَََِ.. ُ َُنُ ًُْ ًَُ.. ُ َُنُ ًُُّا وَََُوً
Hazreti Hasan’ın altı ay hilafetiyle, Çihâr Yâr-ı Güzîn’in (dört seçkin dost
olan Raşit Halifelerin) hilafet zamanlarını ve onlardan sonra idarenin
saltanat şekline gireceğini, ardından o saltanatın zorbalığa gelip
dayanacağını ve ümmetin içinde bozgunc uluğun baş göstereceğini haber
vermiş. Söylediği gibi çıkmış.
Hem kesin ve sahih nakille, şöyle ferman etmiş:
َُُْ َُْنُ وََُ ََْأُ ِ اَُِْْ. وَأَن َّٰ َٰ أَنْ َُُِْ ًَِ
315وَإُِْ ُُِونَ ََُْ
Bu sözlerle Hazreti Osman’ın halife olacağını, azlinin isteneceğini ve
mazlum bir şekilde, Kur’an okurken katledileceğini haber vermiş, haber
verdiği gibi çıkmış.
Yine kesin ve sahih rivayetle, hacamatla316 mübarek kanını aldırıp
Abdullah İbni Zübeyr bereket vesilesi olarak şerbet gibi içtiği zaman, وٌَْ
317ِسِ َِْ وَوٌَْ ََ َِ اسِ buyurmuş. Harika cesaretiyle ümmetin başına
geçeceğini, müthiş hücumlara maruz kalacağını ve insanların onun
yüzünde n dehşetli hadiseler yaşayacağını haber vermiş, söylediği gibi
olmuş. Abdullah İbni Zübeyr, Emevîler zamanında Mekke’de halifelik ilan
ederek kahramanca çok çarpıştı. Nihayet o şanlı kahraman, Haccac-ı
Zâlim büyük bir orduyla üzerine saldırınca şiddetli çarpışmalardan sonra
şehit edildi.318
Hem kesin ve sahih nakille, Emevî devletinin ortaya çıkışını,319
padişahlarının çoğunun zalim olacağını,320 içlerinde Yezid321 ve Velid322
bulunacağını ve Hazreti Muaviye’nin ümmetin başına geçeceğini haber
vermiş, 323إِذَا َََْ ََِْْ fermanıyla yumuşaklığı, hoşgörüyü ve adaleti
tavsiye etmiş. Ve 324َُْجُ وََُ اَْسِ ِاَتِ ادِ وََُِْنَ أََْفَ َ ََُا deyip
Emevîlerden sonra Abbasî devletinin kurulacağını ve varlığını uzun
müdde t devam ettireceğini bildirmiş, söylediği gibi çıkmış.
Yine kesin ve sahih rivayetle, buyur muş ki: 325وٌَْ ََِْبِ ِْ ٍَ َِ اََْبَ
Cengiz ve Hülâgu’nun dehşetli fitnelerini ve Arap Abbasî devletini
mahvedeceklerini haber vermiş, haber verdiği gibi gerçekleşmiş.
Hem kesin ve sahih nakille, Sa’d İbni Ebî Vakkas gayet ağır hastayken ona
şöyle demiş:
326َََ َُُ َّٰ ََِْـَ َِ أََْامٌ وََُ َِ اَُٰونَ
Yani ileride büyük bir kumandan olacağını; çok fetih yapacağını, zafer
kazanacağını; pek çok millet ve kavmin onda n fayda göreceğini, yani onun
sayesinde İslam’a gireceğini; çoklarının zarar göreceğini, devletlerinin
onun eliyle yıkılacağını haber vermiş, haber verdiği gibi çıkmış. Hazreti
Sa’d, İslam ordusunun başına geçti, İran devletini yerle bir etti ve birçok
kavmin İslam dairesine girmesine, hidayete ermesine vesile oldu.
Hem kesin ve sahih rivayetle, Resûl-u Ekrem, imana giren Habeş Meliki
Necâşî hicretin yedinci senesinde vefat ettiği gün bunu ashabına bildirmiş,
hatta cenaze namazını kılmış.327 Bir hafta sonra, Necâşî’nin aynı gün vefat
ettiğine dair haber gelmiş.
Yine kesin ve sahih nakille, dört seçkin dostu olan Raşit Halifelerle
beraber Uhud veya Hira Dağı’ndayken dağ titremiş, sarsılmış. Resûl-u
Ekrem dağa buyurmuş ki: 328اُُْْ ََِ َََْ َِ وٌَِ وَََِانِ Hazreti Ömer,
Hazreti Osman ve Hazreti Ali’nin şehit olacaklarını haber vermiş, haber
verdiği gibi çıkmış.
Şimdi, ey bahtsız, kalbsiz, biçare adam ! “Mu hammed-i Arabî akıllı bir
adam dı.” deyip o hakikat güne şine karşı gözünü yuman zavallı insan! On
beş çeşit küllî mucizesinden sadece bir bölümü olan gayba dair habe rlerin
on beş, belki yüz kısmından birini işittin. Manevî tevatür derecesinde kesin
olan bir kısmını duydun. Gayba dair şu habe rlerin yüzde birini akıl
gözüyle gören bir zâta, ferasetiyle geleceği keşfettiği için “büyük dâhi”
denir. Bundan dolayı –hay di senin gibi dâhi desek– en büyük yüz dâhinin
derecesinde kutsî bir dehâya sahip bir adam  yanlış görür mü? Yanlış habe r
vermeye tenezzül eder mi? Böyle yüz derece büyük bir dehâya sahip bir
zâtın iki cihan saade tine dair sözlerini dinlememek, elbette yüz derece
divaneliğin alâmetidir.
Altıncı Nükteli İşaret
Kesin ve sahih nakille, Resûl-u Ekrem, Hazreti Fâtıma’ya (radiyallâhu
anhâ)  buyur muş ki: 329أَِْ أَولُ أَِْ َِْ ًُُ ِ yani “Âl-i Beyt’imden,
herkesten önce vefat edip bana kavuşacaksın.” Altı ay sonra, aynen haber
verdiği gibi gerçekleşmiş.
Hem Ebû Zer’e, 330رََِ ُّٰ أََ ذَر َِْ وََْهُ وََُتُ وََْهُ وََُُْ وََْهُ diye ferman
etmiş. Medine’den sürgün edilip hayatını yalnız geçireceğini, bir çölde tek
başına vefat edeceğini haber vermiş. Yirmi sene sonra haber verdiği gibi
çıkmış.331
Bir gün Enes İbni Mâlik’in halası Ümmü Haram’ın evinde uykuda n
kalkmış, tebessüm edip buyur muş ki:
332رَأَُْ أُِ َُْونَ ِ اَِْْ َُُْكِ ََ اَِْةِ
Ümmü Haram yalvarmış: “Dua ediniz, ben de onlarla beraber olayım.”
Resûl-u Ekrem, “Beraber olacaksın.” diye ferman etmiş. Kırk sene sonra
Ümmü Haram, kocası Ubâde İbni Sâmit’le beraber Kıbrıs’ın fethine
gitmiş, Kıbrıs’ta vefat etmiş, mezarı ziyaret yeri olmuş. Hazreti
Peygamber’in verdiği haber aynen gerçekleşmiş.333
Hem kesin ve sahih nakille, ferman etmiş ki:
َُْجُ ِْ ٍَِ َابٌ وٌَُِ Yani, “Sakif kabilesinden biri peygamberlik dava
edecek, bir de kan döke n zalim ortaya çıkacak.”334 Böyle diyerek
peygamberlik dava eden meşhur Muhtar’ı ve yüz bin insan öldüren
Haccac-ı Zâlim’i haber vermiş.
Yine kesin ve sahih rivayetle,
335َََُْ اَُُِِْْْ َََِْ اَُِْ أََُِ وَََِْ اَُْْ ذَِٰ اَُْْ deyip İstanbul’un
Müslümanlar eliyle fethedileceğini ve Hazreti Fatih Sultan Mehmed’in
yüks ek bir mertebeye sahip olduğunu bildirmiş. Haber verdiği gibi
gerçekleşmiş.
Hem kesin ve sahih nakille, buyur muş ki:
336إِن اَ َْ َنَ َُطً َِ َََُ رَِلٌ ِْ أََْءِ َرِسَ Başta Ebû Hanife olmak
üzere, İran’ın yetiştirdiği benzersiz âlimlere ve evliyaya işaret ederek
onları haber vermiş.
Hem َُِ ٍَُْ ََُْ طَِقَ اَْرْضِ ًِْ deyip337 İmam Şâfiî’ye işaret etmiş.
Kesin ve sahih nakille, buyur muş ki:
وَََِْقُ أُِ َٰ ََثٍ وَََِْ ًِ، ُُْ ِ ارِ إِ ًِ وَاَِةً،
338َُا: وََْ َِ َ رَُلَ ِّٰ؟ َلَ: َ أََ ََِْ وَأََِْ
Ümmetinin yetmiş üç fırkaya ayrılacağını ve onların içinde kurtuluşa
erecek kâmil topluluğun E hl-i Sünne t ve Cemaat olduğunu bi ldirmiş.
Yine ferman etmiş ki: 339اَََْرُِ َُسُ ِٰهِ اُِْ Birçok kola ayrılan ve kaderi
inkâr eden Kaderiye mezhebini haber vermiş. Hem birçok şubeye bölünen
Râfızîlere işaret etmiş.
Hem kesin ve sahih rivayetle, İmam Ali’ye (radiyallâhu anh) demiş ki:
“Hazreti İsa (aleyhisselam) gibi, senin hakkında iki kısım insan mahvolur;
biri sevgide, diğeri düşmanlıkta aşırıya gitmekle... Hıristiyanlar
sevgilerinde meşru sınırı aşarak Hazreti İsa’ya –hâşâ– ‘Allah’ın oğlu’
dediler. Yahudilerse düşmanlıklarından hadlerini çok aştılar, Hazreti
İsa’nın peygamberliğini ve faziletini inkâr ettiler. Senin hakkında da bir
kısım insanlar meşru sınırı aşacak, sevgisinden helâke gidecektir.”340
Hem 341 َُْ ٌََ َُلُ َُُ ااَُِ demiş, bir kısmı, sana düşmanlıkta çok ileri
gidecek, mânâsını bildirmiş. Onlar, Haricîler ve Emevîlerin aşırıya giden
bir kısım taraftarlarıdır ki, kendilerine “Nâsıbe” denir.
Soru: “Âl-i Beyt’i sevmeyi Kur’an emrediyor ve Hazreti Peygamber
(aleyhissalâtü vesselam) çok teşvik etmiş. O sevgi, Şiîler için belki bir
özür sayılır. Çünkü âşıklar bir derece kendinden geçmiş olur. Niçin Şiîler,
bilhassa Râfızîler, o sevgiden istifade etmiyorlar, belki Resûl-u Ekrem’in
işaretiyle o aşırı muhabbete mahkûm durlar?”
Cevap: Muhabbe t iki kısımdır.
• Birincisi: Mânâ-yı harfiyle, yani Hazreti Ali’yi, Hazreti Hasan ve
Hüseyin’i, Âl-i Beyt’i Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) hesabına,
Cenâb-ı Hak namına sevmektir. Bu sevgi, Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü
vesselam) muhabbe ti artırır, Cenâb-ı Hakk’ı sevmeye vesile olur.
Meşrudur, aşırısı zarar vermez, haddi  aşmaz, başkalarını kınamayı ve
onlara düş manlığı gerektirmez.
• İkincisi: Mânâ-yı ismiyle sevmektir. Yani insan onları bizzat kendileri
için, Hazreti Peygamber’i (aleyhissalâtü vesselam) düşünmeden sever.
Hazreti Ali’nin kahramanlıklarını ve kusursuz vasıflarını, Hazreti Hasan
ve Hüseyin’in yüksek faziletlerini düşünüp onlara muhabbe t besler. Hatta
Allah’ı bilmese de, Peygamber’i tanımasa da onları yine sever. Bu sevgi,
Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) ve Cenâb-ı Hakk’a muhabbe te
vesile olmaz. Hem aşırıya giderse başkalarını kınamayı ve onlara
düşmanlığı gerektirir.
İşte Resûl-u Ekrem’in işaretiyle, Şiîler Hazreti Ali’ye fazla
muhabbe tlerinin neticesinde Hazreti Ebûbe kri’s-Sıddık ve Hazreti
Ömer’den uzaklaştıkları için zarara düşmüşler. O menfî muhabbe t, zarar
ve ziyan sebebidir.
Kesin ve sahih nakille, Resûl-u Ekrem ferman etmiş ki:
342إِذَا ََُا اََُْْءَ وََََُْْ ََتُ َرِسَ وَاومِ رَد ُّٰ ََُْْ ََُْْ وَََ َِارَُْ َٰ َِرِِْ
“Ne zaman size Fars ve Rum kızları hizmet ederse, o zaman belâ ve fitne
içinize girecek, birbirinizle savaşacaksınız, şerlileriniz başa geçip
hayırlılara ve iyilerinize musallat olacak.” Otuz sene sonra haber verdiği
gibi çıkmış.
Hem kesin ve sahih rivayetle, şöyle buyur muş: 343وََُُْ ََُْ َٰ ََيْ َِ
“Hayber Kalesi’nin fethi Ali’nin eliyle olacak.” Hiç umulmadık bir
şekilde, kuşatmanın ikinci günü bir peygamber mucizesi olarak, Hazreti
Ali Hayber Kalesi’nin kapısını çekip kalkan gibi kullanarak fethe
muvaffak olduktan sonra kapıyı yere atmış. Sekiz kuvve tli adam onu
yerden kaldıramamış.344 Bir rivayette, kırk adam kaldıramamış.345
Hem ferman etmiş ki: 346َ َُمُ اَُ َّٰ َََِْ ََِنِ دََْاَُ وَاَِةٌ Sıffin’de
Hazreti Ali ile Muaviye’nin savaşacağını haber vermiş.
Yine ferman etmiş ki: 347إِن َرًا َُُُْ اَُِْ اََُِْ“ Asi, zalim bir topluluk
Ammâr’ı katledecek.” Hazreti Ammâr, Sıffin Savaşı’nda katledildi.
Hazreti Ali bunu Muaviye taraftarlarının asi olduklarına delil gösterdi,
fakat Muaviye tevil etti. Amr İbnü’l-Âs dedi ki: “Asiler yalnız onun
katilleridir, hepimiz değiliz.”
Hem Resûl-u Ekrem إِن اََِْ َ ََُْ َ دَامَ َُُ ًَّ buyur muş:348 “Hazreti Ömer
sağ kaldıkça içinizde fitne çıkmaz.” Aynen öyl e de olmuş.
Süheyl İbni Amr, daha imana girmeden esir düşmüş. Hazreti Ömer, Resûl-
u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) demiş ki: “İzin ver, şunun dişlerini
sökeyim. Çünkü o güzel, akıcı lisanıyla Kureyşli kâfirleri bize karşı
savaşmaya teşvik ediyordu.” Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
şöyle ferman etmiş: 349وََٰ أَنْ َُمَ ًََ َُكَ َ َُُ Hazreti Peygamber’in
(aleyhissalâtü vesselam) ahirete yolculuğu esnasındaki dehşet verici ve
dayanılmaz hadisede, Hazreti Ebûbe kri’s-Sıddık nasıl ki Medine-i
Münevvere’de tam bir metanetle herkese teselli verip mühim bir hutbeyle
sahabileri sakinleştirmiş.350 Aynı şekilde Süheyl de o sırada Mekke-i
Mükerreme’de, tıpkı Ebûbe kri’s-Sıddık gibi sahabeye teselli verip onları
sakinleştirerek mâlûm güzel ve akıcı lisanıyla Hazreti Ebûbe kir’in
hutbesinin mealinde bir konuş ma yapmış. Hatta iki hutbenin kelimeleri
birbirine benzer.351
 ُ
Yine Resûl-u Ekrem Sürâka’ya buyur muş ki: 352ََْ َِ إِذَا أَُِْْ َُارَيْ ِْٰى
“Kisrânın iki bileziğini takacaksın.” Hazreti Ömer zamanında Kisrâ
mahvedildi, ziynetleri ve şahane bilezikleri geldi. Hazreti Ömer,
Sürâka’ya taktı. 353اََُْْ ِِّٰ اِي ََََُ ِْٰى وَأََََُْ َُاََ dedi, Hazreti
Peygamber’in haberini tasdik ettirdi.
Hem Resûl-u Ekrem ferman etmiş ki: إِذَا ذَََ ِْٰى ََ ِْٰى ََْهُ“ ,İranlıların
Kisrâsı gittikten sonra bir daha kisrâ çıkmayacak.”354 Söylediği gibi oldu.
Yine Kisrâ elçisine demiş ki: “Şimdi Kisrâ’nın oğlu Şîreveyh Perviz,
Kisrâ’yı öldürdü.” O elçi araştırmış, aynı vakitte öyle olduğunu öğrenmiş.
O da İslam’a girmiş.355 Bazı rivayetlerde o elçinin adı Fîruz’dur.356
Hem kesin ve sahih nakille, Resûl-u Ekrem, Hâtıb İbni Ebî Beltea’nın
Kureyş’e gizlice gönde rdiği mektubu haber vermiş. Hazreti Ali ile
Mikdad’ı gönde rip, “Filan mevkide bir şahısta şöyle bir mektup var,
alınız, getiriniz.” demiş. Gitmişler, aynı yerden o mektubu getirmişler.
Resûl-u Ekrem, Hâtıb’ı huzuruna çağırıp “Neden yaptın?” demiş, o da
özür beyan etmiş. Hazreti Peygamber de özrünü ka bul buyur muş.357
Hem sahih rivayetle, Utbe İbni Ebî Leheb hakkında 358َُُُْ َُْ ِّٰ ,diyerek
onun feci sonunu haber vermiş. Sonra Yemen tarafına giderken bir aslan
Utbe’yi yemiş, Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) hem
beddua sını hem haberini tasdik etmiş.359
Yine sahih nakille, Mekke’nin fethi sırasında Hazreti Bilâl-i Habeşî,
Kâbe’nin damına çıkıp ezan okum uş. Kureyş’in ileri gelenlerinden Ebû
Süfyan, Attab İbni Esîd ve Hâris İbni Hişam oturmuş, konuş uyorlarmış.
Attab şöyle demiş: “Ne mutlu babam Esîd’e ki bugünü görmedi.” Hâris
demiş ki: “Muhammed, müezzin yapacak bu siyah kargadan başka adam
bulamadı mı?” Hazreti Bilâl-i Habeşî’yle alay etmiş. Ebû Süfyan ise “Ben
korkarım, bir şey demeyeceğim. Kimse olmasa da, şu Bathâ’nın taşları
ona haber verir, o bilir.” demiş. Hakikaten, biraz sonra Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) onlara rast gelmiş, konuş tuklarını harfiyen
söylemiş. O vakit Attab ile Hâris şehadet getirip Müslüman olmuşlar.360
İşte, ey zavallı inkârcı! Peygamber'i (aleyhissalâtü vesselam) tanımayan
kalbsiz adam ! Bak, Kureyş’in büyüklerinden iki inatçı, Resûl-u Ekrem’in
gayb âleminden bir tek habe riyle imana geldiler. Kalbin ne kadar
bozulmuş ki, bu gaybî habe r gibi manevî tevatür derecesindeki binlerce
mucizeyi işitiyor, yine de tam ikna olmuyorsun. Her neyse, asıl konuya
dönüyor uz.
Yine sahih nakille, Bedir Savaşı’nda henüz Müslüman olmayan Hazreti
Abbas, sahabilerin eline esir düştüğü vakit, kurtuluş fidyesi istenmiş. O da
demiş ki: “Param yok.”  Hazreti Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
şöyle buyurmuş: “Hanımın Ümmü Fadl’ın yanında şu kadar parayı filan
yere bırakmışsın.” Hazreti Abbas tasdik edip, “İkimizden başka kimsenin
bilmediği bir sırdı.” demiş. O vakit tam imanı kazanıp Müslüman olmuş.361
Hem kesin ve sahih nakille, zararlı bir sihirbaz olan Lebid bin A’sam adlı
Yahudi, Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) sıkıntı vermek için
acayip ve tesirli bir sihir yapmış. Bir tarağa saç telleri sarmış, üstüne sihir
yapıp onu bir kuyuya  atmış. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam),
Hazreti Ali’ye ve sahabilere buyur muş ki: “Gidiniz, filan kuyuda n bu çeşit
sihir âletlerini bulup getiriniz.” Gitmiş, aynen bulup getirmişler. Her bir
saç teli açıldıkça Resûl-u Ekrem’in de (aleyhissalâtü vesselam)
rahatsızlığı hafiflemiş.362
Hem sahih nakille, Ebû Hureyre ve Huzeyfe gibi mühim zâtların
bulunduğu bir mecliste Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) buyur muş
ki: 363ِْسُ أََُِْ ِ ارِ أََُْ ِْ أٍُُ ,birinin dinden çıkacağını, müthiş
âkıbetini haber vermiş. Ebû H ureyre şöyle diyor: “O topluluktan ben ve bir
adam, ikimiz kaldık. Ben korktum. Sonra öteki adam Yemâme Savaşı’nda
Müseylime’nin tarafında bulunup dinden dönm üş biri olarak katledildi.”
Resûl-u Ekrem’in verdiği haberin hakikati ortaya çıkmış.
Yine sahih rivayetle, Umeyr ve Safvan, Müslüman olmadan önce, mühim
bir mal karşılığında Peygamber aleyhissalâtü vesselam’ın katline karar
vermişler. Umeyr, Hazreti Peygamber’i (aleyhissalâtü vesselam)
öldürmeye niyet ederek Medine’ye gelmiş. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) Umeyr’i görmüş, yanına çağırıp demiş ki: “Safvan ile
maceranız budur .” Elini Umeyr’in göğs üne koym uş, Umeyr “Evet” demiş,
Müslüman olmuş.364
Daha bunlar gibi gayba dair, sahih olarak nakledilen pek çok hadise vuku
bulmuştur. Bunlar sahih hadis kitapları olan meşhur Kütüb-ü Sitte’de
zikredilmiş ve senetleriyle bildirilmiştir. Bu risalede anlatılan hadiselerin
çoğu, manevî tevatür hükm ünde kesindir, şüphe sizdir. Başta Buhâr î ve
Müslim olmak üzere –ki Kur’an’dan sonra en sahih kitaplar olduklarını,
hakikati araştırıp delilleriyle bilen zâtlar kabul etmiştir– Sahîh-i Tirmizî,
Nesâî ve Ebû Davud, Müstedrekü’l-Hâkim, Müsned-i Ahmed İbni Hanbe l,
Delâil-i Beyhakî gibi kitaplarda rivayet silsileleriyle beyan edilmiştir.
Şimdi, ey sersem inkârcı! “Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselam)
akıllı bir adamdı.” deyip geçme. Çünkü şu gaybî hadiselere dair Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) doğru haberleri hakkında iki şıktan
başka yol yok. Ya şöyle diyeceksin: O kutsî zâtta öyle keskin bir nazar ve
engin bir dehâ var ki, geçmişi ve geleceği, bütün dünya yı görür, bilir.
Âlemin her tarafını, doğuyu ve batıyı seyreden bir gözü, geçmiş gelecek
bütün zamanları keşfeden bir dehâsı vardır. Bu hususiyet ise insanda
olamaz. Olsa da Âlemin Hâlık’ı tarafından verilmiş harika bir hediye, bir
ihsan olabilir. Bu da tek başına büyük bi r mucizedir.
Ya da şuna inanac aksın: O mübarek zât, öyle bir Zât’ın memuru ve
elçisidir ki, her şey O’nun nazarında ve tasarrufundadı r… Bütün kâinat,
her çeşit varlık ve bütün zamanlar emri altındadı r... Yüce defterinde her
şey yazılıdır… İstediği zaman memuruna bildirir, gösterir. Demek,
Muham med-i Arabî (aleyhissalâtü vesselam) Üstad-ı Ezelî’sinden ders alır,
öyle ders verir.
Evet, Resûl-u Ekrem, yine sahih rivayetle, Hazreti Halid’i savaş için
Dûmetü’l-Cendel ilinin reisi olan Ükeydir’e gönde rdiği zaman buyur muş
ki: 365إَِ ََُِهُ َُِ اَََْ Yani onu ya ban öküz ü avında bulacağını, Ükeydir’in
kavgasız esir alınacağını haber vermiş. Hazreti Halid gitmiş, aynen öyle
bulmuş, esir edip getirmiş.
Hem sahih nakille, Kureyşlilerin Hâşimoğulları366 aleyhinde yazdıkları ve
Kâbe’nin çatısına astıkları sayfa hakkında demiş ki: “Kurtlar yazılarınızı
yemiş, yalnız sayfadaki, Allah’ın isimlerine ilişmemiş.” Sonra sayfaya
bakmışlar, aynen öyl e olduğunu gör müşler.367
Hem sahih nakille, “Mescid-i Aksa’nın fethinde büyük bir veba salgını
çıkacak.”368 buyur muş. Hazreti Ömer zamanında Mescid-i Aksa fethedildi369
ve öyle bir veba salgını oldu ki , üç günde  yetmiş bin insan vefat etti.370
Hem sahih rivayetle, o zaman henüz var olmayan Basra371 ve Bağdat’ın
kurulacağını, Bağdat’a dünya  hazinelerinin geleceğini,372 Arapların
Türklerle ve Hazar denizi etrafındaki milletlerle savaşacağını,373 sonra
onların çoklukla İslamiyet’e gireceklerini, Araplara, Arapların içinde
hâkim olacaklarını haber vermiş. Demiş ki: ُُِ أَنْ ََُْ ُُِ اََُْ َُُْنَ ََُْْ
374وََُِْنَ رََُِْ
Hem, 375ََكُ أُِ َٰ ََيْ أٍََُِْ ِْ ٍَُْ diye ferman ederek Emevîlerin Yezid
ve Velid gibi şerli reislerinin boz gunc uluğunu ha ber vermiş.
Hem Yemâme gibi bazı yerlerde dinden çıkma hadiselerinin meydana
geleceğini bildirmiş.376
Hem meşhur Hendek Savaşı’nda buyur muş ki:
377اَْٰنَ َُْوُْ وََ َُْوََ“ Bunda n sonra onlar bana değil, ben onlara hücum
edeceğim.” Haber verdiği gibi çıkmış.378
Yine sahih rivayetle, vefatından bir iki ay önc e şöyle buyur muş:
379إِن َّٰ ََ ًَْا ََْ اَْ وَََْ َ َِْهُ ََْرَ َ َِْ ِّٰ ,böylece ahirete
yolculuğunu bi ldirmiş.
Hem Zeyd İbni Sûhân hakkında, َُُِْ ٌُْ ُِْ إَِ اَِْ diyerek Zeyd’den
önce bir uzvunun şehit edileceğini haber vermiş.380 Bir zaman sonra,
Nihâvend Savaşı’nda Zeyd’in bir eli kesilmiş.381 Demek, önce o el şehit
olup m ânen cennete gitmiş.
İşte gayba dair bahsettiğimiz bütün bu haberler, Resûl-u Ekrem’in
mucizelerinin on kısmından sadece biridir. Onun da on kısmından bir
kısmını söylemedik. Şimdi bu kısımla beraber, Kur’an’ın mucizeliğine
dair Yirmi Beşinci Söz’de gayet geniş yer tutan gayba dair haberlerin dört
çeşidini kısaca beyan etmiştik. İşte Kur’an’ın lisanıyla gaybda n haber
verilen o dört çeşit, büyük gaybî haberi bununl a beraber düşün, ne kadar
kesin, şüphe siz, parlak, kuvve tli bir peygamberlik delili olduğunu gör.
Kalbi ve aklı tamamen bozulmamış insan, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) her şeyi yaratan ve gayb âlemini bilen bir Zât-ı Zülcelâl’in
elçisi olduğuna v e O’ndan habe r aldığına elbette iman edecektir.
Yedinci Nükteli İşaret
Resûl-u Ekrem’in mucizelerinin yiyeceklerdeki bereketle alâkalı
kısmından, kesin ve mânen tevatür derecesindeki birkaç misaline işaret
edeceğiz. Bu bahisten önc e bir giriş yapmak uygun ol ur.
Mukaddime382
Şu anlatacağımız, bereketle alâkalı mucizelerin her bir misali birçok farklı
rivayetle, hatta bazıları on altı kanaldan sahih bir şekilde nakledilmiştir.
Bunların çoğu kalabalık bir topluluk huzurunda  meydana gelmiş, o
topluluk içinde itibarlı, güve nilir ve doğru sözlü insanlar bu mucizeleri
aktarmıştır. Mesela, “Sâ’383 denilen dört avuç yiyecekten yetmiş kişi yemiş,
doym uş.”384 diye naklediliyor. O yetmiş kişi bu sözü işitiyor, yalanlamıyor.
Demek, susarak tasdik ediyorlar. Halbuki o doğruluk ve hakikat asrında, o
hakperest, ciddi ve doğru sözlü sahabiler, zerre kadar yalanı görse
reddedip onun hakikate zıt olduğunu söylerlerdi. Oysa bahsedeceğimiz
hadiseleri çokları aktarmış, ötekiler de susarak tasdik etmişler. Demek ki,
her bir hadise mânen tevatür derecesinde kesindir.
Hem sahabiler, Kur’an’ın ve ayetlerin muhafazasından sonra en çok
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) fiillerini ve sözlerini kaydedip
korumaya çalışmışlar. Bilhassa Allah Resûlü’nün dinin hüküm lerine dair
hallerini ve mucizelerini aktarmak için bütün kuvve tleriyle çalıştıklarına
ve rivayetlerin sahih olması hususunda ki son derece dikkatlerine, tarih ve
siyer şahitlik ediyor. Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) ait en
küçük bir hareketi, bir ahlâk hususiyetini, bir hali ihmal etmemişler. Buna
ve Hazreti Peygamber’in her halini kaydettiklerine hadis kitapları şahittir.
Hem saadet asrında, mucizeleri ve dinin hüküm lerinin kaynağı olan
hadisleri çokları kaydedip yazdılar. Bilhassa meşhur Yedi Abdullah385
kayda geçirdi. Hele Kur’an’ın tercümanı olan386 Abdullah İbni Abbas,387
Abdullah İbni Amr İbni’l-Âs388 ve bilhassa otuz-kırk sene sonra tâbiînden
binlerce muhakkik zât, hadisleri ve mucizeleri yazarak kayıt altına
aldılar.389
Ondan sonra da, başta dört müçtehit imam olmak üzere binlerce muhakkik
hadis âlimi nakletti, yazıyla kayda geçirdiler.
Ardından, hicretten iki yüz sene sonra, başta Buhârî ve Müslim, kabul
gören Kütüb-ü Sitte ile hadisleri kayıt ve muhafaza vazifesini omuzlarına
aldılar. İbnü’l-Cevzî gibi binlerce sert tenkitçi çıkıp bazı dinsizlerin, bu
hususta fikir sahibi olmayanların, hadislerin muhafazasına dikkat
etmeyenlerin veya cahillerin karıştırdıkları uydur ma hadisleri ayırıp
gösterdiler.
Sonra keşf ehlinin tasdikiyle, uyanıkken yetmiş defa Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) kendisine göründüğü ve onun sohbe tiyle
şereflenen390 Celâleddin Süyutî gibi büyük âlimler ve muhakkikler, sahih
hadislerin elmaslarını diğer sözlerden ve uydur malardan ayırdılar.
İşte bahsedeceğimiz hadiseler ve mucizeler bize böyle elden ele, kuvve tli,
güve nilir, çeşitli ve çok, belki sayısız kaynaktan sağlam olarak gelmiştir.
391اََُْْ ِِّٰ َٰا ِْ َِْ رَ Buna dayanarak, “Şu zamana kadar uzun mesafeden
gelen, bugünde n tâ o zamana kadar uzanan bu hadiselerin içine başka şey
karışmadığını, saf olduklarını nasıl bileceğiz?” diye düşünülmemelidir.
Berekete dair kesin mucizelerin birinci misali: Başta Buhârî ve Müslim,
altı sahih ve büyük ha dis kitabı ittifakla haber veriyor:
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) Hazreti Zeyneb ile evliliği
şerefine verilen yemekte, Hazreti Enes’in annesi Ümmü Süleym bir-iki
avuç hurmayı yağla kavurarak bir kaba koydu, Hazreti Enes’le Peygamber
aleyhissalâtü vesselam’a gönde rdi. Resûl-u Ekrem, Enes’e buyur du ki:
“Filanı, filanı çağır. Kime rastlarsan davet et.” Enes de kime rastladıysa
çağırdı. Üç yüz kadar sahabi gelip Suffe hücresini ve saadet hanesini
doldurdular.
Resûl-u Ekrem, ََُا َََةً َََةً yani, “Onar onar halka olunuz .” diye
ferman etti. Sonra mübarek elini o az yemeğin üzerine koyd u, dua etti,
“Buyurun!” dedi. Üç yüz sahabinin hepsi yedi, doyup kalktılar. Resûl-u
Ekrem, Enes’e “Kaldır!” buyur du. Enes diyor ki: “Bilemedim, kabı
koyduğum  vakit mi yemek çoktu, yoks a kaldırdığım vakit mi, fark
edemedim.”392
İkinci Misal: Resûl-u Ekrem’i evinde misafir eden Ebû Eyyûbi ’l-Ensârî,
Hazreti Peygamber evini şereflendirdiği sırada meydana gelen bir
mucizeyi anlatır:
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) ve Ebûbe kri’s-Sıddık’a kâfi
gelecek iki kişilik yemek yaptım. Şöyle ferman etti: اُدْعُ َََِ ِْ أََْافِ
393اََْْرِ .Otuz adam geldi, yediler. Sonra buyur du ki: 394اُدْعُ َِ .Altmış kişi
daha davet ettim, gelip yediler. Sonra yine 395اُدْعُ َِِْ buyurdu. Doksan kişi
daha davet ettim, onlar da geldi, yediler. Kaplarda daha yemek kaldı.
Bütün gelenler o mucize karşısında İslamiyet’e girip biat ettiler. O iki
kişilik yemekten yüz  seksen kişi yedi.396
Üçüncü Misal: Hazreti Ömer İbnü’l-Hattab,397 Ebû Hureyre,398 Seleme
İbnü’l-Ekva’399 ve Ebû Amra el-Ensarî400 gibi sahabiler, çeşitli rivayetlerle
aktarıyor:
Bir savaşta ordu aç kaldı. Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam)
müracaat ettiler. Buyurdu ki: “Heybelerinizde kalan erzakı toplayınız.”
Herkes az birer miktar hurma getirdi. En çok getiren, dört avuç getirebildi.
Bir kilime koydul ar.
Seleme diyor ki: “Tahminimce tamamı oturmuş bir keçi kadar ancak
vardı.” Sonra Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) bereket duası edip
şöyle buyur du: “Herkes kabını getirsin.” Koşuştu, getirdiler. O orduda
kimsenin kabı boş kalmadı, hepsini doldurdular. Yine de hurma arttı.
Sahabeden biri şöyle rivayet etmiş: “O bereketin gidişatından anladım ki,
eğer yeryüzünde ki herkes gelseydi, o hur ma onlara bile yeterdi.”
Dördüncü Misal: Başta Buhârî ve Müslim, sahih hadis kitapları bildiriyor
ki, Abdurrahmân İbni Ebî Bekri’s-Sıddık şöyle demiş:
Biz yüz otuz sahabi, bir seferde Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
ile beraberdik. Dört avuç miktarı olan bir sâ’ ekmek için hamur hazırlandı.
Bir de keçi kesildi, pişirildi; yalnız ciğer ve böbrekleri kebap yapıldı.
Yemin ederim, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) o kebaptan yüz
otuz sahabinin her birine bir parça kesti, verdi. Sonra pişmiş eti iki kâseye
koydu. Hepimiz doyunc aya kadar yedik, daha da kaldı. Ben fazlasını
deveye yükl edim.401
Beşinci Misal: Sahih hadis kitapları kesin bir şekilde bildiriyor ki, Büyük
Ahzab Savaşı da denilen meşhur Hendek günü hakkında Hazreti Câbiru’l-
Ensârî yeminle şöyle ilan etmiş:
O gün dört avuç miktarındaki bir sâ’ arpa ekmeğinden, bir yaşında bir keçi
oğlağından bin kişi yedi ve yemek öylece kaldı. Yine Hazreti Câbir diyor
ki: O gün yemek evimde pişirildi. O bin kişinin hepsi o ekmekten, o
oğlaktan yedi, gitti. Hâlâ tenceremiz dolu kaynıyor, hâlâ hamurumuz
ekmek yapılıyordu. Resûl-u Ekrem o hamura ve tencereye mübarek
ağzının suyunu koyup be reket duası etmişti.402
İşte Hazreti Câbir şu bereket mucizesini bin sahabi nin huzurunda, onları
şu mucizeyle alâkadar  göstererek, yeminle ilan ediyor. Demek ki şu hadise,
bin kişi rivayet etmiş gibi kesindir, denilebilir.
Altıncı Misal: Kesin ve sahih rivayetle, Allah Resûlü’nün hizmetkârı
Hazreti Enes’in üve y babası meşhur Ebû Talha diyor ki:
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) yetmiş-seksen kişiyi Enes’in
koltuğunun altında getirdiği bir parça arpa ekmeğinden doyur uncaya kadar
yedirdi. “O az ekmeği parça parça ediniz.” buyur du ve bereket duası etti.
Yer dar olduğunda n ona r onar gelip yediler, doyup gi ttiler.403
Yedinci Misal: Kesin ve sahih nakille, Şifâ-yı Şerif ve Müslim gibi sahih
kitaplar bildiriyor ki:
Hazreti Câbiru’l-Ensârî anlatıyor: Bir zât, Resûl-u Ekrem’den
(aleyhissalâtü vesselam) geçimini üstlendiği ailesi için yiyecek istedi.
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) yarım yük arpa verdi. O adam ve
ailesi, misafirleriyle uzun zaman o arpadan yemişler. Bakıyorlar, bitmiyor.
Noksan olup olmadığını anlamak için ölçmüşler. Sonra bereket kalkmış,
arpa eksilmeye başlamış. Adam, Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü
vesselam) geldi, hadiseyi anlattı. Ona cevaben Resûl-u Ekrem şöyle
buyur du: َْ َْ َُِْ َََُْْ ُِْ وَََمَ ُِْ Yani, “Eğer kile404 ile ölçmeseydiniz, size
hayatınız boyunc a yeterdi.”405
Sekizinci Misal: Tirmizî, Nesâî, Beyhakî ve Şifâ-yı Şerîf gibi sahih kitaplar
şöyle beyan ediyor:
Hazreti Semure İbni Cündüb diyor ki: Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü
vesselam) bir kâse et geldi. Sabahtan akşama kadar insanlar bölük bölük
gelip yediler.406
İşte “Mukaddime” kısmında söylediğimiz sırra binaen, şu bereket hadisesi
yalnız Semure’nin rivayeti değildir. Elbette Semure o mucizeyi, o yemeği
yiyen bölük bölük insanların temsilcisi gibi, onların adına ve tasdiklerine
dayanar ak ilan ediyor.
Dokuzuncu Misal: Şifâ-yı Şerîf sahibi, meşhur İbni Ebî Şeybe ve Taberânî
gibi delillere dayanan, muhakkik zâtların sahih rivayetiyle Hazreti Ebû
Hureyre diyor ki:
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) bana şöyle emretti: “Mescid-i
Şerif’in Suffesini407 mesken tutan yüzden fazla fakir muhaciri davet et.”
Ben de onları aradım, topladım. Hepimize bir yemek konul du. İstediğimiz
kadar yedik, kalktık. O kâse konul duğu vakit nasılsa, yine öyle dolu kaldı.
Yalnız parmakların izi görünüyor du.408
İşte Hazreti Ebû Hureyre, Suffe ashabı bütün kâmil zâtların tasdikine
dayanar ak, onların adına habe r veriyor. Demek, bu mucize mânen bütün
Suffe ashabı rivayet etmiş gibi kesindir. Hem hiç mümkün müdür  ki, bu
habe r hak ve doğr u olmasa, o doğr u sözlü ve kâmil zâtlar sussun ve bunu
yalanlamasınlar!
Onuncu Misal: Kesin ve sahih nakille, Hazreti İmam Ali diyor ki:
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), Abdülmuttaliboğul larını bir
araya getirdi. Onlar kırk kişiydiler. Bazıları tek oturuşta bir deve
yavrusunu yer ve dört kıyye409 süt içerdi. Halbuki Hazreti Peygamber
onların tamamına bir avuç kadar yemek yaptı. Hepsi yiyip doydul ar ve
yemek eskisi gibi kaldı. Sonra üç dört adama ancak yetecek tahtadan bir
kap içinde süt getirdi. Yine hepsi içip doydul ar, süt içilmemiş gibi kaldı.410
İşte Hazreti Ali’nin yiğitliği ve doğr u sözlülüğü kadar  kesin bir bereket
mucizesi!
On Birinci Misal: Sahih nakille, Hazreti Ali ile Hazreti Fâtımatü’z-
Zehrâ’nın düğün yemeğinde Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
Bilâl-i Habeşî’ye, “Dört beş avuç unla ekmek yapılsın ve bir deve yavrusu
kesilsin.” buyur du. Hazreti Bilâl diyor ki: Ben yemeği getirdim. Mübarek
elini üstüne vurdu. Sonra sahabiler kafile kafile geldi, yedi ve gittiler. O
yemekten geri kalan miktara yine bereket duası etti. Pak hanımlarının her
birine birer kâse gönde rildi. Emretti ki: “Hem yesin hem de yanlarına
gelenlere yedirsinler.”411
Evet, böyle mübarek bir evlilikte elbette böyle bir bereket lâzımdır ve
bunun ol duğu k esindir.
On İkinci Misal: Hazreti İmam Câfer-i Sâdık babası İmam
Muhammedü’l-Bâkır’dan, o babası İmam Zeynelâbidin’den, o da İmam
Ali’den naklediyor:
Fâtımatü’z-Zehrâ yalnız ikisine yetecek bir yemek pişirdi. Sonra Resûl-u
Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) gelsin, beraber yesinler diye Hazreti
Ali’yi gönde rdi. Resûl-u Ekrem teşrif etti ve o yemekten her hanımına
birer kâse gönde rilmesini buyur du. Kendisiyle Hazreti Ali, Fâtıma ve
evlatlarına birer kâse ayrıldıktan sonra, Hazreti Fâtıma diyor ki:
“Tenceremizi kaldırdık, daha doluydu, taşıyordu. Cenâb-ı Hakk’ın
dilemesiyle, hayli zaman o ye mekten yedik.”412
Niçin bu nuranî, yüksek rivayet silsilesinden gelen şu bereket mucizesine
gözünle görmüş gibi inanm ıyorsun? Evet, buna karşı şeytan bile bahane
bulamaz.
On Üçüncü Misal: Ebû Davud, Ahmed İbni Hanbel ve İmam Beyhakî gibi
dosdoğru imamlar Dükeyn İbni Saîdi’l-Müzeniyyi’l-Has’amî’den,413 altı
kardeşiyle beraber peygamber sohbe tiyle şereflenmiş bir sahabi olan
Nu’man İbni Mukarrini’l-Ahmesiyyi’l-Müzenî’den414 ve Cerir’den415
nakille, çeşitli rivayetlerle Hazreti Ömer İbnü’l-Hattab’dan aktarıyorlar:
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) Hazreti Ömer’e, “Ahmes
kabilesinden gelen dört yüz atlıya yolculuk için azık ve yiyecek ver.” diye
emretti. Hazreti Ömer dedi ki: “Ya Resûlallah! Mevcut azık birkaç sâ’dır.416
Tamamı, oturmuş bir deve yavrusu kadardır.” Resûl-u Ekrem, “Git, ver!”
buyur du. O da gitti, yarım yük hurmadan, dört yüz süvariye yetecek kadar
azık ve yiyecek verdi. Sonra dedi ki: “Hiç eksilmemiş gibi eski halinde
kaldı.”
İşte şu bereket mucizesi, dört yüz kişiyle ve bilhassa Hazreti Ömer’le
münas ebetli bir surette meydana gelmiştir. Rivayetlerin arkasında o zâtlar
var. Onların susması tasdiktir; bir kişinin rivayet ettiği iki-üç habe r deyip
geçme! Böyle hadiseler tek bir kişi yoluyla aktarılsa da manevî tevatür
derecesinde bir kanaat  verir.
On Dördüncü Misal: Başta Buhârî ve Müslim, sahih hadis kitapları haber
veriyor:
Hazreti Câbir’in babası vefat etti. Borcu çoktu, borç sahipleri de
Yahudilerdi. Câbir, babasının asıl malını alacaklılara verdi, kabul
etmediler. Bağındaki meyveler de borcuna kaç sene kâfi gelmeyecekti.
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) buyur du ki: “Bağın meyvelerini
kopa rınız, harman ediniz.” Öyle yaptılar. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) harmanın içinde gezdi, dua etti. Ardından Câbir, o harmandan
babasının bütün alacaklılarının borçlarını verdi, yine de harmanda bağdan
bir senede gelen mahsul kadar kaldı. Bir rivayette, bütün alacaklılara
verdiği kadar kaldı. Bu hadise karşısında borç sahibi Yahudiler çok hayret
ettiler.417
İşte şu açık bereket mucizesi, yalnız Hazreti Câbir gibi birkaç zâttan
rivayet edilen bir habe r değildir. Manevî tevatür hükmünde dir, o hadiseyle
münas ebetli çok kimseyi tevatür derecesinde temsil ederek aktarılmıştır.
On Beşinci Misal: Başta Tirmizî ve İmam Beyhakî gibi, hakikati
delilleriyle bilen âlimler, Hazreti Ebû Hureyre’den sahih nakille, beraber
haber veriyorlar:
Ebû Hureyre şöyle demiş: “Bir savaşta –başka bir rivayette Tebük
Savaşı’nda– ordu aç kaldı. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), َْ ِْ
َْءٍ‘ Bir şey var mı?’ diye sordu. Ben dedim ki: ‘Heybede bir miktar
hurma var.’ [Bir rivayette, on beş tane.] ‘Getir!’ buyur du, getirdim.
Mübarek elini soktu, bir avuç çıkardı, bir kaba koydu, bereket duası etti.
Sonra askeri onar onar çağırdı, hepsi yediler. Ardından şöyle ferman etti:
418ُْ َ َِْ ِ۪ وَأَدِْْ ََكَ وَاِْْ ََِْ وََ َُُ Ben aldım, elimi o heybeye
soktum. Elime, ilk getirdiğim kadar hurma geldi. Sonra Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) ve Ebûbe kir, Ömer, Osman hayattayken o
hurmalardan yedim.” Başka bir rivayette ise şöyle der: “O hurmalardan
kaç yük Allah yolunda  sarf ettim. Sonra Hazreti Osman’ın katlinde o
hurmalar kabıyla yağmalandı, gitti.”419
İşte kâinatın rehberi olan Âlemin İftihar Kaynağı’nın (aleyhissalâtü
vesselam) kutsî medresesi ve tekkesi Suffe’nin devamlı, mühim bir talebesi,
müridi ve hafızasının güçlenmesi için peygamber duas ına mazhar olmuş
Hazreti Ebû Hureyre’nin, Tebük Savaşı gibi, kalabalık bir topluluğun
bulunduğu bir yerde gerçekleştiğini habe r verdiği şu bereket mucizesinin,
mânen bir ordunun s özü kadar  kesin ve kuvvetli olması gerekir.
On Altıncı Misal: Başta Buhârî, sahih hadis kitapları kesin bir şekilde
naklediyor:
Bir gün Hazreti Ebû Hureyre acıkmış. Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) arkasından saadet hanesine gitmiş. Bakmışlar ki, bir bardak süt
hediye getirilmiş. Kendisi anlatıyor: “Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam), ‘Suffe ashabını çağır!’ diye emretti. Ben kalbimden dedim ki:
‘Bu sütün hepsini ben içebilirim, ben daha muhtacım.’ Fakat peygamber
emri olduğu için onları topladım, getirdim. Yüzü aşkındılar. Buyurdu ki:
‘Onlara içir!’ Ben de o bardaktaki sütü birer birer verdim. Her biri
doyunc aya kadar içiyordu, diğerine veriyordum. Böyle teker teker bütün
Suffe ashabı o hâlis sütten içti. Sonra Resûl-u Ekrem şöyle buyur du: َُِ أََ
420وَأََْ، أُُْْ ََْبْ .Ben içtim. İçtikçe, ‘İç!’ buyur du. Nihayet, ‘Seni hak ile
gönde ren Zât-ı Zülcelâl’e yemin ederim ki, içecek yerim kalmadı.’ dedim.
Ardından sütü kendisi aldı, ‘Bismillâh’ deyip hamd ederek kalanını içti.”421
Yüz bin afiyet olsun!
İşte şu saf, hâlis süt gibi tatlı, şüphe siz ve apaç ık olan bereket
mucizelerinin, beş yüz bin hadisi hafızasına alan Hazreti Buhâr î başta
olmak üzere,422 altı sahih hadis kitabında nakledilmesi, onların gözle
görülmüş kadar  kesin olduğunu gösterir. Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) kutsî medresesi Suffe’nin meşhur, sadık, hafız bir talebesi olan
Ebû Hureyre’nin, bütün Suffe ashabını mânen şahit tutarak, âdeta hepsini
temsil edip verdiği şu habe ri tevatür derecesinde kesin kabul etmeyenin ya
kalbi bozuktur ya da ak lı yoktur!
Acaba Hazreti Ebû Hureyre gibi doğr u sözlü, bütün hayatını hadis ilmine
ve dine vakfeden, 423وََْ ََبَ ََ ًََُا ََََْأْ َََْهُ َِ ارِ hadisini işitip
nakleden bir zât, hiç mümkün müdür  ki, hafızasındak i hadislerin kıymetini,
sağlamlığını ve güvenilirliğini şüphe ye düşürüp Suffe ashabının
yalanlamasına hedef kılacak gerçek dışı bir söz ve asılsız bir vaka
söylesin? H âşâ!
Ya Rab! Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) şu bereketi hürmetine,
bize lütfettiğin maddî ve manevî rızkımıza bereket ihsan eyle!
Mühim Bir Nükte
Mâlumdur ki, zayıf şeyler bir araya geldikçe kuvve tlenir. İncecik ipler
topak yapılsa kuvve tli bir halat olur. Kuvve tli halatlar topak haline
getirilse kimse kopa ramaz. İşte, Resûl-u Ekrem’in on beş çeşit
mucizesinden yalnız berekete ait olanları ve onların da on beş kısmından
ancak birini, on beş misalle gösterdik. Her bir misal tek başına Resûl-u
Ekrem’in peygamberliğini ispat edecek derecede kuvve tlidir. Farz-ı
muhal, bunların bir kısmını kuvve tsiz saysak da yine kuvve tsiz diyemeyiz.
Çünkü kuvve tli ile ittifak eden, kuvve t kazanır.
Hem şu on beş misal bir arada, kesin, şüphe siz manevî bir tevatürle,
kuvve tli ve büyük bir mucizeyi gösterir. Şimdi, şunların bütününde ki
büyük mucize, bereket mucizelerinin zikretmediğimiz geri kalan on dört
kısmına ilave edilse, kuvve tli halatları topak yapmak gibi, içinde inkâr
edilmesi mümkün ol mayan çok büyük bi r mucize görünür.
Sonr a o büyük mucizeyi, diğer on dört çeşit mucizenin tamamına ilave et
ve Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğinin ne kadar
kuvvetli, sarsılmaz, kesin bir delilini gösterdiğini gör! İşte Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğinin direği, şu mucizelerin
hepsinin meydana getirdiği dağ gibi sarsılmaz bir direktir. Şimdi küçük
şeylerde ve misallerde, yanlış anlamadan kaynaklanan şüphe lerle o
sağlam, yüce, yüksek çatıyı dayanıksız ve düşebilir görmenin ne derece
akılsızlık olduğunu anl adın.
Evet, berekete dair o mucizeler gösteriyor ki: Hazreti Muham med
(aleyhissalâtü vesselam) her canlıya rızık veren, rızıkları yaratan Rahîm
ve Kerîm bir Zât’ın sevgili memurudur, pek hürmetli bir kuludur. Cenâb-ı
Hak çeşit çeşit rızıklarda, âdetinin dışına çıkarak ona hiçten ve sırf
gaybdan ziyafetler gönde riyor. Mâlumdur ki, Arap yarımadası suyun az
olduğu ve ziraatın az yapıldığı bir yerdir. Onun için ahalisi, bilhassa
İslam’dan önce, geçim darlığına düşerdi. Çok defa susuzluk çekiyorlardı.
İşte bu hikmete binaen, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) apaçık
mucizelerinin mühimleri, yiyecek ve su hus usunda  görülmüştür.
Bu harikalar, peygamberlik davasına delil ve mucize olmaktan çok,
ihtiyaca göre, Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) ilahî bir ikram,
rabbanî  bir ihsan, rahmanî bir ziyafet hükmünde dir. Çünkü o mucizeleri
görenler, Allah Resûlü’nün peygamberliğini zaten tasdik etmişler. Fakat
mucize göründük çe imanları artar, nur  üstüne nur olur.
Sekizinci İşaret
Su hus usundak i bir kısım mucizeleri beyan eder.
Mukaddime
Mâlumdur ki, topluluklar önünde  meydana gelen hadiseler bir kişi
vasıtasıyla nakledilse, yalanlanmadığı takdirde, bu onun doğruluğunu
gösterir. Çünkü insanda, yalana “Yalan!” demeye yaradılıştan bir meyil
vardır. Bilhassa, yalan karşısında her kavimden daha çok sesini yüks elten
sahabiler söz konus u ise, hele hadiseler Resûl-u Ekrem’le (aleyhissalâtü
vesselam) alâkalıysa ve bilhassa nakleden, sahabenin meşhurlarındansa,
elbette o tek haberin sahibi onu, hadiseyi gören cemaati temsil eder gibi
aktarır.
Halbuki şimdi bahsedeceğimiz, Resûl-u Ekrem’in su ile ilgili
mucizelerinin her bir misalini tâbiînden binlerce muhakkik zât pek çok
yolla pek çok sahabinin ellerinden almış, sağlam olarak ikinci asır
müçtehitlerinin ellerine vermiş. Onlar da tam bir ciddiyetle ve hürmetle el
uzatıp, kabul edip kendilerinden sonraki asrın muhakkiklerinin ellerine
aktarmışlar. Her rivayet, binlerce kuvve tli elden geçip tâ asrımıza kadar
gelmiş. Hem saadet asrında yazılan hadisler sağlam olarak aktarılıp tâ
Buhârî ve Müslim gibi hadis ilminin dâhi imamlarının eline ulaşmış.
Onlar da, son derece dikkatli bir araştırma ile mertebelerini ayırarak
sahihliğinde şüphe  olmayanları bir araya getirip bize ders vermiş, takdim
etmişler. 424ََاُُ ُّٰ ًَْا ًَِا
İşte Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mübarek parmaklarından
su akması ve o suyu pek çok kişiye içirmesi, yanlışlığına ihtimal
verilmeyecek şekilde, farklı rivayetlerle nakledilmiştir.425 Öyle bir cemaat
nakletmiş ki, yalanda birleşmeleri imkânsızdır. Şu mucize kesindir. Hem üç
defa, üç büyük topluluğun önünde  tekrarlanmıştır. Başta Buhâr î, Müslim,
İmam Mâlik, İmam Amr İbni Şuay b ve İmam Katâde gibi, sahih hadisleri
aktaran pek çok âlim, sahabe den, başta Resûl-u Ekrem’in hizmetkârı
Hazreti Enes, Hazreti Câbir ve Hazreti İbni Mes’ud gibi meşhurların
bulunduğu bir cemaatten, Allah Resûlü’nün parmaklarından suyun çokça
aktığını ve orduya içirdiğini, kesin ve sahih nakille bildirmiştir. Suyla
alâkalı bu ç eşit mucizelerin pek çok misalinden dok uzunu gös tereceğiz.
Birinci Misal: Başta Buhârî ve Müslim olmak üzere, sahih hadis kitapları
Hazreti Enes’ten –sahih nakille– haber veriyor:
Hazreti Enes diyor ki: Zevrâ denilen yerde üç yüz kadar kişi, Resûl-u
Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) ile beraberdik. İkindi namazı için abdest
alınmasını buyur du. Su bulunamadı. Yalnız bir miktar su istedi, getirdik.
Mübarek ellerini içine batırdı. Gördüm ki, parmaklarından çeşme gibi su
akıyor. Sonra yanındaki üç yüz kişinin hepsi geldi, abdest alıp o sudan
içtiler.426
İşte Hazreti Enes, şu hadiseyi üç yüz kişiyi temsil ederek habe r veriyor.
Mümkün müdür  ki, o üç yüz kişi şu habe re mânen katılmasın ve
katılmadıkları halde onu y alanlamasınlar?
İkinci Misal: Başta Buhârî ve Müslim, sahih kitaplar haber veriyor ki:
Hazreti Câbir İbni Abdillâhi’l-Ensârî anlatıyor: Hudeybiye seferinde biz,
bin beş yüz kişi, susamıştık. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) kırba
denilen deri bir kaptaki sudan abdest aldı, sonra elini içine soktu. Gördüm
ki, parmaklarından çeşme gibi su akıyor. Bin beş yüz kişi o kırbadan su
içip kaplarını doldurdular. Sâlim İbni Ebi’l-Ca’d, Câbir’e sormuş: “Kaç
kişiydiniz?” Câbir demiş ki: “Yüz bin kişi de olsa o su yine yeterdi. Fakat
biz bin beş yüz kişiydik.”427
İşte şu apaç ık mucizeyi rivayet edenler, mânen bin beş yüz kadardır. Çünkü
insanın yaradılışında yalana “Yalan!” demeye bir meyil, bir arzu vardır.
Sahabi ler ise doğr uluk için canlarını, mallarını, anne  babal arını, kavim ve
kabilelerini feda edip hak ve hakikat uğruna canlarını vermeye hazır
oldukları halde, “Benden, bilerek yalan bir şey habe r veren, cehennem
ateşinde yerini hazırlasın!”428 mealindeki hadis-i şerifin tehdidi karşısında
yalanı işitip susmaları mümkün değildir. Madem bu rivayet hakkında
sessiz kaldılar; o habe ri kabul ediyor, mânen katılıp tasdik ediyorlar
demektir.
Üçüncü Misal: Buvat Savaşı hakkında, yine başta Buhârî ve Müslim,
sahih hadis kitapları şöyle bildiriyor:
Hazreti Câbir diyor ki: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), َدِ َُِءٍ
“Abdest alınması için seslen.” dediler. “Su yok.”  denildi. Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) dedi ki: “Biraz su bulunuz .” Çok az su getirdik. O
az suyun üstüne elini kapadı, bir şeyler okudu, bilmiyorum neydi. Sonra
şöyle buyur du: َدِ ٍََِْ Yani, “Kafilenin büyük teknesini getirsinler.” Bana
getirildi, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) önüne  koydum . O da
elini içine koyd u, parmaklarını açtı. Ben o az suyu mübarek elinin üzerine
döküyor dum. Mübarek parmaklarından çokça su aktığını gördüm, sonra
tekne doldu. Suya ihtiyacı olanları çağırdım. Hepsi geldi, o sudan abdest
alıp içtiler. Ben dedim ki: “Başka kimse kalmadı.” Allah Resûlü elini
kaldırdı, o tekne ağzına kadar dolu kaldı.429
İşte Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) şu apaçık mucizesi mânen
tevatür derecesindedir.430 Hazreti Câbir o işin başında olduğu için ilk söz
onun hakkıdır; o, hepsi adına ilan ediyor. O vakit Resûl-u Ekrem’e hizmet
eden oydu, ilan etmek önce onun hakkıydı. İbni Mes’ud da rivayetinde
aynen şöyle diyor: “Ben gördüm ki, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) parmaklarından çeşme gibi su akıyor.”431 Acaba, sıddık
unvanıyla meşhur Enes, Câbir, İbni Mes’ud gibi sahabi ler “ben gördüm”
diyorsa, gör memiş olmaları mümkün m üdür ?
Şimdi şu üç misali birleştir, ne kadar  kuvvetli, apaç ık bir mucize olduğunu
gör! Bu üç rivayet birleşse hakiki tevatür hükmünde , Hazreti
Peygamber’in parmaklarından su aktığını kesinlikle ispat eder. Hazreti
Musa’nın (aleyhisselam) taştan on iki yerde çeşme gibi su akıtması,432
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) on parmağından on musluk gibi
su akmasının derecesine çıkamaz. Çünkü taştan su akması mümkündür ,
alışılagelmiş hadiseler içinde benzeri bulunur. Fakat et ve kemikten,
kevser gibi suyun çokça akmasının eşi benzeri, alışılmış hadiseler içinde
yoktur!
Dördüncü Misal: Başta İmam Mâlik, Muvatta adlı muteber kitabında,
Muâz İbni Cebel gibi meşhur sahabilerden aktarıyor:
Hazreti Muâz İbni Cebel diyor ki: Tebük seferinde bir çeşmeye rast geldik,
sicim kalınlığında, güçlükle akıyordu. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam), “O sudan biraz biriktiriniz.” buyur du. Avuçlarında bir miktar
topladılar. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), onunla elini yüzünü
yıkadı. Suyu çeşmeye koyduk . Birden çeşmenin deliği açılıp su gürül
gürül akmaya başladı, bütün orduya  yetti –hatta rivayet edenlerden biri
olan İmam İbni İshak diyor ki: O çeşmenin suyu toprak altında gök
gürültüsü gibi ses çıkararak aktı.433 Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
Hazreti Muâz’a buyur du ki: ُُِ َ َُذُ إِنْ طََْ َِ ََةٌ أَنْ َٰى َ َُٰ َْ َُِ
ًَِ Yani, “Mucize eseri olan bu mübarek su akmaya devam edip buraları
bağa çevirecek, öm rün va rsa göreceksin.” Ve öyle olmuştur.434
Beşinci Misal: Başta Buhârî Hazreti Berâ’dan,435 Müslim Hazreti Seleme
İbnü’l-Ekva’dan436 ve diğer sahih kitaplar başka râvilerden437 ittifakla
naklediyor:
Hudeybiye seferinde bir kuyu ya rastladık. Bin dört yüz kişiydik. O
kuyunun suyu elli kişiyi ancak idare ederdi. Suyu çektik, kuyunun içinde
bir şey bırakmadık. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) geldi,
kuyunun başına oturdu. Bir kova  su istedi, getirdik. Kovanın içine
mübarek ağzının suyunu bıraktı ve dua etti, sonra o kova daki suyu kuyuya
döktü. Kuyu birden coştu ve kaynadı, ağzına kadar doldu. Bütün ordu,
kendileri ve hayvanları doyunc aya kadar içtiler, kaplarını da doldurdular.
Altıncı Misal: Yine Müslim438 ve İbni Cerîr et-Taberî439 gibi hadisin dâhi
imamları başta olmak üzere, sahih kitaplar sahih nakille, meşhur Ebû
Katâde’den aktarıyor:
Ebû Katâde anlatıyor: Meşhur Mûte Savaşı’nda reislerin şehit düşmesi
üzerine yardıma gidiyorduk. Bende bir kırba440 vardı. Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) şöyle buyur du:
اَِْْ َََْ ََََِ َََُنُ ََ ٌََ Yani, “Kırbanı sakla, onun büyük işi var!”
Sonra susuzluk başladı. Yetmiş iki kişiydik. (Taberî’nin naklinde, “Üç yüz
kişiydik.”) Susuz kaldık. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) dedi ki:
“Kırbanı getir.” Ben getirdim. Aldı, ağzını ağzına getirdi. İçine nefesini
üfledi mi, üflemedi mi bilmem. Sonra yetmiş iki kişi gelip içtiler,
kaplarını doldurdular. Ardından ben aldım, verdiğim gibi kalmıştı.
İşte Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) şu apaçık mucizesini gör,
441اَُّٰ َ وََْ ََِْ وََٰ اِٰ۪ ََِدِ َََاتِ اَْءِ de.
Yedinci Misal: Başta Buhârî ve Müslim olmak üzere sahih kitaplar,
Hazreti İmran İbni Husayn’dan naklediyor:
İmran anlatıyor: Bir seferde Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) ile
beraberdik, susuz kaldık. Bana ve Ali’ye buyur du ki: “Filan mevkide bir
kadın, iki kırba suyu hayvana yükletmiş, gidiyor. Alıp buraya getiriniz.”
Ben ve Ali beraber gittik, aynı yerde kadını su yüküyl e bulduk, getirdik.
Allah Resûlü şöyle emretti: “Bir kaba biraz su boşaltınız.” Boşalttık.
Bereket duası etti. Sonra yine suyu o hayvandaki kırbaya koyduk. Ferman
etti ki: “Herkes gelsin, kabını doldursun.” Bütün kafile geldi, kaplarını
doldurdu, içtiler. Sonra Resûl-u Ekrem şöyle buyur du: “Kadına bir şeyler
toplayınız.” Kadının eteğini doldurdular. İmran diyor ki: Bana öyle
geliyordu ki, iki kırba gittikçe doluyor, daha da artıyor. Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) o kadına şöyle dedi: اِذَِْ َِ َْ َُْْ ِْ َِِ ًَْ
وَِٰ َّٰ َََ Yani, “Senin suyunda n almadık. Cenâb-ı Hak bize
hazinesinden su içirdi.”442
Sekizinci Misal: Başta meşhur İbni Huzeyme, Sahih’inde, râviler Hazreti
Ömer’den naklediyor:
Tebük seferinde susuz kaldık. Hatta bazıları devesini kesiyor, susuzluktan
içini sıkıp içiyordu. Ebûbe kri’s-Sıddık, Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü
vesselam) dua etmesi için ricada bulundu. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) elini kaldırdı, daha indirmeden bulutlar toplandı, yağmur öyle
geldi ki, kaplarımızı doldurduk. Sonra su çekildi; ordumuza mahsustu,
sınırımızı aşmadı.443 Demek, içine tesadüf karışmamış, sırf Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) bir mucizesidir.
Dokuzuncu Misal: Meşhur Abdullah İbni Amr İbni’l-Âs’ın torunu ve dört
imamın kendisine itimat edip onda n hadisin kaynağına ulaştıkları Amr
İbni Şuayb’dan sahih nakille haber veriyorlar: Peygamberlikten önce
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), amcası Ebû Talip ile deveye
binip Arafat civarında Zü’l-mecâz adlı mevkiye geldikleri vakit Ebû Talip
“Ben susadım.” demiş. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) inmiş,
ayağını yere vurmuş, su çıkmış, Ebû Talip içmiştir.444
Muhakkik zâtlardan biri demiş ki: Şu hadise peygamberlikten önce
meydana geldiğinden, irhâsât445 türünde n olmakla beraber, bin sene sonra
aynı yerden Arafat çeşmesinin çıkması Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) bir kerameti sayılabilir.446
İşte şu dokuz  misal gibi, doks an misal olmasa da belki doks an surette
rivayetler, Resûl-u Ekrem’in suyla ilgili mucizelerini haber vermiştir.
Baştaki yedi misal, manevî tevatür gibi kesin ve kuvve tlidir. Sonda ki iki
misalin gerçi rivayet edildikleri kanallar o derece kuvve tli, çeşitli ve
aktaranları çok değil. Fakat sekizinci misalde Hazreti Ömer’den rivayet
edilen, sahabilere dair mucizeyi doğrulayıp kuvve tlendiren ikinci bir
mucizeyi, başta İmam Beyhakî ve Hâkim olmak üzere sahih kitaplar, yine
Hazreti Ömer’den aktarıyor:
Hazreti Ömer, Resûl-u Ekrem’den (aleyhissalâtü vesselam) yağmur duası
etmesini istedi. Çünkü ordu suya muhtaçtı. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) elini kaldırdı. Birden bulutlar toplandı, yağmur geldi, ordunun
ihtiyacı kadar su verdi, gitti. Âdeta yalnız orduya  su vermek için
vazifeliydi; geldi, ihtiyaç miktarınca yağdı, gitti.447
Şu hadise, nasıl ki sekizinci misali doğrular ve kesin bir şekilde ispat eder.
Aynen öyle de, şu hadise hakkında, meşhur büyük âlimlerden ve hadislerin
sahihliği konus unda çok hassas, kılı kırk yaran, hatta pek çok sahih hadise
uydur ma deyip kabul etmeyen İbnü’l-Cevzî gibi bir muhakkik der ki: “Bu
hadise, meşhur Bedir Savaşı’nda meydana gelmiştir. وََُلُ ََُْْ َِ اَۤءِ َۤءً
448ََُُِْ ِ۪ ayet-i kerîmesi, bu hadiseyi beyan ve ifade eder.”449 Madem ayet
o hadiseyi gösterir, onun ke sin olduğuna  şüphe  kalmaz.
Hem Hazreti Peygamber’in duası ile birden ve süratle, o daha elini
indirmeden yağmurun gelmesi, çok tekrar etmiş, tek başına tevatür
derecesinde bir mucizedir. Bazen de câmide, minberin üstünde  elini
kaldırmış, daha indirmeden yağmur yağmış ve bu, yanlışlığına ihtimal
bulunmayacak şekilde, farklı rivayetlerle nakledilmiştir.450
Dokuzuncu İşaret
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mucizelerinin çeşitlerinden
biri de, ağaç ların insanlar gibi emrini dinlemesi ve yerinden kalkıp onun
yanına gelmeleridir ki, ağaçlarla ilgili şu mucizeler, mübarek
parmaklarından su akması gibi, mânen tevatür derecesindedir. Bunun
farklı suretleri vardır ve birçok kanaldan nakledilerek gelmiştir. Evet,
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) emriyle ağacın yerinden çıkıp
yanına gelmesi açıkça tevatür derecesindedir denilebilir. Çünkü
doğruluğuyl a meşhur Hazreti Ali, Hazreti İbni Abbas, Hazreti İbni
Mes’ud, Hazreti İbni Ömer, Hazreti Ya’lâ İbni Mürre, Hazreti Câbir,
Hazreti Enes İbni Mâlik, Hazreti Büreyde, Hazreti Üsâme İbni Zeyd ve
Hazreti Gaylân İbni Seleme gibi sahabilerin her biri ağaçlarla ilgili aynı
mucizeyi kesin bir şekilde haber vermiş. Tâbiînin yüzlerce imamı,
zikredilen sahabilerin her birinden ayrı bir rivayetle o mucizeyi aktarmış,
âdeta katmerli tevatür suretinde bize ulaştırmıştır. İşte ağaçlarla ilgili şu
mucizeler, hiçbir şüphe  kabul etmez, kesin birer manevî tevatür
hükm ünde dir.
Şimdi o büyük mucizenin, tekrar tekrar görülen birkaç sahih suretini bazı
misallerle anlatacağız.
Birinci Misal: Başta İmam İbni Mâce, Dârimî ve İmam Beyhakî, sahih
nakille Hazreti Enes İbni Mâlik’ten,451 Hazreti Ali’den452 ve Bezzâr ile
İmam Beyhakî, Hazreti Ömer’den453 aktarıyorlar:
Üç sahabi diyor ki: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) kâfirlerin
kendisini yalanlamasından dolayı üzgün ve mahzundu. Şöyle dedi: اَُّٰ أَرِِ
454اَْْمَ اًَٰ َ أَُِ َْ ََِ َََْ Enes’in rivayetinde, Hazreti Cebrail de
oradaydı. Vadi kenarında bir ağaç vardı. Hazreti Cebrail’in bildirmesiyle,
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) o ağacı çağırdı, ağaç yanına kadar
geldi. Sonra Resûl-u Ekrem, “Git!” dedi, ağaç gitti, tekrar yerine yerleşti.
İkinci Misal: Allâme-i Mağrib Kadı Iyâz, Şifâ-yı Şerif’te yüce bir senetle,
doğru ve sağlam bir silsileyle455 Hazreti Abdullah İbni Ömer’den
naklediyor:
Bir seferde Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) yanına bir bedevî
geldi. Allah Resûlü أََْ ُُِ“ Nereye gidiyorsun?” buyur du. Bedevî dedi ki:
“Aileme.” Resûl-u Ekrem ferman etti: َْ ََ إِٰ ٍَْ“ Ondan daha hayırlı bir
şey ister misin?” Bedevî cevap verdi: “Nedir?” Hazreti Peygamber şöyle
buyur du: 456ََُْ أَنْ َ إَِٰ إِ ُّٰ وََْهُ َ ََِ َُ وَأَن ًَُا َُْهُ وَرَُُُ Bedevî dedi
ki: “Buna şahit nedir?” Resûl-u Ekrem ferman etti: “Vadi kenarındaki ağaç
şahit olacak.” ِٰهِ اََةُ اَُةُ
İbni Ömer diyor ki: O ağaç sallanarak yerinden çıktı, toprak yarıldı ve
ağaç tâ Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) yanına geldi. Resûl-u
Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) o ağacı üç defa şahit gösterdi, ağaç da
doğruluğuna  şehadet etti. Sonra Allah Resûlü emretti, ağaç gidip yine
yerine yerleşti.457
Hazreti Büreyde İbni Husayb el-Eslemî, sahih nakille, rivayetinde diyor
ki: Biz Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) yanındayken, bir sefer
sırasında bedevî bir Arap geldi. Bir ayet, yani mucize istedi. Resûl-u
Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) şöyle buyur du: 458ُْ َِِْ اََةِ رَُلُ ِّٰ َُْكِ
Bir ağaca işaret etti. Ağaç, sağa ve sola meylederek köklerini yerden
çıkarıp Allah Resûlü’nün huzuruna geldi, 459اََمُ َََْ َ رَُلَ ِّٰ dedi. Sonra
o bedevî Arap dedi ki: “Yine yerine gitsin.” Resûl-u Ekrem emretti, yerine
gitti. Adam şöyle dedi: “İzin ver, sana secde edeyim.” Hazreti Peygamber,
“İzin yok kimseye!” buyur du. Adam, “Öyleyse senin elini, ayağını
öpeceğim.” dedi. İzin verdi.460
Üçüncü Misal: Başta Sahih-i Müslim olmak üzere sahih hadis kitapları
haber veriyor:
Câbir anlatıyor: Bir seferde Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) ile
beraberdik. İhtiyaç gidermek için bir yer aradı. Etrafı kapalı bir yer yoktu.
Sonra iki ağacın yanına gitti, birinin dalını tuttu, çekti –ağaç itaat ederek
beraber gitti– öteki ağacın yanına getirdi. İtaatkâr devenin yuları tutup
çekilince gelmesi gibi, o iki ağacı yan yana getirdi. Sonra, اََِِْ ََ ِِذْنِ ِّٰ
yani, “Üstüme birleşiniz!” dedi. İki ağaç birleşerek ona örtü oldu. Allah
Resûlü arkalarında ihtiyaç giderdikten sonra onlara emretti, yerlerine
gittiler.461
İkinci bir rivayette, yine Hazreti Câbir diyor ki: “Bana, َ َُِ ُْ ِِٰهِ اََةِ
َُلُ َِ رَُلُ ِّٰ: اَِِْ ََِِِِ َّٰ أََِْ َََُْ yani, ‘O ağaçlara de ki:
Resûlullah’ın ihtiyacı için birleşiniz.’ buyur du. Ben öyle dedim, onlar da
birleşti. Sonra beklerken, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
çıkageldi. Başıyla sağa sola işaret etti, o iki ağaç yerlerine gitti.462
Dördüncü Misal: Sahih nakille, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) cesur kumandanlarından ve hizmetkârlarından Üsâme İbni Zeyd
anlatıyor:
Bir seferde Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) ile beraberdik. İhtiyaç
gidermek için boş, kapalı bir yer yoktu. 463َْ َٰى ِْ ٍَْ أَوْ َِرَةٍ diye sordu.
“Evet, var.” dedim. Şöyle buyur du:
اَِِْْ وَُْ َُ إِن رَُلَ ِّٰ َُُُْ أَنْ ََِْ ََِْجِ رَُلِ ِّٰ وَُْ َِِْرَةِ َِْ ذَِٰ Yani,
“Ağaçlara de ki, Resûlullah’ın ihtiyacı için birleşiniz ve taşlara da de ki,
duva r gibi toplanınız.” Ben gittim, öyle dedim. Yemin ederim ki, ağaçlar
birleşti ve taşlar duva r oldu. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
ihtiyacını giderdikten sonra yine emretti: 464ُْ َُ َََِْْ Nefsim kudret
elinde olan Zât-ı Zülcelâl’e yemin ederim, ağaçlar ve taşlar ayrılıp
yerlerine gittiler.465
Hazreti Câbir ve Üsâme’nin beyan ettiği şu iki hadiseyi Ya’lâ İbni
Mürre,466 Gaylan İbni Seleme es-Sekafî467 ve Hazreti İbni Mes’ud, Huneyn
Savaşı’nda468 aynen haber veriyorlar.
Beşinci Misal: İmam İbni Fûrek ki, içtihat hususunda ki kusursuz
hassasiyetinden ve faziletinden kinaye olarak “Şâfiî-yi Sânî”469 unva nını
alan, asrın büyük â limidir, kesin bir şekilde şöyle haber veriyor:
Tâif Savaşı’nda, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) gece at üstünde
giderken uykus u geliyordu. O haldeyken bir sidre470 ağacına rastladı. Ağaç
ona yol verip atını incitmemek için ikiye yarıldı. Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) bineğiyle içinden geçti. O ağaç tâ zamanımıza
kadar iki ayak üstünde , muhterem bir vaziyette kaldı.471
Altıncı Misal: Hazreti Ya’lâ, sahih nakille haber veriyor:
Bir seferde, “talha” veya “semure”472 denilen bir ağaç geldi, Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) etrafında tavaf eder gibi dönd ü, sonra
yine yerine gitti. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) buyur du ki: إَِ
اَْْذََْ أَنْ ََُ ََ Yani, “O ağaç Cenâb-ı Hak’tan bana selam vermeyi
istedi.”473
Yedinci Misal: Hadis âlimleri, sahih nakille İbni Mes’ud’dan aktarıyor:
Batn-ı Nahle denilen mevkide, Nusaybin cinleri hidayete ermek için
Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) geldikleri vakit, bir ağaç
onların geldiğini haber verdi.474
İmam Mücahid, o hadiste İbni Mes’ud’dan şunu nakleder: O cinler bir
delil istediler. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) bir ağaca emretti,
ağaç yerinden çıkıp geldi, sonra yine yerine gitti.475 İşte o cin topluluğuna
bir tek mucize yetti.
Acaba bu mucize gibi bin mucize işiten bir insan imana gelmezse, cinlerin
476َُلُ ََُِ ََ ِّٰ ًََ dedikleri şeytanlardan daha ş eytan ol maz mı?
Sekizinci Misal: Sahih-i Tirmizî, sahih nakille Hazreti İbni Abbas’tan
aktarıyor:
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) bir bedeviye şöyle buyur du: أَرَأََْ
إِنْ دََْتُ َٰا اِْْقَ ِْ ِٰهِ اَِْ أَََُْ أَ رَُلُ ِّٰ؟“ Ben bu ağacın şu dalını
çağırsam, yanıma gelse iman edecek misin?” Bedevi, “Evet” dedi. Resûl-u
Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) dalı çağırdı. O kurumuş hurma dalı,
ağacının başından kopup atladı, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) yanına geldi. Sonra Allah Resûlü emretti, yine yerine gitti.477
İşte bu sekiz misal gibi, pek çok rivayetle nakledilmiş çok misal var.
Mâlumdur ki, yedi-sekiz urgan toplansa, kuvvetli bir halat olur. Bu
sebeple, sahabe nin doğr ulukta en meşhurlarının böyle çeşitli kanallarla
aktardığı, ağaç larla ilgili şu mucizeler elbette manevî tevatür
kuvvetindedir, hatta hakiki tevatürdür. Zaten sahabe den sonra tâbiînin
eline geçtiği vakit tevatür suretini alır. Bilhassa Buhâr î, Müslim, İbni
Hibban, Tirmizî gibi âlimlerin sahih kitapları, tâ sahabe  zamanına kadar  o
yolu o kadar  sağlam yapmış ve tutmuştur ki, mesela bir hadisi Buhâr î’de
görmek, aynen sahabe den işitmek gibidir.
Acaba o ağaç lar –misallerde görüldüğü gibi– Resûl-u Ekrem’i
(aleyhissalâtü vesselam) tanıyıp peygamberliğini tasdik ettiği, ona selam
vererek ziyaret ettiği ve emirlerini dinleyerek itaat ettiği halde, kendine
insan diyen bir kısım ruhsuz,478 akılsız mahlûklar onu tanımaz, ona iman
etmezse, kuru ağaç tan çok daha aşağı,479 odun parçası gibi önemsiz,
kıymetsiz bir şekilde ateşe atılmayı hak etmezler mi?480
Onuncu İşaret
Ağaçlarla ilgili şu mucizeleri daha da kuvve tlendiren, tevatür derecesinde
nakledilen 481َُِ اِْْعِ mucizesidir. Evet, Mescid-i Şerif-i Nebevî’de kuru
direğin büyük bir cemaat içinde, Resûl-u Ekrem’den (aleyhissalâtü
vesselam) geçici olarak ayrı kalacağı için ağlaması, ağaçlarla ilgili beyan
ettiğimiz mucizelerin misallerini hem doğrular hem de onlara kuvve t
verir. Çünkü o da ağaçtır, cinsi aynıdır. Fakat bunun bizzat kendisi tevatür
derecesindedir. Öteki misallerde ise her birinin türü tevatür derecesinde;
kısımlarının, misallerinin çoğu a çıkça tevatür derecesine çıkmıyor.
Evet, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) Mescid-i Şerif’te hutbe
okurken hurma ağacından kuru direğe dayanıyordu. Sonra minber-i şerif
yapıldığı vakit, minbere çıkıp hutbeye başladı. Allah Resûlü hutbeyi
okurken direk, deve gibi inleyip ağladı, bütün cemaat işitti. Ne zaman ki
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) yanına geldi, elini üstüne koydu,
onunl a konuş tu, teselli verdi, direğin inlemesi o zaman durdu.482 Allah
Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselam) şu mucizesi pek çok rivayetle,
tevatür derecesinde nakledilmiştir.483
Evet, َُِ اِْْعِ mucizesi çok yayılmıştır, meşhurdur ve hakiki tevatür
derecesindedir.484 Sahabenin yüce bir cemaatinden on beş kanalla gelmiş,485
tâbiînin yüzlerce imamı o mucizeyi o rivayetlerle gelecek asırlara
aktarmış. Sahabenin o cemaatindeki meşhur âlimlerden ve hadis
rivayetinin önde  gelenlerinden Hazreti Enes İbni Mâlik (Resûl-u Ekrem’in
hizmetkârı),486 Hazreti Câbir İbni Abdillâhi’l-Ensârî (Resûl-u Ekrem’in
hizmetkârı),487 Hazreti Abdullah İbni Ömer,488 Hazreti Abdullah İbni
Abbas,489 Hazreti Sehl İbni Sa’d,490 Hazreti Ebû Saidi’l-Hudrî,491 Hazreti
Übey İbnü’l-Kâ’b,492 Hazreti Büreyde,493 Hazreti Ümmü’l-müminîn Ümmü
Seleme494 gibi sahabilerin her biri bir rivayetin başında, aynı mucizeyi
ümmete bildirmişler. Başta Buhârî ve Müslim olmak üzere, sahih kitaplar,
o tevatür derecesindeki büyük mucizeyi gelecek asırlara rivayet
kanallarıyla haber vermiş.
İşte Hazreti Câbir, rivayetinde diyor ki, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) Mescid-i Şerif’te hutbeyi ِْعُ اِْ denilen kuru direğe dayanıp
okurdu. Minber-i şerif yapıldıktan sonra minbere geçtiği vakit direk buna
tahammül edemedi ve hamile deve gibi ses çıkarıp inleyerek ağladı.495
Hazreti Enes, rivayetinde diyor ki, camus gibi ağladı, mescidi titretti.496
Sehl İbni Sa’d şöyle diyor: Direğin ağlaması üzerine cemaatin ağlaması
çoğaldı.497 Hazreti Übey İbnü’l-Kâ’b ise diyor ki: Direk öyle ağladı ki,
ortadan yarıldı.498
Diğer bir rivayette Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) şöyle
buyur uyor: إِن َٰا َٰ َِ َََ َِ اِْ Yani, “Onun ağlaması, yanında okuna n
hutbedeki ilahî zikirden ayrıldığı içindir.”499
Bir başka rivayette ise ferman etmiş ki: َْ َْ أََُِْْ َْ ََلْ ََٰا إِٰ َْمِ اََِِْ
ًََ َٰ رَُلِ ِّٰ Yani, “Ben onu kucaklayıp teselli vermeseydim, Allah
Resûlü’nden ayrıldığı için kıyamete kadar ağlaması böyle devam
edecekti.”500
Hazreti Büreyde anlatıyor:501 Kuru hurma direği ağladıktan sonra Resûl-u
Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) elini üstüne koyup ş öyle buyur du:
إِنْ َِْ أَرُدكَ إَِ اَِِْ اِي َُْ ِِ َُُْ ََ ُُوَُ وََُُْ ََُْ وََُدُ ََ ُصٌ وََََةٌ،
502وَإِنْ َِْ أََِْْ ِ اَِْ ََُُْ أَوَِْءُ ِّٰ ِْ ََِكَ
Sonra ne söylüyor diye o kuru hurma direğini dinledi. Direk şöyle dedi,
arkadaki sahabiler de işitti: َْ َُِِْ ِ اَِْ ََُُْ ِ أَوَِْءُ ِّٰ وَأَُنُ ِ ََنٍ َ
أَْٰ ِِ Yani, “Beni cennette dik ki, Cenâb-ı Hakk’ın sevgili kulları
meyvelerimden yesin. Öyle bir mekân ki, orada bekâ var, çürümek
yoktur.” Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), 503َْ ََُْ dedi. Sonra, اَِْرَ
504دَارَ اََْءِ َٰ دَارِ اََْءِ buyur du.
Kelâm ilminin büyük imamlarından meşhur Ebû İshak İsferâyînî ise şöyle
naklediyor: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) direğin yanına
gitmedi, direk onun emriyle yanına geldi. Sonra Allah Resûlü emretti,
yerine döndü.505
Hazreti Übey İbni Kâ’b der ki: Şu harika hadiseden sonra Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam), “Direk minberin altına konulsun.” buyur du.
Minberin altına konul du ve Mescid-i Şerif tamir için yıkılıncaya kadar
orada kaldı. O vakit Hazreti Übey İbni Kâ’b onu yanına aldı, direk
çürüyünc eye kadar muhafaza edildi.506
Meşhur Hasan Basrî, şu mucizeyi talebelerine ders verdiği zaman ağlar ve
derdi ki: “Ağaç Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) meyil ve arzu
gösteriyor. Siz o ağaçtan daha çok arzu ve meyil göstermeyi hak
ediyorsunuz .”507 Biz de deriz ki:
Evet, Resûl-u Ekrem’e arzu, meyil ve muhabbe t, sünne t-i seniyyesine ve
güzel, par lak şeriatına uy makla olur.
Mühim Bir Nükte
Eğer denilse: “Hendek Savaşı’nda dört avuç yiyecekle bin adamı
doyur duğu mucize508 ve mübarek parmaklarından akan su ile bin kişiye
doyur uncaya kadar su içirdiği mucize,509 neden şu kuru hurma direğinin
inlemesi gibi şaşaa ile, çok sayıda rivayetle nakledilmemiştir? Halbuki o
ikisi, bunda n daha kalabalık bir cemaatin içinde gerçekleşmiş.”
Cevap: Görülen mucizeler iki kısımdır. Bir kısmı, peygamberliğini tasdik
ettirmek için Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) elinde
gösteriliyor. Kuru hurma direğinin inlemesi bu türdendir; sırf
peygamberliği tasdik için bir delil olarak meydana gelmiş, müminlerin
imanını artırmak, münafıkları ihlâsa ve imana sevk etmek ve kâfirleri
imana getirmek için ortaya çıkmıştır. Onun için avam ve havas herkes onu
görmüş, onun ya yılmasına daha fazla dikkat edilmiştir.
Yiyeceklerle ve suyla ilgili şu mucizeler ise mucizeden çok birer
keramettir, belki kerametten ziyade birer ikramdır, hatta ikramdan çok,
ihtiyaca göre sunulan Rahmanî bir ziyafettir. Onun için, gerçi
peygamberlik davasına delildir ve mucizedir, fakat bir çekirdekten bin
batman hurmayı yarattığı gibi, Cenâb-ı Hak asıl maksat olarak, gayb
hazinesinden bir sâ’ yiyecekten orduda ki aç kalmış bin adama ziyafet
veriyor. Hem susuz kalmış, cihad eden bir orduya  başkumandanının
parmaklarından kevser gibi su akıtıp içiriyor. İşte şu sırdandır ki,
yiyeceklerle ve suyla ilgili mucizelerin her bir misali, kuru hurma
direğinin inlemesi derecesine çıkmıyor. Fakat o iki mucizenin cinsleri ve
türleri, külliyet itibarı ile kuru hurma direğinin inlemesi gibi tevatür
derecesindedir510 ve çokça görülmüştür. Hem yemeğin bereketini ve
parmaklarından su aktığını herkes görememiş, yalnız eserlerini
görmüşlerdir. Direğin ağlamasını ise herkes işitmiş. Onun için daha fazla
yayılmıştır.
Eğer denilse: “Sahabiler, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) her
hal ve hareketini kusursuz bir dikkat ve hassasiyetle kaydederek
aktarmışlar. Böyle büyük mucizeler, neden on, yirmi kanaldan geliyor?
Yüz kanaldan gelmeliydi. Hem neden Hazreti Enes, Câbir ve Ebû
Hureyre’den çok geliyor; Hazreti Ebûbe kir ve Hazreti Ömer az rivayet
etmiş?”
Cevap: Birinci şıkkın cevabı, Dördünc ü İşaret’in Üçüncü Esas’ında
verilmiştir. İkinci şıkkın cevabı ise şudur:
Nasıl ki insan bir ilaca muhtaç olsa doktora gider; hendese511 için
mühendise gider, mühendisten nakleder; şer’i bir mesele müftüden
öğrenilir ve bunun gibi... Aynen öyle de, sahabe içinde, Resûl-u Ekrem’in
hadislerini gelecek asırlara ders vermek için, sahabenin âlimlerinden bir
kısmı mânen bu işle vazifeliydi, bütün kuvve tleriyle ona çalışıyorlardı.
Evet, Hazreti Ebû Hureyre bütün hayatını hadisleri muhafaza etmeye
vermişti.512 Hazreti Ömer siyaset âlemiyle ve büyük halifelik vazifesiyle
meşguldü. Onun için hadisleri ümmete ders vermek için Ebû Hureyre,
Enes ve Câbir gibi zâtlara güve nip az rivayet ederdi. Hem madem doğru
sözlü, dosdoğru, sadık ve bütün bu hususiyetleri tasdik edilmiş meşhur bir
sahabi bir hadiseyi bir rivayetle haber verse, yeter denilir, başkasının
nakline ihtiyaç da kalmaz. Onun i çin bazı mühim hadiseler iki-üç rivayetle
geliyor.
On Birinci İşaret
Nasıl ki Onuncu İşaret, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
ağaçlarla ilgili mucizelerini gösterdi. On Birinci İşaret de cansız
varlıklardan taşların ve dağların Hazreti Peygamber’in mucizelerini
gösterdiğini bildirecek. İşte bunun çok sayıdaki misalinden yedi-sekiz
tanesini söyleyeceğiz.
Birinci Misal: Mağrip’in büyük âlimi Hazreti Kadı Iyâz, Şifâ-yı Şerîf’inde
yüks ek bir senetle ve Buhârî gibi mühim imamlardan sahih nakille haber
veriyor: Hazreti Peygamber’in hizmetkârı Hazreti İbni Mes’ud diyor ki,
“Biz Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) yanında yemek yerken,
yemeğin tesbihlerini işitiyorduk.”513
İkinci Misal: Sahih hadis kitapları, sahih nakille Enes514 ve Ebû Zerr’den515
aktarıyor. Hazreti Enes (Hazreti Peygamber’in hizmetkârı) demiş ki:
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) yanındaydık. Avucuna küçük
taşları aldı, taşlar mübarek elinde Allah’ı tesbih etmeye başladı. Sonra
Ebûbe kri’s-Sıddık’ın eline koydu, yi ne tesbih ettiler.
Ebû Zerr el-Gıfârî ise rivayetinde şöyle diyor: Sonra Hazreti Ömer’in
eline koydu, yine tesbih ettiler. Ardından aldı, yere koydu, sustular. Yine
aldı, Hazreti Osman’ın eline koydu, tekrar tesbihe başladılar. Hazreti Enes
ve Ebû Zerr diyor ki: Sonra elimize koydu, t aşlar sustu.
Üçüncü Misal: Hazreti Ali,516 Hazreti Câbir517 ve Hazreti Âişe-i
Sıddîka’dan518 sahih nakille sabittir ki: Dağ taş Resûl-u Ekrem’e
(aleyhissalâtü vesselam) 519اََمُ َََْ َ رَُلَ ِّٰ diyordu.
Hazreti Ali naklediyor: Peygamberliğin başlangıcında, Mekke civarında
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) ile gezerken ağaçlara ve taşlara
rast geldiğimiz vakit اََمُ َََْ َ رَُلَ ِّٰ diyorlardı.
Hazreti Câbir anlatıyor: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) taşa ve
ağaca rastladığı zaman ona secde ediyorlardı. Yani itaatle اََمُ َََْ َ رَُلَ
ِّٰ diyorlardı.
Câbir İbni Semure’nin bir rivayetinde, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) şöyle buyur muş:
520إِ ََِْفُ ًََا ََِ َنَ َُُ ََ Bazıları demiş ki, bu söz Hacerü’l-Esved’e
işarettir.521
Hazreti Âişe’nin rivayetinde, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
şöyle ferman etmiş:
َ اَََِْْ ُِِْ ََِْ اَمُ ََِِ ََُْ َ أَُ ٍََِ وََ ٍََ إِ َلَ: اََمُ َََْ َ
522رَُلَ ِّٰ
Dördüncü Misal: Sahih nakille Hazreti Abbas’tan aktarılıyor:
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), Abbas ve dört oğlunu (Abdullah,
Ubeydullah, Fazl, Kusem) beraber “mülâet” denilen bir perdenin altına
alarak üzerlerini örttü. َ رَب َٰا َ وَُِْ أَِ وََُٰۨءِ أَُْ َِْ َُُْْْ َِ ارِ
523ََِْي إُِْ َُِءَِ ِٰه۪ diye dua etti. Birden evin damı, kapısı ve duva rları
“âmin, âmin” diyerek dua ya ortak oldu.524
Beşinci Misal: Başta Buhârî, İbni Hibban, Ebû Davud, Tirmizî gibi
âlimlerin sahih kitapları, ittifakla, Hazreti Enes’ten,525 Ebû Hureyre’den,526
Osman Zinnureyn’den527 ve cennetle müjdelenen on sahabiden biri olan528
Said İbni Zeyd’den529 naklediyor:
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), Ebû bekri’s-Sıddık, Ömeru’l-
Faruk ve Osman Zin nû reyn530 ile Uhud Dağı’nın başına çıktı. Uhud Dağı ya
onların heybetinden, onlara karşı hürmetinden ve korkusunda n ya da kendi
sevincinden titredi, kımıldadı. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
buyur du ki: 531 اُُْْ أُُُ ََِ َََْ َِ وٌَِ وَََِانِ Şu hadis, Hazreti Ömer ve
Osman’ın şehit olacaklarını bildiren gayba dair bir haberdir.
Bu misale ilave olarak, şöyle nakledilmiştir: Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) Mekke’den hicreti esnasında kâfirler kendisini
takip ederken, Sebîr adlı dağa çıktılar. Sebîr dedi ki: “Ya Resûlullah,
benden ininiz. Korkarım, size benim üstümde zarar verirlerse Allah bana
azap eder.” Hira Dağı, Resûl-u Ekrem’i çağırdı: َ رَُلَ ِّٰ إَِ“ Bana gel.”532
Bu sırdandır ki kalb ehli zâtlar, Sebîr’de korku, Hira’da da emniyet
hisseder.533
Bu misalden anlaşılıyor ki, o koca dağlar da kendi başına birer kuldur,
Cenâb-ı Hakk’ı tesbih ederler, vazifelidirler. Hazreti Peygamber’i
(aleyhissalâtü vesselam) tanır ve severler, baş ıboş değildirler.
Altıncı Misal: Sahih rivayetle, Abdullah İbni Ömer’den şöyle
naklediliyor: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) minberde, hutbe
sırasında وََ ََرُوا َّٰ َ َْرِه۪ وَاَْرْضُ ًَِ ََُُْ َْمَ اََِِْ وَاَٰاتُ َِْتٌ
534َِِِ۪ ayetini okudu ve
535إِن اَْرَ َُُ ََُْ وََُلُ أََ اَْرُ أََ اَْرُ أََ اَُِْ اََُْلِ
dediği vakit minber öyle sarsıldı ve o derece sallandı ki, Resûl-u Ekrem’i
(aleyhissalâtü vesselam) düşüreceğinden kor ktuk.
Yedinci Misal: Sahih nakille, “Ümmetin Âlimi” ve “Kur’an’ın Tercümanı”
olan536 Hazreti İbni Abbas’tan537 ve Resûl-u Ekrem’in hizmetkârı, sahabenin
büyük âlimlerinden olan İbni Mes’ud’dan538 aktarılıyor: Mekke’nin
fethedildiği gün Kâbe’de ve etrafında, taşa kurşunla çakılmış üç yüz
altmış put vardı. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) elinde yaya
benzer bir değnekle o putlara birer birer işaret ederek َۤءَ اَْ وَزَََ اَْطُِۚ إِن
539اَْطَِ َنَ زًَُ dedi ve hangisini gösterdiyse o put yere düştü. Putun
yüzüne işaret ettiyse put arkaya, arkasına işaret ettiyse yüz üstü düştü ve
böylece hepsi yere yuva rlandı.
Sekizinci Misal: Meşhur Rahip Bahîra’nın meşhur kıssasıdır.
Peygamberliğinden evvel Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), amcası
Ebû Talip ve bir kısım Kureyşli ile beraber Şam tarafına ticarete
gidiyordu. Rahip Bahîra’nın kilisesi civarına geldikleri vakit oturdular.
İnsanlarla görüşmeyen münzevi rahip birden çıkageldi. Kafilenin içinde
Muhammedü’l-Emîn’i (aleyhissalâtü vesselam) gördü. Kafileye şöyle
dedi: “Bu, Âlemlerin Efendisi’dir ve peygamber olacaktır.” Kureyşliler
dedi ki: “Nereden biliyorsun?” Mübarek rahip cevap verdi: “Siz gelirken
baktım ki, havada, üstünüz de bir parça bulut var. Siz otururken bulut
Muhammedü’l-Emîn’in (aleyhissalâtü vesselam) tarafına meyletti, gölge
yaptı. Hem taşlar ve ağaç ona secde ediyor gibi bir vaziyet gördüm. Bu
ancak nebilere yapılır.”540
İşte bu s ekiz misal gibi belki seksen hadise var. Bu sekiz misal birleştirilse
öyle kopm az bir zincir olur ki, hiçbir şüphe  onu kopa ramaz ve sarsamaz.
Şu çeşit mucizeler, yani cansız cisimlerin peygamberlik davasına delil
olarak konuş maları, çoğunl ukla manevî tevatür hükm ünde , şüphe
edilmeyecek bir kesinliği ifade eder. Her bir misal, o mucizelerin
tamamından, kendi kuvve tinin üstünde  bir güç alır. Evet, zayıf bir direk,
kuvve tli direklerle omuz omuza geldiği vakit sağlamlaşır. Zayıf, kuvve tsiz
bir adam, asker olup orduya  girse öyle bir kuvve t kazanır ki, bin adama
meydan okuya bilir.
On İkinci İşaret
On Birinci İşaret’le alâkalı olan gayet mühim üç misaldir.
Birinci Misal: 541وََ رَََْ إِذْ رَََْ وَِٰ َّٰ رَٰ ayeti, kesin hükm üyle, hakikati
araştırıp delilleriyle bilen bütün tefsircilerin tahkikiyle ve bütün hadis
âlimlerinin bildirmesiyle, Bedir Savaşı hakkında şunu ha ber veriyor:
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) bir avuç toprakla küçük taşları
aldı, kâfir ordusuna doğru attı, 542ََِ اُُْهُ dedi. ََِ اُُْهُ ifadesi tek bir
söz olduğu halde onların her birinin kulağına gitmesi gibi, o bir avuç
toprak da her bir kâfirin gözüne gitti. Hepsi kendi gözüyle meşgul oldu,
hücumdayken birden kaçtılar.543
Hem başta İmam Müslim olmak üzere hadis âlimleri naklediyor ki:
Huneyn Savaşı’nda –Bedir’deki gibi– kâfirler şiddetle hücum ederken,
Resûl-u Ekrem yine ََِ اُُْهُ diyerek bir avuç toprak attı, ََِ اُُْهُ
sözü her birinin kulağına girdiği gibi, Allah’ın izniyle her birinin yüzüne
bir avuç toprak gitti, göz leriyle meşgul olup ka çtılar.544
İşte Bedir ve Huneyn’deki şu harika hadise, basit sebeplerin ve insan
kudretinin üstünde olduğunda n, Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan وََ رَََْ إِذْ رَََْ
545وَِٰ َّٰ رَٰ buyur ur. Yani o hadise, insan kudretini aşar. Beşerî bir
kuvve tle değil, fevkalâde bir surette Cenâb-ı Hakk’ın kudr etiyle olmuştur.
İkinci Misal: Başta Buhârî ve Müslim, sahih kitaplar haber veriyor:
Hayber Savaşı’nda bir Yahudi kadın bir keçiyi pişirip kebap yapmış, içine
gayet tesirli bir zehir katarak Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam)
gönde rmiş. Sahabiler yemeye başlamışlar. Allah Resûlü birden buyur muş
ki: اِرَُْا أََُِْْ إَِ أَََِْْ أََ ٌََُْ Yani, “Pişirilen keçi bana, ‘Ben
zehirliyim’ diye haber veriyor.” Herkes yemekten elini çekmiş. Fakat o
şiddetli zehrin tesiriyle Bişr İbnü’l-Berâ’ aldığı bir tek lokmadan vefat
etmiş. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), Zeyneb ismindeki o kadını
çağırmış, “Neden böyle yaptın?” diye sormuş. Uğursuz kadın demiş ki:
“Eğer peygambersen sana zarar vermeyecekti. Peygamber değil,
padişahsan insanları senden kurtarmak için yaptım.”546 Bazı rivayetlerde
Resûl-u Ekrem onu öldürtmemiş,547 bazı rivayetlerde öldürtmüş.548 Tahkik
ehli zâtlar der ki, kendisi öldürtmemiş fakat kadın Bişr’in varislerine
verilmiş, onlar öldürmüş.549
Şu hayret verici vakadaki mucizelik yönünü gösterecek iki-üç noktayı
dinle:
• Birincisi: Bir rivayette, o keçinin bacağı zehri haber verdiği vakit bazı
sahabiler de işitti.
• İkincisi: Yine bir rivayette, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) zehri
haber verdikten sonra şöyle buyur du: “550ِِْ ِّٰ deyiniz, onda n sonra
yiyiniz. Zehir artık tesir etmeyecektir.”551 Şu rivayeti gerçi İbni Hacer
Askalânî kabul etmemiş,552 fakat başkaları kabul etmiştir.553
• Üçüncüsü: Hilekâr Yahudiler, Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam)
ve ona en yakın olan sahabilerin hepsine birden darbe vurmak istedikleri
halde, hadisenin bir anda, gaipten haber verilmiş gibi meydana çıkmasıyla
hileleri neticesiz kalmış. O haberin doğruluğu ve sahabileri tarafından
hiçbir zaman gerçeğe zıt bir haber verdiği görülmeyen Resûl-u Ekrem’in,
“Şu keçinin bacağı bana söylüyor.” demesiyle, herkes o sözü keçiden
kulağıyla işitmiş gibi kesin bir kanaate sahip olmuş.
Üçüncü Misal: Hazreti Musa’nın (aleyhisselam) “yed-i beyzâ” ve “asâ”554
mucizelerine karşılık olarak, üç hadisede Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) birer mucizesini anlatacağız.
• Birincisi: Hazreti İmam Ahmed İbni Hanbel’in Ebû Saidi’l-Hudrî’den
kaynağına ulaştığı ve tashih ettiği bir hadis:
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) Katâde İbni Numan’a, karanlık,
yağmurlu bir gecede bir değnek verir ve buyur ur ki: “Lamba gibi, senin
her tarafına onar arşın555 ışık verecek. Evine gittiğin zaman siyah bir gölge
göreceksin. O şeytandır. Onu evinden çıkar, kov.” Katâde değneği alır,
gider. Değnek ona yed-i beyzâ (parlak bir el) gibi ışık verir. Evine varır, o
siyah göl geyi görür, kova r.556
• İkincisi: Hayret verici hadiselerin çokça görüldüğü büyük Bedir
Savaşı’nda müşriklerle dövüş ürken Ukkâşe İbnü’l-Mihsan el-Esedî’nin
kılıcı kırıldı. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) ona kılıç yerine
kalınca bir değnek verdi. Dedi ki: “Bununl a savaş.” Birden değnek,
Allah’ın izniyle, uzun, beyaz bir kılıç oldu. Ukkâşe onunl a savaştı. Hayatı
boyunc a, tâ Yemâme Savaşı’nda şehit oluncaya kadar onu yanında taşıdı.
Şu hadise kesindir. Çünkü Ukkâşe bütün hayatında onunl a iftihar etmiş ve
o kılıç “el-avn” (yardım) namıyla meşhur olmuştur.557 İşte Hazreti
Ukkâşe’nin iftiharı ve kılıcın “avn” namıyla, benzerlerinin üstünde  şöhret
kazanması, şu hadisenin iki delilidir.
• Üçüncüsü: İbni Abdilberr gibi, yaşadığı asrın büyük bir âlimi ve tahkik
ehli büyük z âtlar şu hadiseyi, sahihliğini göstererek naklediyor:
Uhud Savaşı’nda Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) halasının
oğlu Abdullah İbni Cahş’ın kılıcı kırıldı. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) ona bir değnek verdi. Değnek Abdullah İbni Cahş’ın elinde bir
kılıç oldu, onunl a savaştı. Mucize eseri olan o kılıç bâki kaldı.558 Meşhur
İbni Seyyidi’n-Nâs siyerinde, bir zaman sonra Abdullah’ın o kılıcının
Bugâ-yı Türkî adında bir adama iki yüz dinara satıldığını haber veriyor.559
İşte şu iki kılıç, Hazreti Musa’nın asâsı gibi birer mucizedir. Hazreti
Musa’nın vefatından sonra asâsının mucizelik yönü kalmamıştı, fakat
şunlar bâki kaldı.
On Üçüncü İşaret
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mucizelerinin hem tevatür
derecesinde hem misalleri pek çok olan bir çeşidi de hasta ve yaralıların,
onun mübarek nefesiyle şifa bulmasıdır. Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü
vesselam) bu çeşit mucizeleri cins itibarı ile manevî tevatür
derecesindedir. Misallerinin bir kısmı da manevî tevatür hükmünde dir.
Diğer kısmı tek bir kişi kanalıyla gelse bile hadis ilminin çok hassas ve
dikkatli imamları tashih ettikleri ve hadisin kaynağına ulaştıkları için,
ilmî olarak bir kanaat verir. Bunun pek çok misalinden birkaçını
zikredeceğiz.
Birinci Misal: Mağrip’in büyük âlimi Kadı Iyâz Şifâ-yı Şerîf’inde, yüce
bir silsile ve çeşitli rivayetlerle, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam)hizmetkârı,560 bir kumandanı,561 Hazreti Ömer zamanında İslam
ordusunun başkumandanı,562 İran’ın fatihi563 ve cennetle müjdelenen on
sahabiden564 biri olan Hazreti Sa’d İbni Ebî Vakkas’tan naklediyor:
Uhud Savaşı’nda ben Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
yanındaydım. O gün yayı kırılıncaya kadar kâfirlere ok attı. Sonra okları
bana veriyor, “At!” diyordu. “Nasl”sız, yani uçmasına yardım eden
kanatları olmayan okları veriyor ve “At!” diye emrediyordu. Ben de
atıyordum, oklar kanatlı olanlar gibi uçuyor, kâfirlerin bedenine
saplanıyordu.565
Yine savaşta, Katâde İbni Numan’ın gözüne bir ok isabet etti, gözünü
çıkardı, gözbebeği yüzüne indi. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
mübarek, şifalı eliyle onun gözünü alıp yuva sına yerleştirdi. O göz
Katâde’nin en güzel gözü olarak, hiçbir şey olmamış gibi şifa buldu.566 Bu
hadise çok meşhurdur. Hatta Katâde’nin bir torunu, Ömer İbni
Abdilaziz’in yanına geldiği zaman kendini şöyle tarif etmiş: “Ben öyle bir
zâtın torunuyum  ki, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) onun çıkmış
gözünü yerine koydu, birden şifa buldu. En güzel göz o oldu.” Bunu
Hazreti Ömer bin Abdilaziz’e nazım şeklinde567 HAŞİYE söylemiş, kendini öyle
tanıtmış.568
Hem sahih nakille: Yevm-i Zîkarad denilen savaşta meşhur Ebû
Katâde’nin mübarek yüzünü bir ok yaralamış. Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) mübarek eliyle meshetmiş. Ebû Katâde diyor ki:
“Katiyen ne acısını duydum  ne de cerahatini gördüm.”569
İkinci Misal: Başta Buhârî ve Müslim, sahih hadis kitapları haber veriyor:
Hayber Savaşı’nda Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) Hazreti Ali’yi
bayraktar tayin etmişti, fakat Hazreti Ali’nin gözleri hastalıktan çok
ağrıyordu. Allah Resûlü (aleyhissalâtü vesselam) ilaç gibi tükürüğünü
gözüne sürdüğü dakikada şifa buldu, hiçbir şeyi kalmadı. Sabahleyin
Hayber Kalesi’nin pek ağır demir kapısını çekip elinde kalkan gibi tutarak
kaleyi fethetti.570
Yine o savaşta Seleme İbnü’l-Ekva’nın bacağı kılıç darbesiyle yarılmış.
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) ona nefesini üflemiş, Seleme’nin
bacağı birden şifa bulmuş.571
Üçüncü Misal: Başta Nesâî olmak üzere siyer âlimleri, Osman İbni
Huneyf’ten naklediyor:
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) yanına kör bir adam geldi, dedi
ki: “Gözlerimin açılması için dua et.” Allah Resûlü (aleyhissalâtü
vesselam) ona şöyle buyur du:
ََِْْ وَََْ ُ َ رَََِْْ ُ ُِ اُّٰ إِ أَََُْ وَأَََُ إََِْ ََِِ ٍَُ َِ اَِْ، َ
572َُُ إِ أَََُ َِ إِٰ رََ أَنْ ََِْ َْ ََِي، اَُّٰ َُْ ِ
Adam gitti, öyle yaptı, geldi. Gözü açılmıştı, güzelce gördüğüne  şahit
olduk.573
Dördüncü Misal: Büyük bi r imam olan İbni Vehb ha ber veriyor:
Bedir Savaşı’nın on dört şehidinden biri olan Muavviz İbni Afrâ, Ebû
Cehil ile dövüş ürken, lânetlenmiş Ebû Cehil o kahramanın bir elini
kesmiş. O da elini öteki eliyle tutarak Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) yanına gelmiş. Allah Resûlü onun elini yerine yapıştırmış,
tükürüğünü sürmüş. Muavviz birden şifa bulmuş, dönüp şehit oluncaya
kadar savaşmış.
Yine İmam-ı Celîl İbni Vehb naklediyor: O savaşta Hubeyb İbni İsaf’ın
(Yesaf) omuz başına bir kılıç darbesi vurulmuş, kolu kopm uş gibi dehşetli
bir yara açılmış. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) eliyle onun
kolunu omzuna yapıştırmış, nefesini üflemiş ve Hubeyb’in omzu şifa
bulmuş.574
İşte şu iki hadise gerçi tek bir kişiden nakledilmiştir. Fakat İbni Vehb gibi
bir imam sahihliğini gösterdiyse, iki hadise de Bedir gibi mucizeler
kaynağı bir savaşta olduys a ve bunları andıracak çok misal bulunuyor sa,
elbette ikisi de kesindir ve gerçekleşmiştir, denilebilir.
İşte sahih hadislerle sabit belki bin misal var ki, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) mübarek eli şifa olmuştur.
Bu Parça Altın ve Elmasla Yazılsa Lâyıktır
Evet, daha önce bahsi geçtiği gibi:
Avucunda  küçük taşların zikir ve tesbih etmesi...575
576وََ رَََْ إِذْ رَََْ sırrıyla, aynı avucunda  küçücük taşların ve toprağın, top
ve gülle gibi düşmanı hezimete uğratması…
577وَاَْ اََُْ açık ve kesin hükmüyle, aynı elinin parmağıyla ayı iki parça
etmesi...
Hem aynı elin on parmağından çeşme gibi su akması ve bir ordunun
içmesi...
Yine aynı elin, ha stalara ve yaralılara şifa olması…
Elbette o mübarek elin, Cenâb-ı Hakk’ın ne kadar harika bir kudret
mucizesi olduğunu gös terir.
Âdeta,
O elin avucu dostlar içinde Allah’ın tesbih edildiği küçük bir zikirhanedir
ki, küç ücük taşlar dahi içine girse Cenâb-ı Hakk’ı zikir ve tesbih ederler.578
Düşmanlara karşı küçücük bir Rabbanî cephanedir ki, içine taş ve toprak
girse, gülle ve bom ba olur.
Yaralılar ve hastalar için küçücük, Rahmanî bir eczanedir ki, hangi derde
temas etse derman olur.
Celâl ile kalktığı vakit, ayı parçalayıp iki yay şeklini verir.
Ve cemâl ile döndüğü vakit, kevser akıtan on musluklu bir rahmet çeşmesi
hükm üne geçer.
Acaba böyle bir zâtın bir tek eli bu hayret verici mucizelere mazhar ve
vesile oluyorsa, o zâtın, kâinatın Yaratıcısı katında ne kadar makbul ve
davasına ne kadar sadık bulunduğu ve o el ile biat edenlerin ne kadar
bahtiyar olacakları, açıkça anlaşılmaz mı?
Bir Soru: Deniliyor ki, “Sen çok şeye tevatür derecesinde diyorsun.
Halbuki biz bunların çoğunu yeni işitiyoruz. Tevatür derecesinde bir şey
böyle gizli kalmaz.”
Cevap: Fıkıh âlimlerine göre tevatür derecesinde ve apaçık olan çok şey
var ki, başkaları için meçhuldür. Hadis âlimlerine göre de tevatür
derecesinde çok hadis var ki, başkalarının gözünde  bir tek kişi kanalıyla
nakledilmiş zayıf bir haber kadar bile değildir ve bunun gibi... Her ilmin
ihtisas sahipleri, o ilme göre açık hüküm leri ve nazari görüşleri bildirir.
Halk tabakası ise o ilmin ihtisas sahiplerine güve nir, teslim olur veya
meselenin içine girer, görür.
Şimdi, haber verdiğimiz hakiki veya manevî mütevatir yahut onun gibi
tevatür derecesinde kesinlik ifade eden hadiseler, hem hadis hem fıkıh
âlimleri hem usûlcüler hem de çoğu ulemâ tabakası için hükm ünü öyle
göstermiştir. Gaflette bulunan avam tabaka veya gözünü kapayan cahiller
bilmiyorsa kabahat onlara aittir…
Beşinci Misal: İmam Bagavî, hadisin kaynağına ulaşarak ve tashih ederek
bildiriyor ki:
Hendek Savaşı’nda kâfirlerin darbesiyle Ali İbnü’l-Hakem’in ayağı
kırıldı. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) meshetti. Dakikasında
öyle şifa buldu ki , atından inmedi.579
Altıncı Misal: Başta İmam Beyhakî, hadis âlimleri haber veriyor:
İmam Ali çok hastaydı. Izdırabından kendi kendine dua edip inliyordu.
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) geldi, 580اَُّٰ اِِْ dedi ve ayağıyla
Hazreti Ali’ye dokundu, “Kalk” buyur du. İmam Ali birden şifa buldu.
Kendisi diyor ki: “Ondan sonra o ha stalığı hiç görmedim.”581
Yedinci Misal: Şürahbil el-Cu’fî’nin meşhur kıssasıdır:
Avucunda  etten bir ur vardı, kılıcını ve atının dizginini tutamıyordu.
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) mübarek eliyle avucunda ki uru
meshetti ve ovdu. O  urdan hiçbir eser kalmadı.582
Sekizinci Misal: Altı çocuk ve çocuk tabiatında bir kadın ayrı ayrı, Resûl-
u Ekrem’in birer mucizesine mazhar olmuştur.
• Birincisi: Kâmil muhakkiklerden meşhur hadis âlimi İbni Ebî Şeybe
haber veriyor:
Bir kadın, bir çocuğu Resûl-u Ekrem’in (aleyhis-salâtü vesselam) yanına
getirdi. Çocukta bir musibet vardı; konuş amıyordu, aptaldı. Resûl-u
Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) suyla ağzını çalkaladı, elini yıkadı ve o
suyu kadına verdi. “Çocuğa içirsin.” buyur du. Çocuk o suyu içtikten sonra
hastalığından, o musibetten bir şey kalmadı. Öyle bir akla ve olgunluğa
sahip oldu ki , en akıllı insanları geride bıraktı.583
• İkincisi: Sahih nakille, Hazreti İbni Abbas anlatıyor:
Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) mecnun bir çocuk getirildi.
Allah Resûlü mübarek elini onun göğs üne koydu. Çocuk birden istifra etti.
İçinden –küç ük hı yar kadar– siyah bir şey çıktı, çocuk şifa bulup gi tti.584
• Üçüncüsü: İmam Beyhakî ve Nesâî sahih nakille haber veriyor:
Muhammed İbni Hâtıb isminde bir çocuğun koluna kaynayan tencere
dökül müş, bütün kolu yanmıştı. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
meshedip tükürüğünü s ürdü, ç ocuk da kikasında şifa buldu.585
• Dördünc üsü: Büyüm üş fakat dilsiz, yaşça ileri bir çocuk Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) yanına geldi. Çocuğa, “Ben kimim?”
buyur du. Hiç konuş mayan dilsiz çocuk 586أََْ رَُلُ ِّٰ deyip konuş maya
başladı.587
• Beşincisi: Uyanıkken Resûl-u Ekrem’in sohbe tiyle (aleyhissalâtü
vesselam) tekrar tekrar şereflenen588 Celâleddin Süyûtî, asrın imamı –
hadisin kaynağına ulaşarak ve tashihle– haber veriyor ki:
Mübarekü’l-Yemâme ismiyle meşhur bir zâtı daha yeni dünya ya
geldiğinde Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) yanına getirmişler.
Allah Resûlü (aleyhissalâtü vesselam) ona yöne lmiş, çocuk konuş maya
başlamış, 589أََُْ أََ رَُلُ ِّٰ demiş. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
“Bârekâllah” buyur muş. Çocuk onda n sonra büyüyünc eye kadar bir daha
konuş mamış. O çocuk, Resûl-u Ekrem’in bu mucizesine ve “Bârekâllah”
duasına mazhar olduğunda n, “Mübarekü’l-Yemâme” ismiyle şöhret
bulmuş.590
• Altıncısı: Namaz kılarken hırçın bir çocuk namazını bozup geçtiğinden,
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) 591اَُّٰ اَْْ أَََهُ demiş. Ondan sonra
çocuk bi r daha yürüyememiş, öyle kalmış, hırçınlığının cezasını bulmuş.
• Yedincisi: Çocuk tabiatında, hayâsız bir kadın, Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) yemek yerken bir lokma istemiş, Allah Resûlü
vermiş. Kadın demiş ki: “Yok, senin ağzındakini istiyorum.” Resûl-u
Ekrem onu da vermiş. O gayet hayâsız kadın, o lokmayı yedikten sonra en
hayâlı kadınlardan olmuş ve Medineli kadınların üstünde  bir hayâya
erişmiş.592
İşte bu sekiz misal gibi, seksen değil, belki sekiz yüz hadise var. Çoğu,
siyer ve hadis kitaplarında anlatılmıştır.
Evet, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mübarek eli Lokman
Hekim’in bir eczanesi gibi.. tükürüğü Hazreti Hızır’ın âb-ı hayat çeşmesi
gibi.. ve nefesi Hazreti İsa’nın (aleyhisselam) nefesi gibi medet verip şifa
ulaştırıyorsa ve insan çok musibete ve belâya düşüyorsa, elbette Resûl-u
Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) sayısız müracaat olmuştur. Hastalar,
çocuklar, mecnunlar pek çok defa gelmiş, hepsi şifa bul up gi tmiştir.
Hatta kırk defa hacca giden, kırk sene sabah namazını yatsı abde stiyle
kılan, tâbiînin büyük imamlarından olan ve çok sahabi yle görüşen, Tâvûs
adıyla da bilinen Ebû Abdur rahmân el-Yemânî593 kesin bir şekilde bildirir
ve hüküm verir ki: Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) ne kadar
mecnun gelmişse ve Allah Resûlü (aleyhissalâtü vesselam) hangi sinin
göğs üne elini koymuşsa, mutlaka şifa bulmuştur, şifa bulmayan
kalmamıştır.594
İşte saadet asrında yetişmiş böyle bir imam, böyle kesin ve umumi bir
hükme varmışsa, elbette Resûl-u Ekrem’e gelen hiçbir hasta kalmamıştır
ki, şifa bulmuş olmasın. Madem şifa bulmuşlar, elbette müracaatlar
binlerce olacaktır.
On Dördüncü İşaret
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mucizelerinin çeşitlerinden
mühim bir tanesi de, duasıyla meydana gelen harikalardır. Evet, şu türden
mucizeler kesindir ve hakiki tevatür derecesindedir. Tek tek misalleri o
kadar çoktur ki, hesap edilemez. Misallerin birçoğu va r ki, onlar da tevatür
derecesine çıkmış, belki tevatüre yakın meşhur olmuştur. Bir kısmını öyle
imamlar nakletmiştir ki, meşhur tevatür derecesinde gibi kesinlik ifade
eder. Biz bu mucizelerin pek çok misalinden, tevatüre yakın derecede
yayılmış ve meşhur bazılarını örnek olarak göstereceğiz ve her misalin de
birkaç kısmını söyleyeceğiz.
Birinci Misal: Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) yağmur
duasının, tevatür derecesinde ve çok defa tekrar ile, daima süratle kabul
olduğunu, başta İmam Buhârî ve İmam Müslim, hadis imamları
nakletmiştir. Hatta bazı defa minber-i şerifin üstünde  yağmur duası için
elini kaldırdığında, indirmeden yağmur yağmış.595 Daha önce söylediğimiz
gibi, bir-iki defa ordu susuz kaldığı vakit bulut geliyor, yağmur
yağdırıyordu.596 Hatta dedesi Abdülmuttalib, peygamberlikten önce, Resûl-
u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) yaşça küçük olduğu zamanlarda yağmur
duasına onun mübarek yüzüyle giderdi. Yağmur onun yüzü hürmetine
gelirdi ki, bu hadise Abdülmuttalib’in bir şiiriyle şöhret bulmuştur.597 Hem
Resûl-u Ekrem’in ahirete yolculuğunda n sonra Hazreti Ömer, Hazreti
Abbas’ı vesile yapıp demiş ki: “Ya Rab, bu senin habibinin amcasıdır.
Onun yüz ü suyu hür metine yağmur ver.” Yağmur gelmiş.598
Yine İmam Buhârî ve Müslim haber veriyor: Yağmur için dua talep edildi.
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) dua etti. Yağmur öyle geldi ki,
“Aman dua et, kesilsin.” demeye mecbur kaldılar. Dua etti, birden
kesildi.599
İkinci Misal: Tevatüre yakın bir şekilde meşhurdur ki, Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) müminler daha kırk kişiye ulaşmadan ve gizli
ibadet etmekteyken şöyle dua buyur du: اَُّٰ أَِ اَِْْمَ ََُِ ِْ اَْبِ أَوْ َِِْو
600ِْ َِمٍ Bir-iki gün sonra Hazreti Ömer İbnü’l-Hattab imana geldi ve
İslamiyet’i ilan etmeye, yüceltmeye, güçlendirmeye vesile oldu, “Fâruk”
yüce unva nını aldı.601
Üçüncü Misal: Allah Resûlü bazı seçkin sahabilere ayrı ayrı maksatlar
için dua etmiş. Duası öyle parlak bir surette kabul olmuş ki, o duaların
kerameti mucize derecesine çıkmış.
• Mesela, başta Buhârî ve Müslim haber veriyor, İbni Abbas’a şöyle dua
etmiş: 602اَُّٰ َُْ ِ اِ وََُْ اْوَِ Duası öyle makbul olmuş ki, İbni Abbas
“Kur’an’ın tercümanı”603 şanlı unva nını ve “habrü’l-ümme,” yani
“ümmetin büyü k âlimi” yüce rütbesini kazanmış.604 Hatta çok gençken,
Hazreti Ömer onu âlimlerin ve sahabenin ileri gelenlerinin meclisine
alıyordu.605
• Yine başta İmam Buhârî, sahih hadis kitaplarının sahipleri haber veriyor:
Enes’in annesi, Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam), “Hizmetkârın
olan Enes’in evladı ve malı hakkında bereket duası et.” diye yalvarmış.
Allah Resûlü de şöyle dua etmiş, 606اَُّٰ أَِْْ ََُ وَوَََهُ وََرِكْ َُ َِ أَََُْْ.
Hazreti Enes, ömrünün sonlarında yeminle ilan ediyor ki: “Ben kendi
elimle yüz evladımı defnettim. Mal ve servet itibarı ile de hiçbiri benim
kadar mesut yaşamamıştır. Malımı görüyorsunuz  ki pek çoktur. Bütün
bunlar Resûl-u Ekrem’in dua sının bereketindendir.”607
• Başta İmam Beyhakî, hadis âlimleri haber veriyor ki: Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam), cennetle müjdelenen on sahabiden Abdurrahmân
İbni Avf’a malının çok ve bereketli olması için dua etmiş.608 O duanın
bereketiyle Abdurrahmân İbni Avf o kadar servet kazanmış ki, bir
defasında yedi yüz deveyi yükleriyle beraber sırf Allah için sadaka
vermiş.609 İşte Resûl-u Ekrem’in duasının bereketine bakınız, “Bârekâllah”
deyiniz!..
• Hem İmam Buhârî başta olmak üzere, hadis rivayetçileri şöyle
naklediyor: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) Urve İbni Ebi’l-
Ca’d’e ticarette kâr ve kazanç sağlaması için bereket duası etmiş. Urve
diyor ki: “Ben bazen Kûfe çarşısında duruyordum. Bir günde kırk bin
kazanıyor, sonra evime dönüyor dum.” İmam Buhârî şöyle diyor: “Toprağı
da eline alsa onda  bir kazanç bulurdu.”610
• Yine Allah Resûlü, Abdullah İbni Câfer’e malının çok olması ve bereket
için dua etmiş.611 Hazreti Abdullah İbni Câfer o derece servet kazanmış ki,
o asırda meşhur olmuş. Resûl-u Ekrem’in bereket duasıyla elde ettiği
serveti kadar cömertliğiyle de şöhret bulmuş.612
Böyle çok m isal var. Bu dör düyle yetiniyoruz.
• Başta İmam Tirmizî haber veriyor ki: Sa’d İbni Ebî Vakkas hakkında
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), 613اَُّٰ أَِْ دَََُْ diye dua etmiş.
Sa’d’ın duasının kabulü için dua buyur muş. O asırda Sa’d’ın beddua sından
herkes korkardı. Duasının makbul oluşu da şöhret buldu.614
• Hem Resûl-u Ekrem, meşhur Ebû Katâde’ye أَََْ ُّٰ وَََْ، اَُّٰ َرِكْ َُ ِ
615َِْه۪ وَََِه۪ buyur muş, genç kalması için dua etmiş. Ebû Katâde yetmiş
yaşında vefat ettiği zaman, on beş yaşında bir genç gibi olduğu –sahih
nakille– şöhret bulmuştur.616
• Meşhur şair Nâbiğa’nın meşhur kıssasıdır. Nabiğa, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) yanında bir şiirini okudu:
َََْ اَءَ ِ ََِْ وََََِ وَإِ ُُِ َْقَ ذَِٰ ًََْا
yani, “Şerefimiz göğe  çıktı, biz daha üstüne çıkmak istiyoruz.” mısralarını
söyledi. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), latife suretinde şöyle
buyur du: إِٰ أََْ َ أََ َْٰ؟ O da cevap verdi: إَِ اَِْ َ رَُلَ ِّٰ Yani, Allah
Resûlü (aleyhissalâtü vesselam) latife olarak dedi ki: “Gökten öbür tarafa
nereyi istiyorsun ki, şiirinde orayı niyet ediyorsun?” Nâbiğa da, “Göklerin
ötesinde cennete gitmek istiyoruz.” dedi. Sonra mânidar bir şiirini daha
okudu. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) şöyle dua etti: َ َُِْ ُّٰ
َكَ Yani, “Senin ağzın bozulmasın.” İşte o peygamber duasının bereketiyle
Nâbiğa yüz yirmi yaşındayken bir dişi bile eksilmemişti. Hatta bazen bir
dişi düştüğü va kit yerine bir tane daha geliyordu.617
• Hem –sahih nakille– Allah Resûlü, İmam Ali için şöyle dua etmiş: اَُّٰ
اِِْ اَْ وَاَْْدَ Yani, “Ya Rab, ona soğuğun ve sıcağın zahmetini gösterme.”
İşte bu duanın bereketiyle İmam Ali kışın yazlık elbisesini, yazın kışlık
elbisesini giyerdi. Derdi ki: “O duanın bereketiyle soğuğun  ve sıcağın
zahmetini hiç çekmiyorum.”618
• Yine Resûl-u Ekrem, Hazreti Fâtıma için dua etmiş: اَُّٰ َ َُِْ Yani,
“Allahım, ona açlık elemi verme!” Hazreti Fâtıma diyor ki: “O duadan
sonra açlık elemi görmedim.”619
• Tufeyl İbni Amr, Resûl-u Ekrem’den (aleyhissa lâtü vesselam) bir mucize
istemiş ki götürüp kavmine göstersin. Allah Resûlü (aleyhissalâtü
vesselam) 620اَُّٰ َرْ َُ demiş. Tufeyl’in iki gözünün ortasında bir nur
belirmiş, sonra değneğinin ucuna geçmiş. Bununl a “zinnûr” (nurlu) diye
şöhret bulmuş.621
İşte bunl ar meşhur hadislerdendir ve kesinlik kazanmıştır.
• Ebû Hureyre, Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam), “Bende
unutkanlık oluyor.” diye şikâyette bulunmuş. Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) buyruğuyl a mendil şeklinde bir şey açmış. Sonra
Allah Resûlü mübarek avucuyla gaipten bir şey alır gibi yapıp avucunu
ona boşaltmış. İki üç defa böyle yaparak Ebû Hureyre’ye, “Şimdi mendili
topla.” demiş, o da toplamış. Resûl-u Ekrem’in duasının bu manevî
sırrıyla Ebû Hureyre, “Ondan sonra hiçbir şeyi unutmadım.”622 diye yemin
ediyor.
İşte bunl ar kesin olan, meşhur rivayetlerdendir.
Dördüncü Misal: Resûl-u Ekrem’in (aleyhis salâtü vesselam) beddua sına
sebep olmuş birkaç hadiseyi söyleyeceğiz.
• Birincisi: Perviz adlı İran padişahı, Allah Re sûlü’nün mektubunu yırttı.
Kendisine haber gelince Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) şöyle
beddua  etti: اَُّٰ َقْ َُُْ“ Ya Rab! Nasıl mektubum u yırttıysa sen de onu
ve mülkünü parça parça et!”623 İşte şu beddua nın tesiriyle oğlu Şîreveyh, o
Kisrâ Perviz’i hançerle paraladı.624 Sa’d İbni Ebî Vakkas da saltanatını
parça parça etti. Sâsâni devletinin hiçbir yerde haşmeti, büyükl üğü
kalmadı. Kayser ve diğer hüküm darlar ise Allah Resûlü’nün mektubuna
hürmet ettikleri için mahvolmadılar.625
• İkincisi: Tevatüre yakın derecede meşhurdur ve Kur’an ayetleri işaret
ediyor ki, İslam’ın ilk yıllarında Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
Mescidü’l-Haram’da namaz kılarken Kureyş’in ileri gelenleri toplandı,
kendisine karşı gayet kötü, çirkin bir muamelede bulundul ar. Allah Resûlü
de o vakit onlara beddua  etti. İbni Mes’ud diyor ki: “Yemin ederim, o kötü
muameleyi yapan ve Resûl-u Ekrem’in beddua sını alanların Bedir
Savaşı’nda birer birer leşlerini gördüm.”626
• Üçüncüsü: Arapların Mudar denilen büyük bir kabilesi, Hazreti
Peygamber’i (aleyhissalâtü vesselam) yalanladığından, onlara kıtlık
çekmeleri için beddua  etti. Yağmur kesildi, kıtlık ve pahalılık başgösterdi.
Sonra Mudar kavminden olan Kureyş kabilesi Resûl-u Ekrem’e
(aleyhissalâtü vesselam) ricada bulundu . Allah Resûlü dua etti, yağmur
geldi, kıtlık ortadan kalktı.627 Bu hadise tevatür derecesinde meşhurdur.
Beşinci Misal: Bazı insanlara hususi beddua sının dehşetli kabulüdür.
Bunun ç ok m isali var. Kesin olan üçünü be yan edeceğiz.
• Birincisi: Allah Resûlü, Utbe İbni Ebî Leheb hakkında şöyle beddua  etti:
اَُّٰ َْ ََِْ ًَْ ِْ ََِِ Yani, “Ya Rab! Ona bir köpe ğini musallat et!” Utbe
sefere giderken bir aslan gelmiş, kafilenin içinde onu arayıp bulmuş,
parçalamış.628 Bu vaka meşhurdur, hadis imamları aktarmış ve tashih
etmişlerdir.
• İkincisi: Muhallim İbni Cessâme’dir ki, Âmir İbni Azbat’ı zalimce
katletmişti. –Halbuki Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) Âmir’i
cihad ve savaş için kumandan tayin edip bir bölükle gönde rmişti.
Muhallim de onunl a beraberdi.629 Bu zulmün haberi Resûl-u Ekrem’e
(aleyhissalâtü vesselam) ulaştığı vakit hiddetlenmiş, 630اَُّٰ َ َِْْ ٍَُِ diye
beddua  buyur muş. Yedi gün sonra Muhallim öldü. Kabre koydul ar, kabir
dışarı attı. Kaç defa koydul arsa yer kabul etmedi. Sonra mecburen iki taşın
arasına sağlamca bir duva r yapıldı, o şekilde yeraltında gizlendi.631
• Üçüncüsü: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) bir adamı sol eliyle
yemek yerken gör müş. Buyurmuş ki: ُْ ََِِِ Yani, “Sağ elinle ye!” Adam,
َ أََُِْ demiş, “Sağ elimle yapamıyorum.” Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) َ اَََْْ yani, “Kaldıramayacaksın!” diye beddua  etmiş. İşte
onda n sonra adam sağ elini hiç kaldıramamış.632
Altıncı Misal: Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) hem duası hem
teması sayesinde meydana gelen pek çok harika hadiseden kesinlik
kazanmış birkaçını zikredeceğiz.
• Birincisi: Hazreti Hâlid İbni Velid’e (Sey ful lah’a)633 birkaç saç telini
verip zafer kazanması ve Allah’ın yardımı için dua etmiş. Hazreti Hâlid o
saçları sarığında saklamış. İşte o saçların ve duanın bereketi hürmetine,
girdiği her savaştan mutlaka zafer kazanarak çıkmış.634
• İkincisi: Selmân Farisî, daha önce Yahudilerin kölesiydi. Efendileri onu
azat etmek için çok şey istedi. “Üç yüz hurma fidanını dikip onlar meyve
verdikten sonra kırk okka  altın vererek azat edilebilirsin” dediler. Selmân,
Resûl-u Ekrem’e (aleyhis salâtü vesselam) geldi, halini bildirdi. Allah
Resûlü (aleyhissalâtü vesselam) kendi eliyle Medine civarında üç yüz
fidan dikti. Yalnız bir tanesini başkası dikti. O sene Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) diktiği bütün fidanlar meyve verdi, yalnız
başkasının diktiği o tek fidan vermedi. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) onu ç ıkardı, yeniden dikti. O da meyve verdi.635
Sonra Hazreti Peygamber tavuk yumurtası kadar bir altına tükürüğünü
sürdü, dua etti ve onu Selmân’a verdi. Dedi ki: “Git, Yahudilere ver.”
Selmân Farisî gidip o altından Yahudilere kırk okka  verdi. Tavuk
yumurtası kadar olan altın, eskisi gibi kaldı. İşte bu, Hazreti Selmân-ı
Pâk’in hayatının en mühim ve mucizeli hadiselerindendir; bunu muteber
ve güve nilir imamlar haber vermiştir.636
• Üçüncüsü: Ümmü Mâlik isminde bir kadın sahabi, “ukke ” denilen küçük
bir yağ tulumundan Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) yağ hediye
ederdi. Bir defasında Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) ona dua edip
ukke yi vermiş, buyur muş ki: “Boşaltıp sıkmayınız.” Ümmü Mâlik ukke yi
almış. Ne vakit çocukları yağ istese Resûl-u Ekrem’in dua sının bereketiyle
ukke de yağ bulurlardı. Bu, hayli zaman devam etti. Sonra sıktılar, bereket
kesildi.637
Yedinci Misal: Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) duasıyla ve
temasıyla suların tatlılaşmasına, güzel koku vermesine örnek çok hadise
var. Beş tanesini söyleyeceğiz.
• Birincisi: Başta İmam Beyhakî, hadis âlimleri haber veriyor: Bi’r-i Kubâ
denilen kuyunun suyu bazen kesiliyor, yani tükeniyordu. Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) abdest suyunu içine döküp dua ettikten sonra
bollaştı, bir daha hiç kesilmedi.638
• İkincisi: Delâilü’n-Nübüv ve’de Ebû Nuaym başta olmak üzere, hadis
âlimleri bildiriyor ki: Enes’in evindeki kuyuya  Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) tükürüğünü atıp dua etmiş. Medine-i
Münevvere’de en tatlı su o ol muş.639
• Üçüncüsü: İbni Mâce naklediyor: Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü
vesselam) bir kova  zemzem suyu getirdiler. Ağzına bir miktar aldı, tekrar
kova ya boşalttı. Kova misk gibi kokm aya başladı.640
• Dördünc üsü: İmam Ahmed İbni Hanbel haber veriyor: Bir kuyuda n bir
kova  su çıkardılar. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) içine ağzının
suyunu a kıtıp kuyuya  boşalttıktan sonra kuyu m isk gibi kokm aya başladı.641
• Beşincisi: Manevî kuvve te sahip evliyadan, İmam Müslim’in ve Mağrip
âlimlerinin güve nilir, makbul saydığı Hammad İbni Seleme aktarıyor:
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) deriden bir kaba su doldurup
ağzına üflemiş, dua etmiş. Sonra onu bağlayıp bir kısım sahabeye vermiş.
“Ağzını yalnız abdest alacağınız vakit açınız.” demiş. Gitmişler, abdest
alacakları vakit ağzını açmışlar. Görmüşler ki, hâlis bir süt, ağzında da
kaymak yağ...642
İşte bu beş misali, bazıları meşhur bazıları da mühim imamlar naklediyor.
Bunlar ve burada nakledilmeyenlerle tamamı, manevî tevatür gibi, mutlak
bir mucizenin gerçekleştiğini gösteriyor.
Sekizinci Misal: Resûl-u Ekrem’in (aleyhissa lâtü vesselam) duası ve
mübarek elinin temasıyla, sütsüz ve kısır keçilerin fazla süt vermesinin
misali çoktur. Biz yalnız meşhur ve kesin iki-üç tanesini bildireceğiz.
• Birincisi: Bütün muteber siyer kitapları naklediyor: Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) Ebûbekri’s-Sıddık ile beraber hicret ederken,
Ümmü Mâbed diye bilinen Âtike Binti Hâlid el-Huzâiyye’nin evine
gelmişler. Orada gayet zayıf, sütsüz, kısır bir keçi varmış. Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) Ümmü Mâbed’e, “Bunda  süt yok mu?”
buyur muş. Ümmü Mâbed demiş ki: “Bunun vücudunda  kan yok, nereden
süt verecek?” Allah Resûlü (aleyhissalâtü vesselam) gidip keçinin beline
elini sürmüş, memesini de mesh etmiş, dua buyur muş. Sonra demiş ki:
“Kap getiriniz, sağınız.” Sağmışlar. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) ve Ebûbe kri’s-Sıddık içtikten sonra o ev halkı da doyunc aya
kadar içmişler. O keçi kuvve tlenmiş, öyle de mübarek kalmış.643
• İkincisi: İbni Mes’ud’un keçisinin meşhur kıssasıdır. İbni Mes’ud,
Müslüman olmadan önce çobandı. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) Ebûbe kri’s-Sıddık ile beraber, onun keçileriyle bulunduğu yere
gitmiş, onda n süt istemiş. İbni Mes’ud demiş ki: “Keçiler benim değil,
başkasının malıdır.” Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), “Bana kısır,
sütsüz bir keçi getir.” buyur muş. O da iki senedir teke görmemiş bir keçi
getirmiş. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) eliyle keçinin memesini
meshedip dua buyur muş. Sonra sağmışlar, hâlis bir süt almış, içmişler.
İbni Mes’ud bu m ucizeyi gördükten sonra iman etmiş.644
• Üçüncüsü: Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) sütannesi olan
Halime-i Sa’diye’nin keçilerinin meşhur kıssasıdır. O kabilede bir derece
kıtlık vardı. Hayvanlar zayıf ve sütsüz oluyor, doyunc aya kadar
yemiyordu. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) oraya, sütannesinin
yanına gönde rildiği zaman, onun bereketiyle Halime-i Sa’diye’nin keçileri
akşam vakti diğer keçilerin aksine, tok ve memeleri dolu olarak
geliyordu.645 İşte siyer kitaplarında bunun gibi daha başka örnekler var.
Fakat bu ka darı asıl maksadı göstermeye kâfidir.
Dokuzuncu Misal: Resûl-u Ekrem (aleyhissa lâtü vesselam) bazı zâtların
başını ve yüzünü mübarek eliyle meshedip dua buyur duktan sonra görülen
harikaların pek çok ör neğinden, meşhur olmuş birkaçını beyan ediyoruz.
• Birincisi: Umeyr İbni Sa’d’ın başına elini sürmüş, dua etmiş. O duanın
bereketiyle Umeyr seksen yaşında öldüğü va kit başında beyaz saç yokt u.646
• İkincisi: Kays İbni Zeyd’in başına elini koyup mesh ve dua etmiş. Kays
yüz yaşına girdiği zaman bütün başı beyazdı, yalnız o duanın bereketiyle
ve meshin tesiriyle Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) elini
koyduğu ye r simsiyah kalmıştı.647
• Üçüncüsü: Abdurrahman İbni Zeyd İbni’l-Hattab hem küçük hem
çirkindi. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) eliyle başını meshedip
dua buyur muş. O duanın bereketiyle Abdurrahman, endamıyla en heybetli,
görünüş üyle en güz el bir surete girmiş.648
• Dördünc üsü: Huneyn Savaşı’nda Âiz İbni Amr’ın yüzü yaralanmış.
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) eliyle yüzünde ki kanı silmiş.
Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselam) elinin temas ettiği yer parlak
bir nuraniyet kazanmış ki, hadis âlimleri onu َُةِ اََْسِ yani “doru atın
alnındaki beyaz gibi” parlıyordu, ş eklinde tarif etmişler.649
• Beşincisi: Allah Resûlü (aleyhissalâtü vesselam), Katâde İbni Milhân’ın
yüzüne elini sürmüş, dua etmiş. Katâde’nin yüzü ayna gibi parlamaya
başlamış.650
• Altıncısı: Müminlerin annesi Ümmü Seleme’nin kızı ve Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) üvey kızı Zeyneb’in yüzüne küçükke n
Allah Resûlü (aleyhissalâtü vesselam) abdest suyu atıp iltifatta bulunmuş.
O suyun temasından sonra Zeyneb’in güzelliği ve cemâli hayret verici bir
suret almış, eşsiz bir güzelliğe sahip olmuş.651
İşte bunlar gibi daha çok misal var, çoğunu hadis âlimleri nakletmiştir. Bu
misallerin her birini tek bir rivayetle gelen zayıf birer haber farz etsek
dahi, yine de bütünü manevî tevatür hükm ünde , Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) mutlak bir mucizesini gösterir. Çünkü bir hadise
ayrı ayrı pek çok şekilde nakledilirse asıl hadisenin gerçekleşmiş olduğu
kesinleşir. Rivayetlerin her biri zayıf bile olsa yine de asıl hadiseyi ispat
eder.
Mesela bir gürültü işitilse… B azıları dese ki, “Filan ev yıkıldı.” Bir diğeri,
“Başka ev yıkıldı.” dese, daha başkası farklı bir evi söylese ve bunun
gibi... Her bir haber, bir kişi kanalıyla gelmiş de olabilir, zayıf da, gerçeğe
aykırı da bulunabilir. Fakat asıl hadise, bir evin yıkılmasıdır; bu kesindir,
bütün haber verenler bunda  ittifak eder. Halbuki bahsettiğimiz şu altı
örnek hem sahihtir hem de bazıları şöhret derecesine çıkmıştır. Bunların
her birini zayıf kabul etsek bile, temsilde bir evin mutlaka yıkılması gibi,
örneklerin tamamı Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mutlak bir
mucizesinin varlığını kesin bir şekilde gösterir.
İşte Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) apaç ık olan, her bir
çeşit mucizesi şüphe siz mevcuttur. Kısımları da o kuşatıcı ve mutlak
mucizenin suretleri veyahut numuneleridir. Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) nasıl ki eli, parmakları, tükürüğü, nefesi, sözü,
yani duas ı pek çok mucizenin kaynağı oluyor. Aynen öyle de, diğer
latifeleri, duyguları ve azaları, birçok harika hadiseye kaynaklık eder.
Siyer ve tarih kitapları, o harikaları bildirmiş, Allah Resûlü’nün
ahlâkında, suretinde ve duygularında pek çok peygamberlik delili
bulunduğunu gös termiştir.
On Beşinci İşaret
Nasıl ki taşlar, ağaçlar, ay ve güne ş Allah Resûlü’nü tanıyor, birer
mucizesini göstermekle onun peygamberliğini tasdik ediyor. Aynı şekilde,
hayvanlar, ölüler, cinler ve melekler de o mübarek zâtı tanıyor,
peygamberliğini doğruluyor. Her bir topluluk onu tanıdıklarını, bazı
mucizelerini göstermekle bildiriyor ve peygamberliğini tasdiklerini ilan
ediyorlar.
On Beşinci İşaret’in üç şubesi var.
Birinci Şube
Hayvanlar, Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselam) tanıyor ve
mucizelerini gösteriyor. Bu kısmın çok misali var. Biz burada yalnız,
meşhur ve manevî tevatür derecesinde kesin veya muhakkik imamların
makbul gördüğü veyahut ümmetin kabul ettiği bir kısım hadiseleri örnek
olarak söyleyeceğiz.
Birinci Hadise: Manevî tevatür derecesinde meşhur olan, Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) Ebûbe kri’s-Sıddık ile, kâfirlerin
takibinden kurtulmak için sığındıkları Sevr Mağarası’nın kapısında iki
güve rcinin iki nöbe tçi gibi gelip beklemesi ve örümceğin de perdedâr gibi,
harika bir şekilde, kalın bir ağ ile mağaranın kapısını örtmesidir. Hatta
Kureyş’in ileri gelenlerinden, Bedir Savaşı’nda Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) eliyle öldürülen Übey İbni Halef652 mağaraya
bakmış. Arkadaşları demiş ki: “İçeri girelim.” O şöyle cevap vermiş:
“Nasıl girelim? Burada bir ağ görüyorum ki, Hazreti Muhammed dünya ya
gelmeden önce yapılmış gibidir. Bu iki güve rcin işte orada duruyor.
İçeride adam olsa orada dururlar mı?”653
İşte bunun gibi, mübarek güve rcinlerin Mekke’nin fethinde de Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) başı üzerinde gölge yaptığını İmam-ı
Celîl İbni Vehb na klediyor.654
Hem sahih rivayetle Hazreti Âişe-i Sıddîka haber veriyor ki: Evimizde
güve rcin gibi, evcil bir kuş vardı. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
evdeyken hiç çırpınmaz, sessizce dururdu. Ne vakit Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) dışarı çıksa, o kuş başlardı harekete; gider gelir,
hiç durmazdı.655 Demek o kuş, Allah Resûlü’nü (aleyhissalâtü vesselam)
dinliyor, huz urunda  temkinle susuyordu.
İkinci Hadise: Beş-altı farklı rivayetle aktarılmış, manevî tevatür
hükm ünü almış kurt hadisesidir. Bu hayret verici kıssa, meşhur
sahabilerden nakledilmiştir.
Mesela Ebû Saidi’l-Hudrî, Seleme İbnü’l-Ekva’, İbni Ebî Vehb, Ebû
Hureyre ve bu vakayı gören çoban Uhban çeşitli rivayetlerle haber
veriyorlar:
Bir kurt, bir sürüdeki keçilerden birini yakalamış, çoban kurdun elinden
kurtarmış. Kurt demiş ki: “Allah’tan korkmadın, benim rızkımı elimden
aldın.” Çoban cevap vermiş: “Acayip, kurt konuş ur mu?” Kurt da şöyle
demiş: “Acayiplik senin halindedir ki, buranın arka tarafında bir zât var,
sizi cennete davet ediyor, peygamberdir, onu tanımıyorsunuz .”656 Bütün
rivayetler kurdun konuş masında ittifak etmekle beraber, kuvve tli olan Ebû
Hureyre’nin rivayetinde şöyle anlatılıyor: Çoban kurda, “Ben gideceğim,
fakat keçilerime kim bakacak?” demiş. Kurt demiş ki: “Ben bakacağım.”
Çoban, çobanlığı kurda devredip gitmiş, Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü
vesselam) görmüş, iman edip dönm üş. Kurdu çoban olarak bulmuş; sürüde
kayıp yokm uş. Kendisine üstadlık ettiği için ona  bir keçi kesmiş.657
Bir rivayette, Kureyş’in ileri gelenlerinden Ebû Süfyan ile Safvan bir kurt
görmüşler. Kurt bir ceylanı takip edip Harem-i Şerif’e girmiş, sonra
dönm üş, konuş muş, Resûl-u Ekrem’in peygamberliğini haber vermiş. İki
adam hayret etmişler. Ebû Süfyan, Safvan’a demiş ki: “Bu kıssayı kimseye
söylemeyelim. Korkarım, Mekke boşalıp onl ara katılacak.”658
Sözün öz ü, kur t kıssası kesin ve manevî tevatür derecesinde gibi bir kanaat
verir.
Üçüncü Hadise: Beş altı farklı rivayetle mühim sahabilerden nakledilen
deve hadisesidir. Mesela Ebû Hureyre,659 Sa’lebe İbni Mâlik,660 Câbir İbni
Abdillâh,661 Abdullah İbni Câfer662 ve Abdullah İbni Ebî Evfâ663 gibi farklı
sahabiler664 çeşitli rivayetlerle, ittifakla haber veriyor: Bir deve gelmiş,
Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselam) hürmetle selamlar gibi secde
edip konuş muş. Birkaç rivayette aktarılıyor ki, o deve bir bağda kızmış,
vahşileşmiş, yanına kimseyi sokmuyor, etrafına hücum ediyormuş. Resûl-
u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) bağa girmiş, deve gelip hürmetle secde
etmiş, yanına çökmüş. Allah Resûlü (aleyhissalâtü vesselam) ona yular
takmış. Deve, “Beni çok zahmetli işlerde çalıştırdılar, şimdi de kesmek
istiyorlar. Onun için kızdım.” demiş. Resûl-u Ekrem deve sahibine
sormuş: “Öyle mi?” “Evet” demişler.
Hem Adbâ ismindeki devesi, Allah Resûlü’nün ahirete göç etmesinden
sonra kederinden ne yemiş ne içmiş, sonunda  ölmüş. O devenin Resûl-u
Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) ile mühim bir kıssayı konuş tuğunu Ebû
İshak İsferâyînî gibi bazı mühim imamlar haber veriyor.665
Yine sahih nakille, Câbir İbni Abdullah’ın devesi bir seferde çok
yorulmuştu, artık yürüyemiyordu. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
onu ufak bir dokunuş la dürttü. Deve, Resûl-u Ekrem’in o iltifatıyla öyle
bir çeviklik kazandı, sevindi ki, süratinden artık dizgini zaptedilmiyor,
yolda ona yetişilmiyordu. B unu H azreti Câbir haber veriyor.666
Dördüncü Hadise: Başta İmam Buhârî, hadis imamları naklediyor: Bir
defa, gece vakti “Medine-i Münevvere’nin dışında, düşman hücum
ediyor.” gibi mühim bir haber yayıldı. Sonra cesur atlılar çıkıp gittiler.
Yolda bir zâtın geldiğini gördüler, baktılar ki Resûl-u Ekrem’miş
(aleyhissalâtü vesselam). Allah Resûlü, “Bir şey yok.”  buyur du. Meşhur
Ebû Talha’nın atına binip mukaddes cesaretinin gereği, herkesten önce
gitmiş, araştırıp dönm üştü. Ebû Talha’ya dedi ki: وََْتُ ََََ ًَْا Yani,
“Senin atın, sarsmadan, gayet çabuk yürüyor.”667 Halbuki Ebû Talha’nın atı,
“katûf” denilen, tembel, yavaş cinsindendi. O geceden sonra hiçbir at
yürüyüş te onunl a yarışamadı.668
Yine –sahih nakille– Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) bir seferde,
namaz vakti atına “Dur!” dedi. At durdu, namaz bitinceye kadar hiçbir
yerini kımıldatmadı.669
Beşinci Hadise: Hizmetkârı Sefîne, Resûl-u Ekrem’den (aleyhissalâtü
vesselam) emir alıp Yemen valisi Muaz İbni Cebel’in yanına gitmiş. Yolda
bir aslana rastlamış. Sefîne demiş ki: “Ben Allah Resûlü’nün
(aleyhissalâtü vesselam) hizmetkârıyım.” Aslan ses verip ayrılmış,
ilişmemiş. Diğer bir rivayette, Sefîne döne rken yolunu kaybetmiş. Bir
aslana rastlamış, aslan ona  ilişmemekle beraber yolu da göstermiş.670
Hazreti Ömer’den naklediliyor: Resûl-u Ek rem’in (aleyhissalâtü
vesselam) yanına bir bedevî geldi. Elinde Arapça “dabb” denilen,
kertenkele cinsinden bir hayvan vardı. Dedi ki: “Eğer bu hayvan sana
şahitlik ederse inanırım, yoks a iman etmem.” Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) o hayvana sordu. Hayvan, açık ve düzgün bir
dille Allah Resûlü’nün pe ygamberliğine şahitlik etti.671
Müminlerin annesi Ümmü Seleme haber veriyor: Bir ceylan Resûl-u
Ekrem’le (aleyhissalâtü vesselam) konuş muş ve onun peygamberliğine
şehadet etmiş.672
İşte bunlar gibi çok misal var.673 Yalnızca kesin şöhret bulmuş birkaçını
gösterdik. Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselam) tanımayana ve ona
itaat etmeyene deriz ki:
Ey insanlar, ibret alınız! Kurt ve aslan Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü
vesselam) tanıyor, ona itaat ediyor. Sizin hayvandan, kurttan aşağı
düşmemeye çalışmanız gerekir.
İkinci Şube
Cenazelerin, cinlerin ve meleklerin Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü
vesselam) tanımalarıdır. Buna örnek olarak da çok hadise var. Şöhret
bulmuş ve hadis imamları tarafından delilleriyle haber verilmiş birkaç
numuneyi, öncelikle cenazelerden göstereceğiz. Cinler ve meleklerle ilgili
hadiseler ise tevatür derecesindedir; onların misalleri bir değil, bindir.
İşte ölülerin konuşmasının misallerinden birincisi: Dinin hem açık
hüküm lerini hem de manevî sırlarını bilen âlimlerin, tâbiîn zamanında en
büyük reisi ve İmam Ali’nin mühim ve sadık bir talebesi olan Hasan Basrî
haber veriyor: Bir adam, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
yanına gelerek ağlayıp sızladı. Dedi ki: “Benim küçük bir kızım vardı. Şu
yakındaki derede öldü, oraya attım.” Allah Resûlü (aleyhissalâtü
vesselam) ona acıdı, şöyle dedi: “Gel, oraya gideceğiz.” Gittiler. Resûl-u
Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) o ölmüş kızı çağırdı, “Ya filan!” dedi.
Birden, kız 674ََْ وََََْْ diye cevap verdi. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) buyurdu ki: “Tekrar anne ve babanın yanına gelmeyi arzu eder
misin?” Kız şöyle dedi: “Yok, be n onl ardan daha hayırlısını buldum.”675
İkinci Misal: İmam Beyhakî ve İmam İbni Adiyy gibi bazı mühim
imamlar, Hazreti Enes İbni Mâlik’ten aktarıyor: İhtiyar bir kadının tek
oğlu, birden vefat etti. Dinin emirlerine uymakta hassas olan o kadın çok
üzüldü. Dedi ki: “Ya Rab! Senin rızan için, Resûl-u Ekrem’e
(aleyhissalâtü vesselam) biat ve hizmet maksadıyla hicret edip buraya
geldim. Hayatımda istirahatımı sağlayacak tek evlatçığımı resûlün
hürmetine bağışla.” Enes diyor ki: O ölmüş adam kalktı, bizimle yemek
yedi.676
İşte İmam Busayrî’nin Kaside-i Bürde’deki şu mısraları bu hayret verici
hadiseye işaret eder ve onu bi ldirir:
َْ َََْ َْرَهُ اَُُٰ ًَِ أََْ اُُْ َِ ُْٰ دَارِسَ اَِ
Yani, “Eğer alâmetleri, onun büy üklüğünü v e makbuliyetini kıymetine lâyık
derecede gösterseydi, değil yeni ölmüşler, onun ismiyle çürümüş kemikler
bile canlanabi lirdi.”677
Üçüncü Misal: Başta İmam Beyhakî gibi rivayetçiler, Abdullah İbni
Ubeydillâhi’l-Ensârî’den aktarıyor: Sâbit İbni Kays İbni Şemmâs,
Yemâme Savaşı’nda şehit düştüğünde  ve kabre konul duğu sırada ben
oradaydım. Kabre konul urken, birden onda n bir ses geldi: ٌَُ رَُلُ ِّٰ، أَُ
678ٍَْ اُ، وََُُ اُِ، وََُْنُ اَْ اُِ dedi. Sonra açtık, baktık; ölü,
cansız! İşte Hazreti Ömer daha halifelik makamına geçmeden, şehit
olacağını haber veriyordu.
Dördüncü Misal: İmam Taberânî ve Ebû Nuaym Delâil-i Nübüv ve’de,
Numan İbni Beşîr’den naklediyorlar: Zeyd İbni Hârice çarşı içinde birden
düşüp vefat etti. Eve getirdik. Akşam ve yatsı arasında, etrafında kadınlar
ağlarken birden أَُِْا أَُِْا“ Susunuz .” dedi. Ardından açık ve düzgün bir
lisanla 679ٌَُ رَُلُ ِّٰ، اََمُ َََْ َ رَُلَ ِّٰ diyerek bir miktar konuş tu.
Sonra baktık ki, cansız, vefat etmiş.
İşte cansız cenazeler Allah Resûlü’nün peygamberliğini tasdik ederken
canlı olanlar etmezse, elbette o cani canlılar, cansızlardan daha cansız ve
ölülerden daha öl ü demektir!
Meleklerin Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) hizmeti, görünmesi
ve cinnîlerin ona imanı, itaati tevatür derecesindedir. Kur’an’ın açık ve
kesin hükm üyle, birçok ayetle apaçıktır.680 Bedir Savaşı’nda beş bin melek,
–Kur’an’ın açık ve kesin hükm üyle–681 önde , sahabiler gibi Allah
Resûlü’ne hizmet edip asker olmuşlar. Hatta o melekler, kendi emsalleri
içinde Bedir Ashabı gibi şeref kazanmış.682 Şu meselenin iki yönü va r:
• Birincisi: Cinlerin ve meleklerin varlıklarının hayvan ve insanlar gibi
kesin ve bizimle münasebetli olduğunu, Yirmi Dokuz uncu Söz’de iki kere
iki dört eder derecesinde, şüphe siz şekilde ispat etmiştik. Bunun ispatını o
Söz’e havale ediyoruz.
• İkincisi: Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) şerefine, bir mucize
eseri olarak, ümmetinin fertlerinin onları görmesi ve onlarla
konuş masıdır.
İşte Buhârî ve İmam Müslim başta olmak üzere, hadis imamları ittifakla
haber veriyor: Bir defa Hazreti Cebrail, beyaz elbiseli bir insan suretinde,
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) sahabileri içinde otururken yanına
gelmiş, demiş ki: َ اَِْْمُ وََ اَِْنُ وََ اَِْْنُ؟ Yani, “İman, İslam ve ihsan
nedir? Tarif et.” Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) tarif etmiş.
Oradaki sahabi cemaati hem ders almış hem de o zâtı iyice görmüş. O zât,
misafir gibi görünürken, üstünde  hiç yolculuk alâmeti yokm uş. Kalkmış,
birden kaybolmuş. O vakit Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
buyur muş ki: “Cebrail size ders vermek için böyl e yaptı.”683
Yine sahih ve kesin rivayetle ve manevî tevatür derecesinde, hadis
imamları naklediyor ki, sahabiler Hazreti Cebrail’i çok defa, çok güzel bir
görünüş e sahip olan Dıhye suretinde, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) yanında görüyorlardı.684 Mesela:
Kesinlikle sabittir ve Hazreti Ömer, İbni Abbas, Üsame İbni Zeyd, Hârise,
Âişe-i Sıddîka ve Ümmü Seleme kesin bir şekilde haber veriyorlar ki:
“Biz Hazreti Cebrail’i Dıhye suretinde, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) yanında çok görüyoruz.” Acaba hiç mümkün müdür ki; bu zâtlar
görmeden, gör üyoruz desinler?
Hem kesin ve sahih nakille, cennetle müjdelenen on sahabiden İran fatihi
Sa’d İbni Ebî Vakkas haber veriyor: “Uhud Savaşı’nda Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) iki tarafında, iki beyaz elbiseliyi ona nöbe tçi
gibi, muhafız şeklinde gördük. Anlaşıldı ki, ikisi de melekmiş. Ve onların
Hazreti Cebrail ile Mikail olduğunu öğrendik.”685 Acaba böyle bir İslam
kahramanı “Gördük”  diyorsa, görmemiş olması mümkün m üdür?
Hem Ebû Süfyan İbni Hâris İbni Abdülmuttalib (Resûl-u Ekrem’in
amcasının oğlu), sahih nakille bildiriyor ki: “Bedir Savaşı’nda, gökle yer
arasında beyaz elbiseli, atlı zâtlar gördük.”686
Hem Hazreti Hamza, Resûl-u Ekrem’e (aleyhis salâtü vesselam), “Ben
Cebrail’i görmek istiyorum.” diye yalvardı. Allah Resûlü Kâbe’de
Cebrail’i ona gösterdi. Hazreti Hamza dayanamadı, şaşkınlık ve hayret
içinde yere düştü.687
Meleklerin görüldüğü bu çeşit hadiseler çoktur. Bütün bunlar, Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) bir çeşit mucizesini gösteriyor ve onun
peygamberlik kandiline meleklerin dahi  pervane olduğuna  işaret ediyor.
Cinnîlere gelince; onların çoğuyl a, değil sahabiler, belki ümmetin avam
tabakasının dahi görüşmesi ve onları görmeleri çokça olan bir hadisedir.
En kesin, en sahih haberle hadis imamları bize İbni Mes’ud’dan şunu
aktarıyor: “Batn-ı Nahle’de, ecinnîlerin hidayete erdiği gece onları
gördüm, Sudan kabilesinden Zutt denilen uzun boylu topluluğa benzettim.
Onlara benziyorlardı.”688
Yine meşhur, hadis imamlarının kaynağına ulaşarak kabul ettikleri Hazreti
Hâlid İbni Velid vakasıdır: Uzzâ denilen putu yıktıkları vakit, içinden
siyah bir kadın şeklinde bir cin çıktı. Hazreti Hâlid kılıçla o cini iki
parçaya ayırdı. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), o hadise için
buyur muş ki: “Uzzâ putunun içinde ona ibadet ediliyordu, artık
edilmez.”689
Hazreti Ömer’den nakledilen meşhur bir hadisedir: Biz Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) yanındayken ihtiyar görünüş lü, elinde bir asâ
olan, “Hâme” isminde bir cinnî geldi, iman etti. Allah Resûlü
(aleyhissalâtü vesselam) ona kısa sûrelerden birkaçını ders verdi. O da
dersini aldı, gitti.690 Bu son hadiseye gerçi bazı hadis imamları itiraz
etmiş,691 fakat mühim imamlar, sahih olduğuna  hükm etmiştir.692 Her neyse,
bu türden hadiseleri uzun uz un anlatmaya lüzum yok, m isalleri çoktur.
Kısacası deriz ki, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) nuruyla,
terbiyesiyle ve onun a rkasından giderek Şeyh-i Geylânî gibi binlerce kutub
zât ve asfiya, meleklerle ve cinlerle görüşmüş ve konuş muşlar. Bu hadise,
yüz tevatür derecesindedir, defalarca görülmüştür. Evet, ümmet-i
Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) meleklerle ve cinlerle teması ve
konuş ması, Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselam) mucizevî
terbiyesinin ve irşadının bir eseridir.
Üçüncü Şube
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) korunması ve masumiyeti,
temizliği, apaçık bir mucizedir. 693وَُّٰ ََُِْ َِ اسِ ayet-i kerîmesinin
aşikâr hakikati, pek çok mucizeyi gösterir. Evet, Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) peygamberlik davasıyla ortaya çıktığı vakit,
yalnız bir topluluğa, bir kavme, bir kısım siyasetçilere veya bir dine değil,
bütün padişahlara ve bütün dinlerin mensuplarına tek başına meydan
okudu. Amcası [Ebû Leheb] en büyük düşmanı, kavmi ve kabilesi de ona
düşmanken, yirmi üç sene nöbe tçisiz, gösterişsiz, muhafazasız bir şekilde
ve pek çok defa suikasta maruz kaldığı halde, tam bir saadet içinde, rahat
döşeğinde vefat edip mele-i âlâya694 çıkana kadar korunması ve masum,
temiz kalması, وَُّٰ ََُِْ َِ اسِ ayetinin ne kadar kuvve tli bir hakikati
ifade ettiğini ve ne kadar sağlam bir dayanak noktası olduğunu, güne ş gibi
gösterir. Örnek olarak yalnız, kesinlik kazanmış birkaç hadiseyi
söyleyeceğiz.
Birinci Hadise: Siyer ve hadis âlimleri ittifakla haber veriyor: Kureyş
kabilesi, Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselam) öldürtmek için kesin
bir şekilde sözbirliği edip anlaştılar. Hatta insan suretine girmiş bir
şeytanın yol göstermesiyle, Kureyş’in içine fitne düşmemesi için her
kabileden en az bir adam seçilip iki yüze yakın kişi Ebûcehil ve Ebû
Leheb’in emri altında Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) saadet
hanesini bastı. Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselam) yanında Hazreti
Ali vardı. Ona dedi ki: “Sen bu gece benim yatağımda yat.” Resûl-u
Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), Kureyşliler gelip evin her tarafını tutana
kadar bekledi. Sonra çıktı, yüzlerine bir parça toprak attı, hiçbiri onu
göremedi, içlerinden çıktı gitti.695 Hem Sevr Mağarası’nda iki güve rcin ve
bir örümcek, büt ün K ureyş’e karşı nöbe t tutup onu kor udu.696
İkinci Hadise: Gerçekleştiği şüphe  götürmeyen hadiselerdendir. Allah
Resûlü ve Hazreti Ebûbe kir mağaradan çıkıp Medine tarafına gittikleri
vakit, Kureyş’in ileri gelenleri, mühim bir mal karşılığında Sürâka
isminde gayet cesur bir adamı onları takip edip öldürmesi için gönde rdiler.
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), Ebûbekri’s-Sıddık ile beraber
mağaradan çıkıp giderken Sürâka’nın geldiğini gördü. Ebûbe kri’s-Sıddık
telâş etti. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) mağarada dediği gibi, َ
697ََْنْ إِن َّٰ َََ buyur du. Sürâka’ya bir baktı, Sürâka’nın atının ayakları
yere saplandı, kaldı. Kurtuldu, tekrar takip etti. Yine atının ayakları
saplandı, yerden duman gibi bir şey çıkıyordu. O vakit anladı ki, Allah
Resûlü’ne ilişmek ne onun ne de başka bir kimsenin elinden gelir. “El-
aman!” dedi. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) onu bağışladı. Fakat
buyur du ki : “Git, öyle yap ki başkası gelmesin.”698
Bu hadise münasebetiyle şunu da söyleyelim: Sahih bir surette
naklediliyor ki, bir çoban Allah Resûlü ile Hazreti Ebûbe kir’i gördükten
sonra Kureyş’e haber vermek için Mekke’ye gitmiş. Şehre girdiği vakit
niçin geldiğini unutmuş. Ne kadar hatırlamaya çalıştıysa da
hatırlayamamış. Dönmeye mecbur olmuş. Sonra bunun, kendisine
unutturulduğunu a nlamış.699
Üçüncü Hadise: Gatafan ve Enmar Savaşı’nda, çeşitli rivayetlerle hadis
imamları aktarıyor: Gavres isminde cesur bir kabile reisi, kimse görmeden
tam Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) başının üzerine gelerek
yalın kılıç elinde, Hazreti Peygamber’e (aleyhissalâtü vesselam) “Kim
seni benden kurtaracak?” demiş. Resûl-u Ekrem, “Allah!” buyur muş.
Sonra şöyle dua etmiş: 700اَُّٰ اِِِْ َِ َِْ Birden Gavres iki omzunun
ortasına gaipten bir darbe yemiş, kılıcı elinden düşmüş, yere yuva rlanmış.
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) kılıcı eline almış, “Şimdi seni
kim kurtaracak?” demiş, sonra onu affetmiş. Adam kabilesine dönm üş. O
pek cüretkâr, cesur adama herkes hayretle bakmış. “Ne oldu sana? Niçin
bir şey yapamadın?” demişler. O da demiş ki: “Hadise böyle oldu. Ben
şimdi insanların en iyisinin yanından ge liyorum.”701
Yine bu hadise gibi, Bedir Savaşı’nda da bir münafık, Resûl-u Ekrem’e
(aleyhissalâtü vesselam) haberi olmadan, kimse görmeden, tam arkasından
kılıcını kaldırıp vuracakken, birden Allah Resûlü (aleyhissalâtü vesselam)
dönüp ba kmış. O münafık titremiş, kılıç elinden yere düşmüş.702
Dördüncü Hadise: Manevî tevatüre yakın bir şekilde meşhur olan, çoğu
tefsircinin
وََََْ ِْ َِْ أَِِْْ ًَّا وَِْ َِِْْ۝إِ َََْ ِۤ أََِِْْ أًََْ ََِ إَِ اَْذَْنِ َُْ َُُْنَ
703ًَّا ََََُْْْ َُْ َ ُُِْونَ
ayetinin indirilme sebebi kabul ettiği şu hadiseyi büyük tefsir âlimleri704 ve
hadis imamları haber veriyor:
Ebû Cehil, “Ben Muhammed’i secdede görürsem bu taşla ona vuracağım.”
diye yemin etmiş, büyük bir taş alıp gitmiş. Allah Resûlü’nü secdede
görünce taşı kaldırıp vuracakken elleri havada kalmış. Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) namazı bitirip kalkmış, Ebûcehil’in eli onda n
sonra çözülmüş. Ya Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
müsaadesiyle ya da ihtiyaç kalmadığından çözülmüştür.705
Yine Ebû Cehil kabilesinden –bir rivayette– Velid İbni Muğire, Resûl-u
Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) vurmak için büyük bir taşı alıp
secdedeyken yanına gitmiş, o sırada gözü kapanmış. Resûl-u Ekrem’i
(aleyhissalâtü vesselam) Mescid-i Haram’da göremeden dönm üş. Onu
gönde renleri de görmüyor, yalnız seslerini işitiyormuş. Ne zaman ki
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) namazını bitirmiş, ihtiyaç
kalmadığından onun da  gözü açılmış.706
Hem sahih nakille, Ebûbe kri’s-Sıddık’tan aktarılıyor: Tebbet Sûresi َْ ََۤا
707أَِ ٍََ indirildikten sonra Ebû Leheb’in karısı Ümmü Cemil denilen َََ
708اََِْ( cehennem odunc usu), bir taş alıp Mescid-i Harâm’a gelmiş.
Ebûbe kir ile Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) orada oturuyormuş.
Ümmü Cemil’in gözü Ebûbe kri’s-Sıddık’ı görmüş, sormuş: “Ya Ebâ
Bekir! Arkadaşın nerede? İşittim ki beni hicvetmiş. Onu görürsem, bu taşı
ağzına vuracağım.” Yanındayken Hazreti Peygamber’i (aleyhissalâtü
vesselam) görmemiş.709 Elbette böyle bir cehennem odunc usu, Cenâb-ı
Hakk’ın korumasında olan bir Sultan-ı Levlâk’ı,710 huzuruna girip göremez.
Ona m ı düşmüş!
Beşinci Hadise: Sahih nakille bildiriliyor ki, Âmir İbni Tufeyl ve Erbed
İbni Kays anlaşarak, birlikte Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
yanına gitmişler. Âmir demiş ki: “Ben onu meşgul edeceğim, sen de
vuracaksın.” Sonra bakmış ki, arkadaşı bir şey yapmıyor. Gittikten sonra
Erbed’e, “Neden vurmadın?” demiş. O da cevap vermiş: “Nasıl
vursaydım? Ne kadar niyet ettiysem, baktım ki ikimizin ortasına sen
geçiyorsun. S ana nasıl vuracaktım?”711
Altıncı Hadise: Sahih nakille haber veriliyor ki, Uhud Savaşı’nda veya
Huneyn’de, Şeybe İbni Osman el-Hacebî –ki Hazreti Hamza onun hem
amcasını hem babasını öldürmüştü– intikamını almak için gizlice geldi.
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) arkasına kadar ulaşıp kılıcını
kaldırdı. Birden kılıç elinden düştü. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) ona baktı, elini göğs üne koydu. Şeybe diyor ki: “O dakikada
benim için dünya da onda n daha sevgili bir insan olamazdı.” İmana geldi.
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) buyurdu ki: “Haydi git, savaş.”
Şeybe şöyle diyor: “Dönüp Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
önünde  savaştım. Eğer o va kit babam da rast gelseydi vururdum.”712
Mekke’nin fethedildiği gün, Fedâle adlı biri, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) yanına, ona vurmak niyetiyle geldi. Allah Resûlü
(aleyhissalâtü vesselam) kendisine bakıp tebessüm etti. “Nefsinle ne
konuş tun?” dedi ve Fedâle için bağışlanma talep etti. Fedâle imana geldi
ve dedi ki: “O vakit dünya da bana onda n daha sevgili bir insan olmazdı.”713
Yedinci Hadise: (Sahih nakille) Yahudiler suikast niyetiyle Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) oturduğu yere, yuka rıdan büyük bir taş
attıkları sırada, Allah Resûlü (aleyhissalâtü vesselam) Cenâb-ı Hakk’ın
korumasıyla kalkmış, o suikast de neticesiz kalmış.714
Bu yedi misal gibi çok hadise var. Başta İmam Buhârî, İmam Müslim ve
hadis âlimleri, Hazreti Âişe’den naklediyorlar: 715وَُّٰ ََُِْ َِ اسِ ayeti
indirildikten sonra Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) ara sıra
kendisini muhafaza eden zâtlara buyur du ki: َ أََ اسُ، اَُِِْا ََْ َََِ
رَ َ وََ Yani, “Nöbetçiliğe lüzum yok. Beni Rabbim koruyor.”716
İşte bu risale de baştan buraya kadar gösteriyor ki, şu kâinattaki varlık
türlerinin her biri, her âlem, Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselam)
tanır, onunl a alâkadardır. Kâinattaki her bir varlık türünde  onun
mucizeleri görünüyor. Demek, o Zât-ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam),
Cenâb-ı Hakk’ın –“kâinatın Hâlık’ı” oluşu itibarıyla ve “bütün
mahlûkların Rabbi” unvanıyla– memuru ve elçisidir. Evet, nasıl ki bir
padişahın müfettişi olan büyük bir memurunu her bir daire bilir ve tanır; o
hangi daireye girse onunl a münasebetli olur. Çünkü o memurun, hepsinin
padişahı adına bir vazifesi vardır. Mesela eğer yalnız adliye müfettişi olsa,
o vakit adliye dairesiyle münasebetli olur, başka daireler onu pek tanımaz.
Veya askeriye müfettişi olsa mülkiye dairesi onu bilmez. Aynen öyle de,
anlaşılıyor ki, Cenâb-ı Hakk’ın saltanatının bütün dairelerinde,
meleklerden tut, ta sineğe ve örümceğe kadar her bir topluluk onu tanır,
bilir veya onlara bildirilir. Demek Resûl-u Ekrem, “Hâtemü’l-enbiyâ”717 ve
“Âlemlerin Rabbinin elçisi”dir. Ve onun peygamberliğinin, bütün
peygamberlerin üstünde  bir kuşatıcılığı vardır.
On Altıncı İşaret
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) gönde rilmesinden önce, fakat
onunl a alâkalı olarak meydana gelen ve “irhâsât” denilen harikalar da
onun pe ygamberliğine delildir. Bunlar da üç kısımdır.
Birinci Kısım
Kur’an’ın açık ve kesin hükm üyle, Tevrat, İncil, Zebur ve peygamberlere
indirilen suhufun, Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) dair verdiği
haberlerdir.
Evet, madem o kitaplar semavîdir ve madem sahipleri peygamberdir.
Elbette ve herhalde, onların dinlerinin hükmünü kaldırıp kendi dininin
hükmünü koyacak, kâinatın şeklini değiştirecek ve yeryüzünün yarısını
getirdiği nurla ışıklandıracak bir zâttan bahs etmeleri, zaruri ve kesindir.
Küçük hadiseleri habe r veren o kitapların, insanlığın en büyük hadisesi
olan, Hazreti Muham med’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamber olarak
gönde rilişini habe r vermemesi mümkün m üdür ?
İşte, madem açıkça haber verecekler; herhalde onu ya dinlerini zarar
görmekten ve kitaplarını hükümsüz hale gelmekten kurtarmak için
yalanlayacaklar ya da o hakikatli zât ile dinlerini hurafelerden ve tahriften
kurtarmak için tasdik edeceklerdir. Halbuki dost ve düşmanın ittifakıyla,
hiçbir semavî kitapta Hazreti Peygamber’i yalanlama emaresi yoktur.
Öyleyse tasdik vardır. Madem mutlak bir şekilde tasdik vardır. Ve madem
bu tasdiki gerektiren kesin ve esaslı bir sebep mevcuttur. Biz de şu
tasdikin varlığını üç kesin delille ispat edeceğiz.
Birinci Delil: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), Kur’an’ın lisanıyla
o dinlerin mensuplarına der ki: “Kitaplarınızda beni doğr ulayan sözler ve
vasıflarım vardır. Söy lediğim şeylerde kitaplarınız beni tasdik ediyor.”
718ُْ َُْا ِْرِٰ ََُْۤ إِنْ ُُْْ َدَِِ
َُْ َََْا َْعُ أََْۤءََ وَأََْۤءَُْ وََِۤءََ وََِۤءَُْ وَأَََُْ وَأََُُْْ ُ ََِْْ َََْْ َََْ ِّٰ ََ
719اَْذَِِ
gibi ayetlerle onlara meydan okur. “Tevrat’ınızı getiriniz, okuyunuz ! Ve
geliniz, çoluk çocuğum uzu alıp Cenâb-ı Hakk’ın dergâhına el açarak
yalancılar aleyhinde lânetle beddua edelim.” deyip sürekli başlarına
vurduğu halde, hiçbir Yahudi âlim veya Hıristiyan papaz, onun bir
yanlışını gösterememiştir. Eğer gösterselerdi, çok inatçı ve haset besleyen
çok sayıdaki kâfir, münafık Yahudiler ve bütün küfür âlemi, bunu her
tarafta ilan ederdi. Hem Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) demiş ki:
“Ya yanlışımı bulunuz  ya da sizinle mahvoluncaya kadar  cihad edeceğim.”
Halbuki onlar savaşı, perişanlığı ve hicreti seçtiler.720 Demek ki Allah
Resûlü’nün yanlışını bulamadılar. Bir yanlış bulsalar, böyle yapmaktan
kurtulurlardı.
İkinci Delil: Tevrat, İncil ve Zebur’un ifadeleri, Kur’an gibi mucize
olmadığından ve sürekli tercüme üstüne tercüme yapıldığından, içlerine
pek çok yabancı kelime karıştı. Hem tefsircilerin sözleri ve yanlış
yorumları, onların ayetleriyle karıştırıldı. Bazı cahillerin ve kin güde n,
kötü niyetli kişilerin tahrifatı da buna  ilave edildi. Bu şekilde o kitaplarda
tahrifat ve keyfî değiştirmeler çoğaldı. Hatta meşhur büyük âlim Şeyh
Rahmetullah el-Hindî, Kur’an’dan önce gönde rilen semavî kitaplardaki
binlerce tahrifi keşişlerine, Yahudi ve Hıristiyan âlimlerine ispat ederek
onları susturmuş. İşte bu kadar tahrife rağmen şu zamanda dahi, meşhur
Hüseyin Cisrî (rahmetullâhi aleyh), o kitaplardan Resûl-u Ekrem’in
peygamberliğine dair yüz delil çıkarmış, Risale-i Hamidiye’de yazmıştır.
O risaleyi de Manastırlı merhum İsmail Hakkı tercüme etti. Kim isterse
ona müracaat eder, görür.721
• Hem pek çok Yahudi ve Hıristiyan âlimi, “Kitaplarımızda Muhammed-i
Arabî’nin (aleyhissalâtü vesselam) vasıfları yazılıdır.” diyerek bunu kabul
ve itiraf etmiştir. Gayrimüslimlerden, başta meşhur Bizans hüküm darı
Hirakl, itirafta bulunmuş, demiş ki: “Evet, İsa (aleyhisselam),
Muhammed’den (aleyhissalâtü vesselam) haber veriyor.”722
• Yine Bizans’ın Mukavkıs adlı Mısır valisi,723 Yahudi âlimlerinin en
meşhurlarından İbni Sûriyâ,724 İbni Ahtab725 ve kardeşi,726 Kâ’b İbni Esed727
ve Zübeyr İbni Bâtâ728 gibi meşhur âlimler ve kanaat önde rleri,
gayrimüslim kaldıkları halde, “Evet, kitaplarımızda Muhammed’in
(aleyhissalâtü vesselam) vasıfları var, onda n bahsediliyor.” deyip bunu
kabul ve itiraf etmişlerdir.
• Hem Yahudilerin meşhur âlimlerinden ve Hıristiyanların meşhur
papazlarından, Kur’an’dan önceki semavî kitaplarda Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) vasıflarını gördükten sonra inadı bırakıp imana
gelenler, bu vasıfları Tevrat ve İncil’de göstermiş, diğer Yahudi ve
Hıristiyan âlimlerini böylece susturmuşlar. Mesela: Meşhur Abdullah İbni
Selâm,729 Vehb İbni Münebbih,730 Ebû Yâsir,731 Şâmûl (ki bu zât, Yemen
hüküm darı Tübba ’ zamanında yaşamıştır. Tübba ’ nasıl görmeden ve
peygamberlikten önce Resûl-u Ekrem’e iman etmişse,732 Şâmûl de
öyledir...)733 ve Sa’ye’nin iki oğlu Esîd ve Sa’lebe… İbnü’l-Heyyebân adlı,
Allah’ı bilen bir zât, Resûl-u Ekrem’in peygamberliğinden önce Benî Nadr
kabilesine misafir olmuş, 734ٌَِ ظُُرُ َِ، َٰا دَارُ َِِْ۪ demiş ve orada vefat
etmişti. Sonra o kabile Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) ile
savaştığı zaman, Esîd ve Sa’lebe meydana çıkıp kabileye, وَِّٰ َُ اِي ََِ
إَُِْْ ِِ اُْ اََْنِ yani, “İbnü’l-Heyyebân’ın haber verdiği zât budur . Onunla
savaşmayınız.” diye bağırdı. Fakat kabilenin mensupları bunu dinlemedi,
belâlarını buldular.735
• Hem Yahudi ulemâsından İbni Yâmîn,736 Muhayrık737 ve Ka’bu’l-Ahbar738
gibi birçok âlim, Resûl-u Ekrem’in vasıflarını kitaplarında gördüklerinden
imana gelmiş, iman etmeyen başkalarını da susturmuşlar.
• Hıristiyan âlimlerinden, daha önce bahsi geçen meşhur Rahip Bahîra,
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) on iki yaşında amcasıyla Şam
tarafına gittiği vakit, onun hatırı için Kureyşlileri davet etmiş. Bakmış ki,
kafileye gölge eden bir parça bulut, hâlâ onların üzerinde… “Demek
aradığım kişi orada.” diye düşünmüş, sonra adam gönde rip Ebû Talib’i
çağırmış, demiş ki: “Sen dön, Mekke’ye git. Yahudiler çok haset eder.
Muhammed’in vasıfları Tevrat’ta anlatılmıştır, hainlik yaparlar.”739
• Hem Nastûru’l-Habeşe740 ve Habeş hüküm darı Necâşî,741 Resûl-u Ekrem’in
vasıflarını kitaplarında gördükleri için beraber iman etmişler.
• Dagâtır isminde meşhur bir Hıristiyan âlimi, Allah Resûlü’nün
(aleyhissalâtü vesselam) vasıflarını görmüş, iman etmiş. Bunu
Bizanslıların içinde söyleyince şehit edilmiş.742
• Yine Hıristiyanların ileri gelenlerinden Hâris İbni Ebî Şemiri’l-Gassânî743
ve Şam’ın büyük dinî reisleri, sultanları, yani Sahib-i Îliyâ İbni Nâtûr,744
Hirakl745 ve Cârûd746 gibi meşhur zâtlar, kitaplarında Resûl-u Ekrem’in
vasıflarını görmüş ve iman etmişler. Yalnız Hirakl, dünya  saltanatı için
imanını açıktan gös termemiş.747
• Bunlar gibi Selmân Farisî de daha önce Hıristiyandı. Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) vasıflarını duydukt an sonra onu a rıyordu.748
• Hem Temim adlı mühim bir âlim,749 meşhur Habeş hüküm darı Necâşî,750
Habeş Hıristiyanları751 ve Necran papazları752 ittifakla haber veriyor ki: “Biz
Hazreti Muhammed’in vasıflarını kitaplarımızda gördük, onun için iman
ettik.”
Üçüncü Delil: İşte Tevrat, İncil ve Zebur’un Peygamberimize
(aleyhissalâtü vesselam) dair ayetlerinin birkaç örneğini göstereceğiz.
• Zebur’da şöyle bir ayet var: 753اَُّٰ اَْْ ََ َُِ اِ ََْ اََْْةِ Ayetteki
“mukîmü’s-sünne ” (sünne ti diriltecek zât) Resûl-u Ekrem’in bir ismidir.
• İncil’in bir ayeti şöyle: َلَ اَُِْ إِ ذَاٌِ إِٰ أَِ وَأَُِْ َََِْ َُُ اَْرََِْ Yani,
“Ben gidiyorum ki, size Faraklit gelsin.” Yani, Ahmed gelsin.754
• İncil’in ikinci bir ayeti:
إِ أَطُُْ إِٰ رَ َرًَِْ َُنُ ََُْ إَِ اََِْ
“Ben Rabbimden, hakkı bâtıldan ayıran bir peygamber istiyorum ki,
ebediyete kadar  beraberinizde bulunsun.”755 Faraklit, “hakkı ve bâtılı,
doğruyu ve yanlışı kesin bir şekilde ayıran” mânâsında, Hazreti
Peygamber’in o ki taplardaki ismidir.
• Tevrat’ın bir ayeti:
إِن َّٰ َلَ َِِْاَِ إِن َََ َُِ وََُنُ ِْ وَََِ َْ َُهُ َْقَ اَِِْ وََُ اَِِْ َُْطٌَ إَِِْ
ُُِْعِ
“İsmail’in anne si olan Hâcer, evlat sahibesi olacak. Ve evlatlarından öyle
biri çıkacak ki, eli herkesin üstünde  olacak, herkesin eli huşû ve itaatle
ona aç ılacak.”756
• Tevrat’ın ikinci bir ayeti:
وََلَ ُِٰ إِ ٌُِ َُْ ًَِّ ِْ َِ إَِِِْْ ََِْ وَأُِْي َِْ ِ َِ۪ وَاُُ اِي َ ََُْ
َْلَ اِ اِي َََُ ِِْ َََ أََُِْ ُِْ
“İsrailoğulları’nın kardeşleri olan İsmailoğul ları’ndan senin gibi birini
gönde receğim. Sözümü onun ağzına koyacağım, benim vahyimle
konuş acak. Onu kabul etmeyene azap çektireceğim.”757
• Tevrat’ın üçüncü bir ayeti:
َلَ ُٰ رَب إِ أَُِ ِ اْرِٰ أًُ ُْ َُْ أٍُ أَُِْْ ِسِ َُُْونَ َُِْْوفِ وَََْْنَ
758َِ اَُِْْ وَُُِْنَ ِِّٰ ََُْْْ أُِ َلَ َِْ أُُ ٍَُ
Bir Hatırlatma: “Muham med” ismi, o kitaplarda 760اََُِْْ  ,759َُْ ve 761ََِ
gibi Süryanice ve aynı mânâdak i İbranice isimler şeklinde geçer. Yoksa
açıkça “Muham med” ismi az vardı. O kadar ını da çok haset duyan
Yahudi ler tahrif etmiştir.
Zebur’un bi r ayeti şöyledir:
 َ دَاوُدُ َِْ ََْكَ َِ َُّٰ أَََْ وًََُا َدًِ
762ًَا أُُُ ٌََُْ
• Sahabenin meşhur yedi Abdullah’ından, Kur’an’dan önce indirilen
semavî kitaplarda çok araştırma yapan Abdullah İbni Amr İbni’l-Âs,
meşhur Yahudi âlimlerinden ilk önce İslam’a giren Abdullah İbni Selâm
ve İsrailoğulları’nın meşhur büyük âlimlerinden Ka’bü’l-Ahbar, o zaman
henüz çok tahrife uğramayan Tevrat’ta şu ayeti aynen göstermiş ve ilan
etmişler. Ayetin bir parçası şudur ki, Hazreti Musa’ya hitaptan sonra,
gelecek Peygamber’e seslenerek şöyle diyor:
َ أََ اِ إِ أَرََْْكَ ًَِا وًََُا وًََِا وَِْزًا َُِْ أََْ َِْي وَرَُِ ََُْ
اَََُْ ََْ َِ وََ ٍَِ وََ َبٍ ِ اََْْاقِ وََ ََُْ َِِ اََ وَِْٰ َُْ وََُِْ وََْ
763ََُِْ ُّٰ َّٰ َُِ ِِ اَِْ اََْْءَ َِنْ َُُا: َ إَِٰ إِ ّٰ ُ
 •Tevrat’ın bir ayeti daha:
764ٌَُ رَُلُ ِّٰ َُِْهُ ََِ، وََُُِْ َََِْ، وَُُُْ ِمِ، وَأُُُ اَْدُونَ
İşte bu ayette “Muhammed” sözü, aynı mâ nâdaki Süryanice bir isim
olarak gelmiştir.
• Tevrat’ın bir başka ayeti: 765أََْ َِْي وَرَُِ ََُْ اَََُْ Bu ayette,
İshakoğul ları’nın kardeşleri İsmailoğulları’ndan olan ve Hazreti Musa’dan
sonra gelecek Peygamber’e hitap ediliyor.
• Tevrat’ın bir ayeti daha: 766َِْيَ اَُْْرُ ََْ َِ وََ ٍَِ İşte, “Muhtar”ın
mânâsı “Mustafa”dır ve Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) bir
ismidir.
• İsa’dan sonra gelecek ve İncil’in birkaç ayetinde767 “Âlem Reisi”
unva nıyla müjdelenen nebi, İncil’de şöyle tarif ediliyor:
768ََُ ٌَِ ِْ ٍَِ َُُِ ِ۪ وَأُُُ ََِٰ
İşte şu ayet gösteriyor ki, kılıç kuşanmış ve cihadla vazifeli bir peygamber
gelecektir. “Kadîb-i hadî d”, “kılıç” demektir. Fetih sûresinin sonunda ki,
وَََُُْ ِ اِِِْْۗۛ ََرْعٍ أََْجَ ََْهُ َٰزَرَهُ ََََْْ ََْٰى َٰ ُـِ۪ ُُِْ اراعَ ََِِ
769ُِِ اُْرَ
ayeti, ümmetinin de onun gibi kılıç kuşanmış, yani cihadla vazifeli
olacağını, İncil’in bu ve başka ayetlerine işaret edip bildiriyor.
Muhammed aleyhissalâtü vesselam’ın kılıç kuşanmış ve cihadla vazifeli
olduğunu İ ncil ile beraber ilan ediyor.
• Tevrat’ın beşinci kitabının otuz üçüncü bâbında şu ayet var: “Hak Teâlâ,
Sînâ Dağı’nda yönelip Sâîr’den bize tecelli etti ve Fârân Dağları’nda
göründü. ”770
İşte şu ayet, nasıl ki Cenâb-ı Hakk’ın “Sînâ Dağı’nda yönelmesi”
ifadesiyle Hazreti Musa’nın peygamberliğini ve Şam Dağları’ndan ibaret
olan “Sâîr’den tecelli etmesi” beyanıyla Hazreti İsa’nın peygamberliğini
haber verir. Aynen öyle de, Hak Teâlâ’nın, Hicaz Dağları’ndan ibaret
olduğunda  ittifak edilen “Fârân Dağları’ndan görünmesi” sözüyle elbette,
zorunlu olarak, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliğini haber veriyor.
• Yine Tevrat’ta, Fetih sûresinin sonunda ki 771ذَِٰ ََُُْ ِ اْرِٰ hükm ünü
tasdik ve Fârân Dağları’ndan çıkacak Peygamber’in sahabileri hakkında şu
ayet var: “Kutsîlerin bayrakları beraberlerindedir. Ve onun sağındadı r.”772
Tevrat, onları “kutsîler” diye vasıflandırır. Yani, “Onun sahabileri kutsî,
salih velilerdir.” mânâsını ifade eder.
• Eş’ıyâ Peygamber’in kitabının kırk ikinci bâbında şu ayet vardır: “Hak
Sübhâne hû, ahirzamanda, seçilmiş, seçkin kulunu gönde recek ve ona
Ruhu’l-Emîn Hazreti Cibril’i yollayıp dinini ders verdirecek. Ve o da,
Ruhu’l-Emîn’in dersini insanlara öğretecek, insanlar arasında hak ile
hükmedecektir. O bir nurdur, halkı karanlıklardan çıkaracaktır. Rabbin,
bana he nüz olmadan bi ldirdiği şeyi ben de size bildiriyorum.”773
İşte şu ayet, gayet açık bir şekilde, Ahirzaman Peygamberi Hazreti
Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) vasıflarını haber veriyor.
• Mişâil adıyla bilinen Mihâil Peygamber’in kitabının dördünc ü bâbında
şu ayet yer alır: “Ahirzamanda Allah’ın merhametine mazhar bir ümmet
Hakk’a ibade t etmek üzere mübarek dağı seçer. Ve orada her iklimden
birçok insan toplanıp bir ve tek Rabbe  ibade t eder, O’na şirk koşmazlar.”774
İşte şu ayet, açık bir şekilde, dünyanın en mübarek dağı olan Arafat’ın ve
oraya her iklimden gelen hacıların tekbir ve ibadetlerini, “Allah’ın
merhametine mazhar bir ümmet” diye şöhret bulmuş ümmet-i
Muhammed’i tarif ediyor.
• Zebur’da yetmiş ikinci bâbda şu ayet var: “Denizden denize malik ve
nehirlerden yeryüzünün bittiği yere, en uç noktasına kadar  sahip ola…
Kendisine Yemen ve Cezayir hükümdarları hediyeler götüre… Padişahlar
ona secde edip boyun eğeler… Ona her vakit salât ve her gün bereket
duas ı okuna…  Nurları Medine’den parlaya ve zikri, sonsuzlar sonsuzu
devam ede… İsmi güne şin varlığından önce mevcuttu, güne ş durdukça
yayıla...”775
İşte şu ayet, çok açık bir şekilde Âlemin İftihar Kaynağı’nı (aleyhissalâtü
vesselam) tarif eder. Acaba Hazreti Davud’dan (aleyhisselam) sonra,
Hazreti Muham med’den (aleyhissalâtü vesselam) başka; dinini doğudan
batıya kadar  yaymış, hükümdarları vergiye bağlamış, padişahları kendine
secde ettirir gibi itaat altına almış, her gün insanlığın beşte birinin
salavât ve dualarını kazanan ve nurları Medine’den parlamış olan kim
gelmiştir? Kim gösterilebilir?
• Yuhanna İncili’nin on dördünc ü bâb, otuzuncu ayetinin Türkçe tercümesi
şöyledir: “Artık sizinle çok söyleşmem. Zira bu Âlemin Reisi geliyor. Ve
bende onun nesnesi asla yoktur.”776 İşte “âlemin reisi” tabiri, “fahr-i âlem”
(âlemin iftihar kaynağı) demektir. Bu ise Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) en meşhur unva nıdır.
• Yine Yuhanna İncili’nin on altıncı bâb, yedinci ayeti şudur: “Ama ben
size hakkı söylüyorum. Benim gitmem, size faydalıdır. Zira ben gitmedikçe
Tesellici size gelmez.”777 İşte bakınız: Âlemin reisi ve insanlara hakiki
teselli veren, Hazreti Muhammed’den (aleyhissalâtü vesselam) başka kim
olabilir? Evet o, âlemin iftihar kaynağı ve fâni insanları ebedî yok oluştan
kurtarıp teselli verendir.
• Yuhanna İncili’nin on altıncı bâb, sekizinci ayeti: “O gelince düny ayı
günaha, iyiliğe dair ve hüküm verme hususunda susturacaktır.”778 İşte
dünya daki kötülükleri iyiliğe ve huzura çeviren, dünya yı güna hlardan,
şirkten kurtaran, dünya  siyasetini ve hâkimiyetini değiştiren, Hazreti
Muhammed’den (aleyhissalâtü vesselam) başka kim gelmiştir?
• Yuhanna İncili on altıncı bâb, on birinci ayet: “Zira bu Âlemin Reisi’nin
gelmesinin hükmü verilmiştir.”779 İşte “Âlemin Reisi”780 HAŞİYE elbette
İnsanlığın Efendisi781 olan Ahmed-i Muhammed’dir (aleyhissalâtü
vesselam).
• Yine Yuhanna İncili, on altıncı bâb, on üçüncü ayet: “Ama o Hak Ruhu
geldiği zaman, hepinize hakikat yolunu gösterecektir. Zira kendisinden
söylemiyor. Tamamen işittiğini söyleyerek size, gelecek şeylerden habe r
verecek.”782 İşte bu ayet açıktır. Acaba bütün insanları birden hakikate
davet eden, her haberi vahiy olan, Cebrail’den işittiğini söyleyen, kıyameti
ve ahireti etraflıca haber veren; Hazreti Muhammed’den (aleyhissalâtü
vesselam) başka kimdir ve kim olabilir?
• Hem önceki peygamberlerin kitaplarında, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) Muhammed, Ahmed, Muhtar mânâsında
Süryanice ve İbranice isimleri var. İşte Hazreti Şuayb’ın suhufunda  ismi
“Muhammed” mânâsında 783َُْ’tır. Tevrat’ta, yine “Muhammed”
mânâsında 784اََُِْْ ve “Mescid-i Haram’ın Peygamberi” mânâsında
785ََِ ,Zebur’da el-Muhtar786 diye isimlendirilmiştir. Tevrat’ta اََُِْ
787اَِْْ ,Tevrat’ta ve Zebur’da 788ُُِ اِ ,Hazreti İbrahim’in suhufu ile
Tevrat’ta 789َذٌ َذٌ’dür. Yine Tevrat’ta 790أََْْ ismi geçer.
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), اِِْ ِ اُْْاٰنِ ٌَُ وَِ اِِِْْ أََُْ
791وَِ اْرِٰ أََُْ buyurmuştur. Hem İncil’de, Hazreti Peygamber’in
isimlerinden biri َُِ اَِِْ وَاَِْاوَةِ yani, “kılıç ve asâ sahibi” şeklinde
geçer.792 Evet, kılıç kuşanmış peygamberler içinde en büyüğü, kendisine
ümmetiyle beraber cihad vazifesi verilen, Resûl-u Ekrem’dir
(aleyhissalâtü vesselam). Yine İncil’de, “Taç Sahibi”dir.793 Evet, “taç
sahibi” unva nı, Allah Resûlü’ne (aleyhissalâtü vesselam) mahsustur. Taç,
“amâme,” yani sarık demektir. Eski zamanlarda, milletler içinde, çoğunl uk
itibarı ile sarık ve agel794 saran, Arap kavmidir.795 İncil’deki َُِ اجِ
ifadesi, kesin olarak Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) işaret eder.
• Yine İncil’de اََْرَِْْ veyahut اََْرَِْْ ifadesi geçer ki, İncil tefsirlerinde
buna  “hak ve bâtılı birbirinden ayıran hakperest” mânâsı verilmiştir. Sonra
gelecek, insanları hakka sevk edecek zâtın ismidir.796
• İncil’in bir yerinde İsa (aleyhisselam) şöyle der: “Ben gideceğim ki
düny anın reisi gelsin.”797 Acaba Hazreti İsa’dan (aleyhisselam) sonra
dünya nın reisi olacak, hak ile bâtılı ayıracak ve Hazreti İsa’nın
(aleyhisselam) makamında insanlara doğru yolu gösterecek, Resûl-u
Ekrem’den (aleyhissalâtü vesselam) başka kim gelmiştir? Demek, Hazreti
İsa (aleyhisselam) ümmetine daima müjdeliyor ve haber veriyor ki, “Bir
zât gelecek, bana ihtiyaç kalmayacak. Ben onun bir habe rcisi ve
müjdecisiyim.”
Şu ayet-i kerîme de bu ha kikati bildiriyor:
وَإِذْ َلَ َِ اُْ َََْ َ َِۤ إَِْۤاَِ إِ رَُلُ ِّٰ إَُِْْ ًَُ َِ ََْ ََي َِ اْرِٰ
798وًََُا َُِلٍ َِْ ِْ َِْي اُُْۤ أََُْ
Evet, İncil’de Hazreti İsa (aleyhisselam), ümmetine çok defa müjde
veriyor. İnsanlığın en mühim reisinin geleceğini bildiriyor ve o zâtı da
bazı isimleriyle anıyor.799 HAŞİYE O isimler elbette Süryanice ve İbranicedir,
hakikati araştırıp delilleriyle bilen zâtlar onları görmüştür. O isimler,
“Ahmed, Muham med, hakkı ve bâtılı birbirinden ayıran” mânâsındadır.800
Demek ki İsa (aleyhisselam), çok defa Ahmed’i (aleyhissalâtü vesselam)
müjdeliyor.
Soru: Eğer dersen ki, “Neden her peygamberden çok Hazreti İsa
(aleyhisselam) müjde veriyor, başka peygamberler ise yalnız haber
veriyorlar, müjde suretinde sözleri azdır?”
Cevap: Çünkü Ahmed (aleyhissalâtü vesselam), İsa aleyhisselam’ı
Yahudilerin dehşetli yalanlamasından, dehşetli iftiralarından ve onun
dinini dehşetli tahrifattan kurtarmakla beraber; İsa Aleyhisselam’ı
tanımayan İsrailoğulları’nın zor şeriatına karşılık, kolay, kapsayıcı ve
hüküm leri bakımından Hazreti İsa’nın dininin noks anını tamamlayacak
yüce bir dine sahiptir. İşte bunun için Hazreti İsa çok defa “Âlemin Reisi
geliyor” diye müjde veriyor.801
Evet, Tevrat, İncil ve Zebur’da ve başka peygamberlerin suhufunda  en son
gelecek bir peygamber hakkında çok mühim bahisler ve pek çok ayet var
ki, bir kısım örneklerini gösterdik. Resûl-u Ekrem o kitaplarda birçok
isimle anılmıştır. Acaba bütün bu peygamberlerin kitaplarında, bu kadar
önem vererek, ayetlerde tekrar tekrar bahs ettikleri Ahirzaman
Peygamberi, Hazreti Muham med’den (aleyhissalâtü vesselam) başka kim
olabilir?
İkinci Kısım
“İrhâsât” denilen peygamberlik delillerinden maksat şudur: Resûl-u
Ekrem’in gönde rilmesinden önce, peygambersiz geçen devirde kâhinler ve
o zamanın bir derece evliya olan, Allah’ı bilen bir kısım insanları, Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) geleceğini haber vermiş ve bu
haberlerini de neşretmişler, şiirleriyle gelecek asırlara bırakmışlar. Bunlar
çoktur; biz, siyer ve tarih kitaplarının aktarıp kabul ettiği meşhur ve
yaygın olan bir kısmını söyleyeceğiz.
• Mesela: Tübba ’ isminde bir Yemen padişahı, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) vasıflarını eski kitaplarda görmüş, iman etmiş.
Bunu ş öyle bir şiiriyle duyur muş:
َِْتُ َٰ أَََْ أَُ رَُلٌ َِ ِّٰ َرِي اَِ
ََْ ُ ُِْي إِٰ ُِْه۪ َُُْ وَزًِا َُ وَاَْ َ
“Ben, Ahmed’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğini tasdik
ediyorum. Onun zamanına yetişseydim, ona vezir ve amcaoğlu olurdum.”802
(Yani, Ali gibi olurdum.)
• İkincisi: Arap kavminin en şöhretli ve mühim hatibi, Allah’ın birliğine
inanan, kalbi hakikate açık bir zât olan meşhur Kuss İbni Sâide’dir. İşte bu
zât da Resûl-u Ekrem’in gelişinden önce onun peygamberliğini şu şiirle
ilan ediyor:
أَرََْ َِ أَََْا ََْ َِ َْ َُِ
803َّٰ ََِْ ُّٰ َ َ َُ رٌَْ وََ
 •Üçüncüsü: Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselam) soyunda n olan
Kâ’b İbni Lüey, onun (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğini, ilhamla
şöyle ilan etmiş:
َٰ ٍََْ َِْ اِ ٌَُ َُُِْ أََْرًا َُوً ََُِ
“Birdenbire Muham medü’n-Nebî gelecek, doğr u habe rleri vere cek.”804
• Dördünc üsü: Yemen padişahlarından Seyf İbni Zîyezen, önceki semavî
kitaplarda Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) vasıflarını görmüş,
iman etmiş ve ona şiddetli bir iştiyak duym uştu. Allah Resûlü’nün
(aleyhissalâtü vesselam) dedesi Abdülmuttalib, Kureyş kafilesi ile
Yemen’e gittiği zaman Seyf İbni Zîyezen onl arı çağırmış, demiş ki:
إِذَا وَُِ َََِِ وٌََ ََْ ََِِْ ٌََ ََْ َُ اََُِْ وَإَِ َ ََْ اُِِْ ََهُ
Yani, “Hicaz’da bir çocuk düny aya gelecek. Onun iki omuzu arasında
mühür  gibi bir nişan vardır. İşte o çocuk bütün insanlara imam olacak.”
Sonra gizlice Abdülmuttalib’i çağırmış. “O çocuğun ceddi de sensin.” diye
kerametli bir şekilde, Resûl-u Ekrem’in dünya ya geleceğini önceden haber
vermiş.805
• Beşincisi: Haticetü’l-Kübrâ’nın amcaoğullarından Varaka İbni
Nevfel’dir. Vahyin başlangıcında Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
telâş etmiş. Haticetü’l-Kübrâ, bu hadiseyi meşhur Varaka İbni Nevfel’e
söylemiş. Varaka demiş ki: “Onu bana gönde r.” Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) Varaka’nın yanına gitmiş, ilk vahiy geldiği
andaki vaziyeti anlatmış. Varaka şöyle demiş:
أَِْْ َََ أََُْ أََ اِي ََ ِِ اُْ َََْ وَأََ َٰ َُسِ ِٰ
وَأََ َِ ٌَُْ
“Telâş etme, o hal vahiydir. Sana müjde! Beklenen peygamber sensin. İsa
seni müjdelemişti.”806
• Altıncısı: Askelânü’l-Himyerî adlı, Allah’ı bilen bir zât, Resûl-u
Ekrem’in peygamberliğinden önce Kureyşlileri gördüğü vakit, “İçinizde
peygamberlik dava eden var mı?” diye sorardı, “Yok” derlerdi. Allah
Resûlü’ne vahiy geldikten sonra yine sormuş. “Evet,” demişler, “biri
peygamberlik dava ediyor.” O da demiş ki: “İşte, âlem onu be kliyor.”807
• Yedincisi: Hıristiyanların nam salmış âlimle rinden İbnü’l-Alâ, Resûl-u
Ekrem’in geleceğini, peygamberliğinden ve onu görmeden önce haber
vermiş. Sonra gelip Hazreti Peygamber’i (aleyhissalâtü vesselam) görmüş,
demiş ki:
وَاِي ََََ َِْ ََْ وََْتُ َََِ ِ اِِِْْ وَََ َِ اُْ اَُْلِ
“Ben senin sıfatını İncil’de gördüm, iman ettim. Meryem oğlu İsa, İncil’de
senin geleceğini müjdeliyor.”808
• Sekizincisi: Daha önce bahsi geçen Habeş padişahı Necâşî şöyle demiş:
ََْ ِ ََُِْ ًََ َْ ِٰهِ اََِْ
“Keşke şu saltanata bedel, Muham med-i Arabî’nin (aleyhissalâtü
vesselam) hizmetkârı olsaydım! O hizmetkârlık, sultanlığın çok
üstünde dir.”809
Şimdi, Rabbanî ilham ile gaipten haber veren ve Allah Resûlü’nün
geleceğini bilen bu zâtlardan sonra, gaipten ruhlar ve cinler vasıtasıyla
haber veren kâhinler de pek açık bir şekilde, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) geleceğini ve peygamber olduğunu bildirmişler.
Bunlar çoktur; biz meşhur, manevî tevatür hükm üne geçmiş, pek çok tarih
ve siyer kitabında nakledilmiş birkaçını söyleyeceğiz. Uzun kıssalarını ve
sözlerini siyer kitaplarına havale edip onlardan yalnız kısaca
bahsedeceğiz.
Birincisi: Şıkk isminde meşhur bir kâhindir ki, bir gözü, bir eli, bir ayağı
varmış; âdeta yarım insan… Manevî tevatür derecesinde kesin bir şekilde
tarihlere geçmiştir ki, işte o kâhin, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) peygamber olduğunu ha ber verip tekrar tekrar söylemiş.810
İkincisi: Meşhur Şam kâhini Satîh’tir. Kemiksiz, âdeta âzâsız bir vücuda
sahip, yüzü göğs ü içinde, bir hilkat garibesi ve çok da yaşamış bir
kâhindir. Gaipten verdiği doğru haberler, o zaman insanlar arasında şöhret
bulmuş. Hatta Kisrâ (İran Padişahı), gördüğü tuhaf bir rüyayı ve Resûl-u
Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) dünyayı şereflendirdiği zaman sarayın on
dört sütununun yıkılmasının sırrını Satîh’e sormak için Mûbezan denilen
âlim bir elçisini gönde rmiş. Satîh, Kisrâ’ya şu mealde bir haber yollamış:
“Sizde on dör t padi şah hük üm sürecek, sonra saltanatınız mahvolacak. Biri
gelecek, bir din ortaya koyacak. İşte o, sizin dininizi ve devletinizi ortadan
kaldıracak.” İşte Satîh, açıkça, Ahirzaman Peygamberi’nin geleceğini
haber vermiş.811
Yine Sevad İbni Kâribi’d-Devsî,812 Hunâfir,813 Ef’â Necrân,814 Cizl İbni
Cizli’l-Kindî,815 İbni Halasate’d-Devsî816 ve Fâtıma Binti Numan-ı
Neccâriye817 gibi meşhur kâhinler, siyer ve tarih kitaplarında etraflıca
anlatıldığı üzere, Ahirzaman Peygamberi’nin geleceğini, o peygamberin
de Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselam) olduğunu haber
vermişlerdir.
Hem Hazreti Osman’ın akrabalarından Sü’dâ Binti Küreyz, kehânetle,
Resûl-u Ekrem’in (aleyhis-salâtü vesselam) peygamberliğini gaipten
haber almış. İslamiyet’in başlangıcında Hazreti Osman Zinnûreyn’e demiş
ki: “Sen git, iman et.” Osman o ilk günlerde gelmiş, iman etmiş. İşte
Sü’dâ o ha diseyi şöyle bir şiirle anlatıyor:
818ََى ُّٰ َُْنَ اِ َِِْ۪ ََرََْهُ وَُّٰ َِْي إَِ اَْ
Yine kâhinler gibi, “hâtif” denilen, kendisi görünmeyen fakat sesi işitilen
cinnîler, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) geleceğini tekrar
tekrar haber vermiştir. Mesela:
Kendisi görünmeyip sesi işitilen bir cinnî, Zübâb İbnü’l-Hâris’e şöyle
bağırmış, onun ve  bir başkasının İslam’a girmesine vesile olmuş:
َ ذَُبُ َ ذَُبُ اَِِْ اَََْ اَُْبَ،
819َُِ ٌَُ َِِْبِ َُْ ََِ ََ َُبُ
Yine böyle bir cinnî, İbni Mürre el-Gatafânî’ye şöyle bağırmış, bazılarını
imana getirmiş:
820َءَ َ ََََ، وَدَُ َطٌِ ََََْ
Bu hâtiflerin müjdeleri ve haber vermeleri pek meşhurdur ve çokça
görülmüştür.
Hem nasıl kâhinler, hâtifler haber vermişlerse, aynı şekilde, putlar ve
putlara kesilen kurbanlar da Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliğini bildirmiştir. Mesela:
Meşhur kıssalardandır ki, Mâzin kabilesinin putu bağırıp َٰا َِ ٌَُْ َءَ
821َِ َُْلٍ diyerek Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamber
olduğunu ha ber vermiş.
Abbas İbni Mirdâs’ın İslamiyet’i kabul sebebi olan meşhur vaka ise şudur:
Dımâr adında bir putu varmış, o put  bir gün ş öyle ses vermiş:
822أَوْدٰى َِرُ وََنَ َُُْ َةً ََْ اَِْبِ إَِ اِ ٍَُ
“Muhammed gelmeden önce bana ibadet ediliyordu. Şimdi Muhammed’in
beyanı geldi, artık bu s apkınlık var olamaz.”
Hazreti Ömer, İslamiyet’ten önce, puta kesilen bir kurbandan şöyle
işitmiş:
823َ اٰلَ ذَرِْ أٌَْ َِْ رٌَُ َِْ َُلُ َ إَِٰ إِ ُّٰ
İşte bunlar gibi çok örnek var... Delillere dayanan kitaplar bunları kabul
edip bildirmiştir.
Nasıl ki kâhinler, Allah’ı bilen zâtlar, hâtifler, hatta putlar ve kurbanlar
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğini haber vermiş,
her bir hadise bir kısım insanların imanına vesile olmuş. Aynen öyle de,
bazı taşların üstünde , kabirlerde ve mezar taşlarında, eski yazı ile ٌَُ
824ٌُِْ أٌَِ gibi ifadeler bulunmuş, onları gören bir kısım insanlar imana
gelmiştir.825 Evet, eski yazı ile bazı taşlarda bulunan ٌَُ ٌُِْ أٌَِ ifadesi,
Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) işarettir. Çünkü onda n önce,
gönde rilmesine pek yakın, yalnız yedi Muhammed ismi vardı, başka
yoktu. O yedi kişinin de hiçbir şekilde “Muslih (ıslah eden), Emîn
(güve nilir)” tabirlerine liyakati bulunmuyordu.826
Üçüncü Kısım
İrhâsâttan, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) dünya yı
şereflendirmesi sırasında meydana gelen harikalar ve hadiselerdir. Bu
hadiseler, Allah Resûlü’nün dünya ya gelişiyle alâkalı bir şekilde
gerçekleşmiştir. Hem Resûl-u Ekrem’in peygamber olarak
gönde rilmesinden önce meydana gelen bazı hadiseler var ki, doğrudan
doğruya onun birer mucizesidir. Bunlar çoktur. Meşhur olmuş, hadis
imamlarınca kabul edilmiş ve sahihlikleri kesinleşmiş birkaçını örnek
olarak gös tereceğiz.
• Birincisi: Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) doğduğu gece, hem
annesinin hem onun yanında bulunan, Osman İbni Âs ile Abdurrahmân
İbni Avf’ın annelerinin gördüğü  büyük bir nurdur ki, üçü de şöyle demiş:
“Doğum u anında öyle bir nur gördük ki, o nur bizim için doğuy u ve batıyı
aydınlattı.”827
• İkincisi: O gece Kâbe’deki putların çoğu ba ş aşağı düşmüştür.828
• Üçüncüsü: Meşhur Kisrâ’nın Eyvân’ının (meşhur sarayı) o gece sallanıp
çatlaması ve on dör t sütununun düş mesidir.829
• Dördünc üsü: Mukaddes sayılan Sava Gölü’nün sularının o gece
çekilmesi830 ve İstahrâbâd’da bin senedir daima yakılan ve sönmeyen,
Mecusilerin mabud ka bul ettikleri ateşin o ge ce sönmesidir.831
İşte şu dört hadise, düny aya yeni gelen o zâtın, ateşperestliği
kaldıracağına, Fars saltanatının sarayını yerle bir edeceğine ve Allah’ın
izin vermediği şeylerin kutsanmasını yasaklayacağına işarettir.
• Beşincisi: Gerçi Resûl-u Ekrem’in doğduğu gece değil, fakat ona pek
yakın olması yönüyl e, bazı hadiseler de Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü
vesselam) peygamberliğinden önce meydana gelen mucizelerindendir.
Bunlardan biri Fil sûresinde kesin ve açık bir şekilde anlatılan Fil
Vakası’dır. Habeş hüküm darı Ebrehe, Kâbe’yi yıkmak için “Mahmud”
namında cüsseli bir fili öne sürüp gelmiş. Mekke’ye yaklaştığı vakit fil
yürümemiş. Çare bulamayıp dönm üşler. Ebâbil kuşları onları mağlup ve
perişan etmiş, kaçmışlar. Bu hayret verici kıssa, tarih kitaplarında etraflıca
anlatılmıştır, meşhurdur.
İşte şu hadise, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliğinin delillerindendir. Çünkü Allah Resûlü’nün dünya ya
gelişine pek yakın bir zamanda, kıblesi, doğduğu yer ve sevgili vatanı olan
Kâbe-i Mükerreme, gaybî ve harika bir şekilde, Ebrehe’nin tahribinden
kurtulmuştur.832
• Altıncısı: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), küçüklüğünde
sütannesi Halime-i Sa’diye’nin yanındayken, Halime ve kocası, güne şten
rahatsız olmaması için çok defa üstünde  bir bulut parçasının ona gölge
ettiğine şahit olmuş ve bunu başkalarına söylemişler. Şu hadise
sahihliğiyle meşhurdur.833
Hem Allah Resûlü on iki yaşındayken Şam tarafına gittiği vakit, Rahip
Bahira bir parça bulutun ona  gölge ettiğini görmüş ve göstermiş.834
Yine peygamberlik vazifesinden önce, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam), bir defa Haticetü’l-Kübrâ’nın Meysere ismindeki hizmetkârıyla
ticaretten döne rken, Haticetü’l-Kübrâ Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü
vesselam) başında iki meleğin bulut şeklinde gölge ettiğini görmüş ve
bunu hizmetkârı Mey sere’ye söylemiş. Meysere, Haticetü’l-Kübrâ’ya
şöyle demiş: “Ben bunu yol culuğum uz boyunc a görüyordum.”835
• Yedincisi: Sahih nakille sabittir ki, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam), peygamberlikle vazifelendirilmeden önce bir ağacın altında
oturmuştu. O yer kuruydu, birden yeşillendi. Ağacın dalları, Allah
Resûlü’nün ba şının üzerine eğilip kıvrılarak göl ge yaptı.836
• Sekizincisi: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) yaşça ufakken Ebû
Talib’in evinde kalıyordu. Ebû Talip ve çoluk çocuğu, onunl a beraber
yerlerse karınları doya rdı. Allah Resûlü yemekte bulunmazsa
doym uyorlardı. Şu hadise hem meşhur hem kesindir.837
Hem Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) küçüklüğünde  ona bakan
ve hizmet eden Ümmü Eymen demiş ki: “Allah Resûlü (aleyhissalâtü
vesselam) hiçbir vakit açlıktan ve susuzluktan şikâyet etmedi, ne
küçüklüğünde  ne de büyüyünce...”838
• Dokuzuncusu: Sütannesi Halime-i Sa’diye’nin malının ve keçilerinin
sütünün, kabilesinin aksine, çok ve bereketli olmasıdır. Bu hadise de hem
meşhur hem kesindir.839
Hem sinek onu rahatsız etmez, mübarek vücuduna  ve elbisesine
konm azdı.840 Hatta evladından Seyyid Abdülkadir Geylânî (kuddise sirruh)
dahi ceddinden bu ha li miras almıştı; sinek ona  da konm azdı.841
• Onunc usu: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) dünya ya geldikten
sonra, bilhassa doğduğu gece, kayan yıldızların çoğalmasıdır ki,842 şu
hadise, On Beşinci Söz’de kesin delilleriyle ispat ettiğimiz üzere,
şeytanların ve cinlerin, ga ybî haberleri almasının kesilmesine işarettir.
İşte madem Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) vahiy ile dünya ya
geldi. Elbette kâhinlerin, gaipten haber verenlerin ve cinlerin yarım
yamalak ve yalanlarla karışık haberlerine set çekmek lâzımdı ki, vahye bir
şüphe  düşürmesinler ve verdikleri haberler vahye benzemesin. Evet,
Resûl-u Ekrem’in peygamber olarak gönde rilmesinden önce kâhinlik
çoktu. Kur’an, indirilince buna  son ve rdi.843 Hatta çok sayıdaki kâhin imana
geldi. Çünkü cinlerden olan habercilerini bir daha bulamadılar. Demek,
Kur’an onu bitirmişti. İşte eski zaman kâhinleri gibi şimdi de medyum lar
suretinde yine bir çeşit kâhinlik, Avrupa’da ispritizmacıların içinde baş
göstermiş. Her neyse...
Kısacası: Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğinden
önce onu t asdik ettiren ve eden pek çok ha dise ve zât ortaya çıkmıştır.
Evet, düny aya mânen reis olacak,844 HAŞİYE onun manevî şeklini değiştirecek,
onu ahirete tarla yapac ak,845 varlıkların kıymetini ilan edecek, cinlere ve
insanlara ebedî saade te giden yolu gösterecek, fâni cin ve insanları
ebediyen yok olmaktan kurtaracak, düny anın yaratılış hikmetini,
anlaşılması zor tılsımını ve muammasını çözecek, kâinatın Hâlık’ının
maksatlarını bilecek ve bildirecek ve o Yaratıcıyı tanıyıp herkese tanıtacak
bir zât, elbette daha gelmeden her şey, her varlık cinsi ve topluluğu onun
gelişine sevinecek, gelmesini bekleyecek, onu güzelce karşılayacak ve
alkışlayacaktır ve bunlar Hâlık’ı tarafından bildirilirse o zât da
bildirecektir. Zira önceki işaretlerde ve misallerde gördük ki, her bir varlık
türü onu güzelce karşılar gibi mucizelerini gösteriyor, mucizelerin diliyle
peygamberliğini tasdik ediyor.
On Yedinci İşaret
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) Kur’an’ dan sonra en büyük
mucizesi kendi zâtıdır. Yani onda bir araya gelmiş yüce ahlâk vasıflarıdır
ki, her birinde en yüksek mertebede olduğunda dost ve düşman ittifak
ediyor. Hatta cesaret kahramanı Hazreti Ali, tekrar tekrar şöyle diyordu:
“Savaş dehşetlendiği vakit, biz Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
arkasına sığınıp koru nuyorduk.”846 ve bunun gibi… Allah Resûlü, bütün
övülmüş, güzel ahlâk vasıflarında en yüksek ve yetişilemeyecek bir
dereceye sahipti. Şu büyük mucizeyi Mağrib’in büyük âlimi Kadı Iyâz’ın
Şifâ-yı Şerif’ine havale ediyoruz. Evet, gerçekten o zât, onun övülmüş,
güzel ahlâkının mucizeliğini pek güz el beyan ve ispat etmiştir.
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) pek büyük, dost ve düşman
tarafından tasdik edilmiş bir mucizesi de yüce şeriatı, getirdiği yüce dindir
ki, benzeri ne gelmiş ne de gelecektir. Şu büyük mucizenin bir derece
izahını, yazdığımız bütün Otuz Üç Söz, Otuz Üç Mektup, Otuz Bir Lem’a
ve On Üç Şuâ’ya havale ediyoruz...
Yine Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) tevatür derecesinde ve
kesin, büyük bir mucizesi, “ayın ikiye bölünmesi”dir.847 Evet, şu hadise,
birçok rivayetle, yanlışlığına ihtimal bulunmayacak şekilde, İbni
Mes’ud,848 İbni Abbas,849 İbni Ömer,850 İmam Ali,851 Enes,852 Huzeyfe853 gibi
sahabenin pek çok büyük isminden854 farklı kanallarla haber verilmekle
beraber; Kur’an açık ve kesin hükm üyle, 855اَََِِْ اَُ وَاَْ اََُْ ayetiyle o
büyük mucizeyi âleme ilan etmiştir. O zamanın inatçı Kureyş müşrikleri,
şu ayetin verdiği haberi inkâr etmemiş, ancak “sihirdir” demişler.856
Demek, ayın yarıldığı kâfirlerce de kesindir. Şu çok büyük mucizeyi, ayın
yarılmasına dair yazdığımız, Otuz Birinci Söz’ün ilave kısmı olan Şakk-ı
Kamer Risalesi’ne havale ediyoruz.
Hem Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), nasıl ki yeryüzünün
sakinlerine ayın yarılması mucizesini göstermiş, aynen öyle, göğün
sakinlerine de en büy ük mucizelerinden olan M irac’ı göstermiştir.
İşte Mirac denilen şu büyük mucizeyi, Otuz Birinci Söz olan Mirac
Risalesi’ne havale ediyoruz. Çünkü o risale, bu büyük mucizenin ne kadar
nuranî, yüce ve doğru olduğunu kesin delillerle, hatta dinsizlere bile
ispatlamıştır. Yalnız Mirac mucizesinin başlangıcı olan Beytü’l-Makdis857
seyahati ve sabahleyin Kureyş kavminin Allah Resûlü’nden Beytü’l-
Makdis’in tarifini istemesi üzerine meydana gelen bir mucizeden
bahsedeceğiz. Şöyle ki:
O gecenin sabahında Resûl-u Ekrem, Mirac’ı Kureyşlilere haber verdi.
Kureyşliler kendisini yalanladı. Dediler ki: “Eğer Beytü’l-Makdis’e
gittiysen, oranın kapılarını, duva rlarını ve durumunu bi ze tarif et.” Resûl-u
Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) buyur uyor ki:
َُُِْ ًَُْ َ ُُِْ َُِْ َ َلَ ََََُ ُّٰ ِ أَُُْ إَِِْ َََُ وَأََ أَُُْ إَِِْ
“Onların yalanlamasından ve sorularından çok sıkıldım. Hatta öyle bir
sıkıntı hiç çekmemiştim. Birden Cenâb-ı Hak, Beytü’l-Makdis’i bana
gösterdi. Ben de ona bakıyor, her şeyi birer birer tarif ediyordum.” İşte o
vakit Kureyşliler gördüler ki, Allah Resûlü, Beytü’l-Makdis’ten doğru ve
tam haber veriyor.858
Hem Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) Kureyşlilere demiş ki:
“Yolda giderken sizin bir kafilenizi gördüm. Yarın filan vakitte gelecek.”
Sonra o vakitte kafileyi beklemişler. Kafile bir saat gecikmiş. Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) haberinin doğru çıkması için –tahkik
ehlinin tasdikiyle– güne ş bir saat durmuş.859 Yani yeryüzü, Allah
Resûlü’nün sözünü doğru çıkarmak için vazifesine, seyahatine bir saat ara
vermiş ve bunu güne şin dur ması şeklinde göstermiştir.
İşte Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) bir tek sözünü doğrulamak
için koca dünya  vazifesini terk eder, koca güne ş ona şahit olur. Böyle bir
zâtı tasdik etmeyenin ve onun emrini yerine getirmeyenin ne derece
bahtsız; onu tasdik edip emrine 860ََِْ وَأَطََْ diyenlerin ne kadar bahtiyar
olduğunu a nla, 861اََُْْ ِِّٰ ََ اَِْنِ وَاَِْْمِ de.
On Sekizinci İşaret
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) en büyük, ebedî, yüzlerce
peygamberlik delilini içeren ve kırk yönde n mucizeliği ispat edilmiş bir
mucizesi de Kur’an-ı Hakîm’dir.862 İşte şu en büyük mucizeye dair Yirmi
Beşinci Söz, yaklaşık yüz elli sayfada, onun kırk mucizelik yönünü özetle
beyan ve ispat etmiştir. Öyleyse mucizeler kaynağı olan şu büyük
mucizeyi o Söz’e havale ederek yalnız iki-üç nükt eyi bildireceğiz.
Birinci Nükte
Eğer denilse: “Kur’an’ın mucizeliği belâgatin dedir. Her insan tabakasının,
o mucizeden hisse almaya hakkı var. Halbuki Kur’an’ın belâgatindeki
mucizeliği bin muhakkik âlimden bile ancak biri anlayabilir.”
Cevap: Kur’an-ı Hakîm’in her tabakaya karşı bir çeşit mucizeliği vardır ve
bunu bi r tarzda hissettirir.
• Mesela, dili kusursuz, güzel ve akıcı bir şekilde kullanan belâgat ve
fesâhat sahiplerine karşı, belâgatindeki harikulâde mucizeliği gösterir.
• Şair ve hatiplerin tabakasına karşı garip, güzel, yüks ek, eşsiz üslûbunun
mucizeliğini bildirir. O üslûp herkesin hoşuna gittiği halde, kimse onu
taklit edemiyor. Zaman o üslûbu ihtiyarlatmıyor, Kur’an daima genç ve
tazedir. Öyle kusursuz bir nesir ve nesir tarzında bir nazımdır ki, hem yüce
hem tatlıdır.
• Kâhinlere ve gaipten haber verenlere, gayba dair harikulâde
haberlerindeki mucizeliğini gösterir.
• Tarihçilerin ve olup biten hadiseleri inceleyen âlimlerin tabakasına karşı
Kur’an, verdiği haberlerle eski kavimlerin başından geçen hadiselere,
onların hallerine, geleceğe, berzah ve ahiret âlemlerinde olacaklara dair
mucizeliğini gösterir.
• Toplumların yaşayışını inceleyen âlimlere ve siyasetçilere, kutsî
düsturlarındaki mucizeliği bildirir. Evet, Kur’an’dan çıkan yüce dinin
hüküm leri, o m ucizelik sırrını gösterir.
• Hem Cenâb-ı Hakk’ı tanıma, bilme ve varlığın hakikati ile meşgul olan
tabakaya karşı, kutsî ilahî hakikatlerindeki mucizeliği gösterir veya o
mucizeliğin varlığını hissettirir.
• Tarikat ehline ve evliyaya karşı Kur’an, bir deniz gibi daima
dalgalanmakta olan ayetlerinin esrarındaki mucizeliği ifade eder ve bunun
gibi kırk tabakadan her birine bir pencere açar, mucizeliğini gösterir.
• Hatta Kur’an, yalnız duydu ğunu idrak eden ve mânâları bir derece
anlayan avam tabakaya okunduğunda , dinleyen, onun başka kitaplara
benzemediğini tasdik eder. Ve ona kulak veren, avam tabakadan adam der
ki: “Ya bu Kur’an bütün dinlediğimiz kitapların aşağısındadır; bunu ise
hiçbir düşman dahi diyemez ve bu ihtimal yüz derece akıl dışıdır,
imkânsızdır. Öyleyse Kur’an, işitilen bütün kitapların üstünde dir. Demek
ki mucizedir.”
İşte böyle sıradan bir adamın anladığı mucizeliği, ona yardım için bir
derece izah edeceğiz. Şöyle ki:
Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan, indirildiği zaman bütün âleme meydan okudu
ve insanlarda iki şiddetli his uyandırdı:
Birincisi: Dostlarında taklit hissi, yani sevgili Kur’an’ın üslûbuna
benzeme ve onun gi bi konuş ma arzusu.
İkincisi: Düşmanlarda bir tenkit ve sözle mücadele hissi, yani Kur’an’ın
üslûbuna  karşılık vererek onun m ucizelik davasını çürütme isteği.
İşte bu iki şiddetli hisle milyonlarca Arapça kitap yazılmıştır,
meydandadır. Şimdi, bütün bu kitapların en belagatlileri, en güzel, akıcı ve
düzgün üslûba sahip olanları Kur’an’la beraber okunduğunda , kim dinlese
kesinlikle diyecektir ki, Kur’an bunların hiçbirine benzemiyor. Demek
Kur’an, bu kitapların derecesinde değildir. Öyleyse, ya hepsinin altındadır;
bu ise yüz derece imkânsız olmakla beraber, hiç kimse, hatta şeytan bile
bunu diyemez.863 HAŞİYE Şu halde Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan, yazılan bütün
kitapların üstünde  bir dereceye sahiptir.
Hatta Kur’an-ı Hakîm, mânâyı da anlamayan cahil, avam tabakaya karşı
dahi, onları usandırmamak suretiyle, mucizeliğini gösterir. Evet, sıradan,
cahil bir adam der ki: “En güzel, en meşhur bir beyti iki-üç defa işitsem
bana usanç veriyor. Kur’an ise hiç usandırmıyor, gittikçe dinlemesi daha
çok hoş uma gidiyor. Öyleyse bu, i nsan sözü değildir.”
Hem Kur’an-ı Hakîm hafızlığa çalışan çocuklara karşı da mucizeliğini
gösterir. O büyük Kur’an, pek çok yerinde şaşırmaya ve karıştırmaya
sebep olacak şekilde birbirine benzeyen ayetler ve cümleler bulunmasına
rağmen, o nazik, zayıf, basit ve bir sayfa kitabı hafızasında tutamayan
çocukların küçük kafalarına tam bir kolaylıkla yerleşerek mucizeliğini
onlara da gösterir.
Hatta az bir sözden ve gürültüden rahatsız olan hastalara ve ölüm anındaki
insanlara, Kur’an’ın zemzemesi (nağmeleri) ve sedâsı zemzem suyu gibi
hoş ve tatlı gelir, bir nevi mucizeliğini onlara da hissettirir.
Kısacası: Kur’an-ı Hakîm kırk farklı tabakaya ve ayrı ayrı insanlara, kırk
yönde n mucizeliğini gösterir veya mucizeliğinin varlığını hissettirir,
kimseyi mahrum bırakmaz. Hatta yalnız gördüğüne  inanan,864 HAŞİYE
duyduğunu anlamayan, kalb gözü kapalı, ilim sahibi olmayan insanlara
karşı da Kur’an’ın bir çeşit mucizelik alâmeti vardır. Şöyle ki:
Hafız Osman hattıyla basılan Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın kelimeleri
birbirine bakıyor.
Mesela Kehf sûresinde, 865وََُُِْ َُُْْ ifadesinin altındaki yapraklar delinse,
az bir kaymayla, Fâtır sûresindeki 866ٍِِْ kelimesi görünecek ve o köpe ğin
ismi anlaşılacak. Veya Yâsin sûresinde iki 867َُُْونَ kelimesi üst üste
gelir ve Sâffât’taki 868ََُِْ ve 869َُُْونَ kelimeleri hem birbirine hem
onlara bakar; biri delinse ötekiler az bir kaymayla görünür.
Mesela Sebe sûresinin sonunda ki ve Fâtır sûresinin başındaki iki 870َْٰ
kelimesi birbirine bakar. Kur’an’ın tamamındaki üç 871َْٰ kelimesinden
ikisinin birbirine bakması tesadüf olamaz ve bunların örneği pek çoktur.
Hatta bir kelime, beş-altı yerde, yaprakların arkasında az bir kaymayla
birbirine bakıyor. Karşılıklı iki sayfada birbirine bakan ayetlerin
kırmızıyla yazıldığı bir Kur’an’ı ben gördüm ve o vakit, “Bu da bir çeşit
mucizenin emaresidir.” dedim. Daha sonra baktım ki, Kur’an’da farklı
yaprakların arkasında mânidar bir surette birbirine bakan pek çok ifade
var.
İşte Kur’an’ın tertibi Resûl-u Ekrem’in yol göstermesiyle, neşredilen ve
basılan Kur’an’lar da ilahî ilhamla olduğunda n, Kur’an-ı Hakîm’in
nakşında ve hattında bir çeşit mucizelik işareti vardır. Çünkü o vaziyet ne
tesadüfün işi ne de insan aklının eseridir. Fakat bazı kaymalar var ki, o da
basımın noks anıdır; tam muntazam basılsaydı, kelimeler tam üst üste
gelecekti.
Hem Kur’an’ın Medine’de indirilen orta uzunluktaki ve uzun sûrelerinin
her bir sayfasında “Allah” lafzı eşsiz bir şekilde tekrar edilmiştir.
Çoğunl ukla ya beş, altı, yedi, sekiz, dokuz  veyahut on bir adet tekrarla
beraber, bir yaprağın iki yüzünde ve karşı karşıya gelen sayfalarda sayıca
güzel ve mânidar bir münasebet gösterir.872 HAŞİYE-1 HAŞİYE-2 HAŞİYE-3 HAŞİYE-4
İkinci Nükte
Hazreti Musa’nın (aleyhisselam) zamanında sihir revaçta olduğunda n,
mühim mucizelerinin ona benzer bir şekilde gelmesi ve Hazreti İsa’nın
(aleyhisselam) zamanında tıp revaçta olduğun dan, mucizelerinin çoğunun
o cinsten görülmesi gibi, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
zamanında da Arap yarımadasında en çok kı ymet verilen dör t şey vardı:
• Birincisi: Belâgat ve dilin güz el, akıcı bir şekilde kullanılması.
• İkincisi: Şiir ve hitabet.
• Üçüncüsü: Kâhinlik ve gaipten haber vermek.
• Dördünc üsü: Geçmiş hadiseleri ve kâinatla ilgili vakaları bilmek.
İşte Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan geldiği zaman, bu dört şeyde mâlumat
sahibi olanlara meydan okudu.
Başta, belâgatçilere birden diz çöktürdü, ha yretle Kur’an’ı dinlediler.
İkinci olarak, şairler ve hatiplerde, düzgün nutuk okuya n ve güzel şiir
söyleyenlerde öyle bir hayret uyandırdı ki, onlara parmaklarını ısırttı.
Altın ile yazılan en güzel şiirlerini ve Kâbe’nin duva rlarına iftihar etmek
için astıkları meşhur Muallakât-ı Seb’a’larını indirtti,873 kıymetten
düşürdü.
Sonra gaipten haber veren kâhinleri ve sihirbazları susturdu. Gayba dair
haberlerini onlara unut turdu. C innîlerini kovdur du. K âhinliğe son ve rdi.
Hem geçmiş ümmetlerin başından geçenlere ve tarihteki hadiselere vâkıf
olanları hurafelerden ve yalandan kurtarıp o hadiselerin gerçek yüzünü ve
âlemdeki nurlu vakaları onlara ders verdi.
İşte bu dört zümre, Kur’an’ın karşısında tam bir hayret ve hürmetle diz
çökerek ona talebe oldu. Hiçbiri asla bir tek sûreyle bile boy ölçüşmeye,
sözle mücadele etmeye kalkışamadı...
Soru: “Kimsenin Kur’an’a karşı sözle mücadele edemediğini ve bunun
mümkün ol madığını nereden biliyoruz?”
Cevap: Eğer bu mümkün olsaydı, herhalde teşebbüs  edilecekti. Çünkü
kâfirlerin Kur’an’a sözle karşılık vermeye şiddetle ihtiyaçları vardı. Zira
dinleri, malları, canları, çoluk çocukları tehlikeye düşüyordu; sözle
mücadele edebilseler kurtulurlardı. Eğer bu mümkün olsaydı, herhalde
yaparlardı. Eğer sözle mücadele edilebilse, buna  taraftar olan kâfirler,
münafıklar çok, hem de pek çok olduğunda n, herhalde sözle mücadeleye
sarılarak iddialarını herkese yayarlardı –İslamiyet’in aleyhinde her şeyi
yaydıkları gibi. Eğer yaysalar ve sözle mücadele olsaydı, herhalde
tarihlere, kitaplara şaşaalı bir şekilde geçerdi. İşte bütün tarihler, kitaplar
meydanda... Hiçbirinde Müseylime-i Kezzâb’ın birkaç sözünde n başka bir
şey yoktur. Halbuki Kur’an-ı Hakîm, yirmi üç sene devamlı, damarlara
dokuna cak ve inadı tahrik edecek şekilde onlara meydan okudu. D edi ki:
“Muham medü’l-Emin gibi ümmî bir zâtın elinden, şu Kur’an’ın benzerini
yapınız ve gösteriniz.
Haydi, bunu yapam ıyorsunuz ; o zât ümmî olmasın, gayet âlim ve söz ustası
olsun.
Haydi, bunu da getiremiyorsunuz; bir tek zât olmasın. Bütün âlimleriniz,
belagat sahipleriniz toplansın, birbirine yardım etsin. Hatta güvendiğiniz
sözde ilahlarınız size yardımcı olsun.
Haydi, böyle de yapam ayacaksınız. Eskiden yazılmış beliğ eserlerden de
istifade edip, hatta ileride yazılacakları da yardıma çağırıp Kur’an’ın
benzerini gösteriniz, yapınız.
Haydi, bunu da yapam ıyorsunuz . Kur’an’ın tamamının olmasın, yalnız on
sûresinin benzerini getiriniz.
Haydi, on sûresine hakiki, doğr u bir nazire getiremiyorsunuz; o halde
hikâyelerden, asılsız kıssalardan bir araya getiriniz, Kur’an’ın yalnız
nazmının ve belâgatinin olsun be nzerini gösteriniz.
Haydi, bunu da y apam ıyorsunuz ; bir tek sûresinin benzerini getiriniz.
Haydi, sûre uzun de ğil kısa bir sûre olsun, e şini getiriniz.
Yoksa dininiz, canınız, malınız, çoluk çocuğunuz  düny ada da, ahirette de
tehlikeye düşecektir!”874
İşte sekiz maddede susturmak suretiyle, Kur’an-ı Hakîm yirmi üç sene
değil, belki bin üç yüz senedir bütün insanlara ve cinlere böyle meydan
okum uş ve okuyor . Halbuki o zaman, o kâfirler canlarını, mallarını ve
çoluk çocuklarını tehlikeye atıp en dehşetli yol olan savaşmayı seçerek en
kolay ve en kısa yol olan sözle mücadeleden vazgeçtiler. Demek o yolda
gitmek mümkün de ğildi...
İşte hiçbir akıl sahibi, bilhassa o zaman Arap yarımadasındaki insanlar,
hele Kureyşliler gibi zeki adamlar, bir edipleri bir tek sûresinin benzerini
getirdiği takdirde Kur’an’ın hücumunda n kurtulmalarını sağlayacakken,
kısa ve kolay yolu terk edip canlarını, mallarını, çoluk çocuklarını
tehlikeye atarak en zor yolda giderler miydi?
Kısacası: Meşhur Câhız’ın dediği gibi, “Sözle mücadele mümkün değildi,
kılıçla savaşmaya mecbur kaldılar.”875
Soru: Bazı muhakkik âlimler demiş ki: “Kur’an’ın bir sûresine değil, bir
tek ayetine, hatta bir tek cümlesine, bir tek kelimesine bile sözle karşılık
verilemez ve verilmemiştir.” Bu sözler mübalâğa gibi görünüyor  ve akıl
bunu kabul etmiyor. Çünkü beşerin sözlerinde Kur’an ayetlerine benzeyen
çok cümle var. Bu sözün hi kmeti, sırrı nedir?
Cevap: Kur’an’ın mucizeliği hususunda  iki mezhep var:
Çoğunl uğun kabul ve tercih ettiği mezhebe göre, Kur’an’daki belâgat
incelikleri ve mânâ meziyetleri, insan kudr etinin üstünde dir.
İkinci derecede tercih edilen mezhebe göre ise Kur’an’ın bir sûresine
sözle karşılık vermeye insanın gücü yeter, fakat Cenâb-ı Hak, Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) bir mucizesi olarak bunu yasaklamıştır.
Nasıl ki bir adam ayağa kalkabilir, fakat mucize eseri olarak bir
peygamber dese ki, “Kalkamayacaksın” ve o da kalkamazsa bu, mucize
olur. İşte şu ikinci mezhebe “Sarfe Mezhebi” denir. Yani, Cenâb-ı Hak
cinleri ve insanları, Kur’an’ın bir sûresine bile karşılık vermekten men
etmiştir. Eğer men etmeseydi, cinler ve insanlar bir sûresine karşılık
verirdi. Bu mezhebe göre, “Kur’an’ın bir kelimesine karşı dahi sözle
mücadele edilemez” diyen âlimlerin sözleri hakikattir. Çünkü madem
Cenâb-ı Hak, Kur’an’ın mucizeliğinin gereği olarak onları men etmiş,
Kur’an’a karşılık vermek için ağızlarını açamazlar. Ağızlarını açsalar da
Allah’ın izni olmazsa ağızlarından o ke limeyi çıkaramazlar.
Daha çok kabul gören ve çoğun luğun tercih ettiği ilk mezhebe göre de o
âlimlerin gör üşlerinin şöyle ince bir yönü va rdır:
Kur’an-ı Hakîm’in ayetleri, kelimeleri birbirine bakar. Bazen bir kelime
on yere bakar; onda , on belâgat nüktesi, on münasebet bulunur. Mesela
İşârâtü’l-İ’câz adlı tefsirde, Fatiha’nın bazı ayetleri ile ذَِٰ اَِْبُ َ رََْۚ۝آٓ
876ِِۛ ayetlerinin içinde, şu nükt elerden bazı örnekleri göstermiştik.
Nasıl ki nakışlı bir sarayda çeşit çeşit, farklı nakışların düğüm ü hükm ünde
bir taşı, bütün nakışlara bakacak bir yere yerleştirmek, bütün o duva rı
nakışlarıyla bilmeye bağlıdır. Hem nasıl ki, insanın yüzünde ki
gözbebeğini yerine yerleştirmek, bütün vücudun münasebetlerini, hayret
verici vazifelerini ve gözün o vazifelere karşı vaziyetini bilmekle olur.
Aynen öyle de, hakikat ehlinin çok ileri giden bir kısmı, Kur’an’ın
kelimelerinde pek çok münasebeti ve diğer ayetlere, cümlelere bakan
tarafları, alâkaları göstermiştir. Bilhassa harflerden mânâ çıkarıp tefsir
eden âlimler daha ileri gidip Kur’an’ın bir harfinde bir sayfa kadar sırrı,
ehline göstererek ispat etmiştir.
Hem madem Kur’an, her şeyin Yaratıcısının kelâmıdır; her bir kelimesi
kalb ve çekirdek hükmüne geçebilir. Etrafında sırlardan meydana gelmiş
manevî bir vücuda k alb ve manevî bir ağac a çekirdek olabilir…
İşte insanın sözlerinde, Kur’an’ın kelimeleri gibi kelimeler, hatta
cümleler, ayetler bulunabilir. Fakat onlar Kur’an’da çok münas ebet
gözetilerek yerleştirilmiştir, her şeyi kuşatan bir ilim lâzımdır ki, onları
öyle yerli yerine yerleştirsin…
Üçüncü Nükte
Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın mahiyetinin çok özlü bir özeti olarak, bir
vakit Cenâb-ı Hak hakiki bir tefekkürü kalbime Arapça ihsan etmişti.
Şimdi o tefekkürü aynen, Arapça olarak yazacağız, sonra mânâsını
söyleyeceğiz:
 ٰٰ 
َُْنَ َْ ََِ َٰ وََْاِِ۪ وََحَ َِوَْفِ ََِ۪ وَََِ۪ وَََِِ اُْْاٰنُ اَُِْ اَُْرُ
َُُِ ا اََْوِي ِِ إَِْعِ ُ ُُِ اََِْْءِ وَاَْوَِْءِ وَاََُِْ اََُِِْْ ِ اََْْرِ
وَاََْرِبِ وَاََِِْ اَُِِْ ُُِِِْ وَُُِِْ َٰ َِِْ أَََتِ اُْْاٰنِ وَُتِ أََِْ۪ َٰ
وَِْ اَِْْلِ وََُ َُْ اَِْْ َِِْعِ اُِْْلِ وَاَُْْلِ وَاَُْْلِ ََِْ وََُْ اَِْاَِ ََِْاَِ
وََِْنُ أََْارِ اَِْنِ ُِورَةِ وَََُْ اََِِْ َِِِْ وٌَُِ إَِ اَدَةِ َِِْنِ وَذُو اََْْرِ
اََِِْ َََُِْةِ وََُْلُ اََِْ وَاِِْْ وَاَْن َِْْسِ ادِقِ ِْ ََرِِ اََْرَاتِ وَاَُُْ
َِِِ اَِِْْ َِقِ اََُْءِ اََِِْ وَاَُْقُ ِْ َِِ اَِْْةِ اَِِ ََِدَةِ اطَِْْنِ اَِْْانِ
وَاَُِْْةُ اََُِْ اَِْ وَُْ إَِْزِه۪ َٰ َ اَنِ َََُِْةِ وَاَُُِْْ دَاَِةُ إِرَْدِه۪ َِ اََِْ
اَْْٰ إِٰ ََِْ اَْنِ ََُِْ ِْ َِْ دَرْسٍ اَََُِْٰ ََ اَِ وَََا َُ ذُو اََِْ اَُِْْ
ََى اََْْءَ ََِلِ اُُْحِ وَاُرِ وَُُِ َِ وََُُ اَََْ ِ َِه۪ وََُُُ ََ ََ َُُ َِــُ
اَِ اََ ِ َ۪ وََُفُ ِسِ ََٰا اُْْاٰنُ اَُِْ انِ َُ اِي َُلُ َُرًا
878 ﴿ََْْ أَُ َۤ إَِٰ إِ ُّٰ﴾877﴿َُّٰ َۤ إَِٰ إِ َُ﴾
İşte bu A rapça tefekkürün tercümesi ve meali şudur:
Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın altı yönü de parlak ve nurludur. Vehimler ve
şüphe ler içine giremez. Çünkü arkası Arş’a dayanıyor, o tarafında vahiy
nuru var. Önünde  ve hedefinde iki cihan saade ti bulunur. Ebede, ahirete el
uzatmış; cennet ve saade t nuru var. Üstünde  mucizelik mührü parlıyor.
Altında ispat ve delil direkleri bulunur. İçi hâlis hidayettir, sağı 879أَََ َُِْنَ
sorusuyla akılları konuş turup “Doğru söyledin!” dedirtiyor. Solunda
kalblere ruhanî  zevkler verip vicdanları şahit göstererek “bârekâllah”
dedirten Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’a vehim ve şüphe lerin hırsızları hangi
köşeden, hangi  taraftan gi rebilir!..880
Evet, Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan asırları, meşrepleri, yolları farklı farklı
olan peygamberlere, evliyaya ve tek bir Yaratıcıya inananl ara ait
kitapların tamamının sırrını içerir. Yani bütün o kalb ehli ve akıl sahipleri,
Kur’an-ı Hakîm’in özet halindeki hükümlerini ve esaslarını tasdik eder bir
şekilde, o esasları kitaplarında bildirip kabul etmişler. Demek onlar,
Kur’an semavî ağac ının kökleri hükmünde dir. Hem Kur’an-ı Hakîm, vahye
dayanıyor ve vahiydir. Çünkü onu indiren Zât-ı Zülcelâl, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) mucizeleri ile Kur’an’ın vahiy olduğunu gösterir,
ispat eder. Kur’an’ın üstünde ki mucizelik mührü de Arş’tan geldiğini
gösterir. Ve kendisine Allah tarafından Kur’an indirilmiş olan Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) vahyin başlangıcındak i telâşı,881 vahiy
indirilirken kendinden geçercesine882 vaziyeti ve Kur’an’a karşı herkesten
çok hürmeti ve ihlâsı gösteriyor ki, Kur’an vahiydir; ezelden geliyor, ona
misafir oluyor…
Hem Kur’an –açıkça– hidayetin kaynağı ve ta kendisidir. Çünkü onun zıttı
–apaç ık görüldüğü üzere– küfür sapkınlığıdır. Hem –zorunlu olarak–
Kur’an, iman nurlarının madenidir. Elbette iman nurlarının zıttı
karanlıktır. Birçok Söz’de bunu k esin olarak ispat etmiştik.
Hem Kur’an –şüphe siz– hakikatlerin toplandığı kitaptır. İçine hayal ve
hurafeler giremez. Meydana getirdiği hakikatli İslamiyet âlemi, gösterdiği
esaslı şeriat ve yüce kemâl vasıflarının şahitliğiyle, gayb âlemine dair
bahislerinde dahi, görünen âlem hakkındak i bahisleri gibi hakikatin ta
kendisi olduğunu v e içinde gerçeğe zıt bir şey bulunmadığını ispat eder…
Hem Kur’an –ayan beyan, şüphe siz– iki cihan saade tine ulaştırır, insanı
ona sevk eder. Kimin şüphe si varsa Kur’an’ı bir defa okusun ve dinlesin,
ne diyor…
Hem Kur’an’ın meyveleri mükemmeldir ve canlıdır. Öyleyse Kur’an
ağac ının kökü hakikattedir, canlıdır. Çünkü meyvenin hayatı, ağac ın
hayatına işaret eder. İşte bak, her asırda asfiya ve evliya gibi ne kadar
mükemmel, kâmil, canlı ve nurlu meyveler vermiş…
Hem sayısız, farklı farklı emarelerden doğan bir seziş ve kanaat le Kur’an,
hem insanların, hem cinlerin, hem de meleklerin makbulü ve yönelip
beğendikleri bir kitaptır ki, okunduğu vakit aşkla pervane gibi etrafına
toplanıyorlar…
Hem Kur’an vahiy olmakla beraber, aklî delillerle desteklenmiş ve
kuvvetlendirilmiştir. Evet, kâmil akıl sahiplerinin ittifakı buna şahittir.
Başta kelâm ilminin büyük âlimleri ve İbni Sina, İbni Rüşd gibi felsefe
dâhileri –ittifakla– Kur’an esaslarını usûlleriyle, delilleriyle ispat
etmiştir.
Hem Kur’an’ın doğr uluğu, temiz, sağlam fıtratlarla tasdik edilmiştir. Eğer
bir arıza veya hastalık olmazsa her temiz fıtrat onu tasdik eder. Çünkü
vicdanın tam tatmini, emniyeti ve kalb huzuru, onun nurlarıyla olur.
Demek, selim fıtrat, vicdanın tam tatmininin ve emniyetinin şahitliğiyle
Kur’an’ı tasdik ediyor. Evet, fıtrat, hal diliyle Kur’an’a der ki: “Kemâlim
sensiz olamaz.” Şu hakikati pek çok ye rde ispat etmişiz.
Hem Kur’an, açıkça görüldüğü üzere, ebedî ve daimî bir mucizedir.
Mucizeliğini her vakit gösterir. Başka mucizeler gibi sönmez, vakti
geçmez; ebedîdir.
Hem Kur’an’ın irşad dairesinde öyle bir genişlik vardır ki, bir tek
dersinde Hazreti Cebrail (aleyhisselam), yeni yetişen bir çocukla omuz
omuzadır, o dersi dinler, hisselerini alırlar. İbni Sina gibi en dâhi filozof,
okuma yazma bilen en sıradan insanla diz dize aynı dersi okur, dersini alır.
Hatta bazen olur ki, o sıradan adam , imanının kuvveti ve saflığı ile o
dersten, İbni Sina’dan daha ç ok istifade eder.
Ve Kur’an’ın içinde öyle bir göz var ki, bütün kâinatı görür, kuşatır ve bir
kitabın sayfaları gibi önünde  tutar, tabak alarını ve âlemlerini beyan eder.
Bir saatin sanatkârı saatini nasıl çevirir, açar, gösterir, tarif ederse;
Kur’an da elinde kâinatı tutmuş, öyle yapıyor. İşte böyle bir Kur’an-ı
Azîmüşşân’dır ki, 883ََْْ أَُ َۤ إَِٰ إِ ُّٰ der, Allah’ın bir ve tek oluşunu ilan
eder.
اَُّٰ اَِْ اُْْاٰنَ ََ ِ اَْ ًَِ وَِ اَِْْ ًُِ وَِ اََِِْ ًَِ وَََ اَاطِ ُرًا وََِ
ارِ ًِْا وًََِ وَِ اَِْ رًَِ وَإَِ اََْْاتِ َُ دًَِ وَإًَِ.
اَُّٰ َرْ ََُُ وَُُرََ ُِرِ اَِْنِ وَاُْْاٰنِ وََرْ َُْنَ اُْْاٰنِ َِ وََُِِْ َْ أُِْلَ ََِْ
884اُْْاٰنُ، ََِْ وََٰ اِِٰ اَةُ وَاَمُ َِ اِْٰ اَْنِ، اَِٰ
On Dokuzuncu Nükteli İşaret
Önceki işaretlerde, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissa lâtü vesselam), Cenâb-ı
Hakk’ın resûlü olduğu kesin ve şüphe siz bir şekilde ispat edildi. İşte,
peygamberliği binlerce kesin delille sabit olan Hazreti Muhammed
(aleyhissalâtü vesselam), Allah’ın bir ve tek oluşunun ve ebedî saadetin en
parlak ve kesin bir delilidir. Biz bu İşaret’te, o ışık veren, parlak ve
dosdoğru konuş an delili çok özlü bir şekilde, kısaca tarif edeceğiz. Çünkü
madem o, delildir ve neticesi Allah’ı bilmek ve tanımaktır; elbette o delili
tanımak ve delil olma yönünü bilmek lâzımdır. Öyleyse biz de gayet kısa
bir özetle Allah Resûlü’nün delil oluşunu ve bunun sahihliğini
göstereceğiz. Şöyle ki:
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), şu kâinattaki varlıklar gibi,
kâinatın Hâlık’ının varlığına ve birliğine kendi şahsıyla delil olduğu gibi,
o kendi delâletini, bütün varlıkların delâletiyle beraber, lisanıyla ilan
etmiştir. Madem delildir, o delilin ispatına, doğruluğuna  ve hakkaniyetine
on be ş esasta işaret edeceğiz:
Birinci Esas: Hem zâtıyla, hem lisanıyla, hem haliyle, hem sözleriyle
kâinatın Sâni’ini gösteren şu delil, kâinatın hakikatince tasdik edilmiştir
ve doğrudur. Çünkü bütün varlıkların, Cenâb-ı Hakk’ın bir ve tek oluşuna
işaretleri, elbette bunu söyleyen zâtı tasdik hükm ünde dir. Demek, onun
davası bütün kâinatça doğr ulanır.
Hem bildirdiği mutlak kemâl olan Cenâb-ı Hakk’ın vahdaniyeti (bir ve tek
oluşu) ve mutlak hayır olan ebedî saadet, âlemdeki bütün hakikatlerin
güzelliğine, kemâline lâyık ve uygun olduğunda n; o, davasında elbette
doğru sözlüdür. Demek Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), Allah’ın
bir ve tek oluşunun, ebedî saade tin doğr u sözlü ve tasdik edilmiş bir
delilidir.
İkinci Esas: Hem o doğru sözlü ve tasdik edilmiş zât, madem bütün
peygamberlerin üstünde  binlerce mucizeye, hükm ü ortadan kalkmayan bir
dine, bütün cinleri ve insanları kuşatan bir davete sahip olduğunda n,
elbette bütün peygamberlerin reisidir. Öyleyse bütün peygamberlerin
mucizelerinin sırrını ve ittifaklarını içine alan bir mahiyete sahiptir.
Demek, bütün peygamberlerin ittifaklarının kuvveti ve mucizelerinin
şahitliği, onun  doğr uluğuna ve hakkaniyetine bir dayanak  noktası
meydana ge tirir.
Hem o, terbiyesi, irşadı ve dininin nuruyla mükemmelliğe ulaşan bütün
evliya ve asfiyanın sultanı ve üstadıdır. Öyleyse mahiyeti onların
kerametlerinin sırrını, ittifakla tasdiklerini ve tahkiklerinin kuvve tini
içerir. Çünkü onlar, üstadlarının açtığı ve kapıyı açık bıraktığı yolda
gitmiş, hakikati bulmuşlar. Öyleyse onların bütün kerametleri, tahkikleri
ve ittifakları, o mukadde s üstadlarının doğr uluğu ve hakkaniyeti için bir
dayanak  noktası sağlar.
Hem o vahdaniyet delilinin, önceki işaretlerde görüldüğü gibi, o kadar
kesin, şüphe siz ve açık mucizeleri, harika irhâsâtı ve peygamberliğine
şüphe siz işaretler var ve bunlar o zâtı öyle tasdik ediyor ki, kâinat toplansa
onların tasdikini iptal edemez.
Üçüncü Esas: Hem o açık mucizelerin sahibi olan, Allah’ın bir ve tek
oluşunun ilancısı ve ebedî saadetin müjdecisi, kendi mübarek şahsında
öyle yüce bir ahlâka, peygamberlik vazifesinde öyle kıymetli vasıflara ve
tebliğ ettiği şeriat ve dininde öyle yüks ek hasletlere sahiptir ki, en şiddetli
düşman dahi onu tasdik ediyor, inkâra kuvve t bulamıyor. Madem zâtında,
vazifesinde ve dininde en yüks ek ve güzel ahlâk vasıfları, en yüce ve
mükemmel karakter hususiyetleri, en kıymetli ve makbul hasletler
bulunuyor . Elbette o zât, varlıklardaki kemâlâtın ve yüce ahlâkın misali,
temsilcisi, timsali ve üstadıdır. Öyleyse zâtındak i, vazifesindeki ve
dinindeki şu kemâlât, hakkaniyetine ve doğr uluğuna o kadar  kuvvetli bir
dayanak  noktasıdır ki, hiçbir şekilde sarsılmaz.
Dördüncü Esas: Hem kemâlât madeni olan ve yüce ahlâk vasıflarını
öğreten, Allah’ın bir ve tek oluşunun ve ebedî saadetin o ilancısı, bunları
kendi kendine söylemiyor, bunlar ona söyletiliyor.885 Evet, kâinatın Hâlık’ı
tarafından söyletiliyor. O, Üstad-ı Ezelî’sinden ders alır, sonra ders verir.
Çünkü daha önceki işaretlerde kısmen anlatılan binlerce peygamberlik
deliliyle kâinatın Hâlık’ı, bütün mucizeleri onun elinde yaratarak
göstermiştir ki:
Allah Resûlü, O’nun hesabına konuş uyor, O’nun kelâmını tebliğ ediyor.
Kendisine gelen Kur’an ise içinde-dışında kırk mucizelik yönüy le gösterir
ki, o, C enâb-ı Hakk’ın tercümanıdır.
Hem zâtında bütün ihlâsıyla, takvasıyla, ciddiyetiyle, güvenilir oluşuyla ve
diğer bütün hal ve tavırlarıyla gösterir ki, o kendi adına, kendi fikriyle
değil, Hâlık’ı adına konuş uyor.
Hem Allah Resûlü’nü dinleyen hakikat ehli bütün zâtlar, keşif ve tahkikle
tasdik etmiş ve ilmelyakîn886 iman etmişler ki, o kendi kendine konuş muyor;
kâinatın Hâlık’ı onu konuş turuyor, onunl a ders veriyor, ona ders
verdiriyor. Öyleyse Allah Resûlü’nün doğr uluğu ve hakkaniyeti, bu çok
kuvvetli dört esasın ittifakına day anır.
Beşinci Esas: Hem o ezelî kelâmın tercümanı; ruhları görüyor, meleklerle
sohbe t ediyor, cinlere ve insanlara da doğru yolu gösteriyor. Değil insanlar
ve cinler âleminin, belki ruhlar ve melekler âleminin üstünde  ders alıyor,
ötesiyle münasebeti var, oraları biliyor. Daha önce bildirdiğimiz
mucizeleri ve tevatürle kesin olan hayatı, bu hakikati ispat etmiştir.
Öyleyse kâhinlerin ve gaipten haber veren başkalarının haberleri gibi onun
haberlerine değil cinler, ruhlar, melekler, belki Cibril’den başka Allah’a en
yakın melekler bile karışamıyor. Hatta çoğu vakit, arkadaşı olan Hazreti
Cebrail’i dahi bazı hallerde geri bırakıyor.887
Altıncı Esas: Hem meleklerin, cinlerin ve insanlığın efendisi olan o zât, şu
kâinat ağacının en nurlu ve mükemmel meyvesi.. Allah’ın rahmetinin
timsali ve muhabbetinin misali.. Hakk’ın en nurlu delili.. hakikatin en
parlak kandili..888 kâinat tılsımının anahtarı.. yaratılış muammasının
keşfedicisi.. âlemin hikmetinin şerh edicisi.. ilahî saltanatın ilancısı.. ve
Rabbanî sanat güzelliklerini tarif edendir. Ve kabiliyetlerinin kuşatıcılığı
yönüyl e o zât, varlıklardaki kemâlâtın en mükemmel örneğidir. Öyleyse o
zâtın bu vasıfları ve manevî şahsiyeti şuna işaret eder, belki açıkça
gösterir ki:
O, kâinatın asıl gayesidir. Yani, “Şu kâinatın Hâlık’ı o zâta bakmış, kâinatı
yaratmıştır. Eğer onu var etmeseydi, kâinatı da yaratmazdı.” denilebilir.889
Evet, cinlere ve insanlara getirdiği Kur’an hakikatleri, iman nurları,
zâtında görünen yüce ahlâk vasıfları ve faziletler, şu hakikate kesin bir
şahittir.
Yedinci Esas: Hakkın delili ve hakikatin ışığı olan o zât, öyle bir din ve
şeriat ortaya koymuştur ki, iki cihan saadetini sağlayacak düsturları içerir.
Ve bununl a beraber, kâinatın hakikatlerini, vazifelerini ve kâinat
Hâlık’ının isim ve sıfatlarını tam bir doğrulukla bildirmiştir. İşte
İslamiyet ve şeriat, öyle kuşatıcı ve mükemmeldir ve kâinatı kendisiyle
beraber öyle bir şekilde tarif eder ki, mahiyetine dikkat eden elbette şunu
anlar: O din, bu güzel kâinatı yapan Zât’ın, kâinatı kendisiyle beraber tarif
edecek bir beyannamesi ve kılavuzudur.
Nasıl ki bir sarayın ustası, o saraya uygun bir kılavuz hazırlar, kendini
vasıflarıyla göstermek için bir tarife kaleme alır. Aynen öyle de, Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) getirdiği dinde ve şeriatta öyle bir
kuşatıcılık, yücelik ve hakkaniyet görünüy or ki, onun kâinatı yaratan ve
idare eden Zât’ın kaleminden çıktığı açıktır. Ve o kâinatı güzelce düzene
koyan kim ise, şu dini güzelce tanzim eden yine O’dur. Evet, o kusursuz
düzen, elbette bu e n güz el nizamı ister.
Sekizinci Esas: İşte şu zikredilen sıfatlarla vasıflanmış ve her yönde n
sarsılmaz, kuvve tli dayanak noktalarına sahip Hazreti Muhammed
(aleyhissalâtü vesselam), görünen âleme yöne lerek gayb âlemi adına,
cinlerin ve insanların başları üzerine dinini ilan ederek istikbalde, gelecek
asırların arkasında duran kavimlere ve milletlere hitap eder, öyle bir
seslenir ki; nidâsını bütün cinlere ve insanlara, her yere, her asra işittirir.
Evet, işitiyoruz…
Dokuzuncu Esas: Hem öyle yüks ek, kuvve tli bir şekilde hitap eder ki,
bütün asırlar onu di nliyor. Evet, yankılanan sesini her bir asır işitiyor.
Onuncu Esas: Hem o zâtın hal ve tavırlarından anlaşılıyor ki; görüyor,
öyle haber veriyor. Çünkü en tehlikeli vakitlerde, tam bir metanetle,
tereddütsüz ve telâşsız konuş uyor. Bazen tek başına dünya ya meydan
okuyor .890
On Birinci Esas: Hem herkesi bütün kuvve tiyle, öyle güçlü bir şekilde
davasına davet edip çağırır ki, yeryüzünün yarısına ve insanlığın beşte
birine “Lebbeyk”891 dedirtti, 892ََِْ وَأَطََْ ayetini söyletti.
On İkinci Esas: Hem herkesi öyle bir ciddiyetle davet ve öyle esaslı bir
şekilde terbiye eder ki, düsturlarını asırların simasına ve yeryüzünün her
tarafındaki taşlara nakşediyor, asırların yüz ünde  daimî kılıyor.
On Üçüncü Esas: Hem tebliğ ettiği hüküm lerin sağlamlığını öyle bir
inançla ve güve nerek söylüyor ve herkesi davet ediyor ki, dünya  toplansa
onu bir hükm ünde n geri çevirip pişman edemez. Bütün hayatı ve yüce
siyeri buna  şahittir.
On Dördüncü Esas: Hem dinini öyle şüphe siz bir iman ve güve nle tebliğ
eder, öyle davette bulunur ki, kimseye minnet etmez, hiçbir zorluk
karşısında telâşlanmaz. Getirdiği hüküm leri tereddütsüz, tam bir
samimiyetle ve hâlis bir şekilde, herkesten önce kendisi yerine getirip
kabul ederek bildirir. Buna şahit ise herkesçe, dost ve düşmanca mâlum
olan meşhur zühdü,893 istiğnası ve dünya nın fâni süslerine tenezzül
etmemesidir.
On Beşinci Esas: Hem getirdiği dine herkesten çok itaati, Hâlık’ına
herkesten fazla kulluğu ve Allah’ın yasak kıldığı şeylere karşı herkesten
kuvve tli takvası kesinlikle gösterir ki, o, Ezel ve Ebed Sultanı’nın
tebliğcisi, elçisi ve hakkıyla ibadete lâyık olan Cenâb-ı Hakk’ın en hâlis
kuludur, Ezelî Kelâm’ın tercümanıdır.
Bu on beş esasın neticesi şudur: Zikredilen vasıflarla donanmış o zât,
bütün kuvvetiyle bütün hayatında tekrar tekrar ve devamlı ََْْ أَُ َۤ إَِٰ إِ
894ُّٰ der, Allah’ın bir ve tek olduğunu i lan eder.
895اَُّٰ َ وََْ ََِْ وََٰ اِٰ۪ ََدَ َََتِ أُِ۪
896َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
Cenâb-ı Hakk’ın bir ikramı ve Rabban î inayetin bir eseri
897وَأَ َِِِْ رََ ََثْ ayetinin mânâsına uygun davranmak ve onu
doğrulamak arzusuyla şöyle deriz:
Bu risalenin telifinde Cenâb-ı Hakk’ın inayetinin ve rahmetinin bir eserini
söyleyeceğim ki, bu r isaleyi okuya nlar ona önem vererek baksınlar.
İşte şu risaleyi yazma niyeti, hiç kalbimde yoktu. Çünkü Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğine dair Otuz Birinci ve On
Dokuz uncu Söz’ler yazılmıştı. Birdenbire kalbime beni bu risaleyi
yazmaya mecbur bırakan bir his geldi.
Hem hafızam, musibetler neticesinde sönmüştü. Hem meşrebimde,
yazdığım eserlerde nakil suretiyle, “kâle-kıyle” (dedi-denildi) şeklinde
gitmemiştim. Hem yanımda hadis ve siyer kitapları yok. Bununl a beraber,
“Tevekkeltü alâllah”898 diyerek başladım. Öyle bir muvaffakiyet oldu ki,
hafızam bana Eski Said’in hafızasından daha çok yardım etti. Her iki üç
saatte, süratle otuz kırk sayfa yazıldı. Bir saatte on beş sayfa yazılıyordu.
Çoğu hadis, Buhâr î, Müslim, Beyhakî, Tirmizî, Şifâ-yı Şerif, Ebû Nuaym,
Taberî gibi kitaplardan naklediliyordu. Halbuki bu nakilde hata yapsam –
hadis olduğu için– güna h olacağından kalbim titriyordu. Fakat anlaşıldı ki,
Allah’ın yardımı ve şu risaleye ihtiyaç var. İnşallah sahih bir surette
yazılmıştır. Şayet bazı hadislerin ifadelerinde veya rivayet edenlerin
isminde bir yanlış bulunursa, kardeşlerimden tashih etmelerini ve bu
hatalara müsamaha ile bakmalarını rica ediyorum.
Said Nursî
Evet, Üstadımız söylüyordu, biz müsveddeyi yazıyorduk. Yanında hiç
kitap yoktu, hiç müracaat etmiyordu; birdenbire, gayet süratli söylüyordu,
biz de yazıyorduk. İki üç saatte otuz-kırk, hatta daha fazla sayfa
yazıyorduk. Bizim de kanaatimiz geldi ki, bu muvaffakiyet, Resûl-u
Ekrem’in mucizelerinin bir kerametidir.
Daimî hizmetkârı Abdullah Ç avuş
Hizmetkârı ve müsvedde kâtibi Süleyman Sâm i
Müsvedde kâtibi ve ahiret kardeşi Hafız Hâlid
Müsvedde kâtibi ve temize çeken Hafız Tevfik
240 Peygamber Efendimizin (aleyhissalâtü vesselam) Mucizeleri.
241 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
242 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44).
243 “Bütün dinlere üstün kılmak için resûlünü hidayet ve hak dinle gönderen O’dur. Buna şahit
olarak Allah yeter. Muhammed Allah’ın resûlüdür ...” (Fetih sûresi, 48/28-29).
244 Bkz. el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 1/10; ez-Zemahşerî, el-Keşşâf 1/382; en-Nevevî, Şerhu
Sahîhi Müslim 1/2.
245 Bkz. Kasas sûresi, 28/48; Sebe sûresi, 34/43; Sâffât sûresi, 37/15; Kamer sûresi, 54/2.
246 Doğru söyledin.
247 Abdullah İbni Selâm’ın “Anladım ki onun simasında yalan olamaz.” diyerek imana
gelmesine dair bkz. Tirmizî, kıyâmet 42; İbni Mâce, ikâme 174; Dârimî, salât 156.
248 Bkz. el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 1/10; ez-Zemahşerî, el-Keşşâf 1/382; en-Nevevî, Şerhu
Sahîhi Müslim 1/2.
249 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/265; İbni Hibbân, es-Sahîh 2/77; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Kebîr 8/217.
250 Peygamber Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) bütün insanlığa gönderildiğine dair bkz.
Sebe sûresi, 34/28.
251 Bkz. el-Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye 1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm 1/356-357; el-Îcî,
Kitâbü’l-Mevâkıf 3/ 405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd 5/17.
252 HAŞİYE Maalesef niyet ettiğim gibi yazamadım. İradem dışında, kalbe nasıl geldiyse öyle
yazıldı. Şu kısımlardaki sıralamaya tam uyamadım.
253 Müteşabih: Mânâsı açık olmayan ayet ve hadisler.
254 Bkz. Müslim, cennet 31, münâfikîn 15; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/371, 3/341, 346;
İbni Hibbân, es-Sahîh 16/510.
255 HAŞİYE Bu risaledeki “tevatür” kelimesi, Türkçe “şâyia” mâ nâsındaki tevatür değil,
şüphesiz bir kesinliği ifade eden, yalan ihtimali olmayan kuvvetli haber mânâsındadır.
256 Kıyye (Okka): 1282 gramlık ağırlık ölçüsü.
257 Mesela İmam Ahmed İbni Hanbel bir milyon hadisi*, İmam Buhârî beş yüz bin hadisi**
ezberleyen hadis âlimlerindendir.
* Bkz. ez-Zehebî, Tezkiratü’l-Huffâz 2/431; İbnü’l-Cevzî, Sıfatü’s-Safve 2/337; İbni Hacer,
Tehzîbü’t-Tehzîb 1/64.
** Bkz. en-Nevevî, Tehzîbü’l-Esmâ 1/86; ez-Zehebî, Tezki-ratü’l-Huffâz 2/556; es-Suyûtî, et-
Tedrîbü’r-Râvî 1/99.
258 Yatsı abdestiyle sabah namazını kılan pek çok insan olduğunu belirten İmam Gazâlî,
tâbiînden kırk sene boyunca böyle yapan kırk kişinin isimlerini vermektedir: el-Gazâlî, İhyâu
Ulûmi’d-Dîn 1/359.
259 Altı büyük hadis kitabı (Sahih-i Buhari, Sahih-i Müslim, İbni Mâce, Ebu Davud, Tirmizî,
Nesâî).
260 Doğru olmayan, uydurma.
261 Bkz. İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 6/186; Hennâd, ez-Zühd 1/293; Hâkim, Ma’rifetü
Ulûmi’l-Hadîs s. 62.
262 Müslim, îmân 247; Tirmizî, fiten 53; Ebû Dâvûd, mehdî 4, 6, 7; İbni Mâce, fiten 24, 34;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/99.
263 Bkz. Ebû Dâvûd, mehdî 6; İbni Mâce, fiten 34.
264 Hiç kimse gaybı bilemez, gaybı yalnız Allah bilir.
265 Ecelin gizli bırakıldığına dair ayet ve hadisler için bkz. Lokman sûresi, 31/34; Buhârî, istiskâ
29, tefsîru sûre (6) 1, (13) 1, (31) 2, tevhîd 4; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/24, 52, 58, 122.
266 HAŞİYE Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam), Âişe-i Sıd dîka’ya karşı fazla sevgisini ve
şefkatini rencide etmemek için, Cemel Hadisesi’nde onun bulunacağının kesin bir şekilde
gösterilmediğine delil şudur: Hazreti Peygamber pak hanımlarına buyurmuş ki: “Keşke
hanginizin o vakada bulunacağını bilseydim.”* Fakat sonra, hafif bir surette bildirilmiş ki,
Hazreti Ali’ye (radiyallâhu anh) ferman etmiş: Seninle Âişe arasında bir hadise olsa... َرُْْ َِ
َرْدُدَْ إِٰ َََِْ“ Ona şefkatle muamele et ve onu selametle evine gönder.”**
* Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/52, 97; Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’ 11/365; İbni Ebî
Şeybe, el-Musannef 7/536.
** Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/393; et-Ta-berânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 1/332; el-
Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/411.
267 “Kim benim üzerime kasten yalan uydurursa, cehennemdeki yerini hazırlasın.” (Bkz. Buhârî,
ilim 38; Müslim, mukaddime 2-4).
268 “Uydurduğu yalanı Allah’a mâl eden kimseden daha zalim biri olabilir mi?” (Zümer sûresi,
39/32).
269 Konusu Peygamber Efendimizin hayatı olan kitaplar.
270 (Bir işe) sebep olan (onu bizzat) yapan gibidir.
271 Bkz. el-Vâkıdî, Kitâbü’l-Meğâzî 1/78; İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 20/321; el-Kurtubî, el-
Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’an 4/194-195.
272 Bu sahabi Huzeyme bin Sabit'tir. Bkz. Ebû Dâvûd, akdiye 20; Nesâî, büyû’ 81; Ahmed İbni
Hanbel, el-Müsned 5/215-216.
273 Dirhem: Yaklaşık üç gramlık ağırlık ölçüsü.
274 Batman: Sekiz kilograma eşit olan ağırlık ölçüsü.
275 Manevî bir binek. Peygamber Efendimizin Mirac’da bindiği son binek. Bkz. en-Nesâî, es-
Sünenü’l-Kübrâ 6/470-473; el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-Usûl 1/162.
276 Bkz. Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/204; el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’an 17/98; İbni Hacer,
Fethu’l-Bârî 13/484.
277 Nefs-i emmare: Daima kötülüğü arzulayan nefis.
278 “Şüphesiz benim bu torunum seyyiddir. Allah onun vasıtasıyla Müslümanlardan iki büyük
fırkanın arasını bulacaktır.” (Bkz. Buhârî, sulh 9; Tirmizî, menâkıb 30; Ebû Dâvûd, sünnet 12,
13).
279 Bkz. et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 3/167; ez-Zehebî, Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ 3/291.
280 “Biatini bozanlarla, hak ve adaletten sapanlarla ve dinden çıkanlarla savaşacaksın.” (Bkz. el-
Hâkim, el-Müstedrek 3/150. Ayrıca bkz. el-Bezzâr, el-Müsned 2/215, 3/27; Ebû Ya’lâ, el-Müsned
1/397, 3/194).
281 Bkz. İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/545; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 2/29; el-Hâkim, el-Müstedrek
3/413.
282 Bkz. İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/538; İbni Abdilberr, el-İstîâb 4/1885.
283 “Ona Hav’eb’in köpekleri havlayacaktır.” (Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/52, 97).
284 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/91, 102; et-Tayâlisî, el-Müsned s. 23; İbni Ebî Şeybe,
el-Musannef 7/485.
285 Bkz. Abdurrezzak, el-Musannef 10/125, 154; İbni Abdilberr, el-İstîâb 3/1126, 1127.
286 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/92; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 5/437.
287 Bkz. Buhârî, menâkıb 25; Müslim, zekât 148; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/33.
288 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/294.
289 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/242, 256; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 3/107.
290 Bkz. İbni Abdilberr, el-İstîâb 1/393; İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 14/213; İbni Kesîr, el-
Bidâye 6/229-232.
291 el-Hâkim, el-Müstedrek 4/534; İbni Hacer el-Heytemî, es-Savâiku’l-Muhrika 2/527, 658.
Ayrıca bkz. İbni Mâce, fiten 34; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/527.
292 Bkz. Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd 11/213; İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 45/322.
293 Fırka: Grup, zümre. Bkz. Tirmizî, îmân 18; Ebû Dâvûd, sünnet 1; İbni Mâce, fiten 17;
Dârimî, siyer 75.
294 ed-Deylemî, el-Müsned 1/46. Ayrıca bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/31, 82; en-
Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 5/154.
295 Seyyid Abdülkadir Geylanî, Seyyid Ahmed-i Bedevî, Seyyid Ahmed-i Rufaî, Seyyid İbrahim
Desukî (kaddesallahu esrarahum) genellikle tasavvuf kitaplarında geçen dört kutup zât olarak
anılır. Bazen Ebu'l-Hasan eş-Şazelî dördüncü kutup olarak zikredilir.
296 Altı büyük hadis kitabı: Sahih-i Buhari, Sahih-i Müslim, İbni Mâce, Ebu Davud, Tirmizî,
Nesâî.
297 Bkz. el-Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye 1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm 1/356-357; el-Îcî,
Kitâbü’l-Mevâkıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd 5/17.
298 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/484, 4/67; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/361.
299 Bkz. Buhârî, cihâd 102; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 34.
300 Bkz. Buhârî, fezâilü’l-Medîne 5; Müslim, hac 496, 497.
301 Bkz. Buhârî, fezâilü’l-Medîne 5; Müslim, hac 496, 497.
302 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/86, 87, 89; İbni Hibbân, es-Sahîh 15/81.
303 Bkz. Buhârî, cizye 15; İbni Mâce, fiten 25; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/22, 25, 27.
304 Bkz. Buhârî, cihâd 157; Müslim, fiten 75-78.
305 “Benden sonra Ebûbekir ve Ömer’e uyunuz.” (Bkz. Tirmizî, menâkıb 16, 34; İbni Mâce,
mukaddime 11; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/382).
306 Bkz. el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 2/56; İbni Abdilberr, et-Temhîd 22/126.
307 Bkz. Kâsım İbni Sellâm, Garîbü’l-Hadîs 1/3; ez-Zemahşerî, el-Fâik 2/128. Yakın ifadeler için
bkz. Müslim, fiten 19; Tirmizî, fiten 14; Ebû Dâvûd, fiten 1.
308 “Burası Ebûcehil’in, burası Utbe’nin, burası Ümeyye’nin, burası da filan ve falanın yıkılıp
devrileceği yer.” (Bkz. Müslim, cennet 76, cihâd 83; Ebû Dâvûd, cihâd 115; Nesâî, cenâiz 117).
309 Bkz. İbni İshak, es-Sîre 3/310; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 4/33; İbni Sa’d, et-
Tabakâtü’l-Kübrâ 2/46.
310 “Sancağı Zeyd aldı, az sonra şehit edildi. Ardından Câfer İbni Ebî Tâlib aldı, o da şehit
edildi. Peşinden İbni Revâha aldı, o da şehit edilince sancağı Allah kılıçlarından bir kılıç aldı.”
(Bkz. Buhârî, cenâiz 4, cihâd 7, 77; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/113).
311 Bkz. el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 4/365; İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 2/12; İbni Kesîr, el-
Bidâye 4/247.
312 “Hilafet benden sonra otuz sene devam edecektir.” (Tirmizî, fiten 48; Ebû Dâvûd, sünnet 9;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/220, 221).
313 “(Hilafet benden sonra otuz sene devam eder); sonra hükümdarlığa döner.” (Bkz. İbni Kesîr,
Tefsîru’l-Kur’an 3/302; İbni Hacer, Fethu’l-Bârî 8/77).
314 “Bu iş, nübüvvet ve rahmet olarak başladı, rahmet ve hilafet olarak da devam eder. Sonra da
zalim hükümdarlık… Ve nihayet zorbalık ve ceberutluğa gelir dayanır.” (Bkz. et-Tayâlisî, el-
Müsned s. 31; el-Bezzâr, el-Müsned 4/108; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 2/177).
315 “Osman, Kur’an okurken öldürülecek. Allah Osman’a (hilafet) gömleği giydirecek. Halbuki
fitne gürûhu o hilafet gömleğini çıkarmaya (onu hilafetten indirmeye) çalışacak.” (Kadı Iyâz, eş-
Şifâ 1/339). Ayrıca bkz. Tirmizî, menâkıb 18; İbni Mâce, mukaddime 11.
316 Hacamat: Vücudun belli bir yerinden kan aldırma.
317 “Birçok insanın senden, senin de bazı insanlardan çekeceğiniz var!” (Bkz. Dârakutnî, Sünen
1/228; el-Hâkim, el-Müstedrek 3/638; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 1/330).
318 Bkz. el-Fâkihî, Ahbâru Mekke 2/357; et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 3/538; İbni
Hibbân, es-Sikât 2/316.
319 Bkz. Tirmizî, tefsîru sûre (97) 1; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/80; Ebû Ya’lâ, el-Müsned
2/383, 11/402; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 12/236, 19/38.
320 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/385, 522; İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 46/36.
321 Bkz. Ebû Ya’lâ, el-Müsned 2/176; İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 63/336, 65/250, 68/41.
322 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/18; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/539; el-Beyhakî,
Delâilü’n-Nübüvve 6/505.
323 “Ey Muâviye! Melik olursan yumuşak davran.” (Bkz. İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 59/61).
Yakın ifadeler için bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/101; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef
6/207; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 19/361.
324 “Abbasoğulları siyah bayraklarla çıkar ve öncekilerin sahip olduklarının kat kat fazlasını
elde ederler.” (Bkz. Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/338).
325 “Vakti yaklaşan bir şerden ötürü vay Arap’ın haline!” (Bkz. Buhârî, fiten 4; Müslim, fiten 1-
2).
326 Bkz. Buhârî, ferâiz 6; Müslim, vasiyyet 5.
327 Bkz. Buhârî, cenâiz 61; Müslim, cenâiz 62-64.
328 “Sakin ol! Zira senin üzerinde bir nebi, bir sıddık ve iki tane de şehit bulunuyor.” (Uhud:
Buhârî, fezâilü ashâb 5, 7; Tirmizî, menâkıb 18. Hira: Müslim, fezâilü’s-sahâbe 50; Tirmizî,
menâkıb 18.)
329 es-Suyûtî, ed-Dürru’l-Mensûr 8/660. Ayrıca bkz. Buhârî, menâkıb 25; Müslim, fezâilu’s-
sahâbe 99.
330 Bkz. İbni Hibbân, el-Müstedrek 3/52; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 5/204; İbni Hibbân,
es-Sikât 2/94.
331 Bkz. İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ 4/234-235; et-Taberî, Târihu’l-Ümem ve’l-Mülûk 2/184;
Asâkir, Tarîru Dimaşk 66/216.
332 “Rüyamda ümmetimi, deniz üstünde tahtlarına kurulmuş hükümdarlar gibi (gemilere
kurulmuş) cihat ederken gördüm.”
333 Dârimî, cihâd 28. Ayrıca bkz. Buhârî, ta’bîr 12; Müslim, imâre 160.
334 Bkz. el-Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr 3/191, 7/157, 8/416; el-Humeydî, el-Müsned 1/156. Yakın
ifadeler için bkz. Müslim, fezâilü’s-sahâbe 229; Tirmizî, fiten 44, menâkıb 73.
335 “İstanbul mutlaka fethedilecektir. Onu fethedecek kumandan ne güzel kumandan ve o ordu
ne güzel ordudur.” (Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/335; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr
2/38; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/468).
336 “Eğer din Süreyya yıldızında dahi olsaydı, Fars soyundan bazı adamlar yine ona ulaşırdı.”
(Bkz. Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/342. Ayrıca bkz. Buhârî, tefsîru sûre (62) 1; Müslim, fezâilü’s-sahâbe
230, 231).
337 “Kureyş’in âlimi yerin tabakalarını ilimle dolduracak.” (et-Tayâlisî, el-Müsned s. 39; Ebû
Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 6/295, 9/65; Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd 2/60, 61).
338 “Ümmetim yetmiş üç fırkaya ayrılacak, bir tanesi hariç hepsi ateştedir.” Sahabiler: “Ya
Resûlallah onlar kimlerdir?” diye sorduklarında Resûl-u Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem):
“Benim ve ashabımın yolu üzere olanlar ...” buyurdu. (Bkz. Tirmizî, îmân 18; el-Hâkim, el-
Müstedrek 1/218. Ayrıca bkz. İbni Mâce, fiten 17; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 7/155).
339 “Kaderiye mensupları bu ümmetin mecusileridir.” (Bkz. Ebû Dâvûd, sünnet 16; Ahmed İbni
Hanbel, el-Müsned 2/86; el-Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr 2/341).
340 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/160; el-Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr 3/281; en-Nesâî, es-
Sünenü’l-Kübrâ 5/137.
341 Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 6/355; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 4/329. Ayrıca
bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/103; Abd İbni Humeyd, el-Müsned s. 232.
342 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/337. Ayrıca bkz. Tirmizî, fiten 74; İbni Hibbân, es-Sahîh 15/112; et-
Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 1/48, 4/53.
343 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/337. Ayrıca bkz. Buhârî, fezâilü ashâb 9; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 34.
344 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/8; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 4/306.
345 Bkz. İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/374; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 4/212.
346 “Davaları bir olan iki ordu birbiriyle savaşmadıkça kıyamet kopmayacaktır.” (Bkz. Buhârî,
istitâbe 7, fiten 25; Müslim, fiten 17).
347 İshâk İbni Râhûye, el-Müsned 4/110; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/339. Ayrıca bkz. Buhârî, salât 63,
cihâd 17; Müslim, fiten 72, 73.
348 Kadı Iyâz, eş-Şifâ. Ayrıca bkz. Buhârî, fiten 17; Müslim, fiten 26.
349 “Ya Ömer! Bakarsın bir gün seni çok sevindirecek bir konuma gelir.”
350 Bkz. Buhârî, cenâiz 3, fezâilü ashâb 5; meğâzî 83; İbni Mâce, cenâiz 65.
351 Bkz. el-Hâkim, el-Müstedrek 3/318; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/367.
352 İbni Abdilberr, el-İstîâb 2/581; İbni Hacer, el-İsâbe 3/41. Yakın ifadeler için ayrıca bkz. eş-
Şâfiî, el-Ümm 4/157; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6/357.
353 “O bilezikleri Kisrâ’dan alıp Sürâka’ya giydiren Allah’a hamdolsun.” (Bkz. İbni Sa’d, et-
Tabakâtü’l-Kübrâ 5/90; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6/357).
354 Buhârî, eymân 3; Müslim, fiten 75-78.
355 Bkz. İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 1/191; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/260; el-
Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 4/3990-391.
356 Bkz. el-Mâverdî, A’lâmü’n-Nübüvve 1/154-155; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/343.
357 Bkz. Buhârî, cihâd 141, meğâzî 46; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 161.
358 "Allah’ın yırtıcı bir hayvanı onu yiyecek."
359 Bkz. et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 27/41; el-Esbehânî, Delâilü’n-Nübüvve s. 219; el-Münâvî,
Feyzu’l-Kadîr 2/395.
360 Bkz. İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 5/75-76; el-Beğavî, Meâlimü’t-Tenzîl 1/347; İbni
Kesîr, el-Bidâye 4/303.
361 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/353; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6/322.
362 Bkz. Nesâî, tahrîmü’d-dem 20; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/367; İbni Ebî Şeybe, el-
Musannef 5/40.
363 “Sizden birinizin dişi cehennemde Uhud dağından büyük olacaktır.” (Bkz. Kadı Iyâz, eş-Şifâ
1/342; es-Süheylî, er-Ravdu’l-Ünf 4/355; et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 2/278).
364 Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 17/56-62; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 3/212-
214; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 4/199-200.
365 Bkz. İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 5/207-208; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 9/187;
İbni Hibbân, es-Sikât 2/97.
366 Kureyş kabilesinin, Peygamber Efendimizin mensup olduğu mübarek kolu.
367 Bkz. İbni İshak, es-Sîre 2/147; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 2/221; İbni Sa’d, et-
Tabakâtü’l-Kübrâ 1/188-189, 208-209.
368 Buhârî, cizye 15; İbni Mâce, fiten 25; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/22, 25, 27.
369 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 3/283; et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 2/448.
370 Bkz. el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 4/95; Aliyyülkârî, Şerhu’ş Şifâ 1/696.
371 Bkz. Ebû Dâvûd, melâhim 10; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/44; et-Tayâlisî, el-Müsned
s. 117.
372 Bkz. Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd 1/28-33, 10/203, 14/54; ed-Deylemî, el-Müsned 2/73.
373 Bkz. Buhârî, cihâd 95, 96, menâkıb 25; Müslim, fiten 63-66.
374 “Sizin aranızda Acemlerin (diğer milletlerin) çoğalması, hazine gelirlerinizi yiyip tüketmeleri
ve size hâkimiyet kurmaları yakındır.” Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’ 11/385; el-Bezzâr, el-Müsned
6/359, 7/291; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/557, 564.
375 “Ümmetimin helâki Kureyş’ten bazı toy delikanlıların eliyle olacaktır.” (Buhârî, fiten 3;
Müslim, fiten 74; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/299, 485, 520).
376 Bkz. Buhârî, menâkıb 25, meğâzî 70, 71; Müslim, rüya 21, 22.
377 Buhârî, meğâzî 29; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/262, 6/394; et-Tayâlisî, el-Müsned s.
182.
378 Bkz. İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 4/216; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 3/457.
379 “Allah, dünya ile kendi katındaki arasında tercihi kuluna bıraktı. O da Allah katındakini
tercih etti.” (Bkz. Buhârî, fezâilü ashâb 3; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 2).
380 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/343; el-Mâverdî, A’lâmü’n-Nübüvve 1/121. Ayrıca bkz. Ebû Ya’lâ, el-
Müsned 1/393; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/416. Ayrıca kendisinin Cemel’de şehit
olduğuna dair bkz. İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 6/123; İbni Abdilberr, el-İstîâb 2/556.
381 Bkz. İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 6/124.
382 Giriş.
383 Sâ’: Yaklaşık üç kilogram ağırlığındaki ölçü birimi.
384 Buhârî, menâkıb 25, et’ime 6; Müslim, eşribe 142.
385 Adı Abdullah olan yedi meşhur sahabi: Abdullah İbni Abbas, Abdullah İbni Ömer, Abdullah
İbni Mes'ud, Abdullah İbni Revâha, Abdullah İbni Selam, Abdullah bin Amr bin As, Abdullah
bin ebi Evfâ (radiyallahu anhüm).
386 Bkz. İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/383; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 2/366; el-Hâkim, el-
Müstedrek 3/618.
387 Bkz. İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 5/293; ez-Zehebî, Siyeru a’lâmi’n-Nübelâ 4/480; el-
Mizzî, Tehzîbü’l-Kemâl 24/174.
388 Bkz. Buhârî, ilim 39; Tirmizî, ilim 12, menâkıb 46; Dârimî, mukaddime 43.
389 Bkz. Tirmizî, el-İlel s. 756; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 5/481; er-Râmehürmüzî, el-
Muhaddisü’l-Fâsıl s. 223.
390 İbnü’l-İmâd, Şezerâtü’z-Zeheb 4/54; en-Nebhânî, Câmiu Kerâmâti’l-Evliyâ 2/158.
391 Allah’a hamdolsun, bu Rabbimin ihsanıdır.
392 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/297. Ayrıca bkz. Buhârî, nikâh 64; Müslim, nikâh 94-95.
393 Ensar eşrafından otuz kişi çağır.
394 Altmış kişi daha çağır.
395 Doksan kişi daha çağır.
396 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 4/185; el-Firyâbî, Delâilü’n-Nübüvve 1/44; el-Beyhakî,
Delâilü’n-Nübüvve 6/94; İbni Abdilberr, et-Temhîd 1/295.
397 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/293.
398 Müslim, îmân 44-45; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/421, 3/11; en-Nesâî, es-Sünenü’l-
Kübrâ 5/246.
399 Buhârî, şerike 1, cihâd 123; Müslim, lukata 19.
400 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/417; en-Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 5/244, 6/279; et-
Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 1/211.
401 Buhârî, hibe 28, et’ime 6; Müslim, eşribe 175.
402 Buhârî, meğâzî 29; Müslim, eşribe 141.
403 Buhârî, menâkıb 25, et’ime 6, 48; Müslim, eşribe 142.
404 Kile: Kırk litreye eşit olan hububat ölçüsü.
405 Müslim, fezâil 9; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/337, 347; el-Beyhakî, Delâilü’n-
Nübüvve 6/114.
406 Tirmizî, menâkıb 5; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/12, 18; Dârimî, mukaddime 9; en-
Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 4/170.
407 Resûl-u Ekrem’in mescidinin bitişiğindeki, Efendimiz’den Kur’an ve hadis ilimlerini öğrenen
sahabilerin barındığı yer.
408 İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/315; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 3/195; İbni Sa’d, et-
Tabakâtü’l-Kübrâ 1/256.
409 Kıyye (Okka): 1,283 kilograma karşılık gelen ağırlık ölçü birimi.
410 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/159; Ahmed İbni Hanbel, Fezâilü’s-Sahâbe 2/712; et-
Taberî, Câmiu’l-Beyân 19/122; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/293-294.
411 Abdurrezzak, el-Musannef 5/487; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 22/411, 24/133; Kadı
Iyâz, eş-Şifâ 1/297.
412 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/186-187; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/294; İbnü’l-Cevzî, Muntazam
3/88; İbni Kesîr, Tefsîru’l-Kur’an 1/361 (Ebû Ya’lâ’dan naklen).
413 Bkz. Ebû Dâvûd, edeb 157-158; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/174; el-Buhârî, et-
Târîhu’l-Kebîr 3/255.
414 Bkz. İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 6/19; İbni Abdilberr, el-İstîâb 3/1432, 4/1505; el-Mizzî,
Tehzîbü’l-Kemâl 29/459.
415 Bkz. İbni Adiyy, el-Kâmil 6/254; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/294-295; ez-Zehebî, Mîzânü’l-Îtidâl
6/312.
416 Sâ’: Üç kilogram ağırlığa karşılık gelen ölçü birimi.
417 Buhârî, istikrâz 9, vesâyâ 36, meğâzî 18; Ebû Dâvûd, vesâyâ 17; Nesâî, vesâyâ 3-4.
418 Getirdiğin heybeye elini daldır, eline geldiği kadarını al ve onu hiç ters çevirip dökeyim
deme.
419 Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 130-131; İbni Kesîr, el-Bidâye 6/117. Ayrıca bkz.
Tirmizî, menâkıb 46; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/352.
420 Ben ve sen kaldık, otur sen de iç.
421 Buhârî, rikak 17; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 164.
422 en-Nevevî, Tehzîbü’l-Esmâ 1/86; ez-Zehebî, Tezkiratü’l-Huffâz 2/556; es-Suyûtî, et-
Tedrîbü’r-Râvî 1/99.
423 “Kim kasten benim üzerime yalan uydurursa cehennemdeki yerini hazırlasın.” (Bkz. Buhârî,
ilim 38; Müslim, mukaddime 2-4).
424 Allah onları bol hayırlarla mükâfatlandırsın.
425 Bkz. el-Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye 1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-Merâm 1/356-357; el-Îcî,
Kitâbü’l-Mevâkıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd 5/17.
426 Buhârî, menâkıb 25; Müslim, fezâil 6, 7.
427 Buhârî, menâkıb 25, meğâzî 35; Müslim, imâre 72, 73.
428 Buhârî, ilim 38, enbiyâ 50, edeb 109; Müslim, mukaddime 2-4, zühd 72.
429 Müslim, zühd 74; İbni Hibbân, es-Sahîh 14/457; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 7/74.
430 Bkz. el-Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye 1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-Merâm 1/356-357; el-Îcî,
Kitâbü’l-Mevâkıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd 5/17.
431 Buhârî, menâkıb 25; Tirmizî, menâkıb 6; Dârimî, mukaddime 5.
432 Bkz. Bakara sûresi, 2/60; A’râf sûresi, 7/160.
433 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 5/209 (İbni İshak’tan naklen).
434 Müslim, fezâil 10; Muvatta, sefer 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/238.
435 Buhârî, menâkıb 25, meğâzî 35; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/290; İbni Ebî Şeybe, el-
Musannef 7/383.
436 Müslim, cihâd 132; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/48.
437 Buhârî, menâkıb 25, meğâzî 35; Müslim, imâre 72, 73; Dârimî, mukaddime 5.
438 Müslim, mesâcid 311; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/298; İbni Huzeyme, es-Sahîh 1/214.
439 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/289.
440 Kırba: Deriden su kabı. Tulum.
441 Allahım! O’na ve âline, suyun damlaları sayısınca salât ve selam eyle.
442 Buhârî, teyemmüm 6, menâkıb 25; Müslim, mesâcid 312.
443 İbni Huzeyme, es-Sahîh 1/53; İbni Hibbân, es-Sahîh 4/223; el-Bezzâr, el-Müsned 1/331.
444 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/290. Amr İbni Saîd rivayeti için ayrıca bkz. İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-
Kübrâ 1/152-153; İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 66/308.
445 İrhâsât: Peygamber Efendimizin peygamberliğinden önce meydana gelen ve peygamber
olacağına işaret eden harika haller.
446 Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/601.
447 İbni Huzeyme, es-Sahîh 1/53; İbni Hibbân, es-Sahîh 4/223; el-Hâkim, el-Müstedrek 1/263;
el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 9/357.
448 “Sizi temizlemek için gökten üzerinize su indiriyordu.” (Enfâl sûresi, 8/11).
449 İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr 3/328.
450 Buhârî, cum’a 34, 35, istiskâ 6-15, menâkıb 25, edeb 68, deavât 24; Müslim, istiskâ 8-12.
451 İbni Mâce, fiten 23; Dârimî, mukaddime 4; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/113; İbni Ebî
Şeybe, el-Musannef 6/317.
452 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/290.
453 el-Bezzâr, el-Müsned 1/438; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 1/190; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ
1/170.
454 “Ya Rabbi! Bugün bana bir ayet (mucize) göster ki ondan sonra beni yalanlayanlara hiç
aldırmayayım.”
455 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/298-299.
456 Allah’tan başka ilah bulunmadığına, O’nun tek olduğuna, ortağı bulunmadığına, Hazreti
Muhammed’in de O’nun kulu ve elçisi olduğuna şahitlik etmendir.
457 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/298-299. Ayrıca bkz. Dârimî, mukaddime 4; İbni Hibbân, es-Sahîh
14/434.
458 Şu ağaca “Resûlullah seni çağırıyor” de.
459 Selam sana ey Allah’ın Resûlü!
460 Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 390; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/190; İbni Asâkir, Târîhu
Dimaşk 4/365.
461 Müslim, zühd 74; İbni Hibbân, es-Sahîh 14/456; el-Bey-hakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 1/94.
462 Dârimî, mukaddime 4; Abd İbni Humeyd, el-Müsned s. 320; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef
6/321.
463 “Bir hurma ağacı veya bir taş görebiliyor musun?”
464 “Onlara ayrılmalarını söyle.”
465 el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/25; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 393-394; Kadı
Iyâz, eş-Şifâ 1/300.
466 İbni Mâce, tahâre 23; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/170, 172; İbni Ebî Şeybe, el-
Musannef 6/321.
467 Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 391-392; İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 48/134; Kadı Iyâz,
eş-Şifâ 1/301.
468 el-Bezzâr, el-Müsned 4/291; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 9/81; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-
Kübrâ 1/170.
469 İkinci İmam Şâfii.
470 Sidre: Arabistan kirazı.
471 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/301-302; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/620.
472 Sakız ağacı.
473 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/173; Abd İbni Humeyd, el-Müsned s. 154; el-Beyhakî,
Delâilü’n-Nübüvve 6/23-24.
474 el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 2/228; el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’an 16/216.
Ayrıca bkz. Buhârî, menâkıbü’l-ensâr 32; Müslim, salât 153.
475 el-Fâkihî, Ahbâru Mekke 4/22-23; er-Rûyânî, el-Müsned 1/78; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/301.
476 “Meğer içimizden birtakım cahiller, Allah hakkında gerçek olmayan sözler söylüyormuş!”
(Cin sûresi, 72/4).
477 el-Hâkim, el-Müstedrek 2/676; el-Beyhakî, Delâilü’n- Nübüvve 6/15; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-
Kübrâ 2/60. Ayrıca bkz. Tirmizî, menâkıb 6; Dârimî, mukaddime 4; el-Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr
3/3.
478 Bkz. A’râf sûresi, 7/179; Enfâl sûresi, 8/22; Furkan sûresi, 25/44.
479 Bkz. Münâfikûn sûresi, 63/4.
480 Bkz. Bakara sûresi, 2/24; Âl-i İmran sûresi, 3/10; Tebbet sûresi, 111/3-5.
481 Hurma kütüğünün (veya kuru hurma direğinin) inlemesi.
482 Tirmizî, cum’a 10, menâkıb 6; İbni Mâce, ikâme 199; Dârimî, mukaddime 6, salât 202.
483 Bkz. Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/303.
484 Bkz. el-Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye 1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-Merâm 1/356-357; el-Îcî,
Kitâbü’l-Mevâkıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd 5/17.
485 Bkz. Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/303.
486 Tirmizî, cum’a 10, menâkıb 6; İbni Mâce, ikâme 199; Dârimî, mukaddime 6, salât 202.
487 İbni Mâce, ikâme 199; Dârimî, mukaddime 6, salât 202; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned
3/306.
488 Buhârî, menâkıb 25, cum’a 26; Tirmizî, cum’a 10; İbni Hibbân, es-Sahîh 14/435.
489 Dârimî, mukaddime 6, salât 202; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/319; İbni Hibbân, es-Sahîh
14/436-437.
490 Dârimî, mukaddime 6, salât 202; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/319; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Kebîr 16/194.
491 Dârimî, mukaddime 6; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/319.
492 İbni Mâce, ikâme 199; Dârimî, mukaddime 6; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/137-138.
493 Dârimî, mukaddime 6.
494 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 23/255.
495 İbni Mâce, ikâme 199; Dârimî, mukaddime 6, salât 202; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned
3/306.
496 Dârimî, mukaddime 6.
497 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/250-251.
498 İbni Mâce, ikâme 199; Dârimî, mukaddime 6; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/137-138.
499 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/300; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/319.
500 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/228; İbni Seyyidi’n-Nâs, Uyûnü’l-Eser 1/377. Ayrıca bkz. İbni Mâce,
ikâme 199; Dârimî, mukaddime 6, salât 202; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/306.
501 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/304; İbni Seyyidi’n-Nâs, Uyûnü’l-eser 1/377; el-Halebî, es-Sîratü’l-
Halebiyye 2/367. Yakın ifadeler için bkz. Dârimî, mukaddime 6.
502 "Arzu edersen seni tekrar bahçeye dikeyim, köklerin gelişsin, ilk yaratıldığın gibi ağaç
olasın, yeniden yaprakların ve meyvelerin çıksın. Veya istersen seni cennette dikeyim de Allah
dostları senin meyvenden yesinler."
503 Ben de arzu ettiğin gibi yaptım.
504 Geçici, fâni hayatı bırakıp kalıcı, daimî hayatı tercih etti.
505 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/304.
506 İbni Mâce, ikâme 199; Dârimî, mukaddime 6; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/137-138.
507 İbni Hibbân, es-Sahîh 14/437; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 5/142; İbnü’l-Ca’d, el-Müsned s. 466.
508 Buhârî, meğâzî 29; Müslim, eşribe 141; Dârimî, mukaddime 7.
509 Buhârî, meğâzî 38; Müslim, zühd 74.
510 Bkz. el-Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye 1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-Merâm 1/356-357; el-Îcî,
Kitâbü’l-Mevâkıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd 5/17.
511 Hendese: Geometri.
512 Buhârî, ilim 42, menâkıb 28; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 159.
513 Buhârî, menâkıb 25; Tirmizî, menâkıb 6; Dârimî, mukaddime 5.
514 İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 39/120, 121; İbnü’l-Cevzî, el-İlelü’l-Mütenâhiye 1/207.
515 el-Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr 8/442; el-Bezzâr, el-Müsned 9/431, 434; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Evsat 2/59.
516 Tirmizî, menâkıb 6; Dârimî, mukaddime 4; el-Hâkim, el-Müstedrek 2/677.
517 el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/69; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/307; el-Mâverdî, A’lâmü’n-
Nübüvve 1/194; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-Kübrâ 1/114.
518 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/307. Ayrıca bkz. el-Fâkihî, Ahbâru Mekke 4/90; İbni Asâkir, Târîhu
Dimaşk 4/362; el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 3/19.
519 "Selam sana ey Allah'ın resûlü!"
520 “Ben Mekke’de öyle bir taş biliyorum ki, yanından geçtikçe bana selam verirdi.” (Bkz.
Müslim, fezâil 2; Tirmizî, menâkıb 5; Dârimî, mukaddime 4).
521 Bkz. el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’an 10/268; el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 1/19; el-
Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye 1/361.
522 “Cebrâil (aleyhisselam) bana peygamberlik vazifesini getirdikten sonra uğradığım her bir taş
ve ağaç bana ‘Selam sana ey Allah’ın Resûlü’ diyordu.”
523 “Ya Rab! Bu benim amcam –ki babam gibidir– bunlar da benim ehl-i beytim. Bu örtümle
onları örttüğüm gibi, sen de cehennem ateşinden onları öylece muhafaza eyle.”
524 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 19/263; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 433. Ayrıca
Efendimizin dua ettiğine dair bkz. Tirmizî, menâkıb 28.
525 Buhârî, fezâilü ashâb 5, 7; Tirmizî, menâkıb 18; Ebû Dâvûd, sünnet 8.
526 Müslim, fezâilü’s-sahâbe 50; Tirmizî, menâkıb 18.
527 Tirmizî, menâkıb 18; Nesâî, sıyâm 83.
528 Saîd İbni Zeyd’in cennetle müjdelenen on sahabiden olduğuna dair bkz. Tirmizî, menâkıb
25; Ebû Dâvûd, sünnet 8; İbni Mâce, mukaddime 11.
529 Tirmizî, menâkıb 27; el-Bezzâr, el-Müsned 4/91; el-Hâkim, el-Müstedrek 3/509.
530 Hazreti Osman. Peygamber Efendimizin iki kızıyla evlendiği için “iki nur sahibi”
(zinnureyn) unvanını almıştır.
531 “Uhud sakin ol! Zira senin üzerinde bir nebi, bir sıddık ve iki tane de şehit bulunuyor.”
532 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/308; el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’an 1/466; es-Süheylî, er-
Ravdu’l-Ünf 1/400.
533 Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/630.
534 “Ama onlar Allah’ın kudret ve büyüklüğünü hakkıyla takdir edemediler. Halbuki bütün bir
dünya kıyamet günü O’nun avucunda, gökler âlemi de bükülmüş olarak elinin içindedir.” (Zümer
sûresi, 39/67).
535 “Hazreti Cebbâr (celle celâlüh), Zât’ını bizzat kendisi yüceltiyor ve ‘Ben Cebbâr’ım, ben
Cebbâr’ım, ben Kebîru’l-Müteâl’im’ buyuruyor.” (Bkz. Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/308). Ayrıca bkz.
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/87.
536 İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/383; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 2/366; el-Hâkim, el-
Müstedrek 3/618; İbni Abdilberr, el-İstîâb 3/935.
537 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 10/279; et-Taberânî, el-Mu’cemü’s-Sağîr 2/272; Ebû
Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 3/212. Ayrıca bkz. Buhârî, meğâzî 48.
538 Buhârî, mezâlim 32, meğâzî 48, tefsîru sûre (17) 12; Müslim, cihâd 87.
539 “Hak geldi, bâtıl yıkılıp gitti. Çünkü bâtıl, yok olmaya mahkûmdur.” (İsrâ sûresi, 17/81).
540 Tirmizî, menâkıb 3; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/327; el-Bezzâr, el-Müsned 8/97.
541 “(Ey Resûlüm) Attığın vakit sen atmadın, lâkin Allah attı.” (Enfâl sûresi, 8/17).
542 “Yüzleri kara olsun!”
543 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/303, 368; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 2/155; İbni
Hibbân, es-Sahîh 14/430.
544 Müslim, cihâd 81; Dârimî, siyer 16; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/399.
545 “(Ey Resûlüm) Attığın vakit sen atmadın, lâkin Allah attı.” (Enfâl sûresi, 8/17).
546 Buhârî, cizye 7, tıb 55; Müslim, tıb 45.
547 Buhârî, hibe 28; Müslim, tıb 45. Ayrıca bkz. İbni Hacer, Fethu’l-Bârî 7/497.
548 Ebû Dâvûd, diyât 6; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 2/35, 19/221; el-Hâkim, el-Müstedrek
3/242.
549 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 2/202; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/318.
550 Allah’ın adıyla.
551 el-Hâkim, el-Müstedrek 4/122; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 197; Kadı Iyâz, eş-Şifâ
1/318.
552 Bkz. Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/645.
553 el-Hâkim, el-Müstedrek 4/122; el-Heysemî, Mecmeu’z-Zevâid 8/295-296.
554 Yed-i beyzâ ve asâ mucizelerine dair bkz. A’râf sûresi, 7/108; Tâhâ sûresi, 20/17-22; Şuarâ
sûresi, 26/32-33; Neml sûresi, 27/12; Kasas sûresi, 28/31-32.
555 Arşın: 68 santimetreye eşit olan uzunluk ölçüsü.
556 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/65; İbni Huzeyme, es-Sahîh 3/81; İbni Abdilberr, el-İstîâb
3/1276.
557 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 3/185-186; el-Vâkıdî, Kitâbü’l-Meğâzî 1/93; İbni Sa’d,
et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/188.
558 Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’ 11/279; el-Beyhakî, el-İ’tikâd s. 295; İbni Abdilberr, el-İstîâb
3/879.
559 İbni Abdilberr, el-İstîâb 3/879; İbnü’l-Esîr, Üsdü’l-Ğâbe 3/90; İbni Kesîr, el-Bidâye 4/42.
560 Bkz. Buhârî, cihâd 70, temennî 4; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 39.
561 Bkz. İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 3/145; el-Vâkıdî, Kitâbü’l-Meğâzî 1/2; İbni Kesîr,
el-Bidâye 3/234.
562 Bkz. el-Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr 3/61; et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 2/276; İbni
Abdilberr, el-İstîâb 2/832.
563 Bkz. et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 2/383-389; İbni Kesîr, el-Bidâye 8/75-77.
564 Sa’d İbni Ebî Vakkas’ın cennetle müjdelenen on sahabiden biri olduğuna dair bkz. Tirmizî,
menâkıb 25; Ebû Dâvûd, sünnet 8; İbni Mâce, mukaddime 11.
565 Müslim, fezâilü’s-sahâbe 42; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 1/142. Ayrıca bkz. İbni İshak,
es-Sîre 3/307; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 4/31.
566 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/187; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 3/251-252; İbni
Abdilberr, el-İstîâb 3/1275.
567 HAŞİYE َُدتْ َِ اَُْْٰ أَََْ ادأََ اُْ اِي ََْ ََ اَْ َُُْ 
ََ َُْ َ ٍَْ وََ َُْ َ رَدََدَتْ ََ ََْ َِولِ أََِْ 
568 İbni Kesîr, el-Bidâye 6/294; İbni Seyyidi’n-Nâs, Uyûnü’l-eser 2/23; el-Halebî, es-Sîratü’l-
Halebiyye 2/543; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/652.
569 el-Vâkıdî, Kitâbü’l-Meğâzî 2/545; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve, 4/193; İbni Abdilberr, el-
İstîâb 4/1731; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/322.
570 Buhârî, cihâd 102, 143, fezâilü ashâb 9, meğâzî 38; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 34.
571 Buhârî, meğâzî 38; Ebû Dâvûd, tıb 19; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/48.
572 “Git abdest al, sonra iki rekât namaz kıl ve şöyle dua et: ‘Allahım! Şüphesiz ben Sen’den
isterim. Rahmet peygamberi olan Hazreti Muhammed’i (sallallâhu aleyhi ve sellem) vesile
edinerek Sana yöneliyorum. Ya Muhammed! Gözlerimin açılması için seni vesile kılarak Rabbine
yöneliyorum. Allahım! O’nu benim hakkımda şefaatçi eyle.’”
573 en-Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6/168, 169; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/322. Ayrıca bkz. Tirmizî,
deavât 118; İbni Mâce, ikâme 189.
574 el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/178; İbnü’l-Esîr, Üsdü’l-Ğâbe 1/679; İbni Hacer, el-İsâbe
2/261.
575 el-Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr 8/442; el-Bezzâr, el-Müsned 9/431, 434; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Evsat 4/245.
576 “(Ey Resûlüm) Attığın vakit sen atmadın, lâkin Allah attı.” (Enfâl sûresi, 8/17).
577 “…Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
578 el-Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr 8/442; el-Bezzâr, el-Müsned 9/431, 434; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Evsat 4/245.
579 Bkz. el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/185; İbni Abdilberr, el-İstîâb 3/1415.
580 Allahım! Ona şifa ver.
581 Tirmizî, deavât 111; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/107, 128; İbni Ebî Şeybe, el-
Musannef 5/46, 6/63.
582 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 7/306; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/176; İbni
Abdilberr, el-İstîâb 2/697, 6/176.
583 İbni Mâce, tıb 40; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 5/48, 6/321; Abd İbni Humeyd, el-Müsned
1/452.
584 Dârimî, mukaddime 4; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/239, 254, 268; İbni Ebî Şeybe, el-
Musannef 5/47.
585 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/418; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 5/45; en-Nesâî, es-
Sünenü’l-Kübrâ 4/366, 6/55, 253, 254.
586 "Sen Allah’ın resûlüsün."
587 el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/60-61; İbni Kesîr, el-Bidâye 6/159.
588 İbnü’l-İmâd, Şezerâtü’z-Zeheb 4/54; en-Nebhânî, Câmiu Kerâmâti’l-Evliyâ 2/158.
589 "Şehadet ederim ki, sen Allah’ın resûlüsün."
590 el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/59; Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd 3/443; İbni Kesîr, el-
Bidâye 6/158.
591 “Allahım! Sen de onun yürüyüşünü kes.” Ebû Dâvûd, salât 109; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned 4/64, 5/376; el-Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr 8/365.
592 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 8/200, 231.
593 İbnü’l-Cevzî, Sıfatü’s-Safve 2/288.
594 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/335; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/676.
595 Buhârî, istiskâ 6, 7, 9, 12, 14; Müslim, istiskâ 8-10; Nesâî, istiskâ 1, 10; Muvatta, istiskâ 3.
596 İbni Huzeyme, es-Sahîh 1/53; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 3/324; el-Bezzâr, el-Müsned
1/331.
597 Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 24/260-261; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/90,
2/322; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 2/15-19.
598 Buhârî, istiskâ 3, fezâilü ashâb 11; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 1/72; el-Beyhakî, es-
Sünenü’l-Kübrâ 3/352.
599 Buhârî, istiskâ 6, 7, 9, 12, 14; Müslim, istiskâ 8-10; Nesâî, istiskâ 1, 10; Muvatta, istiskâ 3.
600 “Allahım! İslam’ı Ömer İbnü’l-Hattab veya Amr İbni Hişâm’la aziz eyle.” (Bkz. et-Taberânî,
el-Mu’cemü’l-Kebîr 10/159, el-Mu’cemü’l-Evsat 2/240, 11/255). Yakın rivayetler için ayrıca bkz.
Tirmizî, menâkıb, 17; İbni Mâce, mukaddime 11; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/95.
601 Bkz. İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 3/270; et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 2/562; en-
Nevevî, Tehzîbü’l-Esmâ 2/325.
602 “Allahım! Ona dinin ruhunu öğret ve onu te’vile (Kur’an’ın sırlı hakikatlerine) âşina kıl!”
(Bkz. Buhârî, vudû’ 10; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 138).
603 İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/383; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 2/366; el-Hâkim, el-
Müstedrek 3/618.
604 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 10/237; el-Hâkim, el-Müstedrek 3/616; İbni Sa’d, et-
Tabakâtü’l-Kübrâ 2/370.
605 Bkz. Buhârî, menâkıb 37, meğâzî 38, 51; Tirmizî, tefsîru sûre (110) 1; Ahmed İbni Hanbel,
el-Müsned 1/338.
606 “Allahım! Onun malını ve evladını çoğalt ve ona verdiklerini bereketli kıl.” (Bkz. Buhârî,
deavât 18, 25, 47, 48; Müslim, fezâilü’s-sahâbe, 141-143).
607 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/248, 6/430; et-Tayâlisî, el-Müsned 1/270; İbni Hibbân, es-
Sahîh 16/143.
608 Buhârî, nikâh 7, 68, deavât 53; Müslim, nikâh 79.
609 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/115; Abd İbni Humeyd, el-Müsned 1/407; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Kebîr 1/129, 6/27.
610 Buhârî, menâkıb 28; Ebû Dâvûd, büyû’ 27; İbni Mâce, sadakât 7; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned 4/375.
611 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/205; en-Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 5/48, 180, 6/265.
612 İbni Hibbân, es-Sikât 3/207; İbni Abdilberr, el-İstîâb 3/881; el-Mizzî, Tehzîbü’l-Kemâl
14/367.
613 “Allahım! Onun duasını kabul et!” (Bkz. İbni Abdilberr, el-İstîâb 2/608. Ayrıca bkz. Tirmizî,
menâkıb, 26; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 1/43; el-Bezzâr, el-Müsned 4/50).
614 Buhârî, ezân 95; Tirmizî, menâkıb 37; el-Bezzâr, el-Müsned 3/274; İbni Hibbân, es-Sahîh
5/168-169.
615 “Allah yüzünü pak etsin! Allahım! Onun saçına ve yüzüne bereket ver.” (Kadı Iyâz, eş-Şifâ
1/327. Ayrıca bkz. el-Hâkim, el-Müstedrek 3/549; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 4/193).
616 el-Hâkim, el-Müstedrek 3/549; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 4/193; İbni Abdilberr, el-
İstîâb 4/1731.
617 el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/232-233; İbni Abdilberr, el-İstîâb 4/1516, 1743.
618 İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/367, 7/394. Ayrıca bkz. İbni Hacer, Fethu’l-Bârî 7/477; İbni
Mâce, mukaddime 11.
619 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 4/210-211; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 462; el-
Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/108.
620 Allahım! Onu nurlandır.
621 İbni Abdilberr, el-İstîâb 2/759; ez-Zehebî, Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ 1/344. Yakın ifadeler için
ayrıca bkz. İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 2/23; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 4/238.
622 Buhârî, ilim 7, menâkıb 28; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 159.
623 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/260; İbni Abdilberr, el-İstîâb 3/889. Ayrıca bkz. Buhârî,
ilim 7, cihâd 101; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/243, 305.
624 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 1/191; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/260.
625 Kayser: Buhârî, bed’ü’l-vahy 6; Müslim, cihâd 74; Necâşî: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ
1/260-261; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/23; Mukavkıs: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/260; İbni
Ebî Şeybe, el-Musannef 6/516; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 7/213.
626 Buhârî, vudû’ 69; Müslim, cihâd 107.
627 Buhârî, istiskâ 2, 13, tefsîru sûre (44) 4; Müslim, münâfikîn 39-40.
628 el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 5/211; İbni Abdilberr, et-Temhîd 15/161.
629 el-Hafâcî, Nesîmü’r-riyâd 4/119.
630 Allahım, Muhallim’i affetme!
631 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 6/38-40; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 6/40-41. Ayrıca
bkz. Ebû Dâvûd, diyât 3; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/112, 6/10.
632 Müslim, eşribe 107; Dârimî, et’ime 8; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/45-46, 50.
633 Seyfullah: Allah’ın kılıcı. Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/299, 300; el-Buhârî, et-
Târîhu’l-Kebîr 3/136.
634 Ebû Ya’lâ, el-Müsned 13/138; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 4/104; el-Hâkim, el-
Müstedrek 3/338.
635 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/354, 443; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 10/321, 322.
636 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/443; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 6/230; el-Bezzâr, el-
Müsned 6/467-468.
637 Müslim, fezâil 8; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/340, 347.
638 el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/136; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/331; İbni Kesîr, el-Bidâye 6/101.
639 Bkz. el-Esbehânî, Delâilü’n-Nübüvve 1/162; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/331-332; es-Suyûtî, el-
Hasâisu’l-kübrâ 1/105.
640 İbni Mâce, tahâre 136; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/318; el-Humeydî, el-Müsned
2/293.
641 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/315; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 22/51.
642 Kadı Iyâz, Şifâ, 1/334; Aliyyü’l-Kârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/673; el-Hafâcî, Nesîmü’r-Riyâd 4/140.
643 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 4/48-49; el-Hâkim, el-Müstedrek 3/10; el-Bey hakî,
Delâilü’n-Nübüvve 1/278.
644 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/462; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/327; et-Tayâlisî, el-
Müsned 1/47.
645 İbni Hibbân, es-Sahîh 14/245; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 1/300; İbni Sa’d, et-
Tabakâtü’l-Kübrâ 1/151.
646 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/334.
647 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/334; İbni Hacer, el-İsâbe 5/469.
648 İbni Abdilberr, el-İstîâb 2/833-834; el-Mizzî, Tehzîbü’l-Kemâl 7/121; İbni Hacer, el-İsâbe
5/36.
649 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 18/20; el-Hâkim, el-Müstedrek 3/677; er-Rûyânî, el-Müsned
2/33.
650 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/27, 81; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/217; İbni Hacer,
el-İsâbe 5/416.
651 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 24/282; İbni Abdilberr, el-İstîâb 4/1854; İbni Hacer, el-
İsâbe 7/675.
652 Bkz. İbni İshak, es-Sîre 3/310; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 4/33; İbni Sa’d, et-
Tabakâtü’l-Kübrâ 2/46.
653 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/348; Abdurrezzak, el-Musannef 5/389.
654 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/313; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye 2/210; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ
1/637.
655 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/112, 150, 209; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 7/418, 8/121.
656 Buhârî, enbiyâ 54, fezâilü ashâb 5, 6; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 13; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned 3/83.
657 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/311; el-Kurtubî, el-İ’lâm bimâ fî Dîni’n-Nasârâ s. 361; Aliyyülkârî,
Şerhu’ş-Şifâ 1/634-635.
658 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/311; İbni Kesîr, el-Bidâye 6/146; el-Kurtubî, el-İ’lâm bimâ fî Dîni’n-
Nasârâ s. 361.
659 el-Heysemî, Mecmeu’z-Zevâid 9/7 (Bezzâr’dan naklen).
660 Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 382.
661 Dârimî, mukaddime 4; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/310; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef
6/316.
662 Ebû Dâvûd, cihâd 44; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/204-205.
663 Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 384-385; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/29.
664 İbni Abbas: el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/30; Enes İbni Mâlik: Dârimî, mukaddime 4;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/158; Hazreti Âişe: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/76; Ebû
Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 380; Ya’lâ İbni Mürre: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/173; Ebû
Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 382-383; Ya’lâ İbni Siyâbe: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned
4/172; İbni Mes’ud: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 9/81.
665 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/313; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/637.
666 Buhârî, büyû’ 34, şurût 4, cihâd 113, nikâh 10, 122; Müslim, radâ’ 56-58, müsâkât 109-113.
667 Bkz. Buhârî, hibe 33, cihâd 24, 46, 50, 82, 116, 117, 165, edeb 39, 116; Müslim, fezâil 48-
49.
668 İbni Mâce, cihâd 9; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/147; Abd İbni Humeyd, el-Müsned
1/398.
669 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/315; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/641.
670 el-Bezzâr, el-Müsned 9/285; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 7/80; el-Hâkim, el-Müstedrek
2/675.
671 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 6/127; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/36-38; Ebû
Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 377-379.
672 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 23/331; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-Kübrâ 2/101.
673 Ebû Saîd: el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/34; İbni Kesîr, el-Bidâye 6/148; Zeyd İbni
Erkam: Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 375-376; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/34-35;
Enes İbni Malik: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 5/358; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 376.
674 "Buyur, emret, emrin başım üstüne."
675 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/320; el-Kurtubî, el-İ’lâm bimâ fî Dîni’n-Nasârâ s. 364; Aliyyülkârî,
Şerhu’ş-Şifâ 1/648.
676 el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/50; İbni Adiyy, el-Kâmil 4/62.
677 Busayrî, Kasîde-i Bürde s. 60.
678 “Muhammed, Allah’ın resûlüdür; Ebûbekir, sıddıktır; Ömer, şehittir; Osman da iyilik ve
merhamet timsalidir.” (Bkz. el-Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr 5/138; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve
6/58; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/320).
679 “Muhammed, Allah’ın resûlüdür. Selam sana ey Allah’ın Resûlü!” (Bkz. et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Kebîr 5/218-219; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 6/56-57; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/321).
680 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/123-125; Cin sûresi, 72/1-2; Ahkaf sûresi, 46/29.
681 “Gerçekten sizler birkaç biçare iken, Bedir’de Allah sizi yardımına mazhar etmişti. O halde
Allah’a karşı gelmekten sakının ki şükretmiş olasınız. O vakit sen müminlere: ‘Rabbinizin,
indirdiği üç bin melek ile size imdat göndermesi yetmez mi?’ diyordun. Evet, eğer sabreder ve
itaatsizlikten sakınırsanız –düşmanlarınız da hemen üzerinize geliverirse– Rabbiniz, formalı
formalı tam beş bin melek göndererek size yardım edecektir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/123).
682 Buhârî, meğâzî 11; İbni Mâce, mukaddime 11; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/465.
683 Buhârî, îmân 37, tefsîru sûre (31) 2; Müslim, îmân 1, 5, 7.
684 Bkz. Buhârî, menâkıb 25, fezâilü’l-Kur’an 1; Müslim, îmân 271, fezâilü’s-sahâbe 100.
685 Buhârî, meğâzî 18; libâs 24; Müslim, fezâil 46-47.
686 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 3/197; el-Bezzâr, el-Müsned 9/317; İbni Sa’d, et-
Tabakâtü’l-Kübrâ 4/74-75.
687 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 3/12; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 7/81; es-Suyûtî, el-
Hasâisu’l-Kübrâ 1/208.
688 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/455; el-Bezzâr, el-Müsned 5/267; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Kebîr 10/66.
689 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 2/145; el-Vâkıdî, Kitâbü’l-Meğâzî 3/873-874; en-Nesâî, es-
Sünenü’l-Kübrâ 4/474.
690 el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 5/418-420; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 370-372.
691 Bkz. İbnü’l-Cevzî, el-Mevzûât 1/207-209; es-Suyûtî, el-Leâli’l-Masnûa 1/174-177.
692 es-Suyûtî, el-Leâli’l-masnûa 1/174-177; el-Beyhakî, Delâi-lü’n-Nübüvve 5/420.
693 “Allah seni, zarar vermek isteyenlerin şerlerinden koruyacaktır.” (Mâide sûresi, 5/67).
694 Mele-i âlâ: Melekler âlemi. En yüksek heyetin bulunduğu manevî âlem. Felekler.
695 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 3/6-8; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/227-228. Ayrıca
bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/303, 368; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/399.
696 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/348; Abdurrezzak, el-Musannef 5/389; et-Taberânî,
el-Mu’cemü’l-Kebîr 20/443; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/229.
697 “Hiç tasalanma! Şüphesiz Allah bizimle beraberdir.” (Tevbe sûresi, 9/40).
698 Buhârî, menâkıb 25, fezâilü ashâb 2, menâkıbü’l-ensâr 45; Müslim, zühd 75.
699 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/351; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/715.
700 Allahım! (Bu kâfire karşı) Dilediğin bir şekilde bana destek ol, yardım et.
701 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/364; 390; İbni Hibbân, es-Sahîh 7/138; Ebû Ya’lâ, el-
Müsned 3/313. Ayrıca bkz. Buhârî, cihâd 84, 87, meğâzî 31, 32; Müslim, müsâfirîn 311, fezâil
13.
702 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/347; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/710.
703 “Boyunlarına öyle boyunduruklar koyduk ki onlar çenelerine dayanmaktadır. Boyunları
yukarı, çeneleri kalkık, gözleri havada bir durumdadırlar. Hem önlerinden hem arkalarından bir
set yaparak, öylesine çepeçevre sardık ki, artık hiç göremezler onlar.” (Yâsîn sûresi, 36/8-9).
704 et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 22/152; İbni Kesîr, Tefsîru’l-Kur’an 3/565; el-Kurtubî, el-Câmi’ li
Ahkâmi’l-Kur’an 15/9.
705 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 2/137-138; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 2/190-191.
Ayrıca bkz. Buhârî, tefsîru sûre (96) 4; Müslim, münâfikîn 38.
706 et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 22/152; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 2/196-197; Ebû Nuaym,
Delâilü’n-Nübüvve s. 200.
707 “Elleri kurusun Ebû Leheb’in” (Tebbet sûresi, 111/1).
708 “Cehennem oduncusu” (Tebbet sûresi, 111/4).
709 el-Humeydî, el-Müsned 1/153-154; el-Bezzâr, el-Müsned 1/62, 212-213; İbni Ebî Şeybe, el-
Musannef 6/323.
710 Levlâk: “Sen olmasaydın!” mânâsına gelen, “Sen olmasaydın, sen olmasaydın âlemleri
yaratmazdım.” kutsî hadisinden alınmış, Peygamber Efendimiz’e hitap ifadesi.
711 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 5/260-261; et-Tabe rânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 10/312.
712 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 7/298. Ayrıca bkz. el-Vâkıdî, Kitâbü’l-Meğâzî 3/909-910;
Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 195.
713 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 5/80; İbni Hacer, el-İsâbe 5/372; İbni Kesîr, el-Bidâye
4/308.
714 el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 3/180-181; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 489-490; es-
Suyûtî, el-Hasâisu’l-Kübrâ 1/348.
715 “Allah seni, zarar vermek isteyenlerin şerlerinden koruyacaktır.” (Mâide sûresi, 5/67).
716 Tirmizî, tefsîru sûre (5) 4; en-Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 9/8; Saîd İbni Mansûr, es-Sünen
4/1503-1504.
717 Hâtemü’l-enbiyâ: Peygamberlerin mührü, sonuncusu.
718 “De ki: İşte meydan! İddianızda tutarlı iseniz Tevrat’ı getirip okuyun!” (Âl-i İmran sûresi,
3/93).
719 “Artık sana bu ilim geldikten sonra, kim seninle İsa hakkında tartışmaya girerse de ki:
‘Haydi gelin oğullarımızı ve oğullarınızı, hanımlarımızı ve hanımlarınızı ve bizzat birbirimizi
çağırıp, sonra da Allah’a gönülden yalvaralım da bu konuda kim yalancı ise Allah’ın lânetinin
onların üzerine inmesini dileyelim!’” (Âl-i İmran sûresi, 3/61).
720 Bkz. Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/365.
721 Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye (Türkçe tercüme) s. 52-94.
722 Bkz. Buhârî, bed’ü’l-vahy 6; Müslim, cihâd 74.
723 Bkz. el-Vâkıdî, Kitâbü’l-meğâzî 3/964-967; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 85-89; İbni
Hacer, el-İsâbe 6/377.
724 Bkz. İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 3/103; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/164; el-
Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 8/246.
725 Bkz. İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 3/52; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 77-78; İbni
Kesîr, el-Bidâye 3/212.
726 İbni Hacer, Fethu’l-Bârî 7/275.
727 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 4/195; et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 21/151; et-Taberî,
Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 2/99.
728 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/164; el-Vâkıdî, Kitâbü’l-Meğâzî 2/502; Ebû Nuaym,
Delâilü’n-Nübüvve s. 85-89.
729 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 3/49-51; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 2/353; İbni
Asâkir, Târîhu Dimaşk 3/387.
730 İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 3/396; İbni Kesîr, el-Bidâye 2/326, 6/62.
731 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 3/52; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 77-78; İbni
Kesîr, el-Bidâye 3/212; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-Kübrâ 1/315.
732 İbni İshak, es-Sîre 1/29-30; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/158-159; İbni Asâkir, Târîhu
Dimaşk 11/14.
733 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/158-159; İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 11/14; Kadı Iyâz, eş-
Şifâ 1/363.
734 Bir peygamberin ortaya çıkması çok yakındır. Burası da onun hicret edeceği yerdir.
735 Bkz. İbni İshak, es-Sîre 2/64-65; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 2/38-40; İbni Sa’d, et-
Tabakâtü’l-Kübrâ 1/160-162.
736 İbni İshak, es-Sîre 1/29-30; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 2/353; İbni Hacer, el-İsâbe 6/242;
İbni Hacer, Fethu’l- Bârî 7/275.
737 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 3/51-52, 4-37-38; el-Vâkıdî, Kitâbü’l-Meğâzî 2/262-263;
Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 78-79.
738 İbni İshak, es-Sîre 2/123; el-Vâkıdî, Kitâbü’l-Meğâzî 3/1083; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ
5/386.
739 Tirmizî, menâkıb 3; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/327; el-Bezzâr, el-Müsned 8/97; el-
Hâkim, el-Müstedrek 2/672.
740 Bkz. Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/364; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/744; el-Hafâcî, Nesîmü’r-Riyâd
4/312.
741 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/260-261; el-Hâkim, el-Müstedrek 2/338, 4/23.
742 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/276; Saîd İbni Mansûr, Kitâbü’s-Sünen 2/226; İbni Hibbân,
es-Sikât 2/7.
743 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 3/94; İbni Hacer, el-İsâbe 6/287; el-Hafâcî, Nesîmü’r-Riyâd
4/312.
744 Buhârî, bed’ü’l-vahy 6; İbni Mende, el-Îmân s. 290-291; İbni Kesîr, el-Bidâye 4/265.
745 Buhârî, bed’ü’l-vahy 6; Müslim, cihâd 74.
746 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 5/269-270; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 6/563; İbni
Abdilberr, el-İstîâb 1/263.
747 Buhârî, bed’ü’l-vahy 6; Müslim, cihâd 74.
748 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/354, 438, 442; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/325; İbni
Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 2/44-47.
749 İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 11/73. Ayrıca bkz. Müslim, fiten 119; Ebû Dâvûd, melâhim 14;
et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 24/389.
750 el-Hâkim, el-Müstedrek 2/338, 4/23; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/260-261; et-Taberî,
Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 2/132; İbni Kesîr, Tefsîru’l-Kur’an 4/361.
751 et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 1/7; et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 2/132; İbni Kesîr,
Tefsîru’l-Kur’an 2/86.
752 Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 99-100; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-Kübrâ 1/138; el-Halebî,
es-Sîratü’l-Halebiyye 1/180.
753 “Allahım! Bize fetret devrinden sonra ‘Mukîmü’s-Sünne’yi gönder.” (Bkz. Aliyyülkârî,
Şerhu’ş-Şifâ 1/496. Ayrıca bkz. el-Hafâcî, Nesîmü’r-Riyâd 3/279; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-
Âlemîn s. 115).
754 Bkz. İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-Hıyârâ 1/55, 85, 157, 5/284; Kitab-ı Mukaddes
(Türkçe tercüme), Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle: 7-8.
755 Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/743. Ayrıca bkz. İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-Hıyârâ s.
285-286; Kitab-ı Mukaddes (Türkçe tercüme), Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 14, cümle: 15-17.
756 Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/743. Benzer ifadeler için bkz. el-Mâverdî, A’lâmü’n-Nübüvve
1/197; Kitab-ı Mukaddes (Türkçe tercüme), Eski Ahit, Tekvin, bâb: 17, cümle: 20.
757 Bkz. Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/743. Ayrıca bkz. Rahmetullah el-Hindî, İzhâru’l-Hak
4/1116; Kitab-ı Mukaddes (Türkçe tercüme), Eski Ahit, Tesniye (Yasanın Tekrarı), bâb: 18,
cümle: 17-19 (s. 241).
758 “Musa (aleyhisselam): ‘Ya Rabbi! Ben Tevrat’ta, insanlar için çıkarılmış, iyiliği emreden,
kötülüğü yasaklayan ve Allah’a iman eden en hayırlı bir ümmet görüyorum. Onları benim
ümmetim eyle!’ dedi. Cenâb-ı Hak da: ‘O Muhammed ümmetidir.’ buyurdu.” (Bkz. el-Beyhakî,
Delâilü’n-Nübüvve 1/379; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/746. Yakın ifadeler için bkz. et-Taberî,
Câmiu’l-Beyân 9/65; el-Beğavî, Meâlimü’t-Tenzîl 2/298).
759 İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-Hıyârâ 1/79-80; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/334; Aliyyülkârî,
Şerhu’ş-Şifâ 1/494.
760 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 2/64; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/334; el-Kurtubî, el-İ’lâm bimâ
fî Dîni’n-Nasârâ 1/269.
761 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/334; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/497; el-Hafâcî, Nesîmü’r-Riyâd 3/281;
en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-Âlemîn s. 112.
762 “Ey Dâvud! Senden sonra Ahmed, Muhammed, Sâdık ve Seyyid isminde bir peygamber
gelecektir. Onun ümmeti de Allah’ın merhametine mazhardır.” (Bkz. el-Beyhakî, Delâilü’n-
Nübüvve 1/380; İbni Kesîr, el-Bidâye 6/62; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-Kübrâ 1/26).
763 “Ey Peygamber! Biz seni hakikaten bir şahit, bir müjdeci, bir korkutucu ve ümmîlere bir
koruyucu olarak gönderdik. Sen elbette benim kulum ve resûlümsün. Ben sana ‘Mütevekkil’
ismini verdim. Bu peygamber kötü huylu, katı kalbli, çarşılarda bağırıp çağıran değildir. O
kötülüğe kötülükle karşılık vermez. Fakat kötülüğü af ile mağfiret ile karşılar. Allah, eğrilmiş,
sapmış olan milleti bu peygamber ile ‘Lâ ilahe illallah’ demeleri suretiyle doğrultmadıkça, o
peygamberin ruhunu asla kabzetmeyecektir.” (Bkz. Buhârî, büyû’ 50; Dârimî, mukaddime 2;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/174; Kitab-ı Mukaddes (Türkçe tercüme), Eski Ahit, İşâyâ,
bâb: 42, cümle: 1-11).
764 “Muhammed, Allah’ın resûlüdür. Doğum yeri Mekke, hicret edeceği yer Taybe (Medine),
saltanatı Şam’dadır. Onun ümmeti çok hamd eder.” (Bkz. Dârimî, mukaddime 2; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Kebîr 10/89; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 5/387).
765 “Sen benim kulum ve resûlümsün. Ben sana ‘Mütevekkil’ adını verdim.” (Bkz. Buhârî,
büyû’ 50; Dârimî, mukaddime 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/174).
766 “Benim seçkin kulum, kötü huylu ve katı kalbli değildir.” (Bkz. Dârimî, mukaddime 2; el-
Buhârî, el-Edebü’l-Müfred 1/95; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/360; Kitab-ı Mukaddes, Eski
Ahit, İşâyâ, bâb: 42, cümle: 1-2).
767 İbni Kayyim el-Cevziyye, el-Cevâbu’s-Sahîh 5/292, 304, 585; el-Halebî, es-Sîratü’l-
Halebiyye 1/346; Kitab-ı Mukaddes (Türkçe tercüme), Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 14, cümle: 15-
17, bâb: 16, cümle: 7-9.
768 “Onun yanında kılıcı vardır, onunla savaşacak. Ümmeti de onun gibi olacak.” (Bkz. Kadı
Iyâz, eş-Şifâ 1/235. Ayrıca bkz. Kitab-ı Mukaddes, Mezmurlar, bâb: 2, cümle: 9; en-Nebhânî,
Huccetullâhi ale’l-Âlemîn s. 114).
769 “İncil’deki meselleri ise şöyledir: Öyle bir ekin ki, filizini çıkarmış sonra da onu
kuvvetlendirmiş, derken kalınlaşmış da artık gövdesi üzerinde doğrulmuş. Öyle ki, ekicilerin
hoşuna gider, kâfirleri de öfkelendirir.” (Fetih sûresi, 48/29).
770 Kitab-ı Mukaddes, Eski Ahit, Tesniye, bâb: 33, cümle: 2; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye
1/215; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-Âlemîn s. 90.
771 “Bu, onların Tevrat’taki sıfatlarıdır.” (Fetih sûresi, 48/29).
772 İbni Kesîr, el-Bidâye 6/179; el-Mâverdî, A’lâmü’n-Nübüvve 1/199; Kitab-ı Mukaddes, Eski
Ahit, Tesniye, bâb: 33, cümle: 2.
773 Kitab-ı Mukaddes, Eski Ahit, İşâyâ, bâb: 42, cümle: 1, 4, 7, 9.
774 Kitab-ı Mukaddes, Eski Ahit, Mika, bâb: 4, cümle: 1, 2, 5.
775 Kitab-ı Mukaddes, Eski Ahit, Mezmurlar, bâb: 72, cümle: 1-19; en-Nebhânî, Huccetullâhi
ale’l-Âlemîn s. 92.
776 Kitab-ı Mukaddes, Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 14, cümle: 30.
777 Bkz. İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-Hıyârâ 1/55, 85, 157, 5/284; Kitab-ı Mukaddes
(Türkçe tercüme), Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle: 7-8.
778 Kitab-ı Mukaddes, Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle: 8; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/743;
en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-Âlemîn s. 99.
779 Kitab-ı Mukaddes, Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle: 11.
780 HAŞİYE Evet, o zât öyle bir reis ve sultandır ki, bin üç yüz elli senede ve çoğu asrın her
birinde, en az üç yüz elli milyon tebaası ve raiyeti var; tam bir teslimiyetle emirlerine itaat eder,
her gün ona selam vermekle bağlılıklarını yenilerler.
781 Bkz. Buhârî, enbiyâ 3; Müslim, îmân 327.
782 Kitab-ı Mukaddes, Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle: 13; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/743.
783 İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-Hıyârâ 1/79-80; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/334; Aliyyülkârî,
Şerhu’ş-Şifâ 1/494.
784 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 2/64; el-Kurtubî, el-İ’lâm bimâ fî Dîni’n-Nasârâ 1/269;
Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/334.
785 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/334; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/497; el-Hafâcî, Nesîmü’r-Riyâd 3/281;
en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-Âlemîn s. 112.
786 Dârimî, mukaddime 2; el-Buhârî, el-Edebü’l-Müfred 1/95; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/234.
787 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/234.
788 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/234; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-Âlemîn s. 115.
789 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/234; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-Âlemîn s. 112-113.
790 İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 17/371; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/234; ez-Zehebî, Mîzânü’l-Îtidâl
1/336.
791 “Kur’an’da ismim Muhammed, İncil’de Ahmed, Tevrat’ta da Ahyed’dir.” İbni Asâkir, Târîhu
Dimaşk 17/371; İbni Adiyy, el-Kâmil 1/337; ez-Zehebî, Mîzânü’l-Îtidâl 1/336.
792 Bkz. Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/234; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-Âlemîn s. 114. Ayrıca bkz. el-
Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 1/378; İbni Kesîr, el-Bidâye 2/78.
793 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/234. Ayrıca bkz. el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 1/378; İbni Kesîr, el-
Bidâye 2/327.
794 Arapların giydiği, omuzları da örten erkek başörtüsünün üstüne bağlanan çember bağ.
795 Bkz. Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/235; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/496, 498; el-Hafâcî, Nesîmü’r-
Riyâd 3/276.
796 Kitab-ı Mukaddes, Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 14, cümle: 15-17; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/234,
235; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye 1/346.
797 Bkz. İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-Hıyârâ 1/55, 85, 157, 5/284; Kitab-ı Mukaddes
(Türkçe tercüme), Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle: 7-8.
798 “Vakti geldi, Meryem’in oğlu İsa da: ‘Ey İsrailoğulları! Ben size Allah’ın elçisiyim. Benden
önceki Tevrat’ı tasdik etmek, benden sonra gelip ismi “Ahmed” olacak bir resûlü müjdelemek
üzere gönderildim.’ dedi.” (Saf sûresi, 61/6).
799 HAŞİYE Meşhur seyyah Evliya Çelebi, Hazreti Şem’ûn-u Safâ’nın türbesinde, ceylan
derisine yazılı İncil-i Şerîf’te bu ayeti okumuştur. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
hakkında nazil olan cümle: ان Bir oğlan, اٰزرن yani İbrahim neslinden ola.. ون peygamber
ola..  yalancı olmaya..  onun اوت doğum yeri Mekke ola..   salihlikle gelmiş
ola..  mübarek adı *ا Ahmed, Muhammed ola.. اوس ona uyanlar د bu cihanın
sahibi olalar,   o da cihanın efendisi ola...
* Bu “Mevâmît” kelimesi “Memed”den ve “Memed” de “Muhammed”den tahrif edilmiştir.
800 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/234-235; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-Âlemîn s. 112-115; el-Halebî,
es-Sîratü’l-Halebiyye 1/346, 352.
801 Bkz. İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-Hıyârâ 1/55, 85, 157, 5/284; Kitab-ı Mukaddes
(Türkçe tercüme), Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle: 7-8.
802 el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’an 16/145; İbni Kesîr, el-Bidâye 2/166; İbni Kesîr,
Tefsîru’l-Kur’an 4/145.
803 “Gönderilen peygamberlerin en hayırlısı olarak bize Ahmed’i (sallallâhu aleyhi ve sellem)
gönderdi. Kafileler onu ziyaret için yollara dökülüp mesafeler kat ettikçe Allah ona salât eylesin.”
(Bkz. el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 2/111; İbni Kesîr, el-Bidâye 2/236; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-
Kübrâ 1/182).
804 Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 90; el-Esbehânî, Delâilü’n-Nübüvve 1/156; İbni Kesîr, el-
Bidâye 2/244.
805 Bkz. el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 2/12; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 97-98; el-
Mâverdî, A’lâmü’n-Nübüvve 1/235.
806 Bkz. İbni İshak, es-Sîre 2/113; İbni Kesîr, el-Bidâye 3/10; İbni Hacer, el-İsâbe 6/608; el-
Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye 1/396, 445.
807 İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 35/250; İbni Hacer, el-İsâbe 5/126; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-Kübrâ
1/169; es-Sîratü’l-Halebiyye 1/446.
808 İbni Seyyidi’n-Nâs, Uyûnü’l-Eser 1/146. Ayrıca bkz. İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 3/430; es-
Suyûtî, el-Hasâisu’l-Kübrâ 1/24.
809 Bkz. Ebû Dâvûd, cenâiz 58; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/461; İbni Ebî Şeybe, el-
Musannef 7/350; Abd İbni Humeyd, el-Müsned 1/193.
810 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 124-129; 158, 190-192; et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-
Mülûk 1/431; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 125-128.
811 et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 1/459-460; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 1/126-130;
İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 37/361-363.
812 Buhârî, menâkıbü’l-ensâr 35; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 2/34-36; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Kebîr 7/92-95; el-Hâkim, el-Müstedrek 3/704-705.
813 İbni Abdilberr, el-İstîâb 2/460; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-Kübrâ 2/52-53; İbni Hacer, el-İsâbe
2/362-363, 3/349.
814 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/365.
815 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/365.
816 İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 3/451-452; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-Kübrâ 1/185-186.
817 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/167; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 1/234; Ebû Nuaym,
Delâilü’n-Nübüvve s. 107.
818 “Allah (celle celâlüh) onun sözü vasıtasıyla iffetli Osman’ı hidayete erdirdi ve ona doğru
yolu gösterdi.” (Bkz. İbni Hacer, el-İsâbe 7/698. Ayrıca bkz. İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 39/25;
İbni Kesîr, el-Bidâye 7/200).
819 “Ey Zübâb, Ey Zübâb! Şu acayip, harikulâde haberi dinle. Hazreti Muhammed, Mekke’de
davete başladı, fakat onun davetine uyulmuyor.” (Bkz. el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 2/259;
İbnü’l-Esîr, Üsdü’l-Ğâbe 2/13; İbni Hacer, el-İsâbe 2/402).
820 “Hak gelip her tarafa yayıldı. Bâtıl da helâk olup gitti.” (Bkz. el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve
2/259; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/748; el-Hafâcî, Nesîmü’r-Riyâd 4/323).
821 “Bu, (Allah tarafından) gönderilmiş bir nebîdir ki indirilmiş bir hakikatle (Kur’an-ı Kerîm’le)
geldi.” (Bkz. Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 115; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 2/256.
Ayrıca bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 20/338).
822 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 5/92; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 118; İbni Kesîr,
el-Bidâye 4/312; es-Süheylî, er-Ravdu’l-Ünf 4/194.
823 “Ey Zerîh kabilesi! İnsanları kurtaracak bir hadise: ‘Lâ ilâhe illallah’ diyen, güzel, düzgün ve
akıcı konuşan bir adam var.” (Bkz. Buhârî, menâkıbü’l-ensâr 35; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 1/266;
İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 2/35; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/158).
824 Muhammed, barış ve emniyeti sağlayan bir ıslahatçıdır.
825 el-Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr 1/29; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 2/61; İbni Asâkir, Târîhu
Dimaşk 34/102; İbni Hacer, el-İsâbe 1/72.
826 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/169; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye 1/131-134.
827 Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 135-137. Ayrıca bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned
4/127; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 18/252; İbni İshak, es-Sîre 1/22, 28; İbni Hişâm, es-
Sîratü’n-Nebeviyye 1/293.
828 el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 1/19; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-Kübrâ 1/81; el-Halebî, es-
Sîratü’l-Halebiyye 1/76.
829 el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 1/19, 126, 127; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 139; et-
Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 1/459.
830 A.g.e.
831 A.g.e.
832 Bkz. İbni İshak, es-Sîre 36-41; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 1/168-173; İbni Sa’d, et-
Tabakâtü’l-Kübrâ 1/91-92.
833 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/112.
834 Tirmizî, menâkıb 3; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/327; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye
1/319-322.
835 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 2/6-7; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/130-131; 156-
157.
836 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/368; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye 1/218.
837 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/119-120, 168; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 166; İbni
Asâkir, Târîhu Dimaşk 3/86.
838 İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/168; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 167; es-Suyûtî, el-
Hasâisu’l-Kübrâ 1/141.
839 İbni Hibbân, es-Sahîh 14/244-246; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 24/214; İbni Hişâm, es-
Sîratü’n-Nebeviyye 1/299-301.
840 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/368; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye 2/624, 3/381.
841 el-Hafâcî, Nesîmü’r-riyâd 4/335; en-Nebhânî, Câmiu Kerâmâti’l-Evliyâ 2/203.
842 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 25/186; et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 1/454; Ebû
Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 135.
843 Cin sûresi, 72/1, 8, 9; Buhârî, ezân 105, tefsîru sûre (72) 1; Müslim, salât 149.
844 HAŞİYE Evet Sultan-ı Levlâke Levlâk, öyle bir reistir ki, saltanatı bin üç yüz elli senedir
devam ediyor. Birinci asırdan sonra her bir asırda en az üç yüz elli milyon tebaası ve raiyeti
vardır. Yeryüzünün yarısını bayrağı altına almıştır ve tebaası tam bir teslimiyetle ona her gün salât
ü selam ile bağlılığını yenileyerek emirlerine itaat eder.
845 “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19;
es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s. 497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 205.
846 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/86; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/354; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Evsat 3/371.
847 Bkz. el-Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye 1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm 1/356-357; el-Îcî,
Kitâbü’l-Mevâkıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd 5/17.
848 Buhârî, menâkıb 27, menâkıbü’l-ensâr 36, tefsîru sûre (54) 1; Müslim, münâfikîn 43-45.
849 Buhârî, menâkıbü’l-ensâr 36, tefsîru sûre (54) 1; Müslim, münâfikîn 48.
850 Müslim, münâfikîn 45; Tirmizî, fiten 20, tefsîru sûre (54) 4; İbni Hibbân, es-Sahîh 14/421.
851 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/213.
852 Buhârî, menâkıb 27, menâkıbü’l-ensâr 36, tefsîru sûre (54) 1; Müslim, münâfikîn 46, 47.
853 Abdurrezzak, el-Musannef 3/193, 194; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/139; el-Hâkim, el-
Müstedrek 4/651.
854 Ayrıca Hazreti Cübeyr rivayeti için bkz. Tirmizî, tefsîru sûre (54) 5; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned 4/81; İbni Hibbân, es-Sahîh 14/422; el-Bezzâr, el-Müsned 8/357, 358.
855 “Kıyamet saati yaklaştı, ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
856 Kamer sûresi, 54/2; Tirmizî, tefsîru sûre (54) 1, 2, 5; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/165,
4/81; el-Bezzâr, el-Müsned 8/357, 358.
857 Mescid-i Aksa.
858 Buhârî, menâkıbü’l-ensâr 41, tefsîru sûre (17) 3; Müslim, îmân 276, 278.
859 el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 2/404; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/284, 285; en-Nevevî, Şerhu
Sahîh-i Müslim 12/52.
860 “İşittik ve itaat ettik…” (Bakara sûresi, 2/285).
861 Lütfettiği iman ve İslam nimetinden dolayı hamdolsun Allah’a.
862 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/369; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’an 1/33-34; ez-Zürkânî, Menâhilü’l-İrfân
1/55, 206, 2/92.
863 HAŞİYE Yirmi Altıncı Mektup’un mühim Birinci Bahis’i, şu cümlenin haşiyesi ve izahıdır.
864 HAŞİYE Yalnız gördüğüne inanan, duyduğunu anlamayan ve kalb gözü kapalı olanlara
karşı mucizelik yönü, burada gayet kısa, özet halinde ve noksan anlatılmıştır. Fakat bu mucizelik
yönü Yirmi Dokuzuncu ve Otuzuncu Mektup’larda HAŞİYECİK gayet parlak, nuranî ve apaçık
şekilde gösterilmiştir, hatta körler de görebilir. O mucizelik yönünü gösterecek bir Kur’an
yazdırdık; inşallah basılacak, herkes o güzel mucizelik yönünü görecektir.
HAŞİYECİK Otuzuncu Mektup, pek parlak düşünülmüş ve öyle niyet edilmişti. Fakat yerini
başkasına, İşârâtü’l-İ’câz’a verdi, kendisi meydana çıkmadı.
865 “... (Ashab-ı Kehf’in) sekizincileri köpekleridir ...” (Kehf sûresi, 18/22).
866 “Kıtmîr” (Fâtır sûresi, 35/13). Ashab-ı Kehf’in köpeğinin adıdır.
867 “Bir araya getirilenler.” (Yâsîn sûresi, 36/32, 75).
868 Sâffât sûresi, 37/57.
869 Sâffât sûresi, 37/127, 158.
870 “İkişer.” (Sebe sûresi, 34/46; Fâtır sûresi, 35/1).
871 Nisâ sûresi, 4/3; Sebe sûresi, 34/46; Fâtır sûresi, 35/1.
872 HAŞİYE-1 Kur’an’ın göz alıcı ve kafiyeli ifadeleri, akıcı, düzgün, sanatlı üslûbu ve nazarı
kendine çevirecek belâgatinin meziyetleri çok olmakla beraber, daima Allah’ı zikredenlere ve
O’na yakaranlara yüksek ciddiyeti, ilahî huzuru, birbiriyle uyumlu ve zıt sözlerin bir arada
bulunduğu hissini veriyor, bunu bozmuyor. Halbuki akıcı ve düzgün söyleyiş, söz sanatları,
nazım ve kafiye gibi meziyetler, ciddiyeti bozar, zarafet hissettirir, huzuru ve bakışı dağıtır. Hatta
münâcâtın en hoşu, en ciddisi, en yüce nazımlısı ve Mısır’ın kıtlık ve yoksulluğunun ortadan
kalkmasının sebebi olan İmam Şâfiî’nin meşhur bir münâcâtını çok defa okuyordum. Gördüm ki,
nazımlı, kafiyeli olduğu için münâcâtın yüksek ciddiyetini koruyamıyor. Sekiz dokuz senedir
virdimdir. Hakiki ciddiyeti, ondaki kafiye ve nazımla birleştiremedim. Anladım ki, Kur’an’ın has,
fıtrî, seçkin ve üstün olan kafiyelerinde, nazmında ve meziyetlerinde bir tür mucizelik var ki,
hakiki ciddiyeti ve tam huzuru korur, bozmaz. İşte daima Allah’a yakaran ve O’nu zikredenler,
bu tür mucizeliği akıllarıyla anlamasa da kalblerinde hisseder.
HAŞİYE-2 Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın manevî bir mucizelik sırrı şudur ki, Kur’an, ism-i âzama
mazhar olan Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) imanının pek büyük ve parlak derecesini
ifade ediyor. Hem mukaddes bir harita gibi, ahiret ve rubûbiyet âlemlerinin yüksek hakikatlerini
bildiren, gayet büyük, geniş ve yüce olan hak dinin yüce mertebesini fıtrî bir tarzda beyan ediyor,
ders veriyor.
Hem kâinatın Hâlık’ının, bütün varlıkların Rabbi olması yönüyle, sonsuz izzet ve haşmetiyle
hitabını bildiriyor. Elbette, Furkan’ın bu suretteki ifadelerine ve Kur’an’ın bu tarzdaki beyanına
karşı 1*ُْ َِِ اَََِْ اُِْْ وَاِْ َٰ أَنْ َُْا ِِِْ َٰا اُْْاٰنِ َ َُْنَ ِِِْ۪ sırrıyla bütün insanların akılları
birleşse, bir tek akıl olsa dahi ona meydan okuyamaz. 2*أََْ اٰى َِ اَ Çünkü şu üç esas
noktasından, Kur’an’ın üslûbunun taklidi kesinlikle mümkün değildir ve benzeri olamaz!..
1* “De ki: Yemin ederim! Eğer insanlar ve cinler, bu Kur’an’ın benzerini yapmak için bir araya
toplansalar, (hatta birbirlerine destek olup güçlerini birleştirseler bile) yine de onun gibi bir Kitap
meydana getiremezler.” (İsrâ sûresi, 17/88).
2* Süreyyâ yıldızı nerede, yeryüzü nerede! (Aralarında ne kadar fark var!) Bkz. el-Kannûcî,
Ebcedü’l-Ulûm 3/244; ez-Zürkânî, Menâhilü’l-İrfân 2/109, 310.
HAŞİYE-3 Ayetler, Kur’an-ı Hakîm’in her sayfasının sonunda bitiyor. Güzel bir kafiye ile sona
eriyor. Bunun sırrı şudur: En uzun ayet olan borç alıp vermeyle alâkalı ayet* sayfalar için, İhlâs
ve Kevser sûreleri de satırlar için bir ölçü birimi kabul edildiğinden, Kur’an-ı Hakîm’in bu güzel
meziyeti ve mucizelik alâmeti görülüyor.
* Bakara sûresi, 2/282.
HAŞİYE-4 Bu makamın şu bahsinde, acele yüzünden, gayet mühim, haşmetli, büyük ve Risale-i
Nur’un başarısı noktasında gayet göz alıcı, sevimli ve teşvik edici olan kerametin, pek az ve
küçük vaziyetleriyle, kısacık örnekleriyle ve küçücük emareleriyle yetinilmiştir. Halbuki o büyük
hakikat ve sevimli keramet, “tevafuk” adıyla, beş-altı çeşidiyle Risale-i Nur’un kerametinin bir
silsilesini, Kur’an’ın göze görünen mucizeliğinin bir türünün parıltılarını ve gayba ait işaretlerin
bir kaynağını meydana getiriyor. Sonradan, Kur’an’da “Allah” lafzının tevafukundan çıkan bir
mucizelik parıltısını gösteren yaldız ile bir Kur’an yazdırıldı. Hem Kur’an harflerinin
tevafuklarından çıkan ince münasebetleri ve gayba dair işaretleri bildiren Rumuzât-ı Semâniye
(Sekiz İşaret) adlı sekiz küçük risale telif edildi. Hem Risale-i Nur’u tevafuk sırrıyla tasdik ve
takdir eden, onun güzelliğini bildiren Keramet-i Gavsiye, üç Keramet-i Aleviye ve İşârât-ı
Kur’aniye adlı beş adet risale yazıldı. Demek, On Dokuzuncu Mektup’un telifinde o büyük
hakikat özet şeklinde hissedilmiş. Fakat maalesef, müellif yalnız bir tırnağını görüp göstermiş,
daha ötesine bakmayarak koşup gitmiş.
873 İbni Kesîr, el-Bidâye 2/219, 3/57; Kâtip Çelebi, Keşfü’z-Zunûn 2/1740; el-Kannûcî,
Ebcedü’l-Ulûm 1/308.
874 Bakara sûresi, 2/23; Yûnus sûresi, 10/38; Hûd sûresi, 11/13; İsrâ sûresi, 17/88; Kasas sûresi,
28/49.
875 Bkz. es-Suyûtî, el-İtkân 2/313-314; Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye (Türkçe tercüme) s. 42.
876 “Elif, Lâm, Mîm. İşte (eşsiz, mucize) Kitap: Onun (Allah tarafından indirildiği ve baştan sona
hakikatler mecmuası olduğu) hakkında hiçbir şüphe yoktur.” (Bakara sûresi, 2/1, 2).
877 “Allah o ilahtır ki Kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi,
3/2; Nisâ sûresi, 4/87; Tevbe sûresi, 9/129; Tâhâ sûresi, 20/8; Neml sûresi, 27/26; Kasas sûresi,
28/70; Teğâbün sûresi, 64/13).
878 “O halde şu gerçeği hiç unutma ki: Allah’tan başka ilah yoktur.” (Muhammed sûresi, 47/19).
879 “Hâlâ akıllanmazlar mı?” (Yâsîn sûresi, 36/68). Ayrıca أَََ َُِْنَ şeklinde muhatap sigasıyla
çok yerlerde geçmektedir. Bkz. Bakara sûresi, 2/44, 76; Âl-i İmran sûresi, 3/65; En’âm sûresi,
6/32; A’râf sûresi; 7/169; Yûnus sûresi, 10/16...
880 Bkz. Bakara sûresi, 2/2; Yûnus sûresi, 10/37; Secde sûresi, 32/2; Fussilet sûresi, 41/42.
881 Bkz. Kıyâmet sûresi, 75/16; Tâhâ sûresi, 20/114.
882 Buhârî, bed’ü’l-vahy 2, bed’ü’l-halk 6; Müslim, fezâil 86-88.
883 “O halde şu gerçeği hiç unutma ki: Allah’tan başka ilah yoktur.” (Muhammed sûresi, 47/19).
884 “Allahım! Kur’an’ı bizim için dünyada yoldaş, kabirde dost, kıyamette şefaatçi, sırat
köprüsünde nur, cehennem ateşine karşı örtü ve perde, cennette arkadaş ve bütün hayırlı işlere
götüren rehber ve önder eyle. Allahım! Kalblerimizi ve kabirlerimizi iman ve Kur’an nuruyla
nurlandır. Kendisine Kur’an indirilen zât hürmeti ve hakkı için, Kur’an’ın doğruluğunu ve
hakkaniyetini ayan beyan herkese göster. Ona ve âline Rahman ve Hannân Allah’tan salât ve
selam olsun, âmin...”
885 Bkz. En’âm sûresi, 6/50; A’râf sûresi, 7/203; Yûnus sûresi, 10/15; Kehf sûresi, 18/110; Necm
sûresi, 53/3-4...
886 İlmelyakîn: İlim yoluyla elde edilen kesin bilgi.
887 Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/204; el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’an 17/98; İbni Hacer, Fethu’l-
Bârî 13/484.
888 Bkz. Ahzâb sûresi, 33/45-46.
889 Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 6/314; et-Taberânî, el-Mu’cemü’s-Sağîr 2/182; el-
Hâkim, el-Müstedrek, 2/672.
890 Bkz. Buhârî, hibe 33, cihâd 24, 46, 50, 82, 116, 117, 165, edeb 39, 116; Müslim, fezâil 48-
49.
891 Buyur, emret.
892 “İşittik ve itaat ettik…” (Bakara sûresi, 2/285).
893 Dünyaya rağbet etmemek, nefsin arzularından el çekmek.
894 “O halde şu gerçeği hiç unutma ki: Allah’tan başka ilah yoktur.” (Muhammed sûresi, 47/19).
895 “Allahım! Ona ve onun ehl-i beytine ümmetinin iyilikleri adedince salât ve selam eyle.”
896 “Sübhansın yâ Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
897 “Ve Rabbinin nimetini anlat da anlat.” (Duhâ sûresi, 93/11).
898 Allah’a tevekkül ettim.
Mucizât-ı Ahmediye’nin Birinci Zeyli899
On Dokuz uncu Söz, Resûl-u Ekrem’in (aleyhis salâtü vesselam)
peygamberliğine, zeyli ise ayın yarılması mucizesine dair olduğunda n,
makam münasebetiyle buraya alınmıştır.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
On dör t “reşha”yı içeren On Dördünc ü Lem’a’nın
Birinci Reşhası900
Rabbimizi bize tarif eden üç büyük, kül lî öğretici var:
Biri, şu kâinat kitabıdır ki, onun şahitliğini ilk on üç Lem’a’dan ve Arapça
Nur Risalesi’nin901 On Üçüncü Ders’inden bir parça işittik.
Biri, şu büyük kitabın en büyük ayeti olan Son Peygamber’dir
(aleyhissalâtü vesselam).
Biri de, Kur’an-ı Azîmüşşan’dır.
Şimdi, konuş an bir delil olan Son Peygamber’i (aleyhissalâtü vesselam)
tanımalı, dinlemeliyiz. Evet, onun m anevî şahsiyetine bak:
Yeryüzü bir mescit, Mekke bir mihrap, Medine bir minber, açık bir tevhid
delili olan Peygamberimiz (aleyhissalâtü vesselam) bütün müminlere
imam, insanlığa hatip, bütün peygamberlere reis, evliyaya efendi,
peygamber ve velilerin meydana getirdiği bir zikir halkasının başı…
O, öyle nuranî bir ağaçtır ki, bütün peygamberler canlı, dipdiri kökleri,
veli zâtlar taze meyveleridir. Mucizeleriyle bütün peygamberler ve
kerametleriyle bütün veliler, onun her bir davasını tasdik edip imzalar.
Zira o, 902َۤ إَِٰ إِ ُّٰ der ve bunu dava eder. Onun sağında ve solunda , yani
geçmiş ve gelecek taraflarında saf tutan o nuranî, zikreden zâtlar aynı
kelimeyi tekrar ederek hep beraber, mânen “Sadak te ve bilhakkı natakte”
(“Doğru söyledin ve hakkı konuş tun.”) derler. Hangi vehmin haddine ki,
böyle sayısız imzayla doğr ulanan bir davaya şüphe  karıştırsın!
İkinci Reşha
O nuranî tevhid delili, nasıl ki, iki tarafındaki o zâtların ittifakı ve
yanlışlığına ihtimal bulunmayacak derecede kesin haberleriyle
doğrulanıyor. Aynen öyle de, Tevrat ve İncil gibi semavî kitapların903
yüzlerce işareti, doğum unda n önce ve doğum u anında meydana gelen
harika hadiselerin binlerce emaresi, sesi işitilip kendisi görünmeyen
varlıkların, gelecekten haber veren cinlerin meşhur müjdeleri, kâhinlerin
birbirini destekleyen tevatür derecesindeki şahitlikleri, ayın iki parçaya
bölünmesi gibi peygamberliğine delil olan binlerce mucizesi ve getirdiği
dinin hakkaniyeti de onu doğrular ve tasdik eder. Bununl a beraber, zâtında
gayet mükemmel, övülmeye lâyık ahlâkı.. vazifesinde sonsuz güzellikteki
yüks ek vasıfları.. kusursuz olan güve nilirliği.. iman kuvve tini, tereddütsüz
inancını ve Allah’a son derece itimadını gösteren fevkalâde takvası,
fevkalâde kulluğu, fevkalâde ciddiyeti ve metaneti; onun, davasında ne
kadar doğr u sözlü olduğunu güne ş gibi aşikâr gösteriyor.
Üçüncü Reşha
İstersen gel, Saadet Asrı’na, Arap yarımadasına gidelim. Hayalen de olsa,
onu va zife başında görüp ziyaret edelim. İşte bak:
Ahlâkının mükemmelliği ve yüzünün, görünüş ünün güzelliğiyle seçkin bir
zât görüyoruz. Elinde mucizeli bir kitap, dilinde hakikatleri bildiren bir
hitap, bütün insanlara, hatta cinlere, meleklere ve bütün varlıklara ezelî bir
hutbeyi okuyor . Âlemin yaratılışındaki sır olan hayret verici bir
muammayı çözüp açıklayarak ve kâinatın hikmeti olan muğlâk tılsımı
keşfederek, “Necisin? Nereden geliyorsun? Nereye gidiyorsun?” gibi,
bütün varlıklara sorulan, akılları hayrette bırakıp meşgul eden üç zor,
müthiş ve mühim soruya ikna edici, makbul cevaplar veriyor.
Dördüncü Reşha
Bak, o zât öyle bir hakikat ışığı yayar ki, eğer onun nuranî irşad dairesinin
dışından baksan, elbette kâinatı büyük bir matem yurdu hükm ünde  ve her
şeyi birbirine yabancı, hatta düşman, cansız varlıkları dehşetli cenazeler
şeklinde, bütün canlıları da yokluk ve ayrılık tokadıyla ağlayan yetimler
gibi görürsün.
Şimdi bak, onun nuruyla o matem yurdu, şevk ve cezbe içinde bir zikir
meclisine döndü. O birbirine yabancı ve düşman görünen varlıklar, dost ve
kardeş oldu. O cansız, hareketsiz, ölü varlıklar, sevimli birer memur,
itaatkâr birer hizmetçi halini aldı. Ağlayıp şikâyet eden o kimsesiz
yetimler ise tesbihle Allah’ı zikreden veya vazife paydos una şükreden
birer varlık şekline girdi.
Beşinci Reşha
Hem o nur ile, kâinatta olup bitenler, bütün hareketler, çeşitlilik ve
değişimler mânâsızlıktan, gayesizlikten ve tesadüf oyunc ağı olmaktan
kurtulur. Bunlar Cenâb-ı Hakk’ın birer mektubu, yaratılış kanunlarının
birer sayfası, ilahî isimlerin birer aynası seviyesine, âlem de Samed
Yaratıcının hikmetli bir kitabı mertebesine yüks elir.
Hem insanı bütün hayvanların aşağısına düşüren sonsuz zayıflığı, aczi,
fakrı ve ihtiyaçları, onu bütün canlılardan daha bedbaht eden, ona gam,
elem ve hüzün veren aklı o nurla aydınlandığı vakit; insan bütün
canlıların, bütün varlıkların üstünde  bir dereceye çıkar. O nurlanmış aczi,
fakrı, aklı ve duası ile nazenin bir sultan ve yakarışı ile yeryüzünün nazlı
bir halifesi olur.
Demek, o nur olmazsa kâinatın, insanın, hatta her şeyin kıymeti hiçe iner.
Evet, elbette böyle benzersiz bir sanatla yaratılmış olan kâinatta böyle bir
zât lâzımdır. Yoksa kâinat ve felekler olmamalıdır.
Altıncı Reşha
İşte o zât, ebedî bir saadetin habercisi, müjdecisi; sonsuz bir rahmetin
kâşifi, ilancısı; Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetindeki güzellikleri bildiren,
onların seyircisi ve ilahî isimlerin hazinelerinin keşfedicisi, rehberi
olduğunda n; kulluğu yönüyl e baksan, onun bir muhabbet ve rahmet
timsali, insanlığın en şereflisi ve yaratılış ağacının en nuranî meyvesi
hükm ünde ki mahiyetini görürsün. Peygamberliği yönüyl e baksan, o zâtın
hak bir delil, bir hakikat ışığı, hidayet güne şi ve saadet vesilesi olduğunu
anlarsın.
İşte, bak! Onun nuru nasıl şimşek gibi, doğuda n batıya her tarafı tuttu.
Yeryüzünün yarısı ve insanlığın beşte biri onun hidayet hediyesini kabul
edip canından aziz bildi. Bizim nefsimize ve şeytanımıza ne oluyor ki,
böyle bir zâtın bütün davalarının esası 904َۤ إَِٰ إِ ُّٰ hakikatini bütün
mertebeleriyle beraber kabul etmesin!
Yedinci Reşha
İşte bak, o zât (aleyhissalâtü vesselam) şu geniş yarımadada, âdetlerine
körü kör üne bağlı ve inatçı çeşitli kavimlerin köt ü ahlâkını, çirkin ve vahşi
âdetlerini ne çabuk, bir defada söküp attı, onları güzel ahlâk ile dona tıp
bütün âleme rehber ve medenî milletlere üstad eyledi. Bak, bu görünüş te
ve zorla elde edilmiş bir hâkimiyet değildir. O zât, akılları, ruhları,
kalbleri, nefisleri fethedip kendine bağlamış; kalblerin sevgilisi, akılların
rehberi, nefislerin terbiyecisi ve ruhların sultanı olmuştur.
Sekizinci Reşha
Bilirsin ki, sigara gibi küçük bir âdeti bile, küçük bir toplumda büyük bir
hüküm dar ancak büyük bir gayretle temelli ortadan kaldırabilir. Halbuki
bak:
Bu zât, inatçı, tutucu ve büyük toplumlardan pek çok köklü âdeti,
görünüş te küçük bir kuvve tle, az bir gayretle, kısa bir zamanda kaldırıp
yerine öyle yüks ek bir ahlâk koym uştur ki, âdeta onların dem ve
damarlarına karışmış gibi kalıcı olarak yerleştirmiştir. Bunun gibi daha
birçok ha rika icraat yapmıştır.
İşte, şu Saadet Asrı’nı görmeyenlerin gözüne Arap yarımadasını
sokuyor uz. Haydi, yüzlerce filozofu alsın, oraya gidip yüz sene çalışsınlar!
Acaba o zâtın, o zamana kıyasla yaptığı bir senelik icraatın yüzde birini
yapabilirler mi?
Dokuzuncu Reşha
Hem bilirsin ki, basit bir adam, küçük fakat mahcup edici bir yalanı az bir
haysiyetle, küçük bir toplulukta, küçük ve tartışmalı bir meselede,
düşmanlarının yanında, utanmadan, korkusuzca, hilesini hissettirmeyecek
derecede endişe ve telâş göstermeden söyleyemez. Şimdi bu z âta bak:
Onun pek büyük  bir vazifede, pek büyük bir vazifeli olarak, pek büyük bir
haysiyetle, çok emniyete muhtaç bir halde, pek büyük bir cemaatte, pek
büyük bir düşmanlık karşısında, pek büyük meselelerde, pek büyük bir
davada serbestçe, korkusuzca, tereddütsüz, telâşsız, utanmaksızın, samimi
bir şekilde, büyük bir ciddiyetle, hasımlarının damarlarına dokundur acak
gür bir sesle, yüce bir üslûpla söylediği sözlerde hiç yalan bulunabilir mi?
O sözlere hile karışması mümkün m üdür? Asla!
905إِنْ َُ إِ وٌَْ ُٰ Evet, hak aldatmaz, hakikati gören aldanmaz. Onun hak
olan mesleği hileye ihtiyaç duym az, tenezzül etmez. Hayalin ne haddine
ki, hakikati görenlerin göz üne hakikat gibi görünsün, onl arı aldatsın!
Onuncu Reşha
İşte bak! O zât ne kadar merak uyandıran, cazibeli, lüzumlu ve müthiş
hakikatleri gösterir, meseleleri ispat eder. Bilirsin ki, insanı en çok tahrik
eden şey meraktır. Hatta sana, “Ömrünün ve malının yarısını verirsen,
aydan ve Jüpiter gezegeninden biri gelip oralarda ne var, ne yok
söyleyecek. Senin istikbalini ve başına gelecekleri doğru olarak haber
verecek.” dense, merakın varsa ömrünün ve  malının yarısını verirsin.
Halbuki şu zât öyle bir Sultan’dan haber getiriyor ki, O’nun memleketinde
ay, bir sinek gibi, bir pervanenin etrafında döne r. O pervane dünya dır, bir
lambanın etrafında uçar. O lamba ise güne ştir, o Sultan’ın binlerce
menzilinden bir misafirhanesinde, binlerce lambadan biridir.
Hem o zât, akıllara durgunluk veren öyle bir âlemden doğru şekilde
bahsediyor ve öyle bir değişimi haber veriyor ki, binlerce yerküre bomba
olup patlasa o kadar hayret uyandırmaz. Bak, onun dilinde 906إِذَا اُْ ُرَتْ
908 اََْرَُِ907إِذَا اَۤءُ اَََْتْ gibi sûreleri işit…
Hem öyle bir istikbalden doğru haberler veriyor ki, şu dünya nın geleceği
ona nispeten bir damla serap hükm ünde dir. Ve öyle bir saadeti müjdeliyor
ki, dünya nın bütün saadetleri ona kıyasla ebedî bir güne şin yanındaki bir
anlık parıltı gibidir.
On Birinci Reşha
Böyle hayret uyandırıcı ve muamma dolu olan şu kâinatın görünen perdesi
altında, elbette ve elbette öyle harikulâdelikler bizi bekliyor. Onları haber
verecek, böyle harika ve fevkalâde, mucizeler gösteren bir zât lâzımdır.
Hem bu zâtın halinden, sözlerinden anlaşılıyor ki, o görmüş, görüyor ve
gördüğünü söylüyor. Bizi nimetleriyle dona tan şu “Göklerin ve Yerin
İlahı” bizden ne istiyor, O’nun rızası nasıl elde edilir; pek sağlam bir
şekilde ders veriyor.
Bunlar gibi daha pek çok merak uyandıran, lüzumlu hakikati ders veren bu
zât karşısında her şeyi bırakıp ona koşmak, onu dinlemek gerekirken, çoğu
insana ne olmuş ki, sağır, kör ve divane hale gelmişler; hakkı görmüyor,
bu ha kikati işitmiyor, anlamıyorlar…
On İkinci Reşha
Şu varlıkların tek bir Yaratıcının eseri olması, nasıl şüphe  götürmez bir
hakikatse, işte şu zât da o derecede hak ve doğru sözlü bir delil, aynı
şekilde haşrin ve ebedî saadetin kesin, parlak bir şahididir. Hatta doğru
yolu göstermesiyle ebedî saadetin meydana gelme sebebi ve ona ulaşma
vesilesi olduğu gibi, duası ve niyazıyla da o saadetin varlık sebebi ve
yaratılış vesilesidir.
Haşir meselesinde geçen şu sırrı, makam münasebetiyle burada tekrar
ediyoruz.
• İşte bak, o zât, dairesi öyle geniş ve büyük bir namazda dua ediyor ki,
âdeta bu yarımada, hatta bütün yeryüzü onun namazına uyar, onunl a niyaz
eder.
• Bak! Hem o geniş dairedeki namazı öyle büyük bir cemaatle kılıyor,
Cenâb-ı Hakk’a öyle yalvarıyor ki, âdeta Hazreti Âdem’den asrımıza
kadar gelmiş ve kıyamete kadar gelecek bütün nuranî, kâmil insanlar ona
uyup dua sına “âmin” diyor.
• Hem bak, o zât herkesin muhtaç olduğu öyle bir maksat için dua ediyor
ki, sadece yeryüzünde kiler değil, belki gök ehli, hatta bütün varlıklar
duasına ortak olup, “Evet, ey Rabbimiz! Onun istediklerini ver, duasını
kabul et! Biz de istiyoruz.” diyorlar.
• Hem fakrının şuurunda  olarak, öyle hüzünle, aşkla, iştiyakla, öyle tevazu
ile yalvarıyor ki, bütün kâ inatı ağlatıp dua sına ortak ediyor.
• Öyle bir gaye için dua ediyor ki, insanı ve âlemi, hatta bütün varlıkları
aşağıların en aşağısı olan dereceye düşmekten, kıymetsizlikten,
faydasızlıktan kurtarıyor; en yüks ek mertebe olan bekâya, kıymete, yüce
vazifeye yüks eltiyor.
• Hem öyle yüks ek, öyle yakaran bir sesle istiyor ve öyle tatlı, merhamet
dileyen bir niyaz ile yalvarıyor ki, âdeta sesini bütün varlıklara, göklere,
Arş’a işittirip onları kendinden geçirircesine duasına “Âmin Allahım,
âmin!” dedirtiyor.
• Bak, ebedî saadeti ve bekâyı, her şeyi işiten, sonsuz kerem sahibi öyle bir
Kadir’den ve her şeyi gören, sonsuz merhamet sahibi öyle bir Alîm’den
istiyor ki, o Zât, açıkça, en küçük canlının en gizli ihtiyacını, duasını
görür, işitir, kabul buyur ur ve ona merhamet eder. Yapılan dua, hal diliyle
de olsa ona istediğini verir. Bunu öyle hikmetle, her şeyi görerek,
merhametle yapar ki, o terbiye ve idarenin Semî, Basîr, Kerim ve Rahîm
bir Zât’a has olduğuna  şüphe  bırakmaz.
On Üçüncü Reşha
İnsanların en faziletlilerini arkasına alarak şu yeryüzünde  Arş-ı Âzam’a
doğru el kaldırıp dua eden, insanlığın şeref kaynağı, zaman ve mekânda
benzeri olmayan, gerçekten “Fahr-i Kâinat” unva nına lâyık o zât
(aleyhissalâtü vesselam) acaba ne istiyor, bak, dinle:
Ebedî saadet istiyor, bekâ istiyor, Allah’a kavuşmayı ve cenneti istiyor.
Hem de varlıkların aynasında hüküm lerini ve güzelliklerini gösteren,
Cenâb-ı Hakk’ın bütün kutsî isimleriyle istiyor. Eğer rahmet, inayet,
hikmet ve adalet gibi, bu istediklerinin varlığını gerektiren sayısız sebep
ve delil olmasaydı, yalnız şu zâtın tek duası bile, Cenâb-ı Hakk’ın
kudretine baharımızın yaratılışı kadar hafif gelen cennetin var edilmesi
için yeterli olurdu. Evet, nasıl ki onun peygamberliği şu imtihan
meydanının açılmasına sebep oldu, kulluğu da öteki âlemin açılmasına
vesiledir.
Acaba hiç mümkün müdür ki, akıl sahiplerine ve varlığın hakikatini
delilleriyle bilen zâtlara 909ََْ ِ اَِْْنِ أََْعُ ِ َنَ dedirten, âlemin şu
görünen, üstün intizamı, şu rahmet içindeki kusursuz sanat ve rubûbi yetin
benzersiz güzelliği; öyle bir çirkinliği, merhametsizliği, intizamsızlığı
kabul etsin; en ufak, en önemsiz istekleri, sesleri itina ile işitip ihtiyaçları
karşılasın da, en mühim, lüzumlu arzuları basit görüp işitmesin,
anlamasın, karşılıksız bıraksın! Hâşâ ve kellâ! Yüz bin defa hâşâ! Böyle
bir güzellik, öyl e bir çirkinliği kabul edip çirkin hale gelemez.
Ey hayalî arkadaşım! Şimdilik yeter, geri dönm eliyiz. Zira şu zamanda, şu
yarımadada yüz sene de kalsak, o zâtın hayret verici icraatının ve
vazifelerinin yüz de birini bile tamamen kavrayıp seyrine doya mayız.
Şimdi gel, bugüne  doğru döne rken geçmiş her asra birer birer bakacağız.
İşte bak, nasıl her asır, o hidayet güne şinden aldığı feyizle çiçek açmış;
Ebû Hanife, İmam Şâfiî, Bayezid-i Bistâmî, Şah-ı Geylânî, Şah-ı
Nakşibend, İmam Gazalî ve İmam Rabbanî gibi milyonlarca nurlu meyve
vermiş. Gördüklerimizin etraflıca tarifini başka vakte bırakıp şimdi o
mucizeler sahibi ve hidayete götüren zâta -bir kısım kesin mucizelerine
işaret eden- bir salâvat getirmeliyiz.
َٰ َْ أُِْلَ ََِْ اَُْْنُ اَُِْ َِ اِْٰ اِِ َِ اَْْشِ اَِِْ ََِ ٍَُ أَُْ أَِْ
ََةٍ وَأَُْ أَِْ ََمٍ ََِدِ َََتِ أُِ۪ َٰ َْ ََ ََِِِِ اْرَاةُ وَاُِِْْ وَاُرُ، وَََ
ُُِِِ اِْرََْتُ وَََاُِ اِْ وَأَوَِْءُ اِِْْ وَََاُِ اََِْ، وَاَْ َِِرَِِ اََُْ ََِ
وََََْ ٍَُ أَُْ أَِْ ََةٍ وَأَُْ أَِْ ََمٍ ََِدِ أََْسِ أُِ۪
ٰ 
َٰ َْ َءَتْ ََِِِْ اَُ، وَََلَ ًَُْ َُِِِ اََُْ، وَأَظَُْ اَََُْ َِ اَْ، وَََِ ِْ
َعٍ ِْ طََِ۪ ِٰتٌ َِ اََِْ، وََََ اَْءُ ِْ َِْ أََِِ۪ ََثَ َاتٍ َََِْْ وَََ ِ َِْ
اََْةُ وَاََْرُ، وَأَََْ ُّٰ َُ ا وَاَْ وَاَْ وَاِْْعَ وَارَاعَ وَاَََْ وَاَََْ وَاَََْ
وَاََ، َِِ اَِْْاجِ وََ زَاغَ اََُْ، ََِ وََََْ وَََِِ ٍَُ أَُْ أَِْ ََةٍ وَأَُْ
أَِْ ََمٍ ََِدِ ُ اُُْوفِ اَََُِْ ِ اََِْتِ اَََُِْ ِِذْنِ اِْٰ ِ ََاَ َََتِ اََْاءِ
َِْ َِاءَةِ ُ ٍََِ َِ اُْْاٰنِ ِْ ُ َرِئٍ ِْ أَولِ اُولِ إِٰ اِِٰ اَنِ وَاِْْ ََ وَارََْْ َ
910إََِٰ ُِ ََةٍ َِْ، اَِٰ اَِٰ اَِٰ
Şuâât -ı Mârifetü’n-Nebî adındaki Türkçe bir risalede; On Dokuz uncu
Mektup’ta ve bu Söz’de kısaca işaret ettiğimiz Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) peygamberlik delillerini beyan etmiştim. Hem o
risalede Kur’an-ı Hakîm’in mucizelik yönleri de özet şeklinde
anlatılmıştı. Yine Lemaât adında Türkçe bir risalede ve Yirmi Beşinci
Söz’de Kur’an’ın kırk yönde n mucize olduğunu kısaca gösterip o yönlere
işaret etmiştim. O kırk yönde n, yalnız Kur’an’ın nazmındaki belâgati,
İşârâtü’l-İ’câz adındaki Arapça bir tefsirde, kırk sayfada yazmıştım.
İhtiyacın varsa şu üç kitaba müracaat edebilirsin.
On Dördüncü Reşha
Mucizeler kaynağı ve en büyü k mucize olan Kur’an-ı Hakîm, Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliği ile Cenâb-ı Hakk’ın
birliğini ve tekliğini o derece kesin ispat ediyor ki, başka delile ihtiyaç
bırakmıyor. Biz de onun tarifine ve tenkit konus u yapılmış bir iki parlak
mucizelik yönüne  işaret edeceğiz.
İşte, Rabbimizi bize tarif eden Kur’an-ı Hakîm,
• Şu büyük kâ inat kitabının ezelî bir tercümesi...
• Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin şu yeryüzü ve gök sayfalarında saklı
hazinelerinin kâşifi...
• Hadiselerin gör ünen yüz ü altında gizli hakikatlerin anahtarı…
• Şu görünen âlemin perdesi arkasındaki gayb âleminden gelen Rahmanî
lütufların ve ezelî hitabın hazinesi...
• İslam âleminin manevî güne şi, temeli, dayanağı, ahiret âlemlerinin
haritası…
• Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ının, sıfatlarının ve icraatının şerh edicisi, açık bir
tefsiri, konuş an bir delili, parlak bir tercümanı…
• Şu insanlık âleminin terbiyecisi, hakiki hikmet kaynağı, rehberi ve
hidayet vesilesi…
• Hem bir hikmet ve şeriat kitabı…
• Hem bir dua ve kulluk ki tabı…
• Hem bir emir ve davet kitabı…
• Hem de bir zikir ve marifet (Allah’ı tanıma) kitabıdır.
İşte Kur’an, bunun gibi, bütün manevî ihtiyaçlara hitap eden bir kitap,
çeşitli yol ve meşreplerden evliya ve sıddıkların, asfiya ve muhakkiklerin
her birinin meşrebine lâyık birer risale ortaya koya n mukaddes bir
kütüpha nedir.
Kur’an’ın kusur zannedilen tekrarlarındaki mucizelik par ıltısına bak :
Kur’an hem bir zikir hem bir dua hem de bir davet kitabı olduğunda n,
içindeki tekrarlar güzeldir, hatta gerekli ve daha beliğdir. Bunu kusur
zannedenlerin düşündüğü gibi değil... Zira zikrin hususiyeti, tekrar ile
nurlandırmasıdır. Duanın hususiyeti, tekrar ede ede istekteki ısrarı ortaya
koym aktır. Emir ve davetin gereği ise tekrar ile pekiştirmektir.
Hem herkes, her vakit Kur’an’ın tamamını okum aya güç yetiremez, fakat
çoğu kez bir sûre okuya bilir. Onun için, Kur’an’daki en mühim maksatlar
birçok uzun sûrede beyan edilerek her bir sûre küçük birer Kur’an
hükm üne geçmiştir. Demek ki, hiç kimseyi mahrum etmemek için tevhid,
haşir ve Hazreti Musa’nın kıssası gibi bazı meseleler tekrarlanmıştır.
Hem bedenin ihtiyaçları gibi, manevî ihtiyaçlar da çeşitlidir. Bazısına
insan her nefeste muhtaçtır; cisme hava, ruha Hû gibi… Bazısına her saat
ihtiyaç duya r; 911ِِِْ ّٰ gibi… Demek, ayetlerin tekrarı, ihtiyaçların
yinelenmesinden ileri gelmiştir ve bu ihtiyaca işaretle insanı uyandırıp
teşvik etmek, onun manevî arzularını ve iştahını harekete geçirmek
içindir.
Hem Kur’an, tesis edicidir; iyiyi ve kötüyü ayıran apaçık bir dinin (Din-i
Mübin’in) esası ve şu İslam âleminin temelidir. Toplum hayatını düzenler,
çeşitli tabakalardaki insanların tekrar edilen sorularına cevap verir. Tesis
edene, koyduğu esasları sabit kılmak için tekrar lâzımdır. Pekiştirmek için
tekrar, teyit için takrir,912 tahkik ve yine tekrar gerekir.
Hem Kur’an öyle büyük meselelerden ve ince hakikatlerden bahsediyor ki,
onları herkesin kalbinde yerleştirmek için çok defa farklı suretlerde tekrar
lâzımdır.
Bununl a beraber, Kur’an’daki bu tekrarlar lafızları itibarı iledir. Yoksa
aslında her bir ayetin pek çok mânâsı, faydası, yönü ve tabakaları vardır.
Her bir makamda ayrı bir mânâ, fayda ve maksat için o beyanlar tekrar
edilir.
Kur’an’ın kâinatla ilgili meselelerin bazılarına üstü kapalı bir şekilde,
kısaca işaret etmesi ise irşada dair parlak bir mucizedir. İnkârcıların
zannettiği gibi tenkit sebebi olamaz ve kusur değildir.
Soru: “Acaba Kur’an-ı Hakîm, neden varlıklardan felsefenin bahsettiği
gibi bahsetmiyor? Bazı meseleleri özet halinde bırakıyor; bazısını ise
herkesin anlayışını okşayacak, kimsenin hislerini rencide etmeyecek,
sıradan insanların zihnini yormayacak, açık ve basit bir şekilde söylüyor.”
Cevap olarak deriz ki: Felsefe hakikatin yolunu şaşırmış da onun için...
Geçmiş derslerden ve Söz’lerden elbette anlamışsındır ki, Kur’an-ı Hakîm
şu kâinattan, Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ını, sıfat ve isimlerini bildirmek için
bahsediyor. Yani bu kâinat kitabının mânâlarını anlatıp Hâlık’ını tanıtıyor.
Demek, varlıklara kendileri için değil, Yaratıcıları hesabına bakıyor. Hem
herkese hitap ediyor. Felsefe ise varlıklara kendileri için bakıyor. Bilhassa
ilim sahiplerine hitap ediyor. Mademki Kur’an-ı Hakîm varlıkları delil
yapıyor, öyleyse delilin açık olması, herkesçe çabuk a nlaşılması gerekir.
Hem mademki doğru yola ulaştıran Kur’an, insanlığın bütün tabakalarına
hitap eder. İnsanların çoğu ise avam tabakadandır. Elbette irşad, lüzumsuz
şeylerin üstü kapalı bir şekilde, kısaca anlatılmasını ve ince şeylerin
temsille akla yaklaştırılmasını ister. Safsata ve yanlışa düşürmemek için,
onların sığ nazarlarında aşikâr olan şeyleri lüzumsuz, belki zararlı bir
surette değiştirmemeyi gerektirir.
Mesela Kur’an, güne ş için der ki, “Dönen bir kandil, bir lambadır.”913 Zira
güne şten, güne şin mahiyeti için bahsetmez. Onun bir çeşit intizamın
zembereği ve bir düzenin merkezi olduğunu, o intizam ve düzenin ise
Sâni’in marifetine ayna olduğunu bildirir. Evet, Kur’an, 914وَاُْ َِْي
“Güneş döne r.” der. “Döner” tabiriyle, kış-yaz, gece-gündüz  değişimindeki
kusursuz kudret tasarrufunu hatırlatıp Sâni’in büyükl üğünü anlatır. İşte, bu
“dönm ek” fiilinin hakikati ne olursa olsun, kastedilen, nakış nakış işlenen
ve görünen intizama tesir etmez.
Hem Kur’an, 915وََََ اَْ َِاً der. “Sirac” yani “lamba” tabiriyle, âlemin
bir saray şeklinde yaratıldığını, içindeki eşyanın ise insanlar ve canlılar
için hazırlanmış ziynetler, yiyecekler ve hayat için gerekli şeyler
olduğunu;  güne şin de o sarayı aydınlatan itaatkâr bir lamba mahiyeti
taşıdığını hatırlatarak Hâlık’ın rahmet ve ihsanını anlatır.
Şimdi bak, şu sersem ve geveze felsefe ise ne der:
“Güneş sıvı haldeki büyük bir ateş kütlesidir. Kendisinden kopm uş olan
gezegenleri etrafında döndür ür. Büyükl üğü şu kadardır, mahiyeti şöyledir,
böyledir…” Ruha korkutucu bir dehşetten, müthiş bir hayretten başka bir
şey vermez. Güneşten Kur’an gibi bahsetmez.
İşte, içi kof, dışı gösterişli felsefî meselelerin ne kıymette olduğunu
buradan anla. Onların görünüş teki parlaklığına aldanıp Kur’an’ın gayet
mucizevî beyanına karşı hürmetsizlik etme!
Bir Hatırlatma: Arapça Risale-i Nur’da On Dördünc ü Reşha’nın altı
“katre”si, bilhassa Dördünc ü Katre’nin altı “nükte”si, Kur’an-ı Hakîm’in
kırk kadar mucizelik yönünde n on beşini bildirir. Onunla yetinerek burada
kısaca temas ettik. İstersen ona müracaat et, bir mucizeler hazinesi
bulursun.
اَُّٰ اَِْ اُْْاٰنَ َِءً ََ ِْ ُ دَاءٍ وًَُِ ََ ِ َََِ وَََْ َََِ وَِ اَْ ًَِ وَِ اَِْْ
ًُِ وَِ اََِِْ ًَِ وَََ اَاطِ ُرًا وََِ ارِ ًِْا وًََِ وَِ اَِْ رًَِ وَإَِ
اََْْاتِ َُ دًَِ وَإًَِ ََِِْ وَُدِكَ وََََِ وَرَََِْ َ أََْمَ اَََِْْ وََ أَرََْ
ااَِِ، اَِٰ.
اَُّٰ َ وََْ َٰ َْ أُِْلَ ََِْ اَُْْنُ اَُِْ
916وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ أَََِْ، اَِٰ
917اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
899 Zeyl: İlave
900 Reşha: Damla, sızıntı.
901 Nurun İlk Kapısı (Mesnevî-i Nuriye).
902 “Allah’tan başka ilah yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19).
903 HAŞİYE Hüseyin-i Cisrî Risale-i Hamîdiye’sinde o semavî kitaplardan yüz işaret
çıkarmıştır.* Tahriften sonra bile bu kadar varsa, elbette öncesinde bundan daha çok işaret
olduğu anlaşılır.
* Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye (Türkçe tercüme) s. 52-94.
904 “Allah’tan başka ilah yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19).
905 “O, kendisine indirilen bir vahiyden başka bir şey değildir.” (Necm sûresi, 53/4).
906 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1).
907 “Gök yarıldığı zaman.” (İnfitâr sûresi, 82/1).
908 “…kapıları döven ve dehşetiyle kalblere çarpan o kıyamet felaketi…” (Kâria sûresi, 101/1).
909 “Şu varlık âleminde, mevcut olandan daha mükemmeli, daha üstününün olması mümkün
değildir.” (Bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/258; İbni Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye 1/53,
4/154, 6/392, 7/82, 8/221).
910 “Ey varlığıyla varlığımızı aydınlatan, gözlerimize nurlar serpip bizi nefsin karanlıklarından
kurtaran Rahmeti Sonsuz Rabbimiz! Arş-ı Azîm’den Kur’an-ı Hakîm’i üzerine indirdiğin nuranî
zâta, yani Peygamber Efendimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinin
iyilikleri adedince, milyonlarca salât ve milyonlarca selam olsun!
Peygamberliğini Tevrat, İncil ve Zebur’un müjdelediği, irhâsatın (doğumundan hemen önce ve
doğumu anında meydana gelen harikulâde hallerin), cinlerin hâtiflerinin, insanlık âleminden
Allah dostlarının ve kâhinlerin haber verdiği, bir işaretiyle ayın parçalandığı Efendimiz Hazreti
Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinin nefesleri adedince, milyonlarca salât ve
selam olsun!
Davetine ağaçların koşup geldiği; duasıyla yağmurun hemen iniverdiği; sıcaktan korumak için
bulutların kendisine gölge yaptığı; bir ölçek yiyeceğiyle yüzlerce insanın doyduğu; parmaklarının
arasından üç defa Kevser gibi suların çağladığı; avuçlarının içindeyken çakıl taşlarının ve
toprağın Allah’ı tesbih ettiği; onun hürmetine Allah’ın kertenkeleyi, ceylanı, kurdu, ağaç
kütüğünü, keçinin zehirli bacağını, deveyi, dağı, taşı ve ağacı konuşturduğu, Mirac’ın ve
“Resûl’ün gözü başka yana kaymadı (ki, gördüğünü yanlış görmüş olsun), görebileceğinin
ötesine yönelmedi (ki, bir serap görmüş olsun).”* ayetinin mazharı olan Efendimiz ve
Şefaatçimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem), indirilmesinden bu yana Kur’an’ı
okuyan her bir kimsenin okuduğu her bir kelimenin hava dalgalarının aynalarında Rahman’ın
izniyle surete bürünen bütün kelimeleri ve bütün harfleri adedince, milyonlarca salât ve selam
olsun.
Bütün bu salâvatların her biri hürmetine bizi bağışla, ey ilahımız, bize merhamet et, âmin, âmin,
âmin…”
* Necm sûresi, 53/17.
911 Allah’ın adıyla.
912 Takrir: Yerleştirme, sağlamlaştırma.
913 Bkz. Yûnus sûresi, 10/5; Enbiyâ sûresi, 21/33; Furkan sûresi, 25/61...
914 Yâsîn sûresi, 36/38.
915 “Güneşi de (ışığı kendinden) bir lamba yaptı.” (Nûh sûresi, 71/16)
916 Allahım! Kur’an’ı bizim için her türlü derde şifa, hayatımızda ve ölümümüzden sonra en
candan bir arkadaş, dünyada cana yakın bir dost, kabirde en samimi arkadaş, kıyamette bir
şefaatçi, sırat üzerinde bir nur, ateşe karşı örtü ve perde, cennette bir yoldaş ve bütün hayırlı işlere
götüren rehber ve önder eyle. Bütün bunları bize fazlınla, cömertliğinle, kereminle ve rahmetinle
ihsan et, ey kerem sahiplerinin en kerimi ve merhametlilerin en merhametlisi Rabbimiz, âmin...
Allahım! Furkan-ı Hakîm’in indirildiği zâta, onun bütün âl ve ashabına salât ve selam eyle, âmin,
âmin…
917 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Şakk-ı Kamer (Ayın Yarılması) Mucizesine Dairdir
On Dokuzuncu ve Otuz Birinci Sözlerin Zeyli
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
918وَإِنْ ََوْا اًَٰ ُُِْا وََُُا ٌِْ َُِْ۝اَََِِْ اَُ وَاَْ اََُْ
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) ay gibi parlak bir mucizesi
olan ayın yarılması (şakk-ı kamer) hadisesini çürük vehimlerle
gölgelemek isteyen felsefeciler ve onların muhakemesiz taklitçileri diyor
ki: “Eğer ay gerçekten ikiye bölünseydi, bu hadise bütün âlem tarafından
bilinirdi. Bütün tarihlerin bunu na kletmesi gerekirdi.”
Cevap: Ayın yarılması, Resûl-u Ekrem’in peygamberlik davasına delil
olarak, o davayı işiten ve inkâr eden, orada hazır bulunan bir cemaate,
gece vakti, herkes uykuda yken, âni bir şekilde gösterilmiştir. Hem ayın
doğduğu zamanların farklılığı, sis ve bulutlar gibi onu görmeye mâni
sebeplerin varlığı ile beraber, o devirde medeniyet her yere
yayılmadığından, bazı toplumlara has kaldığından ve pek az kişi
gökyüz ünü rasat ettiğinden, o hadisenin her yerden görülmesi, bütün
tarihlere geçmesi elbette lâzım değildir.919 Ayın yarılması hadisesinin
önünde n bu evham bulutlarını dağıtacak pek çok noktadan şimdilik beş
“nokta”yı dinle...
Birinci Nokta
O zaman ve zemindeki kâfirlerin gayet şiddetli inatları tarihçe mâlum ve
meşhur olduğu, K ur’an-ı Hakîm 920وَاَْ اََُْ diyerek şu vakayı bütün âleme
haber verdiği halde; Kur’an’ı inkâr eden o kâfirlerden hiçbiri bu ayeti
yalanlamaya kalkışmamış, Kur’an’ın haber verdiği şu vakayı inkâr etmek
için ağzını açmamıştır. Eğer o hadise, o zaman kâfirler için kesin ve
gerçekleşmiş olmasaydı, bu ayeti delil sayarak gayet dehşetli bir
yalanlamaya girişir ve Hazreti Peygamber’in (sallallâhu aleyhi vesellem)
davasını çürütmek için hücum ederlerdi. Halbuki siyer ve tarih kitapları,
şu hadiseye dair, onunl a münasebeti olan kafirlerin böyle hiçbir şeyini
nakletmemiştir.
Yalnız 921وََُُا ٌِْ َُِْ ayetinin beyan ettiği gibi, tarihlerde nakledilen
şudur: O hadiseyi gören kâfirler, bunun sihir olduğunu iddia etmiş ve
“Bize sihir gösterdi. Eğer başka taraflardaki kervan ve kafileler de
görmüşse hadise doğrudur; yoks a bize sihir yapmıştır.” demişler.
Sabahleyin Yemen’den ve başka taraflardan gelen kafileler böyle bir
hadiseyi gördüklerini haber verince kâfirler, Fahr-i Âlem (aleyhissalâtü
vesselam) hakkında (hâşâ) şöyle demiş: “Ebû Talib’in yetiminin sihri
göklere de tesir etti.”922
İkinci Nokta
Sa’d-ı Teftâzânî gibi büyük muhakkiklerin çoğu demiştir ki: “Ayın
yarılması;923 Resûl-u Ekrem’in parmaklarından su akması, o suyu bütün bir
orduya  içirmesi,924 hutbe okurken dayandığı kuru direğin Allah
Resûlü’nden (aleyhissalâtü vesselam) ayrılacağı için ağlaması ve bunu
bütün cemaatin işitmesi gibi tevatür derecesindeki hadiselerdendir.925 Yani
onu tabakadan tabakaya öyle geniş bir cemaat nakletmiştir ki, yalanda
birleşmeleri imkânsızdır. Bu hadise, meşhur Halley kuyruklu yıldızının
bin sene önce görünmüş olması gibi, tevatür derecesindedir. Varlığı,
görmediğimiz Serendib Adası’nın926 varlığı gibi, tevatürle kesindir.” İşte
böyle kesin ve şahitliğe dayanan meselelerde vehimler yüzünde n şüphe ye
düşmek akılsızlıktır. Bu çeşit hadiselerin yalnızca akıl dışı olmaması
yeter. Kaldı ki, ayın yarılması, bir dağın volkanla ikiye bölünmesi gibi
mümkündür .
Üçüncü Nokta
Mucize, peygamberlik davasını ispat ve inkârcıları ikna etmek içindir,
inanmaya mecbur bırakmak için değil. Öyleyse peygamberlik davasını
işitenlere ikna edici bir mucize göstermek lâzımdır. Aynı mucizeyi bütün
âleme göstermek veyahut herkesi iman etmeye mecbur bırakır derecede
bir açıklıkla ortaya koym ak, Hakîm-i Zülcelâl’in hikmetine zıt olduğu
gibi, imtihan sırrına da terstir. Çünkü imtihan sırrı, “akla kapı açmayı,
iradeyi elden almamayı” gerektiriyor.
Eğer Fâtır-ı Hakîm ayı –felsefecilerin heveslerine göre– bütün âleme
göstermek için bir iki saat öyle ikiye bölünmüş halde bıraksaydı ve bu
hadise bütün tarihlere geçseydi, o vakit başka gökyüz ü hadiseleri gibi; ya
peygamberlik davasına delil olmazdı ve Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) peygamberliğine ait hususiyeti kalmazdı ya da öyle apaçık bir
mucize olurdu ki , aklı kabule mecbur bırakır, iradeyi elden alırdı ve herkes
ister istemez Allah Resûlü’nün peygamberliğini tasdik ederdi. Ebû Cehil
gibi kömür ruhlularla Ebû Bekri’s-Sıddık gibi elmas ruhlu insanlar aynı
seviyede kalır, imtihan sırrı kaybolurdu. İşte bu sırdandır ki, o hadise hem
aniden hem gece vakti herkes uykuda yken gerçekleşti ve ayın doğduğu
zamanların farklı olması, sis ve bulut gibi başka mâniler de perde
kılınarak büt ün âleme gösterilmedi veyahut tarihlere geçirilmedi.
Dördüncü Nokta
Şu hadise, gece vakti herkes uykuda yken, âni bir şekilde
gerçekleştiğinden, elbette dünya nın her tarafından görülmeyecekti. Bazı
kimselerce görülse de, onlar gözlerine inanmayacaktı. İnansalar da, elbette
böyle mühim bir hadise, tek bir kişi tarafından aktarılan bir haberle
tarihlere bâki bir sermaye olmayacaktı.
Bazı kitaplardaki, “Ay, iki parça olduktan sonra yere inmiş.” ilavesini ise
tahkik ehli zâtlar reddetmiş, “Şu apaçık mucizeyi kıymetten düşürmek
niyetiyle bunu be lki bir münafık ilave etmiştir.” demişler.
Hem mesela o vakitte, İngiltere cehalet sisiyle kuşatılmış, İspanya’da gün
yeni batmış, Amerika’da gündü z, Çin’de ve Japonya ’da sabah olduğu gibi,
başka yerlerde de başka sebeplerden dolayı o hadise elbette
görülmeyecekti. Şimdi şu akılsız itirazcıya bak, diyor ki: “İngiltere, Çin,
Japonya , Amerika gibi ülkelerin tarihleri bunda n bahsetmiyor. Öyleyse
gerçekleşmemiştir.” Bin lânet onun gi bi Avrupa dalkavuklarının başına...
Beşinci Nokta
Ayın yarılması, kendi kendine, bazı sebepler neticesinde olmuş, tesadüfî,
tabiî bir hadise değildir ki, alışılmış tabiat kanunları ona uygul ansın.
Güneşin ve ayın sonsuz hikmet sahibi Hâlık’ı, Resûlünün (sallallâhu
aleyhi vesellem) peygamberliğini tasdik ve davasını aydınlatmak için o
hadiseyi harikulâde olarak yaratmıştır. O mucize, irşad ve imtihan sırrının
ve peygamberliğin hikmetinin gereğince, rubûbi yetin hikmetinin istediği
insanları delille susturmak için gösterilmiştir. O hikmet sırrının
gerektirmediği, istemediği ve peygamberlik davasını henüz işitmemiş
olan, yeryüzünün farklı yerlerindeki insanlara o hadise, sis, bulutlar ve
ayın farklı zamanlarda doğm ası, bazı memleketlerde henüz çıkmamış
olması, bazılarında gündüz  ve sabah, bir kısmında ise güne şin yeni batmış
olması gibi, onu görmeye mâni pek çok sebep perde kılınarak
gösterilmemiştir. Eğer o mucize bütün insanlığa gösterilseydi ya Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğine işaret ve bir
peygamberlik mucizesi olarak gösterilecekti, o zaman Allah Resûlü’nün
peygamberliği apaçık bir dereceye çıkacaktı. Herkes tasdike mecbur
olacak, ortada irade kalmayacaktı. Oysa iman, akıl ve irade iledir; yoks a
imtihan sırrı kaybolur. Ya da o mucize sırf bir gökyüz ü hadisesi olarak
gösterilecekti, o vakit Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliğiyle münasebeti kesilecek ve ona has olmayacaktı.
Kısacası: Ayın yarılması hadisesinin mümkün olduğuna  şüphe  kalmadı,
mesele kesin bir şekilde ispat edildi. Şimdi o hadisenin gerçekleştiğini
gösteren pek çok de lilden altısına927 HAŞİYE işaret edeceğiz. Şöyle ki:
Hepsi çok adil928 olan sahabilerin, o hadisenin gerçekleştiğinde ittifak
etmesi.. hakikati araştırıp delilleriyle bilen bütün tefsircilerin, 929وَاَْ اََُْ
ayetinin tefsirinde o ha disenin vuku bul duğunda  birleşmeleri..930 olan biteni
dosdoğru rivayet eden bütün hadis âlimlerinin pek çok senetle ve çeşitli
kanallarla o hadisenin gerçekleştiğini nakletmesi.. perdeli hakikatleri
Allah’ın izni ile keşfeden ve ilhama mazhar olan bütün evliya ve
sıddıkların şahitliği.. kelâm ilminin, meşrepleri birbirinden çok uzak olan
imamlarının ve çok derin âlimlerinin tasdiki.. ve hadisin kesin ve açık
hükm üyle, dalâlet üzerinde birleşmeleri mümkün olmayan ümmet-i
Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam)931 o hadiseyi kabul etmesi; ayın
ikiye bölündüğünü güne ş gibi ispat eder.
Sözün Özü: Buraya kadar söylediklerimiz tahkik adına ve inkârcıları
susturmak içindi. Bunda n sonraki cümleler, hakikat adına ve iman
hesabınadır. Evet, tahkik böyl e dedi. Hakikat ise diyor ki:
Nasıl ki, Cenâb-ı Hakk’ın mahbubu932 olma derecesine çıkan kulluğunda ki
velâyetin en büyük kerameti ve mucizesi Mirac ile, yani bir dünya lının
bedeniyle göklerde gezdirilmesiyle, peygamberlik semâsının nur saçan ayı
olan Nübüvve t Divanının Mührü’nün (aleyhissalâtü vesselam) o yüce
âlemin sakinlerine üstünlüğü ve mahbubi yeti gösterildi, velâyeti ispat
edildi. Aynen öyle de, yeryüzüne bağlı, göğe  asılı olan ay, bir dünya lının
işaretiyle iki parça edilerek yeryüzünün sakinlerine o zâtın
peygamberliğinin öyle bir mucizesi gösterildi ki, Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam), ayın açılmış iki nuranî kanadı misali
peygamberlik ve velâyet gibi iki nuranî, parlak kanadıyla kemâlâtın en üst
mertebelerine uçmuş, Kâb-ı Kavseyn’e933 çıkmış, hem gök sakinlerinin
hem de yeryüzünde kilerin iftihar kaynağı olmuştur...
934ََِْ وََٰ اِِٰ اَةُ وَاَِْتُ َِْ اَْرْضِ وَاَٰاتِ
935َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
918 “Kıyamet saati yaklaştı, ay bölündü. Ama o müşrikler ne zaman bir mucize görseler sırtlarını
döner, ‘Bu, kuvvetli ve devamlı bir büyüdür’ derler.” (Kamer sûresi, 54/1-2).
919 el-Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye 1/140-141; en-Nevevî, Şerhu Sahîh-i Müslim 17/143-144;
İbni Hacer, Fethu’l-Bârî 7/185-186.
920 “Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
921 “(Müşrikler): ‘Bu, kuvvetli ve devamlı bir büyüdür’ derler.” (Kamer sûresi, 54/2).
922 et-Tayâlisî, el-Müsned 1/38; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 281. Ayrıca bkz. Kamer
sûresi, 54/2; Tirmizî, tefsîru sûre (54)
923 Buhârî, menâkıb 27, menâkıbü’l-ensâr 36, tefsîru sûre (54) 1; Müslim, münâfikîn 43-48.
924 Buhârî, menâkıb 25, meğâzî 35; Müslim, fezâil 6, 7, imâre 72, 73.
925 Bkz. el-Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye 1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-Merâm 1/356-357; el-Îcî,
Kitâbü’l-Mevâkıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd 5/17.
926 Hindistan’ın güneyindeki Seylan adası.
927 HAŞİYE Yani altı defa icmâ suretinde, gerçekleştiğine dair altı delil vardır. Bu makam çok
izah gerektirdiği halde maalesef kısa kalmıştır.
928 Sahabenin adil olması hukuki mânâda değil, dini yaşayış bakımından tenkit edilmemeleri
mânâsındadır.
929 “… Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
930 Bkz. el-Vâhidî, el-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-Azîz 1/370; et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 27/84-88;
el-Beğavî, Meâlimü’t-Tenzîl 4/258.
931 Tirmizî, fiten 7; Ebû Dâvûd, fiten 1; İbni Mâce, fiten 8; Dârimî, mukaddime 8.
932 Mahbub: Sevgili, sevilen.
933 Kâb-ı Kavseyn: Yayın iki ucu arasındaki mesafe. Peygamber Efendimizin Mirac’da Allah’a
yaklaştığı mertebe.
934 Ona (sallallâhu aleyhi ve sellem), âline ve ashabına yer ve gökler dolusu salât ve selamlar
olsun.
935 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
Mucizât-ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam)
Zeyli’nin Bir Parçasıdır
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğinin delilleri
hakkındadır. Mirac Risalesi’nin Üçüncü Esası’nın sonunda ki üç mühim
sorudan birincisine kısaca, özet şeklinde verilen cevaptır.
Soru: Şu büyük Mirac niçin Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü vesselam’a
mahsustur?
Cevap: Şu birinci sorunuz un cevabı, otuz üç adet Söz’de etraflıca izah
edilmiştir. Yalnız burada Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
kemâlâtına, peygamberliğinin delillerine ve o büyük Mirac’a en lâyık
zâtın o ol duğuna  dair kısa işaretlerle bir özet sunuyor uz. Şöyle ki:
İlk olarak: Pek çok tahrife maruz kaldığı halde, Tevrat, İncil, Zebur gibi
mukaddes kitaplardan, şu zamanda dahi Hüseyin-i Cisrî gibi bir muhakkik,
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğine dair yüz
müjdeli işareti çıkarıp Risale-i Hamîdiye’de göstermiştir.936
İkincisi: Şık ve Satîh gibi iki meşhur kâhinin, vahiy gelmeden kısa süre
önce Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselam) nübüvve tine ve ahirzaman
peygamberinin o olduğuna  dair tarihçe sabit olan beyanları gibi pek çok
müjde, sahih bir şekilde tarihlerde nakledilmiştir.937
Üçüncüsü: Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) doğduğu gece
Kâbe’deki putların düşmesi, İran’da Kisra’nın meşhur sarayı Eyvân’ın
çatlaması938 gibi “irhâsat” denilen yüzlerce harika hadise tarihçe
meşhurdur.
Dördüncüsü: Bir orduya  parmağından akan suyu içirmesi, mescitte büyük
bir cemaatin huzurunda  kuru direğin, minberin taşınmasından dolayı Allah
Resûlü’nden (aleyhissalâtü vesselam) ayrılacağı için deve gibi inleyerek
ağlaması, 939وَاَْ اََُْ ayetinin açık ve kesin hükm ü ile ayın yarılması gibi,
muhakkik zâtların araştırmalarıyla bine varan mucizelerle940 Hazreti
Peygamber’in üstün kı lındığını tarih ve siyer kitapları gösteriyor.
Beşincisi: Dost ve düşmanın ittifakıyla, şahsında güzel ahlâkın en yüks ek
derecede, bütün muamelelerinin şahitliğiyle vazifesinde ve tebliğinde
yüks ek vasıfların en ileri mertebede ve İslam’daki ahlâk güzelliğinin
şehadetiyle, getirdiği dinde en yüce, övülmeye lâyık hasletlerin en
mükemmel surette bulunduğunda  insaf ve dikkat sahipleri tereddüt etmez.
Altıncısı: Onunc u Söz’ün İkinci İşaret’inde ifade edildiği gibi: Ulûhiyet,
hikmetin gereği olarak görünmek ister. İşte Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) bunu azamî derecede, zirvedeki kulluğuyl a en parlak şekilde
göstermiştir.
Hem âlemin Hâlık’ının, hikmetin ve hakikatin gereği olarak, sonsuz
kemâldeki güzelliğini bir vasıta ile göstermek istemesine karşılık, bunu en
güzel surette gösteren ve tarif eden, açıkça, o zâttır.
Hem âlemin Sâni’inin, dikkat nazarlarını sonsuz güzellikteki kusursuz
sanatına çekmek ve onu sergilemek istemesine karşılık, bunu en yüks ek
bir sedâ ile ilan eden yine, açıkça, o zâttır.
Hem âlemlerin Rabbi sayısız varlık tabakalarında birliğini ve tekliğini ilan
etmek istemesine karşılık, bütün tevhid mertebelerini azamî derecede ilan
eden yine, elbette o zâttır.
Hem âlemin Sahibinin, eserlerindeki sonsuz güzelliğin işaretiyle, hakikat
ve hikmetin gereği olarak, Zât’ının nihayetsiz cemâlini, benzersizliğini ve
güzelliğinin inceliklerini aynalarda görmek ve göstermek istemesine
karşılık, O’na en mükemmel surette aynalık eden, O’nu gösteren ve sevip
başkalarına sevdiren yine, apaçık bir şekilde, o zâttır.
Hem şu âlem sarayının Sâni’inin, ga yet harika mucizeler ve gayet kıymetli
cevherlerle dolu gayb hazinelerini gösterip sergilemek ve onlarla kemâlini
tarif edip bildirmek istemesine karşılık, en mükemmel rehber ve tarif
edici yine, açıkça, o zâttır.
Hem şu kâinatın Sâni’inin, kâinatı hayret verici, türlü ziynetlerle
süsleyerek yapmasına.. şuur sahibi mahlûklarını seyir, gezinti, ibret ve
tefekkür için oraya gönde rmesine.. hikmetinin gereği olarak o eserlerin ve
sanatların mânâlarını, kıymetini, seyir ve tefekkür edenlere bildirmek
istemesine karşılık; cinlere ve insanlara, hatta ruhanilere ve meleklere de
Kur’an-ı Hakîm vasıtasıyla en mükemmel şekilde rehberlik eden yine,
açıkça, o zâttır.
Hem şu âlemin sonsuz hikmet sahibi Hâ kim’inin, kâinattaki değişimlerin
gayesini içeren muğlâk tılsımı ve varlıkların, “nereden geldiklerine,
nereye gittiklerine ve ne olduklarına” dair üç hayati sorunun muammasını
bir elçi vasıtasıyla bütün şuur sahiplerine çözdürmek istemesine karşılık,
Kur’an hakikatleri vasıtasıyla en aşikâr ve mükemmel şekilde o tılsımı
çözen ve o muammayı halleden yine, açıkça, o zâttır.
Hem şu âlemin yüce Sâni’inin kendini şuur sahibi varlıklara bütün güzel,
sanatlı eserleriyle tanıtmasına, kıymetli nimetlerle sevdirmesine ve elbette
bunun karşılığında onlara rızasının ve isteklerinin ne olduğunu bir elçi
vasıtasıyla bildirmeyi dilemesine karşılık, O’nun rızasını ve isteklerini en
güzel ve mükemmel surette, Kur’an vasıtasıyla beyan eden ve insanlığa
getiren yine, apaçıktır ki, o zâttır.
Hem Âlemlerin Rabbi, kâinatın meyvesi olan insana, âlemi içine alacak
geniş bir kabiliyet vermiş, onu engin bir kulluğa hazırlamış, fakat insan
hissiyatıyla çokluğa ve dünya ya müptelâ olduğunda n, bir rehber
vasıtasıyla onun yüzünü çokluktan birliğe, fâniden bâkiye çevirmek
istemiştir. İşte insanlığa en mükemmel ve beliğ surette, Kur’an vasıtasıyla
en güzel tarzda rehberlik eden ve peygamberlik vazifesini kusursuzca
yerine getiren yine, açıkça o zâttır.
İşte varlıkların en şereflisi canlılar, canlılar içinde en şerefli olan şuur
sahipleri, şuur sahiplerinin en şereflisi de hakiki insandır. Ve hakiki
insanlar içinde de şu zikredilen vazifeleri kusursuzca, mükemmel bir
şekilde yerine getiren o zâttır; elbette büyük Mirac ile Kâb-ı Kavseyn’e
çıkacak,941 ebedî saadetin kapısını çalacak, rahmet hazinelerini açacak ve
imanın gayb pe rdesi ardındaki hakikatlerini görecek de o zât olacaktır.
Yedincisi: Şu benzersiz yaratılmış varlıklardaki gayet güzel nakışlar ve
son derece süslü ziynetler açıkça görülür. Bunlar, onların Sâni’inde,
yarattıklarını güzelleştirmek ve süslemek için gayet şiddetli bir irade ve
kasd bulunduğu nu apaçık şekilde gösterir. O irade ise zorunlu olarak,
Sâni’de sanatına karşı kuvve tli bir rağbet ve mukaddes bir muhabbet
bulunduğuna  işaret eder. İşte sanatlı varlıklar içinde en kuşatıcı olan ve
bütün sanat inceliklerini birden kendinde gösteren, bilen, bildiren, kendini
sevdiren ve başka varlıklardaki güzellikleri “Maşallah” deyip takdir eden,
açıktır ki, sanatını gözeten ve çok seven Sâni’in nazarında en sevgili
olacaktır.
İşte sanatlı varlıkları yaldızlayan meziyetlere ve güzelliklere, onları
ışıklandıran latifelere ve kemâlâta karşı, “Sübhâ nallah, Mâşâallah, Allahu
Ekber” diyerek gökleri ve Kur’an’ın nağmeleriyle kâinatı çınlatan,
beğenip takdir etmekle, tefekkür edip göstermekle, zikir ve tevhid ile
karaları ve denizleri cezbeye getiren yine, açıkça, o zâttır.
Öyle bir zât ki: 942اََُ ََِِْ sırrınca bütün ümmetinin işlediği sevapların
bir misli, onun amel defterine kaydedilir. Ümmetinin salâvatları onun
manevî kemâlâtına kuvve t verir. O, gördüğü peygamberlik vazifesinin
neticeleri ve manevî ücretiyle beraber Cenâb-ı Hakk’ın rahmet ve
muhabbetinin sonsuz feyzine mazhardır. İşte o zâtın Mirac merdiveniyle
cennete, Sidretü’l-Müntehâ’ya,943 Arş’a ve Kâb-ı Kavseyn’e kadar gitmesi944
elbette hakkın, ha kikatin ve hikmetin ta kendisidir.
945اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
946 HAŞİYE
Âyetü’l-Kübrâ Risalesi’nin Resûl-u Ekrem’in
Peygamberliğinden Bahseden On Altıncı
Mertebesi
Makam  münasebetiyle buraya alınmıştır.
Sonra o dünya  yolcusu kendi aklına dedi ki: “Madem bu kâinattaki
varlıklar vasıtasıyla Mâlik’imi ve Hâlık’ımı arıyorum. Elbette her şeyden
önce bu varlıkların en meşhuru.. düşmanlarının dahi tasdikiyle en
mükemmeli.. en büyük kumandanı.. onlara hükm eden en namlı zât..
onların sözce en yüks eği.. akılca en parlağı.. on dört asrı fazileti ve
Kur’an’ı ile ışıklandıran Hazreti Muhammed’i (aleyhissalâtü vesselam)
ziyaret etmek ve aradığımı ona sormak için beraber saadet asrına
gitmeliyiz.” Sonra aklıyla beraber o asra girdi, gördü ki :
O asır hakikaten, o zât (aleyhissalâtü vesselam) ile insanlığın bir saade t
asrı olmuş. Çünkü en bedevî, en ümmî bir kavmi, getirdiği nurla, kısa bir
zamanda düny aya üstad ve hâkim eylemiş.
Hem o yolcu kendi aklına, “Biz ilk önce bu fevkalâde zâtın (aleyhissalâtü
vesselam) kıymetini, sözlerinin ve haberlerinin doğruluğunu bir derece
bilmeliyiz. Sonra Hâlık’ımızı ona sormalıyız.” diyerek araştırmaya
başladı. Bulduğu sayısız, kesin delillerden burada yalnız küllî olan
dokuz una kısaca işaret edilecek:
Birincisi
Bu zâtta (aleyhissalâtü vesselam) –hatta düşmanlarının da tasdikiyle947–
bütün güz el huyl arın ve vasıfların bul unması..948
950 وََ رَََْ إِذْ رَََْ وَِٰ َّٰ رَٰ949وَاَْ اََُْ ayetlerinin açık beyanıyla, bir
parmağının işaretiyle ayın iki parça olması..951 düşman ordusuna attığı bir
avuç toprağın, o orduda ki herkesin gözüne girmesi ve kaçmaları..952 ve
susuz kalmış kendi ordusuna, beş parmağından akan kevser gibi suyu
yetecek kadar içirmesi953 gibi –ayet ve hadislerin kesin ve açık
hüküm leriyle, bir kısmı da tevatür derecesinde haberlerle nakledilen–
yüzlerce mucizenin onun elinde meydana gelmesidir. Bu mucizelerin üç
yüzden fazla bir kısmı, On Dokuz uncu Mektup olan Mucizât-ı Ahmediye
(aleyhissalâtü vesselam) adlı harika ve kerametli bir risalede kesin
delilleriyle anlatıldığından, o yol cu onl arı oraya havale ederek dedi ki:
“Bu kadar  güzel ahlâk ve kemâl vasıflarıyla beraber bu kadar  açık
mucizeleri bulunan bir zât (aleyhissalâtü vesselam), elbette en doğr u
sözlüdür. Ahlâksızların işi olan hileye, yalana, yanlışa tenezzül etmesi
mümkün de ğildir.”
İkincisi
Elinde, bu kâinatın Sahibi’nin bir fermanının bulunması, onu her asırda üç
yüz milyonda n fazla insanın kabul ve tasdik etmesi ve o fermanın, yani
Kur’an-ı Azîmüşşân’ın yedi yönde n harika olmasıdır. Kur’an’ın, kırk
yönde n mucize ve kâinatın Hâlıkı’nın sözü olduğu, Yirmi Beşinci Söz ve
Kur’an’ın Mucizeleri adlı, Risale-i Nur’un bir güne şi hükm ünde ki meşhur
bir risalede kuvve tli delilleriyle, etraflıca anlatıldığından, onu oraya
havale ederek dedi ki:
“Böyle hak ve hakikatin ta kendisi olan bir fermanın tercümanı ve
tebliğcisi bir zâtta (aleyhissalâtü vesselam) o fermana cinayet ve ferman
sahibine hıyanet hükmünde  olan yalan bul unam az.”
Üçüncüsü
O zât (aleyhissalâtü vesselam) öyle bir şeriat, İslamiyet, kulluk, dua, davet
ve iman ile meydana çıkmış ki, onların benzeri ne vardır ne de olur. Ve
onlardan daha mükemmeli, ne bulunmuştur ne de bulunur. Çünkü “ümmî
bir zât” (aleyhissalâtü vesselam) ile ortaya çıkan o dinin, on dört asrı ve
insanlığın beşte birini, adaletli, hakkaniyet üzere ve en ince noktalara
kadar  sayısız kanunuy la idare etmesinin eşi benzeri yoktur.
Hem ümmî bir zâtın (aleyhissalâtü vesselam) fiillerinden, sözlerinden ve
hallerinden çıkan İslamiyet, her asırda üç yüz milyon insanın rehberi ve
müracaat makamı.. akıllarının muallimi ve mürşidi.. kalblerini aydınlatan
ve saflaştıran.. nefislerini terbiye eden ve temizleyen.. ruhlarının inkişaf
vesilesi ve terakki madenidir. Bu yönüy le, benzeri olamaz ve olamamış…
Hem o zâtın, dinindeki ibade tlerin her çeşidinde en ileri olması.. herkesten
daha çok takvaya sahip bulunması.. Allah’tan korkması.. fevkalâde, daimî
mücahedeler ve sıkıntılar, karışıklıklar içinde, kusursuz bir şekilde,
kulluğun en ince sırlarına kadar  uyması.. ve bunları, hiç kimseyi taklit
etmeden, tam mânâs ıyla ilk kez, fakat en mükemmel şekilde, hem ilk ve son
mertebeyi birleştirerek yapmasının, elbette eşi benzeri görülmez ve
görülmemiştir.
Hem binlerce duas ından ve münâc âtından biri olan Cevşenü’l-Kebîr ile,
Rabbini öyle tanıyarak, öyle bir derecede tarif ediyor ki, o zamandan beri
gelen marifet ehli ve evliyanın fikirleri bir araya gelse ne o marifet
mertebesine ne de o tarif derecesine yetişebilir. Bu da gösteriyor ki, onun
duada dahi eşi benzeri yoktur. Münâcât risalesinin başında, Cevşenü’l-
Kebîr’in doks an dokuz  bâbından birinin kısacık bir mealinin beyan
edildiği yere bakan, “Cevşen’in de eşi yoktur!” diyecektir.
Hem peygamberliğini tebliğde ve insanları hakka davette o derece
metanet, sebat ve cesaret göstermiş ki, büyük devletler, büyük dinler, hatta
kavmi, kabilesi ve amcası ona şiddetli düşmanlık ettikleri halde; zerre
kadar  tereddüt emaresi, bir telâş, bir korkaklık göstermemesi ve tek başına
bütün düny aya meydan okuması, onlarla başa çıkması ve İslamiyet’i
düny anın başına geçirmesi ispat eder ki, onun tebliğ ve davette de eşi
benzeri olmamıştır ve olamaz.
Hem imanında öyle fevkalâde bir kuvvet, harika bir yakîn, mucizevî bir
inkişaf ve cihanı ışıklandıran yüce bir inanç  taşımış ki, o zamana
hükmeden bütün fikirler, inanç lar, felsefecilerin hikmetleri ve ruhanî
reislerin ilimleri ona düşman ve muhalif olup onu inkâr ettiği halde; onun
ne kati imanına, ne inanc ına, ne itimadına, ne de itminanına bir şüphe , bir
tereddüt, bir zaaf ve vesvese verebilmiştir. Hem maneviyatta ve imanda
mertebeleri kat eden, başta sahabilerin ve bütün velilerin, onun imanının
mertebesinden her vakit feyz almaları ve onu e n yüksek derecede bulmaları
açıkça gös terir ki, imanı da be nzersizdir.
İşte böyle eşsiz bir din.. benzersiz İslamiyet.. harika bir kulluk.. fevkalâde
bir dua.. cihanı hayran bırakan bir davet.. ve mucizevî bir iman sahibinde
elbette, hiçbir şekilde yalan olamaz ve o zât aldatmaz, diye anladı ve aklı
da bunu t asdik etti.
Dördüncüsü
Peygamberlerin ortak beyanları, nasıl ki Cenâb-ı Hakk’ın varlığına, bir ve
tek oluşuna gayet kuvvetli bir delildir; aynen öyle de, bu zâtın
(aleyhissalâtü vesselam) doğr uluğuna ve peygamberliğine gayet sağlam
bir şehade ttir. Çünkü peygamberlerin (aleyhimüsselam) doğr uluklarına ve
peygamber olmalarına medar ne kadar  kutsî sıfat, mucize ve vazife varsa,
o zâtta (aleyhissalâtü vesselam) bunların en ileri mertebede bulunduğu
tarihçe tasdik edilmiştir. Demek onlar, nasıl ki sözle, Tevrat’ta, İncil’de,
Zebur’da ve suhuflarında bu zâtın geleceğini habe r verip insanlara
müjdelemişler ve mukadde s kitapların o müjdeli işaretlerinden yirmiden
fazla ve pek açık bir kısmı, On Dokuzuncu Mektup’ta güzelce anlatılıp
ispat edilmiş. Aynen öyle de, hal dilleriyle, yani peygamberlikleri ve
mucizeleriyle, kendi yollarında ve vazifelerinde en ileri ve mükemmel olan
bu zâtı tasdik edip davasını imzalıyorlar. Sözleriyle, ortak beyanlarıyla
Allah’ın bir ve tek oluşunu gösterdikleri gibi, hal dilleriyle ve ittifakla da
bu zâtın doğr uluğuna ş ahitlik ediyorlar, diye anladı.
Beşincisi
Bu zâtın düsturlarıyla, terbiyesiyle, ona uymakla ve arkasından gitmekle
hakka, hakikate, kemâlâta, kerametlere, keşiflere, müşahedelere ulaşan
binlerce evliya, Allah’ın birliğine ve tekliğine delil oldukları gibi;
üstadları olan bu zâtın doğr uluğuna ve peygamberliğine de icmâ ve
ittifakla şahitlik ediyorlar. Onun gayb âleminden verdiği habe rlerin bir
kısmını velâyet nuruyla görmelerinin ve hepsini iman nuru ile ya ilim
yoluyla ya gözle görür derecede veya bizzat yaşayarak inanıp tasdik
etmelerinin, üstadları olan bu zâtın hakkaniyetinin ve doğruluğunun
derecesini güne ş gibi gösterdiğini gördü.
Altıncısı
Bu zâtın ümmîliğiyle beraber getirdiği kutsî hakikatler, ortaya koyduğu
benzersiz, yüce ilimler ve keşfettiği ilahî marifetin dersi ve talimiyle, ilim
mertebelerinde en yüksek makama yetişen milyonlarca müdak kik asfiya,
tahkik ehli sıddıklar ve deha sahibi, mümin felsefeciler, bu zâtın esas
davası olan Allah’ın birliğini ve tekliğini kuvvetli delilleriyle, ittifakla
ispat ve tasdik etmişlerdir. Aynı şekilde, bu en büyük Rehber’in, bu Üstad-ı
Âzam’ın hakkaniyetine ve sözlerinin hakikat olduğuna ittifak ile
şahitlikleri, peygamberliğine ve doğr uluğuna gündüz  gibi bir delildir.
Mesela Risale-i Nur, yüz parçasıyla, o z âtın doğr uluğunun bi r tek delilidir.
Yedincisi
Âl ve ashab namında, insanlığın peygamberlerden sonra feraset, dirayet ve
kemâl vasıflarında en meşhuru, en muhterem, en şöhretli, en dindar  ve
keskin nazarlı büyük topluluğu, tam bir merak, gayet dikkat ve son derece
ciddiyetle bu zâtın gizli ve aşikâr bütün hallerini, fikirlerini ve
vaziyetlerini araştırıp tetkik etmiştir. Bunun neticesinde ittifakla, o zâtın,
düny ada en doğr u, en yüksek, en haklı ve hakikatli zât olduğuna dair
sarsılmaz tasdikleri ve kuvvetli imanları, güne şin ışığına delil olan gündüz
gibi bir delildir, diye anladı.
Sekizincisi
Bu kâinat, nasıl ki kendini var ve idare eden, düzenleyen, tasvir, takdir ve
tedbir ile onda bir saray, bir kitap, bir sergi, bir seyir yeri gibi tasarruf
eden Sâni’ini, Kâtib’ini ve Nakkaş’ını gösterir; aynen öyle de, kâinatın
yaratılışındak i ilahî maksatları bilecek ve bildirecek.. onun değişimindeki
Rabbanî  hikmetleri öğretecek.. vazifesine uygun har eketlerindeki neticeleri
ders verecek.. mahiyetindeki kıymeti ve içindeki varlıkların kemâlâtını ilan
edecek.. ve o büyük kitabın mânâlarını ifade edecek yüksek bir ilancı,
doğr u bir kâşif, muhak kik bir üstad, doğr u sözlü bir rehber ister ve
herhalde onun bulunduğuna delildir. Bu bakımdan, o yolcu kâinatın elbette
şu vazifeleri herkesten çok yapan o zâtın hakkaniyetine ve Hâlıkı’nın en
yüksek, sadık bir memuru olduğuna ş ahitlik ettiğini bildi.
Dokuzuncusu
Madem perde arkasında; bu sanatlı ve hikmetli varlıklarıyla kendi
hüne rlerini ve sanatkârlığının kemâlâtını sergilemek.. bu süslü, ziynetli,
sayısız mahlûkuyl a kendini tanıtmak ve sevdirmek.. bu lezzetli, kıymetli
hesapsız nimetleriyle kendine teşekkür ve hamd ettirmek.. bu şefkatli ve
koruyuc u umumi terbiye ve yedirip besleme ile, hatta ağızların en ince
zevklerini ve iştahların her çeşidini tatmin edecek bir surette hazırlanan
Rabbanî nimetler ve ziyafetler ile kullarını rubûbi yetine karşı minnettar ve
müteşekkir bir şekilde ibadet ettirmek.. mevsimlerin değişmesi, gece
gündüz ün yer değiştirmesi ve farklılığı gibi muazzam ve haşmetli
tasarruflar ve icraat, dehşetli ve hikmetli faaliyet ve yaratıcılık ile
ulûhiyetini göstererek, ona karşı iman ve teslim ile boyun eğdirmek ve
itaat ettirmek.. her vakit iyiliği ve iyileri himaye, fenalığı ve fenaları
ortadan kaldırma ve semavî tokatlar ile zalimleri ve yalancıları
cezalandırmak yönüyl e hakkaniyet ve adaletini göstermek isteyen bir Zât
var.
Elbette ve herhalde, gayb perdesi arkasındak i o Zât’ın yanında en sevgili
mahlûku, en doğr u kulu ve O’nun zikredilen maksatlarına tam hizmet
ederek kâinatın yaratılışının tılsımını ve muammasını çözüp keşfeden ve
daima Hâlık’ı namına hareket eden, O’ndan yardım dileyen, başarı isteyen
ve O’nun tarafından yardıma ve başarıya mazhar olan Muham med Kureyşî
(aleyhissalâtü vesselam), yani bu z ât olacak.
Hem o yolcu aklına şöyle dedi: “Madem bu dokuz  hakikat o zâtın
doğruluğuna  şehadet eder. Elbette o, insanlığın şeref kaynağı ve bu âlemin
medar-ı iftiharıdır, ona ‘fahr-i âlem’ ve ‘insanlığın şerefi’ denmesi pek
lâyıktır. Onun elinde bulunan, Rahman’ın fermanı olan Kur’an-ı Mucizü’l-
Beyan’ın manevî saltanatının haşmetinin, yeryüzünün yarısını hâkimiyeti
altına alması, şahsî kemâlâtı ve yüks ek vasıfları gösteriyor ki, bu âlemde
en mühim zât odur , Hâlıkımız hakkında en mühim söz onundur .
İşte gel, bak! Bu harika zâtın yüzlerce açık ve kesin mucizesinin kuvve tine
ve dinindeki binlerce yüce, esaslı hakikate dayanarak, bütün davalarının
esası ve hayatının gayesi Vâcibü’l-Vücûd’un varlığına, birliğine,
sıfatlarına ve isimlerine delil olup şahitlik yapmak.. ve o Vâcibü’l-
Vücûd’u ispat ve ilan etmek, tanıtmaktır.
Demek, bu kâinatın manevî güne şi ve Hâlıkımızın en parlak delili o
Habibullah dediğimiz zâttır ki, onun şahitliğini doğrulayan, tasdik eden ve
imzalayan aldanmaz ve aldatmaz üç büyük icma954 var:
Birincisi: “Eğer gayb perdesi açılsa yakînim artmayacak.”955 diyen İmam
Ali (radiyallâhu anh) ve yerde iken Arş-ı Âzam’ı, İsrafil’in muazzam
suretini seyreden Gavs-ı Âzam956 (kuddise sirruh) gibi keskin nazarı ve
gayba açık gözleri bulunan binlerce kutub zât ve büyük evliyanın
bulunduğu ve “Âl-i Muhammed” namıyla âlemde şöhret bulmuş nuranî
cemaatin ittifakla tasdikleridir.
İkincisi: Bedevî bir kavimde ve ümmî bir çevrede, toplum hayatından ve
siyasi fikirlerden uzak, kitapsız ve fetret asrının karanlıklarında bulunan
ve pek az bir zamanda en medenî, bilgili, toplum hayatında ve siyasette en
ileri olan milletlere ve devletlere üstad, rehber, diplomat ve adil hâkim
olarak, doğuda n batıya kadar cihanı kendine hayran bırakan, onları idare
eden ve “sahabe” namıyla düny ada şöhret bulan meşhur cemaatin ittifakla
can ve mallarını, babalarını ve aşiretlerini feda ettiren kuvve tli bir imanla
tasdikleridir.
Üçüncüsü: Her asırda binlerce mensubu bulunan, her ilimde dâhiyâne ileri
giden ve farklı yollarda çalışan, ümmetinde yetişen sayısız muhakkik ve
çok derin âlimin büyük cemaatinin tevafukla ve ilmelyakîn derecesinde
tasdikleridir.
Demek, bu zâtın, Allah’ın bir ve tek oluşuna şahitliği şahsî ve sınırlı değil;
umumi, küllî, sarsılmazdır ve bütün şeytanlar toplansa, karşısına hiçbir
şekilde çıkamayacakları bir şahitliktir, diye hükm etti.
İşte saadet asrında aklıyla beraber seyahat eden dünya  misafiri ve hayat
yolcusunun o nuranî medreseden aldığı derse kısa bir işaret olarak, Birinci
Makam’ın On Altıncı Mertebesi’nde şöyle denilmiştir:
َ إَِٰ إِ ُّٰ اَْاُِ اُُْدِ اَْاُِ اََُْ اِي دَل َٰ وُُبِ وُُدِه۪ ِ وََِْ۪: َُْ ََِ
وَََفُ َْعِ َِ اٰدَمَ َََِِ َََِْ ُْاِٰ۪، وََِِْ وَُِْ دِِ۪، وَََْةِ َََِ۪، وَُِِْ أََِْ۪،
َّٰ َِِِْ أََْاِ۪، وَََا ََِ وََََْ ُِةِ َِتِ َُِْاِِ اَِاتِ اََِْاتِ اََُِْ
اََُِْ، وُِِةِ اَٰفِ ََِِ دِِِ اطَِِ اَْطَِِ، َِِْعِ اِٰ۪ ذَوِي اََْْارِ، وََِقِ أََِْ۪
957.ذَوِي اََْْرِ، وَََِاُِ َُِ أُِ۪ ذَوِي اََْاِِ وَاََِِْ اارَةِ
958اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
936 Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye (Türkçe tercüme) s. 52-94.
937 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 124-129; 158, 190-192; et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-
Mülûk 1/431.
938 Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 139; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 1/19, 126, 127; et-
Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 1/459.
939 “…Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
940 Bkz. el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 1/10; ez-Zemahşerî, el-Keşşâf 1/382; en-Nevevî, Şerhu
Sahîhi Müslim 1/2.
941 “Öyle ki araları yayın iki ucu arası kadar veya daha az kaldı.” (Necm sûresi, 53/9).
942 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.
943 Peygamber Efendimizin ulaştığı en son makam.
944 Bkz. Necm sûresi, 53/4-18; İsrâ sûresi, 17/1.
945 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
946 HAŞİYE En mühim Müslüman gazetelerinden birinde, bütün İslam âlemini ilgilendiren,
gayet mühim siyasilerin ve toplum hayatı ile çok alâkadar olan hukukçuların 1927 senesinde
Avrupa’da toplandığı bir kongrede (mühim yabancı filozoflar) Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) getirdiği dine dair aşağıda yazılan Arapça parçanın aynısını kendi dilleriyle
söylemişler. O Arapça gazetenin naklettiği Arapça ifadeyi aynen yazıyor ve tercümesini de altına
ilave ediyoruz.
Nur Çeşmesi’nin sonunda yazılan, yabancı felsefecilerden kırk üç tanesinin beyanları, bu iki
kahraman filozofun beyanları ile, kırk beş tane doğru şahit oluyor. اََُْْ َ ََِتْ ِِ اََْْاءُ“ *Fazilet
odur ki, düşmanlar dahi onu tasdik etsin.”
* İbni Kesîr, Tefsîru’l-Kur’an 2/539; el-Mâverdî, A’lâmü’n-Nübüvve 1/268; Ebu’l-Abbas el-
Mukri’, Nefhu’t-Tayyib 2/358.
Arapça Gazetedeki Beyanat
وََِ اََْفَ َ ََُءُ اَْْبِ ُُِ ََدِئِ اَِْْمِ وََََِ ََِِْ وََلَ َُ۪ ُِ اُُْقِ ََِِِ ََِ اَُْْذُ َُلْ ۪
 :٧٢٩١ََُِْ اَُُِّْ۪ اََُِْْ ۪ ََ
إِن اَََِْ َََُِْ َِِْبِ رٍَُ ٍََُ ََِْ اَةُ وَاَمُ إََِْ، إِذْ إُِ رََْ أُِِ اََْعَ ََْ ََِْ َََ ًَْ أَنْ ََِْ
ٍَِْ۪ ََُنُ َُْ اَْوْرُوََِّ۪ أَََْ َ َُنُ َْ وَََْ إَِ َِِ۪ ََْ أََْْ َمٍ وََلَ ََْرْدَْْ ََْ َنَ دُ۪ ٍَُ ََِْ
اَةُ وَاَمُ ََِْ َِْ۪ي ا۪ دَاًِ َِ ََْ۪ي ََِْ ِْ ٍََِ ٍَُِْ، َُِ َٰ َ َُحُ ۪ َُ اُّ۪ اَُْ۪ ا۪ي
َُ َََُ اَِْْ َِطَْارِ اََْةِ اََُِِْْ وَا۪ي ََُْ۪ َِِٰ أَنْ َِْبَ إَِِْ ُ ٍِ َِ اسِ وَأَرٰى وَاًِ أَنْ ُْٰ ٌَُ
ََِْ اَةُ وَاَمُ َُِْ اَِِِْْ، وَأََُِْ أَن رًَُ َُِْ إِذَا ََّٰ زََََ اََِْ اَِْ۪ َََ ۪ َ َُِِْ۪ وَأََ ِ
اََِْ اَََ وَاَدَةَ َِْ اََََُْ وَاَْ اُُِْ وََ أََ
َََ اََِْ اَْْمَ إََِْ ...
Tercümesinin Bir Özeti
Evet, Batılı ilim adamları ve felsefeciler itiraf ve kabul etmiştir ki, İslamiyet’in kanunları yüksek
bir tarzda, âlemin ıslahına kâfidir.
1927 senesinde, bütün hukukçuların toplandığı Milletlerarası Hukuk Kongresi’nde, kongrenin
reisi, felsefeci, Profesör Shebol şöyle demiştir:
“Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) insanlığa mensup olmasıyla bütün beşeriyet muhakkak
iftihar eder. Çünkü o zât, ümmî olmakla beraber, on üç asır önce öyle bir din getirmiş ki, biz
Avrupalılar iki bin sene sonra onun kıymetine ve hakikatine yetişsek en mesut, en saadetli
insanlar oluruz.”
İkincisi veyahut Nur Çeşmesi’nin sonuna ilave edilenlerle kırk beşincisi olan Bernard Shaw ise
şöyle demiş:
“Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) dininin en yüksek takdir makamına çıkmasının sebebi,
gayet hayret verici ve sağlam bir hayat temin etmesidir. Kanaatim şudur ki: O din tek, biricik,
benzersiz bir din olup, hayatın çeşitli, ayrı ayrı bütün tavırlarını ve çeşitlerini hazmettiriyor. Yani,
ıslah ve dönüştürme tarzında tasfiye edip yükseltiyor. Hem Muhammed’in (aleyhissalâtü
vesselam) dini öyle bir dindir ki, insanlığın ayrı ayrı bütün milletlerini kendine çekebilir. Ben
görüyorum ve inanıyorum ki, ‘Muhammed (aleyhissalâtü vesselam) insanlığın kurtarıcısıdır ve
kurtarıcı namının ona verilmesi lâzımdır.’ demek vaciptir.”
Hem şöyle demiş: “Ben inanıyorum ki, Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) eşi benzeri, yani
ahlâkında, tarzında bir insan bugün dünyaya reis olsa, hükmetse, bu yeni dünyanın meselelerini
halledip şu yeni, karmakarışık âlemde umumi barışa ve hayatta saadetin ortaya çıkmasına sebep
olacak. Evet, bu yeni âlemin, barış ve saadete ne kadar şiddetli ihtiyacı olduğunu herkes anlar!”
947 Mesela Mukavkıs*, Huyey İbni Ahtab**, Ebûcehil*** ve Abdullah İbni Sûriyâ**** gibi
kimseler.
* Bkz. el-Vâkıdî, Kitâbü’l-meğâzî 3/964-967; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve s. 85-89; İbni
Hacer, el-İsâbe 6/377.
** Bkz. İbni Hişâm, Sîratü’n-Nebeviyye 3/52; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 77-78; İbni
Kesîr, Bidâye 3/212.
*** Bkz. İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/255.
**** Bkz. İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 1/164; İbnü’l-Cevzî, Sıfatü’s-Safve 1/88.
948 Bkz. Ahzâb sûresi, 33/21; Kalem sûresi, 68/4; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/381;
Muvatta, hüsnü’l-huluk 8.
949 “…Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
950 “(Ey Resûlüm) Attığın vakit sen atmadın, lâkin Allah attı.” (Enfâl sûresi, 8/17).
951 Buhârî, menâkıb 27, menâkıbü’l-ensâr 36, tefsîru sûre (54) 1; Müslim, münâfikîn 43-48.
952 Bu hadise hem Bedir’de* hem de Huneyn’de** vuku bulmuştur.
* Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/303, 368; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 2/155; İbni
Hibbân, es-Sahîh 14/430.
** Bkz. Müslim, cihâd 81; Dârimî, siyer 16; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/399.
953 Bkz. Buhârî, vudû 32, menâkıb 25; Müslim, fezâil 5-7.
954 İcma: Âlimlerin bir meselede birleşmesi, ittifak etmesi.
955 Bkz. es-Sübkî, Tabakâtü’ş-Şâfiiyyeti’l-Kübrâ 6/61; Aliyyül kârî, el-Masnû s. 149; es-Sindî, el-
Hâşiye 8/96.
956 Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s. 561.
957 Allah’tan başka ilah yoktur. O, öyle varlığı kendinden ve kesin olan, tek ve benzersiz bir
Zât’tır ki; âlemin övünç kaynağı ve insanlığın iftihar tablosu (sallallâhu aleyhi ve sellem)
Kur’an’ın hâkimiyetinin büyüklüğü, dininin muhteşem genişliği, mükemmel sıfatlarının çokluğu
ve hatta düşmanlarının tasdik ettikleri ahlâkının yüceliği ile O’nun kendinden ve kesin olan
varlığına ve birliğine delâlet eder. Ve keza o zât; birçok şahit tarafından tasdik edilen ve kendisini
de tasdik ettiren, yüzlerce, apaçık mucizelerinin kuvveti ve dininin kesin ve parlak binlerce
hakikatinin kuvveti ve nurlu âlinin ortak beyanları ve keskin basiret sahibi ashabının ittifakı ve
ümmetinin, birçok delillerle her meseleyi aydınlatan basiretli büyük âlimlerin hemfikir olması ile
Allah’ın kendinden ve kesin olan varlığına ve birliğine şehadet ve onu ispat eder.
958 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Yirminci Mektup
960 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪959ِِْ۪ ََُُْ
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
َ إَِٰ إِ ُّٰ وََْهُ َ ََِ َُ َُ اُُْْ وََُ اَُْْ ُْ۪ وَُُِ
961وََُ َ َ َُتُ َِِهِ اَُْْ وََُ َٰ ُ َْءٍ ٌَِ وَإَِِْ اَُِْ
Sabah ve akşam namazlarından sonra tekrarı çok faziletli olan962 ve sahih
bir rivayette ism-i âzam mertebesini taşıdığı bildirilen963 şu tevhid
cümlesinin on bir kelimesi var. Her bir kelimesinde hem birer müjde, hem
Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetini ilan eden birer tevhid mertebesi, hem bir
ism-i âzam noktasında O’nun vahdetinin964 azameti ve vahdaniyetinin965
kusursuzluğu va rdır.
Bu büyü k ve yüce hakikatlerin izahını başka Söz’lere havale edip bir vaat
üzerine, şimdilik kısa bir özet halinde, iki “Makam” ve bir “Mukaddime”
ile şu cümleye fihrist mahiyetinde bir giriş yapacağız.
Mukaddime966
Kesinlikle bil ki,
Yaratılışın en yüksek gayesi ve fıtratın en yüce neticesi Allah’a imandır.
İnsanlığın en yüksek mertebesi ve en büyük makamı, Allah’a iman içindeki
marifetullahtır.967
Cinlerin ve insanların en parlak saade ti ve en tatlı nimeti, o marifetullah
içindeki muhabbe tullah, yani Allah sevgisidir.
Ve insan ruhu için en hâlis saade t, insan kalbi için en saf sevinç o
muhabbe tullah içindeki ruhanî lezzettir...
Evet, hakiki saade t, hâlis sevinç, şirin nimet ve saf lezzet elbette Allah’ı
tanımakta ve O’nu sevmektedir. Onlar, bunlarsız olamaz. Cenâb-ı Hakk’ı
tanıyan ve seven ya potansiyel olarak ya da bilfiil, sonsuz saadete, nimete,
nura ve sırlara erişir. O’nu gerçekten tanımayan, sevmeyen, maddî-manevî
sonsuz bedbaht lığa, e lemlere ve evhama düş er.
Evet, aciz, miskin bir insan şu perişan düny ada, avare insanlık içinde,
neticesiz bir hayatta, sahipsiz, koruyucusuz bir halde bütün düny anın
sultanı da olsa kaç para eder? İşte insan, şu avare beşer içinde, perişan ve
fâni düny ada sahibini tanımazsa, mâlikini bulmazsa ne kadar  çaresiz ve
sersem olduğunu herkes anlar. Eğer sahibini bulsa, tanısa O’nun
rahmetine sığınır, kudretine dayanır. Korku ve yalnızlık hissi veren düny a o
insan için bir seyir yerine döne r ve bir ticarethane  olur.
Birinci Makam
Şu tevhid cümlesinin on bir kelimesinin her birinde bir müjde var. Ve her
müjdede bir şifa, o şifalarda da manevî birer lezzet bulunur.
Birinci Kelime
968َۤ إَِٰ إِ ُّٰ’ta şöyle bir müjde var: Sınırsız ihtiyaçları bulunan, sayısız
düşmanın hücumuna hedef olan insan ruhu, şu sözde öyle bir yardım
kaynağı bulur ki, bütün ihtiyaçlarını elde edeceği bir rahmet hazinesinin
kapısı ona açılır. Öyle bir dayanak  noktası bulur ki, şu söz onu bütün
düşmanlarının şerrinden emin kılacak mutlak bir kudrete sahip
Mabud’ unu ve Hâlık’ını insana bildirir, tanıtır, Sahibini ve Mâlik’inin kim
olduğunu gösterir. Ve o işaretle kalbi mutlak korku ve yalnızlıktan, ruhu
elemli bir hüzünde n kurtarıp insana ebedî bir ferahı, daimî bir sevinci
kazandırır.
İkinci Kelime
969وََْهُ Şu kelimede şifalı, saadet veren bir müjde vardır. Şöyle ki,
kâinattaki birçok varlık türüyle alâkadar olan ve bu alâkadarlık sebebiyle
perişan bir şekilde, kargaşa içinde boğul mak derecesine gelen insan ruhu
ve kalbi, وََْهُ kelimesinde bir sığınak, bir kurtuluş vesilesi bulur. Bu
kelime insanı bütün o ka rgaşadan, pe rişanlıktan kur tarır.
Yani وََْهُ kelimesi mânen der ki: “Allah birdir. Başka şeylere müracaat
edip yorulma, onların karşısında alçalıp minnet altında kalma, onlara
dalkavukluk edip boyun eğme, peşlerine düşüp zahmet çekme, onlardan
korkup titreme! Çünkü kâinatın Sultanı birdir, her şeyin anaht arı O’nun
katında, her şeyin dizgini O’nun elindedir, her şey O’nun emriyle
halledilir. O’nu bulursan her isteğini bulur, sınırsız minnet ve korkulardan
kurtulursun.”
Üçüncü Kelime
970َ ََِ َُ Yani nasıl ki ulûhiyetinde ve saltanatında ortağı yoktur, Allah
birdir, birden çok olamaz. Aynı şekilde, rubûbi yetinde, icraatında ve
yaratmasında da ortağı yoktur. Bazen sultan bir olur, saltanatında ortağı
bulunmaz fakat icraatında memurları onun ortağı sayılır ve huzuruna
herkesin girmesini engellerler. “Bize de müracaat et!” derler.
Ezel ve Ebed Sultanı Cenâb-ı Hak ise saltanatında ortağı olmadığı gibi,
rubûbi yetinin icraatında da yardımcıya, ortağa muhtaç değildir. O’nun
emri ve iradesi, kudreti ve kuvveti olmazsa hiçbir şey başka bir şeye
müdahale edemez. Herkes doğrudan doğruya O’na müracaat edebilir.
Ortağı ve yardımcısı olmadığından, O’na müracaat eden insana,
“Huzuruna giremezsin, yasak!” denilmez. İşte şu kelime, insan ruhuna
şöyle bir müjde veriyor:
İmanı elde eden insan ruhu engelsiz, müdahal esiz, perdesiz, mânisiz; her
halinde, her arzusunda, her an, her yerde ezel ve ebedin, rahmet
hazinelerinin ve saade t definelerinin sahibi Cemîl-i Zülcelâl’in, Kadîr-i
Zülkemâl’in huzuruna girip ihtiyacını arz edebilir. Ve O’nun rahmetini
bulup kudretine dayanar ak tam bir ferah ve sevinç kazanabi lir.
Dördüncü Kelime
971َُ اُُْْ Yani mülk tamamen O’nundur . Sen, O’nun hem mülkü hem
kulusun hem mülkünde  çalışıyorsun. Şu kelime şöyle şifalı bir müjde
veriyor, diyor ki:
Ey insan! Kendine mâlik olduğunu sanma! Çünkü sen kendini idare
edemezsin; o yük ağırdır, tek başına taşıyamazsın, belâlardan sakınıp
yaşaman için gerekli olan şeyleri yerine getiremezsin. Öyleyse boşuna
ızdıraba düşüp azap çekme. Mülk başkasınındır. Mülkün sahibi olan zât,
hem Kadir hem Rahîm’dir. O’nun kudretine dayan, rahmetini itham etme!
Kederi bırak, keyfini sür! Zahmeti at, sefayı bul!
Hem şu kelime diyor ki: Mânen sevdiğin, alâkadar  olduğun,
perişanlığından üzüntü duyduğun ve daha iyi hale getiremediğin şu âlem,
Kadir ve Rahîm bir Zât’ın mülküdür. Mülkü sahibine teslim et, O’na bırak;
cefasını çekme, sefasını sür! O hem Hakîm hem Rahîm’dir. Mülkünü
istediği gibi kullanır, çekip çevirir. Dehşet duyduğun zaman İbrahim Hakkı
gibi,
Mevlâ gör elim neyler,
Neylerse güzel eyler.
de, O’nun m ülkünü pe ncerelerden seyret, içlerine girme!
Beşinci Kelime
972َُ اَُْْ Yani hamd ve övgü, medih ve minnet O’na mahsustur, O’na
lâyıktır. Demek, nimetler O’nundur, O’nun hazinesinden çıkar. Hazinesi
ise tükenmezdir. İşte şu kelime şöyle müjde verip diyor ki:
Ey insan! Nimetin yok olup gitmesinden elem çekme! Çünkü rahmet
hazinesi tükenmez. Ve lezzetin geçip gideceğini düşünerek o elemden feryat
etme! Çünkü o nimet, sonsuz bir rahmetin meyvesidir. Ağacı bâki ise,
meyve gitse de yerine gelen var. Nimetin lezzeti içinde, ondan  yüz derece
daha lezzetli olan, rahmetin iltifatını hamd ederek düşünüp lezzeti bir iken
yüz yapabi lirsin.
Nasıl ki şanlı bir padişahın hediye ettiği bir elma, kendi lezzetinin içinde
sana yüz, belki bin elmanın lezzetinden daha büyük olan, padişahın
iltifatının lezzetini hissettirir ve ihsan eder. Aynen öyle de, َُ اَُْْ
kelimesiyle, yani hamd ve şükürle, nimetten nimet verme fiilini
hissetmekle, Mün’im’i (nimet vereni) tanımak ve nimetleri O’nun ihsan
ettiğini aklına getirmekle, O’nun rahmetinin iltifatını, şefkatinin sana
yöne ldiğini ve nimetlerinin devamını düşünmekle, sana nimetten bin
derece daha tatlı, manevî bir lezzetin kapısı açılır.
Altıncı Kelime
973ُْ۪ Yani hayatı veren O’dur, rızık ile devam ettiren ve hayat için
gerekenleri hazırlayan yine O’dur. Hayatın yüce gayeleri O’na aittir,
mühim neticeleri O’na bakar, meyvelerinin yüzde doks an dokuz u
O’nundur . İşte şu kelime, fâni ve aciz insana şöyle seslenir, müjde verir,
der ki:
Ey insan! Hayatın ağır yükünü omzuna alıp zahmet çekme, fâniliğini
düşünüp hüzne düşme! Yalnız düny evî, önemsiz meyvelerini görüp düny aya
geldiğin için pişmanlık gösterme! Senin vücut gemindeki hayat makinesi
Hayy-ı Kayyûm’a aittir, masraflarını ve ihtiyaçlarını O karşılar. Hem şu
hayatın pek çok gayesi, neticesi var ve O’nundur …
Sen o gemide dümencilikle vazifeli bir askersin. Vazifeni güzelce yap,
ücretini al, keyfine bak! O hayat gemisinin ne kadar  kıymetli olduğunu, ne
kadar  güzel faydalar verdiğini ve sahibinin ne kadar  Kerim ve Rahîm
olduğunu düşün, sevin ve şükret! Ve anla ki, vazifeni dosdoğr u yaptığın
vakit o geminin sağladığı bütün neticeler bir yönde n senin amel defterine
de geçer, sana bâk i bir hayatı kazandırır, ebedî hayat verir!
Yedinci Kelime
974وَُُِ Yani ölümü veren O’dur. Seni hayat vazifesinden terhis eder, fâni
dünya dan alarak yerini değiştirir, hizmet zahmetinden azat eder. Yani fâni
hayattan bâki hayata alır. İşte şu kelime, fâni olan cinlere ve insanlara
şöyle seslenir, der ki:
Size müjde! Ölüm idam değil, hiçlik değil, fânilik değil, son bulma değil,
sönme değil, ebedî ayrılık değil, yokluk değil, tesadüf değil, failsiz bir yok
oluş değil... Aksine, her şeyi sonsuz bir hikmet ve merhametle yapan Hakîm
ve Rahîm bir Zât tarafından bir terhis etme, bir mekân değiştirmedir.
Ebedî saade te, cinlerin ve insanların asıl vatanına bir sevkiyattır.
Dostların yüzde doksan dokuzunun toplandığı berzah âlemine kavuşturan
bir kapıdır.
Sekizinci Kelime
975وََُ َ َ َُتُ Yani kâinattaki varlıklarda görünen ve muhabbete vesile
olan mükemmellik, güzellik ve ihsanın sonsuz derece üstünde  bir cemâl,
kemâl ve ihsana sahip, cemâlinin bir tek cilvesi bütün sevgililere bedel
olan bir Mabud-u Lemyezel’in (zeval bulmaz, yok olmaz mabudun) , bir
Mahbub- u Lâyezal’in (bâki sevgilinin) ezelî, ebedî ve daimî bir hayatı var
ki, yok olma ve son bulma gibi şaibelerden münezzeh, noks anlık ve
kusurlardan uzak ve yücedir. İşte şu kelime cinlere, insanlara, bütün şuur
sahiplerine, aşk ve muhabbet ehline ilan eder ki:
Sizlere müjde! Sevdiklerinizden sonu gelmez ayrılıkların yaralarını tedavi
edip onlara merhem süren bâki bir Mahbub’ unuz  var. Madem O var ve
bâkidir, başkaları ne olursa olsun merak etmeyiniz. Sevdiklerinizde
bulunan ve sizin muhabbe t duymanıza vesile olan güzellik ve ihsanlar,
fazilet ve mükemmellikler o Bâki Sevgili’nin cemâlinin daimî cilvelerinin
pek çok perdeden geçen gayet zayıf bir gölgesinin gölgesidir. Kaybolup
gitmeleri sizi incitmesin. Çünkü onlar bir çeşit aynadır. Aynaların
değişmesi güzelliğin parlaklığının cilvesini tazeler, daha da güzelleştirir.
Madem O var, her şey var!..
Dokuzuncu Kelime
976َِِهِ اَُْْ Yani her hayır, O’nun elindedir. Yaptığınız hayırlı işler, O’nun
sahip olduğu deftere yazılır. İşlediğiniz her salih amel, katında kaydedilir.
İşte şu kelime, cinlere ve insanlara seslenip müjde veriyor, diyor ki:
Ey biçareler! Mezara göçtüğünüz  zaman, “Eyvah! Malımız harap, çabam ız
heba oldu. Şu güzel ve geniş düny adan ayrılıp dar bir toprağa girdik.”
demeyiniz, feryat edip ümitsiz olmayınız. Çünkü sizin her şeyiniz muhafaza
ediliyor. Her ameliniz yazılmış, her hizmetiniz kaydedilmiştir.977
Hizmetinizin mükâfatını verecek, her hayır elinde bulunan ve her hayrı
yapabi lecek Zât-ı Zülcelâl, sizi yerin altına koyup orada geçici bir süre
tutar, sonra huzuruna aldırır. Ne mutlu size ki hizmetinizi ve vazifenizi
bitirdiniz. Zahmetiniz sona erdi, rahata ve rahmete gidiyorsunuz . Hizmet
ve zorluk bitti, ücret almaya gidiyorsunuz …
Evet, geçen bahardaki hadiselerin manevî defterinin sayfalarını,
hizmetlerin küçük sandıkları olan tohum  ve çekirdekleri muhafaza eden ve
bir sonraki baharda gayet parlak, belki aslından yüz derece daha bereketli
bir şekilde yeniden neşreden Kadîr-i Zülcelâl, elbette sizin hayatınızın
neticelerini de öyle muhafaza ediyor ve hizmetinize kat kat mükâfat
verecektir.
Onuncu Kelime
978وََُ َٰ ُ َْءٍ ٌَِ Yani O Vahid’dir, Ehad’dır, her şeye kâdirdir. Hiçbir
şey O’na ağır gelmez. Bir baharı yaratmak O’nun için bir çiçeği yaratmak
kadar kolay, cenneti var etmek bir baharı var etmek kadar rahattır. Her
gün, her sene, her asır yeniden vücuda getirdiği sayısız sanatlı varlık,
sonsuz kudretine nihayetsiz dillerle şahitlik eder. İşte şu kelime de şöyle
müjde verir, der ki:
Ey insan! Yaptığın hizmet ve kulluk boşa gitmez. Senin için bir mükâfat
yeri, bir saade t makamı hazırlanmıştır. Şu fâni düny a yerine, bâki bir
cennet seni bekler. İbade t ettiğin ve tanıdığın Hâlık-ı Zülcelâl’in vaadine
inan ve güven! O’nun vaadinden dönm esi imkânsızdır. Kudretinde hiçbir
şekilde noksanlık yoktur. İşlerine acz karışamaz. Küçük bahç eni yarattığı
gibi cenneti de senin için yaratabilir ve yaratmış, sana vaat etmiştir; vaat
ettiği için elbette seni oraya alacaktır.
Madem her sene O’nun yeryüzünde  üç yüz binden fazla hayvan ve bitki
türünü, sınıfını kusursuz bir intizam ve ölçüyle, tam bir sürat ve kolaylıkla
haşir ve neşrettiğini gözümüzle görüyoruz. Elbette böyle bir Kadîr-i
Zülcelâl’in güc ü, va adini yerine getirmeye yeter.
Hem madem o Kadîr-i Mutlak, her sene haşrin ve cennetin numunelerini
binlerce tarzda yaratıyor. Hem madem bütün semavî fermanlarıyla ebedî
saadeti vaat edip cenneti müjdeliyor. Hem madem bütün icraatı ve
sıfatlarının eseri olan fiilleri hak ve hakikattir, doğruluk ve ciddiyet iledir.
Madem eserlerinin şahitliğiyle, varlıktaki bütün mükemmellikler, O’nun
sonsuz kemâline delil ve şahittir, O’nda hiçbir şekilde noks an ve kusur
yoktur. Ve madem sözünde n dönm ek, yalan ve aldatmak en çirkin
hasletlerdendir, eksiklik ve kusurdur…
Ey iman ehli! Elbette ve elbette, o Kadîr-i Zülcelâl, o Hakîm-i Zülkemâl, o
Rahîm-i Zülcemâl vaadini yerine getirecek, ebedî saadet kapısını açacak,
sizi Âdem babanızın asıl vatanı olan cennete alacaktır!
On Birinci Kelime
979وَإَِِْ اَُِْ Yani imtihan yeri olan bu düny aya, ticaret ve memuriyet için
mühim vazifelerle gönde rilen insanlar ticaretlerini yapıp vazifelerini
bitirdikten, hizmetlerini tamamladıktan sonra yine onları gönde ren Hâlık-ı
Zülcelâl’e döne cek, Mevlâ-yı Kerîm’ine kavuşacak. Bu fâni dünya
yurdunda n ayrılıp bâki âlemde O’nun yüce huzuruyla şereflenecekler.
Sebepler âleminin gürültüsünde n, kargaşasından ve vasıtaların karanlık
perdelerinden kurtulup Rabb-i Rahîm’lerine ebedî saltanat makamında
perdesiz olarak kavuşacaklar. Doğrudan doğruya herkes Hâlık’ının,
Mabud’unun, Rabbinin, Efendisinin ve Mâlik’inin kim olduğunu bilecek
ve bulacak. İşte şu kelime bütün müjdelerin üstünde  şöyle müjde verir, der
ki:
Ey insan! Bilir misin nereye gidiyorsun, nereye sevk ediliyorsun? Otuz
İkinci Söz’ün sonunda denildiği gibi, düny anın bin sene mesut hayatı bir
saatine karşılık gelmeyen cennet hayatına ve o cennet hayatının980 da bin
senesi cemâlinin bir saat seyrine karşılık gelmeyen981 bir Cemîl-i
Zülcelâl’in rahmet dairesine ve huzuruna kabul mertebesine gidiyorsun.
Müptela ve tutkun olduğun, arzu duyduğun mecazî sevgililerdeki ve
düny adak i bütün varlıkların sahip olduğu güzellik ve cemâl, O’nun cemâl
tecellilerinin ve güzel isimlerinin bir nevi gölgesi.. cennet, bütün
tatlılığıyla rahmetinin bir cilvesi.. ve bütün şiddetli arzular, muhabbe tler,
çekicilikler, cazibeler muhabbe tinin bir parıltısı olan ölümsüz bir
Mabud’ un, bâki bir Sevgili’nin huzur dairesine gidiyor, ebedî ziyafet
sofrası olan cennete çağrılıyorsun. Öyleyse kabir kapısından ağlayarak
değil, gülerek gir!
Hem şu kelime şöyle müjde veriyor, diyor ki: Ey insanlar! Fâniliğe,
yokluğa, hiçliğe, karanlığa, unutulmaya, çürümeye, dağılmaya ve kesrette
boğul maya982 gittiğiniz vehmine kapılmayınız, böyle düşünmeyiniz. Siz
fâniliğe değil, bekâya gidiyorsunuz . Yokluğa değil, daimî varoluşa sevk
ediliyorsunuz . Karanlığa değil, nur âlemine giriyorsunuz . Her şeyin hakiki
sahibi ve mâliki Zât’ın tarafına gidiyor, o Ezelî Sultan’ın payitahtına
dönüy orsunuz . Kesrette boğul mayacak, vahde t dairesinde teneffüs
edeceksiniz. Yüzünüz  ayrılığa de ğil, kavuşmaya dönük tür…
İkinci Makam
Tevhidin ism-i âzam noktasında i spatına kısa bir işarettir.
Birinci Kelime
983َ إَِٰ إِ ُّٰ’ta Cenâb-ı Hakk’ın ulûhiyetini ve mabudiyetini, yani kâinatta
her şeyi tasarrufu altında tutan ilahlığını ve ibadete lâyık mabud oluşunu
ilan eden bir tevhid mertebesi vardır. Şu mertebenin gayet kuvve tli bir
deliline şöyle işaret edeceğiz:
Kâinatın yüzünde , bilhassa yeryüzü sayfasında gayet muntazam bir
faaliyet görünüy or. Gayet hikmetli bir yaratıcılığa şahit oluyoruz. Ve gayet
intizamlı bir fettâhiyet, yani her şeye lâyık bir şekil verme ve suret biçme
fiilini gözümüzle görüyoruz. Hem gayet şefkatli, cömert, merhametli bir
vehhabiyeti (çok ihsan etme, bağışlama) ve ihsanları seyrediyoruz.
Öyleyse şu hal ve keyfiyet zorunlu olarak, Fa’âl (daima faaliyette
bulunan), Hallâk (karşılıksız ve bolca, sürekli yaratan), Fettah (her şeyi en
iyi şekilde açan), Vehhab (karşılıksız ihsan eden, bağışlayan) bir Zât-ı
Zülcelâl’in varlığının vücûbiyetini984 ve birliğini ispatlar, belki hissettirir.
Evet, varlıkların durmadan kaybolup gitmesi ve tazelenmesi gösteriyor ki,
onlar bir Sâni-i Kadir’in kutsî isimlerinin cilveleri.. o isimlerin nurlarının
gölgeleri.. O’nun icraatının eserleri.. kader ve kudret kaleminin nakışları,
sayfaları.. ve kemâl vasıflarındaki güzelliğin aynalarıdır.
Şu büyük hakikati ve tevhidin şu en yüks ek mertebesini, kâinatın Sahibi
gönde rdiği bütün mukaddes kitaplar ve sahifeleriyle gösterdiği gibi, bütün
hakikat ehli ve kâmil zâtlar da eşyanın içyüzüne vâkıf olma gayretleri ve
keşifleriyle gösteriyorlar. Ve kâinat da acizliği ve fakrıyla beraber, mazhar
olduğu daimî sanat mucizelerinin, kudret harikalarının ve servet dolu
hazinelerin şahitliğiyle, aynı tevhid mertebesine işaret ediyor. Demek,
Şahid-i Ezelî indirdiği bütün kitaplar ve suhufla, manevî âlemlerdeki
hakikatlere şahit olan zâtlar bütün hakikate ulaşma gayretleri ve
keşifleriyle, şu görünen âlem ise intizamı ve hikmetli bütün halleriyle o
tevhid mertebesinde kesin bir şekilde ittifak ediyorlar.
İşte o Vahid ve Ehad Zât’ı kabul etmeyen, ya sayısız sözde ilahı kabul
edecek ya da ahmak sofistler gibi hem kendini hem kâinatın varlığını
inkâr edecek.
İkinci Kelime
985وََْهُ İşte şu kelime, açık bir tevhid mertebesini gösterir. O mertebeyi en
güzel şekilde ispatlayan gayet kuvve tli bir delile şöyle işaret edeceğiz:
Biz gözümüzü açtıkça, bakışımızı kâinatın yüzüne çevirdikçe ilk
gözümüze ilişen, umumi ve mükemmel bir düzen, kuşatıcı ve hassas bir
dengedir. Görüyoruz ki, her şey ince bir düzen, hassas bir denge ve ölçü
içindedir. Biraz daha dikkat edince, sürekli yenilenen bir düzen ve denge
sağlama fiili gözümüze çarpıyor. Yani biri, o düzeni kusursuz bir şekilde
değiştiriyor, o dengeyi ve ölçüyü gözeterek tazeliyor. Her şey muntazam
ve ölçülü sayısız suret giydirilen birer model oluyor. Daha çok dikkat
ettikçe, o düzenli ve ölçülü icraatın altında bir hikmet ve adalet görünüyor .
Her harekette bir hikmet ve gaye gözetiliyor, bir hak ve fayda takip
ediliyor. Daha da dikkat ettikçe, gayet hikmetli bir faaliyet içinde bir
kudretin emareleri, eserleri ve her şeyin her halini kuşatan engin bir ilmin
cilveleri şuurlu nazarımıza çarpıyor.
Demek, bütün varlıklardaki şu düzen ve denge, umumi bir düzene koym a
ve ölçülü yapma fiilini.. o fiil umumi bir hikmet ve adaleti.. o hikmet ve
adalet ise bir kudret ve ilmi gözümüze gösteriyor. Demek, şu perdeler
arkasında her şeye gücü yeten ve sonsuz ilmi her şeyi kuşatan bir Zât akla
görünüyor .
Hem her şeyin başlangıcına ve sonuna  bakıyor, bilhassa canlı türlerinde
şunu görüyoruz: Başlangıçları, asılları, kökleri, meyveleri ve neticeleri
öyle bir tarzdadır ki, âdeta tohumları, asılları birer tarife, birer program
şeklinde o varlığın bütün dona nımını içeriyor. Neticesinde ve meyvesinde,
yine o canlının bütün mânâsı süzülüp toplanıyor, tarihçe-i hayatını
bırakıyor. O canlının aslı olan çekirdeği, âdeta onun yaratılış kanunlarının
toplandığı bir merkezdir. Meyvesinin ve neticesinin ise onun varoluş
kaidelerinin bir fihristi hükm ünde  olduğunu gör üyoruz.
Sonra o canlının dış ve iç yüzüne bakıyoruz. Son derece hikmetli bir
kudretin tasarrufları, her şeye tesir eden bir iradenin tasvirleri ve
düzenlemeleri görünüyor . Yani bir kuvve t ve kudret onu var ediyor, bir
emir ve irade ona suret giydiriyor.
İşte böyle bütün varlıkların başlangıcına dikkat ettikçe bir ilmin
tarifenamesini.. sonuna  dikkat ettikçe bir Sâni’in planını ve
beyannamesini.. dış yüzüne baktıkça her şeyi iradesiyle, dilediği gibi
yapan bir Zât’ın eseri olan gayet sanatlı ve uyum lu benzersiz bir elbiseyi..
ve iç yüzüne baktıkça, bir Kadir’in gayet muntazam bir makinesini
görüyoruz.
Şu hal ve keyfiyet, zorunlu olarak ve açıkça ilan eder ki: Hiçbir şey, hiçbir
zaman, hiçbir mekân bir tek Sâni-i Zülcelâl’in tasarrufunun dışında
olamaz. Her bir şey, bütün eşya, bütün halleri ve işleriyle, dilediğini
iradesiyle yapan bir Kadir’in sahipliğinde idare ediliyor, bir Rahman-ı
Rahîm’in düzene koym asıyla ve lütfuyla güzelleştiriliyor, Hannân ve
Mennân bir Zât’ın ziynetlendirmesiyle süsleniyor.
Evet, şu kâinattaki ve varlıklardaki intizam, ölçü, belli bir düzene ve
dengeye koym a fiili; bir tek, benzersiz, Vahid, Ehad, Kadir, Mürîd
(iradesiyle dilediğini yapan), Alîm, Hakîm Zât’ı, başında şuur ve yüzünde
göz bulunana vahdaniyet986 mertebesinde gösterir. Evet, her şeyde birlik
var. Birlik ise Bir’i gösterir. Mesela dünya nın lambası olan güne ş birdir;
öyleyse dünya nın sahibi de birdir. Mesela yeryüzünde ki canlıların
hizmetçisi olan hava, ateş, su birdir; öyleyse onları istihdam eden ve bizim
emrimize veren de birdir.
Üçüncü Kelime
987َ ََِ َُ Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevkıf’ı988 şu kelimeyi gayet
kuvve tli ve parlak bir şekilde ispatladığından, ona havale ediyoruz. Onun
ötesinde beyan olamaz ve onda n daha ileri söz söylemeye lüzum yok, bu
mesele daha güzel izah edilemez.
Dördüncü Kelime
َُ اُُْْ Yani yerden arşa, serâdan Süreyya’ya, zerrelerden gezegenlere,
ezelden ebede kadar  her bir varlık, gökler ve yeryüzü, düny a ve ahiret, her
şey O’nun mülküdür. Yüce mâliklik mertebesi, en büyük tevhid makamı
suretinde O’nundur . Şu yüce mâliklik mertebesinin ve büyük tevhid
makamının muazzam bir delili, hoş bir zamanda ve hoş bir hatırada,
Arapça olarak şu acizin hatırına getirildi. O tatlı hatıranın hatırı için
Arapça ifadeyi aynen kaydedip sonra mealini yazacağız.
َُ اُُْْ َِن ذَاكَ اَََْ اََِْ ََٰا اََِْ اِِ َُْعُ ُْرَِ۪ َُْبُ ََرِه۪. إَِْاُُ َِاكَ ََهُ
ًَِْا، إَِدُهُ َِٰا ََهُ ًَِا.. إَِْؤُهُ َِاكَ ََ ذَاكَ ًِْ، إَِدُهُ َِٰا ََهُ ًَُْ..
ََُُْ ِ ذَاكَ ََََتْ ًَِ، َُُِْ ِ َٰا ََاََتْ ًَِ.. ُْرَُُ ِ ذَاكَ ُُِْ ََُِْ،
رََُُْ ِ َٰا َُُ ََُِْ.. َُُِْ ِ ذَاكَ ََُْ َُ اَْاُِ، َُُِْ ِ َٰا ُُِْ َُ اََُْ.. ُُِ
ِ ذَاكَ ِ اُْ وَاََْْاءِ، ََُُ ِ َٰا ِ اِِْْ وَاََْْءِ.
Birinci Fıkra:989 ذَاكَ اَََْ اََِْ... ا Yani, kâinat denilen şu koca âlem ve
onun küçük bir misali olan insan denilen küçük âlem, insanın hem iç
dünya sına hem de dış dünya ya ait, kudret ve kader kalemiyle yazılan
vahdaniyet delillerini gösteriyor. Evet, kâinattaki muntazam sanatın
örnekleri küçük bir ölçekte insanda vardır. O büyük dairedeki sanat bir tek
Sâni’e şahitlik ettiği gibi, insanda bulunan küçük ölçekteki, gözle
görülemeyecek kadar ince sanat da yine o Sâni’e işaret eder, O’nun
birliğini gösterir.
Hem nasıl ki, şu insan Cenâb-ı Hakk’ın gayet mânidar bir mektubu ve
kaderin muntazam bir kasidesidir. Şu kâinat da aynı kader kalemiyle, fakat
büyük bir ölçekte yazılmış muntazam bir kasidedir. Hiç mümkün müdür
ki, sayısız ayırt edici alâmetle bütün insanlara bakan, insanın yüzünde ki
birlik damgasına ve bütün varlıkların omuz omuza, el ele, baş başa verdiği
kâinatın üstünde ki vahdaniyet mührüne Vahid-i Ehad’dan başkası
müdahale edebilsin?
İkinci Fıkra: إَِْاُُ َِاكَ... ا Meali şudur: Sâni-i Hakîm, şu koc a âlemi öyle
benzersiz bir şekilde yaratıp yüce ayetlerini üstüne nakşetmiş ki, kâinatı
büyük bir mescide dönüş türmüş. Ve insanı da benzersiz bir surette var
etmiş, ona akıl vererek, o sanat mucizeleri ve eşsiz kudreti karşısında
hayret secdesi ettirerek, yüce ayetlerini okutup tam bir teslimiyetle kulluk
yaptırarak onu şu büyük mescitte secde eden bir kul fıtratında yaratmıştır.
Hiç mümkün müdür ki, şu büyü k mescidin içindeki, secde ve ibadet eden
kulların hakiki Mabud’u o V ahid ve Ehad Yaratıcıdan başkası olabilsin?
Üçüncü Fıkra: إَِْؤُهُ َِاكَ... ا Meali şudur: Mülkün gerçek sahibi Zülcelâl
Zât koca âlemi, bilhassa yeryüzünü öyle bir surette inşa etmiştir ki, birbiri
içinde sayısız daire vardır ve her bir daire bir tarla hükm ünde dir; o Zât her
vakit, her mevsim, her asır eker, biçer, mahsul alır. Mülkünü sürekli
çalıştırır, dilediği gibi kullanır. En büyük daire olan zerreler âlemini bir
tarla yapıp kâinat kadar mahsulleri kudretiyle, hikmetiyle her an onda
eker, biçer, kaldırır. Şehadet âleminden yani görünen âlemden gayb
âlemine, kudret dairesinden ilim dairesine gönde rir. Sonra orta dereceli bir
daire olan yeryüzünü aynen öyle bir tarla yapmıştır; onda  âlemleri, canlı
türlerini her mevsim eker, biçer, kaldırır. Manevî mahsullerini de gayba,
ahirete, misalî ve manevî âlemlerine gönde rir. Daha küçük bir daire olan
bir bahçeyi yine kudretiyle yüz defa, bin defa doldurup hikmetiyle
boşalttırır. Küçük bir daire olan bir canlıdan, mesela bir ağaçtan, bir
insandan, onun yüz katı kadar mahsul alır. Demek, mülkün gerçek sahibi o
Zülcelâl Zât küçük-büyük, cüzî-küllî her şeyi birer model hükm ünde
vücuda getirerek sanatının yüzlerce tarzda, taze taze nakışlarla dona tılmış
dokum alarını onlara giydirir; isimlerinin cilvelerini, kudretinin
mucizelerini gösterir. Kendi mülkünde  her şeyi birer sayfa hükm ünde
yaratmıştır. Her sayfada, yüzlerce tarzda mânidar mektuplarını yazar,
hikmetinin delillerini gösterir, şuur sahiplerine okutur. Şu büyük âlemi bir
mülk şeklinde inşa etmekle beraber, insanı da öyle bir surette yaratmış ve
ona öyle bir donanım, öyle âletler, duygul ar ve bilhassa nefis, kötü arzular,
ihtiyaç, iştah, hırs, iddia ve istek vermiştir ki, o geniş mülkünde  onu
mülkün t amamına muhtaç bir kul hükm üne getirmiştir.
İşte, hiç mümkün müdür ki, pek büyük olan zerreler âleminden bir sineğe
kadar her şeyi mülk ve tarla yapan, küçük insanı o büyük mülke nezaretçi,
müfettiş, çiftçi, tüccar, ilancı, kul ve köle kılan ve kendine muhterem bir
misafir, sevgili bir muhatap kabul eden o Mâlikü’l-mülk-ü Zülcelâl’den
başka biri, o m ülkte tasarruf edip insana efendi olabilsin?
Dördüncü Fıkra: ََُُْ ِ ذَاكَ... ا ifadesidir. Meali şudur: Sâni-i
Zülcelâl’in şu büyük âlemdeki sanatı o derece mânidardır ki, o sanat bir
kitap şeklinde görünüp kâinatı muazzam bir eser hükm üne getirdiğinden,
insan aklı hakiki ilim ve hikmet kütüpha nesini onda n aldı ve ona göre
yazdı. Ve o hikmet kitabı, o derece hakikatle bağlı ve hakikatten yardım
alıyor ki, büyük Kitab-ı Mübîn’in bir nüshası olan Kur’an-ı Hakîm
şeklinde ilan edildi.
Hem nasıl ki Cenâb-ı Hakk’ın kâinattaki sanatı, kusursuz intizamından bir
kitap şekline girdi. O sanatın insandak i boyası ve hikmet nakışları da hi tap
çiçeği açtı. Yani o sanat o derece mânidar, hassas ve güzeldir ki, o canlı
makinedeki donanı mı fonogr af990 gibi nutka getirdi, konuş turdu. Ve insana
ahsen-i takvim991 suretinde öyle bir Rabbanî  boya vurdu ki, o maddi,
cismanî, cansız kafada manevî, gaybî, canlı olan beyan ve hitap çiçeği
açıldı. Ve insanın kafasındak i o konuş ma ve beyan kabiliyetine o kadar
yüce bir donanı m ve meyil verdi ki, onu Sultan-ı Ezelî’ye muhatap olacak
bir makamda geliştirdi, yükseltti. Yani insanın yaradılışındak i Rabbanî
boya, ilahî hitap çiçeği açtı. Hiç mümkün müdür  ki, kitap derecesinde
muntazam bütün varlıklardaki sanata ve hitap makamına ulaşan insandak i
o boy aya Vahid-i Ehad’dan baş kası karışabilsin? H âşâ!...
Beşinci Fıkra: ُْرَُُ ِ ذَاكَ... ا cümlesidir. Meali şudur: Cenâb-ı Hakk’ın
kudreti, şu koca âlemde rubûbi yetinin haşmetini gösteriyor; rahmeti ise
küçük âlem olan insanda nimetleri tanzim ediyor. Yani Sâni’in kudreti,
sonsuz büyükl üğü ve celâli noktasında kâinatı öyle muhteşem bir saray
şeklinde var etmiştir ki, güne şi büyük bir elektrik lambası.. ayı kandil..
yıldızları mum meyveleriyle birer yaldız, elektrik kaynağı.. yeryüzünü bir
sofra, bir tarla, bir bahçe, bir kilim.. ve dağları birer mahzen, birer direk,
birer kale hükm üne sokmuş, bunun gibi bütün eşyayı büyük bir ölçekte o
büyük saraya gerekli şeyler haline getirmiştir. Kudreti parlak bir surette
rubûbi yetinin haşmetini gösterdiği gibi, rahmeti de cemâl noktasında en
küçük canlıya kadar her ruh sahibine çeşit çeşit nimetini verir, onları
düzene koya r, baştan aşağı nimetlerle süsleyip lütuf ve keremle dona tır…
Ve celâlinin haşmetiyle beraber rahmetinin güzelliğini gösterir; o büyük
lisanın karşısına o küçücük lisanları çıkarır. Yani güne ş ve Arş gibi büyük
cisimler haşmet diliyle “Ya Celîl, ya Kebîr, ya Azîm” dediği vakit, sinek ve
balık gibi küçücük canlılar da rahmet diliyle “Ya Cemîl, ya Rahîm, ya
Kerîm” diyerek o büyük musikiye tatlı nağmelerini katıyor, onu
tatlılaştırıyor. Hiç mümkün müdür ki, o Celîl-i Zülcemâl’den, o Cemîl-i
Zülcelâl’den başkası, kendi başına şu büyük ve küçük âlemlere yaratıcılık
yönüyl e müdahale edebilsin?.. Hâşâ!
Altıncı Fıkra: َُُِْ ِ ذَاكَ... ا ifadesidir. Meali şudur: Kâinatın
bütününde  görünen rubûbi yetin haşmeti, Cenâb-ı Hakk’ın vahdani yetini
ispat edip gösterdiği gibi, canlılara zamanı ve miktarı belirlenmiş olan ve
hiç şaşmayan erzaklarını tek tek veren Rabbin nimetleri de O’nun
ehadiyetini992 ispat edip gös terir.
Vahidiyet, bütün o varlıklar birine aittir, bir Zât’a bakar ve birinin eseridir
mânâsına gelir.
Ehadiyet ise bütün eşyanın Hâlık’ının isimleri her bir şeyde ayrı ayrı
tecelli ediyor demektir.
Mesela güne şin ışığı, bütün yeryüzüne ulaşması itibarı ile vahidiyetin bir
misalini gösterir. Güneşin ışığının, sıcaklığının, ışığındaki yedi rengin ve
bir tür gölgesinin her bir şeffaf cisimde ve su damlasında bulunması ise
ehadiyete örnektir. Ve her bir şey, hele canlılar ve bilhassa her insan,
Sâni’in pek çok isminin kendisinde tecelli etmesi yönüyl e ehadiyeti
gösterir.
İşte bu fıkra işaret eder ki, kâinatta tasarruf eden rubûbi yetin haşmeti, o
koca güneşi şu yeryüzünde ki canlılara bir hizmetkâr, bir lamba, bir ocak..
koca yerküreyi bir beşik, bir konak, bir ticaret yeri.. ateşi her yerde hazır
bir aşçı ve dost.. bulutları süzgeç ve süt anne.. dağları mahzen ve ambar..
havayı canlılara nefes ve ruhlara yelpaze.. ve suyu, yeniden hayat
dairesine girenlere süt emziren bir hizmetçi, hayvanlara âb-ı hayat veren
bir şerbetçi hükm üne getirmiştir. Cenâb-ı Hakk’ın şu rubûbi yeti, gayet
açık bir şekilde O’nun vahdaniyetini gösterir. Evet, bir tek Hâlık’tan başka
kim güne şi dünya daki canlılara itaat eden bir hizmetkâr kılabilir? O
Vahid-i Ehad’dan başka kim havayı elinde tutup pek çok vazife vererek
onu ye ryüzünde  çevik çalak, çalışkan bir hizmetkâr yapabilir? Ve o Vahid-i
Ehad’dan başka kimin haddine düşmüş ki, ateşi aşçı yapsın ve kibrit başı
kadar bir zerrecik ateşe binlerce batman993 eşyayı yuttursun!.. Ve bunun
gibi... Her bir şey, her bir unsur, her bir büyük gökc ismi, o rubûbi yetin
haşmeti nokt asında Vahid-i Zülcelâl’i gösterir.
İşte celâl ve haşmet noktasında vahidiyet göründüğü gibi, cemâl ve rahmet
noktasında da nimet ve ihsanlar, Cenâb-ı Hakk’ın ehadiyetini ilan eder.
Çünkü canlılarda, bilhassa insanda o derece kapsamlı bir sanat içinde,
sayısız çeşit nimeti anlayacak, kabul edecek, isteyecek dona nım ve
uzuvlar vardır ki, Allah’ın kâinatta tecelli eden bütün isimlerinin cilvesine
mazhardır. Âdeta bir odak noktası hükm ünde , O’nun bütün güzel
isimlerini birden mahiyetinin aynasında gösterir ve bunun la Cenâb-ı
Hakk’ın ehadiyetini ilan eder.
Yedinci Fıkra: ُُِ ِ ذَاكَ ِ اُْ وَاََْْاءِ، ََُُ ِ َٰا ِ اِِْْ وَاََْْءِ Meali
şudur: Sâni-i Zülcelâl’in şu büyük âlemin tamamında büyük bir damgası
olduğu gibi, tek tek her varlıkta ve varlık türünde  de birer vahde t (birlik)
mührü vardır. O, âlemin küçük bir örneği olan insanın cismine ve yüzüne
birer vahdaniyet damgası bastığı gibi, her bir uzvuna  da birer vahdet
mührü vur muştur.
Evet, o Kadîr-i Zülcelâl küçük-büyük her şeye, yıldızlara ve zerrelere birer
vahdet imzası atmıştır ki O’na şahitlik eder; birer vahdaniyet mührü
basmıştır ki O’na delildir. Şu büyük hakikat, Yirmi İkinci Söz’de, Otuz
İkinci Söz’de ve Otuz Üçüncü Mektup’un otuz üç penceresinde994 gayet
parlak, kesin bir şekilde izah ve ispat edildiğinden, meseleyi onlara havale
edip bur ada kesiyor, söze son ve riyoruz.
Beşinci Kelime
َُ اَُْْ Yani bütün varlıklarda medih ve övgü sebebi olan kemâl vasıfları
O’ndandı r. Öyleyse hamd de O’nundur . Ezelden ebede kadar  herhangi  bir
kimseden herhangi  kimseye gelen ve gelecek övgüler O’na aittir. Çünkü
övgü sebebi olan nimet, ihsan, kemâl, güzellik ve hamd vesilesi her şey
O’nundur . Evet, Kur’an ayetlerinin işaretiyle, bütün varlıklardan bir
kulluk, bir tesbih, bir secde, bir dua ve bir hamd ü senâ daima o dergâha
gidiyor.
Şu tevhid hakikatini ispatlayan büyük bi r delile şöyle işaret edeceğiz:
Şu kâinat, baktığımız vakit bağ bahçe şeklinde, tavanı muazzam
yıldızlarla yaldızlanmış, zemini süslü varlıklarla şenlenmiş bir surette
görünüyor . İşte şu bağın tavanındaki, bir düzenle hareket eden, nuranî,
büyük gökc isimlerinin ve zeminindeki hikmetli, süslü varlıkların her biri
kendine has diliyle der ki: “Biz bir Kadîr-i Zülcelâl’in kudret
mucizeleriyiz, bir Hâlık-ı Hakîm’in, bir Sâni-i Kadir’in birliğine şahitlik
ederiz.”
Şu âlem bağının içindeki yeryüzüne baktığımızda ise görüyoruz ki, ona bir
bahçe şeklinde, rengârenk, yüz binlerce, süslü, çiçekli bitki topluluğu
serilmiş ve çeşit çeşit yüz binlerce hayvan türü serpilmiştir. İşte şu
yeryüzü bahçesinde bütün o süslü bitki ve hayvanlar, muntazam suretleri
ve ölçülü şekilleriyle ilan ediyor ki: “Biz bir tek Sâni-i Hakîm’in sanatının
birer mucizesi, birer harikasıyız. Vahdaniyetin birer ilancısı, birer
şahidiyiz.”
Hem o bahçedeki ağaçların başına bakıyor, son derece geniş bir ilimle,
hikmetli, cömert, latif ve güzel bir şekilde yapılmış, çeşitli suretlerde
meyveleri, çiçekleri görüyoruz. İşte bunların tamamı tek bir dille ilan eder
ki: “Biz bir Rahman-ı Zülcemâl’in, bir Rahîm-i Zülkemâl’in mucizevî
hediyeleri, hayret verici ihsanlarıyız.”
İşte kâinat bağındaki gökc isimleri ve varlıklar, yeryüzü bahçesindeki bitki
ve hayvanlar, ağaçların ve bitkilerin başındaki çiçek ve meyveler son
derece yüks ek bir sesle şahitlik ve ilan eder, der ki:
“Hâlıkımızın, her şeye en güzel sureti ihsan eden Musavvirimizin, bizi
hediye olarak veren sonsuz güzellik ve kudret sahibi Kadir’in, sonsuz
hikmet sahibi, benzersiz Hakîm’in, nimetlerini bolca ikram eden lütuf ve
cömertlik sahibi Kerîm Zât’ın her şeye gücü yeter. Hiçbir şey O’na ağır
gelmez. Hiçbir şey O’nun kudret dairesinin dışında olamaz. Kudretine
nispeten zerrelerle yıldızlar birdir. Büyük, küllî varlıkların yaratılması ve
idaresi, küçük, cüzî varlıklar kadar kolaydır. Parça bütün kadar, küçük
büyük kadar, az çok kadar kıymetlidir. Kudreti için en büyük şey, en küçük
şey kadar rahattır. Küçük, büyük kadar sanatlıdır; belki sanatça, küçük
şeyler, büyükl erden daha büyükt ür. Birer kudret harikası olan geçmişteki
bütün hadiseler şahitlik eder ki, o Kadîr-i Mutlak’ın, gelecekteki bütün
imkânâtın995 hayret verici misallerine gücü yeter. Dünü getiren yarını
getirdiği gibi, geçmişi var eden o Kadir Zât geleceği de yaratır. Dünya yı
yapan o Sâni-i Hakîm ahireti de yapar. Evet, hakkıyla ibadete lâyık Mabud
yalnız o Kadîr-i Zülcelâl olduğu gibi, mutlak ve sonsuz övgüye , hamde
lâyık yine yalnız O’dur. İbadet O’na mahsus olduğu gibi, hamd ve övgü de
O’na hastır.”
• Hiç mümkün müdür ki, gökleri ve yeri yaratan bir Sâni-i Hakîm,
göklerin ve yerin en mühim neticesi, kâinatın en mükemmel meyvesi olan
insanı başıboş bıraksın, sebeplere ve tesadüfe havale etsin ve apaçık
hikmetini abes hale getirsin!.. Hâşâ!
• Hiç mümkün müdür ki, sonsuz hikmet ve ilim sahibi bir zât, bir ağaca
gayet önem vererek baktığı ve onu tasvir ettiği, son derece hikmetle
yetiştirip büyüt tüğü halde o ağacın gayesi, faydası hükm ünde ki
meyvelerine bakmasın, kıymet vermesin; o meyveler hırsız ellere ve boş
yerlere dağılsın, ziyan olsun! Elbette bakmaması, kıymet vermemesi
mümkün değildir. Çünkü ağaca meyveleri için kıymet verilir. İşte şu
kâinatın şuur sahibi, en mükemmel meyvesi, neticesi ve gayesi insandır.
Kâinatın Sâni-i Hakîm’i, mümkün müdür ki, bu şuur sahibi meyvelerin
meyveleri olan hamd ve ibadeti, şükür ve muhabbeti başkalarına verip
apaçık hikmetini hiçe indirsin, mutlak kudretini acze döndür sün veyahut
her şeyi kuşatan ilmini cehalete çevirsin!.. Yüz bin defa hâşâ!
• Hiç mümkün müdür ki, şu kâinat sarayındaki Rabbanî maksatların
merkezi olan şuur sahiplerinin ve onların en üstünü olan insanın,
kendilerine verilen nimetlere karşılık ortaya koydukl arı şükür ve ibadet,
kâinat sarayının Yaratıcısından başkasına gitsin.. ve o Sâni-i Zülcelâl,
gayelerin gayesi olan o şükür ve ibadetin başkalarına gitmesine müsaade
etsin...
• Hem hiç mümkün müdür ki, kendini çeşit çeşit sayısız nimetiyle şuur
sahiplerine sevdirsin.. hadsiz sanat mucizeleriyle tanıtsın.. sonra onların
şükür ve ibadetlerini, hamd ve muhabbetlerini, marifet ve
minnettarlıklarını sebeplere ve tabiata terk edip onlara önem vermesin,
mutlak hikmetini inkâr ettirsin, rubûbi yet saltanatının kıymetini hiçe
indirsin!.. Yüz bin defa hâşâ ve kellâ!
• Hiç mümkün müdür ki, bir baharı yaratamayan, bütün meyveleri var
edemeyen ve yeryüzünde  damgaları bir olan bütün elmaları yapamayan;
onların küçük bir misali hükm ünde ki bir elmayı yaratıp nimet olarak
birine yedirsin, onun şükrünü kazansın, mutlak, sonsuz övgüye  ve hamde
lâyık Zât’a hamd noktasında ortak olsun!.. Hâşâ! Çünkü bir elmayı yaratan
kim ise dünya daki bütün elmaları var eden yine o olabilir. Çünkü mühür
birdir. Hem elmaları var eden kim ise dünya da rızık vesilesi olan bütün
hububa tı ve meyveleri yaratan yine odur. Demek, en küçük, basit bir
canlıya en küçük nimeti veren, doğrudan doğruya kâinatın Hâlıkıdır,
Rezzak-ı Zülcelâl’dir. Öyleyse şükür ve hamd doğrudan doğruya O’na
aittir, kâinatın hakikati hak lisanıyla daima der ki: َُ اَُْْ ِْ ُ أٍََ َِ اَْزَلِ
996إَِ اََِْ
Altıncı Kelime
ُْ۪ Yani, hayat veren yalnız O’dur. Öyleyse her şeyin Hâlıkı da sadece
O’dur. Çünkü kâinatın ruhu, nuru, mayası, esası, neticesi ve özü hayattır.
Hayatı veren kim ise bütün kâinatın Hâlıkı O’dur. Hayatı veren elbette
O’dur, Hayy ve Kayyûm’dur.
İşte şu tevhid mertebesinin en büyük deliline şöyle işaret ederiz: Başka bir
Söz’de izah ve ispat edildiği gibi, yeryüzü meydanında çadırları kurulmuş
gayet muhteşem canlılar ordusunu görüyoruz. Evet, görüyoruz ki, Hayy-ı
Kayyûm ’un sayısız ordusunda n, her bahar mevsiminde yeni silah altına
alınan, gaipten gelen taze bir ordu meydana çıkmış. Şu orduya  bakınca
bitkilerin iki yüz binden fazla ve hayvanların yine yüz binden fazla, çeşit
çeşit, farklı türlerini görüyoruz. Her bir canlı türünün, her bir topluluğun
elbisesi ayrı, erzakı ayrı, talimatı, terhisi, silahları ve askerlik süresi ayrı
olduğu halde; büyük bir Kumandan, sonsuz kudreti ve hikmetiyle, sınırsız
ilmi ve iradesiyle, bitmez rahmetiyle, tükenmez hazinesinden bütün o üç
yüz binden fazla canlı türünü ve topluluğu ayrı ayrı, hiçbirini unutmadan,
şaşırmadan, karıştırmadan, geciktirmeden, kusursuz bir intizamla, tam bir
denge ve ölçüyle, vakti vaktine besliyor. Farklı erzaklarını, elbiselerini,
silahlarını vererek, ayrı ayrı talim yaptırarak onları tek tek terhis ediyor.
Bunu, gözü bulunan bizzat görür ve kalbi olan, gözüyle görmüş gibi tasdik
eder.
İşte hiç mümkün müdür ki, şu hayat verme fiiline ve idareye, şu yetiştirip
beslemeye, o orduyu bütün halleriyle ve işleriyle kuşatan bir ilmin ve
bütün ihtiyaçlarıyla idare eden mutlak bir kudretin sahibinden başkası
karışabilsin, müdahale edebilsin, bunda  hissesi olsun!.. Yüz binlerce hâşâ!
Mâlumdur ki, bir taburda on milletten asker bulunsa, onların ayrı ayrı
teçhizatını vermek on taburunkini vermek kadar güç olduğunda n, aciz
insanlar ister istemez bir tek tarzda teçhizat hazırlamaya mecbur kalırlar.
Halbuki Hayy-ı Kayyûm , şu muhteşem ordusu içinde, hayat için gerekli
dona nımı üç yüz binden fazla canlı türüne ayrı ayrı veriyor. Hem
zahmetsiz, kolay bir tarzda, hafif bir şekilde, gayet hikmetle ve intizamı
gözeterek dağıtıyor. Ve koca orduya , bir tek dille 997وََُ اِي ُْ۪ dedirtip
kâinat mescidinde o büyük c emaate,
... ا998َُّٰ َۤ إِٰـَ إِ َُۚ اَْ اَْمُۚ َ َُُْهُ ٌَِ وََ َْمٌ
ayetini okut uyor.
Yedinci Kelime
وَُُِ Yani, ölümü veren O’dur. Hayatı veren O olduğu gibi, hayatı alan ve
ölümü veren de yine O’dur.
Evet, ölüm yalnız tahrip ve sönmek değildir ki sebeplere verilsin, tabiata
havale edilsin. Aksine, nasıl bir tohum  görünüş te ölüp çürüyor, fakat
içyüzünde  bir sümbülün hayatına ve yoğrulup hazırlanmasına vesile
oluyor, yani basit tohum luk hayatından küllî sümbül hayatına geçiyor.
Aynı şekilde ölüm de bir çözülüp dağılma ve yokluğa gidiş gibi göründüğü
halde, hakikatte insan için bâki hayata bir unva n, giriş ve başlangıç oluyor.
Öyleyse hayatı veren ve idare eden Kadîr-i Mutlak, elbette ölümü de
yaratandır.
Şu kelimedeki yüce tevhid mertebesinin büyük bir deliline şöyle işaret
edeceğiz: Otuz Üçüncü Mektup’un Yirmi Dördünc ü Pencere'sinde
söylendiği gibi, şu varlıklar ilahî bir irade ile akıp gidiyor. Şu kâinat,
Rabbanî  bir emirle hareket ediyor. Şu mahlûkat, Allah’ın izniyle zaman
nehrinde sürekli akıyor, gayb âleminden gönde riliyor; onlara şu görünen
âlemde zahirî birer vücut giydiriliyor, sonra muntazaman gayb âlemine
yağıyor, iniyorlar. Ve Cenâb-ı Hakk’ın emriyle sürekli istikbalden gelip
şimdiki zamana uğr ayarak teneffüs ediyor ve mâziye dökülüyorlar.
İşte mahlûkatın şu akışı gayet hikmetle, rahmet ve ihsan dairesinde.. şu
seyri, her şeyi kuşatan gayet geniş bir ilimle, hikmet ve düzen dairesinde..
ve şu gidişatı gayet merhametle, şefkat ve mizan dairesinde baştan aşağı
hikmetlerle, faydalarla, neticelerle ve gayelerle gerçekleşiyor. Demek bir
Kadîr-i Zülcelâl, bir Hakîm-i Zülkemâl tek tek her varlığa, varlık
topluluklarına ve o topluluklardan meydana gelen âlemlere kudretiyle
sürekli hayat verip onları vazifelendirir, sonra hikmetiyle öldürüp terhis
eder. Gayb âlemine gönde rir, kudret dairesinden ilim dairesine çevirir.
İşte, şu kâinatı her şeyiyle çekip çevirmeye gücü bulunmayan.. bütün
zamanlara hükm ü geçmeyen.. âlemleri tek bir fert gibi hayata ve ölüme
mazhar etmeye kudreti yetmeyen.. ve baharları, bir çiçek gibi hayat verip
yeryüzüne takamayan, sonra da ölümle onda n kopa rıp alamayan bir zât,
hiç mümkün müdür ki ölüme ve öldürme fiiline sahip çıkabilsin! Evet, en
basit bir canlının, tıpkı hayatı gibi ölümünün dahi, hayatın bütün
hakikatlerini ve her türlü ölümü elinde tutan bir Zât-ı Zülcelâl’in kanunu,
izni, emri, kuvve ti ve ilmiyle olması zorunludur.
Sekizinci Kelime
وََُ َ َ َُتُ Yani O’nun hayatı daimîdir, ezelî ve ebedîdir. Ölüm ve
fânilik, hiçlik ve yokluk O’na ârız olamaz (sonradan ilişemez, tesir
edemez). Çünkü hayat, O’nun kendi Zât’ındandı r. Varlığı kendinden olan,
geçici olamaz. Evet, ezelî olan elbette ebedîdir. Kadim olan elbette bâkidir.
Vâcibü'l-Vücûd,999 elbette daimîdir.
Evet, bir hayat ki, varlık âlemi bütün nur uyla onun göl gesidir; yokl uk na sıl
ona ârız olabilir?
Evet, bir hayat ki, vücûbiyet derecesinde bir varlık onun gereği ve
unva nıdır. Elbette hiçlik ve fânilik hiçbir şekilde ona sonradan ilişemez,
tesir edemez.
Evet, bir hayat ki, bütün hayatlar daima onun cilvesiyle ortaya çıkar ve
kâinattaki bütün değişmez hakikatler ona dayanır, onunl a ayakta durur.
Elbette, fânilik ve yokl uk ona  hiçbir şekilde yaklaşamaz.
Evet, bir hayat ki, onun bir cilvesinin parıltısı, fâniliğe ve yokluğa maruz
sayısız şeye birlik verip onları bekâya kavuşturur, dağılmaktan kurtarır,
varlıklarını muhafaza eder ve bir çeşit ebediliğe mazhar kılar. Hayat,
kesrete vahdet verir, yani sayısız şeyi bir yapar, onları bâkileştirir; hayat
sona erse o şeyler dağılır, fâniliğe gider. Elbette yokluk ve fânilik, öyle
sonsuz parıltıların bir cilvesi olan vücûbiyet derecesindeki hayata
yanaşamaz.
Bu hakikate kesin şahit, şu kâinatın yok olup gidecek olması ve fâniliğidir.
Yani varlıklar, nasıl ki hayatlarıyla o sonsuz hayat sahibi, ölmez Hayy’ın
hayatına ve varlığının vücûbiyetine delil ve şahittir.1000 HAŞİYE Aynen öyle de,
ölümleriyle, yok olup gitmeleriyle o hayatın bekâsına, ebedîliğine işaret
ve şahitlik ederler. Çünkü onlar yok olup gittikten sonra yerlerine yine
kendileri gibi hayata mazhar varlıkların gelmesi gösteriyor ki, daimî bir
hayat sahibi var ve hayat cilvelerini sürekli tazeliyor. Nasıl ki güne şin
ışığı altında akan bir nehrin yüzünde  kabarcıklar parlar, gider.
Arkalarından gelenler aynı parlamayı gösterip kafile kafile parlar, sonra
sönüp kaybolur. Bu sönme-parlama vaziyetiyle yüks ek, daimî bir güne şin
devamlı varlığına işaret ederler. Aynen öyle de, şu geçip giden
varlıklardaki hayat ve ölümün değişmesi ve sırayla birbirinin yerini
alması, bir Hayy-ı Bâki’nin bekâsına ve devamlı varlığına şahittir.
Evet, şu varlıklar birer aynadır. Fakat karanlık, ışığa ayna olduğu ve
şiddeti derecesinde ışığın parlamasını gösterdiği gibi, varlıklar da
zıtlıklarıyla pek çok yönde n O’na aynalık eder. Mesela, nasıl ki varlıklar
acizlikleriyle Sâni’in kudretine, fakrları ile zenginliğine ayna olur. Aynen
öyle de, fânilikleriyle O’nun bekâsına aynadırlar. Evet, yeryüzünün ve
yeryüzünde ki ağaçların kış mevsiminde görülen fakir vaziyetleri ve
baharda parlaklık saçan servet ve zenginlikleri –kesin bir şekilde– bir
Kadîr-i Mutlak’ın, tükenmez zenginlik sahibi bir Ganî’nin kudretine ve
rahmetine aynalık eder. Bütün varlıklar – âdeta hal diliyle– Veysel Karanî
gibi şöyle yakarır, der ki:
“Ey İlahımız! Rabbimiz Sensin! Çünkü biz kuluz. Nefsimizi terbiye
etmekten aciziz. Demek bizi terbiye eden Sensin...
Hem Sensin Hâlık! Çünkü biz mahlûkuz, yapılıyoruz…
Hem Rezzak Sensin! Çünkü biz rızka muhtacız, elimiz ona yetişmiyor.
Demek bizi yapan v e rızkımızı veren Sensin...
Hem Sensin Mâlik! Çünkü biz kuluz. Bizde bizden başkası tasarruf ediyor.
Demek Mâlikimiz Sensin...
Hem sen Aziz’sin, izzet ve büyüklük sahibisin! Biz düşkünlüğüm üze
bakıyoruz, üstümüzde bir izzetin cilveleri var. Demek Senin izzetinin
aynasıyız…
Hem Sensin mutlak, tükenmez zenginlik sahibi Ganî! Çünkü biz fakiriz.
Fakrımızın eline, ulaşamadığı bir servet veriliyor. Demek Ganî ve veren
Sensin...
Hem Sen Hayy ve Bâki’sin! Çünkü biz ölüyoruz. Ölmemizde ve
dirilmemizde daimî bir hayat vericinin cilvesini görüyoruz…
Hem Sen Bâki’sin! Çünkü biz fâniliğimizde, gelip geçici oluşumuzda Senin
sonsuzluğunu v e bekânı görüyoruz…
Hem cevap veren, hediye eden ve lütuf bahş eden Sensin! Çünkü biz bütün
varlıklar, sözlerimizle ve hal dilimizle daima haykırıp istiyor, niyaz edip
yalvarıyoruz. Arzularımız yerine geliyor, istediklerimiz veriliyor. Demek
bize cevap veren Sensin!..”
İşte bunun gibi, büyük- küçük her bir varlığın, Veysel Karanî misali
manevî yakarış suretinde birer aynalık vazifesi var. Acizlikleri, fakr ve
kusurlarıyla Allah’ın kudr etini ve kemâlini ilan ediyorlar.
Dokuzuncu Kelime
َِِهِ اَُْْ Yani bütün hayırlar O’nun elinde, bütün iyilikler O’nun
defterinde, bütün ihsanlar O’nun hazinesindedir. Öyleyse hayır isteyen
O’ndan i stemeli, iyilik arzu eden O’na yalvarmalı...
Şu sözün hakikatini kesin bir şekilde göstermek için ilahî ilmin sayısız
delilinden geniş bir delilin emarelerine ve parıltılarına şöyle işaret eder ve
deriz ki:
Şu kâinatta, görünen fiilleriyle tasarruf edip âlemleri yaratan Sâni’in, her
şeyi kuşatan bir ilmi var. Bu ilim, O’nun zâtının zaruri bir hususiyetidir,
O’ndan ayrı düşünülmesi imkânsızdır. Nasıl ki güne şin kendisinin bulunup
ışığının bulunmaması mümkün değil, aynen öyle de, şu muntazam
varlıkları yaratan Zât’ın ilminin O’ndan ayrı olması, bunda n binlerce
derece daha imkânsızdır. Şu kuşatıcı ilim, o Zât’ın zaruri hususiyeti
olduğu gibi, her şeyle alâkalı bulunması yönüyl e de her varlığa lâzımdır.
Yani hiçbir şeyin O’ndan gizlenmesi mümkün değildir. Yeryüzünde ki
şeylerin güne şe karşı perdesiz iken güne şi görmemesi mümkün olmadığı
gibi, o Alîm-i Zülcelâl’in ilminin nurunda n eşyanın gizlenmesi bunda n bin
derece daha imkânsızdır, akıl dışıdır. Çünkü O, her yerde hazır ve nâzırdır.
Yani her şey nazarı altındadır, O’nun karşısındadır, şuhud dairesindedir;
O’nun her şeye nüfuzu vardır. Şu cansız güne ş, şu aciz insan, şu şuursuz
röntgen ışını gibi nurlu şeyler sonradan ortaya çıktıkları, noks an ve
sonradan var oldukları halde yaydıkları ışık, karşısındaki her şeye ulaşıp
nüfuz ederse, elbette her şeyi kuşatan, vacip ve zâtî olan ezelî ilmin
nurunda n hiçbir şey gizlenemez, onun dışında kalamaz. Kâinatta bu
hakikati gösteren had ve hesaba gelmez alâmetler, işaretler vardır. Mesela:
Varlıklarda görünen bütün hikmetler o ilme işaret eder. Çünkü hikmetle iş
görmek, ilimle olur.
Hem bütün inayetler, süslemeler o ilme işarettir. Yardım ederek, lütuf ve
ihsanda bulunarak iş gören, elbette bilir ve bilerek yapar.
Hem her biri denge ve ölçü içindeki bütün intizamlı varlıklar, her biri
düzen içindeki bütün dengeli ve ölçülü suretler yine o engin ilme işaret
eder. Çünkü intizamla iş görmek, ilimle olur. Ölçüyle, tartıyla, sanatkârca
yapan, elbette kuvve tli bir ilme dayanarak yapar.
Hem bütün varlıklarda görünen muntazam miktarlar, hikmet ve fayda
gözetilerek biçilmiş şekiller, kazânın1001 düsturu ve kaderin pergeliyle
düzene koyul muş gibi netice veren vaziyetler ve suretler, kuşatıcı bir ilmi
gösteriyor.
Evet, eşyaya ayrı ayrı muntazam suretler vermek, her şeye hayatı ve
varlığı için faydalı, lâyık, hususi birer şekil takdir etmek her şeyi kuşatan
bir ilimle olur, başka türlü olamaz...
Hem her bir canlıya lâyık tarzda, uygun vakitte, ummadığı yerde rızkını
vermek, engin bir ilimle olur. Çünkü rızkı gönde ren, rızka muhtaç olanları
bilecek, tanıyacak, vaktinden haberdar olacak, onların ihtiyacını
anlayacaktır ki rızıklarını lâyık bir tarzda verebilsin.
Hem bütün canlıların, “gizlilik” unva nı altında belli bir kanuna  bağlı olan
ecelleri, ölümleri kuşatıcı bir ilmi gösteriyor. Çünkü her canlı
topluluğunun –gerçi görünüş te tek tek her ferdinin belli bir ecel vakti
görünmüyorsa da– iki çizgi arasında sınırlı bir zamanda ecelleri
belirlenmiştir. O ecelin gelmesi sırasında, o canlının arkasından vazifesini
devam ettirecek olan neticesinin, meyvesinin, çekirdeğinin muhafazası ve
taze bir hayata başlangıç yapılması yine o kuş atıcı ilmi gösteriyor.
Hem rahmetin bütün varlıkları kapsayan ve her bir varlığa lâyık şekilde
verilen lütufları, engin bir rahmet içinde her şeyi kuşatan bir ilme işaret
ediyor. Çünkü mesela canlıların yavrularını sütle besleyen ve
yeryüzünde ki suya muhtaç bitkilere yağmurla yardım eden, elbette o
yavruları tanır, ihtiyaçlarını bilir ve o bitkileri görür, yağmurun onlara
lüzumunu anlar, sonra gönde rir ve bunun gibi… O’nun rahmetinin
hikmetli, inayetli, sonsuz cilveleri, her şeyi kuşatan bir ilmi gösteriyor.
Hem bütün eşyadaki sanatta görülen ihtimam, sanatkârca tasvirler ve
hüne rli süslemeler engin bir ilmin varlığına delildir. Çünkü binlerce
muhtemel vaziyet içinde muntazam, ziynetli, sanatlı ve hikmetli bir
vaziyeti seçmek, derin bir ilimle olur. Bütün eşyada bu tarz vaziyetlerin
seçilmesi kuşatıcı bir ilmi gösteriyor.
Hem eşyanın benzersiz bir şekilde yaratılması ve yoktan var
edilmesindeki tam kolaylık, kusursuz bir ilmi işaret eder. Çünkü bir işte,
bir vaziyette kolaylık, ilmin ve maharetin derecesine göredir. Yapan ne
kadar çok bi lirse o de rece kolay yapar.
İşte şu sırdan dolayı, her biri birer sanat mucizesi olan varlıklara
bakıyoruz ki, hayret verici derecede bir kolaylıkla, zahmetsiz, sıkıntısız,
kısa bir zamanda fakat mucizevî bir şekilde var ediliyorlar. Demek,
sınırsız bir ilim var ki, sonsuz kolaylıkla yapılıyorlar…
Bu anlattıklarımız gibi binlerce doğru alâmet gösteriyor ki, şu kâinatta
tasarruf eden Zât’ın her şeyi kuşatan bir ilmi vardır, her şeyi bütün fiilleri
ve halleriyle bilir, sonra yapar. Madem şu kâinatın sahibinin böyle bir ilmi
var. Elbette insanları ve onların amellerini görür, neye lâyık ve müstahak
olduklarını bilir, onlara hikmetinin ve rahmetinin gereğince muamele eder
ve edecektir…
Ey insan! Aklını başına al, dikkat et! Nasıl bir Zât seni bilir ve sana bakar,
bil ve ayıl!..
Eğer denilse: “Yalnız ilim yetmez, irade de gerekir. İrade olmazsa ilim
kâfi gelmez.”
Cevap: Bütün varlıklar her şeyi içine alan bir ilme işaret ve şahitlik
ettikleri gibi, o engin ilmin sahibinin kuşatıcı iradesine de delildirler.
Şöyle ki, her bir şeye, bilhassa her bir canlıya, karmakarışık pek çok
ihtimal içinde belirlenmiş bir ihtimalle.. neticesiz pek çok yol içinde
neticesi olan bir yolla.. pek çok imkân içinde tereddütteyken gayet
muntazam bir hüviyet verilmesi, onun tarif edilebilir hale gelmesi sayısız
yönde n, kuşatıcı bir iradeyi gösteriyor. Çünkü her şeyin varlığını kuşatan
sayısız imkân ve ihtimal içinde.. meyvesiz, neticesiz yollarda.. karışık,
değişmez, sel gibi ölçüsüz akan cansız unsurlardan o canlıya gayet hassas
bir ölçüyle, nazik bir tartıyla, gayet ince ve nazenin bir düzenle verilen
ölçülü şekil ve muntazam hüviyet, zorunlu olarak ve açıkça, hatta gözle
görülür gibi, onun kül lî bir iradenin eseri olduğunu gös terir.
Çünkü sayısız vaziyet içinden birini seçmek; bir ayırma, bir tercih, bir
kasıt ve irade ile olur. O vaziyet bir niyet ve arzu ile ayrılır. Elbette bu
ayırma, o vaziyeti bir şeye mahsus kılma, bir mahsus kılanı gerektirir.
Tercih, bir tercih ediciyi ister. Ayıran ve tercih eden ise iradedir. Mesela
insan gibi, yüzlerce farklı uzva, kabiliyete ve duyguya  sahip makine
hükm ünde ki bir vücudun, bir damla sudan.. yüzlerce farklı azası bulunan
bir kuşun, basit bir yumurtadan.. ve yüzlerce değişik kısma ayrılan bir
ağacın basit bir çekirdekten yaratılması, kudrete ve ilme şahitlik ettiği
gibi, kesin ve zorunlu bir şekilde, onların Sâni’inde küllî bir irade
olduğunu gösterir. Sâni, bu irade ile o canlının her şeyini ona mahsus kılar
ve her parçasına, her uzvuna , her kısmına ayrı, hususi bir şekil verir,
vaziyet giydirir.
Kısacası: Nasıl ki her şeyde, mesela hayvanlarda mühim azaların, esas ve
netice itibarı ile birbirine benzeyişi, tevafuku ve vahdet mührü taşıması,
bütün hayvanların Sâni’inin bir, Vahid ve Ehad olduğuna  kesinlikle işaret
ediyor. Aynen öyle de, o hayvanların ayrı ayrı hüviyetleri ve simalarındaki
başka başka hikmetli, ayırt edici vasıfları ve farklılıkları gösterir ki,
onların Sâni-i Vahid’i, dilediğini dilediği zaman yapar, irade sahibidir…
İstediğini yapar, istemediğini yapmaz; işlerini kasıt ve irade ile görür.
Madem Cenâb-ı Hakk’ın ilmine ve iradesine varlıklar sayısınca, belki
onların fiilleri ve halleri sayısınca delil ve şahit vardır. Elbette, bir kısım
filozofların Allah’ın iradesini reddetmesi, bir kısım bid’atçıların kaderi
inkârı, bir kısım dalâlet ehlinin ilahî ilmin küçük şeylerden haberdar
olmadığını iddia etmesi ve tabiatçıların bazı varlıkları tabiata ve sebeplere
isnat etmesi, varlıklar sayısınca katmerli bir yalancılıktır, onların fiilleri
ve halleri sayısınca, kat kat bir dalâlet divaneliğidir. Çünkü doğru olan
sonsuz şahitliği yalanlayan, sonsuz bir yalancılık yapmış olur.
İşte Cenâb-ı Hakk’ın dilemesiyle meydana gelen işlerde “inşaallah,
inşaallah” yerine, bilerek “tabii, tabii” demenin ne kadar  hata ve hakikate
zıt olduğunu k ıyasla!..
Onuncu Kelime
 ٰ
وََُ َٰ ُ َْءٍ ٌَِ Yani hiçbir şey O’na ağır gelmez. İmkân dairesinde ne
kadar  şey varsa onl arın hepsine gayet kolayca vücut giydirebilir. Bu O’nun
için o derece kolay ve rahattır ki, 1002إَِۤ أَُْهُۤ إِذَۤا أَرَادَ ًَْ أَنْ َُلَ َُ ُْ ََُنُ
sırrıyla, âde ta yalnızca emreder, o iş gerçekleşir.
Nasıl ki gayet maharetli bir sanatkâr, elini işe dokundur ur dokundur maz,
dokunduğu şey çok kolay bir şekilde makine gibi işler. Bu sürati ve
mahareti ifade etmek için şöyle denir: “Şu iş ve sanat ona o kadar
itaatkârdır ki, âdeta işler tek emriyle, dokunm asıyla oluyor, sanatlar öyle
meydana geliyor.” Aynı şekilde Kadîr-i Zülcelâl, eşyanın kendi kudretine
nihayet derecede boyun eğmesine, itaatine ve o kudretin son derece
zahmetsiz ve kolay bir şekilde iş görmesine işaret olarak إَِۤ أَُْهُۤ إِذَۤا أَرَادَ ًَْ
1003أَنْ َُلَ َُ ُْ ََُنُ buyur ur. Şu yüce hakikatin sayısız sırrından beşini, beş
nüktede söyleyeceğiz.
Birincisi
Cenâb-ı Hakk’ın kudreti için en büyük şey, en küçük şey kadar kolaydır.
Bir canlı türünün bütün fertleriyle yaratılması, tek bir ferdin yaratılması
kadar zahmetsiz ve rahattır. Cenneti yaratmak bir bahar kadar kolay; bir
baharı var etmek bir çiçek kadar rahattır.
Şu sırrı izah ve ispat eden nuraniyet-şeffaflık sırrı, mukabele sırrı, denge
sırrı, intizam sırrı, itaat sırrı, tecerrüt sırrı haşre dair Onunc u Söz’ün
sonunda  ve meleklere, ruhun bekâsına, ölümden sonra dirilişe dair Yirmi
Dokuz uncu Söz’deki haşir meselesinde, İkinci Maksat’ta altı temsille
ispatlanarak gösterilmiştir. Buna göre, Allah’ın kudretine nispeten
yıldızların yaratılması zerreler gibi kolaydır; sayısız fert bir tek fert kadar
zahmetsiz ve rahatça var edilir. Madem bu altı sır o iki Söz’de
ispatlanmıştır, meseleyi onlara havale ederek bur ada kısa kesiyoruz.
İkincisi
Allah’ın kudreti karşısında her şeyin eşit olduğuna  kesin ve apaçık delil
şudur:
Gözümüzle görüyoruz ki, hayvanların ve bitkilerin yaratılmasında,
• Sonsuz bir cömertlik ve çokluk içinde, son derece sağlam, noksansız ve
güzel bir sanat bulunuyor .
• Hem son derece karışıklık içinde, benzerlerinden son derece farklılık ve
ayrılık gör ünüyor .
• Hem son derece bolluk ve genişlik içinde, sanatça son derece kıymetlilik
ve yaratılış bakımından güz ellik bul unuyor .
• Hem o varlıklar son derece sanatlı bir şekilde, çok dona nıma ve zamana
muhtaç olmakla beraber, gayet kolayca ve süratle var ediliyor. O sanat
mucizeleri âdeta birden ve hiçten vüc uda geliyor.
İşte yeryüzünde  her mevsim açıkça şahit olduğum uz bu kudret faaliyeti
kesinlikle gösterir ki, şu fiillerin kaynağı olan kudret için en büyük şey, en
küçük şey kadar kolaydır. Sayısız varlığın yaratılması ve idaresi, bir
tekinin yaratılması ve idaresi kadar rahatça olur.
Üçüncüsü
Şu kâinatta, şu görünen tasarruflar ve fiiller ile hükm eden Sâni-i Kadir’in
kudretine en büyük küll (bütün), en küçük cüz (parça) kadar kolay gelir.
Çok sayıda ferdi bulunan küllî, büyük bir şeyin var edilmesi, onun bir tek
ferdinin yaratılması kadar kolaydır. Ve en basit, cüzî bir misalinde en
yüks ek sanat kıymeti gösterilebilir. Şu hakikatin hikmet sırrı üç kaynaktan
çıkar:
Birincisi: Vahidiyetin yardımından
İkincisi: Vahdetin sağladığı kolaylıktan
Üçüncüsü: Ehadiyet tecellisinden
Birinci kaynak olan, vahidiyetin yardımı: Her şey, bütün eşya bir tek
zâtın mülkü olsa o vakit o zât, vahidiyeti ile bütün eşyanın kuvve tini tek
bir şeyin arkasında toplayabilir. Ve bütün eşya, bir tek şey gibi kolayca
idare edilir. Şu sırrı anlamayı kolaylaştırmak için bir temsil söyleyeceğiz:
Mesela nasıl ki bir memleketin tek bir padişahı olsa, o padişah tek elden
idare etme kanunuyl a her bir askerin arkasında bir ordunun manevî
kuvve tini toplayabilir. Ve bunu yapabildiği için o tek asker bir şahı esir
edebilir, şahın üstünde  bir mevkiye çıkıp padişahı adına ona hükm edebilir.
Hem o padişah, saltanatının bir ve tek oluşu sırrıyla bir askeri, bir memuru
çalıştırıp idare ettiği gibi, bütün orduyu ve bütün memurlarını da idare
edebilir. Âdeta o sırla herkesi, her şeyi tek bir ferdin imdadına
gönde rebilir. Her bir fert, bütün fertlerin dayanabileceği kadar büyük bir
kuvve te dayanabilir, yani onlardan yardım alabilir. Eğer birliğin ipi
çözülse ve o saltanat başıbozukluğa döns e, o vakit her bir asker sonsuz bir
kuvve ti birden kaybedip her şeye nüfuz edebildiği yüks ek nüfuz
makamından düşer, basit bir adam derecesine iner. Ve onların idaresi ve
istihdamı, askerler sayısınca zorlaşır.
Aynen öyle de –1004وَِِّٰ اََُْ اَْْٰ –şu kâinatın Sâni’i, bir olduğunda n, bütün
eşyaya bakan isimlerini her bir şeyin üzerinde toplayabilir. Ve sonsuz
sanatıyla o şeyi kıymetli bir surette yaratır. Gerekirse bir tek varlığa bütün
eşya ile bakar, baktırır, yardım eder ve onu kuvve tli kılar. Bütün eşyayı da
o birlik sırrıyla bir tek şey gibi yaratır, tasarrufu altında tutar, idare eder.
İşte şu vahidiyetin yardımı sırrıyla kâinatta son derece bolluk ve ucuzluk
içinde sanatça ve kıymetçe son derece yüksek ve yüce bir vaziyet
görünüy or.
İkinci kaynak olan, vahdetin sağladığı kolaylık: Yani birlik usulüyle bir
merkezden, bir elden, bir kanunla yapılan işler son derece kolay olur.
Fakat o iş farklı merkezlere, çeşitli kanunlara, birden fazla ele dağılırsa
zorlaşır.
Mesela, nasıl ki bir orduda  bütün askerlerin teçhizatının temel
malzemeleri bir merkezden, bir kanunla, bir başkumandanın emriyle
yapılsa, hepsi bir tek askerinki kadar kolay olur. Eğer ayrı ayrı
fabrikalarda, ayrı ayrı merkezlerde yapılsa, bir tek askerin teçhizatı için
bir ordunun dona tılmasına lâzım olan bütün askerî fabrikaların bulunması
gerekir. Demek, eğer birliğe dayanılsa bir ordunun dona tılması bir asker
kadar kolay olur. Aksi takdirde bir askerin teçhizatının temel
malzemelerini yapmak bir ordununki  kadar zorlaşır.
Hem bir ağacın meyvelerine, büyüm esi için gerekli maddeler –vahdet
noktasında– bir merkezden, bir kanunla, bir kökt en verilse, binlerce meyve
tek bir meyve gibi kolay olur. Eğer her bir meyve ayrı ayrı merkezlere
bağlansa ve o meyvelerin yetişmesi için gerekli maddeler ayrı ayrı
yerlerden gönde rilse, her birinin büyüm esi bütün ağaç kadar zorlaşır.
Çünkü büt ün ağaca lâzım olan maddeler, her bir meyve için de lâzımdır.
İşte şu iki temsildeki gibi –1005وَِِّٰ اََُْ اَْْٰ– bu kâinatın Sâni’i, Vahid ve
Ehad olduğunda n birliğinin tecellisiyle iş görür ve öyle iş gördüğü için
bütün eşyanın yaratılması, idaresi bir tek şey kadar  kolay olur. Hem bir tek
şeyi sanatça bütün eşya kadar  kıymetli yapabi lir. Sayısız ferdi gayet
kıymetli bir şekilde var ederek, şu görünen sınırsız bolluğun ve ucuzluğun
lisanıyla mutlak ve hads iz cömertliğini, sonsuz yaratıcılığını gösterir.
Üçüncü kaynak olan ehadiyet tecellisi: Sâni-i Zülcelâl, cisim ve cismanî
olmadığı için zaman ve mekân O’nu kayıt altına alamaz. Varlık ve mekân,
O’nun her şeyi görmesine, her yerde hazır ve nâzır olmasına müdahale
edemez. Vasıtalar ve cisimler O’nun icraatına perde çekemez.
Teveccühünde  bölünme olmaz. Bir şey bir başka şeye mâni değildir.
Sonsuz fiillerini bir tek fiil gibi yapar. Onun içindir ki, bir çekirdeğe koca
bir ağacı mânen yerleştirdiği gibi, bir tek ferde de bir âlemi sığdırabilir.
Bütün âlem O’nun kudret elinde bir tek fert gibi çevrilir. Şu sırrı başka
Söz’lerde izah ettiğimiz gibi, deriz ki:
Nasıl ki nuraniyeti itibarı ile kayıtlardan bir derece sıyrılmış olan güne şin
yansıması her bir cilâlı, parlak şeyde görünür. Binlerce, milyonlarca ayna
ışığının karşısına konul sa –bir tek ayna gibi– bölünmeden, bizzat her
birinde misalî yansıması bulunur. Eğer aynanın kapasitesi varsa güne ş,
büyükl üğüyl e onda  eserlerini gösterebilir. Bir şey bir başka şeye mâni
olmaz. Binler bir gibi olur, binlerce yere bir yer gibi kolaylıkla girer. Her
yer güne şin ışığına binlerce yer kadar mazhar olur.
İşte –وَِِّٰ اََُْ اَْْٰ– şu kâinatın Sâni-i Zülcelâl’inin, nur olan bütün
sıfatlarıyla ve nuranî olan bütün isimleriyle, eşyaya ehadiyetiyle
yönelmesi sırrıyla öyle bir tecellisi var ki, hiçbir yerde olmadığı halde her
yerde hazır ve nâzırdır. Teveccühünde  bölünme olmaz. Aynı anda her yerde,
her işi kolayca, zahmetsizce yapar.
İşte şu vahidiyetin yardımı, vahdetin sağladığı kolaylık ve ehadiyet
tecellisi sırrıyladır ki: Bütün varlıklar bir tek Sâni’e verildiği vakit,
hepsinin yaratılışı ve idaresi bir tek varlık gibi kolay olur; her biri,
sanatındaki güzellik bakımından bütün varlıklar kadar kıymetli olabilir.
Nasıl ki varlıkların sınırsız bolluğu içinde, her birinde sayısız sanat
inceliğinin bulunması bu hakikati gösteriyor. Eğer o varlıklar doğrudan
doğruya bir tek Sâni’e verilmezse, o zaman her birinin yaratılışı ve
idaresi, bütün varlıklar kadar zor olur ve bütün varlıklar, bir tek varlık
kıymetine iner. Şu halde ya hiçbir şey vücuda gelmeyecek ya da gelse bile
kıymetsiz olacak, de ğeri hiçe inecektir.
İşte şu sırdandır ki, felsefecilerin en ileri gidenleri olan sofistler, hak
yoldan yüz çevirdikleri için küfür ve dalâlet yoluna bakmış, şirk yolunun
hak ve tevhid yolunda n yüz bin defa daha zor, son derece akıl dışı
olduğunu görmüşler. Bu yüzden mecburen, her şeyin varlığını inkârla
akıldan istifa etmişler.
Dördüncüsü
Şu kâinatta görünen fiillerle icraatını yerine getiren, her şeyi idare eden
Kadir Zât’ın kudretine nispeten cennetin yaratılması bir bahar kadar kolay,
bir baharın var edilmesi bir çiçek kadar kolay, bir çiçeğin sanat ve yaratılış
güzellikleri bir bahar kadar tatlı ve kıymetli olabilir. Şu hakikatin sırrı üç
şeydir:
Birincisi: Sâni’in vücûbu ile tecerrüdü, yani varlığı kendinden Cenâb-ı
Hakk’ın hiçbir şeye benzememesi ve zamandan, mekândan, her türlü
noksandan m ünezzeh olması.
İkincisi: Mahiyetinin her şeyden farklılığıyla kayıtlardan münezzeh
olması.
Üçüncüsü: Yer tutmaktan ve bölünmekten münezzeh olması.
Birinci Sır: Vücûbun ve her şeyden münezzeh olmanın sonsuz kolaylığı
getirmesi gayet derin bir sırdır. Bunu anlamayı bir temsille
kolaylaştıracağız, şöyle ki:
Varlık mertebeleri çeşit çeşittir, varlık âlemleri ayrı ayrıdır. Öyle olduğu
için, derin, sağlam ve sabit bir varlık tabakasının bir zerresi, onda n daha
hafif bir varlık tabakasının bir dağı kadardır ve o dağı içine sığdırır.
Mesela görünen âlemden, kafadaki hardal tanesi kadar hafıza kuvve ti,
mânâ âleminden bir kütüpha ne kadar şeyi ve maddi âlemden olan tırnak
kadar bir ayna, misal âlemi tabakasından koca bir şehri içine alır. Maddi
âleme ait o aynanın ve hafızanın şuuru ve var etme kuvve ti olsaydı, bir
zerrecikten ibaret maddi varlıklarının kuvve tiyle, o manevî ve misalî
âlemlerde sayısız tasarrufta bulunabilir, değişiklik yapabilirlerdi.
Demek ki, varlık derinlik ve sabitlik kazandıkça kuvvet artar, az bir şey çok
hükmüne geçer. Bilhassa varlık tam derinlik ve sabitlik kazandıktan sonra,
madde den sıyrılmışsa, kayıt altına girmezse küçük bir cilvesi, diğer hafif
varlık tabak alarının pek çok âlemini kuşatabilir.
***
İşte –1006وَِِّٰ اََُْ اَْْٰ –şu kâinatın Sâni-i Zülcelâl’i, Vâcibü’l-Vücûd’dur.
Yani O’nun varlığı zâtidir, kendindendir, ezelîdir, ebedîdir, yokluğu
imkânsızdır, sona ermesi akıl dışıdır ve varlık tabakalarının en derini, en
sağlamı, en esaslısı, en kuvve tlisi, en mükemmelidir. Diğer varlık
tabakaları, O’nun varlığına nispeten gayet zayıf bir gölge hükm ünde dir. Ve
vücûbiyet derecesindeki o varlık o kadar derin, sabit ve hakikatli;
mümkinâtın1007 varlığı o kadar hafif ve zayıftır ki, Muhyiddin İbni Arabî
gibi hakikati delilleriyle bilen birçok zât, diğer varlık tabakalarını vehim
ve hayal derecesine indirmiş, َ َُْدَ إِ َُ demişler. Yani, “Vücûd-u
Vâcib’e nispeten başka şeylere var denilmemeli, onlar varlık unva nına
lâyık değildir.” diye hükm etmişler.
İşte Vâcibü’l-Vücûd’un hem varlığı zorunlu hem kendinden olan kudretine,
varlıkların sonradan yaratılmaları ve varlık âlemine sonradan çıkışları,
elbette son derece kolay ve hafif gelir. Bütün ruhları o büyük haşirde
diriltip sorgulamak O’nun için bir bahar daki, belki bir bahç edeki, hatta
bir ağaç taki yaprak, çiçek ve meyveleri haşir ve neşretmek kadar  kolaydır.
İkinci Sır: Mahiyetinin her şeyden farklı ve kayıtlardan azade olmasının
kolaylık sağlaması ise şu sebeptendir: Kâinatın Yaratıcısı, elbette onun
cinsinden değildir. Mahiyeti hiçbir mahiyete benzemez. Öyleyse kâinat
dairesindeki mâniler, kayıtlar O’nun önüne  geçemez, icraatını
sınırlayamaz. O, bütün kâinatı birden tasarrufu altında tutarak çekip
çevirebilir. Eğer kâinatın yüzünde  görünen tasarruflar ve fiiller kâinata
atfedilse o kadar zorluğa ve karışıklığa sebebiyet verir ki, hiçbir intizam
kalmayacağı gibi, hiçbir şey de varlığını sürdüremez, belki vücuda
gelemez. Mesela, nasıl ki kemerli kubbe lerdeki ustaca sanat taşlara havale
edilse ve bir taburun kumandana ait idaresi askerlere bırakılsa onlar ya hiç
var olmaz ya da çok zorluk ve karışıklık içinde, düzensiz bir hal alır. Fakat
o kubbe lerdeki taşlara şekil verme işi taş türünde n olmayan bir ustaya
verilse ve taburdaki askerlerin idaresi, kumandanlık rütbesindeki bir
subaya havale edilse hem sanat hem de idare kolay olur. Çünkü taşlar ve
askerler birbirini engeller; usta ve kumandan ise hiçbir mâni olmadan her
noktaya bakar, taşlara şekil verir, askerleri idare eder.
İşte –1008وَِِّٰ اََُْ اَْْٰ– Vâcibü’l-Vücûd’un kutsî mahiyeti, varlığı da
yokluğu da mümkün olan şeylerin mahiyetleri cinsinden değildir. Belki
kâinattaki bütün hakikatler, o mahiyetin güzel isimlerinden olan “Hak”
isminin parıltılarıdır. Madem mukadde s mahiyeti hem Vâcibü’l-Vücûd hem
maddî olmaktan uzak, yüce hem bütün mahiyetlere zıttır; misali, eşi,
benzeri yoktur. Elbette o Zât-ı Zülcelâl’in ezelî kudreti için bütün kâinatın
idaresi ve terbiyesi bir bahar , hatta bir ağaç  kadar  kolaydır. Büyük haşir
ve ahiret yurdunun, cennet ve cehennemin yaratılması, bir güz mevsiminde
ölen ağaç lara bir sonraki bahar da yeniden hay at verilmesi kadar  kolaydır.
Üçüncü Sır: Yer tutmaktan ve bölünmekten uzak olmanın son derece
kolaylığa sebebiyet vermesinin sırrı ise şudur: Madem Sâni-i Kadir
mekânla sınırlı değildir, elbette kudretiyle her mekânda hazır sayılır..
madem O’nun için bölünme ve parçalanma yoktur, elbette her şeye bütün
isimleriyle yöne lebilir.. ve madem her yerde bulunur, her şeye yöne lir;
öyleyse varlıklar, vasıtalar ve cisimler O’nun icraatına engel değildir,
icraatını geciktirmez, hatta onlara hiç lüzum yoktur. Farz edelim lüzum
olsa eşya, elektriğin telleri, ağacın dalları ve insanın damarları gibi
kolaylaştırma vesilesi, hayata kavuşma vasıtası ve fiilleri hızlandırma
sebebi hükm üne geçer. Geciktirme, sınırlama, mâni olma ve müdahale
şöyle dursun; belki kolaylaştırma, süratlendirme, kavuşturma ve vesile
hükm ünde  olur. Demek, her şey –ihtiyaç yok, fakat eğer ihtiyaç olsa–
Kadîr-i Zülcelâl’in kudretinin tasarruflarına itaati ve boyun  eğmesiyle
kolaylığa vesiledir.
Kısacası: Sâni-i Kadir zahmetsiz, gayrete ve teşebbüs e gerek olmadan,
süratle, kolayca, her şeyi ona lâyık bir surette yaratır. Büyük, küllî
varlıkları küçük şeyler kadar  kolay var eder. Küçük varlıkları büyükler
kadar  sanatlı yaratır.
Evet, küllî varlıkları, gökleri ve yeri yaratan kim ise göklerdeki ve yerdeki
küçük varlıkları ve tek tek canlıları yaratan elbette yine O’dur, başkası
olamaz. Çünkü o küçük varlıklar, o büyük varlıkların meyvesi, çekirdeği,
ufak birer misalidir.
Hem o küçük varlıkları yaratan kim ise onları çevreleyen unsurları,
gökleri ve yeri de O yaratmıştır. Çünkü görüyoruz ki, küçük varlıklar,
büyük ve küllî varlıklara nispeten birer çekirdek, ufak birer nüsha
hükm ünde dir. Öyleyse küllî unsurlar, gökler ve yer onları var eden Zât’ın
elinde bulunmalıdır ki, hikmetinin düsturları ve ilminin ölçüleriyle o
kapsamlı varlıkların özlerini, mânâlarını ve numunelerini küçücük
misalleri hükm ünde  olan varlıklara yerleştirebilsin.
Evet, hayret verici sanatları ve birer yaratılış harikası olmaları bakımından
küçük varlıklar büyükl erden geri değil, çiçekler yıldızlardan aşağı değil,
çekirdekler ağaçların gerisinde değildir. Belki kaderin çekirdekteki bir
nakşı olan manevî ağaç, kudretin bağdaki bir dokum ası olan cisme
bürünmüş ağaçtan daha hayret vericidir. Ve insanın yaratılışı, âlemin
yaratılışından daha hayret uyandırıcıdır. Nasıl ki bir atomun üstüne esir
maddesinin zerreleriyle hikmetli bir Kur’an yazılsa, göklerin yüzünde ki
yıldızlarla yazılan büyük bir Kur’an’dan daha kıymetli olabilir. Aynen
öyle de, çok küçük varlıklar, canlılar var ki, sanat mucizeleri yönünde n
küllî ve büyük va rlıklardan üstündür .
Beşincisi
Daha önceki beyanlarımızda varlıkların yaratılışında görünen sınırsız
kolaylığın, son derece çabukluğun, icraatın nihayetsiz süratinin, eşyanın
sonsuz kolaylıkla yaratılmasının sırlarını, hikmetlerini bir derece
gösterdik. İşte eşyanın şu hadsiz sürat ve kolaylıkla yaratılması, hidayet
ehline şöyle kesin bir kanaat verir ki:
Varlıkları yaratan Zât’ın kudretine cennetler baharlar kadar, baharlar
bahçeler kadar, bahçeler de çiçekler kadar kolay gelir. َ َُُْْ وََ َُُْْ إِ
1009ٍََْ وَاَِةٍ sırrıyla, insanlığın haşri ve neşri, bir tek nefsin öldürülüp
diriltilmesi gibi kolaydır. 1010إِنْ ََْ إِ ًََْ وَاَِةً َِذَا ُْ ٌَِ َََْ َُُْونَ
ayetinin açık beyanıyla, bütün insanları ölümden sonra diriltmek, istirahat
için dağılan bir orduyu bi r boru sesiyle toplamak kadar basittir.
İşte şu sınırsız sürat ve sonsuz kolaylık, açıkça, Sâni’in kudretinin
mükemmelliğine ve O’nun için her şeyin kolay olduğuna  kesin ve
şüphe siz bir delildir. Buna rağmen şu sürat ve kolaylık, dalâlet ehlinin
nazarında, eşyanın Sâni’in kudretiyle şekillendirilip var edilmesinin –ki
vücûb derecesinde kolaydır– bin derece imkânsız olan kendi kendine
meydana gelme (teşekkül) iddiası ile karıştırılmasına sebep olmuştur. Yani
bazı basit şeylerin vücuda gelmesini çok kolay gördükleri için onların
teşkilini “teşekkül” zannediyor, “Bunlar var edilmiyor, belki kendi
kendine meydana geliyor.” diyorlar. İşte gel, ahmaklığın sonu olmayan
derecelerine bak ki, sonsuz bir kudretin delilini onun yokluğuna  delil
yapar, nihayetsiz imkânsızlıkların kapısını açar. Çünkü şu halde, âlemin
Sâni’i için şart olan sonsuz kudret ve her şeyi kuşatan ilim gibi kemâl
vasıflarının, her varlığın her zerresine verilmesi gerekir ki kendi
kendilerine meydana gelebilsinler.
On Birinci Kelime
وَإَِِْ اَُِْ Yani, fâni dünyadan bâki bir âleme dönül ecek, Kadîm-i
Bâki’nin ebedî saltanat makamına gidilecek, insanın yüzünü Allah’tan
başka şeylere çeviren sebepler âleminden Vahid-i Zülcelâl’in kudret
dairesine varılacak, düny adan ahirete geçilecek. Döneceğiniz yer O’nun
dergâhıdır, sığınağınız O’nun r ahmetidir.
Bunlar gibi, şu kelimenin ifade ettiği pek çok hakikat var. O hakikatlerin
içinde, ebedî saadet ile cennete döne ceğinizi bildiren hakikat, Onunc u
Söz’ün on iki kesin, şüphe ye yer bırakmayan deliliyle ve Yirmi
Dokuz uncu Söz’ün pek çok kesin delili içeren altı esasıyla o kadar açık
şekilde ispat edilmiştir ki, başka söze ihtiyaç bırakmıyor. O iki Söz, batan
güne şin ertesi sabah yeniden doğa cak olması kesinliğinde ispat etmiştir ki,
şu dünyanın manevî güne şi olan hayat da dünya nın harap olup
batmasından sonra, haşir sabahında, bâki bir surette yeniden doğa caktır.
Cinlerin ve insanların bir kısmı ebedî saadete erişecek, bir kısmı da ebedî
bedbahtlığa, azaba uğrayacaktır…
Madem Onunc u ve Yirmi Dokuzuncu Söz’ler bu hakikati mükemmel bir
şekilde ispat etmiştir. Sözü onlara havale edip yalnız deriz ki, daha önceki
beyanlarda kesinlikle ispatlandığı üzere:
Her şeyi kuşatan sonsuz bir ilme, sınırsız, küllî bir iradeye ve nihayetsiz,
mutlak bir kudrete sahip olan şu kâinatın Sâni-i Hakîm’i, şu insanların
Hâlık-ı Rahîm’i müminlere bütün semavî kitapları ve fermanlarıyla
cenneti, ebedî saade ti vaat etmiştir. Madem vaat etmiş, elbette yapac aktır.
Çünkü O’nun vaadinden cayması imkânsızdır. Vaadini yerine getirmemek,
gayet çirkin bir noksanlıktır. Kâmil-i Mutlak, her türlü noksandan
münezzeh ve mukadde stir. Vaat ettiğini yapmamak ya cehaletten ya da
acizlikten kaynaklanır. Halbuki o Kadîr-i Mutlak’a, ilmi her şeyi kuşatan o
Alîm Zât’a cehalet ve acz yakıştırmak akıl dışı olduğundan, O’nun
sözünde n dönm esi de imkânsızdır.
Hem başta âlemin iftihar tablosu Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
olmak üzere, bütün peygamberler, evliya, asfiya1011 ve müminler sürekli o
Rahîm ve Kerîm Zât’tan, vaat ettiği ebedî saade ti dileyip yalvarıyor, niyaz
edip istiyorlar. Hem O’nun bütün güzel isimlerini vesile kılarak istiyorlar.
Çünkü başta şefkati ve rahmeti, adaleti ve hikmeti; Rahman, Rahîm, Adil
ve Hakîm isimleri, rubûbi yeti ve saltanatı, “Rab” ve “Allah” gibi pek çok
güzel ismi ahiret dairesini ve ebedî saade ti gerektiriyor, lüzumlu kılıyor,
onun bir hakikat olarak gerçekleşeceğine şahitlik ve işaret ediyor. Onunc u
Söz’de ispatlandığı gibi, belki bütün varlıklar, bütün hakikatleriyle ahiret
yurduna i şarette bulunuy or.
Hem en büyük ferman olan Kur’an-ı Hakîm, binlerce apaç ık ayetiyle ve
dosdoğr u, kesin delilleriyle o hak ikati gösteriyor, öğretiyor.
Ve insanlığın iftihar kaynağı olan Habib-i Ekrem, binlerce açık mucizesine
dayanar ak, bütün hayatında, bütün kuvvetiyle o hakikati ders vermiş,
ispatlamış, ilan etmiş, gör müş ve göstermiştir.
اَُّٰ َ وََْ وََرِكْ ََِْ وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ ََِدِ أََْسِ أَِْ اَِْ ِ اَِْ وَاَُْْ وَََِهُ
وَرََُءَهُ وَََُِ ًَِا وَوَاَِِْ وَإَِْاََ وَأَََاَِ ََْ َِاِ۪ وَارْزَُْ ََََُ وَأَدَِْْ اََْ ََ
1012اِٰ۪ وَأََِْ۪ َََِِْ َ أَرََْ ااَِِ، اَِٰ اَِٰ
1013رََ َ ُٰاَِْۤ إِنْ ََِۤ أَوْ أَََْْ
1014رََ َ ُِغْ ََُُ ََْ إِذْ ََََْ وََْ ََ ِْ ََُْ رًََْۚ إَِ أََْ اَْبُ
1015ََُْا َِْ۝وَاُْْ َُْةً ِْ َِِ۝رَب اَْحْ ِ َْرِي وََْ ِۤ أَِْي
1016رََ ََْ ِ إَِ أََْ اُِ اَُِْ
1017وَُْ َََْۤ إَِ أََْ اابُ اُِ
1018َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
Yirminci Mektup’un Onuncu Kelimesine Zeyl1019
1021 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪1020ِِْ۪ ََُُْ
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1022أََ ِِِْ ِّٰ ََِْ اُُْبُ
ٰ
1023ََبَ ُّٰ ًََ رًَُ ِِ ََُۤءُ ََُُِنَ
Soru: Sen birçok yerde diyorsun ki, “Vahde tte yani birlikte sonsuz
derecede kolaylık, kesrette yani çoklukta ve şirkte ise sonsuz zorluk
bulunur. Vahde tte vücûb derecesinde bir kolaylık, şirkte ise imkânsızlık
derecesinde bir zorluk var.” Halbuki gösterdiğin zorluklar ve
imkânsızlıklar, birlik tarafında da vardır. Mesela diyorsun ki, “Eğer
zerreler bir Zât’ın emrinde olmazsa her bir zerrede kuşatıcı bir ilim,
mutlak bir kudret veya sayısız manevî makine ve matbaa bulunması
gerekir. Bu ise yüz derece akıl dışıdır.” Halbuki o zerreler Cenâb-ı Hakk’ın
emrinde de olsa, yine bunların bulunması gerekir ki sayısız muntazam
vazifelerini yapabilsinler. Şu meseleyi halletmeni isterim.
Cevap: Birçok Söz’de izah ve ispat etmişiz ki, bütün varlıklar bir tek
Sâni’e verilse, onların yaratılması ve idaresi bir tek varlık gibi kolay olur.
Eğer çeşitli sebeplere ve tabiata isnat edilse bir tek sinek gökler kadar, bir
çiçek bir bahar kadar, bir meyve bir bahçe kadar zor ve zahmetli olur.
Madem bu mesele başka Söz’lerde izah ve ispat edilmiş, onlara havale
edip burada yalnız üç işaretle nefsin o hakikate tam inanmasını ve onda n
emin olmasını sağlayacak üç temsil göstereceğiz.
Birinci Temsil
Mesela şeffaf, parlak bir zerreciğin içine, bizzat kendi başına kibrit ucu
kadar bir ışık yerleşemez ve ona kaynak olamaz. Kendi büyükl üğü ve
mahiyeti kadar küçük, zerre gibi bir ışığı olabilir. Fakat o zerrecik, güne şe
bağlanıp gözünü açarak ona doğru baksa, o vakit koca güne şi ışığıyla, yedi
rengiyle, sıcaklığıyla, hatta mesafesiyle içine alabilir ve onun bir çeşit
büyük tecellisine mazhar olur. Demek, o zerre kendi kendine kalsa, ancak
bir zerre kadar iş görebilir. Eğer güne şin emrinde, ona mensup ve ayna
sayılsa, onun i craatının bir kısım küçük ör neklerini güne ş gibi gösterebilir.
İşte –1024وَِِّٰ اََُْ اَْْٰ –her bir varlık, hatta her bir zerre, eğer çok sayıda
sözde yaratıcıya, şirke, sebeplere, tabiata ve kendisine isnat edilirse, o
vakit ya kuşatıcı bir ilme ve mutlak bir kudrete sahip olmalı ya da içinde
sayısız manevî makine ve matbaa kendi kendine meydana gelmeli ki ona
verilen harika vazifeleri yapabilsin. Eğer o zerreler Vahid-i Ehad’a isnat
edilirse her bir sanatlı varlık, her bir zerre O’na mensup olur, O’nun
memuru hükm üne geçer. Bu bağ o varlığı, o zerreyi tecelliye mazhar eder.
Bu mazhariyet ve bağ ile o varlık sonsuz bir ilme ve kudrete dayanır.
Hâlık’ının kuvve tiyle, o bağlanma ve dayanma sırrıyla kendi kuvve tinin
milyonlarca kat üstünde  işleri, vazifeleri yapar.
İkinci Temsil
Mesela iki kardeş var. Biri cesurdur, kendine güve nir; diğeri hamiyetlidir,
milletini sever. Bir savaş zamanında kendine güve nen kardeş devlete bağlı
kalmaz, tek başına iş görmek ister. Kendi kuvve t kaynaklarını belinde
taşımaya mecbur olur. Teçhizatını, cephanesini kendi kuvvetine göre
çekmek zorunda  kalır. Düşman ordusunun bir onba şısıyla ancak o şahsî ve
küçük kuvve tince mücadele eder, elinden fazla bir şey gelmez.
Öteki kardeş ise kendine güve nmez, kendini aciz, kuvve tsiz bilir, padişaha
bağlanır ve askere kaydolur. O bağ ile koca bir ordu ona dayanak noktası
hükm üne geçer. Ve o dayanıp güve nme sayesinde padişahın himmetiyle
arkasında bir ordunun manevî kuvve ti toplanabilir, o manevî kuvve tle
savaş meydanına atılır. Ta ki düşmanın mağlup ordusunun içinde şahın
büyük bir mareşaline rastlar. Kendi padişahı adına, “Seni esir ediyorum,
gel!” der, o m areşali esir eder, getirir. Bu halin sırrı ve hikmeti şudur:
Başıbozuk olan birinci kardeş, kuvve t kaynağını ve teçhizatını kendisi
taşımaya mecbur kaldığı için ancak gayet basit işler görebilir. Memur olan
şu kardeş ise kendi kuvve t kaynağını taşımaya mecbur değildir. Belki onu,
ordu ve padişah taşıyor. Telgraf ve telefon makinesini mevcut hatlara
küçük bir telle bağlamak gibi, şu adam bu şekilde kendini o sonsuz
kuvve te bağlar.
İşte –وَِِّٰ اََُْ اَْْٰ –eğer her varlık, her zerre doğrudan doğruya Vahid ve
Ehad Yaratıcıya isnat edilse ve bağlansa, o bağın kuvve tiyle ve efendisinin
kudretiyle, emriyle karınca Firavun’un sarayını başına yıkar, onu baş aşağı
düşürür.. sinek Nemrut’u gebertip cehenneme yollar..1025 bir mikrop en
zorba zalimi mezara sokar.. buğda y tanesi kadar çam çekirdeği, dağ gibi
bir çam ağacının tezgâhı ve makinesi hükm üne geçer.. havanın zerresi
bütün çiçeklerin ve meyvelerin ayrı ayrı işlerinde, meydana gelmelerinde
muntazaman, güzelce çalışabilir. Bütün bu kolaylık, açıkça görüldüğü
üzere, memuriyetten ve o bağdan ileri geliyor. Eğer iş başıbozukluğa
döne rse, sebeplere, çok sayıda sözde yaratıcıya ve kendi kendilerine
bırakılıp şirk yolunda  gidilirse, o vakit her şey ancak kendi büyüklüğü ve
şuuru kadar iş görebilir.
Üçüncü Temsil
Mesela iki arkadaş var. Hiç görmedikleri bir memleket hakkında
istatistikli bir tür coğrafya kitabı yazmak istiyorlar.
Biri, o memleketin padişahına mensup olur, telgraf ve telefon dairesine
girer. On paralık bir telle kendi telefonunu devletin hattına bağlar. Her
yerle görüşür, haberleşir, her yerden bilgi alır. Coğrafya istatistiğine dair
gayet düzgün, m ükemmel ve sanatkârca bir eser yazar.
Arkadaşı ise ya elli sene sürekli gezecek ve her yeri zorlukla görüp her
hadiseyi işitecek ya da milyonlarca lira harcayıp devletin tel ve telefon
hatları kadar hatlara ve padişah misali bir telgraf dairesine sahip olacak ki
arkadaşı gibi mükemmel bir eser yazsın.
Aynen öyle de –وَِِّٰ اََُْ اَْْٰ –eğer sayısız eşya ve mahlûkat Vahid-i
Ehad’a verilse, o irtibat ile her şey O’nun birer mazharı olur. O Ezelî
Güneş’in tecellisine mazhariyeti sayesinde O’nun hikmet kanunlarıyla,
ilmî düsturlarıyla ve kudretinin kaideleriyle irtibat kurar. O vakit, Cenâb-ı
Hakk’ın kudret ve kuvve tiyle, her şeyi gören bir gözü, her yere bakan bir
yüzü ve her işe geçen bir sözü hükm ünde  Rabbanî bir cilveye mazhar olur.
Eğer o bağ kesilse, o varlığın her şeyle irtibatı kopa r, cismi kadar küçük
bir yere sıkışıp kalır. O halde mutlak bir ulûhiyete sahip olmalı ki önceki
vaziyette gördüğü i şleri görebilsin.
Kısacası: Vahde t ve iman yolunda zorunluluk derecesinde bir rahatlık ve
kolaylık var. Şirkte ve her şeyi sebeplere vermekte ise imkânsızlık
derecesinde zorluk ve zahmet bulunur. Çünkü bir tek zât, çok sayıda şeye
zahmetsizce vaziyet verir ve bir netice elde eder. Eğer o vaziyet verme ve
netice elde etme işi çok sayıda şeye havale edilse, o vakit o vaziyet ve
netice çok kül fetle ve pek çok ha reketle ancak elde edilir.
Mesela –Üçüncü Mektup’ta denildiği gibi– gökler meydanında, güne şin ve
ayın kumandası altında, yıldızlar ordusunu harekete geçirip her gece ve
her sene göz alıcı bir şekilde, âdeta tesbih eder bir halde dolaştırmak, bir
akışla döndür mek demek olan cazibeli, sevimli semavî vaziyet.. ve
mevsimlerin değişmesi gibi büyük faydaların meydana gelmesi demek
olan o ulvî, hikmetli yeryüzü hadiselerinin neticeleri eğer vahdete verilse,
o Ezel Sultanı –kolayca– yerküre gibi bir askeri o vaziyet ve o netice için
muazzam gökc isimlerine kumandan tayin eder. Yeryüzü, o emri aldıktan
sonra memuriyet neşesinden mevlevî gibi zikreder ve semâa kalkar, az bir
masrafla o güz el vaziyet elde edilir ve o mühim netice meydana gelir.
Eğer yeryüzüne, “Sen dur, karışma!” denilse.. o netice ve vaziyetin elde
edilmesi göklere havale edilse.. vahdetten kesrete ve şirke gidilse.. o vakit,
her gün ve her sene, yerküreden binlerce kat büyük milyonlarca yıldızı
hareket ettirmek, dünya nın milyarlarca senelik mesafeyi yirmi dört saatte
ve bir senede almasını sağlamak lâzımdır.
Netice: Kur’an ve müminler, sonsuz sanata sahip varlıkları bir tek Sâni’e
verir, her işi doğrudan doğr uya O’na isnat eder ve vücûb derecesinde
kolay bir yolda gider. Allah’a ortak koşanlar ve azgınlık yolundak iler ise
bir tek sanatlı varlığı sayısız sebebe isnat ederek imkânsızlık derecesinde
zor bir yola sapar. Şu halde Kur’an yolunda bütün sanatlı varlıklar ile
dalâlet yolunda bir tek sanatlı varlık eşittir. Hatta belki bütün eşyanın bir
elden çıkması, bir tek şeyin sayısız eşyadan çıkmasından  çok daha
kolaydır. Nasıl ki bir subay , bin askerin idaresini bir tek asker gibi kolay
görür. Ve bir askerin idaresi bin subay a havale edilse bin asker kadar  zor
olur, karışıklığa sebebiyet verir. İşte şu yüce ayet bu hakikati şirk
yolundak ilerin baş ına vuruyor, gittikleri yolu dağı tıyor:
ََبَ ُّٰ ًََ رًَُ ِِ ََُۤءُ ََُُِنَ وَرًَُ ًََ ٍَُِ َْ َََِْنِ ًََۚ اََُْْ ِِّٰۚ َْ
1026أََُُْْ َ ََُْنَ
1027َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
اَُّٰ َ وََْ َٰ ََِ ٍَُ ََِدِ ذَراتِ اََِْتِ وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ أَََِْ، اَِٰ. وَاَُْْ ِِّٰ
1028رَب اَََِْ
اَُّٰ َ أََُ َ وَاُِ َ ََُ.. َ َْ َ إَِٰ إِ َُ وََْهُ َ ََِ َُ.. َ َْ َُ اُُْْ وََُ اَُْْ..
وََ َْ ُْ۪ وَُُِ.. َ َْ َِِهِ اَُْْ.. َ َْ َُ َٰ ُ َْءٍ ٌَِ.. َ َْ إَِِْ اَُِْ َِ
أََْارِ ِٰهِ اََِْتِ اَِْْ ََِ ِٰهِ اََِ وَرَََُُ وََََِ ًَِا َِ اََُِْ اََِِْ وََِ
اَِ اََُِْ وََِ اَُِِْْ اَُِْ، اَِٰ.
اَُّٰ َِ ِ أَََِِ اَِْْ ََِ َٰا اَِْبِ ًَِا ََِْارِ اِِْ وَََُْ ًََْا ََِْارِ اَِْنِ
1029وَََُِ َطًِ ََِِِ اُْْاٰنِ، اَِٰ اَِٰ اَِٰ
959 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
960 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
961 “Allah’tan başka ilah yoktur. O birdir. Ortağı yoktur. Mülk tamamen O’nundur. Ezelden
ebede her türlü hamd ve övgü, şükür ve minnet O’na mahsustur, O’na lâyıktır. Hayatı veren de,
alan da O’dur. O, ezelî ve ebedî hayat sahibidir. Bütün iyilikler O’na aittir; O, yapılan her hayrı
kaydeder ve karşılığını verir. O’nun her şeye gücü yeter, hiçbir şey O’na ağır gelmez. Dönüş
yalnız O’nadır.” (Bkz. Tirmizî, deavât 36; Nesâî, menâsik 163; İbni Mâce, ticârât 40, menâsik 84)
962 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/227, 298; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/27, 7/171.
963 Bkz. Tirmizî, deavât 63; Ebû Dâvûd, vitr 23; Nesâî, sehv 58.
964 Birlik, teklik.
965 Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ında ve sıfatlarında bir ve benzersiz oluşu, zıddının, eşinin
bulunmaması.
966 Mukaddime: Giriş.
967 Marifetullah: Cenâb-ı Hakk’ı bilmek, tanımak, ilahî hakikatlere vâkıf olmak.
968 “Allah’tan başka ilah yoktur.”
969 “O birdir.”
970 “Ortağı yoktur.”
971 “Mülk O’nundur.”
972 “Ezelden ebede her türlü hamd ve övgü, şükür ve minnet O’na mahsustur, O’na lâyıktır.”
973 “Hayatı veren O’dur.”
974 “Hayatı alan O’dur.”
975 “O, ezelî ve ebedî hayat sahibidir.”
976 “Bütün iyilikler O’na aittir; O, yapılan her hayrı kaydeder ve karşılığını verir.”
977 Bkz. Kehf sûresi, 18/49; Kaf sûresi, 50/17-18; İnfitâr sûresi, 82/10.
978 “O’nun her şeye gücü yeter, hiçbir şey O’na ağır gelmez.”
979 “Dönüş yalnız O’nadır.”
980 Bkz. Buharî, cihâd 5, bed’ü’l-halk 8, rikak 51; Tirmizî, cihâd 17; Ahmed b. Hanbel, el-
Müsned 2/482, 483...
981 Bkz. Müslim, îmân 297; Tirmizî, tefsîru sûre (10) 1; İbni Mâce, mukaddime 13.
982 Kesrette boğulmak: Duygu ve kabiliyetlerini Cenâb-ı Hakk’ın dışındaki şeylere sarf edip
O’ndan gafil olmak, çokluk âleminde boğulmak.
983 “Allah’tan başka ilah yoktur.”
984 Zorunlu, vacip, varlığı kendinden olma.
985 “O birdir.”
986 Allah’ın bir ve tek oluşu.
987 “Ortağı yoktur.”
988 Mevkıf: Durak
989 Fıkra: Madde, bahis, bent.
990 Gramofon.
991 Ahsen-i takvim: İnsanın yaratılışının en güzel surette olması. Bkz. Tîn sûresi, 95/4.
992 Ehadiyet: Cenâb-ı Hakk’ın her varlıkta ayrı ayrı görülen birlik tecellisi.
993 Batman: Yaklaşık sekiz kilograma denk gelen ağırlık ölçüsü.
994 Bahsi geçen risale Otuz Üçüncü Söz olarak Sözler'de yer almıştır.
995 Varlığı da yokluğu da mümkün olan şeyler, vücuda gelmek için başkasına muhtaç bulunan
varlıklar.
996 Ezelden ebede kadar herhangi bir kimseden herhangi kimseye gelen ve gelecek medh ü senâ
O’na aittir.
997 “Hayatı veren ancak O’dur.” (Mü’minûn sûresi, 23/80)
998 “Allah o ilahtır ki, kendisinden başka ilah yoktur. Hayy’dır, Kayyum’dur, O’nu ne bir
uyuklama ne uyku tutar...” (Bakara sûresi, 2/255)
999 Varlığı zorunlu, vacip, kendinden olan.
1000 HAŞİYE Hazreti İbrahim’in (aleyhisselam) Nemrut’a karşı öldürme ve hayat vermeden
güneşin doğuşuna ve batışına geçmesi (bkz. Bakara sûresi, 2:258), cüzî öldürme ve hayat verme
fiillerinden küllî öldürme ve hayat verme fiillerine geçiştir ve bir terakkidir. O delilin en parlak ve
en geniş dairesini göstermektir. Yoksa bir kısım tefsircilerin dediği gibi gizli delili bırakıp açık
olan delile çıkmak değildir.
1001 Kazâ: Cenâb-ı Hak tarafından takdir edilmiş şeyin zamanı gelince yaratılması.
1002 “Bir şeyi dilediğinde O’nun buyruğu sadece ‘Ol!’ demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn
sûresi, 36/83)
1003 “Bir şeyi dilediğinde O’nun buyruğu sadece ‘Ol!’ demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn
sûresi, 36/83)
1004 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
1005 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
1006 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
1007 Varlığı da yokluğu da mümkün olan şeyler, vücuda gelmek için başkasına muhtaç bulunan
varlıklar.
1008 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
1009 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ardından (ahirette) hepinizi diriltmek de (O’nun
için) ancak bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
1010 “Her şey tek bir çağrıdan ibaret! İşte hepsi duruşma için toplanmışlar...” (Yâsîn sûresi,
36/53)
1011 Asfiya: Safiyet, takva ve kemâl sahibi, peygamber varisi zâtlar.
1012 Allahım! Ona, âline ve ashabına, cennet ehlinin cennette alıp verdikleri nefesler sayısınca
salât ve selam eyle! Bizi, bu mektubun sahibini, naşirini, onun arkadaşlarını, anne-babalarımızı,
erkek ve kız kardeşlerimizi Peygamber Efendimiz’in sancağı altında mesut ve bahtiyar olarak
haşreyle! Onun şefaatini bize nasip et! Bizi onun âl ve ashabıyla birlikte cennete koy! Bunu
rahmetinle ihsan eyle, ey merhametlilerin en merhametlisi, âmin, âmin…
1013 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme.”
(Bakara sûresi, 2/286)
1014 “Ey Kerîm Rabbimiz, bize hidayet verdikten sonra kalblerimizi saptırma ve katından bize
bir rahmet bağışla. Şüphesiz bağışı bol olan Vehhab sensin Sen!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
1015 “Rabbim! Yüreğime genişlik ver. İşimi kolaylaştır. Dilimden şu bağı çöz ki sözümü
anlasınlar.” (Tâhâ sûresi, 20/25-28)
1016 “Ey Rabbimiz! Bu hizmetimizi kabul buyur! Her şeyi hakkıyla işiten ve bilen ancak
sensin.” (Bakara sûresi, 2/127)
1017 “Tevbelerimizi de kabul buyur! Muhakkak ki tevbeleri en güzel şekilde kabul eden ve çok
merhamet gösteren ancak sensin.” (Bakara sûresi, 2/128).
1018 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1019 Zeyl: İlave.
1020 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
1021 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
1022 “Biliniz ki, kalbler ancak Allah’ı zikretmekle huzura erer.” (Ra’d sûresi, 13/28)
1023 “Allah (şirk ile tevhid arasındaki farkı göstermek için) birbiriyle anlaşamayan birçok
ortağın emrindeki bir hizmetçi misalini verir.” (Zümer sûresi, 39/29)
1024 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
1025 Bkz. İbni Kesîr, el-Bidâye 1/149.
1026 “İşte şimdi Allah bir temsil daha getiriyor: İki adam var, bunlardan birincisi, birbirine rakip,
birbiriyle hep çekişen ortakların emrinde, diğeri ise sadece bir kişinin emrinde çalışıyor. Bu
ikisinin durumu hiç bir olur mu? Bütün hamd (kâinatın tek ilahı ve hâkimi) Allah’adır! Fakat
çokları bu gerçeği bilmez.” (Zümer sûresi, 39/29)
1027 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1028 Allahım! Efendimiz Muhammed’e, O’nun bütün âl ve ashabına, kâinatın zerreleri sayısınca
salât ve selam eyle, âmin… Âlemlerin Rabbi Allah’a hamd olsun.
1029 “Ey Ehad, Vahid ve Samed Allahım! Ey kendisinden başka ilah olmayan, bir olan ve ortağı
bulunmayan! Ey mülk ve hamd kendisine mahsus olan! Ey hayat veren ve ölüme mazhar eden!
Ey her hayır elinde olan! Ey her şeye kâdir olan! Ey dönüş sadece kendisine olan Allahım! Bu
kelimeler hürmetine, bu risalenin sahibini, naşirini ve onun arkadaşlarını senin rızana ermiş
bahtiyarlar olarak tevhid inancındaki kâmil insanlardan, hakikati delilleriyle bilen sıddıklardan ve
takva sahibi müminlerden eyle, âmin...
Allahım! Ehadiyetindeki sırlar hürmetine bu kitabın naşirini, tevhid sırlarının naşiri; kalbini, iman
nurlarının mazharı; dilini de Kur’an hakikatlerinin konuşan lisanı eyle, âmin, âmin, âmin…”
Yirmi Birinci Mektup
1031 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪1030ِِْ۪ ََُُْ
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
إِ ََُْ َِْكَ اََِْ أَََُُۤ أَوْ ََُِ ََ َُْ ََُۤ أُف وََ َََُْْ
وَاِْْ ََُ ََحَ ال َِ اَِْ وَُْ رَب ارََُْْ ََ رََِ۝وَُْ ََُ ًَْ ًَِ
1032رَُْ أََُْ َِ ِ ُُُِْۚ إِنْ َُُا ََِِ َُِ َنَ َِْواَِ َُرًا۝ًَِا
Ey evinde ihtiyar annesi ya da babası, akrabasından veyahut iman
kardeşlerinden iş yapamaz halde, aciz, kör, hasta bir şahıs bulunan gafil!
Şu ayet-i kerimeye dikkat et, bak nasıl tek bir ayet, beş tabakada ayrı ayrı,
bakışları ihtiyar anne babaya şefkate çeviriyor. Evet, dünya da en yüks ek
hakikat, anne babaların evlatlarına karşı şefkatidir. Ve en yüce hukuk da bu
şefkatlerine karşılık hak ettikleri hürmettir. Çünkü onlar, tam bir lezzet
duya rak hayatlarını evlatları için feda ve sarf ediyorlar. Öyleyse
insanlığını kaybetmemiş ve canavara dönüş memiş her insan o muhterem,
sadık, fedakâr dostlara hâlis bir şekilde hürmet ve samimi hizmet etmeli,
rızalarını kazanmalı ve kalblerini hoşnut tutmalıdır. Amca ve hala, baba
hükm ünde ;1033 teyze ve dayı, anne hükm ünde dir.1034
İşte o mübarek ihtiyarların varlığını külfet sayıp onlardan rahatsızlık
duya rak ölümlerini arzu etmek ne kadar vicdansızlık, ne kadar alçaklıktır
bil, ayıl! Evet, hayatını senin için feda edenin hayatının bitmesini
arzulamak ne kadar çirkin bir zulüm, bir vicdansızlıktır, anla!
Ey geçim derdine düşmüş insan! Bil ki, senin evinde bereket direği, rahmet
vesilesi ve musibetleri evinden uzak tutan, varlıklarını külfet sayıp
hoşlanmadığın o ihtiyar veya kör akrabandı r. Sakın, “Gelirim dar, idare
edemiyorum.” deme. Çünkü onların sayesinde gelen bereket olmasaydı,
elbette geçim sıkıntın daha fazla olacaktı. Bu hakikati benden işit ve inan!
Bunun pek çok kesin delilini biliyorum, seni de inandı rabilirim. Fakat
uzatmamak için kısa kesiyorum. Şu sözüme kanaat  et. Yemin ederim, bu
hakikat kesindir. Hatta nefsim ve şeytanım da bunun karşısında teslim
olmuş. Nefsimin inadını kıran ve şeytanımı susturan bir hakikat sana
kanaat  vermeli...
Evet, kâinatın şahitliğiyle, sonsuz derecede Rahman, Rahîm, Latîf ve
Kerîm olan, celâl ve ikram sahibi Hâlık, çocukları dünya ya gönde rdiği
vakit arkalarından rızıklarını gayet hoş bir surette gönde rip memeler
musluğunda n ağızlarına akıttığı gibi.. Hak katında çocuk hükm ünde  olan,
merhamete çocuklardan daha lâyık ve şefkate daha muhtaç bulunan
ihtiyarların rızıklarını da bereket şeklinde gönde rir. Onların beslenmesini
açgözlü ve cimri insanlara yükl emez.
1035إِن َّٰ َُ ازاقُ ذُو اُْةِ اَُِْ
1036وَََْ ِْ دَۤاٍ َ َُِْ رِزََْ۠ َُّٰ َْزَُُ وَإُِْ
ayetlerinin ifade ettiği, kerem sahibi bir zâta yakışır hakikati, canlıların
her bir türü hal diliyle haykırıp söylüyor. Hatta yalnız ihtiyar akrabanın
değil, belki insanlara arkadaş olarak verilen ve rızıkları insanların rızkı
içinde gönde rilen kedi gibi bazı varlıkların rızıkları da bereket suretinde
geliyor. Bunu doğrulayan, kendi gördüğüm  bir misal: Yakın dostlarım
bilir, iki-üç sene önce her gün yarım ekmek olan –o köyün ekmeği
küçüktü– belli bir erzakım vardı ki, bana çok defa yetmiyordu. Sonra dört
kedi misafir geldi. O aynı erzak hem bana hem onlara yetti. Çok kere de
artardı.
İşte şu hal o derece tekrarlandı ki, bende kedilerin bereketinden istifade
ettiğime dair bir kanaat uyandı. Kesin bir şekilde ilan ediyorum: Onlar
bana yük de ğildi, hem onlar bana değil ben onl ara minnet duyuyor dum.
Ey insan! Madem görünüş üyle canavara benzeyen bir hayvan, insanların
evine misafir geldiği vakit berekete vesile oluyor… Öyleyse
yaratılmışların en şereflisi ve hürmete lâyık olanı insan.. insanların en
mükemmeli müminler.. onların hürmete ve merhamete en lâyıkları olan
düşkünler, kör ve sakat ihtiyarlar.. onların içinde şefkate, hizmete ve
sevgiye en lâyık bulunan akrabalar.. ve akrabaların içinde de en hakiki ve
en sadık yâr olan anne ve baba, ihtiyarlıklarında bir evde bulunsa ne
derece bereket vesilesi, rahmet vasıtası ve ََْ اُخُ اُ َُ ََُُْ اََْءُ
1037ًَّ yani “Beli bükül müş ihtiyarlarınız olmasaydı belâlar sel gibi
üstünüz e dökül ürdü.” sırrıyla, musibeti uzaklaştırmaya ne kadar büyük bir
sebep olur, kıyasla!
İşte ey insan! Aklını başına al! Eğer ölmezsen ihtiyarlayacaksın. اَََْاءُ ِْ
1038ِِْ اََِْ sırrıyla sen, anne ve babana hürmet göstermezsen evladın da
sana hizmet etmeyecektir. Eğer ahiretini seviyorsan işte sana mühim bir
define; onlara hizmet et, rızalarını kazan! Eğer düny ayı seviyorsan yine
onları memnun et ki, sayelerinde hayatın rahat geçsin ve rızkın bereketli
olsun. Yoksa onların varlığını külfet görüp rahatsızlık duymak, ölmelerini
istemek ve nazik, çabuk  üzülen, tesir altında kalan kalblerini rencide
etmekle 1039ََِ اَْ وَاَِْٰةَ ayetinde bildirilen hakikate maruz kalırsın. Eğer
Rahman’ın rahmetini istersen, O’nun, senin evindeki emanetleri hükmünde
olan ihtiyarlara merhamet et.
Ahiret kardeşlerimden, Mustafa Çavuş isminde bir zât vardı. Onu dininde,
dünya sında muvaffakiyetli görüyordum. Sırrını bilmezdim. Sonra anladım
ki, sebebi şuymuş: O zât, ihtiyar anne babasının haklarını anlamış ve o
hukuku tam gözetmiş, onların sayesinde rahat ve rahmet bulmuş. İnşallah
ahiretini de tamir etmiş. Bahtiyar olmak isteyen ona  benzemeli!..
 اَُّٰ َ وََْ َٰ َْ َلَ: اََُْ ََْ أََْامِ اَُْتِ،
1040وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ أَََِْ
1041َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
1030 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
1031 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
1032 “Rabbin şöyle buyurdu: Allah’tan başkasına ibadet etmeyin. Anneye ve babaya güzel
muamele edin. Şayet onlardan her ikisi veya biri yaşlanmış olarak senin yanında bulunursa sakın
onlara hizmetten yüksünme, ‘öff!’ bile deme, onları azarlama, onlara tatlı ve gönül alıcı sözler
söyle. Şefkatle, tevazu ile onlara kol kanat ger ve şöyle dua et: ‘Ya Rabbi, onlar küçüklüğümde
nasıl beni ihtimamla yetiştirdilerse bunun mükâfatı olarak sen de onlara merhamet buyur!’
Rabbiniz içinizdeki duyguları pek iyi bilir. Eğer siz iyi kimseler iseniz şunu bilin ki, Allah
kötülüklerden (özellikle anne ve babasına yaptığı kötü muamelelerden) tövbe edenlere karşı
günahları çok affedicidir.” (İsrâ sûresi, 17/23-25)
1033 Amcanın baba hükmünde olduğuna dair bkz. Müslim, zekât 11; Tirmizî, menâkıb 28; Ebû
Dâvûd, zekât 22. Halanın baba hükmünde olduğuna dair bkz. Dârimî, ferâiz 38; İbni Ebî Şeybe,
el-Musannef 6/248; Abdurrezzak, el-Musannef 10/283.
1034 Dayının anne hükmünde olduğuna dair bkz. Muhammed İbnü’l-Hasan eş-Şeybânî, el-
Hucce 4/241; İbni Kudâme, el-Muğnî 6/206. Teyzenin anne hükmünde olduğuna dair bkz.
Buhârî, sulh 6; Ebû Dâvûd, talâk 35; Tirmizî, birr 6; Dârimî, ferâiz 38.
1035 “Bütün mahlûkların rızıklarını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi, Allah Teâlâ’dır.”
(Zâriyât sûresi, 51/58)
1036 “Nice canlı mahlûk var ki, rızıklarını kendileri taşıyamazlar. Size de onların hepsine de
rızıklarınızı veren Allah’tır.” (Ankebût sûresi, 29/60)
1037 ez-Zebîdî, Tâcü’l-arûs 5/5243. Ayrıca bkz. Ebû Ya’lâ, el-Müsned 11/287; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Kebîr 22/309; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 3/345.
1038 “Her amel kendi cinsinden şeyle karşılık görür.” (İbni Receb, Câmiu’l-Ulûmi ve’l-Hikem
1/186; İbni Hacer, Fethu’l-Bârî 10/77; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s.103)
1039 “Dünyayı da ahireti de kaybeder.” (Hac sûresi, 22/11)
1040 “Allahım! ‘Cennet anaların ayakları altındadır.’*1 diyen zâta, âline ve ashabına salât ve
selam eyle!”
*1 el-Kudâî, Müsnedü’ş-Şihâb 1/102; ed-Deylemî, el-Müsned 2/116. Ayrıca bkz. Nesâî, cihâd 6;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/429.
1041 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
Yirmi İkinci Mektup
1043 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪1042ِِْ۪ ََُُْ
Bu mektup, iki “bah is”tir. Birinci Bahis, 
müminleri kardeşliğe ve muhabbe te davet eder.
Birinci Bahis
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1044إَِ اُُِْْنَ إَِْةٌ ََُِْا ََْ أَََُْْ
1045اِدَْْ ِِ َِ أََُْ َِذَا اِي َََْ وَََُْ ََاوَةٌ ََُ وَِ ٌَِ
1046وَاَْظَِِ اََْْ وَاََِْ َِ اسِۘ وَُّٰ ُِ اَُِِْْ
Müminlerde nifak ve şikak, yani bozgunc uluk ve anlaşmazlık, kin ve
düşmanlığa sebebiyet veren taraf tutma, inat ve haset;
• hakikatçe
• hikmetçe
• En büyük insanlık olan ve insana en yüksek makamı kazandıran
İslamiyetçe
• şahsî hayat ve toplum hayatı bakımından
• ve manevî hayat yönünde n çirkindir, reddedilmiştir, zararlıdır, zulümdür
ve insan hay atı için zehirdir.
Şu hakikatin pek çok yönünde n altısını söyleyeceğiz.
Birinci Yön
Hakikat nazarında zulümdür.
Ey mümine kin ve düşmanlık besleyen insafsız adam ! Nasıl ki, sen dokuz
masum ve bir caniyle aynı gemide ya da evde bulunsan, o gemiyi
batırmaya veya o evi yakmaya çalışan bir adamın ne kadar zulmettiğini
bilirsin. Ve onun zalimliğini, göklere işittirecek derecede bağırırsın. Hatta
bir tek masum ve dokuz  cani olsa, yine de o gemiyi batırmak hiçbir adalet
kanununa  sığmaz.
Aynen öyle de, Cenâb-ı Hakk’ın bir evi ve gemisi hükmünde ki bir müminin
iman, İslamiyet ve komşuluk gibi dokuz değil, belki yirmi masum sıfatı
varken, sana zararlı ve hoşuna gitmeyen bir cani sıfatı yüzünde n ona kin
ve düşmanlık beslemekle o müminin manevî evi hükmünde ki vücudunun
mânen yakılmasına, tahribine ve manevî vücut gemisinin batmasına
teşebbüs  etmen veya bunu ar zulaman, fena ve gaddar  bir zulümdür.
İkinci Yön
Hikmet nazarında da z ulümdür.
Zira mâlumdur ki, düşmanlık ile muhabbet, ışık ve karanlık gibi birbirine
zıttır. İkisi hakiki mânâda bir arada olamaz. Eğer muhabbet, kendi
sebeplerinin üstünlüğü ile bir kalbde gerçekten bulunsa, o vakit düşmanlık
mecazî olur, acımaya döne r. Evet, mümin, kardeşini sever ve sevmeli…
Fakat fenalığı için ona yalnız acır, baskı ve zorbalıkla değil, güzellikle
onun düzelmesine çalışır. Bunun için, hadisin açık ve kesin hükm üyle,
“Müminler birbirine üç günde n fazla küs kalıp konuş mayı
kesmemelidir.”1047 Eğer sebepleri üstün gelip düşmanlık bir kalbe hakiki
olarak yerleşse, o vakit muhabbet mecazî olur, yapmacıklık ve
dalkavukluk şekline girer.
Ey insafsız adam ! Şimdi bak ki, mümin kardeşine kin ve düşmanlık
beslemek ne kadar  büyük bir zulümdür. Çünkü nasıl sen kıymetsiz, küçük
taşlara Kâbe’den daha mühim, Uhud Dağı’ndan daha büyük dersen çirkin
bir akılsızlık edersin. Aynen öyle de, Kâbe hürmetinde olan iman1048 ve
Uhud Dağı büyüklüğünde  olan İslamiyet gibi pek çok Müslüman sıfatı,
muhabbe ti ve birliği gerektirdiği halde, mümine karşı düşmanlığa
sebebiyet veren, kıymetsiz taşlar hükmünde ki bazı kusurları imana ve
İslamiyet’e tercih etmek, o derece insafsızlık, akılsızlık ve pek büyük bir
zulümdür; aklın varsa bunu anlarsın!..1049 Evet, imandan gelen tevhid
elbette kalblerin birliğini ister. Ve inanç  birliği de toplumda birliği
gerektirir.
Evet, şunu inkâr edemezsin: Sen aynı taburda bulunduğun bir adamla
aranızda dostça bir bağ olduğunu düşünürsün.. aynı kumandanın emri
altında bulunduğunuz dan, bunu arkadaşça bir alâka sayarsın.. ve aynı
memlekette bulunmakla aranızda kardeşçe bir münasebet hissedersin…
Halbuki mümin kardeşinle aranızda, imanın verdiği nur ve şuurla, sana
gösterdiği ve bildirdiği ilahî isimler sayısınca birlik alâkası, ittifak bağı ve
kardeşlik münasebeti var. Mesela her ikinizin,
• Hâlık’ınız bir, Mâlik’iniz bir, Mabud’ unuz  bir, Razık’ınız (rızık vereniniz)
bir.. bir bir, bine kadar  bir...
• Hem peygamberiniz bir, dininiz bir, kıbleniz bir.. bir bir, yüze kadar
bir...1050
• Sonr a köyünüz  bir, devletiniz bir, memleketiniz bir.. ona k adar  bir…
Bu kadar  “bir” birliği ve tevhidi, beraberliği ve ittifakı, muhabbe ti ve
kardeşliği gerektirdiği halde, kâinatı ve küreleri birbirine bağlayacak
manevî zincirler hükmünde yken; ayrılığa ve nifaka, kin ve düşmanlığa yol
açan örümcek ağı gibi önemsiz ve dayanıksız şeylere öncelik verip mümine
karşı hakiki düşmanlık beslemenin ve kin bağlamanın, o birlik bağına ne
kadar  hürmetsizlik, o muhabbe t vesilelerini hafife almak ve o kardeşlik
münas ebetlerine karşı ne derece bir zulüm ve doğr u yoldan sapma
olduğunu, k albin ölmemiş ve aklın sönmemişse anlarsın.
Üçüncü Yön
Kusursuz, tam adaleti ifade eden 1051وََ َِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُْٰى sırrına göre, bir
müminde bulunan bir cani sıfatı yüzünde n onun masum sıfatlarını
mahkûm  etmek hükm ünde  olan düşmanlığın ve kin bağlamanın, bir
mümine fena bir sıfatı yüzünden darılıp küserek onun akrabasına da
düşmanlık beslemenin çok büyük bir zulüm olduğunu  hakikat, şeriat ve
İslam’ın hikmeti, bilhassa 1052إِن اَِْْنَ ََُمٌ َرٌ ayetinde mübalâğa kipiyle
sana ihtar ettiği halde, nasıl kendini haklı bulur, “Benim buna  hakkım
var.” dersin?
Hakikat nazarında düşmanlık sebebi ve şer olan fenalıklar, şer ve toprak
gibi yoğundur ; başkasına geçmemesi, aksetmemesi gerekir. Başkası onda n
ders alıp şer işlerse, bu ayrı meseledir. Muhabbetin sebebi olan iyilikler
ise muhabbet gibi nurdur; başkasına geçmesi, aksetmesi, onun hususiyeti
ve gereğidir. Bu sebeple, “Dostun dostu dosttur.” sözü darbımesel
olmuştur.1053 Yine bunun içindir ki, “Bir gözün hatırı için çok gözler
sevilir.” sözü herkesin dilinde gezer.
İşte ey insafsız adam! Hakikat meseleyi böyle gördüğü halde, sevmediğin
bir adamın sevimli, masum kardeşine ve akrabalarına düşmanlık
beslemenin ne kadar hakikate zıt olduğunu, ha kikati görüyorsan anlarsın.
Dördüncü Yön
Şahsi hayat bakı mından da z ulümdür.
Şu kısmın esası olarak birkaç düsturu dinle:
Birinci Düstur: Sen kendi yolunu ve fikirlerini hak bildiğin vakit, “Benim
yolum haktır” ya da “daha güzeldir” demeye hakkın var. Fakat, “Hak
yalnız benim yolumdur.” demeye hakkın yoktur.
1054وََُْ اَ َْ ُ ٍَْ ٌََِ وَِٰ ََْ اِْ ُِْي اََْوَِ
sırrınca, insafsız bakışın ve düşkün fikrin hakem olamaz. Başkasının
yolunu bât ıl, temelsiz ve çürük olmakla mahkûm edemez.
İkinci Düstur: Her söylediğin hak olsun, bu senin üzerine haktır; fakat
her hakkı söylemeye hakkın yoktur. Her dediğin doğr u olmalı, fakat her
doğr uyu söylemek doğr u değildir. Zira niyeti senin gibi hâlis olmayan bir
adam  nasihati bazen dam ara dok undur ur, aksi tesir yapar.
Üçüncü Düstur: Düşmanlık etmek istersen kalbindeki düşmanlığa
düşmanlık et, onu ortadan kaldırmaya çalış. Hem sana en çok zararı veren
nefs-i emmarene1055 ve onun  kötü arzularına düşmanlık besle,1056 nefsini ıslah
etmeye çabala. O zararlı nefsin hatırı için müminlere düşman olma. Eğer
düşmanlık etmek istersen kâfirler, dinsizler çoktur, onlara düş manlık et!..
Evet, nasıl ki muhabbet sıfatı muhabbete lâyıktır, aynen öyle de düşmanlık
hasleti her şeyden önce kendisi düşmanlığa lâyıktır. Eğer düşmanını
mağlup etmek istersen, onun fenalığına iyilikle karşılık ver. Çünkü
fenalıkla karşılık verirsen düşmanlığı artar. Görünüş te mağlup bile olsa
kalben kin bağlar, düşmanlığını devam ettirir. Eğer iyilikle karşılık
verirsen pişmanlık duya r, sana dost olur.1057
1058إِذَا أََْ أَََْْ اََِْ َََُْ وَإِنْ أََْ أَََْْ اَِ ََدَا
hükm ünce müminin vasfı ve müminliğin gereği, kerim yani şerefli ve
izzetli olmaktır.1059 Ona ikramda bulunduğun vakit emrine amade olur.
Mümin görünüş te mayası bozuk bile olsa, iman yönünde n izzetli,
şereflidir. Evet, fena bir adama “İyisin, iyisin” denilince iyileşmesi ve iyi
adama “Fenasın, fenasın” denilince fenalaşması çok görülür. Öyleyse
Kur’an’ın,
1060وَإِذَا َوا ِِْ َوا َِاً
1061وَإِنْ َُْا وَََُْا وََُِْوا َِن َّٰ َُرٌ رٌَِ
gibi kutsî düsturlarına kulak ver, saadet ve selamet onda dır.
Dördüncü Düstur: Kin ve düşmanlık besleyen, hem nefsine hem mümin
kardeşine zulmeder, hem de ilahî rahmete karşı haddi ni aşar. Çünkü kin ve
düşmanlıkla nefsini elemli bir azapta bırakır. Düşmanına verilen
nimetlerden duyduğu azabı ve onun korkusunda n gelen elemi nefsine
çektirip zulmeder. Eğer düşmanlık hasetten kaynaklansa, bu bütün bütün
azaptır. Çünkü haset önce haset edeni ezer, mahveder, yakar.1062 Haset
edilene ise zararı ya azdır ya da yokt ur.
Hasedin çaresi: Haset eden insan, haset ettiği şeylerin sonunu düşünsün.
Böylece anlasın ki, rakibinde bulunan düny aya ait güzellik, kuvvet,
mertebe ve servet fânidir, geçicidir; faydası az, zahmeti çoktur. Eğer bu
meziyetler ahirete dair ise onlarda zaten haset olamaz. Eğer onlar için de
haset ederse ya kendisi riyakârdır, ahiret malını düny ada mahvetmek ister
ya da has et ettiği kişiyi riyakâr zanne der, hak sızlık eder, zulmeder.
Hem haset ettiği kimseye gelen musibetlerden memnun olup ona verilen
nimetlerden hüzün duya rak1063 kaderin ve Allah’ın rahmetinin onun
hakkında takdir ettiği iyiliklerden dolayı küsüyor. Âdeta kaderi tenkit ve
rahmete itiraz ediyor. Kaderi tenkit eden başını örse vurur, kırar. Rahmete
itiraz eden, rahmetten mahrum kalır.
Acaba bir gün düşmanlığa değmeyen bir şeye bir sene kin ve düşmanlık
beslemeyi hangi insaf kabul eder, bu hangi bozulmamış vicdana sığar?
Sana mümin kardeşinden gelen bir fenalığı tamamen ona verip kendisini
mahkûm  edemezsin. Çünkü:
• Öncelikle, kaderin bunda  bir hissesi var. O kader ve kaza hissesini
çıkarıp ona  rıza göstermek gerekir.
• İkincisi, nefis ve şeytanın hissesini de ayırıp o mümine düşmanlık
beslemek değil, belki nefsine mağlup olduğunda n ona acımak ve
pişmanlık duym asını beklemek lâzımdır.
• Üçüncüsü, kendi nefsinde görmediğin veya görmek istemediğin
kusurunu gör , bir hisse de ona ver.
• Sonra geri kalan küçük bir hisseye, düşmanını en selametli ve en çabuk
şekilde mağlup edecek afla, bağışlamayla ve yüce gönül lülükle karşılık
verirsen zulümden ve zarardan kur tulursun…
Yoksa şişeleri ve buz parçalarını elmas fiyatına alan sarhoş ve divane bir
Yahudi kuyum cu gibi beş paraya değmez, fâni, yok olmaya mahkûm ,
geçici, önemsiz dünya  işlerinde –âdeta dünya da ebediyen duracak, sonsuza
kadar kalacak gibi– şiddetli bir hırs, daimî bir kin, sürekli bir düşmanlık
göstermek, mübalâğa kipiyle bir “zalûmiyet” (çok şiddetli zalimlik) veya
bir sarhoşluk, bi r çeşit divaneliktir.
İşte şahsî hayat için bu derece zararlı olan düşmanlığın ve intikam fikrinin
kalbine girmesine –kendini seviyorsan– yol verme. Eğer kalbine girmişse
onun s özünü di nleme!
Bak, hakikati gören zâtlardan Hâfız-ı Şirâzî’yi dinle: دَُْ َ ََِِْ ِ اَرْزَدْ
ََِاِ Yani: “Dünya  öyle bir mal değil ki kavgaya değsin.” O, fâni ve
geçici olduğunda n, kıymetsizdir. Koca dünya  böyle ise dünya nın basit
işlerinin ne kadar kıymetsiz olduğunu a nlarsın...
Hâfız-ı Şirâzî yine demiş ki:
ا ٰ         َِْ دُوِِ َِْْ إِْ دُو ََْْْ
َ دُوَْنْ ُُوتْ َ دََُْنْ َُارَا 
Yani: “İki cihanda rahatı ve selameti iki söz tefsir eder, kazandırır:
Dostlarınla insanca, iyilikle geçinmek ve düşmanlarına barış ve uzlaşma
taraftarı olarak muamele etmek.”1064
Eğer dersen ki: “Tercih elimde değil, yaradılışımda düşmanlık hissi var.
Hem damarıma dokunm uşlar, vazgeçemiyorum.”
Cevap: Kötü ahlâk ve fena huyların eseri görülmez, gıybet gibi şeylerle ve
onun gerekleriyle amel etmez ve kusurunu da anlarsan, o zaman zarar
vermez.1065 Madem tercih senin elinde değil, vazgeçemiyorsun. Manevî bir
pişmanlık, gizli bir tövbe  ve örtük bir istiğfar hükm ünde ki, kusurunu
bilmen ve o huyunda  haksız olduğunu anlaman, seni onun şerrinden
kurtarır.1066 Zaten bu mektubun şu bahsini yazdık ki, o manevî istiğfara
vesile olsun… Haksız, haksızlığı hak bilmesin; haklı düşmanını haksız
diye herkese göstermesin.
Dikkat çekici bir hadise: Bir zaman gördüm ki, bu düşmanca tarafgirliğin
neticesi olarak, dindar bir ilim ehli, siyasi fikirlerine muhalif salih bir
âlimi küfürle itham etmek derecesinde aşağıladı. Ve kendisiyle aynı
fikirde olan bir münafığa hürmet gösterip onu methetti. İşte siyasetin bu
fena neticelerinden ürktüm, 1067أَُذُ ِِّٰ َِ اَْنِ وَاََِ dedim, o zamandan
beri siyaset hayatından çekildim.
Beşinci Yön
İnat ve tarafgirliğin toplum hayatı için gayet zararlı olduğunu bildirir.
Soru: Hadiste 1068اَِِْفُ أُِ رٌََْ buyrulmuş. İhtilaf ise tarafgirliği
gerektirir.
Hem tarafgirlik hastalığı, mazlum avam tabakayı zalim havas tabakanın
şerrinden koruyor. Çünkü bir kasabanın veya bir köyün havassı birleşse
mazlum avamı ezer. Tarafgirlik olsa mazlum bir tarafa sığınır, kendini
kurtarır.
Hem fikirlerin çarpışmasından ve düşüncelerin uyuş mazlığından hakikat
tamamen ortaya çıkar.
Bunların izahı nedir?
Cevap:
Sorunun birinci kısmına deriz ki: Hadiste bildirilen ihtilaf (ayrı düşme,
anlaşmazlık), müspet ihtilaftır. Yani her bir mümin kendi yolunun
düzeltilmesine ve revaç bulmasına gay ret eder. Başkasının yol unu t ahrip ve
yok etmeye değil, aksine, tamamlamaya ve daha iyi hale getirmeye çalışır.
Menfî ihtilaf ise kinle, düşmanca birbirinin yolunu bozmaya, yıkmaya
çalışmaktır, hadisçe reddolunmuştur. Çünkü birbiriyle boğuş anlar müspet
hareket edemez.
İkinci kısmına deriz ki: Tarafgirlik eğer hak namına ise haklılara sığınak
olabilir. Fakat şimdiki gibi düşmanca, nefis hesabına olan tarafgirlik
haksızların sığınağıdır, onlara dayanak  noktası teşkil eder. Çünkü
düşmanca taraf tutan bir adama şeytan gelse ve fikirlerine yardım edip
taraftarlık gösterse o adam şeytana rahmet okuya cak. Eğer karşı tarafa
melek gibi bir adam gelse ona –hâşâ– lânet okuya cak derecede haksızlık
edecek.
Üçüncü kısmına deriz ki: Fikirlerin hak namına, hakikat hesabına
çarpışmasında, maksatta ve esasta ittifak olmakla beraber, vesilelerde
ayrılık vardır. Bu, hakikatin her köşesini gösterip hakka ve hakikate hizmet
eder. Fakat fikirlerin tarafgirce, düşmanca, firavunlaşmış nefs-i emmare
hesabına, kendini överek ve şöhrete yol açan bir tarzda çarpışmasından
hakikat parıltısı değil, belki fitne ateşleri çıkar. Çünkü maksatta ittifak
gerekirken, öylelerinin fikirleri için yeryüzünün hiçbir yerinde buluşma
noktası bulunmaz. Hak namına olmadığından ihtilafları son derece aşırıya
gider. Kapanması mümkün olmayan çatlaklara sebebiyet verir. Dünya nın
hali buna  şahittir.
Kısacası: 1070وَاُُْْ ِِّٰ 1069وَاُُْْ ِ ِّٰ اَُْ ِِّٰ yüce kaideleri hareket düsturu
olmazsa nifak ve ayrılık meydan bulur. Evet, insan اَُُْْ ِ ِّٰ ، وَاُُْْ ِِّٰ
demezse, o kaideleri dikkate almazsa adaleti yerine getirmek isterken
zulmeder.
İbret verici bir hadise: Bir savaşta İmam Ali (radiyallâhu anh) bir kâfiri
yere düşürmüş. Kılıcını çekip onu öldüreceği sırada kâfir kendisine
tükürmüş. Hazreti Ali kâfiri bırakmış, öldürmemiş. Kâfir demiş ki: “Beni
neden öldürmedin?” Hazreti Ali cevap vermiş: “Seni Allah için
öldürecektim. Fakat bana tükürdün, hiddete geldim. Nefsimin hissesi
karıştığından ihlâsım zedelendi. O yüzden seni öldürmedim.” O kâfir de
demiş ki: “Niyetim beni çabuk öldürmen için seni hiddetlendirmekti.
Madem dininiz bu de rece saf ve hâlis, o di n haktır.”1071
Dikkat çekici bir hadise daha : Bir zaman bir hâkim, bir hırsızın elini
kestiği sırada hiddet emaresi gösterdiği için kendisine dikkat eden adil
âmiri onu vazifeden almış. Çünkü hâkim, elini şeriat adına, ilahî kanun
hesabına kesseydi nefsi hırsıza acıyacaktı. Ve kalbi hiddete gelmeden,
fakat merhamet de etmeden kesecekti. Demek, o hüküm den nefsine bir
hisse çıkardığı için işini adaletle görmemiştir.
Toplum hayatındak i üzüntü veren bir vaziyet ve İslam’ın kalbini ağlatacak
müthiş bir hastalık: “Dış düşmanların ortaya çıkması ve saldırması
esnasında içerde düşmanlıkları unutmak ve bırakmak” şeklindeki, toplum
hayatına dair bir faydayı en bedevî kavimler bile takdir edip gözettikleri
halde, şu İslam cemaatine hizmet iddiasında bulunanl ara ne olmuş ki
arkalarında saldırmak için bekleyen sayısız düşman varken, ufak
düşmanlıkları unutmayıp onların hücumuna zemin hazırlıyorlar. Şu hal bir
düşüş, bir vahşettir. İslam’ın toplum hayatına bi r ihane ttir.
İbret verici bir hikâye: Bedevî aşiretlerinden Hasenan aşiretinin birbirine
düşman iki kabilesi varmış. Her iki taraftan belki elliden fazla adam
öldürdükleri halde Sipkan ya da Hayderan gibi bir aşiret karşılarına çıktığı
vakit o iki düşman topluluk, eski husumetlerini unutup omuz omuza
vererek dışarıdan saldıran o aşireti defedinceye kadar aralarındaki
düşmanlığı hatırlarına getirmezlermiş.
İşte ey müminler! Ehl-i iman aşiretine tecavüz vaziyetini almış, aşiret
misali ne kadar  düşman olduğun u bilir misiniz? İç içe daireler gibi yüzden
fazla vardır. Her birine karşı dayanışma içinde el ele verip müdafaa
vaziyeti almaya mecburken onların hücumunu kolaylaştırmak, İslam’ın
mukadde s ve mahrem dairesine girmeleri için kapıları açmak mânâs ına
gelen düşmanca tarafgirlik ve inat, müminlere hiç yakışır mı? O düşman
dairelerde, dalâlet yolundak ilerden ve dinsizlerden tut, ta kâfirlerin
âlemine, düny anın korku ve musibetlerine kadar  iç içe size karşı zararlı
bir tavır alan, birbiri arkasında size öfke ve hırsla bakan belki yetmiş çeşit
düşman var. Bütün bunlara karşı kuvvetli silahınız, siperiniz ve kaleniz,
“İslam kardeşliği”dir. Bu “İslam kalesi”ni küçük düşmanlıklar ve
bahane lerle sarsmanın, ne kadar  vicdans ızlık ve İslam’ın menfaatine ne
kadar  zıt olduğunu bi liniz, ayılınız!..
Hadis-i şeriflerde buyrulmuş ki: “Süfyan ve Deccal gibi ahirzamanda
nifak ve dinsizliğin başına geçecek, İslam’a dehşetli zarar verecek
şahıslar, Müslümanların ve diğer insanların hırsından ve ayrı düşmesinden
faydalanarak az bir kuvve tle insanlığı altüst eder ve koca İslam âlemini
esaret altına alır.”1072
Ey müminler! Zillet içinde esaret altına girmemek isterseniz, aklınızı
başınıza alınız! Ayrı düşmenizden faydalanan zalimlere karşı إَِ اُُِْْنَ
1073إَِْةٌ kutsî kalesinin içine giriniz, sığınınız. Yoksa ne hayatınızı muhafaza
ne de hukukunuz u müdafaa edebilirsiniz. Mâlumdur ki, iki kahraman
birbiriyle boğu şurken bir çocuk ikisini de dövebilir. İki dağ terazide
birbirine eşit olsa küçük bir taş dengelerini bozup onlarla oynayabilir,
birini yukarı çıkarıp diğerini aşağı indirir.
İşte ey müminler! İhtiraslarınız ve düşmanca tarafgirliğiniz yüzünde n
kuvvetiniz hiçe iner, az bir kuvvetle ezilebilirsiniz. Toplum hayatıyla
alâkanız varsa 1074اَُُِْْ ُِِِْْ ََُْْنِ اَُْْصِ َُ َُُْ ًَْ yüce kaidesini
hayat düsturu yapınız, düny ada s efaletten, ahi rette azaptan kurtulunuz !..
Altıncı Yön
Manevî hayat ve kulluğun sıhhati, düşmanlık ve inat ile sarsılır.
Çünkü kurtuluşa vasıta ve vesile olan ihlâs kaybolur. Zira taraf tutan bir
inatçı, kendi hayırlı amellerinde düşmanından üstün olmak ister. Hâlis bir
şekilde Allah için amel işlemeye pek de muvaffak olamaz. Hem hüküm ve
muamelelerinde tuttuğu tarafı tercih eder, adaletli davranamaz. İşte
hayırlı fiil ve işlerin esası olan ihlâs ve adalet, husumet ve düşmanlıkla
kaybolur.
Şu Altıncı Yön çok uz undur . Fakat makam münasebetiyle kısa kesiyoruz.
İkinci Bahis
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1075إِن َّٰ َُ ازاقُ ذُو اُْةِ اَُِْ
1076وَََْ ِْ دَۤاٍ َ َُِْ رِزََْ۠ َُّٰ َْزَُُ وَإُِْ وََُ اُِ اَُِْ
Ey ehl-i iman! Önceki bahiste, düşmanlığın ne kadar zararlı olduğunu
anladın. Şimdi de anla ki, İslamî hayat için düşmanlık kadar dehşetli ve
zararlı hastalıklardan biri de hırstır. Hırs, kaybetme ve yoksunluk sebebidir,
illet ve zillettir, mahrumiyeti ve sefaleti getirir. Evet, dünya ya her milletten
daha hırslı bir şekilde saldıran Yahudi milletinin zillet ve sefaleti bu
hükm e kesin bir şahittir.1077
Hırs canlılar âleminde en geniş daireden tut, en küçük varlığa kadar  kötü
tesirini gösterir. Tevekkül ederek rızkını istemek ise bilakis rahata
vesiledir ve her yerde güzel tesirini gösterir.1078
İşte canlıların bir türü olan rızka muhtaç meyveli ağaç ve bitkiler tevekkül
ve kanaat ederek yerlerinde durup hırs göstermediklerinden, rızıkları
onlara koşup geliyor. Hayvanlardan çok daha fazla çoğalıp bütün dallarını,
meyvelerini besleyebiliyorlar. Hayvanlar ise hırsla rızık peşinde koştuğu
için rızkını pek çok zahmetle ve noks an bir şekilde elde edebiliyor. Hem
hayvanlar âleminde zayıflığının ve acizliğinin hal diliyle tevekkül eden
yavruların meşru, mükemmel ve tatlı rızıklarının rahmet hazinesinden
verilmesi; rızıklarına hırsla saldıran canavarların ise onu gayrimeşru,
nahoş bir şekilde, pek çok zahmetle kazanması gösteriyor ki: Hırs
mahrumiyet sebebidir, tevekkül ve kanaat  ise rahmete vesiledir.
Hem insanlık dairesi içinde, dünyaya her milletten daha hırslı bir şekilde
yapışan ve dünya  hayatına aşkla bağlanan Yahudi milletinin, pek çok
zahmetle kazandığı, kendilerine faydası az olan, yalnız hazine bekçiliğini
yaptıkları gayrimeşru, faizle elde edilmiş bir servet ile beraber bütün
milletlerden yedikleri zillet, sefalet, ölüm ve ihanet tokadı gösteriyor ki:
Hırs, zillet ve zarar-ziyan m adenidir.
Hem hırslı bir insanın her vakit zarara düştüğüne  dair o kadar çok hadise
var ki, 1079اََُِْ ٌَِ ٌَِ sözü darbımesel hükm üne geçmiş, herkesin
gözünde  umumi bir hakikat kabul edilmiştir. Madem öyle; eğer malı çok
seversen hırsla değil, kanaat  ile iste ki çok gelsin.
Kanaat edenlerle hırs gösterenler, büyük bir zâtın meclisine giren iki şahsa
benzer. Biri kalbinden der ki: “Beni yalnızca kabul etsin, dışarıdaki
soğukt an kurtulsam yeter. Bana en aşağıdaki iskemleyi de verseler
lütuftur.” İkinci adam ise sanki bir hakkı varmış ve herkes ona hürmet
etmeye mecburmuş gibi gururlu bir şekilde şöyle der: “Bana en yuka rıdaki
iskemleyi vermeli.” Meclise o hırsla girer, gözünü yuka rı mevkilere diker,
oralara çıkmak ister. Fakat meclisin sahibi onu geri döndür üp aşağı
oturtur. Adam buna  teşekkür etmesi gerekirken kalbinden kızar. Teşekkür
değil, aksine, o meclisin sahibini tenkit eder. O zât da bu adamın orada
olmasından rahatsızlık duya r. Halbuki birinci adam, mütevazı bir şekilde
girer, en aşağıdaki iskemleye oturmak ister. Onun bu kanaatkârlığı
meclisin sahibinin hoşuna gider. “Daha yuka rı iskemleye buyur un.” der. O
da teşekkürlerini gittikçe çoğaltır, memnuniyeti artar.
İşte dünya , Rahman’ın bir divanı, bir meclisidir. Yeryüzü, bir rahmet
sofrasıdır. Rızıkların dereceleri ve nimetlerin mertebeleri de iskemleler
gibidir.
Hem herkes hırsın köt ü tesirini en küç ük işlerde bile hissedebilir.
• Mesela iki dilenci bir şey istedikleri vakit, hırsla ısrar eden dilenciden
rahatsızlık duyup ona vermemek, sakin olan diğer dilenciye merhamet
gösterip vermek meylini herkes kalbinde hisseder.
• Hem mesela gece uykun kaçmış, sen yatmak istesen ve uyku ya kayıtsız
kalsan uykun gelebilir. Fakat eğer hırsla uyum ak istersen, “Aman yatayım,
aman yatayım.” dersen, uykunu t amamen kaçırırsın.
• Yine mesela mühim bir netice için birini hırsla beklersin, “Aman
gelmedi, aman gelmedi.” diye diye en sonunda  hırs sabrını tüketir, kalkar
gidersin. Bir dakika sonra o adam gelir, fakat beklediğin mühim netice
bozulur.
Bu hadiselerin sırrı şudur : Nasıl ki bir ekmeğin varlığı; sırasıyla tarlayı,
harmanı, değirmeni ve fırını gerektirir. Aynen öyle de, eşyanın bir sırayla
meydana gelmesinde, yavaş ve tedbirli olmanın hikmeti vardır.1080 Hırslı
insan, hırsı sebebiyle yavaş ve tedbirli hareket etmediği için, o sıralı
şeylerdeki manevî basamaklara uymaz. Ya atlar, düşer ya da bir basamağı
noks an bırakır, maksadına ulaşamaz.
İşte ey geçim derdiyle sersemleşmiş ve düny a hırsıyla sarhoş olmuş
kardeşler! Hırs bu kadar  zararlı ve belâlı bir şey olduğu halde, nasıl hırs
yolunda her zillete boyun eğiyor, haram-helâl demeyip her malı kabul ve
ahiret hayatına lâzım pek çok şeyi feda ediyorsunuz ? Hatta İslam’ın
mühim bir esası olan zekâtı hırs yolunda terk ediyorsunuz . Halbuki zekât,
herkes için bereket sebebi1081 ve belâların uzaklaşmasına vesiledir.1082 Zekât
vermeyenin elinden her durumda zekât kadar  bir mal çıkacak; ya lüzumsuz
yerlere verilecek ya da bi r musibet onu ge lip alacaktır.
Birinci Dünya  Savaşı’nın başlamasından beş sene sonra hakikatli, hayal
gibi, hayret verici bir rüyada bana soruldu:
“Müslümanlara gelen bu açlık, mali kayıplar ve bedenen çekilen zorluklar
nedendir?”
Rüyada şöyle demiştim:
“Cenâb-ı Hak, kendi verdiği malın bir kısmından onda  birini1083 HAŞİYE ya da
kırkta birini1084 HAŞİYE bizden istedi ki, fakirlerin duasını bize kazandırsın, kin
ve hasetlerini ortadan kaldırsın. Biz hırsımız yüzünde n açgözlülük edip
vermedik. Cenâb-ı Hak birikmiş zekâtını kırkta otuz, onda  sekiz olarak
aldı. Hem her sene yalnız bir ay, yetmiş hikmeti bulunan bir açlığı bizden
istedi. Nefsimize acıdık, geçici ve lezzetli bir açlığı çekmedik. Cenâb-ı
Hak ceza olarak yetmiş yönde n belâlı bir nevi orucu bize beş sene zorla
tutturdu. Hem yirmi dört saatte bir tek saati, hoş, yüce, nuranî ve faydalı
bir nevi Rabbanî emirlerini (namaz ve niyazları) bizden istedi. Biz
tembellik edip o namazı ve niyazı yerine getirmedik. O tek saati diğer
saatlere katarak ziyan ettik. Cenâb-ı Hak bunun kefareti olarak beş sene
talim, talimat ve koşturmakla bize bir nevi namaz kıldırdı.”
Sonra ayıldım, düşündüm  ve anladım ki, o hayal gibi rüyada pek mühim
bir hakikat vardır. Yirmi Beşinci Söz’de, bugünkü medeniyetle Kur’an’ın
hüküm lerinin karşılaştırılması bahsinde ispat ve beyan edildiği üzere,
toplum hayatında bütün ahlâksızlığın ve karışıklıkların, bozuklukların
kaynağı iki kelimedir:
Biri: “Ben tok olduktan sonra baş kası açlıktan öl se bana ne !”
İkincisi: “Sen çalış, ben yiyeyim.”
Bu iki hususu da devam ettiren, faizin dolaşımda olması ve zekâtın
terkidir. Toplumdaki bu iki müthiş hastalığı tedavi edecek tek çare, umumi
bir düstur şeklinde yerine getirilmesiyle zekâtın farz1085 ve faizin haram
oluşudur.1086 Hem değil yalnız şahısların ve belli toplulukların, belki bütün
insanlığın saadeti için en mühim esaslardan, hatta insanlığın hayatının
devamı için en mühim direklerden biri zekâttır. Çünkü insanlıkta, havas ve
avam olmak üzere iki tabaka var. Havastan avama merhamet ve ihsanı,
avamdan havassa karşı hürmet ve itaati sağlayacak olan, zekâttır.
Yoksa avamın başına yuka rıdan zulüm ve baskı iner, avamdan zenginlere
karşı kin ve isyan çıkar. İnsanlığın bu iki tabakası devamlı manevî bir
mücadelede, anlaşmazlıktan doğa n bir kavga gürültü içinde bulunur. Gele
gele ta Rusya’da olduğu gibi, emek sermaye mücadelesi şeklinde
boğuş maya başlar.
Ey kerem ve vicdan sahipleri ve ey ihsanda bulunan cömert insanlar!
İhsan, zekât adıyla olmazsa üç zararı var. Bazen de faydasız gider. Çünkü
Allah namına vermediğin için,
• Biçare fakiri mânen minnet esareti altında bırakıyorsun.1087
• Hem onun m akbul olan dua sından mahrum kalıyorsun.
• Hem de aslında Cenâb-ı Hakk’ın malını O’nun kullarına vermekle
vazifeli bir dağıtım memuru olduğun halde, kendini mal sahibi zannedip
nimete karşı nankörlük ediyorsun.
Eğer zekât adıyla versen,
• Cenâb-ı Hak namına verdiğin için bir sevap kazanırsın.
• Nimetlere karşı bir şükran gös termiş olursun.
• O muhtaç adam da sana yaltaklanmaya mecbur kalmadığı için şeref ve
haysiyeti kırılmaz ve duası senin hakkında makbul olur.
Evet, zekât kadar, belki daha çok fazladan iyilik ve ihsanda bulunarak
yahut diğer suretlerde malından vererek, riya ve şöhret gibi, başkalarını
minnet altında bırakmak ve zillete düşürmek gibi zararlar nerede?.. O
iyilikleri zekât adıyla yapıp hem farzı eda etmek hem de sevabı, ihlâsı ve
makbul bir duayı kazanmak nerede?..
1088َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
اَُّٰ َ وََْ َٰ ََِ ٍَُ اِي َلَ: اَُُِْْ ُِِِْْ ََُْْنِ اَُْْصِ َُ َُُْ
ًَْ، وََلَ: اََََُْ ٌَْ َ َْٰ، وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ أَََِْ، اَِٰ.
1089وَاَُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ
Hâtime1090
Gıybet hakkındadır
1092 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪1091ِِْ۪ ََُُْ
Yirmi Beşinci Söz’ün Birinci Şûlesi’nin Birinci Şuâ’ında, Beşinci
Nokta’daki kınama ve yasaklama makamının misallerinden olan, bir tek
ayetin mucizevî bir şekilde gıybetten altı yönde n nefret ettirmesi,
Kur’an’a göre gıybetin ne kadar fena bir şey olduğunu tamamen
gösterdiğinden başka söze ihtiyaç bırakmıyor. Evet, Kur’an’ın beyanının
üstüne beyan olamaz, buna  ihtiyaç da yokt ur.
İşte Kur’an 1093أَُِ أََُُْ أَنْ ََُْ ََْ أَِِ ًَْ ayetinde, başkalarını ayıplamayı
altı derecede kınar. Gıybeti altı mertebede şiddetle yasaklar. Şu ayet bilfiil
gıybet edenlere baktığı vakit mânâsı şöyledir:
Mâlumdur ki, ayetin başındaki hemze, soru (“acaba?”) mânâsındadır. Bu
soru mânâsı, su gibi, ayetin bütün kelimelerine yayılır. Her kelimede gizli
bir hükm ü vardır. İşte:
Birincisi, hemze ile der ki: “Acaba soru ve cevap makamı olan aklınız yok
mu ki, bu ka dar çirkin bir şeyi anlamıyorsunuz ?”
İkincisi, ُِ sözüyle der ki: “Acaba sevmenin ve nefret etmenin yeri olan
kalbiniz bozulmuş mu ki, en nefret edilen işlerden birini sever?”
Üçüncüsü, أََُُْ kelimesiyle der ki: “Cemaatle var olan toplum hayatınıza
ve medeniyetinize ne olmuş ki, böyle hayatınızı zehirleyen bir davranışı
kabul eder?
Dördüncüsü, أَنْ ََُْ ََْ beyanıyla der ki: “İnsanlığınıza ne olmuş ki böyle
canavarca, arkadaşınızı dişinizle parçalıyorsunuz ?”
Beşincisi, أَِِ kelimesiyle der ki: “Hemcinslerinize karşı hiç acımanız,
akrabalık bağına hürmetiniz yok mu ki, böyle pek çok yönde n kardeşiniz
olan bir mazlumun manevî şahsiyetini insafsızca dişliyorsunuz ? Ve hiç
aklınız yok m u ki dişinizle divane gibi kendi uzvunuz u ısırıyorsunuz ?”
Altıncısı, ًَْ ifadesiyle der ki: “Vicdanınız nerede? Fıtratınız bozulmuş
mu ki, en muhterem bir haldeki kardeşinizin etini yemek gibi en
tiksindirici bir işi yapıyorsunuz ?”
Demek şu ayetin ifadesiyle ve kelimelerin ayrı ayrı delil oluşuyla, kınama,
ayıplama ve gıybet aklen, kalben, insanlık yönünde n, vicdane n, yaradılış
ve aynı millî kök ve değerlere sahip olma bakımından kınanm ıştır. İşte bak,
şu ayet nasıl veciz bir şekilde altı mertebede, kınamayı kınamakla
mucizevî bir surette, altı derecede insanı o güna htan şiddetle sakındırır.
Gıybet, düşmanlık besleyenlerin, haset edenlerin ve inatçıların en çok
kullandığı alçak bir silahtır. Şeref ve haysiyet sahibi olan, bu pis silaha
tenezzül edip onu k ullanmaz. Meşhur bir zâtın dediği gibi,
1094أَُُ َِْ َْ ََاءٍ ٍَِِ وَُ اَِْبٍ ُُْ َْ َ َُ ُُْ
Yani: “Nefsimi, düşmanıma gıybetle ceza vermekten yüksek tutuyorum ve
buna tenezzül etmiyorum. Çünkü gıybet zayıfların, alçakların ve aşağıların
silahıdır.”
Gıybet odur ki: Gıybet edilen insan orada bulunsaydı ve o sözleri
işitseydi, çirkin görüp darılacaktı. Gıybet eden eğer doğr u söylese bu
zaten gıybettir. Yalan söylese hem gıybet hem iftiradır. İki kat çirkin bir
günaht ır.1095
Gıybet birkaç hususi şartta caiz olabilir:1096
Biri: Vazifeli bir adama şikâyet suretinde konuş maktır ki, yardım edip o
kötülüğü, o ka bahati gidersin ve senin hakkını alsın.
Biri: Bir adam biriyle ortak çalışmak ister. Seninle istişare eder. Sen de
sırf menfaati için art niyetsiz olarak, istişarenin hakkını yerine getirmek
maksadıyla,1097 “Onunla çalışma, zarar görürsün.” dersen…
Bir başkası: Aşağılamak ve teşhir etmek değil, tarif etmek ve tanıtmak
için, “O topal ve serseri adam filan yere gitti.” demek...
Biri de: Gıybet edilen insan açıktan güna h işleyen biriyse gıybet caiz
olabilir. Yani fenalıktan sıkılmıyor, belki işlediği kötülükle iftihar ediyor,
zulmünde n lezzet alıyor ve sıkılmadan, açıktan işliyorsa...1098
İşte gıybet bu hususi şartlarda iyi niyetle, sırf hak ve fayda için caiz
olabilir. Yoksa o, ateşin odunu yi yip bitirdiği gibi salih amelleri yer bitirir.
İnsan gıybet ettiyse veyahut gıybeti isteyerek dinlediyse1099 اَُّٰ اِْْ ََ وََِِ
1100اََْْهُ diye dua etmeli, sonra gıybet edilen adama ne zaman rastlasa,
“Bana hakkını helâl et.” demeli!..
1101اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
1042 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
1043 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
1044 “Müminler sadece kardeştir. O halde kardeşlerinizin arasını düzeltin.” (Hucurât sûresi,
49/10)
1045 “Sen kötülüğü en güzel tarzda uzaklaştırmaya bak. Bir de bakarsın ki, seninle kendisi
arasında düşmanlık olan kişi candan, sıcak bir dost oluvermiş!” (Fussilet sûresi, 41/34)
1046 “O takva sahipleri ki, kızdıklarında öfkelerini yutar, insanların kusurlarını affederler. Allah
da böyle iyi davrananları sever.” (Âl-i İmran sûresi, 3/134)
1047 Bkz. Buhârî, edeb 57, 62, isti’zân 9; Müslim, birr 23, 25, 26.
1048 Müminin imanıyla eriştiği hürmetin Allah katında Kâbe’nin hürmetinden daha büyük
olduğuna dair bkz. Tirmizî, birr 85; İbni Mâce, fiten 2; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 11/37.
1049 Bir mümini kusurlarından dolayı hor görmemek gerektiğine dair bkz. Tevbe sûresi, 9/79;
Hucurât sûresi, 49/11; Hümeze sûresi, 104/1; Müslim, birr 32; Tirmizî, birr 18; Ebû Dâvûd, edeb
35. Ayrıca kusur işleyen mümine hakaret edilmeyip hakkında istiğfarda bulunmak gerektiğine
dair bkz. Buhârî, hudûd 4; Ebû Dâvûd, hudûd 35.
1050 Bütün insanların hem Rabbinin aynı olduğunu hem de aynı atadan geldiklerini ifade eden
hadis-i şerif için bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/411; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat
5/86.
1051 “Hiçbir günahkâr, başkasının günahını yüklenmez.” (En’âm sûresi, 6/164; İsrâ sûresi,
17/15; Fâtır sûresi, 35/18; Zümer sûresi, 39/7; Necm sûresi, 53/38)
1052 “Gerçekten insan çok zalim ve çok nankördür.” (İbrahim sûresi, 14/34)
1053 Ali İbni Ebî Talib, Nehcü’l-Belâğa s. 748-749.
1054 “Rıza gözü hiçbir ayıbı görmez. Gazap gözü bütün kusurları ortaya çıkarır.” (Ebu’t-Tayyib
el-Mütenebbî’ye ait bu beyit için bkz. İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 33/219, 36/319; el-Gazâlî,
İhyâu Ulûmi’d-Dîn 3/36)
1055 Nefs-i Emmare: Sürekli olarak kötülüğü isteyen nefis.
1056 İnsanın en büyük düşmanının kendi nefsi olduğuna dair bkz. Yûsuf sûresi, 12/53; el-
Beyhakî, ez-Zühd s.157; ed-Deylemî, el-Müsned 3/408; el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 3/4.
1057 Bkz. “İyilikle kötülük bir olmaz. O halde sen kötülüğü en güzel tarzda uzaklaştırmaya bak.
Bir de bakarsın ki, kendisiyle aranızda düşmanlık olan kişi candan, sıcak bir dost oluvermiş.”
(Fussilet sûresi, 41/34)
1058 “Haysiyetli, şerefli birine ikramda bulunursan onun gönlünü kazanırsın. Fakat haysiyetsiz,
değersiz birine ikramda bulunsan da onun gönlüne giremezsin.” (Ebu’t-Tayyib el-
Mütenebbî’ye ait olan bu beyit için bkz. İbni Kays, Kıra’d-Dayf 1/251; el-Meydânî, Mecmeu’l-
Emsâl 1/14)
1059 Bkz. Tirmizî, birr 41; Ebû Dâvûd, edeb 5; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/394.
1060 “O kullar, boş söz ve işlere rastladıklarında vakarla oradan geçip giderler.” (Furkan sûresi,
25/72)
1061 “Bununla beraber müsamaha eder, kusurlarına bakmaz, affederseniz bu da sizin için bir
fazilettir. Çünkü Allah da Gafûr’dur, Rahim’dir.” (Teğâbün sûresi, 64/14)
1062 Hasedin iyi amelleri, dolayısıyla da haset edeni yiyip bitirdiğini ifade eden hadisler için
bkz. Ebû Dâvûd, edeb 44; İbni Mâce, zühd 22.
1063 Allah’ın, başkalarına fazladan verdiği lütufları kıskanmamak gerektiğine dair bkz. Nisâ
sûresi, 4/32. Ayrıca bir mümine gelen nimetten rahatsız olmanın ve maruz kaldığı fenalıktan
hoşlanmanın, mümine yakışmayan bir sıfat olduğunu ifade eden ayetler için bkz. Âl-i İmran
sûresi, 3/120; Tevbe sûresi, 9/50.
1064 Hâfız Şirazî, Dîvân-ı Hâfız Şirazî s. 4 (beşinci gazel).
1065 Bir kötülüğe niyetlenip onu işlemekten vazgeçen kimseye günah yazılmayacağını, hatta
aksine, bir de sevap yazılacağını ifade eden hadisler için bkz. Buhârî, tevhid 34; Müslim, îmân
205.
1066 Kusurunu bilip pişman olmanın tevbe anlamına geleceğine ve bunun günaha kefaret
olacağına dair bkz. İbni Mâce, zühd 30; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/289, 376, 422, 423,
433; et-Tayâlisî, el-Müsned s. 50.
1067 Şeytandan ve siyasetten Allah’a sığınırım.
1068 “Ümmetimin ihtilafı rahmettir.” (en-Nevevî, Şerhu Sahîh-i Müslim 11/91, 92; el-Kurtubî, el-
Câmi’li Ahkâmi’l-Kur’ân 4/159; es-Suyûtî, et-Tedrîbü’r-Râvî 2/175)
1069 “İçte duyulacak sevgi ve nefret Allah için olmalıdır.” ‘Allah için sevme ve nefret etme’ bazı
hadislerde amellerin en faziletlisi sayılmış,*1 bazı hadislerde de imanın en güçlü bağlarından
olduğuna dikkat çekilmiştir.*2
*1 Ebû Dâvûd, sünnet 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/146; el-Bezzâr, el-Müsned 9/461.
*2 et-Tayâlisî, el-Müsned s.101; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/170, 172, 7/80.
1070 Her işte verilecek hüküm Allah için olmalıdır.
1071 Bkz. Şeyh Şemseddin Sivasî, Menâkıb-ı Çihâr Yâr-i Güzîn (Osmanlı Türkçesi) s. 294.
1072 Deccal fitnesinden bahseden hadisler için bkz. Müslim, fiten 119; İbni Mâce, fiten 23;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/216-217; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/491.
1073 “Müminler birbirleriyle ancak kardeştirler.” (Hucurât sûresi, 49/10)
1074 “Bir mümin diğer mümin için, duvarın birbirini perçinleyen tuğlası gibidir.” Buhârî, salât
88; Müslim, birr 65; Tirmizî, birr 18.
1075 “Bütün mahlûkların rızıklarını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah
Teâlâ’dır.” (Zâriyât sûresi, 51/58)
1076 “Nice canlı mahlûk var ki, rızıklarını kendileri taşıyamazlar. Ama size de onların hepsine de
rızık veren Allah’tır.” (Ankebût sûresi, 29/60)
1077 Bu hususu ifade eden bazı ayet-i kerimeler için bkz. Bakara sûresi, 2/61, 96.
1078 Allah’a (celle celâlüh) hakkıyla tevekkül edenin, sabahleyin yuvasından aç çıkıp akşam
karnı tok olarak dönen kuşlar gibi kolayca rızkına kavuşacağına dair bkz. Tirmizî, zühd 33; İbni
Mâce, zühd 14; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/30, 52.
1079 “Aşırı hırs gösteren, umduğunu bulamaz ve kaybeder.” Bkz. İbni Kays, Kıra’d-Dayf 4/301;
el-Meydânî, Mecmeu’l-Emsâl 1/214.
1080 “Tedbirli hareket etmenin ilahî hikmetten kaynaklandığına dair bkz. Tirmizî, birr 65; Ebû
Ya’lâ, el-Müsned 7/247. Ayrıca tedbirli hareket etmenin Allah (celle celâlüh) tarafından sevilen
önemli vasıflardan olduğuna dair bkz. Müslim, îmân 25, 26; Ebû Dâvûd, edeb 149; Tirmizî, birr
66.
1081 Zekât ve sadakanın bereket sebebi olduğuna dair bkz. Bakara sûresi, 2/261; Hadîd sûresi,
57/18; Buhârî, zekât 8, tevhîd 23; Müslim, zekât 63, 64.
1082 Zekât ve sadakanın belâları defettiğine dair bkz. el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 2/30; Ayrıca daha
geniş bilgi için bkz. Tirmizî, zekât 28; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 3/245.
1083 HAŞİYE Yani her sene taze verdiği buğday gibi mallardan onda bir.*
* Nehir ve yağmur sularının suladığı şeylerden zekât olarak öşür (onda bir) alınacağını bildiren
hadis için bkz. Buhârî, zekât 55; Müslim, zekât 7; Tirmizî, zekât 14; Ebû Dâvûd, zekât 12; Nesâî,
zekât 25; İbni Mâce, zekât 17; Muvatta, zekât 33.
1084 HAŞİYE Yani daha önce verdiği kırktan ki, her sene çoğunluk, ticarî kâra ve hayvanların
cinsine göre* o kırktan taze olarak en az on adet verir.
* Ticaret mallarından kırkta bir oranında zekât alınacağına dair bkz. Muhammed İbnü’l-Hasan eş-
Şeybânî, el-Mebsût 2/97-98; el-Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi’ 2/20-28; İbnü’l-Hümâm, Şerhu Fethu’l-
Kadîr 2/171-185, 214.
1085 Zekâtın farz olduğunu bildiren ayetler için bkz. Bakara sûresi, 2/43, 83, 110, 277; Nisâ
sûresi, 4/77; Tevbe sûresi, 9/5, 11; Hac sûresi, 22/41, 78; ...
1086 Faizin haram olduğunu bildiren ayetler için bkz. Bakara sûresi, 2/275, 276; Âl-i İmran
sûresi, 3/130.
1087 Yaptığı ihsanları başa kakanların verdikleri sadakaların boşa çıkacağını, iyilikte bulunduğu
kimseyi minnet altında bırakmayanlar için ise Allah katında mükâfatlar olduğunu ifade eden ayet
ve hadisler için bkz. Bakara sûresi, 2/262-264; Müslim, îmân 171; Tirmizî, büyû’ 5; Ebû Dâvûd,
libâs 25.
1088 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1089 “Allahım! ‘Mümin, diğer mümin için birbirini perçinleyen duvar gibidir.’*1 ve ‘Kanaat,
bitip tükenme bilmeyen bir hazinedir.’*2 buyuran Efendimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu
aleyhi ve sellem), O’nun âl ve ashabının hepsine salât ve selam eyle, âmin… Âlemlerin Rabbi
Allah’a hamdolsun.”
*1 Buhârî, salât 88; Müslim, birr 65; Tirmizî, birr 18.
*2 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 7/84; el-Beyhakî, ez-Zühd 2/88.
1090 Hâtime: Sonsöz.
1091 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
1092 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
1093 “Hiç sizden biriniz ölmüş kardeşinin cesedini dişlemekten hoşlanır mı?” (Hucurât sûresi,
49/12)
1094 Nâsıf el-Yâzicî, Şerhu Dîvân el-Mütenebbî 1/429.
1095 Bkz. Müslim, birr 70; Tirmizî, birr 23; Ebû Dâvûd, edeb 35.
1096 en-Nevevî, el-Ezkâr s. 360-362, 366.
1097 Müslüman kardeşiyle ilgili kendisine fikir danışılan şahsın, bu istişarenin hakkını vermesi
gerektiğine dair bkz. İbni Mâce, edeb 37; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/418-419, 4/259; et-
Tayâlisî, el-Müsned s. 185.
1098 Utanma duygusu kalmamış, açıktan günah işleyen kimsenin arkasından konuşmanın gıybet
olmayacağına dair bkz. el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 10/210; el-Kudâî, Müsnedü’ş-Şihâb
1/263.
1099 Peygamber Efendimiz’in gıybet dinlemeyi yasakladığına dair bkz. el-Heysemî, Mecmeu’z-
Zevâid 8/91; Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd 8/225. Ayrıca bir kardeşinin arkasından
konuşulmasına müsaade etmeyen kimseyi Allah’ın cehennemden koruyacağına dair bkz. Tirmizî,
birr 20; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/449.
1100 “Allahım! Bizi ve gıybetini yapmış olduğumuz kimseleri bağışla.” Buradaki hususu değişik
şekilde ifade eden “Kim, mümin kardeşinin gıybetini yapar da, sonra o kardeşi için Cenâb-ı
Hakk’a istiğfarda bulunursa onun bu tavrı, yaptığı gıybete kefaret olur.” anlamındaki hadis için
bkz. Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 3/254; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 5/317.
1101 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Yirmi Üçüncü Mektup
1103 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪1102ِِْ۪ ََُُْ
1104اََمُ ََُْْ وَرََُْ ِّٰ وََََُُ أًََا ََِدِ ََِاتِ دََِِ ُِْكَ وَذَراتِ وُُدِكَ
Aziz, gay retli, ciddi, hak ikatli, hâlis ve zeki kardeşim,
Zaman ve mekân farklılığı, bizim gibi hakikat ve ahiret kardeşlerinin
sohbe tine, dostluğuna  engel değildir. Biri doğuda  biri batıda, biri geçmişte
biri gelecekte, biri dünya da biri ahirette de olsa onlar beraber sayılabilir
ve sohbe t edebilirler. Bilhassa bir tek maksat için bir vazifede bulunanl ar
birbirinin aynı hükmünde dir. Her sabah yanımda olduğunu zu farz edip
manevî kazancımın bir kısmını, üçte birini –Allah kabul etsin– size
veriyorum. Duada, Abdülmecid ve Abdurrahman ile berabersiniz. İnşallah
her vakit hissenizi alırsınız.
Dünya  hayatına dair karşılaştığınız bazı zorluklar, senin hesabına beni bir
parça üzdü. Fakat madem dünya  bâki değil ve musibetlerinde bir nevi
hayır vardır, kalbime senin adına “Yahu bu da geçer!” hissi geldi. َ ََْ إِ
1105َُْ اَِْٰةِ hadisini düşündüm , 1106إِن َّٰ ََ اَِِ ayetini okudum  ve إِ ِِّٰ
1107وَإِ إَِِْ رَاُِنَ dedim. Senin yerine teselli buldum. Cenâb-ı Hak bir
kulunu severse dünya yı ona küstürür, çirkin gösterir.1108 İnşallah sen de o
sevgililerin sınıfındansın. Sözler’in neşrine engellerin çoğalması sizi
üzmesin. İnşallah neşrettiğin o nurlu çekirdekler, bir rahmete mazhar
olduğu z aman pek bereketli bir surette sayısız çiçek açacak.
Bazı sorular soruyorsunuz . Aziz kardeşim, yazılan Söz’ler ve Mektup’lar
çoğunl ukla irade dışı, birden, ani bir şekilde kalbe geliyordu, güzel
oluyordu. Eğer irademle –Eski Said gibi ilim kuvve tiyle– düşünüp cevap
versem sönük kalır, noks an olur. Bir süredir kalbe doğa n ilham ve mânâlar
durakladı, hafıza kamçısı kırıldı. Fakat cevapsız kalmamanız için gayet
kısa birer cevap yazacağız.
Birinci Sorunuz
Müminin mümine en iyi duası nasıl olmalıdır?
C e v ap: Kabul sebepleri dairesinde olmalı. Çünkü dua, bazı şartlarda
makbul olur. O şartların bir arada bulunması ölçüsünde  makbullüğü artar.
Mesela dua edileceği vakit,
• İstiğfar ile manevî olarak temizlenmeli…
• Sonra makbul bir dua olan salâvat-ı şerifeyi şefaatçi gibi zikretmeli…
• Sonunda  yine salâvat getirmeli, çünkü iki makbul duanın ortasında bir
dua makbul olur.
• Hem 1109َِِْ اَِْْ yani mümin kardeşine gıyabında dua etmeli...
• Hem hadiste ve Kur’an’da geçen, na kledilmiş, tesirli dualarla, mesela
1110اَُّٰ إِ أَََُْ اََْْ وَاَََِْ ِ وََُ ِ اِ وَاَْ وَاَِْٰةِ
1111رََۤ اَِٰ ِ اَْ ًَََ وَِ اَِْٰةِ ًَََ وََِ ََابَ ارِ
gibi kapsamlı dualarla yakarmalı...
• Hem hâlis bir şekilde, huş ûyla, kalb huz uruyla dua etmeli...1112
• Hem namazın sonunda ,1113 bilhassa sabah namazından sonra…
• Mübarek yerlerde, bilhassa mescitlerde...
• Cuma günü, bilhassa duaların kabul buyrulduğu “icabet saati”nde; üç
aylarda, bilhassa meşhur gecelerde ve ramazanda, bilhassa Kadir
gecesinde duaların makbul olması Cenâb-ı Hakk’ın rahmetinden kuvve tle
ümit edilir.1114
O makbul duanı n ya düny ada aynen neticesi görülür ya da o dua, hakkında
dua edilen kimsenin ahireti ve ebedî hayatı noktasında kabul olur. Demek
maksat aynen yerine gelmezse “dua kabul olmadı” denmez,1115 “daha iyi bir
surette kabul edildi” denir.
İkinci Sorunuz
Sahabe-i kiram hazretlerine “radiyallâhü anh” denilmesine dayanarak bu
ifadeyi başkaları için de aynı mânâda kullanmak uygun m udur?
C e v ap: Evet, uygundur . Çünkü “radiyallâhü anh” terkibi, “aleyhissalâtü
vesselam” ifadesinin Resûl-u Ekrem’e has bir işaret olması gibi, sahabeye
mahsus değildir. Belki sahabe gibi, peygamber varisliği denilen en büyük
velilik mertebesinde (velâyet-i kübrâda) bulunan ve Allah’ın rızası
makamına ulaşan Dört İmam1116 ve Şah-ı Geylânî, İmam Rabbanî, İmam
Gazalî gibi zâtlar için kullanılmalı. Fakat âlimlerin örfünde  sahabeye
“radiyallâhü anh”  (Allah ondan razı olsun), tâbiîn ve tebe-i tâbiîne1117
“rahimehullah” (Allah merhamet etsin), onlardan sonrakilere
“gaferahullah” (Allah af buyursun) ve evliyaya “kuddise sirruh” (sırrı ve
ilahî hikmetten öğr endikleri mukka des olsun) denilir.
Üçüncü Sorunuz
Büyük müçtehit imamlar mı, yoks a hak tarikatların şeyhleri ve kutub
zâtlar mı daha faziletli ve üstündür ?
C e v ap: Bütün müçtehitler değil, belki Ebû Hanife, İmam Mâlik, İmam
Şâfi ve Ahmed İbni Hanbel şeyhlerin, kutubların üstünde dir. Hususi
fazilette ise Şah-ı Geylânî gibi bazı harika kutublar bir yönde n daha parlak
makama sahiptir. Fakat küllî fazilet müçtehit imamlarındır. Hem tarikat
şeyhlerinin bir kısmı aynı zamanda müçtehittir. Onun için bütün
müçtehitler kutub zâtlardan daha faziletlidir, denilmez. Fakat dört büyük
imam, sahabeden ve Mehdi’den sonra en faziletli olanlardır, denilir.
Dördüncü Sorunuz
1118إِن َّٰ ََ اَِِ ayetindeki hikmet ve gaye nedir?
Cevap: Cenâb-ı Hak, Hakîm isminin gereği olarak, eşyanın yaratılışında,
bir merdivenin basamakları gibi bir düzen koym uş. Sabırsız adam, tedbirli
ve sakin hareket etmediğinden ya basamakları atlar düşer ya da noks an
bırakır, istediği mertebeye çıkamaz. Onun için hırs mahrumiyete sebeptir,
sabır ise zorlukların anaht arıdır ki, 1120اََُِْ ٌَِ ٌَِ 1119وَاُْ َِْحُ اََْجِ
sözleri darbımesel hükm üne geçmiştir. Demek, Cenâb-ı Hakk’ın inayeti ve
yardımı sabırlı olanlarla beraberdir. Sabır üç çeşittir:
Birincisi: Kendini güna hlardan çekip sabretmektir. Bu sabır takvadır,
insanı 1121إِن َّٰ ََ اَُِْ sırrına eriştirir.
İkincisi: Musibetler karşısında sabırdır ki, tevekkül ve teslimdir. İnsanı
1122وَُّٰ ُِ اَِِ ve
1123إِن َّٰ ُِ اَََُِْ ayetlerinde bildirilen şerefe ulaştırır. Sabırsızlıkta ise
Allah’tan şikâyet vardır, O’nun icraatını tenkit, rahmetini itham ve
hikmetini beğenmemek mânâsı çıkar. Evet, aciz ve zayıf insan musibetin
darbesi karşısında elbette şikâyet ederek ağlar. Fakat şikâyet O’na olmalı,
O’ndan olmamalı!.. Hazreti Yakub’un (aleyhisselam) إَِۤ أَُْ َ وَُِْۤ إَِ
1124ِّٰ demesi gibi... Yani musibeti Allah’a şikâyet etmeli, yoks a Allah’ı
insanlara şikâyet eder gibi “Eyvah, of!” deyip “Ben ne yaptım ki başıma
bu geldi?” şeklinde sözlerle aciz insanların acıma duygus unu tahrik etmek
zararlıdır, mânâsızdır.
Üçüncüsü: İbadet üzere sabırdır ki, insanı Allah’ın sevgisini kazanma
makamına kadar çıkarır, en büyük m akam olan kâmil kulluğa ulaştırır.
Beşinci Sorunuz
Kullukta mükellefiyet yaşı on beş kabul ediliyor. Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) peygamberlikten önc e nasıl ibadet ederdi?
C e v ap: Hazreti İbrahim’in (aleyhisselam) Arabistan’da pek çok perde
altında süren dininden geriye kalanlar ile ibadet ederdi. Fakat bunlar farz
ve mecburiyet değil, belki iradesiyle yaptığı, farz olmadığı halde
yapılması uygun görülen ameller suretindeydi.1125 Bu hakikat uzundur ,
şimdilik kısa kalsın.
Altıncı Sorunuz
Allah Resûlü’ne (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğin, olgunluk çağı
kabul edilen kırk yaşında gelmesindeki ve ömr-ü saadetlerinin altmış üç
sene olmasındaki hikmet nedir?
C e v ap: Bunun hi kmetleri çoktur… B iri şudur:
Peygamberlik gayet ağır ve büyük bir sorumluluktur. Bu ağır sorumluluk,
akla ait melekelerin ve kalbe ait kabiliyetlerin açığa çıkıp gelişmesiyle ve
mükemmelleşmesiyle taşınabilir. Bunun zamanı ise kırk yaştır. Nefsin
heveslerinin heyecanlı, vücudun hararetinin coşkun olduğu ve dünya ya
dair ihtirasların fışkırdığı gençlik ise sırf ilahî, uhrevî ve kutsî olan
peygamberlik vazifesine uygun düşmüyor. İnsan kırk yaşından önce ne
kadar ciddi ve hâlis de olsa şöhret düşkünlerinin aklına, “Belki dünya nın
şan ve şerefi için çalışıyordur.” şüphe si gelir. Onların ithamından çabuk
kurtulamaz. Fakat kırk yaşından sonra, madem kabir tarafına iniş başlıyor
ve insana dünya dan çok ahiret görünüyor , hareketlerinde ve ahirete dair
amellerinde o ithamdan çabuk temize çıkar ve muvaffak olur. İnsanlar da
kötü zan beslemekten kur tulur.
Ömr-ü saadetlerinin altmış üç sene olmasının pek çok hikmetinden biri ise
şudur:
Dinen müminler, Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselam) son derece
sevmek ve ona hürmet göstermekle, hiçbir şeyinden nefret etmemekle ve
her halini güzel görmekle vazifeli olduğundan Cenâb-ı Hak, Habib-i
Ekrem’ini altmış yaşından sonraki zahmetli ve sıkıntılı ihtiyarlık zamanına
bırakmamıştır. İmamı bulunduğu ümmetin ortalama ömrü olan altmış üç
yaşında onu mele-i âlâya1126 gönde rmiş, yanına almış ve her yönde n imam
olduğunu gös termiştir.
Yedinci Sorunuz
1127َُْ ََُِْ َْ َََ ُُُِِْ وََ ُُُِْ َْ َََ ََُِِْ sözü hadis midir? Bunda n
kastedilen nedir?
C e v ap: Hadis diye işitmiştim. Kastedilen şudur: En hayırlı genç odur  ki,
ihtiyar gibi ölümü düşünüp ahiretine çalışarak gençliğin geçici
heveslerine esir olmaz, gaflette boğul maz. Ve ihtiyarlarınızın en kötüsü
odur  ki, gaflette ve geçici heveslerde gençlere benzemek ister, çocukça
nefsin kötü arzularına uy ar.
Senin levhada gördüğün ikinci parçanın doğru sureti şudur: Ben onu
başımın üstüne bir hikmet levhası olarak asmıştım, her sabah ve akşam
ona bakar, dersimi alırım:
Dost istersen Allah yeter. Evet, O dost ise her şey dos ttur.1128
Yâran istersen Kur’an yeter. Evet, insan Kur’an vasıtasıyla peygamberler
ve meleklerle hayalen görüşür ve yaşadıkları hadiseleri seyredip onlarla
dostluk kur ar.
Mal istersen kanaat yeter.1129 Evet, kanaat eden iktisatlı olur, iktisatlı olan
bereket bulur.1130
Düşman istersen nefis yeter.1131 Evet, kendini beğenen belâyı bulur, zahmete
düşer; kendini beğenmeyen sefaya erişir, rahmete kavuşur.
Nasihat istersen ölüm yeter.1132 Evet, ölümü düşünen, dünya  sevgisinden
kurtulur ve ahiretine ciddi bir şekilde çalışır.
Yedinci meselenize bir sekizinciyi ben ilave ediyorum. Şöyle ki:
Bir iki gün önce bir hafız, Yusuf sûresinden 1133ََِ ًُِْ وَأَِِْْ َِِِ
ayetine kadar bir aşir okudu. Birden, ani şekilde kalbime bir nükte geldi.
Kur’an’a ve imana ait her şey kıymetlidir, görünüş te ne kadar küçük
olursa olsun kıymetçe büyükt ür. Evet, ebedî saadeti kazanmaya yardım
eden bir şey küçük değildir. Öyleyse “Bu küçük bir nüktedir, izaha ve
önem vermeye değmez.” denilmemeli. Elbette bu gibi meselelerde birinci
talebe ve muhatap olan ve Kur’an’daki ince noktaları takdir eden İbrahim
Hulûsi o nükt eyi işitmek ister. Öyleyse dinle:
En güzel kıssanın güzel bir nüktesidir. Kıssaların en güzeli1134 olan Yusuf
kıssasının (aleyhisselam) son kısmını haber veren ََِ ًُِْ وَأَِِْْ
َِِِ ayetinin yüc e, tatlı, müjdeli ve mucizevî bir nükt esi şudur:
Ferah ve saadet veren diğer kıssaların sonunda ki ölüm ve ayrılık
haberlerinin acısı ve elemi, kıssadan alınan hayalî lezzeti acılaştırıyor,
kırıyor. Bilhassa tam bir ferahı ve saadeti anlattığı sırada ölümü ve ayrılığı
haber vermek daha elemlidir, dinleyenlere eyvah dedirtir. Halbuki şu ayet,
Hazreti Yusuf (aleyhisselam) kıssasının en parlak kısmıdır; Mısır
hüküm darı gibi1135 olduğu, anne babasıyla görüştüğü, kardeşleriyle tanışıp
kucaklaştığı, dünya da en büyük  saadeti ve ferahı tattığı zamanı anlatırken,
Hazreti Yusuf’un vefatını şöyle haber veriyor, diyor ki: Şu ferahlı ve
saadetli vaziyetten daha mesut, daha parlak bir hale ulaşmak için Hazreti
Yusuf Cenâb-ı Hak’tan ölümü istedi ve vefat etti, o saadete erişti. Demek,
kabrin arkasında o düny evî, lezzetli saade tten daha cazibeli bir saade t ve
daha ferah bir vaziyet vardır; Hazreti Yusuf (aleyhisselam) gibi hakikati
gören bir zât ona kavuşmak için düny ada gayet lezzet aldığı bir
durumdayken gay et acı olan öl ümü istedi.
İşte Kur’an-ı Hakîm’in şu belâgatine bak, Yusuf kıssasının sonunu ne
şekilde haber veriyor:
O habe rde dinleyenlere elem ve üzüntü değil, aksine, bir müjde ve sevinç
katıyor.
Hem kabrin arkası için çalışınız, hakiki saade t ve lezzet onda dır, diyerek
doğr u yolu bildiriyor.
Hem de Hazreti Yusuf’un yüce sıddıklık vasfını gösteriyor ve şöyle diyor:
Dünyanın en parlak ve en çok sevinç veren hali bile ona gaflet vermez, onu
kendine bağl amaz, o yine ahireti ister.
1136اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
1102 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
1103 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
1104 Ömür dakikalarının aşireleri ve vücudun zerreleri sayısınca, Allah’ın selam, rahmet ve
bereketi ebediyen üzerinize olsun.
1105 “Hakiki hayat sadece ahiret hayatıdır.” (Buhârî, rikak 1, cihâd 33, 110; Müslim, cihâd 126,
129)
1106 “Muhakkak ki Allah sabredenlerle beraberdir.” (Bakara sûresi, 2/153; Enfâl sûresi, 8/46)
1107 “Biz Allah’a aidiz ve vakti geldiğinde elbette O’na döneceğiz.” (Bakara sûresi, 2/156)
1108 Allah’ın (celle celâlüh), bir kulu sevdiğinde onu günahlara karşı koruyacağına dair bkz.
Tirmizî, tıb 1; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/427, 428; İbni Hibbân, es-Sahîh 2/443.
1109 Müminin, mümin kardeşine gıyaben dua etmesinin faziletine dair bkz. Müslim, zikir 86-88;
Tirmizî, birr 50; Ebû Dâvûd, vitr 29.
1110 Allahım! Senden hem kendim hem de onun için dinî, dünyevî ve uhrevî her işimizde af ve
afiyet istiyorum.
1111 “Ey (Yüce) Rabbimiz! Bize bu dünyada da, ahirette de iyilik ve güzellik ver ve bizi
cehennem ateşinden koru!” (Bakara sûresi, 2/201). Ayrıca Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu
aleyhi ve sellem) sık sık bu duayı yaptığına dair bkz: Buhârî, deavât 55; Müslim, zikir 23, 26.
1112 Bkz. “O halde kâfirler hoşlanmasalar da siz, ibadeti gönülden ve yalnız Allah’a yaparak
O’na dua edin.” (Mü’min sûresi, 40/14); “... İhlâsla, ibadetinizi yalnız O’nun rızası için yaparak
Allah’a kulluk ediniz. Çünkü ilkin sizi O yarattığı gibi, dönüşünüz de yine O’na olacaktır.” (A’râf
sûresi, 7/29)
1113 Tirmizî, deavât 78; Abdurrezzak, el-Musannef 2/424; en-Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6/32.
1114 el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 1/204; ez-Zehebî, Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ 10/107.
1115 Buhârî, deavât 22; Müslim, zikir 90-92.
1116 Dört büyük imam: İmam-ı Âzam Ebu Hanife, İmam Şâfi, İmam Mâlik ve İmam Ahmed bin
Hanbel.
1117 Tabiîn: Sahabeden sonra gelen, onları görmüş ve onlardan ders almış Müslümanlar. Tebe-i
tabiîn: Tabiîni görmüş ve onlardan ders almış Müslümanlar.
1118 “Muhakkak ki Allah sabredenlerle beraberdir.” (Bakara sûresi, 2/153; Enfâl sûresi, 8/46)
1119 “Sabır, kurtuluşun anahtarıdır.” (ed-Deylemî, el-Müsned 2/415; es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-
Hasene s. 260; es-Suyûtî, ed-Düreru’l-Müntesira s. 13)
1120 “Aşırı hırs gösteren, umduğunu bulamaz ve kaybeder.” Bkz. İbni Kays, Kıra’d-Dayf 4/301;
el-Meydânî, Mecmeu’l-Emsâl 1/214.
1121 “Allah, ilahî sınırlara saygılı olup fenalıklardan sakınanlarla beraberdir.” (Bakara sûresi,
2/194; Tevbe sûresi, 9/36, 123)
1122 “…Allah böyle sabırlı insanları sever.” (Âl-i İmran sûresi, 3/146)
1123 “Allah muhakkak ki kendisine dayanıp güvenenleri sever.” (Âl-i İmran sûresi, 3/159)
1124 “Ben dedi: Sıkıntımı, kederimi ve hüznümü sadece Allah’a arz ediyorum.” (Yûsuf sûresi,
12/86)
1125 Buhârî, bed’ü’l-vahy 3, tefsîru sûre (96) 1, ta’bîr 1, Müslim, îmân 252.
1126 Mele-i âlâ: En yüksek manevî makam, büyük meleklerin ve ruhanilerin toplandığı yer.
1127 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 22/83; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 6/94; Ebû Ya’lâ,
el-Müsned 13/467.
1128 Bkz. Bakara sûresi, 2/107, 120; Enfâl sûresi, 8/40; ...
1129 el-Beyhakî, ez-Zühd 2/88; el-Münzirî, et-Terğîb ve’t-Terhîb 1/335.
1130 İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 5/331; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 5/206, 6/365.
1131 el-Beyhakî, ez-Zühd 2/157.
1132 Tirmizî, kıyâmet 26, zühd 4; Nesâî, cenâiz 3; İbni Mâce, zühd 31; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned 2/292.
1133 “Sana tam itaat içinde bir kul olarak canımı al ve beni hayırlı, dürüst insanlar arasına dâhil
eyle!” (Yûsuf sûresi, 12/101)
1134 “Biz, bu Kur’an’ı sana vahyetmekle geçmiş ümmetlerin birtakım haberlerini en güzel
şekilde beyan ediyoruz. Şu bir gerçek ki, daha önce senin bundan hiç haberin yoktu.” (Yûsuf
sûresi, 12/3)
1135 Hazreti Yusuf (aleyhisselam) devrin Mısır'ında maliyeyi idare etmiş, bir tür maliye bakanlığı
yapmıştır.
1136 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Yirmi Dördüncü Mektup
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1138 ، إِن َّٰ َُُْ َ ُُِ1137وَََُْ ُّٰ َ ََۤءُ
Soru: Cenâb-ı Hakk’ın yüce isimlerinden Rahîm, Hakîm ve Vedûd’un
gerektirdiği şefkatli terbiye, fayda ve hikmet gözeten idare ve muhabbet
içeren lütuflar; dehşet ve korku veren ölümle, hiçlikle, yokluk ve ayrılıkla,
musibet ve zorluklarla nasıl ve ne şekilde bağdaşır? Haydi, insan ebedî
saadete gittiği için ölüm yolunda n geçmesini hoş görelim. Fakat bu nazik
ve nazenin canlı ağaç ve bitki türlerinin, çiçeklerin.. varlığa lâyık, hayata
âşık ve bekâya çok arzulu hayvan cinslerinin sürekli, hiçbiri dışarıda
bırakılmadan yok edilmesinde.. göz açtırmadan, gayet süratle
idamlarında.. nefes aldırmadan, zahmetle çalıştırılmalarında.. hiçbiri rahat
vaziyette bırakılmadan musibetlerle halden hale sokulmalarında.. hiçbiri
dışarıda tutulmadan öldürülmelerinde.. hiçbiri dünya da durmayıp yok
olmalarında.. ve hiçbiri bunda n memnun değilken dünya dan
ayrılmalarında nasıl bir şefkat ve merhamet var? Bunda  hangi hikmet ve
fayda bulunur, bu ha ngi lütfa ve merhamete sığar?
Cevap: Bu sorunun cevabı olan çok geniş, derin, yüks ek ve yüce hakikate,
sebep ve hikmetlerini gösteren Beş Remiz ve gayelerini, faydalarını
bildiren Beş İşaret ile uzaktan uzağa baktırmaya çalışacağız.
Birinci Makam
Beş “remiz”dir.1139
Birinci Remiz
Yirmi Altıncı Söz’ün dördünc ü bahsinde denildiği gibi, nasıl ki maharetli
bir sanatkâr, kıymetli bir elbiseyi süslü ve nakışlı şekilde dikmek için
miskin bir adamı –lâyık olduğu bir ücret karşılığında– model yaparak
kendi sanat ve maharetini göstermek ister. O elbiseyi o miskin adamın
üstünde  keser, biçer, kısaltır, uzatır; adamı da oturtur, kaldırır, çeşitli
vaziyetlere sokar. O miskin adamın, sanatkâra: “Neden beni güzelleştiren
elbiseye ilişip onu değiştiriyor ve kaldırıp oturtarak bana zahmet
veriyorsun, istirahatımı bozuyorsun?” demeye hakkı var mıdır?
Aynen öyle de, Sâni-i Zülcelâl her varlık türünün mahiyetini birer model
yaparak isimlerinin nakışlarıyla sanatının mükemmelliğini göstermek için
her şeye, bilhassa canlılara, duygul arla süslenmiş bir vücut elbisesi
giydirir, üstünde  kazâ1140 ve kader kalemiyle nakışlar işler, isimlerinin
cilvelerini sergiler. Her varlığa da ona lâyık şekilde, ücret olarak bir
kemâl, bir lezzet, bir feyiz verir. 1141َُِ اُِْْ َََفُ ِ ُِْ۪ ََْ ََءُ sırrının
sahibi Sâni-i Zülcelâl’e karşı bir şeyin, “Bana zahmet veriyorsun,
istirahatımı bozuyorsun.” demeye hakkı var mıdır? Hâşâ!..
Evet, varlıkların Vâcibü’l-Vücûd’a karşı hak iddia etmeye hiçbir şekilde
hakları yoktur. Onların vazifesi daima şükür ve hamd ile Cenâb-ı Hakk’ın
verdiği varlık mertebelerinin hakkını yerine getirmektir. Çünkü verilen
bütün varlık mertebeleri mevcuttur, meydana gelmiştir, birer sebep ister.
Fakat verilmeyen mertebeler imkânattır.1142 İmkânat ise yoktur ve
sonsuzdur. Olmayan şey, sebep istemez. Sons uz bir şeyin sebebi olamaz.
Mesela madenler, “Niçin bitki olmadık?” diyerek şikâyet edemez. Belki
maden olarak varlığa eriştikleri için vazifeleri Fâtır’ına şükrandır.
Bitkiler, “Niçin hayvan olmadım?” deyip şikâyet edemez. Belki var
olmakla beraber hayata kavuştukları için vazifeleri şükürdür.
Hayvanlar da, “Niçin insan olmadım?” diye şikâyet edemez. Hayat ve
varlık ile beraber kıymetli bir ruh cevheri kendilerine verildiği için onl arın
vazifesi teşekkürdür. Ve bunun gi bi, başka misalleri de kıyasla...
Ey şikâyet eden insan! Sen yokluk âleminde kalmadın, varlık nimetini
giydin, hayatı tattın, cansız durmadın, hayvan olmadın, İslamiyet nimetini
buldun, da lâlette kalmadın, sağlık ve selamet nimetini gördün ve saire...
Ey nankör! Nereden hak buluyorsun ki, Cenâb-ı Hakk’ın sana verdiği,
nimetin ta kendisi olan varlık mertebelerine şükretmeyerek –imkânat
türünde n, mevcut olmayan, eline geçmeyen ve lâyık olmadığın– yüks ek
nimetler sana verilmediği için boş bir hırsla Cenâb-ı Hak’tan şikâyet
ediyor ve nankörlük ya pıyorsun?
Bir adam bir minarenin başına çıkar gibi yüks ek bir mertebeye çıksın,
büyük bir makam bulsun, her basamakta büyük bir nimet görsün de o
nimetleri verene şükretmesin ve “Niçin daha yüks eğe çıkamadım?” diye
şikâyet ederek ağlayıp sızlasın… A caba böyl e bir adam ne kadar haksızlık,
nankörlük ve  ne kadar büyük di vanelik eder; divaneler bile anlar…
Ey kanaat siz, hırslı, iktisatsız, müsrif, haksız ve şikâyet eden gafil insan!
Kesinlikle bil ki, kanaat  kârlı bir teşekkür, hırs ise zararlı bir
nank örlüktür. İktisat, yani tutumlu olmak nimete güzel ve menfaatli bir
hürmettir. İsraf ise nimeti çirkin ve zararlı bir şekilde hafife almaktır.
Aklın varsa kanaat e alış ve Allah’ın rızasını kazanmaya çalış. Taham mül
edemezsen “Ya Sabûr ” de, sabır iste, hakkına razı ol, şikâyet etme!
Kimden kime şikâyet ettiğini bil, sus! İlla şikâyet etmek istersen nefsini
Cenâb-ı Hakk’a şikâyet et, çünkü kusur ondadı r.
İkinci Remiz
On Sekizinci Mektup’un son meselesinin sonunda  denildiği gibi, Hâlık-ı
Zülcelâl’in hayret verici, müthiş bir rubûbi yet faaliyetiyle varlıkları
sürekli değiştirip yenilemesinin hikmetlerinden biri şudur:
Nasıl ki varlıklarda faaliyet ve hareket bir iştahtan, arzudan, lezzetten ve
muhabbetten ileri geliyor. Denilebilir ki, her faaliyette bir tür lezzet
vardır, hatta her faaliyet bir tür lezzettir. Ve lezzet de bir kemâle bakar,
belki bir çeşit kemâldir. Madem faaliyet bir kemâle, lezzete, güzelliğe
işaret eder. Ve madem mutlak kemâl sahibi, Kâmil-i Zülcelâl olan
Vâcibü’l-Vücûd, Zât’ı, sıfatları ve icraatıyla bütün kemâl vasıflarını
kendisinde toplar.
• Elbette o Vâcibü’l-Vücûd Zât’ın varlığının vücûbiyetine1143 ve kutsiyetine
lâyık bir tarzda, Zât’ının hiçbir şeye ve hiç kimseye muhtaç olmayışına,
sınırsız zenginliğine yakışır bir surette ve mutlak kemâline, Zât’ının her
türlü kusur ve noks andan uzak ve yüce oluşuna uygun bir şekilde; sonsuz,
mukaddes bir şefkati ve münezzeh bir muhabbe ti vardır.
• Elbette o mukaddes şefkatten ve o münezzeh muhabbetten gelen hadsiz,
mukadde s bir şevk bulunur.
• Ve o mukaddes şevkten gelen sonsuz bir mukadde s sevinç mevcuttur.
• Ve o mukaddes sevinçten gelen –tabir caizse– sınırsız bir mukadde s
lezzet vardır.
• Ve elbette o mukaddes lezzetle beraber, Rahman ve Rahîm Zât’a ait,
O’nun sonsuz merhameti yönüyl e, kudretinin faaliyeti içinde, yarattığı
varlıkların kabiliyetlerinin potansiyelden fiile çıkmasından ve
mükemmelleşmesinden doğa n, o varlıkların memnuniyetlerinden ve
kemâllerinden gelen –tabir caizse– hadsiz bir mukaddes memnuniyet ve
iftihar vardır ki, sınırsız bir faaliyeti; o sınırsız faaliyet sonsuz bir
değişimi, varlıkların başka bir şeye dönüş mesini, dönüş türülmesini ve yok
edilmesini; o sonsuz değişim de ölümü, hiçliği, canlıların yok olup
gitmesini ve dünya dan ayrılmasını gerektiriyor…
Bir zaman, beşerî ilimlerin ve felsefenin, şu sanatlı varlıkların gayelerine
dair gösterdiği faydalar bana çok önemsiz göründü ve anladım ki, o
hikmet abesliğe gider. Onun için felsefecilerin aşırıya varanları ya tabiat
dalâletine düşer ya sofist olur ya Yaratıcının iradesini ve ilmini inkâr eder
ya da O’na “mûcib-i bizzat”1144 der.
İşte o zaman Allah’ın rahmeti Hakîm ismini imdadıma gönde rdi, bana o
sanatlı varlıkların büyük gayelerini gösterdi. Yani her bir varlık, Cenâb-ı
Hakk’ın öyle bir yazısıdır ki, bütün şuur sahipleri onu okuyup etraflıca
düşünür, mânâsı bildirildi.
Şu gaye bana bir sene yetti. Sonra o sanattaki harikalar açığa çıktı, o gaye
kâfi gelmemeye başladı. Çok daha büyük başka bir gaye gösterildi. Yani
bildim ki: Her bir varlığın en mühim gayeleri Sâni’ine bakar; onların
gayesi Cenâb-ı Hakk’ın sanatının mükemmelliğini, isimlerinin nakışlarını,
hikmetinin süslemelerini ve rahmet hediyelerini O’nun nazarına arz etmek,
güzelliğine ve kemâline bir ayna ol maktır.
Şu gaye de bana hayli zaman yetti. Sonra eşyanın sanatındaki ve var
edilişindeki hayret verici faaliyet ve son derece süratli değişimler içinde
kudret mucizeleri ve rubûbi yetin icraatı göründü. O zaman bu gaye de kâfi
gelmemeye başladı. Belki bu gaye kadar büyük bir hikmet ve sebep de
lâzımdır, diye düşündüm . İşte o vakit bana şu İkinci Remiz’deki sebepler
ve gelecek işaretlerdeki gayeler gösterildi ve şüphe siz bir şekilde şu mânâ
bildirildi:
Kâinattaki kudret faaliyeti ve eşyanın akıp gitmesi o kadar  mânidardır ki,
Sâni-i Hakîm şu faaliyetle bütün varlık türlerini konuş turuyor. Âdeta
göklerde ve yerde hareket eden varlıklar birer kelime, hareketleri ise bir
konuş madır. Demek, faaliyetten ileri gelen hareketler ve yok olup gitmeler
Allah’ı tesbih hükmünde dir, âlemdeki faaliyet de kâinatın ve varlık
türlerinin sessizce bir konuş ması ve fertlerini konuş turmasıdır.
Üçüncü Remiz
Eşya, yokluğa ve hiçliğe gitmiyor; aksine, kudret dairesinden ilim
dairesine geçiyor.. görünen âlemden gayb âlemine gidiyor.. değişip duran
fâni âlemden nur  âlemine, ölümsüzlüğe yöneliyor.
Hakikat noktasında, eşyadaki güzellik ve kemâl Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerine aittir, onların nakış ve cilveleridir. Madem o isimler bâki ve
cilveleri daimîdir, elbette nakışları yenilenir, tazelenir, güzelleşir. O
nakışlar hiçliğe ve yokluğa gitmiyor, belki yalnız itibarî olarak meydana
çıkmaları ve suretleri değişiyor. Güzelliğe medar, berekete ve kemâle
mazhar olan hakikatleri, mahiyetleri ve misalî hüvi yetleri ise bâkidir.
Cansız varlıklardaki güzellik ve cemâl, doğrudan doğruya Cenâb-ı
Hakk’ın isimlerine aittir; şeref onlaradır, övgü onların namınadır, güzellik
onlarındır, muhabbet onlara gider, ayna hükm ünde ki varlıkların değişmesi
onlara bir zarar vermez.
Eğer o varlıklar canlı fakat akıl sahibi değilse, onların yok olup gitmesi ve
dünya dan ayrılması bir hiçlik ve yokluk değil; cismanî varlıktan ve hayat
vazifesinin sıkıntısından, gürültüsünde n kurtulup vazifeleriyle
kazandıkları meyveleri bâki olan ruhlarına devretmektir. Onların bâki
ruhları da Cenâb-ı Hakk’ın birer ismine dayanarak var olmaya devam eder,
belki kendine lâyık bir saadete gider.
Eğer o canlılar akıl sahibi ise zaten dünya dan gitmeleri ebedî saadete,
maddi-manevî kemâl vasıflarının yeri olan bekâ âlemine ve o Sâni-i
Hakîm’in dünya dan daha güzel, daha nuranî olan berzah, misal ve ruhlar
âlemi gibi diğer mekânlarına, başka memleketlerine bir yolculuktur.
Ölüm, hiçlik, yokl uk ve  ayrılık değil, belki kemâlâta kavuşmaktır.
Kısacası: Madem Sâni-i Zülcelâl var ve bâkidir, sıfat ve isimleri daimîdir,
ebedîdir. Elbette o isimlerin cilveleri ve nakışları manevî bir bekâ içinde
yenilenir; dünya dan ayrılıkları tahrip, idam ve yokl uk de ğildir.
Mâlumdur ki, insan, insanlığı yönünde n çoğu varlıkla alâkalıdır. Onların
saadetinden lezzet, yok olmasından da elem duya r. Canlıların ve bilhassa
insanların, hele sevdiği ve takdir ettiği kemâl sahiplerinin elemleriyle
daha fazla acı çeker ve saadetleriyle daha çok mutlu olur. Hatta şefkatli bir
anne gibi, kendi saadetini ve rahatını onların saadeti için feda eder.
İşte her mümin, derecesine göre –Kur’an nuru ve iman sırrıyla– bütün
varlıkların saadeti ve bekâsıyla, hiçlikten kurtulmasıyla ve Cenâb-ı
Hakk’ın kıymetli birer mektubu olmasıyla saadet duya bilir ve dünya  kadar
bir nur kazanabilir. Herkes derecesine göre bu nurdan istifade eder. Eğer
dalâlet ehli ise kendi elemiyle beraber bütün varlıkların kaybından,
fâniliğinden ve görünüş te yok olmasından; o varlıklar canlı ise elem
çekmelerinden üzüntü duya r. Yani küfrü, onun dünya sına hiçlik hissi
doldurur, başına boşaltır, o insan daha cehenneme gitmeden cehennemi
yaşar.
Dördüncü Remiz
Birçok yerde dediğimiz gibi, bir padişahın sultan, halife, hâkim,
kumandan gibi çeşitli unva n ve sıfatlarından kaynaklanan ayrı ayrı teşkilât
daireleri olması misali, Cenâb-ı Hakk’ın güzel isimlerinin hadde hesaba
gelmez, türlü türlü tecellileri vardır. Yarattığı varlıkların çeşitliliği ve
birbirinden farklı olması, o tecellilerin çeşitliliğinden ileri geliyor.
İşte her kemâl ve güzellik sahibinin, fıtratı gereği kemâlini ve güzelliğini
görmek ve göstermek istemesi sırrınca, o farklı farklı isimler de ebedî
oldukları için daimî bir surette Zât-ı Akdes namına görünmek, yani
nakışlarını görmek ister. Kendi nakışlarının aynasında O’nun güzelliğinin
cilvelerini ve kemâlinin yansımalarını görmeyi ve göstermeyi arzu
ederler. Yani yüce kâinat kitabını ve varlıkların çeşitli yazılarını devamlı,
her an tazelemek, sürekli yeniden, mânidar bir şekilde yazmak, bir tek
sayfaya ayrı ayrı binlerce yazıyı kaydetmek ve her birini en kutsî isimlerin
sahibi Mukaddes Zât’ın gören nazarına sunmakla beraber, bakıp
düşünmeleri için bütün şuur sahiplerine de göstermeyi ve okutmayı
gerektirir. Bu hakikate işaret eden şu hakikatli şiire bak:
Kitab-ı âlemin yaprakları, envâ-ı nâ-mâdud,
Huruf ile kelimâtı dahi  efrad-ı nâ-mahdud.
Yazılmış destgâh-ı Levh-i Mahfuz-u Hakikat’te,
Mücessem lafz-ı mânidardır âlemde her mevcud.1145
1146ََْ ُُرَ اََِْتِ ََِ َِ اََِْ اَْْٰ إََِْ رََُِ
Beşinci Remiz
İki “nükte”dir.
Birinci Nükte
Madem Cenâb-ı Hak var, her şey var. Madem Cenâb-ı Vâcibü’l-Vücûd’a
bağlanmak var, o halde her şey için bütün eşya var. Çünkü Vâcibü’l-
Vücûd’a nispet edilen her varlık, birlik sırrıyla, bütün va rlıklarla bir irtibat
kazanır. Demek, Vâcibü’l-Vücûd’a bağını bilen veya bağı bilinen her
varlık, birlik sırrıyla, O’na ait bütün varlıklarla münasebet içinde olur. Her
bir şey, o bağ noktasında sonsuz varlık nuruna erişebilir. Ayrılıklar,
yokluklar o noktada yoktur. Sade ce bir an yaşamak, hads iz varlık nuruna
vesiledir.
Eğer o bağ olmazsa ve bilinmezse, bir varlık sayısız ayrılığa, yokluklara,
hiçliklere maruz kalır. Çünkü şu halde, alâkadar olabileceği her bir şeyden
ayrılmış ve onlar için yokluğa gitmiştir. Demek, kendi varlığına sonsuz
yokluk ve ayrılıklar yüklenir. O bağ olmadan bir milyon sene var kalsa da
bu, o ba ğ ile bir an yaşamak kadar olamaz.
Bunun için hakikat ehli zâtlar demiştir ki: “Bir ân-ı seyyâle vücûd-u
münevver, milyon sene vücûd-u ebtere müreccahtır.” Yani Vücûd-u
Vâcib’e nispet edilen bir anlık varlık, O’na nispet edilmeden milyonlarca
sene var olmaktan üstündür . Hem bu sırdandır ki, hakikati araştırıp
delilleriyle bilen zâtlar şöyle demiş: “Varlık nuru, Vâcibü’l-Vücûd’u
tanımakla elde edilir.” Yani, o halde kâinat varlık nuru içinde, meleklerle,
ruhanilerle ve şuur sahipleriyle dolu görünür. Eğer o nur olmasa hiçlik
karanlıkları, ayrılık ve yokluk elemleri her bir varlığı kuşatır. Dünya ,
Cenâb-ı Hakk’ı tanımayan insana, korku ve yalnızlık hissedilen boş ve
ıssız bir yer gibi görünür.
Evet, nasıl ki bir ağacın her meyvesinin, o ağaçtaki bütün meyvelerle birer
bağı vardır. Ve o bağla birer kardeşi, arkadaşı mevcut olduğunda n, onlar
sayısınca dolaylı varlığı bulunur. Ne vakit o meyve ağaçtan koparılsa her
bir meyveden ayrılmış ve her biri için yokluğa gitmiş gibi olur. Her bir
meyve onun için yok hükm üne geçer. Dışında bir hiçlik karanlığı onu
kuşatır. Aynen öyle de, Ehad ve Samed Zât’ın kudretiyle olan bağı
noktasında, her varlık için bütün eşya vardır. Eğer o bağ olmazsa her şey,
kendi dışında eşya sayısınca yokl uklara maruz kalır.
İşte şu işaretten, iman nurlarının büyükl üğüne  bak ve dalâletin dehşetli
karanlıklarını gör. Demek iman, burada anlatılan asıl yüce hakikatin
unva nıdır, insan onda n iman vasıtasıyla istifade edebilir. Nasıl ki kör,
sağır, dilsiz, akılsız bir adam için her şey yok hükm ünde dir; aynen öyl e de,
imansız insan için her şey yok hükm ünde dir, karanlıklar içindedir.
İkinci Nükte
Dünya nın ve eşyanın üç yüzü var:
Birinci Yüzü: Cenâb-ı Hakk’ın isimlerine bakar, onların aynasıdır. Bu
yüzde yokl uk, a yrılık ve hiçlik değil; tazelenme ve yenilenme var.
İkinci Yüzü: Ahirete, bekâ âlemine bakar, onun tarlası hükm ünde dir. Bu
yüzde, bâki neticeler ve meyveler yetiştirmek var; dünya nın bu yüzü
bekâya hizmet eder, fâni şeyleri bâki hale getirir. Bunda  da ölüm ve
yokluk de ğil, hayat ve bekâ cilveleri bulunur.
Üçüncü Yüzü: Fânilere, yani bize bakar; fânilerin ve nefsinin geçici
arzularına uyanların sevgilisi, şuur sahipleri için bir ticaret yeri ve
vazifelilerin imtihan meydanıdır. İşte dünya nın bu üçüncü yüzünde ki
fânilik, yokluk, ölüm ve hiçliğin acılarına ve yaralarına merhem olarak
içyüzünde  bekâ ve hayat cilveleri var.
Sözün Özü: Şu akıp giden, dönüp duran mahlûklar, Vâcibü’l-Vücûd’un
icat ve varlık nurlarını tazelemek için hareket eden aynalar ve değişen
mazharlardır.
İkinci Makam
Bir mukaddime ve beş “işaret”tir. Mukaddime iki bahi stir.
Mukaddime1147
Birinci Bahis
Şu gelecek Beş İşaret’te, rubûbi yetin icraatını seyretmek için sönük, küçük
birer dürbün misali birer temsil yazılacaktır. Bu temsiller rubûbi yette
görülen icraatın hakikatinin yerini tutamaz, onu kavrayamaz, ona ölçek
olamaz fakat baktırabilir. Gelecek temsillerde ve geçen Remiz’lerdeki,
Zât-ı Akdes’in sıfatlarına ve icraatına yakışmayan tabirler temsilin
kusurudur. Mesela lezzet, sevinç ve memnuniyetin bizce bilinen mânâları,
O’nun mukaddes sıfatlarını ve bunların eseri olan icraatı ifade edemiyor,
fakat onların içyüzünü anlamak için birer unva n, tefekkür için birer
vesiledir.
Hem şu temsiller kuşatıcı, büyük bir rubûbi yet kanununun küçük bir
misalde ucunu göstermekle o kanunun, rubûbi yetin icraatındaki hakikatini
ispat ediyor. Mesela, “Bir çiçek varlık âleminden giderken geride binlerce
varlık bırakır, öyle gider.” denilmiş. Bu, büyük bir rubûbi yet kanununu
gösteriyor ki, her baharda, belki bütün dünya daki varlıklarda o kanun
işliyor.
• Evet, Hâlık-ı Rahîm, Sâni-i Hakîm, bir kuşun tüylü elbisesini hangi
kanunla değiştiriyor, tazeliyorsa, her sene yeryüzünün elbisesini de aynı
kanunla yeniler.
• Yine o kanunla her asırda dünya yı başka bir şekle sokar. Aynı kanunla
kıyamet vaktinde kâinatın suretini değiştirir.
• Hem hangi kanunla zerreyi mevlevi gibi hareket ettiriyorsa, yerküreyi de
meczup ve semâa kalkan bir mevlevi gibi aynı kanunla döndür ür. Ve o
kanunla âlemleri çevirir, güne ş sistemini gezdirir.
• Hem hangi kanunla senin bedenindeki hücrelerin zerrelerini tazeliyor,
tamir ve tahlil ediyorsa, bahçeni de aynı kanunla her sene yeniler ve her
mevsim birçok defa tazeler. Yine o kanunla yeryüzünü her bahar
mevsiminde yeniler, üstüne taze bir örtü çeker.
• Hem o Sâni-i Kadir, bir sineğe hangi hikmet kanunuyl a hayat verirse, şu
önüm üzdeki çınar ağacını da her baharda aynı kanunla canlandırır. O
kanunla yeryüzüne yine o baharda can verir. Ve aynı kanunla haşirde
mahlûkatı da diriltir. Şu sırra işaret olarak Kur’an, َ َُُْْ وََ َُُْْ إِ ٍََْ
1148وَاَِةٍ diye ferman eder. Bunun gi bi başka örnekleri de kıyasla...
Bunlar gibi çok rubûbi yet kanunu vardır ki, zerrelerden âlemin bütününe
kadar işliyor. İşte rubûbi yet faaliyetindeki şu kanunların büyükl üğüne  bak,
genişliğine dikkat et ve içindeki birlik sırrını gör; her bir kanunun A llah’ın
birliğine delil olduğunu bil. Evet, şu sayısız ve çok büyük kanunların her
biri ilim ve iradenin cilvesi olmakla beraber, hem tek hem kuşatıcı olduğu
için Sâni’in birliğini, ilim ve iradesini kesin bir şekilde ispat eder.
İşte çoğu Söz’deki temsiller, böyle kanunların uçlarını küçük birer misalle
göstererek bahsedilen meselede aynı kanunun varlığına işaret eder.
Madem temsille kanunun gerçekleştiği gösteriliyor, o halde mantıkî bir
delil gibi şüphe siz şekilde, iddia edilen meseleyi ispatlar. Demek
Söz’lerdeki çoğu t emsil şüphe  götürmez, kesin birer delil hükm ünde dir.
İkinci Bahis
Onunc u Söz’ün Onunc u Hakikati’nde dendiği gibi, bir ağacın ne kadar
meyvesi ve çiçeği varsa her bir meyvenin ve çiçeğin de o kadar gayesi,
hikmeti vardır. O hikmetler üç kısımdır:
• Bir kısmı Sâni ’e bakar, O’nun i simlerinin nak ışlarını gösterir.
• Bir kısmı şuur sahiplerine bakar, onların gözünde  kıymetli yazılar ve
mânidar kelimelerdir.
• Bir kısmı da kendi nefsine, hayatına ve bekâsına bakar. İnsana faydalı ise
onun m enfaatine göre hikmetleri vardır.
İşte bir vakit, her varlığın böyle pek çok gayesi bulunduğunu düşünürken,
aşağıdaki Beş İşaret’in esaslarına birer nota hükm ünde , küllî gayeleri
gösteren şu fıkralar Arapça olarak hatırıma geldi:
وَِٰهِ اَُْْدَاتُ اَُِْ ََُِ ٌََ وَََاَ َاٌَ ََِدِ َََتِ
أََْارِ إَِدِه۪ ََُُْ ََِلِ اََتِ اَِِْْرِِ
أَوً: ََ اَِْْظِ اََِْ اََِِْ وَاُِْتِ اَِِِْ
وًََِ: ََ إَِْجِ اََِِْ اَِِْْ وَاُجِ اِِْ
وًََِ: ََ َِْ اََاتِ اَُْْوِِ وَاََْظِِ اَِِْ
وَرَاًِ: ََ إَِْنِ اَِْتِ اِِ وَإِظَْرِ اَََُْْتِ اََِِْْ
وًََِ: ُُِرِ اُوَتِ اَِِْ وَاََِِْ اِِِْْ
İşte bu beş cümlede, bahsedeceğimiz işaretlerin esasları var. Evet, her bir
varlığın –bilhassa canlıların– beş tabaka ayrı ayrı hikmetleri ve gayeleri
bulunur. Nasıl ki, meyveli bir ağacın üst üste olan dalları meyve verir.
Aynen öyle de, her bir canlının, beş tabakada çeşitli gayeleri ve hikmetleri
vardır.
Ey fâni insan! Senin basit bir çekirdek hükmünde ki kendi hakikatinin
meyve veren bâki bir ağac a dönüşmesini ve Beş İşaret’te gösterilecek on
tabak a meyveyi, on çeşit gayeyi kazanmak istersen hakiki imanı elde et!
Yoksa bunların hepsinden mahrum kalmakla beraber, o çekirdeğin içinde
sıkışıp çürüyeceksin.
Birinci İşaret
ََوً: ََِلِ اََتِ اَِِْْرِِ ََ اَِْْظِ اََِْ اََِِْ وَاُِْتِ اَِِِْ sözü ifade
ediyor ki:
Bir varlık bu âlemden ayrılırken görünüş te kendisi hiçliğe, yokluğa gider,
fakat ifade ettiği mânâlar bâki kalır, saklanır. Misalî hüviyeti, sureti ve
mahiyeti de misal âleminde, misal âleminin numuneleri olan, her şeyin
muhafaza edildiği manevî levhalarda ve onların örneği olan hafızalarda
kalır. Demek, görünüş te bir varlığı kaybeder fakat yüzlerce manevî ve ilmî
varlık kazanır.
Mesela, nasıl ki matbaada bir sayfanın basılmasını sağlayan harflere bir
şekil verilir, o harfler düzenlenir ve sayfanın basılmasına vesile olur. O
sayfa suretini ve hüviyetini basılan yapraklara bırakıp mânâlarını akıl
sahiplerine ulaştırdıktan sonra, o matbaa harflerinin vaziyeti ve düzeni de
değiştirilir. Çünkü artık onlara lüzum kalmamıştır, hem başka sayfaların
basılması gerekir.
İşte aynen bunun gibi, ilahî kader kalemi şu yeryüzünde ki varlıklara,
bilhassa bitkilere bir düzen, bir vaziyet verir... Bahar sayfasında kudret
onları var eder… Ve suretleri, hüviyetleri güzel mânâlarını bildirerek
misal âlemi gibi gayb âleminin de defterine geçtiği için hikmet gerektirir
ki, o vaziyet değişsin, böylece yeni gelecek baharın sayfası yazılsın ve o
varlıklar da mânâlarını ifade etsin.
İkinci İşaret
وًََِ: ََ إَِْجِ اََِِْ اَِِْْ وَاُجِ اِِْ Bu cümle işaret eder ki:
Her bir şey –cüzî olsun, küllî olsun– yokluğa gittikten sonra, bilhassa
canlıysa, gayba ait pek çok hakikati netice verir. Bununl a beraber, misal
âleminin defterlerinde bulunan misalî levha üstünde , hayatı boyunca
yaşadığı haller sayısınca suretler bırakır ve o suretlerden, mukadde rat
denilen mânidar hayat hikâyeleri yazılır ve ruhani lere bir mütâlaa yeri
olur.
Mesela, nasıl ki bir çiçek yokluğa giderken varlık âleminde yüzlerce
tohum cuğunu ve o tohum cuklarda mahiyetini bırakır. Hem her şeyin
muhafaza edildiği küçük levhalarda ve onların küçük numuneleri olan
hafızalarda binlerce suretini bırakıp şuur sahiplerine hayatı boyunc a
geçirdiği hallerle ifade ettiği, Cenâb-ı Hakk’ı tesbihatını ve O’nun
isimlerinin nakışlarını okut ur, sonra gider.
Aynen öyle de, yeryüzü saksısında güzel, sanatlı varlıklarla süslenmiş
bahar mevsimi bir çiçektir. Görünüş te yok olur, hiçliğe gider. Fakat
tohum ları sayısınca ifade ettiği gayba ait hakikatleri, çiçekleri sayısınca
neşrettiği misalî hüviyeti ve içindeki varlıklar sayısınca gösterdiği
Rabbanî hikmeti kendine bedel bu âlemde bırakır, sonra bizden saklanır.
Hem arkadaşı olan diğer baharlara yer açar ki, gelip vazifelerini görsünler.
Demek, o ba har görünüş te bir vücudu ç ıkarır, mânen bin vüc ut giyer.
Üçüncü İşaret
وًََِ: ََ َِْ اََاتِ اَُْْوِِ وَاََْظِِ اَِِْ ifade ediyor ki:
Dünya bir tezgâh ve bir tarladır, ahiret pazarına uygun mahsulleri
yetiştirir.1149 Birçok Söz’de ispat etmişiz ki: Nasıl cinlerin ve insanların
amelleri ahiret pazarına gönd eriliyorsa, aynı şekilde, düny adaki diğer
varlıklar da ahiret hesabına pek çok vazife görüyor ve mahsul yetiştiriyor.
Belki yerküre onlar için geziyor. Hatta denilebilir ki, düny a bunun için
vardır. Cenâb-ı Hakk’ın bu gemisi, yirmi dört bin senelik mesafeyi bir
senede geçip haşir meydanının etrafında dönüyor . Mesela cennet ehli
elbette arzu eder ki, dünya  maceralarını hatırlasın ve birbirlerine
nakletsinler. Belki o maceraların levhalarını ve misallerini çok merak
eder, görmek isterler. Elbette sinema perdesindeymiş gibi o levhaları, o
hadiseleri seyretseler çok lezzet alırlar. Madem öyle, herhalde lezzet
 ٰ
yurdu ve saadet yeri olan cennette, ebedî manzaralarda, 1150َٰ ُُرٍ َََُِِ
ayetinin işaretiyle, dünya daki maceralar karşılıklı konuş ulacak ve
buradaki hadiselerin sahneleri seyredilecektir.
İşte bu güzel varlıkların bir an belirip kaybolması ve birbiri ardınca gelip
geçmesi, ebedî manzaraları meydana getirmek için bir fabrika tezgâhı
hükm ünde  görünüyor . Mesela, nasıl ki bugünkü medeniyetin mensupları
fâni durumlara bir tür bekâ vermek ve onları gelecektekilere yadigâr
bırakmak için güzel veya garip vaziyetlerin suretini alıp sinema perdesiyle
geleceğe hediye ediyor, geçmiş zamanı şimdiki zamanda ve istikbalde
gösteriyor, oraya yerleştiriyor.
Aynen öyle de, şu baharda, yeryüzünde  görülen varlıklar kısa bir hayat
geçirdikten sonra onların Sâni-i Hakîm’i, bekâ âlemine ait gayelerini o
âleme kaydeder. Bununl a beraber, ebedî âlemde, bâki manzaralarda o
varlıkların hayat safhalarında gördükleri vazifeleri ve her türlü noks andan
uzak kendi Zât’ına ait mucizelerini ebedî manzaralarda saklar. Bu, Hakîm,
Rahîm ve Vedûd i simlerinin gereğidir.
Dördüncü İşaret
وَرَاًِ: ََ إَِْنِ اَِْتِ اِِ وَإِظَْرِ اَََُْْتِ اََِِْْ ifadesi şunu
bildiriyor:
Varlıklar, hayattaki vaziyetleriyle Cenâb-ı Hakk’ı çeşitli şekillerde tesbih
ediyor ve O’nun isimlerinin gerektirdiği halleri gösteriyor. Mesela Rahîm
ismi şefkat etmek ister, Rezzâk ismi rızık vermeyi gerektirir, Latîf ismi
lütfetmeyi lâzım kılar ve bunun gibi, Allah’ın bütün isimlerinin bir gereği
vardır. İşte her canlı, hayatı ve varlığıyla o isimlerin gerektirdiği
vaziyetleri göstermekle beraber, uzuvları ve kabiliyetleri sayısınca, Sâni-i
Hakîm’i tesbih ediyor.
Mesela, nasıl ki bir insan güzel meyveler yer. O meyveler midesinde
dağılır, erir, görünüş te kaybolur. Fakat ağzından, midesinden başka, bütün
beden hücrelerine, o faaliyet içinde bir lezzet ve zevk vermekle beraber,
bedenin her tarafındaki uzuvları yaşatmak ve beslemek gibi pek çok
hikmete vesile olur. O yiyecek, bitkilere ait varlık tabakasından insanlara
ait olan hayat tabakasına çıkar.
Aynen öyle de, şu varlıklar yokluk perdesinde saklandıkları vakit, her
birinden geriye pek çok tesbihat kalır. Bununl a beraber, Cenâb-ı Hakk’ın
pek çok isminin de nakışlarını ve gereklerini o isimlerin eline, yani bâki
bir varlığa bırakır, öyle giderler. Acaba fâni, geçici bir varlıktan geriye bir
mânâda bekâya mazhar binlerce varlık kalsa, “Ona yazık oldu!” veya
“Faydasız gitti!” veyahut “Şu sevimli varlık neden gitti?” denir mi,
şikâyet edilebilir mi? Belki onun hakkındaki rahmet, hikmet ve muhabbet
öyle gerektiriyor ve öyle olması lâzımdır. Yoksa ona bir tek zarar
gelmemesi için binlerce menfaati terk etmek gerekir ki, şu halde binlerce
zarar edilmiş olur. Demek Rahîm, Hakîm ve Vedûd isimleri, varlıkların
yok olup gitmesine ve dünya dan ayrılmasına zıt değildir; aksine, bunu
gerektirir.
Beşinci İşaret
وًََِ: ُُِرِ اُوَتِ اَِِْ وَاََِِْ اِِِْْ cümlesi ifade ediyor ki:
“Varlıklar –bilhassa canlılar– görünüş te yokluğa giderken geride pek çok
bâki şey bırakır, öyle giderler...” İkinci Remiz’de söylendiği gibi, Zât-ı
Vâcibü’l-Vücûd’un kutsiyetine ve hiçbir şeye kesinlikle muhtaç olmayışına
yakışır bir tarzda ve O’na lâyık bir surette; rubûbi yetinin icraatında
sonsuz bir muhabbe t, şefkat, iftihar, –tabir caizse– mukadde s, sınırsız bir
memnuniyet ve sevinç, –tabirde hata olmasın– hads iz, mukadde s bir lezzet
ve bütün noksanlıklardan uzak bir ferahlık bulunur  ki, bunların eserleri
açıkça görünüy or. İşte varlıklar bu sıfatların gerektirdiği, hayret
uyandıran faaliyetle değişerek, halden hale geçerek yokluk ve fânilik
içinde süratle sevk ediliyor, görünen âlemden gayb âlemine sürekli
gönde riliyor. Ve o sıfatların, icraatın cilveleri altında daimî bir seyir, akış
ve hareket içinde dolaşarak çalkalanıyor, gafillerin kulaklarına ayrılık ve
yokluk feryadını, hidayet ehline ise zikir ve tesbih sedalarını duyuruyorlar.
Bu sırdan dolayı her bir varlık, Vâcibü’l-Vücûd’un bâki sıfatlarının ve
icraatının göründüğü ebedî birer mânâyı, keyfiyeti, hali bu âlemde bırakıp
öyle gidiyor. Hem hayatı boyun ca geçirdiği safhaları ve halleri, ezelî ilmin
unva nları olan İmam-ı Mübîn, Kitab-ı Mübîn, Levh-i Mahfuz gibi ilmî
varlık dairelerinde haricî varlığını temsil eden etraflı programını da
bırakıp öyle gider. Demek her fâni, bir varlığı terk eder, binlerce bâki
varlığı kazanır, kazandırır.
Mesela, nasıl ki harikulâde bir fabrikanın makinesine bazı basit maddeler
atılır, içinde yanar, görünüş te kaybolur; fakat o fabrikanın imbiklerinden
çok kıymetli kimyevî maddeler ve ilaçlar süzülür. Hem o fabrikanın
çarkları bu maddelerin kuvve ti ve buha rıyla döne r; onlar bir taraftan
kumaşların dokunm asına, bir kısmı kitap basılmasına, bir kısmı da şeker
gibi başka kıymetli şeylerin imal edilmesine vesile olur ve bunun gibi...
Demek, o basit maddelerin yanması ve görünüş te kaybolmasıyla binlerce
şey var olur; basit bir varlık gider, fakat pek çok kıymetli varlığı miras
bırakır. İşte şu halde, o ba sit maddeye “Yazık oldu!” denir mi? “Fabrikanın
sahibi neden onlara acımadı, o sevimli maddeleri yaktı, mahvetti?..” diye
şikâyet edilir mi?
Aynen öyle de –1151وَِِّٰ اََُْ اَْْٰ –Hâlık-ı Hakîm, Rahîm ve Vedûd,
rahmetinin, hikmetinin ve vedûdiyetinin1152 gereği olarak kâinat fabrikasını
işletir. Her bir fâni varlığı pek çok bâki varlığa çekirdek yapar, Rabbanî
maksatlarına vesile kılar, noks andan uzak, yüce sıfatlarına ve icraatına
mazhar eder, kader kalemine mürekkep ve kudretinin dokum asına bir
mekik eyler. Ve bilmediğimiz daha pek çok büyük yardımlar ve yüce
maksatlar için kendi kudret faaliyetiyle kâinatı işletir. Zerreleri döndür ür,
varlıkları gezdirir, hayvanları bir akış halinde dünya dan geçirir,
gezegenleri çevirir, kâinatı konuş turur, ayetlerini ona sessiz bir şekilde
söyletir ve yazdırır.
Ve rubûbi yeti nokt asında yeryüzünde ki varlıklardan;
• Havayı, emir ve iradesine bir tür arş...
• Işık unsurunu, i lim ve hikmetine bir arş...
• Suyu, lütfuna v e rahmetine bir arş...
• Ve toprağı da muhafaza ediciliğine ve hayat vermesine bir çeşit arş
yapmıştır. Bunlardan üç ünü y eryüzünde ki varlıkların üstünde  gezdirir.
Kesinlikle bil ki, bu Beş Remiz’de ve Beş İşaret’te gösterilen parlak, yüce
hakikat Kur’an nur uyla görünür ve ona iman kuvve tiyle sahip olunabilir.
Yoksa o bâki hakikatin yerini çok müthiş bir karanlık alır. Dalâlet ehli için
dünya  ayrılıklarla, yokluk ve hiçliklerle doludur. Kâinat manevî bir
cehennem hükm üne geçer. Her şey sonsuz bir yokluğun kuşattığı ani bir
varlıktan ibarettir. Bütün geçmiş ve gelecek, yokluk karanlığıyla
dolmuştur, insan yalnız kısacık olan şimdiki zamanda hüzünlü bir varlık
nuru bul abilir.
Fakat Kur’an sırrı ve iman nuru ile ezelden ebede kadar  bir varlık nuru
görünür, insan onunl a alâkadar  olur ve ebedî saade ti elde eder.
Kısacası: Şair Niyazi Mısrî’nin tarzında deriz ki:
Derya olunca nefes,
Pârelenince1153 kafes,
Ta kesilince bu s es,
Çağırırım; ya Hak, ya Mevcud,
Ya Hayy, ya Mâbud,
Ya Hakîm, ya Maksud
Ya Rahîm, ya Vedûd!..
Ve bağırarak şöyle derim:
1154َ إَِٰ إِ ُّٰ اَُِْ اَْ اُُِْ، ٌَُ رَُلُ ِّٰ َدِقُ اَِْْ اَُِْ
Ve imanla ispat ederim:
إِن اََْْ ََْ اَْتِ َ وَاََْ ٌَ وَارَ َ وَإِن اَدَةَ اَََِْ َ وَإِن َّٰ رٌَِ ٌَِ وَدُودٌ
1155وَإِن اََْ وَاََِْْ وَاَََْ ٌَُِ َِِِ اََْْءِ وَُُوََِ
وََُا اَُْْ ِِّٰ اِي ََٰ َِٰا وََ ُ ََِِْيَ ََْۤ أَنْ ََٰ ُّٰۚ
1156ََْ َۤءَتْ رُُُ رََ َِْ
1157َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
1158رََ َ ُٰاَِْۤ إِنْ ََِۤ أَوْ أَََْْ
اَُّٰ َ َٰ ََِ ٍَُ ََةً َُنُ ََ رَِءً وََِ۪ أَدَاءً
1159وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ وََْ، اَِٰ. وَاَُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ
َُْنَ َْ َََ َََِ أَرِْ۪ َََْ ََِْ۪، َََْ َِِْ۪، َََْ ُْرَِ۪، ََارَ َِِْ۪، َََْ
رََِْ۪، َْرَعَ َِ۪، ََ اََُْْتِ، ََِ اَُْْدَاتِ، ََِ اََُْْتِ..
ََُُ اَََْاَتِ، َُُ اُرَاتِ، َُُ اََاتِ، َُُ اََتِ: َُِْاتُ ِِْ۪، ََارِقُ
ُِْ۪، ََاَ ُدِه۪، ََاُِ ُِْ۪، دََُِ اََْْةِ، ََُِ اَِِْْ،
ََاُِ اَِْ..
ََُ اَْزَْرِ ِْ زَِِ اََْْرِ، ََُ اَْطَْرِ ِ ََِْ اََْْرِ، ََجُ اََْْرِ َٰ ُُودِ
اَْزَْرِ، ََُ اَْزَْرِ، ََجُ اََْْرِ ِ ِٰهِ اَِْنِ، ََُ اَْاَِاتِ ََ اَْطَْلِ اَرِ ِ ُ
اَََْاَتِ وَاَِْْنِ: ََفُ وَدُودٍ، ََددُ رٍَْٰ، ََُ َنٍ، ََُ َنٍ ِِْ وَاَِْْنِ وَاوحِ
1160..وَاَََْانِ وَاََِْ وَاَْن
Yirmi Dördüncü Mektup’un Birinci Zeyli1161
1163 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪1162ِِْ۪ ََُُْ
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1164ُْ َ ََُْۨا ُِْ رَ ََْ دَُۤؤُُْۨ
Yani, “Ey insanlar! Duanız olmazsa ne kıymetiniz var?” mealindeki ayetin
beş nükt esini dinle…
Birinci Nükte
Dua büyük bir kulluk sırrıdır. Hatta kulluğun ruhu hükmünde dir.1165 Birçok
yerde ifade ettiğimiz gibi, dua  üç çeşittir:
Birinci Çeşit Dua: Kabiliyet diliyledir ki, bütün hububa t ve tohum lar
kabiliyetlerinin diliyle Fâtır-ı Hakîm’e şöyle dua eder: “Senin isimlerinin
nakışlarını etraflıca göstermek için bize topraktan çıkıp boy atmayı,
büyüm eyi nasip et. Küçük hakikatimizi sümbüllenmiş hale getir ve ağacın
büyük ha kikatine çevir!”
Kabiliyet diliyle duanın bir çeşidi de şudur: Sebeplerin bir araya gelmesi,
neticenin var edilmesi için bir duadı r. Yani sebepler bir vaziyet alır ve o
vaziyet hal dili hükm üne geçer; neticeyi Kadîr-i Zülcelâl’den dua ile
isterler. Mesela su, sıcaklık, toprak ve ışık bir çekirdek etrafında toplanır,
bu bi r çeşit duadır ki, “Bu çekirdeği ağaç yap ey Hâlıkımız!” derler. Çünkü
harika bir kudret mucizesi olan ağaç, o şuursuz, cansız, basit maddelere
havale edilemez, bu imkânsızdır. Demek, sebeplerin bir araya gelmesi bir
çeşit duadır.
İkinci Çeşit Dua: Fıtrî ihtiyaç diliyledir, bütün canlıların iktidar ve
iradeleri dışındaki ihtiyaç ve isteklerinin ummadıkları yerden, uygun
vakitte verilmesi için Hâlık-ı Rahîm’e bir tür dualarıdır. Çünkü
ihtiyaçlarını onlara iktidar ve iradeleri dışında, bilmedikleri yerden, uygun
vakitte bir Hakîm-i Rahîm gönde riyor. Elleri yetişmiyor. Demek o ihsan,
duanın neticesidir.
Kısacası: Bütün kâinattan Cenâb-ı Hakk’ın dergâhına çıkan, bir tek
duadı r. Sebepler, neticeyi Allah’tan ister.
Üçüncü Çeşit Dua: İhtiyaç dairesinde, şuur sahiplerinin duasıdır. Bu da
iki kısımdır.
Birinci Kısım: Eğer çaresizlik derecesine gelmişse veya fıtrî ihtiyacıyla
tam ilgiliyse, kabiliyet diline yaklaşmış veya samimi, hâlis kalbin lisanıyla
ise büyük çoğunl ukla makbuldür. İnsanlığın ilerlemesinin büyük  kısmı ve
keşifleri bir nevi duanın neticesidir. İnsanların medeniyet harikası
dedikleri şeyler ve keşifleriyle iftihar vesilesi zannettikleri işler, manevî
birer duanın meyvesidir. Bunlar hâlis bir kabiliyet diliyle istenmiş, insana
verilmiştir. Kabiliyet ve fıtrî ihtiyaç diliyle yapılan dualar da bir mâni
olmazsa ve gerekli şartlar dâhilinde ise daima makbuldür.
İkinci Kısım: Meşhur duadır. Bu da iki çeşittir; biri fiilî, biri sözle...
Mesela çift sürmek, fiilî bir duadır. Çift süren insan rızkı topraktan
istemez, toprak rahmet hazinesinin bir kapısıdır; rahmete açılan toprağın
kapısını saban ile çalar.
Diğer kısımların etraflıca izahını geçip yalnız sözle yapılan duanın bir iki
sırrını gelecek iki üç nükt ede söyleyeceğiz.
İkinci Nükte
Duanın tesiri büyüktür. Bilhassa dua, külliyet yani bütünlük, enginlik
kazanar ak devam ederse netice vermesi daha büyük ihtimaldir, belki daima
netice verir. Hatta denilebilir ki, âlemin yaratılış sebeplerinden biri de
duadı r. Yani kâinatın yaratılışından sonra, başta insanlığın, onun başında
İslam âleminin ve onun başında da Muham med-i Arabî’nin (aleyhissalâtü
vesselam) muazzam duas ı, kâinatın yaratılış sebeplerinden biridir. Âlemin
Hâlık’ı, istikbalde o zâtın insanlık adına, hatta varlıklar hesabına ebedî
bir saade t, ilahî isimlere bir mazhariyet isteyeceğini bilmiş, o gelecek
duay ı kabul etmiş ve kâinatı yaratmıştır.
Madem duanın bu derece büyük önemi ve enginliği var. Hiç mümkün
müdür ki, bin üç yüz elli senedir, her vakit, üç yüz milyon insanın, cin,
melek ve ruhanilerden hadde hesaba gelmez mübarek varlıkların ittifakla
Zât-ı Muhammedî (aleyhissalâtü vesselam) hakkında Cenâb-ı Hakk’ın
engin rahmeti, ebedî saadet ve o zâtın isteklerinin gerçekleşmesi için
ettikleri dualar kabul olmasın? Hiç mümkün müdür ki, o dualar
reddedilsin?
Madem o dualar bu kadar külliyet ve enginlik kazanıp devam ederek
kabiliyet dili ve fıtrî ihtiyaç derecesine gelmiş. Elbette Zât-ı Muhammed-i
Arabî (aleyhissalâtü vesselam), o duaların neticesi olarak öyle bir makam
ve mertebededir ki, bütün akıllar toplanıp tek akıl olsa bunun hakikatini
tam kavrayamaz.
İşte ey Müslüman, senin mahşer günü böyle bir şefaatçin var. Şefaatine
erişmek için onun s ünne tine uy!..
Eğer dersen: Madem o Habibullah’tır. Bu kadar salâvata ve duaya ne
ihtiyacı var?
Cevap: O zât (aleyhissalâtü vesselam) bütün ümmetinin saadetiyle
alâkadardır, onların her türlü saadetinden hisse alır ve musibetinden endişe
duya r.1166 İşte kendisi için saadet ve kemâlât mertebeleri sonsuz olmakla
beraber, ümmetindeki sayısız ferdin, sınırsız bir zamanda, hadsiz, türlü
türlü saadetlerini hararetle arzu eden ve sayısız, çeşit çeşit
bedbahtlıklarından üzüntü duya n bir zât, elbette sonsuz salâvata, duaya,
rahmete lâyıktır ve muhtaçtır.
Dersen ki: Bazen kesinlikle olacak işler için dua edilir. Mesela husuf ve
küsuf namazındaki1167 dua gibi… Bazen de hiç olmayacak şeyler için dua
edilir. Bunun hi kmeti nedir?
Cevap: Başka Söz’lerde izah edildiği gibi, dua bir ibade ttir. Kul, kendi
aczini ve fakrını duay la ilan eder. Görünüş teki maksatlar ise o duanı n ve
ibade tin vaktidir, hakiki kazancı değil. İbade tin faydası ahirete bakar.
Dünyaya ait maksatlar elde edilmezse “Dua kabul olmadı.” denmez,
“Duanın vakti daha bi tmedi.” denir.
Hem hiç mümkün müdür ki, bütün müminlerin bütün zamanlarda, sürekli,
tam bir ihlâs ve arzuyla dua ederek istedikleri ebedî saadet onlara
verilmesin… Bütün kâinatın şahitliğiyle, sonsuz rahmeti bulunan Kerîm-i
Mutlak, Rahîm-i Mutlak bu dualarını kabul etmesin ve ebedî saadet var
olmasın?
Üçüncü Nükte
İradeyle yapılan sözlü duanın makbuliyeti iki şekildedir: Dua ya istenen
şeyin aynısının verilmesiyle makbul olur ya da onun daha iyisi verilir.
Mesela biri, kendine bir erkek evlat ister. Cenâb-ı Hak, Hazreti Meryem
gibi bir kız evlat verse “Duası kabul olmadı.” denmez, “Daha iyi bir
şekilde kabul edildi.” denir. Hem bazen insan kendi dünya  saadeti için dua
eder, duası ahiret için kabul olur. “Duası reddedildi.” denmez, “Daha
faydalı bir surette kabul edildi.” denir ve bunun gi bi...
Madem Cenâb-ı Hak, Hakîm’dir; biz O’ndan isteriz, O da cevap verir.
Fakat bize hikmetine göre muamele eder. Hasta, doktorun hikmetini itham
etmemeli. Hasta bal ister, işinin ehli doktor sıtması için sulfato (kinin)
verirse “Doktor onu dinlemedi.” denmez. Belki âh u feryadını işitmiş,
cevap da vermiş ve isteğini daha güzel bir şekilde yerine getirmiştir.
Dördüncü Nükte
Duanın en güz el, en tatlı, en leziz, en hazır meyvesi ve neticesi şudur:
Dua eden insan bilir ki, sesini işiten, derdine derman yetiştiren, ona
merhamet eden biri var; o Zât’ın kudret eli her şeye yetişir. Bu büyük
düny a hanında yalnız değil, Kerîm bir Zât var, ona bakar, onu yalnızlık
hissinden kurtarır. Hem o insan kendini, sonsuz ihtiyaçlarını yerine
getirebilecek ve sayısız düşmanını defedebilecek bir Zât’ın huzurunda
tasavvur ederek bir ferahlık duyup düny a kadar  ağır bir yükü üzerinden
atar, 1168اََُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ der.
Beşinci Nükte
Dua kulluğun ruhu ve hâlis bir imanın neticesidir. Çünkü dua eden insan,
duas ıyla gösteriyor ki: “Bütün kâinata hükmeden biri var, en küçük
işlerimi dahi bilir. En uzak maksatlarımı yerine getirebilir. Her halimi
görür, sesimi işitir. Öyleyse bütün varlıkların bütün seslerini işitiyor;
benim sesimi de işitiyor. Bütün bu şeyleri O yaptığı için en küçük
ihtiyaçlarımı da O ’ndan be kliyor, O’ndan i stiyorum.”
İşte duanın verdiği hâlis tevhid inancının enginliğine, gösterdiği iman
nurunun tatlılığına ve saflığına bak, 1169ُْ َ ََُْۨا ُِْ رَ ََْ دَُۤؤُُْۨ sırrını
anla ve 1170وََلَ رَُُ ادُِْۤ أََِْْ َُْ fermanını dinle!
أََْ َْ َاِ دَادْ ، َْ دَادِى َاهْ denildiği gibi, “Eğer vermek istemeseydi,
istemeyi vermezdi…”1171
1172َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
اَُّٰ َ َٰ ََِ ٍَُ َِ اَْزَلِ إَِ اََِْ ََدَ َ ِ ِِْ ِّٰ وََٰ اِٰ۪
1173وََِْ۪ وََْ. ََْ وََْ دََِ، اَِٰ. وَاَُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ
Yirmi Dördüncü Mektup’un İkinci Zeyli
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) Miracı Hakkındadı r.
1175 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪1174ِِْ۪ ََُُْ
ٰ
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
إِذْ َْٰ اْرَةَ َ۝ََِْ َُ اَْْوٰى۝َِْ ِْرَةِ اَُْْٰ۝وَََْ رَاٰهُ ًََْ أُْٰى
1176ََْ رَاٰى ِْ اَٰتِ رَِ اُْْٰى۝َ زَاغَ اََُْ وََ طَٰ۝َْٰ
Mevlid-i Nebevî’nin “Miraciye” kısmına dai r beş “nükte”yi söyleyeceğiz.
Birinci Nükte
Mevlid yazarı Süleyman Efendi,1177 cennetten getirilen Burak’a dair hazin
bir aşk macerası anlatıyor. O zât veli olduğu ve rivayete dayandığı için
elbette bir hakikati ifade ediyor. O hakikat şu olmalıdır:
Bekâ âlemindeki varlıklar, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
nuruyla pek alâkadardır. Çünkü onun getirdiği nur iledir ki, cennet ve
ahiret yurdu cinler ve insanlarla şenlenecek. Eğer o olmasaydı, ebedî
saade t var edilmeyecek ve cennetteki her çeşit nimetten istifadeye
kabiliyetli cinler ve insanlar cenneti şenlendirmeyecekti; cennet bir
bakıma sahipsiz ve virane kalacaktı.
Yirmi Dördünc ü Söz’ün Dördüncü Dal’ında ifade edildiği gibi, nasıl ki
bülbülün güle olan aşkının destanı, hayvanların bitkilere karşı aşk
derecesindeki şiddetli ihtiyacını, rahmet hazinesinden gelen ve
hayvanların rızıklarını taşıyan bitki kafilelerine ilan eder; bunun için başta
gül bülbülü, her türden bir cins bülbül Rabbanî birer hatip olarak
seçilmiştir… Onların nağmeleri, bitkilerin en güzellerinin başında, hoş
geldin der gibi, tesbih edercesine, güz el bir karşılama, bir alkışlamadır.
Aynen bunun gibi, kâinatın yaratılış sebebi, iki cihan saadetinin vesilesi ve
âlemlerin Rabbinin habibi olan Zât-ı Muhammed-i Arabî’ye
(aleyhissalâtü vesselam) nasıl ki meleklerden Hazreti Cebrail
(aleyhisselam) tam bir muhabbetle hizmetkârlık ediyor ve meleklerin
Hazreti Âdem’e (aleyhisselam) boyun eğmesinin, itaatinin ve secdesinin
sırrını gösteriyor.. Öyle de, cennet ehlinin, hatta cennetteki hayvanların
dahi o zâta karşı alâkaları, bindiği Burak’ın âşıkane hissiyatı ile ifade
edilmiştir.
İkinci Nükte
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) miracındaki hadiselerden biri,
Cenâb-ı Hakk’ın ona (aleyhissalâtü vesselam) karşı her türlü kusur ve
noks andan yüce muhabbetinin, “Sana âşık olmuşum.” tabiriyle ifade
edilmesidir. Bu tabir alışılmış mânâsıyla Vâcibü’l-Vücûd’un kutsiyetine
ve Zât’ının hiçbir şeye muhtaç olmayışına uygun düşmüyor. Yazdığı
mevlidin herkesin alâkasına mazhar olması Süleyman Efendi’nin veli ve
hakikat ehli bir zât olduğunu gösterir. Böyle bir zâtın işaret ettiği mânâ
elbette sahihtir. O mânâ şudur:
Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un sonsuz güzelliği ve kemâli vardır. Çünkü
kâinatın her tarafına dağılmış olan güzelliğin ve kemâlin her çeşidi, O’nun
cemâl ve kemâlinin emareleri, işaretleri, delilleridir. İşte her güzellik ve
kemâl sahibinin, açıkça cemâl ve kemâlini sevmesi gibi, Zât-ı Zülcelâl de
cemâlini çok sever.1178 Bunu, kendine lâyık bir muhabbetle yapar. O Zât
güzelliğinin parıltıları olan isimlerini de sever. Madem isimlerini sever,
elbette isimlerinin güzelliğini gösteren sanatını da sever. Öyleyse cemâl
ve kemâline ayna olan, sanatla yarattığı varlıklara da muhabbeti vardır.
Madem cemâl ve kemâlini gösterene muhabbeti vardır, elbette isimlerinin
güzelliğine ve kemâline işaret eden varlıkların güzelliklerini de sever.
Kur’ân-ı Hakîm ayetleriyle bu be ş çeşit muhabbete işarette bulunuyor .
İşte Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam),
• Madem o sanatlı varlıklar içinde en mükemmel fert, mahlûkat içinde en
seçkin şahsiyettir.
• Hem Cenâb-ı Hakk’ın sanatını bir zikir ve tesbih sedasıyla gösteriyor ve
takdir ediyor.
• Hem O’nun isimlerindeki cemâl ve kemâl hazinelerini Kur’an lisanıyla
açmıştır.
• Hem kâinattaki yaratılış kanunl arının, Sâni’inin kemâline delil oluşunu,
parlak ve kesin bir şekilde Kur’an’ın diliyle bildiriyor.
• Hem engin kulluğuy la Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetine aynalık ediyor.
• Hem mahiyetinin kuşatıcılığı ile O’nun bütün isimlerine kusursuz bir
mazhar olmuştur.
Elbette bunun için denilebilir ki:
• Cemil-i Zülcelâl, kendi güzelliğini sevmekle, o güzelliğin en mükemmel,
şuur sahibi aynası olan Muham med-i Arabî’yi (aleyhissalâtü vesselam) de
sever.
• Hem kendi isimlerini sevmekle, o isimlerin en parlak aynası olan
Muham med-i Arabî’yi (aleyhissalâtü vesselam) ve ona (aleyhissalâtü
vesselam) benzeyenleri de derecelerine göre sever.
• Hem kendi sanatını sevdiği için elbette onu en yüksek seda ile bütün
kâinata duyuran, karaları ve denizleri coşturacak bir zikir ve tesbih
nidasıyla ilan eden ve göklerin kulağını çınlatan Muham med-i Arabî’yi
(aleyhissalâtü vesselam) ve ona uy anları da s ever.
• Hem sanatla yarattığı varlıkları sevdiği için onların en mükemmeli
canlıları.. canlıların en mükemmeli şuur sahiplerini.. şuur sahiplerinin en
üstünü ve faziletlisi insanları.. ve insanların, ittifakla, en mükemmeli olan
Muham med-i Arabî’yi (aleyhissalâtü vesselam) elbette daha ç ok sever.
• Hem yarattığı varlıklarda güzel ahlâkı sevdiği için ahlâk güzelliğinde
ittifakla en yüksek mertebede1179 bulunan Muham med-i Arabî’yi
(aleyhissalâtü vesselam) ve derecelerine göre, ona benzeyenleri de sever.
Demek, Cenâb-ı Hakk’ın rahmeti gibi muhabbe ti de kâinatı kuşatmıştır.
İşte o sayısız sevilenler içinden, zikredilen beş noktanın her birinde en
yüksek makam Muham med-i Arabî’ye (aleyhissalâtü vesselam) mahsustur
ki, “Habibullah”1180 lâkabı ona v erilmiş.
İşte Süleyman Efendi bu en yüksek mahbubi yet1181 makamını, “Ben sana
âşık olmuşum.” tabiriyle anlatmış. Bu tabir bir tefekkür vesilesidir, şu
hakikate gayet uzaktan bir işarettir. Bununl a beraber, madem bu tabir
rubûbi yetin icraatına yakışmayan bir mânâyı hayale getiriyor, en iyisi
bunun ye rine “Ben senden razı olmuşum.” denmeli.
Üçüncü Nükte
“Miraciye”de anlatılanlar, bildiğimiz mânâlarla o kutsî ve nezih
hakikatleri ifade edemiyor. Belki o konuş malar, etraflıca düşünmek için
birer unva n, birer tefekkür vesilesidir.. yüce ve derin hakikatlere birer
işarettir.. imanın bir kısım hakikatlerine dair birer hatırlatmadır.. ve ifade
edilmesi mümkün olmayan bazı mânâlara birer kinayedir. Yoksa
bildiğimiz mânâlar ile gerçekleşmiş değildir. Biz, o konuş malardan o
hakikatleri hayal ederek çıkaramayız; belki kalbimizde heyecanlı bir
imanî zevk, nuranî ve ruhanî bir neşe duya biliriz. Çünkü nasıl Cenâb-ı
Hakk’ın Zât’ında ve sıfatlarında eşi, benzeri, misli yoktur; aynı şekilde,
rubûbi yetinin icraatında da benzeri yoktur.1182 Nasıl sıfatları yarattığı
varlıkların sıfatlarına benzemiyorsa muhabbeti de benzemez.
Öyleyse şu tabirleri müteşabih1183 ifadelerden sayıp deriz ki: Zât-ı Vâcibü’l-
Vücûd’un varlığının vücûbiyetine1184 ve kutsiyetine yakışır bir tarzda ve
Zât’ının hiçbir şeye muhtaç olmayışına, mutlak kemâline uygun bir
surette, muhabbet gibi bazı sıfatları ve o sıfatların eseri olan icraatı vardır;
“Miraciye”de anlatılanlar bunu  hatırlatıyor. Resûl-u Ekrem’in Mirac’ına
dair Otuz Birinci Söz, Mirac’ın hakikatlerini iman esasları dairesinde izah
etmiştir. Onunla yetinerek bur ada kısa kesiyoruz.
Dördüncü Nükte
“Cenâb-ı Hakk’ı yetmiş bin perde arkasında görmüş”1185 tabiri, mekân
uzaklığını ifade ediyor. Halbuki Vâcibü’l-Vücûd mekândan münezzehtir,
her şeye her şeyden daha yakındır. Öyleyse bu ne  demektir?
Cevap: Bu hakikat Otuz Birinci Söz’de delilleriyle, etraflıca anlatılmıştır.
Burada yalnız şu kadar deriz ki:
Cenâb-ı Hak bize gayet yakındır, biz ise O’ndan son derece uzağız. Nasıl
ki güne ş, elimizdeki ayna vasıtasıyla bize çok yaklaşır ve yerdeki her bir
şeffaf şey ona bir çeşit arş ve mekân olur. Eğer güne şin şuuru bulunsaydı,
bizimle aynamız vasıtasıyla görüşürdü. Fakat biz onda n dört bin sene
uzağız. Benzetme ve temsillerin ötesinde, Ezelî Güneş her şeye her şeyden
daha yakındır. Çünkü Vâcibü’l-Vücûd’dur, mekândan münezzehtir. Hiçbir
şey O’na perde olamaz, her şey O’ndan son de rece uzaktır.
İşte Mirac’ın uzun mesafesiyle 1186وََُْ أََْبُ إَِِْ ِْ َِْ اَْرِِ ayetinin ifade
ettiği yakınlığın sırrı ve Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) pek
çok mesafeyi aşarak gitmesinin ve bir anda yerine dönm esinin sırrı
bunda n ileri geliyor.
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) Mirac’ı, onun seyr u sülûkü,
yani manevî yolculuğudur , veliliğinin unvanıdır. Nasıl ki ruhanî seyr u
sülûk ile kırk günde n ta kırk seneye kadar bir yüks eliş neticesinde veli
zâtların imanları hakkalyakîn1187 mertebesine çıkıyor. Aynen öyle de, bütün
evliyanın sultanı olan Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) yalnız kalbi
ve ruhuyl a değil, hem cismi hem his ve duyul arı hem de latifeleriyle, kırk
sene yerine kırk dakikada, veliliğinin büyük kerameti olan Mirac ile geniş
bir cadde açarak iman hakikatlerinin en yüks ek mertebelerine ulaşmış…
Mirac merdiveniyle Arş’a çıkmış… “Kâb-ı Kavseyn” makamında, iman
hakikatlerinin en büyüğü olan “Allah’a iman” ve “ahirete iman”ı bizzat
gözüyle görmüş… Cennete girmiş, ebedî saadete şahit olmuş… Ve Mirac
kapısıyla açtığı o geniş caddeyi öyle bırakmıştır. Ümmetin velileri seyr u
sülûk ile –derecelerine göre– ruhanî ve kalbî bir tarzda o Mirac’ın
gölgesinde gidiyorlar.
Beşinci Nükte
Mevlid-i Nebevî ile “Miraciye”nin okunm ası gayet faydalı, güzel ve
beğenilmiş bir İslam âdetidir. Müslümanların toplum hayatında gayet
latif, parlak ve tatlı bir sohbe t vesilesidir. Belki iman hakikatlerini
hatırlatmak için en hoş ve şirin derslerdendir. İman nurlarını, Allah
sevgisini ve peygamber aşkını göstermek, canlandırmak için en heyecan
verici ve tesirli vasıtalardandır. Cenâb-ı Hak bu âdeti ebediyete kadar
devam ettirsin ve Süleyman Efendi gibi mevlid yazanlara rahmet etsin,
yerlerini Cennetü’l-Firdevs yapsın, âmin...
Hâtime1188
Madem şu kâinatın Hâlık’ı her varlık türünde  seçkin, mükemmel ve o
türün bütün vasıflarını içinde barındıran bir fert yaratıp onu
hemcinslerinin övünç  ve kemâl kaynağı yapar.
• Elbette isimlerindeki ism-i âzamın tecellisiyle, bütün kâinata nispeten
seçkin ve mükemmel olan bi r fert yaratacaktır.
• İsimlerinde bir ism-i âzam olduğu gibi,1189 yarattığı sanatlı varlıklar
arasında da mükemmel bir fert bulunac ak ve Cenâb-ı Hak kâinata yayılmış
kemâl vasıflarını o fertte bir araya getirip kendine nazar noktası
yapac aktır.
• O fert, herhalde canlılardan olacaktır. Çünkü kâinattaki en mükemmel tür
canlılardır.
• Herhalde canlılar içinde, şuur sahiplerinden olacaktır. Çünkü canlı
türleri içinde en mükemmeli şuur sahipleridir.
• Ve herhalde o eşsiz fert, insan olacaktır. Çünkü şuur sahipleri içinde
sonsuz yükselmeye kabiliyetli olan, insandır.
• Ve insanlar içinde herhalde o fert Hazreti Muham med (aleyhissalâtü
vesselam) olacaktır. Çünkü Hazreti Âdem zamanından şimdiye kadar  tarih
onun gi bi bir ferdi gösterememiştir ve gösteremez.
Zira yeryüzünün yarısını ve insanlığın beşte birini manevî saltanatı altına
alarak, bin üç yüz elli sene tam bir haşmetle o manevî saltanatı devam
ettirmiş.. bütün kemâl sahiplerine, bütün hakikatlerde bir “üstad-ı küll”1190
hükm üne geçmiş.. dost ve düşmanın ittifakıyla, güzel ahlâkın en yüks ek
derecesine sahip olmuş.. peygamberliğinin başlangıcında tek başına bütün
dünya ya meydan okum uş.. her dakika yüz milyonda n fazla insanın sürekli
virdi olan Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ı göstermiş bir zât, elbette o seçkin
ferttir, onda n başkası olamaz. O, bu âlemin hem çekirdeği hem
meyvesidir.
1191ََِْ وََٰ اِٰ۪ وََِِْ اَةُ وَاَمُ ََِدِ أََْاعِ اََِْتِ وََُْدَاَِ
İşte böyle bir zâtın mevlidini ve miracını dinlemenin, yani yükselişinin
başlangıcını ve sonunu işitmenin, manevî tarihçe-i hayatını bilmenin o
zâtı kendine üstad, efendi, imam ve şefaatçi kabul eden müminler için ne
kadar zevkli, iftihar edilecek, nurlu, neşeli, hayırlı, yüce bir dinî
müsamere1192 olduğunu a nla!..
Ya Rab! Habib-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) hürmetine ve ism-i âzam
hatırına, şu risaleyi neşredenlerin ve arkadaşlarının kalblerini iman
nurlarına mazhar, kalemlerini Kur’an’ın sırlarına naşir eyle ve onlara
sırat-ı müstakîmde istikamet ver, âmin…
1193َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
1194اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
1137 “Allah her ne dilerse onu yapar.” (İbrahim sûresi, 14/27)
1138 “…Allah dilediği şekilde hükmeder.” (Mâide sûresi, 5/1)
1139 Remiz: İşaret
1140 Kazâ: Cenâb-ı Hak tarafından takdir edilmiş şeyin zamanı gelince yaratılması.
1141 Mülk sahibi, mülkünde dilediği gibi tasarruf eder.
1142 İmkânât: Varlığı da yokluğu da imkân dâhilinde olan şeyler.
1143 Vücûbiyet: Zorunlu, vacip, varlığı kendinden olma.
1144 Mucib-i bizzat: İcraatını yapmaya mecbur olan, iradesinde serbest olmayan.
1145 “Âlem kitabının yaprakları sayısız, çeşit çeşit/ Harfleri ve kelimeleri de sınırsız/ Bir hakikat
olan Levh-i Mahfuz’un tezgâhında yazılmış/ Cisme bürünmüş mânidar birer sözdür âlemde her
varlık”.
1146 Kâinatın satırlarını dikkatle okuyup tefekkür et. Zira onlar, Mele-i Âlâ’dan sana gönderilmiş
mektuplardır. İbni Kayyim, Medâricü’s-Sâlikîn 3/356; İbni Kayyim, Bedâiu’l-Fevâid 4/971.
1147 Mukaddime: Giriş
1148 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ardından (ahirette) hepinizi diriltmek de (O’nun
için) ancak bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
1149 Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 9/278; İbni Hacer, Fethu’l-Bârî 11/230; el-Münâvî, Feyzu’l-
Kadîr 2/140, 440, 4/2.
1150 “Dost ve kardeş olarak, divanlar üzerinde karşı karşıya otururlar.” (Hicr sûresi, 15/47; Sâffât
sûresi, 37/44)
1151 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
1152 Vedûdiyet: Cenâb-ı Hakk’ın her şeyi kuşatan muhabbet sıfatı.
1153 Pârelenmek: Parçalanmak
1154 Apaçık hakkın ta kendisi ve her şeyin idaresi elinde olan Allah’tan başka ilah yoktur.
Vaadinde sadık ve emin olan Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah’ın resûlüdür.
1155 Şüphesiz, öldükten sonra dirilme haktır. Cennet haktır. Cehennem haktır. Ebedî saadet
haktır. Allah; Rahîm, Hakîm ve Vedûd’dur; ilahî rahmet, hikmet ve muhabbet bütün varlığı ve
varlığın her halini, her durumunu kuşatmıştır.
1156 “‘Hamdolsun bizi bu cennete eriştiren Allah’a! Eğer O bizi muvaffak kılmasaydı, biz
kendiliğimizden yol bulamazdık. Rabbimizin elçilerinin gerçeği bildirdikleri bir kere daha
kesinlikle anlaşılmıştır.’ derler.” (A’râf sûresi, 7/43)
1157 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1158 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286)
1159 Allahım! Efendimiz Muhammed’e, onun âl ve ashabına, senin hoşnutluğuna ve onun
hakkının ödenmesine vesile olacak şekilde çok salât ve selam eyle, âmin... Ve bütün hamdler
âlemlerin Rabbi Allah’adır.
1160 Yeryüzü bahçesini sanatına bir sergi, yaratmasına bir meydan, kudretine bir tecelli yeri,
hikmetine bir yörünge, rahmetine bir çiçeklik, cennetine bir tarla, yarattıklarına bir uğrak yeri,
varlıkların akıp gittiği bir mecra, eserlerine bir ölçek olarak yaratan Zât, her türlü eksiklikten
uzaktır.
Bundan dolayı, canlıların süslenmesi, kuşların nakış nakış işlenmesi, ağaçların meyvelerle
donanması, bitkilerin çiçek çiçek açması O’nun ilminin mucizeleri, sanatının harikaları,
cömertliğinin hediyeleri, lütfunun alâmetleri, birliğinin delilleri, hikmetinin incelikleri, rahmetinin
şahitleridir.
Bu yeryüzü bahçelerinde meyvelerin süsleriyle çiçeklerin tebessümü.. seher yeliyle kuşların
şakıması.. çiçeklerin yanaklarındaki yağmur damlaların şıpırtısı.. çiçeklerin süslenmesi ve
meyvelerin bu bahçelerde kendilerindeki bütün güzellikleri insanların nazarına arz etmesi.. ve
hayvan olsun, insan olsun kâinattaki bütün varlıkların küçücük yavrularına karşı şefkati; cinlere,
insanlara, ruhlara, hayvanlara ve meleklere bir Vedûd’un kendini tanıtmasının, bir Rahman’ın
kendini sevdirmesinin, bir Hannân’ın şefkatinin ve bir Mennân’ın merhametinin cilveleridir.
1161 Zeyl: İlave.
1162 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
1163 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
1164 Furkan sûresi, 25/77.
1165 Tirmizî, duâ 1, tefsîru sûre (2) 16, (40) 1; Ebû Dâvûd, vitr 23; İbni Mâce, duâ 1.
1166 Bkz. Tevbe sûresi, 9:128.
1167 Ay ve güneş tutulmaları sırasında kılınan namaz.
1168 “Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’adır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
1169 “(Resûlüm!) De ki: (Kulluğunuz ve) yalvarmanız olmasa Rabbim size ne diye değer
versin?” (Furkan sûresi, 25/77)
1170 “Rabbiniz buyurdu ki: “Bana dua edin ki, size karşılık vereyim.” (Mü’min sûresi, 40/60)
1171 Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 3/263; el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 1/204; el-Münâvî,
Feyzu’l-Kadîr 5/417.
1172 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1173 “Allahım! Efendimiz Muhammed’e, O’nun âl ve ashabına, ezelden ebede kadar ilahî
ilmindeki şeyler adedince salât ve selam eyle. Bize hem bedenî hem dinî hayatımızda sıhhat ve
selamet lütfet, âmin... Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’adır.”
1174 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
1175 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
1176 “O’nun bir başka inişini Sidretü’l-Münteha’nın yanında görmüştü. Me’vâ cenneti de onun
yanındadır. O dem ki Sidre’yi bir feyiz sarıyor, sardıkça sarıyordu... Peygamberin gözü kaymadı,
şaşmadı, aşmadı da. Vallahi gördü, hem de Rabbinin ayetlerinden en büyüğünü gördü.” (Necm
sûresi, 53/13-18)
1177 Süleyman Çelebi: Asıl adı “Vesiletü’n-Necat” (Kurtuluş Vesilesi) olan meşhur mevlidi
kaleme almış, 14. ve 15. yüzyıllarda yaşamış hakikat ehli şair.
1178 Müslim, îmân 147; İbni Mâce, duâ 10; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/133, 134, 151.
1179 Bkz. “Ve sen pek yüksek bir ahlâk üzerindesin!” (Kalem sûresi, 68/4)
1180 Allah’ın sevdiği, sevgilisi.
1181 Mahbubiyet: Sevilme, mahbub olma makamı.
1182 Bkz. Bakara sûresi, 2/117; En’âm sûresi, 6/101; Şûrâ sûresi, 42/11; İhlâs sûresi, 112/4.
1183 Müteşabih: Mânâsı açık olmayan.
1184 Zorunlu, vacip, kendinden olma.
1185 Ebû Ya’lâ, el-Müsned 13/520; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 8/382-383; el-Hâkim, el-
Müstedrek 6/148.
1186 “Biz ona şahdamarından daha yakınız.” (Kaf sûresi, 50/16)
1187 Marifet mertebesinin en yükseği. Hakikati bizzat yaşayarak görme hali.
1188 Sonsöz.
1189 Tirmizî, deavât 63; Ebû Dâvûd, vitr 23; Nesâî, sehv 58; İbni Mâce, duâ 9.
1190 Her şeyiyle, herkesin üstadı, örneği.
1191 Ona, âl ve ashabına kâinattaki âlemlerin ve varlıkların sayısınca salât ve selam olsun.
1192 Gece toplantısı.
1193 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1194 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Yirmi Beşinci Mektup
Telif edilmemiştir.
Yirmi Altıncı Mektup
Bu Yirmi Altıncı Mektup, 
birbiriyle münas ebeti az dört “bahis”ten oluşur.
Birinci Bahis
1196 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪1195ِِْ۪ ََُُْ
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1197وَإِ ََََْ َِ اَْنِ َْغٌ ََِْْ ِِّٰۚ إُِ َُ اُِ اَُِْ
ŞEYTANA VE TARAFTARLARINA KARŞI KUR’AN’IN BİR DELİLİ
İblisi fikir yoluyla mağlup eden, şeytanları aciz bırakan ve azgınlık
yolunda  gidenleri susturan Birinci Bahis’te, tarafsız bir değerlendirmeyle
şeytanın müthiş bir hilesinin kesin bir şekilde reddedilişi anlatılacak. O
hadisenin bir kısmını on s ene önce Lemaât’ta özetle yazmıştım. Şöyle ki:
Bu risalenin telifinden on bir sene önce ramazan-ı şerifte, İstanbul’da,
Bayezid Cami-i Şerif’inde hafızları dinliyordum. Birden, şahsını
göremedim fakat bana manevî bir ses işittim gibi geldi. Zihnimi kendine
çevirdi. Hayalen dinledim. Baktım ki, bana şöyle diyor:
“Sen Kur’an’ı pek yüce, çok parlak görüyorsun. Tarafsızca değerlendir,
öyle bak. Yani onu bir insan sözü farz edip bak... Acaba o meziyetleri, o
ziynetleri görecek misin?”
Hakikaten ben de ona aldandım. İnsan sözü farz edip Kur’an’a öyle
baktım. Gördüm ki, nasıl Bayezid Camii’nin elektrik düğm esi çevrilip
ışıklar söndür ülünce ortalık karanlığa bürünürse, insan sözü farz edip
baktığımda Kur’an’ın parlak ışıkları da öyle gizlenmeye başladı. O vakit
anladım; benimle konuş an şeytandır, beni uçuruma yuva rlıyor. Kur’an’dan
yardım diledim. Birden kalbime bir nur geldi, müdafaa için bana büyük bi r
kuvve t verdi. O zaman şeytanla aramızda şöyle bir münazara başladı:
Dedim ki:
“Ey şeytan! Tarafsızca değerlendirme için iki tarafın ortasında bir vaziyet
almak gerekir. Halbuki senin ve insanlar arasındaki talebelerinin dediğiniz
tarafsızca değerlendirme, karşı tarafı tercihtir; tarafsızlık değil, geçici bir
dinsizliktir. Çünkü Kur’an’a insan sözü diye bakmak ve onu öyle
değerlendirmek, diğer şıkkı esas almaktır. Bu ise tarafsızlık değil, bâtılı
tercih, ha tta ona taraftar olmaktır.”
Şeytan dedi ki:
“Öyleyse Kur’an’a, ne Allah kelâmı ne de insan sözüdür de! Onu ortada
farz et, öyle bak.”
Ben cevap verdim:
“O da olamaz. Çünkü kime ait olduğu tartışmalı bir mal bulunsa, eğer
onun sahibi olduğunu iddia eden iki kişi mekânca birbirine yakınsa, o
zaman o mal ikisinden başka birine veya ikisinin de ellerinin yetişeceği
bir yere bırakılır. Hangisi kendisine ait olduğunu ispat ederse onu alır.
Eğer iki iddia sahibi birbirinden gayet uzak, mesela biri doğuda , biri
batıda ise o vakit kaide gereği, “sahibü’l yed”1198 kim ise mal onun elinde
bırakılır. Çünkü or tada bırakmak mümkün de ğildir.1199
İşte Kur’an, kıymetli bir maldır. İnsan sözü Cenâb-ı Hakk’ın kelâmından
ne kadar uzaksa, o iki taraf da birbirinden o kadar, belki sonsuz derecede
uzaktır. Kur’an’ı, yer-gök gibi birbirinden uzak olan o iki tarafın ortasında
bırakmak mümkün değildir. Hem bunun ortası yoktur. Çünkü varlık-
yokluk gibi, ters kutuplar gibi birbirlerine zıttırlar; ortası olamaz. Öyleyse
Kur’an için “sahibü’l yed”, Cenâb-ı Hak’tır. Demek, Kur’an O’nun elinde
kabul edilip delillerine öyle bakılmalıdır. Eğer öteki taraf Kur’an’ın Allah
kelâmı olduğuna  dair bütün delilleri birer birer çürütürse elini ancak o
zaman ona uzatabilir, yoks a uzatamaz. Heyhat! Binlerce kesin delilin
çivisiyle Arş-ı Âzam’a çakılan bu muazzam pırlantayı hangi el, bütün o
çivileri söküp, o di rekleri kesip düş ürebilir?
İşte ey şeytan! Hak yolunda kiler ve insaf sahipleri, sana rağmen bu şekilde
doğru bir muhakeme ile düşünürler. Hatta en küçük bir delilde dahi
Kur’an’a imanlarını artırırlar. Senin ve takipçilerinin gösterdiğiniz yol ise
hakikate zıttır. Bir kere, Kur’an insan sözü farz edilse, yani Arş’a bağlanan
o muazzam pırlanta yere atılsa, onu yerden kaldırıp manevî Arş’a çakmak
için bütün deliller kuvve tinde ve sağlamlığında bir tek delil gerekir. Ta ki,
insan küfür karanlığından kurtulup imanın nurlarına erişsin. Halbuki bunu
başarmak pek güçtür. Onun için senin hilene aldanıp şu zamanda,
tarafsızca değerlendirme perdesi altında çokları imanını kaybediyor.”
Sonra şeytan döndü ve  dedi ki:
“Kur’an, insan sözüne benziyor, onların konuş ması tarzındadır. Demek,
insan sözüdür. Eğer Allah’ın kelâmı olsa, O’na yakışacak, her yönde n
harikulâde bir tarzı bulunurdu. O’nun sanatı nasıl insanların sanatına
benzemiyorsa, kelâmı da benzememeli!”
Cevaben şöyle dedim:
“Nasıl ki Peygamberimiz (aleyhissalâtü vesselam) mucizelerinden ve
hususi vasıflarından başka, hal, hareket ve tavırlarında beşerilikte kalıp
her insan gibi ilahî kaidelere ve yaratılış kanunlarına uymuştur. O da
soğuğa  katlanmış, elem çekmiştir, vesaire... Ümmetine fiilleriyle imam,
tavırlarıyla rehber olması ve bütün hareketleriyle ders vermesi için onun
her hal ve tavrında harikulâde bir vaziyet görülmez. Eğer her davranışı
harikulâde olsa, her yönüyl e bizzat imam, herkese mutlak rehber ve her
haliyle “âlemlere rahmet”1200 olamazdı.
Aynen öyle de, Kur’an-ı Hakîm şuur sahiplerine imam, cinlere ve
insanlara yol gösterici, kemâl ehline de rehberdir. Hakikat yolunda kilere
ders verir. Öyleyse hitabının, insanoğlunun konuş ması ve üslûbu tarzında
olması zaruri ve şarttır. Çünkü  cinler ve insanlar münâcâtını onda n alır,
duasını onda n öğrenir, meselelerini onun lisanıyla söyler, birlikte yaşayıp
iyi geçinmenin âdâbını onda  görür ve bunun gibi... Herkes ona müracaat
eder.
Öyleyse Kur’an-ı Kerîm, eğer Hazreti Musa’nın (aleyhisselam) Tûr
Dağı’nda işittiği Allah kelâmı tarzında olsaydı, insan bunu dinlemeye,
işitmeye tahammül edemez ve onu merci yapamazdı. Hazreti Musa
(aleyhisselam) gibi bir ulü’l azm1201 bile ancak birkaç sözü işitmeye
tahammül edebilmiştir. Musa Aleyhisselam: أَََٰا َََُ؟ demiş, Allah Teâlâ
cevap olarak şöyle buyur muş: 1202ِ ُةُ َِِ اََِِْْ
Şeytan yine döndü, de di ki:
“Pek çok kimse Kur’an’ın meseleleri gibi çeşitli hususları din adına
söylüyor. Şu halde, bir insanın din adına böyle bir şey yapması mümkün
değil mi?”
Cevap olarak –K ur’an’ın nur uyla– dedim ki:
“Öncelikle: Dindar bir adam, dine muhabbetinden dolayı, ‘Hak ve hakikat
budur . Allah’ın emri böyledir.’ der. Yoksa Allah’ı kendi keyfince
konuş turamaz. Haddini sınırsızca aşıp –hâşâ– Allah’ın taklidini
yaparcasına O’nun yerine konuş amaz. 1203 ََْ أَظَُْ ِْ ََبَ ََ ِّٰ ayetindeki
kaideden titrer.
İkincisi: Bir insanın kendi başına böyle yapması ve başarılı olması hiçbir
şekilde mümkün değildir, yüz derece akıl dışıdır. Çünkü ancak birbirine
yakın zâtlar birbirini taklit edebilir. Aynı cinsten olanlar birbirinin suretine
girebilir; mertebece yakın olanlar birbirinin makamındaymış gibi
davranabilir. İnsanları geçici olarak kandırabilir, fakat sürekli
aldatamazlar. Çünkü dikkatli kimselerin gözünde , hal ve tavırlarındaki
sunîlik ve zorakilik, sahtekârlıklarını er geç gösterir, hileleri devam etmez.
Eğer sahtekârlıkla taklide çalışan, benzemeye çalıştığı kişiden gayet
uzaksa, mesela sıradan bir adam, ilimde İbni Sina gibi bir dâhîyi taklit
etmek istese ya da bir çoban, bir padişahın vaziyetini takınsa, elbette hiç
kimseyi aldatamaz, kendisi maskara olur. Onun her hali şöyle bağırır: “Bu
sahtekârdır!”
İşte –hâşâ, yüz bin defa hâşâ– Kur’an’ı insan sözü farz etmek,
imkânsızlığı apaçık, akıl dışı bir şeyi olmuş saymak gibi bir saçmalıktır.
Bir yıldız böceği, rasat ehline nasıl bin sene kolayca hakiki bir yıldız
olarak görünsün! Hem bir sinek nasıl seyredenlere kendini bir sene
tamamen yapmacıksız bir şekilde tavus kuşu gibi göstersin! Hem sahtekâr,
basit bir asker, namlı, yüce bir paşanın tavrını takınsın, makamında
otursun, çok zaman öyle kalsın ve hilesini hissettirmesin! Ya da iftiracı,
yalancı, inançsız bir adam, en dikkatli bakışlar karşısında bir ömür boyu
daima en doğru sözlü, en emin, en inançlı zâtın vasıflarını ve halini
telaşsızca göstersin, dâ hilerden sunîliğini saklasın!
Bu, yüz  derece imkânsızdır, hiçbir akıl sahibi buna  mümkün di yemez.
Aynen öyle de, Kur’an’ı insan sözü farz etmek; İslam âleminin semâsında
apaçık görülen pek parlak ve daima hakikat nurları yayan bir hakikat
yıldızı, hatta bir kemâl güne şi kabul edilen Kitab-ı Mübin’in mahiyetini –
hâşâ, sümme hâşâ– bir yıldız böceği hükm ünde ki, yapmacık tavırlar
takınan bir insanın hurafeli bir düzmecesi kabul etmeyi gerektirir. O
zaman, en yakınında olanların ve ona dikkatle bakanların bu hali fark
etmemesi ve onu daima parlak, hakikat kaynağı bir yıldız bilmesi gerekir.
Bu ise yüz derece imkânsızdır. Sen ey şeytan! Şeytanlığında yüz derece
ileri gitsen bile buna  imkân sağlayamazsın, bozulmamış hiçbir aklı
kandıramazsın! Yalnızca mânen pek uzaktan baktırarak aldatıyorsun.
Yıldızı, yıldız böceği gibi küçük gös teriyorsun.
Üçüncüsü: Hem Kur’an’ı insan sözü farz etmek; apaçık görüldüğü üzere,
eserleri, tesiri ve neticeleriyle insanlığı en canlı ve hayat bahşeden, en
hakikatli ve saadete ulaştıran, en kapsayıcı ve mucizeli, yüce
meziyetleriyle yaldızlayan bir Furkan’ın gizli hakikatini –hâşâ– tek
başına, tahsilsiz bir insanın aklının uydur ması saymayı gerektirir. Ve
yakınında onu izleyen, ona merakla, dikkatle bakan büyük zekâların, yüce
dehaların onda  hiçbir zaman, hiçbir şekilde sahtekârlık ve sunîlik eseri
görmemiş; daima ciddiyet, samimiyet ve ihlâs bulmuş olmaları lâzım
gelir. Bu ise yüz derece akıl dışıdır, imkânsızdır. Bu, aynı zamanda, bütün
halleri, sözleri ve hareketleriyle hayatı boyunc a emaneti, imanı, emniyeti,
ihlâsı, ciddiyeti, istikameti gösteren, ders veren ve sıddıkları yetiştiren, en
yüks ek, en parlak, en yüce meziyetlere sahip kabul edilen bir zâtı; en
güve nilmez, en ihlâssız ve inançsız insan farz etmekle katmerli bir
imkânsızlığı mümkün görmek gibi şeytanı bile utandıracak bir küfür
hezeyanıdır.
Çünkü bu meselenin ortası yoktur. Farz-ı muhal olarak, Allah kelâmı
kabul edilmezse Kur’an Arş’tan yere düşer gibi alçalır, ortada kalmaz.
Hakikatler kaynağı iken hurafeler yuva sı olur. Ve o harika fermanı
gösteren zâtın –hâşâ, sümme hâşâ– eğer Allah’ın resûlü olmadığı farz
edilirse, yüceler yücesi mertebeden aşağıların en aşağısına, kemalâtın
kaynağı derecesinden hileler madeni makamına düşmesi gerekir; ortada
kalamaz. Zira Allah namına iftira eden ve yalan söyleyen, en aşağı
dereceye düşer. Bir sineği, daimî olarak tavus kuşu gibi görmek ve onda
her vakit tavusun güzel vasıflarını seyretmek ne kadar akıl dışı ise şu
mesele de öyle imkânsızdır. Ancak yaradılıştan akılsız, sarhoş bir divane
olmalı ki, buna  ihtimal versin.
Dördüncüsü: İnsanlığın en büyük ve muhteşem ordusu ümmet-i
Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) mukaddes bir kumandanı olan
Kur’an, açıkça görülen kuvve tli kanunları, esaslı düsturları ve tesirli
emirleriyle o pek büyük orduyu , iki cihanı fethedecek derecede bir intizam
ve emniyet altına almış, maddî-manevî dona tmıştır. Bütün fertlerinin
derecelerine göre akıllarına ders vermiş, kalblerini terbiye etmiş, ruhlarını
itaat altına alıp vicdanlarını temizlemiş, uzuv ve kabiliyetlerini nasıl
değerlendirmeleri gerektiğini gösterip onları istihdam etmiştir. Böyle
olduğu halde, Kur’an’ı insan sözü farz etmek –hâşâ, yüz bin defa hâşâ–
onu kuvve tsiz, kıymetsiz, asılsız bir düzmece sayıp yüz derece muhali
kabul etmek demektir. Bununl a beraber, hayatı boyunc a ciddi
hareketleriyle Hakk’ın kanunlarını insanlığa ders veren… Samimi
amelleriyle hakikat düsturlarını öğreten… Hâlis ve makul sözleriyle
istikametin ve saadetin usûllerini gösteren, tesis eden… Bütün hayatının
şahitliğiyle Allah’ın azabından çok korkan ve O’nu herkesten çok bilen,
bildiren…1204 İnsanlığın beşte birine ve yeryüzünün yarısına bin üç yüz elli
sene tam bir haşmetle kumandanlık eden ve cihanı çınlatan… Meşhur
icraatıyla insanlığın, hatta kâinatın hakikaten iftihar kaynağı olan bir zâtı
–hâşâ, yüz bin defa hâşâ– Allah’tan korkmaz, O’nu bilmez, yalandan
çekinmez, O’nun haysiyetini tanımaz farz etmekle, yüz derece akıl dışı
olan pek çok şeyi birden yapmak gerekir.
Çünkü bu meselenin ortası yoktur. Farz-ı muhal, Kur’an Allah kelâmı
kabul edilmezse, Arş’tan düşse, ortada kalamaz. Belki onun yerde, yalancı
birinin malı olduğunu kabul etmek gerekir. Fakat ey şeytan! Sen yüz
derece katmerli bir şeytan olsan bile bozulmamış hiçbir aklı
kandıramazsın ve çürümemiş hiçbir kalbi buna  ikna edemezsin!”
Şeytan döndü ve dedi ki: “Nasıl kandıramam? Çoğu insana ve insanlığın
bazı meşhur âkil kişilerine Kur’an’ı ve Muhammed’i inkâr ettirdim, onları
kandırdım.”
Cevap
Birincisi: Gayet uzak mesafeden bakınca en büyük şey, en küçük şey gibi
görünebilir. Bir yıldıza, mum kadar denilebilir.
İkincisi: Dolaylı ve sığ bir nazarla bakınca imkânsız bir şey mümkün
görünebilir. Bir zaman ihtiyar bir adam ramazan hilâlini görmek için göğe
bakmış. Gözüne beyaz bir kıl kaçmış. Adam o kılı ay zannetmiş ve “Ay’ı
gördüm.” demiş. İşte hilâlin o beyaz kıl olması imkânsızdır. Fakat adam
kasten ve bizzat aya baktığı ve o kılı dolaylı olarak, ikinci derecede
gördüğü i çin bu m uhali mümkün s aymış.
Üçüncüsü: Kabul etmemek başka, inkâr etmek başkadır. Kabul etmeme,
kabulün yokluğu bir lâkaytlıktır, bir göz kapamadır ve cahilce bir
hüküm süzlüktür. Bu şekilde pek çok imkânsız şey onun içinde gizlenebilir.
İnsanın aklı onlarla uğraşmaz. İnkâr ise kabul etmeme değil, yokluğu
kabul etmektir, bir hüküm dür. İnkârcının aklı hareket etmeye mecburdur.
O halde senin gibi bir şeytan onun aklını elinden alır, sonra inkârı ona
yutturur.1205 Ey şeytan! Bâtılı hak ve muhali mümkün gösteren gaflet,
dalâlet, safsata, inat, laf kalabalığı, büyükl ük taslama, kandırma ve
görenek gibi şeytanî hilelerle, akıl dışı pek çok şeyi netice veren küfür ve
inkârı, ancak insan suretindeki o be dbaht hayvanlara yutturmuşsun!
Dördüncüsü: Hem Kur’an insan sözü farz edildiğinde; insanlık âleminin
semâsında yıldızlar gibi parlayan asfiyaya,1206 sıddıklara ve kutub zâtlara,
apaçık görüldüğü üzere, rehberlik eden… Sürekli hakkı ve hakkaniyeti,
doğruluğu ve sadakati, güve n ve emaneti bütün kemâl ehline öğreten…
İman esaslarının hakikatleri ve İslam esaslarının düsturlarıyla iki cihan
saadetini sağlayan... Bu icraatının şahitliğiyle, ister istemez hâlis hak, saf
hakikat, gayet doğru ve pek ciddi olması gereken bir kitabı, kendi
vasıflarının, tesirinin ve nurlarının zıddıyla vasıflanmış kabul edip -hâşâ,
hâşâ- ona bir sunîlik ve iftiralar mecmuası gözüyle bakmak gerekir. Bu,
sofistleri ve şeytanları bile utandıracak, titretecek çirkin bir küfür
hezeyanıdır. Bununl a beraber, ortaya koyduğu dinin ve İslam kanunlarının
şahitliğiyle, hayatı müdde tince gösterdiği –ittifakla haber verilen-
fevkalâde takvasının, hâlis ve saf kulluğunun işaretiyle, -yine ittifakla-
kendisinde görülen güzel ahlâkın gereği olarak ve yetiştirdiği bütün
hakikat ehlinin ve kemâl vasıflarına sahip zâtların tasdikiyle; en inançlı,
en sağlam, en emin, en doğru sözlü zâtı -hâşâ, sümme hâşâ, yüz bin kere
hâşâ- inançsız, en güve nilmez, Allah’tan korkmaz, yalandan çekinmez bir
insan farz edip muhallerin en çirkin ve nefrete lâyık şeklini ve dalâletin en
zulümlü, ka ranlık tarzını işlemek gerekir.
Kısacası: On Dokuz uncu Mektup’un On Sekizinci İşareti’nde dendiği
gibi, nasıl ki duyduğunu idrak eden “kulaklı” avam tabaka Kur’an’ın
mucizeliği hakkında kendi anlayışınca şöyle demiştir: “Kur’an,
dinlediğim ve dünya da mevcut kitapların hiçbirine benzemiyor, onların
derecesinde değil.” Öyleyse Kur’an ya hepsinin altında ya da bütün
kitapların üstünde  bir dereceye sahiptir. Birinci şık, akıl dışı olmakla
beraber, hiçbir düşman, hatta şeytan bile bunu söyleyemez ve kabul etmez.
Öyleyse Kur’an, büt ün ki tapların üstünde dir ve mucizedir.
Aynı şekilde biz de usûl ve mantık ilimlerinde “sebr ve taksim”1207 denilen
kesin bir delille1208 deriz ki: Ey şeytan ve onun takipçileri! Kur’an ya Arş-ı
Âzam’dan, ism-i âzamdan gelmiş bir Allah kelâmıdır ya da –hâşâ, sümme
hâşâ, yüz bin kere hâşâ- yerde, Allah’tan korkmaz, Allah’ı bilmez,
inançsız bir insanın uydur masıdır. Ey şeytan! Geçen deliller karşısında
bunu sen bile diyemezsin, diyemezdin ve diyemeyeceksin! Öyleyse,
zorunlu olarak ve şüphe siz, Kur’an, kâinatın Hâlık’ının kelâmıdır. Çünkü
bu meselenin ortası yoktur, olması imkânsızdır ve olamaz. Nasıl ki kesin
bir şekilde ispat ettik, sen de gördün ve  dinledin.
Hem Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselam) ya Allah’ın resûlü,
bütün resûllerin en mükemmeli ve bütün varlıkların en faziletlisidir ya da
onu –hâşâ, yüz bin defa hâşâ– Allah’a iftira ettiği, Allah’ı bilmediği ve
azabına inanmadığı için inançsız, aşağıların en aşağısına düşmüş bir insan
farz etmek1209 gerekir. Oysa ey şeytan! Ne sen ne de güve ndiğin Avrupalı
felsefeciler ve Asya münafıkları bunu diyemezsiniz, diyememişsiniz,
diyemeyeceksiniz; dememişsiniz ve demeyeceksiniz! Çünkü dünya da bu
şıkkı dinleyecek ve kabul edecek kimse yoktur. Onun içindir ki,
güve ndiğin o felsefecilerin en fitnecileri ve o münafıkların en
vicdansızları dahi, “Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselam) çok
akıllı ve güzel ahlâklıydı.” diyorlar. Madem şu mesele iki şıktan ibarettir
ve madem ikinci şık akıl dışıdır, hiç kimse ona sahip çıkmıyor. Ve madem
kesin delillerle ispat ettik ki, şu meselenin ortası yoktur. Elbette ve
zorunlu olarak, sana ve senin taraftarlarına rağmen, açıkça ve
hakkalyakîn,1210 Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselam) Allah’ın
resûlüdür, bütün resûllerin en üstünü ve  yaratılmışların en faziletlisidir.
1211ََِْ اَةُ وَاَمُ ََِدِ اََِْ وَاِِْْ وَاَْن
Şeytanın İkinci, Küçük Bir İtirazı
1212قٓۚ وَاُْْاٰنِ اَِِْ sûresinde,
۝ وََۤءَتْ ََْةُ اَْْتِ َِْ ذَِٰ َ َُْ ُِْ َُِ ۝َ َُِْ ِْ َْلٍ إِ ََِْ رٌَِ ٌَِ 
 ََْ َُْ ِ ٍََْ ِْ۝ وََۤءَتْ ُ ٍَْ َََ ٌَِۤ وٌََِ ۝وََُِ ِ ارِۚ ذَِٰ َْمُ اَِِْ 
 أََِْ ِ َََ۝ وََلَ َُُِ َٰا َ ََي ٌَِ ۝َٰا ََََْ ََْ َِۤءَكَ َََُكَ اَْْمَ ٌَِ 
1213ُ َرٍ ٍَِ
ayetlerini okur ken şeytan dedi ki:
“Kur’an’ın en mühim üslûp güzelliğini siz onun ahenginde, akıcılığında
ve açıklığında buluyorsunuz . Halbuki şu ayette nereden nereye atlıyor!
Ölüm ânından ta kıyamete geçiyor. Sûr’a üfürülmesinden1214 hesap gününe
uzanıyor, onda n sonra da cehenneme girişi zikrediyor. Bu hayret verici
geçişler içinde hangi selaset kalır? Kur’an’ın pek çok yerinde böyle
birbirinden uzak meseleler birleşiyor. Üslûp güzelliği, akıcılık, ahenk ve
açıklık bunun ne resinde?”
Cevap: “Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın mucizelik esaslarının en
mühimlerinden biri, belâgatinden sonra vecizliği, az sözle çok mânâ ifade
etmesidir. Bu, Kur’an’ın mucizeliğinin en sağlam ve mühim
esaslarındandır. Şu mucizevî vecizlik Kur’an-ı Hakîm’de o kadar çok ve o
kadar güzeldir ki, inceleyenler onun ka rşısında hayrete düşer.
• Mesela,
وََِ َۤ أَرْضُ اَِْ َۤءَكِ وََ ََۤءُ أَِِْ وََِ اَْۤءُ وََُِ اَُْْ وَاََْتْ ََ اُْدِي وََِ
1215ًُْا َِْْمِ اَِِ
ayeti birkaç kısa cümle içinde tufan gibi büyük bir hadiseyi neticeleriyle
öyle veciz ve mucizevî bir şekilde anlatıyor ki, çok edibi belâgatine secde
ettirmiştir.
• Hem mesela şu ayetlere bak:
 ََُهُ۝ ََلَ َُْ رَُلُ ِّٰ َََ ِّٰ وََُْٰ ۝ إِذِ اَََْ أََْٰ ۝ََْ َُدُ ََِْٰ 
1216 وََ ََفُ َُْٰ۝َََُوَ َََْمَ ََِْْ رَُْ َِِِْْ َََّٰ 
İşte Semûd kavminin başına gelen hayret verici ve mühim hadiseleri,
bunların neticelerini ve o kavmin kötü âkıbetini böyle birkaç kısa
cümleyle, veciz bir şekilde i’caz1217 ile, akıcı, açık ve anlaşılır bir tarzda
beyan ediyor.
• Hem mesela,
وَذَا انِ إِذْ ذَََ ًَُِ ََ أَنْ َْ َِْرَ ََِْ ََدٰى ِ اَُتِ أَنْ َۤ إَِٰ إِ أََْ َََُْ۠ إِ
1218ُُْ َِ اَِِ

ayetine bak. 1219أَنْ َْ َِْرَ ََِْ cümlesinden 1220ََدٰى ِ اَُتِ ifadesine kadar
arada çok cümle gizlidir. O zikredilmeyen cümleler anlamaya engel
olmuyor, Kur’an’ın ahengine ve akıcılığına zarar vermiyor. Hazreti
Yunus ’un (aleyhisselâm) kıssasından mühim esasları zikredip gerisini akla
havale ediyor.
• Yine mesela, Yusuf sûresinde 1221ََرُِْنِ kelimesi ile 1222ُُُ أََ اُ
ifadesi arasında yedi sekiz cümle, veciz bir şekilde atlanmıştır. Fakat
anlayışı hiç bozmuyor ve Kur’an’ın ahengine, akıcılığına zarar vermiyor.
Bu çeşit mucizevî hususiyetler Kur’an’da pek çoktur ve pek güz eldir.
Kaf sûresindeki ayette ise vecizlik pek hayret verici ve mucizevîdir.
Çünkü kâfirin pek müthiş, çok uzun ve bir günü elli bin sene olan
istikbaline ve o istikbaldeki dehşetli değişimlerde başına gelecek elem
verici ve mühim hadiselere birer birer parmak basıyor, fikri şimşek gibi
onların üstünde  gezdiriyor. O pek uzun zamanı, hazır bir sayfa gibi gözlere
gösteriyor. Zikredilmeyen hadiseleri hayale havale edip yüce bir selasetle
bildiriyor.
1223وَإِذَا ُِئَ اُْْاٰنُ ََُِْا َُ وَأَُِْا ََُْ َُُْنَ
İşte, ey şeytan, şimdi bir sözün da ha varsa söyle!”
Buna karşılık şeytan der ki: “Bunlara karşı gelemem, iddiamı müdafaa
edemem. Fakat çok ahmaklar var, beni dinliyorlar. İnsan suretinde çok
şeytan var, bana yardım ediyorlar. Ve felsefeciler arasında çok firavun var,
benliklerini okşayan meseleleri benden ders alıyor, senin bu gibi
Söz’lerinin neşrine set çekiyorlar. Bu yüz den sana teslim olmam!”
1224َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
İkinci Bahis
Bu bahis, bana sürekli hizmet edenlerin ahlâkımda gördükleri garip
uyuş mazlıktan kaynaklanan hayretleri sebebiyle ve iki talebemin
hakkımdaki haddimden fazla hüsn-ü zanlarını düzeltmek için yazılmıştır.
Görüyorum ki, Kur’an-ı Hakîm’in hakikatlerine ait bazı mükemmellikler, o
hakikatlerin ilancılığını yapan vasıtalara veriliyor. Bu yanlıştır, çünkü
kaynağın kutsiyeti pek çok delil kuvvetinde tesir gösterir, onunl a
hükümlerini herkese kabul ettirir. Ne vakit ilancı ve vekil gölge etse, yani
onlara bakılsa kaynaktaki kutsiyetin tesiri kaybolur. Bu sırdan dolayı, bana
haddimden çok fazla alâka gösteren kardeşlerime bir hakikati
söyleyeceğim:
Bir insanın çeşitli şahsiyetleri olabilir. O şahsiyetler ayrı ayrı ahlâk
vasıfları gösterir. Mesela büyük bir memurun, memuriyet makamında
bulunduğu sırada bir şahsiyeti vardır ki, vakar gerektirir, makamın izzetini
koruyacak tavırlar ister. Her ziyaretçiye tevazu göstermesi bir alçalmadır,
o makamın kıymetini düşürmektir. Fakat kendi evindeki şahsiyeti,
makamındakinin aksine, daha farklı bazı ahlâk vasıfları ister, orada ne
kadar tevazu gösterse iyidir. Evinde az bir vakar, kibirlenmek olur ve
bunun gi bi...
Demek, insanın vazifesi itibarı ile bir şahsiyeti bulunur ki, birçok noktada
hakiki şahsiyetiyle ters düşer. Eğer o insan, vazifesine gerçekten lâyık ve o
hususta tam kabiliyetli ise iki şahsiyeti birbirine yakın olur. Fakat
kabiliyetli değilse, mesela bir asker mareşal makamına oturtulsa, o iki
şahsiyet birbirinden uzak düşer; askerin şahsî, basit, küçük vasıfları
makamın gerektirdiği yüce ve yüks ek ahlâkla bağdaşmaz.
İşte bu biçare kardeşinizde üç şahsiyet var. Bunlar birbirinden çok uzak,
hem de pek çok uz aktır.
Birincisi: Kur’an-ı Hakîm’in yüce hazinesinin ilancısı olmak yönünde n,
geçici ve sırf Kur’an’a ait bir şahsiyetim var. O ilan vazifesinin
gerektirdiği pek yüks ek bir ahlâk bulunur ki, o benim değil, ona ben sahip
değilim. O belki o makamın ve vazifenin gerektirdiği ahlâk ve mizaçtır.
Bende bu türden ne görseniz benim değil, bana onunl a bakmayınız; o,
makamındır.
İkincisi: Kulluk vaktinde, Cenâb-ı Hakk’ın dergâhına yöne ldiğimde,
O’nun ihsanıyla bana bir şahsiyet veriliyor ve o, bazı eserlerini gösteriyor.
Bunlar kulluğun mânâsının esası olan “kusurunu bilmek, fakrını ve
acizliğini anlamak, küçüklüğünün farkında olarak ilahî dergâha sığınmak”
noktalarından geliyor ki, o şahsiyetle kendimi herkesten daha bedbaht,
aciz, fakir ve kusurlu görüyorum. Bütün dünya  beni övse iyi ve kâmil bir
insan olduğum a inandıramaz.
Üçüncüsü: Eski Said’den bozma hakiki bir şahsiyetim var ki, onda n miras
kalan bazı damarlardır. Bu şahsiyette bazen riyaya, makam ve mevkiye bir
arzu bulunuyor . Hem asil bir aileden olmadığımdan, cimrilik derecesinde
bir iktisat ile düşkün ve  fena ahlâk vasıfları görünüyor .
Ey kardeşler! Sizi bütün bütün kaçırmamak için bu şahsiyetimin gizli, pek
çok fenalığını ve kötü hallerini söylemeyeceğim. İşte kardeşlerim, ben
kabiliyetli ve bir makam sahibi olmadığım için şu şahsiyetim, Kur’an
hakikatlerine ilancılık ve kulluk vazifelerindeki ahlâktan ve onun
eserlerinden çok uz aktır.
Hem 1225دَادِ َْ رَا َِِْ َْط ِْْ kaidesince, Cenâb-ı Hak merhamet ederek
kudretini benim hakkımda böyle göstermiş ki, en aşağı bir asker gibi olan
şahsiyetimi, en yüksek bir mareşal makamı hükmünde ki Kur’an’ın
sırlarına hizmette kullanıyor. Yüz binlerce şükür olsun! Nefis cümleden
aşağı, vazife cümleden âlâ…
1226اََُْْ ِِّٰ َٰا ِْ َِْ رَ
Üçüncü Bahis
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1227َۤ أََ اسُ إِ َََُْْ ِْ ذٍََ وَأُْٰ وََََُْْ ًُُ وََََِۤ ََِرَُا
ayetinin mânâsı ََِرَُا َََُتِ اََْةِ اَِِِِْْ َََوَُا َََْ َ َََُِوا ََََُا
yani “Sizi kavim kavim, millet millet, kabile kabile yarattım ki birbirinizi
tanıyasınız, toplum hayatına ait münasebetlerinizi bilip birbirinize yardım
edesiniz. Yoksa böyle yaratılmanız, bir diğerinize karşı inkârla yabancı bir
şekilde bakmanız, hus umet ve düşmanlık beslemeniz için değildir.”
Bu bahis yedi meseledir.
Birinci Mesele
Şu ayet-i kerimenin ifade ettiği yüce hakikat toplum hayatına dair olduğu
için, o hayattan çekilmek isteyen Yeni Said’in değil, belki İslam’ın toplum
hayatıyla münasebeti bulunan Eski Said’in diliyle, Kur’an-ı Azîmüşşan’a
hizmet maksadıyla ve haksız hücumlara bir siper oluşturmak düşüncesiyle
bu ba hsi yazmaya mecbur kaldım.
İkinci Mesele
Ayet-i kerimenin işaret ettiği, karşılıklı tanışma ve yardımlaşma düsturu
hakkında deriz ki: Nasıl ki bir ordu tümenlere, tümenler alaylara, alaylar
taburlara, bölüklere ve nihayet takımlara kadar ayrılır. Ta ki, her askerin
çeşitli ve çok sayıdaki münasebetleri ve o münasebetlere göre vazifeleri
tanınsın, bilinsin, o ordunun mensupları yardımlaşma düsturuyla hakiki ve
umumi bir vazife görsün, milletleri düşmanın hücumunda n korunsun.
Yoksa kısımlara ayrılmaları; bir bölük diğerine karşı rekabet etsin, bir
tabur bir başka tabura düşmanlık beslesin, bir tümen bir tümenin aksine
hareket etsin diye değildir.
Aynen öyle de, İslam âlemi milletlere ve topluluklara bölünmüş büyük bir
ordudur . Fakat o milletlerin bin bir tane ortak yönü var: Hâlık’ları bir,
Rezzak’ları bir, peygamberleri bir, kıbleleri bir, kitapları bir, vatanları bir;
bir, bir, bir.. binlerce bir... İşte bu kadar  bir; kardeşliği, muhabbe ti ve
birliği gerektiriyor. Demek, milletlere ve topluluklara ayrılma, ayetin ilan
ettiği gibi, karşılıklı tanışmak ve yardımlaşmak içindir; bir diğerini inkâr
etmek ve düşmanlık için değil.
Üçüncü Mesele
Milliyetçilik fikri şu asırda çok ileri gitmiş. Bilhassa aldatıcı Avrupa
zalimleri bunu Müslümanların içinde menfi bir şekilde uyandırıyor ki
onları parçalayıp yutsunlar. Hem milliyetçilik fikrinde nefsanî bir zevk,
gaflet veren bir lezzet ve uğursuz bir kuvve t var. Onun için şu zamanda
toplum hayatıyla meşgul olanlara “Milliyetçilik fikrini bırakınız.”
denmez. Fakat milliyetçilik iki kısımdır:
Bir kısmı menfidir, uğursuz ve zararlıdır. Başkasını yutmakla beslenir,
diğerlerine düşmanlıkla devam eder, uyanık davranır. Bu ise husumete ve
karışıklığa sebeptir. Onun için hadis-i şerifte şöyle buyrulmuş: اََُِِْْ َِ
1228اَََِْ اََِِْ .Kur’an’da da şöyle ferman ediliyor:
إِذْ َََ اَِ ََُوا ِ ُُُِِ اََِْ ََِ اَِِِْ َََْلَ ُّٰ َََُِ َٰ رَُِ۪ وَََ
اَُِِْْ وَأَََُْْ َََِ اْٰى وََُۤا أََ َِ وَأَََْۚ
1229وََنَ ُّٰ ُِ َْءٍ ًَِ
İşte şu hadis-i şerif ve ayet-i kerime, menfi milliyetçiliği ve ırkçılık fikrini
kesin bir şekilde reddediyor. Çünkü müspet ve mukadde s İslamiyet milliyeti
onlara ihtiyaç bırakmıyor.
Evet, acaba hangi ırk var ki, üç yüz elli milyondur ? Ve İslamiyet yerine
hangi ırkçılık fikri, o fikrin sahibine bu kadar kardeşi, hem de ebedî
kardeşleri kazandırabilir?
Evet, menfi milliyetçiliğin tarihte pek çok zararı görülmüştür.
Mesela: Emevîler, milliyetçilik fikrini siyasete bir parça karıştırdıkları
için hem İslam âlemini küstürdü, hem de kendileri pek çok felâket
yaşadılar.
Hem Avrupa milletleri şu asırda ırkçılık fikrini çok öne çıkardıkları için
Fransızların ve Almanların çok uğursuz ebedî düşmanlıklarından başka,
Birinci Dünya  Savaşı’ndaki dehşetli hadiseler de menfi milliyetçiliğin
insanlığa ne kadar zararlı olduğunu gös terdi.
Bizde ise hürriyetin başlangıcında –Bâbil Kulesi yıkıldığı zaman
“tebelbül-ü akvam” (kavimlerin dillerinin karışması) tabir edilen,
insanlığın çeşitli milletlere ayrılması ve bunun neticesinde dağılması
gibi– menfi milliyetçilik fikriyle, başta Rumlar ve Ermeniler olmak üzere
pek çok millet, “kulüp” adıyla “kulûb”ün (kalblerin) ayrı düşmesine sebep
olan çeşitli mülteci cemiyetleri kurdu. Ve onlardan şimdiye kadar
yabancıların boğa zına gidenlerin ve perişan olanların hali, menfi
milliyetçiliğin zararını gösterdi.
Şimdi ise birbirine çok muhtaç, birbirinden mazlum ve fakir olan, yabancı
devletlerin baskısı altında ezilen milletler ve Müslüman topluluklar
içinde, milliyetçilik fikriyle birbirine yabancı gibi bakmak ve birbirini
düşman kabul etmek öyle bir felâkettir ki, tarif edilemez. Âdeta bir
sineğin ısırmaması için yüzünü ona dönüp arkasını müthiş yılanlara
vermek gibi bir divanelikle, büyük ejderhalar hükm ünde  olan Avrupa
devletlerinin doym ak bilmez hırslarıyla pençelerini açtıkları bir zamanda,
buna  önem vermeyip, be lki mânen yardım edip menfi milliyetçilik fikriyle
doğu vilayetlerindeki vatandaşlara veya güne ydeki dindaşlara düşmanlık
beslemek, onlara karşı cephe almak çok zararlı ve tehlikelidir. Hem
güne ydeki o dindaşlar içinde düşman yoktur ki onlara karşı cephe alınsın.
Güneyden gelen Kur’an nuru var, oradan İslamiyet ışığı gelmiş, o
içimizdedir ve her yerde bulunur. İşte o dindaşlara düşmanlık, dolayısıyla
İslamiyet’e ve Kur’an’a dokunur . İslamiyet ve Kur’an’a karşı düşmanlık
beslemek ise bütün vatandaşların dünya  ve ahiret hayatlarına bir çeşit
düşmanlıktır. Hamiyet, yani milli haysiyet ve gurur namına, topluma
hizmet edeyim derken dünya  ve ahiret hayatının temel taşlarını yıkmak
hamiyet değil, ahmaklıktır!
Dördüncü Mesele
Müspet milliyetçilik, toplumun iç ihtiyaçlarından ileri geliyor.
Yardımlaşmaya ve dayanışmaya sebeptir; faydalı bir kuvvet sağlar, İslam
kardeşliğini daha da k uvvetlendirecek bir vasıta olur.
Bu müspet milliyetçilik fikri, İslamiyet’e hizmetkâr, kale ve zırh olmalı;
onun yerine geçmemeli. Çünkü İslamiyet’in sağladığı kardeşlik içinde bin
kardeşlik var, bekâ ve berzah âleminde o kardeşlik bâki kalır. O yüzden
milli kardeşlik ne kadar  kuvvetli de olsa İslam kardeşliğinin ancak bir
perdesi hükmüne geçebilir. Yoksa onu İslam kardeşliğinin yerine koymak,
bir kalenin taşlarını o kalenin içindeki elmas hazinesinin yerine koyup
elmasları dışarı atmak gibi ahm akça bir cinayettir.
İşte, ey Kur’an yolunda olan şu vatanın evlatları! Altı yüz sene değil, belki
Abbas îler zamanından beri bin senedir Kur’an-ı Hakîm’in bayraktarı
olarak bütün cihana meydan okuyup Kur’an’ı ilan etmişsiniz. Milliyetinizi
Kur’an’a ve İslamiyet’e kale yaptınız. Bütün düny ayı susturdunuz , dehşetli
hücumları defettiniz ve ََفَ َِْ ُّٰ َِْمٍ ُُِْ وََُُِۤ أَذٍِ ََ اَُِِْْ أَِةٍ ََ
1230اََِِْ َُُِونَ ِ َِِ ِّٰ ayetini güzel bir şekilde doğr uladınız. Şimdi
Avrupa’nın ve Avrupa hayranı münafıkların hilelerine kanıp şu ayetin
başındak i hitaba m uhatap ol maktan çekinmeli ve korkmalısınız.
Dikkat Çekici Bir Durum: Türkler Müslüman milletlerin en kalabalığı
olduğu halde, diğer milletler gibi Müslüman-gayrimüslim diye ikiye
ayrılmamıştır; dünya nın her tarafındaki Türkler Müslümandır. Nerede
Türk toplumu varsa Müslümandır. Müslümanlıktan çıkan veya Müslüman
olmayan Türkler, Türklükten de çıkmıştır (Macarlar gibi). Halbuki küçük
milletlerde bile hem Müslümanlar hem de gayrimüslimler bulunur.
Ey Türk kardeş! Bilhassa sen dikkat et! Senin milliyetin İslamiyet’le
kaynaşmış, onda n ayrılması mümkün değil. Ayırırsan mahvolursun! Senin
geçmişteki bütün övüneceğin şeyler İslamiyet defterine geçmiştir. Bu
iftihar edilecek şeyler yeryüzünde  hiçbir kuvvetle silinmezken, şeytanların
vesvese ve hileleriyle onları kalbinden silme!..
Beşinci Mesele
Asya’da uyanan kavimler, milliyetçilik fikrine sarılıp Avrupa’yı her
yönde n aynen taklit ediyor, hatta pek çok mukaddeslerini o yolda feda
ediyorlar. Halbuki her milletin kâmet-i kıymeti1231 başka bir elbise ister. Bir
cins kumaşın bile ayrı ayrı tarzda dikilmesi gerekir. Bir kadına jandarma
elbisesi, ihtiyar bir hocaya tangoc u kadın kıyafeti giydirilmediği gibi, körü
körüne taklit de çok de fa maskaralık olur. Çünkü:
Öncelikle: Avrupa bir dükkâ n, bir kışla ise Asya bir tarla, bir cami
hükm ünde dir. Bir dükkâ n sahibi dansa gider, bir çiftçi gidemez. Kışlanın
haliyle mescidinki bir olmaz.
Hem çoğu peygamberin Asya’dan çıkması, filozofların büyük kısmının
Avrupa’da gelmesi, ezelî kaderin bir işaretidir ki, Asya kavimlerini
uyandıracak, yükseltecek ve idare ettirecek olan, din ve kalbdir. Felsefe ve
hikmet ise dine ve kalbe yardım etmeli, onların yerine geçmemeli...
İkincisi: İslam dinini Hıristiyanlıkla kıyaslayıp Avrupa gibi dine kayıtsız
kalmak pek büyük bir hatadır. Öncelikle, Avrupa dinine sahip çıkar. Başta
Wilson,1232 Lloyd George,1233 Venizelos1234 gibi Avrupa’nın ileri gelenlerinin,
dinlerinde papaz misali tutucu olmaları şahittir ki, Avrupa dinine sahip
çıkar, belki bir yönde n bağnazdır.
Üçüncüsü: İslamiyet’i Hıristiyanlıkla karşılaştırmak, geçersiz bir kıyastır,
yanlıştır. Çünkü Avrupa, dininde bağnaz olduğu devirlerde medeni değildi;
taassubu terk edince medenileşti. Hem din, onlarda üç yüz sene iç
savaşları netice verdi; despot zalimlerin elinde avam tabakayı, fukarayı ve
fikir ehlini ezmeye vasıta olduğunda n, onların hepsinde dine karşı geçici
bir soğukl uk m eydana gelmişti.
İslamiyet’te ise –tarih şahittir ki– din iç savaşa bir defadan başka
sebebiyet vermemiştir. Hem Müslümanlar ne vakit dine ciddi sahip
çıkmışlarsa yaşadıkları devre kıyasla yüks elmiş, ilerlemişlerdir.
Avrupa’nın en büyük üstadı Endülüs İslam Devleti buna  şahittir. İslam
dünya sı ne vakit dine karşı kayıtsız kalmışsa perişan bir vaziyete düşerek
alçalmıştır. Hem İslamiyet, zekâtı farz ve faizi haram kılmak gibi binlerce
şefkatli hükm üyle fukarayı ve avamı koruması..
1237 ، أَََ َََُونَ1236 ، أَََ َََُونَ1235أَََ َُِْنَ
gibi beyanlarıyla aklı ve ilmi şahit göstermesi, ikaz etmesi ve ilim
sahiplerini himayesi yönüyl e, daima fukaranın ve ilim ehlinin kalesi,
sığınağı olmuştur. Onun i çin İslamiyet’e küsmeye hiç sebep yokt ur.
İslamiyet’in Hıristiyanlıktan ve diğer dinlerden farklı taraflarının hikmet
sırrı şudur:
İslam’ın esası tevhidin ta kendisidir; vasıtalara ve sebeplere hakiki tesir
atfetmez, yaratma ve makam itibarı ile onlara kıymet vermez. Hıristiyanlık
ise Hazreti İsa’nın “Tanrı’nın oğlu” olduğu fikrini kabul ettiği için
vasıtalara ve sebeplere bir kıymet atfeder, insanın benliğini, gururunu
kırmaz. Azizlerine ve büyüklerine âdeta Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetinin bir
cilvesini verir. 1238اَُِۤوا أََْرَُْ وَرََُُْْ أَرًَْ ِْ دُونِ ِّٰ ayetinin hükmünü
tasdik eder. Onun içindir ki, Hıristiyanların düny aca en yüksek mertebede
bulunanl arı, gurur ve benliklerini muhafaza etmekle beraber –eski
Amerikan başkanı Wilson gibi– bağnaz  birer dindar  olur. Tamamen ve
hâlis tevhid dini olan İslamiyet’te ise düny aca yüksek mertebede olanlar,
ya benliği ve gururu ya da dindarlığı bir derece bırakacak. O yüzden bir
kısmı dine kayıtsız kalıyor, belki dinsiz oluyor.
Altıncı Mesele
Menfi milliyetçilikte ve ırkçılık fikrinde aşırı gidenlere deriz ki:
Öncelikle: Şu dünya  yüzü, bilhassa memleketimiz, eski zamandan beri
çok göçe ve değişime maruz kalmakla beraber, İslam devletinin merkezi
bu topraklarda kurulduktan sonra, pek çok kavim pervane gibi içine atılıp
burayı vatan edinmiş. İşte şu halde ancak Levh-i Mahfuz açılırsa hakiki
ırklar birbirinden ayırt edilebilir. Öyleyse hareketi ve milli haysiyeti
hakiki ırk fikri üzerine kurmak hem mânâsız hem pek zararlıdır. Onun
içindir ki, menfi milliyetçilik düşüncesindekilerin ve ırkçıların önde
gelenlerinden, dine karşı pek kayıtsız biri şöyle demeye mecbur kalmış:
“Dil ve din bir ise millet birdir.” Madem öyle, hakiki ırkın ne olduğuna
değil; dil, din ve vatan münasebetlerine bakılacak. Eğer üçü birse o zaten
kuvve tli bir millettir; eğer biri noks an olursa yine milliyet dairesinin
içindedir.
İkinci Olarak: İslamiyet’in mukaddes milliyetinin, bu vatan evladının
toplum hayatına sağladığı yüzlerce faydadan ikisini misal olarak
söyleyeceğiz:
Birincisi: Şu İslam devleti yirmi otuz milyon kişiyken, Avrupa’nın bütün
büyük devletleri karşısında hayatını ve varlığını muhafaza ettiren, onun
ordusunda ki, Kur’an nurunda n gelen şu fikirdir: “Ölürsem şehit,
ölmezsem gaziyim.”1239 Ölümü tam bir aşk ve şevkle, yüzüne gülerek
karşılamış, Avrupa’yı daima titretmişler. Acaba dünya da, basit fikirli ve
saf kalbli olan askerlerin ruhunda  böyle yüce bir fedakârlığa sebebiyet
verecek başka hangi şey gösterilebilir? Hangi milli gurur ve haysiyet
bunun yerine konul abilir, bir insana hayatını ve bütün dünya sını onun için
seve seve feda ettirebilir?
İkincisi: Avrupa’nın ejderhaları (büyük  devletleri) ne vakit şu İslam
devletine bir tokat vurmuşsa, üç yüz elli milyonluk İslam âlemini ağlatmış
ve inletmiş. Ve o sömürgeciler, bu milletleri inletmemek ve
sızlandırmamak için elini çekmiş, kaldırırken indirmiş. Bu hiçbir şekilde
küçümsenmeyecek manevî ve daimî desteğin yerine hangi kuvve t
konul abilir ve gösterilebilir? Evet, o büyük, yardıma hazır manevî kuvve t
menfi milliyetçilikle ve başkalarına ihtiyaç duym ayan milli gururla
gücendirilmemeli!..
Yedinci Mesele
Menfi milliyetçilikte fazla gayret ve hassasiyet gösterenlere deriz ki:
Eğer şu milleti ciddi seviyor, ona şefkat besliyorsanız öyle bir hamiyet,
yani milli gurur ve haysiyet taşıyınız ki, o milletin çoğuna  şefkat sayılsın.
Yoksa milletin büyük kısmına merhametsizce davranmak, şefkate muhtaç
olmayan bir azınlığın geçici, gaflet içindeki hayatına hizmet etmek,
hamiyet değildir. Çünkü menfi milliyetçilik fikriyle milli gurur ve
haysiyeti korumanın milletin sekizde ikisine geçici bir faydası
dokuna bilir; lâyık olmadıkları o hamiyetin şefkatine erişirler. Sekizde
altısı ise ya ihtiyar, ya hasta, ya musibete uğramış, ya çocuk, ya çok zayıf
veyahut pek ciddi olarak ahireti düşünen takva sahibi kimselerdir ki;
bunlar dünya  hayatından çok, yöneldikleri berzah ve ahiret hayatına ait bir
nur, bir teselli, bir şefkat isterler ve hamiyet sahibi mübarek ellere
muhtaçtırlar. Onların ışığını söndürmeye ve tesellilerini kırmaya hangi
milli hassasiyet müsaade eder? Heyhat! Nerede millete şefkat, nerede
millet yolunda  fedakârlık?
Allah’ın rahmetinden ümit kesilmez. Çünkü Cenâb-ı Hak, bin seneden beri
Kur’an hizmetinde çalıştırdığı, ona bayraktar yaptığı bu vatandaş ların
muhteşem ordusunu ve muazzam cemaatini geçici arızalarla inşallah
perişan etmez. O nuru yine parlatır ve vazifelerini devam ettirir...
Dördüncü Bahis
Tembih: Yirmi Altıncı Mektup’un dört bahs i birbiriyle münas ebetli
olmadığı gibi, bu Dördünc ü Bahis’in on meselesi de değildir. Onun için
münas ebet aranmamalı. Nasıl gelmişse öyle yazılmış. Mühim bir
talebesine gönde rdiği mektubun bir parçasıdır, o talebenin beş-altı
sorusuna v erilen cevaplardır.
Birincisi
İkinci Olarak: Mektubunda  diyorsun ki: “1240رَب اَََِْ ifadesinin tabir ve
tefsirinde ‘on sekiz bin âlem’ demişler.”1241 Bu sayının hikmetini
soruyorsun.
Kardeşim, ben şimdi bunun hikmetini bilmiyorum. Fakat şu kadarını
derim ki: Kur’an-ı Hakîm’in ayetleri birer mânâ ile sınırlı değildir;
insanlığın bütün tabak alarına hitap ettiği için her tabak aya ait mânâları
içeren bir bütün hükmünde dir. İfade edilen mânâlar, o bütünün kısımları
gibidir. Her bir tefsirci, her bir arif zât onda n bir parçayı bildiriyor. Keşfe,
delile veyahut meşrebine dayanarak bir mânâyı tercih ediyor. İşte bu
ifadede de bir kısım zâtlar, o sayıya uygun bi r mânâ keşfetmiş.
Mesela, velilerin virdlerinde önemle zikir ve tekrar ettikleri ََجَ اََِْْْ
1242َََُْ َْزَخٌ َ ََِْنِ۝َََِْنِ ayetlerinde; vücûb ve imkân dairesindeki
rubûbi yet ve kulluk denizlerinden tut, ta dünya  ve ahiret denizlerine.. gayb
âlemi ile şu görünen âlemin denizlerine.. doğu ve batıdaki, kuzey ve
güne ydeki okya nuslara.. Akdeniz’e ve Basra Körfezi’ne, Akdeniz ve
Karadeniz’e ve Boğaz’a –ki mercan denilen balık oradan çıkıyor– Akdeniz
ve Kızıldeniz’e, Süveyş Kanalı’na.. tatlı ve tuzlu su denizlerine.. toprak
tabakası altındaki tatlı, ayrı ayrı denizlerle üstünde ki tuzlu ve bitişik
denizlere.. ve Nil, Dicle, Fırat gibi büyük ırmaklar denilen küçük tatlı
denizlerle onların karıştığı büyük tuzlu denizlere kadar mânâlar var.
Bunların hepsi murat ve maksat olabilir, bunlar ayetin hakiki ve mecazî
mânâlarıdır. İşte aynı şekilde 1243اََُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ ayeti de pek çok hakikati
içerir. Varlığın aslını keşf yoluyla gören ve eşyanın içyüzünü bilen zâtlar,
keşiflerine göre o ha kikatleri ayrı ayrı bildirirler.
Ben de şöyle anlıyorum ki: Göklerde binlerce âlem var. Bir kısım
yıldızların her biri bir âlem olabilir. Yerde her varlık cinsi birer âlemdir.
Hatta her insan da küçük bir âlemdir. 1244رَب اَََِْ ifadesi ise “Her âlem
doğr udan doğr uya Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetiyle idare ve terbiye edilir,
çekip çevrilir.” demektir.
Üçüncüsü: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) şöyle buyur muş:
إِذَا أَرَادَ ُّٰ َ وََ ٍَِْ ًَْا َََ ِِ ََثَ َِلٍ: ََُ ِ اِ
1245وَزََهُ ِ اَْ وَََهُ َُُُ
Kur’an-ı Hakîm’de de Hazreti Yusuf’un (aleyhisselam) şöyle dediği beyan
ediliyor:
1246وََۤ أَُئُ َِْۚ إِن اَْ ََرَةٌ ِءِ
Evet, nefsini beğenen ve ona güvenen, bedbaht tır. Nefsinin ayıbını gören,
bahtiyardır. Öyleyse sen bahtiyarsın. Bazen nefs-i emmare1247 ya nefs-i
levvâmeye1248 ya da nefs-i mutmainneye1249 döne r, fakat silahlarını ve
vazifesini vücuttaki sinirlere devreder. Sinir ve damarlar ise o vazifeyi
ömrün sonuna kadar  görür. Nefs-i emmare çoktan öldüğü halde eserleri
yine görünür. Çok büyük asfiya ve evliya var ki, nefisleri mutmainne iken
nefs-i emmareden şikâyet, kalbleri gayet selim ve nurlanmış iken kalbî
hastalıklardan feryat etmişler. İşte o zâtlardaki, nefs-i emmare değil, belki
nefs-i emmarenin sinirlere devredilen vazifesidir. Hastalık kalbî değil,
belki hayalîdir.
Aziz kardeşim, inşallah size hücum eden, nefsiniz ve kalbinizdeki
hastalıklar değil, nefsinizle mücadelenin devamı için, insanlığınız itibarı
ile sinirlere geçen ve daimî yükselmeye sebebiyet veren, dediğimiz gibi
bir haldir.
İkinci Mesele
Eski hocanın sorduğu üç meselenin izahı Risale-i Nur’un eczalarında
vardır. Şimdilik kısaca işaret edeceğiz:
Birinci Sorusu: Muhyiddin İbni Arabî, Fahreddin Râzî’ye mektubunda
demiş ki: “Allah’ı bilmek, O’nun varlığını bilmekten farklıdır.”1250 Bu ne
demektir, maksat nedir?
Öncelikle: Ona okuduğun Yirmi İkinci Söz’ün Mukaddimesi’nde1251 hakiki
tevhid ile görünüş teki tevhid arasındaki farka dair gösterilen misal ve
temsil, bu maksada işaret eder. Otuz İkinci Söz’ün İkinci ve Üçüncü
Mevkıfları1252 ve maksatları da bunu i zah eder.
İkinci olarak: Kelâm imam ve âlimlerinin inanç esaslarına, Cenâb-ı
Hakk’ın varlığının vücûbiyetine1253 ve tevhide dair beyanları Muhyiddin
İbni Arabî’ye kâfi gelmediği için kelâm imamlarından olan Fahreddin
Râzî’ye öyle demiş.
Evet, kelâm ilmi vasıtasıyla kazanılan ilahî marifet, Allah’ı hakkıyla
bilmeyi sağlamıyor ve tam huzur vermiyor. Fakat Kur’an-ı Mucizü’l-
Beyan’ın tarzında olduğu vakit, hem tam marifet hem de tam huzuru
kazandırır ki, inşallah Risale-i Nur’un bütün eczaları Kur’an-ı Mucizü’l-
Beyan’ın o nur anî caddesinde birer elektrik lâmbası hizmeti görüyor.
Hem Fahreddin Râzî’nin kelâm ilmi vasıtasıyla elde ettiği marifetullah1254
Muhyiddin İbni Arabî’ye ne kadar noks an görünüyor sa, tasavvuf yoluyla
alınan marifet de doğrudan doğruya Kur’an-ı Hakîm’den, peygamber
varisliği sırrıyla alınan marifete kıyasla o kadar noks andır. Çünkü
Muhyiddin İbni Arabî’nin yolu, daimî huzuru kazanmak için َ َُْدَ إِ
1255َُ deyip kâinatın varlığını inkâr edecek dereceye kadar gelmiş. Diğerleri
ise yine daimî huzuru kazanmak için 1256َ َُْدَ إِ ُ َ deyip kâinatı mutlak
unutuş perdesi altında bırakmak gibi acayip bir yola girmişler.
Oysa Kur’an-ı Hakîm’den alınan marifet, daimî huzur vermekle beraber,
kâinatı ne yokluğa mahkûm  eder ne de mutlak unutuşa hapseder. Aksine,
başıbozukluktan çıkarıp Cenâb-ı Hak namına kullanır, her şey O’nu
bilmeye ayna olur. Sa’dî Şirazî’nin dediği gibi,
1257دَرْ ََِ َُْرْ َْ وَرَِ دََِْْْ أَزْ ََِِْ ِْدَِرْ
her şeyde Cenâb-ı Hakk’ı bilip tanımaya bir pencere açar.
Bazı Söz’lerde, kelâm âlimlerinin gittikleri yol ile Kur’an’dan alınan
hakiki yolun farkları hakkında şöyle bir temsil göstermiştik: Mesela
kimileri su getirmek için dağların altını kazar, uzak yerlerden küngâ n (su
borusu) ile su getirir. Bir kısım insan da suyu her yerde kuyu kazarak
çıkarır. Birinci yol çok zahmetlidir; kanallar tıkanır, su kesilir. Her yerde
kuyu kazıp su çıkarmaya ehil olanlar ise suyu zahmetsiz bir şekilde bulur.
Aynen bunun gibi, kelâm âlimleri de âlemde sonsuz sebep-netice
zincirinin ve devrin imkânsızlığını gösterip sebepleri kestikten sonra
Vâcibü’l-Vücûd’un va rlığını ispat ediyorlar. Uzun bi r yoldan gidiliyor…
Kur’an-ı Hakîm’in hakiki yolu ise suyu her yerde buluyor, çıkarıyor. Her
bir ayeti Hazreti Musa’nın asâsı gibi, nereye vursa âb- ı hayat fışkırtıyor.
1258وَِ ُ َْءٍ َُ اٌَٰ َُل َٰ أَُ وَاٌِ
düsturunu he r şeye okutuyor.
Hem iman yalnız ilimle elde edilmez; onda pek çok latifenin hissesi var.
Nasıl ki, bir yemek mideye girince farklı sinirlere farklı şekilde dağılır.
İmana dair, ilimle gelen bir mesele de akıl midesine girdikten sonra,
derecesine göre ruh, kalb, sır, nefis ve bunun gibi latifeler ondan kendince
birer hisse alır, onu özümser. Eğer onların hissesi yoksa iman noksandır.
İşte Muhyiddin İbni Arabî, Fahreddin Râzî’ye bu nokt ayı hatırlatıyor.
Üçüncü Mesele
1259وَََْ ََْ َِ اٰدَمَ ve 1260إُِ َنَ ظًَُ ًَُ ayetleri nasıl bağdaşır?
Cevap: On Birinci ve Yirmi Üçüncü Söz’lerde ve Yirmi Dördünc ü Söz’ün
Beşinci Dal’ının İkinci Meyvesi’nde bunun i zahı vardır. Sırrı kısaca şudur:
Cenâb-ı Hak, kusursuz kudretiyle nasıl bir tek şeyden çok şeyi yapıyor,1261
bir şeye çok vazifeyi gördürüyor, bir sayfada bin kitabı yazıyor. Aynen öyle
de, insanı pek çok varlık türünün hususiyetlerini içeren bir mahiyette
yaratmıştır. Yani bir tek tür olan insana bütün hayvan cinslerinin farklı
derecelerdeki vazifeleri kadar  vazifeyi gördürmeyi irade etmiş; insanın
manevî kabiliyetlerine ve hissiyatına fıtraten bir sınır, bir kayıt koymamış,
onu serbest bırakmıştır. Diğer canlıların kabiliyet ve duyguları ise
sınırlıdır, yaradılıştan kayıt altındadı r. Halbuki insanın her duygusu ve
kabiliyeti, hads iz bir mesafede gezer gibi, sonsuza doğr u gider. İnsan,
kâinatın Hâlık’ının isimlerinin sonsuz tecellilerine bir ayna olduğu için
hislerine sınırsız bir kabiliyet konulmuştur.
Mesela, bütün dünya  kendisine verilse bile insan hırsla 1262َْ ِْ ٍَِ der.
Bencilliğiyle, kendi menfaati için binlerce adamın zarar görmesini kabul
eder ve bunun gibi... Kötü ahlâkta sonsuz dereceye vardığı, nemrutlar ve
firavunlar seviyesine kadar düştüğü ve mübalâğa kipiyle “zalûm” (çok
zulmeden) olduğu gibi, ahlâk güzelliğinde de sonsuz yüks elişe mazhardır,
peygamber ve sıddık mertebesine çıkar.
Hem insan –hayvanların aksine– hayat için lâzım olan şeyler hakkında
cahildir, her şeyi öğrenmeye mecburdur. Sayısız şeye muhtaç olduğunda n,
mübalâğa kipiyle “cehûl”, yani çok cahildir. Hayvan ise düny aya geldiği
vakit hem az şeye muhtaçtır, hem de ihtiyaç duyduğu şeyleri ve yaşaması
için gerekli bütün şartları bir-iki ayda, belki bir-iki günde , bazen bir-iki
saatte öğrenir. Âdeta başka bir âlemde gelişip olgunlaşmış, dünya ya öyle
gelmiştir. İnsan ise bir-iki senede ancak ayağa kalkar, on beş senede ancak
menfaati ve zararı ayırt eder. İşte “cehûl” mübalâğası buna  da işarettir.
Dördüncü Mesele
1263َدُوا إََُِْ َِ إَِٰ إِ ُّٰ hadis-i şerifinin hikmetini soruyorsunuz . Bunda n
birçok Söz’de bahsedilmiştir. Hikmetinin bir sırrı şudur:
İnsanın hem kendisi hem dünyası daima yenilendiği için her zaman
imanını tazelemeye muhtaçtır. Zira her bir insanın mânen pek çok ferdi
bulunur. O, ömrünün seneleri, belki günleri, hatta saatleri adedince başka
bir fert sayılır. Zaman ırmağının altına girdiği için insan bir model
hükm üne geçer, her gün bi r başka fert suretini giyer.
Hem insanda böyle pek çok suret ve yenilenme olduğu gibi, onun vatan
edindiği âlem de seyyardır. Biri gider, yerine başkası gelir. Âlem daima
çeşitlenir, her gün başka bir âlemin kapısı açılır. İman hem o şahıstaki her
ferdin hayat nuru, hem de onun girdiği âlemin ışığıdır. 1264َۤ إَِٰ إِ ُّٰ ise o
nuru parlatan, ışığı açan bir anahtardır.
Madem nefis, geçici arzular, vehimler ve şeytan insana hükmediyor; çok
vakit onun imanını kırmak için gafletinden faydalanar ak pek çok hile
yapıyor, şüphe  ve vesveselerle iman nurunu kapatıyor. Hem görünüş te dine
zıt, hatta bazı imamlara göre küfür derecesinde tesirli kelimeler ve
hareketler insanın hayatından eksik olmuyor. O halde her vakit, her saat,
her gün i man yenilemeye ihtiyaç vardır.
Soru: Kelâm âlimleri, âlemi kısaca “imkân” ve “hudûs ”1265 unva nlarının
içine sarıp zihnen onun üstüne çıkar, sonra Cenâb-ı Hakk’ın bir ve tek
oluşunu ispat ederler. Tasavvuf ehlinin bir kısmı ise tevhid içinde tam
huzuru kazanmak maksadıyla 1266َ َُْدَ إِ َُ deyip kâinatı unutur, üstüne
unutuş perdesini çeker, sonra tam huzuru bulur. Bir kısmı da َ َُْدَ إِ
1267َُ diyerek kâinatı hayale sarar, yokluğa atar, sonra hakiki tevhidi ve tam
huzuru elde eder. Halbuki sen Kur’an’da bu üç yolun dışındaki büyük bir
caddeyi gösteriyor ve onun işareti olarak 1268َ َُْدَ إِ َُ، َ َُْدَ إِ َُ
diyorsun. Bu caddenin tevhide dair bir delilini ve ona giden kısa yolu
özetle gösterir misin?
Cevap: Bütün Söz’ler ve Mektup’lar o caddeyi gösterir. Şimdilik –
istediğiniz gibi– onun büyük, geniş ve uzun bir deliline kısaca işaret
edeceğiz. Şöyle ki:
Âlemde her bir şey, bütün eşyayı kendi Hâlık’ına verir. Dünyadaki her bir
eser, bütün eserlerin kendi sahibine ait olduğunu gösterir. Kâinatta her bir
yaratma fiili, bütün yaratma fiillerinin kendi failine ait olduğunu ispatlar.
Ve varlıklarda tecelli eden her bir isim, bütün isimlerin kendi sahibinin
isim ve unvanları olduğuna işaret eder. Demek her bir şey doğr udan
doğr uya Cenâb-ı Hakk’ın birliğine ve tekliğine delildir, O’nu bilip
tanımanın bir penceresidir.
Evet, her eser –bilhassa canlı ise– kâinatın küçük bir misali, âlemin bir
çekirdeği ve yeryüzünün bi r meyvesidir. Öyleyse o küç ük m isali, çekirdeği
ve meyveyi var eden, elbette bütün kâinatı yaratandır. Çünkü  meyvenin
yaratıcısı, ağacı yaratandan başkası olamaz. Şu halde her bir eser bütün
eserleri kendi sahibine verdiği gibi, her bir fiil de bütün fiilleri kendi
failine isnat eder.
Zira görüyoruz ki, her yaratma fiili, çoğu varlığı kuşatacak derecede geniş
ve zerreden güne şlere kadar uzun birer yaratma kanununun ucudur.
Demek, o küçük yaratma fiilinin sahibi kim ise varlıkları kuşatan ve
zerreden güne şlere kadar uzanan geniş kanuna  bağlı bütün fiillerin failinin
de O olması gerekir. Evet, bir sineğe hayat veren; bütün böcekleri ve
küçük hayvanları var eden, yeryüzünü canlandıran Zât olacaktır. Bir
zerreyi Mevlevi gibi döndür en kim ise varlıkları birbirinin peşi sıra
hareket ettirip güne şi de gezegenleriyle gezdirenin aynı Zât olması
gerekir. Çünkü ka nun bi r zincirdir, fiiller ona bağlıdır.
Demek, nasıl ki her bir eser, bütün eserleri sahibine verir ve her bir
yaratma fiili, bütün fiilleri failine mal eder. Aynen öyle de, kâinatta tecelli
eden her bir isim, bütün isimleri kendi sahibine isnat edip bunların o Zât’a
ait unvanlar olduğunu ispatlar. Çünkü kâinatta tecelli eden isimler, kesişen
daireler ve ışıktaki yedi renk gibi birbirinin içine giriyor, birbirine yardım
ediyor, birbirinin eserini tamamlıyor, süslüyor. Mesela Muhyî ismi bir
şeyde tecelli ettiği ve bir varlığa hayat verdiği dakikada Hakîm ismi de
tecelli ediyor, o canlının yuva sı olan vücudunu hikmetle düzenliyor. Aynı
halde Kerîm ismi de tecelli ediyor, o varlığın yuva sını süslüyor. Aynı anda
Rahîm isminin de tecellisi görünüyor , o canlının vücudunun ihtiyaçlarını
şefkatle hazırlıyor. Aynı zamanda Rezzak isminin tecellisi beliriyor,
canlının yaşaması için lâzım olan maddi ve manevî rızkını ona ummadığı
tarzda veriyor ve bunun gibi... Demek “Muhyî” kimin ismi ise kâinattaki
her şeyi kuşatan nurlu “Hakîm” ismi de, bütün varlıkları şefkatle terbiye
eden “Rahîm” ismi de O’nundur … Bütün canlıları keremiyle besleyen
“Rezzak” ismi de O’na aittir, O’nun unva nıdır ve bunun gi bi...
Demek, he r isim, her fiil ve her eser Cenâb-ı Hakk’ın birliğine ve tekliğine
öyle birer delildir ki, hepsi kâinatın sayfalarında ve asırların satırlarında
yazılan, “varlıklar” dediğimiz bütün kelimelerin, kendi kâtibinin
kaleminden çıkmış nakışlar olduğunu gösterir. Onlar, Allah’ın birliğinin
birer mührü, birer ehadiyet1269 damgasıdır.
اَُّٰ َ َٰ َْ َلَ: أََُْ َ ُُْ أََ وَاِنَ ِْ َِْ َۤ إَِٰ إِ ُّٰ،
1270وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ وََْ
Beşinci Mesele
İkinci Olarak: Mektubunuz da “Sadece 1271َۤ إَِٰ إِ ُّٰ demek yeter mi? Yani
bir insan 1272ٌَُ رَُلُ ِّٰ demezse kurtulabilir mi?” diye, başka bir maksadı
soruyorsunuz . Bunun c evabı uzundur . Şimdi yalnız şu kadarını deriz ki:
Kelime-i şehade tin iki cümlesi birbirinden ayrılmaz, birbirini ispat eder ve
içerir; biri olmadan diğeri olmaz. Madem Peygamber (aleyhissalâtü
vesselam) Hâtemü’l Enbiyâ’dır,1273 bütün peygamberlerin varisidir. Elbette
Allah’a ulaştıran bütün yolların başındadı r. Onun geniş cadde sinin
dışında hakikat ve kurtuluş yolu olamaz. Cenâb-ı Hakk’ı gereğince tanıyan
bütün imamlar ve hakikati delilleriyle bilen zâtlar, Sa’dî Şirazî gibi,
1274ََُْْ َِْي ََاهِ ََ ظََْ ُْدَنْ ُْدَرْ َِ َُْٰ ve ُ اُقِ َُْودٌ إِ اَِْْجَ
1275اَُِْي demişlerdir.
Fakat bazen, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) caddesinde
gittikleri halde, bunun Allah Resûlü’nün caddesi ve o caddeye dâhil
olduğunu bilmiyorlar. Yine bazen, Peygamber’i bilmiyorlar, fakat
gittikleri yol Resûl-u Ekrem’in caddesine aittir. Bazen de meczupça bir
durum, manevî bir kendinden geçme hali veya münzevi, bedevice bir
vaziyet içinde Resûl-u Ekrem’in caddesini düşünmeden, yalnız َۤ إَِٰ إِ ُّٰ
demek onlara kâfi geliyor.
Bununl a beraber, meselenin en mühim yönü şudur: Kabul etmemek başka,
yokluğu kabul etmek başkadır. Cezbeye kapılan, münzevi veya
Peygamber’i işitmeyen, bilmeyen bu çeşit insanlar, onu tanımıyor ya da
düşünmüyorlar ki kabul etsinler. O noktada cahil kalıyorlar. Allah’ı
tanımaya dair yalnız َۤ إَِٰ إِ ُّٰ hükm ünü biliyorlar. Bunlar kurtulabilirler.
Fakat Hazreti Peygamber’i işiten ve davasını bilen insanlar onu tasdik
etmezse Cenâb-ı Hakk’ı tanımazlar. Böyle bir insan için yalnız 1276َۤ إَِٰ إِ ُّٰ
sözü, kurtuluş vesilesi olan tevhidi ifade edemez. Çünkü bu hal, bir derece
özür sebebi ve cahilce olan kabul etmemek değil; aksine, yokluğu kabul
etmektir ve inkârdır. Mucizeleri ve eserleriyle kâinatın iftihar tablosu ve
insanlığın şeref kaynağı olan Hazreti Muham med’i (aleyhissalâtü
vesselam) inkâr eden insan, elbette hiçbir şekilde hiçbir nura erişemez ve
Allah’ı tanımaz…
Her neyse, şimdilik bu ka dar yeter.
Altıncı Mesele
Üçüncü Olarak: Şeytanla münazara şeklindeki Birinci Bahis’te, şeytanın
yoluna ait bazı tabirler, çok kaba ve çirkin düşmüş. “Hâşâ, hâşâ”
kelimesiyle ve farz-ı muhal suretinde olduğunu bildiren kayıtlarla
düzeltildiği halde, yine beni titretiyor. Sonra size gönde rilen parçada bazı
ufak düzeltmeler vardı. Nüshanızı ona bakarak tashih edebildiniz mi?
Fikrinizi vekil tayin ediyorum, o tabirlerden lüzumsuz gördüklerinizi
çıkartabilirsiniz.
Aziz kardeşim, o bahis çok mühimdir. Çünkü dinsizlerin üstadı şeytandır.
Şeytan susturulmazsa, onun taklitçileri ikna olmaz. Kur’an-ı Hakîm,
kâfirlerin kaba ve çirkin tabirlerini, reddetmek için zikrettiğinden bana bir
cesaret verildi; bu şeytanî yolun bütün bütün çürüklüğünü göstermek
maksadıyla, farz-ı muhal olarak, şeytanın taraftarlarının, gittikleri yolun
gereği kabul etmeye mecbur kaldıkları ve ister istemez, mânen o yolun
diliyle söyleyecekleri ahmakça ifadeleri titreyerek kullandım. Fakat
böylece onları kuyu dibine sıkıştırıp meydanı Kur’an hesabına baştanbaşa
zapt ettik, foyalarını meydana çıkardık.
Bu zafere şu temsille bak: Mesela başı göklere değen pek yüks ek bir
minare ve o minarenin altında, yerkürenin merkezine kadar kazılmış bir
kuyu olduğunu farz edelim. Okuduğu ezan o memlekette bütün ahali
tarafından işitilen bir zâtın, minarenin başından ta kuyunun dibine kadar
hangi mevkide bulunduğunu ispatlamak için iki topluluk münakaşa ediyor
olsun.
Birinci kısım der ki: “O zât minarenin başındadı r, kâinata ezan okuyor.
Çünkü ezanını işitiyoruz; o canlıdır, yüce bir makama sahiptir. Gerçi
herkes onu o yüksek yerde görmüyor, fakat herkes derecesine göre, onu bir
makamda, bir basamakta görür ve bu sayede bilir ki, o zât yukarı çıkıyor
ve nerede görünür se görünsün, y üksek bir makama sahiptir.”
Şeytanî ve ahmak olan güruh ise der ki: “Hayır, onun makamı minarenin
başı değil, nerede görünür se görünsün, kuyunun dibidir.” Halbuki hiç
kimse, onu ne kuyu dibinde görmüştür ne de görebilir. Farz edelim, taş
gibi ağır ve iradesiz olsaydı, elbette kuyunun dibinde bulunacaktı, biri onu
görecekti.
Şimdi bu iki zıt topluluğun savaş meydanı, o minarenin başından ta
kuyunun dibine kadar uzun bir mesafedir. Allah yolunda  olan nurlu
cemaat, yüks ek nazarlı kimselere, o ezan okuya n zâtın minarenin başında
olduğunu gösteriyor. Bakışı o dereceye çıkamayanlara, nazarı kısa
kalanlara ise derecelerine göre birer basamakta o büyük müezzini haber
veriyor. Küçük bir emare onlara yeter ve ispat eder ki; o zât, taş gibi
cansız bir cisim değil, istediği vakit yuka rı çıkan, görünen ve ezan okuya n
bir insan-ı kâmildir.
Şeytanın taraftarları denilen güruh ise, “Ya o zâtı minare başında herkese
gösterin ya da onun makamı kuyunun dibidir” diye ahmakça bir hükm e
varır. Ahmaklıklarından bilmezler ki, o zâtın minarenin başında herkese
gösterilmemesi, herkesin bakışının oraya çıkamamasından ileri geliyor.
Hem yanıltıcı sözlerle, lafazanlıkla minarenin başı hariç bütün mesafeyi
zapt etmek isterler.
İşte bu iki cemaatin münakaşasına son vermek için biri çıkar, şeytanın
taraftarlarına der ki: “Ey uğursuz güruh! Eğer ezan okuya n o büyük zâtın
makamı kuyunun dibiyse taş gibi cansız, kuvve tsiz olması gerekir.
Kuyunun ve minarenin basamaklarında görünenin o olmaması lâzım gelir.
Fakat madem onu oralarda görüyorsunuz , elbette o, kuvve tsiz, hakikatsiz,
cansız değildir. Onun makamı minarenin başı olmalıdır. Öyleyse ya onu
kuyunun dibinde göstereceksiniz –ki hiçbir şekilde gösteremezsiniz ve hiç
kimseye o zâtın orada bulunduğunu dinletemezsiniz– ya da susunuz !
Müdafaa meydanınız kuyunun dibidir. Diğer meydan ve o uzun mesafe ise
şu mübarek cemaatindir. O zâtı kuyunun dibinden başka nerede gösterseler
davayı kazanırlar.”
İşte –şu temsildeki gibi– şeytanla münazara bahsi, Arş’tan yere kadar olan
uzun mesafeyi şeytanın taraftarlarının elinden alıyor ve onları sıkıştırıyor,
teslime mecbur ediyor. En akıl dışı, en imkânsız, en nefret edilecek mevkii
onlara bırakıyor. Şeytanın taraftarlarını en dar ve kimsenin giremeyeceği
deliğe sokuyor , bütün m esafeyi Kur’an namına zapt ediyor.
Eğer onlara sorulsa: “Kur’an nas ıldır?”
Derler ki: “İnsan elinden çıkmış güzel ve ahlâk dersi veren bir kitaptır.”
O vakit onlara şöyle denir: “Öyleyse o Allah’ın kelâmıdır ve onu böyle
kabul etmeye mecbursunuz . Çünkü siz yolunuz  gereği ona güzel
diyemezsiniz.”
Hem sorulsa, “Peygamberi nasıl bilirsiniz?”
Derler ki: “Güzel ahlâklı, çok akıllı bir adam .”
O vakit onlara şöyle denecektir: “Öyleyse imana geliniz! Çünkü o zât
güzel ahlâklı ve akıllı ise her durumda Allah’ın resûlüdür. Çünkü sizin bu
‘güzel’ sözünüz, sınırlarınız dâhilinde değil, yolunuz  gereği böyle
diyemezsiniz.” Ve bunun gibi... Hakikatin başka yönleri temsildeki diğer
işaretlere uygul anabilir.
İşte bu sırdan dolayı, şeytanla münazara edilen Birinci Bahis, müminlerin
imanını korumak için Resûl-u Ekrem’in mucizelerini bilmeye ve o
mucizelerin kesin delillerini öğrenmeye ihtiyaç bırakmıyor. Basit bir
emare, küçük bir delil imanı kurtarıyor. Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) her bir hali, her bir sıfatı, her bir tavrı; kuyunun dibinde, en
aşağı derecede olmadığına dair birer mucize hükm üne geçer, yüceler
yücesi bir makamda bulunduğunu i spat eder.
Yedinci Mesele
İbret Verici Bir Mesele
Vehme kapılan ve usanca düşen bazı dostlarıma, manevî kuvve tlerini
artıracak yedi işaretle, sırf Kur’an hizmetine dair bir ilahî ikramı ve
korumayı söylemeye mecburum ki, o zayıf damarlı dostlarımı kurtarayım.
Yedi işaretin dördü, dost iken sırf dünya ya ait birer maksat için, şahsım
değil Kur’an’a hizmetkârlığım yönünde n bana düşman vaziyeti alan ve
maksatlarının aksiyle tokat yiyenler hakkındadır. Üç işarette bahsedilenler
ise ciddi dosttu, daima da dostturlar. Fakat geçici olarak, dostluğun
gerektirdiği mertçe vaziyeti göstermediler. Böylece ehl-i dünya nın
alâkasını kazanıp dünya ya ait birer maksat elde etmek ve başlarından emin
olmak istediler. Halbuki o üç dostum –maalesef– bu maksatlarının aksiyle
şiddetli bir şekilde ikaz edildi.
İlk bahsettiğimiz, görünüş te dost olan, sonra düşman vaziyeti alan dört
kişiden,
Birincisi: Bir müdür kaç vasıtayla yalvardı, Onunc u Söz’den bir nüsha
istedi, kendisine verdim. O ise terfi etmek için dostluğum u bırakıp bana
düşman vaziyeti aldı. O risaleyi şikâyet ve ihbar edercesine valiye verdi.
Kur’an hizmetinin lütfunun bir eseri olarak terfi ettirilmedi, vazifesinden
alındı.
İkincisi: Bir başka müdür –dos t iken– âmirlerinin hatırı için ve ehl-i
dünya nın alâkasını kazanmak düşüncesiyle, şahsım değil Kur’an’a
hizmetkârlığım yönünde n bana rakip ve düşmanca bir tavır aldı,
maksadının aksiyle tokat yedi. Umulmadık bir meselede iki buçuk seneye
mahkûm  edildi. Sonra Kur’an’ın bir hizmetkârından dua istedi. İnşallah,
belki kurtulacak. Çünkü ona  dua edildi.
Üçüncüsü: Bir öğretmen, dost görünürken ben de ona dost diye baktım.
Sonra Barla’ya nakledilmek ve yerleşmek için bana karşı düşmanca bir
vaziyet aldı, maksadının aksiyle tokat yedi. Öğretmenlikten askerliğe
atıldı, Barla’dan uzaklaştırıldı.
Dördüncüsü: Bir öğretmene (hafız olduğu ve dindar gördüğüm  için)
Kur’an hizmetinde bana dostluk eder niyetiyle samimi bir dostluk
gösterdim. Sonra o öğretmen, ehl-i dünya nın alâkasını kazanmak için bir
memurun bir tek sözüyle bize karşı çok soğuk ve korkak bir tavır aldı. O
maksadının aksiyle tokat yedi. Müfettişinden şiddetli bir azar işitti ve
vazifesinden alındı.
İşte bu dör t adam, bize düşman vaziyeti almakla böyl e tokat yedikleri gibi,
üç dostum da ciddi dostluğun gerektirdiği mertçe tavrı göstermedikleri
için, tokat yemedilerse de bir çeşit ihtar türünde n, maksatlarının tersiyle
ikaz edildiler.
Birincisi: Gayet mühim, ciddi ve hakiki bir talebem olan muhterem bir
zât, sürekli Sözler’i yazar, neşrederdi. Niyeti belli olmayan büyük bir
memurun gelmesi ve bir hadise yüzünde n yazdığı Sözler’i sakladı, eserleri
yazarak çoğaltmayı da geçici bir süre terk etti. Bu şekilde ehl-i dünya dan
bir zarar görmemek, bir sıkıntı çekmemek ve şerlerinden emin olmak
istiyordu. Halbuki Kur’an hizmetinin geçici bir süre kesintiye
uğramasından gelen bir hatanın eseri olarak, bir sene sürekli, bin liraya
mahkûm iyet gibi bir belâ gözünün önüne  konul du. Ne vakit risaleleri
yazarak çoğaltmaya niyet etti ve eski haline döndü, o davadan –Allah’a
hamdolsun– be raat etti, fakir haliyle bin lira ceza vermekten kur tuldu.
İkincisi: Beş seneden beri mert, ciddi ve cesur bir dostum olan bir zât,
ehl-i dünya nın ve yeni gelen bir âmirin hüsn-ü zannını ve alâkasını
kazanmak için komşum iken, düşünmeden, iradesi dışında birkaç ay
benimle görüşmedi. Hatta bayramda ve ramazanda da uğramadı. Halbuki
buna  sebep olan köy meselesi istediğinin aksine neticelendi, nüfuzu
kırıldı.
Üçüncüsü: Haftada bir-iki defa benimle görüşen bir hafız, imam olmuş.
Sarık sarabilmek için iki ay benimle görüşmeyi terk etti. Hatta bayramda
yanıma gelmedi. Umulanın ve maksadının aksine yedi-sekiz ay imamlık
yaptığı ve âdeti olmadığı halde ona sarık bağlattırılmadı.
İşte bu gibi çok hadise var. Fakat bazılarının hatırını kırmamak için
zikretmiyorum. Bunlar her ne kadar zayıf birer emare ise de bir arada
düşünüldüğünde  bir kuvve t hissedilir. Bununl a, şahsım değil –çünkü
nefsimi hiçbir ikrama lâyık görmüyorum– fakat Kur’an hizmeti
noktasında, sırf o yönde n Cenâb-ı Hakk’ın bir ikramı ve himayesi altında
hizmet ettiğimiz anlaşılıyor. Dostlarım bunu düşünmeli, evhama
kapılmamalı! Madem bunlar Kur’an’a hizmetkârlığıma ilahî bir
ikramdır… Madem övünm eye değil, aksine, şükre sebeptir... Ve madem
1277وَأَ َِِِْ رََ ََثْ fermanı var… Şu sırlardan dolayı, bunları hususi
olarak dos tlarıma söylüyorum.
Sekizinci Mesele
Yirmi Yedinci Söz’deki, içtihada mâni sebeplerin beşincisinin üçüncü
noktasının üçüncü misalinin haşiyesidir.
Mühim bir soru: Hakikati araştırıp delilleriyle bilen bazı zâtlar der ki:
“Kur’an’daki sözlerin, kelimelerin, zikirlerin ve diğer tesbihlerin her biri,
insanın manevî latifelerini çeşitli yönlerden nurlandırır, onu mânen besler.
Mânâları bilinmezse yalnız sözler bir şey ifade etmiyor, kâfi gelmiyor.
Söz bir elbisedir; değiştirilse, her millet o mânâlara kendi diliyle lafız
giydirse daha faydalı olmaz mı?”
Cevap: Kur’an’daki ve Resûl-u Ekrem’in tesbihatındak i ifadeler cansız
elbiseler değil, vücudun canlı cildi gibidir, belki zamanla cilt olmuştur.
Elbise değiştirilir, fakat cilt değişse vücuda zararlıdır. Namaz ve ezandak i
gibi mübarek sözler, örfî1278 mânâlarına has isim ve nam olmuştur. Bu ise
değiştirilmez.
Ben kendi nefsimde tecrübe ettiğim bir hali çok defa araştırdım, hakikat
olduğunu gördüm. O hal şudur: İhlâs sûresini arife günlerinde yüzer defa
okuyor dum.1279 Gördüm ki, bendeki manevî duygul arın bir kısmı, birkaç
defada gıdasını alır, sonra vazgeçer, durur. Akıl gibi bir kısım da bir
zaman mânâ tarafına yöne lir, hissesini alır, sonra o da durur. Ve kalb gibi
bir kısım latifeler, manevî zevke vesile bazı mânâlardan hissesini alır,
ardından o da susar ve bunun gibi… Git gide, o tekrarda yalnız bir kısım
latifeler kalır ki, onlar pek geç usanıyor, hisse almaya devam ediyor, artık
mânâya ve araştırmaya hiç ihtiyaç bırakmıyor. Gaflet akla, tefekkür
kabiliyetine zarar verirken onlara vermiyor. Lafzın, tatmin edici ifadelerin
bulunduğu kısa bir mealiyle has isim oldukları örfî mânâ onlara kâfi
geliyor. Eğer o sırada mânâyı düşünse zararlı bir usanç verir. O gıdasını
almaya devam eden latifeler, öğrenmeye ve anlamaya muhtaç değildir;
belki hatırlamaya, yöne lmeye ve teşvike ihtiyaç duya r. O cilt hükmünde ki
sözler onlara kâfi geliyor ve mânâ vazifesi görüyor. Bilhassa Arapça
ifadelerle, Allah kelâmı ve ilahî beyan olduğunu hatırlatmakla daimî bir
feyze vesiledir.
İşte kendi tecrübe ettiğim şu hal gösteriyor ki, ezan, namaz tesbihatı ve
her vakit tekrar edilen Fâtiha ve İhlâs sûreleri gibi hakikatleri başka bir
lisanla ifade etmek çok zararlıdır. Çünkü daimî kaynak olan ilahî ve
nebevî lafızlar kaybolduktan sonra, o sürekli beslenen latifelerin daimî
hisseleri de yok olur. Hem her harfin en az on sevabı ziyan olduğunda n ve
daimî huzur herkes için namaz boyunc a devam etmediğinden, insanların
tercüme vasıtasıyla gaflet içindeki tabirlerinin ruha karanlıklar vermek
gibi zararları vardır.
Evet, İmam-ı Âzam şöyle demiş: “1280َۤ إَِٰ إِ ُّٰ tevhidin alâmeti ve ona has
isimdir.” Biz de deriz ki: Tesbihat ve zikir kelimelerinin, bilhassa ezan ve
namazdakilerin büyük çoğunl uğu, has (özel) isim hükm üne geçmiştir.
Özel isimler gibi, sözlük mânâsından çok, şeriatça yaygın olarak kabul
edilen mânâsına bakılır. Öyleyse değişmeleri şeriatça mümkün değildir.
Her müminin bilmesi gereken özet halindeki mânâlarını, yani kısa bir
mealini ise en basit adam bile çabuk öğr enir.
Bütün ömrünü Müslüman olarak geçiren ve kafasını binlerce lüzumsuz
şeyle dolduran insanlar, ebedî hayatın anahtarı olan şu mübarek
kelimelerin kısa mealini bir-iki haftada öğrenmemekte nasıl mazur
görülebilir, nasıl Müslüman olurlar ve onlara nasıl “akıllı insan” denir?
Öylelerinin tembelliklerinin hatırı için o nur kaynaklarını koruyan kılıfları
bozmak akıl kârı değildir!..
Hem 1281َُْنَ ِّٰ diyen, hangi milletten olursa olsun, Cenâb-ı Hakk’ı takdis
ettiğini anlar. İşte bu kadarı yetmez mi? Eğer mânâsını kendi diliyle
düşünse bir defa öğrenir. Halbuki onu günde  yüz defa tekrar ediyor. O yüz
defada aklın öğrenme hissesinden başka, lafızdan ve lafza yayılan, onunl a
kaynaşan kısa meal çok nura ve feyze vesiledir. Bilhassa, ilahî kelâm
olması itibarı ile aldığı kutsiyet ve o kutsiyetten gelen feyizler, nurlar çok
mühimdir.
Kısacası: Dince zorunlu olan işlerin kılıfları hükmünde ki mukadde s ilahî
sözlerin yerine hiçbir şey konulamaz, hiçbir şey onların yerini tutamaz ve
vazifesini göremez, geçici olarak o mânây ı ifade etse de daimî, yüce ve
kutsî bir şekilde edemez. Dinin nazarî kısmının kılıfı olan lafızların
değiştirilmesine ise zaten lüzum yoktur. Çünkü nasihatle veya başka
şekilde ders verme, öğretme ve vaaz ile o ihtiyaç giderilir.
Sözün Özü: Nahve1282 dayanan Arapçanın kuşatıcılığı ve Kur’an’daki
lafızların mucizeliği öyle bir tarzdadır ki, tercümesi mümkün değildir,
hatta akıl dışıdır diyebilirim. Kimin şüphe si varsa Kur’an’ın mucizeliğine
dair Yirmi Beşinci Söz’e müracaat etsin. Tercüme dedikleri şeyler ise özet
halinde, gayet eksik meallerdir. Böyle bir meal nerede; canlı, pek çok yönü
ve mertebesi bulunan ay etlerin hak iki mânâları nerede?..
Dokuzuncu Mesele
Mühim ve Mahrem Bir Mesele ve Bir Velâyet Sırrı
İslam âleminde “Ehl-i Sünne t ve Cemaat” denilen, hak ve istikamet ehli
olan büyük cemaat, Kur’an ve iman hakikatlerini istikamet dairesinde,
sünne t-i seniyyeye nokt ası nokt asına uyarak muhafaza etmiştir.
Veli zâtların büyük çoğunl uğu o daireden çıkmış. Başka bir kısım veliler,
Ehl-i Sünne t ve Cemaat’in bazı düsturları dışında ve usullerine muhalif bir
caddede görünmüş. İşte şu kısım velilere bakanlar ikiye ayrıldı:
Bir kısmı Ehl-i Sünne t’in usulüne muhalif oldukları için onların veliliğini
inkâr ettiler. Hatta kimilerini küfürle itham etmeye kadar gittiler.
Diğer kısım, onlara uyanlardır. Onların veliliğini kabul ettikleri için derler
ki, “Hak, yalnız Ehl-i Sünne t ve Cemaat’in yoluyla sınırlı değil.”
Bid’atçılardan bir topluluk oluşturdu, hatta dalâlete kadar gittiler.
Bilmediler ki, hidayete ermiş her zât hidayete götüremez. Şeyhleri
hatasında mazurdur, çünkü m eczuptur. Kendileri ise mazur olamaz.
Orta yolu tutan bir kısım ise o velilerin velâyetini inkâr etmedi, fakat
yollarını da kabul etmediler. Derler ki: “Usul dışı sözlerinde ya hâle
mağlup olup hata ettiler ya da o sözler mânâsı bilinmeyen müteşâbih1283
ifadeler gibi, manevî bir sarhoşluk ha linde söylenmiş ölçüsüz ifadelerdir.”
Maalesef birinci kısım, bilhassa dış görünüş e bakıp hüküm  veren âlimler,
ehl-i sünne t yolunu korumak niyetiyle çok mühim evliyayı inkâra, hatta
dinden çıkmakla itham etmeye mecbur kalmışlar. İkinci kısım olan
taraftarları ise öyle şeyhlere çok hüsn-ü zan besledikleri için hak yolunu
bırakıp bid’ata, hatta dalâlete girdikleri görülmüş.
İşte şu sırra dair, zihnimi çok zaman meşgul eden bir hal vardı: Bir zaman,
bir kısım ehl-i dalâlete, mühim bir vakitte, kahrolmaları için beddua  ettim.
Beddua mın karşısına müthiş bir manevî kuvve t çıktı. Hem bedduamı geri
çevirdi, hem beni bunda n men etti.
Sonra gördüm ki, o kısım dalâlet ehli, hakka zıt icraatında manevî bir
kuvve tin yardımıyla arkasına aldığı halkı sürükleyip gidiyor ve başarılı
oluyor. Yalnız zorla değil; belki müminlerin bir kısmı velâyet kuvve tinden
gelen bu a rzuya kapılıp onl arı hoş görüyor, çok fena saymıyor.
İşte bu iki sırrı hissettiğim vakit dehşete düştüm. “Fesübhâ nallah!” dedim,
“Hak yoldan başka velâyet bulunabilir mi? Bilhassa hakikat yolunda kiler,
dehşetli bir dalâlet cereyanına taraftar olur mu?” Sonra mübarek bir arife
gününde , güzel kabul edilen bir İslam âdetince İhlâs sûresini yüz defa
okudum , onun bereketiyle ve Allah’ın rahmetiyle “Mühim Bir Soruya
Cevap” adıyla yazılan meseleyle beraber şöyle bir hakikat de aciz kalbime
geldi. O hakikat şudur:
Fatih Sultan Mehmed zamanında yaşandığı rivayet edilen meşhur ve
mânidar “Cibali Baba Kıssası”ndaki gibi, bir kısım veli zâtlar görünüş te
muhakemeli ve akıllı da olsa meczupturlar. Bir kısmı da bazen uyanık ve
akıl dairesinde görünür, bazen aklın ve muhakemenin dışında bir hale
girer. Şunlardan bir sınıf, hak ile bâtılı karıştırır, ayıramaz. Manevî
sarhoşluk halinde gördüğü bir meseleyi uyanıkken gerçekleştirir, hata eder
ve hata ettiğini bilmez. Meczupların bir kısmı Allah katında muhafaza
altındadır, dalâlete gitmez. Diğer bir kısmı ise öyle değildir, bid’at ve
dalâlet cereyanlarında bulunabilirler. Hatta kâfirler içinde
bulunabileceklerine ihtimal verilmiştir.
İşte onlar geçici bir süre veya daimî meczup olduklarından, mânen
“mübarek mecnun”  hükm ünde dirler. Mübarek ve serbest mecnun
hükm ünde  oldukları için yaptıklarından sorumlu değildirler. Ve sorumlu
olmadıkları için hesaba çekilmeyecekler. Kendi meczup velilikleri devam
etmekle beraber, dalâlet ehline ve bid’atçılara taraftar çıkar, mesleklerine
bir derece kıymet kazandırıp uğursuz bir şekilde bir kısım müminlerin ve
hak ehlinin o yol a girmesine sebep olurlar.
Onuncu Mesele
Bazı dostların ihtarıyla, ziyaretçiler hakkında bir düstur izah edilmek
istenmiş, onun i çin yazılmıştır.
Bilinsin ki, bizi ziyaret eden ya düny a hay atı için gelir, o kapı kapalıdır; ya
da ahi ret hayatı için gelir, bunda i ki kapı var:
Ya şahsımı mübarek ve makam sahibi zanne dip gelir. O kapı da kapalıdır.
Çünkü ben kendimi beğenmiyorum, beni beğenenleri de beğenmiyorum.
Cenâb-ı Hakk’a çok şükür, beni kendime beğendirmemiş. İkinci kapı, sırf
Kur’an-ı Hakîm’in hakikatlerinin ilancısı olmam yönüy ledir. Bu kapıdan
girenleri –baş  göz üstüne– kabul ediyorum. Onlar da üç tarzda olur: Dost,
kardeş veya talebe...
Dostun hususiyeti ve şartı şudur ki: Risalelere ve Kur’an nurlarına dair
hizmetimize kesinlikle ve ciddi bir şekilde taraftar olsun; haksızlığa,
bid’atlara ve dalâlete kalben taraftar olmasın ve Kur’an nurlarından
kendisi için de istifadeye çalışsın.
Kardeşin hususiyeti ve şartı şudur: Risale-i Nur’un neşrine hakiki
olarak, ciddi çalışmakla beraber beş farz namazını eda etmek ve yedi
büyük günahı  işlememek.
Talebeliğin hususiyeti ve şartı şudur ki: Risale-i Nur’u kendi malı ve
telifi gibi hissedip ona sahip çıksın, en mühim hayat vazifesini onun neşri
ve ona hi zmet bilsin.
İşte bu üç tabak a, benim üç şahsiyetimle alâkalıdır: Dost, benim kendime
ait şahsiyetimle münas ebetli olur. Kardeş, kulluğum  ve kulluk noktasındak i
şahsiyetimle alâkalıdır. Talebe ise Kur’an-ı Hakîm’in ilancısı olmam
yönüy le ve hocalık vazifesindeki şahsiyetimle ilgilidir.
Görüşmenin de üç meyvesi var:
Birincisi: Kur’an hakikatlerinin ilancısı olmam itibarı ile Kur’an’ın
mücevherlerini benden veya Risale-i Nur’dan ders almak, bir ders bile
olsa…
İkincisi: İbade t yönünde n ahi rete dair kazancıma ortak olmak...
Üçüncüsü: Beraber Cenâb-ı Hakk’ın dergâhına yönelip kalben bağl anar ak
Kur’an-ı Hakîm’e hizmette el ele verip baş arı ve hidayet istemek…
Eğer talebe ise, her sabah sürekli ismiyle, bazen de hayaliyle yanımda
hazır ve duam dan hi ssedar olur.
Eğer kardeş ise, birkaç defa hususi ismi ve suretiyle duam da, manevî
kazancımda hazır ve ondan hissedar olur. Sonr a bütün kardeşler içine
dâhil edip Cenâb-ı Hakk’ın rahmetine teslim ediyorum; dua vaktinde
“ihvetî ve ihvânî” (kardeşlerim) dediğim vakit onların arasında bulunur.
Ben bilmesem de Allah’ın rahmeti onları biliyor ve görüyor.
Eğer dost ise, farzları yerine getirip büyük günahl arı terk ederse umumi
mânâda kardeşleri anmam itibarı ile duam a dâhildir. Bu üç tabak anın da
beni manevî dua v e kazançlarına dâhi l etmesi şarttır.
اَُّٰ َ َٰ َْ َلَ: اَُُِْْ ُِِِْْ ََُْْنِ اَُْْصِ َُ َُُْ ًَْ،
1284وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ وََْ
1285َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
وََُا اَُْْ ِِّٰ اِي ََٰ َِٰا وََ ُ ََِِْيَ ََْۤ أَنْ ََٰ ُّٰۚ 
1286ََْ َۤءَتْ رُُُ رََ َِْ
اَُّٰ َ َْ أََبَ ًُ ِ َِْ۪.. وََ َْ َََ إَِْاَِ َٰ أََْاِ۪.. وََ َْ أَرََْ َُُ إِٰ
َُْبَ.. وََ َْ َََ ا َْ أَبَ.. وََ َْ أََبَ دََْةَ زََِ.. وََ َْ َََ َُُ اَْ َّٰ
َََُْ ََِْارِ أََْبِ ِٰهِ اََاتِ اَََُْْتِ أَنْ َََِْ وََََْ ََِ ِٰهِ اَِِ وَرَََُُْ
ِْ َ ََطِِ اِِْْ وَاِْ وَاَُْْ َٰ أََْاَِ وََ ََِْ إِٰ أََُِْ وَاِْْ َََُْ وَََُُْْ
1287وَاِْ أََْاضَ َُُِ وَُُِِْ، اَِٰ اَِٰ اَِٰ
1195 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
1196 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
1197 “Eğer şeytandan gelen bir vesvese seni dürterse hemen Allah’a sığın! Çünkü O, her şeyi
işitir, her şeyi mükemmel tarzda bilir.” (A’râf sûresi, 7/200; Fussilet sûresi, 41/36).
1198 Malı elinde tutan kimse.
1199 Bkz. es-Serahsî, el-Mebsût 11/8; el-Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi’ 6/202; el-Merğînânî, el-Hidâye
2/177.
1200 Bkz. Enbiyâ sûresi, 21/107.
1201 Büyüklük, ciddiyet, sabır sahibi büyük peygamberler Efendimiz Hazreti Muhammed
(aleyhissalâtü vesselam), Hazreti Nuh, Hazreti İbrahim, Hazreti Musa ve Hazreti İsa'ya
(aleyhimüsselam) verilen sıfat.
1202 “Musa (aleyhisselam): ‘Senin konuşman böyle midir?’ diye sorunca, Cenâb-ı Hak: ‘Bütün
lisanların kuvveti benimdir.’ buyurdu.” (Bkz. Ahmed İbni Hanbel, er-Reddü ale’z-Zenâdika ve’l-
Cehmiyye s.36; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 6/210; et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 6/30)
1203 “Uydurduğu yalanı Allah’a mal eden kimseden daha zalim biri olabilir mi?” (Zümer sûresi,
39/32)
1204 Bkz. Buhârî, edeb 72, i’tisâm 5; Müslim, fezâil 127, 128; Müsned 6/45, 181.
1205 Bkz. Haşir sûresi, 59/16.
1206 Asfiya: Safiyet, takva ve kemâl sahibi, peygamber varisi zâtlar.
1207 Mantıkta ihtimalleri teker teker ayıklayarak doğru neticeye ulaşma şeklindeki bir ispatlama
yöntemi.
1208 Bkz. el-Cüveynî, el-Burhân, 2/534, 535; er-Râzî, el-Mahsûl, 5/299.
1209 Kur’an-ı Hakîm’in, kâfirlerin küfürlerini ve galiz tabirlerini çürütmek için bazı yerlerde
zikretmesine dayanarak, inkârcıların küfürlerinin tamamen akıl dışı ve temelsiz olduğunu
göstermek için şu tabirleri farz-ı muhal suretinde titreyerek kullanmaya mecbur kaldım.
1210 Marifet mertebesinin en yükseği. Hakikati bizzat yaşayarak görme hali.
1211 Melekler, insanlar ve cinler sayısınca, O’na salât ve selam olsun.
1212 “Kâf. Şanlı şerefli Kur’an hakkı için.” (Kaf sûresi, 50/1)
1213 “Ağzından çıkan bir tek söz olmaz ki, yanında bu iş için hazırlanmış gözcü olmasın, onun
söylediğini ve yaptığını kaydetmiş olmasın. Vakti geldiğinde ölüm sekeratı başlayınca, can
çekiştiği sırada insana ‘İşte!’ denir, ‘senin en çok nefret edip kaçtığın şey!’ Sûra üfürülür kalk
borusu çalar. İşte bu da tehditle bildirilen azabın günüdür. O gün herkes beraberinde bir muhafız,
bir de şahit olarak Yüce Divana gelir. Allah ona buyurur: ‘Sen bundan gaflet içindeydin. İşte
gözünün önünden perdeyi kaldırdık, şimdi artık gözün pek keskindir!’ Yanındaki arkadaşı ‘İşte!’
der, ‘Onun defteri! Her ne yapmışsa, burada yazılı!’ Allah muhafızla şahide veya cehennem
görevlisi iki meleğe: ‘Atın!’ buyuracak, ‘atın cehenneme her nankör, inatçı kâfiri.” (Kaf sûresi,
50/18-24)
1214 Bkz. En’âm sûresi, 6/73; Kehf sûresi, 18/99; Tâhâ sûresi, 20/102; Mü’minûn sûresi, 23/101;
Neml sûresi, 27/87; Yâsîn sûresi, 36/49, 51, 53; Sâffât sûresi, 37/19; Sâd sûresi, 38/15; Zümer
sûresi, 39/68; Kaf sûresi, 50/20, 42; Hâkka sûresi, 69/13; Nebe sûresi, 78/18, Nâziât sûresi, 79/6-
7, 13. Ayrıca bkz. Müsned 2/162, 166, 192.
1215 “(Kâfirler boğulduktan sonra yerle göğe:) ‘Ey yeryüzü! Vazifen bitti; suyunu yut. Ey semâ!
İhtiyaç kalmadı; yağmuru kes’ diye emir buyuruldu. Su çekildi, iş bitirildi, gemi Cudi üzerinde
yerleşti ve ‘Kahrolsun o zalimler!’ denildi.” (Hûd sûresi, 11/44)
1216 “Azgınlığı yüzünden Semûd halkı, resûllerinin bildirdiği gerçekleri yalan saydı. Bir ara
onların en azılı olanları öne atıldığında, bu yalanlamaları iyice şiddetlendi. Peygamberleri ise
kendilerine: ‘Mucizevî olarak verilen Allah’ın devesini ve onun su içme sırasını gözetin, ona
dokunmayın!’ dedi. Fakat onlar o peygamberi yalancı sayıp deveyi kestiler. Allah da böylesi suç
ve isyanları sebebiyle azap indirdi, onları yerle bir etti. Bunun sonucundan da asla endişe
etmedi.” (Şems sûresi, 91/11-15)
1217 İ’caz: Mucize olma, benzerinin yapılması mümkün olmadığı için herkesi şaşırtıp aciz
bırakma.
1218 “Önderler içinde Zünnûn’u da an. O, (inkârda direten ve uyarılardan hiç etkilenmeyen
halkına) kızarak onları terk etmişti. Bizim hiçbir zaman kendisini sıkıştırmayacağımıza
inanıyordu. Sonra, (düştüğü balığın karnının, gecenin ve denizin, bir de bulunduğu halin)
karanlıkları içinde, ‘Senden başka ilah yoktur. Sen her türlü kusurdan, eksiklikten, eşi-ortağı
bulunmaktan mutlak münezzehsin. Ben, gerçekten kendine yazık edenlerden oldum!’ diye
yakardı.” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
1219 “Bizim hiçbir zaman kendisini sıkıştırmayacağımıza (inanıyordu).” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
1220 “Sonra karanlıklar içinde şöyle yakarmıştı.” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
1221 “Beni Yusuf’a gönderin.” (Yûsuf sûresi, 12/45)
1222 “Ey Yusuf, ey doğru sözlü kişi.” (Yûsuf sûresi, 12/46)
1223 “Öyle ise Kur’an okunduğunda hemen ona kulak verin, susup dinleyin ki merhamete nail
olasınız.” (A’râf sûresi, 7/204)
1224 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1225 Allah, lütfederken şahsın kabiliyetine bakmaz.
1226 Allah’a hamdolsun, bu Rabbimin ihsanıdır.
1227 Hucurât sûresi, 49/13.
1228 “İslamiyet cahiliye ırkçılığını kesip atmıştır.” Bkz. Müslim, imâre 53-54; Ebû Dâvûd, edeb
111, 112; İbni Mâce, fiten 7.
1229 “Kâfirlerin kalblerine taassubu, cahiliye taassup ve tarafgirliğini yerleştirdikleri o sırada,
Allah da elçisinin ve müminlerin gönüllerine huzur ve güven duygusu verdi. Takva kelimesini
onlara yoldaş etti. Zaten onlar bu söze pek lâyık ve ehildiler. Allah her şeyi hakkıyla bilir.” (Fetih
sûresi, 48/26)
1230 “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse bilsin; Allah onların yerine öyle bir
topluluk getirir ki, Allah onları sever, onlar da Allah’ı severler. Onlar müminlere karşı
alçakgönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve zorludurlar. Allah yolunda cihad ederler.” (Mâide sûresi,
5/54)
1231 Kıymetinin mertebesi.
1232 Yirmi sekizinci Amerikan başkanı Thomas Woodrow Wilson.
1233 Birinci Dünya Savaşı yıllarındaki İngiliz başbakanı.
1234 Birinci Dünya Savaşı yıllarındaki Yunan başbakanı.
1235 “Hâlâ akıllanmazlar mı?” (Yâsîn sûresi, 36/68). Ayrıca bu ifade أَََ َُِْنَ şeklinde muhatap
kipiyle pek çok yerde geçmektedir. Bkz. Bakara sûresi, 2/44, 76; Âl-i İmran sûresi, 3/65; En’âm
sûresi, 6/32; A’râf sûresi; 7/169; Yûnus sûresi, 10/16 ...
1236 “Hiç düşünmüyor musunuz?” (En’âm sûresi, 6/50)
1237 “Kur’an’ı gereği gibi düşünmeyecekler mi?” (Nisâ sûresi, 4/82)
1238 “Allah’ı bırakıp bilginlerini ve rahiplerini rab edindiler.” (Tevbe sûresi, 9/31)
1239 Bkz. Nisâ sûresi, 4/74; Tevbe sûresi, 9/111.
1240 “Âlemlerin Rabbi” (A’râf sûresi, 7/54; Şuarâ sûresi, 26/23; Kasas sûresi, 28/30; Mü’min
sûresi, 40/64; Fussilet sûresi, 41/9; Tekvir sûresi, 81/29; Hâkka sûresi, 69/4)
1241 Bkz. et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 1/63; el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’an 1/138; el-
Beğavî, Meâlimü’t-Tenzîl 1/40.
1242 “O iki denizi salıverdi, birbirine kavuşurlar. Fakat aralarında bir engel bulunduğundan,
birbirinin sınırını aşmazlar.” (Rahman sûresi, 55/19-20)
1243 “Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’adır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
1244 “Âlemlerin Rabbi” (A’râf sûresi, 7/54; Şuarâ sûresi, 26/23; Kasas sûresi, 28/30; Mü’min
sûresi, 40/64; Fussilet sûresi, 41/9; Tekvir sûresi, 81/29; Hâkka sûresi, 69/4)
1245 “Allah (celle celâlüh) bir kuluna hayır murat ettiğinde onu üç güzel vasıfla donatır: Dinde
derin bilgi sahibi yapar, dünyanın geçici ve faydasız yönlerinden uzak tutar ve ona, kendi
kusurlarını görebilme fazileti nasip eder.” (ed-Deylemî, el-Müsned 1/242; İbni Ebî Şeybe, el-
Musannef 6/240; İbnü’l-Mübârek, ez-Zühd s. 96)
1246 “Doğrusu ben nefsimi temize çıkarmam. Nefis daima fenalığı ister, kötülüğe sevkeder.”
(Yûsuf sûresi, 12/53)
1247 Nefs-i emmare: İnsanı daima kötülüğe sevk eden nefis.
1248 Nefs-i levvâme: İnsan nefsinin ikinci mertebesi. İşlenen günahlardan üzüntü, sevaplardan
sevinç duyan nefis.
1249 Nefs-i mutmainne: Nefsin dördüncü mertebesi. Şüphesiz bir imana ve bunun zevkine eren
nefis.
1250 İbni Arabî, Risaletü’ş-Şeyhi’l-Ekber ile’l-İmam Fahriddin er-Râzî s. 11.
1251 Mukaddime: Giriş.
1252 Mevkıf: Durak
1253 Vucûbiyet: Vacip, zorunlu, kendinden olma.
1254 Cenâb-ı Hakk’ı bilme, tanıma.
1255 Vücûd-u Vâcib’e nispeten başka şeylere var denilmemeli, onlar varlık unvanına lâyık
değillerdir.
1256 Görülen sadece O’dur.
1257 Aklı başında olan ve dikkatle bakan herkes için bir yaprak bile Allah’ın marifetine dair bir
defterdir.
1258 “Her şeyde Allah’ın varlığını ve birliğini gösteren bir ayet (işaret) vardır.” (Bkz. el-
Esfehanî, el-Eğânî 4/39; el-Kalkaşendî, Subhu’l-A’şâ 12/413; el-Übşeyhî, el-Müstatraf 1/16,
2/280)
1259 “Gerçekten biz, Âdemoğullarını şerefli kıldık” (İsrâ sûresi, 17/70)
1260 “İnsan (bu emanetin hakkını gözetmediğinden) cidden çok zalim, çok cahildir.” (Ahzâb
sûresi, 33/72)
1261 Bkz. “Hakkı inkâr edenler görüp bilmediler mi ki göklerle yer bitişik (bir bütün) idi, onları
biz ayırdık, hayata sahip her şeyi sudan yaptık. Hâlâ inanmayacaklar mı?” (Enbiyâ sûresi, 21/30)
1262 Daha yok mu?
1263 “Hayır ve fazilet kaynağı ‘Lâ ilahe illallah’ cümlesi ile imanınızı yenileyiniz.” (el-Hakîm et-
Tirmizî, Nevâdiru’l-Usûl 2/204. Ayrıca benzer mânâdaki hadisler için bkz. Ahmed İbni Hanbel,
el-Müsned 2/359; Abd İbni Humeyd, el-Müsned 1/417)
1264 “Allah’tan başka ilah yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
1265 Hudûs: Sonradan olma, yokken vücuda gelme.
1266 Görülen sadece O’dur.
1267 Vücûd-u Vâcib’e nispeten başka şeylere var denilmemeli, onlar varlık unvanına lâyık
değildir.
1268 Allah’tan başka mabud, maksut ve talep edilecek yoktur.
1269 Ehadiyet: Cenâb-ı Hakk’ın her varlıkta ayrı ayrı görülen birlik tecellisi.
1270 “Allahım! Benim ve benden önceki peygamberlerin söylemiş olduğumuz sözlerin en
faziletlisi, ‘Lâ ilahe illallah’ sözüdür.”* buyuran zâta, onun âl ve ashabına salât ve selam eyle!
* Tirmizî, deavât 123; Muvatta, Kur’an 32, hac 246; Abdurrezzak, el-Musannef 4/378.
1271 “Allah’tan başka ilah yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
1272 “Muhammed Allah’ın resûlüdür.” (Fetih sûresi, 48/29)
1273 Peygamberlerin sonuncusu, mührü.
1274 Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) caddesinin dışında olanın ve onun arkasından
gitmeyenin gerçek hakikat nuruna ulaşması imkânsızdır.
1275 “Hazreti Muhammed’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yolunun dışındaki bütün yollar
kapalıdır.” (Bkz. Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 10/257; İbni Kayyim, Medâricü’s-Sâlikîn 1/47)
1276 “Allah’tan başka ilah yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
1277 “Ve Rabbinin nimetini anlat da anlat.” (Duhâ sûresi, 93/11).
1278 Örfî: Âdetlere ait olan, geleneksel.
1279 İhlâs sûresini çeşitli sayılarda okumanın faziletlerine dair bkz: Tirmizî, fezâilü’l-Kur’an 11;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/437; Dârimî, fezâilü’l-Kur’an 24.
1280 “Allah’tan başka ilah yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
1281 Allah’ı bütün eksikliklerden tenzih ederim.
1282 Nahiv: Gramer, sözdizimi.
1283 Müteşabih: Mânâsı açık olmayan.
1284 “Allahım! ‘Mümin, diğer mümin için birbirini perçinleyen duvar gibidir.’* diye buyuran
zâta, onun âl ve ashabına salât ve selam eyle!
* Buhârî, salât 88; Müslim, birr 65; Tirmizî, birr 18.
1285 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1286 “‘Hamdolsun bizi bu cennete eriştiren Allah’a! Eğer Allah muvaffak kılmasaydı, biz
kendiliğimizden yol bulamazdık. Rabbimizin elçilerinin gerçeği bildirdikleri bir kere daha
kesinlikle anlaşılmıştır.’ derler.” (A’râf sûresi, 7/43)
1287 Ey Hazreti Nuh’un kavmi hakkındaki duasını kabul eden.. ve ey Hazreti İbrahim’i
düşmanlarına galip getiren.. ve ey Hazreti Yusuf’u, Hazreti Yakub’a tekrar kavuşturan.. ve ey
Hazreti Eyyûb’un hastalığını gideren.. ve ey Hazreti Zekeriya’nın duasını cevap veren.. ve ey
Hazreti Yunus İbni Mettâ’nın duasını kabul eden Allahım! Bütün bu makbul dua sahiplerinin
sırları hürmetine, senden istiyor ve niyaz ediyoruz ki, beni ve bu risaleleri neşredenleri ve
arkadaşlarını insî ve cinnî şeytanların şerrinden muhafaza eyle.. düşmanlarımıza karşı bize
yardım et.. bizi nefsimizin eline bırakma.. bizim ve onların sıkıntılarını gider.. bizim ve onların
kalbî hastalıklarına şifa ver, âmin, âmin, âmin...
Yirmi Yedinci Mektup
Bu mektup, Risale-i Nur müellifinin talebelerine yazdığı hakikatin ta
kendisi olan, çok latif ve güzel mektuplar ile Risale-i Nur talebelerinin
Üstadlarına ve bazen birbirlerine yazdıkları, Risale-i Nur’un
mütalaasından aldıkları parlak feyizleri ifade eden mektuplardan oluşan
çok zengin bir risaledir. Bu kitabın üç dört misli kadar büyüdüğü için
buraya alınmamıştır. Müstakil olarak Barla, Kastamonu, Emirdağ
Lâhikaları diye neşredilmiştir.
Yirmi Sekizinci Mektup
Bu Mektup Sekiz Meseledir.
Birinci Risale Olan Birinci Mesele
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1288إِنْ ُُْْ ِؤَْ َُُْونَ
İkinci Olarak
Üç sene önce benimle görüştükten üç gün sonra tabiri çıkmış, mânâsı
görülmüş eski bir rüyanızın şimdi tabirini istiyorsunuz . Şimdilik o güzel,
mübarek, müjdeli rüyanın hükm ü zaman aşımına uğramış. Mânâsını
göstermiş olan o rüyaya karşı böyl e desem, hakkım yok m u?
1289َ ََْ َ َْ َََْْ َْ َُمِ ََْْ أَزْ َْْ ِ َُْ ََْ
1290اٰنْ َََِ ِ دَامِ أَوَِْْْ َِْ َُْوَنِ َُْنِ َُاْْ
Evet kardeşim, seninle tam hakikat dersini müzakereye alışmışız.
Hayallere kapısı açık olan rüyaları, hakikatini araştırarak bahis konus u
etmek tahkik mesleğine1291 tam uygun gelmediğinden, uykuda ki o küçük
hadise münasebetiyle ölümün küçük bir kardeşi olan uykuya  dair1292 ilmî ve
düsturlara dayalı altı hakikat nüktesini Kur’an ayetlerinin işaret ettiği
yönüyl e bildireceğiz. Yedinci olarak senin rüyan kısaca tabir edilecek.
Birincisi: Yusuf sûresinin mühim bir esası Hazreti Yusuf’un
(aleyhisselam) rüyası olduğu gibi, 1293 وََََْ ََُْْ ًَُ benzeri birçok ayet
rüyada ve uykuda  perdeli olarak mühim hakikatler bulunduğunu gös terir.
İkincisi: Hakikat ehli zâtlar Kur’an ile tefeüle1294 ve rüyaya güve nmeye
taraftar değiller. Çünkü Kur’an-ı Hakîm, kâfirlere çokça ve şiddetli bir
tarzda tokat vuruyor. Tefeülde Kur’an’ın kâfire ait şiddeti tefeül eden
insana çıktığı vakit ümitsizlik veriyor, kalbi bozuyor.
Hem rüya da hayır iken bazen hakikatin tersi şeklinde göründüğü için şer
kabul edilir, insanı ümitsizliğe düşürür, manevî kuvve ti kırar, sûizan verir.
Çok rüya var ki, görünüş te dehşetli, zararlı, pis iken tabiri ve mânâsı çok
güzel oluyor. Herkes görülen rüya ile mânâsının hakikati arasındaki
münasebeti bulamadığı için bazıları lüzumsuz telâş eder, ümitsizliğe
düşer, kederlenir. İşte rüyaların yalnız bu yönü içindir ki, hakikat ehli
zâtlar ve İmam Rabbanî gibi başta َ ََْ َ َْ َََْْ dedim.
Üçüncüsü: Sahih hadiste bildirildiği üzere, peygamberliğin kırk
kısmından biri, uykuda  görülen sadık1295 rüyalardır.1296 Demek, sadık rüyalar
hem haktır hem de peygamberlik vazifesiyle alâkası var. Bu üçüncü
mesele gayet mühim, uzun, derin ve peygamberlikle alâkalı olduğunda n
başka vakte erteliyor, şimdilik o ka pıyı açmıyoruz.
Dördüncüsü: Rüya üç çeşittir.1297 İkisi, Kur’an’ın ifadesiyle, 1298أََْثُ أََْمٍ’a
dâhildir, tabir etmeye değmez. Mânâsı varsa da önemi yok. Ya mizacın
bozulması yüzünde n hayal gücü şahsın hastalığına göre bir terkip ve tasvir
yapar ya da hayal, gündüz  veya daha önce, hatta bir iki sene önce aynı
vakitte başa gelen heyecan verici hadiseleri hatırlatır, değiştirip tasvir
eder, onlara başka bir şekil verir. İşte bu iki kısım أََْثُ أََْمٍ’ dır, tabire
değmiyor.
Üçüncü kısım, sadık rüyalardır. Onda doğrudan doğruya insanın
mahiyetindeki Rabbanî latifeler, görünen âlemle bağlı olan ve bu âlemde
dolaşan duygul arın kapanması ve durmasıyla gayb âlemine karşı bir
münasebet bulur, bir pencere açar. Oradan, meydana gelmeye hazırlanan
hadiselere bakar, Levh-i Mahfuz’un cilveleri ve kader kaleminin yazdığı
yazıların numuneleri türünde n birine rast gelir, bazı hakiki hadiseleri
görür. Ve bazen hayal o hadiselerde tasarruf eder, onlara suret elbiseleri
giydirir.
Bu kısmın çok çeşidi ve tabakası var. Bazen aynen görüldüğü gibi, bazen
ince bir perde altında çıkar, bazen de kalınca bir perdeyle sarılır. Hadis-i
şerifte, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) vahyin başlangıcında
gördüğü rüyaların, şafak vakti günün doğm ası gibi açık ve doğru çıktığı
nakledilmiştir.1299
Beşincisi: Sadık rüya, hiss-i kable’l-vukuun1300 fazla gelişmesidir. Hiss-i
kable’l-vuku ise herkeste az-çok vardır, hayvanlarda bile bulunur. Hatta
bir zaman ben bu hiss-i kable’l-vuku ile insan ve hayvandaki bilinen iç ve
dış duygul ara ilave olarak –aynı işitme, görme duyul arı gibi– “sâika”1301 ve
“şâika”1302 adıyla iki başka hissi ilmen bulmuştum. Dalâlet yolunda kiler ve
felsefeciler hata ederek, ahmakça bir şekilde, şuurluca olmayan o hislere
“tabiî sevk” diyorlar. Hâşâ, tabiî sevk değil; aksine, bir çeşit fıtrî ilham
olarak ilahî kader insan ve hayvanları sevk ediyor. Mesela, kedi gibi bazı
hayvanlar, göz ü kör  olduğu va kit kaderin o s evkiyle gider, göz üne ilaç olan
otu bul ur, sürer, iyileşir.
Hem yeryüzünün sağlık memurları hükm ünde ki, göçebe hayvanların
cenazelerini kaldırmakla vazifeli kartal gibi etobur kuşlara, bir günlük
mesafeden bir hayvan ölüsünün  varlığı kaderin o sevkiyle, o hiss-i kable’l-
vuku i lhamıyla, o ilahî sevk edişle bildirilir ve o kuş lar da onu bul urlar.
Hem dünya ya yeni gelmiş bir arı, daha bir günlük iken havada bir günlük
mesafeyi gider, izini kaybetmeden kaderin o sevkiyle ve o ilhamla döne r,
yuva sına girer.
Hatta herkesin başına çok defa gelmiştir; birinden bahsediyorken aniden
kapı açılır, tahmin etmeyeceği şekilde bahsettiği adam gelir. Hatta Kürtçe
darbımesellerdendir: َڤِ َُِْ َََْارْ ِ وَرَِ Yani, “Kurttan bahsettiğin
zaman topuz u hazırla, çünkü kurt geliyor!” Demek, bir hiss-i kable’l-vuku
ile o Rabbanî latife, o adamın geleceğini özü itibarı ile hisseder. Fakat
aklın şuuru bunu kavrayamadığı için insanı onda n kasten değil, iradesiz
olarak bahsetmeye sevk eder. Feraset sahipleri, bunun bazen keramet gibi
geldiğini bildirir. Hatta bir zaman bende bu tür hassasiyet fazlaydı. Bu hali
bir düsturun içine almak istedim, fakat yakıştıramadım ve yapamadım.
Salih zâtlarda ve bilhassa velilerde hiss-i kable’l-vuku fazla gelişir,
kerametli bir şekilde neticelerini gösterir. İşte bütün avam tabaka için de
bir tür veliliğe mazhariyet vardır ki, sadık rüyalarda evliya gibi, gayba ve
geleceğe ait şeyleri görüyorlar.
Evet, uyku nasıl ki avam tabaka için sadık rüyalar vasıtasıyla bir velilik
mertebesi hükm ünde dir. Aynen öyle de, herkes için gayet güzel ve
muhteşem Rabbanî bir sinemayı seyir yeridir. Fakat güzel ahlâklı olan
güzel düşünür; güzel düşünen güzel levhaları görür. Fena ahlâklı ise fena
düşündüğünde n fena levhaları görür.
Hem uyku herkes için, şu görünen âlemde gayb âlemine bakan bir
penceredir. Hem kayıtlarla sınırlı ve fâni insanlar için serbestçe
dolaştıkları bir meydan; geçmiş ve geleceğin şimdiki zaman hükm ünde
olduğu bir çeşit bekâya mazhar bir seyir yeridir. Hem hayatın
yüküm lülükleri altında ezilen ve sıkıntı çeken ruh sahiplerinin istirahat
mekânıdır. İşte bu gibi sırlar içindir ki, Kur’an-ı Hakîm 1303وََََْ ََُْْ ًَُ
misali ayetlerle uykunun ha kikatini önemle ders veriyor.
Altıncısı ve En Mühimi: Sadık rüyalar benim için hakkalyakîn1304
derecesine gelmiş ve pek çok tecrübemle, ilahî kaderin her şeyi
kuşattığına kesin bir delil hükm üne geçmiştir. Evet, bu rüyalar benim için,
bilhassa bu birkaç senede o dereceye varmıştır ki, mesela yarın başıma
gelecek en küçük hadiselerin, en önemsiz muamelelerin, hatta en basit
konuş maların yazılı ve daha gelmeden belli olduğu, geceleyin onları görüp
dilimle değil gözümle okuduğu m benim için şüphe sizdir. Bir değil, yüz
değil, belki bin defa, gece hiç düşünmediğim halde rüyada gördüğüm  bazı
adamlar veyahut söylediğim meseleler, o gecenin gündüz ünde  az bir
tabirle aynen çıkıyor. Demek en basit hadiseler, meydana gelmeden önce
kayıtlıdır ve yazılmıştır. Demek tesadüf yok, hadiseler başıboş gelmiyor,
düzensiz değildir.
Yedincisi: Senin müjdeli, mübarek ve güzel rüyanın tabiri, Kur’an için ve
bizim için çok güzeldir. Hem zaman onu tabir etti ve ediyor, tabirimize
ihtiyaç bırakmıyor. Hem kısmen tabiri güzel bir şekilde çıkmış, dikkat
etsen anlarsın. Yalnız bir iki noktasına işaret edeceğiz, yani bir hakikati
söyleyeceğiz; senin rüyanın hakikati türünde n olan hadiseler, o hakikatin
surete bürünmüş halidir. Şöyle ki:
O geniş meydanlık, İslam âlemidir. Meydanlığın sonunda ki mescit, Isparta
vilayetidir. Etrafındaki bulanık, çamurlu su, bu zamanın haram zevk ve
eğlenceler, tembellik ve bid’atlar bataklığıdır. Senin selametle, ona
bulaşmadan, süratle mescide erişmen, Kur’an nurlarına herkesten önce
sahip çıkıp kalbini bozmadan sağlam kaldığına işarettir. Mescitteki küçük
cemaat ise Sözlerin1305 Hakkı, Hulûsi, Sabri, Süleyman, Rüştü, Bekir,
Mustafa, Ali, Zühtü, Lütfi, Hüsrev, Refet gibi hizmetkârları, ona omuz
verenlerdir. Ufak kürsü, Barla gibi küçük bir köydür . Yüksek ses, Sözlerin
kuvve tine ve süratle yayılmasına işarettir. Birinci safta sana ayrılan
makam ise Abdurrahman’dan sana kalan yerdir. O cemaatin, telsiz
âletlerin ahizeleri hükm ünde , dersini bütün dünya ya işittirmek istemesinin
işareti ve hakikati ise inşallah tamamen sonra çıkacak. Şimdi fertleri
küçük birer çekirdek ise de ileride Cenâb-ı Hakk’ın yardımıyla büyük
birer ağaç hükm üne geçer ve birer telsiz telgrafın merkezi olurlar. Sarıklı,
küçük, genç bir zât ise Hulûsi’yle omuz omuza verecek, belki onu geçecek
biri… Sözleri neşredenler ve talebeler içine girmeye namzettir.1306
Bazılarını tahmin ederim, fakat kesin hüküm  veremem. O genç, velâyet
kuvve tiyle meydana atılacak bir zâttır… Diğer noktaları sen benim yerime
tabir et.
Senin gibi dostlarla uzun konuş mak hem tatlı hem makbul olduğunda n şu
kısa meselede uzun konuş tum, belki de söz israfı yaptım. Fakat uykuya
dair Kur’an ayetlerinin bir nevi tefsirine işaret etmek niyetiyle
başladığımdan, inşallah o israf affedilir veya sözlerim israf olmaz.
İkinci Risale Olan İkinci Mesele
“Hazreti Musa (aleyhisselam), Hazreti Azrail’in (aleyhisselam) gözüne
tokat vurmuş.. ilâ âhir.”1307 mealindeki hadise dair mühim bir münakaşayı
bitirmek ve meseleyi halletmek için yazılmıştır.
Eğirdir’de ilmî bir münakaşa işittim. O münakaşa, bilhassa şu zamanda
yanlıştır. Hatta münakaşayı bilmiyordum. Bana da soruldu. Muteber bir
kitapta, hadis-i Şeyheyn’in1308 ittifakına alâmet olan “ق” işaretiyle bir hadis
gösterildi, “Hadis midir, değil midir?” diye cevap istendi.
Dedim ki: Böyle muteber bir kitapta Şeyheyn’in hadisteki ittifakına
hükm eden bir zâta güve nmek lâzım. Demek, hadistir. Fakat hadisin, bazı
Kur’an ayetleri gibi, müteşabih1309 olanları var; onların mânâlarını ancak
havas tabaka bulabilir. Şu hadisin ilk anlaşılan mânâsının da hadis ilmine
ait zor meselelerden, müteşabih kısmından olma ihtimali var.
Eğer münakaşa sebebi olduğunu bilseydim, öyle kısa değil belki şöyle
cevap verirdim:
Öncelikle: Bu çeşit meseleleri münakaşa etmenin birinci şartı insafla,
hakkı bulmak niyetiyle, inatlaşmadan, ehil kimseler arasında, yanlış
anlamalara sebep olmadan yapılmasıdır. Müzakere bu şekilde caiz olabilir.
O müzakerenin hak için olduğuna  delil, eğer hak karşı tarafın elinde
görünürse üzülmemek, aksine memnun olmaktır. Çünkü insan bilmediği
şeyi öğrenir. Eğer hak kendi elinde görünürse fazla bir şey öğr enmez, belki
gurura düşme ihtimali var.
İkincisi: Münakaşa sebebi eğer hadis ise hadisin mertebelerini, zımnî
vahyin1310 derecelerini ve Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
sözlerinin kısımlarını bilmek lâzım. Avam tabaka içinde hadis ilmine ait
zor meseleleri münakaşa etmek, üstünlüğünü ortaya koya rcasına, avuka t
gibi kendi sözünü doğru göstermek ve benliğini, gururunu hakka ve insafa
tercih eder şekilde deliller aramak caiz değildir. Madem şu mesele
açılmış, münakaşaya sebep olmuş ve avam tabakadan biçare insanların
zihninde kötü tesir yapıyor. (Çünkü insan bu gibi müteşabih hadisleri
aklına sığıştıramadığı için inkâr etse dehşetli bir kapı açar, yani küçücük
aklına sığışmayan kesin hadisleri dahi inkâr yolunu açar. Eğer hadisin
görünen mânâsını esas tutarak onu öyle kabul edip yaysa dalâlet ehlinin
itirazlarına ve “hurafe” demelerine sebep olur.) Madem dikkatler
lüzumsuz ve zararlı bir tarzda o müteşabih hadise çekilmiş ve bu çeşit
hadisler çok nakledilmiş. Elbette, şüphe leri yok edecek bir hakikati
söylemek, şu hadis kesin olsun ve ya olmasın, o ha kikati zikretmek gerekir.
İşte yazdığımız risalelerde, mesela Yirmi Dördünc ü Söz’ün Üçüncü
Dal’ında On İki Asıl ile, aynı Söz’ün Dördünc ü Dal’ında ve On
Dokuz uncu Mektup’un vahyin kısımlarına dair mukaddimesindeki1311 bir
esasında yer alan etraflıca izahla yetinerek burada o hakikate kısaca işaret
edeceğiz. Şöyle ki:
Melekler, insan gibi bir suretle sınırlı kalmaz; belli tek bir varlık iken bir
küllî hükm ünde dirler. Hazreti Azrail (aleyhisselam) ruhların teslim
alınmasıyla vazifeli meleklere nezaret eder.
Her ölünün ruhunu bizzat Hazreti Azrail mi (aleyhisselam) teslim alıyor
yoks a yardımcıları mı? Bu hus usta üç yol var:
Birincisi: Azrail (aleyhisselam) herkesin ruhunu teslim alır. Bir iş
diğerine mâni olmaz. Çünkü o, nuranîdir. Nuranî bir şey, sayısız ayna
vasıtasıyla sayısız yerde bizzat bulunabilir ve surete bürünüp görünür.
Nuranî bir zâtın sureti onun hususiyetine sahiptir; aynısı sayılır, onda n
farklı değildir. Güneşin aynalardaki misalleri onun ışığını ve sıcaklığını
gösterir, aynı şekilde melekler gibi ruhanîlerin de misal âleminin farklı
farklı aynalarındaki suretleri onların aynısıdır, hususiyetlerini gösterir.
Fakat aynaların mahiyetine, kabiliyetine göre görünürler. Mesela Hazreti
Cebrail (aleyhisselam) sahabiler içinde Dıhye suretinde göründüğü1312
dakikada, binlerce yerde başka suretlerde bulunuyor  ve Arş-ı Âzam’ın
önünde , doğuda n batıya kadar geniş ve muhteşem kanatlarıyla secde
ediyordu.1313 Her yerde oranın mahiyetine göre surete bürünüyor , bir anda
binlerce yerde bulunuyor du.
İşte şu yola göre, ruhun teslim alınması vaktinde insanın aynasında
görünen ölüm meleğinin insan suretinde ve küçük bir misalinin, Hazreti
Musa (aleyhisselam) gibi ulü’l-azm,1314 celâlli ve hiddetli bir zâtın tokadına
maruz kalması ve Hazreti Musa’nın, o misalî ölüm meleğinin elbisesi
hükm ünde  olan misalî suretindeki gözünü çıkarması ne imkânsızdır ne
fevkalâdedir ne akıl dışıdır.
İkincisi: Hazreti Cebrail, Hazreti Mikail, Hazreti Azrail gibi büyük
meleklerin umumi birer nezaretçi hükm ünde , kendi cinslerinden,
kendilerine benzer küçük tarzda yardımcıları vardır ve o yardımcılar,
vazifeli oldukları varlık türlerine göre ayrı ayrıdır. Salih kimselerin1315 HAŞİYE
ruhlarını teslim alan başka, bedbahtların ruhlarını alan başkadır.1316 Nasıl
ki,1317وَاَِتِ ًَْ۝وَازَِتِ ًَْ ayeti, ruhları teslim alan meleklerin
küme küme olduğuna  işaret ediyor. Buna göre, Hazreti Musa’nın
(aleyhisselam) fıtrî celâli, yaradılıştan gelen yiğitliği ve Cenâb-ı Hakk’ın
katında nazının geçmesi dolayısıyla, Hazreti Azrail’e (aleyhisselam) değil,
belki Azrail’in bir yardımcısının misalî cesedine bir tokat aşk etmesi
gayet akla uygundur .1318 HAŞİYE
Üçüncüsü: Yirmi Dokuz uncu Söz’ün Dördünc ü Esas’ında ifade edildiği
gibi ve hadis-i şeriflerin gösterdiği üzere, “Bazı melekler var ki, kırk bin
başı bulunur... Her başında kırk bin dili vardır (demek seksen bin gözü
var)… H er bir diliyle kırk bin tesbihat yapar.”1319
Evet, madem melekler şu görünen âlemdeki varlık türlerine göre ayrı ayrı
vazifelidir, ruhlar âleminde o varlıkların tesbihatını temsil ediyorlar;
elbette öyle olması gerekir. Çünkü mesela yerküre bir mahlûktur, Cenâb-ı
Hakk’ı tesbih ediyor. Onun değil kırk bin, belki yüz binlerce baş
hükm ünde  varlık türleri var. Her birinin yüz binlerce dil hükm ünde  fertleri
bulunur, vesaire... Demek, yerküreye nezaret etmekle vazifeli meleğin kırk
bin, belki yüz binlerce başı ve her başında da yüz binlerce dil olmalı ve
bunun gi bi...
İşte buna göre, Hazreti Azrail’in (aleyhisselam) her ferde bakan bir yüzü
ve bir gözü vardır. Hazreti Musa’nın (aleyhisselam) Hazreti Azrail’e
(aleyhisselam) vurduğu tokat –hâşâ– Azrail’in asıl mahiyetine ve hakiki
suretine değil, onu küçük görme ve kabul etmeme değildir. Hazreti Musa,
belki peygamberlik vazifesinin devamını arzuladığı için eceline dikkat
eden ve hizmetine set çekmek isteyen bir göze şamar vurmuştur, vurur.
1322 ، ُْ إَِ اُِْْ َِْ ِّٰ1321 ، َ ََُْ اََْْ إِ ُّٰ1320وَُّٰ أََُْ َِابِ
َُ اِۤي أََْلَ َََْ اَِْبَ ُِْ اَٰتٌ ََُْتٌ ُ أُم اَِْبِ وَأَُُ َََُِتٌۘ ََ اَِ ِ ُُِِْ
زٌَْ ََُِنَ َ ََََ ُِْ اَِْۤءَ اَِِْْ وَاَِْۤءَ َْوِِ۪ۚ وََ ََُْ َْوَُِۤ إِ ُّٰۢ وَااُِنَ ِ اِِْْ
1323َُُنَ اَٰ ِ۪ۙ ُ ِْ ِِْ رََۚ وََ َُ إِ أُۨوُ اََْْبِ
Üçüncü Risale Olan Üçüncü Mesele
Şu mesele, kardeşlerimin çoğunun hal diliyle ve bir kısmının sözle
sordukları umumi bir soruya, has, hus usi ve mahremce bir cevaptır.
Soru: Ziyaretine gelen herkese diyorsun ki : “Benim şahsımdan bir himmet
beklemeyiniz ve şahsımı mübarek bilmeyiniz. Ben makam sahibi değilim.
Basit bir askerin, mareşal makamının emirlerini tebliğ etmesi gibi ben de
manevî bir mareşallik makamının emirlerini bildiriyorum. Hem iflas
etmiş bir adamın gayet kıymetli, zengin bir elmas ve mücevher
dükkâ nının ilancısı olması gibi ben de mukaddes ve Kur’an’a ait bir
dükkâ nın içindekileri ilan ediyorum.” Halbuki aklımız ilme muhtaç
olduğu gibi kalbimiz bir feyiz, ruhum uz da bir nur ister; böyle çok yönde n
çok şey istiyoruz. Seni ihtiyaçlarımıza yarayacak insan zannedip
ziyaretine geliyoruz. Bize âlimden ziyade veli, himmete ve kemâl
vasıflarına sahip bir zât lâzım. Eğer hakikat dediğin gibiyse ziyaretinize
yanlış geldik.
Kardeşlerimin hal dilleri böyl e diyor.
Cevap: Beş noktayı dinleyiniz, sonra düşününüz . Ziyaretiniz boşuna mı
yoks a faydalı mı, o zaman hüküm  veriniz.
Birinci Nokta: Nasıl ki bir padişahın basit bir hizmetkârı ve biçare bir
askeri, padişah namına, paşalara onun şahane hediyelerini ve nişanlarını
veriyor, onları minnettar ediyor. Eğer o paşalar, mareşaller, “Neden bu
basit askere tenezzül edip ihsan ve nişanları onun elinden alıyoruz?”
deseler, bu gururluca bir divaneliktir. Eğer o asker de vazifesinin dışında
mareşale hürmet etmez, karşısında ayağa kalkmaz, kendini onda n yüks ek
görürse bu da ahmakça bir divaneliktir. Hem eğer o memnun olan
paşalardan biri, müteşekkir bir şekilde, tenezzül ederek o askerin
kulübeciğine misafir gitse, kuru ekmekten başka bir şey bulamayan
askerin mahcup olmaması için, o hali gören ve bilen padişah, elbette
şahane, saltanatına yakışır mutfağından sadık hizmetkârının muhterem
misafirine bir tabla gönde rir.
Aynen öyle de, Kur’an-ı Hakîm’in sadık bir hizmetkârı, kendisi ne kadar
kıymetsiz olursa olsun, Kur’an namına, onun emirlerini en büyük
insanlara çekinmeden tebliğ eder ve en zengin ruhlu olanlara Kur’an’ın
yüce, kıymetli elmaslarını yalvararak, alçalarak değil; aksine, iftiharla ve
müstağni bir şekilde, yani kimseye muhtaç olmadan satar. Onlar ne kadar
büyük olursa olsun, o basit hizmetkâra vazife başınday ken kibirlenemezler.
Ve o hizmetkâr da onların kendisine müracaatında bir gurur vesilesi
bulamaz, haddi ni aşmaz. Eğer o mukadde s hazinenin müşterileri içinde
bazıları o biçare hizmetkâra veli gözüyle baksa ve onu büyük bilseler,
elbette Kur’an hakikatlerinin kutsî merhametinin şanındandı r ki, o
hizmetkârını mahcup etmemek için Cenâb-ı Hakk’ın hususi hazinesinden,
hizmetkârın hiç habe ri ve müdahal esi olmadan, o kimselere yardım ettirir,
himmet ve feyiz verdirir...
İkinci Nokta: Müceddid-i Elf-i Sânî, yani hicrî ikinci bin yılın
müceddidi1324 İmam Rabbanî Ahmed Fârukî (radiyallâhu anh) demiş ki:
“İman hakikatlerinden bir tek meselenin açığa çıkması, benim için
binlerce zevk ve kerametten üstündür . Hem bütün tarikatların gayesi ve
neticesi, iman hakikatlerinin açığa çıkması ve anlaşılmasıdır.”1325
Madem öyle bir tarikat kahramanı böyle hükm ediyor. Elbette iman
hakikatlerini tam bir açıklıkla bildiren ve Kur’an’ın sırlarından süzülüp
gelen Sözler, velâyetten beklenen neticeleri verebilir.
Üçüncü Nokta: Bunda n otuz sene önce Eski Said’in gafil kafasına müthiş
tokatlar indi… 1326اََْْتُ َ hükmünü düşündü, kendini bataklık çamurunda
gördü. Yardım istedi, bir yol aradı, bir kurtarıcı bulmaya çalıştı. Gördü ki,
yollar türlü türlü; tereddütte kaldı. Gavs-ı Âzam Şeyh-i Geylânî’nin
(radiyallâhu anh)  Fethu’r-Rabbânî  isimli kitabıyla tefeül etti. Tefeülde şu
çıktı:
1327أََْ ِ دَارِ اَِِْْ َطُْْ طًَِ َُاوِي َََْ Hayret vericidir ki, o vakit ben
Dârü’l-Hikmeti’l-İslamiye1328 üyesiydim. Güya Müslümanların yaralarını
tedaviye çalışan bir hekimdim. Halbuki en hasta bendim; hasta önce
kendine bakmalı, sonra başka hastalara bakabilir.
İşte Hazreti Şeyh bana dedi ki: “Sen kendin hastasın, bir tabip ara.” Ben
dedim: “Sen tabibim ol.” Tuttum, kendimi ona muhatap sayarak o kitabı
bana hitap ediyor gibi okudum . Fakat kitap çok şiddetliydi, gururumu
dehşetli kırıyordu, nefsimde şiddetli bir cerrahi ameliyat yaptı. Yarısına
kadar kendimi ona muhatap kabul ederek okudum , dayanamadım,
bitirmeye tahammülüm kalmadı. Kitabı dolaba koydum . Fakat sonra o şifa
veren ameliyatın acıları gitti, lezzet geldi. O birinci üstadımın kitabını
tamamen okudum  ve çok istifade ettim. Onun virdini ve münâcâtını
dinledim, çok feyiz aldım.
Sonra İmam Rabbanî’nin Mektubat isimli kitabını gördüm, elime aldım,
hâlis bir niyetle tefeül ederek açtım. Hayret vericidir ki, bütün
Mektubat’ında yalnız iki yerde “Bediüzzaman” kelimesi var.1329 O iki
mektup bana birden açıldı. Pederimin ismi Mirza olduğunda n, o
mektupların başında “Mirza Bediüzzaman’a Mektup” diye yazılı gördüm.
“Fesübha nallah!” dedim, “Bu bana hitap ediyor.” O zaman Eski Said’in bir
lâkabı “Bediüzzaman”dı. Halbuki hicretin ilk üç yüz senesinde,
Bediüzzaman Hemedânî’den başka o lâkapla meşhur olmuş zât
bilmiyordum. Demek, İmam’ın zamanında da öyle bir adam varmış ki ona
o iki mektubu yazmış. O zâtın hali benim halime benziyormuş ki o iki
mektubu ke ndi derdime deva buldum.
Yalnız İmam, o mektuplarında olduğu gibi birçok mektubunda  ısrarla şunu
tavsiye ediyor: “Tevhid-i kıble et (tek bir yere yönel)!”1330 Yani, “Birini
üstad kabul et, onun arkasından git, başkasıyla meşgul olma!” Şu en
mühim tavsiyesi, benim kabiliyetime ve ruh halime uygun gelmedi. Ne
kadar düşündüm : Bunun mu, ötekinin mi, yoks a bir başkasının mı
arkasından gideyim? Şaşkınlık içinde kaldım; her birinde ayrı ayrı cazibeli
hususiyetler vardı, biriyle yetinemiyordum. O şaşkınlık halindeyken
Cenâb-ı Hakk’ın rahmetiyle kalbime şu mânâ geldi: “Bu farklı yolların
başı, bu kanalların kaynağı ve şu gezegenlerin güne şi Kur’an-ı Hakîm’dir.
Hakiki ‘tevhid-i kıble’ onda olur. Öyleyse en yüce rehber de, en mukadde s
üstad da odur.” Ona yapıştım. Noksan ve perişan kabiliyetim elbette o
hakiki rehberin âb-ı hayat hükm ünde ki feyzini lâyıkıyla emip alamıyor.
Fakat kalb ehli ve hal sahibi olanlara, derecelerine göre o feyzi, o âb-ı
hayatı yine onun f eyziyle gösterebiliriz.
Demek, Kur’an’dan gelen o Sözler ve nurlar, yalnız akla ait ilmî meseleler
değil; kalbe, ruha, hâle ait imanî meselelerdir. Ve pek yüksek, kıymetli
ilahî marifet1331 hükmünde dirler.
Dördüncü Nokta: Sahabilerden, tâbiîn1332 ve tebe-i tâbiînden1333 en yüks ek
mertebeli, velâyet-i kübrâ1334 sahibi zâtların bizzat Kur’an’dan bütün
latifelerinin hisselerini alması ve Kur’an’ın onlar için hakiki ve kâfi bir
rehber olması gösteriyor ki, Kur’an-ı Hakîm her vakit hakikatleri ifade
ettiği gibi velâyet-i kübr â feyizlerini de ehil olanlara akıtır.
Evet, zahirden, yani görünenden hak ikate geçmek iki şekildedir:
Biri: Tarikat berzahına girip seyr u sülûk denilen manevî yolculuk ile
mertebeleri kat ederek hakikate geçmektir.
İkincisi: Tarikat berzahına uğramadan, Cenâb-ı Hakk’ın lütfuyla doğrudan
doğruya hakikate geçmektir ki, sahabeye ve tâbiîne has, yüks ek, kısa yol
budur . Demek, Kur’an hakikatlerinden süzülüp gelen nurlar ve o nurlara
tercümanlık eden Sözler, şu hus usiyete sahip olabilir ve sahiptir.
Beşinci Nokta: Beş küçük misalle göstereceğiz ki, Sözler hakikatleri
öğrettiği gibi irşad vazifesini de görüyor.
Birinci Misal: Ben kendim, on değil, yüz değil, binlerce defa çeşitli
tecrübelerimle şu kanaate vardım ki: Sözler ve Kur’an’dan gelen nurlar
aklıma ders verdiği gibi kalbime de iman hali telkin ediyor, ruhum a iman
zevki veriyor, vesaire... Keramet sahibi bir şeyhin bir müridi nasıl
şeyhinden ihtiyaçları için yardım ve himmet bekliyorsa, ben de hatta
dünya ya ait işlerimde Kur’an-ı Hakîm’in kerametli sırlarından
ihtiyaçlarıma cevap beklerken ihtiyacım olan şey bana çok defa ümit
etmediğim ve ummadığım bir tarzda veriliyor. Yalnız iki küçük m isal:
Birincisi: On Altıncı Mektup’ta etraflıca izahı geçen hadisede, Süleyman
isminde bir misafirime katran ağacı başında koca bir ekmek harika bir
tarzda gösterilmişti. İkimiz iki gün ga ybda n gelen o he diyeden yedik.
İkincisi: Bugünl erde olan gayet küçük ve hoş bir meseleyi söyleyeceğim.
Şöyle ki:
Fecirden1335 önce hatırıma geldi; bir zâtın kalbine vesvese verecek tarzda
sözler söylemiştim. “Keşke,” dedim, “onu görseydim, kalbindeki telaş ve
ızdırabı giderseydim.” Aynı dakikada, Nis’e gönde rilmiş bir kitabımın bir
parçası bana lâzımdı. “Keşke elime geçseydi.” dedim. Sabah namazından
sonra oturdum, baktım aynı zât o kitabın o kısmı elinde olduğu halde içeri
girdi. Ona dedim ki, “Elindeki nedir?” “Bilmiyorum.” dedi, “Kapının
önünde , Nis’ten gelmiş diye biri bana verdi, ben de size getirdim.”
“Fesübha nallah,” dedim, “böyle bir vakitte bu adamın evinden çıkıp
gelmesi ve şu Söz’ün Nis’ten gelmesi hiç tesadüfe benzemiyor. Kitabın şu
parçasını aynı dakikada bu adamın eline verip bana gönde ren, elbette
Kur’an-ı Hakîm’in himmetidir.” Sonra “Elhamdülillah!” diye şükrettim,
“Kalbimin en küçük, önemsiz, gizli bir arzusunu bilen bir Zât elbette bana
merhamet gösteriyor, beni himaye ediyor. Öyleyse dünya nın minnetini beş
paraya saymam.”
İkinci Misal: Yeğenim merhum Abdurrahman, sekiz seneden beri benden
ayrılıp dünya nın gaflet ve evhamına bulaştığı halde, şahsıma karşı
haddimden çok fazla hüsn-ü zannı varmış. Bende olmayan ve elimden
gelmeyen himmeti istiyor, yardım bekliyordu. Kur’an-ı Hakîm’in himmeti
imdadına yetişti, ölümden sonra dirilişe dair olan Onunc u Söz’ü
vefatından üç ay önce eline yetiştirdi. O Söz onu manevî kirlerinden,
evham ve gafletten temizlemekle beraber, Abdurrahman âdeta velilik
mertebesine çıkmış gibi vefatından önce yazdığı mektubunda  üç açık
keramet göstermiş. Yirmi Yedinci Mektup’un parçaları içine konulmuştur,
müracaat edilsin.
Üçüncü Misal: Burdurlu Hasan Efendi isminde kalb ehli bir ahiret
kardeşim ve talebem vardı. Bana karşı haddimden çok fazla hüsn-ü zan
ederek büyük bir veliden himmet bekler gibi biçare benden yardım
bekliyordu. Birden bire, hiç münasebet yokke n, okuyup incelemesi için
Otuz İkinci Söz’ü Burdur köylerinde oturan birine verdim. Sonra Hasan
Efendi hatırıma geldi, dedim ki: “Şayet Burdur’a gidersen Hasan
Efendi’ye ver, beş-altı gün okus un.”
O adam gitmiş, o Söz’ü doğrudan doğruya Hasan Efendi’ye vermiş. Hasan
Efendi’nin otuz kırk gün eceli kalmıştı. Gayet susamış bir adamın kevser
gibi tatlı suya rast gelip yapışması misali Otuz İkinci Söz’e yapışmış.
Sürekli okuya  okuya  ve feyiz ala ala, bilhassa Üçüncü Mevkıf’taki1336
muhabbetullah1337 bahsinde tamamen derdine deva ve bir kutb-u âzamdan
beklediği feyzi bulmuş. Sağlam bir şekilde camiye gitmiş, namaz kılmış,
orada ruhunu R ahman’a teslim eylemiş (rahmetullâhi aleyh).
Dördünc ü Misal: Hulûsi Bey, Yirmi Yedinci Mektup’taki parçalarının
şahitliğiyle, en mühim ve tesirli tarikat olan Nakşî tarikatından daha çok
himmet, yardım, feyiz ve nuru Kur’an’ın sırlarının tercümanı Nurlu
Sözler’de bulmuştur.
Beşinci Misal: Kardeşim Abdülmecid, yeğenim Abdurrahman’ın
(rahmetullâhi aleyh) vefatı üzerine ve daha başka elem verici haller içinde
bir perişanlık hissetmişti. Benden, elimden gelmeyen manevî himmet ve
yardım bekliyordu. Ben onunl a görüşmüyordum. Sonra birden mühim
birkaç Söz’ü kendisine gönde rdim. O da okudukt an sonra, “Elhamdülillah,
kurtuldum. Çıldıracaktım. Bu Söz’lerin her biri bir rehber hükmüne geçti.
Gerçi bir rehberden ayrıldım, fakat pek çok rehberi birden buldum,
kurtuldum.” diye yazıyordu. Baktım ki, hakikaten Abdülmecid güzel bir
yola girip o e ski vaziyetlerinden kur tulmuş.
Bu beş misal gibi daha pek çok misal var. Bunlar gösteriyor ki, manevî
ilaçlar bilhassa doğrudan doğruya ihtiyaçtan dolayı ve yaralara deva
olarak Kur’an-ı Hakîm’in sırlarından alınsa ve tecrübe edilse, elbette o
iman ilimleri ve ruh için olan o devalar, ihtiyacını hissedenlere ve ciddi
ihlâsla kullananlara yeter. Onları satan, gösteren eczacı ve ilancı ne halde
bulunursa bulunsun –kıymetsiz olsun, fakir olsun, zengin olsun, makam
sahibi ya da hizmetkâr olsun– ç ok fark yokt ur.
Evet, güne ş varken mumların ışığı altına gi rmeye gerek yok. Madem güne şi
gösteriyorum, benden mum ışığı –hele bende yoksa– istemek mânâs ızdır,
lüzumsuzdur. Belki isteyenlerin bana duay la, mânen, hatta himmetle
yardım etmeleri lâzımdır. Ve onlardan yardım istemek benim hakkımdır.
Nur’lardan al dıkları feyze kanaat  etmeleri ise onların üstünde  haktır.
1338َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
اَُّٰ َ َٰ ََِ ٍَُ ََةً َُنُ ََ رَِءً وََِِ أَدَاءً
1339وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ وََْ
Yirmi Sekizinci Mektup’un Üçüncü Meselesi’ne İlave Edilebilecek
Küçük Ve Hususi Bir Mektuptur.
Ahiret kardeşlerim ve çalışkan talebelerim Hüsrev Efendi ve Refet Bey,
Sözler isimli Kur’an nurlarında Kur’an’ın üç kerametini hissediyorduk.
Sizler de gayret ve şevkinizle bir dördünc üsünü i lave ettirdiniz. Bildiğimiz
üç keramet şunlardır:
Birincisi: Telifindeki fevkalâde kolaylık ve sürattir. Hatta beş parça olan
On Dokuzuncu Mektup, iki-üç günde  ve her gün üç-dört saat içinde –
tamamı on iki saat eder– kitapsız, dağda, bağda; Otuzuncu Söz ise
hastalıklı bir zamanda, beş-altı saatte telif edildi. Yirmi Sekizinci Söz olan
Cennet Bahsi bir veya iki saatte, Süleyman’ın dere bahçesinde yazıldı.
Ben, Tevfik ve Süleyman bu sürat karşısında hayrette kaldık... Sözlerin
telifinde Kur’an’ın bu ke rameti olduğu gi bi...
İkincisi: Yazılmasında da fevkalâde bir kolaylık, bir şevk ve usanmama
var. Şu zamanda ruhlara, akıllara usanç veren pek çok sebep içinde bu
Sözlerden biri çıktığı vakit, birden fazla yerde tam bir şevkle yazılmaya
başlıyor, mühim meşguliyetler içinde her şeye tercih ediliyor ve bunun
gibi...
Kur’an’ın Sözlerdeki Üçüncü Kerameti: Bunların okunm ası da usanç
vermiyor. Bilhassa ihtiyaç hissedilirse okundukç a zevk alınıyor,
usanılmıyor.
İşte siz de Kur’an’ın dördünc ü bir kerametini ispatladınız. Hüsrev gibi
kendine tembel diyen ve beş senedir Sözleri işittiği halde cidden tembellik
edip yazmaya başlamayan bir kardeşimizin, bir ayda on dört kitabı güzel
ve dikkatli bir şekilde yazması şüphe siz Kur’an’ın sırlarının dördünc ü bir
kerametidir. Bilhassa Otuz Üçüncü Mektup olan Otuz Üç Pencere’nin1340
kıymeti tamamen takdir edilmiş ki, gayet dikkatle ve güzel yazılmış. Evet,
o risale marifetullah (yani Allah’ı bilme, tanıma) ve iman-ı billah (yani
O’na iman) için en kuvvetli ve en parlak risalelerdendir. Yalnız baştaki
pencerelerde gayet kısaca ve özet şeklinde gidilmiştir. Fakat gittikçe açılır,
daha da parlar. Zaten diğer eserlerin aksine, çoğu Söz kısa, özet halinde
başlar, gittikçe genişler, aydınlanır.
Dördüncü Risale Olan Dördüncü Mesele
1342 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪1341ِِْ۪ ََُُْ
Kardeşlerimin uyanmalarına vesile olacak küçük bir hadiseye dair bir
soruya cevaptır.
Aziz kardeşlerim,
Soruyorsunuz: “Cami-i şerifinize cuma gecesi, sebepsiz yere, mübarek bir
misafirin geldiği sırada tecavüz edilmiş. Bu hadisenin mahiyeti nedir?
Neden sana ilişiyorlar?”
Cevap: Dört Nokta’yı mecburen Eski Said lisanıyla söyleyeceğim. Belki
kardeşlerimin uya nmasına vesile olur, siz de cevabınızı alırsınız.
Birinci Nokta: O hadise kanun dışı, sırf keyfî, dinsizlik hesabına, cuma
gecesi kalbimize telaş, cemaate ümitsizlik ve usanç vermek, beni
misafirlerle görüştürmemek için şeytanın bir hilesi ve münafıkça bir
saldırıdır; mahiyeti budur . Tuhaftır ki, o geceden önceki perşembe günü
gezmek için bir tarafa gitmiştim. Dönüş te, âdeta iki yılan birbirine
eklenmiş gibi uzunca siyah bir yılan sol tarafımdan geldi, benimle
arkadaşımın ortasından geçti. Arkadaşıma, o yılandan dehşet hissedip
korktun m u, diye sordum:
— Gördün m ü?
— Neyi?
— Şu dehşetli yılanı!
— Yok gör medim, göremiyorum.
— Fesübha nallah, dedim, bu kadar büyük bir yılan ikimizin ortasından
geçtiği halde nasıl görmedin?
O vakit hatırıma bir şey gelmedi, fakat sonra kalbime şu mânâ geldi: “Bu
sana işarettir, dikkat et!” Düşündüm  ki o, geceleri gördüğüm  yılanlar
gibidir. Yani ne vakit bir memur yanıma ihanet niyetiyle gelse, onu yılan
suretinde görüyordum. Hatta bir defa müdüre söylemiştim, “Fena niyetle
geldiğin vakit seni yılan suretinde görüyorum, dikkat et!” demiştim. Zaten
onda n önc eki müdürü çok va kit öyle görüyordum.
Demek, açıkça gördüğüm  o yılan şuna işarettir: İhanetleri bu defa yalnız
niyette kalmayacak, belki fiilen bir tecavüz şeklini alacak. Bu defaki
tecavüz gerçi görünüş te küçükmüş ve küçültülmek isteniyor. Fakat
vicdansız bir öğretmenin teşviki ve katılmasıyla o memur, jandarmalara
“Cami içinde namazın tesbihatındayken o misafirleri getirin.” diye
emretmiş. Maksat da beni kızdırmak, Eski Said damarıyla bu kanun dışı,
sırf keyfî muameleye kova rak karşılık vermemi sağlamaktı. Halbuki o
bedbaht bilmiyordu ki, Said’in lisanında Kur’an’ın tezgâhından gelen bir
elmas kılıç varken, kendini elindeki kırık odun parçasıyla müdafaa etmez;
aksine, o kılıcı böyle kullanacaktır. Fakat jandarmaların akılları başlarında
olduğu ve hiçbir devlet, hiçbir hüküm et namazda, camide dinî vazife
bitmeden kimseye ilişmediği için, namazın ve tesbihatın sonuna  kadar
beklediler. Memur buna  kızmış, “Jandarmalar beni dinlemiyor.” diye kır
bekçisini arkalarından gönde rmiş. Fakat Cenâb-ı Hak beni böyle yılanlarla
uğraşmaya mecbur etmiyor.
Kardeşlerime de tavsiyem şudur : Mecbur kalmadıkça bunlarla
uğraşmayınız! “Cevâbü’l-ahmak, es-sükût!”1343 kaidesince, tenezzül edip
konuş mayınız! Fakat şuna dikkat ediniz ki, canav ar bir hayvana karşı
kendini zayıf göstermek saldırması için ona cesaret verdiği gibi, canav ar
vicdanı taşıyanlara karşı da dalkavukluk ederek zaaf göstermek onları
tecavüze sevk eder. Öyleyse dostlar uyanık davranmalı, ta ki dinsizlik
taraftarları onların kayıtsızlığından v e gafletinden faydalanmasın.
İkinci Nokta: 1344وََ ََُْۤا إَِ اَِ ظََُا َََُُ ارُ ayet-i kerimesi,
fermanıyla yalnız zulme âlet ve taraftar olanları değil, belki az
meyledenleri dahi dehşetli bir şekilde ve şiddetle tehdit ediyor. Çünkü
küfre rıza küfür olduğu gi bi, zulme rıza da zulümdür.
İşte kemâl vasıflarına sahip bir zât, kâmil bir şekilde, şu ayetin pek çok
cevherinden birini şöyle ifade etmiştir:
Muîn-i zâlimîn düny ada e rbâb-ı denâettir,
Köpektir zevk alan, s ayyâd-ı bî-insâfa hizmetten!
[Dünyada z alimlerin yardımcısı alçak kimselerdir
Köpektir zevk alan, insafsız avcıya hizmetten]
Evet, bazıları yılanlık, bazıları köpe klik ediyor. Böyle mübarek bir gecede,
mübarek bir misafir ile mübarek bir duadayken, hafiyelik yapıp güya
cinayet işliyormuşuz gibi ihbar eden ve saldıran, elbette bu şiirin
mealindeki tokada müstahaktır.
Üçüncü Nokta: Soru: “Madem Kur’an-ı Hakîm’in feyzi ve nuruyla en
inatçı dinsizlerin halini düzelteceğine ve onlara doğru yolu göstereceğine,
bu hususta Kur’an’ın himmetine güve niyorsun ve bunu fiilen de
yapıyorsun. Neden yakınında bulunan ve haddi aşan bu kimseleri çağırıp
irşad etmiyorsun?”
Cevap: Usûl-ü şeriatın1345 mühim kaidelerindendir: 1346اَاِ َِرِ َ َُُْ َُ
Yani, “Zarara bilerek razı olana şefkat gösterip lehinde bakılmaz!” İşte
ben gerçi Kur’an-ı Hakîm’in kuvve tine dayanarak dava ediyorum ki, çok
alçak olmamak ve yılan gibi dalâlet zehrini serpmekten lezzet almamak
şartıyla, en inatçı dinsizi birkaç saat içinde ikna etmesem de susturmaya
hazırım. Fakat son derece alçalmış bir vicdana, bilerek dinini düny aya
satar ve hakikat elmaslarını pis, zararlı cam parçalarıyla değiştirir
derecede münafıklığa girmiş insan suretindeki yılanlara hakikatleri
söylemek, o hakikatlere karşı bir hürmetsizliktir; 1347ََِِْ ارَرِ ِ أََْقِ اََِْ
darbımeselindeki gibi olur. Çünkü bu işleri yapanl ar, kaç defa Risale-i
Nur’dan hakikati işittiler. Ve bilerek, dinsizlik dalâletleri karşısında
hakikatleri çürütmek istiyorlar. Böyleleri yılan gi bi, zehirden lezzet alıyor.
Dördüncü Nokta: Bana karşı yedi senedir yapılan bu muameleler, sırf
keyfî ve kanun dışıdır. Çünkü sürgünlerin, esirlerin ve zindandakilerin
kanunları meydandadır. Onlar kanune n akrabasıyla görüşür,
haberleşmekten men edilmezler. Her millet ve devlette, ibadet ve tâat
tecavüzden korunmuştur. Benim gibi olanlar, şehirlerde akraba ve
dostlarıyla beraber kaldılar. Ne görüşmekten ne haberleşmekten ne
gezmekten men edildiler. Ben men edildim, hatta camiime ve ibadetime
tecavüz edildi. Şâfiîlerce tesbihatta kelime-i tevhidin tekrarı sünne t iken
bana terk ettirilmeye çalışıldı.
Hatta Burdur’da eski muhacirlerden Şebab isminde ümmi bir zât,
kayınvalidesiyle beraber hava değişimi için buraya gelmiş, hemşeri
olmamız itibarı ile yanıma geldi. Üç silahlı jandarma ile camiden istendi.
O memur yaptığı kanun dışı hatayı örtmeye çalışıp, “Affedersiniz,
gücenmeyiniz; vazifedir.” demiş, sonra “Haydi, git!” diyerek izin vermiş.
Diğer şeyler ve muameleler bu hadiseye kıyaslansa anlaşılır ki, yılanları,
köpe kleri bana musallat etmeleri sırf keyfîdir. Ben de onlarla uğraşmaya
tenezzül etmiyorum. O zararlı kimselerin şerlerini defetmek için onları
Cenâb-ı Hakk’a havale ediyorum. Zaten sürgüne  sebep olan hadiseyi
çıkaranlar, şimdi memleketlerindedir… Ve kuvve tli reisler aşiretlerinin
başındadır, herkes terhis edildi. Başlarını yesin, dünya larıyla alâkam
olmadığı halde beni ve başka iki zâtı bunun dışında bıraktılar. Buna da
“peki” dedim. Fakat o zâtlardan biri bir yere müftü tayin edilmiş,
memleketinden başka her tarafı geziyor, Ankara’ya da gidiyor. Diğeri
İstanbul’da kırk binleri bulan hemşerileri içinde ve herkesle görüşebilir
bir vaziyette bırakılmış. Halbuki bu iki zât benim gibi kimsesiz, yalnız
değiller; maşallah büyük nüf uzları var. Hem.. hem...
Beni ise bir köye  sokmuş, en vicdansız insanlarla sıkıştırıyorlar. Yirmi
dakika mesafedeki bir köye  altı senede iki defa gidebildiğim gibi, o köye
gitmeme ve birkaç gün hava değişimine izin vermeyecek kadar katmerli
bir baskı ve zulüm altında beni eziyorlar. Halbuki bir hüküm et ne şekilde
olursa olsun, kanunu birdir. Köylere ve şahıslara göre ayrı ayrı kanun
olmaz. Demek hakkımdaki kanun, kanuns uzluktur. Buradaki memurlar,
hüküm etin nüfuzunu şahsî maksatları için kullanıyorlar. Fakat Cenâb-ı
Erhamürrâhimîn’e yüz binlerce şükrediyorum ve tahdis-i nimet1348
suretinde derim ki:
“Onların bütün bu baskı ve zulümleri, Kur’an nurlarını ışıklandıran
gayret ve himmet ateşine odun parçaları hükmüne geçiyor, onu
tutuşturuyor, parlatıyor. Ve o baskıları gören, gayretin ateşiyle yayılan o
Kur’an nurları, Barla yerine bu vilayeti, belki memleketin çoğu yerini bir
medrese haline getirdi. Onlar beni bir köyde mahpus  zanne diyor. Aksine,
dinsizlere rağmen Barla ders kürsüsü olup Isparta gibi birçok yer medrese
hükmüne geçti…”
1349اََُْْ ِِّٰ َٰا ِْ َِْ رَ
Beşinci Risale Olan Beşinci Mesele
ŞÜKÜR RİSALESİ
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1350وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪
Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan,
 1353 ، َِْ ََُْْ ََزَُِْ1352 ، وَََِْي اَِِ1351أَََ َُُْونَ.. أَََ َُُْونَ
1354َِ َّٰ َُْْ وَُْ َِ اَِِ
gibi ayetlerle tekrar tekrar gösteriyor ki, Hâlık-ı Rahman’ın kullarından
istediği en mühim iş şükürdür. O, Furkan-ı Hakîm’de, yani sonsuz hikmet
kaynağı Kur’an’da kullarını gayet önemle şükre davet ediyor ve
şükretmemeyi, nimetleri yalanlama ve inkâr olarak gösterip Rahman
sûresinde 1355ََِي اَٰۤءِ رََُ ََُنِ fermanıyla otuz bir defa şiddetli ve dehşetli
bir şekilde tehdit ediyor, şükürsüzlüğün bir yalanlama ve inkâr olduğunu
bildiriyor.
Evet, Kur’an-ı Hakîm, nasıl ki şükrü yaratılışın neticesi olarak gösteriyor.
Aynı şekilde, büyük bir Kur’an hükm ünde  olan şu kâinat da gösteriyor ki,
âlemin yaratılışının en mühim neticesi şükürdür. Çünkü kâinata dikkat
edilse görünüyor  ki, kâinatın yapısı, işleyişi şükrü netice verecek bir
surettedir, her şey bir derece şükre bakıyor ve ona yöne liyor. Âdeta şu
yaratılış ağacının en mühim meyvesi ve şu kâinat fabrikasının çıkardığı
mahsullerin en yüc esi şükürdür.
Çünkü âlemin yaratılışında görüyoruz ki, varlıklar bir daire şeklinde teşkil
edilip içinde merkez noktası olarak hayat yaratılmış. Bütün varlıklar
hayata bakar, ona hizmet eder, hayat için lâzım olan şeyleri yetiştirir.
Demek, kâ inatı yaratan Zât onda n o ha yatı seçiyor.
Sonra görüyoruz ki, canlılar âlemini bir daire şeklinde var edip insanı
merkez noktasına koyuyor . Âdeta canlılardan gaye olan hususlar onda
toplanıyor; bütün canlıları insanın etrafında bir araya getirip ona
hizmetkâr ediyor, onun emrine veriyor, onu canlılara hâkim kılıyor.
Demek Hâlık-ı Zülcelâl, canlılar içinde insanı seçiyor, âlemde onu irade
buyur uyor ve tercih ediyor.
Sonra görüyoruz ki, insanlık âlemi de, belki hayvanlar âlemi de bir daire
hükm ünde  teşkil olunuyor  ve merkezine rızık konul muş. Cenâb-ı Hak
bütün insanlığı, hatta hayvanları rızka âdeta âşık edip tamamen ona
hizmetkâr ve bağımlı kılmış. Onlara hükm eden rızıktır. Rızkı da o kadar
geniş ve zengin bir hazine yapmış ki, sonsuz nimetleri içerir. Hatta rızkın
çok çeşidinden yalnız birinin tatlarını tanıması için dile tat alma duyus u
denilen bir dona nımla yiyecekler sayısınca manevî, ince ince mizancıklar
konul muştur. Demek kâinatta en hayret verici, en zengin, en garip, en
şirin, en kuş atıcı, en benzersiz hakikat rızıktadır.
Şimdi görüyoruz, her şey nasıl rızkın etrafında toplanmış, ona bakıyor.
Aynı şekilde rızık da her çeşidiyle, maddî-manevî, hâl ve söz ile şükürle
kaimdir, şükürle oluyor, şükrü yetiştiriyor, onu gösteriyor. Çünkü rızka
iştah ve arzu, bir çeşit fıtrî şükürdür. Lezzet ve zevk almak da şuurluca
olmayan bir şükürdür ki, bütün hayvanlarda vardır. Yalnız insan, dalâlet ve
küfürle o fıtrî şükrün m ahiyetini değiştiriyor, şükürden şirke giriyor.
Hem rızık olan nimetlerdeki gayet güzel, süslü suretler, gayet güzel
kokul ar, gayet güzel tatlar şükrün davetçisidir; canlıları şevke davet eder
ve onları şevkle bir çeşit takdir ve hürmete yöne ltir, mânen şükrettirir.
Şuur sahiplerinin dikkatini çeker, onlarda beğenip takdir etmeye arzu
uyandırır. Onları nimetlere hürmete teşvik eder; böylece sözle ve fiilen
şükre yol gösterir ve şuur sahiplerini şükrettirir. Ve şükür içinde en yüks ek
ve tatlı lezzeti, zevki onlara tattırır. Yani o lezzetli rızık ve nimetin, şükür
sayesinde, kısa ve geçici olan görünüş teki lezzetiyle beraber Rahman’ın
daimî, hakiki, sonsuz bir lezzeti ve zevki taşıyan iltifatını kazandırdığını
gösterir. Rahmet hazinelerinin Mâlik-i Kerîm’inin sonsuz lezzetli iltifatını
düşündür üp şu dünya da dahi cennetin bâki bir zevkini mânen tattırır. İşte
rızık, şükür vasıtasıyla o kadar kıymetli, zengin ve engin bir hazine olduğu
halde, şükürsüzlükle son de rece alçalır.
Altıncı Söz’de ifade edildiği gibi, dildeki tat alma duyus u Cenâb-ı Hak
hesabına, yani manevî şükür vazifesiyle rızka baktığı vakit, O’nun sonsuz
rahmetinin sayısız sofralarına şükreden bir müfettiş, hamdeden kıymetli
bir nezaretçi hükm ünde dir. Eğer nefis hesabına olsa, yani rızka ve nimete
onu verene şükrü düşünmeden baksa, dildeki o tat alma duyus u yüks ek
kıymete sahip bir nezaretçi makamından karın fabrikasının yasakçısı ve
mide ahırının bir kapıcısı seviyesine düşer. Nasıl ki rızkın şu hizmetkârı
şükürsüzlükle bu kadar alçalıyor, aynı şekilde rızkın mahiyeti ve diğer
hizmetkârları da alçalır. En yüks ek makamdan en aşağı seviyeye inerler.
Kâinat Hâlıkı’nın hikmetine zıt ve muhalif bir vaziyete düşerler.
Şükrün ölçüsü kanaat , iktisat, rıza ve memnuniyettir. Şükürsüzlüğün ölçüsü
hırs, israf ve hürmetsizliktir; haram-helâl demeyip önüne  geleni yemektir.
Evet, hırs şükürsüzlük olduğu gibi, hem mahrumiyet hem de zillete düşme
sebebidir. Hatta bir tür toplum hayatına sahip olan mübarek karınca dahi,
âdeta hırs yüzünde n ayaklar altında kalmıştır, ezilir. Çünkü senede birkaç
tane buğda y yeterken kanaat etmeyip elinden gelse binlerce taneyi toplar.
Mübarek arı ise âdeta kanaatinden dolayı başlar üstünde  uçar, balı
insanlara Allah’ın emriyle ihsan eder, yedirir.
Evet, Zât-ı Akdes’in1356 Zât’ına ait nişanı ve en yüce ismi olan “Allah”
lafzından sonra en yüce ismi olan Rahman, rızka bakar ve ona rızıktaki
şükürle ulaşılır. Hem Rahman’ın en açık mânâsı, Rezzak’tır.
Hem şükrün çeşitleri var; en kuşatıcısı ve hepsinin fihristi hükm ünde  olan,
namazdır. Hem şükür içinde saf bir iman, hâlis bir tevhid bulunur. Çünkü
bir elmayı yiyen ve “Elhamdülillah” diyen insan, o şükürle şunu ilan eder:
“Bu elma, doğrudan doğruya Cenâb-ı Hakk’ın kudret elini hatırlatır ve
rahmet hazinesinin hediyesidir.” Böyle demekle ve buna  inanmakla –cüzî
olsun küllî olsun– her şeyi O’nun kudret eline teslim eder ve her şeyde
rahmetin cilvesini bilir. Hakiki bir imanı ve hâlis bir tevhidi şükürle
bildirir. Gafil insanın nimete nankörlük etmekle ne kadar zarara
düştüğünün pe k çok yönünde n yalnız birini söyleyeceğiz. Şöyle ki:
İnsan lezzetli bir nimeti yediğinde eğer şükretse o nimet o şükür
vasıtasıyla bir nur, ahirete ait bir cennet meyvesi olur. Verdiği lezzetle
Cenâb-ı Hakk’ın rahmetinin iltifatının eseri olduğunu düşündür ür; büyük
ve daimî bir lezzet ve zevk verir. Bu gibi manevî çekirdekleri, özleri ve
manevî şeyleri yüce makamlara gönde rip maddî kısmını, posasını ve
kabuğunu –yani vazifesini bitiren ve lüzumsuz kalan maddeleri– aslına,
yani elementlere dönüş türmeye gider. İnsan eğer şükretmezse o geçici
lezzet yok olup gitmekle bir elem ve keder bırakır, kendisi de pis ve artık
bir madde olur. Elmas mahiyetindeki nimet, kömüre döne r. Oysa şükürle,
yok olup giden rızıklar daimî lezzetler, bâki meyveler verir. Şükürsüz
nimet, en güzel suretten çirkin bir surete döne r. Çünkü şükretmeyen gafile
göre rızkın sonu, geçici bir lezzetin ardından fuzuli hale gelmektir. Evet,
rızkın aşka lâyık bir sureti var; o da şükürle görünür. Yoksa gafillerin ve
dalâlet yolunda kilerin rızka aşkları bir hayvanlıktır. Dalâlet ve gaflet
ehlinin daha ne kadar zarar ettiğini buna  kıyasla.
Canlı türleri içinde rızkın her çeşidine en çok muhtaç olan, insandır.
Cenâb-ı Hak insanı bütün isimlerine kuşatıcı bir ayna.. bütün rahmet
hazinelerinde toplanmış şeyleri tartacak, tanıyacak dona nıma sahip bir
kudret mucizesi.. ve bütün isimlerinin cilvelerindeki vaziyetlerin
inceliklerini ölçecek âletlere sahip, yeryüzünün bir halifesi suretinde
yaratmıştır. Bunun için insana sonsuz bir ihtiyaç verip onu maddî ve
manevî sayısız çeşit rızka muhtaç etmiştir. İnsanı bu engin mahiyetine
göre en yüce makam olan ahsen-i takvime1357 çıkarmanın vasıtası, şükürdür.
Şükür olmazsa insan esfel-i sâfilîne, yani aşağıların aşağısı seviyeye
düşer, büyük bi r zulmü işler.
Kısacası, en yüce ve en yüks ek yol olan kulluk ve mahbubi yetin1358 dört
esasından en büyüğü ş ükürdür… O  dört esas şöyle ifade edilmiş:
Der tarîk-i acz-mendî lâzım âmed çâr çiz:
Acz-i mutlak, fakr-ı mutlak, şevk-i mutlak, 
şükr-ü mutlak, ey aziz!1359
1360اَُّٰ اََْْ َِ اَِِ َََِِْ َ أَرََْ ااَِِ
1361َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
اَُّٰ َ وََْ َٰ ََِ ٍَُ َِ اَِِ وَاََِِْ وََٰ اِٰ۪
1362وََِْ۪ أَََِْ، اَِٰ
1363وَاُِٰ دَُْْٰ أَنِ اَُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ
Altıncı Risale Olan Altıncı Mesele
Teksir Mektubat’ta neşredildiğinden bur aya alınmadı.
Yedinci Risale Olan Yedinci Mesele
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1364ُْ َِِْ ِّٰ وَََِِْ۪ ََِِٰ َََُْْا َُ ٌَْ ِ ََُْنَ
Bu mesele, “Yedi İşaret”tir.
Öncelikle, tahdis-i nimet suretinde, birkaç inayet1365 sırrını gösteren “Yedi
Sebep”i söyleyeceğiz.
Birinci Sebep: Birinci Dünya  Savaşı’nın ilk zamanlarında, hakikatli bir
vakada gördüm ki Ararat Dağı denilen meşhur Ağrı Dağı’nın altındayım.
Birden o dağ müthiş bir şekilde infilâk etti, patladı. Dağlar gibi parçaları
dünya nın her tarafına dağıldı. O dehşet içinde baktım ki, merhum validem
yanımda... Dedim: “Ana, korkma! Cenâb-ı Hakk’ın emridir, O Rahîm’dir
ve Hakîm’dir.” Birden, o haldeyken baktım, mühim bir zât bana emreder
bir tarzda diyor ki: “Kur’an’ın i’cazını1366 beyan et!” Uyandım, anladım ki
büyük bir infilâk olacak... O infilâk ve inkılâptan sonra Kur’an’ın
etrafındak i surlar yıkılacak, Kur’an doğr udan doğr uya kendini müdafaa
edecek. Kur’an’a hücum edilecek, i’cazı onun çelik bir zırhı olacak ve o
i’cazın bir çeşidini şu zamanda göstermeye, haddi mi aştığı halde, benim
gibi bir adam  nam zet olacak ve nam zet olduğum u anl adım.
Madem Kur’an’ın i’cazının bir derece beyanı Sözlerle oldu. Elbette, o
i’caz hesabına geçen ve onun damlaları, bereketi hükm ünde  olan
hizmetimizdeki inayetleri göstermek i’caza yardımdır ve göstermek
gerekir.
İkinci Sebep: Madem Kur’an-ı Hakîm kılavuzumuz, üstadımız,
imamımız, her bir âdâpta rehberimizdir ve o, kendi kendini methediyor.
Biz de dersine uyarak onun t efsirini methedeceğiz.
Hem madem yazılan Sözler, Kur’an’ın bir çeşit tefsiridir. O risaleler ki,
Kur’an hakikatlerinin malı ve onlardan süzülmüş hakikatlerdir. Ve madem
Kur’an-ı Hakîm çoğu sûrede, bilhassa 1367اٰۤ’larda, 1368ٰۤ’lerde kendini tam
bir haşmetle gösteriyor, kemâl vasıflarını söylüyor, lâyık olduğu methi
kendi kendine yapıyor. Elbette, Kur’an-ı Hakîm’in Sözlere yansımış i’caz
parıltılarını ve bu hizmetin makbuliyetine işaret olan Rabbanî  inayeti
göstermekle yükümlüyüz. Çünkü o üs tadımız öyle yapar ve öyle ders verir.
Üçüncü Sebep: Sözler hakkında, tevazu suretinde değil, bir gerçeği ifade
etmek için derim ki: Sözlerdeki hakikatler ve kemâl vasıfları benim değil,
Kur’an’ındır, Kur’an’dan süzülüp gelmiştir. Hatta Onunc u Söz, yüzlerce
Kur’an ayetinden süzülmüş bazı damlalardır. Diğer risalelerin hepsi de
öyledir.
Madem ben öyle biliyorum ve madem fâniyim, gideceğim. Elbette bâki
kalacak bir şeyin, bir eserin bana bağlanmaması gerekir, bağlanmamalı. Ve
madem eser sahibini gözden düşürmek yoluyla işlerine gelmeyen bir eseri
çürütmek, dalâlet yolunda kilerin ve azgınlıkta çok ileri gidenlerin âdetidir.
Elbette, Kur’an semâsının yıldızlarıyla bağlı risaleler, benim gibi çok
itiraza ve tenkide sebep olabilecek ve düşebilecek çürük bir direkle
bağlanmamalı.
Hem madem insanlar arasında âdet olduğu üzere, bir eserdeki meziyetler o
eserin kaynağı zannedilen müellifinin, yazarının tavırlarında aranıyor. Bu
âdete uyarak o yüce hakikatleri ve kıymetli cevherleri kendim gibi bir
müflise, onların binde birini kendinde gösteremeyen şahsiyetime mal
etmek hakikate karşı büyük bir haksızlıktır. Bunun için risalelerin kendi
malım değil Kur’an’ın malı olduğunu, Kur’an’ın meziyetlerinin
sızıntılarına mazhariyetini göstermeye mecburum. Evet, lezzetli üzüm
salkımlarının hususiyetleri kuru çubuğunda aranmaz. İşte ben de öyle bir
kuru çubuk  hükmünde yim.
Dördüncü Sebep: Bazen tevazu nimete karşı nankörlüğü beraberinde
getiriyor; belki nimete karşı nank örlük olur. Bazen de tahdis-i nimet,
övünmek olur. İkisi de zarardır. Ne nimete karşı nank örlük ne de övünme
olması için tek çare, meziyetlerini ve kemâl vasıflarını kabul etmek fakat
onları sahiplenmeyerek nimetlerin gerçek sahibi Mün’im-i Hakiki’nin
nimet vermesinin eseri olarak göstermektir. Mesela, nasıl ki süslü,
ziynetli, gösterişli bir elbiseyi biri sana giydirse ve onunl a çok
güzelleşsen, halk sana, “Maşallah, çok güzelsin, çok güzelleştin.” dese…
Eğer sen tevazu ile desen ki, “Hâşâ, ben neyim? Hiç! Bu nedir, nerede
güzellik?” O vakit nimete nankörlük ve elbiseyi sana giydiren mahir
sanatkâra karşı hürmetsizlik etmiş olursun. Eğer iftiharla desen ki, “Evet,
ben çok güzelim. Benim gibi güzel nerede var? Benim gibi birini
gösteriniz.” O vakit bu, gururlu bir şekilde övünm ek olur. İşte övünm ekten
ve nankörlükten kurtulmak için demeli ki: “Evet, ben güzelleştim fakat
güzellik elbisenindir, dolayısıyla elbiseyi bana giydirenindir, benim
değil.”
İşte bunun gibi ben de sesim ulaşsa bütün dünya ya bağırarak derim ki:
Sözler güzeldir, hakikattir fakat benim değildir; Kur’an-ı Kerîm’in
hakikatlerinden yansıyan par ıltılardır.
1369وََ ََُْ ًَُا َََِِ وَِْٰ ََُْ َََِ ٍَُِ
düsturuyla derim ki:
وََ ََُْ اُْْاٰنَ ََِِِ وَِْٰ ََُْ ََِِ ُِْْاٰنِ
Yani, “Kur’an’ın i’caz hakikatlerini ben güzelleştiremedim, güzel
gösteremedim; Kur’an’ın güzel hakikatleri benim ifadelerimi de
güzelleştirdi, yüksek ve kıymetli hale getirdi.”
Madem böyledir, Kur’an hakikatlerinin güzelliği adına, Sözler isimli
aynalarının güzelliklerini ve o aynalık vazifesinin neticesinde ortaya çıkan
ilahî lütufları göstermek, makbul bir tahdis-i nimettir.
Beşinci Sebep: Çok zaman önce velâyet sahibi bir zâttan işittim ki, o zât
eski velilerin gayba dair işaretlerinden şu hükm ü çıkarmış, şu kanaate
varmış: “Şark tarafından bir nur belirecek, bid’atların karanlığını
dağıtacak.” Ben böyle bir nurun ortaya çıkmasını çok bekledim ve
bekliyorum. Fakat çiçekler bahar da gelir. Öyle kutsî çiçeklere zemin
hazırlamak gerekir. Ve anladık ki, bu hizmetimizle o nuranî zâtlara zemin
hazırlıyoruz.
Madem kendimize ait değil, elbette Sözler namındaki nurlara ait ilahî
inayetleri söylemek övünm e ve gurur sebebi olamaz; aksine, hamd ve
şükür vesilesi ve tahdis-i nimet olur.
Altıncı Sebep: Sözlerin telifi yoluyla Kur’an’a hizmetimize peşin bir
mükâfat ve bir teşvik vasıtası olan Rabbanî inayetler bir muvaffakiyettir,
yani Allah’ın yardımıyla gelen başarıdır. Muvaffakiyet ise gösterilir.
Muvaffakiyet değilse bile, olsa olsa ilahî bir ikramdır. İlahî ikramın açığa
vurulması ise manevî bir şükürdür. O da değilse, olsa olsa hiç irademiz
karışmadan Kur’an’ın bir kerametidir. Biz mazhar olmuşuz. Bu çeşit
iradesiz ve habersiz gelen bir kerametin ortaya konul ması zararsızdır. Eğer
basit kerametlerin üstüne çıksa, o vakit olsa olsa Kur’an’ın manevî
i’cazının parıltılarıdır.
Madem i’caz açığa vurulur, elbette i’caza yardım edenin de açıkça
gösterilmesi i’caz hesabına geçer. Bu hiç övünm e ve gurur sebebi olamaz;
aksine, hamd ve şükran vesilesidir.
Yedinci Sebep: İnsanlığın yüzde sekseni tahkik ehli değildir, yani
meseleleri araştırarak delilleriyle bilmez ki hakikate nüfuz etsin ve onu
hakikat bilip kabul etsin. Belki görünüş e göre hüküm  verip hüsn-ü zanla,
makbul ve güve nilir insanlardan işittikleri meseleleri taklit suretinde
kabul ederler. Hatta kuvve tli bir hakikati zayıf bir adamın elinde zayıf
görür; kıymetsiz bir meseleyi kıymetli bir adamın elinde görünce kıymetli
sayarlar.
İşte bundan dolayı, benim gibi zayıf ve kıymetsiz bir biçarenin elindeki
iman ve Kur’an hakikatlerinin kıymetini çoğu insanın gözünde
düşürmemek için mecburen ilan ediyorum ki: İrademiz ve haberimiz
olmadan biri bizi istihdam ediyor; biz bilmeden mühim işlerde
çalıştırıyor. Delilimiz de şudur: Şuurumuz ve irademiz dışında bir kısım
lütuf ve kolaylıklara mazhar oluyoruz. Öyleyse onları bağırarak ilan
etmeye mecburuz.
İşte şu yedi sebebe dayanarak birkaç küllî Rabbanî inayete işaret edeceğiz.
Birinci İşaret: Yirmi Sekizinci Mektup’un Sekizinci Mesele’sinin Birinci
Nükte’sinde ifade edilmiştir; “tevafuk”lardır. Mesela, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) mucizelerinin anlatıldığı On Dokuz uncu
Mektup’ta, Üçüncü İşaret’ten ta On Sekizinci İşaret’e kadar altmış
sayfada; habersiz, bilmeden, bir kâtibin nüshasında –iki sayfa dışındaki
bütün sayfalarda– iki yüzden fazla “Resûl-u Ekrem” (aleyhissalâtü
vesselam) kelimesi tam denk gelecek şekilde birbirine bakıyor. Kim iki
sayfaya insafla, dikkatlice baksa bunun tesadüf olmadığını tasdik eder.
Çünkü tesadüfte, olsa olsa bir sayfada çok sayıda aynı kelime varsa yarı
yarıya denk gelir, ancak bir iki sayfada tamamen denk gelebilir. O halde
böyle bütün sayfalarda “Resûl-u Ekrem” (aleyhissalâtü vesselam) kelimesi
–iki olsun, üç, dört veya daha fazla olsun– tam denk gelecek şekilde
birbirine bakıyorsa elbette bunun tesadüf olması mümkün değildir. Hem o
risaleyi yazarak çoğaltan ayrı ayrı sekiz kâtibin bozamadığı bir tevafuk,
içinde gayba dair kuvve tli bir işaret olduğunu gös terir.
Nasıl ki belâgat sahiplerinin kitaplarında belâgatin dereceleri bulunduğu
halde, Kur’an-ı Hakîm’deki belâgat i’caz derecesine çıkmıştır, ona
yetişmek kimsenin haddi değil. Aynen öyle de, Allah Resûlü’nün
mucizelerinin bir aynası olan On Dokuz uncu Mektup, Kur’an’ın
mucizelerinin bir tercümanı olan Yirmi Beşinci Söz ve Kur’an’ın bir nevi
tefsiri olan Risale-i Nur’un eczalarındaki, kısımlarındaki tevafuklar bütün
kitapların üstünde  bir derecede benzersizlik gösteriyor. Ve bunda n
anlaşılıyor ki, Kur’an’ın ve Resûl-u Ekrem’in mucizelerinin bir çeşit
kerameti o aynalarda tecelli ediyor, görünüyor .
İkinci İşaret: Kur’an hizmetine ait Rabbanî inayetlerin ikincisi şudur:
Cenâb-ı Hak benim gibi kalemsiz, yarı ümmi, gurbet diyarında kimsesiz,
başkasıyla görüşmesi yasaklanmış bir insana; kuvve tli, ciddi, samimi, çok
gayretli, fedakâr ve kalemleri birer elmas kılıç olan kardeşleri yardımcı
ihsan etti. Zayıf ve aciz omzuma çok ağır gelen Kur’an’a hizmet
vazifesini o kuvve tli omuzlara bindirdi, kusursuz keremiyle yüküm ü
hafifletti. O mübarek cemaatin –Hulûsi’nin tabiriyle– telsiz telgrafın
ahizeleri ve –Sabri’nin tabiriyle– Nur fabrikasının elektriğini ulaştıran
makineler hükm ünde  ayrı ayrı meziyetleri ve kıymetli, çeşitli
hususiyetleri vardır. Bununl a beraber –yine Sabri’nin tabiriyle– gayba ait
bir çeşit tevafuk olarak, şevk, çalışkanlık, gayret ve ciddiyette birbirine
benzer şekilde, Kur’an’ın sırlarını ve iman nurlarını etrafa yaymaları, her
yere eriştirmeleri ve şu zamanda (yani harfler değişmiş, matbaa yok,
herkes iman nurlarına muhtaç haldeyken) usanç verecek ve şevki kıracak
çok sebep varken usanmadan, gevşeklik göstermeden, tam bir şevk ve
gayretle yaptıkları bu hizmetler, doğrudan doğruya Kur’an’ın bir kerameti
ve Cenâb-ı Hakk’ın apaçık bir inayetidir.
Evet, velâyetin kerameti olduğu gibi, hâlis niyetin de kerameti vardır.
Samimiyetin dahi kerameti bulunur. Bilhassa Allah için olan bir uhuv vet1370
dairesindeki kardeşler arasında ciddi, samimi dayanışmanın çok kerameti
olabilir. Hatta böyle bir cemaatin şahs-ı manevîsi kâmil bir veli hükmüne
geçebilir, inayetlere mazhar olur.
İşte ey kardeşlerim ve ey Kur’an hizmetinde arkadaşlarım! Bir kaleyi
fetheden bir bölüğün bütün şeref ve ganimetini onun çavuşuna vermek
nasıl zulümdür, bir hatadır. Aynen öyle de, şahs-ı manevînizin kuvve tiyle
ve kalemlerinizle kazanılan zaferlerdeki inayetleri benim gibi bir biçareye
veremezsiniz. Elbette böyle mübarek bir cemaatte gayba ait tevafuklardan
daha kuvvetli bir gaybî işaret var ve ben onu görüyorum, fakat herkese
gösteremiyorum.
Üçüncü İşaret: Risale-i Nur eczalarının bütün mühim iman ve Kur’an
hakikatlerini en inatçı kimseye bile parlak bir şekilde ispat etmesi, gayba
dair çok kuvve tli bir işaret ve Cenâb-ı Hakk’ın bir inayetidir. Çünkü iman
ve Kur’an hakikatleri içinde öyleleri var ki, en büyük dâhilerden biri
sayılan İbni Sina onu anlamaktan aciz olduğunu itiraf etmiş, “Akıl buna
yol bulamaz!” demiş. Onunc u Söz, o zâtın dehâsıyla yetişemediği
hakikatleri avam tabakadan insanlara da, çocuklara da bildiriyor.
Hem mesela koca Sa’d-ı Teftazânî gibi çok büyük bir âlimin, Telvih isimli
kitabında kırk elli sayfalık meşhur “Mukaddemât-ı İsnâ Aşer” adlı
kısımda ancak hallettiği ve ancak havas tabakaya bildirdiği kader ve
insanın cüzî iradesinin sırrı meselesini, Risale-i Nur’un kadere dair Yirmi
Altıncı Söz’de İkinci Bahis’in iki sayfasında tamamen, hem de herkese
bildirecek bir tarzda izah etmesi, inayet eseri değilse nedir?
Hem bütün akılları hayrette bırakan ve hiçbir felsefenin eliyle
keşfedilemeyen, âlemin yaratılış sırrı ve kâinatın tılsımı denilen, Kur’an-ı
Azimüşşan’ın i’cazıyla çözülen anlaşılması zor tılsım ve hayret verici
muamma, Yirmi Dördünc ü Mektup’ta, Yirmi Dokuz uncu Söz’ün
sonunda ki nüktede işaretlerle ve Otuzuncu Söz’ün, zerrelerin hareket ve
vazifelerine dair altı adet hikmetinde keşfedilmiştir. O risaleler kâinattaki
hayret verici faaliyetin tılsımını, kâinatın yaratılışının ve sonunun
muammasını, zerrelerin hareketlerinin hikmet sırrını keşfetmiş ve
bildirmiştir; meydandadır, bakılabilir.
Hem On Altıncı Söz ve Otuz İkinci Söz ehadiyet sırrı ile Cenâb-ı Hakk’ın
ortaksız rubûbi yetinin birliğini, hayret uyandırıcı hakikatler olan hem
O’nun kullarına şahdamarlarından daha yakın olmasını hem O’ndan
sonsuz uzaklığımızı tam bir açıklıkla bildirdiği gibi; ilahî kudrete göre
zerrelerin ve gezegenlerin eşit olduğunu.. en büyük haşirde bütün
canlıların diriltilmesinin o kudret için bir nefsin diriltilmesi kadar kolay
olduğunu.. ve sözde ortakların, kâinatın yaratılışına müdahalesinin
imkânsızlık derecesinde akıldan uzak olduğunu apaçık gösteren Yirminci
Mektup’taki 1371وََُ َٰ ُ َْءٍ ٌَِ beyanı ve onun üç temsili içeren zeyli1372
şu büyük va hdet (birlik) sırrını çözmüştür.
Hem iman ve Kur’an hakikatlerinde öyle bir genişlik var ki, en büyük
insan zekâsı kavrayamadığı halde o hakikatlerin büyük çoğunluğunun
incelikleriyle, benim gibi zihni dağınık, va ziyeti perişan, müracaat edeceği
kitaplardan yoks un, sıkıntılı ve süratle yazan bir adam vasıtasıyla
görünmesi, doğrudan doğruya Kur’an-ı Hakîm’in manevî i’cazının eseri,
Rabbin inayetinin bir cilvesi ve gayba dair kuvve tli bir işarettir.
Dördüncü İşaret: Elli altmış risale1373 HAŞİYE öyle bir tarzda ihsan edilmiş ki,
değil benim gibi az düşünen, umulmadık hadiselere tâbi olan ve eserini
incelemeye vakit bulamayan bir insanın, be lki büyük z ekâlardan oluşan bir
inceleme heyetinin çalışması ve gayretiyle gerçekleşmeyecek bir tarzdaki
telifleri, onların doğrudan doğruya bir inayet eseri olduğunu gösteriyor.
Çünkü bütün bu risalelerde bütün derin hakikatler, temsiller vasıtasıyla en
avam ve ümmi insanlara kadar ders veriliyor. Halbuki büyük âlimler
“Anlatılamaz!” deyip o hakikatlerin çoğunu değil avama, belki havas
tabakaya da bildiremiyorlar.
İşte en uzak hakikatleri en yakın tarzda, en avam adama ders verecek
derecedeki bu harika rahatlık ve kolaylığa sahip beyanın benim gibi
Türkçesi az, sözleri muğlak, çoğu anlaşılmaz ve “Açık hakikatleri dahi
zorlaştırıyor.” diye eskiden beri şöhret bulmuş, eski eserleri –kısmen– bu
kötü şöhreti tasdik etmiş bir şahsın elinden çıkması, elbette, şüphe siz bir
inayet eseridir, benim hüne rim olamaz. Kur’an-ı Kerîm’in manevî
i’cazının bir cilvesi ve Kur’an’daki temsillerin bir suretidir, yansımasıdır.
Beşinci İşaret: Risaleler çoğu itibarı ile pek fazla yayıldığı halde, en
büyük â limden tut en avam adama, kalb ehli büyük bi r veliden tut en inatçı
dinsiz bir felsefeciye kadar insan tabakaları ve zümreleri o risaleleri
gördükleri, okudukl arı ve bir kısmı tokadını yedikleri halde risalelerin
tenkit edilmemesi.. ve her zümrenin onlardan derecesine göre istifade
etmesi, doğrudan doğruya Cenâb-ı Hakk’ın inayetinin bir eseri ve
Kur’an’ın bir kerametidir. Aynı şekilde, çok tetkik ve araştırma
neticesinde ancak ortaya çıkabilecek o çeşit risalelerin, fevkalâde bir
süratle, hem idrakimi ve fikrimi dağıtan sıkıntılı kabz1374 vakitlerinde
yazılması da Cenâb-ı Hakk’ın inayetinin bir eseri ve Rabbanî bir
ikramıdır.
Evet, çoğu kardeşim, yanımdaki bütün arkadaş larım ve risale nüshalarını
yazan kâtipler biliyorlar ki, On Dokuzuncu Mektup’un beş parçası birkaç
gün içinde, her gün iki-üç saat olmak üzere toplam on iki saatte, hiçbir
kitaba müracaat edilmeden yazılmıştır. Hatta en mühim parçalardan biri
olan ve Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) kelimesinde açık bir
peygamberlik mührünü gösteren dördünc ü kısım, üç-dört saatte, dağda,
yağmur altında, ezberden yazıldı. Otuzuncu Söz gibi mühim ve ince
meseleleri bildiren bir risale, altı saat içinde bir bağda yazıldı. Ve Yirmi
Sekizinci Söz’ün Süleyman’ın bahç esinde bir, nihayet iki saat içinde
yazılması gibi, çoğu risale böyledir. Eskiden beri sıkıntılı ve kabz halinde
olduğum  zaman en aşikâr hakikatleri bile ifade edemediğimi, belki
bilemediğimi yakın dostlarım biliyor. Bilhassa o sıkıntıya hastalık da
eklenince beni dersten, yazmaktan daha çok alıkoymakla beraber, en
mühim Söz’lerin ve risalelerin en sıkıntılı ve hastalıklı zamanlarımda, en
süratli şekilde yazılması, doğr udan doğr uya ilahî bir inayet, Rabbanî  bir
ikram ve Kur’an’ın bir kerameti değilse nedir?
Hem hangi kitap olursa olsun, böyle ilahî ve imana dair hakikatlerden
bahsetmişse, ister istemez bir kısım meseleleri bazı insanlara zarar verir.
Ve zarar verdiği için her mesele herkese neşredilmemiştir. Halbuki şu
risaleler –çoklarına sorduğum  halde– şimdiye kadar hiç kimsede kötü
tesir, ters tepki uyandırmamış ve zihinleri kurcalamak gibi bir zarar
vermemiştir. Bunun doğrudan doğruya gayba dair bir işaret ve Rabbanî bir
inayet olduğu bi zce kesindir.
Altıncı İşaret: Şimdi şu husus bence katiyet kazanmıştır: Hayatımın
büyük kısmı irade ve iktidarımın, şuur ve idaremin dışında, öyle bir tarzda
geçmiş ve ona öyle garip bir şekilde yön verilmiş ki, Kur’an-ı Hakîm’e
hizmet edecek olan bu çeşit risaleleri netice versin. Âdeta bütün ilmî
hayatım ön hazırlıklar hükm üne geçmiş ve Sözlerle Kur’an’ın i’cazını
göstermek onun neticesi olmuştur. Hatta şu yedi sene sürgünüm de ve
gurbetimde sebepsiz, arzu etmediğim halde her şeyden uzak tutulmamın,
meşrebime ters bir şekilde bir köyde  hayatımı yalnız sürdürmemin ve
eskiden beri alıştığım toplum hayatının pek çok bağına ve kaidesine nefret
duyup onları terk etmemin doğrudan doğruya bana bu Kur’an hizmetini
hâlis, saf bir surette yaptırmak için olduğuna , şu vaziyetin o sebeple
verildiğine şüphe m kalmamıştır. Hatta çok defa bana verilen sıkıntı ve
zulümle yapılan baskılar, bu perde altında bir inayet eli tarafından
merhametle, fikrimi sadece Kur’an’ın sırlarına yöne ltmek ve nazarı
dağıtmamak içindir, kanaatindeyim. Hatta eskiden okum aya çok arzu
duyduğum  halde, ruhum a diğer kitapları okum aktan tamamen bir men, bir
uzak durma hissi verilmişti. Anladım ki, böyle gurbette teselli ve
ünsiyet1375 kaynağım olan okum anın bana terk ettirilmesi doğrudan doğruya
Kur’an ayetlerinin tek, mutlak üstadım olması içindir.
Hem yazılan eserlerin, risalelerin büyük çoğunl uğu dışarıdan hiçbir sebep
karışmadan, ruhum dan doğa n bir ihtiyaçtan dolayı, ani olarak ve birden
ihsan edilmiştir. Sonra bazı dostlarıma gösterdiğim vakit, “Bu zamanın
yaralarına devadır.” demişlerdir. Yayıldıktan sonra çoğu kardeşimden
anladım ki, risaleler tam bu zamandaki ihtiyaca uygun ve derde deva bir
ilaç hükm üne geçiyor.
İşte irademin ve şuurumun dairesi dışında, zikredilen haller, hayat
hikâyem ve çeşitli ilimlerdeki sıra dışı, iradesiz araştırıp incelemelerim,
böyle kutsî bir netice vermek için kuvve tli bir ilahî inayet ve Rabbanî bir
ikram olduğuna  bende şüphe  bırakmamıştır.
Yedinci İşaret: Bu hizmetimiz sırasında, beş-altı sene içinde Cenâb-ı
Hakk’ın ikramının, inayetinin ve Kur’an’ın kerametinin, mübalâğasız yüz
eserini gözümüzle gördük. Bir kısmına On Altıncı Mektup’ta işaret
etmiştik. Bir kısmını Yirmi Altıncı Mektup’un dördünc ü bahsinin farklı
meselelerinde, bir kısmını Yirmi Sekizinci Mektup’un Üçüncü
Mesele’sinde söyledik. Yakın arkadaşlarım bunu biliyorlar. Devamlı
arkadaşım Süleyman Efendi çoklarını biliyor. Bilhassa Sözler’in ve
risalelerin neşrinde, tashihinde, yerlerine yerleştirilmesinde,
müsveddelerinin yazılmasında ve temize çekilmesinde umulmadık
şekilde, kerametli bir kolaylığa mazhar oluyoruz. Bunun Kur’an’ın
kerameti olduğuna  şüphe miz kalmıyor; örnekleri yüzlercedir.
Hem geçim hususunda  o kadar şefkatle besleniyoruz ki, bizi bu hizmette
kullanan İnayet Sahibi, kalbimizin en küçük bir arzusunu tatmin etmek
için um ulmadık ihsanlarda bulunuyor  ve bunun gi bi...
İşte bu hal, gayba dair gayet kuvvetli bir işarettir; biz bir Zât tarafından
çalıştırılıyoruz. Bize hem rıza dairesinde hem inayet altında Kur’an’a
hizmet ettiriliyor.
1376اََُْْ ِِّٰ َٰا ِْ َِْ رَ
1377َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
اَُّٰ َ َٰ ََِ ٍَُ ََةً َُنُ ََ رَِءً وََِ۪ أَدَاءً
1378وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ وََْ ًَِْ ًَِا، اَِٰ
Mahrem Bir Soruya C evaptır
[Şu inayet sırrı eskiden mahremce yazılmış, On Dördünc ü Söz’ün sonuna
ilave edilmişti. Her nasılsa kâtiplerin çoğu onu unutup yazmamıştı.
Demek, uygun v e lâyık yeri burasıymış ki gizli kalmış.]
Bana soruyorsun: “Neden senin Kur’an’dan ders alarak yazdığın
Söz’lerde bir kuvve t, bir tesir var ki, tefsircilerin ve ariflerin1379 sözlerinde
nadiren bulunur? Bazen bir satırda bir sayfa kadar kuvve t var, bir sayfada
bir kitap kadar tesir bulunuyor .”
Cevap: Güzel bir cevaptır; şeref bana değil, Kur’an’ın i’cazına ait
olduğunda n çekinmeden derim ki:
Çoğu itibarı ile öyledir. Çünkü yazılan Sözler tasavvur değil, tasdiktir...
Teslim değil, imandır… Marifet değil, şehade ttir, şuhûddur1380… Taklit
değil, tahkik yani hakikatini araştırmaktır… Tarafgirlik değil, basirettir,
anlayıştır… Tasavvuf değil, hak ikattir… Dava değil, dav a içinde delildir.
Bu sırrın hikmeti şudur ki: Eski zamanlarda iman esasları korunmuştu;
teslim kuvve tliydi. Teferruatta ariflerin marifetleri yani imana dair
bildikleri hususlar delilsiz de olsa söyledikleri makbul ve kâfiydi. Fakat
bu zamanda ilimden gelen dalâlet, elini o esaslara, temellere uzatmış
olduğunda n;
• Her derde uygun devayı ihsan eden Hakîm-i Rahîm Zât-ı Zülcelâl,
Kur’an-ı Kerîm’in i’cazının en parlak mazharlarından olan temsillerin bir
parıltısını acz ve zaafıma, fakr ve ihtiyacıma merhamet göstererek Kur’an
hizmetine ait yazılarıma ihsan etti.
• Allah’a hamdolsun, temsil sırrı dürbünüy le en uzak hakikatler gayet
yakın gös terildi.
• Hem temsil sırrının vahde ti yönüy le en dağı nık meseleler toplattırıldı.
• Hem temsil sırrı merdiveniyle en yüksek hakikatlere kolaylıkla ulaştırıldı.
• Hem temsil sırrı penceresiyle, gayba dair hakikatlere, İslam’ın
esaslarına şuhuda y akın, şüphe siz bir iman m eydana ge ldi.
• Akıl ile beraber vehim ve hayal, hatta nefis ve onun geçici arzuları
teslime mecbur olduğu gibi, şeytan da teslime, mücadeleden vazgeçmeye
mecbur oldu…
Kısacası: Yazılarımda ne kadar  güzellik ve tesir varsa ancak Kur’an’daki
temsillerin parıltılarındandı r. Benim hissem yalnız ihtiyacımın şiddetiyle
talep etmek ve gayet aczimle tevazu içinde yalvarıp yakarışımdır. Dert
benim, deva Kur’an’ındır.
Yedinci Meselenin Hâtimesidir1381
(Sekiz ilahî inayet suretindeki gayba ait işaretler hakkında gelen veya
gelme ihtimali olan vehimleri yok etmeye ve büyük bir inayet sırrını
söylemeye dairdir.)
Bu Hâtime “Dört Nükte”dir.
Birinci Nükte: Yirmi Sekizinci Mektup’un Yedinci Mesele’sinde yedi-
sekiz küllî ve manevî ilahî inayetten hissettiğimiz gayba ait bir işareti
söylemiş, “Sekizinci İnayet” olarak “tevafuklar” adı altındaki nakışta o
işaretlerin cilvesini gördüğüm üzü iddia etmiştik. Ve iddia ediyoruz, bu
yedi sekiz küllî inayet o derece kuvve tli ve kesindir ki, her biri tek başına,
gayba ait o işaretleri ispatlar.
Farz-ı muhal, bir kısmı zayıf görülse, hatta inkâr edilse bile o gaybî
işaretlerin kesinliğine zarar vermez. O sekiz inayeti inkâr edemeyen, o
işaretleri inkâr edemez. Fakat insan tabakaları çeşit çeşit olduğu ve en
kalabalık tabaka olan avam tabaka, gözüyle gördüğüne  daha çok inandığı
için, o sekiz inayetin en kuvve tlisi değil, belki en aşikârı tevafuklar
olduğunda n –gerçi ötekiler daha kuvve tlidir, fakat bu daha umumi olduğu
için– ona gelen vehimleri defetmek maksadıyla, karşılaştırma nevinden
bir hakikati söylemeye mecbur kaldım. Şöyle ki:
O açık inayet hakkında şunu demiştik: Yazdığımız risalelerde, Kur’an ve
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) kelimelerinde öyle bir derecede
tevafuklar görünüyor ki, onların bir kast ile tanzim edilip karşılıklı denk
gelecek bir vaziyete sokulduğuna  hiçbir şüphe  bırakmıyor. Kast ve
iradenin ise bize ait olmadığına delilimiz, bunun farkına üç-dört sene
sonra varmamızdır. Öyleyse bu kast ve irade, bir inayet eseri olarak gayba
aittir. Sırf Kur’an’ın i’cazını ve Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) mucizelerini doğrulamak için iki kelimede tevafuk suretinde o
garip vaziyet verilmiştir. Bu iki kelimenin mübarekliği, Kur’an’ın i’cazına
ve Resûl-u Ekrem’in mucizelerine bir tasdik mührü olmakla beraber,
başka benzer kelimeler de büyük çoğunl ukla tevafuka mazhardır. Fakat
onlar birer sayfaya mahsustur; şu iki kelime ise bir iki risalenin
tamamında ve çoğu risalede görünüyor . Tekrar tekrar dediğimiz gibi: Bu
tevafukun aslı diğer kitaplarda da çok bulunabilir. Ama o kast ve yüce
iradeyi gösterecek derecede, bu ka dar hayret verici değildir.
Şimdi bu davamızı çürütmek mümkün olmadığı halde, zahiren çürütülmüş
gibi görmenin bir iki sebebi olabilir:
Biri: “Sizler düşünüp  öyle bir tevafuku denk getirmişsiniz.” diyebilirler,
“Böyle bir şey yapmak kasıt ile olursa rahat ve kolaydır.”
Buna karşı deriz ki: Bir davada doğru söyleyen iki şahit kâfidir. Bu
davamızdaki tevafuklara kastımız ve irademiz karışmadığına ve üç dört
sene sonra onların farkına vardığımıza doğru sözlü yüz şahit bulunabilir.
Bu münasebetle bir noktayı söyleyeceğim: Bu i’caz kerameti, Kur’an-ı
Hakîm’in belâgat yönünde n i’caz derecesinde olması gibi değildir. Çünkü
Kur’an’ın i’cazında insan kudreti, o yolda giderek o dereceye yetişemiyor.
Şu i’caz kerameti ise insan kudretiyle olamıyor; kudret o işe karışamıyor.
Karışsa sunî olur, boz ulur.1382 HAŞİYE
Üçüncü Nükte: Hususi işaret-umumi işaret münasebetiyle ince bir
rubûbi yet ve Rahmaniyet sırrına işarette bulunacağız:
Bir kardeşimin güz el bir sözü var. O sözü bu m eseleye konu e deceğim:
Bir gün güzel bir tevafuku ona gösterdim. Dedi ki: “Güzel! Zaten her
hakikat güzeldir, fakat bu Söz’lerdeki tevafuklar ve muvaffakiyet daha
güzel.” Ben de şöyle dedim: “Evet, her şey ya hakikaten güzel ya bizzat
güzel veya neticeleri itibarı ile güzeldir. Ve bu güzellik, Cenâb-ı Hakk’ın
her şeyi kuşatan rubûbi yetine, engin rahmetine ve umumi tecellilerine
bakar. Dediğin gibi, bu muvaffakiyetteki gayba dair işaret daha güzeldir.
Çünkü bu, O’nun hususi rahmetine, hususi rubûbi yetine ve hususi
tecellilerine bakıyor.” Bunu anlamayı bir temsille kolaylaştıracağız, şöyle
ki:
Bir padişahın umumi saltanatı ve kanunu ile o saltanata yakışan, şahane
merhameti milletin bütün fertleri için geçerlidir. Her fert, doğrudan
doğruya o padişahın lütfuna, saltanatına mazhardır. Bu umumi saltanat
altında fertlerin pek çok hususi münasebeti vardır. Saltanatının ikinci yönü
ise padişahın hususi ihsanları ve emirleridir ki, umumi kanunlarının
dışında bir ferde ihsanda bulunur, iltifat eder, emir verir.
İşte bu temsildeki gibi, Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un, Hâlık-ı Hakîm ve
Rahîm’in umumi rubûbi yetinden ve engin rahmetinden her şeyin hissesi
vardır. Her şey hissesine isabet eden yönde n, O’nunla hususi olarak
münasebetlidir. Hem O’nun her şeyi kuşatan kudreti, iradesi ve ilmiyle her
şeyde tasarrufu, her şeyin en küçük işlerine dahi müdahalesi, rubûbi yeti
vardır. Her şey her halinde, sıfatında, icraatında O’na muhtaçtır… İşleri
O’nun ilim ve hikmetiyle görülür, düzene konul ur. Ne tabiatın haddi var ki
o rubûbiyetin tasarrufu dairesinde saklansın ve tesir sahibi olup ona
müdahale etsin, ne de tesadüfün hakkı var ki o hassas hikmet mizanı
dairesindeki işlerine karışsın... Risalelerde yirmi yerde kesin delillerle
tesadüfü ve tabiatçılık fikrini çürütmüş, Kur’an kılıcıyla idam etmiş,
kâinattaki icraata müdahalelerinin imkânsız olduğunu göstermişiz. Fakat
umumi rubûbi yetteki görünen sebepler dairesinde, gafillerin nazarında
hikmeti ve sebebi bilinmeyen işlere tesadüf adını vermişler. Ve hikmetleri
kavranamayan bazı ilahî fiillerin –tabiat perdesi altında gizlenmiş–
kanunlarını görememiş, tabiata müracaat etmişler.
İkincisi, Cenâb-ı Hakk’ın hususi rubûbi yeti, has iltifatı ve Rahmanî
yardımıdır ki, umumi kanunların baskılarına tahammül edemeyen fertlerin
imdadına Rahman ve Rahîm isimleri yetişir, hususi bir şekilde yardım
eder, onları o halden kurtarır. Onun için her canlı, bilhassa insan her an
O’ndan yardım diler ve medet bulabilir. İşte Cenâb-ı Hakk’ın bu hususi
rubûbi yetindeki ihsanları, gafillere karşı da tesadüf perdesi altına
gizlenmez ve tabiata havale edilmez.
İşte bu sırdan dolayı, İ’caz-ı Kur’an ve Mucizât-ı Ahmediye1383
risalelerindeki gayba dair işaretleri hususi birer işaret kabul etmiş, öyle
inanmışız… Bunun hususi bir yardım ve inatçılara karşı kendini
gösterecek hususi bir inayet olduğuna  şüphe siz iman ettik ve bunu sırf
Allah için ilan ettik. Kusur işlemişsek Allah affetsin, âmin...
1384رََ َ ُٰاَِْۤ إِنْ ََِۤ أَوْ أَََْْ
Sözler’in temize çekilip yazılmasında kıymetli hizmeti geçen Muallim
Ahmed Galib’in parçasıdır.
“Elde Kur’an gibi hakikat delili varken,
İnkârcıyı susturmak için gönl üme ağırlık mı gelir?”
Sözün öz dür ey can, tekellüf1385 değil.
Ledün i lminin1386 pak neticesidir
Bu, sonradan tedarik edilmiş tasannuf1387 değil.
Bu irfan nur unun bi r hikmetidir
Ki heva, faydasız, tefelsüf1388 değil.
Nefsi temizleyen, ruhu a rındıran,
Dili terbiye edendir, tasavvuf değil.
O Sözler bütün m arifet güne şidir.
Sözüm doğr udur, bir teellüf1389 değil.
İçin nur udur, ifadelere aksetmiş,
Bir iki satırda teradüf1390 değil.
Lafızlar uygun bi rbirine
Bu asla yapmacık, tesadüf değil.
Dizilmiş nizamla bütün ha rfleri,
Tevafuktur, asla tehalüf1391 değil.
Bu i’caz sırrının bir cilvesidir
Ki Kur’an’dandır, tecevvüf1392 değil.
Bu hoş  tesadüf güzeldir güzel,
Bu babda ne dense tezauf1393 değil.
Said-i Bediüzzaman-ı Nursî
Beyanı eşsizdir, taattuf1394 değil.
Teselliye ermemiş elinde kalem,
Yüzünü gös terir, taharrüf1395 değil.
Tevafuk, s özünde  ona çok m udur?
Üstünlük onun i çin teşerrüf1396 değil.
İsabet buna  Hak tarafından gelir
Bu kastî değildir, tasarruf değil.
Bunu gör meyen köt ü nazarlar için
Telehhüf1397 derim ben, teessüf değil.
Ki var manevî hayretim çok ke z,
Beyanım bu yol da tazarruf1398 değil.
Çok işte Hak onu m uvaffak ede
Tevafuk, m akam-ı tevakkuf1399 değil.
Ahmed Galib (rahmetullahi aleyh)
Merhum Binbaşı Âsım Bey’in parçasıdır.
Yemin ederim, doğr udur sözü özüyle beraber,
Bu hakikati kabul ve tasdik etmeyen bedmâyeler,1400
Kalır dalâlet ve hüsran vadisinde nice seneler.
Bunları irşad edip kur tarmaktır hüne r
Hidayet erişse eğer, o va kit boyun e ğer.
Cümlenin ıslahını niyaz edip Hâlık’a yalvaralım,
Hep Kur’an nur ları olan Sözler’i okuyup a nlatalım,
Bu yol da bizler de feyz alıp dilşad1401 olalım,
Fâniliği bekâya döndür mekte rıza-yı Bârî’ye kavuşalım.
Yüz bin övgüye  lâyık paha biçilmez fıkra-yı Galib,
Bu hakikatleri söylemekle olur şüphe siz galip.
Binbaşı Âsım (rahmetullahi aleyh)
Sekizinci Risale Olan Sekizinci Mesele
Bu mesele, altı sorunun c evabı olup “Sekiz Nükte”dir.
Birinci Nükte: Bir inayet eli altında Kur’an hizmetinde çalıştırıldığımıza
dair pek çok gaybî işaretin nurlarını hissettik ve bazılarını gösterdik.
Şimdi, o işaretlerin bir yenisi de şudur ki:
Çoğu Söz’de gayba dair tevafuklar var.1402 HAŞİYE Mesela, “Resûl-u Ekrem”
kelimesinde, “aleyhissalâtü vesselam” ibaresinde ve mübarek “Kur’an”
lafzında bir çeşit i’caz cilvesi göründüğüne  bir işaret var. Gayba dair
işaretler ne kadar gizli ve zayıf da olsa hizmetin makbuliyetini ve
meselelerin doğruluğunu gösterdiği için bence çok mühim ve çok
kuvve tlidir. Hem bunlar gururumu kırar ve sırf bir tercüman olduğum u
bana kesinlikle gösterir. Hem benim için iftihar edeceğim hiçbir şey
bırakmıyor; yalnız şükran vesilesi olan şeyleri gösteriyor. Madem bunlar
Kur’an’a aittir, Kur’an’ın i’cazı hesabına geçiyor, kesinlikle cüzî irademiz
ona karışmıyor, hem hizmette tembellik yapanları teşvik ediyor, risalelerin
hak olduğuna  dair kanaat veriyor, bizlere bir çeşit ilahî ikramdır,
söylenmesi ve ortaya konul ması tahdis-i nimettir ve aklı gözüne inmiş
inatçıları susturuyor; elbette göstermek lâzımdır, inşallah zararsızdır.
İşte o gayba ait işaretlerin biri de şudur  ki: Cenâb-ı Hak, Kur’an’a ve
imana hizmetle meşgul olan bizleri teşvik ve kalblerimizi tatmin etmek
için kusursuz rahmet ve kereminden Rabbanî bir ikram ve ilahî bir ihsan
suretinde hizmetimizin makbuliyetine alâmet ve yazdığımızın hak
olduğuna  dair gaybî işaretler türünde n, bütün risalelerimizde ve bilhassa
Mucizât-ı Ahmediye,1403 İ’caz-ı Kur’an1404 ve Pencereler Risalelerinde1405
gayba ait tevafuklar nevinden bir letafet ihsan etmiştir. Yani bir sayfada
benzer kelimeleri birbirine baktırıyor. Bunda  gayba dair şöyle bir işaret
veriliyor: “Bunlar gaybî bir iradeyle düzenlenir. İradenize ve şuurunuz a
güvenmeyiniz. İradeniz dâhilinde olmadan ve şuurunuz  erişmeden harika
nakışlar işleniyor ve intizamlar kuruluyor.”
Bilhassa Mucizât-ı Ahmediye Risalesi’nde “Resûl-u Ekrem” ve salâvat
ifadeleri bir ayna hükm üne geçip gayba ait o tevafukların işaretini açıkça
gösteriyor. Yeni, acemi bir kâtibin yazdığı nüshada –beş sayfa dışında– iki
yüzden fazla salâvat-ı şerife tam birbirine bakıyor. Şu tevafuklar şuursuz,
on adette yalnız bir iki tevafuka sebep olabilen tesadüfün işi olmadığı
gibi; sanatta maharetsiz, dikkatini yalnız mânâya vererek gayet süratle, bir
iki saatte otuz kırk sayfayı telif eden ve kendisi yazmayan, yazdıran benim
gibi bir biçarenin düş ünüş ü de elbette değildir.
İşte altı sene sonra yine Kur’an’ın ve İşârâtü’l-İ’câz tefsirinde doku z إِ
ifadesinin tevafuk suretinde gelen irşadıyla, sonradan fark ettim. Nüshaları
yazan kâtipler ise benden işittikleri vakit hayret içinde kaldılar. Nasıl ki
Resûl-u Ekrem ve salâvat ifadeleri On Dokuz uncu Mektup’ta, Allah
Resûlü’nün mucizelerinin sadece bir cinsinin bir çeşit küçük aynası
hükm üne geçti. Aynen öyle de, Yirmi Beşinci Söz olan Kur’an’ın
Mucizeleri risalesinde ve On Dokuz uncu Mektup’un On Sekizinci
İşaret’inde Kur’an lafzı da kırk tabakadan yalnız gözüyle gördüğüne
inanan tabakaya karşı gösterilmiş. Kur’an’ın mucizelerinin bir çeşidi,
onun kırk parçasından biri gayba dair tevafuklar suretinde bütün
risalelerde görünmekle beraber, o parçanın kırk kısmından biri Kur’an
kelimesinde görünmüş. Şöyle ki:
Kur’an kelimesi Yirmi Beşinci Söz’de ve On Dokuz uncu Mektup’un On
Sekizinci İşaret’inde yüz defa tekrar edilmiş. Bir iki kelime dışındakilerin
hepsi birbirine bakıyor. İşte mesela, İkinci Şuâ’nın 43. sayfasında yedi
Kur’an kelimesi var, birbirine bakıyor. 56. sayfada sekiz tanesi birbirine
bakıyor, yalnız dokuz uncu bunun dışında kalmış. İşte şu –şimdi
gözümüzün önünde – 69. sayfadaki beş Kur’an kelimesi birbirine bakıyor
ve bunu n gibi... Bütün sayfalarda tekrar eden Kur’an kelimeleri birbirine
bakıyor. Pek nadir olarak, beş altı taneden bir tanesi bunun dışında kalıyor.
Diğer tevafuklar ise işte gözümüzün önünde , 33. sayfada on beş adet أَمْ
ifadesi var; on dördü birbirine bakıyor. Yine gözümüzün önünde , şu
sayfada dokuz  iman kelimesi var, birbirine bakıyor; yalnız biri, yazan
kâtip ara verdiği için az kaymış. Hem şu –göz ümüzün önünde ki– sayfada
iki mahbub  kelimesi var; biri üçüncü, biri on beşinci satırdadır, tam denk
gelecek şekilde birbirine bakıyor. Onların ortasında dört aşk kelimesi
dizilmiş, birbirine bakıyor. Gayba dair diğer tevafuklar da bunlara
kıyaslansın…
Hangi kâtip olursa olsun, s atırları, sayfaları ne şekilde yazarsa yazsın, ister
istemez gayba dair bu tevafuklar öyle bir derecededir ki, bunu n tesadüfün
işi ve müellif ile kâtiplerin fikri olmadığına şüphe  bırakmıyor. Fakat bazı
tevafuklar, hatta birçoğu göze çarpıyor. Demek, şu risalelere has hakiki bir
yazı vardır; bazıları ona yaklaşıyor. Hayret vericidir ki, tevafuklar
nüshaları çoğaltan en mahir kâtiplerin değil, belki acemilerin yazılarında
daha çok görülür. Bunda n anlaşılıyor ki, Kur’an’ın bir çeşit tefsiri olan
Sözlerdeki hüne r, zarafet ve meziyet kimsenin değildir; muntazam, güzel
Kur’an hakikatlerinin mübarek kâmetlerine yakışacak ölçülü, muntazam
üslûp elbiseleri kimsenin iradesi ve şuuruyla biçilmez, kesilmez. Aksine,
onların varlığı öyle ister ve gaybî bir el onları o kâmete göre keser, biçer,
giydirir. Biz ise içinde bir tercüman, bir hizmetkârız.
Dördüncü Nükte: Beş altı soruyu içeren birinci sorunuz da, “Haşir
meydanında toplanma ve keyfiyet nasıl, insanlar çıplak mı olacak?
Görüşmek için dostları ve şefaat için Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü
vesselam) nasıl bulacağız? Bir tek zât sayısız insanla nasıl görüşecek?
Cennet ve cehennem ehlinin elbiseleri nasıl olacak? Ve bize kim yol
gösterecek?” diyorsunuz .
Cevap: Şu sorunun cevabı mükemmel ve gayet açık bir şekilde hadis
kitaplarında vardır. Yalnız meşrebimize ve yolumuza ait bir iki nükteyi
söyleyeceğiz. Şöyle ki:
Birincisi: Bir mektupta haşir meydanının, yerkürenin senelik
yörünge sinde olduğu1406 ve yeryüzü şimdiden manevî mahsullerini o
meydanın levhalarına gönde rdiği gibi; onun senelik hareketiyle bir varlık
dairesinin meydana geldiği.. o dairenin, mahsulleriyle bir haşir
meydanının kurulmasına çekirdek olduğu.. ve Cenâb-ı Hakk’ın, dünya
denilen şu gemisinin merkezindeki küçük cehennemi büyük cehenneme
boşalttığı gibi onun sakinlerini de haşir meydanına boşaltacağı ifade
edilmiştir.
İkincisi: Onunc u ve Yirmi Dokuz uncu Söz’ler başta olmak üzere farklı
Söz’lerde o haşrin, meydanıyla beraber varlığı kesin bir şekilde
ispatlanmıştır.
Üçüncüsü: Görüşmek hususunda  ise On Altıncı, Otuz Birinci ve Otuz
İkinci Söz’lerde kesinlikle ispat edilmiştir ki, bir zât nuraniyet sırrıyla bir
dakikada binlerce yerde bulunup m ilyonlarca kişiyle görüşebilir.
Dördünc üsü: İnsandan başka ruh sahibi mahlûklarına fıtrî birer elbise
giydirdiği gibi, haşir meydanında sunî elbiselerden soyunm uş olarak fıtrî
bir elbise giydirmesi Cenâb-ı Hakk’ın Hakîm isminin gereğidir. Dünya da
sunî elbisenin hikmeti, yalnız soğuk ve sıcaktan korunmak, süslenmek ve
ayıp yerlerini örtmekten ibaret değildir. Belki mühim bir hikmeti, insanın
başka canlı türlerinde tasarrufuna, onlarla münasebetine ve onlara
kumandanlığına işaret eden bir fihrist ve liste hükm ünde  olmasıdır. Yoksa
insana kolay, ucuz, fıtrî bir elbise giydirebilirdi. Çünkü bu hikmet olmazsa
çeşitli paçavraları vücuduna  sarıp giyen insan, şuurlu hayvanların
nazarında ve onlara nispeten bir maskara haline gelir, mânen onları
güldürür. Haşir meydanında ise o hikmet ve münasebet yok, o listenin de
olmaması gerekir.
Beşincisi: Senin gibi Kur’an’ın nuru altına girenlere rehber Kur’an’dır.
1407اۤۤ’lerin, 1408اٰۤ’ların, 1409ٰۤ’lerin başına bak, Kur’an’ın ne kadar makbul bir
şefaatçi, ne kadar doğru bir rehber, ne kadar kutsî bir nur olduğunu anla ve
gör.
Altıncısı: Cennet ve cehennem ehlinin elbiseleri hakkında ise Yirmi
Sekizinci Söz’de hurilerin yetmiş kat elbise giymesine dair söylenen
düstur burada da geçerlidir. Şöyle ki:
Cennetteki bir insan, cennetin her çeşit nimetinden her vakit istifade
etmeyi elbette arzular. Cennetin türlü türlü güzellikleri var, her vakit
cennetteki bütün nimet çeşitleriyle karşılaşır. Öyleyse cennetin
güzelliklerinin numunelerini, küçük bir ölçekte, kendine ve hurilerine
giydirir, kendisi ve hurileri küçük birer cennet hükm üne geçer. Nasıl ki bir
insan, bir memlekete yayılmış çiçek türlerini, numune olarak küçük
bahçesinde bir araya getirir.. bir dükkâ ncı, bütün mallarının numunelerini
bir listede toplar.. ve bir insan, tasarruf ettiği, hükm ettiği ve münasebetli
olduğu türlü varlıkların numunelerinden kendine bir elbise yapar ve onları
evi için gerekli şeylerde kullanır.
Aynen öyle de, cennetteki bir insan, bilhassa bütün duyguları ve manevî
donanı mıyla kulluk etmiş ve cennetin lezzetlerini tatmaya hak kazanmışsa;
her bir duygusunu memnun edecek, donanı mındak i her bir kabiliyeti
okşayacak, her bir latifesine zevk verecek ve cennetteki her bir çeşit
nimetten birer güzelliği gösterecek bir tarzdaki elbisesi, kendisine ve
hurilerine ilahî rahmet tarafından giydirilecektir. O çeşit çeşit elbiselerin
bir cinsten, bir türden olmadığına delil şu mealdeki hadistir: “Huriler
yetmiş kat elbise giydikleri halde bacaklarındaki ilikleri görünür,
elbiseleri onları örtmez.”1410 Demek, en üstteki elbiseden ta en alttakine
kadar, ayrı ayrı güzelliklerle, ayrı ayrı tarzda duygul arı zevklendirecek,
memnun e decek mertebeler var.
Cehennem ehli ise nasıl ki dünya da gözüyle, kulağıyla, kalbiyle, eliyle,
aklıyla ve bunun gibi, bütün uzuv ve duygul arıyla güna hlar işlemiş.
Elbette cehennemde onlara, buna  göre elem verecek, azap çektirecek ve
küçük bir cehennem hükm üne geçecek çeşitli cinslerde parçalardan
yapılmış elbiseler giydirilmesi hikmete ve adalete zıt görünmüyor.
Beşinci Nükte: Soruyorsunuz : “Fetret devrinde1411 Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) ecdadı bir dine bağlı mıydılar?”
Cevap: Hazreti İbrahim’in (aleyhisselam) daha sonra gaflet ve manevî
karanlık perdeleri altında kalan ve hususi bazı insanların devam ettirdiği
dinine inandıklarına dair rivayetler vardır.1412 Elbette Hazreti İbrahim’den
(aleyhisselam) gelen ve Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselam) netice
veren nuranî bir silsileyi oluşturan fertler, hak dininin nuruna kayıtsız
kalmamış ve küfür karanlığına mağlup olmamışlar. Fakat fetret devrinde
1413وََ ُ ََُِ َّٰ َََْ رًَُ sırrıyla, fetreti yaşayanlar kurtuluşa ermiş
kimselerdir. İttifakla, teferruattaki hatalarından hesaba çekilmezler. İmam
Şâfiî ve İmam Eş’arî’ce, küfre de girseler, onlarda iman esasları
bulunmasa da yine kurtuluşa ermişlerdir. Çünkü ilahî teklif, resûl
gönde rmekle olur; resûl gönde rilmesi de ancak onda n haberdar olma ve
onu bilmeyle tamamlanır, sorumluluk bu suretle sabitleşir. Madem gaflet
ve geçen zaman, önceki peygamberlerin dinlerinin üzerini örtmüş; o fetret
devri için delil olamaz. Fetrette yaşayanlar itaat etse sevap görür, etmezse
azap gör mez. Din gizli kaldığından onl ara delil olamaz.
Altıncı Nükte: Diyorsunuz  ki, “Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) ecdadından peygamber gelmiş midir?”
Cevap: Hazreti İsmail’den (aleyhisselam) sonra kesin bir hüküm  yoktur.
Ecdadından olmayan, yalnız Hâlid İbni Sinan1414 ve Hanzele1415 isimli iki
peygamber gelmiştir. Fakat Allah Resûlü’nün ecdadından, Kâ’b İbni
Lüey’in meşhur, açık ve tansis1416 tarzındaki şiirinde,
1417َٰ ٍََْ َِْ اِ ٌَُ َُُِْ أََْرًا َُوً ََُِ
demesi, mucizevî ve peygambere ait bir söze benzer.
İmam Rabbanî hem delile hem keşfe dayanarak demiş ki: “Hindistan’da
çok peygamber gelmiştir. Fakat bazılarının ya hiç ümmeti olmamış ya
birkaç insanla sınırlı kaldığı için çok bilinmemişler yahut onlara
peygamber denilmemiş.”1418
İşte İmam’ın bu düsturuna göre, Allah Resûlü’nün ecdadından böyle
peygamberlerin bul unması mümkün...
Yedinci Nükte: Diyorsunuz  ki, “Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) anne ve babası ile dedesi Abdülmuttalib’in imanları hakkında
en kuvve tli ve en doğr u olan haber hangisidir?”
Cevap: Yeni Said on senedir yanında başka kitap bulundur muyor, “Bana
Kur’an yeter!” diyor. Böyle teferruata ait meselelerde, bütün hadis
kitaplarını inceleyip en kuvv etli rivayeti yazmaya vaktim müsaade
etmiyor. Yalnız şu kadar derim ki, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) anne  ve babas ı kurtuluşa ermiştir, cennet ehlidir ve mümindir.1419
Cenâb-ı Hak, Habib-i Ekrem’inin mübarek kalbini ve o kalbin taşıdığı, bir
oğula yakışacak şefkati elbette rencide etmez.
Eğer denilse: “Madem öyle, neden onlar Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü
vesselam) iman etmeye muvaffak olamadılar? Neden peygamberliğinin
başlangıcına yetişemediler?”
Cevap: Cenâb-ı Hak, Habib-i Ekrem’inin anne ve babasını, kendi
keremiyle, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) bir oğula yakışacak
suretteki hislerini memnun etmek için minnet altında bırakmıyor. Anne
babalık mertebesinden manevî evlat mertebesine getirmemek için kendi
hâlis rubûbiyetine karşı minnet altına alıp onları mesut ve Habib-i
Ekrem’ini de memnun etmeyi rahmeti gerektirmiş ki, anne babasını ve
dedesini ona görünüş te ümmet kılmamış. Fakat ümmetin meziyetini,
faziletini, saadetini onlara ihsan etmiştir. Evet, yüks ek bir mareşalin
yüzbaşı rütbesinde olan babası, onun huzuruna girmekle birbirine zıt iki
hissin tesiri altında bulunur. Padişah, o mareşal makamındaki yaver-i
ekremine merhamet ederek babasını onun e mrine vermiyor.
Sekizinci Nükte: Diyorsunuz  ki, “Amcası Ebû Talib’in imanı hakkında en
doğru hüküm  nedir?”
Cevap: Şiîler imanı olduğuna  hükm eder, Ehl-i Sünne t’in çoğu ise buna
hükm etmez. Fakat benim kalbime gelen şudur:
Ebû Talib, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğini
değil; şahsını, zâtını gayet ciddi severdi.1420 Onun o gayet ciddi, şahsî
şefkati ve muhabbeti elbette boşa gitmeyecektir. Evet, Habib-i Ekrem’ini
ciddi bir şekilde sevmiş, himaye etmiş ve ona taraftarlık göstermiş olan
Ebû Talib inkâr ve inat değil, belki utanma ve kavmine bağlılık gibi
hislerden dolayı makbul bir iman getirmemesi üzerine cehenneme gitse de
Cenâb-ı Hak, cehennemin içinde bir tür hususi cenneti,1421 onun iyiliklerine
mükâfat olarak var edebilir. Kışın bazı yerlerde baharı yarattığı ve uyku
vasıtasıyla bazıları için zindanı saraya çevirdiği gibi, hususi cehennemi
hususi bir tür cennete çevirebilir.
ٰٰ
1423 ، وَاُِْْ َِْ ِّٰ1422َ ََُْ اََْْ إِ ُّٰ
1424َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
1288 “Siz rüya tabir ediyorsanız…” (Yûsuf sûresi, 12/43)
1289 Ben ne geceyim ne de geceye kulluk ederim. Bir hakikat güneşinin hizmetkârıyım ki, size
ondan haber getiriyorum. Bkz. İmam Rabbanî, el-Mektûbât 1/124 (130. Mektup).
1290 “Evliyaullaha [Allah dostlarına] tuzak olan o hayaller ise Hûdâ bahçesindeki ay yüzlülerin
cemâllerinin yansımasından ibarettir.” (Mevlânâ Celâleddin Rumî, Mesnevî-i Şerîf [Şefik Can
tercümesi] 1/26)
1291 Tahkik mesleği: İmana ait meseleleri hakikatini araştırarak, yaşayarak şüphesiz bir şekilde
bilme yolu.
1292 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 1/282, 8/342; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 4/183.
1293 “Uykunuzu dinlenme yaptık.” (Nebe sûresi, 78/9)
1294 Tefeül: Bazı hadiseleri, tevafukları işaret saymak. Bir kitabı rastgele açarak ilk tevafuk eden
yeri okuyup bir işaret kabul etmek gibi…
1295 Sadık rüya: Hakikatlere işaret eden, dünyada hakikati görülen rüya.
1296 Tirmizî, rüya 6; et-Tayâlisî, el-Müsned s.147; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 12/63; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Kebîr 19/205.
1297 Rüyanın nefsanî, şeytanî ve Rahmanî olmak üzere üçe ayrıldığına dair bkz. Buhârî, ta’bîr
26; Müslim, rüya 6.
1298 “…karışık düşler…” (Yûsuf sûresi, 12/44; Enbiya sûresi, 21/5)
1299 Buhârî, bed’ü’l-vahy 3, tefsîru sûre (96) 1, ta’bîr 1; Müslim, îmân 252.
1300 Hiss-i kable’l-vuku: Bir şeyi olmadan önce hissetme, önsezi.
1301 Saika: Sevk eden.
1302 Şaika: Şevk veren.
1303 “Uykunuzu dinlenme yaptık.” (Nebe sûresi, 78/9)
1304 Hakkalyakîn: Marifet mertebesinin en yükseği. Hakikati bizzat yaşayarak görme hali.
1305 Üstad Hazretleri birçok yerde “Sözler” ifadesini bütün Risale-i Nur Külliyatı’nı işaret eden
bir mânâda kullanmıştır.
1306 Namzet: Aday.
1307 Buhârî, cenâiz 68, enbiyâ 31, Müslim, fezâil 157.
1308 Hadis ilminde en çok itibar edilen iki büyük âlim: İmam Buhârî ve İmam Müslim.
1309 Müteşabih: Mânâsı açık olmayan
1310 Zımnî vahiy: Özü vahye dayanan, etraflıca izahı Peygamber Efendimiz’e ait olan hususlar.
1311 Mukaddime: Giriş.
1312 Bkz. Buhârî, menâkıb 25, fezâilü’l-Kur’an 1; Müslim, îmân 271, fezâilü’s-sahâbe 100.
1313 Buhârî, bed’ü’l-vahy 3, bed’ü’l-halk 7, tefsîru sûre (74) 3-5; Müslim, îmân 255, 257, 258.
1314 Azim, ciddiyet, sabır, sebat sahibi büyük zâtlar, bilhassa peygamberler.
1315 HAŞİYE Bizde “Seyda” lâkabıyla meşhur büyük bir veli, ölüm anındayken, evliyanın
ruhlarının alınmasıyla vazifeli ölüm meleği gelmiş. Seyda bağırarak demiş ki: “Ben ilim
talebelerini çok sevdiğim için onların ruhlarının alınmasıyla vazifeli, onlara has melekler ruhumu
alsın!” Cenâb-ı Hakk’ın dergâhından bunu dilemiş. Yanında oturanlar bu hadiseye şahit olmuşlar.
1316 Bkz. Nahl sûresi, 16/31-32; Enfâl sûresi, 8/50; Muhammed sûresi, 47/27; Nesâî, cenâiz 9;
el-Hâkim, el-Müstedrek 1/504.
1317 “Andolsun, ruhları şiddetle çekip çıkaranlara ve kolaylıkla çıkarıp alanlara ...” (Nâziât
sûresi, 79/1-2)
1318 HAŞİYE Hatta memleketimizde gayet cesur bir adam, can verme ânında ölüm meleğini
görmüş, demiş ki: “Beni yatağın içinde yakalıyorsun!” Kalkmış, atına binmiş, kılıcını eline alıp
ona meydan okumuş; mertçe, at üstünde vefat etmiş.
1319 Bkz. et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 15/156; Ebu’ş-Şeyh, el-Azame 2/547, 740, 742, 747, 3/868;
İbni Kesîr, Tefsîru’l-Kur’an 3/62.
1320 Allah Teâlâ, her şeyin en doğrusunu en mükemmel şekilde bilir.
1321 Hiç kimse gaybı bilemez, gaybı yalnız Allah bilir.
1322 “De ki: ‘Bunu yalnız Allah bilir.’” (Mülk sûresi, 67/26)
1323 “Bu muazzam kitabı sana indiren O’dur. Onun ayetlerinin bir kısmı muhkem [sağlam] olup
bunlar Kitabın esasıdır. Ayetlerin bir kısmı ise müteşabihtir. Kalblerinde eğrilik olanlar sırf fitne
çıkarmak, insanları saptırmak ve kendi arzularına göre yorumlamak için ayetlerin müteşabih
kısmına tutunup onlarla uğraşır dururlar. Halbuki onların hakikatini, gerçek tefsirini Allah’tan
başkası bilemez. İlimde ileri gidenler, ‘Biz ona olduğu gibi inandık. Hepsi de Rabbimizin
katından gelmiştir.’ derler. Bunları ancak tam akıl sahipleri düşünüp anlar.” (Âl-i İmran sûresi,
3/7)
1324 Müceddid: Yenileyici. Hadiste her asırda geleceği bildirilen ve devrin ihtiyaçlarına göre dini
ihya eden zât.
1325 İmam Rabbanî, el-Mektûbât 1/182 (210. Mektup).
1326 “Ölüm kesin bir gerçektir.” (Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 3/180. Ayrıca, ölüm
gerçeğini ifade eden ayet-i kerimeler için bkz. Bakara sûresi, 2/28; Âl-i İmran sûresi, 3/185; Hac
sûresi, 22/66; Câsiye sûresi, 45/26; Kaf sûresi, 50/19; Cum’a sûresi, 62/8; Mülk sûresi, 67/2)
1327 “Sen Dârü’l-Hikmet’tesin; kalbini tedavi edecek bir doktor ara!” (Bkz. Abdülkadir Geylânî,
el-Fethu’r-Rabbânî s. 265)
1328 İslam’a ait meselelerin çözüme kavuşturulması için kurulan, üyeleri Bediüzzaman
Hazretleri’nin de aralarında bulunduğu âlimlerden oluşan, devrin yüksek İslam akademisi.
Dârü’l-Hikmeti’l-İslamiye 1918-1922 yılları arasında faaliyet göstermiştir.
1329 İmam Rabbanî, el-Mektûbât 1/86 (74. Mektup), 1/87 (75. Mektup).
1330 İmam Rabbanî, el-Mektûbât 1/87 (75. Mektup).
1331 Cenâb-ı Hakk’ı tanıma, bilme.
1332 Tâbiîn: Ashab-ı Kiram’la hayattayken görüşmüş ve onlardan ders almış müminler.
1333 Tebe-i tâbiîn: Tâbiîn ile hayattayken görüşmüş ve onlardan ders almış müminler.
1334 Velâyet-i kübrâ: Tarikat berzahına uğramadan hakikate ulaşılan, peygamber varisliği
makamında büyük velilik mertebesi.
1335 Fecir: Tan yerinin ağardığı vakit.
1336 Mevkıf: Durak
1337 Cenâb-ı Hakk’a duyulan muhabbet. Otuz İkinci Söz’ün bahsi geçen kısmında, kâinatı ve
varlıkları Cenâb-ı Hak hesabına sevmek, dört nükte ile anlatılmıştır.
1338 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1339 Allahım! Efendimiz Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve onun âl ve ashabına,
senin hoşnutluğuna ve onun hakkını ödememize vesile olması için rahmet eyle.
1340 Otuz Üç Pencere, aynı zamanda Otuz Üçüncü Söz olup Sözler’de yer almıştır.
1341 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
1342 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
1343 “Ahmağa verilecek cevap, susmaktır.”
1344 “Bir de sakın zulmedenlere meyletmeyin. Yoksa size ateş dokunur.” (Hûd sûresi, 11/113)
1345 Usûl-ü şeriat: İslam hukuku usulü, şeriatın esasları.
1346 Bkz. İmam Rabbanî, el-Mektûbât 2/83 (49. Mektup).
1347 İneğin boynuna inci takmak gibi…
1348 Tahdis-i nimet: İnsanın Cenâb-ı Hak tarafından kendisine bahşedilen lütuf, ihsan ve
nimetleri şükretmek maksadıyla dile getirip seslendirmesi.
1349 Allah’a hamdolsun; bu Rabbimin ihsanıdır.
1350 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
1351 “Hâlâ şükretmez mi onlar? Hâlâ şükretmezler mi?” (Yâsîn sûresi, 36/35, 73)
1352 “Biz şükredenleri elbette ödüllendireceğiz.” (Âl-i İmran sûresi, 3/145)
1353 “Eğer şükrederseniz, nimetlerimi daha da artırırım…” (İbrahim sûresi, 14/7)
1354 “Bilakis, sen yalnız Allah’a kulluk et ve O’na şükredenlerden ol!” (Zümer sûresi, 39/66)
1355 “O halde Rabbinizin nimetlerinden hangi birini inkâr edebilirsiniz?” (Rahman sûresi, 55/13,
16, 18; …)
1356 Zât-ı Akdes: Her türlü kusur ve noksandan yüce, mukaddes Zât, Cenâb-ı Allah.
1357 Ahsen-i takvim: İnsanın yaratılışının en güzel surette olması. Bkz. Tîn sûresi, 95/4.
1358 Mahbubiyet: Allah tarafından sevilme.
1359 Ey aziz kardeşim! Allah’a karşı aciz ve muhtaç olduğunu hissetme esasına dayanan bu
yolda şu dört şey lâzımdır: Sonsuz acz, sonsuz fakr, sonsuz şevk, sonsuz şükür.
1360 Ey her şeye lâyıkıyla merhamet eden, sonsuz merhamet sahibi Allahım! Rahmetinle bizi
şükredenlerden eyle.
1361 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1362 Allahım! Şükür ve hamd edenlerin efendisi olan Efendimiz Muhammed’e, onun bütün âl ve
ashabına salât ve selam eyle.
1363 “Onların duaları ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi,
10/10)
1364 “De ki: Allah’ın lütfuyla, rahmetiyle, evet sadece bununla ferahlanın. Çünkü bu, onların
dünya malı olarak topladıkları bütün şeylerden daha hayırlıdır.” (Yûnus sûresi, 10/58)
1365 İnayet: Yardım, lütuf.
1366 İ’caz: Mucize olma, benzerinin yapılması mümkün olmadığı için herkesi şaşırtıp aciz
bırakma.
1367 “Elif, Lâm, Râ.” (Yûnus sûresi, 10/1; Hûd sûresi, 11/1; Yûsuf sûresi, 12/1; İbrahim sûresi,
14/1; Hicr sûresi, 15/1)
1368 “Hâ, Mîm.” (Mü’min sûresi, 40/1; Fussilet sûresi, 41/1; Şûrâ sûresi, 42/1; Zuhruf sûresi,
43/1; Duhân sûresi, 44/1; Câsiye sûresi, 45/1; Ahkaf sûresi, 46/1)
1369 “Ben sözlerimle Muhammed’i (aleyhissalâtü vesselam) övmüş olmadım; aslında sözlerimi
Muhammed’le (aleyhissalâtü vesselam) övmüş ve güzelleştirmiş oldum.” Hasan İbni Sâbit’in
sözü olarak; İbnü’l-Esîr, el-Meselü’s-Sâir 2/357; el-Kalkaşendî, Subhu’l-A’şâ 2/321; İmam
Rabbanî, el-Mektûbât 1/58 (44. Mektup).
1370 Uhuvvet: Kardeşlik.
1371 “Allah her şeye kâdirdir.” (Mâide sûresi, 5/120; Hûd sûresi, 11/4; Rûm sûresi, 30/50 …)
1372 Zeyl: İlave.
1373 HAŞİYE Şimdi yüz otuzdur.
1374 Tutukluk, sıkıntı, manevî feyizlerin kesilmesi hali.
1375 Ünsiyet: Dostluk, alışkanlık.
1376 Allah’a hamdolsun; bu Rabbimin ihsanıdır.
1377 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1378 Allahım! Efendimiz Muhammed’e, onun âl ve ashabına, senin hoşnutluğuna ve onun
hakkının ödenmesine vesile olacak şekilde çok salât ve selam eyle, âmin...
1379 Arif: Hakkı bilen, anlayan; irfan sahibi.
1380 Şuhûd: Şahit olma, bizzat görme, müşahede etme.
1381 Hâtime: Sonsöz.
1382 HAŞİYE On Dokuzuncu Mektup’un On Sekizinci İşaret’inde bir nüshada, bir sayfada
dokuz “Kur’an” kelimesi tevafuk ettiği halde, aralarında çizgi çektik, bütününde “Muhammed”
(aleyhissalâtü vesselam) kelimesi çıktı. O sayfanın karşısındaki sayfada sekiz “Kur’an” tevafuk
etmekle beraber, bütününde “Allah” lafzı çıktı. Tevafuklarda böyle benzersiz şeyler çok var.
Bu haşiyenin bildirdiği şeyi gözümüzle gördük.
Bekir, Tevfik, Süleyman, Galip, Said
1383 Yirmi Beşinci Söz ve On Dokuzuncu Mektup.
1384 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286)
1385 Zorlama, yapmacık.
1386 Gayb ilmi, ilahî ilim.
1387 Zorla yapılan tasnif.
1388 Felsefe yapmak.
1389 Yazmaya zorlanmak.
1390 İki veya daha fazla kelimenin aynı mânâda olması.
1391 Birbirine zıt olma.
1392 İçi boş söz.
1393 Fazlalık.
1394 Acıma, merhamet etme.
1395 Sapma, bozulma.
1396 Şereflenme.
1397 Ah vah etme.
1398 Zarafet gösterme.
1399 Durma makamı.
1400 Sütü bozuk.
1401 Gönlü hoş, sevinmiş.
1402 HAŞİYE Tevafuklar ittifaka işarettir. İttifak ittihada yani birleşmeye emare, vahdete yani
birliğe alâmettir. Vahdet tevhidi gösterir. Tevhid ise Kur’an’ın dört esasından en büyük olandır.
1403 On Dokuzuncu Mektup.
1404 Yirmi Beşinci Söz.
1405 Otuz Üçüncü Söz.
1406 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/446; 5/3. Ayrıca bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr
19/426, 427; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 6/276; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6/439.
1407 “Elif, Lâm, Mîm.” (Bakara sûresi, 2/1; Âl-i İmran sûresi, 3/1; Ankebût sûresi, 29/1; Rûm
sûresi, 30/1; Lokman sûresi, 31/1; Secde sûresi, 32/1)
1408 “Elif, Lâm, Râ.” (Yûnus sûresi, 10/1; Hûd sûresi, 11/1; Yûsuf sûresi, 12/1; İbrahim sûresi,
14/1; Hicr sûresi, 15/1)
1409 “Hâ, Mîm.” (Mü’min sûresi, 40/1; Fussilet sûresi, 41/1; Şûrâ sûresi, 42/1; Zuhruf sûresi,
43/1; Duhân sûresi, 44/1; Câsiye sûresi, 45/1; Ahkaf sûresi, 46/1)
1410 Bkz. Tirmizî, kıyâmet 60, cennet 5, 7; Dârimî, rikak 108; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned
2/23, 247, 316.
1411 İki peygamber ya da iki padişah arasında, peygambersiz ya da padişahsız geçen dönem.
1412 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 2/68; et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 1/532; İbni
Kesîr, el-Bidâye 3/5.
1413 “Biz peygamber göndermediğimiz hiçbir halkı cezalandırmayız.” (İsrâ sûresi, 17/15).
1414 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 11/298, 441; el-Hâkim, el-Müstedrek 2/654, 655.
1415 el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’an 12/75-76; İbni Kesîr, el-Bidâye 1/227-228, 2/212.
1416 Tansis: Bir meseleyi dinin esaslarına dayandırarak ifade etmek.
1417 “Bir anda Hazreti Muhammed peygamber olarak gelecek, doğru haberler verecek.” Ebû
Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 90; el-Esbehânî, Delâilü’n-Nübüvve 1/156; İbni Kesîr, el-Bidâye
2/244.
1418 İmam Rabbanî, el-Mektûbât 1/239 (259. mektup).
1419 es-Süheylî, er-Ravdu’l-ünf 1/299; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ 1/63; en-Nebhânî, Huccetullâhi
ale’l-Âlemîn s. 412-414.
1420 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 1/100-101, 2/265-266; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve
2/186-187.
1421 Ebu Talib'in cehennemdeki yerinin, Efendimiz'in şefaatiyle oldukça sığ bir yerde olduğuna
dair hadis için bkz. Sahih-i Müslim, İman, 209/357.
1422 Hiç kimse gaybı bilemez, gaybı yalnız Allah bilir.
1423 Gerçek bilgi Allah katındadır.
1424 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
Yirmi Dokuzuncu Mektup
Yirmi Dokuzuncu Mektup doku z “kısım”dır. 
Bu Birinci Kısım doku z “nükte”dir.
Birinci Risale Olan Birinci Kısım
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1425وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪
Aziz, sıddık kardeşim ve Kur’an hi zmetinde pek ciddi bir arkadaş ım,
Bu defaki mektubunda  vaktimin ve halimin müsaade etmediği mühim bir
meseleye dair cevap istiyorsun.
Kardeşim, bu sene –elhamdülillâh– risaleleri yazanlar pek çoğaldı. İkinci
tashih bana geliyor. Sabahtan akşama kadar süratli bir şekilde meşgul
oluyorum. Çok mühim işlerim de geri kalıyor, fakat bu vazifeyi daha
büyük görüyorum. Bilhassa şaban ve ramazan aylarında akıldan çok kalb
hisse alır, ruh hareket eder. Şu büyük meseleyi başka vakte erteliyorum; ne
zaman Cenâb-ı Hakk’ın rahmetinden kalbe mânâlar gelirse size azar azar
yazılır. Şimdilik üç “nükte”yi1426 HAŞİYE söyleyeceğim.
Birinci Nükte
“Kur’an-ı Hakîm’in sırları bilinmiyor, tefsirciler hakikatini
anlamamışlar.” diye ifade edilen fikrin iki yüzü var. Bunu söyleyenler iki
kısımdır.
Birincisi: Hak ehli ve hakikati iyice araştıranlardır. Derler ki: “Kur’an
bitmez tükenmez bir hazinedir. Her asır onun açık, kesin ve değişmez
hüküm lerini teslim ve kabul etmekle beraber, tamamlayıcı ilaveler
türünde n gizli hakikatlerinden de hissesini alır; başkasının gizli kalmış
hissesine ilişmez.”1427 Evet bu, zaman geçtikçe Kur’an-ı Hakîm’in
hakikatleri daha çok açığa çıkar demektir. Yoksa –hâşâ ve kellâ– selef-i
sâlihînin1428 bildirdiği, Kur’an’ın açık hakikatlerine şüphe  düşürmek değil.
Çünkü onlara iman lâzımdır; onlar açık ve kesin hüküm lerdir, esastır,
temeldir. Kur’an, 1429وََٰا َِنٌ ََِ ٌُِ fermanıyla mânâsının açık olduğunu
bildirir. İlahî hitap baştan başa o mânâlar üzerine döne r, onları
kuvve tlendirir, apaçık dereceye getirir. Kesin hüküm lerle sabit kılınmış o
mânâları kabul etmemekten –hâşâ sümme hâşâ– Cenâb-ı Hakk’ı
yalanlama ve Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) anlayışını
kıymetsiz görme mânâsı çıkar. Demek, kesin hüküm lerle sabit mânâlar,
Hazreti Peygamber kaynağından alınmış, silsile halinde aktarılmıştır.
Hatta İbni Cerîr et-Taberî, Kur’an’ın bütün mânâlarını, rivayet edenlerin
ve şahitlerin isimleriyle birlikte senetli bir tarzda, silsile halinde o
kaynağa bağlamış, mühim ve büyük t efsirini bu ş ekilde yazmış.
İkinci Kısım: Ya akılsız bir dosttur, kaş yapayım derken göz çıkarıyor ya
da şeytan akıllı bir düşmandır ki İslam’ın hüküm lerine ve iman
hakikatlerine karşı gelmek istiyor. Kur’an-ı Hakîm’in –senin tabirinle–
birer çelik kalesi hükm ünde  olan surlu sûreleri içinde yol bulmayı umuyor.
Böyleleri iman ve Kur’an hakikatlerine –hâşâ– şüphe  düşürmek için bu
türlü sözleri yayıyorlar.
İkinci Nükte
Cenâb-ı Hak, Kur’an’da çok şeye yemin etmiştir. Kur’an’daki yeminlerde
çok büyük nükt eler, çok sır var.
Mesela, 1430وَاِْ وََُٰ ayetindeki yemin, On Birinci Söz’deki muhteşem
temsilin esasına işaret eder. Kâinatı bir saray, bir şehir suretinde gösterir.
Hem 1431وَاُْْاٰنِ اَِِْ۝ٰۤ ayetlerindeki yeminle Kur’an, i’cazının1432
kutsîliğini ve üzerine yemin edilecek derecede bir hürmete lâyık olduğunu
hatırlatır.
1434وَإُِ ٌَََ َْ ََُْنَ ٌَِ۝ , ََۤ أُُِْ ََِاِِ اُمِ1433وَاِْ إِذَا َٰى ayetlerindeki
yeminler, yıldızların kaymasıyla, vahye şüphe  düşürmemek için cin ve
şeytanların gayba dair haberlerden alâkalarının kesilmesine işarettir.
Bununl a beraber, dehşetli büyü klükteki yıldızları kusursuz bir intizamla
yerlerine yerleştirmekteki ve gezegenleri hayret verici bir şekilde
döndür mekteki kudretin muazzamlığını ve hikmetin mükemmelliğini
hatırlatıyor.
1436, وَاََُْْتِ1435وَاارَِتِ ayetlerinde, havanın dalgalanması ve çekip
çevrilmesindeki mühim hikmetleri hatıra getirmek için rüzgârları
yöne tmekle vazifeli meleklere yemin edilerek tesadüf zannedilen
unsurların çok ince hikmetlerinin bulunduğuna  ve onların mühim vazifeler
gördüğüne  dikkat çekiliyor ve bunun gi bi...
Her mevkinin ayrı birer nüktesi ve faydası vardır. Vakit müsait olmadığı
için yalnız 1437وَاِ وَاُْنِ yeminindeki pek çok nükteden birine kısaca
işaret edeceğiz. Şöyle ki:
Cenâb-ı Hak, incir ve zeytine yemin ile kudretinin yüceliğini, rahmetinin
kusursuzluğunu ve büyük nimetlerini hatırlatıyor. Esfel-i sâfilîn tarafına,
yani aşağıların aşağısına giden insanın yüzünü o taraftan çevirip şükür,
fikir, iman ve salih amel ile ta âlâ-yı illiyyîne, yani yüceler yücesi
mertebeye kadar mânen yüks elebileceğine işaret ediyor. Nimetler içinde
incir ve zeytinin seçilmesinin sebebi, o iki meyvenin çok mübarek ve
faydalı olması, yaratılışlarında da dikkat çekici ve nimet kaynağı çok şey
bulunmasıdır. Çünkü zeytin, toplum ve ticaret hayatı, (yağıyla) aydınlatma
ve insanın beslenmesi için en büyük esaslardandır; incirin yaratılması da
zerre kadar bir çekirdekte koca incir ağacının dona nımını saklayıp
yerleştirmek gibi harika bir kudret mucizesini gösterir. Aynı şekilde, o
yemin incirin yenmesinde, gıdasında, çoğu meyveden farklı olarak
devamlı yetişmesinde ve daha başka faydalarındaki ilahî nimetleri hatıra
getiriyor. Buna karşılık, insanı iman ve salih amele yüks eltmek, esfel-i
sâfilîne düşürmemek için bir ders veriyor.
Üçüncü Nükte
Sûrelerin başındaki hurûf-u mukattaa1438 ilahî birer şifredir. Cenâb-ı Hak
has kuluna onlarla gayba dair bazı işaretler veriyor. O şifrenin anahtarı o
has kulda ve onun varislerindedir. Kur’an-ı Hakîm madem her zamana ve
her zümreye hitap ediyor; her asrın her tabakasının hisse alacağı çok
çeşitli yönleri, mânâları olabilir. En hâlis parça ise selef-i sâlihîne aittir ki,
onu ifade etmişler. Veliler ve hakikati delilleriyle bilen zâtlar, ruhanî seyr
u sülûklarına, yani manevî makamlardaki yolculuklarına ait pek çok gaybî
hadisenin işaretlerini onlarda bulmuş. İşârâtü’l-İ’câz tefsirinde, Bakara
sûresine dair kısmın başında, Kur’an’ın belâgatindeki mucizelik
noktasında onlardan bir parça bahsetmiştik, müracaat edilsin.
Dördüncü Nükte
Kur’an-ı Hakîm’in hakiki tercümesinin mümkün ol madığını Yirmi Beşinci
Söz ispat etmiştir. Hem manevî i’cazındaki yüks ek üslûp tercümeye
gelmez. Manevî i’cazındaki o yüks ek üslûbun verdiği zevki ve hakikati
anlatmak pek zor. Fakat yolu göstermek için bir iki yönüne  işaret
edeceğiz. Şöyle ki:
Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan,
 ،1440 ، وَاَٰاتُ َِْتٌ َِِِ۪1439وَِْ اَِٰ۪ َُْ اَٰاتِ وَاَْرْضِ وَاَِْفُ أََُِِْْ وَأََْاُِْ
 ، َََ اَٰاتِ وَاَْرْضَ ِ ِِ1441َُُُْْ ِ ُُنِ أَُُِْ ًَْ ِْ َِْ ٍَْ ِ ظَُُتٍ ٍَٰ
 ، ُُِ اَْ ِ اَرِ وَُُِ اَرَ1444 ، َ َُْبُ َُْ َِْلُ ذَرةٍ1443 ، َُلُ ََْ اَْْءِ وََِْ۪1442أَمٍ
1445ِ اِْۚ وََُ ٌَِ َِاتِ اُورِ
gibi ayetlerle Cenâb-ı Hakk’ın yaratıcılığının hakikatini o derece harika,
yüks ek bir üslûpla ve mucizevî bir şekilde, bir bütünlük içinde hayale
tasvir ediyor, gösteriyor ki şu mânâyı bildirir: “Âlemin yaratıcısı, şu
kâinatın Ustası iş başında güne şi ve ayı hangi  çekiçle yerlerine çakıyorsa,
aynı çekiçle, aynı anda zerreleri de yerlerine –mesela canlıların
gözbebeklerine– yerleştiriyor. Gökleri hangi  ölçüyle, hangi  manevî âletle
düzene koyup açıyorsa, aynı anda, aynı tertiple gözün perdelerini de açar,
yapar, tanzim eder, yerleştirir. Hem Sâni-i Zülcelâl manevî kudretin hangi
manevî çekiciyle yıldızları göklere çakıyorsa, aynı manevî çekiçle insanın
simasındak i, onu diğer insanlardan ayıran sayısız noktayı, onun iç ve dış
duygularını da y erlerine nakşediyor.”
Demek, o Sâni-i Zülcelâl iş başında... İşlerini hem göze göstermek hem
kulağa duyur mak için Kur’an ayetleriyle bir çekici zerreye, aynı ayetin
diğer kelimesiyle o çekici güne şe vurur. Merkezine çakar gibi yüce bir
üslûpla vahdaniyeti yani birliğini ehadiyetin1446 ta kendisi içinde.. sonsuz
celâli sonsuz cemâl içinde.. sonsuz büyükl üğü sonsuz gizlilik içinde..
sonsuz enginliği son derece dikkat içinde.. sonsuz haşmeti sonsuz rahmet
içinde.. ve sonsuz uzaklığı son derece yakınlık içinde gösterir. Akıl dışı
kabul edilen, zıtların bir arada bulunmasının en uzak mertebesini, vacip1447
derecesindeki bir suretini bildirir, ispatlar. İşte bu tarz ifadeleri ve
üslûbudur  ki, en harika edipleri belâgatine secde ettiriyor.1448
Hem mesela, وَِْ اَِٰ۪ أَنْ َُمَ اَۤءُ وَاَْرْضُ َِِْه۪ۘ ُ إِذَا دََُْ دََْةً َِ اَْرْضِ إِذَۤا أَُْْ
1449َُُْنَ ayetiyle, şöyle yüce bir üslûpla rubûbi yet saltanatındaki haşmeti
gösterir: “Gökler ve yeryüzü, iki itaatkâr kışla hükm ünde , iki muntazam
ordu merkezi suretindedir. O iki kışlada fânilik ve yok oluş perdesi altında
yatan varlıklar tek bir emre veya boru sesi gibi bir işarete tam bir süratle
itaat ederek ‘Lebbeyk!’1450 deyip haşir ve imtihan meydanına çıkarlar.”
İşte ayet haşir ve kıyameti ne kadar mucizevî ve yüce bir üslûpla ifade
ediyor, o davanın içinde ikna edici bir delile işarette bulunuyor . Gözle
görüldüğü üzere, nasıl ki zeminin altında saklanmış, ölü hükm ünde
tohum lar ve gökyüz ünde , yoklukta, hava boşluğunda  dağılmış, saklanmış
damlalar kusursuz bir intizam ve süratle toplanıp diriltilerek her baharda
tecrübe ve imtihan meydanına çıkıyor… Nasıl ki yeryüzünde  hububa t ve
gökyüz ünde  damlalar her vakit mahşeri andıran bir suret alır… İşte en
büyük haşir de öyle kolay meydana gelir. Madem bunu görüyorsunuz , onu
da inkâr edemezsiniz, vesaire...
Başka ayetlerdeki belâgatin derecesini şu ayetlerle kıyaslayabilirsiniz.
Acaba şu tarzdaki ayetlerin hakiki tercümesi mümkün müdür? Elbette
değildir! Olsa olsa ya kısa, özet şeklinde bir meal ya da ayetin her cümlesi
için beş altı satır tefsir yazmak gerekir.
Beşinci Nükte
Mesela, 1451اََُْْ ِِّٰ bir Kur’an cümlesidir. Bunun, nahiv yani sözdizimi ve
beyan kaidelerinin gerektirdiği şekilde, en kısa mânâsı şudur:
ُ َْدٍ ِْ أََْادِ اَِْْ ِْ أَي ٍَِ ََرَ وََٰ أَي َُْدٍ وَََ َِ اَْزَلِ إَِ اََِْ َص
وََُِْ ِاتِ اَْاِِ اُُْدِ اَُّْٰ ِِّٰ
Yani: “Ne kadar  hamd ve övgü varsa, kimden gelirse gelsin, kime karşı
olursa olsun, ezelden ebede kadar  o Vâcibü’l Vücûd Zât’a –ki Allah’tır–
has ve lâyıktır.” İşte “ne kadar hamd varsa” mânâsı, bütün mânâları
bünye sinde toplama, kuşatma mânâlarını bildiren “-el”den çıkıyor.
“Kimden gelirse gelsin” kaydı ise “hamd” masdar olup faili terk
edildiğinden, bu makamda umumiyeti ifade eder. Hem mef’ulün1452
bulunmaması, yine hitap makamında külliyet ve umumiyeti ifade ettiği
için, “kime karşı olursa olsun” kaydını bildiriyor. Fiil cümlesinden isim
cümlesine geçme kaidesi sabit ve devamlı oluşu gösterdiği için “ezelden
ebede kadar” mânâsını ifade ediyor. “Has ve lâyık” mânâsını “lillâh”taki
“lâm-ı cer”1453 bildiriyor. Çünkü bu “ lâm”, kendine has kılma ve hakkı olma
mânâlarını ifade eder. “Vâcibü’l Vücûd Zât” kaydı ise varlığının
vücûbiyeti1454 ulûhiyetin zaruri gereği ve Zât-ı Zülcelâl’i düşünebilmek için
konul an geçici bir unva n olduğunda n anlaşılır. “Allah” lafzı mânâsının
genişliği, kuşatıcılığı ve birleştiriciliği ile beraber ism-i âzam oluşu itibarı
ile diğer ilahî isim ve sıfatlara zorunlu olarak işaret ettiği gibi, Vâcibü’l
Vücûd unva nını da bildirir, mânâları arasında onu da  barındırır.
İşte, 1455اََُْْ ِِّٰ cümlesinin en kısa ve Arapça âlimlerinin üzerinde birleştiği
gibi, ilk bakışta görünen bir mânâsı böyleyse, o i’caz ve kuvve tle başka bir
dile nasıl tercüme edilebilir?
Hem dünya  dilleri içinde nahiv, sözdizimi kaidelerine bağlı olan,
Arapçadan başka bir tek dil var, o da hiçbir zaman Arapçanın enginliğine,
kuşatıcılığına yetişemez. Acaba o kapsamlı ve i’cazlı, nahiv kaidelerine
bağlı dille mucizevî bir şekilde ve onun her yönünü birden bilen, irade
eden kuş atıcı bir ilim içinde ortaya çıkmış mukaddes Kur’an kelimelerinin
yerini; aklı sınırlı, şuuru kısa, fikri dağınık, kalbi karanlıklı bazı insanların
başka eklemeli ve fiil çekimli dillerde tercüme için kullandığı kelimeler
nasıl tutabilir? Hatta diyebilirim ve belki ispat edebilirim ki, Kur’an’ın
her harfi bir hakikatler hazinesi hükm ünde dir; bazen bir tek harf bir sayfa
kadar hakikatleri ders verir
Altıncı Nükte
Bu mânâyı aydınlatmak için başımdan geçmiş nurlu bir hali ve hakikatli
bir hayali söyleyeceğim. Şöyle ki:
Bir vakit 1456إِكَ َُُْ وَإِكَ ََُِْ ayetindeki, birinci çoğul şahsı ifade eden
“nûn”  harfini düşündüm  ve kalbim, ayetin birinci tekil kipinden “na’büdü”
(ibadet ederiz) şekline geçmesinin sebebini aradı. Birden, namazdaki
cemaatin fazileti ve sırrı o “nûn”  vasıtasıyla açığa çıktı.
Gördüm ki, namaz kıldığım Bayezid Camii’ndeki cemaate dâhil oluşum
ve cemaatin her ferdi, benim bir nevi şefaatçim hükm ünde dir, okuduğum
ayetlerde gösterdiğim hüküm lere ve davalara birer şahittir, onları
destekler. Kusurlu kulluğum u o cemaatin büyük ve çok sayıdaki ibadetleri
içinde Cenâb-ı Hakk’ın dergâhına sunmaya cesaretim geldi. Birden bir
perde daha açıldı. Yani İstanbul’un bütün mescitleri bir oldu. Şehir,
Bayezid Camii hükm üne geçti. Birden, oradaki herkesin dua ve
tasdiklerine mânen bir çeşit mazhariyet hissettim. Bunda  da kendimi
yeryüzü mescidinde, Kâbe-i Mükerreme’nin etrafında, daire şeklindeki
saflar içinde gördüm. 1457اََُْْ ِِّٰ رَب اََِْ dedim, benim bu kadar şefaatçim
var, namazda söylediğim her bir sözü aynen söylüyor, tasdik ediyorlar.
Madem hayalen bu perde açıldı, Kâbe-i Mükerreme mihrap1458 hükm üne
geçti; ben de bu fırsattan istifade ederek o safları şahit gösterip namazda
tahiyyatta getirdiğim, 1459أََُْ أَنْ َ إَِٰ إِ ُّٰ وَأََُْ أَن ًَُا رَُلُ ِّٰ şeklindeki
imanın tercümanını mübarek Hacerü’l-Esved’e1460 emanet bırakıyorum
derken, birden bir perde daha açıldı. Dâhil olduğum  cemaatin üç daireye
ayrıldığını gördüm:
Birinci Daire: Yeryüzünde  müminlerin ve tevhid inancına sahip
kimselerin büyük c emaati.
İkinci Daire: Baktım, bütün varlıkların muazzam bir namazda, büyük bir
tesbihatta bulunduğu, her topluluğun kendine mahsus salâvat ve tesbihat
ile meşgul olduğu bir cemaatin içindeyim. “Eşyanın vazifeleri” tabir
edilen, gözle görülen hizmetler onların kulluğunun unva nlarıdır. O
haldeyken “Allahu Ekber” deyip hayretten başımı eğdim, nefsime baktım.
Üçüncü Daire: Hayret verici, görünüş te ve keyfiyet olarak küçük;
hakikatte, vazifesi ve nicelik itibariyle ise büyük bir âlemi gördüm ki,
vücudum daki zerrelerden ta dış duyul arıma kadar kulluk ve şükür
vazifesiyle meşgul bölük bölük bir cemaat vardı. Bu dairede kalbimdeki
rabbanî latifem1461 o cemaat adına, 1462إِكَ َُُْ وَإِكَ ََُِْ diyordu. Aynen
önceki iki dairede de dilimin, o büyük cemaatleri niyet ederek dediği
gibi...
Kısacası: َُُْ’deki “nûn”  harfi şu üç cemaate işaret ediyor. İşte bu
haldeyken, birden Kur’an-ı Hakîm’in tercümanı ve tebliğcisi olan Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) manevî şahsiyetinin manevî minberi
Medine-i Münevvere’de haşmetiyle belirip görünerek söylediği َۤ أََ اسُ
1463اُُْوا رَُْ hitabını herkes gibi ben de mânen işitip o üç cemaatte herkesin
benimle beraber إِكَ َُُْ diye karşılık verdiğini hayal ettim. إِذَا َََ اْءُ َََ
1464ََِازِِ۪ kaidesince, şöyle bir hakikat aklıma göründü:
Madem bütün âlemlerin Rabbi, insanları muhatap kabul edip bütün
varlıklarla konuş uyor ve Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) o yüce,
izzetli hitabı insanlığa, belki bütün ruh ve şuur sahiplerine bildiriyor. İşte
bütün geçmiş ve gelecek, şimdiki zaman hükmünü aldı; bütün insanlık bir
mecliste, safları çeşit çeşit bir cemaat oldu, onl ara o ş ekilde hitap ediliyor.
Her bir Kur’an ayetini gayet haşmetli ve geniş bir makamdan.. gayet çok,
çeşitli ve mühim muhataplarından.. sonsuz büyükl ük ve celâl sahibi
Mütekellim-i Ezelî’den, yani Ezelî Beyanın Sahibinden.. ve en büyük
mahbubi yet, yani Allah tarafından sevilme makamının sahibi Şanlı
Tercüman’ından (aleyhissalâtü vesselam) aldığı yüce bir kuvve t ve cezâlet
yani tatlı söylenişiyle beraber bir heybet ve belâgat içinde, parlak hem de
pek parlak bir i’caz nuru içinde gördüm. O vakit, değil bütün Kur’an; her
bir sûre ya da ayet, hatta her kelimesi birer mucize hükm üne geçti, اََُْْ ِِّٰ
1465َٰ ُرِ اَِْنِ وَاُْْاٰنِ dedim. Hakikatin ta kendisi olan o hayalden َُُْ’deki
“nûn”  harfine girdiğim gibi çıktım ve anladım ki: Kur’an’ın değil yalnız
ayet ve kelimeleri, belki “na’büdü”deki “nûn”  gibi bazı harfleri de mühim
hakikatlerin nur lu anahtarlarıdır.
Kalb ve hayal, o “na’büdü”  kelimesindeki “nûn”  harfinden çıktıktan sonra
akıl karşılarına geçti, dedi ki: “Ben de hisse isterim. Sizin gibi uçamam;
ayaklarım delildir. Aynı َُُْ ve ََُِْ’de, mabud ve kendisinden yardım
istenen Hâlık’a giden yolu göstermek lâzımdır ki sizinle gelebileyim.” O
vakit kalbe şöyle geldi:
O hayret içindeki akla de ki: Bak, kâinattaki bütün varlıklara! Canlı olsun
cansız olsun, kusursuz bir itaat ve düzenle vazife suretinde kullukları var.
Bir kısmı şuursuz, hissiz oldukları halde gayet şuurlu, düzenli ve kulluğa
yakışır şekilde vazife görüyor. Demek, hakkıyla ibade te lâyık bir Mabud ve
her şey kesin bir şekilde emrine uyan bir Âmir-i Mutlak vardır ki, onları
ibade te sevk edip çalıştırıyor.
Hem bak bütün varlıklara, bilhassa canlılara… Her birinin gayet çok ve
çeşitli ihtiyaçları, hayatlarının devamı için gerekli sayısız, türlü istekleri
var; en küçüğüne bile elleri ulaşmaz, güçleri yetmez. Halbuki o sonsuz
talepleri ummadıkları yerden, uygun vakitte, muntazaman ellerine
veriliyor ve bu, göz le görülüyor.
İşte şu varlıkların bu sonsuz fakr ve ihtiyaçları ve gaybdan gelen bu
fevkalâde, Rahmanî yardımlar açıkça gösteriyor ki: Onları himaye eden,
onlara rızık veren sonsuz zenginlik sahibi bir Ganiyy-i Mutlak, sonsuz
kerem sahibi bir Kerîm-i Mutlak, sonsuz kudret sahibi bir Kadîr-i Mutlak
vardır; her şey, her canlı O’ndan yardım ister, medet bekler. Mânen إِكَ
1466ََُِْ der.
O vakit akıl, “İnandım ve tasdik ettim.” dedi.
Yedinci Nükte
Sonra o halde 1467َِاطَ اَِ أَََْْ ََِْْ۝اَِِْ اَاطَ اََُِْْ dediğim vakit
baktım ki: Mâzi tarafına göçüp giden insanlık kafilesi içinde gayet nuranî,
parlak; peygamberler, sıddıklar, şehitler, evliya ve salih zâtlar var. Gördüm
ki, istikbal karanlığını dağıtıp ebediyet yolunda  geniş ve dosdoğru bir
caddede gidiyorlar. Bu kelime o kafileye katılmam için yol gösteriyor,
belki beni aralarına dâhil ediyor. Birden, fesübhâ nallah dedim, istikbal
karanlığını aydınlatan ve tam bir selametle giden bu nuranî, büyük
kafileye katılmamanın ne kadar zarar ve helâk sebebi olduğunu zerre
miktar şuuru bulunanın bilmesi lâzım. Acaba bid’atlar icat etmekle o
büyük kafileden ayrılan nereden nur bulabilir, hangi yoldan gidebilir?
Rehberimiz Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) buyurmuş ki: ُ ٍَِْ
1468ٌَََ وَُ ٍَََ ِ ارِ .Acaba bu kesin fermana karşı “ulemâü’s-sû”
(ilmini kötü yolda ve çıkarları için kullanan âlimler) tabirine müstahak
bazı bedbahtlar hangi faydayı buluyor, hangi fetvayı veriyorlar ki
lüzumsuz, zararlı bir şekilde İslam şeairinin1469 apaçık hususlarına karşı
geliyorlar; onları değiştirmeyi mümkün gör üyorlar?
İlmini kötü yolda kullanan o âlimleri olsa olsa, bir mânânın bir anlık
yansımasından gelen geçici bir uyanış aldatmıştır. Mesela, nasıl ki bir
hayvanın veyahut bir meyvenin derisi soyulsa, geçici bir zarafet gösterir
fakat o zarif et ve güzel meyve, sonradan konul an yabancı, paslı, sert bir
derinin ya da kılıfın altında az bir zamanda kararır, kokuş ur. Aynen öyle
de, İslam şeairindeki ilahî tabirler ve peygamber sözleri, canlı ve faydalı,
sevaplı bir cilt, bir deri hükm ünde dir. Onların soyulmasıyla mânâlardaki
nuranilik geçici olarak, çıplak şekilde bir derece görünür. Fakat ciltten
soyulmuş bir meyve gibi o mübarek mânâların ruhu uçar, karanlıklı kalb
ve kafalarda beşerî postunu bırakıp gider; nur uçar, dumanı kalır. Her
neyse...
Sekizinci Nükte
Buna dair bir hakikat düsturunu s öylemek lâzım, şöyle ki:
Nasıl “şahsi hukuk”  ve bir bakıma Allah’ın hukuku sayılan “amme
hukuku”  adıyla iki çeşit hukuk  var. Aynı şekilde şer’i meselelerden bir
kısmı şahıslarla, bir kısmı da umumi olması itibarı ile herkesle alâkalıdır
ki, onlara “İslam şeairi” denir. Şeair herkesle alâkalı olduğu için herkesin
onda  hissesi vardır. Herkesin rızası olmadan ona ilişmek, umumun
hukukuna  tecavüzdür. O şeairin en küçüğü (sünne t kabilinden bir
meselesi) en büyük bir mesele gibi mühim görülür. Doğrudan doğr uya
bütün İslam âlemiyle alâkalıdır. Saade t asrından şimdiye kadar  bütün
İslam büyüklerinin bağlandığı o nuranî zincirleri kopar maya, tahrip ve
tahrif etmeye çalışanlar ve buna yardım edenler ne kadar  dehşetli bir
hataya düş tüklerini düşünsün, z erre kadar  şuurları varsa titresinler!..
Dokuzuncu Nükte
Şer’i meselelerden bir kısmına “taabbüdî ”1470 denir, bunlar aklın hüküm
vermesine bağlı değildir, emredildiği için yapılır; esas sebebi emir
olmasıdır.1471
Bir kısmına da “mâkulü’l-mânâ”1472 denir. Yani bir hikmet ve maslahatı var
(bir fayda gözetilmiş) ki o hükmün dinen emredilmesine, o emrin tercihine
vesile olmuş; fakat esas sebep değildir. Çünkü hakiki sebep, Allah’ın
emretmesi ya da y asaklamasıdır.1473
Şeairin taabbüdî  kısmını hikmet ve maslahatlar değiştiremez, Allah’ın
emri olması yönüyl e üstündür , onlara ilişilmez. Yüz bin fayda gelse onu
değiştiremez. Aynı şekilde, “şeairin faydası, yalnız bilinen maslahatlardır”
denilmez ve öyle görmek hatadır. Belki o maslahatlar, onun çok
hikmetinden bir kısmı olabilir. Mesela biri dese, “Ezanın hikmeti
Müslümanları namaza çağırmaktır, şu halde bir tüfekle patlatmak yeter.”
O divane bilmez ki, ezanın binlerce fayda ve gayesi içinde bu, bir
tanesidir. Tüfek sesi o neticeyi sağlasa bile acaba insanlık yahut o şehir
ahalisi namına kâinatın yaratılışının en büyük neticesi ve insanın
yaratılışının gayesi olan tevhidi ilan etmeye ve Cenâb-ı Hakk’ın
rubûbi yeti karşısında kulluğu göstermeye vasıta olan ezanın yerini nasıl
tutacak?
Kısacası: Cehennem lüzumsuz değil, çok işler var ki bütün kuvvetiyle
“Yaşasın cehennem!” der. Cennet de ucuz değildir, mühim fiyat ister.1474
1475َ ََِْۤي أََْبُ ارِ وَأََْبُ اَِْۚ أََْبُ اَِْ ُُ اَُِْۤونَ
İkinci Risale Olan İkinci Kısım
Ramazan-ı şerife dairdir
Birinci kısmın sonunda  İslam şeairinden bir parça bahsedildiğinden,
şeairin en parlağı ve muhteşemi olan ramazan-ı şerife dair bu ikinci
kısımda, onun ba zı hikmetleri anlatılacaktır.
Bu kısım, ramazan-ı şerifin pek çok hikmetinden dokuz unu bildiren
“Dokuz  Nükte”dir.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1476َُْ رَََنَ اِۤي أُِْلَ ِِ اُْْاٰنُ ًُى ِسِ وَََتٍ َِ اُْٰى وَاَُْْنِ
Birinci Nükte
Ramazan-ı şerifteki oruç, İslamiyet’in beş şartının önde  gelenlerinden1477
ve İslam şearinin büyükl erindendir.1478
İşte ramazan-ı şerifteki orucun hem Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetine, hem
insanın toplum hayatına, hem şahsî hayata, hem nefsin terbiyesine, hem
Allah’ın verdiği nimetlere karşılık şükre bakan çok hi kmetleri var.
Cenâb-ı Hakk’ın rubûbiyeti noktasında orucun pek çok hikmetinden biri
şudur:
Cenâb-ı Hak, yeryüzünü bir nimet sofrası suretinde yaratmak ve her çeşit
nimetini 1479ِْ َُْ َ ََُِْ bir tarzda o sofraya dizmekle kusursuz
rubûbi yetini, Rahmaniyet ve Rahîmiyetini ifade ediyor. İnsanlar gaflet
perdesi altında ve sebepler dairesinde o vaziyetin bildirdiği hakikati tam
göremiyor, bazen unut uyor.
Ramazan-ı şerifte ise müminler birden muntazam bir ordu hükm üne geçer.
O Ezelî Sultan’ın ziyafetine davet edilmiş bir şekilde, akşama yakın
“buyur unuz ” emrini bekliyor gibi kulluğa yakışır bir tavır göstererek o
şefkatli, haşmetli ve engin Rahmaniyete geniş, büyük ve düzgün bir
kullukla karşılık verirler. Acaba böyle yüce bir kulluğa ve şerefli bir
ikrama katılmayan insanlar, insan ismine lâyık mıdır?
İkinci Nükte
Mübarek ramazan orucunun Cenâb-ı Hakk’ın nimetlerine karşılık şükre
bakan çok hi kmetlerinden biri şudur:
Birinci Söz’de denildiği gibi, bir padişahın mutfağından bir tablacının
getirdiği yiyecekler bir fiyat ister. Tablacıya bahşiş verildiği halde, o çok
kıymetli nimetleri kıymetsiz zannedip nimet olarak vereni tanımamak son
derece ahmaklıktır. İşte bunun gibi, Cenâb-ı Hak sayısız çeşitteki
nimetlerini insana yeryüzünde  dağıtmış,1480 karşılığında onların fiyatı
olarak şükür istiyor. Nimetlerin görünüş teki sebepleri ve sahipleri tablacı
hükm ünde dir. O tablacılara bir fiyat veriyor, minnettar oluyoruz; hatta hak
etmedikleri halde çok fazla hürmet ve teşekkür ediyoruz.
Halbuki nimetlerin gerçek sahibi Mün’im-i Hakiki, o nimetler için o
sebeplerden sonsuz derece daha fazla şükre lâyıktır. O’na teşekkür de
nimetleri doğrudan doğruya O’ndan bilmekle, kıymetlerini takdir etmekle
ve o nimetlere ihtiyacını hissetmekle olur.
İşte ramazan-ı şerifteki oruç hakiki, hâlis, muazzam ve umumi bir şükrün
anahtarıdır. Çünkü diğer vakitlerde mecburiyet altında olmayan insanların
çoğu, hakiki açlık hissetmedikleri zaman pek çok nimetin kıymetini
anlayamıyor. Tok insanlarca –bilhassa zenginse– kuru bir parça ekmeğin
nasıl bir nimet olduğu, bunun derecesi anlaşılmıyor. Halbuki iftar vaktinde
tat alma duyus u o kuru ekmeğin bir mümin için Cenâb-ı Hak’tan gelen çok
kıymetli bir nimet olduğuna  şahitlik eder. Padişahtan en fakir insana kadar
herkes ramazan-ı şerifte o nimetlerin kıymetini anlamakla manevî bir
şükre erişir.
Hem insan gündüz  vakti yemek yasak olduğu için, “Bu nimetler benim
mülküm değil. Bunları alıp yemekte hür değilim. Demek bunlar
başkasının malıdır ve verdiği nimetlerdir. Onun emrini bekliyorum.”
diyerek nimeti nimet bilir, mânen şükreder. İşte bu şekilde oruç, çok
yönde n insanın hakiki vazifesi olan şükrün anahtarı hükm üne geçer.
Üçüncü Nükte
Orucun toplum hayatına bakan çok hi kmetlerinden biri şudur:
İnsanlar geçimlerini sağlamak yönünde n farklı yaratılmıştır. Cenâb-ı Hak
o farklılıktan dolayı zenginleri fakirlere yardıma davet ediyor.1481 Halbuki
zenginler, fakirlerin acınacak acı hallerini ve açlıklarını oruçtaki açlıkla
tam hissedebilirler. Eğer oruç olmazsa nefsine düşkün pek çok zengin
bulunabilir ki, açlık ve fakirliğin ne kadar acı, fakirlerin şefkate ne kadar
muhtaç olduğunu anlayamaz. Bu yüzden insanın hemcinsine şefkati hakiki
şükrün bir esasıdır. Hangi fert olursa olsun, kendisinden bir bakıma daha
fakirini bulabilir. Ona karşı şefkat göstermekle sorumludur. Eğer nefsine
açlık çektirme mecburiyeti olmazsa, şefkat vasıtasıyla vazifeli bulunduğu
ihsanı ve yardımı yapamaz, yapsa da tam olmaz. Çünkü o ha kiki hali kendi
nefsinde hissetmez.
Dördüncü Nükte
Ramazan-ı şerifteki orucun nefsin terbiyesine bakan çok hikmetlerinden
biri şudur:
Nefis, hür ve serbest olmak ister, kendini öyle kabul eder. Hatta kendinde
var olduğunu vehmettiği bir rubûbi yeti ve keyfince hareketi, yaradılışı
gereği arzular. Sonsuz nimetlerle terbiye olunduğunu düşünmek istemez.
Bilhassa dünya da servet ve iktidarı da varsa, gaflet de yardım etmişse
bütün bütün gasp edercesine, hırsız misali, Allah’ın verdiği nimetleri
hayvan gibi yutar.
İşte ramazan-ı şerifte en zenginden en fakire kadar herkesin nefsi anlar ki,
kendisi bir şeye mâlik değil başkasının mülküdür ; hür değil kuldur.
Emredilmezse en basit ve rahat şeyi bile yapamaz, elini suya uzatamaz.
Böylece insanın kendinde vehmettiği rubûbi yeti kırılır; kulluğu takınır,
hakiki vazifesi olan şükre girer.
Beşinci Nükte
Ramazan-ı şerif orucunun, nefsin güzel ahlâkla donatılmasına ve asice
davranışlarından vazgeçmesine bakan çok hi kmetlerinden biri şudur:
İnsanın nefsi gafletle kendini unutur. Mahiyetindeki sonsuz aczi, fakrı, son
derece kusurunu göremez ve görmek istemez. Hem ne kadar zayıf,
yokluğa maruz ve musibetlere hedef olduğunu, çabuk bozulan, dağılan et
ve kemikten ibaret olduğunu düşünmez. Âdeta çelikten bir vücudu varmış,
ölmeyecekmiş gibi, kendini ebedî hayal edercesine dünya ya saldırır.
Şiddetli bir hırs ve açgözlülükle, şiddetli bir alâka ve muhabbetle dünya ya
atılır. Her lezzetli ve menfaatli şeye bağlanır. Kendisini tam bir şefkatle
terbiye eden Hâlık’ını unutur. Ömrünün neticesini ve ahiret hayatını
düşünmez, kötü ahlâk içinde yuva rlanır.
İşte ramazan-ı şerifteki oruç en gafillere ve inatçılara bile zayıflığını,
aczini ve fakrını hissettiriyor. İnsan açlık vasıtasıyla midesini düşünür,
midesindeki ihtiyacı anlar. Zayıf vücudunun ne kadar çürük olduğunu
hatırlar. Ne derece merhamete ve şefkate muhtaç olduğunu idrak eder.
Nefsin firavunluğunu bırakıp tam bir acz ve fakr ile Cenâb-ı Hakk’ın
dergâhına sığınmaya bir arzu duya r ve manevî bir şükrün eliyle rahmet
kapısını çalmaya hazırlanır. Eğer gaflet kalbini bozmamışsa...
Altıncı Nükte
Ramazan-ı şerif orucunun –ramazan, Kur’an-ı Hakîm’in indirildiği en
mühim zaman olması yönüyl e– Kur’an-ı Hakîm’in indirilişine bakan
çok hi kmetlerinden biri şudur:
Kur’an-ı Hakîm madem ramazan ayında inmiş; insan Kur’an’ın indirildiği
zamanı hatıra getirerek o semavî hitabı güzelce karşılamak için ramazan-ı
şerifte nefsin süflî ihtiyaçlarından ve faydasız, boş hallerden sıyrılmakla..
yiyip içmeyi terk edip meleklere benzemekle.. bir surette Kur’an’ı yeni
indiriliyor gibi okum ak, duym ak ve onda ki ilahî hitabı âdeta geldiği anı
yaşarcasına dinlemekle.. o hitabı Resûl-u Ekrem’den (aleyhissalâtü
vesselam) işitiyor gibi, belki Hazreti Cebrail’den, belki Mütekellim-i
Ezelî’den dinliyor gibi kutsî bir hale mazhar olur. Ve kendisi tercümanlık
edip başkasına dinletmekle Kur’an’ın indiriliş hikmetini bir derece
gösterir.
Evet, ramazan-ı şerifte İslam âlemi âdeta bir mescit hükm üne geçiyor.
Öyle bir mescit ki, milyonlarca hafız o en büyük mescidin köşelerinde
Kur’an’ı, o semavî hitabı dünya dakilere işittiriyor. Her ramazan, َُْ
1482رَََنَ اِۤي أُِْلَ ِِ اُْْاٰنُ ayetini nuranî, parlak bir tarzda gösteriyor;
Kur’an ayı olduğunu ispat ediyor. O büyük cemaatin fertlerinden bazıları
huşû ile o hafızları dinler, diğerleri Kur’an’ı kendi kendine okur. Böyle bir
haldeki mukaddes bir mescitte süflî nefsin heveslerine uyup yemek
içmekle o nuranî vaziyetten çıkmak ne kadar çirkinse, o mescitteki
cemaatin manevî nefretine ne kadar hedefse, aynı şekilde, ramazan-ı
şerifte oruç tutanlara muhalefet edenler de bütün İslam âleminin manevî
nefretine ve tahkirine o de rece hedeftir.
Yedinci Nükte
Ramazan orucunun, dünya ya ahiret için ekip biçmeye ve ticaret yapmaya
gelen insanın1483 kazancına bakan çok hi kmetlerinden biri şudur:
Ramazan-ı şerifte amellerin sevabı bire bindir. Hadisin kesin hükm üyle,
Kur’an-ı Hakîm’in her bir harfinin on sevabı var, on hasene (iyilik) sayılır,
on cennet meyvesi getirir.1484 Ramazan-ı şerifte ise her bir harf, on değil
bin.. Âyetü’l-Kürsî gibi ayetlerin her bir harfi binler.. ramazan-ı şerifin
cumalarında daha fazla..1485 Kadir gecesinde ise otuz bin hasene sayılır.1486
Evet, her bir harfi otuz bin bâki meyve veren Kur’an-ı Hakîm, ramazan-ı
şerifte öyle nuranî bir tûbâ ağacı hükm üne geçiyor ki, müminlere
milyonlarca bâki meyveyi kazandırır. İşte gel, bu kutsî, ebedî, kârlı
ticarete bak, seyret ve düşün; bu harflerin kıymetini takdir etmeyenlerin
nasıl sonsuz bir zararda olduğunu a nla!..
İşte ramazan-ı şerif, âdeta ahiret ticareti için gayet kârlı bir sergi, bir
pazardır.. ahirete ait kazançlar için gayet verimli bir zemindir.. ve
amellerin yeşermesi, meyve vermesi için bahardaki nisan ayıdır. Cenâb-ı
Hakk’ın rubûbi yet saltanatı karşısında insanın kulluğunun resmîgeçit
yapması için en parlak, kutsî bir bayram hükm ünde dir. Ve öyle
olduğunda n, nefis gafletle yemek içmek gibi hayvanî ihtiyaçlarına,
faydasız, boş, kötü heveslerine uyarak hoşuna giden lezzetli şeylere
girmemesi için oruçla vazifelendirilmiş. İnsan âdeta geçici olarak
hayvanilikten çıkıp melek vaziyetine girdiği veyahut ahiret ticaretine
yöne ldiği için dünye vî ihtiyaçlarını bir süreliğine bırakmakla uhrevîleşir.
Ve cisme bürünmüş bir ruh vaziyetine geçerek orucu ile samediyete bir
nevi aynalık eder. Evet, ramazan-ı şerif bu fâni dünya da, fâni ömürde, kısa
bir hayatta bâki bir ömrü ve uzun, ebedî bir hayatı içinde saklar,
kazandırır. Bir tek ramazan, insana seksen senelik bir ömrün neticelerini
kazandırabilir. Kadir gecesinin ise, Kur’an’ın açık ve değişmez hükm üyle,
bin aydan daha hayırlı olması, bu s ırra kesin bir delildir.
Evet, nasıl ki bir padişah saltanatı süresince, belki her sene ya “cülûs-u
hümâyûn”1487 adıyla tahta çıkışını ya da saltanatının başka bir şaşaalı
cilvesini gösteren bazı günleri bayram yapar. İdaresi ve emri altındakileri
o gün umumi kanunlar dairesinde değil, belki hususi olarak ihsanlarına,
perdesiz huzuruna, has iltifatına ve fevkalâde icraatına mazhar eder; buna
lâyık ve sadık milletine doğr udan doğr uya, hus usi alâka gösterir.
Aynen öyle de, Ezel ve Ebed Sultanı, on sekiz bin âlemin1488 Padişah-ı
Zülcelâli o on sekiz bin âleme bakan şanlı fermanı Kur’an-ı Hakîm’i
ramazan-ı şerifte indirmiş. Elbette ramazanın hususi bir ilahî bayram,
rabbanî bir sergi ve ruhanî bir meclis hükm üne geçmesi hikmetin
gereğidir. Madem ramazan o bayramdır, elbette insanları süflî ve hayvanî
meşguliyetlerden bir derece çekmek için oruç emredilecek. O orucun
mükemmeli ise mideyle beraber bütün uzuv ve duygul ara; göze, kulağa,
kalbe, hayale, fikre ve bunun gibi insanın bütün dona nımına da bir nevi
oruç tutturmaktır. Yani onları haram kılınan şeylerden, faydasız, boş
işlerden çekmek ve her birini hususi kulluğuna  sevk etmektir. Mesela
dilini yalandan, gıybetten ve çirkin tabirlerden arındırmakla ona oruç
tutturmak1489 ve onu Kur’an okum a, zikir, tesbih, salâvat ve istiğfar gibi
şeylerle meşgul etmek... Mesela gözünü harama bakmaktan, kulağını fena
şeyleri işitmekten men edip gözünü ibret için bakmak, kulağını hak söz ve
Kur’an dinlemek için kullanmak gibi, diğer uzuv ve duygul arına da bir
nevi oruç tutturmaktır. Zaten mide, vücuttaki en büyük fabrika olduğunda n
oruç ile onun çalışmasına ara verdirilirse başka küçük tezgâhlar ona
kolayca uydur ulabilir.
Sekizinci Nükte
Ramazan-ı şerifin insanın şahsî hayatına bakan çok hikmetlerinden biri
şudur:
Oruç, insana en mühim bir ilaç gibi maddî ve manevî bir perhizdir… Hem
tıbben de bir perhizdir ki, nefsi yeme içme hususunda  keyfine göre hareket
ettikçe insanın maddî hayatına tıbben zarar verdiği gibi, helâl-haram
demeyip önüne  gelen şeye saldırmak manevî hayatını da âdeta zehirler.
Artık kalbe ve ruha itaat etmek o nefse güç gelir. Asice dizginini eline alır.
İnsan daha ona binemez; o, insana biner. Fakat nefis ramazan-ı şerifte oruç
vasıtasıyla bir çeşit perhize, riyazete1490 çalışır ve söz dinlemeyi öğrenir.
Biçare zayıf mideye hazmetmeden yemek üzerine yemek doldurmakla da
hastalıkları davet etmez. Ve emirle helâli terk etmesi sayesinde, haramdan
çekinmek için aklını ve dinin emrini dinlemeye kabiliyet kazanır, manevî
hayatını bozmamaya çalışır.
Hem insanların büyük ç oğunl uğu a çlığa çok de fa düşer. Sabır ve tahammül
için bir idman olan açlık, riyazete muhtaçtır. Ramazan-ı şerifteki oruç on
beş saat –sahursuz ise yirmi dört saat– devam eden bir açlığa sabır,
tahammül, bir riyazet ve idmandır. Demek, insanın musibetini ikileştiren
sabırsızlığın ve tahammülsüzlüğün bi r ilacı da oruçtur.
Hem o mide fabrikasının çok hizmetçisi ve insanda onunl a alâkalı çok
uzuv ve duygu var. Nefis eğer bir ayın gündüz  zamanında geçici olarak
işine ara vermezse, o fabrikanın hizmetçilerine, o uzuv ve duygul ara
hususi ibadetlerini unutturur, onları kendisiyle meşgul eder, tahakküm ü
altına alır. İnsandaki başka uzuv ve duygul arı da o manevî fabrika
çarklarının gürültüsü ve dumanlarıyla karıştırır. Dikkatlerini daima
kendine çeker. Onlara yüks ek vazifelerini bir süreliğine unutturur.
Bunda ndır ki, eskiden beri pek çok veli zât, kemâle ulaşmak için
kendilerini riyazete, az yeme içmeye alıştırmışlar.
Fakat ramazan-ı şerif orucuyla o fabrikanın hizmetçileri anlar ki, sırf o
fabrika için yaratılmamışlar. Ve insandaki diğer uzuv ve duygul ar, o
fabrikanın süflî eğlenceleri yerine ramazan-ı şerifte meleklere ait ve
ruhanî eğlencelerden lezzet alır, onlara yöne lir. Bunun için ramazan-ı
şerifte müminler, derecelerine göre ayrı ayrı nurlara, feyizlere, manevî
sevinçlere mazhar olurlar. Kalb, ruh, akıl, sır gibi latifeler o mübarek ayda
oruç vasıtasıyla çok yüks ek makamlara çıkar ve feyizlenir. Midenin
ağlamasına rağmen onl ar masumane güler.
Dokuzuncu Nükte
Ramazan-ı şerif orucunun doğrudan doğruya nefsin kendinde var
olduğunu vehmettiği rubûbiyetini kırmak ve aczini göstererek
kulluğunu bildirmek yönünde n bir hikmeti şudur:
Nefis Rabbini tanımak istemez; firavunc a kendisi rubûbi yet ister. Ne kadar
azap çektirilse de o damar onda kalır, fakat o damarı açlıkla kırılır. İşte
ramazan-ı şerifteki oruç, doğrudan doğruya nefsin firavunluk cephesine
darbe vurur, onu kırar. Ona aczini, zayıflığını, fakrını gösterir, kul
olduğunu bi ldirir.
Hadis rivayetlerinde vardır ki, Cenâb-ı Hak nefse demiş: “Ben neyim, sen
nesin?” Nefis şöyle cevap vermiş: “Ben benim, sen sensin!” Cenâb-ı Hak
azap etmiş, cehenneme atmış, yine sormuş. Nefis yine demiş ki: “Ben
benim, sen sensin.” Nasıl azap ettiyse nefis enaniyetten vazgeçmemiş.
Sonra Cenâb-ı Hak açlıkla azap etmiş, yani onu aç bırakmış. Yine sormuş:
“Ben neyim, sen nesin?” Nefis demiş ki: أََْ رَ اُِ وَأََ َُْكَ اَُِْ Yani,
“Sen benim Rahîm Rabbimsin, be n senin aciz bir kulunum .”1491
اَُّٰ َ وََْ َٰ ََِ ٍَُ ََةً َُنُ ََ رَِءً وََِ۪ أَدَاءً ََِدِ
1492ََابِ َِاءَةِ ُُوفِ اُْْاٰنِ ِ َِْ رَََنَ وََٰ اِٰ۪ وََْ۪ وََْ
۝وَََمٌ ََ اََُِْْ۝َُْنَ رََ رَب اِْةِ َ َُِنَ
 ، اِٰ.1493وَاَُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ
İtizar:1494 Şu ikinci kısım kırk dakikada süratle yazıldığından, ben ve
müsveddeyi yazan kâtip, ikimiz de hasta olduğum uzdan, elbette içinde
karışıklık ve kusur bulunacaktır. Kardeşlerimizden müsamaha ile
bakmalarını bekleriz. Uygun gör düklerini tashih edebilirler.
Üçüncü Risale Olan Üçüncü Kısım
Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ı i’cazıyla alâkalı iki yüz kısmından nakışlarına
ait bir kısmını gösterecek tarzda, Hafız Osman hattıyla, borçlu ile alacaklı
hakkındaki ayetin1495 uzunluğuna  göre ayrılan sayfaları ve İhlâs sûresi ölçü
alınan satırları muhafaza eden, o i’caz nakşını gösteren bir şekilde
yazmaya dair mühim bir niyetimi, Kur’an hizmetindeki kardeşlerimin
nazarlarına sunup istişare etmek, onların fikirlerini öğrenmek ve kendimi
ikaz için bu kısmı yazdım, onlara müracaat ediyorum. Bu üçüncü kısım
“Dokuz  Mesele”dir.
Birinci Mesele
Kur’an-ı Azîmüşşan’ın i’caz türlerinin kırkı bulduğu, “Kur’an’ın
Mucizeleri” adlı Yirmi Beşinci Söz’de delilleriyle ispat edilmiştir.
Bazıları etraflıca, bir kısmı kısaca inkârcılara karşı da gösterilmiştir.
Hem Kur’an’ın, i’cazını insanlığın kırk tabakasına ayrı ayrı gösterdiği, On
Dokuz uncu Mektup’un On Sekizinci İşaret’inde söylenmiş ve o
tabakaların on tanesinin i’cazdan ayrı ayrı hisseleri ispat edilmiştir.
Kur’an diğer otuz tabaka olan çeşitli meşreplerden veli zâtlara ve türlü
ilim sahiplerine de i’cazını ayrı ayrı göstermiş; onun hak Allah kelâmı
olduğunu onların ilmelyakîn,1496 aynelyakîn,1497 hakkalyakîn1498 derecesinde
tahkikî imanları ortaya koym uştur. Demek, o zâtların her biri Kur’an’ın
ayrı bir i’caz yönünü gör müş.
Evet, Cenâb-ı Hakk’ı bilip tanıyan bir velinin anladığı i’caz ile aşk ehli bir
velinin gördüğü  i’caz güzelliği aynı olmadığı gibi, o güzelliğin cilveleri
çeşitli meşreplere göre değişir. Kelâm ilminde derin bir âlim ve bir
imamın gördüğü i’caz yönü ile dinin füruat1499 kısmıyla meşgul olan bir
müçtehidin gör düğü i ’caz yönü bi r değildir ve bunun gi bi...
O i’caz yönlerini etraflıca, ayrı ayrı göstermek elimden gelmiyor.
Anlayışım dardır, aklım almıyor; bakışım kısadır, göremiyor. Onun için
yalnız on tabaka söylenmiş, gerisine kısaca işaret edilmiştir. O
tabakalardan ikisi Mucizât-ı Ahmediye Risalesi’nde1500 çok izaha
muhtaçken, o va kit pek noks an kalmıştı.
Birinci Tabak a: “Kulaklı tabaka” dediğimiz basit avam tabaka Kur’an’ı
yalnız kulağıyla dinler, onun i’cazını bu şekilde anlar. Yani der ki: “Bu
işittiğim Kur’an başka kitaplara benzemiyor. Bütününün ya altında ya da
üstünde  olacak. Hepsinin altında olduğunu kimse söyleyemez ve
söyleyememiş, şeytan dahi söyleyemez. Öyleyse hepsinin üstünde dir.” İşte
bu kadarıyla, özet şeklinde On Sekizinci İşaret’te yazılmıştı. Sonra onu
izah için yazılan Yirmi Altıncı Mektup’un “Hüccetü’l-Kur’an Alâ Hizbi’ş-
Şeytan” (Şeytana ve Taraftarlarına Karşı Kur’an’ın Bir Delili) adlı birinci
bahsi, o tabakanın i’cazdan anladığını tasvir ve ispat eder.
İkinci Tabak a: “Gözlü tabaka”dır. Yani basit avam tabakadan bir kısmı
veyahut aklı gözüne inmiş maddeciler için Kur’an’ın i’cazının gözle
görülecek bir işaretinin bulunduğu, On Sekizinci İşaret’te iddia edilmişti.
O iddiayı aydınlatmak ve ispatlamak için çok izaha lüzum vardı. Şimdi
anladığımız mühim bir rabbanî hikmet sebebiyle o izah verilmedi.
Meselenin pek küçük birkaç kısmına işaret edilmişti. Şimdi o hikmetin
sırrı anlaşıldı ve sonraya bırakılmasının daha iyi olduğuna  kesin kanaat
getirdik. O tabakanın anlamasını ve zevk almasını kolaylaştırmak için kırk
i’caz yönünde n gözle görülen birine işaret eden bir Kur’an’ı yazdırdık ki o
yüzü gös tersin.
Bu üçüncü kısmın geri kalan meseleleri ile dördünc ü kısım tevafuklara
dair olduğu için tevafuklar hakkındaki fihrist ile yetinildi, o meseleler
burada yazılmadı. Yalnız dördüncü kısma ait bir ihtar ile Üçüncü Nükte
yazılmıştır.
İhtar: Resûl kelimesindeki büyük nükte anlatılırken 160 ayet yazıldı. İşte
bu ayetlerin hususiyetleri pek büyük olmakla beraber, ayetler mânâ
yönünde n birbirini ispat edip tamamladığından ve çok mânidar
olduğunda n, çeşitli ayetleri ezberlemeyi veya okum ayı arzulayanlar için
Kur’an’ın bir hizbidir.1501 Aynı şekilde, Kur’an kelimesindeki büyük
nüktenin beyanında, 69 yüce ayetin belâgat derecesi fevkalâde ve cezâlet
kuvve ti, yani tatlı söylenişiyle beraber heybeti pek yüks ektir. Bu da
Kur’an’dan ikinci bir hizb olarak kardeşlerime tavsiye edilir. Yalnız
Kur’an kelimesi, Kur’an’ın yedi silsilesinde, yani tevafuklu ve irtibatlı
ifadelerde mevcut olup hepsi o kelimeyi tutmuş, ikisi hariç kalmış. O ikisi
de “okum ak” mânâsında olduğunda n, onların hariç kalması nükteye
kuvve t vermiştir. Resûl kelimesi ile en çok münasebetli sûreler içinde
Muhammed ve Fetih sûreleri bulunduğunda n ve meseleyi o iki sûreden
çıkan silsilelerle sınırlı tuttuğum uzdan, dışarıda kalan Resûl kelimesi
şimdilik konul mamıştır. Vakit müsaade ederse bunda ki sırlar yazılacaktır
inşallah.
Üçüncü Nükte
“Dört Nükte”dir.
Birinci Nükte: Allah lafzı, Kur’an’ın tamamında 2806 defa zikredilmiştir.
“Bismillah”takilerle beraber Rahman ismi 159 defa, Rahîm ismi 220,
Gafûr 61, Rab 846, Hakîm 86, Alîm 126, Kadîr 31 ve Lâ ilâhe illâ hû’daki
Hû 26 defa zikredilmiştir.1502 HAŞİYE “Allah” lafzının sayısında çok sır ve
nükte var. Mesela, “Allah” lafzının sayısı, onda n ve Rab isminden sonra en
çok zikredilen Rahman, Rahîm, Gafûr ve Hakîm ile beraber Kur’an
ayetlerinin yarısı kadardır. Allah lafzı yerine zikredilen Rab ile beraber
yine yarısıdır. Gerçi Rab lafzı 846 defa zikredilmiş, fakat dikkat edilse beş
yüz küsuru Allah yerinedir, iki yüz küsuru ise öyle değildir.
Hem “Allah” lafzı; Rahman, Rahîm, Alîm isimleri ve Lâ ilâhe illâ hû’daki
Hû’nun sayısıyla beraber yine Kur’an ayetlerinin yarısı kadardır. Fark
yalnız dörttür. Ve Hû yerine Kadîr ismiyle beraber yine bütün ayetlerin
yarısıdır. Fark dokuz dur. “Allah” lafzının tamamındaki nükteler çok,
şimdilik yalnız bu nükt eyle yetiniyoruz.
İkinci Nükte: Sûreler itibarı iledir. Bunun da çok nükteleri var. Bir
intizam, bir kasıt ve iradeyi gösterir tarzda tevafukları bulunur.
Bakara sûresinde ayetlerin sayısıyla “Allah” lafzının sayısı aynıdır. Arada
dört fark bulunur ki, “Allah” lafzı yerine dört “Hû” var. Mesela, Lâ ilâhe
illâ hû’daki gibi... Onunla eşit olurlar.
Âl-i İmran’da yine ayetlerle “Allah” lafzının sayısı tevafuktadır, eşittir.
Yalnız “Allah” lafzının sayısı 209, ayetlerinki 200’dür. Fark dokuz dur.
Küçük farklar böyle söz meziyetlerinde ve belâgat nüktelerinde zarar
vermez, yaklaşık tevafuklar kâfidir.
Nisa, Mâide, En’âm sûrelerinde, üçünün ayetlerinin toplamı, tamamındaki
“Allah” lafzının sayısına tevafuk eder. Ayetlerin sayısı 464, “Allah”
lafzınınki 461’ dir; Bismillâh’takilerle beraber tam tevafuktadır.
Hem mesela, başta yer alan beş sûredeki “Allah” lafzı sayısı; A’râf, Enfâl,
Tevbe, Yunus , Hud sûrelerindekinin iki katıdır. Demek bu sonraki beş,
önceki beşin yarısıdır.
Ardından gelen Yusuf, Ra’d, İbrahim, Hicr, Nahl sûrelerindeki “Allah”
lafzı sayısı, o ya rının yarısıdır.
Sonra İsra, Kehf, Meryem, Tâhâ, Enbiyâ, Hac1503 HAŞİYE sûrelerindeki sayı
bunun da yarısıdır. Sûreler beşer beşer, yaklaşık o oranla gidiyor; yalnız
küsuratta bazı farklar var. Öyle farklar, böyl e hitap makamlarında tevafuka
zarar vermez. Mesela bir kısmı 121, bir kısmı 125; bir kısmı 154, bir
kısmı 159’ dur.
Sonra Zuhruf sûresinden başlayan beş sûrede Allah lafzı sayısı yarının
yarısının yarısına iniyor. Necm sûresinden başlayan beş sûrede bunun da
yarısıdır fakat yaklaşık olarak... Küçük küsurat farkları, böyle hitap
makamlarında zarar vermez. Ardından gelen beşer beşer kısa sûreler
içinde, beşlilerden üç tanesinde yalnız üçer tane “Allah” lafzı var. İşte bu
vaziyet gösteriyor ki, “Allah” lafzının sayısına tesadüf karışmamış, o bir
hikmet ve intizamla belirlenmiş.
“Allah” Lafzının Üçüncü Nüktesi: Sayfaların birbiriyle alâkasıdır. Şöyle
ki, bir sayfada bulunan “Allah” lafzı sayısı, o sağ sayfanın arka yüzünde ki
ve onun  karşısındaki sayfaya, bazen solunda ki karşı sayfaya ve onun arka
yüzüne bakar. Ben kendi Kur’an nüshamda bu tevafuku inceledim.
Çoğunl ukla rakamlarda gayet güzel bir uyum  ile bir tevafuk gördüm.
Nüshama da işaretler koydum . Allah lafzının sayısı çok defa eşit, bazen
birbirinin yarısı yahut üçte biri oluyor. Bir hikmet ve intizamı hissettiren
bir vaziyeti vardır.
Dördüncü Nükte: Tek bir sayfadaki tevafuklardır. Kardeşlerimle üç dört
ayrı Kur’an nüshasını karşılaştırdık. Hepsinde tevafukların bir iradeyle
olduğuna  kanaat getirdik. Yalnız matbaada nüshaları çoğaltanlar başka
maksatlar gözettiklerinden, tevafuklarda bir derece intizamsızlık ortaya
çıkmış. Düzene koyul sa pek nadir istisnalarla Kur’an’ın tamamında 2806
“Allah” lafzının sayısında tevafuklar görünecektir ve bunda  bir mucizelik
ışığı parlıyor. Çünkü insan aklı bu pek geniş sayfayı birden kavrayamaz,
ona karışamaz. Tesadüfün ise bu mânidar ve hikmetli vaziyete eli
ulaşamaz.
Dördünc ü Nükte’yi bir derece göstermek için yeni bir mushaf (Kur’an)
yazdırıyoruz ki, en yaygın mushafların sayfa ve satırlarını aynen muhafaza
etmekle beraber, sanatkârların lâkaytlığı sebebiyle intizamsız olan yerler
düzene koyul up tevafukların hakiki intizamı inşallah gösterilecektir ve
gösterildi.
اَُّٰ َ ُِْلَ اُْْاٰنِ َِ اُْْاٰنِ ََْ أََْارَ اُْْاٰنِ َ دَارَ اَََْانِ
1504.وََ وََْ َٰ َْ أَََْْ ََِْ اُْْاٰنَ وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ أَََِْ، اَِٰ
Beşinci Risale Olan Beşinci Kısım
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1505َُّٰ ُرُ اَٰاتِ وَاَْرْضِۘ...ا nur dolu ayetinin pek çok sırrının nurlarından
birini, ramazan-ı şerifte bir ruh halinde hissettim, hayal meyal gördüm.
Şöyle ki, Üveys-i Karanî’nin,
إِِٰ أََْ رَ وَأََ اَُْْ وَأََْ اَُِْ وَأََ اَُْْقُ
... ا1506وَأََْ ازاقُ وَأََ اَْْزُوقُ
meşhur münâcâtı türünde n, bütün canlıların Cenâb-ı Hakk’a bir çeşit
münâcât yaptığı ve on sekiz bin âlemden1507 her birinin ışığının O’nun birer
ismi olduğu ka naatini bana verecek bir vakayı kalben ve hayalen gör düm:
Birbirine sarılı çok yapraklı bir gül gonc ası gibi, bu âlemde binlerce perde
perde içinde sarılı, birbiri altında saklı âlemler vardı. Her bir perde
açıldıkça başka bir âlemi görüyordum. O gördüğüm  âlemler ise bana nur
ayetinin1508 arkasındaki
أَوْ ََُُتٍ ِ ٍَْ ُ ََْهُ َْجٌ ِْ َِْ۪ َْجٌ ِْ َِْ۪ ََبٌۘ ظَُُتٌ ََُْ َْقَ ٍَْۘ إِذَۤا
1509أََْجَ ََهُ َْ ََْ ََٰۘ وََْ َْ ََِْ ُّٰ َُ ُرًا ََ َُ ِْ ُرٍ
ayetinin tasvir ettiği gibi bir yalnızlık, korku ve dehşet karanlığı içinde
görünüyor du. Birden Cenâb-ı Hakk’ın bir isminin cilvesi, büyük bir nur
gibi görünüp o âlemi ışıklandırıyordu. Akla hangi perde açılmışsa hayale
de başka fakat gaflet karanlığında bir âlem görünüyor ken, güne ş gibi bir
ilahî isim tecelli ediyor, o âlemi baştan başa aydınlatıyordu... Bu kalbî
seyir ve hayalî seyahat böyl e çok de vam etti.
Mesela, hayvanlar âlemini gördüğüm vakit, onların sonsuz ihtiyaçları ve
şiddetli açlıklarıyla beraber zayıflık ve aczleri, o âlemi bana çok karanlık
ve hazin gösterdi. Birden Rahman ismi Rezzak burcunda  (yani mânâsında)
parlayan bir güne ş gibi doğdu;  o âlemi baştan başa rahmet ışığıyla
yaldızladı.
Sonra o hayvanlar âleminde, yavruların zayıflık, acz ve ihtiyaç içinde
çırpındıkları hazin ve herkeste acıma duygus u uyandıracak bir karanlıkta
başka bir âlemi gördüm. Birden Rahîm ismi şefkat burcunda  doğdu, o
âlemi o kadar güzel ve şirin bir surette ışıklandırdı ki, şikâyet, acıma ve
hüzünde n gelen gözyaşlarını ferah, sevinç ve şükrün lezzetinden gelen
damlalara çevirdi.
Ardından sinema perdesi gibi bir perde daha açıldı, insanlık âlemi bana
göründü. O âlem o kadar karanlık, o kadar dehşetliydi ki, dehşetimden
feryat ettim, “Eyvah!” dedim. Çünkü gördüm ki insanlar; ebediyete uzanıp
giden arzuları, emelleri.. kâinatın her tarafına uzanan tasavvur ve fikirleri..
bekâyı, ebedî saadeti, cenneti gayet ciddi şekilde isteyen gayret ve
kabiliyetleri.. sonsuz maksat ve isteklere bakan fakr ve ihtiyaçları..
zayıflık ve aczlerinin yanında, hücumuna uğradıkları sayısız musibet ve
düşmanlarıyla beraber gayet kısa bir ömür geçiriyorlar. Gayet telaşlı ve
sıkıntılı bir hayatta, gayet perişan bir şekilde geçim derdiyle, kalb için en
elemli ve müthiş haller olan sürekli yokluk ve ayrılık belâsı içinde,
gafillere ebedî karanlık kapısı gibi görünen kabre ve mezarlığa bakıyor,
birer birer ve kafile kafile o ka ranlık kuyus una atılıyorlar.
İşte o âlemi bu karanlıklar içinde gördüğüm  anda kalbim, ruhum  ve
aklımla beraber bütün insani latifelerim, belki vücudum un bütün zerreleri
feryat ile ağlamaya hazırken, birden Cenâb-ı Hakk’ın Âdil ismi Hakîm
burcunda , Rahman ismi Kerîm burcunda , Rahîm ismi Gafûr1510 burcunda ,
Bâis1511 ismi Vâris1512 burcunda , Muhyî1513 ismi Muhsin1514 burcunda , Rab ismi
Mâlik burcunda  (yani mânâsında) doğdu. İnsanlık âlemi içindeki pek çok
âlemi aydınlattı, ışıklandırdı ve nuranî ahiret âleminden pencereler açıp
insanın o ka ranlık dünya sına nurlar serptiler.
Sonra muazzam bir perde daha açıldı, yeryüzü âlemi göründü. Felsefenin
karanlıklı ilmî kanunları hayale dehşetli bir âlem gösterdi. Top gül lesinden
yetmiş defa daha süratli bir hareketle, yirmi beş bin senelik mesafeyi bir
senede alan ve her vakit dağılmaya, parçalanmaya müsait, içi zelzeleli ve
çok yaşlı yeryüzünün üstünde , kâinatın sonsuz boşluğunda  seyahat eden
biçare insanın vaziyeti bana yalnızlık ve korku veren bir karanlık içinde
göründü. Başım döndü, gözüm karardı. Birden yerin ve göklerin Hâlık’ı,
Kadîr, Alîm, Rab, Allah, Rabbü’ s-semâvâti ve’l-arz1515 ve Müsahhirü’ş-
şemsi ve’l-kamer1516 isimleri; rahmet, azamet ve rubûbi yet burcunda
doğdul ar. O âlemi öyle nurlandırdılar ki, yerküre bana gayet muntazam,
itaatkâr, mükemmel, hoş, emniyetli; gezinti, keyif ve ticaret için
hazırlanmış bir yolcu gemisi şeklinde göründü.
Kısacası: Cenâb-ı Hakk’ın kâinata bak an bi n bir isminin her biri bir âlemi
ve onun içindeki âlemleri aydınlatan bir güne ş hükmünde ydi ve ehadiyet1517
sırrıyla her ismin cilvesinde diğer isimlerin cilveleri de bir derece
görünüy ordu.
Sonra kalb, her karanlığın arkasında ayrı bir nur gördüğü için seyahate
iştahı açılıyordu. Hayale binip göklere çıkmak istedi. O zaman gayet geniş
bir perde daha açıldı. Kalb gökler âlemine girdi, gördü ki o nuranî,
tebessüm eder gibi görünen yıldızlar yerküreden daha büyükt ür ve onda n
daha süratli bir şekilde, iç içe geziyor, dönüyor lar. Biri yolunu bir dakika
şaşırsa başkasıyla çarpışacak, öyle bir patlama olacak ki, kâinatın ödü
kopup âlemi dağıtacak. Onlar nur değil ateş saçar, bana tebessümle değil
vahşetle baktılar. Gökleri dehşet ve hayret karanlıkları içinde sonsuz
büyük, ge niş, ıssız ve boş gördüm. Geldiğime bin pişman oldum.
Birden, 1519, رَب اََِِْٰۤ وَاوحِ1518رَب اَٰاتِ وَاَْرْضِ’un güzel isimleri, وَََْ زَ
1521 , وَََ اَْ وَاَََْ1520اَۤءَ اَْ َََِِ burcunda  cilveleriyle göründü. O
mânâ ile üstüne karanlık çökmüş yıldızlar o büyük nurlardan birer parıltı
alıp, gökler âlemi yıldızlar sayısınca elektrik lambası yakılmış gibi
nurlandı. Boş ve ıssız zannedilen o gökler de meleklerle, ruhanîlerle
doldu, şenlendi. Ezel ve Ebed Sultanı’nın sonsuz ordularından biri
hükm ünde  hareket eden güne ş ve yıldızlar yüce bir şekilde dönüyor , o
Sultan-ı Zülcelâl’in haşmetini ve rubûbi yetinin şaşaasını gösteriyorlar gibi
gördüm. Mümkün olsa bütün zerrelerimle, beni dinleselerdi bütün
varlıkların dilleriyle diyecektim ve bütün kuvve timle hepsi adına dedim
ki:
َُّٰ ُرُ اَٰاتِ وَاَْرْضِۘ ََُ ُرِه۪ َِْٰةٍ َِ َِْحٌۘ اََِْْحُ ِ زٍََُۘ اَََُ َََ
ٌََْ دُري َُُ ِْ َََةٍ َُرٍََ زٍََُْ َ ٍَِْ وََ ٍَِْۙ ََدُ زََُْ ُِۤءُ وََْ َْ ََُْْ
1522َرٌۘ ُرٌ َٰ ُرٍۘ َِْى ُّٰ ُِرِه۪ َْ ََۤءُ
Bu ayeti okudum ; döndüm , indim, ayıldım, 1523اََُْْ ِِّٰ َٰ ُرِ اَِْنِ وَاُْْاٰنِ
dedim.
Altıncı Risale Olan Altıncı Kısım
[Hücumât-ı Sitte]1524
Kur’an-ı Hakîm’in talebe ve hizmetkârlarını ikaz etmek ve aldanm amak
için yazılmıştır.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1525وََ ََُْۤا إَِ اَِ ظََُا َََُُ ارُ
Bu Altıncı Kısım, insan ve cin suretindeki şeytanların altı hilesini inşallah
neticesiz bırakır ve hücum yollarının altısını kapatır.
Birinci Hile
İnsan suretindeki şeytanlar, cin suretindeki şeytanlardan aldıkları dersle,
Kur’an cemaatinin fedakâr hizmetkârlarını makam sevgisi ve şöhret
düşkünlüğü vasıtasıyla aldatmak, o kutsî hizmetten, manevî ve yüce
cihaddan vazgeçirmek istiyorlar. Şöyle ki:
“Hubb-u câh” denilen şöhret hırsı, kendini beğendirmeye çalışma ve şan-
şeref denilen riyakârca halka görünme isteği, başkalarının gözünde  mevki
sahibi olma arzusu insanda, bilhassa ehl-i dünya nın her ferdinde az veya
çok vardır. Hatta o arzu için hayatını feda etme derecesinde şöhret
düşkünlüğü insanı yönlendirir. Ahiret hayatını esas tutan kimseler için bu
his gayet tehlikeli, ehl-i dünya  için gayet gürültü patırtılı ve ızdıraplıdır;
pek çok kötü ahlâk vasfının kaynağı ve insanların da en zayıf damarıdır.
Yani bir insanı yakalamak ve yanına çekmek isteyen, bu hissini okşamakla
onu kendine bağlar ve mağlup eder. Kardeşlerim hakkında en çok
korktuğum , bu zayıf damarlarından dinsizlerin faydalanması ihtimalidir.
Bu hal beni çok düşündür üyor. Hakiki olmayan bazı biçare dostlarımı o
şekilde yanlarına çekti, mânen tehlikeye attılar.1526 HAŞİYE
Ey kardeşlerim ve Kur’an hizmetinde arkadaşlarım! Bu makam ve şöhret
sevgisini kullanarak gelen aldatıcı ehl-i dünya nın hafiyelerine, dalâlet
yolunda kilerin propagandacılarına veya şeytanın talebelerine deyiniz ki:
“Öncelikle Allah’ın rızası, O’nun Rahmanî iltifatı ve kabulü öyle bir
makamdır ki, insanların alâkası ve takdiri ona nispeten bir zerre
hükmünde dir. Eğer rahmetin teveccühü, iltifatı varsa yeter. İnsanların
alâkası, onun yansıması ve gölgesi olmak yönüy le makbuldür. Yoksa arzu
edilecek bir şey değildir, çünkü kabir kapısında s öner, beş para etmez!”
Makam sevgisi ve şöhret düşkünlüğü eğer susturulmaz ve yok edilmezse
yüzünü ba şka tarafa çevirmek lâzımdır. Şöyle ki:
Ahirete ait sevaplar için, dua kazanmak niyetiyle ve hizmetin güzel tesiri
noktasında, gelecek temsildeki sırdan dolayı belki o hissin meşru bir tarafı
bulunur. Mesela, Ayasofya Camii’nin fazilet ve kemâl sahibi, mübarek,
muhterem zâtlarla dolu olduğu bir zamanda, avluda ve kapıda tek tük
haylaz çocuklar, serseri ahlâksızlar, cami pencerelerinin üstünde  ve
yakınında eğlenceye düşkün yabancı seyirciler bulunsa… Bir adam
camiye girip o cemaate katılsa ve güzel bir sesle, şirin bir tarzda
Kur’an’dan bir aşir1527 okus a, o vakit binlerce hakikat ehlinin bakışları ona
döne r; güzel bir alâka ve manevî bir dua ile o adama sevap kazandırırlar.
Bu yalnız, haylaz çocukların, serseri inkârcıların ve tek tük yabancıların
hoşuna gitmez. Eğer adam o mübarek camiye, o büyük cemaatin içine
girdiği vakit süflîce ve edepsizce, fuhşa dair şarkılar söylese, dans edip
zıplasa o haylaz çocukları güldürür, o serseri ahlâksızları fuhşiyata teşvik
ettiği için hoşlarına gider ve İslamiyet’in kusurunu görmekten lezzet alan
yabancıların alaycı tebessümlerini kazanır. Fakat o büyük ve mübarek
cemaatin bütün fertlerinin nefret eden ve aşağılayan bakışlarını üzerine
çekecektir. Esfel-i sâfilîne, yani aşağıların aşağısına düşmüş gibi
gözlerinde alçak gör ünecektir.
İşte aynen bu misaldeki gibi, İslam âlemi ve Asya büyük bir cami,
müminler ve hakikat ehli zâtlar o camideki muhterem cemaattir. O haylaz
çocuklar, çocuk akıllı dalkavuklardır. O serseri ahlâksızlar Frenk1528
meşrep, milliyetsiz, dinsiz kimselerdir. Yabancı seyirciler ise ecnebilerin
fikirlerini neşreden gazetecilerdir. Her Müslümanın, bilhassa fazilet ve
kemâl sahibi ise, bu camide derecesine göre bir yeri olur; görünür, dikkatli
bakışlar ona çevrilir. Eğer İslamiyet’in esas sırlarından biri olan ihlâs ve
Allah’ın rızası yolunda  Kur’an-ı Hakîm’in ders verdiği kutsî hüküm  ve
hakikatlere uygun hareket edip ameller işlese, hal dili mânen Kur’an
ayetlerini okus a, o vakit mânen İslam âleminin her bir ferdinin daimî virdi
olan 1529اَُّٰ اِْْ َُِِِْْ وَاَُِْْتِ duasından hisse alır ve hepsiyle kardeşçe
alâkası olur. Yalnız zararlı hayvanlar misali dalâlet yolunda ki bazı
kimselerce ve sakallı çocuklar hükm ünde ki bazı ahmaklarca kıymeti
görülmez. Eğer o adam, şeref vesilesi saydığı bütün ecdadının, iftihar
kaynağı bildiği bütün geçmişlerinin ve ruhen dayanak noktası kabul ettiği
selef-i sâlihînin nuranî caddesini terk edip heveslerine ve nefsinin kötü
arzularına uysa, riyakârca, şöhrete düşkün bir şekilde, bid’atlar çıkararak
işler yapsa ve hareket etse, mânen bütün hakikat ehlinin ve müminlerin
gözünde  en alçak seviyeye düşer. 1530اُِا َِاََ اُِِْْ َُِ َُُْ ُِرِ ِّٰ sırrınca,
müminler ne kadar basit ve cahil de olsalar, akılları almadığı halde, öyle
kendini beğendirmeye çalışan adamları görünce kalben soğukl uk duya r,
mânen onda n nefret ederler.
İşte makama düşkün ve şöhrete bağımlı adam –misaldeki ikinci adam–
çok büyük bir cemaatin gözünde  aşağıların aşağısına düşer. Önemsiz,
alaycı ve saçmalayan bazı serserilerin gözünde  ise geçici ve uğursuz bir
makam kazanır. 1531اََِْءُ ٍََِْ َُُْْ ٍَِْ َُو إِ اَُِْ sırrınca, düny ada
zarara, berzahta azaba sebep ve ahirette düşman olan bazı yalancı dostlar
bulur.
Misaldeki birinci adam, farz edelim makam sevgisini ve şöhret
düşkünlüğünü kalbinden çıkarmasa bile ihlâsı ve Allah’ın rızasını esas
tutmak ve makam sevgisini, şöhret düşkünlüğünü hedef yapmamak
şartıyla, bir nevi meşru olan manevî makam, hem de muhteşem bir makam
kazanır ki, o da marını mükemmel şekilde tatmin eder. Bu adam az, hem de
pek az ve önemsiz bir şey kaybeder; buna  karşılık çok, hem de pek çok
kıymetli, zararsız şey bulur. Belki birkaç yılanı kendinden kaçırır; buna
bedel çok mübarek mahlûkları arkadaş edinir, onlarla yakınlık, dostluk
kurar. Veya ısırıcı, yabani eşekarılarını kaçırıp mübarek rahmet
şerbetçileri olan arıları kendine çeker. Onların elinden bal yer gibi öyle
dostlar bulur ki, daima dualarıyla kevser misali feyizler, İslam âleminin
her tarafından onun r uhuna  içirilir ve amel defterine geçirilir.
Bir zaman dünya nın büyük bir makamını işgal eden küçük bir insan,
şöhret yolunda  büyük bir kabahat işleyerek İslam âleminin gözünde
maskara olduğunda , geçen temsilin mealini ona ders verdim, başına
vurdum. İyi sarstı, fakat kendimi makam sevgisinden ve şöhret
düşkünlüğünde n kur taramadığım için o ikazım da onu uya ndırmadı.
İkinci Hile
İnsanda en mühim ve esaslı hislerden biri korku hissidir. Aldatıcı
zalimler, bu korku damarından çok istifade etmektedir. Onunla korkakları
gemliyorlar. Ehl-i dünya nın hafiyeleri ve dalâlet yolunda kilerin
propagandacıları, avam tabakanın ve bilhassa âlimlerin bu da marından çok
faydalanıyor. Onları korkutuyor, evhamlarını tahrik ediyorlar. Mesela,
nasıl ki damda bulunan bir adamı tehlikeye atmak için hilekâr biri, o
evhamlı adama zararlı görünen bir şeyi gösterip yersiz korkusunu tahrik
ederek kova  kova  onu damın kenarına kadar getirir, baş aşağı düşürür ve
adamın boynu kırılır. Aynen bunun gibi, çok önemsiz evhamla çok mühim
şeyleri feda ettiriyorlar. Hatta bazı kimseler bir sinek beni ısırmasın
diyerek yılanın ağzına girer.
Bir zaman –Allah rahmet etsin– mühim bir zât, kayığa binmekten
korkuyor du. Onunla beraber bir akşam vakti İstanbul’dan köprüye geldik.
Kayığa binmek gerekti. Araba yok, Eyüp Sultan’a gitmeye mecburuz. Israr
ettim. Dedi ki:
— Korkuyor um, belki batarız!
Ona dedim:
— Bu Haliç’te tahminen kaç kayık var?
— Belki bin.
— Senede kaç kayık batar?
— Bir iki tane, bazı sene de hiç batmaz.
— Sene kaç gündür ?
— Üç yüz altmış beş.
— Senin vehmine ilişen ve korkuna dokuna n batma ihtimali, üç yüz altmış
beş binde bir ihtimaldir. Böyle bir ihtimalden korkan, değil insan, hayvan
bile olamaz!
Hem dedim ki:
— Acaba kaç sene yaşayacağını tahmin ediyorsun?
— Ben ihtiyarım, belki on s ene daha yaşama ihtimalim vardır.
— Ecel gizli olduğunda n, her gün ölme ihtimali var. Öyleyse üç bin altı
yüz günde  her gün vefatın muhtemel. İşte kayığın batması gibi üç yüz
binde bir ihtimal değil, belki üç binde bir ihtimal ile bugün ölümün
muhtemeldir, titre ve ağla, vasiyetini hazırla.
Aklı başına geldi, titrediği halde kayığa bindirdim. Kayığın içinde ona
şöyle dedim:
— Cenâb-ı Hak korku damarını hayatın korunması için vermiş, tahrip
edilmesi için değil! Ve o hissi, hayatı ağır, zor, elemli ve azap yapmak için
vermemiştir. Tehlike iki, üç, dört ihtimalde bir, hatta beş altı ihtimalde bir
ise tedbirli bir korku meşru olabilir. Fakat yirmi, otuz veya kırkta bir
ihtimalden korkmak evhamdır, hay atı azaba ç evirir.
İşte ey kardeşlerim! Eğer dinsizlerin dalkavukları sizi korkutarak kutsî,
manevî cihadınızdan vazgeçirmek için hücum ederlerse onlara deyiniz ki:
“Biz Kur’an ehliyiz! 1532إِ َُْ ََْ اَْ وَإِ َُ ََُِنَ sırrıyla Kur’an’ın
kalesindeyiz. 1533ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ ayeti etrafımızda sağlam bir surdur.
Binlerce ihtimalden bir ihtimal ile şu kısa, fâni hayata küçük bir zarar
gelir korkusundan, bizi irademizle ebedî hayatımıza yüzde yüz binlerce
zarar verecek bir yola sevk edemezsiniz!”
Ve deyiniz ki: “Acaba Kur’an hizmetinde arkadaşımız, o kutsî hizmetin
idaresinde üstadımız ve ustabaş ımız olan Said Nursî’nin yüzünde n, bizim
gibi hak yolunda ona dost hak ehlinden kim zarar görmüş? Ve onun has
talebelerinden kim belâya uğramış ki biz de uğrayacağız ve bu ihtimalden
dolayı telaş edeceğiz? Bu kardeşimizin binlerce ahiret dostu ve kardeşi
var. Yirmi otuz senedir toplum hayatına tesirli bir şekilde karıştığı halde,
onun yüzünde n bir kardeşinin zarar gördüğünü işitmedik. Bilhassa o
zaman elinde siyaset topuz u vardı. Şimdi o topuz  yerine hakikat nuru var.
Eskiden, 31 Mart hadisesinde gerçi onu da karıştırdılar, bazı dostlarını da
ezdiler. Fakat sonra anlaşıldı ki, mesele başkaları tarafından çıkarılmış.
Dostları onun yüzünde n değil, onun düşmanları yüzünde n belâ çektiler.
Hem o zaman çok dostunu da kurtardı. Bundan dolayı, bin değil binlerce
ihtimalden bir tek tehlike ihtimalinin verdiği korkuyla ebedî bir hazineyi
elimizden kaçıracağımız, sizin gibi şeytanların aklından bi le geçmemeli!”
Böyle deyip dalâlet ehlinin dalkavuklarının ağzına vurarak onları
kovm alısınız.
Hem o dalkavuklara deyiniz ki: “Yüz binlerce ihtimalden bir ihtimal değil,
yüzde yüz ihtimalle bir helâk gelse dahi zerre kadar  aklımız varsa korkup,
onu bırakıp kaçmayacağız!” Çünkü tekrar tekrar tecrübelerle görülmüş ve
görülüyor ki, gelen belâ ilk önce tehlike zamanında büyük kardeşine
veyahut üstadına ihane t edenlerin başında patlar. Hem onlara
merhametsizce ceza verilmiş ve alçak gözüyle bakılmıştır. Onların hem
bedeni hem de mânen zillet içinde ruhu ölmüştür. Onlara ceza verenler
kalblerinde bir merhamet hissetmez, çünkü şöyle derler: ‘Bunlar madem
kendilerine sadık ve şefkatli üstadlarına karşı hain çıktılar, elbette çok
alçaktırlar, merhamete değil aşağılanmaya lâyıktırlar.’”
Madem hakikat budur . Ve madem zalim, vicdans ız bir adam  birini yere atıp
ayağıyla onun başını kesinlikle ezecek şekilde davransa, yerdeki kişi eğer
o vahşi zalimin ayağını öpse o zillet yüzünde n kalbi başından önce ezilir,
ruhu bedeninden önce ölür. Hem başı gider hem de izzet ve haysiyeti
mahvolur. O canav ar ve vicdans ız zalim karşısında zayıflık göstermekle
ona kendisini ezmesi için cesaret verir. Eğer ayağı altındak i mazlum adam ,
o zalimin yüzüne tükürse kalbini ve ruhunu kurtarır, cesedi mazlum bir
şehit olur. Evet, tükürün zalimlerin hay asız yüzlerine!..
Bir zaman İngiliz devleti İstanbul Boğazı’ndaki topları tahrip ve
İstanbul’u işgal ettiği sırada, o de vletin en büyük di n dairesi olan Anglikan
Kilisesi’nin başpapazı tarafından Meşihat-ı İslamiye’ye1534 din hakkında
altı soru soruldu. Ben de o zaman Dârü’l-Hikmeti’l-İslamiye1535 üyesiydim.
Bana dediler ki: “Bir cevap ver.” Onlar altı soruya altı yüz kelimeyle
cevap istiyordu. B en şöyle dedim:
“Altı yüz kelimeyle değil, altı kelimeyle de değil, hatta bir kelimeyle bile
değil; belki bir tükürükle cevap veriyorum! Çünkü o devlet, işte
görüyorsunuz , ayağını boğaz ımıza bastığı dakikada onun papaz ının
gururlu bir şekilde üstümüzde soru sormasına karşılık yüzüne tükürmek
gerekiyor. Tükürün o z alimlerin merhametsiz yüzüne!..”
Şimdi diyorum ki: Ey kardeşlerim! İngilizler gibi zorba bir hükümetin
işgali zamanında onlara bu şekilde, yazıyla karşılık vermek yüzde yüz
tehlikeliyken Kur’an’ın muhafazası bana kâfi geldiyse; size kıymetsiz
zalimlerin elinden yüzde bir ihtimalle gelecek zararlara karşı elbette yüz
derece daha k âfidir.
Hem ey kardeşlerim! Çoğunuz  askerlik yapmışsınız. Yapmayanlar da
elbette işitmiştir. İşitmeyenler de benden işitsinler ki, en çok yaralananl ar
siperini bırakıp kaçanlardır. En az yara alanlar siperinde sabit ve kararlı
duranlardır.
1536ُْ إِن اَْْتَ اِي َِونَ ُِْ َُِ َُُِْ ayeti, işaret ettiği mânâ ile gösteriyor
ki: “Firar edenler, kaçmaları sebebiyle ölümle daha ç ok karşılaşıyorlar!”
Şeytanın Üçüncü Hilesi
Hırs ve açgözlülük yüzünde n çoklarını avlıyorlar. Kur’an-ı Hakîm’in
apaçık ayetlerinden feyiz alarak birçok risalede kesin delillerle ispat
etmişiz ki: Meşru rızık, kuvvet ve iradenin derecesine göre değil; aksine
aczini, fakr ve ihtiyacını ortaya koyma ölçüsünde  geliyor. Bu hakikati
gösteren sayısız işaret, emare ve delil vardır. Mesela:
Canlıların bir türü ve rızka muhtaç olan ağaçlar yerinde duruyor, rızıkları
onlara koşup geliyor. Hayvanlar ise hırsla rızıklarının peşinde
koştuklarından, ağaçlar gibi mükemmel beslenmiyorlar. Hem balıklar en
aptal, iktidarsız hayvan türü oldukları ve kumun içinde yaşadıkları halde
mükemmel beslenmeleri ve çoğunun semiz görünmesi; maymun ve tilki
gibi zeki ve kuvvetli hayvanların tam beslenememekten dolayı cılız ve
zayıf olması gösteriyor ki, rızka vasıta iktidar değil, fakr ve ihtiyacını
ortaya koymaktır.
Hem insan olsun hayvan olsun, bütün yavruların güzelce beslenmesi.. süt
gibi, rahmet hazinesinden en tatlı bir hediyenin umulmadık tarzda,
zayıflık ve aczlerine şefkat olarak onlara ihsan edilmesi.. ve vahşi
canavarların yiyeceğini zor elde etmesi de gösteriyor ki, helâl rızkın
vesilesi aczdir, fakrını ve ihtiyacını ortaya koymaktır; zekâ ve iktidar
değil.
Hem dünya da, milletler içinde şiddetli hırsıyla meşhur Yahudi milletinden
daha fazla rızık peşinde koşan olmuyor. Halbuki zillet ve sefalet içinde
geçim darlığına en çok onlar düşüyor. Zenginleri dahi sefil bir şekilde
yaşıyor. Zaten faiz gibi gayrimeşru yollarla kazandıkları mal helâl rızık
değil ki iddiamızı çürütsün.
Hem pek çok edip ve âlimin fakir hali, pek çok aptalın servet ve zenginliği
de gösteriyor ki, rızkı elde etmenin vesilesi zekâ ve iktidar değil; aksine
aczdir, fakr ve ihtiyacını ortaya koymaktır, tevekkül içinde bir teslimdir,
sözle, hal diliyle ve fiilen bir duadı r.
İşte bu hakikati ilan eden 1537إِن َّٰ َُ ازاقُ ذُو اُْةِ اَُِْ ayeti davamıza o
kadar kuvve tli ve sağlam bir delildir ki, bütün bitkilerin, hayvanların ve
yavruların lisanıyla okunuyor . Ve rızık isteyen her varlık cinsi, her
topluluk şu ayeti hal diliyle okuyor .
Madem rızık kaderle takdir olunmuştur ve ihsan ediliyor, veren de Cenâb-ı
Hak’tır, o hem Rahîm hem Kerîm’dir. O’nun rahmetini itham etmek
derecesinde ve keremini hafife alırcasına gayrimeşru bir tarzda yüzsuyu
dökmekle vicdanını, belki bazı mukadde s değerlerini rüşvet verip uğur suz,
bereketsiz haram bir malı kabul eden, bunun ne kadar  katmerli bir
divanelik olduğunu düş ünsün.
Evet, ehl-i dünya , bilhassa dalâlet yolunda kiler parasını ucuz vermez,
malını pek pahalı satar. Bir senelik dünya  hayatına bir derece yardım
edecek bir mal, karşılığında bazen sonsuz, ebedî hayatı yıkmaya sebep
olur. İnsan o pis hırs ile Cenâb-ı Hakk’ın gazabını kendine çeker ve dalâlet
ehlinin hoş nutluğunu ka zanmaya çalışır.
Ey kardeşlerim! Eğer ehl-i dünya nın dalkavukları ve dalâlet yolunda ki
münafıklar sizi insanın zayıf damarı olan şu hırs ve açgözlülük yüzünde n
yakalarsa, geçen hakikati düşünüp bu fakir kardeşinizi örnek alınız. Sizi
bütün kuvve timle temin ederim ki:
Kanaat  ve iktisat, hayatınızı devam ettirmenizi ve rızkınızı maaştan daha
iyi sağlar. Bilhassa size verilen o gay rimeşru par a, karşılığını bin kat fazla
isteyecek. Hem her saati size ebedî bir hazineyi açabilen Kur’an hizmetine
set çekebilir veya hizmetinizde usanç verir. Bu öyle bir zarar ve boşluktur
ki, her ay binlerce maaş verilse yerini dolduramaz.
İhtar: Dalâlet ehli, Kur’an-ı Hakîm’den alıp neşrettiğimiz iman ve Kur’an
hakikatlerine karşı müdafaa ve cevap vermek elinden gelmediği için
münafıkça, aldatarak kandırma ve hile tuzağını kullanıyor. Dostlarımı
makam ve şöhret sevgisi, hırs, açgözlülük ve korku ile aldatmak, beni de
bazı isnatlarla çürütmek istiyorlar. Biz kutsî hizmetimizde daima müspet
hareket ediyoruz. Fakat maalesef, her hayırlı işte bulunan mânileri
defetme vazifesi bizi bazen menfî harekete yöne ltiyor.
İşte bunun içindir ki, münafıkların hilekârca propagandasına karşı
kardeşlerimi geçen şu üç nokta ile ikaz ediyorum. Onlara gelen hücumu
defetmeye çalışıyorum.
Şimdi en mühim hücumlardan biri benim şahsımadır. Diyorlar ki: “Said
Kürt’tür, neden ona  bu ka dar hürmet ediyor, arkasına düşüyorsunuz ?”
İşte böyle diyenleri susturmak için şeytanın dördünc ü hilesini mecburen,
istemediğim halde Eski Said lisanıyla söyleyeceğim.
Şeytanın Dördüncü Hilesi
Şeytanın telkini ve dalâlet ehlinin yoldan çıkarmasıyla bana karşı
propaganda ile saldıran ve mühim mevkileri işgal eden bazı dinsizler,
kardeşlerimi aldatmak ve onların milli damarlarını tahrik etmek için
diyorlar ki: “Siz Türksünüz . Maşallah, Türklerde her çeşit âlim ve kâmil
zât vardır. Said bir Kürt’tür. Milliyetinizden olmayan biriyle işbirliği
yapmak milli şeref ve haysiyete terstir!”
Cevap: Ey bedbaht dinsiz! Ben –Allah’a hamdolsun– Müslümanım! Kutsî
milletimin her devirde üç yüz elli milyon ferdi vardır. Böyle ebedî bir
kardeşliği kuran, dualarıyla bana yardım eden ve içinde Kürtlerin büyük
çoğunl uğu bulunan üç yüz elli milyon kardeşi ırkçılık ve menfî milliyetçilik
fikrine feda etmekten ve o sayısız mübarek kardeşler yerine Kürt ismini
taşıyan, Kürt ırkından sayılan belli birkaç dinsizi veya mezhepsiz bir yola
girenleri kazanmaktan yüz bin defa Allah’a sığınıyorum!.. Ey dinsiz!
Ancak senin gibi ahmaklar, Macar kâfirlerin veyahut dinsizleşmiş,
Frenkleşmiş birkaç Türk’ün geçici, düny aca dahi faydasız kardeşliklerini
kazanmak için üç yüz elli milyon hakiki, nuranî faydalar sağlayan bir
cemaatin bâk i kardeşliğini terk eder.
Yirmi Altıncı Mektup’un üçüncü meselesinde menfî milliyetçiliğin
mahiyetini ve zararlarını delilleriyle gösterdiğimizden, konuyu ona havale
edip yalnız o kısmın sonunda  özetlenen bir hakikati burada bir derece
açıklayacağız. Türkçülük perdesi altına giren ve hakikatte Türk düşmanı
olan, hamiyet yani dinî ve milli haysiyet sahibi görünmeye çalışan o
dinsizlere derim ki:
İslam milleti ile ebedî ve hakiki bir kardeşlikle; Türk denilen bu vatanın
müminleriyle de şiddetli ve pek hakiki bir şekilde alâkadar ım. Bin seneye
yakın, Kur’an’ın bayrağını cihanın her tarafında zaferlerle gezdiren bu
vatanın evlatlarına, İslamiyet adına iftihar ederek ve taraftar olarak
muhabbe t besliyorum.
Sen ise ey hamiyet sahibi görünmeye çalışan sahtekâr! Türk’ün hakiki,
milli iftihar kaynağını unutturacak bir şekilde mecazi, ırkçılığa dayanan,
geçici ve kin güden bir kardeşliğin var. Sana soruyorum: Türk milleti,
yalnız yirmi ile kırk yaş arasındaki gafil ve hevesli gençlerden mi
ibarettir? Hem onlar için faydalı olan ve haklarında milli hamiyetin
gerektirdiği hizmet, yalnız gafletlerini artıran, onları ahlâksızlıklara
alıştıran ve dinen yasak şeylere cesaret veren Frenk meşrep terbiyede
midir? Ve onları ihtiyarlıkta ağlatacak olan geçici bir şekilde güldürmekte
midir? Eğer milli şeref ve haysiyet bunl ardan ibaretse, ileri ve mesut hayat
bu ise, evet sen böyle Türkçü ve böyle milliyetçi isen ben o Türkçülükten
kaçıyorum, sen de benden kaçabilirsin! Zerre kadar hamiyetin, şuurun ve
insafın varsa şimdiki şu sınıflandırmaya bak, cevap ver. Şöyle ki:
Türk milleti denilen şu vatan evladı altı kısımdır. Birinci kısım, salih
kimseler ve takva sahipleridir. İkinci kısım, musibete uğramışlar ve
hastalardır. Üçüncü kısım, ihtiyarlardır. Dördünc ü kısım, çocuklardır.
Beşinci kısım, fakirler ve zayıflardır. Altıncı kısım ise gençlerdir. Acaba
ilk beş kısım Türk değil mi? Onların milli şeref ve haysiyetten hisseleri
yok mu? Acaba altıncı kısma sarhoşça bir keyif vermek yolunda  o beş
zümreyi incitmek, keyiflerini kaçırmak, tesellilerini kırmak milli hamiyet
mi, yoks a bu millete düşmanlık mıdır? “el-Hükmü li’l-ekser”1538 sırrınca,
çoğunl uğa zararı dokuna n düş mandır, dos t değil!
Sana soruyorum: Birinci kısım olan müminlerin ve takva sahiplerinin en
büyük menfaati, Frenk meşrep bir medeniyette midir? Yoksa iman
hakikatlerinin nurlarıyla ebedî saadeti düşünüp çok arzu duydukl arı, âşık
oldukları hak yolunda  gitmekte ve hakiki teselli bulmakta mıdır? Senin
gibi dalâlette giden sözde hamiyet sahiplerinin tuttuğu yol, takva sahibi
müminlerin manevî nurlarını söndür üyor, hakiki tesellilerini bozuyor,
ölümü ebedî yokluk ve kabri daimî, sonsuz bir ayrılık kapısı olarak
gösteriyor.
İkinci kısım olan musibete uğramışların, hastaların ve hayatından ümidi
kesmiş kimselerin menfaati, Frenk meşrep bir şekilde, dinsizce medeniyet
terbiyesinde midir? Halbuki o biçareler bir nur, bir teselli istiyor..
musibetlerine karşılık bir mükâfat istiyor.. kendilerine zulmedenlerden
intikamlarını almak ve yaklaştıkları kabir kapısındaki dehşeti defetmek
istiyor. Sizin gibiler sahtekârca hamiyetinizle çok şefkate, okşanmaya
lâyık ve muhtaç o biçare musibetzedelerin kalblerine iğne batırıyor,
başlarına tokmak vuruyorsunuz ! Merhametsizce ümitlerini kırıyor, onları
mutlak bir ümitsizliğe düşürüyorsunuz !.. Milli şeref ve haysiyet bu
mudur? Millete böyl e mi faydanız dokunuyor ?
Üçüncü kısım olan ihtiyarlar, milletin üçte birini meydana getiriyor.
Bunlar kabre, ölüme yaklaşıyor, dünya dan uzaklaşıyor, ahirete
yanaşıyorlar. Böylelerinin menfaati, nuru ve tesellisi, Hülâgu ve Cengiz
gibi zalimlerin gaddarca maceralarını dinlemekte midir? Ve ahireti
unutturacak, onları dünya ya bağlayacak neticesiz, mânen alçalma olan,
görünüş te ise yüks elme ve ilerleme denilen şimdiki tarzda hareketinizde
midir? Ahirete ait nur sinemada mıdır? Ve hakiki teselli tiyatroda mıdır?
Bu biçare ihtiyarlar hamiyetten hürmet isterken, onları manevî bir bıçakla
kesmek hükm ünde , “ebedî idama, yokluğa sevk ediliyorsunuz ” fikrini
vermek ve rahmet kapısı olarak düşündükl eri kabir kapısını ejderha ağzına
çevirmek, manevî kulaklarına “Sen oraya gideceksin!” diye üflemek milli
hamiyet ise böyl e hamiyetten yüz  bin defa Allah sığınırız!
Dördünc ü kısım, çocuklardır. Onlar milli hamiyetten merhamet ister,
şefkat bekler. Onların da zayıflık, acz ve kuvve tsizlikleri noktasında
merhametli, kudretli bir Hâlık’ı bilmekle ruhları ferahlayabilir,
kabiliyetleri mesut bir şekilde açığa çıkıp gelişebilir. İleride, dünya daki
müthiş korkulara ve durumlara karşı koya bilecek, imandan gelen bir
tevekkül ve İslam’ın verdiği teslimiyetin telkinleriyle o masumlar hayata
istekli bakabilirler. Acaba bu, alâkalarının pek az olduğu ileri medeniyet
derslerini.. manevî kuvve tlerini kıracak, ruhlarını söndür ecek, nursuz, sırf
maddî felsefe düsturlarını öğrenmekle mi olur? Eğer insan bir cesetten
ibaret olsaydı ve kafasında akıl bulunmasaydı, belki o masum çocukları
bir süreliğine eğlendirecek medeni terbiye dediğiniz ve milli terbiye süsü
verdiğiniz bu Frenk usulü, onlara çocukça bir oyunc ak olarak dünye vî bir
menfaat sağlayabilirdi. Mademki o masumlar hayatın telaş ve sıkıntılarına
atılacaklar ve mademki insandırlar, elbette küçük kalblerinde çok uzun
arzuları olacak ve küçük kafalarında büyük maksatlar doğa cak. Madem
hakikat böyledir, onlara şefkatin gereği olarak, son derece fakr ve
aczlerine gayet kuvve tli bir dayanak noktasını ve tükenmez bir yardım
kaynağını, kalblerinde Allah’a ve ahirete iman suretinde yerleştirmek
lâzımdır. Onlara şefkat ve merhamet bununl a olur. Aksi, divane bir
annenin çocuğunu bıçakla kesmesi gibi, milli şeref ve haysiyet
sarhoşluğuyl a o biçare masumları mânen boğa zlamaktır. Bedenini
beslemek için beynini ve kalbini çıkarıp ona yedirmek gibi vahşice bir
merhametsizlik, bir zulümdür.
Beşinci kısım, fakirler ve zayıflardır. Acaba hayatın ağır yüküm lülüklerini
elem verici bir şekilde taşıyan fakirlerin.. hayatın müthiş telaş ve
sıkıntıları karşısında çok üzülen, bunların tesiri altında kalan zayıfların
milli şeref ve haysiyetten hisseleri yok mudur? Hamiyet bu biçarelerin
ümitsizliğini ve elemini artıran, haram zevklere düşkün bir kısım
zenginlerin heveslerinin oyun cağı ve bazı zalim, kuvve tli kimselerin
şöhret ve bedbahtlık vesilesi olan Frenk meşrep, utanmazca ve firavunc a,
medeniyetperverlik adı altındaki hareketlerinizde midir? Bu biçare
fakirlerin yarasına merhem, ırkçılık fikrinden değil; aksine, İslamiyet’in
kutsî eczanesinden çıkabilir. Zayıfların kuvve ti ve haksızlığa karşı
dayanma gücü, karanlık ve tesadüfe bağlı, şuursuz, tabiatçı felsefeden
değil; İslamî hamiyetten ve kutsî İslam milliyetinden alınır!..
Altıncı kısım, gençlerdir. Gençlikleri eğer daimî olsaydı, menfî
milliyetçilikle içirdiğiniz şarabın onlara geçici bir menfaati, bir faydası
dokunur du. Fakat gençliğin lezzetli sarhoşluğundan ihtiyarlıkta elemle
ayılmaları ve o tatlı uykudan  ihtiyarlık sabahı nda acı ve pişmanlıkla
uyanmalarıyla, o ş arabın verdiği baş ağrısı ve sıkıntı onları çok ağlatacak.
O lezzetli rüyanın bitmesindeki elem çok hazin bir şekilde üzecek. “Eyvah!
Hem gençlik hem ömür gitti, her şeyimi kaybetmiş olarak kabre gidiyorum;
keşke aklımı başıma alsaydım.” dedirtecek.
Acaba gençlerin milli hamiyetten hissesi, az bir zamanda geçici bir keyif
almak için pek uzun bir süre acı ve pişmanlıkla ağlamak mıdır? Yoksa
onların dünya  saadeti ve hayat lezzeti; güzel, şirin gençlik nimetinin
şükrünü yerine getirerek o fâni gençlik nimetini haram zevk ve
eğlencelerle değil, istikamet yolunda  sarf etmekle ve ibadetle mânen bâki
kılmakta mıdır, saadet yurdu olan ahirette ebedî bir gençlik kazanmakta
mıdır? Zerre kadar şuurun va rsa söyle!..
Kısacası: Eğer Türk milleti, yalnız altıncı kısımdaki gençlerden ibaret
olsa, onların da gençlikleri daimî kalsa ve dünya dan başka yerleri
bulunmasa, sizin Türkçülük perdesi altındaki Frenk meşrep hareketleriniz
milli hamiyetten sayılabilirdi. O zaman benim gibi dünya  hayatına az
kıymet veren, ırkçılık fikrini frengi illeti gibi bir hastalık gören, gençleri
gayrimeşru keyif ve heveslerden men etmeye çalışan, başka memlekette
dünya ya gelmiş bir adam hakkında, “O Kürt’tür, arkasına düşmeyiniz.”
diyebilirdiniz ve bunu de meye hakkınız olurdu.
Fakat madem Türk adı altındaki şu vatan evladı, daha önce ifade edildiği
gibi, altı kısımdır. Beş kısma zarar vermek, onların keyfini kaçırmak ve
yalnız bir tek kısma geçici, dünye vî ve sonu uğursuz bir keyif sağlamak,
belki onları sarhoş etmek elbette Türk milletine dostluk değil,
düşmanlıktır. Evet, ben ırkça Türk sayılmıyorum fakat Türklerin takva
sahibi olanlar, musibete uğramışlar, ihtiyarlar, çocuklar, zayıflar ve
fakirler zümresi için bütün kuvve timle, tam bir şevkle, şefkatli bir şekilde,
kardeşçe çalışmışım ve çalışıyorum. Altıncı kısım olan gençleri de dünya
hayatını zehirleyecek, ahiret hayatını mahvedecek ve bir saat gülmeye
bedel bir sene ağlamayı netice veren gayrimeşru hareketlerden
vazgeçirmek istiyorum. Yalnız bu altı yedi sene değil, belki yirmi senedir
Kur’an’dan alıp Türkçe neşrettiğim eserler meydandadır. Evet –Allah’a
hamdolsun– Kur’an-ı Hakîm’in nurlar madeninden alınan eserlerle,
ihtiyarların en çok istedikleri nur gösteriliyor. Musibete uğramışlara ve
hastalara panzehir gibi en faydalı ilaçlar, Kur’an’ın kutsî eczanesinde
gösteriliyor... İhtiyarları en çok düşündür en kabir kapısının rahmet kapısı
olduğu, idam kapısı olmadığı o Kur’an nurları ile gösterildi… Çocukların
nazik kalblerinde sayısız musibete ve zararlı şeylere karşı gayet kuvve tli
bir dayanak noktası, sınırsız emel ve arzularını tatmin edecek bir yardım
kaynağı Kur’an-ı Hakîm’in madeninden çıkarıldı, gösterildi ve onda n
bilfiil faydalanmaları sağlandı… Ve fakirler, zayıflar zümresini en çok
ezen, üzen hayatın ağır yüküm lülükleri Kur’an-ı Hakîm’in iman
hakikatleriyle hafifletildi.
İşte bunlar Türk milletinin altı kısmından beşidir; menfaatleri için
çalışıyoruz. Altıncı kısım, gençlerdir. Onların iyilerine karşı ciddi
kardeşlik hissimiz var. Senin gibi dinsizlerle hiçbir şekilde dostluğum uz
yok! Çünkü dinden çıkanları ve Türk milletinin iftihar ettiği bütün hakiki
unsurları taşıyan İslam milletinden ayrılmak isteyenleri Türk saymıyor,
Türk perdesi altına girmiş Frenk olarak görüyoruz! Yüz bin defa
Türkçüyüz  deyip dava etseler hakikat ehlini kandıramazlar. Zira fiilleri,
hareketleri onların davasını yalanlıyor.
İşte ey Frenk meşrepler ve propagandayla hakiki kardeşlerimi benden
soğutmaya çalışan dinsizler! Bu millete faydanız nedir? Birinci kısım olan
takva sahiplerinin ve salih kimselerin nurunu söndür üyorsunuz …
Merhamete ve okşanmaya lâyık ikinci kısmın yaralarına zehir
serpiyorsunuz … Hürmete çok lâyık olan üçüncü kısmın tesellisini kırıyor,
onları mutlak bir ümitsizliğe atıyorsunuz … Şefkate çok muhtaç dördünc ü
kısmın manevî kuvve tini tamamen kırıyor ve hakiki insanlığını
söndür üyorsunuz … Ve yardıma, teselliye çok muhtaç olan beşinci kısmın
ümitlerini, yardım isteklerini neticesiz bırakıp onlar için hayatı ölümden
daha dehşetli bir hale çeviriyorsunuz . İkaza ve ayılmaya çok muhtaç olan
altıncı kısma da gençlik uykus u içinde öyle bir şarap içiriyorsunuz  ki, o
şarabın verdiği baş ağrısı pek elemli, pek dehşetlidir.
Acaba milli hamiyetiniz bu mudur ki, uğrunda  pek çok mukaddes değeri
feda ediyorsunuz . O Türkçülüğün Türklere faydası bu şekilde midir?
Ondan yüz  bin defa Allah’a sığınırız!
Ey efendiler! Bilirim ki, hak noktasında mağlup olduğunuz  zaman kuvvete
müracaat edersiniz. Kuvvetin hakta olması hakkın kuvvette olmaması
sırrıyla, düny ayı başıma ateş yapsanız Kur’an hakikatine feda bu baş size
eğilmeyecektir.
Hem size şunu da habe r veriyorum ki: Değil sizin gibi sayılı, milletin
gözünde  mânen nefret edilen bir kısım adam lar, belki böyle binlercesi bana
maddî düşmanlık etse önemsemeyeceğim ve onlara bazı zararlı
hayvanlardan daha fazla kıymet vermeyeceğim. Çünkü bana karşı ne
yapac aksınız? Yapac ağınız iş ya hayatıma son vermek ya da hizmetimi
bozmak olur. Bu ikisinden başka düny ayla alâkam yok. Hayatın başına
gelen ecel, gözle görür derecede kesin inanm ışım ki, değişmiyor, kaderle
takdir edilmiştir. Madem böyledir, Hak yolunda şehade t ile ölmekten değil
çekinmek, bunu büyük bir arzuyla bekliyorum. Bilhassa ben ihtiyarladım,
bir seneden fazla zor yaşayacağımı düşünüy orum. Görünüş teki bir sene
ömrü, şehade t vasıtasıyla kazanılan sonsuz, bâki bir ömürle değiştirmek
benim gibilerin en yüce bir maksadı, gay esi olur.
Kur’an ve iman hizmetinde ise –hamdolsun– Cenâb-ı Hak rahmetiyle bana
öyle kardeşler vermiş ki, vefatım ile o hizmet bir yerine çok merkezde
yapılacak. Dilim ölümle susturulsa bile pek çok kuvvetli dil benim yerime
konuş ur, o hizmeti devam ettirir. Hatta diyebilirim ki, nasıl bir tohum
toprak altına girip ölmekle bir sümbülün hayatını netice verir, bir taneye
bedel yüz tane vazife başına geçer. Aynen öyle de, ölümüm o hizmete
hayatımdan daha f azla vesile olur ümidini besliyorum.
Şeytanın Beşinci Hilesi
Dalâlet ehlinin taraftarları, enaniyetten yani benlik ve gururdan istifade
edip kardeşlerimi benim yanımdan çekmek istiyorlar. Hakikaten insanda
en tehlikeli damar enaniyettir ve insanın en zayıf damarı da odur. Onu
okşamakla bir insana ç ok fena şeyleri yaptırabilirler.
Ey kardeşlerim! Dikkat ediniz, sizi enaniyette vurmasın, onunl a
avlamasınlar. Hem biliniz ki, şu asırda dalâlet ehli benlik ve gurura
binmiş, dalâlet vadilerinde koşuyor. Hak ehli ancak benliği ve gururu terk
etmekle hakka hizmet edebilir. Benliğini öne çıkarmakta ve gururlanmakta
haklı bile olsa, mademki ötekilere benzer ve onlar da onu kendileri gibi
nefsine düşkün z annederler; bu, ha kka hizmete karşı bir haksızlıktır.
Bununl a beraber, etrafına toplandığımız Kur’an hizmeti, benliği ve gururu
kabul etmiyor, “biz” denmesini istiyor. “Ben demeyiniz, biz deyiniz.” diyor.
Elbette kanaat  getirmişsinizdir ki, bu fakir kardeşiniz meydana enaniyet
ile çıkmamış. Sizi benliğine hizmetkâr yapmıyor. Belki, enaniyetsiz bir
Kur’an hizmetkârı olarak şahsını size göstermiş, kendini beğenmemeyi ve
benliğine taraftar olmamayı yol kabul etmiş.
Hem kesin deliller size ispatlamıştır ki, istifade için ortaya konul an eserler
herkesin malıdır, yani Kur’an-ı Hakîm’den süzülüp gelmiştir. Hiç kimse
enaniyetiyle onları sahiplenemez! Haydi farz-ı muhal, ben o eserlere sahip
çıkıyorum; bir kardeşimin dediği gibi, madem bu Kur’anî hakikat kapısı
açıldı, ilim ve kemâl sahipleri benim noks anlığıma ve önemsizliğime
bakmadan arkamda bulunmaktan çekinmemeli ve kaçınmamalıdırlar.
Selef-i sâlihînin ve hakikati araştırıp delilleriyle bilen âlimlerin eserleri
gerçi her derde deva büyük birer hazinedir, fakat bazı zaman olur ki bir
anahtar bir hazineden daha önemlidir. Çünkü hazine kapalıdır, fakat bir
anahtar çok ha zineyi açabilir. Zannederim ki, ilimden gelen enaniyeti fazla
olan zâtlar da şunu a nladılar:
Neşredilen Sözler, Kur’an hakikatlerinin birer anaht arı ve o hakikatleri
inkâr etmeye çalışanların başına inen birer elmas kılıçtır. Fazilet sahibi,
kâmil ve ilimden gelen kuvvetli bir enaniyet taşıyan o zâtlar bilsin ki, bana
değil Kur’an-ı Hakîm’e talebe oluyorlar. Ben de onların bir ders
arkadaş ıyım.
Haydi, farz-ı muhal ben üstadlık dava etsem, madem şimdi avamdan havas
tabakaya kadar müminleri düştükleri vehim ve şüphe lerden kurtarmanın
çaresini bulduk; o âlimler ya daha kolay bir çare bulsun ya da bu çareyi
gerekli görüp ders versin, ona taraftar olsunlar. İlmini kötü gayeler ve
çıkarları için kullanan âlimler hakkında büyük bir tehdit var. Bu zamanda
ilim ehli çok di kkat etmeli!
Haydi diyelim ki, düşmanlarımızın zannettiği gibi ben, benlik hesabına
böyle bir hizmette bulunuyor um. Acaba dünye vî ve milli bir maksat için
pek çok kişi enaniyeti terk edip tam bir sadakatle firavun meşrep bir
adamın etrafına toplanarak sağlam bir dayanışmayla iş gördükleri halde..
bu kardeşinizin, kendi enaniyetini gizlemekle beraber –o dünye vî
komitenin onba şıları gibi enaniyeti terk ederek– Kur’an hakikatleri
etrafında bir dayanışmayı sizden istemeye hakkı yok mudur? Sizin en
büyük â limleriniz de ona “Lebbeyk”1539 dememekte haksız değiller midir?
Kardeşlerim, enaniyetin işimizde en tehlikeli tarafı kıskançlıktır. Eğer sırf
Allah için olmazsa kıskançlık işimize müdahal e eder, onu bozar. Nasıl ki
bir insanın bir eli diğerini kıskanmaz, gözü kulağına haset etmez ve kalbi
aklıyla rakip olmaz. Aynen öyle de, bu heyetimizin şahs-ı manevîsinde her
biriniz bir duygu, bir âzâ hükmünde siniz. Birbirinizle rekabet değil,
aksine, birbirinizin meziyetiyle iftihar etmek, ondan hoşlanmak vicdani bir
vazifenizdir.
Bir şey daha kaldı, en tehlikelisi de odur  ki: İçinizde ve dostlarınızda bu
fakir kardeşinize karşı bir kıskançlık damarının bulunmasıdır. Aranızda
mühim ilim ehli de var. İlim ehlinin bir kısmında, ilimden kaynaklanan bir
enaniyet bulunur. Kendisi mütevazı da olsa o yönde n enaniyetlidir.
Enaniyetini çabuk bırakmaz. Kalbi, aklı ne kadar  yapışsa da nefsi o
ilimden gelen enaniyeti sebebiyle ayrıcalık bekler, kendini satmak, hatta
yazılan risalelerle boy ölçüşmek ister. Kalbi risaleleri sevdiği, aklı
beğendiği ve yüksek bulduğu halde, nefsi ilimden gelen enaniyet yüzünde n
kıskançlıkla gizli bir düşmanlık besler gibi, Sözlerin kıymetinin azalmasını
arzu eder, ta ki kendi fikrinin mahsulü olan eserler onlara yetişsin, onlar
gibi satılsın. Şunu m ecburen habe r veriyorum ki:
Bu Kur’an derslerinin dairesi içindekiler, çok büyük âlim ve müçtehit de
olsalar vazifeleri –iman ilimleri noktasında– yalnız yazılan şu Sözlerin
şerhi, izahı veya tanzimidir. Çünkü çok emareyle anlamışız ki, bize bu
iman ilimlerinde fetva vazifesi verilmiş. Eğer biri dairemiz içinde nefsin
ilimden kaynaklanan enaniyetten aldığı bir hisle şerh ve izah dışında bir
şey yazsa, soğuk bir karşı gelme veya noks an bir taklitçilik hükm üne
geçer. Çünkü çok delil ve emareyle şu hakikat ortaya çıkmış ki, Risale-i
Nur eczaları Kur’an’dan süzülüp gelmiştir. Her birimiz işbölümü
kaidesiyle birer vazife üstlenip o âb-ı hayat sızıntılarını muhtaç olanlara
yetiştiriyoruz.
Şeytanın Altıncı Hilesi
Şudur ki, insandaki tembellik, tenperverlik (yani rahatına düşkünlük)
ve vazifedarlık (yani memuriyet) damarından faydalanır. Evet, insan ve
cin suretindeki şeytanlar her yönde n hücum eder. Arkadaşlarımızdan kalbi
sağlam, sadakati kuvve tli, niyeti ihlâslı, himmeti yüks ek olanları
gördükleri vakit başka noktalardan saldırırlar. İşimizi sekteye uğratmak ve
hizmetimize usanç verdirmek için onların tembelliklerinden, rahata
düşkünlüklerinden ve vazifeli olmalarından faydalanırlar.
Onları öyle hilelerle Kur’an hizmetinden alıkoyuyorlar ki, Kur’an
hizmetine vakit bulamasın diye habe rleri olmadan bir kısmına fazla iş
buluyorlar. Bir kısmına da düny anın cazibeli şeylerini gösteriyorlar ki,
hevesleri uyansın hizmete karşı bir gaflet gelsin, vesaire... Bu hücum
yollarını anlatmak uzun sürer. Kısa keserek dikkatli anlayışınıza havale
ediyoruz.
Ey kardeşlerim, dikkat ediniz! Vazifeniz kutsîdir, hizmetiniz ulvîdir. Her bir
saatiniz bir gün ibade t hükmüne geçebilecek kıymettedir. Biliniz ki,
elinizden kaçmasın!
1540َۤ أََ اَِ اَُٰا اُِْوا وََُِوا وَرَاُِا وَاُا َّٰ ََُْ ُُِْنَ
1541وََ ََُْوا َِِٰ ًََ ًَِ
۝وَََمٌ ََ اََُِْْ۝َُْنَ رََ رَب اِْةِ َ َُِنَ
1542وَاَُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ
1543َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
اَُّٰ َ وََْ َٰ ََِ ٍَُ اِ اُْ اَِِْ اَِْ اَْْرِ اَِِْ اَْهِ
1544وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ وََْ، اَِٰ
Kutsî Bir Tarihçe
Kur’an-ı Hakîm’in i’cazının mühim bir sırrının göründüğü senenin tarihi
yine “Kur’an” kelimesindedir. Şöyle ki:
“Kur’an” kelimesi ebced hesabıyla 351’dir. İçinde iki elif var. Gizli elif
“elfün” okunur sa bin mânâsındaki “elfün”dür.1545 HAŞİYE Demek, 1351 senesine
Kur’an senesi denilebilir. Çünkü “Kur’an” kelimesindeki tevafukların
hayret verici sırrı, Kur’an’ın tefsiri olan Risale-i Nur eczalarında o sene
göründü… Kur’an’daki “lafz-ı Celâl”in, yani Allah lafzının i’cazlı,
mucizevî tevafuk sırrı aynı sene ortaya çıktı… Bir i’caz nakşını
gösterecek bir Kur’an’ın yeni tarzda yazılması aynı sene oldu... Kur’an
yazısının değiştirilmesine karşı Kur’an talebelerinin bütün kuvve tleriyle
onu muhafaza etmeye çalışması aynı senededir… Kur’an’ın i’cazının
verdiği mühim zevkler aynı senede görünüyor ... Hem aynı sene Kur’an ile
çok m ünasebetli hadiseler olmuş ve olacak gibi...
Altıncı Risale Olan Altıncı Kısmın Zeyli1546
Es’ile-i Sitte
[Altı Soru]
Şu mahrem zeyl istikbalde gelecek nefret ve hakaretten sakınmak için, yani
“Tüh o asrın gayretsiz adam larına!” denildiği zaman tükürüklerin
yüzümüze gelmemesi veyahut onları silmek için yazılmıştır.
Avrupa’nın insaniyetperver (hümanist) maskesi altındak i vahşi reislerinin
sağır kulakları çınlasın!.. Bu vicdans ız gaddar ları bize musallat eden o
insafsız zalimlerin görmeyen gözlerine sokulsun!.. Bu asırda yüz bin
sebeple “Yaşasın cehennem!” dedirten mimsiz medeniyete1547 sevdalıların
başına vurulmak için yazılmış bir arzuhaldir.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
وََ ََۤ أَ ََََ ََ ِّٰ وََْ ََٰ ََُُۚ وََََِْن َٰ َۤ اٰذََُُْۚ 
1548وَََ ِّٰ ََََِْ اََُُْنَ
Bu yakınlarda dinsizlerin perde altında tecavüzleri gayet çirkin bir hal
aldığından, çok çaresiz müminlere yaptıkları zalimce ve dinsizce tecavüze
benzer şekilde, hususi ve gayriresmî olarak kendim tamir ettiğim
mabedimde bana ve bir iki hususi kardeşimle hususi ibadetimize, gizli
ezan ve kâmetimize müdahale edildi. “Niçin Arapça kâmet getiriyorsunuz
ve gizli ezan okuyor sunuz ?” denildi. Susmaktan sabrım tükendi.
Konuş mak mümkün olmayan öyle vicdansız alçaklara değil, belki keyfî
baskı ve zulümle milletin kaderiyle oyna yan firavun meşrep komitenin
başlarına derim ki:
Ey bid’atçılar ve dinsizler! Altı soruma cevap isterim.
Birincisi: Dünyada hüküm etini sürdüren, hükm eden her topluluğun, hatta
insan eti yiyen yamyamların ve vahşi, canavar bir çete reisinin bile bir
usulü var, bir düstura göre hüküm  verir. Siz hangi usulle bu acayip
tecavüzü yapıyorsunuz ? Kanununuz u ortaya koyunuz ! Yoksa bazı alçak
memurların keyfini kanun mu kabul ediyorsunuz ? Çünkü böyle hususi
ibadetler hakkında kanun ya pılmaz, kanun ol amaz!
İkincisi: İnsanlıkta, bilhassa bu hürriyet asrında ve medeniyet dairesinin
hemen hemen tamamında hüküm süren “vicdan hürriyeti” düsturunu
kırmaya, hafife almaya, dolayısıyla insanı küçük görmeye ve onun
itirazını hiçe saymaya varan cüretinizde hangi kuvve te dayanıyorsunuz ?
Siz kendinize “laik” ismini vermekle dine de dinsizliğe de
ilişmeyeceğinizi ilan ettiğiniz halde dinsizliği bağnazca bir din olarak
görür gibi, dine ve dindarlara böyle tecavüzünüz  elbette gizli kalmayacak,
sizden sorulacak!.. Ne cevap vereceksiniz? Yirmi hüküm etin en
küçüğünün itirazına karşı dayanamadığınız halde, nasıl yirmi hüküm etin
birden itirazını hiçe sayar gibi, vicdan hürriyetini zor kullanarak
engellemeye çalışıyorsunuz ?
Üçüncüsü: Hanefi mezhebinin yüceliğine ve saflığına zıt bir şekilde,
vicdanını dünya ya satan, ilmini kötü emeller ve çıkarları için kullanan bir
kısım âlimlerin yanlış fetvalarını benim gibi Şâfi mezhebinden insanlara
hangi usulle teklif ediyorsunuz ? Milyonlarca kişinin tâbi olduğu Şâfi
mezhebini kaldırıp bütün Şâfileri Hanefileştirdikten sonra bu bana zulüm
suretinde zorla teklif edilse, sizin gibi dinsizlerin bir usulüdür denilebilir.
Yoksa keyfî bir alçaklıktır. Öylelerinin keyfine uymayız ve onları
tanımayız!
Dördüncüsü: İslamiyet ile eskiden beri kaynaşmış ve bir bütün olmuş,
ciddi dindar, dinine samimi hürmetkâr Türk milliyetine bütün bütün zıt bir
şekilde, onu Frenklik mânâsında Türkçülük adıyla tahrif ederek ve bid’at
çıkararak, bir fetva ile benim gibi başka milletten olanlara “Türkçe kâmet
getir!” diye teklifte bulunmak hangi usulledir? Evet, hakiki Türklerle pek
dostça ve kardeşçe gerçekten münasebetli olduğum  halde, böyle sizin gibi
Frenk meşreplerin Türkçülüğüyl e hiçbir şekilde münasebetim yoktur.
Bunu bana nasıl teklif ediyorsunuz ? Hangi kanunla? Eğer milyonlarca
ferdi bulunan, binlerce senedir milliyetini ve dilini unutmayan, Türklerin
hakiki vatandaşı ve eskiden beri cihad arkadaşı olan Kürtlerin milliyetini
ortadan kaldırıp dillerini unutturduktan sonra bizim gibi ayrı ırktan
sayılanlara teklif etseniz, bu belki bir tür vahşice usul olur. Yoksa sırf
keyfîdir. Şahısların keyfine uyulmaz ve uymayız!
Beşincisi: Bir hüküm et, kendi idaresi altındakilere ve öyle kabul ettiği
insanlara her kanununu uygul asa da idaresi altında kabul etmediği
kimselere bunu yapamaz. Çünkü onlar diyebilirler ki: “Madem biz
idareniz altında değiliz, siz de bizim hüküm etimiz değilsiniz!”
Hem hiçbir hükümet iki cezayı birden vermez. Bir katili ya hapse atar ya
da idam eder. Bir yerde hem hapis hem idam cezası vermek hiçbir usulde
yoktur!
İşte madem vatana ve millete hiçbir zararım dokunm adığı halde beni sekiz
senedir, en yabancı ve uzak bir milletten cani bir adama dahi
uygul anmayan bir esaret altına aldınız. Canileri affettiğiniz halde
hürriyetimi elimden alıp bana medeni hukukun dışındaymışım gibi
muamele ettiniz. “Bu da vatan evladıdır.” demediğiniz halde hangi usulle,
hangi kanunla, biçare milletinize rızaları olmadan uygul adığınız, hürriyeti
bozan bu us ulünüz ü benim gibi size her bakımdan yabancı bir adama teklif
ediyorsunuz ? Madem Birinci Dünya  Savaşı’nda, ordu kumandanlarının
şahitliğiyle, vasıta olduğum uz çok fedakârlıkları ve vatan uğrunda
cansiperane cihadı cinayet saydınız.. biçare milletin güzel ahlâkını
muhafaza etmek, dünya  ve ahiret saadetlerini sağlamak için pek ciddi ve
tesirli çalışmamızı ihanet gördünüz .. ve mânen faydasız, zararlı, tehlikeli,
keyfî, küfre götüren Frenk usulüne uymayı kabul etmeyen bir adama sekiz
sene ceza verdiniz (ceza şimdi yirmi sekiz sene oldu). Ceza bir olur.
Uygulanmasını kabul etmedim, cezayı çektirdiniz. İkinci bir cezayı zorla
uygul amak hangi usulledir?
Altıncısı: Madem sizinle –inandığınız üzere ve bana yapılan muameleye
bakarak– büyük bir farklılığımız var. Siz dininizi ve ahiretinizi dünya nız
uğrunda  feda ediyorsunuz . Elbette –tahmininizce– aramızda bulunan
farklılık sırrıyla, biz de sizin aksinize, düny amızı dinimiz uğrunda ve
ahiretimize her vakit feda etmeye hazırız. Sizin zalimce ve vahşice
hükmünüz  altında bir iki sene aşağılanıp ezilerek geçecek hayatımızı kutsî
bir şehade ti kazanmak için feda etmek, bize kevser suyu hük müne geçer…
Fakat Kur’an-ı Hakîm’in feyzine ve işaretine dayanarak, sizi titretmek
için kesin haber veriyorum ki:
Beni öldürdükten sonra yaşayamayacaksınız! Kahhâr1549 bir el ile bu fâni
cennetinizden, sevgiliniz olan düny adan kovulup hemen ebedî karanlığa
atılacaksınız. Nemrutlaşmış reisleriniz arkamdan pek çabuk  gebertilecek
ve yanıma gönde rilecek. Ben de Cenâb-ı Hakk’ın huzurunda yakalarını
tutup –ilahî adaletin onları esfel-i sâfilîne atmasıyla– intikamımı
alacağım.
Ey dinini ve ahiretini düny aya satan bedbaht lar! Yaşamak isterseniz bana
ilişmeyiniz. İlişirseniz intikamımın sizden katmerli bir şekilde alınacağını
biliniz, titreyiniz. Ben Cenâb-ı Hakk’ın rahmetinden ümit ederim ki,
ölümüm dine hayatımdan daha çok hizmet edecek ve başınızda bomba gibi
patlayıp başınızı dağıtacak. Cesaretiniz varsa ilişiniz! Yapac ağınız varsa
göreceğiniz de var!..
Ben büt ün tehditlerinize karşı bütün kuvvetimle şu ayeti okuyorum:
1550اََِ َلَ َُُ اسُ إِن اسَ َْ ََُا َُْ ََُْْْ ََادَُْ إًَِ۠ وََُا ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ
Yedinci Kısım
Yedi İşaret
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
ُٰٰٰ 
1551َُِٰا ِِّٰ وَرَُِِ اِ اُْ اِي ُُِْ ِِّٰ وَََِِ۪ وَاُِهُ ََُْ ََُْونَ
1552ُُِونَ أَنْ ُُِْۧا ُرَ ِّٰ ََِْاِِْ وَََْ ُّٰ إِ أَنْ ُِ ُرَهُ وََْ َِهَ اَُِْونَ
Üç sorunun c evabı olan “Yedi İşaret”tir. Birinci soru dör t işarettir.
Birinci İşaret
İslam şeairini değiştirmeye teşebbüs  edenlerin dayanak ve delilleri, her
fena şeyde olduğu gibi yine yabancıları körü körüne taklitçilikten geliyor.
Diyorlar ki:
“Londra’da hidayete erenler ve yabancılardan imana gelenler,
memleketlerinde ezan ve kâmet gibi çok şeyi kendi dillerine tercüme
ediyor, öyle okuyorlar. İslam âlemi onlara itiraz etmiyor, susuyor. Demek
dinin izni var ki susuluyor.”
Cevap: Bu kıyasta o kadar açık bir fark var ki, herhangi bir şekilde İslam
âlemini onlarla kıyaslamak ve onları taklit etmek, şuur sahipleri için akıl
kârı değildir. Çünkü ecnebi diyarına şeriat lisanında “dârü’l harb”1553 denir.
Dârü’l harbde çok şeye izin olabilir ki onlara “İslam diyarı”nda müsaade
edilemez.
Hem Frengistan1554 diyarı, Hıristiyan şevketi1555 dairesidir. Orada şer’i
terimlerin, mukaddes kelimelerin mânâlarını hal diliyle telkin edecek ve
hissettirecek bir çevre olmadığından, mecburen kutsî mânâlar mukaddes
kelimelere tercih edilmiş, mânâlar için lafızlar terk edilmiş, ehvenişer
yani iki şerden daha az zararlı olan seçilmiş. İslam diyarında ise ortam o
mukaddes kelimelerin kısa mealini Müslümanlara hal diliyle ders veriyor.
İslam geleneği, İslam tarihi, Müslümanların İslam şeairine ve esaslarına
dair bütün sohbe tleri o mukaddes kelimelerin kısa, özet şeklinde mealini
müminlere sürekli telkin ediyor. Hatta şu memleketin mabedlerinden ve
dinî medreselerinden başka, kabristandaki mezar taşları dahi birer telkin
edici, birer rehber hükm ünde dir ki, o mukaddes mânâları müminlere
hatırlatıyor.
Acaba kendine Müslüman diyen bir insan, düny anın bir menfaati için
yabanc ı bir dilden günde  elli kelime öğrendiği halde, elli sene her gün elli
defa tekrar ettiği “Sübhanal lah”, “Elhamdülillâh”, “Lâ ilâhe illâllah” ve
“Allahu Ekber” gibi mukadde s kelimeleri öğrenmezse hayvandan elli defa
daha aşağı düşmez mi? Bu mukaddes kelimeler böyleleri için tercüme
edilmez, değiştirilmez ve yerinden oynatılmaz! Onları değiştirmek, bütün
mezar taşlarını oymaktır; bu hakaret karşısında titreyen kabristandak ileri
aleyhine döndür mektir.
Dinsizlere kapılan, ilmini çıkarları için kullanan âlimler milleti aldatmak
için diyorlar ki: “İmam Âzam, diğer imamların aksine, ‘İhtiyaç halinde,
uzak diyarlarda hiç Arapça bilmeyenler için ihtiyacın derecesine göre
Fâtiha yerine Farsça tercümesini okum aya izin var.’ demiştir.1556 Biz de
muhtacız, öyleyse Türkçe okuya biliriz.”
Cevap: Başta büyük imamların en mühimleri ve on iki müçtehit imam,
İmam Âzam’ın bu fetvasının aksine fetva veriyorlar.1557 İslam âleminin
geniş caddesi, bütün o imamların caddesidir. Ümmetin büyük kısmı o
geniş caddede gidebilir. Ümmeti başka, hususi ve dar bir caddeye sevk
edenler, doğru yoldan saptırıyorlar. İmam Âzam’ın fetvası beş yönde n
hususidir:
Birincisi: İslamiyet’in merkezinden uzak ifadesi, başka diyarlarda
bulunanlar içindir.
İkincisi: Hakiki ihtiyaçtan dol ayıdır.
Üçüncüsü: Bir rivayette1558 cennet ehlinin dillerinden sayılan Farsça
tercümeye mahsustur.
Dördüncüsü: Fâtiha’ya mahsus olarak izin verilmiş ki Fâtiha’yı bilmeyen
namazı terk etmesin.
Beşincisi: İman kuvve tinden gelen İslamî bir hamiyet ile mukaddes
mânâları avam tabakanın anlaması için izin verilmiş.
Halbuki iman zayıflığından gelen, menfî milliyetçilik fikrinden çıkan ve
Arapçaya karşı duyulan nefretten kaynaklanan tahrip meylinin sevkiyle
Arapça aslını terk etmek, dini terk ettirmektir!
İkinci İşaret
İslam şeairini değiştiren bid’atçılar, öncelikle ilmini çıkarlarına âlet eden
âlimlerden fetva istediler. Daha önce beş yönde n hususi olduğuna  işaret
ettiğimiz fetvayı gösterdiler. İkincisi, bid’atçılar yabancı inkılâpçılardan
öyle uğursuz bir fikir aldılar ki… Avrupa, Katolik mezhebini beğenmeyip
başta ihtilâlciler, inkılâpçılar ve felsefeciler –Katolik mezhebine göre
bid’at ve Mutezile gibi kabul edilen– Protestanlık mezhebine taraftar
olmuş, Fransızların büyük ihtilâlinden faydalanarak Katolik mezhebini
kısmen bozmuş, Protestanlığı ilan etmişti. İşte körü körüne taklitçiliğe
alışan buradaki sözde hamiyet sahipleri diyor ki: “Madem Hıristiyanlıkta
böyle bir inkılâp oldu, başta inkılâpçılara dinden çıkmış denildi, sonra
yine Hıristiyan kabul edildiler. Öyleyse İslamiyet’te de böyle bir din
inkılâbı olabilir.”
Cevap: Bu kıyasın farkı Birinci İşaret’teki kıyastan daha açıktır. Çünkü
Hıristiyanlık’ta yalnız dinî esaslar Hazreti İsa’dan (aleyhisselam) alındı.
Toplum hayatına ve dinin füruat kısmına dair çoğu hüküm , Havariler ve
diğer ruhanî reisler tarafından konul du. Büyük kısmı, önceki mukaddes
kitaplardan alındı. Hazreti İsa (aleyhisselam) dünya ca hâkim ve sultan
olmadığından ve topluma ait umumi kanunlar için ona müracaat
edilmediğinden, dininin esaslarına dışarıdan bir elbise giydirilmiş gibi
Hıristiyanlık adına örfî kanunlar, medeni düsturlar alınmış, o dine başka
bir suret verilmiş. Bu suret ve elbise değiştirilse yine Hazreti İsa’nın
(aleyhisselam) esas dini bâki kalabilir. Bunda n Hazreti İsa’yı
(aleyhisselam) inkâr ve yalanlama çıkmaz.
Halbuki İslam dininin ve şeriatının sahibi Fahr-i Âlem (aleyhissalâtü
vesselam) iki cihanın sultanı; doğu- batı, Endülüs ve Hint onun birer
saltanat tahtı olduğundan, İslam’ın esaslarını bizzat kendisi gösterdiği
gibi, dinin teferruatını ve diğer hükümlerini, hatta en küçük âdâbı nı da
bizzat o getiriyor, o habe r veriyor, o emrediyor. Demek, İslam füruatı
değişmesi mümkün bir elbise hükmünde  değil ki değiştirilince dinin esası
bâki kalabilsin. Belki dinin esasının bedenidir, en azından bir cilttir.
Onunla kaynaşmış, iç içe geçmiş; ayrılması mümkün değildir. Onları
değiştirmekten, doğr udan doğr uya Sahib-i Şeriat’ı (aleyhissalâtü
vesselam) inkâr ve yalanlama mânâs ı çıkar.
Mezheplerin farklı görüşleri, Sahib-i Şeriat’ın gösterdiği nazarî
düsturların anlaşılma şeklinden ileri gelmiştir. “Zaruriyat-ı diniye”
denilen ve yorumlanması mümkün olmayan, “muhke mât” adı verilen
kesin düsturlar ise hiçbir şekilde değiştirilemez ve içtihada sebep olamaz.
Onları değiştiren, başını dinden çıkarıyor; َُُْنَ َِ اِ ََ َُْقُ اُْ َِ
1559اِِ kaidesine dâhil oluyor.
Bid’atçılar, dinsizliklerine ve inkârlarına şöyle bir bahane buluyorlar.
Diyorlar ki: “İnsanlıkta peş peşe hadiselere yol açan Fransız İhtilâli’nde
papazlara, ruhanî liderlere ve onların mezhebi olan Katolik mezhebine
hücum edildi, o mezhep bozuldu. Sonra çokları tarafından bu doğru
bulundu. A vrupalılar da onda n sonra daha çok ilerleme kaydettiler.”
Cevap: Bu kıyasın da öncekiler gibi farkı açıktır. Çünkü Fransızlarda
Hıristiyanlık, bilhassa Katolik Mezhebi havas tabakanın ve hüküm et
adamlarının elinde çok zaman bir tahakküm  ve baskı vasıtası olmuştu. Üst
tabaka, avam üzerinde nüfuzunu o vasıtayla devam ettiriyordu. Ve
Katoliklik, “serseri” dedikleri avam tabakadan uyanan milli gurur
sahiplerini ve havas tabakadan zalimlerin baskı ve zulmüne karşı hücum
eden hürriyetçilerin fikir adamlarını ezmeye vasıta oldu. Dört yüz seneye
yakın Batı’da ihtilâllerle insanlığın rahatını bozmaya, toplum hayatını
yerle bir etmeye sebep sayıldı. Bu yüzden o mezhebe dinsizlik adına değil,
Hıristiyanlığın bir diğer mezhebi adına hücum edildi. Ve avam tabakada
ve felsefecilerde bir küskünlük, bir düşmanlık ortaya çıkmıştı ki mâlum
tarihî hadise meydana geldi.
Halbuki Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) dininden ve
İslam şeriatından hiçbir mazlumun, hiçbir fikir adamının şikâyet etmeye
hakkı yoktur. Çünkü İslam onları küstürmüyor, himaye ediyor. İslam tarihi
meydandadır. Müslümanlar arasında bir iki vakadan başka din sebebiyle iç
savaş olmamış. Katolik mezhebi ise dört yüz sene iç ihtilâllere yol açmış.
Hem İslamiyet, havastan çok avam tabakanın sığınağı olmuştur. Zekâtı
farz kılmak ve faizi yasaklamakla havas tabakayı avamın üstünde  despot
değil, bir yönde n hizmetkâr yapıyor. 1561َُْ اسِ َْ ََُْ اس 1560 َُ اَْْمِ َدُُِْ
diyor.
Hem Kur’an-ı Hakîm lisanıyla; 1564، أَََ َََُونَ1563 , أَََ َََُونَ1562أَََ َُِْنَ gibi
kutsî beyanlarla meseleyi akla havale ederek onu şahit gösteriyor, insanı
ikaz ve hakikati araştırmaya sevk ediyor. Bununl a ilim ehline ve akıl
sahiplerine, din adına makam ve kıymet veriyor. Katolik mezhebi gibi aklı
devre dışı bırakmıyor, düşünenleri susturmuyor, körü körüne taklit
istemiyor.
Hakiki Hıristiyanlığın değil, fakat şimdiki Hıristiyan dininin esasıyla
İslamiyet’in esası mühim bir noktada ayrıldığından, bahsedilen farklar
gibi çok yönde n ayrı ayrı gidiyorlar. O mühim nokt a şudur:
İslamiyet hakiki tevhid dinidir; vasıtaları, sebepleri aradan çıkarıyor.
Enaniyeti kırıyor, hâlis kulluğun esaslarını ortaya koyuyor. Nefsin
rubûbi yetinden başlayarak her türlü bâtıl rubûbi yeti bitiriyor, reddediyor.
Bu sırdandı r ki, Müslümanlarda havas tabak adan büyük bir insan tam
dindar  olsa enaniyeti terk etmeye mecbur kalır. Enaniyeti terk etmeyen,
dinin emirlerine uymaktaki ciddiyet ve sağlamlığı koruyamaz, kısmen de
dinini terk eder.
Şimdiki Hıristiyanlık ise Hazreti İsa’nın –hâşâ– Allah’ın oğlu olduğu
inancını kabul ettiği için vasıta ve sebeplere hakiki tesir verir. Din adına
enaniyeti kırmaz, belki Hazreti İsa’nın (aleyhisselam) mukaddes bir vekili
diye enaniyete bir kutsiyet atfeder. Onun için dünya ca en büyük makamı
işgal eden Hıristiyanların üst tabakası tam dindar olabilir. Hatta
Amerika’nın eski başkanı Wilson ve İngilizlerin geçmiş başbakanı Lloyd
George gibi çokları var ki, tutucu birer papaz gibi dindardılar.
Müslümanlarda ise öyle makamlara gelenler, nadiren tam dindar kalıp
dinin emirlerine uymakta ciddiyet ve sağlamlığı korurlar. Çünkü gururu ve
enaniyeti bırakamıyorlar. Hakiki takva ise gurur ve enaniyetle bir arada
olamıyor.
Evet, nasıl ki Hıristiyan havas tabakasının tutuculuğu ile Müslüman havas
tabakanın dinin emirlerine uymaktaki gevşekliği mühim bir farkı
gösteriyor. Aynen öyle de, Hıristiyanlardan çıkan felsefecilerin dinlerine
karşı kayıtsız kalması ve düşman vaziyeti alması, İslam âleminden çıkan
felsefecilerin büyük kısmının ise hikmetlerini İslam esasları üzerine
kurması yine mühim bir farkı gösteriyor.
Hem zindanlara ve musibetlere düşen avam tabakadan Hıristiyanlar
çoğunl ukla dinden medet beklemiyor. Eskiden çoğu dinsiz oluyordu. Hatta
Fransız İhtilâli’ni çıkaran ve “serseri dinsiz” tabir edilen, tarihçe meşhur
inkılâpçılar, musibete uğramış o avam kısımdır. İslamiyet’te ise hapse ve
musibete düşenler büyük çoğunl ukla dinden medet bekler ve dindar
olurlar. İşte bu da  mühim bir farkı gösteriyor.
Üçüncü İşaret
Bid’atçılar diyor ki: “Bu dinî taassup bizi geri bıraktı. Bu asırda yaşamak,
tutuculuğu bı rakmakla olur; Avrupa bıraktıktan sonra ilerledi.”
Cevap: Yanlışsınız, aldanmışsınız veya aldatıyorsunuz . Çünkü Avrupa,
dininde tutucudur. Hatta basit bir Bulgar’a, bir İngiliz askerine veya
serseri bir Fransız’a “Sarık sar, sarmazsan hapse atılacaksın!” denilse
taassupları gereği diyeceklerdir ki: “Değil hapse atmak, öldürseniz bile
dinime ve milliyetime bu ha kareti yapmayacağım!”
Hem tarih şahittir ki, Müslümanlar ne zaman dinine tam sarılmışsa o
devre nispeten ilerlemiş. Ne zaman dinin emirlerine uym aktaki ciddiyet ve
sağlamlığı terk etmişse gerilemiş. Hıristiyanlıkta ise tam tersidir. Bu da
mühim, temel bir farktan doğm uştur.
Hem İslamiyet diğer dinlerle kıyaslanamaz. Bir Müslüman İslamiyet’ten
çıksa, dinini terk etse artık hiçbir peygamberi, belki Cenâb-ı Hakk’ı dahi
kabul edemez, hatta hiçbir mukaddes şeyi tanımaz, kendisinde kemâl
vasıflarına vesile olacak bir vicdan bulunmaz, bozulur. Onun için
İslamiyet nazarında harbî kâfirin1565 hayat hakkı vardır. Dışarıda ise barış
yapsa, içeride ise cizye (vergi) verse İslamiyet’çe hayatı korunur. Fakat
dinden çıkmış kimsenin hayat hakkı yoktur.1566 Çünkü vicdanı çürüyüp
bozulur, toplum hayatı için bir zehir hükm üne geçer. Halbuki
Hıristiyanken dinsiz olan bir kimse yine toplum hayatına faydalı vaziyette
kalabilir. Bazı mukaddes değerleri kabul eder, bazı peygamberlere
inanabilir ve Cenâb-ı Hakk’ı bir mânâda tasdik edebilir.
Acaba bu bid’atçılar, daha doğrusu dinsizler, bu dinsizlikte hangi menfaati
buluyorlar? Eğer idare ve asayişi düşünüyor larsa, Allah’ı bilmeyen on
dinsiz serserinin idaresi ve şerlerini defetmek, bin dindarın idaresinden
daha zordur. Eğer ilerlemeyi düşünüyor larsa, öyle dinsizler hüküm et
idaresine zarar verdikleri gibi ilerlemeye de mânidir. Kalkınma ve
ticaretin esası olan emniyet ve asayişi bozuyorlar. Doğrusu onlar, yolları
itibarı ile tahripçidir. Dünya da en büyük ahmak odur ki, böyle dinsiz
serserilerden ilerleme ve hayat saadeti beklesin.
Böyle ahmaklardan mühim bir mevkiyi işgal eden biri demiş ki: “Biz
Allah Allah diye diye geri kaldık. Avrupa top tüfek diye diye ileri gitti.”
“Ahmağa verilecek cevap susmaktır.” kaidesince, böylelerine karşı cevap
sessizliktir. Fakat bazı ahmakların arkasında bedbaht, akıllı kimseler
bulunduğunda n deriz ki:
Ey biçareler! Bu düny a bir misafirhane dir. Her gün otuz bin şahit,
cenazeleriyle 1567اََْْتُ َ hükmünü imzalıyor ve o davaya şahitlik ediyor.
Ölümü öldürebilir misiniz? Bu şahitleri yalanlayabilir misiniz? Madem
yalanlayamıyorsunuz , ölüm “Allah Allah” dedirtir. Ölüm anında “Allah
Allah” demek yerine hangi  topunuz , hangi  tüfeğiniz ebedî karanlığı,
ölmekte olan kimsenin önünd e ışıklandırır, onun mutlak ümitsizliğini
mutlak ümide çevirebilir? Madem ölüm var, kabre girilecek; bu hayat
gidiyor, bâki bir hayat geliyor. Bir defa top tüfek denilse bin defa “Allah
Allah” demek gerekir. Hem Allah yolunda olsa tüfek de “Allah” der, top da
“Allahu E kber” diye bağı rır, “Allah” diyerek iftar eder, imsak eder.
Dördüncü İşaret
Tahripçi bid’at ehli iki kısımdır;
Bir kısmı güya  din hesabına, İslamiyet’e sadakat namına, dini milliyetle
güçlendirmek için, “Zayıf düşmüş din nuranî ağacını milliyet toprağına
dikmek, kuvve tlendirmek istiyoruz.” diyerek dine taraftar bir vaziyet
gösteriyorlar.
İkinci kısım, millet namına, milliyet hesabına, ırkçılığa kuvve t vermek
fikriyle, “Milleti İslamiyet’le aşılamak istiyoruz.” diyerek bid’atlar icat
ediyor.
Birinci kısma deriz ki: Ey “sadık ahmak” sözünü doğrulayan, ilmini
çıkarları için kullanan biçare âlim veya meczup, akılsız, cahil sofular!
Kökü kâinatın hakikati içine yerleşmiş, kâinat hakikatlerine kök salmış
olan İslamiyet’in tûbâ ağac ı, vehme dayalı, geçici, cüzî, hususi, menfî,
belki esassız, kin güde n, zulümlü, karanlık ırkçılık toprağına dikilmez!
Onu or aya dikmeye çalışmak ahm akça, tahripçi ve bid’atçı bir teşebbüs tür.
İkinci kısım milliyetçilere deriz ki: Ey hamiyet sahibi görünen sarhoşlar!
Bir asır önce milliyet asrı olabilirdi. Bu asır ise ırkçılık asrı değil!
Bolşevizm ve sosyalizm, meseleleri istila ediyor; ırkçılık fikrini kırıyor,
ırkçılık asrı geçiyor. Ebedî ve daimî olan İslam milliyeti; geçici, sıkıntılı
ve gürültü patırtılı ırkçılıkla bağlanmaz ve aşılanmaz. Aşılama olsa bile
ırkçılık, İslam milletini bozduğu gibi ait olduğu milliyeti de ıslah edemez,
devamlı kılamaz. Evet, geçici aşılamada bir zevk ve kuvve t görünüyor ,
fakat pek geçicidir ve sonu t ehlikelidir.
Hem Türk ırkında ebediyen kapanmamak üzere bir yarık oluşacak. O vakit
bir taraf diğer bir tarafın kuvvetini kırdığı için milletin kuvve ti hiçe
inecek. İki dağ bir terazinin karşılıklı iki gözünde  bulunsa, bir batman1568
kuvve t o ikisiyle oyna yabilir; onları yuka rı kaldırır, aşağı indirir.
İkinci soru iki işarettir. Birinci İşaret ki,
Beşinci İşarettir
Mühim bir soruya gayet kısa bir cevaptır.
Soru: Ahirzamanda Hazreti Mehdî’nin geleceğine ve bozulmuş âlemi
ıslah edeceğine dair çeşitli sahih rivayetler var.1569 Halbuki zaman cemaat
zamanıdır, şahıs zamanı değil. Şahıs ne kadar dâhi, hatta yüz dâhi
derecesinde de olsa bir cemaati, bir cemaatin manevî şahsiyetini temsil
etmezse muhalif bir cemaatin manevî şahsiyeti karşısında mağlup olur. Şu
zamanda –velâyet derecesi ne kadar yüks ek olursa olsun– bir zât, insanlığı
böyle büyük bozgunc uluklar içinde nasıl ıslah eder? Eğer Mehdî’nin bütün
işleri harika olsa bu, Cenâb-ı Hakk’ın dünya daki hikmetine ve koyduğu
yaratılış kanunlarına ters düşer. Mehdî meselesinin sırrını anlamak
istiyoruz.
Cevap: Cenâb-ı Hak kusursuz rahmetinden, İslam dinini ebediyen
himayesinin bir neticesi olarak, ümmetin bozulduğu her zaman bir ıslah
edici, bir müceddid,1570 şanlı bir halife, bir kutb-u âzam, kâmil bir mürşit
veyahut bir nevi mehdî hükm ünde  mübarek zâtlar gönde rmiş;
bozgunc uluğu ortadan kaldırıp milleti ıslah etmiş, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) dinini korumuş. Madem âdeti öyle gerçekleşiyor,
ahirzamanın en büyük fesadı devrinde elbette hem en büyük bir müçtehit,
hem en büyük bir müceddid, hem hâkim, hem mehdî, hem mürşit, hem
kutb-u âzam olan nuranî bir zâtı gönde recek ve o zât da Allah Resûlü’nün
ehl-i beytinden olacaktır. Bir dakika içinde gökle yer arasını bulutlarla
doldurup boşaltan, bir saniyede denizdeki fırtınaları dindiren, baharda bir
saat içinde yaz mevsiminin numunesini ve yazın bir saatte kış fırtınasını
var eden Kadîr-i Zülcelâl, Mehdî ile de İslam âleminin karanlıklarını
dağıtabilir. Bunu vaat etmiştir, vaadini elbette yerine getirecektir. Cenâb-ı
Hakk’ın kudreti noktasından bakılsa bu gayet kolaydır. Sebepler dairesi ve
rabbanî hikmet noktasından düşünülse yine o kadar akla uygundur  ve
gerçekleşmesi yakışır ki, tefekkür ehli “Eğer Muhbir-i Sâdık’tan1571 rivayet
edilmemişse bile herhalde öyle olması gerekir ve olacaktır.” diye
hükm eder.
Şöyle ki: Allah’a hamdolsun,
اَُّٰ َ وََْ َٰ ََِ ٍَُ وََٰ اٰلِ ََِ ٍَُ ََ ََْ َٰ إَِْاَِ وََٰ اٰلِ إَِْاَِ
1572ِ اَََِْ إَِ ٌَِ ٌَِ
duası –bütün ümmetin bütün namazlarında, günde  beş defa tekrar ettiği bu
dua– açıkça görüldüğü gibi kabul olmuştur; Âl-i Muhammed
(aleyhissalâtü vesselam), Âl-i İbrahim (aleyhisselam) gibi öyle bir vaziyet
almış; bütün mübarek silsilelerin başında, her tarafta ve izlerinin
bulunduğu yerlerde o nurâni zâtlar kumandanlık ediyor.1573 HAŞİYE Ve öyle
çokturlar ki, o kumandanların hepsi muazzam bir ordu meydana getiriyor.
Eğer maddî şekle girse ve bir dayanışma ile ordu vaziyeti alsalar, İslam
dinini mukaddes milliyet hükm ünde  ittifak ve uyanış bağı yapsalar hiçbir
milletin ordusu karşılarında dayanamaz! İşte o pek geniş, kuvve tli ordu
Âl-i Muhammed’dir (aleyhissalâtü vesselam) ve Hazreti Mehdî’nin en has
ordusudur.
Evet, bugün dünya tarihinde şecereyle, senetlerle ve an’ane1574 ile birbirine
bağlanan, en yüks ek şerefe sahip, yüce, asil ve seçkin soy Âl-i Beyt’tir;
hiçbir nesil yoktur ki Âl-i Beyt’ten gelen seyyidler1575 kadar kuvve tli ve
mühim olsun.
Eski zamandan beri bütün hakikat ehli kafilelerinin başında onlar, kâmil
zâtların namlı reisleri yine onlardır. Şimdi de milyonları geçen mübarek
bir nesildir. Uyanıktırlar, kalbleri imanlı ve peygamber sevgisiyle doludur,
Allah Resûlü’ne bağlı olmanın cihana değer şerefiyle başları diktir. Böyle
büyük bir cemaat içindeki mukadde s kuvveti harekete geçirecek ve
uyandıracak büyük hadiseler meydana geliyor. Elbette o büyük kuvvetteki
yüce hamiyet fışkıracak ve Hazreti Mehdî başa geçip insanlığı hak ve
hakikat yoluna sevk edecek. Böyle olmasını, bu kıştan sonra bahar ın
gelmesi gibi, Cenâb-ı Hakk’ın tabiat kanunl arından ve rahmetinden
bekleriz ve beklemekte haklıyız...
İkinci İşaret yani,
Altıncı İşaret
Hazreti Mehdî’nin nuranî cemiyeti, Süfyan komitesinin tahripçi ve
bid’atçı rejimini tamir edecek, sünne t-i seniyyeyi diriltecek. Yani İslam
âleminde Allah Resûlü’nü (aleyhissalâtü vesselam) inkâr niyetiyle onun
(aleyhissalâtü vesselam) dinini tahrip etmeye çalışan Süfyan komitesi,
Hazreti Mehdî cemiyetinin mucizevî, manevî kılıcıyla öldürülecek ve
dağıtılacak.
Hem insanlık âleminde ulûhiyeti inkâr niyetiyle medeniyeti ve insanlığın
mukaddes değerlerini yerle bir eden deccal komitesini, Hazreti İsa’nın
(aleyhisselam) hakiki dinini İslamiyet’in hakikatiyle birleştirmeye çalışan
hamiyet sahibi, fedakâr, “İsevî bir cemaat” adı altında ve “Müslüman
İsevîler” unva nına lâyık bir cemiyet, Hazreti İsa (aleyhisselam)
önde rliğinde öldürecek ve dağıtacak; insanlığı, ulûhiyeti inkâr fikrinden
kurtaracak.1576
Şu mühim sır pek uzundur . Başka yerlerde bir parça bahsettiğimizden
burada bu kı sa işaretle yetiniyoruz.
Yedinci İşaret
Yani üçüncü soru:
Diyorlar ki: “Senin eskiden yaptığın müdafaalar ve İslamiyet için
mücadelelerin şimdiki tarzda değildi. Hem Avrupa’ya karşı İslamiyet’i
müdafaa eden fikir adamlarının tarzında gitmiyorsun. Neden Eski Said
vaziyetini değiştirdin? Neden İslam’ın manevî mücahitleri gibi hareket
etmiyorsun?
Cevap: Eski Said ile fikir adamları, beşerî felsefenin ve Avrupa
düşüncesinin düsturlarını kısmen benimseyip onlara karşı kendi
silahlarıyla çarpışıyor, onları bir derece kabul ediyorlar. Bir kısım
kaidelerini müspet ilimler suretinde sarsılmaz şekilde teslim ediyor,
böylece İslamiyet’in hakiki kıymetini gösteremiyorlar. Âdeta İslamiyet’i
köklerini çok derin zannettikleri felsefenin dallarıyla aşılıyor, güya
kuvve tlendiriyorlar. Bu tarzda üstünlük az ve bu, İslamiyet’in kıymetini
bir derece azaltmak olduğunda n o yolu terk ettim. Hem şunu bilfiil
gösterdim: İslamiyet’in esasları o kadar  derindir ki, felsefenin en derin
esasları onlara yetişemez, sığ kalır. Otuzuncu Söz, Yirmi Dördünc ü
Mektup ve Yirmi Dokuz uncu Söz bu hakikati delilleriyle ispat etmiş,
göstermiştir. Eski yolda, felsefeyi derin sanıp İslam’ın hüküm lerini
görünüş te kabul ederek felsefenin dallarıyla bağlamak; onu ayakta tutmak
ve muhafaza etmek zannediliyordu. Halbuki felsefenin düsturlarının ne
haddi var ki onlara yetişsin?
1577َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
وََُا اَُْْ ِِّٰ اِي ََٰ َِٰا وََ ُ ََِِْيَ ََْۤ أَنْ ََٰ ُّٰۚ
1578ََْ َۤءَتْ رُُُ رََ َِْ
اَُّٰ َ وََْ َٰ ََِ ٍَُ وََٰ اٰلِ ََِ ٍَُ ََ ََْ َٰ إَِْاَِ وََٰ اٰلِ إَِْاَِ
1579ِ اَََِْ إَِ ٌَِ ٌَِ
Sekizinci Kısım
olan
Rumuzât-ı Semâniye
[Sekiz İşaret]
Sekiz “remiz”1580 yani sekiz küçük risaledir. Şu remizlerin esası; cifr1581
ilminin mühim bir düsturu, gizli ilimlerin ve Kur’an’ın gayba dair bir
kısım sırlarının mühim bir anahtarı olan tevafuktur.
İleride başka bir kitapta neşredileceğinden bur aya alınmadı.
Dokuzuncu Kısım
Telvihât-ı Tis’a
[Dokuz Telvih]
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1582أََۤ إِن أَوَِْۤءَ ِّٰ َ َْفٌ ََِْْ وََ ُْ ََُْنَ
Bu kısım, velâyet yolları ve tarikatlar hakkındadı r, “Dokuz Telvih”tir.
Birinci Telvih1583
“Tasavvuf, tarikat, velâyet, seyr u sülûk” adları altında şirin, nuranî,
neşeli, ruhanî ve mukaddes bir hakikat vardır ki, zevk ve keşf ehli
muhakkik zâtlar onu ilan ve tarif eden, ders veren binlerce cilt kitap
yazmış, o hakikati ümmete ve bize söylemişler. 1584ََاُُ ُّٰ ًَْا ًَِا Biz o
engin denizden birkaç damla hükm ünde  birkaç sızıntıyı şu zamanın bazı
mecburiyetleri gereği göstereceğiz.
Soru: Tarikat nedir?
Cevap: Tarikatın gayesi, marifet ve iman hakikatlerinin açığa çıkması ile
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) miracının gölgesinde ve
himayesi altında, kalb ayağıyla ruhanî  bir seyr u sülûk, yani manevî
makamlarda yolculuk neticesinde zevke ve hale ait, bir derece görülen
iman ve Kur’an hakikatlerine mazhariyettir; “tarikat, tasavvuf” namıyla
insanın yüce bir sırrı ve kemâlidir.
Evet, şu kâinatta insan kuşatıcı bir fihrist olduğunda n, onun kalbi binlerce
âlemin manevî haritası hükm ündedir. İnsanın aklı sayısız telsiz, telgraf ve
telefonun santral denilen merkezi misali, kâinatın bir tür manevî
merkezidir. Bunu gösteren hadsiz beşerî fen ve ilim bulunduğu gibi,
insanın mahiyetindeki kalbin de sonsuz kâinat hakikatlerinin mazharı,
kaynağı, çekirdeği olduğunu had ve hesaba gelmeyen veli zâtların
yazdıkları milyonlarca nuranî kitap gös teriyor.
İşte madem insanın kalbi ve aklı bu merkezdedir; çekirdek halinde, büyük
bir ağac ın donanı mını içerir ve ebedî, uhrevî, haşmetli bir makinenin
âletleri, çarkları onun içine yerleştirilmiştir. Elbette ve herhalde o kalbin
Fâtır’ı, insanın onu işletmesini ve potansiyel halden bilfiil vaziyete
çıkarmasını, geliştirmesini ve onun hareketini irade etmiş ki, kalbi öyle
yapmış. Madem irade etmiş, elbette kalb de akıl gibi işleyecek. Ve kalbi
işletmek için en büyük vasıta, velâyet mertebelerinde Cenâb-ı Hakk’ı
zikretmekle tarikat yolunda i man hak ikatlerine yönelmektir.
İkinci Telvih
Kalben yapılan bu manevî yolculuğun ve bu ruhanî hareketin anahtarları,
vesileleri Allah’ı zikretmek ve tefekkürdür. Bu zikir ve fikrin güzellikleri
saymakla bitmez. Ahirete ait sayısız faydaları ve insana kazandırdığı
kemâl vasıfları bir yana, yalnız telaşlı ve ızdıraplı dünya  hayatına ait
küçük bi r faydası şudur:
Her insan hayatın telaşından, ızdırabından ve ağır sorumluluklarından bir
derece kurtulmak ve nefeslenmek için herhalde bir teselli ister, bir zevk
arar, yalnızlık ve korku hissini yok edecek bir dostluğu, yakınlığı araştırır.
İnsanlığın medeniyet neticesinde meydana getirdiği toplum hayatında
kurulan yakınlık, on insandan bir ikisine geçici olarak, belki gafletli bir
şekilde ve sarhoşça bir dostluk hissi, aşinalık ve teselli verir. Fakat
insanların yüzde sekseni ya dağlarda, derelerde başkalarından uzak
yaşıyor, ya geçim derdi onları ücra köşelere sevk ediyor, veyahut
musibetler ve ihtiyarlık gibi ahireti düşündür en vasıtalar sebebiyle
cemaatlerinden gelecek dostluk ve yakınlıktan mahrumdurlar. Şu hal o
hissi verip onl arı teselli etmez.
İşte böylelerinin hakiki tesellisi, ciddi dostluğu ve tatlı zevki; zikir ve fikir
vasıtasıyla kalbi işletmekte, o ücra köşelerde, yalnızlık ve korku hissi
veren dağlarda ve sıkıntılı derelerde kalbine yönelip “Allah!” diyerek kalb
huzuruna erip o hisle, etrafında vahşetle kendisine bakan eşyanın dostça
tebessüm ettiğini düşünmektedir. Böyle bir insan, “Zikrettiğim Hâlıkımın
sayısız kulları her tarafta bulunduğu gibi, bana korku ve yalnızlık hissi
veren bu y erde de çoktur. Ben yalnız değilim, korkmak mânâs ızdır.” diyerek
imanlı bir hayattan dostça bir zevk alır. Hayat saade tinin mânâs ını anlar,
Allah’a şükreder.
Üçüncü Telvih
Velâyet bir peygamberlik delilidir, tarikat ise şeriata bir delildir. Çünkü
velâyet peygamberliğin tebliğ ettiği iman hakikatlerini, bir nevi kalbî
şuhûd1585 ve ruhanî zevk ile aynelyakîn1586 derecesinde görür, tasdik eder.
Onun tasdiki, peygamberliğin doğruluğuna  kesin bir delildir. Tarikat;
zevkiyle, keşfiyle, onda n istifadeyle ve feyiz almakla şeriatın ders verdiği
hüküm lerin hak olduğuna  ve Hak’tan geldiğine apaçık bir delildir. Evet,
nasıl ki velâyet ve tarikat, peygamberlik ve şeriatın delilidir; aynen öyle
de İslamiyet’in bir kemâl sırrı, nurlar kaynağı, insanlığın İslamiyet
sırrıyla bir yüks elme madeni ve bir feyiz membaıdır.
İşte şu büyük sırrın bu derece önemiyle beraber, hak yoldan sapan bazı
topluluklar onu inkâr yoluna gitmiş. Kendileri mahrum kaldıkları o
nurlardan başkalarının da mahrumiyetine sebep olmuşlar. En üzücüsü
şudur ki: Ehl-i Sünne t ve Cemaat’in sadece görünen mânâlara bağlı kalan
bir kısım âlimleri ve Ehl-i Sünnet ve Cemaat’e mensup bir kısım gafil
siyasetçiler, tarikat ehlinin içinde gördükleri bazı sûiistimalleri ve hataları
bahane ederek o büyük hazineyi kapatmak, belki tahrip etmek ve bir nevi
âb-ı hayat dağıtan o ke vser kaynağını kurutmak için çalışıyorlar.
Halbuki kusursuz ve her yönü hayırlı olan şeyler, meşrepler, yollar az
bulunur. İster istemez bazı kusurlar ve sûiistimaller olacak. Çünkü ehil
olmayanlar bir işe girerse elbette onu sûiistimal ederler. Fakat Cenâb-ı
Hak ahirette amellerden hesaba çekme düsturuyla, rabbanî adaletini sevap-
güna h dengesiyle gösteriyor. Yani sevaplar üstün ve ağır gelirse
mükâfatlandırır, kabul eder; günahlar üstün gelirse cezalandırır, reddeder.
Günah-sevap dengesi niceliğe değil keyfiyete bakar. Bazen olur, bir tek
sevap bin güna ha üstün ge lir, onları affettirir.
Madem ilahî adalet böyle hükm eder ve hakikat de bunu hak görür. Sünne t-
i seniyye dairesindeki tarikatın sevaplarının güna hlarına kesinlikle üstün
olduğuna  delil, tarikat ehlinin, dalâlet yolunda kilerin hücumu zamanında
imanını muhafaza etmesidir. Basit, samimi tarikat ehli, kendini görünüş te
ilim sahibi olan birinden daha iyi korur. Tarikat zevki ve evliya muhabbeti
vasıtasıyla imanını kurtarır. Büyük güna hlar işlemekle güna hkâr olur fakat
kâfir olmaz, kolayca dinsizliğe sokulamaz. Şiddetli bir muhabbet ve
sağlam bir inanç ile kutub zâtlar kabul ettiği bir şeyhler silsilesini onun
gözünde  hiçbir kuvve t çürütemez. Bu yüzden onlara güve nini kesmez.
Onlara güve ni kesilmezse dinsizliğe giremez. Tarikattan hissesi
bulunmayan ve kalbi harekete geçmeyen, hakikati delilleriyle bilen âlim
bir zât da olsa, şimdiki dinsizlerin hilelerine karşı kendini tam muhafaza
etmesi zorlaşmıştır.
Bir şey daha var ki, takva dairesinin, belki İslamiyet dairesinin dışında bir
suret almış bazı meşreplerin ve hak etmediği halde kendine tarikat adını
takanların güna hlarıyla tarikat mahkûm  edilemez. Tarikatın dinî, uhrevî ve
ruhanî çok mühim ve yüks ek neticeleri bir yana, yalnız İslam âlemi
içindeki kutsî bir bağ olan kardeşliğin gelişmesine birinci, en tesirli ve
hararetli vasıta tarikatlardır. Aynı şekilde, tarikatlar küfür dünya sının ve
Hıristiyan siyasetinin İslam nurunu söndür mek için müthiş hücumlarına
karşı da İslamiyet’in üç mühim ve sarsılmaz kalesinden biridir. Hilâfet
merkezi olan İstanbul’u beş yüz elli sene bütün Hıristiyan âleminin
karşısında muhafaza ettiren; İstanbul’da beş yüz yerden fışkıran tevhid
nurlarıdır… O İslam merkezindeki müminlerin mühim bir dayanak
noktası olan büyük camilerin arkasındaki tekkelerde “Allah Allah!”
diyenlerin iman kuvve tidir… Ve Cenâb-ı Hakk’ın marifetinden, yani O’nu
bilmekten gelen ruhanî bir muhabbet ile coşup taşmalardır.
İşte ey hamiyet sahibi görünen akılsızlar ve milliyetçi görünen
sahtekârlar! Tarikatın size toplum hayatınızda bu iyiliğini çürütecek hangi
kötülüklerdir, söyleyiniz...
Dördüncü Telvih
Velâyet yolu çok kolay olmakla beraber çok zorluğu vardır.. çok kısa
olmakla beraber çok uzundur .. çok kıymetli olmakla beraber çok
tehlikelidir.. çok geniş olmakla beraber çok dardır. İşte bu sırlar içindir ki,
o yolda gidenler bazen boğul ur, bazen zarara düşer, bazen döne r
başkalarını yoldan ç ıkarır.
Mesela, tarikatta “seyr-i enfüsî”1587 ve “seyr-i âfâkî”1588 diye tabir edi len iki
meşrep var.
Birincisi enfüsî meşrebidir; nefisten başlar, insan dış dünya dan gözünü
çeker, kalbe bakar, benliği deler geçer, kalbinden yol açar, hakikati bulur.
Sonra dış âleme girer, o âlemi nuranî görür. Bu seyri çabuk bitirir.
Nefsinin dairesinde gördüğü hakikati büyük ölçekte orada da görür.
“Tarîk-i hafi” denilen ve sessiz zikir yapılan, işe nefisle mücadeleden
başlanan tarikatların çoğu bu yolla gidiyor. Bunun da en mühim esası,
benliği ve gururu kırmak, nefsin gelip geçici arzularını terk etmek ve nefsi
öldürmektir.
İkinci meşrep, dış âlemden başlar, insan o büyük dairenin aynalarında
Cenâb-ı Hakk’ın isim ve sıfatlarının cilvelerini seyreder, sonra enfüsî
daireye girer. Küçük bir ölçekte, kalbinin dairesinde o nurları seyredip en
yakın yolu açar. Kalbin, Samed’in aynası olduğunu görür, maksadına
ulaşır.
İşte birinci yoldan giden insanlar nefs-i emmareyi1589 öldürmeye muvaffak
olamazsa, nefsin geçici heveslerini terk edip benliği kırmazsa şükür
makamından övünm e makamına, onda n da gurura düşer. Eğer
muhabbetten gelen bir çekim, bir cezbe ve cezbeden gelen bir tür manevî
sarhoşluk beraber bulunursa, onda n “şatahat”1590 adıyla haddinden çok fazla
iddia çıkar. İnsan hem kendisi zarar eder hem başkasının zarar görmesine
sebep olur.
Mesela, nasıl ki bir teğmen, sahip olduğu kumandanlık zevki ve neşesiyle
gururlansa kendini bir mareşal zanneder. Küçücük dairesini o büyük
daireyle karıştırır. Yine mesela, küç ük bi r aynada görünen güne şin, de nizin
yüzünde  haşmetiyle yansıyan güne ş ile benzer yönü ikisini karıştırmaya
sebep olur. Aynen öyle de, çok velâyet ehli var ki, kendini, bir sineğin bir
tavus kuşuna nispeti derecesinde onda n büyük olanlardan büyük görür,
haklı bulur. Hatta ben gördüm ki, yalnız kalbi uyanmış, velâyetin sırrını
uzaktan uzağa hissetmiş biri kendini kutb-u âzam zannedip o tavrı
takınıyordu. Dedim: “Kardeşim! Nasıl ki saltanat kanununu n sadrazam
dairesinden ta nahiye müdürü dairesine kadar büyük küçük cilveleri var.
Aynen öyle de, velâyetin ve kutbiyetin de çeşitli daire ve cilveleri var. Her
bir makamın çok gölgesi bulunur. Sen sadrazam gibi kutbiyetin büyük
cilvesini bir müdür dairesi hükm ünde  olan kendi dairende görmüş,
aldanmışsın. Gördüğün doğru, fakat hükm ün yanlıştır. Bir sinek için bir
kap su, küçük bir denizdir.” O zât bu cevabımla inşallah ayıldı ve o
tehlikeden kur tuldu.
Hem ben türlü insanlar gördüm ki, kendilerini bir nevi mehdî biliyor ve
“Mehdî olacağım” diyor. Bu zâtlar yalancı ve aldatıcı değiller, fakat
aldanıyorlar. Gördüklerini hakikat zannediyorlar. Nasıl ki Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerinin arş-ı âzam dairesinden bir tek zerreye kadar  cilveleri var ve o
isimlere mazhariyet de o ölçüde farklıdır. Aynı şekilde, isimlerin
cilvelerine mazhariyetten ibaret olan velâyet mertebeleri de öyle farklıdır.
Onları birbiriyle karıştırmanın en mühim sebebi şudur:
Bazı evliya makamlarında mehdî vazifesinin hususiyeti bulunduğu, kutb-u
âzama has bir bağ göründüğü ve Hazreti Hızır’ın o makamla hususi bir
münasebeti olduğu gibi, bazı meşhur zâtlarla münasebetli makamlar var.
Hatta onlara “Hızır Makamı, Üveys Makamı, Mehdiyet Makamı” denir.
İşte bu sırdan dolayı o makama, onun küçük bir numunesine veya
gölgesine girenler, kendilerini o makamla has bir şekilde münasebetli
meşhur zâtlar zannediyor. Kendini Hızır kabul ediyor, mehdî olduğuna
inanıyor veya kutb-u âzam olduğunu hayal ediyor. Eğer benliği makam
sevgisine talip değilse mahkûm  olmaz. Haddini aşan iddiaları şatahat
sayılır. Bunda n belki sorumlu tutulmaz. Eğer benliği perde ardında makam
sevgisine yöne liyorsa, o zât benliğine mağlup olup, şükrü bırakıp övüns e
git gide gurura düşer. Ya divanelik seviyesine alçalır ya da hak yoldan
sapar. Çünkü büyük velileri kendisi gibi kabul eder, haklarındaki hüsn-ü
zannı kırılır. Zira nefis ne kadar gururlu da olsa kendi kusurunu anlar. O
büyükl eri de kendisiyle kıyaslayıp kusurlu zanneder. Hatta peygamberlere
hürmeti azalır.
İşte bu hale düşenlerin şeriat terazisini elde tutmaları, kelâm âlimlerinin
düsturlarını ölçü almaları, İmam Gazalî ve İmam Rabbanî gibi hakikati
delilleriyle bilen evliyanın talimatlarını rehber edinmeleri, daima
nefislerini itham etmeleri ve nefsin eline kusurdan, acz ve fakrdan başka
şey vermemeleri gerekir. Bu meşrepteki şatahat nefsini sevmekten
kaynaklanıyor. Çünkü muhabbetin gözü kusuru görmez. İnsan nefsine
muhabbetinden dolayı o kusurlu, liyâkatsiz ve bir cam parçası gibi olan
nefsini bir pırlanta, bir elmas zanneder. Bunlar içindeki en tehlikeli
hatalardan biri, kalbine ilham yoluyla gelen küçük mânâları Allah kelâmı
tahayyül edip onlara “ayet” demektir, bununl a vahyin mukaddes ve yüce
mertebesine bir hürmetsizlik gelir. Evet, bal arısının ve hayvanların
ilhamlarından tut, insanlar arasında avam ve havas tabakaların
ilhamlarına.. ve meleklerin avam kısmından ta havas kısmına, Allah’a en
yakın meleklerinkine kadar bütün ilhamlar, Cenâb-ı Hakk’ın bir nevi
kelimeleridir. Fakat rabbanî kelâm, mazhar olanların ve makamların
kabiliyetine göre O’nun hitabının yetmiş bin perdede parıldayan ayrı ayrı
cilveleridir.
Öyle ilhamlara vahyin ve Allah kelâmının hususi ismi, en açık ve somut
örneği, Kur’an’ın yıldızlarına has olan “ayet” isminin verilmesi ise
hatanın ta kendisidir. On İkinci, Yirmi Beşinci ve Otuz Birinci Söz’lerde
beyan ve ispat edildiği gibi, elimizdeki boya lı aynada görünen küçük,
sönük ve perdeli güne şin gökteki güne şe nispeti ne ise, o iddia sahiplerinin
kalbindeki ilhamın doğrudan doğruya Allah kelâmı olan Kur’an güne şinin
ayetlerine nispeti de o derecededir. Evet, güne şin her bir aynada görünen
misalleri onund ur ve onunl a münasebetli denilse doğrudur, fakat dünya  o
güne şçiklerin aynasına takılmaz ve onların çekimiyle bağlanmaz.
Beşinci Telvih
Tarikatın gayet mühim bir meşrebi olan “vahdet-i vücûd” namı altındaki
vahdet-i şuhûd ile, yani sadece Vâcibü’l Vücûd’a bakıp varlıkları o
Vücûd-u Vâcib’e nispeten çok zayıf birer gölge görmekle insan onların
varlık ismine lâyık olmadıklarına hükm edip onları hayal perdesine sarar.
Allah’tan başka her şeyi terk makamında onları hiçe saymak, hatta yok
diye düşünmek, yalnız O’nun isimlerinin cilvelerine hayalî bir ayna
vaziyeti vermek kadar ileri gitmek olur.
İşte bu meşrebin mühim bir hakikati var: Vâcibü’l Vücûd’un varlığının,
iman kuvve tiyle ve hakkalyakîn derecesindeki yüks ek bir velâyetle açığa
çıkmasıyla mümkinâtın1591 varlığı o derece aşağı düşer ki, o meşrepteki
birinin gözünde  hayal ve yokluktan başka makamları kalmaz, o insan
âdeta Vâcibü’l Vücûd he sabına kâinatı inkâr eder.
Fakat bu meşrebin tehlikeleri var. Birincisi şudur: İmanın şartı altıdır.
Allah’a imandan başka, ahiret gününe  iman gibi esaslar var. Bunlar ise
mümkinâtın varlığını ister. O sağlam iman esasları hayal üstüne bina
edilmez. Bunun için o meşrepteki kimsenin, istiğrak ve sekir âleminden
yani ilahî aşkla kendinden geçtiği manevî sarhoşluk halinden âlem-i sahve
girdiği yani kendine geldiği vakit meşrebini yanına almaması gerekir. Ve o
meşrep gereğince amel etmemesi lâzımdır. Hem kalbe, hale ve zevke ait
olan bu meşrebi akla, söze ve ilme ait bir surete çevirmemelidir. Çünkü
Kitap ve Sünne t’ten gelen akla ait kanunlar, ilmî düsturlar ve kelâm usulü
o meşrebi kaldıramıyor, onun uygul anması mümkün olamıyor. Bu yüzden
raşit halifelerde, müçtehit imamlarda ve selef-i sâlihînin büyükl erinde o
meşrep açıkça görünmüyor. Demek, en yüce meşrep değil. Belki yüks ek,
fakat noksan. Çok mühim fakat çok tehlikeli, çok ağır fakat çok zevklidir.
Bu zevk için ona girenler çıkmak istemiyor, kendi manevî zevklerini
düşünerek onu en yüks ek mertebe zannediyorlar. O meşrebin esasını ve
mahiyetini Nokta Risalesi’nde, bazı Sözlerde ve Mektubat’ta bir derece
ifade ettiğimizden, onlarla yetinerek burada o mühim meşrebin mühim bir
tehlikesini söyleyeceğiz. Şöyle ki:
O meşrep sebepler dairesinden geçip Allah’tan başka her şeyi terk sırrıyla
mümkinâttan alâkasını kesen havas tabakanın en seçkinlerinin mutlak
istiğrak halinde mazhar olduğu salih bir meşreptir. O meşrebi sebepler
içinde boğulanlara, dünya ya âşık olanlara ve maddî felsefe ile tabiata
saplananlara ilmî bir surette telkin etmek, onları tabiat ve maddede
boğm ak ve İslam hakikatinden uzaklaştırmaktır. Çünkü dünya ya âşık ve
sebepler dairesine bağlı bir nazar, bu fâni dünya ya bir tür bekâ vermek
ister. O dünya  sevgilisini elinden kaçırmak istemez. Vahdet-i vücûd
bahanesiyle onun bâki bir varlık olduğunu vehmeder, sevgilisi olan dünya
hesabına ve bekâyı, ebediyeti ona tam mal etmesinden dolayı onu mabud
derecesine çıkarır –Allah kor usun– A llah’ı inkâr etme tehlikesine yol açar.
Şu asırda madde cilik fikri her yeri o derece sarmış ki, maddiyatı her şeye
merci biliyorlar. Böyle bir asırda has müminler maddiyatı idam eder
derecede önemsiz gördüklerinden, vahde t-i vücûd meşrebi ortaya atılsa
belki madde ciler ona sahip çıkacak, “Biz de böyle diyoruz.” diyecekler.
Halbuki madde cilerin ve her şeyi tabiata verenlerin yolundan en uzak
meşrep vahde t-i vücûddur . Çünkü vahde t-i vücûd ehli, Cenâb-ı Hakk’ın
varlığına iman kuvveti ile o kadar önem veriyor ki, kâinatı ve mevcudatı
inkâr ediyor. Madde ciler ise mevcudata o kadar  önem veriyor ki, kâinat
hesabına Allah’ı inkâr ediyorlar. İşte bunl ar nerede, ötekiler nerede?
Altıncı Telvih
Üç “nokta”dır.
Birinci Nokta: Velâyet yolları içinde en güzeli, en doğr usu, en parlağı, en
zengini sünne t-i seniyyeye uymaktır. Yani amel ve hareketlerinde sünne t-i
seniyyeyi düşünüp ona tâbi olmak, onu taklit etmek, davranış ve
hareketlerinde şeriatın hük ümlerini rehber edinmektir.
İşte sünne te uyma vasıtasıyla insanın basit halleri, örfî yani âdetlerle ilgili
muameleleri ve fıtrî hareketleri ibadet şekline girmekle beraber, her bir
ameli de sünne ti ve şeriatı düşündür mekle dinin bir hükm ünü hatırlatıyor.
O hatırlatma, Sahib-i Şeriatı (aleyhissalâtü vesselam) düşündür üyor. O
düşünme ise Cenâb-ı Hakk’ı hatıra getiriyor. Bu da insana bir çeşit huzur
veriyor. O halde ömür dakikaları sürekli huzur içinde bir ibadet hükm üne
geçirilebilir. İşte bu geniş cadde, velâyet-i kübrâ yani en büyük velâyet
olan peygamber varisliğinin, sahabe ve selef-i sâlihînin caddesidir.
İkinci Nokta: Velâyet yollarının ve tarikat şubelerinin en mühim esası
ihlâstır. Çünkü insan ihlâs ile gizli şirklerden kurtulur. İhlâsı kazanmayan,
o yollarda gezemez. Ve o yolların en keskin kuvveti, muhabbe ttir. Evet,
muhabbe t sevdiğinde bahane  aramaz ve onun kusurlarını görmek istemez;
mükemmelliğini gösteren zayıf emareleri kuvvetli deliller kabul eder.
Daima sevdiğine taraftardır.
Bu sırdandır ki, muhabbet ayağıyla marifetullaha yani Allah’ı bilmeye
yöne len zâtlar, şüphe  ve itirazlara kulak vermez, kolayca kurtulurlar.
Binlerce şeytan toplansa hakiki sevgililerinin kemâline işaret eden bir
emareyi onların gözünde  yok edemez. Eğer muhabbet olmazsa o vakit
kendi nefsi, şeytanı ve dışarıdaki şeytanların itirazları içinde çok çırpınır.
Kahramanca, sağlam bir duruş, iman kuvve ti ve dikkatli bir nazar lâzımdır
ki kendini kurtarsın.
İşte bu sırdan dolayı, bütün velilik mertebelerinde marifetullahtan gelen
muhabbet, en mühim maya ve iksirdir. Fakat muhabbetin bir tehlikesi var;
kulluğun sırrı olan niyazdan, tevazudan naza ve bir şey dava etmeye atlar,
ölçüsüz hareket eder. Allah’tan başka şeylere yöne lmesi sırasında mânâ-yı
harfîden (bir şeyin kendi sahibini, sanatkârını gösteren mânâsından) mânâ-
yı ismîye (bir şeyin kendine bakan mânâsına) geçmesiyle muhabbet ilaç
iken zehir olur. Yani insan Allah’tan başkasını sevdiği vakit, Cenâb-ı Hak
hesabına, O’nun namına, O’nun isimlerinin bir aynası olması yönüyl e
sevdiğine kalben bağlanması lâzımken, bazen o zâtı kendi hesabına, şahsî
kemâli ve zâtına ait güzelliği adına düşünüp mânâ-yı ismîyle sever.
Allah’ı ve peygamberi düşünmeden yine sevebilir. Bu muhabbet Allah’ı
sevmeye vesile değil perde oluyor. Fakat mânâ-yı harfî ile Allah’ı
sevmeye vesile olur, belki onun c ilvesidir denilebilir.
Üçüncü Nokta: Bu düny a hikmet yurdu, hizmet yurdudur ; ücret ve mükâfat
alma yeri değil. Buradak i amel ve hizmetlerin ücreti berzahta ve
ahirettedir. Buradak i ameller berzahta ve ahirette meyve verir.
Madem hakikat budur , ahirete ait amellerin neticelerini dünya da
istememek gerekir. Verilse de memnun değil, mahzun bir şekilde kabul
etmek lâzımdır. Çünkü cennet meyveleri gibi kopa rdıkça yerine aynısının
gelmesi sırrıyla, bâki hükm ünde  olan ahirete ait amel meyvesini bu
dünya da fâni bir surette yemek akıl kârı değildir. Bâki bir lambayı bir
dakika yanacak ve sönecek bir lambayla değiştirmek gibidir.
Bu sırdan dolayı, veli zâtlar hizmeti, zorluğu, musibeti ve zahmeti hoş
görüyor, nazlanmıyor, şikâyet etmiyorlar. 1592اََُْْ ِِّٰ َٰ ُ َلٍ diyorlar.
Keşif, keramet, zevk ve nurlar verildiği vakit bunu bir tür ilahî iltifat
kabul edip gizlemeye çalışıyorlar. Övünm eye değil, aksine şükre, kulluğa
daha fazla giriyorlar. Çokları o hallerin gizlenmesini ve kesilmesini
istemiş ki amellerindeki ihlâs zedelenmesin. Evet, makbul bir insan
hakkında en mühim ilahî ihsan, ihsanı ona hissettirmemektir, ta ki
niyazdan naza ve şükürden övünm eye geçmesin.
İşte bu hakikattendir ki, velâyeti ve tarikatı isteyenler eğer velâyetin bazı
sızıntıları olan zevk ve kerametleri isterse, onlara yönelmişse ve onlardan
hoşlanırsa; bâki, uhrevî meyveleri fâni düny ada, fâni bir surette yemiş gibi
olmakla beraber, velâyetin mayası olan ihlâsı kaybedip velâyetin
kaçmasına yol açarlar.
Yedinci Telvih
Dört “nükte”dir.
Birinci Nükte: Şeriat doğrudan doğr uya, gölgesiz, perdesiz, ehadiyet sırrı
ve mutlak rubûbi yet noktasında ilahî hitabın neticesidir. Tarikat ve
hakikatin en yüksek mertebeleri, şeriatın küçük kısımları hükmüne geçer;
daima ona vesile, giriş ve hizmetkâr hükmünde dirler. Neticeleri şeriatın
kesin ve sağlam hükümleridir. Yani tarikat ve hakikat yolları, şeriat
hakikatlerine yetişmek için vesile, hizmetkâr ve basamaklar hükmünde dir.
Git gide en yüks ek mertebede, şeriatın özünde  bulunan hakikatin mânâsına
ve tarikat sırrına döne r. O vakit, büyük şeriatın kısımları olurlar. Yoksa
tasavvuf ehlinden bazılarının zannettiği gibi, şeriatı görünüş teki bir kabuk;
hakikati de onun içi, neticesi ve gayesi olarak düşünmek doğru değildir.
Evet, şeriat insan tabakalarına göre ayrı ayrı açığa çıkar. Şeriatın avam
tabakaya görünen yüzünü onun hakikati zannedip havas tabakaya açılmış
olan şeriat mertebesine “hakikat ve tarikat” demek yanlıştır. Şeriatın büt ün
tabakalara bakan mertebeleri var.
İşte bu sırdandır ki, tarikat ehli ve hakikat yolunda  olanlar ileri gittikçe
şeriat hakikatleri karşısında cezbeleri, şiddetli arzuları artıyor, ona daha
fazla uyuyor lar. En küçük bir sünne t-i seniyyeyi en büyük maksat gibi
görüp ona uymaya çalışıyor, onu taklit ediyorlar. Çünkü vahiy ilhamdan ne
kadar yüks ekse, vahyin meyvesi olan şeriat âdâbı da ilhamın neticesi olan
tarikat âdâbından o derece yüks ek ve mühimdir. Onun için tarikatın en
mühim esası, sünne t-i seniyyeye uym aktır.
İkinci Nükte: Tarikat ve hakikatin vesilelikten çıkmaması gerekir. Eğer
bizzat gaye hükm üne geçerlerse, o vakit şeriatın kesin ve sağlam
hüküm leri, uygul amaları ve sünne t-i seniyyeye uymak resmî kalır; kalb
öteki tarafa yöne lir. O takdirde insan, namazdan çok zikir halkasını
düşünür, farzlardan çok evradının cezbesine tutulur, büyük günahlardan
kaçmaktan çok tarikat âdâbına muhalefetten kaçar. Halbuki tarikat evradı
şeriatın kesin ve sağlam hüküm lerinden olan farzların tek bir tanesine
karşılık gelemez, onun yerini dolduramaz. Tarikat âdâbı ve tasavvuf
evradı, o farzların içindeki hakiki zevke teselli vesilesi olmalı, kaynak
değil. Yani tekke, camideki namazın zevkine ve tâdil-i erkâna1593 vesile
olmalı. Yoksa camideki namazı çabuk, resmî şekilde kılıp hakiki zevki ve
kemâli tekkede bulmayı düşünen, ha kikatten uzaklaşıyor!
Üçüncü Nükte: “Sünne t-i seniyye ve şeriatın hüküm leri dışında tarikat var
mıdır, olabilir mi?” diye soruluyor.
Cevap: Hem var hem yoktur. Vardır, çünkü bazı kâmil evliya şeriat
kılıcıyla idam edilmiş. Yoktur, çünkü hakikati delilleriyle bilen evliya,
Sa’dî Şirazî’nin şu düs turunda  birleşmişler:
ََُْْ َِْي ََاهِ ََ ظََْ ُْدَنْ ُْدَرْ َِ َُْٰ
Yani, “Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) cadde sinin dışında
olanın, onun arkasından gitmeyenin hakikat nurlarına ulaşması
imkânsızdır.”
Bu meselenin sırrı şudur: Madem Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
Hâtemü’l-enbiyâ’dır yani peygamberlerin sonunc usu ve bütün insanlık
adına Cenâb-ı Hakk’ın muhatabıdır. Elbette insan, onun caddesi dışında
gidemez ve bayrağı altında bulunmaya mecburdur. Ve madem cezbe ve
istiğrak ehli kimseler muhalefetlerinden mesul olamaz.. ve madem
insanda bazı latifeler (manevî hisler) var ki teklif altına giremez, o latife
hâkim olduğu vakit insan dinin emirlerine muhalefetinden sorumlu
tutulmaz.. ve madem insanda bazı latifeler var ki teklif altına girmediği
gibi irade altına da girmez, hatta aklın idaresine de girmez; kalbi ve aklı
dinlemez. Elbette o latife bir insanda hâkim olduğu zaman –yalnız o
zamana mahsus– o zât şeriata muhalefet etse velâyet derecesinden
düşmez, mazur sayılır. Fakat bir şartla: Şeriat hakikatlerine ve iman
kaidelerine karşı bir inkâr, bir küçük görme, bir hafife alma olmamalıdır.
Hüküm leri yerine getirmese de hak bilmesi gerekir. Yoksa o hale mağlup
olup –Allah korusun– o sağlam hakikatlere karşı inkâr ve yalanlamayı
hissettirecek bir vaziyet, alçalma alâmetidir!
Kısacası: Şeriat dairesinin dışında bulunan tarikat ehli iki kısımdır:
Bir kısmı –daha önce geçtiği gibi– ya hale, istiğraka, cezbeye ve manevî
sarhoşluğa yenik düşüyor ya da teklifi dinlemeyen veya iradeyi işitmeyen
latifelerin mahkûm u olup şeriat dairesinin dışına çıkıyor. Fakat o çıkış,
şeriatın hüküm lerini beğenmemekten veya istememekten değil, belki
mecburen, iradesiz terktir. Böyle veli zâtlar var. Hem mühim veliler
bunların içinde geçici olarak bulunmuş. (Hatta hakikati delilleriyle bilen
bazı evliya, böylelerinden değil yalnız şeriat dairesinin, belki İslamiyet
dairesinin dışında bulunanlar olduğuna  hükm etmişler.) Fakat bir şartla:
Hazreti Muham med’in (aleyhissalâtü vesselam) getirdiği hükümlerin
hiçbirini yalanlamamak… O kısım belki ya düşünmüyor ya o hakikatlere
yöne lemiyor veyahut bilmiyor, bilemiyor. Bilse ve kabul etmese olmaz!
İkinci kısım ise tarikat ve hakikatin parlak zevklerine kapılıp kendi zevk
makamından çok yüks ek olan şeriat hakikatlerinin zevk derecesine
yetişemediği için onu zevksiz, resmî bir şey gibi görüp şeriata karşı
kayıtsız kalır. Gitgide şeriatı bir kabuk zanneder. Bulduğu hakikati esas ve
gaye sayar. “Onu buldum, o bana yeter.” der, şeriatın hüküm lerine muhalif
hareket eder. Bu kısımdan ak lı başında ol anlar yaptıklarından s orumludur ;
alçalıyor, belki kısmen şeytana m askara oluyorlar.
Dördüncü Nükte: Dalâlet ehlinden ve bid’atçılardan bir kısım zâtlar,
ümmet nazarında makbul oluyor. Aynen onlar gibi zâtlar var, görünüş te
hiçbir fark yokke n ümmet onları reddediyor. Buna hayret ediyordum.
Mesela Zemahşerî gibi Mutezile mezhebinde en tutucu fertlerden birini
Ehl-i Sünne t’ten hakikati delilleriyle bilen zâtlar o şiddetli itirazlarına
rağmen küfür ve dalâletle itham etmiyor, belki onun için bir kurtuluş yolu
arıyorlar. Zemahşerî’den çok daha az şiddetli olan Ebû Ali Cübba î gibi
Mutezile imamlarını ise reddedilmiş ve kovul muş sayıyorlar. Bu sır çok
zaman merakımı uyandırıyordu. Sonra Allah’ın lütfuyla anladım ki,
Zemahşerî’nin Ehl-i Sünne t’e itirazları, hak zannettiği yolunda hakka
muhabbetten ileri geliyordu. Yani mesela, hakiki tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı
bütün noks anlıklardan uzak sayma onun nazarında hayvanların kendi
fiillerini yaratmasıyla oluyor. Bu sebeple Cenâb-ı Hakk’ı tenzihe olan
muhabbetinden, Ehl-i Sünne t’in fiillerin yaratılması meselesindeki
düsturunu kabul etmiyor. Reddedilmiş başka Mutezile imamları, hakka
muhabbetten çok Ehl-i Sünnet’in yüks ek düsturlarına kısa akılları
yetişemediğinden, geniş Ehl-i Sünne t kaideleri dar fikirlerine
sığmadığından ve onları inkâr ettiklerinden reddedilmişlerdir. Aynen
kelâm ilminde Mutezile’nin Ehl-i Sünne t ve Cemaat’e muhalefeti gibi,
sünne t-i seniyye dışındaki bir kısım tarikat ehlinin muhalefeti de iki
şekildedir:
Biri, Zemahşerî gibi, haline ve meşrebine çok bağlılık sebebiyle, zevk
derecesine yetişemediği şeriat âdâbına karşı bir derece kayıtsız kalır.
Diğer kısım ise –hâşâ– şeriat âdâbına, tarikat düsturlarına nispeten
önemsiz diye bakar. Çünkü dar anlayışı o geniş zevkleri kavrayamıyor ve
küçük m akamı o yüks ek âdâba yetişemiyor.
Sekizinci Telvih
Sekiz tehlikeyi bildirir.
Birincisi: Sünne t-i seniyyeye tamamen uymayan bir kısım tarikat ehli,
velâyeti peygamberliğe tercih etmekle tehlikeye düşer. Yirmi Dördünc ü ve
Otuz Birinci Söz’lerde, peygamberliğin ne kadar yüks ek olduğu ve
velâyetin ona  nispeten ne kadar sönük ka ldığı ispatlanmıştır.
İkincisi: Tarikat ehlinden aşırıya giden bir kısım, evliyasını sahabeye
tercih etmekle, hatta peygamber derecesinde görmekle tehlikeye düşer. On
İkinci ve Yirmi Yedinci Sözlerde ve o Söz’ün “Sahabiler Hakkındaki
Zeyl”inde şu husus kesinlikle ispat edilmiştir: Sahabi lerde sohbe tin öyle
bir hususiyeti var ki, ona velâyet ile yetişilmez, sahabi lerin önüne
geçilmez ve veliler hiçbir zaman pe ygamberlere erişemez.
Üçüncüsü: Aşırı tarikat taassubu taşıyanların bir kısmı, tarikat âdâb ve
evradını sünne t-i seniyyeye tercih ederek sünne te muhalefetle onu terk
eder, fakat virdini bırakmaz. O suretle kendisine şeriat âdâbına karşı bir
kayıtsızlık hali gelir, tehlikeye düşer.
Çok Söz’de ispat edildiği ve İmam Gazalî, İmam Rabbanî gibi hakikati
delilleriyle bilen tarikat ehli zâtların dediği gibi: “Bir tek sünne t-i
seniyyeye uymakla elde edilen makbuliyet, yüz âdâb ve hususi nafileden
gelemez. Bir farz bin sünne te üstün olduğu gibi, bir sünne t-i seniyye de bin
tasavvuf âdâbı ndan üs tündür .”
Dördüncüsü: Aşırıya giden bir kısım tasavvuf ehli, ilhamı vahiy gibi
zanneder ve vahiy türünde n kabul eder, tehlikeye düşer. Vahyin derecesinin
ne kadar  yüksek, küllî ve kutsî; ilhamların ona nispeten ne derece küçük ve
sönük  olduğu  On İkinci Söz’de, Kur’an’ın mucizelerine dair Yirmi Beşinci
Söz’de ve başka risalelerde kesin bir şekilde ispat edilmiştir.
Beşincisi: Tarikat sırrını anlamayan bir kısım tasavvuf ehli, zayıfları
kuvve tlendirmek, gevşekleri cesaretlendirmek ve hizmetin şiddetinden
gelen usanç ve zorluğu hafifletmek için istenmeden verilen zevk, nur ve
kerametleri tatlı görüp onlara bağlanır; onları ibadet, hizmet ve evrada
tercih ederek tehlikeye düşer. Bu risalenin Altıncı Telvih’inin Üçüncü
Nokta’sında kısaca ifade edildiği ve başka Sözlerde kesinlikle ispatlandığı
üzere, bu düny a hizmet yurdudur , ücret alma yeri değil. Burada ücretini
isteyenler bâki, daimî meyveleri fâni ve geçici bir surete çevirmekle
beraber, dünya da kalıcı olmak hoşlarına gidiyor, berzaha arzuyla
bakamıyorlar. Âdeta bir yönde n dünya  hayatını sever, çünkü içinde bir
bakıma ahireti bulurlar.
Altıncısı: Hakikat yolunda  olmayan bir kısım tarikat ehli, velâyet
makamlarının gölgelerini ve küçük numunelerini, asıl ve büyük
makamlarla karıştırarak tehlikeye düşer. Yirmi Dördünc ü Söz’ün İkinci
Dalı’nda ve başka Söz’lerde kesinlikle ispat edilmiştir ki, nasıl güne ş
aynalar vasıtasıyla çoğalır, binlerce misalî güne ş, tıpkı güne ş gibi ışık ve
sıcaklığa sahip olur. Fakat o misalî güne şler hakiki güne şe nispeten çok
zayıftır. Aynen onun gibi, peygamberlerin ve büyük evliyanın
makamlarının bazı gölgeleri var. Manevî makamlarda yolculuk yapan
tarikat ehli onlara girer, kendini o büyük velilerden daha büyük görür.
Belki peygamberleri geçtiğini zanneder, tehlikeye düşer. Bütün bu
tehlikelerden zarar görmemek için iman ve şeriat esaslarını daima rehber
edinmeli ve esas tutmalı, manevî âlemde gördüklerini ve zevkini onlara
karşı muhalefetinde itham etmelidir.
Yedincisi: Bir kısım zevk ve şevk ehli, manevî makamlardaki
yolculuğunda  övünm eyi, nazı, şatahatı, insanların alâkasını ve bir şeye
merci olmayı; şükre, niyaza, çaresizce yakarışlara ve insanlardan
istiğnaya, yani kimsenin minneti altına girmemeye tercih etmekle
tehlikeye düşer. Halbuki en yüksek mertebe Allah Resûlü’nün kulluğudur
ki, “mahbubi yet” unvanıyla anılır. Kulluğun ise esas sırrı niyaz, şükür,
tevazu içinde yakarış, huşû, acz, fakr, halktan istiğna yönüy le o hakikatin
kemâline mazhar olmaktır. Bazı büyük veliler övünme, naz ve şatahata
geçici olarak, iradeleri dışında girmişler fakat o noktada, iradeyle onlara
uyulmaz; hidayeti, doğr u yolu gösterirler ama ona götüremezler,
arkalarından gi dilmez!
Sekizincisi: Manevî zevklerine tutkun, aceleci bir kısım tarikat ehli,
ahirette alınacak ve kopa rılacak velâyet meyvelerini dünya da yemek ister
ve manevî yolculuğunda  onları istemekle tehlikeye düşer. Halbuki وََ اَْٰةُ
1594اَْۤ إِ ََعُ اُُْورِ gibi ayetlerle ilan edildiği ve çok Söz’de kesin bir
şekilde ispatlandığı üzere, bekâ âleminde bir tek meyve fâni düny anın bin
bahç esine tercih edilir.1595 Onun için o mübarek meyveleri burada
yememeli! Eğer istenmeden yedirilirse şükretmeli! Onlar mükâfat değil,
belki teşvik için ilahî bir ihsan ol arak görülmeli!..
Dokuzuncu Telvih
Tarikatın pek çok meyve ve faydasından burada yalnız dokuz tanesini
kısaca söyleyeceğiz.
Birincisi: İstikametli tarikat vasıtasıyla, ebedî saadetteki ebedî hazinelerin
anahtarı, kaynağı ve madeni olan iman hakikatlerinin açığa çıkması ve
aynelyakîn derecesinde görünmesidir.
İkincisi: İnsan makinesinin merkezi ve zembereği olan kalbi tarikat
vasıtasıyla işletmekle diğer latifeleri harekete geçirip yaradılışlarının
neticesine sevk ederek hakiki insan olmaktır.1596
Üçüncüsü: Berzah âleminde ve ahiret seferinde, tarikat silsilelerinden
birine katılıp o nuranî kafile ile sonsuzların sonsuzu ahiret yolunda
arkadaş olmak, yalnızlık ve korku hissinden kurtulmak, onlarla dünya da
ve berzahta mânen yakınlık kurmak, vehim ve şüphe lerin hücumuna karşı
tarikat ehlinin icmâ1597 ve ittifakına dayanıp her bir üstadını kuvve tli bir
senet ve delil derecesinde görerek hatıra gelen dalâlet ve şüphe leri
defetmektir.
Dördüncüsü: İmandaki marifetullahın, yani Allah’ı bilmenin ve o
marifetteki muhabbetullahın, yani Allah sevgisinin zevkini saf tarikat
vasıtasıyla anlamak, böylece dünya nın mutlak yalnızlık ve
ürkütücülüğünde n, insanın kâinattaki mutlak gurbetinden kurtulmaktır.
Birçok Söz’de ispat etmişiz ki, iki cihan saadeti, elemsiz lezzet, yalnızlık
ve korku hissi bulunmayan dostluk, hakiki zevk ve ciddi saadet, iman ve
İslamiyet hakikatindedir. İkinci Söz’de denildiği gibi, iman cennetteki
tûbâ ağacının bir çekirdeğini taşıyor. İşte tarikat terbiyesiyle o çekirdek
büyüyüp boy a tar.
Beşincisi: Dinin emirlerindeki latif hakikatleri, tarikattan ve Cenâb-ı
Hakk’ı zikirden gelen kalbî bir uyanış vasıtasıyla hissetmek, takdir
etmektir. O vakit insan ibadeti zoraki ve ciddiyetsizce yapmaz, aksine
Allah’ın emirlerine şevkle itaat edip kul luğunu ye rine getirir.
Altıncısı: Hakiki zevke, ciddi teselliye, kedersiz lezzete, yalnızlık ve
korku hissi bulunmayan arkadaşlığa gerçek vesile ve vasıta olan tevekkül
makamını, teslim rütbesini ve rıza derecesini kazanmaktır.
Yedincisi: Tarikatlardaki manevî yolculukların en mühim şartı ve neticesi
olan ihlâs vasıtasıyla gizli şirkten, riya ve yapmacıklık gibi rezilliklerden
kurtulmak ve tarikatın fiilî kısmı, yani nefsi terbiye edip temize çıkarmak
vasıtasıyla nefs-i emmarenin ve enaniyetin tehlikelerinden kur tulmaktır.
Sekizincisi: Tarikatta kalben zikir ve aklen tefekkür ile kazanılan
teveccüh, huzur ve kuvve tli niyetler vasıtasıyla âdetlerini ibadete
çevirmek ve dünye vî işlerini ahirete ait ameller hükm üne geçirip ömür
sermayesini güzelce kullanmakla, dakikalarını ebedî hayatın sümbüllerini
verecek çekirdekler haline getirmektir.
Dokuzuncusu: Kalben manevî yolculuk, ruhen cihad ve manevî yüks eliş
ile kâmil bir insan olmak için çalışmak.. yani hakiki mümin ve tam bir
Müslüman olmak.. yalnız görünüş te değil gerçekten iman ve İslam
hakikatini kazanmak.. şu kâinat içinde ve bir yönde n kâinatın temsilcisi
hükm ünde  doğr udan doğr uya kâinatın Hâlık-ı Zülcelâl’ine kul ve muhatap,
dost ve ayna olmak.. ahsen-i takvimde1598 olduğunu göstermekle
insanoğlunun meleklere üstünlüğünü ispat etmek.. şeriatın iman ve amele
ait taraflarıyla yüce makamlarda uçmak.. ve bu dünya da ebedî saadete
bakmak, be lki de o saadete girmektir...
1599َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
اَُّٰ َ وََْ ََ اَْْثِ اََِْْ ِ ُ اُُْرِ وَاُِْْ اََِْْ ِ ُ اُرِ ََِ ٍَُ
اِي ََََتْ َُِْ وَََِ۪ وَََمُ َُِِْ۪ ِ َِْاِ۪ وَاَْرَجَ ُ اَََْتِ ِ ظِ َِْاِ۪
1600وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ أَََِْ، اَِٰ. وَاَُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ
Zeyl1601
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
(Bu küçücük ilavenin büy ük önemi var. Herkese faydalıdır.)
İnsanı Cenâb-ı Hakk’a ulaştıracak yollar pek çoktur ve bütün hak yollar
Kur’an’dan alınmıştır. Fakat onların bazısı diğerlerinden daha kısa, daha
emniyetli ve daha geniştir. O yollar içinde, benim eksik kavrayışımla
Kur’an’dan anladığım, “acz, fakr, şefkat ve tefekkür” yoludur.
Evet, acz de aşk gibi, belki onda n daha emniyetli bir yoldur ki, kulluk
vasıtasıyla insanı mahbubi yete, yani Allah tarafından sevilme makamına
kadar götürür.
Fakr, insanı Cenâb-ı Hakk’ın Rahman ismine ulaştırır.
Şefkat, aşk gibi, belki daha keskin ve daha geniş bir yoldur ki, insanı
Rahîm ismine kavuşturur.
Tefekkür de aşk gibi, hatta daha zengin, daha parlak, daha geniş bir yoldur
ki, insanı Allah’ın Hakîm ismine götürür.
Bu yol, “tarik-i hafi” denilen ve sessiz zikir yapılan, işe nefisle
mücadeleden başlanan tarikatlar gibi on adımdan değil, “tarik-i cehriye”
denilen ve yüks ek sesle zikir yapılan, işe tabiat putunu kırmakla başlanan
tarikatlar gibi nefsin yedi mertebesine atılan adımlardan da değil; sadece
dört “hatve”den1602 ibarettir. Tarikattan ziyade hakikattir, şeriattır. Yanlış
anlaşılmasın; aczini, fakrını ve kusurunu Cenâb-ı Hak karşısında görmek
demektir, yoks a insanlara göstermek değildir.
Şu kısa yolun esası sünne te uymak, farzları işlemek ve büyük güna hları
terk etmektir. Bilhassa namazı tâdil-i erkân1603 ile kılmak ve ardından
tesbihatı yapmaktır.
Birinci hatveye 1604 ََ َُا أََُُْْ ayeti işaret ediyor.
İkinci hatveye 1605وََ َُُا ََِ َُا َّٰ ََُْْٰ أََُُْْ ayeti,
Üçüncü hatveye 1606َۤ أََََ ِْ ٍَََ ََِ ِّٰ۬ وََۤ أََََ ِْ ٍََ َِْ ََِْ ayeti,
Dördünc ü hatveye ise 1607 ُ َْءٍ ٌَِ إِ وََُْ ayeti işaret ediyor.
Bu dör t hatvenin kısaca izahı şudur:
Birinci “hatve”de:
1608ََ َُا أََُُْْ ayetinin işaret ettiği gibi, nefsi temize çıkarmamak...
Çünkü insan, yaradılışı gereği nefsini sever. Hatta önce ve bizzat, yalnız
onu sever, her şeyi nefsine feda eder. Nefsini ibadete lâyıkmış gibi
metheder, ayıplardan uzak görüp temize çıkarır. Elden geldiğince kusurları
kendine yakıştırmaz ve kabul etmez. Nefsini taparcasına, şiddetle savunur .
Hatta fıtratına konul muş, Hakiki Mabud’u hamd ve tesbih etmesi için
kendisine verilmiş dona nım ve kabiliyetleri nefsi için kullanarak َِ اََ
1609إَُِٰ َُٰ ayetinin tehdidine muhatap olur. Sadece kendini görür, kendine
güve nir, kendini beğenir.
İşte bu m ertebede nefsin asıl temizliği, onu t emize çıkarmamaktır.
İkinci “hatve”de:
1610وََ َُُا ََِ َُا َّٰ ََُْْٰ أََُُْْ ayetinin ders verdiği gibi, insan kendini
unutmuş, kendinden haberi yok. Ölümü bile başkasına yakıştırır. Fâniliği
ve yokluğu görse üstüne alınmaz. Zahmet ve hizmet sırasında nefsini
unutmak, ücret alma ve lezzetlerden istifade etme vaktinde ise kendini
düşünmek, şiddetle savunm ak, çok mühim görmek nefs-i emmarenin
gereğidir.
Nefsin bu makamdaki temizliği, arınması, terbiyesi şu halin zıddıyla
mümkündür . Yani, nefsi unutmak gerektiği yerde unutup, hatırlamak lâzım
geldiğinde hatırlamak; nefsi haz ve ihtiraslarda unutmak, ölümde ve
hizmette ise düşünmek...
Üçüncü “hatve”de:
1611َۤ أََََ ِْ ٍَََ ََِ ِّٰ۬ وََۤ أََََ ِْ ٍََ َِْ ََِْ ayetinin ders verdiği gibi,
nefis tabiatı gereği, iyiliği daima kendinden bilip övünür  ve ameline
güve nir. Bu mertebede insan, nefsinde yalnız kusuru, noks anlığı, aczi ve
fakrı görüp bütün güzellik ve faziletlerin kendisine Fâtır-ı Zülcelâl
tarafından ihsan edilmiş nimetler olduğunu anlar; övünm ek yerine
şükreder, kendini beğendirmek yerine hamd eder.
Şu mertebede nefsin temizliği, 1612َْ أَََْ َْ زََّٰ sırrıyla, kemâlini kusurda,
kudretini aczde, zenginliği fakrda bilmektir.
Dördüncü “hatve”de:
1613ُ َْءٍ ٌَِ إِ وََُْ ayetinin ders verdiği gibi, nefis kendini serbest, tek
başına ve bizzat mevcut bilir. O sebeple bir tür rubûbi yet dava eder,
Mabud’una karşı düşmanca bir isyan taşır.
İşte nefis bu ha lden şu hakikati anlamakla kurtulur:
Her şey, nefsinde mânâ-yı ismiyle, yani kendisine bakan yönüyl e fânidir,
kayıptır, sonradan olmadır, yoktur. Fakat mânâ-yı harfiyle, yani
Sanatkârına, Yaratıcısına bakan yönüyl e, Sâni-i Zülcelâl’in isimlerine
ayna olması ve vazifesi itibarı ile şahittir, gözle görülür, vücuda vesiledir,
mevcuttur.
Bu makamda nefsin temizliği şöyledir: Varlıkta yokluk, yoklukta varlık
bulur. Yani kendini sahibi bilse, kendine varlık atfetse kâinat kadar büyük
bir yokluk karanlığı içinde kalır. Kendi varlığına güve nip Hakiki
Yaratıcıyı unut sa, ateş böceği gibi kendi şahsî, zayıf ışığıyla sonsuz yokl uk
karanlıklarında ve ayrılıklar içinde boğul ur. Fakat benliğini ve gururu
bırakıp bizzat nefsinin hiç olduğunu ve aslında Hakiki Yaratıcının bir
tecelli aynası bulunduğunu görse bütün mevcudatı ve sonsuz bir varlığı
kazanır. Zira bütün varlıkların, isimlerinin cilvelerine mazhar olduğu
Vâcibü’l-Vücud Zât’ı bulan, he r şeyi bulur.
Hâtime1614
Şu acz, fakr, şefkat ve tefekkür yolunda ki dört mertebenin izahı, hakikatin
ilmine, şeriatın hakikatine, Kur’an’ın hikmetine dair olan yirmi altı adet
Söz’de yapılmıştır. Burada yalnız bir iki nokt aya kısaca işaret edeceğiz.
Evet, bu yol daha kısadır, çünkü dört mertebedir. Acz yolunun yolcusu,
elini nefisten çekse doğrudan doğruya Kadîr-i Zülcelâl’e yöne lir. Halbuki
en keskin yol olan aşkın yolcusu, nefisten elini çeker, mecazi bir sevgiliye
yapışır. Ancak onun yokl uğunu gör dükten sonra Hakiki Sevgiliye gider.
Hem bu yol daha emniyetlidir. Çünkü bu yolda nefsin hakka aykırı,
mübalağalı, yalan iddiaları bulunmaz. İnsan, nefsinde acz, fakr ve
kusurdan başka bir şey bul amaz ki haddini aşsın.
Hem bu yol çok daha umumidir, geniş bir caddedir. Çünkü bu yolun
yolcusu, vahdet-i vücûd meşrebindekiler gibi, daimî huzuru kazanmak için
kâinatı yokluğa mahkûm  zannedip 1615َ َُْدَ إِ َُ hükm üne varmaya
veyahut vahdet-i şuhûd ehli gibi, daimî huzur için kâinatı mutlak bir
unutuş perdesinde hapse mahkûm  kabul edip 1616َ َُْدَ إِ َُ demeye
mecbur olmuyor. Belki Kur’an kâinatı ebedî yokluktan ve hapisten açıkça
bağışladığı için bu yolun yolcusu da varlıkları kendileri hesabına
hizmetten azlederek Fâtır-ı Zülcelâl hesabına kullanıyor. Her şeyi Cenâb-ı
Hakk’ın güzel isimlerinin tecellilerine mazhar ve onların aynası olmakla
vazifeli görüyor. Varlıklara mânâ-yı harfî ile, yani Yaratıcılarını gösteren
yüzlerine bakıp mutlak gafletten kurtularak daimî huzuru kazanıyor. Her
şeyde Cenâb-ı Hakk’a bir yol buluyor.
Sözün özü, varlıkları kendileri hesabına hizmetten azlederek onlara mânâ-
yı ismî ile bakmamaktır.
1425 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
1426 HAŞİYE Daha sonra Dokuz Nükte’ye tamamlanmıştır.
1427 Bu mânâyı ifade eden hadisler için bkz. Tirmizî, sevâbü’l-Kur’an 14; Dârimî, fezâilü’l-
Kur’an 1, 35.
1428 Selef-i sâlihîn: Ehl-i Sünnet ve Cemaat’in ilk rehberleri; sahabe, tabiin ve tebe-i tabiinin ileri
gelenleri.
1429 “Halbuki bu Kur’an’ın dili Arapça ve mânâsı da çok açıktır.” (Nahl sûresi, 16/103)
1430 “Yemin olsun güneşe ve parlak aydınlığına.” (Şems sûresi, 91/1)
1431 “Yâsîn. Hikmetli Kur’an’a andolsun.” (Yâsîn sûresi, 36/1-2)
1432 İ’caz: Mucize derecesinde benzersiz söz. Benzerinin yapılması mümkün olmadığı için
herkesi şaşırtıp aciz bırakma.
1433 “Kayan yıldıza yemin olsun ki!” (Necm sûresi, 53/1)
1434 “Hayır! Vakit vakit inen Kur’an’a yemin ederim ki! Eğer anlarsanız bu gerçekten büyük bir
yemindir.” (Vâkıa sûresi, 56/75-76)
1435 “O tozutup savuran (rüzgârlara)!” (Zâriyât sûresi, 51/1)
1436 “İyilik için birbirinin peşinden gönderilenler hakkı için!” (Mürselât sûresi, 77/1)
1437 “Yemin olsun İncir’e ve Zeytin’e..” (Tîn sûresi, 95/1)
1438 Hurûf-u mukattaa: Bazı sûrelerin başında bulunan ve birer ilahî şifre vasfı taşıyan harfler.
Elif, lâm, mim, yâ, sin gibi…
1439 “O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de gökleri ve yeri yaratması, lisanlarınızın
ve renklerinizin farklı olmasıdır.” (Rûm sûresi, 30/22)
1440 “Halbuki bütün bir gökler âlemi bükülmüş olarak Allah’ın elinin içindedir.” (Zümer sûresi,
39/67)
1441 “O sizi analarınızın karnında üç karanlık içinde, peş peşe yaratır.” (Zümer sûresi, 39/6)
1442 “Rabbiniz o Allah’tır ki, gökleri ve yeri altı günde yarattı.” (A’râf sûresi, 7/54; Yûnus
sûresi, 10/3; Hûd sûresi, 11/3; Hadîd sûresi, 57/4)
1443 “Bilin ki, Allah insan ile kalbi arasına girer (dilediği takdirde arzusunu gerçekleştirmesini
önler).” (Enfâl sûresi, 8/24)
1444 “O’nun ilminden göklerde ve yerde zerre miktarı bir şey bile gizlenemez.” (Sebe sûresi,
34/3)
1445 “Geceyi gündüze katar, böylece gündüz uzar. Gündüzü geceye katar, böylece gece uzar.
Göğüslerde gizli her ne varsa onları da hakkıyla bilir.” (Hadîd sûresi, 57/6)
1446 Ehadiyet: Cenâb-ı Hakk’ın tek tek her varlıkta görünen birlik tecellisi.
1447 Zorunlu, varlığı kendinden olma.
1448 Bkz. es-Suyûti, el-İtkân 2/149; el-Âlûsî, Rûhu’l-Meânî 14/86.
1449 “O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de göğün ve yerin, kendisinin buyruğu ile
kaim olması, ayakta durması, belirlenen yerde sapasağlam işlerinin başında bulunmasıdır. Sonra
sizi yattığınız yerden bir çağırdı mı, birden kabirlerinizden çıkıverirsiniz.” (Rûm sûresi, 30/25)
1450 Emredersiniz, buyrun!
1451 “Bütün hamdler, övgüler Allah’adır.” (Fâtiha sûresi, 1/2; En’âm sûresi, 6/1; A’râf sûresi,
7/43; Yûnus sûresi, 10/10; İbrahim sûresi, 14/39; Nahl sûresi, 16/75 …)
1452 Öznenin fiilinin neticesi.
1453 Kelimenin sonunu “i” şeklinde okutan “lâm” harfi. Has, lâyık, müstahak olma mânâlarını
ifade eder.
1454 Vücûbiyet: Zorunlu, vacip, varlığı kendinden olma.
1455 “Bütün hamdler, övgüler Allah’adır.” (Fâtiha sûresi, 1/2; En’âm sûresi, 6/1; A’râf sûresi,
7/43; Yûnus sûresi, 10/10; İbrahim sûresi, 14/39; Nahl sûresi, 16/75 …)
1456 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yalnız sana ibadet eder, yalnız senden medet umarız.” (Fâtiha
sûresi, 1/5)
1457 “Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’adır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
1458 Mihrap: Camide imamın namaz kıldırırken durduğu bölüm.
1459 “Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah yoktur, yine şehadet ederim ki Hazreti Muhammed
(sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah’ın resûlüdür.” (Müslim, salât 60; Tirmizî, salât 216; Ebû
Dâvûd, salât 178; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/292)
1460 Hacerü’l-esved: Kâbe’de bulunan meşhur siyah taş. Renginden dolayı “esved” denilmiştir.
Rivayete göre Hazreti Cebrail (aleyhisselam) tarafından Hazreti İbrahim’e (aleyhisselam)
getirilmiştir.
1461 Latife: Manevî his.
1462 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yalnız sana ibadet eder, yalnız senden medet umarız.” (Fâtiha
sûresi, 1/5)
1463 “Ey insanlar! (Hem sizi hem de sizden önceki insanları yaratan) Rabbinize ibadet ediniz.”
(Bakara sûresi, 2/21)
1464 Bir şeyin varlığı, doğruluğu tahakkuk ederse, yani bir hakikat olarak ortaya çıkarsa ona
bağlı bütün hususların da varlığı ve doğruluğu tahakkuk eder. Bkz. el-Bâbertî, el-İnâye fî Şerhi’l-
Hidâye 5/495; İbnü’l-Hümâm, Şerhu Fethu’l-Kadîr 4/366.
1465 Bize ihsan ettiği iman ve Kur’an nuru için Rabbimize hamdolsun.
1466 “Yalnız senden medet umarız.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
1467 “Bizi dosdoğru yola hidayet et. Nimet ve lütfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet!” (Fâtiha
sûresi, 1/6-7)
1468 “Her bid’at dalâlettir ve her dalâlet cehennem ateşindedir.” Nesâî, ıydeyn 22; Ma’mer İbni
Râşid, el-Câmi’ 11/159; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr 9/97. İlk kısmı için bkz. Müslim, cum’a
43; Ebû Dâvûd, sünnet 5; İbni Mâce, mukaddime 6, 7; Dârimî, mukaddime 16, 23.
1469 Şeair: Görüldüğünde İslam’ı hatırlatan, İslam’ın bütün Müslümanları alâkadar eden sembol
haline gelmiş alâmetleri.
1470 Sırf emrolunduğu için yapılan, sebep ve illeti sadece Allah’ın emri olan dinî meseleler.
1471 Bkz. eş-Şâtıbî, el-Muvafakât 3/46; İbni Âbidîn, Haşiye 1/447.
1472 Mânâ ve hikmeti akılla kavranabilen.
1473 Bkz. eş-Şâtıbî, el-Muvafakât 2/329-331, 3/46; İbni Âbidîn, Haşiye 1/447.
1474 Cehennemin beşerî arzular ve nefsin hoşuna giden şeylerle, cennetin ise hoşa gitmeyen
şeylerle çepeçevre kuşatılmış olduğuna dair bkz. Buhârî, rikak 28; Müslim, cennet 1.
1475 “Cehennemliklerle cennetlikler elbette bir olmaz. Kurtuluşa ve başarıya erenler,
cennetliklerdir.” (Haşir sûresi, 59/20)
1476 “O ramazan ayı ki insanlığa bir rehber olan, insanı doğru yola götüren ve hakkı bâtıldan
ayıran en açık ve parlak delilleri içeren Kur’an o ayda indirildi.” (Bakara sûresi, 2/185)
1477 Bkz. Buhârî, îmân 1; Müslim, îmân 21.
1478 Bkz. İbni Ebi’l-İzz, Şerhu Akîdeti’t-Tahâviyye 1/409.
1479 “… hiç ummadığı yerlerden (rızık verir).” (Talâk sûresi, 65/3)
1480 Bkz. “Görmüyor musunuz ki Allah göklerde ve yerde olan şeyleri sizin hizmetinize vermiş,
görünen görünmeyen bunca nimetini başınızdan aşağı yağdırmaktadır? Yine de öyle insanlar var
ki, hiçbir bilgiye, yol gösterici bir rehbere veya aydınlatıcı bir kitaba dayanmaksızın Allah
hakkında tartışıp durur.” (Lokman sûresi, 31/20)
1481 Bkz. Bakara sûresi, 2/43, 271; Tevbe sûresi, 9/60; Muhammed sûresi, 47/38.
1482 “O ramazan ayı ki, Kur’an o ayda indirildi.” (Bakara sûresi, 2/185)
1483 Dünyanın ahiret için bir ticaret yeri ve tarla olduğuna dair bkz. Tevbe sûresi, 9/111; Fâtır
sûresi, 35/29; Şûrâ sûresi, 42/20; Saf sûresi, 61/10-12; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/348; Ebû
Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 10/53-54.
1484 Bkz. Tirmizî, fezâilü’l-Kur’an 16; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/118; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Kebîr 9/130.
1485 Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 3/255-256; ed-Deylemî, el-Müsned 3/130-131.
1486 Bkz. “Kadir gecesi, bin aydan hayırlıdır.” (Kadir sûresi, 97/3)
1487 Cülûs-u hümâyûn: Padişahın tahta çıkma merasimi.
1488 Fâtiha sûresinde “Âlemlerin Rabbi” ifadesindeki “âlemler”in on sekiz bin âlem olduğuna
dair bkz. et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 1/63; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 2/219; el-Kurtubî, el-
Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’an 1/138.
1489 Bkz. Buhârî, savm 2, 8, 9; Müslim, sıyâm 160, 163.
1490 Riyazet: Nefsi terbiye maksadıyla çok yeme içmeyi terk ederek ibadet ve ilimle meşgul
olma.
1491 Eşrefoğlu Rûmî, Müzekki’n-Nüfûs s. 275-276.
1492 Allahım! Efendimiz Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem), âl ve ashabına, senin razı
olacağın ve onun lâyık olduğu bir rahmetle, ramazan ayında okunan Kur’an’ın harfleri adedince
salât ve selam eyle!
1493 “İzzet sahibi olan senin Rabbin, onların bütün bâtıl iddialarından münezzehtir, yücedir.
Selam bütün peygamberleredir. Bütün hamdler âlemlerin Rabbi Allah’adır.” (Sâffât sûresi,
37/180-182), âmin...
1494 İtizar: Özür beyanı.
1495 Kur’an’ın en uzun ayeti olan ve “müdayene ayeti” olarak bilinen ayet: Bakara sûresi,
2/282.
1496 İlmelyakîn: Kesin bilgiye dayanarak, ilim yoluyla şüpheye yer bırakmayacak şekilde
bilmek.
1497 Aynelyakîn: Gözüyle görmüş derecede kesin bir şekilde bilmek.
1498 Hakkalyakîn: Marifet mertebesinin en yükseği. Hakikati bizzat yaşayarak görme hali.
1499 Füruat: Esastan olmayan, esas üzerine bina edilen ikincil meseleler.
1500 On Dokuzuncu Mektup.
1501 Hizb: Zikir ve dua için Kur’an’dan alınmış bir kısım ayetler.
1502 HAŞİYE Kur’an’daki ayetlerin toplam adedinin 6666* olması ve şu geçen 89. sayfada
Cenâb-ı Hakk’ın zikredilen güzel isimlerinin sayısının altı rakamıyla alâkası mühim bir sırra işaret
ediyor. İzahı şimdilik sonraya bırakıldı.
* Kur’an ayetlerinin tamamı 6200 küsurdur. Fakat bazı tefsirciler Kur’an’da 6666 ayet olduğunu
belirtmiş ve bunu da şu şekilde açıklamışlardır: Bin ayet emir, bin ayet nehiy, bin ayet vaat, bin
ayet vaid [korkutma, tehdit], bin ayet haber, bin ayet kıssalar, beş yüz ayet helâl-haram içeren
hükümler, yüz ayet dua ve tesbih, altmış altı ayet de nâsih ve mensûh, yani koyulan ve kaldırılan
hükümlere dairdir. (el-Kermî, en-Nâsih ve’l-Mensûh 1/240; Muhammed Bedreddin, Ebdeu’l-
Beyân s. 3-4)
1503 HAŞİYE Bu beşer beşer bölümleme üzerine bir sır açığa çıkmıştı. Hiçbirimizin haberi
olmadan şuradaki altı sûre kaydedilmiş. Altıncısının, bu mühim ‘yarısı olma’ sırrı kaybolmasın
diye gaipten, irademiz dışında girmiş olduğuna şüphemiz kalmadı.
1504 Ey Kur’an’ı indiren Allahım! Kur’an’ın hakkı için, ay ve güneş döndükçe bize Kur’an’ın
sırlarını öğret ve kendisine Kur’an’ı indirdiğin zâta, onun âl ve ashabına salât ve selam eyle,
âmin...
1505 “Allah göklerin ve yerin nurudur ...” (Nûr sûresi, 24/35)
1506 Allahım! Sen benim Rabbimsin; ben ise senin kulun. Sen her şeyi yaratan Hâlık’sın; ben ise
senin mahlûkun. Sen rızık veren Rezzak’sın; ben ise senin rızkınla beslenen... (el-Gümüşhânevî,
Mecmûatü’l-Ahzâb [Evrâd-ı Şâzelî] s. 323-324)
1507 Fâtiha sûresinde yer alan “Âlemlerin Rabbi” ifadesindeki “âlemler”in, on sekiz bin âlem
olduğuna dair bkz. et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 1/63; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 2/219; el-
Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’an 1/138.
1508 Nûr sûresi, 24/35.
1509 “Yahut o kâfirlerin duygu, düşünce ve davranışları derin bir denizdeki yoğun karanlıklara
benzer. Öyle bir deniz ki, onu dalga üstüne dalga kaplıyor... Üstünde de koyu bulut... Üst üste
binmiş karanlıklar... İçinde bulunan insan, elini uzatsa neredeyse kendi elini bile göremiyor. Öyle
ya, Allah birine nur vermezse artık onun hiç nuru olamaz.” (Nûr sûresi, 24/40)
1510 Gafûr: Çok mağfiret ve merhamet eden, çok bağışlayan.
1511 Bais: Ölüleri dirilten, peygamberler gönderen Allah (c. c.).
1512 Varis: Her şeyin tek varisi, hakiki sahibi, her şey yok olup gittikten sonra bâki kalacak
Allah (c. c.).
1513 Muhyî: Maddî manevî hayat veren, dirilten, canlandıran.
1514 Muhsin: İhsan ve iyilik eden, kerim.
1515 Göklerin ve yerin Rabbi.
1516 Güneşi ve ayı emri altında tutan, hizmet ettiren.
1517 Cenâb-ı Hakk’ın tek tek her varlıkta görünen birlik tecellisi.
1518 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16; İsrâ sûresi, 17/102; Kehf sûresi, 18/14;
Meryem sûresi, 19/65; …).
1519 “Meleklerin ve ruhun Rabbi” (Bkz. Müslim, salât 223; Ebû Dâvûd, salât 147; Nesâî, tatbîk
11, 75; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/34).
1520 “Biz yere en yakın göğü lambalarla donattık.” (Mülk sûresi, 67/5)
1521 “Güneşi ve ayı hizmet etmeleri için sizin emrinize verdi.” (Ra’d sûresi, 13/2)
1522 “Allah göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali, tıpkı içinde lamba bulunan bir
kandillik gibidir. Lamba bir sırça (cam) içinde, o sırça da sanki parlayan incimsi bir yıldız! Bu
lamba, doğuya veya batıya ait olmayan kutlu, pek bereketli bir zeytin ağacından tutuşturulur. Bu
öyle bereketli bir ağaç ki, neredeyse ateş değmeden de yağı ışık verir. Işığı pırıl pırıldır. Allah
dilediği kimseyi nuruna iletir.” (Nûr sûresi, 24/35)
1523 Bize ihsan ettiği iman ve Kur’an nuru için Rabbimize hamdolsun.
1524 (Şeytanın) altı hücum(u).
1525 “Bir de sakın zulmedenlere meyletmeyin. Yoksa size ateş dokunur.” (Hûd sûresi, 11/113)
1526 HAŞİYE O biçareler, “Kalbimiz Üstad ile beraberdir.” düşüncesiyle kendilerinin tehlikede
olmadığını zannederler. Halbuki dinsizlerin cereyanına kuvvet veren ve propagandalarına
kapılan, belki bilmeden hafiyelikte kullanılma tehlikesi bulunan bir adamın, “Kalbim temizdir.
Üstadımın yoluna sadıktır.” demesi şu misaldekine benzer: Biri namaz kılarken karnındaki yeli
tutamıyor ve abdesti bozuluyor. Ona “Namazın bozuldu.” denildiği vakit diyor ki: “Neden
namazım bozulsun, kalbim temiz.”
1527 Kur’an-ı Kerim’in on ayetlik bir parçası.
1528 Batılı, Avrupalı. “Frenk meşrep” sözü Avrupa hayranlığını ifade etmek için kullanılır.
1529 Allahım! Erkeğiyle kadınıyla bütün müminleri bağışla.
1530 “Müminin ferasetinden çekinin! Zira o baktı mı Allah’ın nuruyla bakar.” (Tirmizî, tefsîru
sûre (15) 6; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 8/102; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 3/312, 8/23)
1531 “Takva sahipleri dışında dünyadaki bütün dostlar, o gün birbirine düşmandır.” (Zuhruf
sûresi, 43/67)
1532 “Hiç şüphe yok ki o zikri, Kur’an’ı biz indirdik, onu koruyacak olan da biziz.” (Hicr sûresi,
15/9)
1533 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173)
1534 Meşihat-ı İslamiye: İslamî ve ilmî meselelerle uğraşan devlet dairesi.
1535 İslam’a ait meselelerin çözüme kavuşturulması için kurulan, üyeleri Bediüzzaman
Hazretlerinin de aralarında bulunduğu âlimler olan, devrin yüksek İslam akademisi. Dârü’l-
Hikmeti’l-İslamiye 1918-1922 yılları arasında faaliyet göstermiştir.
1536 “De ki: Kaçtığınız o ölüm var ya, mutlaka sizi karşılayacaktır.” (Cum’a sûresi, 62/8)
1537 “Bütün mahlûkların rızıklarını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi Allah Teâlâ’dır.”
(Zâriyât sûresi, 51/58)
1538 “Hüküm çoğunluğa göre verilir.” (es-Serahsî, el-Mebsût 5/140; el-Cessâs, Ahkâmü’l-
Kur’an 5/208; el-Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi’ 1/303)
1539 Buyrun, emredersiniz.
1540 “Ey iman edenler! Sabredin, sabır yarışında düşmanlarınızı geçin! Cihad için daima
hazırlıklı ve uyanık bulunun. Ve Allah’a karşı gelmekten sakının ki kurtuluşa ve başarıya
eresiniz.” (Âl-i İmran sûresi, 3/200)
1541 “Ayetlerimi az bir fiyatla, yani dünya menfaati karşılığında satmayın.” (Bakara sûresi, 2/41)
1542 “İzzet sahibi Rabbin onların bütün bâtıl iddialarından münezzehtir, yücedir. Selam bütün
peygamberleredir. Bütün hamdler âlemlerin Rabbi Allah’adır.” (Sâffât sûresi, 37/180-182)
1543 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1544 Allahım! Ümmî peygamberin, habibin, kadri yüce, makamı büyük olan Efendimiz
Muhammed’e, onun âl ve ashabına salât ve selam eyle, âmin...
1545 HAŞİYE Sarf ilmi, yani kelime bilgisi ve gramer kaidesince feilün, fe’lün okunur.
Ketifün’ün ketfün okunması gibi... Bundan dolayı elifün, elfün okunur. O halde, 1351 olur.
1546 Zeyl: İlave
1547 Osmanlı Türkçesinde “medeniyet” kelimesinin başındaki “mim” atıldığında kalan “deniyet”
kelimesi, “aşağılık, ahlâksız şeyler” mânâsına gelir.
1548 “Biz neden Allah’a tevekkül etmeyelim ki, gireceğimiz yolları bize O gösterdi. Bize
verdiğiniz her türlü eza ve sıkıntıya sabredeceğiz. Tevekkül edenler yalnız Allah’a dayanıp
güvenmelidirler.” (İbrahim sûresi, 14/12)
1549 Kahhâr: Her an kahretmeye muktedir Allah (c. c.).
1550 “Onlar öyle kimselerdir ki, halk kendilerine: ‘Düşmanınız olan insanlar size karşı ordu
hazırladılar, aman onlardan kendinizi koruyun!’ dediklerinde, bu tehdit onların imanını artırmış
ve ‘Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!’ demişlerdir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/173)
1551 “…Öyleyse siz de Allah’a ve O’nun bütün kelimelerine iman eden o ümmî peygambere, o
resûle inanın. Ona tâbi olun ki doğru yolu bulasınız.” (A’râf sûresi, 7/158)
1552 “Onlar Allah’ın nurunu ağızlarıyla üfleyip söndürmek isterler. Allah ise nurunu tam
parlatmaktan başka bir şeye razı olmaz. Kâfirler isterse hoşlanmasınlar.” (Tevbe sûresi, 9/32)
1553 Dârü’l harb: Müslümanlarla gayrimüslimler arasında barış yapılmamış ülke,
gayrimüslimlerin hâkim olduğu yer.
1554 Batı ülkeleri, Avrupa.
1555 Şevket: Büyüklük, heybet (devletler ve padişahlar için kullanılırdı).
1556 es-Serahsî, el-Mebsût 1/37, 234; el-Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi’ 1/112-113; el-Merğînânî, el-
Hidâye 1/47.
1557 Mâlik İbni Enes, el-Müdevvenetü’l-Kübrâ 1/62-63; en-Nevevî, el-Mecmû 3/331-332; el-
Buhûtî, Keşşâfü’l-Kınâ’ 1/340; İbni Kudâme, el-Muğnî 1/288.
1558 Aliyyü’l-Kârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 277.
1559 “Okun avı delip ondan çıkması gibi dinden çıkarlar.” (Avı delip çıkan bir ok, avcıyı ‘acaba
oka kandan bir şey bulaştı mı?’ diye şüpheye attığı gibi, dine girip Kur’an okudukları, namaz
kıldıkları, oruç tuttukları halde kendilerine dinden hiçbir şey bulaşmadan çıkıp giderler.) Buhârî,
fezâilü’l-Kur’an 36, edeb 95; tevhid 23, 57; Müslim, zekât 142-148.
1560 “Halkın efendisi, onlara hizmet edendir. (Memuriyet bir hizmetkârlıktır; hâkimiyet ve benlik
için bir tahakküm vasıtası değil.)” el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 6/334; Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu
Bağdâd 10/187; ed-Deylemî, el-Müsned 2/324; el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 4/122.
1561 “İnsanların en hayırlısı, onlara faydalı olandır.” el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/472. Ayrıca bkz.
et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 6/58; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 6/117.
1562 “Hâlâ akıllanmazlar mı?” (Yâsîn sûresi, 36/68). Ayrıcaأَََ َُِْنَ şeklinde muhatap kipiyle
birçok yerde geçmektedir. Bkz. Bakara sûresi, 2/44, 76; Âl-i İmran sûresi, 3/65; En’âm sûresi,
6/32; A’râf sûresi; 7/169; Yûnus sûresi, 10/16; ...
1563 “Hiç düşünmüyor musunuz?” (En’âm sûresi, 6/50)
1564 “Kur’an’ı gereği gibi düşünmeyecekler mi?” (Nisâ sûresi, 4/82)
1565 Dar’ül harpte bulunan, arada anlaşma bulunmayan, gayrimüslim kimse.
1566 Bu düsturun dayandığı hadis-i şerif için bkz. Buhârî, cihâd 149, istitâbe 2; Tirmizî, hudûd
25; İbni Mâce, hudûd 2. Ayrıca dinden dönen kimsenin durumuyla ilgili bkz. el-Kâsânî,
Bedâiu’s-Sanâi’ 7/134; eş-Şâfiî, el-Ümm 1/257.
1567 “Ölüm kesin bir gerçektir.” (Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 3/180. Ayrıca ölüm
gerçeğini ifade eden ayet-i kerimeler için bkz. Bakara sûresi, 2/28; Âl-i İmran sûresi, 3/185; Hac
sûresi, 22/66; Câsiye sûresi, 45/26; Kaf sûresi, 50/19; Cum’a sûresi, 62/8; Mülk sûresi, 67/2)
1568 Batman: 7,692 kilogramlık ağırlık ölçüsü.
1569 Müslim, îmân 247; Tirmizî, fiten 53; Ebû Dâvûd, mehdî 4, 6, 7; İbni Mâce, fiten 24, 34;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/99.
1570 Ebû Dâvûd, melâhim 1; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 6/324; el-Hâkim, el-Müstedrek
4/567, 568.
1571 Doğru, şüphesiz, kesin haberleri insanlığa ulaştıran haberci, Peygamber Efendimiz
(aleyhissalâtü vesselam).
1572 “Allahım! Hazreti İbrahim’e ve Hazreti İbrahim’in âline merhamet ettiğin gibi Efendimiz
Muhammed’e ve Efendimiz Muhammed’in âline, her zaman ve her yerde merhamet eyle!
Şüphesiz bütün övgülere lâyık ve şanı yüce sadece sensin!” (Buhârî, enbiyâ 10, tefsîru sûre (33)
10, deavât 32, 33; Müslim, salât 65-69)
1573 HAŞİYE Hatta onlardan bir tanesi olan Seyyid Ahmed Senûsî, milyonlarca müride
kumandanlık ediyor. Seyyid İdris gibi diğer bir zât, yüz binden fazla Müslümanın kumandanıdır.
Seyyid Yahya gibi bir başka seyyid, yüz binlerce kişiye emirlik yapıyor ve bunun gibi... Bu
seyyidler kafilesinin fertlerinde böyle zahirî kahramanlar çok olduğu gibi, Seyyid Abdülkadir
Geylânî, Seyyid Ebu’l-Hasen Şazelî, Seyyid Ahmed Bedevî gibi manevî kahramanların
kahramanları da varmış...
1574 Bir haberin veya hadis-i şerifin rivayetçileri bildirilmek suretiyle nakledilmesi.
1575 Peygamber Efendimizin soyundan gelen. Kelime mânâsı “efendi”dir.
1576 Bkz. Müslim, fiten 34; Tirmizî, fiten 59; Ebû Dâvûd, melâhim 14; İbni Mâce, fiten 33;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/375, 3/292, 4/216, 217.
1577 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1578 “‘Hamdolsun bizi bu cennete eriştiren Allah’a! Eğer Allah bizi muvaffak kılmasaydı, biz
kendiliğimizden yol bulamazdık. Rabbimizin elçilerinin gerçeği bildirdikleri bir kere daha
kesinlikle anlaşılmıştır’ derler.” (A’râf sûresi, 7/43)
1579 “Allahım! Hazreti İbrahim’e ve Hazreti İbrahim’in âline merhamet ettiğin gibi Efendimiz
Muhammed’e ve Efendimiz Muhammed’in âline, her zaman ve her yerde merhamet eyle!
Şüphesiz bütün övgülere lâyık ve şanı yüce sadece sensin!” (Buhârî, enbiyâ 10, tefsîru sûre (33)
10, deavât 32, 33; Müslim, salât 65-69)
1580 Remiz: İşaret
1581 Cifr: Harflere verilen sayı kıymeti ile kelimelerden gayba dair haberler, tarih veya isimler
çıkaran ilim.
1582 “İyi bilin ki, Allah’ın velileri için (özellikle ahirette) herhangi bir korku söz konusu değildir
ve onlar asla üzülmeyeceklerdir.” (Yûnus sûresi, 10/62)
1583 Telvih: Kinayeli açıklama, izah.
1584 Allah onları bol hayırlarla mükâfatlandırsın.
1585 Şahit olma, görme.
1586 Aynelyakîn: Gözüyle görmüş derecede kesin şekilde bilmek.
1587 İç âleme yapılan manevî yolculuk.
1588 Dış âlemdeki delilleri vasıta kılarak yapılan manevî yolculuk.
1589 Nefs-i emmare: İnsanı daima kötülüğe sevk eden nefis.
1590 Şatahat: Manevî cezbe halindeyken söylenen, şeriata aykırı sözler.
1591 Mümkinât: Allah’ın bütün yarattıklarına verilen isim. Yoktan var edilenler. Cenâb-ı Hakk’ın
Zât’ından başka her şey.
1592 “Bize uygun gördüğü her halimizden ötürü hamdolsun Rabbimize.” Bkz. Tirmizî, deavât
128; Ebû Dâvûd, edeb 97, 98; İbni Mâce, edeb 55, duâ 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/117.
1593 Tâdil-i erkân: Namazı bütün rükün ve esaslarını usulünce yerine getirerek edâ etmek.
1594 “Bu dünya hayatı aldatıcı ve geçici bir zevkten başka bir şey değildir.” (Âl-i İmran sûresi,
3/185)
1595 Bkz. Buhârî, cihâd 6, 73; Tirmizî, cihâd 17, 26; İbni Mâce, zühd 39; Dârimî, rikak 99.
1596 Buhârî, îmân 39; müsâkat 107; İbni Mâce, fiten 14; Dârimî, büyû’ 1.
1597 İcma: Müçtehit âlimlerin bir meselede ittifak etmesi. (Üzerinde icma edilen mesele dinen
delil sayılır).
1598 İnsanın en güzel surette yaratılışı.
1599 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1600 Allahım! Her asırda en büyük yardımcı, her devirde en büyük kutub olan.. sana yakınlığı
ve senin ona sevginin büyüklüğü, Mirac mucizesinde ortaya çıkan.. ve bütün velâyetler, onun bu
Mirac’ı sayesinde gerçekleşen Efendimiz Muhammed’e, onun bütün âl ve ashabına salât ve
selam eyle, âmin. Bütün hamdler âlemlerin Rabbi Allah’adır.
1601 Zeyl: İlave
1602 Hatve: Adım, basamak.
1603 Tâdil-i erkân: Namazı bütün rükün ve esaslarını usulünce yerine getirerek edâ etmek.
1604 “Öyleyse nefislerinizi temize çıkarmayın, kendinizi hatasız görmeyin.” (Necm sûresi,
53/32)
1605 “Allah’ı unutup da Allah’ın da kendilerine kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın!”
(Haşir sûresi, 59/19)
1606 “Sana gelen her iyilik Allah’tandır. Başına gelen her fenalık ise nefsindendir.” (Nisâ sûresi,
4/79)
1607 “O’nun Vechi (Zâtı ve rızası) dışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi,
28/88)
1608 “Öyleyse nefislerinizi temize çıkarmayın, kendinizi hatasız görmeyin.” (Necm sûresi,
53/32)
1609 “(Baksana) şu kendi heva ve heveslerini ilah edinen kimseye!” (Furkan sûresi, 25/43;
Câsiye sûresi, 45/23)
1610 “Allah’ı unutup da Allah’ın da kendilerine kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın!”
(Haşir sûresi, 59/19)
1611 “Sana gelen her iyilik Allah’tandır. Başına gelen her fenalık ise nefsindendir.” (Nisâ sûresi,
4/79)
1612 “Nefsini maddî ve manevî kirlerden arındıran, kurtuluşa erer.” (Şems sûresi, 91/9)
1613 “O’nun Vechi (Zâtı ve rızası) dışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi,
28/88)
1614 Hâtime: Sonsöz.
1615 Vücûd-u Vâcib’e nispeten başka şeylere var denilmemeli… Onlar varlık unvanına lâyık
değildir.
1616 Görünen sadece O’dur.
Otuzuncu Mektup
Matbu, A rapça İ ş âr ât ü’ l - İ ’ c âz tefsiridir.
Otuz Birinci Mektup
Otuz bir Lem’a’dır.
Otuz İkinci Mektup
Kendi kendine manzum tarzını alan matbu L e m aât risalesidir. Aynı
zamanda Otuz İkinci Lem’a olup Söz l e r’in sonunda  neşredilmiştir.
Otuz Üçüncü Mektup
Cenâb-ı Hakk’ı bilmeye pencereler açan “Otuz Üç Pencere”li risaledir; bir
yönde n Otuz Üçüncü Söz olduğunda n, Söz l e r’de neşredilmiş, buraya
alınmamıştır.
Gayba Dair İşaretler Hakkında Bir Takriz1617
Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh) Risale-i Nur hakkında verdiği gaybî
haberlerden bir parça olan bu kısım, Sikke-i Tasdîk-i Gaybî kitabında yer
alan Kur’an İşaretleri, üç Keramet-i Aleviye1618 ve Keramet-i Gavsiye1619
risaleleriyle birlikte, bilirkişilerin takdir edici raporlarına dayanılarak
mahkemelerce sahiplerine geri verilmiştir.
İmam Ali’nin (radiyallâhu anh)  Celcelûtiye’de Risale-i Nur hakkındaki üç
kerametinden birinin sekiz işaretinden Yedinci ve Sekizinci Remizlerin1620
bir parçasıdır. Sikke-i Tasdîk-i Gaybî kitabının 125’inci sayfasından
130’uncu sayfasına kadar olan kısımda yer alır.
Yedinci Remiz
Hazreti İmam Ali (radiyallâhu anh)  nasıl ki,
وََِِْٰ اُْْٰى أَِ َِ اََْْ.............................. 
وََََِِْ اُْْٰ أَِِْ َِ اَْوََِ ٍََ ََ ٍََْ َ إََِٰ 
1621وَاُْ ََ ُٰ ِِ اَُْ اََُُْْوفٌ ََِْامٍ ََْ وَََََْ 
diye birinci parçasıyla Yedinci Şuâ’a işaret etmiş, aynı şekilde bu parçayla
yüce bir tefekkürname ve tevhide dair yüks ek bir marifetname olan
Arapça Yirmi Dokuz uncu Lem’a’ya da işaret eder. İkinci kısımda, Yirmi
Dokuz uncu Lem’a’nın ardından gelen, “İsm-i Âzam ve Sekîne” denilen,
Cenâb-ı Hakk’ın en çok bilinen altı isminin1622 hakikatlerini gayet yüks ek
bir tarzda beyan ve ispat eden ve o altı ilahî ismin nüktelerini anlatan
Otuzuncu Lem’a’ya 1623َََِِْ اُْْٰ أَِِْ َِ اَْ cümlesiyle işarette
bulunur. Sonra o risalenin ardından gelen Otuz Birinci Lem’a’nın Birinci
Şuâ’ı olarak, otuz üç Kur’an ayetinin Risale-i Nur’a işaretlerini kaydedip
cifr1624 hesabı ile baştan başa huruf ilmi1625 risalesi gibi görünen, Kur’an’ın
bir mucizesi hükm ünde ki risaleye 1626ُُوفٌ ََِْامٍ ََْ وَََََْ cümlesiyle
işaret eder. Ardından 1627وَاُْ ََ ُٰ ِِ اَُْ اََْْ cümlesiyle de harflere
dair risaleyi takip eden, Âyetü’l-Kübrâ’dan ve başka Nur risalelerinden
oluşan ve Asâ-yı Musa adını alan, Hazreti Musa’nın âsâsı gibi dalâlet ve
şirkin sihirlerini bozan, Risale-i Nur’un şimdilik en son risalesine ismini
vererek işaret edip onun m anevî karanlıkları dağıtacağını müjdeler.
Evet, 1628وََِِْٰ اُْْٰى ifadesiyle Yedinci Şuâ’a işareti kuvve tli delillerle
ispatlandığı gibi, diğer bir mânâyla, gerçekten Risale-i Nur’un âyetü’l-
kübrâsı, yani en büyük delili hükm ünde ki ve çoğu risalenin ruhunu
kendinde toplayan Arapça Yirmi Dokuz uncu Lem’a’ya “müstetbeâtü’t-
terâkib”1629 kaidesiyle bakıyor, onu kısımlarına dâhil ediyor. Öyleyse
Hazreti İmam Ali de (radiyallâhu anh) bu fıkrada ona bakıyor diyebiliriz.
Hem diğer işaretlerin gös terdiği gibi, Mektubat’tan sonra Lem’alar’ı başka
bir ifade tarzı ile ima ediyor. En parlak “lem’a”nın yazılışını, dehşetli bir
zamanda hapis ve idamdan kurtulmak, emniyet ve selamet bulmak için
mecazi olarak ve işaretlerle bildiriyor. Hazreti Ali (radiyallâhu anh)  kendi
lisanını, büyük tehlikelerde bulunan müellif hesabına kullanarak وََِِْٰ
1630اُْْٰى أَِ َِ اََْْ yani, “Ya Rab! Beni kurtar, bana huzur ve emniyet
ver!” diye dua ediyor. Eskişehir Hapishanesi’nde idam ve uzun hapis
tehlikesi içinde yazılan Yirmi Dokuz uncu Lem’a’nın ve sahibinin
vaziyetine tam tamına tevafuk etmesi, bunu örtük olarak ve işaretlerle
gösteriyor. Bu yüzden diyebiliriz ki, Hazreti İmam Ali de (radiyallâhu
anh) ona işaret eder. Hem Cenâb-ı Hakk’ın isimleri hakkındaki altı nükte
olan Otuzuncu Lem’a risalesine bakarak 1631وََََِِْ اُْْٰ diyor. Diğer
işaretlerle hem Yirmi Dokuz uncu Lem’a’yı izlemesi.. hem ikisinin
isminin ve bahsettikleri ilahî isimlerin tevafuk etmesi.. hem sıkıntılı bir
gurbete ve perişan bir hale düşen müellifin, onun yazılmasının bereketiyle
teselli ve tahammül gücü bulması.. ve Hazreti İmam Ali’nin (radiyallâhu
anh) lisanıyla kendisi için yapılan َََِِْ اُْْٰ أَِِْ َِ اَْ yani, “İsm-i
âzam olan o ilahî isimler hakkındaki risalenin bereketiyle beni
perişanlıktan koru Yarabbi!” duasının meali, mecazi mânâsı ile tam
tamına o risaleye ve sahibinin vaziyetine tevafuk ediyor. Bu tevafuklarda
görüldüğü üzere, söz ve kelimelerdeki mecazî anlatımın neticesinde
Hazreti Ali (radiyallâhu anh)  ona gaybî olarak işaret ediyor diyebiliriz.
Hem madem Celcelûtiye’nin aslı vahiydir1632 ve o kaside esrarlıdır, gelecek
zamana bakıyor, gayba dair hadiseleri haber veriyor.
Ve madem Kur’an itibarıyla bu asır dehşetlidir ve Kur’an hesabıyla Risale-
i Nur bu ka ranlık asırda mühim bir hadisedir.
Ve madem apaçık derecede çok delil ve emareyle Risale-i Nur,
Celcelûtiye’nin içine girmiş, en mühim yerine yerleşmiş.
Ve madem Risale-i Nur ve eczaları, kısımları bu mevkiye lâyıktır, Hazreti
İmam Ali’nin (radiyallâhu anh) takdir eden, beğenen nazarına ve haber
vermesine liyâkat ve kıymetleri var.
Ve madem Hazreti İmam Ali’nin (radiyallâhu anh)  Sirâcü’n-Nur’u açık bir
şekilde haber verdikten sonra ikinci derecede, perdeli bir tarzda
Söz’lerden, ardından Mektup’lardan, Lem’a’lardan, risalelerdeki sırayla,
aynı makam ve aynı numaralarla, kuvve tli delillerin sevkiyle bahsi,
Risale-i Nur’a işaret ettiğini ispatlamış.
Ve madem başta
1633إِٰ َِْ أََْارٍ َِطِِِ اََْتََْأْتُ ِِِْ ِّٰ رُوِ ِِ اََْتْ 
beyti risalelerin başı ve Birinci Söz olan “Bismillah Risalesi”ne baktığı
gibi, büyük ve kapsamlı yeminin sonunda , risalelerin son kısımları olan
son “lem’a” ve “şuâ”lara.. bilhassa en büyük tevhid delillerinden biri ve
harika olan Arapça Yirmi Dokuz uncu Lem’a’ya.. Cenâb-ı Hakk’ın altı
isminden bahseden risaleye.. Kur’an harflerinin işaretlerine dair risaleye..
ve bilhassa şimdilik son şuâ olan ve Asâ-yı Musa misali, dalâletin bütün
manevî sihirlerini bozabilen mahiyetteki, bir mânâda “Âyetü’l-Kübrâ”
adını alan harika risaleye bakıyor gibi bir ifade tarzı görünüyor .
Ve madem bir tek meseledeki işaret ve deliller, meselenin birliği sebebiyle
birbirine kuvve t verir, zayıf bir münasebetle bir sızıntı dahi kaynağına
katılır. Elbette bu yedi esasa dayanarak deriz ki: Hazreti İmam Ali
(radiyallâhu anh) nasıl ki meşhur Sözler’e, Mektubat’tan bir kısmına ve
Lem’alar’dan en mühimlerine sırasıyla işaret etmiş. Aynen öyle de, َََِِْ
اُْْٰ أَِِْ َِ اَْ cümlesiyle Otuzuncu Lem’aya, yani müstakil
Lem’alardan sonunc usu olan, Cenâb-ı Hakk’ın altı ismine dair risaleye
beğenerek bakıyor. Ve 1634ُُوفٌ ََِْامٍ ََْ وَََََْ cümlesiyle Otuzuncu
Lem’a’nın ardından gelen, Kur’an harflerinin işaretlerine dair risaleyi
takdir edip işaretle doğruluyor. وَاُْ ََ ُٰ ِِ اَُْ اََْْ ifadesiyle de
şimdilik en son risale, tevhid ve imanın elinde Hazreti Musa’nın âsâsı gibi
harikalar gösteren ve en kuvve tli delil olan risaleyi övgüyl e, işaretlerle
gösteriyor. Bunun gibi bir ifade tarzından, çekinmeden şu hükm e
varıyoruz: Hazreti İmam Ali (radiyallâhu anh)  hem Risale-i Nur’u hem de
onun çok mühim parçalarını hakiki ve mecazi mânâlarla, işaret, ima ve
telvihlerle1635 haber veriyor. Kimin şüphe si varsa işaret edilen risalelere bir
kere dikkatle baksın. İnsafı varsa şüphe si kalmaz zannediyorum.
Buradaki işari ve mecazi mânâlarla getirilen delillerin en güzeli ve latifi,
aynı sıra korunarak verilen isimlerin münasebetidir. Mesela, yirmi
dokuz dan otuz ikiye kadar sıralamada, Yirmi Dokuz , Otuz, Otuz Bir ve
Otuz İkinci Söz’lere gayet uygun isimlerle.. başta Sözler’in başı olan
Birinci Söz’e, aynı besmele sırrıyla.. ve sonda  şimdilik risalelerin
sonunc usuna, mahiyetini gösteren, uygun birer isim vererek işaret etmesi
gerçi gizliyse de çok güz el ve latiftir.
Ben itiraf ediyorum ki, böyle makbul bir eserin mazharı olma makamına
hiçbir şekilde lâyık değilim. Fakat küçük, önemsiz bir çekirdekten koca
dağ gibi bir ağacı yaratmak Allah’ın kudretinin gereği, hususiyeti ve
âdetidir, büyükl üğüne  delildir...
Sizi yeminle temin ederim ki, Risale-i Nur’u övmekten maksadım, Kur’an
hakikatlerini ve iman esaslarını desteklemek, ispat ve neşretmektir.
Hâlık-ı Rahîmime yüz binlerce şükür olsun ki, beni kendime
beğendirmemiş, nefsimin ayıp ve kusurlarını bana göstermiş ve o nefs-i
emmareyi başkalarına beğendirme arzum kalmamış. Kabir kapısında
bekleyen bir adam ın, arkasındak i fâni düny aya riyakârca bakması
acınacak bir ahm aklık ve dehşetli bir zarardır.
İşte bu ruh haliyle, yalnız iman hakikatlerinin tercümanlığını yapan
Risale-i Nur’un doğru ve hak olduğuna  dair hoş ve ince bir noktayı
söyleyeceğim, şöyle ki:
Celcelûtiye Süryanice eşsiz, güzel demektir. İbareleri eşsiz ve güzel olan
Risale-i Nur, Celcelûtiye’de mühim bir yer tutup çoğu kez sızıntıları
göründüğünde n, kasidenin ismi ona bakıyor gibi verilmiş. Hem şimdi
anlıyorum ki, eskiden beri lâyık olmadığım halde bana verilen
“Bediüzzaman” lâkabı benim değildi, belki Risale-i Nur’un manevî bir
ismiydi. Görünen tercümanına emanet olarak takılmış. Şimdi o emanet
isim hakiki sahibine iade edilmiş.
Demek, Süryanice eşsiz ve güzel mânâsında –ve içinde tekrarı sebebiyle
kasideye verilen– “Celcelûtiye” ismi işaretlerle, bid’at zamanında çıkan,
eşsiz bir beyana sahip ve “bediüzzaman” yani zamanın harikası, benzersizi
olan Risale-i Nur’un hem ifade hem mânâ hem isim noktalarından eşsiz
güzelliğiyle münasebetini hissettiriyor… Bu ismin bir parça ona da
baktığını ve bu isme sahip eserde Risale-i Nur çok yer tuttuğu için buna
hak kazanmış olduğunu... t ahmin ediyorum.
1636رََ َ ُٰاَِْۤ إِنْ ََِۤ أَوْ أَََْْ
Sekizinci Remiz
Soru: Bütün kıymetli kitaplar içinde Risale-i Nur’un, Kur’an’ın işaretine,
iltifatına, Hazreti İmam Ali’nin (radiyallâhu anh) takdir ve alkışına1637 ve
Gavs-ı Âzam’ın1638 alâka ve müjdesine1639 mazhar olmasının hususi yönü
nedir? O iki zâtın kerametle Risale-i Nur’a bu kadar kıymet ve önem
vermelerinin hikmeti nedir?
Cevap: Malûmdur ki, bazen bir dakika bir saat, belki bir gün, be lki seneler
kadar ve bir saat bir sene, belki bir ömür kadar netice verir, mühim olur.
Mesela bir dakikada şehit olan bir adam bir velilik mertebesi kazanır…1640
Şiddetli, dondur ucu soğukt a ve düşmanın dehşetli hücumu sırasında bir
saat nöbe t, bir sene ibadet hükm üne geçebilir.1641
İşte aynı şekilde, Risale-i Nur’a verilen önem de zamanın öneminden.. hem
bu asrın Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) dinine ve şeaire1642
yaptığı tahribatın dehşetinden.. hem eskiden beri bütün ümmetin bu
ahirzamanın fitnesinden Allah’a sığınması yönünde n.. hem müminlerin o
fitnelerin saldırısından i manlarını kurtarması noktasındandı r. Risale-i Nur
öyle bir önem kazanmış ki, Kur’an ona kuvvetli işaretle iltifat etmiş,
Hazreti İmam Ali (radiyallâhu anh) onu üç kerametle müjdelemiş ve Gavs-
ı Âzam (radiyallâhu anh) kerametli bir şekilde habe r verip tercümanını
cesaretlendirmiş.
Evet, bu asrın dehşetine karşı taklidî1643 imanın dayandığı kaleler sarsılmış,
uzaklaşmış ve perdelenmiş olduğunda n, her mümine, dalâletin cemaatle
hücumuna karşı tek başına durmasını sağlayacak gayet kuvve tli tahkikî1644
bir iman lâzımdır. Risale-i Nur bu vazifeyi en dehşetli bir zamanda, en
lüzumlu ve nazik bir vakitte, herkesin anlayacağı bir tarzda, en derin ve
gizli Kur’an ve iman hakikatlerini gayet kuvve tli delillerle ispat ederek
yapıyor. O tahkikî imanı taşıyan hâlis ve sadık talebeleri de bulundukl arı
kasaba, köy ve şehirlerde –iman hizmeti itibarı ile âdeta gizli birer kutub
zât gibi– müminlerin manevî birer dayanak noktası olarak, bilinmedikleri,
görünmedikleri ve kendileriyle görüşülmediği halde inançlarının verdiği
manevî kuvve tle, cesur birer kumandan misali müminlere mânen güç ve
cesaret veriyorlar.
Eğer bir inatçı tarafından denilse ki: Hazreti İmam Ali (radiyallâhu anh)
bütün bu m ecazi mânâları iradesiyle, bilerek ifade etmemiş.
Biz de şöyle deriz: Farz edelim, Hazreti İmam Ali (radiyallâhu anh)
bilerek yazmamış, fakat sözler delildir ve emarelerin kuvve tiyle,
işaretlerle ve örtük bir şekilde mânâları içine alır. Hem madem o mecazi
ve işaretlerle bildirilen mânâlar haktır, doğrudur, hakikate uygundur  ve
onlar bu iltifata lâyıktır, deliller kuvve tlidir… Elbette Hazreti İmam
Ali’nin (radiyallâhu anh) böyle işaretlerle ifade edilen bütün mânâları
iradesiyle bildirecek büyük bir iltifatı farz edelim bulunmasa bile, üstadı
olan –Celcelûtiye vahiy olması yönüyl e1645 hakiki sahibi– Peygamber-i
Zîşan’ın (aleyhissalâtü vesselam) küllî teveccühü ve onun üstadının,
Üstad-ı Zülcelâl’i Cenâb-ı Hakk’ın kuşatıcı ilmi onlara bakar, onları irade
dairesine alır.
Bu konuda  benim hususi, kesin ve gözle görmüş derecede şüphe siz
kanaatimin bir sebebi şudur: Büyük zorluklar içinde, “âyetü’l-kübrâ”nın1646
en büyü k tefsiri olan Yedinci Şuâ’ı yazmakta çok zahmet çektiğimden,
kutsî bir teselliye ve teşvike cidden çok muhtaçtım. Şimdiye kadar tekrar
tekrar tecrübelerle bu gibi vaziyetlerimde Allah’ın inayeti, yani ihsanı ve
yardımı imdadıma yetişiyordu. Risaleyi bitirdiğim vakit hiç hatırıma
gelmediği halde, birden Hazreti Ali’nin bu kerametinin görünmesi bende
hiçbir şüphe  bırakmadı ki, bu da imdadıma yetişen diğer ilahî inayetler
gibi Rabb-i Rahîm’in bir inayetidir. İnayet ise aldatmaz, hakikatsiz olmaz.
Said Nursî
1617 Takriz: Bir eserin beğenildiğini ifade eden takdir yazısı.
1618 Hazreti Ali’nin kerameti.
1619 Abdülkadir Geylani Hazretlerinin kerameti.
1620 Remiz: İşaret.
1621 “... Âyetü’l-Kübrâ hürmetine beni musibetten kurtar, bana emniyet ve huzur ver! Senin
güzel isimlerinin hakkı için beni dağınıklıktan koru! O harfler Merih yıldızı [Mars] gibi yüksek ve
yücedir. Asâ-yı Mûsa ismiyle küfür karanlıkları dağılır.” (Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-
ahzâb [Evrâd-ı Şâzelî, Hazreti Ali’nin (kerremallâhu vecheh) Celcelûtiye’si] s. 516)
1622 Hazreti Ali (kerremallâhu vecheh) Kasîde-i Ercûzesi’nde, Cenâb-ı Hakk’ın altı isminin
(Ferd, Hayy, Kayyûm, Hakem, Adl, Kuddûs isimlerinin) İsm-i Âzam ve Sekîne olduğunu ifade
etmiştir. (Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s. 594-595)
1623 “Senin güzel isimlerinin hakkı için beni dağınıklıktan koru!” (Bkz. el-Gümüşhânevî,
Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s. 516)
1624 Cifr: Harflere verilen sayı kıymeti ile kelimelerden gayba dair haberler, tarih veya isimler
çıkaran ilim.
1625 Huruf ilmi: Harflerin sırları ve hikmetleri hakkındaki ilim.
1626 “O harfler Merih yıldızı [Mars] gibi yüksek ve yücedir.” (Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-
Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s. 516)
1627 “Asâ-yı Mûsa ismiyle küfür karanlıkları dağılır.” (Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb
(Evrâd-ı Şâzelî) s. 516)
1628 “Âyetü’l-Kübrâ hürmetine.” (Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s.
516)
1629 Asıl sözün etrafında birbirine bağlı, ikinci derecedeki mânâlar.
1630 “Âyetü’l-Kübrâ hürmetine beni kurtar, bana emniyet ve huzur ver.” (Bkz. el-Gümüşhânevî,
Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî –Hazreti Ali’nin (kerremallâhu vecheh) Celcelûtiye’si) s.
516)
1631 “Senin güzel isimlerinin hakkı için.” (Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı
Şâzelî) s. 516)
1632 Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s. 509-512.
1633 “Bismillah ile başlarım. Öyle ki, ruhum besmelenin içindeki gizli sırları keşfetmeye yine
besmele ile yol bulmuş ve kanatlanabilmiştir.” (Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb
(Evrâd-ı Şâzelî) s. 499)
1634 “O harfler Merih yıldızı [Mars] gibi yüksek ve yücedir.” (Bkz. el-Gümüşhânevî,
Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s. 516)
1635 Telvih: Kinayeli açıklama, izah.
1636 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286)
1637 Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s. 499, 509, 516.
1638 Abdülkadir Geylani Hazretleri.
1639 Bkz. el-Geylânî, el-Fethu’r-Rabbânî s. 265; el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı
Şâzelî) s. 562.
1640 Allah yolunda şehit olanların Cenâb-ı Hak tarafından mükâfatlandırılacaklarına dair bkz.
Bakara sûresi, 2/154; Âl-i İmran sûresi, 3/157, 169; Nisâ sûresi, 4/69, 74; Tevbe sûresi, 9/111.
1641 Bkz. ed-Deylemî, el-Müsned 2/273; el-Hâris İbni Ebî Üsâme, Müsnedü’l-Hâris 2/652.
Ayrıca Allah yolundaki bir günlük nöbetin, dünyadan ve içindekilerden daha hayırlı olduğuna
dair bkz. Buhârî, cihâd 5, 73; Müslim, imâre 112-115, 163.
1642 Şeair: Görüldüğünde İslam’ı hatırlatan, İslam’ın sembol haline gelmiş alâmetleri.
1643 Taklidî iman: Delillere dayanmayan, kalbde kök salmamış, sathi iman.
1644 Tahkikî iman: Sağlam, delillerle pekişmiş, kalbde kök salmış iman.
1645 Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s. 509-512.
1646 İsrâ sûresi 44. ayet: Yedi kat gök, dünya ve onların içinde olan herkes Allah’ı takdis ve
tenzih eder. Hiçbir şey yoktur ki Allah’ı hamd ile tenzih etmesin. Ne var ki, siz onların bu tenzih
ve takdislerini iyi anlayamazsınız. Bunca azametiyle beraber kullarının gaflet ve cürümlerine
karşı O, halimdir (çok müsamahalıdır), gafûrdur (çok affedicidir).”
Hakikat Çekirdekleri
Otuz beş sene önce basılan “Hakikat Çekirdekleri” isimli risaleden
vecizelerdir.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
اََُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ، وَاَةُ وَاَمُ َٰ َِ اََُِْْ 
1647ٍَُ وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ أَََِْ
1. Sıhhatsiz bir asrın, hasta bir unsurun (milletin, toplumun), sakat bir
uzvun ( ferdin, şahsın) reçetesi Kur’an’a uym aktır.
2. Muazzam, bahtsız bir kıtanın.. şanlı, talihsiz bir devletin.. değerli,
sahipsiz bir kavmin reçetesi İslam birliğidir.
3. Yeryüzünü, bütün yıldızları ve güne şleri tesbih taneleri gibi kaldırıp
çevirecek kuvve tli bir ele sahip olmayan kimse, kâinatta yaratıcılık dava
edemez, bir şey var ettiği iddiasında bulunamaz. Zira her şey, her şeyle
bağlıdır.
4. Haşirde bütün ruh sahiplerinin diriltilmesi, Cenâb-ı Hakk’ın kudreti
için, kış mevsiminde ölüme benzer bir uykuya  yatmış bir sineğe baharda
yeniden hayat ve vücut verilmesinden daha zor olamaz. Zira ezelî kudret
zâtîdir, kendindendir; değişmez, ona acz karışamaz, engeller müdahale
edemez… O nda mertebeler olamaz… H er şey ona  nispeten birdir.
5. Sivrisineğin göz ünü ya ratan, güne şi dahi O yaratmıştır.
6. Pirenin midesini tanzim eden, güne ş sistemini de O tanzim etmiştir.
7. Kâinatın bir eser gibi yazılmasında öyle bir i’caz1648 var ki, bütün tabii
sebepler –farz-ı muhal– iktidar sahibi, dilediğini yapmakta serbest olsalar
yine onun karşısında tam bir acz ile secde ederek َََُْ َ ُْرَةَ ََ إَِ أََْ
1649اَُِْ اَُِْ diyeceklerdir.
8. Sebeplere hakiki tesir verilmemiş; Cenâb-ı Hakk’ın birliği ve celâli
öyle ister. Fakat eşyanın mülk1650 yüzünde sebepler kudret eline perde
olmuştur; izzet ve azamet öyle ister. Ta ki kudret elinin mülk âlemindeki
kıymetsiz işlerle teması görülmesin.
9. Kudretin temas ettiği her şeydeki melekût yüzü şeffaftır, temizdir.
10. Şu gör ünen âlem, gayb âlemleri üstünde  dantelalı bir perdedir.
11. Bir noktayı tam yerinde var etmek için bütün kâinatı var edecek sonsuz
bir kudret lâzımdır. Zira şu büyük kâinat kitabının her bir harfinin,
bilhassa canlı olan her harfinin, he r cümlesine bakan birer yüzü, birer gözü
vardır.
12. Meşhurdur ki, ramazanın bittiğini gösteren bayram hilâline
bakılıyordu. Kimse bir şey görmedi. İhtiyar bir zât yemin ederek “Hilâli
gördüm.” dedi. Halbuki gördüğü hilâl değil, kirpiğinin kavisli beyaz bir
kılıydı. O kıl nerede, ay nerede? Zerrelerin hareketleri nerede, türleri
meydana getiren fail nerede?
13. Tabiat, misalî bir matbaadır, tab eden değil.. nakıştır, nakkaş değil..
yapılandır, yapan değil.. tezgâhtır, kaynak değil.. nizamdır, nizamı koya n
değil.. kanundur , kudret değil.. Cenâb-ı Hakk’ın irade sıfatından gelen
kanunlardır, haricî bir hakikat değil.
14. İnsan fıtratının şuurlu yüzü olan vicdandaki çekim ve cezbe, cazibeli
bir hakikatin cezbesiyledir.
15. Fıtrat yalan söylemez. Bir çekirdekteki büyüm e meyli der ki: “Ben
sümbülleneceğim, meyve vereceğim.” Doğru söyler. Yumurtada bir hayat
meyli var, der ki: “Piliç olacağım.” Allah’ın izniyle olur, doğru söyler. Bir
avuç su, donm a meyliyle şöyle der: “Fazla yer tutacağım.” Sağlam demir
onu yalancı çıkaramaz, sözünün doğruluğu demiri parçalar. Şu meyiller
iradeden gelen yaratılış kanunlarının tecellileri, cilveleridir.
16. Karıncayı reissiz, arıyı kraliçesiz bırakmayan Ezelî Kudret, elbette
insanlığı peygambersiz bırakmaz. Ayın yarılması, Resûl-u Ekrem’in şu
görünen âlemdeki insanlara (aleyhissalâtü vesselam) bir mucizesi olduğu
gibi, Mirac da melekût âlemindeki meleklere ve ruhanîlere karşı O’nun
büyük bir mucizesidir; peygamberliğinin velâyeti bu açık kerametle ispat
edilmiştir. Ve o parlak zât, şimşek ve ay gibi melekût âlemine ışık
saçmıştır.
17. Kelime-i şehadetin iki cümlesi birbirine şahittir. Birincisi ikinciye
(tümevarım yoluyla), ikincisi birinciye (tümdengelim yoluyla) delildir.
18. Hayat, kesrette yani sayısız şeyde bir çeşit birlik tecellisidir. Onun için
birliğe sevk eder. Hayat bir şeyi her şeye sahip kılar.
19. Ruh, haricî varlığa sahip şuurlu bir kanundur . Sabit ve daimî fıtrî
kanunlar gibi ruh da emir âleminden,1651 irade sıfatından gelmiş, kudret ona
hislerle anlaşılabilecek bir vücut giydirmiştir; su gibi akan bir latifeyi o
cevhere inci kabuğu yapmıştır. Mevcut ruh, makul kanunun kardeşidir.
İkisi hem daimîdir, hem emir âleminden gelmişlerdir. Şayet ezelî kudret
varlık türlerindeki kanunlara haricî bir vücut giydirseydi, ruh olurdu. Eğer
ruh vüc udu ç ıkarsa, şuuru başından indirse yine ölümsüz bir kanun ol urdu.
20. Işık ile mevcudat görünür, hayat ile onların varlığı bilinir. Her biri
birer anahtar, birer keşfedicidir.
21. Hıristiyanlık ya sönüp gidecek ya da saf haline döne rek İslamiyet’e
teslim olacaktır. Hıristiyanlık birkaç defa yırtıldı, Protestanlığa geldi.
Protestanlık da yırtıldı, tevhide yaklaştı. Tekrar yırtılmaya hazırlanıyor. Ya
sönecek ya da hakiki Hıristiyanlığın esasını içinde barındıran İslam
hakikatlerini karşısında görecek, teslim olacaktır. İşte bu büyük sırra
Hazreti Peygamber (aleyhissalâtü vesselam) işaret etmiştir: “Hazreti İsa
gökten inip gelecek, üm metimden olacak, şeriatımla amel edecektir.”1652
22. Avam halkı delilden ziyade kaynaktaki kutsiyet örnek alıp tâbi olmaya
sevk eder.
23. Şeriatın yüzde doks anı –zaruriyat ve herkesçe kabul edilmiş değişmez
esaslar– birer elmas sütundur . Üzerinde görüş ayrılığı olan, içtihada dair
meseleler yüzde ondur . Doksan elmas sütun on altının himayesine
verilmez. Kitaplar ve içtihatlar Kur’an’a dürbün olmalı, ayna olmalı;
gölge ve vekil olmamalı!
24. Her kabiliyet sahibi, nefsi için içtihat edebilir; teşri’ edemez (hüküm
koya maz).
25. Bir fikre davet, cumhur-u ulemanın (âlimlerin çoğun luğunun)
kabulüne bağlıdır. Yoksa davet bid’attır, reddedilir.
26. İnsan fıtraten kerem sahibi olduğunda n hakkı arıyor. Bazen bâtıl eline
gelir, onu hak zannederek koynunda  saklar. Hakikati kazarken –iradesiz
olarak– ba şına dalâlet düşer, onu ha kikat zannederek kafasına giyer.
27. Kudretin birbirinden pek şeffaf ve pek latif çok aynası vardır; sudan
havaya, havadan esîr maddesine, onda n misal âlemine, misal âleminden
ruhlar âlemine, hatta zamana ve fikre kadar çeşitleniyor. Hava aynasında
bir kelime, milyonlarca kelime olur. Kudret kalemi şu çoğalma sırrını pek
hayret verici şekilde gösteriyor. Yansıma ya hüviyeti ya da hüviyetle
beraber mahiyeti tutar. Kesif, katı bir maddenin yansımaları hareket eden
birer ölüdür. Nuranî bir ruhun kendi aynalarındaki timsalleri ise hayatla
irtibatlı birer surettir; aynı olmasa bile onda n farklı da değildir.
28. Güneş, yörünge sindeki hareketiyle silkinse meyveleri olan gezegenler
düşmez; silkinmezse yemişleri düşüp da ğılacaktır.
29. Fikrin nuru, kalbin ziyasıyla yani ışığıyla aydınlanıp kaynaşmazsa
karanlıktır, onda n zulüm fışkırır. Gözün karanlık beyazlığı yani gözakı,
ışık veren karanlık gecesi yani göz bebeğindeki siyah nokta ile
kaynaşmazsa göz görmediği gibi,1653 HAŞİYE aydınlık fikirler kalbin
süveydası1654 bulunmazsa basiretsizdir.
30. Kalb izanı1655 olmazsa ilim cehalettir. Taraftar olmak başka, inanmak
başkadır.
31. Bâtıl şeyleri iyice tasvir, saf zihinleri yoldan çıkarır.
32. Mürşit âlim koyun olmalı; kuş olmamalı. Koyun kuzusuna süt, kuş
yavrusuna kusmuk ve rir.
33. Bir şeyin varlığı, bütün kısımlarının varlığına bağlıdır. Yokluğu ise bir
parçasının yokluğuyl a mümkündür . Bu yüzden, zayıf adam iktidarını
göstermek için tahrip taraftarı oluyor, müspet yerine menfice hareket
ediyor.
34. Hikmet düsturları hüküm et kanunlarıyla, hak kaideleri kuvve t
usulleriyle buluşup ka ynaşmazsa halkta netice vermez.
35. Zulüm, başına adalet külâhını geçirmiş… Hıyanet, hamiyet elbisesini
giymiş… Cihada azgınlık ismi takılmış… Esarete hürriyet adı verilmiş.
Zıtlar suretlerini değiştirmiş.
36. Menfaat üzerine döne n siyaset, canavardır.
37. Aç canavara karşı muhabbet beslemek onun merhametini artırmaz,
iştahını açar. Hem dişinin ve tırnağının kirasını da ister.
38. Zaman gös terdi ki cennet ucuz değil, cehennem de lüzumsuz değil.
39. Dünya ca üst tabakadan bilinen insanlardaki meziyetler tevazu ve
mahviyet sebebiyken, tahakküm e ve kibirlenmeye sebep olmuştur.
Fakirlerin aczi, avam tabakanın fakirliği merhamet ve ihsan sebebiyken,
onların esaret ve mahkûm iyetleriyle neticelenmiştir.
40. Bir şeyde güzellikler ortaya çıktıkça ve şeref kazanıldıkça onu havas
tabakaya peşkeş çeker; kötülükler olunca avama bölüştürürler.
41. Gaye-i hayal olmazsa, unutulur veya unutmuş gibi yapılırsa zihinler
enelere dönüp e trafında gezerler.
42. Bütün ihtilâllerin ve fesadın asıl madeni, bütün rezilliklerin ve kötü
ahlâkın tetikleyicisi, kaynağı sadece iki cümledir:
Birincisi: “Ben tok olsam, baş kası açlıktan öl se bana ne !”
İkincisi: “İstirahatım için zahmet çek; sen çalış, ben yiyeyim.”
Birinci cümlenin kökünü kesecek tek bir deva var, o da zekâtın farz
oluşudur. İkinci cümlenin devası, faizin haram kılınmasıdır. Kur’an’ın
adaleti âlemin kapısında durup faize “Yasak, girmeye hakkın yok!” der.
İnsanlık bu emri dinlemedi, büyük bir tokat yedi. Daha müthişini yemeden
dinlemeli!..
43. Devletler, milletler savaşı yerini sınıfların savaşına terk ediyor. Zira
insan esir olmak istemediği gibi ücretli işçi olmak da istemez.
44. Bir maksadı gayrimeşru yol ile takip eden, çoğu kez maksadının
zıddıyla ceza görür. Avrupa sevgisi gibi gayrimeşru bir sevginin mükâfatı,
sonunda  sevdiğinin gaddarca düşmanlığıdır.
45. Geçmişe, musibetlere kader nazarıyla; geleceğe, güna hlara ise teklif
noktasında bakmak lâzımdır. Cebriye1656 ve Mutezile1657 burada barışırlar.
46. Çaresi bulunan şeyde acze, çaresi bulunmayan şeyde ağlayıp
sızlanmaya sığınmamak gerekir.
47. Hayatın yarası iyileşir. İslam izzetinin, namus ve milli şerefin yaraları
ise pek derindir.
48. Öyle zaman olur ki, bir kelime bir orduyu batırır, bir gülle otuz
milyonun m ahvına sebep olur.1658 HAŞİYE Öyle şartlar olur ki, küçük bir hareket
insanı âlâ-yı illiyyîne, yani yüceler yücesi mertebeye çıkarır… Ve öyle hal
olur ki, küç ük bi r fiil insanı esfel-i sâfilîne, aşağıların aşağısına indirir.
49. Bir tane doğru, bir harman yalanı yakar. Bir tane hakikat, bir harman
hayalden üstündür .
َ ََْمُ ِْ ُُومِ ِْقِ ُ َْلٍ َْلُ ُ ِْقٍ “Her sözün doğr u olmalı, fakat her
doğr uyu söylemek doğr u değil!”
50. Güzel gören, güz el düşünür. Güzel düşünen, ha yatından lezzet alır.
51. İnsanları canlandıran emel, öldüren üm itsizliktir.
52. Eskiden beri îlâ-yı kelimetullahı1659 ve İslam istiklâlinin devamı için
farz-ı kifaye1660 hükmünde ki cihadı üstlenerek kendini tek vücut olan İslam
âlemi için feda etmekle vazifeli ve hilafete bayraktar görmüş bu İslam
devletinin felaketi, İslam âleminin gelecekteki saadet ve hürriyetiyle telafi
edilecektir. Zira şu musibet, hayatımızın mayası olan İslam kardeşliğinin
gelişmesini harikulâde çabuklaştırdı.
53. Hıristiyanlığın malı olmayan medeniyet güzelliklerini ona mal etmek,
İslamiyet’in düşmanı olan gerilemeyi ona dost göstermek feleğin ters
dönm esine delildir.
54. Paslanmış, eşsiz bir elmas, daima parlak olan camdan üstündür .
55. Her şeyi maddede arayanların akılları gözlerindedir, göz ise
maneviyatta kördür.
56. Mecaz, ilmin elinden cehaletin eline düşerse hakikate döne r;
hurafelere kapı açar.
57. Cenâb-ı Hakk’ın ihsanından fazla ihsan, ihsan değildir. Her şeyi
olduğu gi bi vasıflandırmak gerekir.
58. Şöhret, insanın malı olmayanı da insana mal eder.
59. Hadis hayat madenidir ve hakikati ilham eder.
60. İhya-yı din, ihya-yı millettir; yani dinin diriltilmesi, milletin
diriltilmesidir. Dininin hayat bulması, hayatın nur udur.
61. İnsanlığa rahmet olan Kur’an ancak herkesin, en azından çoğunluğun
saadetini sağlayan bir medeniyeti kabul eder. Bugünkü medeniyet beş
menfi esas üzerine kurulmuştur:
• Dayanak nokt ası kuvve ttir… O nun ge reği ise tecavüzdür.
• Hedefi menfaattir… O nun ge reği ise birbirine sıkıntı vermektir.
• Hayatta düsturu mücadeledir… O nun ge reği ise çekişmedir.
• Kitleler arasındaki bağı, başkasını yutmakla beslenen ırkçılık ve menfi
milliyettir… O nun ge reği ise müthiş çarpışmalardır.
• Cazibeli hizmeti, heva ve hevesi cesaretlendirmek, arzuları tatmin
etmektir… O  heva ise insanın manevî suretinin boz ulmasına sebeptir.
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) şeriatının içinde sakladığı ve
emrettiği medeniyette ise:
• Dayanak nokt ası kuvve t yerine haktır ki, gereği adalet ve eşitliktir.
• Hedefi menfaat yerine fazilettir ki, gereği muhabbet ve karşılıklı
yakınlıktır.
• Birliği sağlayan, ırkçılık ve milliyet yerine din, vatan ve sınıf bağlarıdır
ki, gereği samimi kardeşlik, barış, huzur ve dışarıdan gelen saldırılara
karşı yalnız müdafaadır.
• Hayat düsturu mücadele yerine yardımlaşmadır ki, gereği birlik ve
dayanışmadır.
• Heva yerine hidayettir ki, gereği insanın ilerleyip yüks elmesi ve ruhun
kemâle ermesidir.
Varlığımızın koruyucusu olan İslamiyet’ten elini gevşetme, ona dört elle
sarıl, yoksa mahvolursun!
62. Umumi musibet, çoğunl uğun hatasıyla gelir. Musibet cinayetin
neticesi, mükâfatın mukaddimesidir.
63. Şehit kendini hayatta bilir. Ölüm sarhoşluğunu tatmadığından, feda
ettiği hayatı bitmemiş ve bâki görür. Yalnız daha temiz bulur.
64. Kur’an’ın tam ve mutlak adaleti, bir masumun hayatını ve kanını
bütün insanlık için de olsa ziyan etmez. İkisi kudret nazarında bir olduğu
gibi, adalet nazarında da birdir. Öyle insan olur ki, bencillikle, ihtirasına
mâni her şeyi, hatta elinden gelse dünya yı harap etmek, insanlığı
mahvetmek ister.
65. Korku ve  zayıflık, dışarıdan gelecek tesirlere cesaret verir.
66. Kesin faydalar, mevhum  (gerçekte olmadığı halde var kabul edilen)
zararlara feda edilmez.
67. Şimdilik İstanbul siyaseti, İspanyol hastalığı1661 gibi bir hastalıktır.
68. Deli adama “iyisin, iyisin” dense iyileşmesi, iyi adama “fenasın,
fenasın” dense fenalaşması nadir değildir.
69. Düşmanın düşmanı, düşman kaldıkça dosttur. Düşmanın dostu, dost
kaldıkça düşmandır.
70. İnadın işi: Şeytan birine yardım etse “melektir” der, ona rahmet okur.
Muhalifinde melek gör se “kılık değiştirmiş şeytandır” der, lanet eder.
71. Bir derdin dermanı başka bir derde zehir olabilir. Bir derman ölçüsünü
aşarsa dert getirir.
72. اََُِْْ اِ َِ اَُُ اٌَٰ َُِْ َِِِْ اََتِ
ٰ 
1662وَاَََُْ اِ َِ اَُُ اٌَٰ َُِْ َِِِْ اَََْتِ
73. Cemaatte tam sayılara benzer gerçek birlik olmazsa, toplama ve
çarpma onu ke sirli sayıların çarpımı gibi küçültür.1663 HAŞİYE
74. Adem-i kabul, kabul-ü ademle; yani kabulün yokluğu, yokluğu kabul
etmekle karıştırılır. Kabulün yokl uğu bi r şeyin delilinin yokl uğudur , bunun
delilidir. Yokluğun kabulü ise bir şeyin yokluğunun delilini ister. Biri
şüphe , biri inkârdır.
75. İmana dair meselelerde şüphe  bir delili, hatta yüz delili kenara atsa da
delil getirilen şeye zarar veremez. Çünkü bi nlerce delil var.
76. Sevad-ı azama, yani ümmetin çoğunl uğunun gittiği yola uyulmalı!1664
Çoğunl uğa dayandığı zaman, kayıtsız Emevilik en nihayet ehl-i sünne t
cemaatine girdi. Sayıca azınlıkta kalan, kendi düsturlarına uymakta
ciddiyet ve sağlamlık gösteren Alevîliğin az bir kısmı ise en nihayet
Râfızîliğe dayandı.
77. Hakta ittifak, ehakta1665 anlaşmazlık olduğunda n, bazen hak, ehaktan
ehaktır.. hasen, ahsenden1666 ahsendir. Herkes kendi yoluna “hüve
hakkun”1667 demeli, “hüve’l-hakku”1668 dememeli. Veyahut “hüve hasen”1669
demeli, “hüve’l-hasen”1670 dememeli!
78. Cennet olmazsa cehennem azap vermez.
79. Zaman ihtiyarladıkça Kur’an gençleşiyor, işaretleri açığa çıkıyor ve
anlaşılıyor. Nur ateş göründüğü gibi, bazen belâgatin şiddeti de mübalâğa
görünür.
80. Sıcaklığın dereceleri soğuğun araya girmesiyle; güzelliğin mertebeleri
ise çirkinliğin müdahalesiyledir. Ezelî kudret zâtîdir, kendindendir,
lâzımdır, zaruridir; acz ona karışamaz, onda  mertebeler olamaz, her şey
ona nispeten eşittir.
81. Güneşin tecellisinin feyzi olan timsali, denizin yüzünde ve bir
damlasında aynı hüvi yeti gösteriyor.
82. Hayat tevhid cilvesindendir, son nokt ası da birlik kazanıyor, bir oluyor.
83. İnsanlarda veli,1671 cumada duaların kabul olduğu dakika,1672 ramazanda
Kadir gecesi,1673 Cenâb-ı Hakk’ın güzel isimlerinde ism-i âzam1674 ve
ömürde ecel meçhul kaldıkça1675 diğerleri de kıymetli kalır, onlara önem
verilir. Yirmi senelik, sonu bilinmeyen bir ömür, sonu belli bin sene ömre
tercih edilir.
84. Dünya da güna h ve isyanın âkıbeti, ahiretteki azaba delildir.
85. Rızık, kudret nazarında hayat kadar mühimdir. Kudret çıkarıyor, kader
giydiriyor, inayet besliyor. Hayat kâinatın bütününde n süzülüp gelir,
görünür. Rızık ise öyle değildir, yavaş yavaş yayılır, düşündür ür. Açlıktan
ölmek yoktur. Zira bir canlı, bedende içyağı ve başka şeyler suretinde
depolanan gıda bitmeden önce ölüyor. Demek, âdeti terk etmekten
kaynaklanan hastalık öldürür; rızıksızlık değil.
86. Etobur vahşi canlıların helâl rızıkları, hayvanların sayısız
cenazeleridir; hem yeryüzünü t emizliyor hem rızıklarını buluyorlar.
87. Bir lokma kırk paraya, diğer bir lokma on kuruşa... Ağza girmeden
önce ve boğa zdan geçtikten sonra birdirler. Yalnız ağızda birkaç saniye
fark var. Müfettiş ve kapıcı olan tat alma duyus una lütufta bulunmak ve
onu m emnun e tmek için birden ona  çıkmak, israfın en sefihidir.
88. Lezzetler çağırdıkça, “Sanki yedim” demeli! “Sanki yedim”i düstur
yapan, “Sanki Yedim” isimli bir mescidi yiyebilirdi, yemedi.
89. Eskiden Müslümanların çoğu aç değildi, refah içinde yaşamak tercih
edilebilirdi. Şimdi açtır, zevk ve  lezzet içinde yaşamaya izin yokt ur.
90. Geçici lezzetten çok geçici eleme tebessüm etmeli, “hoş geldin”
demeli. Geçmiş lezzetler, “Ah, vah!” dedirtir. “Ah!”, saklı bir elemin
tercümanıdır. Geçmiş elemler, “Oh!” dedirtir. O “Oh”, gizli bir lezzetin ve
nimetin habercisidir.
91. Unutmak da bir nimettir. Yalnız günlük elemleri çektirir, birikmiş
elemleri unut turur.
92. Sıcaklığın derecesi gibi, her musibette bir nimet derecesi vardır. Daha
büyüğünü düşünüp küçükteki nimet derecesini görerek Allah’a şükretmeli.
Yoksa gözde büyüt erek üflenirse şişer, merak edilirse ikileşir… Kalbdeki
misali, hayali hakikate döne r… O  da kalbi döve r.
93. Her insanın, toplumda görmek ve görünmek için mertebe denilen bir
penceresi vardır. O pencere kıymetinden, boyunda n yüks ekse insan
kibirlenmekle uzamaya çalışacak; eğer kıymetinden alçaksa tevazu ile
eğilecek ki o seviyede görsün ve görünsün. İnsanda büyüklüğün ölçüsü
küçüklük, yani tevazudur. Küçüklüğün ölçüsü büyüklük, yani
kibirlenmektir.
94. Zayıfın kuvve tliye karşı izzet-i nefsi, yani gururu kuvve tlide
kibirlenme olur. Kuvve tlinin zayıfa karşı tevazuu zayıfta alçalma olur. Bir
idarecinin makamındaki ciddiyeti vakardır, mahviyeti1676 alçalmadır;
evindeki ciddiyeti kibirdir, mahviyeti tevazudur. Fert kendi adına yapınca
müsamahası ve fedakârlığı salih ameldir; başkaları adına olsa ihanettir,
faydasız ameldir. Bir şahıs kendi adına sineye çekebilir, iftihar edemez;
millet adına iftihar eder, sineye çekemez.
95. Bir neticeye ulaşmak için ön şartları yerine getirip işleri planlı yapmak
gerekirken her şeyi Allah’tan beklemek tembelliktir, netice için gerekenler
yapıldıktan sonra, tevekküldür. Çalışmanın meyvesine ve kısmetine rıza
kanaattir, çalışmaya meyli kuvve tlendirir. Mevcutla yetinmek
himmetsizlik, ga yretsizliktir.
96. Dinin emirlerine karşı itaat ve isyan olduğu gibi, tekvinî emirler
denilen yaratılış kanunlarına karşı da itaat ve isyan vardır. Birincisinde
mükâfat ve cezanın çoğu ahirette, ikincisinde umumiyetle dünya da olur.
Mesela sabrın mükâfatı zaferdir, tembelliğin cezası sefalettir, çalışmanın
sevabı servettir, kararlılığın mükâfatı üstün gelmektir. Eşitlik olmayan
adalet, adalet değildir.
97. Karşılıklı benzeyiş tezadın sebebidir.. uyum  dayanışmanın esasıdır..
nefsin küçüklüğü büyükl enmenin kaynağıdır.. zayıflık gururun madenidir..
acz muhalefetin menşeidir.. merak ilmin hoc asıdır.
98. Fâtır’ın yaratıcı kudreti ihtiyaçla, bilhassa açlık ihtiyacıyla başta
insan, bütün canlıları gemleyip düzene sokmuş. Hem âlemi karışıklıktan
kurtarmış hem ihtiyacı medeniyete üstad yaparak ilerlemeyi sağlamıştır.
99. Sıkıntı, haram zevk ve eğlencelerin rehberidir… Ümitsizlik, fikrin
dalâletinin; kalbin karanlığı, ruh sıkıntısının kaynağıdır.
100. 1677إِذَا َََ اَلُ َِسِ َََ اَءُ َِِ :Bir dost meclisine güzel bir
kadın girince riya, rekabet ve haset damarı uyanır. Demek, medeni
toplumda kadınların açılmasından köt ü ahlâk ortaya çıkar.
101. İnsanlığın kötülüklere bulanmış şimdiki hırçın ruhunda  mütebessim,
küçük cenazeler olan suretlerin, resimlerin rolü mühimdir.
102. Yasaklanmış heykel, ya taş haline gelmiş bir zulüm ya cisimleşmiş
bir heves veya vücut bulmuş bir riyadır.
103. İslamiyet’in herkesçe kabul edilmiş apaçık esaslarına tamamen
uyarak hakkıyla onun iç dairesine girmiş bir zâttaki genişletme meyli,
mükemmelleşme meylidir. Lâkaytlık ile o dairenin dışında sayılan birinde
ise tahrip meylidir. Fırtına ve zelzele zamanında, değil içtihat kapısını
açmak, belki pencereleri de kapatmak maslahattır, faydalıdır. Lâubal iler
ruhsatlarla1678 okşanmaz; azimetlerle,1679 şiddetle ikaz edilir.
104. Biçare hakikatler, kıymetsiz ellerde kıymetsiz olur.
105. Küremiz hayvana benziyor, hayat alâmetleri gösteriyor. Acaba
yumurta kadar küçülse bir çeşit hayvan olmayacak mıdır? Veya bir
mikrop, yerküremiz kadar büyüs e ona benzemeyecek midir? Hayatı varsa
ruhu da vardır. Âlem insan kadar küçülse, yıldızları zerreler ve atomlar
hükm üne geçse o da şuurlu bir hayvan olmayacak mıdır? Allah’ın böyle
çok ha yvanları var.
106. Şeriat ikidir:
Birincisi, âlemin küçük bir misali olan insanın fiillerini ve hallerini
düzene koya n, ke lâm sıfatından gelen bildiğimiz şeriattır.
İkincisi, insanın büyük bir misali olan âlemdeki hareketleri ve duruşları
düzene koyan, irade sıfatından gelen büyük yaratılış kanunlarıdır ki, bazen
yanlış olarak “tabiat” diye isimlendirilir. Melekler büyük bir ümmettir,
irade sıfatından gelen ve fıtrî şeriat denilen yaratılış kanunlarının
taşıyıcısı ve temsilcisidirler, o ka nunların suretini alırlar.
107. إِذَا وَازََْ ََْ ََاس ٍََُْ ُْدٍَِِ وَََاس اَِْْنِ
1680َٰى ِا ًَِ إِن اَِْْنَ َُرَةِ ٰۤ َُِ َِ ُرَةُ ٰۤ
108. Maddecilik manevî bir vebadır ki, insanlığın şu müthiş sıtmaya
tutulmasına sebep oldu, onu Allah’ın gazabına çarptırdı. Telkin ve tenkit
kabiliyeti genişledikçe o salgın hastalık da yayılır.
109. En bedbaht, en muzdarip, en sıkıntılı kimse işsiz adamdır. Zira
tembellik yokluğun biraderzadesidir,1681 çalışmak varlığın hayatı ve hayatın
uyanıklık halidir.
110. Faizin kap ve kapıları olan bankaların faydası, insanlığın fenası olan
dinsizlere, bunların en zalimlerine ve onların da haram zevk ve
eğlencelere en düşkünlerinedir. İslam âlemine mutlak zarardır, insanlığın
mutlak refahı nazara alınmaz. Zira gayrimüslim harbî1682 ise ve haddini
aşıyorsa hürmetsizdir, masum değildir.
111. Cumada hutbe dinin emir ve yasaklarını, herkesçe kabul edilmiş
esaslarını hatırlatır; nazarî fikirleri öğretmez. Arapça ifadeler bunları daha
yüce bir şekilde hatıra getirir. Hadis ile ayet karşılaştırılsa görülür ki, en
belâgat sahibi insan dahi ayetin belâgatine yetişemez, sözü ona  benzemez.
Said Nursî
Bu mektup, on iki sene önce yazılmış ve Sikke-i Tasdîk-i Gaybî
kitabında yer almış bir mektuptan bir parçadır.
Risale-i Nur’un bu vatan ve millete kazandırdığı büyük ve çok mukaddes
iki neticeyi ifade etmesi ve gerçekten o iki neticenin memlekette ve İslam
âleminde aynen gör ülmüş olması dolayısıyla bu m ektup çok m ühimdir.
1683ِِْ۪ ََُُْ
Risale-i Nur’un bu m übarek vatanın manevî bir kurtarıcısı olması yönüyl e,
şimdi iki dehşetli manevî belayı defetmek için matbuat1684 âlemi vasıtasıyla
görünmeye başlamasının, ders vermesinin zamanı geldi veya gelecek
gibidir, zannederim.
O dehşetli belâlardan biri: Hıristiyanlığı mağlup eden ve anarşiyi
yetiştiren, kuzeyde çıkan dehşetli dinsizlik cereyanının bu vatanı mânen
istila etmesine karşı Risale-i Nur, Zülkarneyn’in seddi gibi bir Kur’an
seddi vazifesi görebilir.
İkincisi: İslam âleminin bu mübarek vatanın ahalisine karşı pek şiddetli
itiraz ve ithamlarını yok etmek için matbuat diliyle konuş mak gerekir,
diye kalbime ihtar edildi.
Ben dünya nın halini bilmiyorum. Fakat Avrupa’da istila edercesine
hükm eden ve semavî dinlere dayanmayan dehşetli cereyanın her yeri
sarmasına karşı Risale-i Nur hakikatleri bir kale olduğu gibi, İslam
âleminin ve Asya kıtasının hâlihazırdaki itiraz ve ithamını yok etmeye,
eski muhabbet ve kardeşliğini geri getirmeye vesile olan, Kur’an’ın bir
mucizesidir.
Bu memlekette vatanını seven siyasilerin çabuk aklını başına alıp Risale-i
Nur’u bastırarak resmen neşretmeleri lâzımdır ki, bu iki belâya karşı siper
olsun.
Acaba yirmi senedir tahkikî imanı1685 bu vatanda pek kuvve tli bir şekilde
neşreden Risale-i Nur olmasaydı, bu dehşetli asırda, hayret verici inkılâp
ve infilâklarda bu mübarek vatan, Kur’an’ını ve imanını dehşetli
darbelerden tam koruyabilir miydi?
Said Nursî
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1686َ َُّٰ َ رَُْٰ َ رَُِ َ َْدُ َ َ َ َمُ َ ََُ َ َْلُ َ ُوسُ
İsm-i Âzam’ın hakkına, Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın hürmetine ve Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) şerefine, bu Mektubat’ı bastıranları ve
mübarek yardımcılarını Cennet-ül Firdevs’te ebedî saadete mazhar eyle,
âmin.
İman ve Kur’an hizmetinde daima muvaffak eyle, âmin.
Amel defterlerine Mektubat kitabının her bir harfine karşılık bin sevap
yazdır, âmin. Nurların neşrinde sebat, devam ve ihlâs ihsan eyle âmin. Yâ
Erhamerrâhimîn! Bütün Risale-i Nur talebelerini iki cihanda mesut eyle,
âmin.
İnsî ve cinnî şeytanların şerlerinden muhafaza eyle, âmin.
Ve bu a ciz ve biçare Said’in kus urlarını affeyle, âmin...
Bütün N ur Talebeleri nam ına
Said Nursî
Medine-i Münevvere’de bulunan mühim bir âlimin Risale-i Nur hakkında
yazdığı bir manzumedir:
GÖNÜLLER FATİHİ BÜYÜK ÜSTADA
Nuruyla bütün gönl ümü fetheyleyen Üstad!
Gönlüm seni kutsî heyecanlarla eder yâd.
İlhamıma can geldi beraat haberinle,
Müminleri şâd eyleyen1687 ulvî zaferinle.
Sıyrıldı ufuklardan o ka svetli bulutlar,
Göklerde melekler bu büyük ba yramı kutlar.
Milyonların imanını kurtardı cihadın,
Par-par yanar imanlı gönül lerdeki yâdın.
Coşturmada imanları, binlerle vecizen,
Tarihini kutsî heyecanlarla süzerken.
İlhamımı mest etti tecellâ-yı cemâlin,
Fatih gibi rehberleri andırmada halin.
Dağlar gibi sarsılmadın, en kor kulu günl erde,
Her ânı ölümler dolu tazyikin önünde .
Dünya lara dehşet salıyor sendeki iman,
Sarsılmayan imanına düşman bile hayran!
Rehber sana, zira Yüce Peygamberimizdir.
Ölmez eserin, ge nçliğe gösterdiğin izdir.
Kur’an-ı Kerîm’in ezelî feyzine erdin,
İnsanlığa iman ve kemâl dersini verdin.
Ey başlara cennetlerin ufkunda n inen taç!
Âlem senin irfanına, irşadına muhtaç.
Derya gibi nurlar taşıyor her eserinden;
Allah’a giden Nurcuların rehberisin sen!
Milyonları derya gibi coşturmada “Sözler”
Cennetteki âlemleri seyretmede gözler.
Hikmet dolu her cümlede, Kur’an’daki nur var,
Her lem’ada bin bir güne şin huz mesi çağlar.
“Nur yolcusu” insanlığa örnek olacaktır,
Kutsî heyecanlarla gönül ler dolacaktır!
Mefkûresi, günde n güne  erdikçe kemâle
Gark olmada iç âlemi, en tatlı visale.
Coştukça denizler gibi kalbindeki iman,
Bin ders-i hakikat veriyor ruhuna  Kur’an.
Âzâdedir İslam’ı saran tehlikelerden,
Davası temiz çünkü s iyasi lekelerden.
Her hamlesinin kuvve -i kutsiyesi vardır,
Vicdanları mest eyleyen ulvî sesi vardır.
Aşkın ezelî sırrına erdikçe gönül ler,
Yer yer dona tır ufkunu s evda dolu renkler.
Bir ülkeyi baştan başa fetheyledin ey Nur!
Nurun ol acaktır bütün insanlığa düstur.
Kur’an seni teyit ediyor mucizelerle,
Ey şanlı gönül  fatihi hiç durmadan ilerle!
Tarih-i hayatın dol udur harikalarla.
Hiç sönmeden âlemde güne şler gibi parla!
Manzume-i şemsiyeyi1688 temsil ediyorsun,
Heybetli fezalarda hız almış gidiyorsun.
İmanlı nesiller seni takip edecektir;
Yıllarca, asırlarca peşinden gidecektir!
Tarihi aşarken sen o iman dol u hızla,
Milyonları aşmış bütün evlâtlarınızla
Birden açılır ruhum a esrarlı bir âlem,
Vasfeyleyemez aşkımı, şiirimdeki nâlem1689...
Ali Ulvî Kurucu
HAKİKAT IŞIKLARI
Herkes bilmez gökt e ne var,
Görür onu göz  sahibi.
Parıldıyor güne ş kadar,
Hakikati umman gibi.
İster gönül  elbet huzur,
Âhir demde etmiş zuhur,
Âlemlere doğm uş o nur ,
Gökten inen ferman gibi.
Ferdiyeti1690 elhak ayan
Odur gönül lere sultan
Var mı bilmem ulu bur han,1691
Bu Bediüzzaman gibi!
Lisanından saçılır nur,
Cinnî okur , insan okur ,
Hûr-u cennet1692 işte bu “ Nur”
Gönüllerde cânân gibi.
Ahirzaman esrarını,
İhbar-ı gayb envârını,1693
Attı âlem ekdârını,1694
Doğdu ş ems-i tâbân1695 gibi.
Semâvâttan rahmet indi,
Akan göz yaşları dindi,
Küfr u da lâl yıldı, sindi,
Görünmeyen şeytan gibi.
Söndü ha in faaliyet,
Yıkıldı o de ccâliyet,
Halâs1696 buldu İslamiyet,
Tahta çıkan hakan gibi.
Ey yâreli şîr-i jiyan,1697
Bu hâb-ı gafletten1698 uyan!
Alemlere devr-i umran,
Asr-ı nüzûl-ü Furkan1699 gibi.
İklimlerde iman yeli,
Eser, gönül ler neşeli.
Öpsem o gül  koka n eli,
O bülbül-ü handân1700 gibi.
Âdemoğlu necat arar,
Hak daveti “Nur”larda var,
Ey şehriyâr-ı şehriyâr!1701
Sensin bize sultan gibi.
Arşa çıkan feryadımız,
Alındı şimdi dâdımız.1702
O sevgili üstadımız,
Gönülde Süleyman gibi.
Ey ekmel-i âhirzaman,1703
Sensin mahbub- u Müsteân,
Feda sana bu c ism ü can,
Hak yol unda  kurban gibi!
Said’i beklerdi yıllar,
Sensin gönül de muntazar,1704
Peygamberim vermiş haber
Olma bize pinhân1705 gibi.
Perdelenmişse zuhurun,
Gizlenmez haşmetli nurun,
Gölgesi olmaz ki nurun,
Firdevs’teki cânân gibi.
Ey hatib-i devr-i zaman!
Sürûr1706 buldu ke vn ü m ekân.
Seni bekler gizli-ayan,
Hep hastalar, Lokman gibi.
Nur yolunun kur banıyız,
Kehkeşânın1707 sâmânıyız,1708
O ateşin dum anıyız,
Ateş yanan kül han gibi.
Rânâ1709 rengin gül e benzer,
Ruh üf ürür, kokun e ser,
Ufkumuzda oldun s eher,
Tam ağaran bir tan gibi.
Ey cilvesi zahir rahmet,
Bari bizlere imdat et!
Kulun ol mak diler elbet,
Bahçenizde fidan gibi.
Pes gönl ümüz hep daim pes,
Ey ağlayan feryadı kes!
Boş geçmesin hiçbir nefes,
“Allah bes, gayri heves”!
Mehmed Kayalar
1647 Âlemlerin Rabbi, Rahman ve Rahîm Allah’a, üzerimizdeki hadde hesaba gelmez lütufları
adedince hamd ve senâ, bütün insanlığa rahmet ve kurtuluş vesilesi olarak gönderdiği habibi
Hazreti Muhammed’e (aleyhissalâtü vesselam), nezih aile fertlerine ve seçkin ashabına salât ve
selam olsun.
1648 İ’caz: Mucize derecesinde benzersiz söz. Benzerinin yapılması mümkün olmadığı için
herkesi şaşırtıp aciz bırakma.
1649 Sen her türlü eksiklikten, noksandan, hatadan uzaksın. Aslında bizim gücümüz, kudretimiz
de yok. Üstün kudret ve izzet sahibi, tam hüküm ve hikmet sahibi sadece sensin.
1650 Mülk ve melekût âlemleri: Varlığın, aynanın boyalı ve parlak taraflarına benzeyen, dış ve iç
yüzleridir. Melekût tamamen Yaratıcısına dönük, her şeyin şeffaf ve temiz olduğu, sebeplerin
tesirinin bulunmadığı âlemdir. Mülk âleminde ise sebepler, Yaratıcının izzetine ters hallere perde
ve vesile olurlar.
1651 Emir âlemi: Cenâb-ı Hakk’ın irade sıfatının tecelli ettiği, kâinatta olan ve olacak her şeyin
emrinin verildiği âlem. Bir nevi irade sıfatının arşıdır.
1652 Bkz. Buhârî, enbiyâ 50; Müslim, îmân 242; Ebû Dâvûd, melâhim 14; İbni Hibbân, es-Sahîh
15/233.
1653 HAŞİYE Meali: Gözün gündüze benzeyen beyazı, geceye benzeyen siyahlığıyla beraber
olmazsa göz, göz olmaz.
1654 Süveyda: Kalbde bulunan siyah nokta.
1655 İzan: Kavrayış, anlayış.
1656 İnsanın fiillerinde iradesinin payı olmadığını iddia eden bâtıl mezhep.
1657 İnsanın fiillerini tamamen kendisinin yarattığını iddia edip ilahî iradeyi yok sayan bâtıl
mezhep.
1658 HAŞİYE Sırp bir askerin Avusturya veliahdına attığı bir tek gülle Birinci Dünya Savaşı’nı
patlattı, otuz milyon insanın mahvına sebep oldu.
1659 Îlâ-yı kelimetullah: Allah’ın ismini ve İslam’ı yüceltmek, duyurmak.
1660 Farz-ı kifaye: Bir kısım Müslümanların yerine getirmesiyle bütün ümmetin üstünden
sorumluluğun kalktığı farz.
1661 İspanyol hastalığı: 1918-1920 yılları arasında salgın olan ölümcül grip.
1662 “Cemiyetteki yardımlaşma durgun şeyleri hareketlendirmeye, cemaatteki haset ve
kıskançlık da hareket edenleri durdurmaya sebep olur.”
1663 HAŞİYE Malûmdur ki, matematikte çarpma ve toplama işlemi sayıyı artırır. Dört kere dört,
on altı olur. Fakat kesirlerde çarpma ve toplama bilakis sayıyı küçültür. Üçte birin üçte birle
çarpımı dokuzda bir olur. Aynen onun gibi, insanlarda sağlık ve istikamet ile birlik olmazsa; sayı
arttıkça bunlar azalır, bozuk ve kıymetsiz olur.
1664 Bkz. Müslim, imâre 59; Tirmizî, fiten 7; Ebû Dâvûd, salât 46; Nesâî, imâre 48; İbni Mâce,
fiten 8, 22.
1665 Ehak: Daha doğru, en doğru.
1666 Hasen: Güzel. Ahsen: Daha güzel, en güzel.
1667 Yolum haktır.
1668 Hak, yalnız benim yolumdur.
1669 Yolum güzeldir.
1670 Güzel yalnız benim yolumdur.
1671 Bkz. Buhârî, sulh 8; Müslim, birr 138.
1672 Bkz. Buhârî, cum’a 37, talâk 24, deavât 61; Müslim, cum’a 13-15.
1673 Bkz. Buhârî, îmân 36, fazlü leyleti’l-kadr 2, 3, ta’bîr 8; Müslim, sıyâm 205-213.
1674 Bkz. İbni Mâce, duâ 9; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat 1/164.
1675 Bkz. Lokman sûresi, 31/34; Buhârî, istiskâ 29, tefsîru sûre (6) 1, (13) 1, (31) 2, tevhîd 4;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/24, 52, 58, 122.
1676 Mahviyet: Alçakgönüllülük.
1677 Zevk ve eğlenceye düşkün erkeklerin nefislerine uyarak kadınlaşması, kadınların
hayasızlıkla erkekleşmesine sebeptir. (Bu mânâya yakın hadisler için bkz. Buhârî, libâs 61;
Tirmizî, edeb 34; Ebû Dâvûd, libâs 28)
1678 Ruhsat: Kulların özürlerine dayalı olarak, meşru dairede tanınan kolaylık.
1679 Azimet: İbadetlerin eksiksiz ve mükemmel bir şekilde yapılması.
1680 Mikroskopla görülebilecek bir canlı ile insanın duyuları karşılaştırıldığında şaşırtıcı bir sır
görürsünüz. Bir hattat tarafından “yâ-sîn” harfleri içinde “Yâsîn sûresi”nin tamamı yazıldığı gibi,
insanın içinde de binlerce âlem vardır.
1681 Kardeş çocuğu, yeğen, kuzen.
1682 Dar’ül harpte bulunan, arada anlaşma bulunmayan, gayrimüslim kimse
1683 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
1684 Matbuat: Basın.
1685 Tahkikî iman: Sağlam, delillerle pekişmiş, kalbde kök salmış iman.
1686 Ya Allah, ya Rahman: Ey Zât’ı itibarıyla merhametli olan! Ya Rahim: Ey rahmetiyle
mahlûkatına merhamet eden! Ya Ferd: Ey eşi ve benzeri olmayan! Ya Hayy: Ey her zaman var
olan, diri olan, ezelî ve ebedî hayat sahibi olan! Ya Kayyûm: Ey kendi Zât’ı ile var olup, zeval
bulmayan ve bütün varlıkları varlıkta tutup onları yöneten! Ya Hakem: Ey hükmü geçersiz
kılınmayan Hâkim! Ya Adl: Ey tam adalet sahibi! Ya Kuddûs: Ey her şeyi tertemiz yapan ve
kendisi bütün eksiklerden uzak ve yüce Zât!
1687 Sevindirmek.
1688 Güneş sistemi.
1689 Feryat, inilti.
1690 Yegâne, biricik olma.
1691 Delil.
1692 Cennet hurileri.
1693 Nurlar.
1694 Kederler.
1695 Parlayan güneş.
1696 Kurtuluş.
1697 Kükremiş aslan.
1698 Gaflet uykusu.
1699 Kur’an-ı Kerîm’in indiği asır.
1700 Şen bülbül.
1701 Padişahlar padişahı.
1702 Adalet.
1703 Ahirzamanın mükemmeli.
1704 Beklenen.
1705 Gizli.
1706 Sevinç
1707 Samanyolu.
1708 Servet, zenginlik.
1709 Güzel, hoş.
Fihrist
BİRİNCİ MEKTUP
Dört Sorunun C evabıdır.
Birincisi: Hazreti Hızır’ın hayatı hakkındadır, o münasebetle hayatın beş
mertebesini gayet güzel ve ikna edici bir tarzda anlatır.
İkincisi: 1710اَِي َََ اَْْتَ وَاَْٰةَ ََُُِْْ أَُْ أََُْ ًََ ayetinde, ölümün bir
nimet suretinde ve mahlûk (yaratılmış) olarak anlatılmasının sırrını gayet
güzel bir şekilde ispatlar; ölümün de hayat gibi bir nimet ve yaratılmış
olduğunu bi ldirir.
Üçüncüsü: “Cehennem nerededir?” sorusuna cevap verir; cehennemin
yerini gayet akla uygun bir şekilde beyan eder ve gösterir. Küçük ve büyük
cehennem arasındaki farkı bildirip ilmî ve mantıkî bir tarzda ispatlamakla
beraber, Cenâb-ı Hakk’ın ahirette gayet muhteşem ve parlak bir şekilde
tecelli edecek azamet ve rubûbi yetinin büyük bir sırrına ve büyük
cehennemin yaratılışının bir hikmetine işaret eder. Aynı şekilde, cennet ve
cehennemin; yaratılış ağacının iki meyvesi, kâinat silsilesinin iki neticesi,
şu olup biten, akıp giden işlerin, hallerin ve yeryüzünün manevî
mahsullerinin iki mahzeni, lütuf ve kahrın iki tecelli yeri olduğunu
gösterir.
Dördüncü Soru’nun c evabında, fâni sevgililere duyul an mecazî aşk hakiki
aşka döndüğü gibi, insanın koca dünya ya karşı mecazî aşkının da iman
sırrı ile makbul bir hakiki aşka dönüş ebileceği gayet güzel ve ikna edici
bir şekilde ispatlanır.
İKİNCİ MEKTUP
Bu zamanda insanları irşada ve dini neşretmeye çalışanların zaruret
olmadıkça sadaka ve hediye kabul etmemeleri gerektiğini anlatır, bunun
sırrını dört sebebiyle bildirir. 1711إِنْ أَِْيَ إِ ََ ِّٰ ve اُِِا َْ َ ََُُْْ أًَْا وَُْ
1712َُُْونَ gibi insanlardan istiğna hakkındaki ayetlerin mühim bir sırrını
tefsir eder. Der ki: İlim ve dini neşretmeye çalışanlar, mümkün olduğu
kadar istiğna ve kanaat ile hareket etmezse hem dalâlet yolunda kilerin
ithamına hedef olur hem de ilmin izzetini koruyamazlar. Salihlik ve dini
neşretmek gibi ahirete ait hususlara karşılık hediye almak, ahiret
meyvelerini dünya da fâni bir surette yemek demektir.
ÜÇÜNCÜ MEKTUP
1713اَََْارِ اُِْ۝ََۤ أُُِْ ُِِْ yeminindeki yüksek bir i’caz nurunu.. وَاَََْ
1714َرَْهُ ََزِلَ َّٰ َدَ َُُْْنِ اَِِْ ayetinin teşbihindeki parlak bir i’caz
parıltısını.. ve 1715َُ اِي َََ َُُ اَْرْضَ ذًَُ َُْا ِ َََِِ ayetinde,
yerkürenin uçsuz bucaksız kâinatta yüzen, Cenâb-ı Hakk’ın bir gemisi
olduğunu gösteren parlak bir hakikati tasvir eder. Dünya dan cehenneme
göçmek için dalâlet ehlinin seyahatini.. bütün eşya bir tek Zât’a isnat
edilse vücûb derecesinde bir kolaylık olduğunu.. eşyanın var edilmesi
çeşitli sebeplere verilirse imkânsızlık derecesinde bir zorluk ortaya
çıkacağını gayet güzel ve ikna edici şekilde, özetle bildirir; iki mühim
i’caz nükt esini tefsir eder.
DÖRDÜNCÜ MEKTUP
1716وََْ ُْتَ اََِْْ ََْ أُۧوَِ ًَْا ًَِا ayetinin bir sırrının Risale-i Nur hakkında
tecelli ettiğini bildirir. Hem
Der Tarîk-i Nakşibendî lâzım âmed çâr terk:
Terk-i düny a, terk-i ukba, terk-i hestî, terk-i terk
düsturuna karşılık, aczmendî yolunda  pek mühim bir düsturu beyan eder.
Hem 1717أَََْ َُُْۤوا إَِ اَۤءِ ََُْْ ََْ ََََْ وَزََ وََ ََ ِْ ُُوجٍ ayetinin bir
sırrını; şiire benzer fakat şiir olmayan, muntazam fakat manzum olmayan,
gayet parlak fakat hayal olmayan, yıldızları konuş turan bir yıldızname ile
tefsir eder.
BEŞİNCİ MEKTUP
Şeriatın bir hizmetkârı ve vesilesi olan tarikata mensup bazı zâtların, ona
fazla önem verip tarikat ile kanaat ederek iman hakikatlerinin neşrinde
tembellik ve lâkaytlık göstermeleri münasebetiyle yazılmıştır. Velâyetin
üç kısmını beyan edip en mühim tarikat olan velâyet-i kübrânın, yani
büyük velâyetin, peygamber varisliği sırrıyla sünne t-i seniyyeye uymak ve
iman hakikatlerinin neşrinde özen gös termek olduğunu i spatlar.
Tarikatların en mühim gayesi, faydası ve nihayeti olan iman hakikatlerinin
açığa çıkmasının Risale-i Nur ile de olabildiğini.. ve Risale-i Nur’un
eczalarının o vazifeyi tarikat gibi fakat daha kısa bir zamanda gördüğünü
gösterir.
ALTINCI MEKTUP
1719َۤ إَِٰ إِ َُ ، َِنْ ََْا َُْ ََِْ ُّٰ۬ 1718ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ
ayetlerinin bir sırrını, birbiri içinde hissedilmiş beş çeşit hazin gurbetin
karanlığında imanın nuru, Kur’an’ın feyzi ve Rahman’ın lütfunda n gelen
bir teselli nurunu anlatarak tefsir ediyor. Bu mektup en katı kalbi de
ağlatacak derecede rikkatli, dokuna klıdır ve en ümitsiz, kederli kalbi dahi
ferahlatacak derecede nurludur.
YEDİNCİ MEKTUP
Hazreti Peygamber’in münafıkların ithamından beriliği, temizliği
hakkındaki
 ، ََ َٰ زٌَْ َِْ وَطًَا1720َ َنَ ٌَُ أََۤ أٍََ ِْ رَُِِْ وَِْٰ رَُلَ ِّٰ وََََ اَِ
1721زَوَََْ َِْ َ َُنَ ََ اَُِِْْ ََجٌ ِۤ أَزْوَاجِ أَدَِِِْْۤ
ayetlerinin mühim bir sırrını tefsir ediyor. Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) birden fazla evlilik yapmasının nefsanî
olmadığını.. aksine, sözleri ve fiilleri gibi hal ve tavırlarında görünen
şeriat hüküm lerine vasıta olmak için hususi dairesinde çok talebesi
bulunduğunu..ve  Hazreti Zeyneb’le evliliğinin sırf Allah’ın emri ve kader-
i rabbanî ile olduğunu bildiriyor. Eski zaman münafıklarınınki gibi yeni
zaman dinsizlerinin de tenkitlerini kesin bir şekilde kırıyor.
SEKİZİNCİ MEKTUP
1722َُّٰ ٌَْ ًَِ وََُ أَرَُْ ااَِِ diyen Hazreti Yakub’un (aleyhisselam)
Hazreti Yusuf’a (aleyhisselam) karşı hissiyatının aşk olmadığını.. belki
yüce bir şefkat mertebesi olduğunu.. şefkatin aşktan çok yüks ek ve keskin
bulunduğunu.. Rahman ve Rahîm isimlerine vesilenin şefkat olduğunu
bildirerek ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’ in güzel bir sırrını, َُّٰ ٌَْ ًَِ وََُ أَرَُْ
ااَِِ ayetinin parlak bir nükt esini tefsir ediyor.
DOKUZUNCU MEKTUP
Keramet, ikram, inayet ve istidraca1723 dair mühim bir kaideyi bildirir:
Kerametin ortaya konul ması zarar iken, ikramın ifade edilmesinin şükür
olduğunu.. en selametli kerametin, bilmediği halde ona mazhariyet
olduğunu.. hakiki kerametin ise kendi nefsine değil, belki Rabbine itimadı
artıran keramet olduğunu, yoks a bunun i stidrac olduğunu i fade eder.
Hem dünya  hayatını mutlu geçirmenin çaresinin, ahiret için verilen
şiddetli hisleri dünya nın fâni işlerine sarf etmemek olduğunu.. aşkın
mecazî ve hakiki iki türü bulunduğu gibi; hırs, inat ve istikbal endişesi
misali şiddetli hislerin de mecazî ve hakiki olmak üzere ikişer kısmı
bulunduğunu.. mecazî hislerin gayet zararlı ve kötü ahlâka sebep;
hakikilerin ise gayet faydalı ve güzel ahlâka vesile olduğunu i spatlar.
Hem İslam ile imanın mühim bir farkını bildirir. Yani İslamiyet hakka
tarafgirlik ve teslim olma, boyun eğme; iman ise hakkı kabul ve tasdiktir.
Yirmi sene önce dinsiz bir Müslüman bulunduğu gibi, şimdi de âdeta
gayrimüslim müminler var göründüğünü gös terir.
Hem Risale-i Nur eczalarının ne derece şiddetli bir şekilde İslamiyet’e
tarafgirlik hissi verdiğini, iman esaslarını ne kadar kuvve tli ve kesin ispat
ettiğini bildirir.
ONUNCU MEKTUP
İki Sorunun C evabıdır.
Birincisi:
َ َُْبُ َُْ َِْلُ ذَرةٍ ِ اَٰاتِ وََ ِ اَْرْضِ وََۤ أََُْ ِْ ذَِٰ وََۤ أََُْ
1725 ، وَُ َْءٍ أَََْْهُ ِۤ إَِمٍ ٍُِ1724إِ ِ َِبٍ ٍُِ
ayetlerinin bir sırrını tefsir eder. “İmam-ı Mübîn” ve “Kitab-ı Mübîn”in
neden ibaret olduğunu bi ldirir.
İkincisi: “Haşir meydanı nerededir?” sorusuna gayet akla uygun, mühim
ve parlak bir cevap verir.
ON BİRİNCİ MEKTUP
Dört ayrı bahistir. Bu dört mesele birbirinden uzak olduğunda n, bu mektup
perişan görünüy or. Bu perişan mektup münasebetiyle kardeşlerimi ihtar
ediyorum ki:
Bu küçük mektupları hususi bir surette, hususi bazı kardeşlerime
yazmıştım. Büyük mektuplar meydana çıktıktan sonra küçüklerin de
herkese gösterilmesi lâzım geldi. Halbuki intizamsız, karışık bir
suretteydiler. Onlar ne halde yazılmışsa öyle kalması gerekiyordu.
Sonradan tashih ve tanzim etmeye izinli değiliz!
İşte bu On Birinci Mektup, perişan bir surette, birbirinden çok uzak dört
meseleden ibarettir. Hem karışık hem perişandır. Fakat şairlerin ve
âşıkların zülf-ü perişaniyi sevdikleri ve beğendikleri gibi, bu mektup da
zülf-ü perişan tarzında, soğuk yapmacıklık karışmadan, asıl sıcaklık ve
tatlılığını muhafaza etmesi niyetiyle kendi halinde bırakılmış.
Bu Mektubun Birinci Bahsi: 1726إِن ََْ اَْنِ َنَ ًَِ ayetinin bir sırrını
tefsir eder, şeytanın vesveselerine kapılanlara mühim bir ilaç ve
merhemdir.
İkinci Mesele: Barla Yaylası; Tepelice, Çam, Katran, Ardıç, Kara kavak’ın
bir meyvesidir; Sözler’de yazıldığı için bur aya alınmamıştır.
Üçüncü ve Dördüncü Meseleler: Kur’an’ın i’cazı karşısında medeniyetin
aczini gösteren yüzlerce misalden ikisidir. Kur’an’a muhalif medenî
hukukun ne  kadar haksız olduğunu i spat eden iki örnektir:
Birincisi: 1727ََِِ ُِْ َ اََُِْْْ Tam adalet olan Kur’an hükm ü, kıza
mirastan üçte bir veriyor. Bu mesele medeniyetin miras hususunda  kıza
hakkından fazla hak vermekle büyük haksızlık etmiş ve merhamete
muhtaç o kıza zulmetmiş olduğunu ke sin bir şekilde ispatlıyor.
 ُ
İkincisi: 1728َُِِ اُسُ ayetinin bir sırrına dairdir. Mimsiz medeniyet nasıl
kıza hakkından fazla hak verdiğinden haksızlık etmişse, annenin hakkını
kesmekle daha çok haksızlık ettiğini gösterir. Bunun en muhterem bir
hakikat olan anne şefkatine karşı dehşetli bir haksızlık, vahşetli bir
hürmetsizlik, cinayet gibi bir hakaret, Cenâb-ı Hakk’ın rahmet arşını
titreten nimete karşı bir nankörlük ve toplum hayatına şifa veren bir şefkat
bağına bir zehir katmak hükm ünde  bir hata olduğunu i spat eder.
ON İKİNCİ MEKTUP
İlimle meşgul bazı dostların münakaşa ettikleri üç meseleye dair üç
sorularına üç kısa cevaptır.
Birincisi: “Hazreti Âdem’in cennetten çıkarılmasının ve bir kısım
insanların cehenneme atılmasının hikmeti nedir?” sorusuna kesin bir
cevap veriyor.
İkincisi: “Şeytanların ve şerlerin yaratılması, var edilmesi şer değil mi?
Çirkin değil mi? Cemîl-i Mutlak ve Rahîm-i ale’l-ıtlak’ın (hiçbir suretle
kayıtlı olmayan mutlak Rahîm’in) rahmetinin güzelliği buna  nasıl
müsaade etmiş?” sorusuna kesin cevap veriyor.
Üçüncüsü: “Masum insanlara ve hayvanlara musibet ve belâları musallat
etmek zulüm değil mi? Âdil-i Mutlak’ın adaleti buna  nasıl müsaade
ediyor?” sorusuna gayet ikna edici ve kesin bir tarzda cevap veriyor.
ON ÜÇÜNCÜ MEKTUP
Ehl-i dünya nın ve siyasetçilerin bana zulüm ve baskıları karşısında
susmamın, tahammülümün sebebini merak eden birçok kardeşimin çeşitli
sorularına Eski Said lisanıyla ve Yeni Said’in kalbiyle verilmiş ibretli ve
merak uya ndıran bir cevaptır.
Esası şudur : Hâlık-ı Rahîm’in rahmeti yâr ise herkes yârdır, her yer yarar.
Eğer O yâr değilse her şey kalbe bârdır, yani yüktür, herkes de düşmandır.
Allah’a hamd olsun, rahmet-i ilahî yâr olduğu için ehl-i dünya nın bana
ettikleri türlü zulmü çeşit çeşit rahmete çevirmiştir.
Serbestlik belgesi almak ve kanuns uz baskılardan kurtulmak için müracaat
etmememin bir iki mühim sebebini bildirir.
Özü: Ben zalim insanların mahkûm u değilim; belki adil kaderin
mahkûm uyum , ona müracaat ediyorum. Hem haksızlığı hak zannedenlere
karşı hak dava etmek bir nevi haksızlık ve hakka karşı bir nevi
hürmetsizliktir.
Hem bu mektup, dünya  siyasetinden kaçınmamın sebebini mühim bir
hakikatle anlatıyor.
ON DÖRDÜNCÜ MEKTUP
Telif edilmemiştir.
ON BEŞİNCİ MEKTUP
Altı Mühim Soruya Altı Mühim Cevaptır.
Birinci Soru: “Sahabiler velilerden büyük oldukları halde, sahabenin
içindeki fitneyi çeviren bozgunc uları neden velâyet nazarıyla
keşfedemediler ve bu, dört raşit halifeden üçünün şehit olmasıyla
neticelendi?” Bu soruya iki mühim makamla cevap veriliyor.
İkinci Soru: “Hazreti Ali’nin (radıyallâhu anh) zamanındaki savaşların
mahiyeti nedir? O savaşlarda ölen ve öldürenlere ne isim verilir?”
sorusuna gayet mühim ve merak uyandıran, düşündür ücü bir cevap
verilmiş.
Üçüncü Soru: “Âl-i Beyt’in başına gelen feci ve gaddarca muamelenin
hikmeti nedir?” Bu soruya gayet mühim bir cevap veriliyor.
Dördüncü Soru: “Ahirzamanda Hazreti İsa’nın (aleyhisselam) gökten
ineceği,1729 deccalı öldüreceği,1730 insanların umumiyetle hak dini kabul
edeceği ve kıyamet vaktinde ‘Allah Allah’ diyen bulunmayacağı1731 rivayet
ediliyor. Böyle umumiyetle imana geldikten sonra nasıl küfre gidilir?”
sorusuna merak uya ndıran, ha kiki ve mühim bir cevap veriliyor.
Beşinci Soru: “Kıyamet hadiseleri ölmüş insanların ruhlarına tesir edecek
mi?” sorusunun c evabında mühim bir hakikat beyan ediliyor.
Altıncı Soru: “1732ُ َْءٍ ٌَِ إِ وََُْ ayetinin hükm ü ahireti, cennet ve
cehennem ile oradakileri de içine alıyor mu?” sorusuna gayet mühim,
düşündür ücü ve kuvve tli bir cevap veriliyor. Şu soruları merak edenlere bu
risale büyük bi r iksirdir.
ON ALTINCI MEKTUP
اََِ َلَ َُُ اسُ إِن اسَ َْ ََُا َُْ ََُْْْ ََادَُْ إًَِ۠
1733وََُا ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ
ayetinin bir sırrını, başıma gelen bir hadise münasebetiyle “Beş Nokta” ile
tefsir ediyor.
Birinci Nokta: Hak ve hakikat olan Kur’an hizmetinin, bu zamanda çoğu
yalancılıktan ibaret, bid’at ve dalâlet olan siyasetten beni kesinlikle men
ettiğine dairdir.
İkinci Nokta: Ebedî hayata ciddi çalışmak ve zararsız, dosdoğru yolla
Kur’an’a hizmet etmek elbette siyasetin telaş ve gürültüsünde n çekilmeyi
gerektirdiğinden, ehl-i dünya nın hata ve hareketlerini hoş görmek değil,
belki kalblerimizi bulandırmaması için onl ara bakmamaktayız.
Üçüncü Nokta: Başıma gelen ağır baskı ve musibetlere karşı
tahammülümün m ühim bir sebebini iki hadiseyle beyan eder.
Dördüncü Nokta: Ehl-i dünya nın evhamlı sorularına cevaptır. O cevapta,
mecburen, Kur’an hizmetine ait bir keramet olarak hakkımızda gözle
görülen ve hiçbir şekilde inkâr edilemeyen birkaç ilahî inayet söyleniyor.
Beşinci Nokta: Ehl-i dünya nın katmerli bir zulümle bana teklif ettikleri
bid’at içeren kaidelerine karşı onları tam susturacak bir cevaptır.
On Altıncı Mektup’un Zeyli
Zalim ehl-i dünya nın ve dinsizlerin dünya larından, siyasetlerinden bütün
bütün çekildiğim halde, kendi hainliklerinden habbeyi kubbe yaparak
hakkımda gösterdikleri evham ve telaşa karşı Eski Said lisanıyla, ilmin
izzetini muhafaza için ağızlarına şiddetli bir tokat vurarak kafalarındaki
evhamı uçurur.
ON YEDİNCİ MEKTUP
Has bir kardeşime yazılmış küçük bir taziyenamedir. Gerçi bu mektup
görünüş te küçüktür, fakat faydası büyük ve ona ihtiyaç umumidir.
Çocukları buluğ çağına ermeden vefat eden anne ve babalara mühim bir
müjdedir. En üm itsiz ve kederli kalb, bu t aziyede hakiki bir teselli ve ferah
bulur. Bu mektup, küçük yaşta vefat eden çocukların bekâ âleminde ebedî,
sevimli birer çocuk olarak kalıp anne ve babalarının kucaklarına
verileceğini, 1734وَِْانٌ َُُونَ sırrıyla ebedî sevinç kaynakları olacağını ispat
eder.
ON SEKİZİNCİ MEKTUP
Üç Mühim Meseledir.
Birincisi: Evliyadan hakikati delilleriyle bilen zâtların keşif ile hak
gördüğü ve büyük ölçüde müşahede ettiği hadiselerin, şehadet âleminde
yani şu görünen âlemde bazen gerçeğe zıt şekilde, bazen de küçük bir
ölçüde tezahür etmesinin sırrını şirin ve güzel bir temsille anlatır.
İkinci Mesele: Vahdet-i vücud meşrebine dair gayet mühim bir hakikat ve
güzel bir izahtır. Vahdet-i vücudda n dem vuran ve onu merak eden, bu
İkinci Mesele’yi dikkatle okum alı. Çünkü vahdet-i vücud, kafa
karışıklığına yol açmış mühim bir meşrep ve hakikat ehlinin görüş
ayrılığına düşmesine sebep olmuş acayip bir yoldur. Bu İkinci Mesele,
onun mahiyetini gösterir ve ispat eder ki, o meşrep ehl-i sahvın (ilahî
hakikatlere uyanıkken vâkıf olanların) meşrebi değil, hem en yüks ek
meşrep de değil; ehl-i sahv olan sahabe ve sıddîk zâtların ve varislerinin
meşrepleri vahdet-i vücûdda n daha yüks ek, daha selametli, daha
makbuldür.
Üçüncü Meselesi: Kâinatın tılsımının üç mühim muammasından birinin
çözülmesine kısaca bir işarettir. O muammalardan birincisi Yirmi
Dokuz uncu Söz’de, ikincisi Otuzuncu Söz’de, bu üçüncüsü ise Yirmi
Dördünc ü Mektup’ta Kur’an-ı Hakîm’in sırrıyla tamamen keşfedilmiş ve
o tılsım çözülmüştür.
ON DOKUZUNCU MEKTUP
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mucizelerine dairdir. Üç
yüzden fazla mucizeyi beyan eder. Bu risale, Allah Resûlü’nün
(aleyhissalâtü vesselam) mucizelerini anlattığı gibi kendisi de o
mucizelerin bir kerametidir ki üç dört yönde n harika olmuştur.
Birincisi: Nakil ve rivayet olmakla beraber yüz elli sayfayı1735 HAŞİYE geçtiği
halde kitaplara müracaat edilmeden, ezbere, dağ ve bağ köşelerinde, üç
dört günde, her gün iki üç saat çalışmak suretiyle tamamının on iki saatte
telif edilmesi harika bir hadisedir; bu risaledeki Peygamber (aleyhissalâtü
vesselam) mucizelerinin kerametinin bir parıltısı olmuştur.
İkincisi: Bu risale uzun olmasına rağmen ne yazması usanç verir ne de
okundukç a tatlılığını kaybeder. Tembel kâtipleri öyle bir şevk ve gayrete
getirdi ki, bu sıkıntılı ve usançlı zamanda, bir sene içinde civarımızda
yetmişe yakın nüshası yazıldı. Peygamberlik mucizesinin bir kerameti
olduğuna  dair, bunu bi lenlere kanaat verdi.
Üçüncüsü: Acemi ve tevafuktan haberi olmayan kâtiplerin bize daha
tevafuk görünmeden önce yazdıkları nüshalarda “Resûl-u Ekrem”
(aleyhissalâtü vesselam) kelimesi bütün risalelerde ve “Kur’an” lafzı
beşinci parçada öyle bir tarzda tevafuk etti ki,1736 HAŞİYE zerre kadar insafı
olan bunu tesadüfe veremez. Kim gördüys e bunun kesinlikle gayba ait bir
sır, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mucizelerinin bir kerameti
olduğu hükm üne varıyor.
Bu risalenin başındak i esaslar çok mühimdir. Hem buradak i hadislerin
hemen hemen tamamı hadis imamlarınca kabul edilmiş ve sahih olmakla
beraber, Resûl-u Ekrem’in peygamberliğiyle alâkalı kesin hadiseleri
bildiriyor. Bu risalenin meziyetlerini söylemek lâzım gelse yine bunun
kadar  bir eser yazmak gerekeceğinden, arzulu olanları bu risaleyi bir kere
okumaya dav et ediyoruz.
On Dokuzuncu Mektup’un Beşinci ve 
Altıncı Nüktelerinin Fihristidir
Bu nüktelerde gayba dair haberler hakkındaki hadislerin birkaçı
zikredilmiştir. O hadisler Hazreti Hasan (radıyallâhu anh) ile Hazreti
Muaviye’nin (radıyallâhu anh)  savaş ve barışını.. Hazreti Ali (radiyallâhü
anh) ile Hazreti Zübeyr’in (radıyallâhu anh) savaşacağını.. Resûl-u
Ekrem’in pak hanımlarından birinin, mühim bir fitnenin başına
geçeceğini.. ve Hazreti Ali’nin (radıyallâhu anh)  katlini haber vermiş.
Hem o hadisler Hazreti Hüseyin’in (radıyallâhu anh) Kerbelâ’da katlini..
kendisinden (aleyhissalâtü vesselam) sonra Âl-i Beyt’inin katl ve sürgüne
maruz kalacaklarını.. Hazreti Ali’nin (radıyallâhu anh) hilafete önce
geçmemesinin sebebini.. hilafetin niçin Allah Resûlü’nün Âl-i Beyt’inde
devamlı kalmadığını.. saadet asrındaki o dehşetli fitnenin hikmetini..
Müslümanların bütün devletlere üstün geleceğini.. Hazreti Ebûbe kir
(radıyallâhu anh) ve Hazreti Ömer’in (radıyallâhu anh) hilafetlerinin
mahiyetini.. müşrik Kureyş reislerinin nerede öldürüleceklerini.. bir aylık
uzak bir mesafede Mûte Savaşı’ndan aynen haberler verdiğini.. Hazreti
Hasan’ın (radıyallâhu anh) hilafetini.. Hazreti Osman’ın (radıyallâhu
anh) Kur’an okurken şehit olacağını.. Abbasi devletini.. Cengiz ve
Hülâgu’yu.. ve İran’ın fethini bildirir. Hem Allah Resûlü, Habeş
hüküm darının cenaze namazını, vefatından haberi olmadan aynı vakitte
kılmıştır.
Hem o hadisler, Hazreti Fâtıma’nın (radıyallâhu anhâ)  vefatını.. Ebû
Zerr’in (radıyallâhu anh)  yalnız başına, bir dağda vefat edeceğini.. Ümmü
Haram’ın Kıbrıs’ta vefat edeceğini.. yüz bin insan öldüren Haccac
Zalim’i.. İstanbul’un fethini.. İmam Ebû Hanife’yi (radıyallâhu anh)..
İmam Şâfiî’yi (radıyallâhu anh).. ümmetin yetmiş üç fırka olacağını..
Kaderiye topluluğunu, Rafızîleri.. Hazreti Ali (radıyallâhu anh) sebebiyle
insanların iki kısım olacaklarını.. Fars ve Rum kızlarını.. Hayber
Kalesi’nin fethini.. Hazreti Ali (radıyallâhu anh) ile Muaviye’nin
savaşını.. Hazreti Ömer (radıyallâhu anh) sağ kaldıkça fitnelerin ortaya
çıkmayacağını.. Süheyl İbni Amr’ın (radıyallâhu anh) mühim bir
vazifesini.. aynı dakikada Kisra’nın oğlunun babasını öldürdüğünü..
Hâtıb’ın, Kureyş’e gizli mektup yazdığını.. Ebu Leheb’in oğlu Utbe’yi bir
aslanın parçalaması için ettiği beddua nın kabul olup aynen çıktığını.. Bilâl
Habeşî (radıyallâhu anh)  ezan okuduğu zaman Kureyşlilerin gizlice tenkit
ettiklerini.. Hazreti Abbas (radıyallâhu anh) iman etmeden önceki gizli
parasını.. Hazreti Peygamber’e (aleyhissalâtü vesselam) bir Yahudinin
sihir yaptığını.. sahabe meclisinde birinin dinden çıkacağını.. Hazreti
Peygamber’i (aleyhissalâtü vesselam) katle niyetlenenlerin iman
ettiklerini.. müşriklerin Kâbe duva rındaki yazılarını kurtların yediğini ve o
yazılar içinde yalnız Allah’ın isimleri bulunan kısımlara
dokunm adıklarını.. Beytü’l-Makdis’in fethinde büyük bir veba salgını
çıkacağını.. Yezid ve Velid gibi şerli reisleri haber vermiş ve “Bunda n
sonra onlar bize değil, biz onlara hücum edeceğiz.” diye bildirmiştir.
Bunlar gibi gayba dair pek çok ha ber bu iki nükt ede beyan edilmiştir.
On Dokuzuncu Mektup’un Birinci Zeyli
1737إَِ ََِ اََُِْْ۝وَاُْْاٰنِ اَِِْ۝ٰۤ
ayetlerinin mealinde yüzlerce ayetin en mühim hakikatleri olan Allah
Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğini “On Dört Reşha”
adıyla on dört kesin, parlak ve sağlam delille tefsir ve ispat eder, en inatçı
düşmanı dahi susturur. Allah Resûlü’nün peygamberliğini güne ş gibi
gösterir.
Ayın Yarılması Mucizesine Dair
Şu risale ayın yarılması mucizesine bu z amanın felsefecilerinin itirazlarını
“Beş Nokta” ile kesin bir şekilde reddeder, ona hiçbir engel bulunmadığını
gösterip sonunda  beş “icma” ile ayın yarılması hadisesinin gerçekleştiğini
kısaca ispatlar. Ve Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) ayın
yarılması mucizesini güne ş gibi gösterir.
On Dokuzuncu Mektup’un Zeyl’inin Bir Parçası
Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliği hakkındadır.
Mirac Risalesi’nin Üçüncü Esas’ının sonunda ki üç mühim müşkülden
birincisine dair “Şu büyük mirac niçin Muhammed-i Arabî’ye
(aleyhissalâtü vesselam) mahsustur?” sorusuna kısaca, özet şeklinde
verilen cevaptır.
Âyetü’l-Kübrâ Risalesi’nin, 
Allah Resûlü’nün Peygam berliğinden Bahseden 
On Altıncı Mertebesi
Kâinatın esaslarına, kâinattaki büyük varlıklara Hâlık’ını soran bir
seyyahın gördüklerinden bir parçadır, makam münasebetiyle buraya
alınmıştır.
YİRMİNCİ MEKTUP
1738ََْْ أَُ َۤ إَِٰ إِ ُّٰ ayetinin en mühim bir hakikatini bildiren,
َ إَِٰ إِ ُّٰ وََْهُ َ ََِ َُ َُ اُُْْ وََُ اَُْْ ُْ۪ وَُُِ
1739وََُ َ َ َُتُ َِِهِ اَُْْ وََُ َٰ ُ َْءٍ ٌَِ وَإَِِْ اَُِْ
beyanının on bir kelimesinde on bir müjde ve on bir kesin delil
bulunduğuna  dair bir mektuptur. Gerçekten hakiki tevhid mertebeleri
hakkındaki bu mektup bir kibrit-i ahmerdir,1740 büyük bir iksirdir. O derece
parlak ve o kuvve tli deliller gösteriyor ki, en inatçı dinsizleri dahi imana
getiriyor. On Dokuz uncu Mektup olan Allah Resûlü (aleyhissalâtü
vesselam) hakkındaki risale, kelime-i şehadetin ikinci kelâmı olan وَأََُْ أَن
1741ًَُا رَُلُ ِّٰ hükm ünü ne kadar kesin ve kuvve tli şekilde ispat etmişse,
bu Yirminci Mektup da kelime-i şehadetin birinci kelâmı olan أََُْ أَنْ َ إَِٰ
1742إِ ُّٰ hükm ünü o kesinlik ve kuvve tle ispat ediyor. Hakiki ve kuvve tli
imanı kazanmak isteyenler bunu okus un. Bilhassa Dokuz uncu Kelime
bahsinde ilahî ilim ve iradeyi çok açık bir şekilde ispat ettiği gibi, Onunc u
Kelime bahsinde de وََُ َٰ ُ َْءٍ ٌَِ deliliyle 1743 َ َُُْْ وََ َُُْْ إِ ٍََْ
وَاَِةٍ ayetinin mühim bir sırrını ve en muazzam bir hakikatini “Beş
Nükte”de bildiriyor. İman hakikatlerinin büyük bir tılsımını o beş nükte
ile çözüyor.
Yirminci Mektup’un Onuncu Kelimesine Zeyl
1744أََ ِِِْ ِّٰ ََِْ اُُْبُ ayeti ile
ٰٰۚ 
ََبَ ُّٰ ًََ رًَُ ِِ ََُۤءُ ََُُِنَ وَرًَُ ًََ ٍَُِ َْ َََِْنِ ًََۚ اََُْْ ِِّٰۚ َْ
1745أََُُْْ َ ََُْنَ
ayetinin en mühim ve en muazzam bir hakikatini üç temsille tefsir eder.
Ve her şeyin, bütün eşyanın Cenâb-ı Hakk’ın kudretiyle bir tek şey kadar
kolay olduğuna .. ilahî kudrete verilmediği vakit ise bir tek şeyin kâinat
kadar zor olduğuna  dair en mühim bir sırrı ve en muğlak muammayı gayet
kolay bir tarzda tefsir ederek çözer.
YİRMİ BİRİNCİ MEKTUP
Küçük bir mektuptur fakat gayet büyük bir ayetin büyük bir hakikatini
bildirdiği için ona  ihtiyaç büyükt ür.
إِ ََُْ َِْكَ اََِْ أَََُُۤ أَوْ ََُِ ََ َُْ ََُۤ أُف وََ َََُْْ وَُْ ََُ ًَْ
1746وَاِْْ ََُ ََحَ ال َِ اَِْ وَُْ رَب ارََُْْ ََ رََِ ًَِا۝ًَِ
ayetinin ayrı ayrı beş surette ihtiyar anne babaya şefkate dikkati
çekmesinin sırrını gösterir. Evinde ihtiyar anne babası, akrabası veya
Müslüman kardeşleri bulunanlar bu m ektubu okum aya çok m uhtaçtır.
YİRMİ İKİNCİ MEKTUP
“İki Bahis”tir.
Birinci Bahis
1747إَِ اُُِْْنَ إَِْةٌ ََُِْا ََْ أَََُْْ
1748اِدَْْ ِِ َِ أََُْ َِذَا اِي َََْ وَََُْ ََاوَةٌ ََُ وَِ ٌَِ
1749وَاَْظَِِ اََْْ وَاََِْ َِ اسِۘ وَُّٰ ُِ اَُِِْْ
ayetlerinin sırrıyla, müminleri kardeşliğe ve muhabbete davet ediyor.
Onları nifak ve şikak, yani bozgunc uluk ve anlaşmazlık ile kin ve
düşmanlıktan men edecek mühim sebepleri gösteriyor. Kin ve
düşmanlığın, müminler arasında hem hakikatçe hem hikmetçe hem
insaniyetçe hem İslamiyet’çe hem şahsî hayat ve toplum hayatı
bakımından hem manevî hayat yönünde n gayet çirkin, reddedilmiş ve
zulüm olduğunu kesin bir şekilde ispatlayıp zikredilen ayetlerin mühim
bir sırrını tefsir ediyor.
İkinci Bahis
1750إِن َّٰ َُ ازاقُ ذُو اُْةِ اَُِْ
1751وَََْ ِْ دَۤاٍ َ َُِْ رِزََْ۠ َُّٰ َْزَُُ وَإُِْ وََُ اُِ اَُِْ
sırrıyla, müminleri hırstan şiddetli bir şekilde men eden sebepleri
gösteriyor. Ve hırsın da düşmanlık kadar zararlı ve çirkin olduğunu kesin
delillerle ispatlayarak şu büyük ayetin mühim bir sırrını tefsir ediyor.
Hırsa düşenler, bu ikinci bahsi çok dikkatle okuyup değerlendirmelidir.
Kin ve düşmanlık hastalığına yakalananlar, tam şifalarını birinci bahiste
bulurlar.
İkinci bahsin hâtimesinde, zekâtın önemi ve İslam’ın esaslarından biri
olmasının hikmeti güzelce bildirilmekle beraber, hakikatli bir rüyada
görülen güz el bir hakikat beyan ediliyor.
Şu risalenin “Hâtime”sinde 1752أَُِ أََُُْ أَنْ ََُْ ََْ أَِِ ًَْ ََُُِْهُ ayeti, altı
derece başkalarını kınamayı kınamakla, insanın altı yönde n gıybetten men
edildiğini.. mucizevî ve harika bir i’caz ile gıybetin hem aklen hem kalben
hem insaniyet yönünde n hem vicdanen, yaradılış ve aynı millî kök ve
değerlere sahip olma bakımından kınanmış, reddedilmiş, çirkin ve zararlı
olduğunu kesin bir şekilde, Kur’an’ın i’cazına yakışacak bir tarzda
bildiriyor. Gıybet alçakların silahı olması yönüyl e, izzet-i nefis sahibi bir
kimsenin bu pis silaha tenezzül edip onu kullanmadığına dair şöyle
denilmiştir:
1753وَُ اَِْبٍ ُُْ َْ َ َُ ُُْأَُُ َِْ َْ ََاءٍ ٍَِِ 
YİRMİ ÜÇÜNCÜ MEKTUP
Bu mektubun birkaç bahsi var. Bütün bahisler yerine latif ve mânidar bir
tek bahis aynen yazıldı. Şöyle ki:
Kıssaların en güzeli olan Hazreti Yusuf (aleyhisselam) kısassının sonunu
haber veren 1754ََِ ًُِْ وَأَِِْْ َِِِ ayetinin ulvî, latif, müjdeli ve
i’cazlı bir nüktesi şudur: Diğer ferahlı, saadetli kıssaların sonunda ki ölüm
ve ayrılık haberlerinin elemi, kıssadan alınan hayalî lezzeti acılaştırıyor,
kırıyor. Bilhassa tam bir ferah ve saadet içinde bulunduğunu söylediği
sırada ölümü, ayrılığı haber vermek daha elemlidir, dinleyenlere “eyvah”
dedirtir. Halbuki şu ayet, Hazreti Yusuf kıssasının en parlak kısmıdır;
Mısır hüküm darı gibi olduğu, anne ve babasıyla görüştüğü ve
kardeşleriyle tanışıp kucaklaştığı, dünya da en büyük saadeti ve ferahı
tattığı bir sırada Hazreti Yusuf’un (aleyhisselam) vefatını şöyle bir surette
haber veriyor: Şu ferahlı ve saadetli vaziyetten daha mesut, daha parlak bir
hale ulaşmak için Hazreti Yusuf, Cenâb-ı Hak’tan ölümü istedi ve vefat
etti, o saadete erişti. Demek kabrin arkasında o düny evî, lezzetli saade tten
daha cazibeli bir saade t ve daha ferah bir vaziyet vardır; Hazreti Yusuf
(aleyhisselam) gibi hakikati gören bir zât ona kavuşmak için düny ada
gayet lezzetleri tattığı bir durumdayken gayet acı olan ölümü istedi. İşte
Kur’an-ı Hakîm’in şu belâgatine bak, Yusuf kıssasının sonunu nasıl haber
veriyor: Dinleyenlere elem ve üzüntü değil, aksine, bir müjde ve sevinç
katıyor. Kabrin arkası için çalışınız, hakiki saade t ve lezzet ondadı r
diyerek doğr u yolu bildiriyor. Hem Hazreti Yusuf’un yüce sıddıklık vasfını
gösteriyor ve şöyle diyor: Dünyanın en parlak ve en çok sevinç veren hali
bile ona gaf let vermez, onu k endine bağl amaz, o yine ahireti ister.
YİRMİ DÖRDÜNCÜ MEKTUP
Kâinatın hayret verici tılsımını ve çözülmesi zor muammasının en mühim
bir sırrını keşfedip çözen bir mektuptur ve en mühim sorulardan birinin1755
HAŞİYE cevabıdır. Şöyle ki:
“Cenâb-ı Hakk’ın yüce isimlerinden Rahîm, Kerîm, Vedûd’un gerektirdiği
şefkatli, hikmet ve fayda gözeten ve muhabbet içeren lütuflar pek müthiş,
korku veren ölümle, hiçlikle, yokluk ve ayrılıkla, musibet ve zorluklarla
nasıl ve ne şekilde bağdaşır?” sorusuna, kâinatın tılsımının üçüncü
muammasını halleden ve kâinattaki daimî faaliyetin gereklerini gösteren
“Beş Remiz” ile, gaye ve faydalarını ispat eden “Beş İşaret” ile cevap
veriyor. Bu mektup “İki Makam”dır. Birinci Makam “Beş Remiz”dir.
Birinci Remiz: İspat ediyor ki, Sâni-i Hakîm ne yaparsa haktır. Hiçbir
şeyin ve hiçbir canlının ona karşı hak dava edemeyeceğinin ve “şu iş
haksız oldu” diyemeyeceğinin sırrını kesin bir tarzda ispatlıyor.
İkinci Remiz: Hayret verici, müthiş, daimî bir suretteki Rabbanî
faaliyetin sırrını ve varlıkların sürekli yaratılıp değiştirilmesindeki büyük
hikmeti bildiriyor, yaratılışın en mühim bir muammasını çözüyor.
Üçüncü Remiz: Yok olan şeylerin hiçliğe gitmediğini, belki kudret
dairesinden ilim dairesine geçtiğini ve eşyadaki güzelliğe ait görünen
beğenme, şeref ve makamın Cenâb-ı Hakk’ın isimlerine ait olduğunu
gayet güzel bir şekilde ispat ediyor.
Dördüncü Remiz: Varlıkların sürekli değiştirilip yenilenmesinin; bir tek
sayfada, her dakikada ayrı ayrı mânidar mektupları yazmak gibi, kâinat
sayfasında Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin cilveleriyle ilahî cemâl, celâl ve
kemâlin sayısız ayetlerinin sınırlı sayfalarda sınırsız bir surette yazılması
olduğunu i spatlıyor.
Beşinci Remiz: İki mühim nükt edir.
Birinci Nükte: Vâcibü’l-Vücûd’a bağını iman ile hisseden insanın sonsuz
varlık nur una mazhar olduğunu.. ve  bunu hi ssetmeyenin, nihayetsiz yokl uk
karanlıklarına ve ayrılık elemlerine maruz kaldığını gösterir.
İkinci Nükte: Dünya nın üç yüzünün bulunduğunu bildirir. Görünen
yüzünde  yokluk, ayrılık, ölüm ve hiçlik var; Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin
aynası ve ahiretin tarlası olan1756 iç yüzlerinde ise yokluk, ayrılık, ölüm ve
hiçlik bir tazelenme, yenilenme, bekânın cilvelerini gösteren bir
vazifelendirme ve terhistir.
Bu Mektubun İkinci Makamı
Bir “Mukaddime” ile “Beş İşaret”tir.
Mukaddime: Cenâb-ı Hakk’ın hallâkıyetinden (yaratıcılığından) ve
tasarruflarından gayet büyük bir hakikati, muazzam ve muhteşem
kanunlarla bildiriyor. Mesela bir kuşun tüylü elbisesini değiştiren Sâni-i
Hakîm, aynı kanunla kıyamet vaktinde kâinatın suretini ve haşirde şu
görünen şehadet âleminin elbisesini de değiştirir.
Hem bir ağacın ne kadar meyvesi ve çiçeği bulunuyor sa her bir çiçeğin de
o kadar gayesi, her bir meyvenin de o kadar hikmeti bulunduğunu
gösteriyor.
Beş İşaret: Eşya yok olup gittikten sonra verdiği beş mühim netice itibarı
ile bir yönde n mevcut değilken beş yönde n mevcut kalıyor. Şöyle ki:
Her bir varlık yok olup gittikten sonra onun ifade ettiği mânâlar ve
arkasında bâki kalan misalî hüviyeti, misal âleminde muhafaza edilir.
Hem hayatı boyunc a geçirdiği haller ile “mukadderat” denilen hayat
hikâyesi misal âleminin defterlerinden olan misalî levhalarda yazılır.
Bunlar ruhanîlere daimî, mevcut bir mütalaa yeri olur. Hem cin ve
insanların, amelleri gibi ahiret pazarına ve âlemine gönde rilecek
mahsulleri, hayatı boyunc a geçirdiği haller ve Rabbine yaptığı türlü
tesbihat bâki kalır. Hem Cenâb-ı Hakk’a ait icraat ve sıfatların
görünmesine vesile olan çok şeyi arkasında bırakır, öyle giderler. Beş
İşaret, bu beş hakikati, kesin delil hükm ünde  makul ve makbul beş
temsille bildiriyor.
Yirmi Dördüncü Mektup’un Birinci Zeyli
1757ُْ َ ََُْۨا ُِْ رَ ََْ دَُۤؤُُْۨ ayetinin mühim bir sırrını beş nükte ile tefsir
eder. Duanın, kulluğun büyük  bir sırrı olduğunu.. kâinattan daimî bir
surette rubûbi yet dergâhına giden en büyük vesilenin dua olduğunu.. ve
duanın büyük tesiri bulunduğunu kesin bir şekilde ispatlar. Bununl a
beraber, külliyet kazanan ve devamlı bir duanın kesinlikle makbul
olmasına binaen, bütün ümmetin Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü
vesselam) salâvat namıyla dualarının neticesinde Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) ne kadar yüks ek bir mertebede bulunduğunu
gösterir. Duanın da üç mühim çeşidini zikreder. Hem der ki, duanın en
güzel ve en latif meyvesi, en leziz ve en hazır neticesi şudur:
Dua eden insan bilir ve dua ile bildirir ki, sesini işiten, derdine derman
yetiştiren, ona merhamet eden biri var; o Zât’ın kudret eli her şeye yetişir.
İnsan, bu boş, ıssız dünya da yalnız değil; Kerîm bir Zât var, ona bakar, onu
yalnızlık hissinden kurtarır.. sınırsız ihtiyaçlarını yerine getirebilir.. ve
sayısız düşmanını defedebilir… İnsan kendini böyle bir Zât’ın huzurunda
tasavvur ederek bir ferahlık ve sevinç duyup dünya  kadar ağır bir yükü
üzerinden atar, 1758اََُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ der.
Yirmi Dördüncü Mektup’un İkinci Zeyli
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) miracına ve mevlide dair üç
mühim soruya gayet ikna edici, mantıklı ve parlak bir cevaptır. Bu zeyl
gerçi kısadır, fakat gayet kıymetlidir. Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü
vesselam) mevlidine karşı şevk hi ssedenler bu kı sma çok iştiyak duya rlar.
Hâtimesinde gayet mühim bir mantık düsturu ile kâinatta en büyük ve
mükemmel ferdin, ‘üstad-ı küll’ün (her şeyiyle, herkesin üstadı) ve en
büyük sevgilinin Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) olduğunu ispat
eder.
YİRMİ BEŞİNCİ MEKTUP
Yâsin sûresinin yirmi beş ayetine dair “Yirmi Beş Nükte” olmak üzere
Cenâb-ı Hakk’ın rahmetinden istenmiş, fakat daha zamanı gelmediğinden
yazılmamıştır.
YİRMİ ALTINCI MEKTUP
1759وَإِ ََََْ َِ اَْنِ َْغٌ ََِْْ ِِّٰۚ إُِ َُ اُِ اَُِْ
sırrına dair “Şeytana ve taraftarlarına karşı Kur’an’ın bir delili” adıyla,
iblisi aciz bırakan ve azgınlık yolunda  gidenleri susturan gayet mühim bir
mektuptur.
Bu mektubun dör t bahsi var.
Birinci Bahis: En müthiş hücumunu def etmekle şeytanı öyle bir şekilde
susturur ki, içine girip saklanacağı, vesvese vereceği bir yer bırakmaz.
Şeytanı ve takipçilerini o kadar kuvve tli, akla dayanan ve kesin delillerle
susturur ki, şeytan olmasalar imana gelirlerdi. Fakat bu bahis maalesef cin
ve insî şeytanların gayet çirkin davalarını ve hilelerini bütün büt ün iptal ve
def etmek için onların çirkin fikirlerini farazî bir surette zikredip öyle
çürütüyor. Mesela diyor ki, “Farz edelim, dediğiniz gibi Kur’an, Allah
kelâmı değilse en basit ve sahte bir kitap olurdu. Halbuki meydandaki
eserleriyle göstermiş ki, en yüce kitaptır.” İşte bu gibi farazî tabirlerin
titreyerek yazılmasına mecbur kalınmıştır. Bu bahsin sonunda , şeytanın
Kaf sûresinin 1760(قٓۚ وَاُْْاٰنِ اَِِْ )fesahat ve selasetine dair verdiği bir
vesvese ve itirazı reddediliyor.
İkinci Bahis: Bir insanda vazife, kulluk ve zât itibarı ile üç şahsiyet
bulunduğunu, o şahsiyetlerin ahlâk ve eserlerinin bazen birbirine muhalif
olduğunu a nlatıyor.
Üçüncü Bahis:
1761َۤ أََ اسُ إِ َََُْْ ِْ ذٍََ وَأُْٰ وََََُْْ ًُُ وََََِۤ ََِرَُا
ayetinin toplum hayatındaki münasebetlere dair gayet mühim bir sırrını ve
insanların millet millet, kabile kabile yaratılmasının mühim bir hikmetini
“Yedi Mesele” ile tefsir eder. Bu bahis milliyetçilere mühim bir
dermandır. Şu zamanın en müthiş hastalığına gayet faydalı bir ilaçtır.
Hamiyet sahibi görünen sahtekârların, yalancı milliyetçilerin yüzlerindeki
perdeyi açar, sahtekârlıklarını gösterir.
Dördüncü Bahis: Altı sorunun c evabı olan “On Mesele”dir.
Birincisi: 1762رَب اَََِْ kelimesinin tefsirinde on sekiz bin âlem
denilmesinin hikmeti münasebetiyle Kur’an’dan birkaç nükt e beyan edilir.
İkinci Mesele: “Allah’ı bilmek, O’nun varlığını bilmekten farklıdır.”
cümlesi hakkında Muhyiddin Arabî, Fahreddin Razî’ye sormuş: “Bunda n
maksat nedir?” Cevabında marifetullaha dair gayet mühim bir mesele
anlatılmıştır.
Üçüncü Mesele: “1763وَََْ ََْ َِ اٰدَمَ ve 1764إُِ َنَ ظًَُ ًَُ ayetleri nasıl
bağdaşır?” sorusuna gayet güzel, nurlu ve mühim bir cevaptır.
Dördünc ü Mesele: “1765َدُوا إََُِْ َِ إَِٰ إِ ُّٰ hikmeti nedir?” sorusuna gayet
güzel ve nurlu bir cevaptır.
Dördünc ü Mesele’nin Zeyl’inde, vahdaniyetin yani Cenâb-ı Hakk’ın bir ve
benzersiz oluşunun gayet büyü k, geniş ve uzun bir deliline kısaca işaret
edilir.
ٰٰ ٰ
Beşinci Mesele: Yalnız “1766َۤ إَِٰ إِ ُّٰ diyen, 1767ٌَُ رَُلُ ِّٰ demeden
kurtulabilir mi?” sorusuna mühim bir cevaptır.
Altıncısı: Birinci Bahis’teki şeytanla münazarada çirkin tabirlerin
zikredilmesinin sebebini bildirir. Hem mühim bir temsille şeytanın
taraftarlarını en dar, en akıl dışı ve en nefret edilecek bir mevkiye
sıkıştırır. Meydanı, Kur’an talebeleri hesabına zapt ederek Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) her bir halinin, her bir hasletinin ve her
bir tavrının o kuvve tli temsile göre birer mucize hükm üne geçip
peygamberliğini ispat ettiğini gösterir.
Yedincisi: Çok vehme kapılan ve zarardan sakınmak gayesiyle bizden
uzaklaşan bazı dostların manevî kuvve tlerini artırmak için yazılmıştır.
Bazı maksatlarla hizmetimizden çekilen ve maksatlarının aksiyle tokat
yiyenleri, çok misalden yedi küçük misal ile anlatır. Gösterir ki, siperini
bırakıp kaçanlar daha çok ya ralanırlar.
Sekizincisi: Diyorlar ki: “Kur’an’daki sözlerin, kelimelerin, zikirlerin ve
tesbihlerin her birinden insanın manevî latifeleri hissesini istiyor.
Mânâları bilinmezse hisse alınmaz, öyleyse tercüme edilse daha iyi değil
mi?” Şu müthiş ve mugalâtalı (demagojiye dayanan) soruya karşı gayet
mühim, ibretli ve zevkli bir cevaptır. Kur’an lafızları ve peygamber
(aleyhissalâtü vesselam) beyanları mânâlara cansız ve ruhsuz elbiseler
değil; aksine canlı, feyiz veren ciltlerdir. Canlı bir beden soyulursa elbette
ölür. Hem nahve (sözdizimine) dayanan Kur’an lafızlarındaki i’caz ve
îcazın (vecizliğin) hakiki tercümeye engel olduğunu gös terir.
Dokuzuncusu: “Ehl-i Sünne t ve Cemaat olan hak ehli dairesinin dışında
veli zâtlar bulunabilir mi?” sorusuna mühim ve merak uyandıran bir
cevaptır.
Onunc usu: Kur’an-ı Hakîm’in hizmetinde bulunan bu biçare Said ile
görüşen ve görüşmeyi arzu eden dos tlara mühim bir düsturdur.
YİRMİ YEDİNCİ MEKTUP
Bu mektup, Risale-i Nur müellifinin talebelerine yazdığı, hakikatin ta
kendisi olan, çok latif ve güzel mektuplar ile Risale-i Nur talebelerinin
Üstad’larına ve bazen birbirlerine yazdıkları, Risale-i Nur’un
mütalaasından aldıkları parlak feyizleri ifade eden mektuplardan oluşan
çok zengin bir risaledir. Bu kitabın üç dört misli kadar büyüdüğü için
buraya alınmamıştır. Müstakil olarak Barla, Kastamonu, Emirdağ
Lâhikaları diye neşredilmiştir.
YİRMİ SEKİZİNCİ MEKTUP
“Sekiz Mesele” adıyla sekiz risaledir.
Birinci Risale Olan Birinci Mesele
Sadık rüyaların hakikatini ve faydasını gayet güzel ve hakikatli “Yedi
Nükte” ile beyan eder. Bu risale hem kıymetlidir hem merak uya ndırır.
İkinci Mesele Olan İkinci Risale
“Hazreti Musa (aleyhisselam) Hazreti Azrail’in (aleyhisselam) gözüne
tokat vurmuş.” mealindeki bir hadise dair mühim bir münakaşayı
kökünde n bitirir ve dinsizler tarafından bu türlü hadislere gelen itirazlara
set çeker. Bu risale küçüktür, fakat merak uya ndırır.
Üçüncü Mesele Olan Üçüncü Risale
Bu biçare, müflis Said’in ziyaretine gelenlerin ne niyetle görüşmeleri
gerektiğini beyan eder; sırf Kur’an-ı Hakîm’in hakikatlerinin ilancısı
olması itibarı ile görüşmek lâzım geldiğini anlatır. O görüşmenin mühim
faydalarını ve Said’in şahsiyetinin hiçliğinin nazara alınmayacağını, belki
ilancısı olduğu mukaddes dükkânın kıymetli cevherlerini nazara almak
gerektiğini “Beş Nokta” ile gayet güzel bir şekilde ispatlar. Bununl a
beraber, Kur’an hizmetinin kerametlerinden ve Rabbanî inayetlerden,
benim ve bazı kardeşlerimin mazhar olduğum uz pek çok inayetten, vuku
bulmuş ve kesin birkaç misali zikreder.
Bu risaleyi tamamlayan kısımda, risalelerin yazılmasında, bilhassa
telifinde ve bilhassa Yirmi Dokuz uncu Mektup’ta görünen harika bir
inayet anlatılır.
Dördüncü Risale Olan Dördüncü Mesele
Mescidimize iki defa saldırıldı, sonunc u defa da mescidimizi kapattılar.
Ondan iki veya üç sene önce yine mübarek bir misafirin gelmesiyle
mescidimize gayet vahşice ve zalimce tecavüz edildiğinden her taraftan
bana soruldu. Böyle herkesin merakını tahrik eden bir hadiseye gereğince
cevap vermek için Eski Said lisanıyla “Dört Nokta”dan ibaret mühim,
ibretli bir parçadır.
Beşinci Risale Olan Beşinci Mesele
Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’da tekrar tekrar 1768أَََ َُُْونَ.. أَََ َُُْونَ
buyrulmasının ve şükretmeyenlerin otuz bir defa 1769ََِي اَٰۤءِ رََُ ََُنِ
fermanıyla tehdit edilmesinin sırrını gayet yüce, tatlı, makul ve makbul
bir şekilde tefsir ediyor; insanın bir şükür fabrikası olduğunu ispatlıyor.
Kâinatın bir nimet hazinesi, şükrün ise onun anahtarı; rızkın da onun
neticesi ve şükrün başlangıcı olduğunu gayet güzel ve kesin bir şekilde
ispat ediyor.
Der tarîk-ı acz-mendî, lâzım âmed çâr çîz:
Acz-i mutlak, fakr-ı mutlak, şevk-i mutlak, şükr-ü mutlak ey aziz!
hakikat düsturundaki dördünc ü esas olan mutlak şükrün parlak ve yüks ek
hakikatini izah ediyor.
Altıncı Risale Olan Altıncı Mesele
Teksir Mektubat’ta neşredildiğinden bur aya alınmadı.
Yedinci Risale Olan Yedinci Mesele
1770ُْ َِِْ ِّٰ وَََِِْ۪ ََِِٰ َََُْْا َُ ٌَْ ِ ََُْنَ ayetinin, Risale-i Nur ve
hizmetkârları hakkındaki mühim bir sırrını ve “Yedi İşaret” adıyla yedi
Rabbanî inayeti bildiriyor. Nimetlere şükür suretinde bu yedi inayetin
söylenmesinin yedi makul sebebini beyan ediyor. Bu yedi küllî inayetin
harikalarına işaret olarak telif vaktinde kendi kendine iki sayfanın bütün
satır başlarında yirmi sekiz elif gelip Yirmi Sekizinci Mektup’un
mertebesine tevafuk ettiğini1771 HAŞİYE teliften bir zaman sonra fark ettik. Bu
yedi inayeti okuyan, Risale-i Nur eczalarının ne kadar mühim olduğunu,
Cenâb-ı Hakk’ın inayet nazarında ve himayesinde bulunduğunu bilecektir.
Bu yedi inayet küllîdir; kısımları, misalleri yetmişi geçer.
Hâtimesinde bir inayet sırrına dair mahrem bir sorunun cevabı vardır; yedi
inayetten birincisi olan tevafuklara gelen veya gelme ihtimali bulunan
evhamı kesin bir şekilde def eder. O hâtimenin sonunda  da Üçüncü
Nükte’de hususi ve umumi inayetlere dair mühim, ince bir rubûbi yet
sırrını ve mühim bir Rahmaniyet sırrını gösterir.
Sekizinci Risale Olan Sekizinci Mesele
Altı sorunun c evabı olan “Sekiz Nükte”dir.
Birinci Nükte: Tevafuklardaki gayba ait işaretlerin bütün Risale-i Nur
eczalarında cüzî-küllî bulunduğuna  dairdir.
İkinci Nükte: Tevafukların meziyetini, Allah lafzından başka niçin
Kur’an’da fevkalâde matlub1772 olmadığının sırrını beyan eder.
Üçüncü Nükte: Bir kardeşimizin fazla tedbirinin ve cesaretsizliğinin
yerinde olmadığını bildirir, bir müftünün Onunc u Söz’ü sığ tenkidine
güzel bir cevaptır. (Fakat bu ki taba dâhil edilmemiştir.)
Dördünc ü Nükte: “Haşir meydanında insanlar nasıl toplanacak, çıplak
olarak mı? Herkes dostlarını görebilir mi? Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü
vesselam) şefaat için nasıl bulacağız? Hadsiz insanlarla bir tek zât olan
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) nasıl görüşecek? Cennet ve
cehennem ehlinin elbiseleri nasıl olacak? Ve bize kim yol gösterecek?”
Merak edilen bu a ltı sorunun i kna edici ve akla uygun c evaplarıdır.
Beşinci Nükte: “Fetret devrinde Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) ecdadı bir dine bağlı mıydı?” sorusunun cevabında güzel bir
hakikat beyan ediliyor.
Altıncı Nükte: “Hazreti İsmail’den (aleyhisselam) sonra Hazreti
Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) ecdadından peygamber gelmiş
midir?” sorusuna gayet mühim bir cevaptır.
Yedinci Nükte: “Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) anne babasının
ve dedesi Abdülmuttalib’in imanları hakkında en sahih haber hangisidir?”
sorusuna gayet mühim ve makul bir cevaptır.
Sekizinci Nükte: “Amcası Ebu Talib’in imanı hakkında en doğru hüküm
nedir? Cennete girebilir mi?” sorusuna güzel bir cevaptır.
YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP
“Dokuz  Kısım”dır. İçinde yirmi dokuz  mühim nükte var. O dokuz  kısım,
büyük küç ük on ye di risaledir.
Birinci Risale Olan Birinci Kısım
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
اَِِْ۝إِكَ َُُْ وَإِكَ ََُِْ۝َِِ َْمِ اِ۝اَِْٰ اِِ۝اََُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ
َِاطَ اَِ أَََْْ ََِْْۙ۝اَاطَ اََُِْْ
1773َِْ اَُْْبِ ََِْْ وََ اَ
َُ اِۤي أََْلَ َََْ اَِْبَ ُِْ اَٰتٌ ََُْتٌ ُ أُم اَِْبِ وَأَُُ َََُِتٌۘ ََ اَِ ِ ُُِِْ
زٌَْ ََُِنَ َ ََََ ُِْ اَِْۤءَ اَِِْْ وَاَِْۤءَ َْوِِ۪ۚ وََ ََُْ َْوَُِۤ إِ ُّٰۢ وَااُِنَ ِ اِِْْ
1774َُُنَ اَٰ ِ۪ۙ ُ ِْ ِِْ رََۚ وََ َُ إِ أُۨوُ اََْْبِ
ayetlerinin bazı sırlarını “Dokuz Nükte” ile tefsir eder.
Birinci Nükte: Kur’an’a dairdir; “Kur’an’ın sırları bilinmiyor ve tefsirciler
hakikatini anlamamışlar.” diyenlere karşı mühim bir cevaptır.
İkinci Nükte: Kur’an-ı Hakîm’deki 1776، وَاِْ وََُٰ1775وَاِ وَاُْنِ gibi
yeminlerde bulunan mühim bir hikmeti beyan eder.
Üçüncü Nükte: Sûrelerin başındaki ilahî birer şifre olan ‘hurûf-u
mukatta’aya dairdir.
Dördünc ü Nükte: Kur’an-ı Hakîm’in hakiki tercümesi mümkün
olmadığından ve manevî i’cazındaki yüce üslûp tercümeye gelmediğinden,
mühim bir beyanla Kur’an’ın üslûbunda ki bir i’caz parıltısını gösterir.
Beşinci Nükte: 1777اََُْْ ِِّٰ cümlesinin ifade ettiği mânânın en kısasının bir
satır kadar olduğunu ve  hakiki tercümesinin mümkün ol madığını anlatır.
Altıncı Nükte: 1778إِكَ َُُْ وَإِكَ ََُِْ’deki birinci çoğul mânâsını ifade eden
“nûn”  harfine dair mühim bir sırrı, nurlu bir hal ve hakikatli bir hayal
içinde beyan eder.
Yedinci Nükte: 1779َِاطَ اَِ أَََْْ ََِْْ۝اَِِْ اَاطَ اََُِْْ ayetlerinin
mühim ve nuranî sırrının beyanında, bid’atlar çıkarmanın icadının ne
kadar çirkin ve zararlı olduğunu gös terir.
Sekizinci Nükte: İslam şeairinin amme hukuku hükm ünde  olduğuna  dair
mühim bir sırrı bildirir.
Dokuzuncu Nükte: Şeriata dair meselelerin “taabbüdî” (sırf emrolunduğu
için yapılan) ve “mâkulü’l-mana” (hikmeti akılla kavranabilen) diye iki
kısım olduğunu;  taabbüdî  kısmın, hikmet ve maslahatların farklılaşsa da
değişmemesinin sırrını beyan eder. Ve ezanın faydasının yalnız bir köy
ahalisini namaza davet etmek değil, belki kâinat sarayında mevcudata
karşı bütün m ahlûklar namına tevhidi ilan etmek olduğunu bi ldirir.
İkinci Risale Olan İkinci Kısım
1780َُْ رَََنَ اِۤي أُِْلَ ِِ اُْْاٰنُ ًُى ِسِ وَََتٍ َِ اُْٰى وَاَُْْنِ ayetinin büyük
bir sırrını, ramazan orucunun yetmiş hikmetinden dokuz unu anlatarak
tefsir eder. Bu dokuz  hikmet o kadar hakiki, kuvve tli ve cazibelidir ki,
Müslüman olmayan da onları görse oruç tutmak için büyük bir şevk ve
heves duya r. Kendine Müslüman deyip oruç tutmayanların, bu hikmetler
karşısında utanç ve hatalarından ezilmeleri gerektiğini bildirir.
Üçüncü Risale Olan Üçüncü Kısım
Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın i’caz türlerinden gözle görülecek kısmının
beş altı yönünde n birini, Kur’an’ı yeni bir hatla yazarak göstermeye
dairdir. Allah’a hamdolsun, öyle bir Kur’an yazıldı. Hafız Osman hattıyla
ümmetçe makbul Kur’an’ın sayfa ve satırlarını aynen muhafaza etmekle
beraber, Allah lafzı Kur’an’ın tamamında 2806 defa tekrar ettiği halde,
nadir ve nükteli istisnalar hariç, gerisinin tevafuk olduğunu anladık, sayfa
ve satırlarını değiştirmedik. Yalnız biz tanzim ettik. O tanzimden harika
bir tevafuk ortaya çıktı. Yazdığımız Kur’an’ın parçalarını kalb ehli bir
kısım zâtlar görmüş, Levh-i Mahfuz hattına yakın olduğunu kabul
etmişler. Bu risale ise Kur’an’ın tevafuklarına dair olması münasebetiyle,
sırf gayba dair bir işaret olarak, hiçbirimizin haberi olmadan, ilk telif ve
birinci müsveddesinde on bir “Kur’an” kelimesinin bir tek sayfada, birer
satırda, bir sırada düz bir hat ile tevafukları, Kur’an tevafuklarındaki bir
i’caz parıltısının şu risalede bu harika letafeti gösterdiği hususunda
görenlere kanaat verdi.
Bu kısmın geri kalan meseleleri ile “Dördünc ü Kısım” tevafuklara dair
olduğu i çin tevafuklar hakkındaki fihrist ile yetinilmiştir.
Dördüncü Kısım Olan Dördüncü Risale
“Üç Nükte”dir.
Birinci Nükte: Kur’an’da, “Kur’an” kelimesinin çok sırlarından birini;
altmış dokuz  yüce ayette latif ve mânidar sayfalar arkasında tevafukla
birbirine baktıklarını ve o yüce ayetlerin mânen birbirinin hakikatini
kuvve tlendirdiklerini göstermek için.. Kur’an tilaveti sevabını, zikir
faziletini ve tefekkür ubûdi yetini birden kazanmak isteyenlere, evrad
türünde n gayet güzel bir Kur’an hizbi olarak yazılmıştır.
İkinci Nükte: Kur’an-ı Hakîm’de “resûl” kelimesinin tekrarındaki sırların
tevafuk yönlerinden birine işaret eder. Yüz altmış ayetteki “resûl”
kelimesi birbirine tevafukla mânidar bir şekilde baktığı gibi,1781 HAŞİYE o yüz
altmış muazzam ayet de birbirine bakıyor. Onların birbirini teyit ve ispat
ettiğini gösteren, Kur’an’dan hem kıraat hem zikir hem fikir olmak üzere
hususi bir hizbdir. Kendine yüce, tatlı, çok kıymetli ve çok faziletli bir
vird arzu edenlere mühim bir virddir.
Üçüncü Nükte: Allah lafzının 2806 defa zikredilmesinin çok nükteleri var.
Kur’an’ın i’cazının birçok parıltısını gösteriyor. Bu Üçüncü Nükte de onun
dört i’caz parıltısına işaret eder.
Beşinci Risale Olan Beşinci Kısım
َُّٰ ُرُ اَٰاتِ وَاَْرْضِۘ ََُ ُرِه۪ َِْٰةٍ َِ َِْحٌۘ اََِْْحُ ِ زٍََُۘ اَََُ َََ
ٌََْ دُري َُُ ِْ َََةٍ َُرٍََ زٍََُْ َ ٍَِْ وََ ٍَِْۙ ََدُ زََُْ ُِۤءُ وََْ َْ ََُْْ
ٰٰ 
1782َرٌۘ ُرٌ َٰ ُرٍۘ َِْى ُّٰ ُِرِه۪ َْ ََۤءُ
nurlarla dolu ayetinin sırlarının pek çok nurunda n güzel bir tanesi,
ramazan-ı şerifte bir ruh halinde, mühim bir kalbî seyahatte görünmüş ve
bu risalede bir derece anlatılmıştır. Bu risale küçüktür, fakat çok nurlu ve
mühimdir.
Altıncı Risale Olan Altıncı Kısım
1783وََ ََُْۤا إَِ اَِ ظََُا َََُُ ارُ ayetinin mühim bir sırrını ve büyük bir
hakikatini, ins ve cin şeytanların, Müslümanların içine girmiş dinsizlerin
ve münafıkların altı hile ile altı yönde n hücumlarına altı hakikatle set
çekerek ve onları reddederek tefsir ediyor.
Birinci Hileleri: Kur’an hizmetkârlarını makam sevgisi ve şöhret
düşkünlüğü vasıtasıyla aldatmalarına karşılık onları gayet ikna edici ve
kesin bir cevapla susturur.
İkinci Hileleri: Korku damarıyla hak ehlini haktan çevirmelerine karşılık
gayet güzel ve kesin bir cevapla kovul urlar.
Üçüncü Hileleri: Açgözlülük ve hırs yönüyl e, hidayet yolunda kileri
Kur’an hizmetinden vazgeçirmelerine karşılık gayet parlak ve kesin bir
cevapla reddedilirler.
Dördünc ü Hileleri: Millî damarı tahrik etmek suretiyle hakiki din
kardeşlerinin ve Kur’an hizmetinde samimi arkadaşların içine yabancılık
ve ihtilaf atmalarına, onları üstadlarından soğutmalarına karşılık, gayet
mühim ve kesin öyle bir cevaptır ki, insî şeytanları tamamen susturduğu
gibi sahtekâr milliyetçilerin maskelerini yırtarak öylelerinin milletin
düşmanı olduklarını ve milliyetini gerçekten sevenlerin kimler olduğunu
gösterir.
Beşinci Hileleri: İnsanın en zayıf damarı olan enaniyetini, yani benlik ve
gururunu tahrik edip hak ehlini haksızlığa sevk etmelerine ve ittifak içinde
olanları ayrılığa düşürmelerine karşılık, kuvve tli ve benlikleri susturacak
bir cevap verilmiştir.
Altıncı Hileleri: Tembellik, tenperverlik (rahatına düşkünlük) ve
vazifedarlık (memuriyet) damarından istifade ederek Kur’an talebelerinin
gayretlerini, sadakatlerini, ihlâslarını zedelemek suretindeki hücumlarına
bir cevaptır. Sonunda , bütün cevapların özü olan şu iki ayet ile Kur’an-ı
Mucizü’l-Beyan mucizevî bir cevap verir:
1784َۤ أََ اَِ اَُٰا اُِْوا وََُِوا وَرَاُِا وَاُا َّٰ ََُْ ُُِْنَ
1785وََ ََُْوا َِِٰ ًََ ًَِ
Şu risalenin sonunda  iki yaprakta yazıldıktan sonra görülmüş, irade
karışmadan, ke ndi kendine gelen latif ve zarif bir tevafuktur:
Sıkıntılı esaretimin tam dokuz uncu senesinde telif edilen şu risalenin
sonunda , Yirmi Dokuz uncu Mektup bahsinde yirmi dokuz  nükte
bulunması.. ve dokuz  kısım olması.. bu risalenin fihristinde dokuz  defa
“dokuz ” lafzı ile o mektuptan bahsedilmesi.. birinci kısmın dokuz  nükte
olması.. ramazanın, burada işaret edilen ve İkinci Kısım’da zikredilen
dokuz  hikmetinin bulunması.. burada işaret edilen ve Dördünc ü Kısım’da
zikredilen “Kur’an” kelimesine dair ayetlerin altmış dokuz etmesi..
Kur’an kelimesinin de bu bahiste yirmi dokuz  adede denk gelmesi.. hem
Allah lafzının dokuz  olması.. ve bu risalenin de yirmi dokuz  sayfada
tamamlanması yönüyl e, dokuz ların dokuz  defa birbirine tevafuk etmesi
çok şirin düşmüştür. Bu risalenin de tevafuk sırrından küçük, fakat parlak
bir hissesi olduğunu gösterir. Bu dokuz  defa dokuz ların sırrının,
esaretimin dokuz uncu senesinde görünmesi ise inşallah esaretin
dokuz uncu senesinde biteceğine işaret eden bir müjdedir. Esaretimin
dokuz uncu senesinde sıkıntıdan dokuz  dişim düştü, o münasebetle
Isparta’ya izinle gitmem o sene oldu. Hem latif bir tevafuktur; bu
sayfada1786 HAŞİYE dokuz , on dokuz  defa gelmiştir. Hem fihristin dördünc ü
kısmında ve bu ikinci kısmın bazı nüshalarında, aşağıdaki gösterilen
tevafuk vardır. Bütün elifler 119, bütün risaleler de 119’dur. Demek elifler
de bir nevi fihriste işarettir.
Altıncı Kısım Olan Altıncı Risalenin Zeyli
ٰ
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
وََ ََۤ أَ ََََ ََ ِّٰ وََْ ََٰ ََُُۚ وََََِْن َٰ َۤ اٰذََُُْۚ
1787وَََ ِّٰ ََََِْ اََُُْنَ
ayetinin sırrına dayanarak, dünya nın hiçbir usul ve kanununc a
uygul anmayan, vicdansız insanların bize karşı tecavüzlerine sabır ve
Hakk’a tevekkül ile beraber, gelecekteki nefret ve tahkirden sakınmak için
ve gelecek asırlar bu asrın simasına ve gayretsiz adamların yüzlerine
“Tuh!” dedikleri zaman tükürükleri yüzümüze gelmemesi veya onları
silmek için yazılmış bir layihadır.1788 Avrupa’nın hümanist maskesi altında
sağır kulaklarını çınlatmak, bu vicdansız gaddarları bize musallat eden
insafsız zalimlerin görmeyen gözlerine sokmak ve bu asırda yüz bin
yönde n “Yaşasın cehennem!” dedirten mimsiz medeniyete sevdalı
olanların başlarına vurmak için yazılmış bir arzuhaldir; dinsizleri ve
bid’atçıları susturup aciz bırakacak “Altı Soru”dur.
Yedinci Kısım: Yedi İşaret
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1789َُِٰا ِِّٰ وَرَُِِ اِ اُْ اِي ُُِْ ِِّٰ وَََِِ۪ وَاُِهُ ََُْ ََُْونَ
1790ُُِونَ أَنْ ُُِْۧا ُرَ ِّٰ ََِْاِِْ وَََْ ُّٰ إِ أَنْ ُِ ُرَهُ وََْ َِهَ اَُِْونَ
ayetlerinin bir sırrını, mühim bir hakikatini “Yedi İşaret”le ve yedi mühim
soruya yedi kesin, kuvve tli cevapla tefsir eder.
Birincisi: “Yabancılardan hidayete erenler, İslam şearini kendi dillerine
tercüme ediyorlar. İslam âleminin onlar karşısında susması ve buna  itiraz
etmemesi, şer’î izin olduğunu göstermez mi?” diyen bid’atçıların
sorusuna kesin ve gayet kuvve tli bir cevaptır.
İkincisi: “Frenklerdeki inkılâpçılar ve felsefeciler Katolik mezhebinde
inkılâp yaparak ilerlediklerinden, acaba İslamiyet’te böyle bir dinî inkılâp
olamaz mı?” diyen bid’atçıların sorusuna kesin, apaçık ve söyleyecek söz
bırakmayan bir cevaptır.
Üçüncüsü: “Avrupa taassubu bıraktıktan sonra ilerlediğinden, biz de
taassubu bıraksak daha iyi olmaz mı?” diyen bid’atçıların ve haram
zevklere düşkün kimselerin sorusuna, susturucu ve ikna edici, mantıkî bir
cevaptır.
Dördünc üsü: “Zaafa uğrayan İslamiyet’i, takviye niyetiyle, kuvve tli olan
milliyetle kaynaştırmak ve millî karakteri İslam şeairiyle
kuvve tlendirmek bu asırda daha iyi olmaz mı?” diyen hilekâr ehl-i
dünya nın bu m üthiş sorusuna gayet sağlam bir cevaptır.
Beşincisi: “Toplum hayatının bu kadar bozulduğu, dinî hissiyatın
zayıfladığı, şahsî dehaların ve hareketlerin cemaatin şahs-ı manevîsinin
icraatına mağlup düştüğü bir zamanda, sahih rivayetlerde denildiği gibi,
Mehdî nasıl dünya yı birkaç sene içinde ıslah edecek? Halbuki bütün işleri
harika olsa ve birkaç nebinin mucizelerine de sahip bulunsa, yine ıslah pek
zor görünüyor .” diye tenkit edenlerin sorusuna gayet kuvve tli bir cevaptır.
Altıncısı: Ahirzamanda Hazreti Mehdî’nin süfyan komitesine üstün
gelmesine, Hazreti İsa’nın (aleyhisselam) deccal komitesini dağıtmasına
ve İslam şeriatına uym asına dairdir.
Yedincisi: “Müslüman fikir adamları, Avrupa’nın düsturlarını ve fennin
kanunlarını bir derece kabul ederek onlara karşı kendi usulleriyle
İslamiyet’i müdafaa ettikleri halde –sen de eskiden böyle yapıyordun–
şimdi neden bütün bütün başka bir çığır açıp felsefeyi kökünde n
vuruyorsun? Ve müspet ilimler dedikleri usullerinin, Kur’an’ın
düsturlarına nazaran pek sığ kaldığını gösteriyorsun?” diye çokları
tarafından sorulan soruya gayet hak ve hakikatli bir cevaptır.
Sekizinci Kısım Olan 
Rumuzât-ı Semâniye (Sekiz İşaret)
“Sekiz Remiz”dir, yani sekiz küçük risaledir. Şu remizlerin esası, cifr
ilminin mühim bir düsturu, gizli ilimlerin ve Kur’an’ın gayba dair bir
kısım sırlarının mühim bir anahtarı olan tevafuktur. İleride başka bir
kitapta neşredileceğinden bur aya alınmadı.
Dokuzuncu Kısım Olan Dokuzuncu Risale
Velâyet yolları hakkında Dokuz  Telvih’tir, “Telvihat-ı Tis’a” adıyla bilinen
bir risaledir.
Birinci Telvih: Tarikatın sırrının Mirac-ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü
vesselam) himayesi altında, kalb ayağıyla ruhanî bir seyr u sülûk
neticesinde, zevke, hâle ve bir derece şuhûda  ait iman ve Kur’an
hakikatlerine mazhariyet olduğunu beyan eder. İnsanın engin mahiyetinde
aklın nasıl ki hadsiz fenne kabiliyeti vardır ve onları bilmesi yönüyl e
mahiyeti inkişaf etmiş, akıl o suretle işlettirilmiştir; kalb de onun gibi bu
âlemin bir manevî haritası ve çok kemâlâtın bir çekirdeği hükm ünde
olduğunda n, tarikatın onu işletmek ve kemâlâtına sevk etmek olduğunu
ispatlar.
İkinci Telvih: Kalbin işlemesinin zikir ve tefekkürle olduğunu ve bunun
güzelliklerinden dünya  hayatının saadet kaynağına dair küçük bir
faydasını bildirir.
Üçüncü Telvih: Velâyetin bir peygamberlik delili, tarikatın bir şeriat delili
olduğunu.. onun kıymetini takdir etmeyenin ne kadar zarara düştüğünü
anlatır.
Dördüncü Telvih: Velâyet yolunun çok kolay olmakla beraber çok zor..
çok kısa olmakla beraber çok uzun.. çok kıymetli olmakla beraber çok
tehlikeli.. çok geniş olmakla beraber çok dar olduğunu.. onda  âfâkî (dış
âleme ait) ve enfüsî (iç âleme ait) iki yoldan gidildiğini beyan eder.
Beşinci Telvih: Vahdet-i vücûd ve vahdet-i şuhûdun mahiyetini anlatarak
ehl-i sahvın (ilahî hakikatlere uyanıkken vâkıf olanların) ve peygamber
varislerinin yüks ek meşrebinin üstünlüğünü i spatlar.
Altıncı Telvih: Velâyet yolları içinde en güzel ve dosdoğru olanın, sünne t-
i seniyyeye uymak olduğunu.. velâyetin esaslarının en mühiminin ihlâs..
ve en keskin kuvvetin muhabbet olduğunu beyan eder. Bu dünya  hizmet
yurdu olup ücret ve mükâfat yurdu olmadığından; tarikatın lezzet, zevk ve
kerametlerini kasten talep etmemek gerektiğini bildirir.
Yedinci Telvih: Tarikat ve hakikatin, şeriatın hizmetkârlarından
olduğunu.. onların en yüks ek mertebelerinin şeriatın kısımları olduğunu..
tarikat ve hakikatin vesilelikten çıkmaması ve daima şeriata uyması
gerektiğini söyleyip “Sünne t-i seniyye ve şeriat hüküm leri dışında evliya
bulunabilir mi?” sorusuna merak uya ndıran bir cevap verir.
Sekizinci Telvih: Tarikatın sekiz mühim tehlikesini beyan eder.
Dokuzuncu Telvih: Tarikatın pek çok neticesinden gayet şirin ve güzel
dokuz  tanesini bildirir.
Bu risale ehl-i tarîk olanlar ve olmayanlar için büyük bir iksir ve faydalı
bir ilaçtır.
ZEYL
En kısa, selim ve en istikametli bir yolun esasını “Dört Hatve” ile anlatır.
Nefsin tezkiyesinin ve ruhun kemâle ermesinin kaynağı olan dört mühim
ders verir.
OTUZUNCU MEKTUP
Matbu A rapça İşârâtü’l-İ’câz tefsiridir.
OTUZ BİRİNCİ MEKTUP
Otuz Bir Lem’adır.
OTUZ İKİNCİ MEKTUP
Kendi kendine manzum tarzını alan, matbu Lemaât risalesidir. Aynı
zamanda Otuz İkinci Lem’a olup Sözler’in sonunda  neşredilmiştir.
OTUZ ÜÇÜNCÜ MEKTUP
Cenâb-ı Hakk’ın marifetine pencereler açan Otuz Üç Pencereli risaledir.
Bir yönde n Otuz Üçüncü Söz olduğunda n Sözler’de neşredilmiş, buraya
alınmamıştır.
Gayba Dair İşaretler Hakkında Bir Takriz
HAKİKAT ÇEKİRDEKLERİ
On iki sene önce yazılmış ve Sikke-i Tasdîk-i Gaybî Mecmûası’nda yer
almış mühim bir mektuptan bir parçadır
Medine-i Münevvere’de bulunan mühim bir âliminRisale-i Nur
hakkında yaz dığı bir manzume
1710 “Hanginizin daha güzel iş ortaya koyacağını denemek için ölümü ve hayatı yaratan O’dur.”
(Mülk sûresi, 67/2)
1711 “Benim mükâfatım ancak Allah’a aittir.” (Yûnus sûresi, 10/72; Hûd sûresi, 11/29, 51; …)
1712 “Sizden bir ücret istemeyen, hiç menfaat beklemeyen, dosdoğru yolda yürüyen bu
kimselere uyun.” (Yâsîn sûresi, 36/21)
1713 “Hayır, hayır! Yemin ederim gündüzün sinip gizlenen yıldızlara, dolaşıp dolaşıp yuvalarına,
yörüngelerine giren gezegenlere.” (Tekvir sûresi, 81/15-16)
1714 “Ay için de birtakım safhalar, duraklar tayin ettik, dolaşa dolaşa nihayet eski hurma
salkımının çöpü gibi kuru, sarı, kavisli bir hale gelir.” (Yâsîn sûresi, 36/39)
1715 “Yeryüzünü size hizmete hazır, uysal bir binek gibi kılan da O’dur. Haydi öyleyse siz de
onun omuzları üstünde rahatça dolaşın.” (Mülk sûresi, 67/15)
1716 “Kime hikmet nasip edilmişse, doğrusu büyük bir hayra mazhar olmuştur.” (Bakara sûresi,
2/269)
1717 “Hiç üzerlerindeki göğe bakmazlar mı? Bakıp da Bizim onu nasıl sağlamca bina edip
süslediğimizi, onda en ufak bir çatlak, dengesizlik olmadığını düşünmezler mi?” (Kaf sûresi,
50/6)
1718 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173)
1719 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onların üzerine titrerken) onlar hâlâ senden ve yolundan yüz
çevirecek olurlarsa de ki: Bana (yardımcı ve destekçi olarak) Allah yeter. O’ndan başka ilah
yoktur.” (Tevbe sûresi, 9/129)
1720 “Muhammed içinizden hiçbir erkeğin babası değildir; o, Allah’ın elçisi ve peygamberlerin
sonuncusudur.” (Ahzâb sûresi, 33/40)
1721 “Neticede Zeyd eşini boşayıp onunla ilişkisini kestikten sonra Biz onu sana nikâhladık ki,
bundan böyle evlatlıkları, eşleriyle ilişkilerini kestikleri, onları boşadıkları zaman, o kadınlarla
evlenmek hususunda müminlere bir güçlük olmasın.” (Ahzâb sûresi, 33/37)
1722 “En iyi koruyan Allah’tır ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.” (Yûsuf sûresi, 12/64)
1723 Hakkı olmadığı halde ve kabiliyetsizliğine rağmen insanın nimetlere erişmesi.
1724 “O (gaybı bilen) öyle bir zattır ki, O’nun ilminden göklerde ve yerde zerre miktarı bir şey
bile kaçamaz. Zerreden daha küçük ve daha büyük hiçbir şey yoktur ki her şeyi açıklayan
Kitap’ta (Levh-i Mahfûz’da) bulunmasın.” (Sebe sûresi, 34/3)
1725 “Velhasıl her bir şeyi apaçık bir Kitap’ta sayıp döken Biziz.” (Yâsîn sûresi, 36/12)
1726 “Şeytanın hilesi cidden zayıftır.” (Nisâ sûresi, 4/76)
1727 “Erkek, kadının hissesinin iki mislini alır.” (Nisâ sûresi, 4/176)
1728 “Annenin hissesi altıda birdir.” (Nisâ sûresi, 4/11)
1729 Bkz. Buhârî, enbiyâ 49; Müslim, îmân 155, fiten 34.
1730 Bkz. Buhârî, enbiyâ 49; Müslim, îmân 244-246; Ebû Dâvûd, melâhim 13; Tirmizî, fiten 62.
1731 Bkz. Müslim, îmân 234; Tirmizî, fiten 35; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/107, 201, 268.
1732 “O’nun Vechi (Zâtı ve rızası) dışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi,
28/88)
1733 “Onlar öyle kimselerdir ki, halk kendilerine, ‘Düşmanlarınız olan insanlar size karşı ordu
hazırladılar, aman onlardan kendinizi koruyun!’ dediklerinde, bu tehdit onların imanlarını artırmış
ve ‘Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!’ demişlerdir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/173)
1734 “Ebedîliğe ermiş çocuklar.” (Vâkıa sûresi, 56/17; Dehr sûresi, 76/19)
1735 HAŞİYE Asıl nüshasına göre.
1736 HAŞİYE Asıl nüshasına göre.
1737 “Yâ sîn, Hikmetli Kur’an’a andolsun: Sen elbette gönderilmiş (peygamber)lerdensin.”
(Yâsîn sûresi, 36/1-3)
1738 “O halde şu gerçeği hiç unutma: Allah’tan başka ilah yoktur.” (Muhammed sûresi, 47/19)
1739 “Allah’tan başka ilah yoktur. O birdir. Ortağı yoktur. Mülk tamamen O’nundur. Ezelden
ebede her türlü hamd ve övgü, şükür ve minnet O’na mahsustur ve O’na lâyıktır. Hayatı veren
de, alan da O’dur. O, ezelî ve ebedî hayat sahibidir. Bütün iyilikler O’na aittir; O, yapılan her
hayrı kaydeder ve karşılığını verir. O’nun her şeye gücü yeter ve hiçbir şey O’na ağır gelmez.
Dönüş yalnız O’nadır.” (Bkz. Tirmizî, deavât 36; Nesâî, menâsik 163; İbni Mâce, ticârât 40,
menâsik 84)
1740 Cisimleri altına dönüştüren iksir
1741 “Şehadet ederim ki, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah’ın resûlüdür.” (Müslim,
salât 60; Tirmizî, salât 216; Ebû Dâvûd, salât 178; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/292)
1742 “Şehadet ederim ki, Allah’tan başka ilah yoktur.” (Müslim, salât 60; Tirmizî, salât 216; Ebû
Dâvûd, salât 178; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/292)
1743 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ardından (ahirette) hepinizi diriltmek de (O’nun
için) ancak bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
1744 “Biliniz ki, kalbler ancak Allah’ın zikriyle huzura erer.” (Ra’d sûresi, 13/28)
1745 “İşte şimdi Allah bir temsil daha getiriyor: İki adam var; bunlardan birincisi, birbirine rakip,
birbiriyle hep çekişen ortakların emrinde, diğeri ise sadece bir kişinin emrinde çalışıyor. Bu
ikisinin durumu hiç bir olur mu? Bütün hamd Allah’adır. Fakat çokları bu gerçeği bilmez.”
(Zümer sûresi, 39/29)
1746 “Rabbin şöyle buyurdu: Allah’tan başkasına ibadet etmeyin. Anneye ve babaya güzel
muamele edin. Şayet onlardan her ikisi veya biri yaşlanmış olarak senin yanında bulunursa sakın
onlara hizmetten yüksünme, ‘öff!’ bile deme, onları azarlama, onlara tatlı ve gönül alıcı sözler
söyle. Şefkatle, tevazuyla onlara kol kanat ger ve şöyle dua et: Ey Rabbim, onlar küçüklüğümde
nasıl beni ihtimamla yetiştirdilerse, buna mükâfat olarak sen de onlara merhamet buyur!” (İsrâ
sûresi, 17/23-25)
1747 “Müminler sadece kardeştir. O halde ihtilâfa düşen kardeşlerinizin arasını düzeltin.”
(Hucurât sûresi, 49/10)
1748 “Sen kötülüğü en güzel tarzda uzaklaştırmaya bak. Bir de bakarsın ki seninle arasında
düşmanlık olan kişi candan, sıcak bir dost oluvermiş!” (Fussilet sûresi, 41/34)
1749 “O takva sahipleri ki, kızdıklarında öfkelerini yutar, insanların kusurlarını affederler. Allah
da böyle iyi davrananları sever.” (Âl-i İmran sûresi, 3/134)
1750 “Bütün mahlûkların rızıklarını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi Allah Teâlâ’dır.”
(Zâriyât sûresi, 51/58)
1751 “Nice canlı mahlûk var ki rızıklarını kendileri taşıyamazlar. Ama size de onların hepsine de
rızık veren Allah’tır.” (Ankebût sûresi, 29/60)
1752 “Hiç sizden biriniz ölmüş kardeşinin cesedini dişlemekten hoşlanır mı? Bakın bundan
hemen tiksindiniz!” (Hucurât sûresi, 49/12)
1753 Düşmanıma gıybetle ceza vermekten nefsimi yüksek tutuyor ve buna tenezzül etmiyorum.
Çünkü gıybet zayıf, zelil ve aşağı kimselerin silahıdır. Bkz. Nâsıf el-Yâzicî, Şerhu Dîvân el-
Mütenebbî 1/429.
1754 “Sana tam itaat içinde bir kul olarak canımı al, beni hayırlı ve dürüst insanlar arasına dâhil
eyle!” (Yûsuf sûresi, 12/101)
1755 HAŞİYE Bu mektubun meseleleri bir derece hissedilmek istendiğinden, fihristin kısalığı
muhafaza edilmedi, uzun oldu.
1756 “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için bkz. el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn 4/19;
es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-hasene s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa s. 205.
1757 “(Resûlüm!) De ki: (Kulluğunuz ve) duanız olmazsa, Rabbim size ne diye değer versin?”
(Furkan sûresi, 25/77)
1758 “Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’adır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
1759 “Eğer şeytandan gelen bir vesvese seni dürterse hemen Allah’a sığın! Çünkü O, her şeyi
işitir, her şeyi mükemmel şekilde bilir.” (A’râf sûresi, 7/200; Fussilet sûresi, 41/36)
1760 “Kâf. Şanlı şerefli Kur’an hakkı için.” (Kaf sûresi, 50/1)
1761 Hucurât sûresi, 49/13
1762 “Âlemlerin Rabbi” (A’râf sûresi, 7/54; Şuarâ sûresi, 26/23; Kasas sûresi, 28/30; Mü’min
sûresi, 40/64; Fussilet sûresi, 41/9; Tekvir sûresi, 81/29; Hâkka sûresi, 69/4)
1763 “Gerçekten Biz, Âdem evlatlarını şerefli kıldık” (İsrâ sûresi, 17/70)
1764 “İnsan (bu emanetin hakkını gözetmediğinden) cidden çok zalim, çok cahildir.” (Ahzâb
sûresi, 33/72)
1765 “Hayır ve fazilet kaynağı ‘Lâ ilahe illallah’ cümlesi ile imanınızı yenileyiniz.” (el-Hakîm et-
Tirmizî, Nevâdiru’l-usûl 2/204. Ayrıca benzer mânâdaki hadisler için bkz. Ahmed İbni Hanbel,
el-Müsned 2/359; Abd İbni Humeyd, el-Müsned 1/417)
1766 “Allah’tan başka ilah yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
1767 “Muhammed, Allah’ın resûlüdür.” (Fetih sûresi, 48/29)
1768 “Hâlâ şükretmez mi onlar? Hâlâ şükretmezler mi?” (Yâsîn sûresi, 36/35, 73)
1769 “O halde Rabbinizin nimetlerinden hangi birini inkâr edebilirsiniz?” (Rahman sûresi, 55/13,
16, 18; …)
1770 “De ki: Allah’ın lütfuyla, rahmetiyle, evet sadece bununla ferahlanın. Çünkü bu, onların
dünya malı olarak topladıkları bütün şeylerden daha hayırlıdır.” (Yûnus sûresi, 10/58)
1771 HAŞİYE Asıl nüshasına göre.
1772 İstenilen, maksat olan şey.
1773 “Rahman ve Rahîm Allah’ın adıyla. Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’adır. O
Rahman’dır, Rahîm’dir. Din gününün, hesap gününün tek hâkimidir. (Haydi öyleyse deyiniz):
Yalnız Sana ibadet eder, yalnız Senden medet umarız. Bizi doğru yola, Sana doğru varan yola
ilet. Nimet ve lütfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet. Gazaba uğrayanların ve sapkınlarınkine
değil.” (Fâtiha sûresi, 1/1-7)
1774 “Bu muazzam kitabı sana indiren O’dur. Onun ayetlerinin bir kısmı muhkem olup bunlar
Kitab’ın esasıdır. Ayetlerin bir kısmı ise müteşabihtir. Kalblerinde eğrilik olanlar sırf fitne
çıkarmak, insanları saptırmak ve kendi arzularına göre yorumlamak için müteşabih kısmına
tutunup onlarla uğraşır dururlar. Halbuki onların hakikatini, gerçek yorumunu Allah’tan başkası
bilemez. İlimde ileri gidenler, ‘Biz ona olduğu gibi inandık. Hepsi de Rabbimizin katından
gelmiştir’ derler. Bunları ancak tam akıl sahipleri düşünüp anlar.” (Âl-i İmran sûresi, 3/7)
1775 “Yemin olsun İncir’e ve Zeytin’e.” (Tîn sûresi, 95/1)
1776 “Güneş ve onun aydınlığı hakkı için.” (Şems sûresi, 91/1)
1777 “Bütün hamdler, övgüler Allah’adır.” (Fâtiha sûresi, 1/2; En’âm sûresi, 6/1; A’râf sûresi,
7/43; Yûnus sûresi, 10/10; İbrahim sûresi, 14/39; Nahl sûresi, 16/75; …)
1778 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yalnız Sana ibadet eder, yalnız Senden medet umarız.” (Fâtiha
sûresi, 1/5)
1779 “Bizi doğru yola, Sana doğru varan yola ilet. Nimet ve lütfuna mazhar ettiklerinin yoluna
ilet!” (Fâtiha sûresi, 1/6-7)
1780 “O ramazan ayı ki, insanlığa bir rehber olan, onları doğru yola götüren ve hakkı bâtıldan
ayıran en açık ve parlak delilleri ihtiva eden Kur’an o ayda indirildi.” (Bakara sûresi, 2/185)
1781 HAŞİYE Bu risalenin, o iki mukaddes kelimenin i’caza dair tevafuklarından bahsetmesinin
hakikatin ta kendisi olduğuna delil, dördüncü risalede o iki kelimenin hep tevafuk etmesidir. Her
bir ayet ayrı ve satır başında yazıldığından, o iki mukaddes kelime tevafuk etmiştir.
1782 “Allah göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali, tıpkı içinde lamba bulunan bir
kandillik gibidir. Lamba bir sırça (cam) içinde, o sırça da sanki parlayan incimsi bir yıldız! Bu
lamba, doğuya veya batıya ait olmayan kutlu, pek bereketli bir zeytin ağacından tutuşturulur. Bu
öyle bereketli bir ağaç ki, neredeyse ateş değmeden de yağ ışık verir. Işığı pırıl pırıldır. Allah
dilediği kimseyi nuruna iletir.” (Nûr sûresi, 24/35)
1783 “Bir de sakın zulmedenlere meyletmeyin, sempati duymayın. Yoksa size ateş dokunur.”
(Hûd sûresi, 11/113)
1784 “Ey iman edenler! Sabredin, sabır yarışında düşmanlarınızı geçin. Cihad için daima
hazırlıklı ve uyanık bulunun. Ve Allah’a karşı gelmekten sakının ki felah bulup başarıya
eresiniz.” (Âl-i İmran sûresi, 3/200)
1785 “Ayetlerimi az bir fiyata, yani dünya menfaati karşılığında satmayın.” (Bakara sûresi, 2/41)
1786 HAŞİYE Asıl nüshasına göre.
1787 “Biz neden Allah’a tevekkül etmeyelim ki, gireceğimiz yolları bize O gösterdi. Bize
verdiğiniz her türlü eza ve sıkıntıya sabredeceğiz. Tevekkül edenler yalnız Allah’a dayanıp
güvenmelidirler.” (İbrahim sûresi, 14/12)
1788 Layiha: Düşünülen bir şeyin yazıya dökülmesi, tasarı.
1789 “…Öyleyse siz de Allah’a ve O’nun bütün kelimelerine iman eden o ümmî nebiye, o resûle
inanın. Ona tâbi olun ki doğru yolu bulasınız.” (A’râf sûresi, 7/158)
1790 “Onlar Allah’ın nurunu ağızlarıyla üfleyip söndürmek isterler. Allah ise nurunu tam
parlatmaktan başka bir şeye razı olmaz. Kâfirler isterse hoşlanmasınlar.” (Tevbe sûresi, 9/32)
 
  
HuginRisale/content/pdf/Mektubat-Bediuzzaman_Said_Nursi.pdf