[PDF]

1K I S I M  1
Önsöz
B u  l ü g a t ın  il k  h a l i a l t ı k iş il ik  b ir  ç a l ış m a  e k ib iy l e  y a k l a ş ık  b ir  y ıl l ık  b ir  ç a l ış m a  s o n u c u  2 0 1 6  
y ıl ın d a  t a m a m l a n m ış  v e  h a l e n d e  il a v e l e r l e  iç e r ik l e r  z e n g in l e ş t ir il m e k t e d ir .  B ö y l e  b ir  
ç a l ış m a d a k i a m a c ım ız  m e v c u t  k u l l a n ıl a n  l ü g a t l a r a  b e n z e r  y e n i b ir  l ü g a t  o l u ş t u r m a k  d e ğ il d ir .  
B u n u n  y e r in e  d a h a  d a r ,  a z  s a y ıd a  k e l im e y i iç e r e n  a m a  d a h a  t a f s il a t l ı,  e n f ü s î m a n a l a r ın  
v e r il d iğ i,  m e v c u t  l ü g a t l a r d a  v e r il e n  m a n a l a r ın  y e t e r l i o l m a y a n l a r ın ın  iz a h  e d il d iğ i,  b ir b ir in e  
b e n z e r  a n l a m d a  o l a n  a m a  f a r k ın ı b il e m e d iğ im iz  k e l im e l e r in  a ç ık l a n d ığ ı b ir  l ü g a t  y a p m a k  
a m a ç  e d il m iş t ir .  
Ö n c e l ik l e  b u  k e l im e l e r in  - R is a l e - i N u r ’ u n  R is a l e - i N u r l a  iz a h ı n o k t a s ın d a n -  t a n ım ın ı iç e r e n  
y e r l e r  k ü l l iy a t t a n  m e h a z l e r iy l e  t o p l a n m ış t ır .  D a h a  s o n r a  n u r d e r s i. c o m  s it e s in d e k i ç a l ış m a l a r  
v e  d e r s l e r d e n  v e  d iğ e r  is t if a d e l e r d e n  d e  y a r a r l a n ıl m ış  m e h a z l e n d ir il e r e k  l ü g a t  ç a l ış m a s ı  
y a p ıl m ış t ır  v e  h a l e n d e  y e n i e k l e m e l e r l e  l ü g a t  ç a l ış m a s ı d e v a m  e t m e k t e d ir .
B u r a d a  y e r  a l a n  k e l im e l e r in  m a n a l a r ı b u d u r ,  b u n u n  d ış ın d a k i iz a h l a r  y a n l ış t ır  d e m e k  e l b e t t e  
h iç b ir  ş e k il d e  m ü m k ü n  d e ğ il d ir .  S a d e c e  b iz  b u n u  b ö y l e  a n l a d ık  d iy e r e k  is t if a d e y e  s u n m a k ,  
a r a ş t ır m a l a r a  b a s a m a k  y a p m a k  a m a ç  e d in il m iş t ir .  Y a n l ış  v e  h a t a l ı g ö r ü l e n  if a d e l e r  e l b e t t e  
o l a b il ir  a ş a ğ ıd a k i m a il  a d r e s in e  b il d ir il d iğ in d e  m u t l a k a  d e ğ e r l e n d ir il e c e k t ir .  
2 0 2 0 ,  D a r - ü l  E n v a r  V a k f ı  
 
 
© Bu eserin telif hakkı, Telif Hakları Genel Müdürlüğü’nün 09.05.2016 tarih ve İEE/3013 Kayıt-Tescil numarası ile tescil  
edilmiş olup tüm hakları Dar-ül Envar Vakfına aittir.
e n f u s l u g a t i@ g m a il . c o m
w w w . n u r d e r s i. c o m
v 1 . 3 . 1
2K I S I M  2
A
A ' m a l - i S â l ih a
1 .  M a d d î v e  m a n e v î h u k u k - u  ib a d a  t e c a v ü z  e t m e m e k l e ,  h u k u k u l l a h ı d a  b ih a k k ın  îf a  e t m e k t e n  
ib a r e t t ir .  İ m a n a  a it  b il g il e r d e n  s o n r a  e n  l â z ım  v e  e n  m ü h im  a ' m a l - i s â l ih a d ır .  
2 .   A m e l - i s â l ih ,  e m ir  d a ir e s in d e  h a r e k e t  v e  h a y r a t  k a z a n m a k t ır .
1-Mesnevi-i Nuriye:115, 2-Kastamonu Lahikası:148
A c z
1 .  A c z  d a h i,  a ş k  g ib i b e l k i d a h a  e s l e m  b ir  t a r îk t ir  k i;  u b u d iy e t  t a r îk ıy l a  m a h b u b iy e t e  k a d a r  
g id e r .
2 .  U b u d iy e t in  e s a s ı o l a n ,  a c z  v e  f a k r  v e  k u s u r  v e  n a k s ın ı b il m e k  v e  n iy a z  il e  d e r g â h - ı u l u h iy e t e  
k a r ş ı s e c d e  e t m e y e  b e d e l . . .  
3 .  K u d r e t in  z ıd d ı o l a n  a c z . .
4 .  İ n s a n iy e t in  e s a s ın d a  m ü n d e r iç  o l a n  a c z  u  z a ' f ,  f a k r  u  ih t iy a ç ,  n a k s  u  k u s u r  “ K a p ı”  l a r ın ı  
k a p a y ıp ,  u b u d iy e t in  y o l u n u  s e d d e t m iş l e r .  
5 .  M a h iy e t - i in s a n iy e d e  m ü n d e r ic  o l a n  a c z  v e  z a ' f  v e  f a k r   “ m a d e n ”  in i iş l e t t ir iy o r .  
6 .  A c z  a d e m i v ü c u d d u r .  F a k ir l ik  d e  a d e m i v a r l ık d ır .  O  k i a c z  v a r l ık  d e ğ il  n a s ıl  h is s e d e r d ik ?  
Y o k l u k  h i s s e d il m e z k i.  A c z  v e  f a k r  s iy a h  b ir  p e r d e  v e y a  b o ş  b ir  k u y u d u r .  A y n a n ın  s iy a h  
p e r d e s i l a z ım k i c a m l ık t a n  ç ık ıp  a y n a  o l s u n .  F a k ir l ik t e  b ü y ü k  n im e t  k i o r a y a  v a r l ık  k o n u y o r .  
B o ş  k a b ın  o l a c a k  k i  o r a y a  b ir  ş e y  k o y a s ın . .  V a r l ığ ın  t u t u l u p  g ö r ü n m e s in e  v e s il e  o l u n u y o r l a r .  
D ü ş ü n  k i a y n a n ın  s iy a h  p e r d e s i y o k .  G ü n e ş  v u r u r  ö b ü r  t a r a f ın d a n  ç ık a r .  G ü n e ş in  v u r d u ğ u  
a y n a d a  b e l l i b il e  o l m a z .  G ü n e ş  Ş e m s - i E z e l i,  s iy a h l ığ ı a c z .
B ir  in s a n ın  a c z ,  f a k r ,  k u s u r ,  n o k s a n ın ı d e r u h t e  e t t iğ in i n a s ıl  a n l a r ız ?  E l c e v a b :  1 . E n a n iy e t in i  
b ır a k ıp ,  2 . B iz z a t  n e f s i h iç  o l d u ğ u n u  v e  3 . M u c id - i H a k ik i’ n in  b ir  â y in e - i t e c e l l is i b u l u n d u ğ u n u  
g ö r d ü ğ ü  v a k it … ( S : 4 7 8 )  A c z ,  f a k r ,  k u s u r ,  n o k s a n ın ı d e r u h t e  e t m e  n is b e t in d e  e n a n iy e t in i  
b ır a k ır ,  b iz z a t  n e f s i h iç  o l d u ğ u n u  v e  M u c id - i H a k ik i’ n in  b ir  â y in e - i t e c e l l is i b u l u n d u ğ u n u  
g ö r ü r .  O  z a m a n  a y n a d a  g ö z ü k e n  s e n in  o l m a d ığ ı h a l d e ,  s e n in  k a b u l  e d il iy o r .  A c z  il e  K u d r e t e ,  
Z a a f  il e  R a h m e t e  a y n a  o l u y o r s u n .
7 .  İ n s a n ın  d ü ş m a n l a r ın ın  n ih a y e t s iz  v e  ik t id a r ın ın  c ü z ’ i o l m a s ı.  A l l a h ’ ın  k u d r e t in e  a y in e d a r l ık  
e d e r .
1-Sözler:476, 2-Lem'alar:132, 3-Sözler:526, 4-Sözler:540, 5-Lem'alar:13, 6-(I), 7-(II)
A d a l e t
31 .  A d a l e t  ik i ş ık t ır .  B ir i m ü s b e t ,  d iğ e r i m e n f îd ir .  M ü s b e t  is e ,  h a k  s a h ib in e  h a k k ın ı v e r m e k t ir .  
İ k in c i k ıs ı m  m e n f îd ir  k i,  h a k s ız l a r ı t e r b iy e  e t m e k t ir .  Y a n i h a k s ız l a r ın  h a k k ın ı,  t a z ib  v e  t e c z iy e  
il e  v e r iy o r .
2 .  S ır a t - ı m ü s t a k im ;  ş e c a a t ,  if f e t ,  h ik m e t in  m e z c in d e n  v e  h ü l â s a s ın d a n  h a s ıl  o l a n  a d l  ü  
a d a l e t e  iş a r e t t ir .
3 .  B a z ıl a r ı a d a l e t i e ş it l ik  a n l ıy o r .  M u t l a k  e ş it l ik  f ıt r a t a  z ıd d ır  v e  z u l ü m d ü r .  H e r ş e y e  h a k k ı  
h a y a t ın ı v e r m e k t ir  k i it e  e t ,  in e ğ e  o t  v e r m e k t ir  o  d a  h a y v a n  d e n m e z .   A d a l e t in  s u r e t i v a r k i  
b e ş e r in  e f a l in i t a n z im  e d iy o r .  A d a l e t in  h a k ik a t ı v a r k i in s a n ın  r u h u n d a  b u l u n a n  is t id a t l a r ın  
in k iş a f ı v e  o n s e k iz b in  a l e m in  in b is a t ı a d ın a  y a p ıl a n  m u a m e l e d ir  k i a h ir e t  e s a s ın a  g ö r e  s a n a  
m u a m e l e  e d il iy o r .  A d a l e t - i m a h z a  o l a n  a d a l e t - i m u t l a k a  is e  C e n a b - ı H a k t a k i s ıf a t - ı  
s u b u t iy e d e k in in  ik t iz a l a r ı. .  B u n u n  m a h iy e t in i b il m iy o r u z .  B u n u n d a  ik t iz a s ın a  g ö r e  m u a m e l e  
e d iy o r .  
K u v v e - i ş e h e v iy e n in  v a s a t ı o l a n  if f e t i n ,  k u v v e - i g a d a b iy e n in  v a s a t ı o l a n  ş e c a a t in ,  k u v v e - i  
a k l iy e n in  v a s a t ı o l a n  h ik m e t in  c e m in e  a d a l e t  d e n ir .
1-Sözler:85, 2-İşarat-ül İ'caz:23, 3-(I)
A d a l e t - i M a h z a
1 .  B ir  m a s u m u n  h a k k ı,  b ü t ü n  h a l k  iç in  d a h i ib t a l  e d il m e z .  B ir  f e r d  d a h i,  u m u m u n  s e l â m e t i  
iç in  f e d a  e d il m e z .  C e n a b - ı H a k k ' ın  n a z a r - ı m e r h a m e t in d e  h a k  h a k t ır ,  k ü ç ü ğ ü n e  b ü y ü ğ ü n e  
b a k ıl m a z .  K ü ç ü k ,  b ü y ü k  iç in  ib t a l  e d il m e z .  B ir  c e m a a t in  s e l â m e t i iç in ,  b ir  f e r d in  r ız a s ı  
b u l u n m a d a n  h a y a t ı v e  h a k k ı f e d a  e d il m e z .
2 .  İ n s a n ın  m a h iy e t  v e  h a k ik a t ın ı n a z a r a  a l a r a k  in s a n a  y a p ıl a n  m u a m e l e y e  a d a l e t - i m a h z a  
d e n ir .
1-Mektubat:(53-54), 2-(I)
A d e m
1 .  D a ir e - i il im  iç in d e  b u l u n a n  a d e m  is e ,  a d e m - i h a r ic îd ir  v e  v ü c u d - u  il m iy e  p e r d e  o l m u ş  
( g ö s t e r e n ,  z e m in  o l a n  m a n a s ın d a )  b ir  ü n v a n d ır .   
2 .  A d e m ,  z â il  b ir  v ü c u t t a n  d a im î v ü c u t l a r a  g e ç iş  iç in  b ir  ü n v a n d a n  b a ş k a  b ir ş e y  d e ğ il d ir .
3 .  V ü c u d u n  z ıd d ı. .   
4 .  A t a l e t in  b ir a d e r z a d e s i. .   
5 .  K ü f r ü n  m a h iy e t in in  b ir  u n s u r u .
6 .  M u s ib e t l e r in ,  ş e r l e r in ,  h a t t â  g ü n a h l a r ın  a s l ı v e  m a y e s i a d e m d ir .  A d e m  is e  ş e r d ir ,  
k a r a n l ık t ır .  Y e k n e s a k  is t ir a h a t ,  s ü k û t ,  s ü k û n e t ,  t e v a k k u f  g ib i h a l e t l e r  a d e m e ,  h iç l iğ e  y a k ın l ığ ı  
iç in d ir  k i,  a d e m d e k i k a r a n l ığ ı ih s a s  e d ip  s ık ın t ı v e r iy o r .   
7 .  B u  v a r l ık  n e r d e  if a d e  e d il d i?  a d e m  d e . .  V ü c u t s u z  v ü c u d  a d e m . .  v a r l ık s ız  v a r l ık . .  M e k a n s ız  
m e k a n . .  E ğ e r  b ir  ş e y e  z ıt  g ir m e m iş s e  o  v a c ib d ir . .  O  d a  m a h l u k  o l m a z . .  B ir  ş e y i  
m a h l u k l a n d ır a n  iç e r is in in  z ıt t ın ' ın  m ü d a h a l e s iy l e d ir . . A d e m  d e n il e n  ş e y ,  ç e k ir d e k t e k i  
4p r o g r a m  g ib i. .  h iç l ik  d e ğ il ,  a ğ a ç t a  d e ğ il . . V a r l ık s ız  v a r l ık . .  b ü t ü n  k o k u  o r d a n  g e l iy o r  a m a  k e n d i  
k o k m u y o r . .  B ü t ü n  ş e k il  o r d a n  g e l iy o r  a m a  ş e k l i y o k . .  B ü t ü n  h a c im  o r d a n  a m a  k e n d in in  
h a c m i y o k . .  V ü c u t  a d e m  d e n il e n  z e m in s iz  z e m in d e n  in ş a  e d il m iş .  A d e m  d e m e k  v ü c u d - u  
il m iy e  p e r d e  o l m u ş  b ir  ü n v a n d ır . .  y a n i p e r d e  d ü ş ü n ü n  f il m  s e y r e d il e n  b ir  p e r d e ,  b u  p e r d e  d e  
f il m  g ö z ü k ü y o r ,  a m a  p e r d e y i g ö r e m iy o r l a r . .  V a r l ık s ız  v a r l ık ,  h iç  k im s e  g ö r m ü y o r  a m a  
s a a t l e r c e  o r a y a  b a k ıy o r u z ,  p e r d e y i g ö r e m iy o r u z . .  V ü c u t  m e r t e b e l e r in in  o r t a y a  ç ık m a s ın a  
z e m in  o l a n  a d e m . .  a d e m  v ü c u d u n  z e m in i,  y a n i if a d e  e d il d iğ i y e r …  s in e m a  p e r d e s i g ib i,  o r d a  
f il m  g ö z ü k ü y o r  a m a  k im s e  z e m in i v e y a  e k r a n ı g ö r m ü y o r . .  Y a n i f il m  il e  m u h a t a b  o l d u ğ u m u z  
iç in  if a d e  e d il d iğ i z e m in d e n  h a b e r im iz  y o k  ,  s ıc a ğ ın  if a d e  e d il d iğ i z e m in  s o ğ u k t u r ,  n u r u n  
if a d e  e d il d iğ i y e r  k a r a n l ık t ır ,  k a r a n l ığ ı a l ır s a n ız  n u r  y o k t u r . .  e ğ e r  b ir ş e y in  iç i n d e  z ıt  y o k s a  o  
v a c ib d ir . . . A d e m  a l e m l e r i v a r d ır ,  v ü c u d - i il m id ir . .  v e  s ü b h a n a l l a h  s ü b h a n a l l a h  d e r . .  A d e m  
v ü c u d u n  z ıd d ıd ır .  A d e m  a l e m l e r i v a r l ığ ın  if a d e  e d il d iğ i z e m in s iz  z e m in d ir .  A d e m  a l e m l e r in d e  
o l m u ş  o l a b il e c e k  n ih a y e t s iz  ih t im a l l e r in  b u l u n d u ğ u  m e k â n s ız  m e k â n d ır .  K u d r e t  t a a l l u k  
e d e r s e  v ü c u d a  ç ık ı y o r .  Y e r i D a ir e - i il im d e .  A d e m - i m u t l a k  z â t e n  y o k t u r ,  ç ü n k ü  b ir  il m - i  
m u h it  v a r .  H e m  d a ir e - i il m - i İ l a h în in  h a r ic i y o k  k i,  b ir  ş e y  o n a  a t ıl s ın .  A d e m d e n  ç ık a n  
il im d ir .  Ç ık m a y a n  il im  d e ğ il d ir .  İ l im d e  ü ç  v ü c u d  v a r d ı:  ç ık a n l a r ,  m ü m k in ,  m ü m t e n i.  A d e m d e  
n e  v a r d ı?  B il m iy o r u z . . . b il s e y d ik  z a t e n  a d e m  o l m a z d ı.  N e  k o n u ş u y o r s a n  il im d e s in .  
( K o n u ş u l a m a y a n  y e r ,  y e r s iz  y e r ,  y a n i a d e m d e s in )  A d e m  a l e m l e r i s e n d e n  k o p u k  
o l m a d ığ ın d a n ,  z a m a n  z a m a n  o r a y a  ç ık m a l a r  o l u y o r  o  a l e m d e n .  M e s e l a  y a n s ım a l a r ı:  
u m u l m a d ık  b ir  ş e y  ç ık t ı s e n d e n . . .  k e n d in i k ö t ü  h is s e d iy o r s u n  d u r u p  d u r u r k e n :  a d e m  
a l e m l e r in d e n  b ir  z u h u r a t . . .  b u  d u r u m  h a y v a n d a  y o k t u r .  İ n s a n  b u  d u r u m a  s e v in m e s i  
g e r e k ir k e n  ü z ü l ü y o r . . .  O y s a  o l m a y a n  b ir  ş e y  o r t a y a  ç ık t ı.  O l m a y a n  b ir  y ıl d ız  o r t a y a  ç ık t ı.  
K ü f ü r  a d e m d ir .  B ir  ş e y in  v ü c u d a  g e l e b il m e s i iç in  m u t l a k a  a d e m i o l m a s ı g e r e k l id ir .  H e r  v ü c u d  
m e r t e b e s in in  a d e m  m e r t e b e s i v a r d ır .  Ç ü n k ü  il im d e  a d e m  ç ık a r s a  o  il im  A l l a h ’ ın  c c  il m i o l u r ,  
n ih a y e t s iz  o l u r .  B ir  ş e y i d e r e c e l e n d ir e n  o n u n  iç e r is in d e k i a d e m d ir .  E s m a n ın  a d e m i s ıf a t t ır …  
S ıf a t ın  a d e m i ş u u n a t t ır .  V ü c u d u n  a d e m d e n  ç ık t ığ ı g ib i,  y a n i e s m a  s ıf a t t a n  ç ık t ı v s …  A l l a h  
k â in a t t a  s ıf a t l a r ıy l a ,  in s a n d a  z a t ıy l a  v a r d ır .
İ n ş a ;  a d e m d e n  v ü c u d a  ç ık a r t ıy o r ,  y a n i m a l z e m e  k u l l a n ıy o r .  Y a n i e l m a y ı y a p a r k e n  A l l a h  
t o p r a ğ ı k u l l a n ıy o r ,  h a v a y ı k u l l a n ıy o r ,  v a r ı k u l l a n ıy o r  a m a  e l m a  y o k .  B u ,  a d e m d e n  v ü c u d a  
ç ık ıy o r .  M a l z e m e l e r  k u l l a n m a s ıy l a  a d e m d e n  v ü c u d a  ç ık a r t ıy o r .  E l m a  a d e m d e y d i,  v ü c u d a  
ç ık t ı.  İ n ş a ’ d a  m a l z e m e  k u l l a n d ı.  İ b d a ’ d a  y o k l u k t a n  y a r a t t ı.  K a in a t ı m e s e l a .  A d e m - i s ır f  in ş a  
d e ğ il ,  ib d a  t a r a f ı.  V ü c u d  d a ir e l e r in i,  y a n i ş e c e r e - i h il k a t i y a r a t t ık t a n  s o n r a  a d e m d e n  v ü c u d a  
ç ık a r ıy o r .  A l l a h  v a r  ik e n  h iç b ir  ş e y  y o k t u .  Ş e c e r e - i h il k a t i a d e m - i s ır f t a n  y a r a t t ı.  A d e m - i s ır f ;  
a d e m in  d a h a  a r k a s ı.  A l l a h  k a in a t ı a d e m - i s ır f t a n  y a r a t t ı.  K a in a t t a k il e r i v ü c u d a  ç ık a r t ır k e n  
a d e m d e n  y a r a t ıy o r .  Ş u  a n d a  a d e m - i s ı r f t a n  ç ık m ıy o r ,  a d e m d e n  ç ık ıy o r .  S is t e m  k u r u l d u k t a n  
s o n r a k i g e l e n l e r  a d e m ,  s is t e m i k u r a n  a d e m - i s ır f .  A d e m - i s ır f a  a d e m in  e v v e l i d iy e b il ir iz .
8 .  A d e m ;  C e n a b - ı H a k k ’ ın  ir a d e  v e  k u d r e t in in  t a a l l u k  e t m e d iğ i il m î v ü c u d l a r a  d e n iy o r .  
V ü c u d - u  i l m î b u  m ü m k in  v ü c u d l a r d ır .  B u  m ü m k in  v ü c u d l a r a ,  y a n i il m e ,  i r a d e  v e  k u d r e t  
t a a l l u k  e d in c e ,  v ü c u d - u  h a r ic î o l u y o r .  İ r a d e  v e  k u d r e t in  t a a l l u k  e t m e d iğ i m ü m k in  o l a n  ş e y l e r e  
( m a h iy e t l e r in e )  a d e m  d e n il iy o r .  C e n a b - ı H a k k ’ ın  il m in d e k i m a h iy e t l e r e  ir a d e  v e  k u d r e t  
t a a l l u k  e d in c e  v ü c u d - u  h a r ic î o l u y o r .  İ r a d e  v e  k u d r e t  t a a l l u k  e t m e y in c e  b u n a  a d e m  d e n il iy o r .  
A d e m  v ü c u d - u  il m i y e  p e r d e  o l m u ş  b ir  ü n v a n d ır .  A d e m ;  A l l a h ’ ın  il m in e  g ö r e  a d e m .  İ r a d e  v e  
k u d r e t  h e n ü z  t a a l l u k  e t m e m iş .  B u n a  a d e m  v e  a d e m - i h a r ic î d e n il iy o r .  İ k i t a n e  is im  
k u l l a n ıy o r ,  y a n i h a r iç t e  y o k .  L a t if  N ü k t e l e r d e  b ir  m is a l  v e r iy o r :  b ir  f o t o ğ r a f  m a k in e s i  
d ü ş ü n e l im .  F o t o ğ r a f  m a k in e s in in  m e r c e ğ in d e  b ir  g ö r ü n t ü  v a r .  D ü ğ m e y e  b a s t ığ ın  a n  o  
g ö r ü n t ü  d ış a r ıy a  ç ık t ı.  D ış a r ı ç ık m a d a n  ö n c e k i f o t o ğ r a f  m a k in e s in in  iç in d e k i v ü c u d   a d e m - i  
h a r ic î.  D ış a r ı ç ık t ı v ü c u d - u  h a r ic î.  O n u n c u  S ö z d e  Ü s t a d  f o t o ğ r a f  m a k in e s in e  L e v h - i m a h f u z  
d iy o r .  A d e m - i h a r ic î;  h a r iç t e  y o k  a m a  A l l a h ’ ın  il m in d e  v a r .  
A d e m - i h a r ic î d e m e k   a l e m - i ş e h a d e t t e  o l m a y ıp  ir a d e  v e  k u d r e t in  t a a l l u k  e t m e d iğ i C e n a b - ı  
H a k k ’ ın  il m in d e  m ü m k in  o l a n  ş e y .  “ A d e m ” in  l ü g a t  m a n a s ı:  Y o k ,  y a n i y o k  d e m e k .  A d e m - i  
h a r ic î d e  h a r iç t e  y o k  d e m e k  a m a  A l l a h ’ ın  il m in d e  v a r .  
5A d e m ,  in s a n a  b a k a n  m a n a s ıy l a ;  v ü c u d  d a ir e l e r in d e n  m a h r u m  k a l m a k m ış .  Ü s t a d  d iy o r  k i:  
c e h e n n e m  v ü c u d  d a ir e s id ir .  A d e m  is e ,  v ü c u d  d a ir e l e r in d e n  m a h r u m  k a l m a k .  Y a n i v ü c u d  
d a ir e l e r in d e n  m a h r u m  k a l m a k ;  “ b in l e r  d e r e c e  c e h e n n e m d e n  z iy a d e  s e n in  r u h u n u  v e  k a l b in i  
v e  m a h iy e t - i in s a n iy e n i y a n d ır ır . ”  A d e m in  z ıd d ı v ü c u d .
K a in a t a  b a k a n  v e c ih t e  a d e m ;  f e n a  d e ğ il ,  z e v a l  d e ğ il ,  y o k l u k  d e ğ il .  K u d r e t  d a ir e s in d e n  e l b is e y i  
ç ık a r ıp  il im  d a ir e s in e  g e ç m e k ,  ş e h a d e t  a l e m in d e n  b e k a y a  g e ç m e k ,  t e g a y y ü r  a l e m in d e n ,  y a n i  
d e ğ iş e n  v e  d ö n ü ş e n  f e n a  a l e m in d e n  a l e m - i n u r a  v e  b e k a y a  g e ç m e k t ir .  M ü t e a d d id  v ü c u d l a r ı  
k a z a n m a k  iç in  d iğ e r  l e v h a l a r a  b ir  g e ç iş t ir .  Z a h ir d e  g ö z d e n  k a y b o l m a k  a m a  a s l ın d a  k u d r e t t e n  
il m e  g e ç m e k t ir .  A d e m - i s ır f ;  ib d a  v e  in ş a y ı iç in e  a l ıy o r .  D a h a  z iy a d e  b a t ın a  b a k ıy o r .
•  A d e m in  A l l a h ’ a  b a k a n  v e ç h i:  İ r a d e  v e  k u d r e t in  t a a l l u k  e t m e d iğ i m ü m k in  o l a n  İ l m in d e k i  
ş e y l e r e   a d e m  d e n il ir .  V ü c u d - u  il m iy e  p e r d e  o l m u ş  b ir  ü n v a n d ır .
•  A d e m in  in s a n a  b a k a n  v e ç h i:  V ü c u d  d a ir e l e r in d e n  m a h r u m  k a l m a k t ır .
•  A d e m in  k a in a t a  b a k a n  v e ç h i:  K u d r e t  d a ir e s in d e n  e l b is e y i ç ık a r ıp  il im  d a ir e s in e  g e ç m e k ,  
ş e h a d e t  a l e m in d e n  b e k a y a  g e ç m e k ,  t e g a y y ü r  a l e m in d e n ,  y a n i d e ğ iş e n  v e  d ö n ü ş e n  f e n a  
a l e m in d e n  a l e m - i n u r a  v e  b e k a y a  g e ç m e k t ir .
1-Mektubat:59, 2-29.Lema-i Arabiye Tercümesi, 3-Şualar:81‘den, 4-Hutbe-i Şamiye:132, 5-Lemalar:72, 6-
Lemalar:217, 7-(I), 8-(II)
A d e m - i Ka b u l
1 .  B ir is i:  A d e m - i k a b u l d ü r .  Y a l n ız  is b a t ı t a s d ik  e t m e m e k t ir .  B u  is e  b ir  c e h il d ir ,  b ir  
h ü k ü m s ü z l ü k t ü r  v e  k o l a y d ır .  B u  d a  b a h s im iz d e n  h a r iç t ir .
İ k in c is i:  K a b u l - ü  a d e m d ir .  K a l b e n ,  a d e m in i t a s d ik  e t m e k t ir .  B u  k ıs ım  is e  b ir  h ü k ü m d ü r ,  b ir  
it ik a d d ır ,  b ir  il t iz a m d ır .  H e m  il t iz a m ı iç in  n e f y in i is b a t  e t m e ğ e  m e c b u r d u r .
2 .  K ü f ü r  v e  d a l a l e t  ik i k ıs ım d ır .  B ir  k ıs m ı a m e l î v e  f e r ' î o l m a k l a  b e r a b e r ,  im a n  h ü k ü m l e r in i  
n e f y e t m e k  v e  in k â r  e t m e k t ir  k i,  b u  t a r z  d a l a l e t  k o l a y d ır .  H a k k ı k a b u l  e t m e m e k t ir ,  b ir  t e r k t ir ,  
b ir  a d e m d ir ,  b ir  a d e m - i k a b u l d ü r .  İ ş t e  b u  k ıs ım d ır  k i,  r is a l e l e r d e  k o l a y  g ö s t e r il m iş .
İ k in c i k ıs ım  is e ,  a m e l î v e  f e r ' î o l m a y ıp ,  b e l k i it ik a d î v e  f ik r î b ir  h ü k ü m d ü r .  Y a l n ız  im a n ın  
n e f y in i d e ğ il ,  b e l k i im a n ın  z ıd d ın a  g id ip  b ir  y o l  a ç m a k t ır .  B u  is e ,  b â t ıl ı k a b u l d ü r ,  h a k k ın  
a k s in i is b a t t ır .  B u  k ıs ım ,  im a n ın  y a l n ız  n e f y i v e  n a k îz i d e ğ il ,  im a n ın  z ıd d ıd ır .  A d e m - i k a b u l  
d e ğ il  k i k o l a y  o l s u n ,  b e l k i k a b u l - ü  a d e m d ir .  V e  o  a d e m i is b a t  e t m e k l e  k a b u l  e d il e b il ir .  َ  اَََْمُ  
َُُْ  k a id e s iy l e :  A d e m in  is b a t ı e l b e t t e  k o l a y  d e ğ il d ir .
3 .  A d e m - i  k a b u l  b ir  l â k a y d l ık t ır ,  b ir  g ö z  k a p a m a k t ır  v e  c a h il a n e  b ir  h ü k ü m s ü z l ü k t ü r .  B u  
s u r e t t e  ç o k  m u h a l  ş e y l e r  o n u n  iç in d e  g i z l e n e b il ir .  O n u n  a k l ı o n l a r l a  u ğ r a ş m a z .  
4 .  K ü f ü r  v e  d a l a l e t ,  t u ğ y a n  v e  m a s iy e t  e s a s l a r ı,  in k â r d ır  v e  r e d d ir ,  t e r k t ir  v e  a d e m - i k a b u l d ü r .  
S u r e t - i z a h ir iy e d e  n e  k a d a r  m ü s b e t  v e  v ü c u d l u  g ö r ü n s e  d e ,  h a k ik a t t a  in t ıf a d ır ,  a d e m d ir .  Ö y l e  
is e  c in a y e t - i s â r iy e d ir .  
5 .  B e n im  p r o b l e m im  d e ğ il ,  b ö y l e  b ir  ih t iy a c ım  y o k  d iy e n ,  l a k a y t  o l a n  k a f ir in  k ü f r ü d ü r  k i;  b u  
a d e m - i k a b u l d ü r .  Y o k t u r  d e y ip ,  id d ia  e d e n ,  is b a t a  m e c b u r  o l a n  k a f ir in  k ü f r ü d ü r  k i;  b u  d a  
k a b u l - ü  a d e m d ir .  A d e m - i K a b u l ;  t a s a v v u r u n  iç in d e k i d ü ş ü n c e l e r d e d ir  ( l a k a y t l ık t ır ) .  K a b u l - u  
a d e m  is e  t a a k k u l d e d ir .  ( İ d d ia  v e  d a v a d ır ) .  Y a n i is b a t ı t a a k k u l d e ,  t a s d ik t e  is e  o  is b a t ı t a s d ik  
e d ip ,  il t iz a m  e d e r .
6A d e m - i k a b u l d e  k iş i a l a k a s ız ,  y a n i it ik a d  v e  im a n l a  b ir  a l a k a s ı y o k .  F o k  b a l ığ ı g ib i.  B u  
k o l a y d ır .  K a b u l - ü  a d e m  is e  y a ş a n t ıy a  b a k m ıy o r ,  f ik ir  g id iy o r  b a t ıl a .  B u  t e r k  d e ğ il ,  d a v a  
e d in m iş .  K ü f r e  y o l  a ç ıy o r ,  im a l  e d iy o r .  K ü f r î it ik a d ın ı is b a t  e t m e y e  k a l k ıy o r .  İ m a n ın  z ıd d ı b u .  
İ m a n s ız l ık  +  o n u n  z ıd d ın a  g it m e k .  K a b u l - ü  a d e m  y a n i k a b u l  d iy o r ,  im a n  d e m iy o r .  K a b u l  
e t m e k  v e y a  r e d d e t m e k ,  b u  d im a ğ a  a it .  İ t ik a d d ır  b u .  A d e m - i k a b u l  k ıs m ın d a k il e r  t a h a y y ü l  v e  
t a s a v v u r d a  k a l m ış l a r .  T a a k k u l e  b il e  ç ık a m a m ış l a r .  O r d a  it ik a d  y o k .  K a b u l - ü  a d e m  is e ;  b a t ıl  
it ik a d d ır .  İ m a n ın  z ıd d ı y o k t u r ,  it ik a d ın  z ıd d ı v a r d ır  d iy e  ö n c e k i d e r s l e r d e  iş l e m iş t ik .  İ m a n ,  
A l l a h ’ ın  c c  z a t ın ın  n u r u d u r .  A l l a h ’ ın  z ıd d ı o l m a d ığ ı iç in ,  z ıd  im a n  y o k .  İ t ik a d  i s e ,  z ıd d ı v a r d ır .  
B a t ıl  il a h l a r ,  p u t l a r  v s  k a b u l - ü  a d e m l e  a l a k a l ı.
A d e m - i k a b u l ;  t e f r i t t ir ,  l a k a y d l ık t ır ,  d e v e  k u ş u  g ib i.  K a b u l - ü  a d e m  is e  if r a t t ır ,  b a t ıl ı d a v a  
e t m e k t ir ,  g ü n e ş i g iz l e r .  M e t in d e  “ d a l a l e t  v e  k ü f ü r  ik i k ıs ım d ır ”  d e n il iy o r .  B u n a  b in a e n  k a b u l -
ü  a d e m e  k ü f ü r ,  a d e m - i k a b u l e  d a l a l e t  d iy e b il ir iz .  A d e m - i k a b u l  h a l ’ e  b a k a r .  K a b u l - ü  a d e m  
is t ik b a l e  b a k a r .  S ü n n e t  is e  m a z i,  h a l ,  is t ik b a l i t a z a m m u n  e d iy o r .
1-Şualar:103, 2-Lema’lar:78, 3-Sözler:188, 4-Sözler:168, 5-(I)
A d e t u l l a h
H e m  b ir e r  ir a d e - i k ü l l iy e  v e  b ir e r  ih t iy a r - ı â m m  v e  b ir e r  h â k im iy e t - i n e v ' iy e n in  ü n v a n l a r ı  
b u l u n a n  v e  " A d e t u l l a h "  n a m ıy l a  y â d e d i l e n  f ıt r î k a n u n l a r ın  . . .
Sözler:175
A f a k i
1 .  Â f â k î m a l û m a t ,  y a n i h a r iç t e n ,  u z a k l a r d a n  a l ın a n  m a l û m a t ,  e v h a m  v e  v e s v e s e l e r d e n  h â l î  
o l a m ıy o r .  A m m a  b iz z â t  v ic d a n î b ir  ş u u r a  m a h a l  o l a n  e n f ü s î v e  d â h il î m a l û m a t  is e ,  e v h a m  v e  
ih t im a l l e r d e n  t e m iz d ir .  B in a e n a l e y h  m e r k e z d e n  m u h it e ,  d â h il d e n  h a r ic e  b a k m a k  l â z ım d ır .
2 .  İ ' l e m . .  E y  k a r d e ş  b il  k i! M a k s u d - u  h a k ik î o l a n  t e v h id e  b ia y n e l y a k în  u l a ş t ır a n  k a p ıl a r ,  y o l l a r  
( ik id ir . )  B u n l a r d a n  b ir in c is i:  G e n iş t ir ,  a f a k îd ir .  B ir  N e b i v e y a  b ir  R e s u l e  k e s b s iz  İ l a h î b ir  
d a v e t l e  a ç ıl m a s ın d a n  b a ş k a ,  g a y r il e r e  k a p a l ı v e  m e s d u d d u r .  İ ş t e  b u  k a p ıd a n  k e s b  il e ,  â f a k  
m e y d a n ın d a  v e  Z a h ir  is m in in  d a ir e - i t e c e l l is i a l t ın d a  g ir ip  o n d a  y ü r ü m e k  is t e y e n  a d a m ,  e ğ e r  
v u s ü l e  u l a ş t ır a n  b ü r h a n  ü z e r in d e  â f â k  v e  k e s r e t i ik t is a r  e t s e  v e  m a t l u b u n  t e c e l l is in i b u l m a k  
ü z e r e  n a z a r ın ı b u r h a n l a r d a  h a s r e t s e  v e  t a v r - ı a k l ın ın  m a f e v k in d e  o l a n  h a l l e r d e ,  n ü b ü v v e t  
t a v r ın a  in k ıy a d  v e  t e s l im i d e  r e h b e r  it t ih a z  e d e r s e ,  o n a  b ir  b e is  y o k t u r .  F a k a t  b u n d a  t e r a k k i  
e t t ik ç e ,  m a k s u d d a n  u z a k l a ş a c a k  v e  ş a y e t  ( b u  ş a r t l a r ı)  t e c a v ü z  e t s e ,  ًَِا  ًََ  َ  t o k a d ın ı  
y iy e c e k t ir .
H e l e  h u s u s a n ,  a k l ıy l a  b e r a b e r  k a l b in i d a h i o  m e y d a n l a r a  g ö n d e r ir  is e ;  v e  e c n e b il e r in  ş ir k  v e  
t a t il  ü z e r in e  m ü e s s e s  o l a n  e d e b iy a t ın ın  m e m e s in i e m e n  z e v k - i n e f s iy e s iy l e  b e r a b e r ,  ş ir k - i  
h a f iy i t a z a m m u n  e d e n  n e f s in  e n a n iy e t in i d e  o  y o l d a k i t e r a k k is in e  m e r d iv e n  v e  b a s a m a k  
y a p a r s a ,  e l b e t t e  d a l â l e t  d e r e l e r in e  y u v a r l a n ıp ,  ş e y t a n l a r ın  p e n ç e s in e  d ü ş e c e k t ir .
İ k in c i k a p ı is e :  D a im a  a ç ık t ır  k i,  is m - i B â t ın  c a n ib in d e n  v e  e n f ü s  d a ir e s i iç in d e  k a l b  
t a r a f ın d a n  b a ş l a n ır .  B u n u n  a n a h t a r ı y a l n ız  m a h v iy e t  v e  t e r k - i e n a n iy e t t ir .
3 .  T e f e k k ü r ,  g a f l e t i iz a l e  e d e r .  D ik k a t ,  t e e m m ü l ;  e v h a m  z u l ü m a t ın ı d a ğ ıt ıy o r .  L â k in  n e f s in d e ,  
b â t ın ın d a ,  h u s u s î a h v a l in d e  t e f e k k ü r  e t t iğ in  z a m a n  d e r in d e n  d e r in e  t a f s il â t  il e  t e d k ik a t  y a p .  
F a k a t  â f â k î,  h a r ic î,  u m u m î a h v a l â t a  t e e m m ü l  e t t iğ in  v a k it  s a t h î,  ic m a l î d ü ş ü n ,  t a f s il â t a  
g e ç m e .  Ç ü n k i ic m a l d e ,  f e z l e k e d e  o l a n  k ıy m e t  v e  g ü z e l l ik ,  t a f s il â t ın d a  y o k t u r .  H e m  d e  â f â k î  
t e f e k k ü r ,  d ip s iz  d e n iz e  b e n z iy o r ,  s a h il i y o k t u r .  İ ç in e  d a l m a ,  b o ğ u l u r s u n .
7A r k a d a ş !  N e f s î t e f e k k ü r d e  t a f s il â t l ı,  â f â k î t e f e k k ü r d e  is e  ic m a l î y a p a r s a n ,  v a h d e t e  t a k a r r ü b  
e d e r s in .  A k s in i y a p t ığ ın  t a k d ir d e  k e s r e t  f ik r in i d a ğ ıt ır ,  e v h a m  s e n i h a v a l a n d ır ır .  E n a n iy e t in  
k a l ın l a ş ır ,  g a f l e t in  k u v v e t  b u l u r ,  t a b ia t a  k a l b e d e r .  İ ş t e  d a l a l e t e  îs a l  e d e n  k e s r e t  y o l u  b u d u r .
1-Mesnevi-i Nuriye:123, 2-B.Mesnevi-i Nuriye:166, 3-Mesnevi-i Nuriye:147
A h ir
1 .  V e  İ s m - i Â h ir ' l e  iş a r e t  e d il d iğ i g ib i:  H e r b ir  a ğ a c ın  n e t ic e s i v e  m e y v e s i ö y l e  b ir  
t a r if e n a m e d ir  k i,  o  a ğ a c ın  e ş k a l in i v e  a h v a l in i v e  e v s a f ın ı v e  ö y l e  b ir  b e y a n n a m e d ir  k i,  o n u n  
v a z if e l e r in i v e  m e n f a a t l e r in i v e  h â s s a l a r ın ı v e  ö y l e  b ir  f e z l e k e d ir  k i,  o  a ğ a c ın  e m s a l in i v e  
e n s a l in i v e  n e s l - i â t is in i o  m e y v e n in  k a l b in d e  b u l u n a n  ç e k ir d e k l e r  il e  b e y a n  e d iy o r ,  d e r s  
v e r iy o r .
2 .  İ ş t e  b ü t ü n  m e v c u d a t ,  b ö y l e ;  
•  E v v e l in e  d ik k a t  e t t ik ç e  b ir  il m in  t a r if e n a m e s i v e  
•  Ah i r in e  d ik k a t  e t t ik ç e  b ir  S â n i' in  p l â n ı v e  b e y a n n a m e s i v e  
•  Z a h i r in e  b a k t ık ç a  b ir  F â il - i M u h t a r ' ın  v e  M ü r id ' in  g a y e t  s a n ' a t l ı v e  t e n a s ü b l ü  b ir  h u l l e - i  
s a n ' a t ı v e  
•  B a t ı n ın a  b a k t ık ç a  b ir  K a d îr ' in  g a y e t  m u n t a z a m  b ir  m a k in e s in i m ü ş a h e d e  e d iy o r u z .   
3 .  H e r b ir  a ğ a c ın ;  
•  E v v e l i ,  ö y l e  b ir  s a n d u k ç a  v e  p r o ğ r a m . .  v e  
•  Âh i r i ,  ö y l e  b ir  t a r if e n a m e  v e  n ü m u n e . .  v e  
•  Z a h i r i ,  ö y l e  b ir  m u s a n n a '  h u l l e  v e  b ir  m ü n a k k a ş  l ib a s . .  v e  
•  B â t ı n ı ,  ö y l e  b ir  f a b r ik a  v e  t e z g â h t ır  k i. . .
4 . V e  a ğ a ç  g ib i h e r  z îh a y a t ın  e v v e l i,  â h ir i,  z a h ir i,  b â t ın ı b ir e r  s ik k e - i t e v h id ,  b ir e r  h â t e m - i  
v a h d e t ,  b ir e r  m ü h r - ü  e h a d iy e t ,  b ir e r  t u r r a - i v a h d a n iy e t  t a ş ıy o r .
4 .  A h ir  is m i a ğ a c ın  m e y v e s in e  v e  h a t e m  is m in e  b a k a r .  
1-Şualar:33, 2-Mektubat:230, 3-Şualar:34, 4-Şualar:34, 5-(I)
A h l a k
Y a r a t ıl ış t a  o l a n  h a s l e t l e r in  h u y l a r ın  v e  s e c iy e l e r in  v e  c ib il iy e t l e r in  u y a n d ır ıl m a s ıy l a  in s a n d a  
o r t a y a  ç ık a n  a k ıl  k a l b  f iil  b ü t ü n l ü ğ ü n e  a h l a k  d e n ir . .
A h l a k ın  o l u ş u m  z e m in i is e  E l h u b b u  f il l a h  v e l  b u ğ z u  f il l a h  e s a s  a l ın a r a k  o l u ş u r . . .  A l l a h  iç in  
s e v m e k  A l l a h  iç in  b u ğ z  e t m e k . Y a n i d o s t u n u d a  d ü ş m a n ın ıd a  A l l a h  b e l ir l e y e c e k . .
A h l a k  z a m a n l a  z e m in  v e  ş a r t l a r a  v e  k iş i l e r e  b a ğ l ı o l a r a k  d e ğ iş m e y e n  h u y l a r d ır . . .
8A h l a k ;  D im a ğ d a k il e r in  v e  d im a ğ a  b a ğ l ı d u y g u  v e  h is l e r in ,  if r a t - t e f r it  m e r t e b e l e r in d e n  a z a d e  
k a l a r a k  v a s a t  m e r t e b e s in i t e r c ih  e t m e d e k i b ir in c i n iy e t l e  a l ın a n  v e  k a b il iy e t  d iy e  g ö z ü k e n  
d a v r a n ış l a r  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  B u  k a f ir d e  d e  o l a b il ir .
G ü z e l  A h l a k  is e ;  K a l b î,  v ic d a n î,  r u h î d u y g u l a r ın ,  h is l e r in  v e  l a t if e l e r in ,  if r a t  v e  t e f r it  
m e r t e b e l e r in d e n  a z a d e  k a l a r a k  v a s a t ı ir a d e  il e  t e r c ih  e d ip  k i,  ik in c i n iy e t l e  a l ın a n ,  is t id a d l a r ın  
o r t a y a  ç ık m a s ın ı g ö s t e r e n  l a t if e - i in s a n iy e  s ıf a t ı d iy e  is im l e n d ir il e n . .  B u  m ü s l ü m a n d a  o l u r . . .
A h l a k ;  d i m a ğ ın  y e d i m e r t e b e s in in  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  A y n ı z a m a n d a  it ik a d ın  s ıf a t ıd ır .  İ t ik a d  
k e n d is i a h l a k  d e ğ il d ir  a m a  a h l a k ı d a  o l u ş t u r u y o r .  D e l iy e ,  b u l u ğ  ç a ğ ın a  g e l m e m iş  ç o c u ğ a ,  
it ik a d ı o l m a y a n a ,  h a y v a n a ,  a h l a k s ız  d iy e m e z s in .  A h l a k ;  e s m a - i h ü s n a l a r ın  v a s a t l a r ıd ır .  
A h l a k ;  k a l b e  a it  b ir  s ıf a t t ır .  D im a ğ d a k i k a r ş ıl ığ ı a k ıl d ır .  
(I)
A h m e d  ( A . S . M )
P e y g a m b e r im iz in  b e ş e r iy e t in in ,  ü m m e t in in  A l l a h ’ a  a y in e d a r l ık  e t t iğ i a y in e - i r u h u n u n  a d ı d a  
A h m e d ’ d ir  ( A S M )  k i k u r b iy e t e  b a k ıy o r .  R is a l e t e  b a k ıy o r . .  N u r - u  M u h a m m e d iy i t a ş ıd ığ ı iç in  
A h m e d e  M u h a m m e d  d e  d e n m iş . .  A h m e d  b e ş e r d ir ,  p e y g a m b e r d ir ,  R e s ü l ' d ü r . .  N u r - u  
M u h a m m e d  A h m e d ' d e  b u l u n d u ğ u  iç in  M u h a m m e d ' d e  d e n m iş . .  M u h a m m e d  A h m e d ' d e  
t e m e s s ü l  e t t i. .  Ç ü n k ü  il k  im a n  e d e n  k e n d is id ir . .  b e n  p e y g a m b e r im  d iy e n  k e n d is id ir . . " L a  il a h e  
il l a l l a h  M u h a m m e d e n  R e s ü l u l l a h "  d iy e n  k e n d is id ir . .  A l e y h is s a l a t ü  V e s s e l a m . . .
R is a l e t ;  M u h a m m e d ’ d e n  d e  y u k a r d a d ır ,  y ü k s e k t ir .  M u h a m m e d  d e  A h m e d ’ d e n  y ü k s e k t ir .  
A h m e d  - - >  M u h a m m e d  - - >  R is a l e t .  M u h a m m e d ;  A l l a h ’ ın  z u h u r a t ın ın  b ir  n o k t a d a k i t e c e l l is i.  
B ü t ü n  k a i n a t t a k i g ü z e l l ik l e r i b ir  n o k t a d a  g ö r m e k  is t iy o r .  V a h id iy e t in  b a t ın ın d a k i e h a d iy e t .  
A ğ a ç t a  g ü z e l l ik  v a r  a m a  a ğ a ç t a k i o  g ü z e l l iğ i b ir  n o k t a d a  g ö r m e k  is t iy o r .  A ğ a c ı n  b ir  n o k t a d a k i  
g ü z e l l iğ i ç e k ir d e k .  M u h a m m e d ;  o  ç e k ir d e k .  M e y v e ;  A h m e d .  M e y v e  il e  ç e k ir d e k  a r a s ın d a k i  
d e t a y  Ş a h s iy e t - i M u h a m m e d iy e .  R is a l e t  is e  o  ç e k ir d e ğ in  iç in d e k i p r o g r a m ı y a z m a k .  
Ç e k ir d e k t e k i p r o g r a m  d e ğ il ,  o n u  y a z a n  h a k ik a t .  Ç e k ir d e ğ in  p r o g r a m ın ı y a z a n  b ir is i v a r .  
Y a z a n  A l l a h ’ t ır .  Y a z d ığ ı ş e y ,  y a n i y a z a r k e n  k u l l a n d ığ ı ş e y ;  r is a l e t .
(I)
A h s e n - i T a k v im
1 .  C e n a b - ı H a k  v e  M a b u d - u  B il h a k ,  in s a n ı ş u  k â in a t  iç in d e . . . is m - i a ' z a m ın  t e c e l l is in e  v e  h e r  
is im d e  b u l u n a n  is m - i a ' z a m l ık  m e r t e b e s in in  t e c e l l is in e  m a z h a r  b ir  a h s e n - i t a k v im d e  e n  g ü z e l  
b ir  m u ' c iz e - i k u d r e t …y a r a t s ın d a …  
2 .  K e v n  d e n il e n  ş e c e r e - i h il k a t in  h ü l a s a s ıd ır .  Ş e c e r e - i H il k a t t e  y a r a t ıl a n  o  o n s e k iz b in  a l e m in  
h ü l a s a - i c a m ia s ı,  h a k ik a t ın a  c a m i o l m a s ı,  o  a l e m l e r in  n u m u n e s in i in s a n a  k o y m a s ın a  A h s e n - i  
T a k v im  d e n ir .  E s m a l a r ın ın  b ü t ü n l ü ğ ü n ü n  o l u ş t u r d u ğ u  a y n a . .  b u r a d a  e s m a l a r  g ö z ü k ü r  z a t  
g ö z ü k m e z .  y a n i a h s e n - i t a k v im  y a p ım ız d a  e s m a - i h ü s n a  g ö z ü k ü r  z a t  g ö z ü k m e z . . .  
1-Sözler:87, 2-(I)
A h v a l
L is a n - ı k a l in  k e l im a t ı e l f a z  is e ,  l is a n - ı h a l in  k e l im a t ı d a  a h v a l d ir .
9İşarat-ül İcaz:157
A k ıl
1 .  A k ıl  d a h i,  ş u u r d a n  v e  h is t e n  s ü z ü l m ü ş ,  ş u u r u n  b ir  h ü l â s a s ıd ır . . .  
2 .  A k ıl  b ir  â l e t t ir . . .  A k ıl ,  ö y l e  t ıl s ım l ı b ir  a n a h t a r  o l u r  k i:  Ş u  k â in a t t a  o l a n  n ih a y e t s iz  r a h m e t  
h a z in e l e r in i v e  h ik m e t  d e f in e l e r in i a ç a r .  V e  b u n u n l a  s a h ib in i,  s a a d e t - i e b e d iy e y e  m ü h e y y a  
e d e n  b ir  m ü r ş id - i R a b b a n î d e r e c e s in e  ç ık a r .  
3 .  M u h a b b e t  k a l b d e  v e  a k ıl  d im a ğ d a d ır .
4 .  A k ıl  il iş k i- ç e l iş k i  a l e t id ir .  A k ıl  f a r k l ı f a r k l ı ş e y l e r i b ir b ir in e  d o ğ r u  b a ğ l a y a n  m e l e k e m iz d ir .  
A k ıl ;  d ış a r ıy ı iç e r iy e ,  iç e r iy i d ış a r ıy a  t a ş ıy a n  b ir  a l e t t ir .  A k ıl  b ir  j e n e r a t ö r d ü r  g e l e n i h e p  
e n e r j iy e  d ö n ü ş t ü r ü r  g ö z d e n ,  k u l a k t a n ,  b u r u n d a n ,  d il d e n ,  d o k u n d u ğ u n  ş e y l e r i e n e r j iy e  
d ö n ü ş t ü r ü r .  D ö n ü ş e n  e n e r j in in  a d ı d a  h is t ir .  A k ıl  h is l e r i ü r e t ir .  H is l e r  d u y g u l a r ı a k t if  e d e r .  
D u y g u l a r  s in ir l e r i,  k a s l a r  l if l e r i v e  e y l e m d e  g ö z ü k ü r . . . A k l ın ,  t a a k k u l u n  t e f r id i;  G a b a v e t ,  
İ f r a d ı;  C e r b e z e . . .  B u n l a r  d a  a k l ın  s ıf a t l a r ıd ır . .  A k ıl  g e n e l  b ir  t a n ım l a m a d ır ,  k u t u n u n  a d ıd ır ,  
t a a k k u l  iç e r d e k i iş l e v id ir .  A k ıl  k u d s i b ir  c e v h e r d ir ,  h a d is - i k u d s id e . .  t a a k k u l  o n u n  iş l e v id ir .  
A k ıl  b ît a r a f t ır .  A k l ın  iç i,  s ıf a t l a r ı;
1 - D e h a  2 - İ d r a k  3 - Z e k a  4 - K u v v e - i H a f ız a  5 - T e f e k k ü r  6 - Ş u u r  7 - M u h a k e m e  8 - M u v a z e n e  9 -
H ü ş y a r  1 0 - F ik ir  1 1 - T e e m m ü l :  d ış a r ıy a  ç ık a r m a  t a r a f ı,  a k l ın  iç e r is in d e k il e r i b ir  a r a y a  t o p l a m a  
ö z e l l iğ i 1 2 -  F e h m  1 3 - H ik m e t  1 4 - 1 . Ş u u r  1 5 - İ k a n  1 6 - T e d k ik  1 7 - T a h a t t u r  1 8 - M e l e k e - i A k l iy e  1 9 -
T a s d ik - i A k l i 2 0 - E f k a r :  d ış a r ıd a n  iç e r iy e  iç e n ,  iç e r iy e  a l a n . .  ( M u : 9 1 )  2 1 - T a a k k u l ü n  t e f r it i:  
G a b a v e t  2 2 - T a a k k u l ü n  if r a t ı:  C e r b e z e  2 3 - T e m y iz  2 4 -  T e l a k k i
B u  e l  y a p ıl ır k e n ,  b u  e l  k u l l a n ıl m a d ı. B u  g ö z  y a p ıl ır k e n ,  b u  g ö z  k u l l a n ıl m a d ı.  B u  a k ıl  
y a p ıl ır k e n ,  b u  a k ıl  y o k t u … B u  a k ıl d a n  ö n c e  b ir  a k ıl  o l m a s ı l a z ım d ı.  İ ş t e  b u  a k l ı O ’ n a  b a ğ l a m a k  
" V a h iy " . .  B u  a k ıl l a  k e n d is in i id a r e  e d e c e ğ in i z a n n e t m e k  " Z e k a v e t ” t ir .  A k ıl ;  d im a ğ ın  k a l b id ir ,  
m e r k e z id ir .
Z ih in ;  a y a t - ı t e k v in iy e n in  g ö r ü n d ü ğ ü  y e r d ir !  A k ıl  is e ;  e v a m ir - i t e k v in iy e n in  g ö r ü n d ü ğ ü  
y e r d ir .  Z ih in ;  v ic d a n d a .  İ r a d e ,  z ih in ,  h is ,  l a t if e - i R a b b a n iy e .  A y a t - ı t e k v in iy e l e r ,  ş e a ir - i  
is l a m iy e l e r ,  ö r f ,  a n ’ a n e ,  k ü l t ü r  v ic d a n a  b a k a r ,  z ih n i in ş a  e d e r .  A k ıl  is e ;  v a h y e  b a k a r  v e  il m îd ir ,  
e v a m ir - i t e k v in iy e  il e  in k iş a f  e d e r .  Z ih in  is e ;  f iil l e r l e  in k iş a f  e d e r .  Z ih n in  m u h a t a b ı a y a t - ı  
t e k v in iy e d ir .  A k l ın  m u h a t a b ı e v a m ir - i t e k v in iy e d ir .  T a b ir - i d iğ e r l e :  A k l ın  b e s l e n d iğ i v e r i  
t a b a n ık e l a m  s ıf a t ıd ır ,  K u r ’ a n d ır ,  v a h iy d ir .  Z ih in  is e  b e s l e n d iğ i z e m in ir a d e  s ıf a t ı,  m e v c u d a t  
o l a n  a y a t - ı t e k v in iy e d ir .  A k l ın  s e c d e s i h a y r e t t ir .  M e r a k ,  h a y r e t  v e  m u h a b b e t l e  a k ıl  a k t if  o l u r .
1-Sözler:109, 2-Sözler:27, 3-Muhakemat:77, 4-(I)
A k r e b iy e t
1 .  Z a m a n l a  m u k a y y e d  o l a n  c is m - i m a d d î g ıl a f ın d a n  s ıy r ıl ıp ,  t e c e r r ü d l e  r u h e n  y ü k s e l ip ,  d ü n  
g e c e k i L e y l e - i K a d r ' i ö b ü r  g ü n  L e y l e - i Î d  il e  b e r a b e r  b u g ü n k ü  g ib i h a z ır  g ö r m e k t ir .  Ç ü n k i r u h  
z a m a n l a  m u k a y y e d  d e ğ il .  H is s iy a t - ı i n s a n iy e  r u h  d e r e c e s in e  ç ık t ığ ı v a k it ,  o  h a z ır  z a m a n  
g e n iş l e n ir .  B a ş k a l a r ın a  n is b e t e n  m a z i v e  m ü s t a k b e l  o l a n  v a k it l e r ,  o n a  n is b e t e n  h a z ır  
h ü k m ü n d e d ir .
İ ş t e  b u  t e m s il e  g ö r e ,  d ü n  g e c e k i L e y l e - i K a d r ' e  g e ç m e k  iç in ,  m e r t e b e - i r u h a  ç ık ıp ,  m a z iy i h a z ır  
d e r e c e s in d e  g ö r m e k t ir .  Ş u  s ır r - ı g a m ız ın  e s a s ı a k r e b iy e t - i İ l a h iy e n in  in k iş a f ıd ır .  M e s e l â :  
G ü n e ş  b iz e  y a k ın d ır ;  ç ü n k i z iy a s ı,  h a r a r e t i v e  m is a l i â y in e m iz d e  v e  e l im iz d e d ir .  F a k a t  b iz  
10o n d a n  u z a ğ ız .  E ğ e r  b iz  n u r a n iy e t  n o k t a s ın d a  o n u n  a k r e b iy e t in i h is s e t s e k ,  â y in e m iz d e k i  
m is a l î o l a n  t im s a l in e  m ü n a s e b e t im iz i a n l a s a k ,  o  v a s ıt a  il e  o n u  t a n ıs a k ;  z iy a s ı h a r a r e t i,  h e y e t i  
n e  o l d u ğ u n u  b il s e k ,  o n u n  a k r e b iy e t i b iz e  in k iş a f  e d e r  v e  y a k ın ım ız d a  o n u  t a n ıy ıp  
m ü n a s e b e t d a r  o l u r u z .  
2 .  D o ğ r u d a n  d o ğ r u y a  h a k ik a t ın  in c iz a b ın a  k a p ıl ıp ,  t a r îk a t  b e r z a h ın a  g ir m e d e n ,  h a k ik a t ı a y n - ı  
z a h ir  iç in d e  b u l m a k t ır .
Z a m a n ın  c e r e y a n ın a  t â b i'  o l m a y a r a k ,  b ir  k u v v e t - i k u d s iy e  il e ;  f e v k - a z  z a m a n  ç ık ıp ,  d ü n ü  
b u g ü n  g ib i h a z ır  g ö r m e k t ir .
S ır f  v e h b î d ir ,  k e s b î d e ğ il ;  in c iz a b d ır ,  c e z b - i R a h m a n îd ir  v e  m a h b u b iy e t t ir .  Y o l  k ıs a d ır ,  f a k a t  
ç o k  m e t in  v e  ç o k  y ü k s e k t ir  v e  ç o k  h â l is t ir  v e  g ö l g e s iz d ir .
3 .  A l l a h ’ ın  k u l a  y a k ın l ığ ı n o k t a s ın d a  O ’ n u n  t e c e l l i v e  y a k ın l ığ ın ın  in k iş a f ıy l a  A l l a h ’ a  
y a k ın l a ş m a k .  P a d iş a h ın  n e f e r i m a h z - ı l ü t u f  o l a r a k  h u z u r u n a  c e l b e t m e s i g ib i.  L ü t u f  v e  c e z b - i  
R a h m a n i e s a s t ır .  V e l a y e t - i K ü b r a  a k r e b iy e t  e s a s ın a  d a y a n ır .
4 .  O n b e ş in c i m e k t u b d a  d e n il d iğ i g ib i,  g ü n e ş  b iz d e n  n ih a y e t s iz  u z a k  a m a  o  g ü n e ş  b iz d e  
t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d iy o r .  A l l a h  b iz e  z a t e n  y a k ın .  K u l u n a  ş a h  d a m a r ın d a n  d a h a  y a k ın d ır .  
B u  a k r e b iy e t t ir .  B u n u  f a r k  e d e r s e n  s ır r - ı a k r e b iy e t  o l u r .  A l l a h  z a t e n  b iz d e .  K a b ir d e  M ü n k e r  
N e k ir  s o r g u  s u a l l e r i b it in c e ,  “ s o r m a k  i s t e d iğ in  v e y a  s ö y l e m e k  is t e d iğ in  b ir  ş e y  v a r  m ı? ”  d iy e  
s o r a r l a r m ış .  B u  a d a m  d a  k a b ir d e  b u n u  s o r m u ş :  “ Y a  R a b b i,  y e t m iş  y ıl d ır  s e n i a r a d ım ,  
n e r d e y d in ? ”  A l l a h  d a  o n a  “ B e n  s e n d e y d im ,  s e n  n e r d e y d in ? ”  d e m iş .
B iz  g ü n e ş e  ç o k  u z a ğ ız  a m a  g ü n e ş  b iz e  y a k ın ,  y a n i z a t e n  g ü n e ş  b iz d e .  B iz  d o n m u ş  g ü n e ş iz .  E t i  
y a k s a k ,  g ü n e ş  ç ık m a z  m ı?  O  e n e r j i g ü n e ş t e n  g e l iy o r .  B ü t ü n  h e r  ş e y  d o n m u ş  e n e r j id ir .  B u z d a  
s u  g ib i.  B u n u  f a r k  e d in c e ,  s ır r - ı a k r e b iy e t  o l u y o r .
1-Mektubat:51, 2-Sözler:492, 3-(II), 4-(I)
A l â - y ı İ l l iy y în
A ' l â - y ı il l i y y în  o l a n  k ıy m e t e ,  b e k a y a ,  u l v î v a z if e y e ,  m e k t u b a t - ı S a m e d a n iy e  o l m a s ı d e r e c e s in e  
ç ık a r ıy o r .
Sözler:71
A l e m
1 .  S e m a v a t t a  b in l e r  â l e m  v a r .  Y ıl d ız l a r ın  b ir  k ıs m ı h e r b ir i b ir e r  â l e m  o l a b il ir .  Y e r d e  d e  h e r b ir  
c in s  m a h l u k a t ,  b ir e r  â l e m d ir .  H a t t â  h e r b ir  in s a n  d a h i,  k ü ç ü k  b ir  â l e m d ir .  
2 .  Â l e m  d e n il e n  ş u  k it a b - ı k e b ir - i k â in a t ın  b ü t ü n  b a b l a r ı,  f a s ıl l a r ı,  s a h i f e l e r i,  s a t ır l a r ı,  
c ü m l e l e r i v e  h a r f l e r i. . .  
3 .  O n s e k iz  b in  â l e m in  h e r b ir in in  ış ığ ı ,  b ir e r  is m - i İ l a h î o l d u ğ u n u  b a n a  k a n a a t  v e r e c e k  b ir  
v a k ıa - ı k a l b iy e - i h a y a l iy e y i g ö r d ü m .  Ş ö y l e  k i:  B ir b ir in e  s a r ıl ı ç o k  y a p r a k l ı b ir  g ü l  g o n c a s ı g ib i,  
ş u  â l e m  b i n l e r  p e r d e  p e r d e  iç in d e  s a r ıl ı ,  b ir b ir i a l t ın d a  s a k l ı â l e m l e r i b u  â l e m  iç in d e  g ö r d ü m .  
H e r b ir  p e r d e  a ç ıl d ık ç a ,  d iğ e r  b ir  â l e m i g ö r ü y o r d u m .  
114 .  “ B ir b ir in e  s a r ıl ı ç o k  y a p r a k l ı b ir  g ü l  g o n c a s ı g ib i. . ”  G ü l  g o n c a s ı b iz im  a l e m im iz in  d ış ın d a .  
“ ş u  a l e m  b in l e r  p e r d e  p e r d e  iç in d e  s a r ıl ı,  b ir b ir i a l t ın d a  s a k l ı a l e m l e r i b u  a l e m  iç in d e  
g ö r d ü m . ”  Ş u  a l e m i b u r a y a  g e t ir iy o r  iş t e ,  b u  a l e m e  g e t ir iy o r ,  y a n i k e n d is in e  t a ş ıy o r .  B ir  d iğ e r  
a n l a ş ıl a b il e n  m a n a  d a  ş u :  Ş u  d e r k e n  s e r b e s t  b ö l g e  d e ğ il ,  b iz im  d ış ım ız d a  ş e c e r e - i h il k a t  ş u  
a l e m .  S o n r a  o  t a n ım l a n ın c a  b u  a l e m ,  s e r b e s t  b ö l g e  d e  d iy e b il ir s in .  B ir in c i m a n a s ı:  Ş u  a l e m ;  
in s a n ın  d ış ın d a k i ş e c e r e - i h il k a t  o l a n  b ü y ü k  in s a n d a .  Ş u  a l e m  k ü ç ü k  in s a n d a  t a n ım l a n ır s a ,  b u  
a l e m  o l u y o r .  Ş u  a l e m l e r ,  b u  a l e m d e  t a n ım l a n d ı.  V e y a  ik in c i m a n a s ı:  Ş u  a l e m  s e r b e s t  
b ö l g e d e d ir ,  b u  a l e m  k e n d in d e d ir .
1-Mektubat:329, 2-B.Mesnevi-i Nuriye:90, 3-Mektubat:409, 4-(I)
A l e m - i B e r z a h
1 .  A l e m - i b e r z a h  is e ,  b ir  t im s a l i o l a n  a l e m - i m is a l d e n  h a k ik a t ç a  d a h a  ç o k  s a b it t ir .  B e r z a h  
a l e m in in  b ir  g ö l g e s i d e  r ü y a  a l e m id ir .  R ü y a  a l e m in in  g ö l g e s i d e  h a y a l  a l e m id ir .  H a y a l  
a l e m in in  n a z îr i,  b e n z e r i d e  a y in e  g ib i ş e f f a f  ş e y l e r d ir . .  
2 .  Â l e m - i r ü ' y a ,  â l e m - i m is a l in  z ıl l i v e  o  d a  A l e m - i B e r z a h ın  z ıl l i o l d u ğ u n d a n ,  d e s a t ir l e r i  
m ü t e m a s il d ir .
3 .  A h ir e t  il e  d ü n y a  a r a s ın d a k i b e r z a h  is e ;  k a b ir d ir .  K a b ir d e k i in s a n  a h ir e t t e  d e ğ il ,  ç ü n k ü  
a h ir e t  k ıy a m e t  k o p u n c a  b a ş l a r .  D ü n y a d a  d a  d e ğ il .  Y a n i b e r z a h t a ,  o r a y a  z a t e n  a l e m - i b e r z a h  
d e n il iy o r .  Ş e c e r e - i h il k a t  h a r it a s ın d a  A l e m - i B e r z a h ;  a l e m - i ş e h a d e t in  ü s t ü  o l a n  y e d i k a t  
s e m a n ın  b ir  ü s t ü n d e d ir .  A l e m - i B e r z a h ın  is e  ü s t ü  L e v h - i m a h v  v e  is b a t t ır ,  s o n r a  K ü r s ,  s o n r a  
v s .  B e r z a h  a y r ıd ır ,  a l e m - i b e r z a h  a y r ıd ı r .  K a b ir  k a p ıs ıy l a  a l e m - i b e r z a h a  g ir iy o r u z .
B e r z a h  s e y a h a t i 5 9  g ü n d ü r .  4 .  S ö z ’ d e  ( S ö z l e r - 2 0 )  ik i a y l ık  m e s a f e d e n  b a h s e d iy o r .  O n d a n  b ir  
g ü n ü ,  d ü n y a  ö m r ü d ü r .  K a l a n  5 9  g ü n  b e r z a h  s e y a h a t id ir .  B ir  g ü n  s o n r a  b ir  is t a s y o n  v a r ,  t r e n  
v a r ,  g e m i v a r ,  o t o m o b il  v s  v a r  d iy o r .  
A ğ a c ın  k a b r i;  ç e k ir d e ğ id ir .  Ç ık m a s ı l a z ım .  Ö l ü m  a n ın d a ;  s u r e t l e r im  b e n im  h a k ik a t ım  o l a c a k  
a h ir e t t e .  B u r a d a  ç e k ir d e k  o l u y o r u m ,  a h ir e t t e  a ğ a ç  o l a c a m .  B u  in k ıl a b ın  a d ı;  ö l ü m d ü r .  
Ç e k ir d e k  h a k ik a t ın d a n  a ğ a ç  h a k ik a t ın a  ö l ü m  d e n il iy o r .  Ö l ü m ;  k ö t ü  b ir  ş e y  d e ğ il  k i.  A d a m  
ş im d i d a h a  b u r a d a  y a ş a r k e n  o r a l a r ı y a ş ıy o r ,  k a b ir d e k il e r i s e y r e d iy o r ,  y a n i ç ık m ış  k a b r in d e n .  
K a b ir ,  k a z a n ım l a r ım ız ın  h a k ik a t ın a  g it m e ğ e  v e s il e d ir .  İ n s a n ın  h a y a t  s ü r e c in in  ö n ü n d e k i  
m e z a r l ık  d e d iğ im iz  ş e y ;  k a z a n ım l a r ım ız ın  h a k ik a t ın a  d ö n ü ş m e s id ir .  İ n k ıl a b d ır ,  “ in k ıl a b - ı  
b e r z a h iy e ”  d e n il iy o r .  Y a n i ç e k ir d e k ,  a ğ a ç  o l a c a k .  Ç e k ir d e k t e n  a ğ a ç  o l m a n ın  a d ı ö l ü m s e ,  ö l ü m  
d ir il m e k t ir !  
İ n s a n ın  h u s u s î d ü n y a s ı “ s e r b e s t  b ö l g e d ir ”  ( d im a ğ d a k i t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r l a r ı)  d iy o r .  A y n ı  
y e r e  “ k a b r in d ir ”  d iy o r .  K a b ir  n e d ir  o  z a m a n ?  M u a y y e n l e ş m e k t ir !  B iz  z a t e n  k a b ir d e y iz .  A d a m  
k a b r e  g ir m e k t e n  k o r k u y o r .  A s l ın d a  k a b ir d e n  ç ık m a ğ a  k o r k u y o r ,  ç ü n k ü  k a b r in d e  k a l m a k  
is t iy o r .  Ö l m e k l e  s u r e t  h a k ik a t a  d ö n ü ş e c e k .  O n d a n  k o r k u y o r .  O y s a  k a b ir d e . . .  Ş u  a n  h e r k e s  
k a b ir d e d ir .  Ç ık a n  ç ık m ış t ır ,  ç ık m a y a n  ç ık m a m ış t ır .  B ir  d e  ç ık m a y a  ç a l ış a n l a r  v a r .  K a b r in  
s u r e t i b iz d e d ir ,  d im a ğ d a .  K a n u n iy e t i b e r z a h t a d ır .  H a k ik a t ı e s m a d a d ır .
1-Badıllı İşârat-ül İ'caz:437, 2-Sünuhat:12, 3-(I)
A l e m - i G a y b  
1 .  M a z i v e  m ü s t a k b e l  d e n il e n  â l e m - i g a y b ın . . .  
122 .  G ö r ü n m e y e n  a l e m l e r .  M a z i v e  m ü s t a k b e l ,  a l e m - i e r v a h ,  A l l a h ’ ın  s ıf a t  v e  is im l e r i v e  d a ir e - i  
v ü c u b  d a  g a y b d ır .  
3 .  D ü n y a  v e  a h ir e t t ir .  D ü n y a  z a h ir ,  a h i r e t  b a t ın d ır .  G a y b ın  s a h a s ı a r ş ın  a l t ıd ır ,  c is m a n iy e t in  
s a h a s ıd ır .  K a in a t  g a y b d ır .
1-Sözler:110, 2-(II), 3-(I)
A l e m - i M is a l
1 .  Â l e m - i m is a l ,  â l e m - i e r v a h l a  â l e m - i ş e h a d e t  o r t a s ın d a  b ir  b e r z a h t ır .  H e r  ik is in e  b ir e r  
v e c ih l e  b e n z e r .  B ir  y ü z ü  o n a  b a k a r ,  b ir  y ü z ü  d e  d iğ e r in e  b a k a r .  M e s e l â :  Â y in e d e k i s e n in  
m is a l in  s u r e t e n  s e n in  c is m in e  b e n z e r .  M a d d e t e n  s e n in  r u h u n  g ib i l a t if t ir .  O  â l e m - i m is a l ;  
â l e m - i e r v a h ,  â l e m - i ş e h a d e t  k a d a r  v ü c u d u  k a t ' îd ir .  { ( H a ş iy e ) :  B e n c e  â l e m - i m is a l in  v ü c u d u  
m e ş h u d d u r .  Â l e m - i  ş e h a d e t  g ib i t a h a k k u k u  b e d ih îd ir .  H a t t â  r ü ' y a - y ı s a d ık a  v e  k e ş f - i s a d ık  v e  
ş e f f a f  ş e y l e r d e k i t e m e s s ü l â t ,  b u  â l e m d e n  o  â l e m e  k a r ş ı a ç ıl a n  ü ç  p e n c e r e d ir .  A v a m a  v e  
h e r k e s e  o  â l e m in  b a z ı k ö ş e l e r in i g ö s t e r ir . }  A c a ib  v e  g a r a ib in  m e ş h e r id ir ,  e h l - i v e l a y e t in  
t e n e z z ü h g â h ıd ır .
K ü ç ü k  b ir  â l e m  o l a n  in s a n d a  k u v v e - i h a y a l iy e  o l d u ğ u  g ib i,  b ü y ü k  b ir  in s a n  o l a n  â l e m d e  d a h i  
b ir  â l e m - i  m is a l  v a r  k i;  o  v a z if e y i g ö r ü y o r  v e  h a k ik a t l ıd ır .  K u v v e - i h â f ız a  L e v h - i M a h f u z ' d a n  
h a b e r  v e r d iğ i g ib i,  k u v v e - i h a y a l iy e  d a h i â l e m - i m is a l d e n  h a b e r  v e r ir .
2 .  U y k u  â l e m i,  y a k a z a  il e  â l e m - i m is a l  a r a s ın d a  b ir  k ö p r ü d ü r .  B e r z a h ,  d ü n y a  il e  â h ir e t  
a r a s ın d a  a y r ı b ir  k ö p r ü d ü r .  V e  m is a l ,  â l e m - i c is m a n î il e  â l e m - i r u h a n î a r a s ın d a  b ir  k ö p r ü d ü r .  
3 .  Â l e m - i r ü ' y a ,  â l e m - i m is a l in  z ıl l i v e  o  d a  A l e m - i B e r z a h ın  z ıl l i o l d u ğ u n d a n ,  d e s a t ir l e r i  
m ü t e m a s il d ir .
4 .  A l e m - i ş e h a d e t e  s u r e t iy l e  v e  â l e m - i g a y b a  m a n a s ıy l a  m ü ş a b ih  v e  ik is in in  m a b e y n in d e  b ir  
b e r z a h  o l a n  â l e m - i m is a l . . .  
5 .  G ö r d ü m  k i;  â l e m - i m is a l ,  n ih a y e t s iz  f o t o ğ r a f l a r  v e  h e r b ir  f o t o ğ r a f ,  h a d s iz  h â d is a t - ı  
d ü n y e v iy e y i a y n ı z a m a n d a  h iç  k a r ış t ır m a y a r a k  a l ıy o r .  B in l e r  d ü n y a  k a d a r  b ü y ü k  v e  g e n iş  b ir  
s in e m a - i u h r e v iy e  v e  f â n iy a t ın  f â n i v e  z â il  h a l l e r in i v e  v a z iy e t l e r in i v e  g e ç ic i h a y a t l a r ın ın  
m e y v e l e r in i s e r m e d î t e m a ş a g â h l a r d a  v e  C e n n e t ' t e  s a a d e t - i e b e d iy e  a s h a b l a r ın a  d ü n y a  
m a c e r a l a r ın ı v e  e s k i h a t ır a l a r ın ı l e v h a l a r ıy l a  g ö z l e r in e  g ö s t e r m e k  iç in  p e k  b ü y ü k  b ir  f o t o ğ r a f  
m a k in e s i o l a r a k  b il d im .  
6 .  B ü t ü n  m e v c u d a t ın  ih t im a l iy a t l a r ıy l a  b e r a b e r  g e ç m iş - g e l e c e k  h e p s in in  f o t o ğ r a f ın ın ,  ş e k il  v e  
s u r e t l e r in in  b u l u n d u ğ u  y e r  a l e m - i m is a l d ir .  M e s e l a  b e n  ş u  a n d a  a y a k t a y ım .  B u  ç e k il e n  
f o t o ğ r a f l a r  a l e m - i m is a l e  g id e m e z .  A l e m - i ş e h a d e t t e  iş l e n ip  d ö n ü ş t ü k t e n  s o n r a  b u  k a y ıt l a r  
a l e m - i m is a l in in   d e f t e r i o l a n  l e v h - i m is a l iy e  g id iy o r .  M e s e l a  r u h l a r  a l e m in d e n  g e l d ik ,  d a ir e - i  
r u h a  g id iy o r u z .  E z e l d e n  g e l d ik ,  e b e d e  g id iy o r u z .  A l e m - i m a n a d a n  g e l d ik ,  d a ir e - i m a n a y a  
g e ç iy o r u z .  A l e m - i m is a l ;  g e ç m iş ,  g e l e c e k  h e p s in i ih a t a  e t m iş .  A l e m - i m is a l in  d a ir e s in e  l e v h - i  
m is a l î d e n il iy o r .  Ş e c e r e - i H il k a t t e  A l e m - i m is a l ,  d a ir e - i il im d e ,  L e v h - i m is a l î is e  d a ir e - i  
h a y a t t a d ır .  Ç ü n k ü  y a ş a d ık l a r ım ız  d a ir e - i h a y a t a  g id iy o r .  D a ir e - i h a y a t ;  A r ş ’ ın ,  D a ir e - i il im  d e  
L e v h - i M a h f u z u n  d a ir e l e r id ir .  B a s a r  s ıf a t ın ın  a l e m d e k i k a r ş ıl ığ ı a l e m - i m is a l ,  in s a n d a k i  
k a r ş ıl ığ ı is e  M u s a v v ir  is m iy l e  h a y a l d i r .  H a y a l im iz  a l e m - i m is a l e ,  t a h a y y ü l ü m ü z  d e  l e v h - i  
m is a l e  b a k ıy o r .  A l e m - i m is a l d e k i s u r e t l e r  c is m a n iy e t in  m a d d e - i h a y a t  m e r a t ib id ir .  
T a h a y y ü l d e k i h a y a l  m a n a y a  l ib a s  d ik t iğ i g ib i,  a l e m - i m is a l  d e  v a h y e  l ib a s  b iç iy o r .
131-Barla Lahikası:(345-346), 2-Mesnevi-i Nuriye:225, 3-Sünuhat:12, 4-Muhakemat:65, 5-Emirdağ  
Lahikası-1:262, 6-(I)  
A l e m - i Ş e h a d e t
1 .  K â in a t  h a k ik a t - ı u z m a s ın ın  k ış ır  v e  s u r e t i o l a n  â l e m - i ş e h a d e t ,  
2 .  B a k  g ir d ik  ş u  z e m in e ;  a y a ğ ım ız ı b a s t ık  ş e h a d e t  â l e m in e :  
3 .  Ş u  â l e m - i m a d d iy a t  v e  ş e h a d e t  is e ,  â l e m - i m e l e k û t  v e  e r v a h  ü s t ü n d e  s e r p il m iş  t e n t e n e l i b ir  
p e r d e d ir .
4 .  Â l e m - i ş e h a d e t ,  a v a l im - ü l  g u y u b  ü s t ü n d e  t e n t e n e l i b ir  p e r d e d ir .
5 .  K a in a t  b ü y ü k  in s a n s a  a l e m - i ş e h a d e t  o n u n  c e s e d i,  c e s e d i- i h il k a t id ir .
6 .  G ö r ü n e n  v e  iç in d e  y a ş a d ığ ım ız  a l e m ,  ş u  a n d a k i a l e m .
7 .  C e n n e t i v e  C e h e n n e m i b ir  t e n c e r e y e  k o y u n ,  k a r ış t ır ın ,  d o n d u r u n  o r t a y a  ç ık a n  a l e m - i  
ş e h a d e t .  A l e m - i ş e h a d e t ;  a l e m - i g a y b ın  v e  C e n n e t - C e h e n n e m in  y a n i m e l e k u t u n  d o n m u ş  
h â l id ir ,  v ü c u d - u  h a r ic îs id ir .  D im a ğ d a k i b ü t ü n  m e r t e b e l e r  a l e m - i ş e h a d e t e  g iy d ir il e n  l ib a s ı  
a n l a m l a n d ır m a k ,  id r a k  e t m e k ,  ş u u r  e t m e k  n is b e t in d e  a l e m - i ş e h a d e t  b iz d e  t a h a k k u k  e d iy o r ,  
o r t a y a  ç ık ıy o r .  H a t t a  d iy e c e k l e r m iş  k i m e a l e n :  “ Y a  R a b ,  b iz i g e r i g ö n d e r . ”  “ S iz  o r d a n  
g e l m e d in iz  m i?  Y a ş a m a d ın ız  m ı? ”  Y a ş a m a m ış  k a b u l  e d il iy o r .  Y a ş a m a d ıl a r  d e n il iy o r .  N iy e ?  
Ş a h id  d e ğ il !  N e r e y e  ş a h id  d e ğ il ?  A r a b a y a  ş a h id ,  m a r k a l a r ı b il iy o r .  K e n d in e  ş a h id  d e ğ il !  O  
z a m a n  a l e m - i ş e h a d e t ,  k iş in in  d im a ğ ın ın  o l u ş t u r d u ğ u d u r .  A l e m - i ş e h a d e t t e s in  d e s e m  n e  
o l u r ?  Ş a h i d i d e ğ il .  A l e m  a y r ı,  ş e h a d e t  a y r ı.  O  a l e m l e r e  ş a h id  o l a c a k s ın .  O  a l e m l e r in  t e m e r k ü z  
o l d u ğ u ,  c e m ’ e t t iğ i e n  c a m i’  y e r  c is m a n iy e t .  E n  c a m i e n  k e s if  o l a n d ır .  B ü t ü n  a l e m l e r  a l e m - i  
ş e h a d e t t e  d e ğ il  m i?  O  a l e m l e r e  ş a h id  o l d u ğ u n  k a d a r  a l e m - i ş e h a d e t t e s in .  N e  il e  ş a h id  
o l u r s u n ?  D im a ğ ın  m e r t e b e l e r iy l e  A m a  s ır f  o n u n l a  m ı?  H a y ır .  K a l b d e  h is s iy a t  d a  v a r .  
H is s iy a t ın d a  ş a h id  o l m a s ı l a z ım .  D im a ğ ım ız ın  ( a k l e n ) ,  v ic d a n ım ız ın  ( h is s e n ) ,  k a l b im iz in  
( L a t if e - i in s a n iy e  il e ) ,  r u h u m u z u n  ( l a t if e  il e )  ş a h id  o l d u k l a r ın ın  b ü t ü n s e l l iğ in in  s e n d e k i  
u y a n ış l ığ ıd ır ;  a l e m - i ş e h a d e t .  D im a ğ ın  f ik ir  v e  d ü ş ü n c e l e r in in ,  V ic d a n ın  h is l e r in in ,  K a l b in  
l a t if e - i in s a n iy e s in in ,  R u h u n  l a t if e l e r in in  a s l ın a ,  h a k ik a t ın a  v e  m a h iy e t in e  ş a h id  o l m a s ın d a n  
o r t a y a  ç ık a n  f a r k ın d a l ığ ın ın  b ü t ü n l ü ğ ü n e  ş a h id l iğ in  k a d a r  a l e m - i ş e h a d e t t e s in .
1-Sözler:530, 2-Sözler:742, 3-Sözler:509, 4-Mektubat:469, 5-Mesnevi-i Nuriye:249'dan, 6-(II), 7-(I)
A l l a h
1 .  N e  k a d a r  h a m d  v e  m e d h  v a r s a ,  k im d e n  g e l s e ,  k im e  k a r ş ı d a  o l s a ,  e z e l d e n  e b e d e  k a d a r  
h a s t ır  v e  l â y ık t ır  o  Z â t - ı V â c ib - ü l  V ü c u d ' a  k i,  A l l a h  d e n il ir .
2 .  Z â t - ı A k d e s ' in  a l e m - i z â t îs i v e  e n  a ' z a m î is m i o l a n  L a f z u l l a h . . .
3 .  A l l a h ,  V a c ib - ü l  V ü c u d a  b a k a n  z a t î s ı f a t l a r ın  c e m ’ id ir .  S ıf a t - ı k e m a l i t a z a m m u n  e d e r .  V a c ib  
y ö n ü .  U l u h iy e t  y ö n ü .  A l l a h ’ ın  ik i t ü r l ü  e s m a s ı v a r .  B ir  Z a t î e s m a l a r  v a r ,  b ir  d e  e f ’ a l î e s m a l a r .  
M e s e l a  A l l a h ,  S a m e d  g ib i e s m a l a r  z a t î e s m a l a r d ır .  M e s e l a  G a f f a r ,  K e r im ,  L a t if  g ib i e s m a l a r  
f iil î e s m a l a r d ır .
İ l a h ,  a l e m - i e f ’ a l  y a n i a l e m - i ş e h a d e t e  a it  e s m a l a r ın  c e m ’ i v e y a  h u l a s a s ıd ır .  M a h l u k a t -
R u b u b iy e t  y ö n ü .
141-Mektubat:392, 2-Mektubat:366, 3-(I)
A l l a h - ü  E k b e r
1 .  B ir  v e c h - i m a n a s ı ,  C e n a b - ı H a k k ' ın  k u d r e t i v e  il m i h e r  ş e y in  f e v k in d e  b ü y ü k t ü r ,  h iç b ir  ş e y  
d a ir e - i il m in d e n  ç ık a m a z ,  t a s a r r u f - u  k u d r e t in d e n  k a ç a m a z  v e  k u r t u l a m a z .  V e  k o r k t u ğ u m u z  
e n  b ü y ü k  ş e y l e r d e n  d a h a  b ü y ü k t ü r .  D e m e k  h a ş r i g e t ir m e k t e n  v e  b iz i a d e m d e n  k u r t a r m a k t a n  
v e  s a a d e t - i e b e d iy e y i v e r m e k t e n  d a h a  b ü y ü k t ü r .  H e r  a c ib  v e  t a v r - ı a k l ın  h a r ic in d e k i h e r  
ş e y d e n  d a h a  b ü y ü k t ü r .
2 .  C e l a l  v e  C e m a l  b ir  a r a y a  g e l in c e  o r t a y a  K e m a l  ç ık ıy o r .  C e l a l  a l e m l e r in i S ü b h a n a l l a h  t e m s il  
e d iy o r .  S o n r a  C e m a l î d e r k e n  v ü c u d  a l e m l e r in i k a s d  e d iy o r .  V ü c u d  a l e m l e r i d e  E l h a m d ü l il l a h  
d iy o r l a r .  O n l a r ın  d a  o t u z  ü ç  t a n e  e s m a n ın  b ü t ü n s e l l iğ id ir  E l h a m d ü l il l a h .  C e l a l ;  S ü b h a n a l l a h ,  
C e m a l ;  E l h a m d ü l il l a h ,  b u  ik is i t a m a m l a n ın c a  R u h  o n a y l ıy o r ;  K e m a l ;  A l l a h - u  E k b e r .  
S ü b h a n a l l a h  d im a ğ a ,  E l h a m d ü l il l a h  k a l b e ,  A l l a h - u  E k b e r  d e  r u h a  b a k ıy o r :  D im a ğ  a l ış m a d ığ ı  
b ir  v a h iy l e  m u h a t a b  o l u n c a ,  h a y r e t  e d iy o r  v e  h a y r e t in d e n  S ü b h a n a l l a h  d iy o r .  S ü b h a n a l l a h  
c e l a l î a l e m l e r d e  k u l l a n ıl a n  b ir  m u k a b e l e d ir .  C e m a l î a l e m l e r d e  E l h a m d ü l il l a h  k u l l a n ıl ıy o r .  
“ V ü c u d  k a in a t l a r ı v e  h a d s iz  a d e m  a l e m l e r i b ir b ir l e r iy l e  ç a r p ış ır k e n  v e  C e n n e t  v e  C e h e n n e m  
g ib i m e y v e l e r  v e r ir k e n  v e  b ü t ü n  v ü c u d  a l e m l e r i “ E l h a m d ü l il l a h ,  E l h a m d ü l il l a h ”  v e  b ü t ü n  
a d e m  a l e m l e r i “ S ü b h a n a l l a h  S ü b h a n a l l a h ”  d e r k e n … ”  ( Ş u a l a r  2 6 2 )  s a r ih  o l a r a k  b u r a d a  
g e ç iy o r .  
1-Şualar:234, 2-(I)
A n a h t a r
1 .  M if t a h ,  d ış a r ıd a n  iç e r iy e  t a ş ın m a k t ır .  T e f e k k ü r e  v e  ir a d e y e  b a k a r .  A n a h t a r  is e  iç e r id e n  
d ış a r ıy a  t a ş ın m a k t ır .  D ü ş ü n m e ğ e  v e  ih t iy a r a  b a k a r .  K a f ir d e  a n a h t a r  v a r d ır ,  m i f t a h  y o k t u r .
2 .  M i f t a h  f e t h e d e n  m a n a s ın d a ,  o t e l d e  k a t  g ö r e v l is in d e k i a n a h t a r  m is il l ü ,  t ü m  k a p ıl a r ı a ç a n  
c a m i b ir  a n a h t a r ,  b ir  m a y m u n c u k t u r .  O d a d a  k a l a c a k  k iş iy e  o  o d a  iç in  v e r il e n e  is e  m if t a h  
d e ğ il  a n a h t a r  d e n ir .  D a h a  z iy a d e  h a z in e l e r in ,  t ıl s ım l a r ın  k a p ıl a r ın ı a ç m a k t a  k u l l a n ıl ıy o r .  
M e s e l a  e n e  d e  b ir  a n a h t a r d ır  l a k in  m a h iy e t in in  b il in m e s iy l e  a l e m in  b ü t ü n  k a p ıl a r ın ı a ç a r .
1-(I), 2-(III)
A n t ik a
G e ç m iş i b iz e  t a ş ıy a n d ır .  K ö k e n in e  s ir a y e t  e t m iş  o l a n d ır .  M is a l :  M e z a r  t a ş l a r ı,  T e s e t t ü r …
(I)
A r a f a t
A r a f a t ,  b e ş e r in  t e m e r k ü z  e t t iğ i,  o r t a y a  ç ık t ığ ı,  A d e m ’ in  in s a n  o l d u ğ u n u  a n l a d ığ ı m a k a m d ır  k i;  
a c z  v e  f a k r  d e v r e y e  g ir iy o r ,  t a z a r r u  o r d a  o l d u .  B e ş e r iy e t  o r d a  o l d u .  B ü t ü n  ş u u r d a n l ık ,  
f a r k ın d a l ık l a r  o r d a  o l d u ğ u  iç in ,  g ü n a h l a r  o r a d a  a f f e d il iy o r .  B e ş e r iy e t in  z u h u r u ;  A r a f a t ın  
C e b e l - i r a h m e d e  o l m u ş ,  b e ş e r  o l d u ğ u n u  c e b e l - i r a h m e  d e  a n l a d ı.  O r d a  k a r ı- k o c a l ık  o l m u ş t u r .  
15(I)
A r a z
1 .  C e v h e r e  b a ğ l ı o l a n a  a r a z  d e n il ir .  M is a l  t a ş  c e v h e r d ir ,  t a ş ın  s e r t l iğ i a r a z d ır .  H a y a t  c e v h e r d ir ,  
g ü l m e s i a r a z d ır .  E n e  c e v h e r  d e ğ il d ir  ç ü n k i c e v h e r  m a h l u k t u r ,  e n e  m a h l u k  d e ğ il d ir .  V a r  
o l a n l a r  c e v h e r s iz  o l a m a z l a r .  H e r  v a r  o l a n l a r  c e v h e r l e r in  t e m e s s ü l a t l a r ıd ır .  A s l ı y o k  o l m a d ık ç a  
t e m e s s ü l a t l a r ın ı in k a r  e t m e n l e  y o k  o l m a z l a r .  M is a l  a ş k - ı b e k a y ı in s a n d a n  y o k  e d e m e z s in ,  
ç ü n k i b â k in in  t e r e ş ş u h a t l a r ı o l d u k l a r ın d a n . . .  
2 .  C e v h e r e  b a ğ l ı o l a r a k  m e y d a n a  g e l e n  d e ğ iş k e n  ö z e l l ik l e r  v e  s ıf a t l a r d ır .  İ n s a n d a  r u h  
c e v h e r d ir ,  b e d e n  a r a z d ır .  A r a z  c e v h e r  o l a m a z ,  c e v h e r  o l m a d a n  m e y d a n a  g e l e m e z .  E l e m e n t l e r  
m a d d i c e v h e r d ir ,  o n l a r d a n  m e y d a n a  g e l e n  c is im l e r  a r a z d ır .
1-(I), 2-(II)
A r ş
1 .  Z a h ir ,  B â t ın ,  E v v e l ,  Â h ir  is im l e r in in  h a l it a  v e  k a r ış ığ ıd ır .  B u  h a l it a d a  d â h il  o l a n  İ s m - i Z a h ir  
it ib a r iy l e  a r ş ,  m ü l k ;  k e v n ,  m e l e k û t  o l u r .  İ s m - i B â t ın  it ib a r iy l e  a r ş ,  m e l e k û t ;  k e v n ,  m ü l k  o l u r .  
2 .  A r ş ,  Ş e c e r e - i h il k a t t e  E s m a - i H ü s n a ' n ın  a z a m i d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i y e r d ir .  E s m a l a r ın  
p e r d e s iz  t e c e l l i e t t iğ i y e r  A r ş ’ t ır .  A r ş ın  in s a n d a  k a r ş ıl ığ ı k a l b ,  a r z d a  k a r ş ıl ığ ı K â b e ’ d ir .  E n f ü s i  
â l e m im iz d e  k a r ş ıl ığ ı h is l e r d ir .  A r ş ;  e m ir  v e  ir a d e n in  z a h ir  o l d u ğ u  y e r  o r t a y a  ç ık ıp  k e n d in i  
if a d e  e t t iğ i y e r . .  B iz  b u  z u h u r a t ın  z e m in in e  a r ş  d iy o r u z .  E m r in  t a h a k k u k  e t t iğ i y e r . .  A r ş  h a y a t  
s ıf a t ın ın  a z a m i z u h u r  y e r id ir .
C e n n e t ;  E s m a - i H ü s n a n ın  C e m a l î e s m a l a r ın ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i y e r d ir .  
C e h e n n e m ;  C e l a l î e s m a l a r ın ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i b ir  y e r d ir .  A r ş ;  C e l a l î v e  
C e m a l î e s m a l a r ın  b ü t ü n ü n ü n  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i b ir  y e r d ir .  A r ş - ı A z a m  is e  
C e l a l  v e  C e m a l i c e m  e d e n  K e m a l î o l a n  İ s m - i A z a m l a r ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i  
y e r d ir .
1-Mesnevi-i Nuriye:106, 2-(I)
A r ş - ı A z a m
1 .  İ s m - i a ' z a m ın a  m a z h a r  o l a n  a r ş - ı a ' z a m ın a . . .
2 .  C e n n e t ' in  s e k iz  t a b a k a s ı b ir b ir in d e n  y ü k s e k  o l d u k l a r ı h a l d e ,  u m u m u n  d a m ı A r ş - ı  
A ' z a m ' d ır .  
3 .  İ ş t e  ş u  s ır r - ı a z îm e  b in a e n  k â in a t ı h a y r e t - f e z a  a c ib  b ir  t e r t ib  il e  t a n z im  e t m iş .  E n  k ü ç ü k  
t a b a k a t - ı m a h l u k a t t a n  o l a n  z e r r a t t a n  t â  s e m a v a t a  v e  s e m a v a t ın  b ir in c i t a b a k a s ın d a n  t â  a r ş - ı  
a ' z a m a  k a d a r  b ir b ir i ü s t ü n d e  t e ş k il â t  v a r .  H e r  b ir  s e m a ,  b ir  a y r ı â l e m in  d a m ı v e  r u b u b iy e t  
iç in  b ir  a r ş  v e  t a s a r r u f a t - ı İ l a h iy e  iç in  b ir  m e r k e z  h ü k m ü n d e d ir .  
4 .  T â  d a ir e - i a ' z a m iy e s in in  ü n v a n ı o l a n  A r ş - ı A ' z a m ın a  g ir e c e k ,  t â  K a b - ı K a v s e y n ' e ,  y a n i  
im k â n  v e  v ü c u b  o rt a s ın d a  K a b - ı K a v s e y n  il e  iş a r e t  o l u n a n  m a k a m a  g ir e c e k  v e  Z â t - ı C e l il - i  
Z ü l c e m a l  il e  g ö r ü ş e c e k t ir  k i;  ş u  s e y r  ü  s ü l û k  is e ,  M i' r a c ın  h a k ik a t ıd ır .
165 .  E n  k ü l l î b ir  d a ir e  o l a n  A r ş - ı A ' z a m . . .  
6 .  H e r  ş e y e  m u h it  o l a n  A r ş - ı A ' z a m ' ın  k ü l l iy a t - ı u m û r u n u  id a r e d e n . . .
7 .  H e r  ş e y in  c e v h e r l e r in in  b u l u n d u ğ u  m a k a m . .  İ s m - i a ’ z a m l a r ın  p e r d e s iz  t e c e l l i e t t iğ i y e r  A r ş -
ı A ’ z a m d ır .  İ n s a n d a  R u h a  k a r ş ıl ık  g e l ir .  K â in a t ın  r u h u ,  A r ş - ı A z a m ’ d ır . . .
C e n n e t ;  E s m a - i H ü s n a n ın  C e m a l î e s m a l a r ın ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i y e r d ir .  
C e h e n n e m ;  C e l a l î e s m a l a r ın ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i b ir  y e r d ir .  A r ş ;  C e l a l î v e  
C e m a l î e s m a l a r ın  b ü t ü n ü n ü n  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i b ir  y e r d ir .  A r ş - ı A z a m  is e  
C e l a l  v e  C e m a l i c e m  e d e n  K e m a l î o l a n  İ s m - i A z a m l a r ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i  
y e r d ir .
8 .  İ s m - i A z a m ın  m a z h a r ı,  b ü t ü n  m ü k e v v e n a t ı ih a t a  e d e n  h e m  e m ir  a l e m in e ,  h e m  h a l k  
a l e m in e  b a k a n  e n  k ü l l i v e  e n  u l v i d a ir e d ir .  K a in a t ın  t a s a r r u f  v e  id a r e  m e r k e z id ir .  K u r ’ a n d a  
a r ş  m ü t e ş a b ih  b ir  a y e t l e  b ir  s u l t a n ın  t a h t a  o t u r u p ,  d iz g in l e r i e l in e  a l ıp  y ö n e t m e s in e  
b e n z e t il iy o r ,  is t iv a  s ır r ı.  A l l a h ’ ın  n u r u n u n  t a m  z u h u r  k a b il iy e t i s a d e c e  a r ş - ı a z a m a  m a h s u s t u r .  
D iğ e r  b ü t ü n  z u h u r a t l a r  a r ş t a n  ik t ib a s  e d il ir .
1-Sözler:198, 2-Sözler:500, 3-Sözler:564, 4-Sözler:566, 5-Lem'alar:283, 6-Şualar:56, 7-(I), 8-(II)
A s f iy a
1 .  A s f iy a  d e n il e n  v e r a s e t - i n ü b ü v v e t  m u h a k k ik l e r i. . .
2 .  V e l a y e t l e  b ir l ik t e  il im  v e  t a h k ik  s a h ib i o l a n  v e r a s e t - i n ü b ü v v e t e  d a y a n a n  z a t l a r a  d e n ir .  
A s f iy a l a r  d a  K u r ’ a n  v e  s ü n n e t  e s a s  v e  m ih e n k t ir .  Ü s t a d ın  t a r if iy l e  “ V e r a s e t - i n ü b ü v v e t  
m u h a k k ik l e r id ir . ”
A l e m - i g a y b d a  g ö r d ü ğ ü ,  k e ş f e t t iğ i h a k ik a t l a r ın ,  a l e m - i ş e h a d e t t e  y e r in i t a y in  e d e n e  A s f iy a  
d e n ir .
1-Mektubat:81, 2-(II)
A ş k
1 .  A ş k ,  ş id d e t l i b ir  m u h a b b e t t ir ;  f â n i m a h b u b l a r a  m ü t e v e c c ih  o l d u ğ u  v a k it  y a  o  a ş k  k e n d i  
s a h ib in i d a im î b ir  a z a b  v e  e l e m d e  b ır a k ır  v e y a h u t  o  m e c a z î m a h b u b ,  o  ş id d e t l i m u h a b b e t in  
f ia t ın a  d e ğ m e d iğ i iç in  b â k i b ir  m a h b u b u  a r a t t ır ır ;  a ş k - ı m e c a z î,  a ş k - ı h a k ik îy e  in k ıl a b  e d e r .
2 .  M u z a a f  ih t iy a ç ,  iş t iy a k t ır .  M u z a a f  iş t iy a k ,  m u h a b b e t t ir .  M u z a a f  m u h a b b e t  d a h i a ş k t ır .  
R u h u n  t e k e m m ü l a t ın a  g ö r e  m e r a t ib - i m u h a b b e t ,  m e r a t ib - i e s m a y a  g ö r e  in k iş a f  e d e r .
3 .  D e r e c e - i a ş k a  v â s ıl  o l a n  ş id d e t - i ih t iy a c ın ı. . .  
4 .  İ s m - i V e d u d ' a  v e s il e - i v u s u l  o l a n  a ş k  is e ;  Z ü l e y h a ' n ın  Y u s u f  A l e y h is s e l â m ' a  k a r ş ı o l a n  
m u h a b b e t  m e s ' e l e s in d e d ir .  
5 .  O  a ş k  d e n il e n  n â r - ı m u k a d e . . .  
6 .  M u h a b b e t ,  b e n d e k i h a k ik a t ı o r d a  g ö r m e k t ir .  A ş k  o n u n  b e n d e k i k a r ş ıl ığ ın ı o r t a y a  
ç ık a r m a k t ır .
171-Mektubat:33, 2-Sözler:642, 3-Sözler:354, 4-Mektubat:30, 5-Muhakemat:98, 6-(I)
Â t a
1 .  B ir  ş e y  h a k k ın d a  v e r il e n  k a r a r ,  k a d e r  d e m e k t ir .  O  k a r a r ın  in f a z ı,  k a z a  d e m e k t ir .  O  k a r a r ın  
ib t a l iy l e  h ü k m ü  k a z a d a n  a f v e t m e k ,  a t â  d e m e k t ir .  E v e t  y u m u ş a k  b ir  o t u n  d a m a r l a r ı k a t ı t a ş ı  
d e l d iğ i g ib i,  a t â  d a  k a z a  k a n u n u n u n  k a t ' iy y e t in i d e l e r .  K a z a  d a  o k  g ib i k a d e r  k a r a r l a r ın ı d e l e r .  
D e m e k  a t â n ın  k a z a y a  n is b e t i,  k a z a n ın  k a d e r e  n is b e t i g ib id ir .  A t â ,  k a z a  k a n u n u n u n  
ş ü m u l ü n d e n  ih r a ç t ır .  K a z a  d a  k a d e r  k a n u n u n u n  k ü l l iy e t in d e n  ih r a c d ır .  B u  h a k ik a t e  v â k ıf  
o l a n  â r if :  " Y a  İ l a h î !  H a s e n a t ım  s e n in  a t â ' n d a n d ır .  S e y y ia t ım  d a  s e n in  k a z a ' n d a n d ır .  E ğ e r  
a t â ' n  o l m a s a  id i,  h e l â k  o l u r d u m . "  d e r .
2 .  A t a ,  A l l a h  r a h m e t iy l e ,  ş u u n a t ıy l a ,  s ıf a t ıy l a  d e v r e y e  g ir iy o r  v e  K a d e r in  h ü k m ü n ü  k a z a  
o l m a d a n  d e ğ iş t ir iy o r .  D e ğ iş t ir e n  s e b e b l e r  a n n e - b a b a  d u a s ı,  h a y ır - h a s e n a t ,  s a d a k a  v s .
1-Mesnevi-i Nuriye:206, 2-(I)
Â y â t - ı T e k v in iy e
1 .  Ş u  k â in a t  d e n il e n ,  k u d r e t in  K u r ' a n - ı k e b ir in in  â y â t ı d a h i ş u  h ü k m - ü  K u r ' a n îy i,  n iz a m  v e  
m iz a n  v e  in t iz a m  v e  t a s v ir  v e  t e z y in  v e  im t iy a z  g ib i â y â t - ı t e k v in iy e s iy l e  t a s d ik  e d iy o r .  
2 .  Z ir a  ö l ü m ,  a c z ,  z e v a l ,  f a k r ,  s e f e r  g ib i â y â t - ı t e k v in iy e  y ü k s e k  s a d â l a r ıy l a ,  d in in  l ü z u m u n a  v e  
ş e a ir in  il t iz a m ın a  d a v e t  e d iy o r l a r .
3 .  K u r ' a n - ı A z îm - i K â in a t ' ın  h e r b ir  â y e t - i t e k v in iy e s i,  o  â y e t in  n o k t a l a r ı v e  h u r u f u  a d e d in c e . . .  
4 .  K a in a t ın  k a n u n iy e t i o l a n  E v a m ir - i  T e k v in iy e ,  il l e t i t a a m m e l i o l u p  v ü c u d - u  h a r ic îy e y e  
ç ık a r s a  b u n a  Â y â t - ı T e k v in iy e  d e n ir . . .  Y a n i t e k v in i a y e t l e r ,  e v a m ir - i t e k v in iy e n in  il l e t - i  
t a m m e l is id ir .  K â in a t  ir a d e  s ıf a t ın d a n  v ü c u d - u  h a r ic iy e  g e l m iş  a y e t l e r d ir .  A l l a h ’ ın  ir a d e  
s ıf a t ın d a n  g e l e n  m e v c u d a t a  - ç iç e k l e r e ,  k e d il e r e ,  k ö p e k l e r e  v s . -  b u n l a r a  a y a t - ı t e k v in iy e  
d e n il ir .  H a r iç t e k i a y a t - ı t e k v in iy e d ir ,  b iz d e k i e v a m ir - i t e k v in iy e d ir .  A y a t - ı t e k v in iy e l e r ,  
e v a m ir - i t e k v in iy e y i u y a n d ır ıy o r .  H e r  ş e y in  e v a m ir - i t e k v in iy e s i v a r d ır .  B ü t ü n  e v a m ir - i  
t e k v in iy e n in  c e m - ü l  c e m i in s a n d ır .  E v a m ir - i t e k v in iy e n in  il l e t - i t a m m e l is i a y a t - ı t e k v in iy e d ir ,  
il l e t - i t a m m e s iz i in s a n d ır .  İ n s a n ,  a y a t - ı t e k v in iy e s iy l e  e v a m ir - i t e k v in iy e s in i o k u m a  
m a k a m ın a  ç ık m a  n is b e t in d e  k â in a t ın  a y e t - e l  k ü b r a s ı o l u y o r .  A y a t - ı t e k v in iy e  il e  e v a m ir - i  
t e k v in iy e y i b u l u ş t u r a n  k o r id o r ,  in s a n d ır
Y a r a t ıl a n  h e r  ş e y  a y e t t ir .  N a s ıl  k i N u r - u  M u h a m m e d i’ n in  n u r  v e  m a n a  y ö n ü  v a r .  A l l a h  
c a n ib in d e n  b a k a n  y ö n e  m a n a d ır .  N u r  t a r a f ı “ A l l a h - u  n u r - u s  s e m a v a t - ı v e l  a r d ”  m a h l u k  
y ö n ü d ü r ,  v ü c u d - u  h a r ic is id ir .  H e r  ş e y d e  b u  b ö y l e d ir .  M a h l u k  o l a n  y ö n ü m ü z  v a r  o l m a y a n  v a r ,  
h e r  ş e y d e  b ir  s u r e t  v a r  b ir  h a k ik a t  v a r .  Ç e k ir d e k t e  o l a n  h e r  ş e y  v ü c u d a  g e l m iy o r .  N u r - u  
M u h a m m e d i’ d e  o l a n  h e p s i v ü c u d a  g e l m e m iş .  V ü c u d a  g e l e n l e r e  m a h l u k  v e  n u r  d e n il ir .  İ l l e t - i  
t a m m e l il e r  m e v c u d a t t ır .  A l l a h ’ ın  il m i n d e  o l u p  d a  v ü c u d a  g e l m e y e n  v ü c u d l a r  v a r ,  o n l a r  
e v a m ir - i t e k v in iy e n in  il l e t - i t a m m e s iz i d ir .  N a s ıl  k i Ş e c e r e - i h il k a t  v ü c u d - u  h a r ic is id ir .  O n u n  
m ü m e s s il l e r i C e b r a il ,  A z r a il ,  M ik a il ,  İ s r a f il  y a  b ir is i n u r  b ir is i m a n a .  L e v h - i M a h f u z ’ d a n  a ş a ğ ı  
t e c e l l i e d e n  d o n m u ş  h a l ,  “ v e  m in  â y â t in â ”  m a h l u k  y ö n ü  a y e t t ir .  M e v c u d a t a  a y e t  d iy o r .  N u r  
t a r a f ın a ,  m a h l u k a  d ö n ü ş m ü ş  k ıs m ın a  a y e t  d e n iy o r .  M a h l u k a  d ö n ü ş m ü ş  z e m in  a y e t .  M a n a  d a  
v a h iy .  K â i n a t  d o n m u ş  K u r ’ a n ’ d ır .  V a h y in  v ü c u d - u  h a r ic i t a r a f ı,  m a h l u k  t a r a f ı a y e t t ir .  O n u n  
m a n a s ı,  m a d d e  o l m a y a n  il l e t - i t a m m e s iz  o l a n ı v a h iy d ir .
K e l a m  y a p ıl a n a r a k  L e v h - i M a h f u z ’ a  g e l d i v e  b u r a d a  a y e t l e r e  d ö n ü ş t ü .  K e l a m ın  v ü c u d - u  
h a r ic is i n u r  t a r a f ı;  v a h y in  d o n m u ş  h a l i  a l e m l e r d ir  y a n i a y e t l e r d ir .  K u r ’ a n ’ d a  m e v c u d a t a  a y e t  
18d iy o r .  D o n m u ş  t a r a f ın a  a y e t  d e n il ir ,  d o n m a m ış  t a r a f ı v a r  y a n i o n u  t a n ım l a y a n  m a n a  o  d a  
v a h iy d ir .  A l e m l e r in  b ir  v ü c u d - u  h a r ic is i v a r  b ir  d e  y a z ıl ım ı.  Ç e k ir d e k t e n  a ğ a ç  ç ık t ı d iy e ,  
ç e k ir d e k t e k i y a z ıl ım  y o k  o l m a d ı.  A r ş t a n  a ş a ğ ı v ü c u d - u  h a r ic id ir ,  a y e t l e r in  m e r a t ib l e r id ir .  
V ü c u d d a  o l a n  h e r  ş e y in  b ir  p r o g r a m ı v a r .  B u  v ü c u d u n  m a n a s ı v a h iy d ir .  L e v h - i M a h f u z ’ d a n  
a ş a ğ ı,  n u r  v ü c u d - u  h a r ic i.  L e v h - i M a h f u z ’ d a  k e l a m  s ıf a t ı t a h a k k u k  e t t i.  A l l a h  t e c e l l i e t t i.  
C e b r a il  v a h iy  g e t ir d i.  B u  a l e m l e r  a r ş t a n  a ş a ğ ıy a ,  b iz  b il iy o r u z  k i u s u l  b a k ım ın d a n  d o n m u ş  
K u r ’ a n ’ d ır .  D o n m u ş  in s a n d ır ,  in s a n  k ü ç ü k  k a in a t t ır ;  k â in a t  is e  b ü y ü k  in s a n d ır .  K â in a t  
K u r ’ a n - ı K e b ir - i K a n a t ’ t ır .  A y n ı z a m a n d a  in s a n  K u r ’ a n - ı S u ğ r a d ır .  K â in a t  K u r ’ a n ’ d ır .  B u  
v a r l ığ ın  v ü c u d u  a y e t l e r d ir .  A y e t  o l d u ğ u n u  A l l a h  s ö y l ü y o r  “ v e  m in  â y â t in â ”  a y e t l e r im iz d ir  
d iy o r .  Ü s t a d  d a  m e v c u d a t ın  p e n c e r e l e r i d iy o r .
1-Sözler:469, 2-Nur'un İlk Kapısı:26, 3-Lem'alar:312, 4-(I)
A y e t
1 .  V a h iy  v e  k e l â m u l l a h ın  is m - i h a s s ı v e  o n u n  e n  b a h ir  m is a l - i m ü ş a h h a s ı o l a n  K u r ' a n ın  
n e c im l e r in e  is m - i h a s  o l a n  " â y e t "  n a m ı. . .
2 .  H e r b ir i b ir e r  â y e t  o l a n  s il s il e - i m e v c u d a t ı. . .  
3 .  A y e t ;  S u r e t  &  K a n u n iy e t  &  h a k ik a t  &  m a h iy e t i A l l a h ’ t a n  is e  b u n a  a y e t  d e n ir .  Y a n i  
K e l a m ıy l a  m a n a s ı A l l a h ’ t a n  o l a n d ır .  H a d is - i K u d s i;  S u r e t i &  K a n u n iy e t i P e y g a m b e r d e n .  
H a k ik a t i v e  m a h iy e t i A l l a h ' t a n  o l a n a  d e n il ir .  Y a n i m a n a s ı A l l a h ’ t a n  ( c c ) ,  if a d e s i  
P e y g a m b e r d e n  ( a s m )  o l a n d ır .  H a d is - i  Ş e r if ;  S u r e t i &  k a n u n iy e t i &  m a n a s ı p e y g a m b e r d e n  
o l u r s a .  Y a n i:  if a d e s i v e  m a n a s ı P e y g a m b e r  ( a s m ) d a n  o l a n d ır .
K e l a m  s ıf a t ın d a n  L e v h - i M a h f u z a  g e l e n  k e l a m ın  m a h iy e t in i v e  n a s ıl  g e l d iğ in i b il m iy o r u z .  
F a k a t  K e l a m  s ıf a t ın d a n  L e v h - i M a h f u z a  g e l d ik t e n  v e  o r a d a  “ il im ,  ir a d e ,  k u d r e t ”  y ü k l e n e r e k  
a y e t e  d ö n ü ş m ü ş  h a l in i b iz  b il iy o r u z .  B u  k e l a m  d a  v a h iy  v a s ıt a s ıy l a  b iz e  g e l m iş t ir .  K e l a m  
s ıf a t ın a  il k  m u h a t a b  d im a ğ d ır .  İ r a d e  s ıf a t ın d a n  g e l e n  k â in a t  a y e t l e r in e  m u h a t a p  d a  k a l b d ir .
S ıf a t - ı S ü b u t iy e d e  K e l a m  s ıf a t ı v a r .  S o n r a  E s m a ’ y a  in d ir g e n iy o r .  E s m a ’ n ın  b ü t ü n l ü ğ ü n d e n  
g e ç iy o r .  M e c ’ u l d e n  g e ç iy o r .  K a b - ı K a v s e y n ’ d e n  g e ç iy o r .  A r ş - ı A z a m d a n  g e ç iy o r .  L e v h - i  
M a h f u z ’ a  in d ir g e n iy o r .  L e v h - i M a h f u z ’ d a  d ö n ü ş t ü r ü l ü y o r  v e  o r a d a n  b u r a y a  g e l m e s in in  a d ı  
“ V a h iy ” d ir .  V a h iy ;  L e v h - i M a h f u z ’ d a n  b iz e  v a h iy  g e l iy o r .  L e v h - i M a h f u z ’ d a n ,  P e y g a m b e r  
E f e n d im iz  ( s . a . v ) ’ in  b iz e  s ö y l e m e s in e  k a d a r  g e ç e n  s ü r e c in  a d ıd ır .  B iz  v a h y i b il m iy o r u z ,  
K e l a m ı d a  b il m iy o r u z .  P e y g a m b e r  E f e n d im iz  ( s . a . v ) ’ e  g e l iy o r .  O r a d a  d a  d ö n ü ş ü m e  u ğ r u y o r ,  
b iz e  g e l in c e  “ a y e t ”  o l u y o r .  
İ r a d e  s ıf a t ın d a n  g e l e n  e v a m ir - i t e k v in iy e y i t a z a m m u n  e d e n  â y â t - ı t e k v in iy e  o l a n  ş u  m e v c u d â t  
a y e t t ir .  H a n g i a y e t t ir .  İ r a d e  s ıf a t ın d a n  g e l e n  a y e t t ir .  C e b r a il  ( a . s )  ın  g e t ir d iğ i  a y e t  is e  k e l a m  
s ıf a t ın d a n  g e l e n  a y e t t ir .  İ ş t e  b u  e l m a ,  a r m u t ,  ç iç e k  g ib i t e k v in i a y e t l e r  b ir e r  B u r a k t ır .  A y e t l e r  
c a n l ıd ır ,  r u h l u d u r ,  ş u u r l u d u r .  
Y a r a t ıl a n  h e r  ş e y  a y e t t ir .  N a s ıl  k i N u r - u  M u h a m m e d i’ n in  n u r  v e  m a n a  y ö n ü  v a r .  A l l a h  
c a n ib in d e n  b a k a n  y ö n e  m a n a d ır .  N u r  t a r a f ı “ A l l a h - u  n u r - u s  s e m a v a t - ı v e l  a r d ”  m a h l u k  
y ö n ü d ü r ,  v ü c u d - u  h a r ic is id ir .  H e r  ş e y d e  b u  b ö y l e d ir .  M a h l u k  o l a n  y ö n ü m ü z  v a r  o l m a y a n  v a r ,  
h e r  ş e y d e  b ir  s u r e t  v a r  b ir  h a k ik a t  v a r .  Ç e k ir d e k t e  o l a n  h e r  ş e y  v ü c u d a  g e l m iy o r .  N u r - u  
M u h a m m e d i’ d e  o l a n  h e p s i v ü c u d a  g e l m e m iş .  V ü c u d a  g e l e n l e r e  m a h l u k  v e  n u r  d e n il ir .  İ l l e t - i  
t a m m e l il e r  m e v c u d a t t ır .  A l l a h ’ ın  il m i n d e  o l u p  d a  v ü c u d a  g e l m e y e n  v ü c u d l a r  v a r ,  o n l a r  
e v a m ir - i t e k v in iy e n in  il l e t - i t a m m e s iz i d ir .  N a s ıl  k i Ş e c e r e - i h il k a t  v ü c u d - u  h a r ic is id ir .  O n u n  
m ü m e s s il l e r i C e b r a il ,  A z r a il ,  M ik a il ,  İ s r a f il  y a  b ir is i n u r  b ir is i m a n a .  L e v h - i M a h f u z ’ d a n  a ş a ğ ı  
t e c e l l i e d e n  d o n m u ş  h a l ,  “ v e  m in  â y â t in â ”  m a h l u k  y ö n ü  a y e t t ir .  M e v c u d a t a  a y e t  d iy o r .  N u r  
t a r a f ın a ,  m a h l u k a  d ö n ü ş m ü ş  k ıs m ın a  a y e t  d e n iy o r .  M a h l u k a  d ö n ü ş m ü ş  z e m in  a y e t .  M a n a  d a  
19v a h iy .  K â i n a t  d o n m u ş  K u r ’ a n ’ d ır .  V a h y in  v ü c u d - u  h a r ic i t a r a f ı,  m a h l u k  t a r a f ı a y e t t ir .  O n u n  
m a n a s ı,  m a d d e  o l m a y a n  il l e t - i t a m m e s iz  o l a n ı v a h iy d ir .
K e l a m  y a p ıl a n a r a k  L e v h - i M a h f u z ’ a  g e l d i v e  b u r a d a  a y e t l e r e  d ö n ü ş t ü .  K e l a m ın  v ü c u d - u  
h a r ic is i n u r  t a r a f ı;  v a h y in  d o n m u ş  h a l i  a l e m l e r d ir  y a n i a y e t l e r d ir .  K u r ’ a n ’ d a  m e v c u d a t a  a y e t  
d iy o r .  D o n m u ş  t a r a f ın a  a y e t  d e n il ir ,  d o n m a m ış  t a r a f ı v a r  y a n i o n u  t a n ım l a y a n  m a n a  o  d a  
v a h iy d ir .  A l e m l e r in  b ir  v ü c u d - u  h a r ic is i v a r  b ir  d e  y a z ıl ım ı.  Ç e k ir d e k t e n  a ğ a ç  ç ık t ı d iy e ,  
ç e k ir d e k t e k i y a z ıl ım  y o k  o l m a d ı.  A r ş t a n  a ş a ğ ı v ü c u d - u  h a r ic id ir ,  a y e t l e r in  m e r a t ib l e r id ir .  
V ü c u d d a  o l a n  h e r  ş e y in  b ir  p r o g r a m ı v a r .  B u  v ü c u d u n  m a n a s ı v a h iy d ir .  L e v h - i M a h f u z ’ d a n  
a ş a ğ ı,  n u r  v ü c u d - u  h a r ic i.  L e v h - i M a h f u z ’ d a  k e l a m  s ıf a t ı t a h a k k u k  e t t i.  A l l a h  t e c e l l i e t t i.  
C e b r a il  v a h iy  g e t ir d i.  B u  a l e m l e r  a r ş t a n  a ş a ğ ıy a ,  b iz  b il iy o r u z  k i u s u l  b a k ım ın d a n  d o n m u ş  
K u r ’ a n ’ d ır .  D o n m u ş  in s a n d ır ,  in s a n  k ü ç ü k  k a in a t t ır ;  k â in a t  is e  b ü y ü k  in s a n d ır .  K â in a t  
K u r ’ a n - ı K e b ir - i K a n a t ’ t ır .  A y n ı z a m a n d a  in s a n  K u r ’ a n - ı S u ğ r a d ır .  K â in a t  K u r ’ a n ’ d ır .  B u  
v a r l ığ ın  v ü c u d u  a y e t l e r d ir .  A y e t  o l d u ğ u n u  A l l a h  s ö y l ü y o r  “ v e  m in  â y â t in â ”  a y e t l e r im iz d ir  
d iy o r .  Ü s t a d  d a  m e v c u d a t ın  p e n c e r e l e r i d iy o r .
1-Mektubat:448, 2-Sözler:548, 3-(I)
A y e t - i Küb r a
1 .  Ş u  k it a b - ı k e b ir in  â y e t - i k ü b r a s ı o l a n  H â t e m - ü l  E n b iy a  A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m ' d ır .
2 .  İ n s a n  ş u  k â in a t  a ğ a c ın ın  e n  s o n  v e  e n  c e m ' iy e t l i m e y v e s i v e  h a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e  
A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m  c ih e t iy l e  ç e k ir d e k - i a s l îs i v e  k â in a t  K u r ' a n ın ın  â y e t - i k ü b r a s ı. . .
3 .  A y e t - i K ü b r a ,  K a in a t t a ;  A r ş - ı a z a m ,  K u r ’ a n d a ;  F a t ih a ,  İ n s a n d a ;  R u h t u r . . .
1-Şualar:218, 2-Sözler:235, 3-(I)
A y e t - ü l  Kür s i
1 .  İ n s a n  ş u  k â in a t  a ğ a c ın ın  e n  s o n  v e  e n  c e m ' iy e t l i m e y v e s i v e  h a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e  
A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m  c ih e t iy l e  ç e k ir d e k - i a s l îs i v e  k â in a t  K u r ' a n ın ın  â y e t - i k ü b r a s ı v e  is m - i  
a ' z a m ı t a ş ıy a n  â y e t - ü l  k ü r s is i. . .  
2 .  A y e t - ü l  K ü r s i,  K a in a t t a ;  K ü r s ,  K u r ’ a n d a ;  A y e t - e l  K ü r s i,  İ n s a n d a ;  N e f is t ir .
1-Şualar:218, 2-(I)
A y in e
G ö r ü p ,  g ö s t e r m e k  iç in ,  g ö r ü r s ü n  g ö s t e r ir s in .  A y n a  f a r k  e t t ir ir ,  f a r k a  g e l ir ,  f u r k a n l a ş ır s ın .  
M ir ’ a t  d a h a  B a t ın ,  A y n a  d a h a  m ü l k t ü r .  M ir ’ a t  a y n a n ın  y a n s ıy a n  t a r a f ı d e ğ il  a y n a n ın  k e n d is i.  
B u  n o k t a d a n  s ıf a t a  b a k ıy o r ,  a y n a  e s m a y a  b a k ıy o r .  M ir ’ a t t a  a y n a d a  v a r ,  f a k a t  a y n a d a  m ir a t  
y o k .  A y n a  s ır f  g ö s t e r ir .  M ir ’ a t  is e  h e m  g ö s t e r ir  h e m d e  h a k ik a t ın a  s a h ip .  g ö s t e r d iğ i ş e y  iç in d e  
v a r .  H a r ic i d e ğ il  iç in i g ö s t e r iy o r .  T o p r a k  m ir ’ a t ,  h a v a  is e  a y n a d ır .  T o p r a k t a  h a y a t  d e t a y l a r ıy l a  
g ö r ü n ü y o r ,  t ü m  m e r a t ib l e r i if a d e  e d il iy o r .  A y n a  is e  s u r e t in i y a n s ıt ıy o r .  
B u  d ü n y a  E s m a - y ı H ü s n a ’ n ın  “ c il v e ,  c e m a l ,  n a k ş ı v e  s a n a t ı” d ır .  S u r e t t e n  h a k ik a t e  g e ç e r s e n  
E s m a  y o l u y l a  m ü s e m m a y ı b u l u r s u n .  M e v c u d a t  a y n a d ır .  B u  a y n a d a  e s m a  g ö z ü k ü r .  A y n a d a  
g ö z ü k e n l e r  e s m a  is e ,  a y n a  e s m a  d e ğ il d ir .  A y n a :  e ş y a n ın  v ü c u d - u  h a r ic is i o l a n ,  k u d r e t in  b ir  
20c il v e s i o l a n ,  k u v v e t in i m a h iy e t - i il m iy e  s ü r e r  v ü c u d - u  il m id e n  v ü c u d - u  h a r ic iy e  ç ık a r ır  
s ıf a t t ır .  A y n a  s ıf a t t ır ,  g ö z ü k e n  ir a d e d ir .
(I)
A y in e - i S a m e d
1 .  B â t ın - ı k a l b ,  â y in e - i S a m e d ' d ir  v e  o n a  m a h s u s t u r .  
2 .  İ n s a n ın  k ıy m e t i,  o  s a n ' a t - ı R a b b a n iy e y e  g ö r e  o l u r  v e  â y in e - i S a m e d a n iy e  it ib a r iy l e d ir .  
3 .  E v e t  S a m e d iy e t in  â y in e s i o l m a k  k o l a y  b ir  ş e y  d e ğ il ,  â d i b ir  v a z if e  d e ğ il .
4 .  O n s e k iz b in  a l e m e  h a v i ç e k ir d e ğ e ,  d o n a t ım a  s a h ip  o l m a k  d e m e k t ir .  S a m e d  l ü g a t  o l a r a k  
h iç b ir  ş e y e  m u h t a ç  o l m a m a s ı,  h e r ş e y in  o n a  m u h t a ç  o l m a s ı.  B iz d e  ö y l e  m iy iz ?  Ş ö y l e ;  h iç b ir  
a l e m e  m u h t a ç  d e ğ i l iz  o r a l a r a  g it m e y e .  E ğ e r  b iz  f ıt r a t ım ız ı y a ş a r s a k  o  a l e m l e r  z a t e n  b u r a d a  
v a r  a ç ıl ıy o r .  A l l a h  b u  s ıf a t ın ı in s a n a  v e r m iş .  C e n n e t ,  C e h e n n e m ,  A r ş ,  K ü r s ,  L e v h - i M a h f u z  
d e n il e n  ş e y  in s a n ın  e c z a  v e  e f r a d ı,  in s a n ın  a ç ıl ım ı.  B ü t ü n  a l e m  b a n a  m u h t a ç ,  b e n im l e  
m a n a l a n a c a k ,  b e n  a l e m l e r e  m u h t a ç  d e ğ il im .  B e n im  v a r l ığ ım d a n  d o l a y ı v a r  C e n n e t . .  B e n im  
h a k ik a t e n  o n a  ih t iy a c ım  y o k .  Ç ü n k i o n u n  ç e k ir d e ğ i b e n im …
5 .  İ n s a n d a  o l u p  k a in a t t a  o l m a y a n  ö z e l l iğ im iz d ir . .  Z a t ı m is a f ir  e d iş  t a r a f ım ız . . Y a n i s ığ m a d ım  
k a in a t a ,  m ü m in  k u l u m u n  k a l b in e  s ığ d ım  d e n il e n  y e r s iz  y e r im iz ,  v a r l ık s ız  v a r l ık . .  E h a d in  
o l u ş t u r d u ğ u  s is t e m ;  e h a d iy e t in ,  t e z a h ü r  e t t iğ i y a p ı. . A y in e - i S a m e d  o l m a k  k o l a y  b ir  iş  d e ğ il d ir .  
K a in a t t a k i y e r s iz  y e r . . A h s e n - i t a k v im  o l m a k  k o l a y  a m a  a y in e - i S a m e d  o l m a k  ö y l e  d e ğ il . .  
A y in e  S a m e d ;  k a in a t t a  o l m a y ıp  b iz d e  o l a n  t a r a f ım ız . . A y in e - i S a m e d ’ d e  A l l a h  C . C  t a a y y ü n  v e  
t e ş a h h u s  e d iy o r . .  A l l a h ’ l ık  h a k ik a t ın ın ,  z a t ın ın  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m e s id ir .  
1-Sözler:640, 2-Sözler:312, 3-Sözler:676, 4-(I)
A y n e l y a k în
1 .  B e n  y e t m iş b e ş  y a ş ım d a  b in l e r  t e c r ü b e l e r l e  v e  h ü c c e t l e r l e  v e  h â d is e l e r l e  a y n e l y a k în  b il d im  
k i:
2 .  E n b iy a  v e  e v l iy a d a  b ir  V â c ib - ü l  V ü c u d ' u n  e n v â r ın ı a y n e l y a k în  il e  m ü ş a h e d e  e d e n  h iç b ir  
n u r a n î k a l b . . .  
3 .  " T e c r ü b e " - " h ü c c e t " - " ş u h u d - i k a l b i" - " z e v k - i r u h a n i" . .
4 .  A k ıl  s e b e p l e r  a ra s ın d a  s e ç im  y a p a r ,  il m e l y a k în  s e b e p l e r e  b a ğ l ıd ır ,  s e b e p l e r l e  d ü ş ü n ü r .  
S e b e p l e r in  a r k a s ın d a k i ic r a a t  is e  a y n e l y a k în d ir .  İ l m e l y a k în  a k ıl d a ,  a y n e l y a k în  r u h d a  
o l m a k t a d ır .  Y u n u s  a s  m ü s e b b ib - ü l  E s b a b ' d a n  b a ş k a  b ir  m e l c e '  o l a m a d ığ ın ı a y n e l y a k în  
g ö r d ü ğ ü  iç in  s ır r - ı e h a d iy e t ,  n u r - u  t e v h id  iç in d e  in k iş a f  e t t i.
A y n e l y a k in ,  h is  s e v iy e s in d e .  H a k k a l y a k in ,  r u h  s e v iy e s in d e d ir ,  ş u h u d d u r .  H is  v ic d a n d a d ır :  
“ İ r a d e ,  Z ih in ,  H is ,  L a t if e - i R a b b a n iy e . ”  İ m a n  k a l b d e d ir .  H is  s e v iy e s in d e  b ir  im a n .  İ l m e l y a k in ,  
v a h y e  b a k ıy o r ,  d im a ğ a  a it .  İ l m e l y a k in  s e v iy e s in d e  b ir  it ik a d ım  o l u n c a ,  a y n e l y a k in  s e v iy e s in d e  
im a n ım  o l u r  m u ?  O l u r .  Ç ü n k ü  a y n e l y a k in  s e v iy e s in d e  b ir  il m e l y a k in  o l u y o r .  Ö y l e  b ir  il im  k i,  
a y n e l y a k in  s e v iy e s in d e .  A y e t - ü l  K ü b r a  s a y f a  6 4 :  “ a y n e l y a k in e  y a k ın  b ir  il m e l y a k in  il e  b il d i” .  
K a s t a m o n u  L a h ik a s ı S a y f a  1 8 :  “ h a k k a l y a k in  d e r e c e s in d e  b ir  k u v v e t  il e ,  z a r u r e t  b e d a h e t  
d e r e c e s in e  g e l e n  b ir  il m e l y a k in  il e …”  İ l im ,  s u b u t i s ıf a t t a n .  T o p r a k  c a n s ız ,  h a y a t  o n d a n  
21ç ık ıy o r .  A l l a h ’ ın  c c  s u b u t i s ıf a t ın d a :  il im ,  s e m ’ ,  b a s a r ,  k u d r e t … v a r .  A l l a h ’ ın  c c  s u b u t i  
s ıf a t ın d a k i il im  c a n s ız  o l u r  m u ?  R u h s u z  o l u r  m u ?  H a y a t s ız  o l u r  m u ?  İ l im ;  c a n l ıd ır ,  r u h l u d u r ,  
ş u u r l u d u r .  İ l m e l y a k in e  y ü k s e l d iğ in  z a m a n ,  o  il m e l y a k in d e  a y n e l y a k in i d e ,  h a k k a l y a k in i d e  
v a r .  O  il m e l y a k in  a m a ,  s e n i ö y l e  b i r  y e r e  t a ş ıy o r  k i…  il m e l y a k in in  iç in d e  a y n e l y a k in ,  
il m e l y a k in in  iç in d e  h a k k a l y a k in  v a r .  O  il m e l y a k in in  b u  ü ç  m e r t e b e s i b it e r s e ,  a y n e l y a k in e  
t a ş ın ıy o r s u n .  B u  m e r a t ib  b it in c e ,  k a l b e  g e ç iy o r .  K a l b d e  a y n e l y a k in  v a r .  A y n e l y a k in ,  h is  
s e v iy e s in d e d ir ,  v ic d a n id ir .  
İ l m e l y a k in ;  d a ğ ın  a r k a s ın d a  d u m a n ı g ö r e r e k  a t e ş  o l d u ğ u n u  b il m e k .  A y n e l y a k in ;  s o n r a  d a ğ ın  
a r k a s ın a  g e ç ip  a t e ş i g ö z  il e  g ö r m e k .  H a k k a l y a k in ;  s o n r a  d a  e l in i a t e ş e  s o k m a k t ır .
S u a l :  İ l m e l y a k in ,  a y n e l y a k in ,  h a k k a l y a k in  m e r t e b e l e r i im a n a  a it  d e ğ il  m i?  C e v a b :  H a y ır ,  h e r  
ş e y d e  ö y l e .  M is a l  b e n  s e n i t a n ıy o r u m  v e  g ıy a b ın d a  b ir  ş e y  d u y d u m :  il m e l y a k in .  S e n i g ö r d ü m  
v e  b i r a z  o t u r d u m :  a y n e l y a k in .  S e n in l e  t ic a r e t  y a p t ım ,  a k r a b a l ık  y a p t ım :  h a k k a l y a k in .  B u  
m e r a t ib l e r  t a n ım l a m a  y ö n t e m id ir .  İ m a n a  h a s  d e ğ il .  
S u a l :  H a k k a l y a k în i n a s ıl  a n l a y a c a ğ ız ?  R is a l e - i N u r  il m e l y a k în d e n  h a k k a l y a k în e  g e ç ir iy o r  
d e n il iy o r  a m a  t a m  o l a r a k  n e  d e m e k ?  E l c e v a b :  K a s t a m o n u  1 8  d e  g e ç iy o r :  “ h a k k a l y a k în  
d e r e c e s in d e …b ir  il m e l y a k în  il e …”  Y a n i il m e l y a k în d e  ö y l e  b ir  m e r t e b e y e  g e l iy o r  k i,  
h a k k a l y a k în e  d ö n ü ş ü y o r .  B u  g a ib a n e  im a n  m e r t e b e s iA y e t - e l  K ü b r a ’ n ın  b ir in c i m e r t e b e s in e  
b a k ıy o r .  Ö y l e  b ir  h a l  k a z a n ıy o r s u n  k i,  ö y l e  b ir  il m e l y a k în  k i;  h a k k a l y a k în  o l u y o r .  Y a n i o  il m in  
t e r s i o l a m a z  a r t ık .  H e r k e s  k e n d i h a y a t ın d a n  m is a l  v e r ir .  B e n im  iç in  b e d e n  v e  r u h  a r t ık  il im  
d e ğ il .  B e d e n  a y r ı,  r u h  a y r ı.  O  k a d a r  k e s in  ik i a y r ı v a r l ık t ır  k i,  b e n im  il m e l y a k in  d e ğ il ,  
il m e l y a k în  iç e r is in d e  h a k k a l y a k în d ir .  E ğ e r  b u n l a r ı y a ş a r s a n ,  b u  h â l e t l e r e  s a h ip  o l u r s a n ,  o  
il m e l y a k în  iç in d e  h a k k a l y a k în  d e ğ il ,  k e n d is i m ü s t a k il  h a k k a l y a k în d ir .
H a k k a l y a k în ;  e s m a l a r ın  p e r d e s iz  m a z h a r iy e t  m e r t e b e s id ir .  B u  d a  A r ş ’ t ır .  K â b e ,  K a l b ,  A r ş  ü ç ü  
a y n ıd ır .  E s m a l a r ın  p e r d e s iz  t e c e l l i e t t iğ i y e r ;  A r ş ’ t ır .  O n u n  b ir  a l t ı c e n n e t t ir .  C e n n e t  A r ş  g ib i  
d e ğ il d ir .  C e n n e t t e ;  il m e l y a k în d e k i h a k k a l y a k în e  b a k ıy o r .  C e n n e t t e  ö y l e  b ir  m e r t e b e  v a r  k i;  
r ü y e t .  B u  iş t e  il m e l y a k în  iç in d e k i h a k k a l y a k în .  H e r  ş e y in  ç a t ıs ı o l d u ğ u  g ib i,  c e n n e t in  d e  b ir  
ü s t ü  y a n i ç a t ıs ı;  A r ş ’ t ır .  A r ş ’ t a ;  c e n n e t t e  t e c e l l i e d e n  e s m a l a r ın  m e r a t ib l e r i v a r .  C e n n e t t e  d e  
p e r d e s iz  t e c e l l i e d iy o r  a m a  o r d a  e s m a l a r  b ir b ir in e  v u r u n c a  y in e  ö n c e l ik  s o n r a l ık  o l u y o r .  
P a z a r t e s i Â d e m  a s ’ a  g id il e c e k ,  C u m a  A l l a h ’ a  g id e c e k s in iz  v s  d e n il iy o r .  A r ş ’ t a  b ö y l e  b ir  ş e y  
y o k .  İ ş t e  m ü s t a k il  h a k k a l y a k în d ir  b u .  İ l m e l y a k în ,  a y n e l y a k în  v e  h a k k a l y a k în  c e m ’ o l u n c a  
im a n ın  b e d a h e t  v e  z a r u r e t  m e r t e b e s in e  g e l iy o r .  Y a n i im a n ın  z ıd d ı a r t ık  o l a m a z .  
S u a l :  R is a l e - i N u r  d ir e k  h a k k a l y a k în  d e r s in i v e r iy o r  m u ?  E l c e v a b :  E v e t  k e s in l ik l e .  N a s ıl  
a n l a r ız ?  İ l m e l y a k în d e k i h a k k a l y a k în e s m a  m e r a t ib l e r id ir .  D ir e k  h a k k a l y a k în  d e r s in i v e r m e s i,  
R is a l e - i N u r  b ü t ü n  d e r s l e r in i is m - i a z a m d a n  v e r m e s in d e n  k a y n a k l a n ıy o r .  H a k k a l y a k în is m - i  
a z a m  m e r t e b e s id ir .  O  m e r t e b e  d e r s  a n l a t m a k t ır .  Y a n i h a k k a l y a k în ;  is m - i a z a m l ık .  İ l m e l y a k în  
iç e r is in d e k i z ıd d ın ı d ü ş ü n e m e m e k  h â l e t i o l a n  h a k k a l y a k în ;  e s m a n ın  m e r a t ib l e r id ir .  H e r  
e s m a n ın  m e r t e b e - i a z a m ı v a r .
İ l m e l y a k în  iç in d e k i h a k k a l y a k în  - - >  m e r a t ib - i e s m a l a r ın  m e r t e b e - i a z a m ın a  m a z h a r iy e t t ir .  
M ü s t a k il  o l a r a k  h a k k a l y a k în  d e m e k  - - >  e s m a l a r ın  p e r d e s iz  t e c e l l i e t t iğ i a l e m  o l a n  A r ş ’ a  
k a l b in i m ü t e v e c c ih  t u t u p ,  o  in s a n ın  k a l b in d e  t e c e l l i e d e n  is m - i a z a m a  m a z h a r  o l m a k t ır .
H a k k a l y a k în ;  is m - i a z a m a  b a k a r .  İ l m e l y a k în  iç e r is in d e k i h a k k a l y a k în  is e ;  h e r  is m in  m e r t e b e -
i a z a m ın a  b a k a r .  A y e t - ü l  K ü b r a  R is a l e s in in  b ir in c i m a k a m ıil m e l y a k în  iç in d e k i h a k k a l y a k în  
d e r s in i v e r iy o r .
Ş e c e r e - i h il k a t t e  A l l a h ’ ın  il m i s u b u t î s ıf a t t a .  Ş u u n a t - ı z a t iy e d e  il im  y o k ,  o  d a h a  a r k a d a .  Z a t î  
s ıf a t t a  d a  il im  y o k .  İ z a h ı g e n iş l e t e b il ir s in iz  b ö y l e .
22H a k k a l y a k în  z a t î s ıf a t a  m a z h a r  o l m a k t ır .  İ l m e l y a k în  iç e r is in d e k i h a k k a l y a k în  s u b u t î s ıf a t l a r a  
m a z h a r  o l m a k t ır .  İ z a h ı d a h a  d a  il e r i g ö t ü r ü r s e k :  
M ü s t a k il  h a k k a l y a k în  Ş u u n a t a  m a z h a r  o l m a k t ır .  İ l m e l y a k în  iç e r is in d e k i h a k k a l y a k în  S u b u t î  
v e y a  z a t î s ıf a t a  m a z h a r  o l m a k t ır .  Ç ık t ık ç a ,  a ş a ğ ıy a  g ö r e  y o r u m  d e ğ iş iy o r .
D im a ğ d a ;  im a n ın  t a k l îd i m e r t e b e s i s e r b e s t  b ö l g e d e .  İ l m e l y a k în  t a s d ik t e .  A y n e l y a k în  iz ’ a n d a .  
H a k k a l y a k în  il t iz a m d a d ır .  H a k k a l y a k în :  İ l t iz a m d a .  Ç ü n k ü  y a ş a y ıp ,  g ö r e r e k  e l d e  e d il e n  
k e s in l ik .  G e r ç e ğ i e k s ik s iz  v e  k e s in  o l a r a k  g ö r ü p  y a ş a y a r a k  a n l a m a  v e  b il m e .  H a k k a l y a k în  
m e r a t ib i;  im a n ın d a n  l e z z e t  a l m a ,  e y l e m s e l  o l a n  h a l id ir .
5 .  E ğ e r  b ir ş e y i k e n d in d e  g ö r m e z s e n ,  b il g i s e v iy e s in d e  k a l ıy o r .  K e n d in d e  g ö r d ü ğ ü n d e  is e ;  il m e  
d ö n ü ş ü y o r .  A y n e l y a k în ,  h a k k a l y a k în  k e n d in d e  o l u y o r .  K e n d in e  t a ş ın m a y a n  ş e y  a y n e l y a k în ,  
h a k k a l y a k în  o l a m a z .  İ l m e l y a k în  g ö r d ü n ,  b il d in  o l u y o r .  N e y e  b e n z e r ?  A t e ş  y a n ıy o r ,  b il d in .  B u  
il m e l y a k în .  G ö z ü n l e  g ö r d ü n ;  a y n e l y a k în .  K e n d in e  t a ş ıd ın ,  h is s e t t in ,  e l in i s o k t u n  a t e ş e ;  
h a k k a l y a k în .  H a t t a  h is s i a y n e l y a k în e  k o y a n l a r  v e  h a k k a l y a k în  d a h a  ö t e s id ir  d iy e n l e r  v a r .  Y a n i  
a y n e l y a k în ;  h is s î m e r t e b e .  A t e ş e  d ö n ü ş m e k ,  a t e ş  o l m a k  is e ;  h a k k a l y a k în .  Y a n i a t e ş i,  a t e ş  
o l a r a k  b il ir s in .  D o ğ r u  b il g i o .  K e n d in d e  ş a h id  v e  t a n ık  o l d u ğ u n  ş e y d ir . . .  
1-Sözler:150, 2-Lemalar:371, 3-(II), 4-(I), 5-(III)
A y n e n  ö y l e d e
M is a l l e r d e n  h e m e n  s o n r a  g e l e n  b u  k e l im e ,  h a k ik a t e  g e ç il e c e ğ in e  iş a r e t  e d e r .
(II)
A z a m e t
1 .  Z e m in i d ö n d ü r ü p ,  g e c e - g ü n d ü z  s a h if e l e r in i y a p a n  v e  ç e v ir e n  v e  y e v m iy e  h â d is a t ıy l a  y a z a n  
d e ğ iş t ir e n  a y n ı z â t ,  a y n ı a n d a ,  e n  g iz l i,  e n  c ü z ' î o l a n  k a l b l e r in  h a t ır a t l a r ın ı d a h i b il ir  v e  
ir a d e s iy l e  id a r e  e d e r .  V e  m e z k û r  f iil l e r in  h e r b ir i b ir t e k  f iil  o l d u ğ u n d a n ,  z a r u r î o l a r a k ,  o n l a r ın  
f â il i d a h i b ir t e k  v â h id  v e  k a d ir  o l a n  f â il - i z ü l c e l a l l e r in in ,  b e d a h e t l e  ö y l e  b ir  k ib r iy a  v e  a z a m e t i  
v a r  k i:  H iç b ir  y e rd e ,  h iç b ir  ş e y d e ,  h iç b ir  c ih e t l e ,  h iç b ir  ş ir k in  h iç b ir  im k â n ın ı,  h iç b ir  
ih t im a l in i b ır a k m ıy o r ,  k ö k ü y l e  k e s iy o r .
2 .  A z a m e t  v e  k ib r iy a  l ü z u m l u  b ir  p e r d e d ir .
3 .  A z a m e t  c ü z iy e t e ,  k ib r iy a  k ü l l iy e t e  b a k a r .
4 .  A z a m e t  İ z a r ’ d ır  ( A l t  ö r t ü )  S ü n n e t - i  S e n iy y e d ir ,  İ s l a m iy e t t ir ,  K ib r iy a  R id a ’ d ır  ( Ü s t  Ö r t ü )  
K u r a n d ır ,  İ m a n d ır .  A z a m e t ;  d im a ğ a . .  t a a y ü n e . .  k u r b iy e t e  b a k a r .  K ib r iy a ;  k a l b e . .  t e ş a h h u s a . .  
a k r e b iy e t e  b a k ıy o r . . .  
1-Şualar:(154-155), 2-Şualar:104, 3-(II), 4-(I)
A z a m e t - i H a k ik iy e
A z a m e t - i h a k ik iy e ,  ic a d  h u s u s u n d a  in f i r a d ı,  t a s a r r u f  c ih e t iy l e  d e  ih a t a y ı ik t iz a  e d e r .
23Mesnevi-i Nuriye:194
A z a z il
A z a z il  ş e y t a n ın  a s ıl  is m id ir  ş e y t a n ,  ib l is ,  h a n n a s  o n u n  s ıf a t l a r ıd ır .  İ b l is  d e s is e  v e r ir  d im a ğ ı  
k a r ış t ır ır ,  ş e y t a n  v e s v e s e  v e r ir  k a l b i k a r ış t ır ır ,  h a n n a s d a  r u h s a l  k a r ış ık l ık  y a p a r . . .
(I)
A z r a il  ( A . S )
1 .  H a z r e t - i A z r a il  A l e y h is s e l â m ,  k a b z - ı e r v a h a  m ü e k k e l  o l a n  m e l a ik e l e r in  n â z ır ıd ır .
2 .  Z îh a y a t  â l e m in d e  e n  h a ş m e t l i v e  e n  d e h ş e t l i o l a n  . . .  ö l ü m l e  t e r h is  e t m e k t e k i H â l ık ' a  
m a h s u s  o l a n  ic r a a t - ı İ l a h iy e y i y a l n ız  t e m s il  e d ip  u b u d iy e t k â r a n e  n e z a r e t  e d e n . . .  A z r a il  
( A . S . ) . . .  
3 .  H a z r e t - i A z r a il  A l e y h is s e l â m ,  C e n a b - ı H a k k ' a  d e m iş  k i:  " K a b z - ı e r v a h  v a z if e s in d e  s e n in  
ib a d ın  b e n d e n  ş e k v a  e d e c e k l e r ,  b e n d e n  k ü s e c e k l e r . "  C e n a b - ı H a k  l is a n - ı h ik m e t l e  o n a  d e m iş  
k i:  " S e n in l e  ib a d ım ın  o r t a s ın d a ,  m u s ib e t l e r ,  h a s t a l ık l a r  p e r d e s in i b ır a k a c a ğ ı m .  T â  ş e k v a l a r ı  
o n l a r a  g id ip  s e n d e n  k ü s m e s in l e r . "  İ ş t e  b a k ,  n a s ıl  h a s t a l ık l a r  p e r d e d ir ;  e c e l d e  t e v e h h ü m  
o l u n a n  f e n a l ık l a r a  m e r c id ir l e r  v e  k a b z - ı e r v a h t a  h a k ik a t  o l a r a k  o l a n  h ik m e t  v e  g ü z e l l ik ,  A z r a il  
A l e y h is s e l â m ' ın  v a z if e s in e  m ü t e a l l ik t ir .  Ö y l e  d e :  H a z r e t - i A z r a il  d a h i b ir  p e r d e d ir .  K a b z - ı  
e r v a h t a  z a h ir e n  m e r h a m e t s iz  g ö r ü n e n  v e  r a h m e t in  k e m a l in e  m ü n a s ib  d ü ş m e y e n  b a z ı h â l â t a  
m e r c i o l m a k  iç in ,  o  m e m u r iy e t e  b ir  n â z ır  v e  k u d r e t - i İ l a h iy e y e  b ir  p e r d e d ir .  
4 .  R u h l a r ın  y a r a d ıl ış ın d a n  t a  ç ık ış ın a  k a d a r  k o n t r o l ü  A z r a il  ( A . S )  d a d ır .  A z r a il ,  r u h l a r ın  
m ü r e b b is id ir .
K â in a t ın  a k l ı C e b r a il d ir .  K â in a t ın  h a y a t ı İ s r a f il d ir .  K â in a t ın  r u h u  A z r a il d ir .  K â in a t ın  h is  v e  
ş u u r u   M ik a il d ir .  E ş y a n ın  d iz g in in i e l in d e  t u t a n  İ s r a f il ’ d ir  ( a s ) .  H a y a t ın  h ü l a s a s ıd ır  İ s r a f il .  
M ik a il  ş u u r u n  h ü l a s a s ıd ır  v e  k ü r s ’ ü n  s im g e s id ir .  Ş u u r  v e  h a d is e l e r i,  m e l e k e l e r i t u t a n  
M ik a il d ir .  D im a ğ ;  c e b e r u t ,  C e b r a il  t u t u y o r .  H a y a t ı c e s e d d e ,  İ s r a f il  t u t u y o r .  Ş u u r u ,  M ik a il  
t u t u y o r .  R u h u  c e s e d d e  t u t a n  d a  A z r a il d ir .  K a in a t  İ s r a f il  a s ’ ın  v ü c u d - u  h a r ic îs i d ir .  K a n u n l a r ın  
t e m s il c is i A z r a il .  K a in a t ın  v ü c u d - u  h a r ic îs i İ s r a f il .  İ l m î m e r t e b e s i,  y a z ıl ım ı C e b r a il .  H a d is a t ın  
k e n d is i M ik a il .
M ik a il  a s  â y â t - ı t e k v in iy e n in  m ü m e s s il id ir .  Ş e c e r e - i H il k a t t e  K ü r s e  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a    
Ş u u r  b a k a r .  İ r a d e  s ıf a t ın d a n d ır .  C e b r a il  a s  E v a m ir - i t e k v in iy e n in  m ü m e s s il id ir .  Ş e c e r e - i  
H il k a t t e  L e v h - i M a h f u z a  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a  a k ıl a ,  d im a ğ a  b a k a r .  K e l a m  s ıf a t ın d a n d ır .  
İ s r a f il  a s  Ş e c e r e - i H il k a t t e  A r ş a  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a  k a l b e  b a k a r .  H a y a t  s ıf a t ın d a n d ır .  
A z r a il  a s  Ş e c e r e - i H il k a t t e  A r ş - ı A z a m a  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a  r u h a  b a k a r .  K u d r e t  
s ıf a t ın d a n d ır .  B u  d ö r d ü n ü n  c e m ’ in d e n  in s a n d a  C e n a b - ı H a k k ’ ın  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  
e t m e s in e  v e s il e  v e  g ü z e l  b ir  z e m in  o l u r  k i b u  in s a n ın  m i’ r a c ı o l u y o r .
A v u c u n d a  n e  k a d a r  b u z u  v a r  e d e r s e n ,  o  k a d a r  o  b u z u  h is s e d e r s in .  İ ş t e  A z r a il ’ i d e  k e n d in e  o  
k a d a r  y a k ın  h is s e t  k i,  a k t if  o l s u n  A z r a il .  A z r a il  g e l m iy o r ,  z a t e n  b iz d e .  R u h u  b u  b e d e n d e  t u t a n  
A z r a il ’ d ir .  B u  k a f a y ı b u r d a  t u t a n  C e b r a il ’ d ir .  B u  v ü c u d  g ib i g ö z ü k e n  İ s r a f il ’ d ir .  Ş u u r u m  
M ik a il ’ d ir .  B e n  a s l ın d a  d o n m u ş  d ö r t  m e l e ğ im  k a r d e ş im !  N e y i n e r d e  a r ıy o r u m ?  H a k ik a t ı  
k e n d in d e  a r a .  Z a h ir d e  A z r a il  a s  g e l iy o r ,  c a n ın ı a l ıy o r .  B a t ın d a  A z r a il  a s  g e l m iy o r ,  o  z a t e n  
b e n d e .  Ç e k ip  g id iy o r .  
241-Mektubat:351, 2-Şualar:263, 3-Sözler:294, 4-(I)
25K I S I M  3
B
B a r l a  L â h ik a s ı
1 .  B a r l a  L â h ik a l a r ı:  R is a l e - i N u r ' u n  B a r l a ' d a  t e ' l if  e d il d iğ i v e  k a l e m l e  is t in s a h  e d il e r e k  n e ş r e  
b a ş l a n d ığ ın d a n  E s k iş e h ir  h a p s i z a m a n ın a  k a d a r  o l a n  d e v r e d e  N u r ' u n  il k  m ü ş t a k  
t a l e b e l e r in in ,  N u r l a r ın  h e m e n  t e ' l if i z a m a n ın d a ,  il k  o k u y u p  y a z d ık l a r ın d a  d u y d u k l a r ı s a m im î  
h is s iy a t ,  k a l b î v e  r u h î is t if a d e  v e  is t if a z a l a r ın ı d il e  g e t ir e n  f ık r a l a r ın ı v e  H a z r e t - i Ü s t a d ' ın  d a  
b a z ı m e k t u b l a r ın ı ih t iv a  e t m e k t e d ir .
2 .  İ m a n i k it a p l a r  ( S ö z l e r ,  M e k t u b a t ,  L e m a l a r ,  Ş u a l a r  v b )  l o k o m o t if  is e ,  l â h ik a l a r ;  o  t r e n in  
r a y l a r ı h ü k m ü n d e d ir .  B a r l a  L â h ik a s ı ik i a y a k  ü z e r e  ü z e r i g id e r .  B ir in c is i;  id e a l is t  b ir  d a v a  
a d a m ın ın  r u h u n u  in ş a  e t m e  a d ın a  m a l z e m e  v e  h is  d e p o s u d u r .  H is s im iz i ik a z  e d e r ,  ih y a  e d e r ,  
c a n l a n d ır ır ,  r u h u  in ş a  e d e r .  B u  n a s ıl  d ış a r ıy a  g ö z ü k ü r ?  İ k in c i a y a ğ ı;  is t if a d e  e t t iğ in i Ü s t a d a  
t a k d im  e d iy o r l a r  v e  h is s iy a t l a r ın  a l ış v e r iş in e  s e b e b iy e t  v e r iy o r  v e  g e l e c e k  n e s il l e r e  y ö n t e m  v e  
u f u k  a ç ıy o r .  Y ö n t e m l e r in  ş e k l in i a n l a t ır ,  s im g e ,  s e m b o l ,  r it ü e l  z e m in id ir .
1-Barla Lahikası:5, 2-(I)
B a s t
1 .  E m n  ü  y e ' s in  v a r t a s ın a  d ü ş m e m e k  h ik m e t iy l e  h a v f  u  r e c a  m ü v a z e n e s in d e ,  s a b ır  v e  ş ü k ü r d e  
b u l u n m a k  iç in  k a b z - b a s t  h a l e t l e r i,  c e l a l  v e  c e m a l  t e c e l l is in d e n  in t ib a h  e h l in e  g e l m e s i;  e h l - i  
h a k ik a t ç a  m e d a r - ı t e r a k k i b ir  d ü s t u r - u  m e ş h u r d u r .
2 .  S ü r u r ,  s a a d e t ,  n e ş e ,  s e v in ç ,  h u z u r  g ib i t a t l ı ş e y l e r d e  C e m a l  t e c e l l is id ir ,  b u  d a  B a s t t ır ,  
C e n n e t t e n  h a b e r  v e r iy o r .  B a z e n  in s a n ı k a b z  b a s a r .  C a n ı s ık ıl ır ,  b ü t ü n  o l u m s u z l u k l a r ı  
d ü ş ü n ü r .  B u n l a r  h e p  c e l a l  t e c e l l is id i r .  D u r u p  d u r u r k e n  n e d e n  o l u y o r ?  C e l a l  t e c e l l is in i  
a n l a m a k  i ç in ,  A l l a h  c c  a k t if  e d iy o r .  C e l a l  ü l k e s i;  c e h e n n e m .  B u r a d a  d a  in s a n d a  t e c e l l is i v a r .  
B u h r a n ,  b u n a l ım ,  p a n ik a t a k ,  d e p r e s y o n ,  c a n  s ık ın t ıs ı c e l a l  t e c e l l is in in  a k t if  o l m a s ıd ır .  C e m a l  
is e ;  b a s t ’ t ır .  B u  d a  a ç m a k t ır ,  g ü l ü  a ç m a k  g ib i.  O  d a  s ü r u r ,  n e ş e ,  s a a d e t ,  s e v in ç  v s .
B a s t  is e  m e s e l a ;  y e t m iş  b in  p e r d e d e n  g e ç m iş  h â l iy l e  im a n ın  l e z z e t in i d u y u y o r u z .  Z e v k  
a l ıy o r u z ,  k e y if  a l ıy o r u z ,  n e ş e l e n iy o r u z ,  b u l u t u n  a r k a s ın a  g e ç iy o r u z ,  im a n ın  k e y f in i a l ıy o r u z .  
E l h a m d ü l il l a h  o h  d iy o r s u n .  B a z e n  d a  o  k a d a r  f a z l a  o l u y o r  k i l e z z e t ,  k a l d ır a m ıy o r s u n .  B u n u n l a  
d a  C e n a b - ı H a k k  b iz e :  “ B a k  b u  y e t m iş  b in  p e r d e d e n  g e ç m iş  c e n n e t  h â l e t id ir ,  o n a  g ö r e  o n a  
s a h ip  ç ık ”  d iy o r .  D e m e k  k i b u n l a r  t a s a v v u r d a  h is s e t t ir il iy o r .  B u  n e d e n l e  a h ir e t ,  c e n n e t ,  
c e h e n n e m ,  s ır a t  d ü n y a d a  s u r e t i v a r d ır .  A d ın ız  g ib i b il in .  D ü n y a  a h ir e t in  ü s t ü n d e  t e n t e n e l i b ir  
p e r d e d ir .  D ü n y a  d a  in s a n ın  h u l a s a s ıd ır .  B u r a d a  h e p s i y a ş a n ıy o r .  T a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r u n a  
h a k im  o l a n ,  d ü n y a d a  c e n n e t i y a ş a r .  “ F e d h u l i f i ib a d i v e d h u l i c e n n e t i” .  G ir e c e k s in  d e m iy o r ,  
g ir .  İ ş t e  c e n n e t  b u r a s ı ( s u r e t i s e r b e s t  b ö l g e ) .  K iş in in  h u s u s î c e n n e t  v e  c e h e n n e m i.
1-Kastamonu Lahikası:8, 2-(I)
B a t ın
261 .  V e  İ s m - i B â t ın  il e  iş a r e t  e d il d iğ i g ib i :  H e r  a ğ a c ın  iç in d e  iş l e y e n  t e z g â h ,  ö y l e  b ir  f a b r ik a d ır  
k i,  o  a ğ a c ın  b ü t ü n  e c z a  v e  a ' z a s ın ı t e ş k il  v e  t e d v ir  v e  t e d b ir in i g a y e t  h a s s a s  m iz a n l a  ö l ç t ü ğ ü  
g ib i,  b ü t ü n  a y r ı a y r ı a ' z a l a r ın a  l â z ım  o l a n  m a d d e l e r i v e  r ız ık l a r ı,  g a y e t  m ü k e m m e l  b ir  in t iz a m  
a l t ın d a  s e v k  v e  t a k s im  v e  t e v z i il e  b e r a b e r  a k ıl l a r ı h a y r e t  iç in d e  b ır a k a n  ş im ş e k  ç a k m a k  g ib i  
b ir  s ü r ' a t  v e  s a a t i k u r m a k  g ib i b ir  s ü h u l e t  v e  b ir  o r d u y a  " A r ş ! "  d e m e k  g i b i b ir  b ir l ik  v e  
b e r a b e r l ik  il e  o  h â r ik a  f a b r ik a  iş l iy o r .
2 .  İ ş t e  b ü t ü n  m e v c u d a t ,  b ö y l e ;  
•  E v v e l in e  d ik k a t  e t t ik ç e  b ir  il m in  t a r if e n a m e s i v e  
•  Ah i r in e  d ik k a t  e t t ik ç e  b ir  S â n i' in  p l â n ı v e  b e y a n n a m e s i v e  
•  Z a h i r in e  b a k t ık ç a  b ir  F â il - i M u h t a r ' ın  v e  M ü r id ' in  g a y e t  s a n ' a t l ı v e  t e n a s ü b l ü  b ir  h u l l e - i  
s a n ' a t ı v e  
•  B a t ı n ın a  b a k t ık ç a  b ir  K a d îr ' in  g a y e t  m u n t a z a m  b ir  m a k in e s in i m ü ş a h e d e  e d iy o r u z .   
3 .  H e r b ir  a ğ a c ın ;  
•  E v v e l i ,  ö y l e  b ir  s a n d u k ç a  v e  p r o ğ r a m . .  v e  
•  Âh i r i ,  ö y l e  b ir  t a r if e n a m e  v e  n ü m u n e . .  v e  
•  Z a h i r i ,  ö y l e  b ir  m u s a n n a '  h u l l e  v e  b ir  m ü n a k k a ş  l ib a s . .  v e  
•  B â t ı n ı ,  ö y l e  b ir  f a b r ik a  v e  t e z g â h t ır  k i. . .
4 .  V e  a ğ a ç  g ib i h e r  z îh a y a t ın  e v v e l i,  â h ir i,  z a h ir i,  b â t ın ı b ir e r  s ik k e - i t e v h id ,  b ir e r  h â t e m - i  
v a h d e t ,  b ir e r  m ü h r - ü  e h a d iy e t ,  b ir e r  t u r r a - i v a h d a n iy e t  t a ş ıy o r .  
5 .  B a t ın  is m i a ğ a c ın  iç in e ,  s is t e m in e  v e  t u r r a ’ y a  b a k a r .  M e s e l a  İ l im  z a h ir d e ;  d ış a r ıd a n  b ir  ş e y  
a l m a k t ır .  B a t ın d a  is e  il im ;  d ış a r ıd a k i il e  s e n d e  v a r  o l a n  ç e k ir d e ğ in  a ğ a ç  o l m a s ıd ır .  M e s e l a  
d ış a r ıd a n  b a k a r s ın  a r a b a  ş o f ö r ü  g ö t ü r ü y o r .  G ir  iç e r iy e  ş o f ö r  a r a b a y ı g ö t ü r ü y o r .  D ış a r ıd a n  
b a k ın c a  a r a b a n ın  iç in d e  ş o f ö r  v a r .  İ ç e r d e n  b a k ın c a ,  ş o f ö r ü n  iç in d e  a r a b a  v a r .  Z a h ir  b u d u r ,  
b a t ın  d a  b u d u r .  Z a h ir d e n  b a k t ığ ın  z a m a n  a r a b a n ın  iç in d e  ş o f ö r ,  b a t ın d a n  b a k t ığ ın  z a m a n  
ş o f ö r ü n  iç in d e  a r a b a  v a r .
1-Şualar:34, 2-Mektubat:230, 3-Şualar:34, 4-Şualar:34, 5-(I)
B e d e n
A n . .  A n l a r d a k i f e r d . .  A n d a  o l a n d ır .  C i s im d e  o l u p  c is im  o l m a y a n . .  C is im  z a h ir d e  g ö r ü n m e z .  
Z a h ir d e  g ö z ü k e n  c e s e d d ir .  H e r b ir  a n l a r d a k i y a r a t ıl m a l a r  is e  b e d e n d ir .  M a z i v e  m ü s t a k b e l d e  
y a r a t ıl m ış  v e  y a r a t ıl a c a k l a r ın  t o p l a m ın a ,  y a n i b ü t ü n l ü ğ ü n e ,  c e m in e ,  c e m - ü l  c e m in e  b e d e n - i  
m is a l i d e n ir .  C is im - c e s e d - b e d e n  b ü t ü n l ü ğ ü n e  c is m a n iy e t  d e n ir .  B e d e n - C e s e d - C is im  
s ır a l a m a s ı,  B u z - S u - H 2 O  a r a s ın d a k i il iş k i g ib id ir .  E n e m d e k i t e m a y ü l a t l a r ım  y a n i ih t iy a ç ,  
iş t iy a k ,  in c iz a b ,  m e y il  b ü t ü n l ü ğ ü n ü n  d ış a  v u r u ş l a r ın ın  a t o m s a l  g ö r ü n ü m ü d ü r ,  a t o m u n  
k e n d is i d e ğ il d ir  b e d e n ,  g ö r ü n e n  a m a . .  C is im  m e k a n d ır ,  c e s e d  is e  a t o m d u r ,  g ö r ü n e n  is e  
b e d e n d ir ,  t o p l a m ı b e d e n - i m is a l id ir .  C e s e d  s ıf a t a  d a y a n ır ,  B e d e n  is e  e s m a y a  d a y a n ır .  B e n im  
E n e m e  g ü n e ş  d e r s e k ;  a y n a n ın  m a d d e s i C e s e d  o l u r ,  a y n a d a  g ö z ü k e n  m is a l i g ü n e ş  is e  
B e d e n d ir ,  a y n a n ın  b ü y ü k l ü ğ ü ,  k ü ç ü k l ü ğ ü ,  s e r t l iğ i,  y u m u ş a k l ığ ı is e  C is im d ir .  C is m a n iy e t in  
s u r e t i;  C e s e d . .  H a k ik a t ı;  B e d e n . .  M a h iy e t i;  C is im ’ d ir .  C is m a n iy e t  m a d d i v e  m a n e v i n e f s - i  
27e m m a r e n in  v ü c u d - u  h a r ic il e r id ir .  M a d d i n e f s - i e m m a r e ,  c is m a n iy e t in  m ü l k  y ö n ü n e  v e  c e s e d e  
b a k a r .  M a n e v i n e f s - i e m m a r e ,  c is m a n iy e t in  m e l e k u t  y ö n ü n e  v e  b e d e n e  b a k a r .
B e d e n - i m is a l ;  b u r a d a n  g id iş t ir ,  g ıl a f - ı l a t if ;  g e l iş t ir .  B u n a  m is a l  r u l o  k â ğ ıd ı:  h e r  b ir  r u l o  k â ğ ıt  
a n d a k i b e d e n d ir ,  b ü t ü n  k â ğ ıt l a r ı r u l o  ş e k l in d e  s a r ın c a  o l u y o r  b e d e n - i m is a l i.  V e y a  g ü l  
g o n c a s ın ın  h e r  b ir  g ü l  y a p r a ğ ı a n d a k i b e d e n ,  g ü l  y a p r a k l a r ın ın  b ü t ü n ü  g ü l  g o n c a s ı g ib i b ir  
b e d e n - i m is a l i o l u y o r .  Y a n i a n d a k i b ü t ü n  b e d e n l e r in  t o p l a m ın a  b e d e n - i m is a l i d e n il iy o r .  
V e f a t  a n ın d a  b e d e n - i m is a l iy e  d ö n ü ş ü y o r u z .  B u  g id iş .  O r a d a n  g e l iş im iz  is e ;  g ıl a f - ı l a t if .  Y a n i  
in s a n a  g iy d ir il e n l e r .
O n  s e k iz  b in  a l e m i c e m  e d e c e k s in iz ,  b u  b e d e n e  t o p l a y a c a k s ın ız  b u  t o p l a m a s ı g ıl a f - ı l a t if t ir .  
B u  b e d e n  g ö z ü k ü y o r  a m a  a r k a d a  ik i s is t e m  ç a l ış ıy o r .  Y o k s a  b u  b e d e n  y o k  o l u r .  O d u n d a n  
n u r u  k a l d ır d ığ ın d a  o d u n  k a l m a y a c a ğ ı g ib i.  B e d e n - i m is a l i;  l e t a f e t  t a r a f ım ız . . .  C e s e d - i n e c m î;  
n u r a n iy e t  t a r a f ım ız .  A r k a d a  b u  ik i s is t e m  ç a l ış ıy o r ,  b e d e n  o l a r a k  g ö z ü k ü y o r .  B e d e n  ö n e  
ç ık m ış ,  a r k a d a k i s is t e m l e r  g ö z ü k m ü y o r .  A l l a h  R e s u l ü n d e  b u  b e d e n  g e r i g it m iş .  B e d e n - i  
m is a l is i v e  c e s e d - i n e c m is i ö n e  g e l m iş  a m a  t ip i,  g ö r ü n ü ş ü  a y n ı…  
(I)
B e d e n - i M is a l î
1 .  B e l k i r u h u n  l ib a s ı b ir  d e r e c e  s a b it  v e  l e t a f e t ç e  r u h a  m ü n a s ib  b ir  g ıl a f - ı l a t if i v e  b ir  b e d e n - i  
m is a l îs i v a r d ır .  Ö y l e  is e ,  m e v t  h e n g â m ın d a  b ü t ü n  b ü t ü n  ç ıp l a k  o l m a z ,  y u v a s ın d a n  ç ık a r ,  
b e d e n - i m is a l îs in i g iy e r .
2 .  R u h u n  g iy d iğ i l i b a s .  M ü r u r - u  z a m a n l a  c il d  o l m u ş .  R u h  k u l l a n d ığ ı iç in  c il d i o l m u ş .  H e r  
a n d a  v a r  o l u p  y o k  o l a n ,  y o k t a n  v a r  o l a n  f e r d - i â h e r l e r in  t o p l a m ı.  Y a n i İ n s a n  h e r  a n  b ir  f e r d - i  
â h e r i y a ş ıy o r .   V a r  o l u p  y o k  o l u y o r .  H e r b ir  f e r d e ,  f e r d - i â h e r  d e n iy o r .  İ ş t e  s e n in  f e r d - i  
â h e r l e r in in  t o p l a m ın ı r u h  g iy e c e k  k i b u n u n  l ib a s ı o l u y o r .  Y a n i f e r d - i â h e r l e r in  t o p l a m ın a  
b e d e n - i m is a l î d e n iy o r .  M a h l u k  o l a n  r u h u n  “ E l e s t ü  b i R a b b ik ü m ” d a n  b a ş l a y ıp  d ü n y a  v e  
m e v t e  k a d a r  s ü r e c in d e k i b e d e n l e r in ,  a n l a r ın  t o p l a m ın ın  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r  b e d e n - i m is a l î. .  A y n ı  
z a m a n d a  b u  s e n in  s ır a t  k ö p r ü n d ü r ,  s e n in  a z r a il in in  s u r e t id ir .  B e d e n i m is a l in in  is t ik b a l i  
y o k t u r  m a z is i v a r d ır  b it t iğ i a n d a  k e n d is in i t a m a m l ıy o r .  O n u n  iç in  m e v t  h e n g a m ın d a  g iy e r  
d iy o r ,  m e v t  h e n g a m ın d a  n o k t a l a n ıy o r  d a  o n d a n . . .
R u h u n  u b u d iy e t  y u m a ğ ı.  H e r b ir  f e r d - i  â h e r  ip l ik .  D o k u n a n  u b u d iy e t  k u m a ş ı.  R u h u n  h a n e s i  
v e  y u v a s ı d e ğ il  l ib a s ı.  B e d e n - i m is a l î b ü t ü n  g e ç m iş in in  b ir  a n a  b in d ir il m iş  b ü t ü n l ü ğ ü .  Y a ş  
g ib i.  K a ç  y a ş ın d a s ın ?  5 0  y a ş .  H e r  s e n e d e  k a z a n d ığ ın ;  f ik ir  ( d im a ğ  b ü t ü n l ü ğ ü ) ,  k a l b  v e  v ic d a n  
h is  b ü t ü n l ü ğ ü ,  r u h s a l  l a t if e l e r  b ü t ü n l ü ğ ü n ü  y a n i b u  ü ç ü n ü  f iil  b ü t ü n l ü ğ ü  il e  t o p l a . .  O  
t o p l a m ın  r u h d a k i h a l e t in e  1  y a ş  d iy o r u z .  R u h  b u  b e d e n i t e r k  e t t iğ i z a m a n  h e m e n  g iy d iğ i ş e y  
b e d e n - i m is a l is id ir .  G ıl a f - ı l a t if  r u h u n  g e l iş  y ö n ü  k i R u b u b iy e t e  b a k a r .  B e d e n - i m is a l î is e  
r u h u n  d ö n ü ş  y ö n ü n e ,  U l u h iy e t e  b a k a r .  K a y y u m iy e t  il im d e n  k u d r e t e ,  k u d r e t t e n  il m e  
ih t iz a z d ır .  K a y y u m i y e t  g ıl a f - ı l a t if  v e  b e d e n - i m is a l în in  t o p l a m ıd ır ,  ik is in in  c e m id ir .  İ l im d e n  
k u d r e t  y ö n ü n e  g ıl a f - ı l a t if ,  k u d r e t t e n  il m e  d ö n ü ş ü m  b e d e n - i m is a l în d ir .
B e d e n - i m is a l ;  b u r a d a n  g id iş t ir ,  g ıl a f - ı l a t if ;  g e l iş t ir .  B u n a  m is a l  r u l o  k â ğ ıd ı:  h e r  b ir  r u l o  k â ğ ıt  
a n d a k i b e d e n d ir ,  b ü t ü n  k â ğ ıt l a r ı r u l o  ş e k l in d e  s a r ın c a  o l u y o r  b e d e n - i m is a l i.  V e y a  g ü l  
g o n c a s ın ın  h e r  b ir  g ü l  y a p r a ğ ı a n d a k i b e d e n ,  g ü l  y a p r a k l a r ın ın  b ü t ü n ü  g ü l  g o n c a s ı g ib i b ir  
b e d e n - i m is a l i o l u y o r .  Y a n i a n d a k i b ü t ü n  b e d e n l e r in  t o p l a m ın a  b e d e n - i m is a l i d e n il iy o r .  
V e f a t  a n ın d a  b e d e n - i m is a l iy e  d ö n ü ş ü y o r u z .  B u  g id iş .  O r a d a n  g e l iş im iz  is e ;  g ıl a f - ı l a t if .  Y a n i  
in s a n a  g iy d ir il e n l e r .
O n  s e k iz  b in  a l e m i c e m  e d e c e k s in iz ,  b u  b e d e n e  t o p l a y a c a k s ın ız  b u  t o p l a m a s ı g ıl a f - ı l a t if t ir .  
B u  b e d e n  g ö z ü k ü y o r  a m a  a r k a d a  ik i s is t e m  ç a l ış ıy o r .  Y o k s a  b u  b e d e n  y o k  o l u r .  O d u n d a n  
28n u r u  k a l d ır d ığ ın d a  o d u n  k a l m a y a c a ğ ı g ib i.  B e d e n - i m is a l i;  l e t a f e t  t a r a f ım ız . . .  C e s e d - i n e c m î;  
n u r a n iy e t  t a r a f ım ız .  A r k a d a  b u  ik i s is t e m  ç a l ış ıy o r ,  b e d e n  o l a r a k  g ö z ü k ü y o r .  B e d e n  ö n e  
ç ık m ış ,  a r k a d a k i s is t e m l e r  g ö z ü k m ü y o r .  A l l a h  R e s u l ü n d e  b u  b e d e n  g e r i g it m iş .  B e d e n - i  
m is a l is i v e  c e s e d - i n e c m is i ö n e  g e l m iş  a m a  t ip i,  g ö r ü n ü ş ü  a y n ı…  
1-Sözler:517, 2-(I)
B e d ih i Ka d e r
Ç e k ir d e ğ in  t a z a m m u n  e t t iğ i a ğ a c ın ,  m a d d î k e y f iy a t  v e  v a z iy e t l e r i v e  h e y e t l e r id ir  k i,  s o n r a  g ö z  
il e  g ö r ü n e c e k .  
Sözler:469
B e k a
1 .  T e k e r r ü r - ü  v ü c u d d a n  ib a r e t t ir .  " b a s a r ,  s e m ' ,  k e l â m "  s ıf a t l a r ın ı ik t iz a  e d e r .   
2 .  H a y a t ın  k e m a l i o l a n  b e k a . . .
3 .  B e k a ;  s e m ,  b a s a r ,  k e l a m  s ıf a t l a r ıy l a  t e k e r r ü r - ü  v ü c u d d a n  ( il im ,  ir a d e ,  k u d r e t )  ib a r e t t ir ,  
h a y a t ı is t il z a m  e d iy o r ,  n e t ic e  v e r iy o r .  B e k a n ı z ıd d ı f e n a d ır .
4 .  B e n im  t e k e r r ü r - ü  v ü c u d u m ,  b e k a m ;  a l e m im e  g ir e n  h e r ş e y i s e m ,  b a s a r ,  k e l a m ım l a  iç e r iy e  
a l d ık l a r ım l a  t e k e r r ü r - ü  v ü c u d a  m a z h a r  o l u y o r u m .  B e n im  a l e m im e  g ir ip  n u r l a n d ır d ık l a r ım  
b e n im  h a k ik i v ü c u d l a r ım  o l u y o r  k i b u  ş e k il d e  b e k a y a  m a z h a r  o l u y o r u m . . .  
5 .  B e k a n ın  s u r e t i;  d e v a m d ır  c e s e d e  v e  b e d e n e  b a k a r  b u n u n  p e ş in  c e z a s ıd a  ö l ü m  k o r k u s u d u r .  
K a n u n iy e t i;  t e k e r r ü r - ü  v ü c u d d u r ,  e n f ü s t e  iç s e l  a l e m d e d ir .  B u n u  e n f ü s i a l e m in d e  f a r k  e d e r  
y a ş a r s a  C e n n e t  h a l e t l e r in i b u r a d a  y a ş a r .  H a k ik a t ı;  b a k i e s m a s ın a  m a z h a r  o l m a k t ır .  M a h iy e t i;  
B e k a  s ıf a t ın a  m a z h a r iy e t t ir .
1-İşarat-ül İ'caz:15-16, 2-B.İşarat-ül İ'caz:429, 3-(II), 4-(III), 5-(I)
B e k a b il l a h
E n e ’ d e n  m e c ’ u l e  d o ğ r u  o l a n  s ü r e ç ;  f e n a f il l a h .  D ö n e b il iy o r s a n ;  b e k a b il l a h .  F e n a f il l a h  f e n a y ı  
b u l m a k ,  b e k a b il l a h  b e k a y ı b u l m a k .  B e k a b il l a h  s a n a  v e r il e n  c e v a p .  F e n a f il l a h  ç ık m a k ,  A l l a h ’ a  
g id iş ,  b e k a b il l a h  a l e m - i ş e h a d e t e  d ö n m e k .  O n u n  iç in  y ü k s e l m e k  o  k a d a r  m e z iy e t  d e ğ il ,  
Ö ğ r e n m e k  m e z iy e t  d e ğ il .  O  ir t if a d a  t u t u p  in d ir m e k  z o r d u r .  İ m a m - ı R a b b a n î H z :  “ F e n a f il l a h  
o l m a k  k o l a y d ır ,  b e k a b il l a h  ç o k  z o r d u r . ”  d e m iş .  U ç a ğ ı k a l d ır d ın ,  ir t if a y ı k o r u d u n ,  in e b il m e k  
ç o k  z o r d u r .  
K e l a m  s ıf a t ın d a n  g e l e n  v a h iy  d im a ğ ım ı z a  m u h a t a b  o l u y o r ,  g ir iy o r .  S o n r a  v ic d a n a  in iy o r ,  o l d u  
im a n … B u  g e l iş e  f e n a f il l a h .  İ m a n l a  n u r l a n a n  k a l b ,  v ic d a n ,  o  im a n ın  z iy a s ıy l a  d im a ğ ı  
n u r l a n d ır ıy o r .  N u r l a n a n  b ir  d im a ğ l a  m e v c u d a t t a k i a y a t - ı t e k v in iy e y i o k u y o r .  B u n a  d a  
b e k a b il l a h  d e n il iy o r! Ç ık ış ,  v a h y e  m u h a t a b iy e t .  O  v a h iy l e  m e v c u d a t a  b a k ış ,  in iş .  B u  ç ık ış  in iş  
iz ’ a n d a  o l u y o r .  T a s a v v u f t a  İ m a m - ı R a b b a n i h a z r e t l e r i b u n u  ç o k  z ik r e d e r ,  d iy o r  k i:  f e n a f il l a h  o  
k a d a r  m ü h im  d e ğ il .  U m u m i m a n a  o l a r a k . . .  Z ik ir l e ,  e v r a d  e z k a r l a  ç ık a r s ın .  A m a  ç ık t ık t a n  
s o n r a  h a l a  b u l u n d u ğ u n  m e v k id e  y a n i a l e m - i ş e h a d e t t e  a d e t u l l a h a  y a n i A l l a h ’ ın  e m ir l e r in e  
29ş a t a h a t ,  m u v a z e n e s iz l ik  y a p m a d a n  u y a b il m e k .  O r d a  ik e n ,  a l e m in  o  ik e n ,  b u r a d a  b u r a y ı  
y a ş ıy o r s u n .  B u  b e k a b il l a h t ır .
V a h iy  g e l d i,  m u h a t a b  o l d u k  v e  t u t u n d u k .  V a h iy  il e  ç ık t ık  y u k a r ıy a ,  b u  f e n a f il l a h .  V a h iy  g e l d i,  
d im a ğ ım ız ı b ü t ü n l e ş t ir d i.  V a h y i k a b u l  e t t ik ,  t a s d ik  e t t ik ,  iz ’ a n  e t t ik ,  it ik a d  e t t ik ,  il t iz a m  e t t ik .  
A ş a ğ ıy a  in d i y a n i k a l b e  v e  im a n  o l d u .  İ m a n ın  z iy a s ıd ır .  K a l b d e k i im a n  a ş a ğ ıd a n  d im a ğ a  
g e l iy o r  y u k a r ıy a . . .  B u  n u r l a n m ış  d im a ğ l a  k e l a m  s ıf a t ın d a n  g e l e n  a y e t l e r e ,  e v a m ir - i t e k v in iy e  
d e n il iy o r .  A l l a h ’ ın  ir a d e  s ıf a t ın d a n  g e l e n  - ç iç e k l e r e ,  k e d il e r e ,  k ö p e k l e r e -  b u n l a r a  a y a t - ı  
t e k v in iy e  d e n il ir .  O  im a n l a  n u r l a n m ış  d im a ğ  il e  a y a t - ı t e k v in iy e l e r i o k u y o r .  K e l a m  s ıf a t ın d a n  
g e l e n  K u r ’ a n ’ l a  im a n l a n ıy o r u z .  B u  g e l i ş e  f e n a f il l a h . . .  İ m a n l a  n u r l a n a n  b ir  g ö n ü l l e ,  d im a ğ l a  
m e v c u d a t ı o k u m a  m a k a m ın a  ç ık ıl ıy o r .  B u n u n  a d ı d a  b e k a b il l a h …
F e n a f il l a h  v e l a y e t e ,  k u r b iy e t e  b a k a r .  B e k a b il l a h  is e  r is a l e t  v e  a k r e b iy e t e  b a k a r .
(I)
B e l â g a t
M u k t e z a - y ı h a l e  m u t a b a k a t t a n  ib a r e t t ir .  
İşarat-ül İ'caz:47
B e l â g a t - ı Kur ' a n iy e
O  b e l â g a t  is e ;  n a z m ın  c e z a l e t in d e n  v e  h ü s n - ü  m e t a n e t in d e n  v e  ü s l û b l a r ın ın  b e d a a t in d e n ,  
g a r ib  v e  m ü s t a h s e n l iğ in d e n  v e  b e y a n ın ın  b e r a a t in d e n ,  f a ik  v e  s a f v e t in d e n  v e  m a â n îs in in  
k u v v e t  v e  h a k k a n iy e t in d e n  v e  l a f z ın ın  f e s a h a t in d e n ,  s e l a s e t in d e n  t e v e l l ü d  e d e n  b ir  b e l â g a t - ı  
h â r ik u l â d e d ir .
Sözler:368
B e l k i
K e l im e  o l a r a k  ih t im a l  m a n a s ı t a ş ıs a  d a ,  R is a l e l e r d e  e k s e r iy e t l e  k e s in l ik  m a n a s ın ı if a d e  e d e r .
(III)
B e r z â h
1 .  B e r z a h ,  d ü n y a  il e  â h ir e t  a r a s ın d a  a y r ı b ir  k ö p r ü d ü r .  
2 .  C is im  l ib a s ın ı m a z id e  b ır a k ıp ,  k e n d il e r i is t ik b a l  s a l o n u  o l a n  b e r z a h  â l e m in d e  k e m a l - i  
r a h a t l a  ik a m e t l e r in i d ü ş ü n ü r ,  m e z a r is t a n a  ü n s iy e t k â r a n e  b a k a r .  
3 .  K a b ir  d ü n y a  m ıd ı r ?  d e ğ il d ir  a h ir e t  m id ir ?  d e ğ il d ir .  B e r z a h t ır . . .  a n n e  k a r n ın d a k i ç o c u k  v e y a  
ç e k ir d e k t e k i a ğ a ç . . .  m a h l u k  d e ğ il ,  a ğ a ç  d e ğ il ,  h iç l ik t e  d e ğ il …  B e r z a h t ır . . .
M e c ’ u l  m a h l u k  d e ğ il  a m a  v a c ib  d e  d e ğ il  y a n i b e r z a h t ır ,  k a b ir  g ib i.  K a b ir ;  a h i r e t  d e ğ il  ç ü n k ü  
a h ir e t  k ıy a m e t l e  b a ş l a r ,  h a ş ir  m e y d a n ı y l a  b a ş l a r .  A m a  d ü n y a d a  d a  d e ğ il .  B u  n e d e n l e  k a b ir e  
â l e m - i b e r z a h  d e n il m iş .  M e c ’ u l  d a h i a y n e n  b ö y l e  b ir  b e r z a h t ır .
30A h ir e t  il e  d ü n y a  a r a s ın d a k i b e r z a h  is e ;  k a b ir d ir .  K a b ir d e k i in s a n  a h ir e t t e  d e ğ il ,  ç ü n k ü  a h ir e t  
k ıy a m e t  k o p u n c a  b a ş l a r .  D ü n y a d a  d a  d e ğ il .  Y a n i b e r z a h t a ,  o r a y a  z a t e n  a l e m - i b e r z a h  
d e n il iy o r .  Ş e c e r e - i h il k a t  h a r it a s ın d a  A l e m - i B e r z a h ;  a l e m - i ş e h a d e t in  ü s t ü  o l a n  y e d i k a t  
s e m a n ın  b ir  ü s t ü n d e d ir .  A l e m - i B e r z a h ın  is e  ü s t ü  L e v h - i m a h v  v e  is b a t t ır ,  s o n r a  K ü r s ,  s o n r a  
v s .  B e r z a h  a y r ıd ır ,  a l e m - i b e r z a h  a y r ıd ı r .  K a b ir  k a p ıs ıy l a  a l e m - i b e r z a h a  g ir iy o r u z .
B e r z a h  s e y a h a t i 5 9  g ü n d ü r .  4 .  S ö z ’ d e  ( S ö z l e r - 2 0 )  ik i a y l ık  m e s a f e d e n  b a h s e d iy o r .  O n d a n  b ir  
g ü n ü ,  d ü n y a  ö m r ü d ü r .  K a l a n  5 9  g ü n  b e r z a h  s e y a h a t id ir .  B ir  g ü n  s o n r a  b ir  is t a s y o n  v a r ,  t r e n  
v a r ,  g e m i v a r ,  o t o m o b il  v s  v a r  d iy o r .
4 .  B e r z a h ;  ik i f a r k l ı a l e m in  b ir b ir in e  g e ç iş  y e r i,  k a v ş a ğ ı v e  d ö n ü ş ü m  y e r id ir .  İ k i a l e m in  
b ir b ir iy l e  t e m a s l a r ı v e  m u a m e l e l e r in in  y a p ıl d ığ ı y e r d ir  b e r z a h .
1-Mesnevi-i Nuriye:225, 2-Sözler:645, 3-(I), 4-(III)
B e ş e r iy e t
1 .  E f ' a l  v e  - a h v a l  v e  - e t v a r ın d a  b e ş e r iy e t t e  k a l ıp . . .
2 .  B e ş e r i,  h a y v a n iy e t  m e r t e b e s in d e n  m e l e k iy e t  d e r e c e s in e  ç ık a r m a k  iç in ,  o n l a r ı im a n - ı  
b il l a h a  d a v e t  il e  d e r s  v e r iy o r l a r  g ö r d ü .  
3 .  İ n s a n  b e ş e r iy e t t e n  s ıy r ıl a r a k ,  in s a n  o l m a  n is b e t in d e  k e n d i v a r l ığ ın d a n  t a t  a l ır .  B e ş e r iy e t ,  
ş e r l e r l e  d o l u  z ıd .  İ n s a n ;  o n l a r d a n  s ıy r ıl m a  n is b e t in d e ,  b e ş e r iy e t t e n  s ıy r ıl ıp  a s l ın a  v a r d ığ ın  
k a d a r  in s a n s ın .  N e  k a d a r  s ıy r ıl m ış s a n ,  o  k a d a r  k e n d in d e n  t a t  a l ır s ın .  K e n d in d e n  b ık m a z s ın .  
K e n d in d e n  n e f r e t  e t m e z s in .  Ç ü n k ü  in s a n s ın .  B e ş e r iy e t t e n  in s a n  o l m a y a  f a r k ın d a l ık l a  o l u r .  
P e y g a m b e r l e r in  v a z if e s i b e ş e r iy e t t e n  in s a n l ık  m a k a m ın a  ç ık a r t m a k t ır .  N a s ıl  ç ık a r t ıy o r ,  n e y i  
ç ık a r t ıy o r ,  n e  y a p ıy o r  P e y g a m b e r ?  F a r k ın d a l ığ ım ız ı a r t t ır ıy o r .  F a r k  e t t ik ç e ,  b e ş e r iy e t t e n  
s ıy r ıl ıy o r u z ,  in s a n  o l u y o r u z .  İ n s a n  o l m a n ın  a l a m e t i,  if a d e s i im a n d ır .  İ m a n  e t m e y e n e  K u r ’ a n  
in s a n  d e ğ il  d iy o r ,  h a y v a n d a n  d a h a  a ş a ğ ıd ır  d iy o r .  F a r k ın d a l ığ ın  k a d a r  in s a n l ık  m a k a m ın a  
ç ık a r s ın .  B u n u n  il e r i m e r a t ib i im a n d ır .  
B e ş e r l e  in s a n  f a r k l ıd ır .  B iy o l o j ik  y a p ıd a  y a ş a y a n l a r  b e ş e r .  İ n s a n î s ıf a t l a r l a  y a ş a y a n ,  in s a n î  
s ıf a t l a r ın ı a k t if  e t m iş s e  in s a n d ır .  B u  n e d e n l e  in s a n  ç o k  a z .  Ç o ğ u  b iy o l o j ik  y a p ıy ı y a n i m id e  v e  
u ş k u r l u ğ u  y a ş ıy o r.  B iz l e r  d e  y e r  y e r  in s a n l ık t a n  ç ık ıy o r u z ,  b e ş e r  o l u y o r u z .  B a z ı  
d u y g u l a r ım ız ın  z e b u n u  o l u y o r u z .  D ö r t  m e r t e b e y i h e r  g ü n  y a ş ıy o r u z :  b a z e n  n e b a t ,  b a z e n  
h a y v a n a t ,  b a z e n  in s a n ,  b a z e n  m e l e k  h a y a t ı y a ş ıy o r u z .  
İ n s a n  d o n u k  d e ğ il ,  in s a n  o l m a k t a  o l a n d ır .  O l m a s ı b it m e m iş  k i,  b u d u r  d iy e s in .  İ n s a n  
b it m e m iş .  İ n s a n  n e d ir ?  N e  z a m a n  b il in ir ?  Ö l ü n c e  b il e  in s a n ın  iz a h ı y o k t u r .  Ç ü n k ü  in a n ın  
ö l m e s i b e d e n d e n  s ıy r ıl m a s ıd ır  a m a  in s a n ın  o l m a s ı d e v a m  e d iy o r .  B u r d a ,  k a b ir d e ,  h a ş ir d e ,  
s ır a t t a ,  c e n n e t t e  o l m a s ı s o n s u z a  k a d a r  d e v a m  e d e c e k .  Ş im d i,  in s a n  n e d ir ?  D ib i y o k t u r .  
M u a y y e n  o l u r s a ,  in s a n  ş u d u r  d iy e b il ir s in .  Ş u a l a r  2 1 8  d e  y ir m i v e c h iy l e  in s a n  t a r if i v a r .  O n u  
h u l a s a  e d e r s e n ,  in s a n  o l m a s ı d e v a m  e d iy o r .  S o n s u z a  d e k  d e v a m  e d e c e k .  İ n s a n  d e v a m l ı  
o l a c a k .  O l m a s ı d e v a m  e d e c e k .  O  z a m a n  in s a n  k im d ir ’ e  c e v a p :  O l m a s ı d e v a m  e d e n  o l m a k t a  
o l a n d ır .  Ş u  a n k i h a l i,  o  b e n im .  A m a  o l m a m  d e v a m  e d iy o r .  D e ğ iş ik l ik l e r i d e v a m  e d iy o r ,  l m a s ı  
d e v a m  e d iy o r .  H iç b ir  z a m a n  e l  f r e n i ç e k ,  t a k o z  k o y  o l m a y a c a k .  O l u r s a  t a r if i o l u r .  T a r if ,  
m u a y y e n  o l a n  ş e y l e r e  y a p ıl ır .  O n u n  iç i n  A l l a h  d a  t a r if  e d il e m e z .  İ n s a n ,  o l m a k t a  o l a n  o l d u ğ u  
iç in ,  ih a t a  e d il e m e d iğ in d e n  k a l ıb a  g ir m iy o r .  O l m a s ı d e v a m  e d iy o r .  
İ n s a n ;  m u t l a k  v e  m u h it t ir ,  m u a y y e n l iğ i y o k t u r ,  o l m a s ı d e v a m  e d e n d ir .  İ n s a n ın  s ır r - ı in s a n î  
t a r a f ı;  m u t l a k  v e  m u h it t ir .  “ D İ Ş R ”  il e ,  y a n i d u a  il e ,  im a n  il e ,  ş u u r  il e ,  r ız a  il e  m u t l a k  v e  m u h it i  
m u a y y e n l e ş t ir iy o r s u n .  İ ş t e  o  s e n in  o l a n .  O l m a k t a  o l a n  m u a y y e n  o l m a y a n .  İ k i t a n e  o l a n  b u .  
B ir  t a r a f ın :  İ n s a n  b e n im  s ır r ım d ır ,  b e n  d e  in s a n ın   o  m u t l a k  v e  m u h it t ir .  H iç b ir  ş e y  d e ğ il d ir .  
31A l l a h  iç in  d e m iy o r ,  in s a n  b u .  M u t l a k  v e  m u h it t ir .  H iç b ir  m u a y y e n l e ş m iş l iğ i y o k t u r .  B u  in s a n ,  
in s a n  d a  d e n il m e z  b u n a .  B u  s ır r - ı in s a n î m u a y y e n l e ş t ir d iğ i ş e y e  in s a n  d e n il ir .  Ü ç  t a n e  ş e y  
v a r :  1 - S ır r - ı in s a n î 2 - b e ş e r iy e t in  3 - in s a n .  R a d a r ı s ır r - ı in s a n îy e  k o y ;  m u t l a k  v e  m u h it .  B u ,  
h iç b ir  m u a y y e n l e ş m e y i k a b u l  e t m e z .  B e ş e r iy e t im e  s ır r - ı in s a n î il e  t a s a r r u f  e d iy o r u m ;  b e n  
b e n d e .  B e ş e r iy e t im ;  z ıd l a r ın  c e m ’ id ir .  B u r a y a  b e n  n ü f u z  e d iy o r u m .  N e  il e ?  D u a  il e ,  im a n  il e ,  
ş u u r  il e ,  r ız a  il e .  B u  b e ş e r iy e t t e n  s ıy r ıl ıy o r u m .  B e - ş e r ,  b î- ş e r  ş e r l e r l e  d o l u .  O n d a n  s ıy r ıl m a k l a  
in s a n  o l u y o r u m .  B a b - ı in s a n iy e t t ir  k i,  is m - i H a k k ’ ın  c il v e s id ir .  B e ş e r iy e t t e n  s ıy r ıl m a  
n is b e t in d e  in s a n  in s a n  o l u r .  P e y g a m b e r l e r in  e n  b ü y ü k  v a z if e s i;  b e ş e r iy e t t e n  in s a n l ık  
m a k a m ın a  ç ık a r m a k t ır .  B a b - ı in s a n i y e t ;  in s a n iy e t  d e n il e n  b ir  a l e m d ir .  O  k a p ıy ı s e n  
v u r a c a k s ın .  K a p ıy ı v u r a n  b e ş e r iy e t t ir .  G ir d iğ in  z a m a n  b e ş e r iy e t t e n  e l b is e y i ç ı k a r t  d iy o r .  Y a n i  
m u t l a k  v e  m u h it  o l a n  b e ş e r iy e t e  t a s a r r u f  e d iy o r .  H â ş â  h â ş â  A l l a h  k a in a t t a  z a t ıy l a  y o k ,  s ıf a t  v e  
e s m a l a r ıy l a  v a r .  A y n e n  o n u n  g ib i in s a n  b u  b e ş e r iy e t e  s ıf a t l a r ıy l a  t a s a r r u f  e d iy o r .  B e ş e r iy e t t e n  
s ıy ır ıy o r .  Na s ıl  k i t e n c e r e  b ir  ş e y  k a y n a y ın c a ,  k a t ıl a r ı k a l ıy o r ,  p is l ik l e r i b u h a r l a  u ç u y o r .  K a l a n  
in s a n .  O l m a k t a  o l a n  iş t e  b u  in s a n .  O l m a s ı d e v a m  e d e n  d e  s ır r - ı in s a n î.  B u  h iç  b it m e y e c e k .  
H iç b ir  z a m a n .  
B ü t ü n  k a i n a t ın  c a m i- ü l  e z d a d ı;  b e ş e r ,  c e m - ü l  c e m ’ i;  in s a n .  C a m i- ü l  e z d a d ;  z ıd l a r ın  c e m ’ i o l a n  
t a r a f ım ız  b e ş e r iy e t im iz d ir .  C a m i- ü l  e z d a d d a n  s ıy r ıl ıy o r u z ,  c e m - ü l  c e m ’  o l u y o r u z .  Z ıd l a r d a n  
s ıy r ıl ıp  o n  s e k iz  b i n  a l e m ,  a l e m im iz d e  d ü r ü l ü y o r .  B u ,  in s a n d ır .  1 1 . S ö z ü n  1 1 . H a k ik a t ın d a  
a n l a t ıy o r .  B a b - ı in s a n iy e t ;  is m - i H a k k ’ ı n  c il v e s id ir .  O r d a  o n b ir  t a n e  s ıf a t ın ı a n l a t ıy o r .  İ n s a n ın  
t a r if in i d e  Ş u a l a r  2 1 8  d e  v e y a  İ n s a n  p e n c e r e s in d e  v a r .  İ n s a n  ü ç  c ih e t l e  â y in e d a r d ır ,  d iy o r .  1 -
A c z ,  f a k r ,  n o k s a n  il e  â y in e d a r l ığ ı 2 - c ü z ’ î il m i,  ir a d e s i,  k u d r e t i il e  â y in e d a r l ığ ı v e  3 - e s m a - i  
İ l a h iy e y e  â y in e d a r l ık l a  g ö s t e r m e s i.  K u l e u z u b i r a b b in n a s  a c z ,  f a k r ,  n o k s a n  il e  A l l a h ’ a  
â y in e d a r l ık  o l u y o r .  M e l ik in n a s  m a l ik  o l d u k l a r ıy l a ,  m ü l k l e r iy l e ,  m a l ik iy e t l e r im iz l e ,  y a n i c ü z ’ î  
il m i,  ir a d e s i,  k u d r e t  â y in e d a r l ık  o l u y o r .  İ l a h in n a s  iç in d e  e s m a l a r  d o l u .  
1-Sözler:185, 2-Şualar:118, 3-(I)
B id ' a
B id ’ a ;  K a v a id - i Ş e r ia t - ı G a r r a  v e  d e s a t ir - i S ü n n e t - i S e n iy e ,  t a m a m  v e  k e m a l in i b u l d u k t a n  
s o n r a ,  y e n i ic a d l a r l a  o  d ü s t u r l a r ı b e ğ e n m e m e k  v e y a h u t  h â ş â  v e  k e l l â ,  n â k ıs  g ö r m e k t ir .  
Lem'alar:53’den
B il - f iil
1 .  Z ir a  b il k u v v e  o l a n  m e y il  v e  b il f iil  o l a n  s a n ' a t ın . . .  
2 .  Ç e k ir d e k  b il - k u v v e ,  a ğ a ç  b il - f iil .  K a in a t  b il - f iil ,  in s a n  is e  b il - k u v v e . İ n s a n  k a in a t ın  h ü l a s a s ı,  
h a r it a s ı,  ç e k ir d e ğ i,  r u z n a m e s i o l m a s ın a  b il - k u v v e  d e n ir .  K a in a t ,  in s a n ın  b il - f iil i,  f iil e  ç ık m ış  
h a l i. .  
1-Muhakemat:53, 2-(I)
B il - k u v v e
1 .  Z ir a  b il k u v v e  o l a n  m e y il  v e  b il f iil  o l a n  s a n ' a t ın . . .  
2 .  B il k u v v e  y a l n ız  is t id a d  v e  k a b il iy e t  c ih e t in d e  n â k ıs  k a l ıp  in k iş a f  e t m e y e n l e r in ,  g a y e t  b ir  
iç t ih a d  v e  s a ' y  il e  in b is a t  e d ip  b il k u v v e d e n  b il f iil  s u r e t in e  g e ç m e s in d e ,  m e z k û r  s ü n n e t - i  
32İ l a h iy e  d ü s t u r u y l a  b ir  t a v ır  g ö r ü n ü y o r .  
3 .  Ç e k ir d e k  b il - k u v v e ,  a ğ a ç  b il - f iil .  K a in a t  b il - f iil ,  in s a n  is e  b il - k u v v e .  İ n s a n  k a in a t ın  h ü l a s a s ı,  
h a r it a s ı,  ç e k ir d e ğ i,  r u z n a m e s i o l m a s ın a  b il - k u v v e  d e n ir .  K a in a t ,  in s a n ın  b il - f iil i,  f iil e  ç ık m ış  
h a l i. .  
1-Muhakemat:53, 2-Lem'alar:125, 3-(I)
B u h a r a t - ı m ü z a h r e f e  
1 .  F a k a t  o  ş u h u r - u  m ü b a r e k e  g it t ik t e n  s o n r a ,  â d e t a  o  â h ir e t  t ic a r e t in in  m e ş h e r i v e  p a z a r ı  
d e ğ iş t iğ i g ib i;  d ü n y a  s e r g is i a ç ıl m a ğ a  b a ş l ıy o r .  E k s e r  h im m e t l e r ,  b ir  d e r e c e  v a z iy e t i d e ğ iş iy o r .  
H a v a y ı t e s m im  e d e n  b u h a r a t - ı m ü z a h r e f e  o  m a n e v î h a v a y ı b o z a r .  H e r k e s  d e r e c e s in e  g ö r e  
o n d a n  z e d e l e n ir .  B u  h a v a n ın  z a r a r ın d a n  k u r t u l m a k  ç a r e s i,  R is a l e - i N u r ' u n  g ö z ü y l e  b a k m a k  
v e  n e  k a d a r  m ü ş k il â t  z iy a d e l e ş s e  k u d s î v a z if e  it ib a r iy l e  d a h a  z iy a d e  c id d iy e t  v e  ş e v k l e  h a r e k e t  
e t m e k t ir .
2 .  B u h a r a t - ı m ü z a h r e f e  d im a ğ ,  k a l b ,  r u h  v e  e y l e m l e r d e n  ç ık a n  o l u m s u z l u k l a r d ır .
1-Kastamonu Lahikası:66, 2-(I)
B u r a k
1 .  S a n k i h id a y e t - i İ l a h î,  b ir  b u r a k  o l u p  m ü ' m in l e r e  g ö n d e r il m iş t ir .  M ü ' m in l e r  t a r îk - i  
m ü s t a k im d e  o n a  b in e r e k  a r ş - ı k e m a l â t a  y ü r ü r l e r .
2 . B a t ın  m a n a d a  z a n l a r ın  c e m ' id ir .  B u r a k  a s l ın d a  h id a y e t t ir .  K u r ’ a n ’ ın  s a d â s ın ı k im  
d in l e y e c e k  o l u r s a ,  o  a r s l a n ,  o  k a n s e r ,  o  k a l b  k r iz i,  o  t r a f ik  k a z a s ı o n u n  b u r a k ı o l u r ,  
m a k s a d ın a ,  R ız a - y ı İ l a h iy e y e  g ö t ü r ü r .  M e s e l a  e l m a ,  a r m u t ,  ç iç e k  g ib i t e k v in i  a y e t l e r d e  b ir e r  
B u r a k t ır .  S e v g il id e n  g e l e n  B u r a k t ır  b u  m e v c u d a t . . .  S a d a k a t ,  is t ik a m e t t ir .  İ s t ik a m e t ,  
h id a y e t t ir .  H id a y e t ,  B u r a k t ır .  B u r a k  d a  M ir a ç ’ t ır . İ l im l e ,  s a d a k a t  s a h ib i o l u y o r u z .  S a d a k a t  
s a h ib i o l u r s a k ,  is t ik a m e t t e  o l u r u z .  İ s t i k a m e t t e  o l u r s a k ,  B u r a k ’ a  b in e r iz .  B u r a k ’ a  b in m e k  d e  
e v c - i a l a y a  g it m e k  iç in  r u h u n  c e n n e t id ir .  İ l im  - - >  s a d a k a t  - - >  is t ik a m e t  - - >  b u r a k  - - >  r u h u n  
c e n n e t i - - >  k u r b iy e t e  b a k ıy o r .
P e y g a m b e r im iz  M ira ç t a  A r ş a  k a d a r  B u r a k  il e ,  A r ş ’ t a n  s o n r a  A r ş - ı a z a m a  k a d a r  d a  R e f r e f  il e  
g it t i.  A r ş ’ a  k a d a r  z a n l a r ı v a r d ı.  Z a n l a r ıy l a  ş a ş ır m a d ı.  Ö y l e  b ir  im a n  e t t i k i,  g ö r d ü ğ ü  il e  im a n  
e t t iğ i a y n ıy d ı.  Z a n l a r ıy l a  h a k ik a t  a y n ıy d ı.
3 .  A k ıl - k a l b  d e n g e s in d e  b u r a k  k a l b i t e m s il  e d e r .  B iz d e  b u r a k  h is l e r im iz d ir .  
1-İşarat-ül İ'caz:61, 2-(I), 3-(III)
B ü r h a n
İ s p a t l a n a n  m e v z u d a  e s m a y ı g ö r e b il m e k t ir .  K a t ’ iy e t i if a d e  e d e n  a k l î d e l il e  b ü r h a n  d e n il ir .  
M u c iz e y e  b ü r h a n  d e n il iy o r .  B ü r h a n ;  m a r if e t in i,  m a r if e t u l l a h  y a p m a k t ır .  B u  is e  e n f ü s e  b a k a r ,  
h e r k e s t e  d e r e c e s in e  g ö r e  is im l e r e  m a z h a r  o l u r .  B u  s e b e b d e n  b a t ın d ır .  M e l e k u t  c ih e t id ir .  
M e s e l a  b u  s u y u  k a y n a t a n  v e  d o n d u r a n  A l l a h  d ır  -  d e d iğ im iz  z a m a n  b ü r h a n  k u l l a n ıl ır .  M e s e l a  
P e y g a m b e r l iğ in d e n  ö n c e  M u h a m m e d - ü l  E m in  d e n il iy o r d u .  O n u n  d o ğ r u l u ğ u n a  b u  d e l il d ir .  
M u c iz e  g ö s t e r m e s i b ü r h a n d ır .  İ k is in i c e m ’ e d in c e  ü m m e t in  b u n u  k a b u l  e t m e s i h ü c c e t  o l u r .  
33T a s a v v u r d a  d e l il l e r  v a r ,  ç ü n k ü  d ü ş ü n c e l e r ,  b il g il e r ,  m a l u m a t l a r  v a r .  B ü r h a n  t a a k k u l d e d ir .  
H ü c c e t  d e  t a s d ik t e d ir .  H ü c c e t ;  d e l il  v e  b ü r h a n ın  k â ğ ıd a ,  b e l g e y e  d ö n ü ş m ü ş  h a l id ir .  K a b u l - ü  
ü m m e t e  h ü c c e t  d e n il ir .  H e r  d e l il ,  h e r  b ü r h a n ,  k a b u l - ü  ü m m e t  d e ğ il d ir .  A m a  k a b u l - ü  ü m m e t  
o l m u ş a  h ü c c e t  d e n il ir .  k ü l l iy a t t a  d e l il  o k u y u n c a ,  t a s a v v u r  g e l e c e k  a k l ın a .  B ü r h a n  o k u y u n c a ,  
t a a k k u l .  H ü c c e t  o k u y u n c a ,  t a s d ik  g e l e c e k  a k l ın a .  H ü c c e t ;  d iğ e r  ik is in i c e m ’ e t m iş ,  ü n iv e r s it e  
d ip l o m a s ı g ib i.  K a b u l - ü  ü m m e t  o l m u ş .  B u n u n  z ıd d ı o l a m a z  d iy e c e k s in .  H ü c c e t  ü n iv e r s it e  
d ip l o m a s ı g ib i,  h ü c c e t  t a s d ik t e  d iy o r u z  a m a  t a s d ik  t a a k k u l d e k i b ü r h a n ı d a  k u l l a n ıy o r ,  
t a s a v v u r d a k i d e l il i d e  k u l l a n ıy o r .
H ü c c e t ;  b ir  id d ia n ın  d o ğ r u l u ğ u n u  is p a t  iç in  g ö s t e r il e n  r e s m î v e s ik a  v e  s e n e t t ir .  M e s e l a  s e n in  
s u  s a y a c ın d a  ş u  k a d a r  s u  k u l l a n d ın  d i y e  f a t u r a  ç ık a r ıy o r l a r .  N e r d e  k u l l a n d ım  y a ?  G e l  b a k ,  
ö y l e  b ir  ş e y  y o k .  E v d e  s u  d e p o s u  y o k .  O n  t o n  k u l l a n d ın  d iy o r .  H a n i n e r d e ?  S a y a ç t a n  ç ık a n  
k â ğ ıt .  K im s e  s a y a c a  it ir a z  e d e m e z .  B u  k a b u l - ü  ü m m e t  o l m u ş .  O r t a d a  b ir  ş e y  y o k  a m a  f iş  
ç ık ın c a ,  k a b u l - ü  ü m m e t  o l m u ş .  B u  f iş ,  s u y u  k u l l a n d ığ ın ı g ö s t e r iy o r .  O n  t o n  s u y u  
g ö s t e r e m e z s in .  A l a m e t i n e d ir ?  N e r d e n  b il e c e ğ iz  k i s u y u  k u l l a n m ış s ın ?  S u  s a y a c ın d a k i k â ğ ıt  
k a b u l - ü  ü m m e t t ir ,  ç ık t ığ ın ı g ö s t e r iy o r .  H a k ik a t e n  b e n d e n  a k m ış  m ı?  M u s l u ğ u  a ç ,  b a k ,  a k ıy o r .  
O  k a d a r  k u l l a n d ığ ın ı h ü c c e t  k â ğ ıt t ır .  S u y u n  g e l d iğ in e  d e  d e l il   m u s l u ğ u n  a k m a s ıd ır .  K a b u l  
e t m e n  b ü r h a n d ır .  H ü c c e t :  N e s n e  v e  v a s ıt a  m a k a m ın d a d ır .  D e l il  is e ;  n e s n e  il e  y a n i h ü c c e t  il e  
e l d e  e d il e n  a k l î ç ık a r ım l a r .  Y a n i:  H ü c c e t  e l  il e  t u t u l u r ,  g ö z l e  g ö r ü l ü r  b ir  v e s ik a  ik e n ,  d e l il  d a h a  
z iy a d e  z ih in d e k i v e  a k ıl d a k i ö n e r m e l e r d ir ,  h ü k ü m l e r d ir .
(I)
34K I S I M  4
C-Ç
C e b r a il  ( A . S )
1 .  H il k a t - ı  k â in a t ın  e n  e h e m m iy e t l i n e t ic e s i o l a n  in s a n l a r l a  m ü n a s e b a t - ı R a b b a n iy e y i t e b l iğ  
v e  iz h a r  e d e n  C e b r a il  ( A . S . ) . . .  
2 .  K â in a t ın  a k l ı C e b r a il d ir .  K â in a t ın  h a y a t ı İ s r a f il d ir .  K â in a t ın  r u h u  A z r a il d ir .  K â in a t ın  h is  v e  
ş u u r u   M ik a il d ir  ( A . S ) .  E ş y a n ın  d iz g in in i e l in d e  t u t a n  İ s r a f il ’ d ir  ( A . S ) .  H a y a t ın  h ü l a s a s ıd ır  
İ s r a f il .  M i k a il  ş u u r u n  h ü l a s a s ıd ır  v e  k ü r s ’ ü n  s im g e s id ir .  Ş u u r  v e  h a d is e l e r i,  m e l e k e l e r i t u t a n  
M ik a il d ir .  D im a ğ ;  c e b e r u t ,  C e b r a il  t u t u y o r .  H a y a t ı c e s e d d e ,  İ s r a f il  t u t u y o r .  Ş u u r u ,  M ik a il  
t u t u y o r .  R u h u  c e s e d d e  t u t a n  d a  A z r a il d ir .  
M ik a il  a s  â y â t - ı t e k v in iy e n in  m ü m e s s il id ir .  Ş e c e r e - i H il k a t t e  K ü r s e  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a    
Ş u u r  b a k a r .  İ r a d e  s ıf a t ın d a n d ır .  C e b r a il  a s  E v a m ir - i t e k v in iy e n in  m ü m e s s il id ir .  Ş e c e r e - i  
H il k a t t e  L e v h - i M a h f u z a  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a  a k ıl a ,  d im a ğ a  b a k a r .  K e l a m  s ıf a t ın d a n d ır .  
İ s r a f il  a s  Ş e c e r e - i H il k a t t e  A r ş a  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a  k a l b e  b a k a r .  H a y a t  s ıf a t ın d a n d ır .  
A z r a il  a s  Ş e c e r e - i H il k a t t e  A r ş - ı A z a m a  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a  r u h a  b a k a r .  K u d r e t  
s ıf a t ın d a n d ır .  B u  d ö r d ü n ü n  c e m ’ in d e n  in s a n d a  C e n a b - ı H a k k ’ ın  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  
e t m e s in e  v e s il e  v e  g ü z e l  b ir  z e m in  o l u r  k i b u  in s a n ın  m i’ r a c ı o l u y o r .
A l l a h  k e l â m  s ıf a t ın d a n  L e v h - i M a h f u z a  in d ir d i m i?  O r a d a k in i C e b r a il  ( A . S )  b u  t a r a f a  g e t ir d i  
m i?  C e b r a il  ( A . S )  iş l e v i b u r a d a n d ır .  V a h iy  L e v h - i M a h f u z d a  “ il im ,  ir a d e ,  k u d r e t l e ”  d ö n ü ş ü m e  
u ğ r a y a n  k e l a m ın  g e l iş id ir .  L e v h - i M a h f u z d a n  ç ık a n  a y e t  v a h iy  o l a r a k  g e l ir k e n  b e ş e r e  k e l a m  
o l d u ,  k e l a m l a  if a d e  e d il d i.  C e b r a il  ( A . S )  k e l a m  s ıf a t ın d a n  g e l e n  a y e t i v a h iy  o l a r a k  g e t ir d i.  
L e v h - i m a h f u z u n  t e m s il c is i C e b r a il  a s  d ır .  L e v h - i m a h f u z ;  c e b e r u t  a l e m i d ir .  T a s a v v u f t a  
c e b e r u t  d e r l e r ,  R is a l e - i N u r ’ d a  L e v h - i m a h f u z  d e n il ir .  C e b r a il  ( A . S )  v a h y i g e t ir iy o r ,  a k l a  h it a b  
e d iy o r .  A k ıl  b u n u  k a b u l  e d e r s e ,  it ik a d  o l u y o r .  S o n r a  v ic d a n  y o l u y l a  k a l b e  g id iy o r ,  im a n  
e d iy o r .  
C e b r a il  n e d ir ?  C e b e r u t  a l e m in i t e m s il  e d e r  ( t a s a v v u f  t a b ir id ir ) .  B iz d e k i t a b ir :  L e v h - i m a h f u z .  
Y a n i d im a ğ ım ız ın  m ü m e s s il i,  A l l a h  il e  k u l  a r a s ın d a k i il iş k in in  a d ıd ır ;  C e b r a il .  
H a d is e l e r in  d iz g in i  M ik a il  ( A . S ) ,  v a h y in  d iz g in i C e b r a il  ( A . S )  d a d ır .  B iz ,  v a h y i s ır f  C e b r a il  
( A . S )  g e t ir iy o r ,  z a n n e d iy o r u z .  Ü s t a d  H a z r e t l e r i d iy o r  k i “ V a h iy  d e ğ il  a m a  v a h y i t a z a m m u n  
e d e n ,  v a h y i o r t a y a  ç ık a r a n  a s r ın  im a m l a r ın ın  il h a m l a r ı ş ü m u l l ü  il h a m d ır . ”  N e d ir  ş ü m u l l ü  
il h a m ?  M e s e l a  K u r ’ a n ın  b ir  s ö y l e d iğ i v a r .  B ir  d e  s ö y l e m e k  is t e d ik l e r i s ö y l e d ik l e r in d e n  
f a z l a d ır .  B u ,  ş ü m u l l ü  il h a m l a  o r t a y a  ç ık a r .  V a h y in  h iz m e t in i g ö r ü y o r .  M e s e l a  “ a r ıy a  
v a h y e t t ik ”  d iy o r .  H a d is e d ir .  D e p r e m  h a d is e d ir .   K iş il e r in  d iz g in l e r i,  h a d is e l e r i,  o l a y l a r ı M ik a il  
v a h y e d e r .  B u  n e d e n l e  a y a t - ı t e k v in iy e n in  m ü m e s s il i M ik a il  ( A . S ) .  E v a m ir - i t e k v in iy e n in  
m ü m e s s il i C e b r a il  ( A . S )  d ır .
A y a t - ı t e k v in iy e  m e v c u d a t t ır .  B u n l a r ın  d iz g in i M ik a il  ( A . S )  d ır .  O  v a h y  e d iy o r ,  o  il h a m  e d iy o r  
m e v c u d a t a ,  k ü r e - i a r z a .  İ n s a n î il h a m  d e ğ il  b u .  K ü r e - i a r z ın  b ir  m ü e e k k e l  m e l a ik e s i v a r ,  
y a z ıl ım ı v a r ,  y a p ıs ı v a r ,  s is t e m i v a r .  M ik a il  ( A . S )  m e v c u d a t ın  y a n i a y a t - ı t e k v in iy e n in  
m ü m e s s il id ir ,  İ r a d e  s ıf a t ın d a n d ır .  E v a m ir - i t e k v in iy e  is e ;  K e l a m  s ıf a t ın d a n d ır ;  C e b r a il  ( A . S ) .  
1-Şualar:263, 2-(I)
35C e h a l e t
C e h a l e t in  t a n ım ı:  C e h a l e t  a d e m i v ü c u t t u r . .  Y a n i v ü c u d s u z  v ü c u d ,  z e m in s iz  z e m in ,  v a r l ık s ız  
v a r l ık ,  a d e m i b ir  ö r t ü d ü r . .  b iz i h e m  ö r t e r  h e m d e  g ö m e r . .
C e h a l e t in i b il e n  il im e  b a ş l a m ış t ır . .  B il m e d iğ in i c a h il  o l d u ğ u n u  b il m iy o r s a ,  c e h l - i  
m ü r e k k e b d e d ir  k i;  c e h a l e t in  if r a t ıd ır . .  C e h a l e t in  if r a t ı il im  il e  o l u r . .  b il m e d iğ in i b il m iy o r s a  b u  
c e h a l e t in  if r a t ıd ır . .  C e h a l e t t in  if r a d ı k ıb l e s iz  il im  il e  o l u r .  K ıb l e s i y o k t u r . .  B il m e d iğ in i  
b il iy o r s a  v a s a t a  g e l m iş t ir . .  B ö y l e  b ir  id d ia s ı y o k ,  k e n d i v a r l ığ ın d a n  y a ş a d ığ ın d a n  h a b e r i y o k s a  
b u d a  c e h a l e t in  t e f r it  m e r t e b e s id ir . .  B il m e d iğ in i b il m iy o r s a  b u  c e h a l e t in  if r a t ıd ır . .
İ l im  c e h a l e t im iz i k a l d ır a n d ır . .  G ö z ü k e n  is e  h a k ik a t in  m e r a t ib l e r in d e n  b ir  m e r t e b e d ir  ş u  
m e v c u d a t  . . .  O n u  f a r k l ıl a n d ır a n  m e r t e b e l e n d ir e n  h a k ik a t in  iç in d e k i a d e m i v ü c u t t u r .  E n f ü s i  
c e h a l e t  d im a ğ  c e h a l e t id ir .  C e h a l e t  a k l id ir ,  c e h a l e t  d im a ğ ın  v e r i t a b a n ı,  a d e m i v ü c u d u d u r . .  
C e h a l e t  t e k  ş e y  d e ğ il d ir ,  il im s iz  o l m a k  d e ğ il d ir . .
D im a ğ ın  y e d i m e r t e b e s i v a r d ı.  T a h a y y ü l ,  T a s a v v u r ,  T a a k k u l ,  T a s d ik ,  İ z a n ,  İ l t iz a m ,  İ t ik a t . . B u  
y e d i m e r t e b e n in  z e m in s iz  z e m in id ir . .  D o l a y ıs ıy l a  h e p s in in  v a s a t ı y o k s a ,  b u n l a r  v a s a t a  
g e l m e m iş s e ,  y a  if r a d  c e h a l e t in d e d ir  y a d a  t e f r id  c e h a l e t in d e d ir . .  C e h a l e t  e n f ü s id ir ,  a k l id ir . .
C e h a l e t in  y e r i d im a ğ ın  y e d i m e r t e b e s in d e  d e  v a r d ır . .  A m a  R is a l e - i N u r d a  n o k t a  y a p s a k  t a m  
n e r e s in i g ö s t e r e b il ir s in  d e r s e n ,  il t iz a m ı n  iç in d e  v a r d ır . .  il t iz a m d a  n e  v a r d ı. .  C e h a l e t  v e  a d e m - i  
m u h a k e m e  v a r d ı. .  e y l e m s e l e  d ö n ü ş m ü ş  h a l i is e  t a a s s u b  d u r . .
M a r if e t  c e h a l e t in  z ıt t ıd ır . .  C e h a l e t in  v e  m a r if e t in  k a y n a k l a r ıd a  A l l a h  h e s a b ın a  b a k ıl ıp  
b a k ıl m a m a s ıy l a  o l u r .  C e h a l e t in  m a z i v e  m ü s t a k b e l i y o k t u r . .  ş im d ik i z a m a n ı y a ş a m a k l a  o r t a y a  
ç ık a r . .
Ş im d ik i z a m a n ı y a ş a y a n  c a h il  m o d u n d a d ır . . a m a  h a n g i s e v iy e d e d ir !  if r a d  v e  t e f r id  d iy e  a y r ıl ır .  
G e l e c e ğ i y o r u m l a y a m a m a k t a n  o r t a y a  ç ık a n  k o r k u  is e ,  o n u n  z e m in id e  c e h a l e t t ir .  C e h a l e t in  
y ö n ü d e  is t ik b a l d ir . .
(I)
C e h e n n e m
1 .  C e h e n n e m  is e ,  h a y r - ı m a h z  o l a n  d a ir e - i v ü c u d u n  H â k im - i Z ü l c e l a l in in  h a k îm a n e  v e  â d il a n e  
b ir  h a p is h a n e  v a z if e s in i g ö r e n  d e h ş e t l i v e  c e l a l l i b ir  m e v c u d  ü l k e s id ir .  H a p is h a n e  v a z if e s in i  
d e  g ö r m e k l e  b e r a b e r ,  b a ş k a  p e k  ç o k  v a z if e l e r i v a r .  V e  p e k  ç o k  h ik m e t l e r i v e  â l e m - i b e k a y a  a it  
h iz m e t l e r i v a r .  V e  z e b a n i g ib i p e k  ç o k  z îh a y a t ın  c e l a l d a r a n e  m e s k e n l e r id ir .
2 .  N a s ıl k i C e n n e t  b ü t ü n  v ü c u d  â l e m l e r in in  m a h s u l â t ın ı t a ş ıy o r  v e  d ü n y a n ın  y e t iş t ir d iğ i  
t o h u m l a r ı b â k iy a n e  s ü n b ü l l e n d ir iy o r ,  ö y l e  d e ;  C e h e n n e m  d a h i,  h a d s iz  d e h ş e t l i a d e m  v e  h iç l ik  
â l e m l e r in in  ç o k  e l îm  n e t ic e l e r in i g ö s t e r m e k  iç in  o  a d e m  m a h s u l â t l a r ın ı k a v u r u y o r  v e  o  
d e h ş e t l i C e h e n n e m  f a b r ik a s ı,  s a ir  v a z if e l e r i iç in d e ,  â l e m - i v ü c u d  k â in a t ın ı â l e m - i a d e m  
p is l ik l e r in d e n  t e m iz l e t t ir iy o r .  
3 .  C e n n e t - C e h e n n e m ,  ş e c e r e - i h il k a t t e n  e b e d  t a r a f ın a  u z a n ıp  e ğ il e r e k  g id e n  d a l ın ın  ik i  
m e y v e s id ir  v e  ş u  s il s il e - i k â in a t ın  ik i n e t ic e s id ir  v e  ş u  s e y l - i ş u u n a t ın  ik i m a h z e n id ir  v e  e b e d e  
k a r ş ı c e r e y a n  e d e n  v e  d a l g a l a n a n  m e v c u d a t ın  ik i h a v z ıd ır  v e  l ü t u f  v e  k a h r ın  ik i t e c e l l ig â h ıd ır .  
4 .  C e h e n n e m  ik id ir :  B ir i s u ğ r a ,  b ir i k ü b r a d ır .  İ l e r id e  s u ğ r a ,  k ü b r a y a  in k ıl a b  e d e c e ğ i v e  
ç e k ir d e ğ i h ü k m ü n d e  o l d u ğ u  g ib i,  il e r id e  o n d a n  b ir  m e n z il  o l u r .  C e h e n n e m - i S u ğ r a  y e r in  
a l t ın d a ,  y a n i m e r k e z in d e d ir .  K ü r e n in  a l t ı,  m e r k e z id ir . . .  A r z ın  m e d a r - ı s e n e v îs i a l t ın d a  
36b u l u n a n  C e h e n n e m - i K ü b r a ,  y e r in  m e r k e z in d e k i C e h e n n e m - i S u ğ r a ' y ı g ü y a  t e v k il  e d e r e k  b a z ı  
v e z a if in i g ö r d ü r m ü ş .
5 .  İ m a n ,  m a n e v î b ir  c e n n e t in  ç e k ir d e ğ in i t a ş ıy o r . .  k ü f ü r  d a h i,  m a n e v î b ir  c e h e n n e m in  
t o h u m u n u  s a k l ıy o r .  N a s ıl k i k ü f ü r ,  C e h e n n e m ' in  b ir  ç e k ir d e ğ id ir .  Ö y l e  d e ;  C e h e n n e m ,  o n u n  
b ir  m e y v e s id ir .  
6 .  C e h e n n e m  a d e t a  t a ş  ö r e n  ş ir k e t t ir ,  a d e m  a l e m l e r in e  ç a l ış ıy o r .  A d e m  a l e m l e r i;  c e h e n n e m in  
c e h e n n e m id ir .  H a t t a  c e h e n n e m  g ü n d e  y e t m iş  d e f a  a d e m in  ş e r r in d e n  A l l a h ’ a  s ığ ın ıy o r .  
A d e m ’ in  v ü c u d - u  h a r ic îs i c e h e n n e m d ir .  C e h e n n e m in  d e  v ü c u d - u  h a r ic îs i d ü n y a d a k i b u h r a n ,  
b u n a l ım ,  p a n ik ,  p a n ik a t a k ,  d e p r e s y o n ,  in t ih a r  h â l e t l e r i v b .  B u  h â l e t l e r  y e t m i ş  b in  p e r d e d e n  
g e ç m iş  c e h e n n e m in  h â l e t l e r id ir .  B u  h â l e t l e r  c e h e n n e m d e n ,  c e h e n n e m  d e  A d e m ’ d e n  h a b e r  
v e r iy o r .  B u n l a r  C e l a l ’ in  t e c e l l is id ir . . .  Ş e c e r e - i h il k a t t e  s ır a s ıy l a  ö n c e  a l e m - i ş e h a d e t ,  L e v h - i  
m a h v  v e  is b a t ,  K ü r s ,  C e n n e t  &  C e h e n n e m ,  A r ş ,  L e v h - i M a h f u z ,  A r ş - ı A z a m ,  K a b - ı K a v s e y n  
g e l ir .  
C e n n e t ;  E s m a - i H ü s n a n ın  C e m a l î e s m a l a r ın ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i y e r d ir .  
C e h e n n e m ;  C e l a l î e s m a l a r ın ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i b ir  y e r d ir .  A r ş ;  C e l a l î v e  
C e m a l î e s m a l a r ın  b ü t ü n ü n ü n  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i b ir  y e r d ir .  A r ş - ı A z a m  is e  
C e l a l  v e  C e m a l i c e m  e d e n  K e m a l î o l a n  İ s m - i A z a m l a r ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i  
y e r d ir .
1-Şualar:230, 2-Şualar:259, 3-Sözler:532, 4-Mektubat:9, 5-Sözler:503, 6-(I)
C e l a l
1 .  A r k a d a ş !  C e n a b - ı H a k k ' ın  s ıf â t - ı e z e l iy e  â l e m in d e  b ir i c e l a l î,  d iğ e r i c e m a l î i k i t ü r l ü  t e c e l l is i  
v a r d ır .  C e l a l  il e  C e m a l ' in  s ıf â t - ı e f ' a l  â l e m in d e  t e c e l l is in d e n ;  l ü t u f  v e  k a h r ,  h ü s ü n  v e  h e y b e t  
t e z a h ü r  e d e r .  E f ' a l  â l e m in e  t e c e l l i e d in c e ;  t a h l iy e  (   ََِْ  ) il e  t a h l iy e  (   ََِْ ( ) t e z y in  il e  t e n z ih )  
d o ğ a r .  Â s â r  v e  a ' m a l  â l e m in d e n  â l e m - i â h ir e t e  in t ib a  e d in c e ;  l ü t u f ,  C e n n e t  v e  n u r  o l a r a k ;  k a h r  
d a ,  C e h e n n e m  v e  n a r  o l a r a k  t e c e l l i e d e r .  S o n r a  â l e m - i z ik r e  in ' ik a s  e d in c e ;  b ir i h a m d ,  d iğ e r i  
t e s b ih  o l m a k  ü z e r e  ik i k ıs m a  a y r ıl ır .  S o n r a  â l e m - i k e l â m d a  t e c e l l i e d in c e ,  k e l â m ın  e m ir  v e  
n e h y e  t a k s im in e  s e b e b  o l u r .  S o n r a  â l e m - i ir ş a d a  in t ik a l  e d in c e ;  ir ş a d ı t e r g ib  v e  t e r h ib ,  t e b ş ir  
v e  in z a r a  t a k s im  e d e r .  S o n r a  v ic d a n a  t e c e l l i e d in c e ,  r e c a  v e  h a v f  h u s u l e  g e l ir .  S o n r a  ir ş a d ın  
ik t iz a s ın d a n d ır  k i,  h a v f  il e  r e c a  a r a s ın d a k i m ü v a z e n e  d e v a m l a  m u h a f a z a  e d il s in  k i,  r e c a  il e  
d o ğ r u  y o l l a r a  s ü l û k  e d il s in ,  h a v f  il e  d e  e ğ r i y o l l a r a  g id il m e s in .  N e  A l l a h ' ın  r a h m e t in d e n  
m e ' y u s ,  n e  d e  a z a b ın d a n  e m in  o l u n s u n .
2 .  C e l a l  v e  C e m a l  ik i t a n e  s ıf a t t ır .  G e n e l  b ir  s ıf a t .  Y a n i s ıf a t - ı il â h iy e  d e n il in c e  C e l a l  v e  C e m a l  
a k l a  g e l e c e k .  C e l a l  v e  C e m a l  S ıf â t - ı e f ’ a l  â l e m in e  t e c e l l i e t t iğ i z a m a n  k a h r  v e  h e y b e t  C e l a l  
o l a r a k ,  l ü t u f  v e  h ü s ü n  is e  C e m a l  o l a r a k  t e z a h ü r  e d iy o r .  K e n d is in i b ö y l e  g ö s t e r iy o r .  B u  C e l a l  
v e  C e m a l  a h l a k ım ız d a  o l u y o r .  A h l a k ım ız d a  k a h r  v e  h e y b e t  C e l a l d e n  g e l iy o r .  L ü t u f  v e  ih s a n  
C e m a l d e n  g e l iy o r  r u h u m u z a .  R u h u m u z u  in ş a a  e d iy o r .  C e h e n n e m ,  C e l a l ’ in  d ış a  v u r u ş u d u r .  
C e n n e t ,  C e m a l ’ in  d ı ş a  v u r u ş u d u r .  C e l a l  a l e m l e r in i S ü b h a n a l l a h  t e m s il  e d iy o r .  C e l a l  v e  C e m a l  
b ir b ir in e  m u k a b il  o l u r s a ,  K e m a l  o l u y o r .  C e l a l ;  S ü b h a n a l l a h ,  C e m a l ;  E l h a m d ü l il l a h  b u  ik is i  
t a m a m l a n ın c a  R u h  o n a y l ıy o r  K e m a l ;  A l l a h - u  E k b e r . . .  C e l a l ’ in i v e  C e m a l ’ in i ç a r p ış t ır a r a k  
K e m a l ’ i d e n il e n ,  o  ik i s is t e m in  d ış ın d a  a m a  o n l a r ı a n l a m l a n d ır a n ,  t a n ım l a y a n  b ir  s is t e m d e  
ç ık ıy o r :  K e m a l … İ n s a n  v e y a  Ş e c e r e - i h il k a t . . .  C e l a l  v e  C e m a l ’ in  b ü t ü n s e l l iğ i y a n i b iz im  
if a d e m iz l e  ç a r p ış m a s ın d a n  K e m a l a t  ç ık ıy o r ,  m a h l u k a t  ç ık ıy o r .  C e m a l  C e n n e t  ü l k e s i,  C e l a l  
C e h e n n e m  ü l k e s i.  İ k is in in  ç a r p ış m a s ın d a  ik is iy l e  h iç  a l a k a s ı o l m a y a n  K e m a l  m e m l e k e t i in s a n  
o r t a y a  ç ık ıy o r .  
B a z e n  in s a n ı k a b z  b a s a r .  C a n ı s ık ıl ır ,  b ü t ü n  o l u m s u z l u k l a r ı d ü ş ü n ü r .  B u n l a r  h e p  c e l a l  
t e c e l l is id ir .  D u r u p  d u r u r k e n  n e d e n  o l u y o r ?  C e l a l  t e c e l l is in i a n l a m a k  iç in ,  A l l a h  c c  a k t if  
37e d iy o r .  C e l a l  ü l k e s i;  c e h e n n e m .  B u r a d a  d a  in s a n d a  t e c e l l is i v a r .  B u h r a n ,  b u n a l ım ,  p a n ik a t a k ,  
d e p r e s y o n ,  c a n  s ık ın t ıs ı  c e l a l  t e c e l l is in in  a k t if  o l m a s ıd ır .  C e m a l  is e ;  b a s t ’ t ır .  B u  d a  a ç m a k t ır ,  
g ü l  a ç m a k  g ib i.  O  d a  s ü r u r ,  n e ş e ,  s a a d e t ,  s e v in ç  v s .
3 .  C e l a l  il e  C e m a l i b ir l e ş t ir d iğ im iz d e ,  b ir  b a k a b il d iğ im iz d e  k e m a l i b u l u y o r u z .  C e m a l  iç in d e  
C e l a l i,  C e l a l  iç in d e  C e m a l i g ö r e n  K e m a l i b u l u y o r .  
1-İşarat-ül İ'caz:64, 2-(I), 3-(III)
C e m a l
1 .  A r k a d a ş !  C e n a b - ı H a k k ' ın  s ıf â t - ı e z e l iy e  â l e m in d e  b ir i c e l a l î,  d iğ e r i c e m a l î i k i t ü r l ü  t e c e l l is i  
v a r d ır .  C e l a l  il e  C e m a l ' in  s ıf â t - ı e f ' a l  â l e m in d e  t e c e l l is in d e n ;  l ü t u f  v e  k a h r ,  h ü s ü n  v e  h e y b e t  
t e z a h ü r  e d e r .  E f ' a l  â l e m in e  t e c e l l i e d in c e ;  t a h l iy e  (   ََِْ  ) il e  t a h l iy e  (   ََِْ ( ) t e z y in  il e  t e n z ih )  
d o ğ a r .  Â s â r  v e  a ' m a l  â l e m in d e n  â l e m - i â h ir e t e  in t ib a  e d in c e ;  l ü t u f ,  C e n n e t  v e  n u r  o l a r a k ;  k a h r  
d a ,  C e h e n n e m  v e  n a r  o l a r a k  t e c e l l i e d e r .  S o n r a  â l e m - i z ik r e  in ' ik a s  e d in c e ;  b ir i h a m d ,  d iğ e r i  
t e s b ih  o l m a k  ü z e r e  ik i k ıs m a  a y r ıl ır .  S o n r a  â l e m - i k e l â m d a  t e c e l l i e d in c e ,  k e l â m ın  e m ir  v e  
n e h y e  t a k s im in e  s e b e b  o l u r .  S o n r a  â l e m - i ir ş a d a  in t ik a l  e d in c e ;  ir ş a d ı t e r g ib  v e  t e r h ib ,  t e b ş ir  
v e  in z a r a  t a k s im  e d e r .  S o n r a  v ic d a n a  t e c e l l i e d in c e ,  r e c a  v e  h a v f  h u s u l e  g e l ir .  S o n r a  ir ş a d ın  
ik t iz a s ın d a n d ır  k i,  h a v f  il e  r e c a  a r a s ın d a k i m ü v a z e n e  d e v a m l a  m u h a f a z a  e d il s in  k i,  r e c a  il e  
d o ğ r u  y o l l a r a  s ü l û k  e d il s in ,  h a v f  il e  d e  e ğ r i y o l l a r a  g id il m e s in .  N e  A l l a h ' ın  r a h m e t in d e n  
m e ' y u s ,  n e  d e  a z a b ın d a n  e m in  o l u n s u n .
2 .  C e m a l  z a h ir ,  K e m a l  b a t ın d ır .  a ğ a ç  k e m a l in i b u l d u  d e n ir .  B a t ın ı t a m a m l a d ı m a k a m ın d a . .  
s ü r e c in i t a m a m l a d ı .  O n a  t a y in  e d il e n  e m r - i t e k v in iy e y e  im t is a l  e d ip  m ir a c ın ı t a m a m l a d ı. .  
m ir a c ın ı t a m a m l a y a n a  K e m a l  d e n ir .  A m a  b u  b u  s ü r e c i y a p a r k e n  C e m a l  o l u y o r .  K e m a l a t  
k e n d in i C e m a l  o l a r a k  g ö s t e r ir .  K e m a l a t  d a h a  ç o k  im t is a l l e  o l a n d ır  f a k a t  C e m a l  d a h a  ç o k  z a h ir  
v e  a h ir e  b a k ıy o r .  K e m a l a t  e n f ü s i s ü r e ç t ir .  B u  s ü r e c in  k e n d is id e  C e m a l d ir .  Ç ü n k i C e m a l  b ir  
K e m a l  n o k t a s ın a  g ö r e  h a r e k e t  e d e r .  B ir  K e m a l  m e r t e b e s i o l m a k  l a z ım ,  C e m a l  m e r t e b e s i  
d e n il m e z .  K e m a l  b ir  n o k t a - i m ih r a k iy e s i o l m a s ı l a z ım ,  b ir  K e m a l  n o k t a s ı o l m a s ı l a z ım .  O  
s ü r e c e  g id e r k e n  m a z h a r  o l d u ğ u  h a l l e r e  C e m a l  d e n ir .  C e m a l  C e n n e t  ü l k e s i,  C e l a l  C e h e n n e m  
ü l k e s i.  İ k is in in  ç a r p ış m a s ın d a  ik is iy l e  h iç  a l a k a s ı o l m a y a n  K e m a l  m e m l e k e t i in s a n  o r t a y a  
ç ık ıy o r .  
C e l a l  v e  C e m a l  ik i t a n e  s ıf a t t ır .  G e n e l  b ir  s ıf a t .  Y a n i s ıf a t - ı il â h iy e  d e n il in c e  C e l a l  v e  C e m a l  
a k l a  g e l e c e k .  C e l a l  v e  C e m a l  S ıf â t - ı e f ’ a l  â l e m in e  t e c e l l i e t t iğ i z a m a n  k a h r  v e  h e y b e t  C e l a l  
o l a r a k ,  l ü t u f  v e  h ü s ü n  is e  C e m a l  o l a r a k  t e z a h ü r  e d iy o r .  K e n d is in i b ö y l e  g ö s t e r iy o r .  B u  C e l a l  
v e  C e m a l  a h l a k ım ız d a  o l u y o r .  A h l a k ım ız d a  k a h r  v e  h e y b e t  C e l a l d e n  g e l iy o r .  L ü t u f  v e  ih s a n  
C e m a l d e n  g e l iy o r  r u h u m u z a .  R u h u m u z u  in ş a a  e d iy o r .  C e h e n n e m ,  C e l a l ’ in  d ış a  v u r u ş u d u r .  
C e n n e t ,  C e m a l ’ in  d ış a  v u r u ş u d u r .  
3 .  C e l a l  il e  C e m a l i b ir l e ş t ir d iğ im iz d e ,  b ir  b a k a b il d iğ im iz d e  k e m a l i b u l u y o r u z .  C e m a l  iç in d e  
C e l a l i,  C e l a l  iç in d e  C e m a l i g ö r e n  K e m a l i b u l u y o r .  
1-İşarat-ül İ'caz:64, 2-(I), 3-(III)
C e n a b - ı H a k
C e n a b - ı H a k  d e n ile n  c e n a b  y ö n  d e m e k t ir ,  h a k  y ö n ü d ü r .  E s m a l a r ın  y ü z ü .  O n a  d ö n e r s e ,  
C e n a b - ı H a k  m a z h a r iy e t i,  H a k  is m i s e n d e  z a h ir  o l u r .  H a k  is m in  g ö z ü k e b il m e s i iç in  b il - k u v v e  
e s m a l a r ın a  n e  k a d a r  m a z h a r  o l m u ş s a n ,  H a k k a  y ö n e l m e s i g e r e k iy o r .  M e s e l a  a d a m ın  
h a k p e r e s t l iğ i s e k iz  t a n e  e s m a n ın  ü z e r in e  k u r u l m u ş ,  h a k p e r e s t l iğ i o  k a d a r .  B a ş k a  b ir i o n  s e k iz  
t a n e  e s m a n ın  ü z e r i n e  h a k k ı k u r a r s a  y a n i f ıt r a t ın ı n e  k a d a r  y a ş a r s a n  o  k a d a r  h a k p e r e s t l ik  
38o l u r .  N e  k a d a r  d o ğ r u  y a ş a r s a n ,  o  k a d a r  e s m a y a  m a z h a r  o l u r s u n .  B ü t ü n  e s m a l a r ın  t o p l a m ın a  
C e n a b - ı H a k  d e n ir ,  C e n a b  y ö n . . .  
H e r  b ir  e s m a n ın  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış  v e  s a n a t l a r ın ın  h u l a s a - i c a m ia s ın a  z u h u r a t l a r ın ın  c e m id ir  
H a k  is m i.  C e n a b - ı H a k  H a k t ır  a m a  b e s l e n d iğ i h e r  is m in  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış  v e  s a n a t ın ın  
h u l a s a s ın ın  z u h u r a t l a r ın a  d e n il ir .  B u  z u h u r a t t a  t a  a s ıl l a r ı o l a n  e s m a l a r a  k a d a r  o l a n  
m e r a t ib l e r e  d e  h a k ik a t  m e r a t ib l e r i d e n il ir .  M e s e l a  ç iç e k  C e m il  is m in in  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış  v e  
s a n a t ıd ır .  O  a s l ı C e m il  il e  ç iç e k  a r a s ın d a k i m e r a t ib e  h a k ik a t  m e r a t ib l e r i d e n il ir .  H a k a ik - i e ş y a  
s a b it e t u n . . .  P e k i C e m il  is m i ç iç e k t e  g ö z ü k t ü  a m a  o  ç iç e k t e  g ö z ü k e b il m e s i iç in ,  ç iç e ğ in  s a n a t ı  
o l m a s ı l a z ım .  Y a n i  y a p r a k  il e  k ö k  il e  g ö v d e  il e  u y u m l u  o l m a s ı l a z ım  y a n i C e m il  is m in in  
z e m in l e r i l a z ım ,  C e m il  g ö z ü k m e s i iç in .  C e m il  o l a b il m e s i iç in ,  o  ç iç e ğ in  s a n a t ı o l m a s ı l a z ım ,  
h â k im iy e t ,  a d a l e t  l a z ım  y a n i o  a l t  v e r il e r  v a r .  H a k  is m in in  t e c e l l i e d e b il m e s i iç in ,  h e r  is m in  
c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t ın d a n  b e s l e n ip  o r t a y a  h a k p e r e s t l ik  ç ık ıy o r .  H a k  d e r k e n  h a n g i H a k k ı  
k a s d  e d iy o r u z .  M e s e l a  H a k îm  is m i,  t a k k e l i î,  i ç e k iy o r .  B u  H ik m e t . . .  B ir  d e  t a k k e l i a  o l a n  
H â k im  v a r ,  b u  is e  H â k im iy e t . . .  A l l a h ’ ın  in a y e t in i is t iy o r u z .  A l l a h ’ ın  in a y e t i,  h ik m e t - i  
İ l a h iy e s in in  iç in d e d ir .  H ik m e t - i İ l a h iy e y e  t e v f ik - i h a r e k e t  e d e n  in a y e t - i İ l a h iy e y e  m a z h a r  
o l u r .  Ç iç e k t e  H a k îm  o l a b il m e s i iç in  y a n i h ik m e t ,  b ir  s ü r ü  is im l e r  v a r .  S a n i g e r e k iy o r ,  ç iç e ğ in  
d ir il m e s i g e r e k iy o r .  A d a l e t ,  m u v a z e n e ,  a h e n k  g e r e k iy o r .  B u r u n  d e l iğ im iz i ö k ü z ü n k i g ib i  
b ü y ü k  y a p s a ,  a d a l e t  d e ğ il .  İ ş t e  H a k  is m in in  d e  b ir  in s a n d a  t e c e l l i e d e b il m e s i iç in  d iğ e r  
is im l e r in in  z e m in in d e  t e c e l l i e d iy o r .  B e s l e n d iğ i e s m a l a r  k a d a r  h a k p e r e s t l ik  o l u y o r .  F ıt r a t e n  
a s l ın d a  h e p s i b iz d e  v a r .  B iz d e  b ü t ü n  is im l e r  b il - k u v v e  v a r .  B iz  n e  k a d a r  o  is i m l e r i o n a  c il v e ,  
c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t  y a p a r s a k ,  o  k a d a r  H a k  g ö z ü k ü r ,  o  k a d a r  h a k p e r e s t  o l u r u z .
2 9 .  M e k t u b ’ d a  k ıs a c a  ş ö y l e  d iy o r :  T e k  b a ş ın a  b ir  e s m a  ic r a a t  y a p a m a z ,  t e c e l l i e t m e z .  M e s e l a  
S a n i,  s a n a t l ı y a p a n  A l l a h . . .  Ç iç e k  s a n a t l ıd ır .  M a d d e  g e r e k iy o r ,  r e n k ,  ş e k il ,  m u v a z e n e ,  ö l ç ü ,  
il im  v s .  g e r e k iy o r .  D e m e k  S a n i g ö z ü k e b il m e s i iç in  h e p s i g e r e k iy o r .  H a k  g ö z ü k e b il m e s i iç in  
b ü t ü n  is im l e r  l a z ım .  B ü t ü n  is im l e r  y o k  is e  s e n d e ,  s e n d e  g ö z ü k e n  is im l e r  k a d a r  h a k p e r e s t s in .  
H a k  b ir  is im d ir  a m a  h e p s in i c e m  e t m iş .  B u n d a n  d o l a y ı A l l a h  a d ın a  C e n a b - ı H a k  ç o k  
k u l l a n ıl ır .  B e l k i “ A l l a h ”  t a n  f a z l a  k u l l a n ıl ıy o r d u r .  S e b e b i:  H a k  is m i h e p s in i k u l l a n ıy o r .  C e n a b -
ı R a h m a n  d e n il m iy o r .  C e n a b - ı A d l  d e n il m iy o r .  C e n a b - ı H a k  =  A l l a h  o l u y o r .  Ö y l e  b ir  İ s m - i  
H a s  o l m u ş ,  ö y l e  Z a t a  b a k ıy o r ,  ö y l e  e s m a l a r ı v e  e s m a l a r ın  b ü t ü n s e l l iğ in i ik t iz a  e d iy o r  k i,  b u  
a n c a k  o r d a  g ö z ü k ü y o r .  T e k  t e k  is im l e r e  m a z h a r iy e t in  k a d a r  s e n d e  C e n a b - ı H a k ’ l ık  
g ö z ü k ü y o r .  K e s if in  e n  z ir v e s in d e .  C e n a b - ı H a k k ın  h e r  b ir  is m in d e n  b ir i,  b ir in in  c il v e ,  c e m a l ,  
n a k ış ,  s a n a t ın ı b ü t ü n l ü k  iç in e  g e t ir il ir s e ,  o  b ü t ü n l ü k t e n  H a k  ç ık ıy o r .  H a k  ç ık a b il m e s i iç in  h e r  
b ir  is m in . . .
H e r  b ir  e s m a n ın  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t l a r ın ın  h u l a s a - i c a m ia s ın a  z u h u r a t l a r ı d e n ir .  B u  
z u h u r a t t a  a s ıl l a r ı o l a n  e s m a l a r a  k a d a r  o l a n  m e r a t ib l e r e  d e  h a k ik a t  m e r a t ib l e r i d e n il ir .  D e r e c e  
v e  n u m a r a  a l d ık t a n  s o n r a  S a n i- i Z ü l c e l a l l e r in e  g e r i d ö n e c e k l e r  ( 1 5 .  Ş u a ) .  B u n u n  b ü t ü n l ü ğ ü n e  
b a k t ığ ın  z a m a n ,  b u n u n  y a r a t ıl m a s ın a  g e r e k  v a r  m ıy d ı?  B u  g ü l ü n  y a r a t ıl m a s ın ın  g e r e ğ i v a r  
m ıy d ı?  V a r d ı d iy e  c e v a p  v e r e n  “ H a k ”  t ır ,  ç ü n k ü  b u  g ü l ü n  o l a b il m e s i iç in  b u r a d a  b ir  
ç e k ir d e ğ in  y a z ıl ım ı l a z ım ,  a ğ a c ın ,  d a l ın ,  y a p r a k l a r ın ın  ç ık m a s ı l a z ım ,  g ü n e ş  l a z ım .  B u  is im l e r  
b u  ç e k ir d e ğ e  g e l in c e ,  b u  g ü l ü n  ç ık m a s ı z a r u r id ir .  H a k ,  b u  is im l e r in  h u l a s a - i c a m ia s ın ın  d ış a  
v u r u ş u n d a  g ö z ü k e n  m ü s t a k il  b ir  i s im d ir ,  b u n l a r ı c e m  e d iy o r  v e y a  d a h a  d o ğ r u s u :  
z e m in l e r in d e  o r t a y a  ç ık a r .  Z e m in in  k a l it e l iğ i k a d a r  H a k  e s m a s ı g ö r ü n ü r .  M e s e l a  b u  g ü l ü  
R iz e ’ y e  d ik t im ,  a ğ a ç  ç ık t ı,  g ü l  ç ık m a d ı,  h a k k ı o  k a d a r d ı.  B iz  n e  k a d a r  is im l e r e  m a z h a r  o l u r s a k  
o  n is b e t t e  h a k p e r e s t  o l u r u z .  C e m il  e s m a s ı b u  g ü l d e  g ö z ü k ü y o r ,  k a b il iy e t in e  g ö r e .  Ç o c u k t a ,  
e l d e  c e m i l  e s m a s ı f a r k l ı g ö z ü k ü y o r .  A y n a d a k i g ü l d e  g ö z ü k e n  C e m il  il e  b u  C e m il in  a s l ı o l a n  
C e m il  e s m a s ı a r a s ın d a k i m e r a t ib l e r e  h a k ik a t  m e r a t ib l e r i d e n il ir .  B iz  n e  k a d a r  f a r k ın d a l ığ a  
g e l ip  k e n d im iz i k e ş f e d e r s e k ,  b u  m e r t e b e  k ıs a l ıy o r .  O  z a m a n  e s m a y a  a z a m i  d e r e c e d e k i e n  
z ir v e y e  k a d a r  g e l e b il ir s e k  k i K a b - ı K a v s e y n d ir ,  o  z a m a n  k u d s i o l u y o r s u n .  B a b - ı in s a n iy e t ,  
İ s m - i H a k k ın  b ir  c i l v e s id ir .  H a k  is m in e  m a z h a r iy e t  n is b e t in d e  in s a n  o l u y o r u z .  B iz  in s a n ın  
d a h a  a r k a s ın d a y ız ,  in s a n  b il e  d e ğ il iz .
(I)
39C e n n e t
1 .  N a s ıl k i C e n n e t  b ü t ü n  v ü c u d  â l e m l e r in in  m a h s u l â t ın ı t a ş ıy o r  v e  d ü n y a n ın  y e t iş t ir d iğ i  
t o h u m l a r ı b â k iy a n e  s ü n b ü l l e n d ir iy o r ,  ö y l e  d e ;  C e h e n n e m  d a h i,  h a d s iz  d e h ş e t l i a d e m  v e  h iç l ik  
â l e m l e r in in  ç o k  e l îm  n e t ic e l e r in i g ö s t e r m e k  iç in  o  a d e m  m a h s u l â t l a r ın ı k a v u r u y o r  v e  o  
d e h ş e t l i C e h e n n e m  f a b r ik a s ı,  s a ir  v a z if e l e r i iç in d e ,  â l e m - i v ü c u d  k â in a t ın ı â l e m - i a d e m  
p is l ik l e r in d e n  t e m iz l e t t ir iy o r .  
2 .  C e n n e t - C e h e n n e m ,  ş e c e r e - i h il k a t t e n  e b e d  t a r a f ın a  u z a n ıp  e ğ il e r e k  g id e n  d a l ın ın  ik i  
m e y v e s id ir  v e  ş u  s il s il e - i k â in a t ın  ik i n e t ic e s id ir  v e  ş u  s e y l - i ş u u n a t ın  ik i m a h z e n id ir  v e  e b e d e  
k a r ş ı c e r e y a n  e d e n  v e  d a l g a l a n a n  m e v c u d a t ın  ik i h a v z ıd ır  v e  l ü t u f  v e  k a h r ın  ik i t e c e l l ig â h ıd ır .  
3 .  İ m a n ,  m a n e v î b ir  c e n n e t in  ç e k ir d e ğ in i t a ş ıy o r . .  k ü f ü r  d a h i,  m a n e v î b ir  c e h e n n e m in  
t o h u m u n u  s a k l ıy o r .  
4 .  D â r - ı l e z z e t  v e  s a a d e t  o l a n  C e n n e t . . .  
5 .  D â r - ı s a a d e t  v e  e b e d iy e t  o l a n  C e n n e t . . .  
6 .  N u r a n î,  k a y ıd s ız ,  g e n iş  v e  e b e d î o l a n  C e n n e t ' t e ,  c is im l e r i r u h  k u v v e t in d e  v e  h ıf f e t in d e  v e  
h a y a l  s ü r ' a t in d e  o l a n  e h l - i C e n n e t . . .
7 .  G ü z e l ,  h a y a t d a r ,  r e v n a k d a r ,  b ü t ü n  k ış ır s ız  l ü b  v e  k a b u k s u z  iç  o l a n  C e n n e t . . .
8 .  C e n n e t ;  E s m a - i H ü s n a n ın  C e m a l î e s m a l a r ın ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i y e r d ir .  
C e h e n n e m ;  C e l a l î e s m a l a r ın ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i b ir  y e r d ir .  A r ş ;  C e l a l î v e  
C e m a l î e s m a l a r ın  b ü t ü n ü n ü n  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i b ir  y e r d ir .  A r ş - ı A z a m  is e  
C e l a l  v e  C e m a l i c e m  e d e n  K e m a l î o l a n  İ s m - i A z a m l a r ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i  
y e r d ir .
M e s e l a ;  b a s t  h a l e t i o l a r a k  y e t m iş  b in  p e r d e d e n  g e ç m iş  h â l iy l e  im a n ın  l e z z e t in i d u y u y o r u z .  
Z e v k  a l ıy o r u z ,  k e y if  a l ıy o r u z ,  n e ş e l e n iy o r u z ,  b u l u t u n  a r k a s ın a  g e ç iy o r u z ,  im a n ın  k e y f in i  
a l ıy o r u z .  E l h a m d ü l il l a h  o h  d iy o r s u n .  B a z e n  d a  o  k a d a r  f a z l a  o l u y o r  k i l e z z e t ,  
k a l d ır a m ıy o r s u n .  B u n u n l a  d a  C e n a b - ı H a k k  b iz e :  “ B a k  b u  y e t m iş  b in  p e r d e d e n  g e ç m iş  c e n n e t  
h â l e t id ir ,  o n a  g ö r e  o n a  s a h ip  ç ık ”  d iy o r .  D e m e k  k i b u n l a r  t a s a v v u r d a  h is s e t t ir il iy o r .  B u  
n e d e n l e  a h ir e t ,  c e n n e t ,  c e h e n n e m ,  s ır a t  d ü n y a d a  s u r e t i v a r d ır .  A d ın ız  g ib i b il in .  D ü n y a  
a h ir e t in  ü s t ü n d e  t e n t e n e l i b ir  p e r d e d ir .  D ü n y a  d a  in s a n ın  h u l a s a s ıd ır .  B u r a d a  h e p s i  
y a ş a n ıy o r .  T a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r u n a  h a k im  o l a n ,  d ü n y a d a  c e n n e t i y a ş a r .  “ F e d h u l i f i ib a d i  
v e d h u l i c e n n e t i” .  G ir e c e k s in  d e m iy o r ,  g ir .  İ ş t e  c e n n e t  b u r a s ı ( s u r e t i s e r b e s t  b ö l g e ) .  K iş in in  
h u s u s î c e n n e t  v e  c e h e n n e m id ir .
C e n n e t t e  d e  in k iş a f  y o k ,  in b is a t  v a r .  M e s e l a  o k u  a t ıy o r u m ,  o k u n  g it m e s in e  in k iş a f  d e n il ir .  
S e s in  g e n iş l e m e s in e  is e  in b is a t  d e n il ir .  C e n n e t t e  g e n iş l e m e  v a r .  İ d r a k in ,  a n l a y ış ın ,  k a l b in ,  
r u h u n  b ir  ö n c e k is in e  g ö r e  m e s e l a  s im a s ı d e ğ iş e c e k  d e n il iy o r .  M e s e l a  c e n n e t t e  r ü y e t u l l a h t a n  
s o n r a  h u s u s î o d a s ın d a k i e h il l e r i s im a s ın ı t a n ım a y a c a k .  S im a ,  r u h u n  d ış a  v u r u ş u d u r .  
R u h l a r ın a  n e  o l m u ş  k i,  s im a  b ö y l e  o l m u ş ?  S im a l a r ı ö y l e  d e ğ iş e c e k m iş  k i,  c e n n e t t e  e h il l e r i,  
h u r il e r i o n l a r  r ü y e t t e n  g e l d ik t e n  s o n r a  o n u  t a n ım a y a c a k .  N e y i t a n ım a y a c a k ?  S im a s ın ı.  R u h d a  
in b is a t  v a r .  C is m a n iy e t  d e ğ il  y a n i.
B e d e n - i m is a l îl e r in  k a d a r  c e n n e t in  o l a c a k  s e n in .  C e n n e t in  c e n n e t i,  c e n n e t in  s a h ib in i b u l m a k ,  
V ü c u d .
C e h e n n e m  C e l a l  ü l k e s i,  C e n n e t  is e  C e m a l  ü l k e s id ir .  Ş e c e r e - i h il k a t t e  s ır a s ıy l a  ö n c e  a l e m - i  
ş e h a d e t ,  L e v h - i m a h v  v e  is b a t ,  K ü r s ,  C e n n e t  &  C e h e n n e m ,  A r ş ,  L e v h - i M a h f u z ,  A r ş - ı A z a m ,  
40K a b - ı K a v s e y n  g e l ir .  
1-Şualar:259, 2-Sözler:532, 3-Sözler:503, 4-Sözler:499, 5-Sözler:500, 6-Sözler:502, 7-Sözler:500, 8-(I)
C e r b e z e
1 .  K u v v e - i a k l iy e n in . . . İ f r a t  m e r t e b e s i c e r b e z e d ir  k i;  h a k k ı b â t ıl ,  b â t ıl ı h a k  s u r e t in d e  
g ö s t e r e c e k  k a d a r  a l d a t ıc ı b ir  z e k â y a  m â l ik  o l u r .  
2 .  M ü t e f e r r ik  b ü y ü k  iş l e r d e ,  y a l n ız  k u s u r l a r ı g ö r m e k  c e r b e z e l ik t ir ;  a l d a n ır  v e  a l d a t ır .  
C e r b e z e n in  ş e ' n i,  b ir  s e y y ie y i s ü n b ü l l e n d ir e r e k  h a s e n a t a  g a l ib  e t m e k t ir .  
M e s e l â :  B ir  a ş ir e t in  h e r b ir  f e r d i,  b ir  g ü n d e  a t t ığ ı b a l g a m ı,  c e r b e z e  il e  v e h m e n  t a y y - ı m e k â n  
e d e r e k  b ir d e n  b ir  ş a h ıs t a  o  m u h a s s a l ı t e m s il  e d ip  b a ş k a  e f r a d ı o n a  k ıy a s  e d e r e k ,  o  n a z a r  il e  
b a k s a . .
V e y a h u t  b ir  s e n e  z a r f ın d a  b ir is in d e n  g e l e n  r a y ih a - i k e r ih e y i,  c e r b e z e  il e  t a y y - ı  z a m a n  e d e r e k ,  
b ir  d a k ik a - i v â h id e d e ,  o  ş a h s - ı h a z ır d a  s u d û r u n u  t a s a v v u r  e t s e ;  a c a b a  e v v e l k i a d a m  n e  d e r e c e  
m ü s t a k z e r ,  ik in c i a d a m  n e  d e r e c e  m ü t e a f f in . .  h a t t â  h a y a l  g ö z ü n ü  k a p a s a ,  v e h im  d a h i  
b u r n u n u  t u t s a  m a ğ a r a l a r ın d a n  k a ç s a l a r ,  a k ıl  o n l a r ı t e v b ih  e t m e ğ e  h a k k ı o l m a y a c a k t ır .
İ ş t e  ş u  c e r b e z e n in  t a v r - ı a c ib i;  z a m a n  v e  m e k â n d a  m ü t e f e r r ik  ş e y l e r i t o p l a r ,  b ir  y a p a r .  O  
s iy a h  p e r d e  il e  h e r ş e y i t e m a ş a  e d e r .  H a k ik a t e n  c e r b e z e ,  e n v a ' iy l e  g a r a ib in  m a k in e s id ir .
3 .  A k l ın  if r a t ı c e r b e z e ,  t e f r it i g a b a v e t .  D e m e k  k i f â s ık  a d a m  y a  c e r b e z e d e d ir  y a  g a b a v e t t e d ir .  
S a f s a t a l a r a  d ü ş ü y o r  y a n i b id ’ a t l a r a  d ü ş ü y o r .
1-İşarat-ül İ'caz:23, 2-Sünuhat-Tuluat-İşarat:(83-84), 3-(I)
C e s e d
1 .  C e s e d ,  r u h u n  h a n e s i v e  y u v a s ıd ır ,  l ib a s ı d e ğ il .  
2 .  C e s e d ;  E s m a l a r ın  e n  k e s if  z u h u r a t l a r ıd ır .  A t o m  o l a r a k  g ö r ü n m e s id ir .  M e k a n ı v e  z a m a n ı  
o l a n ,  m e k a n a  v e  z a m a n a  t a b i o l a n ,  y e r  k a p l a y a n d ır .  C e s e d ,  g e l ip  g e ç ic id ir .  C e s e d  k u d r e t e  
d a y a n ıy o r  “ k u d r e t in  b ir  c il v e s i o l a n  k u v v e t in i o  m a h iy e t - i il m iy e y e  s ü r e r ,  o  ş e y e  v ü c u d - u  
h a r ic î v e r i r  L : 2 4 0 ”  iş t e  b u  v ü c u d - u  h a r ic i c e s e d d ir .  A t o m l a r ın  d o n m u ş  h a l id ir .  C is im  z a h ir d e  
g ö r ü n m e z .  Z a h ir d e  g ö z ü k e n  c e s e d d ir .  H e r b ir  a n l a r d a k i y a r a t ıl m a l a r  is e  b e d e n d ir .  C is im -
c e s e d - b e d e n  b ü t ü n l ü ğ ü n e  c is m a n iy e t  d e n ir .  M ü l k  v e  m e l e k u t  o l a r a k  d ü ş ü n ü r s e k ;  c is im  
m e l e k u t t u r  c e s e d  m ü l k t ü r .  B e d e n - C e s e d - C is im  s ır a l a m a s ı,  B u z - S u - H 2 O  a r a s ın d a k i il iş k i  
g ib id ir .  C i s im  m e k a n d ır ,  c e s e d  is e  a t o m d u r ,  g ö r ü n e n  is e  b e d e n d ir ,  t o p l a m ı b e d e n - i m is a l id ir .  
C e s e d  s ıf a t a  d a y a n ır ,  B e d e n  is e  e s m a y a  d a y a n ır .  B e n im  E n e m e  g ü n e ş  d e r s e k ;  a y n a n ın  
m a d d e s i C e s e d  o l u r ,  a y n a d a  g ö z ü k e n  m is a l i g ü n e ş  is e  B e d e n d ir ,  a y n a n ın  b ü y ü k l ü ğ ü ,  
k ü ç ü k l ü ğ ü ,  s e r t l iğ i,  y u m u ş a k l ığ ı is e  C is im d ir .  C e s e d  b a ş k a d ır ,  c is im  b a ş k a d ır .  C is im  a r ş a  
k a d a r  o l a n  s ü r e c in  v ü c u d - u  h a r ic il e r id ir .  “ C e s e d ,  r u h u n  h a n e s i v e  y u v a s ıd ır ,  l ib a s ı d e ğ il . ”  O  
z a m a n  c is im  l ib a s t ır .  C e s e d  l ib a s  d e ğ il .  C is m in  s ıf a t ı c e s e d  v e  b e d e n . .  c is i m  d a h a  c a m ii. .  
C e s e d  il e  b e d e n  d ış a  v u r u ş t u r l a r .  C e s e d ;  r u h u n  a l e m - i ş e h a d e t t e k i k a b r id ir .  C is m a n iy e t in  
s u r e t i;  C e s e d . .  H a k ik a t ı;  B e d e n . .  M a h iy e t i;  C is im ’ d ir .  C is m a n iy e t  m a d d i v e  m a n e v i n e f s - i  
e m m a r e n in  v ü c u d - u  h a r ic il e r id ir .  M a d d i n e f s - i e m m a r e ,  c is m a n iy e t in  m ü l k  y ö n ü n e  v e  c e s e d e  
b a k a r .  M a n e v i n e f s - i e m m a r e ,  c is m a n iy e t in  m e l e k u t  y ö n ü n e  v e  b e d e n e  b a k a r .
1-Sözler:517, 2-(I)
41C e s e d - i N e c m î
Y ıl d ız l a r ın  b a z ıl a r ın ın  n u r l a r ı y o k t u r .  A l d ık l a r ın ı g ö s t e r d ik l e r in d e n  n u r a n i g ö r ü n ü r l e r .  V e y a  
b a t ın l a r ın d a k i h a k ik a t l a r ın ı d ış a r ıd a  if a d e  e d e r l e r .  “ B a t ın ın d a k i ç ir k in l ik l e r  z a h ir in e  a k s e t m iş  
o l m a l ı k i, ”  b u  k e n d is in i;  s u r e t ,  s im a ,  k e l a m ,  b e d e n  v e  d e  f iil  o l a r a k  if a d e  e d e r .  B u n l a r ın  c e m i  
m ir ’ a t  t a r a f ıd ır .  M u h a t a b ın ı b ir  k a d e m d e  z a h ir d e n  h a k ik a t e  d ö n ü ş t ü r ü r .
(I)
C e v a b
C e v a p  d e y in c e  s o r u y a  u m u m i b ir  c e v a p  v e r il iy o r  b a ş k a  s o r u l a r ın  c e v a b ın ı d a  iç e r ir .  
(III)
C e v h e r
1 .  C e v h e r  h a n g is i v e  E l m a s  h a n g is i? "  d iy e  s o r d u k l a r ın d a ;  " E v e t  N u r ,  b u n u  o k u m a k t ır .  B a k  
s iz d e  b ir  g ü z e l l ik  m e y d a n a  g e l d i. "  O n l a r  d a  b ir b ir in in  y ü z ü n e  b a k t ıl a r ,  t a s d ik  e t t il e r .  " Y a  
E l m a s  n e d ir ?  B u  s ö z l e r i y a z m a k t ır .  O  z a m a n ,  y a n i y a z d ığ ın ız  z a m a n  s iz in  y a z ıl a r ın ız  e l m a s  
g ib i k ıy m e t l i o l u r . "  T a s d ik  e t t il e r .  " Y a  C e v h e r  n e d ir ?  İ ş t e  o  d a  b u  k it a b d a n  a l d ığ ın ız  im a n d ır . "
2 . B ir  ş e y  o r t a d a n  k a l d ır ıl d ığ ı z a m a n ,  k o m p l e  k e n d is i o r t a d a n  k a l k ıy o r s a  b u  c e v h e r d ir .  
K a l d ır d ığ ın  ş e y  a s l ın ı o r t a d a n  k a l d ır m ıy o r s a  o  s ıf a t ıd ır ,  k ış ır ıd ır .  M e s e l a  b u z d a n  b u z u  
k a l d ır a l ım  s u  h a l a  v a r .  S u d a n  b u h a r ı,  d o l u y u ,  k a r ı k a l d ır a l ım  s u  h a l a  v a r .  A m a  b u z d a n  s u y u  
k a l d ır a l ım  g e r iy e  h iç b ir  ş e y  k a l m a z .  D e m e k  k i s u  a s ıl ,  c e v h e r d ir ,  b u z  s ıf a t t ır ,  k ış ır d ır .  D ü n y a y ı  
k a l d ır d ığ ım ız  z a m a n  A h ir e t  v a r d ır ,  a m a  a h ir e t i k a l d ır d ığ ım ız d a  d ü n y a  o l a m a z .  O  z a m a n  
a h ir e t  c e v h e r d ir ,  d ü n y a  s ıf a t t ır .  “ Ş u  â l e m - i m a d d iy a t  v e  ş e h a d e t  is e ,  â l e m - i m e l e k û t  v e  e r v a h  
ü s t ü n d e  s e r p il m iş  t e n t e n e l i b ir  p e r d e d ir ”  S : 5 0 9 . . .  
C e v h e r e  b a ğ l ı o l a n a  a r a z  d e n il ir .  M is a l  t a ş  c e v h e r d ir ,  t a ş ın  s e r t l iğ i a r a z d ır .  H a y a t  c e v h e r d ir ,  
g ü l m e s i a r a z d ır .  E n e  c e v h e r  d e ğ il d ir  ç ü n k ü  c e v h e r  m a h l u k t u r ,  e n e  m a h l u k  d e ğ il d ir .  V a r  
o l a n l a r  c e v h e r s iz  o l a m a z l a r .  H e r  v a r  o l a n l a r  c e v h e r l e r in  t e m e s s ü l a t l a r ıd ır .  A s l ı y o k  o l m a d ık ç a  
t e m e s s ü l a t l a r ın ı in k a r  e t m e n l e  y o k  o l m a z l a r .  M is a l  a ş k - ı b e k a y ı in s a n d a n  y o k  e d e m e z s in ,  
ç ü n k ü  b â k in in  t e r e ş ş u h a t l a r ı o l d u k l a r ın d a n . . .
C e v h e r  ö z d ü r ,  l ü b  c e v h e r in  s ıf a t ıd ır ,  iç e r is in d e k i y a p ıd ır .  L ü b  c e v h e r  d e ğ il d ir  c e v h e r d e n d ir .  
C e v h e r  d a h a  m e r k e z d e d ir .
3 .  C e v h e r  k ü l l iy a t t a  ik i ş e k il d e  g e ç iy o r .
•  B ir  k ıy m e t l i m a d e n  m a n a s ın a . . .  
•  D iğ e r i is e  b ir  ş e y in  ö z ü ,  l ü b b ü  k a b u ğ u n  ( s a d e f )  iç in d e k i a s ıl . . .
1-Lemalar:278, 2-(I), 3-(III),
C e z a l e t
S ö y l e n iş t e  t a t l ı,  f a k a t  t e s ir ,  h e y b e t  v e  a z a m e t  iç e r e n  k e l a m .
42(II)
C id d iy e t
A h l â k - ı â l iy e n in ,  h a k ik a t ın  z e m in iy l e  o l a n  r a b ıt a - i it t is a l i c id d iy e t t ir .
Muhakemat:145
C ih a z
G ö z  b ir  a l e t t ir ,  b u r u n  b ir  a l e t t ir  c ih a z  d e ğ il d ir .  B u  a l e t in  iç e r is in d e  r u h  il e  g ö z  a r a s ın d a  
a l ış v e r iş i y a p a n  ö z e l l iğ e  c ih a z  d e n il ir .  M e s e l a  t e r m o m e t r e  b ir  a l e t t ir  a m a  h a v a n ın  s ıc a k l ığ ın ı  
ö l ç m e  s ıf a t ın a ,  y ö n ü n e  c ih a z  d e n il ir .  A l e t  t a r t m a k t ır  m iz a n a  b a k a r .  C ih a z  h is s e d ip  b il m e k ,  
z e v k e d ip  t a n ım a k t ır .
(I)
C il v e
1 .  M e s e l a  K u d d ü s  is m i t e c e l l i e d iy o r ,  k a in a t a  b il  k u v v e ,  d e n iz d e ,  k u ş l a r d a ,  k a r a d a ,  g ö z ü k ü n c e  
b il f iil . .  O  ş e y d e  k a b il iy e t e  g ö r e  o l m a s ı,  c il v e l e n m e s id ir .  
2 .  T e c e l l in in  n e t ic e s in d e  h a s ıl  o l a n  m a n a ,  n u r .  M e s e l a ,  H â l ık  is m i t e c e l l i e d e r ,  b ir  ç iç e ğ i  
y a r a t ır .  Ç i ç e k t e  H â l ık  is m in in  c il v e s i t e z a h ü r  e d e r .  T e c e l l i d a h a  z iy a d e  C e l a l id ir  A z a m e t  if a d e  
e d e r .  C il v e  is e  d a h a  z iy a d e  c e m a l îd ir ,  r a h m e t  if a d e  e d e r .
1-(III), 2-(II)
C il v e - i H a y a t
H a y a t - ı e z e l iy e  g ü n e ş in in  z iy a s ı o l a n ,  b u  m e ş h u d  c il v e - i h a y a t . . .
 Sözler:110
C is im
1 .  G ö z ,  k u l a k ,  a k ıl ,  k a l b  g ib i n u r a n î d u y g u l a r l a  m u r a s s a '  o l a r a k  g iy d ir d iğ i c is im  g ö m l e ğ in i. . .
2 .  C is im ;  E s m a l a r ın  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t l a r ın ın  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r . .  C is im  z a h ir d e  g ö r ü n m e z .  
Z a h ir d e  g ö z ü k e n  c e s e d d ir .  H e r b ir  a n l a r d a k i y a r a t ıl m a l a r  is e  b e d e n d ir .  M a z i v e  m ü s t a k b e l d e  
y a r a t ıl m ış  v e  y a r a t ıl a c a k l a r ın  t o p l a m ın a ,  y a n i b ü t ü n l ü ğ ü n e ,  c e m in e ,  c e m - ü l  c e m in e  b e d e n - i  
m is a l i d e n ir .  C is im - c e s e d - b e d e n  b ü t ü n l ü ğ ü n e  c is m a n iy e t  d e n ir .  M ü l k  v e  m e l e k u t  o l a r a k  
d ü ş ü n ü r s e k ;  c is im  m e l e k u t t u r  c e s e d  m ü l k t ü r .  B e d e n - i m is a l i is e ;  m ü l k  v e  m e l e k u t u n  c e m id ir .  
B e d e n - i m is a l in in  a n d a  b u l u n u ş u n a  b e d e n  d e n ir .  B e d e n - i m is a l i İ m a m - ı M ü b in e ,  B e d e n  is e  
K it a b - ı m ü b in e  b a k a r .  B e d e n - C e s e d - C is im  s ır a l a m a s ı,  B u z - S u - H 2 O  a r a s ın d a k i il iş k i g ib id ir .  
B e d e n ;  e n e m d e k i t e m a y ü l a t l a r ım  y a n i ih t iy a ç ,  iş t iy a k ,  in c iz a b ,  m e y il  b ü t ü n l ü ğ ü n ü n  d ış a  
v u r u ş l a r ın ın  a t o m s a l  g ö r ü n ü m ü d ü r ,  a t o m u n  k e n d is i d e ğ il d ir ,  g ö r ü n e n  a m a . .  C is im  z a m a n a  
b a k a r ,  C e s e d  is e  m e k a n a  b a k a r .  G ö r ü n e n  is e  b e d e n d ir .  C e s e d  s ıf a t a  d a y a n ır ,  B e d e n  is e  
e s m a y a  d a y a n ır .  B e n im  E n e m e  g ü n e ş  d e r s e k ;  a y n a n ın  m a d d e s i C e s e d  o l u r ,  a y n a d a  g ö z ü k e n  
43m is a l i g ü n e ş  is e  B e d e n d ir ,  a y n a n ın  b ü y ü k l ü ğ ü ,  k ü ç ü k l ü ğ ü ,  s e r t l iğ i,  y u m u ş a k l ığ ı is e  C is im d ir .  
C e s e d  b a ş k a d ır ,  c is im  b a ş k a d ır .  C is im  a r ş a  k a d a r  o l a n  s ü r e c in  v ü c u d - u  h a r ic il e r id ir .  “ C e s e d ,  
r u h u n  h a n e s i v e  y u v a s ıd ır ,  l ib a s ı d e ğ il .  S : 5 1 7 ”  O  z a m a n  c is im  l ib a s t ır .  C e s e d  l ib a s  d e ğ il .  
C is m in  s ıf a t ı c e s e d  v e  b e d e n . .  C is im  d a h a  c a m ii. .  C e s e d  il e  b e d e n  d ış a  v u r u ş t u r l a r .  
C is m a n iy e t in  s u r e t i;  C e s e d . .  H a k ik a t ı;  B e d e n . .  M a h iy e t i;  C is im ’ d ir .  
C is im ;  " G ö z ,  k u l a k ,  a k ıl  v e  k a l b  g ib i n u r a n i d u y g u l a r l a  m u r a s s a '  o l a r a k  g iy d ir d iğ i c is im  
g ö m l e ğ in i"  ( L : 2 0 7 )  Y a n i C is im ;  g ö z + k u l a k + a k ıl + k a l b + g ib i n u r a n i d u y g u l a r ın  c e m - ü l  c e m ' in e ,  
b ü t ü n l ü k  h a m u r u n a  d e n ir .
1-Lem'alar:207, 2-(I)
C is m a n iy e t
1 .  C is m a n iy e t ;  e n  c â m i' ,  e n  m u h it ,  e n  z e n g in  b ir  â y in e - i t e c e l l iy a t - ı e s m a - i İ l a h iy e d ir .   
2 .  E s m a - i  İ l a h iy e n in  e n  c e m ' iy e t l i â y in e s i c is m a n iy e t t e d ir .  v e  H il k a t - ı k â in a t t a k i m a k a s ıd - ı  
İ l a h iy e n in  e n  z e n g in i v e  f a a l  m e r k e z i  c is m a n iy e t t e d ir .  v e  İ h s a n a t - ı R a b b a n iy e n in  e n  ç o k  
ç e ş it l e r i v e  r e n g â r e n k l e r i c is m a n iy e t t e d ir .  v e  B e ş e r in  ih t iy a c a t  d il l e r iy l e  H â l ık ' ın a  k a r ş ı  
d u a l a r ın ın  v e  t e ş e k k ü r a t ın ın  e n  k e s r e t l i t o h u m l a r ı y in e  c is m a n iy e t t e d ir .  
M a n e v iy a t  v e  r u h a n iy a t  â l e m l e r in in  e n  m ü t e n e v v i ç e k ir d e k l e r i y in e  c is m a n iy e t t e d ir .  
3 .  H a y a t t a n  y a r a t ıl a n  t ü m  m e r a t ib l e r .  Y a n i b u z ,  s u ,  H 2 O ,  e n e r j i,  e s ir ,  m a d d e - i h a y a t .  İ ş t e  b u  
m a d d e - i h a y a t t a n  a ş a ğ ıy a  d o ğ r u  t ü m  v a r l ık  d ü z e y l e r i c is m a n iy e t t ir . .  A l e m - i ş e h a d e t t e n  A r ş ' a  
k a d a r  v ü c u d u n  h ü l a s a s ıd ır  c is m a n iy e t . . .
C is m a n iy e t in  n ih a y e t  h u d u d u  C e n n e t i  iç in e  a l ıy o r .  O  z a m a n  o r a d a n  a l e m - i ş e h a d e t e  k a d a r  
t ü m  a l e m l e r in  h a k ik a t l a r ın a  s a h ib  o l u p  b u r a d a  if a d e  e d il d i.  Y a n i C e n n e t  d a h il  t ü m  s ü r e c in  -
a l e m l e r in -  h a k ik a t l a r ın a  c a m ii o l a r a k  b u r a d a  if a d e  e d il d iğ i iç in ;  “ b u r a s ı b u r a s ı d e ğ il ”  d e d ir t t i.  
N a s ıl  k i g ö r m e ,  k o k l a m a ,  d o k u n m a ,  t a t  a l m a ,  d u y m a ,  s e v k ,  ş e v k  d u y g u l a r ın ın  iç e r is in d e k i  
l e z z e t  v e  z e v k l e r i s u r e t l e r in e  b e n z e m e d iğ i g ib i. .  C is m a n iy e t  d e  b ö y l e . .  İ n s a n  d il in in  a l t ın d a d ır ,  
k e l a m  k iş in in  k a r e k t e r in i t a ş ır  v e  g ö s t e r ir .  B a t ın ı z a h ir e  t a ş ıd ığ ı g ib i. .  v e y a  ö f k e  il e  a t ıl a n  
t ü k ü r ü ğ ü n  g a y z ı,  n e f r e t i t a ş ıd ığ ı g ib i. .
A n n e n in  ş e f k a t - ı m u k a d d e s e s i ç o c u k t a  - ç o c u k  z e m in in d e -  o r t a y a  ç ık t ığ ı g ib i. .  C is m a n iy e t  d e  
d e  a l e m l e r  o r t a y a  ç ık ıy o r .  A n n e n in  n e r e s in e  k o n m u ş s a  ş e f k a t i,  a l e m l e r i d e  c is m a n iy e t e  ö y l e  
k o y d u .
C is m a n iy e t  C e n n e t i v e  C e h e n n e m i v e  a y n ı z a m a n d a  K ü r s ü  d e  iç in e  a l d ığ ı iç in ;  a d e t a  A r ş ’ t a n  
a ş a ğ ı b ü t ü n  a l e m l e r e  c a m i o l d u ğ u n d a n ,  c is m a n iy e t in  iç e r iğ in d e  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış  v e  s a n a t ı  
iç in e  a l a n  E s m a - i İ l a h iy e n in  h ü l a s a - i c a m ia s ıd ır  d e n e b il ir  b u  m a k a m d a . .  O  a l e m l e r e  
c is m a n iy e t  d e n m e z .  O  a l e m l e r  c is m a n iy e t d e  t e z a h ü r  e t t ir il iy o r  d e n ir .  N a s ıl  k i r ü y a  
c is m a n iy e t d e  t e s ir i t e z a h ü r  e t t iğ i g ib i. .
C is m a n iy e t in  v ü c u d u  s ıf a t a  b a k a r . .  Ç ü n k ü  c is m a n iy e t  e s m a y a  a y n a d ır .  C is m a n iy e t  V a c ib - ü l  
V ü c u d d a n  e n  z ıd  i l e r is i;  z ıd d ıy e t  n o k t a s ın d a  e n  u z a k  o l d u ğ u n d a n  e n  c a m i a y in e d ir .  H e r  
c is m a n iy e t  a l e m - i g a y b ı iç in e  a l ır  f a k a t  h e r  a l e m - i g a y b d a  o l a n  c is m a n iy e t i iç in e  a l a m a z .  
K ö k t e n  e n  u z a k  c is m a n iy e t  o l d u ğ u  iç in  e n  c a m i v e  k u ş a t ıc ıd ır .  Z a m a n s ız  b ir  h a k ik a t ın  
z a m a n a  m u k a y y e d  y a p ıl m a s ı d a h a  z o r d u r .  E s m a y ı g e t ir ip  c is m a n iy e t  ş e k l in e ,  m u t l a k  v e  
m u a y y e n  o l m a y a n ı  m u a y y e n  v e  z a m a n a  m a h k u m  e d e b il m e k  z o r d u r .  E n  z o r  c is m a n iy e t i  
y a p m a k t ır .  Ç ü n k ü  c is m a n iy e t  m e l e k u t iy e t t e n  e n  u z a k t ır . .  h e m  c is m a n iy e t in  iç e r iğ in i  
m e l e k u t iy e t l e  d o n a t m ış t ır . . .  C is m a n iy e t in  s u r e t i;  C e s e d . .  H a k ik a t ı;  B e d e n . .  M a h iy e t i;  
C is im ’ d ir .  C is m a n iy e t  m a d d i v e  m a n e v i n e f s - i e m m a r e n in  v ü c u d - u  h a r ic il e r id ir .  M a d d i n e f s - i  
44e m m a r e ,  c is m a n iy e t in  m ü l k  y ö n ü n e  v e  c e s e d e  b a k a r .  M a n e v i n e f s - i e m m a r e ,  c is m a n iy e t in  
m e l e k u t  y ö n ü n e  v e  b e d e n e  b a k a r .  C is m a n iy e t in  s u r e t i A l e m - i ş e h a d e t e ,  H a k ik a t ı A r ş ın  
a l t ın d a n  A l e m - i ş e h a d e t e  k a d a r  o l a n  k ıs ım ,  m a h iy e t i is e  A r ş - ı a z a m ,  L e v h - i m a h f u z  v e  A r ş a  
b a k a r .
1-Sözler:498, 2-Şualar;228, 3-(I)
C ü z
K ü l l :  B ir  b ü t ü n ü n  t a m a m ı.  C ü z :  o n u n  b ir  p a r ç a s ı.  k ü l l  c ü z l e r d e n  m e y d a n a  g e l ir .  c ü z  p a r ç a  is e  
k ü l l  b ü t ü n d ü r .  k o l ,  b a c a k  c ü z  is e  b u  o r g a n l a r ın  t ü m ü  o l a n  in s a n  k ü l l ’ d ü r .  D a h a  ç o k  m ü ş a h h a s  
ş e y l e r d e  k u l l a n ıl ır .  C ü z - k ü l l  d e  p a r ç a - b ü t ü n  il iş k is i v a r d ır ,  n u r a n iy e t  y o k t u r .  C ü z  v a h d e t e ,  
k ü l l  v a h id iy e t e  b a k a r . . .
(I) (18.defter 87-88.syf)
C ü z ’ î
G ü n e ş  k ü l l îd ir .  A y n a d a k i g ü n e ş  c ü z ' îd ir .  
C ü z ' î o l a n  k ü l l î o l a n ın  h e r b ir  ö z e l l iğ in i k e n d i n is b e t in d e  g ö s t e r e b il ir .  D N A  a s l ın d a  v ü c u d u n  
b ir  c ü z ’ ü d ü r  a y n ı z a m a n d a  c ü z ' îd ir  b ü t ü n  v ü c u d u  ih a t a  e d e n  y a p ı k e n d is in d e  v a r .  F e r d  c ü z ' î  
is e  n e v  k ü l l îd ir .  B ü t ü n e  a it  m a n a y ı b ö l m e d e n  k e n d in d e  g ö s t e r e n  e n  k ü ç ü k  p a r ç a d ır  c ü z ’ î. .
D ış  d ü n y a  c ü z ' î is e  e n f ü s  k ü l l îd ir .  K ü l l î,  d ış  d ü n y a d a k i c ü z ' îl e r in  z ih in d e k i g ö l g e l e r id ir .  C ü z ' î  
d ış  d ü n y a d a n  ç ık a r   d im a ğ a  g ir e r s e  k ü l l î o l u r .  B u n u n  g ib i k ü l l î d im a ğ d a n  d ü ş e r ,  d ış  d ü n y a d a  
y e r in i a l ır s a  k iş il iğ in i k a z a n ır  v e  c ü z ’ î o l u r .
C ü z ' î k ü l l în in  b ü t ü n  ö z e l l ik l e r in i t a ş ır .  C ü z ' î- K ü l l î m a n e v iy a t t a ,  m ü ş a h h a s  o l m a y a n  y e r l e r d e  
k u l l a n ıl ır .  C ü z ' î e h a d ' e ,  k ü l l î e h a d iy e t e  b a k a r .
K ü l l ,  C ü z .  S o m u t  k a v r a m l a r d a  k u l l a n ıl ı r ,  d ış  d ü n y a d ır . . .  E m r i n is b il e r d e  h a d is e l e r l e  o l u ş a n l a r  
c ü z d ü r .  V a r l ığ ın  k e n d is in d e n  o l u ş u r s a ,  o  k ü l l d ü r .  K ü l l iy a t t a k i k ü l l î v e  c ü z ’ î y a n i s o y u t  iç  
d ü n y a .  D ı ş a r ıd a n  c ü z  v e  k ü l l e r i iç e r i a l ıp  c ü z ’ î v e  k ü l l î h a l e  g e t ir ip ,  t e k e  g e t ir iy o r u z ;  y a n i  
t e v h id . . .  B u  m a k a m d a  t e v h id :  K ü l l ’ l e r i k ü l l î,  c ü z ’ l e r i c ü z ’ î’ l e r e  d ö n ü ş t ü r m e k t ir .
K ü l l î - - >  V a h iy ,  H a d is - i K u d s il e r  v e  H a d is - i Ş e r if l e r .  C ü z ’ î - - >  İ l h a m ,  Ş ü m u l l ü  İ l h a m ,  
T e f e k k ü r ,  M a r if e t u l l a h .
E m r - i it ib a r il e r ,  v a h y e  d a y a n ır s a ,  o  z a m a n  d im a ğ ın d a k i k ü l l îl e r :  v a h iy ,  s e m a v i,  h a d is - i k u d s i  
g ib i.  C ü z ’ îl e r  is e  b e ş e r id ir :  ş ü m u l l ü  il h a m ,  il h a m  ( b iz im  il h a m ım ız d ır ) .  K e n d i â l e m im d e  b ir  
h a k ik a t i y a k a l a d ım ,  o  b e n im  c ü z ’ îm d ir ,  e s m a  m e r a t ib id ir .  A s l ın a  d o ğ r u  u r u c  y ö n t e m i,  
k ü l l îd ir .  E s m a y a  y a k ın  o l m a  n is b e t in d e  k ü l l î o l u r s u n .  C ü z ’ îl e r in  k ü l l îl e ş ir .  M i s a l  o t u z  ü ç  a d e t  
y a p t ığ ım ız  d im a ğ  d e r s l e r im iz  c ü z ’ îl e r im iz d ir . . .  B u g ü n k ü  d e r s im iz  k ü l l îd ir .  H a f t a y a  y a ş a r s a k  
in ş a l l a h ,  o  z a m a n  b u  k ü l l î,  c ü z ’ î o l a c a k .  Ç iç e k  il e  k a y n a ğ ı o l a n  e s m a  a r a s ın d a k i m e r a t ib  b ir  
d e r e c e ,  b i r  n u m a r a  a l d ık t a n  s o n r a  y a n i ç iç e k t e k i ş e k il l e  S a n i v e y a  C e m il  is m i,  a r a s ın d a k i  
n ih a y e t s iz  m e r t e b e d e  d e r e c e  v e  n u m a r a  a l d ık t a n  s o n r a  o n u  g ö n d e r e n  S a n i- i Z ü l - C e l a l e  
d ö n e c e k l e r ,  d iy o r .  E n  k ü l l î P e y g a m b e r im iz d ir  ( A S M )  a m a  h a l a  k ü l l îl e ş m e s i b it m e m iş t ir ,  
b it m e y e c e k t ir .  A h ir e t t e  d e  t e r a k k i v a r  ç ü n k ü .
M e s e l a  in s a n ın  v ü c u d u  k ü l l d ü r .  B ö b r e k ,  d a l a k ,  b e y in  v s .  g ib i p a r ç a l a r d a n  o l u ş m u ş .  H e r  b ir  
o r g a n  is e  c ü z d ü r .  H e r  b ir  h ü c r e n in  iç in d e k i d n a  c ü z  d e ğ il  c ü z ’ îd ir .  B u  d n a  b ü t ü n  h ü c r e l e r d e  
45b u l u n m a s ı,  in s a n ı k o m p l e  b ü y ü k  b ir  h ü c r e  g ib i y a p a r .  B u  d a  k ü l l îd ir .  Y a n i c ü z îl e r in  t o p l a m ı.  
B u  n e d e n l e  b a t ın  m e s e l e l e r d e  c ü z ’ î v e  k ü l l î k u l l a n ıl ır .  Z a h ir  iç in  c ü z  v e  k ü l l  k u l l a n ıl ır .  Y a n i  
t a b ir - i d iğ e r l e  s o m u t  iç in   c ü z  v e  k ü l l ,  s o y u t  iç in   c ü z ’ î v e  k ü l l î k u l l a n ıl ır .
B ü y ü k  in s a n  o l a n  Ş e c e r e - i h il k a t  il e  k ü ç ü k  in s a n a …  k ü ç ü k  ş e c e r e - i h il k a t t e n  b ü y ü k  in s a n a  
b a k a b il m e  m e l e k e s in i k a z a n m a k t ır ,  k i b u n a  c ü z ’ î n a z a r ın ı k ü l l î y a p m a k  d e n ir .  
(I)
C ü z - i İ h t iy a r i
1 .  C ü z - i ih t iy a r i d e n il e n  s il â h - ı in s a n î  h e m  â c iz ,  h e m  k ıs a d ır .  H e m  a y a r ı n o k s a n d ır .  İ c a d  
e d e m e z ,  k e s b d e n  b a ş k a  h iç b ir  ş e y  e l in d e n  g e l m e z .
2 .  Z a h ir i f iil l e r  v e  iş l e r ,  e k s e r iy e t l e  n e f s in  m e y e l a n ın a  d a y a n a n  v e  b ir b ir in e  e k l i f iil l e r in  
n e t ic e s id ir  k i,  " C ü z - i ih t iy a r î"  d iy e  t e s m iy e  e d il ir . .  
3 .  İ r a d e - i c ü z ' iy e - i in s a n iy e  v e  c ü z ' - i ih t iy a r iy e s i ç e n d a n  z a îf t ir ,  b ir  e m r - i it ib a r îd ir ,  f a k a t  
C e n a b - ı H a k  v e  H a k îm - i M u t l a k ,  o  z a îf  c ü z ' î ir a d e y i,  ir a d e - i k ü l l iy e s in in  t a a l l u k u n a  b ir  ş a r t - ı  
â d i y a p m ış t ır .
4 .  E y  in s a n !  S e n in  e l in d e  g a y e t  z a îf ,  f a k a t  s e y y ia t t a  v e  t a h r ib a t t a  e l i g a y e t  u z u n  v e  h a s e n a t t a  
e l i g a y e t  k ıs a ,  c ü z ' - i ih t iy a r î n a m ın d a  b ir  ir a d e n  v a r .  
5 .  İ n s a n ,  ic a d s ız  b i r  c ü z ' - i ih t iy a r î il e  v e  c ü z ' î b ir  k e s b  il e ,  b ir  e m r - i a d e m î  v e y a  b ir  e m r - i  
it ib a r î t e ş k il  il e  v e  s ü b u t  v e r m e k l e  m ü d h iş  t a h r ib a t a  v e  ş e r l e r e  s e b e b iy e t  v e r d iğ i g ib i;  n e f s i v e  
h e v a s ı d a i m a  ş e r l e re  v e  z a r a r l a r a  m e y y a l  o l d u ğ u  iç in ,  o  k ü ç ü k  k e s b in  n e t ic e s in d e n  h a s ıl  o l a n  
s e y y ia t ın  m e s ' u l iy e t in i,  o  ç e k e r .  Ç ü n k i o n u n  n e f s i is t e d i v e  k e n d i k e s b iy l e  s e b e b iy e t  v e r d i.  V e  
ş e r r  a d e m î o l d u ğ u  i ç in ,  a b d  o n a  f â il  o l d u .  C e n a b - ı H a k  d a  h a l k e t t i.  E l b e t t e  o  h a d s iz  c in a y e t in  
m e s ' u l iy e t in i,  n ih a y e t s iz  b ir  a z a b  il e  ç e k m e y e  m ü s t e h a k  o l u r .  A m m a  h a s e n a t  v e  h a y r a t  is e ,  
m a d e m  k i  v ü c u d îd i r l e r ;  k e s b - i in s a n î v e  c ü z ' - i ih t iy a r î o n l a r a  il l e t - i m û c id e  o l a m a z .  İ n s a n ,  
o n d a  h a k i k î f â il  o l a m a z .  V e  n e f s - i e m m a r e s i d e  h a s e n a t a  t a r a f d a r  d e ğ il d ir ,  b e l k i r a h m e t - i  
İ l a h iy e  o n l a r ı is t e r  v e  k u d r e t - i R a b b a n iy e  ic a d  e d e r .  Y a l n ız  in s a n ,  im a n  il e ,  a r z u  il e ,  n iy e t  il e  
s a h ib  o l a b il ir .  
6 .  İ r a d e - i k ü l l iy e ;  A l l a h  ( c c ) ’ ın d ır .  O n u n  b ir  c ü z ’ is i b iz d e  v a r .  İ h t iy a r ,  e s m a d ır .  A l l a h  ( c c )  o  
s is t e m i s a n a  v e r d iğ i  iç in ,  o  k ü l l in in  b ir  c ü z ü s ü n .  B u  s e b e b l e  o n a  c ü z ’ î d e n il m iş .  K ü l l î ir a d e n in  
s a n a  b ır a k t ığ ı b ir  n u m u n e  o l a r a k  d ü ş ü n m e l iy iz ,  c ü z - i ih t iy a r iy i.  Y a n i e ş y a  k a y n a k l ı d e ğ il .
K a d e r ;  e v v e l ,  a h ir  z a h ir  b a t ın  is im l e r in e  c a m i c a m i- ü l  h a k ik a t t ır l a r .  K a d e r ;  m e l e k u t  
t a r a f ın d a n  b a k m a k ,  c ü z - i ih t iy a r id e ;  m ü l k  t a r a f ın d a n  b a k m a k t ır .  C ü z - ih t iy a r i;  R a b b im in  
ir a d e  e t t ik l e r in in  iç e r is in d e k i t e r c ih l e r im d ir .  İ r a d e  is e ;  im a n ın  b e ş  e s a s l a r ın ı r u h u m a  m a l  
e d ip ,  h a y a t a  t e z a h ü r l e r in in  h a l e t - i r u h iy e s in in  z e m in id ir .  K a d e r  b a t ın a ,  c ü z - i ih t iy a r i z a h ir e  
b a k a r .  K a d e r ;  A l l a h - m e l e k u t  v e  m ü l k ü n  in s a n d a  y o r u m l a n m a s ı,  İ r a d e  is e ;  ş u u r l u  
k a b u l l e n m e k ,  c ü z - i ih t iy a r ;  b u n l a r ı f iil e  t e r c ih  e t m e k t ir .  
D ış a r ıd a n  a l d ığ ım ız  a y a t - ı t e k v in iy e l e r  il e  iç e r im iz i in ş a  e d iy o r u z .  B u  a l ın a n  m a l z e m e l e r in  
k o m p l e s in i e m r - i n is b il e r d e n  y a p t ım .  B u n l a r  b iz im  m e y e l a n l a r ım ız ı y a p t ı.  S o n r a  b u  a l d ığ ım ız  
n is b il e r ,  iç  a l e m im iz d e  it ib a r i y a p t ık ,  k a r ış t ır d ık .  B u n l a r ın  v ü c u d l a r ı y o k .  E m r - i n is b il e r  
iç e r iy e  g ir in c e ,  m e y e l a n l a r  a k t if  o l u y o r .  N a s ıl  k i k a l b  d a h a  iç e r id e  o l m a s ın a  r a ğ m e n  v a h y e  il k  
m u h a t a b  a k ıl d ır .  Ö y l e  d e  m e y e l a n  v e  t a s a r r u f ,  e m r - i it ib a r i o l a n  c ü z ’ i ih t iy a r in in  ü s s - ü l  e s a s ı  
o l m a s ı h a s e b iy l e  d a h a  iç e r d e  ik e n ,  e m r - i it ib a r i o l d u ğ u n d a n ,  s is t e m  b u r a d a n  y a n i d ış a r ıd a n  
ç a l ış m a y a  b a ş l ıy o r .
46C ü z ’ i ih t iy a r i m ü s t a k il  ç a l ış m ıy o r .  M e y e l a n l a r a  b a k ıy o r .  M e y e l a n l a r  d a  n is b i h a k ik a t l e r i  
a l m a y a  v e s il e d ir .  Z a t e n  n is b is iz ,  m e y e l a n  v e  t a s a r r u f l a r d a n  b a h s e d e m e y iz .  N is b il e r im iz  
d ış a r ıd a  g ö z ü k ü y o r  a m a  a y a t - ı t e k v in iy e d ir .  K it a b - ı M ü b in ’ d ir .  E m r - i it ib a r il e r im iz  is e  İ m a m -
ı M ü b in ’ d ir .  M e s e l e m iz i t o p a r l a r s a k :  e m r - i n is b il e r ,  m e y e l a n l a r ım ı e t k il iy o r .  E t k il e n e n  
m e y e l a n l a r ım ı it ib a r l a ş t ır ıy o r u m .  İ t ib a r l a ş d ık t a n  s o n r a  b e n im  ih t iy a r ım  ş e k il l e n iy o r  v e  s ö z  y a  
d a  d a v r a n ış  o l a r a k  ih t iy a r l a r ım  d ış a r ı ç ık ıy o r .  C ü z ’ i ih t iy a r i it ib a r id ir ,  ç ü n k ü  n is b i o l s a y d ı,  
d e ğ iş t ir e m e z d im .  A m a  it ib a r i o l d u ğ u  iç in ,  d e ğ iş t ir ip  d ö n ü ş t ü r e b il iy o r u m .
M e s e l a  b ir  ş e y e  m e y l e d iy o r u z .  M e y l e t t iğ im iz  h e r  ş e y  o l m u y o r .  M e y l e t t iğ im iz  ş e y d e  s a b it  
d e ğ il iz ,  d e ğ iş t ir iy o r u z .  E ğ e r  c ü z ’ i ih t iy a r i,  e m r - i it ib a r i o l m a s a y d ı,  m e y l  e t t iğ i m iz  ş e y  a n ın d a  
v ü c u d a  g e l e c e k t i v e  ih t iy a r ım ız  o r t a d a n  k a l k a c a k t ı.  C ü z ’ i ih t iy a r i,  e m r - i it ib a r i o l d u ğ u  iç in ,  
v e r d iğ im iz  k a r a r d a n  d ö n e b il iy o r u z .  Y a n i b e s l e n d iğ i k a y n a k ,  m e c b u r  k a l d ığ ı b ir  k a y n a k  d e ğ il .  
İ ç s e l  y o r u m l a r a  a it .  C ü z ’ i ih t iy a r i,  v ü c u d - u  h a r ic iy e y e  ç ık m a  ş a r t l a r ın d a n  b ir id ir .  O  o l m a z s a ,  
v ü c u d a  ç ık m ıy o r .
B iz i s o r u m l u  y a p a n  c ü z ’ i ih t iy a r i d e ğ il .  C ü z ’ i ih t iy a r id e n  ç ık a n l a r d a n  s o r u m l u y u z .  C ü z ’ i  
ih t iy a r in in  iç e r id e  v ü c u d - u  h a r ic is i o l m a d ığ ın d a n ,  z a r u r e t  y o k .  C ü z ’ i ih t iy a r l a r ın  e ğ e r  v ü c u d  
b u l m u ş s a ,  y a n i y a r a t ıl m ış s a ,  iş t e  o  z a m a n  m e s u l s ü n .  E ğ e r  c ü z ’ i ih t iy a r in in  v ü c u d - u  h a r ic is i  
o l s a y d ı,  n e y i ih t iy a r  e t t in ,  a n ın d a  v ü c u d  b u l a c a k t ı,  m a h l u k  o l a c a k t ı.  M e s e l a  k a t il l iğ i h a y a l  
e t t in ,  ih t iy a r  e t t in .  A n ın d a  v ü c u d  b u l a c a ğ ı iç in ,  k a t il  o l a c a k t ın .  Ç ü n k ü  v ü c u d a  g e l iy o r .
E n e ’ d e k i i r a d e  - - >  v ic d a n d a k i c ü z - i ir a d e  - - >  d im a ğ d a k i c ü z - i ih t iy a r d ır .  C ü z ’ i ih t iy a r i v ü c u d a  
ç ık m a n ın  s o n  a d ım ı.  O n u n l a  v ü c u d - u  h a r ic îy e  ç ık a r ıy o r s u n .  İ r a d e n in  d ış a  v u r u ş u d u r  ih t iy a r .  
K e s b  d e n il e n  c ü z - i ih t iy a r i d e n il iy o r .
P e k i c ü z - i ih t iy a r î n e d ir ?  H a z ır d a  t e r c ih  e d e n  o l d u ğ u  iç in ,  g ü n a h l a r ı o  s e ç iy o r .  N e f s - i  
e m m a r e ,  ir a d e y i k u l l a n a m a z ,  c ü z - i ih t iy a r îy i k u l l a n ıy o r .  İ r a d e y i k u l l a n m a k ,  B e d iü z z a m a n  g ib i  
in s a n l a r ın  iş id ir .  B iz  y e r  y e r  k u l l a n ıy o r u z .  “ B e n  c ü z - i ih t iy a r ım d a n  v a z g e ç t im ”  d iy o r .  S e n  
g e ç t in  m i ?  B e n  g e ç t im  m i?  H a y ır .  C ü z - i ih t iy a r ı k u l l a n ıy o r u z .  P e k i n a m a z l a r d a  n e y i  
k u l l a n ıy o r u z ?  İ r a d e y i k u l l a n ıy o r u z .  Ü s t a d ın  h a y a t ın ın  h e r  s a f h a s ı n a m a z  o l d u ğ u  iç in ,  ir a d e d e .  
B iz  o r u ç  v e  n a m a z  g ib i k u d s î ş e y l e r d e ,  u l v î ş e y l e r d e  ir a d e y i k u l l a n ıy o r u z  a m a  n e  il e ?  C ü z - i  
ih t iy a r  d e v r e  d ış ı d e ğ il .  İ r a d e m iz  c ü z - i ih t iy a r îy i y ö n l e n d ir iy o r .  Ş e r d e  is e ,  i r a d e  y o k ,  c ü z - i  
ih t iy a r î v a r .  C ü z - i ih t iy a r î h a z ır  z a m a n a  m ü b t e l a .  B u  m u ,  o  m u ,  ş u n l a r  m ı,  b u n l a r  m ı?  M a z i v e  
m ü s t a k b e l l e  a l a k a s ı y o k ,  h a z ır d a  t e r c ih  e t m e  ö z e l l iğ i v a r ,  h a y v a n  g ib i.  A r ı:  Ç iç e k  m i t a ş  m ı?  
K u ş :  T a ş  m ı t a n e  m i?  B u  t e r c ih  d e ğ il  m id ir ?  B u n u  ir a d e y l e  y a p m ıy o r ,  c ü z - i ih t iy a r î il e  
y a p ıy o r .  H a y v a n d a  ir a d e  y o k t u r ,  c ü z - i  ih t iy a r î v a r .  O  z a m a n  b iz im  y a p t ığ ım ız  g ü n a h l a r d a ,  
e k s ik l ik l e r d e ,  k a v g a l a r d a ,  a il e  k a v g a l a r ın d a  ir a d e  il e  y a p m ıy o r u z ,  h a y v a n iy e t  m e r t e b e s iy l e  
y a p ıy o r u z .
İ r a d e ;  m a z i il e  is t ik b a l e  b a k a r a k  h a l d e  ih t iy a r l a  iş  y a p a r ,  t e r c ih  e d e r .  y a n i ir a d e ;  m a z in in  
b ü t ü n l ü ğ ü  il e  is t ik b a l e ,  a h ir e t e  b a k a r a k  h a l d e  ih t iy a r l a  iş  y a p a r .  İ h t iy a r  is e ;  m a z i v e  
m ü s t a k b e l d e n  k o p a r a k  h a z ır d a k i ş e y l e  m e m n u n  o l u r ,  t a t m in  o l u r .  İ r a d e ,  m a z i v e  m ü s t a k b e l i  
c e m ’ e d iy o r .
B u r a d a  b u r a l a r ı y a ş ıy o r s a n ,  k a l b in  v e  r u h u n  d e r e c e - i h a y a t ın a  g e ç m e d iy s e n ,  o  n is b e t t e  
ih t iy a r a  m a h k u m s u n .  K a l b in  v e  r u h u n  d e r e c e - i h a y a t ın a  g e ç in c e ,  o r d a  a r t ık  ih t iy a r  y o k ,  ir a d e  
v a r .  Ç ü n k ü  ir a d e ;  v ic d a n îd ir .  V ic d a n iy a t  d a  is m e t  s ıf a t ın a  s a h ip .  Y a n i ( b o z u l m a y a n )  v ic d a n ,  
g ü n a h ı k a b u l  e t m e z .  D o l a y ıs ıy l a  v ic d a n  s a n k i p e y g a m b e r in  k ü ç ü k  b ir  m o d e l id ir .  K a l b in  v e  
r u h u n  d e r e c e - i h a y a t ın a  g e ç in c e ,  y a n i e ş y a n ın  a r k a s ın a  g e ç in c e ,  h e r  ş e y in  b a ş ıy l a  s o n u n u  
b ü t ü n s e l  d ü ş ü n ü r s ü n .  O l a y a  a n d a k i d u r u m a  g ö r e  b a k a r s a n  b e l k i y a n l ış t ır  a m a  b a ş ıy l a  v e  
s o n u y l a  b ü t ü n s e l  b a k ın c a ,  “ h a k ik a t e n  ö y l e  o l m a s ı l a z ım ”  d e r s in .  M e s e l a  ç o c u ğ a  a ş ı v u r a n  
d o k t o r ,  ç o c u ğ a  g ö r e  z a l im ,  ç ü n k ü  iğ n e  b a t ır ıy o r .  Y a n i h a z ır  a n a  b a k ıy o r .  D o k t o r  is e ;  m a z id e k i  
t e c r ü b e l e r iy l e  g e l e c e ğ e  b a k a r a k  ç o c u ğ a  m u a m e l e  e d iy o r .  B ü t ü n s e l  o l a r a k  ç o c u k  is e  R a h m a n  
v e  R a h im ’ in  t e c e l l is i.  S ık ın t ıl a r ;  b ü t ü n s e l  g ö r e m e m e k t e n  k a y n a k l a n ıy o r .  
47İ h t iy a r ,  d im a ğ d a  il t iz a m d a  id i.  A m a  ih t iy a r ın  b ir  s u r e t i v a r ,  b ir  k a n u n iy e t i v a r ,  b ir  h a k ik a t ı  
v a r ,  b ir  d e  m a h iy e t i v a r .  B u  d ö r t  m e r t e b e  h e r  ş e y d e  v a r .  İ h t iy a r ın  s u r e t i - - >  t a h a y y ü l  v e  
t a s a v v u r d a d ır .  K a n u n iy e t i is e  - - >  a k ıl d a d ır .  H a k ik a t ı - - >  t a s d ik ’ t e d ir ,  t a s d ik  e d iy o r .  M a h iy e t i,  
y a n i k e n d is i - - >  il t iz a m d a d ır .  
E n e d e k i ir a d e  m a h l u k  d e ğ il ,  v a c ib d e  d e ğ il ,  Z a t - ı İ l a h iy e n in  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m iş  o l d u ğ u  
ş e y d ir .  Ş e c e r e - i H il k a t  h a r it a m ız d a  if a d e  e d e r s e k  M e c ’ u l  o l a n  k ıs ım d a  ( k i b u r a s ı m a h l u k  
d e ğ il )  A l l a h ’ ın  s u b u t i s ıf a t l a r ı t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d iy o r ,  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t  d e ğ il .  
Y a n i b u r a d a k i A l l a h ’ ın  s ıf a t l a r ı m a h l u k  d e ğ il ,  v a c ib  d e  d e ğ il .  T a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  d e m e k  
m a h l u k  d e ğ il d ir .  M a h l u k  K a b - ı K a v s e y n ’ d e n  a ş a ğ ıs ıd ır ,  v a c ib  d e  M e c ’ u l ü n  ü s t ü d ü r .  M e c ’ u l  
b e r z a h t ır .  B u r a d a k i ir a d e  “ E l e s t ü  b i R a b b ik ü m  k a l ü  b e l a ”  d iy e n  ir a d e d ir  ih t iy a r  d e ğ il d ir .  
İ h t iy a r  K ü r s ’ t e n  b e ş e r iy e t t e n  s o n r a  b a ş l a m ış t ır .  M e c ’ u l d e k i b u  ir a d e  ş e r r i t e r c ih  e d e m e z ,  
e t m iy o r .  B u r a d a k i ir a d e  m a h l u k  d e ğ il ,  v a c ib d e  d e ğ il .  O  z a m a n  o n u n  t e r c ih i n e  k a d a r  k a z a r s a n  
k a z  c e b r iy e  ç ık m ıy o r .  Ç ü n k ü  b e n im  ir a d e m  m a h l u k  o l s a  C e b r iy e  o l u r .  Y a r a t ıl m ış  b ir  ir a d e  n e  
k a d a r  k a l it e l i o l u r s a  o l s u n  Y a r a t a n a  k a r ş ı c e b r iy e d ir ,  d ip t e d ir ,  h ü r  o l a m a z .
N e  z a m a n  a n c a k  h ü r  o l a b il ir ?  M e c ’ u l d e  E n e d e  y a r a t ıl m ış  ir a d e  y o k  b u r a d a .  B u r a d a  t a a y y ü n  
v e  t e ş a h h u s  e t m iş  b ir  ir a d e  v a r  o  z a m a n  o n u n  t e r c ih in d e  c e b ir  y o k t u r .  N iç in  y o k t u r ?  Ç ü n k ü  
ir a d e  m a h l u k  d e ğ il . . .  P e k i h e r  t e r c ih i k u d s i m id ir  Z a t a  g ö r e ?  D e ğ il d ir  ç ü n k ü  v a c ib  d e ğ il d ir .  
K a d e r  g u r u r d a n  e n a n iy e t t e n  s e n i k u r t a r m a k  iç in  “ y a p a n  s e n  d e ğ il s in ”  d e d i.  G e l  b u r a y a  
k a d e r d ir  d e d i.  Y a p a n  b e n  d e ğ il s e m  g ü n a h l a r ı d a  b e n  y a p m a d ım  d iy o r .  B u  s e f e r  c ü z - i ih t iy a r ı  
k a r ş ıs ın a  ç ık ıy o r .  D iy o r  k i ş e r r e  m e r c is in .  N a s ıl  m e r c is in ?  h a y ır l a r ı y a p m a m a k l a  ş e r  
y a p ıy o r s u n .  O  z a m a n  y a p ıl a n  iy il ik l e r d e  t e f a h ü r  e t m e m e s i,  g u r u r l a n ıp  k ib ir l e n ip  d e  ç u k u r a  
d ü ş m e m e s i iç in  k a r ş ıs ın a  c ü z - i ih t iy a r i ç ık ıy o r .  Y a p ın c a  d a  g u r u r  o l u r  d iy e  k a r ş ıs ın a  k a d e r  
ç ık ıy o r .  O  z a m a n  ç o b a n  b ir  t a ş  a t ıy o r  g e l m e  b u  t a r a f a  d iy o r  ö b ü r  t a r a f  g id in c e  g e l m e  b u r a y a  
d iy o r  b a n a  b ir  h a t  ç iz iy o r .  İ s t ik a m e t . . .  B u  y o l u m u n  b ir  t a r a f ın d a  c ü z - i ih t iy a r i b ir  t a r a f ın d a  
k a d e r .  K a d e r i k u l l a n ıy o r u m ,  k a d e r e  im a n  e d e r e k  k u l l a n a r a k  y o l u m u  b u l u y o r u m .  K a d e r  
y o l u n u  b u l m a y a  v a s ıt a  o l u y o r .  M e c ’ u l d e k i ir a d e  m a h l u k  o l m a d ığ ı iç in ,  t e r c ih in d e  c e b ir  
y o k t u r .  O  z a m a n  t e r c ih in d e  k u d s i o l m a s ı l a z ım !  H a y ır  v a c ib d e  d e ğ il d ir .  N e y e  b e n z iy o r  k a b ir  
g ib i d ü n y a  m ıd ır ?  d e ğ il d ir  a h ir e t  m id ir ?  d e ğ il d ir .  B e r z a h t ır . . .  a n n e  k a r n ın d a k i ç o c u k  v e y a  
ç e k ir d e k t e k i a ğ a ç . . .  m a h l u k  d e ğ il  a ğ a ç  d e ğ il  h iç l ik t e  d e ğ il …
1-Sözler:210, 2-Badıllı İşarat-ül İcaz:147, 3-Sözler:468, 4-Sözler:468, 5-Lem'alar:84, 6-(I)
Ç e k ir d e k
1 .  B u  k â in a t ı ö y l e  b ir  k it a b  t a r z ın d a  y a z a r  k i,  h e r b ir  a ğ a c ın  b ü t ü n  t a r ih ç e - i h a y a t ın ı b ü t ü n  
ç e k ir d e k l e r in d e  k a y d e d e n  v e  h e r b ir  o t u n  v e  ç iç e ğ in  b ü t ü n  v a z if e - i h a y a t iy e s in i b ü t ü n  
t o h u m l a r ın d a  y a z a n …  
2 -  B ü t ü n  m e y v e l e r d e k i t a n e l e r d e n  ç e k ir d e k  y a p m a k  is t iy o r u z  b u n l a r ın  iç e r is in d e n  ç e k ir d e k  
o l m a y a  n a m z e t l e r  t o h u m d u r  a r a  f o r m a t t ır .  Y a n i t o h u m l a r ın  iç e r is in d e n  ç e k ir d e k l e r i  
a y ır ıy o r u z  h a n g is i ç e k ir d e k  o l a c a k s a  o  t o h u m d u r .  T o h u m  t o p r a ğ a  g ir d ik t e n  s o n r a  ç e k ir d e k  
o l u y o r .  A ğ a ç  ç e k ir d e k t e n  ç ık ıy o r ,  t o h u m  a y r ıl a n d ır .  A ğ a ç t a k i t o h u m  g e l e c e k  b a h a r ın  
ç e k ir d e ğ id ir .  M a z iy i m ü s t a k b e l e  t a ş ıy a n  ç e k ir d e k t ir .  B e ş e r d e n  A l l a h a  b a k ış  n ü b ü v v e t t ir ,  
s a l a t t ır  v e  t o h u m d u r .  A l l a h t a n  b e ş e r e  b a k ış  r is a l e t t ir ,  s e l a m d ır  v e  ç e k ir d e k t ir .  Ç e k ir d e k  
e v v e l d ir ,  t o h u m  h a t e m d ir . . .
3 .  Ç e k ir d e k ;  t a r ih ç e - i h a y a t a ,  k a y d a  b a k ıy o r .  T o h u m  is e  v a z if e - i h a y a t iy e y e ,  y a z ıy a  b a k ıy o r .  1 .  
R a h m a n î h u l a s a  L . 2 5 4 :  B ir  ş e y in  m is a l i m u s a g g a r ı M . 3 3 3 .  P r o g r a m ı t a m a m l a n m ış  ( K a d e r i  
e z e l i)
1-Şualar:241, 2-(I), 3-(III)
48K I S I M  5
D
D a b b e t - ü l  A r z
1 .  N a s ıl k i k a v m - i F ir a v u n ' a  " ç e k ir g e  â f â t ı v e  b it  b e l a s ı"  v e  K â ' b e  t a h r ib in e  ç a l ış a n  K a v m - i  
E b r e h e ' y e  " E b a b il  K u ş l a r ı"  m u s a l l a t  o l m u ş l a r .  Ö y l e  d e :  S ü f y a n ' ın  v e  D e c c a l l a r ın  f it n e l e r iy l e  
b il e r e k ,  s e v e r e k  is y a n  v e  t u ğ y a n a  v e  Y e ' c ü c  v e  M e ' c ü c ' ü n  a n a r ş is t l iğ i il e  f e s a d a  v e  c a n a v a r l ığ a  
g id e n  v e  d in s iz l iğ e ,  k ü f r  ü  k ü f r a n a  d ü ş e n  in s a n l a r ın  a k ıl l a r ın ı b a ş l a r ın a  g e t ir m e k  h ik m e t iy l e ,  
a r z d a n  b ir  h a y v a n  ç ık ıp  m u s a l l a t  o l a c a k ,  z îr  ü  z e b e r  e d e c e k .  A l l a h u  a ' l e m ,  o  d a b b e  b ir  n e v ' d ir .  
Ç ü n k i g a y e t  b ü y ü k  b ir t e k  ş a h ıs  o l s a ,  h e r  y e r d e  h e r k e s e  y e t iş m e z .  D e m e k  d e h ş e t l i b ir  t a if e - i  
h a y v a n iy e  o l a c a k .  B e l k i َََُِْ  َُُْ  اَْرْضِ  دَاُ  اِ  â y e t in in  iş a r e t iy l e ,  o  h a y v a n ,  d a b b e t - ü l  a r z  
d e n il e n  a ğ a ç  k u r t l a r ıd ır  k i;  in s a n l a r ın  k e m ik l e r in i a ğ a ç  g ib i k e m ir e c e k ,  in s a n ın  c is m in d e  
d iş in d e n  t ır n a ğ ın a  k a d a r  y e r l e ş e c e k .  M ü ' m in l e r  im a n  b e r e k e t iy l e  v e  s e f a h e t  v e  s û ' - i  
is t im a l â t t a n  t e c e n n ü b l e r iy l e  k u r t u l m a s ın a  iş a r e t e n ,  â y e t ,  im a n  h u s u s u n d a  o  h a y v a n ı  
k o n u ş t u r m u ş .
2 .  D a b b e t - ü l  a r z  b ir  n e v id ir  t e k b ir  h a y v a n  d e ğ il d ir .  P e k i n e d ir ;  s e n in  d iş in e  v e  t ır n a ğ ın a  g ir ip ,  
s e n in  k e m iğ in i ç ö k e r t e n ,  a k l ın ı b a ş ın d a n  ç ık a r t a n  s e n i d im a ğ  ( v e h im )  v e  k a l b i ( iç s e l  a l e m )  
v e s v e s e l e r l e  m ü b t e l a  e d ip  h a y a t ı a n l a m s ız  v e  y a ş a n m a z  k ıl a n ,  s e f a h a t  v e  s u - i is t im a l d e n  ç ık ıp  
s e n in  h a y a t ın ı a n l a m s ız  k ıl ıp  in t ih a r ı s e ç e n e k  h a l in e  g e t ir e n  ş e y ,  s e n in  d a b b e t - ü l  a r z ın d ır .
1-Şualar:(591-592), 2-(I)
D â î v e  M u k t a z i
1 .  İ ş t e  n a s ıl k i b ir  ş a h ıs ,  b ir  v a z if e - i f ıt r iy e y i v e y a h u t  b ir  v a z if e - i iç t im a iy e y i y a p s a  v e  o  v a z if e  
iç in  h a r a r e t l i b ir  s u r e t t e  ç a l ış s a ;  e l b e t t e  o n a  d ik k a t  e d e n  a n l a r  k i,  o  v a z if e y i o n a  g ö r d ü r e n  ik i  
ş e y d ir :  . . . . İ k in c is i:
•  B ir  m u h a b b e t ,  
•  b ir  iş t iy a k ,  
•  b ir  l e z z e t  v a r d ır  k i:  
H a r a r e t l e  o  v a z if e y i y a p t ır ıy o r  k i,  o n a  " d â î v e  m u k t a z i"  t a b ir  e d il ir .
2 .  D a i v e  m u k t a z i il e  s e v k e d e n  s e b e p  k a s t e d il ir .
1-Mektubat:86, 2-(III)
D a ir e - i H a y a t
D a ir e - i H a y a t ,  A r ş ın  d a ir e s id ir .  L e v h - i m is a l î d a ir e - i h a y a t t a d ır .  Ç ü n k ü  y a ş a d ık l a r ım ız  d a ir e - i  
h a y a t a  g id iy o r .  M e s e l a  A r ş ’ t a  h a y a t .  C e n n e t t e  a y n - ı h a y a t ,  d a ir e - i h a y a t t a  m a d d e - i h a y a t .  
L e v h - i M a h v  v e  İ s b a t t a ,  e s ir .  A l e m - i Ş e h a d e t  b e r z a h ,  e n e r j i e s ir .  D a ir e - i e r v a h ,  d a ir e - i m a n a ,  
49l e v h - i m is a l  k a v a n in - i h a y a t ,  k a d e r  d a ir e s i;  d a ir e - i h a y a t t a d ır . . .  K â in a t ın  v ic d a n ı d a ir e - i  
h a y a t t ır .
(I)
D a ir e - i İ l im
1 .  H e m  d a ir e - i il m - i İ l a h în in  h a r ic i y o k  k i,  b ir ş e y  o n a  a t ıl s ın .  D a ir e - i il im  iç in d e  b u l u n a n  
a d e m  is e ,  a d e m - i h a r ic îd ir  v e  v ü c u d - u  i l m îy e  p e r d e  o l m u ş  b ir  ü n v a n d ır .
2 .  O  v a z iy e t l e r  g e r ç i s u r e t e n  f â n id ir l e r ,  b ir k a ç  c ih e t t e  m e v c u d d u r l a r .  Ç ü n k i C e n a b - ı H a k k ' ın  
b â k i is im l e r in in  c il v e l e r i o l a n  o  v a z iy e t l e r ,  d a ir e - i il im d e  v e  e l v a h - ı m a h f u z a d a  v e  e l v a h - ı  
m is a l iy e d e  b â k i o l d u k l a r ı g ib i. . .
3 .  D a ir e - i il im ,  L e v h - i m a h f u z u n  il k  d a ir e s i il k  z u h u r  y e r id ir .  D a ir e - i il im  in s a n d a  d im a ğ ın  
( t e k  t e k )  m e r a t ib l e r in e  k a r ş ıl ık  g e l i r .  L e v h - i m a h f u z  is e  d im a ğ a ,  d im a ğ ın  k e n d is in e ,  
b ü t ü n s e l l iğ in e  k a r ş ıl ık  g e l ir .
1-Mektubat:59, 2-Kastamonu Lahikası:106, 3-(I)
D a l a l e t
1 .  K u y u  a ğ z ın d a n  s u k u t  il e  g a y e t  k o r k u n ç  v e  d e h ş e t  o l a n  a d e m  v e  h iç l ik  k a r a n l ık l a r ın ın  t â  
d ib in e  d ü ş m e y i k a b u l d e n  ib a r e t  o l a n  b ir  d a l a l e t …
2 .  D iğ e r  g ü r u h  is e  e h l - i k ü f ü r  v e  t u ğ y a n d ır  k i,  n e f is  v e  ş e y t a n a  t â b i'  o l u p  y a l n ız  h a y a t - ı  
d ü n y e v iy e y i t a n ıy a n ,  h a y v a n  g ib i b e l k i d a h a  a ş a ğ ı s a ğ ır ,  d il s iz ,  d â l l în  g ü r u h u d u r .  ( d a l a l e t t e  
o l a n )  
3 .  D a l a l e t ,  r u h u n  c e h e n n e m id ir .
4 .  İ ş t e  k ü f ü r  b ir  d iv a n e l ik t ir ,  d a l a l e t  b ir  s a r h o ş l u k t u r ,  g a f l e t  b ir  s e r s e m l ik t ir  k i,  b a k i m e t a  
y e r in e  f a n i m e t a ’ ı a l ır .  İ ş t e  ş u  s ır d a n d ır  k i,  e h l - i d a l a l e t in  h is s iy a t l a r ı ş id d e t l id ir .  İ n a d ı,  h ır s ı,  
h a s e d i g ib i h e r  ş e y i ş e d id d ir .  
5 .  D in im iz d e  ü ç  t a n e  k ü f ü r  s is t e m in d e n  b a h s e d iy o r :  ş ir k ,  k ü f ü r ,  d a l a l e t .  A k ıl ;  â l e t t ir  d e d i y a .  
B ir  ş ir k  v a r ,  b ir  k ü f ü r  v a r ,  b ir  d a l a l e t  v a r .  Ş ir k  e h l i a y r ı,  k a f ir  e h l i a y r ı,  d a l a l e t  e h l i a y r ı.  Ş ir k t e  
A l l a h ’ ı in k a r  y o k .  B u  v a r  a m a  b u  d a  v a r  d e m e k .  O r t a k  k o ş u y o r .  K ü f ü r d e  d e  A l l a h ’ ı in k a r  y o k .  
ö r t ü y o r .  V a r  d a  ö r t s ü n ,  d u r s u n ,  u n u t t u r u r .  D a l a l e t  is e ,  b u  y o l  a m a  b u  d a  b ir  y o l .  B u  t e r b iy e  
s is t e m i,  b u  d a  t e r b iy e  s is t e m i.  B u  d a  e ğ it im ,  b u  d a  e ğ it im .  B u  d a  il im ,  b u  d a  il im .  B ir  t a n e s i  
d iy o r  k i:  B u  v a r  a m a  b u  d a  v a r .  Ö t e k is i:  B u  v a r  a m a  ö r t ü y o r .  D iğ e r i:  B u  y ö n t e m  v a r  a m a  b u  
y ö n t e m  d e  v a r .  Ü ç ü  ç o k  f a r k l ı.  D a l a l e t ;  y o l d a n  s a p m a k t ır .  B u r d a  b ir  id d ia  y o k .  Ş ir k  g ib i d e ğ il .  
Ş ir k ;  b ir  id d ia d ır .  Bu v a r  a m a  b u  d a  v a r ,  d e r .  D a l a l e t ;  is t ik a m e t i k a y b e t m i ş ,  b e n  k im s e y e  
k a r ış m ıy o r u m  d iy o r .  A d e m - i k a b u l e  b e n z iy o r .  K e n d is i d a l a l e t i y a ş ıy o r .  Ş ir k ;  A l l a h ’ ı in k a r  
d e ğ il d ir ,  A l l a h ’ a  o r t a k  k o ş m a k t ır .  K ü f ü r ;  A l l a h ’ ı in k a r  d e ğ il ;  ö r t m e k t ir .  D a l a l e t ;  b ir  y o l a  y o l l a r  
e k l e m e k ,  y o l d a n  ç ık m a k ,  y o l l a r ı ç o ğ a l t m a k t ır .  “ B a n a  g ö r e ”  d e r . . .  D im a ğ d a ;
•  V e s v e s e  - - >  T a h a y y ü l d e d ir .  H ü k ü m  d e ğ il
•  Ş ü p h e  - - >  T a s a v v u r d a .  H ü k ü m  d e ğ il  
•  B ît a r a f a n e  m u h a k e m e  - - >  T a a k k u l d e  
50•  Ş e t m  - - >  T a s d ik t e .  H ü k ü m d ü r
•  Ş ir k  - - >  İ z ’ a n d a .  Ç ü n k ü  d ir e k  k a l b e  in iy o r .  İ z ’ a n :  d im a ğ d a  v e r il e r in  t o p l a d ığ ı y e r d ir .  İ z ’ a n - ı  
k a l b î  
•  K ü f ü r  - - >  İ l t iz a m d a .  E y l e m d ir  
•  D a l â l e t  - - >  İ t ik a d d a
E n  d ış a r ıd a  o l a n  d a h a  k e s if ,  d a h a  c a m i’ .  H ü k ü m  v e  n e t ic e  y ö n ü .  İ m a n ın  k a r ş ıt ı k ü f ü r d ü r .  
H id a y e t in  k a r ş ıt ı d a l a l e t t ir .  D a l a l e t ;  is t ik b a l e ,  K ü f ü r ;  g e ç m iş e ,  Ş ir k ;  a n d a d ır .  Ş ir k ;  r u h îd ir .  
K ü f ü r ;  k a l b îd ir .  D a l a l e t ;  f ik r id ir ,  a k l îd ir . . .  
1-B.Mesnevi-i Nuriye:493, 2-Sözler:123, 3-İşarat-ül İ'caz:60, 4-Barla Lahikası:273, 5-(I)
D a r - ı S a a d e t
E l b e t t e  ş u  s e y l - i k â in a t ın  b ir  h a v z - ı e k b e r i v e  b u  k â in a t  t e z g â h ın ın  iş l e d iğ i m a h s u l â t ın  b ir  
m e ş h e r - i a ' z a m ı v e  ş u  m e z r a a - i d ü n y a n ın  b ir  m a h z e n - i e b e d îs i o l a n  d â r - ı s a a d e t . . .
Sözler:498
D e h ş e t
M e s e l a  A f r ik a ’ d a ,  v a h ş i c a n a v a r l a r ın  o r t a s ın a  d ü ş t ü n .  B ir  t a r a f a  k a ç ıy o r s u n ,  o r d a  s ır t l a n  v a r .  
Ö l ü m  ş e k l i b e l l i.  Ö y l e  ö l m e k  is t e m iy o r s u n .  D iğ e r  t a r a f a  k a ç t ın ,  o r d a  t im s a h  v a r .  Ö l ü m  ş e k l i  
b e l l i.  B u  t a r a f a  k a ç t ın ,  a s l a n  v a r .  Y a n i m u t l a k a  b ir  t a n e s in i s e ç m e n  l a z ım .  H a n g i ş e k il d e  
ö l m e k  is t e r d in ?  O  a n d a  “ b u n u  m u ,  ş u n u  m u ,  h a n g i ş e k il d e  ö l e y im ”  h â l e t in d e  ik e n  o  h â l in e ;  
d e h ş e t  d e n il iy o r .  Ö l ü m d e n  ö l ü m ü  s e ç m e k ;  d e h ş e t t ir .
(I)
D e l a l e t  
1 .  E ğ e r  b ir  t e v a f u k  is e ,  d e l a l e t  d e n il m e z ;  f a k a t  h a f î b ir  îm a  o l u r .  
E ğ e r  ik i c ih e t  il e  a y n ı m e s ' e l e y e  t e v a f u k  g e l s e ,  îm a d a n  r e m iz  d e r e c e s in e  ç ık a r .  
E ğ e r  ik i- ü ç  c ih e t l e  a y n ı m e s ' e l e y e  g e l s e  iş a r e t  o l u r .  
E ğ e r  m a â n î- i e l f a z ,  iş a r a t - ı h a r f iy e y e  m ü n a s ib  g e l s e  v e  iş a r e t l e  b a h s e d il e n  in s a n l a r ın  a h v a l i o  
m a n a y a  m u t a b ık  v e  m u v a f ık  o l s a ,  o  iş a r e t  o  v a k it  d e l a l e t  d e r e c e s in e  ç ık a r .  
E ğ e r  a l t ı- y e d i v e c ih l e  t e v a f u k l a  b e r a b e r ,  m a n a - y ı k e l im a t  iş a r e t - i h a r f iy e y e  m u v a f ık  g e l s e  v e  
m u k t e z a - y ı h a l e  d e  m u t a b ık  o l s a ,  o  d e l a l e t  o  v a k it  s a r a h a t  d e r e c e s in e  ç ık a r .
2 .  E m a r e - Î m a - R e m iz  ( R u m u z ) - İ ş a r e t ,  D e l a l e t ,  S a r a h a t . . .  h a f if t e n  k u v v e t l iy e ,  g iz l id e n  a ç ığ a  
d o ğ r u . . .
1-Sikke-i Tasdik-i Gaybi:159, 2-(III)
51D e l il
İ l m i o l a r a k  is p a t l a n m ış  m e s e l e d ir .  M e s e l a  e l m a y ı h a v a y a  a t a r s a n  y e r e  d ü ş e r  il m id ir .  K im s e  
it ir a z  e d e m e z  o  y ü z d e n  z a h ir e  b a k a r  â f â k id ir .  D e l il ,  a k l î ç ık a r ım l a r d ır  ( y a n i t a s a v v u r î  
ç ık a r ım l a r ) .  N e s n e  v e  v a s ıt a  v e  v e s ik a  v e  s e n e t t e n  e l d e  e d il e n  a k l î ç ık a r ım l a r d ır .  B u n a  k im s e  
it ir a z  e d e m e z .  A k ıl d a  ö n e r m e l e r  v e  h ü k ü m l e r d ir .  S u  1 0 0  d e r e c e d e  k a y n a r  s ıf ır ın  a l t ı e k s i  
d e r e c e d e  d o n a r  b u n a  k im s e  it ir a z  e d e m e z .  M e s e l a  P e y g a m b e r im iz e  p e y g a m b e r l iğ in d e n  ö n c e  
M u h a m m e d - ü l  E m in  d e n il iy o r d u .  O n u n  d o ğ r u l u ğ u n a  b u  d e l il d ir .  M u c iz e  g ö s t e r m e s i  
b ü r h a n d ır .  İ k is in i c e m ’ e d in c e  ü m m e t in  b u n u  k a b u l  e t m e s i h ü c c e t  o l u r .  
T a s a v v u r d a  d e l il l e r  v a r ,  ç ü n k ü  d ü ş ü n c e l e r ,  b il g il e r ,  m a l u m a t l a r  v a r .  B ü r h a n  t a a k k u l d e d ir .  
H ü c c e t  d e  t a s d ik t e d ir .  H ü c c e t ;  d e l il  v e  b ü r h a n ın  k â ğ ıd a ,  b e l g e y e  d ö n ü ş m ü ş  h a l id ir .  K a b u l - ü  
ü m m e t e  h ü c c e t  d e n il ir .  H e r  d e l il ,  h e r  b ü r h a n ,  k a b u l - ü  ü m m e t  d e ğ il d ir .  A m a  k a b u l - ü  ü m m e t  
o l m u ş a  h ü c c e t  d e n il ir .  k ü l l iy a t t a  d e l il  o k u y u n c a ,  t a s a v v u r  g e l e c e k  a k l ın a .  B ü r h a n  o k u y u n c a ,  
t a a k k u l .  H ü c c e t  o k u y u n c a ,  t a s d ik  g e l e c e k  a k l ın a .  H ü c c e t ;  d iğ e r  ik is in i c e m ’ e t m iş ,  ü n iv e r s it e  
d ip l o m a s ı g ib i.  K a b u l - ü  ü m m e t  o l m u ş .  B u n u n  z ıd d ı o l a m a z  d iy e c e k s in .  H ü c c e t  ü n iv e r s it e  
d ip l o m a s ı g ib i,  h ü c c e t  t a s d ik t e  d iy o r u z  a m a  t a s d ik  t a a k k u l d e k i b ü r h a n ı d a  k u l l a n ıy o r ,  
t a s a v v u r d a k i d e l il i d e  k u l l a n ıy o r .
H ü c c e t ;  b ir  id d ia n ın  d o ğ r u l u ğ u n u  is p a t  iç in  g ö s t e r il e n  r e s m î v e s ik a  v e  s e n e t t ir .  M e s e l a  s e n in  
s u  s a y a c ın d a  ş u  k a d a r  s u  k u l l a n d ın  d i y e  f a t u r a  ç ık a r ıy o r l a r .  N e r d e  k u l l a n d ım  y a ?  G e l  b a k ,  
ö y l e  b ir  ş e y  y o k .  E v d e  s u  d e p o s u  y o k .  O n  t o n  k u l l a n d ın  d iy o r .  H a n i n e r d e ?  S a y a ç t a n  ç ık a n  
k â ğ ıt .  K im s e  s a y a c a  it ir a z  e d e m e z .  B u  k a b u l - ü  ü m m e t  o l m u ş .  O r t a d a  b ir  ş e y  y o k  a m a  f iş  
ç ık ın c a ,  k a b u l - ü  ü m m e t  o l m u ş .  B u  f iş ,  s u y u  k u l l a n d ığ ın ı g ö s t e r iy o r .  O n  t o n  s u y u  
g ö s t e r e m e z s in .  A l a m e t i n e d ir ?  N e r d e n  b il e c e ğ iz  k i s u y u  k u l l a n m ış s ın ?  S u  s a y a c ın d a k i k â ğ ıt  
k a b u l - ü  ü m m e t t ir ,  ç ık t ığ ın ı g ö s t e r iy o r .  H a k ik a t e n  b e n d e n  a k m ış  m ı?  M u s l u ğ u  a ç ,  b a k ,  a k ıy o r .  
O  k a d a r  k u l l a n d ığ ın ı h ü c c e t  k â ğ ıt t ır .  S u y u n  g e l d iğ in e  d e  d e l il   m u s l u ğ u n  a k m a s ıd ır .  K a b u l  
e t m e n  b ü r h a n d ır .  H ü c c e t :  N e s n e  v e  v a s ıt a  m a k a m ın d a d ır .  D e l il  is e ;  n e s n e  il e  y a n i h ü c c e t  il e  
e l d e  e d il e n  a k l î ç ık a r ım l a r .  Y a n i:  H ü c c e t  e l  il e  t u t u l u r ,  g ö z l e  g ö r ü l ü r  b ir  v e s ik a  ik e n ,  d e l il  d a h a  
z iy a d e  z ih in d e k i v e  a k ıl d a k i ö n e r m e l e r d ir ,  h ü k ü m l e r d ir .
İ m a n  e d e n l e r  A l l a h ’ ın  v a r l ığ ın a  t a t m in  o l a c a k  k a d a r  d e l il  b u l d u k l a r ın d a n  in a n ıy o r  d e ğ il ,  
in k â r  e d e n l e r  d e  A l l a h ’ a  im a n  e t m e y e  d e l il  b u l a m a d ık l a r ın d a n  im a n  e t m iy o r  d e ğ il l e r .  E ğ e r  
s e n in  n iy e t in  b o z u k s a ,  s a r ih  d e l il  im a  o l u r ,  r e m iz  o l u r ,  iş a r e t  o l u r ,  e ğ e r  A l l a h ’ a  im a n  e t m e y e  
n iy e t in  v a r s a ,  iş a r e t l e r  d e l il  o l u r .  İ m a n  e t m e d e  il k  ö n c e  d e l il e  b a k m a z ,  n iy e t e  b a k a r .  S e n  m i  
b e n i s e v m e y e  k a r a r  v e r d in ,  o n  t a n e  s e b e b  b u l u r s u n .  S e n  m i b e n i s e v m e m e y e  k a r a r  v e r d in ,  
y ir m i t a n e  s e b e b  b u l u r s u n .
(I)
D e m e k - E l h a s ıl
İ k is i d e  n e t ic e y i g ö s t e r ir l e r .
(II)
D e v e r a n
1 .  D e v e r a n  il e  t a b ir  o l u n a n  v ü c u d d a  v e  a d e m d e  ik i ş e y in  m u k a r e n e t iy l e  b ir i ö t e k is in e  il l e t  v e  
m e ' h a z  v e  m e n ş e '  z a n n o l u n m a s ı. . .  
2 .  K ış  y a z ,  g e c e  g ü n d ü z ü n  d e v e r a n ı. . .
521-Muhakemat:89, 2-Sözler:244
D ik k a t
1 .  N a z l a n a n  v e  is t iğ n a  g ö s t e r e n  n a z e n in l e r in  m e h ir l e r i d ik k a t t ir .  
2 .  N a z l a n a n  v e  is t iğ n a  g ö s t e r e n  n a z e n in l e r in  m e h r in i v e r e c e k s in ,  a r t t ır a c a k s ın  k i,  k e n d is in i  
s a n a  g ö s t e r s in .  B e d e l i d ik k a t t ir .  R is a l e - i N u r d a k i m a n a l a r ın d a  m e h r i y a n i f iy a t ı d a  d ik k a t  
l a t if e s in i a k t if  e d e c e k s in .  R is a l e - i N u r ’ u  a n l a m ıy o r s u n ?  B e d e l  ö d e m iy o r s u n  d a  o n d a n .  K ız  
a l ır k e n  b ir  n ik a h  y a p a c a k s ın ,  n ik a h t a  m e h ir  v a r .  B ir  d e  ia ş e s in i y ü k l e n iy o r s u n .  İ a ş e s in i  
y ü k l e n e c e k s in  y a n i m e h r in i v e r e c e k s in .  R is a l e - i N u r u  a n l a m a n ın  d a  m e h r i d ik k a t t ir .  D ik k a t  
d e y ip  g e ç m e ,  “ d ik k a t ”  b ir  l a t if e d ir .  O n u  a k t if  e d e c e k s in .  M a n a n ın  d a  b iz e  g e l m e s in in  f iy a t ı  
M ih r i “ d ik k a t ”  l a t if e s id ir .  D ik k a t  v e r e c e k s in .  S o k a k t a  “ d ik k a t  e t ”  m a n a s ın d a  k u l l a n ıl a n  b ir  ş e y  
d e ğ il d ir .  İ ş t e  m e v c u d a t a ,  m e s e l a  ş u  ç i ç e ğ e  b a k t ığ ım ız  z a m a n  b il iy o r u z  k i o  ç iç e k l e  A l l a h ’ ın  
b ü t ü n  e s m a  v e  s ıf a t ı il a h is i t a m ,  m ü k e m m e l ,  e k s ik s iz  o l a r a k  t e c e l l i e d iy o r .  B iz  o n a  “ d ik k a t ”  l e  
b a k t ığ ım ız  z a m a n  d iğ e r  d o n a n ım l a r ım ız l a  b e r a b e r ,  r u h u m u z u  h a p s e t t iğ im iz  k a y ıt t a n  
ç ık a r m ış  o l u y o r u z .  Z a t e n  o  ç iç e k  A l l a h ’ ın  t e k v in i a y e t i o l d u ğ u  iç in  m ü k e m m e l  v e  e k s ik s iz .  B iz  
a k ıl  y o l u y l a  in t ik a l  e d e b il d iğ im iz  k a d a r  in t ik a l  e d iy o r u z .  A m a  a s l ın d a  a k ıl  v e  d ik k a t  
a n a h t a r ıy l a  o r a y ı a ç ıp ,  s e r b e s t  b ır a k m a l ıy ız  k i a r a l a r ın d a k i il iş k i m ü k e m m e l  o l s u n .  Z a t e n  
g e l e n  t a m  g e l iy o r .  A m a  “ b u  ç iç e k t ir ,  b u  o t t u r ,  b u  s a m a n d ır ”  d iy e  k a y ıt l ı d e ğ il ,  iş t e  o  z a m a n  o  
ç iç e ğ in  h a k ik a t iy l e  m u h a t a p  o l m u ş  o l u r .
N u r  t a l e b e l e r in  k a f a s ın d a  b ir  “ d ik k a t ”  l a t if e s i v a r .  N u r  t a l e b e l e r in e  b u  s e b e p t e n  d o l a y ı h e r  
ş e y i o k u t t u r a m a z s ın ,  h e r  ş e y i s e y r e t t ir e m e z s in .  Ç ü n k ü  o n u n  o  s is t e m i a k t if ,  “ d ik k a t  l a t if e s i  
s is t e m i. ”  D ik k a t  ö y l e  k u r u  l a f  d e ğ il ,  l a t if e d ir .  O  c a n l ı o l u r s a  h e m  d e r s l e r i c a n l ı d in l e r s in ,  h e m  
d e r s l e r i c a n l ı o k u r s u n ,  h e m  d e  b u  m e s e l e y i c a n l ı ç ö z e r s in .  D ik k a t ,  h e r  ş e y i m a k a m ın a  
k o y u y o r .  M is a l  b ir  m e m u r a  ç e ş it l i m e v z u l a r a  a it  d o s y a l a r  v e r iy o r s u n u z  v e  b u n l a r ın  h e p s i b ir  
d e p o y a  y ı ğ ıl s a ,  l a z ı m  o l a n  d o s y a y ı o n l a r ın  a r a s ın d a n  b u l m a k  z o r  o l u r .  D ik k a t  l a t if e s i h e r  
d o s y a y ı a y r ı a y r ı t a s n if  e d iy o r  y a n i m e v z u l a r a ,  k iş il e r e  g ö r e  a y ır ıp  is t if  e d iy o r .  İ ş t e  b u  d ik k a t  
l a t if e s i n u r c u y a  d iy o r  k i:  H e r  ş e y i s e y r e t m e ,  h e r  ş e y i o k u m a .  H e r  ş e y i s e y r e d e n in  t a h a y y ü l ü ,  
h e r  ş e y i o k u y a n ın  t a s a v v u r u  b o z u k  o l u r .  O n d a n  s o n r a  g e n e l l e m e y e  b a ş l a r ,  “ b e n  h e p  
b o z u ğ u m ”  d e r .  B o z u k  d e ğ il s in .  
D ik k a t  g ö z ü ,  k u l a ğ ı a ç m a k  d e ğ il . . .  D ik k a t in  iç in d e  o l a n l a r :  1 - İ h l a s ,  2 - S a d a k a t ,  3 - H iz m e t ,  4 -
T a k v a  ( T a k v a ;  T e r k - i k e b a ir  &  D e f - i m e f a s id ) ,  5 - İ ç t in a b - ı k e b a ir .  B u  b e ş in in  c e m i d ik k a t t ir ,  
d ik k a t  b ö y l e  in k iş a f  e d e r .
3  D ik k a t  m e h ir in i v e r ip  k e l a m  il e  n ik a h l a n ır s a k  d o ğ a n  ç o c u k l a r  m a n a l a r d ır .  B iz im  b e k a m ız  o  
ç o c u k l a r ım ız l a  o l a c a k . . .
1-Muhakemat:84, 2-(I), 3-(III)
D im a ğ
1 .  K a l b d e n  m a k s a d ;  s a n e v b e r î ( ç a m  k o z a l a ğ ı g ib i)  b ir  e t  p a r ç a s ı d e ğ il d ir .  A n c a k  b ir  l a t if e - i  
R a b b a n iy e d ir  k i,  m a z h a r - ı h is s iy a t ı,  v ic d a n ;  m a ' k e s - i e f k â r ı,  d im a ğ d ır .
2 .  H a d s iz  t e l s iz  t e l g r a f  v e  t e l e f o n l a r ın  s a n t r a l  d e n il e n  m e r k e z i m is il l ü ,  k â in a t ın  b ir  n e v i  
m e r k e z - i m a n e v îs i.   
3 .  İ m a n ın  y e r i k a l b d ir ;  d im a ğ  is e  o l u y o r  m a ' k e s - i n u r - u  im a n .  
534 .  D im a ğ d a  m e r a t ib  v a r ;  b ir b ir iy l e  m ü l t e b is ,  a h k â m l a r ı m u h t e l if .  E v v e l  t a h a y y ü l  o l u r ,  s o n r a  
t a s a v v u r  g e l ir ,  s o n r a  g e l ir  t a a k k u l ,  s o n r a  t a s d ik  e d iy o r ,  s o n r a  iz ' a n  o l u y o r ,  s o n r a  g e l ir  il t iz a m ,  
s o n r a  it ik a d  g e l ir .  
İ t ik a d ın  b a ş k a d ır ,  il t iz a m ın  b a ş k a d ır .  H e r b ir in d e n  ç ık a r  b ir  h a l e t :  S a l a b e t  it ik a d d a n ,  T a a s s u b  
il t iz a m d a n ,  im t is a l  iz ' a n d a n ,  t a s d ik t e n  il t iz a m ,  t a a k k u l d e  b ît a r a f ,  b îb e h r e  t a s a v v u r d a .  
T a h a y y ü l d e  s a f s a t a  h a s ıl  o l u r ,  m e z c in e  e ğ e r  o l m a z  m u k t e d ir .  B â t ıl  ş e y l e r i g ü z e l  t a s v ir  e t m e k ,  
h e r  d e m d e .  S a f i o l a n  z ih in l e r i c e r h d ir ,  h e m  id l â l i.
5 .  D i m a ğ d a k i s is t e m  ik i y ö n l ü  ç a l ış ı y o r . .  " m a k e s - i e f k a r ” . .  y a n i d im a ğ d a n  v ic d a n a  in e n  
y ö n . . d ış a r ıd a n  iç e r i y e  y ö n ü  t a n ım l ıy o r . .  D im a ğ   d u y g u l a r  v a s ıt a s ı il e  h a r iç t e n  a l d ık l a r ın ı il m e  
d ö n ü ş t ü r ü r …g ü n e ş  p a n e l in in  g ü n e ş  e n e r j is in i e l e k t r iğ e  d ö n ü ş t ü r m e s i g ib i. .  d im a ğ ın  y e d i  
m e r t e b e s in i g e ç e n  e f k a r  v ic d a n a  v ic d a n d a k i z ih n e  in e r . .  b ir d e  “ m a k e s - i n u r u  im a n ”  t a n ım ı  
v a r  k i;  iç e r d e n  d ış a r ıy a  ç ık a n  y ö n ü  t a n ım l ıy o r .  V ic d a n d a n  ç ık a n  im a n ın  z iy a s ı d im a ğ a  g e l ir  
n u r a  in k il a b  e d e r  v e  k a in a t ı o  im a n  n u r u  il e  m ü ş a h e d e  e d e r . .  
D im a ğ ın a  K u r ’ a n  v e y a  s u h u f  in d i m i?  B u  d im a ğ ı ik s ir l e d i m i?  İ k s ir l e d i.  İ n ş a  e t t i m i?  
İ k s ir l e n ip  in ş a  o l a n  a k ıl ,  k a l b i m a y a l a y a r a k  ih y a  e d iy o r .  B u  s e f e r  b u  d ö n ü y o r  i m a n  o l u y o r .  B u  
k a l p t e k i m a y a l a n ıp  ih y a  o l a n  im a n  z iy a s ı d im a ğ a  t e k r a r  g e r i g e l iy o r .  D im a ğ d a  b u  im a n  z iy a s ı  
n u r a  d ö n ü ş ü y o r .  S u r e t l e r  d im a ğ d a  k a n u n iy e t l e r e  d ö n ü ş ü y o r .  S e s  s u r e t t ir .  D im a ğ d a  
k a n u n iy e t e  d ö n ü ş t ü .  K a l p t e  h a k ik a t a  d ö n ü ş t ü .  R u h t a  m a h iy e t e  d ö n ü ş t ü .  D im a ğ  d ış a r ıd a n  
g e l e n l e r i k a n u n iy e t e  ç e v ir iy o r .  K a l p  b u n u  h a k ik a t a  d ö n ü ş t ü r ü y o r .  R u h  o n u  m a h iy e t e  
d ö n ü ş t ü r ü y o r .  D im a ğ ,  k â in a t t a k i t e k v in i a y e t l e r i h e m  m a n a y a  h e m  k e l a m a  d ö n ü ş t ü r ü y o r .  
İ k s ir l e n ip  in ş a  o l a n  v e  it ik a d a  ç ık a n  b ir  d im a ğ ,  k a l b i m a y e l e y ip  ih y a  e d e r e k  im a n  o l u y o r .
A l l a h ’ ın  s u b u t i s ıf a t ın d a n  g e l e n  İ l im ,  İ r a d e ,  K u d r e t i t a z a m m u n  e d e n  K e l a m - ı İ l a h id e n  g e l e n  
a y e t l e   d im a ğ ım ız  ik s ir l e n ip  in ş a  o l u y o r  v e  k a l b im iz e  b a l l a r  b a l ın ı ü r e t iy o r  v e  k a l b  m a y e l e n ip  
ih y a  o l u y o r .  İ l im ,  İ r a d e ,  K u d r e t i t a z a m m u n  e d e n  K e l a m - ı İ l a h i,  D im a ğ ım ız ı ik s ir l e y ip  in ş a  
e d e r .  D im a ğ ım ız  ik s ir l e n ip  in ş a  o l u n c a ,  it ik a d  o l u r .  S o n r a  o  it ik a d  a ş a ğ ı in e r ,  k a l b i m a y e l e y ip  
ih y a  e d ip ,  im a n  z iy a s ı o l u r .  İ m a n ın  n u r u  o l m a z .  İ m a n ın  k e n d is i z iy a d ır .  O  z iy a  o l a n  im a n  
d im a ğ ı n u r l a n d ır ır .  N u r  d e y in c e  d im a ğ a  g e ç e c e ğ iz ,  z iy a  d e y in c e  k a l b e  in e c e ğ iz .  O  im a n ın  
z iy a s ı d im a ğ ı im a n ın  n u r u y l a  n u r l a n d ır ır .  İ m a n ın  z iy a s ıy l a  d im a ğ d a  im a n ın  n u r u  o l u r .  O  
im a n ın  n u r u y l a  v e  im a n ın  z iy a s ıy l a  k a i n a t t a k i s u b u t i s ıf a t t a n  o l a n  v e  İ r a d e - i İ l a h iy e d e n  g e l ip  
e v a m ir - i t e k v in iy e y i t a z a m m u n  e d e n  o  “ v e  m in  â y â t in â ”  K u r a n ’ ın  t a r if iy l e ;  e l m a ,  a r m u t ,  k e d i,  
k ö p e k  a y e t l e r in i o k u m a  m a k a m ın a  ç ık ıy o r s u n .  N a s ıl  ç ık ıy o r s u n ?  K u r a n ’ l a  ih y a  v e  in ş a  o l u p  
ik s ir l e y ip  m a y e l e n d iğ in  iç in .  K u r a n ’ l a  in ş a  v e  ih y a  o l u p  ik s ir l e y ip  m a y e l e n d iğ in  iç in  ir a d e  
s ıf a t ın d a n  g e l e n  a y a t - ı t e k v in iy e  o l a r a k  if a d e  e d il e n  ş u  k a in a t t a k i m e v c u d a t ı o k u m a  
m a k a m ın a  ç ık ıy o r s u n .  S o n r a  b u  d im a ğ ,  k â in a t t a k i t e k v in i a y e t l e r i h e m  m a n a y a  h e m  k e l a m a  
d ö n ü ş t ü r ü y o r .  Y a n i D im a ğ  d ış a r ıd a n  g e l e n l e r i k a n u n iy e t e  ç e v ir iy o r .  K a l p  b u n u  h a k ik a t a  
d ö n ü ş t ü r ü y o r .  R u h  is e  o n u  m a h iy e t e  d ö n ü ş t ü r ü y o r .
D im a ğ  k a l b d e k i im a n a  k a l k a n  v a z if e s i g ö r ü y o r  b e k ç il ik  y a p ıy o r . .  n e y l e  y a p ıy o r  b u n u ?  f ik ir  
il e . . f ik ir  il e  d im a ğ  d iy o r . .  D im a ğ  b ir  s a n t r a l d ir  o n s e k iz b in  a l e m i b ir b ir in e  b a ğ l a y a n  b ir  
m e r k e z d ir ,  b ir  k a v ş a k t ır .  N a s ıl  k i b iz l e r  G ü n e ş  e n e r j is in i d e p o l a d ık t a n  s o n r a  b u z d o l a b ın ın   
s o ğ u t u c u  ö z e l l iğ i a k t if  e d e b il iy o r s a k  b u  d e m e k t ir  k i z ıt  o l a n l a r ı b ir b ir in e  d ö n ü ş t ü r e  d e  
b il iy o r u z . .  A y n e n  ö y l e  d e  d im a ğ d a  o n s e k iz  b in  a l e m d e n  a l d ığ ın ı d e ğ iş t ir e r e k  v e y a  
d e ğ iş t ir m e d e n  d ö n ü ş t ü r e b il iy o r .  D im a ğ  s e v k  v e  ş e v k  d a h il  o l m a k  ü z e r e  a l d ık l a r ın ı h e p s in i  
o n s e k iz b in  a l e m e  u y g u n  f o r m a t a  ç e v ir iy o r .
D im a ğ ın  h a k ik a t ı l e v h - i m a h f u z d a ,  m a h iy e t i t e k v in d e d ir .  D im a ğ  ih t iy a r a  v ic d a n  ir a d e y e  
b a k m a s ı h a s e b iy l e  d im a ğ  il e  g id e n  k u r b iy e t e  v ic d a n  il e  g id e n  a k r e b iy e t e  g id e r .  B ir in c i y o l  
f e l s e f e  ik i n c i y o l  n ü b ü v v e t .  D im a ğ  v ü c u d  m e r a t ib in d e  k a l b d e n  ü s t ü n d ü r .  L e v h - i M a h f u z a  
b a k a r .  Ç ü n k ü  d im a ğ  k a l b in  n e y i iş l e y e c e ğ in i b il m e s i g e r e k ir  k i o n a  g ö r e  ç e v ir s in .
54D im a ğ ' d a  E m r - i n is b i v e  E m r - i it ib a r i  v a r d ır .  Z a m a n  v e  m e k a n ı a y ır a n  o n a  t e s ir  e d e n  v e y a  
t e s ir in  d e  k a l a n  d im a ğ d ır .  D im a ğ a  g ir e n  h e r ş e y i d im a ğ  k u l l a n ır .  V ü c u d  a l e m l e r in d e  k a r ş ıl ık  
b u l m a z s a ,  a d e m  a l e m l e r in d e  k a r ş ıl ığ ın ı m u t l a k a  b u l a c a k t ır .  D im a ğ  v ü c u d  a l e m l e r in in  il iş k i  
v e  ç e l iş k is in i ç ö z ü y o r .  D im a ğ ın  ü ç  m e r t e b e s i v a r  f ir a v u n ,  n e m r u d ,  ş e d d a d .  D im a ğ  a l e m l e r i  
d e ğ iş t ir e n d ir  d ö l l e y e n d ir .  V a h y e  il k  m u h a t a b  d im a ğ d ır .  D ö l l e y e n  d ö l l e n e b il ir . .  H e r  ş e y  O ’ d u r  
d iy e n  d im a ğ d ır .  D im a ğ  t e f e k k ü r e  v e s il e d ir .  N e y i d ü ş ü n ü y o r s a n  o  s u n  v e  o r d a s ın …
İ n s a n  k ü ç ü k  b ir  k a i n a t t ır .  K a in a t  is e  b ü y ü k  b ir  in s a n  is e  in s a n  c ü z iy y e t e n  ç ık ıp  k ü l l il e ş e b il ir .  
b u  d e m e k t ir  k i D im a ğ  il e  in s a n  l e v h - i m a h f u z a  g ir e b il ir  v e  l e v h - i m a h f u z  o l a b il ir .  Y a n i  
k u r a n d a n  v a h y i k u r a n a  g e ç e b il ir .  K u r a n  iç in  c e b r a il  a . s .  g e r e k  v a r  a m a  v a h y i k u r a n a  m u h a t a p  
s e n s in .  y a n i in s a n  İ ş a r a t - ü l  İ c a z  1 7  d e  a n l a t ıl d ığ ı ü z e r e  m a d d i v e  m a n e v i c ih a z a t ın ı ş ü k r ü  
ö r f id e  k u l l a n ır s a  in b is a t  v e  in k iş a f ı h a d s iz  o l u r .
C e b r a il  a . s . ’ ın  P e y g a m b e r im iz i s ık m a s ın ın  b a t ın d a k i k a r ş ıl ığ ı l e v h - i m a h f u z u n  a ç ıl m a s ı  
d e m e k t ir .  D im a ğ ın ın  l e v h - i m a h f u z  o l m a s ı d ir e k  v a h y e  m u h a t a b  o l m a k  m a n a s ın a d ır .  n a s ıl  
r u h d a n  a z r a il in  a y r ıl m a s ı r u h u  s e r b e s t  b ır a k ıy o r .  C e b r a il  a . s .  o n u  s ık m a s ı d im a ğ ın  l e v h - i  
m a h f u z l a ş m a s ı d e m e k t ir .  
1-İşarat-ül İcaz:77, 2-Mektubat:443, 3-Sözler:732, 4-Sözler:706, 5-(I)
D ir a y e t
M a z iy i k u l l a n ıp ,  g e l e c e ğ e  b a k a r a k ,  h a l d e  d u r m a k t ır  d ir a y e t . .  M a z iy l e  g e l e c e ğ e  b a k m a n ın  
h a l d e k i e y l e m  h a l id ir  d ir a y e t . .  M e s e l a  s e n  g e ç e n  h a f t a  b ir  k r iz ,  s ık ın t ı g e ç ir m iş t in  o  a n d a  b ir  
ş e k il d e  a t l a t t ın  s ık ı n t ıy ı y a d a  ö l e c e ğ in i z a n n e t t in  a m a  ö l m e d in  ş u a n  v a r s ın . .  Ş im d i o  s ık ın t ı  
s e n i ö l d ü r d ü  m ü ?  y o k  b u g ü n  v a r s ın . .  D e m e k  k i ş im d ik i s ık ın t ı d a  ö l d ü r e m e y e c e k  
d iy e b il m e k t ir  d ir a y e t . . .
V ic d a n ın  d ö r t  u n s u r u n u n  il k i o l a n  İ r a d e n in  v a z if e s i;  İ b a d e t u l l a h t ır .  İ n s a n d a  b a s ir e t i n e t ic e  
v e r ir .  Z ih n in  is e  M a r if e t u l l a h t ır .  D ir a y e t i n e t ic e  v e r ir .  H is ’ s in  v a z if e s i M u h a b b e t u l l a h t ır .  
İ n s a n d a  f e r a s e t i n e t ic e  v e r ir .  L a t if e - i R a b b a n iy e n in  is e  M ü ş a h e d e t u l l a h t ır .  K e m a l a t ı n e t ic e  
v e r ir .
(I)
D e s is e
1 .  H e m  e y  ş e y t a n !  B â t ıl ı h a k  v e  m u h a l i m ü m k ü n  g ö s t e r e n  g a f l e t  v e  d a l a l e t  v e  s a f s a t a  v e  in a d  
v e  m u g a l a t a  v e  m ü k â b e r e  v e  iğ f a l  v e  g ö r e n e k  g ib i ş e y t a n î d e s is e l e r l e  ç o k  m u h a l a t ı in t a ç  e d e n  
in k â r  v e  k ü f r ü ,  o  b e d b a h t  in s a n  s u r e t in d e k i h a y v a n l a r a  y u t t u r m u ş s u n !
2 .  A z a z il  ş e y t a n ın  a s ıl  is m id ir . .  ş e y t a n ,  i b l is ,  h a n n a s  o n u n  s ıf a t l a r ıd ır .  İ b l is  d e s is e  v e r ir  d im a ğ ı  
k a r ış t ır ır ,  ş e y t a n  v e s v e s e  v e r ir  k a l b i k a r ış t ır ır ,  h a n n a s d a  r u h s a l  k a r ış ık l ık  y a p a r . . .
1-Sözler:188, 2-(I)
D o ğ r u
D u y g u l a r ım ız ın  b ü t ü n l ü ğ ü n d e k i a n l a y ış ım ız l a  g e r ç e ğ i b u l u p  o n u  d a  h a k ik a t ın a  
b a ğ l a y a b il m e ğ e   d o ğ r u  d e n ir .  Y e d i  d u y g u l a r ım ız ın  b ü t ü n s e l l iğ in i h a k ik a t a  b a ğ l a m a k  
d o ğ r u d u r .  E l m a  il e  b e n im  a r a m d a k i il i ş k iy e ;  b il im .  E l m a  il e  e s m a ,  A l l a h  a r a s ın d a k i il iş k iy e ;  
55il im .  İ k is in in  b ü t ü n l ü ğ ü n e ;  h a k ik a t .  B u  h a k ik a t ın  b e n d e k i t a n ım l a n m a s ı d a ;  a n l a y ış ım ız  
o l u y o r .  E l m a  il e  b i l im  y a p ıy o r u z .  S o n r a  il im  y a p ıy o r u z .  B il im  il e  il im  e l d e  e d in c e ,  h a k ik a t  
o l u y o r .  B u  h a k ik a t  ( e s m a )  il e  b iz  t a n ım l a n ır s a k ,  a ş k ın l ığ ım ız a  g e l ir s e k ,  b u  d o ğ r u l a r ım ız  
o l u y o r .  D o ğ r u  d ü ş ü n m e  b iç im in e  m a n t ık  d e n ir .  H a k ik a t  z ih n im iz d e  o l u ş u r .  
(I)
D u a
1 .  D u a  b ir  s ır r - ı a z îm - i u b u d iy e t t ir .  B e l k i u b u d iy e t in  r u h u  h ü k m ü n d e d ir .  Ç o k  y e r l e r d e  
z ik r e t t iğ im iz  g ib i,  d u a  ü ç  n e v id ir :  ( İ s t id a t  l is a n ıy l a ,  İ h t iy a c - ı f ıt r i l is a n ıy l a ,  İ h t iy a ç  d a ir e s in d e  
z îş u u r l a r ın  d u a s ıd ır )
2 .  D u a  b ir  ib a d e t t ir .  A b d ,  k e n d i a c z in i v e  f a k r ın ı d u a  il e  il â n  e d e r .  Z a h ir î m a k s a d l a r  is e ;  o  
d u a n ın  v e  o  ib a d e t - i d u a iy e n in  v a k it l e r id ir ,  h a k ik î f a id e l e r i d e ğ il .  İ b a d e t in  f a id e s i,  â h ir e t e  
b a k a r .  D ü n y e v î m a k s a d l a r  h a s ıl  o l m a z s a ,  " O  d u a  k a b u l  o l m a d ı"  d e n il m e z .  B e l k i " D a h a  d u a n ın  
v a k t i b it m e d i"  d e n il ir .
3 .  D u a ,  u b u d iy e t in  r u h u d u r  v e  h â l is  b i r  im a n ın  n e t ic e s id ir .  Ç ü n k i d u a  e d e n  a d a m ,  d u a s ı il e  
g ö s t e r iy o r  k i:  B ü t ü n  k â in a t a  h ü k m e d e n  b ir is i v a r  k i;  e n  k ü ç ü k  iş l e r im e  ıt t ıl a ' ı  v a r  v e  b il ir ,  e n  
u z a k  m a k s a d l a r ım ı y a p a b il ir ,  b e n im  h e r  h a l im i g ö r ü r ,  s e s im i iş it ir .  Ö y l e  is e ;  b ü t ü n  
m e v c u d a t ın  b ü t ü n  s e s l e r in i iş it iy o r  k i,  b e n im  s e s im i d e  iş it iy o r .  B ü t ü n  o  ş e y l e r i o  y a p ıy o r  k i,  
e n  k ü ç ü k  iş l e r im i d e  o n d a n  b e k l iy o r u m ,  o n d a n  is t iy o r u m .  İ ş t e  d u a n ın  v e r d iğ i h â l is  t e v h id in  
g e n iş l iğ in e  v e  g ö s t e r d iğ i n u r - u  im a n ın  h a l â v e t  v e  s a f îl iğ in e  b a k . .
4 .  D u a ;  k u l u n  d e r d in i b il d ir m e s i d e ğ il ,  o  d e r d in  d e r m a n ın ın  A l l a h  o l d u ğ u n u  b il m e s in in  
if a d e s id ir .  S e v m e y e n  in s a n  d u a  e d e m e z .  A l l a h  k a b u l  e t m e y e c e ğ i d u a y ı k u l u n u n  k a l b in e  il h a m  
e t m e z  d il i n e  v e r m e z .  D u a  d ü ş ü n c e n i k ıb l e s in e  k o y m a k  iç in d ir .  D u a  d o ğ r u  b il g il e r in  a r d ıs ır a  
R a b b in e  k a r ş ı s ır a l a n m a s ıy l a  t e f e k k ü r ü n ü ,  t e s l im iy e t in i,  a k l ın ı v e  t a s a v v u r u n u  k ıb l e s in e  
k o y m a k t ır .  K a l d ır  e l in i h e m e n ,  d im a ğ  d o ğ r u l a r ı d ü ş ü n m e y e  o t o m a t ik  b a ş l a r .  Ç ü n k i d u a  
b e d e n d e n  s ıy r ıl m a k t ır .  D u a  e t m e k  n a m a z  k ıl m a k t a n  z o r d u r .  B e d e n s e l  a h v a l d e n  k a l b  v e  
r u h u n  d e r e c e - i h a y a t ın a  g ir m e  f ır s a t ın ı s a n a  v e r ir  d u a . .  D u a  e t m e y e  b a ş l a d ık ç a  r u h  b e d e n e  
h a k im  o l m a y a  b a ş l a r .  N e l e r i R a b b i n e  s ö y l e m iş s e n  h e m e n  e n e r j iy e  d ö n ü ş ü r ,  is t e m e k  
c e v a b t ır . .
D u a ;  r u h a n i h a l e t e ,  h is s iy a t a ,  d u y g u y a ,  f ik r iy a t a ,  f iil iy a t a  e n e r j iy e  d ö n ü ş ü m  s ü r e c in in  
b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  D im a ğ  d u y a  k o r id o r  a ç a r ,  r u h a n i h a l e t  b u  k o r id o r d a  y ü r ü r .
M ü n a c a t t a  k u s u r u  d e r u h t e  e t m e k ,  ü z e r in e  a l m a k  v a r d ır .  D u a  d a  is t e k  v a r d ır .  M ü n a c a t  
z e m in d ir ,  ü z e r in e  b in a  d u a d ır .  D u a  d a h a  l a t if t ir ,  o n d a n  m ü n a c a t  d a h a  l a t if t ir ,  o n d a n  d a  
ü m m e t i ü m m e t i d e m e k  d a h a  l a t if t ir .  M ü n a c a t t a  ş a h s i b ir ş e y  is t e m e  y o k ,  z a t ın a  b e d e n in e  a it  
d e ğ il ,  r u h u n a  d in in e  a it  ş e y l e r  is t i y o r .  D u a n ın  h u s u s i o l a n  h a l i m ü n a c a t t ır .  D u a d a  
is t e d iğ im iz i b u l u y o r u z ,  m ü n a c a t t a  is e  n e c a t  b u l u y o r u z .  D u a  m ü l k ,  m ü n a c a t  m e l e k u t t u r .  
M ü n a c a t t a  k u l l u k l a  u b u d iy e t  v a r ,  u l a ş m a  v a r ,  t e s l im  v a r .  D u a  d a  ib a d e t  v a r ,  is t e k  v a r ,  
u b u d iy e t in  s ır r ı v a r d ır .  M ü n a c a t ın  s o n u n d a  m ir a c ı v a r d ır .  D u a  s u r e t ,  M ü n a c a t  s im a  g ib id ir .  
M ü n a c a t t a  R a b b in i t a n ım l a m a ,  t a v s if  v a r ,  k e n d in i if a d e  e t m e  v a r ,  u b u d iy e t  v e  k u l l u k  z e m in i  
k u r m a k  v a r d ır .  D u a n ın  iç in d e  m ü n a c a t  v a r d ır .
1-Mektubat:299, 2-Mektubat:301, 3-Mektubat:302, 4-(I)
D u y g u
561 .  C e n a b - ı  H a k  ş e m s in  h a r a r e t in i h a y a t ,  z iy a s ın ı ş u u r ,  z iy a d a k i r e n k l e r i d u y g u  g ib i y a p m ış  
o l s a . . .
2 .  D u y g u ,  b a r a j ,  h is  is e  b a r a j d a n  e l d e  e d il e n  e l e k t r ik ,  m il y a r l a r c a  c ih a z  ç a l ış t ır ır .  K u v a  - - >  H is  
- - >  D u y g u  - - >  F iil .  H is  v ü c u d - u  il m îd ir ,  d e p o d u r .  H is  a k t if  o l u n c a  v ü c u d - u  h a r ic îs i o l a n  
K u v a = E n e r j i ç ık ıy o r .  
L a t if e  e n  m e r k e z d ir .  O r a d a n  ç ık  y u k a r ıy a  K u v a .  Ç ık  y u k a r ıy a  H a s s e .  Ç ık  y u k a r ıy a  D u y g u .  G ö z ,  
k u l a k ,  b u r u n  v s  z a h ir  d u y g u l a r ım ız d ır  ( b u n l a r ı s ıf a t  o l a r a k  d ü ş ü n m e y in ,  ş a h i t  o l d u k l a r ım ız ) .  
B u n l a r ın  b ir b ir in d e n  ç ık m a s ı is e  ş ö y l e :  Ş a h it  o l d u ğ u m u z  d u y g u l a r d a n  ( g ö z ,  k u l a k  v s . )  m e s e l a  
b u  g ö z  b a k t ığ ı z a m a n  e t k il e n e n  d u y g u d a n  m e y d a n a  g e l e n  h is l e r  v a r .  K u l a k  d u y a r  b ir  d e  
k u l a k l a  b a ğ l ı h is l e r  v a r .  H is  k u l a k t a n  d a h a  a r k a d a ,  h a s s e  b u .  Y a n i d u y g u l a r  ç e k e r ,  h is  d e  
e t k il e n ir ,  k u v a y a  g ü c e  d ö n ü ş ü r .  R u h t a  l a t if e  o l u r .  D u y g u l a r l a  a l ır ız ,  h is l e r l e  in s a n  a k t if  o l u r .  
K u v a y l a  g ü ç  o l u r ,  l a t if e  il e  k a z a n ıl m ış  a h l a k  o l u r - z a n l a r  o l u r .  Y a n i;  D u y g u l a r l a  a l ır ız .  H is l e r l e  
a k t if  o l u r u z .  K u v v e  il e  g ü ç  o l u r u z .  L a t if e  il e  “ n iy e t - n a z a r - a h l a k  v e  z a n l a r ”  o l u ş u r .
B a k ıy o r u m ,  d u y u y o r u m ,  k o k l u y o r u m ,  t a t  a l ıy o r u m . . .  m e k â n / t e m a s  b u n l a r l a  e t k il e n m iy o r  
m u y u m ?  E t k il e n iy o r u m  b u n u n  a d ı H a s s e . . .  E t k il e n d ik t e n  s o n r a  g ü c e  d ö n ü ş ü y o r  m u ?  
T e f e k k ü r  v e y a  k o n s a n t r e . . . b u n u n  a d ı d a  K u v a …  B u  k u v a y ı y a p a  y a p a  b e n d e  f ıt r a t - ı s e n iy e ,  
ik in c i k a r a k t e r  o l u y o r  k i b u n u n  a d ı d a  L a t if e . . .  İ n s a n ı in ş a  e t m e  s e r ü v e n i.  İ n s a n ın  iç s e l  
a l e m in i in ş a  e t m e  y ö n t e m i.  B u r a d a  b a h s e d il e n  H a s s e  ( h is )  il e  v ic d a n d a k i H is  a y n ı ş e y  d e ğ il .  
M e s e l a  b it k is e l  h a y a t t a  g ö z  g ö r ü y o r  a m a  iç s e l  b ir  in ş a a  y o k .  Y a n i h a s s e l e r  ç a l ış m ıy o r .  H a s s e ;  
n e f is t e k i c ih a z l a r d ır ,  b e ş e r iy e t im iz .  D u y g u l a r  is e  c e s e d d e d ir .
3 .  Ş u u r  z iy a  is e ,  d u y g u  o n u n  y e d i r e n g id ir .  O  z a m a n  d u y g u  ş u u r u n  b ir  s ıf a t ıd ır .  d ış a r ıd a n  
iç e r iy e  s ır a l a m a  y a p ıl ır s a ;  d u y g u - h is - l a t if e . . .
1-Mesnevi-i Nuriye:124, 2-(I), 3-(III)
D ü n y a
1 .  Â l e m - i k e s if  o l a n  d ü n y a ,  â l e m - i l a t if  o l a n  â h ir e t  h e s a b ın a ,  
2 .  Ş u  d ü n y a ;  m u v a k k a t  b ir  t ic a r e t g â h  v e  h e r g ü n  d o l a r  b o ş a l ır  b ir  m is a f i r h a n e  v e  g e l e n  
g e ç e n l e r in  a l ış - v e r iş i iç in  y o l  ü s t ü n d e  k u r u l m u ş  b ir  p a z a r  v e  N a k k a ş - ı E z e l î' n in  t e c e d d ü d  
e d e n  ( h ik m e t l e  y a z a r  b o z a r )  b ir  d e f t e r i v e  h e r  b a h a r  b ir  y a l d ız l ı m e k t u b u  v e  h e r b ir  y a z  b ir  
m a n z u m  k a s id e s i v e  o  S â n i' - i Z ü l c e l a l ' in  c il v e - i e s m a s ın ı t a z e l e n d ir e n ,  g ö s t e r e n  â y in e l e r i v e  
â h ir e t in  f id a n l ık  b ir  b a h ç e s i v e  r a h m e t - i İ l a h iy e n in  b ir  ç iç e k d a n l ığ ı v e  â l e m - i b e k a d a  
g ö s t e r il e c e k  o l a n  l e v h a l a r ı y e t iş t ir m e y e  m a h s u s  m u v a k k a t  b ir  t e z g â h ı m a h iy e t in d e  g ö r d ü m .  
3 .  Ş u  d ü n y a n ın  b ir  ö m r ü  v e  ş u  d ü n y a d a k i K ü r e - i A r z ' ın  d a h i o n d a n  k ıs a  d iğ e r  b ir  ö m r ü  v e  
K ü r e - i A r z ' d a  y a ş a y a n  n e v ' - i in s a n ın  d a h a  k ıs a  b ir  ö m r ü  v a r d ır .  B u  b ir b ir i iç in d e  ü ç  n e v i  
m a h l u k a t ın  ö m ü r l e r i,  s a a t in  iç in d e k i d a k ik a ,  s â n iy e ,  s a a t l e r i s a y a n  ç a r k l a r ın  n is b e t i g ib id ir .  
N e v ' - i in s a n ın  ö m r ü ,  K ü r e - i A r z ' ın  ik i  h a r e k e t iy l e  h a s ıl  o l a n  m a l û m  e y y a m  il e  o l d u ğ u  g ib i;  
z îh a y a t ın  v ü c u d u n a  m a z h a r  o l d u ğ u  z a m a n d a n  it ib a r e n  K ü r e - i A r z ' ın  ö m r ü  is e  m e r k e z - i  
ir t ib a t ı o l a n  Ş e m s ' in  h a r e k e t - i m ih v e r iy e s iy l e  h a s ıl  o l a n  e y y a m  il e  o l m a s ı h ik m e t - i  
R a b b a n iy e d e n  u z a k  d e ğ il d ir .  V e  d ü n y a n ın  ö m r ü  is e  Ş e m s - ü ş  Ş ü m u s ' u n  h a r e k e t - i m ih v e r iy e s i  
il e  h a s ıl  o l a n  e y y a m  il e d ir .
4 .  D ü n y a  ö l d ü k t e n  s o n r a  â h ir e t  s u r e t in d e  d ir il m e z s e ,  b ü t ü n  n im e t l e r  n ık m e t l e r e  t a h a v v ü l  
e d e r l e r .  
5 .  A h ir e t t e n  ö n c e k i a l e m in  a d ıd ır .
576 .  K ü r e - i A r z ;  g ü n e ş  s is t e m in in  m e r k e z i,  D ü n y a ;  Ş e m s - i Ş ü m u s u n  m e r k e z id ir .  B u  k ü r e - i a r z  
d e n e n  f iz ik s e l  k ü t l e y e  a l e m e ,  o n s e k iz b in  a l e m l e r  s in m iş ,  iç iç e  g ir m iş ,  b ir b ir i ü z e r in e  
b in d ir il m iş ,  b ir  g ü l  g o n c a s ı g ib i. .  iş t e  b u n l a r ın  s e n d e k i t e r e ş ş u h u  s e n in  d ü n y a n  o l u y o r . .  
V a r l ığ a  m a n a - y ı is m i il e  b a k m a  n is b e t in d e  a z a p  ç e k e c e k s in . .  v a r l ığ a  v ü c u d  r e n g i v e r m e ! . . .  
V a r l ık ,  h a k ik a t in  s u r e t id ir .  B u z  n e r e d e y s e  s u  o r a d a d ır .  O d u n  n e r e d e y s e  d u m a n - n u r  o r a d a d ır .  
D ü n y a  n e r e d e y s e  a h ir e t  d e  o r a d a d ır .  D ü n y a ,  a h ir e t in  s u r e t id ir . . .
1-Sözler:530, 2-Lem'alar:233, 3-Barla Lahikası 326, 4-Sözler:521, 5-(III), 6-(I)
D ü ş ü n m e k
D ü ş ü n m e k ;  o r a n ın  b u r a d a  k i h a k ik a t ın ı,  k a r a k o l l a r ın ın  ü s t ü n ü  a ç m a k t ır .  D ü ş ü n m e k  d ü n y a  
c in s in d e n  d e ğ il d ir .  D ü ş ü n m e k  ü r e t k e n l ik t ir  y o k u  v a r  e t m e k t ir .  O r a n ın  b u r a d a k i  
g ö r ü n t ü s ü d ü r  d ü ş ü n m e k .  O r a n ın  ik s ir  v e  m a y e s iy l e  b u r a y ı a ş ıl a m a k t ır  d ü ş ü n m e k .  K o n u ş m a k  
k a r ş ıy ı d ö l l e m e k t ir .  K o n u ş m a k  k a r ş ıy ı ik s ir  v e  m a y a l a m a k t ır .  S e n d e n  k e l a m l a r ın d a n  
d ü ş ü n c e l e r in d e n  b ir il e r i e t k il e n m iş s e  e ğ e r  o n u  m a y a l a m ış s ın  d e m e k t ir .  D in l e m e k  o n u  
b u r a d a  m is a f ir  e t m e k  d e m e k t ir .   K e n d in e  v e  h a y a t a  ç o k  s o r u  s o r m a k  d ü ş ü n m e k t ir  
d ü ş ü n m e y e  s e b e b t ir .  D ü ş ü n m e k l e  a n c a k  k e n d i iç s e l  a l e m in e  g ir e r s in .  D ü ş ü n m e k  
m a l z e m e l e r i b ir  a r a y a  t o p l a m a k t ır .  D ü ş ü n m e k  t e f e k k ü r ü n  m a l z e m e l e r id ir .  T e f e k k ü r ;  o r a y a  
t a ş ın m a k t ır  k i k a f ir d e  d ü ş ü n m e k  v a r  a m a  t e f e k k ü r  y o k t u r ,  ş e y t a n d a  d a  y o k t u r .  H e r k e s  
d ü ş ü n ü r  a m a  t e f e k k ü r  e d e m e z .  T e f e k k ü r ;  K a l b in  y a n i v ic d a n  v e  a k l ın  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  
D ü ş ü n m e k  is e  d im a ğ ın  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r ,  d im a ğ ı e s a s  a l m a k t ır .  A s l ın a  b a k ıp  h a k ik a t ın a  
v a r m a k t ır  t e f e k k ü r .  D ü ş ü n m e k  is e  in s a n  e n d e k s l i b a k m a k t ır .  T e f e k k ü r  s e n i i ç e  t a ş ır ,  e n f ü s e  
d ö n d ü r ü r .  D ü ş ü n m e k  s e n i d ış ın a ,  h a r ic e  t a ş ır .  T e f e k k ü r ü n  n e t ic e s i iç s e l d ir .  D ü ş ü n m e n in  
n e t ic e s i d ış s a l d ır .  D ü ş ü n m e d e  iç s e l  y o k t u r ,  t e f e k k ü r d e  d e  d ış s a l  y o k t u r  a m a  iç s e l  o l d u ğ u  iç in  
d ış a r ıd a  e y l e m d e  g ö z ü k ü r .  T e f e k k ü r  iç e r iy e  t a ş ın m a k t ır .  D ü ş ü n m e k  d ış a r ıy a  t a ş ın m a k t ır .  
T e f e k k ü r ;  o r a y ı b u r a d a  y a ş a m a k t ır .  A k ıl l ı in s a n l a r a  m a h s u s t u r .  T e f e k k ü r  z a n n ın  z ıt t ıd ır .  
D ü ş ü n c e l e r  z a n l a r ı o l u ş t u r u r .  M a n a y ı h a r f iy l e  b a k a r s a  h ü s n - ü  z a n n a  d ö n ü ş ü r .  T e f e k k ü r  
h ü s n - ü  z a n n ı o l u ş t u r u r .  K a y n a k s ız ,  h a k ik a t s ız ,  m a n a y ı h a r f s iz  d ü ş ü n m e k  s u - i z a n n ı  
o l u ş t u r u r .  D ü ş ü n m e k  it ik a d d ır ,  T e f e k k ü r  im a n îd ir .  K o n u ş m a k  b u l u n d u ğ u n  y e r d e n ,  
b u l u n m a k  is t e d iğ in  y e r e  m a n e n  t a ş ın m a  y o l u  v e  y ö n t e m id ir .  K o n u ş m a k  o l m a k  is t e d iğ in  y e r e  
y ö n e l m e k t ir ,  g ir m e  y o l u d u r .
(I)
58K I S I M  6
E
E b e d
1 .  B iz  ö l d ü k t e n  s o n r a  b a ş l a y a c a k ,  b a ş ı v a r  s o n u  y o k .
.  N ih a y e t s iz ,  m ü n e z z e h e ,  e b e d e  b a k a r .  Y a r a t ıl d ık t a n  s o n r a k i h a l e  b a k ıy o r .
3 .  M a h l u k u n  d e v r e y e  g ir m e s i e b e d in  b a ş l a n g ıc ıd ır .  E z e l  h a d s iz e ,  E b e d  n ih a y e t s iz e  b a k a r .  E z e l  
e b e d i k a p s a r  b ir  n e v i a l t  k ü m e s i g ib i.  E b e d ;  e z e l in  t a a y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m e y e  b a ş l a d ığ ı,  
t e c e l l i v e  t e z a h ü r  e t m e  y ö n ü n e  d iy o r u z .  Y a n i e z e l i o l a n  b ir  z a t ın  t e c e l l i v e  t e z a h ü r  s o n u c u  
t a a y ü n  v e  t e ş a h h u s u n a  k o n u  o l a n  t a r a f ı e b e d  o l u y o r .  “ E z e l d e n  e b e d e ”  b ü t ü n  s is t e m in  ö z e t i  
o l a n  ik i k e l im e  a s l ın d a .  E z e l i o l a n  b ir  z a t ın  e b e d  o l a r a k  t e c e l l i v e  t e z a h ü r  e t m e s i. .  e b e d l e r i  
o r t a y a  ç ık a r m a s ı. .  “ K e l â m u l l a h ;  İ s m - i A ' z a m d a n ,  A r ş - ı A ' z a m d a n ,  r u b u b iy e t in  t e c e l l i- i  
a ' z a m ın d a n  n ü z u l  e d ip ,  e z e l i e b e d e  r a b t e d e c e k . . . ”  ( S : 3 0 8 )  d iy o r .  O  z a m a n  e z e l i e b e d e  r a b t  
e t m e  n o k t a s ı in s a n d ır .  Ç ü n k ü  o  K e l a m u l l a h  in s a n a  g e l iy o r .  E z e l in  e b e d e  d ö n ü ş t ü ğ ü  k a v ş a k  
in s a n .  İ n s a n  b ü t ü n  a l e m l e r i a l ıy o r  k e n d i it ik a d  v e  im a n ın a  g ö r e  e b e d e  k a l b  e d iy o r .  E z e l ;  e v v e l  
is m in e ,  E b e d ;  a h ir  is m in e  b a k a r .  E z e l ;  C e n a b - ı H a k k ın  g ö r m e k  is t e m e s in e ,  E b e d  is e  
g ö s t e r m e k  is t e m e s in e  b a k a r .  E z e l ;  O n d a k i b e n ’ e ,  E b e d ;  B e n d e k i O ’ y a  b a k a r .  E z e l ;  
S ü b h a n a l l a h a ,  E b e d ;  E l h a m d ü l il l a h a  b a k a r .
4 .  M e r k e z d e n  m u h it a  E z e l  ( Ş e f k a t - i m u k a d d e s e ,  m u h a b b e t - i m ü n e z z e h e ,  ş e v k - i m u k a d d e s ,  
s ü r u r - u  m u k a d d e s ,  l e z z e t - i m u k a d d e s ) .  M a h l u k a t ın  b il k u v v e  is t id a d l a r ı b il f iil e  y a n i k a b il iy e t e  
d ö n ü ş m e s in d e n  A l l a h ’ a  b a k a n  y ö n ü y l e  d e  E b e d  ( if t ih a r  v e  m e m n u n iy e t ) .  H iç l iğ in l e ;  
E z e l iy e t in i,  F a n il iğ in l e ;  E b e d iy e t in i f a r k  e d iy o r s u n .
1-(III), 2-(III), 3-(III), 4-(I)
E c e l
N e  il e  a h ir e t e  g e ç t in s e  o  s e n in  e c e l in d ir .  M e s e l a  k a n s e r ,  t r a f ik  k a z a s ı g ib i. .
(I)
E d il l e - i N u r iy e
E d il l e - i Ş e r ’ iy y e  d ö r t t ü r .  G e n e l  y ö n t e m  e d il l e - i ş e r iy e d ir .  H a s  y ö n t e m  e h l - i s ü n n e t  v e l  
c e m a a t in d ir .  N u r  c e m a a t in in  d o ğ r u l u k  ö l ç ü s ü :  E d il l e - i ş e r iy e n in  iç e r is in d e  o l a n  e d il l e - i  
n u r iy e d ir  k i;  E d il l e - i N u r iy e  d e  d ö r t t ü r :
•  L ü b b ü  b u l m a y a n  - - >  k ış ır  il e  m e ş g u l  o l u r .
•  H a k ik a t ı t a n ım a y a n  - - >  h a y a l â t a  s a p a r .
•  S ır a t - ı m ü s t a k im i g ö r e m e y e n  - - >  if r a t  v e  t e f r it e  d ü ş e r .
•  M u v a z e n e s iz  v e  m iz a n s ız  o l a n  - - >  ç o k  a l d a n ır ,  a l d a t ır .  ( M u h a k e m a t  4 9 )
59L ü b b ü  b u l a m a y a n ,  k ış ır  il e  m e ş g u l  o l u r :  b ö y l e  b a k t ı,  ö y l e  b a k t ı,  ş ö y l e  d e r s  y a p t ı,  b ö y l e  iz a h  
y a p t ı,  l ü g a t  v e r d i,  v e r m e d i,  ç iz d i h a t t a  s a r ı k â ğ ıt t a n  ( y a n i k it a p t a n )  o k u m a d ı,  b e y a z  k â ğ ıt t a n  
( d e f t e r d e  y a z ıl a n d a n )  o k u d u .  H a k ik a t i  t a n ım a y a n  h a y a l â t a  s a p a r :  g a y e - i h a y a l i o l m a y ın c a ,  
z ih in l e r  e n e l e r e  d ö n m e s in in  s e b e b i h a k ik a t i o l m a y ın c a ,  h a k ik a t  k e n d is i o l u y o r .  A l l a h ’ a  c c  
t a p m a z s a ,  k e n d is in e  t a p ıy o r .  O r t a s ı o l m a z .  İ m a n  v e  k ü f r ü n  o r t a s ı o l m a d ığ ı g ib i.  S ır a t - ı  
m ü s t a k im i g ö r e m e y e n ,  if r a t  v e  t e f r it e  d ü ş e r :  M u v a z e n e s iz  v e  m iz a n s ız  o l a n  ç o k  a l d a n ır ,  
a l d a t ır :  e l in d e  m e t r e  v e  k a n t a r ı o l m a y a n  a l d a n ır  v e  a l d a t ır .  Ö l ç ü s ü  y o k .  B u  d ö r d ü  a y n ı  
z a m a n d a  d im a ğ ,  k a l b ,  r u h  v e  f iil e  b a k ıy o r .
(I)
E h a d
1 .  V a h d e t  o l a n  s is t e m in  h e r  b ir ş e y d e  d e  b u l u n m a s ı.  Y a n i in s a n ın  b ü t ü n l ü ğ ü n ü n  h e r  ş e y i,  t e k  
h ü c r e d e  d e  b u l u n m a s ın a  d e n ir .  B u  ş a h s ı b il d ir m e z ,  s is t e m in  t ü m ü  h e r  ş e y i,  h e r  b ir  u n s u r d a  
g ö r ü n ü r .  B u  h e r  b ir  h ü c r e  v e  - d n a -  s ı v a s ıt a s ıy l a  b ü t ü n d e n  h a b e r  v e r iy o r .  İ ş t e  t ü m  b u  
h ü c r e l e r in  h e r  b ir i,  t ü m ü n ü  t a ş ım a s ın a  e h a d  d e n ir .  Â h ir  is m in e  b a k a r .  
E h a d ;  n e ’ l ik s iz ,  n it e l ik s iz ,  b e t im l e m e s iz ,  k a v r a m s ız ,  y a n i b iz im  n it e l ik l e r  v a r ,  y a n i v a s ıf  v e  
s ıf a t l a r  - b iz im  t a b ir l e -  b e t im l e m e l e r im iz  b il d ik l e r im iz ,  e z b e r l e d ik l e r im iz  v a r ,  b u n l a r l a  
k a v r a n a m a z ,  z u h u r a  g e l m e z ,  t e c e l l is in in  z u h u r u  o l m a y a n  o l a r a k  ( E h a d ’ in  t e c e l l is i y o k t u r ) ,  
y a n i ıt l a k ;  n o k t a s ız  n o k t a ,  m e r k e z s iz  m e r k e z .  B u n u n  ( E h a d ’ in )  iç in e  h e r h a n g i b ir  İ l a h ı  
k o y d u ğ u n u z  z a m a n ,  n it e l e m e ,  b e l ir l e m e  k o y d u ğ u n  z a m a n  E h a d ,  E h a d  o l m a k t a n  ç ık a r .  O  
z a m a n  d a  K e r im  o l u r ,  L a t if  o l u r ,  R a h m a n  o l u r ,  R a h im  o l u r .  O  n e d e n l e  E h a d ’ in  iç in e  İ l a h l a r ı,  
e s m a l a r ı k o y a m a z s ın .  K o y d u ğ u n  a n  E h a d ,  E h a d ’ l ık t a n  ç ık a r .  B e l ir l e n m iş  o l a n  İ l a h l a r a  d e n ir .  
E h a d ’ e  İ l a h  g ir e m e z .  B e l ir l e n m iş  o l a n l a r  İ l a h  o l u r !
L a il a h e il l a l l a h  d a k i il l a l l a h  E h a d  o l a n  A l l a h t ır .  T e c e l l i- i E h a d iy e t ;  İ l a h l a r ,  e s m a l a r d ır .  E h a d  
is e ;  Z a t t ır .  
2 .  A l l a h ' ın  b ü t ü n  m e v c u d a t ıy l a  ö z e l  il g il e n m e s id ir .
1-(I), 2-(III)
E h a d iy e t
1 .  H e r b ir  ş e y d e ,  H â l ık - ı K ü l l i Ş e y ' in  e k s e r  e s m a s ı t e c e l l i e d iy o r  d e m e k t ir .  M e s e l â  G ü n e ş ' in  
z iy a s ı,  b ü t ü n  z e m in in  y ü z ü n ü  ih a t a  e t t iğ i h a y s iy e t iy l e ,  v â h id iy e t  m is a l in i g ö s t e r ir .  V e  h e r b ir  
ş e f f a f  c ü z ' d e  v e  s u  k a t r e l e r in d e ,  G ü n e ş ' in  z iy a s ı v e  h a r a r e t i v e  z iy a s ın d a k i y e d i r e n g i v e  b ir  
n e v i g ö l g e s i b u l u n m a s ı,  e h a d iy e t  m is a l in i g ö s t e r ir .  V e  h e r b ir  ş e y d e  h u s u s a n  z îh a y a t t a  v e  
b il h â s s a  h e r b ir  in s a n d a ;  o  S â n i' in  e k s e r  e s m a s ı o n d a  t e c e l l i e t t iğ i c ih e t l e ,  e h a d iy e t i g ö s t e r ir .
2 .  E h a d l e r in  c e m in e  d e n ir .  Y a n i e h a d l e r in  s a h ib i. .  E h a d  s is t e m i b il d ir iy o r ,  ş a h s ın  b ir l iğ i d e ğ il ,  
e h a d iy e t  is e  ş a h s ın  b ir l iğ i. .  E h a d iy e t  e v v e l  is m in e  b a k a r .  T e c e z z i v e  in k i s a m ı r e d d e d e r .   
E h a d iy e t  h e r b ir  ş e y d e  H a l ık - ı k ü l l i ş e y i n  e k s e r  e s m a s ı t e c e l l i e d iy o r  d e m e k t ir .  E h a d iy e t  z a l im  
m a z l u m  f a r k  e t m e d e n  t e c e l l i e d e r .  E h a d  is e  n a m u s t u r  h u s u s i k ıl a r .  
H e p im iz in  A l l a h ' d a  b ir  y e r i v a r ,  o  b iz im  E h a d iy e t im iz d ir .  A l l a h ' d a k i b e n ,  b a n a  b ır a k t ığ ı  
n u m u n e  E h a d iy e t t ir .  B e n d e k i O ,  O n d a k i b e n . . .  E h a d iy e t  k o n u ş u l a m a z  a m a  iş a r e t  e d il ir .  N iç in  
k o n u ş u l a m a z ?  E h a d ;  M a h iy e t - i Z a t iy e y e  a it .  B u  k o n u ş u l a m a z  a m a  Ş u u n a t - ı Z a t iy e d e n  o r a y a  
iş a r e t  e d e r s in ,  o r a s ı d iy e .  E h a d iy e t ;  B e n d e k i “ O ”  il e ,  “ O ” n d a k i b e n  a r a s ın d a k i m ü n a s e b e t t ir .
3 .  B ir  o l a n  V a h id  o l a n  z a t ın  h e r b ir  ş e y d e  d e  g ö r ü n m e s id ir …
601-Mektubat:235, 2-(I), 3-(III)
E h l - i B id a
1 .  T a h r ib a t ç ı e h l - i b id ' a  ik i k ıs ım d ır .
B ir  k ıs m ı - g ü y a  d in  h e s a b ın a ,  İ s l â m iy e t e  s a d a k a t  n a m ın a -  g ü y a  d in i m il l iy e t l e  t a k v iy e  e t m e k  
iç in ,  " Z a ' f a  d ü ş m ü ş  d in  ş e c e r e - i n u r a n iy e s in i,  m il l iy e t  t o p r a ğ ın d a  d ik m e k ,  k u v v e t l e ş t ir m e k  
is t iy o r u z . "  d iy e ,  d in e  t a r a f t a r  v a z iy e t i g ö s t e r iy o r l a r .
İ k in c i k ıs ım ;  m il l e t  n a m ın a ,  m il l iy e t  h e s a b ın a ,  u n s u r iy e t e  k u v v e t  v e r m e k  f ik r in e  b in a e n ,  
" M il l iy e t i,  İ s l â m iy e t l e  a ş ıl a m a k  is t iy o r u z . "  d iy e ,  b id ' a l a r ı ic a d  e d iy o r l a r .
2 .  Ş e a ir - i İ s l â m iy e y i t a ğ y ir  e d e n  e h l - i b i d ' a . . .
3 .  H a d d - i Ş e r ia t t a n  ç ık t ık l a r ı v a k it ,  m ü n a f ık  d e ğ il  e h l - i b id ' a  o l u y o r l a r ,  f â s ık  o l u y o r l a r ;  
z ın d ık a y a  g ir m iy o r l a r .  
4 .  H a k k a  v e  b a t ıl a  it ik a d  v a r :  İ t ik a d ın  m e n f is in e  k a f ir ,  m ü s b e t in e  is e  e h l - i b id ’ a  d e n ir .  İ t ik a d ı  
s a r s ıl m ış ,  a h l a k ı b o z u l m u ş  o l a n a  f a s ık  d e n ir .  F â s ık  a d e m - i k a b u l  g ib i,  k e n d is in i b o z u y o r .  E h l -
i b id ’ a  k a b u l - ü  a d e m  g ib i,  d in i b o z u y o r .  F â s ık  d a  ik iy e  a y r ıl ır .  F â s ık  v e  f â s ık - ı m ü t e c a h ir .  
F â s ık - ı m ü t e c a h ir ,  e h l - i b id ’ a d ır .  A l e n e n  iş l e y e r e k  iş t a h  a ç ıy o r  k i y a y ıl s ın  d iy e .  B u  n e d e n l e  
e h l - i b id ’ a  o l u y o r .  A d e m - i k a b u l   il a n  e t m iy o r ,  y a ş ıy o r ,  f o k  b a l ığ ı g ib i a l e n e n  g ü n a h ı y a ş ıy o r  v e  
b e l k i d e  y a ş a d ığ ın ı s ö y l ü y o r .  Ö t e k is i d e  y a ş ıy o r  a m a  b o z m a k  n iy e t iy l e  g e n e l l e m e y e  ç a l ış ıy o r .  
L e m a a t t e :  “ a ğ ız  s u y u  d a  a k ıt ır . ”  F â s ık - ı m ü t e c a h ir  b o z m a k  n iy e t iy l e  y a p ıy o r ,  y a p ıs ın d a  
ş u u r l u d u r .  F â s ık  g ü n a h ı iş l e y e r e k  it ik a d ı b o z u l u y o r .  F â s ık - ı m ü t e c a h ir  a r t ık  it ik a d d a n  ç ık ıy o r ,  
im a n a  v u r u y o r ,  ç ü n k ü  d in in  a l e y h in d e  b u l u n u y o r .  “ B u  z a m a n d a  b u  h a r a m  o l u r  m u ,  b ö y l e  b ir  
h ü k ü m  o l u r  m u ”  v s .  g ib i ş e y l e r  d iy o r .  F â s ık - ı m ü t e c a h ir i g ö s t e r m e k  g ıy b e t  o l m u y o r ,  o n l a r ı  
a ç ığ a  v u r m a k  h a t t a  f a r z d ır .
F â s ık ;  g ü n a h  iş l e y e n .  F â s ık - ı m ü t e c a h i r ;  a y n ı g ü n a h ı iş l iy o r  f a k a t  if t ih a r  e d iy o r .  E h l - i b id ’ a ;  
f ik r e  d ö n ü ş t ü r m ü ş  a r t ık  d in i b o z u y o r .  M ü s l ü m a n  f â s ık  o l u r  a m a  f â s ık - ı m ü t e c a h ir  o l a m a z ,  
g ü n a h ıy l a  if t ih a r  e d e m e z .  İ f t ih a r  e t t iğ i a n d a  im a n s ız  o l u r .  E h l - i b id ’ a ;  d in d e  o l m a y a n a  b u  
d in d ir  d iy o r ,  o l a n ı d a  d in  d e ğ il d ir  d iy o r .  B u  d in i b il iy o r ,  a p t a l  d e ğ il .  F â s ık - ı m ü t e c a h ir  is e  
a p t a l .  F â s ık :  g a f l e t .  E h l - i b id ’ a d a  ş u u r  v a r ,  f ik r iy a t  v a r ,  k a b u l - ü  a d e m  v a r .  F â s ık t a  is e  a d e m - i  
k a b u l  v a r .  F â s ık - ı m ü t e c a h ir d e  is e  a h m a k l ık  v a r ,  p is l iğ in i y a y ıy o r .  M is a l :  G ü n a h  iş l e d i,  f â s ık  
o l d u .  M e l e k l e r in  o l m a m a s ın ı t e m e n n i e d in c e ,  f â s ık - ı m ü t e c a h ir  o l d u .  M e l e k l e r in  o l m a d ığ ın ı  
is b a t  e t m e ğ e  k a l k ın c a ,  e h l - i b id ’ a  o l u y o r .  F â s ık :  k e n d in i b o z a n .  F â s ık - ı m ü t e c a h ir :  m il l e t i  
b o z a n .  E h l - i b id ’ a :  d in i b o z a n .
•  F â s ık    - - >  k e n d in i b o z a n
•  F â s ık - ı m ü t e c a h ir   - - >  k a r ş ıy ı b o z a n
•  E h l - i b id ’ a    - - >  d in i b o z a n ,  b a t ıl  it ik a d  s a h ib i
•  İ m a n s ız    - - >  k e n d i R a b b in i b o z a n
F â s ık ın  it ik a d ı s a r s ıl ıy o r ,  e h l - i b id ’ a n ın  it ik a d ı b o z u l u y o r .  İ t ik a d ı b o z u k  o l a n ın  im a n ı f a z l a  
d a y a n m ıy o r .  İ t ik a d  s is t e m d ir ,  it ik a d  b o z u l m a d a n  im a n  b o z u l m a z .  M ü s l ü m a n  g ü n a h  iş l e y e r e k  
f â s ık t ır  a m a  g ü n a h ın ı g iz l e d iğ i iç in  f â s ık - ı m ü t e c a h ir  d e ğ il .  D o l a y ıs ıy l a  b a t ıl  it ik a d  s a h ib i  
d e ğ il .  İ m a n ı d a  v a r .
611-Mektubat:439, 2-Mektubat:435, 3-Emirdağ Lahikası-1:79, 4-(I)
E h l - i İ t ik a d  
1 .  K a b ir  v a r ,  h iç  k im s e  in k â r  e d e m e z .  H e r k e s  is t e r  is t e m e z  o r a y a  g ir e c e k .  V e  o r a y a  g ir m e k  iç in  
d e  ü ç  t a r z d a  ü ç  y o l d a n  b a ş k a  y o l  y o k .
B ir in c i y o l :  O  k a b ir ,  e h l - i im a n  iç in  b u  d ü n y a d a n  d a h a  g ü z e l  b ir  â l e m in  k a p ıs ıd ır .
İ k in c i y o l :  Â h ir e t i t a s d ik  e d e n ,  f a k a t  s e f a h e t  v e  d a l a l e t t e  g id e n l e r e ,  b ir  h a p s - i  e b e d î v e  b ü t ü n  
d o s t l a r ın d a n  b ir  t e c r id  iç in d e  b ir  h a p s - i m ü n f e r id ,  y a l n ız  b a ş ın a  b ir  h a p is  k a p ıs ıd ır .  Ö y l e  
g ö r d ü ğ ü  v e  it ik a d  e t t iğ i v e  in a n d ığ ı g ib i h a r e k e t  e t m e d iğ i iç in  ö y l e  m u a m e l e  g ö r e c e k .
Ü ç ü n c ü  y o l :  Â h ir e t e  in a n m a y a n  e h l - i in k â r  v e  d a l a l e t  iç in  b ir  i' d a m - ı e b e d î k a p ıs ı. . .  Y a n i h e m  
k e n d is in i,  h e m  b ü t ü n  s e v d ik l e r in i i' d a m  e d e c e k  b ir  d a r a ğ a c ıd ır .  Ö y l e  b il d iğ i iç i n ,  c e z a s ı o l a r a k  
a y n ın ı g ö r e c e k .  B u  ik i ş ık  b e d ih îd ir ,  d e l il  is t e m iy o r ,  g ö z  il e  g ö r ü n ü r .
2 .  O n ü ç ü n c ü  S ö z ü n  İ k in c i M a k a m ın d a  k a b r e  g ir m e k  iç in  ü ç  t a r z d a  ü ç  y o l  v a r  d iy o r .  B ir in c is i;  
E h l - i İ m a n ,  İ k in c is i;  E h l - i İ t ik a d ,  Ü ç ü n c ü s ü ;  E h l - i İ n k a r . .  İ t ik a d a  is t ik a m e t l i s a d a k a t  
e k l e n ir s e  İ m a n  o l u r .  S a d a k a t  e y l e m d ir ,  is t ik a m e t l i e y l e m . .  İ m a n d a n  is t ik a m e t l i s a d a k a t ı  
ç ık a r t ıp  a t a r s a n  İ m a n d a n  ü ç ü n c ü  k a t e g o r iy e  k a f ir l iğ e  d ü ş m ü y o r ,  İ t ik a d a  d ü ş ü y o r ,  İ m a n ı  
it ik a d a  d ö n ü ş ü y o r . .  Y a n i İ m a n ı y o k  İ t ik a d ı v a r ,  E h l - i İ m a n  d e ğ il ,  E h l - i İ t ik a d . . .  
1-Sözler:142, 2-(I)
E l - c e v a b
H u s u s i m ü n h a s ır a n  o  s u a l e  c e v a b  v e r il i y o r . . .
(III)
E l h a m d ü l il l a h
1 .  E z e l d e n  e b e d e  k a d a r  h e r  k im d e n  v e  h e r  k im e  k a r ş ı b ü t ü n  h a m d  v e  ş ü k ü r  O n a  m a h s u s t u r .  
2 .  C e m a l  s ıf a t ın ı iç i n e  a l a n  " E l h a m d ü l i l l a h " ,  C e n a b - ı H a k k ' ın  r a h m e t iy l e  a b d e  v e  m a h l u k a t a  
k a r ib  o l d u ğ u n a  iş a r e t t ir .  
3 .  E v e t  h e r  m ü ' m in  n a m a z l a r d a n  s o n r a ,  h e r  g ü n  h iç  o l m a z s a  y ü z e l l id e n  z iy a d e  
" E l h a m d ü l il l a h "  " E l h a m d ü l il l a h "  ş e r ' a n  d e m e s i v e  m a n a s ı d a  e z e l d e n  e b e d e  k a d a r  b ir  h a d s iz  
g e n iş  h a m d  ü  ş ü k r ü  if a d e  e t m e s i,  a n c a k  v e  a n c a k  s a a d e t - i e b e d iy e n in  v e  C e n n e t ' in  p e ş in  b ir  
f ia t ı v e  m u a c c e l  b ir  b a h a s ıd ır .  V e  d ü n y a n ın  k ıs a  v e  f â n i e l e m l e r l e  â l û d e  o l a n  n im e t l e r in e  
m ü n h a s ır  o l m a z  v e  m a h s u s  d e ğ il  v e  o n l a r a  d a  e b e d î n im e t l e r e  v e s il e  o l m a l a r ı c ih e t iy l e  b a k a r ,  
ş ü k r e d e r .
4 .  C e l a l  v e  C e m a l  b ir  a r a y a  g e l in c e  o r t a y a  K e m a l  ç ık ıy o r .  C e l a l  a l e m l e r in i S ü b h a n a l l a h  t e m s il  
e d iy o r .  S o n r a  C e m a l î d e r k e n  v ü c u d  a l e m l e r in i k a s d  e d iy o r .  V ü c u d  a l e m l e r i d e  E l h a m d ü l il l a h  
d iy o r l a r .  O n l a r ın  d a  o t u z  ü ç  t a n e  e s m a n ın  b ü t ü n s e l l iğ id ir  E l h a m d ü l il l a h .  C e l a l ;  S ü b h a n a l l a h ,  
C e m a l ;  E l h a m d ü l il l a h ,  b u  ik is i t a m a m l a n ın c a  R u h  o n a y l ıy o r ;  K e m a l ;  A l l a h - u  E k b e r .  
S ü b h a n a l l a h  d im a ğ a ,  E l h a m d ü l il l a h  k a l b e ,  A l l a h - u  E k b e r  d e  r u h a  b a k ıy o r :  D im a ğ  a l ış m a d ığ ı  
b ir  v a h iy l e  m u h a t a b  o l u n c a ,  h a y r e t  e d iy o r  v e  h a y r e t in d e n  S ü b h a n a l l a h  d iy o r .  S ü b h a n a l l a h  
62c e l a l î a l e m l e r d e  k u l l a n ıl a n  b ir  m u k a b e l e d ir .  C e m a l î a l e m l e r d e  E l h a m d ü l il l a h  k u l l a n ıl ıy o r .  
“ V ü c u d  k a in a t l a r ı v e  h a d s iz  a d e m  a l e m l e r i b ir b ir l e r iy l e  ç a r p ış ır k e n  v e  C e n n e t  v e  C e h e n n e m  
g ib i m e y v e l e r  v e r ir k e n  v e  b ü t ü n  v ü c u d  a l e m l e r i “ E l h a m d ü l il l a h ,  E l h a m d ü l il l a h ”  v e  b ü t ü n  
a d e m  a l e m l e r i “ S ü b h a n a l l a h  S ü b h a n a l l a h ”  d e r k e n … ”  ( Ş u a l a r  2 6 2 )  s a r ih  o l a r a k  b u r a d a  
g e ç iy o r .  
1-Şualar:235, 2-Mesnevi-i Nuriye:124, 3-Şualar:235, 4-Hasam Akar
E m a n e t - i Küb r a
1 .  K ü ç ü c ü k  c ü z ' î ö l ç ü l e r iy l e ,  s a n ' a t ç ık l a r ıy l a  H â l ık ın ın  m u h it  s ıf a t l a r ın ı,  k ü l l î ş u u n a t ın ı,  
n ih a y e t s iz  t e c e l l iy a t ın ı ö l ç e r e k  b il m e k . . .
2 .  E m a n e t - i K ü b r a  E n e ’ d ir .  O n u  a l a n  is e  S ır r - ı in s a n îd ir .  E m a n e t i d a ğ l a r a  v s  g ö n d e r d i,  
a l m a d ı,  a l a m a d ı.  N u r - u  M u h a m m e d î’ y i E n e  a l d ı.  E m a n e t  e n e ’ y m iş .  B u  e m a n e t i a l a n  k im ?  
Ç ık a r a m a d ığ ım ız  ş e y .  A t l e t i ç ık a r ,  g ö m l e ğ i ç ık a r ,  v ü c u d u m ,  h a y a t ım ,  a k l ım ,  k a l b im ,  r u h u m .  
B e n im  r u h u m  d iy e n  a r t ık  ç ık a r t ıl a m a z ın  a d ı E n e ’ d ir .  O  d a  v e r il m iş .  K im e  v e r il m iş ?  Ö y l e  b ir  
ş e y  y o k .  Y o k  v a r l ık .  S ır r - ı in s a n i. . .
1-Sözler:87'den, 2-(I)
E m a n e t - N u r - A n a h t a r
1 .  İ ş t e  ç e n d a n  o  b ir  a b d d ir  v e  o  s e y a h a t ,  b ir  m i' r a c - ı c ü z ’ îd ir .  F a k a t  b u  a b d in ,  
•  B ü t ü n  k â in a t a  t a a l l u k  e d e n  b ir  “ e m a n e t "  b e r a b e r in d e d ir .  
•  H e m  ş u  k â in a t ın  r e n g in i d e ğ iş t ir e c e k  b ir  “ n u r "  b e r a b e r d ir .  
•  H e m  s a a d e t - i e b e d iy e n in  k a p ıs ın ı a ç a c a k  b ir  “ a n a h t a r "  b e r a b e r  o l d u ğ u  iç in . . .
2 .  
•  E m a n e t ;  E n e . .  
•  N u r ;  İ m a n . .  
•  An a h t a r ;  M a h iy e t - i h a y a t ın ,  m a h iy e t in d e k i e s m a  b ü t ü n l ü ğ ü . . .
E n e  e m a n e t  g ib i g ö r ü n ü y o r  a m a  E n e  b ir  p a k e t t ir .  İ ç e r is in d e  e m a n e t  K u r ’ a n  d a  v a r ,  r u h  d a  
v a r ,  a k ıl  d a  v a r ,  s e r b e s t  b ö l g e  d e  v a r .  E m a n e t  E n e  a m a  t e k  b a ş ın a  b ir  ş e y  if a d e  e t m iy o r  k i.  
M e s e l a  s a n a  o k u l  m ü d ü r l ü ğ ü ,  h a s t a n e  b a ş h e k im l iğ i e m a n e t  e d il m iş .  İ ç e r is in d e  b ir  s ü r ü  ş e y  
v a r .
1-Sözler:560, 2-(I)
E m ir d a ğ  L â h ik a s ı
1 .  E m ir d a ğ  L â h ik a  M e k t u b l a r ı,  b ir in c i k ıs m ı:  1 5  H a z ir a n  1 9 4 4 ' d e  D e n iz l i h a p s in d e n  b e r a e t  il e  
t a h l iy e d e n  s o n r a  H e y e t - i V e k il e  k a r a r ı y l a  E m ir d a ğ ı' n d a  ik a m e t e  m e m u r  e d il e n  R is a l e - i N u r  
m ü e l l if i S a id  N u r s î  H a z r e t l e r i 1 9 4 7  s o n l a r ın a  k a d a r ,  y a n i ü ç ü n c ü  b ü y ü k  h a p is  o l a n  A f y o n  
63h a p s in e  k a d a r  E m ir d a ğ ı' n d a  ik a m e t  e t t iğ i m ü d d e t ç e  I s p a r t a ,  K a s t a m o n u ,  İ s t a n b u l ,  A n k a r a  v e  
Ü n iv e r s it e  t a l e b e l e r i v e  A n a d o l u ' d a  N u r l a r ın  n e ş r e  b a ş l a n d ığ ı y e r l e r d e k i t a l e b e l e r in e  h iz m e t e  
m ü t e a l l ik  b a z ı m e k t u b  v e  s u a l l e r in e  c e v a b e n  y a z d ığ ı m e k t u b l a r d ır .
İ k in c i k ıs ım  is e :  1 9 4 8 - 1 9 4 9  A f y o n  C e z a e v i' n d e  y ir m i a y  m e v k u f e n  k a l ıp  t a h l iy e d e n  s o n r a  
t e k r a r  E m ir d a ğ ı' n a  a v d e t  e d ip  o r a d a  b ir  m ü d d e t  k a l d ık t a n  s o n r a  1 9 5 1  y ıl ın d a  E s k iş e h ir ' d e  ik i  
a y  ik a m e t i m ü t e a k ib ,  o r a d a n  d a  " G e n ç l ik  R e h b e r i"  m a h k e m e s i m ü n a s e b e t iy l e  ik i d e f a  
İ s t a n b u l ' a  g e l ip  ü ç e r  a y  İ s t a n b u l ' d a  k a l d ığ ı 1 9 5 2 - 1 9 5 3  t a r ih l e r in d e  v e  d a h a  s o n r a  y in e  
E m ir d a ğ ı' n d a  ik e n  t a l e b e l e r in e  y a z d ığ ı m e k t u b l a r  v e  m a h k e m e l e r e  v e  d a v a l a r a  t e m a s  e d e n  
m e s ' e l e l e r e  d a ir  m ü t e a d d id  b a h is l e r d ir .  1 9 5 3 ' t e n  s o n r a  ik a m e t  e y l e d iğ i I s p a r t a ' d a  d a  a r a s ır a  
y a z d ığ ı m e k t u b l a r  d a  v a r d ır .
2 .  İ m a n i k it a p l a r  ( S ö z l e r ,  M e k t u b a t ,  L e m a l a r ,  Ş u a l a r  v b )  l o k o m o t if  is e ,  l â h ik a l a r ;  o  t r e n in  
r a y l a r ı h ü k m ü n d e d ir .  E m ir d a ğ  L â h ik a s ı iç s e l  a l e m im iz i h is s iy a t  v e  f ik r iy a t  d ü n y a m ız ı t a h l il  
e d ip  t e ş h is  e d ip  y e r in e  o t u r t u y o r .  B u  b u d u r ,  ş u  ş u d u r  ş e k l in d e . . .  İ d e a l is t  d a v a  a d a m ı o l a n  n u r  
t a l e b e s in i a k ıl ,  h is ,  k a l b  v e  r u h s a l  b ü t ü n l ü ğ e ,  iç s e l  b ü t ü n l ü ğ ü n e  g e t ir e n  E m ir d a ğ  L â h ik a s ıd ır .
1-Barla Lahikası:(5-6), 2-(I)
E m r - i İ t ib a r i
1 .  E m r - i it ib a r î is e ,  il l e t - i t â m m e  is t e m e z  k i;  il l e t - i t â m m e  v ü c u d u  iç in  l ü z u m  v e  z a r u r e t  v e  
v ü c u b  o r t a y a  g ir ip  ih t iy a r ı r e f ' e t s in .  B e l k i o  e m r - i it ib a r în in  il l e t i,  b ir  r ü c h a n iy e t  d e r e c e s in d e  
b ir  v a z iy e t  a l s a ,  o  e m r - i it ib a r î s ü b u t  b u l a b il ir .  Ö y l e  is e  o  a n d a  o n u  t e r k e d e b il ir .  K u r ' a n  o n a  o  
a n d a  d iy e b il ir  k i:  " Ş u  ş e r d ir ,  y a p m a . "
2 .  V ü c u d - u  h a r ic is i o l m a y a n  e m ir l e r .  K u d r e t  t a a l l u k  e d e r s e ,  v ü c u d - u  h a r ic is i  o l u y o r .  M e s e l a  
m ü h e n d is in  k a f a s ın d a k i p r o j e  g ib i,  iç s e l  a l e m e  b a k ıy o r .  M ü s t a k il  b ir  v a r l ığ ı o l m a y ıp  o n a  
it ib a r  e d e n  k im s e n in  a k l ın d a  t e ş e k k ü l  e d e n  e m ir ,  iş  h a d is e . .  E m r - i N is b i h a r iç t e  k ıy a s  e d e r e k ,  
b ü y ü k  b in a ,  k ü ç ü k  b in a ,  v e s a ir . .  o  m a l z e m e l e r i t o p l a y ıp  iç e r id e  is t e d iğ i g ib i e v ir ip  ç e v ir ip  y e n i  
b ir  m o t if  y a p m a ğ a  y e n i b ir  ş e k il  k u r m a ğ a  E m r - i İ t ib a r i d e n il iy o r .  N is b i d ış  d ü n y a d a n ,  it ib a r i  
is e  o  d ış t a n  a l ın a n l a r ı d e ğ iş t ir iy o r  ö n ü n ü  a r k a s ın a  a l ıy o r . .  E s m a  v e  s ıf a t t a  t e r a k k i  e t m e n in  
k a y n a ğ ı e m r - i n is b i v e  e m r - i it ib a r id ir .  H a y v a n l a r d a  b u  o l m a d ığ ı iç in  t e r a k k il e r i y o k t u r .   
K a in a t t a k i m u k a y e s e l e r i y a p ıp  iç e r iy e  a l a n  s is t e m im iz ,  e m r - i n is b il e r im iz d ir .  ( E m r - i n is b in in  
k o n u s u   a y a t - ı t e k v in iy e d ir ) .  E m r - i it ib a r i is e ;  e v a m ir - i t e k v in iy e d ir  v e  iç s e l e  b a k a r .  E v a m ir - i  
t e k v in iy e  il e  e m r - i i t ib a r il e r  in ş a  o l u r .  E m r - i it ib a r il e r ,  e v a m ir - i t e k v in iy e  il e  b e s l e n iy o r .  Y a n i  
K u r ’ a n  il e .  E m r - i n is b il e r ,  a y a t - ı t e k v in iy e d e n  b e s l e n iy o r .  E m r - i n is b il e r ,  m e y e l a n l a r ım ı  
e t k il iy o r .  E t k il e n e n  m e y e l a n l a r ım ı it ib a r l a ş t ır ıy o r u m .  İ t ib a r l a ş t ık t a n  s o n r a  b e n im  ih t iy a r ım  
ş e k il l e n iy o r  v e  s ö z  y a  d a  d a v r a n ış  o l a r a k  ih t iy a r l a r ım  d ış a r ı ç ık ıy o r .
E m r - i n is b i;  d ış a r ıd a k il e r i iç e r i a l m a .  A l ın a n l a  iç e r d e  y o ğ u r a r a k  k e n d in i in ş a  e t m e ,  
g e r e k t iğ in d e  d ış a r ıy a  v e r m e  is e ;  E m r - i it ib a r id ir .  B ir is i d ış a r ıd a n  iç e r iy e  a l m a y a  ç a l ış ıy o r .  
B ir is id e  d ış a r ıd a n  a l ın a n  v e  k e n d is in d e  m e v c u t  b u l u n a n ı iş l e t t ir e r e k  y e n i b ir  k u r g u l a m a ,  y e n i  
b ir  d ü n y a  o l u ş t u r a r a k  iç in e  g ir iy o r ,  y a n i e m r - i it ib a r i. . .
E m r - i n is b i:  S o m u t  k a v r a m l a r  iç in ,  d ış  d ü n y a d a  k u l l a n ıl ır .  C ü z  v e  k ü l l  t a b ir l e r  d e  s o m u t l a r d a  
k u l l a n ıl ır .  C ü z  -  k ü l l  d e n il in c e ,  d ış  d ü n y a .  E m r - i it ib a r i:  E m r - i n is b il e r d e n  iç e r iy e  
a l d ık l a r ım ız l a  - n e r e d e n  a l ıy o r u z  b a k ;  g ö z d e n ,  k u l a k t a n ,  b u r u n ,  d il ,  d o k u n m a ,  s a ik a  v e  ş a ik a  
( s e v k  v e  ş e v k )  y e d i d u y g u  il e  d ış a r ıd a n  a l ın a n  &  iç e r d e  s e n in  t a s a v v u r l a r ın l a ,  d iğ e r  
s is t e m l e r in l e  im a l  e t t ik l e r in l e  h a r m a n l ıy o r s u n ,  y e n i b ir  in ş a  y a p ıy o r s u n .  Y e n i b ir  d ü n y a  
k u r g u l u y o r s u n .  U m u m i d ü n y a  iç in d e  h e r k e s in  b ir  d ü n y a s ın ı b u  o l u ş t u r u y o r .  H u s u s i d ü n y a n  
o l u y o r .  İ ç  â l e m im iz i e m r - i it ib a r il e r l e  o l u ş t u r u y o r u z .   E m r - i İ t ib a r i d im a ğ d a  t a s a v v u r d a d ır .
643 .  H a r iç t e  v ü c u d u  o l m a y a n  f a k a t  y o k  d a  d iy e m e d iğ im iz  ş e y l e r .  Y a n i A l l a h ’ ın  il m in in  t a a l l u k  
e t t iğ i k u d r e t in in  t a a l l u k  e t m e d iğ i ş e y l e r .  B ü y ü k ,  k ü ç ü k ,  s a ğ ,  s o l ,  m e y e l a n ,  m a s d a r l a r  v s .
1-Sözler:467, 2-(I), 3-(II)
E m r - i Kün  F e y e k ü n  ( Ka f - N u n  T e z g a h ı)
1 .  O n u n  il m in d e  s u r e t l e r i v e  v ü c u d - u  il m îl e r i b u l u n a n  e ş y a y a  v ü c u d - u  h a r ic î v e r m e k  v e  z a h ir  
b ir  a d e m d e n  ç ık a r m a k  is e ,  b ir  k ib r it  ç a k a r  g ib i v e y a  g ö z e  g ö r ü n m e y e n  b ir  y a z ı il e  y a z ıl a n  b ir  
h a t t ı g ö z e  g ö s t e r m e k  iç in ,  g ö s t e r ic i b ir  m a d d e y i ü s t ü n e  g e ç ir m e k  v e  s ü r m e k  g ib i v e y a  
f o t o ğ r a f ın  â y in e s in d e k i s u r e t i k â ğ ıt  ü s t ü n e  n a k l e d e n  k o l a y  a m e l iy a t  g ib i g a y e t  k o l a y  b ir  
s u r e t t e  S â n i' in  il m in d e  p l â n l a r ı v e  p r o ğ r a m l a r ı v e  m a n e v î m ik d a r l a r ı b u l u n a n  e ş y a y ı,  " E m r - i  
K ü n  F e y e k û n "  il e  a d e m - i z a h ir îd e n  v ü c u d - u  h a r ic îy e  ç ık a r ır .
2 .  İ ş t e  b ü t ü n  m e v c u d a t ın  d a ir e - i a ' z a m ı,  K e h k e ş a n ' d a n  y a n i S a m a n y o l u  t a b ir  e d il e n  m ın t ık a - i  
k ü b r a d a n  t u t ,  t â  k a n  iç in d e k i k ü r e y v a t - ı h a m r a  v e  b e y z a n ın  d a ir e - i h a r e k e t l e r in e  k a d a r  h e r b ir  
d a ir e s in i,  h e r b ir  m e v c u d u n u  h a s s a s  b i r  m iz a n ,  b ir  ö l ç ü  il e  b iç il m iş  b ir  ş e k il  v e  b ir  v a z iy e t l e  
b a ş t a n  b a ş a  y ıl d ız l a r  o r d u s u n d a n ,  t â  z e r r e l e r  o r d u s u n a  k a d a r  b ü t ü n  m e v c u d a t ın  " E m r - i K ü n  
F e y e k û n " d e n  g e l e n  e m ir l e r e  k e m a l - i m ü s a h h a r iy e t l e  it a a t  e t t ik l e r in i g ö s t e r iy o r .
3 .  İ r a d e - i E z e l iy e d e n  g e l e n  “ o l ”  e m r iy l e  e ş y a n ın  y a r a t ıl m a s ı v e  v ü c u d a  g e l m e s i.  “ o l ”  e m r i il m - i  
İ l a h id e  v ü c u d - u  il m il e r i v a r  o l a n  e ş y a y a  v e r il iy o r  v e  k u d r e t  a n ın d a  f a a l iy e t e  g e ç iy o r  v e  
y a r a t ıy o r .  A d e t a  a y n - ı k u d r e t  a y n - ı ir a d e  o l a r a k  t e z a h ü r  e d iy o r .  “ O l ”  e m r in in  y e r in e  g e l m e s i  
e m ir  a l e m in d e  z a m a n s ız ,  f a k a t  d ü n y a  h ik m e t  v e  s e b e b l e r  d ü n y a s ı o l d u ğ u  iç in  h a l k  a l e m in d e  
z a m a n l ı v e  p e r d e l i o l u y o r .  N u r ,  h a v a ,  s u ,  v e  t o p r a k  u n s u r l a r ın ın  e m ir l e r i y e r in e  g e t ir m e  
h ız ın d a  f a r k l ıl ık  v a r .
4 .  K ü n ;  e m r e t t iğ i z a m a n ;  e ş y a n ın  m e y l in i,  ih t iy a c ın ı,  ş e v k in i,  in c iz a b ın ı a k t if  e d e n d ir .  “ K ü n ”  
e m r - i e z e l is in in  ş e c e r e - i h il k a t t e k i y e r i E m r - i k ü n  f e y e k ü n  t e z g â h ın d a d ır .  ( B a t ın  e s m a l a r ı  
if a d e  e d e n  K a d e r - i E z e l i,  İ l m - i E z e l i’ d e )  E m r - i k ü n  f e y e k ü n  t e z g â h ı is e ,  L e v h - i M a h v  v e  
İ s b a t ın  a l t ın d a d ır …  B u  K ü n  e m r in  s u r e t id ir .  Y o k s a  m a h iy e t i M e c ’ u l d e ,  o n a  t a a y y ü n - u  e v v e l  
d e n il iy o r .  O r d a k i t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s u n  a d ı.  T e k v in ’ d e  “ a d e m d e n  v ü c u d a  ç ık ”  d e m e s i d e  v a r .  
F a k a t  K u r ’ a n d a  t a b ir  e d il e n  b iz d e k i “ K ü n ”  e m r i y a n i “ v ü c u d a  ç ık ”  d e d iğ i E m r - i K ü n f e y e k ü n  
t e z g a h ın d a ,  a t o m ik  v ü c u d a  b a k ıy o r .  Y a n i h e r  ş e y d e  o l d u ğ u  g ib i “ K ü n ”  e m r in  d e  s u r e t i,  
k a n u n iy e t i,  h a k ik a t ı v e  m a h iy e t i v a r .  E v a m ir - i t e k v in iy e m  K ü n ’ d e  m i ş e k il l e n iy o r ?  E l c e v a p :  
E v a m ir - i t e k v in iy e ,  K ü n ’ d e  a t o m ik  v ü c u d  a l ıy o r  y a n i â y â t - ı t e k v in iy e y e  d ö n ü ş ü y o r .  E v a m ir - i  
t e k v in iy e l e r ,  K ü n  e m r - i e z e l îs in d e  â y â t - ı t e k v in iy e  s u r e t in d e  s u r e t l e r e  d ö n ü ş ü y o r .
Ş e c e r e - i H il k a t  h a r it a s ın d a ;  il k  ö n c e  a l e m - i ş e h a d e t ,  s o n r a  y e d i k a t  s e m a ,  s o n r a  a l e m - i  
b e r z a h ,  s o n r a  e m r - i k ü n  f e y e k ü n  t e z g a h ı s o n r a  l e v h - i m a h v  is b a t  g e l ir .
1-Şualar:24, 2-Lem'alar:352, 3-(II); 4-(I)
E m r - i N is b i
G e r ç e k t e  v a r  o l m a y ıp  b ir  b a ş k a s ın a  n is b e t  e d il e n  m a n a s ın a  g e l ir .  B ü y ü k - k ü ç ü k ,  s a ğ - s o l ,  ö n -
a r k a ,  a l t - ü s t  b ir e r  n is b i e m ir d ir .  B u n l a r ın  h iç b ir i m a h l u k  d e ğ il d ir .  E m r - i N is b i h a r iç t e  k ıy a s  
e d e r e k ,  b ü y ü k  b in a  k ü ç ü k  b in a ,  v e s a ir . .  o  m a l z e m e l e r i t o p l a y ıp  iç e r id e  is t e d iğ i g ib i e v ir ip  
ç e v ir ip  y e n i b ir  m o t if  y a p m a ğ a  y e n i b ir  ş e k il  k u r m a ğ a  E m r - i İ t ib a r i d e n il iy o r .  N is b i d ış  
d ü n y a d a n ,  it ib a r i is e  o  d ış t a n  a l ın a n l a r ı d e ğ iş t ir iy o r  ö n ü n ü  a r k a s ın a  a l ıy o r . .  E s m a  v e  s ıf a t t a  
t e r a k k i  e t m e n in  k a y n a ğ ı e m r - i n is b i v e  e m r - i it ib a r id ir .  H a y v a n l a r d a  b u  o l m a d ığ ı iç in  
t e r a k k il e r i y o k t u r .
65K a in a t t a k i m u k a y e s e l e r i y a p ıp  iç e r iy e  a l a n  s is t e m im iz ,  e m r - i n is b il e r im iz d ir .  ( E m r - i n is b in in  
k o n u s u   a y a t - ı t e k v in iy e d ir ) .  E m r - i it ib a r i is e ;  e v a m ir - i t e k v in iy e d ir  v e  iç s e l e  b a k a r .  E v a m ir - i  
t e k v in iy e  il e  e m r - i i t ib a r il e r  in ş a  o l u r .  E m r - i it ib a r il e r ,  e v a m ir - i t e k v in iy e  il e  b e s l e n iy o r .  Y a n i  
K u r ’ a n  il e .  E m r - i n is b il e r ,  a y a t - ı t e k v in iy e d e n  b e s l e n iy o r .  E m r - i n is b il e r ,  m e y e l a n l a r ım ı  
e t k il iy o r .  E t k il e n e n  m e y e l a n l a r ım ı it ib a r l a ş t ır ıy o r u m .  İ t ib a r l a ş t ık t a n  s o n r a  b e n im  ih t iy a r ım  
ş e k il l e n iy o r  v e  s ö z  y a  d a  d a v r a n ış  o l a r a k  ih t iy a r l a r ım  d ış a r ı ç ık ıy o r .
E m r - i n is b i;  d ış a r ıd a k il e r i iç e r i a l m a .  A l ın a n l a  iç e r d e  y o ğ u r a r a k  k e n d in i in ş a  e t m e ,  
g e r e k t iğ in d e  d ış a r ıy a  v e r m e  is e ;  E m r - i it ib a r id ir .  B ir is i d ış a r ıd a n  iç e r iy e  a l m a y a  ç a l ış ıy o r .  
B ir is id e  d ış a r ıd a n  a l ın a n  v e  k e n d is in d e  m e v c u t  b u l u n a n ı iş l e t t ir e r e k  y e n i b ir  k u r g u l a m a ,  y e n i  
b ir  d ü n y a  o l u ş t u r a r a k  iç in e  g ir iy o r ,  y a n i e m r - i it ib a r i. . .
E m r - i n is b i:  S o m u t  k a v r a m l a r  iç in ,  d ış  d ü n y a d a  k u l l a n ıl ır .  C ü z  v e  k ü l l  t a b ir l e r  d e  s o m u t l a r d a  
k u l l a n ıl ır .  C ü z  -  k ü l l  d e n il in c e ,  d ış  d ü n y a .  E m r - i it ib a r i:  E m r - i n is b il e r d e n  iç e r iy e  
a l d ık l a r ım ız l a  - n e r e d e n  a l ıy o r u z  b a k ;  g ö z d e n ,  k u l a k t a n ,  b u r u n ,  d il ,  d o k u n m a ,  s a ik a  v e  ş a ik a  
( s e v k  v e  ş e v k )  y e d i d u y g u  il e  d ış a r ıd a n  a l ın a n  &  iç e r d e  s e n in  t a s a v v u r l a r ın l a ,  d iğ e r  
s is t e m l e r in l e  im a l  e t t ik l e r in l e  h a r m a n l ıy o r s u n ,  y e n i b ir  in ş a  y a p ıy o r s u n .  Y e n i b ir  d ü n y a  
k u r g u l u y o r s u n .  U m u m i d ü n y a  iç in d e  h e r k e s in  b ir  d ü n y a s ın ı b u  o l u ş t u r u y o r .  H u s u s i d ü n y a n  
o l u y o r .  İ ç  â l e m im iz i e m r - i it ib a r il e r l e  o l u ş t u r u y o r u z .  E m r - i N is b il e r  d im a ğ d a  t a s a v v u r d a d ır .
(I)
E n â n iy e t  
1 .  M ü s b e t ,  y a n i m a n a - i h a r f i c ih e t iy l e ;
•  H a s s a s  b ir  m iz a n
•  D o ğ r u  b ir  m ik y a s
•  M u h it  b ir  f ih r is t e
•  M ü k e m m e l  b ir  h a r it a
•  C a m ii b ir  a y in e
•  K a in a t a  g u z e l  b ir  t a k v im
•  R u z n a m e
2 .  M e n f i y ö n ü  is e ;
•  H a k s ız  t e m e l l ü k
•  A y in e d a r l ığ ın ı b il m e m e k
•  M e v h u m u  m u h a k k a k  b il m e k  ( M e v h u m  R u b u b iy e t ) t e n  v ü c u d  r e n g in i v e  s u r e t in i a l m ış  b ir  
a d e m d ir .  
3 .  B e n d e k i e n e n in  d ış a  v u r u ş u d u r ,  e n e n in  m ü l k  t a r a f ıd ır ,  e n e  is e  m e l e k u t t u r .  İ n s a n d a  g u r u r  
k ib ir  o l a r a k  g ö z ü k m e s i e n a n iy e t in  t e r b iy e  o l m a m ış  y ö n ü n e  a it t ir .  N e f is t e k i e n a n iy e t l e ,  
o t u z u n c u  s ö z  d e k i e n e  f a r k l ıd ır . . O t u z u n c u  s ö z  d e  b a h s e d il e n  e n e ;  a l e t - i in s a n id ir ,  o  l a t if e - i  
66in s a n iy e d e  b u l u n u r. . n e f s - i e m m a r e d e k i d e ğ il . . B u  r u z n a m e d ir  t a k v im d ir  h a r it a d ır  ç e k ir d e k t ir  
d iy o r . . b u  v ü c u d d u r . . h a y a l i d e ğ il
A d e m i is e  h e r  ş e y in  ik i v ü c u d u  v a r .  M e s e l a  k a l e m  d ir  a k ıl d ır  r u h t u r . .  A l l a h ' ın  d ış ın d a  n e  
y a r a t ıl m ış s a  m e c ' u l  d a h il  n e  a d e m  n e  v ü c u d . . .  e ğ e r  v ü c u d  v a r s a  m u t l a k a  a d e m i v a r d ır . . . ç ü n k ü  
v ü c u d  a d e m d e  iz a h  e d il ir . .  V ü c u d  v a r l ığ ın  if a d e  e d il d iğ i z e m in s iz  z e m in . .  o  z a m a n  h e r b ir  
ş e y in  a d e m i v e  v ü c u d u  v a r s a ,  a d e m i v e  v ü c u d u  m a n a s ı a y r ıd ır . . . iş t e  b u  ik i e n e n in  a d e m i v e  
v ü c u d u n u n  c e m i y a n i m a h l u k  s a h ip l e n m e  n o k t a s ı k i m a h l u k  d e ğ il d ir  d e r  Ü s t a d  h z  B a r l a  
L a h ik a s ın d a  o  e n e  d ir  o n a  m a h l u k  d e n il m e z  a r t ık  h a k ik i b e n l ik t ir  o . .  B u r d a k i is e  O t u z u n c u  
s ö z d e k i r u h t a  b u l u n a n  r u z n a m e d ir  t a k v im d ir ,  b u  ik i e n e y i a y ır a m a z s a n  u m u m i h u k u k  v e  
ş a h s i h u k u k  g ib i iş in  iç in d e n  ç ık a m a z s ı n . .
R u h t a k i e n e ,  e n e d ir . . N e f is t e k i e n e ,  e n a n iy e t t ir . .  C e n a b - ı H a k  il k  ö n c e  e n e  v e r m iş ,  s o n r a  
e n a n iy e t  v e r m iş .  E n e  k a p ıl a r ı a ç ıy o r .  E n a n iy e t  is e  k e ş f e d iy o r .  E n e  k e ş f e t m iy o r .  İ ç e r is i  
m e y v e l e r l e  d o l u  b ir  s a r a y  v a r .  A n a h t a r  v e r m iş .  K a p ıy ı a ç t ık .  İ ç e r iy e  g ir d ik .  İ ç e r d e  
g ö r d ü k l e r im iz ,  ş a h i d  o l d u k l a r ım ız ,  y e d ik l e r im iz ,  iç t ik l e r im iz  a n a h t a r a  b e n z e m iy o r .  A n a h t a r l a  
s a r a y a  g ir d ik .  
E n e  n a m ın d a  b ir  m if t a h  v e r m iş .  V e r in c e  n e  o l u y o r ?  E n e  il e  a l e m in  b ü t ü n  k a p ıl a r ı a ç ıl ır .  
S o n r a  t ıl s ım l ı b ir  e n a n iy e t  v e r m iş .  E n e  d e ğ il  b u ,  e n a n iy e t  v e r m iş .  E n a n iy e t ;  m iz a n ,  l is t e ,  
f ih r is t e ,  h a r it a  v s .  B u n u  v e r in c e  n e  o l d u ?  E n e  v e r in c e ,  a l e m in  b ü t ü n  k a p ıl a r ı a ç ıl d ı.  E n a n iy e t  
v e r in c e  n e  o l d u ?  H a l l a k - ı K a in a t ın  k ü n u z - u  m a h f iy e s in i o n u n  il e  k e ş f e d e r .
E n a n iy e t t e  ik i y ö n  v a r .  M a n a - y ı is m î v e  m a n a - y ı h a r f î.  A m a  e n e ’ n in  m a n a - y ı is m î v e  m a n a - y ı  
h a r f îs i y o k .  E n e ;  c e v h e r d ir .  E n a n iy e t ;  v ü c u d - u  h a r ic îs id ir .  E n a n iy e t in ;  m a n a - y ı is m î v e  m a n a -
y ı h a r f î d iy e  ik i y ö n ü  v a r .  E n e ’ d e  m a n a - y ı is m î v e  m a n a - y ı h a r f î y o k ,  s is t e m d ir .  E n a n iy e t  is e ;  
m a n a - y ı h a r f î v e  m a n a - y ı is m î il e  d e ğ iş iy o r .  E n a n iy e t e  b a k t ığ ım ız  z a m a n  l is t e d ir ,  f ih r is t e d ir ,  
h a r it a d ır  v s .  H a r it a  d a  m e y h a n e  d e  v a r ,  c a m i d e  v a r .  Y a n i h a k - b a t ıl  h e p s in i c e m ’ e t m iş .  
E n e ’ n in  y ö n ü  Z a t t ır .  E n a n iy e t in  y ö n ü  m e v c u d a t a  b a k ıy o r .  A d e t a  b ir is i n u r ,  b ir is i m a n a .  D ir e k  
e n e ’ y i v e r s e ,  e n a n iy e t i v e r m e s e  o l m u y o r .  Ç ü n k ü  s a n a  m e v h u m  r u b u b iy e t in i a n l a m a k  iç in  
e n a n iy e t i v e r m iş .  M e c ’ u l d e ,  E n e ’ d e  ik i y ö n  v a r :  m a n a  v e  n u r .  M e v c u d a t a  n u r  t a r a f ı b a k ıy o r .  
Z a t a  m a n a  t a r a f ı b a k ıy o r .  E n e n in  m e v c u d a t a  b a k a n  t a r a f ı e n a n iy e t .  E n e n in  Z a t a  b a k a n  t a r a f ı  
s ır r - ı in s a n îd ir .
E n a n iy e t ,  E n e ,  S ır r - ı in s a n î,  T a a y y ü n  v e  T e ş a h h u s . . .  E n a n iy e t ,  e n e ’ y e  g ö r e  m ü l k .  E n e  d e  
m e l e k u t .  A y n ı E n e  m ü l k ,  S ır r - ı in s a n î m e l e k u t .  A y n ı S ır r - ı in s a n î m ü l k ,  T a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  
m e l e k u t .
1-Sözler:538'den, 2-Şualar:81'den, 3-(I)
E n d iş e
1 .  H ır s  v e  in a d  v e  e n d iş e - i is t ik b a l  g ib i h is s iy a t - ı ş e d id e n in  d a h i,  m e c a z î v e  h a k ik î o l a r a k  
ik iş e r  k ıs m ı b u l u n d u ğ u n u ;  m e c a z îl e r i g a y e t  z a r a r l ı v e  s û ' - i a h l â k a  m e n ş e '  v e  h a k ik îl e r i g a y e t  
n â f i'  v e  h ü s n - ü  a h l â k a  m e d a r  o l d u ğ u . . .
2 .  E n d iş e  t e m e l  y e d i t a n e  p s ik o l o j ik  h a s t a l ık l a r d a n  b ir  t a n e s id ir .  E n d iş e  o l m a z s a  in s a n  in s a n  
d e ğ il d ir .  İ n s a n ı d iğ e r  m a h l u k a t l a r d a n  a y ır a n  e n  b e l ir g in  ö z e l l ik  e n d iş e d ir .  E n d iş e n in  t e k  y ö n ü  
v a r d ır ,  is t ik b a l d ir . .  m a z is i y o k t u r …
M e v c u d a t  iç in d e ,  v a r l ık l a r  iç in d e  m e l e k l e r d e  d a h i y o k t u r .  İ n s a n ı im t iy a z l a ş t ır a n  b ir  h is t ir  
a m a  in s a n ı e n  d ib e  g ö t ü r e n  d e  b ir  h is t ir .  B u n u  b il d iğ in  z a m a n ,  is t e d iğ in  g ib i k o n t r o l  
e d e b il iy o r s u n .  P s ik o l o j i d e k i k a y g ı b o z u k l u ğ u  b u d u r .  T e m e l d e  v e s v e s e  k a l b id ir .  K a l p t e  d im a ğ  
v a r ,  v ic d a n  v a r ,  l a t i f e - i in s a n iy e ,  l ü m m e - i ş e y t a n iy e  v a r .  D im a ğ  k a l b in  b ir  ş u b e s id ir .  M a k e s - i  
67e f k a r ,  d im a ğ .  M a z h a r - ı h is s iy a t ,  v ic d a n .  K a l b in  d ış a  ç ık a n  2  t a n e  a y a ğ ı v a r :  B ir i v ic d a n ,  b ir is i  
d im a ğ .  K a l b in  ş u b e s id ir ,  k a l p t e n  a y r ı ç a l ış m a z .  K a l b in  iç e r is in d e  v ic d a n  v a r ,  v ic d a n ın  
iç e r is in d e  d ö r t  v e r i t a b a n ı v a r .  İ r a d e ,  z ih in ,  h is ,  l a t if e - i r a b b a n iy e .  K a l p t e  d ö r t  v e r i t a b a n ı v a r .  
D im a ğ ,  v i c d a n ,  l a t if e - i in s a n iy e ,  l ü m m e - i ş e y t a n iy e .  L ü m m e - i ş e y t a n iy e d e n  v e s v e s e  ç ık ıy o r .  
V e s v e s e n in  ç ık t ığ ı y e r  b u .  E n d iş e n in  ç ık t ığ ı y e r  is e  k a l b in  iç e r is in d e  v ic d a n ,  v ic d a n ın  
iç e r is in d e  ir a d e ,  z ih in d e n  s o n r a  g e l e n  “ h is ” t e n  ç ık ıy o r .  E n d iş e n in  if r a t ın ı ş e y t a n  k u l l a n ıy o r ,  
t e f r it in i n e f s - i e m m a r e  k u l l a n ıy o r ,  v a s a t ın ı is e  s ü n n e t - i s e n iy y e  k u l l a n ıy o r .  E n d iş e n in  t e f r it i  
n e f s - i e m m a r e d ir .  N e f s - i e m m a r e  k u l l a n ıy o r .  B e d e n s e l  h a y a t a  g ö m ü l m e k t ir ,  h a y a t  b it m iş t ir  
o n u n  iç in ,  h a y a t ın  t a d ı y o k t u r  ik id e  b ir  in t ih a r ı d ü ş ü n ü r .  İ f r a t ı is e  ş e y t a n d a n d ır .  H e r  ş e y in  
if r a t ı ş e y t a n d a n d ır .  H e r  ş e y in  t e f r it i n e f s - i e m m a r e d e n d ir .  V a s a t ı s ü n n e t t e n d ir .  V e  e n d iş e y i  
e n  iy i b l o k e  e d e n l e r ;  il m in  d ış ın d a ,  s ü n n e t - i s e n iy y e n in  iç e r is in d e ,  im a n ,  d u a ,  t e s l im ,  t e v e k k ü l  
v e  t e f e k k ü r d ü r . .  b l o k e  e d iy o r … İ y i d e ğ il im  d e d iğ in  z a m a n  h e m e n  o  a n d a  b ir  d u a  e d e b il ir s e n ,  
h e m e n  b l o k e  e d e r .  
E n d iş e y i in s a n l ık t a n  k a l d ır ır s a n ,  in s a n l ık  d o n u k  o l u r .  N e  f ik ir  n e  h is  h iç b ir  ş e y  
h a r e k e t l e n m e z .  İ n s a n l ığ ı a k t if  e d e n  e n d iş e d ir .  E n d iş e  g e l e c e k t ir …  K a b ir d e n ,  e v l e n m e k t e n ,  
s a ğ l ığ ın d a n ,  e n d iş e  e d e r .  K o r k u l a r d a  g e l e c e k t ir ,  e n d iş e l e r  d e  g e l e c e k t ir ,  b u  g e l e c e ğ i  
y o r u m l a y a m a m a k t a n ,  p u s l u  v e  s is l i g ö r m e k t e n ,  d u m a n l ı g ö r m e k t e n ,  iz a h  e d e m e m e k t e n  
k a y n a k l a n ıy o r .  İ m a n - ı b il  a h ir e t in  z a a f ın d a n  g e l iy o r .  E n d iş e y i s e n  k e n d i h a l in e  b ır a k ır s a n  y a  
n e f s - i e m m a r e  k u l l a n ır  y a  d a  ş e y t a n  k u l l a n ır .  E n d iş e n in  if r a t ı,  h a s t a l ığ ın  z e m in i.  T e f r it i  
y a ş a d ığ ın ın  f a r k ın d a  o l m a m a k .  V a s a t ı is e  c a n l ı y a ş a m a n ı s a ğ l a r .  E n d iş e n in  k a r ş ıs ın a  t e s e l l iy i  
k o y ,  t e l a ş ın  k a r ş ıs ın a  a k l i b ü r h a n l a r ı,  d e l il l e r i k o y ,  v a s a t a  g e l ir .
1-Mektubat:487, 2-(I)
E n e
1 .  E n e ,  k ü n u z - u  m a h f iy e  o l a n  e s m a - i İ l a h iy e n in  a n a h t a r ı o l d u ğ u  g ib i,  k â in a t ın  t ıl s ım - ı  
m u ğ l a k ın ın  d a h i a n a h t a r ı o l a r a k  b ir  m u a m m a - y ı m ü ş k il k ü ş a d ır ,  b ir  t ıl s ım - ı h a y r e t f e z a d ır .  O  
e n e  m a h iy e t in in  b il in m e s iy l e ,  o  g a r ib  m u a m m a ,  o  a c ib  t ıl s ım  o l a n  e n e  a ç ıl ır  v e  k â in a t  
t ıl s ım ın ı v e  â l e m - i v ü c u b u n  k ü n u z u n u  d a h i a ç a r .  Ş u  m e s ' e l e y e  d a ir  " Ş e m m e "  is m in d e  b ir  
r is a l e - i a r a b iy e m d e  ş ö y l e  b a h s e t m iş i z  k i:  Â l e m in  m if t a h ı in s a n ın  e l in d e d ir  v e  n e f s in e  
t a k ıl m ış t ır .  K â in a t  k a p ıl a r ı z a h ir e n  a ç ık  g ö r ü n ü r k e n ,  h a k ik a t e n  k a p a l ıd ır .  C e n a b - ı H a k ,  
e m a n e t  c i h e t iy l e  in s a n a  " e n e "  n a m ın d a  ö y l e  b ir  m if t a h  v e r m iş  k i;  â l e m in  b ü t ü n  k a p ıl a r ın ı  
a ç a r  v e  ö y l e  t ıl s ım l ı  b ir  e n a n iy e t  v e r m iş  k i;  H a l l a k - ı K â in a t ' ın  k ü n u z - u  m a h f iy e s in i o n u n  il e  
k e ş f e d e r .  F a k a t  e n e ,  k e n d is i d e  g a y e t  m u ğ l a k  b ir  m u a m m a  v e  a ç ıl m a s ı m ü ş k il  b ir  t ıl s ım d ır .  
E ğ e r  o n u n  h a k ik î m a h iy e t i v e  s ır r - ı h il k a t i b il in s e ;  k e n d is i a ç ıl d ığ ı g ib i,  k â in a t  d a h i a ç ıl ır .  
Ş ö y l e  k i:
S â n i' - i H a k îm ,  in s a n ın  e l in e  e m a n e t  o l a r a k ,  r u b u b iy e t in in  s ıf â t  v e  ş u u n a t ın ın  h a k ik a t l a r ın ı  
g ö s t e r e c e k ,  t a n ıt t ır a c a k ,  iş a r a t  v e  n ü m u n e l e r i c â m i'  b ir  e n e  v e r m iş t ir .  T â  k i o  e n e ,  b ir  v â h id - i  
k ıy a s î o l u p ,  e v s a f - ı r u b u b iy e t  v e  ş u u n a t - ı u l u h iy e t  b il in s in .  F a k a t  v â h id - i k ıy a s î,  b ir  m e v c u d - u  
h a k ik î o l m a k  l â z ım  d e ğ il .  B e l k i h e n d e s e d e k i f a r a z î h a t l a r  g ib i,  f a r z  v e  t e v e h h ü m l e  b ir  v â h id - i  
k ıy a s î t e ş k il  e d il e b il ir .  İ l im  v e  t a h a k k u k l a  h a k ik î v ü c u d u  l â z ım  d e ğ il d ir .
2 .  D ö r t  t a n e d e  ö z e l l iğ i v a r d ır .  
•  A y in e  m is a l
•  V a h id i k ıy a s i
•  A l e t i in k iş a f
•  M a n a - i h a r f i   
68B e n .  M a h l u k  o l m a y a n .  N e  a y n d ır ,  n e  g a y r d ır .  Z a t - ı İ l a h in in  t e a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t iğ i y e r .  
R u y e t u l l a h ın  c e r e y a n  e t t iğ i f e n a  f il l a h  y e r . . .  E m a n e t  o l a n  e n e n in  b e n d e k i k a r ş ıl ığ ı;  b a t ın  
m e l e k u t  t a r a f ıd ır . .  d ış a  v u r u ş u ,  m ü l k  t a r a f ı;  e n a n iy e t t ir . .  Ş e c e r e - i h il k a t a  b a k a n  y ö n ü ;  
m e c u l d ü r . .  m a h iy e t t e k i k a r ş ıl ığ ı N u r - i M u h a m m e d id ir  ( A S M ) . . . S u r e t i m a d d e  il e  h a k ik a t ı  
A l l a h  il e  o l a n  b ir  b e r z a h t ır  E n e . .
S ığ m a d ım  k a in a t a  s ığ d ım  b e n i s e v e n  k a l b e  d e d iğ i e n e d e  İ r a d e - i İ l a h iy e  v a r ,  İ l m i İ l a h i v a r ,  
K u d r e t  v a r ,  S e m i’  v a r …A l l a h  c c  n u n  b ü t ü n  s ıf a t l a r ı v a r .  N a s ıl  v a r  ç ü n k ü  e n e  m a h l u k  d e ğ il k i o  
y ü z d e n  e n e d e k i A l l a h  c c  n u n  E s m a  v e  S ıf a t ı p e r d e l i d e ğ il d ir .  E n e  c e n n e t t e n  d e  ü s t ü n d ü r  
c e n n e t  in s a n a  h iz m e t  e d e n d ir  in s a n  h iz m e t  a l a n d ır .
E s m a - ü l  H ü s n a  c e n n e t t e  p e r d e s iz  t e c e l l i e d e c e ğ in e  g ö r e  in s a n  d a  c e n n e t t e n  ü s t ü n  o l d u ğ u n a  
g ö r e  in s a n ın  m a h iy e t i n e d ir ?  S ıf a t  m a k a m ıd ır . .  İ n s a n  c e n n e t t e n  ü s t ü n d ü r  c e n n e t  d e  e s m a - i  
İ l a h iy e n in  a z a m î z u h u r a t  y e r id ir . .
E n e  m a h l u k  o l m a d ığ ın a  g ö r e  a m a  v a c ip  d e  d e ğ il  b e r z a h t ır ,  il m i k e l a m d a  b u n a  m e c ’ u l  
d e n iy o r .  Ç e k ir d e k t e k i a ğ a ç  g ib i,  a ğ a ç  d e ğ il d ir  a m a  h iç l ik t e  d e ğ il d ir .  K a b ir  d e  n e  d ü n y a d ır  n e  
a h ir e t t ir  b e r z a h t ır .  B u r a d a  b u  m a k a m a  g ö r e  A l l a h  c c  n ın  b iz a t ih i ir a d e s i b u l u n u y o r .   
M e c ’ u l ,  e n e  m a h l u k  o l m a d ığ ı iç in  s ıf a t  v e  is im l e r  p e r d e l i t e c e l l i e t m iy o r ,  v a c ip  d e  d e ğ il ,  b iz z a t  
A l l a h ’ l ık  h a k ik a t i o l s u n ;  B e r z a h t ır . .  B u r a d a  ir a d e - i il a h iy e  p e r d e s iz  o l a r a k  v a r  b u r a d a  il m i  
il a h iy e  v a r ,  k u d r e t - i r a b b a n iy e  v a r .
B u r a d a k i ( e n e d e k i)  ir a d e ,  A l l a h ’ ın  ir a d e s in e  k a r ş ı m u t l a k  h ü r d ü r .  Ç ü n k ü  b u r a d a  z a t e n  
m a h l u k  s e v iy e s in d e  b ir  ir a d e  y o k ,  y a r a t ıl m ış  b ir  ir a d e  y o k .  E n e d e k i ir a d e  İ r a d e - i İ l a h iy e n in  
k e n d is i d e ğ il s e  d e  g a y r ı d a  d e ğ il d ir .  Ü s t a d ım ız ın  t a b ir iy l e  n e  a y n d ır  n e  g a y r d ır .
( 1 6 . s ö z )  A y n a d a k i g ü n e ş  g ü n e ş  m id ir ?  d e ğ il d ir  a m a  d e ğ il d e  d e ğ il d ir .  Ç ü n k ü  g ü n e ş in  b ü t ü n  
ö z e l l iğ i v a r  ( ıs ıs ı,  ış ığ ı,  ş e k l i,  y e d i r e n g i v a r )  g ü n e ş in  y a n s ım a s ı n u r  o l d u ğ u  iç in  a y n a d a k i  
g ü n e ş  g ü n e ş in  b ü t ü n  h a s s a l a r ın a  s a h ip t ir .  A y n a d a k i g ü n e ş  n e  a y n d ır  n e  g a y r d ır  y a n i g ü n e ş in  
k e n d is i d e ğ il d ir  a m a  d e ğ il  d e  d e ğ il d ir ,  n e  a y n d ır  n e  g a y r d ır .  A y n a n ın  k a b il iy e t in e  g ö r e  
g ü n e ş in  c il v e s id ir .  A y n a  r u h  o l s a  a y n a d a  g ö r ü n e n  g ü n e ş  g ü n e ş  d e ğ il d ir  a y n a d a  d e ğ il d ir  
o r t a s ıd ır  ( b e r z a h t ır ) .  O  z a m a n  n e  a y n d ır  n e  g a y r d ır  d e n ir .
A y n ı b u  m is a l  g ib i a y n a y a  m is a l  R u h ,  E n e y e  m is a l  a y n a d a  g ö z ü k e n  g ü n e ş t ir .  Ö y l e y s e  a y n a y a  
m is a l  r u h ,  A l l a h ’ a  m is a l  g ü n e ş ,  g ü n e ş t e k i y e d i r e n k  A l l a h ’ ın  y e d i s ıf a t ın a  ( h a y a t ,  il im ,  ir a d e ,  
s e m ,  b a s a r ,  k e l a m ,  k u d r e t )  m is a l ,  a y n a d a  g ö z ü k e n  g ü n e ş  is e  e n e d ir .
G ü n e ş t e k i y e d i s ıf a t  y a n s ıd ığ ı a y n a d a  v a r  m ıd ır ?  v a r d ır  a n c a k  g ü n e ş t e k i k e y f iy e t iy l e  d e ğ il d ir  
a m a  a y n a d a k i g ü n e ş  m a h l u k  s e v iy e s in d e  d e  d e ğ il d ir .  E n e d e  d e  A l l a h  c c  n u n  ir a d e s i b ö y l e  v a r ,  
e n e d e  A l l a h ’ ın  k u d r e t i b ö y l e  v a r ,  e n e d e  A l l a h ’ ın  h a y a t ı b ö y l e  v a r ,  il m i b ö y l e  v a r ,  s e m ’ i b ö y l e  
v a r ,   b a s ir  b ö y l e  v a r ,  k e l a m  b ö y l e  v a r .
O  z a m a n  a y n a d a  g ö z ü k e n  g ü n e ş  a s ıl  g ü n e ş t e n  k o p u k  d e ğ il  a m a  a y n ı d a  d e ğ il  g a y r ı d a  d e ğ il d ir .  
A y n a n ın  r e n g in e  g ö r e  r e n g i y o k t u r  a y n a y ı b o y a m ış t ır .  A y n a d a k i g ü n e ş  a y n a n ın  ç e v r e s in d e k i  
k o ş u l l a r d a n  e t k il e n m e z .  ( A y n a n ın  r e n g i,  ç e v r e n in  r e n g i,  ç e v r e n in  s ıc a k l ığ ı,  ç e v r e n in  
y e r ç e k im i v b  n e d e n l e r  a y n a d a k i g ü n e ş i e t k il e m e z . )
A m a  b u  a y n a y ı b iz  t a r l a y a  y a n s ıt s a k  t a r l a d a k i ç iç e ğ e  a y n a d a k i g ü n e ş  y a n s ıd ığ ın d a  p e m b e ,  
k ır m ız ı,  s iy a h ,  b e y a z …ç ık a n  r e n k l e r  ç iç e ğ in  iç in d e  r e n k  o l a r a k  o r t a y a  ç ık a r .  Ç iç e ğ in  
k a b il iy e t in e  g ö r e  p e m b e ,  m a v i o l a r a k  o r t a y a  ç ık a r .  Y a n i g e l e n  ış ın l a r ın  k ır ıl m a s ı,  y a n s ım a s ı  
g ü n e ş t e n  g e l e n  ış ın l a r ın  b ir  t a n e s in i r e n k  o l a r a k  o r t a y a  ç ık a r ır .  D iğ e r  r e n k l e r  is e  g iz l i k a l ır .  O  
z a m a n  d iy o r u z  k i p e m b e ,  s iy a h ,  m a v i. .  D e m e k  k i r e n k  g ü n e ş  ış ın l a r ın ın  is t ih a l e  g e ç m iş  
h a l id ir .  ( 2 4 . s ö z )
69Ç iç e k l e r in  s ü s l ü  r e n k l e r i g ü n e ş in  z iy a s ın d a k i y e d i r e n g in  is t ih a l e - i in ’ ik a s iy e s in d e n  n e ş e t  
e d iy o r .  B u  k a v l e  g ö r e  ç iç e k l e r  d a h i g ü n e ş in  b ir  ç e ş it  a y in e l e r id ir .  Y a n i g ü n e ş t e k i y e d i r e n k  
s o n s u z  r e n k  t o n u n d a d ır  g ü n e ş t e k i b u  y e d i r e n g i o r t a y a  ç ık a r a n  ş e y  ç iç e k t e k i k a b il iy e t t ir .  
Ç iç e k t e k i r e n k  g ü n e ş in  k e n d i r e n g i d e ğ il d ir  g ü n e ş t e n  a l d ığ ı r e n k l e r i iç in e  a l a r a k  k e n d i  
k a b il iy e t in e  g ö r e  b o y a l a y a r a k  o r t a y a  ç ı k a r d ığ ı h a l id ir  o  y ü z d e n  b a z ı ç iç e k  m a v i b a z ıs ı k ır m ız ı  
b a z ıs ı p e m b e d ir …
E n e d e k i y e d i s ıf a t  A l l a h  c c  n u n  y e d i  s ıf a t ın d a n  o n a  y a n s ım ış t ır  o  y ü z d e n  e n e d e k i ir a d e  
it ib a r iy e  i l e  in s a n  h ü r d ü r .  E n e d e n  ir a d e  m a h l u k  o l a n  r u h a  y a n s ır k e n ,  c ü z - i ir a d e  o l a r a k  
y a n s ır ,  h a y a t t a  d a  c ü z - i ih t iy a r  o l a r a k  g ö z ü k ü r .
C e n n e t t e  h e r k e s  k e n d in d e k i B e n ’ i g ö r e c e k  k i o n u n  a d ıd ır  A l l a h ’ ı c c  g ö r m e k . .  A l l a h  “ m e n  a r e f e  
n e f s e h u  f e k a d  a r e f e  r a b b e h u ”  b u y u r u y o r .  Y a n i k u l u m  b e n i t a n ım a k  m ı is t iy o r s u n ?  O  z a m a n  
d ö n  k e n d in i t a n ı k e n d in i t a n ıd ığ ın d a  b e n i t a n ıy a c a k s ın  d iy o r .  K e n d in i t a n ım a k t ır  B e n i  
t a n ım a k ,  k e n d in i g ö r m e k t ir  B e n i g ö r m e k .  C e n n e t t e  A l l a h ’ ı O n d a k i B e n l e  g ö r e c e ğ im ,  O ’ n d a k i  
b e n ,  B e n d e k i O . . .  A y n a d a k i g ü n e ş l e  h a k ik i g ü n e ş  g ö r ü l ü r .
O  z a m a n  A l l a h ’ l ık  h a k ik a t in d e k i c il v e  v e  h is s e d a r l ığ ın ı y ü k s e l t .  H a y a t ın  k im l iğ in  o l a c a k . . n a s ıl  
y a ş a r s a n  o  s e n in  k im l iğ in  o l a c a k .  E n e  k e n d in d e n  k e n d in i t a n ıy o r .  H z  A l i o  y ü z d e n  “ Y a  r a b b i  
s e n i h a k k ıy l a  t a n ıy a m a d ık  S e n i a n c a k  S e n  t a n ır s ın ”  b u y u r m u ş .  E n e  n e y l e  t a n ın ır  E n e  il e .  
E n e y i r u h l a  t a n ım a k  a y in e d a r l ığ ın ı t a n ım a k t ır ,  c il v e l e r in i t a n ım a k t ır  b ih a k k ın  e n e y i  
t a n ıy a m a z s ın .  E n e y i a n c a k  e n e  t a n ır  k e n d in d e n  k e n d in e  d ö n e c e k .  K e n d in d e n  k e n d in e  
d ö n d ü n  m ü  f e n a f il l a h t ır  h iç l iğ in i b il m e k t ir .
R is a l e - i Nur ’ u n  m e s l e ğ in in  r u h u d u r  h iç l iğ in i b il m e k .  H iç l iğ in i b il d i m i e n e  k e n d in e  d ö n d ü  
d e m e k t ir ,  k e n d in e  d ö n d ü n  m ü  k a r ş ın a  ç ık a n  b a ş k a  b ir  ş e y d ir .  B u n u n  iç in  Ü s t a d  h z  n in  d e d iğ i  
g ib i k a l p  v e  r u h u n  d a ir e - i h a y a t ın a  g ir m e k  g e r e k ir . . .
E n e ’ n in ;
•  S u r e t i - - >  E n a n iy e t   ( S ö z l e r  5 3 8 ,  1 2 8 ,  E m ir d a ğ  1 - 1 4 6 )
•  K a n u n iy e t i - - >  K a b - ı K a v s e y n d ir  
•  H a k ik a t ı - - >  K ü n u z - u  m a h f iy e  o l a n  E s m a - i İ l a h iy e n in  a n a h t a r ı
•  M a h iy e t i - - >  A l e m - i v ü c u b u n  k ü n u z u n u  a ç a n . . ( t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s u n  c e m - ü l  c e m ’ i)  
( “ İ n s a n  b e n im  s ır r ım d ır ,  b e n  d e  in s a n ın . ” ;  S ır r - ı in s a n î)  
E n a n iy e t ,  E n e ,  S ır r - ı in s a n î,  T a a y y ü n  v e  T e ş a h h u s . . .  E n a n iy e t ,  e n e ’ y e  g ö r e  m ü l k .  E n e  d e  
m e l e k u t .  A y n ı E n e  m ü l k ,  S ır r - ı in s a n î m e l e k u t .  A y n ı S ır r - ı in s a n î m ü l k ,  T a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  
m e l e k u t .
1-Sözler:(535-536), 2-(I)
E n f ü s î
1 .  İ n s a n l a r ın  n e f is l e r in d e n  a l ın a n  b ü r h a n l a r d ır .  B u n a  e n f ü s î t e s m iy e  e d il ir .  E n f ü s î o l a n  
k ıs m ın ı d a ,  b ir i n e f s î d iğ e r i u s û l î o l m a k  ü z e r e  ik i k ıs m a  t a k s im  e t m iş t ir .  D e m e k ,  M a b u d u n  
v ü c u d u n a  ü ç  t ü r l ü  d e l il  v a r d ır :  Â f â k î,  n e f s î,  u s û l î.
2 .  D iğ e r i:  V e  e n  k u v v e t l i v e  h a k k a l y a k î n  d e r e c e s in d e  v ic d a n î v e  h is s î,  b ir  d e r e c e  ş u h u d î o l a n  
h a k ik a t - ı in s a n iy e  h a r it a s ın ı v e  e n a n iy e t - i b e ş e r iy e  f ih r is t e s in i v e  m a h iy e t - i n e f s iy e s in i  
70m ü t a l a a  il e ,  im a n ın  ş ü b h e s iz  v e  v e s v e s e s iz  m e r t e b e s in e  ç ık m a k t ır  k i;  s ır r - ı a k r e b iy e t e  v e  
v e r a s e t - i n ü b ü v v e t e  b a k a r .  V e  e n f ü s î t e f e k k ü r - ü  im a n î h a k ik a t ın ın  b ir  p a r ç a s ı,  O t u z u n c u  
S ö z ' ü n  " e n e  v e  e n a n iy e t " t e  v e  O t u z ü ç ü n c ü  M e k t u b ' u n  H a y a t  P e n c e r e s in d e  v e  İ n s a n  
P e n c e r e s in d e  v e  b a z ı p a r ç a l a r ı d a  s a ir  e c z a - y ı N u r iy e d e  b ir  d e r e c e  b e y a n  e d il m iş .
3 .  E n f ü s îd ir .  Y a n i,  h e r k e s  h a y a t ın a  v e  n e f s in e  d ik k a t  e t s e …  
4 .  Ş u  p e n c e r e  in s a n  p e n c e r e s id ir  v e  e n f ü s îd ir .  
5 .  D e l a il - i e n f ü s iy e  d e n il e n  z â t ın d a  v e  n e f s in d e  s a b it  d e l il  v e  iş a r e t l e r  il e …  
6 .  B ü r h a n - ı e n f ü s î o l a n  v ic d a n a  m ü r a c a a t  e t .  
7 .  Â f â k î m a l û m a t ,  y a n i h a r iç t e n ,  u z a k l a r d a n  a l ın a n  m a l û m a t ,  e v h a m  v e  v e s v e s e l e r d e n  h â l î  
o l a m ıy o r .  A m m a  b iz z â t  v ic d a n î b ir  ş u u r a  m a h a l  o l a n  e n f ü s î v e  d â h il î m a l û m a t  is e ,  e v h a m  v e  
ih t im a l l e r d e n  t e m iz d ir .  B in a e n a l e y h  m e r k e z d e n  m u h it e ,  d â h il d e n  h a r ic e  b a k m a k  l â z ım d ır .  
8 .  E n f ü s  d e m e k ;  iç  a l e m im iz d e  s e y a h a t  g ib i g ö z ü k ü r k e n ,  a s l ın d a  a s l ın a  u r u ç  e d iy o r s u n ,  o r d a  
o l u y o r s u n  d e m e k t ir .  E n f ü s î t e f e k k ü r l e  z a n n e d iy o r u z  k i k e n d i a l e m im iz i k e ş f e d ip  o r a d a  
k a l ıy o r u z .  K e ş f e t t iğ im iz  ş e y ;  h a k ik a t in  o l u y o r  a s l ın d a . . .  B ir  ş e y in  ü s t ü  a ç ıl ır s a ,  o n a  o  k a d a r  
y a k ın  o l m a z s ın ,  k e n d i ö z ü n e  o  k a d a r  t a ş ın ır s ın .  Z a h ir d e  o r a y ı k e ş f e t t im  z a n n e d iy o r s u n ,  
k e ş f e d il iy o r s u n .  H e r  k e ş f e t t iğ in iz ,  ö ğ r e n d iğ in iz  ş e y  h a r iç  d e ğ il d ir ,  h e p  s e n s in !  B a t ın d a k i ü s t ü  
k a p a l ı o l a n ı a ç ık l a d ın .  B u n a  Ü s t a d  e n f ü s î t e f e k k ü r  d iy o r .  S e n d e  y e n i y a z ıl ım  y o k t u r .  S e n ,  
k a in a t ın  ç e k ir d e ğ is in .  B a ş ı v e  s o n u  s e n d e .  H e r  h a r iç t e n  ö ğ r e n d iğ in ,  b a t ın d a  ü s t ü  k a p a l ı o l a n ı  
a ç m a k t ır .  İ ç e r iy e  b ir  ş e y  a l d ığ ın  y o k .  D ış a r ıd a k iy l e  iç e r d e k in i a ç ıy o r s u n .  Ç ü n k ü  s e n  k ü ç ü k  
k a in a t s ın .  
E n f ü s ç ü l e r ;  b ü t ü n  m e r t e b e l e r d e n  b a k a b il e n ,  a m a  h iç b ir  m e r t e b e y e  m a h k û m  o l m a d a n ,  
in s a n l a r ın  f a r k l ıl ık l a r ın ın  k e n d is in e  z e n g in l ik  k a t t ığ ın a  in a n a n  k iş id ir .  K e s in l ik l e  m ü n a k a ş a y a  
g ir m e z  ç ü n k ü  o n a  z e n g in l ik  k a t t ığ ın ı b il ir .
1-İşarat-ül İ'caz:94, 2-Emirdağ Lahikası-1:147, 3-Sözler:516, 4-Sözler:686, 5-Mesnevi-i Nuriye:23, 6-
Mesnevi-i Nuriye:255, 7-Mesnevi-i Nuriye:123, 8-(I)
E n m u z e c
1 .  A v a l im - i g a y b iy e n in  e n m u z e c i o l a n  l a t if e - i R a b b a n iy e d e n …   
2 .  E n m u z e c  iç in d e  b a r ın d ır d ık l a r ın ın  l is t e s id ir .  B a t ın  c ih e t id ir .  M e l e k u t a  b a k a r . .  m e s e l a  
h a y a t ın  m e l e k u t u n u n  e n m u z e c i v a r d ir .  Y a h u t  l a t if e - i r a b b a n iy e  a l e m i g a y b ın  e n m u z e c id ir .  
3 .  E n m u z e c  b a t ın ,  m e l e k û t  t a r a f ıd ır .  F i h r is t ,  z a h ir  v e  m ü l k  t a r a f ıd ır .
1-Muhakemat:118, 2-(III), 3-(I)
E r v a h - ı Â l iy e
D im a ğ d a n  ç ık a n l a r l a  y a r a t ıl a n  e r v a h . . .  E r v a h - ı â l iy e ;  s e y r e t t iğ im iz  v e  d u y d u ğ u m u z  r e s im l e r  
v e  s e s l e r  m ü s b e t  v e  iy i is e ,  iç e r d e  e n e r j i o l u y o r .  E n e r j i o l u n c a ,  o n l a r ın  m ü m e s s il l e r i r u h a n î  
o l u y o r  e r v a h - ı â l iy e ,  â l i r u h l a r  o l u y o r .  E r v a h l a r ;  o k u d u ğ u m u z  v e  s e y r e t t ik l e r im iz d e n  o l u ş u r .  
M e v a d d ;  b u l u n d u ğ u m u z  m e k â n d a n  o l u ş u r .  S e y r e t t iğ im iz ,  iş it t iğ im iz  y a n i m e k a n ın  d ış ın d a  
o l a n l a r  in s a n a  g ir d iğ i z a m a n ,  e ğ e r  iy i f i l m  is e ,  K u r ’ a n  s e s i is e ,  s o h b e t  is e   iç e r id e  e r v a h - ı â l iy e  
71o l u y o r .  S e r b e s t  b ö l g e y e  ( d im a ğ d a  t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r a )  g ir e n  o  K u r ’ a n  s e s i,  d e r s ,  s o h b e t ,  
d a ğ  v e  d e r e  s e s l e r i,  ır m a k  s e s l e r i  d ış a r ıd a  s e s t ir  a m a  iç e r iy e  g ir d iğ i z a m a n  e r v a h - ı â l iy e  
o l u y o r .  B u  d a  ş id d e t l e n d iğ i z a m a n ,  m a d d e y e  d ö n ü ş ü y o r  v e  m e v a d d - ı â l iy e  o l u y o r .  D o ğ r u  
d ü ş ü n c e l e r ,  d o ğ r u  s ö z l e r ,  d o ğ r u  f il m l e r  s e y r e d e r s e k ,  d o ğ r u  m e k a n l a r d a  b u l u n u r s a k  y a n i  
d o ğ r u  in s a n l a r l a ,  d o ğ r u  z a m a n d a ,  d o ğ r u  y e r d e ,  d o ğ r u  iş  y a p a r s a k ,  e r v a h - ı â l iy e  o l u r .  E r v a h - ı  
â l iy e l e r  e n e r j iy e  d ö n ü ş ü n c e ,  b a s t  h â l e t l e r i ç o k  o l u r .  E r v a h - ı â l iy e l e r  d e f - i m e f a s id  il e ,  
m e v a d d - ı â l iy e l e r  d e  t e r k - i k e b a ir  il e  b iz d e  o r t a y a  ç ık a n  e n e r j id ir l e r .  
(I)
E r v a h - ı H a b is e
1 .  K â in a t t a k i u m û r- u  h a y r iy e d e k i k a n u n l a r ın  m ü m e s s il i,  n â z ır ı h ü k m ü n d e  o l a n  m e l e k l e r in  
v ü c u d u ,  it t if a k - ı e d y a n  il e  s a b it  o l d u ğ u  g ib i,  u m û r - u  ş e r r iy e n in  m ü m e s s il l e r i v e  m ü b a ş ir l e r i  
v e  o  u m û r d a k i k a v a n in in  m e d a r l a r ı o l a n  e r v a h - ı h a b is e  v e  ş e y t a n iy e  b u l u n m a s ı,  h ik m e t  v e  
h a k ik a t  n o k t a s ın d a  k a t ' îd ir ;  b e l k i u m û r - u  ş e r r iy e d e  z îş u u r  b ir  p e r d e n in  b u l u n m a s ı d a h a  
z iy a d e  l â z ım d ır .
2 .  M e m n u '  h e y k e l ,  s u r e t l e r :  Y a  z u l m - ü  m ü t e h a c c ir ,  y a  m ü t e c e s s id  r iy a ,  y a  m ü n c e m id  
h e v e s t ir .  Y a  t ıl s ım d ır :  C e l b e d e r  o  h a b is  e r v a h l a r ı.
3 .  O  n e v ' in  is t id a d a t ın ı b o z a n  v e  y a n l ış  y o l l a r a  s e v k e d e n  m e v a d d - ı ş e r ir e  il e  o n l a r ın  
m ü m e s s il l e r i v e  s e k e n e - i h a b is e l e r i. . .
3 .  H a z r e t - i S ü l e y m a n  A l e y h is s e l â m ,  c in  v e  ş e y t a n l a r ı v e  e r v a h - ı h a b is e y i t e s h i r  e d ip ,  ş e r l e r in i  
m e n  v e  u m û r - u  n â f ia d a  is t ih d a m  e t m e y i if a d e  e d e n  ş u  â y e t l e r . . .
4 .  E r v a h - ı h a b is e ;  d ü ş ü n c e l e r in ,  d a v r a n ış l a r ın ,  k a f a d a n  iç e r iy e  g ir e n l e r d e n  iç e r id e  k e m ik t e  
o l u ş a n  b ir  y a p ıd ır .  B ir  s is t e m d ir .  K a r ş ıy a  b a k ış t a n  a l d ığ ım ız ,  s e y r e t t iğ im iz ,  d u y d u ğ u m u z ,  
iş it t iğ im iz  k o k l a d ı ğ ım ız ,  y e d iğ im iz ,  o t u r d u ğ u m u z ,  k a l k t ığ ım ız ,  k a l b  k ır d ığ ım ız ,  k u l  
h a k l a r ın d a n  o  f iil l e r d e n  m e n f i is e  e r v a h - ı h a b is e  y a r a t ıl ır .  M e s e l a  b ir is in e  y a n l ış l ık  y a p t ın ,  
v ic d a n  a z a b ı ç e k m iy o r  m u s u n ?  ç e k iy o r s u n . .  O  e r v a h - ı h a b is e  iş t e . .  O  f iil in d e n  y a r a t ıl ıy o r .  P e k i  
b ir is in e  iy il ik  y a p t ın  s e n i g ü z e l  b ir  r u h a n i s a r m ıy o r  m u ?  O  e r v a h - ı a l iy e d ir . .  E r v a h l a r ;  
o k u d u ğ u m u z  v e  s e y r e t t ik l e r im iz d e n  o l u ş u r .  M e v a d d ;  b u l u n d u ğ u m u z  m e k â n d a n  o l u ş u r .
E r v a h - ı h a b is e l e r ;  b a t ıl  it ik a d l a r ın  v e  h u r a f e l e r in  e y l e m s e l  v e y a  d ü ş ü n s e l l e r in  b iz d e k i e n e r j i  
o l a r a k  k a r ş ıl ık l a r ıd ır l a r .  M e s e l a  ş u  s u .  D ış a r ıd a  s u d u r  a m a  iç in c e  iç e r d e  a r t ık  s u  d e ğ il .  İ ç e r d e  
e n e r j id ir .  D ış a r ıd a  f il m  v a r d ır ,  v id e o  v a r d ır .  S e y r e t t iğ in iz  z a m a n  iç e r iy e  g ir iy o r .  B il g is a y a r ı d a  
k a p a t s a n ,  c d ’ y i d e  k a p a t s a n ,  k a f a d a  h a l a  ç a l ış ır  o .  S o n s u z  o l d u  a r t ık  o .  E z e l î v e  e b e d î s a n a  m a l  
o l a c a k  o  s e y r e t t iğ in ,  ç ü n k ü  y o k  o l m a z  o .  H a ş ir  m e y d a n ı,  k a b ir e  k a d a r  h e p s i k a l ır .  K a f a y a  c d ’ y i  
s o k t u k  d iy e l im .  M e n f î v e y a  m ü s b e t .  A r t ık  r e s im  y o k  o r d a .  S u  iç im d e  e n e r j iy e  d ö n ü ş t ü ğ ü  g ib i,  
r e s im l e r  d e  a s ıl l a r ın a  d ö n ü ş ü r ,  y a n i o  r e s m in  k a y n a ğ ın a .  M e s e l a  a ç ık - s a ç ık  b ir  k a d ın a  
b a k ıl d ığ ı a n d a ,  o n u n  o  a n d a k i h â l e t i,  p s ik o l o j is i,  r u h s a l  b o y u t u ,  v a r s a  c in i y a n i o n u n  r u h u n d a  
n e  v a r s a ,  a r a n ız d a  b a k m a  a n ın d a  b ir  d iy a l o g ,  b ir  il e t iş im  k u r u l u y o r .  - K o p y a l a  y a p ış t ır -  
s e v iy e s in e  g ö r e  s a n a  a k t a r ıl ıy o r .  H e m e n  b ir  s ık ın t ı o l u y o r .  S ö z l e r  4 1 0  d a  “ N a s ıl  k i m e r h u m e  
v e  r a h m e t e  m u h t a ç  b ir  g ü z e l  k a d ın  c e n a z e s in e  n a z a r - ı ş e h v e t  v e  h e v e s l e  b a k m a k ,  n e  k a d a r  
a h l a k ı t a h r ib  e d e r .  Ö y l e  d e :  Ö l m ü ş  k a d ın l a r ın  s u r e t l e r in e  v e y a h u t  s a ğ  k a d ın l a r ın  k ü ç ü k  
c e n a z e l e r i h ü k m ü n d e  o l a n  s u r e t l e r in e  h e v e s p e r v e r â n e  b a k m a k ,  d e r in d e n  d e r in e  h is s iy a t - ı  
u l v iy e - i in s a n iy e y i s a r s a r ,  t a h r ib  e d e r . ”
D e m e k  s a d e c e  - b a k m a k -  d e ğ il ,  a s l ın a  g id iy o r  b u .  Y a n i g ö z  s im a s ın a  b a k a r k e n -  B e n im  
s im a m d a n  a l e v i m iy im ,  S ü n n i m iy im ,  n a m a z  k ıl ıy o r  m u y u m  k ıl m ıy o r  m u y u m ,  n u r c u  m u y u m ,  
t a r ik a t ç ı m ıy ım  b e l l i o l u y o r ,  ç ü n k ü  s im a m ;  b a t ın ın  d ış a  v u r u ş u d u r .  S ö z l e r  1 6 :  “ B a t ın ın d a k i  
ç ir k in l ik l e r ,  z a h ir in e  a k s e t m iş  o l m a l ı k i… ”  D e m e k  k i g ö z  o n u n  s im a s ın a  b a k a r k e n  o n u n  s ıf a t ı  
72b iz e  k o p y a l a n ıy o r ,  iç e r iy e  g ir iy o r .  B u n u n  d in d e k i a d ı  h a r a m d ır .  F iz ik t e k i k a r ş ıl ığ ı  e r v a h - ı  
h a b is e d ir ,  e n e r j id ir .  O  s a n a  y a  b ir  k â b u s  o l a r a k  d ö n e c e k .  Y a  d a  c a n ım  s ık ıl ıy o r ,  g ö ğ s ü m  
d a r a l ıy o r ,  e v h a m  e d iy o r u m  g ib i d ö n ü ş ü m ü  v a r  b u n u n .  
E r v a h - ı h a b is e  in s a n a  y e r l e ş t i m i o k u y a r a k  g e ç m e z .  İ l l e  o  b ö l g e y e  e l  k o y a c a k s ın ,  k e m iğ e .  Y a n i  
m e s e l a  r ö n t g e n  g ib i.  O n d a n  s o n r a  r is k  a l ıy o r s u n . .  Y a n i s a n a  s ıç r ıy o r .  Ş im d i o r a d a  n e  
y a p ıy o r s u n  ?  O r a d a k i y o ğ u n l a ş m ış  e n e r j id ir . .  B u  o l u n c a  b ir b ir l e r in i ç a ğ ır ıy o r .  M e s e l a  s e n  
g ü z e l  b ir  a r s a  b u l d u n ,  b ir a z  a l d ın  p a r a n  d a  y e t m e d i a m a  h e m e n  d o s t l a r ın a  « b a k  b u r a d a  
h a r ik a  b ir  y e r  v a r »  d iy o r s u n .  E r v a h - ı  H a b is e ' d e n  s o n r a  C in l e r i ç a ğ ır ıy o r l a r .  O n d a n  s o n r a  
T ıb b i v a k a  o l u y o r .  A ş a m a  a ş a m a  g id iy o r .  O n d a n  s o n r a  d o k t o r  o n u  k a l d ır ıy o r  a m a  h a s t a l ık  
d e v a m  e d iy o r .  H a s t a l ığ ın  s e b e b i ş u  ü ç  ş e y d ir ;
•  T ıb b i. .  ( Ç a r e s i il a ç t ır .  İ l a ç t a n  ö n c e  d o ğ r u  b ir  t e ş h is ,  t e s b it . . )
•  C in n i. .  ( T e d a v is i o k u m a k  v e  d o ğ r u  y a ş a m a k t ır .  K u r ’ a n  o k u m a k ,  S ü n n e t - i S e n iy e y i y a ş a m a k )
•  E r v a h - ı H a b is e . .  ( Y a n l ış  ş e y l e r i y a p m a k t a n . . t e r k l e r im iz in  a z  o l m a s ın d a n  o r t a y a  ç ık ıy o r .  
Ç a r e s i is e  t e r k l e r i ç o ğ a l t m a k t ır )
1-Lem'alar:82, 2-Sözler:727, 3-Sözler:246, 4-Sözler:258 5-(I)
E r v a h - ı T a y y ib e
1 .  “ B ü t ü n  g ü z e l  s ö z l e r ,  g ü z e l  m a n a l a r ,  h â r ik a  g ü z e l  c e m a l l e r  v e  b ü t ü n  k â in a t ın  y ü z ü n d e  
c e m a l l e r i g ö r ü n e n  e z e l î e s m a - i h ü s n a n ın  c il v e l e r i v e  b a ş t a  e n b iy a l a r ,  e v l i y a l a r ,  a s f iy a l a r  
o l a r a k  b ü t ü n  e h l - i im a n ın  im a n l a r ı il e  k â in a t ın  v e  m a h l u k a t ın  g ö r ü n e n  g ü z e l l ik l e r i v e  e h l - i  
im a n ın  im a n l a r ın d a n  n e ş ' e t  e d e n  g ü z e l  s ö z l e r ,  h a m d l e r ,  ş ü k ü r l e r ,  t e v h id l e r ,  t e h l il l e r ,  
t e s b ih l e r ,  t e k b ir l e r ,  اُ  اَُِْ  ََُْ  اَِِْ  s ır r ı il e  a r ş - ı a ' z a m  t a r a f ın a  g id e n  o  k e l im a t - ı t a y y ib e l e r i  
v e  d ü n y a n ın  ü ç  a d e d  y ü z ü n d e n  g a y e t  g ü z e l  o l a n  e s m a - i İ l a h iy e y e  â y in e l ik  e d e n  b ir in c i  
y ü z ü n d e k i h a d s iz  g ü z e l l ik l e r ,  t a y y ib e l e r  v e  d ü n y a n ın  â h ir e t  t a r l a s ı o l a n  ik in c i y ü z ü n d e k i  
h a d s iz  h a s e n a t l a r ,  h a y ır l a r  v e  m a n e v î m e y v e l e r  v e  g ü z e l l ik l e r . . . ”  d e n  y a r a t ıl a n  o n l a r ı t e m s il  
e d e n  e r v a h l a r . . .
2 .  K a l b d e n  ç ık a n l a r l a  y a r a t ıl a n  t e m iz  e r v a h . . .  
1-Emirdağ Lahikası-2:117’den, 2-(I)
E s b a b
1 .  E s b a b ,  b ir  p e r d e d ir .  Ç ü n k i iz z e t  v e  a z a m e t  ö y l e  is t e r .  F a k a t  iş  g ö r e n ,  k u d r e t - i  
S a m e d a n iy e d ir .  Ç ü n k i t e v h id  v e  c e l a l  ö y l e  is t e r  v e  is t ik l a l i ik t iz a  e d e r .  S u l t a n - ı E z e l î' n in  
m e m u r l a r ı,  s a l t a n a t - ı r u b u b iy e t in  ic r a a t ç ıl a r ı d e ğ il l e r d ir .  B e l k i o  s a l t a n a t ın  d e l l â l l a r ıd ır l a r  v e  
o  r u b u b iy e t in  t e m a ş a g e r  n â z ır l a r ıd ır l a r .  V e  o  m e m u r l a r ,  o  v a s ıt a l a r ;  k u d r e t in  iz z e t in i,  
r u b u b iy e t in  h a ş m e t in i iz h a r  iç in d ir .  T â  u m û r - u  h a s is e  il e  k u d r e t in  m ü b a ş e r e t i g ö r ü n m e s in .  
A c z - â l û d ,  f a k r - p iş e  o l a n  in s a n î b ir  s u l t a n  g ib i,  a c z  v e  ih t iy a ç  iç in  m e m u r l a r ı ş e r ik - i s a l t a n a t  
e t m iş  d e ğ il d ir .  D e m e k  e s b a b  v a z ' e d il m iş ,  t â  a k l ın  n a z a r - ı z a h ir îs in e  k a r ş ı k u d r e t in  iz z e t i  
m u h a f a z a  e d il s in .  Z ir a  â y in e n in  ik i v e c h i g ib i,  h e r ş e y in  b ir  " m ü l k "  c ih e t i v a r  k i,  â y in e n in  
m ü l e v v e n  y ü z ü n e  b e n z e r .  M u h t e l if  r e n k l e r e  v e  h â l â t a  m e d a r  o l a b il ir .  B ir i " m e l e k û t " t u r  k i,  
â y in e n in  p a r l a k  y ü z ü n e  b e n z e r .  M ü l k  v e  z a h ir  v e c h in d e ,  k u d r e t - i S a m e d a n iy e n in  iz z e t in e  v e  
k e m a l in e  m ü n a f î h â l â t  v a r d ır .  E s b a b ,  o  h â l â t a  h e m  m e r c i,  h e m  m e d a r  o l m a k  iç in  
v a z ' e d il m iş l e r .  F a k a t  m e l e k û t iy e t  v e  h a k ik a t  c a n ib in d e ,  h e r ş e y  ş e f f a f t ır ,  g ü z e l d ir .  K u d r e t in  
b iz z â t  m ü b a ş e r e t in e  m ü n a s ib d ir ,  iz z e t in e  m ü n a f î d e ğ il d ir .  O n u n  iç in  e s b a b  s ır f  z a h ir îd ir ,  
m e l e k û t iy e t t e  v e  h a k ik a t t e  t e s ir - i h a k ik îl e r i y o k t u r .
73H e m  e s b a b - ı z a h ir iy e n in  d iğ e r  b ir  h ik m e t i ş u d u r  k i:  H a k s ız  ş e k v a l a r ı v e  b â t ıl  it ir a z l a r ı Â d il - i  
M u t l a k ' a  t e v c ih  e t m e m e k  iç in ,  o  ş e k v a l a r a ,  o  it ir a z l a r a  h e d e f  o l a c a k  e s b a b  v a z ' e d il m iş t ir .  
Ç ü n k i k u s u r  o n l a r d a n  ç ık ıy o r ,  o n l a r ın  k a b il iy e t s iz l iğ in d e n  il e r i g e l iy o r .  B u  s ır r a  b ir  m is a l - i  
l a t if  s u r e t in d e  b ir  t e m s il - i m a n e v î r iv a y e t  e d il iy o r  k i:  H a z r e t - i A z r a il  A l e y h is s e l â m ,  C e n a b - ı  
H a k k ' a  d e m iş  k i:  " K a b z - ı e r v a h  v a z if e s in d e  s e n in  ib a d ın  b e n d e n  ş e k v a  e d e c e k l e r ,  b e n d e n  
k ü s e c e k l e r . "  C e n a b - ı H a k  l is a n - ı h ik m e t l e  o n a  d e m iş  k i:  " S e n in l e  ib a d ım ın  o r t a s ın d a ,  
m u s ib e t l e r ,  h a s t a l ık l a r  p e r d e s in i b ır a k a c a ğ ım .  T â  ş e k v a l a r ı o n l a r a  g id ip  s e n d e n  k ü s m e s in l e r . "  
İ ş t e  b a k ,  n a s ıl  h a s t a l ık l a r  p e r d e d ir ;  e c e l d e  t e v e h h ü m  o l u n a n  f e n a l ık l a r a  m e r c i d ir l e r  v e  k a b z - ı  
e r v a h t a  h a k ik a t  o l a r a k  o l a n  h ik m e t  v e  g ü z e l l ik ,  A z r a il  A l e y h is s e l â m ' ın  v a z if e s in e  m ü t e a l l ik t ir .  
Ö y l e  d e :  H a z r e t - i A z r a il  d a h i b ir  p e r d e d ir .  K a b z - ı e r v a h t a  z a h ir e n  m e r h a m e t s iz  g ö r ü n e n  v e  
r a h m e t in  k e m a l in e  m ü n a s ib  d ü ş m e y e n  b a z ı h â l â t a  m e r c i o l m a k  iç in ,  o  m e m u r iy e t e  b ir  n â z ır  
v e  k u d r e t - i İ l a h iy e y e  b ir  p e r d e d ir .  E v e t  iz z e t  v e  a z a m e t  is t e r  k i,  e s b a b  p e r d e d a r - ı d e s t - i k u d r e t  
o l a  a k l ın  n a z a r ın d a . . .  T e v h id  v e  c e l a l  is t e r  k i;  e s b a b  e l l e r in i ç e k s in l e r  t e s ir - i h a k ik îd e n . . .
2 .  E s b a b  b ir  p e r d e d ir .  P e r d e n in  b ir  g ö s t e r e n  v e c h i,  b ir d e  ö r t e n  v e c h i v a r d ır .  G ö s t e r e n  
v e c h iy l e  e s b a b ;  C e n a b - ı H a k k ın  a z a m e t in i g ö s t e r ir .  A z a m e t  R u b u b iy e t e  b a k a r ,  e s b a b  b u  
v e c h iy l e  R u b u b iy e t i n  ic r a a t ın ı g ö s t e r ir .  Ö r t e n  v e c h iy l e  e s b a b  C e n a b - ı H a k k ın  iz z e t in i ö r t e r .  
İ z z e t  is e  U l u h iy e t e  b a k a r .  H a k s ız  ş e k v a l a r  v e  b a t ıl  it ir a z l a r ın  C e n a b - ı H a k k a  g it m e m e s i iç in  
e s b a b  v a z  e d il m iş t ir .  A y r ıc a  e s b a b  C e n a b - ı H a k k ın   k e m a l in e  v e  k u d r e t in e  n a k is e  g e l m e m e k  
iç in  ö r t e n  b ir  p e r d e  o l m u ş t u r .
3 .  “ E s b a b  b u  ş e y i ic a d  e d iy o r ”  m a d d e  v e  h a r e k e t i b u  s o n u ç l a r ı o l u ş t u r u y o r  y a n i t a b ia t  
r is a l e s in d e k i k a v a n o z  m is a l in d e k i g ib i k a v a n o z l a r d a k i m a d d e l e r  f ır t ın a  s o n u c u  t e s a d ü f e n  b ir  
a r a y a  g e l i p  n e t ic e y i  o l u ş t u r u y o r  d e m e k t ir .  “ K e n d i k e n d in e  t e ş e k k ü l  e d iy o r ”  d a  is e  e z e l i o l a n  
z e r r e l e r  h e r  ş e y i y a p ıy o r  o l u ş t u r u y o r  d e m e k t ir .  “ T a b ia t ın  ic a d  e t m e s i” is e ;  K a n u n l a r ın  v e  
k u v v e t l e r in  n e t ic e y i o r t a y a  ç ık a r m a s ı d e m e k t ir .
1-Sözler:(293-294), 2-(II), 3-(III)
E s f e l - i S a f il în
İ n s a n ı v e  b ü t ü n  m a h l u k a t ı e s f e l - i s a f il în  o l a n  f e n a - y ı m u t l a k a  s u k u t t a n ,  k ıy m e t s iz l ik t e n ,  
f a id e s iz l ik t e n ,  a b e s iy e t t e n . . .  
Sözler:71
E s îr
1 .  B ir in c i K a id e :  F e n n e n  v e  h ik m e t e n  s a b it t ir  k i:  B u  h a d d i y o k  f e z a - y ı â l e m ,  n ih a y e t s iz  b ir  
b o ş l u k  d e ğ il ,  b e l k i " e s îr "  d e d ik l e r i m a d d e  il e  d o l u d u r .
İ k in c is i:  F e n n e n  v e  a k l e n ,  b e l k i m ü ş a h e d e t e n  s a b it t ir  k i:  E c r a m - ı u l v iy e n in  c a z ib e  v e  d a f ia  
g ib i k a n u n l a r ın ın  r a b ıt a s ı v e  z iy a  v e  h a r a r e t  v e  e l e k t r ik  g ib i m a d d e l e r d e k i k u v v e t l e r in  n a ş ir i  
v e  n â k il i,  o  f e z a y ı d o l d u r a n  b ir  m a d d e  m e v c u d d u r .
Ü ç ü n c ü s ü :  M a d d e - i  e s îr iy e ,  e s îr  k a l m a k l a  b e r a b e r ,  s a ir  m a d d e l e r  g ib i m u h t e l if  t e ş e k k ü l â t a  v e  
a y r ı a y r ı s u r e t l e r d e  b u l u n d u ğ u  t e c r ü b e t e n  s a b it t ir .  E v e t  n a s ıl k i b u h a r ,  s u ,  b u z  g ib i h a v a î,  
m â y i,  c a m id  ü ç  n e v i e ş y a ,  a y n ı m a d d e d e n  o l u y o r .  Ö y l e  d e :  M a d d e - i e s îr iy e d e n  d a h i y e d i n e v i  
t a b a k a t  o l m a s ın a  h iç b ir  m a n i- i a k l î o l m a d ığ ı g ib i,  h iç b ir  it ir a z a  m e d a r  o l m a z .
2 .  H e m  in s a n l a r ın  b ir  k ıs m ı g ü y a  d a h a  il e r i g ö r ü y o r  g ib i,  d a h a  z iy a d e  c a h il a n e  b ir  d a l a l e t l e  
S â n i' - i Z ü l c e l a l ' in  g a y e t  l a t if ,  n a z e n in ,  m u t i' ,  m ü s a h h a r  b ir  s a h if e - i ic r a a t ı v e  e m ir l e r in in  b ir  
v a s ıt a - i n a k l iy a t ı v e  z a îf  b ir  p e r d e - i t a s a r r u f a t ı v e  l a t if  b ir  m id a d  ( m ü r e k k e b ) - ı k it a b e t i v e  e n  
74n a z e n in  b ir  h u l l e - i ic a d a t ı v e  b ir  m a y e - i m a s n u a t ı v e  b ir  m e z r a a - i h u b u b a t ı o l a n  " e s îr "  
m a d d e s in i,  c il v e - i r u b u b iy e t in e  â y in e d a r l ık  e t t iğ i iç in  m a s d a r  v e  f â il  t e v e h h ü m  e t m iş l e r .  B u  
a c ib  c e h a l e t ,  h a d s iz  m u h a l l e r i is t il z a m  e d iy o r .  Ç ü n k i e s îr  m a d d e s i,  m a d d iy y u n l a r ı b o ğ d u r a n  
z e r r a t  m a d d e s in d e n  d a h a  l a t if  v e  e s k i h ü k e m a n ın  s a p l a n d ığ ı h e y u l a  f ih r is t e s in d e n  d a h a  k e s if ,  
ih t iy a r s ız ,  ş u u r s u z ,  c a m id  b ir  m a d d e d ir .  B u  h a d s iz  b ir  s u r e t t e  t e c e z z i v e  in k ıs a m  e d e n  v e  
n â k il l ik  v e  in f ia l  h â s s a s ıy l a  v e  v a z if e s iy l e  t e ç h iz  e d il e n  b u  m a d d e y e ,  b e l k i o  m a d d e n in  
z e r r e d e n  ç o k  d e r e c e  d a h a  k ü ç ü k  o l a n  z e r r e l e r in e ;  h e r ş e y d e  h e r ş e y i g ö r e c e k ,  b il e c e k ,  id a r e  
e d e c e k  b ir  ih t iy a r  v e  b ir  ik t id a r  il e  v ü c u d  b u l a n  f iil l e r i,  e s e r l e r i is n a d  e t m e k ,  e s îr in  z e r r e l e r i  
a d e d in c e  y a n l ış t ır .
3 .  A l l a h  H a k îm  is m i o l a r a k  e s m a d a  n ih a y e t s iz  m e r t e b e  v a r . . n ih a y e t s iz  m e r t e b e  b u z u  d ü ş ü n ,  
b u z d u r  e s m a n ın  s o n  m e r t e b e s i o n d a n  d a h a  t e c e l l i y o k .  B u z d a n  ö n c e s in i d ü ş ü n  s u . .  h 2 o . .  
k u a r k . .  e n e r j i. .  e s ir . .  m a d d e - i h a y a t . . a y n - ı h a y a t . .  a k ıl  c e v h e r i. .  h a y a t ın  z a t l a r ı v e  c e v h e r i o l a n  
r u h . .  N u r - u  M u h a m m e d î. .  M e c ’ u l . .  E s m a  v e  S ıf a t . .  b a r d a ğ ın  iç in d e  b u z  a y n ı y e r d e y iz  b u z d a n  
s ıf a t a  k a d a r  n e  k a d a r  m e r t e b e  v a r … h iç b ir i b ir b ir in e  b e n z e m iy o r . . .
M e s e l a  c i n l e r  a t o m  a l t ı e n e r j i b o y u t u n d a l a r .  M e l e k l e r  b ir a z  d a h a  e s îr ,  v ü c u d l a r ı e s îr d ir .  
Ç ü n k ü  c e n n e t  d e  e s îr d ir .  M e s e l a  g ü n e ş ;  e n e r j id ir .  O n u n  d a h a  a s l ı e s îr d ir .  C e n n e t t e  h u r il e r  v e  
m e l e k l e r  e s îr d e n d ir  v e  c is m a n îd ir .  C is m a n iy e t  a t o m  d e ğ il d ir .
1-Lem'alar:67, 2-Lemalar:(342-343), 3-(I)
E s m a
1 .  O  Ş e m s - i E z e l î' n in  ş u a l a r ı h ü k m ü n d e  o l a n  e s m a s ın ın . . .  
2 .  H e r b ir i b ir e r  g iz l i h a z in e - i m a n e v iy e  h ü k m ü n d e  o l a n  E s m a - i R a b b a n iy e n in . . .  
3 .  Ö y l e  d e ,  ü n v a n l a r ın  v e  is im l e r in  d a h i  m a s d a r l a r ı v e  m e n ş e ' l e r i,  s ıf a t l a r d ır .
4 .  O  g ü z e l  is im l e r in  m e n b a ı o l a n  y e d i s ıf â t - ı S ü b h a n iy e n in  n ih a y e t s iz  t e c e l l il e r iy l e . . .  
5 .  E ş y a n ın  h a k ik a t ı. .
6 .  S ıf a t ın  t e z a h ü r ü . .
7 .  V a r l ığ ın  t ü m  s ü r e c i E s m a l a r ın  m e r a t ib l e r in d e n d ir .  M is a l   b a r d a k  b ü y ü k l ü ğ ü n d e  b ir  b u z  
d ü ş ü n ü n ,  n e d ir  b u  b u z ?  B u z  a m a  s u . .  S u  a m a  H 2 o  d u r . .  H 2 o  a m a  e n e r j id ir . .  E n e r j id ir  -  
e s ir d ir -  m a d d i- i h a y a t t ır -  a y n ı h a y a t t ır -  a k ıl  c e v h e r id ir -  r u h  c e v h e r id ir -  n u r - u  
m u h a m m e d id ir -  e s m a d ır  a m a  a y n ı y e r d e y iz . .  a r a l a r ın d a  h e p s in d e  n ih a y e t s iz  f a r k l ıl ık  v a r .  İ ş t e  
b u  s a y m ış  o l d u ğ u m  h a k ik a t  m e r a t ib l e r i E s m a n ın  m e r a t ib id ir .  E s m a n ın  “ c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  
s a n a t ”  b u  d ö r d ü n ü  b ir  a r a y a  g e t ir ir s e n  s u r e t  o l u r .  H a k ik a t  d e y in c e  E s m a - i İ l a h iy e  b iz i b il -
k u v v e  ç e k ir d e k  o l a r a k  y a r a t m a s ı y a n i a ğ a c ın  ç e k ir d e ğ i h a k ik a t t ır .  A ğ a ç  is e  b il - f iil d ir ,  ç e k ir d e k  
b il - k u v v e d ir ,  ç e k ir d e k  h a k ik a t  m e c m u a s ıd ır ,  a ğ a ç  is e  s u r e t t ir .  B iz  h iç  k im s e n in  h a k ik a t ın a  
m u t t a l i d e ğ il iz ,  g ö r e m iy o r u z ,  s u r e t iy l e  m e ş g u l ü z . . .
E s m a n ın  s u r e t i;  c il v e - c e m a l - n a k ış - s a n a t t ır ,  A l e m - i ş e h a d e t e  b a k a r .  E s m a n ın  h a k ik a t ı;  E s m a -
i h ü s n a l a r d ır ,  A r ş a  b a k a r .  E s m a n ın  m a h iy e t i;  s ıf a t l a r d ır ,  A r ş - ı A z a m a  b a k a r .  A r ş ,  Ş e c e r e - i  
h il k a t t e  E s m a - i H ü s n a ' n ın  a z a m i d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i y e r d ir .  E s m a l a r ın  p e r d e s iz  t e c e l l i  
e t t iğ i y e r  A r ş ’ t ır .  A r ş ın  in s a n d a  k a r ş ıl ığ ı k a l b ,  a r z d a  k a r ş ıl ığ ı K â b e ’ d ir .  E n f ü s i â l e m im iz d e  
k a r ş ıl ığ ı h is l e r d ir .  İ s m - i a ’ z a m l a r ın  p e r d e s iz  t e c e l l i e t t iğ i y e r  is e  A r ş - ı A ’ z a m d ır .  İ n s a n d a  R u h a  
k a r ş ıl ık  g e l ir .  
75C e n n e t ;  E s m a - i H ü s n a n ın  C e m a l î e s m a l a r ın ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i y e r d ir .  
C e h e n n e m ;  C e l a l î e s m a l a r ın ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i b ir  y e r d ir .  A r ş ;  C e l a l î v e  
C e m a l î e s m a l a r ın  b ü t ü n ü n ü n  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i b ir  y e r d ir .  A r ş - ı A z a m  is e  
C e l a l  v e  C e m a l i c e m  e d e n  K e m a l î o l a n  İ s m - i A z a m l a r ın  p e r d e s iz  a z a m î d e r e c e d e  t e c e l l i e t t iğ i  
y e r d ir .
E sm a - i  R a b b a n i y e ;  R u b u b iy e t e  t a a l l u k  e d e n  e s m a l a r ,  y a n i A l l a h t a n  m a h l u k a t  y ö n ü n e  
b a k a n  e s m a l a r . .  
E sm a - i  İ l a h i y e ;  U l u h iy e t e  t a a l l u k  e d e n  e s m a l a r ,  y a n i m a h l u k a t t a n  u b u d iy e t  a y n a s ın d a  
g ö z ü k e n   A l l a h  y ö n ü n e  b a k a n  e s m a l a r . .  
E sm a - i  K u d si y e ;  İ n s a n ın  m a h iy e t  t a r a f ın a  b a k ıy o r .  U b u d iy e t  t a r a f ım ız ı o l u ş t u r a n  t a r a f t ır .  
E sm a - i  H ü sn a ;  is e  b u n l a r ın  c e m in e  d e n ir .
1-Sözler:296, 2-Sözler:329, 3-Sözler:667, 4-Şualar:145, 5-(III), 6-(III), 7-(I)
E s m a - i F iil iy e
1 .  B il in iz  k i,  Z â t - ı V â c ib - ü l  V ü c u d ' u n  b in b ir  e s m a s ın d a n  b ir  k ıs m ın a  " E s m a - i  Z â t iy e "  d e n il ir  
k i,  h e r  c ih e t l e  Z â t - ı A k d e s ' i g ö s t e r ir .  O n u n  a d ı v e  o n u n  ü n v a n ıd ır .  " A l l a h ,  E h a d ,  S a m e d ,  
V â c ib - ü l  V ü c u d "  g ib i ç o k  e s m a  v a r .  B ir  k ıs m ın a  d a  " E s m a - i F iil iy e "  t a b ir  e d il ir  k i,  ç o k  n e v il e r i  
v a r .  M e s e l â :  " G a f f a r ,  R e z z a k ,  M u h y î,  M ü m it ,  M ü n ' im ,  M u h s in . "
2 .  A l l a h ’ ın  m e v c u d a t a ,  a l e m e  b a k a n ,  g a y r  o l a n  e s m a s ı.  E s m a - i f iil iy e  k u d r e t  s ıf a t ın ın  
m e v c u d a t a  v e  n e v l e r in e  t a a l l u k u d u r .  M u h y i,  M u m it ,  R e z z a k ,  Ş a f i,  M u s a v v ir  v . s .  E s m a - i  
F iil iy e n in  m e n b a ı y e d i s ıf a t - ı s ü b u t iy e d ir .
1-Emirdağ Lahikası-2 ( 97 ), 2-(II)
E s m a - i Z a t iy e
1 .  B il in iz  k i,  Z â t - ı V â c ib - ü l  V ü c u d ' u n  b in b ir  e s m a s ın d a n  b ir  k ıs m ın a  " E s m a - i  Z â t iy e "  d e n il ir  
k i,  h e r  c ih e t l e  Z â t - ı A k d e s ' i g ö s t e r ir .  O n u n  a d ı v e  o n u n  ü n v a n ıd ır .  " A l l a h ,  E h a d ,  S a m e d ,  
V â c ib - ü l  V ü c u d "  g ib i ç o k  e s m a  v a r .  B ir  k ıs m ın a  d a  " E s m a - i F iil iy e "  t a b ir  e d il ir  k i,  ç o k  n e v il e r i  
v a r .  M e s e l â :  " G a f f a r ,  R e z z a k ,  M u h y î,  M ü m it ,  M ü n ' im ,  M u h s in . "  
2 .  A l l a h ’ ın  Z a t ın ı g ö s t e r e n  v e  O ’ n u n  Z a t ın ın  ü n v a n l a r ı o l a n ,  a y n  o l a n  e s m a .  A l l a h ,  V a c ib - ü l  
V ü c u d ,  V a h id ,  E h a d ,  S a m e d  g ib i.  B u  e s m a  m e v c u d a t a  b a k m a k t a n  z iy a d e  A l l a h ’ ın  Z a t ın a  
b a k a r .  M e v c u d a t  b u  e s m a y ı t a k y id  e d e r ,  h a k ik i a y in e d a r l ık  y a p a m a z .
1-Emirdağ Lahikası-2 ( 97 ), 2-(II)
E v a m ir - i T e k v in iy e
1 .  İ r a d e - i İ l a h iy e  c il v e s i o l a n  e v a m ir - i t e k v in iy e . . .  
2 .  O  ş e y in ,  o  n o k t a y a  b ir  m e y l i v a r d ır .  M u z a a f  m e y il ,  ih t iy a ç  o l u r .  M u z a a f  ih t iy a ç ,  iş t iy a k  o l u r .  
M u z a a f  iş t iy a k ,  in c iz a b  o l u r .  V e  in c iz a b ,  iş t iy a k ,  ih t iy a ç ,  m e y il ;  C e n a b - ı H a k k ' ın  e v a m ir - i  
t e k v in iy e s in in ,  m a h iy e t - i e ş y a  t a r a f ın d a n  b ir e r  h a b b e  v e  n ü v e - i im t is a l id ir l e r .  
763 .  D e s t - i k u d r e t - i İ l a h îd e n  s u d û r  e d e n  v e  ir a d e  v e  e m ir  v e  il m i t a z a m m u n  e d e n  e m r - i  
t e k v in î. . .
4 .  İ b a d a t - ı m a h s u s a  v e  t e s b ih a t - ı h u s u s iy e  v e  t a h iy y a t - ı m u a y y e n e  il e  t a b ir  e d il e n  e v a m ir - i  
t e k v in iy e y e . . .
5 .  S ıf a t - ı ir a d e d e n  g e l e n  v e  ş e r ia t - ı f ıt r iy e  d e n il e n  e v a m ir - i t e k v in iy e . . .
6 .  M e v c u d a t  h a t t â  b ir  n o k t a - i n a z a r d a  c a m id a t  d a h i,  e v a m ir - i t e k v in iy e  t a b ir  e d il e n  h u s u s î  
v a z if e l e r in d e ,  k e m a l - i ş e v k  il e  v e  b ir  ç e ş it  l e z z e t  il e  e v a m ir - i R a b b a n iy e y i im t is a l  e d e r l e r .
7 .  İ r a d e  - - >  e v a m ir - i t e k v in iy e  - - >  m e y e l a n l a r  - - >  ş e v k + l e z z e t . . .  E v a m ir - i t e k v in iy e n in  ş e c e r e -
i h il k a t t e  k a r ş ıl ığ ı m e c u l ’ d e d ir . . .  e ş y a n ı n  h a b b e  v e  n ü v e l e r i o l a n  b u  d ö r t  s ıf a t  “ m e y il ,  ih t iy a ç ,  
iş t iy a k  v e  in c iz a b ” ın  n o k t a - i k e m a l l e r i v a r  E ş y a y ı n o k t a - i k e m a l l e r in e  b u  d ö r t  s ıf a t  g ö t ü r ü y o r .  
İ ş t e  e ş y a n ın  n o k t a - i k e m a l in e  g it m e s i  iç in  b u  d ö r t  s ıf a t ı e v a m ir - i t e k v in iy e  k o y m u ş t u r .  O  
z a m a n  e v a m ir - i t e k v in iy e ;  e ş y a n ın  m a h iy e t i +  n o k t a - i k e m a l i o l a n  m u t l a k  v ü c u d l a r ın  
t o p l a m l a r ın ın  h ü l a s a l a r ıd ır .  E ş y a n ın  m u t l a k  v ü c u d u  e s m a - i il a h iy e d ir .  E ş y a  b u r a d a n  g e l iy o r .  
G e l e n  e ş y a n ın  iç in id e  a s l ın ı u n u t m a s ın ,  a s l ıy l a  d e v a m l ı b a ğ ı o l s u n  d iy e  m e y il ,  ih t iy a ç ,  iş t iy a k  
v e  in c iz a b  k o n m u ş .  
N a v ig a s y o n  m is a l iy l e  m is a l  g e t ir ir s e k ;  g id il e c e k  a d r e s :  m u t l a k  k e m a l ,  n a v ig a s y o n :  e ş y a n ın  
m a h iy e t i,  u y d u :  e v a m ir - i t e k v in iy e s i,  n a v ig a s y o n d a k i p r o g r a m :  e ş y a d a  b u l u n a n  d ö r t  s ıf a t  
“ m e y il ,  ih t iy a ç ,  iş t iy a k ,  in c iz a b ” . .  b u  p r o g r a m ıd a  o  a d r e s in  s a h ib i u y d u y a  v e  b e n d e k i  
n a v ig a s y o n a  k o y d u .  Ü ç ü d e  d e v a m l ı b a ğ l ı o l s u n  d iy e .  O  s in y a l in  a d ıd ır  e v a m ir - i t e k v in iy e . .  B u  
e v a m ir - i t e k v in iy e s i b e n im  ç e k ir d e k  m a n a s ın a  o l a n  n a v ig a s y o n u m u  h e d e f in e  d e v a m l ı c a n l ı  
t u t u y o r .  N a v ig a s y o n u m u  c a n l ı t u t a n  u y d u d u r ,  o n u n  s in y a l i y a y d ığ ı e n e r j i e v a m ir - i  
t e k v in iy e s id ir .  E ş y a n ın  h u s u s i k e m a l i n a v ig a s y o n d a  g id e c e k  y e r im in  g ö r ü n m e s id ir .  M u t l a k  
k e m a l i is e  n a v ig a s y o n d a k i g ö r ü n t ü  d e ğ il  o  a d r e s in  k e n d is id ir .
E v a m ir - i T e k v in iy e  ik iy e  a y r ıl ır :  1 -  İ l l e t - i t a m m e s iz  ( A l l a h ’ a  b a k a n  y ö n ü d ü r .  V ü c u d - u  h a r ic is i  
y o k t u r .  M a n a  t a r a f ın d a )  2 -  İ l l e t - i t a m m e l i ( V ü c u d - u  h a r ic iy e  d ö n m ü ş  h a l id ir .  Ş e c e r e - i H il k a t .  
M e c ’ u l  a l e m in d e d ir.  N u r  t a r a f ın d a d ır ) .  Ç e k ir d e k t e  o l a n  h e r  ş e y  v ü c u d a  g e l m iy o r .  N u r - u  
M u h a m m e d i’ d e  o l a n  h e p s i v ü c u d a  g e l m e m iş .  V ü c u d a  g e l e n l e r e  m a h l u k  v e  n u r  d e n il ir .  İ l l e t - i  
t a m m e l il e r  m e v c u d a t ,  A l l a h ’ ın  il m in d e  o l u p  d a  v ü c u d a  g e l m e y e n  v ü c u d l a r  v a r ,  o n l a r  e v a m ir - i  
t e k v in iy e n in  il l e t - i t a m m e s iz id ir .  E v a m ir - i R a b b a n iy e  e m r e d iy o r .  İ n s a n  d a  e v a m ir - i  
t e k v in iy e s in i im t is a l  e d iy o r .  O  z a m a n  in s a n d a  ş e v k  v e  l e z z e t  o r t a y a  ç ık ıy o r .  E v a m ir - i  
R a b b a n iy e  e m r e d in c e ,  in s a n d a  e v a m ir - i t e k v in iy e  a k t if  o l u y o r .
İ n s a n  e v a m ir - i t e k v in iy e s in e  ( ih t iy a ç ,  iş t iy a k ,  in c iz a b ,  m e y il )  im t is a l  e d in c e ,  K it a b - ı M ü b in ’ i  
o k u y o r .  K it a b - ı M ü b in ’ in  d ü s t u r l a r ın a  i m t is a l  e t m iş  o l u y o r .  İ n s a n  im t is a l  il e  f ı t r a t - ı a s l iy e s in e  
b a ğ l a n ıy o r .  B u  d a  in s a n ın  İ m a m - ı M ü b in ’ i y a n i m a z i v e  m ü s t a k b e l in i h a l d e  y a ş a m a s ın a  v e s il e  
o l u y o r .  S u a l :  E v a m ir - i t e k v in iy e s in e  im t is a l  e d in c e  K it a b - ı M ü b in ’ i o k u m a s ı n e  d e m e k t ir ?  
E l c e v a p :  K it a b - ı M ü b in ’ in  d ü s t u r l a r ın a  im t is a l  e t m iş  o l u y o r s u n .  Y a n i f ıt r a t - ı a s l iy e n i y a ş a d ın  
m ı;  - k i a s l ın d a  ih t iy a ç ,  iş t iy a k ,  in c iz a b ,  m e y il  v a r -  ( m e s e l a  g ö z  g ö r m e k  is t e r ,  k a l b  im a n  e t m e k  
is t e r )  K it a b - ı M ü b in ’ in  d ü s t u r l a r ın ı y a ş a m ış  o l u y o r s u n .  K it a b - ı M ü b in e  im t is a l  e d in c e  in s a n ,  
f ıt r a t - ı a s l iy e s in e  b a ğ l a n m ış  o l u y o r .  B u  d a  in s a n ın  İ m a m - ı M ü b in ’ i y a n i m a z i v e  m ü s t a k b e l in i  
h a l d e  y a ş a m a s ın a  v e s il e  o l u y o r .  İ ş t e  o  v a k it  o r a s ı- b u r a s ı d iy e  b ir  ş e y  k a l m ıy o r .  O r a s ı,  b u r a s ı  
o l u y o r .  İ m t is a l  s ır r ıy l a ,  in s a n ın  s e v iy e s i k a d a r ,  z a m a n - m e k â n  k a l k ıy o r .  U z a k - y a k ın ,  b ü y ü k -
k ü ç ü k ,  z a y ıf - k u v v e t l i b ir  ş e y  o l u y o r .  E m r e  m u k a b il  im t is a l  o l u y o r .  Y a n i A l l a h  c c  e m r e d iy o r  
( e m ir = il im ) ,  İ m a m - ı M ü b in  a k t if  o l u y o r .  K it a b - ı M ü b in  o r t a y a  ç ık ıy o r .  E v a m ir - i t e k v in iy e  h e r  
ş e y in  y a z ıl ım ı d e m e k t ir .
S u a l :  E v a m ir - i t e k v in iy e n in  k a n u n d a n  f a r k ı n e d ir ?  E l c e v a p :  Y a z ıl ım ,  k a n u n d a n  d a h a  c a m i,  
d a h a  iç e r d e .  S ır a l a m a :  Y a z ıl ım  - - >  K a n u n  - - >  İ n s a n …  K a n u n ,  y a z ıl ım a  g ö r e  iş l iy o r .  S ır a l a m a :  
A l l a h  c c  - - >  İ l im  &  E m ir  - - >  Y a z ıl ım  ( E v a m ir - i t e k v in iy e )  - - >  K a n u n  - - >  İ n s a n …
77E v a m ir - i t e k v in iy e  d e m e k ,  y a z ıl ım  d e m e k t ir .  O r a y a  ( y a z ıl ım a )  e m r e d il iy o r .  O  d a  im t is a l  
e d iy o r .  O r d u d a k i a s k e r in  “ e m r e d in  k o m u t a n ım ”  d e m e s i g ib i.  S o n r a  K it a b - ı M ü b in  
d ü s t u r l a r ın a  im t is a l  e t m iş  o l u y o r .  B ö y l e c e  in s a n  im t is a l  il e  f ıt r a t - ı a s l iy e s in e  b a ğ l a n ıy o r .  
İ m t is a l im iz  k a d a r  h a y a t ım ız d a  f ıt r a t - ı a s l iy e m iz  v a r .  B ir  in s a n d a  iz ’ a n  v a r s a ,  im t is a l i v a r d ır .  
İ m t is a l i v a r s a ,  o  n is b e t t e  ş u u r ,  b a s i r e t ,  k a s d ,  ir a d e ,  il im ,  k e m a l ,  h ik m e t  v a r d ır .  Y a n i  
d im a ğ ın d a k i iz ’ a n  ç a l ış t ı.  Ç a l ış m a s ı d e m e k ,  im t is a l  ç a l ış ıy o r  d e m e k .  İ m t is a l  d e  e v a m ir - i  
t e k v in iy e s in e  b a k ıy o r .  İ ş in  u c u  b u r a y a  d a y a n ıy o r .  Y a n i im t is a l in  t e k  b ir  g ö z ü  v a r .  O  d a  
e v a m ir - i t e k v in iy e y e  b a ğ l ı.  İ m t is a l in  k ıb l e s i - - >  E v a m ir - i t e k v in iy e . . .  İ n s a n ın  d im a ğ ı v a r ,  
d im a ğ d a  iz ’ a n ı v a r ,  iz ’ a n d a  im t is a l  v a r ,  im t is a l  is e  e v a m ir - i t e k v in iy e y e  b a k ıy o r .
E m r - i t e k v in i:  “ D iğ e r i e m r - i t e k v in îd ir  k i,  f ıt r î k a n u n l a r  il e  â d e t u l l a h ın  t a z a m m u n  e t t iğ i  
e m ir l e r d ir . ”  ( İ ş a r a t - ü l  İ ' c a z : 1 7 4 )  E ş y a n ın  o l  e m r iy l e  v ü c u d a  g e l m e s i,  k a in a t t a  ic r a  e d il e n  
h e r b ir  k a n u n .  C e n a b - ı H a k  b ir ş e y in  o l m a s ın ı m u r a d  e t t iğ in d e  o l  d e r  v e  o  ş e y  o l u r . . .  E m r - i  
t e k v in i A l l a h l ık  h a k ik a t ın ın  t a a y y ü n d e n  s o n r a  b iz d e  m e y d a n a  g e l e n  v ü c u d a  ç ık m a  
m e y e l a n ıd ır .  Y a n i e m r - i t e k v in i m e y l  g ib i iç t e n  b ir  c o ş m a d ır .  E v a m ir - i T e k v in iy e  is e  A l l a h  
c a n ib in d e k i y a p ıl a n d ır m a d ır .  E m r - i t e k v in i s e n d e  y a p t ığ ı t e s ir l e  d ış a  ç ık ış  ih t iy a c ı,  iş t iy a k ı,  
m e y e l a n ıd ır .
1-Sözler:687, 2-Sözler:528, 3-Lemalar:125, 4-Sözler:624, 5-Mektubat:478, 6-Lem'alar:123, 7-(I)
E v e t
B ir  id d ia d a n  s o n r a ,  b u  id d ia n ın  iz a h  v e y a  is p a t  e d il e c e ğ in e  iş a r e t t ir .
(II)
E v h a m
V e h im in  ç o ğ u l u d u r.  E v h a m  iç s e l  d e n g e s iz l iğ in  a d ıd ır .  V e s v e s e  d e  b u  iç s e l  d e n g e s iz l iğ in  d ış a  
v u r u ş u  v e  b e l ir t is id ir .  E v h a m  v e s v e s e y i d o ğ u r u r .  E v h a m  e v v e l  is m in e ,  v e s v e s e  a h ir  is m in e  
b a k a r .  
(I) [Bakınız Vehim]
E v l iy a
K a l b in  in k iş a f ı v e  n e f s in  t e z k iy e s iy l e  A l l a h a  k u r b iy e t  k e s b e d e n  v e  h a k ik a t a  u l a ş a n  z a t l a r a  
d e n ir .  V e l a y e t t e  k e ş if  v e  m ü ş a h e d e  e s a s t ır .
(II)
E v v e l
1 .  İ s m - i E v v e l  il e  iş a r e t  e d il d iğ i g ib i:  H e r b ir  m e y v e d a r  a ğ a c ın  m e n ş e - i a s l îs i o l a n  ç e k ir d e k  ö y l e  
b ir  s a n d u k ç a d ır  k i,  o  a ğ a c ın  p r o ğ r a m ı n ı v e  f ih r is t e s in i v e  p l â n ın ı. .  v e  ö y l e  b ir  t e z g a h t ır  k i,  
o n u n  c ih a z a t ın ı v e  l e v a z ım a t ın ı v e  t e ş k il a t ın ı. .  v e  ö y l e  b ir  m a k in e d ir  k i,  o n u n  ib t id a d a k i  
in c e c ik  v â r id a t ın ı v e  l a t if a n e  m a s a r ıf ın ı v e  t a n z im a t ın ı t a ş ıy o r .
2 .  İ ş t e  b ü t ü n  m e v c u d a t ,  b ö y l e ;  
78•  E v v e l in e  d ik k a t  e t t ik ç e  b ir  il m in  t a r if e n a m e s i v e  
•  Ah i r in e  d ik k a t  e t t ik ç e  b ir  S â n i' in  p l â n ı v e  b e y a n n a m e s i v e  
•  Z a h i r in e  b a k t ık ç a  b ir  F â il - i M u h t a r ' ın  v e  M ü r id ' in  g a y e t  s a n ' a t l ı v e  t e n a s ü b l ü  b ir  h u l l e - i  
s a n ' a t ı v e  
•  B a t ı n ın a  b a k t ık ç a  b ir  K a d îr ' in  g a y e t  m u n t a z a m  b ir  m a k in e s in i m ü ş a h e d e  e d iy o r u z .   
3 .  H e r b ir  a ğ a c ın ;  
•  E v v e l i ,  ö y l e  b ir  s a n d u k ç a  v e  p r o ğ r a m . .  v e  
•  Âh i r i ,  ö y l e  b ir  t a r if e n a m e  v e  n ü m u n e . .  v e  
•  Z a h i r i ,  ö y l e  b ir  m u s a n n a '  h u l l e  v e  b ir  m ü n a k k a ş  l ib a s . .  v e  
•  B â t ı n ı ,  ö y l e  b ir  f a b r ik a  v e  t e z g â h t ır  k i. . .  
4 .  V e  a ğ a ç  g ib i h e r  z îh a y a t ın  e v v e l i,  â h ir i,  z a h ir i,  b â t ın ı b ir e r  s ik k e - i t e v h id ,  b ir e r  h â t e m - i  
v a h d e t ,  b ir e r  m ü h r - ü  e h a d iy e t ,  b ir e r  t u r r a - i v a h d a n iy e t  t a ş ıy o r .  
1-Şualar:33, 2-Mektubat:230, 3-Şualar:34, 4-Şualar:34
E z c ü m l e
A n l a t ıl a n  m e v z u y a  d a ir  b ir  k a ç  m is a l in  a n l a t ıl a c a ğ ın ı if a d e  e d e r .
(II)
E z e l
1 .  E z e l ;  m a z i v e  h a l  v e  is t ik b a l i b ir d e n  t u t a r ,  y ü k s e k t e n  b a k a r  b ir  â y in e - m is a l d ir .
2 .  B a ş ı v e  s o n u  o l m a y a n .
3 .  H a d s iz ,  m u k a d d e s ’ e ,  e z e l e  b a k a r .  Y a r a t ıl m a d a n  ö n c e k i h a l e  b a k a r . .  A l l a h ’ ın  il m in d e  o l m a  
t a r a f ı. .  v ü c u d - u  h a r ic id e n  ö n c e k i h a l e  b a k ıy o r . . .
4 .  M a h l u k u n  d e v r e y e  g ir m e s i e b e d in  b a ş l a n g ıc ıd ır .  E z e l  h a d s iz e ,  E b e d  n ih a y e t s iz e  b a k a r .  E z e l  
e b e d i k a p s a r  b ir  n e v i a l t  k ü m e s i g ib i.  E b e d ;  e z e l in  t a a y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m e y e  b a ş l a d ığ ı,  
t e c e l l i v e  t e z a h ü r  e t m e  y ö n ü n e  d iy o r u z .  Y a n i e z e l i o l a n  b ir  z a t ın  t e c e l l i v e  t e z a h ü r  s o n u c u  
t a a y ü n  v e  t e ş a h h u s u n a  k o n u  o l a n  t a r a f ı e b e d  o l u y o r .  “ E z e l d e n  e b e d e ”  b ü t ü n  s is t e m in  ö z e t i  
o l a n  ik i k e l im e  a s l ın d a .  E z e l i o l a n  b ir  z a t ın  e b e d  o l a r a k  t e c e l l i v e  t e z a h ü r  e t m e s i. .  e b e d l e r i  
o r t a y a  ç ık a r m a s ı. .  “ K e l â m u l l a h ;  İ s m - i A ' z a m d a n ,  A r ş - ı A ' z a m d a n ,  r u b u b iy e t in  t e c e l l i- i  
a ' z a m ın d a n  n ü z u l  e d ip ,  e z e l i e b e d e  r a b t e d e c e k . . . ”  ( S : 3 0 8 )  d iy o r .  O  z a m a n  e z e l i e b e d e  r a b t  
e t m e  n o k t a s ı in s a n d ır .  Ç ü n k ü  o  K e l a m u l l a h  in s a n a  g e l iy o r .  E z e l in  e b e d e  d ö n ü ş t ü ğ ü  k a v ş a k  
in s a n .  İ n s a n  b ü t ü n  a l e m l e r i a l ıy o r  k e n d i it ik a d  v e  im a n ın a  g ö r e  e b e d e  k a l b  e d iy o r .  E z e l ;  e v v e l  
is m in e ,  E b e d ;  a h ir  is m in e  b a k a r .  E z e l ;  C e n a b - ı H a k k ın  g ö r m e k  is t e m e s in e ,  E b e d  is e  
g ö s t e r m e k  is t e m e s in e  b a k a r .  E z e l ;  O n d a k i b e n ’ e ,  E b e d ;  B e n d e k i O ’ y a  b a k a r .  E z e l ;  
S ü b h a n a l l a h a ,  E b e d ;  E l h a m d ü l il l a h a  b a k a r .
795 .  M e r k e z d e n  m u h it a  E z e l  ( Ş e f k a t - i m u k a d d e s e ,  m u h a b b e t - i m ü n e z z e h e ,  ş e v k - i m u k a d d e s ,  
s ü r u r - u  m u k a d d e s ,  l e z z e t - i m u k a d d e s ) .  M a h l u k a t ın  b il k u v v e  is t id a d l a r ı b il f iil e  y a n i k a b il iy e t e  
d ö n ü ş m e s in d e n  A l l a h ’ a  b a k a n  y ö n ü y l e  d e  E b e d  ( if t ih a r  v e  m e m n u n iy e t ) .  H iç l iğ in l e ;  
E z e l iy e t in i,  F a n il iğ in l e ;  E b e d iy e t in i f a r k  e d iy o r s u n .
1-Sözler:466, 2-(III), 3-(III), 4-(I)
80K I S I M  7
F
F a a l iy e t
1 .  F a a l iy e t  a y n ı l e z z e t  o l a n  v ü c u d u n  t e z a h ü r ü d ü r  v e  a y n ı e l e m  o l a n  a d e m d e n  t e b a u d  il e  
s il k in m e s id ir .   
2 .  " K â in a t t a k i k u d r e t in  f a a l iy e t i v e  s e y r  ü  s e y e l a n - ı e ş y a  o  k a d a r  m a n id a r d ır  k i;  o  f a a l iy e t  il e  
S â n i' - i H a k îm ,  e n v a ' - ı k â in a t ı k o n u ş t u r u y o r . "  G ü y a  g ö k l e r in  v e  z e m in in  m ü t e h a r r ik  
m e v c u d l a r ı v e  h a r e k e t l e r i,  o n l a r ın  o  k o n u ş m a l a r ın d a k i k e l im e l e r d ir  v e  t a h a r r ü k  is e  b ir  
t e k e l l ü m d ü r .  D e m e k  f a a l iy e t t e n  g e l e n  h a r e k â t  v e  z e v a l ,  b ir  t e k e l l ü m a t - ı t e s b ih iy e d ir .  V e  
k â in a t t a k i f a a l iy e t  d a h i k â in a t ın  v e  e n v a ' ın ın  s e s s iz c e  b ir  k o n u ş m a s ı v e  k o n u ş t u r m a s ıd ır .
1-Lemalar:347, 2-Mektubat:287
F a k r
1 .  F a k r  d a h i,  R a h m a n  is m in e  îs a l  e d e r .  
2 .  İ n s a n ın  ih t iy a ç l a r ın ın  n ih a y e t s iz  o l m a s ı.  R a h m e t e  a y in e d a r l ık  e d e r .
3 .  F a k ir l ik  d e  a d e m î v a r l ık t ır .  O  k i a c z  v a r l ık  d e ğ il  n a s ıl  h is s e d e r d ik ?  Y o k l u k  h is s e d il m e z k i.  
A c z  v e  f a k r  s iy a h  b ir  p e r d e  v e y a  b o ş  b ir  k u y u d u r .  A y n a n ın  s iy a h  p e r d e s i l a z ım k i c a m l ık t a n  
ç ık ıp  a y n a  o l s u n .  F a k ir l ik t e  b ü y ü k  n im e t  k i o r a y a  v a r l ık  k o n u y o r .  B o ş  k a b ın  o l a c a k  k i o r a y a  
b ir  ş e y  k o y a s ın . .  V a r l ığ ın  t u t u l u p  g ö r ü n m e s in e  v e s il e  o l u n u y o r l a r .
1-Sözler:476, 2-(II), 3-(I)
F â s ık
1 .  F â s ık l a r  d a  o l  a d a m l a r d ır  k i;  A l l a h ' ın  t a a t in d e n  h u r u c l a ,  m is a k - ı e z e l îd e n  s o n r a  a h id l e r in i  
b o z a r l a r  v e  A l l a h ' ın  a k r a b a l a r  a r a s ın d a  v e y a  m ü ' m in l e r  b e y n in d e  e m r e t t iğ i h a t t - ı m u v a s a l a y ı  
k e s e r l e r ;  y e r y ü z ü n d e  iş l e r i if s a d d ır ;  d ü n y a  v e  â h ir e t t e  z a r a r  v e  h ü s r a n a  m a r u z  k a l a n  a n c a k  
o n l a r d ır .
2 .  
•  R e z z a k - ı H a k ik î' y i it t ih a m  e t m e k  d e r e c e s in d e  d e r d - i m a iş e t e  d a l ıp ,  
•  f e r a iz i t e r k  v e  
•  m a iş e t  y o l u n d a  r a s t g e l e n  g ü n a h l a r ı iş l e y e n ;  
f â s ık - ı h â s ir d ir .
3 .  K e b a ir l e  f â s ık  o l u r ,  f a k a t  k â f ir  o l m a z . . .
814 .  D a l a l e t e  g id e n l e r ,  f â s ık l a r d ır .  D a l a l e t l e r in in  m e n ş e i d e  f ıs k t ır .  F ıs k ın  s e b e b i is e ,  k e s b l e r id ir .
5 .  İ t ik a d ı s a r s ıl m ış ,  a h l a k ı b o z u l m u ş  o l a n a  f a s ık  d e n ir .  F â s ık  a d e m - i k a b u l  g ib i,  k e n d is in i  
b o z u y o r .    E h l - i b id ’ a  k a b u l - ü  a d e m  g ib i,  d in i b o z u y o r .  F â s ık  d a  ik iy e  a y r ıl ır .  F â s ık  v e  f â s ık - ı  
m ü t e c a h ir .  F â s ık - ı m ü t e c a h ir ,  e h l - i b id ’ a d ır .  A l e n e n  iş l e y e r e k  iş t a h  a ç ıy o r  k i y a y ıl s ın  d iy e .  B u  
n e d e n l e  e h l - i b id ’ a  o l u y o r .  A d e m - i k a b u l   il a n  e t m iy o r ,  y a ş ıy o r ,  f o k  b a l ığ ı g ib i a l e n e n  g ü n a h ı  
y a ş ıy o r  v e  b e l k i d e  y a ş a d ığ ın ı s ö y l ü y o r .  Ö t e k is i d e  y a ş ıy o r  a m a  b o z m a k  n iy e t iy l e  g e n e l l e m e y e  
ç a l ış ıy o r .  L e m a a t t e :  “ a ğ ız  s u y u  d a  a k ıt ır . ”  F â s ık - ı m ü t e c a h ir  b o z m a k  n iy e t iy l e  y a p ıy o r ,  
y a p ıs ın d a  ş u u r l u d u r .  F â s ık  g ü n a h ı i ş l e y e r e k  it ik a d ı b o z u l u y o r .  F â s ık - ı m ü t e c a h ir  a r t ık  
it ik a d d a n  ç ık ıy o r ,  im a n a  v u r u y o r ,  ç ü n k ü  d in in  a l e y h in d e  b u l u n u y o r .  “ B u  z a m a n d a  b u  h a r a m  
o l u r  m u ,  b ö y l e  b ir  h ü k ü m  o l u r  m u ”  v s .  g ib i ş e y l e r  d iy o r .  F â s ık - ı m ü t e c a h ir i g ö s t e r m e k  g ıy b e t  
o l m u y o r ,  o n l a r ı a ç ığ a  v u r m a k  h a t t a  f a r z d ır .
F â s ık ;  g ü n a h  iş l e y e n .  F â s ık - ı m ü t e c a h i r ;  a y n ı g ü n a h ı iş l iy o r  f a k a t  if t ih a r  e d iy o r .  E h l - i b id ’ a ;  
f ik r e  d ö n ü ş t ü r m ü ş  a r t ık  d in i b o z u y o r .  M ü s l ü m a n  f â s ık  o l u r  a m a  f â s ık - ı m ü t e c a h ir  o l a m a z ,  
g ü n a h ıy l a  if t ih a r  e d e m e z .  İ f t ih a r  e t t iğ i a n d a  im a n s ız  o l u r .  E h l - i b id ’ a ;  d in d e  o l m a y a n a  b u  
d in d ir  d iy o r ,  o l a n ı d a  d in  d e ğ il d ir  d iy o r .  B u  d in i b il iy o r ,  a p t a l  d e ğ il .  F â s ık - ı m ü t e c a h ir  is e  
a p t a l .  F â s ık :  g a f l e t .  E h l - i b id ’ a d a  ş u u r  v a r ,  f ik r iy a t  v a r ,  k a b u l - ü  a d e m  v a r .  F â s ık t a  is e  a d e m - i  
k a b u l  v a r .  F â s ık - ı m ü t e c a h ir d e  is e  a h m a k l ık  v a r ,  p is l iğ in i y a y ıy o r .  M is a l :  G ü n a h  iş l e d i,  f â s ık  
o l d u .  M e l e k l e r in  o l m a m a s ın ı t e m e n n i e d in c e ,  f â s ık - ı m ü t e c a h ir  o l d u .  M e l e k l e r in  o l m a d ığ ın ı  
is b a t  e t m e ğ e  k a l k ın c a ,  e h l - i b id ’ a  o l u y o r .  F â s ık :  k e n d in i b o z a n .  F â s ık - ı m ü t e c a h ir :  m il l e t i  
b o z a n .  E h l - i b id ’ a :  d in i b o z a n .
•  F â s ık    - - >  k e n d in i b o z a n
•  F â s ık - ı m ü t e c a h ir   - - >  k a r ş ıy ı b o z a n
•  E h l - i b id ’ a    - - >  d in i b o z a n ,  b a t ıl  it ik a d  s a h ib i
•  İ m a n s ız    - - >  k e n d i R a b b in i b o z a n
F â s ık ın  it ik a d ı s a r s ıl ıy o r ,  e h l - i b id ’ a n ın  it ik a d ı b o z u l u y o r .  İ t ik a d ı b o z u k  o l a n ın  im a n ı f a z l a  
d a y a n m ıy o r .  İ t ik a d  s is t e m d ir ,  it ik a d  b o z u l m a d a n  im a n  b o z u l m a z .  M ü s l ü m a n  g ü n a h  iş l e y e r e k  
f â s ık t ır  a m a  g ü n a h ın ı g iz l e d iğ i iç in  f â s ık - ı m ü t e c a h ir  d e ğ il .  D o l a y ıs ıy l a  b a t ıl  it ik a d  s a h ib i  
d e ğ il .  İ m a n ı d a  v a r .
1-İşarat-ül İ'caz:155, 2-Sözler:23, 3-Mektubat:445, 4-İşarat-ül İ'caz:172, 5-(I)
F â t ır
Z a m a n s ız ,  z e m in s iz ,  t a k l id s iz ,  n u m u n e s iz ,  m u a c e l e s iz ,  m o d e l s iz ,  m is a l s iz  il k  v e  s o n  y a p a n  
A l l a h  d e m e k t ir .
(I)
F e h im
1 .  K e l â m - ı b e l ig ,  il im  d e n il e n  ç ö m l e k l e r d e  p iş ir il e n  v e  h ik m e t  d e n il e n  b ü y ü k  k ü p l e r d e  d u r a n  
v e  f e h m  d e n il e n  s ü z g e ç  il e  s ü z ü l e n  â b - ı h a y a t  g ib i b ir  m a n a y ı,  z ü r e f a  d e n il e n  s â k il e r  
d ö n d ü r ü p  e f k â r  iç e r . . .  
822 .  D i m a ğ ın  y e d i m e r t e b e s in in  ü r e t t iğ i il im l e r ,  h ik m e t  d e p o s u n d a  d e p o l a n ıy o r l a r .  H ik m e t  
d e p o s u n d a n  f e h im  d e n il e n  s ü z g e ç  s ü z ü y o r .  K iş in in  m iz a c ı,  iş i,  k e n d is in e  h a s  ö z e l l ik l e r i o  
k iş in in  f e h m in i ( s ü z g e c in i)  o l u ş t u r u y o r .  F e h im d e n  s ü z ü l ü p  k ış r ın ı b ır a k a r a k  o r t a y a  ç ık a n a  
M a n a  d e n iy o r .  A k l ın  b ir  s ıf a t ıd ır ,  d im a ğ d a  t a a k k u l  m e r t e b e s in d e d ir .  D im a ğ d a  t a a k k u l  
m e r t e b e s in d e  v a h i y l e  ş e k il l e n m iş  a k ıl ,  f e h im  s ü z g e c iy l e  s e r b e s t  b ö l g e d e k i t a h a y y ü l  v e  
t a s a v v u r d a k i v e r il e r i s ü z ü y o r .  L a z ım  o l a n ı k u l l a n ıy o r .  F e h im  m a n a y ı a n l a m a  s ü z g e c im iz d ir .
1-Muhakemat:91, 2-(I)
F e l s e f e
1 .  İ l m - i h ik m e t  d e d ik l e r i f e l s e f e  is e ;  h u r u f - u  m e v c u d a t ın  t e z y in a t ın d a  v e  m ü n a s e b a t ın d a  
d a l m ış  v e  s e r s e m l e ş m iş ,  h a k ik a t ın  y o l u n u  ş a ş ır m ış .  Ş u  k it a b - ı k e b ir in  h u r u f a t ın a  " m a n a - y ı  
h a r f î"  il e ,  y a n i A l l a h  h e s a b ın a  b a k m a k  l â z ım  g e l ir k e n ;  ö y l e  e t m e y ip  " m a n a - y ı is m î"  il e ,  y a n i  
m e v c u d a t a  m e v c u d a t  h e s a b ın a  b a k a r ,  ö y l e  b a h s e d e r .  " N e  g ü z e l  y a p ıl m ı ş " a  b e d e l ,  " N e  
g ü z e l d ir "  d e r ,  ç ir k in l e ş t ir ir .  B u n u n l a  k â in a t ı t a h k ir  e d ip ,  k e n d is in e  m ü ş t e k î e d e r .  E v e t  d in s iz  
f e l s e f e ,  h a k ik a t s iz  b ir  s a f s a t a d ır  v e  k â in a t a  b ir  t a h k ir d ir . . .
2 .  1 2 .  s ö z d e k i m is a l d e n  h a r e k e t l e ;  n a k ış l a r  a r a s ın d a k i il iş k i s is t e m in i ö ğ r e n m e k  b il im ,  b u  
n a k ış l a r ın  m a n a s ın ı y a l n ız c a  a k l ıy l a  a n l a m a y a  ç a l ış m a k  f e l s e f e ,  a k ıl  v e  v a h iy l e  b ir l ik t e  
a n l a m a y a  ç a l ış m a k  is e  d in d ir .  B a ş k a  b ir  iz a h l a ;  f e l s e f e  y a l n ız c a  d u y u  v e  a k l i m e l e k e l e r l e  
h a k ik a t  a r a y ış ı,  d in  is e  a k ıl  v e  k a l b i m e l e k e l e r l e  h a k ik a t  a r a y ış ıd ır .  
1-Sözler (131-132), 2-(III)
F e n a - i M u t l a k
V a r l ık  a d ın a ,  m a h l u k iy e t  a d ın a ,  a y in e d a r l ık  a d ın a  h iç b ir  ş e y  k a l m a m a s ı. .  M e y v e d e k i  
ç e k ir d e k l e  a ğ a c ın  k ö k ü n e  g ir m e k .  G ir m e n in  a d ı f e n a - y ı m u t l a k t ır .  F e n a - y ı m u t l a k  d e m e k ;  
m e y v e ,  g e r i g e l  t o m u r c u k ,  y a p r a k ,  d a l ,  g ö v d e ,  k ö k ,  t o h u m a  g ir d i.  O n u n  a d ı f e n a - y ı m u t l a k .  
A r t ık  s a n a  g iy d ir il e n  h e r  ş e y d e n  ç ık t ın .  H iç b ir  ş e y in  k a l m a d ı,  g iy d ir il e n d e n  ç ık t ın .  O r a y a  
g ir in c e  t e c e l l i- i z a t a  m a z h a r  o l d u n .  
(I)
F e n a f il l a h
E n e ’ d e n  m e c ’ u l e  d o ğ r u  o l a n  s ü r e ç ;  f e n a f il l a h .  D ö n e b il iy o r s a n ;  b e k a b il l a h .  F e n a f il l a h  f e n a y ı  
b u l m a k ,  b e k a b il l a h  b e k a y ı b u l m a k .  B e k a b il l a h  s a n a  v e r il e n  c e v a p .  F e n a f il l a h  ç ık m a k ,  A l l a h ’ a  
g id iş ,  b e k a b il l a h  a l e m - i ş e h a d e t e  d ö n m e k .  O n u n  iç in  y ü k s e l m e k  o  k a d a r  m e z iy e t  d e ğ il ,  
Ö ğ r e n m e k  m e z iy e t  d e ğ il .  O  ir t if a d a  t u t u p  in d ir m e k  z o r d u r .  İ m a m - ı R a b b a n î H z :  “ F e n a f il l a h  
o l m a k  k o l a y d ır ,  b e k a b il l a h  ç o k  z o r d u r . ”  d e m iş .  U ç a ğ ı k a l d ır d ın ,  ir t if a y ı k o r u d u n ,  in e b il m e k  
ç o k  z o r d u r .  
K e l a m  s ıf a t ın d a n  g e l e n  v a h iy  d im a ğ ım ı z a  m u h a t a b  o l u y o r ,  g ir iy o r .  S o n r a  v ic d a n a  in iy o r ,  o l d u  
im a n … B u  g e l iş e  f e n a f il l a h .  İ m a n l a  n u r l a n a n  k a l b ,  v ic d a n ,  o  im a n ın  z iy a s ıy l a  d im a ğ ı  
n u r l a n d ır ıy o r .  N u r l a n a n  b ir  d im a ğ l a  m e v c u d a t t a k i a y a t - ı t e k v in iy e y i o k u y o r .  B u n a  d a  
b e k a b il l a h  d e n il iy o r! Ç ık ış ,  v a h y e  m u h a t a b iy e t .  O  v a h iy l e  m e v c u d a t a  b a k ış ,  in iş .  B u  ç ık ış  in iş  
iz ’ a n d a  o l u y o r .  T a s a v v u f t a  İ m a m - ı R a b b a n i h a z r e t l e r i b u n u  ç o k  z ik r e d e r ,  d iy o r  k i:  f e n a f il l a h  o  
k a d a r  m ü h im  d e ğ il .  U m u m i m a n a  o l a r a k . . .  Z ik ir l e ,  e v r a d  e z k a r l a  ç ık a r s ın .  A m a  ç ık t ık t a n  
s o n r a  h a l a  b u l u n d u ğ u n  m e v k id e  y a n i a l e m - i ş e h a d e t t e  a d e t u l l a h a  y a n i A l l a h ’ ın  e m ir l e r in e  
83ş a t a h a t ,  m u v a z e n e s iz l ik  y a p m a d a n  u y a b il m e k .  O r d a  ik e n ,  a l e m in  o  ik e n ,  b u r a d a  b u r a y ı  
y a ş ıy o r s u n .  B u  b e k a b il l a h t ır .
V a h iy  g e l d i,  m u h a t a b  o l d u k  v e  t u t u n d u k .  V a h iy  il e  ç ık t ık  y u k a r ıy a ,  b u  f e n a f il l a h .  V a h iy  g e l d i,  
d im a ğ ım ız ı b ü t ü n l e ş t ir d i.  V a h y i k a b u l  e t t ik ,  t a s d ik  e t t ik ,  iz ’ a n  e t t ik ,  it ik a d  e t t ik ,  il t iz a m  e t t ik .  
A ş a ğ ıy a  in d i y a n i k a l b e  v e  im a n  o l d u .  İ m a n ın  z iy a s ıd ır .  K a l b d e k i im a n  a ş a ğ ıd a n  d im a ğ a  
g e l iy o r  y u k a r ıy a . . .  B u  n u r l a n m ış  d im a ğ l a  k e l a m  s ıf a t ın d a n  g e l e n  a y e t l e r e ,  e v a m ir - i t e k v in iy e  
d e n il iy o r .  A l l a h ’ ın  ir a d e  s ıf a t ın d a n  g e l e n  - ç iç e k l e r e ,  k e d il e r e ,  k ö p e k l e r e -  b u n l a r a  a y a t - ı  
t e k v in iy e  d e n il ir .  O  im a n l a  n u r l a n m ış  d im a ğ  il e  a y a t - ı t e k v in iy e l e r i o k u y o r .  K e l a m  s ıf a t ın d a n  
g e l e n  K u r ’ a n ’ l a  im a n l a n ıy o r u z .  B u  g e l i ş e  f e n a f il l a h . . .  İ m a n l a  n u r l a n a n  b ir  g ö n ü l l e ,  d im a ğ l a  
m e v c u d a t ı o k u m a  m a k a m ın a  ç ık ıl ıy o r .  B u n u n  a d ı d a  b e k a b il l a h …
F e n a f il l a h  v e l a y e t e ,  k u r b iy e t e  b a k a r .  B e k a b il l a h  is e  r is a l e t  v e  a k r e b iy e t e  b a k a r .
(I)
F e r d
1 .  V â h id  v e  E h a d  is im l e r in i t a z a m m u n  e d e n  b ir  is m - i a ' z a m  v e y a  is m - i a ' z a m ın  a l t ı n u r u n d a n  
b ir  n u r u  o l a n  " F e r d "  is m in in . . .
2 .  B ü t ü n  is im l e r i b ir  n o k t a d a  o r g a n iz e  e t m e k ,  b ir  n o k t a y a  t e c e l l i e t t ir m e k .  F e r d  is m i d iğ e r  
is im l e r i a l ıp  b ü t ü n e  g e t ir iy o r .  K o p m u ş  b ir  y a p r a ğ ın  t e k r a r  y e r in e  y a p ış t ır ıl m a s ı iç in  F e r d  
is m in e  y a n i A l l a h ' a  ih t iy a ç  v a r . . .
1-Lemalar:318, 2-(I)
F e r d iy e t
1 .  G a v s - ı A ' z a m ' d a  k u t b iy e t  v e  g a v s iy e t l e  b e r a b e r  " f e r d iy e t "  d a h i b u l u n d u ğ u n d a n ,  
â h ir z a m a n d a  ş a k ir d l e r in in  b a ğ l a n d ığ ı R is a l e - i N u r ,  o  f e r d iy e t  m a k a m ın ın  m a z h a r ıd ır .   
2 .  G a v s iy e t  v e  K u t b iy e t i c e m  e d e n e  d e n ir .
3 .  V a h id iy e t  il e  E h a d iy e t in  t o p l a m ın a  F e r d iy e t  d e n ir . . .
1-Kastamonu Lahikası:197, 2-(III), 3-(III)
F e s a h a t
1 .  L a f z ın d a k i f e s a h a t - ı h â r ik a s ıd ır .  E v e t  K u r ' a n  m a n e n  ü s l û b - u  b e y a n  c ih e t iy l e  f e v k a l â d e  b e l ig  
o l d u ğ u  g ib i,  l a f z ın d a  g a y e t  s e l is  b ir  f e s a h a t i v a r d ır .  F e s a h a t in  k a t ' î v ü c u d u n a ,  u s a n d ır m a m a s ı  
d e l il d ir .  V e  f e s a h a t in  h ik m e t in e ,  f e n n - i b e y a n  v e  m a â n în in  d â h î ü l e m a s ın ın  ş e h a d e t l e r i b ir  
b ü r h a n - ı b a h ir d ir .  E v e t  b in l e r  d e f a  t e k r a r  e d il s e  u s a n d ır m ıy o r ,  b e l k i l e z z e t  v e r iy o r .  K ü ç ü k  
b a s it  b ir  ç o c u ğ u n  h â f ız a s ın a  a ğ ır  g e l m i y o r ,  h ıf z e d e b il ir .  E n  h a s t a l ık l ı,  a z  b ir  s ö z d e n  m ü t e e z z i  
o l a n  b ir  k u l a ğ a  n â h o ş  g e l m iy o r ,  h o ş  g e l iy o r .  S e k e r a t t a  o l a n ın  d a m a ğ ın a  ş e r b e t  g ib i o l u y o r .  
Z e m z e m e - i K u r ' a n  o n u n  k u l a ğ ın d a  v e  d im a ğ ın d a ,  a y n e n  a ğ z ın d a  v e  d a m a ğ ın d a  m â - i z e m z e m  
g ib i l e z iz  g e l iy o r .
2 .  S ö z ü n  l a f ız  v e  m a n a  c ih e t iy l e  u y u m l u  v e  a h e n k  iç e r is in d e  o l m a s ı,  a n l a ş ıl ır  o l m a s ı.
841-Sözler:378, 2-(II)
F ıs k
1 .  H a k d a n  u d u l ,  a y r ıl m a k ,  h a d d e n  t e c a v ü z ,  h a y a t - ı e b e d iy e d e n  ç ık ıp  t e r k e t m e k t ir .  F ıs k ın  
m e n ş e i;  k u v v e - i a k l iy e ,  k u v v e - i g a z a b iy e ,  k u v v e - i ş e h e v iy e  d e n il e n  ü ç  k u v v e t in  if r a t  v e  
t e f r it in d e n  n e ş ' e t  e d e r .
2 .  D a l a l e t e  g id e n l e r ,  f â s ık l a r d ır .  D a l a l e t l e r in in  m e n ş e i d e  f ıs k t ır .  F ıs k ın  s e b e b i is e ,  k e s b l e r id ir .  
1-İşarat-ül İcaz:165, 2-İşarat-ül İ'caz:172
F ıt r a t
1 .  H il k a t ;  r u h  c e v h e r i.  B ir  m a n a s ıy l a  a h l a k  d a  d e n il ir  a m a  a h l a k  d e ğ il d ir .  A h l a k ;  h u l u k l a r ,  
h u y l a r ın  c e m ’ id ir .  A h l a k ;  k a b il iy e t l e r in  if a d e s id ir .  F ıt r a t  is e ;  is t id a d l a r ın  if a d e s id ir .  İ s t id a d l a  
k a b il iy e t  f a r k l ıd ır .  İ s t id a d  s ıf a t a  b a k a r ,  k a b il iy e t  e s m a y a  b a k a r .  H e r k e s  p il o t  o l a b il e c e k  
is t id a d d a d ır  a m a  h e r k e s  p il o t l u k  y a p a b il e c e k  k a b il iy e t t e  d e ğ il d ir .  İ s t id a d  f ıt r a t a  b a k a r ,  
k a b il iy e t  a h l a k a  b a k a r .  F ıt r a t - ı s e l im e ;  i l k  y a r a t ıl ış .  F ıt r a t - ı s e n iy y e ;  ik in c i y a r a t ıl ış ,  y a n i ik in c i  
f ıt r a t .  Y a n i o  il k  y a r a t ıl ış  o l a n  f ıt r a t - ı s e l im e ,  A l l a h ’ ın  s e n i il k  y a r a t t ığ ı o r ij in a l .  B u n a  f ıt r a t  
d e n il ir .  S o n r a  b u  in k iş a f  e d ip  s e n d e k i k a r ş ıl ık l a r ı,  s a n a  k a z a n ım l a r ın a  d a ;  h u y ,  h u l u k l a r ,  
f ıt r a t - ı s e n iy y e  v e y a  a h l a k  d e n il ir .  B u  s e n d e  s o n r a d a n  o r t a y a  ç ık a n d ır .  
A l l a h - İ n s a n - Ş e c e r e - i h il k a t .  T e f e k k ü r  e t m e k  iç in  A l l a h  il e  ş e c e r e - i h il k a t  o r t a s ın a  in s a n ı k o y .  
Ş im d i b u  in s a n a  b ir  A l l a h  c a n ib in d e n  b a k ıy o r u z ,  b ir  d e  ş e c e r e - i h il k a t  c a n ib in d e n  b a k ıy o r u z .  
A l l a h  c a n ib in d e n  b a k ın c a  f ıt r a t ,  ş e c e r e - i h il k a t  c a n ib in d e n  b a k ın c a  h il k a t .  Y a n i ş im d i  
ö n ü m ü z e  b ü t ü n  k a in a t ı k o y d u k ,  b u r a d a y ız .  Y u k a r ıy a  d o ğ r u  ç ık ıy o r u z :  d ü n y a ,  a l e m - i m a n a ,  
a l e m - i m is a l ,  d a ir e - i h a y a t ,  d a ir e - i il im ,  c e n n e t ,  A r ş ,  L e v h - i m a h f u z ,  A r ş - ı a z a m ,  K a b - ı  
k a v s e y n ,  N u r - u  M u h a m m e d î,  b it t i.  N iy e  b u n l a r  v a r ?  B u n l a r ın  iş l e v i n e ?  B u n l a r  n e  y a p ıy o r ,  
n e r e y e  h iz m e t  e d iy o r ?  N e y in  z e m in i,  n e y in  m a l z e m e s i?  N e  y a p ıy o r  b u n l a r ,  n e  y a p a c a k  
b u n l a r ?  C e v a b ı in s a n . . .  Ş e c e r e - i h il k a t  c a n ib in d e n  b a k ın c a  “ b u  h il k a t in  ( ş e c e r e - i h il k a t in )  e n  
y ü k s e k  ( ü s t ü n d e  o l a n  in s a n )  g a y e s i”  d e n il iy o r .  A l l a h  c a n ib in d e n  b a k ın c a  d a  “ f ıt r a t ın  e n  y ü c e  
n e t ic e s i”  d e n il iy o r .  Y a n i b u  y a r a d ıl ış ın  ö z ü .  A z  ö n c e  b a ş ıy d ı?  A ğ a c ın  ç e k ir d e ğ i il e  m e y v e n in  
iç in d e k i ç e k ir d e k  n e  a y n ıd ır ,  n e  d e  g a y r ıd ır .  F ıt r a t ın  e n  y ü c e  n e t ic e s i im a n - ı b il l a h t ır ,  A l l a h ’ a  
im a n d ır .  
A l l a h  v a r  ik e n  h iç b i r  ş e y  y o k t u .  Y a r a t t ı ğ ı m e v c u d a t a ,  ş e c e r e - i h il k a t e  b il f iil  d e n il ir  b u  h il k a t .  
O n u  in s a n a  k o d l a d ı,  b il - k u v v e ;  b u  f ıt r a t .
H il k a t ;  Ş e r ia t - ı f ıt r i y e  ( A l l a h ’ a  c c  b a k a n  y ö n ü ) ,  K a n u n . .  F ıt r a t ;  M a h l u k a  b a k a n  y ö n ü ,  N a m u s . .  
“ H il k a t ”  d e n il in c e ,  b iz im l e  a l a k a s ı y o k t u r ,  Ş e r ia t - ı f ıt r iy e d ir .  S e n  b u n u  k u l l a n a c a k s ın .  S e n d e n  
b e k l e n e n  is e  “ f ıt r a t ” .  H il k a t  g e l iş  y ö n ü ,  F ıt r a t  g id iş  y ö n ü  ( k a z a n ım l a r ım ız ) .  Y a r a d ıl ış ım ız l a  
h a r e k e t  e d e r s e k ,  b u  d a  f ıt r a t  o l u y o r .  Y a n i h il k a t ,  f ıt r a t a  d ö n ü ş ü y o r . . .
2 . “ H il k a t ın  e n  y ü k s e k  g a y e s i,  f ıt r a t ın  e n  y ü c e  n e t ic e s i im a n - ı b il l a h t ır ”  d iy o r .  Y a n i A l l a h  n e  
h a l k e t t iy s e ,  iç in e  n e  k o y d u y s a ;  b u  f ıt r a t .  B u n d a n  g a y e ;  A l l a h ’ a  im a n .  Y a r a t ıl ış  h il k a t ,  iç in e  
k o n u l a n  f ıt r a t .  M e s e l a  t a v u k  h il k a t ,  y u m u r t a  f ıt r a t .  A r ı h il k a t ,  b a l  f ıt r a t .  B e n im  f ıt r a t ım d a  b a l  
y a p m a k  y o k ,  y u m u r t a  y a p m a k  y o k .  F ıt r a t ;  h il k a t e  k o n u l a n  ö z e l l ik .  Y u m u r t a y ı t a v u k s u z  
d ü ş ü n e m e y iz ,  b a l ı a r ıs ız  d ü ş ü n e m e y iz .  A r ı b a l  il e ,  b a l  a r ı il e  b e r a b e r  f ıt r a t .  M e y v e l e r in  iç in i  
k a b u k s u z  d ü ş ü n e m e z s in .  K a v u n  d e d iğ im iz  z a m a n  b ü t ü n ü  n a z a r a  v e r il m iş ,  f ıt r a t  y a n i.  
K a b u k l a r ın ı ç ık a r t ır s a n  o  k a r p u z ,  k a v u n  v s  o l m a z  a r t ık .  F ıt r a t  b e r a b e r  y a n i.  
851-(I), 2-(II)
F ih r is t
E n m u z e c  b a t ın ,  m e l e k û t  t a r a f ıd ır .  F ih r is t ,  z a h ir  v e  m ü l k  t a r a f ıd ır .  P r o g r a m ,  f ih r is t e  d e ğ il d ir .  
M a z iy i m ü s t a k b e l e  t a ş ır .  F ih r is t  is e ;  m a z i v e  m ü s t a k b e l d e n  z iy a d e  h a z ır  z a m a n  b a k a r .  M e s e l a  
k it a b ın  f ih r is t e s i v a r .  K o n u l a r ı s ır a l a r .  A m a  k it a b t a n  a l a c a ğ ın  m a n a l a r ın  f i h r is t e s i y o k t u r .  
M u a y y e n l e r in  f ih r is t e s i v a r .  A m a  m u a y y e n  o l u p  d a  m u a y y e n  o l m a y a n l a r  d a  v a r .  K u r ’ a n ’ d a  
a n l a t t ık l a r ı v a r .  A n l a t t ık l a r ın d a n  f a z l a d ır  a n l a t m a k  is t e d ik l e r i.  A n l a t t ık l a r ı f ih r is t e .  
A n l a t t ık l a r ıy l a  a n l a t m a k  is t e d ik l e r in in  c e m ’ i d e  p r o g r a m d ır .  
M e s e l a  ç e k ir d e k t e  e n  m ü k e m m e l i v a r .  K ır ık h a n ’ d a k i n a r  a ğ a c ın ı g e t ir d ik ,  R iz e ’ d e  a ğ a ç  v e r d i.  
M e y v e  v e r m e d i.  A m a  p r o g r a m ın d a  v a r d ı.  F ih r is t e s in d e  y o k .  F ih r is t e  b iz e  b a k ıy o r .  P r o g r a m  
b iz e  b a k m ıy o r .  O  y a z ıl ım .  W in d o w s ’ u n  y a z ıl ım ı p r o g r a m d ır .  F ih r is t  is e ,  s e n in  k u l l a n ım  
s a h a n d ır ,  s a n a  v e r il e n  m ik t a r .  N a r  a ğ a c ın ı R iz e ’ y e  d ik t im ,  a ğ a ç  v e r d i.  H e r  ş e y  t a m a m .  T e k  
m e y v e  v e r m e d i v e y a  ç o k  u f a k  v e r d i.  P r o g r a m d a  v a r  a m a  f ih r is t e d e  y o k .
(I)
86K I S I M  8
G
G a v s iy e t
1 .  G a v s - ı A ' z a m  g ib i b ü y ü k  v e l il e r ,  b a z ı e v k a t t a ,  m a z i v e  m ü s t a k b e l i h a z ır  g ib i m ü ş a h e d e  
e d e r l e r .   
2 .  G a v s iy e t ;
•  m a z iy i v e  m ü s t a k b e l i b e r a b e r  g ö r e n  m ü ş a h e d e  e d e n ,  
•  t a s a r r u f  e d e n ,  
•  n o k t a - i is t im d a d  o l a n d ır .  
3 .  K e l im e  k ö k e n i “ y a r d ım ”  d a n  g e l iy o r .  E v l iy a  a r a s ın d a  e v l iy a l a r a  v e  in s a n l a r a  y a r d ım l a  
v a z if e l e n d ir il e n  z a t .  M u h y id d in - i A r a b i y e  g ö r e  K u t b - u  M e d a r  a y n ı z a m a n d a  G a v s t ır .  İ m a m - ı  
R a b b a n iy e  g ö r e ;  a y r ı v e  d a h a  y ü k s e k  m a k a m ı o l a n  v e  k u t b - u  m e d a r a  ih t iy a ç  d u r u m l a r ın d a  
y a r d ım  e d e n  z a t t ır .  E n  b ü y ü k  G a v s ,  A b d ü l k a d ir - i G e y l a n id ir .
1-Sikke-i Tasdik-i Gaybi:162, 2-(III), 3-(II)
G a y e - i İ n s a n iy e t  v e  V a z if e - i B e ş e r iy e t
G a y e - i in s a n iy e t  v e  v a z if e - i b e ş e r iy e t ;  a h l â k - ı İ l a h iy e  il e  v e  s e c a y a - y ı h a s e n e  il e  t a h a l l u k  
e t m e k l e  b e r a b e r ,  a c z in i b il ip  k u d r e t - i İ l a h iy e y e  il t ic a ,  z a ' f ın ı g ö r ü p  k u v v e t - i İ l a h iy e y e  is t in a d ,  
f a k r ın ı g ö r ü p  r a h m e t - i İ l a h iy e y e  it i m a d ,  ih t iy a c ın ı g ö r ü p  g ın a - i İ l a h iy e d e n  is t im d a d ,  
k u s u r u n u  g ö r ü p  a f v - ı İ l a h îy e  is t iğ f a r ,  n a k s ın ı g ö r ü p  k e m a l - i İ l a h îy e  t e s b ih h a n  o l m a k t ır .
Sözler:540
G a y r - ı Ş u u r i Ş ü k ü r
T e l e z z ü z  v e  z e v k  d a h i g a y r - ı ş u u r î b ir  ş ü k ü r d ü r  k i,  b ü t ü n  h a y v a n a t t a  b u  ş ü k ü r  v a r d ır .
Mektubat:365
G a y r i M ü s l im  M ü ' m in
1 .  H a k  v e  h a k ik a t  o l a n  ş e r ia t - ı A h m e d i y e n in  k a v a n in in i il t iz a m  e t m iy o r  v e  h a k ik î t a r a f g ir l ik  
e t m iy o r ,  g a y r - ı m ü s l im  b ir  m ü ' m in  o l u y o r .  
2 .  B a z ı m ü ' m in l e r i g ö r d ü m  k i;  a h k â m - ı K u r ' a n iy e y e  t a r a f g ir l ik  g ö s t e r m iy o r l a r ,  il t iz a m  
e t m iy o r l a r . .  " g a y r - ı m ü s l im  b ir  m ü ' m in "  t a b ir in e  m a z h a r  o l u y o r l a r .  İ s l a m iy e t s iz  im a n .  
873 .  G a y r - ı m ü s l im  m ü ' m in  y a n i d in  y o k ,  İ s l a m  y o k  h a y a t ın d a ,  t a r a f g ir l ik  b i l e  y o k .  İ m a n d a  
in a n ç  v a r d ır ;  A l l a h ’ a  im a n ,  p e y g a m b e r e  im a n  v b  g ib i.  A m a  İ s l a m iy e t t e  n a m a z a  im a n  y o k ,  
n a m a z ı k ı l m a k  v a r .  O r u c a  im a n  d e m iy o r ,  o r u c u  t u t m a k .  H a c c a  g it m e k ,  z e k a t  v e r m e k ,  k e l im e -
i ş e h a d e t  g e t ir m e k .  H e p s i e y l e m .  E y l e m  y o k s a ,  İ s l a m iy e t  y o k .  Z a t e n  e y l e m in  a d ıd ır  İ s l a m iy e t .
1-Barla Lahikası:349, 2-Mektubat:34, 3-(I)
G ıy b e t
G ıy b e t  o d u r  k i:  G ıy b e t  e d il e n  a d a m  h a z ır  o l s a  id i v e  iş it s e  id i,  k e r a h e t  e d ip  d a r ıl a c a k t ı.
•  E ğ e r  d o ğ r u  d e s e ,  z â t e n  g ıy b e t t ir .
•  E ğ e r  y a l a n  d e s e ;  h e m  g ıy b e t ,  h e m  if t ir a d ır .  İ k i k a t l ı ç ir k in  b ir  g ü n a h t ır .  G ıy b e t ,  e h l - i a d a v e t  
v e  h a s e d  v e  in a d ın  e n  ç o k  is t im a l  e t t ik l e r i a l ç a k  b ir  s il â h t ır .  İ z z e t - i n e f is  s a h ib i,  b u  p is  s il â h a  
t e n e z z ü l  e d ip  is t im a l  e t m e z .  
Mektubat:276
G ıl a f - ı L a t if
1 .  B e l k i r u h u n  l ib a s ı b ir  d e r e c e  s a b it  v e  l e t a f e t ç e  r u h a  m ü n a s ib  b ir  g ıl a f - ı l a t if i v e  b ir  b e d e n - i  
m is a l îs i v a r d ır .  Ö y l e  is e ,  m e v t  h e n g â m ın d a  b ü t ü n  b ü t ü n  ç ıp l a k  o l m a z ,  y u v a s ın d a n  ç ık a r ,  
b e d e n - i m is a l îs in i g iy e r .
2 .  C is m - i m a d d i v e  c is m - i m a n e v in in  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  C is m - i m a d d i;  L e v h - i m a h v  is b a t a  k a d a r  
k i z a m a n  v e  m e k a n ın  h ü l a s a s ı.  C is m - i m a n e v i is e  L e v h - i m a h v  is b a t t t a n  t a  a r ş a  k a d a r  
a l e m l e r in  h a k ik a t l a r ın ın  c e m id ir .  C is m - i m a d d i z a m a n l a  m u k a y y e d .  Y a n i z a m a n ın  h a k ik a t ı  
o l a n  l e v h - i m a h v  v e  is b a t a  k a d a r  k i,  b u  m a k a m a  k a d a r  o l a n l a r  z a m a n l a  m u k a y y e d d ir l e r .  
H is s iy a t l a r  is e  a r ş t a n  v e r il m iş .  A r ş  e s m a l a r ın  p e r d e s iz  t e c e l l i y e r i.  T a  o r a d a n  l e v h - i m a h v  v e  
is b a t a  k a d a r k i h is s iy a t l a r ın  c e m i k i b u n a  d a  c is m - i m a n e v i d e n iy o r .  R u h  b u  g ıl a f - ı l a t if in  
c is m - i m a n e v is i v a s ıt a s ıy l a  z a m a n ın  a r k a s ın a  g e ç e b il iy o r .  R u h a  g iy d ir il e n  b u  ö z e l l ik t e n  d o l a y ı  
d a h a  d ü n y a d a  ik e n  m a z i v e  m ü s t a k b e l e  b u  c is m - i m a n e v i t a r a f ıy l a  g e ç e b il iy o r .  B u  g ıl a f - ı  
l a t if in  b iz e  k a z a n ım l a r ın d a n d ır  k i;  m a z i h a l  v e  is t ik b a l ,  k a b ir  v s .  h â z ır a n  g ib i o l u y o r .
R u h  b u  b e d e n i t e r k  e t t iğ i z a m a n  h e m e n  g iy d iğ i ş e y  b e d e n - i m is a l is id ir  g ıl a f - ı l a t if  d e ğ il .  Ş u a n  
d a  g ıl a f - ı l a t if  ü z e r in d e . .  B u n u n l a  b e d e n d e  a l e m - i ş e h a d e t t e  b u l u n a b il iy o r .  Y o k s a  g a z  g ib i  
u ç a r  g id e r d i r u h . .  B e d e n i m e s k e n  it t ih a z  e d e m e z d i.  M e k a n a  v e  z a m a n a  t a b i k ıl ın m a z d ı.  G ıl a f -
ı l a t i f  r u h u n  g e l iş  y ö n ü  k i R u b u b iy e t e  b a k a r .  B e d e n - i m is a l î is e  r u h u n  d ö n ü ş  y ö n ü n e ,  
U l u h iy e t e  b a k a r .  K a y y u m iy e t  il im d e n  k u d r e t e ,  k u d r e t t e n  il m e  ih t iz a z d ır .  K a y y u m iy e t  G ıl a f - ı  
l a t if  v e  B e d e n - i m is a l în in  t o p l a m ıd ır ,  ik is in in  c e m id ir .  İ l im d e n  k u d r e t  y ö n ü n e  G ıl a f - ı l a t if ,  
k u d r e t t e n  il m e  d ö n ü ş ü m  B e d e n - i m is a l în d ir .
B e d e n - i m is a l ;  b u r a d a n  g id iş t ir ,  g ıl a f - ı l a t if ;  g e l iş t ir .  B u n a  m is a l  r u l o  k â ğ ıd ı:  h e r  b ir  r u l o  k â ğ ıt  
a n d a k i b e d e n d ir ,  b ü t ü n  k â ğ ıt l a r ı r u l o  ş e k l in d e  s a r ın c a  o l u y o r  b e d e n - i m is a l i.  V e y a  g ü l  
g o n c a s ın ın  h e r  b ir  g ü l  y a p r a ğ ı a n d a k i b e d e n ,  g ü l  y a p r a k l a r ın ın  b ü t ü n ü  g ü l  g o n c a s ı g ib i b ir  
b e d e n - i m is a l i o l u y o r .  Y a n i a n d a k i b ü t ü n  b e d e n l e r in  t o p l a m ın a  b e d e n - i m is a l i d e n il iy o r .  
V e f a t  a n ın d a  b e d e n - i m is a l iy e  d ö n ü ş ü y o r u z .  B u  g id iş .  O r a d a n  g e l iş im iz  is e ;  g ıl a f - ı l a t if .  Y a n i  
in s a n a  g iy d ir il e n l e r .
O n  s e k iz  b in  a l e m i c e m  e d e c e k s in iz ,  b u  b e d e n e  t o p l a y a c a k s ın ız  b u  t o p l a m a s ı g ıl a f - ı l a t if t ir .  
B u  b e d e n  g ö z ü k ü y o r  a m a  a r k a d a  ik i s is t e m  ç a l ış ıy o r .  Y o k s a  b u  b e d e n  y o k  o l u r .  O d u n d a n  
n u r u  k a l d ır d ığ ın d a  o d u n  k a l m a y a c a ğ ı g ib i.  B e d e n - i m is a l i;  l e t a f e t  t a r a f ım ız . . .  C e s e d - i n e c m î;  
88n u r a n iy e t  t a r a f ım ız .  A r k a d a  b u  ik i s is t e m  ç a l ış ıy o r ,  b e d e n  o l a r a k  g ö z ü k ü y o r .  B e d e n  ö n e  
ç ık m ış ,  a r k a d a k i s is t e m l e r  g ö z ü k m ü y o r .  A l l a h  R e s u l ü n d e  b u  b e d e n  g e r i g it m iş .  B e d e n - i  
m is a l is i v e  c e s e d - i n e c m is i ö n e  g e l m iş  a m a  t ip i,  g ö r ü n ü ş ü  a y n ı…  
1-Sözler:517, 2-(I)
89K I S I M  9
H
H a d s
1 .  H a d s  k i ,  ş im ş e k  g ib i s ü r ' a t - i in t ik a l d ir ,  d a im a  o n u  t a h r ik  e d e r .  H a d s in  m u z a a f ı o l a n  il h a m ,  
o n u  d a im a  t e n v ir  e d e r .  
2 .  H a d s ;  t a l e b  o l m a d a n ,  t e v e c c ü h  e t m e d e n ,  ç o ğ u  z a m a n  s e n in l e  a l a k a s ı a z  o l a b il e n  a n id e n  
d o ğ m a l a r d ır .  İ l h a m  is e  y ö n e l e r e k  t a l e b  e d e n e  v e r il e n  c e v a p t ır .  İ l h a m d a  s o r u  v a r ,  c e v a p  o n a  
g e l iy o r .  H a d s t e  s o r u  y o k ,  c e v a p  g e l iy o r .
İ l h a m ;  b ir  ş e y e  y ö n e l e r e k  v e  o n u  t e f e k k ü r  e d e r e k  g e l ir .  T e f e k k ü r e  v e r il e n  c e v a p ;  il h a m d ır .  
T e f e k k ü r s ü z ,  a n id e n  d o ğ m a ;  h a d s îd ir .  E m r - i n is b i v e  e m r - it ib a r il e r i k u l l a n a r a k  d ü ş ü n c e  
t e f e k k ü r e  d ö n ü ş ü n c e  - t e f e k k ü r  a d r e s t ir ,  b ir  t a l e b d ir -  o  t e f e k k ü r  a n ın d a  v e r il e n  c e v a p ;  
il h a m d ır .  H a d s î is e  ( “ î”  ç e k iy o r  y a n i k iş in in  iç s e l  a l e m i) ;  z a m a n ı,  m e k â n ı,  e s b a b ı y o k  –  a m a  
d a h a  ö n c e d e n  o l a b i l ir  –  p a t  d iy e  d o ğ u y o r .  T e f e k k ü r  e s b a b l ı,  h a d s î e s b a b s ız .  T e f e k k ü r d e  il h a m  
k a l b e  g e l ir  a m a  y ö n t e m i d im a ğ  y a p ıy o r .  T e f e k k ü r  ç ü n k ü  d im a ğ a  a it .  O  z a m a n  c e v a b ı k a l b e  
g e l iy o r .  A m a  “ h a d s ”  o n d a n  d a h a  in c e .  D a h a  ö n c e  g ö n d e r m iş s in ,  t e f e k k ü r  e t m i ş s in  a m a  c e v a b ı  
o  a n d a  y o k .  B a d e h u  d iğ e r  z a m a n l a r d a ,  m e k â n l a r d a ,  a l a k a s ız  d u r u m l a r d a  g e l iy o r  v e  b u  d a  
k a l b e  g e l iy o r .  İ l h a m d a  d im a ğ  k a r ış ıy o r  a m a  h a d s d e  d im a ğ  k a r ış m a d a n  d ir e k  k a l b e  d o ğ u y o r .  
“ H a d s  il e  il h a m ,  d e l il - i im a n ”  d iy e  L e m a a t t e  g e ç iy o r .
1-Mesnevi-i Nuriye: 255, 2-(I)
H a d s iz
1 .  E z e l i v e  e b e d i o l a r a k  s ın ır ı o l m a y a n .
2 .  H a d s iz ,  m u k a d d e s ’ e ,  e z e l e  b a k a r .  Y a r a t ıl m a d a n  ö n c e k i h a l e  b a k a r . .  A l l a h ’ ın  il m in d e  o l m a  
t a r a f ı. .  v ü c u d - u  h a r ic id e n  ö n c e k i h a l e  b a k ıy o r . . .
H a d s iz  s a n k i b iz z a t  k e n d is i,  n ih a y e t s iz  is e  m e v c u d u n  a y in e l e r iy l e  b a k m a s ın d a n  ç ık ıy o r .  
H a d s iz   k e n d i g ö r m e s i.  N ih a y e t s iz  g ö r d ü k l e r in in  g ö s t e r m e s i.  
1-(I), 2-(III)
H a k a ik - i E ş y a
1 .  İ ş t e  h a k a ik - i e ş y a n ın  e s m a - i İ l a h iy e y e  d a y a n d ığ ın ı v e  is t in a d  e t t iğ in i,  b e l k i h a k ik î h a k a ik ,  o  
e s m a n ın  c il v e l e r i o l d u ğ u n u  v e  h e r ş e y in  ç o k  c ih e t l e r l e ,  ç o k  d il l e r l e  S â n i' in i z ik ir  v e  t e s b ih  
e t t iğ in i a n l a .  
2 .  M a d d i,  m a n e v i,  c e v h e r i,  a r a z i h e r  b ir  ş e y in ,  h e r  b ir  in s a n ın  h a k ik a t ı b ir e r  is m in  n u r u n a  
d a y a n ır  v e  h a k ik a t ın a  is t in a d  e d e r .  “ H a k ik i h a k a ik - ı e ş y a  e s m a - i İ l a h iy e d ir . ”  H e r  ş e y in  
h a k ik a t ı,  H a k k ın  il m in d e  e z e l i v e  e b e d i o l a r a k  b ir t e k  s ü r e ç t e  d e ğ iş m e k s iz in  v e  
b a ş k a l a ş m a k s ız ın  b il in e n  s u r e t i o l m a s ı c ih e t iy l e  s a b it t ir  d e ğ iş m e z .  “ H a k a ik - i e ş y a u n  
s a b it e t u n ”
901-Sözler:631, 2-(II)
H a k a ik - i N is b iy e
1 .  H a k a ik - i n is b iy e  d e n il e n  ş e y l e r ,  k â in a t ın  e c z a s ı a r a s ın d a  b u l u n a n  r a b ıt a l a r d ır .  V e  
k â in a t t a k i n iz a m ,  a n c a k  h a k a ik - i n is b iy e d e n  d o ğ m u ş t u r .  V e  h a k a ik - i n is b i y e d e n  k â in a t ın  
e n v a ' ın a  b ir  v ü c u d - u  v â h id  in ' ik a s  e t m iş t ir .  H a k a ik - i n is b iy e ,  b ü y ü k  b ir  ö l ç ü d e  h a k a ik - i  
h a k ik iy e d e n  ç o k t u r .  H a t t â  b ir  z â t ın  h a k a ik - i h a k ik iy e s i y e d i is e ,  h a k a ik - i n is b iy e s i y e d iy ü z d ü r .  
2 .  T e c r ü b e  v e  im t ih a n  is e  n e ş v ü n e m a y a  s e b e b d ir .  O  n e ş v ü n e m a  is e ,  is t id a d l a r ın  in k iş a f ın a  
s e b e b d ir .  O  in k iş a f  is e ,  k a b il iy e t l e r in  t e z a h ü r ü n e  s e b e b d ir .  O  k a b il iy e t l e r in  t e z a h ü r ü  is e ,  
h a k a ik - i n is b iy e n in  z u h u r u n a  s e b e b d ir .  H a k a ik - i n is b iy e n in  z u h u r u  is e ,  S â n i' - i Z ü l c e l a l ' in  
e s m a - i h ü s n a s ın ın  n u k u ş - u  t e c e l l iy a t ın ı g ö s t e r m e s in e  v e  k â in a t ı m e k t u b a t - ı S a m e d a n iy e  
s u r e t in e  ç e v ir m e s in e  s e b e b d ir .
3 .  K a in a t t a k i s a b it  h a k ik a t l e r e  b a ğ l ı o l a r a k ,  o n l a r ın  a r a l a r ın d a k i b a ğ l a r  v e  n is b e t l e r e  h a k a ik - i  
n is b iy e  d e n ir .  G ü z e l l ik  b ir  h a k ik a t t ır ,  z ıd d ın ın  o n a  a r ız  o l m a s ıy l a  g ü z e l l ik t e  p e k  ç o k  m e r t e b e  
m e y d a n a  g e l ir ,  b u n l a r a  h a k a ik - i n is b iy e  d e n ir .  D ü n y a d a  h a k a ik - i n is b iy e  d a h a  ç o k t u r ,  
a h ir e t t e  is e  n is b i h a k ik a t l e r  z ıt l a r  b ir b ir in d e n  a y r ıl a c a ğ ı iç in  h a k ik i v e  s a b it  h a k ik a t l e r e  
in k il a b  e d e c e k t ir .  
İşarat-ül İcaz:27, Sözler:532, (II)
H a k ik a t
1 .  B ü t ü n l ü ğ ü n  a d ı m a h iy e t t ir .  O  b ü t ü n l ü ğ ü n  f a r k l ı v a z if e  y ü k l e n m e s i is e  h a k ik a t t ır .  M a h iy e t  
a y n ı,  h a k ik a t l e r i f a r k l ıd ır .  ( B u z - s u - h 2 o - a t o m - e n e r j i- m a d d e - i h a y a t - N u r u  M u h a m m e d iy e  
( A S M ) - E s m a - S ıf a t ) .  İ m a n  e s a s l a r ın ın  m a h iy e t i b ir d ir ,  h a k ik a t l a r ı,  if a d e l e n iş l e r i f a r k l ıd ır .  B ir  
ş e y in  k a y n a ğ ı m a h iy e t t ir .  B iz e  g ö z ü k e n  y ö n ü  h a k ik a t t ır .
E s m a n ın  “ c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t ”  b u  d ö r d ü n ü  b ir  a r a y a  g e t ir ir s e n  s u r e t  o l u r .  H a k ik a t  
d e y in c e  E s m a - i İ l a h iy e  b iz i b il - k u v v e  ç e k ir d e k  o l a r a k  y a r a t m a s ı y a n i a ğ a c ın  ç e k ir d e ğ i  
h a k ik a t t ır .  A ğ a ç  is e  b il - f iil d ir ,  ç e k ir d e k  b il - k u v v e d ir ,  ç e k ir d e k  h a k ik a t  m e c m u a s ıd ır ,  a ğ a ç  is e  
s u r e t t ir .  B iz  h iç  k i m s e n in  h a k ik a t ın a  m u t t a l i d e ğ il iz ,  g ö r e m iy o r u z ,  s u r e t iy l e  m e ş g u l ü z . . .  
M e s e l a  o d u n  s u r e t t ir .  D u m a n ,  n u r ,  n a r . . .  b u n l a r  h a k ik a t t ir .  O d u n u n  a l t ın d a n  d u m a n ı  
a l ır s a n ız  s u r e t i k a l ır  m ı?  K a l m a z .  D ü n y a d a n  d a  a h ir e t i ç e k …  d ü n y a  s u r e t t ir . . .  A h ir e t i ç e k  n e  
k a l ır .  Y o k  k i b ir  ş e y .  B iz im  il e  e l m a  a r a s ın d a k i m ü n a s e b e t  g e r ç e k  d e n ir .  E l m a  i l e  e s m a  a r a s ın a  
d a  h a k ik a t  d e n ir .  
2 .  M a h iy e t in ,  k u d r e t in  t e c e l l is iy l e  h a r iç t e  v a r  o l m a s ı v e  v a r l ığ ın ı b e l ir l e y e n  e s a s a  h a k ik a t  
d e n ir .  E ş y a n ın  s a b it  o l a n  b ü t ü n  h a k ik a t l e r i e s m a - i İ l a h iy e y e  d a y a n ır .  M a h iy e t  h a k ik a t t e n  
d a h a  u m u m id ir .
1-(I), 2-(II)
H a k ik a t - ı A k r e b iy e t - i İ l a h iy e
V e r a s e t - i n ü b ü v v e t  v e  t e s is - i a h k â m - ı r i s a l e t in d e n  t e c e l l i e d e n  h a k ik a t - ı a k r e b iy e t - i İ l a h iy e . . .
Lemalar:25
91H a k ik a t - ı İ l a h iy e
1 .  E ş y a n ın  A l l a h  ( C . C )  y a n ın d a k i h a k ik i h a k ik a t ıd ır .  M a h iy e t e  b a k a r .
2 .  Z a t a  b a k a n  h a k ik a t l a r d ır .
1-(I), 2-(III)
H a k ik a t - ı İ n s a n iy e
İ n s a n ;
1 .  Ş u  k â in a t  a ğ a c ın ın  e n  s o n  v e  e n  c e m ' i y e t l i m e y v e s i v e  
2 .  H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e  A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m  c ih e t iy l e  ç e k ir d e k - i a s l îs i v e  
3 .  K â in a t  K u r ' a n ın ın  â y e t - i k ü b r a s ı v e  is m - i a ' z a m ı t a ş ıy a n  â y e t - ü l  k ü r s is i v e  
4 .  K â in a t  s a r a y ın ın  e n  m ü k e r r e m  m is a f ir i v e  
5 .  O  s a r a y d a k i s a ir  s e k e n e l e r d e  t a s a r r u f a  m e ' z u n  e n  f a a l  m e m u r u  v e  
6 .  K â in a t  ş e h r in in  z e m in  m a h a l l e s in in  b a h ç e s in d e  v e  t a r l a s ın d a ,  v â r id a t  v e  s a r f iy a t ın a  v e  z e r '  
v e  e k il m e s in e  n e z a r e t e  m e m u r  v e  y ü z e r  f e n l e r  v e  b in l e r  s a n ' a t l a r l a  t e c h iz  e d il m iş  e n  g ü r ü l t ü l ü  
v e  m e s ' u l iy e t l i n â z ır ı v e  
7 .  K â in a t  ü l k e s in in  a r z  m e m l e k e t in d e ,  P a d iş a h - ı E z e l  v e  E b e d ' in  g a y e t  d ik k a t  a l t ın d a  b ir  
m ü f e t t iş i,  b ir  n e v i h a l if e - i a r z ı v e  
8 .  C ü z ' î v e  k ü l l î h a r e k â t ı k a y d e d il e n  b ir  m u t a s a r r ıf ı v e  
9 .  S e m a  v e  a r z  v e  c ib a l in  k a l d ır m a s ın d a n  ç e k in d ik l e r i e m a n e t - i k ü b r a y ı o m u z u n a  a l a n  v e  
1 0 .  Ö n ü n e  ik i a c ib  y o l  a ç ıl a n ,  b ir  y o l d a  z îh a y a t ın  e n  b e d b a h t ı v e  d iğ e r in d e  e n  b a h t iy a r ı,  ç o k  
g e n iş  b ir  u b u d iy e t l e  m ü k e l l e f  b ir  a b d - i k ü l l î v e  
1 1 .  K â in a t  s u l t a n ın ın  is m - i a ' z a m ın a  m a z h a r  v e  b ü t ü n  e s m a s ın a  e n  c â m i'  b ir  â y in e s i v e  
1 2 .  H it a b a t - ı S ü b h a n iy e s in e  v e  k o n u ş m a l a r ın a  e n  a n l a y ış l ı b ir  m u h a t a b - ı h â s s ı v e  
1 3 .  H â in a t ın  z îh a y a t l a r ı iç in d e  e n  z iy a d e  ih t iy a ç l ıs ı v e  
1 4 .  H a d s iz  f a k r ıy l a  v e  a c z i il e  b e r a b e r  h a d s iz  m a k s a d l a r ı v e  a r z u l a r ı v e  n ih a y e t s iz  d ü ş m a n l a r ı  
v e  o n u  in c it e n  z a r a r l ı ş e y l e r i b u l u n a n  b ir  b îç a r e  z îh a y a t ı v e  
1 5 .  İ s t id a d c a  e n  z e n g in i v e  
1 6 .  L e z z e t - i h a y a t  c ih e t in d e  e n  m ü t e e l l i m i v e  l e z z e t l e r i d e h ş e t l i e l e m l e r l e  â l û d e  v e  
1 7 .  B e k a y a  e n  z iy a d e  m ü ş t a k  v e  m u h t a ç  v e  e n  ç o k  l â y ık  v e  m ü s t e h a k  v e  
1 8 .  D e v a m ı v e  s a a d e t - i e b e d iy e y i h a d s iz  d u a l a r l a  is t e y e n  v e  y a l v a r a n  v e  b ü t ü n  d ü n y a  l e z z e t l e r i  
o n a  v e r il s e ,  o n u n  b e k a y a  k a r ş ı a r z u s u n u  t a t m in  e t m e y e n  v e  
921 9 .  O n a  ih s a n l a r  e d e n  z â t ı p e r e s t iş  d e r e c e s in d e  s e v e n  v e  s e v d ir e n  v e  s e v il e n  ç o k  h â r ik a  b ir  
m u ' c iz e - i k u d r e t - i S a m e d a n iy e  v e  b ir  a c u b e - i h il k a t  v e  
2 0 .  K â in a t ı iç in e  a l a n  v e  e b e d e  g it m e k  iç in  y a r a t ıl d ığ ın a  b ü t ü n  c ih a z a t - ı in s a n iy e s i ş e h a d e t  
e d e n . .  
b ö y l e  y ir m i k ü l l î h a k ik a t l a r  il e  C e n a b - ı H a k k ' ın  H a k  is m in e  b a ğ l a n a n  v e  e n  k ü ç ü k  z îh a y a t ın  
e n  c ü z ' î i h t iy a c ın ı g ö r e n  v e  n iy a z ın ı iş it e n  v e  f iil e n  c e v a b  v e r e n  H a f îz - i Z ü l c e l a l ' in  H a f îz  
is m iy l e  m ü t e m a d iy e n  a m e l l e r i k a y d e d i l e n  v e  k â in a t ı a l â k a d a r  e d e c e k  e f ' a l l e r i o  is m in  k â t ib în -
i k ir a m l a r ıy l a  y a z ıl a n  v e  h e r  ş e y d e n  z iy a d e  o  is m in  n a z a r - ı d ik k a t in e  m a z h a r  b u l u n a n  b u  
in s a n l a r . . .
Şualar:218
H a k ik a t - ı İ s l â m iy e t
1 .  H a k ik a t - ı İ s l â m iy e t ' in  e s a s l a r ı;  a l t ı e r k â n - ı im a n iy e  il e  v e  e s a s - ı u b u d iy e t  k i,  İ s l â m ın  b e ş  
r ü k n ü  o l a n  ( s a v m ,  s a l â t ,  h a c c ,  z e k a t ,  k e l im e - i ş e h a d e t )  m e c m u u n u n  h ü l â s a s ıd ır .  
2 .  H a k ik a t - ı İ s l â m i y e t in  y e d i e s a s ı v a r d ır .  A l t ı e r k a n - ı im a n iy e y e ,  İ s l a m ın  b e ş  r ü k n ü  b ir  
s a y ıl a r a k  il a v e  e d il ir s e  y e d i e s a s  o l u r .
1-Kastamonu Lahikası:199, 2-(III)
H a k ik a t - ı Ke v n iy e
1 .  E ş y a n ın  ş u  a n d a k i v ü c u d - u  h a r ic is id ir .  S u r e t e  b a k a r .
2 .  M e s e l a  K u d d ü s  is m i t e c e l l i e d ip  t e z a h ü r l e  c il v e l e n ir ,  b u n a  h a k ik a t - ı k e v n iy e  d e n ir .
1-(I), 2-(III)
H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e  ( A . S . M )
1 - K ü l l î h a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e  ( A . S . M . )  
•  H e m  h a y a t ın  h a y a t ı,  
•  H e m  k â in a t ın  h a y a t ı,
• H e m  İ s m - i A ' z a m ' ın  t e c e l l i- i a ' z a m ın ın  m a z h a r ı
•  B ü t ü n  z îr u h l a r ın  n u r u
•  K â in a t ın  ç e k ir d e k - i a s l îs i
•  G a y e - i h il k a t i
•  M e y v e - i e k m e l i o l m a s ın d a n ,  o  h it a b  d o ğ r u d a n  d o ğ r u y a  o n a  b a k a r .  S o n r a :
•  H a y a t a
93•  Ş u u r a
•  U b u d iy e t e  o n u n  h e s a b ın a  n a z a r  e d e r .
2 .  H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e  t a b ir  e d il e n  k ü l l î ş a h s iy e t - i m a n e v iy e s i v e  m a k a m - ı k u d s îs i. . .  
3 .  O  z â t ın  ş a h s iy e t - i m a n e v iy e s i o l a n  h a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e . . .
4 .  N u r - u  M u h a m m e d iy e n in  e s m a  y ö n ü ,  e s m a n ın  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  Ş a h s iy e t - i M u h a m m e d iy e  
d e n il e n  a ğ a c ın  b ü t ü n l ü ğ ü n ü n  e s m a  y ö n ü d ü r .  Ş e c e r e - i H il k a t in  z a h ir  v e  b a t ın ı o l a n  M a d d i v e  
M a n e v i H a y a t - ı M u h a m m e d iy e n in  c e m id ir .  K a in a t ın  b ir  r u h u  v a r ,  b ir  c e s e d i v a r .  K a in a t ın  
c e s e d i H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e ,  K a in a t ın  r u h  t a r a f ı M a h iy e t - i M u h a m m e d iy e ,  ik is in in  
c e m in e  d e  Ş a h s iy e t i M u h a m m e d iy e  d e n il ir .
Z a t - ı A h m e d iy e  a s m  P e y g a m b e r d ir .  A h m e d  d e y in c e ,  P e y g a m b e r d ir ,  k o m u t a n d ır ,  b a b a d ır ,  
r e s u l d ü r ,  k u l d u r .  T e r a k k i e d e r e k  Z a t - ı A h m e d iy e n in  y ö n t e m iy l e  H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e  
g ir m iş .  G ir in c e  o r a d a  k e n d is in i g ö r m ü ş .  C e n a b - ı H a k k ’ ın  T e c e l l i- i Z a t is in e  m a z h a r  o l d u ğ u  
iç in  f e n a - y ı m u t l a k  o l m u ş .  A l l a h ’ ın  t e c e l l i- i z a t is i f e n a - y ı m u t l a k  il e  o l u y o r .  F e n a - y ı m u t l a k ,  
H a k ik a t - ı M u h a m m e d i’ y e  g ir in c e  o l u y o r .  H a k ik a t - ı M u h a m m e d i’ y e  is e  H a k ik a t - ı A h m e d iy e  
y ö n t e m iy l e ,  O ’ n u n  g e t ir d iğ i r is a l e t l e ,  e d e p l e ,  s ü n n e t l e …  T o p r a ğ ın  a l t ın d a k i ç e k ir d e k  
M u h a m m e d ,  m e y v e  A h m e d .  M e y v e n in  iç in d e k i ç e k ir d e k ,  k ö k t e k i ç e k ir d e ğ in  n e  a y n ıs ıd ır  n e  
g a y r ıs ıd ır .  D o l a y ıs ıy l a  m e y v e n in  iç in d e k i ç e k ir d e ğ e  H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e  d e n il ir .  A m a  
m e y v e  o n u  t a ş ıd ığ ı iç in  H a k ik a t - ı A h m e d iy e  d e n il ir .  M e y v e  s o n d u r .  A h m e d ;  p e y g a m b e r ,  k u l …  
s o n d u r .  M e y v e d e  b ir  ç e k ir d e k  v a r  k i o n u n  it ib a r iy l e  a ğ a c ın  b a ş ıd ır .  B iz  in s a n l a r  k â in a t ın  
s o n u y u z ,  t a ş ıd ığ ım ız  H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e ’ n in  y a n i m e y v e n in  iç in d e k i ç e k ir d e k  it ib a r iy l e  
b iz  k â in a t t a n  ö n c e y iz .  B e n  P e y g a m b e r  a s m ’ ın  s ü n n e t in i v e  K u r ’ a n ’ ı y a ş a r s a m  H a k ik a t - ı  
M u h a m m e d iy e  m e ş r e b i o l u y o r u m ,  A h m e d  o l u y o r u m .  H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e ’ d e  t e r a k k i  
e d e r e k  H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e ’ y e  m e y v e d e k i ç e k ir d e k ,  k ö k t e k i ç e k ir d e ğ e  t e r a k k i e d iy o r  -
m ir a ç  d e m e k t ir -  t o m u r c u k ,  y a p r a k ,  d a l ,  g ö v d e ,  k ö k  ç e k ir d e ğ e  g ir d i.  
Ç e k ir d e ğ in  a d ı H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e ,  m e y v e n in  a d ı H a k ik a t - ı A h m e d iy e .  M e y v e n in  
iç in d e k i ç e k ir d e k ,  H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e .  B u  z a t  ( G e y l a n i)  m e y v e  ik e n  H a k ik a t - ı  
M u h a m m e d iy e s in i f a r k  e t t i,  t e r a k k i e d e r e k  H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e s iy l e  H a k ik a t - ı  
M u h a m m e d iy e ’ y e  g ir d i.  M e y v e d e k i ç e k ir d e k l e  a ğ a c ın  k ö k ü n e  g ir d i.  G ir m e s in in  a d ı f e n a - y ı  
m u t l a k t ır .  F e n a - y ı m u t l a k  d e m e k ;  m e y v e ,  g e r i g e l  t o m u r c u k ,  y a p r a k ,  d a l ,  g ö v d e ,  k ö k ,  t o h u m a  
g ir d i.  O n u n  a d ı f e n a - y ı m u t l a k .  A r t ık  s a n a  g iy d ir il e n  h e r  ş e y d e n  ç ık t ın .  H iç b ir  ş e y in  k a l m a d ı,  
g iy d ir il e n d e n  ç ık t ın .  O r a y a  g ir in c e  t e c e l l i- i z a t a  m a z h a r  o l d u n .  K a s id e s in d e  s ö y l e d iğ i s ö z l e r ,  
o r a d a y k e n  s ö y l e d iğ i s ö z l e r d ir .  O n u n  iç in  m e s u l  d e ğ il d ir .  O r a d a  b e ş e r iy e t  y o k  k i.  G e y l a n i  
ç ık m ış  f a k a t  in e m e m iş  k u t b - u l  a z a m  k a l m ış ,  M e h d i A l - i R e s u l  o l a m a m ış .  O  h a k ik a t ın ı  
H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e ’ d e  k e n d in i g ö r d ü ğ ü  iç in  f e n a - y ı m u t l a k a  m a z h a r  o l d u  o  z a m a n  d e d i  
k i;  k â in a t  b e n im  a y a ğ ım ın  a l t ın d a d ır ,  z a t ım  n e  k a d a r  k u d s i,  z a t ım ı t e n z ih  e d e r im .  B e ş e r iy e t i  
y o k  k i.  H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e ’ d e n  k o n u ş u y o r .
1-Emirdağ Lahikası-1:176, 2-Sözler:459, 3-Sözler:460, 4-(I)
H a k ik a t - ı M ü m k in a t
1 .  E ş y a n ın  n ih a y e t s iz  ih t im a l l e r in d e n  b ir id ir .  H a k ik a t a  b a k a r .  
2 .  E s m a n ın  t e c e l l i e t m e y e n  k u v v e  k ıs m ın a  d e n ir .
1-(I), 2-(III)
94H a k ik a t - ı N a m a z
B ir  n e f e r  m a h z - ı l ü t u f  o l a r a k  h u z u r - u  ş â h a n e y e  k a b u l ü  g ib i;  m a h z - ı r a h m e t  o l a r a k  Z â t - ı C e l il -
i Z ü l c e m a l  v e  M a b u d - u  C e m il - i Z ü l c e l a l ' in  h u z u r u n a  k a b u l ü n d ü r .  
Sözler:199
H a k ik a t - ı R a h m e t
H ik m e t  in a y e t  il im  v e  k u d r e t in  c e m id ir .
Lemalar:98
H a k ik a t - ı R u b u b iy e t
İ l im  v e  h ik m e t l e  h a l k  v e  ic a d  v e  s u n '  v e  ib d a ' ,  n iz a m  v e  m iz a n  il e  t a k d ir  v e  t a s v ir  v e  t e d b ir  v e  
t e d v ir ,  k a s d  v e  ir a d e  il e  t a h v il  v e  t e b d il  v e  t e n z il  v e  t e k m il ,  ş e f k a t  v e  r a h m e t l e  it ' a m  v e  in ' a m  
v e  ik r a m  v e  ih s a n  g ib i ş u u n a t ıy l a  v e  t a s a r r u f a t ıy l a  k e n d in i g ö s t e r ir  v e  t a n ıt t ır ır .  
Şualar:146
H a k ik a t - ı S a l â t
" A l l a h ü  E k b e r "  d e y i p ,  m a n e n  v e  h a y a l e n  v e y a  n iy e t e n  ik i c ih a n d a n  g e ç ip ,  k a y d - ı m a d d iy a t t a n  
t e c e r r ü d  e d ip  b ir  m e r t e b e - i k ü l l iy e - i u b u d iy e t e  v e y a  k ü l l în in  b ir  g ö l g e s in e  v e y a  b ir  s u r e t in e  
ç ık ıp ,  b ir  n e v i h u z u r a  m ü ş e r r e f  o l u p ,  َُُْ  اِكَ  h it a b ın a  ( h e r k e s in  k a b il iy e t i n is b e t in d e )  b ir  
m a z h a r iy e t - i a z îm e d ir .  Â d e t a ,  h a r e k â t - ı s a l â t iy e d e  t e k r a r l a  " A l l a h ü  E k b e r "  " A l l a h ü  E k b e r "  
d e m e k l e  k a t ' - ı m e r a t ib e  v e  t e r a k k iy a t - ı m a n e v iy e y e  v e  c ü z ' iy a t t a n  d e v a ir - i k ü l l iy e y e  
ç ık m a s ın a  b ir  iş a r e t t ir  v e  m a r if e t im iz  h a r ic in d e k i k e m a l â t - ı k ib r iy a s ın ın  m ü c m e l  b ir  
ü n v a n ıd ır .  G ü y a  h e r b ir  " A l l a h ü  E k b e r "  b ir  b a s a m a k - ı m i' r a c iy e y i k a t ' ın a  iş a r e t t ir .  İ ş t e  ş u  
h a k ik a t - ı s a l â t t a n  m a n e n  v e y a  n iy e t e n  v e y a  t a s a v v u r e n  v e y a  h a y a l e n  b ir  g ö l g e s in e ,  b ir  ş u a ın a  
m a z h a r iy e t  d a h i,  b ü y ü k  b ir  s a a d e t t ir .
Sözler:199
H a k ik a t - ı T e v e k k ü l
C ü z ' - i ih t iy a r îd e n  d a h i v a z g e ç ip ,  ir a d e - i İ l a h iy e y e  iş in i b ır a k ıp ,  k e n d i h a v l  ü  k u v v e t in d e n  
t e b e r r i e d ip ,  C e n a b - ı H a k k ' ın  h a v l  ü  k u v v e t in e  il t ic a  e t m e k .
Sözler:212
H a k ik a t - ı U b u d iy e t - i A h m e d iy e  ( A . S . M )
N e v i b e ş e r in  h ü l a s a - i u b u d iy e t in i c e m ' e d e n .
Sözler:72
95H a k ik a t - ı U l u h iy e t
T e z a h ü r - ü  r u b u b iy e t  h a k ik a t ı iç in d e  b e d a h e t l e  h is s e d il e n  v e  b u l u n a n  u l u h iy e t in  t e b a r ü z  
h a k ik a t ı d a h i;  
E s m a - i h ü s n a n ın  r a h îm a n e  v e  k e r im a n e  c il v e l e r iy l e  v e  y e d i s ıf â t - ı s ü b u t iy e  o l a n  H a y a t ,  İ l im ,  
K u d r e t ,  İ r a d e ,  S e m ' ,  B a s a r  v e  K e l â m  s ıf a t l a r ın ın  c e l a l l i v e  c e m a l l i t e c e l l il e r iy l e  k e n d in i  
t a n ıt t ır ır ,  b il d ir ir .
Şualar:146
H a k ik a t - ı Z a m a n
A m m a  " L e v h - i M a h v - İ s b a t "  is e ,  s a b it  v e  d a im  o l a n  L e v h - i M a h f u z - u  A ' z a m ' ın  d a ir e - i  
m ü m k in a t t a ,  y a n i m e v t  v e  h a y a t a ,  v ü c u d  v e  f e n a y a  d a im a  m a z h a r  o l a n  e ş y a d a  m ü t e b e d d il  b ir  
d e f t e r i v e  y a z a r  b o z a r  b ir  t a h t a s ıd ır  k i,  h a k ik a t - ı z a m a n  o d u r .  E v e t  h e r ş e y ' in  b ir  h a k ik a t ı  
o l d u ğ u  g ib i,  z a m a n  d e d iğ im iz ,  k â in a t t a  c e r e y a n  e d e n  b ir  n e h r - i a z îm in  h a k ik a t ı d a h i " L e v h - i  
M a h v - İ s b a t " t a k i k it a b e t - i k u d r e t in  s a h if e s i v e  m ü r e k k e b i h ü k m ü n d e d ir .
Mektubat:37
H a k ik î T e r a k k i
H a k ik i t e r a k k i is e ;  in s a n a  v e r il e n  k a l b ,  s ır ,  r u h ,  a k ıl  h a t t â  h a y a l  v e  s a ir  k u v v e l e r in  h a y a t - ı  
e b e d iy e y e  y ü z l e r in i ç e v ir e r e k ,  h e r b ir i k e n d in e  l â y ık  h u s u s î b ir  v a z if e - i u b u d iy e t  il e  m e ş g u l  
o l m a k t a d ır .
Sözler:322
H a k im iy e t
B ü t ü n  ş e c e r e - i h il k a t ı b ir  n o k t a d a  g ö r m ü ş .  B ir  n o k t a d a  g ö r m e s i;  H il a f e t - i k ü b r a . .  İ n s a n ,  e z e l  
v e  e b e d i  A l l a h ’ ı t a ş ıy o r ,  b u  c ih e t l e  h il a f e t - i k ü b r a d ır .  H a k im iy e t ;  B ü t ü n  k a in a t ı b ir  ç e k ir d e ğ e  
k o y m a s ı.  H il a f e t  is e  b u n u  ( h a k im iy e t i)  g ö s t e r e n  in s a n ın  h a l if e  o l m a s ı.  S a l t a n a t ;  b u n u  d a  if a d e  
e d e n  k a in a t  s is t e m i,  a ğ a c ın  k e n d is i.  S a l t a n a t ;  E s m a l a r ın  b il f iil  t e z a h ü r ü .  İ n s a n ;  o n u n  b il -
k u v v e s i.  B u n u  y a p a n  z a t ;  h a k im iy e t .  D i ğ e r  ik is i ( h il a f e t  v e  s a l t a n a t )  A l l a h ’ ın  z a t ın a  b a k m ıy o r .  
(I)
H a k k â l y a k în
1 .  İ m a n - ı b il g a y b  c ih e t in d e  s ır r - ı v a h y in  f e y z iy l e  b ü r h a n î v e  K u r ' a n î b ir  t a r z d a ,  a k ıl  v e  k a l b in  
im t iz a c ıy l a  h a k k a l y a k în  d e r e c e s in d e  b ir  k u v v e t  il e ,  
2 .  R u h - u  im a n  o l a n  h a k k a l y a k în …
3 .  S ır r - ı v a h y in  f e y z i v e  a k ıl ,  k a l b  im t iz a c ı. . .
4 .  A y n e l y a k in ,  h is  s e v iy e s in d e .  H a k k a l y a k in ,  r u h  s e v iy e s in d e d ir ,  ş u h u d d u r .  H is  v ic d a n d a d ır :  
“ İ r a d e ,  Z ih in ,  H is ,  L a t if e - i R a b b a n iy e . ”  İ m a n  k a l b d e d ir .  H is  s e v iy e s in d e  b ir  im a n .  İ l m e l y a k in ,  
96v a h y e  b a k ıy o r ,  d im a ğ a  a it .  İ l m e l y a k in  s e v iy e s in d e  b ir  it ik a d ım  o l u n c a ,  a y n e l y a k in  s e v iy e s in d e  
im a n ım  o l u r  m u ?  O l u r .  Ç ü n k ü  a y n e l y a k in  s e v iy e s in d e  b ir  il m e l y a k in  o l u y o r .  Ö y l e  b ir  il im  k i,  
a y n e l y a k in  s e v iy e s in d e .  A y e t - ü l  K ü b r a  s a y f a  6 4 :  “ a y n e l y a k in e  y a k ın  b ir  il m e l y a k in  il e  b il d i” .  
K a s t a m o n u  L a h ik a s ı S a y f a  1 8 :  “ h a k k a l y a k in  d e r e c e s in d e  b ir  k u v v e t  il e ,  z a r u r e t  b e d a h e t  
d e r e c e s in e  g e l e n  b ir  il m e l y a k in  il e …”  İ l im ,  s u b u t i s ıf a t t a n .  T o p r a k  c a n s ız ,  h a y a t  o n d a n  
ç ık ıy o r .  A l l a h ’ ın  c c  s u b u t i s ıf a t ın d a :  il im ,  s e m ’ ,  b a s a r ,  k u d r e t … v a r .  A l l a h ’ ın  c c  s u b u t i  
s ıf a t ın d a k i il im  c a n s ız  o l u r  m u ?  R u h s u z  o l u r  m u ?  H a y a t s ız  o l u r  m u ?  İ l im ;  c a n l ıd ır ,  r u h l u d u r ,  
ş u u r l u d u r .  İ l m e l y a k in e  y ü k s e l d iğ in  z a m a n ,  o  il m e l y a k in d e  a y n e l y a k in i d e ,  h a k k a l y a k in i d e  
v a r .  O  il m e l y a k in  a m a ,  s e n i ö y l e  b i r  y e r e  t a ş ıy o r  k i…  il m e l y a k in in  iç in d e  a y n e l y a k in ,  
il m e l y a k in in  iç in d e  h a k k a l y a k in  v a r .  O  il m e l y a k in in  b u  ü ç  m e r t e b e s i b it e r s e ,  a y n e l y a k in e  
t a ş ın ıy o r s u n .  B u  m e r a t ib  b it in c e ,  k a l b e  g e ç iy o r .  K a l b d e  a y n e l y a k in  v a r .  A y n e l y a k in ,  h is  
s e v iy e s in d e d ir ,  v ic d a n id ir .  
İ l m e l y a k in ;  d a ğ ın  a r k a s ın d a  d u m a n ı g ö r e r e k  a t e ş  o l d u ğ u n u  b il m e k .  A y n e l y a k in ;  s o n r a  d a ğ ın  
a r k a s ın a  g e ç ip  a t e ş i g ö z  il e  g ö r m e k .  H a k k a l y a k in ;  s o n r a  d a  e l in i a t e ş e  s o k m a k t ır .
S u a l :  İ l m e l y a k in ,  a y n e l y a k in ,  h a k k a l y a k in  m e r t e b e l e r i im a n a  a it  d e ğ il  m i?  C e v a b :  H a y ır ,  h e r  
ş e y d e  ö y l e .  M is a l  b e n  s e n i t a n ıy o r u m  v e  g ıy a b ın d a  b ir  ş e y  d u y d u m :  il m e l y a k in .  S e n i g ö r d ü m  
v e  b i r a z  o t u r d u m :  a y n e l y a k in .  S e n in l e  t ic a r e t  y a p t ım ,  a k r a b a l ık  y a p t ım :  h a k k a l y a k in .  B u  
m e r a t ib l e r  t a n ım l a m a  y ö n t e m id ir .  İ m a n a  h a s  d e ğ il .  
S u a l :  H a k k a l y a k în i n a s ıl  a n l a y a c a ğ ız ?  R is a l e - i N u r  il m e l y a k în d e n  h a k k a l y a k în e  g e ç ir iy o r  
d e n il iy o r  a m a  t a m  o l a r a k  n e  d e m e k ?  E l c e v a b :  K a s t a m o n u  1 8  d e  g e ç iy o r :  “ h a k k a l y a k în  
d e r e c e s in d e …b ir  il m e l y a k în  il e …”  Y a n i il m e l y a k în d e  ö y l e  b ir  m e r t e b e y e  g e l iy o r  k i,  
h a k k a l y a k în e  d ö n ü ş ü y o r .  B u  g a ib a n e  im a n  m e r t e b e s iA y e t - e l  K ü b r a ’ n ın  b ir in c i m e r t e b e s in e  
b a k ıy o r .  Ö y l e  b ir  h a l  k a z a n ıy o r s u n  k i,  ö y l e  b ir  il m e l y a k în  k i;  h a k k a l y a k în  o l u y o r .  Y a n i o  il m in  
t e r s i o l a m a z  a r t ık .  H e r k e s  k e n d i h a y a t ın d a n  m is a l  v e r ir .  B e n im  iç in  b e d e n  v e  r u h  a r t ık  il im  
d e ğ il .  B e d e n  a y r ı,  r u h  a y r ı.  O  k a d a r  k e s in  ik i a y r ı v a r l ık t ır  k i,  b e n im  il m e l y a k in  d e ğ il ,  
il m e l y a k în  iç e r is in d e  h a k k a l y a k în d ir .  E ğ e r  b u n l a r ı y a ş a r s a n ,  b u  h â l e t l e r e  s a h ip  o l u r s a n ,  o  
il m e l y a k în  iç in d e  h a k k a l y a k în  d e ğ il ,  k e n d is i m ü s t a k il  h a k k a l y a k în d ir .
İ l m e l y a k în  iç in d e k i  H a k k a l y a k în ;  e s m a l a r ın  p e r d e s iz  m a z h a r iy e t  m e r t e b e s id ir .  B u  d a  A r ş ’ t ır .  
K â b e ,  K a l b ,  A r ş  ü ç ü  a y n ıd ır .  E s m a l a r ın  p e r d e s iz  t e c e l l i e t t iğ i y e r ;  A r ş ’ t ır .  O n u n  b ir  a l t ı  
c e n n e t t ir .  C e n n e t  A r ş  g ib i d e ğ il d ir .  C e n n e t t e ;  il m e l y a k în d e k i h a k k a l y a k în e  b a k ıy o r .  C e n n e t t e  
ö y l e  b ir  m e r t e b e  v a r  k i;  r ü y e t .  B u  iş t e  il m e l y a k în  iç in d e k i h a k k a l y a k în .  H e r  ş e y in  ç a t ıs ı  
o l d u ğ u  g ib i,  c e n n e t in  d e  b ir  ü s t ü  y a n i ç a t ıs ı;  A r ş ’ t ır .  A r ş ’ t a ;  c e n n e t t e  t e c e l l i e d e n  e s m a l a r ın  
m e r a t ib l e r i v a r .  C e n n e t t e  d e  p e r d e s iz  t e c e l l i e d iy o r  a m a  o r d a  e s m a l a r  b ir b ir in e  v u r u n c a  y in e  
ö n c e l ik  s o n r a l ık  o l u y o r .  P a z a r t e s i Â d e m  a s ’ a  g id il e c e k ,  C u m a  A l l a h ’ a  g id e c e k s in iz  v s  
d e n il iy o r .  A r ş ’ t a  b ö y l e  b ir  ş e y  y o k .  İ ş t e  m ü s t a k il  h a k k a l y a k în d ir  b u .  İ l m e l y a k în ,  a y n e l y a k în  v e  
h a k k a l y a k în  c e m ’ o l u n c a  im a n ın  b e d a h e t  v e  z a r u r e t  m e r t e b e s in e  g e l iy o r .  Y a n i im a n ın  z ıd d ı  
a r t ık  o l a m a z .  
S u a l :  R is a l e - i N u r  d ir e k  h a k k a l y a k în  d e r s in i v e r iy o r  m u ?  E l c e v a b :  E v e t  k e s in l ik l e .  N a s ıl  
a n l a r ız ?  İ l m e l y a k în d e k i h a k k a l y a k în  e s m a  m e r a t ib l e r id ir .  D ir e k  h a k k a l y a k în  d e r s in i v e r m e s i,  
R is a l e - i N u r  b ü t ü n  d e r s l e r in i is m - i a z a m d a n  v e r m e s in d e n  k a y n a k l a n ıy o r .  H a k k a l y a k în  is m - i  
a z a m  m e r t e b e s id ir .  O  m e r t e b e  d e r s  a n l a t m a k t ır .  Y a n i h a k k a l y a k în ;  is m - i a z a m l ık .  İ l m e l y a k în  
iç e r is in d e k i z ıd d ın ı d ü ş ü n e m e m e k  h â l e t i o l a n  h a k k a l y a k în ;  e s m a n ın  m e r a t ib l e r id ir .  H e r  
e s m a n ın  m e r t e b e - i a z a m ı v a r .
İ l m e l y a k în  iç in d e k i h a k k a l y a k în  - - >  m e r a t ib - i e s m a l a r ın  m e r t e b e - i a z a m ın a  m a z h a r iy e t t ir .  
M ü s t a k il  o l a r a k  h a k k a l y a k în  d e m e k  - - >  e s m a l a r ın  p e r d e s iz  t e c e l l i e t t iğ i a l e m  o l a n  A r ş ’ a  
k a l b in i m ü t e v e c c ih  t u t u p ,  o  in s a n ın  k a l b in d e  t e c e l l i e d e n  is m - i a z a m a  m a z h a r  o l m a k t ır .  
H a k k a l y a k în ;  is m - i a z a m a  b a k a r .  İ l m e l y a k în  iç e r is in d e k i h a k k a l y a k în  is e ;  h e r  is m in  m e r t e b e -
i a z a m ın a  b a k a r .  A y e t - ü l  K ü b r a  R is a l e s in in  b ir in c i m a k a m ı il m e l y a k în  iç in d e k i h a k k a l y a k în  
d e r s in i v e r iy o r .
97Ş e c e r e - i h il k a t t e  A l l a h ’ ın  il m i s u b u t î s ıf a t t a .  Ş u u n a t - ı z a t iy e d e  il im  y o k ,  o  d a h a  a r k a d a .  Z a t î  
s ıf a t t a  d a  il im  y o k .  İ z a h ı g e n iş l e t e b il ir s in iz  b ö y l e .  H a k k a l y a k în  z a t î s ıf a t a  m a z h a r  o l m a k t ır .  
İ l m e l y a k în  iç e r is in d e k i h a k k a l y a k în  s u b u t î s ıf a t l a r a  m a z h a r  o l m a k t ır .  İ z a h ı d a h a  d a  il e r i  
g ö t ü r ü r s e k :  
M ü s t a k il  h a k k a l y a k în  Ş u u n a t a  m a z h a r  o l m a k t ır .  İ l m e l y a k în  iç e r is in d e k i h a k k a l y a k în  S u b u t î  
v e y a  z a t î s ıf a t a  m a z h a r  o l m a k t ır .  Ç ık t ık ç a ,  a ş a ğ ıy a  g ö r e  y o r u m  d e ğ iş iy o r .
D im a ğ d a ;  im a n ın  t a k l îd i m e r t e b e s i s e r b e s t  b ö l g e d e .  İ l m e l y a k în  t a s d ik t e .  A y n e l y a k în  iz ’ a n d a .  
H a k k a l y a k în  il t iz a m d a d ır .  H a k k a l y a k în :  İ l t iz a m d a .  Ç ü n k ü  y a ş a y ıp ,  g ö r e r e k  e l d e  e d il e n  
k e s in l ik .  G e r ç e ğ i e k s ik s iz  v e  k e s in  o l a r a k  g ö r ü p  y a ş a y a r a k  a n l a m a  v e  b il m e .  H a k k a l y a k în  
m e r a t ib i;  im a n ın d a n  l e z z e t  a l m a ,  e y l e m s e l  o l a n  h a l id ir .
5 .  E ğ e r  b ir ş e y i k e n d in d e  g ö r m e z s e n ,  b il g i s e v iy e s in d e  k a l ıy o r .  K e n d in d e  g ö r d ü ğ ü n d e  is e ;  il m e  
d ö n ü ş ü y o r .  A y n e l y a k în ,  h a k k a l y a k în  k e n d in d e  o l u y o r .  K e n d in e  t a ş ın m a y a n  ş e y  a y n e l y a k în ,  
h a k k a l y a k în  o l a m a z .  İ l m e l y a k în  g ö r d ü n ,  b il d in  o l u y o r .  N e y e  b e n z e r ?  A t e ş  y a n ıy o r ,  b il d in .  B u  
il m e l y a k în .  G ö z ü n l e  g ö r d ü n ;  a y n e l y a k în .  K e n d in e  t a ş ıd ın ,  h is s e t t in ,  e l in i s o k t u n  a t e ş e ;  
h a k k a l y a k în .  H a t t a  h is s i a y n e l y a k în e  k o y a n l a r  v e  h a k k a l y a k în  d a h a  ö t e s id ir  d iy e n l e r  v a r .  Y a n i  
a y n e l y a k în ;  h is s î m e r t e b e .  A t e ş e  d ö n ü ş m e k ,  a t e ş  o l m a k  is e ;  h a k k a l y a k în .  Y a n i a t e ş i,  a t e ş  
o l a r a k  b il ir s in .  D o ğ r u  b il g i o .  K e n d in d e  ş a h id  v e  t a n ık  o l d u ğ u n  ş e y d ir . . .  
1-Kastamonu Lahikası:18, 2-Sözler:732, 3-(II), 4-(I), 5-(III)
H â l e t
1 .  K u v v e t - i im a n  n is b e t in d e  r u h a  b i r  h a l e t  v e r ir .  C e s e d  r u h l a  m ü l t e z d ir ,  r u h  v ic d a n l a  
m ü t e l e z z iz .
2 .  H a l e t  r e a l it e d ir ,  g e r ç e k t ir  v e  e s m a l a r ın  d ış a v u r u m l a r ıd ır .  E s m a l a r ın  v e  e n f ü s i a l e m l e r in  
b il k u v v e d e n  b il f iil e  d ö n ü ş m ü ş  h a l in e  d e n iy o r .
H a l e t  M e l e k ü t ü n  ü z e r in d e k i m ü l k ü n  in c e l e ş m e s i. .  ç ü n k ü  h a l e t  z a m a n  v e  m e k a n ın  
b ü t ü n l ü ğ ü n d e n  k a y n a k l a n ıy o r .  ö r t ü  z a m a n  v e  m e k a n d ır .
H a l e t  ü ç  a y r ı h a l d e  y a ş a y a b il ir .  if r a t ,  t e f r it ,  v a s a t .  iş t e  h e r  b ir  h is  v e  d u y g u n u n  b u  m o d l a r d a n  
b ir in d e  o l m a s ın a  h a l e t  d e n iy o r .
H a l e t ,  a ğ a c ın  ç e k ir d e k l e  o l a n  a l a k a s ın ın  o n d a  t e z a h ü r ü  g ib i,  k a in a t  a ğ a c ın ın  ç e k ir d e k - i a s l is i  
o l a n  in s a n ın  b u  a ğ a ç l a  o l a n  m ü n a s e b e t in in  k e n d in d e k i t e z a h ü r ü d ü r .  Y a n i c e n n e t in  s a n a  
y a p t ığ ı y a p ıl a n d ır m a ,  ç iç e ğ in ,  s u y u n  b a n a  e t k il e d iğ i g ib i o r t a y a  ç ık a n  e l b is e l e r .  
H a l e t l e r in  z e m in i m a h iy e t t e d ir .  H a l e t l e r i m a h iy e t im iz e  k o y m u ş .  H a l e t  b ir  h is t ir .  h is s in  
is m id ir .  B ir  iş t ir ,  b ir  h a t ır a d ır .  A k l ın ın  k a l b in in  v e  r u h u n u n  iç in e  g ir e b il d iğ i z e m in .  İ n s a n ı  
ö t e l e r e  t a ş ıy a n  k a r a  d e l ik l e r  g ib i. y a n i h e r  b ir  e s m a n ın  b iz e  b ır a k t ığ ı ç e k ir d e k ,  b ir  e y l e m  il e  
d ü ğ m e s in e  b a s ıl m ış ç a s ın a  a k t if  o l u r .
H a l e t l e r in  r u h u  n iy e t l e r d ir .  N iy e t  ö l ü  v e  m e y y it  o l a n  h a l e t l e r i ih y a  e d e n  v e  c a n l ı h a y a t l ı  
ib a d e t l e r e  ç e v ir e n  b ir  r u h t u r .  o  z a m a n  n iy e t l e r  -  h a l e t l e r i,  h a l e t l e r  -  h is l e r i,  h is l e r  -  d u y g u l a r ı,  
d u y g u l a r  -  f iil l e r im iz i d e ğ iş t ir iy o r l a r .
H a l e t l e r  s e n d e n  ç ık ıy o r ,  f a k a t  g e r i g e l ip  s e n i iç in e  a l ıy o r  d u m a n  g ib i.  o d u n d a n  ç ık ıy o r  h e m  
o d u n  h e m  a t e ş .   ç ık ın c a  d a  o d u n u  iç in e  a l ıy o r l a r .  o d u n d a k i ıs ı ( b il k u v v e )  y a n ın c a  k a r ş ıy a  
t a ş ın ıy o r .  O  ç ık a n ın  iç in e  o d u n u  a l ıy o r .  o  ıs ı ış ık  d u m a n  v e  ış ın l a r  o d u n u n  h a l e t - i  r u h iy e l e r i  
iç i d ış ın d a  d ış ı iç in d e  g a r ip  f iil l e r .
98O d u n d a n  k a s ıt  s e n s in ,  ç ık a n  d u m a n  h a l e t t ir .  h a l e t  s e n i iç in e  a l ıy o r .  o d u n  y a ş s a  d u m a n ı  
ç o k t u r  n u r u  a z d ır .  o d u n  k u r u y s a  d u m a n ı a z d ır  n u r u  ç o k t u r .
H a l e t l e r  in s a n ı a l e m l e r e  t a ş ır .  O  a l e m l e r i in s a n a  t a ş ır .  H e m  o  a l e m l e r e  p e n c e r e  o l u r .  O  a n d a  
h a n g i h a l e t  h a k im s e  in s a n a  in s a n  o n u n  iç in e  g ir iy o r .  Ç ü n k ü  b ü t ü n  ş e c e r e - i h il k a t  o n u n  
a ç ıl ım ıd ır .
H a l e t  s ır f  h a r ic in  i n s a n ı a k t if  e t m e s in d e n  ç ık a n  v e y a  h a s s a s iy e t - i r u h iy e n in  d u r u m u  d e ğ il  
ih s a n - ı il a h i o l a r a k  A l l a h  c . c .  s a n a  e s b a p s ız  g iy d ir d iğ i l ib a s  g ib id ir .
S a n k i b u l u t  g ib i h a l e t .  b a z e n  k a p a t ır  b a z e n  r a h m e t i g e t ir ir .  b a z e n  b a t t a n iy e  o l u r  in s a n a .  
s e n d e n  ç ık ıy o r  s o n r a  g e l ip  s e n i iç in e  a l ıy o r .  e v in  iç in d e k i p e n c e r e  g ib i h a l e t .  p e n c e r e d e n  
d ış a r ıy a  v e  d ış a r ıd a n  iç e r iy e  g e ç iş l e r in  o l d u ğ u  z e m in .
O r t a y a  ç ık t ığ ın d a  in s a n ı iç in e  a l a n d ır  h a l e t ,  f a n u s  g ib i.  B e d e n  f a n u s u n d a n  ç ık m a k  l a z ım .  
İ n s a n d a  b u l u n a n  h e r  b ir  is t id a d ın  o r t a y a  ç ık m a s ın d a k i b e r z a h .  Y a n i h a r iç  il e  i n s a n  a r a s ın d a k i  
b e r z a h ,  b a l o n  g ib i.  
H a l e t l e r  r u h a  m a l z e m e d ir .  R u h  k e n d in i m o t iv e  e d ip  k e m a l a t ın a  g it s in  d iy e  v e r il e n  
m a l z e m e l e r d ir .  İ l l e  r u h u n  u y a n m a s ın d a n  ç ık a n  a t m o s f e r  d e ğ il .  Y a n i il l e  d ış a r ıd a n  ç ık a n l a r  
d e ğ il .  h a r ic i b ir  e s b a p  h a l e t im iz i d e ğ iş t ir e b il ir .  Y a n i g iy d ir il e n  e l b is e  d e m e k t ir ,  e l b is e n in  
k e n d is i v e y a  h a r ic e n  a t m o s f e r in  in s a n ı e t k il e m e s i d e ğ il  r u h u n  k e m a l a t ı iç in  v e r il e n  
m a l z e m e l e r d ir  h a l e t .
E s m a - i h ü s n a l a r ın  in s a n d a k i e n f ü s î k a r ş ıl ık l a r ın a  h â l e t l e r  d e n il iy o r .  E s m a - i H ü s n a  h e p  
d iy o r u z  a m a  n e d ir  b il m iy o r u z .  H e m e n  r e n k l e n d ir m iş  e s m a ,  k o k u  v e r m iş  e s m a  d iy o r u z .  
İ n s a n d a  e s m a  n a s ıl ?  Y e t m iş t e n  z iy a d e  e s m a n ın  b iz d e  c il v e s i g ö z ü k ü y o r  h â l e t l e r d ir  e s m a .  
İ k id e  b ir  d e ğ iş e n  h â l e t l e r  e s m a d a n  k a y n a k l a n ıy o r .  
1-Sözler ( 744 - 745 ), 2-(I)
H a l k
1 . K u d r e t - i e z e l iy e  b il m ü ş a h e d e  e n  â d i m a d d e l e r d e n ,  e n  k e s if  u n s u r l a r d a n  h a d s iz  z îh a y a t  v e  
z îr u h u  h a l k e d e r .
2 . Y o k t a n  v a r  e t m e k ;  ic a d ,  v a r d a n  v a r  e t m e k  h a l k t ır .  V a r d a n  v a r  e t m e k  h a l k  e t m e k ;  y a n i  
m a l z e m e l e r d e n  y e n i b ir  ş e y  y a r a t m a k .  M e s e l a  k â in a t ı y a r a t t ı,  N u r - u  M u h a m m e d î’ y i y a r a t t ı,  
o n d a n  b iz i y a r a t t ı.  Y o k t a n  v a r  e t m e k ,  z a t î s ıf a t t a k i v ü c u d d a n  k a y n a k l a n ıy o r .  H iç l ik t e n  
y a r a t m a  ö z e l l iğ i.  A l l a h  iç in  a d e m  v e  v ü c u d  y a n i m e v c u d ,  y o k l u k  v e  v a r l ık  ik i d a ir e  g ib i.  
O r a d a n  a l ır  b u r a y a  k o y a r ,  b u r a d a n  a l ır  o r a y a  k o y a r .  A d e m  v e  v ü c u d  ik i d a ir e  g ib i is e ,  o  z a m a n  
A l l a h ’ ın  v ü c u d u ;  a d e m  v e  v ü c u d  d ış ın d a  b a ş k a  b ir  ş e y ,  b ir  v ü c u d .  Y o k t a n  v a r  e t m e k ,  s u b u t î  
s ıf a t t a n  d e ğ il .  Y o k t a n  v a r  e t m e k ,  z a t î s ı f a t t a k i v ü c u d  s ıf a t ın d a n .  V a r d a n  v a r  e t m e k  o l a n  H â l ik  
is e ;  e s m a l a r a  ş e k il  v e r iy o r .  E s m a l a r  y a r a t m ıy o r .  V a r  o l a n  a y n a d a ,  m e v c u d a t  a y n a d ır .  E s m a  
is e ,  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t t ır .  M e v c u d a t  a y in e l e r in d e  E s m a - i H ü s n a l a r  g ö z ü k ü y o r .  M e v c u d  
n e d ir ?  E s m a  d e ğ il d ir .  Ç ü n k ü  m e v c u d  a y n a d ır .  E s m a l a r  g ö z ü k ü r  o n d a .  
1-Sözler:507, 2-(I)
H a l iç e
Z îh a y a t  e n v a ' ın d a n  d o k u n a n  a r z ın  g ö m l e ğ i. . .
99Sözler:596
H a l is  M u h a b b e t
M u k a b il in d e  b ir  m ü k â f a t ,  b ir  s e v a b  is t e n il e n  m u h a b b e t  z a îf t ir ,  d e v a m s ız d ır . H a t t â  h â l is  
m u h a b b e t ,  f ıt r a t - ı in s a n iy e d e  v e  u m u m  v â l id e l e r d e  d e r c e d il m iş t ir .
İ ş t e  b u  h â l is  m u h a b b e t e  t a m  m a n a s ıy l a  v â l id e l e r in  ş e f k a t l e r i m a z h a r d ır .
V â l id e l e r  o  s ır r - ı ş e f k a t  il e ,  e v l â d l a r ın a  k a r ş ı m u h a b b e t l e r in e  b ir  m ü k â f a t ,  b ir  r ü ş v e t  
is t e m e d ik l e r in e  v e  t a l e b  e t m e d ik l e r in e  d e l il ;  r u h u n u ,  b e l k i s a a d e t - i u h r e v iy e s in i d e  o n l a r  iç in  
f e d a  e t m e l e r id ir .  H e r ş e y d e  b ir  ih l a s  v a r .  H a t t â  m u h a b b e t in  d e  ih l a s  il e  b ir  z e r r e s i,  
b a t m a n l a r l a  r e s m î v e  ü c r e t l i m u h a b b e t e  t e r e c c u h  e d e r .
Lemalar:133
H a m d
1 .  E n  m e ş h u r  m a n a s ı,  s ıf â t - ı k e m a l iy e y i iz h a r  e t m e k t ir .  Ş ö y l e  k i:  C e n a b - ı H a k  in s a n ı k â in a t a  
c â m i'  b ir  n ü s h a  v e  o n s e k iz  b in  â l e m i h â v i ş u  b ü y ü k  â l e m in  k it a b ın a  b i r  f ih r is t  o l a r a k  
y a r a t m ış t ır .  V e  e s m a - i h ü s n a d a n  h e r b ir is in in  t e c e l l ig â h ı o l a n  h e r b ir  â l e m d e n  b ir  ö r n e k ,  b ir  
n ü m u n e ,  in s a n ın  c e v h e r in d e  v e d îa  b ır a k m ış t ır .  E ğ e r  in s a n  m a d d î v e  m a n e v î  h e r b ir  u z v u n u  
A l l a h ' ın  e m r e t t iğ i y e r e  s a r f e t m e k l e  h a m d in  ş u b e l e r in d e n  o l a n  ş ü k r - ü  ö r f îy i îf a  v e  ş e r ia t a  
im t is a l  e d e r s e ,  in s a n ın  c e v h e r in d e  v e d îa  b ır a k ıl a n  o  ö r n e k l e r in  h e r b ir is i,  k e n d i â l e m in e  b ir  
p e n c e r e  o l u r .  İ n s a n  o  p e n c e r e d e n ,  o  â l e m e  b a k a r .  V e  o  â l e m e  t e c e l l i e d e n  s ıf a t l a ,  o  â l e m d e n  
t e z a h ü r  e d e n  is m e  b ir  m ir ' a t  v e  b ir  â y in e  o l u r .  O  v a k it  in s a n  r u h u y l a ,  c is m iy l e  â l e m - i ş e h a d e t  
v e  â l e m - i g a y b a  b ir  h ü l â s a  o l u r .  V e  h e r  ik i â l e m e  t e c e l l i e d e n ,  in s a n a  d a  t e c e l l i e d e r .  İ ş t e  b u  
c ih e t l e  in s a n ,  s ıf â t - ı k e m a l iy e - i İ l a h iy e y e  h e m  m a z h a r  o l u r ,  h e m  m ü z h ir  o l u r .
2 .  Ş ü k ü r  il e  H a m d  a r a s ın d a  ç o k  in c e  b ir  s ır  v a r ;  Ş ü k ü r d e  e s b a b  v a r k e n  h a m d  d e  y o k t u r .  
H a m d ,  ş ü k ü r  e t m iş  o l d u ğ u n  n im e t t e  ( ş e y d e )  k e m a l a t - ı il a h iy e y i f a r k e t m e n in  a d ıd ır .  H e r k e s  
ş ü k r e d e b il ir  a m a  h a m d  e t m e k  h a v a s a  y a n i m ü d a k k ik l e r e  m a h s u s t u r .  K e n d i ü z e r in d e k i  
n im e t l e r i f a r k e t m e k  h a m d ' d ir .  B ü t ü n  m e v c u d a t ın  s a n a  h iz m e t  e t m e s in i is e  ş ü k ü r  ik t iz a  e d e r .  
Ş ü k ü r  h a r ic i g ö s t e r iy o r ,  H a m d  is e  b a t ın ı g ö s t e r iy o r ,  y a n i e n f ü s i t e f e k k ü r . . h a m d d e  s is t e m i  
t a n ım a k ,  ş ü k ü r  is e  s a n a  h iz m e t  e d e n l e r i t a n ım a k . . h a m d in  iç in d e  ş ü k ü r d e  v a r ,  h a m d  d a h a  
c a m id ir . . b a z e n  h a m d  y e r in e  ş ü k ü r  k u l l a n ıy o r  a m a  o  in s a n ın  n im e t iy e t  n o k t a s ın d a k i  
ih t iy a c a t ın ı a n l a t ır k e n  s ö y l ü y o r . . .
H a m d  s is t e m in  k e n d is i.  Ş ü k ü r  is e  b u r a d a n  ç ık a n  m a h s u l .  H a m d  e n f ü s i k i ir a d e y e ,  ş ü k ü r  
m ü l k  k i ih t iy a r a  b a k a r .  H a ş a  g ü n e ş  A l l a h ,  a y n a  ş ü k r  is e . .  a y n a d a  g ö z ü k e n  is e  h a m d e  b e n z e r .  
P e k i h a m d  z a h ir  o l d u ,  ş ü k ü r  b u r a d a  b a t ın  o l d u ?  Ş ö y l e ;  O  a y n a  v e  a y n a d a k i g ü n e ş i s e m a d a k i  
g ü n e ş t e n  a y r ı d ü ş ü n ü r s e n  s e n in  d e d iğ in  d o ğ r u .  Ç ü n k ü  b a t ın  h a m d  o l a c a k t ı.  B a k  ş ö y l e :  
A y n a d a  g ö z ü k e n  s e m a d a k i g ö z ü k e n  g ü n e ş l e  n e  a y n d ır  n e  d e  g a y r d ır .  İ ş t e  a y n a n ın  ş id d e t l i  
g ü n e ş i g ö s t e r m e s in d e n  a y n a n ın  g ö z ü k m e m e s in d e n  d o l a y ı,  a y n a d a k i g ü n e ş  s a n k i s e m a d a k i  
g ü n e ş l e  a y n ı d e n il m e s in d e n  h a m d  o l d u .  A m a  o  c a m ı v e  o n d a  g ö r ü n e n  g ü n e ş i,  s e m a d a k i  
g ü n e ş t e n  k o p u k  d ü ş ü n ü r s e n  c a m  ( a y n a )  h a m d  o l u r .  G ö r ü n e n  g ü n e ş d e  ş ü k ü r  o l u r .  F a k a t  b u  
a y n a  v e  a y n a d a k i g ü n e ş i,  s e m a d a k i g ü n e ş l e  d ü ş ü n ü r s e n  o l a y  d e ğ iş iy o r .  V ic d a n d a k i b ü t ü n l ü k  
h a m d ,  d ış a  v u r u ş l a r ı o l a n  ş ü k ü r . .
3 .  Ş ü k ü r  v e r il e n  n im e t e  t e ş e k k ü r   ik e n ,  H a m d  t e ş e k k ü r  e t t iğ in  n im e t t e k i K e m â l â t - ı İ l â h iy e  y i  
f a r k  e d e b i l m e n in  a d ıd ır .  Ş ü k ü r  b ir  m a n a  il e  a v a m a  m a h s u s  ik e n ;  H a m d  is e  ö z e l  in s a n l a r a  
m a h s u s t u r .  H e r k e s  ş ü k r e d e b il ir  f a k a t  h e r k e s  H a m d  e d e m e z .
1004 .  Ş ü k ü r  R u b u b iy e t e ,  H a m d  U l u h iy e t e  b a k a r . Ş ü k ü r  A ğ a c a ,  H a m d  Ç e k ir d e ğ e  b a k a r . Ş ü k ü r  
il a n ,  H a m d  il a n  e d il e n . . .
1-İşarat-ül İ'caz:17, 2-(I), 3-(II), 4-(III)
H a t e m
1 .  1 .  V e  a ğ a ç  g ib i h e r  z îh a y a t ın  e v v e l i,  â h ir i,  z a h ir i,  b â t ın ı b ir e r  s ik k e - i t e v h id ,  b ir e r  h â t e m - i  
v a h d e t ,  b ir e r  m ü h r - ü  e h a d iy e t ,  b ir e r  t u r r a - i v a h d a n iy e t  t a ş ıy o r .
İ ş t e  b u  ü ç  m is a l d e k i a ğ a c a  k ıy a s e n ,  b a h a r  d a h i ç o k  ç iç e k l i b ir  a ğ a ç t ır :  G ü z  m e v s im in in  e l in e  
e m a n e t  e d il e n  t o h u m l a r ,  ç e k ir d e k l e r ,  k ö k l e r ,  İ s m - i E v v e l ' in  s ik k e s in i. .  v e  y a z  m e v s im in in  
k u c a ğ ın a  d ö k ü l e n ,  e t e ğ in i d o l d u r a n  m e y v e l e r ,  h u b u b a t  v e  s e b z e v a t l a r  İ s m - i Â h ir ' in  h â t e m in i. .  
v e  b a h a r  m e v s im i,  h u r - il  în  m is il l ü  b ir b ir i ü s t ü n e  g iy d iğ i s ü n d ü s - m is a l  h u l l e l e r  v e  y ü z b in  
n a k ış l a r  il e  s ü s l e n m iş  f ıt r î l ib a s l a r  İ s m - i Z a h ir ' in  m ü h r ü n ü . .  v e  b a h a r ın  iç in d e  v e  z e m in in  
b a t n ın d a  iş l e y e n  s a m e d a n î f a b r ik a l a r  v e  k a y n a y a n  r a h m a n î k a z a n l a r  v e  y e m e k l e r i p iş ir t t ir e n  
r a b b a n î m a t b a h l a r ,  İ s m - i B â t ın ' ın  t u r r a s ın ı t a ş ıy o r l a r .
2 .  Ş a h s i ik t id a r ı g ö s t e r ir .  D e v l e t  g ü c ü n ü  g ö s t e r m e z .  M e v s u f u n u  t a z a m m u n  e d e n  s ıf a t - ı  
il a h iy e y e  i ş a r e t  e d e r .  E v s a f - ı İ l a h iy e y e  b a k a r .  R u b u b iy e t e  v e  A h ir  is m in e  b a k a r .  S ik k e  k ü l l î,  
h a t e m  is e  c ü z îd ir .  S ik k e  e v v e l ,  h a t e m  is e  a h ir d ir .  
3 .  B ir  k im s e y e  a it  m ü h ü r ,  ü z e r in d e  y a z ı  o l a n ,  m ü h ü r  y e r in e  k u l l a n ıl a n  y ü z ü k .
1-Şualar:34, 2-(I), 3-(II)
H a v a  S a h if e s i  
K a l e m - i k u d r e t  v e  k a l e m - i k a d e r in  m ü t e b e d d il  v e  y a z a r  b o z a r  t a h t a s ıd ır ,  l e v h - i m a h v -
is b a t ıd ır .  
Sözler:162
H a v f
1 .  E v e t  H â l ık - ı Z ü l c e l a l ' in d e n  h a v f  e t m e k ,  o n u n  r a h m e t in in  ş e f k a t ın a  y o l  b u l u p  il t ic a  e t m e k  
d e m e k t ir .  H a v f ,  b ir  k a m ç ıd ır ;  o n u n  r a h m e t in in  k u c a ğ ın a  a t a r .  
2 .  H e m  o  b e d b a h t ,  e l îm  b ir  d e h ş e t t e  v e  a z îm  b ir  k o r k u  iç in d e  k a l b i p a r ç a l a n ıy o r  v e  ş u  
b a h t iy a r  is e  l e z iz  b ir  ib r e t ,  t a t l ı b ir  h a v f ,  m a h b u b  b ir  m a r if e t  iç in d e  g a r ib  ş e y l e r i s e y r  ü  t e m a ş a  
e d iy o r .  
3 .  K o r k u  a k l id ir . .  h a v f  k a l b id ir . .  k o r k u  d e ğ il  h a v f . .  h a v f  d a  k o r k u d a  v a r d ır  a m a  k o r k u  h a v f  
d e ğ il d ir …Ç ü n k ü ,  b ir  y a ş ın d a k i ç o c u ğ u n  d iy o r . .  E n  t a t l ı h a l i ş e f k a t l i v a l id e s in d e n  y e d iğ i ş a m a r  
t o k a t t a n  s o n r a  t e k r a r  ş e f k a t l i v a l id e s in in  s in e s in e  s ığ ın m a k m ış . .  A l l a h  k o r k u s u  b ö y l e  b ir  ş e y . .  
A m a  b a b a  is e  v u r d u ğ u  z a m a n  ç o c u k  k a ç a r . .  O  k o r k u d u r . .  A n n e n in  v u r m a s ın d a  iş t e  o  k o r k u  
d e ğ il  h a v f ' d ır  o . . .  
K o r k u y u  ü m it l e  m a y a l a r s a n  H a v f  o l u r . .  H a v f t a n  ü m id i,  r e c a y ı ç e k e r s e n  k o r k u y a  d ö n ü ş ü r . .  
y a n i h a v f t a  k o r k u  v e  ü m it  b e r a b e r  b u l u n u y o r . . .
101D u y g u  v e  h is l e r i y e r l i y e r in e  k o y a n  v e  b ir b ir in in  h u d u d u n a  g e ç m e m e s in i s a ğ l a y a n  h a d d in d e  
b ır a k ıp  h u d u d u n u  a ş t ır m a y a n  H a v f  d u y g u s u d u r .  İ n k iş a f  e t t ir e n  is e  m u h a b b e t t ir .  H a v f  in k iş a f  
e t t ir m e z .
1-Sözler:358, 2-Sözler:37, 3-(I)
H a y a t
1 .  H a y a t ,  â l e m - i ş e h a d e t in  z iy a s ıd ır  v e  i s t il â  e d iy o r  v e  v ü c u d u n  n e t ic e s i v e  g a y e s id ir  v e  H â l ık - ı  
K â in a t ' ın  e n  c â m i'  â y in e s id ir  v e  f a a l iy e t - i R a b b a n iy e n in  e n  m ü k e m m e l  e n m u z e c i v e  
f ih r is t e s id ir ,  t e m s il d e  h a t a  o l m a s ın ,  b ir  n e v i p r o ğ r a m ı h ü k m ü n d e d ir .  
2 .  H a y a t ,  p e k ç o k  s ıf â t ın  m e m z u ç  b ir  m a c u n u  h ü k m ü n d e  b ir  z iy a ,  b ir  t ir y a k t ır .  E l v a n - ı s e b ' a ,  
z iy a d a ;  v e  m u h t e l if  e d v iy e l e r ,  t ir y a k t a  n a s ıl k i m ü m t e z ic e n  b u l u n u r .  Ö y l e  d e :  H a y a t  d a h i,  
p e k ç o k  s ıf â t t a n  y a p ıl m ış  b ir  h a k ik a t t ır .  O  h a k ik a t t a k i s ıf a t l a r d a n  b ir  k ıs m ı,  d u y g u l a r  
v a s ıt a s ıy l a  in b is a t  e d e r e k  in k iş a f  e d ip  a y r ıl ır l a r .  K ıs m - ı e k s e r i is e  h is s iy a t  s u r e t in d e  
k e n d il e r in i ih s a s  e d e r l e r  v e  h a y a t t a n  k a y n a m a  s u r e t in d e  k e n d il e r in i b il d ir ir l e r .
3 .  H a y a t  b ir  n o k t a - i m ih r a k ıy e  h ü k m ü n d e ;  m u h t e l if  s ıf â t  b ir b ir i iç in e  g ir e r ,  b e l k i b ir b ir in in  
a y n ı o l u r .  G ü y a  h a y a t  t a m a m ıy l a  h e m  il im d ir ,  a y n ı h a l d e  k u d r e t t ir ,  a y n ı h a l d e  d e  h ik m e t  v e  
r a h m e t t ir  v e  h â k e z a . . .  İ ş t e  h a y a t  b u  c â m i'  m a h iy e t i it ib a r iy l e  ş u u n - u  z â t iy e - i R a b b a n iy e y e  
â y in e d a r l ık  e d e n  b ir  â y in e - i S a m e d iy e t t ir .
4 .  H a y a t ,  b u  k â in a t t a n  s ü z ü l m ü ş  b ir  h ü l â s a d ır . .  v e  ş u u r  v e  h is  d a h i h a y a t t a n  s ü z ü l m ü ş ,  
h a y a t ın  b ir  h ü l â s a s ıd ır . .  
5 .  H a y a t = v ü c u t + b e k a d ır .  
6 .  K a d e r in  m ü ş a h e d e  a l e m in e  ç ık m a s ın a  h a y a t  d iy o r u z .  H a y a t  b ir  s ıf a t t ır  k i m e v s u f  o l d u ğ u  
k im s e y i k u d r e t  v e  il im  s ıf a t l a r ıy l a  m u t t a s ıl  k ıl a r .  G ü n e ş e  C e n a b - ı H a k k ın  H a y  s ıf a t ı d e s e k ;  
g ü n e ş t e n  ç ık a n  z iy a y a  h a y a t  d e n ir .  G ü n e ş  h a y a t  o l u r s a  h a y a t ın  c il v e s in e  z iy a  d e n iy o r .  O  h a y a t  
g ü n e ş in d e n  g e l e n  z iy a  il e  a l e m - i ş e h a d e t  v e  a l e m - i g a y b  v ü c u d a  g e l d i,  h a y a t l a . .  h a y a t  Ş e c e r e - i  
H il k a t in  y a p ı m a l z e m e s i. .  K a in a t a  h a y a t  v e r il m e m iş ,  h a y a t  m a l z e m e s iy l e  y a p ıl m ış .  ç o k  il g in ç  
f a r k  v a r .  H a y a t  k a i n a t ın  m a l z e m e s i o l u n c a ,  o n u n  ü z e r in d e  k u r u l a n  h e r ş e y in  z iy a s ı,  t e m e l i,  
h a k ik a t ı o l u y o r .  O n s u z  h iç b ir ş e y  if a d e  e d il e m e z .  O  z a m a n  h a y a t ın  b a k m a d ığ ı,  if a d e  e t m e d iğ i,  
h a k ik a t ı o l m a d ığ ı h e m  g a y b t a  h e m  ş e h a d e t t e  h iç b ir  ş e y  y o k t u r .
1-Lem'alar:336, 2-Sözler:675, 3-Sözler:(675-676), 4-Lem'alar:336, 5-İşarat-ül İcaz:16'dan, 6-(I)
H a y a t ın ın  S a a d e t  iç in d e k i K e m a l i
S e n in  h a y a t ın ın  â y in e s in d e  t e m e s s ü l  e d e n  Ş e m s - i E z e l î' n in  e n v â r ın ı h is s e d ip  s e v m e k t ir .  
Z îş u u r  o l a r a k  o n a  ş e v k  g ö s t e r m e k t ir .  O n u n  m u h a b b e t iy l e  k e n d in d e n  g e ç m e k t ir .  K a l b in  g ö z  
b e b e ğ in d e  a k s - i n u r u n u  y e r l e ş t ir m e k t ir .
Sözler:129
H a y a t ın ın  S ır r - ı H a k ik a t ı
T e c e l l i- i E h a d iy e t e ,  c il v e - i S a m e d iy e t e  â y in e l ik t ir .  Y a n i b ü t ü n  â l e m e  t e c e l l i e d e n  e s m a n ın  
n o k t a - i m ih r a k ıy e s i h ü k m ü n d e  b ir  c â m iiy e t l e  Z â t - ı E h a d - i S a m e d ' e  â y in e l ik t ir .
102Sözler:129
H a y r e t
H a y r e t  b ir  s e c d e d ir .  R u h u n  s e c d e s id ir .
(I)
H e m
H e m l e r  e k s e r iy e t l e  p a r a g r a f  b a ş ı v e y a  m a d d e  b a ş l a r ıd ır .
(II)
H e v a
1 .  H e v a ,  ib t a l - i h is t ir .  
2 .  O  h e v a  is e  ş e ' n i,  in s a n iy e t i d e r e c e - i m e l e k iy e d e n  d e r e k e - i k e l b iy e t e  in d ir m e k t ir ,  in s a n ın  
m e s h - i m a n e v îs in e  s e b e b  o l m a k t ır .  
3 .  H e m  s e r b e s t  h e v a n ın  t a h a k k ü m ü y l e ,  h a v a ic - i g a y r - ı z a r u r iy e  h a v a ic - i z a r u r iy e  h ü k m ü n e  
g e ç m iş l e r d ir .
4 .  A k ıl  m u a y y e n l e ş m e m iş  f a k a t  il g i s a h a s ın a  g ir m iş  m a n a y a  y ö n e l ip  il g il e n m e y e  b a ş l a r  B u  
il g im iz i ç e k m e  s is t e m im iz  h e v a m ız ,  ç ü n k ü  b e n im  m e y il l e r im l e  ç a l ış a n  s is t e m .  H e v a ,  
m e y il l e r im iz i b e l ir l e y e n ,  b e l ir l e y ip  m e r a k  u y a n d ır a n  s is t e m .  O  z a m a n  k a l b d e k i m e y il l e r  il e  
d im a ğ  a r a s ın d a  ç a l ı ş a n  b ir  s is t e m  H e v a . . .  M e y il  k e s in  v a r ,  o n d a n  m u a y y e n l e ş m e m iş  m a n a l a r ı  
a k ıl a  v e r il e r  v e r iy o r .  K a l b d e k i m u a y y e n l e ş m e m iş  m e y il l e r i a k l ın  il g is in i ç e k m e ğ e  v e s il e  o l a n  
m a n a  s is t e m i. . .  M e y il  v e  a k ıl .  A k ıl  k a l b e  d iy o r  k i,  b e n im  a y a ğ ım  v a r ,  k a n a d ım  y o k ,  s e n in  g ib i  
u ç a m a m .  B u  m e y il l e r  a k l a  a k t a r ıl d ı.  M u a y y e n l e ş m e m iş  m a n a l a r a  a k l ın  il g is i n i ç e k e n  s is t e m  
H e v a d ır .  M u a y y e n l e ş m e m iş  k a l b d e k i m a n a l a r ı a k l ın  n a z a r ın a  v e r ip ,  m ü t e v e c c ih  e t t ir e n  
s is t e m  H e v a .
M u a y y e n  o l m a y a n l a r ı,  m u a y y e n l e ş t ir m e  s is t e m i.  Y a n i h is l e r l e  m a n a  b e r z a h ı g ib i b ir  ş e y .  
V ic d a n d a k i h is l e r l e  a k ıl  a r a s ın d a  b e r z a h  g ib i b ir  ş e y .  A s l ın a  t a ş ın m a n d ır .  H e v a ,  n e f is t e n  a y r ı  
b ir  s is t e m d ir .  H e v a î d e y in c e  h e v a n ın  iç in i a n l a y a c a ğ ız .  B u  e y l e m  s e n i h e v a in in  iç e r is in e  
t a ş ıy o r .  Y a n i n a r - ı m u k a d e  s a n a  y ü k l e n e r e k  k e n d in e  d ö n ü y o r s u n .  M e s e l a ,  e l m a n ın  k a b u ğ u  
v a r ,  k ır m ız ı.  B iz  d e  z a n n e d iy o r u z  k i ö t e k i t a r a f ı d a  k ır m ız ıd ır .  H a l b u k i h iç  a l a k a s ı y o k .  H e v a  
ö y l e  b ir  ş e y  k i,  b ir  t a r a f ı k ır m ız ı,  iç e r id e k i b e y a z .  Y a n i d im a ğ a  b a k a n  t a r a f ı r e n k l i,  k a l b e  b a k a n  
t a r a f ı r e n k s iz .  İ m a m - ı R a b b a n i H a z r e t l e r i b u n a  ş e ’ n  d iy o r .  H e v a in in  iç in d e  o  k a d a r  ç o k  ş e y  
v a r  k i;  a k ıl  s ır f  k e n d is in e  m ü t e v e c c ih  o l a n a  m ü t e v e c c ih  o l u y o r .  H e v a  d a h a  a ş a ğ ıd a ,  a m a  o n u n  
d a  a ş a ğ ıs ı h is ,  d a h a  d a  a ş a ğ ıs ı v ic d a n ,  d a h a  d a  a ş a ğ ıs ı k a l b .  H e v a  a y r ı,  h e v a î a y r ı. . .  H e v a :  Z a r f .  
H e v a î:  M a z r u f  ( iç in e  k o n u l a n ) .  
1-Sözler:744, 2-Sünuhat-Tuluat-İşarat:46, 3-Sünuhat-Tuluat-İşarat:46, 4-(I)
H e v e s
1031 .  N e f s - i e m m a r e n in  k e n d i d e s a is in d e n  b a ş k a ,  d a h a  ş id d e t l i v e  d a h a  z iy a d e  s ö z  d in l e m e z  v e  
d a h a  z iy a d e  a h l â k - ı s e y y ie y i id a m e  e d e n  v e  
•  h e v e s  v e  
•  d a m a r  v e  
•  a ' s a b ,  
•  t a b ia t  v e
•  h is s iy a t  
h a l it a s ın d a n  ç ık a n  v e  n e f s - i e m m a r e n in  s o n  t a h a s s ü n g â h ı b u l u n a n  v e  n e f s - i e m m a r e y i  
t e z k iy e d e n  s o n r a  o n u n  e s k i v a z if e - i s e y y ie s in i g ö r e n  v e  m ü c a h e d e y i â h ir  ö m r e  k a d a r  d e v a m  
e t t ir e n ,  b ir  m a n e v î n e f s - i e m m a r e y i g ö r d ü m .  
2 .  M a n e v i n e f s - i e m m m a r e n in  b ir  c ü z ü . . .
1-Kastamonu Lahikası:233, 2-(III)
H ıl l e t
M e s l e ğ im iz  " H a l il iy e "  o l d u ğ u  iç in ,  m e ş r e b im iz  " h ıl l e t " t ir .
H ıl l e t  is e ,  e n  y a k ın  d o s t  v e  e n  f e d a k â r  a r k a d a ş  v e  e n  g ü z e l  t a k d ir  e d ic i y o l d a ş  v e  e n  c iv a n m e r d  
k a r d e ş  o l m a k  ik t iz a  e d e r .
B u  h ıl l e t in  ü s s - ü l  e s a s ı,  s a m im î ih l a s t ır .
Lemalar:162
H ıs s e t
S e f il l ik  v e  b a h il l ik  v e  t a m a ' k â r l ık  v e  h ır s ın  b ir  h a l it a s ı o l a n  h ıs s e t . . .  
Lemalar:144
H ız ır  ( A . S )
H ız ır  a s  v ü c u d - u  h a r ic iy e s i o l m a k l a  b e r a b e r  a y n ı z a m a n d a  Z ü l k a r n e y n  g ib i b ir  ü n v a n d ır .  
H e r k e s  H ız ır ’ d ır .  H ız ır ’ ın  e n  b ü y ü k  ö z e l l iğ i ş u d u r :  g it t iğ i ç o r a k  v e  k u r u  y e r l e r  c a n l a n ır  v e  
y e ş il l e n ir .  H e r  b ir  m ü m in  b ir  in s a n ın  k a l b in i,  a k l ın ı n u r a n iy e t l e  y e ş il l e n d ir ir s e ,  m a n e v i h a y a t  
v e r ir s e ,  o  o  m a k a m d a  o  k a d a r  H ız ır ’ d ır .
H e r  b ir  f e r d in  t e b l iğ  e t m e s i,  H ız ır ’ l ık  y a p m a s ı,  u n v a n d ır .  H ız ır ’ ı H ız ır ’ d a  a r a r s a n ız ,  
ö n ü n ü z d e k in i k a y b e d e r s in iz ,  g ö r e m e z s in iz .  H ız ır  n e  y a p a c a k t ı?  S iz e  h a y a t  v e r e c e k t i,  im a n  
e t t iğ in iz e  k a n a a t ın ız ı,  y a k in l iğ in iz i a r t t ır a c a k t ı.  N e  il e ?  A l ış ıl m ış ın  d ış ın d a  b ir  ş e y  y a p a r a k .  B u  
d e r s l e r  H ız ır ’ d ır  iş t e .
104K u r ’ a n ’ d a  d a  H ız ır  a s  t a r if  e d il iy o r :  g it t iğ i y e r l e r d e  y a k in iy e t i a r t t ır a n ,  ö l ü  k a l b l e r i,  k u r u m u ş  
d im a ğ l a r ı d iy e  v e  B a r l a ’ d a  “ k im s e s iz  ç ö l l e r ,  s u s u z  v a d il e r ”  d iy e  g e ç iy o r .  S u s u z  v a d il e r i a b - ı  
h a y a t  il e  m ü j d e l e y e n  y a n i k u r u m u ş  d im a ğ l a r ı,  ö l m ü ş  k a l b l e r i s iz d e  d ir il t e n ,  u y a n d ır a n  v e  
u y a n m a s ın d a n  v e  d ir il m e s in d e n  y a k in iy e t in iz i a r t t ır a n  h e r  n e  v a r s a ,  s iz in  H ız ır ’ ın ız d ır .  H ız ır  
v e  Z ü l k a r n e y n  ü n v a n d ır .  K u r u m u ş  d im a ğ l a r ı v e  ö l m ü ş  k a l b l e r i ih y a  e d ip  n e ş v - ü  
n e m a l a n d ır a n  H ız ır ’ d ır .  H id a y e t e  v e s il e  o l m a k  n o k t a s ın d a k i s ıf a t ım ız ,  H ız ır ’ l ık t ır .  H ız ır ’ ı  
u z a k t a  a r a m a ,  h a z ır d a  a r a .  
H ız ır  a s  il e  M u s a  a s  s e y a h a t i b u r a y ı  a n l a t ıy o r .  B ir i ş e r ia t ç ı y a n i z a h ir c i,  d iğ e r i b a t ın c ı.  
P e y g a m b e r l iğ i ş ü p h e l i o l a n  H ız ır  a s  h o c a ,  U l û ’ l  A z m  P e y g a m b e r  M u s a  a s  t a l e b e .  B ir  
p e y g a m b e r  p e y g a m b e r l iğ i ş ü p h e l i o l a n  b ir in d e n  d e r s  a l ıy o r .  H ız ır  a s  o n a  “ s e n  z a n l a r d a s ın ”  
d e r s in i v e r iy o r .  T a s a v v u r d a n  n a s ıl  s ıy r ıl ır ,  o n u  a n l a t ıy o r  M u s a  a s ’ a .  M u s a  a s ’ ı e ğ it iy o r .  
“ Ö n ü n ü  a r k a s ın ı b il m e d iğ in  iç in ,  s e n  z a n l a r a  g ir d in ”  d iy o r .  B u r a d a n  d a  ş u n u  ö ğ r e n iy o r u z .  
M a z i v e  m ü s t a k b e l e  b ü t ü n  b a k a r s a n ,  z a n l a r  k a l k a r .  T a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r u n d a n  ç ık m a k  iç in  
ir a d e v î,  k u d s i b ir  ş e y  g e r e k iy o r .  Z a n l a r  t a s a v v u r d a .  M e s e l a  b u  s o h b e t l e r l e  ç ık ıy o r s u n .  H ız ır  n e  
id i?  Z a h ir d e  g ö z ü k e n ,  h a l d e  o l a n  ç ir k in l ik l e r e  m a z i v e  m ü s t a k b e l  il e  b a k t ır ıy o r  H ız ır  a s .  H ız ır  
b u .  H ız ır  a s  v e  Z ü l k a r n e y n  u n v a n d ır .  H e r k e s  H ız ır  v e  Z ü l k a r n e y n  o l u r .  N e  z a m a n  o l u r ?  M a z i  
v e  m ü s t a k b e l  il e  b a k t ır ın c a  s e n  o  a n d a  H ız ır ’ s ın ,  H ız ır ’ l ık  v a z if e s i y a p ıy o r s u n .  N a s ıl  k i  
P e y g a m b e r  a s m  h a y a t t a  o l s a y d ı s e n in  k ö y ü n d e  n e  y a p a r d ı?  İ ş t e  s e n  o n u n  y a p a c a ğ ın ı  
y a p ıy o r s u n .  O n u n  v a r is i o l u y o r s u n  iş t e  o r a d a . . .  M u s a  a s  s o r u y o r :  n iy e  ç o c u ğ u  ö l d ü r d ü n ,  n iy e  
g e m iy e  d e l ik  a ç t ın ,  n iy e  d u v a r ı y ık t ın .  H ız ır  a s  m a z i v e  m ü s t a k b e l  il e  c e v a p  v e r iy o r .  K im e ?  
H a l d e  o l a n  ş e r ia t ç ıy a .  M a z i v e  m ü s t a k b e l e  b a k ıp  h a l d e  h ü k m e t m e k ;  H ız ır ’ l ık t ır .  M a z i;  n o k t a - i  
is t in a d ,  A l l a h ’ a  im a n .  N o k t a - i is t im d a d ;  f ıt r a t ın  is t e d iğ in e  v e r il e n  c e v a b t ır ,  a h i r e t e  im a n .  Y a n i  
H ız ır  a s  A l l a h  v e  a h ir e t  il e  h a l i y o r u m l u y o r .  H ız ır  a s  h u z u r u n a  v e s il e  o l u y o r .  S e n  o n u n  
h u z u r u n a  v e s il e  o l u y o r s a n ,  s e n  o n u n  o  s e v iy e d e  H ız ır ’ ıs ın .  H ız ır  g e l in c e  n e  y a p a c a k t ı?  
1 . h ik m e t l i k o n u ş u r  v e  2 . s e n i k u y u d a n  ç ık a r a r a k  h u z u r a  g a r k  e d e r .  S e n i k u y u d a n  k im  
ç ık a r ıy o r s a ,  s e n in  H ız ır ’ ın  o d u r  o  a n d a . . .
(I)
H iç l ik
R ız a - i İ l a h in in  r u h u ,  h iç l iğ in i b il m e k t e n  g e ç e r .  H iç  o l m a k  iç in  h iç l iğ in i b il m e k  d e ğ il d ir .  
H e r ş e y in  s e n d e  c e r e y a n  e t t iğ in i id r a k s iz  id r a k t ir  h iç l iğ in i b il m e k .  H e r  ş e y  s e n d e n  t e z a h ü r  
e d iy o r .   M e s e l a  m u a y y e n l e ş m e d e n  h iç b ir  v a r l ığ ın  y o k  b e l ir l e n m e m iş s in  y a n i t a m a m e n  
b e n l ik l e r d e n ,  s a h ip l ik t e n  ç ık m ış s ın  h iç b ir  b e l ir l e n iş in  y o k  k a y n a ğ a  g e ç m iş s in  d e m e k t ir .  
K a y n a ğ a  g e ç m iş s e n  k a y n a ğ ın  b u l u n d u ğ u  h e r  y e r d e s in  v e  h iç b ir  y e r d e  d e ğ il s in .  H iç l iğ in i  
b il m e n in  e n  g ü z e l  m e y v e l e r in d e n  b ir  t a n e s i h e r y e r d e s in  a m a  h iç b ir y e r d e  d e ğ il s in .  Ş u  a n d a  
g e ç e n  a r a b a n ın  l a s t iğ in d e n  ç ık a n  t o z d a s ın . . . Y a n i v a r l ık  d e n il e n  ş e y d e s in .   
H iç l ik  d e m e k  h iç b ir  e s m a n ın  h a k ik a t  m e r t e b e s in d e  m u a y y e n l e ş m e d e n  h iç b ir  ş e y  o l m a d a n  
a s l ı ç e k ir d e k  o l m a k .  Y a p r a k  h e r y e r d e  d e ğ il d ir ,  m e y v e  h e r y e r d e  d e ğ il d ir  a m a  k ö k t e k i ç e k ir d e k  
h e r y e r d e d ir  h iç b ir  y e r d e  d e ğ il d ir .  D a l ın  b u  t a r a f ın d a  m e y v e  o l a r a k  b u l u n u y o r  ç e k ir d e k ,  b u  
t a r a f ın d a  y a p r a k ,  b u  t a r a f ın d a  g ö v d e ,  b u  t a r a f ın d a  d a l ,  b u d a k . .  Y a n i ç e k ir d e k  k e n d is in i f a r k l ı  
h a k ik a t l a r l a  if a d e  e d iy o r .  Ç e k ir d e k  o l m a k t ır  h iç l iğ in i b il m e k . .  M e y v e l ik t e n  ç ık m a k ,  t o m u r c u k  
o l m a k ,  o r a d a n  ç ık m a k ,  d a l  o l m a k ,  g ö v d e  o l m a k ,  k ö k  o l m a k ,  ç e k ir d e k  o l m a k …
H iç  o l m a k ;  b u r a l ı o l m a m a k t ır .  H iç  o l m a k ;  « h iç »  o l m a k  d e ğ il ,  h e r  ş e y  o l m a k t ır .  H e r  ş e y  
o l m a n ın  y o l u d u r .  S ıf ır  o l m a k t ır . . .  S a y ıs a l  b ir  d e ğ e r i y o k t u r  a m a  h e r  ş e y i t a n ım l ıy o r .  B u r a d a  
o r a y ı y a ş a m a k t ır .  H iç l iğ in i b il m e k  h iç  o l m a k  iç in  d e ğ il ,  b ü t ü n  v a r l ığ a  a y in e d a r  o l m a k  iç in d ir . .
B e l ir l e n iş l e r d e n  k u r t u l m a  n is p e t in d e ,  a y n a  o l u r s u n .  Z ir a  m e s e l a  k it a p  b e n i g ö s t e r m e z  ç ü n k ü  
b e l ir l e n iş i v a r ,  y a z ı v a r ,  r e n k  v a r .  A y n a  o l m a k  is t iy o r s a n ,  b e l ir l e n iş l e r d e n ,  s ıf a t l a r d a n ,  
y a k ış t ır m a l a r d a n  s ıy r ıl .  N e  k a d a r  b o ş  o l u r s a n ,  o  k a d a r  k a r ş ın d a k i v a r  o l u r .
105(I)
H id a y e t  
1 .  E n  b ü y ü k  h id a y e t ,  h ic a b ın  k a l d ır ıl m a s ıy l a  h a k k ı h a k ,  b â t ıl ı b â t ıl  g ö s t e r m e k t ir .  
2 .  H id a y e t  b u r a k t ır ,  İ m a n  is e  b in e n d i r .  H id a y e t  g ü n e ş in  o d a n a  v u r m a s ı,  İ m a n  is e  p e r d e y i  
a ç m a n d ır .  H id a y e t  A l l a h  c a n ib in d e k i t e v e c c ü h - ü  il a h id ir .  İ m a n  is e  o n a  m u k a b e l e  e t m e k t ir ,  
o n u  o n a y l a m a k t ır .  B ir i a k r e b iy e t e ,  d iğ e r i k u r b iy e t e  b a k a r .
M e s e l a  g ü n e ş e  h a ş a  A l l a h  d e s e k ,  o r a d a n  g e l e n  f o t o n a ,  z iy a y a  h id a y e t ,  c a m ı a ç t ın  iç e r iy e  g ir d i,  
ç iç e k  b ü y ü d ü ,  o d a  ıs ın d ı,  a y d ın l a n d ın  y a n i h id a y e t i o n a y l a d ın  is e ,  o n u n  a d ı im a n d ır .  O  g e l e n  
ış ık ,  z iy a   h id a y e t t ir .  P e r d e y i a ç m a k  c ü z - i ih t iy a r d ır .  H id a y e t  A l l a h  c a n ib id ir ,  A l l a h  
c a n ib in d e n  k u l a  k a r ş ı d u r u m u d u r .  O  h id a y e t i o n a y l a y a n  k u l d a  o r t a y a  ç ık a n  im a n d ır ,  a d e t a  
m ü k a f a t ı o l u y o r  v e  A l l a h ’ ın  a k r e b iy e t id ir .  
1-İşarat-ül İ'caz:22, 2-(I)
H ik m e t
1 .  M a k in a - i â l e m in  n iz a m ın a  d e n ir .  
2 .  H ik m e t - H a k îm  is m i A r ş - ı A z a m d a n  it ib a r e n  m ü t e c e l l id ir .  D im a ğ ın  y e d i m e r t e b e s in in  
ü r e t t iğ i il im l e r ,  h ik m e t  d e p o s u n d a  d e p o l a n ıy o r l a r .  H ik m e t  d e p o s u n d a n  f e h im  d e n il e n  s ü z g e ç  
s ü z ü y o r .  K iş in in  m iz a c ı,  iş i,  k e n d is in e  h a s  ö z e l l ik l e r i o  k iş in in  f e h m in i ( s ü z g e c in i)  
o l u ş t u r u y o r .  F e h im d e n  s ü z ü l ü p  k ış r ın ı b ır a k a r a k  o r t a y a  ç ık a n a  M a n a  d e n iy o r .  H ik m e t  n e  
d e m e k t ir ?  B u  h â l e t l e r i e v v e l l e m e k ,  y a n i s a h ib iy l e  a n l a m l a n d ır m a k .  B u  h ik m e t  o l u y o r .  B u  
v ü c u d  g ö m l e ğ i o l a n  g ö z ,  k u l a k ,  a k ıl ,  k a l b in  ü z e r in d e  b ir  s ü r ü  e s m a n ın  n a k ış l a r ı g ö z ü k ü y o r ;  
h â l e t l e r .  D u y g u s a l l ık ,  h â l e t ,  p s ik o l o j ik  v s .  E ğ e r  b iz  b u  h â l e t l e r i b ü t ü n s e l e  g e t ir ip  d e  s a h ib iy l e  
a n l a m l a n d ır a b il ir s e k  b u n u n  a d ı h ik m e t t ir .  B u  y ö n t e m in  a d ı d a  t e f e k k ü r d ü r .  O l a y ın  
a r k a s ın d a k il e r i g ö r m e ,  g ö r ü p  d e  a l d ık l a r ın  v a r  o n u n  a d ı h ik m e t t ir .  Z a h ir in  a r k a s ın ı s a n a  
g ö s t e r iy o r .  T e f e k k ü r ;  y ö n t e m d ir .  Y o l ;  f ik ir d ir .  V e r il e n  c e v a p ;  h ik m e t t ir .  E n f ü s î t e f e k k ü r  
e d e b il e n d e  h ik m e t  o r t a y a  ç ık a r .
1-Divan-ı Harbi Örfi:50, 2-(I)
H ik m e t - i T a m m e
İ n a y e t - i İ l a h iy e n in  t im s a l i. . .
İşarat-ül İcaz:53
H il a f e t - i Küb r a
B ü t ü n  ş e c e r e - i h il k a t ı b ir  n o k t a d a  g ö r m ü ş .  B ir  n o k t a d a  g ö r m e s i;  H il a f e t - i k ü b r a . .  İ n s a n ,  e z e l  
v e  e b e d i  A l l a h ’ ı t a ş ıy o r ,  b u  c ih e t l e  h il a f e t - i k ü b r a d ır .  H a k im iy e t ;  B ü t ü n  k a in a t ı b ir  ç e k ir d e ğ e  
k o y m a s ı.  H il a f e t  is e  b u n u  ( h a k im iy e t i)  g ö s t e r e n  in s a n ın  h a l if e  o l m a s ı.  S a l t a n a t ;  b u n u  d a  if a d e  
e d e n  k a in a t  s is t e m i,  a ğ a c ın  k e n d is i.  S a l t a n a t ;  E s m a l a r ın  b il f iil  t e z a h ü r ü .  İ n s a n ;  o n u n  b il -
k u v v e s i.  B u n u  y a p a n  z a t ;  h a k im iy e t .  D i ğ e r  ik is i ( h il a f e t  v e  s a l t a n a t )  A l l a h ’ ın  z a t ın a  b a k m ıy o r .  
106(I)
H il k a t
1 .  H il k a t ;  r u h  c e v h e r i.  B ir  m a n a s ıy l a  a h l a k  d a  d e n il ir  a m a  a h l a k  d e ğ il d ir .  A h l a k ;  h u l u k l a r ,  
h u y l a r ın  c e m ’ id ir .  A h l a k ;  k a b il iy e t l e r in  if a d e s id ir .  F ıt r a t  is e ;  is t id a d l a r ın  if a d e s id ir .  İ s t id a d l a  
k a b il iy e t  f a r k l ıd ır .  İ s t id a d  s ıf a t a  b a k a r ,  k a b il iy e t  e s m a y a  b a k a r .  H e r k e s  p il o t  o l a b il e c e k  
is t id a d d a d ır  a m a  h e r k e s  p il o t l u k  y a p a b il e c e k  k a b il iy e t t e  d e ğ il d ir .  İ s t id a d  f ıt r a t a  b a k a r ,  
k a b il iy e t  a h l a k a  b a k a r .  F ıt r a t - ı s e l im e ;  i l k  y a r a t ıl ış .  F ıt r a t - ı s e n iy y e ;  ik in c i y a r a t ıl ış ,  y a n i ik in c i  
f ıt r a t .  Y a n i o  il k  y a r a t ıl ış  o l a n  f ıt r a t - ı s e l im e ,  A l l a h ’ ın  s e n i il k  y a r a t t ığ ı o r ij in a l .  B u n a  f ıt r a t  
d e n il ir .  S o n r a  b u  in k iş a f  e d ip  s e n d e k i k a r ş ıl ık l a r ı,  s a n a  k a z a n ım l a r ın a  d a ;  h u y ,  h u l u k l a r ,  
f ıt r a t - ı s e n iy y e  v e y a  a h l a k  d e n il ir .  B u  s e n d e  s o n r a d a n  o r t a y a  ç ık a n d ır .  
A l l a h - İ n s a n - Ş e c e r e - i h il k a t .  T e f e k k ü r  e t m e k  iç in  A l l a h  il e  ş e c e r e - i h il k a t  o r t a s ın a  in s a n ı k o y .  
Ş im d i b u  in s a n a  b ir  A l l a h  c a n ib in d e n  b a k ıy o r u z ,  b ir  d e  ş e c e r e - i h il k a t  c a n ib in d e n  b a k ıy o r u z .  
A l l a h  c a n ib in d e n  b a k ın c a  f ıt r a t ,  ş e c e r e - i h il k a t  c a n ib in d e n  b a k ın c a  h il k a t .  Y a n i ş im d i  
ö n ü m ü z e  b ü t ü n  k a in a t ı k o y d u k ,  b u r a d a y ız .  Y u k a r ıy a  d o ğ r u  ç ık ıy o r u z :  d ü n y a ,  a l e m - i m a n a ,  
a l e m - i m is a l ,  d a ir e - i h a y a t ,  d a ir e - i il im ,  c e n n e t ,  A r ş ,  L e v h - i m a h f u z ,  A r ş - ı a z a m ,  K a b - ı  
k a v s e y n ,  N u r - u  M u h a m m e d î,  b it t i.  N iy e  b u n l a r  v a r ?  B u n l a r ın  iş l e v i n e ?  B u n l a r  n e  y a p ıy o r ,  
n e r e y e  h iz m e t  e d iy o r ?  N e y in  z e m in i,  n e y in  m a l z e m e s i?  N e  y a p ıy o r  b u n l a r ,  n e  y a p a c a k  
b u n l a r ?  C e v a b ı in s a n . . .  Ş e c e r e - i h il k a t  c a n ib in d e n  b a k ın c a  “ b u  h il k a t in  ( ş e c e r e - i h il k a t in )  e n  
y ü k s e k  ( ü s t ü n d e  o l a n  in s a n )  g a y e s i”  d e n il iy o r .  A l l a h  c a n ib in d e n  b a k ın c a  d a  “ f ıt r a t ın  e n  y ü c e  
n e t ic e s i”  d e n il iy o r .  Y a n i b u  y a r a d ıl ış ın  ö z ü .  A z  ö n c e  b a ş ıy d ı?  A ğ a c ın  ç e k ir d e ğ i il e  m e y v e n in  
iç in d e k i ç e k ir d e k  n e  a y n ıd ır ,  n e  d e  g a y r ıd ır .  F ıt r a t ın  e n  y ü c e  n e t ic e s i im a n - ı b il l a h t ır ,  A l l a h ’ a  
im a n d ır .  
A l l a h  v a r  ik e n  h iç b i r  ş e y  y o k t u .  Y a r a t t ı ğ ı m e v c u d a t a ,  ş e c e r e - i h il k a t e  b il f iil  d e n il ir  b u  h il k a t .  
O n u  in s a n a  k o d l a d ı,  b il - k u v v e ;  b u  f ıt r a t .
H il k a t ;  Ş e r ia t - ı f ıt r i y e  ( A l l a h ’ a  c c  b a k a n  y ö n ü ) ,  K a n u n . .  F ıt r a t ;  M a h l u k a  b a k a n  y ö n ü ,  N a m u s . .  
“ H il k a t ”  d e n il in c e ,  b iz im l e  a l a k a s ı y o k t u r ,  Ş e r ia t - ı f ıt r iy e d ir .  S e n  b u n u  k u l l a n a c a k s ın .  S e n d e n  
b e k l e n e n  is e  “ f ıt r a t ” .  H il k a t  g e l iş  y ö n ü ,  F ıt r a t  g id iş  y ö n ü  ( k a z a n ım l a r ım ız ) .  Y a r a d ıl ış ım ız l a  
h a r e k e t  e d e r s e k ,  b u  d a  f ıt r a t  o l u y o r .  Y a n i h il k a t ,  f ıt r a t a  d ö n ü ş ü y o r . . .
2 . “ H il k a t ın  e n  y ü k s e k  g a y e s i,  f ıt r a t ın  e n  y ü c e  n e t ic e s i im a n - ı b il l a h t ır ”  d iy o r .  Y a n i A l l a h  n e  
h a l k e t t iy s e ,  iç in e  n e  k o y d u y s a ;  b u  f ıt r a t .  B u n d a n  g a y e ;  A l l a h ’ a  im a n .  Y a r a t ıl ış  h il k a t ,  iç in e  
k o n u l a n  f ıt r a t .  M e s e l a  t a v u k  h il k a t ,  y u m u r t a  f ıt r a t .  A r ı h il k a t ,  b a l  f ıt r a t .  B e n im  f ıt r a t ım d a  b a l  
y a p m a k  y o k ,  y u m u r t a  y a p m a k  y o k .  F ıt r a t ;  h il k a t e  k o n u l a n  ö z e l l ik .  Y u m u r t a y ı t a v u k s u z  
d ü ş ü n e m e y iz ,  b a l ı a r ıs ız  d ü ş ü n e m e y iz .  A r ı b a l  il e ,  b a l  a r ı il e  b e r a b e r  f ıt r a t .  M e y v e l e r in  iç in i  
k a b u k s u z  d ü ş ü n e m e z s in .  K a v u n  d e d iğ im iz  z a m a n  b ü t ü n ü  n a z a r a  v e r il m iş ,  f ıt r a t  y a n i.  
K a b u k l a r ın ı ç ık a r t ır s a n  o  k a r p u z ,  k a v u n  v s  o l m a z  a r t ık .  F ıt r a t  b e r a b e r  y a n i.  
1-(I), 2-(II)
H is
B il - f iil  il e  b il - k u v v e  a r a s ı b a ğ d ır .  S e n i l a t if e y e  t a ş ır .  İ n s a n ı p a r a y a ,  k a d ın a ,  e r k e ğ e ,  ç iç e ğ e ,  b e n i  
o n a  b a ğ l a y a n  b a ğ ın  a d ı h a l e t in  a d ı h i s t ir . . . N e f is  c e s e d  o l a r a k  g ö z ü k ü y o r ,  c e s e d in  d o n m u ş  
y ö n ü n e  h i s ,  C e s e d i d o n m u ş  a m a  o n a  h ü k m e d e n  h is l e r e  h ü k m e d e n  h e v e s i v a r . .  D im a ğ d a k i h is  
il e  v i c d a n d a k i h is  f a r k l ı ş e y l e r d ir . .  D im a ğ d a  d a  y a p ı v a r  " T a h a y y ü l ,  T a s a v v u r ,  T a a k k u l ,  
T a s d ik ,  İ z a n ,  İ l t iz a m ,  İ t ik a t "  B u n l a r ın  h e p s in in  b a ğ ı v a r . . . O  b a ğ ı b a ğ l a r k e n  k u l l a n d ık l a r ı  
m a l z e m e  e n e r j i h is t ir . .  A k ıl  b ir  a l e t t ir ,  j e n e r a t ö r d ü r  g e l e n i h e p  e n e r j iy e  d ö n ü ş t ü r ü r  g ö z d e n ,  
k u l a k t a n ,  b u r u n d a n ,  d il d e n ,  d o k u n d u ğ u n  ş e y l e r i e n e r j iy e  d ö n ü ş t ü r ü r .  D ö n ü ş e n  e n e r j in in  a d ı  
107d a  h is t ir .  A k ıl  h is l e r i ü r e t ir .  H is l e r  d u y g u l a r ı a k t if  e d e r .  D u y g u l a r  s in ir l e r i,  k a s l a r  l if l e r i v e  
e y l e m d e  g ö z ü k ü r . . .  b e d e n  v e  d u y g u l a r  il e  r u h  a r a s ın d a k i b a ğ ın  a d ı h is t ir .  H is l e r  d u y g u l a r l a  
r u h  a r a s ın d a  p o s t a c ıl ık  y a p a r  v e  o  m ü n a s e b e t in  if a d e s id ir . . .  F ik r e t m e k  d im a ğ d a d ır ,  İ m a n - ı  
b il l a h a  b a k a r .  H is s e t m e k  v ic d a n d a d ır ,  m a r if e t u l l a h a  b a k a r .  M a s s e t m e k  k a l b d e d ir ,  
m u h a b b e t u l l a h a  b a k a r .  Z e v k e t m e k  r u h  s e v iy e s in d e d ir ,  L e z z e t - i r u h a n iy e y e  b a k a r .  D u y g u ,  
b a r a j ,  h is  is e  b a r a j d a n  e l d e  e d il e n  e l e k t r ik ,  m il y a r l a r c a  c ih a z  ç a l ış t ır ır .  K u v a  - - >  H is  - - >  
D u y g u  - - >  F iil .  H is  v ü c u d - u  il m îd ir ,  d e p o d u r .  H is  a k t if  o l u n c a  v ü c u d - u  h a r ic îs i o l a n  
K u v a = E n e r j i ç ık ıy o r .  K iş iy i e y l e m e  d ö n ü ş t ü r e n  h is t ir ,  b il g i d e ğ il .
H e r  s is t e m in  h is s i v a r .  D im a ğ d a  t a h a y y ü l ü n  h is s i v a r .  Y a n i h is  iş l e t im  s is t e m i.  V ic d a n ı n e  
k a d a r  u y a n ır s a  o  k a d a r  v ic d a n î h is s i v a r .  N e f s - i h is  d e  v a r .  L a t if e - i in s a n iy e  d a h a  a r k a d a .  
İ n s a n l a r ın  e n  b ü y ü k  v a z if e s i in s a n  o l m a k t ır .  P e y g a m b e r in  v a z if e s i in s a n l a r ı in s a n l ık  
v a z if e s in e  ç ık a r t m a k t ır .  H is  b ir  s is t e m .  E n e r j i p a k e t i,  h e d e f e  g ö t ü r e n  ip t ir ,  h i s .  H e r k e s t e  v a r  
a m a  l a t if e - i in s a n iy e  h e r k e s t e  y o k t u r .  L a t if e - i İ n s a n iy e d e k i is e  H is s - i İ n s a n iy e d ir …  H is s iy a t  
t e k  ş e y  d e ğ il .  D im a ğ ın ,  d u y g u l a r ın . . . v s  h e r  b ir  b ir im in  h is s iy a t ı v a r .  Ş e h v e t ,  g a d a b  v s .  b ir  
h is t ir .  V ic d a n î h is ,  d im a ğ a  a it  h is ,  n e f s e  a it  h is l e r  v a r .  Y a n i h e r k e s t e  h is  v a r  a m a  L a t if e - i  
in s a n iy e  v e  iç in d e k i H is s iy a t - ı İ n s a n iy e  h e r k e s t e  a k t if  d e ğ il .  
L a t if e  e n  m e r k e z d ir .  O r a d a n  ç ık  y u k a r ıy a  K u v a .  Ç ık  y u k a r ıy a  H a s s e .  Ç ık  y u k a r ıy a  D u y g u .  G ö z ,  
k u l a k ,  b u r u n  v s  z a h ir  d u y g u l a r ım ız d ır  ( b u n l a r ı s ıf a t  o l a r a k  d ü ş ü n m e y in ,  ş a h i t  o l d u k l a r ım ız ) .  
B u n l a r ın  b ir b ir in d e n  ç ık m a s ı is e  ş ö y l e :  Ş a h it  o l d u ğ u m u z  d u y g u l a r d a n  ( g ö z ,  k u l a k  v s . )  m e s e l a  
b u  g ö z  b a k t ığ ı z a m a n  e t k il e n e n  d u y g u d a n  m e y d a n a  g e l e n  h is l e r  v a r .  K u l a k  d u y a r  b ir  d e  
k u l a k l a  b a ğ l ı h is l e r  v a r .  H is  k u l a k t a n  d a h a  a r k a d a ,  h a s s e  b u .  Y a n i d u y g u l a r  ç e k e r ,  h is  d e  
e t k il e n ir ,  k u v a y a  g ü c e  d ö n ü ş ü r .  R u h t a  l a t if e  o l u r .  D u y g u l a r l a  a l ır ız ,  h is l e r l e  in s a n  a k t if  o l u r .  
K u v a y l a  g ü ç  o l u r ,  l a t if e  il e  k a z a n ıl m ış  a h l a k  o l u r - z a n l a r  o l u r .  Y a n i;  D u y g u l a r l a  a l ır ız .  H is l e r l e  
a k t if  o l u r u z .  K u v v e  il e  g ü ç  o l u r u z .  L a t if e  il e  “ n iy e t - n a z a r - a h l a k  v e  z a n l a r ”  o l u ş u r .
D im a ğ d a  d a  h is  v a rd ır ,  k a l b d e  d e  v a r d ır .  H is  d e r k e n  A l l a h  ( C . C . ) ’ a  g a y b a  b a k a n  c ih e t in i k a s t  
e d iy o r s a m  b u  v ic d a n î h is ’ t ir .  E ğ e r  A y a t - ı t e k v in iy e y e  d ış a r ı d o ğ r u  b a k a n  c ih e t in i  
k a s t e d iy o r s a m  d im a ğ d a k i h is ’ t ir .  V a h y e  b a k a n  d im a ğ d a k i h is ’ t ir .  H is  s e n d e  u y a n a n ,  ş u u r  s e n i  
u y a n d ır a n d ır .
(I)
H ü c c e t
1 .  T e l a k k iy a t - ı â m m e  v e  k a b u l - ü  ü m m e t ,  b ir  n e v i'  h ü c c e t  h ü k m ü n e  g e ç e r .  
2 .  T e l e k k iy a t - ı ü m m e t  v e  k a b u l - ü  ü m m e t  o l m u ş  m e s e l e y e  d e n ir .  B ir  k o n u d a  h e r k e s in  it t if a k ı  
v a r s a  h ü c c e t  o l u r .
3 .  H ü c c e t ;  K a in a t t a k i il iş k il e r  s il s il e s in in  m e r k e z id ir .  O l a y l a r ın  z a r u r iy a t ın ı b il m e k  v e  
il iş k il e r in i o r t a y a  ç ık a r m a k t ır .  H ü c c e t ,  b ü r h a n d a n  d a h a  u m u m î v e  y ü k s e k t ir .  T e l a k k iy a t - ı  
ü m m e t  v e  k a b u l - ü  ü m m e t  o l m u ş  m e s e l e y e  d e n ir .  H e r k e s in  it t if a k ı o l m u ş .  M is a l :  a t e ş  y a k a r ,  
b u  d e l il d ir .  E l in i s o k s a n ,  b ü r h a n  o l u r .  H e r k e s ç e  d e  b ö y l e  is e ,  h ü c c e t  o l u r .  M e s e l a  
P e y g a m b e r im iz e  p e y g a m b e r l iğ in d e n  ö n c e  M u h a m m e d - ü l  E m in  d e n il iy o r d u .  O n u n  
d o ğ r u l u ğ u n a  b u  d e l il d ir .  M u c iz e  g ö s t e r m e s i b ü r h a n d ır .  İ k is in i c e m ’ e d in c e  ü m m e t in  b u n u  
k a b u l  e t m e s i h ü c c e t  o l u r .  
T a s a v v u r d a  d e l il l e r  v a r ,  ç ü n k ü  d ü ş ü n c e l e r ,  b il g il e r ,  m a l u m a t l a r  v a r .  B ü r h a n  t a a k k u l d e d ir .  
H ü c c e t  d e  t a s d ik t e d ir .  H ü c c e t ;  d e l il  v e  b ü r h a n ın  k â ğ ıd a ,  b e l g e y e  d ö n ü ş m ü ş  h a l id ir .  K a b u l - ü  
ü m m e t e  h ü c c e t  d e n il ir .  H e r  d e l il ,  h e r  b ü r h a n ,  k a b u l - ü  ü m m e t  d e ğ il d ir .  A m a  k a b u l - ü  ü m m e t  
o l m u ş a  h ü c c e t  d e n il ir .  k ü l l iy a t t a  d e l il  o k u y u n c a ,  t a s a v v u r  g e l e c e k  a k l ın a .  B ü r h a n  o k u y u n c a ,  
t a a k k u l .  H ü c c e t  o k u y u n c a ,  t a s d ik  g e l e c e k  a k l ın a .  H ü c c e t ;  d iğ e r  ik is in i c e m ’ e t m iş ,  ü n iv e r s it e  
108d ip l o m a s ı g ib i.  K a b u l - ü  ü m m e t  o l m u ş .  B u n u n  z ıd d ı o l a m a z  d iy e c e k s in .  H ü c c e t  ü n iv e r s it e  
d ip l o m a s ı g ib i,  h ü c c e t  t a s d ik t e  d iy o r u z  a m a  t a s d ik  t a a k k u l d e k i b ü r h a n ı d a  k u l l a n ıy o r ,  
t a s a v v u r d a k i d e l il i d e  k u l l a n ıy o r .
H ü c c e t ;  b ir  id d ia n ın  d o ğ r u l u ğ u n u  is p a t  iç in  g ö s t e r il e n  r e s m î v e s ik a  v e  s e n e t t ir .  M e s e l a  s e n in  
s u  s a y a c ın d a  ş u  k a d a r  s u  k u l l a n d ın  d i y e  f a t u r a  ç ık a r ıy o r l a r .  N e r d e  k u l l a n d ım  y a ?  G e l  b a k ,  
ö y l e  b ir  ş e y  y o k .  E v d e  s u  d e p o s u  y o k .  O n  t o n  k u l l a n d ın  d iy o r .  H a n i n e r d e ?  S a y a ç t a n  ç ık a n  
k â ğ ıt .  K im s e  s a y a c a  it ir a z  e d e m e z .  B u  k a b u l - ü  ü m m e t  o l m u ş .  O r t a d a  b ir  ş e y  y o k  a m a  f iş  
ç ık ın c a ,  k a b u l - ü  ü m m e t  o l m u ş .  B u  f iş ,  s u y u  k u l l a n d ığ ın ı g ö s t e r iy o r .  O n  t o n  s u y u  
g ö s t e r e m e z s in .  A l a m e t i n e d ir ?  N e r d e n  b il e c e ğ iz  k i s u y u  k u l l a n m ış s ın ?  S u  s a y a c ın d a k i k â ğ ıt  
k a b u l - ü  ü m m e t t ir ,  ç ık t ığ ın ı g ö s t e r iy o r .  H a k ik a t e n  b e n d e n  a k m ış  m ı?  M u s l u ğ u  a ç ,  b a k ,  a k ıy o r .  
O  k a d a r  k u l l a n d ığ ın ı h ü c c e t  k â ğ ıt t ır .  S u y u n  g e l d iğ in e  d e  d e l il   m u s l u ğ u n  a k m a s ıd ır .  K a b u l  
e t m e n  b ü r h a n d ır .  H ü c c e t :  N e s n e  v e  v a s ıt a  m a k a m ın d a d ır .  D e l il  is e ;  n e s n e  il e  y a n i h ü c c e t  il e  
e l d e  e d il e n  a k l î ç ık a r ım l a r .  Y a n i:  H ü c c e t  e l  il e  t u t u l u r ,  g ö z l e  g ö r ü l ü r  b ir  v e s ik a  ik e n ,  d e l il  d a h a  
z iy a d e  z ih in d e k i v e  a k ıl d a k i ö n e r m e l e r d ir ,  h ü k ü m l e r d ir .
1-Lemalar:106, 2-(III), 3-(I)
H ü r r iy e t
1 .  H ü r r iy e t in  ş e ' n i o d u r  k i:  N e  n e f s in e ,  n e  g a y r iy e  z a r a r ı d o k u n m a s ın .
2 .  K e y f îl iğe  c a h il l e r ö z g ü r l ü k  d e m iş .  H e r  is t e d iğ in i y a p a b il m e k ,  h e r  is t e d iğ in i y a p m a k  b u n a  
h ü r r iy e t  d e n il m iş .  O y s a  h ü r r iy e t - i h a y v a n î,  e s a r e t - i n e f s a n î b u n a  h ü r r iy e t  d e n il m iş .  Y a n i  
h a y v a n î v e  n e f s a n î k ö l e l iğ e  h ü r r iy e t  d e n il m iş .  Ç o k  t u h a f .  K e y f îl ik t e  ö z g ü r l ü k  a s l a  y o k t u r .  
K e y f îl ik t e ;  s ın ır l a m a ,  ö l ç ü ,  y a s a ,  s o r u m l u l u k  y o k t u r .  O y s a  ö z g ü r l ü k  b ir  y ö n t e m l e ,  s is t e m l e ,  
k u r a l l a  k e n d i k e n d in i s ın ır l a y a b il e n d i r .  Ö z g ü r l ü k ;  ih t iy a r iy l e  d ış  d ü n y a y ı ( y a n i h a r ic im iz i,  
e y l e m im iz i y a n i e v i,  a p a r t m a n ı,  t e r c ih l e r im iz i) ,  ir a d e m iz l e  iç  a l e m im iz i ( iç s e l  h is s iy a t ım ız ı,  
d u y g u l a r ım ız ı,  f ik r iy a t ım ız ı)  t a n z im  e d ip ,  h a d d in i b e l ir l e y ip  h u d u d u n d a  k a l a b il e n  v e  
k e n d is in i k e n d is iy l e  k a y ıt l a y a n  in s a n  “ H ü r  in s a n ” d ır .  K e y f e m a y e ş a l ık ,  k e y f îl i k  z a n n e d iy o r  k i  
k e y f îl ik t ir .  O y s a  is t ib d a d - ı ş e y t a n î,  e s a r e t - i h a y v a n îd ir  ( h a y v a n î h is l e r ) .  O  h e r  y a p m a k  is t e d iğ i  
ş e y i y a p m a k ,  n e f s in  is t e d iğ in i y a p m a k t ır .  H a y v a n î h â l e t l e r in  t e z a h ü r ü d ü r .  B u  n o k t a d a n  
k e y f îl ik ,  ö z g ü r l ü ğ ü n  b a ş  d ü ş m a n ıd ır .  Ö z g ü r  in s a n ;  y a s a l a r l a ,  k u r a l l a r l a ,  k e n d i k e n d in i  
s ın ır l a y a r a k ,  y a s a ,  k u r a l  v e  s is t e m  ü r e t e b il m e  d u r u m u n a  u l a ş ır .
Ö z g ü r  in s a n ;  y a s a l a r l a ,  k u r a l l a r l a ,  k e n d i k e n d in i s ın ır l a y a r a k  s is t e m  iç e r is in d e  ü r e t k e n  
d u r u m a  g e l m iş t ir .  F ik ir  ü r e t ir ,  h is  ü r e t ir ,  d u y g u  ü r e t ir .  S is t e m  iç in e  g ir m iş t ir ,  d ış a r ıd a  
d e ğ il d ir .  K u r a l l a r l a ,  y a s a l a r l a  k e n d in i s ın ır l ıy o r ,  t a  k i y e n id e n  f a r k l ı v e  e v r e n s e l  k u r a l l a r ı v e  
y a s a l a r ı ü r e t s in .  E v r e n s e l  b ir  ş e y i ü r e t e b il m e s i iç in ,  k e n d is i h u s u s î d ü n y a s ın d a n  ç ık m a s ı  
g e r e k iy o r .  E v r e n s e l ,  b ü t ü n s e l  o l a b il m e s i iç in ,  h a s  o l m a m a s ı l a z ım .  B ö y l e l ik l e  ü r e t k e n  
d u r u m u n a  u l a ş ır ;  ö z g ü r  in s a n .  “ N iy e  k e n d in i k e n d in l e  s ın ır l ıy o r s u n ? ”  d e n il ir s e ,  E l c e v a b :  t a  k i  
ü r e t k e n ,  ü r e t e n  y a n i ö t e l e r i b u r a y a  t a ş ı y a y ım  d iy e .  İ n s a n  o  k a d a r  ö z g ü r  k i,  k e n d in i h e m  in k a r ,  
h e m  d e  k e n d in i k e n d is iy l e  o r t a d a n  k a l d ır a b il e c e k  k a d a r  ö z g ü r d ü r .  Ö z g ü r  in s a n ;  b il in ç s iz  
( y a n i ş u u r s u z )  t e s a d ü f î g ö r ü n e n  v a r l ığ ın  a r k a s ın a  g e ç e r e k  b il in ç l i v e  ş u u r l u  z a h ir d e  v a r l ığ ın  
p a r ç a  p a r ç a  h a k ik a t ın a  g e ç ip  b u  p a r ç a  p a r ç a l a r ın  a s l ın d a  b ü t ü n s e l  o l d u ğ u n u ,  f a n il iğ in  
a ş ıl m a s ıy l a  s ü r e k l i z o r u n l u  ş u u r u n a  e r d iğ in d e  ö z g ü r d ü r  in s a n d ır .
Z a h ir e  b a k t ığ ın  z a m a n  k a in a t  t e s a d ü f î .  O n u n  a l a m e t i:  t e k  t e k t ir  h e p s i.  İ ş t e  ö z g ü r  d ü ş ü n e n  
in s a n  p a r ç a  p a r ç a  g ö z ü k ü r k e n ,  a s l ın d a  b ü t ü n s e l  o l d u ğ u n u ,  f a n il iğ in  p e r d e s in i a ş a r a k  s ü r e k l i  
z o r u n l u  b e k a y a  m a z h a r iy e t i d o l d u r a r a k ,  b u  h â l e t in  a d ıy l a  y a ş a y a n  in s a n ;  ö z g ü r d ü r .  Y a n i:  
F a n il iğ in  a r k a s ın d a k i b a k il iğ i,  z a h ir i n  a r k a s ın d a k i b a t ın l ığ ı,  ş u u r s u z  k a r m a k a r ış ık  g ib i  
g ö r ü n e n  a r k a s ın d a k i ş u u r u n  v e  t e s a n ü d ü n ,  p a r ç a  p a r ç a l a r ın  a r k a s ın d a k i b ü t ü n l ü ğ ü ,  
f a r k l ıl ık l a r  a r k a s ın d a  b ü t ü n l ü ğ ü ,  c is m a n iy e t in  a r k a s ın d a k i h a k ik a t ı,  b e d e n in  a r k a s ın d a k i  
109r u h u ,  ö l ü m ü n  a r k a s ın d a k i t e r h is l iğ i,  k e s r e t i b ır a k ıp  B ir ’ i is t e d iğ in d e ,  m e v c u d u n  a r k a s ın d a k i  
v ü c u d u  g ö r d ü ğ ü n  n is b e t l e ;  ö z g ü r  in s a n s ın !
Ü s t a d  h ü r r iy e t i e y l e m d e  g ö s t e r iy o r ,  y a n i e y l e m d e k i h a l i h ü r r iy e t t ir .  M ü n a z a r a t ’ t a  v s  h e p  h ü r  
k e l im e s in i v u r g u l a r,  e y l e m s e l in  k a y ıt l ıc ıl ığ ı.  M e s e l a  k u r a l c ı a d a m  h ü r  a d a m d ır .  D ış  d ü n y a d a  
b e r a b e r  y a ş ıy o r u z .  H ü r  o l a b il m e k  i ç in  k e n d is in i v e  b a ş k a s ın ı o r t a d a n  k a l d ır m a m a s ı  
g e r e k iy o r .  K e n d in i v e  b a ş k a s ın ı o r t a d a n  k a l d ır a n  b ir  ş e y ,  h ü r r iy e t  d e ğ il ,  k ö l e l ik t ir .  Ö z g ü r  is e ;  
iç s e l  a l e m d ir .  A n l a y ış  y a p ıs ın ı y a p ıl a n d ır m a k .  H ü r  d e n il in c e  h e m e n  a k l a  d ış  d ü n y a  g e l iy o r ,  
R is a l e d e  d e .  K u r a l  v e  s is t e m  h a t ır ın a  g e l iy o r .  D ış  d ü n y a y ı ih t iy a r iy l e  t a n ım l a y a r a k  iç e  t a ş ın d ı.  
D ış  d ü n y a  h ü r r iy e t .  İ ç  d ü n y a  ö z g ü r l ü k .
H ü r r iy e t in  s u r e t i;  E y l e m d e .  B a ş k a l a r ı n ın  h ü r r iy e t l e r iy l e  k a y ıt l ıd ır .  B e n  h ü r ü m  d iy e  s e n in  
a r a b a n ı k ır a m a m ,  e v in e  g ir e m e m ,  k ır ıp  d ö k e m e m .  H ü r r iy e t in  k a n u n iy e t i;  İ n s a n ın  iç s e l  
b ü t ü n l ü ğ ü n ü  k a z a n m a s ıd ır .  A l l a h ’ ın  d e d iğ i b ir  ş e y i y a p ın c a ,  s a n a  iç s e l  b ü t ü n l ü ğ ü n ü  
k a z a n d ır ıy o r  m u  y o k s a  b o z u y o r  m u ?  A l l a h ’ ın  d e d iğ i b e n i k a y ıt l a n d ır ıy o r  d iy e  t e r s in i y a p a r s a n  
( iç k i,  z in a )  iç s e l  b ü t ü n l ü ğ ü n ü  k a z a n d ır ıy o r  m u  y o k s a  b o z u y o r  m u ?  H ü r r iy e t in  h a k ik a t ı;  İ ç s e l  
b ü t ü n l ü ğ ü n ü  f iil d e  t e z a h ü r  e t t ir ip  h a k ik î k e m a l â t  o l a n  e s m a  m e r a t ib l e r in d e  k a l b in  v e  r u h u n  
d e r e c e - i h a y a t l a r ın a  g e ç m e k t ir .  Y a p r a k t a  e s m a n ın  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t ı g ö z ü k ü y o r .  
C e m il  is m in  m e s e l a  a r a s ın d a k i m e r a t ib l e r e  h a k ik a t  m e r a t ib l e r i d e n il ir .  B u  e s m a  b u  y a p r a ğ ın  
n e s id ir ?  B u  y a p r a ğ ın  h a k ik a t ıd ır .  H a k a ik - i e ş y a - i s a b it e t u n .  O  z a m a n  h ü r r iy e t in  h a k ik a t ı  
n e d ir ?  B e n im  s ö z l e r im i,  d a v r a n ış l a r ım ı e s m a y a  d a y a n d ır ıp  iç s e l  b ü t ü n l ü ğ ü  k a z a n ıp  d a ir e - i  
k a l b in ,  d a ir e - i r u h u n ,  d a ir e - i h a y a t ı n  iç in e  g ir m e k t ir .  Y a n i a r t ık  b u r a d a  ik e n  k a l b in i  
y a ş a m a k t ır .  H ü r r iy e t in  m a h iy e t i is e  F ıt r a t - ı a s l iy e n i y a ş a y ıp  C e n a b - ı H a k k ’ a  u b u d iy e t - i  
k ü l l iy e  il e  c a m i a y n a  o l m a k ,  m u h a t a b  o l m a k .  H e r  t ü r l ü  v a r l ık ,  m a h l u k  k a y ıt l a r ın d a n  
k u r t u l m a k t ır .  
1-Tarihçe-i Hayat:81, 2-(I)
H ü s ü n
H ü s ü n  s ir e t e ,  m e l e k u t a  b a k a r .  C e m a l  is e  s u r e t e ,  m ü l k e  b a k a r .  G ü l ü n  g ü z e l l iğ i c e m a l e ,  g ü l ü  
y a p a n ın  g ü z e l l iğ i is e  h ü s n e  b a k a r .
(II)
H ü v iy e t
B ir  ş e y i b a ş k a l a r ın d a n  f a r k l ı k ıl a n  s ıf a t  v e  ö z e l l ik l e r e  d e n ir .
(II)
110K I S I M  1 0
I-İ
Î c â z
V e c iz  o l a n ,  a z  l a f ız l a  ç o k  m a n a  if a d e  e d e n . . .
(II)
Î m a
1 .  E ğ e r  b ir  t e v a f u k  is e ,  d e l a l e t  d e n il m e z ;  f a k a t  h a f î b ir  îm a  o l u r .  
E ğ e r  ik i c ih e t  il e  a y n ı m e s ' e l e y e  t e v a f u k  g e l s e ,  îm a d a n  r e m iz  d e r e c e s in e  ç ık a r .  
E ğ e r  ik i- ü ç  c ih e t l e  a y n ı m e s ' e l e y e  g e l s e  iş a r e t  o l u r .  
2 .  E m a r e - Î m a - R e m iz - İ ş a r e t ,  D e l a l e t ,  S a r a h a t . . .  h a f if t e n  k u v v e t l iy e ,  g iz l id e n  a ç ığ a  d o ğ r u . . .
1-Sikke-i Tasdik-i Gaybi:159, 2-(III)
I t l a k
1 .  I t l a k ın  m a h iy e t i,  i ş t ir a k e  z ıd d ır .  Ç ü n k i ıt l a k ın  m a n a s ı,  h a t t â  m ü t e n a h î v e  m a d d î v e  m a h d u d  
b ir  ş e y d e  d a h i o l s a ,  y in e  is t il a k â r a n e  v e  is t ik l a l d a r a n e  e t r a f a ,  h e r  y e r e  y a y ıl ır ,  in t iş a r  e d e r .  
M e s e l â :  H a v a  v e  z iy a  v e  n u r  v e  h a r a r e t ,  h a t t â  s u ,  ıt l a k a  m a z h a r  o l s a l a r ,  h e r  t a r a f a  y a y ıl ır l a r .  
M a d e m  ıt l a k  c ih e t i,  c ü z ' îd e  d a h i o l s a ,  m a d d îl e r i m a h d u d l a r ı b ö y l e  m ü s t e v l i y a p ıy o r .  E l b e t t e  
k ü l l î b ir  ıt l a k - ı h a k ik î,  b ö y l e  h e m  n ih a y e t s iz ,  h e m  m a d d e d e n  m ü n e z z e h ,  h e m  h u d u d s u z ,  h e m  
k u s u r d a n  m ü b e r r a  o l a n  s ıf a t l a r a  ö y l e  b ir  is t il a  v e  ih a t a  v e r ir  k i,  ş ir k  v e  iş t ir a k in  h iç b ir  c ih e t - i  
im k â n ı v e  ih t im a l i o l a m a z .
2 .  M u t l a k  z ıd d ın ı b a r ın d ır ır ,  C e n a b - ı H a k ,  C e n a b - ı m u t l a k t ır .  A s l ’ ın d a  z ıd l a r ı iç in d e  
b a r ın d ır ıy o r ,  y a n i ç o k l u k l a r ın  ih a t a s ı.  Ç o k l u k l a r ın  ih a t a s ı o l d u ğ u n d a n  iç e r is in d e  z ıd l a r ı  
b a r ın d ır ır .
I t l a k  is e  z ıd d ın ı iç in d e  b a r ın d ır m a z .  M a h iy e t - i z a t iy e  ıt l a k t ır .  
E s m a - i H ü s n a  m u t l a k t ır .  E h a d ;  o n u n  iç in  ıt l a k t ır ,  m u t l a k  d e ğ il d ir .  U l u h iy e t  m u t l a k t ır ,  
z ıd l a r ın  c e m ’ id ir ,  z ıd l a r ın  b ir l iğ id ir .  M u t l a k t a  n is b e t  e t m e k  v a r ,  n is b î a l e m i v a r  m u t l a k ın  
iç in d e ,  z ıd l a r ı b a r ın d ır d ığ ı iç in .  Z ıd l a r  o l u n c a  n is b iy e  ç ık ıy o r .  O  z a m a n  O n u n  b ü t ü n l ü ğ ü  
m u t l a k t ır ,  iç e r is in d e  z ıd l a r  v a r .  N is b e t t e n  ç ık a r  m u t l a k  v e y a  m u t l a k  o l d u ğ u n u  a n l a m a n ın  
y o l u  v a r d ır .  
E h a d  ıt l a k  o l d u ğ u n d a n ,  y o l u  v e  n is b e t  e d il e c e k  y o l u  y o k t u r .  M u t l a k ın  iç in d e  z ıd l a r  o l d u ğ u  
iç in ,  o n u  if a d e  e t m e k ,  o r a y a  v a r m a k  iç in  y o l u  v e  y o r d a m ı v e  y ö n t e m i v a r d ır .  I t l a k ;  if a d e  
e d il e m e d iğ i iç in ,  iş a r e t  e d il d iğ in d e n  o r a y a  v a r m a k  iç in  n e  y o l u  v a r d ır  n e  y o r d a m ı v a r d ır .  
“ A n c a k  k e n d in i e n  iy i b il e n  y in e  S e n s in ”  h a k ik a t ı. . .
1111-Şualar:20, 2-(I)
İ ’ c a z
1 .  İ ' c a z ,  in c i g ib i in c e c ik  l e t a if - i b e l â g a t ın  p a r ıl t ıl a r ın ın  im t iz a c  v e  iç t im a ın d a n  t e c e l l i e d e n  b ir  
n u r d u r .
2 .  A c iz  b ır a k a n ,  t a k l it  e d il e m e y e n ,  m u c iz e  o l a n . . .
1-İşarat-ül İ'caz:31, 2-(II)
İ b a d e t
1 .  D e r g â h - ı İ l a h îd e  a b d ,  k e n d i k u s u r u n u  v e  a c z  v e  f a k r ın ı g ö r ü p  k e m a l - i r u b u b iy e t in  v e  
k u d r e t - i S a m e d a n iy e n in  v e  r a h m e t - i İ l a h iy e n in  ö n ü n d e  h a y r e t  v e  m u h a b b e t l e  s e c d e  e t m e k t ir .  
2 .  A l l a h ' ın  e m ir l e r in i y a p m a k t a n  v e  n e h iy l e r in d e n  s a k ın m a k t a n  ib a r e t t ir .  
3 .  Y a r a t ıl ış ın  ü c r e t i v e  n e t ic e s id ir . . .  
4 .  İ n s a n ın  o  y ü k s e k  r u h u n u  in b is a t  e t t ir e n ,  ib a d e t t ir ;  is t id a d l a r ın ı in k iş a f  e t t ir e n ,  ib a d e t t ir .  
5 .  İ b a d e t  ik i k ıs ım d ır :  B ir  k ıs m ı m ü s b e t ,  d iğ e r i m e n f î.  M ü s b e t  k ıs m ı m a l û m d u r .  M e n f î k ıs m ı  
is e ,  h a s t a l ık l a r  v e  m u s ib e t l e r l e  m u s ib e t z e d e  z a ' f ın ı v e  a c z in i h is s e d ip  R a b b - ı R a h îm in e  
il t ic a k â r a n e  t e v e c c ü h  e d ip ,  o n u  d ü ş ü n ü p ,  o n a  y a l v a r ıp  h â l is  b ir  u b u d iy e t  y a p a r .  B u  u b u d iy e t e  
r iy a  g ir e m e z ,  h â l is t ir .
6 .  İ b a d e t  h a r a m l a r  v e  h e l a l l e r d ir .  U b u d iy e t  is e  a c z ,  f a k r ,  n a k s ,  k u s u r u n u  d e r u h t e  e t m e k t ir . .  
U b u d iy e t  d a h a  ş u m u l l ü d ü r .  D ü n y a d a  y a ş a d ık ç a  ib a d e t  d e v a m  e d e r ,  v e f a t  e t t ik t e n  s o n r a  
ib a d e t  y o k t u r  a m a  u b u d iy e t  d e v a m  e d e r .  U b u d iy e t  k u l l u ğ u n  s ır r ıd ır .
İ b a d e t in  s u r e t i;  h e l a l  h a r a m  g ib i ş e y l e r d ir .  E y l e m d ir .  S e n d e  g ö r d ü k l e r im  ib a d e t in  s u r e t id ir .  
A m a  s e n  b u  ib a d e t i r iy a k a r l ık  v e y a  m ü n a f ık l ık  iç in  y a p ıy o r s u n  b u  h a k ik a t t ır .  A c z ,  f a k r ,  
n o k s a n ,  k u s u r u n u  d e r u h t e  e t m e k  iç s e l  y a p ıd ır  ib a d e t in  h a k ik a t ıd ır  b u ,  s u r e t i d e ğ il .  M a h iy e t i  
is e  b u  ik is in in  c e m i il e  s e n d e  is t id a t ın  k a b il iy e t  o l a r a k  d ö n ü ş m e s id ir .  D ü n y a d a y k e n  o l a n l a r  
b u n l a r . .  v e f a t  e t t ik t e n  s o n r a  b it iy o r .  İ b a d e t in  s u r e t i,  h a k ik a t ı v e f a t t a n  s o n r a  b it iy o r ,  s e n in  
c e b in e  k a l ıy o r  m a h iy e t i. .  is t id a t l a r ın  k a b il iy e t e  d ö n ü ş m e s i. .  U b u d iy e t  c a m i d ir ,  ib a d e t  g ib i  
d e ğ il .  M e s e l a  ü n iv e r s it e  d ip l o m a s ı g ib id ir  U b u d iy e t . .  İ b a d e t  is e  o r t a o k u l  d ip l o m a s ı g ib id ir .  
U b u d iy e t in  s u r e t i;  ib a d e t t ir .  İ b a d e t in  s u r e t ,  h a k ik a t ,  m a h iy e t in i t o p l a  h e p s i U b u d iy e t in  
s u r e t id ir .  İ b a d e t ,  k u r b iy e t e  v e s il e .  U b u d iy e t ,  a k r e b iy e t e  v e s il e d ir .
1-Sözler:41, 2-İşarat-ül İ'caz:83, 3-İşarat-ül İ'caz:98, 4-İşarat-ül İ'caz:85, 5-Lem'alar:10, 6-(I)
İ b l is
A z a z il  ş e y t a n ın  a s ıl is m id ir . .  ş e y t a n ,  ib l is ,  h a n n a s  o n u n  s ıf a t l a r ıd ır .  İ b l is  d e s is e  v e r ir  d im a ğ ı  
k a r ış t ır ır ,  ş e y t a n  v e s v e s e  v e r ir  k a l b i k a r ış t ır ır ,  h a n n a s d a  r u h s a l  k a r ış ık l ık  y a p a r . . .
(I)
112İ c a d
1 .  E v e t  K a d îr - i Z ü l c e l a l ' in  ik i t a r z d a  ic a d ı v a r .  B ir i;  ih t ir a '  v e  ib d a '  il e d ir .  Y a n i h iç t e n ,  y o k t a n  
v ü c u d  v e r iy o r  v e  o n a  l â z ım  h e r  ş e y i d e  h iç t e n  ic a d  e d ip  e l in e  v e r iy o r .  D iğ e r i;  in ş a  il e ,  s a n ' a t  
il e d ir .  Y a n i k e m a l - i h ik m e t in i v e  ç o k  e s m a s ın ın  c il v e l e r in i g ö s t e r m e k  g ib i ç o k  d a k ik  h ik m e t l e r  
iç in ,  k â in a t ın  a n a s ır ın d a n  b ir  k ıs ım  m e v c u d a t ı in ş a  e d iy o r .  H e r  e m r in e  t â b i'  o l a n  z e r r a t l a r ı v e  
m a d d e l e r i,  r e z z a k ıy e t  k a n u n u y l a  o n l a r a  g ö n d e r ir  v e  o n l a r d a  ç a l ış t ır ır .  E v e t  K a d ir - i M u t l a k ' ın  
ik i t a r z d a ,  h e m  ib d a '  h e m  in ş a  s u r e t in d e  ic a d ı v a r .
2 .  M e v c u d a t  ik i v e c ih l e  ic a d  e d il iy o r .  B ir i;  " ib d a '  v e  ih t ir a ' "  t a b ir  e d il e n  h iç t e n  ic a d d ır .  D iğ e r i;  
" in ş a  v e  t e r k ib "  t a b ir  e d il e n  m e v c u d  o l a n  a n a s ır  v e  e ş y a d a n  t o p l a m a k  s u r e t iy l e  o n a  v ü c u d  
v e r m e k t ir .  
3 .  Y o k t a n  v a r  e t m e k ;  ic a d ,  v a r d a n  v a r  e t m e k  h a l k t ır .  V a r d a n  v a r  e t m e k  h a l k  e t m e k ;  y a n i  
m a l z e m e l e r d e n  y e n i b ir  ş e y  y a r a t m a k .  M e s e l a  k â in a t ı y a r a t t ı,  N u r - u  M u h a m m e d î’ y i y a r a t t ı,  
o n d a n  b iz i y a r a t t ı.  Y o k t a n  v a r  e t m e k ,  z a t î s ıf a t t a k i v ü c u d d a n  k a y n a k l a n ıy o r .  H iç l ik t e n  
y a r a t m a  ö z e l l iğ i.  A l l a h  iç in  a d e m  v e  v ü c u d  y a n i m e v c u d ,  y o k l u k  v e  v a r l ık  ik i d a ir e  g ib i.  
O r a d a n  a l ır  b u r a y a  k o y a r ,  b u r a d a n  a l ır  o r a y a  k o y a r .  A d e m  v e  v ü c u d  ik i d a ir e  g ib i is e ,  o  z a m a n  
A l l a h ’ ın  v ü c u d u ;  a d e m  v e  v ü c u d  d ış ın d a  b a ş k a  b ir  ş e y ,  b ir  v ü c u d .  Y o k t a n  v a r  e t m e k ,  s u b u t î  
s ıf a t t a n  d e ğ il .  Y o k t a n  v a r  e t m e k ,  z a t î s ı f a t t a k i v ü c u d  s ıf a t ın d a n .  V a r d a n  v a r  e t m e k  o l a n  H â l ik  
is e ;  e s m a l a r a  ş e k il  v e r iy o r .  E s m a l a r  y a r a t m ıy o r .  V a r  o l a n  a y n a d a ,  m e v c u d a t  a y n a d ır .  E s m a  
is e ,  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t t ır .  M e v c u d a t  a y in e l e r in d e  E s m a - i H ü s n a l a r  g ö z ü k ü y o r .  M e v c u d  
n e d ir ?  E s m a  d e ğ il d ir .  Ç ü n k ü  m e v c u d  a y n a d ır .  E s m a l a r  g ö z ü k ü r  o n d a .
1-Lem'alar:194, 2-Lem'alar:322, 3-(I)
İ ç t ih a d
1 .  H a l b u k i Ş e r ia t  s e m a v iy e d ir  v e  iç t ih a d a t - ı Ş e r ' iy e  d a h i,  o n u n  a h k â m - ı m e s t û r e s in i iz h a r  
e t t iğ in d e n  s e m a v iy e d ir l e r .
2 .  C e n a b - ı H a k k ın  in s a n l a r ın  n a z a r ın d a  g iz l i k a l m ış  h ü k m ü n ü ,  in s a n l a r ın  n a z a r ın a  
g ö s t e r m e k t ir  iç t ih a d .  Y o k s a  b e n c e  b u  m e s e l e  b ö y l e  d e m e k  d e ğ il d ir .  
3 .  S ö z l e r  4 8 2  d e  ş ö y l e  d iy o r :  “ H a l b u k i Ş e r ia t  s e m a v iy e d ir  v e  iç t ih a d a t - ı Ş e r ’ iy e  d a h i,  o n u n  
a h k a m - ı m e s t u r e s in i iz h a r  e t t iğ in d e n  s e m a v iy e d ir l e r . ”  İ ç t ih a d  im a m l a r ı o l a n  İ m a m - ı Ş a f i,  
İ m a m - ı A z a m  g ib i a y e t t e n  m a n a y ı is t in b a t  e d iy o r .  B iz  h e p  z a n n e d iy o r d u k  k i b u r a d a k i a y e t l e r i  
b ü t ü n  a y e t l e r l e  h a r m a n l ıy o r  a r t ı h a d is l e r l e  h a r m a n l ıy o r  v e  o n d a n  s o n r a  y a ş a d ığ ı t o p l u m a  
b a k ıy o r  o  a y e t t e n  b u l d u ğ u  b ir  m e r t e b e y i v e r iy o r .  Ö y l e  a m a  ö y l e  d e  d e ğ il m iş .  B u  s u r e t iy m iş .  
D ik k a t l i b a k t ığ ım d a  is e  d a h a  g ü z e l  o l a n  a r k a s ın ı g ö r d ü m .  B u  İ m a m ın  iç t ih a d a t - ı Ş e r ’ iy e s i  
o n u n  ( y a n i K u r ’ a n ın )  a h k a m - ı m e s t u r e s in i iz h a r  e t t iğ in d e n …  M e s e l a  b a k  b u  k it a b a .  N e  k a d a r  
f a r k l ı s a y f a l a r ı v a r .  B u  k it a b ı a y e t  k a b u l  e t  - t ö v b e - m a n a l a r  d a  s a y f a l a r .  A h k a m - ı m e s t u r e s i  
y a n i b ir b ir in e  b in d ir il m iş ,  g iz l e n m iş  h ü k ü m l e r  v a r .  Y a n i İ m a m ,  a y e t l e r l e  a r t ı h a d is l e r l e  
c e m iy e t in  a h v a l in e  u y g u n  v e r m e y i ş ö y l e  y a p ıy o r m u ş :  A h k a m - ı m e s t u r e s in i g iz l i k a p a k l ı,  
ö r t ü l m ü ş  h ü k ü m l e r i iz h a r  e d iy o r .  Y a n i k e n d is i d ü ş ü n m ü y o r .  O r a d a k i b a t t a n iy e y i a ç ıy o r .  
B e ş e r iy e t  y o k  y in e  iç t ih a d d a !  İ m a m - ı Ş a f i’ n in  iç t ih a d ı b e ş e r iy e t  o l m a d ığ ı n d a n ,  a h k a m - ı  
m e s t u r e s in i,  g iz l i k a l m ış  h ü k ü m l e r in i,  b ir b ir in i ö r t m ü ş  h ü k ü m l e r in i. . .  m e s e l a  e l m a d a  k o k u ,  
t a d ,  r e n k ,  ş e k il ,  b iy o l o j is i,  k im y a s ı,  t e f e k k ü r î e s m a l a r  b ir b ir in e  b in d ir il d iğ i g ib i.  K o k u  r e n g i  
k a p a t m ıy o r .  A h k a m - ı m e s t u r e s in i İ m a m  iz h a r  e t t iğ in d e n ,  z a h ir  e t t iğ in d e n  iç t ih a d ın  h e r  b ir is i  
d e  s e m a v iy e d ir ,  h iç  b e ş e r î d e ğ il d ir .  N iy e  Ş e r ia t  s e m a v îy e d ir ,  n iy e  A l l a h ’ ın  d e d iğ id ir ?  
V e h h a b îl e r  ş ö y l e  d iy o r :  “ B ir  b e ş e r in  a n l a y ış ın a  u y m a k ,  A l l a h ’ a  u y m a k  n a s ıl  o l u y o r ? ”  Y a n i  
b e ş e r in  il m in e  t a b i  o l u y o r  d iy o r l a r .  B iz  d e  h ü s n - ü  z a n n ım ız d a n  “ ç o k  b ü y ü k  il im  s a h ib id ir ,  
g a y b l a r  a ç ıl m ış t ır  v s ”  d iy o r u z .  D e d iğ im iz  d o ğ r u  a m a  b u  s u r e t i,  iç t ih a d ın  s u r e t id ir .  K a n u n iy e t i  
113is e ;  a h k a m - ı m e s t u r e s in i y a n i g iz l i v e  b ir b ir in e  b in d ir il m iş ,  ö r t m ü ş  o l a n  m a n a  m e r a t ib l e r in i  
iz h a r  e t t iğ in d e n ,  g ö s t e r d iğ in d e n  s e m a v iy e d ir ,  b e ş e r î d e ğ il d ir .  N e  a c a y ip  b ir  ş e y m iş  d e ğ il  m i?
B u r a y ı o  k a d a r  o k u m u ş u m  k i a m a  b ö y l e  o k u m a m ış ım .  A k ıl  t o p l a m a s ı il e  a n c a k  g ö r d ü m .  
B u n u  k im  y a p ıy o r  d iy e  s o r u  s o r d u m .  A h k a m - ı m e s t u r e s in i iz h a r  e t t iğ in d e n  s e m a v iy e d ir ,  
b e ş e r î d e ğ il d ir  d iy o r  y a n i İ m a m - ı A z a m ’ ın  d e ğ il ,  İ m a m - ı Ş a f i’ n in  d e ğ il ,  İ m a m - ı İ b n - i  
H a n b e l ’ in  d e ğ il  b u .  A h k a m - ı m e s t u r e s in i iz h a r  e t t iğ in d e n  s e m a v iy e d ir   A l l a h ’ ın  s ö y l e d iğ i  
m a n a d ır !  B e ş e r î m a n a  d e ğ il d ir .
1-Sözler:482, 2-(II), 3-(I)
İ h a t a
1 .  G ü n e ş ,  z iy a s ıy l a  h a d s iz  e ş y a y ı ih a t a  e d iy o r .  
2 .  H e r  ş e y i k u ş a t m a s ı. . .
1-Sözler:9, 2-(III)
İ h l a s
1 . İ h l a s ı k a z a n d ır a n  h a r e k â t ın d a k i s e b e b i,  
•  s ır f  b ir  e m r - i İ l a h î v e
•  n e t ic e s i r ız a - y ı İ l a h î o l d u ğ u n u  d ü ş ü n m e l i v e
•  v a z if e - i İ l a h iy e y e  k a r ış m a m a l ı.  
2 .  H ü s n - ü  k a b u l  v e  h ü s n - ü  t e s ir  v e  t e v e c c ü h - ü  n â s ı k a z a n m a k  n o k t a l a r ın ın  C e n a b - ı H a k k ' ın  
v a z if e s i v e  ih s a n ı o l d u ğ u n u  v e  k e n d i v a z if e s i o l a n  t e b l iğ d e  d â h il  o l m a d ığ ı n ı v e  l â z ım  d a  
o l m a d ığ ın ı v e  o n u n l a  m ü k e l l e f  o l m a d ığ ın ı b il m e k l e  ih l a s a  m u v a f f a k  o l u r .  
3 .  İ h l a s  d e n d iğ i iç in  y a p m a k t ır .  İ t ik a d d ır . .  A l l a h  d e d iğ i iç in  y a p m a k ,  ih l a s t ır .  A l l a h ’ ın  d e d iğ i  
g ib i y a p m a k ,  s a d a k a t t ir .  M e s e l a  b ir i o t u r d u ğ u  y e r d e  s a ğ a  s o l a ,  ö n e  a r k a y a  s a l l a n ıy o r .  S o r s a n  
k i o n a :  “ N e  y a p ıy o r s u n ? ”  d e r  k i:  “ N a m a z  k ıl ıy o r u m . ”  B u  ih l a s t ır ,  ç ü n k ü  A l l a h  d e d i d iy o r .  
A l l a h  d e d i d iy e  y a p m a k  y a n i d e n d iğ i iç in  y a p m a k  ih l a s t ır .  A m a  s a l l a n a r a k  n a m a z  o l m a z ,  
ç ü n k ü  d e d iğ i g ib i d e ğ il .  S a d a k a t  y o k .  A l l a h ’ ın  d e d iğ i g ib i y a p m a k ;  s a d a k a t t ir .  D e d iğ i iç in  
y a p m a n ın  a d ı d a ;  i h l a s t ır .  İ h l a s ım ız  m a h iy e t im iz e  b a k a r ,  s a d a k a t ım ız  h a k ik a t ım ız a  b a k a r ,  
n iy e t  is e  b u n l a r ın  a r a s ıd ır .   N iy e t  b ir  r u h t u r .  B u  r u h u n  r u h u  d a  ih l a s t ır . .
İ h l a s  b il - f iil d ir ,  f iil d ir .  S ır r - ı ih l a s  b il - k u v v e d ir ,  f iil  d e ğ il d ir .  S ır r - ı ih l a s ,  f iil in  r u h t a k i  
k a r ş ıl ığ ıd ır ,  s a m im iy e t t ir .  A ğ a c a  b il - f iil  d e d ik .  M e y v e s i,  ç iç e ğ i v s  h e p s i k o m p l e s i ih l a s .  B u n u n  
ç e k ir d e ğ i,  y a n i o  a ğ a c ın  ç e k ir d e k t e k i k a r ş ıl ığ ı,  s ır r - ı ih l a s .  D ış a r ıd a  e l m a  a ğ a c ı,  ç e k ir d e ğ i  
a r m u t  o l u r  m u ?  A d a m  d ış a r ıd a n  iy i d a v r a n ır ,  ih l a s ı v a r  a m a  iç in d e n  k ız ıy o r d u r  o   z a m a n  s ır r -
ı ih l a s ı y o k t u r .  
1-Lemalar:133, 2-Lem'alar:150, 3-(I)
İ h t iy a r
1141 .  E y  in s a n !  S e n in  e l in d e  g a y e t  z a îf ,  f a k a t  s e y y ia t t a  v e  t a h r ib a t t a  e l i g a y e t  u z u n  v e  h a s e n a t t a  
e l i g a y e t  k ıs a ,  c ü z ' - i ih t iy a r î n a m ın d a  b ir  ir a d e n  v a r .  
2 .  Z a h ir  ş e y l e r  a r a s ın d a ,  e m r i n is b i v e  e m r i it ib a r i z e m in in d e ,  a k ıl l a  t e r c ih  e t m e k .  
3 .  C ü z - i ih t iy a r  h a z ır  z a m a n a  b a k a r .  b u  m u ,  b u  m u ? . .  ir a d e  is e  m a z i h a l  v e  m ü s t a k b e l  ü ç ü n ü  
b ir d e n  y a ş a d ığ ı iç in  m a z in in  iç in d e  s e n  v a r s ın ,  is t ik b a l d e  d e  s e n  v a r s ın . .  is t ik b a l d e k i s e n i;  
ir a d e ,  h a l d e k i s e n i;  ih t iy a r  k o n t r o l  e d e r ,  t e r c ih l e r  y a p ıy o r . .  g a y b d a k i ir a d e y i b u r a d a ,  h a l d e  
o n a y l a y a n a  ih t iy a r  d e n ir .  o n u n  iç in  " c ü z - i ih t iy a r ım d a n  v a z g e ç t im "  m a z i h a l  v e  m ü s t a k b e l i  
b e r a b e r  y a ş ıy o r u m  d e m e k t ir ,  h a l d e n  ç ık t ım  d e m e k t ir .  C ü z - i ih t iy a r i h a z ır  z a m a n a  b a k a r  v e  
h e m  b ir  e m r - i it ib a r id ir .  C ü z - i ih t iy a r i s e y y ia t a  m e r c i o l m a k  iç in  a k id e y e  d a h il  o l m u ş t u r .  
İ h t iy a r  a k l id ir ,  ir a d e  v ic d a n id ir .
K a d e r ;  e v v e l ,  a h ir  z a h ir  b a t ın  is im l e r in e  c a m i c a m i- ü l  h a k ik a t t ır l a r .  K a d e r ;  m e l e k u t  
t a r a f ın d a n  b a k m a k ,  c ü z - i ih t iy a r id e ;  m ü l k  t a r a f ın d a n  b a k m a k t ır .  C ü z - ih t iy a r i;  R a b b im in  
ir a d e  e t t ik l e r in in  iç e r is in d e k i t e r c ih l e r im d ir .  İ r a d e  is e ;  im a n ın  b e ş  e s a s l a r ın ı r u h u m a  m a l  
e d ip ,  h a y a t a  t e z a h ü r l e r in in  h a l e t - i r u h iy e s in in  z e m in id ir .  K a d e r  b a t ın a ,  c ü z - i ih t iy a r i z a h ir e  
b a k a r .  K a d e r ;  A l l a h - m e l e k u t  v e  m ü l k ü n  in s a n d a  y o r u m l a n m a s ı,  İ r a d e  is e ;  ş u u r l u  
k a b u l l e n m e k ,  c ü z - i ih t iy a r ;  b u n l a r ı f iil e  t e r c ih  e t m e k t ir .  
C ü z - i ih t iy a r  m ü l k e  d ö n ü k ,  ir a d e  k a d e r e  d ö n ü k t ü r .  C ü z - i ih t iy a r ım ız l a  y o r u m l a y a m a d ığ ım ız  
e ş y a y ı,  ir a d e m iz  k a d e r l e  y o r u m l u y o r .  İ h t iy a r ın d a n  v a z g e ç e n  t a r a f ım ız  ir a d e m iz d ir .  İ r a d e m iz  
ih t iy a r ım ız ın  d a h a  a r k a s ın d a  g ö r ü n ü y o r .  İ h t iy a r  a k l id ir  v e  h u d u t l u d u r ,  ir a d e  is e  v ic d a n id ir ,  
ih t iy a r  ir a d e y e  u l a ş m a k  iç in d ir .  İ h t iy a r ,  m e v c u t l a r  a r a s ın d a  t e r c ih  y a p a r ,  h a z ır  z a m a n a  b a k a r ,  
h a y v a n id ir ,  a k l id ir . .  h is ,  h e v e s ,  h e v a ,  t a b ia t ın  h ü l a s a s ıd ır .  l e v h - i  m a h f u z d a d ır ,  ih t iy a r ın  
s a h a s ı l e v h - i m a h f u z d a n  a ş a ğ ı b a k a r . . .  İ r a d e ;  m a z i il e  is t ik b a l e  b a k ıp ,  h a l d e  t e r c ih  e d e n d ir .  
İ h t iy a r ;  m a z is iz  v e  is t ik b a l s iz  h a l d e  t e r c ih  e d e n d ir .  D o l a y ıs ıy l a  ir a d e  c a m id ir .  Ü s t a d ,  “ c ü z ’ i  
ih t iy a r ım d a n  v a z g e ç t im ”  d iy o r .  D e m e k  b ir  u l v i ü s t  t a b a k a  v a r .  İ r a d e  c a m i o l d u ğ u  iç in  
ü n iv e r s it e  d ip l o m a s ı g ib id ir .
B u r a d a  b u r a l a r ı y a ş ıy o r s a n ,  k a l b in  v e  r u h u n  d e r e c e - i h a y a t ın a  g e ç m e d iy s e n ,  o  n is b e t t e  
ih t iy a r a  m a h k u m s u n .  K a l b in  v e  r u h u n  d e r e c e - i h a y a t ın a  g e ç in c e ,  o r d a  a r t ık  ih t iy a r  y o k ,  ir a d e  
v a r .  Ç ü n k ü  ir a d e ;  v ic d a n îd ir .  V ic d a n iy a t  d a  is m e t  s ıf a t ın a  s a h ip .  Y a n i ( b o z u l m a y a n )  v ic d a n ,  
g ü n a h ı k a b u l  e t m e z .  D o l a y ıs ıy l a  v ic d a n  s a n k i p e y g a m b e r in  k ü ç ü k  b ir  m o d e l id ir .  K a l b in  v e  
r u h u n  d e r e c e - i h a y a t ın a  g e ç in c e ,  y a n i e ş y a n ın  a r k a s ın a  g e ç in c e ,  h e r  ş e y in  b a ş ıy l a  s o n u n u  
b ü t ü n s e l  d ü ş ü n ü r s ü n .  O l a y a  a n d a k i d u r u m a  g ö r e  b a k a r s a n  b e l k i y a n l ış t ır  a m a  b a ş ıy l a  v e  
s o n u y l a  b ü t ü n s e l  b a k ın c a ,  “ h a k ik a t e n  ö y l e  o l m a s ı l a z ım ”  d e r s in .  M e s e l a  ç o c u ğ a  a ş ı v u r a n  
d o k t o r ,  ç o c u ğ a  g ö r e  z a l im ,  ç ü n k ü  iğ n e  b a t ır ıy o r .  Y a n i h a z ır  a n a  b a k ıy o r .  D o k t o r  is e ;  m a z id e k i  
t e c r ü b e l e r iy l e  g e l e c e ğ e  b a k a r a k  ç o c u ğ a  m u a m e l e  e d iy o r .  B ü t ü n s e l  o l a r a k  ç o c u k  is e  R a h m a n  
v e  R a h im ’ in  t e c e l l is i.  S ık ın t ıl a r ;  b ü t ü n s e l  g ö r e m e m e k t e n  k a y n a k l a n ıy o r .  
İ h t iy a r ,  d im a ğ d a  il t iz a m d a  id i.  A m a  ih t iy a r ın  b ir  s u r e t i v a r ,  b ir  k a n u n iy e t i v a r ,  b ir  h a k ik a t ı  
v a r ,  b ir  d e  m a h iy e t i v a r .  B u  d ö r t  m e r t e b e  h e r  ş e y d e  v a r .  İ h t iy a r ın  s u r e t i - - >  t a h a y y ü l  v e  
t a s a v v u r d a d ır .  K a n u n iy e t i is e  - - >  a k ıl d a d ır .  H a k ik a t ı - - >  t a s d ik ’ t e d ir ,  t a s d ik  e d iy o r .  M a h iy e t i,  
y a n i k e n d is i - - >  il t iz a m d a d ır .  
M e ğ e r  ih t iy a r î h a d is e l e r  v it r in m iş .  A l e m - i ş e h a d e t e  b a k ıy o r ,  d im a ğ a  b a k ıy o r ,  A l l a h ’ ın  e s b a b l ı  
t e c e l l il e r in  a r a s ın d a k i b o ş l u ğ u  t a m a m l ıy o r  ih t iy a r .  İ r a d e  is e ;  h e p s in i t o p t a n  b ir is in e  v e r iy o r ,  
iş i b it ir iy o r .  O  z a m a n  ih t iy a r î v e  ir a d e l i  k a d e r  v a r .  Ö y l e  b ir  h â l e t l e ,  v ic d a n iy a t ın  in k iş a f  e d iy o r  
k i,  h â l i v e  v ic d a n î o l u y o r ,  g e ç iy o r s u n  v ic d a n iy a t a .  V ic d a n  d ü n y a s ın d a  “ b e n  k a d e r in  
m a h k u m u y u m ”  d iy o r s u n .  A m a  b u  a d a m  s e n i m a h k û m  e t t i.  H iç  u m u r u n d a  d e ğ il .  İ h t iy a r î  
k a d e r  e s b a b  a l e m in d e  v a r .
E n e d e k i ir a d e  m a h l u k  d e ğ il ,  v a c ib d e  d e ğ il ,  Z a t - ı İ l a h iy e n in  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m iş  o l d u ğ u  
ş e y d ir .  Ş e c e r e - i H il k a t  h a r it a m ız d a  if a d e  e d e r s e k  M e c ’ u l  o l a n  k ıs ım d a  ( k i b u r a s ı m a h l u k  
115d e ğ il )  A l l a h ’ ın  s u b u t i s ıf a t l a r ı t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d iy o r ,  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t  d e ğ il .  
Y a n i b u r a d a k i A l l a h ’ ın  s ıf a t l a r ı m a h l u k  d e ğ il ,  v a c ib  d e  d e ğ il .  T a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  d e m e k  
m a h l u k  d e ğ il d ir .  M a h l u k  K a b - ı K a v s e y n ’ d e n  a ş a ğ ıs ıd ır ,  v a c ib  d e  M e c ’ u l ü n  ü s t ü d ü r .  M e c ’ u l  
b e r z a h t ır .  B u r a d a k i ir a d e  “ E l e s t ü  b i R a b b ik ü m  k a l ü  b e l a ”  d iy e n  ir a d e d ir  ih t iy a r  d e ğ il d ir .  
İ h t iy a r  K ü r s ’ t e n  b e ş e r iy e t t e n  s o n r a  b a ş l a m ış t ır .  M e c ’ u l d e k i b u  ir a d e  ş e r r i t e r c ih  e d e m e z ,  
e t m iy o r .  B u r a d a k i ir a d e  m a h l u k  d e ğ il ,  v a c ib d e  d e ğ il .  O  z a m a n  o n u n  t e r c ih i n e  k a d a r  k a z a r s a n  
k a z  c e b r iy e  ç ık m ıy o r .  Ç ü n k ü  b e n im  ir a d e m  m a h l u k  o l s a  C e b r iy e  o l u r .  Y a r a t ıl m ış  b ir  ir a d e  n e  
k a d a r  k a l it e l i o l u r s a  o l s u n  Y a r a t a n a  k a r ş ı c e b r iy e d ir ,  d ip t e d ir ,  h ü r  o l a m a z .
N e  z a m a n  a n c a k  h ü r  o l a b il ir ?  M e c ’ u l d e  E n e d e  y a r a t ıl m ış  ir a d e  y o k  b u r a d a .  B u r a d a  t a a y y ü n  
v e  t e ş a h h u s  e t m iş  b ir  ir a d e  v a r  o  z a m a n  o n u n  t e r c ih in d e  c e b ir  y o k t u r .  N iç in  y o k t u r ?  Ç ü n k ü  
ir a d e  m a h l u k  d e ğ il . . .  P e k i h e r  t e r c ih i k u d s i m id ir  Z a t a  g ö r e ?  D e ğ il d ir  ç ü n k ü  v a c ib  d e ğ il d ir .  
K a d e r  g u r u r d a n  e n a n iy e t t e n  s e n i k u r t a r m a k  iç in  “ y a p a n  s e n  d e ğ il s in ”  d e d i.  G e l  b u r a y a  
k a d e r d ir  d e d i.  Y a p a n  b e n  d e ğ il s e m  g ü n a h l a r ı d a  b e n  y a p m a d ım  d iy o r .  B u  s e f e r  c ü z - i ih t iy a r ı  
k a r ş ıs ın a  ç ık ıy o r .  D iy o r  k i ş e r r e  m e r c is in .  N a s ıl  m e r c is in ?  h a y ır l a r ı y a p m a m a k l a  ş e r  
y a p ıy o r s u n .  O  z a m a n  y a p ıl a n  iy il ik l e r d e  t e f a h ü r  e t m e m e s i,  g u r u r l a n ıp  k ib ir l e n ip  d e  ç u k u r a  
d ü ş m e m e s i iç in  k a r ş ıs ın a  c ü z - i ih t iy a r i ç ık ıy o r .  Y a p ın c a  d a  g u r u r  o l u r  d iy e  k a r ş ıs ın a  k a d e r  
ç ık ıy o r .  O  z a m a n  ç o b a n  b ir  t a ş  a t ıy o r  g e l m e  b u  t a r a f a  d iy o r  ö b ü r  t a r a f  g id in c e  g e l m e  b u r a y a  
d iy o r  b a n a  b ir  h a t  ç iz iy o r .  İ s t ik a m e t . . .  B u  y o l u m u n  b ir  t a r a f ın d a  c ü z - i ih t iy a r i b ir  t a r a f ın d a  
k a d e r .  K a d e r i k u l l a n ıy o r u m ,  k a d e r e  im a n  e d e r e k  k u l l a n a r a k  y o l u m u  b u l u y o r u m .  K a d e r  
y o l u n u  b u l m a y a  v a s ıt a  o l u y o r .  M e c ’ u l d e k i ir a d e  m a h l u k  o l m a d ığ ı iç in ,  t e r c ih in d e  c e b ir  
y o k t u r .  O  z a m a n  t e r c ih in d e  k u d s i o l m a s ı l a z ım !  H a y ır  v a c ib d e  d e ğ il d ir .  N e y e  b e n z iy o r  k a b ir  
g ib i d ü n y a  m ıd ır ?  d e ğ il d ir  a h ir e t  m id ir ?  d e ğ il d ir .  B e r z a h t ır . . .  a n n e  k a r n ın d a k i ç o c u k  v e y a  
ç e k ir d e k t e k i a ğ a ç . . .  m a h l u k  d e ğ il  a ğ a ç  d e ğ il  h iç l ik t e  d e ğ il …
1-Sözler:468, 2-(III), 3-(I)
İ k a n
İ m a n ın  m a h iy e t i Z a t ’ t a n  b e s l e n iy o r  y a n i k a y n a ğ ı b u r a s ı a m a  Ş u u n a t t a n  ç ık ıy o r .  K a b - ı  
K a v s e y n ’ e  k a d a r  b il d iğ im iz  g a y b  v a r ,  o n d a n  s o n r a s ı s e r a d ik a t - ı t e c e l l iy a t ,  f a r k l ı b ir  b o y u t t a  
o l a n  g a y b .  A v a m ın  im a n ı v a r  a m a  ş u u r u  y o k .  İ m a n ı v a r  o l u p  ş u u r u n d a  o l a n a ,  im a n ın  ş u u r u  
o l a n a ,  im a n ın  f a r k ın d a l ığ ın d a  o l a n a ,  im a n ın  iç e r is in d e k i o  m e r a t ib e  y a n i s ıf a t a ,  o  y a k in iy e t e ,  
o  ş u h u d a ,  o  f a r k ın d a l ığ a ,  im a n ın  o  m e r t e b e s in e  “ ik a n ”  d e n ir .  Ş u u r - u  im a n  b iz e  b a k ıy o r ,  ik a n  
o l m u ş .  İ k a n ;  im a n ın  ş u u r u d u r ,  im a n ın  f a r k ın d a l ığ ıd ır ,  y a k in  h a s ıl  e t m e k ,  y a k in e n  b il m e k t ir .
İ k a n :  im a n ın a  ş u u ru n d u r ,  f a r k ın d a l ığ ın d ır ,  y a k in  h a s ıl  e t m e k t ir ,  y a k in e n  b il m e k t ir .  İ k a n ,  
im a n d a  b i r  s is t e m  a m a  h e n ü z  ç ö z m e d i k ,  b il m iy o r u z .  İ m a n  ik a n l a  d iy o r ,  y a n i im a n d a k i ik a n  
o l u n c a ,  K u r ’ a n ’ ı o  z a m a n  d in l iy o r .  B a z ıl a r ın  im a n ı v a r  a m a  k o n u ş t u ğ u n  z a m a n  d in l e m iy o r ,  
ç ü n k ü  ik a n ı y o k .  İ m a n ı v a r ,  ik a n ı y o k .  B a z ıs ın ın  it ik a d ı v a r ,  im a n ı y o k .  B a z ıs ın ın  it ik a d ı v a r ,  
im a n ı d a  v a r  a m a  ik a n ı y o k .  B a z ıs ın ın  d a  k ü l l ü m e n  it ik a d ı y o k .
•  İ t ik a d ;  e s b a b d a k i t e c e l l il e r d e k i b ü t ü n l ü k   - - >  B iz  
•  İ m a n  is e ;  e s b a b s ız  t e c e l l il e r     - - >  B e n .
•  İ k a n ;  im a n d a        - - >  A L L A H .
İ m a n  a m e l l e ,  ik a n  is e  t e r k l e r l e  g e l iş ir :  İ k a n ı k a d a r  im a n ın  f a r k ın d a l ığ ı,  ş u u r u  o l u r .  İ k a n  
b e r z a h  g ib i,  in s a n i b e r z a h l a r  g ib i.  O r a y ı b u r a y a ,  b u r a y ı o r a y a  t a ş ıy a n .  İ m a n ın  b e r z a h ı. . .  
T e r k l e r in  k a d a r  s e n d e  im a n ın  ş u u r u  v e  f a r k ın d a l ığ ı y a n i ik a n ın  o l u r .  İ m a n  a m e l l e ,  ik a n  is e  
t e r k l e r l e  g e l iş ir .  İ k a n  t a k v a y a  b a k ıy o r .  İ m a n  ik a n l a  K u r ’ a n ’ ı d in l e r  d iy o r .  İ m a n  a n c a k  t e r k l e r i  
k a d a r  K u r ’ a n ’ ı d in l e y e b il ir .  
116(I)
İ k s ir
1 .  E v e t  n iy e t  ö y l e  b ir  h â s iy e t e  m â l ik t ir  k i,  â d e t l e r i,  h a r e k e t l e r i ib a d e t e  ç e v ir e n  p e k  a c ib  b ir  
ik s ir  v e  b ir  m â y e d ir .
2 .  İ k s ir  d im a ğ d a  o l u p  m a d d e  o l m a y a n  m a d d e  d e  g ö z ü k ü p  m a d d e y l e  a l a k a s ı o l m a y a n  
m ü c e r r e d  a m a  m a d d e y i t e s ir  a l t ın a  a l a n  a k t if  e d e n  b ir  ş e y d ir .  İ k s ir  k e n d i h a k ik a t ın ı s e n in  
iç in e  a t ıp  a k t if  e t m e s id ir .  İ k s ir  n iy e t in  iç in d e k i s ıf a t l a r d a n  b ir is id ir .  N iy e t in  ik i t a n e  a y a ğ ı v a r ;  
ik s ir  v e  m a y e d ir .  B ir in c i n iy e t  ik s ir d ir  d im a ğ a  b a k a r ,  ik in c i n iy e t  m a y e d ir  k a l b e  b a k a r .  İ k s ir  
k a r ş ıy ı d e ğ iş t ir e n d ir . İ k s ir  d im a ğ ın  y e d i m e r t e b e s in i a k t if  e d iy o r .  İ k s ir  n u r a n id ir  h ü s n ü  z a n  il e  
b e s l e n ir .  İ k s ir  m a h iy e t - i e ş y a y ı t a ğ y ir  e d e r  d e ğ iş t ir ir .  İ k s ir  il e  m a y e  ik iz  k a r d e ş t ir .  M a y e  k ız  
k a r d e ş t ir ,  ik s ir  is e  e r k e k t ir .  İ k s ir  k a r ş ıy ı d ö l l e r  d e ğ iş t ir ir  a m a  k e n d is i d e ğ i ş m e z ,  m a y e  is e  
d ö l l e n ir  v e  d e ğ iş t ir ir  d o ğ u r u r .  M a y e  k a f ir d e  o l m a z ,  m ü s l ü m a n d a  o l u r .  B u z  il e  m e ş g u l  
o l m a d a n  b u z a  ş e k il  v e r m e n in  e n  k o l a y  y o l u  s u y a  g ir ip  o r a d a n  b u z a  ş e k il  v e r m e k t ir .  İ ş t e  ik s ir  
z a m a n  v e  m e k a n ın  a r k a s ın a  g e ç ip  ç e k ir d e k l e r e  e n e r j i o l u p  m ü d a h a l e  e d e b il m e k t ir .
K a l b d e k i m a y e ;  in s a n ın  e z e l i h a y a t ın ı m a y a l a y ıp  d ö n ü ş t ü r ü p  d e ğ iş t ir e n d ir .  D im a ğ d a k i ik s ir  
is e  e b e d i h a y a t ı m a y a l a r  v e  in s a n ı d e ğ iş t ir m e d e n  d ö n ü ş t ü r e n d ir .
1-Mesnevi-i Nuriye:70, 2-(I)
İ k t ir a n
E s b a b - ı z a h ir iy e y i p e r e s t iş  e d e n l e r i a l d a t a n ;  ik i ş e y in  b e r a b e r  g e l m e s i v e y a  b u l u n m a s ıd ır  k i,  
" ik t ir a n "  t a b ir  e d il ir ,  b ir b ir in e  il l e t  z a n n e t m e l e r id ir .  H e m  b ir  ş e y in  a d e m i,  b ir  n im e t in  
m a d u m  o l m a s ın a  i l l e t  o l d u ğ u n d a n ,  t e v e h h ü m  e d e r  k i:  O  ş e y in  v ü c u d u  d a h i,  o  n im e t in  
v ü c u d u n a  il l e t t ir .  Ş ü k r ü n ü ,  m in n e t d a r l ığ ın ı o  ş e y e  v e r ir ,  h a t a y a  d ü ş e r .  Ç ü n k i b ir  n im e t in  
v ü c u d u ,  o  n im e t in  u m u m  m u k a d d e m a t ın a  v e  ş e r a it in e  t e r e t t ü b  e d e r .  H a l b u k i o  n im e t in  
a d e m i,  b ir t e k  ş a r t ın  a d e m iy l e  o l u y o r .  M e s e l â :  B ir  b a h ç e y i s u l a y a n  c e t v e l in  d e l iğ in i a ç m a y a n  
a d a m ,  o  b a h ç e n in  k u r u m a s ın a  v e  o  n im e t l e r in  a d e m in e  s e b e b  v e  il l e t  o l u y o r .  F a k a t  o  
b a h ç e n in  n im e t l e r i n in  v ü c u d u ,  o  a d a m ın  h iz m e t in d e n  b a ş k a ,  y ü z e r  ş e r a it in  v ü c u d u n a  
t e v a k k u f l a  b e r a b e r ,  il l e t - i h a k ik î o l a n  k u d r e t  v e  ir a d e - i R a b b a n iy e  il e  v ü c u d a  g e l ir .  İ ş t e  b u  
m a ğ l a t a n ın  n e  k a d a r  h a t a s ı z a h ir  o l d u ğ u n u  a n l a  v e  e s b a b p e r e s t l e r in  d e  n e  k a d a r  h a t a  
e t t ik l e r in i b il !
E v e t  ik t ir a n  a y r ıd ır ,  il l e t  a y r ıd ır .  B ir  n im e t  s a n a  g e l iy o r ;  f a k a t  b ir  in s a n ın  s a n a  k a r ş ı ih s a n  
n iy e t i,  o  n im e t e  m u k a r in  o l m u ş ;  f a k a t  il l e t  o l m a m ış .  İ l l e t ,  r a h m e t - i İ l a h iy e d ir .  E v e t  o  a d a m  
ih s a n  e t m e y i n iy e t  e t m e s e y d i,  o  n im e t  s a n a  g e l m e z d i.  N im e t in  a d e m in e  il l e t  o l u r d u .  F a k a t  
m e z k û r  k a id e y e  b in a e n ;  o  m e y l - i ih s a n ,  o  n im e t e  il l e t  o l a m a z .  A n c a k  y ü z e r  ş e r a it in  b ir  ş a r t ı  
o l a b il ir .
Lem'alar:(133-134)
İ k t is a d
•  İ k t is a d  n im e t e  k a r ş ı t ic a r e t l i b ir  ih t ir a m d ır .  
E v e t  ik t is a d ;  
117•  h e m  b ir  ş ü k r - ü  m a n e v î,  
•  h e m  n im e t l e r d e k i r a h m e t - i İ l a h iy e y e  k a r ş ı b ir  h ü r m e t ,  
•  h e m  k a t ' î b ir  s u r e t t e  s e b e b - i b e r e k e t ,  
•  h e m  b e d e n e  p e r h iz  g ib i b ir  m e d a r - ı s ı h h a t ,  
•  h e m  m a n e v î d il e n c il ik  z il l e t in d e n  k u r t a r a c a k  b ir  s e b e b - i iz z e t ,  
•  h e m  n im e t  iç in d e k i l e z z e t i h is s e t m e s in e  v e  z a h ir e n  l e z z e t s iz  g ö r ü n e n  n im e t l e r d e k i l e z z e t i  
t a t m a s ın a  k u v v e t l i b ir  s e b e b d ir .
Lem'alar:139
İ l a h
İ l a h ,  a l e m - i e f ’ a l  y a n i a l e m - i ş e h a d e t e  a it  e s m a l a r ın  c e m ’ i v e y a  h u l a s a s ıd ır .  M a h l u k a t -
R u b u b iy e t  y ö n ü .
(I)
İ l h a m
1 .  N ih a y e t s iz  K e l im a t - ı İ l a h iy e n in  is e  b i r  k ıs m ı d a h i  
•  h a s  b ir  it ib a r l a ,  
•  c ü z ' î b ir  ü n v a n  il e ,  
•  h u s u s î b ir  t e c e l l i il e ,  
•  c ü z ' î b ir  is im  il e  v e  
•  h a s  b ir  r u b u b iy e t  il e  v e  
•  m a h s u s  b ir  s a l t a n a t  il e  v e  
•  h u s u s î b ir  r a h m e t  il e  
z a h ir  o l a n  il h a m a t  s u r e t in d e  b ir  m ü k â l e m e d ir .  M e l e k  v e  b e ş e r  v e  h a y v a n a t ın  il h a m l a r ı,  
k ü l l iy e t  v e  h u s u s iy e t  it ib a r iy l e  ç o k  m u h t e l if t ir .
2 .  E v e t  b a l  a r ıs ın ın  v e  h a y v a n a t ın  il h a m a t ın d a n  t u t ,  t â  a v a m - ı n â s ın  v e  h a v a s s - ı b e ş e r iy e n in  
il h a m a t ın a  k a d a r  v e  a v a m - ı m e l a ik e n in  il h a m a t ın d a n ,  t â  h a v a s s - ı k e r r û b iy y u n u n  il h a m a t ın a  
k a d a r  b ü t ü n  il h a m a t ,  b ir  n e v i k e l im a t - ı  R a b b a n iy e d ir .  
3 .  S o n r a  il h a m l a r  c i h e t in e  b a k t ı,  g ö r d ü  k i:  S a d ık  il h a m l a r ,  g e r ç i b ir  c ih e t t e  v a h y e  b e n z e r l e r  v e  
b ir  n e v i m ü k â l e m e - i R a b b a n iy e d ir ,  f a k a t  ik i f a r k  v a r d ır :
B ir in c is i:  İ l h a m d a n  ç o k  y ü k s e k  o l a n  v a h y in  e k s e r i m e l a ik e  v a s ıt a s ıy l a  v e  il h a m ın  e k s e r i  
v a s ıt a s ız  o l m a s ıd ır .
118M e s e l â :  N a s ıl k i b ir  p a d iş a h ın  ik i s u r e t l e  k o n u ş m a s ı v e  e m ir l e r i v a r .  B ir is i:  H a ş m e t - i s a l t a n a t  
v e  h â k im iy e t - i u m u m iy e  h a y s iy e t iy l e  b ir  y a v e r in i b ir  v a l iy e  g ö n d e r ir .  O  h â k im iy e t in  
ih t iş a m ın ı v e  e m r in  e h e m m iy e t in i g ö s t e r m e k  iç in  b a z a n  v a s ıt a  il e  b e r a b e r  b ir  iç t im a  y a p a r .  
S o n r a  f e r m a n  t e b l iğ  e d il ir .  İ k in c is i:  S u l t a n l ık  ü n v a n ıy l a  v e  p a d iş a h l ık  u m u m î is m iy l e  d e ğ il ,  
b e l k i k e n d i ş a h s ıy l a  h u s u s î b ir  m ü n a s e b e t i v e  c ü z ' î b ir  m u a m e l e s i b u l u n a n  h a s  b ir  h iz m e t ç is i  
il e  v e y a  b ir  â m i r a iy e t iy l e  v e  h u s u s î t e l e f o n u y l a  h u s u s î k o n u ş m a s ıd ır .
Ö y l e  d e  P a d iş a h - ı E z e l î' n in  u m u m  â l e m l e r in  R a b b i is m iy l e  v e  k â in a t  h â l ık ı ü n v a n ıy l a ,  v a h iy  
il e  v e  v a h y in  h iz m e t in i g ö r e n  ş ü m u l l ü  il h a m l a r ıy l a  m ü k â l e m e s i o l d u ğ u  g ib i;  h e r  b ir  f e r d in ,  
h e r  b ir  z îh a y a t ın  R a b b i v e  H â l ık ı o l m a k  h a y s iy e t iy l e ,  h u s u s î b ir  s u r e t t e  f a k a t  p e r d e l e r  
a r k a s ın d a  o n l a r ın  k a b il iy e t in e  g ö r e  b ir  t a r z - ı m ü k â l e m e s i v a r .
İ k in c i f a r k :  V a h iy  g ö l g e s iz d ir ,  s a f id ir ,  h a v a s s a  h a s t ır .  İ l h a m  is e  g ö l g e l id ir ,  r e n k l e r  k a r ış ır ,  
u m u m îd ir .  M e l a ik e  il h a m l a r ı v e  in s a n  il h a m l a r ı v e  h a y v a n a t  il h a m l a r ı g ib i ç e ş it  ç e ş it  h e m  
p e k ç o k  e n v a ' l a r ıy l a  d e n iz l e r in  k a t r e l e r i k a d a r  k e l im a t - ı R a b b a n iy e n in  t e k s ir in e  m e d a r  b ir  
z e m in  t e ş k il  e d iy o r .
4 .  H a d s  k i ,  ş im ş e k  g ib i s ü r ' a t - i in t ik a l d ir ,  d a im a  o n u  t a h r ik  e d e r .  H a d s in  m u z a a f ı o l a n  il h a m ,  
o n u  d a im a  t e n v ir  e d e r .  
5 .  B ir  k o n u y a  t e v e c c ü h  n e t ic e s in d e  g e l e n  m a n a . .  İ l h a m ,  s e n d e  o l m a y a n  b ir  m a n a n ın  R u h  
a y n a s ın d a  g ö z ü k m e s id ir .  İ l h a m ;  ş a h s ın  m e r a k ı v e  ih t iy a c ın a  g ö r e  v e r il e n  c e v a p t ır .  
İ l h a m  v a h y in  iç in d e .  V a h iy  d e  k e l a m ın  iç in d e .  V a h iy ,  k e l a m ,  t e k v in - i a y e t  A l l a h ’ ın  k o n u ş m a s ı;  
İ l h a m  is e  b u n l a r ın  a r a s ın d a k i b a ğ d ır .  K e l a m  s ıf a t ın d a n  g e l e n  v a h iy ,  A l l a h ’ ın  k o n u ş m a s ı. . .  
e l m a  a r m u t  v s .  A l l a h ’ ın  t e k v in i k o n u ş m a s ı. . .  b u  ik is i a r a s ın d a k in i b a ğ l a y a n  il h a m .  Ç ü n k ü  
v a h y in  in s a n d a k i in k iş a f ı,  in s a n ın  il h a m l a r ın a  v e s il e  o l u r .  Y a n i k e l a m  s ıf a t ın a  n e  k a d a r  
m u h a t a b  o l u r s a n ,  il h a m - ı İ l a h i’ y e  m a z h a r  o l u r s u n .  V a h iy  h e r k e s e  a y n ıd ır ,  o  v a h y in  s e n d e  
o l u ş t u r d u ğ u  m u h a t a b iy e t - i İ l a h iy e  il h a m d ır . . .  V a h y in  b iz a t ih i k e n d is i d e ğ il  a m a  s e n d e k i  
u y a n a n l a r ın  b ü t ü n l ü ğ ü … V a h y in  s a n a  v u r m a s ı s o n u c u  s e n d e  u y a n a n l a r ,  k a z a n ım l a r ,  
m e r t e b e l e r ,  a n l a y ış ı n ,  f e r a s e t in  y a n i il h a m . . .  P e y g a m b e r l e r d e  b u n a  b it a m a m ih a  o l u y o r  ç ü n k ü  
b ü t ü n  is i m l e r  h ü ş y a r ,  e n  c a n l ı.  P e y g a m b e r l e r e  g e l e n  v a h y in  k e n d is i…  V a h iy  g e l iy o r ,  
d ö n ü ş t ü ğ ü  z a m a n  a y e t  o l u y o r .  M u s h a f a  a y e t  g e l iy o r .  M u s h a f t a  g ö z ü k e n  a y e t t ir .  P e y g a m b e r in  
a ğ z ı a y n ı a ğ ız ,  b u  a ğ ız d a n  a y e t  s ö y l ü y o r .  B u  a ğ ız l a  h a d is - i k u d s i s ö y l ü y o r .  B u  a ğ ız l a  h a d is - i  
ş e r if  s ö y l ü y o r .  Y a n i ç e k ir d e k t e n  g ö v d e  ç ık ıy o r ,  y a p r a k  ç ık ıy o r ,  ç iç e k  ç ık ıy o r ,  m e y v e  ç ık ıy o r ,  
r e n k  ç ık ıy o r ,  k o k u  ç ık ıy o r  g ib i… V a h iy  d im a ğ îd ir .  İ l h a m  k a l b îd ir .
İ l h a m  k e n d i ih t iy a c ın a  g ö r e  m ü t e v e c c ih e n  v e r il e n d ir .  Ş ü m u l l ü  il h a m  is e  t o p l u m s a l  
v a z if e d a r l a r d a  o l u r,  a s r ın  m ü c e d d id l e r in d e  o l u r ,  t o p l u m u n  ih t iy a c ın ı b ir  ş a h s a  y ü k l e r ,  
h is s e t t ir ir .  İ l h a m  v a s ıt a s ız ,  ş u m ü l l ü  il h a m  is e  v a s ıt a l ıd ır .
H a d s ;  t a l e b  o l m a d a n ,  t e v e c c ü h  e t m e d e n ,  ç o ğ u  z a m a n  s e n in l e  a l a k a s ı a z  o l a b il e n  a n id e n  
d o ğ m a l a r d ır .  İ l h a m  is e  y ö n e l e r e k  t a l e b  e d e n e  v e r il e n  c e v a p t ır .  İ l h a m d a  s o r u  v a r ,  c e v a p  o n a  
g e l iy o r .  H a d s t e  s o r u  y o k ,  c e v a p  g e l iy o r .  İ l h a m ;  b ir  ş e y e  y ö n e l e r e k  v e  o n u  t e f e k k ü r  e d e r e k  
g e l ir .  T e f e k k ü r e  v e r il e n  c e v a p ;  il h a m d ır .  T e f e k k ü r s ü z ,  a n id e n  d o ğ m a ;  h a d s îd ir .  E m r - i n is b i v e  
e m r - it ib a r il e r i k u l l a n a r a k  d ü ş ü n c e  t e f e k k ü r e  d ö n ü ş ü n c e  - t e f e k k ü r  a d r e s t ir ,  b ir  t a l e b d ir -  o  
t e f e k k ü r  a n ın d a  v e r il e n  c e v a p ;  il h a m d ır .  H a d s î is e  ( “ î”  ç e k iy o r  y a n i k iş in in  iç s e l  a l e m i) ;  
z a m a n ı,  m e k â n ı,  e s b a b ı y o k  –  a m a  d a h a  ö n c e d e n  o l a b il ir  –  p a t  d iy e  d o ğ u y o r .  T e f e k k ü r  
e s b a b l ı,  h a d s î e s b a b s ız .  T e f e k k ü r d e  il h a m  k a l b e  g e l ir  a m a  y ö n t e m i d im a ğ  y a p ıy o r .  T e f e k k ü r  
ç ü n k ü  d im a ğ a  a it .  O  z a m a n  c e v a b ı k a l b e  g e l iy o r .  A m a  “ h a d s ”  o n d a n  d a h a  in c e .  D a h a  ö n c e  
g ö n d e r m iş s in ,  t e f e k k ü r  e t m iş s in  a m a  c e v a b ı o  a n d a  y o k .  B a d e h u  d iğ e r  z a m a n l a r d a ,  
m e k â n l a r d a ,  a l a k a s ız  d u r u m l a r d a  g e l iy o r  v e  b u  d a  k a l b e  g e l iy o r .  İ l h a m d a  d im a ğ  k a r ış ıy o r  
a m a  h a d s d e  d im a ğ  k a r ış m a d a n  d ir e k  k a l b e  d o ğ u y o r .  “ H a d s  il e  il h a m ,  d e l il - i im a n ”  d iy e  
L e m a a t t e  g e ç iy o r .
1191-Sözler:367, 2-Mektubat:448, 3-Şualar:(124-125), 4-Mesnevi-i Nuriye:255, 5-(I)
İ l im
1 .  A r a d ığ ı m ız  h a k ik î t e v h id ,  y a l n ız  t a s a v v u r d a n  ib a r e t  b ir  m a r if e t  d e ğ il d ir .  B e l k i il m - i  
M a n t ık ' t a  t a s a v v u r a  m u k a b il  v e  m a r if e t - i t a s a v v u r iy e d e n  ç o k  k ıy m e t t a r  v e  b ü r h a n ın  n e t ic e s i  
o l a n  v e  il im  d e n il e n  t a s d ik t ir .
2 .  A l l a h  c c  n u n  s u b u t i s ıf a t l a r ın d a n  b ir i o l u p ;  o l m u ş u ,  o l a n ı,  o l a c a ğ ı,  g iz l iy i,  a ç ığ ı,  k ıs a c a s ı h e r  
ş e y i b il m e s id ir .
İ l im  m a l u m a  t a b id i r .  ( S : 4 6 6 ) ,  İ l im  c a n l ıd ır  v e  r u h l u d u r .  ( L : 3 3 7 ) ,  İ l im d e  iz ' a n - ı k a l b  o l m a z s a ,  
c e h il d ir .  ( M : 4 7 1 )  
B il g i a k l id ir ,  il im  k a l b id ir .  B il g i d im a ğ d a d ır ,  b il g i y a ş a n t ıy a  d ö n ü ş ü r s e  il im  o l u r .  Y a ş a n t ıy a  
d ö n ü ş m e y e n  h e r  b il g i m a l u m a t t ır ;  y a ş a n t ıy a  d ö n ü ş m e z s e  k iş in in  ü z e r in d e  v e b a l d ir  v e  
K u r a n d a  b u  t ü r  in s a n l a r  k it a p  y ü k l ü  m e r k e p l e r e  b e n z e t il m iş l e r d ir .  E ğ e r  b ir  ş e y d e n  a l d ığ ın ız  
m a l u m a t  s iz e  a ğ ır l ık  v e r iy o r s a  o  b il g id ir .  S iz i r a h a t l a t ıp  h a l d e n  h a l e  t a ş ıy o r s a  o  İ l im d ir  
m a n a d ır .
İ l m - i  M u h i t - i  E z e l i  S ıf a t ın ,  İ l m - i  E z e l i  E s m a n ın ,  İ l i m  M e c ’ u l ü n ,  D a i r e - i  İ l i m  L e v h - i  
M a h f u z u n ,  C i l v e - i  İ l i m  A l e m - i Ş e h a d e t in  k a r ş ıl ık l a r ıd ır .
T a s a v v u r d a  b u l u n a n  b il g i v e  m a l u m a t l a r  v e  z a n l a r ı v s  b ir  s ü r ü  m a l z e m e l e r in  v a h iy l e  
b o y a n m ış  o l a n  b ir  a k l ın  im b ik l e r in d e n ,  s ü z g e ç l e r in d e n  t e f e k k ü r  e d il e r e k  n e t ic e  h a l in e  
g e l m e s in e ;  il im  d iy o r u z .  İ l m in  t a r if i b u .  İ l im ;  n e t ic e  it ib a r iy l e  c a n l ıd ır ,  r u h l u d u r ,  ş u u r l u d u r .  O  
s e n i k o r u r .  İ m a m - ı A l i r a :  “ M a l ı s e n  k o r u r s u n  a m a  il im  s e n i k o r u r . ” .  İ n s a n ın  a y a t - ı  
t e k v in iy e s iy l e  e v a m ir - i t e k v in iy e s i b ü t ü n l e ş ir s e  o n d a  il im  o l u r .  E v a m ir - i t e k v in iy e  il e  
b ü t ü n l e ş m e y ip  a y a t - ı t e k v in iy e  il e  d o l d u r u r s a n  o  d ü ş ü n c e  o l u y o r .  
S e n d e  k a r ş ıl ık l a r ı v e  k a r ş ıt l a r ı u y a n m ış s a ,  o n a  il im  d iy o r u z .  İ l im  t e k  u y a n m a z .  K a r ş ıt l a r ın ı v e  
k a r ş ıl ık l a r ın ı u y a n d ır ır .  A d e m  d e  u y a n ır ,  c e h e n n e m  d e  u y a n ır .  D e m e k  k i b il g il e r i t e f e k k ü r l e  
v a h y e  g ö t ü r ü r s e k  b iz d e  k a r ş ıl ık l a r ı v e  k a r ş ıt l a r ı,  s o m u t  o l m a y a n  h â l e t l e r  u y a n ır :  s e z iş ,  il h a m ,  
f e y iz ,  ir f a n ,  h u z u r  g ib i h â l e t l e r  o l u r .  V e y a  k o r k u ,  c e h e n n e m ,  a d e m . . o  d a  k a r ş ıt ,  v a r l ığ ın  
k a r ş ıt ı.  U y a n ır s a ,  b u n u n  a d ı il im d ir .  T a b ia t ın  y a n i d o ğ a n ın  l is a n ı;  b il g id ir ,  t a s a v v u r d u r .  İ l im  
is e ;  b u n u n  a r k a s ın a  g e ç m e k t ir .  İ l im  il e ,  in s a n  k e n d is in in  a r k a s ın a  g e ç e r .  B il m e k ;  v ü c u d u n u  
g ö s t e r ir ,  ş a h id s in .  A n l a m a k  is e ;  s e n i d e ğ iş t ir ir .  B il g i in s a n ı e n a n iy e t e  g ö t ü r ü r .  İ l im  is e  a c z ,  
f a k r ,  n o k s a n ,  k u s u r a  g ö t ü r ü r .  Y a n i A c z ,  f a k r ,  n o k s a n ,  k u s u r u n l a  ( b u n l a r ın  n e t ic e s in d e )  il im  
o l u r .  B il g i;  v ü c u d u n  g ö l g e l e r id ir .  V ü c u d  is e ;  il im d ir .  B ir i g ü n e ş ,  b ir i g ö l g e .  İ l im ;  v a h y e  d a y a l ı,  
b il g i is e  is t in b a t a  y a n i ç ık a r ım l a r a  d a y a l ı.  İ l im ;  t e f e k k ü r  im b ik l e r in d e n  g e ç e r .
D im a ğ d a  il m in  y e r i t a s d ik t e .  B il g i is e  t a s a v v u r d a .  T a s a v v u r d a k i b il g i,  m a l u m a t l a r  t a a k k u l d e  
3 3  k ü s ü r  im b ik l e r d e n ,  m e r t e b e l e r d e n  g e ç e c e k ,  s o n r a  il im  o l a c a k  ( t a s d ik ) .  O  z a m a n  b il g i il e  
il im  a r a s ın d a  b ir  a k ıl  v a r .  A k ıl ,  a k ıl  o l a b il m e s i iç in ,  v a h iy  l a z ım .  O  z a m a n  b il g il e r  v a h iy  
im b ik l e r in d e n  g e ç iril m iş s e ,  il im  o l u r .  Y o k s a  m a l u m a t  o l u r .  T a s a v v u r d a k i b il g iy i t e f e k k ü r  
e d e r s e m ,  il im  o l u y o r .  D im a ğ d a k i il im .  T e f e k k ü r  e t t iğ in i E d il l e - i Ş e r ’ iy y e  il e ,  y ö n t e m l e  
y a p a r s a n  il m e  d ö n ü ş ü y o r .  
L e v h - i m a h v  v e  is b a t a  k a d a r  b ü t ü n  m e r a t ib l e r ;  b il g id ir .  L e v h - i m a h v  v e  is b a t t a n  s o n r a  h e p ;  
il im d ir .   Ç ü n k ü  k a f i r in  b il g is i L e v h - i m a h v  v e  is b a t a  k a d a r d ır .  L e v h - i m a h v  v e  is b a t t a  v ü c u d - u  
h a r ic îy e  ç ık ıy o r .  O r d a  “ ç ık ”  d e n il iy o r .  Ç ü n k ü  o r a s ı L e v h - i M a h f u z - u  a z a m ın  y a z a r - b o z a r  
t a h t a s ı,  s o n  h u d u d u .  O n a y l a n ır s a ,  y a n i  k u d r e t  t a a l l u k  e d e r s e ,  L e v h - i m a h v  v e  is b a t t a n  v ü c u d -
u  h a r ic iy e  ç ık ıy o r .  Y o k s a  g e r i g e l iy o r .  O  v ü c u d - u  h a r ic iy e  ç ık t ığ ı z a m a n ,  e ş y a n ın  b il g is i o r a y a  
k a d a r d ır .  Ç ü n k ü  L e v h - i M a h f u z ;  v a h iy d ir .  V a h iy ;  il im d ir .  V a h iy ,  b il g i d e ğ il d ir  a m a  b il g iy i  
120t a z a m m u n  e d e r .  M e s e l a  g ü n e ş t e  g ö l g e  d e  v a r  a m a  g ü n e ş  g ö l g e  d e ğ il .  Ü n iv e r s it e  d ip l o m a s ın d a  
o r t a o k u l  d ip l o m a s ı d a  v a r  a m a  o  d e ğ il .  İ l im ,  b il g iy i t a z a m m u n  e d e r .  B il g i;  e ş y a n ın  s a n a t ın d a n  
k o n u ş m a k t ır .  Ş u  ş u d u r ,  b u  iş e  y a r a r ,  b ö y l e  o l u r s a  ş ö y l e  o l u r  v s .  A m a  A l l a h  v a r  ik e n  h iç b ir  ş e y  
y o k t u ,  b u n u  y a r a t m a k  n e r d e n  h a t ır ın a  g e l d i,  b u n u  y a r a t m a s ı iç in  b u  l a z ım  v s  b ö y l e  A l l a h  il e  
d ü ş ü n ü n c e ,  il m e  d ö n ü ş ü y o r .  A y n ı ş e y .  
V a h iy  a k l a  g e l d iğ i iç in ,  d ü ş ü n c e l e r in i v a h y e  b a ğ l a m a k l a  b il g i il m e  d ö n ü ş ü r .  İ l im ;  a k l ın  
a r k a s ın d a d ır .  İ l im ;  t a s d ik t e d ir ,  d a h a  ö t e d e d ir  y a n i.  İ l im ;  s u b u t î s ıf a t t a n d ır .  A k ıl  is e ;  e s m a d a n  
y a r a t ıl m ış  b ir  a l e t t ir .  A k ıl  is e ;  s u b u t î s ıf a t t a n  d e ğ il d ir .  A k ıl ;  b ir  a l e t t ir ,  e s m a d a n  y a r a t ıl m ış t ır .  
İ l im ;  a y a t - ı t e k v in iy e l e r in  b iz d e k i ş u u r l u  k a r ş ıl ığ ıd ır .  A l im  e s m a s ı b il g iy e ,  İ l im  s ıf a t ı il m e  
b a k a r .  B il g i;  d ö r t  is m i t a z a m m u n  e d iy o r .  C il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t ın  c e m - ü l  c e m ’ id ir .  İ l im  
is e ;  b u n l a r ın  a r k a s ın d a k i y a z ıl ım d ır .  B ir  a m a c a  d o ğ r u  ç e ş it l i b il g i m a l z e m e l e r i k u l l a n a r a k ,  
s e ç im  y a p a r a k  b il g il e r in  a r k a s ın a  g e ç e r e k ,  ö t e l e r i b u r a y a ,  b u r a y ı ö t e l e r e  t a ş ım a k  il im d ir .  B il g i  
is e  m e v c u d u n  s e n d e  u y a n d ır d ık l a r ıd ır .  
1-Şualar:154, 2-(I)
İ l l e - i G a iy e
1 .  İ ş t e  n a s ıl k i b ir  ş a h ıs ,  b ir  v a z if e - i f ıt r iy e y i v e y a h u t  b ir  v a z if e - i iç t im a iy e y i y a p s a  v e  o  v a z if e  
iç in  h a r a r e t l i b ir  s u r e t t e  ç a l ış s a ;  e l b e t t e  o n a  d ik k a t  e d e n  a n l a r  k i,  o  v a z if e y i o n a  g ö r d ü r e n  ik i  
ş e y d ir :
B ir is i:  V a z if e y e  t e r e t t ü b  e d e n  
•  m a s l a h a t l a r ,  
•  s e m e r e l e r ,  
•  f a id e l e r d ir  k i;  
o n a  " il l e - i g a iy e "  d e n il ir . .
2 .  İ l l e - i G a iy e  il e  s o n u c a  b a k a n  s e b e p  k a s t e d il ir .
1-Mektubat:86, 2-(III)
İ l l e t - i T â m m e  
1 .  İ l l e t - i t â m m e  v ü c u d u  iç in  l ü z u m  v e  z a r u r e t  v e  v ü c u b  o r t a y a  g ir ip  ih t iy a r ı r e f ' e t s in .  
2 .  " B ir  ş e y  v â c ib  o l m a z s a ,  v ü c u d a  g e l m e z . "  Y a n i,  il l e t - i t â m m e  b u l u n a c a k ;  s o n r a  v ü c u d a  
g e l e b il ir .  İ l l e t - i t â m m e  is e ;  m a ' l u l ü ,  b iz z a r u r e  v e  b il v ü c u b  ik t iz a  e d iy o r .
3 .  İ l l e t - i t â m m e ;  1 . l ü z u m ,  2 .  z a r u r e t ,  3 . v ü c u b  t u r .  İ l im ,  ir a d e ,  k u d r e t e  b a k a r
1-Sözler:467, 2-Sözler:467, 3-(I)
İ l m e l y a k în
1211 .  O n l a r ın  v e r d ik l e r i h a b e r i k e ş if  v e  ş u h u d  il e  il m e l y a k în  s u r e t in d e  t a s d ik  e d e n  y ü z  y ir m id ö r t  
m il y o n  e v l iy a n ın  s e h a d e t l e r i.
2 .  İ m a n - ı b il - g a y b  c ih e t in d e  s ır r - ı v a h y in  f e y z iy l e  b ü r h a n î v e  K u r ' a n î b ir  t a r z d a ,  a k ıl  v e  k a l b in  
im t iz a c ıy l a  h a k k a l y a k în  d e r e c e s in d e  b ir  k u v v e t  il e ,  z a r u r e t  v e  b e d a h e t  d e r e c e s in e  g e l e n  b ir  
il m e l y a k în  il e  h a k a ik - i im a n iy e y i t a s d ik  e t m e k t ir . ”  
3 .  A k ıl  s e b e p l e r  a r a s ın d a  s e ç im  y a p a r ,  il m e l y a k în  s e b e p l e r e  b a ğ l ıd ır ,  s e b e p l e r l e  d ü ş ü n ü r .  
S e b e p l e r in  a r k a s ın d a k i ic r a a t  is e  a y n e l y a k în d ir .  İ l m e l y a k în  a k ıl d a ,  a y n e l y a k în  r u h d a  
o l m a k t a d ır .
A y n e l y a k in ,  h is  s e v iy e s in d e .  H a k k a l y a k in ,  r u h  s e v iy e s in d e d ir ,  ş u h u d d u r .  H is  v ic d a n d a d ır :  
“ İ r a d e ,  Z ih in ,  H is ,  L a t if e - i R a b b a n iy e . ”  İ m a n  k a l b d e d ir .  H is  s e v iy e s in d e  b ir  im a n .  İ l m e l y a k in ,  
v a h y e  b a k ıy o r ,  d im a ğ a  a it .  İ l m e l y a k in  s e v iy e s in d e  b ir  it ik a d ım  o l u n c a ,  a y n e l y a k in  s e v iy e s in d e  
im a n ım  o l u r  m u ?  O l u r .  Ç ü n k ü  a y n e l y a k in  s e v iy e s in d e  b ir  il m e l y a k in  o l u y o r .  Ö y l e  b ir  il im  k i,  
a y n e l y a k in  s e v iy e s in d e .  A y e t - ü l  K ü b r a  s a y f a  6 4 :  “ a y n e l y a k in e  y a k ın  b ir  il m e l y a k in  il e  b il d i” .  
K a s t a m o n u  L a h ik a s ı S a y f a  1 8 :  “ h a k k a l y a k in  d e r e c e s in d e  b ir  k u v v e t  il e ,  z a r u r e t  b e d a h e t  
d e r e c e s in e  g e l e n  b ir  il m e l y a k in  il e …”  İ l im ,  s u b u t i s ıf a t t a n .  T o p r a k  c a n s ız ,  h a y a t  o n d a n  
ç ık ıy o r .  A l l a h ’ ın  c c  s u b u t i s ıf a t ın d a :  il im ,  s e m ’ ,  b a s a r ,  k u d r e t … v a r .  A l l a h ’ ın  c c  s u b u t i  
s ıf a t ın d a k i il im  c a n s ız  o l u r  m u ?  R u h s u z  o l u r  m u ?  H a y a t s ız  o l u r  m u ?  İ l im ;  c a n l ıd ır ,  r u h l u d u r ,  
ş u u r l u d u r .  İ l m e l y a k in e  y ü k s e l d iğ in  z a m a n ,  o  il m e l y a k in d e  a y n e l y a k in i d e ,  h a k k a l y a k in i d e  
v a r .  O  il m e l y a k in  a m a ,  s e n i ö y l e  b i r  y e r e  t a ş ıy o r  k i…  il m e l y a k in in  iç in d e  a y n e l y a k in ,  
il m e l y a k in in  iç in d e  h a k k a l y a k in  v a r .  O  il m e l y a k in in  b u  ü ç  m e r t e b e s i b it e r s e ,  a y n e l y a k in e  
t a ş ın ıy o r s u n .  B u  m e r a t ib  b it in c e ,  k a l b e  g e ç iy o r .  K a l b d e  a y n e l y a k in  v a r .  A y n e l y a k in ,  h is  
s e v iy e s in d e d ir ,  v ic d a n id ir .  
İ l m e l y a k in ;  d a ğ ın  a r k a s ın d a  d u m a n ı g ö r e r e k  a t e ş  o l d u ğ u n u  b il m e k .  A y n e l y a k in ;  s o n r a  d a ğ ın  
a r k a s ın a  g e ç ip  a t e ş i g ö z  il e  g ö r m e k .  H a k k a l y a k in ;  s o n r a  d a  e l in i a t e ş e  s o k m a k t ır .
S u a l :  İ l m e l y a k in ,  a y n e l y a k in ,  h a k k a l y a k in  m e r t e b e l e r i im a n a  a it  d e ğ il  m i?  C e v a b :  H a y ır ,  h e r  
ş e y d e  ö y l e .  M is a l  b e n  s e n i t a n ıy o r u m  v e  g ıy a b ın d a  b ir  ş e y  d u y d u m :  il m e l y a k in .  S e n i g ö r d ü m  
v e  b i r a z  o t u r d u m :  a y n e l y a k in .  S e n in l e  t ic a r e t  y a p t ım ,  a k r a b a l ık  y a p t ım :  h a k k a l y a k in .  B u  
m e r a t ib l e r  t a n ım l a m a  y ö n t e m id ir .  İ m a n a  h a s  d e ğ il .  
S u a l :  H a k k a l y a k în i n a s ıl  a n l a y a c a ğ ız ?  R is a l e - i N u r  il m e l y a k în d e n  h a k k a l y a k în e  g e ç ir iy o r  
d e n il iy o r  a m a  t a m  o l a r a k  n e  d e m e k ?  E l c e v a b :  K a s t a m o n u  1 8  d e  g e ç iy o r :  “ h a k k a l y a k în  
d e r e c e s in d e …b ir  il m e l y a k în  il e …”  Y a n i il m e l y a k în d e  ö y l e  b ir  m e r t e b e y e  g e l iy o r  k i,  
h a k k a l y a k în e  d ö n ü ş ü y o r .  B u  g a ib a n e  im a n  m e r t e b e s iA y e t - e l  K ü b r a ’ n ın  b ir in c i m e r t e b e s in e  
b a k ıy o r .  Ö y l e  b ir  h a l  k a z a n ıy o r s u n  k i,  ö y l e  b ir  il m e l y a k în  k i;  h a k k a l y a k în  o l u y o r .  Y a n i o  il m in  
t e r s i o l a m a z  a r t ık .  H e r k e s  k e n d i h a y a t ın d a n  m is a l  v e r ir .  B e n im  iç in  b e d e n  v e  r u h  a r t ık  il im  
d e ğ il .  B e d e n  a y r ı,  r u h  a y r ı.  O  k a d a r  k e s in  ik i a y r ı v a r l ık t ır  k i,  b e n im  il m e l y a k in  d e ğ il ,  
il m e l y a k în  iç e r is in d e  h a k k a l y a k în d ir .  E ğ e r  b u n l a r ı y a ş a r s a n ,  b u  h â l e t l e r e  s a h ip  o l u r s a n ,  o  
il m e l y a k în  iç in d e  h a k k a l y a k în  d e ğ il ,  k e n d is i m ü s t a k il  h a k k a l y a k în d ir .
H a k k a l y a k în ;  e s m a l a r ın  p e r d e s iz  m a z h a r iy e t  m e r t e b e s id ir .  B u  d a  A r ş ’ t ır .  K â b e ,  K a l b ,  A r ş  ü ç ü  
a y n ıd ır .  E s m a l a r ın  p e r d e s iz  t e c e l l i e t t iğ i y e r ;  A r ş ’ t ır .  O n u n  b ir  a l t ı c e n n e t t ir .  C e n n e t  A r ş  g ib i  
d e ğ il d ir .  C e n n e t t e ;  il m e l y a k în d e k i h a k k a l y a k în e  b a k ıy o r .  C e n n e t t e  ö y l e  b ir  m e r t e b e  v a r  k i;  
r ü y e t .  B u  iş t e  il m e l y a k în  iç in d e k i h a k k a l y a k în .  H e r  ş e y in  ç a t ıs ı o l d u ğ u  g ib i,  c e n n e t in  d e  b ir  
ü s t ü  y a n i ç a t ıs ı;  A r ş ’ t ır .  A r ş ’ t a ;  c e n n e t t e  t e c e l l i e d e n  e s m a l a r ın  m e r a t ib l e r i v a r .  C e n n e t t e  d e  
p e r d e s iz  t e c e l l i e d iy o r  a m a  o r d a  e s m a l a r  b ir b ir in e  v u r u n c a  y in e  ö n c e l ik  s o n r a l ık  o l u y o r .  
P a z a r t e s i Â d e m  a s ’ a  g id il e c e k ,  C u m a  A l l a h ’ a  g id e c e k s in iz  v s  d e n il iy o r .  A r ş ’ t a  b ö y l e  b ir  ş e y  
y o k .  İ ş t e  m ü s t a k il  h a k k a l y a k în d ir  b u .  İ l m e l y a k în ,  a y n e l y a k în  v e  h a k k a l y a k în  c e m ’ o l u n c a  
im a n ın  b e d a h e t  v e  z a r u r e t  m e r t e b e s in e  g e l iy o r .  Y a n i im a n ın  z ıd d ı a r t ık  o l a m a z .  
122S u a l :  R is a l e - i N u r  d ir e k  h a k k a l y a k în  d e r s in i v e r iy o r  m u ?  E l c e v a b :  E v e t  k e s in l ik l e .  N a s ıl  
a n l a r ız ?  İ l m e l y a k în d e k i h a k k a l y a k în e s m a  m e r a t ib l e r id ir .  D ir e k  h a k k a l y a k în  d e r s in i v e r m e s i,  
R is a l e - i N u r  b ü t ü n  d e r s l e r in i is m - i a z a m d a n  v e r m e s in d e n  k a y n a k l a n ıy o r .  H a k k a l y a k în is m - i  
a z a m  m e r t e b e s id ir .  O  m e r t e b e  d e r s  a n l a t m a k t ır .  Y a n i h a k k a l y a k în ;  is m - i a z a m l ık .  İ l m e l y a k în  
iç e r is in d e k i z ıd d ın ı d ü ş ü n e m e m e k  h â l e t i o l a n  h a k k a l y a k în ;  e s m a n ın  m e r a t ib l e r id ir .  H e r  
e s m a n ın  m e r t e b e - i a z a m ı v a r .
İ l m e l y a k în  iç in d e k i h a k k a l y a k în  - - >  m e r a t ib - i e s m a l a r ın  m e r t e b e - i a z a m ın a  m a z h a r iy e t t ir .  
M ü s t a k il  o l a r a k  h a k k a l y a k în  d e m e k  - - >  e s m a l a r ın  p e r d e s iz  t e c e l l i e t t iğ i a l e m  o l a n  A r ş ’ a  
k a l b in i m ü t e v e c c ih  t u t u p ,  o  in s a n ın  k a l b in d e  t e c e l l i e d e n  is m - i a z a m a  m a z h a r  o l m a k t ır .
H a k k a l y a k în ;  is m - i a z a m a  b a k a r .  İ l m e l y a k în  iç e r is in d e k i h a k k a l y a k în  is e ;  h e r  is m in  m e r t e b e -
i a z a m ın a  b a k a r .  A y e t - ü l  K ü b r a  R is a l e s in in  b ir in c i m a k a m ıil m e l y a k în  iç in d e k i h a k k a l y a k în  
d e r s in i v e r iy o r .
Ş e c e r e - i h il k a t t e  A l l a h ’ ın  il m i s u b u t î s ıf a t t a .  Ş u u n a t - ı z a t iy e d e  il im  y o k ,  o  d a h a  a r k a d a .  Z a t î  
s ıf a t t a  d a  il im  y o k .  İ z a h ı g e n iş l e t e b il ir s in iz  b ö y l e .
H a k k a l y a k în  z a t î s ıf a t a  m a z h a r  o l m a k t ır .  İ l m e l y a k în  iç e r is in d e k i h a k k a l y a k în  s u b u t î s ıf a t l a r a  
m a z h a r  o l m a k t ır .  İ z a h ı d a h a  d a  il e r i g ö t ü r ü r s e k :  
M ü s t a k il  h a k k a l y a k în  Ş u u n a t a  m a z h a r  o l m a k t ır .  İ l m e l y a k în  iç e r is in d e k i h a k k a l y a k în  S u b u t î  
v e y a  z a t î s ıf a t a  m a z h a r  o l m a k t ır .  Ç ık t ık ç a ,  a ş a ğ ıy a  g ö r e  y o r u m  d e ğ iş iy o r .
D im a ğ d a ;  im a n ın  t a k l îd i m e r t e b e s i s e r b e s t  b ö l g e d e .  İ l m e l y a k în  t a s d ik t e .  A y n e l y a k în  iz ’ a n d a .  
H a k k a l y a k în  il t iz a m d a d ır .  H a k k a l y a k în :  İ l t iz a m d a .  Ç ü n k ü  y a ş a y ıp ,  g ö r e r e k  e l d e  e d il e n  
k e s in l ik .  G e r ç e ğ i e k s ik s iz  v e  k e s in  o l a r a k  g ö r ü p  y a ş a y a r a k  a n l a m a  v e  b il m e .  H a k k a l y a k în  
m e r a t ib i;  im a n ın d a n  l e z z e t  a l m a ,  e y l e m s e l  o l a n  h a l id ir .
4 .  Ş a h it l ik - a k ıl - t a h k ik - t a s d ik t ir . . .
5 .  E ğ e r  b ir ş e y i k e n d in d e  g ö r m e z s e n ,  b il g i s e v iy e s in d e  k a l ıy o r .  K e n d in d e  g ö r d ü ğ ü n d e  is e ;  il m e  
d ö n ü ş ü y o r .  A y n e l y a k în ,  h a k k a l y a k în  k e n d in d e  o l u y o r .  K e n d in e  t a ş ın m a y a n  ş e y  a y n e l y a k în ,  
h a k k a l y a k în  o l a m a z .  İ l m e l y a k în  g ö r d ü n ,  b il d in  o l u y o r .  N e y e  b e n z e r ?  A t e ş  y a n ıy o r ,  b il d in .  B u  
il m e l y a k în .  G ö z ü n l e  g ö r d ü n ;  a y n e l y a k în .  K e n d in e  t a ş ıd ın ,  h is s e t t in ,  e l in i s o k t u n  a t e ş e ;  
h a k k a l y a k în .  H a t t a  h is s i a y n e l y a k în e  k o y a n l a r  v e  h a k k a l y a k în  d a h a  ö t e s id ir  d iy e n l e r  v a r .  Y a n i  
a y n e l y a k în ;  h is s î m e r t e b e .  A t e ş e  d ö n ü ş m e k ,  a t e ş  o l m a k  is e ;  h a k k a l y a k în .  Y a n i a t e ş i,  a t e ş  
o l a r a k  b il ir s in .  D o ğ r u  b il g i o .  K e n d in d e  ş a h id  v e  t a n ık  o l d u ğ u n  ş e y d ir . . .  
1-Sözler:118, 2-Kastamonu Lahikası:18, 3-(I), 4-(II), 5-(III)
İ l t iz a m
1 .  D im a ğ d a  m e r a t ib  v a r ;  b ir b ir iy l e  m ü l t e b is ,  a h k â m l a r ı m u h t e l if .  E v v e l  t a h a y y ü l  o l u r ,  s o n r a  
t a s a v v u r  g e l ir ,  s o n r a  g e l ir  t a a k k u l ,  s o n r a  t a s d ik  e d iy o r ,  s o n r a  iz ' a n  o l u y o r ,  s o n r a  g e l ir  il t iz a m ,  
s o n r a  it ik a d  g e l ir .
İ t ik a d ın  b a ş k a d ır ,  il t iz a m ın  b a ş k a d ır .  H e r b ir in d e n  ç ık a r  b ir  h a l e t :  S a l a b e t  it ik a d d a n ,  T a a s s u b  
il t iz a m d a n . . .
2 .  İ s l â m iy e t ,  il t iz a m d ır ;  im a n ,  iz ' a n d ır .  T a b ir - i d iğ e r l e :  İ s l â m iy e t ,  h a k k a  t a r a f g ir l ik  v e  t e s l im  
v e  in k ıy a d d ır ;  im a n  is e ,  h a k k ı k a b u l  v e  t a s d ik t ir .  E s k id e  b a z ı d in s iz l e r i g ö r d ü m  k i:  A h k â m - ı  
K u r ' a n iy e y e  ş id d e t l i t a r a f g ir l ik  g ö s t e r iy o r l a r d ı.  D e m e k  o  d in s iz ,  b ir  c ih e t t e  h a k k ın  il t iz a m ıy l a  
İ s l â m iy e t e  m a z h a r d ı;  " d in s iz  b ir  m ü s l ü m a n "  d e n il ir d i.  S o n r a  b a z ı m ü ' m in l e r i g ö r d ü m  k i;  
123a h k â m - ı K u r ' a n iy e y e  t a r a f g ir l ik  g ö s t e r m iy o r l a r ,  il t iz a m  e t m iy o r l a r . .  " g a y r - ı m ü s l im  b ir  
m ü ' m in "  t a b ir in e  m a z h a r  o l u y o r l a r .
3 .  E n e d e  m u s a d d ık  o l a n  m a d d e n in  m ü s b e t  is t im a l i.  K u v v e t l i,  f a k a t  t a k l id i i m a n  m e r t e b e s i.  
( il t iz a m d a n  t a a s s u b  ç ık a r )
4 .  İ l t iz a m ;  k e n d in e  l a z ım  v e  g e r e k l i k ıl m a k  v e  t a r a f g ir l ik  e t m e k t ir .  K iş il iğ im iz i o l u ş t u r a n ,  
il t iz a m d ır .  İ n s a n ı e y l e m e  ç e v ir e n ,  s a f ın ı b e l ir l e d iğ i g ib i s u r e t in i,  s im a s ın ı d a  b e l ir l e y ip  
k im l iğ in i o l u ş t u r a n  il t iz a m d ır .  İ ç s e l  â l e m in i,  r u h u n u ,  f iil in d e  v e  s im a n d a  v e  s u r e t in d e  
g ö s t e r e n  i l t iz a m d ır .  D im a ğ ın  a n a  s is t e m in d e  o l a n  il t iz a m ı ( T a s d ik t e n  ç ık a n  il t iz a m ı d e ğ il )  
iç e r id e  t u t a m a z s ın ız .  K e n d in i e f ’ a l iy l e ,  a h v a l iy l e ,  e t v a r ıy l a ,  e k v a l iy l e  d ış a r d a  if a d e  e d e r .  
B e n d e k i b il - k u v v e  il e  o r d a  b il - f iil  il e  a r a s ın d a k i b a ğ ,  il t iz a m d ır .  İ l t iz a m  n is b e t in d e  b il -
k u v v e l e r  b il - f iil in i g ö r ü y o r  v e y a  b il - f i il l e r in  y a k ın l ığ ı n is b e t in d e  b iz d e  il t iz a m ım ız  a r t ıy o r .  
G a y b ın  g a y b l ık t a n  k a l k m a s ı,  b e n d e k i il t iz a m ın  a k t if l iğ i k a d a r d ır .  D im a ğ d a k i il t iz a m  b il - k u v v e  
h a k ik a t ın ı b il f iil  a ğ a ç  y a p m a k t ır .  
İ l t iz a m ,  s a l a b e t - i d in iy e d ir  v e  İ s l a m iy e t ’ in  ş e ’ n id ir .  İ l t iz a m ,  iç e r id e  t u t a m a d ığ ın  k a d a r d ır .  Y a  
e t v a r ın ,  y a  a h v a l in ,  y a  e f ’ a l in  y a  d a  e k v a l in i d ış a r ıy a  ç ık a r t ır  y a n i H a k  b il d iğ in e  d ö n ü ş m e s id ir  
k iş in in .  S a n k i H a k  il e  H a k  o l m u ş ,  h a k l a n m ış .  İ s l a m iy e t ’ i y a ş a r  v e  d a v a  e d in ir ,  a d e t a  f e n a - f il  
d in  o l u r .  B u  m e r t e b e d e  a r t ık  m e l e k e  h a l in e  g e l m iş  e y l e m l e r  v a r .  D in i e m ir l e r i a r t ık  h ik m e t in e  
b a k m a d a n  u y g u l a r .  Y a n i d ış a r ıd a n  b e l l i  o l u r .  İ l t iz a m  e t t iğ in i iç in d e  t u t a m a z s ın .  
İ l t iz a m ın  iç i;  t a r a f g ir l ik ,  t e s l im  v e  in k ıy a d d ır .  T a s d ik t e k i il t iz a m  k im l iğ in i,  d im a ğ ın  
m e r t e b e s in d e k i il t i z a m  is e  k iş il iğ in i  o l u ş t u r u y o r .  T a s d ik t e k i il t iz a m d a  f iil  o l a b il ir  d e  
o l m a y a b il ir  d e .  F a k a t  a n a  s is t e m d e k i il t iz a m  f iil s iz  o l a m a z .  D im a ğ d a k i il t iz a m ;  is b a t a ,  d e l il e ,  
h ü c c e t e ,  b u r h a n a  ih t iy a ç  d u y m a z .  T a s d ik t e k i il t iz a m  is e  ih t iy a ç  d u y a r .  S i s t e m in  il t iz a m ı  
o l d u ğ u n u ,  k iş id e  t a a s s u b  o l u n c a  a n l ı y o r u z .  T a a s s u b ,  s is t e m  o l a n  il t iz a m ın  g ö s t e r g e s id ir .  
T a a s s u b  y o k s a  a h k â m  o l a n  t a s d ik in  d ış a  v u r u ş u  o l a n  il t iz a m d ır .
1-Sözler:706, 2-Mektubat:34, 3-(III), 4-(I)
İ m a m - ı M ü b in
1 .  İ l im  v e  e m r - i İ l a h în in  b ir  n e v ' in e  b ir  ü n v a n d ır  k i,  â l e m - i ş e h a d e t t e n  z iy a d e  â l e m - i g a y b a  
b a k ıy o r .  Y a n i z a m a n - ı h a l d e n  z iy a d e  m a z i v e  m ü s t a k b e l e  n a z a r  e d e r .  Y a n i,  h e r ş e y ' in  v ü c u d - u  
z a h ir îs in d e n  z iy a d e  a s l ın a ,  n e s l in e  v e  k ö k l e r in e  v e  t o h u m l a r ın a  b a k a r .  K a d e r - i İ l a h în in  b ir  
d e f t e r id ir .  
2 .  İ m a m - ı M ü b in  m ü h e n d is ,  K it a b - ı M ü b in  u s t a  g ib i d ü ş ü n ü l e b il ir .
3 .  K u r ’ a n  V a h iy . .  S e n d e  u y a n a n  m a n a  is e  V a h y - i z ım n i ( b u  s e n in  k it a b ın ) .  O k u d u ğ u n  K it a b - ı  
M ü b in ,  U y a n a n  İ m a m - ı M ü b in .  F a r k ın d a l ık l a r ım ız  K it a b - ı M ü b in .  F a r k ın d a  o l m a d ık l a r ım ız  
İ m a m - ı M ü b in . . .
4 .  K u r ’ a n ın  n e  k a d a r ın a  m u h a t a b  is e n  o  s e n in  k it a b ı m ü b in in .  İ m a m - ı m ü b in e  im a n  
e d iy o r s u n ,  k it a b - ı m ü b in d e n  e m in  o l u y o r s u n .  P e k i im a n  e t m e k  e m in  o l m a k  d e ğ il  m id ir ?  O  
z a m a n  im a n  e t t iğ in e  n e  k a d a r  ş u u r u n  t a a l l u k  e d iy o r s a  o  k a d a r ın d a n  e m in  o l u y o r s u n .  
Y u k a r ıd a  d a  d e n il d iğ i g ib i im a m - ı m ü b in e  im a n ,  k it a b - ı m ü b in e  e m in l ik  m e s e l e s i.  k it a b - ı  
m ü b in d e  n e  k a d a r  in k iş a f  e d il m iş s e  im a m - ı m ü b in d e  k i im a n  e d il e n  h a k ik a t ın ,  o  k a d a r ın d a n  
e m in  o l m u ş u n  d e m e k t ir .  K it a b - ı  m ü b in  s e n in  e l in e  v e r il e c e k  o l a n  k it a p .  B a ş k a  b ir  if a d e  il e  
m e v c u d a t  k it a b - ı m ü b in  s a n a  y a p t ığ ı t e s ir  im a m - ı m ü b in .
1-Sözler:548, 2-(II), 3-(I), 4-(III)
124İ m a n
1 .  İ m a n ,  iz ' a n d ır .  h a k k ı k a b u l  v e  t a s d ik t ir .
2 .  İ m a n ,  S a ' d - ı T a f t a z a n î' n in  t e f s ir in e  g ö r e :  " C e n a b - ı H a k k ' ın  is t e d iğ i k u l u n u n  k a l b in e ,  c ü z ' - i  
ih t iy a r ın ın  s a r f ın d a n  s o n r a  il k a  e t t iğ i b ir  n u r d u r . "  d e n il m iş t ir .  Ö y l e  is e  im a n ,  Ş e m s - i  
E z e l î' d e n  v ic d a n - ı b e ş e r e  ih s a n  e d il e n  b ir  n u r  v e  b ir  ş u a d ır  k i,  v ic d a n ın  iç y ü z ü n ü  t a m a m ıy l a  
ış ık l a n d ır ır .  V e  b u  s a y e d e  b ü t ü n  k â in a t  il e  b ir  ü n s iy e t ,  b ir  e m n iy e t  p e y d a  o l u r .  V e  h e r ş e y l e  
k e s b - i m u a r e f e  e d e r .  V e  in s a n ın  k a l b in d e  ö y l e  b ir  k u v v e - i m a n e v iy e  h u s u l e  g e l ir  k i,  in s a n  o  
k u v v e t  il e  h e r  m u s ib e t e ,  h e r  h â d is e y e  k a r ş ı m u k a v e m e t  e d e b il ir .  V e  ö y l e  b ir  v ü s ' a t  v e  g e n iş l ik  
v e r ir  k i,  in s a n  o  v ü s ' a t l e  g e ç m iş  v e  g e l e c e k  z a m a n l a r ı y u t a b il ir .
3 .  İ m a n  is e  k a s d e n  v e  b iz z â t  t a k ib  v e  k a b u l  e d il m e k l e  k a l b in  iç in e  b ır a k ıl ır .  
4 .  O n a  im a n  e t m e k :  K u r ' a n - ı A z îm ü ş ş a n ' ın  d e r s  v e r d iğ i g ib i,  o  H â l ık ' ı s ıf a t l a r ı il e ,  is im l e r i il e  
u m u m  k â in a t ın  ş e h a d e t in e  is t in a d e n  k a l b e n  t a s d ik  e t m e k  v e  e l ç il e r iy l e  g ö n d e r d iğ i e m ir l e r i  
t a n ım a k ;  v e  g ü n a h  v e  e m r e  m u h a l e f e t  e t t iğ i v a k it ,  k a l b e n  t ö v b e  v e  n e d a m e t  e t m e k  il e d ir .  
Y o k s a ,  b ü y ü k  g ü n a h l a r ı s e r b e s t  iş l e y ip  is t iğ f a r  e t m e m e k  v e  a l d ır m a m a k ,  o  i m a n d a n  h is s e s i  
o l m a d ığ ın a  d e l il d ir .  
5 .  H id a y e t  b u r a k t ır ,  İ m a n  is e  b in e n d i r .  H id a y e t  g ü n e ş in  o d a n a  v u r m a s ı,  İ m a n  is e  p e r d e y i  
a ç m a n d ır .  H id a y e t  A l l a h  c a n ib in d e k i t e v e c c ü h - ü  il a h id ir .  İ m a n  is e  o n a  m u k a b e l e  e t m e k t ir ,  
o n u  o n a y l a m a k t ır .  B ir i a k r e b iy e t e ,  d iğ e r i k u r b iy e t e  b a k a r .
İ m a n  v a s ıt a d ır ,  z e m in d ir .  im a n ın  iç e r iğ i A l l a h ’ a  g ö t ü r ü r .  İ m a n  A l l a h ’ ın  z a t ın ın  n u r u n d a n  b ir  
n u r d u r ,  o  d e ğ il d ir ,  o n d a n d ır .  A y n a d a k i  g ü n e ş  n e  a y n d ır  n e  g a y r d ır .  Ş e m s i E z e l i;  g ü n e ş ,  a y n a ;  
r u h d u r .  A y n a d a k i g ö z ü k e n  is e  im a n d ır .  İ m a n ın  s u r e t i b iz d e ,  in s a n d a d ır .  İ m a n ın  h a k ik a t ı  
c e n n e t t e d ir .  İ m a n ın  m a h iy e t i is e  A l l a h ’ t a d ır . . .
O n ü ç ü n c ü  S ö z ü n  İ k in c i M a k a m ın d a  k a b r e  g ir m e k  iç in  ü ç  t a r z d a  ü ç  y o l  v a r  d iy o r .  B ir in c is i;  
E h l - i  İ m a n ,  İ k in c is i;  E h l - i  İ t i k a d ,  Ü ç ü n c ü s ü ;  E h l - i  İ n k a r . .  İ t ik a d a  is t ik a m e t l i s a d a k a t  
e k l e n ir s e  İ m a n  o l u r .  S a d a k a t  e y l e m d ir ,  is t ik a m e t l i e y l e m . .  İ m a n d a n  is t ik a m e t l i s a d a k a t ı  
ç ık a r t ıp  a t a r s a n  İ m a n d a n  ü ç ü n c ü  k a t e g o r iy e  k a f ir l iğ e  d ü ş m ü y o r ,  İ t ik a d a  d ü ş ü y o r ,  İ m a n ı  
it ik a d a  d ö n ü ş ü y o r . .  Y a n i İ m a n ı y o k  İ t ik a d ı v a r ,  E h l - i İ m a n  d e ğ il ,  E h l - i İ t ik a d . . .  İ m a n ,  d o ğ r u  
it ik a d a  v e r il e n  c e v a p t ır .  İ m a n ın  v ü c u d - u  h a r ic is i it ik a d d ır .  İ t ik a d ın  b a t ın ı d a  im a n d ır .
E n e ’ n in  n e r e s in d e  b u  im a n ?  Ş u u n a t - ı Z a t iy e n in  a r k a s ın d a  o l d u ğ u  k e s in d ir  ç ü n k ü  r u h u  b o z a n  
k ü f ü r  o l d u ğ u  g ib i,  r u h a  in b is a t  v e  in k i ş a f  v e r e n  im a n d ır .  İ m a n  r u h u n  d a  a r k a s ın d a d ır .  R u h  
m a h l u k t u r .  K a n u n iy e t l e r i,  m e v c u d  k a n u n l a r  g ib id ir .  M e v c u d  k a n u n l a r ,  E s m a - i İ l a h iy e d e n  
g e l iy o r .  S ı f a t  v e  Ş u u n a t t a n  b e s l e n iy o r .  İ m a n ,  Ş u u n a t ın  d a  a r k a s ın d a d ır .  Z a t ın ın  b ir  n u r u d u r .  
Ş u a l a r  s a y f a  9  d a :  “ İ y y a k e  n a ’ b û d u  v e  iy y a  k e  n e s t a in ”  d iy e b il e n  k iş id e ,  C e n a b - ı H a k k ın  Z a t ı  
t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d iy o r .  O  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t iğ in in  d ış a r ıd a  b iz  g ö s t e r m e  n is b e t in d e ,  
b iz im  im a n  m e r t e b e m iz  - Ş u a l a r d a  d e n il d iğ i g ib i-  d e r e c e  v e  n u m a r a  a l ıy o r .  D e r e c e  v e  n u m a r a  
a l d ık t a n  s o n r a ,  h e r k e s in  r u h u n u n  r u h u  o l a n  e n e s in e  A l l a h  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d iy o r .  O n u  
d ış a r ıd a  g ö s t e r e b il m e  n is b e t in in  a d ı:  d e r e c e  v e  n u m a r a  a l d ık t a n  s o n r a  y in e  o n l a r ı g ö n d e r e n  
R a b b - i Z ü l c e l a l ’ l e r in e  d ö n e c e k l e r  d iy o r .
İ m a n ;  A l l a h ’ ın  r u h a  g iy d ir d iğ i b ir  l ib a s d ır .  İ m a n  n e  s ıf a t t ır ,  n e  e s m a d ır ,  n e  ş u u n a t t ır .  İ m a n ,  
Z a t ın ın  b ir  n u r u d u r .
1-Mektubat:34, 2-İşarat-ül İ'caz:42, 3-Mesnevi-i Nuriye:78, 3-Emirdağ Lahikası-1:203, 4-(I)
125İ m k â n
1 .  M ü m k in a t ın  v ü c u d  v e  a d e m in in  m ü s a v a t ın d a n  ib a r e t  o l a n  im k â n . . .
2 .  İ l m - i K e l â m ' ın  t a b ir in c e  " İ m k â n ,  m ü s a v i- ü t  t a r a f e y n " d ir .  Y a n i,  v â c ib  v e  m ü m t e n i o l m a y a n ,  
b e l k i m ü m k ü n  v e  m u h t e m e l  o l a n  ş e y l e r in  v ü c u d  v e  a d e m l e r i,  b ir  s e b e b  b u l u n m a z s a  
m ü s a v id ir ,  f a r k l a r ı  y o k t u r .  B u  im k â n  v e  m ü s a v a t t a  a z - ç o k ,  b ü y ü k - k ü ç ü k  b ir d ir l e r .  İ ş t e  
m a h l u k a t  m ü m k ü n d ü r l e r  v e  im k â n  d a i r e s in d e  v ü c u d  v e  a d e m l e r i m ü s a v i o l m a s ın d a n ,  V â c ib -
ü l  V ü c u d ' u n  h a d s iz  k u d r e t - i e z e l iy e s i b ir t e k  m ü m k ü n e  v ü c u d  v e r m e s i k o l a y l ığ ın d a  b ü t ü n  
m ü m k in a t ın  v ü c u d u ,  a d e m in  m ü v a z e n e s in i b o z a r ,  h e r ş e y e  l â y ık  b ir  v ü c u d u  g iy d ir ir .  V e  
v a z if e s i b i t m iş  is e ,  z a h ir î v ü c u d  l ib a s ın ı ç ık a r ıy o r ,  s u r e t a  a d e m e ,  b e l k i d a ir e - i i l im d e k i m a n e v î  
v ü c u d a  g ö n d e r ir .
3 .  A l e m in  v e  m e v c u d a t ın  b ir  y ö n ü n ü n  y o k l u ğ a ,  b ir  y ö n ü n ü n  v a r l ığ a  b a k m a s ı v e  b u  ik i y ö n ü n  
e ş it  o l m a s ı.  V a r l ık  v e  y o k l u k  e ş it  o l d u ğ u  iç in  b ir b ir in e  ü s t ü n  g e l e m e z .  Ö y l e y s e ,  V ü c u d u  
m ü m k in  o l m a y a n ,  V a c ib - ü l  V ü c u d ’ u n  t e r c ih i v e  ir a d e s iy l e  v a r  o l m u ş t u r .
1-Sözler:91, 2-Şualar: (658-659), 3-(II)
İ m k â n - ı A k l î
1 .  İ m k â n - ı a k l î is e :  V â c ib  v e  m ü m t e n i'  o l m a y a n  b ir  m a d d e d e ,  v ü c u d  v e  a d e m e  b ir  d e l il - i  
k a t ' iy y e  d e s t - r e s  o l m a y a n  b ir  e m ir d e  t e r e d d ü d  e t m e k t ir .  E ğ e r  d e l il d e n  n e ş ' e t  e t m iş  is e  
m a k b u l d ü r .  Y o k s a  m u t e b e r  d e ğ il d ir .  
2 .  İ m k a n - ı v e h m i “ b e l k i,  ih t im a l ,  ş e k k ” i n e t ic e  v e r ir .  T a s a v v u r ;  b e l k i- i h t im a l - ş e k l e r in  
o l u ş t u ğ u ,  o r t a y a  ç ık t ığ ı,  t e v e l l ü d  e t t iğ i  y e r d ir .  B u n l a r l a  k e s in  b ir  ş e y i in k a r  e d e b il iy o r .  A k ıl  
b u n u  y a p a m ıy o r .  A k ıl  b u n l a r a  m u k a b il  b e l k i- ih t im a l - ş e k  y e r in e  b u r h a n ,  d e l il ,  h ü c c e t l e  
g id iy o r .  İ m k a n - ı v e h m îy i im k a n - ı a k l î il e  ç o ğ u  z a m a n  il t ib a s  e d il e n  b ir  m e s e l e d ir .  A k l ın  ş e ’ n i;  
b u r h a n  ü z e r in e  g it m e k t ir .  T a s a v v u r u n  ş e ’ n i;  “ b e l k i- ih t im a l - ş e k k ”  ü z e r in e  g it m e k t ir .  
T a s a v v u r u n  ö z e l l iğ i;  im k a n - ı v e h m îy i  y a n i im k a n a t ı v u k u a t  y e r in e  k o y a r ,  o l a b il ir i o l m u ş  
o l a r a k  y u t t u r u r .  B e d ih iy a t a  d a  b e l k i- ih t im a l - ş e k k  il e  b a k t ır a n   t a s a v v u r d u r .  B ö y l e l ik l e  a k ıl  m ı,  
v e h im  m i a y ır t  e d e r s in .  B e d ih iy a t a  b e l k i- ih t im a l - ş e k k  g e l ir s e ,  b il  k i v e h im d e s in .  B u  t e s b it i h e r  
y e r d e  k u l l a n a b il ir s in .  İ m k a n a t - ı v e h m î V a c ib ,  M ü m k ü n ,  M ü m t e n i b u  ü ç ü n ü  t a z a m m u n  
e d iy o r .  İ n s a n ı d o n u k l u k t a n  ç ık a r t s ın ,  z e n g in  o l s u n  d iy e  v a c ib e  d e  a t l a y a b il iy o r ,  m ü m t e n iy e  
d e  a t l a y a b il iy o r .  İ m k a n - ı a k l î is e ,  v a c i b  v e  m ü m t e n i il e  u ğ r a ş m a z ,  d e l il - b u r h a n - h ü c c e t l e r l e  
y ü r ü r .
S e r b e s t  b ö l g e d e  ş e y t a n  v e  k a f ir  c in l e r  b u  im k a n a t - ı v e h m iy e y i ç o k  iş l e t t ir iy o r .  Y a n i y e r in d e ,  
y o l u n d a  d u r m u y o r .  B a r iy e r l e r e  ç a r p ıy o r .  B ir  v a c ib e  a t l ıy o r .  B ir  d e  o l m a y a n  b ir  ş e y i v a r  
y a p ıy o r .  Y a n i m ü m k ü n e  p e k  g e l m iy o r ,  ip e  s a p a  g e l m iy o r .  İ n s a n  k a l it e s in i y ü k s e l t m e k ,  
d o n u k l u k t a n ,  s t a n d a r t l ık t a n ,  h e r  t ü r l ü  d ü ş ü n m e y e  ( y a n i g e n iş ,  y ü k s e k ,  d e r in )  y o l  a ç ıy o r .  B u  
s a ğ l a y a n  v e h im d ir .
1-Muhakemat:(76-77), 2-(I)
İ m k â n - ı V e h m î
1 .  İ m k â n - ı v e h m î,  e s a s s ız  o l a n  1 - ır k - ı t a k l id d e n  t e v e l l ü d  il e  s a f s a t a y ı t e v l id  e t t iğ in d e n ,  d e l il s iz  
o l a r a k  h e r b ir i b e d ih iy a t t a  b ir  " b e l k i" ,  b ir  " ih t im a l " ,  b ir  " ş e k k " e  y o l  a ç a r .  B u  im k â n - ı v e h m î,  
g a l ib e n  2 - m u h a k e m e s iz l ik t e n ,  3 - k a l b in  z a ' f - ı a ' s a b ın d a n  v e  4 - a k l ın  s in ir  h a s t a l ığ ın d a n  v e  5 -
m e v z u  v e  6 - m a h m u l ü n  a d e m - i t a s a v v u r u n d a n  il e r i g e l ir .  H a l b u k i im k â n - ı a k l î is e :  V â c ib  v e  
m ü m t e n i'  o l m a y a n  b ir  m a d d e d e ,  v ü c u d  v e  a d e m e  b ir  d e l il - i k a t ' iy y e  d e s t - r e s  o l m a y a n  b ir  
126e m ir d e  t e r e d d ü d  e t m e k t ir .  E ğ e r  d e l il d e n  n e ş ' e t  e t m iş  is e  m a k b u l d ü r .  Y o k s a  m u t e b e r  d e ğ il d ir .  
B u  im k â n - ı v e h m în in  a h k â m ın d a n d ır  k i:  B a z ı v e h h a m l a r  d iy o r :  M u h t e m e l d ir ,  b ü r h a n ın  
g ö s t e r d iğ i g ib i o l m a s ın .  Z ir a  a k ıl ,  h e r  b ir  ş e y i d e r k e d e m e z .  A k l ım ız  d a  b u n a  ih t im a l  v e r ir .  
E v e t ,  y o k  b e l k i ih t im a l  v e r e n  v e h m in i z d ir .  A k l ın  ş e ' n i b ü r h a n  ü z e r in e  g it m e k t ir .  E v e t  a k ıl  
h e r b ir  ş e y i t a r t a m a z ,  f a k a t  b ö y l e  m a d d iy a t ı v e  e n  k ü ç ü k  h â d im i o l a n  b a s a r ın  k a b z a s ın d a n  
k u r t u l m a y a n  b ir  e m r i t a r t a r .  F a r a z a  t a r t m a z  is e ,  b iz  d e  o  m e s ' e l e d e  ç o c u k  g ib i m ü k e l l e f  
d e ğ il iz .
2 .  İ m k a n - ı v e h m i “ b e l k i,  ih t im a l ,  ş e k k ” i  n e t ic e  v e r ir .  Y u k a r ıd a k i m e t in d e  g e ç e n  a l t ı m a d d e d e n  
b e s l e n ir .  T a s a v v u r ;  b e l k i- ih t im a l - ş e k l e r in  o l u ş t u ğ u ,  o r t a y a  ç ık t ığ ı,  t e v e l l ü d  e t t iğ i y e r d ir .  
B u n l a r l a  k e s in  b ir  ş e y i in k a r  e d e b il iy o r .  A k ıl  b u n u  y a p a m ıy o r .  A k ıl  b u n l a r a  m u k a b il  b e l k i-
ih t im a l - ş e k  y e r in e  b u r h a n ,  d e l il ,  h ü c c e t l e  g id iy o r .  İ m k a n - ı v e h m îy i im k a n - ı a k l î il e  ç o ğ u  
z a m a n  il t ib a s  e d il e n  b ir  m e s e l e d ir .  A k l ın  ş e ’ n i;  b u r h a n  ü z e r in e  g it m e k t ir .  T a s a v v u r u n  ş e ’ n i;  
“ b e l k i- ih t im a l - ş e k k ”  ü z e r in e  g it m e k t ir .  T a s a v v u r u n  ö z e l l iğ i;  im k a n - ı v e h m îy i y a n i im k a n a t ı  
v u k u a t  y e r in e  k o y a r ,  o l a b il ir i o l m u ş  o l a r a k  y u t t u r u r .  B e d ih iy a t a  d a  b e l k i- i h t im a l - ş e k k  il e  
b a k t ır a n   t a s a v v u r d u r .  B ö y l e l ik l e  a k ıl  m ı,  v e h im  m i a y ır t  e d e r s in .  B e d ih iy a t a  b e l k i- ih t im a l -
ş e k k  g e l ir s e ,  b il  k i v e h im d e s in .  B u  t e s b it i h e r  y e r d e  k u l l a n a b il ir s in .  İ m k a n a t - ı v e h m î V a c ib ,  
M ü m k ü n ,  M ü m t e n i b u  ü ç ü n ü  t a z a m m u n  e d iy o r .  İ n s a n ı d o n u k l u k t a n  ç ık a r t s ın ,  z e n g in  o l s u n  
d iy e  v a c ib e  d e  a t l a y a b il iy o r ,  m ü m t e n iy e  d e  a t l a y a b il iy o r .  İ m k a n - ı a k l î is e ,  v a c ib  v e  m ü m t e n i  
il e  u ğ r a ş m a z ,  d e l il - b u r h a n - h ü c c e t l e r l e  y ü r ü r .
S e r b e s t  b ö l g e d e  ş e y t a n  v e  k a f ir  c in l e r  b u  im k a n a t - ı v e h m iy e y i ç o k  iş l e t t ir iy o r .  Y a n i y e r in d e ,  
y o l u n d a  d u r m u y o r .  B a r iy e r l e r e  ç a r p ıy o r .  B ir  v a c ib e  a t l ıy o r .  B ir  d e  o l m a y a n  b ir  ş e y i v a r  
y a p ıy o r .  Y a n i m ü m k ü n e  p e k  g e l m iy o r ,  ip e  s a p a  g e l m iy o r .  İ n s a n  k a l it e s in i y ü k s e l t m e k ,  
d o n u k l u k t a n ,  s t a n d a r t l ık t a n ,  h e r  t ü r l ü  d ü ş ü n m e y e  ( y a n i g e n iş ,  y ü k s e k ,  d e r in )  y o l  a ç ıy o r .  B u  
s a ğ l a y a n  v e h im d ir .
1-Muhakemat:(76-77), 2-(I)
İ m k â n î V ü c u d
İ l m - i m u h it - i e z e l îd e  t e m e s s ü l  e d e n  im k â n î v ü c u d l a r ,  v ü c u d - u  v ü c u b în in  t e c e l l iy a t - ı  
n u r iy e l e r in e  â y in e  v e  m a ' k e s t ir l e r .  Ö y l e  is e  il m - i e z e l î,  im k â n î v ü c u d l a r a  â y in e  o l d u ğ u  g ib i,  
im k â n î v ü c u d l a r  d a  v ü c u d - u  v ü c u b îy e  â y in e d ir .  S o n r a  o  im k â n î v ü c u d l a r ,  il m - i e z e l îd e n  
v ü c u d - u  h a r ic îy e  in t ik a l  e t m iş l e r s e  d e ,  v ü c u d - u  h a k ik î m e r t e b e s in e  v â s ıl  o l m a m ış l a r d ır .
Mesnevi-i Nuriye:146
İ m t is a l
1  İ t ik a d ın  b a ş k a d ır ,  il t iz a m ın  b a ş k a d ır .  H e r b ir in d e n  ç ık a r  b ir  h a l e t :  S a l a b e t  it ik a d d a n ,  
T a a s s u b  il t iz a m d a n ,  im t is a l  iz ' a n d a n . . .
2 .  H e m  " im t is a l "  s ır r ıy l a ,  b ir  k u m a n d a n  b ir t e k  n e f e r i b ir  a r ş  e m r iy l e  t a h r ik  e t t iğ i g ib i,  b ir  
k o c a  o r d u y u  d a  a y n ı k e l im e  il e  t a h r ik  e d e r .
3 .  İ m t is a l  s ır r ın d a  k u m a n d a n  ö r n e ğ in i  k u l l a n d ı.  H e m  k o r k u n ç  b ir  s ır  a m a  o  k a d a r  d a  s a d e .  
İ n s a n  n e v in d e n  b ir  a d a m ,  m ü t e m a s il  d e ğ il  m ü t e m a y iz . . .  a m a  in s a n ,  a r ş  d iy o r .  B u n u n  A r ş ıy l a  
b ir  k iş i il e  b in  k iş i e ş it  o l u y o r .  B u  a r ş  e m r iy l e ,  im t iy a z  s ır r ıy l a ,  b in  t a n e  in s a n  y o k  t e k  b ir  k iş i  
v a r ,  o .  B ü t ü n  b e y i n l e r  o n a  b a ğ l ı.  B a ğ l ı d e ğ il ,  b ü t ü n  b e y in  o .  K iş il e r in  k im l iğ in i o r t a d a n  
k a l d ır ıp  k o m u t a n  o l m u ş .  A d a m  d iy o r ,  b e n  y a p ıy o r u m .  B e n  y o k u m  ç ü n k ü .  S u r e t i s e n s in ,  
k a n u n iy e t in  o .  O  k a d a r  b a s it  s a d e l ik  iç in d e  a n l a t t ı k i,  b ir  k o m u t a n  a r ş  d iy o r ,  b in  k iş i il e  b ir  
127k iş i b ir .  B u  n a s ıl  o l u y o r .  B u r a d a  “ im t is a l  s ır r ı”  v a r .  İ m t is a l ,  im t iy a z d a n  g e l iy o r .  İ k il iğ i o r t a d a n  
k a l d ır a n d ır  im t is a l .  İ m t is a l ;  f a r k l ıl ık l a r ı c e m ’ e  g e t ir e n d ir .
B ir  k o m u t a n ın  b ir  n e f e r e  a r ş  e m r i v e r d iğ i g ib i,  b ir  a l a y a  y a n i b in  k iş iy e  v e r d iğ i a r ş  e m r i  
a y n ıd ır .  K o m u t a n  iç in  is t e r  b ir  k iş i is t e r  b in  k iş i o l s u n  f a r k  e t m iy o r ;  im t is a l  s ır r ı.  S u r e t t e  
A h m e d ,  M e h m e t ,  H a s a n ,  H ü s e y in  o l u r k e n ,  k a n u n iy e t l e r i t e k  o l u y o r .  B ü t ü n  n e f e r l e r i b ir b ir in e  
b a ğ l ıy o r .  İ m t is a l  e m r iy l e  h e p s in i b ir  y a p ın c a ,  o  n e f e r l e r  t e k  d e ğ il ,  b in  k iş i iç in d e  o l a n  b ir  n e f e r  
b in  k iş i k u v v e t in d e  o l u y o r .  İ m t is a l l e  b ir  v ü c u d  o l a n  n e f e r l e r  b a ş k a  y e r l e r e  g i t t iğ i z a m a n  h e r  
b ir  n e f e r  b in  k iş i k u v v e t in d e d ir .  Ç ü n k ü  it a a t t e n  a l d ığ ı g ü ç l e ,  it a a t  e t t ir iy o r .  K o m u t a n ın  a r ş  
d e m e s iy l e  o  o l m a n  g ib i.  A r ş  e m r i im t is a l d ir .  K o m p l e  s is t e m  iz ’ a n d ır .  A s k e r l e r in  k o m p l e  
b ir b ir iy l e  b a ğ l a n m a s ı d a  im t is a l d ir .
İ m t is a l  s ı r d ır .  ( S ö z l e r  9 0 )  İ z ’ a n  s ır d ır  d e m e d i.  İ z ’ a n  s is t e m d ir .  İ m t is a l  s ır r ı d iy o r  Ü s t a d .  
İ m t is a l ,  d im a ğ ın  s ır r ıd ır .  B ir  k u m a n d a n ın  a r ş  e m r iy l e  k o c a  o r d u y u  h a r e k e t l e n d ir iy o r .  İ m t is a l  
s ır r ıy l a .  D im a ğ d a  k iş i y o k .  K u m a n d a n  o r a y a  g ir iy o r .  N a s ıl  k i m e n f is i d e  –  k ü ç ü k  ş e y t a n  
d im a ğ ın a  s a k l a n m ış  d iy o r  Ü s t a d … S ö z l e r ,  M e k t u b a t  v e  H u t b e - i Ş a m iy e ’ d e  g e ç iy o r .  D im a ğ ın  
k o n t r o l  m e k a n iz m a s ı iz ’ a n ,  iz ’ a n ın d a  k o n t r o l  m e k a n iz m a s ı o l a n  im t is a l .  A l l a h - u  a l e m  
d im a ğ ın  s ih ir l e n d iğ i s is t e m d ir  im t is a l .
D im a ğ ın  G p s ’ i im t is a l d ir .  B u r a d a  ik e n  y a n i s u r e t t e  t e n t e n e l i p e r d e  o l a n  d ü n y a d a  ik e n  
o r a l a r ın  a h ir e t in  h a k ik a t in i b u r a d a  ş im d i y a ş a t t ır a n  im t is a l  s ır r ıd ır .  B u r a y ı o r a  y a p ıy o r .
E s m a l a r ın  c e m - ü l  c e m i o l a n  v e  b il - k u v v e  o l a r a k  b u l u n a n  s is t e m e  e v a m ir - i t e k v in iy e  d e n il iy o r .  
İ z ’ a n :  s u r e t l e r in  a s l ı y a z ıl ım l a r ı.  S u r e t iy l e  iz ’ a n  a r a s ın d a k i d e v a m l ı b a ğ ın  a d ı im t is a l .  S u r e t iy l e  
a s l ı y a z ıl ım ın  a d ı im t is a l .  Y a n i s u r e t  h a k ik a t ın a  is t in a d  e d ip  o r a d a n  k u v v e t  a l ır  s ır r ı,  im t is a l  
s ır r ıd ır .  Ç iç e k  s u r e t .  A s l ı y a z ıl ım ı ç e k ir d e k .  Y a z ıl ım  iz ’ a n ,  b a ğ  im t is a l .  A s l ın a  b a ğ l ıl ığ ı f ıt r a t ıy l a  
h a r e k e t  e t m e s in e  im t is a l  s ır r ı d e n il iy o r .
E ş y a n ın ,  s u r e t in e  g ö r e  d e ğ il  h a k ik a t i o l a n  e v a m ir - i t e k v in iy e s in e  g ö r e  h a r e k e t  e t m e s in i s ır r - ı  
im t is a l  ik t iz a  e d iy o r .  E s m a l a r ın  c e m - ü l  c e m ’ i o l a n  e v a m ir - i t e k v in iy e s in e  g ö r e  h a r e k e t  
e t m e s in e  i m t is a l  d iy o r u z .  İ m t is a l ,  t o p r a ğ ın  a l t ın d a  d u r u r k e n ,  a y n ı z a m a n d a  t o p r a ğ ın  ü s t ü n d e  
m e y v e d a r  h a k ik a t - i k ü l l iy e  s u r e t in d e  o l m a k t ır .  Y a n i,  t o p r a ğ ın  a l t ın d a  ç e k ir d e k  d u r u r k e n ,  a y n ı  
z a m a n d a ,  y u k a r ıd a  a ğ a ç t ır .  S e n i ö t e l e r d e  a ğ a ç  y a p a n d ır ,  im t is a l …
İ z ’ a n  s u r e t l e r in  a s l î y a z ıl ım l a r ıd ır .  İ m t is a l ,  s u r e t l e r i il e  iz ’ a n ı a r a s ın d a k i d e v a m l ı b a ğ ın  a d ıd ır .  
S u r e t ,  h a k ik a t e  is t in a d  e d e r ,  o r a d a n  k u v v e t  a l ır .  İ ş t e  b u  s ır r - ı im t is a l  il e  o l u r .  İ m t is a l  s e n i  
b ü t ü n s e l l iğ e  g ö t ü r ü y o r .  im t is a l l e ,  k e n d in d e n  ç ık ıy o r s u n ,  c ü z ’ îy e t t e n  ç ık ıy o r s u n ,  m a z h a r - ı  
e t e m m  o l u y o r s u n ,  k ü l l î o l u y o r s u n .  T a m  m a z h a r  o l u y o r s u n .  İ m t is a l ,  s is t e m d ir .  S e n i m a z h a r  
o l d u ğ u n  y e r l e r e  t a ş ım a s ı,  s ır r - ı im t is a l d ir .  İ m t is a l  s is t e m  is e ,  s ır r - ı im t is a l  is e ,  s is t e m in  
n e t ic e s id ir .  D e ğ iş t ir m e d e n  d ö n ü ş t ü r m e k t ir ,  s ır r - ı im t is a l …
H a k ik a t in e  s e y a h a t  d e m e k  o l a n  f e n a f il l a h  d a  im t is a l l e  o l u r .  E s m a n ın  b iz d e k i y a n s ım a l a r ı o l a n  
c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t ın  il im l e r in i h a k ik a t in e  b a ğ l a y a n ;  im t is a l d ir .  İ m t is a l in ,  iz ’ a n a  
v e r d iğ i,  k a z a n d ır d ığ ı ş e y ,  s e n in  e s m a y a  m a z h a r iy e t in i ş u u r l a n d ır m a s ıd ır .  İ n s a n ın  c a m i a y in e  
o l m a s ı,  im t is a l  s ır r ın ın  k a l it e s i n is b e t in d e d ir .  Y a n i im t is a l in  k a l it e s i n is b e t in d e ,  c a m i a y in e  
o l d u ğ u n u  a n l ıy o r s u n .  İ m t is a l  s ır r ıy l a ;  e n  k ü ç ü k ,  e n  b ü y ü k  o l u y o r .  E n  z a y ıf ,  e n  g ü ç l ü  o l u y o r .  
E n  u z a k ,  e n  y a k ın  o l u y o r .  E n  c ü z ’ i,  e n  k ü l l i o l u y o r .  İ m t is a l ,  iz ’ a n ın  s ıf a t ıd ır .  Z a h ir ,  iz ’ a n d ır .  
B a t ın ,  im t is a l  s ır r ıd ır .  İ z ’ a n ın  iş l e v i,  ç a l ış m a s ı im t is a l d ir .
İ z ’ a n ,  d im a ğ d a n  k a l b e  g ir iş  v e  ç ık ış  y e r i.  K a l b  v e  d im a ğ  a r a s ın d a k i k o r id o r d u r .  İ k is in in  
a r a s ın d a k i h o r t u m ,  iz ’ a n d ır .  İ z ’ a n  h o r t u m d u r ,  im t is a l  iç in d e n  a k a n d ır .
1-Sözler:706, 2-Sözler:90, 3-(I)
128İ n ' ik a s
G ü n e ş t e n  g e l e n ,  a y n a y a  v u r a n  ş u a y a  in ik a s  d e n ir .  T e m e s s ü l  b ir  a n d a  t a m a m ı d e ğ il ,  a z a r  a z a r  
o l m a k t a .  Ç e k ir d e k t e k i a ğ a ç  h a k ik a t ı  a z a r - a z a r ,  z a m a n - z a m a n  t e m e s s ü l  e d ip ,  ç e k ir d e k  
h a k ik a t ın ın  p e y d e r p e y - p e y d e r p e y  g ö r ü n m e s id ir .  Y a n i t e m e s s ü l d e  h a k ik a t ın  e ş y a y ı  
s ıf a t l a m a s ı y a n i ç e k ir d e k t e k i k o k u  h a k ik a t ın ın  m e y v e n in  ü z e r in d e  g ö z ü k m e s i v e  m e y v e  o  
k o k u  v a s ıf ıy l a  s ıf a t l a n m a s ı v a r d ır . .  B iz a t ih i ç e k ir d e k t e k i k o k u  k e y f iy e t i,  e l m a d a  d e ğ il ,  d e ğ iş ik  
ş e k il d e  g ö r ü n ü y o r  v e  e ş y a d a  o  h a k ik a t l a  s ıf a t l a n ıp  k e n d in i g ö s t e r iy o r .  İ n ik a s t a  is e  v u r u l a n  y e r  
s ıf a t l a n m ıy o r  o  o r t a m ,  o  g ib i o l u y o r .  M e s e l a  t e d e r r ü s  d e r s  a l m a  p e y d e r p e y  o l u y o r .  Y a n i  
a l im d e n  b a n a  p e y d e r p e y  in ik a s  e d ip  t e m e s s ü l  e d iy o r .  İ n ik a s  is e  a l im in  il m i p e y d e r p e y  d e ğ il  
t a m a m e n  v e r ip - v u r u p  b e n d e  t e z a h ü r  e t m e s id ir .  İ n ik a s  d a h a  ç o k  n u r  v e  n u r a n i t a r a f a  b a k ıy o r ,  
t e m e s s ü l  m a d d i v e  m a n e v i t a r a f ı iç in e  a l ıy o r . . .  
İ n s ib a ğ ,  r u h a - l a t if e l e r im iz e ,  in ik a s  v ic d a n - h is l e r im iz e ,  s ir a y e t  is e  d im a ğ - f ik ir l e r im iz e  b a k a r .  
K im l ik s iz  v e  k iş il ik s iz  in s a n l a r l a  o t u r u p  k a l k a c a ğ ım  v e  b a n a  b ir  ş e y  o l m a y a c a k !  İ l k  ö n c e  
s ir a y e t  e d e r ,  s o n r a  i n ’ ik a s  e d e r ,  s o n r a  d a  in s ib a ğ  e d e r .  İ n s ib a ğ  y a n i s e n i b o y a l a r . . .  S a h a b e  il e  
R e s u l u l l a h ’ ın  a r a s ın d a k i il iş k i  in s ib a ğ d ır .  İ m a n  e t t iğ im iz  ş e y l e r  d e  b iz i b e s l iy o r .  A l l a h ’ a  c c  
im a n  e d iy o r u z ,  m e l e k l e r e  im a n  e d iy o r u z   b u n l a r  d a  b iz e  in ’ ik a s  e d iy o r .  B e r a b e r  
b u l u n d u ğ u m u z  k iş i l e r d e n  v e  b u l u n d u ğ u m u z  m e k â n l a r d a n  d a   b iz e  s ir a y e t  e d e r .  İ n s ib a ğ  
R u h u n u ,  İ n ’ ik a s  K a l b in i,  S ir a y e t  is e  D im a ğ ın ı b o z a r  y a d a  y a p a r .  M e s e l a  K e l a m d a  a k l î  
ö z e l l ik l e r iy l e  s ir a y e t  v a r ,  k a l b î y a p ıl a r ıy l a  in ’ ik a s  v a r ,  r u h s a l  y a p ıs ıy l a  in s ib a ğ  v a r .  İ k i t ü r l ü  
in s a n  t e r b iy e s i v a r :  M e s e l a  il im  il e  s e n i  y a p ıl a n d ır ır ım .  P e y g a m b e r l e r d e  is e  in s ib a ğ  v a r .  İ l im ,  
ik in c i d e r e c e d e d ir .  1 . İ l im  il e  s ir a y e t ,  a k l a  b a k a r .  2 . K a l b d e ,  h is s iy a t t a  in ’ ik a s t ır .  3 . R u h d a  
in s ib a ğ d ır .  
S ir a y e t  n e y e  b e n z e r ?  m e s e l a  s ig a r a  iç m e d iğ in  h a l d e ,  s ig a r a  iç e n  t o p l u m d a ,  k a h v e d e  
o t u r u r s a n ,  ü z e r in e  s ig a r a  k o k u s u  s in e r .  A d a m  k o n u ş u y o r ,  p is  p is  h a y a l  e t t ir iy o r  s a n a ,  p is  
ş e y l e r  s ö y l ü y o r s a ,  s e n in  s e r b e s t  b ö l g e n i e t k il e y e r e k ,  o r a y a  s ir a y e t  e d iy o r .  V e y a  h a s t a n e d e  
r e f a k a t c is in iz .  O  h a s t a n e  o r t a m ın d a  ö y l e  s ir a y e t  v a r  k i,  h a s t a n e d e n  ç ık a n  h a s t a  o l u y o r .  B u  
s ir a y e t .  F ik r iy a t t ır .  K e l a m l a  o l u r .
İ n ’ ik a s ;  k a l b e  a it t ir .  H is s iy a t t ır .  R u h d a k i is e ;  in s ib a ğ d ır .  A l l a h  R e s u l ü  in ’ ik a s  v e  in s ib a ğ  e d e r  
d iy o r .  B u  n e d e n l e  s a h a b e l e r i b ir  k a d e m d e  z a h ir d e n  h a k ik a t a  d ö n ü ş t ü r ü y o r .  B u  d e r s e  k e n d in i  
n e  k a d a r  v e r ir s e n ,  h e m  d im a ğ  v a r  h e m  k a l b  v a r .  Y a n i s ir a y e t  v a r d ır ,  in ’ ik a s  v a r d ır .  B u  
n e d e n l e  b ir b ir im iz e  in ’ ik a s  e d e r iz  k a l b im iz e  m u k a b il .
İ n s ib a ğ a  ö r n e k :  C e b r a il  a s ’ ın  R e s u l u l l a h ’ ı a s m  s ık m a s ı g ib i.  “ İ k r a ”  d e d i,  “ b il m iy o r u m ”  d e d i.  
S ık t ı v e  b ir  d a h a  “ İ k r a ”  d e d i,  “ b il m iy o r u m ”  d e d i.  T e k r a r  s ık t ı v e  t e k r a r  o k u  d e y in c e ,  o k u d u .  
T o p r a ğ ın  ç e k ir d e ğ i s ık m a s ı g ib i,  b ir d e n  ç e k ir d e k t e n  a ğ a ç  ç ık t ı.  C e b r a il  b ir  s ık ıy o r ,  in s ib a ğ  
o l u y o r .  M e s e l a  t e l e f o n u  t e l e f o n u n  y a n ın a  g e t ir d iğ in d e  y a p t ık l a r ı s is t e m l e  b il g il e r  n a s ıl  
a k t a r ıl ıy o r . . .  b u  in s ib a ğ d ır …İ n ’ ik a s a  ö r n e k :  P e y g a m b e r  a s m ’ ın  s a h a b e s in e  s o h b e t iy l e  y a p t ığ ı  
g ib i.  S ir a y e t e  ö r n e k :  B e d iü z z a m a n  g ib i a s r ın  im a m l a r ın ın  ü m m e t - i M u h a m m e d ’ e  d e r s l e r i  
g ib i.
F e n a  f il  im a m ,  f e n a  f il  s a d a k a t ,  f e n a  f iş  ş e y h ;  s ir a y e t  il e  o l u y o r .  F e n a  f ir  r e s u l ;  in ’ ik a s  il e  
o l u y o r .  F e n a f il l a h  is e  in s ib a ğ  il e  o l u y o r .  G ü n e ş in  a y n a y a  in s ib a ğ ı,  a y n a d a k i ç ık a n a  in ’ ik a s ,  
a y n a d a k in e  d e  S ir a y e t i v a r d ır .
S ir a y e t in  m e n f is i v a r .  Ş e r r in  in ’ ik a s ı y o k t u r .  B a t ıl  it ik a d l a r  v e  g ü n a h l a r  v e  ş e r l e r ;  a d e m î  
o l d u k l a r ın d a n  k e s if t ir l e r ,  in ’ ik a s  e t m e z  a m a  s ir a y e t  e d e r .  N u r a n i o l a n  im a n  is e  in ’ ik a s  e d e r .  
(I)
129İ n a d
1 .  N e m r u d a n e  in a d ı,  F ir a v u n a n e  g u r u r u . . .
2 .  Ş id d e t l i  b ir  in a d  il e ;  e h e m m iy e t s iz ,  z â il ,  f â n i u m û r l a r a  k a r ş ı h is s iy a t ın ı s a r f e d e r .  B a k a r  k i,  
b ir  d a k ik a  in a d a  d e ğ m e y e n  b ir ş e y ' e ,  b i r  s e n e  in a d  e d iy o r .  H e m  z a r a r l ı,  z e h ir l i b ir  ş e y ' e  in a d  
n a m ın a  s e b a t  e d e r .  B a k a r  k i,  b u  k u v v e t l i h is ,  b ö y l e  ş e y l e r  iç in  v e r il m e m iş .  O n u  o n l a r a  
s a r f e t m e k ,  h ik m e t  v e  h a k ik a t a  m ü n a f îd ir .  O  ş id d e t l i in a d ı,  o  l ü z u m s u z  u m û r - u  z â il e y e  
v e r m e y ip ,  â l î v e  b â k i o l a n  h a k a ik - i im a n iy e y e  v e  e s a s a t - ı İ s l â m iy e y e  v e  h id e m a t - ı u h r e v iy e y e  
s a r f e d e r .  O  h a s l e t - i r e z il e  o l a n  in a d - ı m e c a z î,  g ü z e l  v e  â l î b ir  h a s l e t  o l a n  h a k ik î in a d a ,  - y a n i  
h a k t a  ş id d e t l i s e b a t a -  in k ıl a b  e d e r .
3 .  E n e  v e  e n a n iy e t in  e ş k â l - i h a b is e s i o l a n  h o d g â m l ık ,  h o d b in l ik ,  h o d e n d iş l ik ,  g u r u r  v e  in a d . . .
4 .  Ş e y t a n ı n  ş e y t a n ı,  b u  ik i s ıf a t t ır :  in a d  v e  g u r u r .  B u n l a r ın  e y l e m s e l  h a l i y e ’ is .  G u r u r  m u  d a h a  
f e n a ,  in a d  m ı?  İ b r a h im  a s ’ ı N e m r u d  a t e ş e  a t m ış .  F ir a v u n  M u s a  a s ’ a  b ir  ş e y  y a p a m a m ış .  Y a n i  
g u r u r  b ir  ş e y  y a p a m a m ış  a m a  in a d  e y l e m d e d ir ,  e y l e m e  d ö n ü ş m ü ş  ( P e y g a m b e r i a t e ş e  a t a r a k ) .  
B ü y ü k l e r  h e p  d e r :  F ir a v u n  m u  d e h ş e t l i K u r ’ a n  d ü ş m a n ı,  N e m r u d  m u ?  N e m r u d ,  e y l e m e  
d ö n ü ş t ü r m ü ş .
E n  b ü y ü k  n im e t  in a d d ır ,  k ib ir d ir ,  g u r u r d u r .  İ f r a t ı ş e y t a n  o l u r ,  t e f r it i n e f is - i e m m a r e  o l u r ,  
v a s a t ı n im e t  o l u r .  N e m r u d  h a n g i ö z e l l iğ in i ç ık a r t t ı d a  N e m r u d  o l d u ?  İ n a d ı.  K ü l l iy a t t a  
“ n e m r u d a n e  in a d ı”  d iy e  g e ç iy o r .  B u ,  if r a t  s e v iy e s i.  İ n a d ın  if r a t  s e v iy e s i N e m r u d .  “ F ir a v u n a n e  
g u r u r u ” ,  y a n i g u r u r u n  if r a t ı F ir a v u n .  T e f r it i n e f s - i e m m a r e .  V a s a t ı iz z e t - i n e f is .  
1-Sözler:715, 2-Mektubat:(33-34), 3-Sünuhat-Tuluat-İşarat:27, 3-(I)
İ n b is a t
1 .  B il k u v v e  b ir  k a b il iy e t  v e  b ir  is t id a d ,  f iil  v e  a m e l  s u r e t in e  g ir s e ;  in b is a t  il e  t e n e f f ü s  e d e r ,  b ir  
l e z z e t  v e r ir  v e  b ü t ü n  f a a l iy e t l e r d e k i l e z z e t  b u  s ır d a n d ır .
2 .  İ n b is a t  e d ip  b il k u v v e d e n  b il f iil  s u r e t in e  g e ç m e s in d e . . .
3 .  S e s  d a l g a s ı g ib i y a y ıl a r a k ,  g e n iş l e y e r e k ,  k u c a k l a y a r a k  g it m e k t ir ,  m ıs ır ın  p a t l a m a s ı g ib i. .  
İ n b is a t ;  Ç e k ir d e ğ in  a ğ a ç  o l m a s ıd ır .  A ğ a ç  in k iş a f  e t t i,  ç e k ir d e k  o l d u .  İ n k i ş a f ;  o k u  ç e k ip  
f ır l a t m a k  g ib i,  h e d e f t e n  h e d e f e .  İ n b is a t  is e ;  h e r  ş e y i k u c a k l a y a r a k ,  b o y a l a n a r a k .  Ç e k ir d e k  
in b is a t  e d e r e k  a ğ a ç  o l u r .  H a k ik a t ın ı iz h a r  e d e r e k .  F ih im a f ih  =  iç im i d ış ım a  ç e v ir e r e k .  Y a n i  
in b is a t ;  ç e k ir d e k t e n  a ğ a ç  y ö n ü .  İ n k iş a f ;  a ğ a c ın  ç e k ir d e ğ e  h ü l a s a l a n ış ı.  T e m e s s ü l ;  m ü l k  y ö n ü .  
İ n b is a t  is e ;  b a t ın  y ö n ü .  T e m e s s ü l ;  is m - i z a h ir e  b a k a r .
1-Sözler:352, 2-Lem'alar:125, 3-(I)
İ n f ia l
F iil i v e  t e s ir i k a b u l  e t m e  ö z e l l iğ i.  L a t if  v e  n u r a n i o l a n  ş e y l e r  f a il d ir ,  k e s if  v e  m a d d i o l a n  ş e y l e r  
m ü n f a il d ir  y a n i f iil e  v e  t e s ir e  k a b il d ir .  T a b ia t  f a il  d e ğ il  m ü n f a il d ir .
(II)
130İ n k a r
İ n k a r  is e ;  a d e m - i k a b u l  d e ğ il ,  b e l k i o  k a b u l - ü  a d e m d ir .  B ir  h ü k ü m d ü r .
Sözler:188
İ n k iş a f
B u l u n d u ğ u n  y e r d e n  o k  g ib i h e d e f e  g id e r  ş e k il d e  il e r l e m e . .  İ n b is a t ;  Ç e k ir d e ğ in  a ğ a ç  o l m a s ıd ır .  
A ğ a ç  in k iş a f  e t t i,  ç e k ir d e k  o l d u .  İ n k iş a f ;  o k u  ç e k ip  f ır l a t m a k  g ib i,  h e d e f t e n  h e d e f e .  İ n b is a t  is e ;  
h e r  ş e y i k u c a k l a y a r a k ,  b o y a l a n a r a k .  Ç e k ir d e k  in b is a t  e d e r e k  a ğ a ç  o l u r .  H a k ik a t ın ı iz h a r  
e d e r e k .  F ih im a f ih  =  iç im i d ış ım a  ç e v ir e r e k .  Y a n i in b is a t ;  ç e k ir d e k t e n  a ğ a ç  y ö n ü .  İ n k iş a f ;  
a ğ a c ın  ç e k ir d e ğ e  h ü l a s a l a n ış ı.  T e m e s s ü l ;  m ü l k  y ö n ü .  İ n b is a t  is e ;  b a t ın  y ö n ü .  T e m e s s ü l ;  is m - i  
z a h ir e  b a k a r .
(I)
İ n s a n - ı Kâ m il
1 .  İ n s a n - ı  K a m il  o d u r  k i:  B ü t ü n  o  l e t a if i;  k e n d il e r in e  m a h s u s  a y r ı a y r ı t a r îk - ı u b u d iy e t t e ,  
h a k ik a t  c a n ib in e  s e v k e t m e k  il e  s a h a b e  g ib i g e n iş  b ir  d a ir e d e ,  z e n g in  b ir  s u r e t t e ,  k a l b  b ir  
k u m a n d a n  g ib i,  l e t a if  a s k e r l e r iy l e  k a h r a m a n a n e  m a k s a d a  y ü r ü s ü n .  Y o k s a  k a l b ,  y a l n ız  k e n d in i  
k u r t a r m a k  iç in  a s k e r in i b ır a k ıp  t e k  b a ş ıy l a  g it m e k ,  m e d a r - ı if t ih a r  d e ğ il ,  b e l k i n e t ic e - i  
ız d ır a r d ır .
2 .  Y a n i A l l a h  n a s ıl  b il in m e s i g e r e k iy o r s a  n a s ıl  t a n ın ıp  u b u d iy e t  e d il m e s i g e r e k iy o r s a  o n a  
v e r il e n  c ih a z a t ,  is t id a t  v e  l e t a if  il e  b il in m e s i v a z if e s in i k e m â l  d e r e c e d e  y a p a n  k im s e n in  a l d ığ ı  
ü n v a n ın  a d ıd ır .  
İ n s a n - ı k â m il  e n  k e m â l  m a n a d a  p e y g a m b e r im iz  ( A . S . M ) ' d ır .  G e l e n  a s ır l a r d a k i b ü y ü k  z â t l a r  o  
v a z if e y i d e r e c e l e r in e  g ö r e  îf â  e t m iş l e r .  B u  a s ır  is e  m a n e v iy a t t a n  f e r d î o l a r a k  ç o k  a c iz  v e  f a k ir  
o l d u ğ u  iç i n ;  b u  v a z if e y i c e m a a t  if a  e d ip  y a p ıy o r .  K im in in  ih l a s ı,  k im in in  s a m i m iy e t i,  k im in in  
u h u v v e t i,  k im in in  m a d d iy a t ı,  k im in in  t e s b ih i,  k im in in  ib a d e t i v s .  o l a r a k .  Z a m a n  ş a h ıs  z a m a n ı  
d e ğ il ;  ş a h s ı m a n e v i z a m a n ıd ır .  B u  n o k t a d a n  c e m a a t t e k i f e r t l e r in  k ıy m e t i ç o ğ a l ıy o r .  B iz l e r  
in s a n - ı k â m il  is m in e  l a y ık  ş a h s ı m a n e v i n in  â z â l a r ıy ız .
1-Sözler:495, 2-(II)
İ n s a n iy e t
1 .  C e n a b - ı H a k  v e  M a b u d - u  B il h a k ,  in s a n ı;  
1 - )  ş u  k â in a t  iç in d e  r u b u b iy e t - i m u t l a k a s ın a  v e  2 - )  u m u m  â l e m l e r e  r u b u b iy e t - i â m m e s in e  
k a r ş ı e n  e h e m m iy e t l i b ir  a b d  3 - )  v e  h it a b a t - ı S ü b h a n iy e s in e  e n  m ü t e f e k k ir  b ir  m u h a t a b  v e  4  
- )  m a z h a r iy e t - i e s m a s ın a  e n  c â m i'  b ir  â y in e  v e  5 - )  o n u  is m - i a ' z a m ın  t e c e l l is in e  v e  6 - )  h e r  
is im d e  b u l u n a n  is m - i a ' z a m l ık  m e r t e b e s in in  t e c e l l is in e  m a z h a r  7 - )  b ir  a h s e n - i t a k v im d e  e n  
g ü z e l  b ir  m u ' c iz e - i k u d r e t  v e  8 - )  h a z a in - i r a h m e t in in  m ü ş t e m il â t ın ı t a r t m a k ,  9 - )  t a n ım a k  iç in  
e n  z iy a d e  m iz a n  v e  1 0 - )  â l e t l e r e  m â l ik  b ir  m ü d a k k ik  v e  1 1 - )  n ih a y e t s iz  n im e t l e r in e  e n  z iy a d e  
m u h t a ç  v e  1 2 - )  f e n a d a n  e n  z iy a d e  m ü t e e l l im  v e  1 3 - )  b e k a y a  e n  z iy a d e  m ü ş t a k  v e  1 4 - )  
h a y v a n a t  iç in d e  e n  n a z ik  v e  1 5 - )  e n  n a z d a r  v e  1 6 - )  e n  f a k ir  v e  1 7 - )  e n  m u h t a ç  v e  1 8 - )  h a y a t - ı  
d ü n y e v iy e c e  e n  m ü t e e l l im  v e  1 9 - )  e n  b e d b a h t  v e  2 0 - )  is t id a d ç a  e n  u l v î v e  2 1 - )  e n  y ü k s e k  
s u r e t t e ,  m a h iy e t t e  y a r a t s ın  d a ,  o n u  m ü s t a id  o l d u ğ u  v e  m ü ş t a k  o l d u ğ u  v e  l â y ık  o l d u ğ u  b ir  d â r -
131ı e b e d îy e  g ö n d e r m e y ip ,  h a k ik a t - ı in s a n iy e y i ib t a l  e d e r e k  k e n d i h a k k a n iy e t in e  t a b a n  t a b a n a  
z ıd  v e  h a k ik a t  n a z a r ın d a  ç ir k in  b ir  h a k s ız l ık  e t s in !
2 .  İ n s a n l ık  d e n il e n ,  b ü t ü n  e s m a - i k u d s i y e - i İ l a h iy e n in  c il v e l e r in i g ü z e l c e  il â n  e d e n  b ir  k a s id e -
i m a n z u m e - i h ik m e t  v e  b ir  ş e c e r e - i b â k iy e n in  c ih a z a t ın ı c â m i'  ç e k ir d e k - m is a l  b ir  m u ' c iz e - i  
k u d r e t - i b a h ir e  v e  e m a n e t - i k ü b r a y ı u h d e s in e  a l m a k l a  y e r ,  g ö k ,  d a ğ a  t e f e v v u k  e d e n  v e  
m e l a ik e y e  k a r ş ı r ü c h a n iy e t  k a z a n a n  b ir  s a h ib - i m e r t e b e - i h il a f e t - i a r z iy e y i;  
3 .  B e n  a y r ı,  in s a n  a y r ı.  İ n s a n l ık  b iz e  v e r il m iş  a m a  in s a n  d e ğ il iz .  İ n s a n  o l m a y a  g e l d ik .  B e n  
in s a n  d e ğ il im ,  a r k a s ıy ım .  M e c ’ u l  m a k a m ı. . .  Ş e c e r e - i h il k a t in  ç e k ir d e ğ iy im .  İ n s a n l ık  b ir  
m a k a m d ır ,  b ir  y a p ıd ır ,  s is t e m d ir .  B a n a  v e r il m iş .  “ İ n s a n l ığ ın ı m ı k a y b e t t in ”  d iy o r u z .  
K a y b e t t iğ im  b ir  ş e y  b e n  d e ğ il im  d e m e k .  
R u h  A r ş - ı  A z a m ’ d a n  v e r il d i,  a k ıl  L e v h - i M a h f u z d a n  v e r il d i,  k a l b  A r ş ’ d a n  v e r il d i,  c e l a l  v e  
c e m a l  t e c e l l il e r i c e n n e t  v e  c e h e n n e m d e n  v e r il d i,  in s a n l ık  K ü r s ’ t e n  v e r il d i.  B u r a d a n  ö n c e  
in s a n  d e ğ il iz .  A d e m  a s  s e c d e  e t  d e n i l d iğ in d e  –  k i A l l a h  c c  k e n d is in d e n  b a ş k a s ın a  s e c d e  
e t t ir m e z  –  A d e m ’ in  b e ş e r iy e t i y o k t u  h e n ü z  in s a n  d e ğ il d i.  E s m a  v e  s ıf a t ın  b ü t ü n l ü k  b ir  
h a m u r u  id i.  B iz  s e c d e  e d e r k e n  t o p r a ğ a  s e c d e  e d iy o r u z .  H a n i A l l a h ’ a  s e c d e  e d e c e k t ik ?  
T o p r a ğ ın  b e ş e r iy e t i o l m a d ığ ın d a n  ş ir k  o l m u y o r .  N e f is  y o k ,  k u d s id ir .  B iz e  n e  z a m a n  s ü f l il ik  
y a n i b e ş e r iy e t  t a k ıl d ı is e ,  o  z a m a n  in s a n  o l d u k .  T e r a k k id e  K ü r s ü  g e ç e r s e n ,  in s a n  m ıs ın  s e n ?  
O r a l a r d a  d e ğ il s in !  K u d s îs in !  İ n s a n l ık  K ü r s ’ t e n  v e r il iy o r .  O  z a m a n  s e n  in s a n  d e ğ il s in ,  in s a n l ık  
s a n a  v e r il d i.  S e n  in s a n ın  a r k a s ın d a s ın .  İ n s a n l ığ ı k u l l a n a n s ın .  K im s in  o  z a m a n ?  B il m iy o r u m .  
İ n s a n ,  in s a n  d e ğ il d ir .  İ n s a n l ığ ı k u l l a n a n d ır .
İ n s a n ,  k e n d is in i in s a n  o l a r a k  b il ir s e ,  k e n d is in in  b ir  b a ş l a n g ıc ı v e  b ir  s o n u  v a r d ır .  İ n s a n l ık  
s a n a  v e r il m iş s e ,  in s a n l ığ ın  a r k a s ın d a  is e n  s e n ,  Ş u a l a r d a  “ e z e l  v e  e b e d  n u r u n d a n  m e d e d  a l ır . ”  
O  z a m a n  in s a n ın  ö m r ü  y o k t u r .  İ n s a n l ık  b iz e  v e r il d i.  M id e l e r d e n  b a h s e d iy o r ,  k a l b  m id e s i,  
İ s l a m iy e t  m id e s i,  in s a n iy e t  m id e s i v s .  d iy e  s a y ıy o r .  E ğ e r  s e n  in s a n  o l d u ğ u n u  b il ir s e n ,  
b a ş l a n g ıc ın  v e  s o n u n  v a r d ır .  E ğ e r  in s a n l ık  s a n a  v e r il d i,  “ b e n  in s a n  d e ğ il im ,  in s a n l ığ ın  d a  
a r k a s ın d a y ım ,  in s a n l ığ ı k u l l a n ıy o r u m ”  d iy o r s a n ,  e z e l  v e  e b e d  n u r u n d a n  m e d e d  a l ır ,  in s a n ın  
b a ş l a n g ıc ı o l m a z .  B a ş ın  y o k s a  s o n u n  d a  y o k .  S a n a  v ü c u d  v e r il d i,  h a y a t  v e r il d i,  m a r if e t  v e r il d i,  
İ s l a m iy e t  v e r il d i.  M ü ’ m in  in s a n ;  b e n  in s a n  d e ğ il im ,  in s a n iy e t  b a n a  v e r il d i d iy e n d ir .  C e n n e t  
b il e  i n s a n a  n e f e s  a l d ır a m a z .  A l d ır a m a d ığ ı iç in  R u y e t u l l a h  v a r .  Ş e c e r e - i h il k a t  h a n e s i g ib i o l u r .  
B a b - ı in s a n iy e t ,  İ s m - i H a k k ın  b ir  c il v e s id ir .  H a k  is m in e  m a z h a r iy e t  n is b e t in d e  in s a n  
o l u y o r u z .  B iz  in s a n ın  d a h a  a r k a s ın d a y ız ,  in s a n  b il e  d e ğ il iz .  K ü r s  in s a n l ık  m a k a m ıd ır .  
P e y g a m b e r l iğ in  v a z if e s i,  in s a n l a r ı in s a n l ık  m a k a m ın a  ç ık a r m a k t ır .
İ n s a n  b e ş e r iy e t t e n  s ıy r ıl a r a k ,  in s a n  o l m a  n is b e t in d e  k e n d i v a r l ığ ın d a n  t a t  a l ır .  B e ş e r iy e t ,  
ş e r l e r l e  d o l u  z ıd .  İ n s a n ;  o n l a r d a n  s ıy r ıl m a  n is b e t in d e ,  b e ş e r iy e t t e n  s ıy r ıl ıp  a s l ın a  v a r d ığ ın  
k a d a r  in s a n s ın .  N e  k a d a r  s ıy r ıl m ış s a n ,  o  k a d a r  k e n d in d e n  t a t  a l ır s ın .  K e n d in d e n  b ık m a z s ın .  
K e n d in d e n  n e f r e t  e t m e z s in .  Ç ü n k ü  in s a n s ın .  B e ş e r iy e t t e n  in s a n  o l m a y a  f a r k ın d a l ık l a  o l u r .  
P e y g a m b e r l e r in  v a z if e s i b e ş e r iy e t t e n  in s a n l ık  m a k a m ın a  ç ık a r t m a k t ır .  N a s ıl  ç ık a r t ıy o r ,  n e y i  
ç ık a r t ıy o r ,  n e  y a p ıy o r  P e y g a m b e r ?  F a r k ın d a l ığ ım ız ı a r t t ır ıy o r .  F a r k  e t t ik ç e ,  b e ş e r iy e t t e n  
s ıy r ıl ıy o r u z ,  in s a n  o l u y o r u z .  İ n s a n  o l m a n ın  a l a m e t i,  if a d e s i im a n d ır .  İ m a n  e t m e y e n e  K u r ’ a n  
in s a n  d e ğ il  d iy o r ,  h a y v a n d a n  d a h a  a ş a ğ ıd ır  d iy o r .  F a r k ın d a l ığ ın  k a d a r  in s a n l ık  m a k a m ın a  
ç ık a r s ın .  B u n u n  il e r i m e r a t ib i im a n d ır .  
B e ş e r l e  in s a n  f a r k l ıd ır .  B io l o j ik  y a p ıd a  y a ş a y a n l a r  b e ş e r .  İ n s a n î s ıf a t l a r l a  y a ş a y a n ,  in s a n î  
s ıf a t l a r ın ı a k t if  e t m iş s e  in s a n d ır .  B u  n e d e n l e  in s a n  ç o k  a z .  Ç o ğ u  b iy o l o j ik  y a p ıy ı y a n i m id e  v e  
u ş k u r l u ğ u  y a ş ıy o r.  B iz l e r  d e  y e r  y e r  in s a n l ık t a n  ç ık ıy o r u z ,  b e ş e r  o l u y o r u z .  B a z ı  
d u y g u l a r ım ız ın  z e b u n u  o l u y o r u z .  D ö r t  m e r t e b e y i h e r  g ü n  y a ş ıy o r u z :  b a z e n  n e b a t ,  b a z e n  
h a y v a n a t ,  b a z e n  in s a n ,  b a z e n  m e l e k  h a y a t ı y a ş ıy o r u z .  
İ n s a n  d ö n ü ş t ü r m e  m e r k e z i g ib i.  A y a t - ı t e k v in iy e l e r i e v a m ir - i t e k v in i y e y e ,  e v a m ir - i  
t e k v in iy e l e r i d e  a y a t - ı t e k v in iy e l e r e  d ö n ü ş t ü r ü y o r u z .
132İ n s a n  d o n u k  d e ğ il ,  in s a n  o l m a k t a  o l a n d ır .  O l m a s ı b it m e m iş  k i,  b u d u r  d iy e s in .  İ n s a n  
b it m e m iş .  İ n s a n  n e d ir ?  N e  z a m a n  b il in ir ?  Ö l ü n c e  b il e  in s a n ın  iz a h ı y o k t u r .  Ç ü n k ü  in a n ın  
ö l m e s i b e d e n d e n  s ıy r ıl m a s ıd ır  a m a  in s a n ın  o l m a s ı d e v a m  e d iy o r .  B u r d a ,  k a b ir d e ,  h a ş ir d e ,  
s ır a t t a ,  c e n n e t t e  o l m a s ı s o n s u z a  k a d a r  d e v a m  e d e c e k .  Ş im d i,  in s a n  n e d ir ?  D ib i y o k t u r .  
M u a y y e n  o l u r s a ,  in s a n  ş u d u r  d iy e b il ir s in .  Ş u a l a r  2 1 8  d e  y ir m i v e c h iy l e  in s a n  t a r if i v a r .  O n u  
h u l a s a  e d e r s e n ,  in s a n  o l m a s ı d e v a m  e d iy o r .  S o n s u z a  d e k  d e v a m  e d e c e k .  İ n s a n  d e v a m l ı  
o l a c a k .  O l m a s ı d e v a m  e d e c e k .  O  z a m a n  in s a n  k im d ir ’ e  c e v a p :  O l m a s ı d e v a m  e d e n  o l m a k t a  
o l a n d ır .  Ş u  a n k i h a l i,  o  b e n im .  A m a  o l m a m  d e v a m  e d iy o r .  D e ğ iş ik l ik l e r i d e v a m  e d iy o r ,  l m a s ı  
d e v a m  e d iy o r .  H iç b ir  z a m a n  e l  f r e n i ç e k ,  t a k o z  k o y  o l m a y a c a k .  O l u r s a  t a r if i o l u r .  T a r if ,  
m u a y y e n  o l a n  ş e y l e r e  y a p ıl ır .  O n u n  iç i n  A l l a h  d a  t a r if  e d il e m e z .  İ n s a n ,  o l m a k t a  o l a n  o l d u ğ u  
iç in ,  ih a t a  e d il e m e d iğ in d e n  k a l ıb a  g ir m iy o r .  O l m a s ı d e v a m  e d iy o r .  
İ n s a n ;  m u t l a k  v e  m u h it t ir ,  m u a y y e n l iğ i y o k t u r ,  o l m a s ı d e v a m  e d e n d ir .  İ n s a n ın  s ır r - ı in s a n î  
t a r a f ı;  m u t l a k  v e  m u h it t ir .  “ D İ Ş R ”  il e ,  y a n i d u a  il e ,  im a n  il e ,  ş u u r  il e ,  r ız a  il e  m u t l a k  v e  m u h it i  
m u a y y e n l e ş t ir iy o r s u n .  İ ş t e  o  s e n in  o l a n .  O l m a k t a  o l a n  m u a y y e n  o l m a y a n .  İ k i t a n e  o l a n  b u .  
B ir  t a r a f ın :  İ n s a n  b e n im  s ır r ım d ır ,  b e n  d e  in s a n ın   o  m u t l a k  v e  m u h it t ir .  H iç b ir  ş e y  d e ğ il d ir .  
A l l a h  iç in  d e m iy o r ,  in s a n  b u .  M u t l a k  v e  m u h it t ir .  H iç b ir  m u a y y e n l e ş m iş l iğ i y o k t u r .  B u  in s a n ,  
in s a n  d a  d e n il m e z  b u n a .  B u  s ır r - ı in s a n î m u a y y e n l e ş t ir d iğ i ş e y e  in s a n  d e n il ir .  Ü ç  t a n e  ş e y  
v a r :  1 - S ır r - ı in s a n î 2 - b e ş e r iy e t in  3 - in s a n .  R a d a r ı s ır r - ı in s a n îy e  k o y ;  m u t l a k  v e  m u h it .  B u ,  
h iç b ir  m u a y y e n l e ş m e y i k a b u l  e t m e z .  B e ş e r iy e t im e  s ır r - ı in s a n î il e   t a s a r r u f  e d iy o r u m ;  b e n  
b e n d e .  B e ş e r iy e t im ;  z ıd l a r ın  c e m ’ id ir .  B u r a y a  b e n  n ü f u z  e d iy o r u m .  N e  il e ?  D u a  il e ,  im a n  il e ,  
ş u u r  il e ,  r ız a  il e .  B u  b e ş e r iy e t t e n  s ıy r ıl ıy o r u m .  B e - ş e r ,  b î- ş e r  ş e r l e r l e  d o l u .  O n d a n  s ıy r ıl m a k l a  
in s a n  o l u y o r u m .  B a b - ı in s a n iy e t t ir  k i,  is m - i H a k k ’ ın  c il v e s id ir .  B e ş e r iy e t t e n  s ıy r ıl m a  
n is b e t in d e  in s a n  in s a n  o l u r .  P e y g a m b e r l e r in  e n  b ü y ü k  v a z if e s i;  b e ş e r iy e t t e n  in s a n l ık  
m a k a m ın a  ç ık a r m a k t ır .  B a b - ı in s a n i y e t ;  in s a n iy e t  d e n il e n  b ir  a l e m d ir .  O  k a p ıy ı s e n  
v u r a c a k s ın .  K a p ıy ı v u r a n  b e ş e r iy e t t ir .  G ir d iğ in  z a m a n  b e ş e r iy e t t e n  e l b is e y i ç ı k a r t  d iy o r .  Y a n i  
m u t l a k  v e  m u h it  o l a n  b e ş e r iy e t e  t a s a r r u f  e d iy o r .  H â ş â  h â ş â  A l l a h  k a in a t t a  z a t ıy l a  y o k ,  s ıf a t  v e  
e s m a l a r ıy l a  v a r .  A y n e n  o n u n  g ib i in s a n  b u  b e ş e r iy e t e  s ıf a t l a r ıy l a  t a s a r r u f  e d iy o r .  B e ş e r iy e t t e n  
s ıy ır ıy o r .  Na s ıl  k i t e n c e r e  b ir  ş e y  k a y n a y ın c a ,  k a t ıl a r ı k a l ıy o r ,  p is l ik l e r i b u h a r l a  u ç u y o r .  K a l a n  
in s a n .  O l m a k t a  o l a n  iş t e  b u  in s a n .  O l m a s ı d e v a m  e d e n  d e  s ır r - ı in s a n î.  B u  h iç  b it m e y e c e k .  
H iç b ir  z a m a n .  
B ü t ü n  k a i n a t ın  c a m i- ü l  e z d a d ı;  b e ş e r ,  c e m - ü l  c e m ’ i;  in s a n .  C a m i- ü l  e z d a d ;  z ıd l a r ın  c e m ’ i o l a n  
t a r a f ım ız  b e ş e r iy e t im iz d ir .  C a m i- ü l  e z d a d d a n  s ıy r ıl ıy o r u z ,  c e m - ü l  c e m ’  o l u y o r u z .  Z ıd l a r d a n  
s ıy r ıl ıp  o n  s e k iz  b i n  a l e m ,  a l e m im iz d e  d ü r ü l ü y o r .  B u ,  in s a n d ır .  1 1 . S ö z ü n  1 1 . H a k ik a t ın d a  
a n l a t ıy o r .  B a b - ı in s a n iy e t ;  is m - i H a k k ’ ı n  c il v e s id ir .  O r d a  o n b ir  t a n e  s ıf a t ın ı a n l a t ıy o r .  İ n s a n ın  
t a r if in i d e  Ş u a l a r  2 1 8  d e  v e y a  İ n s a n  p e n c e r e s in d e  v a r .  İ n s a n  ü ç  c ih e t l e  â y in e d a r d ır ,  d iy o r .  1 -
A c z ,  f a k r ,  n o k s a n  il e  â y in e d a r l ığ ı 2 - c ü z ’ î il m i,  ir a d e s i,  k u d r e t i il e  â y in e d a r l ığ ı v e  3 - e s m a - i  
İ l a h iy e y e  â y in e d a r l ık l a  g ö s t e r m e s i.  K u l e u z u b i r a b b in n a s  a c z ,  f a k r ,  n o k s a n  il e  A l l a h ’ a  
â y in e d a r l ık  o l u y o r .  M e l ik in n a s  m a l ik  o l d u k l a r ıy l a ,  m ü l k l e r iy l e ,  m a l ik iy e t l e r im iz l e ,  y a n i c ü z ’ î  
il m i,  ir a d e s i,  k u d r e t  â y in e d a r l ık  o l u y o r .  İ l a h in n a s  iç in d e  e s m a l a r  d o l u .  
1-Sözler:87, 2-Sözler:320, 3-(I)
İ n s ib a ğ
1 .  S o h b e t t e  in s ib a ğ  v e  in ' ik a s  v a r d ır .  
2 .  B o y a l a n m a  v e  b o y a m a ,  y a n i O  o l m a . .  İ n s ib a ğ ,  o  r u h u n  o r d a  o l m a s ıd ır .  İ n s ib a ğ ,  r u h a -
l a t if e l e r im iz e ,   in ik a s  v ic d a n - h is l e r im iz e ,  s ir a y e t  is e  d im a ğ - f ik ir l e r im iz e  b a k a r .  K im l ik s iz  v e  
k iş il ik s iz  in s a n l a r l a  o t u r u p  k a l k a c a ğ ım  v e  b a n a  b ir  ş e y  o l m a y a c a k !  İ l k  ö n c e  s ir a y e t  e d e r ,  
s o n r a  in ’ ik a s  e d e r ,  s o n r a  d a  in s ib a ğ  e d e r .  İ n s ib a ğ  y a n i s e n i b o y a l a r . . .  S a h a b e  il e  R e s u l u l l a h ’ ın  
a r a s ın d a k i il iş k i  in s ib a ğ d ır .  İ m a n  e t t iğ im iz  ş e y l e r  d e  b iz i b e s l iy o r .  A l l a h ’ a  c c  im a n  e d iy o r u z ,  
m e l e k l e r e  im a n  e d iy o r u z   b u n l a r  d a  b iz e  in ’ ik a s  e d iy o r .  B e r a b e r  b u l u n d u ğ u m u z  k iş il e r d e n  v e  
133b u l u n d u ğ u m u z  m e k â n l a r d a n  d a   b iz e  s ir a y e t  e d e r .  İ n s ib a ğ  R u h u n u ,  İ n ’ ik a s  K a l b in i,  S ir a y e t  
is e  Dim a ğ ın ı b o z a r  y a d a  y a p a r .  M e s e l a  K e l a m d a  a k l î ö z e l l ik l e r iy l e  s ir a y e t  v a r ,  k a l b î  
y a p ıl a r ıy l a  in ’ ik a s  v a r ,  r u h s a l  y a p ıs ıy l a  in s ib a ğ  v a r .  İ k i t ü r l ü  in s a n  t e r b iy e s i v a r :  M e s e l a  il im  
il e  s e n i y a p ıl a n d ır ır ım .  P e y g a m b e r l e r d e  is e  in s ib a ğ  v a r .  İ l im ,  ik in c i d e r e c e d e d ir .  1 . İ l im  il e  
s ir a y e t ,  a k l a  b a k a r .  2 . K a l b d e ,  h is s iy a t t a  in ’ ik a s t ır .  3 . R u h d a  in s ib a ğ d ır .  
S ir a y e t  n e y e  b e n z e r ?  m e s e l a  s ig a r a  iç m e d iğ in  h a l d e ,  s ig a r a  iç e n  t o p l u m d a ,  k a h v e d e  
o t u r u r s a n ,  ü z e r in e  s ig a r a  k o k u s u  s in e r .  A d a m  k o n u ş u y o r ,  p is  p is  h a y a l  e t t ir iy o r  s a n a ,  p is  
ş e y l e r  s ö y l ü y o r s a ,  s e n in  s e r b e s t  b ö l g e n i e t k il e y e r e k ,  o r a y a  s ir a y e t  e d iy o r .  V e y a  h a s t a n e d e  
r e f a k a t c is in iz .  O  h a s t a n e  o r t a m ın d a  ö y l e  s ir a y e t  v a r  k i,  h a s t a n e d e n  ç ık a n  h a s t a  o l u y o r .  B u  
s ir a y e t .  F ik r iy a t t ır .  K e l a m l a  o l u r .
İ n ’ ik a s ;  k a l b e  a it t ir .  H is s iy a t t ır .  R u h d a k i is e ;  in s ib a ğ d ır .  A l l a h  R e s u l ü  in ’ ik a s  v e  in s ib a ğ  e d e r  
d iy o r .  B u  n e d e n l e  s a h a b e l e r i b ir  k a d e m d e  z a h ir d e n  h a k ik a t a  d ö n ü ş t ü r ü y o r .  B u  d e r s e  k e n d in i  
n e  k a d a r  v e r ir s e n ,  h e m  d im a ğ  v a r  h e m  k a l b  v a r .  Y a n i s ir a y e t  v a r d ır ,  in ’ ik a s  v a r d ır .  B u  
n e d e n l e  b ir b ir im iz e  in ’ ik a s  e d e r iz  k a l b im iz e  m u k a b il .
İ n s ib a ğ a  ö r n e k :  C e b r a il  a s ’ ın  R e s u l u l l a h ’ ı a s m  s ık m a s ı g ib i.  “ İ k r a ”  d e d i,  “ b il m iy o r u m ”  d e d i.  
S ık t ı v e  b ir  d a h a  “ İ k r a ”  d e d i,  “ b il m iy o r u m ”  d e d i.  T e k r a r  s ık t ı v e  t e k r a r  o k u  d e y in c e ,  o k u d u .  
T o p r a ğ ın  ç e k ir d e ğ i s ık m a s ı g ib i,  b ir d e n  ç e k ir d e k t e n  a ğ a ç  ç ık t ı.  C e b r a il  b ir  s ık ıy o r ,  in s ib a ğ  
o l u y o r .  M e s e l a  t e l e f o n u  t e l e f o n u n  y a n ın a  g e t ir d iğ in d e  y a p t ık l a r ı s is t e m l e  b il g il e r  n a s ıl  
a k t a r ıl ıy o r . . .  b u  in s ib a ğ d ır …İ n ’ ik a s a  ö r n e k :  P e y g a m b e r  a s m ’ ın  s a h a b e s in e  s o h b e t iy l e  y a p t ığ ı  
g ib i.  S ir a y e t e  ö r n e k :  B e d iü z z a m a n  g ib i a s r ın  im a m l a r ın ın  ü m m e t - i M u h a m m e d ’ e  d e r s l e r i  
g ib i.
F e n a  f il  im a m ,  f e n a  f il  s a d a k a t ,  f e n a  f iş  ş e y h ;  s ir a y e t  il e  o l u y o r .  F e n a  f ir  r e s u l ;  in ’ ik a s  il e  
o l u y o r .  F e n a f il l a h  is e  in s ib a ğ  il e  o l u y o r .  G ü n e ş in  a y n a y a  in s ib a ğ ı,  a y n a d a k i ç ık a n a  in ’ ik a s ,  
a y n a d a k in e  d e  S ir a y e t i v a r d ır .
S ir a y e t in  m e n f is i v a r .  Ş e r r in  in ’ ik a s ı y o k t u r .  B a t ıl  it ik a d l a r  v e  g ü n a h l a r  v e  ş e r l e r ;  a d e m î  
o l d u k l a r ın d a n  k e s if t ir l e r ,  in ’ ik a s  e t m e z  a m a  s ir a y e t  e d e r .  N u r a n i o l a n  im a n  is e  in ’ ik a s  e d e r .  
3 .  İ n s ib a ğ  il e  b o y a l a n m a  y a n i t a m ir  v a r .
1-Sözler:489, 2-(I), 3-(II)
İ n t is a b
1 .  İ m a n ,  in s a n ı S â n i' - i Z ü l c e l a l ' in e  n is b e t  e d iy o r ;  im a n ,  b ir  in t is a b d ır .
2 .  E ğ e r  n u r - u  im a n ,  iç in e  g ir s e ,  ü s t ü n d e k i b ü t ü n  m a n id a r  n a k ış l a r ,  o  ış ık l a  o k u n u r .  O  
m ü ' m in ,  ş u u r  il e  o k u r  v e  o  in t is a b l a  o k u t u r .  Y a n i:  " S â n i' - i Z ü l c e l a l ' in  m a s n u u y u m ,  
m a h l u k u y u m ,  r a h m e t  v e  k e r e m in e  m a z h a r ım "  g ib i m a n a l a r l a  in s a n d a k i s a n ' a t - ı R a b b a n iy e  
t e z a h ü r  e d e r .  D e m e k  S â n i' in e  in t is a b d a n  ib a r e t  o l a n  im a n ;  in s a n d a k i b ü t ü n  â s â r - ı s a n ' a t ı  
iz h a r  e d e r .  İ n s a n ın  k ıy m e t i,  o  s a n ' a t - ı R a b b a n iy e y e  g ö r e  o l u r  v e  â y in e - i S a m e d a n iy e  
it ib a r iy l e d ir .  
3 .  N is b e t  n e s e b t e n  g e l iy o r ,  a s l ın ı g e n e t iğ in i,  s o y u n u  t a ş ıy o r ,  b iz im  g e l d iğ im iz  k a y n a ğ ı  
t a n ım l ıy o r .  T a ş ıd ığ ım ız  g e n e t ik ,  r u h d a k i k o n u l a n  s is t e m ,  A l l a h ' ın  n is b e t id ir .  E s m a - i  
h ü s n a d a n  a s l ım ız d a n  b a h s e d e r  n is b e t .  " İ m a n ,  in s a n ı S â n i' - i Z ü l c e l a l ' in e  n is b e t  e d iy o r ;  im a n ,  
b ir  in t is a b d ır . "  y a n i a s l ıy l a  t a n ış t ır ıy o r .  N is b e t  m a z id ir ,  e z e l e  b a k a r .  İ n t is a b  is t ik b a l d ir ,  e b e d e  
b a k a r .  B u  s is t e m ,  A l l a h ' ın  e s m a - i h ü s n a s ın ın  b iz d e k i s is t e m in  h a t ır l a t m a  n o k t a s ın a  n is b e t  
e d iy o r ,  n e s e b in d e n  h a b e r  v e r iy o r ,  n e s e b im iz  o d u r ,  s o y u m u z  o r a s ıd ır . .  İ n t is a b  is e  b u  n is b e t in  
y a n i f ıt r a t a  k o n u l a n  s is t e m in  K u r a n  il e  v e  o n u n  ic a z - ı m a n e v is i o l a n  R is a l e - i N u r  il e  
134u y a n d ır ıl m a  y ö n t e m id ir .  U y a n d ır ıl ır s a  in t is a b  o l u y o r ,  a s l ın a  g e ç iy o r s u n . .  N is b e t  z e m in d ir ,  
İ n t is a b  o  z e m in d e k il e r in  a s l ın a  y ü z  d ö n d ü r m e s id ir . .  
“ İ m a n ,  b i r  in t is a b d ır ”  b a ğ d ır .  Y a n i o  a l e m l e r in  s e n i b e s l e m e s iy l e  t e r k l e r in i o l u ş t u r u y o r .  
İ m a n ın  s a n a  n e l e r  y a p t ır m ış .  N is b e t  i s e ;  o r a y a  t a ş ın ıy o r s u n ,  o n u n  a s l ın ın  iç in e  g ir iy o r s u n .  
İ n t is a b ;  m a k in a s ın ,  a m p ü l s ü n  o r a d a  s a n a  c e r e y a n  g e l ip  ç a l ış ıy o r s u n .  İ n t is a b l a  t e r k l e r in . .  
n is b e t l e  d e  o r a d a k i h a y a t ın . .  b ir is i t e r k l e r in e  v e s il e . .  d iğ e r i is e ;  t e r k l e r in d e n  h a s ıl  o l a n  
u b u d iy e t  a y n a s ın d a k i u l u h iy e t in . . .
4 .  İ n s a n  a c z iy l e  f a k r ıy l a ,  n a k s  v e  k u s u r u y l a ,  h e r  t ü r l ü  h a c a t ıy l a  C e n a b - ı H a k k a  b a ğ l a n ıy o r  
İ n t is a b a  z e m in  o l u y o r .  M e s e l a  u y d u  h a ş a  A l l a h  d e s e k ,  c e p  t e l e f o n u  in s a n ,  t e l e f o n d a k i s is t e m  
n is b e t ,  d ü ğ m e y e  b a s m a k  b a ğ l a n m a k  in t is a b d ır .
5 .  E v e t  n a s ıl k i b ir  a ğ a ç  m e y v e l e r in in  h e r b ir is i,  a ğ a c ın  b a ş ın d a k i b ü t ü n  m e y v e l e r e  k a r ş ı b ir e r  
n is b e t i v a r … M : 2 8 9  A ğ a ç t a k i m e y v e l e r in  t ü m ü n ü n  k ö k t e k i ç e k ir d e k  v e  a ğ a ç  il e  b a ğ l a n t ıs ın a ,  
n e s e b e n  b ir  o l m a s ın a  n is b e t  d iy o r u z . .  M e y v e n in  k ö k t e k i ç e k ir d e k  v e  a ğ a ç  il e  o l a n  n is b e t in in  
f a r k ın a  v a r m a s ın a  in t is a b  d iy o r u z . .  M e y v e n in  k ö k t e k i ç e k ir d e k  v e  a ğ a ç  il e  o l a n  in t is a b ı  
n e t ic e s in d e  t ü m  m e y v e l e r l e  o l a n  n is b e t in e  d e  m ü n a s e b e t  d iy o r u z . .  A s l ın a  in t is a b ın ı b il e n  t ü m  
m e v c u d a t a  m ü n a s e b e t in i f a r k e d e r ,  m ü n a s a b e t in i a n l a y a n   a l â k a d a r  o l u r ,  a l a k a  d u y a n  
u h u v v e t  h is s e d e r  v e  d o s t l u k  m e y d a n a  g e l ir .
1-Sözler:311, 2-Sözler:312, 3-(I), 4-(III), 5-(III)
İ n t iş a r
1 . H a v a d a  d a l l a r ın  in t iş a r ı v e  m e y v e  v e r m e s i g ib i,  o  s e r t  t a ş  v e  t o p r a k t a k i k ö k l e r in  k e m a l - i  
s ü h u l e t l e  in t iş a r  e t m e s i. . .
2 . Y a y ıl m a ,  Y a y ıl a n  ş e y in  h a k ik a t ın ın  h e r  t a r a f t a  b u l u n m a s ı. .  ö r n e k :  ç e k ir d e k ,  in s a n . . .
1-Sözler:7, 2-(III)
İ n t iz a m
1 .  B i r  ş e y i b a ş k a  b ir  ş e y e  d ö n ü ş t ü r m e  ç e v ir m e  m e t o d u n a  in t iz a m  d e n ir .  İ n t iz a m  b ir  
p r o g r a m l a  b ir  ş a b l o n l a ,  b ir  k u r a l - ö l ç ü y l e ,  b ir  s is t e m l e  o l a b il ir .  İ ş t e  b u n l a r l a  b ir  ş e y i  
b a ş k a l a ş t ır m a k  o r t a y a  ç ık a r m a k t a  k u l l a n ıy o r  C e n a b - ı H a k . .  B ir  ş e y  s e b e p s iz  d ir e k t  
y a r a t ıl m ıy o r .  b ir  k u r a l  s is t e m  v e  p r o g r a m  d a ir e s in d e  y a r a t ıl ıy o r .  İ ş t e  t ü m  e s m a l a r ın  
h ü k m ü n ü  n a z a r a  a l a r a k  y a r a t m a  ö l ç ü  v e  s is t e m in in  a d ı in t iz a m d ır .  
C e n a b - ı H a k  b u  k a in a t  k u r a r k e n  i ̇ l k  ö n c e  d ö r t  b in  e s m a  b ir  k a n u n  y a p t ı b u  k a n u n u n  a d ı  
n iz a m d ır .  B u  k a n u n u n  ü z e r in e  v ü c u d - u  h a r ic il e r  y a r a t t ı:  A r ş t ır  k ü r s ’ t ü r ,  A r ş ı A z a m ’ d ır ,  b u  
k a n u n  ü z e r in d e k i y a r a t ıl ış  a h e n g in i i ̇ n t iz a m  if a d e  e d iy o r .
A r ş - ı a z a m ,  a r ş ,  k ü r s ,  l e v h - i m a h f u z - is b a t ,  a l e m - i ş e h a d e t  v a r  b u  a l e m l e r in  b e l ir l e n d iğ in i b ir  
z e m in  v a r  o  z e m in in  b a t ın  t a r a f ı o l a n  k a n u n iy e t  t a r a f ı k i n iz a m  d e n iy o r .  M a d d i v e  m a n e v i  
h a y a t ın  b e l ir l e n d iğ in i,  o r t a y a  ç ık t ığ ı z e m in  n iz a m d ır .  B u  z e m in d e  b u  a l e m l e r in  if a d e  
e d il m e l e r i v e  v ü c u d - u  h a r ic iy e y e  ç ık m a l a r ın a  d a  i ̇ n t iz a m  d e n ir .
K a in a t ın  k u r u l u ş  z e m in in e  v e  u m u m  s is t e m  k a n u n u n a  n iz a m  d e n ir ,  b u  k a in a t ın ,  u m u m  
s is t e m  k a n u n u n ,  v ü c u d - u  h a r ic il e r in e  d e  i ̇ n t iz a m  d e n ir . A l l a h  il e  m a h l u k a t  a r a s ın d a k i ç o k  ç o k  
135ç o k  in c e  ç iz g in in  a d ı n iz a m  d ır  k a n u n iy e t  o l d u ğ u  iç in . .  b u  in c e  ç iz g in in  ü z e r in d e k i m a d d i v e  
m a n e v i h a y a t a  d a  i ̇ n t iz a m  d e n ir .  
İ l m i p r o g r a m  v e  k a n u n  n iz a m d ır .  O  k a n u n  v e  p r o g r a m a  g ö r e  h a r e k e t  e d ip  n iz a m ı k a b u l  
e t m e k  in t iz a m d ır .  A l l a h  s is t e m i y a r a t t ı;  b u  n iz a m .  M e s e l a  b il g is a y a r d a k i W in d o w s  y a z ıl ım ı;  
b u  n iz a m d ır .  B u n u n l a  h iç  b ir  ş e y  y a p a m a z s ın ,  y a z ı y a z a m a z s ın ,  f il m  o y n a t a m a z s ın .  B u  
s is t e m in  ü z e r in d e  iş l e v l e r  y a p ıp ,  p r o g r a m l a r  y ü k l e y ip  p r o g r a m ı,  v id e o y u  ç a l a r s a n ;  b u  
in t iz a m d ır .  F ıt r a t  n iz a m d ır .  O n u n  d ış a  v u r u ş l a r ı,  e y l e m i y a n i. . .
N iz a m ,  m iz a n ,  in t iz a m ,  t a s v ir ,  t e z y in  v e  im t iy a z  K u r a n - ı K e b ir - i K a in a t ın  a y e t l e r id ir l e r .  B u  
ş a b l o n  ö l ç ü ,  p r o g r a m  ü z e r in e  k a in a t  k u r u l d u .  N iz a m  v e  İ n t iz a m - ı m a n e v i;  İ m a m - ı M ü b in e . .  
İ n t iz a m - ı M a d d i;  K it a b - ı M ü b in e  b a k a r …  
2 .  İ l m i p r o g r a m  v e  k a n u n  n iz a m d ır .  O  k a n u n  v e  p r o g r a m a  g ö r e  h a r e k e t  e d ip  n iz a m ı k a b u l  
e t m e k  in t iz a m d ır .
3 .  H a k îm  is m in in  c il v e s i.
1-(I), 2-(II), 3-(III)
İ r a d e
1 .  İ r a d e n in  t e c e l l is i o l a n  m e y il  v e  ih t iy a ç  v e  ş e v k  v e  in c iz a b . . .
2 .  İ r a d e  k a l b îd ir . .  v ic d a n in  b ir  s ıf a t ıd ır .  İ b a d e t u l l a h  il e  b e s l e n ir .  T e r c ih  e d e r .  ( İ h t iy a r  s e ç e r )  
t e r c ih ,  b ir  m ü r e c c ih i is t e r .  M u h a s s ıs  v e  m ü r e c c ih  is e  ir a d e d ir .  ( b e ş e r  c a n ib in d e n  t a r if i) .  
3 .  İ r a d e ;  m e v c u t l a r  a r a s ın d a  v e  m e v c u d  o l u p  d iğ e r i g a y b d a  o l a n ı d a  t e r c ih  e d e r .  Y a n i A l l a h  c c  
d iy o r k i;  ş u  g ü n a h ı t e r k e t  b e n  s a n a  c e n n e t t e  ş u n u  v e r ic e m .  C e n n e t  g a y b d a d ır ,  ir a d e s i o l a n  
c e n n e t i t e r c ih  e d e b i l iy o r ,  ç ü n k ü  c e n n e t  g a y b îd ir ,  g ü n a h  is e  h a z ır d ır ,  h a z ır a  g ö r e  g a y b iy i b u n u  
s e ç m e  ö z e l l iğ i,  t e r c ih  e t m e  ö z e l l iğ i ir a d e  y a p ıy o r ,  b u n u  ih t iy a r  y a p a m a z .  A l l a h  g a y b id ir ,  
A l l a h ' ı t e r c ih  e d e n  ir a d e d ir .  M e s e l a  a l t ın  il e  b o ş  k a ğ ıt  a r a s ın d a  h a n g is in i t e r c ih  e d iy o r s u n  
d e n ir s e  a l t ın ı s e ç m e k  z o r u n d a d ır  ih t iy a r . .  a m a  a l t ın a  h a y ır  d iy o r s u n  b e n  b u  k a ğ ıd ı a l ıc a m  
b u n u  b ir i s in in  y a p a b il m e s i iç in  y a  d e l i o l m a s ı l a z ım  y a d a  in a d ın a  y a p ıy o r d u r  b u n u . . a m a  
b u n u  y a p a b il ir m i y a p a b il ir  n a s ıl  y a p ıy o r ,  ih t iy a r ın ı d e v r e  d ış ı b ır a k ıy o r  ir a d e y l e  y a p ıy o r .
C ü z - ih t iy a r i;  R a b b i m in  ir a d e  e t t ik l e r in in  iç e r is in d e k i t e r c ih l e r im d ir .  İ r a d e  i s e ;  im a n ın  b e ş  
e s a s l a r ın ı r u h u m a  m a l  e d ip ,  h a y a t a  t e z a h ü r l e r in in  h a l e t - i r u h iy e s in in  z e m in id ir .  K a d e r  
b a t ın a ,  c ü z - i ih t iy a r i z a h ir e  b a k a r .  K a d e r ;  A l l a h - m e l e k u t  v e  m ü l k ü n  in s a n d a  y o r u m l a n m a s ı,  
İ r a d e  is e ;  ş u u r l u  k a b u l l e n m e k ,  c ü z - i ih t iy a r ;  b u n l a r ı f iil e  t e r c ih  e t m e k t ir .  
C ü z - i ih t iy a r  m ü l k e  d ö n ü k ,  ir a d e  k a d e r e  d ö n ü k t ü r .  c ü z - i ih t iy a r ım ız l a  y o r u m l a y a m a d ığ ım ız  
e ş y a y ı,  ir a d e m iz  k a d e r l e  y o r u m l u y o r .  ih t iy a r ın d a n  v a z g e ç e n  t a r a f ım ız  ir a d e m iz d ir .  İ r a d e m iz  
ih t iy a r ım ız ın  d a h a  a r k a s ın d a  g ö r ü n ü y o r . İ r a d e ;  g a y b ı m e v c u d a  t e r c ih  e d e b il ir ,  v ic d a n id ir ,  
v ic d a n ı ö l e n in  ir a d e s i y o k t u r .  E n e ’ d e  m ü n d e m ic ,  ir a d e n in  s a h a s ı a r ş - ı a z a m d a n  a ş a ğ ı b a k a r . . .  
İ r a d e ;  m a z i il e  is t ik b a l e  b a k ıp ,  h a l d e  t e r c ih  e d e n d ir .  İ h t iy a r ;  m a z is iz  v e  is t ik b a l s iz  h a l d e  t e r c ih  
e d e n d ir .  D o l a y ıs ıy l a  ir a d e  c a m id ir .  Ü s t a d ,  “ c ü z ’ i ih t iy a r ım d a n  v a z g e ç t im ”  d iy o r .  D e m e k  b ir  
u l v i ü s t  t a b a k a  v a r .  İ r a d e  c a m i o l d u ğ u  i ç in  ü n iv e r s it e  d ip l o m a s ı g ib id ir .
C ü z - i ih t iy a r  h a z ır  z a m a n a  b a k a r .  b u  m u ,  b u  m u ? . .  ir a d e  is e  m a z i h a l  v e  m ü s t a k b e l  ü ç ü n ü  
b ir d e n  y a ş a d ığ ı iç in  m a z in in  iç in d e  s e n  v a r s ın ,  is t ik b a l d e  d e  s e n  v a r s ın . .  is t ik b a l d e k i s e n i;  
ir a d e ,  h a l d e k i s e n i;  ih t iy a r  k o n t r o l  e d e r ,  t e r c ih l e r  y a p ıy o r . .  g a y b d a k i ir a d e y i b u r a d a ,  h a l d e  
o n a y l a y a n a  ih t iy a r  d e n ir .  o n u n  iç in  " c ü z - i ih t iy a r ım d a n  v a z g e ç t im "  m a z i h a l  v e  m ü s t a k b e l i  
b e r a b e r  y a ş ıy o r u m  d e m e k t ir ,  h a l d e n  ç ık t ım  d e m e k t ir .  C ü z - i ih t iy a r i h a z ır  z a m a n a  b a k a r  v e  
136h e m  b ir  e m r - i it ib a r id ir .  C ü z - i ih t iy a r i s e y y ia t a  m e r c i o l m a k  iç in  a k id e y e  d a h il  o l m u ş t u r .  
İ h t iy a r  a k l id ir ,  ir a d e  v ic d a n id ir .  
B u r a d a  b u r a l a r ı y a ş ıy o r s a n ,  k a l b in  v e  r u h u n  d e r e c e - i h a y a t ın a  g e ç m e d iy s e n ,  o  n is b e t t e  
ih t iy a r a  m a h k u m s u n .  K a l b in  v e  r u h u n  d e r e c e - i h a y a t ın a  g e ç in c e ,  o r d a  a r t ık  ih t iy a r  y o k ,  ir a d e  
v a r .  Ç ü n k ü  ir a d e ;  v ic d a n îd ir .  V ic d a n iy a t  d a  is m e t  s ıf a t ın a  s a h ip .  Y a n i ( b o z u l m a y a n )  v ic d a n ,  
g ü n a h ı k a b u l  e t m e z .  D o l a y ıs ıy l a  v ic d a n  s a n k i p e y g a m b e r in  k ü ç ü k  b ir  m o d e l id ir .  K a l b in  v e  
r u h u n  d e r e c e - i h a y a t ın a  g e ç in c e ,  y a n i e ş y a n ın  a r k a s ın a  g e ç in c e ,  h e r  ş e y in  b a ş ıy l a  s o n u n u  
b ü t ü n s e l  d ü ş ü n ü r s ü n .  O l a y a  a n d a k i d u r u m a  g ö r e  b a k a r s a n  b e l k i y a n l ış t ır  a m a  b a ş ıy l a  v e  
s o n u y l a  b ü t ü n s e l  b a k ın c a ,  “ h a k ik a t e n  ö y l e  o l m a s ı l a z ım ”  d e r s in .  M e s e l a  ç o c u ğ a  a ş ı v u r a n  
d o k t o r ,  ç o c u ğ a  g ö r e  z a l im ,  ç ü n k ü  iğ n e  b a t ır ıy o r .  Y a n i h a z ır  a n a  b a k ıy o r .  D o k t o r  is e ;  m a z id e k i  
t e c r ü b e l e r iy l e  g e l e c e ğ e  b a k a r a k  ç o c u ğ a  m u a m e l e  e d iy o r .  B ü t ü n s e l  o l a r a k  ç o c u k  is e  R a h m a n  
v e  R a h im ’ in  t e c e l l is i.  S ık ın t ıl a r ;  b ü t ü n s e l  g ö r e m e m e k t e n  k a y n a k l a n ıy o r .  
M e ğ e r  ih t iy a r î h a d is e l e r  v it r in m iş .  A l e m - i ş e h a d e t e  b a k ıy o r ,  d im a ğ a  b a k ıy o r ,  A l l a h ’ ın  e s b a b l ı  
t e c e l l il e r in  a r a s ın d a k i b o ş l u ğ u  t a m a m l ıy o r  ih t iy a r .  İ r a d e  is e ;  h e p s in i t o p t a n  b ir is in e  v e r iy o r ,  
iş i b it ir iy o r .  O  z a m a n  ih t iy a r î v e  ir a d e l i  k a d e r  v a r .  Ö y l e  b ir  h â l e t l e ,  v ic d a n iy a t ın  in k iş a f  e d iy o r  
k i,  h â l i v e  v ic d a n î o l u y o r ,  g e ç iy o r s u n  v ic d a n iy a t a .  V ic d a n  d ü n y a s ın d a  “ b e n  k a d e r in  
m a h k u m u y u m ”  d iy o r s u n .  A m a  b u  a d a m  s e n i m a h k û m  e t t i.  H iç  u m u r u n d a  d e ğ il .  İ h t iy a r î  
k a d e r  e s b a b  a l e m in d e  v a r .
E n e d e k i ir a d e  m a h l u k  d e ğ il ,  v a c ib d e  d e ğ il ,  Z a t - ı İ l a h iy e n in  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m iş  o l d u ğ u  
ş e y d ir .  Ş e c e r e - i H il k a t  h a r it a m ız d a  if a d e  e d e r s e k  M e c ’ u l  o l a n  k ıs ım d a  ( k i b u r a s ı m a h l u k  
d e ğ il )  A l l a h ’ ın  s u b u t i s ıf a t l a r ı t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d iy o r ,  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t  d e ğ il .  
Y a n i b u r a d a k i A l l a h ’ ın  s ıf a t l a r ı m a h l u k  d e ğ il ,  v a c ib  d e  d e ğ il .  T a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  d e m e k  
m a h l u k  d e ğ il d ir .  M a h l u k  K a b - ı K a v s e y n ’ d e n  a ş a ğ ıs ıd ır ,  v a c ib  d e  M e c ’ u l ü n  ü s t ü d ü r .  M e c ’ u l  
b e r z a h t ır .  B u r a d a k i ir a d e  “ E l e s t ü  b i R a b b ik ü m  k a l ü  b e l a ”  d iy e n  ir a d e d ir  ih t iy a r  d e ğ il d ir .  
İ h t iy a r  K ü r s ’ t e n  b e ş e r iy e t t e n  s o n r a  b a ş l a m ış t ır .  M e c ’ u l d e k i b u  ir a d e  ş e r r i t e r c ih  e d e m e z ,  
e t m iy o r .  B u r a d a k i ir a d e  m a h l u k  d e ğ il ,  v a c ib d e  d e ğ il .  O  z a m a n  o n u n  t e r c ih i n e  k a d a r  k a z a r s a n  
k a z  c e b r iy e  ç ık m ıy o r .  Ç ü n k ü  b e n im  ir a d e m  m a h l u k  o l s a  C e b r iy e  o l u r .  Y a r a t ıl m ış  b ir  ir a d e  n e  
k a d a r  k a l it e l i o l u r s a  o l s u n  Y a r a t a n a  k a r ş ı c e b r iy e d ir ,  d ip t e d ir ,  h ü r  o l a m a z .
N e  z a m a n  a n c a k  h ü r  o l a b il ir ?  M e c ’ u l d e  E n e d e  y a r a t ıl m ış  ir a d e  y o k  b u r a d a .  B u r a d a  t a a y y ü n  
v e  t e ş a h h u s  e t m iş  b ir  ir a d e  v a r  o  z a m a n  o n u n  t e r c ih in d e  c e b ir  y o k t u r .  N iç in  y o k t u r ?  Ç ü n k ü  
ir a d e  m a h l u k  d e ğ il . . .  P e k i h e r  t e r c ih i k u d s i m id ir  Z a t a  g ö r e ?  D e ğ il d ir  ç ü n k ü  v a c ib  d e ğ il d ir .  
K a d e r  g u r u r d a n  e n a n iy e t t e n  s e n i k u r t a r m a k  iç in  “ y a p a n  s e n  d e ğ il s in ”  d e d i.  G e l  b u r a y a  
k a d e r d ir  d e d i.  Y a p a n  b e n  d e ğ il s e m  g ü n a h l a r ı d a  b e n  y a p m a d ım  d iy o r .  B u  s e f e r  c ü z - i ih t iy a r ı  
k a r ş ıs ın a  ç ık ıy o r .  D iy o r  k i ş e r r e  m e r c is in .  N a s ıl  m e r c is in ?  h a y ır l a r ı y a p m a m a k l a  ş e r  
y a p ıy o r s u n .  O  z a m a n  y a p ıl a n  iy il ik l e r d e  t e f a h ü r  e t m e m e s i,  g u r u r l a n ıp  k ib ir l e n ip  d e  ç u k u r a  
d ü ş m e m e s i iç in  k a r ş ıs ın a  c ü z - i ih t iy a r i ç ık ıy o r .  Y a p ın c a  d a  g u r u r  o l u r  d iy e  k a r ş ıs ın a  k a d e r  
ç ık ıy o r .  O  z a m a n  ç o b a n  b ir  t a ş  a t ıy o r  g e l m e  b u  t a r a f a  d iy o r  ö b ü r  t a r a f  g id in c e  g e l m e  b u r a y a  
d iy o r  b a n a  b ir  h a t  ç iz iy o r .  İ s t ik a m e t . . .  B u  y o l u m u n  b ir  t a r a f ın d a  c ü z - i ih t iy a r i b ir  t a r a f ın d a  
k a d e r .  K a d e r i k u l l a n ıy o r u m ,  k a d e r e  im a n  e d e r e k  k u l l a n a r a k  y o l u m u  b u l u y o r u m .  K a d e r  
y o l u n u  b u l m a y a  v a s ıt a  o l u y o r .  M e c ’ u l d e k i ir a d e  m a h l u k  o l m a d ığ ı iç in ,  t e r c ih in d e  c e b ir  
y o k t u r .  O  z a m a n  t e r c ih in d e  k u d s i o l m a s ı l a z ım !  H a y ır  v a c ib d e  d e ğ il d ir .  N e y e  b e n z iy o r  k a b ir  
g ib i d ü n y a  m ıd ır ?  d e ğ il d ir  a h ir e t  m id ir ?  d e ğ il d ir .  B e r z a h t ır . . .  a n n e  k a r n ın d a k i ç o c u k  v e y a  
ç e k ir d e k t e k i a ğ a ç . . .  m a h l u k  d e ğ il  a ğ a ç  d e ğ il  h iç l ik t e  d e ğ il …  D im a ğ ın  b e k ç is i  ih t iy a r ,  k a l b in  
b e k ç is i ir a d e d ir .  
Z a t a  k a r ş ı h ü r r iy e t im iz  ş u r a d a n  g e l iy o r :  A l l a h ’ ın  s ü b u t î s ıf a t ın d a k i İ r a d e ;  M e c ’ u l e  t a a y y ü n  v e  
t e ş a h h u s  e t t i.  M e c ’ u l d e k i ir a d e ,  ş im d i m a h l u k  m u d u r ?  H a y ır .  V a c ib  m id ir ?  H a y ır .  M e c ’ u l e  
t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d e n  ir a d e d e n  d o l a y ı s e n ,  s ü b u t î s ıf a t t a k i İ r a d e y e  k a r ş ı,  h ü r  o l u y o r s u n .  
A y n a d a k i g ü n e ş in ,  s e m a d a k i g ü n e ş e  k a r ş ı  h ü r r iy e t i b u r a d a n  g e l iy o r .
137S u a l :  H ü r r iy e t  m i v a r ,  a y in e d a r l ık  m ı v a r ?  E l c e v a p :  A y n a  y o k .  B u r a y ı ( M e c ’ u l ü )  r u h  g ib i b ir  
a y n a  o l a r a k  d ü ş ü n m e y in .  E n e ’ d e  A l l a h ’ ın  s ıf a t l a r ı t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d iy o r .  V ic d a n  
m a h l u k ,  e n e  m a h l u k  d e ğ il .  O  e n e ’ y i n e  k a d a r  in k iş a f  e t t ir ir s e m ,  o  z a m a n  o  v ic d a n d a k i ir a d e  
e n e ’ d e k i A l l a h ın  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m iş  o l a n  ir a d e s iy l e  b a ğ  k u r u y o r .
M e s e l a  s o k a k t a k i M ü s l ü m a n ,  d in d a r  a m a  b u  d e r s l e r i t e f e k k ü r  e t m e m iş ,  E n e ’ y i v s  b il m iy o r .  
E n e ’ d e n  k o p u k  ( v ic d a n d a k i)  ir a d e ;  K u r ’ a n ’ a ,  S ü n n e t e ,  v ic d a n a ,  k a l b e  b a ğ l ı o l a n  ir a d e  o l u r .  
A m a  b u  d e r s l e r i t e f e k k ü r  e d e n ,  f a r k  e d ip  f a r k ın d a l ığ a  g e l e n  b u  ( v ic d a n d a k i)  ir a d e  k a l b i,  r u h u  
a ş ıy o r  v e  e n e ’ y e  b a ğ l a n ıy o r .  E n e ’ y e  b a ğ l a n ıy o r  d e r k e n  e n e  t a a l l u k  e d iy o r .  E n e  g ö z ü k m e k  
is t iy o r .  M e s e l a  ş u  e l im d e k i k a l e m  n iç in  d u v a r d a  g ö z ü k m ü y o r ?  Ç ü n k ü  c a m  d e ğ il .  C a m  
y a p a r s a n ız  g ö z ü k ü r .  E n e ’ y i d e  ö y l e  d ü ş ü n .  E n e  y a y ıy o r  a m a  k a l b  v e  v ic d a n  e n e ’ y e  a y n a  o l u r s a ,  
b u  in k iş a f a t  o l u r s a ,  v ic d a n d a k i ir a d e  e n e ’ d e k i ir a d e y e  d ö n ü ş ü y o r .  V e  h ü r r iy e t i d e  o n d a n  
a l ıy o r !  B ö y l e l ik l e  b e n d e k i ir a d e ,  v e r il e n  m a h l u k  ir a d e  d e ğ il ,  v a c ib  d e  d e ğ il ,  n e  a y n  n e  g a y r  
o l a n  ir a d e d ir .  M a h l u k  o l m a y a n ,  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m iş  o l a n  ir a d e d e n  h ü r r iy e t  g e l iy o r .
V ic d a n d a k i ir a d e  e ğ e r  o r a l a r a  ç ık m a m ış s a ,  m a h l u k t u r .  B u  v ic d a n d a k i ir a d e ,  A l l a h ’ ın  
t e r c ih l e r i iç e r is in d e  t e r c ih  e d iy o r .  B u  ir a d e ;  u b u d iy e t i h a m l e t m iş .  İ r a d e n in  v a z if e s i   
İ b a d e t u l l a h .  V ic d a n d a k i z ih n in  v a z if e s i  M a r if e t u l l a h .  H is ’ in   M u h a b b e t u l l a h .  L a t if e - i  
R a b b a n iy e ’ n in   M ü ş a h e d e t u l l a h .  D e m e k  k i v ic d a n d a k i ir a d e n in  v a z if e s i,  ib a d e t u l l a h  y a p a c a k  
k a d a r d ır ,  y a n i u b u d iy e t - i k ü l l iy e  k a z a n m a k ,  A l l a h ’ ın  r u b u b iy e t in e  k a r ş ı u b u d iy e t in i ç ık a r m a k .  
B u n l a r ı y a p a b il ir  s is t e m ,  v ic d a n d a k i ir a d e d ir .
E n e ’ m iz d e n  v ic d a n a  y a n s ıt m ış ,  y a n i  M e c ’ u l d e k i e n e ’ m iz d e k i ir a d e  v ic d a n a  b ir  v u r d u ,  
u b u d iy e t i y a p a b il e c e k ,  d im a ğ a  b ir  v u r d u  b e ş e r iy e t im iz i y a p a b il e c e k ;  c ü z - i ih t iy a r  ç ık ıy o r .  O  
d a  o r a d a n  ç ık ıy o r  y a n i t ü r e v l e r id ir .  M e c ’ u l d e k i E n e ’ d e k i t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m iş  o l a n  
A l l a h ’ ın  i r a d e s i,  m a h l u k a  y a n i r u h a ,  v ic d a n a  in d iğ i z a m a n ,  u b u d iy e t  y a p a b il e c e k  k a d a r  
ir a d e l e n iy o r ,  is im l e n iy o r  y a n i ir a d e  d e n il iy o r .  D im a ğ  d a  k a l b in  d iğ e r  b ir  ş u b e s i o l d u ğ u  iç in ,  
b u  s ü r e ç t e n  g e ç ip  d im a ğ d a  m ü ş a h h a s l a n m a s ın a   c ü z - i ih t iy a r  d e n il iy o r .  E n  d ib in  d ib i…
B u  m e v c u d a t  A l l a h ’ t a n  e n  u z a k  o l a n d ı r .  E n  u z a k  d e m e k  e n  k e s if  o l a n d ır .  M e c ’ u l d e k i E n e ’ d e  
ir a d e  m a h l u k  d e ğ il ,  v a c ib  d e ğ il .  O  r u h a ,  b e ş e r iy e t e  v u r d u ,  v ic d a n d a  m a h l u k l a ş t ı.  B u n u n  a d ı;  
m a h l u k l a ş a n  ir a d e .  B u n a  c ü z - i ir a d e  d e  d e n il ir .  S o n r a  b u  v ic d a n d a k i ir a d e  d im a ğ a  u l a ş t ı v e  
o r d a  d a  m a h l u k l a ş t ı.  O n u n  a d ı d a ;  ir a d e  d e ğ il  a r t ık ,  ih t iy a r  d e n il ir .
S e n  h ü r r iy e t t e n  n e y i k a s t e d iy o r s u n ?  E ğ e r  d im a ğ î is e ,  ih t iy a r a  a it  b ir  h ü r r iy e t t ir .  E ğ e r  k a l b î  
h a y a t a ,  v ic d a n a  g e ç e r s e n ,  u b u d iy e t - i k ü l l iy e  il e …  k a l b ;  k â in a t ın  h a r it a s ıd ır .  O  ir a d e n i  
k u l l a n ır s a n ,  k â in a t ı n  a r k a s ın a  g e ç e r s i n .  E ğ e r  r u h u  id a r e  e d e n  M e c ’ u l d e k i e n e ’ d e  A l l a h ’ ın  
t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m iş  o l a n  ir a d e s in e  t e r a k k i e d e r ,  o n u n l a  h a r e k e t  e d e r s e n ,  k i ü ç ü n c ü  
S a id  b u d u r ,  y a n i a r t ık  r u h l a  d a  h a r e k e t  e t m iy o r s u n .  E n e ’ d e k i;  ir a d e ,  v ic d a n d a k i;  c ü z - i ir a d e ,  
d im a ğ d a k i;  c ü z - i ih t iy a r d ır .
E v e t ,  ş ir k  y o k ,  ç ü n k ü  a s l ın d a  e n e ’ d e k i t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m iş  ir a d e ,  ir a d e - i İ l a h iy e n in  
t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m iş  o l d u ğ u ,  m a h l u k  o l m a y a n ,  v a c ib  d e  o l m a y a n  iy il iğ i  is t e y e n  b u r a s ı,  
h a l k  e d e n  k u d r e t  d e  b u r a d a ,  d o l a y ıs ı y l a  in s a n ın  m e d h a l i y o k .  Y a n i ik i h ü r r iy e t  ç ık m a d ı.  
Ç ü n k ü  a y n a d a k i g ü n e ş i s e m a d a k i g ü n e ş  il e  a l a k a s ın ı k e s  y a n i a y n a y ı g ü n e ş t e n  b a ş k a  y e r e  
ç e v ir .  A y n a d a  h a l a  v a r s a ,  ş ir k  v a r .  E ğ e r  ç e v ir in c e  k a y b o l d u y s a ,  ş ir k  y o k m u ş .  D e m e k  k i o  ir a d e  
s e n in  ir a d e n  g ib i g ö z ü k ü y o r  s e n in  d e ğ il !  B u  A l l a h  c a n ib in d e n  b a k ış . . .
1-Sözler:528, 2-Mektubat:244'den (III), 3-(I)
İ r f a n
B ir  ş e y in  b ü t ü n  h u s u s iy e t l e r in i b il m e k  v e  o n d a  m ü t e h a s s ıs  o l m a k t ır .  T e f e k k ü r e  v e r il e n  c e v a b  
ir f a n d ır .  İ r f a n ın  iç e r is in d e  v e f a  v a r ,  k a d ir ş in a s l ık  v a r ,  ih l a s  v a r ,  s a d a k a t  v a r ,  k e m a l â t  v a r .  
138B u n l a r ın  t o p l a m ı s e n in  İ r f a n ’ ın  o l u y o r .  İ r f a n  m e c l is i v a r m ış  p a d iş a h l a r ın .  H e r  b ir  a d a m  b ir  
ş e y i t e m s il  e d iy o r .  Ş e y h - ü l  İ s l a m ,  S a d r a z a m  v s .  B u  t o p l a n t ıy a  ir f a n  m e c l is i d e n ir .  H e p s i k a t k ı  
s u n u y o r  b ir  ş e y e .  O n l a r  v e f a d ır ,  ih l a s t ır ,  s a d a k a t t ır ,  k a d ir ş in a s l ık t ır ,  b ir b ir im i z in  k u s u r l a r ın a ,  
e k s ik l ik l e r in e  t e n k il d e  d e ğ il ,  l ü t u f l a  ı s l a h ın a  ç a l ış ın ız  d iy o r  Ü s t a d .  N e  k a d a r  g ü z e l  s ıf a t  
s a y a r s a n ız  h e p s in i t o p l a   b u  h a v u z u n  a d ı ir f a n .  
O ’ n u  b il m e k  il im d ir .  S o n r a  o n u n l a  k e n d in i b il m e k  ir f a n d ır .  Y a n i A l l a h  c a n ib in d e n ,  k u d r e t i  
a z a m e t i a l t ın d a n  b a k a r s a n ,  b u  b il m e k  i r f a n d ır .  B u l a m a y a n ,  h a k k ı b u l a m a m ış  o l u r .  B u n u n  a d ı  
d a ,  C e n a b - ı H a k k  is m in d e k i H a k  is m in e  m a z h a r iy e t t ir .  İ l im ,  ir f a n a  d ö n ü ş ü y o r .
(I)
İ r t is a m
1 .  İ r t is a m  is e ,  e ğ e r  h a y ır d a n  v e  n u r a n iy e t t e n  o l s a ,  h a k ik a t ın  h ü k m ü  b ir  d e r e c e  s u r e t in e  v e  
m is a l in e  g e ç e r .  G ü n e ş in  z iy a s ı v e  h a r a r e t i,  â y in e d e k i m is a l in e  g e ç t iğ i g ib i. . .  E ğ e r  ş e r d e n  v e  
k e s if t e n  o l s a ,  a s l ın  h ü k m ü  v e  h â s s a s ı,  s u r e t in e  g e ç m e z  v e  t im s a l in e  s ir a y e t  e t m e z .  M e s e l â  
n e c is  v e  m u r d a r  b i r  ş e y ' in  â y in e d e k i s u r e t i n e  n e c is t ir ,  n e  m u r d a r d ır .  V e  y ıl a n ın  t im s a l i,  
ıs ır m a z .
2 .  O  z îş u u r  v e  z îh a y a t  m a n e n  o  â l e m l e r e  m is a f ir  g it t iğ i g ib i,  o  â l e m l e r  d a h i o  z îş u u r u n  m ir ' a t - ı  
r u h u n a  m is a f ir  o l u p ,  ir t is a m  v e  t e m e s s ü l  il e  g e l iy o r l a r .
3 .  A ğ a ç  m e y v e  o l a r a k  ir t is a m  e d e r ,  s ü z ü l e n  ö z ü  d e  t e m e s s ü l d ü r .  M e y v e  h e m  t e m e s s ü l d ü r  h e m  
ir t is a m d ır .  İ r t is a m  il e  o  o l u y o r s u n .  T e m e s s ü l  il e  o n a  d ö n ü ş ü y o r s u n .  İ r t is a m ;  g ü n e ş in  
a y n a d a k i h a l i.  T e m e s s ü l  is e ;  o n u n  h a k ik a t ın a  h a iz  o l m a k .  O  o l m a k .  
1-Mektubat:39, 2-Sözler:506, 3-(I)
İ s l a m iy e t
1 .  İ s l â m iy e t ,  il t iz a m d ır ;  İ m a n  iz ' a n d ır .  T a b ir - i d iğ e r l e :  İ s l â m iy e t ,  h a k k a  t a r a f g ir l ik  v e  t e s l im  v e  
in k ıy a d d ır .
2 .  İ s l a m iy e t  z a h ir d ir  in a n ç  d e ğ il d ir . . n a m a z  k ıl m a k . . n a m a z a  in a n m a k  d e ğ il . . n a m a z ın  v a r s a  
is l a m iy e t in  p a r ç a s ı v a r  s e n d e . . o r u ç ,  h a c ,  k e l im e - i ş e h a d e t ,  z e k a t ;  b u n l a r  e y l e m d ir . .  İ t ik a t t a  is e  
e y l e m  y o k . .  A l t ı im a n  e s a s ın d a  e y l e m  y o k . .  İ s l a m iy e t  is e  e y l e m d ir . .  k ıl m a k  n a m a z  -  v e r m e k  
z e k a t  -  g e t ir m e k  ş e h a d e t  -  g it m e k  h a c c a  -  t u t m a k  o r u ç . .  İ s l a m iy e t  k ü l l  v e  c ü z . . .  İ s l a m iy e t  
k ü l l d ü r ,  n a m a z  c ü z  d ü r . . C ü z ' î v e  k ü l l î ş e y l e r  b a t ın a  b a k a r . . im a n . . .  İ m a n  e s a s l a r ı k ü l l î  
d ir . . k a d e r e  im a n  c ü z ' î d ir . . .
1-Mektubat:34, 2-(I)
İ s m - i A ’ z a m
1 .  “ A l l a h ü  E h a d "  is m - i a ' z a m ın a  d a ir  y e d in c i n ü k t e - i a ' z a m  v e  a l t ı is m - i a ' z a m ın  a l t ı  
n ü k t e s in in  y e d in c is i.
2 .  E s k iş e h ir  M e d r e s e - i Y u s u f iy e s in in  g a y e t  k u v v e t l i b ir  d e r s - i a ' z a m ı d a ,  is m - i a ' z a m ı t a ş ıy a n  
a l t ı is m in  ( K u d d ü s ,  A d l ,  H a k e m ,  F e r d ,  H a y y ,  K a y y u m )  a l t ı n ü k t e s in i b e y a n  e d e n  b u  O t u z u n c u  
L e m ' a d ır .
1393 .  B ir  İ s m - i A ' z a m  v e y a h u d  İ s m - i A ' z a m ' ın  a l t ı n u r u n d a n  b ir  n u r u  o l a n  " K u d d ü s "  is m in in  b ir  
c il v e s i Ş a b a n - ı Ş e r if ' in  â h ir in d e ,  E s k iş e h ir  H a p is h a n e s i' n d e  b a n a  g ö r ü n d ü .
4 .  B ir  is m - i a ' z a m  v e y a h u d  is m - i a ' z a m ın  a l t ı n u r u n d a n  b ir  n u r u  o l a n  " A d l "  is m in in  b ir  
c il v e s i,  B ir in c i N ü k t e  g ib i E s k iş e h ir  H a p is h a n e s in d e  u z a k t a n  u z a ğ a  g ö r ü n d ü .  
5 .  B ir  İ s m - i A ' z a m  v e y a  İ s m - i A ' z a m ' ı n  a l t ı n u r u n d a n  b ir  n u r u  o l a n  " İ s m - i H a k e m " in  b ir  
c il v e s i R a m a z a n - ı Ş e r if t e  g ö r ü l d ü .
6 .  V â h id  v e  E h a d  is im l e r in i t a z a m m u n  e d e n  b ir  is m - i a ' z a m  v e y a  is m - i a ' z a m ı n  a l t ı n u r u n d a n  
b ir  n u r u  o l a n  " F e rd "  is m in in  b ir  c il v e s i,  Ş e v v a l - i Ş e r if ' t e  E s k iş e h ir  H a p is h a n e s i' n d e  b a n a  
g ö r ü n d ü .  
7 .  İ s m - i A ' z a m  v e y a h u d  İ s m - i A ' z a m ' ın  ik i z iy a s ın d a n  b ir  z iy a s ı v e y a  a l t ı n u r u n d a n  b ir  n u r u  
o l a n  İ s m - i H a y y ' ın  b ir  c il v e s i,  Ş e v v a l - i Ş e r if ' t e ,  E s k iş e h ir  H a p is h a n e s i' n d e ,  u z a k t a n  u z a ğ a  
a k l ım a  g ö r ü n d ü .  
8 .  İ s m - i a ' z a m  v e y a h u d  is m - i a ' z a m ın  ik i z iy a s ın d a n  ik in c i z iy a s ı v e y a h u d  is m - i a ' z a m ın  a l t ı  
n u r u n d a n  a l t ın c ı n u r u  o l a n  K a y y u m  is m in in  b ir  c il v e - i a ' z a m ı,  Z il k a d e  a y ın d a  a k l ım a  
g ö r ü n d ü .  
9 .  İ s m - i a ' z a m  h e r k e s  iç in  b ir  o l m a z ,  b e l k i a y r ı a y r ı o l u y o r .  M e s e l â  İ m a m - ı A l i R a d ıy a l l a h ü  
A n h ' ın  h a k k ın d a ;  " F e r d ,  H a y y ,  K a y y u m ,  H a k e m ,  A d l ,  K u d d ü s "  a l t ı is im d ir .  V e  İ m a m - ı  
A ' z a m ' ın  is m - i a ' z a m ı " H a k e m ,  A d l "  ik i is im d ir .  V e  G a v s - ı A ' z a m ' ın  is m - i a ' z a m ı " Y a  
H a y y ! " d ır .  V e  İ m a m - ı R a b b a n î' n in  is m - i a ' z a m ı " K a y y u m "  v e  h â k e z a . .  p e k  ç o k  z â t l a r  d a h a  
b a ş k a  is im l e r i,  is m - i a ' z a m  g ö r m ü ş l e r d i r .
1 0 .  { O t u z u n c u  L e m ' a n ın  a l t ı r is a l e c iğ in in  e s a s ı v e  m e v z u u  v e  is m - i a ' z a m ın  s ır r ın ı t a ş ıy a n  a l t ı  
m u k a d d e s  is im l e r in  g a y e t  k ıs a  b ir  h ü l â s a l a r ıd ır . }  İ s m - i a ' z a m ın  a l t ı is m i,  z iy a d a k i y e d i r e n k  
g ib i im t iz a c  e d e r e k  t e ş k il  e t t ik l e r i z iy a - y ı k u d s iy e y e  b a k m a k  iç in ,  b ir  h ü l â s a n ın  z ik r i  
m ü n a s ib d ir .
1 1 .  A l l a h ;  z a t î is im l e r d e n d ir ,  z a t î is im l e r in  b a ş ın d a d ır .  A l l a h ;  is im  g ib i g ö z ü k ü r k e n ,  z a t ı  
t a n ım l a d ığ ı iç in ,  is m - i a ’ z a m d ır .  Ü s t a d  2 . Ş u a ’ d a  is m - i a ’ z a m ın  “ A l l a h - u  E h a d ”  o l d u ğ u n u  
s ö y l ü y o r .  
E v v e l ,  A h ir ,  Z a h ir ,  B a t ın  is im l e r in in  d ö r d ü n ü  c e m ’ e d ip  b a k a b il m e k ;  is m - i a z a m a  m a z h a r  
o l m a k t ır .  İ s m - i a z a m ;  d ö r d ü n ü  c e m ’ e t m e  h â l e t id ir .  C e m - ü l  c e m d ir .  D im a ğ  is im l e r l e  ç a l ış ır ,  
k a l b  is m - i a z a m l a r l a  ç a l ış ır .  İ m a n ;  is m - i a z a m l a  o l u ş u y o r .  İ t ik a d ;  is im l e  o l u ş u y o r .  İ l m e l y a k în  
iç in d e k i h a k k a l y a k în  m e r a t ib - i e s m a l a r ın  m e r t e b e - i a z a m ın a  m a z h a r iy e t t ir .  M ü s t a k il  o l a r a k  
h a k k a l y a k în  d e m e k  e s m a l a r ın  p e r d e s iz  t e c e l l i e t t iğ i a l e m  o l a n  A r ş ’ a  k a l b in i m ü t e v e c c ih  t u t u p ,  
o  i n s a n ın  k a l b in d e  t e c e l l i e d e n  is m - i a ’ z a m a  m a z h a r  o l m a k t ır .  Y a n i H a k k a l y a k în ;  is m - i a z a m a  
b a k a r .  İ l m e l y a k în  iç e r is in d e k i h a k k a l y a k în  is e ;  h e r  is m in  m e r t e b e - i a z a m ın a  b a k a r .  İ s m - i  
a z a m  n e d ir ?  D ö r t  t a n e  is m e  b ü t ü n s e l  o l a r a k  b a k a b il e n ,  is m - i a z a m a  m a z h a r  o l u y o r .  O  d e r s  
d a h i is m - i a z a m d a d ır .  E ğ e r  b ir i s o h b e t t e  z a h ir is in i a n l a t ır k e n  b a t ın ın ı d a  a n l a t a b il iy o r s a ,  o  
m e r a t ib  o n d a  v a r s a ,  E v v e l  v e  A h ir  is m in e  m a z h a r d ır .  E ğ e r  d ö r t  is m i c e m ’  e t m iş s e  b ir  s o h b e t ,  
is m - i a z a m d a n  k o n u ş u y o r d u r .  İ s m - i a ’ z a m l a r ın  p e r d e s iz  t e c e l l i e t t iğ i y e r  A r ş - ı A ’ z a m d ır .
B ir  ç ı n a r  a ğ a c ı d ü ş ü n ,  ç e k ir d e ğ in i h a y a l e n  g ö r .  M e y v e y i d e  g ö r  h a y a l e n .  A ğ a c ı n  b ir  d e  z a h ir is i  
v a r ,  h a ş m e t l i.  B ir  d e  a ğ a c ın  a r k a s ın d a  m a k in e  s is t e m i v a r ,  g ö r m ü y o r u z .  Ç e k ir d e k ,  e v v e l .  
M e y v e ,  a h ir  is m i.  A ğ a c ın  z a h ir  h a ş m e t i,  z a h ir  is m i.  M a k in a s ı,  b a t ın .  B u  d ö r t  t a n e  is im l e  z e r r e  
k a d a r  b a k a b il e n ,  z e r r e  k a d a r  İ s m - i A z a m a  m a z h a r  o l u y o r  d e m e k t ir .  B u  d a  S ır …  
1401-Şualar:5, 2-Lem'alar:304, 3-Lem'alar:304, 4-Lem'alar:308, 5-Lem'alar:311, 6-Lem'alar: 318, 7-
Lem'alar:329, 8-Lem'alar:341, 9-Lem'alar:339, 10-Lem'alar:352, 11-(I)
İ s r a f il  ( A . S )
1 .  Z îh a y a t  â l e m in d e  e n  h a ş m e t l i v e  e n  d e h ş e t l i o l a n  d ir il t m e k  v e  h a y a t  v e r m e k  . . .  t e k i H â l ık ' a  
m a h s u s  o l a n  ic r a a t - ı İ l a h iy e y i y a l n ız  t e m s il  e d ip  u b u d iy e t k â r a n e  n e z a r e t  e d e n  İ s r a f il  ( A . S . ) . . .
2 .  S ır r - ı v a h d e t  il e  k â in a t  ö y l e  c e s îm  v e  c is m a n î b ir  m e l a ik e  h ü k m ü n d e  o l u r  k i,  m e v c u d a t ın  
n e v il e r i a d e d in c e  y ü z b in l e r  b a ş l ı v e  h e r  b a ş ın d a  o  n e v id e  b u l u n a n  f e r d l e r in  s a y ıs ın c a  
y ü z b in l e r  a ğ ız  v e  h e r  a ğ z ın d a  o  f e r d in  c ih a z a t  v e  e c z a  v e  a ' z a  v e  h ü c e y r a t ı m ik d a r ın c a  
y ü z b in l e r  d il l e r  il e  S â n i' in i t a k d is  e d e r e k  t e s b ih a t  y a p a n  İ s r a f il - m is a l  u b u d iy e t t e  u l v î b ir  
m a k a m  s a h ib i b ir  a c a ib - ü l  m a h l u k a t  ik e n . . .  
3 .  K â in a t ın  a k l ı C e b r a il d ir .  K â in a t ın  h a y a t ı İ s r a f il d ir .  K â in a t ın  r u h u  A z r a il d ir .  K â in a t ın  h is  v e  
ş u u r u   M ik a il d ir .  E ş y a n ın  d iz g in in i e l in d e  t u t a n  İ s r a f il ’ d ir  ( a s ) .  Ş e c e r e - i h il k a t in  v ü c u d u  
İ s r a f il  ( a s ) ’ ın  d o n m u ş  h a l id ir  ( a r ş a  k a d a r ) .  K it a b - ı K â in a t ,  K u r ’  a n - ı K e b ir - i k â in a t ,  İ n s a n - ı  
E k b e r .  İ ş t e  b u  b ü y ü k  in s a n d ır .  İ k in c i Ş u a ’ d a  b ü y ü k  in s a n a  İ s r a f il  m is a l  d iy o r .  Y a n i İ s r a f il  
( A . S ) ’ in  v ü c u d - u  h a r ic is id ir .  İ s r a f il  a s  Ş e c e r e - i h il k a t t e k i A r ş ’ t ır ,  A r ş ’ ın  s im g e s id ir ,  h a y a t t ır .  
H a y a t ın  h ü l a s a s ıd ır  İ s r a f il .  M ik a il  ş u u r u n  h ü l a s a s ıd ır  v e  k ü r s ’ ü n  s im g e s id ir .  D im a ğ ;  c e b e r u t ,  
C e b r a il  t u t u y o r .  H a y a t ı c e s e d d e ,  İ s r a f i l  t u t u y o r .  Ş u u r u ,  M ik a il  t u t u y o r .  R u h u  c e s e d d e  t u t a n  
d a  A z r a il d ir .  C is m a n iy e t  y a n i k a in a t  P e y g a m b e r im iz in  c is m id ir ,  C is m - i M u h a m m e d î.  O n u  
t e m s il  e d e n  d e  İ s r a f il d ir .  
M ik a il  a s  â y â t - ı t e k v in iy e n in  m ü m e s s il id ir .  Ş e c e r e - i H il k a t t e  K ü r s e  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a    
Ş u u r  b a k a r .  İ r a d e  s ıf a t ın d a n d ır .  C e b r a il  a s  E v a m ir - i t e k v in iy e n in  m ü m e s s il id ir .  Ş e c e r e - i  
H il k a t t e  L e v h - i M a h f u z a  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a  a k ıl a ,  d im a ğ a  b a k a r .  K e l a m  s ıf a t ın d a n d ır .  
İ s r a f il  a s  Ş e c e r e - i H il k a t t e  A r ş a  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a  k a l b e  b a k a r .  H a y a t  s ıf a t ın d a n d ır .  
A z r a il  a s  Ş e c e r e - i H il k a t t e  A r ş - ı A z a m a  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a  r u h a  b a k a r .  K u d r e t  
s ıf a t ın d a n d ır .  B u  d ö r d ü n ü n  c e m ’ in d e n  in s a n d a  C e n a b - ı H a k k ’ ın  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  
e t m e s in e  v e s il e  v e  g ü z e l  b ir  z e m in  o l u r  k i b u  in s a n ın  m i’ r a c ı o l u y o r .
İ s r a f il ;  k a in a t ın  t e m s il c is id ir  k i A r ş ’ a  b a k a r .  D o l a y ıs ıy l a  k a in a t ın  v ü c u d - u  h a r ic îs id ir .  H a y a t  
o n u n l a  b a ş l a m ış t ır ,  o n u n l a  b it e c e k t ir .  O n u n  ö l ü m ü ,  S u r ’ u  ü f l e m e s i d e m e k t ir .  B a k ın ,  ş im d i  
ü f l ü y o r u m :  h ü f f f f f ,  ö l d ü ,  c a n  v e r d i.  ( B ir  in s a n ın  s o n  n e f e s in i v e r ir  g ib i) .  H a y a t ,  b ir  n e f e s  a l ış l a  
b a ş l a d ı.  B ir  n e f e s  v e r iş l e  b it t i.  İ s r a f il  n e f e s  a l d ı,  v e r d iğ i a n d a  k ıy a m e t  k o p a c a k .  O n u n  n e f e s i  
k a d a r  y a ş ıy o r u z .  İ k in c i n e f e s  a l ış ın d a  h a ş ir  o l a c a k .  O n u n  iç in  n a m a z  t e k t ir .  B iz d e  
( p e y g a m b e r l e r l e )  b e ş t ir .  N e f e s  a l d ı,  v e r d i.  B u  İ s r a f il .  
1-Şualar:263, 2-Şualar:13, 3-(I)  
İ s t ib d a t
S u a l :  İ s t ib d a t  n e d ir ;  m e ş r u t iy e t  n e d ir ?  C e v a p :  İ s t ib d a t  t a h a k k ü m d ü r ,  m u â m e l e - i k e y f iy e d ir ,  
k u v v e t e  is t in a d  il e  c e b ir d ir ,  r e y - i v â h id d ir ,  s û - i is t im â l â t a  g â y e t  m ü s â it  b ir  z e m in d ir ,  z u l m ü n  
t e m e l id ir ,  in s â n iy e t in  m â h is id ir .  S e f â l e t  d e r e l e r in in  e s f e l - i s â f il în in e  in s a n ı t e k e r l e n d ir e n  v e  
â l e m - i İ s l â m iy e t i z il l e t  v e  s e f â l e t e  d ü ş ü r t t ü r e n  v e  a ğ r â z  v e  h u s u m e t i u y a n d ır a n  v e  İ s l â m iy e t i  
z e h ir l e n d ir e n ,  h a t t a  h e r ş e y e  s ir â y e t  il e  z e h r in i a t a n ,  o  d e r e c e  ih t il â f â t ı b e y n e ' l - İ s l â m  îk â  e d ip ,  
M û t e z il e ,  C e b r iy e ,  M ü r c ie  g ib i d a l â l e t  f ı r k a l a r ın ı t e v l id  e d e n ,  is t ib d a t t ır .
E v e t ,  t a k l i d in  p e d e r i v e  is t ib d a d - ı s iy a s în in  v e l e d i o l a n  is t ib d a d - ı il m îd ir  k i,  C e b r iy e ,  R â f ız iy e ,  
M û t e z il e  g ib i İ s l â m iy e t i m ü ş e v v e ş  e d e n  f ır k a l a r ı t e v l id  e t m iş t ir .
141Asar-ı Bediyye:306 (Münazarat)
İ s t id a t
1 .  M a h iy e t - i İ n s a n iy e d e  m ü n d e r ic  v e  t e c r ü b e  v e  im t ih a n l a  in k iş a f  e d e n  y a z ıl ım ım ız .  
2 .  İ s t id a t  k e m a l  ic in ,  k a b il iy e t  t e k l if  iç in  v e r il m iş t ir .
3 .  İ s t id a t ,  r u h d a  e k il e n  t o h u m l a r d ır . .  k a b il iy e t l e r  is t id a t ın  d ış a  v u r u ş u d u r  e s m a y a  
b a k a r . . k a b il iy e t  is t id a d a  k a b il  o l m a k t ır .  İ s t id a t  is e  s ıf a t l a r a  b a k a r ,  s ıf a t l a r  e k iy o r  s e n i. .  is t id a t  
h e r k e s t e  e ş it t ir ,  k a b il iy e t  h e r k e s t e  f a r k l ıd ır . .  M e s e l a  h e r k e s  p il o t  o l m a  is t id a t ın d a d ır  a m a  
h e r k e s  p il o t  o l m a  k a b il iy e t in d e  d e ğ il d i r .  K a b il iy e t i e t k il e y e n  k a b il  o l m a k ,  k a b  o l m a k ,  ö r f d ü r ,  
a n a n e d ir ,  g e n e t ik t ir ,  b ü y ü d ü ğ ü d ü r  a l d ığ ı k ü l t ü r d ü r ,  d iğ e r  z a a f l a r ıd ır ,  k a b il iy e t in i e t k il e r .  
O n u n  iç in  k a b il iy e t l e r i is t id a t l a r ın ı b o z u y o r .  B in a  is t id a t t ır ,  iç in d e k i o d a y ı is t e d iğ in  g ib i  
d e ğ iş t ir m e k  k a b il iy e t t ir .  B e n  k a b il iy e t im i d e ğ iş t ir d im  k a b il  o l m a y ı. . y a n i d ış a  a ç ık l ığ ım ı  
d e ğ iş t ir d im . .  d ış a  a ç ık l ık . . is t id a t ın  v e r is in i d ış a r ıy a ,  d ış a r d a k in i is t id a t a  a l m a  k a p ıs ı,  
k a p a s it e s i,  k a b ı,  k a b il i;  k a b il iy e t t ir .  H e r k e s  d o k t o r  o l m a  is t id a t ın d a d ır  a m a  k a b il iy e t in d e  
d e ğ il d ir .  
1-Sözler:532'den, 2-İşarat-ül İcaz:98'den, 3-(I)
İ s t id r a ç
İ s t id r a c  is e ,  g a f l e t  iç in d e  ik e n  e ş y a - y ı g a y b iy e n in  in k iş a f ın d a n  v e  g a r ib  f iil l e r i iz h a r  e t m e k t e n  
ib a r e t t ir .
Mesnevi-i Nuriye:228
İ s t iğ f a r
1 .  M a n e v î b ir  is t iğ f a r  o l a n  k u s u r u m u  b i l d im .  O  h a t a n ın  m u a c c e l  c e z a s ı o l a n  iç in d e k i e l e m d e n  
v e  a z a b d a n  k u r t u l d u m .
2 .  Ş e y t a n l a r ın  b u  m ü d h iş  t a h r ib a t ın a  k a r ş ı e n  m ü h im  s il â h ın ız  v e  c ih a z a t - ı t a m ir iy e n iz  
is t iğ f a r d ır .  
3 .  İ s t iğ f a r  k u s u r d a n  d o l a y ı y a p ıl ır ,  k u s u r a  b a k a r . T ö v b e  m a z iy e  g e ç m iş im iz e  b a k ıy o r ,  
y a p t ık l a r ım ız a  T ö v b e  e d iy o r u z . . İ s t iğ f a r  is e  m a z i,  h a l  v e  is t ik b â l e  b a k ıy o r ,  h e r  z a m a n  
k u s u r l u y u z  ç ü n k i. . .  İ s t iğ f a r  m ü n a c a t a  b a k a r . . .
4 .  K a l b in  a b d e s t i is t iğ f a r d ır .  T ö v b e  s u ç u  g ö s t e r iy o r ,  İ s t iğ f a r  iç in  s u ç  o l m a s ın a  g e r e k  y o k . .  
İ s t iğ f a r  k u l l u ğ u n  s im g e s id ir .  Ç ü n k ü  R e s u l u l l a h  g ü n d e  y e t m iş  k e r e  is t iğ f a r  y a p a r d ı,  y a n i  
in k il a p  g e ç ir ir d i. .  T ö v b e  g ü n a h ın  v ü c u d u n u  g ö s t e r ir ,  İ s t iğ f a r  is e  k u l l u ğ u n  r u h u d u r .  İ s t iğ f a r  
m ü n a c a a t  b u n l a r  u b u d iy e t t ir . . .  
1-Kastamonu Lahikası:234, 2-Lem'alar:73, 3-(III), 4-(I)
İ s t iğ n a - i Z a t î  
142M u t l a k  v e  n ih a y e t s iz  k e m a l d e  o l a n  A l l a h ’ ın  k a in a t a  v e  m e v c u d a t a  h iç b ir  c ih e t l e  ih t iy a c ı  
o l m a m a s ı.  M ü s t a ğ n i- i A l e l ıt l a k .   
(II)
İ s t ik a m e t
1 .  İ s t ik a m e t  is e  h a d d - i v a s a t t ır .
2 .  Â l e m - i İ s l â m d a  E h l - i S ü n n e t  v e  C e m a a t  d e n il e n  e h l - i h a k  v e  is t ik a m e t  f ır k a - i a z îm e s i,  
h a k a ik - i K u r ' a n iy e y i v e  im a n iy e y i is t ik a m e t  d a ir e s in d e  h ü v e  h ü v e s in e  S ü n n e t - i S e n iy e y e  
it t ib a '  e d e r e k  m u h a f a z a  e t m iş l e r .  
3 .
•  K u v v e - i a k l iy e n in  f e s a d  v e  z u l m e t i h ü k m ü n d e k i if r a t  v e  t e f r it i o l a n  g a b a v e t  v e  c e r b e z e d e n  
m ü b e r r a  o l a r a k ,  h a d d - i v a s a t  v e  m e d a r - ı is t ik a m e t  o l a n  h ik m e t  n o k t a s ın d a  k u v v e - i a k l iy e s i  
d a im a  h a r e k e t  e t t iğ i g ib i;  
•  K u v v e - i g a z a b iy e n in  f e s a d ı v e  if r a t  v e  t e f r it i o l a n  k o r k a k l ık  v e  t e h e v v ü r d e n  m ü n e z z e h  
o l a r a k ,  k u v v e - i g a z a b iy e n in  m e d a r - ı is t ik a m e t i v e  h a d d - i v a s a t ı o l a n  ş e c a a t - ı k u d s iy e  il e  
k u v v e - i g a z a b iy e s i h a r e k e t  e t m e k l e  b e r a b e r ;  
•  K u v v e - i ş e h e v iy e n in  f e s a d ı v e  if r a t  v e  t e f r it i o l a n  h u m u d  v e  f ü c u r d a n  m u s a f f a  o l a r a k ,  o  
k u v v e n in  m e d a r - ı is t ik a m e t i o l a n  if f e t t e ,  k u v v e - i ş e h e v iy e s i d a im a  if f e t i,  a ' z a m î m a s u m iy e t  
d e r e c e s in d e  r e h b e r  it t ih a z  e t m iş t ir .  V e  h â k e z a …  
B ü t ü n  S ü n e n - i S e n iy e s in d e ,  a h v a l - i f ıt r iy e s in d e  v e  a h k â m - ı ş e r ' iy e s in d e ,  h a d d - i is t ik a m e t i  
ih t iy a r  e d ip  z u l ü m  v e  z u l ü m a t  o l a n  if r a t  v e  t e f r it t e n ,  is r a f  v e  t e b z ir d e n  iç t in a b  e t m iş t ir .  
4 .  İ s t ik a m e t  S ü n n e t - i S e n iy y e d ir . . .
5 .  İ s t ik a m e t ,  s a d a k a t t ir .  F a t ih a ’ d a  “ ih d i n a s  s ır a t e l  m ü s t a k im ”  y a n i is t ik a m e t im iz i a r t ır .  S ır a t - ı  
m ü s t a k im ,  h id a y e t t ir .  H id a y e t ,  B u r a k t ır .  F ıt r a t ın a  y a k ın l ık  n is b e t in d e ,  is t ik a m e t in  iş t e  o  
k a d a r d ır .  E ğ e r ,  e m r  o l u n d u ğ u n  g ib i o l u r s a n ,  b ü t ü n  e f ’ a l in ,  a k v a l in ,  a h v a l in l e  t a m  is t ik a m e t t e  
o l u r s u n .  L e m ’ a l a r  6 0 ’ d a k i m e t in d e :  e m r e  im t is a l l e  is t ik a m e t  o l d u ğ u n u  s ö y l ü y o r .  İ l m in i  
a r t t ır ır s a n  d e m iy o r .  İ l im ,  is t ik a m e t  iç i n d ir ,  k u l l a n ır s ın ,  n e t ic e  d e ğ il d ir .  M e s e l a ;  İ l im  s a h ib i  
o l m a k  iç in ,  R is a l e - i N u r  o k u y o r u z .  İ l im l e ,  s a d a k a t  s a h ib i o l u y o r u z .  S a d a k a t  s a h ib i o l u r s a k ,  
is t ik a m e t t e  o l u r u z .  İ s t ik a m e t t e  o l u r s a k ,  B u r a k ’ a  b in e r iz .  B u r a k ’ a  b in m e k  d e  e v c - i a l a y a  
g it m e k  iç in  r u h u n  c e n n e t id ir .  İ l im  - - >  s a d a k a t  - - >  is t ik a m e t  - - >  b u r a k  - - >  r u h u n  c e n n e t i - - >  
K u r b iy e t e  b a k ıy o r .
İ s t ik a m e t ;  ik i n o k t a  a r a s ın d a k i e n  k ıs a  y o l d u r  ( M e k t u b a t ) .  İ z ’ a n ,  a k l ı is t ik a m e t e  k o y a r a k ,  
s o n s u z  ih t im a l l e r d e n  k u r t a r ıy o r .  A k l ın  c e h e n n e m i;  ih t im a l a t l a r d ır ,  n ih a y e t s iz l ik l e r d ir ,  
k e ş k e l e r d ir .  N ih a y e t s iz l ik t e n  b ir  n ih a y e t  v e r ip  s e n i is t ik a m e t e  k o y a n  iz ’ a n d ır .  S ü n n e t - i S e n iy e  
m e s e l e s in d e  g e ç t iğ i g ib i.  K e s r e t t e n  v a h d e t e  g e l iy o r .  “ U k û l ü  b o ğ m a m a k  iç in … ”  ( S ö z l e r : 9 )  A k l ı,  
n ih a y e t s iz  ih t im a l iy a t l a r  v e  k e ş k e l e r  iç i n d e ,  s e n i is t ik a m e t in e  k o y m a s ı,  iz ’ a n  il e d ir .  
1-Lem'alar:25, 2-Mektubat:342, 3-Lem'alar:60, 4-(III), 5- (I)
İ ş a r e t
1431 .  S â k in  o l a n  h a y a l â t ı ih t iz a z a  v e  s â k it  o l a n  c e v a n ib in i s ö y l e t t ir m e k l e  k a l b l e r in  e n  u z a k  
k ö ş e l e r in d e k i is t ih s a n ı v e  a l k ış l a m a y ı t e h y ic  e t m e y e  b ü y ü k  b ir  e s a s t ır .  E v e t  t e l m ih  v e  iş a r e t  
is e  y o l u n  e t r a f ın ı t e m a ş a  il e  t e n e z z ü h  e t m e k  iç in d ir .  K a s d  v e  t a l e b  v e  t a s a r r u f  iç in  d e ğ il d ir .  
D e m e k  m ü t e k e l l im  o n d a  m e s ' u l  o l m a z .  
2 .  E ğ e r  b ir  t e v a f u k  is e ,  d e l a l e t  d e n il m e z ;  f a k a t  h a f î b ir  îm a  o l u r .  
E ğ e r  ik i c ih e t  il e  a y n ı m e s ' e l e y e  t e v a f u k  g e l s e ,  îm a d a n  r e m iz  d e r e c e s in e  ç ık a r .  
E ğ e r  ik i- ü ç  c ih e t l e  a y n ı m e s ' e l e y e  g e l s e  iş a r e t  o l u r .  
E ğ e r  m a â n î- i e l f a z ,  iş a r a t - ı h a r f iy e y e  m ü n a s ib  g e l s e  v e  iş a r e t l e  b a h s e d il e n  in s a n l a r ın  a h v a l i o  
m a n a y a  m u t a b ık  v e  m u v a f ık  o l s a ,  o  iş a r e t  o  v a k it  d e l a l e t  d e r e c e s in e  ç ık a r .  
E ğ e r  a l t ı- y e d i v e c ih l e  t e v a f u k l a  b e r a b e r ,  m a n a - y ı k e l im a t  iş a r e t - i h a r f iy e y e  m u v a f ık  g e l s e  v e  
m u k t e z a - y ı h a l e  d e  m u t a b ık  o l s a ,  o  d e l a l e t  o  v a k it  s a r a h a t  d e r e c e s in e  ç ık a r .
3 .  E m a r e - Î m a - R e m iz  ( R u m u z ) - İ ş a r e t ,  D e l a l e t ,  S a r a h a t . . .  h a f if t e n  k u v v e t l iy e ,  g iz l id e n  a ç ığ a  
d o ğ r u . . .
1-Muhakemat:94, 2-Sikke-i Tasdik-i Gaybi:159, 3-(III)
İ ş t e
B a z e n  m is a l  v e  h a k ik a t  a r a s ın d a ,  b a z e n  d e  n e t ic e n in  b e y a n  e d il e c e ğ i z a m a n  k u l l a n ıl ır .
(II)
İ t ik a d
1 .  D im a ğ d a  m e r a t ib  v a r ;  b ir b ir iy l e  m ü l t e b is ,  a h k â m l a r ı m u h t e l if .  E v v e l  t a h a y y ü l  o l u r ,  s o n r a  
t a s a v v u r  g e l ir ,  s o n r a  g e l ir  t a a k k u l ,  s o n r a  t a s d ik  e d iy o r ,  s o n r a  iz ' a n  o l u y o r ,  s o n r a  g e l ir  il t iz a m ,  
s o n r a  it ik a d  g e l ir .
İ t ik a d ın  b a ş k a d ır ,  il t iz a m ın  b a ş k a d ır .  H e r b ir in d e n  ç ık a r  b ir  h a l e t :  S a l a b e t  it ik a d d a n . . .  
2 .  İ t ik a d d a  d a  t a ' t il  if r a t t ır ,  t e ş b ih  t e f r it t ir ,  t e v h id  v a s a t t ır .
3 .  K â in a t ı g ö r m e  ş e k l i,  a n l a m l a n d ır m a  ş e k l i,  it ik a d a  g ö r e  o l u y o r .  K â in a t ı h e r  t ü r l ü  g ö s t e r e n  
it ik a d ım ız d ır .  İ m a n  v e r il iy o r ,  it ik a d  k a z a n ıl ıy o r .  Y a n i it ik a d ı b iz  o l u ş t u r u y o r u z .  B e n d e k i  
is t id a t ,  k a b il iy e t  o l a r a k  g ö z ü k t ü ğ ü  g ib i,  b e n d e k i im a n ,  it ik a d  o l a r a k  g ö z ü k ü y o r .  İ m a n ın  
k a l it e s in i it ik a d ın  y a p ıy o r .  A ğ a c ın  k ö k  ç e k ir d e ğ i h e r  ş e y in  k a y n a ğ ı o l a n  im a n d ır ,  m e y v e d e k i  
is e  it ik a d d ır .  İ k is i b ir b ir in i in ş a ’  e d iy o r .
G e l e n  h id a y e t  d ir e k  it ik a d a  v u r u y o r .  İ t ik a d ım ız ı d ü z e l t in c e ,  im a n  d e n il e n  a z iz  m is a f ir i  
a ğ ır l ıy o r u z .  K a l b e  g ir iy o r .  K a l b e  g ir e n  im a n  t e k r a r  d im a ğ ı d a  y a p ıl a n d ır ıy o r ,  k a l it e s in i  
y ü k s e l t iy o r .  K a l it e s i y ü k s e l in c e ,  a l ıc ıl ığ a  d a  a r t ıy o r .
Ş u  k â in a t t a  g ö r d ü ğ ü n  s e n in  it ik a d ın d ır .  S e b e b i:  it ik a d ın a  g ö r e  ş e k il  a l ıy o r .  B u  a l e m  
it ik a d ım ız ın  v ü c u d - u  h a r ic is id ir  k i o n u  g ö r ü y o r u z :  İ t ik a d  m ü l k  a l e m in i,  im a n  m e l e k u t  
a l e m in i t e m s il  e d iy o r ,  g ö s t e r iy o r .  İ m a n ın a  g ö r e  m e l e k u t u  g ö r ü y o r s u n ,  it ik a d ın a  g ö r e  m ü l k  
a l e m in i g ö r ü y o r s u n .  İ t ik a d  im a n ın  h e m  s e b e b id ir  h e m  s o n u c u d u r .  İ t ik a d  s e n i h e m  g ö s t e r ir  
144h e m  in ş a ’  e d e r .  İ m a n ın  n u r u  d im a ğ d a  g ö z ü k ü y o r ,  o n u n  a d ı it ik a d d ır .  D im a ğ ın  b ü t ü n s e l l iğ i d e  
it ik a d  o l a r a k  g ö z ü k ü y o r .  İ t ik a d  e y l e m d ir .  E y l e m l e r im iz  it ik a d ım ız ı,  it ik a d ım ı z  e y l e m l e r im iz i  
o l u ş t u r u y o r .  H e m  s e b e b  h e m  s o n u ç .
İ t ik a d ,  s e b e b - s o n u ç  a r a s ın d a k i b ir  b e r z a h t ır .  İ t ik a d  k u r b iy e t t ir  d iy e b il ir s in iz .  İ m a n  is e  
a k r e b iy e t t ir .  İ t ik a d ı n  k a y n a ğ ı s u b u t i s ıf a t t ır .  V a h iy ,  it ik a d ım ız ı o l u ş t u r u y o r .  İ t ik a d  a r a y ış t ır ,  
im a n  c e v a p t ır .  D o ğ r u  b ir  it ik a d a  v e r il e n  c e v a p  im a n d ır .  K u r ’ a n  it ik a d ım ız ı in ş a ’  e d iy o r .  B u  
it ik a d a  A l l a h ’ ın  v e r d iğ i c e v a b t ır  im a n .  B u  d a  ih y a d ır . . .  İ t ik a d l a  im a n ı,  s o n r a  d a  im a n l a  
it ik a d ın ı d e ğ iş t ir e b il ir s in .  İ t ik a d ,  t ıl s ım  o l u y o r .  İ t ik a d ın ,  s u r e t l e r i d e ğ iş t ir e n d ir .  Ö t e l e r i  
b u r a d a  y a ş a t t ır a n  im a n ,  b u r a l a r ı c e n n e t  v e y a  c e h e n n e m e  d ö n ü ş t ü r e n  it ik a d d ır .  İ t ik a d ,  a l e m - i  
ş e h a d e t l e  a l a k a l ı,  ç ü n k ü  u s u l l e ,  p r e n s ip l e  g id e r ,  d e l il ,  b ü r h a n ,  h ü c c e t l e  ç a l ış ır .  İ m a n ı d ış a r ıy a  
il a n  e d ip  i f a d e  e d e n ,  d im a ğ ın  s ö z c ü s ü  o l a n  it ik a d d ır .  Y a n i g a y b ı ş e h a d e t e  d ö n ü ş t ü r ü p  b u r a y ı  
b u r a y a  u y g u n ,  b u r a y ı t e r c ü m e  e d e n  it ik a d d ır .  G a y b ı,  ş e h a d e t e  t e r c ü m a n l ık  y a p ıy o r  it ik a d .  
İ t ik a d ,  S a n i’ in  v ü c u b - u  v ü c u d u n a  ş e h a d e t  e d e n  m e v c u d a t ı a r ı g ib i t o p l u y o r ,  a l ıy o r ,  im a n ı  
b e s l iy o r .  B u  n o k t a d a n  im a n ın  s e b e b id ir .  İ m a n  b a l ın ı y a p t ık t a n  s o n r a  it ik a d ı d a  d ü z e l t iy o r .  
Y a n i it ik a d  im a n ın  h e m  s e b e b id ir  h e m  s o n u c u d u r .  İ t ik a d ,  a l e m - i ş e h a d e t t e n ,  m e v c u d a t ı t e f s ir  
e d e r e k ,  k a z a n ım l a r ın ı,  im a n a  d ö n ü ş t ü r ü y o r .  E l m a y ı a l ıy o r ,  im a n a  d ö n ü ş t ü r ü y o r .  D im a ğ ın  a l t  
t a b a k a l a r ı it ik a d ı o l u ş t u r u y o r l a r  f a k a t  o  it ik a d  d a  d ö n ü p  o n l a r ı k ıb l e s in e  k o y u y o r .  D im a ğ ın  
y e d i m e r t e b e s in in  b ü t ü n l ü ğ ü  it ik a d d ır .  E y l e m s e l  b ü t ü n l ü ğ ü n ü  s a l a b e t  g ö s t e r ir .  U m u m i  
d ü n y a y ı  İ m a n ım ız ,  h u s u s i d ü n y a y ı  İ t ik a d ım ız  o l u ş t u r u r .  D im a ğ a  v a h iy  g e l d i,  m u h a t a b  
o l a c a k  m ı  o l m a y a c a k  m ı,  n a s ıl  b e l ir l e n iy o r  b a k :  k e n d i t o r b a s ın d a  k u s u r ,  n a k s ,  f a k r ,  a c z d e n  
b a ş k a  b ir  ş e y  g ö r m e m e  n is b e t in d e  m ü s b e t  it ik a d  o l u ş u y o r ,  y a n i k e m a l in i a d e m - i k e m a l in d e ,  
k u d r e t in i a c z in d e ,  g ın a s ın ı f a k r ın d a  o l d u ğ u n u  b il m e k  n is b e t in d e  k a l it e l i it ik a d ı o l u y o r .  
K u s u r ,  a c iz l ik ,  f a k ir l ik ,  n o k s a n ın ı A l l a h ’ a  k a r ş ı b il m e  n is b e t in d e  s e n in  d im a ğ ın d a k i b ü t ü n  
m e r t e b e l e r  a k t if  o l u y o r  v e  it ik a d  o l u ş u y o r .  İ t ik a d  m u t l a k a  t e z a h ü r  e d e r .  İ t ik a d ı  im a n  y a p a n   
a m e l d ir .  İ t ik a d ın  v ic d a n a  d ö n ü ş m e s in in  z e m in i v e  s e b e b i:  t e r k l e r d ir .  Ö n c e  t e r k l e r  s o n r a  
a m e l e  d ö n ü ş ü y o r .  İ l k  ö n c e  “ L a  il a h e ” ,  a m e l  y o k .  S o n r a  “ il l a l l a h ” .  T e r k  o l m a d a n ,  a m e l  o l m a z .  
İ t ik a d  h a z ır d a d ır ,  h a z ır l a  o l u ş u r ,  E d il l e - i Ş e r ’ iy e  il e d ir ,  m a z i v e  m ü s t a k b e l  il e  iş i y o k t u r .  
E d il l e - i Ş e r ’ iy e ;  k it a b ,  s ü n n e t ,  ic m a ’ ,  k ıy a s t ır .  U s u l l e ,  k a id e l e r l e ,  p r e n s ip l e r l e  g id e r .  İ t ik a d ın  
t e r k l e r l e  h e m  ç a p ı,  h e m  d e  k a l it e s i a r t a r .  K â in a t a  h ik m e t  n a z a r ıy l a  b a k ıp ,  k a in a t t a k i in t iz a m a  
ş a h id  o l m a  n is b e t in d e  it ik a d ı t a h k ik î o l u r .  A k ıl l ıl ık  a k l ı s a h ib in e  t e s l im  e t m e k t ir  k i b u n u n  a d ı  
d a  it ik a d d ır .
İ t ik a d ım ız ın  t e r e ş ş u h u  z a n l a r ım ız .  Z a n l a r  t a s a v v u r d a d ır  v e  it ik a d ım ız ın  d ış a  v u r u ş u d u r .  
Z a n l a r  v e  it ik a d  b ir b ir in i b e s l iy o r ,  h e m  s e b e b  h e m  s o n u ç t u r l a r .  R u b u b iy e t   İ t ik a d a ,  U l u h iy e t   
İ m a n a  b a k a r .  İ m a n ın  k a y n a ğ ı A l l a h ’ t ır .  İ t ik a d ın  k a y n a ğ ı s e n s in .  İ t ik a d  a r a y ış t ır ,  im a n  
c e v a p t ır .  it ik a d  a k l id ir .  İ m a n  k a l b id ir .  P e k i it ik a d  n e d ir ?  İ m a n  e s a s l a r ın ı,  u s u l ü ,  k a id e y i,  
s is t e m i b il m e k t ir .  İ m a n ,  d o ğ r u  it ik a d ın  s o n u c u d u r .  A k r e b iy e t e  b a k a r .  İ t ik a d ,  im a n ın  
s o n u c u d u r .  İ t ik a d ,  k u r b iy e t e  b a k a r .  S e b e b - s o n u ç  a r a s ın d a k i d o ğ r u  v e y a  y a n l ış  it ik a d ın  y a  
s e n i e s b a b p e r e s t  y a p a r  v e y a  s e b e b in  a r k a s ın a  in t ik a l  e t t ir ir  y a n i s e b e b in  a r k a s ın d a k i A l l a h ’ ı  
s a n a  g ö s t e r e r e k  A l l a h ’ ın  v e r d iğ i c e v a b  im a n d ır .  İ t ik a d ın  b a t ıl ı d a  v a r  a m a  im a n ın  y o k t u r .  
D o ğ r u  it ik a d ,  im a n ı d o ğ u r u r .  Y a n l ış  b ir  it ik a d ,  k ü f r ü  d o ğ u r u r .  İ m a n ın  v ü c u d - u  h a r ic is i   
İ t ik a d d ır .  İ t ik a d ın  b a t ın ı d a  İ m a n d ır .  İ t ik a d  m ü l k ,  im a n  m e l e k û t .  İ t ik a d ,  e s b a b  a l e m in d e k i  
s is t e m d ir .  E s b a b  s is t e m in in  b iz d e k i k a r ş ıl ığ ıd ır .  İ m a n ,  im a n  e t t iğ i ş e y l e  b e s l e n iy o r .  İ t ik a d  
d a ir e s i,  e s b a b  d a ir e s in d e n  b e s l e n iy o r .  O  o l m a z s a  o l m a z .  S ır a l a r s a k :  e s b a b   it ik a d   im a n .  
E s b a b a  g ö r e  it ik a d  n e d ir  d e r s e k :  e s b a b  m ü l k ,  it ik a d  d a  m e l e k u t  d e n il ir .  D im a ğ ın  y e d i  
m e r t e b e s in in  b ü t ü n l ü ğ ü  it ik a d d ır .  E y l e m s e l  b ü t ü n l ü ğ ü n ü  s a l a b e t  g ö s t e r ir .  İ t ik a d ım ız ı b iz  
o l u ş t u r u y o r u z  v e  b u  o l u ş a n  it ik a d ım ız a  v e r il e n  c e v a p t ır  im a n . . .  Y a n i d o ğ r u  it ik a d a  v e r il e n  
c e v a p ;  im a n d ır . . .  A l l a h ’ ın  c c  c e v a b ıd ır . . .  İ m a n ;  b iz im  o l u ş t u r d u ğ u m u z  d e ğ il ,  Z a t ın  n u r u d u r ,  
b iz im l e  a l a k a s ı y o k .  F a k a t  b u  im a n  t e k r a r  g e r i d ö n ü p  it ik a d ı y a p ıl a n d ır ıy o r ,  d ü z e l t iy o r .  
İ t ik a d ;  im a n ın  h e m  s e b e b i h e m  s o n u c u d u r .
O n ü ç ü n c ü  S ö z ü n  İ k in c i M a k a m ın d a  K a b r e  g ir m e k  iç in  ü ç  t a r z d a  ü ç  y o l  v a r  d iy o r .  B ir in c is i;  
E h l - i İ m a n ,  İ k in c is i;  E h l - i İ t ik a d ,  Ü ç ü n c ü s ü ;  E h l - i İ n k a r . .  İ t ik a d a  is t ik a m e t l i s a d a k a t  
e k l e n ir s e  İ m a n  o l u r .  S a d a k a t  e y l e m d ir ,  is t ik a m e t l i e y l e m . .  İ m a n d a n  is t ik a m e t l i s a d a k a t ı  
145ç ık a r t ıp  a t a r s a n  İ m a n d a n  ü ç ü n c ü  k a t e g o r iy e  k a f ir l iğ e  d ü ş m ü y o r ,  İ t ik a d a  d ü ş ü y o r ,  İ m a n ı  
it ik a d a  d ö n ü ş ü y o r . .  Y a n i İ m a n ı y o k  İ t ik a d ı v a r ,  E h l - i İ m a n  d e ğ il ,  E h l - i İ t ik a d . . .  
4 .  E n e d e  h e r b ir  m a d d e n in  is t im a l in d e  m e n f î n o k t a  k a l m a m a s ı.  K a v i v e  t a h k ik i im a n  
m e r t e b e s i ( it ik a t t a n  s a l a b e t  ç ık a r )
1-Sözler:706, 2-İşarat-ül İ'caz:24, 3-(I), 4-(III)
İ t t ih a d
1 .  İ t t ih a d ,  im t iz a c - ı e f k â r d ır .  İ m t iz a c - ı e f k â r ,  m a r if e t in  ş u a ' - ı e l e k t r ik iy l e  o l u r .
2 .  A k l id ir ,  f ik r id ir .  F ik ir l iğ in  b ir l iğ id ir ,  a y n ı ş e y i d ü ş ü n m e k t ir .  D im a ğ d ır ,  d im a ğ  
b ü t ü n l ü ğ ü d ü r ,  b ü t ü n l ü ğ e  g e l m e s id ir .  M e s e l a  b ir i g a z y a ğ ı g e t ir ir  ( f iil ) ,  b ir i k ib r it  g e t ir ir  ( f iil ) ,  
b ir i ş iş e  g e t ir ir  ( f iil) y a k a r ız  is t if a d e  e d e r iz  b u  t e s a n ü d d ü r .  G e t ir m e y i d ü ş ü n m e k  it t ih a d d ır .  
L a m b a  y a n d ık t a n  s o n r a  " n e  h a b e r  n a s ıl s ın  iy im is in "  b u d a  u h u v v e t t ir .  İ t t ih a d ,  it t if a k  e t t ik  
s o n r a  t e s a n ü t  e t t ik  s o n r a  u h u v v e t  o l d u .
1-Münazarat:73, 2-(I)
İ z ’ a n
1 .  D im a ğ d a  m e r a t ib  v a r ;  b ir b ir iy l e  m ü l t e b is ,  a h k â m l a r ı m u h t e l if .  E v v e l  t a h a y y ü l  o l u r ,  s o n r a  
t a s a v v u r  g e l ir ,  s o n r a  g e l ir  t a a k k u l ,  s o n r a  t a s d ik  e d iy o r ,  s o n r a  iz ' a n  o l u y o r ,  s o n r a  g e l ir  il t iz a m ,  
s o n r a  it ik a d  g e l ir .  
İ t ik a d ın  b a ş k a d ır ,  il t iz a m ın  b a ş k a d ır .  H e r b ir in d e n  ç ık a r  b ir  h a l e t :  S a l a b e t  it ik a d d a n ,  T a a s s u b  
il t iz a m d a n ,  im t is a l  iz ' a n d a n ,  t a s d ik t e n  il t iz a m ,  t a a k k u l d e  b ît a r a f ,  b îb e h r e  t a s a v v u r d a .  
T a h a y y ü l d e  s a f s a t a  h a s ıl  o l u r ,  m e z c in e  e ğ e r  o l m a z  m u k t e d ir .  B â t ıl  ş e y l e r i g ü z e l  t a s v ir  e t m e k ,  
h e r  d e m d e .  S a f i o l a n  z ih in l e r i c e r h d ir ,  h e m  id l â l i.
2 .  İ z ’ a n ın  a l t y a p ıs ı k u d s iy e t t ir  k i d im a ğ ı d a  k u d s il e ş t ir e n  iz ’ a n d ır .  D im a ğ ın  m a n e v iy a t ıd ır .  
İ z ’ a n ,  d im a ğ ı k a l b e  b a ğ l a r .  V e  o  z a m a n  in s a n  a k l î d e ğ il ,  k a l b î d ü ş ü n m e y e  b a ş l a r .  A k l a  g ö z l ü k  
t a k a r .  D im a ğ ın  v ic d a n ı,  iz ’ a n d ır .  D im a ğ ın  b ü t ü n s e l  il m i o l a n  t a s d ik in i,  v ic d a n i il m e  
d ö n ü ş t ü r e n e   İ z ’ a n  d e n il ir .  İ z ’ a n  s u r e t l e r in  a s l î y a z ıl ım l a r ıd ır .  İ m t is a l ,  s u r e t l e r i il e  iz ’ a n ı  
a r a s ın d a k i d e v a m l ı b a ğ ın  a d ıd ır .  İ m t is a l ,  iz ’ a n ın  s ıf a t ıd ır .  Z a h ir ,  iz ’ a n d ır .  B a t ın ,  im t is a l  
s ır r ıd ır .  İ z ’ a n ın  iş l e v i,  ç a l ış m a s ı im t is a l d ir .
D im a ğ ın a  m e h a z ıy l a  b ir  ş e y  g e l ir s e ,  s e n in  k u d s iy e t in  a k t if  o l u p ,  iz ’ a n  d e v r e y e  g ir iy o r ,  s e n i  
h e m  k a l b e  h e m  v ic d a n a  b a ğ l ıy o r .  T a a k k u l ,  b ü r h a n l a  ç a l ış ır ,  t a s d ik ,  il im  il e  ç a l ış ır .  İ z ’ a n  d a  
k u d s iy e t ,  f ıt r îy e t ,  a s l iy e t  g ib i ş e y l e r l e  ç a l ış ır .  Y a n i iz ’ a n ;  k u d s i,  u l v i ş e y l e r l e ,  m e h a z l a r l a  ç a l ış ır .  
F ıt r a t ın ı,  a s l iy e t in i n e  k a d a r  y a ş ıy o r s a n ,  o  n is b e t t e  iz ’ a n  s is t e m in d e s in .  İ z ’ a n ;  il m i,  h a k ik a t in e  
t a ş ıy o r .  İ z ’ a n ;  il im  il e  e s m a  a r a s ın d a k i b e r z a h t ır .  
İ z ’ a n ın  iş l e v i,  ç a l ış m a s ı im t is a l d ir .  İ m t is a l ;  ik il iğ i k a l d ır ıp  t e k  v ü c u d  y a p a n d ır .  M is a l :  A r ş  
e m r iy l e  b ir  k u m a n d a n ,  b ü t ü n  n e f e r l e r i t e k  v ü c u d  y a p t ığ ı g ib i. . .  im t is a l ;  d im a ğ ı v e  v ic d a n ı  
b ü t ü n l e y e n ,  t e k  v ü c u d  h a l in e  g e t ir e n  b ir  s is t e m d ir .  İ m t is a l  d im a ğ ın  s ır r ıd ır .  İ z ’ a n ;  d im a ğ ın  
m a n e v iy a t ıd ır .  İ m t is a l ,  d im a ğ ı v e  v ic d a n ı b ü t ü n l e y e n ,  t e k  v ü c u d  h a l in e  g e t ir e n  d im a ğ ın  
s ır r ıd ır .  Ş ir k t e k i a y r ıl ık l a r ı,  t e v h id  y a p a n d ır .  D im a ğ d a k i iz ’ a n  v ic d a n ın  k o n s o l o s l u ğ u  
v a z if e s in i y a p ıy o r  a d e t a .  İ z ’ a n ,  d im a ğ d a n  k a l b e  g ir iş  v e  ç ık ış  y e r id ir .  K a l b  v e  d im a ğ  a r a s ın d a k i  
k o r id o r d u r .  İ k is in in  a r a s ın d a k i h o r t u m ,  iz ’ a n d ır .  İ z ’ a n  h o r t u m d u r ,  im t is a l  iç in d e n  a k a n d ır .  
İ l im  d e n il e n  t a s d ik t e  a y a t - ı t e k v in iy e l e r  v a r ,  t a a k k u l d e  is e  e v a m ir - i t e k v in iy e l e r  v a r .  İ k is i c e m  
o l u n c a  il im  v e  iz ’ a n a  g e ç iy o r u z .  
146İ z ’ a n d a  b ü y ü k  in s a n  o l u y o r .  B ü y ü k  in s a n a  d ö n ü ş ü m  b u r a d a  s a ğ l a n ıy o r ,  y a n i k ü ç ü k  k â in a t ,  
in s a n  k â in a t - ı s û ğ r a .  K â in a t  is e  in s a n - ı e k b e r .  D ö n ü ş ü m  b u r a d a  s a ğ l a n ıy o r .  İ z ’ a n d a ,  s e n   b e n  
o l u y o r ,  f e n a  f il  ih v a n  o l u y o r u z ,  ik il ik  k a l k ıy o r .  İ z ’ a n ,  a k l ı is t ik a m e t e  k o y a r a k ,  s o n s u z  
ih t im a l l e r d e n  k u r t a r ıy o r .  A k l ın  c e h e n n e m i;  ih t im a l a t l a r d ır ,  n ih a y e t s iz l ik l e r d ir ,  k e ş k e l e r d ir .  
N ih a y e t s iz l ik t e n  b ir  n ih a y e t  v e r ip  s e n i is t ik a m e t e  k o y a n  iz ’ a n d ır .  İ f r a t  v e  t e f r it t e n  a z a d e  e d ip  
k ıb l e s in e  k o y a n  iz ’ a n d ır .  A k l ı,  a k l ın  a r k a s ın a  t a ş ıy a n  iz ’ a n d ır .  A k l a  m a l z e m e  v e r ip ,  o r a l a r ı  
t e f e k k ü r  e t m e s in i,  iz ’ a n  y a p ıy o r .  İ z ’ a n a  g e ç m e n in  a l a m e t i:  b u r a d a  o r a y ı y a ş ıy o r s u n .  İ n s a n d a  
iz ’ a n  n is b e t in d e  m a n e v iy a t  o l u r .  A k l a  m a h k û m iy e t in  n is b e t in d e  e s b a b p e r e s t  o l u r .  A k l a  u f u k  
a ç a n ,  g e l e c e ğ i o n a  a r a l a y a n ,  iz ’ a n d ır .  İ z ’ a n ;  in s a n ı a s l ıy l a  t a n ış t ır a n ,  o r a y ı s a n a  g ö s t e r e n  v e  
s e n i o r a y a  t a ş ıy a n d ır .  İ z ’ a n ,  d im a ğ ın  e m n iy e t  s ig o r t a s ıd ır .  
M a r if e t u l l a h  b iz im  iz ’ a n ım ız ı o l u ş t u r u y o r .  İ z ’ a n ın  k a l it e s i,  m a r if e t u l l a h  m i k t a r ı k a d a r d ır .  
İ n s a n  v a z i f e - i f ıt r a t ın ı v e  f a r iz a - i z im m e t in i o m u z u n a  a l ıp  e y l e m e  d ö n ü ş t ü r e n ,  iz ’ a n d ır .  İ n s a n ı  
m a r if e t u l l a h  ik l im in e  s o k a n ,  iz ’ a n d ır .  A k l ın  y a n l ış ın ı k o n t r o l  e d e n  s ib o p ,  iz ’ a n d ır .  D im a ğ ın  
k o n t r o l  m e k a n iz m a s ı iz ’ a n ,  iz ’ a n ın d a  k o n t r o l  m e k a n iz m a s ı o l a n  im t is a l d ir .  İ k id e  b ir  
s o r g u l u y o r s a n ,  s e n  t a a k k u l d e s in .  T a s d ik  e d e r s e n  d o s t s u n .  T a s d ik =  d o s t .  S o r g u l a r s a n ,  
b ît a r a f t a s ın .  İ z ’ a n d a  s e n ,  b e n  o l u y o r ,  f e n a  f il  ih v a n  o l u y o r u z ,  ik il ik  k a l k ıy o r .  T a a k k u l d e  
k a r d e ş iz .  T a s d ik t e  d o s t u z .  İ z ’ a n d a  f e n a  f il  ih v a n ız .  
İ s t ik a m e t l i a k ıl ,  iz ’ a n  v a r s a  o l u y o r .  İ z ’ a n  a k l ı k ıb l e s in e  k o y a r ,  ç ü n k ü  iz ’ a n  s o l  c e n a h t ır ,  y a n i  
g e l e c e ğ i y o r u m l a r .  Ba z e n  a k l e n  k a r ş ıy a  b ir  ş e y  d iy e m iy o r  f a k a t  h a n i k a l b e n  t a t m in  o l m a d ım  
d e r iz  y a ,  iş t e  o  iz ’ a n d ır .  A k l ın  t a t m in  o l m a s ı iç in  t a s d ik  l a z ım ,  b u  d ü n y a l ık ,  il im .  A h ir e t l ik  
o l u r s a ,  iz ’ a n  o l u r .  K â f ir in  iz ’ a n ı y o k ,  t a s d ik i v a r .  G a f il l e r in  k ıs m e n  t a s d ik i v a r ,  ç ü n k ü  iz ’ a n  
d im a ğ ın  a h ir e t id ir .  İ z ’ a n ;  d im a ğ ı k a l b e  b a ğ l a r .  İ n s a n  o  z a m a n  a k l î d e ğ il  k a l b i d ü ş ü n m e y e  
b a ş l a r .  A k l a  g ö z l ü k  t a k a n  iz ’ a n .  İ m a n  v a r s a  k e s in l ik l e  iz ’ a n ı v a r .  D im a ğ ın  iz ’ a n  m e r t e b e s in e  
g e l e m e m iş s e ,  e n f ü s e  g e ç e m e z s in .  K a l b i ö n e r m e l e r ,  k a l b i d e s t e k l e r  o l u n c a ,  il im  iz ’ a n a  
d ö n ü ş ü y o r .  İ f r a t  v e  t e f r it t e n  a z a d e  e d ip  k ıb l e s in e  k o y a n  iz ’ a n d ır .  İ z ’ a n ,  a y n e l y a k in  b il m e k  
m e r t e b e s id ir .  İ l m e l y a k in  is e  t a s d ik l e  o l u y o r .  S u r e t ,  h a k ik a t e  is t in a d  e d e r ,  o r a d a n  k u v v e t  a l ır .  
İ ş t e  b u  s ır r - ı im t is a l  il e  o l u r .  O k u d u ğ u n  b ir  ş e y d e n  l e z z e t  a l a m ıy o r s a n ,  d e m e k  k i iz ’ a n a  
g e ç e m e m iş s in .  T a s d ik t e s in .  
1-Sözler:706, 2-(I)
147K I S I M  1 1
K
Ka b - ı Ka v s e y n
1 .  T â  d a ir e - i a ' z a m iy e s in in  ü n v a n ı o l a n  A r ş - ı A ' z a m ın a  g ir e c e k ,  t â  K a b - ı K a v s e y n ' e ,  y a n i  
im k â n  v e  v ü c u b  o rt a s ın d a  K a b - ı K a v s e y n  il e  iş a r e t  o l u n a n  m a k a m a  g ir e c e k  v e  Z â t - ı C e l il - i  
Z ü l c e m a l  il e  g ö r ü ş e c e k t ir . . .
2 .  " K a b - ı K a v s e y n "  m a k a m ın d a ,  h a k a ik - i im a n iy e n in  e n  b ü y ü ğ ü  o l a n  İ m a n - ı B il l a h  v e  İ m a n - ı  
B il ' â h ir e t i a y n e l y a k în  g ö z ü y l e  m ü ş a h e d e  e t m iş . . .
3 .  E n e ,  f a r k  e d il m e  n is b e t in d e  K a b - ı K a v s e y n  a n l a ş ıl ıy o r .  Ç ü n k ü  b ü t ü n s e l  b ir  b a k ış t ır .  
K u r ’ a n ’ d a  “ K a b - ı K a v s e y n  e v e d n a ”  d iy o r .  K a b - ı K a v s e y n  t a n ım ın ı Ü s t a d  v e r m iy o r ,  K u r ’ a n  
k e n d is i v e r iy o r .  Y a y  o l a r a k  s ö y l ü y o r  a m a  o k u  d e m iy o r .  B a z ı u l e m a  “ O k ,  in s a n d ır ”  d e m iş .  
“ K a b - ı K a v s e y n  e v e d n a ”  d iy e  n iy e  y a y a  b e n z e t m iş  A l l a h  K u r ’ a n ’ d a ?  B u  y a y ,  k â in a t ın  y a r ıs ı  
m a n a s ın d a .  Ö t e k i y a r ıs ı k im ?  A t ıl d ığ ı y e r d e  k e n d is in i t a m a m l a y a r a k  d a ir e  o l a c a k ,  d a ir e  
y a p a n d ır .  O  d a  o r a d a n  a t ıl a n  O k ’ t u r .  O  O k ’ t a   a l e m - i ş e h a d e t t e k i in s a n d ır .  D e m e k  K a b - ı  
K a v s e y n ;  s e n i a l e m - i ş e h a d e t e  f ır l a t a n d ır .  Y a y  n e d ir  p e k i?  Ş e c e r e - i h il k a t t ir ,  K a b - ı  
K a v s e y n d ir .  O  K a b - ı K a v s e y n ’ in  a t t ığ ı o  o k  s e n s in .  Ş e c e r e - i h il k a t ;  y a y ın  k e n d is id ir .  O k ;  
in s a n d ır  a m a  o k u n  iç in e  t a k ıl a n  E n e ’ d ir .
E n e ’ l e r  n a h n ü  o l a c a k .  E n e  t o p r a ğ a  a t ı l a c a k ,  k e n d is in i y ır t a c a k -  E n e ’ y i y ır t  d iy o r  Ü s t a d -  k i  
n a h n ü  ç ık s ın .  Y a y ;  Ş e c e r e - i h il k a t .  O k ;  in s a n d ır .  K ü r s ’ d e k i in s a n  m a h l u k t u r ,  b ü t ü n s e l l ik t ir  
a m a  o k a  t a k ıl a n  E n e ’ d ir !
M u s a  a s  R a b b in i g ö r m e k  is t e d i,  R a b b in e  n id a  e t t i.  A l l a h  d a  t e r c ih  e t t i.  Ç a l ıl a r d a  k e n d is in i  
if a d e  e t t i.  O n u n  M i’r a c ı o r d a  o l d u ,  ç ü n k ü  K a b - ı K a v s e y n i o r a s ıy d ı.  O n u n  K a b - ı K a v s e y n i y a n i  
ik i n o k t a n ın  d ü z  g e l m e s i o r d a  o l d u .  “ S ır r - ı e h a d iy e t  n u r - u  t e v h id  iç in d e  in k iş a f  e t t i… ”  k im d e ?  
Y u n u s  a s ’ d a .  O n u n  M i’ r a c ı o r d a  o l d u ğ u  iç in ,  o  b u l u n d u ğ u  y e r ,  o  ş e y in  o l d u ğ u  y e r  o n u n  K a b - ı  
K a v s e y n id ir .  S ır r - ı e h a d iy e t  n u r - u  t e v h id  iç in d e  in k iş a f  e t t iğ i a n   o n u n  M i’ r a c ıd ır ,  M i’ r a ç t ır .  
M i’ r a ç  d a  K a b - ı K a v s e y n d e  o l u r .  İ b r a h im  a s ’ ın  M i’ r a c ı a t e ş t e  o l d u .  A n l a t m a k  is t e d iğ im  ş u :  
M i’ r a c  o l d u ğ u  y e r d ir  K a b - ı K a v s e y n .  S e n in  M i’ r a c ın ın  o l d u ğ u  y e r  s e n in  K a b - ı K a v s e y n in d ir .  
M e s e l a  “ n a m a z  m ü ’ m in in  M i’ r a c ıd ır ” .  H a n g i n a m a z  o l m u ş s a  s e n in ,  o  n a m a z  s e n in  K a b - ı  
K a v s e y n in d ir .  
R u ’ y e t in  o l d u ğ u  y e r ;  K a b - ı K a v s e y n d i r .  K a b - ı K a v s e y n  h e r h a n g i b ir  y e r  d e ğ il ,  R u ’ y e t u l l a h  
o l d u ğ u  y e r d ir .  N e r d e  o l m u ş s a ,  o r a s ı s e n in  K a b - ı K a v s e y n in .  Y a n i o k ’ u n  ç ık t ığ ı y e r e  
g e l m e s id ir .  K a b - ı K a v s e y n  b ir  y e r d e  d e ğ il  k i,  b e n  o l a n  “ B e n ”  b ir  y e r e  u l a ş s ın .  O l d u ğ u  y e r d ir ,  
K a b - ı K a v s e y n in .  O  b ir  y e r d e  d e ğ il . . .
O  s a h ip  ç ık t ık l a r ı n d a n  s ıy r ıl a c a k s ın .  B e n im  r u h u m  d e r k e n ,  r u h u  b ır a k a c a k s ın .  A k l ı  
b ır a k a c a k s ın .  Ö y l e  b ir  h a l e  g e l e c e k s in  k i,  b ır a k a c a k  b ir  ş e y in  k a l m a y a c a k  a r t ık .  O  iş t e ,  o  
s e n s in .  K a l m a d ığ ı a n d a  K a b - ı K a v s e y n .  K a b - ı K a v s e y n ;  O n d a n  o l d u ğ u m u z u n ,  O n d a n  
g e l d iğ im iz in  ş u u r u n u n  h â l e t - i r u h iy e l e r in  b it iş  a n ıd ır .  F e n a  a r t ık .  O  b il g in in  b it t iğ i a n ,  o  
in t ik a l in  b it t iğ i a n .
B e n i m e y d a n a  g e t ire n  e s m a ,  s ıf a t  v e  ş u u n a t - ı z a t iy e l e r im l e ,  ik iz l e r im l e  m ü l a k i ( b ir  b ir i iç in e  
g e ç iş l e r l e )  o l m a k t ır ;  K a b - ı K a v s e y n .  Y a n i t e k  b ir  h a k ik a t  o l m a  s ü r e c in in  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r ;  K a b - ı  
K a v s e y n .  G e y l a n î h z  d o k s a n  s e n e l ik  b ir  t e r a k k id e n  s o n r a  o t u r d u ğ u  y e r d e  A r ş - ı A ’ z a m ı  
m ü ş a h e d e  e t m iş .  B ir  y e r e  g it m e m iş .  İ ş t e  K a b - ı K a v s e y n  b ir  y e r e  g it m e k  d e ğ il !  B e n i m e y d a n a  
148g e t ir e n  e s m a ,  s ıf a t ,  ş u u n a t - ı z a t iy e l e r im l e  m ü l a k i -  y a n i h e p s in i t e n c e r e y e  k o y d u m ,  
k a r ış t ır d ım ,  ü ç ü n ü  b ir  y a p t ım  -  s ü r e c in in  a n d a  y a ş a m a k  h â l e t - i r u h iy e s id ir .  O  k a z a n   K a b - ı  
K a v s e y n in d ir .  B u  ü ç ü n ü  ( b e n i m e y d a n a  g e t ir e n  e s m a ,  s ıf a t  v e  ş u u n a t - ı z a t iy e l e r im )  b ir  y e r d e  
t u t a n  k a z a n   K a b - ı K a v s e y n d ir .  B u  ü ç ü n ü  b ir  y a p m a  a n ı,  h â l e t - i r u h iy e s in in  a r k a s ın d a k id ir   
K a b - ı K a v s e y n d ir .  G e y l a n î o t u r u r k e n  A r ş ’ ı m ü ş a h e d e  e t t iğ i g ib i,  b u  K a b - ı K a v s e y n  b u  s ü r e c in  
t a m a m l a n m a n ın  a d ıd ır .  S ü r e c in  k e n d is i d e ğ il .  B e n d e k i O  il e  O n d a k i B e n ’ in  b ü t ü n l ü ğ ü n ü n  
a n d a k i h a l id ir .  B e n i m e y d a n a  g e t ir e n  e s m a l a r ı,  s ıf a t l a r ı,  ş u u n a t l a r ı t e n c e r e y e  k o y u p  
k a r ış t ır ır s a n ,  o  b a ş k a  b ir  ş e y  o l u y o r  a r t ık ,  k a r m a d ır ,  b ir  ş e y d ir  a r t ık .  O  a r t ık  n e  e s m a d ır ,  n e  
s ıf a t t ır ,  n e  d e  ş u u n a t t ır .  İ ş t e  b u  ü ç ü n ü  b ir  ş e y  y a p m a k  h â l e t - i r u h iy e n in  a r k a s ın d a k i s ü r e c in  
a d ıd ır ;  K a b - ı K a v s e y n .  S e n  o  a n d a  K a b - ı K a v s e y n i y a ş ıy o r s u n .
B ir  a ğ a ç  h a y a l  e d in .  M e y v e s i o l s u n ,  o  s e n s in .  M e y v e n in  iç in d e k i ç e k ir d e ğ i h a y a l  e t .  O  k ö k t e k i  
ç e k ir d e ğ in  a y n ıs ı o l d u ğ u n u  d ü ş ü n .  Ş im d i s e n  m e y v e d e k i ç e k ir d e k t e n  ç ık ,  k ö k t e k i ç e k ir d e ğ e  
t a ş ın  b a k a l ım .  K ö k t e k i ç e k ir d e k t e n  A l l a h  a ğ a c ı il k  p a t l a t ıy o r .  S e n  d e  k e n a r d a n  s e y r e d iy o r s u n .  
İ ş t e  k ö k t e k i ç e k ir d e k t e n  a ğ a c ın  y a r a t ıl m a s ın d a k i s ü r e c i,  il k  p a t l a m a ,  d a h a  h iç b ir  ş e y  y o k k e n ,  
o n u  A l l a h  y a p a r k e n  s e n  d e  s e y r e d iy o r s u n .  O  p a t l a m a  a n ı;  K a b - ı K a v s e y n .  O  p a t l a m a y ı A l l a h  
y a p a r k e n  –  k â in a t ı,  ş e c e r e - i h il k a t i –  s e n  d e  k e n a r d a  s e y r e d e r k e n ,  o  a ğ a c ın  ç e k ir d e k t e n  
p a t l a m a s ın ı k e n a r d a n  s e y r e d e r k e n ,  s e y r e d e r  g ib i o l .  S e y r e d e r k e n  s e n d e  o l u ş a n  r u h s a l  h â l e t - i  
r u h iy e n in  a d ı;  K a b - ı K a v s e y n  a n ıd ır .
K a b - ı K a v s e y n d e   k ü ç ü k  in s a n ,  b ü y ü k  in s a n  il e  ö r t ü ş ü y o r .  S e n ,  s e n in  y a r a t ıl m a n a  ş a h id  
o l u y o r s u n .  A m a  k e n a r d a s ın .  İ ş a r a t - ü l  İ ’ c a z  1 6 1  d e :  “ A l l a h  c a n ib in d e n ,  k u d r e t in  a z a m e t i  
a l t ın d a  b a k a r s a …”  Y a n i A l l a h  y a r a t ır k e n  ş a h id  o l u y o r s u n .  A l l a h  s e n i s e n d e n  y a r a t m a d a n  
ö n c e ,  s e n  M e c ’ u l d e s in .  A l l a h  il k  y a r a t m a y a  s e n i ş a h id  t u t t u .  O r d a  l a t if e  y o k ,  r u h  A r ş - ı  
A z a m d a n  t a k ıl d ı ç ü n k ü .  O r d a  ö y l e  b ir  ş e y  y o k ,  h iç b ir  ş e y  y o k .  O l m a y a n  s e n d e n  s e n  y a p ıl ıy o r .  
V e  s e n  b u n a  ş a h id  o l u y o r s u n .
A d e t a  A l l a h  d iy o r  k i:  s e n d e n  s e n i y a p a c a ğ ım ,  il k  s e n  y a p ıl a c a k s ın .  Ş a h id  o l  k e n d in e .  T e f e k k ü r  
e d e r k e n  y a ş a d ığ ın  b u  h â l e t ;  K a b - ı K a v s e y n in  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t ıd ır .  L ü t f e n  K a b - ı  
K a v s e y n  n e ,  b e n  n e ,  d e m e y in .  U l a ş ıl m a z  z a n n e t m e y in .  K e n d in iz i o n a  y a b a n î v e  y a b a n c ı  
y a p m a y ın .  D e r e c e s in e  g ö r e  y a ş a n a n  ş e y d ir .  M e s e l a  K a b - ı K a v s e y n e  g e l in c e  n e  o l d u ?  A l l a h  
R e s u l ü  k e l a m ın a  v e  r ü ’ y e t in e  m a z h a r  o l d u .  L a t if e - i R a b b a n iy e  A l l a h ’ ı g ö r ü y o r .  Z a t - ı Z ü l c e l a l  
h a z ır  o l d u ğ u  iç in  b iz d e  h u z u r  o l u y o r .  H u z u r ;  s a n k i K a b - ı K a v s e y n e  t a ş ın m ış s ı n  g ib i o l u y o r  k i,  
b u n l a r  o l u y o r  s e n d e .  Y a n i K a b - ı K a v s e y n in  c il v e s id ir ;  b u  h u z u r .  Ç ü n k ü  b u r a d a  ik e n  b u r a l ı  
d e ğ il s in .
B u  K a b - ı K a v s e y n ;  h e r  ş e y  s e n d e n  o l d u ğ u  v e  h e r  ş e y d e n  s e n in  o l d u ğ u n  ş u u r u n u n  n ih a y e t  
a n l a y ış ,  id r a k ,  h â l e t - i r u h iy e n in  s o n  u c u d u r .
“ İ y y a k e n e ’ b u d u  v e  iy y a k e n e s t a in ”   “ n a - b iz ” …  b iz ’ in  b a ş l a d ığ ı y e r …  K a b - ı K a v s e y n .  G a y b î  
im a n ın  b it t iğ i,  h â z ır â n e  im a n ın  b a ş l a d ığ ı…  b e n ’ l e r in  b it t iğ i,  b iz ’ l e r in  o l d u ğ u  m a k a m s ız  
m a k a m   K a b - ı K a v s e y n …  
Ş e c e r e - i h il k a t  b e n im  a ç ıl ım ım  o l d u ğ u n a  g ö r e ,  b e n  d e  a l e m - i ş e h a d e t e  d o ğ d u ğ u m a  g ö r e .  
M e ğ e r  b e n  b e n d e  d o ğ m u ş u m  d a  h a b e r im  y o k m u ş .  B e n  b e n ’ d e y m iş im ,  b e n  b a n a  g e l d im ,  b e n  
b e n d e  d o ğ d u m .  M e s e l a  ç e k ir d e k t e n  a ğ a ç  o l d u ,  a ğ a ç t a n  d a  m e y v e  o l d u ,  b ir  b a k ıy o r  k i k ö k t e k i  
ç e k ir d e k  m e y v e y e ,  a y n ıs ı.  M e y v e d e k i ç e k ir d e k t e  d iy o r  k i:  “ B e n  a ğ a c ın  s o n u y u m  a m a  a s l ın d a  
a ğ a c ın  b a ş ıy ım .  O  z a m a n  b e n  k im im ? ”  “ A ğ a c ın  b a ş ı it ib a r iy l e  b e n  ( k ö k t e k i ç e k ir d e k  d iy o r ) ,  
b e n im  a ç ıl ım ım  o l a n  a ğ a c a  m e y v e n in  iç in e  d o ğ m u ş u m . ”  B e n  b e n d e  d o ğ m u ş u m .  K â in a t  b ü y ü k  
in s a n  is e ,  in s a n  d a  k ü ç ü k  k â in a t .  K im  n e r e y e  d o ğ d u ?
K a b - ı K a v s e y n ;  f ıt r a t ın  t ü m  d o n a n ım l a r ın ın  b il - k u v v e d e n  b il - f iil e  d ö n m e  h a l id ir .  O n u  y a ş a m a  
n is b e t in d e  ş u  a n d a ,  K a b - ı K a v s e y n d e  o l u y o r s u n .  K a b - ı K a v s e y n i n e  o l u r  ö t e l e r d e  b e k l e m e ,  
ö t e l e m e .  Ö t e l e r e  ö t e l e m e .  Y a ş a n a n  b ir  h a y a t t ır .
149İ n s a n  k â in a t - ı s u ğ r a ,  k â in a t  in s a n - ı k ü b r a .  C ü z ’ î h a k ik a t ın ı k ü l l î h a k ik a t a  ç e v i r m e n  iç in ,  c ü z ’ î  
n a z a r ın ı k ü l l î y a p .  Y a n i A l l a h  ş e c e r e - i h il k a t in  il k  y a p m a  e f ’ a l - i İ l a h iy e s in e  ş a h id m iş s in  g ib i  
o l .  S e n i A l l a h  il k  K a b - ı K a v s e y n  v e  s o n r a l a r ın ı y a r a t ır k e n ,  s e y r e t m e  h â l e t - i r u h iy e n i d ü ş ü n ,  
h a y a l  e t ,  t e f e k k ü r  e t .  B u  s e n i K a b - ı K a v s e y n  s ır r ın a  ş a h id  y a p a c a k t ır .  O  h â l e t l e r  s e n d e  
u y a n a c a k .  S a n k i s e n  y o k s u n .  A l l a h  c c  il k  ö n c e  b ü y ü k  in s a n ın  s ü r e c in i y a p a r k e n ,  y a r a t ır k e n  
s e y r e d e r  g ib i o l .
Y a l n ız  K a b - ı K a v s e y n d e  d e ğ il  d e ,  ş u  a n d a  b a k  A l l a h  s a n a  n e  y a p ıy o r ,  s e y r e t m iy o r  m u s u n ?  
A l l a h ’ ın  ş u  a n d a  s a n a  y a p t ığ ı ic r a a t ı k e n a r d a n  d u r u p  s e y r e t s e n e .  Ş u  a n d a  n e  y a p ıy o r  s a n a ?  O  
y a p m ıy o r  m u ?  S e y r e t  iş t e .  Ş u  a n d a  k a l b im i o  ç a l ış t ır ıy o r ,  ş u  a n d a  o  b u n l a r ı k o n u ş t u r u y o r ,  
h â l e t l e r i o  v e r iy o r ,  s iz i o  s e v iy o r ,  b a n a  d a  s e v d ir t iy o r ,  s iz e  d e  d in l e t iy o r ,  o  d a  d in l iy o r ,  s e n in l e  
A l l a h  d in l iy o r ,  A l l a h  b e n im l e  k o n u ş t u r u y o r  s a n a .  Ş u  a n d a  A l l a h ’ ın  y a p t ığ ın a  ş a h id  d e ğ il  
m iy iz ?  B ü y ü k  in s a n  d a  ö y l e .  Ş u  a n d a  y a p ıl a n l a r ı g ö r m ü y o r  m u y u z ?  A m a  t e c e r r ü d  n is b e t in d e  
o n a  m e ş h u d  o l u y o r u z ,  h is s e d iy o r u z .  F ik ir d e n  h is s e  g e ç iy o r .  Ş u  a n d a  v ü c u d u n d a  ik i y ü z  
t r il y o n a  y a k ın  h ü c r e  v a r .  Ş u  a n d a  r u h  a y n ı a n d a  f a r k l ı f a r k l ı iş l e r i y a p m ıy o r  m u ?  K a r a c iğ e r ,  
b ö b r e k ,  d a l a k ,  b a ğ ır s a k ,  t ır n a k ,  s a ç ,  g ö z ,  k u l a k  v s .  ş u  a n d a  t ık ır  t ık ır  iş l iy o r .  Ş u  a n d a  ş a h id  
d e ğ il  m is in ?  İ c r a a t ın a .  Ş u  a n d a  b u n u  t e f e k k ü r  e d e r k e n ,  f ik ir  e d e r k e n ,  s e n d e  g e l iş e n  h â l e t  
a n ıd ır ;  K a b - ı K a v s e y n .  Y a r a t ıl m a  s ü r e c i n e  ş a h id  t u t u y o r  s iz i.  A l l a h ’ ı s e y r e d iy o r s u n  ş u  a n d a  n e  
y a p ıy o r  d iy e .  A l l a h  ş u  a n d a  n e  y a p ıy o r ?  Ş u  a n d a  s e y r e t t ik l e r im i y a p ıy o r .
K a b - ı K a v s e y n ;  B e d e n d e k i ic r a a t a . .  D i m a ğ d a k i f ik r iy a t a . .  K a l b in d e k i h is s iy a t a . .  R u h u n d a k i  
in b is a t l a r a . .  b u  h â l e t - i r u h iy e l e r in  a r k a s ın d a k i e n e ’ n in  a n d a k i ş a h id l iğ id ir .
İ n s a n  k e n d is i  k a b - ı k a v s e y n d ir .  K a b - ı k a v s e y n e  ç ık m ıy o r s u n  !  K a b - ı k a v s e y n  o l u y o r s u n !  K a b -
ı K a v s e y n e  ç ık t ığ ım ız ı z a n n e d iy o r d u k .  İ n s a n  K a b - ı K a v s e y n e  ç ık m ıy o r .  K a b - ı K a v s e y n  o l u y o r .  
K e n d is i o l u y o r .  İ n s a n  K a b - ı K a v s e y n e  g e l in c e  in s a n l ık  b it iy o r ,  in s a n l ığ ı b it iy o r .  O r d a  im a n ı  
d a  y o k  a r t ık .  K a b - ı K a v s e y n  o l u n c a  im a n  y o k ,  ç ü n k ü  e m in  o l a c a k  k im  k a l d ı k i.  A r t ık  
h a k ik a t l a r ın a  d ö n ü ş t ü .  H â ş â ,  “ O  v e  B e n ”  v a r  o l m a k l a  b e r a b e r .  B iz  m a h l u k u z .  A m a  m a h l u k  
s e v iy e s in d e  d e ğ il s in .  V a c ib - - - M a h l u k  d e v a m  e d iy o r .  S e n  b e r z a h  o l u y o r s u n .  A r t ık  o r d a  v ü c u d -
u  h a r ic în  y o k .  H â ş â  v a c ib  d e  d e ğ il s in .  B e r z a h  in s a n s ın .  İ n s a n î b e r z a h l ığ ın  b a ş l ıy o r .  K a b - ı  
K a v s e y n e  d ö n ü ş e n  in s a n  K u r ’ a n ın  a n l a t t ık l a r ın ın  d ış ın d a  a n l a t m a k  is t e d ik l e r in e  z u h u r  
o l u y o r .
L a il a h e  d e m e d e n  il l a l l a h  d iy e m e z s in .  İ l k  ö n c e  t e r k  v a r d ır ,  s o n r a  il l a l l a h  v a r .  İ l k  ö n c e  e y l e m  
y o k ,  t e r k l e r  v a r d ır .  L a il a h e   m a h l u k .  M a s iv a u l l a h ı t e r k  v a r .  İ l l a l l a h   v a c ib .  L a il a h e  il l a l l a h  
h â l e t - i r u h iy e s in i a n d a  y a ş a m a k t ır ;  K a b - ı K a v s e y n .
İ n s a n ın  e n f ü s  a l e m in d e  K a b - ı K a v s e y n i;  N e f s in d e ;  A d e m  v e  v ü c u d u  y a ş a m a k t ır .  D im a ğ ın d a ;  
C e l a l  v e  C e m a l  t e c e l l is in e  ş a h id  o l m a k t ır .  K a l b in d e  İ m k a n  v e  V ü c u b  o r t a s ın a  ş a h id  o l m a k t ır .  
R u h u n d a ;  T a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s a  ş a h id  o l m a k t ır .  B u n l a r ın  c e m in e  E n e  ş a h id  o l u n c a ,  k e m a l â t  
in s a n d a  g ö z ü k ü y o r .  E n e  b u  k e m a l â t a  d a  ş a h id  o l u y o r .  B u  d a  E n e n in  K a b - ı K a v s e y n i o l u y o r .
E ğ e r  t e r a k k i il e  n e f s - i e m a r e d e n  ç ık a r s a n ,  k i n e f s in  y e d i t a n e  m e r t e b e s i v a r :  ş e r  o l a n a  
e m m a r e  d e n il ir ,  k u d s î o l a n a  l e v v a m e ,  m ü l h im e ,  m u t m a in e ,  r a z iy e ,  s a f iy a ,  n a t ık a .  B u  a l t ı  
t a n e s i h a y ır d ır  v e  A l l a h  b u n l a r a  y e m in  e d iy o r .  M ü l h im e ,  m u t a m in n e y e  g e l ir s e n ,  K ü r s ’ d e s in .  
K ü r s ;  h a k ik a t ıd ır .  S o n r a  e ğ e r  k a l b d e k i h a s s a s iy e t  in k iş a f  e d e r s e ,  A r ş ’ t a s ın .  D im a ğ ın ı  
y ö n e t ir s e n ,  L e v h - i M a h f u z ’ d a s ın .  R u h d a  l a t if e l e r  v a r .  Ş u u n a t - ı z a t iy e n in  Ş e f k a t - i m u k a d d e s e ,  
M u h a b b e t - i m ü n e z z e h e ,  S ü r u r ,  Ş e v k ,  L e z z e t ,  M e m n u n iy e t ,  İ f t ih a r  v a r .  O  l a t if e l e r in in  
c e m ’ in d e n  in k iş a f ın d a  A r ş - ı A z a m ’ d a s ın .  L e v h - i M a h f u z a  R e s u l u l l a h  a s m  C e b r a il  a s  il e  
g e l d iğ in d e  “ B ir  a d ım  d a h a  a t a r s a m ,  y a n a r ım ”  d e d i C e b r a il  a s .  R e s u l u l l a h  a s m  b u r a d a  
d im a ğ ın ı b ır a k t ı.  K ü r s e  g e l d iğ in d e  b e ş e r iy e t in i b ır a k t ı.  A r ş a  g e l d iğ in d e  k a l b in i b ır a k t ı.  L e v h - i  
M a h f u z a  g e l d iğ in d e  d im a ğ ın ı b ır a k t ı .  A r ş - ı a z a m a  g e l d iğ in d e  d e  r u h u n u  b ır a k t ı.  K a b - ı  
K a v s e y n ’ e  g e l d i,  b ır a k a c a k  b ir  ş e y i k a l m a m ış .  P e k i n e d ir  o ?  B e n  k im im  o  z a m a n ?  
T a n ım l a m a s ı ş u :  B ır a k a c a ğ ın  b ir  ş e y in  k a l m a m a s ıd ır !  O ,  b e n ’ im .  
150B e n im  g ö m l e ğ im ,  g ö m l e ğ i ç ık a r t ,  ç ık a r t a b il ir s in .  B e n im  a k l ım ,  a k l ı b o ş a l t .  İ ç in i b o ş a l t .  
T a b ir l e r in  iç in i b o ş a l t .  B l o k e  e t m e s in  s e n i.  B e n im  r u h u m ,  b ır a k  o n u  d a .  K a b - ı k a v s e y n ;  im k a n  
v e  v ü c u b  o r t a s ıd ır .  H e r  ş e y in i b ır a k t ın ,  v a c ib  m i o l d u n ?  H a y ır !  M a h l u k  m u s u n ?  D e ğ il im !  
Ç ü n k ü  m a h l u k iy e t i b ır a k t ım .  A m a  h â ş â  v a c ib  d e  d e ğ il im .  O n u n  a d ı  K a b - ı k a v s e y n .  N e d ir  
p e k i o  K a b - ı k a v s e y n ?  B ır a k a c a k l a r ın ın  k a l m a m a  m a k a m ı!  M a k a m s ız  m a k a m .  M a k a m  d a  y o k  
z a t e n .  B ır a k a c a ğ ın  k a l m a d ığ ı ş e y s iz  ş e y  ( t a n ım l a y a m ıy o r u m  a r t ık  o n u ) ,  E n e  d e  d e ğ il .  B e n i  
a l a n ,  y a n i E n e ’ y i d e  a l a n .  
İ n s a n  A l l a h ’ ın  c c  s ırr ı.  A l l a h ’ d a  in s a n ın  s ır r ı.  S ır r ın ın  s ır r ı,  ik i s ır r ın  m ü l a k i o l d u ğ u  a n d ır .  B u  
o l d u ğ u  a n ;  K a b - ı K a v s e y n in  o l u y o r .
1-Sözler:566, 2-Mektubat:307, 3-(I)
Ka b il iy e t
1 .  K a b il iy e t  is t id a t l a r ın  t e z a h ü r  e t m e s id ir .  
2 .  İ s t id a t  k e m a l  ic in ,  k a b il iy e t  t e k l if  iç in  v e r il m iş t ir .
3 .  İ s t id a t ,  r u h d a  e k il e n  t o h u m l a r d ır . .  k a b il iy e t l e r  is t id a t ın  d ış a  v u r u ş u d u r  e s m a y a  
b a k a r . . k a b il iy e t  is t id a d a  k a b il  o l m a k t ır .  İ s t id a t  is e  s ıf a t l a r a  b a k a r ,  s ıf a t l a r  e k iy o r  s e n i. .  is t id a t  
h e r k e s t e  e ş it t ir ,  k a b il iy e t  h e r k e s t e  f a r k l ıd ır . .  M e s e l a  h e r k e s  p il o t  o l m a  is t id a t ın d a d ır  a m a  
h e r k e s  p il o t  o l m a  k a b il iy e t in d e  d e ğ il d i r .  K a b il iy e t i e t k il e y e n  k a b il  o l m a k ,  k a b  o l m a k ,  ö r f d ü r ,  
a n a n e d ir ,  g e n e t ik t ir ,  b ü y ü d ü ğ ü d ü r  a l d ığ ı k ü l t ü r d ü r ,  d iğ e r  z a a f l a r ıd ır ,  k a b il iy e t in i e t k il e r .  
O n u n  iç in  k a b il iy e t l e r i is t id a t l a r ın ı b o z u y o r .  B in a  is t id a t t ır ,  iç in d e k i o d a y ı is t e d iğ in  g ib i  
d e ğ iş t ir m e k  k a b il iy e t t ir .  B e n  k a b il iy e t im i d e ğ iş t ir d im  k a b il  o l m a y ı. . y a n i d ış a  a ç ık l ığ ım ı  
d e ğ iş t ir d im . .  d ış a  a ç ık l ık . . is t id a t ın  v e r is in i d ış a r ıy a ,  d ış a r d a k in i is t id a t a  a l m a  k a p ıs ı,  
k a p a s it e s i,  k a b ı,  k a b il i;  k a b il iy e t t ir .  H e r k e s  d o k t o r  o l m a  is t id a t ın d a d ır  a m a  k a b il iy e t in d e  
d e ğ il d ir .  
1-Sözler:532'den, 2-İşarat-ül İcaz:98'den, 3-(I)
Ka b ir
1 .  K a b ir ,  â l e m - i â h ir e t e  a ç ıl m ış  b ir  k a p ı d ır .  
2 .  K a b ir  e h l - i d a l a l e t  v e  t u ğ y a n  iç in  v a h ş e t  v e  n is y a n  iç in d e  z in d a n  g ib i s ık ın t ıl ı v e  b ir  e j d e r h a  
b a t n ı g ib i d a r  b ir  m e z a r a  a ç ıl a n  b ir  k a p ı o l d u ğ u  h a l d e ,  e h l - i K u r ' a n  v e  im a n  iç in  z in d a n - ı  
d ü n y a d a n  b o s t a n - ı b e k a y a  v e  m e y d a n - ı im t ih a n d a n  r a v z a - i C in a n a  v e  z a h m e t - i h a y a t t a n  
r a h m e t - i R a h m a n ' a  a ç ıl a n  b ir  k a p ıd ır .  
3 .  G e n iş  t a s a v v u r  e t t iğ in  s e n in  d ü n y a n ,  d a r  b ir  k a b ir  h ü k m ü n d e d ir .  
4 .  M e z a r  g ir iş  k a p ıs ıd ır  y a n i b iz im  b u r a d a n  ç ık ış  k a p ım ız .  K a b ir ;  a l e m - i b e r z a h a  g ir iş  
k a p ıs ıd ır .  Y a n i b ir  y ü z ü  b u r a y a  d iğ e r  y ü z ü  a l e m - i b e r z a h a  b a k ıy o r .  M e s e l a  o d a d a n  b u  k a p ıy a  
b a k ın  k a b ir d ir .  D ış a r ıd a  k a p ıy a  b a k ın  m e z a r d ır .  M e z a r l ık  t o p r a k t ır ,  K a b ir  is e  s is t e m d ir  
( o d a n ın  iç in d e n  k a p ıy a  b a k m a k  k a b ir ,  d ış a r ıd a n  b u  k a p ıy a  b a k m a k  m e z a r .  A y n ı k a p ın ın  2  
y ö n ü ) . .  
V ic d a n  ( m ü n k e r )  v e  D im a ğ  ( n e k ir )  c e m  e d e r s e k  K a b ir  o l u r .  M ü n k e r  n e k ir in  b u l u n d u ğ u  y e r e  
k a b ir  d e n il ir .  Ü s t a d  d im a ğ  v e  v ic d a n  b ü t ü n l ü ğ ü n e  K a l p  d iy o r d u .  K a b r - i k a l p t e n  m a n a l a r  
ç ıp l a k  ç ık t ı. . d iy o r .  K a b r in  S ıf a t l a r ı:  1 )  Y a l n ız  2 )  K im s e s iz  3 )  K a r a n l ık  4 )  S o ğ u k  5 )  D a r  6 )  
151H a p s - i m ü n f e r id  7 )  T e c r id - i m u t l a k  iç in d e  - t e v a h h u ş ,  - m e ’ y u s iy e t  8 )  T e d a h h u ş  ( t e c r id - i  
m u t l a k ın  a ç ıl ım ı) . .  E ğ e r  b ir  in s a n ı y u k a r ıd a k i s e k iz  s ıf a t  s a r m a l m ış s a  ( r u h u  c e s e d e  k o y m u ş )  o  
in s a n ın  r u h u n u  o t o m a t ik  o l a r a k  k a b ir  d e n il e n  s is t e m in  iç in e  k o y u y o r .  « E y  m e z a r - ı  
m ü t e h a r r ik  b e d b a h t l a r » . .  D iy o r . .  Y a n i b u  s ıf a t l a r a  b ü r ü n m ü ş .  Y a ş a r k e n  b u r a d a n  ç ık a n l a r  v a r .  
M e s e l a  Ü s t a d  « p e r d e y i y ır t t ım ,  k a f a m ı ç ık a r t t ım »  d iy o r .  K a b ir  b e d e n d ir ,  t ıl s ım  il e  b u  s e k iz  
s ıf a t  ç ö z ü l ü y o r ,  k a b ir d e n  ç ık ıy o r s u n  ( K u y u  -  8 .  s ö z ) . .  K a b r e  g it m e k t e n  k o r k a n l a r  k a b ir d e  
o l a n l a r d ır .  Ö l m e y e n  ö l e c e k .  K a b ir d e n  ç ık a n l a r  is e  z a t e n  ç ık t ık l a r ı iç in  k a b ir d e n  k o r k m a z l a r  
( o n l a r d a  n e  k o r k u  n e  h ü z ü n  v a r d ır ) .  Ö l e n  ö l m e y e c e k .  A d a m  d ü n y a d a y k e n  k a b r e  g ir m iş  
ç ık m ış .
K a b ir ;  b e d e n im l e  r u h u m u  iç in e  z a h ir d e  k o y d u ğ u m  m e k a n d ır .  D ü n y a d a  is e  h u s u s i  
d ü n y a m d ır .  «  e n e  in n e  z a n n i a b d i b i»  « n a z a r ın d a k i f e n a  /  iy i b ir  m e m l e k e t e  d ü ş t ü »  p e k i  
m e m l e k e t  a y n ı d e ğ il  m i ?  A y n ı y e r  h e m  iy i h e m  k ö t ü .  K ö t ü  m e m l e k e t  y o k :  “ N a z a r ın d a ”  k ö t ü  
b ir  m e m l e k e t e  d ü ş t ü . .  « k u l u m u n  z a n n ın a  g ö r e y im »  b u y u r u y o r  A l l a h  ( c c ) .  O  z a m a n  A l l a h ’ ın  
( c c )  r u b u b iy e t i,  t e c e l l is i,  s a n a  m u a m e l e s i “ S e n in  Z a n n ın a ”  g ö r e d ir .  “ K a d e r in  z a n n ın d ır ”  
s e n in .  S e n  o  z a m a n  z a n n ın ı d ü z e l t  A l l a h ’ ı t e c e l l is i d e  s e n in  is t e d iğ in  g ib i o l s u n .  A l l a h ’ ın  ( c c )  
ik i t ü r l ü  t e c e l l is i v a r :  b ir i z a n n ım ız a  g ö r e ,  d iğ e r i z a n n ım ız ın  d ış ın d a  İ h s a n - ı İ l a h i.  A m a  
g e n e l d e  z a n n ım ız a  g ö r e  m u a m e l e  e d iy o r  A l l a h .  T a s a v v u r u m u z d a  b ir  z a n  o l u ş t u r d u k  
( k ü l l iy a t t a  z a n  d iy e  a ç ık ç a  s ö y l ü y o r ) .  B u  z a n  h u s u s i d ü n y a m ı o l u ş t u r d u .  T a s a v v u r u m u z u n  
k u r g u l a d ığ ı b ir  d ü n y a .  T a s a v v u r  e t t iğ im  d ü n y a  k a b ir d e n  d a h a  d a r ,  k ö p r ü d e n  d a h a  
m ü s a d e s iz . .  B u  b e n im  u m u m i d ü n y a  iç in d e k i h u s u s i d ü n y a m . .  K im s e n in  h a b e r i y o k  v e  
b u r a d a  a l d a n ıy o r u z :  h u s u s i d ü n y a y ı u m u m i d ü n y a  z a n n e d iy o r u z .  U m u m i d ü n y a  iç in d e  
k u r g u l a d ığ ım  h u s u s i d ü n y a m ın  ( t a s a v v u r u m d a k i)  iç in d e  o l u ş t u r d u ğ u m  u m u m i d ü n y a n ın  
s e k iz  s ıf a t ı r u h u m a  s ıf a t  o l m u ş ,  r u h u m u  e t k il e m iş  v e  b u  d a  o  d ü n y a m  iç in d e  k a b ir  o l m u ş .  
R u h u m  o r a d a .  U m u m i d ü n y a  iç in d e  k u r g u l a d ığ ım  h u s u s i d ü n y a ,  o n u n  d a  iç in d e k i  
k a b ir d e y im  ( ç if t  d iy o r  Ü s t a d ) .  S e n  h u s u s i d ü n y a n a  h e m  b e d e n in i h e m  d e  r u h u n u  k o y d u n .  
H u s u s i d ü n y a m ız  k u r g u l a d ık l a r ım ız ,  z a n l a r ım ız d ır .  O n u n  iç in e  b e d e n in i v e  r u h u n u  d a  
k o y u y o r s u n .  S e n  h u s u s i d ü n y a n a  b e d e n in i k o y d u n ,  k im s e n in  z a h ir d e  m u t t a l i o l a m a y a c a ğ ı,  
s e n in  y a ş a d ığ ın  h u s u s i d ü n y a  o r a s ı.
K a b ir :  d im a ğ  v e  v ic d a n  b ü t ü n l ü ğ ü n d e n  m e y d a n a  g e l e n  K a b r - i k a l b .  B u n l a r ı f a r k  e t m e  
n is p e t in d e  ç ık ıy o r s u n  v e  ö l ü y o r s u n .  N o r m a l  m e z a r a  g ir m e k  is e  b u n l a r d a n  h a b e r d a r  
o l m a m a k . .  o  z a m a n  z a t e n  ö l e c e k .  K a b ir ;  s u r e t  v e  k a n u n iy e t l e  y o ğ r u l m u ş  b ir  in s a n ın  
h a k ik a t ın a  v a r m a  y ö n t e m id ir .  S u r e t  v e  k a n u n iy e t iy l e  y o ğ r u l m u ş ,  a n l a m l a n ıp  a n l a m l a n d ır m ış  
b ir  in s a n ı n  k e n d i h a k ik a t ın a  v a r m a n ın  y ö n t e m id ir  ö l ü m  d e n il e n ,  k a b ir  d e n il e n  s is t e m .  
F u r k a n  o l m a k t ır .  
1-Mesnevi-i Nuriye:129, 2-Sözler:(38-39), 3-Lem'alar:136, 4-(I)
Ka b u l - ü  A d e m
1 .  B ir is i:  A d e m - i k a b u l d ü r .  Y a l n ız  is b a t ı t a s d ik  e t m e m e k t ir .  B u  is e  b ir  c e h il d ir ,  b ir  
h ü k ü m s ü z l ü k t ü r  v e  k o l a y d ır .  B u  d a  b a h s im iz d e n  h a r iç t ir .
İ k in c is i:  K a b u l - ü  a d e m d ir .  K a l b e n ,  a d e m in i t a s d ik  e t m e k t ir .  B u  k ıs ım  is e  b ir  h ü k ü m d ü r ,  b ir  
it ik a d d ır ,  b ir  il t iz a m d ır .  H e m  il t iz a m ı iç in  n e f y in i is b a t  e t m e ğ e  m e c b u r d u r .
2 .  K ü f ü r  v e  d a l a l e t  ik i k ıs ım d ır .  B ir  k ıs m ı a m e l î v e  f e r ' î o l m a k l a  b e r a b e r ,  im a n  h ü k ü m l e r in i  
n e f y e t m e k  v e  in k â r  e t m e k t ir  k i,  b u  t a r z  d a l a l e t  k o l a y d ır .  H a k k ı k a b u l  e t m e m e k t ir ,  b ir  t e r k t ir ,  
b ir  a d e m d ir ,  b ir  a d e m - i k a b u l d ü r .  İ ş t e  b u  k ıs ım d ır  k i,  r is a l e l e r d e  k o l a y  g ö s t e r il m iş .
İ k in c i k ıs ım  is e ,  a m e l î v e  f e r ' î o l m a y ıp ,  b e l k i it ik a d î v e  f ik r î b ir  h ü k ü m d ü r .  Y a l n ız  im a n ın  
n e f y in i d e ğ il ,  b e l k i im a n ın  z ıd d ın a  g id ip  b ir  y o l  a ç m a k t ır .  B u  is e ,  b â t ıl ı k a b u l d ü r ,  h a k k ın  
a k s in i is b a t t ır .  B u  k ıs ım ,  im a n ın  y a l n ız  n e f y i v e  n a k îz i d e ğ il ,  im a n ın  z ıd d ıd ır .  A d e m - i k a b u l  
 َْ 
152d e ğ il  k i k o l a y  o l s u n ,  b e l k i k a b u l - ü  a d e m d ir .  V e  o  a d e m i is b a t  e t m e k l e  k a b u l  e d il e b il ir .  َ  اَََْمُ  
َُُْ  k a id e s iy l e :  A d e m in  is b a t ı e l b e t t e  k o l a y  d e ğ il d ir .
3 .  A m m a  in k â r  is e ;  o  a d e m - i k a b u l  d e ğ il ,  b e l k i o  k a b u l - ü  a d e m d ir .  B ir  h ü k ü m d ü r .
4 .  B e n im  p r o b l e m im  d e ğ il ,  b ö y l e  b ir  ih t iy a c ım  y o k  d iy e n ,  l a k a y t  o l a n  k a f ir in  k ü f r ü d ü r  k i;  b u  
a d e m - i k a b u l d ü r .  Y o k t u r  d e y ip ,  id d ia  e d e n ,  is b a t a  m e c b u r  o l a n  k a f ir in  k ü f r ü d ü r  k i;  b u  d a  
k a b u l - ü  a d e m d ir .  A d e m - i K a b u l ;  t a s a v v u r u n  iç in d e k i d ü ş ü n c e l e r d e d ir  ( l a k a y t l ık t ır ) .  K a b u l - u  
a d e m  is e  t a a k k u l d e d ir .  ( İ d d ia  v e  d a v a d ır ) .  Y a n i is b a t ı t a a k k u l d e ,  t a s d ik t e  is e  o  is b a t ı t a s d ik  
e d ip ,  il t iz a m  e d e r .
A d e m - i k a b u l d e  k iş i a l a k a s ız ,  y a n i it ik a d  v e  im a n l a  b ir  a l a k a s ı y o k .  F o k  b a l ığ ı g ib i.  B u  
k o l a y d ır .  K a b u l - ü  a d e m  is e  y a ş a n t ıy a  b a k m ıy o r ,  f ik ir  g id iy o r  b a t ıl a .  B u  t e r k  d e ğ il ,  d a v a  
e d in m iş .  K ü f r e  y o l  a ç ıy o r ,  im a l  e d iy o r .  K ü f r î it ik a d ın ı is b a t  e t m e y e  k a l k ıy o r .  İ m a n ın  z ıd d ı b u .  
İ m a n s ız l ık  +  o n u n  z ıd d ın a  g it m e k .  K a b u l - ü  a d e m  y a n i k a b u l  d iy o r ,  im a n  d e m iy o r .  K a b u l  
e t m e k  v e y a  r e d d e t m e k ,  b u  d im a ğ a  a it .  İ t ik a d d ır  b u .  A d e m - i k a b u l  k ıs m ın d a k il e r  t a h a y y ü l  v e  
t a s a v v u r d a  k a l m ış l a r .  T a a k k u l e  b il e  ç ık a m a m ış l a r .  O r d a  it ik a d  y o k .  K a b u l - ü  a d e m  is e ;  b a t ıl  
it ik a d d ır .  İ m a n ın  z ıd d ı y o k t u r ,  it ik a d ın  z ıd d ı v a r d ır  d iy e  ö n c e k i d e r s l e r d e  iş l e m iş t ik .  İ m a n ,  
A l l a h ’ ın  c c  z a t ın ın  n u r u d u r .  A l l a h ’ ın  z ıd d ı o l m a d ığ ı iç in ,  z ıd  im a n  y o k .  İ t ik a d  i s e ,  z ıd d ı v a r d ır .  
B a t ıl  il a h l a r ,  p u t l a r  v s  k a b u l - ü  a d e m l e  a l a k a l ı.
A d e m - i k a b u l ;  t e f r i t t ir ,  l a k a y d l ık t ır ,  d e v e  k u ş u  g ib i.  K a b u l - ü  a d e m  is e  if r a t t ır ,  b a t ıl ı d a v a  
e t m e k t ir ,  g ü n e ş i g iz l e r .  M e t in d e  “ d a l a l e t  v e  k ü f ü r  ik i k ıs ım d ır ”  d e n il iy o r .  B u n a  b in a e n  k a b u l -
ü  a d e m e  k ü f ü r ,  a d e m - i k a b u l e  d a l a l e t  d iy e b il ir iz .  A d e m - i k a b u l  h a l ’ e  b a k a r .  K a b u l - ü  a d e m  
is t ik b a l e  b a k a r .  S ü n n e t  is e  m a z i,  h a l ,  is t ik b a l i t a z a m m u n  e d iy o r .  
1-Şualar:103, 2-Lem'alar:78, 3-Sözler:188, 4-(I)
Ka b z
1 .  E m n - ü  y e ' s in  v a r t a s ın a  d ü ş m e m e k  h i k m e t iy l e  h a v f  u  r e c a  m ü v a z e n e s in d e ,  s a b ır  v e  ş ü k ü r d e  
b u l u n m a k  iç in  k a b z - b a s t  h a l e t l e r i,  c e l a l  v e  c e m a l  t e c e l l is in d e n  in t ib a h  e h l in e  g e l m e s i;  e h l - i  
h a k ik a t ç a  m e d a r - ı t e r a k k i b ir  d ü s t u r - u  m e ş h u r d u r .
2 .  K a b z :  İ n s a n d a  k a b z  s ık ıl m a  h a l e t l e r i v a r  s ık ın t ı,  s t r e s ,  d e r t ,  k e d e r ,  e l e m ,  t a s a  y a n i  
o l u m s u z l u k l a r  v a r .  B u n l a r  in s a n ı y a k ıy o r .  B u n l a r a  k a b z  d e n ir .  K a b z  C e l a l  t e c e l l is in i in t ib a h  
e h l in e  b il d ir m e k  iç i n d ir ,  C e h e n n e m d e n  h a b e r  v e r iy o r .  B a z e n  in s a n ı k a b z  b a s a r .  C a n ı s ık ıl ır ,  
b ü t ü n  o l u m s u z l u k l a r ı d ü ş ü n ü r .  B u n l a r  h e p  c e l a l  t e c e l l is id ir .  D u r u p  d u r u r k e n  n e d e n  o l u y o r ?  
C e l a l  t e c e l l is in i a n l a m a k  iç in ,  A l l a h  c c  a k t if  e d iy o r .  C e l a l  ü l k e s i;  c e h e n n e m .  B u r a d a  d a  
in s a n d a  t e c e l l is i v a r .  B u h r a n ,  b u n a l ım ,  p a n ik a t a k ,  d e p r e s y o n ,  c a n  s ık ın t ıs ı  c e l a l  t e c e l l is in in  
a k t if  o l m a s ıd ır .  C e m a l  is e ;  b a s t ’ t ır .  B u  d a  a ç m a k t ır ,  g ü l ü  a ç m a k  g ib i.  O  d a  s ü r u r ,  n e ş e ,  s a a d e t ,  
s e v in ç  v s .
1-Kastamonu Lahikası:8, 2-(I)
Ka d e r
1 .  B ir  ş e y  h a k k ın d a  v e r il e n  k a r a r ,  k a d e r  d e m e k t ir . E v e t  y u m u ş a k  b ir  o t u n  d a m a r l a r ı k a t ı t a ş ı  
d e l d iğ i g ib i,  a t â  d a  k a z a  k a n u n u n u n  k a t ' iy y e t in i d e l e r .  K a z a  d a  o k  g ib i k a d e r  k a r a r l a r ın ı d e l e r .  
D e m e k  a t â n ın  k a z a y a  n is b e t i,  k a z a n ın  k a d e r e  n is b e t i g ib id ir .  A t â ,  k a z a  k a n u n u n u n  
ş ü m u l ü n d e n  ih r a ç t ır .  K a z a  d a  k a d e r  k a n u n u n u n  k ü l l iy e t in d e n  ih r a c d ır .  B u  h a k ik a t e  v â k ıf  
o l a n  â r if :  " Y a  İ l a h î !  H a s e n a t ım  s e n in  a t â ' n d a n d ır .  S e y y ia t ım  d a  s e n in  k a z a ' n d a n d ır .  E ğ e r  
a t â ' n  o l m a s a  id i,  h e l â k  o l u r d u m . "  d e r .  
1532 .  K a d e r ,  il m in  b ir  n e v ' id ir  k i,  h e r ş e y in  m a n e v î v e  m a h s u s  k a l ıb ı h ü k m ü n d e  b ir  m ik d a r  t a y in  
e d e r .  V e  o  m ik d a r - ı k a d e r î,  o  ş e y ' in  v ü c u d u n a  b ir  p l â n ,  b ir  m o d e l  h ü k m ü n e  g e ç e r .  
3 .  K a z a  İ s m - i Z â h ir ' d ir .  K a d e r  İ s m - i B â t ın ’ d ır .  E s m a - i f iil iy e n in ;  v a r l ığ ın  b a ş ın d a n  s o n u n a  
k a d a r  s ü r e c in  t ü m ü  k a d e r d ir .  B in b ir  e s m a - i h ü s n a n ın  a h e n k l i b ü t ü n l ü k  iç in d e k i  
z u h u r a t l a r ın ın  is m i d ir  K a d e r - i İ l a h i. . . K a d e r  ö l ç ü  d e m e k t ir ,  m ik t a r  d e m e k t ir ,  iş l e t im  s is t e m i  
d e m e k t ir .
K a in a t  A l l a h ' ın  e n  b ü y ü k  p r o j e s id ir ,  k a d e r  o  p r o j e n in  y a z ıl ım  iş l e t im  s is t e m i d e m e k t ir .  S e n  
k a d e r e  im a n  e t m e k l e  d iy o r s u n k i b u  p r o j e  b ir  p l a n  b ir  k u r a l l a  b ir  s is t e m l e  ç a l ış ıy o r  b e n  
s is t e m e  im a n  e d e r e k ,  ö l ç ü y e  im a n  e d iy o r u m ,  k a n u n a  im a n  e d e r e k  k e n d im i g ü v e n d e  
h is s e d iy o r u m .  E ğ e r  k a n u n s u z  ö l ç ü s ü z  g ü v e n s iz  b ir  y e r d e  y a ş a m a k  is t e r  m iy d in ?  is t e m e m  
d e m e n in  a d ıd ır  k a d e r .  K a d e r  a l t ı t a n e  im a n  e s a s ın ın  e n  s o n u n c u s u d u r .  D iğ e r  b e ş  e s a s  
a n l a ş ıl m a d a n  k a d e r  b a h s i y a p ıl a m a z  d iy o r  ü s t a d  h z .  K a d e r  im a n ın  n ih a y e t  h u d u d u n u  
g ö s t e r iy o r .  İ m a n  e s a s l a r ın ı b ü t ü n l ü ğ e  g e t ir e n  b ir  h a k ik a t t ır  k a d e r .  O n u n  iç in  A l l a h ' a  im a n d a n  
d a  z o r d u r ,  p e y g a m b e r e  im a n  e t m e k t e n d e  z o r d u r ,  ç ü n k ü  k a d e r e  im a n  e t m e k  iç e r is in d e  
A l l a h ’ a ,  p e y g a m b e r e ,  k it a p l a r a  m e l e k l e r e  v e  h a ş r e  b u  b e ş in e  im a n  e t m e k t e  v a r .  Ç ü n k ü  k a d e r e  
im a n  e t m e k  a l t ı t a n e  im a n  e s a s ın ın  b ü t ü n l ü ğ e  a l e m in e  g e t ir e r e k ,  k a in a t t a k i h a k ik a t l a  
b ü t ü n l e ş t ir m e k t ir .  
K a d e r ;  h â l i v e  v ic d a n i y a .  K a d e r e  im a n  e t m e k  s o n a  g e t ir il m iş t ir .  H a t t a  b ir  ş e r h  k o n u l m u ş .  
B a ş k a  h iç b ir  im a n  e s a s ın a  k o n u l m a m ış .  “ H a y r ih i v e  ş e r r ih i. ”  M e s e l a  A m e n t ü  B il l a h i,  iz a h ı  
y o k ,  A l l a h ’ a  im a n d ır .  V e  m e l â ik e t ih i,  iz a h  y o k ,  m e l e k l e r e  im a n .  V e  k ü t ü b ih i v e  r u s u l ih i,  v e l  
y e v m il  a h ir   h iç  iz a h  y o k .  V e  b il  k a d e r ih i  iz a h  v a r ,  h a y r ih i v e  ş e r r ih i.  Y a n i k a d e r in  m e r k e z in d e  
in s a n d ır .  B e ş  t a n e  i m a n  e s a s ı im a n  e d e c e k  k iş id e  o r t a y a  ç ık a n  h â l e t l e  K a d e r e  im a n  o l u y o r .  
D ir e k  k a b u l  e d iy o r s u n  a m a  b e ş  t a n e  im a n  e s a s ın ın  s e n i y a p ıl a n d ır m a s ıy l a  s e n d e  A d e t u l l a h ı,  
k e n d i ü z e r in d e  c e r e y a n  e d e n  h a d is e l e r i,  b ir  m e r h a m e t - i İ l a h îy e  o l a r a k  g e t ir il m iş ,  k a d e r e  
im a n .  Ç ü n k ü  k a d e r e  im a n  e t m e y e n  n a s ıl  y a ş ıy o r ,  h a y r e t  e d iy o r u m  d iy o r  Ü s t a d .  İ n s a n ;  
k e n d in i k e n d iy l e ,  k e n d in i h a r iç l e  a n l a m a s ı v e  a n l a m l a n d ır m a s ı z o r  o l d u ğ u n d a n  b e ş  im a n  
e s a s l a r ın ın  m a l z e m e l e r iy l e  a n c a k  k e n d in i t a n ıy ıp  in ş a  e d e b il ir .  İ n s a n  k e n d in i t a n ıd ığ ı k a d a r  
k a d e r i g ö r ü r ,  k e n d i b ü t ü n l ü ğ ü  il e  k â in a t ın  b ü t ü n l ü ğ ü n ü  g ö r ü r ,  ş a h id  o l u r ,  m e ş h u d  o l u r .  
K a d e r ;  e v v e l ,  a h ir  z a h ir  b a t ın  is im l e r in e  c a m i c a m i- ü l  h a k ik a t t ır l a r .  K a d e r ;  m e l e k u t  
t a r a f ın d a n  b a k m a k ,  c ü z - i ih t iy a r id e ;  m ü l k  t a r a f ın d a n  b a k m a k t ır .  C ü z - ih t iy a r i;  R a b b im in  
ir a d e  e t t ik l e r in in  iç e r is in d e k i t e r c ih l e r im d ir .  İ r a d e  is e ;  im a n ın  b e ş  e s a s l a r ın ı r u h u m a  m a l  
e d ip ,  h a y a t a  t e z a h ü r l e r in in  h a l e t - i r u h iy e s in in  z e m in id ir .  K a d e r  b a t ın a ,  c ü z - i ih t iy a r i z a h ir e  
b a k a r .  K a d e r ;  A l l a h - m e l e k u t  v e  m ü l k ü n  in s a n d a  y o r u m l a n m a s ı,  İ r a d e  is e ;  ş u u r l u  
k a b u l l e n m e k ,  c ü z - i ih t iy a r ;  b u n l a r ı f ii l e  t e r c ih  e t m e k t ir .  C ü z - i ih t iy a r  m ü l k e  d ö n ü k ,  ir a d e  
k a d e r e  d ö n ü k t ü r .  c ü z - i ih t iy a r ım ız l a  y o r u m l a y a m a d ığ ım ız  e ş y a y ı,  ir a d e m iz  k a d e r l e  
y o r u m l u y o r .  ih t iy a r ın d a n  v a z g e ç e n  t a r a f ım ız  ir a d e m iz d ir .  İ r a d e m iz  ih t iy a r ım ız ın  d a h a  
a r k a s ın d a  g ö r ü n ü y o r .
K a d e r ;  E s m a - i H ü s n a  v e  E s m a - i F iîl iy e n in  h ü l a s a - i c a m ia s ın ın  f a a l - i m u h t a r  k o m p r im id ir .  
K a d e r ;  E s m a - i H ü s n a n ın  b ü t ü n l ü ğ ü n ü n  k a r a r  v e r m e s id ir .  
K a d e r ;  İ n s a n  v e  Ş e c e r e - i h il k a t  il iş k is in in  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  Y a n i c ü z ’ î n a z a r ın ı c ü z iy e t t e n  
ç ık a r t m a k  l a z ım .  K ü l l î b a k ın c a ,  o  c ü z ’ î ş e y  k ü l l î o l u r .  R e s m in  b ü t ü n s e l l iğ i n i g ö r ü y o r s u n .  
K ö k t e k i ç e k ir d e k l e  m e y v e d e k i ç e k ir d e k  a r a s ın d a k i s ü r e c in  a d ı;  K a d e r ’ d ir .  M e y v e d e k i  
ç e k ir d e ğ in  ( B e n d e k i O ) ,  k ö k t e k i ç e k ir d e ğ in  ( O n d a k i B e n )  iç in d e  k e n d in i g ö r m e s i;  S ır r - ı  
k a d e r !  K ö k t e k i ç e k ir d e k l e  m e y v e d e k i ç e k ir d e ğ in  h a y t - ı it t is a l ı y a n i H ü v e l  e v v e l u h u  ( S ik k e ) ,  
H ü v e l  a h i r u h u  ( H a t e m ) ,  H ü v e l  z a h ir u h u  ( M ü h ü r ) ,  H ü v e l  b a t in u h u  ( T u r r a ) .  B u  d ö r t  is m in  
h u l a s a s ı;  K a d e r .  V e  f a r k ın d a l ığ ı;  k u r b iy e t .  B u n u n l a  in ş a  o l a n  b ir  r u h u n ,  m e y v e d e k i B e n ’ l e  
ç e k ir d e k t e k i k e n d is in i g ö r m e s i;  R a b b i O  iş t e !  B u ,  S ır r - ı k a d e r .  S e n i o r a y a  t a ş ım a k  iç in d i,  
k a d e r e  im a n  e t m e k .  
154“ E l b e t t e  â l e m - i g a y b  - y a n i m a z i,  m ü s t a k b e l -  y a n i g e ç m iş  v e  g e l e c e k  m a h l u k a t ın  h a y a t - ı  
m a n e v iy e l e r i h ü k m ü n d e  o l a n  in t iz a m  v e  n iz a m  v e  m a l û m iy e t  v e  m e ş h u d iy e t  v e  t a a y y ü n  v e  
e v a m ir - i t e k v in iy e y i . . . ”  ( L :  3 3 6 )  “ in t iz a m  v e  n iz a m  v e  m a l û m iy e t  v e  m e ş h u d iy e t  v e  t a a y y ü n  v e  
e v a m ir - i t e k v in iy e ”  B u n l a r ın  b ü t ü n ü n  a d ı;  k a d e r .  K a d e r in  a l t  y a p ıs ı b u n l a r d ır .  
İ h t iy a r î k a d e r  a y r ıd ır ,  ir a d e l i k a d e r  a y r ıd ır .  İ h t iy a r ,  d im a ğ d a  il t iz a m d a  id i.  A m a  ih t iy a r ın  b ir  
s u r e t i v a r ,  b ir  k a n u n iy e t i v a r ,  b ir  h a k ik a t ı v a r ,  b ir  d e  m a h iy e t i v a r .  B u  d ö r t  m e r t e b e  h e r  ş e y d e  
v a r .  İ h t iy a r ın  s u r e t i t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r d a d ır .  K a n u n iy e t i is e  a k ıl d a d ır .  H a k ik a t ı t a s d ik ’ t e d ir ,  
t a s d ik  e d iy o r .  M a h iy e t i,  y a n i k e n d is i il t iz a m d a d ır .  B u  d im a ğ ı y a p ıl a n d ır a n  k a d e r ,  Ü s t a d  
b u r a y a  g e l d i.  B îz a r  o l d u m  d iy o r .  D im a ğ d a n  v ic d a n a  in iy o r .  V ic d a n d a  ir a d e  v a r .  İ r a d e y l e  
ih t iy a r .  İ r a d e  d ir e k  z a t a  b a k ıy o r ,  ç ü n k ü  ir a d e n in  ö y l e  b ir  m a h l u k iy e t i y o k t u r .  M e s e l a  C e n a b - ı  
H a k  E n e ’ d e  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t iğ i z a m a n  n e  il e  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d iy o r  E n e ’ d e ?  
S ü b u t î s ıf a t l a r ıy l a ,  z a t î s ıf a t l a r ıy l a  v e  ş u u n a t ıy l a …  O  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t iğ i y e r s iz  y e r  d e   
s ır r - ı in s a n î.  M a h iy e t - i z a t iy e n in  b iz d e k i k a r ş ıl ığ ıd ır ;  s ır r - ı in s a n î…  O r a d a  t a a y y ü n  e d e n  ir a d e  
m a h l u k  d e ğ il  a m a  b iz d e .  O  z a m a n  o n a  v a r d ığ ın  z a m a n  ir a d e v î h a d is e l e r i ih t iy a r î h a d is e l e r d e n  
a y ır ıy o r s u n .  M e ğ e r  ih t iy a r î h a d is e l e r  v it r in m iş .  A l e m - i ş e h a d e t e  b a k ıy o r ,  d im a ğ a  b a k ıy o r ,  
A l l a h ’ ın  e s b a b l ı t e c e l l il e r in  a r a s ın d a k i b o ş l u ğ u  t a m a m l ıy o r   ih t iy a r .  İ r a d e  is e ;  h e p s in i t o p t a n  
b ir is in e  v e r iy o r ,  iş i b it ir iy o r .  O  z a m a n  ih t iy a r î v e  ir a d e l i k a d e r  v a r .  Ö y l e  b ir  h â l e t l e ,  
v ic d a n iy a t ın  in k iş a f  e d iy o r  k i,  h â l i v e  v ic d a n î o l u y o r ,  g e ç iy o r s u n  v ic d a n iy a t a .  V ic d a n  
d ü n y a s ın d a  “ b e n  k a d e r in  m a h k u m u y u m ”  d iy o r s u n .  A m a  b u  a d a m  s e n i m a h k û m  e t t i.  H iç  
u m u r u n d a  d e ğ il .  
İ h t iy a r î k a d e r  e s b a b  a l e m in d e  v a r .  M e s e l a  A l l a h  K u r ’ a n ’ d a  b ir  “ b e n ”  d iy o r ,  b ir  d e  “ b iz ”  d iy o r .  
“ B iz ”  d e d iğ i h e r  b ir  e s m a n ın  b ü t ü n s e l l iğ i.  M e s e l a  R a h m a n  “ b e n ”  d iy o r ,  R a h im  “ b e n ”  d iy o r ,  
L a t if  “ b e n ”  d iy o r ,  K a d ir  “ b e n ”  d iy o r .  B e n ,  b e n ,  b e n  b e n ’ l e r i t o p l a y ın c a  “ b iz ”  o l u y o r .  S e b e b l i  
t e c e l l il e r ;  ih t iy a r îd ir , “ b iz ” iz .  S e b e b s iz  t e c e l l i;  m e r k e z d e n d ir ,  h iç  o n a  b a k m a z ,  o  “ b e n ”  d ir ,  
ir a d e d ir .  
Ş im d i “ h â l i v e  v ic d a n î”  y a n i v ic d a n î d e r k e n ;  1 )  İ r a d e ,  2 )  Z ih in  ( d im a ğ ın  b ü t ü n s e l  h a l i) ,  3 )  H is  
( e y l e m d e n  b iz d e  h a s ıl  o l a n ,  t e s l im ;  h is s im iz i o l u ş t u r u y o r ) ,  4 )  L a t if e - i R a b b a n iy e .  İ ş t e  ir a d e l i  
k a d e r e  g e ç m e k  z o r d u r .  Z a t e n  im a n  e s a s l a r ın ın  a l t ın c ı s ır a s ın a  k o n u l m u ş .  B e ş  im a n  e s a s ın ı  
h a z m e d e n in  k a z a n ım ıd ır ;  k a d e r e  im a n .  F a r k  e d e c e k s in .  B u  n e r d e n  k o n u ş u y o r .  İ h t iy a r î  
k a d e r d e n  m i k o n u ş u y o r ,  y a n i e s b a b l ı k a d e r d e n  y o k s a …  M e s e l a  K u r ’ a n ’ d a  A l l a h  “ b iz ”  d iy o r .  
O y s a  A l l a h  t e k .  “ B e n ”  o l u r s a  s e b e b s iz  t e c e l l i.  V a r l ık  y o k k e n  A l l a h  v a r d ı  o  B e n .  A l e m i y a r a t t ı  
a m a  h e r  b ir  e s m a  h ü k m ü n ü  ic r a  e d iy o r   B iz .  Ü s t a d  h a z r e t l e r i d e  1 7 .  S ö z d e  d iy o r  k i,  
“ ih t iy a r ım d a n  v a z g e ç t im ” .  B u n u  d e d ik t e n  s o n r a  Ü s t a d ın  o  t a r ih t e n  s o n r a k i s ö y l e m l e r i  
d e ğ iş iy o r  k ü l l iy a t t a .  “ B e n  k a d e r in  m a h k u m u y u m ”  d iy o r .  “ K a d e r  a d a l e t  e d iy o r ”  d iy o r .  
H a p is h a n e  m e m u r l a r ı y e m e k  g e t ir iy o r ,  o  “ r ız k ım ız ı k a d e r  t a y in  e t t i”  d iy o r .  
K a d e r e  im a n  e t m e k ,  e m in l ik ;  b u  b e ş  t a n e  im a n  e s a s iy l e  e m in  o l a n ın  e m in l iğ in in  f a r k ın d a l ığ ı,  
k e n d in i in ş a  e t m e s i.  B u n u n  ( b u  e m in l iğ in )  e n  z ir v e  n o k t a s ı m i’ r a ç t ır .  E n  b a s it i;  h a d is e l e r i,  
o l a y l a r ı A l l a h  c a n ib in d e n  k u d r e t in  a z a m e t i a l t ın d a n ,  A l l a h ’ ın  h ik m e t in i,  ir a d e s in i,  r a h m e t in i,  
in a y e t iy l e  d ü ş ü n ü p ,  a h ir e t  n o k t a - i n a z a r ı il e  d ü n y a d a  y a ş a m a k .  V e s il e  o l a n  s is t e m in  a d ı;  
K a d e r .
K a d e r ;  il im  n e v ’ in d e n d i,  ş e c e r e - i h il k a t . . .  K a d e r  a s l ın d a ,  il m - i u s u l - ü  d in d e  e s m a - i h ü s n a n ın  
b ü t ü n s e l l iğ id ir .  B ü t ü n  e s m a - i h ü s n a y ı b ü t ü n e  t o p l a y ıp  ş e c e r e - i h il k a t t e  r u b u b iy e t  y a p m a s ıd ır .  
K a d e r in  t e f r it i;  M u ’ t e z il e d ir ,  k i t ü f e k  a t m a s a y d ı a d a m  ö l m e y e c e k t i d e r .  İ f r a t ı;  C e b r iy e d ir ,  k i  
k iş i f iil in in  h â l ık ıd ır  a t m a s a y d ı,  ö l m e y e c e k t i d e r .  V a s a t ı is e ;  E h l - i S ü n n e t t ir ,  k i a t m a s a y d ı  
ö l m e s i b iz c e  m e ç h u l  d e r .  S e b e b e  a y r ı k a d e r ,  m ü s e b b e b e  a y r ı k a d e r  y o k t u r .  K a d e r in  ik is in e  d e  
b ir  t a a l l u k u  v a r d ır .  Y a n i b a l ık  k o k u s u y l a ,  b u z  s o ğ u ğ u y l a  b e r a b e r d ir .  O y s a  M u ’ t e z il e d e  d e  
C e b r iy e d e  d e  b ir  d a n e - i h a k ik a t  v a r .  Y a n l ış  o l a n  t a m im d ir ,  g e n e l l e m e k t ir .  Y a n i ü ç  z a m a n ı  
a y n ı g ö r m e k  y a n l ış t ır .  Y a n i:  C e b r iy e ;  m a z id e  d o ğ r u ,  is t ik b a l d e  y a n l ış .  M u ’ t e z il e  is e ;  is t ik b a l d e  
d o ğ r u  m a z id e  y a n l ış .  C e b r iy e  if r a t  e t m i ş ,  M u ’ t e z il e  d e  t e f r it  e t m iş ,  y a n l ış  g it m i ş .  
155A ğ a c ın  k ö k ü n d e k i ç e k ir d e ğ e  - - >  E n e  - - >  “ A m e n t ü  B il l a h ” .  M e y v e  v e  ç e k ir d e ğ in e  is e  - - >  A k ıl  &  
V ic d a n  &  K a l b  &  R u h  &  F iil  b ü t ü n l ü ğ ü n e  is e  - - >  “ V e  b i K a d e r ih i ( H a y r ih i v e  Ş e r r ih i) ” .  Y a n i:  
“ K u l h u v a l l a h u  E h a d ”  - - >  “ A m e n t u b il l a h ” .  “ K ü l l e h u  k ü f ü v e n  E h a d ”  - - >  “ V e  b i K a d e r ih i  
( H a y r ih i v e  Ş e r r ih i) ” .  A l l a h ’ ın  in s a n d a  e h a d iy e t  c ih e t iy l e  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m e s in in  
ş u u r u d u r ;  k a d e r e  im a n .  
1-Mesnevi-i Nuriye:206, 2-Lem'alar:193, 3-(I)
Ka in a t
1 .  K a in a t  d e n il e n ,  k u d r e t in  K u r ' a n - ı k e b ir in in  â y â t ı. . .  
2 .  Ş e c e r e - i h il k a t t e n  t e ş a ' u b  e t m iş  o l a n  s il s il e - i k â in a t . . .
3 .  Ş e c e r e - i h il k a t t a n  o l a n  k â in a t  s il s il e s in in . . .
4 .  Ş e c e r e - i h il k a t t e  A r ş ’ d a n  it ib a r e n  a l e m - i ş e h a d e t i iç in e  a l a n  k ıs m a  k a in a t  d e n ir .
5 .  K e n d i k a in a t ın l a  k e n d i n a m a z ın ı k ıl ıy o r s u n . . .
1-Sözler:469, 2-Sözler:530, 3-İşarat-ül İ'caz:142, 4-(I), 5-(III)
Ka l b
1 .  K a l b d e n  m a k s a d ;  s a n e v b e r î ( ç a m  k o z a l a ğ ı g ib i)  b ir  e t  p a r ç a s ı d e ğ il d ir .  A n c a k  b ir  l a t if e - i  
R a b b a n iy e d ir  k i,  m a z h a r - ı h is s iy a t ı,  v ic d a n ;  m a ' k e s - i e f k â r ı,  d im a ğ d ır .  B in a e n a l e y h  o  l a t if e - i  
R a b b a n iy e y i t a z a m m u n  e d e n  o  e t  p a r ç a s ın a  k a l b  t a b ir in d e n  ş ö y l e  b ir  l e t a f e t  ç ık ıy o r  k i;  o  
l a t if e - i R a b b a n iy e n in  in s a n ın  m a n e v iy a t ın a  y a p t ığ ı h iz m e t ,  c is m - i s a n e v b e r în in  c e s e d e  
y a p t ığ ı h i z m e t  g ib i d ir .  E v e t  n a s ıl k i b ü t ü n  a k t a r - ı b e d e n e  m â - ü l  h a y a t ı n e ş r e d e n  o  c is m - i  
s a n e v b e r î b ir  m a k in e - i h a y a t t ır  v e  m a d d î h a y a t  o n u n  iş l e m e s i il e  k a im d ir .  S e k t e y e  u ğ r a d ığ ı  
z a m a n  c e s e d  d e  s u k u t a  u ğ r a r .  K e z a l ik  o  l a t if e - i R a b b a n iy e ,  â m â l  v e  a h v a l  v e  m a n e v iy a t ın  
h e y e t - i m e c m u a s ın ı h a k ik î b ir  n u r - u  h a y a t  il e  c a n l a n d ır ır ,  ış ık l a n d ır ır ;  n u r - u  im a n ın  
s ö n m e s iy l e  m a h iy e t i,  m e y y it - i g a y r - ı m ü t e h a r r ik  g ib i b ir  h e y k e l d e n  ib a r e t  k a l ır .
2 .  M a ' k e s - i v a h y  v e  m a z h a r - ı il h a m  o l a n  k a l b d e n  u z a n a n  b ir  n is b e t - i R a b b a n iy e d ir  k i,  K a l b  o  
t e l e f o n u n  b a ş ıd ır  v e  k u l a ğ ı h ü k m ü n d e d ir .
3 .  K a l b ,  e b e d - ü l  â b â d a  m ü t e v e c c ih  a ç ıl m ış  b ir  p e n c e r e d ir .
4 .  E v e t  ş u  k â in a t t a  in s a n  b ir  f ih r is t e - i c â m ia  o l d u ğ u n d a n ,  in s a n ın  k a l b i b in l e r  â l e m in  h a r it a - i  
m a n e v iy e s i h ü k m ü n d e d ir .  
5 .  V e  k e z a  o  k a l b in  ö y l e  b ir  k a b il iy e t i v a r d ır  k i,  b ir  h a r it a  v e y a  b ir  f ih r is t e  g ib i b ü t ü n  â l e m i  
t e m s il  e d e r .  
6 .  H a k ik a t a  m u k a b il  v e  v â s ıl  v e  m ü t e m e s s il  b u  k ü ç ü c ü k  b ir e r  a r ş - ı m a r if e t - i R a b b a n iy e  v e  b u  
c â m i'  b ir e r  â y in e - i S a m e d a n iy e  o l a n  n u r a n i k a l b l e r ,  ş e m s - i h a k ik a t a  k a r ş ı a ç ıl a n  
p e n c e r e l e r d ir  v e  u m u m u  b ir d e n  g ü n e ş e  â y in e d a r l ık  e d e n  b ir  d e n iz  g ib i,  b ir  â y in e - i a ' z a m d ır .
7 .  M e s e l â  " k a l b - i b e ş e r " d e  ş u  â l e m - i k e b ir in  s a f a h a t ın d a  t e c e l l i v e  ih a t a  e d e n  b ü t ü n  e s m a n ın  
â s â r ın ı g ö s t e r m e k . . .
1568 .  K a l b in  ik i a y a ğ ı v a r :  B ir i d im a ğ  b ir i v ic d a n .  Y a n i k a l b in  m a k e s - i e f k a r ı;  D im a ğ d ır .  K a l b in  
m a z h a r - ı h is s iy a t ı V ic d a n d ır .  D im a ğ  k a r ş ıy ı in ş â  e d e r ,  k a l b  k a r ş ıy ı ih y a  e d e r .  K a l b in  ş e c e r e - i  
h il k a t t e  k a r ş ıl ığ ı A r ş ’ t ır .  K a l b l e  b a k a r s a n  - - >  A r ş .  D im a ğ l a  b a k a r s a n  - - >  L e v h - i  m a h f u z .  R u h l a  
b a k a r s a n  - - >  A r ş - ı a z a m :  B u  s e n in  s is t e m in …  A m a  A l l a h  ( c c )  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t i  
k a l b in e .  S e n  a r t ık  h is s iy a t - ı in s a n iy e  k a l b  v e  r u h  s e v iy e s in e  ç ık t ığ ı z a m a n ,  h is s iy a t - ı in s a n iy e  
k a l b in  v e  r u h u n  d e r e c e - i h a y a t ın a  ç ık ın c a ,  ih s a n - ı İ l a h i o l d u ğ u  iç in ,  v a z if e d a r  o l d u ğ u  iç in  
( k a l b iy l e  d ir e k  b a k a r s ın  d e r k e n ,  r u h t u r )  h is s iy a t - ı in s a n iy e n  r u h  s e v iy e s in e  ç ık t ığ ı z a m a n  
K a b - ı K a v s e y n ’ e  d i r e k  r u h  v u r u y o r .  R u h l a  o l u y o r  s e n in  iş in .  R u h  s e v iy e s in d e  y a n i.  K a b - ı  
K a v s e y n ’ d e n  s o n r a  a r t ık  r u h  d a  y o k .  F e n a - y ı m u t l a k .  K e l a m  s ıf a t ın a  il k  m u h a t a b  d im a ğ d ır .  
İ r a d e  s ıf a t ın d a n  g e l e n  k â in a t  a y e t l e r in e  m u h a t a p  d a  k a l b d ir .  K a l b  z ik ir  v e  ib a d e t l e  ç a l ış ır .  
D im a ğ  is e  t e r k l e r l e  v e  il im l e  ç a l ış ıy o r .  K a l b  k a in a t ın  h a r it a s ı,  r u h  ş e c e r e - i h il k a t in  h a r it a s ıd ır .  
K a l b ;  K â in a t ın  h a r it a s ıd ır ,  r u z n a m e s i,  t a k v im id ir .  K a l b im iz  a l e m - i g a y b ın  h a r it a s ıd ır .
9 .  K a l b ;  v ic d a n ,  d im a ğ ,  l a t if e - i in s a n iy e ,  l ü m m e - i ş e y t a n iy e ,  s ır ,  h a f i a h f a  v b .  c ih a z  v e  
l a t if e l e r in  b ü t ü n l ü ğ ü n e  d e n ir .  
1-İşarat-ül İ'caz:(77-78), 2-Sözler:54, 3-Mesnevi-i Nuriye:120, 4-Mektubat:443, 5-Mesnevi-i Nuriye:117,  
6-Şualar:122, 7-Sözler:295, 8-(I), 9-(III)
Ka n a a t
1 .  S e m e r e - i s a ' y in e ,  k ıs m e t in e  r ız a  is e ,  m e m d u h  b ir  k a n a a t t ır ,  m e y l - i s a ' y e  k u v v e t t ir .  M e v c u d  
m a l a  ik t if a ,  m e r g u b  k a n a a t  d e ğ il ;  b e l k i d û n - h im m e t l ik t ir .  
2 .  K a n a a t ,  t ic a r e t l i b ir  ş ü k r a n d ır ;  h ır s ,  h a s a r e t l i b ir  k ü f r a n d ır .
3 .  İ ş t e  ik t is a d  v e  k a n a a t ,  h ik m e t - i İ l a h iy e y e  t e v f ik - i h a r e k e t t ir .  
4 .  H ik m e t - i İ l a h iy e y i f a r k e d ip ,  A d a l e t - i İ l a h iy e y i id r a k  e d ip ,  E s m a - i İ l a h iy e  b ü t ü n l ü ğ ü n d e  
h a y a t ın a  y ö n  v e r m e k t ir .  H a r a m ı v e  h e l a l i f a r k  e d ip  h e l a l in e  t a l ip  o l m a k t ır .  A r z u  v e  iş t a h ın ı  
a h ir e t e  h a z ır l a y ıp  t e h ir  e d ip ,  e r t e l e y ip  ö t e l e y e b il m e k t ir .  Y a r a d ıl ış  h a k ik a t ın ı f a r k  e d ip  h a y a t a  
g e ç ir m e k t ir .  E y l e m d ir ;  k a n a a t . .  A l l a h ’ ın  c c  t a k s im in e  v e  h ik m e t in e  r a z ı o l m a  h a l in i h a y a t ın d a  
if a d e  e t m e k t ir .  
1-Sözler:725, 2-Mektubat:285, 3-Lem'alar:140, 4-(I)
Ka n u n
1 .  M e v c u d  r u h ,  m a k u l  k a n u n u n  k a r d e ş id ir .  İ k is i h e m  d a im î,  h e m  â l e m - i e m ir d e n  
g e l m iş l e r d ir .  Ş a y e t  n e v il e r d e k i k a n u n l a r a  k u d r e t - i e z e l iy e  b ir  v ü c u d - u  h a r ic î g iy d ir s e y d i,  r u h  
o l u r d u .  E ğ e r  r u h ,  v ü c u d u  ç ık a r s a ,  ş u u r u  b a ş ın d a n  in d ir s e ,  y in e  l â y e m u t  b ir  k a n u n  o l u r d u .
2 .  K a n u n  e m ir d e n d ir ,  n a m u s  ir a d e d e n d ir .
3 .  K a n u n  u m u m id ir  e m ir d e n  g e l ir ,  n a m u s  h u s u s id ir  ir a d e n d ir . . . E s m a n ın  e n  k e s if  t e c e l l is in e  
m a d d e ,  m a d d e  d e  o l u p t a  k e s if l e ş m e y e n  e s m a n ın  c il v e l e r in e  d e  K a n u n l a r  d e n ir .  V a h d a n iy e t  
k a n u n  ş e k l in d e  k e n d is in i if a d e  e d e r ,  k a f ir  m ü m in  f a r k  e t m e z .  E h a d iy e t  z a l im  m a z l u m  f a r k  
e t m e d e n  t e c e l l i e d e r .  E h a d  is e  n a m u s t u r  h u s u s i k ıl a r .
Ö r n e k :  H e r k e s t e  b u r n u n  a y n ı y e r d e  o l m a s ı b ir  k a n u n d u r ,  e m ir d ir  a m a  b e n im  b u r n u m u  b a n a  
h a s  k ıl m a s ı n a m u s t u r ,  h a s  k ıl ıy o r  ir a d e d e n d ir .  B il in d iğ in e  g ö r e  2 7 6  ç e ş it  e l m a  v a r m ış .  B e n im  
b a h ç e m d e k i e l m a  a ğ a c ın ın  b o y u n u n ,  ş e k l in in ,  t ip in in ,  r e n g in in  d iğ e r  e l m a l a r a  b e n z e m e m e s i  
157n a m u s t u r ,  e h a d iy e t t ir ,  e h a d d ir .  M e v c u d a t t a k i s is t e m  k a n u n d u r .  H e r  b ir  b ir e y in  b u  u m u m î  
s is t e m d e k i ir t ib a t ı  n a m u s t u r .  K a n u n  u m u m îd ir .  O  k a n u n a  b a ğ l ı o l a n  k iş il e r  n a m u s t u r .  
K a n u n  u m u m îd ir .  H e r y e r d e  h e r  z a m a n .  D e ğ iş m iy o r  s o ğ u k t a - s ıc a k t a ,  k a r a n l ık t a - a y d ın l ık t a .  
E s m a - i h ü s n a n ın  d e v a m l ı t e c e l l is id ir .  A y n ı ş e k il d e  t e c e l l i e d in c e ,  b u  s is t e m a t ik  t e c e l l i,  y a n i  
k a in a t t a k i h a d is e y e  – A l l a h ’ ı b il e m e d ik l e r i iç in -  k a n u n  d e m iş l e r .  E s m a - i h ü s n a n ın  m u k a n n e n  
y a n i s a b it  h e r  z a m a n ,  h e r  y e r d e  g e c e s in d e - g ü n d ü z ü n d e ,  s o ğ u k t a - s ıc a k t a  a y n ı ş e k il d e  t e c e l l i  
e t m e s id ir .  Y a n i E s m a - i h ü s n a n ın  d e v a m l ı a y n ı ş e k il d e  t e c e l l i e t m e s in e ;  k a n u n  d iy o r u z .  
K a n u n l a r ı 2 3 . L e m ’ a d a  ç o k  g ü z e l  a n l a t ıy o r .  K a n u n ;  m a d d e n in ,  m e k a n d a k i e ş y a n ın ,  b ir b ir i  
a r a s ın d a k i m ü n a s e b e t in  a d ıd ır .  Ş ö y l e :  S u y u n  k a l d ır m a  k a n u n u  s u  y o k k e n  s u y u n  k a l d ır m a  
k a n u n u n d a n  k o n u ş m a k  m ü m k ü n  d e ğ il .  B ö y l e  b ir  ş e y  y o k .  S u y u n  k a l d ır m a  k a n u n u  s u d a n  
ö n c e  d e ğ i l d ir ,  s u d a n  s o n r a d ır .  O  z a m a n  s u y u  y a p a n  s u y u  k a l d ır m a  k a n u n u  d e ğ il d ir .  Y e r  
ç e k im i k a n u n u  m e k a n  v e  m a d d e d e n  s o n r a k i,  m e k a n  v e  m a d d e n in  s ıf a t l a r  a r a s ın d a k i  
d iy a l o ğ u n  a d ıd ır .  Y o k s a  y e r  ç e k im i k a n u n u  m e k a n d a n  v e  m a d d e d e n  ö n c e  y o k t u r .  Ç ü n k ü  
m e k a n  v e  m a d d e  y o k s a ,  k a n u n u  n e r d e  u y g u l a y a c a k ,  n e r d e d ir  d iy e c e k s in .  Y a n i k a n u n u n  y e r i  
n e r e s i o  z a m a n ?  K a n u n ;  e ş y a  a r a s ın d a k i m ü n a s e b e t in  s ıf a t ıd ır .  M e s e l a  s u y u n  k a l d ır m a  
k a n u n u  v a r .  S u ,  d e n iz  v a r .  T a h t a y ı k o y d u k .  T a h t a n ın  b ir  s ıf a t ı v a r ,  b ir  y a p ıs ı v a r ,  ö z g ü n  
a ğ ır l ığ ı v e  h a c m i v a r ,  k ü t l e s i v a r ,  ö z g ü n  k ü t l e s i v a r .  B u  t a h t a n ın  y a p ıs ı il e  b ir  d e  s u y u n  b ir  
ö z g ü n  a ğ ır l ığ ı v a r .  K o y d u k  s u y a .  S u  il e  t a h t a n ın  ö z g ü n  a ğ ır l ığ ı a r a s ın d a k i y a n i s u y u n  s ıf a t ı il e  
t a h t a n ın  s ıf a t ı a r a s ın d a k i m ü n a s e b e t  ş e k l in in  a d ın a  k a n u n  d e n il iy o r .  S u y u n  k a l d ır m a  
k a n u n u .  N e d ir  b u ?  T a h t a n ın  ö z g ü n  a ğ ı r l ığ ı v e  h a c m i v e  k ü t l e s i,  y a n i s ıf a t l a r ıy l a  s u y u n  ö z g ü n  
a ğ ır l ığ ı,  h a c m i,  k ü t l e s i a r a s ın d a k i m ü n a s e b e t in ,  d e n g e s in in  a d ıd ır ;  k a n u n .  H a n g i k a n u n ?  
S u y u n  k a l d ır m a  k a n u n u .  Y o k s a  s u y u n  k a l d ır m a  k a n u n u  n e  s u d a d ır ,  n e  t a h t a d a d ır .  N e d ir  o ?  
N is b î b ir  ş e y d ir .  S u  il e  t a h t a  a r a s ın d a k i m ü n a s e b e t in  a d ıd ır .  S u y u n  k a l d ır m a  k a n u n u  s u y u n  
iç in d e  d e ğ il ,  s u y u n  d ış ın d a  d a  d e ğ il ,  t a h t a d a  d a  d e ğ il .  O  z a m a n  n e d ir ?  S u y u n  t a ş ,  t o p r a k ,  
d e m ir ,  t a h t a  a r a s ın d a k i il iş k id e n  o r t a y a  ç ık a n  s is t e m in  a d ıd ır ,  d e n g e n in  v e y a  d e n g e s iz l iğ in  
a d ıd ır ;  k a n u n .  K a n u n  C e n a b - ı H a k k ’ ın  ir a d e s in in  y e t m iş  b in  p e r d e d e n  g e ç m iş ,  k a in a t t a k i  
h a r e k e t l e r in  b ir b ir l e r in e  k a r ş ı d u r u m l a r ıd ır .  
4 .  K a n u n  e m ir  a l e m in e  b a k a r ,  n a m u s  is e  d a h a  z iy a d e  t a t b ik a t a  v e  h a l k  a l e m in e  b a k a r .  K a n u n  
d a h a  u m u m id ir .  M e s e l a  r u h  m a h iy e t  it i b a r iy l e  k a n u n d u r ,  v ü c u d  g iy d ir il in c e  n a m u s  o l m u ş t u r .  
1-Mektubat:470, 2-Mesnevi-i Nuriye:59, 3-(I), 4-(II)
Ka n u n - u  E m r
1 .  R u h  z îh a y a t ,  z îş u u r ,  n u r a n î,  v ü c u d - u  h a r ic î g iy d ir il m iş ,  c â m i' ,  h a k ik a t d a r ,  k ü l l iy e t  
k e s b e t m e ğ e  m ü s t a id  b ir  k a n u n - u  e m r îd ir .  
2 .  E s m a - i H ü s n a n ın  k o m p r im  ( ç e k ir d e k )  o l a r a k  b iz d e k i k a r ş ıl ığ ı. .  
Sözler:(517-518), (I)
Ka s t a m o n u  L â h ik a s ı
1 .  K a s t a m o n u  L â h ik a l a r ı is e :  E s k iş e h ir  h a p s in d e n  t a h l iy e d e n  s o n r a  N u r  M ü e l l if i  
K a s t a m o n u ' y a  n e f y e d il m iş ,  D e n iz l i h a p s i z a m a n ın a  k a d a r  o r a d a  ik a m e t e  m e c b u r  e d il m iş ;  b u  
m ü d d e t  z a r f ın d a  N u r  M ü e l l if i I s p a r t a ' d a k i t a l e b e l e r i il e  d a im î m u h a b e r e  e d e r e k  N u r l a r ın  
h a t t - ı K u r ' a n ' l a  y a z ıl ıp  ç o ğ a l m a s ı,  n e ş r i v e  in k iş a f ı v e  e s k i y a z ı b il m e y e n  g e n ç l e r in  is t if a d e s i  
iç in  d e ,  R is a l e - i N u r  K ü l l iy a t ı' n d a n  b a z ı b a h is l e r in  d a k t il o  il e  ç o ğ a l t ıl m a s ı h u s u s u n d a  ş e d id  
a l â k a  g ö s t e r m iş  v e  R is a l e - i N u r ' u n  m a h iy e t i,  k ıy m e t i,  d e r u h d e  e t t iğ i k u d s î v a z if e - i im a n iy e s i  
v e  m a z h a r iy e t i;  h e m  t a l e b e l e r in in  t a r z - ı h iz m e t l e r i,  m ü t e c a v iz  d in s iz l e r  k a r ş ıs ın d a  s e b a t  v e  
m e t a n e t l e r i v e  e h l - i İ s l â m ' ın  b ir b ir i il e  m u a m e l â t ın d a  t a k ib  e d e c e k l e r i ih l a s l ı h a r e k e t l e r i g ib i,  
158d â h il î v e  h a r ic î b ir  ç o k  m e s ' e l e l e r e  t e m a s  e t m iş t ir .  B u  it ib a r l a  K a s t a m o n u  L â h ik a  m e k t u b l a r ı  
b il h â s s a  y a z ıl d ığ ı z a m a n  it ib a r iy l e  d e  b ü y ü k  e h e m m iy e t  k e s b e d e n  b ir  d e v r in  m a h s u l ü  o l m a s ı  
v e  b i r ç o k  iç t im a î m e s ' e l e l e r i v e  k ü l l î  im a n î b ir  n a z a r - ı h a k ik a t l a  m ü t a l a a ,  m ü l a h a z a  v e  
k ü l l îl e ş m e s i g ib i c ih e t l e r d e  b ü y ü k  k ıy m e t i h a iz d ir .
2 .  İ m a n i k it a p l a r  ( S ö z l e r ,  M e k t u b a t ,  L e m a l a r ,  Ş u a l a r  v b )  l o k o m o t if  is e ,  l â h ik a l a r ;  o  t r e n in  
r a y l a r ı h ü k m ü n d e d ir .  K a s t a m o n u  L â h ik a s ı d ış  d ü n y a m ız d a k i d o ğ r u l a r ı,  y a n l ış l a r ı,  n e r e d e ,  
k im e ,  n e  k a d a r ,  n a s ıl ,  d u r a c a ğ ım ız ı g ö s t e r ir .  N u r  t a l e b e s in in  y o l  g ü z e r g a h ıd ır  v e  y ö n t e m l e r i  
d o ğ r u l a r ı,  y a n l ış l a r ı y a p - y a p m a ,  b a k - b a k m a ,  d e - d e m e ,  b u l u n - b u l u n m a  g ib i h u s u s l a r d a  d e r s  
v e r ir .
1-Barla Lahikası:5, 2-(I)
Ka v a n in
K a v a n in  d e d ik l e r i ş e y ,  h e r  b ir i ş u  ş e r ia t ın  ( ş e r ia t - ı k ü b r a - y ı İ l a h iy e n in )  b ir e r  m e s e l e s id ir .
Mesnevi-i Nuriye:249
Ka y y u m
1 .  B ü t ü n  k â in a t ın  m e v c u d a t ın ı b ö y l e  d u r d u r a n ,  b e k a  v e  k ıy a m  v e r e n ,  İ s m - i K a y y u m ' u n . . .
2 .  B u  k â in a t ın  H â l ı k - ı Z ü l c e l a l ' i K a y y u m ' d u r .  Y a n i b iz â t ih î k a im d ir ,  d a im d ir ,  b â k id ir .  B ü t ü n  
e ş y a  o n u n l a  k a im d ir ,  d e v a m  e d e r  v e  v ü c u d d a  k a l ır ,  b e k a  b u l u r .
3 .  M e s e l a  a m p ü l  s a n iy e d e  a t m ış  d e f a  y a n ıp  s ö n e r .  O  k a d a r  h ız l ı y a n ıp  s ö n ü y o r  k i,  g ö z ü n  
g ö r m e  k a b il iy e t in d e n  d a h a  h ız l ı o l d u ğ u n d a n ,  a m p ü l  d e v a m l ı y a n ıy o r  z a n n e d iy o r u z .  A m p ü l ü n  
v a r  o l m a s ı K u d r e t .  S ö n m e s i İ l im .  Y a n i  d e v a m l ı h a l k - ı c e d id  o l a r a k  k a y y u m iy e t in i g ö s t e r m e k  
iç in  il im d e n  k u d r e t e ,  k u d r e t t e n  il im e ,  il im d e n  k u d r e t e ,  k u d r e t t e n  il im e ,  m e v c u d a t  a n  b e  a n  
y a r a t ıy o r .  K a y y u m iy e t i h e r  a n  h ü k m e d i y o r .
D ü n y a n ın  k a y y u m iy e t i in s a n d ır .  K a y y u m u ,  k ıy a m ı,  a n l a m l a n m a s ı,  v a r l ığ ı,  v ü c u d u  in s a n l a d ır .  
İ n s a n  il e  k ıy a m  b u l u r  b u  k â in a t .  K a l d ır  in s a n ı,  k ıy a m e t  k o p t u  z a t e n .  S e n in l e  a n l a m l a n ıy o r .  
1-Lem'alar:352, 2-Lem'alar:341, 3-(I)
Ka z a
1 .  B ir  ş e y  h a k k ın d a  v e r il e n  k a r a r ,  k a d e r  d e m e k t ir .  O  k a r a r ın  in f a z ı,  k a z a  d e m e k t ir .  E v e t  
y u m u ş a k  b ir  o t u n  d a m a r l a r ı k a t ı t a ş ı d e l d iğ i g ib i,  a t â  d a  k a z a  k a n u n u n u n  k a t ' iy y e t in i d e l e r .  
K a z a  d a  o k  g ib i k a d e r  k a r a r l a r ın ı d e l e r .  D e m e k  a t â n ın  k a z a y a  n is b e t i,  k a z a n ın  k a d e r e  n is b e t i  
g ib id ir .  A t â ,  k a z a  k a n u n u n u n  ş ü m u l ü n d e n  ih r a ç t ır .  K a z a  d a  k a d e r  k a n u n u n u n  k ü l l iy e t in d e n  
ih r a c d ır .  B u  h a k ik a t e  v â k ıf  o l a n  â r if :  " Y a  İ l a h î!  H a s e n a t ım  s e n in  a t â ' n d a n d ır .  S e y y ia t ım  d a  
s e n in  k a z a ' n d a n d ır .  E ğ e r  a t â ' n  o l m a s a  id i,  h e l â k  o l u r d u m . "  d e r .
2 .  K a z a  İ s m - i Z â h ir ' d ir .  K a d e r  İ s m - i B â t ın ’ d ır .
1-Mesnevi-i Nuriye:206, 2-(I)
159Ke l a m
1 .  K e l a m  m a n a n ın  b e d e n i m is a l is id ir .  H e r  b ir  k e l a m ın  l a f z ı,  o  k e l a m ın  l ib a s ı. .  V e  iç in d e k i  
m a n a  o n u n  b e d e n i. .  O  k e l a m ın  h a y a t ı is e  m ü t e k e l l im in  n iy e t i v e  h is s iy a t ı. .  K e l a m ın  r u h u  is e  
m ü t e k e l l im  t a r a f ın d a n  iç in e  ü f l e n ir . .  M e s e l a  K u r a n . . .  M e s e l a  h a d is . . .  M e s e l a  Ü s t a d  d a  
t e e m m e l . . .
2 .  K e l a m d a  a ğ z ın d a n  ç ık a n  k e l a m d a  t a m  o t u z  ü ç  t a n e  m a n a  m e r t e b e s in in  h a k ik a t ı v a r . .  ç ıp l a k  
ç ık ıy o r  m a n a . .  a ğ z ın d a n  ç ık a n a  k a d a r  t a m  o t u z  ü ç  t a n e  a l e m in  h a k ik a t in i y ü k l ü y o r  k e l im e y e . .  
k e l im e  g id iy o r  k u l a ğ a . .  s e p e t i y a n i k e l im e l e r i k u l a ğ ın  iç in e  b ır a k ıy o r . . D im a ğ a  g ir iy o r . .  d im a ğ a  
g ir d ik t e n  s o n r a ,  T a h a y y ü l ,  T a s a v v u r ,  T a a k k u l ,  T a s d ik ,  İ z a n ,  İ l t iz a m ,  İ t ik a t . .  B u n l a r ı  b e s l iy o r . .  
S o n r a  in iy o r . .  Z ih in ,  H is ,  İ r a d e ,  L a t if e - i r a b b a n iy e . .  R u h u  k a l b i b e s l iy o r . .  K e l im e  g ib i a m a . .  
A l l a h ' ın  s u b u t i s ıf a t ın d a n  k e l a m  s ıf a t ın d a n  g e l iy o r . .  o n u n  iç in  k e l a m d a  n ih a y e t s iz  m e r t e b e  
v a r . .
A ğ z ım d a n  ç ık a n  b e n im  k a l b im d e n  ç ık a r k e n  m a n a  ç ıp l a k  o l a r a k  ç ık a r . .  n e l e r i t a k d ım  o  
k e l a m a ?  b ir  p a r ç a  b ir  m a d d e  d ü ş ü n ü n . .  t o r n a  y a p t ım ,  d e l d im ,  y a p ış t ır d ım ,  ş iş ir d im ,  ç e k t im ,  
ç e l ik  y a p t ım ,  b o y a d ım ,  s e r t l e ş t ir d im ,  y u m u ş a t t ım  v s . .  b ir  p a r ç a y ı d ü ş ü n ü n  ç ık a n a  k a d a r . .  iş t e  
m a n a  a ğ ız d a n  ç ık a n a  k a d a r  b ü t ü n  l a t if e l e r im i y ü k l ü y o r u m . .  k a l b im i r u h u m u  d im a ğ ım ı. .  o  
k e l a m a  y ü k l ü y o r u m  k e l a m ı o  s ö z ü  g ö n d e r iy o r u m . .  g e l iy o r  k u l a ğ ın ız a . .  s e p e t i b o ş a l t ır  g ib i  
b o ş a l t ıy o r . .  o n d a n  s o n r a  d ö l l e n iy o r . . .  M e r y e m  b u  k a f a . .  D ü ş ü n ü n  b iz  M e r y e m  o l m a y a c a ğ ız ,  
ç o c u k t a  d o ğ u r m a y a c a ğ ım ,  M e r y e m  s u r e s in i n iy e  o k u y a c a k  a d a m ? . .  O y s a  b u  k a f a  
M e r y e m ' d ir . .  k u l a k t a n  g ir iy o r ,  b e n im  k e l a m ım  s a n a  g e l iy o r . .  K u r ' a n  v e y a  H a d is  v e y a   R is a l e - i  
N u r  k u l a ğ ın a  g ir iy o r ,  k u l a ğ ın  b o z u l m u y o r . .  g id iy o r  d im a ğ ın  d ö l l e n iy o r . .  h a k ik a t  o l u y o r  o  
h a k ik a t in  a d ı R u h u l l a h  İ s a . .  s o n r a  d o ğ u m  y a p a r  g ib i a ğ z ım d a n  d o ğ u m  y a p ıy o r u m . .  t a k  s iz in  
d im a ğ ın ız a  g ö n l ü n ü z e . .  k u r u m u ş  ö l m ü ş  d im a ğ  a k ıl  d ir il iy o r . .  a l  s a n a  M e r y e m  s ü r e s i. . İ ş t e  ö l ü  
r u h l a r ı d i r il t iy o r . .  İ s a  a s  h a s t a l a r ı iy il e ş t ir iy o r d u . .  ö l ü y ü  d ir il t iy o r d u . .  R is a l e - i N u r  is e  ö l ü  
k a l b l e r i d ir il t iy o r . .  
R u h l a r  a r a s ın d a ,  k a l p l e r  a r a s ın d a ,  d im a ğ l a r  a r a s ın d a  s e f ir l ik ,  b ü y ü k  e l ç il ik  y a p a n  K e l a m d ır .  
B u  k e l a m ;  r u h u m d a n  r u h u n a ,  k a l b im d e n  k a l b in e ,  d im a ğ ım d a n  d im a ğ ın a  s e f ir l ik  y a p a n  
b ü y ü k  e l ç id ir .  B e n  k o n u ş m a  a n ın d a  s e n in  d e v l e t in e ,  m e m l e k e t in e  k o n s o l o s l u k  a ç ıy o r u m .  
Y a n i k e l a m l a  s a n a  t a ş ın ıy o r u m .  K e l a m  o n u n  iç in  s ih ir d ir .  M e n f i v e y a  m ü s b e t .  D im a ğ ım  il e  
d im a ğ ın ı,  k a l b im l e  k a l b in i,  r u h u m l a  r u h u n u ,  a k l ım l a  a k l ın ı ik s ir l iy o r u m .  K a l b im l e  k a l b in i  
m a y a l ıy o r u m .  R u h u m  il e  r u h u n a  t a ş ın ıy o r u m .  İ n ş a a t  y a p ıy o r u m ,  in ş a a  y a p ıy o r u m ,  ih y a  
y a p ıy o r u m ,  t a ş ın ıy o r u m .  E n  k a l it e l is i t a ş ın m a k t ır .  B u n u  k e l a m  y a p ıy o r .  A l l a h  il e  k u l  
a r a s ın d a k i b a ğ  n is b e t  k e l a m d ır . K e l a m  r u h u n  r e f r e f i,  a k l ın  b u r a ğ ıd ır .  A l e m - i G a y b ı ş if r e l e y ip ,  
A l e m - i Ş e h a d e t i h ü l a s a l a n d ır ıp  in s a n a  t a ş ıy a n ,  in s a n a  t a ş ın a n d ır  k e l a m .
K e l a m  s ır f  a ğ z ın ız d a n  ç ık a n  s e s  d e ğ i l d ir .  M im ik l e r ,  b a k ış l a r  k e l a m d ır .  K e l a m ın  e n  b a s it  
m e r t e b e s i s e s t ir .  Y a p r a k  a y e t t ir .  K o n u ş m u y o r  m u ?  L is a n - ı h a l  il e ,  t a v r e n  k o n u ş m a s ı v a r .
İ n s a n ın  k e l a m ın d a  o n u n  r u h u  h is l e r i d u y g u l a r ı v e  m a n e v i ş a h s iy e t i  g iz l id ir .  K e l a m ;  r u h u n  
a l e m - i ş e h a d e t t e k i v ü c u d u  h a r ic is in in  s u r e t id ir .
1-Gayri münteşir, 2-(I)
Ke l a m - ı İ l a h i
S u b u t î s ıf a t  o l a n  K e l a m ’ d a n  L e v h - i m a h f u z a  k a d a r  o l a n  s ü r e ç ;  K e l a m - ı İ l a h îd ir .  L e v h - i  
m a h f u z d a n  a l e m - i ş e h a d e t e  k a d a r  K u r ’ a n ın  n ü z u l  s ü r e c i is e  V a h iy d ir .  K e l a m  s ıf a t ı a ş a ğ ıy a  
g e l ir k e n ,  e s m a y ı y a p ıl a n d ır ıy o r ,  m e c ’ u l ü  y a p ıl a n d ır ıy o r ,  a r ş - ı a z a m ı y a p ıl a n d ır ıy o r  e n  s o n  
L e v h - i M a h f u z ’ a  g e l in c e  o r a y ı d a  y a p ıl a n d ır ıy o r  v e  a y e t e  d ö n ü ş ü y o r .  
160K e l a m - ı İ l a h in in  ( V a c ib - u l  V ü c u d d a  k i d e ğ il )  Ş e c e r e - i h il k a t t e k i:  S u r e t i;  M u s h a f ,  
k ü t ü p h a n e d e k i k it a p ,  m a h l u k t u r ,  t u t u y o r s u n .  K a n u n iy e t i;  D a ir e - i İ l im d e  ( D a ir e - i il im ,  L e v h - i  
m a h f u z u n  il k  d a ir e s i il k  z u h u r u .  L e v h - i m a h f u z d a n  d ir e k  s a n a  g e l m iy o r ) .  H a k ik a t ı;  L e v h - i  
M a h f u z . .  M a h iy e t i;  A r ş - ı a z a m ın  d a m ı o l a n  K a b - ı K a v s e y n .
(I)
Ke l im e
K e l im e  b ir  m a n a y ı if a d e  e d e n  ş e y e  d e n i r .
İşarat-ül İcaz:157
Ke l im e - i Ş e h a d e t
B u  k e l im e - i â l iy e ,  ü s s - ü l  e s a s - ı İ s l â m iy e t  o l d u ğ u  g ib i k â in a t  ü s t ü n d e  t e m e v v ü c  e d e n  
İ s l â m iy e t in  e n  n u r a n î v e  e n  u l v î b a y r a ğ ıd ır .  E v e t  m is a k - ı e z e l iy e  il e  p e y m a n  v e  y e m in im iz  
o l a n  im a n ,  b u  m e n ş u r - u  m u k a d d e s t e  y a z ıl m ış t ır .  E v e t  â b - ı h a y a t  o l a n  İ s l â m iy e t  is e ,  b u  
k e l im e n in  a y n - ü l  h a y a t ın d a n  n e b e a n  e d e r .  E v e t  e b e d e  n a m z e d  o l a n  n e v ' - i b e ş e r  iç in d e  
s a a d e t - s a r a y - ı e b e d iy e y e  t a y in  v e  t e b ş ir  o l u n a n ın  e l l e r in e  v e r il m iş  b ir  f e r m a n - ı e z e l îd ir .  E v e t  
k a l b  d e n i l e n  a v a l im - i g a y b a  k a r ş ı o l a n  p e n c e r e s in d e  k u r u l m u ş  o l a n  l a t if e - i R a b b a n iy e n in  
f o t o ğ r a f ıy l a  a l ın a n  t im s a l - i n u r a n îy l e  S u l t a n - ı E z e l ' i il â n  e d e n  h a r it a - i n u r a n iy e s id ir  v e  
t e r c ü m a n - ı b e l ig id i r .  E v e t  v ic d a n ın  e s r a r e n g iz  o l a n  n u t k - u  b e l ig a n e s in i c e m ' iy e t - i k â in a t a  
k a r ş ı v e k a l e t e n  in ş a d  e d e n  h a t ib - i f a s ih i v e  k â in a t a  H â k im - i E z e l ' i il â n  e d e n  im a n ın  m ü b e l l iğ -
i b e l ig i o l a n  l is a n ın  e l in d e  b ir  m e n ş u r - u  l â y e z a l îd ir .  B u  k e l im e - i ş e h a d e t in  ik i k e l â m ı b ir b ir in e  
ş a h id - i s a d ık t ır  v e  b ir b ir in i t e z k iy e  e d e r .  E v e t  u l u h iy e t  n ü b ü v v e t e  b ü r h a n - ı l im m îd ir .  
M u h a m m e d  A l e y h is s e l â m ,  S â n i' - i Z ü l c e l a l ' e  z â t ıy l a  v e  l is a n ıy l a  b ü r h a n - ı in n îd ir . . .
Muhakemat:(116-117)
Ke m a l
1 .  C e m a l  z a h ir ,  K e m a l  b a t ın d ır .  a ğ a ç  k e m a l in i b u l d u  d e n ir .  B a t ın ı t a m a m l a d ı m a k a m ın d a . .  
s ü r e c in i t a m a m l a d ı .  O n a  t a y in  e d il e n  e m r - i t e k v in iy e y e  im t is a l  e d ip  m ir a c ın ı t a m a m l a d ı. .  
m ir a c ın ı t a m a m l a y a n a  K e m a l  d e n ir .  A m a  b u  b u  s ü r e c i y a p a r k e n  C e m a l  o l u y o r .  K e m a l a t  
k e n d in i C e m a l  o l a r a k  g ö s t e r ir .  K e m a l a t  d a h a  ç o k  im t is a l l e  o l a n d ır  f a k a t  C e m a l  d a h a  ç o k  z a h ir  
v e  a h ir e  b a k ıy o r .  K e m a l a t  e n f ü s i s ü r e ç t ir .  B u  s ü r e c in  k e n d is id e  C e m a l d ir .  Ç ü n k i C e m a l  b ir  
K e m a l  n o k t a s ın a  g ö r e  h a r e k e t  e d e r .  B ir  K e m a l  m e r t e b e s i o l m a k  l a z ım ,  C e m a l  m e r t e b e s i  
d e n il m e z .  K e m a l  b ir  n o k t a - i m ih r a k iy e s i o l m a s ı l a z ım ,  b ir  K e m a l  n o k t a s ı o l m a s ı l a z ım .  O  
s ü r e c e  g id e r k e n  m a z h a r  o l d u ğ u  h a l l e r e  C e m a l  d e n ir .  C e m a l  C e n n e t  ü l k e s i,  C e l a l  C e h e n n e m  
ü l k e s i.  İ k is in in  ç a r p ış m a s ın d a  ik is iy l e  h iç  a l a k a s ı o l m a y a n  K e m a l  m e m l e k e t i in s a n  o r t a y a  
ç ık ıy o r .  
2 .  C e l a l  il e  C e m a l i b ir l e ş t ir d iğ im iz d e ,  b ir  b a k a b il d iğ im iz d e  k e m a l i b u l u y o r u z .  C e m a l  iç in d e  
C e l a l i,  C e l a l  iç in d e  C e m a l i g ö r e n  K e m a l i b u l u y o r .  
1-(I), 2-(III)
Ke m a l a t
161S e v a b  d ış a r d a  e y l e m d ir ,  k a f a d a  s e v a p  k e l im e s id ir ,  r u h t a  is e  p o t a n s iy e l  e n e r j id ir .  B ir  m a n a ,  
b ir  h a l  k a p l a r ,  e n e r j i o l u ş u r .  S a n k i b i r  y e r e  e l e k t r ik  f iş in i s o k m u ş  d a ,  c e r e y a n  y ü k l e r  g ib i.  
B a r a j  g ib i  b ir  c e r e y a n  o l u r .  B a r a j ı k a l d ır ır s a n  h iç b ir  f a y d a  o l m a z ,  t a r l a y ı s il e r  s ü p ü r ü r  a m a  
k a n a l  a ç a r s a n  f a y d a s ı o l u r .  İ ş t e  d e r s a n e n in  y e r in i s ü p ü r m e k t e n  k a y n a k l a n a n  A l l a h ’ ın  
r a h m e t in in  b u r a d a k i if a d e s i o l a n  r u h t a ,  k a l b d e  b ir  r u h a n î b ir  h a l  o l u r ,  b ir  e n e r j i o l u r .  
B u r a d a k i e n e r j i;  h a l .  O  e n e r j iy i s e n  d ış a r ıy a  k a n a l iz e  e t m e s e n ,  y o l  a ç ıp  d a  b o ş a l t m a s a n  o  
e n e r j i il k  ö n c e  s e n d e  b u r d a  t a t l ı b ir  h a l ,  b ir  y a n m a  o l u r .  Y e n i o l d u ğ u  iç in  s ıc a k .  S o n r a  y a v a ş  
y a v a ş  s ö n e r ,  y a n i b ü z ü ş ü r  b ü z ü ş ü r ,  y a n i k a y s ıy ı k u r u t m a k  g ib i.  B ü z ü ş e  b ü z ü ş e  s ö n d ü  y a ,  iş t e  
o  s ö n m e n in  a d ı k e m a l â t t ır .
K e m a l a t ;  o  b ü z ü ş e n  e n e r j id e n  o l u ş a n  ç e k ir d e k t ir .  A h ir e t t e  b u  a ğ a ç  o l a c a k .  Ş e y t a n  d a  o  e n e r j i  
k u r u y u p  ç e k ir d e k  o l m a m a s ı iç in ,  h e m e n  b u  c e r e y a n a  k a n a l  a ç m a k  is t iy o r ,  a k ıt m a k  is t iy o r .  
N a s ıl  y a p ıy o r ?  Y a p t ığ ım ı g ö r ü n ,  b il in  m a n a s ın d a  h a y r ın a  d ik k a t - i n a z a r ı ç e v ir t t ir iy o r .
(I)
Ke m a l - i İ h l a s
H e r  iş in d e  C e n a b - ı H a k k ' ın  r ız a  v e  f a z l ın ı k a s d e t m e k .
Barla Lahikası:276
Ke r îm
1 .  H e m  m a d e m  F â t ır - ı K e r im ,  d ü s t u r - u  k e r e m  ik t iz a s ıy l a  b ir  ş e y e  v e r d iğ i m a k a m ı v e  k e m a l i,  o  
ş e y in  m ü d d e t i v e  ö m r ü  b it m e s iy l e ,  o  k e m a l i g e r iy e  a l m ıy o r .  
2 .  V e r d iğ i ö z e l l iğ i g e r i a l m a y a n  A l l a h . . .
1-Sözler:556, 2-(I)
Ke v n
A r ş - ı A z a m d a n  it ib a r e n  h e r ş e y in  h a k ik a t ıd ır .
(I)
Ke y f iy e t
K e y f iy e t  l ü g a t  o l a r a k  k a l it e d ir  a m a ;  m a h iy e t in e  b a k a r  s ıf a t t a k i k a r ş ıl ığ ıd ır .  M e r k e z in e ,  
h a k ik a t in d e n  g e ç ip  m a h iy e t in e  y a k ın  o l m a d ır .  Y a n i a s l ın a  y a d a  m e r k e z in e  n e  k a d a r  y a k ın s a ,  
g e l m iş s e  o  k a d a r  k e y f iy e t l id ir .  M e r k e z d e  o l m a ,  m e r k e z d e n  b a k m a ,  m e r k e z e  y a k ın  o l m a ,  
m e r k e z e  g ö z  d ik m e ,  m e r k e z e  d o ğ r u  h e d e f l e n m e k ,  b u  k e y f iy e t t ir  k a l it e d ir .  K e m iy e t  a d e t  
ç o k l u ğ u  is e  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t a  b a k a r ,  m e r k e z  d e ğ il .
(I)
Kib r iy a
1621 .  Z e m in i d ö n d ü r ü p ,  g e c e - g ü n d ü z  s a h if e l e r in i y a p a n  v e  ç e v ir e n  v e  y e v m iy e  h â d is a t ıy l a  y a z a n  
d e ğ iş t ir e n  a y n ı z â t ,  a y n ı a n d a ,  e n  g iz l i,  e n  c ü z ' î o l a n  k a l b l e r in  h a t ır a t l a r ın ı d a h i b il ir  v e  
ir a d e s iy l e  id a r e  e d e r .  V e  m e z k û r  f iil l e r in  h e r b ir i b ir t e k  f iil  o l d u ğ u n d a n ,  z a r u r î o l a r a k ,  o n l a r ın  
f â il i d a h i b ir t e k  v â h id  v e  k a d ir  o l a n  f â il - i z ü l c e l a l l e r in in ,  b e d a h e t l e  ö y l e  b ir  k ib r iy a  v e  a z a m e t i  
v a r  k i:  H iç b ir  y e rd e ,  h iç b ir  ş e y d e ,  h iç b ir  c ih e t l e ,  h iç b ir  ş ir k in  h iç b ir  im k â n ın ı,  h iç b ir  
ih t im a l in i b ır a k m ıy o r ,  k ö k ü y l e  k e s iy o r .
2 .  A z a m e t  v e  k ib r iy a  l ü z u m l u  b ir  p e r d e d ir .
3 .  A z a m e t  c ü z iy e t e ,  k ib r iy a  k ü l l iy e t e  b a k a r .
4 .  A z a m e t  İ z a r ’ d ır  ( A l t  ö r t ü )  S ü n n e t - i S e n iy y e d ir ,  İ s l a m iy e t t ir . .  K ib r iy a  R id a ’ d ır  ( Ü s t  Ö r t ü )  
K u r a n d ır ,  İ m a n d ır .  A z a m e t ;  d im a ğ a . .  t a a y y ü n e . .  k u r b iy e t e  b a k a r .  K ib r iy a ;  k a l b e . .  t e ş a h h u s a . .  
a k r e b iy e t e  b a k ıy o r . . .
1-Şualar:(154-155), 2-Şualar:104, 3-(II), 4-(I)
Kit a b - ı M ü b in
1 .  A l e m - i g a y b d a n  z iy a d e ,  â l e m - i ş e h a d e t e  b a k a r .  Y a n i,  m a z i v e  m ü s t a k b e l d e n  z iy a d e ,  z a m a n - ı  
h a z ır a  n a z a r  e d e r  v e  il im  v e  e m ir d e n  z iy a d e ,  k u d r e t  v e  ir a d e - i İ l a h iy e n in  b ir  ü n v a n ı,  b ir  
d e f t e r i,  b ir  k it a b ıd ır .  " İ m a m - ı M ü b in "  k a d e r  d e f t e r i is e ,  " K it a b - ı M ü b in "  k u d r e t  d e f t e r id ir .  
2 .  K it a b - ı m ü b in  ir a d e  v e  e v a m ir - i t e k v in iy e n in  ü n v a n ıd ır .
3 .  K it a b - ı m ü b in ,  K u r ’ a n d a n  ib a r e t t ir .
4 .  R is a l e - i N u r ,  K u r ’ a n - ı M ü b in  n u r u n u  v e  h id a y e t in i n e ş r e d e n  b ir  k it a b - ı m ü b in d ir .
5 .  İ m a m - ı M ü b in  m ü h e n d is ,  K it a b - ı m ü b in  u s t a  g ib i d ü ş ü n ü l e b il ir .
6 .  K u r ’ a n  V a h iy . .  S e n d e  u y a n a n  m a n a  is e  V a h y - i z ım n i ( b u  s e n in  k it a b ın ) .  O k u d u ğ u n  K it a b - ı  
M ü b in ,  U y a n a n  İ m a m - ı M ü b in .  F a r k ın d a l ık l a r ım ız  K it a b - ı M ü b in .  F a r k ın d a  o l m a d ık l a r ım ız  
İ m a m - ı M ü b in . . .  A y a t - ı t e k v in iy e n in  y a z ıl ım ı e v a m ir - i t e k v in iy e .  A y a t - ı t e k v in iy e  K it a b - ı  
M ü b in ,  e v a m ir - i t e k v in iy e  İ m a m - ı M ü b in .  
İ m a m - ı M ü b in ;  İ s m - i e v v e l ,  s ik k e ,  t e m e s s ü l  o l a r a k  k e n d is in i if a d e  e d e r .  İ s m - i a h ir ,  h a t e m ,  
t e ş a h h u s  o l a r a k  k e n d is in i if a d e  e d e r .
K it a b - ı M ü b in ;  İ s m - i z a h ir ,  m ü h ü r ,  t e z a h ü r  o l a r a k  k e n d is in i if a d e  e d e r .  İ s m - i b a t ın ,  t u r r a ,  
t e r e ş ş u h  o l a r a k  k e n d is in i if a d e  e d e r .
7 .  K u r ’ a n ın  n e  k a d a r ın a  m u h a t a b  is e n  o  s e n in  k it a b - ı m ü b in in .  İ m a m - ı m ü b in e  im a n  
e d iy o r s u n ,  k it a b - ı m ü b in d e n  e m in  o l u y o r s u n .  P e k i im a n  e t m e k  e m in  o l m a k  d e ğ il  m id ir ?  O  
z a m a n  im a n  e t t iğ in e  n e  k a d a r  ş u u r u n  t a a l l u k  e d iy o r s a  o  k a d a r ın d a n  e m in  o l u y o r s u n .  
Y u k a r ıd a  d a  d e n il d iğ i g ib i im a m - ı m ü b in e  im a n ,  k it a b - ı m ü b in e  e m in l ik  m e s e l e s i.  K it a b - ı  
m ü b in d e  n e  k a d a r  in k iş a f  e d il m iş s e  im a m - ı m ü b in d e  k i im a n  e d il e n  h a k ik a t ın ,  o  k a d a r ın d a n  
e m in  o l m u ş s u n  d e m e k t ir .  K it a b - ı m ü b in  s e n in  e l in e  v e r il e c e k  o l a n  k it a p .  B a ş k a  b ir  if a d e  il e  
m e v c u d a t  k it a b - ı m ü b in  s a n a  y a p t ığ ı t e s ir  im a m - ı m ü b in . . .
1-Sözler:548, 2-Sözler:469, 3-Sözler:252, 4-Kastamonu Lahikası:188, 5-(II), 6-(I), 7-(III)
163Kizb
1 .  K ü f r ü n  e s a s ıd ır .  K iz b  n if a k ın  b ir in c i  a l â m e t id ir .  K iz b  k u d r e t - i İ l a h iy e y e  b i r  if t ir a d ır .  K iz b  
h ik m e t - i R a b b a n iy e y e  z ıd d ır .  A h l â k - ı â l iy e y i t a h r ib  e d e n  k iz b d ir .  Â l e m - i İ s l â m ı z e h ir l e n d ir e n  
a n c a k  k iz b d ir .  Â l e m - i b e ş e r in  a h v a l in i f e s a d a  v e r e n  k iz b d ir .  N e v ' - i b e ş e r i k e m a l â t t a n  g e r i  
b ır a k a n  k i z b d ir .  M ü s e y l im e - i K e z z a b  il e  e m s a l in i â l e m d e  r e z il  ü  r ü s v a y  e d e n  k iz b d ir .  İ ş t e  b u  
s e b e b l e r d e n  d o l a y ıd ır  k i;  b ü t ü n  c in a y e t l e r  iç in d e  t e l ' in e ,  t e h d id e  t a h s is  e d il e n  k iz b d ir .
2 .  Y a l a n  a k l îd ir ,  K iz b  k a l b îd ir .  Y a l a n  iç i b o ş  A l l a h ın  ic r a a t ın d a n  o l m a y a n ı ic r a a t ın d a n m ış ,  
o l a n ıd a  o l m a m ış  g ib i g ö s t e r m e k t ir .  K iz b  ş e y t a n ın  m a h iy e t id ir ,  Y a l a n  ş e y t a n ın  h a k ik a t ıd ır .  
Y a l a n  a k l ın ,  k a l b i b l o k e  e d ip  d e v r e d ış ı b ır a k m a s ıd ır .  K iz b  is e  k e n d in i in k a r  e t m e k ,  iç in i ö r t ü p  
b o ş a l t m a k t ır .  K iz b  n o k t a - i is t in a d  v e  n o k t a - i is t im d a t l a r ı o r t a d a n  k a l d ır m a k t ır .  Y a l a n  
A d e t u l l a h ın  A l l a h  il e  a l a k a s ın ı k e s m e k t ir .  Y a l a n  k iz b in  b ir  s ıf a t ıd ır . .  K iz b  k a l b d e  t a ş ın a n  
f ıt r a t t a  t a ş ın a n  y a n i f ıt r a t ı b o z m a k l a  a l a k a l ı o l a n  v e  d il  il e  f iil  il e  y a p ıl d ığ ı z a m a n  o r t a y a  
ç ık a n . .  İ ş t e  k a l p t e  t a ş ın a n a  b u  c ih e t t e  k iz b  d e n il iy o r . . . k iz b  k a l p t e  t a ş ın ıp  o n d a n  s o n r a  f iil e  v e  
k e l im e l e r e  d ö k ü l d ü ğ ü  z a m a n  y a l a n a  d ö n ü ş ü y o r ,  o n u  o r t a y a  ç ık a r d ığ ın  z a m a n  b u n a  y a l a n  
d e n il iy o r . . .
Y a n i im a n  v e  k ü f ü r  it ik a d i m e v z u l a r  o l u n c a  y a l a n  t a b ir in i k ü l l iy a t t a  k u l l a n m a z . .  im a n  v e  
k ü f ü r  k a l b e  v e  r u h a  a it  v e  b a t ın a  a it  ş e y l e r  k o n u ş u r k e n  ü s t a d  h z . l e r i k iz b  k u l l a n ır . .  e y l e m  
h a y a t ın d a  s ıf a t l a r ı k u l l a n ır k e n ,  s ıf a t l a r ım ız ,  e y l e m im iz  v e  f iil l e r im iz d e  is e  y a l a n  o l a r a k  
k u l l a n ır . .
1-İşarat-ül İcaz:82, 2-(I)
Ko r k u
1 .  H e m  o  b e d b a h t ,  e l îm  b ir  d e h ş e t t e  v e  a z îm  b ir  k o r k u  iç in d e  k a l b i p a r ç a l a n ıy o r  v e  ş u  b a h t iy a r  
is e  l e z iz  b ir  ib r e t ,  t a t l ı b ir  h a v f ,  m a h b u b  b ir  m a r if e t  iç in d e  g a r ib  ş e y l e r i s e y r  ü  t e m a ş a  e d iy o r .  
2 .  K o r k u  a k l id ir . .  h a v f  k a l b id ir . .  k o r k u  d e ğ il  h a v f . .  h a v f  d a  k o r k u d a  v a r d ır  a m a  k o r k u  h a v f  
d e ğ il d ir …Ç ü n k ü ,  b ir  y a ş ın d a k i ç o c u ğ u n  d iy o r . .  E n  t a t l ı h a l i ş e f k a t l i v a l id e s in d e n  y e d iğ i ş a m a r  
t o k a t t a n  s o n r a  t e k r a r  ş e f k a t l i v a l id e s in in  s in e s in e  s ığ ın m a k m ış . .  A l l a h  k o r k u s u  b ö y l e  b ir  ş e y . .  
A m a  b a b a  is e  v u r d u ğ u  z a m a n  ç o c u k  k a ç a r . .  O  k o r k u d u r . .  A n n e n in  v u r m a s ın d a  iş t e  o  k o r k u  
d e ğ il  h a v f ' d ır  o . . .  
K o r k u y u  ü m it l e  m a y a l a r s a n  H a v f  o l u r . .  H a v f t a n  ü m id i,  r e c a y ı ç e k e r s e n  k o r k u y a  d ö n ü ş ü r . .  
y a n i h a v f t a  k o r k u  v e  ü m it  b e r a b e r  b u l u n u y o r . . .
K o r k u n u n  t e m e l i m ü l k ü  s a h ib in e  t e s l im  e t m e d iğ in d e n  s e n in  z a n n e t t iğ in  m ü l k ü  k a y b e t m e k  
e n d iş e s in d e n  ç ık ıy o r . .  K o r k u ;  g e l e c e ğ i y o r u m l a y a m a m a k ,  y a n i y a n l ış  y o r u m l a m a k t a n ,  y a n i  
g e l e c e ğ e  ü m it s iz  b a k m a k  t e v e k k ü l - t e s l im iy e t s iz  b a k m a k t a n ,  A l l a h ’ ı d e v r e y e  k o y m a d a n  
b a k m a k t a n  k a y n a k l a n ıy o r .
1-Sözler:37, 2-(I)
Kö r  H is s iy a t
1 .  N e f s - i e m m a r e n i n  s il â h ın ı d a h a  m u s ır r a n e  is t im a l  e d e n  k ö r  h is s iy a t ım ,  d a m a r l a r ım a  t a m  
d o k u n d u r u p ,  - t e s e m m ü m  v e  - h a s t a l ık t a n  g e l e n  z iy a d e  t e e s s ü r  v e  - h a s s a s iy e t  v e  - ş e y t a n d a n  
g e l e n  il k a a t  v e  - f ıt r î  h u b b - u  h a y a t t a n  g e l e n  a c ib  b ir  h a l e t l e ,  o  ik in c i n e f s - i e m m a r e  h ü k m ü n d e  
o l a n  k ö r  h is s iy a t . . .
1642 .  M a n e v i n e f s - i e m m a r e : H e v e s /  D a m a r  / A s a p  / T a b ia t  /  H is s iy a t  d ır .  B u  m a n e v i n e f s - i  
e m m a r e n in  iç in d e d ir . .
•  T e s e m m ü m
•  H a s t a l ık t a n  g e l e n  z iy a d e  t e e s s ü r
•  H a s s a s iy e t
•  Ş e y t a n d a n  g e l e n  il k a a t
•  F ıt r i h u b b - u  h a y a t t a n  g e l e n  a c ib  b ir  h a l e t
B u  b e ş  t a n e s i a ş a ğ ıd a k i b e ş  u n s u r u  t e t ik l e y e n  m a l z e m e l e r d ir . .  in c ir  a ğ a c ın ın  ç a m u r u  a l ıp  
a ş a ğ ıd a k i g ib i in c ir  m e y v e s in e  d ö n ü ş ü y o r . .
Ş im d i is e  k ö r  h is s iy a t ın  y a p t ığ ı t a h r ib a t . .
•  V e f a t  ih t im a l in d e n  k o r k a r
•  V e f a t  ih t im a l in d e n  ş id d e t l i m e ' y u s iy e t  v e  t e e l l ü m
•  K u v v e t l i b ir  h a y a t a  h ır s
•  H a y a t a  k u v v e t l i b ir  ş e k il d e  z e v k
•  H a y a t a  k u v v e t l i b ir  l e z z e t
B u n l a r  iş t e  k ö r  h is s iy a t ın  t a n ım l a n m a s ıd ır .  K ö r  h is s iy a t ın  iç in d e  b u n l a r  v a r d ır . .  B e n  ö l ü m d e n  
k o r k u y o r u m  d e r s e n  iş t e  o  z a m a n  k ö r  h is s iy a t  s a n a  h a k im . .  İ ş t e  h a k ik a t l e r i k ö r  h is s iy a t  k ö r  
o l d u ğ u  iç in  h a k ik a t i g ö r e m e z ,  h a k k ı g ö r e m e z ,  d o ğ r u y u  g ö r e m e z ,  k ö r  a d a m  n e  is e  k ö r  h is s iy a t  
o n u n  g ib i  y a n i. . . v a r d a  y o k . . . v a r l ık  y o k  o l m u ş  a l e m in d e . . B u  ik in c i n e f s - i e m m a r e  h ü k m ü n d e  
o l a n  k ö r  h is s iy a t ı  a n c a k  m u s ib e t l e r  s ık ın t ıl a r  t e r b iy e  e d iy o r . . K ö r  h is s iy a t ı h e r  h is s in i  
m a k s a d ın a  d a v a s ın a  f e d a  e d e b il ir s e n  d u r d u r a b il ir s in ,  e d e m e d iy s e n  t o k a t l a r  v e  e l e m l e r l e  
a n c a k  k ö r  h is s iy a t  d u r u r . . b a ş k a  d u r m a z . . . D ö r t  t a n e  ö z e l l iğ im iz i t a r u m a r  e d iy o r  b u  k ö r  
h is s iy a t . .  1 - T e s l im ,  2 - T e v e k k ü l ,  3 - T e f e k k ü r ,  4 - Ş ü k ü r . .  E ğ e r  b u  d ö r d ü n e  s a h ib l e n ir s e n  
s e v iy e s in e  g ö r e  h e r  h is s iy a t ın ı m a k s a d ın a  d a v a s ın a  f e d a  e t m iş  d e m e k t ir . .  İ ş t e  e y l e m c i a d a m  
b u . .  Y a n i b u  d ö r d ü n ü  c e m  e t m e  n is b e t in d e  s e n  h e r  h is s iy a t ın ı d a v a n a  f e d a  e t m iş  o l u r s u n . .
1-Emirdağ Lahikası-1:199, 2-(I)
Kud r e t
1 .  V ü c u d a  g e l m iş  h e r b ir  g ü n ü ,  h e r b ir  s e n e s i,  h e r b ir  a s r ı;  b ir e r  s a t ır d ır ,  b ir e r  s a h if e d ir ,  b ir e r  
k it a b d ır  k i k a l e m - i k a d e r  il e  t e r s im  e d il m iş t ir .  D e s t - i k u d r e t ,  m u ' c iz a t - ı â y â t ın ı o n l a r d a  
k e m a l - i h ik m e t  v e  in t iz a m  il e  y a z m ış t ır .
.  K u d r e t  m a s d a r d ır ,  k a d e r  m is t a r d ır .  K u d r e t  o  m a â n î k it a b ın ı,  o  m is t a r  ü s t ü n d e  y a z a r .
3 .  O  K a d îr - i M u t l a k  e m r - i K ü n  F e y e k û n  il e ,  o  h a d s iz  k u d r e t iy l e  v e  n a f iz  ir a d e s iy l e ,  o  y a z ıy a  
s ü r ü l e n  e c z a  g ib i,  g a y e t  k o l a y  v e  s ü h u l e t l e  k u d r e t in  b ir  c il v e s i o l a n  k u v v e t in i o  m a h iy e t - i  
il m iy e y e  s ü r e r ,  o  ş e y e  v ü c u d - u  h a r ic î v e r ir ;  g ö z e  g ö s t e r ir ,  n u k u ş - u  h ik m e t in i o k u t t u r u r .
1654 .  İ ş t e  k u d r e t - i İ l a h iy e  z â t iy e d ir .  Ö y l e  is e  a c z  t a h a l l ü l  e d e m e z .  H e m  m e l e k û t iy e t - i e ş y a y a  
t a a l l u k  e d e r .  Ö y l e  is e  m e v a n i'  t e d a h ü l  e d e m e z .  H e m  n is b e t i k a n u n îd ir .  Ö y l e  is e  c ü z ' ,  k ü l l e  
m ü s a v i g e l ir  v e  c ü z ' î,  k ü l l î h ü k m ü n e  g e ç e r .  İ ş t e  ş u  ü ç  m e s ' e l e y i is b a t  e d e c e ğ iz .
B ir in c i M e s ' e l e :  K u d r e t - i e z e l iy e ,  Z â t - ı A k d e s - i İ l a h iy e n in  l â z im e - i z a r u r iy e - i z â t iy e s id ir .  Y a n i,  
b iz z a r u r e  z â t ın  l â z ım e s id ir .  H iç  b ir  c ih e t - i in f ik â k i o l a m a z .  Ö y l e  is e ,  k u d r e t in  z ıd d ı o l a n  a c z ,  o  
k u d r e t i is t il z a m  e d e n  z â t a  b il b e d a h e  â r ız  o l a m a z .  Ç ü n k i o  h a l d e  c e m ' - i z ıd d e y n  l â z ım g e l ir .  
M a d e m  a c z ,  z â t a  â r ız  o l a m a z ;  b il b e d a h e  o  z â t ın  l â z ım ı o l a n  k u d r e t e  t a h a l l ü l  e d e m e z .  M a d e m  
a c z ,  k u d r e t in  iç in e  g ir e m e z ;  b il b e d a h e  o  k u d r e t - i z â t iy e d e  m e r a t ib  o l a m a z .  Ç ü n k i h e r ş e y in  
v ü c u d  m e r a t ib i,  o  ş e y in  z ıd l a r ın ın  t e d a h ü l ü  il e d ir .  M e s e l â :  H a r a r e t t e k i m e r a t ib ,  b ü r u d e t in  
t a h a l l ü l ü  il e d ir ;  h ü s ü n d e k i d e r e c a t ,  k u b h u n  t e d a h ü l ü  il e d ir  v e  h â k e z a  k ıy a s  e t . . .  F a k a t  
m ü m k in a t t a ,  h a k ik î v e  t a b iî l ü z u m - u  z â t î o l m a d ığ ın d a n ,  m ü m k in a t t a  z ıd l a r  b ir b ir in e  
g ir e b il m iş .  M e r t e b e l e r  t e v e l l ü d  e d e r e k  ih t il a f a t  il e  t e g a y y ü r a t - ı â l e m  n e ş ' e t  e t m iş t ir .  M a d e m k i  
k u d r e t - i e z e l iy e d e  m e r a t ib  o l a m a z .  Ö y l e  is e ,  m a k d u r a t  d a h i,  b iz z a r u r e  k u d r e t e  n is b e t i b ir  
o l u r .  E n  b ü y ü k  e n  k ü ç ü ğ e  m ü s a v i v e  z e r r e l e r ,  y ıl d ız l a r a  e m s a l  o l u r .  B ü t ü n  h a ş r - i b e ş e r ,  b ir t e k  
n e f s in  ih y a s ı g ib i;  b ir  b a h a r ın  ic a d ı,  b ir t e k  ç iç e ğ in  s u n ' u  g ib i o  k u d r e t e  k o l a y  g e l ir .  E ğ e r  
e s b a b a  is n a d  e d il s e ;  o  v a k it  b ir t e k  ç iç e k ,  b ir  b a h a r  k a d a r  a ğ ır  o l u r .
Ş u  S ö z ' ü n  İ k in c i M a k a m ı' n ın  D ö r d ü n c ü  " A l l a h ü  E k b e r "  m e r t e b e s in in  â h ir  f ık r a s ın ın  
h a ş iy e s in d e ,  h e m  Y ir m iik in c i S ö z ' d e ,  h e m  Y ir m in c i M e k t u b ' d a  v e  z e y l in d e  is b a t  e d il m iş  k i:  
H il k a t - i e ş y a  V â h id - i E h a d ' e  v e r il s e ,  b ü t ü n  e ş y a ,  b ir  ş e y  g ib i k o l a y  o l u r .  E ğ e r  e s b a b a  v e r il s e ;  
b ir  ş e y ,  b ü t ü n  e ş y a  k a d a r  k ü l f e t l i,  a ğ ır  o l u r .
İ k in c i M e s ' e l e  k i;  k u d r e t ,  m e l e k û t iy e t - i  e ş y a y a  t a a l l u k  e d e r .  E v e t ,  k â in a t ın  â y in e  g ib i ik i y ü z ü  
v a r .  B ir i,  m ü l k  c ih e t i k i;  â y in e n in  r e n k l i y ü z ü n e  b e n z e r .  D iğ e r i,  m e l e k û t iy e t  c ih e t i k i;  â y in e n in  
p a r l a k  y ü z ü n e  b e n z e r .  M ü l k  c ih e t i is e ,  z ıd l a r ın  c e v e l a n g â h ıd ır .  G ü z e l  ç ir k in ,  h a y ır  ş e r ,  k ü ç ü k  
b ü y ü k  a ğ ı r  k o l a y  g ib i e m ir l e r in  m a h a l l - i v ü r û d u d u r .  İ ş t e  ş u n u n  iç in d ir  k i:  S â n i' - i Z ü l c e l a l  
e s b a b - ı z a h ir iy e y i,  t a s a r r u f a t - ı k u d r e t in e  p e r d e  e t m iş t ir .  T â  d e s t - i k u d r e t ,  z a h ir  a k l a  g ö r e  
h a s is  v e  n â - l â y ık  e m ir l e r l e  b iz z â t  m ü b a ş e r e t i g ö r ü n m e s in .  Ç ü n k i a z a m e t  v e  iz z e t ,  ö y l e  is t e r .  
F a k a t  o  v e s a it  v e  e s b a b a  h a k ik î t e s ir  v e r m e m iş t ir .  Ç ü n k i v a h d e t - i e h a d iy e t  ö y l e  is t e r .  
M e l e k û t iy e t  c ih e t i is e ,  h e r  ş e y d e  p a r l a k t ır ,  t e m iz d ir .  T e ş a h h u s a t ın  r e n k l e r i,  m ü z a h r e f a t l a r ı,  
o n a  k a r ış m a z .  O  c ih e t ,  v a s ıt a s ız  k e n d i H â l ık ın a  m ü t e v e c c ih t ir .  O n d a  t e r e t t ü b - ü  e s b a b ,  
t e s e l s ü l - ü  il e l  y o k t u r .  O n a  il l iy e t ,  m a ' l u l iy e t  g ir e m e z .  E ğ r ib ü ğ r ü s ü  y o k t u r .  M a n il e r  m ü d a h a l e  
e d e m e z l e r .  Z e r r e ,  ş e m s e  k a r d e ş  o l u r .
E l h a s ıl :  O  k u d r e t  h e m  b a s it t ir ,  h e m  n â m ü t e n a h îd ir ,  h e m  z â t îd ir .  M a h a l l - i t a a l l u k - u  k u d r e t  
is e ,  h e m  v a s ıt a s ız ,  h e m  l e k e s iz ,  h e m  is y a n s ız d ır .  Ö y l e  is e ,  o  k u d r e t in  d a ir e s in d e  b ü y ü k  k ü ç ü ğ e  
k a r ş ı t e k e b b ü r ü  y o k .  C e m a a t  f e r d e  k a r ş ı r ü c h a n ı o l a m a z .  K ü l l  c ü z ' e  n is b e t e n ,  k u d r e t e  k a r ş ı  
f a z l a  n a z l a n a m a z .
Ü ç ü n c ü  M e s ' e l e  k i;  k u d r e t in  n is b e t i k a n u n îd ir .  Y a n i:  Ç o ğ a - a z a ,  b ü y ü ğ e - k ü ç ü ğ e  b ir  b a k a r .  Ş u  
m e s ' e l e - i g a m ız a y ı b ir k a ç  t e m s il  il e  z ih n e  t a k r ib  e d e c e ğ iz .
İ ş t e  k â in a t t a  " ş e f f a f iy e t "  " m u k a b e l e "  " m ü v a z e n e "  " in t iz a m "  " t e c e r r ü d "  " it a a t "  b ir e r  e m ir d ir  k i;  
ç o ğ u  a z a ,  b ü y ü ğ ü  k ü ç ü ğ e  m ü s a v i k ıl a r .
5 .  K u d r e t in  k a n u n i y e t i v a r ,  s u r e t i b u r a d a d ır .  S e n  r ü y a d a  d a  b ir  ş e y l e r  y a p m ıy o r  m u s u n ?  
A t o m  m u d u r  o ?  O n u  d a  s e n  y a p ıy o r s u n .  K u d r e t in  s u r e t i d e ğ il  o .  K a n u n iy e t i a k t if .  R u h t a  
g ü ç l e r  y o k  m u ?  B ö y l e  t e f e k k ü r l e  z e v k ,  k e y if . .  v e y a  k e n d in i c e h e n n e m d e  z a n n e t m e k .  K u d r e t in  
h a k ik a t ı b u ,  y a n i e s m a  a k t if .  K a v i e s m a s ı.  2 6 .  L e m ’ a d a  g e ç iy o r .  K u d r e t  s ıf a t ,  k u v v e t  e s m a .  Y a  
K a v i y a  A l l a h .  “ K u d r e t in  b ir  c il v e s i o l a n  k u v v e t in i m a h iy e t - i il m iy e y e  s ü r e r ,  v ü c u d - u  il im d e n  
v ü c u d - u  h a r ic îy e  ç ık a r ır . ”  d iy o r .  “ K u d r e t in  b ir  c il v e s i o l a n  k u v v e t in i. . ”  M e s e l a  b iz  r ü y a d a  iş l e r  
y a p m ıy o r  m u y u z ,  t e r d e n  s u  o l m u y o r  m u y u z ?  B ir  s ü r ü  ş e y l e r  o l u y o r .  B a n y o  y a p ıy o r u z ,  l e z z e t  
a l ıy o r u z  v s  o  d a  k u d r e t t ir .  A m a  k u d r e t in  s u r e t i a t o m ik  s e v iy e d e d ir ,  m a d d e d e d ir .  K u d r e t in  
k a n u n iy e t i m e l e k u t t a d ır .  Y a n i m ü l k  k u d r e t in  s u r e t id ir .  M ü l k  b u r a s ı.  M e l e k u t  y a n i u m u r u n  
166b a t ıl a r ın a  B u d is t l e r d e  g e ç iy o r .  A z  y e m e k ,  a z  u y u m a k  y a n i b iz i k a y ıt l a y a n  k a y ıt l a r d a n  
s ıy r ıl m a k l a  in s a n ı m e l e k u t - u  e ş y a y a  g e ç ir iy o r ,  y a n i m e t a f iz ik .  O  r ü y a l a r ın  o l d u ğ u  y e r .  
M e l e k u t iy e t in e  k u d r e t  t a a l l u k  e d in c e ,  y a n i o n u n  k a n u n iy e t in e  g e ç in c e ,  v ü c u d - u  h a r ic î  
ç ık a r ıy o r .  S u r e t  o l u y o r .  
K a in a t a  k a d a r  m e l e k u t ,  k a in a t t a n  s o n r a s ı g a y b d ır .  İ m a n ;  g a y b a d ır .  K a in a t ;  m e l e k u t  t a r a f ı.  
A r ş a  k a d a r d ır .  G a y b ;  e s m a n ın  h a k ik a t l a r ıd ır .  M a h iy e t i o  z a m a n  n e d ir ?  M e c ’ u l  o l a n  y e r l e r e  
t a a l l u k  e t m iş  k u d r e t .  K u d r e t  m e c ’ u l ü  y a r a t m ış  a m a  y a r a t m a m ış .  V ü c u d s u z  v ü c u d .  O  d a  b ir  
e s m a  d e ğ il  h a ş a .  M a h iy e t  o  z a m a n  n e d ir ?  B iz im  o  g a y b d a n  s o n r a k i y a p ım ız .  M e c ’ u l e  t a a l l u k  
e t m iş .  T a a y y ü n - ü  e v v e l  d e r l e r .  
K u d r e t in ;  
•  S u r e t i   - - >  M ü l k t e d ir
•  K a n u n iy e t i  - - >  M e l e k u t t a d ır
•  H a k ik a t ı  - - >  G a y b d a d ır
•  M a h iy e t i  - - >  M e c ’ u l ü m ü z e
K u d r e t  t a a l l u k  e t m iş  h e r  ş e y e  m a h l u k  d e n ir .  K u d r e t  t a a l l u k  e t m e m iş  h e r  ş e y e  il m î v ü c u d  
d e n ir .  K u d r e t ;  il l e  e ş y a n ın  v ü c u d - u  h a r ic îs in e  t a a l l u k  e d in c e  k u d r e t  o l m u y o r .  L e v h - i M a h f u z ;  
m a h l u k t u r .  C e n n e t ;  m a h l u k t u r .  E ğ e r  il im ,  ir a d e ,  k u d r e t  y a n i l ü z u m ,  v ü c u b ,  z a r u r e t  b ir  a r a y a  
g e l ir s e ,  il l e t - i t a m m e  o l u r  y a n i o  ş e y  v ü c u d a  g e l ir .  
M a h l u k  o l a n  h e r  y e r d e  il im ,  ir a d e ,  k u d r e t  v a r .  İ l m î b ir  y a p ıy a  k u d r e t  t a a l l u k  e d e r s e ,  o  m a h l u k  
o l u r .  K u d r e t ;  s o n u ç t u r .  İ l m î v ü c u d  ;  k u d r e t  t a a l l u k  e t m e m iş  v ü c u d d u r .  M a h l u k ;  il m î v ü c u d a  
k u d r e t  t a a l l u k  e t m iş  v ü c u d d u r .  İ r a d e  y o k  m u ?  K u d r e t ,  s o n u ç t u r .  A ğ a c a  b a k t ığ ın  z a m a n  
k u d r e t  g ö z ü k ü y o r .  A m a  a s l ın d a  il k  ir a d e  g ö z ü k ü y o r .  G ö z ü k m e y e n  il im d ir .  B il d iğ im iz  
m a l u m d u r .  İ l im ;  b il in m e y e n d e n  b a ş l a r .  B il d iğ im iz  b il g il e r  m a l u m a t t ır .  
A l l a h  b ir  ş e y i y a r a t m a y a  k a r a r  v e r m e s i;  İ r a d e ’ d ir .  O n u n  p l a n  v e  p r o j e s in i ç iz m e s i;  İ l im ’ d ir .  
O n u  y a r a t a c a k  u s t a ,  k u v v e t ;  K u d r e t .  M a l z e m e s i;  H a y a t t ır .
1-Sözler:78, 2-Sözler:470, 3-Lem'alar:240, 4-Sözler:(526-527), 5-(I)
Kud s iy e t
M u h a r r ik - i v ic d a n  o l a n  k u d s iy e t . . .
Sünuhat-Tuluat-İşarat:31
Kur ’ a n
1 .  K u r ' a n  n e d ir ?  T a r if i n a s ıl d ır ?  E l c e v a b :  ( O n d o k u z u n c u  S ö z ' d e  b e y a n  e d il d iğ i v e  s a ir  s ö z l e r d e  
is b a t  e d il d iğ i g ib i)  K u r ' a n ,  ş u  k it a b - ı k e b ir - i k â in a t ın  b ir  t e r c ü m e - i e z e l iy e s i. .  v e  â y â t - i  
t e k v in iy e y i o k u y a n  m ü t e n e v v i d il l e r in in  t e r c ü m a n - ı e b e d îs i. .  v e  ş u  â l e m - i g a y b  v e  ş e h a d e t  
k it a b ın ın  m ü f e s s ir i . . .  V e  z e m in d e  v e  g ö k t e  g iz l i e s m a - i İ l a h iy e n in  m a n e v î h a z in e l e r in in  
k e ş ş a f ı. .  v e  s u t u r - u  h â d is a t ın  a l t ın d a  m u z m e r  h a k a ik ın  m if t a h ı. .  v e  â l e m - i ş e h a d e t t e  â l e m - i  
g a y b ın  l is a n ı. .  v e  ş u  â l e m - i ş e h a d e t  p e r d e s i a r k a s ın d a  o l a n  â l e m - i g a y b  c ih e t in d e n  g e l e n  
il t if a t a t - ı e b e d iy e - i R a h m a n iy e  v e  h it a b a t - ı e z e l iy e - i S ü b h a n iy e n in  h a z in e s i. .  v e  ş u  İ s l â m iy e t  
167â l e m - i m a n e v îs in in  g ü n e ş i,  t e m e l i,  h e n d e s e s i. .  v e  a v a l im - i u h r e v iy e n in  m u k a d d e s  h a r it a s ı. . .  
V e  z â t  v e  s ıf â t  v e  e s m a  v e  ş u u n - u  İ l a h iy e n in  k a v l - i ş â r ih i,  t e f s ir - i v â z ıh ı,  b ü r h a n - ı k a t ı' ı,  
t e r c ü m a n - ı s a t ı' ı. . .  V e  ş u  â l e m - i in s a n iy e t in  m ü r e b b is i. .  v e  in s a n iy e t - i k ü b r a  o l a n  İ s l â m iy e t in  
m â  v e  z iy a s ı. .  v e  n e v ' - i b e ş e r in  h ik m e t - i h a k ik iy e s i. .  v e  in s a n iy e t i s a a d e t e  s e v k e d e n  h a k ik î  
m ü r ş id i v e  h â d îs i. . .  v e  in s a n a  h e m  b ir  k it a b - ı ş e r ia t ,  h e m  b ir  k it a b - ı d u a ,  h e m  b ir  k it a b - ı  
h ik m e t ,  h e m  b ir  k it a b - ı u b u d iy e t ,  h e m  b ir  k it a b - ı e m ir  v e  d a v e t ,  h e m  b ir  k it a b - ı z ik ir ,  h e m  b ir  
k it a b - ı f ik ir ,  h e m  b ü t ü n  in s a n ın  b ü t ü n  h a c a t - ı m a n e v iy e s in e  m e r c i'  o l a c a k  ç o k  k it a b l a r ı  
t a z a m m u n  e d e n  t e k ,  c â m i'  b ir  K it a b - ı M u k a d d e s ' t ir .  H e m  b ü t ü n  e v l iy a  v e  s ıd d ık în  v e  u r e f a  v e  
m u h a k k ik în in  m u h t e l if  m e ş r e b l e r in e  v e  a y r ı a y r ı m e s l e k l e r in e ,  h e r  b ir in d e k i m e ş r e b in  
m e z â k ın a  l â y ık  v e  o  m e ş r e b i t e n v ir  e d e c e k  v e  h e r b ir  m e s l e ğ in  m e s â k ın a  m u v a f ık  v e  o n u  t a s v ir  
e d e c e k  b ir e r  r is a l e  ib r a z  e d e n  m u k a d d e s  b ir  k ü t ü b h a n e  h ü k m ü n d e  b ir  K it a b - ı S e m a v î' d ir .
İ k in c i c ü z '  v e  t e t im m e - i t a r if :  K u r ' a n ,  a r ş - ı a ' z a m d a n ,  is m - i a ' z a m d a n ,  h e r  i s m in  m e r t e b e - i  
a ' z a m ın d a n  g e l d iğ i iç in ,  ( O n ik in c i S ö z ' d e  b e y a n  v e  is b a t  e d il d iğ i g ib i)  K u r ' a n ,  b ü t ü n  â l e m l e r in  
R a b b i it ib a r iy l e  A l l a h ' ın  k e l â m ıd ır .  H e m  b ü t ü n  m e v c u d a t ın  İ l a h ı ü n v a n ıy l a  A l l a h ' ın  
f e r m a n ıd ır .  H e m  b ü t ü n  S e m a v a t  v e  A r z ın  H â l ık ı n a m ın a  b ir  h it a b d ır .  H e m  r u b u b iy e t - i  
m u t l a k a  c ih e t in d e  b ir  m ü k â l e m e d ir .  H e m  s a l t a n a t - ı â m m e - i S ü b h a n iy e  h e s a b ın a  b ir  h u t b e - i  
e z e l iy e d ir .  H e m  r a h m e t - i v a s ia - i m u h it a  n o k t a - i n a z a r ın d a  b ir  d e f t e r - i il t if a t a t - ı  
R a h m a n iy e d ir .  H e m  u l u h iy e t in  a z a m e t - i h a ş m e t i h a y s iy e t iy l e ,  b a ş l a r ın d a  b a z a n  ş if r e  b u l u n a n  
b ir  m u h a b e r e  m e c m u a s ıd ır .  H e m  is m - i a ' z a m ın  m u h it in d e n  n ü z u l  il e  a r ş - ı  a ' z a m ın  b ü t ü n  
m u h a t ın a  b a k a n  v e  t e f t iş  e d e n  h ik m e t f e ş a n  b ir  K it a b - ı M u k a d d e s ' t ir .  V e  ş u  s ır d a n d ır  k i,  
" K e l â m u l l a h "  ü n v a n ı k e m a l - i l iy a k a t l a  K u r ' a n a  v e r il m iş  v e  d a im a  d a  v e r il iy o r .  K u r ' a n d a n  
s o n r a  s a ir  e n b iy a n ın  k ü t ü b  v e  s u h u f l a r ı d e r e c e s i g e l ir .  S a ir  n ih a y e t s iz  K e l im a t - ı İ l a h iy e n in  is e  
b ir  k ı s m ı d a h i h a s  b ir  it ib a r l a ,  c ü z ' î b ir  ü n v a n  il e ,  h u s u s î b ir  t e c e l l i il e ,  c ü z ' î b ir  is im  il e  v e  h a s  
b ir  r u b u b iy e t  il e  v e  m a h s u s  b ir  s a l t a n a t  il e  v e  h u s u s î b ir  r a h m e t  il e  z a h i r  o l a n  il h a m a t  
s u r e t in d e  b ir  m ü k â l e m e d ir .  M e l e k  v e  b e ş e r  v e  h a y v a n a t ın  il h a m l a r ı,  k ü l l iy e t  v e  h u s u s iy e t  
it ib a r iy l e  ç o k  m u h t e l if t ir .
Ü ç ü n c ü  C ü z ' :  K u r ' a n ,  a s ır l a r ı m u h t e l if  b ü t ü n  e n b iy a n ın  k ü t ü b l e r in i v e  m e ş r e b l e r i m u h t e l if  
b ü t ü n  e v l iy a n ın  r is a l e l e r in i v e  m e s l e k l e r i m u h t e l if  b ü t ü n  a s f iy a n ın  e s e r l e r in i ic m a l e n  
t a z a m m u n  e d e n  v e  c ih a t - ı s it t e s i p a r l a k  v e  e v h a m  u  ş ü b e h a t ın  z u l ü m a t ın d a n  m u s a f f a  v e  
n o k t a - i is t in a d ı,  b il y a k în  v a h y - i s e m a v î v e  k e l â m - ı e z e l î. .  v e  h e d e f i v e  g a y e s i,  b il m ü ş a h e d e  
s a a d e t - i e b e d iy e . .  iç i,  b il b e d a h e  h â l is  h i d a y e t . .  ü s t ü ,  b iz z a r u r e  e n v â r - ı im a n . .  a l t ı,  b iil m e l y a k în  
d e l il  v e  b ü r h a n . .  s a ğ ı,  b it t e c r ü b e  t e s l im - i k a l b  v e  v ic d a n . .  s o l u ,  b ia y n e l y a k în  t e s h ir - i a k ıl  v e  
iz ' a n . . .  M e y v e s i,  b ih a k k a l y a k în  r a h m e t - i R a h m a n  v e  d â r - ı c in a n . . .  M a k a m ı v e  r e v a c ı,  b il h a d s -
is  s a d ık  m a k b u l - ü  m e l e k  v e  in s  ü  c â n n  b ir  K it a b - ı S e m a v î' d ir .
2 .  2 5 . S ö z d e  ( y u k a r ıd a k i m e t in d e )  Ü s t a d  K u r a n ın  t a r if in i ü ç  c ü z d e  iz a h  e t m iş .  1 . C ü z d e  A l l a h  
c a n ib in d e n  K u r a n ’ ı t a r if  e t m iş  v e  y ir m ib e ş  t a n e  t e ş b ih  k u l l a n ıl m ış t ır .  2 . c ü z d e  E s m a - i il a h iy e  
c a n ib in d e n  t a r if  e t m iş .  3 . c ü z d e  is e  İ n s a n  c a n ib in d e n  K u r a n ın  t a r if i y a p ıl m ış  v e  a n l a t ıl m ış t ır .
3 .  Ş u  ü ç ü  a y n ıd ır :  1 . Ş e c e r e - i h il k a t - K a in a t  2 .  K u r ’ a n  v e  3 .  İ n s a n .  B ir b ir in in  iç in d e  
a ç ıl ım l a r ıd ır .  A l l a h  c c  b il e  “ B e n i t a n ım a k  m ı is t iy o r s u n ?  K e n d in i t a n ı! ”  d iy o r .  N e  il e  
t a n ıy a c a ğ ım ?  K a in a t l a  a n l a m l a n d ır ıl m a s ı g e r e k iy o r .  A n l a m l a n a c a k s ın  k i,  a n l a m l a n d ır a s ın .  
M e v c u d a t l a  t a ş ın m a n  g e r e k iy o r .  M e r k e z e  H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e y i a s m  k o y a c a k s ın ,  
Ş a h s iy e t - i M u h a m m e d iy e y i a s m  k o y a c a k s ın .  K a in a t  o n u  a ç ıl ım ı,  b iz  o  N u r - u  M u h a m m e d în in  
a s m  t e m e s s ü l a t ıy ız  –  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t ıy ız .  
B iz im  d ış ı m ız d a k i m e v c u d a t a  a y a t - ı t e k v in iy e  d e n ir .  B u  m e v c u d a t ın  y a z ıl ım ı b iz d e  o l m a s ın a  
is e  e v a m i r - i t e k v in iy e  d e n ir .  B ir is i k a in a t ;  ir a d e  s ıf a t ın d a n  y a r a t ıl m ış .  O n u n  y a z ıl ım ı o l a n  
K u r ’ a n ;  k e l a m  s ıf a t ın d a n  y a z ıl m ış .  K u r ’ a n  y a z ıl ım ın a  e v a m ir - i t e k v in iy e .  O n u n  f iil e  d ö n ü ş m ü ş  
h a l i o l a n  k a in a t a  a y a t - ı t e k v in iy e  d e n il ir .  K a in a t ;  K u r ’ a n ın  v ü c u d - u  h a r ic î s i.  Y a n i K u r ’ a n  
k a in a t ın  y a z ıl ım ı.  O n u n  in s a n d a k i k a r ş ıl ığ ı d a  r u h s a l  y a p ı,  in s a n  d e n il e n  s is t e m  o l d u ğ u n d a n  
b u  ü ç ü  a y n ı:  K u r ’ a n - İ n s a n - K a in a t .  B u n l a r  a r a s ın d a  g e ç iş l e r  y a p ıl ıy o r .  A l e m l e r  il e  g e ç iş l e r  
y a p ıl ıy o r .
1681-Sözler: (366-367), 2-(II), 3-(I)
Kur b iy e t
1 .  C e n a b - ı H a k  b iz e  a k r e b d ir  v e  h e r ş e y d e n  d a h a  z iy a d e  y a k ın d ır .  B iz  is e ,  o n d a n  n ih a y e t s iz  
u z a ğ ız .  O n u n  k u r b iy e t in i k a z a n m a k  i k i s u r e t l e  o l u r .  B ir is i:  A k r e b iy e t in  in k iş a f ıy l a d ır  k i,  
n ü b ü v v e t t e k i k u r b iy e t  o n a  b a k a r  v e  n ü b ü v v e t  v e r a s e t i v e  s o h b e t i c ih e t iy l e  s a h a b e l e r  o  s ır r a  
m a z h a r d ır l a r .  İ k in c i s u r e t :  B u ' d iy e t im i z  n o k t a s ın d a  k a t ' - ı m e r a t ib  e d ip  b ir  d e r e c e  k u r b iy e t e  
m ü ş e r r e f  o l m a k t ır  k i,  e k s e r  s e y r  ü  s ü l û k - ü  v e l a y e t  o n a  g ö r e  v e  s e y r - i e n f ü s î v e  s e y r - i â f â k î b u  
s u r e t l e  c e r e y a n  e d iy o r .  İ ş t e  b ir in c i s u r e t  s ır f  v e h b îd ir ,  k e s b î d e ğ il ;  in c iz a b d ır ,  c e z b - i  
R a h m a n îd ir  v e  m a h b u b iy e t t ir .  Y o l  k ıs a d ır ,  f a k a t  ç o k  m e t in  v e  ç o k  y ü k s e k t ir  v e  ç o k  h â l is t ir  v e  
g ö l g e s iz d ir .  D iğ e r i;  k e s b îd ir ,  u z u n d u r ,  g ö l g e l id ir .  A c a ib  h â r ik a l a r ı ç o k  is e  d e ;  k ıy m e t ç e  
k u r b iy e t ç e  e v v e l k is in e  y e t iş e m e z .  M e s e l â :  N a s ıl k i d ü n k ü  g ü n e ,  b u g ü n  y e t iş m e k  iç in  ik i y o l  
v a r .  B ir in c is i:  Z a m a n ın  c e r e y a n ın a  t â b i'  o l m a y a r a k ,  b ir  k u v v e t - i k u d s iy e  il e ;  f e v k - a z  z a m a n  
ç ık ıp ,  d ü n ü  b u g ü n  g ib i h a z ır  g ö r m e k t ir .  İ k in c is i:  B ir  s e n e  k a t ' - ı m e s a f e  e d ip ,  d ö n ü p  d o l a ş ıp ,  
d ü n e  g e l m e k t ir ;  f a k a t ,  y in e  d ü n ü  e l d e  t u t a m ıy o r ,  o n u  b ır a k ıp  g id iy o r .  Ö y l e  d e ,  z a h ir d e n  
h a k ik a t a  g e ç m e k  ik i s u r e t l e d ir .  B ir i:  D o ğ r u d a n  d o ğ r u y a  h a k ik a t ın  in c iz a b ın a  k a p ıl ıp ,  t a r îk a t  
b e r z a h ın a  g ir m e d e n ,  h a k ik a t ı a y n - ı z a h ir  iç in d e  b u l m a k t ır .  İ k in c is i:  Ç o k  m e r a t ib d e n  s e y r  ü  
s ü l û k  s u r e t iy l e  g e ç m e k t ir .  
2 .  Ş e m s - i E z e l  v e  E b e d  o l a n  Z â t - ı Z ü l c e l a l  h e r ş e y e  h e r ş e y d e n  d a h a  y a k ın  o l d u ğ u  h a l d e ;  h e r ş e y  
o n d a n  n ih a y e t s iz  u z a k t ır .  Y a l n ız  b ü t ü n  m e v c u d a t ı k a t ' e d ip ,  c ü z ' iy e t t e n  ç ık ıp ,  k ü l l iy e t in  
m e r a t ib in d e  g it g id e  b in l e r  h ic a b l a r d a n  g e ç ip ,  t â  b ü t ü n  m e v c u d a t a  m u h it  b ir  is m in e  y a n a ş ır ,  
o n d a n  d a h a  il e r id e  ç o k  m e r a t ib i k a t ' e d e r .  S o n r a  b ir  n e v i k u r b iy e t e  m ü ş e r r e f  o l u r .  
3 .  K u l u n  A l l a h ’ a  u z a k l ığ ı n o k t a s ın d a  p e r d e l e r i v e  m e r t e b e l e r i g e r id e  b ır a k a r a k  A l l a h ’ a  
y a k ın l a ş m a s ı.  B ir  a s k e r in  o n b a ş ı, . .  y ü z b a ş ı, . .  p a ş a  o l u p  p a d iş a h ın  h u z u r u n a  ç ık m a s ı g ib i.  
V e l a y e t - i s u ğ r a  k u r b iy e t  ü z e r in e  g id e r .  
4 .  K u r b iy e t ,  k iş in in  A l l a h ’ a  y a k ın l ığ ıd ır .  S e n  A l l a h ’ a  ç o k  y a k ın  o l a b il ir s in  a m a  A l l a h  o n a y l a d ı  
m ı b il m iy o r u z .  K u r b iy e t in i o n a y l a r s a ,  a k r e b iy e t  m a n a s ın d a  o l a n  im a n l a  c e v a p  a l ıy o r s u n .  B u  
n o k t a d a  it ik a d  k u r b iy e t t ir  d iy e b il ir s in iz .  İ m a n  is e  a k r e b iy e t t ir .  A l l a h ’ ın  b iz e  t e c e l l i e t m e s i;  
r u b u b iy e t .  B iz  d e  u b u d iy e t l e  A l l a h ’ ın  k u r b iy e t in e  y a k ın  o l u y o r u z .  K iş in in  g ü n e ş e  y a k ın l ığ ın a  
k u r b iy e t ,  g ü n e ş in  b iz e  y a k ın l ığ ın a  is e  a k r e b iy e t  d e n ir .  
R u b u b iy e t  k u r b iy e t e  b a k a r ,  in ş a  y ö n ü d ü r ,  U l u h iy e t  is e  a k r e b iy e t e  b a k a r ,  ih y a  y ö n ü d ü r .  
F e n a f il l a h ;  v e l a y e t  v e  k u r b iy e t e  b a k a r .  B e k a b il l a h   r is a l e t  v e  a k r e b iy e t e  b a k a r .
1-Sözler:492, 2-Sözler:568, 3-(II), 4-(I)
Kut b iy e t
1 .  O  im a n - ı t a h k ik îy i t a ş ıy a n  h â l is  v e  s a d ık  ş a k ir d l e r i d a h i,  b u l u n d u k l a r ı k a s a b a  v e  k a r y e  v e  
ş e h ir l e r d e  - h iz m e t - i  im a n iy e  it ib a r iy l e -  â d e t a  b ir e r  g iz l i k u t u b  g ib i,  m ü ' m in l e r in  m a n e v î b ir e r  
n o k t a - i is t in a d ı o l a ra k ,  b il in m e d ik l e r i v e  g ö r ü n m e d ik l e r i v e  g ö r ü ş ü l m e d ik l e r i h a l d e ,  k u v v e - i  
m a n e v iy e - i it ik a d l a rı c e s u r  b ir e r  z a b it  g ib i;  k u v v e - i m a n e v iy e y i,  e h l - i im a n ın  k a l b l e r in e  v e r ip ,  
m ü ' m in l e r e  m a n e n  m u k a v e m e t  v e  c e s a r e t  v e r iy o r l a r .
2 .  T a h k ik i im a n ı t a ş ıy a n , - h a l is , - s a d ık , - n o k t a - i is t in a d  o l a n d ır .
3 .  E v l iy a l a r ın  b ü y ü k l e r in e  v e  t a s a r r u f a t  s a h ib i o l a n l a r ın a  k u t u b  d e n ir .  E k s e r iy e t l i g iz l id ir .  H e r  
b e l d e n in  k u t b u  o l d u ğ u  g ib i h e p s in in  b a ğ l ı o l d u ğ u  v e  e k s e r iy e t l e  H ic a z d a  b u l u n a n a  k u t b - u  
169a z a m  d e n ir .  K u t b - u  M e d a r  ( a l e m in  n iz a m ı,  r ız ık ,  y a ğ m u r ,  v . s  g ib i t a s a r r u f u  o l a n )  v e  K u t b - u  
ir ş a d  ( in s a n l a r ın  ir ş a d ın a  v e s il e  o l a n  e v l iy a  v e  k u t u b l a r ın  e n  b ü y ü ğ ü )  g ib i k u t u b l a r  v a r d ır .
1-Mektubat (466-467), 2-(III), 3-(II)
Kuv a
.  K u v a  d e d ik l e r i ş e y ,  h e r  b ir i ş u  ş e r ia t ın  ( ş e r ia t - ı k ü b r a - y ı İ l a h iy e )  b ir e r  h ü k m ü d ü r .  
2 .  K u v a l a r  v ü c u d a  ç ık m ış ,  k a n u n  is e  d a h a  a r k a d a .  K u v a  m ü l k ,  k a n u n  m e l e k u t .  L a t if e  e n  
m e r k e z d ir .  O r a d a n  ç ık  y u k a r ıy a  K u v a .  Ç ık  y u k a r ıy a  H a s s e .  Ç ık  y u k a r ıy a  D u y g u .  G ö z ,  k u l a k ,  
b u r u n  v s  z a h ir  d u y g u l a r ım ız d ır  ( b u n l a r ı s ıf a t  o l a r a k  d ü ş ü n m e y in ,  ş a h it  o l d u k l a r ım ız ) .  
B u n l a r ın  b ir b ir in d e n  ç ık m a s ı is e  ş ö y l e :  Ş a h it  o l d u ğ u m u z  d u y g u l a r d a n  ( g ö z ,  k u l a k  v s . )  m e s e l a  
b u  g ö z  b a k t ığ ı z a m a n  e t k il e n e n  d u y g u d a n  m e y d a n a  g e l e n  h is l e r  v a r .  K u l a k  d u y a r  b ir  d e  
k u l a k l a  b a ğ l ı h is l e r  v a r .  H is  k u l a k t a n  d a h a  a r k a d a ,  h a s s e  b u .  Y a n i d u y g u l a r  ç e k e r ,  h is  d e  
e t k il e n ir ,  k u v a y a  g ü c e  d ö n ü ş ü r .  R u h t a  l a t if e  o l u r .  D u y g u l a r l a  a l ır ız ,  h is l e r l e  in s a n  a k t if  o l u r .  
K u v a y l a  g ü ç  o l u r ,  l a t if e  il e  k a z a n ıl m ış  a h l a k  o l u r - z a n l a r  o l u r .  Y a n i;  D u y g u l a r l a  a l ır ız .  H is l e r l e  
a k t if  o l u r u z .  K u v v e  il e  g ü ç  o l u r u z .  L a t if e  il e  “ n iy e t - n a z a r - a h l a k  v e  z a n l a r ”  o l u ş u r .  K u v a  g ü ç t ü r  
S ıf a t l a r a  b a k ıy o r .  H is  k u v v e t t ir  E s m a l a r a  b a k ıy o r .  O  z a m a n  K u v a   k u v v e t l e r in  n e t ic e s i,  
h ü k ü m l e r id ir .  K u v a :  k u v v e t  d e ğ il ,  b u n u n  n e t ic e s in d e k i g ü ç .  C e m d ir  ( k u v v e t l e r ) .  
D u y g u ,  b a r a j ,  h is  is e  b a r a j d a n  e l d e  e d il e n  e l e k t r ik ,  m il y a r l a r c a  c ih a z  ç a l ış t ır ır .  K u v a  - - >  H is  - -
>  D u y g u  - - >  F iil .  H is  v ü c u d - u  il m îd ir ,  d e p o d u r .  H is  a k t if  o l u n c a  v ü c u d - u  h a r ic îs i o l a n  
K u v a = E n e r j i ç ık ıy o r .  
L a t if e  e n  m e r k e z d ir .  O r a d a n  ç ık  y u k a r ıy a  K u v a .  Ç ık  y u k a r ıy a  H a s s e .  Ç ık  y u k a r ıy a  D u y g u .  G ö z ,  
k u l a k ,  b u r u n  v s  z a h ir  d u y g u l a r ım ız d ır  ( b u n l a r ı s ıf a t  o l a r a k  d ü ş ü n m e y in ,  ş a h i t  o l d u k l a r ım ız ) .  
B u n l a r ın  b ir b ir in d e n  ç ık m a s ı is e  ş ö y l e :  Ş a h it  o l d u ğ u m u z  d u y g u l a r d a n  ( g ö z ,  k u l a k  v s . )  m e s e l a  
b u  g ö z  b a k t ığ ı z a m a n  e t k il e n e n  d u y g u d a n  m e y d a n a  g e l e n  h is l e r  v a r .  K u l a k  d u y a r  b ir  d e  
k u l a k l a  b a ğ l ı h is l e r  v a r .  H is  k u l a k t a n  d a h a  a r k a d a ,  h a s s e  b u .  Y a n i d u y g u l a r  ç e k e r ,  h is  d e  
e t k il e n ir ,  k u v a y a  g ü c e  d ö n ü ş ü r .  R u h t a  l a t if e  o l u r .  D u y g u l a r l a  a l ır ız ,  h is l e r l e  in s a n  a k t if  o l u r .  
K u v a y l a  g ü ç  o l u r ,  l a t if e  il e  k a z a n ıl m ış  a h l a k  o l u r - z a n l a r  o l u r .  Y a n i;  D u y g u l a r l a  a l ır ız .  H is l e r l e  
a k t if  o l u r u z .  K u v v e  il e  g ü ç  o l u r u z .  L a t if e  il e  “ n iy e t - n a z a r - a h l a k  v e  z a n l a r ”  o l u ş u r .
B a k ıy o r u m ,  d u y u y o r u m ,  k o k l u y o r u m ,  t a t  a l ıy o r u m . . .  m e k â n / t e m a s  b u n l a r l a  e t k il e n m iy o r  
m u y u m ?  E t k il e n iy o r u m  b u n u n  a d ı H a s s e . . .  E t k il e n d ik t e n  s o n r a  g ü c e  d ö n ü ş ü y o r  m u ?  
T e f e k k ü r  v e y a  k o n s a n t r e . . . b u n u n  a d ı d a  K u v a …  B u  k u v a y ı y a p a  y a p a  b e n d e  f ıt r a t - ı s e n iy e ,  
ik in c i k a r a k t e r  o l u y o r  k i b u n u n  a d ı d a  L a t if e . . .  İ n s a n ı in ş a  e t m e  s e r ü v e n i.  İ n s a n ın  iç s e l  
a l e m in i in ş a  e t m e  y ö n t e m i.  B u r a d a  b a h s e d il e n  H a s s e  ( h is )  il e  v ic d a n d a k i H is  a y n ı ş e y  d e ğ il .  
M e s e l a  b it k is e l  h a y a t t a  g ö z  g ö r ü y o r  a m a  iç s e l  b ir  in ş a a  y o k .  Y a n i h a s s e l e r  ç a l ış m ıy o r .  H a s s e ;  
n e f is t e k i c ih a z l a r d ır ,  b e ş e r iy e t im iz .  D u y g u l a r  is e  c e s e d d e d ir .
K u v a n ın  s u r e t i d im a ğ d a ,  k a n u n iy e t i d a ir e - i.  il im d e ,  h a k ik a t ı l e v h - i m a h f u z d a ,  m a h iy e t i  
e m ir d ir .
1-Mesnevi-i Nuriye:249, 2-(I)
Kuv v e - i A k l iy e
1 .  T e g a y y ü r ,  in k ıl a b  v e  f e l â k e t l e r e  m a r u z  v e  m u h t a ç  ş u  in s a n  b e d e n in d e  is k â n  e d il e n  r u h u n  
y a ş a y a b il m e s i iç in  ü ç  k u v v e t  ih d a s  e d il m iş t ir .  B u  k u v v e t l e r in  b ir in c is i:  M e n f a a t l e r i c e l b  v e  
c e z b  iç in  k u v v e - i ş e h e v iy e - i b e h im iy e .  İ k in c is i:  Z a r a r l ı ş e y l e r i d e f '  iç in  k u v v e - i s e b u iy e - i  
170g a z a b iy e .  Ü ç ü n c ü s ü :  N e f '  v e  z a r a r ı,  iy i v e  k ö t ü y ü  b ir b ir in d e n  t e m y iz  iç in  k u v v e - i a k l iy e - i  
m e l e k iy e d ir .
L â k in  in s a n d a k i b u  k u v v e t l e r e  ş e r ia t ç a  b ir  h a d d  v e  b ir  n ih a y e t  t a y in  e d il m iş  is e  d e ,  f ıt r a t e n  
t a y in  e d il m e m iş  o l d u ğ u n d a n  b u  k u v v e t l e r in  h e r b ir is i t e f r it ,  v a s a t ,  if r a t  n a m ıy l a  ü ç  m e r t e b e y e  
a y r ıl ır l a r . . .  V e  k e z a  k u v v e - i a k l iy e n in  t e f r it  m e r t e b e s i g a b a v e t t ir  k i,  h iç  b ir  ş e y d e n  h a b e r i  
o l m a z .  İ f r a t  m e r t e b e s i c e r b e z e d ir  k i;  h a k k ı b â t ıl ,  b â t ıl ı h a k  s u r e t in d e  g ö s t e r e c e k  k a d a r  a l d a t ıc ı  
b ir  z e k â y a  m â l ik  o l u r .  V a s a t  m e r t e b e s i is e  h ik m e t t ir  k i;  h a k k ı h a k  b il ir  im t is a l  e d e r ,  b â t ıl ı  
b â t ıl  b il ir  iç t in a b  e d e r .  
2 .  K u v v e - i a k l iy e ;  e n e r j i im a l  e d e n  d e p o d u r ,  g ü ç  k a y n a ğ ıd ır .  K u v v e ,  k u v v a .  K u d r e t in  t a a l l u k  
e t t iğ i y e r  b u r a s ı.  G ü ç ;  b u  ü ç  y e r d e n  im a l  e d il iy o r .  İ n s a n ı b u  h a y a t t a  t u t a n ,  y a ş a m a s ın a  s e b e b  
o l a n  g ü ç  k u v v e - i a k l iy e ,  k u v v e - i g a z a b iy e  v e  k u v v e - i ş e h e v iy e .  A y n ı z a m a n d a  in s a n ı d u m a n  
e d e r l e r .  O k u d u ğ u m u z  b u  d e r s l e r  h a y a t a  g e ç m e s i l a z ım .  H a y a t a  g e ç m e y e n  d e r s l e r  y ü k t ü r  v e  
e z e r  s e n i.  H a y a t a  g e ç e r s e ,  g e ç t iğ i k a d a r  ü z e r in e  b in e r s in .  A t  o l u r ,  y o k s a  a t  s a n a  b in e r .  
O k u n a n  d e r s l e r  e y l e m e  d ö n ü ş m e s i l a z ım .  K u v v e - i a k l iy e ,  k u v v e - i g a z a b iy e  v e  k u v v e - i  
ş e h e v iy e .  Y o k s a  A l l a h  a l ır .  S e k iz  s e n e  R is a l e  o k u d u ğ u  h a l d e  s e k iz  a y  k a d a r  is t if a d e  e d e m e d im  
d iy o r  ş e f k a t  t o k a t l a r ın d a .  Ü ç  k u v v e y e  h â k im  o l m a  s e m in e r id ir  b u  d e r s l e r .  
S e n i d u m a n  e d e n ,  c e h e n n e m i y a ş a t a n  b u  ü ç  k u v v e n in  if r a t  v e  t e f r it l e r in d e n  ç ık ıy o r .  K u v v e - i  
a k l iy e ,  k u v v e - i g a z a b iy e  v e  k u v v e - i ş e h e v iy e  e n e r j i im a l  e d e n  s a n t r a l d ır .  B u n u  
u n u t m a m a l ıy ız !  G ü ç  k a y n a ğ ı b u n l a r .  Y a n i b il d ik l e r im iz ,  ö ğ r e n d ik l e r im iz i e y l e m e  g e ç ir e n  g ü ç  
b u n l a r .  B u n l a r ı a k t if  e d e m e z s e k  v e y a  s is t e m in e  k o y a m a z s a k ,  h e r  ş e y  a l e y h in e  d ö n e r .  M ü s b e t  
d a h i.  O k u d u ğ u n  K u r ’ a n ı r iy a k â r l ığ a  d ö n d ü r e b il ir .  N a m a z ın  g ö s t e r iş  o l u r .  Z e k a t ı d e s in l e r  o l u r .  
S e b e b i:  B u  ü ç  k u v v e  d e v r e  d ış ı.  
Ü ç  k u v v e n in  t e f r it i  n o k t a - i is t im d a d ı,  y a n i a h ir e t e  im a n ı,  a h ir e t  in a n c ın ı ,  a h ir e t i y ır t ıp ,  
a t m a k t ır ,  d ü n y a y ı d ü n y a  iç in  y a ş a m a k t ır ,  n e f s - i e m m a r e n in  h â k im  o l m a s ın d a n d ır .  İ ç s e l  
a l e m d e k i t ü m  s ık ın t ıl a r ın  k a y n a ğ ı b u  ü ç  k u v v e l e r in  t e f r it  m e r t e b e s in d e n  ç ık a r .  İ f r a t ı is e  
n o k t a - i is t in a d ı,  y a n i A l l a h ’ a  im a n ı,  n o k t a - i is t in a d ı y ık m a k t ır ,  A l l a h ’ ın  r u b u b iy e t in e  b a ş  
k a l d ır m a k t ır ,  A l l a h  c c  il e  s o r u n l u  o l m a k t ır ,  ş e y t a n ın  h â k im  o l m a s ın d a n d ır .  H a d d in i b il m e y ip  
h u d u d u n d a  k a l m a m a k .  F ıt r a t a  is y a n  e t m e k .   A h d in i b o z m a k .  A l l a h ' ın  k a in a t t a k i  
t a s a r r u f a t l a r ın ı k a b u l  e t m e m e k .   H a y a t - ı ş a h s iy e  v e  iç t im a iy e d e  if s a t ç ı o l m a k .  Y a n i k iş in in  d ış  
d ü n y a s ın d a k i t a h r i p ç i,  s a l d ır g a n ,  h ır ç ın l ık  v s ’ l e r  h e p  b u  k u v v e l e r in  if r a t  m e r t e b e l e r in d e n  
k a y n a k l a n ıy o r .  
K u v v e - i Ş e h e v iy e ;  d im a ğ ın  t a h a y y ü l  m e r t e b e s in e ,  K u v e v e - i g a z a b iy e ;  t a s a v v u r  m e r t e b e s in e ,  
K u v v e - i a k l iy e  is e  d im a ğ ın  t a a k k u l  m e r t e b e s in e  b a k a r .
1-İşarat-ül İ'caz:23, 2-(I)
Kuv v e - i G a z a b iy e
1 .  T e g a y y ü r ,  in k ıl a b  v e  f e l â k e t l e r e  m a r u z  v e  m u h t a ç  ş u  in s a n  b e d e n in d e  is k â n  e d il e n  r u h u n  
y a ş a y a b il m e s i iç in  ü ç  k u v v e t  ih d a s  e d il m iş t ir .  B u  k u v v e t l e r in  b ir in c is i:  M e n f a a t l e r i c e l b  v e  
c e z b  iç in  k u v v e - i ş e h e v iy e - i b e h im iy e .  İ k in c is i:  Z a r a r l ı ş e y l e r i d e f '  iç in  k u v v e - i s e b u iy e - i  
g a z a b iy e .  Ü ç ü n c ü s ü :  N e f '  v e  z a r a r ı,  iy i v e  k ö t ü y ü  b ir b ir in d e n  t e m y iz  iç in  k u v v e - i a k l iy e - i  
m e l e k iy e d ir .
L â k in  in s a n d a k i b u  k u v v e t l e r e  ş e r ia t ç a  b ir  h a d d  v e  b ir  n ih a y e t  t a y in  e d il m iş  is e  d e ,  f ıt r a t e n  
t a y in  e d il m e m iş  o l d u ğ u n d a n  b u  k u v v e t l e r in  h e r b ir is i t e f r it ,  v a s a t ,  if r a t  n a m ıy l a  ü ç  m e r t e b e y e  
a y r ıl ır l a r . . .  V e  k e z a  k u v v e - i g a z a b iy e n in  t e f r it  m e r t e b e s i c e b a n e t t ir  k i,  k o r k u l m a y a n  ş e y l e r d e n  
b il e  k o r k a r .  İ f r a t  m e r t e b e s i t e h e v v ü r d ü r  k i,  n e  m a d d î v e  n e  m a n e v î h iç  b ir  ş e y d e n  k o r k m a z .  
B ü t ü n  is t i b d a d l a r ,  t a h a k k ü m l e r ,  z u l ü m l e r  b u  m e r t e b e n in  m a h s u l ü d ü r .  V a s a t  m e r t e b e s i is e  
171ş e c a a t t ır  k i;  h u k u k - u  d in iy e  v e  d ü n y e v iy e s i iç in  c a n ın ı f e d a  e d e r ,  m e ş r u '  o l m a y a n  ş e y l e r e  
k a r ış m a z .  İ h t a r :  B u  k u v v e - i g a z a b iy e n in  f ü r u a t ın d a  d a  ş u  ü ç  m e r t e b e n in  y e r i v a r d ır .
2 .  K u v v e ,  k u v v a .  K u d r e t in  t a a l l u k  e t t iğ i y e r  b u r a s ı.  G ü ç ;  b u  ü ç  y e r d e n  im a l  e d il iy o r .  İ n s a n ı b u  
h a y a t t a  t u t a n ,  y a ş a m a s ın a  s e b e b  o l a n  g ü ç  k u v v e - i a k l iy e ,  k u v v e - i g a z a b iy e  v e  k u v v e - i  
ş e h e v iy e .  A y n ı z a m a n d a  in s a n ı d u m a n  e d e r l e r .  O k u d u ğ u m u z  b u  d e r s l e r  h a y a t a  g e ç m e s i  
l a z ım .  H a y a t a  g e ç m e y e n  d e r s l e r  y ü k t ü r  v e  e z e r  s e n i.  H a y a t a  g e ç e r s e ,  g e ç t iğ i k a d a r  ü z e r in e  
b in e r s in .  A t  o l u r ,  y o k s a  a t  s a n a  b in e r .  O k u n a n  d e r s l e r  e y l e m e  d ö n ü ş m e s i l a z ım .  K u v v e - i  
a k l iy e ,  k u v v e - i g a z a b iy e  v e  k u v v e - i ş e h e v iy e .  Y o k s a  A l l a h  a l ır .  S e k iz  s e n e  R is a l e  o k u d u ğ u  
h a l d e  s e k iz  a y  k a d a r  is t if a d e  e d e m e d i m  d iy o r  ş e f k a t  t o k a t l a r ın d a .  Ü ç  k u v v e y e  h â k im  o l m a  
s e m in e r id ir  b u  d e r s l e r .  
S e n i d u m a n  e d e n ,  c e h e n n e m i y a ş a t a n  b u  ü ç  k u v v e n in  if r a t  v e  t e f r it l e r in d e n  ç ık ıy o r .  K u v v e - i  
a k l iy e ,  k u v v e - i g a z a b iy e  v e  k u v v e - i ş e h e v iy e  e n e r j i im a l  e d e n  s a n t r a l d ır .  B u n u  
u n u t m a m a l ıy ız !  G ü ç  k a y n a ğ ı b u n l a r .  Y a n i b il d ik l e r im iz ,  ö ğ r e n d ik l e r im iz i e y l e m e  g e ç ir e n  g ü ç  
b u n l a r .  B u n l a r ı a k t if  e d e m e z s e k  v e y a  s is t e m in e  k o y a m a z s a k ,  h e r  ş e y  a l e y h in e  d ö n e r .  M ü s b e t  
d a h i.  O k u d u ğ u n  K u r ’ a n ı r iy a k â r l ığ a  d ö n d ü r e b il ir .  N a m a z ın  g ö s t e r iş  o l u r .  Z e k a t ı d e s in l e r  o l u r .  
S e b e b i:  B u  ü ç  k u v v e  d e v r e  d ış ı.  
Ü ç  k u v v e n in  t e f r it i  n o k t a - i is t im d a d ı,  y a n i a h ir e t e  im a n ı,  a h ir e t  in a n c ın ı ,  a h ir e t i y ır t ıp ,  
a t m a k t ır ,  d ü n y a y ı d ü n y a  iç in  y a ş a m a k t ır ,  n e f s - i e m m a r e n in  h â k im  o l m a s ın d a n d ır .  İ ç s e l  
a l e m d e k i t ü m  s ık ın t ıl a r ın  k a y n a ğ ı b u  ü ç  k u v v e l e r in  t e f r it  m e r t e b e s in d e n  ç ık a r .  İ f r a t ı is e  
n o k t a - i is t in a d ı,  y a n i A l l a h ’ a  im a n ı,  n o k t a - i is t in a d ı y ık m a k t ır ,  A l l a h ’ ın  r u b u b iy e t in e  b a ş  
k a l d ır m a k t ır ,  A l l a h  c c  il e  s o r u n l u  o l m a k t ır ,  ş e y t a n ın  h â k im  o l m a s ın d a n d ır .  H a d d in i b il m e y ip  
h u d u d u n d a  k a l m a m a k .  F ıt r a t a  is y a n  e t m e k .   A h d in i b o z m a k .  A l l a h ' ın  k a in a t t a k i  
t a s a r r u f a t l a r ın ı k a b u l  e t m e m e k .   H a y a t - ı ş a h s iy e  v e  iç t im a iy e d e  if s a t ç ı o l m a k .  Y a n i k iş in in  d ış  
d ü n y a s ın d a k i t a h r i p ç i,  s a l d ır g a n ,  h ır ç ın l ık  v s ’ l e r  h e p  b u  k u v v e l e r in  if r a t  m e r t e b e l e r in d e n  
k a y n a k l a n ıy o r .  
K u v v e - i Ş e h e v iy e ;  d im a ğ ın  t a h a y y ü l  m e r t e b e s in e ,  K u v e v e - i g a z a b iy e ;  t a s a v v u r  m e r t e b e s in e ,  
K u v v e - i a k l iy e  is e  d im a ğ ın  t a a k k u l  m e r t e b e s in e  b a k a r .
1-İşarat-ül İ'caz:23, 2-(I)
Kuv v e - i H a f ız a
1 .  N a s ıl  k ü ç ü k  k ü ç ü k  c ü z d a n l a r ,  b ü y ü k  b ir  k ü t ü ğ ü n  v ü c u d u n u  ih s a s  e d e r  v e  k ü ç ü k  k ü ç ü k  
s e n e d l e r ,  b ir  d e f t e r - i k e b ir in  b u l u n d u ğ u n u  iş ' a r  e d e r  v e  k ü ç ü k  k e s r e t l i t e r e ş ş u h a t l a r ,  b ü y ü k  
b ir  s u  m e n b a ın ı iş m a m  e d e r .  A y n e n  ö y l e  d e :  K ü ç ü k  k ü ç ü k  c ü z d a n l a r  h ü k m ü n d e ;  h e m  b ir e r  
k ü ç ü k  L e v h - i M a h f u z  m a n a s ın d a ;  h e m  b ü y ü k  L e v h - i M a h f u z ' u  y a z a n  k a l e m d e n  t e r e ş ş u h  e d e n  
k ü ç ü k  k ü ç ü k  n o k t a l a r  s u r e t in d e  o l a n  b e n î- b e ş e r in  k u v v e - i h â f ız a l a r ı. . .
2 .  B ir  m e r c im e k  t a n e s i k a d a r  m e v k i t u t a n  " k u v v e - i h â f ız a - i in s a n iy e d e "  b ir  k ü t ü b h a n e  k a d a r  
y a z ı y a z d ır m a k  v e  b ü t ü n  h â d is a t - ı k e v n iy e n in  m u f a s s a l  f ih r is t e s in i o  k u v v e c ik t e  d e r c e t m e k . . .
3 .  İ n s a n ın  s e r g ü z e ş t - i h a y a t ıy l a  b e r a b e r  k ıs m e n  â l e m in  h â d is a t - ı m a z iy e s i,  k u v v e - i  
h â f ız a s ın d a  ö y l e  b ir  s u r e t t e  y a z ıl ıy o r  k i;  g ü y a  h a r d a l  k ü ç ü k l ü ğ ü n d e  b u  k u v v e c ik t e  d e s t - i  
k u d r e t ,  k a l e m - i k a d e r iy l e  in s a n ın  s a h if e - i a ' m a l in d e n  k ü ç ü k  b ir  s e n e d  is t in s a h  e d e r e k ,  
in s a n ın  e l in e  v e r ip ,  d im a ğ ın ın  c e b in e  k o y m u ş .  T â ,  m u h a s e b e  v a k t in d e  o n u n l a  h a t ır l a t s ın .  
H e m  t â  m u t m a in  o l s u n  k i;  b u  f e n a  v e  z e v a l  h e r c  ü  m e r c in d e  b e k a  iç in  p e k  ç o k  â y in e l e r  v a r  k i,  
K a d îr - i H a k îm  z â il l e r in  h ü v iy e t l e r in i o n l a r d a  t e r s im  e d ip  ib k a  e d iy o r .  H e m  b e k a  iç in  p e k  ç o k  
l e v h a l a r  v a r  k i,  H a f îz - i A l îm  f â n il e r in  m a n a l a r ın ı o n l a r d a  y a z ıy o r .
1721-Sözler:53, 2-Sözler:295
Kuv v e - i Ş e h e v iy e
1 .  T e g a y y ü r ,  in k ıl a b  v e  f e l â k e t l e r e  m a r u z  v e  m u h t a ç  ş u  in s a n  b e d e n in d e  is k â n  e d il e n  r u h u n  
y a ş a y a b il m e s i iç in  ü ç  k u v v e t  ih d a s  e d il m iş t ir .  B u  k u v v e t l e r in  b ir in c is i:  M e n f a a t l e r i c e l b  v e  
c e z b  iç in  k u v v e - i ş e h e v iy e - i b e h im iy e .  İ k in c is i:  Z a r a r l ı ş e y l e r i d e f '  iç in  k u v v e - i s e b u iy e - i  
g a z a b iy e .  Ü ç ü n c ü s ü :  N e f '  v e  z a r a r ı,  iy i v e  k ö t ü y ü  b ir b ir in d e n  t e m y iz  iç in  k u v v e - i a k l iy e - i  
m e l e k iy e d ir .
L â k in  in s a n d a k i b u  k u v v e t l e r e  ş e r ia t ç a  b ir  h a d d  v e  b ir  n ih a y e t  t a y in  e d il m iş  is e  d e ,  f ıt r a t e n  
t a y in  e d il m e m iş  o l d u ğ u n d a n  b u  k u v v e t l e r in  h e r b ir is i t e f r it ,  v a s a t ,  if r a t  n a m ıy l a  ü ç  m e r t e b e y e  
a y r ıl ır l a r .  M e s e l â :  K u v v e - i ş e h e v iy e n in  t e f r it  m e r t e b e s i h u m u d d u r  k i;  n e  h e l â l e  v e  n e  d e  
h a r a m a  ş e h v e t i,  iş t ih a s ı y o k t u r .  İ f r a t  m e r t e b e s i f ü c u r d u r  k i;  n a m u s l a r ı v e  ır z l a r ı p a y im a l  
e t m e k  iş t i h a s ın d a  o l u r .  V a s a t  m e r t e b e s i is e  if f e t t ir  k i;  h e l â l in e  ş e h v e t i v a r ,  h a r a m a  y o k t u r .  
İ h t a r :  K u v v e - i ş e h e v iy e n in  y e m e k ,  iç m e k ,  u y u m a k  v e  k o n u ş m a k  g ib i f ü r u a t ın d a  d a  b u  ü ç  
m e r t e b e  m e v c u d d u r .
2 .  K u v v e ,  k u v v a .  K u d r e t in  t a a l l u k  e t t iğ i y e r  b u r a s ı.  G ü ç ;  b u  ü ç  y e r d e n  im a l  e d il iy o r .  İ n s a n ı b u  
h a y a t t a  t u t a n ,  y a ş a m a s ın a  s e b e b  o l a n  g ü ç  k u v v e - i a k l iy e ,  k u v v e - i g a z a b iy e  v e  k u v v e - i  
ş e h e v iy e .  A y n ı z a m a n d a  in s a n ı d u m a n  e d e r l e r .  O k u d u ğ u m u z  b u  d e r s l e r  h a y a t a  g e ç m e s i  
l a z ım .  H a y a t a  g e ç m e y e n  d e r s l e r  y ü k t ü r  v e  e z e r  s e n i.  H a y a t a  g e ç e r s e ,  g e ç t iğ i k a d a r  ü z e r in e  
b in e r s in .  A t  o l u r ,  y o k s a  a t  s a n a  b in e r .  O k u n a n  d e r s l e r  e y l e m e  d ö n ü ş m e s i l a z ım .  K u v v e - i  
a k l iy e ,  k u v v e - i g a z a b iy e  v e  k u v v e - i ş e h e v iy e .  Y o k s a  A l l a h  a l ır .  S e k iz  s e n e  R is a l e  o k u d u ğ u  
h a l d e  s e k iz  a y  k a d a r  is t if a d e  e d e m e d i m  d iy o r  ş e f k a t  t o k a t l a r ın d a .  Ü ç  k u v v e y e  h â k im  o l m a  
s e m in e r id ir  b u  d e r s l e r .  
S e n i d u m a n  e d e n ,  c e h e n n e m i y a ş a t a n  b u  ü ç  k u v v e n in  if r a t  v e  t e f r it l e r in d e n  ç ık ıy o r .  K u v v e - i  
a k l iy e ,  k u v v e - i g a z a b iy e  v e  k u v v e - i ş e h e v iy e  e n e r j i im a l  e d e n  s a n t r a l d ır .  B u n u  
u n u t m a m a l ıy ız !  G ü ç  k a y n a ğ ı b u n l a r .  Y a n i b il d ik l e r im iz ,  ö ğ r e n d ik l e r im iz i e y l e m e  g e ç ir e n  g ü ç  
b u n l a r .  B u n l a r ı a k t if  e d e m e z s e k  v e y a  s is t e m in e  k o y a m a z s a k ,  h e r  ş e y  a l e y h in e  d ö n e r .  M ü s b e t  
d a h i.  O k u d u ğ u n  K u r ’ a n ı r iy a k â r l ığ a  d ö n d ü r e b il ir .  N a m a z ın  g ö s t e r iş  o l u r .  Z e k a t ı d e s in l e r  o l u r .  
S e b e b i:  B u  ü ç  k u v v e  d e v r e  d ış ı.  
Ü ç  k u v v e n in  t e f r it i  n o k t a - i is t im d a d ı,  y a n i a h ir e t e  im a n ı,  a h ir e t  in a n c ın ı ,  a h ir e t i y ır t ıp ,  
a t m a k t ır ,  d ü n y a y ı d ü n y a  iç in  y a ş a m a k t ır ,  n e f s - i e m m a r e n in  h â k im  o l m a s ın d a n d ır .  İ ç s e l  
a l e m d e k i t ü m  s ık ın t ıl a r ın  k a y n a ğ ı b u  ü ç  k u v v e l e r in  t e f r it  m e r t e b e s in d e n  ç ık a r .  İ f r a t ı is e  
n o k t a - i is t in a d ı,  y a n i A l l a h ’ a  im a n ı,  n o k t a - i is t in a d ı y ık m a k t ır ,  A l l a h ’ ın  r u b u b iy e t in e  b a ş  
k a l d ır m a k t ır ,  A l l a h  c c  il e  s o r u n l u  o l m a k t ır ,  ş e y t a n ın  h â k im  o l m a s ın d a n d ır .  H a d d in i b il m e y ip  
h u d u d u n d a  k a l m a m a k .  F ıt r a t a  is y a n  e t m e k .   A h d in i b o z m a k .  A l l a h ' ın  k a in a t t a k i  
t a s a r r u f a t l a r ın ı k a b u l  e t m e m e k .   H a y a t - ı ş a h s iy e  v e  iç t im a iy e d e  if s a t ç ı o l m a k .  Y a n i k iş in in  d ış  
d ü n y a s ın d a k i t a h r i p ç i,  s a l d ır g a n ,  h ır ç ın l ık  v s ’ l e r  h e p  b u  k u v v e l e r in  if r a t  m e r t e b e l e r in d e n  
k a y n a k l a n ıy o r .  
K u v v e - i Ş e h e v iy e ;  d im a ğ ın  t a h a y y ü l  m e r t e b e s in e ,  K u v e v e - i g a z a b iy e ;  t a s a v v u r  m e r t e b e s in e ,  
K u v v e - i a k l iy e  is e  d im a ğ ın  t a a k k u l  m e r t e b e s in e  b a k a r .
1-İşarat-ül İ'caz:23, 2-(I)
Kuv v e t
1 .  K u d r e t in  b ir  c il v e s i o l a n  k u v v e t in i. . .
1732 .  Z i y a n ın  iç in d e  y e d i t a n e  r e n k  v a r ,  b ü t ü n s e l  o l a r a k  d e ğ il ,  t e k  t e k .  O  b ü t ü n s e l  e y l e m e  
d ö n ü ş m ü ş  h a l i;  k u v v e t t ir .  Z iy a  c e v h e r d ir ,  k u v v e t  o r t a y a  ç ık m ış .  M is a l  b u  ç iç e k .  D a h a  a s l ı  
m a d d e ,  e n e r j i.  Q u a n t u m  f iz ik t e  m e s e l a  k a l e m  m a d d e d ir .  M a d d e n in  a s l ı e n e r j id ir .  T ü r k ç e s i  
e n e r j i,  A r a p ç a s ı k u v v e t t ir .  M a d d e   K u v v e t / E n e r j i  E s ir   M a d d e - i H a y a t   A y n - ı H a y a t .  A y n - ı  
H a y a t   C e n n e t .  H a y a t ın  k e n d is i  A r ş .  A r ş   E s m a l a r ın  p e r d e s iz  t e c e l l i e t t iğ i y e r d ir .  M a d d e n in  
a r k a s ı k u v v e t .  M a d d e  d e ğ il  a m a  m a d d e d e  g ö z ü k e n .  M ü l k  t a r a f ı m a d d e ,  m e l e k û t  t a r a f ı k u v v e t .  
İ m a n ın  ik i y ö n ü  v a rd ı,  m a z i v e  m ü s t a k b e l .  İ m a n  h e m  n u r d u r  h e m  k u v v e t t ir .  K u v v e t ;  m a z iy e ,  
k a l b e ,  n u r ;  is t ik b a l e ,  d im a ğ a  b a k ıy o r .  S a ğ  t a r a f  g e ç m iş  z a m a n ,  im a n ın  k u v v e t i d e m e k t ir .  S o l  
t a r a f  g e l e c e k  z a m a n ,  im a n ın  n u r u  d e m e k t ir .  
K u v a ;  k u v v e t in  c e m id ir .  ( D im a ğ d a ;  T a a k k u l ,  t a s d ik ,  iz ’ a n ,  il t iz a m  is e  k u v v e t ) .  K u v a ,  d im a ğ ın  
ü m m is id ir  y a n i d im a ğ ın  k a y n a ğ ı.  “ T a h a y y ü l ,  t a s a v v u r ,  t a a k k u l d e n ”  s o n r a  “ t a s d ik ,  iz ’ a n ,  
il t iz a m ,  it ik a d ”  ş e k il l e n iy o r  K u v a  il e .  D o l a y ıs ıy l a  K u v a  y a n i “ k u v v e - i h a y a l iy e ,  k u v v e - i  
t a s a v v u r iy e ,  k u v v e - i a k l iy e ”  a n a  t r a f o  o l d u ğ u  iç in  o n l a r a  k u v a  d e n m iş t ir .  A s l ın d a  k u v a  d iğ e r  
d ö r t  m e r t e b e d e  d e  v a r .  M e s e l a  ü n iv e r s it e  d ip l o m a s ın d a  il k o k u l  d ip l o m a s ı d a  o l d u ğ u  g ib i  
“ t a s d ik ,  iz ’ a n ,  il t iz a m ,  it ik a d ”  K u v a n ı n  b iz a t ih i k e n d is i d e ğ il  a m a  k u v a n ın  b ir  s ıf a t ı o l a n  
k u v v e t in i,  k u v v e t l e r in  d a ğ ıl ım ı.  M e s e l a  k u v v e - i t a s d ik  d iy e  b ir  ş e y  v a r  m ı?  y o k .  K u v v e - i  
il t iz a m  d iy e  b ir  ş e y  v a r  m ı?  y o k .  D im a ğ ın  z e m in i K u v a d ır .  F a k a t  K u v a  k e n d is in i “ t a h a y y ü l ,  
t a s a v v u r ,  t a a k k u l d e ”  if a d e  e d e r .  K u v a n ın  iç e r is in d e k i “ k u v v e ,  k u v v e t ,  k u d r e t ”  is e  o n u n  
s ıf a t l a r ı.  D e m e k  k i y a z ıl ım ı K u v a . . .  K u v a y ı o d u n  g ib i d ü ş ü n s e k :  n u r ,  ıs ı,  ış ık ,  r e n k  v s .  k u v v e t ,  
k u v v e  v e  k u d r e t l e r  o l u r d u .  
M e l e k l e r  k u v v e t t ir ,  c e m  o l u r s a  k u v a  o l u r .  M e l e k l e r  k u v v e t l e r d ir  b ir  m a n a s ıy l a .  M e l e k  g ü ç t ü r .  
M e l e k l e r in  c e m i k u v a d ır .  B ir  m a n a s ıy l a  k u v a  c e b e r u t t u r .  C e b r  e d ic i g ü ç l e r d ir .  N iç in  k u v v e - i  
a k l iy e  t a h a y y ü l ,  t a s a v v u r ,  t a a k k u l e  k u v a  d e n m iş t i m e r a k  e t t im ?  D a y a t ıc ı g ü ç t ü r ,  c e b e r u t t u r .  
“ T a h a y y ü l ,  T a s a v v u r ,  T a a k k u l ”  d e n  k a ç a m a z s ın ,  b u n l a r  c e b e r u t t u r .  C e b r  e d ic id ir .  K u v v e t l e r in  
c e m ’ id ir .  C e b r a il ’ d ir .  “ T a h a y y ü l ,  T a s a v v u r ,  T a a k k u l ”  K u v a d ır ,  ü m m id ir ,  a n n e d ir ,  c e b e r u t t u r .  
D im a ğ ın  d iğ e r  d ö r t  m e r t e b e s in in  a s l ı v e  k a y n a ğ ı v e  z e m b e r e ğ id ir .
1-Lemalar:240, 2-(I)
Küf ü r
1 .  K ü f ü r ,  ik i k ıs ım d ır .  B ir  k ıs m ı,  b il m e d iğ i iç in  in k â r  e d e r ;  ik in c is i,  b il d iğ i h a l d e  in k â r  e d e r .  
B u  d a ,  b ir k a ç  ş u b e d ir .  B ir in c is i;  b il ir  l â k in  k a b u l  e t m e z .  İ k in c is i;  y a k în i v a r ,  l â k in  it ik a d ı  
y o k t u r .  Ü ç ü n c ü s ü ;  t a s d ik i v a r ,  l â k in  v ic d a n î iz ' a n ı y o k t u r .
2 .  ( S a n a t k a r ın a )  k a t ' - ı in t is a b d a n  ib a r e t  o l a n  k ü f ü r . . .
3 .  K ü f r ü n  m a h iy e t i;  C e h il ,  A d e m ,  N e f iy ,  İ n k a r .  ( C A N İ )   
4 .  H a k a ik - i İ s l â m iy e y e  z ıd d iy e t  g ö s t e r ip  m ü b a r e z e  e d e n  k ü f r ü n  m a h iy e t i b ir  in k â r d ır ,  b ir  
c e h il d ir ,  b ir  n e f iy d ir .  S u r e t e n  is b a t  v e  v ü c u d î g ö r ü l s e  d e  m a n a s ı a d e m d ir ,  n e f y d ir .
5 .  K ü f r ü n  m a h iy e t i y a l a n d ır .  İ m a n ın  m a h iy e t i s ıd k t ır .
6 .  K ü f ü r ;  a h m a k a n e ,  s a r h o ş a n e ,  d iv a n e c e  b ir  h e z e y a n d ır .
7 .  K ü f ü r  is e  h a k a ik - i im a n iy e y i in k â r  v e  n e f y  o l d u ğ u n d a n  a d e m d ir .  
8 .  K ü f ü r  im a n a  z ıd d ır .
1749 .  B ir  ş ir k  v a r ,  b ir  k ü f ü r  v a r ,  b ir  d a l a l e t  v a r .  Ş ir k  e h l i a y r ı,  k a f ir  e h l i a y r ı,  d a l a l e t  e h l i a y r ı.  
Ş ir k t e  A l l a h ’ ı in k a r  y o k .  B u  v a r  a m a  b u  d a  v a r  d e m e k .  O r t a k  k o ş u y o r .  K ü f ü r d e  d e  A l l a h ’ ı  
ö r t ü y o r ,  u n u t t u r u r .  D a l a l e t  is e ,  b u  y o l  a m a  b u  d a  b ir  y o l .  B u  t e r b iy e  s is t e m i,  b u  d a  t e r b iy e  
s is t e m i.  B u  d a  e ğ it im ,  b u  d a  e ğ it im .  B u  d a  il im ,  b u  d a  il im .  B ir  t a n e s i d iy o r  k i:  B u  v a r  a m a  b u  
d a  v a r .  Ö t e k is i:  B u  v a r  a m a  ö r t ü y o r .  D iğ e r i:  B u  y ö n t e m  v a r  a m a  b u  y ö n t e m  d e  v a r .  Ü ç ü  ç o k  
f a r k l ı.  D a l a l e t ;  y o l d a n  s a p m a k t ır .  B u r d a  b ir  id d ia  y o k .  Ş ir k  g ib i d e ğ il .  Ş ir k ;  b ir  id d ia d ır .  B u  
v a r  a m a  b u  d a  v a r ,  d e r .  D a l a l e t ;  is t ik a m e t i k a y b e t m iş ,  b e n  k im s e y e  k a r ış m ıy o r u m  d iy o r .  
A d e m - i k a b u l e  b e n z iy o r .  K e n d is i d a l a l e t i y a ş ıy o r .  Ş ir k ;  A l l a h ’ ı in k a r  d e ğ il d ir ,  A l l a h ’ a  o r t a k  
k o ş m a k t ır .  K ü f ü r ;  A l l a h ’ ı ö r t m e k t ir .  D a l a l e t ;  b ir  y o l a  y o l l a r  e k l e m e k ,  y o l d a n  ç ık m a k ,  y o l l a r ı  
ç o ğ a l t m a k t ır .  “ B a n a  g ö r e ”  d e r . . .  
A r a p l a r  ç if t ç iy e  k â f ir  d e r l e r ,  t o h u m u  ö r t t ü ğ ü  iç in .  K ü f ü r ,  ö r t e n  d e m e k t ir .  K ü f ü r ;  k a f ir in  
s ıf a t ıd ır .  H a k  d in i in k a r  e d ip  g iz l e y e n e  K a f ir  d e n il ir .  K a f ir ,  A l l a h ’ ı ö r t ü y o r .  Ş ir k ;  e ş  k o ş u y o r .  
D e m e k  k a f ir ,  v a r  o l a n ın  ü s t ü n ü  ö r t ü y o r ,  g iz l iy o r .  K a f ir ;  ö r t e n .  Ş ir k ;  e ş  k o ş a n .  B ir is i r u b u b iy e t i  
o r t a d a n  k a l d ır ıy o r  d iğ e r i u l u h iy e t i.  Ş ir k ;  u l u h iy e t i o r t a d a n  k a l d ır ır .  E ş  k o ş u y o r .  O  v a r  a m a  
o d a  v a r  d iy o r .  K ü f ü r ;  r u b u b iy e t i k a l d ır ıy o r ,  A l l a h ’ ın  ic r a a t ın ı ö r t ü y o r .
İ m a n ın  k a r ş ıt ı k ü f ü r d ü r .  H id a y e t in  k a r ş ıt ı d a l a l e t t ir .  Ş ir k ;  r u h îd ir .  K ü f ü r ;  k a l b îd ir .  D a l a l e t ;  
f ik r id ir ,  a k l îd ir . .  D a l a l e t ;  is t ik b a l e ,  K ü f ü r ;  g e ç m iş e ,  Ş ir k ;  a n d a d ır .
1 0 .  K ü f r ü n  ö r t e n  m a n a s ı,  a d e m - i k a b u l e  b a k a r .  K ü f r ü n  in k â r ,  c e h il ,  n e f iy ,  a d e m  o l a n  m a n a s ı  
is e  k a b u l - ü  a d e m e  b a k a r .  Y a d a  K ü f r ü n  ö r t e n ,  c e h il  v e  a d e m  m a n a s ı a d e m - i k a b u l e  b a k a r .  
K ü f r ü n  in k â r  v e  n e f iy  o l a n  m a n a s ı is e  k a b u l - ü  a d e m e  b a k a r .
1-İşarat-ül İ'caz:(66-67), 2-Sözler:312, 3-Lemalar:121, 4-Şualar:102, 5-Münazarat:64, 6-Lemalar:179, 7-
Şualar:81, 8-Mesnevi-i Nuriye:89, 9-(I), 10-(III)
Kül l
K ü l l ;  B ir  b ü t ü n ü n  t a m a m ı.  C ü z ;  o n u n  b ir  p a r ç a s ı.  K ü l l  c ü z l e r d e n  m e y d a n a  g e l ir .  C ü z  p a r ç a  is e  
k ü l l  b ü t ü n d ü r .  K o l ,  b a c a k  c ü z  is e  b u  o r g a n l a r ın  t ü m ü  o l a n  in s a n  k ü l l ’ d ü r .  D a h a  ç o k  m ü ş a h h a s  
ş e y l e r d e  k u l l a n ıl ır .  C ü z - k ü l l  d e  p a r ç a - b ü t ü n  il iş k is i v a r d ır ,  n u r a n iy e t  y o k t u r .  C ü z  v a h d e t e ,  
k ü l l  v a h id iy e t e  b a k a r . . .
(I)
Kül l î
G ü n e ş  k ü l l îd ir .  A y n a d a k i g ü n e ş  c ü z ' îd ir .  C ü z ' î o l a n  k ü l l î o l a n ın  h e r b ir  ö z e l l iğ in i k e n d i  
n is b e t in d e  g ö s t e r e b il ir .  D N A  a s l ın d a  v ü c u d u n  b ir  c ü z ’ ü d ü r  a y n ı z a m a n d a  c ü z ' îd ir  b ü t ü n  
v ü c u d u  ih a t a  e d e n  y a p ı k e n d is in d e  v a r .  f e r d  c ü z ' î is e  n e v  k ü l l îd ir .  
D ış  d ü n y a  c ü z ' î is e  e n f ü s  k ü l l îd ir .  K ü l l î d ış  d ü n y a d a k i c ü z ' îl e r in  z ih in d e k i g ö l g e l e r id ir .  C ü z ' î  
d ış  d ü n y a d a n  ç ık a r  z ih n e  g ir e r s e  k ü l l î o l u r .  
C ü z ' î k ü l l în in  b ü t ü n  ö z e l l ik l e r in i t a ş ır .  C ü z ' î- K ü l l î m a n e v iy a t t a ,  m ü ş a h h a s  o l m a y a n  y e r l e r d e  
k u l l a n ıl ır .  C ü z ' î e h a d ' e ,  k ü l l î e h a d iy e t e  b a k a r .
K ü l l ,  C ü z .  S o m u t  k a v r a m l a r d a  k u l l a n ıl ı r ,  d ış  d ü n y a d ır . . .  E m r i n is b il e r d e  h a d is e l e r l e  o l u ş a n l a r  
c ü z d ü r .  V a r l ığ ın  k e n d is in d e n  o l u ş u r s a ,  o  k ü l l d ü r .  K ü l l iy a t t a k i k ü l l î v e  c ü z ’ î y a n i s o y u t  iç  
d ü n y a .  D ı ş a r ıd a n  c ü z  v e  k ü l l e r i iç e r i a l ıp  c ü z ’ î v e  k ü l l î h a l e  g e t ir ip ,  t e k e  g e t ir iy o r u z ;  y a n i  
t e v h id . . .  B u  m a k a m d a  t e v h id :  K ü l l ’ l e r i k ü l l î,  c ü z ’ l e r i c ü z ’ î’ l e r e  d ö n ü ş t ü r m e k t ir .
175K ü l l î - - >  V a h iy ,  H a d is - i K u d s il e r  v e  H a d is - i Ş e r if l e r .  C ü z ’ î - - >  İ l h a m ,  Ş ü m u l l ü  İ l h a m ,  
T e f e k k ü r ,  M a r if e t u l l a h .
E m r - i it ib a r il e r ,  v a h y e  d a y a n ır s a ,  o  z a m a n  d im a ğ ın d a k i k ü l l îl e r :  v a h iy ,  s e m a v i,  h a d is - i k u d s i  
g ib i.  C ü z ’ îl e r  is e  b e ş e r id ir :  ş ü m u l l ü  il h a m ,  il h a m  ( b iz im  il h a m ım ız d ır ) .  K e n d i â l e m im d e  b ir  
h a k ik a t i y a k a l a d ım ,  o  b e n im  c ü z ’ îm d ir ,  e s m a  m e r a t ib id ir .  A s l ın a  d o ğ r u  u r u c  y ö n t e m i,  
k ü l l îd ir .  E s m a y a  y a k ın  o l m a  n is b e t in d e  k ü l l î o l u r s u n .  C ü z ’ îl e r in  k ü l l îl e ş ir .  M i s a l  o t u z  ü ç  a d e t  
y a p t ığ ım ız  d im a ğ  d e r s l e r im iz  c ü z ’ îl e r im iz d ir . . .  B u g ü n k ü  d e r s im iz  k ü l l îd ir .  H a f t a y a  y a ş a r s a k  
in ş a l l a h ,  o  z a m a n  b u  k ü l l î,  c ü z ’ î o l a c a k .  Ç iç e k  il e  k a y n a ğ ı o l a n  e s m a  a r a s ın d a k i m e r a t ib  b ir  
d e r e c e ,  b i r  n u m a r a  a l d ık t a n  s o n r a  y a n i ç iç e k t e k i ş e k il l e  S a n i v e y a  C e m il  is m i,  a r a s ın d a k i  
n ih a y e t s iz  m e r t e b e d e  d e r e c e  v e  n u m a r a  a l d ık t a n  s o n r a  o n u  g ö n d e r e n  S a n i- i Z ü l - C e l a l e  
d ö n e c e k l e r ,  d iy o r .  E n  k ü l l î P e y g a m b e r im iz d ir  ( A S M )  a m a  h a l a  k ü l l îl e ş m e s i b it m e m iş t ir ,  
b it m e y e c e k t ir .  A h ir e t t e  d e  t e r a k k i v a r  ç ü n k ü .
M e s e l a  in s a n ın  v ü c u d u  k ü l l d ü r .  B ö b r e k ,  d a l a k ,  b e y in  v s .  g ib i p a r ç a l a r d a n  o l u ş m u ş .  H e r  b ir  
o r g a n  is e  c ü z d ü r .  H e r  b ir  h ü c r e n in  iç in d e k i d n a  c ü z  d e ğ il  c ü z ’ îd ir .  B u  d n a  b ü t ü n  h ü c r e l e r d e  
b u l u n m a s ı,  in s a n ı k o m p l e  b ü y ü k  b ir  h ü c r e  g ib i y a p a r .  B u  d a  k ü l l îd ir .  Y a n i c ü z îl e r in  t o p l a m ı.  
B u  n e d e n l e  b a t ın  m e s e l e l e r d e  c ü z ’ î v e  k ü l l î k u l l a n ıl ır .  Z a h ir  iç in  c ü z  v e  k ü l l  k u l l a n ıl ır .  Y a n i  
t a b ir - i d iğ e r l e  s o m u t  iç in   c ü z  v e  k ü l l ,  s o y u t  iç in   c ü z ’ î v e  k ü l l î k u l l a n ıl ır .
(I)
Kül l iy e t
B u  k ü l l iy e t t e n  m a k s a d  o d u r  k i;  b ir  ş e y i ç o k  m u h t e l if  e ş y a y a  ç e v ir m e k  v e  b ir ç o k  m u h t e l if  
e ş y a y ı d a  b ir  t e k  ş e y  y a p m a k ,  a n c a k  H â l ık - ı K ü l l - i Ş e y ' e  m a h s u s t u r .
Barla Lahikası:339
Kün
1 .  İ r a d e - i e z e l iy e d e n  g e l e n  " K ü n "  e m r - i e z e l îs in e  m ü m k in a t ın  it a a t ı v e  im t is a l in d e ,  y in e  
ir a d e n in  t e c e l l is i o l a n  m e y il  v e  ih t iy a ç  v e  ş e v k  v e  in c iz a b ;  b ir d e n ,  b e r a b e r  m ü n d e m iç t ir .  
2 .  N e ş v  ü  n e m a  k a n u n u y l a  a ğ a c ın  k ö k ü n d e n ,  k ö k  d e  ç e k ir d e k t e n ,  ç e k ir d e k  d e  e v a m ir - i  
t e k v in iy e y i t e m e s s ü l d e n ,  e v a m ir - i t e k v in iy e  d e  " K ü n "  e m r in d e n ,  " K ü n "  e m r i d a h i V â h id - i  
V â c ib ' d e n  s â d ır  o l m u ş t u r .
3 .  K ü n ;  e m r e t t iğ i z a m a n ;  e ş y a n ın  m e y l in i,  ih t iy a c ın ı,  ş e v k in i,  in c iz a b ın ı a k t if  e d e n d ir .  “ K ü n ”  
e m r - i e z e l is in in  ş e c e r e - i h il k a t t e k i y e r i E m r - i k ü n  f e y e k ü n  t e z g â h ın d a d ır .  ( B a t ın  e s m a l a r ı  
if a d e  e d e n  K a d e r - i E z e l i,  İ l m - i E z e l i’ d e )  E m r - i k ü n  f e y e k ü n  t e z g â h ı is e ,  L e v h - i M a h v  v e  
İ s b a t ın  a l t ın d a d ır …  B u  K ü n  e m r in  s u r e t id ir .  Y o k s a  m a h iy e t i M e c ’ u l d e ,  o n a  t a a y y ü n - u  e v v e l  
d e n il iy o r .  O r d a k i t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s u n  a d ı.  T e k v in ’ d e  “ a d e m d e n  v ü c u d a  ç ık ”  d e m e s i d e  v a r .  
F a k a t  K u r ’ a n d a  t a b ir  e d il e n  b iz d e k i “ K ü n ”  e m r i y a n i “ v ü c u d a  ç ık ”  d e d iğ i E m r - i K ü n f e y e k ü n  
t e z g a h ın d a ,  a t o m ik  v ü c u d a  b a k ıy o r .  Y a n i h e r  ş e y d e  o l d u ğ u  g ib i “ K ü n ”  e m r in  d e  s u r e t i,  
k a n u n iy e t i,  h a k ik a t ı v e  m a h iy e t i v a r .  E v a m ir - i t e k v in iy e m  K ü n ’ d e  m i ş e k il l e n iy o r ?  E l c e v a p :  
E v a m ir - i t e k v in iy e ,  K ü n ’ d e  a t o m ik  v ü c u d  a l ıy o r  y a n i â y â t - ı t e k v in iy e y e  d ö n ü ş ü y o r .  E v a m ir - i  
t e k v in iy e l e r ,  K ü n  e m r - i e z e l îs in d e  â y â t - ı t e k v in iy e  s u r e t in d e  s u r e t l e r e  d ö n ü ş ü y o r .
1-Sözler:528, 2-Mesnevi-i Nuriye:145, 3-(I)
176Kür e - i A r z
1 .  B u  A r z ,  k e s r e t - i m a h l u k a t  c ih e t iy l e  v e  m ü t e m a d iy e n  d e ğ iş e n  y ü z b in l e r  ç e ş it  ç e ş it  e n v a ' - ı  
z e v il - h a y a t  v e  z e v il - e r v a h ın  m e s k e n i,  m e n ş e i,  f a b r ik a s ı,  m e ş h e r i,  m a h ş e r i o l m a s ı h a y s iy e t iy l e  
b u  k â in a t ın  k a l b i,  m e r k e z i,  h ü l â s a s ı,  n e t ic e s i,  s e b e b - i h il k a t ı o l a r a k  g a y e t  b ü y ü k  ö y l e  b ir  
e h e m m iy e t i v a r  k i;  k ü ç ü k l ü ğ ü y l e  b e r a b e r  k o c a  s e m a v a t a  k a r ş ı d e n k  t u t u l m u ş .
2 .  A r z  m e c z u b  b ir  m e v l e v î g ib i ik i h a r e k e t iy l e ;  g ü n l e r in ,  s e n e l e r in ,  m e v s im l e r in  h u s u l ü n e  
m e d a r  o l a n  b ir  d a ir e y i,  h a ş r - i a ' z a m ın  m e y d a n ı e t r a f ın d a  ç iz iy o r .  V e  z îh a y a t ın  y ü z b in  e n v a ' ın ı  
b ü t ü n  e r z a k  v e  l e v a z ım a t l a r ıy l a  iç in e  a l ıp  f e z a  d e n iz in d e  k e m a l - i m ü v a z e n e  v e  n iz a m l a  
g e z d ir e n  v e  g ü n e ş  e t r a f ın d a  s e y a h a t  e d e n  m u h t e ş e m  v e  m ü s a h h a r  b ir  s e f in e - i R a b b a n iy e d ir .
3 .  K ü r e - i A r z  d e n il e n  y ü z b in l e r  b a ş l ı,  h e r  b a ş ın d a  y ü z b in l e r  m ü k e m m e l  f a b r ik a  b u l u n a n  b u  
s e y y a r  m a k in e - i R a b b a n iy e ,  
4 .  K ü r e - i A r z ,  â l e m - i ş e h a d e t t e  b ir  ç e k i r d e k t ir ;  â l e m - i m is a l iy e  v e  b e r z a h iy e d e  b ir  b ü y ü k  a ğ a ç  
g ib i,  s e m a v a t a  o m u z  o m u z a  v u r a c a k  b ir  a z a m e t t e d ir .  
5 .  Ş u  d ü n y a n ın  b ir  ö m r ü  v e  ş u  d ü n y a d a k i K ü r e - i A r z ' ın  d a h i o n d a n  k ıs a  d iğ e r  b ir  ö m r ü  v e  
K ü r e - i A r z ' d a  y a ş a y a n  n e v ' - i in s a n ın  d a h a  k ıs a  b ir  ö m r ü  v a r d ır .  B u  b ir b ir i iç in d e  ü ç  n e v i  
m a h l u k a t ın  ö m ü r l e r i,  s a a t in  iç in d e k i d a k ik a ,  s â n iy e ,  s a a t l e r i s a y a n  ç a r k l a r ın  n is b e t i g ib id ir .  
N e v ' - i in s a n ın  ö m r ü ,  K ü r e - i A r z ' ın  ik i  h a r e k e t iy l e  h a s ıl  o l a n  m a l û m  e y y a m  il e  o l d u ğ u  g ib i;  
z îh a y a t ın  v ü c u d u n a  m a z h a r  o l d u ğ u  z a m a n d a n  it ib a r e n  K ü r e - i A r z ' ın  ö m r ü  is e  m e r k e z - i  
ir t ib a t ı o l a n  Ş e m s ' in  h a r e k e t - i m ih v e r iy e s iy l e  h a s ıl  o l a n  e y y a m  il e  o l m a s ı h ik m e t - i  
R a b b a n iy e d e n  u z a k  d e ğ il d ir .  V e  d ü n y a n ın  ö m r ü  is e  Ş e m s - ü ş  Ş ü m u s ' u n  h a r e k e t - i m ih v e r iy e s i  
il e  h a s ıl  o l a n  e y y a m  il e d ir .
6 .  K ü r e - i A r z ;  g ü n e ş  s is t e m in in  m e r k e z i,  D ü n y a ;  Ş e m s - i Ş ü m u s u n  m e r k e z id ir .
7 .  K ü r e - i A r z  b u  y a ş a d ığ ım ız  d ü n y a n ın  k ü t l e s i,  f iz ik s e l  t a r a f ı. . .
1-Sözler (101-102), 2-Şualar:110, 3-Sözler:156, 4-Lem'alar:66, 5-Barla Lahikası 326, 6-(III), 7-(I)
Kür s
Z ıt l a r ın  t a k ıl d ığ ı y e r  K ü r s ’ t ü r .  K ıy a m e t  K ü r s ’ e  k a d a r .  B e ş e r iy e t  K ü r s ’ t e  t a k ıl d ı.  K ıy a m e t t e  
b e ş e r iy e t  b iz d e n  a y r ıl a c a k .  N e f s in  M e r t e b e l e r i d e  K ü r s ’ t e  y a n i b u n l a r d a  k ıy a m e t t e  a y r ış a c a k …  
K â in a t ın  n e f s i “ K ü r s ”  t ü r .  K ü f ü r  v e  im a n  K ü r s e  k a d a r .  İ m a n  e d e r e k  K ü r s ü n  a r k a s ın a  g e ç t ik .  
B e ş e r iy e t t e n  ç ık t ık .  İ h t iy a r  K ü r s ’ t e n  b e ş e r iy e t t e n  s o n r a  b a ş l a m ış t ır .  R u h  A r ş - ı A z a m ’ d a n  
v e r il d i,  a k ıl  L e v h - i M a h f u z d a n  v e r il d i,  k a l b  A r ş ’ d a n  v e r il d i,  c e l a l  v e  c e m a l  t e c e l l il e r i c e n n e t  v e  
c e h e n n e m d e n  v e r il d i,  in s a n l ık  K ü r s ’ t e n  v e r il d i.  B u r a d a n  ö n c e  in s a n  d e ğ il iz .  K ü r s  in s a n l ık  
m a k a m ıd ır .  K ü r s ,  n e f s in ,  ş e y t a n ın ,  b e ş e r iy e t in  t a k ıl d ığ ı y e r d ir .  B u r a y a  k a d a r  in s a n ,  in s a n  
d e ğ il d ir .  İ n s a n iy e t  b u r a d a  t a k ıl m ış t ır .  K â in a t ın  A y e t - e l  K û r s is i,  K ü r s t ü r .  M ik a il ’ in  ( a s )  
a l e m d e k i k a r ş ıl ığ ı K ü r s t ü r .  K ü r s  is e ;  s ır l a r ın  k o n u l d u ğ u  k a b .  Y a n i n e f s in  m e r t e b e l e r in in in  
c e m ’ i.  C e m ’ e d e n  k a b .  İ n s a n ı d iğ e r  m a h l u k a t t a n  im t iy a z l ı k ıl a n  K ü r s  s is t e m i.  
(I)
177K I S I M  1 2
L
L a f ız
1 .  L a f ız  b i r  l ib a s t ır ;  d e ğ iş t ir il s e ,  h e r  t a if e  k e n d i l is a n ıy l a  o  m a n a l a r a  e l f a z  g iy d ir s e ,  d a h a  n â f i'  
o l m a z  m ı?
E l c e v a b :  E l f a z - ı K u r ' a n iy e  v e  t e s b ih a t - ı N e b e v iy e n in  l a f ız l a r ı c a m id  l ib a s  d e ğ il ;  c e s e d in  
h a y a t d a r  c il d i g ib id ir ,  b e l k i m ü r u r - u  z a m a n l a  c il d  o l m u ş t u r .  L ib a s  d e ğ iş t ir il ir ;  f a k a t  c il d  
d e ğ iş s e ,  v ü c u d a  z a r a r d ır .  B e l k i n a m a z d a  v e  e z a n d a k i g ib i e l f a z - ı m ü b a r e k e l e r ,  m a n a - y ı  
ö r f îl e r in e  a l e m  v e  n a m  o l m u ş l a r .  A l e m  v e  is im  is e ,  d e ğ iş t ir il m e z .  
2 .  E l f a z - ı K u r ' a n iy e  v e  N e b e v iy e  ( A . S . M . )  m a n a l a r a ,  c a m id  v e  r u h s u z  l ib a s  d e ğ il l e r ;  b e l k i  
h a y a t d a r  f e y iz - a v e r  c il d l e r d ir .  Z îh a y a t  b ir  c e s e d  s o y u l s a ,  e l b e t t e  ö l ü r .  
3 .  L a f ız  m a n a y a  b a k a r ,  o n a  g ö r e  n u r l a n ır . . .
4 .  L a f ız l a r ın  t e b e d d ü l ü y l e  m a n a  t e b e d d ü l  e t m e z ,  b â k i k a l ır .  K a b u k  p a r ç a l a n ır ,  l ü b  b â k i v e  
s a ğ l a m  k a l ır .  L ib a s ı y ır t ıl ır ,  c e s e d i s a ğ l a m ,  b â k i k a l ır .  C e s e d  ö l ü p  d a ğ ıl ır s a  d a  r u h  b â k i k a l ır .
5 .  L a f ız ,  f ik r in  k a y m a ğ ı,  t a s a v v u r u n  s u r e t i,  t e e m m ü l ü n  b e k a s ı,  z ih n in  r e m z id ir .
6 .  L a f ız ;  r u h u n  â l e m - i ş e h a d e t t e k i v ü c u d - u  h a r ic is id ir .  Ö t e l e r d e n  r u h a  g iy d ir il e n  b e d e n - i  
m is a l il e r i g ib i. . .  L a f ız ;  ç ık a n ,  n e r e d e n  t e r b iy e  o l u n d u ğ u  v s .  o n d a  g ö z ü k ü y o r .  L a f ız ;  k ıl ıf t ır ,  
iç in d e  n e  v a r ,  g ö s t e r iy o r .  L a f ız ;  s u r e t t ir . M a n a ;  h a k ik a t ıd ır .
1-Mektubat:340, 2-Mektubat:506, 3-Şualar:76, 4-Mesnevi-i Nuriye:193, 5-B.Mesnevi-i Nuriye:640, 6-(I)
L a t if
L a t if l e ş m e k  m e r a t i b in d e n  s ıy r ıl m a k t ır .  M e s e l a  s u  d a h a  l a t if l e ş t i h 2 o  o l d u ,  y a n i e s m a s ın a  
y a k ın l a ş ıy o r .  K e s if l e ş t i y a n i e s m a  m e r a t ib in d e n  e n  u z a k  o l d u .
(I)
L a t if e
1 .  K e m a l - i in t iz a m  il e  b u  k a d a r  ( 1 . )  h a s s a s  d u y g u l a r ı v e  ( 2 . )  h is s iy a t l a r ı v e  g a y e t  m u n t a z a m  b u  
( 3 . )  m a n e v î l a t if e l e r i. . .
2 .  L a t if e  e n  m e r k e z d ir .  O r a d a n  ç ık  y u k a r ıy a  K u v a .  Ç ık  y u k a r ıy a  H a s s e .  Ç ık  y u k a r ıy a  D u y g u .  
G ö z ,  k u l a k ,  b u r u n  v s  z a h ir  d u y g u l a r ım ız d ır  ( b u n l a r ı s ıf a t  o l a r a k  d ü ş ü n m e y in ,  ş a h it  
o l d u k l a r ım ız ) .  B u n l a r ın  b ir b ir in d e n  ç ık m a s ı is e  ş ö y l e :  Ş a h it  o l d u ğ u m u z  d u y g u l a r d a n  ( g ö z ,  
k u l a k  v s . )  m e s e l a  b u  g ö z  b a k t ığ ı z a m a n  e t k il e n e n  d u y g u d a n  m e y d a n a  g e l e n  h is l e r  v a r .  K u l a k  
d u y a r  b ir  d e  k u l a k l a  b a ğ l ı h is l e r  v a r .  H is  k u l a k t a n  d a h a  a r k a d a ,  h a s s e  b u .  Y a n i d u y g u l a r  
ç e k e r ,  h is  d e  e t k il e n ir ,  k u v a y a  g ü c e  d ö n ü ş ü r .  R u h t a  l a t if e  o l u r .  D u y g u l a r l a  a l ır ız ,  h is l e r l e  
in s a n  a k t if  o l u r .  K u v a y l a  g ü ç  o l u r ,  l a t if e  il e  k a z a n ıl m ış  a h l a k  o l u r - z a n l a r  o l u r .  Y a n i;  
178D u y g u l a r l a  a l ır ız .  H is l e r l e  a k t if  o l u r u z .  K u v v e  il e  g ü ç  o l u r u z .  L a t if e  il e  “ n iy e t - n a z a r - a h l a k  v e  
z a n l a r ”  o l u ş u r .  
B a k ıy o r u m ,  d u y u y o r u m ,  k o k l u y o r u m ,  t a t  a l ıy o r u m . . .  m e k â n / t e m a s  b u n l a r l a  e t k il e n m iy o r  
m u y u m ?  E t k il e n iy o r u m  b u n u n  a d ı H a s s e . . .  E t k il e n d ik t e n  s o n r a  g ü c e  d ö n ü ş ü y o r  m u ?  
T e f e k k ü r  v e y a  k o n s a n t r e . . . b u n u n  a d ı d a  K u v a …  B u  k u v a y ı y a p a  y a p a  b e n d e  f ıt r a t - ı s e n iy e ,  
ik in c i k a r a k t e r  o l u y o r  k i b u n u n  a d ı d a  L a t if e . . .  İ n s a n ı in ş a  e t m e  s e r ü v e n i.  İ n s a n ın  iç s e l  
a l e m in i in ş a  e t m e  y ö n t e m i.  B u r a d a  b a h s e d il e n  H a s s e  ( h is )  il e  v ic d a n d a k i H is  a y n ı ş e y  d e ğ il .  
M e s e l a  b it k is e l  h a y a t t a  g ö z  g ö r ü y o r  a m a  iç s e l  b ir  in ş a a  y o k .  Y a n i h a s s e l e r  ç a l ış m ıy o r .  H a s s e ;  
n e f is t e k i c ih a z l a r d ır ,  b e ş e r iy e t im iz .  D u y g u l a r  is e  c e s e d d e d ir .
1-Şualar:67, 2-(I)
L a t if e - i İ n s a n iy e
1 .  K ü f r ü n  d iv a n e l iğ iy l e ,  d a l â l e t in  s e k r iy l e ,  g a f l e t in  ş a ş k ın l ığ ıy l a  f ıt r a t e n  e b e d î v e  e b e d  
m ü ş t e r is i o l a n  b ir  l a t if e - i in s a n iy e  s u k u t  e d e r .  
2 .  H ır s - ı h a y a t  v e  h ıf z ı,  z e v k - i h a y a t  v e  a ş k ı t a ş ıy a n  v e  f ıt r a t - ı in s a n iy e d e  d e r c e d il e n  b ir  c ih a z - ı  
in s a n iy e ,  ç o k  e s b a b  il e  y a r a l a n m ış ,  s a ir  l e t a if i k e n d iy l e  m e ş g u l  e d ip  s u k u t  e t t ir m e y e  b a ş l a m ış .  
3 .  L a t if e - i R a b b a n iy e  M ü ş a h e d e t u l l a h ,  L a t if e - i İ n s a n iy e  R u y e t u l l a h  y a p a r .  M a n a - y ı is m in i  
m a n a - y ı h a r f e  d ö n ü ş t ü r m e  s is t e m id i r  L a t if e - i in s a n iy e .  d im a ğ d a  t a s d ik i y a p a n  L a t if e - i  
İ n s a n iy e d ir .  Y a n i L a t if e - i in s a n iy e n in  d im a ğ d a  t e z a h ü r  e t t iğ i s is t e m  t a s d ik t ir .  İ n s a n l a r ın  
d u y g u l a r ın ı if r a t  v e  t e f r it t e n  k o r u y u p ,  v a s a t t a  t u t m a k l a  v a z if e l id ir .  İ n s a n î h is l e r ;  in a d ,  h a s e d ,  
m u h a b b e t ,  a ş k ,  a d a v e t ,  ö f k e  v b  h is l e r ,  l a t if e l e r in  h e r  b ir is in in  t e f r it i,  v a s a t ı,  if r a t ı v a r d ır .  
L a t if e - i İ n s a n iy e  b o z u l u n c a  e b e d i ş e y l e r  y e r in e  f a n i ş e y l e r i a l ır ,  y ü k s e k  f ia t  v e r ir .  E b e d d e n  v e  
e b e d î z a t t a n  b a ş k a s ın a  r a z ı o l m a y a n  l a t if e m iz d ir .  L a t if e - i İ n s a n iy e n in  y e r i k a l b d ir .  L a t if e - i  
İ n s a n iy e ,  is r a f  il e  ik t is a d s ız l ık  il e  k a n a a t s ız l ık  il e  h ır s  y ü z ü n d e n  b e r e k e t in  k a l k m a s ıy l a ,  f a k r - u  
z a r u r e t  v e  m a iş e t  z iy a d e l e ş m e s iy l e ,  e h l - i d a l a l e t in  n a z a r - ı d ik k a t i ş u  h a y a t a  c e l b  e t m e s iy l e  
b o z u l u y o r  v e  e d n a  b ir  h a c a t - ı h a y a t iy e y i,  b ü y ü k  b ir  m e s ' e l e - i d in iy e y e  t e r c ih  e t t ir iy o r .  L a t if e - i  
İ n s a n iy e  il e  in s a n ı t a n ıy o r s u n .  L a t if e - i R a b b a n iy e  il e  A l l a h ’ ı t a n ıy o r s u n .  L a t if e - i İ n s a n iy e ,  
L a t if e - i R a b b a n iy e d e n  d a h a  ü s t ü n d ü r . . .  L a t if e - i İ n s a n iy e  ç a l ış ın c a  in s a n l a r ı,  in s a n l ık  
m a k a m ın a  ç ık a r t ıy o r .
1-Barla Lahikası: 273, 2-Kastamonu Lahikası: 104, 3-(I)
L a t if e - i R a b b a n iy e
1 .  A v a l im - i g a y b iy e n in  e n m u z e c i o l a n  l a t if e - i R a b b a n iy e .  
2 .  K a l b  d e n il e n  a v a l im - i g a y b a  k a r ş ı o l a n  p e n c e r e s in d e  k u r u l m u ş  o l a n  l a t if e - i R a b b a n iy e n in  
f o t o ğ r a f ıy l a  a l ın a n  t im s a l - i n u r a n îy l e  S u l t a n - ı E z e l ’ i. . .  
3 .  V ic d a n ın  a n a s ır - ı e r b a a s ı v e  r u h u n  d ö r t  h a v a s s ı o l a n  ir a d e ,  z ih in ,  h is ,  l a t if e - i R a b b a n iy e ,  
h e r b ir in in  b ir  g a y a t - ü l  g a y a t ı v a r :  İ r a d e n in  ib a d e t u l l a h t ır .  Z ih n in  m a r if e t u l l a h t ır .  H is s in  
m u h a b b e t u l l a h t ır .  L a t if e n in  m ü ş a h e d e t u l l a h t ır .  
4 .  R a b b a n î l a t if e .  İ n s a n d a  b u l u n u y o r  f a k a t  a s l ın a  n a z a r  e d iy o r .  R a b b e  a it  l a t if e .  R a b b ın  
k o y d u ğ u ,  k e n d is in i if a d e  e t t iğ i z e m in  o l a n  l a t if e .  Y a n i k a in a t a  t a s a r r u f  e d e n  R a b ,  b u  K a in a t ın  
d iz g in in in  b ir  c il v e s in i in s a n a  k o y m u ş  v e  k a in a t ı in s a n a  b a ğ l a m ış .  İ ş t e  b a ğ l a n d ığ ı l a t if e . . .  
N a s ıl k i k a in a t a  R a b  o l u p  R u b u b iy e t  e d ip  k a in a t ı n a s ıl  id a r e  e d iy o r s a ,  k ü ç ü k  k a in a t  o l a n   r u h -
u  in s a n iy i d e  id a r e  e d e n  l a t if e .  B u  l a t if e n i in k iş a f  e t t ir m e n  n is b e t in d e  k e n d in e  h a k im . .  
179K e n d in e  h a k im  o l m a  n is b e t in d e  d e  k a in a t a  h â k im  o l u r s u n .  H a n i m e c ' u l ü n  N u r  v e  m a n a  t a r a f ı  
v a r d ı y a  iş t e  o  N u r  t a r a f ın  in s a n d a k i k a r ş ıl ığ ı L a t if e - i R a b b a n iy e s id ir .  O  m a n a n ın  in s a n d a k i  
k a r ş ıl ığ ı is e  ş u u r d u r . . .  L a t if e - i R a b b a n iy e  r u h u n  d ö r t  h a v a s s ı v e  v ic d a n ın  a n a s ır - ı  
e r b a s ın d a n d ır  v e  v ic d a n ın  s o n  u c u d u r .  V ic d a n d a k i ir a d e ,  z ih in ,  h is s i t a z a m m u n  e d iy o r .  
Ü n iv e r s it e  d ip l o m a s ın d a  o r t a o k u l  d ip l o m a s ı z ım n ın d a  o l d u ğ u  g ib i;  L a t if e - i R a b b a n iy e d e  
ir a d e ,  z ih in ,  h is s i t a z a m m u n  e d iy o r .  Z ir a  u ç l a r ı L a t if e - i R a b b a n iy e .  H is ,  v ic d a n ın  
t e m s il c is id ir .  A m a l in  v ic d a n d a k i t e m s il c is i İ r a d e d ir .  Ö t e l e r in  t e m s il c is i is e  L a t if e - i  
R a b b a n iy e d ir .  
V a c ib l e  m ü m k in  a r a s ın d a k i s o n  h u d u d .  O r a d a  o l u y o r  ş u h u d .  L a t if e - i R a b b a n iy e  
M ü ş a h e d e t u l l a h ,  L a t if e - i İ n s a n iy e  R u y e t u l l a h  y a p a r .  L a t if e - i İ n s a n iy e  il e  in s a n ı t a n ıy o r s u n .  
L a t if e - i R a b b a n iy e  il e  A l l a h ’ ı t a n ıy o r s u n .  L a t if e - i İ n s a n iy e ,  L a t if e - i R a b b a n iy e d e n  d a h a  
ü s t ü n d ü r . . .
1-Mesnevi-i Nuriye:247, 2-Muhakemat:116, 3-Hutbe-i Şamiye:136, 4-(I)
L e t a if - i A ş e r e
İ n s a n ın  m a h iy e t - i c â m ia s ın d a  v e  is t id a d - ı h a y a t iy e s in d e  ç o k  l e t a if  v a r .  O n l a r d a n  o n  t a n e s i  
iş t ih a r  e t m iş .  H a t t â  h ü k e m a  v e  ü l e m a - i z a h ir î d a h i o  l e t a if - i a ş e r e n in  p e n c e r e l e r i v e y a h u t  
n ü m u n e l e r i o l a n  h a v a s s - ı h a m s e - i z a h i r î,  h a v a s s - ı h a m s e - i b â t ın a  d iy e  o  l e t a if - i a ş e r e y i b a ş k a  
b ir  s u r e t t e  h ik m e t l e r in e  e s a s  t u t m u ş l a r .  H a t t â  a v a m  v e  h a v a s  b e y n in d e  t e a r ü f  e t m iş  o l a n  
in s a n ın  l e t a if - i a ş e r e s i,  e h l - i t a r îk ın  l e t a if - i a ş e r e s iy l e  m ü n a s e b e t d a r d ır .  
M e s e l â  1 . v ic d a n ,  2 . a ' s a b ,  3 . h is s ,  4 . a k ı l ,  5 . h e v a ,  6 . k u v v e - i ş e h e v iy e ,  7 . k u v v e - i g a z a b iy e  g ib i  
l e t a if i 8 . k a l b ,  9 . r u h  v e  1 0 . s ır r a  il â v e  e d il s e  l e t a if - i a ş e r e y i b a ş k a  b ir  s u r e t t e  g ö s t e r ir .  D a h a  b u  
l e t a if t e n  b a ş k a  s a ik a ,  ş a ik a  v e  h is s - i k a b l - e l  v u k u '  g ib i ç o k  l e t a if  v a r .
Barla Lahikası:(347-348)
L e v h - i M a h f u z
1 .  K a d e r  k a l e m in in  s a h if e s i o l a n  L e v h - i M a h f u z . . .
2 .  L e v h - i M a h f u z ' u n  d e f t e r l e r i o l a n  İ m a m - ı M ü b in  v e  K it a b - ı M ü b in . . .
3 .  K ü ç ü k  k ü ç ü k  c ü z d a n l a r  h ü k m ü n d e ;  h e m  b ir e r  k ü ç ü k  L e v h - i M a h f u z  m a n a s ın d a ;  h e m  
b ü y ü k  L e v h - i M a h f u z ' u  y a z a n  k a l e m d e n  t e r e ş ş u h  e d e n  k ü ç ü k  k ü ç ü k  n o k t a l a r  s u r e t in d e  o l a n  
b e n î- b e ş e r in  k u v v e - i h â f ız a l a r ı,  a ğ a ç l a r ın  m e y v e l e r i,  m e y v e l e r in  ç e k ir d e k l e r i,  t o h u m l a r ı;  
e l b e t t e  b ir  h â f ız a - i k ü b r a y ı,  b ir  d e f t e r - i e k b e r i,  b ir  l e v h - i m a h f u z - u  a ' z a m ı ih s a s  e d e r ,  iş ' a r  
e d e r  v e  is b a t  e d e r .  
4 .  A l l a h ’ ın  il m in in  e n  a z a m i t e c e l l i e t t iğ i a l e m .  B ü t ü n  d e f t e r l e r in ,  l e v h a l a r ın  a n a s ı,  e s a s ı.  
L e v h - i M a h f u z  s a b it  v e  d a im d ir ,  d e ğ i ş m e  o l m a z .  Z a m a n a  t a a l l u k u  y o k t u r .  Y a n i h e r  ş e y in  
m a n e v i v e  il m i v ü c u d u  o r d a  b ir  a n d ır ,  ö n c e l ik  s o n r a l ık  y o k t u r .  İ n s a n d a k i k u v v e - i h a f ız a  l e v h - i  
m a h f u z u n  n u m u n e s id ir .
5 .  K e l a m  s ıf a t ın ın  e n  a z a m i z u h u r  y e r id ir .  L e v h - i m a h f u z u n  k a r ş ıl ığ ı in s a n d a  D im a ğ d ır .  L e v h -
i m a h f u z  il e  A r ş  a r a s ın d a k i g e ç iş l e r  İ m a m - ı M ü b in ,  K it a b - ı M ü b in d ir .  Y o k s a  L e v h - i M a h f u z u n  
k e n d is i İ m a m - ı M ü b in ,  K it a b - ı M ü b in  d e ğ il d ir .  D ış a  v u r u ş u d u r ,  g e ç iş t ir  o . . .  D a ir e - i il im ,  
L e v h - i M a h f u z u n  d a ir e s id ir .  L e v h - i M a h f u z ’ d a k i h e r  ş e y  v ü c u d a  ç ık m a z ,  ç ü n k ü  L e v h - i m a h v  
v e  is b a t  o n a y l a m a m ış .  L e v h - i M a h f u z ’ d a  o l a n  h e r  ş e y  v ü c u d a  g e l m e m iş t ir  a m a  v ü c u d a  g e l e n  
h e r  ş e y  L e v h - i M a h f u z ’ d a  v a r d ır .  K it a b - ı M ü b in ;  v ü c u d d a  o l a n ,  a n d a  o l a n .  İ m a m - ı M ü b in  is e ;  
180m a z i v e  m ü s t a k b e l in  c e m ’ id ir .  K â in a t ın  R is â l e t i;  L e v h - i m a h f u z d u r .  K â in a t ın  a k l ı L e v h - i  
M a h f u z ’ d u r .  P e y g a m b e r  a s m  m ir a ç t a  il k  ö n c e  k e l a m ın a  L e v h - i M a h f u z d a  s o n r a  r ü ’ y e t in e  
M e c ’ u l d e  m a z h a r  o l d u .
K u v v e - i h a f ız a m ız  L e v h - i M a h f u z ' u n  k a r ş ıl ığ ı d e ğ il . . .  L e v h - i M a h f u z ’ u n  iç e r is in d e k i s is t e m in  
b ir  b ir im i.  L e v h - i M a h f u z ' d a  s ır f  k a y ıt  y o k  k i.  İ m a m - ı M ü b in l e r ,  K it a b - ı M ü b in l e r  v a r .  B iz d e k i  
h a f ız a  L e v h - i M a h f u z ' u  g ö s t e r iy o r ,  b ö y l e  b ir  y e r i g ö s t e r iy o r . . .  L e v h - i M a h f u z ’ d a  v ü c u d u  
h a r ic iy e  ç ık m ış ̧  n e  v a r s a  v e  ç ık m a m ış ̧  n e  v a r s a  v a r .  L e v h - i M a h f u z ’ u n  v ü c u d u n a  k u v v e - i  
h a f ız a m ız  d e l a l e t  e d e r  y a n i L e v h - i M a h f u z  s ır f  k a y ıt  y e r i d e ğ il ,  k a y ıt  b ir  s ıf a t ıd ır .  L e v h - i  
m a h f u z  e v a m ir - i t e k v in iy e l e r in  a y a t - ı t e k v in iy e y e ,  a y a t - ı t e k v in iy e l e r in  d e  e v a m ir - i  
t e k v in iy e y e  d ö n ü ş ü m  y e r id ir .  
L e v h - i m a h f u z a  t a s a v v u f t a  c e b e r u t  d e n il iy o r .  T e m s il c is i;  C e b r a il .  B ir  b a ş k a  a d ı;  R u h - u l  
k u d d ü s .  İ l m - i k e l a m c ıl a r d a ;  a k l - ı k ü l l .  C e b r a il ’ i a n l a m a  s ıf a t ıa k l - ı k ü l l .  A k l - ı  k ü l l  “ b ir  a d ım  
d a h a  a t a m a m ,  y a n a r ım ”  d e d i m i’ r a ç t a .  İ n s a n  n e v ’ i is e  g e ç t i.  L e v h - i m a h f u z a  L e v h - i E z e l î d e  
d e n iy o r  ( 1 6 . L e m ’ a ) .  Y a n i e z e l î l e v h a l a r ın  in d iğ i y e r ,  İ l m - i İ l a h î’ n in  in d iğ i y e r .  A l l a h ’ ın  s u b u t î  
s ıf a t ı o l a n  K e l a m  s ıf a t ın d a n  L e v h - i m a h f u z a  in m e  s e r ü v e n in e  İ l m - i İ l a h î.  L e v h - i m a h f u z d a n  
b iz e ,  p e y g a m b e r  a s m ’ a  in m e s in e  V a h y - i İ l a h î.  O r d a  â y e t e  d ö n ü ş t ü r ü l ü y o r .  İ k i t a n e  â y e t  ç e ş id i  
v a r :  b ir  t a n e s i y a z ıl ım  â y e t l e r i,  K u r ’ a n - ı K e r im .  S is t e m  it ib a r iy l e  k a in a t t a  e v a m ir - i t e k v in iy e .  
M e v c u d a t t a  is e  v ü c u d - u  h a r ic îs i â y â t - ı t e k v in iy e .  B u n l a r  e l m a ,  a r m u t ,  d a ğ l a r ,  t e p e l e r ,  
in s a n l a r  v e  in s a n l a r ın  s ö z l e r i v s .  Ş e y t a n ın  s ö z ü  d e  g ir iy o r .  B u  n e d e n l e  K u r ’ a n d a  ş e y t a n ın  s ö z ü  
a y e t  o l m a s ı;  a y a t - ı t e k v in iy e n in  e v a m ir - i t e k v in iy e y e  d ö n ü ş t ü r ü l m e s id ir .  K u r ’ a n d a  y a ş - k u r u  
h e p s i v a r  d e r .  Â y â t - ı t e k v in iy e l e r ,  e v a m ir - i t e k v in iy e l e r  a y n ıd ır  z a t e n .  K a in a t ;  K u r ’ a n ın  
v ü c u d - u  h a r ic îs i.  Y a n i K u r ’ a n  k a in a t ı n  y a z ıl ım ı.  O n u n  in s a n d a k i k a r ş ıl ığ ı d a  r u h s a l  y a p ı,  
in s a n  d e n il e n  s is t e m  o l d u ğ u n d a n  b u  ü ç ü  a y n ı:  K u r ’ a n - İ n s a n - K a in a t .  B u n l a r  a r a s ın d a  g e ç iş l e r  
y a p ıl ıy o r .  A l e m l e r  il e  g e ç iş l e r  y a p ıl ıy o r .  A l e m - i m is a l e  t a h a y y ü l ü m ü z  y a p ıy o r ,  a l e m - i m a n a y a  
t a s a v v u r u m u z  y a p ıy o r ,  L e v h - i m a h f u z a  g e ç iş l e r i t a a k k u l u m u z  y a p ıy o r .  
K u r ’ a n ,  Ş e c e r e - i h il k a t ı v e  in s a n  ü ç ü  a y n ı.  İ n s a n - ı e k b e r ,  K a in a t - ı k ü b r a  d e n il iy o r .  K u r ’ a n a  
K u r ’ a n - ı e k b e r  d iy o r .  K a in a t - ı e k b e r  d i y o r .  K u r ’ a n - ı k e b ir - i k a in a t  ( 1 5 . Ş u a )  d iy o r ,  y a n i b ü y ü k  
K u r ’ a n .  S ır f  ş e y t a n ın  s ö z ü  d e ğ il  b e n im  ş u  k o l  h a r e k e t im  b il e  K u r ’ a n d a  v a r .  A m a  n a s ıl  v a r ?  
A ğ a ç t a k i y a z ıl ım ı,  ç e k ir d e k ,  d e t a y ı k a d a r  v a r .  A l l a h ’ ın  İ l m - i İ l a h îs i in d iğ i b ö y l e  b ir  L e v h - i  
m a h f u z  v a r ,  il m in  a y e t e  d ö n ü ş t ü ğ ü  y e r .  Ç ü n k ü  A l l a h ’ ın  s u b u t î s ıf a t ın d a  “ v a h iy ”  d e n il e n  b ir  
s ıf a t ı y o k .  İ l im ,  ir a d e ,  k u d r e t ,  s e m ,  b a s a r ,  k e l a m ,  h a y a t  v a r .  D e m e k  k i İ l m - i İ l a h î v a h y e ,  y a n i  
a y e t e  d ö n ü ş t ü r ü l ü y o r .  B u  a l e m in  a d ı L e v h - i E z e l î,  y a n i e z e l î l e v h a l a r .  Y a n i K u r ’ a n - ı K e r im ’ in ,  
İ l m - i İ l a h în in  o l u ş t u r d u ğ u  a l e m .  L e v h - i E z e l î’ l e r  o l u ş t u r u y o r .  B u n a  L e v h - i m a h f u z  d e n il iy o r .  
İ k i t a n e  d e f t e r i v a r ,  m a l u m :  İ m a m - ı m ü b in  v e  K it a b - ı m ü b in .  L e v h - i m a h f u z ,  a l e m - i ş e h a d e t e  
b ir  e l b is e  g iy d ir m iş .  B u n l a r  e v a m ir - i t e k v in iy e l e r d ir ,  y a z ıl ım l a r .  İ n s a n d a k i b u n u n  k a r ş ıl ığ ı  
is e ;  iş l e t im  s is t e m i t a a k k u l d u r .  
1-Sözler:164, 2-Şualar:57, 3-Sözler:53, 4-(II), 5-(I)
L e v h - i M a h v  İ s b a t
1 .  " L e v h - i M a h v - İ s b a t "  is e ,  s a b it  v e  d a im  o l a n  L e v h - i M a h f u z - u  A ' z a m ' ın  d a ir e - i m ü m k in a t t a ,  
y a n i m e v t  v e  h a y a t a ,  v ü c u d  v e  f e n a y a  d a im a  m a z h a r  o l a n  e ş y a d a  m ü t e b e d d il  b ir  d e f t e r i v e  
y a z a r  b o z a r  b ir  t a h t a s ıd ır  k i,  h a k ik a t - ı  z a m a n  o d u r .  E v e t  h e r ş e y in  b ir  h a k ik a t ı o l d u ğ u  g ib i,  
z a m a n  d e d iğ im iz ,  k â in a t t a  c e r e y a n  e d e n  b ir  n e h r - i a z îm in  h a k ik a t ı d a h i,  " L e v h - i M a h v -
İ s b a t " t a k i k it a b e t - i k u d r e t in  s a h if e s i v e  m ü r e k k e b i h ü k m ü n d e d ir .  
2 .  L e v h - i m a h v  v e  is b a t  L e v h - i M a h f u z u n  d a ir e s id ir .  Z a m a n ın  h a k ik a t ı is e  L e v h - i M a h v  v e  
İ s b a t  t ır .  Z a m a n ın  m a h iy e t i L e v h - i M a h f u z d u r .  S u r e t i a l e m - i ş e h a d e t t e d ir .  L e v h - i m a h v  v e  
is b a t a  k a d a r  b ü t ü n  m e r a t ib l e r ;  b il g id ir .  L e v h - i m a h v  v e  is b a t t a n  s o n r a  h e p  il im d ir .  Ç ü n k ü  
k a f ir in  b il g is i L e v h - i m a h v  v e  is b a t a  k a d a r d ır .  L e v h - i m a h v  v e  is b a t t a  v ü c u d - u  h a r ic îy e  
181ç ık ıy o r .  O r d a  “ ç ık ”  d e n il iy o r .  Ç ü n k ü  o r a s ı L e v h - i M a h f u z - u  a z a m ın  y a z a r - b o z a r  t a h t a s ı,  s o n  
h u d u d u .  O n a y l a n ır s a ,  y a n i k u d r e t  t a a l l u k  e d e r s e ,  L e v h - i m a h v  v e  is b a t t a n  v ü c u d - u  h a r ic iy e  
ç ık ıy o r .  Y o k s a  g e r i g e l iy o r .  O  v ü c u d - u  h a r ic iy e  ç ık t ığ ı z a m a n ,  e ş y a n ın  b il g is i o r a y a  k a d a r d ır .  
Ç ü n k ü  L e v h - i M a h f u z ;  v a h iy d ir .  V a h iy ;  il im d ir .  V a h iy ,  b il g i d e ğ il d ir  a m a  b il g iy i t a z a m m u n  
e d e r .  
L e v h - i m a h v  v e  is b a t ;  L e v h - i M a h f u z u n  e n  n ih a y e t  d ış a  v u r u ş u d u r ,  y a z a r - b o z a r  t a h t a s ıd ır .  
Y a n i L e v h - i M a h f u z ’ d a  b ir  ş e y  v ü c u d a  ç ık a c a ğ ı z a m a n  g e l ir  L e v h - i m a h v  v e  is b a t a .  B u r d a  
ş a r t l a r  t a h a k k u k  e d e r s e . .  m is a l  A n k a r a ’ d a n  t ır  k a l k t ı,  Y u n a n is t a n ’ a  g id iy o r .  E d ir n e  h u d u d u n a  
g e l d i.  Ş a r t l a r  t a h a k k u k  e d e r s e ,  h e m  ç ık ış  e v r a k l a r ı t a m a m  h e m  Y u n a n is t a n ’ ın  is t e y e c e ğ i  
e v r a k l a r  t a m a m s a ,  o  t ır  ç ık a r .  O  z a m a n  v ü c u d - u  h a r ic iy e  ç ık t ı.  P e k i e v r a k  o l m a d ı?  O  z a m a n  
ç ık a m a z ,  g e r i d ö n e r .  D e m e k  k i k a f ir in  v e  m ü s l ü m a n ın  b il g is i L e v h - i m a h v  v e  is b a t a  k a d a r d ır .  
L e v h - i m a h v  v e  is b a t  z a m a n ın  h a k ik a t ıd ır .  M e k a n ,  b u r a d a n  b a ş l a m ış t ır .  
1-Sözler:548, 2-(I)
L e v h - i M is a l î
1 .  H e m  h a y a t ın ın  e t v a r ıy l a  " m u k a d d e r a t - ı h a y a t iy e "  d e n il e n  s e r g ü z e ş t e - i h a y a t iy e s i â l e m - i  
m is a l in  d e f t e r l e r in d e n  o l a n  l e v h - i m is a l îd e  y a z ıl ır .  
2 .  B ü t ü n  m e v c u d a t ın  ih t im a l iy a t l a r ıy l a  b e r a b e r  g e ç m iş - g e l e c e k  h e p s in in  f o t o ğ r a f ın ın ,  ş e k il  v e  
s u r e t l e r in in  b u l u n d u ğ u  y e r  a l e m - i m is a l d ir .  M e s e l a  b e n  ş u  a n d a  a y a k t a y ım .  B u  ç e k il e n  
f o t o ğ r a f l a r  a l e m - i m is a l e  g id e m e z .  A l e m - i ş e h a d e t t e  iş l e n ip  d ö n ü ş t ü k t e n  s o n r a  b u  k a y ıt l a r  
a l e m - i m is a l in in   d e f t e r i o l a n  l e v h - i m is a l iy e  g id iy o r .  M e s e l a  r u h l a r  a l e m in d e n  g e l d ik ,  d a ir e - i  
r u h a  g id iy o r u z .  E z e l d e n  g e l d ik ,  e b e d e  g id iy o r u z .  A l e m - i m a n a d a n  g e l d ik ,  d a ir e - i m a n a y a  
g e ç iy o r u z .  A l e m - i m is a l ;  g e ç m iş ,  g e l e c e k  h e p s in i ih a t a  e t m iş .  A l e m - i m is a l in  d a ir e s in e  l e v h - i  
m is a l î d e n il iy o r .  Ş e c e r e - i H il k a t t e  A l e m - i m is a l ,  d a ir e - i il im d e ,  L e v h - i m is a l î is e  d a ir e - i  
h a y a t t a d ır .  Ç ü n k ü  y a ş a d ık l a r ım ız  d a ir e - i h a y a t a  g id iy o r .  D a ir e - i h a y a t ;  A r ş ’ ın ,  D a ir e - i il im  d e  
L e v h - i M a h f u z u n  d a ir e l e r id ir .  B a s a r  s ıf a t ın ın  a l e m d e k i k a r ş ıl ığ ı a l e m - i m is a l ,  in s a n d a k i  
k a r ş ıl ığ ı is e  M u s a v v ir  is m iy l e  h a y a l d i r .  H a y a l im iz  a l e m - i m is a l e ,  t a h a y y ü l ü m ü z  d e  l e v h - i  
m is a l e  b a k ıy o r .
1-Mektubat:502, 2-(I)
L e z z e t
1 .  L e z z e t  v e  s ü r u r  v e  m e m n u n iy e t in  b iz c e  m a l û m  m a n a l a r ı,  ş u u n a t - ı m u k a d d e s e y i if a d e  
e d e m iy o r ;  f a k a t  b ir e r  ü n v a n - ı m ü l a h a z a d ır ,  b ir e r  m ir s a d - ı t e f e k k ü r d ü r .  
2 .  L e z z e t in  k a y n a ğ ı ş u u n a t t ır ,  z e v k  is e  e s m a  m e r k e z l id ir .  L e z z e t  ş u u n a t - ı z a t iy e y e  b a k a r ,  z e v k  
is e  o n u n  d ış a  ç ık ış ı y a n i n e t ic e s i,  k ış ır ı,  m ü l k  t a r a f ıd ır .  O r t a y a  ç ık a n  h is  z e v k t ir ,  h a l e t  is e  
l e z z e t t ir .  Z e v k  h is l e r e  b a k a r ,  l e z z e t  l a t if e l e r e  b a k a r .  L e z z e t  d a h a  c a m i d a h a  m e r k e z d e d ir .  
Z e v k t e n  l e z z e t e  g e ç e m iy o r s a k  k ış ır d a  k a l ıy o r u z  d e m e k t ir .
L e z z e t  s e n i b ir  y e r e  t a ş ıy a n d ır .  B ü t ü n  h e r  ş e y d e n  s e n i k o p a r a n  b ir  h a l d ir ,  k o p m a n ın  a d ıd ır ,  
s e n i s ıf ır l ıy o r .  O  z a m a n  l e z z e t  s e n i b ir y e r e  t a ş ıy a n d ır ,  k o r id o r d u r  t ü n e l d ir .  L e z z e t ;  h e r  ş e y in  
a s l ın a  d o ğ r u  s e y a h a t ın  a d ıd ır ,  a s l ın a  d o ğ r u  y ö n d ü r .  L e z z e t  e ş y a d a  y o k t u r ,  in s a n d a d ır  z e v k  
e ş y a d a d ır .  E ş y a n ın  in s a n d a  u y a n d ır d ık l a r ı.  U y a n d ır ıp  a s l ın a  d o ğ r u  h a r e k e t  e t t ir iy o r .  E ş y a d a  
z e v k ,  in s a n d a  l e z z e t .  H a y v a n iy e t i y a ş a y a n l a r  z e v k i y a ş a r ,  u l v iy e t i y a ş a y a n l a r  l e z z e t i a l ır .  A d e t a  
s e n i b e d e n d e n  ç ık a r ıy o r  b ü t ü n  l e z z e t l e r .  R ız ık t a  z e v k  v a r ,  in s a n d a  l e z z e t  v a r .  B a k l a v a  y e r k e n  
v e y a  c in s e l l ik .  O r a d a n  l e z z e t  a l d ığ ım ız ı  z a n n e d iy o r u z .  O y s a  o  b iz i a s l ım ız a  g ö t ü r ü y o r .  L e z z e t  
d e m e k ,  R a h m a n  is m in d e n  m e r a t ib  k a z a n m a k t ır . . .
1821-Mektubat:290, 2-(I)
183K I S I M  1 3
M
M a d d i H a y a t - ı M u h a m m e d iy e  ( A . S . M )
1 .  M a d d î v e  m a n e v î h a y a t - ı M u h a m m e d iy e  ( A . S . M . )  d a h i,  h a y a t  v e  r u h - u  k â in a t t a n  s ü z ü l m ü ş  
h ü l â s a t - ü l  h ü l â s a d ı r . .  b e l k i m a d d î v e  m a n e v î h a y a t - ı M u h a m m e d iy e  ( A . S . M . ) ,  â s â r ın ın  
ş e h a d e t iy l e  h a y a t - ı k â in a t ın  h a y a t ıd ır …  
2 .  E s m a n ın ,  H a y y  i s m - i a z a m ı;  A r ş ' t a  k e n d in i if a d e  e d iy o r ,  h a y a t - ı m a d d iy e d e  is e  ş e f f a f iy e t  
o l a r a k  k e n d in i if a d e  e d iy o r .  K u d d ü s  is m - i a z a m ı;  K ü r s ' d e  k e n d in i if a d e  e d iy o r ,  h a y a t - ı  
m a d d iy e d e  is e  n u r a n iy e t  o l a r a k  k e n d in i if a d e  e d iy o r .  K a y y u m  is m - i a z a m ı;  L e v h - i M a h v  v e  
is b a t ' t a  k e n d in i if a d e  e d iy o r ,  h a y a t - ı m a d d iy e d e  is e  in t iz a m  o l a r a k  k e n d in i if a d e  e d iy o r .  F e r d  
is m - i a z a m ı;  E n e ' d e  k e n d in i if a d e  e d i y o r ,  h a y a t - ı m a d d iy e d e  is e  it a a t  o l a r a k  k e n d in i if a d e  
e d iy o r .  A d l  is m - i a z a m ı;  A r ş - ı A z a m ' d a  k e n d in i if a d e  e d iy o r ,  h a y a t - ı m a d d iy e d e  is e  m u v a z e n e  
o l a r a k  k e n d in i if a d e  e d iy o r .  H a k e m  is m - i a z a m ı;  L e v h - i M a h f u z ' d a  k e n d in i if a d e  e d iy o r ,  
h a y a t - ı m a d d iy e d e  is e  m u k a b e l e  o l a r a k  k e n d in i if a d e  e d iy o r .  
Ş e f f a f iy e t ,  n u r a n iy e t ,  in t iz a m ,  it a a t ,  m ü v a z e n e ,  m u k a b e l e n in  b ü t ü n l ü ğ ü  a l e m im iz d e  h a y a t - ı  
m a d d iy e  o l d u ,  k a in a t  in s a n ın d a  m a d d i h a y a t - ı M u h a m m e d iy e  ( A S M )  o l d u .
3 .  M a d d î H a y a t - ı M u h a m m e d iy e  - - >  a ğ a c ın  z a h ir i ( S ö z l e r  1 0 9 / 1 1 0 )
M a n e v î H a y a t - ı M u h a m m e d iy e  - - >  a ğ a c ın  b a t ın ı ( Ş u a l a r  3 1 )
İ k is in in  c e m ’ i  - - >  Ş a h s iy e t - i M u h a m m e d iy e
A h m e d  - - >  a ğ a c ın  a h ir i,  m e y v e
N u r - u  M u h a m m e d î - - >  a ğ a c ın  e v v e l i,  a ğ a c ın  ç e k ir d e ğ i
M u h a m m e d  - - >  m e y v e n in  ç e k ir d e ğ i
N u r - u  M u h a m m e d î’ n in  m a n a  y ö n ü  - - >  z a t a  b a k a n  y ö n  - - >  M a n e v î h a y a t - ı M u h a m m e d iy e
N u r - u  M u h a m m e d î’ n in  n u r  y ö n ü  - - >  Ş e c e r e - i h il k a t  y ö n ü ,  ç e k ir d e ğ in  a ğ a ç  o l u ş u  - - >  M a d d î  
H a y a t - ı M u h a m m e d iy e ,  A h m e d  y ö n ü .  
1-Lem'alar:336, 2-(Sözler:527-Şualar:658- Mektubat:245’den  (I)), 3-(I)
M a d d i N e f s - i E m m a r e
A l e m - i ş e h a d e t in  k o m p r im  in s a n d a k i k a r ş ıl ığ ı,  m a d d i l e z z e t l e r in  m e n b a ıd ır .  M a d d i n e f s - i  
e m m a r e  c e s e d l e  a l a k a l ı o l a n  h e v e s l e r d ir . . Ç o k  y a t m a k ,  m e n f a a t ,  p a r a ,  y e m e k ,  l ü k s  h a y a t ,  
c in s e l l ik  g ib i b u n l a r  m a d d i n e f s - i e m m a r e d ir . . Ş u  d ü n y a n ın  ( k a in a t ın  d e ğ il )  v a r  o l a n  
d o k u n d u ğ u m u z ,  k o k l a d ığ ım ız ,  d u y d u ğ u m u z ,  t a t  a l d ığ ım ız ,  g ö r d ü ğ ü m ü z ,  iş it t iğ im iz  ş e y l e r in  
b iz d e k i n u m u n e s i,  h u l a s a s ı. . . A l e m i ş e h a d e t in  h u l a s a - i c a m ia s ı y a n i n u m u n e s i s e n d e  c e m  
o l m u ş . . Y a n i c in s e l l i k  o l u r  y e m e k  o l u r  l ü k s  h a y a t  o l u r  h a y a t - ı d ü n y e v iy e n in  t e m in i o l u r . .  Ş u  
184d ü n y a n ın  h e r  ş e y in i b ir  t e n c e r e y e  k o y ,  k a r ış t ır . . . ö z ü n ü  a l  k o y ,  in s a n ın  m a d d i n e f s - i  
e m m a r e s id ir . .
(I)
M a d e m - E l b e t t e
H e r  h a n g i b ir  ş e y  is p a t  e d il e c e ğ i z a m a n  m a d e m l e r l e  d e l il l e r  ( ö n c ü l l e r )  o r t a y a  k o n u l u r .  E l b e t t e  
k e l im e s in d e n  s o n r a  id d ia  is p a t  e d il ir .  ( n e t ic e )
(II)
M a h iy e t
1 .  B ü t ü n l ü ğ ü n  a d ı m a h iy e t t ir .  O  b ü t ü n l ü ğ ü n  f a r k l ı v a z if e  y ü k l e n m e s i is e  h a k ik a t t ır .  M a h iy e t  
a y n ı,  h a k ik a t l e r i f a r k l ıd ır .  ( B u z - s u - h 2 o - a t o m - e n e r j i- m a d d e - h a y a t - N u r - u  M u h a m m e d iy e -
E s m a - S ıf a t ) .  İ m a n  e s a s l a r ın ın  m a h iy e t i b ir d ir ,  h a k ik a t l a r ı,  if a d e l e n iş l e r i f a r k l ıd ır .  B ir  ş e y in  
k a y n a ğ ı m a h iy e t t ir .  B iz e  g ö z ü k e n  y ö n ü  h a k ik a t t ır .
2 .  A l l a h ’ ın  il m - i e z e l is in d e  h e r  ş e y in  s a b it  o l a n  v ü c u d - u  il m is in e  m a h iy e t  d e n ir .  B u  
m a h iy e t l e r in  ç o k l u ğ u  v e  b ir b ir in d e n  f a r k l ıl ığ ı s ıf a t  v e  e s m a n ın  k e s r e t in d e n  v e  t e c e l l i  
f a r k l ıl ığ ın d a n  k a y n a k l a n ır .  B a ş k a  b ir  if a d e y l e ,  m a h iy e t  “ o  n e d ir ? ”  s o r u s u  k a r ş ıl ığ ın d a  t a a k k u l  
e d il e n  ş e y d ir .
1-(I), 2-(II)
M a h iy e t - i İ n s a n iy e
1 .  İ n s a n d a  o l a n  
•  h a d s iz  is t id a d a t - ı m a n e v iy e  v e  
•  n ih a y e t s iz  â m â l  v e  e f k â r  v e  m ü y u l â t  
d a h i is r a f  e d il m e y e c e k t ir .  
Ö y l e  is e ,  in s a n d a k i  o  e s a s l ı m e y l - i t e k e m m ü l ,  b ir  k e m a l in  v ü c u d u n u  g ö s t e r ir  v e  o  m e y l - i  
s a a d e t ,  s a a d e t - i e b e d iy e y e  n a m z e d  o l d u ğ u n u  k a t ' î o l a r a k  il â n  e d e r .  Ö y l e  o l m a z s a  in s a n ın  
“ m a h iy e t - i h a k ik iy e s in i t e ş k il  e d e n ”  
•  o  e s a s l ı m a n e v iy a t ,  
•  o  u l v î â m â l ,  
h ik m e t l i m e v c u d a t ın  h il a f ın a  o l a r a k  is r a f  v e  a b e s  o l u r ,  k u r u r ,  h e b a e n  g id e r .
2 .  E v e t  n ih a y e t s iz  a c z ,  z a ' f ,  f a k r ,  ih t iy a ç  il e  y o ğ r u l m u ş  o l a n  m a h iy e t - i in s a n iy e . . .  
3 .  Ö y l e  b ir  v a z if e  il e  m e m u r  e d il e r e k  g ö n d e r il m iş t ir  k i;  b ü t ü n  t e r a k k iy a t - ı m a n e v iy e - i  
b e ş e r iy e n in  v e  b ü t ü n  is t id a d a t - ı b e ş e r iy e n in  in k iş a f  v e  in b is a t l a r ı v e  m a h iy e t - i in s a n iy e n in  
b ü t ü n  e s m a - i İ l a h iy e y e  b ir  â y in e - i c â m ia  o l m a s ı,  o  v a z if e n in  n e t a ic in d e n d ir .  
1854 .  M a h iy e t - i in s a n iy e ,  ş u  k â in a t ın  b ir  m is a l - i m u s a g g a r ı o l d u ğ u n d a n . . .
5 .  M a h iy e t - i in s a n iy e  b ir d ir ,  in k ıs a m ı g a y r - ı m ü m k ü n d ü r .  
6 .  M a h iy e t - i İ n s a n iy e :  Ş u  k a in a t ın  b ir  m is a l - i m u s a ğ ğ a r ı h ü k m ü n d e  v e  n ih a y e t s iz  a c z ,  z a ' f ,  
f a k r ,  ih t iy a ç  il e  y o ğ r u l m u ş ,  h a d s iz  is t id a d a t - ı m a n e v iy e  v e  n ih a y e t s iz  â m â l  v e  e f k â r  v e  
m ü y u l â t  il e  ( m e y l - i t e k e m m ü l ,  m e y l - i s a a d e t ,  is t id a t - ı m u h a b b e t ,  a ş k - ı b e k a  g ib i)  t e ş k il  o l a n ,  
m a h iy e t i b ir ,  in k ıs a m ı g a y r - ı m ü m k ü n ,  b ü t ü n  e s m a - i il a h iy e y e  c a m i b ir  a y in e d ir .
7 .  H a y a t  b a h s in d e ,  b e ş in c i r e m iz d e  m a h iy e t - i in s a n iy e  b ir d ir  d e n il iy o r .  B u  v a r l ık  h a y a t ın  d ış a  
v u r u ş l a r ıd ır .  M e s e l a  ç e k ir d e k  t e k t ir .  B u n a  h a y a t  d e .  D a l ,  b u d a k ,  k o k u ,  m e y v e ,  a ğ a ç ,  y a p r a k ,  
ç iç e k  v s  b u n l a r  d ış a r ıd a  v e  b ir  s ü r ü  is im l e r i v a r .  B u n l a r d a  b o ğ u l u r s u n ,  g e ç  a r k a y a .  Ç e k ir d e k t e  
h e p s i a y n ıd ır .  Y a n i k a in a t t a  t e k  b ir  h a k ik a t  v a r .  O  d a  h a y a t t ır .  H a y a t ın  a ç ıl ım ıd ır ,  
p a t l a m a s ıd ır .  B u n u  b ö y l e  b il ir s e k ,  d ü n y a  v e  a h ir e t  a y n ı y e r d e  o l u r ,  b u r a s ı o r a s ı o l m a z .  H e p s i  
a y n ı y e r d e d ir .  G it m iş k e n  g e l iy o r s u n ,  ö l m ü ş k e n  ö l ü y o r s u n .  Y a ş a r k e n  s e k e r a t ı y a ş ıy o r u z .
1-Sözler:520, 2-Sözler:541, 3-Mektubat:42, 4-Sözler:281, 5-Lem’alar:338, 6-(III), 7-(I)
M a h iy e t - i M u h a m m e d iy e  ( A . S . M )
1 .  Â l e m - i İ s l â m ın  ş e c e r e - i k ü b r a s ın ın  m e n ş e i,  ç e k ir d e ğ i,  h a y a t ı,  m e d a r ı o l a n  m a h iy e t - i  
M u h a m m e d iy e  A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m . . .
2 .  Ş a h s iy e t - i M u h a m m e d iy e  d e n il e n  a ğ a c ın  s ıf a t  y ö n ü d ü r  s ıf a t ın  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  K a in a t ın  b ir  
r u h u  v a r ,  b ir  c e s e d i v a r .  K a in a t ın  c e s e d i H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e ,  K a in a t ın  r u h  t a r a f ı  
M a h iy e t - i M u h a m m e d iy e ,  ik is in in  c e m in e  d e  Ş a h s iy e t i M u h a m m e d iy e  d e n il ir .
M a d d î H a y a t - ı M u h a m m e d iy e  - - >  a ğ a c ın  z a h ir i ( S ö z l e r  1 0 9 / 1 1 0 )
M a n e v î H a y a t - ı M u h a m m e d iy e  - - >  a ğ a c ın  b a t ın ı ( Ş u a l a r  3 1 )
İ k is in in  c e m ’ i  - - >  Ş a h s iy e t - i M u h a m m e d iy e
A h m e d  - - >  a ğ a c ın  a h ir i,  m e y v e
N u r - u  M u h a m m e d î - - >  a ğ a c ın  e v v e l i,  a ğ a c ın  ç e k ir d e ğ i
M u h a m m e d  - - >  m e y v e n in  ç e k ir d e ğ i
N u r - u  M u h a m m e d î’ n in  m a n a  y ö n ü  - - >  z a t a  b a k a n  y ö n  - - >  M a n e v î h a y a t - ı M u h a m m e d iy e
N u r - u  M u h a m m e d î’ n in  n u r  y ö n ü  - - >  Ş e c e r e - i h il k a t  y ö n ü ,  ç e k ir d e ğ in  a ğ a ç  o l u ş u  - - >  M a d d î  
H a y a t - ı M u h a m m e d iy e ,  A h m e d  y ö n ü .
1-Lem'alar:327, 2-(I)
M a n a
.  N e  v a k it  o  c ü m l e y i e z d ir ir s e n  r u h  g ib i o  m a n a  t a k a t t u r  e d e r .
2 .  A s ıl  l a f z ın  s a h ib i o l a n  m a n a  is e . . .  
1863 .  M a d e m  ş u  ş e c e r e - i k â in a t t a n  d a h a  e v v e l ,  o  n e v ' d e n  b a ş k a  ş e c e r e  y o k .  Ö y l e  is e  o n a  m e n ş e '  
v e  ç e k ir d e k  h ü k m ü n d e  o l a n  m a n a  v e  n u r ,  e l b e t t e  y in e  ş e c e r e - i k â in a t t a  b ir  m e y v e  l ib a s ın ın  
g iy d ir il m e s i,  y in e  H a k îm  is m in in  m u k t e z a s ıd ır .
4 .  A l l a h  v a r  ik e n  h iç  b ir ş e y  y o k t u  k a r a r  v e r d i k a in a t ı y a r a t a c a ğ ım  d e d i,  d e d iğ i a n d a  ç e k ir d e k  
o l d u .  B u  ç e k ir d e ğ in  A l l a h a  b a k a n  y ö n ü n e  m a n a ,  o  ç e k ir d e ğ in  a ğ a c a  d ö n ü ş m e  y ö n ü n e  d e  n u r  
d e n il ir .  N u r  m a n a n ın  d ış a  v u r u ş u d u r .  N u r  y ö n ü  ç e k ir d e k t e n  d ış a  v u r u ş t u r ,  m a n a  is e  A l l a h ın  
ç e k ir d e ğ i in ş a  e t m e  t a r a f ıd ır .  N u r  im k a n a ,  m a n a  v ü c u b iy e t e  b a k a r .  Y a n i M e c ’ u l d e ,  E n e ’ d e  ik i  
y ö n  v a r :  m a n a  v e  n u r .  M e v c u d a t a  n u r  t a r a f ı b a k ıy o r .  Z a t a  m a n a  t a r a f ı b a k ıy o r .  
M a n a n ın  n e  k ü t l e s i v a r  n e d e  h a c m i v a r .  A d e t a  b u  a l e m  c in s in d e n  d e ğ il .  M a d d e  m a n a y ı  
t a ş ıy o r  n e r e s in d e ?  M a n a  m a d d e y e  b e n z e m e z ,  r u h  d a  c e s e d e  b e n z e m e z .  E ğ e r  m a d d e  m a n a n ın  
g ö r ü n t ü s ü  is e ,  o  z a m a n  m a d d e  m a n a n ın  l ib a s ıd ır . . .  D im a ğ ın  y e d i m e r t e b e s in in  ü r e t t iğ i  
il im l e r ,  h ik m e t  d e p o s u n d a  d e p o l a n ıy o r l a r .  H ik m e t  d e p o s u n d a n  f e h im  d e n il e n  s ü z g e ç  
s ü z ü y o r .  K iş in in  m iz a c ı,  iş i,  k e n d is in e  h a s  ö z e l l ik l e r i o  k iş in in  f e h m in i ( s ü z g e c in i)  
o l u ş t u r u y o r .  F e h im d e n  s ü z ü l ü p  k ış r ın ı b ır a k a r a k  o r t a y a  ç ık a n a  M a n a  d e n iy o r .  M a n a y ı  
a n l a d ıy s a n  h a l e t l e n ir s in .  H a l e t l e n m e z s e n  o  b il g id ir ,  m a n a  d e ğ il d ir .  B il g i s e v iy e s id ir .
1-Muhakemat:101, 2-Muhakemat:103, 3-Sözler:579, 4-(I)
M a n a - y ı H a r f i
1 .  Ş u  k it a b - ı k e b ir in  h u r u f a t ın a  " m a n a - y ı h a r f î"  il e ,  y a n i A l l a h  h e s a b ın a  b a k m a k  l â z ım  
g e l ir k e n ;  ö y l e  e t m e y ip  " m a n a - y ı is m î"  il e ,  y a n i m e v c u d a t a  m e v c u d a t  h e s a b ın a  b a k a r ,  ö y l e  
b a h s e d e r .  " N e  g ü z e l  y a p ıl m ış " a  b e d e l ,  " N e  g ü z e l d ir "  d e r ,  ç ir k in l e ş t ir ir .  
2 .  S e n  â y in e y e  b a k s a n ,  e ğ e r  â y in e y e  ş iş e  iç in  b a k a r s a n ,  ş iş e y i k a s d e n  g ö r ü r s ü n ,  iç in d e  R e ' f e t ' e  
t e b a î,  d o l a y ıs ıy l a  n a z a r  il iş ir .  E ğ e r  m a k s a d ,  m ü b a r e k  s îm a n ız a  b a k m a k  iç in  â y in e y e  b a k t ın ,  
s e v im l i R e ' f e t ' i k a s d e n  g ö r ü r s ü n .  اََِِْ  اََُْ  اُ  َََرَكَ  d e r s in .  Â y in e  ş iş e s i t e b a î,  d o l a y ıs ıy l a  
n a z a r ın  il iş ir .  İ ş t e  b ir in c i s u r e t t e  â y in e  ş iş e s i m a n a - y ı is m îd ir .  R e ' f e t  m a n a - y ı h a r f î o l u y o r .  
İ k in c i s u r e t t e  â y in e  ş iş e s i m a n a - y ı h a r f îd ir ,  y a n i k e n d i iç in  o n a  b a k ıl m ıy o r ,  b a ş k a  m a n a  iç in  
b a k ıl ır  k i a k is t ir .  A k is  m a n a - y ı is m îd ir .  Y a n i َِِْ  ِ  ًَْ  ََ  دَل  o l a n  t a r if - i is m e  b ir  c ih e t t e  
d â h il d ir .  V e  â y in e  is e  َِْهِ  ِ  ًَْ  ََ  دَل  o l a n  h a r f in  t a r if in e  m â s a d a k  o l u r .  K â in a t  n a z a r - ı  
K u r ' a n î il e ,  b ü t ü n  m e v c u d a t ı h u r u f t u r ,  m a n a - y ı h a r f iy l e  b a ş k a s ın ın  m a n a s ın ı if a d e  e d iy o r l a r .  
Y a n i e s m a s ın ı,  s ıf â t ın ı b il d ir iy o r l a r .  R u h s u z  f e l s e f e  e k s e r iy a  m a n a - y ı is m iy l e  b a k ıy o r ,  t a b ia t  
b a t a k l ığ ın a  s a p l a n ıy o r .
3 .  H a r f  k e n d i b a ş ın a  b ir  m a n a  if a d e  e t m e y e n ,  b a ş k a s ın ın  m a n a s ın ı g ö s t e r e n  a l e t t ir .  
M e v c u d a t a  k e n d il e r i h e s a b ın a  d e ğ il  A l l a h  h e s a b ın a  b a k m a k  v e  A l l a h  h e s a b ın a  s e v m e k  m a n a -
y ı h a r f id ir .  “ N e  g ü z e l  y a p ıl m ış ”  g ib i.
1-Sözler:132, 2-Barla Lahikası:348, 3-(II)
M a ’ k e s
1 .  M e s e l â :  H a r a r e t  v e  z iy a ,  s a n a  b ir  â y in e  v a s ıt a s ıy l a  g e l ir .  S e n d e n  G ü n e ş ' e  k a r ş ı m in n e t d a r  
o l m a y a  b e d e l ,  â y in e y i m a s d a r  t e l a k k i e d ip ,  G ü n e ş ' i u n u t u p ,  o n a  m in n e t d a r  o l m a k ,  
d iv a n e l ik t ir .  E v e t  â y in e  m u h a f a z a  e d il m e l i,  ç ü n k i m a z h a r d ır .  İ ş t e  m ü r ş id in  r u h u  v e  k a l b i b ir  
â y in e d ir .  C e n a b - ı H a k ' t a n  g e l e n  f e y z e  m a ' k e s  o l u r ,  m ü r id in e  a k s e d il m e s in e  d e  v e s il e  o l u r .  
2 .  A y in e n in  m a z h a r  v e  m a k e s  o l m a  ik i y ö n ü  v a r .  A y in e d e  g ü n e ş  g ö z ü k ü y o r s a  o  a y in e  
m a z h a r d ır .  A y in e  g ü n e ş i b a ş k a  b ir  y e r e  a k s  e t t ir m iş s e  is e  o  a y in e  m a ’ k e s  o l m u ş t u r .
1871-Lem'alar:135, 2-(III)
M a k u l e
1 .  H e r  b ir  ş e y  iç in  ik i s u r e t  v e  ş e k il  v a r d ır :  B ir i:  M a d d iy e d ir  k i,  â d e t a  b ir  g ö m l e k  g ib i,  h e r  
ş e y in  v ü c u d u n a  g ö r e  k a d e r in  t a k d ir iy l e  b iç il m iş  ş u  g ö r ü n e n  s u r e t l e r d ir .
D iğ e r i:  M a k u l e d ir  k i,  b ir  ş e y in  y a ş a d ığ ı b ir  ö m ü r d e  m ü r u r - u  z a m a n l a  d e ğ iş t ir d iğ i m u h t e l if  
m a d d î s u r e t l e r in  iç t im a ın d a n  t a s a v v u r  e d il e n  b ir  s u r e t - i v e h m iy e d ir .
B ir  a t e ş in  s ü r ' a t l e  t e d v ir in d e n  h a s ıl  o l a n  d a ir e - i v e h m iy e  g ib i,  h e r  ş e y in  t a r ih - i h a y a t ın ı  
b il d ir e n  v e  k a d e r e  m e d a r  o l a n  v e  m u k a d d e r a t - ı e ş y a  d e n il e n  ş u  ik in c i s u r e t ,  m a k u l e d ir .  S u r e t -
i m a d d iy e  it ib a r iy l e  h e r  ş e y in  b ir  n ih a y e t i,  b ir  g a y e s i o l d u ğ u  g ib i,  s u r e t - i m a n e v iy e  it ib a r iy l e  
d e  b ir  n ih a y e t i v e  g iz l i b a z ı h ik m e t l e r  i ç in  b ir  g a y e s i d e  v a r d ır .  B in a e n a l e y h  h e r  ş e y in  s u r e t - i  
m a d d iy e s in d e  k u d r e t - i R a b b a n î u s t a d ır ,  k a d e r  m ü h e n d is t ir .  S u r e t - i m a n e v iy e s in d e  is e ,  k a d e r  
m is t a r d ır ,  y a n i,  t e ş e k k ü l â t ın  ç iz g il e r in i ç iz e r ,  k u d r e t  m a s d a r d ır ,  y a n i o  ç iz g il e r  ü s t ü n d e  
y a p ıl a n  t e ş e k k ü l â t ,  k u d r e t t e n  s u d û r  e d e r .
2 .  H ü c r e l e r im iz  s e n e d e  ik i d e f a  d e ğ iş iy o r .  B ir  s e n e l ik  h ü c r e  y o k  y ü z ü m d e .  A m a  s a n a  b a k ıl ın c a  
o n  b e ş  y a ş ın d a  d e n il ir  m i?  O t u z  k ü s ü r s ü n .  N iy e  o n  d e m e d i?  Ö y l e  b ir  s u r a t  y o k  k i.  O t u z  
s e n e l ik  h ü c r e  v a r  m ı p e k i?  K i y a ş l ı o l s u n ?  P e k i y a ş ın ı g ö s t e r e n  k im d ir ?   m a k u l e .  M a k u l e  ş u :  
O c a k  1  d e  d o ğ d u n .  B ir  d a h a k i o c a ğ a  g e ç e r k e n  1 )  f iil l e r im iz i,  2 )  d ü ş ü n c e l e r im iz i,  3 )  
k a l b im iz d e k il e r i v e  4 )  r u h u m u z d a k il e r i t e n c e r e y e  a t .  K a r ış t ır .  O  b ü t ü n s e l   b ir  s e n e . .  b ir  
s e n e n in  h â l e t i,  h â l e t - i r u h iy e s i.  S e n in  o t u z  t a n e  v a r .  H e r  s e n e n in  b ir  h â l e t - i r u h iy e s in i y a n i  
o t u z  t a n e  h â l e t - i r u h iy e n i t e n c e r e y e  k o y ,  k a r ış t ır .  O t u z  t a n e  h â l e t - i r u h iy e n in  c e m ’ i  s e n in  
s u r a t ın a  y a p ış m ış .  B u n a  m a k u l e  d e n il ir .  S u r a t ım d a  n e  v a r  p e k i?   o t u z  s e n e l ik  f iil ,  d im a ğ ,  k a l b  
v e  r u h u n  b ü t ü n s e l l i ğ i v a r .  B u  b e d e n e ,  b u  m a d d e y e  iç s e l  a l e m  y a p ış t ır ıy o r .  O n d a n  s o n r a  m a ç  
d e ğ iş iy o r .  2 : 1  ik e n  g o l  o l u y o r .  T a b e l a  d e ğ iş iy o r .  3 : 1  o l u y o r .  T a b e l a y ı ( s u r a t ı)  d e ğ iş t ir iy o r .  
“ E l s in e t ik u m  v e  e l v a n ik u m ”  B u n l a r ;  m a k u l e d ir .  B u  s u r a t ın ız d a k i s im a l a r  b u r a l ı d e ğ il d ir .  
B u r a d a  ik e n  b u r a l ı d e ğ il .  B u  t a r ik a t ç ı ,  b u  n u r c u ,  b u  F r a n s ız ,  b u  A l m a n  n a s ıl  a y ır ıy o r s u n ?  
Ö m r - ü  m a z in in  t e r e ş ş u h u  s e n in  s im a n d ır  k i b u n a  m a k u l e  d e n ir .
1-Mesnevi-i Nuriye:34, 2-(I)
M a n a - y ı İ s m i
1 .  Ş u  k it a b - ı k e b ir in  h u r u f a t ın a  " m a n a - y ı h a r f î"  il e ,  y a n i A l l a h  h e s a b ın a  b a k m a k  l â z ım  
g e l ir k e n ;  ö y l e  e t m e y ip  " m a n a - y ı is m î"  il e ,  y a n i m e v c u d a t a  m e v c u d a t  h e s a b ın a  b a k a r ,  ö y l e  
b a h s e d e r .  " N e  g ü z e l  y a p ıl m ış " a  b e d e l ,  " N e  g ü z e l d ir "  d e r ,  ç ir k in l e ş t ir ir .  
2 .  S e n  â y in e y e  b a k s a n ,  e ğ e r  â y in e y e  ş iş e  iç in  b a k a r s a n ,  ş iş e y i k a s d e n  g ö r ü r s ü n ,  iç in d e  R e ' f e t ' e  
t e b a î,  d o l a y ıs ıy l a  n a z a r  il iş ir .  E ğ e r  m a k s a d ,  m ü b a r e k  s îm a n ız a  b a k m a k  iç in  â y in e y e  b a k t ın ,  
s e v im l i R e ' f e t ' i k a s d e n  g ö r ü r s ü n .  اََِِْ  اََُْ  اُ  َََرَكَ  d e r s in .  Â y in e  ş iş e s i t e b a î,  d o l a y ıs ıy l a  
n a z a r ın  il iş ir .  İ ş t e  b ir in c i s u r e t t e  â y in e  ş iş e s i m a n a - y ı is m îd ir .  R e ' f e t  m a n a - y ı h a r f î o l u y o r .  
İ k in c i s u r e t t e  â y in e  ş iş e s i m a n a - y ı h a r f îd ir ,  y a n i k e n d i iç in  o n a  b a k ıl m ıy o r ,  b a ş k a  m a n a  iç in  
b a k ıl ır  k i a k is t ir .  A k is  m a n a - y ı is m îd ir .  Y a n i َِِْ  ِ  ًَْ  ََ  دَل  o l a n  t a r if - i is m e  b ir  c ih e t t e  
d â h il d ir .  V e  â y in e  is e  َِْهِ  ِ  ًَْ  ََ  دَل  o l a n  h a r f in  t a r if in e  m â s a d a k  o l u r .  K â in a t  n a z a r - ı  
K u r ' a n î il e ,  b ü t ü n  m e v c u d a t ı h u r u f t u r ,  m a n a - y ı h a r f iy l e  b a ş k a s ın ın  m a n a s ın ı if a d e  e d iy o r l a r .  
Y a n i e s m a s ın ı,  s ıf â t ın ı b il d ir iy o r l a r .  R u h s u z  f e l s e f e  e k s e r iy a  m a n a - y ı is m iy l e  b a k ıy o r ,  t a b ia t  
b a t a k l ığ ın a  s a p l a n ıy o r .
3 .  M e v c u d a t a  v e  b ü y ü k  z a t l a r a  A l l a h  h e s a b ın a  d e ğ il  b iz z a t  k e n d il e r i h e s a b ın a  b a k m a k .  “ N e  
g ü z e l d ir ”  g ib i.  
1881-Sözler:132, 2-Barla Lahikası:348, 3-(II)
M a n e v i H a y a t - ı M u h a m m e d iy e  ( A . S . M )
1 .  M a d d î v e  m a n e v î h a y a t - ı M u h a m m e d iy e  ( A . S . M . )  d a h i,  h a y a t  v e  r u h - u  k â in a t t a n  s ü z ü l m ü ş  
h ü l â s a t - ü l  h ü l â s a d ı r . .  b e l k i m a d d î v e  m a n e v î h a y a t - ı M u h a m m e d iy e  ( A . S . M . ) ,  â s â r ın ın  
ş e h a d e t iy l e  h a y a t - ı k â in a t ın  h a y a t ıd ır . . .  
2 .  E l b e t t e  â l e m - i g a y b  - y a n i m a z i,  m ü s t a k b e l -  y a n i g e ç m iş  v e  g e l e c e k  m a h l u k a t ın  h a y a t - ı  
m a n e v iy e l e r i h ü k m ü n d e  o l a n  in t iz a m  v e  n iz a m  v e  m a l û m iy e t  v e  m e ş h u d iy e t  v e  t a a y y ü n  v e  
e v a m ir - i t e k v in iy e y i im t is a l e  m ü h e y y a  b ir  v a z iy e t t e  b u l u n m a l a r ın ı s ır r - ı h a y a t  ik t iz a  e d iy o r .
3 .  M a n e v i h a y a t  d e y in c e  k a y n a k  s ıf a t t ır .  H a y a t  d iğ e r  a l t ı t a n e  s ıf a t ın  h ü l a s a s ıd ır .  K e l a m  
s ıf a t ın ın  d ış a r ıy a  ç ık ış ı,  e v a m ir - i t e k v in iy e  o l a r a k  if a d e  e d il iy o r .  İ r a d e  n iz a m  o l a r a k ,  İ l im  
m a l u m iy e t  o l a r a k ,  S e m  t a a y y ü n  o l a r a k ,  B a s a r  m e ş h u d iy e t  o l a r a k ,  K u d r e t  in t iz a m  o l a r a k  if a d e  
e d il iy o r .  B u  h a y a t ın  m a n e v iy a t ın ın  k a y n a ğ ıd ır .  H a y a t - ı m a d d iy e  H a y a t - ı m a n e v iy e d e n  
ç ık ıy o r .  İ n t iz a m  v e  n iz a m  v e  m a l û m iy e t  v e  m e ş h u d iy e t  v e  t a a y y ü n  v e  e v a m i r - i t e k v in iy e n in  
h ü l a s a s ın ın ,  a l e m - i k a in a t t a ,  ş e c e r e - i h il k a t t e  a d ı;  h a y a t - ı m a n e v iy e d ir .   
M a d d î H a y a t - ı M u h a m m e d iy e  - - >  a ğ a c ın  z a h ir i ( S ö z l e r  1 0 9 / 1 1 0 )
M a n e v î H a y a t - ı M u h a m m e d iy e  - - >  a ğ a c ın  b a t ın ı ( Ş u a l a r  3 1 )
İ k is in in  c e m ’ i - - >  Ş a h s iy e t - i M u h a m m e d iy e
A h m e d  - - >  a ğ a c ın  a h ir i,  m e y v e
N u r - u  M u h a m m e d î - - >  a ğ a c ın  e v v e l i,  a ğ a c ın  ç e k ir d e ğ i
M u h a m m e d  - - >  m e y v e n in  ç e k ir d e ğ i
N u r - u  M u h a m m e d î’ n in  m a n a  y ö n ü  - - >  z a t a  b a k a n  y ö n  - - >  M a n e v î h a y a t - ı M u h a m m e d iy e
N u r - u  M u h a m m e d î’ n in  n u r  y ö n ü  - - >  Ş e c e r e - i h il k a t  y ö n ü ,  ç e k ir d e ğ in  a ğ a ç  o l u ş u  - - >  M a d d î  
H a y a t - ı M u h a m m e d iy e ,  A h m e d  y ö n ü
1-Lem'alar:336, 2-Sözler:110, 3-(I)
M a n e v î N e f s - i E m m a r e
1 .  N e f s - i e m m a r e n in  k e n d i d e s a is in d e n  b a ş k a ,  d a h a  ş id d e t l i v e  d a h a  z iy a d e  s ö z  d in l e m e z  v e  
d a h a  z iy a d e  a h l â k - ı s e y y ie y i id a m e  e d e n  v e  
•  h e v e s  v e  
•  d a m a r  v e  
•  a ' s a b ,  
•  t a b ia t  v e  
•  h is s iy a t  
189h a l it a s ın d a n  ç ık a n  v e  n e f s - i e m m a r e n in  s o n  t a h a s s ü n g â h ı b u l u n a n  v e  n e f s - i e m m a r e y i  
t e z k iy e d e n  s o n r a  o n u n  e s k i v a z if e - i s e y y ie s in i g ö r e n  v e  m ü c a h e d e y i â h ir  ö m r e  k a d a r  d e v a m  
e t t ir e n ,  b ir  m a n e v î n e f s - i e m m a r e y i g ö r d ü m .  
2 .  Ş ö h r e t ,  g u r u r ,  r iy a ,  b e n  b il in e y im ,  b e n  t a n ın a y ım ,  b e n  k o n u ş u l a y ım ,  b e n d e n  b a h s e t s in l e r ,  
y a n i b e n  m e r k e z l i. . . a b i o l a y ım ,  h o c a  o l a y ım ,  h e r  t ü r l ü  f e d a k a r l ığ ı y a p a r ım ,  a m a  b e n  b il ic e m  
v b .  m a n e v i n e f s - i e m m a r e n in  n ü m u n e l e r in d e n d ir .
3 .  M a n e v i n e f s - i e m m a r e :  1 . H e v e s ,  2 . D a m a r ,  3 . A ’ s a b ,  4 . T a b ia t ,   5 . H is s iy a t  d ır .
1-Kastamonu Lahikası:233, 2-(III), 3-(I)
M â r if e t
B ir ş e y i t e f e k k ü r  v e  t a h k ik e  m ü s t e n id  o l u p  v e  d a v a m ız a  v u k u f  p e y d a  e d e r e k  v e  n e t ic e  v e  
a s a r ın ı t e d e b b ü r  e d e r e k  m u h a k k ik a n e  b il m e k t ir .   İ l im  is e  u m u m i b ir  ş e k il d e  b il m e k t ir . İ l m in  
k a r ş ıt ı m u k a b il i c e h il . .  M a r if e t in  m u k a b il i in k a r d ır . .  A l l a h  m a r if e t  s a h ib i d e ğ il d ir ,  il im  
s a h ib id ir .  M a r if e t  s o n r a d a n  b il m e y l e  a l a k a l ıd ır .  İ l im  is e  s u b u t i s ıf a t t ır .  İ l im  d a h a  a m m d ır .  
B e n d e k i b il - k u v v e  il e  k a in a t t a k i b il - f iil  a r a s ın d a k i m ü n a s e b e t in  a d ı " m a r if e t " d ir .  B u  g a v u r d a  
d a  v a r d ır .  F iz ik ,  k im y a  v b . g ib i. .  A m a  b u n u  A l l a h ' a  d a y a n d ır ır s a n  " M â r if e t u l l a h "  o l u r .  O  
e s m a n ın  v e y a  e s m a l a r ın  s e n d e  o r t a y a  ç ık m a  m e r a t ib id ir  m a r if e t . . .
(I)
M a r if e t  E h l i
M a r if e t u l l a h t a  t e r a k k i e d e n ,  b ü t ü n  m e r t e b e l e r d e n  b a k a b il e n ,  h iç b ir  m e r t e b e y e  m a h k u m  
o l m a d a n ,  in s a n l a r ın  f a r k l ıl ık l a r ı k e n d is in e  z e n g in l ik  k a t t ığ ın a  in a n a n  in s a n d ır ,  h ic r e t  
e d e n d ir . . .
(I)
M â r if e t u l l a h
1 .  H il k a t in  e n  y ü k s e k  g a y e s i v e  f ıt r a t ın  e n  y ü c e  n e t ic e s i im a n - ı b il l a h t ır .  V e  in s a n iy e t in  e n  â l î  
m e r t e b e s i v e  b e ş e r iy e t in  e n  b ü y ü k  m a k a m ı,  im a n - ı b il l a h  iç in d e k i m a r if e t u l l a h t ır .  C in n  ü  
in s in  e n  p a r l a k  s a a d e t i v e  e n  t a t l ı n im e t i,  o  m a r if e t u l l a h  iç in d e k i m u h a b b e t u l l a h t ır .
2 .  D im a ğ ı n  y e d i m e r t e b e s in in  h ü l a s a - i  c a m ia s ın ın  v ic d a n d a k i h a l i. .  B u  m a k a m d a  o l a n ;  h e r  
m a k a m d a n  b a k a b il e n ,  h iç b ir  m a k a m a  m a h k u m  o l m a d a n ,  in s a n l a r ın  f a r k l ıl ık l a r ı k e n d is in e  
z e n g in l ik  k a t t ığ ın a  in a n a n  k a m il  in s a n d a  o l u r .  
İ r a d e n in  v a z if e s i ib a d e t u l l a h .  Z ih n in  v a z if e s i m a r if e t u l l a h .  M a r if e t u l l a h ı a k l a  v e r ir s e n ,  o l m a z .  
M a r if e t u l l a h  v a r d ır  a m a  z ih in d e n  a l m ı ş t ır .  K e n d is i im a l  e t m e z .  K e n d is in d e n  t e f e k k ü r  ç ık a r .  
A k l ın  v a z if e s i  t e f e k k ü r d ü r .  B u  m a k a m d a  m a r if e t u l l a h = m a s n u a t - ı İ l a h iy e y i v e  K u r ’ a n î  
h a k ik a t l e r i t e f e k k ü r  v e y a  t a h s il  il e  v e y a  l u t f - u  İ l a h î il e  k a l b i in k iş a f  v e  b a s ir e t  s a h ib i o l m a k t ır .  
M a r if e t u l l a h  b u d u r .  Y a n i m a s n u a t - ı İ l a h iy e y i K u r â n î h a k ik a t l a r l a  ( o k u d u ğ u m u z  d e r s l e r l e )  
t e f e k k ü r  e t m e k  v e y a  t a h s il  il e  ( o r d a  A l l a h ’ ın  e s m a s ın ı a n l a m l a n d ır a r a k )  v e y a  o n a  b a k a r k e n  
A l l a h  l u t f - u  İ l a h î il e  s e n in  k a l b in e  o r a y a  b a k a r k e n  o  h â l e t l e r i v e r m e s i k a l b i in k iş a f  v e  b a s ir e t  
s a h ib i y a p a r .  B u  m a r if e t u l l a h t ır .  E s m a - i İ l a h iy e y i t a n ım a k ,  İ l a h î h a k ik a t l a r a  v u k u f iy e t t ir  
m a r if e t u l l a h .
1901-Mektubat:222, 2-(I)
M a z h a r
1 .  M a z h a r l a r d a  g ö r ü n e n  v e  â y in e l e r d e  m ü ş a h e d e  o l u n a n  G ü n e ş  d e ğ il ,  b e l k i b ir  n e v i  
c il v e l e r id ir ,  b ir  ç e ş it  r e n k l i a k is l e r id ir .  Ç e n d a n  o  a k is l e r  o n u n  ü n v a n l a r ıd ır ,  f a k a t  b ü t ü n  â s â r - ı  
h a ş m e t in i g ö s t e r e m iy o r l a r .
2 .  O  z e r r e c ik ,  G ü n e ş ' e  in t is a b  e d ip  o n a  k a r ş ı g ö z ü n ü  a ç ıp  b a k s a ;  o  v a k it  o  k o c a  G ü n e ş ' i  
z iy a s ıy l a ,  e l v a n - ı s e b ' a s ıy l a ,  h a r a r e t iy l e  h a t t â  m e s a f e s iy l e  iç in e  a l a b il ir  v e  b ir  n e v i t e c e l l i- i  
a ' z a m ın a  m a z h a r  o l u r .  D e m e k  o  z e r r e  k e n d i k e n d in e  k a l s a ,  b ir  z e r r e  k a d a r  a n c a k  iş  g ö r e b il ir .  
E ğ e r  G ü n e ş ' e  m e m u r  v e  m e n s u b  v e  m ir ' a t  s a y ıl s a ;  G ü n e ş  g ib i,  G ü n e ş ' in  ic r a a t ın d a k i b ir  k ıs ım  
c ü z ' î n ü m u n e l e r in i g ö s t e r e b il ir .
3 .  Z â t - ı R a h m a n u r r a h îm ' in  d e l il l e r i v e  â y in e l e r i o l a n  z îh a y a t  v e  in s a n  g ib i m a z h a r l a r . . .
4 .  A y n a .  G a y b î h a k ik a t l e r in  k e n d is iy l e  g ö r ü n ü r  h a l e  g e l d ik l e r i ş e y .
5 .  A y in e n in  m a z h a r  v e  m a k e s  o l m a  ik i y ö n ü  v a r .  A y in e d e  g ü n e ş  g ö z ü k ü y o r s a  o  a y in e  
m a z h a r d ır .  A y in e  g ü n e ş i b a ş k a  b ir  y e r e  a k s  e t t ir m iş s e  is e  o  a y in e  m a ’ k e s  o l m u ş t u r .
1-Sözler:340, 2-Mektubat:255, 3-Sözler:14, 4-(II), 5-(III)
M e c ' u l
1 .  R u h u n  m a h iy e t i;  1 . z îh a y a t  b ir  k a n u n - u  e m r ,  2 . z îş u u r  b ir  â y in e - i İ s m - i H a y y , 3 .  z îc e v h e r  b ir  
c il v e - i H a y a t - ı S e r m e d î o l d u ğ u n d a n  m e c ' u l d ü r .  B u  c ih e t l e  m a h l u k t u r  d e n il e m e z .
2 .  E n e  m a h l u k  o l m a d ığ ın a  g ö r e  a m a  v a c ip  d e  d e ğ il  b e r z a h t ır ,  il m i k e l a m d a  b u n a  m e c ’ u l  
d e n iy o r .  Ç e k ir d e k t e k i a ğ a ç  g ib i,  a ğ a ç  d e ğ il d ir  a m a  h iç l ik t e  d e ğ il d ir .  K a b ir  d e  n e  d ü n y a d ır  n e  
a h ir e t t ir  b e r z a h t ır .  M e c ’ u l ,  e n e  m a h l u k  o l m a d ığ ı iç in  s ıf a t  v e  is im l e r  p e r d e l i t e c e l l i e t m iy o r  
v a c ip  d e  d e ğ il  b iz z a t  A l l a h ’ l ık  h a k ik a t i o l s u n ;  “ b e r z a h t ır ” .  ( 1 6 . s ö z )  A y n a d a k i g ü n e ş  g ü n e ş  
m id ir ?  d e ğ il d ir  a m a  d e ğ il d e  d e ğ il d ir . Ç ü n k ü  g ü n e ş in  b ü t ü n  ö z e l l iğ i v a r  ( ıs ıs ı,  ış ığ ı,  ş e k l i,  y e d i  
r e n g i v a r )  g ü n e ş in  y a n s ım a s ı n u r  o l d u ğ u  iç in  a y n a d a k i g ü n e ş  g ü n e ş in  b ü t ü n  h a s s a l a r ın a  
s a h ip t ir .  A y n a d a k i g ü n e ş  n e  a y n d ır  n e  g a y r d ır  y a n i g ü n e ş in  k e n d is i d e ğ il d ir  a m a  d e ğ il  d e  
d e ğ il d ir ,  n e  a y n d ır  n e  g a y r d ır .  A y n a n ın  k a b il iy e t in e  g ö r e  g ü n e ş in  c il v e s id ir .  A y n a  r u h  o l s a  
a y n a d a  g ö r ü n e n  g ü n e ş  g ü n e ş  d e ğ il d ir  a y n a d a  d e ğ il d ir  o r t a s ıd ır  ( b e r z a h t ır ) . O  z a m a n  n e  
a y n d ır  n e  g a y r d ır  d e n ir .  A y n ı b u  m is a l  g ib i a y n a y a  m is a l  r u h ,  e n e y e  m is a l  a y n a d a  g ö z ü k e n  
g ü n e ş t ir .  Ö y l e y s e  a y n a y a  m is a l  r u h ,  A l l a h ’ a  m is a l  g ü n e ş ,  g ü n e ş t e k i y e d i r e n k  A l l a h ’ ın  y e d i  
s ıf a t ın a  ( h a y a t ,  il im ,  ir a d e ,  s e m ,  b a s a r ,  k e l a m ,  k u d r e t )  m is a l ,  a y n a d a  g ö z ü k e n  g ü n e ş  is e  
e n e d ir .  G ü n e ş t e k i y e d i s ıf a t  y a n s ıd ığ ı a y n a d a  v a r  m ıd ır ?  v a r d ır  a n c a k  g ü n e ş t e k i k e y f iy e t iy l e  
d e ğ il d ir  a m a  a y n a d a k i g ü n e ş  m a h l u k  s e v iy e s in d e  d e  d e ğ il d ir .  E n e d e  d e  A l l a h  c c  n u n  ir a d e s i  
b ö y l e  v a r . .  e n e d e  A l l a h ’ ın  k u d r e t i b ö y l e  v a r . .  e n e d e  A l l a h ’ ın  h a y a t ı b ö y l e  v a r . .  il m i b ö y l e  v a r . .  
s e m ’ i b ö y l e  v a r . .  b a s ir  b ö y l e  v a r . .  k e l a m  b ö y l e  v a r .  O  z a m a n  a y n a d a  g ö z ü k e n  g ü n e ş  a s ıl  
g ü n e ş t e n  k o p u k  d e ğ il  a m a  a y n ı d a  d e ğ i l  g a y r ı d a  d e ğ il d ir .  M e c ' u l  v a c ip  il e  m ü m k ü n  a r a s ın d a  
b ir  b e r z a h t ır . . .  E s m a  il e  m e c ' u l  a r a s ın d a ;  f ü y ü z a t ,  m e c ' u l  il e  â l e m - i ş e h a d e t  a r a s ın d a ;  z u h u r a t  
o l u y o r .  M e c ’ u l  e n e l e r in  c e m id ir .  E n e  b e n d e k i O ’ d u r .  M e c u l  is e  O ’ n d a k i B e n d ir .  B e n d e k i O  
d e ğ iş ir  a m a  O ’ n d a k i b e n  d e ğ iş m e z .  K iş in in  m ir a c ı b e n d e k i O ’ n d a n ,  O ’ n d a k i b e n e  s e y r - ü  
s e y a h a t ıd ır .
A l l a h  v a r  ik e n ,  h iç b ir  ş e y  y o k t u .  S o n r a  y a r a t t ı.  Y a r a t m a s ıy l a ,  ir a d e  k e n d is in i if a d e  e t t i.  O n d a n  
ö n c e  d e  ir a d e  v a r d ı,  s ıf a t t a .  E z e l î v e  e b e d î –  k e y f iy e t in i b il m iy o r u z  –  M a h iy e t - i Z a t iy e s i   
Ş u u n a t - ı Z a t iy e s in e  t e c e l l i e d iy o r d u .  D a h a  ş e c e r e - i h il k a t  y o k k e n …  Ş u u n a t - ı Z a t iy e s i  S ıf a t  
191o l a r a k  t e c e l l i e d iy o rd u .  S ıf a t   E s m a  o l a r a k  t e c e l l i e d iy o r d u .  A y n e n  b u n u n  g e r i d ö n ü ş ü m ü  d e  
v a r  y a n i E s m a  S ıf a t  o l a r a k ,  S ıf a t   Ş u u n a t  o l a r a k  g e r i d ö n ü ş ü m l ü  f a k a t  M a h iy e t - i Z a t iy e y e  g e r i  
d ö n ü ş ü m  y o k  g ö r m e d im .  S o n r a  t e k r a r  M a h iy e t - i Z a t iy e  Ş u u n a t - ı Z a t iy e y e ,  Ş u u n a t  S ıf a t a ,  
S ıf a t  E s m a y a  v e  s o n r a  t e k r a r  g e r i d ö n ü ş ü m  o l u y o r .  
S o n r a  A l l a h  k a r a r  v e r d i.  “ B ir  k â in a t  y a r a t a c a ğ ım ”  d e d i.  P l a n ın ı v e  p r o j e s in i ç iz d i.  B ir  ç e k ir d e k  
y a r a t t ı il k  ö n c e .  O n u n  a d ı M e c ’ u l  y a n i N u r - u  M u h a m m e d î ( a s m ) .  İ n s a n  d e ğ i l  b u .  İ n s a n a  d a  
b u  is im  v e r il m iş .  M e s e l a  a d a m a  D e m ir  a d ı v e r il m iş  d iy e  a d a m  d e m ir  o l m a d ığ ı g ib i.  B u  
ç e k ir d e ğ in  a d ıd ır  N u r - u  M u h a m m e d î  ( a s m ) …  Â l e m - i ş e h a d e t t e  y a r a t ıl d ı O  z a t ,  A h m e d ,  
m e y v e .  “ B u  k â in a t ı y a r a t a c a ğ ım ”  d e d i.  P r o j e y i k u r d u .  B u  p r o j e n in  a d ı m e c ’ u l …  M e c ’ u l  
m a h l u k  d e ğ il  a m a  v a c ib  d e  d e ğ il  y a n i b e r z a h ,  k a b ir  g ib i.  K a b ir ;  a h ir e t  d e ğ il  ç ü n k ü  a h ir e t  
k ıy a m e t l e  b a ş l a r ,  h a ş ir  m e y d a n ıy l a  b a ş l a r .  A m a  d ü n y a d a  d a  d e ğ il .  B u  n e d e n l e  k a b ir e  â l e m - i  
b e r z a h  d e n il m iş .   M e c ’ u l  d a h i a y n e n  b ö y l e  b ir  b e r z a h .  B ü y ü k  M e s n e v i 6 4 2  d e  d iy o r  k i:  M e c ’ u l  
il e  A r ş - ı A z a m  a r a s ın a  K a b - ı k a v s e y n  d e n il iy o r .  B u r a y a  k a d a r  in s a n  g e l iy o r .  B u n d a n  s o n r a s ı  
is e  “ ö l ü m  v e  h e l a k e t t ir ”  d iy o r .  Ö l ü m  b iz im  b il d iğ im iz  ö l ü m  d e ğ il .  V a r l ık  d ü z e y in d e n  
ç ık ıy o r s u n .  M e c ’ u l u n  M a n a  t a r a f ı A l l a h ’ l ık  h a k ik a t ı.  N u r  t a r a f ı is e  m a h l u k a t a  d ö n ü ş e c e k  
t a r a f ıd ır .
1-Barla Lahikası:258, 2-(I)
M e k a n
M e k a n  k u d r e t in  k u v v e t e  d ö n ü ş m ü ş  v e  d o n m u ş  h a l id ir .  B u  m e v c u d a t  a y in e s in d e  e s m a  
g ö z ü k ü y o r  is e   b u  m e v c u d a t  e s m a  d e ğ il d ir .  M e v c u d a t t a  m e k a n d ır .  E ş y a n ın  b ü t ü n l ü ğ ü  m e k a n ı  
o l u ş t u r u y o r .  M e k a n ı o l u ş t u r a n  s ıf a t t ır ,  s ıf a t a  d a y a n ıy o r .  K u d r e t - S ıf a t ,  K u v v e t - E s m a ,  M e k a n -
E f a l . .  M e k a n  z a m a n ın  v ü c u d - u  h a r ic is id ir .  M e k a n ın  b a t ın ıs ı d a  z a m a n d ır .  M e k a n  e f a l ,  z a m a n  
h a k ik a t . .  H a r e k e t  z a m a n ın  k e n d is i d e ğ il d ir ,  h a r e k e t  z a m a n ın  b ir  s ıf a t ıd ır .  z a m a n d a  b a ş k a  
ş e y l e r d e  v a r  ş u u r   v e  h a y a t  g ib i. .  M e k a n  z a m a n ın  iç in d e d ir .  Z a m a n  m e k a n s ız ,  m e k a n  
z a m a n s ız  o l a m a z .
(I)
M e l e k
1 .  M e s e l â :   اََْْ  اََُْ  ِٰ  وَ  A z îm  b ir  M â l ik - ü l  M ü l k ,  b ü y ü k  b ir  ş e h r i v e y a  m u h t e ş e m  b ir  s a r a y ı  
b in a  e t t iğ i v a k it ,  o  z â t  d ö r t  n e v i a m e l e y i  o n u n  b in a s ın d a  is t ih d a m  v e  is t im a l  e d e r :
B ir in c i n e v i:  O n u n  m e m l u k  v e  k ö l e l e r id ir .  B u  n e v ' in ,  n e  m a a ş ı v a r  v e  n e  d e  ü c r e t i v a r .  B e l k i  
o n l a r  s e y y id l e r in in  e m r iy l e  iş l e d ik l e r i  h e r  a m e l d e ,  o n l a r ın  g a y e t  l a t if  b ir  z e v k  v e  h o ş  b ir  
ş e v k l e r i v a r d ır .  S e y y id l e r in in  m e d h in d e n  v e  v a s f ın d a n  n e  d e s e l e r ,  o n l a r ın  z e v k in i v e  ş e v k in i  
z iy a d e  e d e r .  O n l a r  o  m u k a d d e s  s e y y id l e r in e  in t is a b l a r ın ı b ü y ü k  b ir  ş e r e f  b il e r e k  o n u n l a  ik t if a  
e d iy o r l a r .  H e m  o  s e y y id in  n a m ıy l a ,  h e s a b ıy l a ,  n a z a r ıy l a  iş l e r e  b a k m a l a r ın d a n  d a  m a n e v î  
l e z z e t  b u l u y o r l a r .  Ü c r e t  v e  r ü t b e y e  v e  m a a ş a  m u h t a ç  o l m u y o r l a r . . .
B ir in c i K ı s ım :  T e m s il d e  m e m l u k l e r e  m is a l ,  m e l a ik e l e r d ir .  M e l a ik e l e r  is e  o n l a r d a  m ü c a h e d e  
il e  t e r a k k i y a t  y o k t u r .  B e l k i h e r b ir in in  s a b it  b ir  m a k a m ı,  m u a y y e n  b ir  r ü t b e s i v a r d ır .  F a k a t  
o n l a r ın  n e f s - i a m e l l e r in d e  b ir  z e v k - i m a h s u s a l a r ı v a r .  N e f s - i ib a d e t l e r in d e  d e r e c a t l a r ın a  g ö r e  
t e f e y y ü z l e r i v a r .  D e m e k  o  h iz m e t k â r l a r ın ın  m ü k â f a t ı,  h iz m e t l e r in in  iç in d e d ir .  N a s ıl  in s a n  m â ,  
h a v a  v e  z iy a  v e  g ıd a  il e  t e g a d d i e d ip  t e l e z z ü z  e d e r .  Ö y l e  d e  m e l e k l e r ,  z ik ir  v e  t e s b ih  v e  h a m d  
v e  ib a d e t  v e  m a r if e t  v e  m u h a b b e t in  e n v â r ıy l a  t e g a d d i e d ip  t e l e z z ü z  e d iy o r l a r .  Ç ü n k i o n l a r  
n u r d a n  m a h l u k  o l d u k l a r ı iç in  g ıd a l a r ın a  n u r  k â f id ir .  H a t t â  n u r a  y a k ın  o l a n  r a y ih a - i t a y y ib e  
d a h i o n l a r ın  b ir  n e v i g ıd a l a r ıd ır  k i,  o n d a n  h o ş l a n ıy o r l a r .  E v e t  e r v a h - ı t a y y ib e ,  r e v a y ih - ı  
t a y y ib e y i s e v e r .  H e m  m e l e k l e r ,  M a b u d l a r ın ın  e m r iy l e  iş l e d ik l e r i iş l e r d e  v e  o n u n  h e s a b ıy l a  
192iş l e d ik l e r i a m e l l e r d e  v e  o n u n  n a m ıy l a  e t t ik l e r i h iz m e t t e  v e  o n u n  n a z a r ıy l a  y a p t ık l a r ı  
n e z a r e t t e  v e  o n u n  in t is a b ıy l a  k a z a n d ık l a r ı ş e r e f t e  v e  o n u n  m ü l k  v e  m e l e k û t u n u n  m ü t a l a a s ıy l a  
a l d ık l a r ı t e n e z z ü h t e  v e  o n u n  t e c e l l iy a t - ı c e m a l iy e  v e  c e l a l iy e s in in  m ü ş a h e d e s iy l e  k a z a n d ık l a r ı  
t e n a ' u m d a  ö y l e  b ir  s a a d e t - i a z îm e  v a r d ı r  k i,  a k l - ı b e ş e r  a n l a m a z ,  m e l e k  o l m a y a n  b il e m e z .
M e l e k l e r in  b ir  k ıs m ı â b id d ir l e r ,  d iğ e r  b ir  k ıs m ın ın  u b u d iy e t l e r i a m e l d e d ir .  M e l a ik e - i  
a r z iy e n in  a m e l e  k ıs m ı b ir  n e v i in s a n  g ib id ir .  T a b ir  c a iz  is e ,  b ir  n e v i ç o b a n l ık  e d e r l e r .  B ir  n e v i  
d e  ç if t ç il i k  e d e r l e r .  Y a n i r û y - i z e m in ,  u m u m î b ir  m e z r a a d ır .  İ ç in d e k i b ü t ü n  h a y v a n a t ın  
t a if e l e r in e  H â l ık - ı Z ü l c e l a l ' in  e m r iy l e ,  iz n iy l e ,  h e s a b ıy l a ,  h a v l  v e  k u v v e t iy l e  b ir  m e l e k - i  
m ü e k k e l  n e z a r e t  e d e r .  O n d a n  d a h a  k ü ç ü k  h e r b ir  n e v i h a y v a n a t a  m a h s u s  b ir  n e v i ç o b a n l ık  
e d e c e k  b i r  m e l a ik e - i m ü e k k e l  v a r .  H e m  d e  r û y - i z e m in  b ir  t a r l a d ır ,  u m u m  n e b a t a t  o n u n  
iç in d e  e k i l ir .  U m u m u n a  C e n a b - ı H a k k ' ın  n a m ıy l a ,  k u v v e t iy l e  n e z a r e t  e d e c e k  m ü e k k e l  b ir  
m e l e k  v a r d ır .  O n d a n  d a h a  a ş a ğ ı b ir  m e l e k ,  b ir  t a if e - i m a h s u s a y a  n e z a r e t  e t m e k l e  C e n a b - ı  
H a k k ' a  ib a d e t  v e  t e s b ih  e d e n  m e l e k l e r  v a r .  R e z z a k ıy e t  a r ş ın ın  h a m e l e s in d e n  o l a n  H a z r e t - i  
M ik â il  A l e y h is s e l â m ,  ş u n l a r ın  e n  b ü y ü k  n â z ır l a r ıd ır .
M e l e k l e r in  ç o b a n  v e  ç if t ç il e r  m e s a b e s in d e  o l a n l a r ın ın  in s a n l a r a  m ü ş a b e h e t l e r i y o k t u r .  Ç ü n k i  
o n l a r ın  n e z a r e t l e r i s ır f  C e n a b - ı H a k k ' ın  h e s a b ıy l a d ır  v e  o n u n  n a m ıy l a  v e  k u v v e t iy l e  v e  
e m r iy l e d ir .  B e l k i n e z a r e t l e r i,  y a l n ız  r u b u b iy e t in  t e c e l l iy a t ın ı,  m e m u r  o l d u ğ u  n e v id e  
m ü ş a h e d e  e t m e k  v e  k u d r e t  v e  r a h m e t in  c il v e l e r in i o  n e v id e  m ü t a l a a  e t m e k  v e  e v a m ir - i  
İ l a h iy e y i o  n e v ' e  b ir  n e v i il h a m  e t m e k  v e  o  n e v ' in  e f ' a l - i ih t iy a r iy e s in i b ir  n e v i t a n z im  
e t m e k t e n  ib a r e t t ir .  V e  b il h â s s a  z e m in i n  t a r l a s ın d a k i n e b a t a t a  n e z a r e t l e r i,  o n l a r ın  t e s b ih a t - ı  
m a n e v iy e l e r in i m e l e k  l is a n ıy l a  t e m s il  e t m e k  v e  o n l a r ın  h a y a t l a r ıy l a  F â t ır - ı Z ü l c e l a l ' e  k a r ş ı  
t a k d im  e t t iğ i t a h iy y a t - ı m a n e v iy e l e r in i m e l e k  l is a n ıy l a  il â n  e t m e k ;  h e m  o n l a r a  v e r il e n  
c ih a z a t ı,  h ü s n - ü  is t im a l  e t m e k  v e  b a z ı g a y e l e r e  t e v c ih  e t m e k  v e  b ir  n e v i t a n z im  e t m e k t e n  
ib a r e t t ir .  M e l a ik e l e r in  ş u  h iz m e t l e r i,  c ü z ' - i ih t iy a r îl e r iy l e  b ir  n e v i k e s b d ir .  B e l k i b ir  n e v i  
u b u d iy e t  v e  ib a d e t t i r .  T a s a r r u f - u  h a k ik îl e r i y o k t u r .  Ç ü n k i h e r ş e y d e  H â l ık - ı K ü l l i Ş e y ' e  h a s  b ir  
s ik k e  v a r d ır .  B a ş k a l a r ı p a r m a ğ ın ı ic a d a  k a r ış t ır a m a z .  D e m e k ,  m e l a ik e l e r in  ş u  n e v i a m e l l e r i  
is e ,  o n l a r ın  ib a d e t id ir .  İ n s a n  g ib i,  â d e t l e r i d e ğ il d ir .
2 .  Ş u  h il k a t t e  c a r i o l a n  n a m u s l a r ,  k a n u n l a r  k â in a t ın  h a y a t d a r  o l m a s ın a  k â f i g e l ir .  Ç ü n k i o  
c e r e y a n  e d e n  n a m u s l a r ,  ş u  h ü k m e d e n  k a n u n l a r ;  it ib a r î e m ir l e r d ir ,  v e h m î d ü s t u r l a r d ır ,  a d e m î  
s a y ıl ır .  O n l a r ı t e m s il  e d e c e k ,  o n l a r ı g ö s t e r e c e k ,  o n l a r ın  d iz g in l e r in i e l l e r in d e  t u t a c a k  m e l a ik e  
d e n il e n  ib a d u l l a h  o l m a z s a ;  o  n a m u s l a r a ,  o  k a n u n l a r a  b ir  v ü c u d  t a a y y ü n  e d e m e z .  B ir  h ü v iy e t  
t e ş a h h u s  e d e m e z .  B ir  h a k ik a t - ı h a r ic i y e  o l a m a z .  H a l b u k i h a y a t ,  b ir  h a k ik a t - ı h a r ic iy e d ir .  
V e h m î b ir  e m r ,  h a k ik a t - ı h a r ic iy e y i y ü k l e n e m e z .
3 .  O  K u r ' a n - ı M u ' c iz - ü l  B e y a n  d e r  k i:  " M e l a ik e ,  ib a d - ı m ü k e r r e m d ir .  E m r e  m u h a l e f e t  
e t m e z l e r .  N e  e m r o l u n s a  o n u  y a p a r l a r .  M e l a ik e ,  e c s a m - ı l a t if e - i n u r a n iy e d ir l e r .  M u h t e l if  
n e v il e r e  m ü n k a s ım d ır l a r . "  E v e t  n a s ıl k i b e ş e r  b ir  ü m m e t t ir ,  " K e l â m "  s ıf a t ın d a n  g e l e n  Ş e r ia t - ı  
İ l a h iy e n in  h a m e l e l e r i,  m ü m e s s il l e r i,  m ü t e m e s s il l e r id ir .  Ö y l e  d e :  M e l a ik e  d a h i m u a z z a m  b ir  
ü m m e t t ir  k i,  o n l a r ın  a m e l e  k ıs m ı " İ r a d e "  s ıf a t ın d a n  g e l e n  Ş e r ia t - ı T e k v in iy e n in  h a m e l e s i,  
m ü m e s s il i v e  m ü t e m e s s il l e r id ir l e r .  M ü e s s ir - i H a k ik î o l a n  K u d r e t - i F â t ır a n ın  v e  İ r a d e - i  
E z e l iy e n in  e m ir l e r in e  t â b i'  b ir  n e v i ib a d u l l a h t ır l a r  k i;  e c r a m - ı u l v iy e n in  h e r b ir i o n l a r ın  b ir e r  
m e s c id i,  b ir e r  m a b e d i h ü k m ü n d e d ir l e r .
4 .  V a r l ık t a  ş ir k e  k a ç m a m a k  iç in  m e l e k l e r  b il in m e s i l a z ım .  M a d d e  m ü s t a k il  d e ğ il d ir .  M a d d e  
s u r e t t ir ,  k a n u n iy e t i  m e l e k t ir .  Ş u  a ğ a ç  g ö z ü k ü r k e n ,  b u  a ğ a c ın  m ü e k k e l  m e l a ik e s i b u  a ğ a c a  
b e n z iy o r .  B u  m e l e k t ir  y a n i.  S u r e t i;  a ğ a ç t ır ,  k a n u n iy e t i;  m e l e k t ir .  H a k ik a t ı;  e s m a d ır .  M a h iy e t i  
d e  z a t e n  A l l a h ’ ın  ir a d e  s ıf a t ın a  b a k ıy o r .  M e l e k l e r  ,  h a k ik a t - ı h a r ic iy e d ir .  K a n u n l a r ,  h a k ik a t - ı  
h a r ic iy e  d e ğ il d ir .  O n l a r ın  d iz g in l e r in i n e f s - ü l  e m ir d e  t u t a n ,  v ü c u d u n u  if a d e  e d e n  m e l e k l e r d ir .  
K a n u n l a r ın  h a r iç t e  v ü c u d l a r ı y o k t u r  a m a  h a y a t t a  ic r a a t  y a p ıy o r .  K a n u n l a r ın  h a r iç t e k i v ü c u d u  
m e l e k l e r d ir .  K a n u n l a r  y a z ıl ım d ır .  O n l a r  v ü c u d a  im iş  g ib i b iz i a l d a t a n ,  m e l e k l e r i k a b u l  
e t m e m e k t e n ,  k a n u n  d e m iş iz .  K a n u n l a r ı f a il  z a n n e t m iş iz .  Ü s t a d  “ k a n u n  d e ğ il  k u d r e t t ir ”  d iy o r .  
K a f ir l e r  m e l e k l e r i i n k a r  e t t iğ i iç in ,  k a r ş ıs ın a  k a n u n  g e l d i.  B iz  A l l a h ’ a  v e  m e l e k l e r e  im a n  
193e t t iğ im iz  iç in ,  k a n u n l a r ın  v ü c u d - u  h a r ic îl e r i,  h a k ik a t - ı h a r ic iy e l e r in  n e f s - ü l  e m ir d e k i  
v ü c u d l a r ı,  ic r a a t l a r ı  k a n u n l a r  g ib i g ö z ü k ü r k e n ,  a s l ın d a  k a n u n l a r ın  v ü c u d u  o l a n  m e l e k l e r d ir .  
K a n u n l a r  h a y a l  o l m a z ,  ic r a a t l a r  v a r  a m a  v ü c u d u  d a  y o k .  O  z a m a n  k a n u n l a r ın  v ü c u d - u  
h a r ic îs i m e l e k l e r d ir .  O  z a m a n  m e l e k l e r e  im a n  v a r l ığ ın  k e n d is id ir ,  e s m a l a r ın  h a k ik a t - ı  
h a r ic îy e l e r id ir ,  n e f s - ü l  e m ir d e k i v ü c u d l a r ıd ır .  
M e l a ik e  d e m e k ,  m e l e k e l e r im iz  d e m e k .  Y a n i v ü c u d d a k i e n e r j i p a k e t l e r i,  t a ş l a r ı;  m e l e k e .  
M e l e k e l e r in  c e m ’ i m e l a ik e .  H a y a l im ,  h a k ik a t - ı h a r ic iy e d ir .  H a y a t ım ,  h a k ik a t - ı h a r ic iy e d ir .  
A k l ım ,  h a k ik a t - ı h a r ic iy e d ir .  İ t ik a d ım ,  h a k ik a t - ı h a r ic iy e d ir .  M e l a ik e y e  im a n  o l m a y ın c a ,  
ş ir k l e r  g ir iy o r .  G ö m l e ğ im e  b a k ıy o r u m ,  m e l e ğ in  d o n m u ş  h a l id ir .  P is  v e  h a r a m  o l m a y a n  h e r  
ş e y  m e l e ğ in  d o n m u ş  h a l id ir .  M e l e k  o l m a y a n  ş e y ;  in s a n ın  is t id a d ın ı b o z a n  v e  y a n l ış  y o l l a r a  
s e v k e d e n  h e r  ş e y  e r v a h - ı h a b is e d ir ,  m e v a d d - ı ş e r ir e .  T e r s i:  is t id a d ın ı ih y a  e d e n  v e  d o ğ r u  
y o l l a r a  s e v k e d e n  h e r  ş e y ;  m e l a ik e d ir ,  e r v a h - ı â l iy e d ir .  M e s e l a  b ir  b a r d a k  d ü ş ü n .  B a r d a k  
m e l a ik e d ir .  İ ç in e  ş e r b e t  k o y d u m ;  e r v a h - ı â l iy e d ir .  İ ç in e  ş a r a b  k o y d u m ;  e r v a h - ı h a b is e d ir .
M e l e k l e r e  im a n  e t m e k ,  k e n d in e  im a n  e t m e k t ir .  M e l e k l e r  v a r l ığ ın  k e n d is id ir .  M e l e k l e r  
h a y a l in d ir ,  a k l ın d ır,  h a y a t ın d ır -  İ s r a f il  m is a l  v ü c u d - u  h a r ic îs i.  B e n  b e n im .  E n e ’ m in  d ış ın d a k i  
b ü t ü n  h e r  ş e y  m e l a ik e d ir .  T a h a y y ü l d e  t a s a v v u r  d a  m e l e k t ir .  T a a k k u l d a  m e l e k t ir ,  C e b r a il d ir .  
H e r  b ir im in  m e l e k l e r i a y r ı c in s t e n d ir .  K a r ’ ı in d ir e n  m e l e k .  K a r  k e n d is i d o n m u ş  b ir  m e l e k t ir ,  
o n u  in d ir e n  m e l e k  a y r ıd ır .  Y a n i t a h a y y ü l  m e l e k t ir  a m a  t a s a v v u r  c in s in d e n  d e ğ il ,  t a a k k u l  
c in s in d e n  d e ğ il .  K u r ’ a n a  m ü e k k e l  o l a n  C e b r a il  il e  k a r ’ a  m ü e k k e l  m e l a ik e  a y n ı o l m a d ığ ı g ib i.  
M e l a ik e n in  v ü c u d - u  h a r ic îs i “ s e n s in ” .  M e l a ik e y e  im a n ,  “ s e n d e n  s a n a  im a n d ır ” !
İ m a n ;  r e a l it e d ir ,  m a h l u k t u r ,  v ü c u d - u  h a r ic îs i v a r d ır .  B u  d a  e n e r j i.  M e l e ğ in  h â l e t i s e n d e  a k t if  
o l u y o r .  Â y e t l e r d e k i h a r f l e r  a s l ın d a  d o n m u ş  m e l e k t ir .  1 7 . s ö z ’ d e  a ğ a ç  iç in  m e l e k t ir  d e n il iy o r .  O  
m e l e k  a ğ a c ın  r u h u  o l m u ş .  B iz im  d e  im a n ım ız  e n e r j id ir ,  g ü ç t ü r ,  k u v v e t t ir ,  h â l e t t ir  v s .  m e l e k t ir  
a s l ın d a .  M e l e k t ir ;  m e l e k l e r e  im a n .  S e n d e  o r t a y a  ç ık a n ,  m e l e k t e n  d e ğ il ,  k e n d is i m e l e k t ir .  
H a y a t  b e d e n d e  d e ğ il ,  b e d e n  h a y a t t a .  Y a n i m e l e k  b u n l a r ı a k t if  e t m iy o r .  A k t if  o l a n  k e n d is i  
m e l e k t ir .  M e l e k ;  m e l e k e l e r d ir .  M e l e k e l e r im iz  a k t if  o l u y o r .  o n u n  h a r iç t e k i a d ı m e l a ik e d ir ,  
b e n d e k i a d ı m e l e k e l e r d ir .  M e l e k l e r e  i m a n  e t m e k ;  k e n d in d e n  e m in  o l m a k t ır ,  m e l e k e l e r in i  
a k t if  e t m e k t ir .
1-Sözler:(352-354), 2-Sözler:510, 3-Sözler:511, 4-(I)
M e l e k û t  
1 .  H e r  ş e y in  iç in e  m e l e k û t ,  d ış ın a  d a  m ü l k  d e n ir .  B u  it ib a r l a  in s a n  il e  k a l b ,  b ir b ir in e  h e m  z a r f ,  
h e m  m a z r u f  o l u r .  Ç ü n k i in s a n  m ü l k  c ih e t iy l e  k a l b e  z a r f  o l u r .  M e l e k û t  c ih e t iy l e  d e  m a z r u f  
o l u r .  
2 .  E ş y a n ı n  h a k ik i v e  iç  y ü z ü ,  v e  A l l a h ’ ın  k u d r e t in e  m u k a b il  o l a n  y ü z ü .  B u  y ü z d e  z ıt l a r ,  
m a n il e r  s e b e b l e r ,  a z l ık ,  ç o k l u k  o l m a z .  H e r  ş e y  g ü z e l  v e  ş e f f a f t ır .  K u d r e t in  b iz z a t  
m ü b a ş e r e t in e  m ü n a s ib t ir .  K u d r e t  e ş y a n ın  m e l e k u t u n a  t a a l l u k  e t t iğ i iç in ,  k u d r e t e  a z  ç o k ,  
k ü ç ü k  b ü y ü k  m ü s a v id ir .  M e l e k u t  a l e m i,  m a d d i a l e m l e r in  id a r e  v e  t a s a r r u f  m e r k e z i o l a n  u l v i  
a l e m l e r .
3 .  K iş id e n  k iş iy e  d e ğ iş e n  b ir  s is t e m in  a d ıd ır .  B u z  m ü l k t ü r ,  s u  m e l e k u t t u r .  B a ş k a s ın a  g ö r e  s u  
m ü l k t ü r ,  H 2 O  m e l e k u t t u r .  K iş in in  d u r u ş u  v e  s e v iy e s in e  g ö r e  b u l u n d u ğ u  y e r d e n  b a k t ığ ı y e r ;  
m e l e k û t t u r .
1-Mesnevi-i Nuriye:106, 2-(II), 3-(I)
194M e n h iy a t
1 .  T a k v a ,  m e n h iy a t t a n  v e  g ü n a h l a r d a n  iç t in a b  e t m e k ;  v e  a m e l - i s â l ih ,  e m ir  d a ir e s in d e  h a r e k e t  
v e  h a y r a t  k a z a n m a k t ır .  H e r  z a m a n  d e f ' - i ş e r ,  c e l b - i n e f ' a  r a c ih  o l m a k l a  b e r a b e r ;  b u  t a h r ib a t  
v e  s e f a h e t  v e  c a z ib e d a r  h e v e s a t  z a m a n ı n d a  b u  t a k v a  o l a n  d e f ' - i m e f a s id  v e  t e r k - i k e b a ir  ü s s - ü l  
e s a s  o l u p ,  b ü y ü k  b ir  r ü c h a n iy e t  k e s b e t m iş .
2 .  “ M e n h iy a t ”  v e  “ g ü n a h l a r d a n  iç t in a b  e t m e k ”  f a r k l ı ş e y l e r d ir .  M e n h iy a t ;  d e f ’ - i m e f a s id d ir ,  
d e f ’ - i ş e r d ir ,  t e r k l e r im iz d ir .  G ü n a h l a r d a n  iç t in a b  e t m e k  is e  t e r k - i k e b a ir d ir .  G ü n a h l a r  
m u a y y e n  o l a n  h a r a m l a r d ır .  M e s e l a  t e l e v iz y o n u  t e r k  e t m e k  m e n h iy a t t ır .  H a b e r l e r  
m e n h iy a t t ır .  İ ç k i iç m e k ,  z in a  y a p m a k  g ü n a h t ır .  M e n h iy a t ;  d im a ğ ı iş g a l  a l t ın a  a l a n ,  d o ğ r u  
d ü ş ü n m e y e  m a n i o l a n ,  il h a m - ı İ l a h iy e n in  g e l m e s in e  m a n i o l a n  t e r k l e r im iz d ir .  A d a v e t i t e r k  
e t ,  g u r u r u  t e r k  e t ,  k ib r i t e r k  e t ,  m a n a - y ı  is m îy i t e r k  e t  v s  y a n i t e r k l e r i y a p a c a k s ın .  
1-Kastamonu Lahikası:148, 2-(I)
M e r a t ib - i V e l a y e t
E s m a - i İ l a h în in  n a s ıl k i t e c e l l iy a t ı,  A r ş - ı A ' z a m  d a ir e s in d e n  t â  b ir  z e r r e y e  k a d a r  c il v e l e r i v a r  v e  
o  e s m a y a  m a z h a r iy e t  d e ,  o  n is b e t t e  t e f a v ü t  e d e r .  Ö y l e  d e  m a z h a r iy e t - i e s m a d a n  ib a r e t  o l a n  
m e r a t ib - i v e l a y e t  d a h i ö y l e  m ü t e f a v it t ir .  
Mektubat:447
M e s e l e
R is a l e - i N u r d a  m e s e l e  il e  if a d e  e d il e n  k ıs ım  h a r ic i a n l a t ır .
(I)
M e v a d d - ı Ş e r ir e
1 .  O  n e v ' in  is t id a d a t ın ı b o z a n  v e  y a n l ış  y o l l a r a  s e v k e d e n  m e v a d d - ı ş e r ir e  il e  o n l a r ın  
m ü m e s s il l e r i v e  s e k e n e - i h a b is e l e r i. . .
2 .  M e v a d d - ı ş e r ir e ;  h a r a m l a r l a  v e  b id ’ a t l a r l a  o l u r .  M e s e l a  m e y h a n e y e  g it t in .  G ü z e l  b ir  d u y g u  
o l u r  m u ?  B u  o r t a m  o r d a  o l u r  m u ?  Y a n i m e k â n ın  in s a n  ü z e r in d e k i t e s ir i.  Y a  b id ’ a t l a r  y a  
h a r a m l a r  in s a n ı s a r a r  v e  y ü k l e n ir .  S ig a r a  iç m e d iğ in  h a l d e ,  s ig a r a  iç e n in  y a n ın d a  o l u r s a n ,  
s a n a  s in d iğ i g ib i.  Ü z e r in iz  s ig a r a  k o k m a s ın ı is t e m iy o r s a n ız ,  s ig a r a  iç e n in  y a n ın d a  o l m a y ın .  
A y n e n  ö y l e  d e  o l u m s u z  m e k a n l a r  in s a n ın  ü z e r in d e  t e s ir  e d e r .  B u n a  d e l il :  m e t r o y a  b in d iğ in iz  
z a m a n  c a n ın ız  s ık ıl ır ,  ç ık ın c a  r a h a t l a r s ın ız .  M e k â n ın  in s a n ın  ü z e r in d e  t e s ir i v a r .  E r v a h l a r ;  
o k u d u ğ u m u z  v e  s e y r e t t ik l e r im iz d e n  o l u ş u r .  M e v a d d ;  b u l u n d u ğ u m u z  m e k â n d a n  o l u ş u r .  
E r v a h - ı h a b is e  m a d d e y e  d ö n ü ş ü r s e ,  m e v a d d - ı ş e r ir e  o l u y o r .  Y a n i e r v a h - ı h a b is e l e r in  
ş id d e t l e n ir s e ,  y a n i g ü n a h  y a p a  y a p a  b u  e r v a h - ı h a b is e  ö y l e  b ir  h a l e  g e l ir  k i,  e n e r j i  
o l d u ğ u n d a n ,  e n e r j i d o n u y o r ,  m a d d e y e  d ö n ü ş ü y o r .  B u n u n  a d ı;  m e v a d d - ı ş e r ir e d ir .  M e s e l a  
k a n s e r  o n l a r d a n d ır .  K a n s e r ,  m e v a d d - ı ş e r ir e d ir .  
1-Sözler:246, 2-(I)
195M e v c u d - u  M e ç h u l
1 .  C e n a b - ı H a k k ' a  m a l û m  v e  m a r u f  ü n v a n ıy l a  b a k a c a k  o l u r s a n ,  m e ç h u l  v e  m e n k û r  o l u r .  
Ç ü n k i b u  m a l û m iy e t ,  ö r f î b ir  ü l f e t ,  t a k l id î b ir  s e m a ' d ır .  H a k ik a t ı i' l a m  e d e c e k  b ir  if a d e  d e  
d e ğ il d ir .  M a a h a z a ,  o  ü n v a n  il e  f e h m e  g e l e n  m a n a ,  s ıf â t - ı m u t l a k a y ı b e r a b e r c e  a l ıp  z ih n e  il k a  
e d e m e z .  A n c a k  Z â t - ı A k d e s ' i m ü l a h a z a  iç in  b ir  n e v i ü n v a n d ır .  A m m a  C e n a b - ı H a k k ' a  
m e v c u d - u  m e ç h u l  ü n v a n ıy l a  b a k ıl ır s a ,  m a r u f iy e t  ş u a l a r ı b ir  d e r e c e  t e b a r ü z  e d e r .  V e  k â in a t t a  
t e c e l l i e d e n  s ıf â t - ı m u t l a k a - i m u h it a  il e ,  b u  m e v s u f u n  o  ü n v a n d a n  t u l û '  e t m e s i a ğ ır  g e l m e z .
2 .  A l l a h ’ ın  m a h iy e t - i k u d s iy e s i m ü m k in a t a  h iç b ir  v e c ih l e  b e n z e m e d iğ i iç in ,  a z a m e t  v e  
k ib r iy a s ın d a n  v e  m u t l a k  v e  m ü t e a l  o l d u ğ u n d a n  d o l a y ı O ’ n u n  z a t ı v e  m a h iy e t i b il in e m e z  v e  
m e c h u l d u r .  V ü c u d u  v e  v a r l ığ ı k a t ’ i,  k e s in d ir  f a k a t  m a h iy e t i m e c h u l d u r .  O ’ n a  m e v c u d - u  
m e c h u l  ü n v a n ıy l a  b a k m a k  g e r e k ir .  A l l a h  is im  v e  s ıf a t l a r ın ın  t e c e l l il e r iy l e  b il in ir .
1-Mesnevi-i Nuriye:131, 2-(II)
M e v t
1 .  M e v t ,  v a z if e - i h a y a t t a n  b ir  t e r h is t ir ,  b ir  p a y d o s t u r ,  b ir  t e b d il - i m e k â n d ır ,  b ir  t a h v il - i  
v ü c u d d u r ,  h a y a t - ı b â k iy e y e  b ir  d a v e t t ir ,  b ir  m e b d e ' d ir ,  b ir  h a y a t - ı b â k iy e n in  m u k a d d im e s id ir .  
N a s ıl k i h a y a t ın  d ü n y a y a  g e l m e s i b ir  h a l k  v e  t a k d ir  il e d ir ;  ö y l e  d e ,  d ü n y a d a n  g it m e s i d e  b ir  
h a l k  v e  t a k d ir  il e ,  b ir  h ik m e t  v e  t e d b ir  il e d ir .  Ç ü n k i e n  b a s it  t a b a k a - i h a y a t  o l a n  h a y a t - ı  
n e b a t iy e n in  m e v t i,  h a y a t t a n  d a h a  m u n t a z a m  b ir  e s e r - i s a n ' a t  o l d u ğ u n u  g ö s t e r iy o r .  Z ir a  
m e y v e l e r in ,  ç e k ir d e k l e r in ,  t o h u m l a r ın  m e v t i;  t e f e s s ü h  il e  ç ü r ü m e k  v e  d a ğ ıl m a k l a  g ö r ü n d ü ğ ü  
h a l d e ,  g a y e t  m u n t a z a m  b ir  m u a m e l e - i k im y e v iy e  v e  m iz a n l ı b ir  im t iz a c a t - ı u n s u r iy e  v e  
h ik m e t l i b ir  t e ş e k k ü l â t - ı z e r r e v iy e d e n  ib a r e t  o l a n  b ir  y o ğ u r m a k t ır  k i,  b u  g ö r ü n m e y e n  
in t iz a m l ı v e  h ik m e t l i ö l ü m ü ,  s ü n b ü l ü n  h a y a t ıy l a  t e z a h ü r  e d iy o r .  D e m e k  ç e k ir d e ğ in  m e v t i,  
s ü n b ü l ü n  m e b d e - i h a y a t ıd ır ;  b e l k i a y n - ı h a y a t ı h ü k m ü n d e  o l d u ğ u  iç in ,  ş u  ö l ü m  d a h i,  h a y a t  
k a d a r  m a h l u k  v e  m u n t a z a m d ır .
2 .  T o p r a k  a l t ın d a k i ç e k ir d e ğ in  t e b d il  o l u p  y u k a r ı ç ık m a s ı,  t a h v il - i v ü c u d ,  m e b d e  v e  
m u k a d d e m e  o l m a s ıd ır .  M e v t t e  ö l ü m  y o k t u r .
3 .  M e v t  ç e k ir d e k t e n  s ü m b ü l ü n  ç ık m a  t a r a f ın ı,  ö l ü m  is e  ç e k ir d e ğ in  ç ü r ü m e s i d a ğ ıl m a s ı  
t a r a f ın ı if a d e  e d e r .  
4 .  M e v t  a y r ıd ır ,  e c e l  a y r ıd ır ,  ö l ü m  a y r ıd ır .  M e v t ;  h a y a t  g ib i m a h l u k t u r ,  b ü y ü k  b ir  n im e t t ir .  
M ü s l ü m a n  ö l m ü y o r ,  t e r h is  o l u y o r .  B e d e n i y a ş a y a n l a r  ö l e c e k ,  r u h u  y a ş a y a n l a r  ö l m e y e c e k ,  
m e v t  o l a c a k .  Ç e k ir d e k  a ğ a ç  o l m u ş .  Ö l m e k  y o k ,  in k ıl a b  v a r .  Ö l ü m  k a f ir e  v a r ,  m e v t  m ü s l ü m a n a  
v a r .  M e v t ;  h a y a t t a n  d a h a  k a l it e l id ir .  Ç ü n k ü  h a y a t  il e  f a n iy e  g e l iy o r u z ,  m e v t  il e  b e k a y a  
g e ç iy o r u z .  M e v t ;  t e r h is t ir .  ö l ü m  k a f i r e d ir .  M e v t  m ü s l ü m a n a d ır .  K a f ir  t e r h is  o l m a y a c a k .  
M ü s l ü m a n  t e r h is  o l a c a k .  M ü s l ü m a n  ö l m ü y o r ,  m e v t e  m a z h a r  o l u y o r .  Y u h y i v e  y ü m it .  S iz  
ö l m e y e c e k s in iz .  B u r a d a  ö l m e y e n  ö l e c e k .  M e v t ;  a y n ı z a m a n d a  m i’ r a ç t ır  ç ü n k ü .  M ü ’ m in in  
m i’ r a c ıd ır .  S u r e t t e n  h a k ik a t a  g e ç iş t ir .  H a k ik a t t a y s a n  d ü n y a d a ,  m a h iy e t e  g e ç iş t ir .  M e v t ;  
h a y a t ın  h a y a t ıd ır .  Y a n i ç e k ir d e ğ in  p a t l a m a s ı,  ç e k ir d e ğ in  ç ü r ü m e s i h a y a t ın  t a  k e n d is id ir .  
H a y a t l a  f a n iy e  g e l iy o r u z ,  m e v t l e  b e k a y a  g e ç iy o r u z .  
A y a t - ı t e k v in iy e  o l a n  ş u  m e v c u d a t  in s a n d a  e v a m ir - i t e k v in iy e y e  d ö n ü ş ü y o r .  B ö y l e l ik l e  b u  
a y a t - ı t e k v in iy e l e r  e v a m ir - i t e k v in iy e y e  d ö n ü ş e  d ö n ü ş e  ö t e l e r d e  y a n i a y a t - ı t e k v in iy e y i v e  
e v a m ir - i t e k v in iy e y i b ir  y a p a n ,  -  ş u  a n d a  d a  c e r e y e a n  e d iy o r -  h ü l a s a  y a p a n  s is t e m in  a d ı;  
m e v t t ir  y a n i m e v t in  h a k ik a t ıd ır .  B u n u n l a  “ ö l m e d e n  ö n c e  ö l e n l e r i”  k a s d e d iy o r u z .  Y o k s a  
b e d e n s e l  ö l ü m d e n  b a h s e t m iy o r u z .  Ö l m e d e n  ö n c e  ö l e n l e r ,  a y a t - ı t e k v in i y e l e r i e v a m ir - i  
t e k v in iy e y e  d ö n ü ş t ü r ü p  e ş it l e r l e r .  Ç ü n k ü  ö l ü m ;  y a ş a d ığ ım ız ın  h a k ik a t ın a  g it m e k t ir .  V e  b u  
b ü t ü n  o l u p  b it e n l e r  e s m a l a r ın  m e r a t ib l e r id ir .
1961-Mektubat:7, 2-(II), 3-(III), 4-(I)
M e y e l a n
1 .  C ü z ' - i ih t iy a r în in  ü s s - ü l  e s a s ı o l a n  m e y e l a n ,  M a t ü r id îc e  b ir  e m r - i it ib a r îd ir ,  a b d e  v e r il e b il ir .  
F a k a t  E ş ' a r î,  o n a  m e v c u d  n a z a r ıy l a  b a k t ığ ı iç in  a b d e  v e r m e m iş .  F a k a t  o  m e y e l a n d a k i t a s a r r u f ,  
E ş ' a r iy e c e  b ir  e m r - i it ib a r îd ir .  Ö y l e  is e  o  m e y e l a n ,  o  t a s a r r u f ,  b ir  e m r - i n is b îd ir .  M u h a k k a k  
b ir  v ü c u d - u  h a r ic îs i y o k t u r .
2 .  Ş u  m e y e l a n l a r ,  ir a d e d e n  g e l e n  e v a m i r - i t e k v in iy e n in  t e c e l l il e r id ir ,  c il v e l e r id ir .
3 .  İ r a d e  - - >  e v a m ir - i t e k v in iy e  - - >  m e y e l a n l a r  - - >  ş e v k + l e z z e t . . .  D im a ğ ın  b ü t ü n s e l l iğ i,  k a l b in  
b ü t ü n s e l l iğ i,  ö r f ,  a n ’ a n e ,  k ü l t ü r ,  e ğ it im l e  in ş a  o l a n  k a l b  v e  r u h u n d a  b u  b ü t ü n s e l l ik l e  b ir  h â l e t  
ç ık a r .  B u n u n  a d ı  m e y e l a n .  K a l b in  d a ir e s in e  - - >  D a ir e - i h a y a t .  L e v h - i M a h f u z ’ u n  d a ir e s in e  - -
>  D a ir e - i il im .  İ k is in i c e m ’ e d e n  M e y e l a n ’ d ır .  Y a n i L e v h - i M a h f u z ’ u n  v e  A r ş ’ ın  d a ir e l e r in in  
c e m ’ id ir .  M e y e l a n  K a l b d e n  ç ık a n  m e y e l a n  v ic d a n ı v e  d a h a  s o n r a  d im a ğ ı e t k il e r .  E t k il e n e n  
v ic d a n  v e  d im a ğ ın  b ü t ü n l ü ğ ü n e  m e y e l a n  d e n ir .  B u  d a  d im a ğ d a  b u l u n a n  c ü z - i ih t iy a r în in  ü s s -
ü l  e s a s ı o l u y o r .  M e y e l a n  k a l b d e ,  c ü z - i ih t iy a r î d im a ğ d a d ır .  M e y e l a n :  M a z in in  h ü l a s a s ı,  
is t ik b a l in  m u k a d d e m e s id ir .  
M e y e l a n  k a l b d e n  ç ık t ı.  İ l k  e t k il e n e n  a y a k   v ic d a n .  İ k in c i e t k il e n e n   d im a ğ .  B ü t ü n s e l l ik l e   c ü z - i  
ih t iy a r î ç ık ıy o r ,  t e r c ih  e d iy o r ,  f iil l e r .  C ü z - i ih t iy a r î,  h a y ır d a  s e ç e r ,  ş e r  d e  s e ç e r .  İ r a d e  is e ,  ş e r  
s e ç m e z .  Ç ü n k ü  ir a d e   v ic d a n d a ,  p e y g a m b e r  g ib iy d i,  is m e t  s ıf a t ı v a r d ı.  İ s m e t  d e r k e n ,  y a p t ığ ın  
g ü n a h ı h e m e n  s a n a  g ö s t e r iy o r .  A m a  u y a n ık  v ic d a n  t a b i k i,  b o z u l m u ş  v ic d a n  d e ğ il .  Y a n l ış  
y a p t ığ ın d a  h e m e n  s ık a r  s e n i.  O  ir a d e .  İ r a d e  h a y r ı s e ç e r .  A n c a k  o  b ü t ü n s e l l iğ i ir a d e  d e v r e y e  
g ir e r s e ,  c ü z - i ih t iy a r îy i d e v r e  d ış ı y a p a b il iy o r .  Ç ü n k ü  ir a d e  d a h a  y ü k s e k  b ir  m a k a m d a .  C ü z - i  
ih t iy a r   d im a ğ a  a it t ir .  İ r a d e   v ic d a n a  a it t ir .  1 7 .  S ö z ’ d e  Ü s t a d  “ c ü z - i ih t iy a r ım d a n  v a z g e ç t im ”  
d iy o r .  N e  il e  v a z g e ç iy o r ?  B a ş k a  b ir  s is t e m l e .  O n u n  a d ı;  ir a d e d ir .  
C ü z - i ih t iy a r în in  ü s s - ü l  e s a s ı o l a n  m e y e l a n ,  y a n i k a y n a ğ ı o .  N iy e  m e y l e t t in  o n a ?  M e s e l a  a ç ık  
s a ç ığ a  b a k t ın ,  h ır s ız l ık  y a p t ın .  Ç ü n k ü  b a b a s ı h ır s ız d ı y a n i n e s e b ,  k ü l t ü r  v e y a  h a r a m  y e d ir d i,  
e ğ it im ,  y a ş ,  ö r f ,  a n ’ a n e   b ü t ü n s e l l iğ i m e y l im iz i o l u ş t u r u y o r .  M e y il  ç ıp l a k  o l m a z ,  b u n l a r  
o l u ş t u r u r  o n u .  B u  o l u ş u n c a  a n c a k  b ir  ş e y l e  o n u  d u r d u r a b il ir s in :  s e m a v î b ir  e m ir l e  h ır s ız a  d e r  
k i “ u z a t m a  e l in i” ,  v ic d a n d a k i ir a d e  “ ç e k  e l in i”  d e m e z s e ,  m e y l in i g e r ç e k l e ş t ir ir .  
K a l b d e  L a t if e - i İ n s a n iy e  v a r .  L a t if e - i İ n s a n iy e d e n  m e y e l a n  ç ık ıy o r .  M e y e l a n  il k  ö n c e  
v ic d a n d a k i L a t if e - i R a b b a n iy e m iz e ,  s o n r a  v ic d a n d a k i H is ’ s e ,  s o n r a  v ic d a n d a k i Z ih in ’ e ,  s o n r a  
v ic d a n d a k i İ r a d e ’ y i e t k il e d i.  D a ğ ın  t e p e s in d e n  k a r  t o p u n u  y u v a r l a m a k  g ib i,  k a t l a n a  k a t l a n a  
in iy o r  a ş a ğ ıy a .  İ r a d e ’ d e n  s o n r a  v ic d a n d a n  ç ık ıy o r  d im a ğ d a k i it ik a d a ,  il t iz a m a ,  iz ’ a n a ,  t a s d ik e ,  
t a a k k u l a ,  t a s a v v u r a  s o n r a  o  ş e k il s e ,  k e l a m s a ,  l ib a s ı,  e l b is e s i t a h a y y ü l d e  b iç i l iy o r .  A ğ z ın d a n  
ç ık a c a k s a  o  k e l a m  e l b is e s i,  o  e l b is e  t a h a y y ü l d e  b iç il iy o r .  O  e l b is e n in  iç e r is in e  b u  
s a y d ık l a r ım ın  h e p s i v a r .  K e l a m ın  iç e r is in d e  v a r .  K e l a m ;  k iş in in  v e y a  A l l a h ’ ın  il m in i,  ir a d e s in i,  
k u d r e t in i t a z a m m u n  e d iy o r .  
1-Sözler:467, 2-Mektubat:469, 3-(I)
M e y v e
1 .  İ n s a n  is e ,  ş e c e r e - i h il k a t in  z îş u u r  m e y v e s id ir .  M e y v e  is e ,  e n  c e m ' iy e t l i v e  e n  u z a k  v e  e n  
z iy a d e  n a z a r ı â m m  v e  ş u u r u  k ü l l î b ir  c ü z ' ü d ü r .  
2 .  “ V e l - A h ir ”  is m in e  m a z h a r  o l a n  m e y v e s i is e ,  ç e k ir d e k l e r iy l e  o  a ğ a c ın  iş l e d iğ i b ü t ü n  f ıt r î  
v a z if e l e r in in  f ih r is t e s in i v e  a m e l l e r in in  l is t e s in i v e  h a y a t - ı s â n iy e s in in  d ü s t u r l a r ın ı ih t iv a  
197e d e n  b ir  s a n d u k ç a d ır  k i,  a ' z a m î d e r e c e d e  h a f îz iy e t e  ş e h a d e t  e d e r .
3 .  K e n d is in d e n  ö n c e  g e l e n  a ğ a c ın  b ü t ü n  k ıs ım l a r ın ı iç in e  a l a n d ır .  
4 .  B a ş ı iç in e  a l a n d ır .  Ç e k ir d e k  e v v e l d ir .  M e y v e  a h ir d ir .  A ğ a ç  z a h ir d ir .  S is t e m  is e  b a t ın d ır .  
H a t e m e  b a k a r .  A ğ a c ın  b ü t ü n  y a p ıs ı ç a l ış t ı v e  m e y v e  ü r e t t i,  b u  s ü r e c in  a d ı t e r e ş ş u h .  
K e n d is in d e n  s a ğ d ı,  b ir  ş e y  ç ık a r d ı,  k e n d i b ü t ü n  y a p ıs ın d a n  b ir  ş e y  ç ık a r d ı,  t e r e ş ş u h ,  b u  
s ü r e c in  a d ı.  Ç ık a n  ş e y ,  a y r ı b ir  ş e y ,  a y r ı  ç e k ir d e ğ i v a r ,  b u  t e ş a h h u s .  T e r e ş ş u h :  b ü t ü n ü n  s ü r e c i.  
T e ş a h h u s  is e  ş a h ıs l a n m a s ı.  M e y v e n in  k e n d is in e  b a k a r s a k ,  t e ş a h h u s d u r ,  a m a  a ğ a ç t a n  
m e y v e y e  b a k a r s a k ,  t e r e ş ş u h d u r .  Ç e k ir d e k  v e  m e y v e  o l m a  s ü r e c i v e  m e y v e n in  k e n d is i,  
t e ş a h h u s .  A m a  m e y v e y i v e r e c e k  ş e k il d e  a ğ a c ın  ç a l ış m a s ı,  t e r e ş ş u h d u r .
1-Sözler:(232-233), 2-Şualar:216, 3-(II), 4-(I)
M if t a h
1 .  C e n a b - ı H a k ,   e m a n e t  c ih e t iy l e   in s a n a  E n e  n a m ın d a   ö y l e  b ir  " M if t a h "  v e r m iş  k i;  â l e m in  
b ü t ü n  k a p ıl a r ın ı a ç a r .
2 .  H e p s in in  b ir  m if t a h  il e  a ç ıl m a s ı m ü m k ü n d ü r .  
3 .  M i f t a h  f e t h e d e n  m a n a s ın d a ,  o t e l d e  k a t  g ö r e v l is in d e k i a n a h t a r  m is il l ü ,  t ü m  k a p ıl a r ı a ç a n  
c a m i b ir  a n a h t a r ,  b ir  m a y m u n c u k t u r .  O d a d a  k a l a c a k  k iş iy e  o  o d a  iç in  v e r il e n e  is e  m if t a h  
d e ğ il  a n a h t a r  d e n ir .  
4 .  M if t a h ,  d ış a r ıd a n  iç e r iy e  t a ş ın m a k t ır .  T e f e k k ü r e  v e  ir a d e y e  b a k a r .  A n a h t a r  is e  iç e r id e n  
d ış a r ıy a  t a ş ın m a k t ır .  D ü ş ü n m e ğ e  v e  ih t iy a r a  b a k a r .  K a f ir d e  a n a h t a r  v a r d ır ,  m i f t a h  y o k t u r .
1-Sözler:536, 2-Mesnevi-i Nuriye:105, 3-(III), 4-(I)
M ik â il  ( A . S )
1 .  H a y a t  d a ir e s in d e  r a h m e t in  e n  c e m ' iy e t l i,  e n  g e n iş ,  e n  z e v k l i o l a n  r ız ık t a k i ih s a n a t - ı  
R a h m a n iy e y e  n e z a r e t l e  b e r a b e r  ş u u r s u z  ş ü k ü r l e r i ş u u r  il e  t e m s il  e d e n  M ik â il  ( A . S . ) . . .  
2 .  R e z z a k ıy e t  a r ş ın ın  h a m e l e s in d e n  o l a n  H a z r e t - i M ik â il  A l e y h is s e l â m . . .
3 .  H a z r e t - i M ik â il ,  y e r y ü z ü  t a r l a s ın d a  e k il e n  m a s n u a t - ı İ l a h iy e y e  C e n a b - ı H a k k ' ın  h a v l iy l e ,  
k u v v e t iy l e ,  h e s a b ıy l a ,  e m r iy l e  b ir  n â z ır - ı u m u m î h ü k m ü n d e d ir .  ( T a b ir  c a iz  is e )  u m u m  ç if t ç i-
m is a l  m e l a ik e l e r in  r e is id ir .  
3 .  K â in a t ın  a k l ı C e b r a il d ir .  K â in a t ın  h a y a t ı İ s r a f il d ir .  K â in a t ın  r u h u  A z r a il d ir .  K â in a t ın  h is  v e  
ş u u r u   M ik a il d ir .  E ş y a n ın  d iz g in in i e l in d e  t u t a n  İ s r a f il ’ d ir  ( a s ) .  H a y a t ın  h ü l a s a s ıd ır  İ s r a f il .  
M ik a il  ş u u r u n  h ü l a s a s ıd ır  v e  k ü r s ’ ü n  s im g e s id ir .  Ş u u r  v e  h a d is e l e r i,  m e l e k e l e r i t u t a n  
M ik a il d ir .  D im a ğ ;  c e b e r u t ,  C e b r a il  t u t u y o r .  H a y a t ı c e s e d d e ,  İ s r a f il  t u t u y o r .  Ş u u r u ,  M ik a il  
t u t u y o r .  R u h u  c e s e d d e  t u t a n  d a  A z r a il d ir .  K a in a t  İ s r a f il  a s ’ ın  v ü c u d - u  h a r ic îs i d ir .  K a n u n l a r ın  
t e m s il c is i A z r a il .  K a in a t ın  v ü c u d - u  h a r ic îs i İ s r a f il .  İ l m î m e r t e b e s i,  y a z ıl ım ı C e b r a il .  H a d is a t ın  
k e n d is i M ik a il .
M ik a il  a s  â y â t - ı t e k v in iy e n in  m ü m e s s il id ir .  Ş e c e r e - i H il k a t t e  K ü r s e  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a    
Ş u u r  b a k a r .  İ r a d e  s ıf a t ın d a n d ır .  C e b r a il  a s  E v a m ir - i t e k v in iy e n in  m ü m e s s il id ir .  Ş e c e r e - i  
H il k a t t e  L e v h - i M a h f u z a  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a  a k ıl a ,  d im a ğ a  b a k a r .  K e l a m  s ıf a t ın d a n d ır .  
198İ s r a f il  a s  Ş e c e r e - i H il k a t t e  A r ş a  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a  k a l b e  b a k a r .  H a y a t  s ıf a t ın d a n d ır .  
A z r a il  a s  Ş e c e r e - i H il k a t t e  A r ş - ı A z a m a  k a r ş ıl ık  g e l ir .  İ n s a n d a  r u h a  b a k a r .  K u d r e t  
s ıf a t ın d a n d ır .  B u  d ö r d ü n ü n  c e m ’ in d e n  in s a n d a  C e n a b - ı H a k k ’ ın  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  
e t m e s in e  v e s il e  v e  g ü z e l  b ir  z e m in  o l u r  k i b u  in s a n ın  m i’ r a c ı o l u y o r .
H a d is e l e r in  d iz g in i  M ik a il  ( A . S ) ,  v a h y in  d iz g in i C e b r a il  ( A . S )  d a d ır .  B iz ,  v a h y i s ır f  C e b r a il  
( A . S )  g e t ir iy o r ,  z a n n e d iy o r u z .  Ü s t a d  H a z r e t l e r i d iy o r  k i “ V a h iy  d e ğ il  a m a  v a h y i t a z a m m u n  
e d e n ,  v a h y i o r t a y a  ç ık a r a n  a s r ın  im a m l a r ın ın  il h a m l a r ı ş ü m u l l ü  il h a m d ır . ”  N e d ir  ş ü m u l l ü  
il h a m ?  M e s e l a  K u r ’ a n ın  b ir  s ö y l e d iğ i v a r .  B ir  d e  s ö y l e m e k  is t e d ik l e r i s ö y l e d ik l e r in d e n  
f a z l a d ır .  B u ,  ş ü m u l l ü  il h a m l a  o r t a y a  ç ık a r .  V a h y in  h iz m e t in i g ö r ü y o r .  M e s e l a  “ a r ıy a  
v a h y e t t ik ”  d iy o r .  H a d is e d ir .  D e p r e m  h a d is e d ir .   K iş il e r in  d iz g in l e r i,  h a d is e l e r i,  o l a y l a r ı M ik a il  
v a h y e d e r .  B u  n e d e n l e  a y a t - ı t e k v in iy e n in  m ü m e s s il i M ik a il  ( A . S ) .  E v a m ir - i t e k v in iy e n in  
m ü m e s s il i C e b r a il  ( A . S )  d ır .
A y a t - ı t e k v in iy e  m e v c u d a t t ır .  B u n l a r ın  d iz g in i M ik a il  ( A . S )  d ır .  O  v a h y  e d iy o r ,  o  il h a m  e d iy o r  
m e v c u d a t a ,  k ü r e - i a r z a .  İ n s a n î il h a m  d e ğ il  b u .  K ü r e - i a r z ın  b ir  m ü e e k k e l  m e l a ik e s i v a r ,  
y a z ıl ım ı v a r ,  y a p ıs ı v a r ,  s is t e m i v a r .  M ik a il  ( A . S )  m e v c u d a t ın  y a n i a y a t - ı t e k v in iy e n in  
m ü m e s s il id ir ,  İ r a d e  s ıf a t ın d a n d ır .  E v a m ir - i t e k v in iy e  is e ;  K e l a m  s ıf a t ın d a n d ır ;  C e b r a il  ( A . S ) .  
K a in a t  h a d is e l e r in i,  y a ğ m u r u n  y a ğ d ır ıl m a s ın ı,  d e p r e m i,  in s a n ın  r ız k ı,  t r a f i k  k a z a l a r ı y a n i  
h a d is e l e r i v e  o l a y l a r ı y a n i e ş y a n ın  k e n d is i v e  o n a  s e b e b iy e t  v e r e n  in s a n ın  h a r e k e t l e r in in  
h e p s in i z a b t ın a  a l a n  k o n t r o l ü n e  a l a n  M ik a il ’ d ir  ( A . S ) .
1-Şualar:263-264, 2-Sözler:353, 3-Sözler:513, 4-(I)
M ir ' a t
M ir ’ a t  d a h a  B a t ın ,  A y n a  d a h a  m ü l k t ü r .  M ir ’ a t :  is e  s e n i in ş a  e d e r .  S e n i h e m  g ö s t e r ir  h e m  s e n i  
in ş a  e d e r  ç e k ir d e k  o l u r  b ü y ü t ü r  s e n i. . .  M ir ’ a t  a y n a n ın  y a n s ıy a n  t a r a f ı d e ğ il  a y n a n ın  k e n d is i.  
B u  n o k t a d a n  s ıf a t a  b a k ıy o r ,  a y n a  e s m a y a  b a k ıy o r .  M ir ’ a t t a  a y n a d a  v a r ,  f a k a t  a y n a d a  m ir a t  
y o k .  A y n a  s ır f  g ö s t e r ir .  M ir ’ a t  is e  h e m  g ö s t e r ir  h e m d e  h a k ik a t ın a  s a h ip .  g ö s t e r d iğ i ş e y  iç in d e  
v a r .  H a r ic i d e ğ il  iç in i g ö s t e r iy o r .  T o p r a k  m ir ’ a t ,  h a v a  is e  a y n a d ır .  T o p r a k t a  h a y a t  d e t a y l a r ıy l a  
g ö r ü n ü y o r ,  t ü m  m e r a t ib l e r i if a d e  e d il iy o r .  A y n a  is e  s u r e t in i y a n s ıt ıy o r .  A y n a  r e s m e d e r ,  m ir a t  
a s l ın ı in ş a a  e d e r . .  g ö s t e r ir k e n  h a k ik a t in i a ç ığ a  ç ık a r ır . . .  
M ir ’ a t ,  e n  k e s if  a y n a .  T o p r a k  g ib i.  Ç e k i r d e ğ in  iç in i g ö s t e r e n .  Y a p ıl a n d ır a n .  M e l e k u t a  b a k ıy o r .  
H e m  h a k i k a t ın ı h e m  m a h iy e t in i g ö s t e r iy o r .  M ir ’ a t  il e  A l l a h  b iz z a t  k e n d is i g ö r ü y o r ,  m ü ş a h e d e  
e d iy o r .  İ s t id a d a  b a k a r .  F ıt r a t a  b a k a r
A y n a  is e  l a t if  a y n a .  B e n i g ö s t e r iy o r .  H a v a  m is a l i.  M ü l k e  b a k ıy o r .  H a k ik a t ın ı g ö s t e r iy o r .  A y n a  
il e  b a ş k a s ın ın  g ö z ü y l e  g ö r ü y o r  A l l a h .  K a b il iy e t e  b a k a r .  B e ş e r iy e t e  b a k a r .
(I)
M ir a ç
1 .  M i ' r a c ,  v e l a y e t - i A h m e d iy e n in  ( A . S . M . )  b ü t ü n  v e l a y a t ın  f e v k in d e  b ir  k ü l l iy e t ,  b ir  u l v iy e t  
s u r e t in d e  b ir  t e z a h ü r ü d ü r  k i;  b ü t ü n  k â in a t ın  R a b b i is m iy l e ,  b ü t ü n  m e v c u d a t ın  H â l ık ı  
ü n v a n ıy l a  C e n a b - ı H a k k ' ın  s o h b e t in e  v e  m ü n a c a t ın a  m ü ş e r r e f iy e t t ir .  
2 . " Y e t m iş  b in  p e r d e "  t a b ir  o l u n a n  b e r z a h - ı e s m a  v e  t e c e l l i- i s ıf â t  v e  e f ' a l  v e  t a b a k a t - ı  
m e v c u d a t ın  a r k a s ın a  k a d a r  k a t ' - ı m e r a t ib  e d e c e k t ir .  İ ş t e  M i' r a c  b u d u r .  
1993 .  Ş e c e r e - i h il k a t t e n  b ir  m e y v e - i m ü n e v v e r  d e r e c e s in d e  v e  k a l b i,  o  ş e c e r e n in  h a k a ik - i  
e s a s iy e s in i is t ia b  e d e c e k  b ir  ç e k ir d e k  h ü k m ü n d e  o l a n  b ir  z â t ı,  o  m e b d e ' - i e v v e l  o l a n  
ç e k ir d e k t e n ,  t â  m ü n t e h a  o l a n  m e y v e y e  k a d a r  b ir  h a y t - ı it t is a l  h ü k m ü n d e  o l a n  b ir  M i' r a c  il e . . .
4 .  İ n s a n ın  c â m iiy e t i v e  ş e c e r e - i k â in a t ın  e n  m ü n e v v e r  m e y v e s i o l d u ğ u n d a n ,  b ü t ü n  k â in a t t a  
c il v e l e r i t e z a h ü r  e d e n  e s m a - i h ü s n a y ı,  b ir d e n  â y in e - i r u h u n d a  g ö s t e r e b il m e s i c ih e t iy l e  C e n a b -
ı H a k ,  t e c e l l i- i z â t ıy l a  v e  e s m a - i h ü s n a n ın  a ' z a m î m e r t e b e d e ,  n e v ' - i in s a n ın  m a n e n  e n  a ' z a m  
b ir  f e r d in e ,  t e c e l l i- i a ' z a m  t e z a h ü r  e d e r  k i;  b u  t e z a h ü r  v e  t e c e l l i,  M i' r a c - ı A h m e d î ( A . S . M . )  
s ır r ıd ır  k i;  o n u n  v e l a y e t i,  r is a l e t in e  m e b d e '  o l u r .  V e l a y e t  k i;  z ıl l d e n  g e ç e r ,  ik in c i t e m s il in  
b ir in c i a d a m ın a  b e n z e r .  R is a l e t t e  z ıl l  y o k t u r ,  d o ğ r u d a n  d o ğ r u y a  Z â t - ı Z ü l c e l a l ' in  e h a d iy e t in e  
b a k a r ,  ik in c i t e m s il in  ik in c i a d a m ın a  b e n z e r .  M i' r a c  is e ,  v e l a y e t - i A h m e d iy e n in  ( A . S . M . )  
k e r a m e t - i k ü b r a s ı,  h e m  m e r t e b e - i u l y â s ı o l d u ğ u n d a n ,  r is a l e t  m e r t e b e s in e  in k ıl a b  e t m iş .  
M i' r a c ın  b â t ın ı v e l a y e t t ir ,  h a l k t a n  H a k k ' a  g it m iş .  Z a h ir - i M i' r a c  r is a l e t t ir ,  H a k ' t a n  h a l k a  
g e l iy o r .  V e l a y e t ,  k u r b iy e t  m e r a t ib in d e  s ü l û k t u r .  Ç o k  m e r a t ib in  t a y y ın a  v e  b ir  d e r e c e  z a m a n a  
m u h t a ç t ır .  N u r - u  a ' z a m  o l a n  r is a l e t  is e ,  a k r e b iy e t - i İ l a h iy e n in  in k iş a f ı s ır r ın a  b a k a r  k i,  b ir  â n -
ı s e y y a l e  k â f id ir .  O n u n  iç in  h a d îs t e  d e n il m iş :  " B ir  a n d a  d ö n m ü ş  g e l m iş . "
5 .  M ir a ç  m e y v e d e k i ç e k ir d e ğ in  g e r i g e r i g id ip  k ö k t e k i ç e k ir d e k  il e  b ü t ü n l e ş m e s id ir .   
P e y g a m b e r im iz in  o t u z  ü ç  d e f a  m ir a c ı o l m u ş .  E m a n e t  ( e n e ) ,  n u r  ( im a n ) ,  a n a h t a r  ( m a h iy e t - i  
h a y a t ın )  y a n ın d a  o l d u ğ u n d a  M ir a c - ı E k b e r ,  o l m a d ığ ın d a k i m ir a ç l a r  is e  M ir a c - ı A s g a r d ır .  
M ir a c - ı E k b e r :  C is m e n  v e  r u h e n  y a p ıl a n  m ir a c .  M ir a c - ı A s g a r :  K a l b e n  v e  r u h e n  y a p ıl a n  
m ir a c t ır .  
S iz i s iz d e n  ç ık a r ıp ,  s iz i s iz  y a p a n ;  s iz i b ir  y e r e  t a ş ıy o r s a  o  n is b e t t e  o  m ik t a r d a  o  k a l it e d e  
m ir a c ın ız d ır  o  ş e y .  B a l ık  Y u n u s  ( a s ) ’ a  m ir a ç  o l d u .  P e y g a m b e r l e r in  m i’ r a c ı k i m is in in  b a l ığ ın  
k a r n ın d a ,  k im is in in  a t e ş t e ,  k im is in in  t u f a n d a  o l m u ş t u .  E l m a  b a n a  m ir a ç  o l d u  b ir a z .  M ir a c ın  
c ü z ’ is i k ü l l is i v a r  t a b i k i.  S e n i s e n d e n  e d e r e k ,  s e n i s e n  e t m iş ,  y a p m ış  K e n d in d e n  s ıy r ıl ıp ,  o  
a n d a  h u z u r  o l m u ş s a  A l l a h  d e d iğ in  o  a n ,  o  m e r a t ib d e  m ir a c ın  o l d u  s e n in . . .  
B e n d e  “ O ”  v a r .  F a t ih a d a  “ İ y y a k e  n a ’ b û d u ”  y u  b e n  d iy o r u m  z a n n e d il iy o r .  A s l ın d a  b e n d e k i O  
il e ,  O n d a k i “ b e n ”  m u h a t a b  o l u y o r ,  ç ü n k ü  b e n d e k i e s m a l a r  o n d a  d a  v a r .  B u  d a  m ir a ç  o l u y o r .  
B u  n e d e n l e  n a m a z  m ü ’ m in in  m ir a c ıd ır .  G a ib a n e d e n  h â z ır â n e  o l u y o r .  B ü t ü n  c ih a n ı b ir  n o k t a  
y a p  v e  b ü t ü n  c ih a n a  h â k im  o l ,  o  n o k t a y a  h a k im  o l a r a k .  M i’ r a c  o l d u ğ u  y e r d ir  K a b - ı K a v s e y n .  
S e n in  M i’ r a c ın ın  o l d u ğ u  y e r  s e n in  K a b - ı K a v s e y n in d ir .  M e s e l a  “ n a m a z  m ü ’ m i n in  M i’ r a c ıd ır ” .  
H a n g i n a m a z  o l m u ş s a  s e n in ,  o  n a m a z  s e n in  K a b - ı K a v s e y n in d ir .  S ır r - ı e h a d iy e t  n u r - u  t e v h id  
iç in d e  in k iş a f  e t t iğ i a n  o  k iş in in  M i’ r a c ıd ır .  M i’ r a ç  d a  K a b - ı K a v s e y n d e  o l u r .
İ m a n  n e d ir ?  C e n n e t t e k i h u z u r  d e ğ il  im a n .  İ m a n ;  z a t ın ın  b ir  n u r u d u r .  İ r a d e - i c ü z ’ iy e n in  
s a r f ın d a n  s o n r a  ir a d e - i k ü l l iy e n in  m ü ’ m in  k u l u n  k a l b in e  k o y d u ğ u  b ir  n u r .  İ m a n ın  k a y n a ğ ı  
e s m a  d e ğ il ,  s ıf a t  d e ğ il ,  ş u u n a t  d a  d e ğ il .  Z a t ın ın  b ir  n u r u d u r .  İ m a n ;  a l e m - i ş e h a d e t t e  o l u p  
a l e m - i ş e h a d e t l i o l m a y a n d ır .  İ ç in d e  h â ş â  A l l a h  v a r .  Z a t ın ın  b ir  n u r u d u r !  Y a n i g ü n e ş t e n  f o t o n  
ç ık t ı.  F o t o n  g ü n e ş  d e ğ il d ir  a m a  d e ğ il  d e  d e ğ il d ir .  N e  a y n d ır ,  n e  g a y r d ır .  B e n d e k i O  b e n d e  b ir  
ş e y  v a r .  N e d ir ?  O .  İ m a n .  A l l a h ’ ın  a l e m in d e  d e  b e n  O n d a k i b e n ’ im .  O n u  b il m iy o r u m .  M i’ r a ç ;  
b u  ik is in i  b ü t ü n l e ş t ir m e  y ö n t e m id ir .  M ir a ç ;  b e n d e k i O  il e  O n d a k i b e n ’ i b ü t ü n l e ş t ir m e  
ş u u r u d u r  in s a n d a .  Ş u u r u n u n  y ö n t e m i v e  y o l u d u r .  B e n d e  O  v a r .  P e k i O n d a  n a s ıl ım ?  M e r a k  
e t m e z  m is in ?  A l l a h  b e n im  h a k k ım d a  n e  d ü ş ü n ü y o r ?  A l l a h ’ t a  b e n  n a s ıl ım ?  B e n d e  O  v a r .  O n d a  
b e n  n a s ıl ı m  b il m iy o r u m .  B u  ik is in i t e k  y ü z e y e  g e t ir m e  y ö n t e m id ir ;  m i’ r a ç .  G e l e l im  b u r a d a  
o l u p  b u r a l ı o l m a y a n a !  N a s ıl  k i f o t o n u n  iç e r is in d e  g ü n e ş  v a r ,  s u y u n  iç in d e  h id r o j e n  v e  o k s ij e n ,  
y a n i b ir  y a k ıc ı,  b ir  d e  y a n ıc ı m a d d e  v a r ;  im a n ın  iç e r is in d e  d e  A l l a h  v a r !  H a n g i A l l a h ?  S e n in  
R a b b in !  N a s ıl  a n l a r ız ?  T a b i k ü ç ü k  b ir  m i’ r a ç t ır  b u .
M i’ r a ç  b a k  n e  o l u y o r .  İ n s a n  o l d u ğ u m u z  z a m a n  ( y a n i b e ş e r iy e t t e n  ç ık t ığ ım ız d a ) ,  s o n r a  
d im a ğ ım ız  a k t if l e n d iğ i z a m a n ,  k a l b im iz  in k iş a f  e t t iğ i z a m a n ,  r u h u m u z  in k iş a f  e t t iğ i z a m a n  b u  
d ö r d ü n ü  c e m ’ e d in c e  K a b - ı k a v s e y n e  g e l iy o r s u n .  M i’ r a ç ;  r u h l a  o l m u y o r !  R u h u n  a r k a s ın a  
g e ç iy o r s u n !
200M i’ r a ç ;  is m - i a ’ z a m l a r a  m a z h a r iy e t in  f iil î t e z a h ü r ü d ü r .  B ir  is m e  a ’ z a m î d e r e c e d e  m a z h a r  
o l u r s a n ,  k a l b e n  v e  r u h e n  m ir a ç  y a p a b il iy o r s u n .  İ s m - i a ’ z a m l a r a  m a z h a r  o l u r s a n ,  c is m e n  v e  
r u h e n  m ir a ç  y a p a b il iy o r s u n .  C is m e n  v e  r u h e n  P e y g a m b e r im iz  a s m ’ a  h a s t ır .  D iğ e r  
p e y g a m b e r l e r d e  M i’ r a ç  k a l b e n  v e  r u h e n d ir .  E v l iy a - i ü m m e t i v e  t a k ip ç il e r in d e  d e  k a l b e n  v e  
r u h e n d ir .
1-Sözler:561, 2-Sözler:568, 3-Sözler:573, 4-Sözler:562, 5-(I)
M is a l
1 .  G ü n e ş  b iz e  y a k ın d ır ;  ç ü n k i z iy a s ı,  h a r a r e t i v e  m is a l i â y in e m iz d e  v e  e l im iz d e d ir .  F a k a t  b iz  
o n d a n  u z a ğ ız .  E ğ e r  b iz  n u r a n iy e t  n o k t a s ın d a  o n u n  a k r e b iy e t in i h is s e t s e k ,  â y in e m iz d e k i  
m is a l î o l a n  t im s a l in e  m ü n a s e b e t im iz i a n l a s a k ,  o  v a s ıt a  il e  o n u  t a n ıs a k ;  z iy a s ı h a r a r e t i,  h e y e t i  
n e  o l d u ğ u n u  b il s e k . . .  
2 .  M is a l  a y n a d a k i g ö r ü n t ü ,  t im s a l  a y n a y a  g e l e n . . .
3 .  M is a l ;  g a y b d a  o l a n ı t a n ım l a m a k  v e  a n l a m l a n d ır m a k  iç in  y a  o n u n  m a h i y e t in i,  y a  o n u n  
h a k ik a t ın ı,  y a  o n u n  s ıf a t ın ı,  y a  d a  e y l e m s e l  d u r u m u n u  b u r a y a  t a ş ıy ıp  if a d e  e d e n ,  o n u  b u r a d a  
ş ü p h e s iz  t a n ım l a y a n  v e  g ö s t e r e n d ir .  K ıs a c a  g a y b t a  o l a n ı ş ü p h e s iz  g ö s t e r e b il m e  y ö n t e m id ir  
m is a l . .
M is a l ,  iş a r e t  e t m e k .  C is m a n în in  m is a l i o l u r .  A y n a d a n  ç ık a n .  A y n a d a k i s u r e t .  G ö z ü k e n  m is a l ,  
k e n d is i is e  t im s a l .
1-Mektubat:51, 2-(III), 3-(I)
M iz a n
1 .  M iz a n  is e ,  m e h a r e t - i s a n ' a t ı g ö s t e r e n  b ir  n a k ş - ı s a n ' a t  iç in d e d ir .  
2 .  E v e t  ş u  k â in a t ı id a r e  e d e n  z â t ,  h e r ş e y i n iz a m  v e  m iz a n  iç in d e  m u h a f a z a  e d iy o r .  N iz a m  v e  
m iz a n  is e ;  il im  il e  h ik m e t  v e  ir a d e  il e  k u d r e t in  t e z a h ü r ü d ü r .  Ç ü n k i g ö r ü y o r u z  h e r  m a s n u '  
v ü c u d u n d a ,  g a y e t  m u n t a z a m  v e  m e v z u n  y a r a t ıl ıy o r .  
3 .  O  h e r b ir  m a s n u u  in c e ,  t a m ,  d ü z g ü n  b ir  n iz a m  a l t ın a  a l m a k  v e  h a s s a s ,  c e s s a s ,  m ü k e m m e l  
b ir  ö l ç ü  v e  m iz a n l a  h e r  u z v u n u  v e  c ih a z ın ı t a r t m a k ,  t a k m a k . . .  
4 .  M u a y y e n  b ir  m ik t a r ,  g e o m e t r ik  ş e k il .  K it a b - ı M ü b in e  b a k a r .  M iz a n ;  t e v z in ,  a d a l e t ,  il im ,  A d l  
s ıf a t ın a  b a k ıy o r .  M iz a n ;  in t iz a m  v e  m u v a z e n e y i c e m  e d e r .  D ış a r d a n  m iz a n  o l a r a k  g ö z ü k ü r .  
İ n t iz a m  v e  m u v a z e n e y i c e m  e t t iğ i iç in ,  m iz a n  o l u r .  M iz a n ;  K it a b - ı M ü b in e  b a k a r . . .  N iz a m ;  
İ m a m - ı M ü b in e  b a k a r .  M iz a n ;  k u d r e t  v e  ir a d e y i t a z a m m u n  e d e r ,  a y a t - ı t e k v in iy e l e r i  
t a z a m m u n  e d e r .  N iz a m ;  il im  v e  h ik m e t i t a z a m m u n  e d e r ,  e v a m ir - i t e k v in i y e y i t a z a m m u n  
e d e r .  M iz a n ;  t a s v ir  v e  t e d v ir ,  N iz a m ;  t a k d ir  v e  t e d b ir .  M iz a n ;  r a h m e t ,  N iz a m ;  ş e f k a t .  M iz a n ;  
in ’ a m  v e  ih s a n ,  N iz a m ;  ik r a m  v e  it ’ a m .  M iz a n ;  r a b ıt a l a r a ,  k ö k e n in e  b a k a r .  N iz a m ;  h a y a t a  
b a k a r .  N iz a m ;  p r o g r a m d ır .  M iz a n ,  l ü g a t t e  t a r t ı d e m e k .  N iz a m  is e ,  ö l ç ü .  M iz a n  k a n t a r ,  n iz a m  
m e t r e .  
M iz a n :  b ü t ü n l ü k  iç in d e k i d u r u m u . . .  İ n t iz a m  is e  k e n d i iç s e l  y a p ıs ı.  M e s e l a :  B e n im  iç  
a l e m im d e  in t iz a m l ıy ım .  A m a  c e m a a t  iç in d e  n iz a m l ı o l a c a ğ ım .  Ş ö y l e  d iy e l im :  k a r a c iğ e r  
in t iz a m l ıd ır ,  v ü c u d a  g ö r e  n iz a m l ıd ır .  M e s e l a  g ö z  in t iz a m l ıd ır ,  m e v c u d a t t a k i r e n k  v e  ş e k il l e r e  
g ö r e  g ö z ü m  n iz a m l ıd ır .  Y a n i a d e t a  n iz a m a  b a k ıl a r a k  in t iz a m  y a p ıl m ış .  V e y a  in t iz a m a  
201b a k ıl a r a k  n iz a m  y a p ıl m ış .  M e s e l a  g ö z ü m ü  y a p a n  e ş y a y ı v e  m e v c u d a t ı g ö r m e z s e  b a n a  g ö z  
y a p a m a z .  Y a n i s e s l e r i b il m e y e n  b a n a  k u l a k  y a p a m a z  v e y a  k u l a ğ ı y a p a n d ır  s e s l e r i y a p a n .  
M iz a n  o  b ü t ü n l ü k  iç in d e k i d u r u m  d e ğ il  d e  k o m p l e d e k i y a p ı s is t e m i. . .
5 .  N iz a m  il m e  v e  ir a d e y e ,  m iz a n  h ik m e t e  v e  k u d r e t e  b a k ıy o r .  M a s n u ’ u n  m u n t a z a m  o l m a s ı  
n iz a m ı,  m e v z u n  o l m a s ı m iz a n ı g ö s t e r iy o r
1-Sözler:669, 2-Sözler:77, 3-Şualar:653, 4-(I), 4-(III)
M u a m m a - i H il k a t  ( M ü ş k il )
1 .  M e v c u d a t ın  " N e r e d e n ?  N e r e y e ?  N e c is in ? "  ü ç  s u a l - i m ü ş k il i m u a m m a s ın ı…  
2 .  M e v c u d a t ın  " N e r e d e n ?  N e r e y e ?  V e  n e  o l d u k l a r ı? "  o l a n  ş u  ü ç  s u a l - i m ü ş k il in  
m u a m m a s ın ı. . .
3 .  S ır r - ı h il k a t - i a l e m  o l a n  m u a m m a - i a c ib a n e s i. . .
4 .  L e m a l a r  3 4 6  d a  “ " t ıl s ım - ı k â in a t "  v e  " m u a m m a - y ı h il k a t "  t a b ir  e d il e n  b ir  s ır r - ı İ l a h î  
a n l a ş ıl d ı. ”  d e n il m e k t e d ir .  S ır r - ı h il k a t - i a l e m  d e n il e n  M u a m m a - y ı H il k a t  ( m ü ş k il ) ;  
m e v c u d a t ın  n e r e d e n ,  n e r e y e ,  n e c is in ?  ü ç  s u a l in in  c e v a b ıd ır .  2 9 . S ö z  v e  3 0 . S ö z ü n  1 . m a k s a d ı b u  
s ır  v e  m u a m m a d a n  b a h s e d e r .  S ır r - ı  k a in a t t a  d e n il e n  T ıl s ım - ı k a in a t  is e  ş u  k a in a t ın  
t a h a v v ü l a t ın d a k i m a k s a d  v e  g a y e  n e  o l d u ğ u n u n  c e v a b ıd ır .  2 4 . m e k t u b  v e  3 0 . S ö z ü n  2 . m a k s a d ı  
b u  s ır d a n  b a h s e d e r .  
1-Sözler:62'den, 2-Sözler:577, 3-Sözler:236, 4-(III)
M u h a b b e t
1 .  M u z a a f  ih t iy a ç ,  iş t iy a k t ır .  M u z a a f  iş t iy a k ,  m u h a b b e t t ir .  M u z a a f  m u h a b b e t  d a h i a ş k t ır .  
R u h u n  t e k e m m ü l a t ın a  g ö r e  m e r a t ib - i m u h a b b e t ,  m e r a t ib - i e s m a y a  g ö r e  in k iş a f  e d e r .
2 .  M u h a b b e t  A l l a h ' ın  k e n d i z a t ın ı k e n d i il e  id r a k in d e n  d o ğ m u ş  d e r u n î b ir  h a l d ir  t a r if  
e d il e m e z .  D o ğ d u ğ u  y e r  e h a d iy e t  m e r t e b e s id ir .  B u  m e r t e b e  z u h u r  m e r t e b e s i o l m a d ığ ı iç in  
a f a k i d e ğ i l d ir  e n f ü s id ir .  Y a n i h a r iç t e  o l m a d ığ ı iç in  h a r ic e  y ö n e l m e z .  M u h a b b e t ,  b e n d e k i  
h a k ik a t ı o r d a  g ö r m e k t ir .  A ş k  o n u n  b e n d e k i k a r ş ıl ığ ın ı o r t a y a  ç ık a r m a k t ır .  A ş k ;  ik il iğ i  
g ö s t e r ir .  M u h a b b e t  ö y l e  d e ğ il ,  ç ü n k ü  m u h a b b e t ,  ş u u n a t - ı z a t iy e d e n d ir .  A l l a h ’ ın  b u  k a in a t ı  
y a r a t m a s ın ın  b ir  s e b e b i m u h a b b e t t ir .  
T a n ım a d ığ ın  b ir  ş e y i o n a y l a r s ın  a m a  t a n ıd ık t a n  s o n r a  m u h a b b e t  o l u r .  M u h a b b e t  o l u n c a  
o t o m a t ik  o l a r a k  e y l e m e  d ö n ü ş ü r .  M u h a b b e t in  k e n d is i e y l e m d ir .  E y l e m s iz  m u h a b b e t  y o k t u r .  
Ç ü n k ü  m u h a b b e t  k a l b i b ir  s ıf a t t ır .  İ n s a n ın  f iil l e r i,  k a l b in  v e  h is s in  t e m a y ü l a t ın d a n  ç ık a r .  B u  
n e d e n l e  n a m a z  v a r s a ,  m u h a b b e t  v a r d ı r .  N a m a z  y o k s a  m u h a b b e t  y o k t u r .  N e  v a r d ır ?  İ t ik a d  
v a r d ır ,  b il g i v a r d ır .  M u h a b b e t  k e n d is i e n e r j id ir ,  e n e r j i m u h a b b e t t ir .  Ç o c u ğ a  o n u  ç o k  s e v d iğ in i  
s ö y l ü y o r s u n  a m a  ç ik o l a t a  o l a r a k  g ö z ü k m ü y o r .  M u h a b b e t  d u r m a z ,  im a n  g ib i.  E y l e m e  
d ö n ü ş ü r .  D ö n ü ş t ü ğ ü  iç in  m u h a b b e t t ir .  M u h a b b e t ,  h e r  t ü r l ü  f e d a k â r l ığ ı y a p t ır ıy o r .  Y a n i  
t a n ıy ın c a  m u h a b b e t in  a r t ıy o r .  M u h a b b e t  o l d u k ç a  e y l e m  o l u y o r ,  o  k a d a r  t a k v a l ı o l u y o r ,  o  
k a d a r  n a m a z a  t it iz  o l u y o r .  
V ic d a n ın  d ö r t  u n s u r u n u n  il k i o l a n  İ r a d e n in  v a z if e s i;  İ b a d e t u l l a h t ır .  İ n s a n d a  b a s ir e t i n e t ic e  
v e r ir .  Z ih n in  is e  M a r if e t u l l a h t ır .  D ir a y e t i n e t ic e  v e r ir .  H is ’ s in  v a z if e s i M u h a b b e t u l l a h t ır .  
202İ n s a n d a  f e r a s e t i n e t ic e  v e r ir .  L a t if e - i R a b b a n iy e n in  is e  M ü ş a h e d e t u l l a h t ır .  K e m a l a t ı n e t ic e  
v e r ir .
1-Sözler:642, 2-(I)
M u h a k e m e
M u v a z e n e ,  v e z in  e y l e m d e d ir ,  S ü n n e t - i  S e n iy y e d ir .  M u h a k e m e  is e  o  e y l e m i y a p a c a k  k iş in in  
d o ğ r u  d ü ş ü n m e s i y a n i d im a ğ  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  D im a ğ ın  y e d i m e r t e b e s in i n e  k a d a r  b ü t ü n l ü ğ e  
g e t ir e b il ir s e n  o  k a d a r  m u h a k e m e l i o l u r s u n .
(I)
M u h a k k ik
1 .  M u h a k k in in  Ş e ' n i;  - g a v v a s  o l m a k ,  - z a m a n ın  t e s ir a t ın d a n   t e c e r r ü d  e t m e k ,  - m a z in in  
a ' m a k ın a  g ir m e k ,  - m a n t ığ ın  t e r a z is iy l e  t a r t m a k ,  - h e r ş e y in  m e n b a ın ı b u l m a k t ır .   
2 .  M e s e l e l e r i d e l il  v e  b ü r h a n l a r l a  is b a t  e d e n e  d e n ir .  M u h a k k ik  e ş y a  il e  A l l a h  a r a s ın d a  b a ğ ı  
k u r a b il iy o r ,  d e l il l e n d ir iy o r .
1-Muhakemat:26, 2-(I)
M u h a l
1 .  M u h a l  iş l e y e n  s is t e m  iç in d e k i ş ık l a r d ır .  B u  s is t e m  k u r a l l a  ç a l ış ıy o r .  B u  k u r a l ın  d ış ın d a k i  
m u h a l d ir .  M e s e l a  b e n im  ş u a n  a y n ı a n d a  o n  y e r d e  o l m a m  m u h a l  a m a  b u  e s m a n ın  n o r m a l  
t e c e l l is iy l e . .  B ir d e  in a y e t  v a r  a ş ır m a l ı s is t e m in  d ış ın d a  b ir  t e c e l l is i v a r  o  m u h a l  m ü m k in  
o l u y o r .  S is t e m in  iç e r s in d e k i o l a m a y a c a k  d u r u m  m u h a l ,  s is t e m in  d ış ın d a k i ih t im a l l e r  
m ü m t e n i. .  Ş u a n  s is t e m  iş l iy o r  b u  n o r m a l  a m a  b u  s is t e m  iş l e r k e n  m e s e l a  k ır m ız ı k a r  y a ğ m a s ı  
m u h a l d ir .  K a r a d e n iz in  ş u a n  p e k m e z  o l m a s ı m u h a l d ir  a m a  ş u a n  k e v n d e d ir ,  v ü c u d d a d ır ,  
s u d u r . .  K a r a d e n iz  o r a d a  o l m a y ıp  d a ğ  o l a b il ir d i,  o  m e k a n  o l m a z d ı b a ş k a  ş e y  o l u r d u . .  b u n l a r  
m ü m t e n id ir .  O y s a  K a r a d e n iz  o  n ih a y e t s iz l ik  iç in d e  t e r c ih  e d il e r e k  s u  o l a r a k  y a r a t ıl m ış .
2 .  M u h a l ;  o l m a s ı d a  z ih n e n  t a s a v v u r u  d a  m ü m k ü n  o l m a y a n  ş e y . .  m is a l  b ir  ş e y  h e m  s iy a h  h e m  
b e y a z  d e m e k  m u h a l d ir .  M ü m t e n i is e  m ü m k ü n  o l m a d ığ ı h a l d e  z ih in d e  t a s a v v u r u  c a iz  o l a n d ır .  
M is a l  h iç  ö l m e m e k  g ib i. . .
1-(I), 2-(III)
M u h a m m e d  ( A . S . M )
A l l a h  c a n i b in d e n  e f e n d im iz in  a y in e - i r u h u n u n  a d ı M u h a m m e d  ( A S M )  k i a k r e b iy e t e  b a k ıy o r  
v e  r e s u l d ü r ,  s ır r a  b a k ıy o r .  N u r - u  M u h a m m e d iy i t a ş ıd ığ ı iç in  A h m e d e  M u h a m m e d  d e  
d e n m iş . . . A h m e d  b e ş e r d ir ,  p e y g a m b e r d ir ,  R e s ü l ' d ü r . . N u r - u  M u h a m m e d  A h m e d ' d e  
b u l u n d u ğ u  iç in  M u h a m m e d ' d e  d e n m iş . . . M u h a m m e d  A h m e d ' d e  t e m e s s ü l  e t t i. . Ç ü n k ü  il k  
im a n  e d e n  k e n d is id ir . . b e n  p e y g a m b e r im  d iy e n  k e n d is id ir . . " L a  İ l a h e  İ l l a l l a h  M u h a m m e d e n  
R e s ü l u l l a h "  d iy e n  k e n d is id ir . .  A l e y h is s a l a t ü  V e s s e l a m . . .
203R is a l e t ;  M u h a m m e d ’ d e n  d e  y u k a r d a d ır ,  y ü k s e k t ir .  M u h a m m e d  d e  A h m e d ’ d e n  y ü k s e k t ir .  
A h m e d  - - >  M u h a m m e d  - - >  R is a l e t .  M u h a m m e d ;  A l l a h ’ ın  z u h u r a t ın ın  b ir  n o k t a d a k i t e c e l l is i.  
B ü t ü n  k a i n a t t a k i g ü z e l l ik l e r i b ir  n o k t a d a  g ö r m e k  is t iy o r .  V a h id iy e t in  b a t ın ın d a k i e h a d iy e t .  
A ğ a ç t a  g ü z e l l ik  v a r  a m a  a ğ a ç t a k i o  g ü z e l l iğ i b ir  n o k t a d a  g ö r m e k  is t iy o r .  A ğ a c ı n  b ir  n o k t a d a k i  
g ü z e l l iğ i ç e k ir d e k .  M u h a m m e d ;  o  ç e k ir d e k .  M e y v e ;  A h m e d .  M e y v e  il e  ç e k ir d e k  a r a s ın d a k i  
d e t a y  Ş a h s iy e t - i M u h a m m e d iy e .  R is a l e t  is e  o  ç e k ir d e ğ in  iç in d e k i p r o g r a m ı y a z m a k .  
Ç e k ir d e k t e k i p r o g r a m  d e ğ il ,  o n u  y a z a n  h a k ik a t .  Ç e k ir d e ğ in  p r o g r a m ın ı y a z a n  b ir is i v a r .  
Y a z a n  A l l a h ’ t ır .  Y a z d ığ ı ş e y ,  y a n i y a z a r k e n  k u l l a n d ığ ı ş e y ;  r is a l e t .
(I)
M u h it
H e p s in i iç in e  a l a n  d ış ın d a  h iç  b ir ş e y  b ır a k m a y a n ,  k u ş a t a n .  R u b u b iy e t  t a r a f ı.
(I)
M u t l a k
1 .  İ ç in d e  h iç  b ir ş e y  b ır a k m a y a n ,  h iç b ir  b e l ir l e n m e  o l m a d a n ,  v a s ıf  a l m a d a n  v a s ıf s ız  h a l e  
g e l m e k t ir .  K u ş a t a n  d e ğ il  t a m a m e n  b ır a k a n .  U l u h iy e t  t a r a f ı.  A l l a h  h e r  ş e y e  m u h it t ir  v e  
m u t l a k t ır .  
M u t l a k  z ıd d ın ı b a r ın d ır ır ,  C e n a b - ı H a k ,  C e n a b - ı m u t l a k t ır .  A s l ’ ın d a  z ıd l a r ı iç in d e  
b a r ın d ır ıy o r ,  y a n i ç o k l u k l a r ın  ih a t a s ı.  Ç o k l u k l a r ın  ih a t a s ı o l d u ğ u n d a n  iç e r is in d e  z ıd l a r ı  
b a r ın d ır ır .
I t l a k  is e  z ıd d ın ı iç in d e  b a r ın d ır m a z .  M a h iy e t - i z a t iy e  ıt l a k t ır .  
E s m a - i H ü s n a  m u t l a k t ır .  E h a d ;  o n u n  iç in  ıt l a k t ır ,  m u t l a k  d e ğ il d ir .  U l u h iy e t  m u t l a k t ır ,  
z ıd l a r ın  c e m ’ id ir ,  z ıd l a r ın  b ir l iğ id ir .  M u t l a k t a  n is b e t  e t m e k  v a r ,  n is b î a l e m i v a r  m u t l a k ın  
iç in d e ,  z ıd l a r ı b a r ın d ır d ığ ı iç in .  Z ıd l a r  o l u n c a  n is b iy e  ç ık ıy o r .  O  z a m a n  O n u n  b ü t ü n l ü ğ ü  
m u t l a k t ır ,  iç e r is in d e  z ıd l a r  v a r .  N is b e t t e n  ç ık a r  m u t l a k  v e y a  m u t l a k  o l d u ğ u n u  a n l a m a n ın  
y o l u  v a r d ır .  
E h a d  ıt l a k  o l d u ğ u n d a n ,  y o l u  v e  n is b e t  e d il e c e k  y o l u  y o k t u r .  M u t l a k ın  iç in d e  z ıd l a r  o l d u ğ u  
iç in ,  o n u  if a d e  e t m e k ,  o r a y a  v a r m a k  iç in  y o l u  v e  y o r d a m ı v e  y ö n t e m i v a r d ır .  I t l a k ;  if a d e  
e d il e m e d iğ i iç in ,  iş a r e t  e d il d iğ in d e n  o r a y a  v a r m a k  iç in  n e  y o l u  v a r d ır  n e  y o r d a m ı v a r d ır .  
“ A n c a k  k e n d in i e n  iy i b il e n  y in e  S e n s in ”  h a k ik a t ı. . .
2 .  M e r t e b e s i o l m a m a k .
1-(I), 2-(III)
M ü d a k k ik
D e l il l e r i d iğ e r  d e l a il  v e  b e r a h in  il e  is p a t  e d e n e  d e n ir .  E n f ü s e  t a ş ıy a b il e n d ir ,  O n a ,  A l l a h ’ a  o l a n  
d e l il in i k e n d is in d e  u y a n d ır m ış  e n f ü s e  t a ş ıy a b il m iş t ir .  m ü d a k k ik  m u h a k k ik t e n  d a h a  il e r id ir .
(I)
204M ü h ü r
1 .  V e  a ğ a ç  g ib i h e r  z îh a y a t ın  e v v e l i,  â h ir i,  z a h ir i,  b â t ın ı b ir e r  s ik k e - i t e v h id ,  b ir e r  h â t e m - i  
v a h d e t ,  b ir e r  m ü h r - ü  e h a d iy e t ,  b ir e r  t u r r a - i v a h d a n iy e t  t a ş ıy o r .
İ ş t e  b u  ü ç  m is a l d e k i a ğ a c a  k ıy a s e n ,  b a h a r  d a h i ç o k  ç iç e k l i b ir  a ğ a ç t ır :  G ü z  m e v s im in in  e l in e  
e m a n e t  e d il e n  t o h u m l a r ,  ç e k ir d e k l e r ,  k ö k l e r ,  İ s m - i E v v e l ' in  s ik k e s in i. .  v e  y a z  m e v s im in in  
k u c a ğ ın a  d ö k ü l e n ,  e t e ğ in i d o l d u r a n  m e y v e l e r ,  h u b u b a t  v e  s e b z e v a t l a r  İ s m - i Â h ir ' in  h â t e m in i. .  
v e  b a h a r  m e v s im i,  h u r - il  în  m is il l ü  b ir b ir i ü s t ü n e  g iy d iğ i s ü n d ü s - m is a l  h u l l e l e r  v e  y ü z b in  
n a k ış l a r  il e  s ü s l e n m iş  f ıt r î l ib a s l a r  İ s m - i Z a h ir ' in  m ü h r ü n ü . .  v e  b a h a r ın  iç in d e  v e  z e m in in  
b a t n ın d a  iş l e y e n  s a m e d a n î f a b r ik a l a r  v e  k a y n a y a n  r a h m a n î k a z a n l a r  v e  y e m e k l e r i p iş ir t t ir e n  
r a b b a n î m a t b a h l a r ,  İ s m - i B â t ın ' ın  t u r r a s ın ı t a ş ıy o r l a r .
2 .  S a d r a z a m d a  b u l u n u r ,  p a d iş a h  a d ın a  iş  y a p t ığ ın ı g ö s t e r ir .  
3 .  T u r r a  k ü l l ,  m ü h ü r  is e  c ü z d ü r .  T u r r a  b a t ın ,  m ü h ü r  is e  z a h ir d ir .
1-Şualar:34, 2-(II), 3-(I)
M ü l k
1 .  H e r  ş e y in  iç in e  m e l e k û t ,  d ış ın a  d a  m ü l k  d e n ir .  B u  it ib a r l a  in s a n  il e  k a l b ,  b ir b ir in e  h e m  z a r f ,  
h e m  m a z r u f  o l u r .  Ç ü n k i in s a n  m ü l k  c ih e t iy l e  k a l b e  z a r f  o l u r .  M e l e k û t  c ih e t iy l e  d e  m a z r u f  
o l u r .  
2 .  E ş y a n ın  z a h ir i,  d ış  y ö n ü .  B u  y ü z d e  z ı t l a r ,  m a n il e r ,  s e b e p l e r  v a r ,  ş e r  v e  ç ir k in l ik l e r  b u l u n u r .  
O  y ü z d e n  b u  y ü z d e  s e b e b l e r  k u d r e t e  p e r d e  e d il m iş t ir ,  k u d r e t in  b iz z a t  m ü b a ş e r e t i y o k t u r .  
M ü l k  a l e m i,  g ö r d ü ğ ü m ü z ,  y a ş a d ığ ım ız  s e b e b l e r  a l e m i v e  m a d d i a l e m .
1-Mesnevi-i Nuriye:106, 2-(II)
M ü m k in
1 .  D a ir e - i m ü m k in a t t a ,  y a n i m e v t  v e  h a y a t a ,  v ü c u d  v e  f e n a y a  d a im a  m a z h a r  o l a n  e ş y a d a . . .
2 .  M ü m k i n a t ın  v ü c u d u ,  V â c ib ' in  n u r u n d a n  b ir  g ö l g e  o l d u ğ u  c ih e t l e  v e h m î b i r  m e r t e b e d e d ir .  
V â c ib ' in  e m r iy l e  v ü c u d - u  h a r ic iy e y e  g ir e r .  S a b it  v e  m ü s t e k a r  k a l ır .  D e m e k  m ü m k in a t ın  
v ü c u d u  b iz z â t  h a k ik î b ir  v ü c u d - u  h a r ic î o l m a d ığ ı g ib i, v e h m î v e y a  z â il  b ir  z ıl l  d e  d e ğ il d ir .  
A n c a k ,  V â c ib - ü l  V ü c u d ' u n  ic a d ıy l a  b ir  v ü c u d d u r .  
3 .  M ü m k in  o l a n  b i r  ş e y in  t a r a f e y n i,  y a n i v ü c u d  v e  a d e m i a r a s ın d a ,  t e r a z in in  g ö z l e r i g ib i  
m ü s a v a t  o l d u ğ u n d a n ,  k u d r e t - i e z e l iy e  h a n g i t a r a f a  b a s a r s a ,  ö t e k i t a r a f  h e b a  g ib i h a v a y a  
k a l k a r .  G ü n e ş ,  s in e k ,  z e r r e  b u  h u s u s t a  h e p s i d e  b ir d ir .
4 .  İ l m - i K e l â m ' ın  t a b ir in c e  " İ m k â n ,  m ü s a v i- ü t  t a r a f e y n " d ir .  Y a n i,  v â c ib  v e  m ü m t e n i o l m a y a n ,  
b e l k i m ü m k ü n  v e  m u h t e m e l  o l a n  ş e y l e r in  v ü c u d  v e  a d e m l e r i,  b ir  s e b e b  b u l u n m a z s a  
m ü s a v id ir ,  f a r k l a r ı  y o k t u r .  B u  im k â n  v e  m ü s a v a t t a  a z - ç o k ,  b ü y ü k - k ü ç ü k  b ir d ir l e r .  İ ş t e  
m a h l u k a t  m ü m k ü n d ü r l e r  v e  im k â n  d a i r e s in d e  v ü c u d  v e  a d e m l e r i m ü s a v i o l m a s ın d a n ,  V â c ib -
ü l  V ü c u d ' u n  h a d s iz  k u d r e t - i e z e l iy e s i b ir t e k  m ü m k ü n e  v ü c u d  v e r m e s i k o l a y l ığ ın d a  b ü t ü n  
m ü m k in a t ın  v ü c u d u ,  a d e m in  m ü v a z e n e s in i b o z a r ,  h e r ş e y e  l â y ık  b ir  v ü c u d u  g iy d ir ir .  
5 .  V a r l ığ ı b a ş k a  b ir  v ü c u d a  b a ğ l ı o l a n ,  v a r  o l m a s ı v e  y o k  o l m a s ı e ş it  ik e n  m e v c u d  h a l e  g e l e n .  
M ü m k in a t  ü ç  k ıs ım d ır :  1 )  Ş u  a n a  k a d a r  y a r a t ıl a n l a r  2 )  İ l im  d a ir e s in d e  o l u p  y a r a t ıl a c a k l a r  3 )  
205E m r - i  it ib a r i o l a n l a r ,  y a n i h a r ic i v ü c u d l a r ı o l m a y ıp  il m i v ü c u d l a r ı o l a n l a r d ır .
6 .  M e s e l a  s e n  s e k iz  k a f a l ı o l a b il ir d i n ,  y e d i k a f a l ıd a  o l a b il ir d in  n ih a y e t s iz  ih t im a l l e r d e  
o l a b il ir d in  A l l a h ın  il m in d e . .  b u n l a r ın  i ç in d e n  b ir  t a n e s i t e r c ih  e d il ir s e  b u n a  m ü m k in ,  t e r c ih  
e d il m e m iş  n ih a y e t s iz l ik  is e  m a d u m d u r .
1-Sözler:548, 2-Mesnevi-i Nuriye:(137-138), 3-İşarat-ül İ'caz:158, 4-Şualar:(658-659), 5-(II), 6-(I)
M ü m t e n i
1 .  B e l k i im k â n  d a ir e s in d e n  ç ık ıp ,  im t in a '  d a ir e s in e  g ir e c e k  v e  m ü m k ü n  s u r e t in d e n  ç ık ıp ,  
m ü m t e n i'  m a h iy e t i n e  g ir e c e k  v e  h iç b ir  ş e y  v ü c u d a  g e l m e y e c e k ,  b e l k i d e  v ü c u d a  g e l m e s i  
m u h a l  o l a c a k t ır .
2 .  D e m e k  ş ir k in  h a k ik a t ı y o k ,  y o l u  k a p a l ı,  b a t a k l ık t a  s a p l a n ır ;  h ü k m ü  m u h a l ,  m ü m t e n i' d ir .  
3 .  İ ş t e  b ö y l e  m is il s i z  v e  V â c ib - ü l  V ü c u d  v e  m a d d e d e n  m ü c e r r e d  v e  m e k â n d a n  m ü n e z z e h  v e  
t e c e z z is i v e  in k ıs a m ı h e r  c ih e t l e  m u h a l  v e  t e g a y y ü r  v e  t e b e d d ü l ü  m ü m t e n i. . .  
4 .  V a r l ık  d a ir e s in e  ç ık m a s ı m u h a l  o l a n ,  ş ir k  g ib i.
5 .  M u h a l ;  o l m a s ı d a  z ih n e n  t a s a v v u r u  d a  m ü m k ü n  o l m a y a n  ş e y . .  m is a l  b ir  ş e y  h e m  s iy a h  h e m  
b e y a z  d e m e k  m u h a l d ir .  M ü m t e n i is e  m ü m k ü n  o l m a d ığ ı h a l d e  z ih in d e  t a s a v v u r u  c a iz  o l a n d ır .  
M is a l  h iç  ö l m e m e k  g ib i. . .  M ü m t e n i;  o l m a s ı im k a n s ız  o l a n ,  y a n i z a t ın d a  z a t e n  m ü m k in  d e ğ il .  
Ş ir k  v e  k ü f ü r  g ib i.  M e s e l a  “ e s b a b a  v e  t a b ia t a  ic a d  v e r m e k  m ü m t e n i”  v e y a h u d  “ ş ir k  v e  n a z ir i  
m ü m t e n i v e  m u h a l d ir ”  d e n il iy o r  k ü l l iy a t t a .  M e s e l a  s e k iz  k a f a l ı o l a b il m e k  m ü m t e n i d e ğ il .  
A l l a h  b a z e n  ik i k a f a l ı y a r a t ıy o r .  S e k iz  k a f a l ı o l m a k  m ü m k in d i,  ç ık m a d ı,  ş a r t l a r ı o l u ş m a d ı  
m a d u m d a  k a l d ı.  M ü m t e n i;  ş ir k ,  k ü f ü r  g ib i v ü c u d - u  h a r ic îs i o l m a y a n  ş e y l e r  o l u p  y a l n ız c a  
k a f a s ız ın  k a f a s ın d a  v a r d ır .
1-Lem'alar:242, 2-Şualar:15, 3-Lem'alar:341, 4-(II), 5-(III)
M ü n a c a t
1 .  E v e t  b ü t ü n  m e v c u d a t ,  g ü y a  l is a n - ı h a l  il e ,  V e y s e l  K a r a n î g ib i ş ö y l e  m ü n a c a t  e d e r l e r ;  d e r l e r  
k i:
" Y â  İ l a h e n â !  R a b b im iz  s e n s in !  Ç ü n k i b iz  a b d iz .  N e f s im iz in  t e r b iy e s in d e n  â c i z iz .  D e m e k  b iz i  
t e r b iy e  e d e n  s e n s in ! . .  H e m  s e n s in  H â l ık !  Ç ü n k i b iz  m a h l u k u z ,  y a p ıl ıy o r u z .  H e m  R e z z a k  
s e n s in !  Ç ü n k i b iz  r ız k a  m u h t a c ız ,  e l im iz  y e t iş m iy o r .  D e m e k  b iz i y a p a n  v e  r ız k ım ız ı v e r e n  
s e n s in .  H e m  s e n s in  M â l ik !  Ç ü n k i b iz  m e m l u k ü z .  B iz d e n  b a ş k a s ı b iz d e  t a s a r r u f  e d iy o r .  D e m e k  
m â l ik im iz  s e n s in .  H e m  s e n  A z iz ' s in ,  iz z e t  v e  a z a m e t  s a h ib is in !  B iz  z il l e t im iz e  b a k ıy o r u z ,  
ü s t ü m ü z d e  b ir  iz z e t  c il v e l e r i v a r .  D e m e k  s e n in  iz z e t in in  â y in e s iy iz .  H e m  s e n s in  G a n iy y - i  
M u t l a k !  Ç ü n k i b iz  f a k ir iz .  F a k r ım ız ın  e l in e  y e t iş m e d iğ i b ir  g ın a  v e r il iy o r .  D e m e k  g a n i s e n s in ,  
v e r e n  s e n s in .  H e m  s e n  H a y y - ı B â k i' s in !  Ç ü n k i b iz  ö l ü y o r u z .  Ö l m e m iz d e  v e  d ir il m e m iz d e ,  b ir  
d a im î h a y a t  v e r ic i c il v e s in i g ö r ü y o r u z .  H e m  s e n  B â k i' s in !  Ç ü n k i b iz ,  f e n a  v e  z e v a l im iz d e  s e n in  
d e v a m  v e  b e k a n ı g ö r ü y o r u z .  H e m  c e v a b  v e r e n ,  a t iy y e  v e r e n  s e n s in !  Ç ü n k i b iz  u m u m  
m e v c u d a t ,  k a l î v e  h â l î d il l e r im iz l e  d a im î b a ğ ır ıp  is t iy o r u z ,  n iy a z  e d ip  y a l v a r ıy o r u z .  
A r z u l a r ım ız  y e r l e r in e  g e l iy o r ,  m a k s u d l a r ım ız  v e r il iy o r .  D e m e k  b iz e  c e v a b  v e r e n  s e n s in .  V e  
h â k e z a . . . "
206B ü t ü n  m e v c u d a t ın ,  k ü l l î v e  c ü z ' î h e r b i r is i b ir e r  V e y s e l  K a r a n î g ib i,  b ir  m ü n a c a t - ı m a n e v iy e  
s u r e t in d e  b ir  â y in e d a r l ık l a r ı v a r .  A c z  v e  f a k r  v e  k u s u r l a r ıy l a ,  k u d r e t  v e  k e m a l - i İ l a h îy i il â n  
e d iy o r l a r .
2 .  C e v ş e n - ü l  K e b ir  m ü n a c a t ın d a  b in b ir  e s m a - i İ l a h iy e y i ş e f a a t ç i e d e r e k  H â l ık ın ı ö y l e  b ir  
t a r z d a  t a v s if  v e  t a r if  e d e r  k i,  e m s a l i y o k . . .
3 .  M ü n a c a t t a  k u s u r u  d e r u h t e  e t m e k ,  ü z e r in e  a l m a k  v a r d ır .  D u a  d a  is t e k  v a r d ır .  M ü n a c a t  
z e m in d ir ,  ü z e r in e  b in a  d u a d ır .  D u a  l a t if t ir ,  m ü n a c a t  o n d a n  d a h a  l a t if t ir ,  o n d a n  d a  ü m m e t i  
ü m m e t i d e m e k  d a h a  l a t if t ir .  M ü n a c a t t a  ş a h s i b ir ş e y  is t e m e  y o k ,  z a t ın a  b e d e n in e  a it  d e ğ il ,  
r u h u n a  d in in e  a it  ş e y l e r  is t iy o r .  D u a n ın  h u s u s i o l a n  h a l i m ü n a c a t t ır .  D u a d a  is t e d iğ im iz i  
b u l u y o r u z ,  m ü n a c a t t a  is e  n e c a t  b u l u y o r u z .  D u a  m ü l k ,  m ü n a c a t  m e l e k u t t u r .  M ü n a c a t t a  
k u l l u k l a  u b u d iy e t  v a r ,  u l a ş m a  v a r ,  t e s l im  v a r .  D u a  d a  ib a d e t  v a r ,  is t e k  v a r ,  u b u d iy e t in  s ır r ı  
v a r d ır .  M ü n a c a t ın  s o n u n d a  m ir a c ı v a r d ır .  D u a  s u r e t ,  M ü n a c a t  s im a  g ib id ir .  M ü n a c a t t a  
R a b b in i t a n ım l a m a ,  t a v s if  v a r ,  k e n d in i if a d e  e t m e  v a r ,  u b u d iy e t  v e  k u l l u k  z e m in i k u r m a k  
v a r d ır .  D u a n ın  iç in d e  m ü n a c a t  v a r d ır .
4 .  M ü n a c a t ;  1 -  k e n d in l e  il g il id ir  k i;  d u r u m u n u  a r z  e t m e k  v a r d ır ,  k u s u r u  d e r u h t e  e t m e k  v a r d ır  
v e  b i r ş e y  is t e m e m e k  v a r d ır  m ü n a c a t t t a . .  2 -  C e n a b - ı H a k k ı t a v s if  v e  t e z k ir  v a r d ır .  3 - İ h l a s  v e  
s a m im iy e t  v a r d ır .  B u n l a r  b u l u n u r s a  m ü n a c a t  y a p m ış  o l u r s u n .  
S a n a  n e c a t  v e r e c e k ,  s e b e b l e r in  ü s t ü n d e k i z a t ı M ü s e b b ib - ü l  E s b a b ı b u l m a n ın  if a d e l e n iş id ir  
m ü n a c a t .   D u a d a  is t e d iğ in i e l d e  e d iy o r s u n  a m a  m ü n a c a t t a  d e r g a h - ı r a h m e t  k a p ıs ı a ç ıl ıy o r .  
R is a l e - i N u r  K ü l l iy a t ı m ü n a c a t t ır .  E n f ü s i t e f e k k ü r  m ü n a c a t t ır .  “ ( n a m a z ) . . . m i' r a c v a r i o l a n  o  
y ü k s e k  m ü n a c a t a  m a z h a r  o l s u n . ”  ( İ . İ : 4 3 )  D e m e k  n a m a z d a  b ir  m ü n a c a t t ır .  “ M i' r a c ,  v e l a y e t - i  
A h m e d iy e n in  ( A . S . M . )  . . . .  C e n a b - ı H a k k ' ın  s o h b e t in e  v e  m ü n a c a t ın a  m ü ş e r r e f iy e t t ir . ” ( S : 5 6 1 )  
O  z a m a n  m ü n a c a t  b ir  d e r e c e  m ir a ç t ır . .  M ü n a c a t  h a z ır a n e  v e  m u h a t a b a n e d ir .  M ü n a c a t  v a s ıt a -
ı n e c a t t ır .  M ü n a c a t  v e s il e - i ic a b e - i d u a d ır .  M ü n a c a t  s ır ’ a ,  d u a  t ıl s ım a  b a k a r .  M ü n a c a t  m if t a h ,  
d u a  a n a h t a r d ır .
1-Mektubat:241, 2-Şualar:622, 3-(I), 4-(III)
M ü n a s e b e t
1 .  H e m  o  ş u u r - u  im a n iy l e  o  B â k i- i S e r m e d î' y e  b ir  in t is a b  v e  o  in t is a b - ı im a n î il e  u m u m  
m ü l k ü n e  b ir  m ü n a s e b e t  p e y d a  o l u r  v e  o  m ü n a s e b e t - i in t is a b î il e  h a d s iz  b ir  m ü l k e  b ir  n e v i  
m â l ik iy e t  g ib i im a n  g ö z ü y l e  b a k a r ,  m a n e n  is t if a d e  e d e r .
2 .  D e m e k  V â c ib - ü l  V ü c u d ' a  in t is a b ın ı b il e n  v e y a  in t is a b ı b il in e n  h e r b ir  m e v c u d ,  s ır r - ı  
v a h d e t l e ,  V â c ib - ü l  V ü c u d ' a  m e n s u b  b ü t ü n  m e v c u d a t l a  m ü n a s e b e t d a r  o l u r .  
3 .  E v e t  n a s ıl k i b ir  a ğ a ç  m e y v e l e r in in  h e r b ir is i,  a ğ a c ın  b a ş ın d a k i b ü t ü n  m e y v e l e r e  k a r ş ı b ir e r  
n is b e t i v a r … M : 2 8 9  A ğ a ç t a k i m e y v e l e r in  t ü m ü n ü n  k ö k t e k i ç e k ir d e k  v e  a ğ a ç  il e  b a ğ l a n t ıs ın a ,  
n e s e b e n  b ir  o l m a s ın a  n is b e t  d iy o r u z . .  M e y v e n in  k ö k t e k i ç e k ir d e k  v e  a ğ a ç  il e  o l a n  n is b e t in in  
f a r k ın a  v a r m a s ın a  in t is a b  d iy o r u z . .  M e y v e n in  k ö k t e k i ç e k ir d e k  v e  a ğ a ç  il e  o l a n  in t is a b ı  
n e t ic e s in d e  t ü m  m e y v e l e r l e  o l a n  n is b e t in e  d e  m ü n a s e b e t  d iy o r u z . .  A s l ın a  in t is a b ın ı b il e n  t ü m  
m e v c u d a t a  m ü n a s e b e t in i f a r k e d e r ,  m ü n a s a b e t in i a n l a y a n   a l â k a d a r  o l u r ,  a l a k a  d u y a n  
u h u v v e t  h is s e d e r  v e  d o s t l u k  m e y d a n a  g e l ir .
1-Şualar:61, 2-Mektubat:289, 3-(III)
M ü n a z a r a
207İ n s a f  z e m in in d e ,  h i k m e t i k u l l a n a r a k ,  il m î v e  k a id e y e  u y a r a k ,  f ik ir  y o l u y l a  k a y n a ğ ın a  g it m e y e  
ç a l ış m a k t ır .
(I)
M ü n k e r - N e k ir
D ü n y a d a  s u r e t i,  a h ir e t t e  is e  h a k ik a t i v a r .  H e r  ş e y in :  - M e z a r ,  k a b ir ,  h a ş ir  m e y d a n ı,  s ır a t  
k ö p r ü s ü ,  c e n n e t ,  c e h e n n e m -  h e p s in in in  s u r e t i b u r a d a  v a r .  B u r a s ı b il - k u v v e  ç e k ir d e k .  O r a s ı  
b il - f iil ,  a ç ıl ım .  S u r e t ,  h a k ik a t s iz  o l a m a z .  S u r e t t e n  k a s ıt  b u z .  H a k ik a t t e n  k a s ıt  s u .  S u ,  b u z d a n  
k a l d ır ıl ır s a  b u z  y o k t u r .  D ü n y a  b u z ,  a h ir e t  s u d u r .  S u r e t t e n  h a k ik a t e  g e ç e r s e n  E s m a  y o l u y l a  
m ü s e m m a y ı b u l u r s u n .  M ü n k e r  -  N e k ir ;  s u r e t in  h a k ik a t a  d ö n ü ş m e  s ü r e c i,  in k ıl a b  e t m e  
s is t e m id ir .  
K a l b in  ik i  a y a ğ ı v a r :  d im a ğ  v e  v ic d a n .  B u n l a r ın  b ü t ü n l ü ğ ü  k a b ir  o l u y o r .  « K a l b - i k a b ir d e n  
m a n a l a r  ç ıp l a k  ç ık t ı »  d iy o r  Ü s t a d .  
N e k ir ;  d im a ğ ,  t e r k l e r im iz  ( v e h im .  T e r k l e r i t e r k  e t m e z s e n  N e k ir  g ır t l a ğ ın ı s ık a r ,  in t ih a r ı o  
y a p t ır ıy o r  y a n i p s ik o l o j ik  h a s t a l ık l a r  t e r k l e r in  o l m a m a s ın d a n ) .  
M ü n k e r ;  v ic d a n ,  e y l e m l e r im iz . .  v e s v e s e l e r  m ü n k e r im iz in  f a z l a  o l m a m a s ın d a n .  M ü n k e r  n e k ir  
k a b ir d e  o l u r . .  D ü n y a d a  d a  a y n ıs ı o l u y o r .  S o r u  b u r a d a  s o r u l u y o r ,  c e v a p  b u r a d a  v e r il iy o r .  
K a b ir d e  is e  b u r a d a  v e r d iğ in  c e v a p  y ü z ü n e  o k u n u y o r .  Ö ğ r e t m e n  y a z ıl ı y a p a r ,  b ir  h a f t a  s o n r a  
s ın ıf t a  o k u r .  G e l iy o r  a ç ık  s a ç ık :  b a ş ın ı ç e v ir d in . .  B u  c e v a p . .  M e l e k  s a n a  k a b ir d e  d iy e c e k :  s a n a  
b ö y l e  b ir  s o r u  s o ru l d u ,  c e v a b ın :  e v e t  b a k m a d ın .  O n a  d e l il  is e  « s e n in  b ö y l e  d iy e c e ğ in  
b il iy o r d u k »  d iy o r .  Ş u  a n d a  m ü n k e r  n e k ir  z a t e n  s o r u y o r .  Ş u  a n d a  k a b ir d e y iz .  O r a d a  n e t ic e y i  
g ö r e c e k s in .  S o r u  b u r a d a  s o r u l u y o r :  y a n i h a r a m l a r ,  h a r a m  f ır s a t l a r . .  Y a p t ığ ın  e y l e m  is e  s e n in  
c e v a b ın d ır .  O r a d a  y ü z ü n e  k a r ş ı y a z ıl ı k a ğ ıd ın  o k u n a c a k ) .  K a b r e  g ir d iğ in  z a m a n  b iz i d e h ş e t e  
s o k a n  o  « M e n  R a b b ü k e ,  m e n  N e b iy y ü k e ,  m e n  K it a b ik e ,  m e n  D in ik e . . »  s o r u l a r ın  s o r u l d u ğ u  
il k  m e n z il  o r a s ı. .  M e ğ e r  o n u n  s u r e t i b u r a d a  v a r .  Ş u  a y n a d a  g ö z ü k e n  m ü n k e r - n e k ir in  s u r e t i,  
o r a s ı is e  h a k ik a t i.  S u r e t i- h a k ik a t i a y n ı.  
İ m a n ın  s u r e t i b u r a d a  ( b iz d e ) ,  h a k ik a t i c e n n e t t e ,  m a h iy e t i A l l a h ’ t a  ( c c )  b u l u n u y o r .  M ü n k e r -
n e k ir in  s u r e t i b u r a d a ,  h a k ik a t i k a b ir d e ,  m a h iy e t i is e  a d e m  v e  v ü c u d .  O n u n  iç in  k e n d i s u r e t in i  
b il ir s e n  k a b ir d e  m ü n k e r - n e k ir in  n a s ıl  o l a c a ğ ın ı b il ir s in  ş im d id e n .  K a b ir i ö y l e  u z a k  m ı  
z a n n e d iy o r s u n  ?  Ş u  k a p ıy a  iç e r d e n  b a k a r s a k  k a p ın ın  b u  y ü z ü  k a b ir d ir .  D ış a r d a n  b u  k a p ıy a  
b a k a r s a k  o  y ü z ü  m e z a r d ır .  S u r e t l e r in  h a k ik a t l a r a  in k ıl a p  e t m e s in in  b iz d e  ş u u r a  d ö n ü ş m e  h a l i  
m ü n k e r - n e k ir  o l a y ıd ır .  D ü n y a d a k i s u r e t l e r im iz  m ü n k e r  n e k ir  s ü r e c iy l e  h a k ik a t e  d ö n ü ş e c e k .  
Z a t e n  h a k ik a t e  d ö n ü ş m ü ş  a m a  m u t t a l i d e ğ il im  b e n ,  ş u u r u m  y o k .  D ü n y a d a k i a m e l l e r im  s u r e t ,  
e y l e m l e r im  b il - k u v v e  ç e k ir d e k . .  a h ir e t t e  a ğ a ç  o l a c a k .  S u r e t l e r in  h a k ik a t l e r e  in k il a p  e t t iğ i  
s is t e m in  a d ı m ü n k e r - n e k ir d ir .  
M ü n k e r ;  İ l a h ım ız ,  ib a d e t l e r im iz ,  f a r z l a r ım ız ,  m ü s b e t  ib a d e t l e r im iz ,  d e f - i m e f a s id ,  m e n h iy a t ,  
m ü l k ,  İ s l a m iy e t ,  V ic d a n ,  T a r t ı ( s ü n n e t - i s e n iy e )  
N e k ir ;  R a b b im iz ,  t e r k l e r im iz ,  h a r a m l a r ım ız ,  m e n f i ib a d e t l e r im iz ,  t e r k - i k e b a ir ,  g ü n a h l a r ,  
m e l e k u t ,  İ t ik a d ,  D im a ğ ,  R e h b e r im iz  ( K u r ’ a n ) . .  M ü n k e r  +  N e k ir  =  K a l b - i K a b ir
Y ü k s e k ,  a l i o l a n  b ir  ş e y  in s a n d a  v a r s a  b a s it ,  d ü ş ü k  o l a n  o t o m a t ik  v a r d ır .  M e s e l a  ü n iv e r s it e  
d ip l o m a s ı v a r s a  o r t a o k u l  d ip l o m a s ı d a  v a r d ır .  D ü n y a ,  m e z a r ,  k a b ir  ( o d a n ın  iç in d e n  k a p ıy a  
b a k m a k  k a b ir ,  d ış a r ıd a n  b u  k a p ıy a  b a k m a k  m e z a r .  A y n ı k a p ın ın  2  y ö n ü ) ,  t ü n e l ,  a l e m - i b e r z a h  
,  h a ş ir  m e y d a n ı,  s ır a t  k ö p r ü s ü ,  c e n n e t  v e  c e h e n n e m .  N e t ic e  o l a n  c e n n e t  c e h e n n e m  b u r a d a  
v a r s a  o  s e r ü v e n in  t a m a m ı o t o m a t ik  o l a r a k  b u r a d a  v a r .  Ü n iv e r s it e  d ip l o m a s ı o l a n ın  il k o k u l  
d ip l o m a s ı v a r  d e m e k t ir .  
208D ü n y a d a  y a ş a r k e n  s e n i s e n i ik i y e r  s o r g u l a r .  İ n s a n ın  k e n d i k e n d in i s o r g u l a d ığ ı ik i  
m e k a n iz m a :  d im a ğ d a k i t a s a v v u r  v e  k a l p t e k i v ic d a n .  B ir in c is i M ü n k e r :  n iç in  y a p t ın  /  
y a p m a d ın  s o r u l a r ın ın  s o r u  m e k a n iz m a s ı ( b e l l i o l a n d ır ) .  İ k in c is i N e k ir :  b u n u  k im  v e  n e  iç in  
y a p t ın  /  t e r k  e t t in  ( a m e l in  iç e r is in i s o r u y o r .  B e l ir l i d e ğ il )
M ü n k e r :  A l l a h  ( c c )  r a z ı o l d u ğ u - o l m a d ığ ı ş e y l e r i s o r g u l a y a n ,  in k a r  e d il m iş  o l a n l a r ı e l e  a l a n ,  
m u a y y e n  ş e y l e r in  m ü e k k e l i.  Y a n i:  n iç in  y a p t ın - y a p m a d ın . .  F iil .  
N e k ir :  b il in m e m iş  o l a n ,  it ik a d a  v e  iç s e l  a l e m im iz e  a it  h a l e t ,  h is  v e  f ik ir l e r im iz i s o r g u l a y a n .  
Y a n i:  n a m a z  k ıl d ın ,  o r u ç  t u t u n ,  z e k a t  v e r in  d e  k im in  iç in  y a p t ın  ?  N e y i p u t l a ş t ır d ın ,  n e y i  
il a h l a ş t ır d ın  ?  M e s e l a  2 0 .  L e m a  m ü s l ü m a n l a r  a r a s ın d a k i m ü n a s e b e t im i z in  k a id e l e r in i  
g e t ir iy o r .  2 1 . L e m a  b iz im  d a v r a n ış l a r ım ız ı s ö y l ü y o r .  İ h l a s  d a v r a n ış l a r ı b e l ir l iy o r ,  m ü l k t ü r .  
S ır r - ı ih l a s  is e  o  d a v r a n ış ın  h a k ik a t in i u y a n d ır m a k ,  m e l e k u t t u r .  
M ü n k e r  v e  N e k ir  b iz e  v e r il e n  v ü c u d  m e r t e b e l e r in in  h a k ik a t e  d ö n ü ş t ü r m e  m ir a t l a r ım ız d ır .  
D ü n y a ,  a h ir e t in  s u r e t id ir .  A h ir e t ,  d ü n y a n ın  h a k ik a t id ir .  D ü n y a d a  a h ir e t in  h a k ik a t i in ş a a  
e d il iy o r .  S u r e t  v e  h a k ik a t  a y r ı ş e y l e r .  « H a k a ik ü - l  e ş y a  s a b it e t ü n » . . .  H a k ik a t  e s m a y a  d a y a n ır .  
B iz  b u  d ü n y a d a  y a ş a r k e n  a h ir e t in  s u r e t l e r in i d o k u y o r u z  d e v a m l ı.  V e f a t  e t t iğ in  a n d a  s u r e t  
h a k ik a t e  in k ıl a b  e d iy o r .  S u r e t in  h a k ik a t e  in k ıl a b  e t m e  s is t e m in  a d ıd ır  m ü n k e r - n e k ir .  Y a n i  
d ö n ü ş ü m  o l m u ş .  S u r e t  b it t i h a k ik a t e  d ö n ü ş t ü ,  s e n  o n a  ş a h it  o l a c a k s ın .  B u  d ü n y a d a  s e n in  
m u t t a l i o l d u ğ u n  h e r  ş e y  s u r e t t ir .  S e n  h a k ik a t e  m u t t a l i d e ğ il s in .  Ç ü n k ü  C e n n e t  e s m a n ın  
p e r d e s iz  t e c e l l i y e r i d ir .  H a k ik a t - i e s m a y a  d ö n ü ş m e .  P e k i S u r e t  n e d ir  ?  Ş u  m e v c u d a t  e s m a n ın  
y a  c il v e s i,  y a  c e m a l i,  y a  n a k ş ı,  y a  s a n a t ıd ır .  B u  m e v c u d a t  e s m a - y ı h ü s n a n ın  c il v e s i,  c e m a l i,  
n a k ş ı,  s a n a t ıd ır .  B u  d ö r d ü n ü  t e n c e r e y e  k o y ,  k a r ış t ır . .  Ç ık a n  h ü l a s a  s u r e t t ir .  
H u s u s i d ü n y a n ın  u m u m i d ü n y a y a  in k ıl a p  e t m e s in e  m u t t a l i o l m a k t ır  m ü n k e r - n e k ir :  h u s u s i  
b ir  d ü n y a m ,  b ir  h iz m e t im  v a r .  B u r a d a n  b a k t ığ ım  z a m a n  e n  d o ğ r u  b e n  s ö y l ü y o r u m .  H u s u s i  
d ü n y a m  z a n l a r ım d ır ,  s u r e t t ir .  H u s u s i b ir  d ü n y a n ın  u m u m i b ir  d ü n y a d a  y a ş a d ığ ın  d in h iz m e t  
s u r e t in i a h ir e t  h a k ik a t i k a b u l  e d iy o r  m u  ?  M ü n k e r - n e k ir  b u n u  il k  d ö n ü ş ü m  s ü r e c id ir .  Y a n i  
in s a n  d ü n y a d a  ş e c e r e - i h il k a t in  ç e k ir d e ğ i ik e n  a h ir e t t e  a ğ a ç  o l m a  s e r ü v e n in in  il k  h a k ik a t  
d ö n ü ş ü m ü d ü r  m ü n k e r - n e k ir .  1 8  b in  a l e m e  b ü t ü n l e ş m e ,  d ö n ü ş m e  s ü r e c i v e  ş u u r u d u r  m ü n k e r  
n e k ir .  D im a ğ  b ü t ü n l ü ğ ü  ( n e k ir )  t a s a v v u r l a  b a ş l a r ,  m ü n k e r im iz  v ic d a n ın  b ü t ü n l ü ğ ü .  B u  il k  
d ö n ü ş ü m ü  y a p t ık t a n  s o n r a  m ü n k e r - n e k ir  g e r is in i b e r z a h t a k il e r e  b ır a k a r a k  g e r i ç e k il iy o r .  
M ü n k e r - n e k ir  s o r g u l a d ık t a n  s o n r a  A z r a il  ( a s m )  o n u n  r u h u n u  1 .  S e m a  t a b a k a s ın a  
g ö t ü r ü l ü y o r .  E ğ e r  g e ç iş  iz n i v a r s a  k a p ı a ç ıl ıy o r  o r a d a n  d iğ e r  s e m a l a r a  g ö t ü r ü l ü y o r  e ğ e r  1 .  
s e m a d a n  g e ç iş  iz in  y o k s a  a l a d a n  e s f e l e  in e r . .  iş t e  ö l ü m  o r a d a .  K a f a y ı v u r u r  d e d ik l e r i y e r . .  
E s a s  ö l ü m  o d u r .  A l l a h  ( c c )  il k  ö n c e  m ü s b e t  y a p a r  k a f ir e  b il e . .  D a h a  y u k a r ıy a  g ö t ü r ü r . . .  
(I)
M ü s l im - i G a y r - ı M ü ' m in
1 .  B id a y e t - i H ü r r iy e t t e  İ t t ih a d ç ıl a r  iç in e  g ir m iş  d in s iz l e r i g ö r ü y o r d u m  k i;  İ s l â m iy e t  v e  ş e r ia t - ı  
A h m e d iy e ,  h a y a t - ı iç t im a iy e - i b e ş e r iy e  v e  b il h â s s a  s iy a s e t - i O s m a n iy e  iç in ,  g a y e t  n â f i'  v e  
k ıy m e t d a r  d e s a t ir - i â l iy e y i c â m i'  o l d u ğ u n u  k a b u l  e d ip ,  b ü t ü n  k u v v e t l e r iy l e  ş e r ia t - ı  
A h m e d iy e y e  t a r a f d a r  id il e r .  O  n o k t a d a  m ü s l ü m a n ,  y a n i il t iz a m - ı h a k  v e  h a k  t a r a f d a r ı  
o l d u k l a r ı h a l d e  m ü ' m in  d e ğ il d il e r ;  d e m e k  m ü s l im - i g a y r - ı m ü ' m in  ıt l a k ın a  is t ih k a k  
k e s b e d iy o r d u l a r .
2 .  İ l t iz a m - ı h a k  v e  h a k  t a r a f d a r ı o l d u k l a r ı h a l d e  m ü ' m in  o l m a y a n .  İ m a n s ız  İ s l a m iy e t .  b a z ı  
d in s iz l e r i g ö r d ü m  k i:  A h k â m - ı K u r ' a n iy e y e  ş id d e t l i t a r a f g ir l ik  g ö s t e r iy o r l a r d ı.  D e m e k  o  
d in s iz ,  b ir  c ih e t t e  h a k k ın  il t iz a m ıy l a  İ s l â m iy e t e  m a z h a r d ı;  " d in s iz  b ir  m ü s l ü m a n "  d e n il ir d i.
2091-Barla Lahikası:349, 2-Mektubat:34
M ü s e m m a
1 .  C e n a b - ı H a k k ' ın  y ü z ,  b e l k i b in  e s m a s ın ın  k â in a t a  b a k a n  is im l e r in in  h e r b ir is i,  n a s ıl k i  
m e v c u d a t t a k i â y in e  v e  c il v e l e r iy l e  m ü s e m m a s ın ı b e d a h e t l e  is b a t  e d e r .  
2 .  İ s m in  m ü s e m m a s ı;  O  k e l a m ın  s e n in  â l e m in d e  o r t a y a  ç ık a r t t ığ ı,  k e n d in i if a d e  e t t iğ i  
m a n a l a r ın  g ö r ü l m e s i,  m a n a n ın  k e n d in i s e n d e  ş e k il l e n d ir m e s id ir .  M ü s e m m a ,  t e s ir a t - ı  
h a r ic iy e d ir .  Y a n i d ış a r ıd a k i is m in  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış  v e  s a n a t ı,  b e n im  iç im d e k i m ü y u l a t ı  
h a r e k e t l e n d ir iy o r .  M e s e l a ,  M ü l e v v in  e s m a s ı v a r .  Ç iç e k ,  m ü s e m m a d ır .  Ç iç e k ,  M ü l e v v in  
e s m a s ın ın  m ü s e m m a s ıd ır  ( z a h ir d e k i m a n a  b u )  a m a  h e r k e s e  g ö r e  d e ğ i ş ir .  E s a s  o l a n  
b e n d e k id ir .  M ü l e v v in  e s m a s ı b u r a d a  ç iç e ğ in  r e n g i o l a r a k  g ö z ü k ü y o r .  A m a  e s a s  b e n d e  
u y a n a n l a r .  Y a n i,  M ü l e v v in =  is im ,  m ü s e m m a = g ö r d ü ğ ü m  ç iç e k ,  f iil l e r in  k e n d il e r i.  Ç iç e k  
d e n il e n  z a h ir d e ,  m ü s e m m a  b u  d e ğ il .  Ç iç e k  d e d ik  a m a  A l l a h ’ ın  a y e t l e r in i A l l a h ’ ın  s e y r e t t iğ i  
m a k a m d a n ,  A l l a h ’ ın  k a s d  e t t iğ i m a n a y ı,  m e v c u d a t ı m e v c u d a t t a n  a n l a m a k ,  k e l a m ı K e l a m  
s a h ib in d e n  d in l e m e k ,  A l l a h ’ ı A l l a h ’ t a n  s o r m a k ,  a y n ı z a h ir  iç in d e  h a k ik a t ı g ö r m e k  m a k a m ın a  
ç ık a r t ıy o r .  B u  s is t e m  b iz i t a n ık  o l m a d ığ ım ız ,  ş a h it  o l m a d ığ ım ız  s is t e m im iz i a k t if  e d iy o r .  A k t if  
e t t ik t e n  s o n r a  ç iç e ğ e  b a k ın c a  ç iç e k  ç iç e k  d e ğ il ,  b u r a s ı b u r a  d e ğ il ,  d ü n y a  d ü n y a  d e ğ il .  
3 .  M ü s e m m a ,  is im l e r l e  is im l e n e n  z a t  o l a r a k  d ü ş ü n ü l d ü ğ ü n d e  e s m a l a r ın  s a h ib i o l a n  A l l a h  
k a s t e d il ir .  E s m a n ın  c il v e  c e m a l  n a k ş ı o l m a s ı n o k t a s ın d a n  b a k ıl ır s a  m e v c u d a t  k a s t e d il ir  k i  
E s m a d a n  is im l e n m e s i m e s e l a  M ü l e v v in  E s m a s ın ın  ç iç e k t e  s a r ı r e n k  o l a r a k  g ö z ü k m e s id e  
m e v c u d a t a  b a k a n  y ö n ü y l e  m ü s e m m a  o l u r .  
1-Şualar:219, 2-(I), 3-(III)
M ü ş a h e d e
1 .  İ ş t e  b ü t ü n  m e v c u d a t ,  b ö y l e  e v v e l in e  d ik k a t  e t t ik ç e  b ir  il m in  t a r if e n a m e s i v e  â h ir in e  d ik k a t  
e t t ik ç e  b ir  S â n i' in  p l â n ı v e  b e y a n n a m e s i v e  z a h ir in e  b a k t ık ç a  b ir  F â il - i M u h t a r ' ın  v e  M ü r id ' in  
g a y e t  s a n ' a t l ı v e  t e n a s ü b l ü  b ir  h u l l e - i s a n ' a t ı v e  b â t ın ın a  b a k t ık ç a  b ir  K a d îr ' in  g a y e t  
m u n t a z a m  b ir  m a k in a s ın ı m ü ş a h e d e  e d iy o r u z .
2 .  M ü ş a h e d e ;  b ir  h a d is e n in  y a h u t  b ir  k a v r a m ın  e v v e l in i,  a h ir in i,  z a h ir in i v e  b a t ın ın ı b e r a b e r  
g ö r m e k t ir  y a d a  g ö s t e r il m e s id ir .
3 .  M ü ş a h a d e  il e  r ü ’ y e t  a r a s ın d a k i f a r k :  Z ıl l  il e  a s ıl  a r a s ın d a  n e  k a d a r  a y r ıl ık  v a r s a . .  M ü ş a h a d e  
il e  r ü ’ y e t  a r a s ın d a  f a r k  a y n ıd ır . .  M ü ş a h a d e  v e l a y e t l e  o l u r . . .  r ü ’ y e t  is e  n ü b ü v e t l e d ir . .  
P e y g a m b e r  v e  p e y g a m b e r  a s m  u y m a k l a  ş e r e f l e n e n l e r e  o n l a r a  u y d u k l a r ı iç in  n a s ip  o l u r . .  
V e l a y e t  il e  n ü b ü v v e t  a r a s ın d a k i f a r k ıd a  b u r a d a n  a n l a m a l ıd ır . .  M ü ş a h a d e  z ıl l ' d ır . . a l e m - i e m r e  
b a k a r   v e l a y e t l e  o l u r . .  R ü ’ y e t  is e  a s ıl d ır . . a l e m - i h a l k ' a  b a k a r  n ü b ü v e t l e  o l u r . . .
M ü ş a h e d e ;  ş u h u d  o l d u ğ u  y e r .  R ü ’ y e t  e n  z ir v e .  R ü ’ y e t u l l a h  M ü ş a h e d e t u l l a h t a n  d a h a  il e r d e .  
M ü ş a h e d e t u l l a h ,  ik il e m i g ö s t e r iy o r .  R ü ’ y e t u l l a h t a ,  ik il e m i g ö s t e r m iy o r .  E s m a d a n  e s m a y a  
o l u y o r .  M e s e l a  C e n n e t t e  r ü ’ y e t  o l a c a k .  M ü ş a h e d e t u l l a h ,  a l e m - i ş e h a d e t t e  o l u r .  Y a n i d a h a  
d ü ş ü k t ü r .  Ş a h id  o l d u ğ u n  h e r  ş e y  m ü ş a h e d e t u l l a h t ır .  R ü ’ y e t u l l a h   is e  Z a t t ır .
M ü ş a h e d e ;  A l l a h ’ ın  is m in e ,  s ıf a t ın a ,  ş u u n a t ın a  a l e m in d e k il e r in  u y a n m a s ıy l a  ş a h id  o l m a k t ır .  
R ü ’ y e t  is e  Z a t ın  s e n d e k i k a r ş ıl ığ ın a  ş a h id  o l m a n d ır .  R ü ’ y e t  n e r e d e  o l m u ş s a  o r a s ı s e n in  K a b - ı  
K a v s e y n in d ir .
2101-Mektubat:230, 2-(III), 3-(I)
M ü t a l a a
1 .  E n  k u v v e t l i v e  h a k k a l y a k în  d e r e c e s in d e  v ic d a n î v e  h is s î,  b ir  d e r e c e  ş u h u d î o l a n  h a k ik a t - ı  
in s a n iy e  h a r it a s ın ı v e  e n a n iy e t - i b e ş e r iy e  f ih r is t e s in i v e  m a h iy e t - i n e f s iy e s in i m ü t a l a a  il e ,  
im a n ın  ş ü b h e s iz  v e  v e s v e s e s iz  m e r t e b e s in e  ç ık m a k t ır  k i;  s ır r - ı a k r e b iy e t e  v e  v e r a s e t - i  
n ü b ü v v e t e  b a k a r .  
2 .  B ir  k it a p t a k i m a n a n ın  a n l a ş ıl m a s ı iç in  t e k r a r  t e k r a r  o k u n m a s ın a  d e n ir .  K a in a t ı b ir  k it a b a  
b e n z e t e r e k  o n u  a k ıl ,  k a l b ,  v e  v ic d a n l a  t e f e k k ü r  e d ip  A l l a h ı z ik r e t m e y e ,  e s m a l a r ın ı g ö r m e y e  
o k u m a y a  d a  m ü t a l a a  d e n ir .  B ir  n e s n e n in  s ır l a r ın ı h ik m e t in i a k ıl  il e  a n l a m a y a  o k u m a y a  d e n ir .  
V ic d a n l a  o k u m a y a  d a  m ü t a l a a  d e n ir .  M e v z u l a r ı d im a ğ d a ,  v ic d a n d a ,  k a l b d e  iş l e m e k t ir .  
M ü t a l a a  d ü z  o k u y u p  g e ç m e k  d e ğ il ,  k a in a t  s a y f a l a r ın d a  o  s ır l a r ı o k u m a k ,  o k u d u ğ u n u  s ır l a r a  
in d ir m e k ,  h is s iy a t t a  y a ş a m a k ,  v ic d a n l a  o k u m a k t ır .  C e m a a t ç e  v e  f e r d e n  d e  y a p ıl ır .  m ü t a l a a  
s e n i y a p ıl a n d ır ıy o r ,  m ü z a k e r e  s e n i b il g i l e n d ir iy o r .  m ü t a l a a  d a h a  e n f ü s id ir .
M ü z a k e r e  y a p a n  t a l e b e - i u l u m  ş e r e f in i  a l ıy o r ,  m ü t a l a a  y a p a n  m ü t e f e k k ir  o l u y o r .  M ü t a l a a s ın ı  
b ir  a r a y a  g e l e r e k  b a h s e d e r s e  m ü z a k e r e  o l u r .
1-Emirdağ Lahikası-1:147, 2-(I)
M ü t e ş a b ih a t
1 .  K u r ' a n - ı K e r im  y ü k s e k  h a k a ik i,  m ü t e ş a b ih a t  d e n il e n  t e ş b ih l e r ,  m is a l l e r ,  is t ia r e l e r  il e  t a s v ir  
e d ip ,  c u m h u r a  y a n i a v a m - ı n â s ın  f e h im l e r in e  y a k ın l a ş t ır m ış t ır .  
2 .  M ü t e ş a b ih a t  d e n il e n  K u r ' a n - ı K e r im ' in  ü s l û b l a r ı,  h a k ik a t l a r a  g e ç m e k  iç in  v e  e n  d e r in  
in c e l ik l e r i g ö r m e k  iç in ,  a v a m - ı n â s ın  g ö z ü n e  b ir  d û r b în  v e y a  n u m a r a l ı b ir e r  g ö z l ü k t ü r .  B u  
s ır r a  b in a e n d ir  k i;  b ü l e g a ,  b ü y ü k  b ir  ö l ç ü d e  in c e  h a k ik a t l a r ı t a s a v v u r  v e  d a ğ ın ık  m a n a l a r ı  
t a s v ir  v e  if a d e  iç in  is t ia r e  v e  t e ş b ih l e r e  m ü r a c a a t  e d iy o r l a r .  M ü t e ş a b ih a t  d a h i  in c e  v e  m ü ş k il  
is t ia r e l e r in  b ir  k ıs m ıd ır .  Z ir a  m ü t e ş a b ih a t ,  in c e  h a k ik a t l a r a  s u r e t l e r d ir .
1-İşarat-ül İ'caz:112, 2-İşarat-ül İcaz:116
M ü v a z e n e
V e z in  e y l e m d e d ir ,  S ü n n e t - i S e n iy y e d ir .  M u h a k e m e  is e  o  e y l e m i y a p a c a k  k iş in in  d o ğ r u  
d ü ş ü n m e s i y a n i d im a ğ  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  Z e k a v e t ,  id r a k ,  m u h a k e m e ,  m u v a z e n e ,  f e h im  v s  b u n l a r  
a k l ın  s ıf a t l a r ıd ır .  M u h a k e m e  m e t r e d ir .  M u v a z e n e  v e z in d e n  g e l iy o r ,  k a n t a r d ır .  “ M ü v a z e n e s iz  
v e  m iz a n s ız  o l a n  ç o k  a l d a n ır ,  a l d a t ır . ”  ( M u : 4 9 )  L ü b b ü  b u l m a y ın c a ,  h a k ik a t ı t a n ım a y ın c a ,  
s ır a t - ı m ü s t a k im i g ö r e m e y in c e ,  m ü v a z e n e  v e  m iz a n  e l d e  o l m a y ın c a  o  z a m a n  b e n im  a k l ım  
b a ş ım d a  d e ğ il  z e k a v e t l e  h a r e k e t  e d iy o r u m  d e m e k t ir .  M iz a n ;  in t iz a m  v e  m u v a z e n e y i c e m  e d e r .  
D ış a r d a n  m iz a n  o l a r a k  g ö z ü k ü r .  İ n t iz a m  v e  m u v a z e n e y i c e m  e t t iğ i iç in ,  m iz a n  o l u r .  M iz a n ;  
K it a b - ı M ü b in e  b a k a r .  M iz a n  b iz d e  m u v a z e n e  o l a r a k  g ö z ü k ü y o r .
(I)
M ü z a k e r e
211B ir  m e s e l e y i b ir  k o n u y u  in c e d e n  in c e y e  m a s l a h a t ın ı v e  f a id e l e r in i z a r a r l a r ın ı e h il l e r i a r a s ın d a  
k o n u ş m a k  b ir b ir in e  a k t a r m a k  k e n d in i m u h a t a p  a l a r a k  o n u  z ik r e t m e k  v e  k a y ıt  a l t ın a  a l m a k .  
M ü z a k e r e n in  y a p ıl m a  a m a c ı u n u t u l a n  b ir  m e s e l e y i y a d a  o  a n d a  b il in m e s i l a z ım  b ir  k o n u y u  
e h il  k iş il e r in  ç a l ış ıp  v e  t e t k ik  e d ip ,  o n u  m u h a f a z a  iç in  b ir  a r a y a  t o p l a n ıp ,  z ik r e d ip  
k o n u ş m a l a r ın a  d a  m ü z a k e r e  d e n ir .  M ü z a k e r e d e  s ir a y e t  v a r d ır . m ü z a k e r e d e  h e r b ir is i  
h e r b ir is in e  g ü z e l  s e c iy e l e r in  in ' ik a s ın d a  b ir e r  â y in e  o l u r .  M ü z a k e r e d e  h o c a  t a l e b e  il iş k is i  
y o k t u r . m ü t a l a a  s e n i y a p ıl a n d ır ıy o r ,  m ü z a k e r e  s e n i b il g il e n d ir iy o r .  m ü t a l a a  d a h a  e n f ü s id ir .
M ü z a k e r e  y a p a n  t a l e b e - i u l u m  ş e r e f in i  a l ıy o r ,  m ü t a l a a  y a p a n  m ü t e f e k k ir  o l u y o r .  M ü t a l a a s ın ı  
b ir  a r a y a  g e l e r e k  b a h s e d e r s e  m ü z a k e r e  o l u r .
(I)
212K I S I M  1 4
N
N a k ış
1 .  Ç ü n k i n a s ıl  m e r k e z î b ir  “ n a k ış ” ,  h e r  t a r a f t a n  g e l e n  a t k ı v e  ip l e r in  in t iz a m ın d a n  v e  
v a z iy e t l e r in d e n  h a s ıl  o l u y o r .  Ö y l e  d e :  B u  k â in a t ın  d a ir e - i k ü b r a s ın d a  b in b ir  İ s m - i İ l a h î' n in  
“ c il v e ” s in d e n  u z a n a n  n u r a n î a t k ıl a r ,  k â in a t  s îm a s ın d a  ö y l e  b ir  s ik k e - i R a h m e t  iç in d e  b ir  
h â t e m - i r a h îm iy e t i v e  b ir  “ n a k ş ” - ı ş e f k a t i d o k u y o r  v e  ö y l e  b ir  h â t e m - i in a y e t i n e s c e d iy o r  k i,  
G ü n e ş t e n  d a h a  p a r l a k  k e n d in i a k ıl l a r a  g ö s t e r iy o r .  
2 .  S ıf a t  t e c e l l i e d iy o r ;  t e c e l l i s o n u c u  e s m a l a r  t e z a h ü r  e d iy o r .  H e r b ir  E s m a  t e c e l l i e d iy o r ;  C il v e  
o l a r a k  t e z a h ü r  e d iy o r .  B ir d e n  f a z l a  e s m a n ın  c il v e s i b ir  a r a y a  g e l in c e  N a k ış  o l u y o r . " e s m a - i  
k u d s iy e - i İ l a h iy e n in  n u k u ş l a r ın d a n  ib a r e t  o l a n  b e d î'  s a n ' a t l a r ı S : 3 2 9 "  n a k ış l a r d a  s a n a t l a r ı  
o l u ş t u r u y o r .  B u  c il v e ,  n a k ış ,  s a n a t ,  e s e r e ;  t e c e l l i n e t ic e s in d e k i t e z a h ü r l e r  d e n ir .
1-Sözler:11, 2-(III)
N a m a z
1 .  H e r b ir  n a m a z ın  v a k t i,  m ü h im  b ir  in k ıl a b  b a ş ı o l d u ğ u  g ib i,  a z îm  b ir  t a s a r r u f - u  İ l a h în in  
â y in e s i v e  o  t a s a r r u f  iç in d e  ih s a n a t - ı k ü l l iy e - i İ l a h iy e n in  b ir e r  m a ' k e s i o l d u ğ u n d a n ,  K a d îr - i  
Z ü l c e l a l ' e  o  v a k it l e r d e  d a h a  z iy a d e  t e s b ih  v e  t a ' z im  v e  h a d s iz  n im e t l e r in in  ik i  v a k it  o r t a s ın d a  
t o p l a n m ış  y e k û n ü n e  k a r ş ı ş ü k ü r  v e  h a m d  d e m e k  o l a n  n a m a z a  e m r e d il m iş t ir .  
2 .  N a m a z ı n  m a n a s ı,  C e n a b - ı H a k k ' ı t e s b ih  v e  t a ' z im  v e  ş ü k ü r d ü r .  Y a n i,  c e l a l in e  k a r ş ı k a v l e n  
v e  f iil e n  " S ü b h a n a l l a h "  d e y ip  t a k d is  e t m e k .  H e m  k e m a l in e  k a r ş ı,  l a f z a n  v e  a m e l e n  " A l l a h ü  
E k b e r "  d e y ip  t a ' z im  e t m e k .  H e m  c e m a l in e  k a r ş ı,  k a l b e n  v e  l is a n e n  v e  b e d e n e n  
" E l h a m d ü l il l a h "  d e y ip  ş ü k r e t m e k t ir .  D e m e k  t e s b ih  v e  t e k b ir  v e  h a m d ,  n a m a z ın  ç e k ir d e k l e r i  
h ü k m ü n d e d ir l e r .  O n d a n d ır  k i,  n a m a z ın  h a r e k â t  v e  e z k â r ın d a  b u  ü ç  ş e y ,  h e r  t a r a f ın d a  
b u l u n u y o r l a r .  H e m  o n d a n d ır  k i,  n a m a z d a n  s o n r a ,  n a m a z ın  m a n a s ın ı t e ' k id  v e  t a k v iy e  iç in  ş u  
k e l im a t - ı m ü b a r e k e ,  o t u z ü ç  d e f a  t e k r a r  e d il ir .  N a m a z ın  m a n a s ı,  ş u  m ü c m e l  h ü l â s a l a r l a  t e ' k id  
e d il ir .
3  . İ b a d a t ın  f ih r is t e s i o l a n  n a m a z . . .
4 .  U b u d iy e t in  h ü l â s a s ı o l a n  " n a m a z " . . .
5 .  N a m a z  g ü n d e  b e ş  v a k it t ir .  Ö l d ü k t e n  s o n r a  d e v a m  e t m e z .
6 .  H a n i ü s t a d  d iy o r y a ;  " b ir  n e v i h u z u r a  k a b u l u n  o l a n  n a m a z  il e  ( 1 6 . s ö z ) " . .  s e n in  r u h u n  m ir a ç  
y a p m a d a n  s e n  d ü n y a d a    n a m a z  k ıl a m a z s ın . .  R u h  m ir a c ın ı y a p ıy o r . .  R u h  m ir a c ın ı y a p ın c a  d a  
b e d e n  a r z d a  n a m a z  k ıl ıy o r . .  g e l d e  k ıl m a . .  ç ü n k ü  m ü m in in  m ir a c ıd ır  n a m a z . .
S a l a t ;  r u h s a l  y a p ı. .  N a m a z  is e ;  a k ıl  v e  k a l b  b ü t ü n l ü ğ ü . .  R u h  b e d e n d e  s a l a t a  k ıy a m  e d e r s e ,  
b e d e n  y a n i a k ıl  v e  k a l b  a r z d a  d ü n y a d a  n a m a z  k ıl a r .  N a m a z  o n u n  g ö r ü n t ü s ü d ü r .  N a m a z  
s im g e d ir .  N a m a z  h a k ik a t t ır ,  S a l a t  m a h iy e t id ir .  E y l e m  it ib a r i il e  k a s t ın  e ğ il ip  k a l k m a k  is e  o  
N a m a z ın  s u r e t id ir ,  h a k ik a t ı a k ıl  v e  k a l b  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  M a h iy e t i is e  S a l a t t ır  r u h t a d ır . . .  
213N a m a z  m ü m k in  il e  V a c ib  a r a s ın d a  b ir  k ö p r ü d ü r .  H a y a t ın  t ü m ü  s a l â t t ır .  B e l l i v a k it l e r d e  o n u n  
if a d e l e n iş i n a m a z d ır .
1-Sözler:40, 2-Sözler:40, 3-Şualar:234, 4-Sözler:125, 5-(III), 6-(I)
N a m u s
1 . K a n u n  e m ir d e n d ir ,  n a m u s  ir a d e d e n d ir .
2 .  K a n u n  u m u m id ir e m ir d e n  g e l ir ,  n a m u s  h u s u s id ir  ir a d e n d ir . . . E s m a n ın  e n  k e s if  t e c e l l is in e  
m a d d e ,  m a d d e  d e  o l u p t a  k e s if l e ş m e y e n  e s m a n ın  c il v e l e r in e  d e  K a n u n l a r  d e n ir .  V a h d a n iy e t  
k a n u n  ş e k l in d e  k e n d is in i if a d e  e d e r , k a f ir  m ü m in  f a r k  e t m e z . E h a d iy e t  z a l im  m a z l u m  f a r k  
e t m e d e n  t e c e l l i e d e r .  E h a d  is e  n a m u s t u r  h u s u s i k ıl a r .
Ö r n e k :  H e r k e s t e  b u r n u n  a y n ı y e r d e  o l m a s ı b ir  k a n u n d u r ,  e m ir d ir  a m a  b e n im  b u r n u m u  b a n a  
h a s  k ıl m a s ı n a m u s t u r ,  h a s  k ıl ıy o r  ir a d e d e n d ir .  B il in d iğ in e  g ö r e  2 7 6  ç e ş it  e l m a  v a r m ış .  B e n im  
b a h ç e m d e k i e l m a  a ğ a c ın ın  b o y u n u n ,  ş e k l in in ,  t ip in in ,  r e n g in in  d iğ e r  e l m a l a r a  b e n z e m e m e s i  
n a m u s t u r ,  e h a d iy e t t ir ,  e h a d d ir .
3 .  K a n u n  e m ir  a l e m in e  b a k a r ,  n a m u s  is e  d a h a  z iy a d e  t a t b ik a t a  v e  h a l k  a l e m in e  b a k a r .  K a n u n  
d a h a  u m u m id ir .  M e s e l a  r u h  m a h iy e t  it i b a r iy l e  k a n u n d u r ,  v ü c u d  g iy d ir il in c e  n a m u s  o l m u ş t u r .  
1-Mesnevi-i Nuriye:59, 2-(I), 3-(II)
N a s ıl  k i-  M e s e l a
B u  ik i k e l im e d e n  s o n r a  d a im a  m is a l  g e l ir .
(II)
N a z a r
1 .  N a z a r  il e  n iy e t ,  m a h iy e t - i e ş y a y ı t a ğ y ir  e d e r .
2 .  N a z a r  b a k m a k  d e ğ il d ir ,  g ö r m e k  d e  d e ğ il d ir .  B a k m a n ın  d a h a  m e r k e z i g ö r m e k t ir .  G ö r m e n in  
d a h a  a r k a s ı n a z a r d ır .  N a z a r d a n  d a h a  iç e r is i n iy e t t ir ,  d a h a  iç e r is i is e  ih l a s t ır .  Z a n  s is t e m d ir .  
İ ç in d e :  a h l a k ,  n a z a r  v e  n iy e t  v a r .  B u n l a r  z a n n ı e t k il e y e n  e t k e n l e r d ir .  N a z a r  b i z d e  y a  m a n a - y ı  
h a r f î,  y a d a  m a n a - y ı is m i o l a r a k  g ö z ü k ü r .  N a z a r  m a n a - y ı h a r f i o l a r a k  g ö z ü k t ü ğ ü n d e  h ü s n - ü  
z a n n ım ız ın  a l t y a p ıs ın ı o l u ş t u r u r .  M a n a - y ı is m i o l a r a k  g ö z ü k t ü ğ ü n d e  s u - i z a n n ım ız ın  
a l t y a p ıs ın ı o l u ş t u r u r .  Y a n i n a z a r ın  m ü s b e t i m a n a - y ı h a r f îd ir .  N a z a r ın  m e n f îs i m a n a - y ı  
is m îd ir .
1-Mesnevi-i Nuriye:51, 2-(I)
N a z a r i Ka d e r
O  ç e k ir d e k t e ,  o n d a n  h a l k  o l u n a c a k  a ğ a c ın  m ü d d e t - i h a y a t ın d a k i g e ç i r e c e ğ i t a v ır l a r ,  
v a z iy e t l e r ,  ş e k il l e r ,  h a r e k e t l e r ,  t e s b ih a t l a r d ır  k i,  t a r ih ç e - i h a y a t  n a m ıy l a  t a b ir  e d il e n  v a k it -
b e v a k it  d e ğ iş e n  t a v ır l a r ,  v a z iy e t l e r ,  ş e k il l e r ,  f iil l e r ;  o  a ğ a c ın  d a l l a r ı,  y a p r a k l a r ı g ib i in t iz a m l ı  
b ir e r  k a d e r î m ik d a r ı v a r d ır .
214Sözler:(469-470)
N a z m - ı M a a n i
1 .  F ik r in  m e c r a - y ı t a b iîs i o l a n  n a z m - ı m a â n îd e n ,  z e v k - i b e l â g a t ı n a z m - ı l a f z a  ç e v ir m iş l e r d ir .  
Ş ö y l e  k i:  E f k â r  v e  h is s iy a t ın  m e c r a - y ı t a b iîs i n a z m - ı m a â n îd ir .  N a z m - ı m a â n î is e  m a n t ık l a  
m ü ş e y y e d d ir .  
2 .  M a n a l a r ın  b ü t ü n l ü ğ ü n ü  b o z m a y a r a k ,  k u v v e t  v e r e r e k  k e l im e l e r in  v e  h a r f l e r in  d iz il m e s i.  
S a n k i h a r f ,  m a n a  d e p o s u  o l m u ş .  A y n e n  ö y l e  d e  k â in a t t a  ş e k il l e r ,  h a d is e l e r ,  ic r a a t l a r ,  ö y l e  
d iz il m iş l e r  k i,  ö y l e  n a z m  e d il m iş l e r  k i  m a n a y a  m e c z  o l u p  d e p o  o l m u ş l a r .  Ş e k il  d e ğ il  s a n k i  
m a n a l a r ın  d o n m u ş  h a l i.  H a r f l e r  a d e t a ,  â l e m - i g a y b  il e  â l e m - i ş e h a d e t  a r a s ın d a  b e r z a h  
g ö r e v in i y a p ıy o r l a r .  Y a n i m a d d e n in  b ir  y ü z ü  b in a y a  ş e h a d e t  â l e m in e ,  d iğ e r  y ü z ü  â l e m - i g a y b a  
b a k ıy o r .
N a z m - ı m a a n î;  m a n a  il e  k a l ıb ın  b ir b ir i n e  e n  y a k ın  o l m a s ıd ır .  S ıf ır  y a k ın  K u r ’ a n d ır .  K u r ’ a n ın  
l a f z ı c a n s ız ,  r u h s u z  l ib a s  d e ğ il d ir  d e n il iy o r ,  m a n a s ın a  im t iz a ç  e t m iş .  O n u n  iç in  k a l ıb ı  
d e ğ iş t ir in c e  m a n a y ı ö l d ü r ü y o r s u n ,  c in a y e t  iş l iy o r s u n .
1-Muhakemat:86, 2-(I)
N e f is
N e f is  d e n il e n  y a p ı c is m a n iy e t t ir .  C is m a n iy e t in  b e ş  y ö n ü  v a r ;
•  h is
•  h e v a
•  t a b ia t
•  d a m a r
•  k ö r  h is s iy a t
N e f is  h a y a l i d e ğ il ,  b u  b e d e n  a t ın ı k u l l a n ıy o r . . . b e d e n e  y a p ış ık .  N e f is  k ıl c a l  d a m a r  g ib i t ü m  
b e d e n e  g ir m iş .  B iz im  b il d iğ im iz  n e f s - i e m m a r e y l e  c e s e d  a y n ı. .  b ir is i v ü c u d - u  h a r ic i y ö n ü ,  
b ir is id e  v ü c u d - u  m a n e v i y ö n ü  . . . C e s e d i m e y d a n a  g e t ir e n  b u  b e ş  ş e y ;  H is ,  H e v a ,  T a b ia t ,  
D a m a r ,  K ö r  h is s iy a t .  C e s e d  b u  b e ş  t a n e  s ıf a t ın  d o n m u ş  h a l id ir . .  m e s e l a  k a l e m  v a r  e l im iz d e  b u  
k a l e m d ir  a m a  y o ğ u n l a ş m ış  e n e r j id ir . .  b u z d u r  a m a  s u d u r  g ib i. .  B u  n e f is  d o n m u ş ,  c e s e d  
o l m u ş . .  a m a  n e f is  n e f is l ik t e n  ç ık m a m ış  a m a  k a r ş ım ız a  o  ç ık ıy o r . .  İ ş t e  b ü y ü k  z a t l a r  n e f s i  
d iz g in l e m e k  d a r b e  v u r m a k  iç in ,  ( k im i g ö r e c e k s in  k im s e  y o k  k i k a r ş ın d a )  c e s e d e  v u r m u ş l a r …
N e f is  y a p ıs ı it ib a r iy l e  y e d iy e  a y r ıl ır . .  N e f s i e m m a r e ,  N e f s i L e v v a m e ,  N e f s i M ü l h im e ,  N e f s i  
M u t m a in e ,  N e f s i R a z iy e ,  N e f s i M a r z iy e ,  N e f s i S a f iy e … Y e d i n e f is  m e r t e b e s in d e n  s a d e c e  b ir  
t a n e s i ş e r d ir  o d a ;  N e f s - i e m m a r e d ir .  N e f is  d e y in c e  h e m e n  ş e y t a n  a k l ım ız a  g e l iy o r  h a l b u k i b ir  
t a n e s i ş e r ,  d iğ e r l e r i  is e  h a y ır d ır ,  h a y r - ı m u t l a k t ır . .  N e f is ,  h e r  z a m a n  n e f s - i e m a r e  m a n a s ın d a  
d e ğ il  b a z e n  in s a n  m a n a s ın d a  d a  k u l l a n ıl m a k t a d ır .  Ş e y t a n ;  is y a n  e d e n ,  A l l a h ’ l a  s a v a ş a n .  Y a n i  
r u b u b iy e t in e  k a f a  k a l d ır a n d ır .  N e f s - i e m m a r e  is e ;  f ıt r a t ın ın  s e s in e  k u l a k  t ık a m a k t ır .  R u h u n a  
v e  k a l b in e  m u h a l e f e t  e t m e k t ir .  B u  d a ,  a h ir e t i d e v r e  d ış ı y a p m a k t ır .  H e r  ş e y in  if r a t ı  
ş e y t a n d a n d ır .  H e r  ş e y in  t e f r it i n e f s - i e m m a r e d e n d ir .  H e r  ş e y in  v a s a t ı R a h m a n ’ d a n d ır ,  
S ü n n e t - i S e n iy y e ’ d e n d ir .
215(I)
N ih a y e t s iz
1 .  E b e d i o l a r a k  s o n u  o l m a y a n .
2 .  N i h a y e t s iz ,  m ü n e z z e h e ,  e b e d e  b a k a r .  Y a r a t ıl d ık t a n  s o n r a k i h a l e  b a k ıy o r .  H a d s iz  s a n k i  
b iz z a t  k e n d is i,  n ih a y e t s iz  is e  m e v c u d u n  a y in e l e r iy l e  b a k m a s ın d a n  ç ık ıy o r .  H a d s iz  k e n d i  
g ö r m e s i.  N ih a y e t s iz  g ö r d ü k l e r in in  g ö s t e r m e s i.
1-(I), 2-(III)
N is b e t
1 .  İ m a n ,  in s a n ı S â n i' - i Z ü l c e l a l ' in e  n is b e t  e d iy o r .
2 .  “ İ m a n ,  in s a n ı S â n i' - i Z ü l c e l a l ' in e  n is b e t  e d iy o r . ”  Y a n i n e s e b in e  t a ş ıy o r ,  a s l ın a  b a ğ l ıy o r .  
H e m  n a s ı l k i n e s e b s iz  g a y r - i m e ş r u  d e n il d iğ i g ib i,  im a n s ız  d a  r u h  g a y r - ı m e ş r u  y a n i n e s e b s iz  
o l u y o r .  N ik a h s ız  in s a n  n a s ıl  o l u y o r s a  r u h u  d a  n ik a h s ız ,  n e s e b s iz  o l u y o r .  R u h  o  a l e m l e r d e n  
t e c r id  e d i l m iş ,  k o v u l m u ş . .  y a n i o  a l e m l e r d e n  e b e d i k o p u k  y a ş a y a c a k .  G u r b e t l e r e  a t ıl m ış .  
A s l ın ı,  y u r d u n u  k a y b e t m iş  ç o c u k  g ib i. .  N is b e t :  A s l ın a  b a ğ l ıy o r .  A s l ın a  t a ş ıy o r ,  t a n ış t ır ıy o r .  
A s l ın ın  iç in e  g ir ip  o r a d a  y a ş a t t ır ıy o r .  B u r a d a  ik e n  o r a d a n  b e s l e n iy o r s u n .  B u r a d a  o r a y ı  
y a ş a t a n d ır  n is b e t .  
“ İ m a n ,  b i r  in t is a b d ır ”  b a ğ d ır .  Y a n i o  a l e m l e r in  s e n i b e s l e m e s iy l e  t e r k l e r in i o l u ş t u r u y o r .  
İ m a n ın  s a n a  n e l e r  y a p t ır m ış .  N is b e t  i s e ;  o r a y a  t a ş ın ıy o r s u n ,  o n u n  a s l ın ın  iç in e  g ir iy o r s u n .  
İ n t is a b ;  m a k in a s ın ,  a m p ü l s ü n  o r a d a  s a n a  c e r e y a n  g e l ip  ç a l ış ıy o r s u n .  İ n t is a b l a  t e r k l e r in . .  
n is b e t l e  d e  o r a d a k i h a y a t ın . .  b ir is i t e r k l e r in e  v e s il e . .  d iğ e r i is e ;  t e r k l e r in d e n  h a s ıl  o l a n  
u b u d iy e t  a y n a s ın d a k i u l u h iy e t in . . .
N is b e t  n e s e b t e n  g e l iy o r ,  a s l ın ı g e n e t iğ in i,  s o y u n u  t a ş ıy o r ,  b iz im  g e l d iğ im iz  k a y n a ğ ı  
t a n ım l ıy o r .  T a ş ıd ığ ım ız  g e n e t ik ,  r u h d a k i k o n u l a n  s is t e m ,  A l l a h ' ın  n is b e t id ir .  E s m a - i  
h ü s n a d a n  a s l ım ız d a n  b a h s e d e r  n is b e t .  " İ m a n ,  in s a n ı S â n i' - i Z ü l c e l a l ' in e  n is b e t  e d iy o r ;  im a n ,  
b ir  in t is a b d ır . "  y a n i a s l ıy l a  t a n ış t ır ıy o r .  N is b e t  m a z id ir ,  e z e l e  b a k a r .  İ n t is a b  is t ik b a l d ir ,  e b e d e  
b a k a r .  B u  s is t e m ,  A l l a h ' ın  e s m a - i h ü s n a s ın ın  b iz d e k i s is t e m in  h a t ır l a t m a  n o k t a s ın a  n is b e t  
e d iy o r ,  n e s e b in d e n  h a b e r  v e r iy o r ,  n e s e b im iz  o d u r ,  s o y u m u z  o r a s ıd ır . .  İ n t is a b  is e  b u  n is b e t in  
y a n i f ıt r a t a  k o n u l a n  s is t e m in  K u r a n  il e  v e  o n u n  ic a z - ı m a n e v is i o l a n  R is a l e - i N u r  il e  
u y a n d ır ıl m a  y ö n t e m id ir .  U y a n d ır ıl ır s a  in t is a b  o l u y o r ,  a s l ın a  g e ç iy o r s u n . .  N is b e t  z e m in d ir ,  
İ n t is a b  o  z e m in d e k il e r in  a s l ın a  y ü z  d ö n d ü r m e s id ir . .
1-Sözler:311, 2-(I)
N iy e t
1 .  A r k a d a ş !  B u  n iy e t  m e s ' e l e s i,  b e n im  k ır k  s e n e l ik  ö m r ü m ü n  b ir  m a h s u l ü d ü r .  E v e t  n iy e t  ö y l e  
b ir  h â s iy e t e  m â l ik t ir  k i,  â d e t l e r i,  h a r e k e t l e r i ib a d e t e  ç e v ir e n  p e k  a c ib  b ir  İ K S İ R  v e  b ir  
M Â Y E d ir .  V e  k e z a  n iy e t ,  ö l ü  v e  m e y y i t  o l a n  h a l e t l e r i ih y a  e d e n  v e  c a n l ı,  h a y a t l ı ib a d e t l e r e  
ç e v ir e n  b ir  r u h t u r .  V e  k e z a  n iy e t t e  ö y l e  b ir  h â s iy e t  v a r d ır  k i;  s e y y ia t ı h a s e n a t a  v e  h a s e n a t ı  
s e y y ia t a  t a h v il  e d e r .  D e m e k  n iy e t ,  b ir  r u h t u r .  O  r u h u n  r u h u  d a  ih l a s t ır .  Ö y l e  is e  n e c a t ,  h a l a s  
a n c a k  ih l a s  il e d ir .  İ ş t e  b u  h â s iy e t e  b in a e n d ir  k i;  a z  b ir  z a m a n d a  ç o k  a m e l l e r  h u s u l e  g e l ir .  
216B u n a  b in a e n d ir  k i;  a z  b ir  ö m ü r d e ,  C e n n e t  b ü t ü n  l e z a iz  v e  m e h a s in iy l e  k a z a n ıl ır .  V e  n iy e t  il e  
in s a n ,  d a im î b ir  ş â k ir  o l u r ,  ş ü k ü r  s e v a b ın ı k a z a n ır .  
2 .  N i y e t ;  f ik ir l e r e ,  h is l e r e ,  d u y g u l a r a ,  y ö n  g ö s t e r e n  v e  t a y in  e d e n d ir .  N iy e t  k iş i n in  m e l e k u t iy e t  
t a r a f ın a  g e ç iş  v e s il e s id ir  m e l e k u t iy e t  t a r a f ın ın  in ş a  e t m e  d o n a n ım ıd ır .  M e l e k u t iy e t e  g e ç ip  
o r a l a r ı d e ğ iş t ir m e  y e t im iz d ir .  A l l a h ’ ın  ö z e l  y e t k i v e r iş id ir .  R u h d a k i b il - k u v v e l e r i d ış a r ıy a ,  
d ış a r ıd a k il e r i b il - k u v v e l e r e  d ö n ü ş t ü r ü p  iç e r iy e  a l a n  b e r z a h t ır .  B il - k u v v e y i b il - f iil e  
d ö n ü ş t ü r m e  t e m a y ü l ü d ü r .  İ ç s e l  a l e m in in  - e n f ü s ü n -  z e m b e r e ğ id ir .  İ h l a s  A l l a h  il e  k u l  
a r a s ın d a k i b a ğ ın  a d ı,  n iy e t  is e  r u h  il e  b e d e n  a r a s ın d a k i b a ğ ın  a d ıd ır .  N iy e t  r u h  il e  h is s iy a t  
a r a s ın d a  b ir  b e r z a h t ır .  N iy e t ,  m a h iy e t  il e  h a k ik a t ım ız  a r a s ın d a k i b e r z a h t ır .  İ k i t a n e  n iy e t  
d o n a n ım ı v a r  b ir in c i n iy e t in e  ik in c i n iy e t in l e  h ü k m e d e r s in  a d e t a  A l l a h  C . C  g ü n a h  iş l e m e m e k  
e n g e l  o l a b il m e k  iç in  is t e p n e  g ib i y e d e k  n iy e t i t a k m ış .  B ir in c i n iy e t  m ü s b e t  v e y a  m e n f i it ik a d a  
b a k a r ,  h ü l a s a - i c a m ia s ıd ır .  B u  n iy e t  ih iy a r a  c â m i o l d u ğ u n d a n  ş im d ik i z a m a n ı iç in e  a l ır ,  
o n d a n  k it a b - ı m ü b in e  b a k a r .  İ k in c i n i y e t  im a n a  b a k a r  v ic d a n i n iy e t t ir  k i m ü s l ü m a n d a  v a r  
k a f ir d e  b u  n iy e t  y o k t u r .  B u  n iy e t  ik i z a m a n ı d a  iç in e  a l d ığ ı iç in  im a m - ı m ü b in e  b a k a r .  N iy e t in  
ik i t a n e  a y a ğ ı v a r ;  i k s ir  v e  m a y e d ir .  B ir in c i n iy e t  ik s ir d ir  d im a ğ a  b a k a r ,  ik in c i n iy e t  m a y e d ir  
k a l b e  b a k a r .
M a z in in  h ü l a s a s ı,  is t ik b a l in  m u k a d d e m e s i. .  S ö z l e r in  v e  f iil l e r in  r u h u  ih l a s ,  h a y a t ı is e  n iy e t t ir . .  
Ö l ü  h a l e t l e r i c a n l a n d ır a n . .  E ş y a n ın  h a k ik a t l e r in e  g ir m e  y e t k im iz  v e  ş if r e m iz . .  Ö l ü l e r i  
c a n l a n d ır a n  v e  d ir i o l a n l a r ı ç ü r ü t e n . .  M ü l k  il e  m e l e k û t  a r a s ın d a k i b e r z a h . .  K im l ik  v e  
k iş il iğ im iz in  a l t  v e r i t a b a n ı. .  G e l e c e ğ i  ş im d ik i z a m a n a ,  ş im d ik i z a m a n ı g e l e c e ğ e  t a ş ıy a r a k  
h is s e t t ir e n . .  H a s e n a t ı s e y y ia t a ,  s e y y ia t ı h a s e n a t a  t e b d il  e d e n . .  K iş iy i d iğ e r  in s a n l a r d a n  v e  
m a h l u k a t t a n  a y ır a n  e n  k u v v e t l i ö z e l im iz . .  İ l im  il e  a m e l  a r a s ın d a k i b e r z a h . .  B ir  ş e y in  a s l ın a  
b a k a n  y ö n ü n e  ih l a s ( n o k t a - i is t in a d ,  n e s l in e  b a k a n  y ö n ü n e  is e  ( n o k t a - i is t im d a d )  n iy e t . .  
G e l e c e ğ in  k u l a ğ ı,  g ö z ü  v e  a k l ı o l m a k t ır . .  D e m e k  n iy e t  b ir  r u h t u r . B u  r u h u n  r u h u  d a  ih l a s t ır . .  
N iy e t  t e k  b a ş ın a  b ir ib a d e t t ir . .  F iil d e  r iy a  o l u r  a m a  n iy e t  d e  r iy a  o l m a z . . h e r k e s  k e n d in i b il ir . .  
A h ir e t t e k i a m e l l e r im iz in  ö n c ü l  h a b e r c i s i. .  İ b a d e t l e  a d e t  o l a n  h a r e k e t l e r im iz i a y ır a n . .  Z a m a n  
v e  m e k a n ın  ş if r e s in i k ır m a k t ır . .  S e n i k u y u d a n  ç ık a r a n ,  s e n i k u y u y a  in d ir e n . .  V ü c u d - u  il m is i  
v a r  v ü c u d - u  h a r ic is i y o k t u r . .  B ir in c i n iy e t  d im a ğ d a n ,  ik in c i n iy e t  is e  v ic d a n d a n  b e s l e n ir . .  Z a n  
s is t e m d ir .  İ ç in d e :  a h l a k ,  n a z a r  v e  n iy e t  v a r .  B u n l a r  z a n n ı e t k il e y e n  e t k e n l e r d ir .
Mesnevi-i Nuriye:70, (I)
N iz a m
1 .  Ş e r ia t - ı f ıt r iy e - i k ü b r a  o l a n  n iz a m a . . .  
2 .  E v e t  ş u  k â in a t ı id a r e  e d e n  z â t ,  h e r ş e y i n iz a m  v e  m iz a n  iç in d e  m u h a f a z a  e d iy o r .  N iz a m  v e  
m iz a n  is e ;  il im  il e  h ik m e t  v e  ir a d e  il e  k u d r e t in  t e z a h ü r ü d ü r .  Ç ü n k i g ö r ü y o r u z  h e r  m a s n u '  
v ü c u d u n d a ,  g a y e t  m u n t a z a m  v e  m e v z u n  y a r a t ıl ıy o r .  
3 .  O  h e r b ir  m a s n u u  in c e ,  t a m ,  d ü z g ü n  b ir  n iz a m  a l t ın a  a l m a k  v e  h a s s a s ,  c e s s a s ,  m ü k e m m e l  
b ir  ö l ç ü  v e  m iz a n l a  h e r  u z v u n u  v e  c ih a z ın ı t a r t m a k ,  t a k m a k . . .
4 .  C e n a b - ı H a k  b u  k a in a t  k u r a r k e n  i ̇ l k  ö n c e  d ö r t  b in  e s m a  b ir  k a n u n  y a p t ı,  b u  k a n u n u n  a d ı  
n iz a m d ır .  B u  k a n u n u n  ü z e r in e  v ü c u d - u  h a r ic il e r  y a r a t t ı:  A r ş t ır  k ü r s ’ t ü r ,  A r ş ı A z a m ’ d ır ,  b u  
k a n u n  ü z e r in d e k i y a r a t ıl ış  a h e n g in i i ̇ n t iz a m  if a d e  e d iy o r .
A r ş - ı a z a m ,  a r ş ,  k ü r s ,  l e v h - i m a h f u z - is b a t ,  a l e m - i ş e h a d e t  v a r  b u  a l e m l e r in  b e l ir l e n d iğ i b ir  
z e m in  v a r  o  z e m in in  b a t ın  t a r a f ı o l a n  k a n u n iy e t  t a r a f ı k i n iz a m  d e n iy o r .  M a d d i v e  m a n e v i  
h a y a t ın  b e l ir l e n d iğ i,  o r t a y a  ç ık t ığ ı z e m in  n iz a m d ır .  B u  z e m in d e  b u  a l e m l e r in  if a d e  e d il m e l e r i  
v e  v ü c u d - u  h a r ic iy e y e  ç ık m a l a r ın a  d a  i ̇ n t iz a m  d e n ir .
217K a in a t ın  k u r u l u ş  z e m in in e  v e  u m u m  s is t e m  k a n u n u n a  n iz a m  d e n ir ,  b u  k a in a t ın ,  u m u m  
s is t e m  k a n u n u n ,  v ü c u d - u  h a r ic il e r in e  d e  i ̇ n t iz a m  d e n ir . A l l a h  il e  m a h l u k a t  a r a s ın d a k i ç o k  ç o k  
ç o k  in c e  ç iz g in in  a d ı n iz a m  d ır  k a n u n iy e t  o l d u ğ u  iç in . .  b u  in c e  ç iz g in in  ü z e r in d e k i m a d d i v e  
m a n e v i h a y a t a  d a  i ̇ n t iz a m  d e n ir .  
N iz a m ,  m iz a n ,  in t iz a m ,  t a s v ir ,  t e z y in  v e  im t iy a z  K u r a n - ı K e b ir - i K a in a t ın  a y e t l e r id ir l e r .  B u  
ş a b l o n  ö l ç ü ,  p r o g r a m  ü z e r in e  k a in a t  k u r u l d u .  N iz a m  v e  İ n t iz a m - ı m a n e v i;  İ m a m - ı M ü b in e . .  
İ n t iz a m - ı M a d d i;  K it a b - ı M ü b in e  b a k a r . . .  
İ l m i p r o g r a m  v e  k a n u n  n iz a m d ır .  O  k a n u n  v e  p r o g r a m a  g ö r e  h a r e k e t  e d ip  n iz a m ı k a b u l  
e t m e k  in t iz a m d ır .  A l l a h  s is t e m i y a r a t t ı;  b u  n iz a m .  M e s e l a  b il g is a y a r d a k i W in d o w s  y a z ıl ım ı;  
b u  n iz a m d ır .  B u n u n l a  h iç  b ir  ş e y  y a p a m a z s ın ,  y a z ı y a z a m a z s ın ,  f il m  o y n a t a m a z s ın .  B u  
s is t e m in  ü z e r in d e  iş l e v l e r  y a p ıp ,  p r o g r a m l a r  y ü k l e y ip  p r o g r a m ı,  v id e o y u  ç a l a r s a n ;  b u  
in t iz a m d ır .  F ıt r a t  n iz a m d ır .  O n u n  d ış a  v u r u ş l a r ı,  e y l e m i y a n i. . .
M iz a n ;  t e v z in ,  a d a l e t ,  il im ,  A d l  s ıf a t ın a  b a k ıy o r .  M iz a n ;  in t iz a m  v e  m u v a z e n e y i c e m  e d e r .  
D ış a r d a n  m iz a n  o l a r a k  g ö z ü k ü r .  İ n t iz a m  v e  m u v a z e n e y i c e m  e t t iğ i iç in ,  m iz a n  o l u r .  M iz a n ;  
K it a b - ı M ü b in e  b a k a r . . .  N iz a m ;  İ m a m - ı M ü b in e  b a k a r .  M iz a n ;  k u d r e t  v e  ir a d e y i t a z a m m u n  
e d e r ,  a y a t - ı t e k v in iy e l e r i t a z a m m u n  e d e r .  N iz a m ;  il im  v e  h ik m e t i t a z a m m u n  e d e r ,  e v a m ir - i  
t e k v in iy e y i t a z a m m u n  e d e r .  M iz a n ;  t a s v ir  v e  t e d v ir ,  N iz a m ;  t a k d ir  v e  t e d b ir .  M iz a n ;  r a h m e t ,  
N iz a m ;  ş e f k a t .  M iz a n ;  in ’ a m  v e  ih s a n ,  N iz a m ;  ik r a m  v e  it ’ a m .  M iz a n ;  r a b ıt a l a r a ,  k ö k e n in e  
b a k a r .  N iz a m ;  h a y a t a  b a k a r .  N iz a m ;  p r o g r a m d ır .
5 .  N iz a m ;  il m e  v e  ir a d e y e ,  m iz a n ;  h ik m e t e   v e  k u d r e t e  b a k ıy o r .  M a s n u ’ u n  m u n t a z a m  o l m a s ı  
n iz a m ı,  m e v z u n  o l m a s ı m iz a n ı g ö s t e r iy o r .
1-Sünuhat-Tuluat-İşarat:23, 2-Sözler:77, 3-Şualar:653, 4-(I), 5-(III)
N o k s a n iy e t
M a d d iy a t ın  m a h iy e t l e r in d e k i is t id a d ın  k ıl l e t i. . .
İşarat-ül İcaz:91
N o k t a
1 .  M a d d i b o y u t  a n l a t ıl ıy o r .  
2 .  Ç e k ir d e k t e n  a ğ a c ın  o l m a s ı y ö n ü d ü r .
1-(II), 2-(I)
N o k t a - i İ s t im d a d
N e v ' - i b e ş e r . . .  k e s r e t - i h a c a t  v e  ş id d e t - i f a k r  d o l a y ıs ıy l a  d a  is t im d a d  e d e c e k  b ir  n o k t a - i  
is t im d a d a  m u h t a ç t ır  k i,  o n u n  y a r d ım ıy l a  ih t iy a ç l a r ın ı d e f ' e t s in . . .  E y  İ n s a n . . .  R u h u n a ,  
v ic d a n ın a  n o k t a - i is t im d a d  is e  a n c a k  â h ir e t e  o l a n  im a n d ır . . .
Şualar:754
218N o k t a - i İ s t in a d
N e v ' - i b e ş e r ,  a c z i v e  d ü ş m a n l a r ın  k e s r e t i d o l a y ıs ıy l a  d a y a n a c a k  b ir  n o k t a - i is t in a d a  m u h t a ç t ır  
k i,  d ü ş m a n l a r ın ı d e f '  iç in  o  n o k t a y a  il t ic a  e t s in . . .  E y  in s a n !  S e n in  n o k t a - i is t in a d ın  a n c a k  v e  
a n c a k  A l l a h ' a  o l a n  im a n d ır . . .
Şualar:754
N o t a
N o t a ;  u z u n  b ir  h a k ik a t ın  y a l n ız  b ir  u c u n u  g ö s t e r m e k  v e  p a r l a k  b ir  n u r u n  y a l n ız  b ir  ş u a ın ı ir a e  
e t m e k t ir .
(II) (Lem'alar:113’den)
N u r
1 .  G e t ir d iğ i n u r  il e  h e r b ir  ş e y in  k e m a l i g ö r ü n ü r …  
2 .  Z iy a n ın  g ö l g e s i h ü k m ü n d e  o l a n  n u r u . . .
3 .  G ü n e ş t e n  n u r  ç ık m a z ,  z iy a  ç ık a r ,  m a d d e y e  ç a r p t ığ ı z a m a n  ıs ı,  ış ık ,  r e n k  o r t a y a  ç ık a r .  Y a n i  
iç e r is i d ış a r ıy a  ç ık a r .  Z iy a  k a y n a k t ır .  H a y a t ı k a in a t t a n  ç ık a r t ır s a k ,  b u z d a n  s u y u  ç ık a r m a k  
g ib id ir .  O  z a m a n  m e v c u d a t  h a y a t ın  s ıf a t ıd ır .  D ış a r ı ç ık a n a  H a y a t ın  N u r u  d e n ir ,  a s ıl a  z iy a  
d e n ir .  G ü n e ş i s a n a  b i t a m a m ih a  t a ş ıy a n  z iy a d ır .  S a n a  v u r d u k t a n  s o n r a  o r t a y a  ç ık a n  N u r d u r .  
Z iy a  a k r e b iy e t e  b a k a r  y a n i o n u n  s a n a  y a k ın l ığ ı,  g ü n e ş in  s a n a  y a k ın l ığ ı,  N u r  is e  s e n in  o n a  
y a k ın l ığ ın .  İ ş in  m e l e k u t iy e t  t a r a f ı z iy a d ır . .  z iy a n ın  ö z e l l iğ i m e k a n a  v e  z a m a n  b a ğ l ı o l m a d a n ,  
k e n d i h a k ik a t  v e  m a h iy e t in i b o z m a d a n  v a r  o l a n d ır .  N u r  is e  z a m a n  v e  z e m in e  b a ğ ım l ıd ır .  Z iy a  
p e r d e s iz d ir .  Z iy a  z a t a ,  s ıf a t a ,  N u r  is e  e s m a y a  b a k a r  N u r  z iy a d a n  ç ık a r .  H a y a t t a  d u r d u k  
h a y a t ın  a s l ın a  d o ğ r u  g id e r s e k  Z iy a y a  g id e r iz ,  h a y a t t a n  m a h l u k iy e t  m e r a t ib in e ,  z u h u r a ,  
t e c e l l il e r e  b a k a r s a k  b u  y ö n ü n  a d ı N u r d u r .  H a y a t ın  a l e m - i ş e h a d e t e  b a k a n  E s m a ' n ın  
t e c e l l is in d e k i h e r b ir  m e r t e b e s i N u r d u r .  E l e k t r ik  Z iy a  is e ,  ç a l ış t ır d ık l a r ı a l e t l e r  N u r d u r . . .  Z iy a  
k a l b t e d ir ,  n u r  d im a ğ d a d ır .
N u r ;  İ l m i v ü c u d l a r ın  v ü c u d - u  h a r ic il e r id ir .  N u r  t a b ir in i g ö r ü n c e  m a h l û k iy e t  y ö n ü  m a h l û k  
t a r a f ı h a t ır a  g e l m e l i.
1-Lem'alar:271, 2-Sözler:337, 3-(I) 29.sözden
N u r - u  H id a y e t
Ş e r ia t ın  r u h u .
Sünuhat-Tuluat-İşarat:47
N u r - u  İ m a n
1 .  A l l a h  c a n ib in d e n  b a k m a k . . .
2192 .  İ m a n ın  d ış a  v u r u ş  k ıs m ıd ır  k i m ü m k in a t a  b a k a r ,  im a n ın  m ü m k in a t a  b a k a n  y ö n ü d ü r .  
İ m a n ın  A l l a h  c c  b a k a n  y ö n ü n e  is e  s ır r - ı im a n  d e n ir .
3 .  D i ğ e r  a n l a m ı is e  im a n  e t m e m iz l e  b i r l ik t e  k u v v e l e r im iz d e ,  l a t if e l e r im iz d e ,  d u y g u l a r ım ız d a  
l a t if l e ş m e  b a ş l a r  b u  l a t if l e ş m e  im a n ım ı z ın  d e r e c e s iy l e ,  ih l a s ım ız l a ,  s a d a k a t im iz l e  v e  S ü n n e t - i  
S e n iy e y i y a ş a m a m ız l a  o r a n t ıl ıd ır .  İ ş t e  N u r - u  im a n ,  im a n ın  b iz im  e n f ü s ü m ü z d e  k a r ş ıl ığ ın ı  
b u l m a s ı d e m e k t ir ,  b u  ç e r ç e v e d e  h e r k e s in  N u r - u  im a n ı f a r k l ıl ık  a r z  e d e r .
4 .  N u r - u  im a n ın  y a t a ğ ı k a l b d ir .
5 .  İ m a n ın  k e n d is i d e ğ il  im a n ın  iç e r iğ i.  S a n a  k a z a n ım l a r ı y a n i b a n a  g ir e r s e  n e  t e s ir  y a p m ış  n e  
k a z a n d ır m ış ?  S a n a  im a n ın  y a p t ır ıc ıl ığ ı . . .  İ m a n ın  ik i k a n a d ı “ n u r u  v e  k u v v e t i” . .  İ m a n ın  n u r u ;  
g e l e c e ğ e ,  e b e d e ,  in t is a b a  v e  n o k t a - i is t im d a t a  b a k a r .  İ m a n ın  k u v v e t i is e ;  m a z iy e ,  e z e l e ,  
n is b e t e  v e  n o k t a - is t in a d a  b a k a r .  N u r - u  im a n  A r ş t a d ır .
1-İşarat-ül İcaz:162'den, 2-(III), 3-(III), 4-(III), 5-(I)
N u r - u  M u h a m m e d î ( A . S . M )
1 .  Ş u  a c ib  k â in a t - ı a z îm e ,  b ir  in s a n ın  c ü z ' î m a h iy e t in d e n  h a l k o l u n m a s ın ı is t ib ' a d  e t m e !  B ir  
n e v i â l e m  g ib i o l a n  m u a z z a m  ç a m  a ğ a c ın ı,  b u ğ d a y  t a n e s i k a d a r  b ir  ç e k ir d e k t e n  h a l k e d e n  
K a d îr - i Z ü l c e l a l ,  ş u  k â in a t ı " N u r - u  M u h a m m e d î" d e n  ( A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m )  n a s ıl  
h a l k e t m e s in  v e y a  e d e m e s in ?
2 .  N a s ıl k i N u r - u  M u h a m m e d î v e  h a k ik a t - ı A h m e d iy e  A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m ,  d iv a n - ı  
n ü b ü v v e t in  h e m  f â t ih a s ı h e m  h â t im e s id ir .  B ü t ü n  E n b iy a ,  o n u n  a s ıl  n u r u n d a n  is t if a z a  v e  
h a k ik a t - ı d in in in  n e ş r in d e  o n u n  m u in l e r i v e  v e k il l e r i h ü k m ü n d e  o l d u k l a r ı v e  n u r - u  A h m e d î  
( A . S . M . )  c e b h e - i Â d e m ' d e n  t â  Z â t - ı M ü b a r e k in e  m ü t e s e l s il e n  t e z a h ü r  e d ip  n e ş r - i n u r  e d e r e k  
in t ik a l  e d e  e d e  t â  z u h u r - u  e t e m l e  k e n d i n d e  c il v e g e r  o l m u ş t u r .
3 .  M a d e m  ş u  ş e c e r e - i k â in a t t a n  d a h a  e v v e l ,  o  n e v ' d e n  b a ş k a  ş e c e r e  y o k .  Ö y l e  is e  o n a  m e n ş e '  
v e  ç e k ir d e k  h ü k m ü n d e  o l a n  m a n a  v e  n u r ,  e l b e t t e  y in e  ş e c e r e - i k â in a t t a  b ir  m e y v e  l ib a s ın ın  
g iy d ir il m e s i,  y in e  H a k îm  is m in in  m u k t e z a s ıd ır .
4 .  N u r - u  M u h a m m e d i k a in a t ın  ç e k ir d e ğ id ir . .  E v v e l  is m in e  b a k a r . .  N u r - u  M u h a m m e d i h iç b ir  
ş e y  y o k k e n . .  A l l a h  m u r a d  e t t i k a in a t ı y a r a t m a y a  b ir  b ü t ü n ü  b ir  y e r d e  g ö r m e k  is t e d i  
E h a d . . ç e k ir d e k .  O  ç e k ir d e ğ in  a d ı N u r - u  M u h a m m e d id ir  ( A S M ) .  A y r ıc a  b u  N u r ' u  t a ş ıd ığ ı iç in  
A h m e d e  M u h a m m e d ' d e  d e n m iş .  O  ç e k ir d e ğ in  “ N u r "  t a r a f ı Ş e c e r e - i h il k a t ,  “ M a n a "  t a r a f ı is e  
im a n d ır .  N u r - u  M u h a m m e d i k a in a t ın  ç e k ir d e ğ i a s l is id ir . .  Ç e k ir d e ğ i d ü ş ü n ü n  t o p r a ğ a  g ir d i. .  
a ğ a ç  o l d u  m e y v e  v e r d i. .  b u  s e n s in . . .  B ü t ü n  is im l e r in  e n  a z a m î m e r t e b e d e  b ir  n o k t a d a k i  
t e c e l l is in e  N u r - u  M u h a m m e d î d e n ir .  
1-Sözler:579, 2-Barla Lahikası:324, 3-Sözler:579, 4-(I)
N ü b ü v v e t
1 .  R is a l e t  A l l a h  c a n ib in d e n  b a k ış ,  N ü b ü v v e t  is e  b e ş e r  c a n ib in d e n  b a k ış .  R is a l e t  h a k ik a t ı t e k t ir  
a m a  n ü b ü v v e t  h a k ik a t ı ç o k t u r .  O n b ir in c i s ö z d e  a n l a t ıl d ığ ı g ib i C e n a b - ı H a k  b ir  s a r a y  y a p m ış  
s a r a y ı e s m a  v e  s ıf a t - ı il a h iy e s i il e  d o n a t m ış ,  o  s a r a y ın  m ü ş t e m il a t ın ın  m a n a l a r ın ı iç in e  
g ir e n l e r e  s e y r  v e  a d a b ın ı ö ğ r e t e c e k  b ir in i t a y in  e t m iş ;  o  d a  M u h a m m e d  ( A . S . M ) ’ d ır .  
M u h a m m e d  ( A . S . M )  o  s a r a y ın  t e ş r if a t ç ıs ıd ır ,  R is a l e t  v a z if e s iy l e  v a z if e l id ir .  R is a l e t  A l l a h  
t a r a f ın d a n  v a z if e  v e r il m e k ,  N ü b ü v v e t  d e  o  v a z if e y i if a  e t m e k t ir .  R is a l e t in  k a r ş ıl ığ ı A h m e d ’ d ir  
( A . S . M )  g ü n e ş  g ib id ir .  V e l a y e t in  k a r ş ıl ığ ı d a  M u h a m m e d ' d ir  ( A . S . M )  k a m e r  g ib id ir .  R is a l e t  
220h a k t a n  h a l k a  g e l iş ,  N ü b ü v v e t  is e  h a l k t a n  h a k k a  g id iş t ir .  “ S e n  o l m a s a y d ın  b u  k a in a t ı  
y a r a t m a z d ım ”  h a d is - i k u d s is in d e  m a k s a t  p e y g a m b e r im iz in  b e ş e r i ş a h s iy e t i d e ğ il d ir ,  R is a l e t  
ş a h s iy e t i m u r a d d ır .  
2 .  R i s a l e t  A l l a h  c a n ib in d e k i k a r a r d ır .  A l l a h l ık  h a k ik a t ın ı if a d e  e d iy o r .  O  k a m e r  M u h a m m e d  
( A . S . M )  o l m a s ı,  b e ş e r iy e t i o l m a s ı,  ç e k ir d e k  o l m a s ı,  o  k a r a r ın  d a h a  ç ık m a d a n ,  y a n i k a in a t ın  
y a r a t ıl m a d a n  ö n c e  b ir  y e r d e k i h ü l a s a l a n ış ıd ır .  Y a n i o  ç e k ir d e k  N u r - u  M u h a m m e d id ir  
( A . S . M )  ç e k ir d e k t ir ,  ş e c e r e - i h il k a t ın  b a ş ıd ır  ç e k ir d e ğ id ir .  A l l a h ,  A l l a h l ık  h a k ik a t ı k a r a r  v e r d i;  
R is a l e t .  O  k a r a r ın  m u a y y e n l e ş m e s i iş t e  o  ç e k ir d e k t ir ,  o  k a r a r  c a n ib i.  A l l a h t a n  m a h l u k a  b a k ış  
R is a l e t ,  h a l k t a n  h a k k a  b a k ış  N ü b ü v v e t ,  b u  ik is i a r a s ın d a k i b a ğ ın  s e v iy e s id e  V e l a y e t t ir .  
E n  k a l it e l i f a r k  e d e n  k iş i R e s u l d u r .  E n  k a l it e l i f a r k  e t t iğ i iç in ,  e n  k a l it e l i u b u d iy e t i o l u r .  O  
u b u d iy e t in  e y l e m s e l  h a l i N ü b ü v v e t t ir .  F a r k ın d a l ık ;  R is a l e t t ir .  O n u n  m ir ’ a t - ı r u h u n d a  y a n i  
u b u d iy e t  a y n a s ın d a  e n  k a l it e l i U l u h iy e t  o n d a  g ö z ü k ü r .
V e r a s e t  il e  n ü b ü v v e t  f a r k l ıd ır .  N ü b ü v v e t ;  g e t ir il e n i y a ş a m a k t ır .  V e r a s e t - i n ü b ü v v e t  a y n ı s ır r - ı  
a k r e b iy e t  g ib i,  f a r k ın d a l ığ a  v a r a r a k  o  h a y a t ı t e b l iğ  e t m e k ,  h a y a t a  n e ş r e t m e k .  P e y g a m b e r in  e n  
b ü y ü k  s ıf a t ı e m r ü  b il  m a r u f ,  n e h y ü  a n il  m ü n k e r .  B e n  d e  b u n a  v a r is im ,  b e n  d e  b u n u  
y ü k l e n d im ,  k i s iz in  d e  h a l in iz  b u .  F ır s a t  b u l d u k ç a  b ir il e r in e  a n l a t ıy o r s u n u z .  B ö y l e  y a p a r a k  
n ü b ü v v e t in  v e r a s e t i n e  g ir iy o r s u n u z ,  v a r is i o l u y o r s u n u z .  P e y g a m b e r  o l s a y d ı,  o  m a k a m d a  o n u  
a n l a t ır d ı.
M e s e l a  3 0 .  S ö z ’ d e  F e l s e f e  g e l iy o r ,  N ü b ü v v e t  g id iy o r ,  d e n il iy o r .  F e l s e f e  g e l iy o r .  n e r d e  s o n  
b u l a c a k t ı?  G e l iy o r ,  g e l iy o r ,  g e l iy o r ,  h o p  in s a n d a  s o n  n o k t a  f e l s e f e .  N ü b ü v v e t  is e ;  a h ir e t e  
d o ğ r u  g id iy o r .  N o k t a s ı y o k ,  d ib i y o k .  F e l s e f e ;  in s a n  m e n ş e ’ l i.  N ü b ü v v e t ;  v a h iy  m e n ş e ’ l i.  
1-(II), 2-(I)
N ü k t e
1 .  M a n e v i b o y u t  a n l a t ıl ıy o r .  
2 .  E n f ü s ü n  d ış a  a ç ıl a n  p e n c e r e s id ir .  O r t a y a  ç ık a n ı y o r u m l a m a k t ır .
1-(II), 2-(I)
221K I S I M  1 5
O-Ö
O r u ç
1 .  O r u c u n  e k m e l i is e :  M id e  g ib i b ü t ü n  d u y g u l a r ı;  g ö z ü ,  k u l a ğ ı,  k a l b i,  h a y a l i,  f ik r i g ib i c ih a z a t - ı  
in s a n iy e y e  d a h i b ir  n e v i o r u ç  t u t t u r m a k t ır .  Y a n i:  M u h a r r e m a t t a n ,  m a l a y a n iy a t t a n  ç e k m e k  v e  
h e r  b ir is in e  m a h s u s  u b u d iy e t e  s e v k e t m e k t ir .  M e s e l â :  D il in i y a l a n d a n ,  g ıy b e t t e n  v e  g a l iz  
t a b ir l e r d e n  a y ır m a k l a  o n a  o r u ç  t u t t u r m a k .  V e  o  l is a n ı,  t il a v e t - i K u r ' a n  v e  z ik ir  v e  t e s b ih  v e  
s a l a v a t  v e  is t iğ f a r  g ib i ş e y l e r l e  m e ş g u l  e t m e k . . .  M e s e l â :  G ö z ü n ü  n â m a h r e m e  b a k m a k t a n  v e  
k u l a ğ ın ı f e n a  ş e y l e r i iş it m e k t e n  m e n ' e d ip ,  g ö z ü n ü  ib r e t e  v e  k u l a ğ ın ı h a k  s ö z  v e  K u r ' a n  
d in l e m e ğ e  s a r f e t m e k  g ib i s a ir  c ih a z a t a  d a  b ir  n e v i o r u ç  t u t t u r m a k t ır .
2 .  O r u ç  r u b û b iy e t  n o k t a s ın d a  k e m â l i r u b û b iy e t ,  r a h m â n iy e t  v e  r a h îm iy e t  m a n a s ın ı g ö r m e n in  
a d ıd ır .  O r u ç  c e s e d e  b a k a r ,  im s a k  il e  if t a r  a r a s ıd ır .  S a v m  k a l b e  v e  h is s iy a t a  b a k a r ,  h a t ır ın a  
A l l a h ’ ın  d ış ın d a  b ir  ş e y  g e t ir m e m e k t i r .  S ıy a m  r u h a  b a k a r ,  K u r a n ’ ın  a n ı n ü z u l ü n ü  t e k r a r  
y a ş a m a k t ır .  H a n g is in i t u t a r s a n  o r u ç  v e  r a m a z a n  d a n  n a s ib in  o d u r .  
3 .  B e d e n in e  o r u ç  t u t t u r m a k t ır . . .
1-Mektubat:(402-403), 2-(II), 3-(I)
Ö l ü m
1 .  Ö l ü m ü n  m a h iy e t i:
•  v a z if e - i h a y a t  k ü l f e t in d e n  b ir  t e r h is ,
•  u b u d iy e t t e n  p a y d o s ,
•  a h b a b a  k a v u ş m a k ,
•  h a k ik i v a t a n a  v e  m a k a m - ı s a a d e t in e  g it m e y e  v e s il e ,
•  z in d a n - ı d ü n y a d a n  b o s t a n - ı c in a n a  d a v e t ,
•  a h z - ı ü c r e t  e t m e y e  b ir  n ö b e t .
2 .  Ç e k ir d e ğ in  t o p r a k  a l t ın a  g ir m e s id ir .
3 .  D ü n y a d a k i v a k t in  b it m e s id ir .  Ö l ü m ;  s u r e t l e r in  y a n i e s m a l a r ın  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  
s a n a t l a r ın ,  h u s u s î d ü n y a l a r ın ,  h a k ik a t a  d ö n ü ş ü m  s ü r e c in in  a d ıd ır .  Ö l ü m  a s l ın d a  d ir il m e k t ir ,  
h a k ik a t ın a  d ö n ü ş m e k t ir .  F a k a t  in s a n l a r  g ö r d ü ğ ü  g ib i z a n n e t m iş .  T o p r a ğ a  g ir in c e  o r a y a  
g ir iy o r  z a n n e d iy o r ,  o y s a  ç ık ıy o r .  Ö l ü m  n e f is  iç in d ir ,  r u h a  d e ğ il .  “ K ü l l ü  n e f s in  z a ik a t ü l  m e v t ”  
n e f is  t a d a c a k  d iy o r  r u h  d e ğ il .  Ö l ü m  b e d e n e d ir .  B e d e n  ö l e c e k .
M e v t  a y r ı d ır ,  e c e l  a y r ıd ır ,  ö l ü m  a y r ıd ır .  M e v t ;  h a y a t  g ib i m a h l u k t u r ,  b ü y ü k  b ir  n im e t t ir .  
M ü s l ü m a n  ö l m ü y o r ,  t e r h is  o l u y o r .  B e d e n i y a ş a y a n l a r  ö l e c e k ,  r u h u  y a ş a y a n l a r  ö l m e y e c e k ,  
m e v t  o l a c a k .  Ç e k ir d e k  a ğ a ç  o l m u ş .  Ö l m e k  y o k ,  in k ıl a b  v a r .  Ö l ü m  k a f ir e  v a r ,  m e v t  m ü s l ü m a n a  
222v a r .  M e v t ;  h a y a t t a n  d a h a  k a l it e l id ir .  Ç ü n k ü  h a y a t  il e  f a n iy e  g e l iy o r u z ,  m e v t  il e  b e k a y a  
g e ç iy o r u z .  M e v t ;  t e r h is t ir .  ö l ü m  k a f i r e d ir .  M e v t  m ü s l ü m a n a d ır .  K a f ir  t e r h is  o l m a y a c a k .  
M ü s l ü m a n  t e r h is  o l a c a k .  M ü s l ü m a n  ö l m ü y o r ,  m e v t e  m a z h a r  o l u y o r .  Y u h y i v e  y ü m it .  S iz  
ö l m e y e c e k s in iz .  B u r a d a  ö l m e y e n  ö l e c e k .
1-Lemalar:210, 2-(II), 3-(I)
Ö m ü r
1 .  P e k  ç o k  k ıy m e t d a r  v e  m il y o n l a r  s e n e  y a ş a y a c a k  k a d a r  h a d s iz  h iz m e t l e r in in  ü c r e t l e r in i  
h a d s iz  b ir  z a m a n d a  a l m a y a  m ü s t e h a k  v e  l â y ık  ik e n ,  g a y e t  m e ş a k k a t l e r  v e  m ü c a h e d e l e r  iç in d e  
a l t m ış  ü ç  s e n e  g ib i k ıs a c ık  b ir  ö m ü r  v e r il m iş .  
2 .  B e d e n s e l  k a l m a  m ü d d e t i. . .
1-Sözler:103, 2-(I)
223K I S I M  1 6
P-R
P e r d e
1 .  E v e t ,  k a s d  v e  ş u u r  v e  ir a d e y i g ö s t e r e n  b ir  p e r d e - i h ik m e t ,  u m u m  k â in a t ı k a p l a m ış  v e  o  
p e r d e - i h ik m e t  ü s t ü n d e  l ü t u f  v e  t e z y in  v e  t a h s in  v e  ih s a n ı g ö s t e r e n  b ir  p e r d e - i in a y e t  
s e r il m iş t ir  v e  o  m ü z e y y e n  p e r d e - i in a y e t  ü s t ü n d e  k e n d in i s e v d ir m e k  v e  t a n ıt t ır m a k ,  in ' a m  v e  
ik r a m  e t m e k  l e m ' a l a r ın ı g ö s t e r e n  b ir  h u l l e - i r a h m e t ,  k â in a t ı iç in e  a l m ış t ır  v e  o  m ü n e v v e r  
p e r d e - i r a h m e t - i â m m e  ü s t ü n e  s e r il e n  v e  t e r a h h u m u  v e  ih s a n  v e  ik r a m ı v e  k e m a l - i ş e f k a t  v e  
h ü s n - ü  t e r b iy e y i v e  l ü t f - u  r u b u b iy e t i g ö s t e r e n  b ir  s o f r a - i e r z a k - ı u m u m iy e  d iz il m iş t ir .
2 .  " Y e t m iş  b in  p e rd e "  t a b ir  o l u n a n  b e r z a h - ı e s m a  v e  t e c e l l i- i s ıf â t  v e  e f ' a l  v e  t a b a k a t - ı  
m e v c u d a t ın . . .
3 .  R i s a l e l e r d e  ik i m a n a d a  k u l l a n ıl ır .  B i r i ö r t e n  g iz l e y e n  m a n a s ın d a . .  d iğ e r i is e  ( h â k im  m a n a  
b u d u r ) ;  g iz l il e r i a ç ığ a ,  o r t a y a  ç ık a r a n ,  n e ş v ü n e m a l a n d ır a n  z e m in  m a n a s ıd ır .  S in e m a  p e r d e s i  
g ib i o  p e r d e  o l m a z s a  s in e m a  g ö z ü k m e z ,  t o p r a k ,  h a v a  p e r d e l e r i g ib i.  P e r d e ;  " m a n a y ı h a r f i" y l e  
a ç a n ,  " m a n a y ı is m i" y l e  k a p a t a n ,  ö r t e n d ir .
1-Sözler:303, 2-Sözler:568, 3-(I)
R a h im
1 .  R a h m a n ,  b ü y ü k  n im e t l e r e ;  R a h îm ,  k ü ç ü k  n im e t l e r e  d e l a l e t  e d e r .
2 .  R a h m a n  n a s ıl  h a k ik î b ir  d ü n y a d a  r ız k a  m u h t a ç  h a k ik a t l ı z îr u h l a r ı is t e r ;  R a h îm  d e ,  ö y l e  
h a k ik î b ir  C e n n e t ' i is t e r .  
3 .  R a h m a n  is m i K e r im  b u r c u n d a ,  R a h îm  is m i G a f u r  b u r c u n d a  ( y a n i m a n a s ın d a ) ,  
4 .  R a h m a n  u m u m a ,  R a h im  m ü m in l e r e  b a k a r .
5 .  R a h im  y a l n ız  k e n d is in e  im a n  e d e n l e r i m a n e v i y ö n d e n  r ız ık l a n d ır a n ,  m e r h a m e t  e d e n d ir .  
A l l a h  k a f i r  m ü m in  f a r k  e t m e d e n  t e c e l l i e d iy o r ,  b u  R u b u b iy e t  v e  R a h m a n iy e t .  S o n r a  A l l a h ’ ın  
R a h m â n iy e t in e ,  A l l a h l ığ ın a  u b u d iy e t  o l a r a k  m u k a b e l e  e d iy o r  b ir  in s a n ,  M ü s l ü m a n .  U b u d iy e t :  
n a m a z ,  n iy a z ,  ib a d e t ,  t e r k l e r  v s .  c e m ’ i .  M u k a b e l e  e d in c e  R a h im iy e t  o r t a y a  ç ık ıy o r .  A l l a h ’ ın  
R u b u b iy e t i,  R a h m a n iy e t i h e r k e s e  t e c e l l i e t t i a m a  k a f ir l e r  k â l e  a l m a d ıl a r ,  o n a y l a m a d ıl a r .  
M ü s l ü m a n  R a h m a n iy e t e ,  R u b u b iy e t e  U b u d iy e t  il e  m u k a b e l e  e t t i.  U b u d iy e t l e  m u k a b e l e  
e d in c e ,  A l l a h  b u  s e f e r  o  u b u d iy e t  a y n a s ın a  ik in c i b ir  a d ım  a t ıy o r   b u  U l u h iy e t .  B u  m e v c u d a t  
m e v c u t t u r .  U b u d iy e t l e  m u k a b e l e  e d in c e  b u  m e v c u d a t ,  b u  v a r l ık ,  a n l a m ın ı b u l u n c a  v ü c u d  
s a h ib i o l u y o r .  İ n t is a b  o l u n c a ,  v ü c u d  s a h ib i o l u y o r .  V ü c u d  s a h ib i o l u n c a ,  o n d a  y a n i in s a n d a  
R a h im iy e t  a k t if  o l u y o r .  Ç ü n k ü  R a h im iy e t  im a n  e d e n e ,  im a n  e t t iğ i ş e y l e  m u k a b e l e  e d e n  h e m  
d ü n y a d a  h e m  a h ir e t t e  e d e n  Z a t t ır .  
Z a t - ı V a c ib - ü l  V ü c u d  R u b u b iy e t  e d iy o r .  R u b u b iy e t t e  R a h m a n ,  k a f ir  m ü m in  f a r k  e t m e d e n  
h e p s in e  ış ık  v e r iy o r.  B ib e r e  d e  k a v u n a  d a  ış ık  v e r d iğ i g ib i.  B u n a  k a f ir  m u k a b e l e  e t m iy o r .  Ş u  
m e v c u d  iç in d e k i ş e y l e r d e  y iy ip ,  iç iy o r .  H iç b ir  ş e y  a n l a m  if a d e  e t m e d iğ i iç in ,  o n a y l a m ıy o r  v e  
m e v c u d d a  k a l ıy o r ,  m e v c u d a t  c in s in d e n  o l u y o r ,  a d e m e  g id iy o r .  M ü s l ü m a n  u b u d iy e t l e  
224m u k a b e l e  e d in c e ,  A l l a h  o  u b u d iy e t  a y n a s ın a  b ir  a d ım  d a h a  a t a r a k  U l u h iy e t in i g ö s t e r iy o r .  
R a h im  U l u h iy e t l e  o r t a y a  ç ık ıy o r .  
1-İşarat-ül İ'caz:16, 2-Mektubat:85, 3-Mektubat:410, 4-(III), 5-(I)
R a h m a n
1 .  R a h m a n ,  b ü y ü k  n im e t l e r e ;  R a h îm ,  k ü ç ü k  n im e t l e r e  d e l a l e t  e d e r .
2 .  R a h m a n  n a s ıl  h a k ik î b ir  d ü n y a d a  r ız k a  m u h t a ç  h a k ik a t l ı z îr u h l a r ı is t e r ;  R a h îm  d e ,  ö y l e  
h a k ik î b ir  C e n n e t ' i is t e r .  
3 .  R a h m a n  is m i K e r im  b u r c u n d a ,  R a h îm  is m i G a f u r  b u r c u n d a  ( y a n i m a n a s ın d a ) ,  
4 .  R a h m a n  u m u m a ,  R a h im  m ü m in l e r e  b a k a r .
5 .  R a h m a n  m ü ' m in  k a f ir  d e m e d e n  h e r k e s e  r ız ık  v e r ip  ( m a d d i)  a c ıy a n  d e m e k t ir .  A l l a h  k a f ir  
m ü m in  f a r k  e t m e d e n  t e c e l l i e d iy o r ,  b u  R u b u b iy e t  v e  R a h m a n iy e t .  S o n r a  A l l a h ’ ın  
R a h m â n iy e t in e ,  A l l a h l ığ ın a  u b u d iy e t  o l a r a k  m u k a b e l e  e d iy o r  b ir  in s a n ,  M ü s l ü m a n .  U b u d iy e t :  
n a m a z ,  n iy a z ,  ib a d e t ,  t e r k l e r  v s .  c e m ’ i .  M u k a b e l e  e d in c e  R a h im iy e t  o r t a y a  ç ık ıy o r .  A l l a h ’ ın  
R u b u b iy e t i,  R a h m a n iy e t i h e r k e s e  t e c e l l i e t t i a m a  k a f ir l e r  k â l e  a l m a d ıl a r ,  o n a y l a m a d ıl a r .  
M ü s l ü m a n  R a h m a n iy e t e ,  R u b u b iy e t e  U b u d iy e t  il e  m u k a b e l e  e t t i.  U b u d iy e t l e  m u k a b e l e  
e d in c e ,  A l l a h  b u  s e f e r  o  u b u d iy e t  a y n a s ın a  ik in c i b ir  a d ım  a t ıy o r   b u  U l u h iy e t .  B u  m e v c u d a t  
m e v c u t t u r .  U b u d iy e t l e  m u k a b e l e  e d in c e  b u  m e v c u d a t ,  b u  v a r l ık ,  a n l a m ın ı b u l u n c a  v ü c u d  
s a h ib i o l u y o r .  İ n t is a b  o l u n c a ,  v ü c u d  s a h ib i o l u y o r .  V ü c u d  s a h ib i o l u n c a ,  o n d a  y a n i in s a n d a  
R a h im iy e t  a k t if  o l u y o r .  Ç ü n k ü  R a h im iy e t  im a n  e d e n e ,  im a n  e t t iğ i ş e y l e  m u k a b e l e  e d e n  h e m  
d ü n y a d a  h e m  a h ir e t t e  e d e n  Z a t t ır .  
Z a t - ı V a c ib - ü l  V ü c u d  R u b u b iy e t  e d iy o r .  R u b u b iy e t t e  R a h m a n ,  k a f ir  m ü m in  f a r k  e t m e d e n  
h e p s in e  ış ık  v e r iy o r.  B ib e r e  d e  k a v u n a  d a  ış ık  v e r d iğ i g ib i.  B u n a  k a f ir  m u k a b e l e  e t m iy o r .  Ş u  
m e v c u d  iç in d e k i ş e y l e r d e  y iy ip ,  iç iy o r .  H iç b ir  ş e y  a n l a m  if a d e  e t m e d iğ i iç in ,  o n a y l a m ıy o r  v e  
m e v c u d d a  k a l ıy o r ,  m e v c u d a t  c in s in d e n  o l u y o r ,  a d e m e  g id iy o r .  M ü s l ü m a n  u b u d iy e t l e  
m u k a b e l e  e d in c e ,  A l l a h  o  u b u d iy e t  a y n a s ın a  b ir  a d ım  d a h a  a t a r a k  U l u h iy e t in i g ö s t e r iy o r .  
R a h im  U l u h iy e t l e  o r t a y a  ç ık ıy o r .
1-İşarat-ül İ'caz:16, 2-Mektubat:85, 3-Mektubat:410, 4-(III), 5-(I)
R e c â  
Z a t - ı E h a d in  C e m â l î t e c e l l is i v ic d a n a  y ö n e l d iğ in d e  r e c â  h u s u l e  g e l ir  t a  k i r e c â  il e  d o ğ r u  
y o l l a r a  s ü l u k  e d il s in .
İşarat-ül İcaz:64'den
R e m iz
1 .  E ğ e r  b ir  t e v a f u k  is e ,  d e l a l e t  d e n il m e z ;  f a k a t  h a f î b ir  îm a  o l u r .  
E ğ e r  ik i c ih e t  il e  a y n ı m e s ' e l e y e  t e v a f u k  g e l s e ,  îm a d a n  r e m iz  d e r e c e s in e  ç ık a r .  
E ğ e r  ik i- ü ç  c ih e t l e  a y n ı m e s ' e l e y e  g e l s e  iş a r e t  o l u r .  
225E ğ e r  m a â n î- i e l f a z ,  iş a r a t - ı h a r f iy e y e  m ü n a s ib  g e l s e  v e  iş a r e t l e  b a h s e d il e n  in s a n l a r ın  a h v a l i o  
m a n a y a  m u t a b ık  v e  m u v a f ık  o l s a ,  o  iş a r e t  o  v a k it  d e l a l e t  d e r e c e s in e  ç ık a r .  
E ğ e r  a l t ı- y e d i v e c ih l e  t e v a f u k l a  b e r a b e r ,  m a n a - y ı k e l im a t  iş a r e t - i h a r f iy e y e  m u v a f ık  g e l s e  v e  
m u k t e z a - y ı h a l e  d e  m u t a b ık  o l s a ,  o  d e l a l e t  o  v a k it  s a r a h a t  d e r e c e s in e  ç ık a r .
2 .  İ n c e  v e  d e r in  m a n a  m e r t e b e s i a n l a t ıl ıy o r .
.   E m a r e - Î m a - R e m iz  ( Ç o ğ u l u  R u m u z )  - İ ş a r e t ,  D e l a l e t ,  S a r a h a t . . .  h a f if t e n  k u v v e t l iy e ,  g iz l id e n  
a ç ığ a  d o ğ r u . . .
4 .  R e m iz ;  m u t l a k  iş a r e t  v e  e y l e m i if a d e  e d iy o r .  R e m z e n  d e n il d iğ in d e  k a v r a m  o l a r a k  if a d e  
e d il e m e y e n  b ir  m a n a n ın  e t r a f ın a  t r a f ik  iş a r e t l e r i g ib i iş a r e t l e r  k o y m a k  v e  if a d e  e t m e y e  
ç a l ış m a k  a n l a ş ıl ıy o r .
1-Sikke-i Tasdik-i Gaybi:159, 2-(II), 3-(III), 4-(I)
R e s a il - in  N u r
1 .  K u r a n ın  m a n a  iç e r ik l e r in i a n l a t a n  y ö n ü d ü r ,  n ü b ü v v e t  t a r a f ıd ır .  
2 .  K a in a t  K it a b ın a  v e  H a k e m  is m in e  b a k a r .
1-(I), 2-(II)
R e ş h a
.  N a s ıl  k a t r e l e r ,  b u l u t t a n  h a b e r  v e r ir ;  r e ş h a l a r ,  s u  m e n b a ın ı g ö s t e r ir . . .
2 .  H e m  ş u  h e r ş e y i d o ğ r u d a n  d o ğ r u y a  C e n a b - ı H a k ' t a n  b il ir ,  e s b a b ı b ir  p e r d e  t e l a k k i e d e r  f a k ir  
a d a m ,  o  d a  " R e ş h a "  o l s u n .  Ö y l e  b ir  " R e ş h a "  k i,  k e n d i z â t ın d a  f a k ir d ir .  H iç b ir  ş e y i y o k  k i,  o n a  
d a y a n ıp  " Z ü h r e "  g ib i k e n d in e  g ü v e n s in .  H iç b ir  r e n g i y o k  k i,  o n u n l a  g ö r ü n s ü n .  B a ş k a  ş e y l e r i  
d e  t a n ım ı y o r  k i,  o n a  t e v e c c ü h  e t s in .  H â l is  b ir  s a f v e t i v a r  k i,  d o ğ r u d a n  d o ğ r u y a  G ü n e ş ' in  
t im s a l in i g ö z b e b e ğ in d e  s a k l ıy o r .
3 .  İ ş t e  R e ş h a - m is a l  ü ç ü n c ü  a r k a d a ş ın ız  k i,  h e m  f a k ir d ir ,  h e m  r e n k s iz d ir .  G ü n e ş ' in  h a r a r e t iy l e  
ç a b u k  t e b a h h u r  e d e r ,  e n a n iy e t in i b ır a k ır ,  b u h a r a  b in e r ,  h a v a y a  ç ık a r .  İ ç i n d e k i m a d d e - i  
k e s if e ;  n â r - ı a ş k  il e  a t e ş  a l ır ,  z iy a  il e  n u r a  d ö n e r .  O  z iy a n ın  c il v e l e r in d e n  g e l e n  b ir  ş u a a  
y a p ış ır ,  y a n a ş ır .  E y  R e ş h a - m is a l !  M a d e m  d o ğ r u d a n  d o ğ r u y a  G ü n e ş ' e  â y in e d a r l ık  e d iy o r s u n ,  
s e n  h a n g i m e r t e b e d e  b u l u n s a n  b u l u n ,  a y n - ı Ş e m s ' e  k a r ş ı a y n e l y a k în  b ir  t a r z d a ,  s a f i b a k ıl a c a k  
b ir  d e l ik ,  b ir  p e n c e r e  b u l u r s u n .  H e m  o  Ş e m s ' in  â s â r - ı a c ib e s in i o n a  v e r m e k t e  m ü ş k il â t  
ç e k m e y e c e k s in .  O n a  l â y ık  h a ş m e t l i e v s a f ın ı t e r e d d ü d s ü z  v e r e b il ir s in .  S a l t a n a t - ı z â t iy e s in in  
d e h ş e t l i â s â r ın ı o n a  v e r m e k t e ,  h iç b ir  ş e y  s e n in  e l in d e n  t u t u p  o n d a n  v a z g e ç i r e m e z .  S e n i n e  
b e r z a h l a r ın  d a r l ığ ı,  n e  k a b il iy e t l e r in  k a y d ı,  n e  â y in e l e r in  k ü ç ü k l ü ğ ü  s e n i ş a ş ır t m a z ;  h il a f - ı  
h a k ik a t e  s e v k e t m e z .  Ç ü n k i s e n  s a f i,  h â l is ,  d o ğ r u d a n  d o ğ r u y a  o n a  b a k t ığ ın  iç in  a n l a m ış s ın  k i,  
m a z h a r l a r d a  g ö r ü n e n  v e  â y in e l e r d e  m ü ş a h e d e  o l u n a n  G ü n e ş  d e ğ il ,  b e l k i b ir  n e v i c il v e l e r id ir ,  
b ir  ç e ş it  r e n k l i a k is l e r id ir .  Ç e n d a n  o  a k is l e r  o n u n  ü n v a n l a r ıd ır ,  f a k a t  b ü t ü n  â s â r - ı h a ş m e t in i  
g ö s t e r e m iy o r l a r .
4 .  A ğ a c ın  ç e k ir d e ğ e  h ü l a s a l a n m a s ın ı t e m s il  e d e r .  R e ş h a d a  t e r e ş ş u h  v a r d ır .
1-Sözler:470, 2-Sözler:339, 3-Sözler:340, 4-(I)
226R ız a - y ı İ l a h î
A l l a h ’ ı t e c e s s ü s  e t m e  m a k a m ıd ır ,  ş a h id l ik  m a k a m ı.  S e n d e  a y a n  e d e c e k  k e n d in i.  Z a t ı il e  
s a d e c e  in s a n d a  v a r  ç ü n k ü .  Z a t ın a  a id  d o ğ m a l a r ;  R ız a - y ı İ l a h îd ir .  
C e n a b - ı H a k k ’ ın  ic r a a t - ı r u b u b iy e t in e  r a z ı o l m a k t a n  h a s ıl  o l a n  h â l e t - i r u h iy e l e r e  v e r il e n  
c e v a p t ır ;  R ız a - y ı İ l a h î. . .
E n  b ü y ü k  in a y e t ,  R ı z a - y ı İ l a h i. . .  R ız a - y ı İ l a h i m e v c u d a t ın  a r k a s ın d a k i b ir  s is t e m i a k t if  e d iy o r .  
B u  R ız a - y ı İ l a h i K a b - ı K a v s e y n  m a k a m ıd ır .  K a b - ı K a v s e y n ’ e  g ö z ü n ü  d ik e n ,  R ız a - y ı İ l a h i il e  
m e ş g u l  o l u r .  R ız a - y ı İ l a h iy i is t e y e n ,  K a b - ı K a v s e y n i id d ia  e t m iş  o l u y o r .  C e n n e t t e  b u  y o k t u r .  
C e n n e t i i s t e y e n ,  A l l a h ’ ın  r a h m e t in i is t iy o r ,  m e r h a m e t in i is t iy o r .  B u  A l l a h  d e ğ il d ir ,  
A l l a h ’ t a n d ır .  R ız a - y ı İ l a h i is e  A l l a h ’ ın  k e n d is id ir .  A l l a h ’ ın  ş e f a a t in i,  ih s a n ın ı,  a d a l e t in i v s  
is t iy o r u z .  B u  A l l a h  d e ğ il d ir ,  A l l a h ’ t a n d ı r .  A l l a h ’ ın  e s m a s ı v e  s ıf a t ı A l l a h ’ t a n d ır  a m a  h a ş a  A l l a h  
d e ğ il d ir .  B u n u n  g ib i. . .  R ız a - y ı İ l a h id e n  d a h a  il e r i b ir  m a k a m  o l m a d ığ ı iç in ,  o n d a n  s o n r a s ı  
y o k t u r ,  s o n r a s ı A l l a h ’ t ır .  R a h m e t ,  m e r h a m e t ,  a f v ,  c e n n e t ;  A l l a h ’ t a n d ır ,  A l l a h ’ ın  k e n d is i  
d e ğ il d ir .  O  d a  c e n n e t t ir .  “ İ s t e y e n e  v e r  o n u  d iy o r ”  b u  m a k a m d a .  R ız a - y ı İ l a h id e n  d a h a  il e r i b ir  
m a k a m  o l m a d ığ ı iç in ,  R ız a - y ı İ l a h i K a b - ı K a v s e y n d ir .  R ız a - ı il a h i n e  c e h e n n e m  e n d iş e s i n e  
c e n n e t  ü m id i o l m a d a n  s ıy r ıl a n  r u h l a r ın  ö z e l l iğ id ir .
(I)
R is a l e - i N u r
1 .  N u r  c e m a a t ın ın  ş a h s - ı m a n e v is in i t e m s il  e d e r .  O  ş a h s ı m a n e v iy i if a d e  e d e n  k it a b l a r d ır .  
Y a n i o  k it a b l a r ın  ş a h s - ı m a n e v is i a t f e d i l iy o r .
2 .  O n d ö r t  c il t  k it a b . .  H a k îm  is m in e  b a k a r .
1-(I), 2-(II)
R is a l e t
1 .  N u r - u  a ' z a m  o l a n  R is a l e t  is e ,  a k r e b iy e t - i İ l a h iy e n in  in k iş a f ı s ır r ın a  b a k a r  k i,  b ir  â n - ı s e y y a l e  
k â f id ir .  
2 .  R i s a l e t  H a k ' t a n  h a l k a  b ir  e l ç il ik t ir  k i,  s e l â m e t  v e  t e s l im  v e  m e m u r iy e t in in  k a b u l  v e  
v a z if e s in in  ic r a s ın a  m u v a f f a k ıy e t  is t e r  k i,  ََم  l a f z ı o n u  if a d e  e d iy o r .
3 .  R is a l e t  A l l a h  c a n i b in d e n  b a k ış ,  N ü b ü v v e t  is e  b e ş e r  c a n ib in d e n  b a k ış .  R is a l e t  h a k ik a t ı t e k t ir  
a m a  n ü b ü v v e t  h a k ik a t ı ç o k t u r .  O n b ir in c i s ö z d e  a n l a t ıl d ığ ı g ib i C e n a b - ı H a k  b ir  s a r a y  y a p m ış  
s a r a y ı e s m a  v e  s ıf a t - ı il a h iy e s i il e  d o n a t m ış ,  o  s a r a y ın  m ü ş t e m il a t ın ın  m a n a l a r ın ı iç in e  
g ir e n l e r e  s e y r  v e  a d a b ın ı ö ğ r e t e c e k  b ir in i t a y in  e t m iş ;  o  d a  M u h a m m e d  ( A . S . M ) ’ d ır .  
M u h a m m e d  ( A . S . M )  o  s a r a  y ın  t e ş r if a t ç ıs ıd ır ,  R is a l e t  v a z if e s iy l e  v a z if e l id ir .  R is a l e t  A l l a h  
t a r a f ın d a n  v a z if e  v e r il m e k ,  N ü b ü v v e t  d e  o  v a z if e y i if a  e t m e k t ir .  R is a l e t in  k a r ş ıl ığ ı A h m e d ’ d ir  
( A . S . M )  g ü n e ş  g ib id ir .  V e l a y e t in  k a r ş ıl ığ ı d a  M u h a m m e d ' d ir  ( A . S . M )  k a m e r  g ib id ir .  R is a l e t  
h a k t a n  h a l k a  g e l iş ,  N ü b ü v v e t  is e  h a l k t a n  h a k k a  g id iş t ir .  “ S e n  o l m a s a y d ın  b u  k a in a t ı  
y a r a t m a z d ım ”  h a d is - i k u d s is in d e  m a k s a t  p e y g a m b e r im iz in  b e ş e r i ş a h s iy e t i d e ğ il d ir ,  R is a l e t  
ş a h s iy e t i m u r a d d ır .  
2274 .  R i s a l e t  A l l a h  c a n ib in d e k i k a r a r d ır .  A l l a h l ık  h a k ik a t ın ı if a d e  e d iy o r .  O  k a m e r  M u h a m m e d  
( A . S . M )  o l m a s ı,  b e ş e r iy e t i o l m a s ı,  ç e k ir d e k  o l m a s ı,  o  k a r a r ın  d a h a  ç ık m a d a n ,  y a n i k a in a t ın  
y a r a t ıl m a d a n  ö n c e  b ir  y e r d e k i h ü l a s a l a n ış ıd ır .  Y a n i o  ç e k ir d e k  N u r - u  M u h a m m e d id ir  
( A . S . M )  ç e k ir d e k t ir ,  ş e c e r e - i h il k a t ın  b a ş ıd ır  ç e k ir d e ğ id ir .  A l l a h ,  A l l a h l ık  h a k ik a t ı k a r a r  v e r d i;  
R is a l e t .  O  k a r a r ın  m u a y y e n l e ş m e s i iş t e  o  ç e k ir d e k t ir ,  o  k a r a r  c a n ib i.  A l l a h t a n  m a h l u k a  b a k ış  
R is a l e t ,  h a l k t a n  h a k k a  b a k ış  N ü b ü v v e t ,  b u  ik is i a r a s ın d a k i b a ğ ın  s e v iy e s id e  V e l a y e t t ir .  
E n  k a l it e l i f a r k  e d e n  k iş i R e s u l d u r .  E n  k a l it e l i f a r k  e t t iğ i iç in ,  e n  k a l it e l i u b u d iy e t i o l u r .  O  
u b u d iy e t in  e y l e m s e l  h a l i N ü b ü v v e t t ir .  F a r k ın d a l ık ;  R is a l e t t ir .  O n u n  m ir ’ a t - ı r u h u n d a  y a n i  
u b u d iy e t  a y n a s ın d a  e n  k a l it e l i U l u h iy e t  o n d a  g ö z ü k ü r .  
M u h a m m e d  ( A . S . M . )  v e  A h m e d  ( A . S . M . )  a r a s ın d a k i s is t e m  b ü t ü n l ü ğ ü n e  “ R is a l e t ”  d e n ir .  O  
s is t e m d e n  a k a n a  d a  “ V a h iy ”  d e n ir .  “ M e b d e - i e v v e l  o l a n  ç e k ir d e k t e n ,  t a  m ü n t e h a  o l a n  
m e y v e y e  k a d a r  b ir  h a y t - ı it t is a l  h ü k m ü n d e  o l a n  b ir  m ir a ç  il e  … ”  ( S : 5 7 3 )  İ ş t e  o  M ir a c ın  
h a k ik a t i “ R is a l e t ” ,  o r a d a  a k a n  is e  “ V a h iy ” ’ d ir .  S is t e m in  a d ı R is a l e t ’ t ir ,  s is t e m i iş l e t t ir e n  
V a h iy ’ d ir .  O  z a m a n  R is a l e t  M u h a m m e d  ( A . S . M )  v e  A h m e t  ( A . S . M )  a r a s ın d a  k i h a y t - ı  
it t is a l d ir .  O  k o r id o r u n  a d ı R is a l e t ’ t ir ,  y a n i s is t e m d ir .  O  s is t e m d e n  a k a n  d a  v a h iy d ir .  R is a l e t  
d iy e  A l l a h ’ ın  ( C . C . )  b ir  s ıf a t ı y o k t u r .  A m a  K e l a m  A l l a h  ( C . C . )  b ir  s ıf a t ıd ır  v e  K e l a m  R is a l e t ’ t e n  
ü s t ü n d ü r .  Ç ü n k ü  K e l a m - ı E z e l i’ d ir .  S ıf a t - ı S u b u t iy e y e  b a k ıy o r .
E s m a n ın  b il - k u v v e  v e  b il - f iil  y a n i M u h a m m e d  ( A . S . M . )  v e  A h m e d  ( A . S . M . )  a r a s ın d a k i h a y a t - ı  
it t is a l  d e d iğ im iz  s is t e m  E s m a  il e  k u r u l u y o r .  B u  E s m a n ın  k o r id o r u n u n  h a k ik a t i y in e  E s m a ’ d ır .  
Y a n i R is a l e t ’ t ir .  D o l a y ıs ıy l a  R is a l e t ’ in  h a k ik a t i E s m a ’ d ır .  
B u  s is t e m in  k o r id o r u  k u r u l d u k t a n  s o n r a  s u b u t i s ıf a t l a r d a n  ( İ l im ,  İ r a d e ,  K u d r e t ,  S e m ,  B a s a r ,  
H a y a t ,  K e l a m )  o l a n  K e l a m  b u  E s m a n ın  a r k a s ın d a  o l d u ğ u  iç in  V a h iy  R is a l e t ’ t e n  d a h a  c a m id ir ,  
d a h a  a r k a d a d ır .  E s m a  s ü z ü l m ü ş t ü r  a m a  K e l a m  s u b u t i s ıf a t t ır ,  k e n d is id ir .  M e s e l a  s e s  b e n d e n  
ç ık a n  b ir  s ıf a t t ır .  B e n d e  iç e r d e ,  s e s s iz l ik  s e s i v a r .  İ ç e r d e  s e s  y o k t u r .  D ış a r d a  s e s  v a r d ır .  İ ş t e  
R is a l e t  d e  b ö y l e d ir .  Y a n i k o n u ş t u ğ u m d a  d ış a r ı ç ık a n  K e l a m  R is a l e t ’ e  b a k ıy o r .  K e l a m ’ ın  
iç in d e k i b e n  “ V a h iy ’ e ”  b a k ıy o r .
R is a l e t ,  M u h a m m e d  ( A . S . M )  v e  A h m e t  ( A . S . M )  a r a s ın d a k i s is t e m in  a d ıy d ı.  S e n d e  d e  d im a ğ  
v e  k a l p  a r a s ın d a k i s is t e m in  a d ıd ır  R is a l e t ,  s e n d e k i y a n s ım a s ı…  o  s is t e m in  k a l it e s i n is p e t in d e ,  
o  s is t e m d e  v a h iy  a k ıy o r .  V ic d a n d a k i h i s  v e  ş u u r u n  y a n i h is  v e  z ih n in  c e m  o l m a s ı n is p e t in d e  
R is a l e t ’ in  g ö l g e s in e  g ir m iş  o l u r s u n .  Z ih in  –  h is  b ü t ü n l ü ğ ü  R is a l e t  y ö n ü m ü z d ü r .  A k ıl  d a  
R is a l e t ’ t e n  e t k il e n ir s e ,  b u  s e f e r  V a h y - i K u r ’ a n in ,  V a h y - i z im m il e r in e  m a z h a r  o l u r  a k ıl .  
Y u k a r ıd a  R is a l e t  iç in  d im a ğ  v e  k a l p  a r a s ın d a k i b a ğ d ır  s is t e m d ir  d e m iş t ik .  B u r a d a  z ih n in  
m ü s t a k il  d ü ş ü n e m e y iz  z ih in  d im a ğ d a  k i t a a k k u l d e n  b e s l e n iy o r  h is  is e  d im a ğ ın  iz ’ a n ın d a n  
b e s l e n iy o r .  
R is a l e t  O n d a n  s a n a  o l a n d ır .  Y a n i “ O n d a k i B e n d e n ,  B e n d e k i O ’ n a ”  o l a n  b a ğ .  Y a n i “ İ y y a k e  
n a ’ b u d u ,  iy y a k e  n e s t e in ” . .  R is a l e t  o  k a n a l d a n  g e l iy o r . . . R is a l e t  ş u u r a  n is b e t  e d il m iş .  V a h iy ,  r u h  
v e  a k l a  n is b e t  e d il m iş .  İ k is i c e m  o l u n c a  Y a n i K â in a t ın  ş u u r  v e  n u r u :  R is a l e t - i A h m e d iy e  
d e n m iş .  
R is a l e t  g iy d ir il iy o r .  R is a l e t ;  M u h a m m e d ’ d e n  d e  y u k a r d a d ır ,  y ü k s e k t ir .  M u h a m m e d  d e  
A h m e d ’ d e n  y ü k s e k t ir .  A h m e d  - - >  M u h a m m e d  - - >  R is a l e t .  M u h a m m e d ;  A l l a h ’ ın  z u h u r a t ın ın  
b ir  n o k t a d a k i t e c e l l is i.  B ü t ü n  k a in a t t a k i g ü z e l l ik l e r i b ir  n o k t a d a  g ö r m e k  is t iy o r .  V a h id iy e t in  
b a t ın ın d a k i e h a d iy e t .  A ğ a ç t a  g ü z e l l ik  v a r  a m a  a ğ a ç t a k i o  g ü z e l l iğ i b ir  n o k t a d a  g ö r m e k  is t iy o r .  
A ğ a c ın  b ir  n o k t a d a k i g ü z e l l iğ i ç e k ir d e k .  M u h a m m e d ;  o  ç e k ir d e k .  M e y v e ;  A h m e d .  M e y v e  il e  
ç e k ir d e k  a r a s ın d a k i d e t a y  Ş a h s iy e t - i M u h a m m e d iy e .  R is a l e t  is e  o  ç e k ir d e ğ in  iç in d e k i  
p r o g r a m ı y a z m a k .  Ç e k ir d e k t e k i p r o g r a m  d e ğ il ,  o n u  y a z a n  h a k ik a t .  Ç e k ir d e ğ in  p r o g r a m ın ı  
y a z a n  b ir is i v a r .  Y a z a n  A l l a h ’ t ır .  Y a z d ığ ı ş e y ,  y a n i y a z a r k e n  k u l l a n d ığ ı ş e y ;  r is a l e t .  
228K a y n a k  it ib a r iy l e  y a n i A l l a h  ( C . C )  c a n ib in d e n  b a k ıl ın c a  R is a l e t - i M u h a m m e d îy e  k u l l a n ıl ır .  
Ş e h a d e t t e n  b a k ıl ın c a  R is a l e t - i A h m e d iy e  k u l l a n ıl ır .  A l l a h  ( C . C . )  c a n ib i R is a l e t ,  m a h l û k a t  
c a n ib i n ü b ü v v e t  v e  v e l a y e t  y ö n ü d ü r .  M u h a m m e d  ( A . S . M . )  v e  A h m e d  ( A . S . M . )  a r a s ın d a k i  
s is t e m  b ü t ü n l ü ğ ü n e  “ R is a l e t ”  d e n ir .  O  s is t e m d e n  a k a n a  d a  “ V a h iy ”  d e n ir .
R is â l e t  A l l a h  y ö n ü d ü r .  V e l a y e t  k iş in in  y ö n ü d ü r .  P e y g a m b e r im iz  m ir a c a  e ğ e r  R is â l e t ’ iy l e  
g it m iş  o l s a y d ı,  h e r  r e s u l  c is m e n  g id e c e k t i.  A m a  v e l a y e t l e r i P e y g a m b e r im i z  ( A . S . M . )  g ib i  
o l m a d ığ ın d a n  o  y o l  o n l a r a  c is m e n  a ç ıl m ıy o r .  P e y g a m b e r im iz in  ( A . S . M . )  is t is n a  o l m a s ın ın  
s e b e b i;  V e l a y e t in e  y e t iş il e m e d iğ in d e n d ir .  A m a  R is â l e t  P e y g a m b e r im iz in  ( A . S . M . )  k a z a n ım ı  
d e ğ il d ir .  R is â l e t  h a k ik a t ı n e  is e ;  P e y g a m b e r im iz  ( A . S . M . )  d e  d e  a y n ı,  M u s a  ( A . S . ) ’ d a  a y n ıd ır .  
R is â l e t  a y n ı ş e y d ir .  Y a n i A l l a h  ( C . C )  c a n ib in d e n  P e y g a m b e r e  k a r ş ı a ç ıl a n  k o r id o r d u r .  V e l a y e t  
is e ,  A l l a h  ( C . C )  y ö n ü  d e ğ il .  İ n s a n ın  A l l a h ’ a  ( C . C )  k a r ş ı y ö n ü d ü r .  P e r g e l i A l l a h  ( C . C ) ’ a  
k o y a r s a k ;  d ış a r ıy a  d o ğ r u  ç ık ış  y ö n ü  “ R is â l e t ’ t ir . ”  P e r g e l i in s a n a  k o y a r s a k ,  A l l a h ’ a  d o ğ r u  ç ık ış  
y ö n ü  “ v e l a y e t t ir ” .  D o l a y ıs ıy l a  h e r  r e s u l  R is â l e t  s a h ib id ir .  A l l a h  ( C . C )  t a r a f ın d a n  k o r id o r d u r .  O  
y ö n t e m i A l l a h  ( C . C )  k u l l a n d ır m ıy o r .  Ç ü n k ü  d iğ e r  r e s u l l e r  d e  b u r a y a  ç ık a r d ı.
Ç ık s a  n e  o l u r ?  A l l a h  ( C . C )  t e s a d ü f e n  iş  y a p m a z .  C e n n e t  v e  C e h e n n e m  d a m ı n a  k a d a r  h e p s i  
c is m e n  g e l iy o r l a r .  A r ş - ı A z a m ’ a  k a d a r  z a t e n  b ü t ü n  P e y g a m b e r l e r  g e l iy o r .  A m a  
P e y g a m b e r im iz  ( A . S . M )  c is m e n  v e  r u h e n  g it m iş .  C is im ,  C e n n e t  v e  C e h e n n e m in  d a m ın a  
k a d a r k e n  M e c ’ u l e  k a d a r  g it m iş .  D iğ e r  P e y g a m b e r l e r  ( A . S )  v e  P e y g a m b e r im iz in  ( A . S . M )  
t a k ip ç il e r i,  a s r ın  im a m l a r ı d a  k a l b e n  v e  r u h e n  g it m iş ,  c is m e n  g it m e m iş .  C is m e n  g id il e b il m e s i  
iç in  v e l a y e t  g e r e k iy o r .  Ş im d i b u r a d a  ( A r ş - ı A z a m  d a )  R is â l e t  y o k .  R is â l e t  L e v h - i M a h f u z ’ a  
k a d a r  v a r .  C is m a n iy e t ,  C e n n e t  v e  C e h e n n e m in  d a m ın a  A r ş a  k a d a r  v a r .  R is â l e t  d e y in c e  e l in iz i  
K u r ’ a n ’ ın  in d iğ i y e r e  ( L e v h - i M a h f u z ’ a )  k o y u n .  B u n d a n  M e c ’ u l e  k a d a r  o l a n  k ıs ım  v e l a y e t t ir .  
B u r a y a  k a d a r  t o p l a r s a k ;  A r ş ’ ın  a l t ı k â in a t .  K â in a t ın  R is â l e t i;  L e v h - i m a h f u z d u r .  P e r g e l i L e v h -
i M a h f u z a  k o y u p ,  P e y g a m b e r im iz e  ( A . S . M )  d o ğ r u  b a k a n  y o l u  R is â l e t ’ t ir .  H a l ık ’ t a n  m a h l u k a  
b a k a n  y ö n  R is a l e t ,  M a h l u k t a n  H a l ık ’ a  b a k a n  y ö n  v e l a y e t …  
K â in a t ın  a k l ın d a n ,  k â in a t ın  ş u u r u n d a n ,  k â in a t ın  h is s in d e n ,  s ü z ü l m ü ş  e n  s â f i h ü l a s a s ı,  
in s a n d a  t o p l a n d ığ ın d a  R is â l e t  z e m in i o l u y o r .  K â in a t t a n  R is a l e t  ç ık s a ,  k â in a t  v e f a t  e d e c e k  
d iy o r .  E e e  v e f a t  e t m e d iğ in e  g ö r e  h e n ü z . . .  O  z a m a n  R is a l e t  d e v a m  e d iy o r  d e m e k t ir .
1-Sözler:562, 2-Barla Lahikası:270, 3-(II), 4-(I)
R is a l e t - i A h m e d iy e  ( A . S . M . )
Ş e c e r e - i h il k a t in  d ış a  v u r u ş u ,  m e y v e s id ir .  A h ir  is m in e  b a k a r .  Ş a h s iy e t - i M u h a m m e d iy e n in  
m e y v e s id ir ,  b e ş e r iy e t  t a r a f ıd ır .  K a y n a k  it ib a r iy l e  y a n i A l l a h  ( C . C )  c a n ib in d e n  b a k ıl ın c a  
R is a l e t - i M u h a m m e d îy e  k u l l a n ıl ır .  Ş e h a d e t t e n  b a k ıl ın c a  R is a l e t - i A h m e d iy e  k u l l a n ıl ır .  A l l a h  
( C . C . )  c a n ib i R is a l e t ,  m a h l û k a t  c a n ib i n ü b ü v v e t  v e  v e l a y e t  y ö n ü d ü r .
(I)
R is a l e t - i M u h a m m e d iy e  ( A . S . M . )
1 .  R is a l e t - i M u h a m m e d iy e  d a h i ( A . S . M . ) ,  k â in a t ın  h is  v e  ş u u r  v e  a k l ın d a n  s ü z ü l m ü ş  e n  s a f i  
h ü l â s a s ıd ır . .  v e  r is a l e t - i M u h a m m e d iy e  ( A . S . M . ) ,  ş u u r - u  k â in a t ın  ş u u r u d u r  v e  n u r u d u r . .  E ğ e r  
k â in a t t a n  r is a l e t - i M u h a m m e d iy e n in  ( A . S . M . )  n u r u  ç ık s a ,  g it s e ;  k â in a t  v e f a t  e d e c e k .
2 .  Ş e c e r e - i h il k a t in  d ış a  v u r u ş u ,  m e y v e s i o l a n  R is a l e t - i A h m e d iy e n in  iç in d e k i,  - k ö k t e k i N u r - u  
M u h a m m e d iy e  ç e k ir d e ğ in in  n e  a y n ı n e  g a y r ı o l a n -  m e y v e n in  iç in d e k i ç e k ir d e k .  K a y n a k  
it ib a r iy l e  y a n i A l l a h  ( C . C )  c a n ib in d e n  b a k ıl ın c a  R is a l e t - i M u h a m m e d îy e  k u l l a n ıl ır .  
229Ş e h a d e t t e n  b a k ıl ın c a  R is a l e t - i A h m e d iy e  k u l l a n ıl ır .  A l l a h  ( C . C . )  c a n ib i R is a l e t ,  m a h l û k a t  
c a n ib i n ü b ü v v e t  v e  v e l a y e t  y ö n ü d ü r .
1-Lem'alar:336, 2-(I)
R is â l e t - in  N u r
1 .  A l l a h  R e s u l ü n ü n  r is a l e t in in  h â m il i o l u ş u d u r ,  y a n i r is a l e t  y ö n ü d ü r .  r is a l e t  y ö n ü ,  r is a l e t l e  v e  
v a h iy l e  a l a k a l ı,  o n u n  b u  a s ır d a k i t e m s il c is id ir .  M e s e l a  1 . Ş u a ’ d a  R is a l e t - ü n  N u r  ç o k  k u l l a n ıl ır .
2 .  L e v h - i M a h f u z a  v e  H â k im  is m in e  b a k a r .
1-(I), 2-(II)
R u b u b iy e t
1 .  F a a l iy e t  h a k ik a t ı iç in d e  t e z a h ü r  e d e n  r u b u b iy e t  h a k ik a t ı;  " il im  v e  h ik m e t " l e  h a l k  v e  ic a d  v e  
s u n '  v e  ib d a ' ,  " n iz a m  v e  m iz a n "  il e  t a k d ir  v e  t a s v ir  v e  t e d b ir  v e  t e d v ir ,  " k a s d  v e  ir a d e "  il e  t a h v il  
v e  t e b d il  v e  t e n z il  v e  t e k m il ,  " ş e f k a t  v e  r a h m e t " l e  it ' a m  v e  in ' a m  v e  ik r a m  v e  ih s a n  g ib i  
ş u u n a t ıy l a  v e  t a s a r r u f a t ıy l a  k e n d in i g ö s t e r ir  v e  t a n ıt t ır ır .  
.  T e z a h ü r - ü  r u b u b iy e t  h a k ik a t ı iç in d e  b e d a h e t l e  h is s e d il e n  v e  b u l u n a n  u l u h iy e t in  t e b a r ü z  
h a k ik a t ı. . .
3 .  O  r u b u b iy e t in  “ k e n d i c e m a l in i iz h a r ”  v e  “ k e m a l â t ın ı il â n ”  v e  “ k ıy m e t l i s a n ' a t l a r ın ı t e ş h ir ”  
v e  “ g iz l i h ü n e r l e r in i g ö s t e r m e k ”  g ib i e n  m ü h im  m a k s a d  v e  g a y e l e r i. . .  
4 .  B ü t ü n  E s m a n ın  f a a a l iy e t in in  y e k ü n ü n e  R u b u b iy e t  v e  b u  a y in e d e  g ö z ü k e n  A l l a h ’ l ık  g a y e s i,  
A l l a h ’ l ık  y ö n ü n e  U l u h iy e t  d e n ir .  E s m a n ın  m e c m u u  t e c e l l is in e  R u b u b iy e t  d iy o r u z  k i b u  
E s m a n ın  m u f a s s a l ı,  f ih r is t e s i,  m e c m u u n u n  d ış a  v u r u ş u n a  R u b u b iy e t ,  S ıf a t ın  m e c m u u n u n  
t e c e l l is i,  k o m p r im e  f ih r is t e s in e  R u b u b i y e t - i  M u t l a k a ,  Ş u u n a t - ı Z a t iy e n in  k o m p l e  
t e c e l l is in e ,  d ış a  a k s e t m e s in in  ü n v a n ın a  R u b u b i y e t - i  Am m e  d iy o r u z .  Y a n i R u b u b iy e t  
E s m a y a ,  R u b u b iy e t - i M u t l a k a  S ıf a t a ,  R u b u b iy e t - i A m m e  Ş u u n a t a  b a k a r .  E s m a n ın  k o m p l e  
h e r  za m a n  h e r  y e r d e  a y n ı t e c e l l is in e  k a n u n  d iy o r u z .  B u  E s m a n ın  k o m p l e  k a n u n  ş e k l in d e k i  
t e c e l l is i h iç  k im s e y i,  h iç b ir  f e r d i is t is n a  e t m e y e r e k  t e c e l l i e d e r .  B a z ı z a m a n ,  b a z ı m e k a n  v e  
b a z ı ş a h ıs l a r a  t e c e l l i f a r k ı o l u n c a  d a  b u n a  R u b u b i y e t - i  H a ssa  y a d a  R u b u b i y e t - i  
H u su si y e  d e n ir .
G ü n e ş  a y n a d a  y a n s ıd ı= R u b u b iy e t ,  b u n u n  a r k a s ın d a k i g iz l i g ü n e ş = U l u h iy e t t ir .  R u b u b iy e t  
Z a t ’ t a n  d ış a r ıy a ,  U l u h iy e t  m a h l u k a t t a n  Z a t  t a r a f ın a  b a k ış t a  g ö z ü k e n ,  y a n i R u b u b iy e t  iç e r id e n  
d ış a r ıy a ,  U l u h iy e t  d ış a r ıd a n  iç e r iy e  b a k ış  v e  m u a m e l e n in  ş e k l i.  R u b u b iy e t  v a c ib  a l e m in in  
k o m p l e  m a n a s ı o l d u ğ u  iç in  b a z a n  Ş u u n a t ,  b a z a n  S ıf a t ,  b a z a n  E s m a  m a k a m ın d a  k u l l a n ıl ıy o r .  
H e p s in in  d ış a  v u r u ş u n a  R u b u b iy e t  d e n iy o r .  
O n u n  s a n a  v e r d iğ i f ıt r a t  R u b u b iy e t ,  b u  f ıt r a t ın  in k iş a f  h a l i U l u h iy e t .  O  z a m a n  R u b u b iy e t  
is t id a d a ,  U l u h iy e t  is e  k a b il iy e t e  b a k ıy o r .  O n u n  s a n a  v e r d ik l e r i,  S e n d e k i O ;  R u b u b iy e t . .  S e n in  
O ’ n a  m u k a b e l e l e r in in  h ü l a s a s ı,  O ’ n d a k i s e n ;  U l u h iy e t . .  O ’ n u n  s a n a  v e r d ik l e r i,  b a k ış ı,  
m u a m e l e s i;  R u b u b iy e t . .  S e n in  O ’ n a  v e r d ik l e r in ,  b a k ış ın ,  m u a m e l e l e r in ;  U l u h iy e t . .  R u b u b iy e t -
i İ l a h i Z a t ’ a  b a k ıy o r . .  R u b u b iy e t  t e c e l l in in  y a r a t m a ,  id a r e  e t m e  t a r a f ı.  U l u h iy e t  t a r a f ı is e  b iz im  
o r a y a  b a k ış ım ız ,  b iz d e n  b e k l e d iğ i b a k ış ım ız . .  R u b u b iy e t in e  k a r ş ı m u k a b e l e  ş e k l im iz i U l u h iy e t  
if a d e  e d iy o r .  R u b u b iy e t ;  k e n d i c e m a l in i iz h a r  v e  k e m a l a t ın ı il a n  v e  k ıy m e t l i s a n a t l a r ın ı t e ş h ir  
v e  g iz l i h ü n e r l e r in i  g ö s t e r m e k . .  R u b u b iy e t  b ü t ü n  k a in a t t a  v e  b il h a s s a  z ih a y a t l a r d a  t e r b iy e ,  
230ia ş e  o l a r a k  t a s a r r u f  e d iy o r ,  t e c e l l i e d ip  g ö z ü k ü y o r . .  R u b u b iy e t i u l u h iy e t e  d ö n ü ş t ü r e n  b ir  
k a v ş a k t ır  in s a n . .
U l u h iy e t  b a t ın  t a r a f ıd ır .  R u b u b iy e t e  k a r ş ı U l u h iy e t  a y in e d a r l ığ ın ı if a d e  e t  v e  e m a n e t in i a l .  
E y l e m l e r ,  t a s a r r u f l a r ,  c il v e l e r ,  c e m a l l e r ,  n a k ış l a r ,  t im s a l l e r  H e r  ş e y  R u b u b iy e t e  a y in e d a r l ık t ır .  
O n u n l a  u y a n a n  b e n l e  Z a t ın  b e n d e k i t e c e l l is i,  Z a t ın  ş u u n a t ın ın  b e n d e  u y a n a n l a r ın  b ü t ü n l ü ğ ü ,  
U l u h iy e t e  a y in e d a r l ığ ım . .  B e n d e  g ö z ü k e n  Z a t ,  b e n d e  g ö z ü k e n  E s m a ,  b e n d e  g ö z ü k e n  s a n a t ,  
b e n d e  g ö z ü k e n  c e m a l  v e  b e n d e  g ö z ü k e n  m a s n u a t . .  Y a n i b e n d e  u y a n a n l a r ın ,  b e n im  
u b u d iy e t l e r im in  y e k ü n ü  U l u h iy e t e  a y in e d a r l ık t ır .  İ b a d e t im iz  R u b u b iy e t e  a y in e d a r l ığ ım ız ,  
u b u d iy e t im iz  U l u h i y e t e  a y in e d a r l ığ ım ız d ır .  Y a n i b e n d e  u y a n a n  Z a t ,  e s m a ,  s a n a t ,  c e m a l - i  
m a s n u a t ın  m u a y y e n l e ş m iş  a y in e d a r l ı k  y a p ım  b e n im  U l u h iy e t im .  U l u h iy e t  k u r b iy e t im l e  
a k r e b iy e t in  g ö z ü k m e  y ö n ü . .  U b u d iy e t im l e  o r t a y a  ç ık a n  a y in e d a r l ığ ım d a  t e z a h ü r  e d e n  Z a t ,  
t e z a h ü r  e d e n  E s m a ,  t e z a h ü r  e d e n  s a n a t ,  t e z a h ü r  e d e n  c e m a l - i m a s n u a t ın  b ü t ü n l ü ğ ü .  
R u b u b iy e t l e  y a n i e y l e m s e l  ib a d e t im l e  y a p m a k t a n  h a s ıl  o l a n  b e n d e  in k iş a f a t  o l u y o r . .  B u  
in k iş a f a t ım  a y n a d ır  o r a d a  A l l a h ’ ın  v e r d iğ i c e v a b l a r ın  b ü t ü n l ü ğ ü  U l u h iy e t t ir .
A l l a h  k a l b d e  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t i  a m a  s e n  d ir e k  b a k a m ıy o r s u n .  D im a ğ l a  b a k ıy o r s u n .  
D im a ğ  d a  s e n i k a y ıt l ıy o r .  A l l a h ’ ın  s a n a  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t iğ i g ib i s e n  b a k a m ıy o r s u n .  
K a l b in d e  A l l a h ’ ın  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t i U l u h iy e t in …  O n u n l a  b o y a l a n ıp  b a k m a  m ik t a r ı   
R u b u b iy e t in . . .  İ n c e  b ir  f a r k  v a r  a m a  a s l ın d a  ç o k  in c e  d e ğ il .  M e s e l e y i b il d iğ in  z a m a n  ç o k  
k o l a y .  K a l b  a y n a s ın d a  A l l a h  ( c c )  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m e s i U l u h iy e t  ( y a n i s e n i b o y a l a m a  
m ik t a r ı,  y a n i m is a f ir i a ğ ır l a m a k  m ik t a r ı,  S ıb g a t u l l a h ,  H u l u k - u l  K u r ’ a n .  A l l a h ’ ın  a h l a k ı il e  
b o y a l a n m a k )  O  b o y a n a n  k a l b l e  d im a ğ ı  in ş a  e d iy o r ,  im a n ın  z iy a s ı d im a ğ d a  n u r a  d ö n ü ş ü y o r .  
İ m a n ın  n u r u  d im a ğ d a .  İ m a n ın  z iy a s ı k a l b d e .  B u  A l l a h ’ ın  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t iğ i k a l b  il e  
d im a ğ  b o y a l a n ıy o r ,  in ş a  o l u y o r .  D im a ğ l a  b a k m a k  R u b u b iy e t ,  k a l b l e  b a k m a k  U l u h iy e t .
A l l a h  v a r  ik e n  h iç b ir  ş e y  y o k  id i.  A l l a h  N u r - u  M u h a m m e d iy i y a r a t a r a k ,  k â in a t ı v e  ş e c e r e - i  
h il k a t i y a r a t t ı.  B u  a ğ a c ı b ir  n o k t a d a  g ö r m e k  is t e d i.  A ğ a c ı ç e k ir d e ğ e  h ü l a s a l a n d ır d ı.  O  ç e k ir d e k   
İ n s a n . . .  K â in a t ın  y a r a t ıl m a s ın d a  a d e t - i il a h iy e l e r i k o y d u .  K a id e  v e  u s u l l e r i k o y d u .  B u n l a r  
a r a s ın d a  d o ğ r u  il iş k i k u r u l s u n  d iy e  R u b u b iy e t in i g e t ir d i y a n i y a p - y a p m a ,  h e l a l - h a r a m  g ib i.  
İ n s a n  b u  A l l a h ’ ın  a d e t u l l a h  k a n u n l a r ı n ın  b ü t ü n l ü ğ ü  o l a n ,  R u b u b iy e t l e  if a d e  e d il e n  E s m a - i  
F iil iy e y e  u y a r a k ,  a y in e d a r l ık  y a p a r a k ,  m ü k e m m e l  b ir  a y n a  o l u y o r  in s a n .  R u b u b iy e t t e  k i  
e s m a l a r a  a y n a  o l u y o r u z .  M e s e l a :  “ D e r e  k e n a r ın d a  d a  o l s a n ız ,  s u y u  is r a f  e t m e y in . ”  İ s r a f ,  s u y u  
a k ıt m a k  d e ğ il ,  s u y a  b a k ış ım ız d ır .  O  s u y u n  A l l a h  il e  il iş k is in i k u r d u r u y o r  b iz e  b ö y l e  
d ü ş ü n e r e k .  B u  b iz im  R u b u b iy e t im iz i  in ş a ’  e d iy o r .  D o l a y ıs ıy l a  A l l a h ’ ın  y a r a t m ış  o l d u ğ u  
m e v c u d a t  a r a s ın d a  f ıt r i b ir  il iş k i k u r u y o r .  B iz d e  b u  il iş k id e n  o r t a y a  ç ı k a n  r u h d a  b ir  
a y in e d a r l ık  o l u y o r .  A l l a h ’ ın  R u b u b iy e t in e  a y in e d a r l ık  o l u y o r  r u h t a k i in k iş a f l a r  is t id a t  v e  
k a b il iy e t l e r im iz . . .  A l l a h ’ ın  b u  R u b u b iy e t in e  k a r ş ı,  e m ir l e r in e  k a r ş ı t a k ın d ığ ım ız  d o ğ r u  
m u k a b e l e l e r im iz l e  o l u ş a n  a y n a y a  A l l a h  m u k a b e l e  e d iy o r .  A l l a h  o r a d a  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  
e d iy o r .  O  a y n a d a  A l l a h ’ ın  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t iğ i b ü t ü n l ü ğ e  d e  U l u h iy e t  d e n il iy o r .  
5 .  C e n a b ı h a k k ın  t e r b iy e c il iğ i b ü y ü t ü p  y e t iş t ir m e s i,  il g il e n m e s i,  G ü n e ş in  t e z a h ü r ü  ( u l u h iy e t  
g ü n e ş in  m a h iy e t i) ,  H a k ik a t a  b a k a r .  H a t e m e  b a k a r  ( b e ş e r  c a n ib in d e n ) .  R u b u b iy e t  h a k im iy e t e ,  
U l u h iy e t  a m ir iy e t e  b a k a r .
1-Şualar:146, 2-Şualar:146, 3-Şualar:151, 4-(I), 5-(III)
R u h
1 .  R u h  z îh a y a t ,  z îş u u r ,  n u r a n î,  v ü c u d - u  h a r ic î g iy d ir il m iş ,  c â m i' ,  h a k ik a t d a r ,  k ü l l iy e t  
k e s b e t m e ğ e  m ü s t a id  b ir  k a n u n - u  e m r îd ir .  
2 .  İ r a d e - i İ l a h iy e  c i l v e s i o l a n  e v a m ir - i t e k v in iy e  v e  o  e m ir d e n  v ü c u d - u  h a r ic î  g iy d ir il m iş  b ir  
k a n u n - u  e m r î v e  l a t if e - i R a b b a n iy e  o l a n  r u h …
2313 .  B ir  k a n u n - u  z îv ü c u d - u  h a r ic îd ir ,  b ir  n a m u s - u  z îş u u r d u r .  S a b it  v e  d a im  f ıt r î k a n u n l a r  g ib i,  
r u h  d a h i â l e m - i e m ir d e n ,  s ıf a t - ı ir a d e d e n  g e l m iş ,  k u d r e t  o n a  v ü c u d - u  h is s î g iy d ir m iş t ir .  B ir  
s e y y a l e - i l a t if e y i o  c e v h e r e  s a d e f  e t m iş t ir .  M e v c u d  r u h ,  m a k u l  k a n u n u n  k a r d e ş id ir .  İ k is i h e m  
d a im î,  h e m  â l e m - i e m ir d e n  g e l m iş l e r d ir .  Ş a y e t  n e v il e r d e k i k a n u n l a r a  k u d r e t - i e z e l iy e  b ir  
v ü c u d - u  h a r ic î g iy d ir s e y d i,  r u h  o l u r d u .  E ğ e r  r u h ,  v ü c u d u  ç ık a r s a ,  ş u u r u  b a ş ın d a n  in d ir s e ,  
y in e  l â y e m u t  b ir  k a n u n  o l u r d u .
4 .  R u h  m a h iy e t  it ib a r iy l e  ir a d e  s ıf a t ın d a n  v e  e m ir  a l e m in d e n  g e l e n ,  v ü c u d - u  h a r ic is i o l m a y a n  
v e  A l l a h a  n is b e t  e d il e n  b ir  k a n u n d u r .  B u  c ih e t l e  m a h l u k t u r  d e n il e m e z .  A m a  A l l a h  o n a  v ü c u d ,  
h a y a t  v e  ş u u r  v e r m e k l e  k a n u n d a n  a y r ıl m ış  m a h l u k  o l m u ş t u r .  R u h  v e  k a n u n ,  ir a d e  v e  e m ir  
a l e m in d e n  g e l m e k l e  k a r d e ş t ir  a m a  r u h  z ih a y a t t ır ,  z iv ü c u d d u r ,  z iş u u r d u r .  
5 .  R u h  d ö r t  is m in  ( e v v e l ,  a h ir ,  z a h ir ,  b a t ın )  h a l it a s ın a  c a m i o l d u ğ u  iç in  r u h  n e  d ış t a  n e  d e  
iç t e . .  N e  e v v e l  n e  d e  a h ir ,  t ü m ü n e  c a m i b ir  h a k ik a t t ır . .  E n e  v a r y a  b e n  o l a n  b e n ,  o n u n  
d ış ın d a k il e r  m a h l u k t u r  v ü c u d u  h a r ic is i v a r d ır . . B a r l a  l a h ik a s ın d a  is e  r u h u n  b ir  t a r a f ı v a r k i  
m a h l u k  d e ğ il d ir  d iy o r .  R u h u n  m a h l u k  o l m a y a n  t a r a f ı;  k a n u n iy e t ,  e v a m ir - i t e k v in iy e ,  r u h u n  
c e v h e r i,  k a n u n  t a r a f ı. .  d e m e k k i o  m a h l u k  d e ğ il .  R u h  b ir  k a n u n - i e m r id ir . .  K a n u n - i e m r i d e  
ş u n l a r d ır . .  
1 - Z ih a y a t t ır  2 - Z iş u u r d u r  3 - K a n u n - e m ir  4 - V ü c u d - u  h a r ic i v e r il d i. .  v e  m a h l u k  o l d u . .  b u n u  
c e s e d e  k o y a m a z s ın   u y m u y o r . .  b u n a  b ir  g ıl a f - ı l a t if  il e  b ir  b e d e n i m is a l is i il e  s a r ıl d ı. .  y a n i  
n e f s e  u y g u n  h a l e  g e t ir il d i b e d e n in  iç in e  k o n u l d u . .  E ğ e r  b ir  g ıl a f - ı l a t if  b ir  b e d e n i m is a l is i il e  
s a r ıl m a d a n  k o n s a  b u  b e d e n  p a t l a r  b e d e n d e  d u r m a z . .  M e k t u b a t t a  İ s a  A . S  m a d d e t e n  n ü z u l u n a  
d ö r t  ö r n e k  v e r iy o r . .  b ir  t a n e s in d e  d iy o r  k i;  e v l iy a l a r ın  ç o ğ u  b e d e n i m i s a l is in i g iy e r e k   
d ü n y a y a  g e l iy o r . .  k u ş l a r ın  k a n a t l a r ıy l a  d e ğ il .  H a n g i b e d e n i m is a l is i il e  g e l iy o r  d e n ir s e ,  ş u ;  r u h  
b ir  k a n u n - i e m r id ir ,  ç e k ir d e ğ i o l u ş t u r u r  b u n u n  iç in e  z ih a y a t t ır  -  z iş u u r d u r  -  k a n u n - u  e m r id ir  
-  v ü c u d - u  h a r ic id ir  t a k ıl ın c a  b u  m a h l u k  o l d u . .  iş t e  b u  m a h l u k u  b e d e n e  u y g u n  h a l e  g e t ir e c e ğ iz   
b e d e n in  iç in e  k o y a c a ğ ız ,  b e d e n i m is a l is i g ıl a f - ı l a t if e s i f o l y e y l e  k o l i b a n d ıy l a  s a r d ık  b u n u  
d ö r d ü  b ir  o l s u n  p a r ç a l a n m a s ın  d iy e . .  b u  b e d e n i m is a l i g ıl a f - ı l a t if i y a p t ık t a n  s o n r a  b e d e n e  
k o y m a  h a l in e  g e l d i  e l in i b a ğ l a d ık . .  İ ş t e  e v l iy a - i a z im e  b e d e n i b ır a k t ık l a r ı iç in ,  r u h u n  d a h a  
ö n c e  g iy m iş  o l d u ğ u  b e d e n i m is a l i,  g ıl a f - ı l a t if i b u  iş t e . .  t e m e s s ü l  e d in c e  a y n ı c is m a n i b e d e n i  
g ib i o l u y o r …
R u h  b ir  k a n u n - i e m r id ir ,  ç e k ir d e ğ i o l u ş t u r u r  b u n u n  iç in e  z ih a y a t t ır  -  z iş u u r d u r  -  k a n u n - u  
e m r id ir  -  v ü c u d - u  h a r ic id ir  b u  d ö r t  ö z e l l ik  k a n u n a  k o n u l d u  y a n i r u h  c e v h e r in e  iş t e  b u  m a h l u k  
o l d u . .  a m a  b u  m a h l u k  k a in a t a  s ığ m a z  b ir  a n d a  h e r  y e r d e  o l m a  ö z e l l iğ in e  s a h i b . .  b u  r u h u n  b u  
y a p ıs ı it ib a r ıy l a   A l l a h  e s m a s ın a  e n  c a m i m a z h a r d ır . .  iş t e  b u  r u h a  d ö r t  ö z e l l iğ in i f o l y e y l e  k o l i  
b a n d ıy l e  g ıl a f - ı l a t if  b e d e n i m is a l is i s a r ıl d ı. .  b u  s a y e d e  a l e m - i ş e h a d e t e  v e  b e d e n e  u y g u n  h a l e  
g e t ir il d i iş t e  g ıl a f - ı l a t if  b e d e n i m is a l i b u d u r . .  v e f a t  e d in c e  b u  b e d e n d e n  ç ık ın c a  b ü t ü n  b ü t ü n  
ç ıp l a k  o l m a z  b e d e n i m is a l is in i g iy e r . .  iş t e  o  b e d e n i m is a l is iy l e  o r d a  o l d u ğ u  iç in  b e d e n i  
m is a l is iy l e  b u r a y a  g e l iy o r . .  İ h l a s l ı o l a n  h e r  d e r s t e  Ü s t a d  b e d e n i m is a l is iy l e  o l d u ğ u n u  
s ö y l e y e b il ir im … Ç ü n k ü  B is m il l a h ir r a h m a n ir r a h im  d e k i A l l a h  R a h m a n  R a h im  is im l e r in e  
a z a m i m a z h a r d ır l a r. .  O  A l l a h  is m in e  m a z h a r iy e t  b ü t ü n  is im l e r e  c a m i o l u r . .  b e d e n  r u h u n  
h a n e s id ir ,  l ib a s ı v e  y u v a s ı d e ğ il d ir . . .  C e s e d ;  r u h u n  a l e m - i ş e h a d e t t e k i k a b r id ir .  R u h  k a b ir d e  
is e  o  z a m a n  y a p ıl a n  r is a l e  d e r s l e r i t e l k in  v e r m e k t ir .  D ir i o l a n  k a b ir d e k in e  t e l k in  v e r iy o r .
K a l b ;  k â in a t ın  h a r it a s ıd ır .  R u h  d a ;  Ş e c e r e - i h il k a t in  h a r it a s ıd ır .  
1-Sözler:(517-518), 2-Sözler:687, 3-Mektubat:470, 4-(II), 5-(I)
R u m u z
1 .  O  r u m u z a t ,  o  d e r in  in c e  m e s ’ e l e l e r . . .  
2322 .  S a ir  p a r ç a l a r  il e  b e r a b e r  b in e  y a k ın  iş a r e t l e r ,  r u m u z l a r ,  îm a l a r ,  e m a r e l e r  a y n ı m e s ' e l e y e ,  
a y n ı d a v a y a  b a k m a l a r ı s a r a h a t  d e r e c e s i n d e d ir .  
3 .  R e m iz d e n ,  iş a r e t t e n ,  d e l a l e t t e n  z iy a d e  b ir  s a r a h a t t ır .  
4 .  E m a r e -  Î m a -  R u m u z -  İ ş a r e t ,  D e l a l e t ,  S a r a h a t . . .  h a f if t e n  k u v v e t l iy e ,  g iz l id e n  a ç ığ a  d o ğ r u . . .
1-Emirdağ Lahikası-1:222, 2-Emirdağ Lahikası-1:60, 3-Şualar:718, 4-(III)
R ü s u h
1 .  V ü c u d d a  r ü s u h u  b u l u n a n  b ir  t a b a k a - i v ü c u d u n  b ir  z e r r e s i,  o  t a b a k a d a n  d a h a  h a f if  b ir  
t a b a k a - i v ü c u d u n  b ir  d a ğ ı k a d a r d ır  v e  o  d a ğ ı is t ia b  e d e r .  M e s e l â :  Â l e m - i ş e h a d e t t e n  o l a n  
k a f a d a k i h a r d a l  k a d a r  k u v v e - i h â f ız a  â l e m - i m a n a d a n  b ir  k ü t ü b h a n e  k a d a r  v ü c u d u  iç in e  a l ır .  
V e  â l e m - i h a r ic îd e n  o l a n  t ır n a k  k a d a r  b ir  â y in e ,  v ü c u d u n  â l e m - i m is a l  t a b a k a s ın d a n  k o c a  b ir  
ş e h r i iç in e  a l ır .  V e  o  â l e m - i h a r ic îd e n  o l a n  o  â y in e  v e  o  h â f ız a n ın  ş u u r l a r ı v e  k u v v e - i  
ic a d iy e l e r i o l s a y d ı,  b ir  z e r r e c ik  v ü c u d - u  h a r ic îl e r i k u v v e t iy l e ,  o  v ü c u d - u  m a n e v îd e  v e  m is a l îd e  
h a d s iz  t a s a r r u f a t  v e  t a h a v v ü l â t  y a p a b il ir l e r d i.  D e m e k  v ü c u d  r ü s u h  p e y d a  e t t ik ç e ,  k u v v e t  
z iy a d e l e ş ir ;  a z  b ir  ş e y ,  ç o k  h ü k m ü n e  g e ç e r .  H u s u s a n  v ü c u d  r ü s u h - u  t a m  k a z a n d ık t a n  s o n r a ,  
m a d d e d e n  m ü c e r r e d  is e ,  k a y ıd  a l t ın a  g ir m e z s e ;  o  v a k it  c ü z ' î b ir  c il v e s i,  s a ir  h a f if  t a b a k a t - ı  
v ü c u d u n  ç o k  â l e m l e r in i ç e v ir e b il ir .
2 .  K a y ıt l a r l a  a z  k a y ıt l ı o l m a k  r ü s u h iy e t t ir .  H iç b ir  k a y ıt l a  k a y ıt l a n m a y ın c a  r ü s u h - u  t a m  o l u r  k i  
o n a  v a c ib  v ü c u d  d e n ir .  
1-Mektubat:(248-249), 2-(II)
R ü ş d
H a k k ı b a t ıl d a n  t e m y iz  e d e b il m e  y a ş ın a  s in n - i r ü ş d  d e n il ir .  Ç o c u k  y a p a b il m e  y a ş ın a  is e  s in n - i  
b u l u ğ  d e n il ir .  H a y v a n l a r d a  b u l u ğ  ç a ğ ı v a r d ır  a m a  r ü ş d  ç a ğ ı y o k t u r .  B a z ı in s a n l a r ın  ç o c u k l a r ı  
v a r d ır ,  s in n - i b u l u ğ d u r  a m a  h a l a  s in n - i r ü ş d  d e ğ il d ir .  O s m a n l ıd a  r ü ş d  ç a ğ ın d a  o l m a y a n l a r ı  
e v l e n d ir m e z l e r d i.  B u l u ğ ;  c e s e d e  b a k ıy o r ,  b iy o l o j ik t ir .  R ü ş d ;  d im a ğ  v e  k a l b  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .
(I)
R ü ’ y e t
M ü ş a h a d e  il e  r ü ’ y e t  a r a s ın d a k i f a r k :  Z ıl l  il e  a s ıl  a r a s ın d a  n e  k a d a r  a y r ıl ık  v a r s a . .  M ü ş a h a d e  il e  
r ü ’ y e t  a r a s ın d a  f a r k  a y n ıd ır . .  M ü ş a h a d e  v e l a y e t l e  o l u r . . .  r ü ’ y e t  is e  n ü b ü v e t l e d ir . .  P e y g a m b e r  
v e  p e y g a m b e r  a s m  u y m a k l a  ş e r e f l e n e n l e r e  o n l a r a  u y d u k l a r ı iç in  n a s ip  o l u r . .  V e l a y e t  il e  
n ü b ü v v e t  a r a s ın d a k i f a r k ıd a  b u r a d a n  a n l a m a l ıd ır . .  M ü ş a h a d e  z ıl l ' d ır . . a l e m - i e m r e  b a k a r   
v e l a y e t l e  o l u r . .  R ü ’ y e t  is e  a s ıl d ır . . a l e m - i  h a l k ' a  b a k a r  n ü b ü v e t l e  o l u r . . .
M ü ş a h e d e ;  ş u h u d  o l d u ğ u  y e r .  R ü ’ y e t  e n  z ir v e .  R ü ’ y e t u l l a h  M ü ş a h e d e t u l l a h t a n  d a h a  il e r d e .  
M ü ş a h e d e t u l l a h ,  ik il e m i g ö s t e r iy o r .  R ü ’ y e t u l l a h t a ,  ik il e m i g ö s t e r m iy o r .  E s m a d a n  e s m a y a  
o l u y o r .  M e s e l a  C e n n e t t e  r ü ’ y e t  o l a c a k .  M ü ş a h e d e t u l l a h ,  a l e m - i ş e h a d e t t e  o l u r .  Y a n i d a h a  
d ü ş ü k t ü r .  Ş a h id  o l d u ğ u n  h e r  ş e y  m ü ş a h e d e t u l l a h t ır .  R ü ’ y e t u l l a h   is e  Z a t t ır .
M ü ş a h e d e ;  A l l a h ’ ın  is m in e ,  s ıf a t ın a ,  ş u u n a t ın a  a l e m in d e k il e r in  u y a n m a s ıy l a  ş a h id  o l m a k t ır .  
R ü ’ y e t  is e  Z a t ın  s e n d e k i k a r ş ıl ığ ın a  ş a h id  o l m a n d ır .  R ü ’ y e t  n e r e d e  o l m u ş s a  o r a s ı s e n in  K a b - ı  
233K a v s e y n in d ir .
(I)
234K I S I M  1 7
S-Ş
S a a d e t - i E b e d iy e
S a a d e t - i e b e d iy e  ik i k ıs ım d ır :
B ir in c i v e  e n  b ir in c i k ıs m ı:  A l l a h ' ın  r ız a s ın a ,  l ü t f u n a ,  t e c e l l is in e ,  k u r b iy e t in e  m a z h a r  o l m a k t ır .
İ k in c i k ıs m ı is e ,  s a a d e t - i c is m a n iy e d ir .  B u n u n  e s a s l a r ı;  m e s k e n ,  e k l ,  n ik â h  o l m a k  ü z e r e  ü ç t ü r .  
V e  b u  ü ç  e s a s ın  d e r e c e l e r in e  g ö r e  s a a d e t - i c is m a n iy e  t e b e d d ü l  e d e r .  V e  b u  k ıs ım  s a a d e t i  
ik m a l  v e  it m a m  e d e n ,  h u l û d  v e  d e v a m d ır .  Ç ü n k i s a a d e t  d e v a m  e t m e z s e ,  z ıd d ın a  in k ıl a b  e d e r .
İşarat-ül İ'caz:144  
S a b ır
1 .  S a b ır  is e  m ü ş k il â t ın  a n a h t a r ıd ır  k i,  اََْجِ  َِْحُ  وَاُْ  ٭  ٌَِ  ٌَِ  اََُِْ  d u r u b - u  e m s a l  
h ü k m ü n e  g e ç m iş t ir .  D e m e k  C e n a b - ı H a k k ' ın  in a y e t  v e  t e v f ik i,  s a b ır l ı a d a m l a r l a  b e r a b e r d ir .  
Ç ü n k i s a b ır  ü ç t ü r :
B ir i:  M a s iy e t t e n  k e n d in i ç e k ip  s a b r e t m e k t ir .  Ş u  s a b ır  t a k v a d ır ,  اَُِْ  ََ  ا  اِن  s ır r ın a  m a z h a r  
e d e r .
İ k in c is i:  M u s ib e t l e r e  k a r ş ı s a b ır d ır  k i ,  t e v e k k ü l  v e  t e s l im d ir .    ُِ  ا  اِن  ٭  اَََُِْ  ُِ  ا  اِن  
اَِِ  ş e r e f in e  m a z h a r  e d iy o r .  V e  s a b ır s ız l ık  is e  A l l a h ' t a n  ş ik a y e t i t a z a m m u n  e d e r .  V e  
e f ' a l in i t e n k id  v e  r a h m e t in i it t ih a m  v e  h ik m e t in i b e ğ e n m e m e k  ç ık a r . . .  
Ü ç ü n c ü  S a b ır :  İ b a d e t  ü z e r in e  s a b ır d ır  k i,  ş u  s a b ır  o n u  m a k a m - ı m a h b u b iy e t e  k a d a r  ç ık a r ıy o r .  
E n  b ü y ü k  m a k a m  o l a n  u b u d iy e t - i k â m i l e  c a n ib in e  s e v k e d iy o r .
2 .  M a z i z e m in in d e  is t ik b a l i g ö r ü p  n e ş  u  n e m a l a n d ır m a k t ır  s a b ır .  Y a n i M a z is in i u n u t m a d a n  
is t ik b a l i y o r u m l a m a k t ır  s a b ır …Y a n i M a z iy l e  is t ik b a l i b ir  g ö r m e k t ir  s a b ır . . A l l a h ın  C . C  n u n  b ir  
is m id ir  S a b u r .  B u n u n  if r a t  t e f r it i v e  v a s a t ı v a r  k i k e m a l  s ıf a t l a r ı b ü y ü t e n  m ü m b it  z e m in d ir .  
D ü ş ü n k i m a z i v e  m ü s t a k b e l i d ü ş ü n m e y e n d e  s a b ır  n iy e  o l s u n .  B e n  is t ik b a l i s e y r e t m e m  
n is b e t in d e  d a y a n m a  g ü c ü m  o l u r  k i o  g ü c ü n  a d ıd ır  s a b ır .  V a s a t ı y a k a l a d ın  m ı z e h ir  o l u r  
t ir y a k . .  İ f r a t  d a  is e n  t ir y a k  o l u r  z e h ir . . M u v a z e n e s iz  v e  m u h a k e m e s iz l e r  b u  m e r t e b e l e r d e n  
ç ık ıy o r . . .
1-Mektubat:(280-281), 2-(I)
S a d a k a t
1 .  B ir  a m e l i A l l a h  e m r e t t iğ i iç in  y a p m a k  ih l a s ’ t ır .  E m r e t t iğ i,  d e n d iğ i ş e k il d e  y a p m a k  is e  
s a d a k a t ' t ır . .  A m e l d ir .  İ h l a s ım ız  m a h iy e t im iz e  b a k a r ,  s a d a k a t ım ız  h a k ik a t ım ı z a  b a k a r ,  n iy e t  
is e  b u n l a r ın  a r a s ıd ır .  S ır r - ı a k r e b iy e t e  b a k a r ,  A k r e b iy e t - i İ l a h iy e n in  in k iş a f ın a  m e b n id ir .  İ l im  
k u r b iy e t e  b a k a r .  S a d a k a t  b ir  h a k ik a t  u ğ r u n a  b a z ı ş e y l e r d e n  s ıy r ıl m a k ,  f e n a  o l m a k ,  f e d a  o l m a k  
m a n a l a r ın a  g e l ir . K e n d in d e n  ç ık m a k ,  k e n d in i y a ş a m a m a k t ır .
235S a d a k a t  s ır t ın d a k i y ü k ü  g e m iy e  b ır a k m a k t ır .  S a d a k a t  e y l e m d ir ,  d ü ş ü n c e  d e ğ il d ir .  İ m a n  
e s a s l a r ı d ü ş ü n c e d ir ,  is l a m  e s a s l a r ı e y l e m d ir .  İ h l a s t a n  s o n r a  e n  b ir in c i s a d a k a t  g e l ir .  
S a d a k a t ın  b ir i m a n e v i b ir i f iil i ik i v e c h i  v a r d ır .  K iş in in  b a ğ l a n d ığ ı ş e y e  c id d i v e  s a m im i o l a r a k  
b a ğ l ıl ığ ı s a d a k a t ın  m a n e v i c ih e t id ir .  B u  m a n e v i b a ğ l ıl ığ ın  f iil i t e z a h ü r ü  is e  b a ğ l a n d ığ ı ş e y in  
ic a b l a r ın ı h a r f iy e n  v e  t a s a r r u f  e t m e d e n  if a  e t m e k  v e  f iil e n  s a d a k a t ın ı is p a t  e t m e k t ir .  
S a d a k a t s ız  o l a n  k im s e  ş a h s - ı m a n e v id e n  is t if a d e  e d e m e z .  İ ş t ir a k - ı a m a l i u h r e v iy e d e n  iş t ir a k ı  
o l a m a z .
2 .  R i s a l e - i N u r a  v e  d a v a y a  t a m  b ir  b a ğ l ıl ık  v e  b u  b a ğ ın  u h r e v i b ir  b a ğ  o l m a s ı.  S a d a k a t in  
t e z a h ü r ü  R is a l e - i N u r u  o k u m a k t a n  v e  c e m a a t t e n ,  ş a h s - ı m a n e v id e n  k o p m a m a k ,  
u z a k l a ş m a m a k  o l a r a k  o r t a y a  ç ık a r .  R is a l e - i N u r a ,  Ü s t a d a ,  R is a l e - i N u r u n  d ü s t u r l a r ın a ,  
k a r d e ş l e r e  s a d a k a t  g ib i v e c ih l e r i v a r d ır .  
1-(I), 2-(II)
S a d e l e ş t ir m e
M u t l a k  v e  m u h it ,  k ü l l i v e  a m m  o l a n  b i r  m a n a y ı,  k iş il e r in  s e v iy e s in e  g ö r e  a n l a y ış  k a l ıp l a r ın a  
s ığ d ır m a y a  ç a l ış m a k t ır .  
(I)
S a l a b e t
1 .  E v e t  İ s l â m iy e t in  ş e ' n i m e t a n e t ,  s e b a t ,  il t iz a m - ı h a k  o l a n  s a l a b e t - i d in iy e d ir .  
2 .  İ t ik a d ın  b a ş k a d ır ,  il t iz a m ın  b a ş k a d ır .  H e r b ir in d e n  ç ık a r  b ir  h a l e t :  S a l a b e t  it ik a d d a n ,
3 .  S a l a b e t ;  m e t a n e t ,  s e b a t  v e  il t iz a m - ı h a k t ır .
4 .  B a t ın d a ,  m e l e k u t t a  it ik a d .  Z a h ir d e ,  m ü l k t e  s a l a b e t .  S a l a b e t ;  d in in  f iil d e  v e  iç s e l  h â l e t - i  
r u h îy e s in d e n  e m in  o l m a k  h â l e t id ir .  Y a n i it ik a d ı v a r  a m a  f a r k ın d a  d e ğ il .  İ t ik a d ın  
f a r k ın d a l ığ ıd ır ;  s a l a b e t .  İ ç s e l  â l e m in i f i il e  d ö k ü y o r  a m a  o  f iil in  s a h ip l il iğ id ir ;  s a l a b e t .  T a k v a s ı;  
s a l a b e t in i g ö s t e r iy o r .  T a k v a ,  s a l a b e t in  g ö s t e r g e s id ir .  T a k v a s ı s a l a b e t in i,  s a l a b e t i  it ik a d ın ı  
g ö s t e r iy o r .  D e m e k  s a l a b e t  s ır f  f iil d e  d e ğ il ,  iç s e l  h â l e t - i d in iy e y i d e  y a p ıl a n d ır ıy o r .  O  h â l e t - i  
r u h iy e y e  s a l a b e t  d e n il ir .  S a l a b e t ;  y a ş a m a k t ır ,  e y l e m s e l d ir .  İ t ik a d ın  f iil d e k i g ö r ü n t ü s ü  
s a l a b e t t ir .   O  z a m a n  f iil  v a r s a ,  it ik a d ı v a r .  Ö t e k is i y a n i b il g i,  id d ia d ır  s a d e c e ,  k u r u  b il g id ir .  
Y a n i e y l e m d e k in in  a d ı s a l a b e t t ir .  O n u n  b a t ın d a k i h â l i it ik a d d ır .  S a l a b e t  e y l e m d ir .  İ t ik a d  
iç s e l d ir .  Y a n i s a l a b e t  il e  e y l e m d e k i s a ğ l a m l ığ ın  g ö z ü k ü y o r .  İ t ik a d ;  E d il l e - i Ş e r ’ iy y e  s is t e m in i  
k a b u l  e t m e k t ir .  O  s is t e m i b il m e k t ir .  F a k a t  it ik a d ın  e y l e m s e l  h â l i;  t a k v a d ır .  T a k v a ;  d e f - i  
m e f a s id  v e  t e r k - i k e b a ir .  
S a l a b e t ,  a ğ a c a  b e n z e t il iy o r .  C ü s s e l i,  iç  v e  d ış  d in a m ik l e r i s a ğ l a m .  D ış  e y l e m .  İ ç  it ik a d .  
R ü z g a r l a r a ,  d e p r e m e ,  s o ğ u ğ a ,  s ıc a ğ a  v s .  d a y a n ık l ıl ığ ı b u n u n  a d ı s a l a b e t t ir .  Y a n i it ik a d ın  
g ö r ü n t ü s ü d ü r .  İ t ik a d ;  İ h l a s  v e  a h k a m l a r a  b a k a r .  S a l a b e t  is e  s a d a k a t  v e  ş e r ia t a  b a k a r .  İ m a n ın  
d ış a  v u r u ş u ;  it ik a d .  İ t ik a d ın  d ış a  v u r u ş u  is e  s a l a b e t t ir .  S a l a b e t ;  it ik a d ın  g ö r ü n t ü s ü .  İ t ik a d  d a  
im a n ın .  S a l a b e t ;  d ış a r ıd a n  g e l e n  im a n a  z a r a r  v e r e c e b il e c e k  ş e y l e r e  d a h a  im a n a  v a r m a d a n  
k a r ş ıl ık  v e r e n ,  m u k a b e l e  e d e n  b ir  s is t e m d ir .  İ t ik a d ın  s ıf a t ı;  s a l a b e t .  S a l a b e t  it ik a d l a  d ış  d ü n y a  
a r a s ın d a k i b e r z a h t ı r .  İ t ik a d  d a  im a n  il e  d ış  d ü n y a  a r a s ın d a  b e r z a h t ır .  S ır a l a r s a k :  s a l a b e t  - - >  
it ik a d  - - >  im a n  ( d ış a r ıd a n  iç e r iy e  d o ğ r u ) .  S a l a b e t ;  e y l e m .  İ t ik a d ;  s is t e m i b il m e k .  İ m a n ;  
A l l a h ’ ın  v e r d iğ i k a r ş ıl ık t ır .  F iil  - - >  a m e l  - - >  s a l a b e t  - - >  it ik a d  - - >  im a n .  ( D ış t a n  iç e r iy e  d o ğ r u )  
Y a n i iş in  k e n d is i;  a m e l ,  o n u  y a p a r k e n  m ü e s s ir in  t e s ir i is e  f iil d ir .  A m e l  s a l a b e t i o l u ş t u r u y o r ,  
s a l a b e t  it ik a d ı o l u ş t u r u y o r ,  it ik a d  d a  im a n ı b e s l iy o r .  S a l a b e t ;  it ik a d ın  y a ş a n m ış  h â l i,  e l b e t t e  
236n e t ic e d ir .  S is t e m in  y a ş a n m ış  h â l e  d ö n ü ş m e s in in  is m id ir ;  h â l e t .  S a l a b e t in  iç in d e k il e r :  
m e t a n e t ,  s e b a t ,  il t iz a m - ı h a k .  B u n l a r  s a l a b e t in  a l t  v e r i t a b a n l a r ıd ır .
1. Münazarat:89, 2. Sözler:706, 3. (III), 4.(I)
S a l â t  
1 .  S a l â t e  k ıy a m  e t m e k ,  y a n i  
•  b ü t ü n  f â n i s e v d ik l e r in e  b e d e l  b ir  M a b u d  v e  M a h b u b - u  B â k i' n in  v e  
•  b ü t ü n  d il e n c il ik  e t t iğ i â c iz l e r e  b e d e l  b ir  K a d îr - i K e r im ' in  v e  
•  b ü t ü n  t it r e d iğ i m u z ır l a r ın  ş e r r in d e n  k u r t u l m a k  iç in  b ir  H a f îz - i R a h îm ’ in  
h u z u r u n a  ç ık m a k . .  
2 .  S a l a t ın  ş a r t ı ü ç t ü r ,  N a m a z ın  is e  o n ik id ir .  S a l a t ;  r u h s a l  y a p ı. .  n a m a z  is e ;  a k ıl  v e  k a l b  
b ü t ü n l ü ğ ü . .  R u h  b e d e n d e  s a l a t a  k ıy a m  e d e r s e ,  b e d e n  y a n i a k ıl  v e  k a l b  a r z d a  d ü n y a d a  n a m a z  
k ıl a r .  N a m a z  o n u n  g ö r ü n t ü s ü d ü r .  N a m a z  s im g e d ir .  N a m a z  h a k ik a t t ır ,  S a l a t  m a h iy e t id ir .  
E y l e m  it ib a r i il e  k a s t ın  e ğ il ip  k a l k m a k  is e  o  N a m a z ın  s u r e t id ir ,  h a k ik a t ı a k ıl  v e  k a l b  
b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  M a h iy e t i is e  S a l a t t ır  r u h t a d ır . .  H a y a t ın  t ü m ü  s a l â t t ır .  B e l l i v a k it l e r d e  o n u n  
if a d e l e n iş i n a m a z d ır .
K u l u n  p e y g a m b e r e  y a d a  p e y g a m b e r i k a l d ır ır s a n  h a l k t a n  h a k k a  y ö n ü  S a l a t ,  A l l a h t a n  
p e y g a m b e r e  o l a n  y ö n  is e  S e l a m d ır . .  A l l a h  s e l a m  e d e r  d e n il iy o r .  A l l a h ’ ın  s e l a m ın a  b iz  s a l a t l a  
m u k a b e l e  e d iy o r u z .  S e l a m ;  H a k ’ t a n  h a l k a ,  s a l a t ;  h a l k t a n  H a k k ’ a  y ö n d ü r .  S e l a m ;  A l l a h  
c a n ib in d e n  b e ş e r  y ö n ü d ü r ,  y a n i z u h u r a t l a r .  S a l a t  is e ;  h a l k t a n  O n a  d o ğ r u  o l a n  y ö n ü  iç e r iy o r .  
O  y ö n l e r in  y ö n t e m i v a r d ır .  S e l a m ;  H a k k ’ d a n  h a l k a  y ö n d ü r ,  y ö n t e m d ir ,  y ö n t e m in  a d ıd ır .  S a l a t  
is e ;  b e ş e r  il e  A l l a h  a r a s ın d a k i m ü n a s e b e t in  y ö n t e m id ir .
S e l a m  r is a l e t  y a n i v a h y i s im g e l iy o r .  S a l a t  n a m a z ,  d u a ,  m ü n a c a a t ,  ib a d e t in  y a n ı s ır a  u b u d iy e t i  
iç in e  a l a n  m a n a l a r d a  k u l l a n ıl ır .  
3 .  S a l a t  t e k t ir .  A h ir e t t e  d e  d e v a m  e d e r .
1-Sözler:46, 2-(I), 3-(III)
S a l a v a t
1 .  P e y g a m b e r im iz e  t e c d id - i b ia t ,  m e m u r iy e t in i k a b u l  v e  g e t ir d iğ i k a n u n l a r ın a  it a a t  v e  
e v a m ir in e  t e s l im  v e  t a a r r u z u m u z d a n  s e l â m e t  b u l a c a ğ ın ı s e l â m  il e  if a d e  e t m e k t ir .  
2 .  R a h m e t e n  l il - â l e m în  o l a n  r a h m e t - i m ü c e s s e m e y e  v e s il e  is e ,  s a l a v a t t ır .  E v e t  s a l a v a t ın  
m a n a s ı,  r a h m e t t ir .  V e  o  z îh a y a t  m ü c e s s e m  r a h m e t e  r a h m e t  d u a s ı o l a n  s a l a v a t  is e ,  o  
R a h m e t e n  l il - â l e m în ' in  v u s u l ü n e  v e s il e d ir .  
3 .  V e  m ü b a r e k â t ın  h ü l â s a s ı o l a n  اَََاتُ  k e l im e s iy l e  d e  z îh a y a t ın  h ü l â s a s ı o l a n  b ü t ü n  z îr u h u n  
ib a d a t - ı m a h s u s a l a r ın ı t a s a v v u r  e d ip  d e r g â h - ı İ l a h îy e  o  ih a t a l ı m a n a s ıy l a  a r z e d iy o r .  
4 .  N e b iy y - i Z îş a n  A l e y h is s a l a t ü  V e s s e l a m ' a  g e t ir il e n  s a l a v a t ;  s a h ib - i M i' r a c ı n  A l e y h is s a l a t ü  
V e s s e l a m ın  m a k a m ın a  f e y z - ü  r a h m e t in i a k ıt a n  v e  in ' a m  s o f r a l a r ın ı a ç ıp  s e r e n  b ir  M ü n ' im - i  
237K e r im ' in  z iy a f e t  v e  d a v e t in e  b ir  ic a b e t  g ib id ir .
5 .  S o f r a y a  k a b u l  iç in  k e n d i d a v e t iy e n i b u r a d a n  g ö n d e r m e k t ir .  S a l a v a t  g e t ir m e k l e  m is a l in i  
t im s a l  y a p a r s ın .  B u  y ü z d e n  t e k  b a ş ın a  b ir  t a r ik i h a k ik a t t ır  d e n il e b il ir .
6 .  S a l a v a t  n e f e s  a l m a  k o r id o r u d u r .  S a l a v a t ;  t e f e k k ü r l e  c o ş a n  r u h u n  t a h l iy e  s ib o b u d u r . . .  
1-Lem'alar:271, 2-Lem'alar:102, 3-Şualar:93, 4-B. Mesnevi-i Nuriye: 193, 5-(III), 6-(I)
S a l t a n a t
B ü t ü n  ş e c e r e - i h il k a t ı b ir  n o k t a d a  g ö r m ü ş .  B ir  n o k t a d a  g ö r m e s i;  H il a f e t - i k ü b r a . .  İ n s a n ,  e z e l  
v e  e b e d i  A l l a h ’ ı t a ş ıy o r ,  b u  c ih e t l e  h il a f e t - i k ü b r a d ır .  H a k im iy e t ;  B ü t ü n  k a in a t ı b ir  ç e k ir d e ğ e  
k o y m a s ı.  H il a f e t  is e  b u n u  ( h a k im iy e t i)  g ö s t e r e n  in s a n ın  h a l if e  o l m a s ı.  S a l t a n a t ;  b u n u  d a  if a d e  
e d e n  k a in a t  s is t e m i,  a ğ a c ın  k e n d is i.  S a l t a n a t ;  E s m a l a r ın  b il f iil  t e z a h ü r ü .  İ n s a n ;  o n u n  b il -
k u v v e s i.  B u n u  y a p a n  z a t ;  h a k im iy e t .  D i ğ e r  ik is i ( h il a f e t  v e  s a l t a n a t )  A l l a h ’ ın  z a t ın a  b a k m ıy o r .  
(I)
S a m e d
.  S a m e d iy e t  a y n a  d iy e l im  a y n a d a  g ö z ü k e n  S a m e d .  S e n  a y n a s ın d a  is m - i S a m e d  g ö z ü k ü r .
2 .  K u l h u v a l l a h u  E h a d ;  ç e k ir d e k .  A l l a h u s  S a m e d ;  m e y v e .  S o n r a  t e k r a r .  K ü l l e h u  k ü f ü v e n ;  E h a d  
ç e k ir d e k .
3 .  E h a d ;  E z e l .  S a m e d ;  E b e d .  A ğ a c ın  z a h ir is i;  S a m e d .  Â y in e - i S a m e d  o l m a k  k o l a y  d e ğ il ,  d iy o r .  
Ç e k ir d e k  d e  E h a d ’ d ır .  M e y v e ;  A h m e d .  Ç e k ir d e k ;  M u h a m m e d .  E h a d ;  M u h a m m e d .  S a m e d ;  
A h m e d .  
1-(III), 2-(III), 3-(I)
S a m e d iy e t
1 .  H e m  o  z îh a y a t ,  b u  - k â in a t ın  b ir  m is a l - i m u s a g g a r ı v e  - ş e c e r e - i h il k a t in  b ir  m e y v e s i  
h ü k m ü n d e  o l d u ğ u  iç in ,  k â in a t  k a d a r  i h t iy a c a t ın ı b ir d e n  k o l a y l ık l a  k ü ç ü c ü k  d a ir e - i h a y a t ın a  
y e t iş t ir m e k ,  S a m e d iy e t  t u r r a s ın ı g ö s t e r iy o r .
2 .  T e c e l l i- i E h a d iy e t e ,  c il v e - i S a m e d iy e t e  â y in e l ik t ir .  Y a n i b ü t ü n  â l e m e  t e c e l l i e d e n  e s m a n ın  
n o k t a - i m ih r a k ıy e s i h ü k m ü n d e  b ir  c â m iiy e t l e  Z â t - ı E h a d - i S a m e d ' e  â y in e l ik t ir .
1-Sözler:299, 2-Sözler:129
S a r a h a t
1 .  E ğ e r  b ir  t e v a f u k  is e ,  d e l a l e t  d e n il m e z ;  f a k a t  h a f î b ir  îm a  o l u r .  
E ğ e r  ik i c ih e t  il e  a y n ı m e s ' e l e y e  t e v a f u k  g e l s e ,  îm a d a n  r e m iz  d e r e c e s in e  ç ık a r .  
E ğ e r  ik i- ü ç  c ih e t l e  a y n ı m e s ' e l e y e  g e l s e  iş a r e t  o l u r .  
238E ğ e r  m a â n î- i e l f a z ,  iş a r a t - ı h a r f iy e y e  m ü n a s ib  g e l s e  v e  iş a r e t l e  b a h s e d il e n  in s a n l a r ın  a h v a l i o  
m a n a y a  m u t a b ık  v e  m u v a f ık  o l s a ,  o  iş a r e t  o  v a k it  d e l a l e t  d e r e c e s in e  ç ık a r .  
E ğ e r  a l t ı- y e d i v e c ih l e  t e v a f u k l a  b e r a b e r ,  m a n a - y ı k e l im a t  iş a r e t - i h a r f iy e y e  m u v a f ık  g e l s e  v e  
m u k t e z a - y ı h a l e  d e  m u t a b ık  o l s a ,  o  d e l a l e t  o  v a k it  s a r a h a t  d e r e c e s in e  ç ık a r .
2 .  E m a r e - Î m a - R e m iz ( ç o ğ u l u  R u m u z ) - İ ş a r e t ,  D e l a l e t ,  S a r a h a t . . .  h a f if t e n  k u v v e t l iy e  g iz l id e n  
a ç ığ a  d o ğ r u . . .
1-Sikke-i Tasdik-i Gaybi:159, 2-(III)
S a v m
1 .  S a v m ı il e ,  S a m e d iy e t e  b ir  n e v i â y in e d a r l ık  e t m e k t ir .  
2 .  A k l a ,  d ü ş ü n c e  v e  d u y g u l a r ın a  o r u ç  t u t t u r m a k .
3 .  O r u ç  c e s e d e  b a k a r ,  im s a k  il e  if t a r  a r a s ıd ır .  S a v m  k a l b e  v e  h is s iy a t a  b a k a r ,  h a t ır ın a  A l l a h ’ ın  
d ış ın d a  b i r  ş e y  g e t ir m e m e k t ir .  S ıy a m  r u h a  b a k a r ,  K u r a n ’ ın  a n ı n ü z u l ü n ü  t e k r a r  y a ş a m a k t ır .  
H a n g is in i t u t a r s a n  o r u ç  v e  r a m a z a n  d a n  n a s ib in  o d u r .   
“ S a v m ı il e ,  S a m e d iy e t e  b ir  n e v i â y in e d a r l ık  e t m e k t ir . ”  m e t in d e  s a v m ı il e  d e d iğ i iç in ;  C e n a b - i  
h a k  s a m e d  o l d u ğ u  g ib i;  y a n i h iç  b ir  ş e y e  m u h t a ç  d e g il  h e r  ş e y  o n a  m u h t a ç . .  İ n s a n ' d a  
R a m a z a n ' d a  t u t t u ğ u  s a v m  il e  s a m e d iy e t ' e  a y in e d a r l ık  e d iy o r .  Y a n i y e m e  iç m e  v e  s ü f l i  
h is s iy a t l a r ı b ır a k ıp  h iç  b ir  ş e y e  m u h t a ç  o l m a d ığ ın ı s a d e c e  A l l a h ' a  m u h t a ç  o l d u g u n u  
h is s e d e r s e  is m i S a m e d ' e  a y in e d a r l ık  e t m iş  o l u y o r .  “ S a m e d iy e t in  â y in e s i o l m a k  k o l a y  b ir  ş e y  
d e ğ il ,  â d i b ir  v a z if e  d e ğ il . ”  ( S : 6 7 6 )  
1-Mektubat:402, 2-(I), 3-(II)
S e b a t
1 .  O  ş id d e t l i in a d ı,  o  l ü z u m s u z  u m û r - u  z â il e y e  v e r m e y ip ,  â l î v e  b â k i o l a n  h a k a ik - i im a n iy e y e  
v e  e s a s a t - ı İ s l â m iy e y e  v e  h id e m a t - ı u h r e v iy e y e  s a r f e d e r .  O  h a s l e t - i r e z il e  o l a n  in a d - ı m e c a z î,  
g ü z e l  v e  â l î b ir  h a s l e t  o l a n  h a k ik î in a d a ,  - y a n i h a k t a  ş id d e t l i s e b a t a -  in k ıl a b  e d e r .
2 .  A l l a h ’ ın  in s a n a  k o y d u ğ u  in a d  d u y g u s u n u  h a k  o l a n  b ir  ş e y d e  k u l l a n m a k ,  o  m e s e l e d e  s a b it  
o l m a k .  E n f ü s i v e  a f a k i im t ih a n l a r d a  v e  d e ğ iş e n  h a y a t  ş a r t l a r ın d a ,  R is a l e - i N u r l a  m e ş g u l iy e t e  
v e  h iz m e t e  d e v a m  e t m e k ,  ş a h s - ı m a n e v id e n  k o p m a m a k . . .
3 .  S e b a t  y e r in d e  s a b it  d u r u r k e n  h is s in  d e v a m l ı a s l ıy l a  ir t ib a t l ı o l m a s ıd ır .  S e b a t  g a y e - i  
h a y a l in e  b a ğ l ı o l m a  h is s id ir  g a y e n e  b a ğ l a y a n d ır .  S e n i g a y e - i h a y a l in e ,  h e d e f in e  b a ğ l ı t u t a n  
h is s in e  S e b a t  d e n ir .  S e b a t  e y l e m d ir ,  e y l e m d e  g ö z ü k ü r . . .  M e t a n e t ,  s e b a t ,  il t iz a m - ı h a k ;  B u n l a r  
s a l a b e t in  a l t  v e r i t a b a n l a r ıd ır .
4 .  S e b a t ;  a ğ a ç  o l m a s ı iç in  ç e k ir d e ğ in  in a d  e d e r e k  t o p r a ğ ın  a l t ın d a  k a l a r a k  h e r  t ü r l ü  t a z y ik  v e  
s ık ın t ıl a r a  g ö ğ ü s  g e r m e s i y e r in d e  s a b it  o l u p  k a n a a t  e d e b il m e s id ir .
1-Mektubat:34, 2-(II), 3-(I), 4-(III)
239S e f a h e t
1 .  H e v a ,  h e v e s i t e ş c i' ,  t e s h il ;  h e v e s a t ı,  a r z u l a r ı d a  t a t m in ;  b u n d a n  ç ık a r  s e f a h e t .
2 .  S ık ın t ıd ır  m u a l l i m e - i s e f a h e t .  D e m e k  s e f a h e t in  m e n b a ı s ık ın t ı o l m u ş .  S ık ı n t ı is e  m a d e n i:  
Y e is l e  s û ' - i z a n d ır . . .
3 .  S ık ın t ı,  s e f a h e t in  m u a l l im id ir .  
1-Sözler:712, 2-Sözler:726, 3-Mektubat:477
S e k e r a t
1 .  S e k e r a t  s a r h o ş l u k l a r  d e m e k t ir .  S e k e r a t ın  m a d d is i m a l u m  e c e l  e s n a s ın d a d ır .  S e n i  
m a n e v iy a t t a n  k o p a r a n  a k l ın ı d e v r e  d ış ı y a p a n  h e r  ş e y  s e n in  m a n e v i s e k a r a t ın d ır .  D e r d - i  
m a iş e t ,  m il l iy e t ç il ik ,  f e l s e f e ,  s iy a s e t ,  s e f a h a t ,  c a z ib e d a r  d ü n y e v i ş e y l e r  v b .  g ib i. . .  
2 .  M a d d i s e k e r a t t a  in s a n  b e r z a h a  k a b ir e  g ir iy o r .  M a n e v i s e k e r a t t a  is e  in s a n  h u s u s i d ü n y a s ı  
o l a n  d im a ğ d a k i s e r b e s t  b ö l g e s in e  t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r u n a  y a n i b e r z a h a  g ir iy o r .
3 .  S e k e r a t  c ü z ’ iy y a t  v e  c ü z ’ îl e r in  k ü l l  v e  k ü l l î h a l e  d ö n ü ş m ü ş  k ü ç ü k  b ir  d ö n e m ,  z a m a n  k a b u l  
e d il iy o r  a m a  in k ıl a b d ır  b u .  H e m  s ır r ın  h e m  t ıl s ım ın  c e r e y a n  e t t iğ id ir ;  s e k e r a t .  S ır ’ d a ;  z ıd l a r  
b ir b ir in i t e r k  e t m e m iş l e r ,  b ir b ir l e r in i  d e  ö r t m e m iş l e r ,  z ıd l a r  b ir  a r a d a  b u l u n a b il m iş .  B u  
z ıd l a r ın  h ü k m ü  o l m a k l a  b e r a b e r ,  m e s e l a  + 1 0  d e r e c e  s ıc a k l ık  v a r k e n  a y n ı z a m a n d a  - 1 0  d e r e c e  
d e  v a r .  Z ıd l a r ın  b i r b ir in i o r t a d a n  k a l d ır m a d a n  b u l u n a b il m e  s is t e m in e  S ır .  A m a  b ir b ir in i  
d ö n ü ş t ü r e n ,  m e s e l a  ç e k ir d e k  a ğ a ç  o l d u  b u  T ıl s ım .  B u  ik i ş e y ,  t ıl s ım  v e  s ır ,  s e k e r a t t a  
c e m ’ o l u y o r .  S e k e r a t  z a t e n  t ıl s ım  v e  s ı r r ın  c e m ’  h â l id ir .  8 . S ö z d e  a d a m  k u y u d a  ö l m e d i m i?  
A d a m  k u y u d a  ö l d ü  k i,  t ıl s ım  v e  s ır  a ç ıl d ı,  b ir b ir in e  d ö n ü ş t ü l e r .  K a p ı a ç ıl d ı,  y o k s a  m e z a r d ı.  O  
k u y u  s e k e r a t  a n ıd ır .  P e k i o  a ğ a c a  t a k ıl a n  a d a m  m a z is in d e  k ü l t ü r ü  v a r s a ,  “ b u r d a  b ir  s ır  v a r ”  
d iy e c e k .  “ B ir  a ğ a ç t a  f a r k l ı m e y v e l e r  n a s ıl  o l u r ”  d iy e b il m e s i iç in ,  b u n u n  b ir  m a z is i o l m a s ı  
l a z ım .  M a z id e k i b ir  b ir ik im iy l e  a n c a k  o  k u y u y u  d e ğ iş t ir ip ,  d ö n ü ş t ü r e b il iy o r .  K u y u ;  s e k e r a t t ır ,  
b e d e n  h a y a t ıd ır ,  b e d e n s e l  h a y a t t ır .  B ir  in k ıl a b  g e ç ir iy o r .  O  in k ıl a b ı g e ç ir e b il m e s i  
iç in . . d iğ e r l e r i h a y v a n  g ib i y e d i,  b u  “ d u r ”  d iy e r e k  y e m e s in i t e h ir  e t t i.  N iy e  d e d i b u n u ?  B ir  
m a z is i v a r  b u  a d a m ın ,  b ir  e ğ it im  a l m ış ,  k e n d is in i y a p ıl a n d ır m ış ,  k e n d is in e  y a t ır ım  y a p m ış ,  
k it a p  o k u m u ş ,  d e r s l e r e  g it m iş .  Y a n i k e n d is in i k e n d is iy l e  y a p ıl a n d ır m ış ,  k e n d is in i k e n d is iy l e  
in ş a  e t m iş .  E z b e r  s ö z l e r  d e ğ il  b u n l a r .  K e n d is in i k e n d is iy l e  ih y a  e d iy o r ,  k e n d is in i k e n d is iy l e  
in ş a ,  y a p ıl a n d ır ıy o r ,  s ır l a n d ır ıy o r ,  t ıl s ım l ıy o r .  B u  h a k k e d iy o r  b u n u  o r d a .  S e k e r a t  n a s ıl  o l a c a k ?  
Y a ş a d ığ ın  g ib i o l a c a k .  T e s a d ü f  y o k  k i.  İ n c ir  a ğ a c ın ı k e n d i y a p ıl a n d ır m a s ı il e  t a n ım l a d ı.  
“ T ıl s ım  v a r  b u r d a ”  d e d i.  D e d i- d iy e m e d i.  O r a s ı s e k e r a t t ır .  S e k e r a t  a n ıd ır !  S e k e r a t ;  t ıl s ım  v e  
s ır r ın  c e m ’  h â l id ir .  K im is i v a r !  S e l a m  o l s u n  o  in s a n l a r a !  S ır l a r  s a h ib id ir .  S ır f  t ıl s ım ı y o k .  
T ıl s ım ı b e ş e r iy e t in d e  k u l l a n ır .  A m a  z ıd l a r ı k a l d ır m a m ış t ır .
1-(II), 2-(III), 3-(I)
S e l a s e t
1 .  K e l â m ın  s e l a s e t i is e :  B ir  d e r e c e  h is s iy a t t a n  t a f r a l ık  v e  iş t ib a k  e t m e m e k  v e  t a b ia t ı t a k l id  v e  
h a r ic e  t e m e s s ü l  v e  m e s îl - i g a r a z d a  s e d a d  v e  m a k s a d  v e  m ü s t e k a r r ın  t e m e y y ü z ü d ü r .  Ş ö y l e  k i:  
K e l â m d a  h is s iy a t t a  t a m a m  o l m a d a n  ç if t e  a t m a k ,  b a ş k a s ıy l a  m e z c e t m e k ,  s e l a s e t in i t a ğ y ir  
e d e r .  V e  n iz a m s ız  iş t ib a k t a n  t e v a k k i v e  m a â n î- i m ü t e s e l s il e d e n  t e d e r r ü c  l â z ım d ır .
2 .  S u  g ib i a k a r  b ir  s e l a s e t  g ö s t e r iy o r .
2403 .  K e l a m ın  v e  l a f z ın  a k ıc ı o l m a s ı,  t u t u k l u l u k  o l m a m a s ı.
4 .  H e m  t a h a y y ü l e ,  h e m  t a s a v v u r a ,  h e m  t a a k k u l e  h it a p  e d ip  ç a l ış t ır a n ,  b ü t ü n e  g e t ir ip  a k t if  
t u t a n  k e l a m . . .
1-Muhakemat:107, 2-Sözler:414, 3-(II), 4-(I)
S e l a m
1 .  B ir  a d a m  y e n i b ir  m e n z il e  g ir d iğ i z a m a n ,  m e n z il d e k i z â t l a r a  s e l â m  e t t iğ i g ib i,  " B in l e r  s e l â m  
s a n a  Y a  R e s u l a l l a h ! "  d e m e y e  b ir  a r z u y u  iç im d e  c o ş a r  b u l d u m .  G ü y a  b ü t ü n  in s  ü  c in n in  
a d e d in c e  s e l â m  e d iy o r u m ,  y a n i s a n a  t e c d id - i b ia t ,  m e m u r iy e t in i k a b u l  v e  g e t ir d iğ in  
k a n u n l a r ın a  it a a t  v e  e v a m ir in e  t e s l im  v e  t a a r r u z u m u z d a n  s e l â m e t  b u l a c a ğ ın ı  s e l â m  il e  if a d e  
e d ip ;  b e n im  d ü n y a m ın  e c z a l a r ı,  z îş u u r  m a h l u k l a r ı o l a n  u m u m  c in n  v e  in s i k o n u ş t u r u p ,  
h e r b ir e r l e r in in  n a m ın a  b ir  s e l â m ı,  m e z k û r  m a n a l a r l a  t a k d im  e t t im .  
2 .  H a t t â  t e ş e h h ü d d e  َََُُ  وَ  اِ  رََُْ  وَ  اِ  اََ  َََْ  اََمُ  d e d iğ im d e  o n a  h e m  b ia t ,  h e m  
m e m u r iy e t in e  t e s l im  v e  it a a t ,  h e m  v a z if e s in i t e b r ik ,  h e m  b ir  n e v i t e ş e k k ü r  v e  s a a d e t - i e b e d iy e  
m ü j d e s in e  b ir  m u k a b e l e d ir  k i;  M ü s l ü m a n l a r  h e r  g ü n  b e ş  d e f a  b u  s e l â m ı y a p a r l a r .  
3 .  O  Z â t - ı A h m e d iy e  ( A . S . M . )  u b u d iy e t i c ih e t iy l e  - h a l k t a n  H a k k ' a  t e v e c c ü h ü  h a s e b iy l e -  
r a h m e t  m a n a s ın d a k i s a l â t ı is t e r .  R is a l e t i c ih e t iy l e  - H a k ' t a n  h a l k a  e l ç il iğ i h a y s iy e t iy l e -  s e l â m  
is t e r .  N a s ıl k i c in n  v e  in s  a d e d in c e  s e l â m a  l â y ık  v e  c in n  v e  in s  a d e d in c e  u m u m î t e c d id - i b ia t ı  
t a k d im  e d iy o r u z .  Ö y l e  d e ,  s e m a v a t  e h l i a d e d in c e ,  h a z in e - i r a h m e t t e n  h e r b ir in in  n a m ın a  b ir  
s a l â t a  l â y ık t ır .
4 .  K u l u n  p e y g a m b e r e  y a d a  p e y g a m b e r i k a l d ır ır s a n  h a l k t a n  h a k k a  y ö n ü  S a l a t ,  A l l a h t a n  
p e y g a m b e r e  o l a n  y ö n  is e  S e l a m d ır . .  A l l a h  s e l a m  e d e r  d e n il iy o r .  A l l a h ’ ın  s e l a m ın a  b iz  s a l a t l a  
m u k a b e l e  e d iy o r u z .  S e l a m ;  H a k ’ t a n  h a l k a ,  s a l a t ;  h a l k t a n  H a k k ’ a  y ö n d ü r .  S e l a m ;  A l l a h  
c a n ib in d e n  b e ş e r  y ö n ü d ü r ,  y a n i z u h u r a t l a r .  S a l a t  is e ;  h a l k t a n  O n a  d o ğ r u  o l a n  y ö n ü  iç e r iy o r .  
O  y ö n l e r in  y ö n t e m i v a r d ır .  S e l a m ;  H a k k ’ d a n  h a l k a  y ö n d ü r ,  y ö n t e m d ir ,  y ö n t e m in  a d ıd ır .  S a l a t  
is e ;  b e ş e r  il e  A l l a h  a r a s ın d a k i m ü n a s e b e t in  y ö n t e m id ir .
1- Lem'alar :271, 2-Şualar:632, 3-Lem'alar :271, 4-(I)
S e m a
1 .  E y  k a r d e ş  b il  k i!  اَْ  اَءَ  زَ  وَََْ  â y e t i n d e ,  s e m a y ı d ü n y a y a  iz a f e  il e  t a v s if  e t m e s i v e  â h ir e t  
m u k a b il in d e  d ü n y a  o l m a s ı il e ,  iş a r e t  e d e r  k i;  s e m a - i d ü n y a d a n  b a ş k a  a l t ı t a b a k a  s e m a v a t - ı  
â h e r l e r ;  b e r z a h t a n  t â  c e n n e t e  k a d a r  o l a n  b a ş k a  â l e m l e r e  b a k ıy o r l a r .  V e  ş u  g ö r ü n e n  g ö k y ü z ü ,  
b ü t ü n  y ıl d ız l a r ıy l a  v e  t a b a k a t ıy l a  A l l a h ü  a ' l e m  y a l n ız  b u  d ü n y a n ın  s e m a s ı o l s a  g e r e k t ir .
2 .  İ ş t e  b u  s ır r a  b in a e n ,  " y e d i s e m a v a t "  m a n a - y ı k ü l l îs in d e  y e d i t a b a k a - i b e ş e r iy e ,  m u h t e l if  
y e d i k a t  m a n a y ı f e h m e t m iş l e r .  Ş ö y l e  k i:  ََٰاتٍ  ََْ  ََُ  â y e t in d e ,  k ıs a  n a z a r l ı v e  d a r  f ik ir l i  
b ir  t a b a k a - i in s a n iy e ,  h a v a - y ı n e s i m în in  t a b a k a t ın ı f e h m e d e r .  V e  K o z m o ğ r a f y a  il e  
s e r s e m l e ş m iş  d iğ e r  b ir  t a b a k a - i in s a n iy e  d a h i,  e l s in e - i e n a m d a  s e b ' a - i s e y y a r e  il e  m e ş h u r  
y ıl d ız l a r ı v e  m e d a r l a r ın ı f e h m e d e r .  D a h a  b ir  k ıs ım  in s a n l a r  k ü r e m iz e  b e n z e r  z e v il - h a y a t ın  
m a k a r r ı o l m u ş  s e m a v î y e d i k ü r e - i â h e r i f e h m e d e r .  D iğ e r  b ir  t a if e - i b e ş e r iy e ,  M a n z u m e - i  
Ş e m s iy e ' n in  y e d i t a b a k a y a  a y r ıl m a s ın ı,  h e m  M a n z u m e - i Ş e m s iy e ' m iz l e  b e r a b e r  y e d i  
m a n z u m a t - ı ş ü m u s iy e y i f e h m e d e r .  D a h a  d iğ e r  b ir  t a if e - i b e ş e r iy e ,  m a d d e - i e s îr iy e n in  
t e ş e k k ü l â t ı y e d i t a b a k a y a  a y r ıl m a s ın ı  f e h m e d e r .  D a h a  g e n iş  f ik ir l i b ir  t a b a k a - i b e ş e r iy e ,  
y ıl d ız l a r l a  y a l d ız l a n ıp ,  b ü t ü n  g ö r ü n e n  g ö k l e r i b ir  s e m a  s a y ıp ,  o n u  b u  d ü n y a n ın  s e m a s ıd ır  
d iy e r e k ,  b u n d a n  b a ş k a  a l t ı t a b a k a - i s e m a v a t  v a r  o l d u ğ u n u  f e h m e d e r .  V e  n e v ' - i b e ş e r in  
241y e d in c i t a b a k a s ı v e  e n  y ü k s e k  t a if e s i is e ;  s e m a v a t - ı s e b ' a y ı,  â l e m - i ş e h a d e t e  m ü n h a s ır  
g ö r m ü y o r .  B e l k i a v a l im - i u h r e v iy e  v e  g a y b iy e  v e  d ü n y e v iy e  v e  m is a l iy e n in  b ir e r  m u h it  z a r f ı v e  
ih a t a l ı b ir e r  s a k f ı o l a n  y e d i s e m a v a t ın  v a r  o l d u ğ u n u  f e h m e d e r .
3 .  C e n a b - ı H a k k ' ın  t e r t ib - i m a h l u k a t t a  t e c e l l i e t t ir d iğ i a y r ı a y r ı is im  v e  ü n v a n l a r l a  v e  s a l t a n a t -
ı r ub u b iy e t in d e  t e ş k il  e t t iğ i d e v a ir - i t e d b ir  v e  ic a d d a  v e  o  d a ir e l e r d e  b ir e r  a r ş - ı r u b u b iy e t  v e  
b ir e r  m e r k e z - i t a s a r r u f a  m e d a r  o l a n  b ir  s e m a  t a b a k a s ın d a . . .  
4 .  İ ş t e  ş u  s ır r - ı a z îm e  b in a e n  k â in a t ı h a y r e t - f e z a  a c ib  b ir  t e r t ib  il e  t a n z im  e t m iş .  E n  k ü ç ü k  
t a b a k a t - ı m a h l u k a t t a n  o l a n  z e r r a t t a n  t â  s e m a v a t a  v e  s e m a v a t ın  b ir in c i t a b a k a s ın d a n  t â  a r ş - ı  
a ' z a m a  k a d a r  b ir b ir i ü s t ü n d e  t e ş k il â t  v a r .  H e r  b ir  s e m a ,  b ir  a y r ı â l e m in  d a m ı v e  r u b u b iy e t  
iç in  b ir  a r ş  v e  t a s a rr u f a t - ı İ l a h iy e  iç in  b ir  m e r k e z  h ü k m ü n d e d ir .  O  d a ir e l e r d e  v e  o  t a b a k a t t a  
ç e n d a n  e h a d iy e t  it ib a r iy l e  b ü t ü n  e s m a  b u l u n a b il ir .  B ü t ü n  ü n v a n l a r l a  t e c e l l i e d e r .  F a k a t  
n a s ıl k i a d l iy e d e  h â k im - i â d il  ü n v a n ı a s ıl d ır ,  h â k im d ir .  S a ir  ü n v a n l a r  o r a d a  o n u n  e m r in e  
b a k a r ,  o n a  t â b i' d ir .  Ö y l e  d e ,  h e r b ir  t a b a k a t - ı m a h l u k a t t a ,  h e r b ir  s e m a d a  b ir  is im ,  b ir  ü n v a n - ı  
İ l a h î h â k im d ir .  S a ir  ü n v a n l a r  d a  o n u n  z ım n ın d a d ır .  M e s e l â :  İ s m - i K a d îr ' e  m a z h a r  H a z r e t - i  
İ s a  A l e y h is s e l â m ,  h a n g i s e m a d a  P e y g a m b e r  A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m  il e  g ö r ü ş t ü  is e ;  iş t e  o  
s e m a  d a ir e s in d e  C e n a b - ı H a k  K a d îr  ü n v a n ıy l a  b iz z â t  o r a d a  m ü t e c e l l id ir .  M e s e l â :  H a z r e t - i  
M u s a  A l e y h is s e l â m ' ın  m a k a m ı o l a n  s e m a  d a ir e s in d e  e n  z iy a d e  h ü k ü m f e r m a ,  H a z r e t - i M u s a  
A l e y h is s e l â m ' ın  m a z h a r  o l d u ğ u  " M ü t e k e l l im "  ü n v a n ıd ır  v e  h â k e z a . . .
5 .  Ö y l e  is e  o  a h k â m l a r ın  m e n ş e ' l e r i o l a n  s e m a v a t ,  m u h t e l if t ir .  İ n s a n d a  c is im d e n  b a ş k a  n a s ıl  
a k ıl ,  k a l b ,  r u h ,  h a y a l ,  h â f ız a  g ib i m a n e v î v ü c u d l a r  d a  v a r .  E l b e t t e  in s a n - ı e k b e r  o l a n  â l e m d e  v e  
ş u  in s a n  m e y v e s in in  ş e c e r e s i o l a n  k â in a t t a ,  â l e m - i c is m a n iy e t t e n  b a ş k a  â l e m l e r  v a r .  H e m  
â l e m - i a r z d a n ,  t â  C e n n e t  â l e m in e  k a d a r  h e r b ir  â l e m in  b ir e r  s e m a s ı v a r d ır .
1-B. Mesnevi-i Nuriye:272, 2-Lem’alar:(68-69), 3-Sözler:563, 4-Sözler:(564-565), 5-Sözler:569
S e r b e s t  B ö l g e
1 .  D im a ğ d a  m e r a t ib  v a r ;  b ir b ir iy l e  m ü l t e b is ,  a h k â m l a r ı m u h t e l if .  E v v e l  t a h a y y ü l  o l u r ,  s o n r a  
t a s a v v u r  g e l ir ,  s o n r a  g e l ir  t a a k k u l ,  s o n r a  t a s d ik  e d iy o r ,  s o n r a  iz ' a n  o l u y o r ,  s o n r a  g e l ir  il t iz a m ,  
s o n r a  it ik a d  g e l ir .
İ t ik a d ın  b a ş k a d ır ,  il t iz a m ın  b a ş k a d ır .  H e r b ir in d e n  ç ık a r  b ir  h a l e t :  S a l a b e t  it ik a d d a n ,  T a a s s u b  
il t iz a m d a n ,  im t is a l  iz ' a n d a n ,  t a s d ik t e n  il t iz a m ,  t a a k k u l d e  b ît a r a f ,  b îb e h r e  t a s a v v u r d a .  
T a h a y y ü l d e  s a f s a t a  h a s ıl  o l u r ,  m e z c in e  e ğ e r  o l m a z  m u k t e d ir .  B â t ıl  ş e y l e r i g ü z e l  t a s v ir  e t m e k ,  
h e r  d e m d e .  S a f i o l a n  z ih in l e r i c e r h d ir ,  h e m  id l â l i.
2 .  H e m   t a h a y y ü l ,  h e m   t e v e h h ü m ,  h e m   t a s a v v u r ,  h e m   t e f e k k ü r ;   t a s d ik - ı a k l îd e n  v e   iz ' a n - ı  
k a l b îd e n  a y r ıd ır l a r,  b a ş k a d ır l a r .  O n l a r  b ir  d e r e c e   s e r b e s t t ir l e r .   C ü z ' - i ih t iy a r iy e y i  p e k  
d in l e m iy o r l a r .   T e k l if - i d in î  a l t ın a  ç o k  g i r e m iy o r l a r .  
3 .  H e m  in s a n ın  l e t a if i iç in d e  t e ş h is  e d e m e d iğ im  b ir - ik i l a t if e  v a r  k i,  ih t iy a r  v e  ir a d e y i  
d in l e m e z l e r ;  b e l k i d e  m e s ' u l iy e t  a l t ın a  d a  g ir e m e z l e r .  B a z a n  o  l a t if e l e r  h ü k m e d iy o r l a r ,  h a k k ı  
d in l e m iy o r l a r ,  y a n l ış  ş e y l e r e  g ir iy o r l a r .  
4 .  S e r b e s t  b ö l g e  d im a ğ ın  il k  ik i m e r t e b e s i o l a n  t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r  m e r t e b e l e r in in  
b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  Ü s t a d  b u  b ö l g e y e  s e r b e s t t ir  d iy o r .  S ö z l e r  2 7 8 :  “ O n l a r  b ir  d e r e c e  s e r b e s t t ir l e r .  
C ü z - i ih t iy a r iy e y i p e k  d in l e m iy o r l a r .  T e k l if - i d in î a l t ın a  ç o k  g ir e m iy o r l a r . ”  L e m ’ a l a r  7 5 :  “ …
ih t iy a r  v e  ir a d e y i d in l e m e z l e r ;  b e l k i d e  m e s u l iy e t  a l t ın a  d a  g ir e m e z l e r . ”
A d ı ü s t ü n d e  b u r a s ı s e r b e s t t ir .  B u  s e r b e s t  b ö l g e n in  iç e r is in e  ik i k a y n a k t a n ;  b ir  s o l  t a r a f t a n ,  b ir  
d e  s a ğ  t a r a f t a n  m a l z e m e l e r ,  b il g il e r ,  d ü ş ü n c e l e r ,  r e s im l e r ,  s e s l e r ,  v e h im ,  ş ü p h e ,  z a n l a r l a r  
242a t ıl ıy o r .  B u n l a r a  m a r u z  k a l a n  in s a n  is e  e n d iş e  e d e r .  B u  a t ıl a n  m a l z e m e l e r in  k e n d is in e  a it  
o l d u ğ u n u ,  k e n d is in in  m a l ı o l d u ğ u n u  z a n n e t m e s in d e n  ç o ğ u  z a m a n  d e h ş e t  a l ır ,  k o r k a r ,  
k e n d in i k ö t ü  h is s e d e r  v e  h a s t a  o l d u ğ u n u  z a n n e d ip  ü m it s iz l ik  v e  y e ’ s e  d ü ş e r .  O y s a  in s a n  b u  
s e r b e s t  b ö l g e y e  h e r d a im  h â k im  o l a m a z .  B u r a s ı iy i v e  k ö t ü  ş e y l e r in  b e r a b e r  b u l u n d u ğ u ,  
s e r g il e n d iğ i b ir  p a z a r  g ib id ir .  O r a d a  iy i ş e y l e r  d e ,  k ö t ü  ş e y l e r  d e  v a r .  N a s ıl  k i p a z a r d a k i k ö t ü  
ş e y l e r in  s e r g il e n m e s i b iz im  ih t iy a r ım ız l a  o l m a d ığ ın d a n  m e s u l  o l m a d ığ ım ız  g ib i b u r a y a  a t ıl a n  
k ö t ü  ş e y l e r d e n  d e  m e s u l  d e ğ il iz . . .  Y a n i t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r l a r ım ız ı h e r  z a m a n  k o n t r o l  
e d e m e y iz  v e  b u r a y a  iç e r id e n  v e  d ış a r ıd a n  b ir ç o k  m ü d a h a l e l e r  o l u r .  P s ik o l o j ik  t ü m  s o r u n l a r ın  
k a y n a ğ ı b u  b ö l g e  o l d u ğ u  g ib i ç ö z ü m ü n  d e  y in e  k a y n a ğ ı - k e n d in i t a n ıy a r a k -  b u r a s ıd ır .  İ n s a n ın  
h u s u s i d ü n y a s ın ı b u r a s ı o l u ş t u r u r .  B u  s e r b e s t .  b ö l g e n in  d ö r t  t e m e l  ö z e l l iğ i v a r d ır .
B ir in c is i:  B u  m e r t e b e l e r d e  ik e n  o l a n  b i t e n  h e r  ş e y i h e r  d a im  k o n t r o l  e d e m e y iz .  Y a n i k o n t r o l ü  
m ü m k ü n  o l m a y a n  b ir  b ö l g e d ir .  B u  m e r t e b e l e r d e  ik e n ,  k o n t r o l  e d e m e m e  d ü ş ü n c e s i,  in s a n ı  
y e is  v e  ü m it s iz l ik  b a ş t a  o l m a k  ü z e r e  b ir ç o k  p s ik o l o j ik  s ık ın t ıy a  m a r u z  b ır a k ır .  H e p  k o n t r o l  
e d e c e ğ im  d iy e  ç a b a l a r  a m a  g e n e l d e  d e  m u v a f f a k  o l a m a z  b u  h a l  in s a n ı ç o k  y ıp r a t ır ,  y e is e  
d ü ş ü r ü r  h a t t a  p s ik o l o j is in i t a m a m e n  b i l e  y ık a b il ir . . .
İ k in c is i:  B u  ik i m e r t e b e d e  ik e n ,  b ir b ir in e  z ıd  h e r  ş e y in  h e r  m e r t e b e s i,  b u r a d a  k a r ş ım ız a  
s e r b e s t ç e  ç ık a r .  B e y a z  d e n in c e  h e m e n  s iy a h  d a  d ü ş ü n c e m iz e  g e l e b il ir .  D o ğ r u  n e d ir  d iy e  
d ü ş ü n ü r k e n  t a m  z ıd d ı o l a n  y a n l ış l a r  d a  d ü ş ü n c e m iz e  g e l e b il ir .  G ü z e l  b ir  ş e y i h a y a l  e d e r k e n  
t a m  ç ir k in  b ir  d u r u m  h a y a l im iz e  g e l e b il ir .  M e s e l a  h a k - b a t ıl ,  d o ğ r u - y a n l ış ,  im a n - k ü f ü r .  
M a l u m a t l a r ın  v e  h e r  ş e y in  h e r  m e r t e b e s i b u  s e r b e s t  b ö l g e d e  v a r .
Ü ç ü n c ü s ü :  Y a  d a  b u  m e r t e b e l e r d e ,  h e r  ş e y  h e r  ş e k il d e  d e  ö n ü m ü z e  ç ık a b il ir .  M e s e l a  o k u l d a  
d e r s  o r t a m ın d a  b u l u n d u ğ u n  a n d a  a l a k a s ız  b ir  ş e k il d e  b ir is in in  b ir  h a l in i h a y a l im iz  h iç  
is t e m e s e k  b il e  ö n ü m ü z e  k o y a b il ir .  
D ö r d ü n c ü s ü :  B u  s e r b e s t  b ö l g e n in  e n  ö n e m l i ö z e l l ik l e r in d e n  b ir id e ,  e b e d i h a y a t ım ız ı  
m a y a l a y a n ,  ik s ir l e y e n  y a n i a k l ı in ş a ,  k a l b i ih y a  e d e c e k  y a n i h a y a t l a n d ır a c a k  m a l z e m e l e r in  
a t ıl d ığ ı,  o l u ş t u ğ u  y e r  o l m a s ıd ır .  H e r  v a k it  k o n t r o l  e d il e m e y e n ,  b ir b ir in e  z ıd  h e r  ş e y in  h e r  
m e r t e b e s in in  b u l u n d u ğ u  b ir  b ö l g e y e  s a h ip  o l a n  in s a n ,  d ü n y a  h a y a t ın ı v e  e b e d i b ir  h a y a t ın ı  
b u r a d a k i m a l z e m e l e r l e  in ş a  e d iy o r .  İ n s a n ın  d ü ş ü n c e  f ik ir  h a y a l  z e n g in l iğ in i,  b u r a s ı  
o l u ş t u r u y o r .  E ğ e r  b u r a y ı k a l d ır ır s a n ız  in s a n  b ir  r o b o t a  d ö n ü ş ü r ,  b a s it l e ş ir .  B u r a d a  z ıt l a r ,  h e r  
ş e y ,  h e r  m e r t e b e s iy l e ,  s ın ır s ız  b ir  ş e k i l d e ,  in s a n d a  b ir  a r a y a  g e l ir  v e  z ıt l a r ın  ç a r p ış m a s ı il e  
k e m a l a t  o r t a y a  ç ık a r .  B ö y l e c e  in s a n  b u  k â in a t ın  e n  g ü z e l  b ir  m e y v e s i o l u r .  
B il g i,  m a l u m a t ,  d ü ş ü n c e ,  v e h im ,  ş ü p h e ,  z a n  t a s a v v u r u n  iç in d e d ir .  V e s v e s e  R is a l e s in d e :  “ İ l im  
o n u  t a r d e d e r ,  c e h il  o n u  d a v e t  e d e r .  T a n ır s a n  g id e r ,  t a n ım a z s a n  g e l ir ”  ( S ö z l e r  2 7 4 ) .  O  k a d a r  
o k u y o r u z  a m a  y in e  d e  v e s v e s e d e n  k u r t u l a m ıy o r u z ,  ç ü n k ü  o k u d u ğ u m u z  il im  d e ğ il d ir .  B iz im  
o k u d u ğ u m u z ,  iç e r iy e  a l d ığ ım ız ;  m a l u m a t t ır ,  b il g id ir .  İ l im  o l a b il m e s i iç in ,  t a s d ik  m e r t e b e s in e  
g e ç il m e s i l a z ım ,  ç ü n k ü  il im ;  t a s d ik t e  o l u y o r .  “ … il im  d e n il e n  t a s d ik t ir . ”  ( Ş u a l a r  1 5 4 )
S ö z l e r  2 7 8  d e  t a h a y y ü l ,  t a s a v v u r ,  t e f e k k ü r  iç in  s e r b e s t t ir l e r  d e n il iy o r .  Y a n i b u r a d a  d in î  
m e s u l iy e t  y o k t u r .  T a h a y y ü l ;  h a y a l i ç a l ış t ır a n  s is t e m .  H a y a l e  g ir e n ,  a l e m - i m is a l in  a l e m - i  
ş e h a d e t t e k i y a p ıs ın a  g ir e n  s is t e m ;  t a h a y y ü l .  T a s a v v u r ;  e ş y a d a k i b il g il e r i a r ı g ib i t o p l u y o r .  
T a h a y y ü l ;  h a y a l l e r in  v e  ş e k il l e r in  im a l a t h a n e s i.  T a s a v v u r  d a ,  d ü ş ü n c e l e r in  im a l  e d il d iğ i y e r .  
B u  ik is in in  t o p l a m ın a  s e r b e s t  b ö l g e  d e n il m e s in i s e b e b i ş u :  B u r a y a  ş e y t a n ,  k a f i r  c in l e r ,  e r v a h - ı  
h a b is e l e r ,  n e f s - i e m m a r e  v e r i a t ıy o r .  E r v a h - ı h a b is e ;  k ö t ü  r u h l a r .  M e v a d d - ı ş e r ir e l e r  d e ;  
h a r a m l a r  v e  b id ’ a t l a r d ır .  İ n s a n  s u r e t i n d e k i ş e y t a n l a r ,  y a n l ış  k iş il e r ,  y a n l ış  z a m a n ,  y a n l ış  
y e r d e  b u l u n m a k l a ,  y a n l ış  iş  y a p m a k l a  b u  s e r b e s t  b ö l g e y e  b il g il e r  a k t a r ıl ıy o r .  Ş e y t a n ;  v e s v e s e  
a t ıy o r .  C in l e r ;  d ü ş ü n c e y i b o z m a y a  ç a l ış ıy o r .  B u n l a r a  m u k a b il  m e l e k l e r  il h a m  v e  v a h iy  
g e t ir iy o r .  M ü s l ü m a n  c in l e r  s a n a  d o ğ r u  b il g il e r  a t ıy o r .  e r v a h - ı â l iy e  o l a n  iy i r u h l a r ,  m e v a d d - ı  
â l iy e l e r  y a n i d o ğ r u  m e k a n l a r ,  c a m il e r ,  m e s c id l e r ,  n e f s - i l e v v a m e ,  n e f s - i m ü l h im e ,  n e f s - i  
m u t m a in e ,  n e f s - i r a d iy e  v s .  in s a n  s u r e t in d e k i m e l e k l e r ,  d o ğ r u  k iş il e r ,  d o ğ r u  z a m a n d a ,  d o ğ r u  
y e r d e ,  d o ğ r u  iş i y a p m a k  d a  b u r a y a  b il g i a t ıy o r .
243M e s e l a  m e n f î k a n a d ın d a n  ş e y t a n  v e s v e s e  a t a r .  K a f ir  c in l e r  v e h im  a t a r .  V e s v e s e  k a l b îd ir .  
V e h im  a k l îd ir .  V e s v e s e  v a r ’ a  m u s a l l a t  o l u r ,  e y l e m s e l d ir .  V a r  o l a n  im a n a  “ im a n s ız s ın ”  d e r .  
Y a n i ‘ im a n ın  y o k t u r ’  d e n il iy o r s a ,  ş e y t a n  t a s d ik l i im a n ın  o l d u ğ u n a  d e l il d ir .  Ç ü n k ü  ş e y t a n  v a r ’ a  
m u s a l l a t  o l u r .  K a f ir e ,  im a n s ız a  d e r  m i k i:  “ İ m a n ın  y o k  h a ,  ç o k  t e h l ik e d e s in ,  p e r iş a n  
o l a c a k s ın ,  g it ,  im a n ı e l d e  e t ”  d e m e z ,  im a n  e d e r  d iy e .  A b d e s t l iy e  d e  “ a b d e s t in  y o k ”  d e r .  E ğ e r  
a b d e s t im  v a r  m ı d iy e  v e s v e s e  e d iy o r s a n ız ,  ş e y t a n  t a s d ik l i a b d e s t in e  d e l il d ir .  H e m  d e  ç o k  
k a l it e l i b ir  a b d e s t in d ir ,  ç ü n k ü  ş e y t a n  t a s d ik  e t t i.  D e m e k  k i v e s v e s e ,  v a r  o l a n  im a n a  “ y o k t u r ”  
d e r ,  v a r  o l a n  a b d e s t e  “ y o k t u r ”  d e r .  E y l e m s e l  h a l l e r e  v e s v e s e  g e l ir ,  v e h im  g e l m e z .  V e h im ;  
a k l îd ir ,  d i m a ğ a  a it t i r .  V e h im ;  b il g i,  m a l u m a t ,  d ü ş ü n c e ,  z a n ,  ş ü p h e  g ib i t a s a v v u r d a .  O l m a y a n ı  
v a r  y a p ıy o r .  Z a n  d a  ö y l e .  E v d e k i k a v g a l a r ın  s e b e b i;  z a n l a r d a n d ır .  O y s a  â y e t - i k e r im e d e  “ ç o ğ u  
z a n l a r d a n  s a k ın ın ,  h a r a m d ır ”  d iy o r .
S e r b e s t  b ö l g e y e  v e r i a t a n l a r d a n  ş e y t a n  v e  k a f ir  c in l e r i s ö y l e d ik .  D iğ e r l e r i ş u n l a r :  E r v a h - ı  
h a b is e l e r ;  b a t ıl  it ik a d l a r ın  v e  h u r a f e l e r in  e y l e m s e l  v e y a  d ü ş ü n s e l l e r in  b iz d e k i e n e r j i o l a r a k  
k a r ş ıl ık l a r ıd ır l a r .  M e s e l a  b u  b ir  b a r d a k  s u .  D ış a r ıd a  s u d u r  a m a  iç in c e  iç e r d e  a r t ık  s u  d e ğ il .  
İ ç e r d e  e n e r j id ir .  D ış a r ıd a  f il m  v a r d ır ,  v id e o  v a r d ır .  S e y r e t t iğ in iz  z a m a n  iç e r iy e  g ir iy o r .  
B il g is a y a r ı d a  k a p a t s a n ,  c d ’ y i d e  k a p a t s a n ,  k a f a d a  h a l a  ç a l ış ır  o .  S o n s u z  o l d u  a r t ık  o .  E z e l î v e  
e b e d î s a n a  m a l  o l a c a k  o  s e y r e t t iğ in ,  ç ü n k ü  y o k  o l m a z  o .  H a ş ir  m e y d a n ı,  k a b ir e  k a d a r  h e p s i  
k a l ır .  K a f a y a  c d ’ y i s o k t u k  d iy e l im .  M e n f î v e y a  m ü s b e t .  A r t ık  r e s im  y o k  o r d a .  S u  iç im d e  
e n e r j iy e  d ö n ü ş t ü ğ ü  g ib i,  r e s im l e r  d e  a s ıl l a r ın a  d ö n ü ş ü r ,  y a n i o  r e s m in  k a y n a ğ ın a .  M e s e l a  
a ç ık - s a ç ık  b ir  k a d ın a  b a k ıl d ığ ı a n d a ,  o n u n  o  a n d a k i h â l e t i,  p s ik o l o j is i,  r u h s a l  b o y u t u ,  v a r s a  
c in i y a n i o n u n  r u h u n d a  n e  v a r s a ,  a r a n ız d a  b a k m a  a n ın d a  b ir  d iy a l o g ,  b ir  il e t iş im  k u r u l u y o r .  -
K o p y a l a  y a p ış t ır -  s e v iy e s in e  g ö r e  s a n a  a k t a r ıl ıy o r .  H e m e n  b ir  s ık ın t ı o l u y o r .  S ö z l e r  4 1 0  d a  
“ N a s ıl  k i m e r h u m e  v e  r a h m e t e  m u h t a ç  b ir  g ü z e l  k a d ın  c e n a z e s in e  n a z a r - ı ş e h v e t  v e  h e v e s l e  
b a k m a k ,  n e  k a d a r  a h l a k ı t a h r ib  e d e r .  Ö y l e  d e :  Ö l m ü ş  k a d ın l a r ın  s u r e t l e r in e  v e y a h u t  s a ğ  
k a d ın l a r ın  k ü ç ü k  c e n a z e l e r i h ü k m ü n d e  o l a n  s u r e t l e r in e  h e v e s p e r v e r â n e  b a k m a k ,  d e r in d e n  
d e r in e  h is s iy a t - ı u l v iy e - i in s a n iy e y i s a r s a r ,  t a h r ib  e d e r . ”
D e m e k  s a d e c e  - b a k m a k -  d e ğ il ,  a s l ın a  g id iy o r  b u .  Y a n i g ö z  s im a s ın a  b a k a r k e n -  B e n im  
s im a m d a n  a l e v i m iy im ,  S ü n n i m iy im ,  n a m a z  k ıl ıy o r  m u y u m  k ıl m ıy o r  m u y u m ,  n u r c u  m u y u m ,  
t a r ik a t ç ı m ıy ım  b e l l i o l u y o r ,  ç ü n k ü  s im a m ;  b a t ın ın  d ış a  v u r u ş u d u r .  S ö z l e r  1 6 :  “ B a t ın ın d a k i  
ç ir k in l ik l e r ,  z a h ir in e  a k s e t m iş  o l m a l ı k i… ”  D e m e k  k i g ö z  o n u n  s im a s ın a  b a k a r k e n  o n u n  s ıf a t ı  
b iz e  k o p y a l a n ıy o r ,  iç e r iy e  g ir iy o r .  B u n u n  d in d e k i a d ı  h a r a m d ır .  F iz ik t e k i k a r ş ıl ığ ı  e r v a h - ı  
h a b is e d ir ,  e n e r j id ir .  O  s a n a  y a  b ir  k â b u s  o l a r a k  d ö n e c e k .  Y a  d a  c a n ım  s ık ıl ıy o r ,  g ö ğ s ü m  
d a r a l ıy o r ,  e v h a m  e d iy o r u m  g ib i d ö n ü ş ü m ü  v a r  b u n u n .  
B a ş k a  b ir  v e r i a t a n  n e f s - i e m m a r e d ir .  M e r a k  e t m e y in ,  e n d iş e  e t m e y in ,  a t ıl a n l a r d a n  m e s u l  
d e ğ il iz .  B u r a s ı s e r b e s t t ir ,  Ü s t a d ın  t a b ir iy l e .  D iğ e r  b ir  v e r i a t a n  d a  m e v a d d - ı ş e r ir e d ir .  B u n l a r  
h a r a m l a r d a n  v e  b id ’ a t  e y l e m l e r d e n  ç ık a r .  M e s e l a  ç a l ın a n  p ir in ç  il e  k a z a n c ıy l a  a l ın a n  p ir in ç .  
P ir in ç  a y n ı a m a  ç a l ın a n  p ir in ç  ç o c u ğ u n u  v e  k e n d is in i b o z u y o r .  D iğ e r  v e r i a t a n  in s a n  
s u r e t in d e k i ş e y t a n l a r d ır .  S o k a k t a  c in n î v e  in s î ş e y t a n l a r  v a r .  R u h u  h a b is  o l m u ş .  L ib a s l a r ın ı  
d e ğ iş t ir s e l e r ,  in s a n l a r  ş e y t a n l a r l a  b ir b ir in e  d ö n ü ş e c e k l e r  d iy e  R is a l e - i N u r ’ d a  g e ç iy o r .  B a ş k a  
m e n f î v e r i k a y n a ğ ı  d a :  Y a n l ış  k iş il e r l e ,  y a n l ış  z a m a n d a ,  y a n l ış  y e r d e ,  y a n l ış  iş  y a p a r s a n ,  
s e r b e s t  b ö l g e y e  g ir iy o r .  C e m a a a t  v e  k o m it e l e r in  ş a h s - ı m a n e v il e r i v e  k iş in in  k e n d i ş a h s - ı  
m a n e v is i d e  s e r b e s t  b ö l g e s in i m e n f i o l a r a k  e t k il e y e b il iy o r .
B ü t ü n  m e n f î v e r i a t a n l a r ın  k a r ş ıt ı o l a n  v e  s e r b e s t  b ö l g e y e  m ü s b e t  v e r i a t a n  is e :  M e l e k l e r ,  
v a h iy  v e  il h a m  a t a r .  M ü s l ü m a n  c in l e r  v a r .  E r v a h - ı â l iy e l e r  v a r .  B u n l a r  d e f - i m e f a s id  il e ,  
m e v a d d - ı â l iy e l e r  d e  t e r k - i k e b a ir  il e  b iz d e  o r t a y a  ç ık a n  e n e r j id ir l e r .  K u r ’ a n  d a  v a a d  e d iy o r ,  
b il - m a n a :  “ E ğ e r  h a r a m ı t e r k  e d e r s e n iz ,  o n d a n  d a h a  k a l it e l i,  d a h a  r u h a n î b ir  l e z z e t i s iz e  
t a t t ır a c a ğ ım ”  d e n il iy o r .
M ü s b e t  v e r il e r  a t a n l a r ;  N e f s - i l e v v a m e ,  N e f s - i m u t m a in n e  v b .  in s a n  s u r e t in d e k i m e l e k l e r ,  
d o ğ r u  k iş i l e r ,  d o ğ r u  z a m a n ,  d o ğ r u  y e r ,  d o ğ r u  iş .  C e m a a a t l a r ın  ş a h s - ı m a n e v il e r i v e  k iş in in  
k e n d i ş a h s - ı m a n e v is i d e  s e r b e s t  b ö l g e s in i m ü s b e t  o l a r a k  e t k il e y e b il iy o r .
244K a f a m ız a  “ c a n ım  s ık ıl d ı,  m o r a l im  b o z u l d u ,  b u  k a d a r  R is a l e  o k u d u ğ u m  h a l d e ,  b ö y l e  o l d u ğ u m  
h a l d e  k e n d im i n iy e  k ö t ü  h is s e d iy o r u m ”  g ib i ş e y l e r in  g e l m e s in in  s e b e b i  b u  s e r b e s t  b ö l g e y i  
b il m e m e k t e n ,  b u n u  “ B e n ”  z a n n e t m e k t e n  k a y n a k l a n ıy o r .  S e r b e s t  b ö l g e y i “ B e n ”  z a n n e d iy o r u z .  
O y s a  o r a s ı o n  s e k iz  b in  a l e m in  c e m ’ in  c e m ’ id ir .  C a m i- ü l  e z d a d d ır  in s a n .  H e r  ş e y  in s a n d a  v a r .  
O  z a m a n  b ö y l e  b ir  b ö l g e  o l m a s ı l a z ım .  
S e r b e s t  b ö l g e y e  ik i t a r a f  a t ıy o r .  S e r b e s t  b ö l g e  a l l a k  b u l l a k .  T a a k k u l  b e r z a h t ır .  O r a d a n  a ş a ğ ıy a  
d o ğ r u  S ö z l e r  1 4 2  d e k i g ib i ik iy e  a y r ıl ıy o r .  T a s d ik ,  iz ’ a n ,  il t iz a m  v e  it ik a d  k ıs m ı im a n  v e  k ü f ü r  
y o l u  d iy e  ik iy e  a y r ıl ıy o r .  Ü s t a d  t a h a y y ü l  iç in  s a f s a t a  d iy o r .  T a s a v v u r  iç in  b îb e h r e  d iy o r .  
T a a k k u l e  b ît a r a f ,  t a s d ik e  il im ,  iz ’ a n a  im t is a l ,  il t iz a m a  t a a s s u b  v e  it ik a d a  s a l a b e t  d iy o r .  
B u n l a r d a n  b u n l a r  ç ık a r  d iy e  S ö z l e r  7 0 6  d a  g e ç iy o r .  
G e l e l im  p s ik o l o j ik  y ö n ü n e :  “ İ y i d e ğ il im ”  d iy o r s u n .  H a n g i g ü z e l  t a r a f ın l a ,  y a p ın l a  iy i  
o l m a d ığ ın ı a n l a d ın ?  İ y i o l m a d ığ ın ı h a n g i g ü z e l  t a r a f ın  s ö y l e d i?  D e m e k  k i iy is in !  “ b e n  
h a s t a y ım ”  d iy o r s u n ,  d e m e k  h a s t a  o l m a y a n  b ir  t a r a f ın  v a r .  B a z e n  k a b z  b a s ıy o r .  B u  s e r b e s t  
b ö l g e y e  o l a n  h ü c u m u  b il d ir iy o r .  “ C a n ım  s ık ıl d ı”  d iy o r s u n  a m a  s e n in l e  a l a k a s ı y o k ,  h ü c u m  
v a r .  B u  n e d e n l e  “ c a n ım  s ık ıl d ı”  d e m e ,  “ h ü c u m  v a r ”  d e .  B u  s o l  t a r a f t a n  b ir i a k t if  o l d u .  Y a  g e c e  
b ir d e  s e y r e t t iğ in  v id e o  v e y a  o t o b ü s t e  b i r in d e n  d u y d u ğ u n  o  k ö t ü  s ö z l e r  v b .  a k t if  o l d u .  K a ç  s e n e  
ö n c e  o l u r s a  o l s u n ,  a k t if  o l d u .  B u n u  b ö y l e  t a n ıy ın c a ,  s e n in l e  a l a k a s ı o l m a d ığ ın ı b il ir s e n ,  g id e r .  
S e n  e n d iş e  e t m e ,  iş in e  b a k .  O  b ir a z  s o n r a  g id e c e k .  Y a b a n  a r ıl a r l a  m e ş g u l  o l u r s a n ,  ç o ğ a l ır .
“ B a n a  r a ğ m e n  n iy e  d ü ş ü n c e l e r ,  h a y a l l e r  g e l iy o r ?  B u n l a r  b e n im  h a t ır ım a  g e l m e z d i. ”  D e d iğ in iz  
ş e y l e r  h e p  s e r b e s t  b ö l g e d e n  k a y n a k l a n ı y o r .  Y a n i s e r b e s t  b ö l g e d e  iy i ş e y l e r  d e  v a r ,  k ö t ü  ş e y l e r  
d e  v a r .  S ık ın t ı h e p  ş u :  B e n im  k a f a m d a  n iy e  b u  k ö t ü  ş e y l e r  v a r ?  S a n k i s e n  im a l  e t m iş s in  g ib i,  
s ık ın t ı y a p ıy o r s u n .  S e n in l e  a l a k a s ı y o k .  S e n  in s a n  o l d u ğ u n  iç in ,  s e n in  s e r b e s t  b ö l g e n  o l a n  
t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r u n d a  h e r k e s  v a r .  Ş e y t a n  d a  v a r ,  m e l e k  d e  v a r .  E r v a h - ı h a b is e  d e  m a l z e m e  
a t ıy o r ,  e r v a h - ı â l iy e  d e .  Y a n i h a s t a l ığ ın  t e m e l i ş u :  k a f a m ın  iç e r is in d e  n iy e  b u n l a r  v a r ?  “ B e n  
b u y u m ”  d iy e r e k  r a h a t s ız  o l u y o r .  B u  b ö l g e  s e r b e s t t ir .  T a h a y y ü l ü n  iç in d e k i k ö t ü  h a y a l l e r  s e n in  
ir a d e n  d ış ın d a ,  t a s a v v u r a  d a  k ö t ü  d ü ş ü n c e l e r in  g e l m e s in d e n  s e n  m e s u l  d e ğ il s in .  M e s u l iy e t  
y o k .  S o r u n  ş u r a d a :  O  m e s u l iy e t  o l m a y a n  ş e y d e n  k e n d in i m e s u l  h is s e t m e n d ir .  Ş e y t a n ın  
g e t ir d iğ i h a y a l l e r i b e n  g e t ir d im  z a n n e t m e k .  O n u n  iş in i k e n d i iş in  z a n n e t m e k .  O l m a y a n  
d ü ş ü n c e l e r i v a r  e d iy o r .  N a m a z a  d u r d u ğ u n  z a m a n  k a y b e t t iğ in  ş e y i v e  b a ş k a  e n v a - i ç e ş it  
ş e y l e r i a k l ın a  g e t ir iy o r .  S e n  m i is t e d in ?  U n u t t u ğ u n  ş e y l e r i h a t ır l a m a k  iç in  m i n a m a z a  
d u r u y o r s u n ?  N iy e  ir a d e  e t m e d iğ in  h a l d e  g e l iy o r ?  N iy e  g a r ib  v e  p is  r e s im l e r  g e l iy o r ?  B u n d a n  
a n l a m a l ıs ın  k i,  b u  s e n in  iş in  d e ğ il !  O n u n  iş in i k e n d i iş in  z a n n e d in c e ,  p s ik o l o j i o r d a  
b o z u l u y o r .  B u  d e r s i d in l e m e n  s a n a  ş u n u  s a ğ l a y a c a k :  “ N e  b iç im  a ş a ğ ıl ık  b ir  a d a m ım  n e  b iç im  
h a y a l l e r  v e y a  d ü ş ü n c e l e r  g e l iy o r  b a n a ,  b u  k a d a r  r e z il  b ir iy im ”  a r t ık  d e m e y e c e k s in ,  ç ü n k ü  b u  
s is t e m  s a n a  r a ğ m e n  ç a l ış ıy o r .  B ir  ş e h ir  d ü ş ü n .  B u  ş e h ir d e  m e y h a n e  d e  v a r ,  c a m i d e  v a r .  
Ş e h ir d e  m e y h a n e  o l m a s ı,  s e n in  s a r h o ş  o l d u ğ u n u  m u  g ö s t e r ir ?  V e y a  c a m i o l m a s ı,  s e n in  a l im  
o l d u ğ u n u  m u  g ö s t e r iy o r ?  H e p s i h ü k m ü n ü  ic r a  e d e c e k .  M e y h a n e y e  d e  a d a m  g id e c e k ,  c a m iy e  
d e  b ir  a d a m  g id e c e k .  İ n s a n ın  d a  k a f a s ı b ö y l e  b ir  ş e h ir d ir .  H e r  t ü r l ü  d ü k k â n  v a r  k a r d e ş im .
1-Sözler:706, 2-Sözler:278, 3-Lem'alar:75, 4-(I)
S e r g e r d a n
N a s ıl  k i b a ş ı d ö n e n  iç in  h iç  b ir  ş e y  y e r in d e  d e ğ il  v e  H e r  ş e y  b ir b ir in e  k a r ış ır .  N e y in  n e r e d e ,  n e  
o l d u ğ u  b il in m e d iğ i g ib i. . İ n s a n ın  d a  A l l a h  c c  v e  a h ir e t  in a n c ı z a y ıf l a r s a :  r u h s a l  a l e m i d e  a y n e n  
b ö y l e  o l u r . .
(I)
245S e r m e d iy e t
1 .  B â b - ı h a ş m e t  v e  s e r m e d iy e t  o l u p ,  is m - i C e l il  v e  B â k i c il v e s id ir .  
2 .  S e r m e d iy e t  B a k i is m in in  c il v e s id ir .
1-Sözler:73, 2-(III)
S e r s e r i
1 .  S a h ip s iz ,  b a ş ıb o ş  h a r e k e t  e d e n ( 3 . s ö z ) ,  
2 .  S e r m a y e s in i z a y i e d e n ( 4 . s ö z ) ,  
3 .  V a z if e s in i y a p m a y ıp  v a z if e s in d e n  k a ç a n ( 5 . s ö z ) ,  
4 .  S e r b e s t l iğ i t e r c ih  e d e n  n iz a m  v e  in t iz a m a  t e b a iy e t i k a b u l  e t m e y e n ( 8 . s ö z ) ,  
5 .  R a h a t ın ı v e  k e y f in i,  s a h ib in i d ü ş ü n m e m e k t e  g ö r e n ,  a k l ın a  s ığ ış m a y a n  ş e y l e r l e  u ğ r a ş m a y a n ,  
o l a n  b it e n i t e s a d ü f  v e  k a r m a k a r ış ık  k e n d i k e n d in e  o l u y o r  g ö r e n ,  n e m e  l a z ım  d iy e n ( 2 2 . s ö z )
6 .  İ p i ç ö z ü l m ü ş ,  b a ş ıb o ş  in t iz a m s ız  h a r e k e t  e d e n ,  ş u u r s u z  c a m id  g e z e n .  Ş e y t a n  v e  t e s a d ü f ü n  
s ıf a t ı.  
7 .  S e r s e r il iğ in  z ıd d ı;  it a a t  e t m e k t ir . ( K . L . 2 4 1 )
1-2-3-4-5-6-7- (III)
S e v a b
S e v a b  d ış a r d a  e y l e m d ir ,  k a f a d a  s e v a p  k e l im e s id ir ,  r u h t a  is e  p o t a n s iy e l  e n e r j id ir .  B ir  m a n a ,  
b ir  h a l  k a p l a r ,  e n e r j i o l u ş u r .  S a n k i b i r  y e r e  e l e k t r ik  f iş in i s o k m u ş  d a ,  c e r e y a n  y ü k l e r  g ib i.  
B a r a j  g ib i  b ir  c e r e y a n  o l u r .  B a r a j ı k a l d ır ır s a n  h iç b ir  f a y d a  o l m a z ,  t a r l a y ı s il e r  s ü p ü r ü r  a m a  
k a n a l  a ç a r s a n  f a y d a s ı o l u r .  İ ş t e  d e r s a n e n in  y e r in i s ü p ü r m e k t e n  k a y n a k l a n a n  A l l a h ’ ın  
r a h m e t in in  b u r a d a k i if a d e s i o l a n  r u h t a ,  k a l b d e  b ir  r u h a n î b ir  h a l  o l u r ,  b ir  e n e r j i o l u r .  
B u r a d a k i e n e r j i;  h a l .  O  e n e r j iy i s e n  d ış a r ıy a  k a n a l iz e  e t m e s e n ,  y o l  a ç ıp  d a  b o ş a l t m a s a n  o  
e n e r j i il k  ö n c e  s e n d e  b u r d a  t a t l ı b ir  h a l ,  b ir  y a n m a  o l u r .  Y e n i o l d u ğ u  iç in  s ıc a k .  S o n r a  y a v a ş  
y a v a ş  s ö n e r ,  y a n i b ü z ü ş ü r  b ü z ü ş ü r ,  y a n i k a y s ıy ı k u r u t m a k  g ib i.  B ü z ü ş e  b ü z ü ş e  s ö n d ü  y a ,  iş t e  
o  s ö n m e n in  a d ı k e m a l â t t ır .
K e m a l a t  o  b ü z ü ş e n  e n e r j id e n  o l u ş a n  ç e k ir d e k t ir .  A h ir e t t e  b u  a ğ a ç  o l a c a k .  Ş e y t a n  d a  o  e n e r j i  
k u r u y u p  ç e k ir d e k  o l m a m a s ı iç in ,  h e m e n  b u  c e r e y a n a  k a n a l  a ç m a k  is t iy o r ,  a k ıt m a k  is t iy o r .  
N a s ıl  y a p ıy o r ?  Y a p t ığ ım ı g ö r ü n ,  b il in  m a n a s ın d a  h a y r ın a  d ik k a t - i n a z a r ı ç e v ir t t ir iy o r .
S e v a b ın ;  (b e d e n d e )  f iz ik s e l  k a r ş ıl ığ ı;  e n e r j i,  k a f a d a k i k a r ş ıl ığ ı;  g ü v e n ,  k a l b d e k i k a r ş ıl ığ ı;  z e v k ,   
k a b ir d e  k a r ş ıl ığ ı;  n u r  v e  g ıd a ,  h a ş ir d e  k a r ş ıl ığ ı;  s e n e d  v e  b e r a t ,  s ır a t  k ö p r ü s ü n d e  k a r ş ıl ığ ı;  
B u r a k ,  C e n n e t t e ;  h a k ik a t t ır .  
(I)
246S e y y ia t
G ü n a h  il e  s e y y ia t  a d e m î v ü c u d  o l u p ,  g ü n a h ;  k a b il iy e t e ,  s e y y ia t ;  is t id â t a  b a k a r .
(I)
S ıd k
1 .  İ s l â m iy e t in  e s a s ı,  s ıd k t ır .  İ m a n ın  h â s s a s ı,  s ıd k t ır .  B ü t ü n  k e m a l â t a  îs a l  e d ic i,  s ıd k t ır .  A h l â k - ı  
â l iy e n in  h a y a t ı,  s ıd k t ır .  T e r a k k iy a t ın  m ih v e r i s ıd k t ır .  Â l e m - i İ s l â m ' ın  n iz a m ı ,  s ıd k t ır .  N e v ' - i  
b e ş e r i k â ' b e - i k e m a l â t a  îs a l  e d e n ,  s ıd k t ır .  A s h a b - ı K ir a m ' ı b ü t ü n  in s a n l a r a  t e f e v v u k  e t t ir e n  
s ıd k t ır .  M u h a m m e d - i H â ş im î A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m ' ı m e r a t ib - i b e ş e r iy e n in  e n  y ü k s e ğ in e  
ç ık a r a n ,  s ıd k t ır .
2 .  K ü f r ü n  m a h iy e t i y a l a n d ır .  İ m a n ın  m a h iy e t i s ıd k t ır .
1-İşarat-ül İ'caz:82, 2-Münazarat:64
S ıf a t
1 .  Ş u  s a r a y - ı â l e m ,  ş u  m ü k e m m e l ,  m ü z e y y e n  e s e r ;  b il b e d a h e  g a y e t  k e m a l d e k i e f ' a l e  d e l a l e t  
e d e r .  Ç ü n k i e s e r d e k i k e m a l â t ,  o  e f ' a l in  k e m a l â t ın d a n  il e r i g e l ir  v e  o n u  g ö s t e r ir .  K e m a l - i e f ' a l  
is e ,  b iz z a r u r e  b ir  f â il - i m ü k e m m e l e  v e  o  f â il in  k e m a l - i e s m a s ın a ,  y a n i â s â r a  n is b e t e n  
m ü d e b b ir ,  m u s a v v i r ,  h a k îm ,  r a h îm ,  m ü z e y y in  g ib i is im l e r in  k e m a l in e  d e l a l e t  e d e r .  İ s im l e r in  
v e  ü n v a n l a r ın  k e m a l i is e ,  ş e k s iz  ş ü b h e s iz  o  f â il in  k e m a l - i e v s a f ın a  d e l a l e t  e d e r .  Z ir a  s ıf a t  
m ü k e m m e l  o l m a z s a ,  s ıf a t t a n  n e ş ' e t  e d e n  is im l e r ,  ü n v a n l a r  m ü k e m m e l  o l a m a z .  V e  o  e v s a f ın  
k e m a l i,  b i l b e d a h e  ş u u n a t - ı z â t iy e n in  k e m a l in e  d e l a l e t  e d e r .  Ç ü n k i s ıf â t ın  m e b d e ' l e r i,  o  ş u u n -
u  z â t iy e d ir .  V e  ş u u n - u  z â t iy e n in  k e m a l i is e ;  b iil m e l y a k în  z â t - ı z îş u u n u n  k e m a l in e  v e  ö y l e  l â y ık  
b ir  k e m a l in e  d e l a l e t  e d e r  k i;  o  k e m a l in  z iy a s ı,  ş u u n  v e  s ıf â t  v e  e s m a  v e  e f ' a l  v e  â s â r  
p e r d e l e r in d e n  g e ç t iğ i h a l d e ,  ş u  k â in a t t a  y in e  b u  k a d a r  h ü s n ü  v e  c e m a l i v e  k e m a l i g ö s t e r m iş .
2 .  Y e d i s ıf â t - ı s ü b u t iy e  o l a n  H a y a t ,  İ l im ,  K u d r e t ,  İ r a d e ,  S e m ' ,  B a s a r  v e  K e l â m  s ıf a t l a r ın ın  
c e l a l l i v e  c e m a l l i t e c e l l il e r iy l e  k e n d in i t a n ıt t ır ır ,  b il d ir ir .
A l l a h ’ ın  s ıf a t l a r ı:  
•  S e l b i s ıf a t l a r  ( S ı f a t - ı a y n iy e ) :  M ü c t e h id l e r e  g ö r e  b u n l a r  m e v c u d a t a  t a a l l u k u  o l m a y a n  
A l l a h ’ ın  Z a t ın ı s e l b i o l a r a k  n it e l e y e n  s ıf a t l a r d ır .  V ü c u d ,  k ıd e m ,  b e k a ,  v a h d a n iy e t ,  
m u h a l e f e t u n  l il h a v a d is ,  k ıy a m  b in e f s ih i.  S e l b i if a d e  A l l a h ’ ın  n e  o l m a d ığ ın ı b il d ir ir .  M e s e l a ,  
k ıd e m  A l l a h ’ ın  h â d is  o l m a s ın ı n e f y e d e r ,  v a h d a n iy e t  ç o k l u ğ u  n e f y e d e r  v . s .  B u  s ıf a t l a r  a y n d ır .
•  S ü b u t î s ıf a t l a r :  H e m  a y n d ır ,  h e m  g a y r d ır .  B u  s ıf a t l a r  A l l a h ’ ın  Z a t ın ın  l a z ım e - i z a r u r iy e s id ir ,  
e z e l id ir .  Z a t ın d a n  a y r ı d ü ş ü n ü l m e s i m u h a l d ir .  H a y a t ,  il im ,  ir a d e ,  k u d r e t ,  s e m ’ ,  b a s a r ,  k e l a m .  
B u  s ıf a t l a r ın  v ü c u d u  v a r d ır  v e  m e v c u d a t a  t a a l l u k l a r ı v a r d ır .  B u  s ıf a t l a r ın  m e n b a ı h a y a t  
s ıf a t ıd ır .
3 .  S ı f a t - ı f iil iy e :  G a y r d ır  y a n i b u  s ıf a t l a r  e z e l î d e ğ il d ir .  M e v c u d a t a  t a a l l u k l a  v a r  o l a n  
s ıf a t l a r d ır .  İ h y a ,  ih s a n ,  t e z y in  v . s
1-Sözler:(620-621), 2-Şualar:146, 3-(II)
247S ıl a - ı R a h im
U b u d iy e t in  v e  ib a d e t in  c e m id ir .  A s l ın a  g ö t ü r e c e k  h e r ş e y in i t e r k e t m e k t ir .  S e n i a s l ın d a n  
u z a k l a ş t ır a c a k  H e r  ş e y  K a t - ı S ıl a - i R a h im d ir .  S ıl a - i R a h im ;  H u k u k u l l a h ,  H u k u k u  R e s u l l u l a h ,  
H u k u k u  A s f iy a ,  H u k u k u  M ü t e d e y y in  V a l id e y n d ir .  H u k u k u l l a h ;  b ü t ü n  u b u d iy e t  v e  ib a d e t e  
c a m id ir .  H u k u k u  R e s u l l u l a h ;  S e n i in ş a  e d e n  s ü n n e t - i s e n iy y e  t e r a z il e r id ir .  H u k u k u  A s f iy a ;  
H u k u k u l l a h  v e  H u k u k u  R e s u l l u l a h ı b iz e  t a ş ıy a n  a s r ın  m ü c e d d id ir .  H u k u k u  M ü t e d e y y in  
V a l id e y n ;  a n n e - b a b a ,  y a k ın  a k r a b a  a l a k a s ı in s a n ın  ö m r ü n ü  u z a t ır  y a n i in ş â ’ n a ,  in ş a a t ın a  
k u v v e t  v e r ir .  
(I)
S ır
1 .  " H e r  ş e y in  iç in e  m e l e k û t ,  d ış ın a  d a  m ü l k  d e n ir . "  M ü l k t e n  m e l e k u t e  b a k m a k ,  o  ş e y in  s ır r ın ı  
a n l a m a k t ır .  
2 .  S e n d e  o l u p  s a n a  a it  o l m a y a n ;  v e r e n e  b a k a n ,  v e r e n e  h iz m e t  e d e n ,  v e r e n in  a r z u s u  
d o ğ r u l t u s u n d a  ç a l ış a n  l a t if e .  E v v e l ,  A h ir ,  Z a h ir ,  B a t ın  is im l e r in in  h u l a s a - i  c a m ia l a r ın d a n  
in s a n d a  y a r a t ıl a n  l a t if e n in  a d ıd ır .
S ır  b ir  l a t if e d ir ,  v ü c u d - u  h a r ic is i o l a n  b ir  m a h l u k t u r .  F ik r e d il m e y e n  h is s e d il m e y e n  
m a s s e d il m e y e n  ş e y d ir  s ır .  S ır  d e ğ iş k e n d ir  f ik r e d ip  h is s e d ip  m a s s e d ip  v a r d ığ ın d a  o r a s ı s ır  
o l m a k t a n  ç ık a r  b ir  ö t e s i o l a n  f ik r e d e m e d iğ in  h is s e d e m e d iğ in  m a s s e d e m e d iğ in  k ıs ım  s ır  o l u r .  
S ır r ı t e l e f o n  m is a l iy l e  a n l a t a c a k  o l u r s a k :  T e l e f o n  c e s e d ,  b a t a r y a  h a y a t ,  k a r t  im a n ,  k a r t  il e  b a z  
is t a s y o n u ,  u y d u  a r a s ın d a k i b a ğ l a n t ı s ır d ır .  Y a p ıl a n  e y l e m in  r u h t a k i k a r ş ıl ığ ı o n u n  " s ır r ı"  
o l u y o r .  U h u v v e t ,  s ır r - ı u h u v v e t  g ib i. .  S ı r r ın  S ır r ı;  Ş u u n a t ı Z a t iy e n in  b iz d e k i k a r ş ıl ığ ıd ır . . .
S ır  is e  d e ğ iş t ir m e d e n  a s ıl l a r ı k a l d ığ ı h a l d e  d ö n ü ş t ü r e n  v e  b u n l a r ı b ir y e r e  c e m  e d ip  t u t a n d ır .  
İ k i z ı d d ın  b ir  a r a d a  o l m a s ıd ır .  D u r d u ğ u n  y e r e  g ö r e  s ır r ın  d e ğ iş ir .  S u r e t t e n  h a k ik a t e  g e ç m e k ;  
t ıl s ım  il e . .  H a k ik a t t e n  m a h iy e t e  g e ç m e k  is e  s ır  il e d ir .  
S ır ;  z ıd l a r ı d e ğ iş t ir m e d e n  b ir l e ş t ir ip ,  c e m  e t m e k t ir .  K o n u n u n  s a h ib i,  h a k im i o l m a k  a r k a s ın a  
g e ç m e k t ir .  T ıl s ım  is e  z ıd l a r ı b ir b ir in e  d e ğ iş t ir ip  d ö n ü ş t ü r m e k t ir . . .  S ır ’ d a ;  C e m a l ,  C e l a l ,  K e m a l  
v a r .  T ıl s ım d a ;  z ıd l a r  y o k  a r t ık ,  d ö n ü ş ü m  v a r .  K a l it e l i o l a n  S ır ’ d ır .  H e m  b ir b ir in e  z ıd  b ir  ş e y i  
t u t a c a k s ın ,  h e m  h iç  b ir is i o l m a y a c a k s ı n .  S ır  b u .  T e v h id  d e  h a k - b a t ıl ,  d o ğ r u - y a n l ış ,  k a r a n l ık -
a y d ın l ık  z a t ın d a  t u t u y o r  a m a  k e n d is i t u t t u k l a r ın a  h iç  b e n z e m iy o r .  S ır ;  z a t ın d a  z ıd l a r ı  
c e m ’ e t m iş  a m a  d ö n ü ş ü m  v e  d e ğ iş im  y o k .  T ıl s ım  is e ;  d e ğ iş t ir m iş .  
1-(II), 2-(I)
S ır a t  Kö p r ü s ü
1 .  İ n k ıl a b l a r  n e t ic e s in d e ,  h e r  ik i t a r a f  a r a s ın d a  g e n iş  g e n iş  d e r e l e r  h u s u l e  g e l iy o r .  O  d e r e l e r  
ü s t ü n d e  h e r  ik i â l e m l e  m ü n a s e b e t t a r  k ö p r ü l e r  l â z ım d ır  k i,  h e r  ik i â l e m  a r a s ın d a  g id iş  g e l iş  
o l s u n .  L â k in  o  k ö p r ü l e r in  in k ıl a b a t  c in s l e r in e  g ö r e  ş e k il l e r i,  m a h iy e t l e r i m ü t e b a y in ;  is im l e r i  
m ü t e n e v v i o l u r .  M e s e l â  u y k u  â l e m i,  y a k a z a  il e  â l e m - i m is a l  a r a s ın d a  b ir  k ö p r ü d ü r .  B e r z a h ,  
d ü n y a  il e  â h ir e t  a r a s ın d a  a y r ı b ir  k ö p r ü d ü r .  V e  m is a l ,  â l e m - i c is m a n î il e  â l e m - i r u h a n î  
a r a s ın d a  b ir  k ö p r ü d ü r .  B a h a r ,  k ış  il e  y a z  a r a s ın d a  a y r ı b ir  n e v i k ö p r ü d ü r .  K ıy a m e t t e  is e ,  
in k ıl a b  b ir  d e ğ il d ir .  P e k  ç o k  v e  b ü y ü k  in k ıl a b l a r  o l a c a ğ ın d a n ,  k ö p r ü s ü  d e  p e k  g a r ib ,  a c ib  
o l m a s ı l â z ım  g e l ir .  
2482 .  S ı r a t  K ö p r ü s ü  r u h l a r  a l e m in d e n  t a a  m a k a r r - ı s a a d e t  o l a n  c e n n e t e  g ir e n e  k a d a r  o l a n  
s ü r e c in  a d ıd ır .  S ır a t  K ö p r ü s ü  y e d i d u y g u d a n  b a ş l a y ıp ;  d im a ğ a  - - > v ic d a n a  - - > k a l b e - - >  r u h a - -
> e n e y e  k a d a r  s ü r e c in  in k il a b l a r ıd ır .  D ü n y a ;  is t ik b a l in ,  g e l e c e ğ in  ç e k ir d e ğ i,  k a v ş a ğ ı  
o l d u ğ u n d a n  g e l e c e k  h a d is a t ın  t ü m ü n ü n ,  t ü m  s a f h a l a r ın  h a k ik a t l a r ı b u r a d a  y a ş a n ıy o r ,  in ş a a  
e d il iy o r .  H a t t a  m ir a ç l a  m ü ş a h e d e t u l l a h  b il e  d ü n y a d a  y a ş a n ıy o r .  D e ğ il  s ır a t  k ö p r ü s ü  
m ü ş a h e d e t u l l a h  b il e  b u r a d a  o l u y o r .  K ö p r ü n ü n  k e n d is i - - > it ik a d d ır .  G e ç e n  is e  a m e l in  o l a n  - -
> İ s l a m iy e t in d ir .  K ıl ın ç t a n  k e s k in  o l a n  - - > Ş e r ia t t ır .  K ıl ıç t a n  in c e  o l a n  - - > A k a id d ir .
1-Mesnevi-i Nuriye:(225-226), 2-(I)
S ır a t - ı M ü s t a k im
S ır a t - ı M ü s t a k im ;  ş e c a a t  if f e t  v e  h ik m e t in  m e c z in d e n  v e  h ü l a s a s ın d a n  o l a n  a d l  v e  a d a l e t e  
iş a r e t t ir  k i ş e c a a t ;  k u v v e - i g a d a b iy e n in ,  if f e t ;  k u v v e - i ş e h e v iy e n in ,  h ik m e t ;  k u v v e - i a k l iy e n in  
v a s a t  m e r t e b e l e r id ir  k i s ü n n e t i s e n iy y e d ir .
İşarat-ül İcaz:23'den
S ır r - ı H a y a t
H e r  z a h ir is i o l a n ın  b a t ın ı d a  o l m a s ı. . .
(Sözler:110, Lemalar:337 den istifade)
S ır r - ı İ h l a s
1 .  K a r d e ş l e r in iz in  n e f is l e r in i n e f s in iz e ;  ş e r e f t e ,  m a k a m d a ,  t e v e c c ü h t e ,  h a t t â  m e n f a a t - ı  
m a d d iy e  g ib i n e f s in  h o ş u n a  g id e n  ş e y l e r d e  t e r c ih  e d in iz .  H a t t â  e n  l a t if  v e  g ü z e l  b ir  h a k ik a t - ı  
im a n iy e y i m u h t a ç  b ir  m ü ' m in e  b il d ir m e k  k i;  e n  m a s u m a n e ,  z a r a r s ız  b ir  m e n f a a t t ir .  M ü m k ü n  
is e ,  n e f s in iz e  b ir  h o d g â m l ık  g e l m e m e k  iç in ,  is t e m e y e n  b ir  a r k a d a ş  il e  y a p t ır m a s ı h o ş u n u z a  
g it s in .  E ğ e r  " B e n  s e v a b  k a z a n a y ım ,  b u  g ü z e l  m e s ' e l e y i b e n  s ö y l e y e y im "  a r z u n u z  v a r s a ,  ç e n d a n  
o n d a  b ir  g ü n a h  v e  z a r a r  y o k t u r .  F a k a t  m a b e y n in iz d e k i s ır r - ı ih l a s a  z a r a r  g e l e b il ir .  
2 .  İ h l a s t a n  m a k s u d  v e  m a t l u b  o l a n  k e y f iy e t i e l d e  e t m e k .  H a k ik a t - ı u h u v v e t i e l d e  e d ip ,  r iy a ,  
ş ö h r e t ,  t a s a n n u  g ib i r e z a il d e n  t a m  k u r t u l m a k l a  s ır r - ı ih l a s  k e s b e d il ir .
3 .  S ır r - ı İ h l a s  e n f ü s t ü r ,  ih l a s - ı t a m  e y l e m in  a d ıd ır .  O  h a r e k e t in in ,  f iil in in  r u h t a  s a m im i  
o l u ş u d u r .  İ h l a s  b il - f iil d ir ,  f iil d ir .  S ır r - ı ih l a s  b il - k u v v e d ir ,  f iil  d e ğ il d ir .  S ır r - ı ih l a s ,  f iil in  
r u h t a k i k a r ş ıl ığ ıd ır ,  s a m im iy e t t ir .  A ğ a c a  b il - f iil  d e d ik .  M e y v e s i,  ç iç e ğ i v s  h e p s i k o m p l e s i ih l a s .  
B u n u n  ç e k ir d e ğ i,  y a n i o  a ğ a c ın  ç e k ir d e k t e k i k a r ş ıl ığ ı,  s ır r - ı ih l a s .  D ış a r ıd a  e l m a  a ğ a c ı,  
ç e k ir d e ğ i a r m u t  o l u r  m u ?  A d a m  d ış a r ıd a n  iy i d a v r a n ır ,  ih l a s ı v a r  a m a  iç in d e n  k ız ıy o r d u r  o   
z a m a n  s ır r - ı ih l a s ı y o k t u r .    
1-Lem'alar:162, 2-(II), 3-(I)
S ır r - ı İ h l a s - ı H a k ik i
B u  z a m a n d a  N u r ' u n  h a k ik î k u v v e t i o l a n  S ır r - ı İ h l a s - ı H a k ik iy i m u h a f a z a  e t m e y e  b e n i m e c b u r  
e t m iş  k i:  S ıd d ık - ı E k b e r ' in  ( R . A . )  d e d iğ i o l a n  " M ü ' m in l e r  C e h e n n e m ' e  g it m e m e k  iç in  
A l l a h ' t a n  is t e r im ,  b e n im  v ü c u d u m  C e h e n n e m ' d e  b ü y ü s ü n  k i,  o n l a r ın  y e r in e  a z a b  ç e k s in "  d iy e  
249s ö y l e d iğ i k u d s î f e d a k â r l ığ ın ın  b ir  z e r r e s in i b e n  d e  k e n d im e  k a z a n d ır m a k  iç in ,  im a n  il e  
C e h e n n e m ' d e n  b ir k a ç  a d a m ın  k u r t u l m a l a r ı iç in  C e h e n n e m ' e  g ir m e y i k a b u l  e d e r im  d e m iş im .
Emirdağ Lahikası-2:152
S ır r - ı İ m t ih a n  v e  S ır r - ı T e k l if
H a k îm - i E z e l î in a y e t - i s e r m e d iy e  v e  h ik m e t - i e z e l iy e n in  ik t iz a s ıy l a ,  ş u  d ü n y a y ı t e c r ü b e y e  
m a h a l  v e  im t ih a n a  m e y d a n  v e  e s m a - i h ü s n a s ın a  â y in e  v e  k a l e m - i k a d e r  v e  k u d r e t in e  s a h if e  
o l m a k  iç in  y a r a t m ış .  V e  t e c r ü b e  v e  im t ih a n  is e  n e ş v ü n e m a y a  s e b e b d ir .  O  n e ş v ü n e m a  is e ,  
is t id a d l a r ın  in k iş a f ın a  s e b e b d ir .  O  in k iş a f  is e ,  k a b il iy e t l e r in  t e z a h ü r ü n e  s e b e b d ir .  O  
k a b il iy e t l e r in  t e z a h ü r ü  is e ,  h a k a ik - i n is b iy e n in  z u h u r u n a  s e b e b d ir .  H a k a ik - i n is b iy e n in  
z u h u r u  is e ,  S â n i' - i Z ü l c e l a l ' in  e s m a - i h ü s n a s ın ın  n u k u ş - u  t e c e l l iy a t ın ı g ö s t e r m e s in e  v e  k â in a t ı  
m e k t u b a t - ı S a m e d a n iy e  s u r e t in e  ç e v ir m e s in e  s e b e b d ir .  İ ş t e  ş u  s ır r - ı im t ih a n  v e  s ır r - ı t e k l if  
il e d ir  k i;  e r v a h - ı â l iy e n in  e l m a s  g ib i c e v h e r l e r i,  e r v a h - ı s a f il e n in  k ö m ü r  g ib i m a d d e l e r in d e n  
t a s a f f i e d e r ,  a y r ıl ır .
Sözler:532
S ır r - ı İ n s a n î
1 .  C e n a b - ı H a k ,  e m a n e t  c ih e t iy l e  in s a n a  " e n e "  n a m ın d a  ö y l e  b ir  m if t a h  v e r m iş  k i;  â l e m in  
b ü t ü n  k a p ıl a r ın ı a ç a r . . .
2 .  S â n i' - i H a k îm ,  in s a n ın  e l in e  e m a n e t  o l a r a k ,  r u b u b iy e t in in  s ıf â t  v e  ş u u n a t ın ın  h a k ik a t l a r ın ı  
g ö s t e r e c e k ,  t a n ıt t ır a c a k ,  iş a r a t  v e  n ü m u n e l e r i c â m i'  b ir  e n e  v e r m iş t ir .  
3 .  R u h u n  a r k a s ı E n e  a m a  e n e  d e  d e ğ il .  E n e  R is a l e s in e  g ö r e  e m a n e t  e n e ’ d ir .  B a z ı a l im l e r e  g ö r e  
e m a n e t ;  K u r ’ a n d ır .  Ü s t a d ,  in s a n  e n e ’ y i e m a n e t  a l d ı,  d iy o r .  E n e  e m a n e t in i a l a n  s ır r - ı in s a n î.  
M e c ’ u l  d e d iğ im iz  v a r  y a ,  y a n i ş u :  b e n im  g ö m l e ğ im  d iy e n  b e n  d e ğ il ,  s a h ip  ç ık ıy o r  g ö m l e ğ e .  
B e n im  a t l e t im  b e n im  v ü c u d u m  b e n im  h a y a t ım  b e n im  a k l ım  b e n im  r u h u m .  B e n im  r u h u m  
d iy e n  k im ?  E n e ’ d ir .  B u  e n e ’ y i b ir is i e m a n e t e n  a l d ı.  
M e s e l a  s e n in  b ir  s ır r ın  v a r ,  e ş in e  b il e  d e m e z s in .  B a ş k a  b ir  s ır r ın  v a r ,  e ş in e  d e r s in ,  o n a  d e r s in ,  
b u n a  d e r s in .  A m a  b ir  s ır r ın  v a r  k i,  k im s e y e  d e m e z s in .  A l l a h ’ d a  d a  b ö y l e .  A l l a h ’ ın  b ir  s ır r ı v a r  
k i,  t e k  A l l a h  b il iy o r .  “ S e n i e n  iy i b il e n  y in e  S e n s in ”  d e m iş  A l l a h  R e s u l ü  a s m .  B ir  s ır r ı v a r ;  
Ş u u n a t - ı z a t iy e ,  s ıf a t  v e  e s m a  g ib i y a y d ı.  A s l ın d a  A l l a h ’ d a  ö y l e  b ir  ş e y  y o k .  A l l a h  v a r  ik e n  
h iç b ir  ş e y  y o k t u .  Ş u u n a t - ı z a t iy e ,  s ıf a t ,  e s m a  d iy e  b ir  ş e y  y o k t u  t e k  b ir  ş e y  v a r d ı.  S o n r a  
m e v c u d a t ın  z u h u r a t ın ı t a n ım l a m a  a d ın a  e s m a ,  s ıf a t  d e n il m iş .  A s l ın d a  b u n l a r  t e k  b ir  
h a k ik a t t ı.  A l l a h ’ ın  b ir  s ır r ı v a r d ı,  m a h iy e t - i z a t iy e ,  A l l a h ’ t ır  a m a  o  b iz im  b il d iğ im iz  A l l a h  
d e ğ il .  B iz  e s m a d a k i  A l l a h ’ ı b il iy o r u z .  S o n r a  b ir  s ır r ı v a r  A l l a h ’ ın  Ş u u n a t - ı z a t iy e ,  s ıf a t  v e  e s m a  
o l a r a k  k e n d is in i b e l ir l e d i.  B ir  s ır r ı v a r ,  m e v c u d a t ı y a r a t t ı.  B u  A l l a h  d iy o r  k i :  “ H e r k e s in  b ir  
s ır r ı v a r .  B e n im  d e  b ir  s ır r ım  v a r .  in s a n  b e n im  s ır r ım d ır ,  b e n  d e  in s a n ın ! ”  İ n s a n  b e n im  
s ır r ım d ır  d e n il e n  o ,  ş e y  d e  d e ğ il ,  a r t ık  o  n e  is e ,  o  e n e ’ y i a l d ı.  R u h ;  m a h l u k t u r  v e  a l e t t ir .  
İ n s a n ın  e n  d e ğ e r l i m a l ı;  r u h u d u r .  B u n l a r  R is a l e d e  g e ç iy o r .  “ İ n s a n  b e n im  s ır r ım d ır ,  b e n  d e  
in s a n ın . ”  O  z a m a n  b e n  v e  A l l a h .  A l l a h ’ ın  b e n d e  b ir  s ır r ı v a r   b e n d e k i O .  P e k i k im  y a p t ı b e n i?   
O n d a k i B e n .  B e n i y a p a n ,  b e n i m e y d a n a  g e t ir e n  A l l a h ’ ın  ş u u n a t ı v a r ,  s ıf a t ı v a r ,  e s m a s ı v a r .  
b u n l a r  b e n i m e y d a n a  g e t ir d i.  B e n i m e y d a n a  g e t ir e n e   O n d a k i B e n  d e n il iy o r .  S ır r ı is e   B e n d e k i  
O .  “ İ y y a k e n e ’ b u d u  v e  iy y a k e n e s t a in ”  d e m e  m a k a m ı b u .  B u ,  s ır r - ı in s a n î.  B u ,  e n e ’ n in  
a r k a s ın d a .  S ır r - ı in s a n î,  e n e ’ y i a l a n d ır .  “ İ n s a n  b e n im  s ır r ın d ır  b e n  d e  in s a n ın . ”  S a k ın  r u h a  
b e n  d e m e y e s in ,  ç ü n k ü  b e n im  r u h u m  d iy e n  r u h u n  a r k a s ın d a  b ir i v a r .  İ n s a n a  r u h  m a l  o l a r a k  
v e r il m iş .  
250E ğ e r  t e r a k k i il e  n e f s - i e m a r e d e n  ç ık a r s a n ,  k i n e f s in  y e d i t a n e  m e r t e b e s i v a r :  ş e r  o l a n a  
e m m a r e  d e n il ir ,  k u d s î o l a n a  l e v v a m e ,  m ü l h im e ,  m u t m a in e ,  r a z iy e ,  s a f iy a ,  n a t ık a .  B u  a l t ı  
t a n e s i h a y ır d ır  v e  A l l a h  b u n l a r a  y e m in  e d iy o r .  M ü l h im e ,  m u t a m in n e y e  g e l ir s e n ,  K ü r s ’ d e s in .  
K ü r s ;  h a k ik a t ıd ır .  S o n r a  e ğ e r  k a l b d e k i h a s s a s iy e t  in k iş a f  e d e r s e ,  A r ş ’ t a s ın .  D im a ğ ın ı  
y ö n e t ir s e n ,  L e v h - i M a h f u z ’ d a s ın .  R u h t a  l a t if e l e r  v a r .  Ş u u n a t - ı z a t iy e n in  Ş e f k a t - i m u k a d d e s e ,  
M u h a b b e t - i m ü n e z z e h e ,  S ü r u r ,  Ş e v k ,  L e z z e t ,  M e m n u n iy e t ,  İ f t ih a r  v a r .  O  l a t if e l e r in in  
c e m ’ in d e n  in k iş a f ın d a  A r ş - ı A z a m ’ d a s ın .  L e v h - i M a h f u z a  R e s u l u l l a h  a s m  C e b r a il  a s  il e  
g e l d iğ in d e  “ B ir  a d ım  d a h a  a t a r s a m ,  y a n a r ım ”  d e d i C e b r a il  a s .  R e s u l u l l a h  a s m  b u r a d a  
d im a ğ ın ı b ır a k t ı.  K ü r s e  g e l d iğ in d e  b e ş e r iy e t in i b ır a k t ı.  A r ş a  g e l d iğ in d e  k a l b in i b ır a k t ı.  L e v h - i  
M a h f u z a  g e l d iğ in d e  d im a ğ ın ı b ır a k t ı .  A r ş - ı a z a m a  g e l d iğ in d e  d e  r u h u n u  b ır a k t ı.  K a b - ı  
K a v s e y n ’ e  g e l d i,  b ır a k a c a k  b ir  ş e y i k a l m a m ış .  P e k i n e d ir  o ?  B e n  k im im  o  z a m a n ?  
T a n ım l a m a s ı ş u :  B ır a k a c a ğ ın  b ir  ş e y in  k a l m a m a s ıd ır !  O ,  b e n ’ im .  
B e n im  g ö m l e ğ im ,  g ö m l e ğ i ç ık a r t ,  ç ık a r t a b il ir s in .  B e n im  a k l ım ,  a k l ı b o ş a l t .  İ ç in i b o ş a l t .  
T a b ir l e r in  iç in i b o ş a l t .  B l o k e  e t m e s in  s e n i.  B e n im  r u h u m ,  b ır a k  o n u  d a .  K a b - ı k a v s e y n ;  im k a n  
v e  v ü c u b  o r t a s ıd ır .  H e r  ş e y in i b ır a k t ın ,  v a c ib  m i o l d u n ?  H a y ır !  M a h l u k  m u s u n ?  D e ğ il im !  
Ç ü n k ü  m a h l u k iy e t i b ır a k t ım .  A m a  h â ş â  v a c ib  d e  d e ğ il im .  O n u n  a d ı K a b - ı k a v s e y n .  N e d ir  p e k i  
o  K a b - ı k a v s e y n ?  Bır a k a c a k l a r ın ın  k a l m a m a  m a k a m ı!  M a k a m s ız  m a k a m .  M a k a m  d a  y o k  
z a t e n .  İ m a m - ı R a b b a n î H z .  d iy o r  k i:  “ L e v h - i M a h f u z d a n  ç ık ıp  A r ş - ı a z a m a  d o ğ r u  g e ç m iş s e ,  
k o n u ş a m a z . ”  H a l a  b e n  A r ş - ı A z a m ’ d a y ım  d iy e  k o n u ş u y o r s a  L e v h - i M a h f u z ’ d a d ır  d iy o r .  
M i’ r a ç t a  il k  ö n c e  k e l a m ın a ,  s o n r a  r ü ’ y e t in e  m a z h a r  o l d u  R e s u l u l l a h  a s m .  S a k ın  k a r ış t ır m a y ın .  
B ır a k a c a ğ ın  k a l m a d ığ ı ş e y s iz  ş e y  ( t a n ım l a y a m ıy o r u m  a r t ık  o n u ) ,  E n e  d e  d e ğ il .  B e n i a l a n ,  y a n i  
E n e ’ y i d e  a l a n .  T a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s u n  a d ı “ İ n s a n  b e n im  s ır r ım d ır ”  o  s ır d ır  iş t e  o !  O  s ır  e n e ’ y i  
a l d ı! E n e ’ y i a l a n  e n e  d e ğ il !  M e s e l a  d im a ğ  il e  L e v h - i M a h f u z a  g ir e r s in .  K a l b  il e  L e v h - i M a h f u z a  
g ir e m e z s in .  O n u n  y o l u  b u .  K a l b  il e  A r ş a  g ir e r s in .  A r ş - ı a z a m a  r u h l a  g ir e r s in .  S ır r - ı in s a n î’ y e  
S ır ’ l a  g ir e r s in .  
E n e ’ n in ;
•  S u r e t i - - >  E n a n iy e t   ( S ö z l e r  5 3 8 ,  1 2 8 + E m ir d a ğ  1 - 1 4 6 )
•  K a n u n iy e t i - - >  K a b - ı K a v s e y n d ir  
•  H a k ik a t ı - - >  K ü n u z - u  m a h f iy e  o l a n  E s m a - i İ l a h iy e n in  a n a h t a r ı
•  M a h iy e t i - - >  A l e m - i v ü c u b u n  k ü n u z u n u  a ç a n . . ( t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s u n  c e m - ü l  c e m ’ i)  
( “ İ n s a n  b e n im  s ır r ım d ır ,  b e n  d e  in s a n ın . ” ;  S ır r - ı in s a n î)
E n a n iy e t ,  E n e ,  S ır r - ı in s a n î,  T a a y y ü n  v e  T e ş a h h u s . . .  E n a n iy e t ,  e n e ’ y e  g ö r e  m ü l k .  E n e  d e  
m e l e k u t .  A y n ı E n e  m ü l k ,  S ır r - ı in s a n î m e l e k u t .  A y n ı S ır r - ı in s a n î m ü l k ,  T a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  
m e l e k u t .
1-Sözler:536, 2-Sözler:536, 3-(I)
S ır r - ı M i' r a c - ı A h m e d î ( A . S . M . )
İ n s a n ın  c â m iiy e t i v e  ş e c e r e - i k â in a t ın  e n  m ü n e v v e r  m e y v e s i o l d u ğ u n d a n ,  b ü t ü n  k â in a t t a  
c il v e l e r i t e z a h ü r  e d e n  e s m a - i h ü s n a y ı,  b ir d e n  â y in e - i r u h u n d a  g ö s t e r e b il m e s i c ih e t iy l e  C e n a b -
ı H a k ,  t e c e l l i- i z â t ıy l a  v e  e s m a - i h ü s n a n ın  a ' z a m î m e r t e b e d e ,  n e v ' - i in s a n ın  m a n e n  e n  a ' z a m  
b ir  f e r d in e ,  t e c e l l i- i a ' z a m  t e z a h ü r  e d e r  k i;  b u  t e z a h ü r  v e  t e c e l l i,  " M i' r a c - ı A h m e d î ( A . S . M . )  
s ır r ı" d ır  k i;  o n u n  v e l a y e t i,  r is a l e t in e  m e b d e '  o l u r .  
Sözler:562
251S ır r - ı R a h m e t
A c z in i u n u t m a d ık ç a  r a h m e t in  c a r i o l m a s ı. . .
Lemalar:235 den istifade
S ır r - ı R u b u b iy e t  
B u  k â in a t ın  S â n i' - i H a y y - u  K a y y u m ' u  b u  k a d a r  h a d s iz  e n v a ' - ı n im e t iy l e  k e n d in i z îh a y a t l a r a  
b il d ir ip  s e v d ir d iğ in e  m u k a b il ,  e l b e t t e  z îh a y a t l a r d a n  o  n im e t l e r e  k a r ş ı t e ş e k k ü r  v e  
s e v d ir m e s in e  m u k a b il  s e v m e l e r in i v e  k ıy m e t d a r  s a n ' a t l a r ın a  m u k a b il  m e d h  ü  s e n a  e t m e l e r in i  
v e  e v a m ir - i R a b b a n iy e s in e  k a r ş ı it a a t  v e  u b u d iy e t l e  m u k a b e l e  e d il m e l e r in i is t e m e s i. . .
Lemalar:332
S ır r - ı Ş e f k a t
1 .  K e n d i e l e m in d e n  b a ş k a  b in l e r  k a r d e ş in in  e l e m in i d e  ç e k m e k  
2 .  R u h u n u ,  b e l k i s a a d e t - i u h r e v iy e s in i d e  f e d a  e t m e k .   
3 .  B ir  m a s u m a  z a r a r  g e l m e m e k  iç in ,  z u l m e d e n  c â n il e r e  d e ğ il  il iş m e k ,  b e l k i b e d d u a  il e  d e  
m u k a b e l e  e t m e m e k .  
1-Lemalar:252'den, 2-Lem'alar:133'den, 3-Şualar:372'den
S ır r - ı T e s l im iy e t
1 .  İ n s a n  k e n d i v a z if e s in i y a p ıp  C e n a b - ı H a k k ' ın  v a z if e s in e  k a r ış m a m a l ı.   
2 .  " B e n  A l l a h ' ın  e m r iy l e ,  c ih a d  y o l u n d a  h a r e k e t  e t m e y e  v a z if e d a r ım ,  C e n a b - ı H a k k ' ın  
v a z if e s in e  k a r ış m a m ;  m u z a f f e r  e t m e k  v e y a  m a ğ l u b  e t m e k  o n u n  v a z if e s id ir . "  İ ş t e  o  z â t  b u  s ır r -
ı t e s l im iy e t i a n l a m a s ıy l a ,  h â r ik a  b ir  s u r e t t e  ç o k  d e f a  m u z a f f e r  o l m u ş t u r .   
3 .  E v e t  in s a n ın  e l in d e k i c ü z ' - i ih t iy a r î  il e  iş l e d ik l e r i e f ' a l l e r in d e ,  C e n a b - ı H a k k ' a  a it  n e t a ic i  
d ü ş ü n m e m e k  g e r e k t ir .
Lemalar:131
S ır r - ı U h u v v e t
Ş a h s iy e t in i k a r d e ş l e r  iç in d e  f â n i e d ip  ( b ir  b u z  p a r ç a s ı n e v ' in d e k i ş a h s iy e t in i v e  e n a n iy e t in i) ,  
o n l a r ın  n e f is l e r in i k e n d i n e f s in e  t e r c ih  e t m e k t ir .  
Lem'alar:(165-166)'den
S ır r - ı V a h d e t
2521 .  Y a l n ız  b ir  V â h id - i E h a d ' in  e s e r i o l m a s ı.  
2 .  B ir  a ğ a c ın  m e v a d d i h a y a t iy e s in in  b ir  k ö k d e  b ir  m e r k e z d e ,  b ir  k a n u n  il e  v e r il m e s i. . .
1-Lem'alar:181'den, 2-Lemalar:192'den
S ıy a m
1 .  R u h a  o r u ç  t u t t u r m a k t ır .
2 .  O r u ç  c e s e d e  b a k a r ,  im s a k  il e  if t a r  a r a s ıd ır .  S a v m  k a l b e  v e  h is s iy a t a  b a k a r ,  h a t ır ın a  A l l a h ’ ın  
d ış ın d a  b i r  ş e y  g e t ir m e m e k t ir .  S ıy a m  r u h a  b a k a r ,  K u r a n ’ ın  a n ı n ü z u l ü n ü  t e k r a r  y a ş a m a k t ır .  
H a n g is in i t u t a r s a n  o r u ç  v e  r a m a z a n  d a n  n a s ib in  o d u r .   
1-(I), 2-(II)
S id r e t ü ' l - M ü n t e h a
1 .  İ ş t e  ş u  c ü z ' iy a t  v e  k e s r e t in  m e n b a ' l a r ı,  m a d e n l e r i e l b e t t e  k ü l l î k a n u n l a r  v e  k ü l l î t e c e l l iy a t - ı  
e s m a iy e d ir  k i;  o  k ü l l î k a n u n l a r ,  o  k ü l l î t e c e l l il e r  v e  o  m u h it  e s m a l a r ın  m a z h a r l a r ı d a  b ir  
d e r e c e  b a s it  v e  s a f i v e  h e r b ir i b ir  â l e m in  a r ş ı v e  s a k f ı v e  b ir  â l e m in  m e r k e z - i t a s a r r u f u  
h ü k m ü n d e  o l a n  s e m a v a t t ır  k i;  o  â l e m l e r in  b ir is i d e  S id r e t - ü l  M ü n t e h a ' d a k i C e n n e t - ü l  
M e ’ v a d ır .
2 .  C e n n e t - ü l  M e ' v a  g ö v d e s i o l a n  S id r e t - ü l  M ü n t e h a ' y a  u r u c  e d e n  Z â t - ı A h m e d iy e  ( A . S . M . ) . . .
3 .  M i' r a c  m e r d iv e n iy l e  C e n n e t ' e ,  S id r e t - ü l  M ü n t e h a ' y a ,  A r ş ' a  v e  K a b - ı K a v s e y n ' e  k a d a r  
g it m e k ,  a y n - ı h a k ,  n e f s - i h a k ik a t  v e  m a h z - ı h ik m e t t ir .
4 .  S id r e t - ü l  m ü n t e h a ;  c e n n e t  v e  c e h e n n e m in  n ih a y e t  h u d u d u ,  c is m a n iy e t in  s o n  h u d u d u d u r .  
O r a y a  k a d a r  o l a n  k ıs m a  k â in a t  d e n il ir .  C e n n e t in  d a m ı is e  S id r e t - i M ü n t e h a d ır .  Ş e c e r e - i  
H il k a t in  s o n  h u d u d u  K a b - ı K a v s e y n d ir .  Y a n i K a in a t ;  A r ş ’ t a n  a ş a ğ ıs ın a  d e n il ir .  S id r e t - ü l  
m ü n t e h a d a n  b a ş l a r .  C is m a n iy e t t ir .  Ş e c e r e - i h il k a t  is e ;  K a b - ı k a v s e y n d e n  a ş a ğ ı s ıd ır .  
1-Sözler:580, 2-Sözler:570, 3-Sözler:579, 4-(I)
S ik k e
1 .  V e  a ğ a ç  g ib i h e r  z îh a y a t ın  e v v e l i,  â h ir i,  z a h ir i,  b â t ın ı b ir e r  s ik k e - i t e v h id ,  b ir e r  h â t e m - i  
v a h d e t ,  b ir e r  m ü h r - ü  e h a d iy e t ,  b ir e r  t u r r a - i v a h d a n iy e t  t a ş ıy o r .
İ ş t e  b u  ü ç  m is a l d e k i a ğ a c a  k ıy a s e n ,  b a h a r  d a h i ç o k  ç iç e k l i b ir  a ğ a ç t ır :  G ü z  m e v s im in in  e l in e  
e m a n e t  e d il e n  t o h u m l a r ,  ç e k ir d e k l e r ,  k ö k l e r ,  İ s m - i E v v e l ' in  s ik k e s in i. .  v e  y a z  m e v s im in in  
k u c a ğ ın a  d ö k ü l e n ,  e t e ğ in i d o l d u r a n  m e y v e l e r ,  h u b u b a t  v e  s e b z e v a t l a r  İ s m - i Â h ir ' in  h â t e m in i. .  
v e  b a h a r  m e v s im i,  h u r - il  în  m is il l ü  b ir b ir i ü s t ü n e  g iy d iğ i s ü n d ü s - m is a l  h u l l e l e r  v e  y ü z b in  
n a k ış l a r  il e  s ü s l e n m iş  f ıt r î l ib a s l a r  İ s m - i Z a h ir ' in  m ü h r ü n ü . .  v e  b a h a r ın  iç in d e  v e  z e m in in  
b a t n ın d a  iş l e y e n  s a m e d a n î f a b r ik a l a r  v e  k a y n a y a n  r a h m a n î k a z a n l a r  v e  y e m e k l e r i p iş ir t t ir e n  
r a b b a n î m a t b a h l a r ,  İ s m - i B â t ın ' ın  t u r r a s ın ı t a ş ıy o r l a r .
2 .  U m u m  g ü c ü  g ö s t e r ir .  P a r a  k a ğ ıt t ır  a m a  d e v l e t in  g ü c ü n ü  s im g e l e r .  H a k ik a t - ı e ş y a  e s m a y a  
d a y a n d ığ ın a  iş a r e t  e d e r .  E f a l - i İ l a h iy e y e  b a k a r .  K u d r e t e  v e  e v v e l  is m in e  b a k a r .  S ik k e  k ü l l î,  
253h a t e m  is e  c ü z îd ir .  S ik k e  e v v e l ,  h a t e m  is e  a h ir d ir .
3 .  H e r  p a d iş a h ın  k e n d i z a m a n ın d a  k e n d i a d ın ı y a n s ıt a n  p a r a  b a s t ır m a s ı.
1-Şualar:34, 2-(I), 3-(II)
S ik k e - i T a s d îk - i G a y b î
B u  e s e r ;  in s a n d a k i g e l e c e ğ i a r a l a m a ,  g e l e c e ğ i o k u m a ,  g e l e c e ğ i m e r a k  e t m e ,  t û l - i e m e l  
d u y g u l a r ım ız ı m e r a k l a r ım ız ı t a t m in  e d iy o r . . .
(I)
S im a
1 .  S îm a s ın d a k i l e t a if - i r e ' f e t  v e  d e k a ik - ı ş e f k a t  v e  ş u a a t - ı m e r h a m e t - i İ l a h iy e d e n …  
2 .  S im a  a y n a d ır ,  o n d a  g ö z ü k e n  S u r e t t ir . . Y ü z ü m ü z ,  s u r a t ım ız  S im a m ız d ır .  O n d a  g ö z ü k e n  
ö z e l l ik l e r im iz  S u r e t im iz d ir .  B a t ın ın  d ış a  v u r u ş u d u r  y a n i r u h s a l  g ö r ü n t ü d ü r ,  r u h u n  d ış a  
v u r u ş u d u r  s im a . .  S im a  e n  p a r l a k  a y n a d ır  r u h u  d ış a r ıy a  t a ş ıy o r . .  O d u n u  y a k ın c a  d u m a n l a r ,  
u l t r a v iy a l  ış ın l a r ,  d a l g a  b o y l a r ı,  r e n k l e r ,  ıs ı,  ış ık  ç ık ıy o r  b u  b ü t ü n l ü ğ e  s im a  d e n ir  o d u n a  h iç  
b e n z e m iy o r .  O d u n  y a n m a d a n  ö n c e  o d u n d a  b u l u n m a  ş e k l i s ir e t t ir . .  O d u n u n  ş e k l i s im a s ı  
s ir e t in in  b ü t ü n l ü ğ ü  s u r e t t ir .  S im a  s u r e t in  l ib a s ıd ır .   
1-Sözler:9, 2-(I)
S ir a c u n  N u r
1 .  B a t ın d a n  d ış a ,  iç e r d e n  d ış a r ıy a  b a k ış  m a n a s ın d a d ır .  
2 .  D u r d u ğ u  y e r i h e m  d ış a r ıy ı a y d ın l a t a n d ır .  Y a n i h e m  e n f ü s  h e m  a f a k ı a y d ın l a t ıy o r .  E n f ü s e  
v e  N u r  is m in e  b a k a r
1-(I), 2-(II)
S ir a c ü r  S ü r c
A f a k a  v e  F e r d  is m in e  b a k a r . .
(II)
S ir a y e t
S ir a y e t  r u h s a l  y a p ın ın  k a r ş ıy a  g e ç m e s id ir . .  S ir a y e t  k a in a t ın  iş l e t im  y a z ıl ım  s is t e m in in  
in s a n d a  k o p y a l a n m a s ın d a n  o r t a y a  ç ık a n  ç a l ış a n  iş l e t im  s is t e m in d e n  b ir  p r o g r a m d ır .  B u  
p r o g r a m ın  b ir  u c u  c e h e n n e m in i,  d iğ e r  u c u n u d a  s e n in  c e h e n n e m in e  t a ş ıy o r .  S ir a y e t l e  s e n d e  
o l a n  b e n im  k a r ş ıl ık l a r ım ı,  b e n im  s ir a y e t im l e  s e n d e  u y a n d ır ıy o r u m . . .
254M ü t h iş  b ir  s ir a y e t  v a r . .  s ir a y e t  d e m e k ;  r u h s a l  y a p ın  k a r ş ıy a  g e ç iy o r . . h a r a m a  n a z a r ,  b a k t ığ ın ız  
z a m a n . .  o n u n  b e d e n s e l  y a p ıs ı m o d e l i  r u h s a l  y a p ıs ın ı iç in e  ç e k m e k  g ib i k o p y a l a  y a p ış t ır  
o l u y o r . .  c in n iy s e  s e n d e  c in l e n iy o r s u n . .  s ık ın t ıl ı is e  s e n d e  s ık ın t ıl a n ıy o r s u n . .  b u h r a n  
g e ç ir iy o r s a  s e n d e  g e ç ir m e y e  b a ş l ıy o r s u n . .  y a n i o n u n  g ü c ü ,  s e n in  z a f iy e t in e  g ö r e . .
A l e m l e r in  in s a n a ,  in s a n ın  a l e m l e r e ,  in s a n ın  e ş y a y a  e ş y a n ın  in s a n a ,  in s a n ın  m e v c u d a t a  
in s a n l a r a  b ir b ir in in  g e ç it  k o r id o r u  v e  z e m in id ir .  K o n u ş a m a d ık l a r ın ın  k o n u ş m a l a r ıd ır ;  
s ir a y e t .  K o n u ş a m a d ık l a r ın ı k a r ş ıy a  a k t a r ıy o r s u n .  S ir a y e t  d a h a  ç o k  b iz im  d ış ım ız d a  o l a n  
h a d is e d ir .  B u  o l m a s a  h e r  ş e y  d o n u k  k a l ır d ı,  h e r  ş e y  h a r e k e t s iz  k a l ır d ı.  K ö p e k  ö r n e ğ i,  k ö p e k  
s a h ib in e  s a h ib i k ö p e ğ e  b e n z iy o r ,  m a l  s a h ib in e  b e n z e r .  B ir b ir in e  b o y a l a n m a  v a r .  S ir a y e t  
o l m a s a  h e r  ş e y  o l d u ğ u  y e r d e d ir ,  g e ç it  y o k t u r .  B e n ' in  d ış ın d a k i g iy d ir il e n  r u h ,  a k ıl ,  h is  v e  ş u u r ,  
h a y a t  v e  b e d e n ,  b u n l a r ın  b ir b ir in e  g e ç iş  s a ğ l a y a b il m e s i iç in ,  v e  b e n im  h e r  ş e y e  s ir a y e t  e t m e m  
iç in ,  e ş y a y a  b il e  s ir a y e t  e d iy o r u m ,  e ş y a  b a n a  s ir a y e t  e d iy o r .  E c d a d ın  y a p t ır d ığ ı c a m il e r e  b ir d e  
c u m h u r iy e t  d ö n e m i c a m il e r e  b a k ,  a y n ı ş e y i h is s e d e b il iy o r  m u s u n ?
S ir a y e t in  t e f r it i h iç  b ir  ş e y in  t a ş ın m a m a s ı h e r  ş e y e  k a p a l ı o l m a . .  R u h u n  h a s s a s iy e t in in  
g it m e s i. .  M ü r t e d in  v ic d a n ı g it t iğ in d e n  o n a  n e  a n l a t s a n  b o ş . .  S ir a y e t in  if r a t ı is e  g iz l i s ır r ın ın  
k a l m a m a s ı,  a l ın m a m a s ı v e  v e r il m e s i. .  V a s a t ı is e  k a r ş ıy ı d e ğ iş t ir m e d e n  d ö n ü ş t ü r m e s i,  k a r ş ıy ı  
in ş a  e t m e s id ir . . .  
İ n s ib a ğ ,  r u h a - l a t if e l e r im iz e ,  in ik a s  v ic d a n - h is l e r im iz e ,  s ir a y e t  is e  d im a ğ - f ik ir l e r im iz e  b a k a r .  
K im l ik s iz  v e  k iş il ik s iz  in s a n l a r l a  o t u r u p  k a l k a c a ğ ım  v e  b a n a  b ir  ş e y  o l m a y a c a k !  İ l k  ö n c e  
s ir a y e t  e d e r ,  s o n r a  i n ’ ik a s  e d e r ,  s o n r a  d a  in s ib a ğ  e d e r .  İ n s ib a ğ  y a n i s e n i b o y a l a r . . .  S a h a b e  il e  
R e s u l u l l a h ’ ın  a r a s ın d a k i il iş k i in s ib a ğ d ır .  İ m a n  e t t iğ im iz  ş e y l e r  d e  b iz i b e s l iy o r .  A l l a h ’ a  c c  
im a n  e d iy o r u z ,  m e l e k l e r e  im a n  e d iy o r u z   b u n l a r  d a  b iz e  in ’ ik a s  e d iy o r .  B e r a b e r  
b u l u n d u ğ u m u z  k iş il e r d e n  v e  b u l u n d u ğ u m u z  m e k â n l a r d a n  d a  b iz e  s ir a y e t  e d e r .  İ n s ib a ğ  
R u h u n u ,  İ n ’ ik a s  K a l b in i,  S ir a y e t  is e  D im a ğ ın ı b o z a r  y a d a  y a p a r .  M e s e l a  K e l a m d a  a k l î  
ö z e l l ik l e r iy l e  s ir a y e t  v a r ,  k a l b î y a p ıl a r ıy l a  in ’ ik a s  v a r ,  r u h s a l  y a p ıs ıy l a  in s ib a ğ  v a r .  İ k i t ü r l ü  
in s a n  t e r b iy e s i v a r :  M e s e l a  il im  il e  s e n i  y a p ıl a n d ır ır ım .  P e y g a m b e r l e r d e  is e  in s ib a ğ  v a r .  İ l im ,  
ik in c i d e r e c e d e d ir .  1 . İ l im  il e  s ir a y e t ,  a k l a  b a k a r .  2 . K a l b d e ,  h is s iy a t t a  in ’ ik a s t ır .  3 . R u h d a  
in s ib a ğ d ır .  
S ir a y e t  n e y e  b e n z e r ?  m e s e l a  s ig a r a  iç m e d iğ in  h a l d e ,  s ig a r a  iç e n  t o p l u m d a ,  k a h v e d e  
o t u r u r s a n ,  ü z e r in e  s ig a r a  k o k u s u  s in e r .  A d a m  k o n u ş u y o r ,  p is  p is  h a y a l  e t t ir iy o r  s a n a ,  p is  
ş e y l e r  s ö y l ü y o r s a ,  s e n in  s e r b e s t  b ö l g e n i e t k il e y e r e k ,  o r a y a  s ir a y e t  e d iy o r .  V e y a  h a s t a n e d e  
r e f a k a t c is in iz .  O  h a s t a n e  o r t a m ın d a  ö y l e  s ir a y e t  v a r  k i,  h a s t a n e d e n  ç ık a n  h a s t a  o l u y o r .  B u  
s ir a y e t .  F ik r iy a t t ır .  K e l a m l a  o l u r .
İ n ’ ik a s ;  k a l b e  a it t ir .  H is s iy a t t ır .  R u h d a k i is e ;  in s ib a ğ d ır .  A l l a h  R e s u l ü  in ’ ik a s  v e  in s ib a ğ  e d e r  
d iy o r .  B u  n e d e n l e  s a h a b e l e r i b ir  k a d e m d e  z a h ir d e n  h a k ik a t a  d ö n ü ş t ü r ü y o r .  B u  d e r s e  k e n d in i  
n e  k a d a r  v e r ir s e n ,  h e m  d im a ğ  v a r  h e m  k a l b  v a r .  Y a n i s ir a y e t  v a r d ır ,  in ’ ik a s  v a r d ır .  B u  
n e d e n l e  b ir b ir im iz e  in ’ ik a s  e d e r iz  k a l b im iz e  m u k a b il .
İ n s ib a ğ a  ö r n e k :  C e b r a il  a s ’ ın  R e s u l u l l a h ’ ı a s m  s ık m a s ı g ib i.  “ İ k r a ”  d e d i,  “ b il m iy o r u m ”  d e d i.  
S ık t ı v e  b ir  d a h a  “ İ k r a ”  d e d i,  “ b il m iy o r u m ”  d e d i.  T e k r a r  s ık t ı v e  t e k r a r  o k u  d e y in c e ,  o k u d u .  
T o p r a ğ ın  ç e k ir d e ğ i s ık m a s ı g ib i,  b ir d e n  ç e k ir d e k t e n  a ğ a ç  ç ık t ı.  C e b r a il  b ir  s ık ıy o r ,  in s ib a ğ  
o l u y o r .  M e s e l a  t e l e f o n u  t e l e f o n u n  y a n ın a  g e t ir d iğ in d e  y a p t ık l a r ı s is t e m l e  b il g il e r  n a s ıl  
a k t a r ıl ıy o r . . .  b u  in s ib a ğ d ır …İ n ’ ik a s a  ö r n e k :  P e y g a m b e r  a s m ’ ın  s a h a b e s in e  s o h b e t iy l e  y a p t ığ ı  
g ib i.  S ir a y e t e  ö r n e k :  B e d iü z z a m a n  g ib i a s r ın  im a m l a r ın ın  ü m m e t - i M u h a m m e d ’ e  d e r s l e r i  
g ib i.
F e n a  f il  im a m ,  f e n a  f il  s a d a k a t ,  f e n a  f iş  ş e y h ;  s ir a y e t  il e  o l u y o r .  F e n a  f ir  r e s u l ;  in ’ ik a s  il e  
o l u y o r .  F e n a f il l a h  is e  in s ib a ğ  il e  o l u y o r .  G ü n e ş in  a y n a y a  in s ib a ğ ı,  a y n a d a k i ç ık a n a  in ’ ik a s ,  
a y n a d a k in e  d e  S ir a y e t i v a r d ır .
255S ir a y e t in  m e n f is i v a r .  Ş e r r in  in ’ ik a s ı y o k t u r .  B a t ıl  it ik a d l a r  v e  g ü n a h l a r  v e  ş e r l e r ;  a d e m î  
o l d u k l a r ın d a n  k e s if t ir l e r ,  in ’ ik a s  e t m e z  a m a  s ir a y e t  e d e r .  N u r a n i o l a n  im a n  is e  in ’ ik a s  e d e r .  
(I)
S u r e t
1 .  S u r e t t e n  m u r a d  s îr e t t ir ,  a h l â k  v e  s ıf â t t ır .
2 .  S im a  a y n a d ır ,  o n d a  g ö z ü k e n  S u r e t t ir . .  Y ü z ü m ü z ,  s u r a t ım ız  S im a m ız d ır .  O n d a  g ö z ü k e n  
ö z e l l ik l e r im iz  S u r e t im iz d ir .  S u r e t ;  S ir e t ,  A h l a k ,  S ıf a t ın  d ış a  v u r u ş u d u r .  O d u n u  y a k ın c a  
d u m a n l a r ,  u l t r a v iy a l  ış ın l a r ,  d a l g a  b o y l a r ı,  r e n k l e r ,  ıs ı,  ış ık  ç ık ıy o r  b u  b ü t ü n l ü ğ e  s im a  d e n ir  
o d u n a  h iç  b e n z e m iy o r .  O d u n  y a n m a d a n  ö n c e  o d u n d a  b u l u n m a  ş e k l i s ir e t t ir . .  O d u n u n  ş e k l i  
s im a s ı s ir e t in in  b ü t ü n l ü ğ ü  s u r e t t ir .  E s m a n ın  “ c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  s a n a t ”  b u  d ö r d ü n ü  b ir  
a r a y a  g e t ir ir s e n  s u r e t  o l u r .  H a k ik a t  d e y in c e  E s m a - i İ l a h iy e  b iz i b il - k u v v e  ç e k ir d e k  o l a r a k  
y a r a t m a s ı y a n i a ğ a c ın  ç e k ir d e ğ i h a k ik a t t ır .  A ğ a ç  is e  b il - f iil d ir ,  ç e k ir d e k  b il - k u v v e d ir ,  ç e k ir d e k  
h a k ik a t  m e c m u a s ıd ır ,  a ğ a ç  is e  s u r e t t ir .  B iz  h iç  k im s e n in  h a k ik a t ın a  m u t t a l i d e ğ il iz ,  
g ö r e m iy o r u z ,  s u r e t iy l e  m e ş g u l ü z . . .  Y u k a r ıd a n  a ş a ğ ıy a  d o ğ r u :  S u r e t - S ir e t - S ıf a t - A h l a k  
( h u y l a r ın  c e m i)
S u r e t in  a l t y a p ıs ı o l a n  h a k ik a t  v e  m a h iy e t  o l m a z s a  s u r e t  ç ö k e r .  S u s u z  b u z  d ü ş ü n ü l e m e z .  B u z  
s u r e t  is e  s u  h a k ik a t t ır .  S u r e t in  g ö r ü n ü ş ü  h a k ik a t ın  d ış a  v u r u ş u d u r .  B ir  b a ş k a  if a d e y l e  o  
e ş y a n ın  s e n d e k i k a r ş ıl ığ ıd ır .  Ç ü n k ü  h e r k e s e  g ö r e  s u r e t  d e ğ iş ir .  M e s e l a  ç o c u ğ u n u  k a y b e t m iş  
b ir  k a d ın  k a in a t ı a ğ l a r  g ö r ü r .  M a n a  d e ğ iş t i m i s u r e t t e  d e ğ iş ir .
1-Emirdağ Lahikası-1:146, 2-(I)
S ü b h a n a l l a h
1 .  S ü b h a n a l l a h  k e l im e - i k u d s iy e s i is e ,  C e n a b - ı H a k k ' ı ş e r ik t e n ,  k u s u r d a n ,  n o k s a n iy e t t e n ,  
z u l ü m d e n ,  a c z d e n ,  m e r h a m e t s iz l ik t e n ,  ih t iy a ç t a n  v e  a l d a t m a k t a n  v e  k e m a l  v e  c e m a l  v e  
c e l a l in e  m u h a l if  o l a n  b ü t ü n  k u s u r a t t a n  t a k d is  v e  t e n z ih  e t m e k t ir .  
2 .  R a b b ın ı b ü t ü n  n e k a is t e n  p â k  v e  m ü b e r r a  v e  e h l - i d a l a l e t in  e f k â r - ı b â t ıl a s ın d a n  m ü n e z z e h  
v e  m u a l l â  v e  k â in a t ın  b ü t ü n  k u s u r a t ın d a n  m u k a d d e s  v e  m u a r r â  o l d u ğ u n u ;  t e s b ih  il e  
S ü b h a n a l l a h  il e  il â n  e t s in .
3 .  " C e l a l "  s ıf a t ın ı t a z a m m u n  e d e n  " S ü b h a n a l l a h " ,  a b d in  v e  m a h l u k u n  A l l a h ' t a n  b a îd  
o l d u k l a r ın a  n â z ır d ır .
4 .  C e l a l  v e  C e m a l  b ir  a r a y a  g e l in c e  o r t a y a  K e m a l  ç ık ıy o r .  C e l a l  a l e m l e r in i S ü b h a n a l l a h  t e m s il  
e d iy o r .  S o n r a  C e m a l î d e r k e n  v ü c u d  a l e m l e r in i k a s d  e d iy o r .  V ü c u d  a l e m l e r i d e  E l h a m d ü l il l a h  
d iy o r l a r .  O n l a r ın  d a  o t u z  ü ç  t a n e  e s m a n ın  b ü t ü n s e l l iğ id ir  E l h a m d ü l il l a h .  C e l a l ;  S ü b h a n a l l a h ,  
C e m a l ;  E l h a m d ü l il l a h ,  b u  ik is i t a m a m l a n ın c a  R u h  o n a y l ıy o r ;  K e m a l ;  A l l a h - u  E k b e r .  
S ü b h a n a l l a h  d im a ğ a ,  E l h a m d ü l il l a h  k a l b e ,  A l l a h - u  E k b e r  d e  r u h a  b a k ıy o r :  D im a ğ  a l ış m a d ığ ı  
b ir  v a h iy l e  m u h a t a b  o l u n c a ,  h a y r e t  e d iy o r  v e  h a y r e t in d e n  S ü b h a n a l l a h  d iy o r .  S ü b h a n a l l a h  
c e l a l î a l e m l e r d e  k u l l a n ıl a n  b ir  m u k a b e l e d ir .  C e m a l î a l e m l e r d e  E l h a m d ü l il l a h  k u l l a n ıl ıy o r .  
“ V ü c u d  k a in a t l a r ı v e  h a d s iz  a d e m  a l e m l e r i b ir b ir l e r iy l e  ç a r p ış ır k e n  v e  C e n n e t  v e  C e h e n n e m  
g ib i m e y v e l e r  v e r ir k e n  v e  b ü t ü n  v ü c u d  a l e m l e r i “ E l h a m d ü l il l a h ,  E l h a m d ü l il l a h ”  v e  b ü t ü n  
a d e m  a l e m l e r i “ S ü b h a n a l l a h  S ü b h a n a l l a h ”  d e r k e n … ”  ( Ş u a l a r  2 6 2 )  s a r ih  o l a r a k  b u r a d a  
g e ç iy o r .
2561-Şualar:235, 2-Sözler:41, 3-Mesnevi-i Nuriye 124, 4-(I)
S ü n n e t
K a in a t ın  e v a m ir - i t e k v in iy e s in in  v a s a t  m e r t e b e s id ir .  İ n s a n ın  d o ğ a s ın d a n  ç ık a n  h a r e k e t l e r  
d e ğ il d ir .  K a in a t t a k i e v a m ir - i t e k v in iy e n in  in s a n d a k i e y l e m  o l a r a k  k a r ş ıl ığ ıd ır .  P e y g a m b e r d e  
n ü m u n e  o l a r a k  g ö z ü k ü y o r .  S ü n n e t ,  P e y g a m b e r in  s ü n n e t i d e ğ il ,  k a in a t ın  a d e t u l l a h ı,  e v a m ir - i  
t e k v in iy e s id ir .  S e n  S ü n n e t - i s e n iy y e y e  u y a r s a n ,  k a in a t ın  a d e t u l l a h ın a ,  k a n u n u n a ,  s ü n n e t in e  
u y m u ş  o l u r s u n .  S ü n n e t  m a h l u k  d e ğ il .  S ü n n e t ;  a d e t u l l a h t ır ,  ş e r ia t - ı f ıt r îy e d ir ,  e v a m ir - i  
t e k v in iy e d ir ,  k a in a t ın  r u h u d u r .  S ü n n e t - i S e n iy y e  is e  P e y g a m b e r im iz in  h a y a t ın d a  g ö z ü k e n l e r  
d e m e k t ir .  P e y g a m b e r  a s m ’ ın  e f ’ a l i,  a h v a l i,  e t v a r ın a  in s a n  u y a r s a ,  k a in a t ın  e v a m ir - i  
t e k v in iy e s in e  u y m u ş  o l u y o r .  E ğ e r  b u n a  u y m a z s a ,  if r a t  v e  t e f r it e  g id e r ,  k i k a in a t a  t e c e l l i e d e n  
v a s a t  e s m a n ın  if r a t  v e  t e f r it  m e r t e b e s in e  m a z h a r  o l u r .  
(I)
S ü n n e t - i S e n iy e y e  it t ib a
A ' m a l  v e  h a r e k â t ın d a  S ü n n e t - i S e n iy e y i d ü ş ü n ü p  o n a  t â b i'  o l m a k  v e  t a k l id  e t m e k  v e  
m u a m e l â t  v e  e f ' a l in d e  a h k â m - ı ş e r ' iy e y i d ü ş ü n ü p  r e h b e r  it t ih a z  e t m e k t ir .
Mektubat:450
S ü n n e t u l l a h
İ ş t e  ş u  ş e r ia t - ı f ıt r iy e d ir  k i,  S ü n n e t u l l a h  v e  t a b ia t  il e  m ü s e m m a d ır .
Mesnevi-i Nuriye:249
S ü n u h a t
H e r h a n g i b ir  k o n u y a  t e v e c c ü h  e t m e d e n  g e l e n  m a n a  s ü n u h a t t ır .  S ü n u h a t t a  k a y n a k  d ış t ır .  
G e l d ik t e n  s o n r a  s e n d e k i p a r ç a  p a r ç a  o l a n l a r ı s e n  y ö n e l m e d e n  b ü t ü n l ü ğ e  g e t ir m e s i is e  
h a d s t ir .  İ l h a m  k a s d e n  y ö n e l e r e k  g e l e n l e r d ir .  İ l h a m  e n  ü s t ü n  o l a n ıd ır .
(I)
Ş a h s - ı M a n e v î
1 .  O  ş a h s - ı m a n e v î,  ç o k  r u h l a r ın  im t iz a c ın d a n  v e  t e s a n ü d ü n d e n  v e  e f k â r ın  t e l a h u k u n d a n  v e  
b ir b ir in e  y a r d ım ın d a n  v e  k a l b l e r in  b ir b ir in e  in ' ik a s ın d a n  v e  ih l a s  v e  s a m im iy e t l e r in d e n ,  
m e z k û r  b ir  h e y e t t e n  ç ık a b il ir .  O  h e y e t in  b ir  r u h - u  m a n e v îs i h ü k m ü n e  g e ç e r .  E v e t  
" m e c m u u n d a  b ir  h â s s a  b u l u n u r  k i,  o n d a k i h e r  f e r d d e  b u l u n m a z "  d ü s t u r u y l a  ç o k  d e f a  
iç t ih a d ın  â s â r ı v e  n u r - u  v e l a y e t in  h â s s a l a r ı v e  z iy a s ı b ir  c e m a a t t e  g ö r ü n ü y o r .  H a l b u k i o  
c e m a a t in  h a n g is in e  b a k ıl s a ,  o  h â s s a  g ö r ü n m ü y o r .  D e m e k  â m î a d a m l a r ın  ih l a s l a  t e s a n ü d l e r i,  
b ir  v e l a y e t  h â s s a s ın ı v e r iy o r .
2 .  R i s a l e - i N u r ' u n  ş a h s - ı m a n e v îs i v e  o  ş a h s - ı m a n e v îy i t e m s il  e d e n  h a s  ş a k ir d l e r in in  ş a h s - ı  
m a n e v îs i " F e r îd "  m a k a m ın a  m a z h a r  o l d u k l a r ı iç in ,  d e ğ il  h u s u s î b ir  m e m l e k e t in  k u t b u ,  b e l k i -
257e k s e r iy e t - i m u t l a k a  il e -  H ic a z ' d a  b u l u n a n  k u t b - u  a ' z a m ın  t a s a r r u f u n d a n  h a r iç  o l d u ğ u n u . .  v e  
o n u n  h ü k m ü  a l t ın a  g ir m e y e  m e c b u r  d e ğ il .  H e r  z a m a n d a  b u l u n a n  ik i im a m  g ib i,  o n u  
t a n ım a ğ a  m e c b u r  o l m u y o r .  B e n  e s k id e  R is a l e - i N u r ' u n  ş a h s - ı m a n e v îs in i,  o  im a m l a r d a n  
b ir is in i z a n n e d iy o r d u m .  Ş im d i a n l ıy o r u m  k i;  G a v s - ı A ' z a m ' d a  k u t b iy e t  v e  g a v s iy e t l e  b e r a b e r  
" f e r d iy e t "  d a h i b u l u n d u ğ u n d a n ,  â h ir z a m a n d a  ş a k ir d l e r in in  b a ğ l a n d ığ ı R is a l e - i N u r ,  o  f e r d iy e t  
m a k a m ın ın  m a z h a r ıd ır .  
3 .  Â l - i B e y t in  ş a h s - ı m a n e v îs i is e ,  R e s u l - i E k r e m  A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m ' ın  b ir  n e v i  
m a h iy e t in i g ö s t e r iy o r .
4 .  Ş a h s - ı m a n e v î;  b ü t ü n  n u r c u l a r ın  k a f a s ın d a n  ç ık a n l a r ı t e n c e r e y e  k a t ,  b ü t ü n  n u r c u l a r ın  
a k ıl l a r ın d a k i f ik ir l e r in i,  t e f e k k ü r l e r in i t e n c e r e y e  k a t ,  k a l b l e r in d e k i h is l e r in i d e  k a t ,  r u h t a k i  
l a t if e l e r i d e  k a t ,  e y l e m d e k i y a ş a n t ıl a r ın d a k i e n e r j il e r i d e  k a t ,  k a r ış t ır ,  t o p l a m ı ş a h s - ı  
m a n e v îd ir .
Ş a h s - ı m a n e v î b ö y l e  k â m il  o l u y o r .  B ü t ü n  n u r c u l a r ın  a k ıl l a r ı k a d a r  a k ıl l ıl ığ ı,  b ü t ü n  n u r c u l a r ın  
m a n e v iy a t ı k a d a r  m a n e v iy a t ı,  b ü t ü n  n u r c u l a r ın  r u h l a r ı k a d a r  r u h u ,  b ü t ü n  n u r c u l a r ın  
y a ş a n t ıs ı k a d a r  d o ğ r u  y a ş a n t ıs ın a  s a h ip .  M e n f îs i y o k .  M e n f î s ir a y e t  e t m e z ,  g ü n a h l a r  s ir a y e t  
e t m e z .  H a y ır l a r  s ir a y e t  e d e r .  O  ş a h s - ı m a n e v î a k ıl l ıd ır ,  ç ü n k ü  a k ıl l a r ın  t o p l a m ıd ır .  O  ş a h s - ı  
m a n e v î k a l b l id ir ,  ç ü n k ü  k a l b l e r in  t o p l a m ıd ır .  O  ş a h s - ı m a n e v î r u h l u d u r ,  ç ü n k ü  r u h l a r ın  
t o p l a m ıd ır .  O  ş a h s - ı m a n e v î d o ğ r u d u r ,  ç ü n k ü  d o ğ r u  e y l e m l e r in  h u l a s a s ıd ır .  Ö l ü m  a n ın d a  d a  
v e  ş u  a n d a  d a  a k l ın a  f ik ir  v e r e n ,  k a l b in e  il h a m  e d e n o d u r .  S e k e r a t t a  d a  b ır a k m ıy o r ,  y a r d ım  
e d iy o r .
İ s t ik a m e t  b u l u n s a y d ı m ü c e d d id l e r  g e l m e z d i. . o  z a m a n  f e r d  is t ik a m e t i y o k ,  ş a h s - ı m a n e v i v a r . .  
ş a h s - ı m a n e v i is t ik a m e t t e d ir . .  ş a h s - ı m a n e v i c a n l ı v e  r u h l u d u r . .  z a n  d e ğ il ,  t a s a v v u r  d e ğ il ,  
b ö y l e  s e v a b  d ü n y a s ı m a n a s ı d e ğ il . .  b iz z a t  b e n im  g ib i v u c u d - u  h a r ic is i v a r . . .  a t o m  c in s in d e n  
d e ğ il d ir . . .  im a n ım ız  g ib i b ir ş e y . .  im a n  m a h l u k  o l a c a k ,  f e y iz  m a h l u k  o l a c a k  ş a h s - i m a n e v i  
m a h l u k  o l m a y a c a k . .  iş t e  ş a h s - ı m a n e v iy e  t e s l im  o l u r s a k  b iz  is t ik a m e t t e  o l u r u z . . .
B iz im  a n d a  b e d e n - i m is a l îl e r im iz  v a r .  A k l ın ı,  k a l b in i,  r u h u n u  v e  e y l e m l e r in i,  e n e r j in i k o y  
h e p s in i t e n c e r e y e ,  k a r ış t ır  b u  h u l a s a  s e n in  ş a h s - ı m a n e v îy e n d ir .  H e r  b ir  y ıl  b ir  ş a h s - ı  
m a n e v iy e  o l s a ,  o t u z  ü ç  y a ş ın d a k i b ir in in  o t u z  ü ç  t a n e  ş a h s - ı m a n e v îs i o l u r .  O t u z  ü ç  t a n e  ş a h s -
ı m a n e v în in  k a r ış ım ıd ır  ş u  a n d a  s im a d a  g ö z ü k e n .  Y a n i a n d a k i ş a h s - ı m a n e v îy e n  m a z iy i d e  
g ö s t e r iy o r .  M a z in in  b ü t ü n l ü ğ ü  il e  is t ik b a l e  y o l  a ç a n  v e  a n d a  in ş a  o l a n d ır .  S e n in  o t u z  ü ç  t a n e  
ş a h s - ı m a n e v în i t e n c e r e y e  k o y ,  t e k  b ir  ş a h s - ı m a n e v î o l s u n .  D iğ e r  b ir  k a r d e ş im iz in  d e  t e k  b ir  
ş a h s - ı m a n e v îs i o l s u n  v e  b ü t ü n  n u r c u l a r ın  d a  ş a h s - ı m a n e v îs in i k a r ış t ır  b u n u n  a d ı Ş a h s - ı  
M a n e v îd ir .  B u  ş a h s - ı m a n e v î c a n l ıd ır ,  a k ıl l ıd ır ,  b ü t ü n  a k ıl l a r ın  t o p l a m ıd ır ,  b ü t ü n  k a l b l e r in  
t o p l a m ıd ır ,  b ü t ü n  r u h l a r ın  t o p l a m ıd ır ,  b ü t ü n  m ü s b e t  f iil l e r in  t o p l a m ıd ır .  B u  ş a h s - ı m a n e v î  
b iz e  s e k e r a t t a ,  ö l ü m  a n ın d a  y a r d ım  e d e n ,  k a l b in e  il h a m  e d e n ,  k a f a n a  f iil ,  m e y il  v e r e n ,  s e n i  
ç a l ış t ır a n ,  l iy a k a t e  g ö r e  s a n a  m u a m e l e  y a p a n ,  e v a m ir - i t e k v in iy e m iz e  m ü d a h a l e  e d e n d ir .  
D e m e k  k i ş a h s - ı m a n e v î ö y l e  b ir  a n l a y ış ,  s e z iş  d e ğ il .
İ k i t a n e  ş a h s - ı m a n e v î v a r .  M e s e l a  d o ğ r u  y e r d e ,  d o ğ r u  z a m a n d a ,  d o ğ r u  in s a n l a r l a ,  d o ğ r u  iş  
y a p a r s a m ,  b e n im  ş a h s - ı m a n e v îm  o l u ş u y o r .  H e r k e s in  b ir  ş a h s - ı m a n e v îs i v a r .  Y a n i a t o m u n  
d ış ın d a  s iz in  ü z e r in iz d e  b ir  t e s ir im  v a r .  M e n f î v e y a  m ü s b e t .  K im is i k ü f ü r  e d e r  b a n a ,  k im is i  
t a k d ir  e d e r .  S e n in  a l e m in d e  b e n  v a r ım  y a ,  o  b e n im  ş a h s - ı m a n e v îm d ir  k i,  K u r ’ a n  
“ k a r d e ş in iz in  e t in i p a r ç a l a m a y ın ” .  C e s e d in i p a r ç a l a m ıy o r s u n  k i.  K a r d e ş in in  e t in i ç iğ  y e m iş  
g ib i o l u y o r s u n  o n u  g ıy b e t  e d in c e .  N e r e s in i y iy iy o r s u n ?  O  ö l m ü ş  a d a m .  D o l a y ıs ıy l a  b ir  in s a n ın  
ş a h s - ı m a n e v îs i v a r ,  b ir  d e  c e m a a t ın  ş a h s - ı m a n e v îs i v a r .  C e m a a t in  ş a h s - ı m a n e v îs i c e m a a t in  
r u h u  h ü k m ü n d e d ir  d iy o r  ( M e s n e v i- i N u r iy e  1 0 2 ) .  H e r  b ir  d in î c e m a a t ın  v e y a  e v in  b ir  ş a h s - ı  
m a n e v îs i v a r .  Ş a h s - ı m a n e v îs i o  e v in  r u h u d u r ,  c e m a a t in  r u h u d u r .
Ş e y t a n  s e r b e s t  b ö l g e d e  ( D im a ğ d a k i T a h a y y ü l  v e  T a s a v v u r  m e r t e b e l e r in d e )  c ir it  a t ıy o r .  
Ş e y t a n ,  k a f ir  c in l e r ,  e r v a h - ı h a b is e l e r ,  m e v a d d - ı ş e r ir e l e r  s e r b e s t  b ö l g e y e  m ü d a h a l e  
258e d e b il iy o r .  M e s e l a  a d a m  c e m iy e t i y a ş ı y o r ,  a d a m  m a s o n d u r ,  a d a m  d in s iz d ir ,  a d a m ın  s iy a s î  
p a r t is i v a r .  O  b u l u n d u ğ u  y e r in  ş a h s - ı m a n e v îs in i t e m s il  r u h u  h ü k m ü n d e  o l a n  e r v a h - ı h a b is e  
d iy e  g e ç iy o r  Ş u a l a r  v e  M e s n e v i’ d e .  M e s e l a  a d a m  z ın d ık  b ir  g r u p t a  ( m a s o n ,  l io n s  v s  
k u l ü p l e r d e ) .  O  c e m a a t ı t e m s il  e t t iğ i k i ş il e r in in  r u h l a r ın ın  b ir  a r a y a  g e l m e s iy l e  o r t a y a  ç ık a n  
e r v a h - ı h a b is e ,  ş a h s - ı m a n e v îl e r id ir .  Ş e y t a n a  m u k a b il  v e  z ıd d ı o l a n  m e l e k  d e  s e r b e s t  b ö l g e y e  
a t ıy o r .  M ü s l ü m a n  c in l e r ,  e r v a h - ı â l iy e l e r ,  b u l u n d u ğ u n u z  c e m a a t .  C e m a a t in  f e r d l e r in in  a k l ın ı,  
k a l b in i,  r u h u n u ,  d o ğ r u  f iil l e r in i ( m e n f îs i y o k )  b u n l a r ı b ir  k a z a n d a  k a r ış t ır .  B u  k a r ış ım d a n  
o r t a y a  ç ık a n  ş a h s - ı m a n e v î o  c e m a a t in  r u h u  h ü k m ü n d e d ir .  İ l l e  a t o m  o l m a s ı ş a r t  d e ğ il .  İ ş t e  o  
c e m a a t in  ş a h s - ı m a n e v îs i h im m e t  e d e r ,  s e k e r a t t a  s a n a  y a r d ım  e d e r ,  k a l b in e  il h a m ı k o y a r .  O  
ş a h s - ı m a n e v î f e r id  m a k a m ın d a d ır  d iy o r  Ü s t a d .  F e r d  a s r ı k a l k t ı.  B u  a s ır d a  K u t b - u l  a z a m  v s  
y o k  a r t ık .  O  e s k id e n d i.  G a v s iy e t  v e  F e r d iy e t  e s k id e n d i.  Ş im d i ş a h s - ı m a n e v în in  o l u ş t u r d u ğ u  
b ir  r u h a n î ş a h s - ı m a n e v î v a r .  O  k â m il .  A h ir  z a m a n d a  A l l a h  f e r d ç il iğ i d e ğ il  c e m a a t ç ıl ığ ı  
ç ık a r t t ı.  Ne d ir  o ?  Ş a h s - ı m a n e v î.  B ir is i t e m s il  e t m e y e c e k  m i?  e l b e t t e  t e m s il  e d e c e k .  T a r ik a t t a  
ş e y h l e r d ir ,  n u r c u l u k t a  Ü s t a d ın  v a r is l e r i v e y a  v a k ıf l a r  v e y a  e v l i b a r k l ıd ır  a m a  h iz m e t t e  
ö n d e d ir  b u n l a r  ş a h s - ı m a n e v îy i t e m s il  e d iy o r l a r .  O n u n  ş a h s ın d a n  d e ğ il ,  ş a h s - ı m a n e v îy i  
t e m s il  e d iy o r .  D o l a y ıs ıy l a  ş a h s - ı m a n e v î s e r b e s t  b ö l g e y e  e t k i y a p ıy o r .  Y a n i P e y g a m b e r im iz  
a s m  m ı C e b r a il ’ i e t k il iy o r d u ,  C e b r a il  m i P e y g a m b e r im iz i a s m  ?  C e b r a il  a s  v a h iy l e  e t k il iy o r d u .  
D o l a y ıs ıy l a  m e l e k l e r  ş a h s - ı m a n e v îy i  e t k il e r ,  ç ü n k ü  f e r id  m a k a m ın d a .  N u r  c e m a a t ın ın  
h a s l a r ın ın  o l u ş t u r d u ğ u  ş a h s - ı m a n e v îy e  f e r id  m a k a m ın d a d ır .  M e l e k l e r  o r a y a  e t k i y a p ıy o r ,  
o r a y a  il h a m ı in d ir ir .  O n d a n  s o n r a  o  ş a h s - ı m a n e v î o  c e m a a t t e  h e r k e s in  s a d a k a t ın a  v e  ih l a s ın a  
g ö r e  t a k s im a t  y a p a r .  O  h im m e t  e d e r ,  y a r d ım  e d e r  a m a  a t o m ik  y a p ıs ı y o k .
1-Emirdağ Lahikası-2:(89-90), 2-Kastamonu Lahikası:(196-197), 3-Lem'alar:23, 4-(I)
Ş a h s iy e t i M u h a m m e d iy e  ( A . S . M )
1 .  Ş a h s iy e t i m a n e v iy e - i M u h a m m e d iy e  ( A . S . M . ) ,  k â in a t ın  m a n e v î b ir  g ü n e ş i o l d u ğ u  g ib i,  b u  
k â in a t  d e n il e n  K u r ' a n - ı K e b ir ' in  â y e t - i k ü b r a s ı v e  o  F u r k a n - ı A ' z a m ' ın  is m - i a ' z a m ı v e  İ s m - i  
F e r d ' in  c il v e - i a ' z a m ın ın  b ir  â y in e s id ir .
2 .  Ş e c e r e - i h il k a t  d e n il e n  a ğ a c ın  e v v e l ,  a h ir ,  z a h ir ,  b a t ın  is im l e r in in  b ü t ü n l ü ğ ü ,  c e m id ir .  E v v e l  
N u r - u  M u h a m m e d iy e ,  a h ir  R is a l e t - i A h m e d iy e ,  Z a h ir  v e  B a t ın  o l a n  H a k ik a t - ı  
M u h a m m e d iy e n in  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  
K a in a t ın  b ir  r u h u  v a r ,  b ir  c e s e d i v a r .  K a in a t ın  c e s e d i H a k ik a t - ı M u h a m m e d iy e ,  K a in a t ın  r u h  
t a r a f ı M a h iy e t - i M u h a m m e d iy e ,  ik is in in  c e m in e  d e  Ş a h s iy e t i M u h a m m e d iy e  d e n il ir .
M a d d î H a y a t - ı M u h a m m e d iy e  - - >  a ğ a c ın  z a h ir i ( S ö z l e r  1 0 9 / 1 1 0 )
M a n e v î H a y a t - ı M u h a m m e d iy e  - - >  a ğ a c ın  b a t ın ı ( Ş u a l a r  3 1 )
İ k is in in  c e m ’ i  - - >  Ş a h s iy e t - i M u h a m m e d iy e
A h m e d  - - >  a ğ a c ın  a h ir i,  m e y v e
N u r - u  M u h a m m e d î - - >  a ğ a c ın  e v v e l i,  a ğ a c ın  ç e k ir d e ğ i
M u h a m m e d  - - >  m e y v e n in  ç e k ir d e ğ i
N u r - u  M u h a m m e d î’ n in  m a n a  y ö n ü  - - >  z a t a  b a k a n  y ö n  - - >  M a n e v î h a y a t - ı M u h a m m e d iy e
N u r - u  M u h a m m e d î’ n in  n u r  y ö n ü  - - >  Ş e c e r e - i h il k a t  y ö n ü ,  ç e k ir d e ğ in  a ğ a ç  o l u ş u  - - >  M a d d î  
H a y a t - ı M u h a m m e d iy e ,  A h m e d  y ö n ü .
2591-Lemalar:328, 2-(I)
Ş e a ir
1 .  M e s a il - i ş e r ' iy e d e  b ir  k ıs ım  m e s a il ,  e ş h a s a  t a a l l u k  e d e r ;  b ir  k ıs ım ,  u m u m a ,  u m u m iy e t  
it ib a r iy l e  t a a l l u k  e d e r  k i;  o n l a r a  " Ş e a ir - i İ s l â m iy e "  t a b ir  e d il ir .  B u  ş e a ir in  u m u m a  t a a l l u k u  
c ih e t iy l e  u m u m  o n d a  h is s e d a r d ır .  U m u m u n  r ız a s ı o l m a z s a  o n l a r a  il iş m e k ,  u m u m u n  
h u k u k u n a  t e c a v ü z d ü r .  O  ş e a ir in  e n  c ü z ' îs i ( s ü n n e t  k a b îl in d e n  b ir  m e s ' e l e s i)  e n  b ü y ü k  b ir  
m e s ' e l e  h ü k m ü n d e  n a z a r - ı e h e m m iy e t t e d ir .
.  Ş e a ir ,  â d e t a  h u k u k - u  u m u m iy e  n e v ’ in d e n  c e m iy e t e  a it  b ir  u b u d iy y e t t ir .
3 .  Ş e a ir  d e m e k ;  İ s l a m î ö r f  v e  a n a n e y i  t e v a r ü s e n  f ıt r a t l a r a  n a k l e d e n  s e m b o l  v e  s im g e l e r d ir .  
Ş e a ir  g e ç m iş in  f ik r iy a t ,  h is s iy a t  v e  d u y g u l a r ın ı g e l e c e ğ e  t a ş ıy a n  s im g e ,  s e m b o l  v e  
ş a b l o n l a r d ır .  Ş e a ir ,  d im a ğ d a  iz ’ a n ı ih y a  e d e r ,  a k l ı d e ğ il .
1-Mektubat:396, 2-Lemalar:54, 3-(I)
Ş e c e r e - i H il k a t
1 .  D ü n y a n ın  ib t id a s ın d a n  t u t ,  t â  â h ir e t in  e n  n ih a y e t in e  k a d a r  u z a n m ış  v e  f e r ş t e n  a r ş a  v e  
z e r r e d e n  ş e m s e  k a d a r  y a y ıl m ış  o l a n  ş e c e r e - i h il k a t . . .
2 .  K a b - ı K a v s e y n d e n  it ib a r e n  a l e m - i ş e h a d e t e  k a d a r  A l l a h ' ın  y a r a t t ığ ı h e r  ş e y . . .
1-Sözler:140, 2-(I)
Ş e f k a t
1 .  R a h m e t - i il a h in in  e n  l â t if ,  e n  g ü z e l ,  e n  h o ş ,  e n  ş ir in  c il v e l e r in d e n  o l a n  ş e f k a t ;  b ir  ik s ir - i  
n û r a n îd ir .
2 .  H e m  ş e f k a t  d a h i a ş k  g ib i,  b e l k i d a h a  k e s k in  v e  d a h a  g e n iş  b ir  t a r îk t ir  k i R a h îm  is m in e  îs a l  
e d e r .
3 .  Ş e f k a t in  iç in d e  b u  s ıf a t l a r  o l d u ğ u n d a n  ik s ir - i n û r a n î o l m u ş .  Ş e f k a t  k a r ş ıy a  d e ğ il  k e n d in d e n  
v a z g e ç ip  k a r ş ıs ı o l m a k ,  b e n l iğ in i k a l d ır a n . .  s e n i y o k  e d e n . . a d e t a  s a n k i h iç l iğ in ,  b a ş k a  ş e y  
o l m a n ın  p r o v a s ı…
1-Mektubat:79, 2-Sözler:476, 3-(I)  
Ş e k k
 1 . H e m  b a z a n  t e v e h h ü m  e t t iğ i b ir  ş ü b h e y i,  im a n a  z a r a r  v e r e n  b ir  ş e k  z a n n e d e r .  
2 .  B u  im k â n - ı z â t î,  m a d e m  b ir  e m a r e d e n  n e ş ' e t  e t m iy o r ,  z ih n î b ir  im k â n  o l a m a z  k i,  ş e k k  
o l s u n .
3 .  Ş e k ;  V i c d a n a ,  k a l b e  g e l e n  ş e y e  d e n ir .  İ m a n  il e  a l a k a l ıd ır .  Ş ü b h e ;  D im a ğ a  g e l e n d ir .  Y e r i  
t a s a v v u r d a .
2601-Sözler:277, 2-Lem'alar:75, 3-(I)
Ş e r ia t - ı F ıt r iy e
S ıf a t - ı ir a d e d e n  g e l e n  v e  e v a m ir - i t e k v in iy e  t e s m iy e  e d il e n  ş e r ia t - ı f ıt r iy e d ir  k i,  b ü t ü n  k â in a t t a  
c a r i o l a n  k a v a n in - i â d â t u l l a h ın  m u h a s s a l a s ın d a n  ib a r e t t ir .  E v v e l k i ş e r ia t  n a s ıl  k a v a n in - i  
a k l iy e d e n  ib a r e t t ir ;  t a b ia t  d e n il e n  ik in c i ş e r ia t  d a h i,  m e c m u - u  k a v a n in - i it ib a r iy e d e n  
ib a r e t t ir .  S ıf a t - ı k u d r e t in  h â s s a s ı o l a n  t e s ir  v e  ic a d a  m â l ik  d e ğ il l e r d ir .
Mesnevi-i Nuriye:250
Ş e r ia t - ı İ l a h iy e
Ş e r ia t - ı İ l a h iy e  ik id ir :
B ir i:  S ıf a t - ı k e l â m d a n  g e l e n  b ir  ş e r ia t t ır  k i,  b e ş e r in  e f ' a l - i ih t iy a r iy e s in i t a n z im  e d e r .
İ k in c is i:  S ıf a t - ı ir a d e d e n  g e l e n  v e  e v a m ir - i t e k v in iy e  t e s m iy e  e d il e n  ş e r ia t - ı f ıt r iy e d ir  k i,  b ü t ü n  
k â in a t t a  c a r i o l a n  k a v a n in - i â d â t u l l a h ın  m u h a s s a l a s ın d a n  ib a r e t t ir .  E v v e l k i ş e r ia t  n a s ıl  
k a v a n in - i a k l iy e d e n  ib a r e t t ir ;  t a b ia t  d e n il e n  ik in c i ş e r ia t  d a h i,  m e c m u - u  k a v a n in - i  
it ib a r iy e d e n  ib a r e t t ir .  S ıf a t - ı k u d r e t in  h â s s a s ı o l a n  t e s ir  v e  ic a d a  m â l ik  d e ğ il l e r d ir .
Mesnevi-i Nuriye:250
Ş e r ia t - ı İ s l a m iy e
T e h z ib - ü r  r u h ,  r iy a z e t - ü l  k a l b ,  t e r b iy e t - ü l  v ic d a n ,  t e d b ir - ü l  c e s e d ,  t e d v ir - ü l  m e n z il ,  s iy a s e t - ü l  
m e d e n iy e ,  n iz a m a t - ü l  â l e m ,  h u k u k ,  m u a m e l â t ,  â d â b - ı iç t im a iy e  v e s a ir e  v e s a ir e  g ib i u l û m  v e  
f ü n u n u n  ih t iv a  e t t ik l e r i e s a s a t ın  f ih r is t e s id ir .  
İşarat-ül İ'caz:112
Ş e y t a n
1 .  Ş e y t a n ın  v ü c u d u n d a  c ü z ' î ş e r l e r  il e  b e r a b e r  b ir  ç o k  m a k a s ıd - ı h a y r iy e - i k ü l l iy e  v e  k e m a l â t - ı  
in s a n iy e  v a r d ır
2 .  Ş e y t a n ın  v ü c u d u n d a  1 -  M a k a s ıd - ı h a y r iy e - i k ü l l iy e ,  2 -  K e m a l a t - ı İ n s a n iy e  v a r .  B u n l a r ,  
s u r e t t e  y o k ,  h a k ik a t in d e  v a r !  H a k ik a t a  g e ç e n  in s a n d a  b u n l a r  o l u y o r .  N e f s - i e m m a r e d e n  
ç ık ıy o r  n e f s - i l e v v a m e ,   m u t m a in n e . . .  v s .  g e ç iy o r .  Ş e y t a n  s is t e m i ç a l ış m a z s a ,  m e z k û r  n e t ic e l e r  
o l m u y o r .  S u r e t t e  ş e y t a n ,  H a k ik a t t e  M u d il  e s m a s ıd ır . . .  
Ş e y t a n ;  k u l l u ğ u n ,  m a h l u k u n  z e m in i. .  Y a n i e ğ e r  m ık n a t ıs t a n  d e m ir i u z a k l a ş t ır m a z s a n  d e m ir  
m ık n a t ıs a  y a p ış ır d ı.  E s m a n ın  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ş ı o l a n  in s a n  iç in  e ğ e r  ş e y t a n  d e n il e n  
m e k a n iz m a  o l m a z s a  c il v e l e r ,  c e m a l l e r  v e  n a k ış l a r ,  a s ıl l a r ıy l a  b ü t ü n l e ş ir l e r d i.  S e n i b e l ir l i  
y e r d e  t u t m a s ıy l a  h e m  m a h l u k ,  h e m d e  k u l l u ğ u n  z e m in i o l m u ş  o l u y o r  ş e y t a n . .  S a n k i v ü c u d u n  
a d e m î. .  Â d e m in  a d e m î. .  E ş y a y ı d e r c e l e n d ir m e m iz in ,  n is b iy e t  a l e m im iz in  z e m b e r e ğ i. .  İ n s a n ı  
m u t l a k l ık t a n  ç ık a rıp  m u a y y e n l e ş t ir e n . .  H a k a ik - i n is b iy e n in  v e  h a k a k ik - i it ib a r iy e n in  
h a k ik a t ı. .  V a r l ığ ı b ir  s e v iy e d e n  ç ık a r ıp  h e r c ü  m e r c e  s e b e b iy e t  v e r m e s iy l e  m e v c u d a t ın  h a r e k e t  
e t m e s in in  a r a  b o ş l u k l a r ı.  N a s ıl  k i y a z ın ın  g ö r ü n m e s in i s a ğ l a y a n  h a r f l e r  a r a s ın d a k i b o ş l u k  
261g ib i. .  E s m a  v e  S ıf a t l a r ın  a y in e l e r in in  s iy a h  s a t h ı. .  V a r l ık l a r ın ,  in s a n l a r ın  a r a s ın d a k i v e  d e  
in s a n ın  h a y a t  b o y u  f a r k l ıl ık l a r ın ı,  f a r k l ı f e y iz l e r e  m a z h a r  o l a b il m e s in i s a ğ l a y a n  t e c e l l il e r in  
a r a  b o ş l u k l a r ı. .  İ n s a n ın  in s a n  o l m a s ın a  v e s il e  o l a n  a d e m î t a r l a s ı. .  V a r l ığ ı d e r e c e l e n d ir e n  f a k a t  
v a r l ığ a  b e n z e m e y e n  v a r l ık  t e r m o m e t r e s i. .  İ n s a n l a r ın  d e r e c e l e r in i g ö s t e r e n  e n e m e t r e s i. .  
D ü n y a y ı a h ir e t t e n  a y ır a n  b e r z a h ı. .  H a k ik a t l a r ın  p e r d e s i v e  ö r t ü s ü  a y n ı z a m a n d a  y ö n  
b e l ir l e y ic is i. .  ş e y t a n d ır . .  Ş e y t a n  o l m a s a y d ı;  e s m a n ın  m e r t e b e l e r in d e n  s ıy r ıl ır  m e r k e z d e  
k a l ır d ık  v a c ib - m a h l u k  g ib i ik il e m  o l m a z d ı. .  A l e m - i ş e h a d e t e  in e m e z d ik . .  K u l l u k  o l m a z d ı v e  
k u l l u k t a  m e r a t ib  o l m a z d ı. .  A f ,  m a ğ f ir e t ,  K a h h a r  v e  G a d a b  g ib i e s m a l a r ın  z u h u r a t  z e m in i  
o l m a z d ı v e  H a l ık ,  m a h l u k  z u h u r a t  a y in e l e r i g ö z ü k m e z d i.  Ş e y t a n ın  d ö r t  t e m e l  v e r it a b a n ı:  1 -
G u r u r - K ib ir ,  2 - Y e ’ is ,  3 - B e n  m e r k e z l i d ü ş ü n c e ,  4 - H a s e d ’ d ir . . .
A z a z il  ş e y t a n ın  a s ıl  is m id ir .  Ş e y t a n ,  ib l is ,  h a n n a s  o n u n  s ıf a t l a r ıd ır .  İ b l is  d e s is e  v e r ir  d im a ğ ı  
k a r ış t ır ır ,  ş e y t a n  v e s v e s e  v e r ir  k a l b i k a r ış t ır ır ,  h a n n a s d a  r u h s a l  k a r ış ık l ık  y a p a r . . .  Ş e y t a n ;  
is y a n  e d e n ,  A l l a h ’ l a  s a v a ş a n .  Y a n i r u b u b iy e t in e  k a f a  k a l d ır a n d ır .  N e f s - i e m m a r e  is e ;  f ıt r a t ın ın  
s e s in e  k u l a k  t ık a m a k t ır .  R u h u n a  v e  k a l b in e  m u h a l e f e t  e t m e k t ir .  B u  d a ,  a h ir e t i d e v r e  d ış ı  
y a p m a k t ır .  H e r  ş e y in  if r a t ı ş e y t a n d a n d ır .  H e r  ş e y in  t e f r it i n e f s - i e m m a r e d e n d ir .  H e r  ş e y in  
v a s a t ı R a h m a n ’ d a n d ır ,  S ü n n e t - i S e n iy y e ’ d e n d ir .
1-Lem'alar:71, 2-(I)
Ş ir k
1 .  G ö z ü m ü z  il e  g ö r d ü ğ ü m ü z  k e m a l l i v e  h ik m e t l i k â in a t ı,  f e n a  v e  z e v a l d e  y u v a r l a n a n  v e  
n e t ic e s iz  o l a r a k  t e s a d ü f ü n  o y u n c a ğ ı,  t a b ia t ın  m e l ' a b e g â h ı,  z îh a y a t ın  z a l im a n e  m e z b a h a s ı,  
z îş u u r u n  d e h ş e t l i h ü z ü n g â h ı s u r e t in e  ç e v ir e n  v e  â s â r ı il e  k e m a l â t ı g ö r ü n e n  in s a n ı,  e n  b îç a r e  
v e  e n  p e r iş a n  v e  e n  a ş a ğ ı b ir  h a y v a n  d e r e k e s in e  in d ir e n  v e  H â l ık ın  â y in e - i k e m a l â t ı o l a n  
b ü t ü n  m e v c u d a t ın  ş e h a d e t iy l e  n ih a y e t s iz  k e m a l â t - ı k u d s iy e s i b u l u n a n  o  H â l ık ın  k e m a l â t ın ı  
s e t r e d ip  p e r d e  ç e k e r e k  n e t ic e - i f a a l iy e t i n i v e  h a l l a k ıy e t in i ib t a l  e d e n  ş ir k …
2 .  İ ş t e  ş ir k ,  k ib r iy a y a  d o k u n m a s ı v e  c e l a l in  iz z e t in e  d o k u n d u r m a s ı v e  a z a m e t in e  il iş m e s i  
c ih e t iy l e  ö y l e  b ir  c in a y e t t ir  k i…
3 .  E n a n iy e t t e n  n e ş ' e t  e d e n  ş ir k - i h a f î k a t ıl a ş t ığ ı z a m a n ,  e s b a b  ş ir k in e  in k ıl a b  e d e r .  B u  d a  
d e v a m  e d e r s e ,  k ü f re  t a h a v v ü l  e d e r .  B u  d a h i d e v a m  e d e r s e ,  t a ' t il e  y a n i h â l ık s ız l ığ a  in c ir a r  
e d e r .  E l ' iy a z ü  b il l a h ! . .
4 .  B ir  ş ir k  v a r ,  b ir  k ü f ü r  v a r ,  b ir  d a l a l e t  v a r .  Ş ir k  e h l i a y r ı,  k a f ir  e h l i a y r ı,  d a l a l e t  e h l i a y r ı.  
Ş ir k t e  A l l a h ’ ı in k a r  y o k .  B u  v a r  a m a  b u  d a  v a r  d e m e k .  O r t a k  k o ş u y o r .  K ü f ü r d e  d e  A l l a h ’ ı  
ö r t ü y o r ,  u n u t t u r u r .  D a l a l e t  is e ,  b u  y o l  a m a  b u  d a  b ir  y o l .  B u  t e r b iy e  s is t e m i,  b u  d a  t e r b iy e  
s is t e m i.  B u  d a  e ğ it im ,  b u  d a  e ğ it im .  B u  d a  il im ,  b u  d a  il im .  B ir  t a n e s i d iy o r  k i:  B u  v a r  a m a  b u  
d a  v a r .  Ö t e k is i:  B u  v a r  a m a  ö r t ü y o r .  D iğ e r i:  B u  y ö n t e m  v a r  a m a  b u  y ö n t e m  d e  v a r .  Ü ç ü  ç o k  
f a r k l ı.  D a l a l e t ;  y o l d a n  s a p m a k t ır .  B u r d a  b ir  id d ia  y o k .  Ş ir k  g ib i d e ğ il .  Ş ir k ;  b ir  id d ia d ır .  B u  
v a r  a m a  b u  d a  v a r ,  d e r .  D a l a l e t ;  is t ik a m e t i k a y b e t m iş ,  b e n  k im s e y e  k a r ış m ıy o r u m  d iy o r .  
A d e m - i k a b u l e  b e n z iy o r .  K e n d is i d a l a l e t i y a ş ıy o r .  Ş ir k ;  A l l a h ’ ı in k a r  d e ğ il d ir ,  A l l a h ’ a  o r t a k  
k o ş m a k t ır .  K ü f ü r ;  A l l a h ’ ı ö r t m e k t ir .  D a l a l e t ;  b ir  y o l a  y o l l a r  e k l e m e k ,  y o l d a n  ç ık m a k ,  y o l l a r ı  
ç o ğ a l t m a k t ır .  “ B a n a  g ö r e ”  d e r . . .  
A r a p l a r  ç if t ç iy e  k â f ir  d e r l e r ,  t o h u m u  ö r t t ü ğ ü  iç in .  K ü f ü r ,  ö r t e n  d e m e k t ir .  K ü f ü r ;  k a f ir in  
s ıf a t ıd ır .  H a k  d in i in k a r  e d ip  g iz l e y e n e  K a f ir  d e n il ir .  K a f ir ,  A l l a h ’ ı ö r t ü y o r .  Ş ir k ;  e ş  k o ş u y o r .  
D e m e k  k a f ir ,  v a r  o l a n ın  ü s t ü n ü  ö r t ü y o r ,  g iz l iy o r .  K a f ir ;  ö r t e n .  Ş ir k ;  e ş  k o ş a n .  B ir is i r u b u b iy e t i  
o r t a d a n  k a l d ır ıy o r  d iğ e r i u l u h iy e t i.  Ş ir k ;  u l u h iy e t i o r t a d a n  k a l d ır ır .  E ş  k o ş u y o r .  O  v a r  a m a  
o d a  v a r  d iy o r .  K ü f ü r ;  r u b u b iy e t i k a l d ır ıy o r ,  A l l a h ’ ın  ic r a a t ın ı ö r t ü y o r .
262İ m a n ın  k a r ş ıt ı k ü f ü r d ü r .  H id a y e t in  k a r ş ıt ı d a l a l e t t ir .  Ş ir k ;  r u h îd ir .  K ü f ü r ;  k a l b îd ir .  D a l a l e t ;  
f ik r id ir ,  a k l îd ir . .  D a l a l e t ;  is t ik b a l e ,  K ü f ü r ;  g e ç m iş e ,  Ş ir k ;  a n d a d ır .
1-Şualar (151.152), 2-Şualar:155, 3-Mesnevi-i Nuriye:185, 4-(I)
Ş ö y l e k i
K e n d is in d e n  ö n c e k i m ü b h e m ,  k a p a l ı b i r  c ü m l e n in  a ç ık l a n a c a ğ ın a  iş a r e t t ir .
(II)
Ş u a
1 .  İ ç in d e k i m a d d e - i k e s if e ;  n â r - ı a ş k  il e  a t e ş  a l ır ,  z iy a  il e  n u r a  d ö n e r .  O  z iy a n ın  c il v e l e r in d e n  
g e l e n  b ir  ş u a a  y a p ış ır ,  y a n a ş ır .  
2 .  N a s ıl k i g ü n e ş in  - f a r a z a -  ş u u r u  v e  h a y a t ı o l s a y d ı v e  o  h a l d e  z iy a s ın d a k i y e d i r e n g i y e d i s ıf a t ı  
o l s a y d ı,  o  c ih e t t e  ış ığ ın d a  b u l u n a n  ş u a l a r ı v e  c il v e l e r i il e  b ir  t a r z  k o n u ş m a s ı b u l u n a c a k t ı.  
3 .  Ş e m s - i E z e l î' n in  ş u a l a r ı h ü k m ü n d e  o l a n  e s m a s ın ın . . .
4 .  İ ş t e  h ik m e t  d a h i b ir  z iy a d ır . .  r a h m e t - i m u h it a  b ir  z iy a d ır . .  t e z y in ,  t e v z in ,  t a n z im ,  t a n z if  
m u h it  b ir e r  z iy a d ır l a r  k i,  o  Ş e m s - i E z e l î ' n in  ş u a l a r ıd ır l a r .
5 .  Z iy a n ın  p a r ç a s ı,  s ü z ü l e n .  M e s e l a ;  s e m a y ı b u l u t  k a p a t m ış ,  b ir  d e l ik  a ç ıl d ı.  O r a d a n  g ü n e ş  
v u r d u ğ u  z a m a n ,  ş ö y l e  b ir  b a k t ığ ın d a  ş u a  in e r .  İ ş t e  o  s ü z ü l e n  ş u a d ır .  
1-Sözler:340, 2-Şualar:126, 3-Sözler:296, 4-Lem'alar:307, 5-(I)
Ş u u n a t
Ş u u n - u  z â t iy e  d e n il e n  k a b il iy e t  v e  is t id a d - ı z â t iy e s in in  m ü k e m m e l iy e t in i g ö s t e r ir .
Sözler:306
Ş u u n a t - ı M u k a d d e s e
1 .  V â c ib - ü l  V ü c u d ' a  l â y ık  b ir  t a r z d a  v e  is t iğ n a - i z â t îs in e  v e  g ın a - i m u t l a k ın a  m u v a f ık  b ir  
s u r e t t e  v e  k e m a l - i m u t l a k ın a  m ü n a s ib  b ir  ş e k il d e ;  
h a d s iz  b ir  1 . ş e f k a t - i m u k a d d e s e  v e  h a d s iz  b ir  2 . m u h a b b e t - i m u k a d d e s e  v a r .  V e  o  ş e f k a t - i  
m u k a d d e s e  v e  o  m u h a b b e t - i m u k a d d e s e d e n  g e l e n  h a d s iz  b ir  3 . ş e v k - i m u k a d d e s  v a r .  V e  o  
ş e v k - i m u k a d d e s t e n  g e l e n  h a d s iz  b ir  4 . s ü r u r - u  m u k a d d e s  v a r .  V e  o  s ü r u r - u  m u k a d d e s t e n  
g e l e n  - t a b ir  c a iz  is e -  h a d s iz  b ir  5 . l e z z e t - i m u k a d d e s e  v a r .  H e m  o  l e z z e t - i m u k a d d e s e d e n  g e l e n  
h a d s iz  t e r a h h u m d a n ,  m a h l u k a t ın  f a a l iy e t - i k u d r e t  iç in d e  v e  is t id a d l a r ı k u v v e d e n  f iil e  
ç ık m a s ın d a n  v e  t e k e m m ü l  e t m e s in d e n  n e ş ' e t  e d e n  m e m n u n iy e t l e r in d e n  v e  k e m a l l e r in d e n  
g e l e n  v e  Z â t - ı R a h m a n - ı R a h îm ' e  a it  - t a b ir  c a iz  is e -  h a d s iz  6 . m e m n u n iy e t - i  m u k a d d e s e  v e  
h a d s iz  7 . if t ih a r - ı m u k a d d e s  v a r d ır .
2 .  Ş u u n a t ;  m a h iy e t - i z a t iy e n in  d ış a  v u r u ş u d u r .
2631-Mektubat:(86-87), 2-(I)
Ş u u r
1 .  H a y a t ın  s ü z ü l m ü ş  e n  s â f i h ü l â s a s ı o l a n ,  ş u u r  v e  a k ıl . . .
2 .  H a y a t ,  b u  k â in a t t a n  s ü z ü l m ü ş  b ir  h ü l â s a d ır  v e  ş u u r  v e  h is  d a h i,  h a y a t t a n  s ü z ü l m ü ş  h a y a t ın  
b ir  h ü l â s a s ıd ır  v e  a k ıl  d a h i,  ş u u r d a n  v e  h is t e n  s ü z ü l m ü ş ,  ş u u r u n  b ir  h ü l â s a s ıd ır . . .
3 .  Y e d i a d e t  s u b u t i s ıf a t ın  ( il im ,  ir a d e ,  k u d r e t ,  s e m ,  b a s a r ,  k e l a m ,  h a y a t )  b iz d e k i h ü l a s a - i  
c a m ia s ıd ır .  Ş u u r ,  k e n d in i k e n d in l e  k e n d in i k a in a t l a ,  k e n d in i A l l a h  il e  t a n ım a n ın  a d ıd ır .  
H a y a t  - - >  h is  - - >  ş u u r  - - >  a k ıl  - - - >  r u h . .  K a in a t t a  v e  A l l a h t a k i y e r in i b e l ir l e m e  h a l i. .  Ş u u r  
a k l ın  v e  k a l b in  m u h a k e m e l i,  m u v a z e n e l i h a l in in  a d ıd ır . .  Ş u u r  A l im  v e  H a k im  is im l e r in i  
t a z a m m u n  e d iy o r . .  Ş u u r  r a d y o  is t a s y o n u n a  r a d y o n u  ir t ib a t l a n d ır m a n d ır . .  Ş u u r  k e n d in in  v e  
k a r ş ıs ın d a k in in  e v v e l in i a h ir in i b il e r e k  m u h a t a b  o l m a k t ır . .  Ş u u r  in s a n ın  b ü t ü n  h a s s a l a r ın ın  
b ir b ir in e  m ü n a s e b e t l e r in i b il m e  h a l i. .  Ş u u r  z iy a y a  n is b e t  e d iy o r ,  ( z iy a  g ib i b ir  ş u u r )  z iy a  
e ş y a y ı a ç ığ a  ç ık a r t t ığ ı g ib i,  y e d i s ıf a t  d a  e ş y a y ı a ç ığ a  ç ık a r ıy o r . .  Y e d i d u y g u d a n  g e l e n  
m e s a j l a r ın  d e ğ e r l e n d ir il d iğ i v e  m ü n a s e b e t  k u r u l d u ğ u  n o k t a d ır  ş u u r . .  Ş u u r  ş u u n a t - ı z a t iy e d e n  
g e l iy o r . . .  H is  s e n d e  u y a n a n ,  ş u u r  s e n i u y a n d ır a n d ır .  E n  d ış  k a b u ğ u n d a  n e f s - i e m m a r e ,  s o n r a  
n e f s - i l e v v a m e ,  n e f s - i m u t m a in e  v s .  in s a n d a k i a k t if l iğ in in  a d ıd ır ;  ş u u r .  B u n l a r ın  
b ü t ü n s e l l iğ id ir ;  ş u u r .  B u n l a r ı n e  k a d a r  b ü t ü n l ü ğ e  g e t ir ir s e n  o  k a d a r  ş u u r  v a r d ır .  
H e r  ş e y  O ’ n d a n d ır ,  O  d e ğ il d ir . .  A l l a h ’ ın  d a  ş u u r u  v a r .  A l l a h ın  ş u u r u  y e d i s ıf a t ın  h ü l a s a s ıd ır .  
( ş u u n a t - ı z a t iy e ) . .  Ş u u r u n  m e r a t ib l e r i v a r :  il m e l y a k in ,  a y n e l y a k in ,  h a k k a l y a k in . .  1 . Ş u u r ;  
s is t e m in  iç in d e  o l d u ğ u n a  h ü k m e d e n . .  2 . Ş u u r ;  b ü t ü n  s is t e m i g ö r e n  s is t e m in  d ış ın d a n  b a k a n  
g ö r e b il e n . .  İ n s a n d a  ik i ş u u r  d a  v a r .  M e l e k  v e  d iğ e r  m a h l u k t a  1 . Ş u u r  v a r d ır .  
Ş u u r ;  r u h u n  d ö r t  s ıf a t ın d a n  b ir i o l a n  Z îş u u r . . .  E n  d ış a r d a  h a y a t  b u n d a n  iç e r d e  a k ıl   b u n d a n  
d a  iç e r d e   ş u u r  b u n d a n  d a  iç e r d e  r u h . .  A d e t a  s ıf a t - ı s u b u t iy e n in  b iz d e k i h ü l a s a - i c a m ia s ıd ır ;  
ş u u r .  Ş u u r ;  d im a ğ ın  v e  v ic d a n ın  b ü t ü n s e l  h â l e t in d e n  ç ık a n ın  t a a k k u l d e k i b ü t ü n s e l  r e s m id ir .  
K a in a t t a n  h a y a t  s ü z ü l m ü ş .  H a y a t t a n  d a  h is  s ü z ü l m ü ş .  H is t e n  d e  Ş u u r  s ü z ü l m ü ş .  Ş u u r d a n  d a  
a k ıl  s ü z ü l m ü ş .  R u h ,  s ü z ü l m e m iş .  R u h  d a h i,  h a y a t ın  h â l is  v e  s a f i b ir  c e v h e r i v e  s a b it  v e  
m ü s t a k il  z â t ıd ır .  
A k l ın  e y l e m d e k i,  f ii l d e k i h a l i;  ş u u r .  B u n u n  iç in  y e d i s ıf a t - ı s u b u t iy e y i t a z a m m u n  e t m iş .  Ş u u r ,  
im a n ın  h a k ik a t ın ı t a ş ıy o r .  Ş u u r ;  O ’ n u n  y a k ın l ığ ın ın  s e n d e k i d e l il l e n iş i.  V e  h is s e t m e ,  f ik r e t m e ,  
m a s s e t m e  o l a r a k  k e n d in i g ö s t e r ir .  Ş u u r ;  m a n a n ın  r u h u  g ib i.  E n e ’ n in  f a r k ın d a l ığ ı…  M e r a t ib - i  
h a y a t a  g ö r e  a n l a m a  v e  a n l a m l a n d ır m a  is t id a d ı.  A n l a m a  h is l e r l e ,  a n l a m l a n d ır m a  is e  ş u u r l a .  
1 . ş u u r ;  d im a ğ ın  b ü t ü n l ü ğ ü n d e n  b e s l e n i y o r .  2 . ş u u r ;  k a l b in  b ü t ü n l ü ğ ü .  
Ş u u r  il e  k e n d in i t a n ım l a d ığ ı k a d a r  m e v c u d a t ı d a  t a n ım l a r  v e  a n l a m l a n d ır ır .  B iz e  b ir  ş e y l e r i  
k a n u n iy e t in d e n  ç ık a r ıp  s a n a  m a l  e d iy o r ;  ş u u r .  B u  ş u u r  h e m  a k ıl d a n  h e m  v ic d a n d a n  n e ş v - ü  
n e m a l a n ır ,  ç ık a r .  K e n d in e  a n l a m  y ü k l e m e s i n is b e t in d e  k ıy m e t  a l ır  k i;  b u n u  d a  ş u u r  y a p a r .  
S a n a  t e s ir  v e  iz  b ır a k ır .  
A l l a h - u  a l e m :  Ş u u r  v e  H is  v e  A k ıl .  H a y a t   A y n a .  B u  a y n a d a  ş u u r  h is  v e  a k ıl  v a r .  H is   Ş e m s - i  
E z e l î’ n in  v e  m e v c u d u n  t e m e s s ü l a t ın d a n  s e n d e  u y a n a n ,  s e n d e k i u y a n d ır d ık l a r ıd ır .  Ş u u r  is e  
B e n d e  u y a n a n  h is l e r in  k i b e n d e  b ir  y a p ıl a n m a  y a p ıy o r ,  o r t a y a  ç ık a n l a r l a  v e  k a z a n ım l a r l a  
m e v c u d a t ın  p e n c e r e l e r in d e n  V a c ib - ü l  V ü c u d a  b a k a r a k  o r a d a k i m e r a t ib - i e s m a l a r ın  b e n d e  
v ü c u d  b u l m a s ın ın  c e m ’ id ir …
A k ıl  d a h i b u  h is  v e  ş u u r u n  c e m  e d il m e s iy l e  t a a k k u l u n  im b ik l e r in d e n  g e ç ir il e r e k  v a h y e  n is b e t  
e d il e r e k  v e  b a ğ l a y a r a k  v e r il e n  c e v a p l a r d ır .  H is  v e  ş u u r l a  k a z a n ıl a n l a  a k l ı y a p ıl a n d ır ıy o r u z .  
Y a p ıl a n d ır d ık ç a  g ü l ü n  a ç ıl m a s ı g ib i ç a n a k  a n t e n in  u y d u y a  b a k m a s ı g ib i v a h y e  m u h a t a b  
264o l u y o r .  V a h iy d e n  g e l e n  c e v a b ın  a d ı d a  a k ıl d ır  o  k a d a r  a k ıl l ıs ın .  V a h y in  v e r d iğ i c e v a b t ır  a k ıl .  
M e v c u d a t ın  v e y a  Ş e m s - i E z e l in in  v e r d iğ i c e v a b  h is ,  s e n d e  y a p ıl a n a n ın  b ü t ü n s e l l iğ i ş u u r ,  b u  
h is  v e  ş u u r u n  b ü t ü n s e l l iğ i il e  a k l ı ih y a  v e  in ş a  e t t i r u h l a n d ır d ı,  v a h iy  g ü n e ş in e  m u h a t a b l ığ ın a  
v e r il e n  c e v a b  is e  a k ıl d ır .  E y l e m s e l  h a l i a h l a k t ır .
R is a l e t - i M u h a m m e d iy e  is e   H is  &  Ş u u r  &  A k l ın  h ü l a s a - t ü l  h ü l a s a s ıd ır .  A k ıl  d a  h a y a t t a n   
h is t e n  ş u u r d a n  s ü z ü l m ü ş  h ü l a s a t - ü l  h ü l a s a d ır .  V a h y e  b a ğ l ı o l a n  a k l ın  b iz d e k i y a n s ım a l a r ı  
ş u u r d u r .  S a n a  m a l  o l a n d ır .  S u r e t in  k a n u n iy e t l e r in e  g e ç ip  b iz e  m a l  e d e n d ir ;  ş u u r .  V a r  
o l m a n ın  h â l id ir ;  ş u u r .  
Ö z e t l e ;  K a r ş ın ın  b e n d e k i t e s ir i H is .  K a z a n ım l a r ım l a  E s m a l a r d a  h a k ik a t  m e r a t ib l e r in i a ç a r a k  
k a t  e t m e k  is e  ş u u r .  S e n d e  b u  u y a n a n l a r ın  n e  o l d u ğ u n u  v a h y e  b a ğ l a m a  o n a y l a m a  n is b e t in d e  
a n l a m l a n d ır a r a k  f a r k ın d a l ığ a  v a r m a  m e r a t ib i is e  a k ıl .
R is a l e t  d e ;  b u n l a r ın  c e m ’ in i k ıb l e s in e  k o y m a k .  R is a l e t ;  b u  ü ç ü n ü  y a p ıl a n d ır ıy o r ,  k u t s iy e t  
v e r iy o r  v e  m u h a t a b  e d iy o r .  R is a l e t ;  ş u u r u n  ş u u r u d u r .  O  e s m a l a r ın  m e r a t ib l e r in i s a n a  
t a n ım l ıy o r ;  R is a l e t .
Ş u u r u n ;
•  S u r e t i - - >  Y e d i d u y g u l a r ın  c e m ’ in d e n  k e n d is in d e  v e  h a r ic in d e k il e r in  ü s t l e r in i,  p e r d e l e r in i  
k a l d ır m a s ıd ır .
•  K a n u n iy e t i - - >  A k l ın  s ıf a t l a r ın ın  c e m i n in  b ü t ü n l ü ğ ü n d e n  b e s l e n ip  s ü z ü l m ü ş  a k l ın  b ir  s ıf a t ı.
•  H a k ik a t ı - - >  M e r a t ib - i e s m a l a r ın  h a k ik a t l a r ın ın  v a h y - i K u r ’ a n l a  o n a y l a n ıp  in s a n d a  o r t a y a  
ç ık a n l a r d ır .  A l îm  v e  H a k îm  is im l e r in e  a z a m î d e r e c e d e  m a z h a r  o l u y o r .
•  M a h iy e t i - - >  R is a l e t e  ( Ş u u r u n  ş u u r u d u r ) . .
4 .  M e r a t ib - i h a y a t a  g ö r e  a n l a m a  v e  a n l a m l a n d ır m a  is t id a t ı.  A n l a m a  h is l e r l e  o l u r .  
A n l a m l a n d ır m a  is e  h is s in  t a n ım l a n m a s ı il e  o l m a k t a d ır .  G ü y a  m a d d e  in c e l e ş t ik ç e ,  b iz im  
m a d d iy a t ım ız d a n  u z a k l a ş t ık ç a  r u h  â l e m in e ,  h a y a t  â l e m in e ,  ş u u r  â l e m in e  y a k l a ş ıy o r  g ib i  
h a r a r e t - i r u h ,  n u r - u  h a y a t  d a h a  ş id d e t l i t e c e l l i e d iy o r .  H e r  ş e y  r u h u n  b ir  t e z a h ü r ü  is e  h e r  
v ü c u d  m e r t e b e s in d e  ş u u r  v e  h a y a t ın  f a r k l ı t e z a h ü r l e r i g ö r ü l m e k t e d ir .  B u  m e r t e b e - i  
in s a n iy e t e  ç ık ın c a  ş u u r u n  s a d e c e  h is  o l a r a k  d e ğ il d e  o n u  t a n ım l a y a c a k  v e  a n l a m l a n d ır a c a k  
ö z e l l ik l e r i g ü n  ış ığ ın a  ç ık m a k t a d ır .  Ş u u r  il e  in s a n  k e n d in i t a n ım l a d ığ ı g ib i e t r a f ın d a k il e r i d e  
t a n ım l a m a k t a d ır .   A l l a h - u  a l e m  h is  s e v iy e s in d e k i ş u u r  1 . ş u u r .  H is l e r i t a n ım l a m a k  iç in  is e  
2 . ş u u r  o l m a s ı g e r e k m e k t e d ir .  B u  n o k t a - i n a z a r d a n  ş u u r  h is s i d e  k a p s a y a c a k t ır .
1-Sözler:109, 2-Sözler:109, 3-(I), 4-(III)
Ş u u r - u  İ m a n î
S o n u n d a k i “ î”  h a r f i t a k k e l i o l u n c a  im a n ın  iç i d e m e k t ir .  İ m a n ın  m a h iy e t i t a r a f ı.  S e n  o n u n  
iç in e  g ir iy o r s u n ,  o  s e n i b ir  y e r e  t a ş ıy o r . .  u z a y  m e k iğ i g ib i. . .  İ m a n ın  ş ü p h e s iz  v e  v e s v e s e s iz  
m e r t e b e s id ir .  L e v h - i m a h f u z d a d ır .  S o n u n d a k i “ i”  h a r f  t a k k e s iz  n o r m a l  “ i”  h a r f i o l u n c a  im a n ın  
b iz e  k a z a n d ır d ık l a r ı,  y a n i k a z a n d ır d ığ ı s ıf a t l a r ,  im a n ın  b iz e  y a p t ığ ı t e s ir  d e m e k t ir .  
“ Ş u u r - u  im a n i” ;  b u  im a n ın  s a n a  k a z a n ım ı y a n i s a n a  n e l e r  y a p t ır ıy o r ,  n e l e r i t e r k  e t t ir iy o r ,  
s e n d e k i im a n  n u r u ,  h a r a m l a r  h e l a l l e r in  e y l e m d e  o r t a y a  ç ık m a s ı.  “ Ş u u r - u  im a n î” ;  b u  im a n ın  
iç in e  g ir e n  b e n ,  im a n  b e n i t a ş ıy o r ,  im a n ın  iç in e  g ir m e k t ir ,  im a n  s e f in e - i N u h  g ib id ir ,  b u  s e n i  
iç in e  a l a n  im a n .  
265(I)
Ş ü b h e
1 . H e m  b a z a n  t e v e h h ü m  e t t iğ i b ir  ş ü b h e y i,  im a n a  z a r a r  v e r e n  b ir  ş e k  z a n n e d e r .  
2 . S ıh h a t l i b il g is i o l m a m a k .  E l in d e  m a l z e m e  b u l u n m a m a s ı.  Ş ü b h e  g ü n a h l a r d a n  h a s ıl  o l a n  
y a r a l a r d a n  ç ık a r .  T a s a v v u r u n u  a k t if  e d iy o r ,  t a a k k u l e  m a l z e m e  v e r iy o r .  Ş ü p h e  o l m a d a n  is b a t  
v e  il m i b u l m a k  z o r  o l u y o r .  Ş e k ;  V ic d a n a ,  k a l b e  g e l e n  ş e y e  d e n ir .  İ m a n  il e  a l a k a l ıd ır .  Ş ü b h e ;  
D im a ğ a  g e l e n d ir .  Y e r i t a s a v v u r d a d ır . .
Ş ü p h e n in  t e f r it i,  ş ü p h e y e  l a k a y t  k a l m a k t ır .  İ f r a t ı is e ;  ş ü p h e y i ş ü p h e  b il m e m e k t ir .  B u  in k a r  
e d iy o r .  Ş ü p h e y i in k a r  e t m e k  ş u :  “ S e n  ş ü p h e  e d iy o r s u n  k a r d e ş im . ”  “ Y o k  c a n ım ,  n e  ş ü p h e s i  
y a . ”  d e r .  Ş ü p h e  d iy e  b ir  ş e y  k a b u l  e t m i y o r .  Ş e y t a n ın  e n  b ü y ü k  t u z a ğ ı,  k e n d is in e  t a b i o l a n l a r a  
k e n d is in i in k a r  e t t ir ir .  H e r  ş e y in  if r a t ı ş e y t a n d a n d ır .  T e f r it i n e f s - i e m m a r e d e n d ir .  V a s a t ın ı  
S ü n n e t - i S e n n iy y e  y a p a r .
Ş ü p h e n in  v a s a t ı ş ü p h e y i ş ü p h e  b il m e k t ir  v e  h a k ik a t ın  z e m in i o l u y o r .  Ş ü p h e d e n  ş ü p h e  
e d e r s e n ,  z a n n ı z a n  e d e r s e n ,  v e s v e s e y i v e s v e s e  e d e r s e n ,  k a l k ıp  ç ık a r  s e n d e n .  Y o k  y o k  o l u r s a ,  
v a r  o l u r .  İ n k a r ı in k a r  e d e r s e n ,  is b a t  o l u r .  
1-Sözler:277, 2-(I)
Ş ü k r - ü  F ıt r î
R ız k a  iş t ih a  v e  iş t iy a k ,  b ir  n e v i ş ü k r - ü  f ıt r îd ir .
Mektubat:365
Ş ü k r - ü  H a k ik i
N im e t i s ır f  h a z in e - i r a h m e t t e n  b ir  n im e t - i h â s s a  t e l a k k i e t m e k .  
Lem'alar:111'den
Ş ü k r - ü  Kül l î
•  K ü l l î b ir  n iy y e t ,  
•  h a d s iz   b ir  it ik a d ,  
p e k  g e n iş  b ir  ş ü k r - ü  k ü l l îd ir .
Sözler:361
Ş ü k r - ü  M a n e v î
1 .  O  n im e t l e r in  k ıy m e t l e r in i a n l a m a k l a  b ir  ş ü k r - ü  m a n e v îy e  m a z h a r  o l u r .  
2662 .  H e m  r ız ık  o l a n  n im e t l e r d e  g a y e t  g ü z e l  s ü s l ü  s u r e t l e r ,  g a y e t  g ü z e l  k o k u l a r ,  g a y e t  g ü z e l  
t a t m a k l a r ;  ş ü k r ü n  d a v e t ç il e r id ir ,  z îh a y a t ı ş e v k e  d a v e t  e d e r  v e  ş e v k  il e  b ir  n e v i is t ih s a n  v e  
ih t ir a m a  s e v k e d e r ,  b ir  ş ü k r - ü  m a n e v î e t t ir ir .
1-Mektubat:399, 2-Mektubat:365
Ş ü k r - ü  Ö r f i
H a m d in  ş u b e l e r in d e n  b ir id ir  k i in s a n ın  m a d d î v e  m a n e v î h e r b ir  u z v u n u  A l l a h ' ın  e m r e t t iğ i  
y e r e  s a r f e t m e s iy l e  h a s ıl  o l u r .
İşarat-ül İ'caz:17'den
Ş ü k ü r
1 .  O n a  t e ş e k k ü r  e t m e k ;  o  n im e t l e r i d o ğ r u d a n  d o ğ r u y a  o n d a n  b il m e k ,  o  n im e t l e r in  k ıy m e t in i  
t a k d ir  e t m e k  v e  o  n im e t l e r e  k e n d i ih t iy a c ın ı h is s e t m e k l e  o l u r .  
2 .  T a r îk - ı u b u d iy e t  v e  m a h b u b iy e t in  d ö r t  e s a s ın d a n  e n  b ü y ü k  e s a s ı ş ü k ü r d ü r  k i;  o  d ö r t  e s a s  
ş ö y l e  t a b ir  e d il m iş :
D e r  t a r îk - ı a c z - m e n d î l â z ım  â m e d  ç â r  ç îz :  A c z - i m u t l a k ,  f a k r - ı m u t l a k ,  ş e v k - i m u t l a k ,  ş ü k r - ü  
m u t l a k  e y  a z iz . . .
3 .  N im e t t e n  in ' a m a  b a k ,  in ' a m d a n  M ü n ' im - i H a k ik î' y i d ü ş ü n .  B u  d ü ş ü n m e k  b ir  ş ü k ü r d ü r .
.   Ş ü k ü r  il e  H a m d  a r a s ın d a  ç o k  in c e  b ir  s ır  v a r ;  Ş ü k ü r d e  e s b a b  v a r k e n  h a m d  d e  y o k t u r .  H a m d ,  
ş ü k ü r  e t m iş  o l d u ğ u n  n im e t t e  ( ş e y d e )  k e m a l a t - ı il a h iy e y i f a r k e t m e n in  a d ıd ır .  H e r k e s  
ş ü k r e d e b il ir  a m a  h a m d  e t m e k  h a v a s a  y a n i m ü d a k k ik l e r e  m a h s u s t u r .  K e n d i ü z e r in d e k i  
n im e t l e r i f a r k e t m e k  h a m d ' d ir .  B ü t ü n  m e v c u d a t ın  s a n a  h iz m e t  e t m e s in i is e  ş ü k ü r  ik t iz a  e d e r .  
Ş ü k ü r  h a r ic i g ö s t e r iy o r ,  H a m d  is e  b a t ın ı g ö s t e r iy o r ,  y a n i e n f ü s i t e f e k k ü r . . h a m d d e  s is t e m i  
t a n ım a k ,  ş ü k ü r  is e  s a n a  h iz m e t  e d e n l e r i t a n ım a k . . h a m d in  iç in d e  ş ü k ü r d e  v a r ,  h a m d  d a h a  
c a m id ir . . b a z e n  h a m d  y e r in e  ş ü k ü r  k u l l a n ıy o r  a m a  o  in s a n ın  n im e t iy e t  n o k t a s ın d a k i  
ih t iy a c a t ın ı a n l a t ır k e n  s ö y l ü y o r . . .
H a m d  s is t e m in  k e n d is i.  Ş ü k ü r  is e  b u r a d a n  ç ık a n  m a h s u l .  H a m d  e n f ü s i k i ir a d e y e ,  ş ü k ü r  
m ü l k  k i ih t iy a r a  b a k a r .  H a ş a  g ü n e ş  A l l a h ,  a y n a  ş ü k r  is e . .  a y n a d a  g ö z ü k e n  is e  h a m d e  b e n z e r .  
P e k i h a m d  z a h ir  o l d u ,  ş ü k ü r  b u r a d a  b a t ın  o l d u ?  Ş ö y l e ;  O  a y n a  v e  a y n a d a k i g ü n e ş i s e m a d a k i  
g ü n e ş t e n  a y r ı d ü ş ü n ü r s e n  s e n in  d e d iğ in  d o ğ r u .  Ç ü n k ü  b a t ın  h a m d  o l a c a k t ı.  B a k  ş ö y l e :  
A y n a d a  g ö z ü k e n  s e m a d a k i g ö z ü k e n  g ü n e ş l e  n e  a y n d ır  n e  d e  g a y r d ır .  İ ş t e  a y n a n ın  ş id d e t l i  
g ü n e ş i g ö s t e r m e s in d e n  a y n a n ın  g ö z ü k m e m e s in d e n  d o l a y ı,  a y n a d a k i g ü n e ş  s a n k i s e m a d a k i  
g ü n e ş l e  a y n ı d e n il m e s in d e n  h a m d  o l d u .  A m a  o  c a m ı v e  o n d a  g ö r ü n e n  g ü n e ş i,  s e m a d a k i  
g ü n e ş t e n  k o p u k  d ü ş ü n ü r s e n  c a m  ( a y n a )  h a m d  o l u r .  G ö r ü n e n  g ü n e ş d e  ş ü k ü r  o l u r .  F a k a t  b u  
a y n a  v e  a y n a d a k i g ü n e ş i,  s e m a d a k i g ü n e ş l e  d ü ş ü n ü r s e n  o l a y  d e ğ iş iy o r .  V ic d a n d a k i b ü t ü n l ü k  
h a m d ,  d ış a  v u r u ş l a r ı o l a n  ş ü k ü r . .
.   Ş ü k ü r  v e r il e n  n im e t e  t e ş e k k ü r  ik e n ,  H a m d  t e ş e k k ü r  e t t iğ in  n im e t t e k i K e m â l â t - ı İ l â h iy e y i  
f a r k  e d e b i l m e n in  a d ıd ır .  Ş ü k ü r  b ir  m a n a  il e  a v a m a  m a h s u s  ik e n ;  H a m d  is e  ö z e l  in s a n l a r a  
m a h s u s t u r .  H e r k e s  ş ü k r e d e b il ir  f a k a t  h e r k e s  H a m d  e d e m e z .
.   Ş ü k ü r  R u b u b iy e t e ,  H a m d  U l u h iy e t e  b a k a r .  Ş ü k ü r  A ğ a c a ,  H a m d  Ç e k ir d e ğ e  b a k a r .  Ş ü k ü r  il a n ,  
H a m d  il a n  e d il e n . . .
2671-Mektubat:399, 2-Mektubat:367, 3-Lemalar:133, 4-(I), 5-(II), 6-(III)
Ş ü m u l l ü   İ l h a m
1 .  Ö y l e  d e  P a d iş a h - ı  E z e l î' n in  u m u m  â l e m l e r in  R a b b i is m iy l e  v e  k â in a t  h â l ık ı ü n v a n ıy l a ,  v a h iy  
il e  v e  v a h y in  h iz m e t in i g ö r e n  ş ü m u l l ü  il h a m l a r ıy l a  m ü k â l e m e s i o l d u ğ u  g ib i;  h e r  b ir  f e r d in ,  
h e r  b ir  z îh a y a t ın  R a b b i v e  H â l ık ı o l m a k  h a y s iy e t iy l e ,  h u s u s î b ir  s u r e t t e  f a k a t  p e r d e l e r  
a r k a s ın d a  o n l a r ın  k a b il iy e t in e  g ö r e  b ir  t a r z - ı m ü k â l e m e s i v a r .
2 .  S a r ih  a y e t l e r in  i ç in d e ,  s a r ih  o l m a y a n  a y e t l e r  v a r .  U s u l  b a k ım ın d a n  p e y g a m b e r  y o l u y l a  
g e l m e d iğ i iç in  a y e t  d e n m iy o r ,  iç in d e  d u r u y o r .  O  iç in d e  d u r a n  b ü t ü n l ü ğ e  v a h y - i z ım n i d iy o r u z .  
A l l a h  ( c c ) p e y g a m b e r  o l m a y ıp ,  - p e y g a m b e r  o l s a  v a h y - i s a r ih  ç ık a r d ı-  a s r ın  im a m l a r ın a  
ş ü m u l l ü  il h a m  d e d iğ im iz ,  o  v a h y - i s a r ih in  iç in d e  v a h y - i z ım n in in  d ış a r ı ç ık m a s ın a  ş ü m u l l ü  
il h a m  d e n iy o r .  Ş ü m u l l ü  il h a m  L e v h - i M a h f u z ’ s u z  o l m a z .  B a z ı in s a n l a r  g ir iy o r  d iy o r  Ü s t a d .  
P e y g a m b e r  y a p s a y d ı ç ık a r s a y d ı H a d is - i K u d s i o l u r d u .  H e r k e s i b a ğ l a r d ı.
“ G a y e t  n a d ir  o l a r a k  L e v h - i E z e l îy e  k a d a r  k e ş if  ç ık a r ” .  ( L e m ’ a l a r  1 0 4 )  N e  y a p ıy o r ?  Ş ü m u l l ü  
il h a m l a r a  m a z h a r iy e t  y e t k is in i a l ıy o r .  L e v h - i M a h f u z ’ a  g ir d in ,  n e  k â r ın  v a r ?  B ir  t a n e s i,  v a h y - i  
z ım n iy e  m a z h a r  o l u p  a l e m - i ş e h a d e t e  g e l d iğ i z a m a n  ş ü m u l l ü  il h a m l a  if a d e  e d iy o r .  B e n  v a h y - i  
z ım n iy e  m a z h a r  o l d u m  d iy e m e z .  O n d a n d ır  k i s ö z l e r i b ir  a t e ş p a r e  o l u r .  K e l a m l a r ı t e s ir  e t m iş .  
S ö z l e r i,  d a v r a n ış l a r ı b iz im  iç in  e s a s  o l m u ş .  L e v h - i E z e l i’ y e  g ir in c e  v a h y - i z ım n i,  v a h y - i s a r ih  
d e  o r a d a .  F a k a t  L e v h - i E z e l i’ y e  ( L e v h - i M a h f u z )  g ir d ik l e r in d e  o r a d a  a y e t i g ö r m ü y o r l a r .  O r a d a  
v a h y - i z ım n i m e r a t ib l e r in e  m a z h a r l a r .  Ö y l e  o l s a y d ı p e y g a m b e r l e r  g ib i o l u r d u  m ir a ç l a r ı.  
D ü n y a d a y k e n  a l e m l e r in d e  v a h y - i s a r ih e  m u h a t a p  o l d u l a r ,  in ş a  o l d u l a r .  L e v h - i M a h f u z ’ a  
g ir iy o r l a r .  L e v h - i M a h f u z ’ d a  v a h y - i s a r ih  il e  in ş a  o l a n  d im a ğ l a r ın d a  v a h y - i z ım n iy e  m a z h a r  
o l u y o r l a r .  O n d a n  s o n r a  g e l iy o r l a r  d ü n y a y a ,  k o n u ş u y o r l a r  v e y a  t e v e c c ü h  e d iy o r l a r  A l l a h ’ a . . .  
s o n r a s ın d a  c e v a b ı b u d u r  b u d a  b u d u r  d iy e  t e k  t e k  c e v a p  v e r iy o r l a r .  A s r ın  ih t iy a c ın ı  
g id e r iy o r l a r .  V a h y - i z ım n iy i ş ü m u l l ü  il h a m a  d ö n ü ş t ü r e n  k e n d il e r i o l u y o r .  V a h y - i s a r ih l e  in ş a  
o l a n  b ir  d im a ğ ,  v a h y - i z ım n iy e  m a z h a r  o l u r ;  v a h y - i z ım n iy e  m a z h a r  o l a n  o  a s r ın  im a m ı  
ş ü m u l l ü  il h a m l a r l a  o  v a h y - i z ım n id e k i m a n a l a r ı d ış a r ıy a  v e r ir .
V a h y - i z ım n iy i d ış a r ı t a ş ır l a r .  D ış a r ıy a  t a ş ıy a n  k iş il e r e  d e  in s a n i b e r z a h  d e n il ir .  L e v h - i  
E z e l i’ y e  g ir e n l e r ,  v a h y - i z ım n i iç e r is in d e k i d e l a l e t ,  iş a r a t ,  s u n u h a t ,  t u l u a t  t a r z ın d a k i z ım n i  
m a n a l a r ı a l ır l a r  v e  ü m m e t e  g e t ir ir l e r .  B u n u  g e t ir e n  k iş il e r e  in s a n i b e r z a h  d e n ir .  O  k e n d in e  
h a s  o l a n a  il h a m ;  ü m m e t i a l a k a d a r  e d e n  il h a m a  d a  ş ü m u l l ü  il h a m  d e n il ir .  Ş ü m u l l ü  il h a m ,  
y a p t ığ ı s o h b e t i R is a l e - i N u r  g ib i d o ğ u y u  b a t ıy ı,  k u z e y i g ü n e y i,  k a d ın ı e r k e ğ i,  p r o f e s ö r ü  ç o c u ğ u  
t e n v ir  e d iy o r ;  ih y a  v e  in ş a  e d iy o r .  Ş ü m u l l ü  il h a m ın  ö z e l l iğ i b u d u r .  P e k i n a s ıl  a n l a r ız  ş ü m u l l ü  
il h a m  m ı?  d e ğ il  m i?  E ğ e r  o  m e v z u ,  a y n ı  m e v z u  p r o f e s ö r ü  d e  d o y u r u y o r ,  ç o c u ğ u  d a  d o y u r u y o r ,  
k a d ın ı d a  e r k e ğ i d e  k ö y d e k i c a h il i ş e h ir d e k i o k u m u ş u  d a  d o y u r u y o r s a  o n u n  a d ı ş ü m u l l ü  
il h a m d ır .   
V a h y - i s a r ih in  v a z if e s in i y a p a n  ş u  a n  ş ü m u l l ü  il h a m l a r  v a r ;  V a h y - i z ım n id ir .  V a h y in  
iç e r is in d e n  a l im l e r  m a n a  ç ık a r t t ıl a r ,  ç e k ir d e k t e n  ç iç e k ,  y a p r a k  ç ık a r  g ib i.  A y e t t e n  ç ık a r t ıl a n  
m a n a ,  a y e t  d e ğ il d ir,  a m a  a y e t in  t e r e ş ş u h a t l a r ı v a r  y a n i k o k u l a r ı v a r .  M e s e l a  y u k a r ıd a n  s u  
s ız ın c a  k im s e  y a t a k  o d a s ın d a  m u s l u k  a ç ık  u n u t u l m u ş  d e m e z ,  y a  m u t f a k  v e y a  t u v a l e t t e  d e r .  
V a h y - i z ım n i d e m e k ;  v a h iy  d e ğ il  f a k a t  z ım n ın d a  v a h y i t a z a m m u n  e d iy o r .  A l im  v a h y i s ık ıy o r  
v e  m a n a  ç ık ıy o r .  O  m a n a  v a h iy  d e ğ il d ir .  A m a  v a h y i t a z a m m u n  e d iy o r .  B u n u n  a d ı ş ü m u l l ü  
il h a m .  E ğ e r  ü m m e t e  a it  b ir  m a n a  is e  Ş ü m u l l ü  il h a m .  E ğ e r  k e n d in e  h a s  b ir  m a n a  is e  İ l h a m .  
( s ır f  k e n d i t a r ik a t  v e y a  c e m a a t in e  a it ) .  B u  n e d e n l e  a s r ın  im a m l a r ı ş ü m u l l ü  il h a m l a r a  
m a z h a r d ır l a r .  A y e t t e n  t e r e ş ş u h ,  t e m e s s ü l  v e  t e ş a h h u s  e d e n  m a n a l a r ı a l ıy o r .  M a z iy l e  is t ik b a l i  
y o r u m l a y ıp  h a l d e  y a ş a m a  b ü t ü n l ü ğ ü  k i;  h e m  a y n ı z a m a n d a  İ m a m - ı M ü b in ’ im  v e  K it a b - ı  
M ü b in ’ im  b u  h a l e t in  c e m ’ in e  Ş ü m u l l ü  i l h a m  d e n ir .  İ n s a n i b e r z a h  b u  o l u y o r .  
2681-Şualar:125, 2-(I)
 
269K I S I M  1 8
T
T a a k k u l
1 .  D im a ğ d a  m e r a t ib  v a r ;  b ir b ir iy l e  m ü l t e b is ,  a h k â m l a r ı m u h t e l if .  E v v e l  t a h a y y ü l  o l u r ,  s o n r a  
t a s a v v u r  g e l ir ,  s o n r a  g e l ir  t a a k k u l ,  s o n r a  t a s d ik  e d iy o r ,  s o n r a  iz ' a n  o l u y o r ,  s o n r a  g e l ir  il t iz a m ,  
s o n r a  it ik a d  g e l ir .
İ t ik a d ın  b a ş k a d ır ,  il t iz a m ın  b a ş k a d ır .  H e r b ir in d e n  ç ık a r  b ir  h a l e t :  S a l a b e t  it ik a d d a n ,  T a a s s u b  
il t iz a m d a n ,  im t is a l  iz ' a n d a n ,  t a s d ik t e n  il t iz a m ,  t a a k k u l d e  b ît a r a f ,  b îb e h r e  t a s a v v u r d a .  
T a h a y y ü l d e  s a f s a t a  h a s ıl  o l u r ,  m e z c in e  e ğ e r  o l m a z  m u k t e d ir .  B â t ıl  ş e y l e r i g ü z e l  t a s v ir  e t m e k ,  
h e r  d e m d e .  S a f i o l a n  z ih in l e r i c e r h d ir ,  h e m  id l â l i.
2 .  T a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r  e d il e n  ş e y in  a k ıl d a  m ih e n g e  v u r u l m a s ı. .
3 .  A k ıl  t a a k k u l e  v a h iy  g e l d iğ i z a m a n . .  a h k a m - ı m e s t u r e s in i iz h a r  e t m e k  d e m e k  o l a n   m a n a n ın  
ü s t ü n ü  a ç ıy o r  ( 1 )  A k ıl ;  ü s t ü n ü  a ç t ığ ı m a n a y ı “ a l ın ,  n e  y a p ıy o r s a n ız  y a p ın ,  n e  h a l in iz  v a r s a  
g ö r ü n ,  b e n d e n  b u  k a d a r ,  b e n  b u  m e y d a n a  a t ıy o r u m ,  h e r k e s  k e n d is in e  u y g u n  o l a n ı a l s ın ”  
d e m iy o r .  A h k a m - ı m e s t u r e s in i d ış a r ı y a  ç ık a r t t ık t a n  s o n r a  t a h a y y ü l e  g ö r e  d ö n ü ş t ü r ü y o r ,  
t a s a v v u r a  u y g u n  h a l e  g e t ir iy o r  v e  h e r  b ir  m e r a t ib e  u y g u n  h a l e  g e t ir iy o r  ( 2 )  a m a  y e t m iy o r  
d iy o r  Ü s t a d  K a l b e ,  S ır r a ,  H a f iy e ,  A h f a y a  v e  l e t a if e  d ö n ü ş t ü r ü y o r  ( 3 )  g ö n d e r iy o r !  A k ıl ;  s a n t r a l  
g ib i d ö n ü ş t ü r ü y o r  v e  r u h a  m a n a  g ö n d e r iy o r .  K a p ıs ı a ç ık s a ,  a l a c a k .  
İ k i t ü r l ü  a k ıl  v a r :  a k l - ı m a a ş  v e  a k l - ı m a a d .  B ir is i d ü n y e v î iş l e r d e  y a r a r ,  b ir is i d e  k e l a m ın d a n  
k e l a m  s a h ib in in  m u r a d ın ı iz a h  e t m e y e  y a r a r .  B a k ın  b u  a k ıl  n e  y a p ıy o r !  A h k a m - ı m e s t u r e s in i  
y a n i e l m a n ın  k o k u s u ,  r e n g i,  ş e k l i,  t a d ı v s  n a s ıl  k i b ir b ir in i ö r t m e d e n  b ir b ir in e  b in d ir il m iş .  
A h k a m - ı m e s t u r e d e  d e  m a n a l a r ,  m a n a  m e r t e b e l e r i ö y l e  b ir b ir in e  b in d ir il m iş .  İ ş t e  b u  m a n a  
m e r t e b e l e r in i a k ıl  iz h a r  e d iy o r .
L e v h - i m a h f u z u n  a l e m - i ş e h a d e t e  g iy d ir d iğ i l ib a s ;  e v a m ir - i t e k v in iy e l e r d ir .  B u n l a r ı in s a n d a  
k u l l a n a n  s is t e m ;  t a a k k u l d u r .  T a a k k u l ;  s is t e m .  B u  s is t e m in  iç e r is in d e  c ih a z  v a r  o  d a  a k ıl .  
B iz d e k i a k l ı ç a l ış t ır a n ,  in s a n d a k i s a b it  s is t e m ;  t a a k k u l d ü r .
A k ıl ,  t a h a y y ü l  t a s a v v u r d a n  b e s l e n iy o r .  V a h iy  a k l a  g e l d iğ i z a m a n ,  b u  ik i k a y n a k t a n  b e s l e n in c e ,  
v a h y i y a  k a b u l  e d iy o r ,  y a  r e d d e d iy o r .  Y a n i a d a m  k e n d i b il g il e r in e ,  d ü ş ü n c e l e r in e ,  
m a l u m a t l a r ın a  k a n a a t  e d e r s e ,  v a h y e  t a b i o l m u y o r .  A k ıl  d e m e k  k i t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r  il e  
a y a k t a  d u r u y o r .  V a h y e  m u h a t a b  o l u n c a ,  b u  ik i y e r d e n  g e l e n  v e r il e r i v a h iy  ış ığ ın d a  
a n l a m l a n d ır ıy o r .  V a h iy l e  b u n l a r d a n  g e l e n l e r i a n l a m l a n d ır ıy o r .  V a h y i k a b u l  e d in c e ,  n ü b ü v v e t  
e h l i o l u y o r .  E t m e y in c e ,  f e l s e f e  e h l i o l u y o r .  B u r d a  a y r ış ıy o r l a r .  A y r ış d ık l a r ı y e r ,  t e m e l d e  
t a a k k u l d u r .  A k ıl d a  a y r ış ıy o r l a r .  Y o k s a  a k l ın  a y a ğ ı v e  n a z a r ı ik is in d e  d e  o r t a k t ır .  A k l ın  a y a ğ ı  
u s u l e ,  p r e n s ib e ,  k a id e l e r i o l a n ,  ö n ü  v e  a r k a s ı o l a n ,  s ır a l a n a n d ır .  M e k a n s ız  o l m u y o r .
A k l ın  b ir  t a n e  ö z e l l iğ i;  m e v c u d a t ı k a v r a m a ,  k a v r a m d a n  d a  is m e  d ö n ü ş t ü r m e k .  S o m u t t a n  
s o y u t a  ç e v ir iy o r .  S o n r a  o n u  b ir  k a l ıb a  d ö n ü ş t ü r ü y o r ,  m a n a .  M a n a d a n  k a v r a m a  d ö n ü ş t ü r ü y o r .  
K a v r a m a  d a  b ir  is im  k o y u y o r .  B u  b u d u r  d iy o r ,  is im  k o y u y o r .   B ö y l e  a c a y ip  b ir  s is t e m .  S o m u t u  
s o y u t a . .  o  k u ş u  a v l a y a m a d ı. .  a v l a m a k ;  o n u  m a n a y a  d ö n ü ş t ü r m e k . .  o n u  k a v r a m a  
d ö n ü ş t ü r m e k . .  o n u  d a  b ir b ir im iz e  il e t iş im  y a p m a k ,  u n u t m a m a k  iç in  is im l e n d ir m e k .  “ V e  
a l l e m e  a d e m e  e s m a e , ”  y a n i is im l e n d ir m e k .  B ir b ir im iz e  a k t a r m a  y a p a b il m e k  iç in ,  
is im l e n d ir il m e s i g e r e k iy o r .   
270A k ıl ;  n o k t a - i is t in a d l a  v e  A l l a h ’ a  im a n l a ,  v ic d a n  is e  n o k t a - i is t im d a d l a  v e  a h ir e t e  im a n l a  
ç a l ış ır .  A k l - ı k ü l l ;  C e b r a il  a s ’ a  d e n il iy o r .  A k l ın  v a s a t ı;  h a d d in i b il m e s i.  B u n u n  e y l e m d e k i h a l i;  
e d e p t ir .  
Ş e y t a n ;  s e r b e s t  b ö l g e y e  ( t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r a )  m ü d a h a l e  e d iy o r .  A k l a  g e ç e m e z  a m a  s e r b e s t  
b ö l g e y e  a t t ığ ı v e s v e s e s iy l e  a k l a  m ü d a h a l e y e  ç a l ış ır .  S e r b e s t  b ö l g e d e n  a k l a  ( t a a k k u l a )  g e ç m e ğ e  
ç a l ış ır .  A k l ın  o t u z  ü ç  t a n e  m e r t e b e s i  v a r ,  b ir  t a n e s i f e h im .  B u  f e h im ;  s e r b e s t  b ö l g e d e n  
a l d ık l a r ıd ır .  H e p s in i a l m ıy o r ,  s ü z ü y o r .  F e h im ;  s ü z g e ç t ir .  Z e k a v e t ,  h ü ş y a r ,  id r a k ,  m u h a k e m e  
g ib i b ir  ç o k  s ıf a t l a r ı v a r  a k l ın .  B u n l a r  t a a k k u l d a .  V a h iy ;  t a a k k u l e  g e l iy o r  y a n i a k l a .  İ l im  is e ;  
t a s d ik t e  o l u y o r .  V e s v e s e  R is a l e s in i o k u d u ğ u m u z  h a l d e  n iç in  h a l a  v e s v e s e d e n  
k u r t u l a m ıy o r u z ?  Ç ü n k ü  b iz  V e s v e s e  R is a l e s in i o k u y u n c a  b il g i,  m a l u m a t  o l u y o r .  O  
t a s a v v u r d a d ır .  B il g i ,  m a l u m a t ,  z a n ,  ş ü p h e ,  t e r e d d ü d  g ib i ş e y l e r  t a s a v v u r d a d ır .  A k l ın  o t u z  ü ç  
m e r t e b e s in d e n  g e ç t ik t e n  s o n r a  t a s d ik  d e n il e n  il im  o l u r .  İ l im e  d ö n ü ş ü n c e  v e  o r a y a  k a d a r k i  
m e r t e b e l e r i g e ç t iğ i  iç in  il im ;  c a n l ı v e  r u h l u  v e  ş u u r l u d u r .  B u  s e f e r  b u  il im  v e s v e s e y i  
t a r d e d iy o r .  Ç ü n k ü  s u b u t î s ıf a t t a n  ö l ü  g e l m e z .  S o n r a  iz ’ a n  m e r t e b e s in d e  v ic d a n a  in e r .
1-Sözler:706, 2-(III), 3-(I)
T a a s s u b
1 .  C e h il d e n ,  a d e m - i m u h a k e m e d e n  n e ş ' e t  e d e n  t a a s s u b . . .
2 .  T a a s s u b  il t iz a m d a n . . .
3 .  T a a s s u b  ü l f e t in  d ış a  v u r u ş u d u r ,  ç ü n k ü  t a a s s u b :  c e h il  v e  a d e m - i m u h a k e m e y i iç e r ir .  
T a a s s u b  is l a m iy e t t e k i t e s l im iy e t t e  k u l l a n ıl s ın  d iy e  A l l a h  v e r m iş . .  T a a s s u b u n  y a n l ış  
k u l l a n ıl m a s ın ın  s e b e b i d im a ğ ın  m e r t e b e s in d e k i il t iz a m ın  k u l l a n ıl a m a m a s ın d a n  
k a y n a k l a n ıy o r . .  y a n i t a a s s u b  c e h a l e t t e n  v e  a d e m - i m u h a k e m e d e n d ir . .  B u  t a a s s u b  il t iz a m ın  
t e f r it  m e r t e b e s in d e n d ir . . V a s a t ı is t ik a m e t  v e  t e s l im  t e v h id i k ıb l e  e t m e k . .  İ f r a d ı is e  h e r  ş e y e  
e y v a l l a h . .  h e r  ö n ü n e  g e l e n  k it a b ı o k u m a k . .  T a a s s u b  e h l i u s u l d e ,  u s u l  il im l e r in d e  s o r u n  y a ş a r . .  
y a n i y a ş a d ığ ı iç in  iç  d in a m ik l e r i k o n t r o l  e d e m iy o r  d e m e k t ir . .  T a a s s u b  e h l i d im a ğ ın d a k i  
m e r t e b e l e r i v e  k a l b in d e k i y a p ıy ı iç  d i n a m ik l e r in d e  s o r u n  y a ş ıy o r  b ü t ü n l ü ğ e  g e l e m e m iş t ir .  
İ s l a m iy e t  t a a s s u b  d e ğ il d ir .  H a n g i t a a s s u b  d e ğ il d ir ?  C e h il d e n  v e  a d e m - i m u h a k e m e d e n  n e ş e t  
e d e n  t a a s s u b  d e ğ il d ir .  Y o k s a  İ s l a m iy e t ,  t a a s s u b d u r .  Y a n i e y l e m s iz  b ir  t a r a f g ir l ik  d e ğ il d ir .  
İ s l a m iy e t ;  m e t a n e t  v e  s e b a t  v e  il t iz a m - ı h a k  o l a n  s a l a b e t - i d in iy e d ir .  F ıt r a t ın ın  g e r e ğ in i  
y a p ın c a ,  t a a s s u b d u r .  G ö z ü n  ç a l ış m a s ı t a a s s u b  o l m a s ı g ib i.
T a a s s u b  l a z ım .  T a a s s u b  k ö t ü  d e ğ il d ir ,  ç o k  b ü y ü k  b ir  n im e t t ir .  H a k t a  t a a s s u b .  C e m a a t in e ,  e h l -
i s ü n n e t  v e l  c e m a a t  o l a n a  t a a s s u b  e d e r s e n ,  k o r u n u r s u n .  S e n i c e m a a t  iç in d e  t u t a n d ır  b u  
t a a s s u b .  T a s d ik t e k i il t iz a m  il e  k e n d im i ş e k il l e n d ir d im .  B u  s e f e r  İ s l a m iy e t ’ t e k i il t iz a m ım ,  
s is t e m im  ç a l ış ıy o r .  B u n d a n  t a a s s u b  ç ık a c a k .  T a a s s u b  k a l k s a ,  s e n i c e m a a t t e  t u t a c a k ,  c e m a a t  
e f r a d ın ı g a y e y e ,  e r e ğ in e  b a ğ l a y a c a k  b ir  ş e y  k a l m a z .  T a a s s u b u  k a l d ır ır s a n ız ,  İ s l a m iy e t ’ e  
b a ğ l ıl ığ ım ız  k a l m a z .  “ İ s l a m iy e t ;  il t iz a m d ır ,  t a b ir - i d iğ e r l e  h a k k a  t a r a f g ir l ik  v e  t e s l im  v e  
in k ıy a d d ır . ” ,  “ İ z ’ a n  is e  h a k k ı k a b u l  v e  t a s d ik t ir . ”  C e m  o l u r s a :  h a k t a  t a a s s u b  o l u r .  
1-Münazarat:89, 2-Sözler:706, 3-(I)
T a a y y ü n
1 .  O  n a m u s l a r a ,  o  k a n u n l a r a  b ir  v ü c u d  t a a y y ü n  e d e m e z .  B ir  h ü v iy e t  t e ş a h h u s  e d e m e z .
2 .  H e m  t e v h id  s ır r ıy l a ,  ş e c e r e - i h il k a t ın  m e y v e l e r i o l a n  z îh a y a t t a  b ir  ş a h s iy e t - i İ l a h iy e ,  b ir  
e h a d iy e t - i R a b b a n iy e  v e  s ıf â t - ı s e b ' a c a  m a n e v î b ir  s îm a - i R a h m a n î v e  t e m e r k ü z - ü  e s m a î v e  
  
271 ََُِْ  وَاِكَ  َُُْ  اِكَ  d e k i h it a b a  m u h a t a b  o l a n  z â t ın  b ir  c il v e - i t a a y y ü n ü  v e  t e ş a h h u s u  t e z a h ü r  
e d e r .  Y o k s a  o  ş a h s iy e t ,  o  e h a d iy e t ,  o  s îm a ,  o  t a a y y ü n ü n  c il v e s i in b is a t  e d e r e k  k â in a t  
n is b e t in d e  g e n iş l e n ir ,  d a ğ ıl ır ,  g iz l e n ir .  A n c a k  ç o k  b ü y ü k  v e  ih a t a l ı,  k a l b î g ö z l e r e  g ö r ü n ü r .  
Ç ü n k i a z a m e t  v e  k ib r iy a  p e r d e  o l u r ,  h e r k e s in  k a l b i g ö r e m e z .  H e m  o  c ü z ' î z îh a y a t l a r d a  p e k  
z a h ir  b ir  s u r e t t e  a n l a ş ıl ır  k i;  o n u n  S â n i' i,  o n u  g ö r ü r ,  b il ir ,  d in l e r ,  is t e d iğ i g ib i  y a p a r .  Â d e t a  o  
z îh a y a t ın  m a s n u iy e t i a r k a s ın d a  m u k t e d ir ,  m u h t a r ,  iş it ic i,  b il ic i,  g ö r ü c ü  b ir  z â t ın  m a n e v î b ir  
t e ş a h h u s u ,  b ir  t a a y y ü n ü  im a n a  g ö r ü n ü r .  V e  b il h â s s a  z îh a y a t t a n  in s a n ın  m a h l u k ıy e t i  
a r k a s ın d a  g a y e t  a ş ik â r  b ir  t a r z d a  o  m a n e v î t e ş a h h u s ,  o  k u d s î t a a y y ü n  s ır r - ı t e v h id  il e ,  im a n l a  
m ü ş a h e d e  o l u n u r .  Ç ü n k i o  t e ş a h h u s - u  e h a d iy e t in  e s a s l a r ı o l a n  il im  v e  k u d r e t  v e  h a y a t  v e  s e m '  
v e  b a s a r  g ib i m a n a l a r ın  h e m  n ü m u n e l e r i in s a n d a  v a r ;  o  n ü m u n e l e r  il e  o n l a r a  iş a r e t  e d e r .  
Ç ü n k i m e s e l â ,  g ö z ü  v e r e n  z â t ,  h e m  g ö z ü  g ö r ü r ,  h e m  in c e  b ir  m a n a  o l a n  g ö z ü n  g ö r d ü ğ ü n ü  
g ö r ü r ,  s o n r a  v e r ir .  E v e t  s e n in  g ö z ü n e  b ir  g ö z l ü k  y a p a n  g ö z l ü k ç ü  u s t a ,  g ö z e  g ö z l ü ğ ü n  
y a k ış t ığ ın ı g ö r ü r ,  s o n r a  y a p a r .  H e m  k u l a ğ ı v e r e n  z â t ,  e l b e t t e  o  k u l a ğ ın  iş it t ik l e r in i iş it ir ,  s o n r a  
y a p a r ,  v e r ir .  S a ir  s ıf a t l a r  b u n a  k ıy a s  e d il s in .
3 .  İ l m i v ü c u d u  o l a n  n a m u s  v e  k a n u n l a r a  v ü c u d  v e r il m e s in d e n  s o n r a  b e l ir l e n m e y e  t e ş a h h u s  
d e n ir .  
4 .  T e ş a h h u s  m e y v e  o l m a k  h a l id ir .  A ğ a ç t a n  m e y v e y e  h ü l a s a l a n m a y a  t e ş a h h u s  d e n ir .  H e r k e s in  
b ir  s ı r r ı v a r  d iy o r  A l l a h ’ ın  s ır r ı s ö y l e d iğ i d e ğ il  y a n i.  O  z a m a n  s ır  d e n m e z  o  h a b e r d ir .  A l l a h ’ ın  
s ır r ı E s m a  d e ğ il ,  S ıf a t  d e ğ il ,  Ş u u n a t - ı Z a t iy e  d e ğ il  s ö y l e m iş  z a t e n  h a b e r  v e r m iş .  İ n s a n  iç in  
d iy o r  k i “ İ n s a n  b e n im  s ır r ım d ır ,  b e n  d e  in s a n ın . . . ”  B u  m a k a m d a  s iz e  d iy e b il e c e ğ im  t a a y y ü n  
v e  t e ş a h h u s  ik is in in  c e m ’ i;  A l l a h ’ ın  o  in s a n  iç in  d e d iğ i s ır r ı. . .  B iz im  b il d iğ im iz  im a n ın  s ır r ı  
d e ğ il  A l l a h ’ ın  s ır r ı. . .  A l l a h ,  A l l a h  o l d u ğ u n u  b il m e k t e n  v e  A l l a h  o l m a k t a n  o n a  m a h s u s  a l d ığ ı  
l e z z e t - i m u k a d d e s e s in i d ü ş ü n .  B u  t e r e ş ş u h . . .  “ H e r k e s in  b ir  s ır r ı v a r .  İ n s a n  b e n im  s ır r ım d ır ,  
b e n  d e  in s a n ın . . . ”  b u  d a  t a a y y ü n …
A l l a h  in s a n ın  e n e s in e  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d iy o r .  “ İ y y a k e  n a ’ b û d u  v e  iy y a  k e  n e s t a in ”  
d iy e b il e n  k iş id e ,  C e n a b - ı H a k k ın  Z a t ı  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d iy o r .  O  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  
e t t iğ in in  d ış a r ıd a  b iz  g ö s t e r m e  n is b e t in d e ,  b iz im  im a n  m e r t e b e m iz  - Ş u a l a r d a  d e n il d iğ i g ib i-  
d e r e c e  v e  n u m a r a  a l ıy o r .  D e r e c e  v e  n u m a r a  a l d ık t a n  s o n r a ,  h e r k e s in  r u h u n u n  r u h u  o l a n  
e n e s in e  A l l a h  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d i y o r .  O n u  d ış a r ıd a  g ö s t e r e b il m e  n is b e t in in  a d ı:  d e r e c e  
v e  n u m a r a  a l d ık t a n  s o n r a  y in e  o n l a r ı g ö n d e r e n  R a b b - i Z ü l c e l a l ’ l e r in e  d ö n e c e k l e r  d iy o r .
A l e m im iz d e  b a z ı h a l l e r  o l u r .  T a a y y ü n  e d e r  a m a  t a n ım l a y a m a y ız .  L e z z e t - i r u h a n i,  l e z z e t - i  
l a h u t i t a a y y ü n d e n  g e l iy o r .  T a a y y ü n ü n  k e n d is i d e ğ il  t e r e ş ş u h a t ıd ır ,  d ış a  v u r u ş u d u r .  İ n s a n  
A l l a h ’ t a n  l e z z e t  a l ır .  N a m a z d a  a l ıy o r u z  o  l e z z e t i.  K u r ’ a n  o k u r k e n  v e y a  d e r s t e  ik e n  a l d ığ ım ız  
l e z z e t  iş t e  b u .  T a a y y ü n ü n  t e r e ş ş u h a t l a r ı,  ip u ç l a r ı.  A l l a h ’ t a n  l e z z e t  a l d ığ ın  a n ,  A l l a h  a r a l a m ış  
v e  “ b e n  ş u  a n  s e n d e n  r a z ıy ım ”  d iy o r .  Z a t e n  r a z ıy d ı a m a  a y a n  e d iy o r  o  m e r t e b e y i,  a r a l ıy o r  
k e n d is in i.  “ İ y y a k e  n a ’ b û d u ”  y a  k a d a r  d u a d ır ,  o n d a n  s o n r a s ı a r t ık  m ü n a c a t t ır .  T a a y y ü n  v e  
t e ş a h h u s t a  a r t ık  s ıf a t l a r d a n ,  v a s ıf l a r d a n ,  r e n k l e r d e n ,  v a r o l u ş l a r d a n  s ıy r ıl m a n ın  m a k a m ıd ır  
k i;  s ıy r ıl m a n ın  a n  ş a r t ı:  k u s u r u n u  d e r u h t e  e t m e k l e  o l u r .  K u s u r u  d e r u h t e  e d e b il m e k ,  t e r k l e r in  
n is b e t in d e  o l u r .  H e r k e s in  b ir  s ır r ı v a r .  “ B e n im  d e  s ır r ım  v a r .  İ n s a n  b e n im  s ı r r ım d ır ,  b e n  d e  
in s a n ın ”  e n e d e  o l u y o r .  T a a y y ü n  e d iy o r  s ır .  B il in s e  s ır  o l m a z .  Ş u u n a t  s ır  d e ğ il d ir .  G a y b d ır  a m a  
h a b e r  v e r il m iş .  M e l e k l e r  s o r m u ş l a r :  “ b u  k a d a r  f e s a d  y a p a n  b ir  t o p l u l u ğ u  y a r a t m a n ın  h ik m e t i  
n e d ir ? ”  C e v a b e n :  “ in s a n d a  b ir  ş e y  t a k ip  e d iy o r u m  k i,  o  s ır d ır .  O  s ır  iç in  m u v a k k a t e n  
g ü n a h ın a ,  k u s u r u n a ,  k ü f r ü n e ,  ş ir k in e  m ü d a h a l e  e t m iy o r u m . ”  S ır r - ı t e v h id  il e  im a n l a  
m ü ş a h e d e  o l u n u r .  “ V e  b il h a s s a  z ih a y a t t a n  in s a n ın  m a h l u k iy e t i a r k a s ın d a  g a y e t  a ş ik â r  b ir  
t a r z d a  o  m a n e v i t e ş a h h u s ,  o  k u d s i t a a y y ü n  s ır r - ı t e v h id  il e  im a n l a  m ü ş a h e d e  o l u n u r . ”  ( Ş u a l a r  
1 0 )  A l l a h ’ ın  t a k ip  e t t iğ i g a y e ,  o  t a a y y ü n ü ,  k a f ir in  h a y a t ın  d e v a m ın a  s e b e b  o l u y o r ,  o  b u  s ır r ı  
b il m e s e  d e ,  h is s e s i o l m a s a  d a .  T a a y y ü n ü n  iz a h ı s a d e c e  l e z z e t  t e m e l l i m id ir ?  H a y ır ,  d e ğ il d ir .  
B iz im  d ü n y a m ız d a  l e z z e t  v a r  g e n e l d e . . .  T a a y y ü n  ş u ;  b ir  t e n c e r e y e  ş e f k a t - i m u k a d d e s e y i,  
m u h a b b e t - i m ü n e z z e h e y i,  ş e v k - i m u k a d d e s e y i,  s ü r u r - u  m u k a d d e s e y i,  l e z z e t - i m u k a d d e s e ,  
m e m n u n iy e t - i m u k a d d e s e y i v e  if t ih a r - ı m u k a d d e s e y i k o y ,  k a r ış t ır .  T o p l a m ın ın  c e m ’ i  
T a a y y ü n . . .  B u ,  b u  t a r a f . . .  B u  a y n ı ş e y in  A l l a h  t a r a f ı:  S ır …  
272T a a y y ü n ,  t e ş a h h u s  d e ğ il d ir .  T a a y y ü n  h e r  h a k ik a t in  iç e r iğ in d e  b u l u n m a k t ır .  B ü t ü n  
t e ş a h h u s l a r ın  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  T e ş a h h u s t a  m ü s t a k il iy e t  v a r ,  t a a y y ü n d e  y o k t u r .  H e r  b ir  h is ,  
d u y g u ,  v e  l a t if e d e  b ir  t a a y y ü n  h a k ik a t i v a r .  T e ş a h h u s ,  m ü s t a k il  h a k ik a t i o r t a y a  k o y m a k t ır .  
M is a l :  A y n a d a  b e y a z  g ö r ü n e n  g ü n e ş  t e ş a h h u s ,  o n u n  iç in d e  b u l u n a n  v e  g ö r ü n m e y e n  r e n k l e r  
v e  n ih a y e t s iz  t o n l a r  t a a y y ü n d ü r .
C il v e - i t e ş a h h u s  s e n s in .  C il v e - i t a a y y ü n  d e  s e n d e  o l u y o r  a m a  g e n e l d ir .  T e ş a h h u s  s a n a  h a s t ır .  
B ü t ü n l ü k  iç in d e  s e n  o l m a k .  B ir  t a n e s in d e  h il k a t s in  y a n i r u z n a m e s in ,  e n m u z e ç s in ,  h a r it a s ın .  
F a k a t  o n u n  iç in d e  b ir  b e n  v a r .  E v e t ,  m e y v e d e  a ğ a c ın  h u l a s a s ıy ım .  A ğ a c ın  h u l a s a s ıy ım  d iy e  
y a p r a k  o r t a d a n  k a l k m a m ış .  Ç iç e k  d e  v a r  v s .  B ir  t a n e s i g e n e l d ir ,  t a a y y ü n d ü r ,  b ü t ü n  a l e m  
b e n d e d ir  a m a  t e ş a h h u s d a  b e n  ş a h s iy e t  k a z a n m ış ım .  A l e m l e r  o l u y o r s u n .  B u n u n  iç in d e  s e n  
im t iy a z l ı h a l  a l ıy o r s u n .  T a a y y ü n   d im a ğ d a ,  t e ş a h h u s  k a l b d e d ir .
T a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  k im d e  v e  n a s ıl  o l u y o r ?  T e z a h ü r ü :  ( Ş u a l a r : 9 ’ a  g ö r e  )  T a a y y ü n ;  E h a d iy e t - i  
R a b b a n iy e ,  T e m e r k ü z - ü  e s m a î,  o l a r a k  g ö z ü k ü y o r  İ y y e k a  N a b u d ü  d iy e b il e n d e . . .  T e ş a h h u s  is e ;  
Ş a h s iy e t - i İ l a h iy e  v e  m a n e v î S îm a - i R a h m a n î o l a r a k  g ö z ü k ü y o r  İ y y e k a  N e s t a in  d iy e b il e n d e . . .  
“ S a n a  ib a d e t  e d e r iz ,  a n c a k  s e n d e n  y a r d ım  is t iy o r u z . ”  B e n  v e  S e n  m u h a t a b iy e t  m a k a m ı.  B u n u  
d iy e b il e n d e  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s a  t e z a h ü r  e d iy o r .  İ y y a k e n e ’ b u d u  v e  iy y a k e n e s t a in  d e k i  
m u h a t a b  o l a n  z a t ın ” ,  d iy e n  in s a n d a  o l u y o r .  D iy e n  S ır r - ı in s a n î iş t e .  D iy e n d e  ç ık a n  t a a y y ü n  v e  
t e ş a h h u s .
E n a n iy e t ,  E n e ,  S ır r - ı in s a n î,  T a a y y ü n  v e  T e ş a h h u s . . .  E n a n iy e t ,  e n e ’ y e  g ö r e  m ü l k .  E n e  d e  
m e l e k u t .  A y n ı E n e  m ü l k ,  S ır r - ı in s a n î m e l e k u t .  A y n ı S ır r - ı in s a n î m ü l k ,  T a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  
m e l e k u t .
5 .  B e l ir s iz  b ir  ş e y in  b e l ir g in  h a l e  g e l m e s i.  B ir  ş e y in  k e n d i d ış ın d a k i ş e y l e r d e n  f a r k l ıl a ş m a s ın ı  
s a ğ l a y a n  ş e y .  T e c e l l i v e  z u h u r  v e  t a a y y ü n  b ir b ir in e  y a k ın  m a n a l a r  o l m a k l a  b ir l ik t e  f a r k l ıd ır .  
T e c e l l i,  z u h u r  e d ip  g ö r ü n m e k t ir .  Z u h u r  is e  t a a y y ü n  o l m a d a n  im k a n s ız d ır .  T e c e l l i,  z u h u r  v e  
t a a y y ü n  ş e k l in d e  s ır a l a n ır .   
1-Sözler:510, 2-Şualar:(9-10), 3-(III), 4-(I), 5-(II)
T a b ia t
1 .  T a b ia t  a l e m - i ş e h a d e t  d e n il e n  c e s e d - i h il k a t in  a n a s ır  v e  a ' z â s ın ın  e f ' a l in i in t iz a m  v e  r a b t  
a l t ın a  a l a n  b ir  ş e r ia t - ı k ü b r a - y ı İ l a h iy e d ir .  İ ş t e  ş u  ş e r ia t - ı f ıt r iy e d ir  k i,  s ü n n e t u l l a h  v e  t a b ia t  il e  
m ü s e m m a d ır .  H il k a t - i k â in a t t a  c a r i o l a n  k a v a n in - i it ib a r iy e s in in  m e c m u  v e  m u h a s s a l a s ın d a n  
ib a r e t t ir .  
2 .  O  S u l t a n - ı E z e l î' n in  h ik m e t in d e n  g e l e n  n iz a m a t - ı k â in a t ın  m a n e v î k a n u n l a r ın ı,  b ir e r  
m a d d î m a d d e  t a s a v v u r  e d e r e k  v e  s a l t a n a t - ı r u b u b iy e t in  k a v a n in - i it ib a r iy e s i v e  o  M a b u d - u  
E z e l î' n in  ş e r ia t - ı f ıt r iy e - i k ü b r a s ın ın ,  m a n e v î v e  y a l n ız  v ü c u d - u  il m îs i b u l u n a n  a h k â m l a r ın ı v e  
d ü s t u r l a r ın ı b ir e r  m e v c u d - u  h a r ic î v e  m a d d î b ir e r  m a d d e  t a h a y y ü l  e d e r e k ,  k u d r e t - i İ l a h iy e n in  
y e r in e ,  o  il im  v e  k e l â m d a n  g e l e n  v e  y a l n ız  v ü c u d - u  il m îs i b u l u n a n  o  k a n u n l a r ı ik a m e  e t m e k  
v e  e l l e r in e  ic a d  v e r m e k ,  s o n r a  d a  o n l a r a  " T a b ia t "  n a m ın ı t a k m a k . . .
3 .  T a b iiy y u n l a r ın ,  m e v h u m  v e  h a k ik a t s ız  T a b ia t  d e d ik l e r i ş e y ,  o l s a  o l s a  v e  h a k ik a t - ı h a r ic iy e  
s a h ib i is e ;  a n c a k  b ir  s a n ' a t  o l a b il ir ,  S â n i'  o l a m a z .  B ir  n a k ış t ır ,  N a k k a ş  o l a m a z .  A h k â m d ır ,  
h â k im  o l a m a z .  B ir  ş e r ia t - ı f ıt r iy e d ir ,  Ş â r i'  o l a m a z .  M a h l u k  b ir  p e r d e - i iz z e t t ir ,  H â l ık  o l a m a z .  
M ü n f a il  b ir  f ıt r a t t ır ,  F â t ır  b ir  f â il  o l a m a z .  K a n u n d u r ,  k u d r e t  d e ğ il d ir ;  k à d ir  o l a m a z .  M is t a r d ır ,  
m a s d a r  o l a m a z .  
4 .  T a b ia t  d e n il e n  b u  k it a b e t - i f ıt r iy e y i,  b u  n a k ş - ı s a n ' a t ı,  b u  m ü n f a il  m is t a r - ı h i k m e t i. . .  
2735 .  “ T a b ia t ın  ic a d  e t m e s i” ;  K a n u n l a r ın  v e  k u v v e t l e r in  n e t ic e y i o r t a y a  ç ık a r m a s ı d e m e k t ir .  
“ K e n d i k e n d in e  t e ş e k k ü l  e d iy o r ”  d a  is e  e z e l i o l a n  z e r r e l e r  h e r  ş e y i y a p ıy o r  o l u ş t u r u y o r  
d e m e k t ir .  “ E s b a b  b u  ş e y i ic a d  e d iy o r ”  is e  m a d d e  v e  h a r e k e t i b u  s o n u ç l a r ı o l u ş t u r u y o r  y a n i  
t a b ia t  r is a l e s in d e k i k a v a n o z  m is a l in d e k i g ib i k a v a n o z l a r d a k i m a d d e l e r  f ır t ın a  s o n u c u  
t e s a d ü f e n  b ir  a r a y a  g e l ip  n e t ic e y i o l u ş t u r u y o r  d e m e k t ir .
1-Mesnevi-i Nuriye:249, 2-Lemalar:186, 3-Lemalar:186, 4-Sözler:164, 5-(III)
T a h a t t u r
1 .  H a y a l ;  a l e m - i m is a l  il e  a l a k a l ı.  T a h a t t u r  is e ;  o n u n  k a r ş ıl ığ ı o l a n  in s a n d a k il e r ,  y a ş a n m ış  
v e y a  y a ş a n m a m ış ,  u y a n d ır ıl m a s ı.  M e s e l a  M ü t e k e l l im - i E z e l îd e n  d in l e r  g ib i o l  d iy o r .  B e n  d a h a  
ö n c e  b u n u  h iç  y a ş a m a d ım  k i.  A m a  h a k ik a t  it ib a r iy l e  d a h a  ö n c e  y a ş a m ış ım  b e n .  Ç ü n k ü  N u r - u  
M u h a m m e d î c ih e t iy l e  b e n  k a in a t t a n  ö n c e y im .  Ç e k ir d e k  a ğ a ç  o l d u ,  m e y v e  v e r d i.  B u  
ç e k ir d e ğ in  a d ı;  N u r - u  M u h a m m e d î.  B u  a ğ a ç ;  Ş a h s iy e t - i M u h a m m e d îy e .  B u  m e y v e ;  R is a l e t - i  
A h m e d iy e .  M e y v e ;  in s a n  d e m e k t ir ,  a ğ a c ın  s o n u c u d u r  a m a  m e y v e d e  b ir  ç e k ir d e k  v a r  k i,  
a ğ a c ın  b a ş ıd ır .  
T a h a t t u r ;  il l e  y a ş a n m ış  h a d is e  d e ğ il .  Y a ş a d ığ ın  d e ğ il ,  f ıt r a t e n  y a ş a d ık l a r ın  v a r .  O n d a n  d o l a y ı  
b a z e n  g it m e d iğ in ,  y a p m a d ığ ın  y e r d e  g it t iğ in  z a m a n  “ A l l a h  A l l a h ”  d iy e  k e n d in i o r a y a  y a k ın  
h is s e d e r s in .  Ç ü n k ü  o  b o y u t  s e n d e  v a r .  İ n s a n  is t e r  y a ş a s ın ,  is t e r  y a ş a m a s ın ,  A l l a h ’ ın  d ış ın d a  
b ü t ü n  a l e m  in s a n d a  y a z ıl ım ı v a r .  B ü t ü n  a l e m  in s a n d a  d ü r ü l m ü ş t ü r .  M e s e l a  n a v ig a s y o n l a  
g id iy o r s u n .  N a v ig a s y o n  s a n a  s in y a l  g ö n d e r iy o r ,  h a r it a d a  ış ık  g ö z ü k ü y o r ,  s e n d e k in i  
u y a n d ır ıy o r .  S e n d e  v a r  z a t e n  b u .  U y d u  s a n a  b ir  ş e y  v e r m iy o r .  U y d u  ış ık l a  b u r a y ı g ö s t e r iy o r .  
B u  h a r it a  s e n d e  v a r .  I ş ık l a  a ç ığ a  ç ık a r t ıy o r .
H a y a l ,  b iz im l e  a l a k a s ı y o k t u r .  H a y a l ;  a l e m - i ş e h a d e t e  g iy d ir il e n  a l e m - i m i s a l in  e l b is e s in i  
t a h a y y ü l  d e n il e n  s is t e m e  a t m a k t ır .  T a h a t t u r  e t m e k ;  o  b ir  s ü r ü  t a h a y y ü l ü m ü z d e k i v a r  o l a n  
h a y a l î m e r t e b e l e r in in  o  m e r t e b e s in i ö n e  ç ık a r t m a k t ır .  O  in s a n  d a  o  g e l e n  m a l z e m e l e r i h a y a l i  
iş l e m e  s is t e m im iz e ,  y a n i m e v c u d a t a  g iy d ir il e n  h a y a l î l ib a s l a r ı b iz e  iş l e t e n  c i h a z a ,  f a b r ik a y a  
t a h a y y ü l  d iy o r u z .  O r a d a  b ir  s ü r ü  s o n s u z  h a y a l  h a k ik a t l a r ı v a r .  M ü m k in  v e  m ü m t e n i.  B ir  
t a n e s in i ö n e  ç ık a r t m a k   t a h a t t u r .  T a h a t t u r  e t t ir il d i,  t a h a t t u r  e t t im .  B a z e n  h a r iç t e n  t a h a t t u r  
e t t ir il iy o r .  E t t ir il d i,  e t t i.  
2 .  Â d e m  a s ’ a  b ü t ü n  e s m a l a r  t a l im  e d il d i.  B u r a y a ,  a l e m - i ş e h a d e t e  g e l e r e k  t a h a t t u r  e d iy o r .
1-(I), 2-(III)
T a h a y y ü l
.   D im a ğ d a  m e r a t ib  v a r ;  b ir b ir iy l e  m ü l t e b is ,  a h k â m l a r ı m u h t e l if .  E v v e l  t a h a y y ü l  o l u r ,  s o n r a  
t a s a v v u r  g e l ir ,  s o n r a  g e l ir  t a a k k u l ,  s o n r a  t a s d ik  e d iy o r ,  s o n r a  iz ' a n  o l u y o r ,  s o n r a  g e l ir  il t iz a m ,  
s o n r a  it ik a d  g e l ir .
İ t ik a d ın  b a ş k a d ır ,  il t iz a m ın  b a ş k a d ır .  H e r b ir in d e n  ç ık a r  b ir  h a l e t :  S a l a b e t  it ik a d d a n ,  T a a s s u b  
il t iz a m d a n ,  im t is a l  iz ' a n d a n ,  t a s d ik t e n  il t iz a m ,  t a a k k u l d e  b ît a r a f ,  b îb e h r e  t a s a v v u r d a .  
T a h a y y ü l d e  s a f s a t a  h a s ıl  o l u r ,  m e z c in e  e ğ e r  o l m a z  m u k t e d ir .  B â t ıl  ş e y l e r i g ü z e l  t a s v ir  e t m e k ,  
h e r  d e m d e .  S a f i o l a n  z ih in l e r i c e r h d ir ,  h e m  id l â l i.
.   M a n a l a r  k a l b d e n  ç ık t ık l a r ı v a k it ,  s u r e t l e r d e n  ç ıp l a k  o l a r a k  h a y a l e  g ir e r l e r ;  o r a d a n  s u r e t l e r i  
g iy e r l e r .  H a y a l  is e ,  h e r  v a k it  b ir  s e b e b  t a h t ın d a  b ir  n e v i s u r e t l e r i n e s c e d e r .  E h e m m iy e t  
v e r d iğ i ş e y in  s u r e t l e r in i y o l  ü s t ü n d e  b ır a k ır .  H a n g i m a n a  g e ç s e  y a  o n a  g iy d ir ir ,  y a  t a k a r ,  y a  
b u l a ş t ır ır ,  y a  p e r d e  e d e r .  
274.   A k l ın  b ir  h iz m e t k â r ı v e  t a s v ir c is i o l a n  k u v v e - i h a y a l iy e . . .
4 .  H e m   t a h a y y ü l ,  h e m   t e v e h h ü m ,  h e m   t a s a v v u r ,  h e m   t e f e k k ü r ;   t a s d ik - ı a k l îd e n  v e   iz ' a n - ı  
k a l b îd e n  a y r ıd ır l a r,  b a ş k a d ır l a r .  O n l a r  b ir  d e r e c e   s e r b e s t t ir l e r .   C ü z ' - i ih t iy a r iy e y i  p e k  
d in l e m iy o r l a r .   T e k l if - i d in î  a l t ın a  ç o k  g i r e m iy o r l a r .  
5 .  A l e m - i  ş e h a d e t t e  v e y a h u t  h a l ih a z ır d a  o l m a y a n  b ir  ş e y i h a y a l  e t m e k  ( k ü ç ü k  s ö z l e r in  
t e m s il l e r i)
6 .  C is im d e k i d u y g u l a r  y o l u y l a  d im a ğ ım ız a  g ir e n  h e r ş e y e  s u r e t l e r  t a y in ,  t e ş h is  e d ip ;  b ir e r  
m ik d a r - ı m u a y y e n ,  b ir e r  ş e k l - i m a h s u s  v e r e n ,  o  m a h s u s  s u r e t l e r i b iç ip  d ik e n  v e  g iy d ir e n  
k u v v e - i h a y a l iy e m iz d ir ,  b u  iş l e m l e r in  y a p ıl d ığ ı y e r d e  d im a ğ ım ız ın  t a h a y y ü l  m e r t e b e s id ir .
7 .  T a h a y y ü l ;  K u l a k t a n  a l ın a n l a r ,  d o k u n d u k l a r ım ,  a l d ığ ım  k o k u l a r ,  g ö z ü m l e  g ö r d ü k l e r im  v s .  
h e p s i t a h a y y ü l d e  ş e k il l e n ir .  K o k u y u  n a s ıl  ş e k il l e n d ir e c e k s in ?  T a h a y y ü l d e  o n a  s u r e t  
g iy d ir iy o r .  S u r e t l e r i  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t ir iy o r  T a h a y y ü l !  A l l a h ’ ın  s ıf a t l a r ıy l a  a l a k a l ı b ir  
ş e y .  B e ş  d u y g u y u  b iz im  a l e m im iz d e  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t ir iy o r .  T a h a y y ü l  b e ş  d u y g u d a n  
g e l e n l e r i d im a ğ d a  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t ir ip  s u r e t  g iy d ir ir .
H a y a l ;  m a z i,  h a l  v e  is t ik b a l  b ü t ü n l ü ğ ü .  T a h a y y ü l  is e ;  m u t l a k  v e  m u h it  o l a n  h a y a l in  a n d a k i  
h a l i,  t a s a r r u f u .  T a h a y y ü l ;  a n d a d ır .  H a y a l in  a n d a k i d u r u m u n a ;  t a h a y y ü l  d e n ir .  G ö r d ü  y e r ;  
h a y a l .  O r a y a  g ir e n  is e  t a h a y y ü l d ü r .  H a y a l ;  B a s a r  s ıf a t ın ın  t e c e l l is id ir .  T a h a y y ü l  is e ,  K u d r e t  
s ıf a t ın a  b a k ıy o r .  H a y a l ,  h a y a l  d e ğ il .  H a y a l ;  h a k ik a t t ır .
“ H a y a l  is e ,  g ö r ü y o r ;  g ü y a  ş u  a ğ a ç l a r ın  m ü e k k e l  m e l a ik e l e r i iç l e r in e  g ir ip  h e r  b ir  d a l ın d a  ç o k  
n e y l e r  t a k ıl a n  a ğ a ç l a r ı c e s e d  o l a r a k  g iy m iş l e r . ”  ( S ö z l e r  2 2 6 )  H a y a l  b u n u  g ö r ü y o r .  H a y a l ;  
c a n l ıd ır ,  ş u u r l u d u r ,  g e t ir iy o r  s iz e .  A ğ a c a  b a k ıy o r ,  m e l a ik e n in  v ü c u d u n u  g ö r ü y o r .  A s l ın d a  a ğ a ç  
d e ğ il .  M e l a ik e n in  v ü c u d - u  h a r ic is i.  H a y a l  g e t ir iy o r ,  s e n  o n a y l ıy o r s u n .  H a y a l  h a k ik a t - ı  
h a r ic iy e d ir ,  v e h m î b ir  e m ir  d e ğ il .  H a y a l ,  m e l a ik e n in  v ü c u d - u  h a r ic îs id ir .  Ç ü n k ü  m e l a ik e s iz  
b ir  ş e y  o l m a z .  H e m  h a y a l ;  h a y a t l ıd ır ,  ş u u r l u d u r  v e  r u h l u d u r .  H a y a l in i k u l l a n m a  s is t e m in e ;  
t a h a y y ü l  d e n ir .
S e n in  h a y a l in  k u v a d ır .  K u v a  o l u n c a ,  h a k ik a t - ı h a r ic îy e d ir ,  v ü c u d - u  h a r ic îs i v a r ,  m a h l u k t u r .  
H a y a l ,  h a y a l  d e ğ il ,  h a k ik a t - ı h a r ic iy e d ir ,  m e l e k t ir ,  g ü ç t ü r  ç ü n k ü .  S e n i t a ş ır ,  o r a y ı b u r a y a  t a ş ır ,  
g iz l i o l a n  k u v v e t l e r i ç ık a r ır .  K o n s a n t r e  d e  h a y a l  k u l l a n ıl ır ,  t e f e k k ü r d e  h a y a l  k u l l a n ıl ır .  
H a k ik a t  b ir  b ü t ü n d ü r .  H a y a l ;  h a k ik a t ın  iç in d e k i s u r e t i l a f ız d a n ,  m a n a d a n  v e  t a r a f l a r ın d a n  
a y ır ır .  H a k ik a t  b ir  b ü t ü n d ü r  y a n i g e ç m iş  v e  g e l e c e k  h e r  ş e y  b ir  b ü t ü n d ü r .  H a k ik a t ın  iç in d e  
s u r e t ,  l a f ız ,  m a n a  v s  v a r .  H a y a l ;  h a k ik a t ın  iç in d e n  s u r e t i a y ır ır .  B u  b a n a  l a z ım  d e r .  M e s e l a  
“ e l m a ”  d e n il d iğ i z a m a n  k im s e n in  h a t ır ın a  e l m a n ın  d ö r t  h a r f i g e l m e z ,  e l m a  g e l ir .  B u n u  h a y a l  
y a p ıy o r .  E l m a n ın  t a d ın ı d a  t a s a v v u r  g e t ir ir .  E l m a n ın  ş e k l in i;  t a h a y y ü l ,  o n u n  v a s ıf l a r ın ı  
t a s a v v u r  g e t ir iy o r .
H a y a l  il e ;  iç im d e k il e r im in  iç in e  g ir iy o r u m  h a t t a  o n l a r ın  a r k a s ın a  g e ç iy o r u m .  T a s a v v u r ;  
a h ir e t e  im a n l a  k o n t r o l  e d il e b il ir ,  n o k t a - i is t im d a d a  b a k a r .  T a h a y y ü l  is e  A l l a h ’ a  im a n l a  
k o n t r o l  e d il e b il ir ,  n o k t a - i is t in a d a  b a k a r .
M e k a n  v e  z a m a n d a n  ç ık m a k  iç in ,  t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r u n a  h ü k m e t m e n  g e r e k .  B u r a y ı k o n t r o l  
a l t ın d a  t u t m a  n is b e t in d e ,  z a m a n  v e  m e k a n d a n  ç ık ıy o r s u n .  M e k a n a  t a h a y y ü l  il e ,  z a m a n a  
t a s a v v u r  il e  h ü k m e d e r s in .  K a l b in  v e  r u h u n  d e r e c e - i h a y a t ın a  b u n u n l a  ( t a h a y y ü l  v e  
t a s a v v u r l a )  g e ç e r s in .  H u s u s î d ü n y a n d a n  ç ık ıy o r s u n .
T a h a y y ü l  a y r ı,  b ir  d e  h a y a l  v a r .  H a y a l  b iz im  d ış ım ız d a  b ir  ş e y .  O n d a  a k t if l ik ,  f a a l iy e t ;  
t a h a y y ü l d ü r .  H a y a l  a l e m i,  a l e m - i m is a l e  b a k a r .  H a y a l  b iz im  d ış ım ız d a  b ir  ş e y  a m a  o n u  
k o n t r o l  a l t ın a  a l a n  b iz d e k i s is t e m ;  t a h a y y ü l d ü r .  K u v v e - i h a y a l iy e ,  l ib a s  g iy d ir iy o r .  E l b is e  
g iy il e n  y e r ;  t a h a y y ü l d ü r .  T a h a y y ü l  ş e k il d ir ,  t a s a v v u r  m a n a d ır .  H a y a l ;  s is t e m in  k e n d is id ir .  
275B iz im  d ış ım ız d a d ır .  A l e m - i m is a l in ,  a l e m - i ş e h a d e t t e k i k a r ş ıl ığ ıd ır .  O n u  k e n d i a l e m in d e  
a n l a m l a n d ır m a k ;  t a h a y y ü l d ü r .
H a y a l ;  a l e m - i m is a l in  a l e m - i ş e h a d e t e  g iy d ir d iğ i b ir  l ib a s t ır .  O  l ib a s  il e  a l e m - i m is a l e  g e ç m e  
y e t k im iz ,  k u v a m ız ;  t a h a y y ü l d ü r .  H a y a l in  f iil î h a l i,  e y l e m d e k i h a l in e  t a h a y y ü l  d e n il iy o r .  Y a n i  
t a h a y y ü l ;  h a y a l in  f iil s e l  h a l id ir ,  f iil d e k i h a l id ir .  
H a y a l  n e d ir ?  B u  m a k a m d a ?  D ış a r ıd a n  g e l e n  k e l a m ı,  m a n a y ı,  s e s i,  h e r h a n g i b i r  ş e y i k e n d is in e  
( k e n d is i b ir  s is t e m d ir )  u y g u n  v e y a  o n a  y a k ın  v e y a  o n a  u y g u n  e l b is e  g iy d ir ir  v e  m e k a n ı  
o l u ş t u r u r .  B ir  d e  iç e r d e  o l a n  m a n a l a r ı d ış a r ıy a  s a n a  a k t a r ır k e n  s e n in  a l e m in d e  ş e k il l e n d ir ir  
( b a k  ş ö y l e ,  b ö y l e ) .  İ ç e r d e k i ş e k il s iz  a l e m i d ış a r ıy a  ş e k il l e n d ir ir ,  ş e k il l i a l e m i ş e k il s iz  h a l e  
g e t ir ir .  T a s a v v u r  d a  a y n ı b u n a  b e n z iy o r ;  ş e k il  v e  ş e k il s iz  o l a n l a r a  z a n ,  ş ü p h e ,  b e l k i- ih t im a l -
ş e k l e r i k a t a r a k ,  b il g il e r i,  m a l u m a t l a r ı e k l e y e r e k ,  d ü ş ü n c e l e r i v e  m a r if e t l e r i m a y a l a y a r a k  
d ü ş ü n c e l e r im iz e  z e n g in l ik  k a t ıy o r  v e  ç a p ın ı g e n iş l e t iy o r .  Y a n i d e r in ,  y ü k s e k  v e  g e n iş  y a p ıy o r .
H a y a l ;  m a n a l a r  a r a s ın d a k i b a ğ ı k u r m a n ın  a d ıd ır .  H a y a l  t a h a t t u r  e d e r ;  t a ’ d il  v e  t a s v ir  e d e r ,  
b a ş k a  b ir  ş e k il  v e r ir .  H a y a l i g ü c e  d ö n ü ş t ü r e n ;  t a h a y y ü l d ü r .  B u n u  k â h  d ü ş ü n m e k l e  ( k a f ir d e )  
k â h  t e f e k k ü r l e  ( b iz d e )  h a y a l  e t t iğ in e  d ö n ü ş ü y o r s u n .  
H a y a l  b iz e  a it  d e ğ il d ir .  T a h a y y ü l  a m a  b iz e  a it t ir .  H a y a l ;  a l e m - i m is a l in  a l e m - i ş e h a d e t e  
g iy d ir d iğ i m ü t e n e v v i l ib a s l a r d ır .  O n u n  in s a n d a k i a d ı;  h a y a l d ır .  H a y a l i t a h a y y ü l ü n  iç in e  
a t ıy o r u z .  B ö y l e l ik l e  h a y a l in e  d ö n ü ş ü y o r s u n ,  g ü ç  ç ık ıy o r  v e y a  m o r a l in  b o z u l u y o r .  K u v v e - i  
h a y a l iy e  h a y a l in  k e n d is i d e ğ il ,  g ü ç .  K u v a - k u v v e t - k u d r e t .  M e l a ik e  b u n l a r .  M e l e k ,  
m e l e k e l e r im iz ,  m a l ik l e r im iz ,  m e l a ik e l e r im iz .  A l e m - i m is a l in  b e n d e k i m e l e k  h a l i.  A l e m - i m is a l  
m e l e ğ e  d ö n ü ş m ü ş ,  m e l e k  g ü ç t ü r .  K u v v e - i h a y a l iy e  h a y a l  d e ğ il ,  h a y a l in  g ü c ü .  H a y a l in  g ü c ü ;  
t a h a t t u r  e d e r ,  t a ’ d il e d e r ,  t a s v ir  e d e r ,  b a ş k a  b ir  ş e k l e  d ö n ü ş t ü r ü r .  B u  g ü ç t ü r ,  k u v a d ır .  H a y a l  
h a y a l  g ib i  d u r u r k e n  ç o k  t u h a f t ır ,  h a y a l in  k e n d is i g ü ç t ü r .  K u v v e - i h a y a l iy e ;  h a y a l  g ü c ü .  P e k i  
h a y a l  n e  y a p a r ?  H a y a l  b iz im  d ış ım ız d a d ır .  H a y a l ;  a l e m - i m is a l in  a l e m - i ş e h a d e t e  
g iy d ir d iğ id ir .  O n u n  b iz d e k i k a r ş ıl ığ ı;  t a h a y y ü l d ü r .  A l e m - i m is a l d e n  b iz e  g e l e n e  h a y a l  d iy o r u z .  
B iz e  g e l in c e  g ü ç  o l u y o r ,  g ü c e  d ö n ü ş ü y o r .  B u  d a  t a ’ d il a t  y a p a r ,  t a s v ir a t  y a p a r ,  t e r k ib a t  y a p a r ,  
b a ğ l a r ,  v a r ı y o k  e d e r ,  y o k u  v a r  e d e r .  
T a h a y y ü l ;  â y â t - ı t e k v in iy e  il e  t a s a v v u r  is e  e v a m ir - i t e k v in iy e  il e  ç a l ış ıy o r .  O r a l a r ı b iz e ,  b iz i  
o r a l a r a  t a ş ıy a n  v e  d ö n ü ş t ü r e n   h a y a l d ır ,  t a h a y y ü l d ü r .  N e f s - ü l  e m ir d e k i â y â t - ı t e k v in iy e l e r i  
a l e m im iz d e  v ü c u d  v e  a d e m e  d ö n ü ş t ü r e n  t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r l a r ım ız d ır .  O r a y ı v e  o r a d a k il e r i  
g ö r ü p  s e y r e t m e ,  o  m e k a n l a r a  g it m e  v e y a  o  m e k a n l a r ı k e n d in e  h a z ır  e t m e  s is t e m i;  h a y a l d ir .
H a y a l in  g a y e s i;  h a y a l i m e y d a n a  g e t ir e n  e s m a  v e  s ıf a t ın a  b a ğ l a n m a k t ır .  H a y a l in  t e f r it i;  N e f s - i  
e m m a r e n in  k o n t r o l s ü z  ç a l ış t ır m a s ıd ır  k i s a f s a t a  v e  a d e m - i k a b u l  ç ık a r .  İ f r a t ı is e  Ş e y t a n  
ç a l ış t ır ır ,  h a y a l  a y in e s in d e  ih t iy a r s ız ,  r ız a s ız  t e m e s s ü l a t l a r  o l u r .  G a y e - i h a y a l i k e n d is i o l m u ş s a  
z ih in l e r i e n e l e r e  d ö n e r .  Ş ü p h e ,  ş e t m ,  ş ir k ,  k ü f ü r  v e  k a b u l - ü  a d e m  ç ık a r .  V a s a t ı is e  a k l ın ,  
k a l b in  v e  r u h u n  k o n t r o l ü n d e d ir .  E d il l e - i ş e r iy e  v e  a s r ın  im a m l a r ın ın  ö l ç ü l e r i il e  v a s a t a  g e l ir .  
H a k ik a t  v e  s ü n n e t - i s e n iy e  ç ık a r .
H a y a l im iz e  b ir  ş e y  d ü ş e n c e ,  c a n l a n d ır ıy o r ,  h is l e n d ir iy o r ,  ş u u r l a n d ır ıy o r ,  r u h l a n d ır ıy o r .  H a y a l  
b a t ın ın  g ö z ü d ü r .  Z a h ir in  g ö z ü  is e  b e d e n s e l  o l a n d ır .
1-Sözler:706, 2-Sözler:275, 3-Sözler:88, 4-Sözler:278, 5-(III), 6-(III), 7-(I)
T a k v a
1 .  T a k v a ,  m e n h iy a t t a n  v e  g ü n a h l a r d a n  iç t in a b  e t m e k ;  v e  a m e l - i s â l ih ,  e m ir  d a ir e s in d e  h a r e k e t  
v e  h a y r a t  k a z a n m a k t ır .  H e r  z a m a n  d e f ' - i ş e r ,  c e l b - i n e f ' a  r a c ih  o l m a k l a  b e r a b e r ;  b u  t a h r ib a t  
276v e  s e f a h e t  v e  c a z ib e d a r  h e v e s a t  z a m a n ı n d a  b u  t a k v a  o l a n  d e f ' - i m e f a s id  v e  t e r k - i k e b a ir  ü s s - ü l  
e s a s  o l u p ,  b ü y ü k  b ir  r ü c h a n iy e t  k e s b e t m iş .
2 .  İ r a d e n in  ib a d e t u l l a h t ır .  Z ih n in  m a r if e t u l l a h t ır .  H is s in  m u h a b b e t u l l a h t ır .  L a t if e n in  
m ü ş a h e d e t u l l a h t ır .  T a k v a  d e n il e n  ib a d e t - i k â m il e ,  d ö r d ü n ü  t a z a m m u n  e d e r .
3 .  “ M e n h iy a t ”  v e  “ g ü n a h l a r d a n  iç t in a b  e t m e k ”  f a r k l ı ş e y l e r d ir .  M e n h iy a t ;  d e f ’ - i m e f a s id d ir ,  
d e f ’ - i ş e r d ir ,  t e r k l e r im iz d ir .  G ü n a h l a r d a n  iç t in a b  e t m e k  is e  t e r k - i k e b a ir d ir .  G ü n a h l a r  
m u a y y e n  o l a n  h a r a m l a r d ır .  M e s e l a  t e l e v iz y o n u  t e r k  e t m e k  m e n h iy a t t ır .  H a b e r l e r  
m e n h iy a t t ır .  İ ç k i iç m e k ,  z in a  y a p m a k  g ü n a h t ır .  D e f - i m e f a s id  e y l e m  d e ğ il d ir .  H u r a f e l e r i,  
b id ’ a t l a r ı,  ş ir k l e r i,  p u t l a r ı t e r k  e t m e k .  D e f - i m e f a s id ;  s e n i if s a d  e d e n  ş e y l e r d ir .  E y l e m s e l  d e ğ il ,  
it ik a d î ş e y l e r d ir .  T e r k - i k e b a ir  is e ;  e y l e m l e r d ir  y a n i m e s e l a  iç k iy i,  z in a y ı t e r k  e t m e k .  B u  
ik is in in  c e m ’ i t a k v a d ır .
1-Kastamonu Lahikası:148, 2-Hutbe-i Şamiye:136, 3-(I)
T a l e b e
1 .  T a l e b e l iğ in  h â s s a s ı v e  ş a r t ı ş u d u r  k i:  S ö z l e r ' i k e n d i m a l ı v e  t e ' l if i g ib i h is s e d ip  s a h ib  ç ık s ın  
v e  e n  m ü h im  v a z if e - i h a y a t iy e s in i,  o n u n  n e ş ir  v e  h iz m e t i b il s in .  
2 .  B ir in c i H â s s a :  B a n a  m e n s u b  h e r  ş e y e  m a l l a r ı g ib i t e s a h u b  e d iy o r l a r .  B ir  S ö z  y a z ıl s a ,  
k e n d il e r i y a z m ış  v e  t e ' l if  e t m iş  g ib i z e v k  a l ıy o r l a r ,  A l l a h ' a  ş ü k r e d iy o r l a r .  Â d e t a  c e s e d l e r i  
m u h t e l if ,  r u h l a r ı b ir  h ü k m ü n d e  h a k ik î m a n e v î v e r e s e l e r d ir .  
İ k in c i H â s s a :  B ü t ü n  m a k a s ıd - ı h a y a t i y e  iç in d e  e n  b ü y ü k ,  e n  m ü h im  m a k s a d l a r ı,  o  n u r l u  
S ö z l e r  v a s ıt a s ıy l a  K u r ' a n ' a  h iz m e t  b i l iy o r l a r .  D ü n y a  h a y a t ın ın  n e t ic e - i h a k ik iy e s in in  v e  
d ü n y a y a  g e l m e k t e k i v a z if e - i f ıt r iy e l e r in in  e n  m ü h im m i,  h a k a ik - i im a n iy e y e  h iz m e t  o l d u ğ u n u  
t e l a k k il e r id ir .  
Ü ç ü n c ü  H â s s a :  B e n  k e n d i n e f s im d e  t e c r ü b e  e t t iğ im  v e  e c z a h a n e - i m u k a d d e s e - i K u r ' a n iy e d e n  
a l d ığ ım  il â ç l a r ı,  o n l a r  d a  k e n d i y a r a l a r ın ı h is s e d ip  o  il â ç l a r ı m e r h e m  s u r e t in d e  t e c r ü b e  
e d iy o r l a r .  A y n ı h is s iy a t ım l a  m ü t e h a s s is  o l u y o r l a r .  V e  e h l - i im a n ın  im a n l a r ın ı m u h a f a z a  
e t m e k  g a y r e t i,  e n  y ü k s e k  d e r e c e d e  t a ş ım a l a r ı v e  e h l - i im a n ın  k a l b in e  g e l e n  ş ü b e h a t  v e  
e v h a m d a n  h a s ıl  o l a n  y a r a l a r ı t e d a v i e t m e k  iş t iy a k ı,  y ü k s e k  b ir  d e r e c e - i ş e f k a t t e  
h is s e t m e l e r id ir .  
1-Mektubat:344, 2-Barla Lahikası:(21-22)
T a s a v v u r
1 .  D im a ğ d a  m e r a t ib  v a r ;  b ir b ir iy l e  m ü l t e b is ,  a h k â m l a r ı m u h t e l if .  E v v e l  t a h a y y ü l  o l u r ,  s o n r a  
t a s a v v u r  g e l ir ,  s o n r a  g e l ir  t a a k k u l ,  s o n r a  t a s d ik  e d iy o r ,  s o n r a  iz ' a n  o l u y o r ,  s o n r a  g e l ir  il t iz a m ,  
s o n r a  it ik a d  g e l ir .
İ t ik a d ın  b a ş k a d ır ,  il t iz a m ın  b a ş k a d ır .  H e r b ir in d e n  ç ık a r  b ir  h a l e t :  S a l a b e t  it ik a d d a n ,  T a a s s u b  
il t iz a m d a n ,  im t is a l  iz ' a n d a n ,  t a s d ik t e n  il t iz a m ,  t a a k k u l d e  b ît a r a f ,  b îb e h r e  t a s a v v u r d a .  
T a h a y y ü l d e  s a f s a t a  h a s ıl  o l u r ,  m e z c in e  e ğ e r  o l m a z  m u k t e d ir .  B â t ıl  ş e y l e r i g ü z e l  t a s v ir  e t m e k ,  
h e r  d e m d e .  S a f i o l a n  z ih in l e r i c e r h d ir ,  h e m  id l â l i.
2 .  M a n a l a r  k a l b d e n  ç ık t ık l a r ı v a k it ,  s u r e t l e r d e n  ç ıp l a k  o l a r a k  h a y a l e  g ir e r l e r ;  o r a d a n  s u r e t l e r i  
g iy e r l e r .  H a y a l  is e ,  h e r  v a k it  b ir  s e b e b  t a h t ın d a  b ir  n e v i s u r e t l e r i n e s c e d e r .  E h e m m iy e t  
277v e r d iğ i ş e y in  s u r e t l e r in i y o l  ü s t ü n d e  b ır a k ır .  H a n g i m a n a  g e ç s e  y a  o n a  g iy d ir ir ,  y a  t a k a r ,  y a  
b u l a ş t ır ır ,  y a  p e r d e  e d e r .  
3 .  T a s a v v u r  v e h im ,  ş ü p h e ,  z a n l a r ın ,  b e l k i- ih t im a l - ş e k l e r in  t e v e l l ü d  e t t iğ i y e r d ir .  B il g il e r ,  
m a l u m a t l a r ,  d ü ş ü n c e l e r ,  m a r if e t l e r ,  k a in a t ın  il m î s u r e t l e r i h e p  b u r a d a  b u l u n u r .  A y n ı  
z a m a n d a  b ü t ü n  b u n l a r ın  b il g iy e  d ö n ü ş t ü ğ ü  y e r d ir  t a s a v v u r .  Y a n i z a n l a r  b il g iy e  d ö n ü ş ü y o r ,  
b il g il e r  b a ş k a  b il g iy e  d ö n ü ş ü y o r ,  ş e k l e r  b il g iy e  d ö n ü ş ü y o r ,  in s a n ı z e n g in  e d iy o r .  T a s a v v u r u n  
iç e r is in e  b il g i k o y a c a k s ın ,  ç ü n k ü  t a s a v v u r ;  b il g il e r in  iş l e n m e  m e r k e z id ir ,  y a n i b il g i iş l e m  
m e r k e z id ir .  T a s a v v u r ;  a r ıt m a  t e s is i,  a r ın d ır m a ,  a y r ış t ır m a  t e s is id ir .  M e s e l a  b e l e d iy e l e r in  
a r ıt m a  t e s is i v a r .  E v d e k i p is  s u l a r  o r a y a  g id e r ,  o r d a  a r ıt ıl ır .  T e m iz  s u  v e  g ü b r e  a r ıt ıl ıy o r .  O r d a  
b il g i,  m a l u m a t ,  z a n ,  ş ü p h e ,  b e l k i- ih t im a l - ş e k  v s  h e p s i v a r .  D e m e k  k i z a n l a r ,  b il g il e r ,  
m a l u m a t l a r ,  ş ü p h e l e r ,  v e h m in  iç in d e k i b e l k i- ih t im a l - ş e k l e r  b u n l a r  in s a n ı d o n u k l u k t a n  
ç ık a r ıy o r .  Y a n i ş u  d e ğ il  d e  ş u .  B ir  s ü r ü  k o n u ş m a l a r  y a p a b il e c e k k e n  ç ık a r t m ıy o r s u n ,  b u n u  
v e r iy o r s u n .  B u n u  v e h im  y a p ıy o r .  Y a n i n ih a y e t s iz  ih t im a l iy a t ı b a r ın d ır ıy o r ;  v e h im .  O n u n  iç in  
in s a n ı m e l e k l e r d e n  im t iy a z l ı k ıl a r .  T a s a v v u r d a  h e r  ş e y  v a r ,  m u t l a k  y a n i A l l a h  d a  v a r ,  
A l l a h ’ s ız l ık  d a  v a r .  “ S e n in  k a f a s ız  k a f a n d a  ş ir k  v a r ”  d iy o r  Ü s t a d .  M ü m t e n i v ü c u d l a r  b il e  
b u r a d a  v a r .  İ m k a n - ı v e h m îy i b e l k i ih t im a l  ş e k  ş ü p h e l e r i o r t a d a n  k a l d ır a n  d e l il ,  b ü r h a n ,  
h ü c c e t t ir .  Y a n i t a s a v v u r u  s u s t u r a n  b u r h a n  ( t a a k k u l )  v e  h ü c c e t t ir .  ( t a s d ik ) .  B u n l a r  o n u  b l o k e  
e d iy o r .
H a y a l  d ış a r ıd a n  g e l e n  k e l a m ı,  m a n a y ı,  s e s i,  h e r h a n g i b ir  ş e y i k e n d is in e  ( k e n d is i b ir  
s is t e m d ir )  u y g u n  v e y a  o n a  y a k ın  v e y a  o n a  e l b is e  g iy d ir ir  v e  m e k a n ı o l u ş t u r u r .  B ir  d e  iç e r d e  
o l a n  m a n a l a r ı d ış a r ıy a  s a n a  a k t a r ır k e n  s e n in  a l e m in d e  ş e k il l e n d ir ir  ( b a k  ş ö y l e ,  b ö y l e ) .  
İ ç e r d e k i ş e k il s iz  a l e m i d ış a r ıy a  ş e k il l e n d ir ir ,  ş e k il l i a l e m i ş e k il s iz  h a l e  g e t ir ir .  T a s a v v u r  d a  
a y n ı b u n a  b e n z iy o r ;  ş e k il  v e  ş e k il s iz  o l a n l a r a  z a n ,  ş ü p h e ,  b e l k i- ih t im a l - ş e k l e r i k a t a r a k ,  
b il g il e r i,  m a l u m a t l a r ı e k l e y e r e k ,  d ü ş ü n c e l e r i v e  m a r if e t l e r i m a y a l a y a r a k  d ü ş ü n c e l e r im iz e  
z e n g in l ik  k a t ıy o r  v e  ç a p ın ı g e n iş l e t iy o r .  Y a n i d e r in ,  y ü k s e k  v e  g e n iş  y a p ıy o r .  T a s a v v u r  in s a n ın  
g e n iş  d ü ş ü n m e ,  b a k m a  ç a p ın ı g e n iş  t u t a r .  V e  ih a t a l ı b ir  n a z a r  v e r ir  in s a n a .  M a n a - y ı h a r f î v e  
m a n a - y ı i s m î b u r a d a n  b a ş l ıy o r .  İ n s a n ı t a s a v v u r l a  ç o k  z e n g in ,  g e n iş ,  e n g in  v e  y ü k s e k  n a z a r ı  
b u l d u ğ u  g ib i,  d a r ,  s ığ ,  k ıs a  v e  f a k ir  b ir  n a z a r ı d a  b u r a d a  k a z a n ıl ıy o r !  T a s a v v u r ;  in s a n ın  
d ü ş ü n c e s in e  z e n g in l ik  k a t ıy o r .  Ç ü n k ü  e m r - i n is b îl e r ,  e m r - i it ib a r îl e r ,  z a n l a r  v s  h e p  o r d a .  
Z a n s ız  d ü ş ü n c e  a n c a k  A l l a h ’ d a  v a r .
T a h a y y ü l  ş e k il d ir ,  t a s a v v u r  m a n a d ır .  A l e m - i m a n a n ın  a y a t - ı t e k v in iy e y e  g iy d ir d iğ i l ib a s  
b il g il e r ,  m a l u m a t ,  z a n l a r ın  c e m ’ id ir .  O n u  b iz e  t a ş ıy a n  t a s a v v u r d u r .  T a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r ,  a k l a  
m a l z e m e  t a ş ıy o r l a r .  M e k a n  v e  z a m a n d a n  ç ık m a k  iç in ,  t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r u n a  h ü k m e t m e n  
g e r e k .  B u r a y ı k o n t r o l  a l t ın d a  t u t m a  n is b e t in d e ,  z a m a n  v e  m e k a n d a n  ç ık ıy o r s u n .  M e k a n a  
t a h a y y ü l  il e ,  z a m a n a  t a s a v v u r  il e  h ü k m e d e r s in .  K a l b in  v e  r u h u n  d e r e c e - i h a y a t ın a  b u n u n l a  
( t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r l a )  g e ç e r s in .  H u s u s î d ü n y a n d a n  ç ık ıy o r s u n .  T a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r ,  
k iş in in  h u s u s î d ü n y a s ıd ır .
H a y a l i g ü c e  d ö n ü ş t ü r e n ,  g ü c ü  h a y a l e  t e b d il  e d e n  d ü ş ü n c e l e r i v e y a  v e h im l e r i,  z a n l a r ı t a s a v v u r  
y a p a n ,  t a s a v v u r l a r ı d a  z a n l a r a  d ö n ü ş t ü r e n  d e  t a s a v v u r d u r .  B ir  e ş y a n ın ,  s o m u t u n  v a s ıf  v e  
s ıf a t l a r ın ı b il d ik  b u  t a s a v v u r d u r .  B u n u  v a h y e  b a ğ l a d ık ,  e s m a l a r ın a ,  h a k ik a t l a r ın a .  İ ş t e  b u  
b a ğ l a m a k  t a a k k u l u n  t e f e k k ü r  s is t e m i  il e  o l u y o r .  B e r z a h  o l a n  t a a k k u l  b u  g e ç iş i y a p ıy o r .  
T a a k k u l  t a s a v v u r d a n  a l d ı v e  v a h y e  b a ğ l a y ın c a  il m e  d ö n ü ş t ü ,  t a s d ik e  in d i.  T a b ia t ın  y a n i  
d o ğ a n ın  l is a n ı;  b il g id ir ,  t a s a v v u r d u r .  İ l im  is e ;  b u n u n  a r k a s ın a  g e ç m e k t ir .  T a s a v v u r d a  
b u l u n a n  b il g i v e  m a l u m a t l a r  v e  z a n l a r ı v s  b ir  s ü r ü  m a l z e m e l e r in  v a h iy l e  b o y a n m ış  o l a n  b ir  
a k l ın  im b ik l e r in d e n ,  s ü z g e ç l e r in d e n  t e f e k k ü r  e d il e r e k  n e t ic e  h a l in e  g e l m e s in e ;  il im  d e n ir .  
F ik ir  t a a k k u l d e d ir  a m a  s u r e t i t a s a v v u r d a d ır .  F ik r iy a t  n o k t a s ın d a  in s a n ın  f ik r in in  z e m in i  
t a s a v v u r d u r .  Y a n i s u b u t î s ıf a t t a n  o l a n  il m î m e s e l e l e r d e  d ir e k  m u h a t a b  t a s a v v u r d u r .  İ l k  
m u h a t a b  a k ıl  d e ğ il  b u  m a k a m d a .  Ş u  a n  s iz in l e  k o n u ş u r k e n  s iz in l e  il k  m u h a t a b  a k ıl  d e ğ il .  A k ıl  
s o n r a  k o n u ş u l a n l a rı d e ğ e r l e n d ir e c e k .  B il g i,  m a l u m a t ,  d ü ş ü n c e ,  v e h im ,  ş ü p h e ,  z a n  t a s a v v u r u n  
iç in d e d ir .  V e s v e s e  R is a l e s in d e :  “ İ l im  o n u  t a r d e d e r ,  c e h il  o n u  d a v e t  e d e r .  T a n ır s a n  g id e r ,  
t a n ım a z s a n  g e l ir ”  ( S ö z l e r  2 7 4 ) .  O  k a d a r  o k u y o r u z  a m a  y in e  d e  v e s v e s e d e n  k u r t u l a m ıy o r u z ,  
ç ü n k ü  o k u d u ğ u m u z  il im  d e ğ il d ir .  B iz im  o k u d u ğ u m u z ,  iç e r iy e  a l d ığ ım ız ;  m a l u m a t t ır ,  b il g id ir .  
278İ l im  o l a b il m e s i iç in ,  t a s d ik  m e r t e b e s in e  g e ç il m e s i l a z ım ,  ç ü n k ü  il im ;  t a s d ik t e  o l u y o r .  “ … il im  
d e n il e n  t a s d ik t ir . ”  ( Ş u a l a r  1 5 4 )
A l e m - i m a n a n ın  a l e m - i ş e h a d e t e  g iy d ir d iğ i l ib a s ;  h a k a ik - i n is b iy e l e r ,  h a k a ik - i h a k ik iy e l e r ,  
v a h id - i k ıy a s îl e r  v e  iç e r ik l e r i o l a n  e m r - i  n is b îl e r ,  e m r - i it ib a r îl e r .  B u n u n  in s a n d a k i a k t if l iğ in e ;  
t a s a v v u r  d e n ir .  M e s e l a  “ e l m a ”  d e n il d iğ i z a m a n  k im s e n in  h a t ır ın a  e l m a n ın  d ö r t  h a r f i g e l m e z ,  
e l m a  g e l ir .  B u n u  h a y a l  y a p ıy o r .  E l m a n ın  t a d ın ı d a  t a s a v v u r  g e t ir ir .  E l m a n ın  ş e k l in i;  t a h a y y ü l ,  
o n u n  v a s ıf l a r ın ı t a s a v v u r  g e t ir iy o r .  T a h a y y ü l ;  â y â t - ı t e k v in iy e  il e  t a s a v v u r  is e  e v a m ir - i  
t e k v in iy e  il e  ç a l ış ıy o r .  
T e k v in ;  a d e m d e n  il im e  ç ık a r ır .  İ l im d e n  v ü c u d - u  h a r ic iy e y e  k u d r e t  ç ık a r ır .  N e f s - ü l  e m ir d e k i  
â y â t - ı t e k v in iy e l e r i a l e m im iz d e  v ü c u d  v e  a d e m e  d ö n ü ş t ü r e n  t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r l a r ım ız d ır .  O  
z a m a n  t a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r u m u z ;  z a t î  s ıf a t  o l a n  t e k v in î s ıf a t ın  il k  m a z h a r ıd ır .  T e k v în in  il k  
m e r t e b e s id ir .  T a s a v v u r d a n  b îb e h r e  ç ık a r  y a n i n a s ib s iz  o l u r s u n .  O y s a  n a s ib l e r im in  y e r i b u r a s ı  
id i.  B u  k o r k u n ç  b ir  ş e y .  Y o k u  v a r  e d e c e k t in ,  t e k v în e  m a z h a r  o l a c a k t ın ,  n ih a y e t s iz  v ü c u d  
m e r t e b e s in i k a z a n a c a k t ın  a m a  n a s ip s iz  o l d u n .  
T a s a v v u r ;  a h ir e t e  im a n l a  k o n t r o l  e d il e b il ir ,  n o k t a - i is t im d a d a  b a k a r .  T a h a y y ü l  is e  A l l a h ’ a  
im a n l a  k o n t r o l  e d il e b il ir ,  n o k t a - i is t in a d a  b a k a r .  M e k a n  v e  z a m a n d a n  ç ık m a k  iç in ,  t a h a y y ü l  
v e  t a s a v v u r u n a  h ü k m e t m e n  g e r e k .  B u r a y ı k o n t r o l  a l t ın d a  t u t m a  n is b e t in d e ,  z a m a n  v e  
m e k a n d a n  ç ık ıy o r s u n .  M e k a n a  t a h a y y ü l  il e ,  z a m a n a  t a s a v v u r  il e  h ü k m e d e r s in .
C ü z - i ih t iy a r in in  s u r e t i t a s a v v u r d a ,  k a n u n iy e t i t a a k k u l d a ,  h a k ik a t ı t a s d ik d e ,  m a h iy e t i  
il t iz a m d a d ır .  K u v v e - i a k l iy e ;  t a a k k u l d e k i k u v v e d ir  y a n i e n e r j i.  K u v v e - i ş e h e v iy e ;  
t a h a y y ü l d e d ir .  K u v v e - i g a d a b iy e ;  d ü ş ü n c e d e d ir ,  d ü ş ü n c e  il e  a k t if  o l u r ,  y a n i t a s a v v u r d a d ır .
1-Sözler:706, 2-Sözler:278, 3-(I)
T a s d ik
.  D im a ğ d a  m e r a t ib  v a r ;  b ir b ir iy l e  m ü l t e b is ,  a h k â m l a r ı m u h t e l if .  E v v e l  t a h a y y ü l  o l u r ,  s o n r a  
t a s a v v u r  g e l ir ,  s o n r a  g e l ir  t a a k k u l ,  s o n r a  t a s d ik  e d iy o r ,  s o n r a  iz ' a n  o l u y o r ,  s o n r a  g e l ir  il t iz a m ,  
s o n r a  it ik a d  g e l ir .
İ t ik a d ın  b a ş k a d ır ,  il t iz a m ın  b a ş k a d ır .  H e r b ir in d e n  ç ık a r  b ir  h a l e t :  S a l a b e t  it ik a d d a n ,  T a a s s u b  
il t iz a m d a n ,  im t is a l  iz ' a n d a n ,  t a s d ik t e n  il t iz a m ,  t a a k k u l d e  b ît a r a f ,  b îb e h r e  t a s a v v u r d a .  
T a h a y y ü l d e  s a f s a t a  h a s ıl  o l u r ,  m e z c in e  e ğ e r  o l m a z  m u k t e d ir .  B â t ıl  ş e y l e r i g ü z e l  t a s v ir  e t m e k ,  
h e r  d e m d e .  S a f i o l a n  z ih in l e r i c e r h d ir ,  h e m  id l â l i.
2 .  B e l k i il m - i M a n t ık ' t a  t a s a v v u r a  m u k a b il  v e  m a r if e t - i t a s a v v u r iy e d e n  ç o k  k ıy m e t t a r  v e  
b ü r h a n ın  n e t ic e s i o l a n  v e  il im  d e n il e n  t a s d ik t ir .
3 .  T a h a y y ü l  v e  t a s a v v u r d a n  g e l e n  m a l z e m e l e r  a k l ın  im b ik l e r in d e n  g e ç ir il e r e k  t e f e k k ü r l e  il im e  
d ö n ü ş ü r  k i il im e  d ö n ü ş m e  y e r i t a s d ik t ir .  A k ıl  t e r a z is in d e  m a k u l  o l a n  ş e y in  k a l b d e  b u l u n a n  
L a t if e - i İ n s a n iy e y e  v e r i g ö n d e r m e  y e r id ir  ( t a s d ik  t a s d ik  e t t iğ i b ir  ş e y i t a s d ik  e t t ir m e k  iç in  v e r i  
g ö n d e r iy o r .  Ö y l e y s e  t a s d ik  y e r i d e ğ il ,  t a s d ik  e d il e n in  g ö z ü k t ü ğ ü  z e m in )  L a t if e - i in s a n iy e n in  
d im a ğ d a  t e z a h ü r  e t t iğ i s is t e m  t a s d ik t ir .  İ l im  d e n il e n  t a s d ik .  T a s d ik t e k i il m i L a t if e - i  
in s a n iy e y e  g ö n d e r iy o r .  L a t if e - i in s a n i y e  is e  g e l e n  il m i ( b a t ıl  v e y a  h a k )  o n a y l ıy o r .  T a s d ik ,  
t a s d ik  e t m iy o r ,  t a s d ik  e t t ir iy o r .  T a s d ik i y a p a n  L a t if e - i İ n s a n iy e d ir .  T a s d ik ;  a y a t - ı t e k v in iy e l e r i  
e v a m ir - i t e k v in iy e y e ,  e v a m ir - i t e k v in iy e l e r i a y a t - ı t e k v in iy e y e  d ö n ü ş t ü r e n  b ir  s is t e m in  a d ıd ır .  
A y a t - ı t e k v in iy e l e r i  e v a m ir - i t e k v in iy e y e  d ö n ü ş t ü r m e  f iil  y e r id ir  t a s d ik .  E v a m ir - i t e k v in iy e  
d im a ğ a  t a a k k u l d e n ,  a y a t - ı t e k v in iy e  is e  t a s d ik t e n  g ir iy o r .  İ r a d e  s ıf a t ın d a n  g e l e n  a y a t - ı  
t e k v in iy e l e r in  m u h a t a b ı m a k a m ı d a  t a s d ik t ir .  O  z a m a n  b iz  m e v c u d a t t a k i a y e t l e r i t e f e k k ü r  il e  
d ir e k  t a s d ik t e n  a l ıy o r u z .  
279T a s a v v u r d a  h e r  ç e ş it  d ü ş ü n c e l e r  v a r ,  d e l il l e r  v a r .  T a a k k u l d e  is e  b u r h a n l a r  v e  h ü c c e t l e r  v a r .  
T a s d ik  is e ;  d e l il l e r i,  b u r h a n l a r ı,  h ü c c e t l e r i a l m ış ,  il m e  d ö n ü ş t ü r m ü ş .  B u n l a r ın  b ü t ü n s e l l iğ i  
il im d ir .  İ l im  d e n il e n  t a s d ik .  T a s d ik ,  il m e  d ö n ü ş ü m  y e r i,  e y l e m s iz  o l m u y o r ,  d e ğ il s e  o  z a m a n  
b il g id ir .  İ m a n ,  t a s d ik t e n  b a ş l ıy o r .  G ö r d ü ğ ü m ü z ,  b ü t ü n  m e v c u d a t  a y a t - ı t e k v in iy e l e r d ir .  
B e n d e k i e v a m ir - i t e k v in iy e l e r l e ,  a y a t - ı t e k v in iy e l e r i g ö r ü n c e ,  b iz d e  t a s d ik  o l u y o r .  K e l a m  
s ıf a t ın d a n  g e l e n  e v a m ir - i t e k v in iy e l e r  k a r ş ıl ığ ın ı g ö r ü n c e ,  a y a t - ı t e k v in iy e y e  d ö n ü ş ü y o r .  
T e f e k k ü r  il e  a y a t - ı t e k v in iy e y e  d ö n ü n c e  b iz d e ,  b ir  h a z  o l u y o r ,  z e v k  o l u y o r .  B ir  h u z u r  o l u y o r  
in s a n d a .  B u  t a s d ik  m a k a m ıd ır .  O  k a d a r  h a z  v e r iy o r  k i,  b u  s e f e r  e y l e m e  d ö n ü ş t ü r ü y o r .  E z a n  
o k u y u n c a ,  n a m a z a  d u r u y o r .  B u  d a  t a s d ik t e k i il t iz a m  o l u y o r .  T a h a y y ü l ü n ,  t a s a v v u r u n ,  
t a a k k u l u n  ic m a  e t t ik l e r i y e r d ir  t a s d ik .  
İ ç in in  d ış a  d ö n ü ş m e  s is t e m id ir  t a s d ik .  T a s d ik ;  il t iz a m d ır  a m a  d im a ğ ın  s is t e m in d e k i il t iz a m ı  
d e ğ il .  E y l e m e  d ö n ü ş t ü r m e  y e r i,  a y a t - ı t e k v in iy e l e r in  o n a y l a n ıp  d ö n ü ş ü m e  u ğ r a d ığ ı y e r d ir  
t a s d ik .  T a s d ik t e  t a r a f s ız l ık  y o k . .  t a s d ik i n  z ıd d ı t e k z ib d ir .
T a s d ik in ;
•  S u r e t i - - >  T a a k k u l d e .  T a s d ik - i a k l îd ir  k i,  z ıt l a r ıy l a ,  k a r ş ıt l a r ıy l a  b e r a b e r  v a r .  E y l e m  y o k .
•  K a n u n iy e t i - - >  T a s d ik t e k i f ik r î,  il m î t a s d ik  is e  a d e m î v ü c u d l a r ıy l a  b e r a b e r  t a s d ik  k i,  e y l e m  
v a r  v e  b a ş l a m ış t ır  a n c a k  m e l e k e  h a l in e  g e l m e m iş t ir .  Y a p t ığ ı f iil d e  h ik m e t in e  b a k a r .  D im a ğ ın  
t a s d ik  m e r t e b e s in d e  o l a n  k iş i d ış a r ıd a n  b e l l i o l m a z  a l a m e t i ş a h ıs t a  g ö z ü k m e z .
•  H a k ik a t ı - - >  İ l t iz a m d a k i t a s d ik  is e ;  e y l e m l e r in ,  f iil l e r in  a l t  v e r i t a b a n l a r ı o l a n  ö r f ,  a n a n e ,  
k ü l t ü r ,  g e l e n e k  v e  Ş e a ir - i İ s l a m iy e y i t a z a m m u n  e d e r e k  f iil e  d ö n ü ş m ü ş  t a s d ik  k i;  t a a s s u b  
ş e k l in d e  e y l e m  v a r  k i İ s l a m iy e t .  M e l e k e  h a l in e  g e l m iş  e y l e m l e r  v a r .  H ik m e t in e  a r t ık  b a k m a z .  
D ış a r ıd a n  b e l l i o l u r .
•  M a h iy e t i - - >  D im a ğ d a k il e r in  v e  v ic d a n d a k il e r in  b ü t ü n l ü ğ ü n d e n  g e l e n  k a l b e n  t a s d ik .
1-Sözler:706, 2-Şualar:154, 3-(I)
T e b e d d ü l
1 .  A ğ a ç  v e  h a y v a n l a r ın d a  h e r  s e n e d e  u r b a s ın ı d e ğ iş t ir m e k  g ib i h iç b ir  t e b e d d ü l . . .  
2 .  H a k ik a t l a r ın ı d e ğ iş t ir m e d e n ,  s u r e t l e r in i d e ğ iş t ir m e k .  B e d e l l e ş m e ,  t a v u k - y u m u r t a - t a v u k  v b  
d e ğ iş im .
1-Lem'alar:361, 2-(I)
T e c e l l i
1 .  O n l a r d a  t e c e l l i e d e n i b il ,  e n v â r ın ı g ö r  v e  o n l a r d a  t e z a h ü r  e d e n  e s m a n ın  t e c e l l iy a t ın ı a n l a  v e  
m ü s e m m a l a r ın ı s e v  v e  z e v a l e  v e  k ır ıl m a y a  m a h k û m  o l a n  o  c a m  p a r ç a l a r ın d a n  a l â k a n ı k e s .
2 .  T e c e l l i b il - k u v v e ,  T e z a h ü r  b il - f iil …
3 .  B il in m e  v e  g ö r ü n m e  a n l a m ın a  g e l i r .  G a y b î o l a n  s ıf a t  v e  e s m a n ın  g ö r ü n ü r ,  b il in ir  h a l e  
g e l m e s i.  T e c e l l in in  n e t ic e s in d e  m e y d a n a  ç ık a n ,  g ö r ü n e n  ş e y  t e z a h ü r d ü r .  “ K a y y u m iy e t in  
c il v e s i,  E h a d iy e t  n o k t a s ın d a  in s a n d a  t e z a h ü r ü  v a r . ”  c ü m l e s in d e  o l d u ğ u  g ib i.  T e c e l l i d a ir e - i  
v ü c u b a ,  t e z a h ü r  is e  d a h a  z iy a d e  m ü m k in a t a  b a k a r ,  t e c e l l id e n  d a h a  d ü ş ü k  b ir  
280m e r t e b e d ir . T e c e l l i v e  z u h u r  v e  t a a y y ü n  b ir b ir in e  y a k ın  m a n a l a r  o l m a k l a  b ir l ik t e  f a r k l ıd ır .  
T e c e l l i,  z u h u r  e d ip  g ö r ü n m e k t ir .  Z u h u r  is e  t a a y y ü n  o l m a d a n  im k a n s ız d ır .  T e c e l l i,  z u h u r  v e  
t a a y y ü n  ş e k l in d e  s ır a l a n ır .
1-Sözler:204, 2-(III), 3-(II)
T e c e r r ü d
1 .  " T e c e r r ü d "  s ır r ıd ır .  M e s e l â :  T e ş a h h u s a t t a n  m ü c e r r e d  b ir  m a h iy e t ,  b ü t ü n  c ü z ' iy a t ın a  e n  
k ü ç ü ğ ü n d e n  e n  b ü y ü ğ ü n e  t e n a k u s  e t m e d e n ,  t e c e z z i e t m e d e n  b ir  b a k a r ,  g ir e r .  T e ş a h h u s a t - ı  
z a h ir iy e  c ih e t in d e k i h u s u s iy e t l e r ,  m ü d a h a l e  e d ip  ş a ş ır t m a z .  O  m a h iy e t - i  m ü c e r r e d e n in  
n a z a r ın ı t a ğ y ir  e t m e z .  
2 .  M e s e l â :  B ir  m a h iy e t - i m ü c e r r e d e  b ü t ü n  c ü z ' iy a t ın a  e n  a s g a r ın a ,  e n  e k b e r in e  y o r u l m a d a n ,  
t e n a k u s  e t m e d e n ,  t e c e z z is iz  b ir  b a k a r .  M ü l k  c ih e t in d e k i t e ş a h h u s a t ,  h u s u s iy a t  m ü d a h a l e  e d ip  
t a ğ y ir  e d e m e z .  İ ş t e  ( t e c e r r ü d ü n  s ır r ı) .
3 .  İ n s a n ın  m a h iy e t i v e  h a k ik a t ı b u  k â in a t a  b e n z e m e m e s i  in s a n ın  t e c e r r ü d ü d ü r .  B u r a d a  o l u p  
b u r a y a  b e n z e m e m e s in e  d e n il iy o r .  K a n u n ;  m a d d e d e  o l u p  m a d d e  o l m a y a n .  S u  b u z d a d ır  a m a  
b u z  d e ğ il d ir .  D a h a  a r k a y a  g id e r s e n  t e c e r r ü d  m e r t e b e s i e n e r j id ir ,  m e r a t ib i.  H a k ik a t l a r ın  
z u h u r a t ı v a r  a m a  m a h iy e t i t e c e r r ü d ü  d e n il ir s e   m a d d e y e  n ü f u z  e d e n ,  m a d d e y i o r t a y a  ç ık a r a n .  
M a d d e d e n  u z a k  d e ğ il  y a n i.  
L ü g a t t a  m a d d e d e n  t e c e r r ü d ,  e l in i e t e ğ in i h e r  ş e y d e n  ç e k m e k  d e n il iy o r .  Y a n i k e s if  ş e y l e r l e  
u ğ r a ş m a m a k .  B e n  ö y l e  a n l a m ıy o r u m .  O ,  e y l e m d e k i h a l i.  A s l ın d a  s u r e t t e  o l u p  d a  s u r e t  
d e ğ il d ir .  V a r l ık t a  o l u p ,  v a r l ığ ı a k t if  e d e n  a m a  v a r l ık  d e ğ il .  V a r l ık t a  ( s ıf a t l a r ıy l a )  g ö z ü k ü y o r  
a m a  k e n d is i v a r l ık  c in s in d e n  d e ğ il .  M e s e l a  R u h .  S im a n  g ö s t e r iy o r ,  g ö z ü n  g ö s t e r iy o r ,  e y l e m in  
g ö s t e r iy o r .  M a d d e n in  d ış ın d a  s ıf a t l a r ın  o l m a s ı l a z ım .  N a m a z  k ıl a n l a  k ıl m a y a n ı,  h a n g i  
m e z h e p t e n  o l u p  o l m a d ığ ın ı s im a  g ö s t e r iy o r .  B u n u  t e c e r r ü d  s ır r ı y a p ıy o r .  S u r e t t e k i t e c e r r ü d ü  
k o n u ş m a y a c a k s ın .  T e c e r r ü d ;  m a d d e d e  o l u p  m a d d e  o l m a y a n  a m a  m a d d e d e n  u z a k  d e ğ il ,  
ç ü n k ü  m a d d e y i d ış a r ıd a  b ö y l e  g ö s t e r m iş ,  a k t if  e t m iş .  K a y y u m iy e t e  b e n z iy o r ,  y a n i h e r  ş e y i  
h a r e k e t l e n d ir e n in  h a r e k e t  e t m e m e s i l a z ım .  
T e c e r r ü d ,  m e v z u n u n  d ış ın d a n ,  t e p e d e n  b a k m a k  d e m e k  d e ğ il .  O  s u r e t i.  M a h i y e t i is e ;  m a d d e  
o l a r a k  k e n d is in i if a d e  e d iy o r .  Ç ü n k ü  o  t e c e r r ü d  s ır r ı o l m a s a ,  m a d d e y e  n ü f u z  e d e m e z .  M e s e l a  
r u h ;  m a d d e d e n  t e c e r r ü d  e t m iş  a m a  m a d d e d e .  M e s e l a  g ü n e ş ;  b it k il e r e  z ıd d ır  ( a t e ş  k ü t l e s i  
o l d u ğ u n d a n )  a m a  g ü n e ş  k e n d is in i o  s ıf a t t a n  t e c e r r ü d  e d ip  o t  o l a r a k  g ö z ü k ü y o r .  O t t a  o l m a s ı  
g ü n e ş in  t e c e r r ü d ü .  K e n d i s ıf a t l a r ın d a n  t e c e r r ü d  e d ip  k e n d is in i o t  o l a r a k  if a d e  e t m iş ,  
k e n d is in i o  ş e k il d e  g ö s t e r m iş .  O t u  b ü y ü t e n  g ü n e ş  d e ğ il  m id ir ?  A l l a h ’ ın  t e c e r r ü d ü  d e  b ö y l e  
o l u y o r .  V ü c u b iy e t t e n  m e v c u d a  b ö y l e  o l u y o r .  
A l l a h  k im ,  m a h l u k a t  k im ?  O r d a  iş t e  t e c e r r ü d  s ır r ı v a r .  Ş u n u  k a f a m ız d a n  s il m e m iz  l a z ım :  
t e c e r r ü d ,  e ş y a n ın  a r k a s ın d a ,  d ü n y a d a n  k o p a n  a d a m  d e m e k  d e ğ il .  B u  e y l e m d e ,  s u r e t t e d ir .  
O y s a  e ş y a y ı a k t if  e d ip ,  e ş y a d a  o l u p ,  y a n i A l l a h  e ş y a d a  t e c e r r ü d  h a l iy l e  v a r .  Y o k s a  ş ir k  o l u r .  
M ü b a y e n e t i v e  t e c e r r ü d ü  d iy o r .  B u n u  2 0 . m e k t u b ’ t a  a n l a t ıy o r .  V ü c u d d a n  n a s ıl  m e v c u d  
o l u y o r ?  Ç ü n k ü  m a h iy e t i t e c e r r ü d  e t m iş ,  o n d a n  u z a k  d e ğ il .  A t o m d a  o l u p ,  a t o m  o l m a y a n .  
M e v c u d d a  v ü c u d  v a r  a m a  t e c e r r ü d  e t m iş .  H e m  v a r  h e m  y o k  g ib i.  O n u  k a l d ır ır s a n  n e  o l u r ?  
B u z d a n  s u y u  k a l d ır ır s a n  b u z  y o k  o l d u ğ u  g ib i,  o  y o k  o l u r .  S u  k e n d i s ıf a t ın d a  b u z  o l a r a k  
g ö z ü k ü r k e n ,  s u  ö z e l l ik l e r in d e n  t e c e r r ü d  e t m iş .  A y n e n  ö y l e :  b u z d u r ,  s u d u r ,  H 2 O ’ d u r ,  
e n e r j id ir ,  e s ir d ir ,  m a d d e - i h a y a t ,  a y n - ı  h a y a t  z a t ın  c e v h e r i.  B u  s ü r e c in  d ış a  v u r u ş u .  B u n l a r ın  
h e p s i b u z d a n  t e c e r r ü d  e t m iş .  T e c e r r ü d  e t t i d iy e  o n d a n  k o p u k  d e ğ il .  M e s e l a  h a y a t ı ç ık a r   b u z  
o l m a z .  M ü l k t e n  m e l e k u t a  g e ç m e k  g ib i d e ğ il  b u .  M e l e k u t t a n  d a  t e c e r r ü d  e t m iş .  
281B iz d e  d e  b u  t e c e r r ü d  v a r .  M e s e l a  k e n d i n e  v ü c u d  r e n g i v e r ir s e n ,  a d e m e  d ü ş e r s in  d e n il iy o r  y a .  
N iç in  d ü ş ü y o r ?  Ç ü n k ü  t e c e r r ü d  s ır r ın  v a r .  K e n d in i b ir  ş e y l e  t a n ım l a  b a k a l ım .  K e n d in i in k â r  
o l u r .  O  z a m a n  o n d a n  t e c e r r ü d  e d e c e k s in .  “ B e n  b u y u m ”  d e d iğ in  h e r  ş e y d e n  ç ık m a n  l a z ım .  
N a d ir  a b i d e r :  H e r  b e l ir l e n iş t e n  t e c e r r ü d  e t m e k   o  z a m a n  s e n s in .  T e c e r r ü d  e d e m e y e c e ğ in  b ir  
ş e y  v a r s a ,  o r a y a  g e l e b il iy o r s a n ,  o  s e n s in  k i,  o  d a  y o k …  İ n s a n ;  o l m a s ı b it m e y e n ,  o l m a s ı d e v a m  
e d e n ,  o l m a k t a  o l a n d ır ,  o l m a s ı d u r m a y a n d ır .  B ir  s a a t  ö n c e k i h â l e t in  b ir  d e ğ il .  K a b ir d e ,  
h a ş ir d e  h e p  h â l e t in  d e ğ iş e c e k .  O l m a n  h e p  d e v a m  e d e c e k .  S ır a t  k ö p r ü s ü n d e  d e  d e ğ iş e c e k .  
Ö y l e  o l m a s a  C e n n e t t e  ü l f e t  b e l a s ı o l u r .  
C e n a b - ı H a k k ’ ın  o  t e c e r r ü d  s ır r ı b iz d e  ş ö y l e :  M a d d e d e y iz  a m a  b e n  d iy e n  m a d d e  m id ir ?  B a k ,  
t e c e r r ü d  e t m iş .  E n e ;  m a d d e d e  g ö z ü k ü y o r ,  m a d d e y iz .  E n e  v e  e n a n iy e t  ( t a k v im ,  r u z n a m e  v s )  
v a r  a m a  b ir  d e  e n e n in  s u r e t i v a r :  o  d a  g u r u r ,  k ib ir .  K a n u n iy e t i is e  r u z n a m e ,  t a k v im ,  h u l a s a ,  
h a r it a  o l m a s ı.  H a k i k a t ı is e  in s a n ı in ş a  e d e n  e s m a l a r .  Z a h ir in e ,  b a t ın ın a  v s .  M a h iy e t in e  b a k ,  
h iç  a l a k a s ı y o k .  R a b b in n a s  –  M e l ik i n n a s  -  İ l a h in n a s .  İ n s a n ın  ü ç  c ih e t l e  â y in e d a r l ığ ın a  
b a k ıy o r .  İ n s a n ın  ü ç  c ih e t l e  â y in e d a r l ığ ı  in s a n ın  t e c e r r ü d  s ır r ıd ır .  T e r k l e r l e  v e  m a l ik  
o l m a s ıy l a  k e n d is in i a n l a m l a n d ır a r a k ,  k e n d is in i o l a y ın  a r k a s ın a  t a ş ıy a n  k i ş i.  O  ik i ş e y l e  
a n l a m l a n a r a k ,  s ır r - ı in s a n î h a k ik a t ın ı a n l a m a s ıd ır .  O l a y ın  a r k a s ın a  g e ç iy o r .  İ ş t e  in s a n ın  ü ç  
c ih e t l e  â y in e d a r l ığ ı,  t e c e r r ü d  s ır r ıy l a  o l u y o r .  A c z ,  f a k r ,  n o k s a n ,  k u s u r ,  v ü c u d u n d a  a d e m in i  
b il m e k   t e c e r r ü d d ü r .  A d e m in i b il m e k ;  t e c e r r ü d d ü r .  B ü t ü n  v ü c u d î ş e y l e r d e n  s ıy r ıl m a s ı.  
M e s e l a  b ü t ü n  s a y ıl a r ı s ıf ır  o l u ş t u r u r  a m a  s ıf ır  s a y ıl a r d a n  t e c e r r ü d  e t m iş t ir .  M a t e m a t ik ;  
k â in a t ın  d il id ir  v e  R is a l e - i N u r  d a  k â in a t ın  d il id ir .  H e r  ş e y i o  y o r u m l a r  a m a  k e n d is in in  
v ü c u d u  y o k t u r .  M e s e l a  a c z ,  f a k r ,  n o k s a n ,  k u s u r u n u  d e r u h t e  e t m e k   t e c e r r ü d  s ır r ıy l a  o l u r .  
T e c e r r ü d ü  a n l a m a  n is b e t in d e  k u s u r u  d e r u h t e  e d e c e k s in .  K u s u r u n u  d e r u h t e  e t m e y e n ,  
k e n d in e  v ü c u d  r e n g i v e r m iş  d e m e k .  S a n a  g iy d ir il e n l e r i b ır a k m a k ,  ç ık a r m a k   t e c e r r ü d d ü r .  
T e c e r r ü d ü n  h e r k e s t e  f a r k l ı o l m a s ın ın  s e b e b i:  h e r k e s  n e y i ç ık a r a b il d i is e .  Ü s t a d ,  a c z ,  f a k r ,  
n o k s a n ,  k u s u r  m a c u n u n d a n  o l u ş a n  h â l e t - i r u h iy e y e   t e c e r r ü d  s ır r ı d iy o r .  C e n a b - ı H a k k  
t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  il e  b ir  b e l ir l e n iş  y a p ıy o r .  B u  b e l ir l e n iş  t e c e r r ü d l e r l e  k e n d i a s l ın a  g id iy o r .  
M ü b a y e n e t  d e  t e c e r r ü d  s ır r ı g ib id ir .  
D im a ğ ı is t ik a m e t e  k o y a n  t e r k l e r d ir .  K a l b d e k i b ir b ir iy l e  ç a t ış a n ,  ç e l iş e n ,  g a r ib  h is l e r i v e  h a l e t -
i r u h i y e l e r i d e  k ıb l e s in e  k o y a n  t e c e r r ü d l e r d ir .  Y a n i t e r k l e r l e  d im a ğ  is t ik a m e t in e ,  t e c e r r ü d l e r l e  
k a l b  is t ik a m e t in e  k o n u r .  T e r k l e r l e  d im a ğ  in ş a  o l u r ,  t e c e r r ü d l e r l e  k a l b in  ih y a  o l u r .  İ m a n ın  
k a l it e s i t e c e r r ü d l e r l e ,  it ik a d ın  k a l it e s i t e r k l e r l e  a r t a r .  Z ih n in  ib a d e t i t e c e r r ü d d ü r  y a n i ş ir k t e n ,  
k e s r e t t e n  t e c e r r ü d  v b .  il e  b u r a d a  m a r if e t u l l a h  o l u y o r .  T e r k l e r  e y l e m d e d ir .  T e c e r r ü d  
e n f ü s t e d ir .
T e c e r r ü d ü n  s u r e t i,  e y l e m d e  g ö z ü k e n  h a l l e r ;  z a m a n d a n ,  k a y ıd l a r d a n ,  k a y d - ı m a d d iy a t t a n ,  
a h l â k - ı s e y y ie d e n ,  h a z z - ı n e f is t e n  v e  c ü z ' î ü c r e t l e r d e n ,  c ü z ' iy e t t e n  v e  s ü f l iy e t t e n ,  b e ş e r iy e t  
l e v a z ım a t ın d a n ,  s iy a s e t t e n ,  d ü n y a d a n  v e  h u z u z a t - ı n e f s a n iy e d e n ,  m a l a y a n iy a t  h â l a t t a n ,  g a f l e t  
e s b a b ın d a n  t e c r e r r ü d . . .  
4 .  M ü c e r r e d  y a n i t e c e r r ü d  e d e n  d e m e k ;  m e s e l a  e l e k t r ik  b ü t ü n  t e k n o l o j ik  c ih a z l a r ı  
ç a l ış t ır a b il iy o r  s o ğ u k  o l a b il iy o r ,  s ıc a k  o l a b il iy o r ,  t e l e v iz y o n d a  g ö r ü n t ü  o l a b il iy o r ,  r a d y o d a  s e s  
o l u y o r .  F a k a t  k e n d is i m ü ş a h h a s l a n m a d ığ ı iç in  h e p s in i a y n ı a n d a  ç a l ış t ır a b il iy o r .  
M ü ş a h h a s l a n s a  ç a l ış t ır a m ıy o r .  E l e k t r ik  t e ş a h h u s a t t a n  m ü c e r r e d  b ir  m a h iy e t  y a n i  
t e ş a h h u s a t l a n m a m ış .  T e ş a h u s s a t l a n m a d ığ ı iç in  s o ğ u k ,  s ıc a k ,  g ö r ü n t ü ,  s e s  v s .  t ü m  ö z e l l ik l e r i  
k e n d in d e  b a r ın d ır a b il iy o r  a m a  k e n d is i ö y l e  d e ğ il .  T e c e r r ü d  b u  d e m e k . . .
1-Sözler:528, 2-Sünuhat-Tuluat-İşarat:22, 3-(I), 3-(II)
T e e m m ü l
P a r ç a l a r ı t o p l a m a k t ır .  Y a n i a k l ın  iç e r s in d e k i p a r ç a  p a r ç a l a r ı t e k e  d ö n ü ş t ü r m e k t ir .
282(I)
T e f e k k ü r
1 .  H e m  t e f e k k ü r  d a h i a ş k  g ib i,  b e l k i d a h a  z e n g in ,  d a h a  p a r l a k ,  d a h a  g e n iş  b ir  t a r îk t ir  k i,  
H a k îm  is m in e  îs a l  e d e r .
2 .  A s l ın a  d o ğ r u  u r u c  e t m e n in  y ö n t e m id ir .  A s l ın a  s e y a h a t  e t m e k t ir .  S e n d e k il e r in  a s ıl l a r ın ı  
f a r k e d ip  g ö r m e k t ir .  İ l im ,  ir a d e  v e  k u d r e t l e ;  r u b u b iy e t in i,  h ik m e t in i,  r a h m e t in i,  a d a l e t in i  
y o r u m l a m a k t ır .  E v v e l l e y ip  A l l a h  c a n ib in d e n  b a k a b il m e k t ir .  K e n d in d e n  s ıy r ıl m a k t ır .  F a r k a  
g e l ip  F u r k a n  o l m a k t ır .  K e n d in i t a n ıy ıp  t a n ım l a m a k t ır .  H ü l a s a - i c a m ia ,  C a m i- ü l  e z d a d ,  
C e m m - ü l  c e m  o l m a k t ır .  A k l ın  k ıb l e s i t e f e k k ü r d ü r ,  a k l ın  k a b e s i m a r if e t t ir ,  ir f a n d ır .  Y ö n e l m e k  
t e f e k k ü r d ü r .  T e f e k k ü r  n e t ic e  d e ğ il d ir ,  y ö n t e m d ir ,  y o l  f ik ir d ir . .  E v e t  f ik ir  y o l d u r ,  t e f e k k ü r  
y ü r ü m e k t ir ,  a l m a k  is e  f e y iz d ir .  T e f e k k ü r  b ir b ir i ü z e r in e  g iy d ir il m iş  m a n a l a r ı,  h is l e r i,  
h a k ik a t l a r ı,  m a h iy e t l e r i a ç m a  y ö n t e m id ir .  T e f e k k ü r  t a ş ın m a k t ır  a r ın m a k t ır .  İ b r a h im î ( A . S )  
b ir  m e ş r e b t ir  t e f e k k ü r  v e  ş e f k a t .  D im a ğ  c e h e n n e m in d e n  k u r t u l u ş  y ö n t e m id ir ,  İ b r a h im i ( A . S )  
a t e ş t e n  k u r t a r a n  ik i s ıf a t t a n  b ir is id ir .  D im a ğ ı b ü t ü n l e y e n d ir .  T e f e k k ü r  c e b e r u t  a l e m in e  g ir iş  
g ü c ü d ü r . . .  ş u  a n d a  o k u d u k l a r ım ız  b il g id ir ,  t e f e k k ü r  e d in c e  il im  o l u r . .  il im  o k u d u k ç a  s e n in  
r u h u n  k u y u d a n  ç ık a c a k  y a n i il im  e l d e  e t m e k  y u s u f u  k u y u d a n  ç ık a r t m a k  d e m e k t ir . .  k u y u  
b e d e n d i y u s u f  r u h t u . .  il im  e l d e  e t t ik ç e  r u h  b e d e n d e n  ç ık ıy o r  d e m e n in  a d ıd ır . . .
D ü ş ü n m e k ;  o r a n ın  b u r a d a  k i h a k ik a t ın ı,  k a r a k o l l a r ın ın  ü s t ü n ü  a ç m a k t ır .  D ü ş ü n m e k  d ü n y a  
c in s in d e n  d e ğ il d ir .  D ü ş ü n m e k  ü r e t k e n l ik t ir  y o k u  v a r  e t m e k t ir .  O r a n ın  b u r a d a k i  
g ö r ü n t ü s ü d ü r  d ü ş ü n m e k .  O r a n ın  ik s ir  v e  m a y e s iy l e  b u r a y ı a ş ıl a m a k t ır  d ü ş ü n m e k .  K o n u ş m a k  
k a r ş ıy ı d ö l l e m e k t ir .  K o n u ş m a k  k a r ş ıy ı ik s ir  v e  m a y a l a m a k t ır .  S e n d e n  k e l a m l a r ın d a n  
d ü ş ü n c e l e r in d e n  b ir il e r i e t k il e n m iş s e  e ğ e r  o n u  m a y a l a m ış s ın  d e m e k t ir .  D in l e m e k  o n u  
b u r a d a  m is a f ir  e t m e k  d e m e k t ir .   K e n d in e  v e  h a y a t a  ç o k  s o r u  s o r m a k  d ü ş ü n m e k t ir  
d ü ş ü n m e y e  s e b e b t ir .  D ü ş ü n m e k l e  a n c a k  k e n d i iç s e l  a l e m in e  g ir e r s in .  D ü ş ü n m e k  
m a l z e m e l e r i b ir  a r a y a  t o p l a m a k t ır .  D ü ş ü n m e k  t e f e k k ü r ü n  m a l z e m e l e r id ir .  T e f e k k ü r ;  o r a y a  
t a ş ın m a k t ır  k i k a f ir d e  d ü ş ü n m e k  v a r  a m a  t e f e k k ü r  y o k t u r ,  ş e y t a n d a  d a  y o k t u r .  H e r k e s  
d ü ş ü n ü r  a m a  t e f e k k ü r  e d e m e z .  T e f e k k ü r ;  K a l b in  y a n i v ic d a n  v e  a k l ın  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  
D ü ş ü n m e k  is e  d im a ğ ın  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r ,  d im a ğ ı e s a s  a l m a k t ır .  A s l ın a  b a k ıp  h a k ik a t ın a  
v a r m a k t ır  t e f e k k ü r .  D ü ş ü n m e k  is e  in s a n  e n d e k s l i b a k m a k t ır .  T e f e k k ü r  s e n i i ç e  t a ş ır ,  e n f ü s e  
d ö n d ü r ü r .  D ü ş ü n m e k  s e n i d ış ın a ,  h a r ic e  t a ş ır .  T e f e k k ü r ü n  n e t ic e s i iç s e l d ir .  D ü ş ü n m e n in  
n e t ic e s i d ış s a l d ır .  D ü ş ü n m e d e  iç s e l  y o k t u r ,  t e f e k k ü r d e  d e  d ış s a l  y o k t u r  a m a  iç s e l  o l d u ğ u  iç in  
d ış a r ıd a  e y l e m d e  g ö z ü k ü r .  T e f e k k ü r  iç e r iy e  t a ş ın m a k t ır .  D ü ş ü n m e k  d ış a r ıy a  t a ş ın m a k t ır .  
T e f e k k ü r ;  o r a y ı b u r a d a  y a ş a m a k t ır .  A k ıl l ı in s a n l a r a  m a h s u s t u r .  T e f e k k ü r  z a n n ın  z ıt t ıd ır .  
D ü ş ü n c e l e r  z a n l a r ı o l u ş t u r u r .  M a n a y ı h a r f iy l e  b a k a r s a  h ü s n - ü  z a n n a  d ö n ü ş ü r .  T e f e k k ü r  
h ü s n - ü  z a n n ı o l u ş t u r u r .  K a y n a k s ız ,  h a k ik a t s ız ,  m a n a y ı h a r f s iz  d ü ş ü n m e k  s u - i z a n n ı  
o l u ş t u r u r .  D ü ş ü n m e k  it ik a d d ır ,  T e f e k k ü r  im a n îd ir .  K o n u ş m a k  b u l u n d u ğ u n  y e r d e n ,  
b u l u n m a k  is t e d iğ in  y e r e  m a n e n  t a ş ın m a  y o l u  v e  y ö n t e m id ir .  K o n u ş m a k  o l m a k  is t e d iğ in  y e r e  
y ö n e l m e k t ir ,  g ir m e  y o l u d u r .  
T e f e k k ü r  a k l ın  n u r u d u r ,  z iy a s ı d e ğ il . . .  E y l e m e ,  a s l ın a  d o ğ r u  h a r e k e t  e t m e n in  a d ıd ır . . .  
T e f e k k ü r   b ü y ü k  a d a m ı a l ç a k  g ö n ü l l ü  y a p a r . . .  ( G a z a l i,  İ m a m - ı R a b b a n i g ib i)  B il g i v e  m a l u m a t  
is e   k ü ç ü k  a d a m ı b ü y ü k  y a p a r . . .  K ib ir l e n d ir ir . . .  S o n u n d a  s e n in  t e v a z u  y a p m a n a  v e s il e  s e b e p  
o l m u ş s a  t e f e k k ü r d ü r .  N e t ic e d e  o  k iş i m ü t e v a z i o l m u ş s a  b u  il im  o l m u ş t u r .  
T a s a v v u r  h a k im iy e t iy l e  y a p ıl a n a  d ü ş ü n c e ,  t a a k k u l  h a k im iy e t iy l e  y a p ıl a n a  d a  t e f e k k ü r  
d iy e b il ir iz .  T e f e k k ü r  z a t e n  t a a k k u l u n  il k  k a p ıs ıd ır ,  t a s a v v u r  il e  t a a k k u l  a r a s ın d a d ır .  B iz d e  
t e f e k k ü r ,  t o p l u m d a  k o n s a n t r e  d iy o r l a r  y a n i y o ğ u n l a ş m a .  B u  g ü ç  o l u r ,  h id d e t  o l u r ,  ş e h v e t  
o l u r ,  a k l î m e l e k e l e r o l u r ,  z e k a v e t  o l u r .  K o n s a n t r e n in  b ir  ü s t  v e r s iy o n u  t e f e k k ü r d ü r .  F a r k  ş u :  
s ü f l î ş e y l e r d e  t e f e k k ü r  y o k t u r ,  d ü ş ü n c e  v a r d ır .  Ş e h v e t  d ü ş ü n c e d ir ,  t e f e k k ü r  d e ğ il d ir .  
G a d a b d a ,  h id d e t t e ,  g ıy b e t t e  v b  h iç  b ir is in d e  t e f e k k ü r  y o k t u r ,  b u n l a r  d ü ş ü n c e d ir .  Y a n i  
283m e n f îd e  t e f e k k ü r  y o k t u r .  Ç ü n k ü  t e f e k k ü r ;  A l l a h ’ ın  ö z e l  b ir  ih s a n ıd ır ,  h e r k e s e  v e r il m e z .  F ik ir ;  
y o l d u r .  Y o l d a  y ü r ü y e n ;  t e f e k k ü r d ü r .  T e f e k k ü r  il e  d ü ş ü n c e  a r a s ın d a k i f a r k  ş u d u r :  İ ç in d e  A l l a h  
o l a n ,  n e t ic e s in d e  s e n i f e y z e  t a ş ıy a n  ş e y   t e f e k k ü r d ü r .  D ü ş ü n c e l e r e  k u t s iy e t ,  f e y z  v e  m a n e v iy a t  
k a z a n d ır m a  y ö n t e m id ir ;  t e f e k k ü r .  D ü ş ü n c e s in i v a h iy l e  ö r t ü ş t ü r e n  y ö n t e m ;  t e f e k k ü r d ü r .  
D ü ş ü n c e n in  ü s t ü n ü  d ü ş ü n ü n c e ,  v a h iy l e  a n l a m  k a z a n d ır ıl ın c a ,  b u n a  t e f e k k ü r  d iy o r u z .  B u n u  
a k ıl  y a p a r .  D ü ş ü n c e  k a f ir d e  v a r d ır  a m a  t e f e k k ü r  k a f ir d e  y o k t u r .  T e f e k k ü r ;  m ü l k t e n ,  
m e l e k û t t a n  ç ık a r t ıp  s e n i Ş e c e r e - i h il k a t  il e  b ir l e ş t ir ip  ö y l e  b a k m a k t ır .  
3 .  K a in a t  k it a b ın ı m a n a - y ı h a r f iy l e  A l l a h ’ ın  s ıf a t  v e  e s m a s ı n a m ın a   g ö r ü p  o k u y u p  m a r if e t - i  
im a n iy e  e l d e  e d e b il m e k .  T e f e k k ü r ,  ib a d e t  v e  m a r if e t e  v e s il e  o l m a z s a  t e f e k k ü r  o l m a z .  A f a k î  
t e f e k k ü r ;  k a in a t l a ,  h a r iç  a l e m l e  il g il i t e f e k k ü r .  E n f ü s î t e f e k k ü r ;  m a h iy e t - i in s a n iy e  il e  il g il i  
t e f e k k ü r .  A f a k i t e f e k k ü r d e  ç o k  t a f s il a t a  g ir m e k  k e s r e t t e  b o ğ u l m a y a  s e b e b  o l a c a ğ ı iç in  t a v s iy e  
e d il m e m iş t ir .
1-Sözler:476, 2-(I), 3-(II)
T e g a y y ü r
1 .  E ş y a n ın  v ü c u d u n d a  t e g a y y ü r  v a r .  Y a n i k e y f iy e t l e r i,  h a l l e r i d e ğ iş ir .
2 .  T e g a y y ü r  v e  t e b e d d ü l ;  h u d û s t a n  v e  t e k e m m ü l  e t m e k  iç in  t a z e l e n m e k t e n  v e  ih t iy a ç t a n  v e  
m a d d îl ik t e n  v e  im k â n d a n  il e r i g e l iy o r .  
3 .  C e v v - i h a v a  m e k â n ı ç a b u k  t e g a y y ü r  e t t iğ in d e n ,  b ir  h a l d e n  b ir  h a l e  s ü r ' a t e n  g e ç t iğ in d e n . . .  
4 .  M e r a t ib  t e v e l l ü d  e d ip ,  ih t il a f a t  il e  t e g a y y ü r a t  n e ş ' e t  e t m iş t ir .
5 .  B a t ın ın  t e r e ş ş u h u n ,  z a h ir in e  a ğ a c a  d ö n ü ş m e s id ir .  D ış  ş a r t l a r ı k a b u l l e n e n  b ir  s is t e m  
ç a l ış ıy o r .  A ğ a ç  m e s e l a  r ü z g a r  e s t i k u r a k l ık  o l d u  y a p r a k  ç ık m a d ı d e ğ iş im e  m a r u z  o l d u .  Y a n i  
d e ğ iş im i k a b u l  e d e n  y ö n ü .  D ış  e t k il e r l e  k u r a k l ık ,  n e m  g ib i a ğ a c ın  b u n d a n  e t k il e n m e s i,  y a n i  
d e ğ iş im in i h a r ic i s e b e b l e r l e  k a b u l  e d e b il iy o r .  m e s e l a  b a t ın  is e  h a r ic i s e b e b l e r l e  d e ğ iş m e z .  
H a r ic i t e s ir i a l a b il m e  t a r a f ı.  H a k ik a t  m e r a t ip l e r in in  ş a r t l a r a  g ö r e  o r t a y a  ç ık ış ı,  z a h ir d e k i  
g ö r ü n ü ş l e r i. . .
1-Mesnevi-i Nuriye:190, 2-Lem’alar:351, 3-Sözler:437, 4-Sünuhat-Tuluat-İşarat:19, 5-(I)
T e k l if
1 .  < < < T e k l if  n a z a r î o l a n  ş e y d e  b ir  im t ih a n d ır .
2  Ç e k ir d e ğ e  s u  v e r m e k  t e k l if t ir .  Ç e k ir d e ğ e  a ğ a ç  o l u y o r  m u s u n  o l m u y o r  m u s u n  d e m e k t ir .  
T e k l if  m ü k e l l e f  k ıl m a k ,  o n a  v a z if e  y ü k l e m e k t ir .  T e k l if  s u ’ d u r ,  İ s l a m iy e t t ir .
1-Muhakemat:52, 2-(I)
T e k v in
T e k v in d e k i a d e m d e n  v ü c u d a  ç ık a n  il m î v ü c u d l a r a  ir a d e n in  t a h s is  e t t iğ i s u r e t t e  ( E m r - i k ü n  
f e y e k ü n  il e )  k u d r e t  o n a  m a h s u s  b ir  v ü c u d  g iy d ir iy o r .
284T e k v in d e k i a d e m d e n  v ü c u d a  ç ık ,  d iy o r .  K im  d iy o r ?  T e k v in  s is t e m d ir ,  f a il d ir .  T e k v in d e  a d e m  
v a r ,  t a a k k u l u n  iç in d e k i a k ıl  g ib i.  A d e m e  d iy o r  k i:  Ç ık  d ış a r ıy a .  Ç ık t ı.  N e r e y e  g e l d i?  İ l m e .  
V ü c u d a  ç ı k a n  il m î v ü c u d l a r a  ir a d e n in  t a h s is  e t t iğ i s u r e t t e  ( E m r - i k ü n  f e y e k ü n  =  O l )  K im e  o l  
d iy o r ?  İ l m î v ü c u d l a r a .  O l  d e y in c e ,  k u d r e t  ir a d e n in  t a h s is  e t m iş  o l d u ğ u  v e  e m r e t t iğ i ş e y e  
t a a l l u k  e d iy o r  v e  o n a  m a h s u s  v ü c u d  g iy d ir iy o r .
K u d r e t in  s a h a s ı,  b a k t ığ ı y e r  il im .  İ r a d e  d e  a y n ı ş e k il d e .  İ r a d e  v e  k u d r e t ,  il m e  b a k ıy o r l a r .  İ l im  
a m a  T e k v in d e k i a d e m e  b a k ıy o r .  T e k v in d e n  v ü c u d - u  h a r ic îy e  ç ık m a z .  V ü c u d - u  h a r ic îy e y e  
k u d r e t  ç ık a r ır .  B u  s a r ih t ir .  K u d r e t ;  il m î v ü c u d l a r ı. . .  h a n g i v ü c u d l a r ı?  İ r a d e n in  t a h s is  e t t iğ i  
v ü c u d l a r ı.  K u d r e t ;  ir a d e n in  il im d e k i t a h s is  e t t iğ in i ç ık a r ıy o r .  D e m e k  k u d r e t in  a d e m l e  iş i y o k .  
K u d r e t ;  il im d e k i v ü c u d l a r ı ç ık a r ır .  F a r k  b u .  T e k v in in  d e  h a l k  e t m e  ö z e l l iğ i v a r  a m a  k u d r e t  
g ib i d e ğ il .  K u d r e t ;  il m î v ü c u d l a r ı ç ık a r ı y o r .  T e k v in  is e ;  a d e m d e n  v ü c u d a  a t ıy o r .
T e k v in d e  b u l u n a n  a d e m d e n  il m î v ü c u d l a r  a t ıl ıy o r  a m a  il m î v ü c u d l a r ın  ik i t a n e  y a p ıs ı v a r :  b ir  
t e k v in in  a t t ığ ı,  b ir  d e  il m in  a d e m d e n  a l d ığ ı v a r .  M ü m t e n i,  m ü m k ü n ,  m a d u m .  M ü m t e n i;  ş ir k  
v e  k ü f ü r  g ib i,  z a t ın d a  m u h a l  o l a n .  O ,  a d e m îd ir .  B u  d a  a m a  b u l u n u y o r  k i,  k a f a s ız ın  k a f a s ın a  
k a d a r  g e l m iş .  M ü m k ü n  is e ;  ş u  m e v c u d a t .  M a d u m ;  o l a b il ir  a m a  v ü c u d a  ç ık m a m ış l a r .  
K a f a s ız ın  k a f a s ın d a k i ş ir k i T e k v in  a d e m d e n  il m e  a t ıy o r .  İ l im  is e  k e n d is i;  m ü m k in a t ı a l ıy o r .  
Y a n i S ü b u t î s ıf a t  o l a n  İ l im ’ d e  ü ç  t a n e s i  v a r :  m ü m k ü n ,  m ü m t e n i,  m a d u m .  T e k v in  a y r ıd ır ,  il im  
a y r ıd ır .  T e k v in in  iç in d e k i a d e m d e n  il m e  a t ıl ıy o r .  İ l im d e  d e  m a d u m  m u ,  m ü m t e n i m i,  
m ü m k ü n  m ü  d iy e  t e f r ik  e d e n  ir a d e .  
İ l im ;  t a a k k u l  g ib i b ir  s is t e m in  a d ıd ır .  T a a k k u l u n  iç in d e  a k ıl  v a r .  İ l im  s is t e m i iç e r is in d e  d e  
m a d u m ,  m ü m t e n i,  m ü m k in  v ü c u d l a r  v a r .  V ü c u d .  İ l im d e  o l d u ğ u  iç in  v ü c u d  d iy o r u z .  İ l im  
s is t e m in d e k i b u  ü ç  t a n e  v ü c u d a  t e k v in  a t t ı.  İ l m e  a t m ıy o r .  İ l im  s is t e m .  İ ç e r is in d e k il e r e  il m î  
v ü c u d l a r  d iy o r u z ,  il im d e  o l d u ğ u  iç in .  İ l m in  k e n d is i a y r ıd ır .  M e s e l a  a d a m  â l im d ir  a m a  â l im  
a y r ı,  o n u n  iç in d e k i m a l u m a t l a r  a y r ı.  V e h m i v a r ,  m a l u m a t l a r ı v a r ,  b il g is i v a r ,  z a n l a r ı v a r .  V a r  
d a  v a r  a m a  â l im .  İ l im ;  t a a k k u l  g ib i b ir  s is t e m d ir .  İ l m in  iç e r is in d e k i m e r t e b e l e r  t a a k k u l u n  
iç in d e k i a k ıl  g ib i.  A d e m ’ l e  t e k v in  d e  ö y l e .  T e k v in  s is t e m d ir .  A d e m î v ü c u d l a r a  “ k ış  k ış ”  d iy o r .  
O n l a r ı il im  s is t e m i iç in e  a t t ı.  T e k v in  a d e m d e n  il im  s is t e m in e  a t ıy o r  v e  o r a y a  a t t ığ ı ü ç  
k a t e g o r iy e  a y r ıl ıy o r :  m ü m k in ,  m ü m t e n i,  m a d u m .
V ü c u d a  ç ık  d e y in c e ,  k u d r e t  d e  h a z ır  b e k l iy o r d u ,  v ü c u d a  ç ık a r d ı.  İ r a d e ;  il m î v ü c u d l a r a  
b a k ıy o r .  B u  o d a n ın  a d ı il im .  O d a n ın  iç e r is in d e k i ç e ş it l il ik :  m a d u m ,  m ü m t e n i,  m ü m k in  
v ü c u d l a r ,  il m î v ü c u d l a r .  İ l m in  iç e r is in d e  o l d u k l a r ı iç in  il m î v ü c u d l a r  d e n il m iş .  İ l im ,  
iç in d e k il e r e  b e n z e m iy o r .  B e n  a y r ıy ım ,  b e n d e k il e r  a y r ı.  İ l im ;  s ıf a t t ır ,  y a p ıd ır .  İ ç in d e k i  
t a n ım l a m a l a r :  m a d u m ,  m ü m t e n i,  m ü m k in .  İ r a d e  b u  o d a y a  g e l d i.  “ O l m a z ,  o l m a z ,  ş u ,  b u ,  v e  
b u  s a y d ık l a r ım  ç ık s ın ” .  İ r a d e  b u n u  y a p ıy o r .  S e ç t iğ in e  e m r e d iy o r .  K u d r e t  d e  v ü c u d a  v e r iy o r .
Ö z e t l e ;  T e k v in d e k i a d e m e  ç ık  d e n d i v e  il m in  s is t e m in d e  m a d u m  m ü m t e n i m ü m k in l e r  o r t a y a  
ç ık t ı.  İ l im  t e k v in d e n  ç ık m a d ı il m in  iç in d e k il e r  a t ıl d ı.  İ r a d e ,  İ l m in  iç e r is in d e k il e r d e n  
h a n g is in in  o l a c a ğ ın ı e m r - i k ü n  f e y e k ü n  il e  t a h s is  v e  t e r c ih  e t t i.  S o n r a  K u d r e t e  d e n d i k i  
b u n l a r ı v ü c u d - u  h a r ic iy e y e  ç ık a r .  K u d r e t ,  v ü c u d - u  h a r ic îy e y e  ç ık a r d ık t a n  s o n r a  H a y a t  g e l iy o r .  
H a y a t ;  m a l z e m e  d e p o s u d u r .  N e r e y e  g ö r e  y a p a c a k ?  A l l a h ’ ın  y a r a t a c a ğ ın ın  b ir  s u r e t i o l a c a k .  
S e m i’  v e  B a s a r  g e l iy o r .  K u d r e t  y a r a t ıy o r ,  İ r a d e  t e r c ih  e d iy o r  a m a  B a s a r ’ ı n a z a r a  a l m ış .  
G ö r ü y o r .  Ne y i g ö r ü y o r  B a s a r ?  İ n s a n d a k i f ıt r a t ın  is t e k l e r in i g ö r ü y o r .  S e m i’  d e  in s a n ın  f ıt r a t ın ı  
iş it iy o r .  D e m e k  k i n ih a y e t s iz ,  s o n s u z  il m î v ü c u d l a r d a n  ir a d e  t e r c ih  e d iy o r ,  k u d r e t e  v e r iy o r .  
K u d r e t  d e  h a y a t  m a l z e m e s in i k u l l a n a r a k  v ü c u d - u  h a r ic îy e y e  ç ık a r ıy o r .  
K u d r e t  s ıf a t ı;  v a r d a n  v a r  e t m e  ö z e l l iğ in e  s a h ip .  Y a n i il im d e n  v ü c u d - u  h a r ic iy e y e  ç ık a r t ır .  Y a n i  
d a ir e - i il im d e n ,  il m î v ü c u d l a r ı v ü c u d - u  h a r ic iy e y e ,  a l e m - i ş e h a d e t e  ç ık a r t m a y l a  v a z if e l id ir .  
İ l m î v ü c u d l a r ,  a y a n - ı s a b it e l e r ;  v ü c u d l a r ı b e l ir l e n m iş  o l a n l a r ı,  v ü c u d - u  h a r ic iy e y e  
ç ık a r t m a k l a  v a z if e l i d ir .  B u  v a r d a n  v a r  e t m e k t ir .  İ l m î v ü c u d  d a h i o l s a ,  o  v a r d ır .  B u n a  ic a d  
d e n il ir ,  ic a d d ır .  
285T e k v in  is e ;  a d e m d e n  v ü c u d a  ç ık a r t ır .  İ l m î v ü c u d l a r ı A l l a h  k u d r e t iy l e  d ış a r ıy a  ç ık a r ıy o r .  O  
z a m a n  v a r d a n  v a r  o l u y o r .  İ l m î v ü c u d  o l a r a k  v a r  o l a n l a r a  v ü c u d - u  h a r ic îy e  v e r iy o r .  B u n u  
k u d r e t  y a p ıy o r .  T e k v in  is e ,  il m î v ü c u d l a r ı b il e  o l m a y a n l a r ı a d e m d e n  v ü c u d a  ç ık a r t ıy o r ,  il m î  
v ü c u d l a r a  ç ık a r ıy o r .
T e k v in ’ in  iç in d e  a d e m  v a r .  A d e m - i m u t l a k  z a t e n  y o k .  ( M e k t u b a t  5 9 )  “ A d e m ;  v ü c u d - u  
il m iy e y e  p e r d e  o l m u ş  b ir  u n v a n d ır . ”  A d e m d e n  v ü c u d a  ç ık a r t ıy o r ,  il m î v ü c u d l a r  o l u y o r ,  a y a n - ı  
s a b it e l e r  o l u y o r .  K u d r e t  o n u  a l ıy o r ,  v ü c u d - u  h a r ic iy e y e  ç ık a r t ıy o r .
M ü l k ;  k u d r e t e ,  ü s t ü n d e  in ş a  v e  ih y a y a  b a k a r .  Y a n i a k l ım ız ı in ş a  e d e n ,  k a l b im iz i ih y a  e d e n .  
M e l e k u t  is e ;  t e k v in e  b a k a r .  E v a m ir - i t e k v in iy e ;  t e k v in ’ e  b a k a r .  A y a t - ı t e k v in iy e ;  k u d r e t e  
b a k a r .  T e k v in ’ in  v ü c u d - u  h a r ic îs i K u d r e t t ir .  Y a n i b a t ın ıs ı T e k v in ,  s u r e t i is e  K u d r e t .  S e b e b s iz  
y a r a t m a l a r  T e k v in ’ e  b a k ıy o r .  S e b e b l i y a r a t m a l a r  K u d r e t ’ e  b a k ıy o r .
K u d r e t  y a r a t ıy o r .  K u d r e t in  y a r a t t ığ ı ş e y in  b a ğ ı T e k v in ’ d e .  K u d r e t  e l m a y ı y a r a t t ı.  A m a  
e l m a d a n  A l l a h ’ a  b ir  b a ğ  v a r .  B u  T e k v in .  B a ğ ı k u r a n  K u d r e t  d e ğ il .  K u d r e t  e l m a y ı s a d e c e  
y a r a t ıy o r .  ‘ B e n  b u  i ş i y a p t ım ,  v ü c u d - u  h a r ic iy e y e  ç ık a r t t ım ’  d iy o r .  K u d r e t ,  e s îr  v e  a t o m d a n  
y a r a t t ı.  A m a  o  y a r a t t ığ ı e l m a n ın  d e v a m l ı o l a n  b a ğ ı T e k v in .  M e s e l a  - h a ş a -  u y d u  A l l a h ’ a  m is a l  
o l s a ,  e l in d e k i n a v ig a s y o n  K u d r e t ’ e  m is a l .  U y d u  il e  n a v ig a s y o n  a r a s ın d a k i b a ğ  T e k v in ’ d ir .  
Ç ü n k ü  e v a m ir - i t e k v in iy e n in  iç in d e  m e y il ,  in c iz a b ,  iş t iy a k ,  ih t iy a ç  v a r .  E v a m ir - i t e k v in iy e y i  
T e k v in  y a z ıy o r .  T e k v in ’ in  y a z d ığ ı e v a m ir - i t e k v in iy e  p r o g r a m ı ü z e r in e  K u d r e t  y a r a t ıy o r .  
T e k v in ’ in  y a z d ığ ı p r o g r a m  il im ’ d ir ,  ç ü n k ü  İ l m in  iç in d e k il e r  a d e m d e n  ç ık ıy o r .
K u d r e t  y a r a t ıy o r .  K u d r e t in  y a r a t t ığ ı ş e y in  b a ğ ı T e k v in ’ d e .  E v a m ir - i t e k v in iy e  il e  b a ğ  d a im a  
k e s ik s iz  d e v a m  e d iy o r .  K u d r e t  y a r a t ıy o r  v e  b ır a k ıy o r .  A l l a h - u  a l e m  K a y y u m ,  T e k v in ’ e  b a k ıy o r .  
K u d r e t ;  a y a t - ı t e k v in iy e y e  b a k ıy o r .  T e k v in  is e ;  e v a m ir - i t e k v in iy e y e  b a k ıy o r .  E v a m ir - i  
t e k v in iy e n in  iç e r is in d e  ih t iy a ç ,  iş t iy a k ,  in c iz a b  v e  m e y il  v a r .  A y a t - ı t e k v in iy e n in  iç e r is in d e  
a t o m ,  e n e r j i,  e s îr ,  m a d d e - i h a y a t ,  a y n - ı h a y a t  v a r .
H â ş â  m is a l  iç in  g ü n e ş e  A l l a h  d e r s e k ,  f o t o n l a r a  t e k v in ,  r e n k l e r e  k u d r e t  d iy e b il ir iz .  V e y a :  
U y d u y a  A l l a h  d e ,  s in y a l e  t e k v in  d e ,  s in y a l in  n a v ig a s y o n d a  o r t a y a  ç ık m a s ın a  d a  k u d r e t  
d iy e b il ir iz .  Ç e k ir d e k ,  t o h u m  T e k v in ’ e  b a k a r .  A ğ a ç  is e  K u d r e t ’ e  b a k a r .  D o l a y ıs ıy l a  İ m a m - ı  
M ü b in  T e k v in ’ e ,  K it a b - ı M ü b in   K u d r e t ’ e  b a k ıy o r .  S u  y u m u ş a k t ır ,  d e m ir  s e r t t ir .  D o n m a  
o l u n c a ,  d e m ir i p a t l a t ır .  “ P a r ç a l a ”  e m r - i t e k v în is in i v e r e n  T e k v in ’ d ir .  D e m ir i p a r ç a l a y a n ;  
K u d r e t t ir .
E v v e l  - - >  T e k v in .  A h ir  - - >  İ l im .  Z a h ir  - - >  İ r a d e .  B a t ın  - - >  K u d r e t t ir .
M a d d e s iz  ib d a  T e k v in .  B ir  k ıs m ı d a  m a d d e d e n  in ş a  e d e n  K u d r e t t ir .  İ b d a ;  T e k v in .  İ n ş a ;  
K u d r e t .  K u d r e t ;  m a l z e m e l e r d e n  y a p ıy o r .  T e k v in  is e ;  h iç b ir  ş e y  y o k k e n  d e  y a p ıy o r .  
Ü s t a d  d e v a m l ı T e k v in  s ıf a t ın ı e v a m i r  il e  if a d e  e d iy o r .  E m r e d e n  y a n i e m ir  m a k a m ın d a  
k u l l a n ıy o r .  İ ş i y a p a n  m a k a m ın d a  k u l l a n m ıy o r .  R e a l it e  o l m u ş s a ,  a y a t - ı t e k v in iy e  d iy o r .  İ ş i  
e m r e d e n  il e  y a p a n  f a r k l ı k iş id ir .  T e k v in ;  k e n d is in i e m ir  o l a r a k ,  K u d r e t  is e ;  a n d a  y a r a t m a k t a  
g ö s t e r iy o r .
E v a m ir ,  T e k v in ’ in  k e n d is i d e ğ il d ir .  T e k v in  k e n d is in i e v a m ir  o l a r a k  if a d e  e d iy o r .  B u  e v a m ir i  
k u d r e t e  v e r iy o r  v e  k u d r e t in  iç in d e d ir  e v a m ir .  A m a  e v a m ir  a y n - ı T e k v in  d e ğ il .  D o l a y ıs ıy l a  
e v a m ir ,  T e k v in ’ d e n  f a r k l ıd ır .  K u d r e t ,  y a p m a  ö z e l l iğ id ir ,  e y l e m d ir .  A m a  a r k a s ın d a  e y l e m i a k t if  
e d e n  e m i r  v a r .  B u  ir a d e  d e ğ il d ir .  İ r a d e ;  t e r c ih  e t m e k t ir .  İ l im ;  p r o g r a m d ır .  H a y a t ;  
m a l z e m e d ir .  B u n l a r ın  h e p s in i a k t if  e d e n  d ü ğ m e ;  e m ir d ir .  T e k v in ;  e m r e t m e  m a k a m ın d a d ır .  
K e n d is in i e v a m ir - i t e k v in iy e  y a n i T e k v in ’ in  e m ir l e r i o l a r a k  if a d e  e d iy o r .  K u d r e t  k e n d is i a y n - ı  
f iil d ir .  F a k a t  o n u  a k t if  e d e n ,  “ Y a p ”  d iy e n   T e k v in .  K e n d is i f iil in  f a il i d e ğ il ,  f a il  k u d r e t ’ t ir .
286T e k v in in  e y l e m s e l  h â l i;  e v a m ir - i t e k v in iy e  o l a r a k  r is a l e l e r d e  ç o k  g e ç iy o r .  T e k v in ’ in  e m ir l e r i.  
M e s e l a  b a ş h e k im  d o k t o r a  e m r e d iy o r :  “ Ş u  h a s t a l a r ı t e d a v i e t ” .  D o k t o r  h a s t a l a r ı f iil e n  t e d a v i  
e d iy o r .  B a ş h e k im in  e m ir  v e r m e s i;  T e k v in ’ d ir .  D o k t o r u n  e m r i y e r in e  g e t ir m e s i,  v ü c u d - u  
h a r ic iy e  ç ık a r m a s ı;  K u d r e t ’ t ir .
M e c ’ u l ü n  ik i y ö n ü  v a r :  N u r  v e  M a n a .  M a n a  t a r a f ı H a k k a  b a k a n  y ö n d ü r  k i;  T e k v in ’ e  b a k ıy o r .  
N u r  t a r a f ı H â l k a  ( y a r a t m a y a )  b a k ıy o r  k i;  K u d r e t ’ t ir .
T e k v in in ;
•  S u r e t i       - - >  Â y â t - ı t e k v in iy e  ( İ r a d e )
•  K a n u n iy e t i  - - >  E v a m ir - i t e k v in iy e  ( K u d r e t )
•  H a k ik a t ı    - - >  İ l im ,  H a k ,  H a y y
•  M a h iy e t i   - - >  A d e m
(I)
T e m e s s ü l
1 .  T e m e s s ü l ü n  a k s a m ı m u h t e l if e d ir .  Â y in e d e  t e m e s s ü l ,  m ü n k a s ım  d ö r t  s u r e t e :  Y a  y a l n ız  
h ü v iy e t ;  y a  b e r a b e r  h â s iy e t ;  y a  h ü v iy e t  h e m  ş u ' l e - i m a h iy e t ;  y a  m a h iy e t ,  h ü v i y e t .  E ğ e r  m is a l  
is t e r s e n ,  iş t e  in s a n  v e  h e m  ş e m s ,  m e l e k  v e  h e m  k e l im e .  
2 .  Ç e k ir d e k t e n  a ğ a c ın  o l m a s ın a ,  iç in in  d ış a r ıy a  g ö r ü n m e s in e  T e m e s s ü l  d e n ir .  A ğ a ç ,  
ç e k ir d e ğ in  t e m e s s ü l ü d ü r .  T e m e s s ü l  b ir  a n d a  t a m a m ı d e ğ il ,  a z a r  a z a r  o l m a k t a .  Ç e k ir d e k t e k i  
a ğ a ç  h a k ik a t ı a z a r - a z a r ,  z a m a n - z a m a n  t e m e s s ü l  e d ip ,  ç e k ir d e k  h a k ik a t ın ın  p e y d e r p e y -
p e y d e r p e y  g ö r ü n m e s id ir .  Y a n i t e m e s s ü l d e  h a k ik a t ın  e ş y a y ı s ıf a t l a m a s ı y a n i ç e k ir d e k t e k i k o k u  
h a k ik a t ın ın  m e y v e n in  ü z e r in d e  g ö z ü k m e s i v e  m e y v e  o  k o k u  v a s ıf ıy l a  s ıf a t l a n m a s ı v a r d ır . .  
B iz a t ih i ç e k ir d e k t e k i k o k u  k e y f iy e t i,  e l m a d a  d e ğ il ,  d e ğ iş ik  ş e k il d e  g ö r ü n ü y o r  v e  e ş y a d a  o  
h a k ik a t l a  s ıf a t l a n ıp  k e n d in i g ö s t e r iy o r .  İ n ik a s t a  is e  v u r u l a n  y e r  s ıf a t l a n m ıy o r  o  o r t a m ,  o  g ib i  
o l u y o r .  M e s e l a  t e d e r r ü s  d e r s  a l m a  p e y d e r p e y  o l u y o r .  Y a n i a l im d e n  b a n a  p e y d e r p e y  in ik a s  
e d ip  t e m e s s ü l  e d iy o r .  İ n ik a s  is e  a l im in  il m i p e y d e r p e y  d e ğ il  t a m a m e n  v e r ip - v u r u p  b e n d e  
t e z a h ü r  e t m e s id ir .  İ n ik a s  d a h a  ç o k  n u r  v e  n u r a n i t a r a f a  b a k ıy o r ,  t e m e s s ü l  m a d d i v e  m a n e v i  
t a r a f ı iç in e  a l ıy o r . . .
İ n b is a t ;  Ç e k ir d e ğ in  a ğ a ç  o l m a s ıd ır .  A ğ a ç  in k iş a f  e t t i,  ç e k ir d e k  o l d u .  İ n k i ş a f ;  o k u  ç e k ip  
f ır l a t m a k  g ib i,  h e d e f t e n  h e d e f e .  İ n b is a t  is e ;  h e r  ş e y i k u c a k l a y a r a k ,  b o y a l a n a r a k .  Ç e k ir d e k  
in b is a t  e d e r e k  a ğ a ç  o l u r .  H a k ik a t ın ı iz h a r  e d e r e k .  F ih im a f ih  =  iç im i d ış ım a  ç e v ir e r e k .  Y a n i  
in b is a t ;  ç e k ir d e k t e n  a ğ a ç  y ö n ü .  İ n k iş a f ;  a ğ a c ın  ç e k ir d e ğ e  h ü l a s a l a n ış ı.  T e m e s s ü l ;  m ü l k  y ö n ü .  
İ n b is a t  is e ;  b a t ın  y ö n ü .  T e m e s s ü l ;  is m - i z a h ir e  b a k a r .
1-Sözler:705, 2-(I)
T e m l ik
1 .  C e n a b - ı  H a k k ' ın  s a n a  in ' a m  e t t iğ i v ü c u d u n ,  c is m in ,  a ' z a l a r ın ,  m a l ın  v e  h a y v a n a t ın  ib a h e d ir ,  
t e m l ik  d e ğ il d ir .  Y a n i,  is t if a d e n  iç in  k e n d i m ü l k ü n ü  s e n in  e l in e  v e r m iş ,  is t if a d e  e t  d iy e  ib a h e  
e t m iş .  S e n in  g ib i,  id a r e  e t m e k t e n  h a k i k a t e n  â c iz  v e  t e d b ir d e n  c id d e n  c a h il  b ir  ş a h s a  t e m l ik  
e t m e m iş .  Ç ü n k i m ü l k  o l a r a k  v e r s e  id i,  i d a r e s in i s a n a  b ır a k m a k  l â z ım  g e l ir d i.
2872 .  S e n in  m ü l k ü n  v e  m a l ın  o l u p  is t e d iğ in  g ib i t a s a r r u f  e d e b il e c e ğ in  ş e y l e r d ir .
1-Barla Lahikası:327, 2-Mesnevi-i Nuriye:107'den
T e m s il
1 .  S ır r - ı t e m s il  d û r b în iy l e ,  e n  u z a k  h a k ik a t l a r  g a y e t  y a k ın  g ö s t e r il d i.  H e m  s ır r - ı t e m s il  c ih e t - ü l  
v a h d e t iy l e ,  e n  d a ğ ın ık  m e s ' e l e l e r  t o p l a t t ır ıl d ı.  H e m  s ır r - ı t e m s il  m e r d iv e n iy l e ,  e n  y ü k s e k  
h a k a ik e  k o l a y l ık l a  y e t iş t ir il d i.  H e m  s ı r r - ı t e m s il  p e n c e r e s iy l e ;  h a k a ik - i g a y b iy e y e ,  e s a s a t - ı  
İ s l â m iy e y e  ş u h u d a  y a k ın  b ir  y a k în - i im a n iy e  h a s ıl  o l d u .  A k ıl  il e  b e r a b e r  v e h im  v e  h a y a l ,  h a t t â  
n e f s  v e  h e v a  t e s l im e  m e c b u r  o l d u ğ u  g ib i,  ş e y t a n  d a h i t e s l im - i s il â h a  m e c b u r  o l d u .
2 .  T e m s il ;  d ü r b ü n d ü r ,  m e r c e k t ir ,  m e r d iv e n d ir ,  p e n c e r e d ir .
1-Mektubat:377, 2-(III)
T e n e z z ü l â t - ı İ l a h iy e
1 .  B e ş e r in  a k ıl l a r ın a  v e  f e h im l e r in e  g ö r e  k o n u ş m a k  b ir  t e n e z z ü l - ü  İ l a h îd ir .
2 .  " T e n e z z ü l â t - ı İ l a h iy e "  il e  t a b ir  e d il e n  m u h a t a b l a r ın  f e h im l e r in e  y a k ın  v e  m ü n a s ib  ü s l û b l a r  
ü z e r in e  n â z il  o l m u ş t u r .
3 .  T e n e z z ü l â t - ı İ l a h iy e  t a b ir  o l u n a n  m ü r a a t - ı e f h a m  v e  ih t ir a m - ı h is s iy a t  v e  m ü m a ş a t - ı  
e z h a n . . .
4 .  E l b e t t e  ir ş a d  v e  b e l â g a t  ik t iz a  e d e r  k i:  O n l a r ın  h is s iy a t ı r ia y e t  v e  ih t ir a m  e d il s in  v e  e f k â r l a r ı  
d a h i b ir  d e r e c e  m ü m a ş a t  v e  ih t ir a m  e d il s in .  İ ş t e  r ia y e t  v e  ih t ir a m ;  u k û l - ü  b e ş e r e  k a r ş ı o l a n  
t e n e z z ü l a t - ı İ l a h iy e  il e  t e s m iy e  o l u n u r .  E v e t  o  t e n e z z ü l a t ,  t e ' n is - i e z h a n  iç in d ir .  
1-Şualar:124, 2-Mesnevi-i Nuriye:127, 3-Muhakemat:72, 4-Muhakemat:159
T e r c ih  b il a  M ü r e c c ih
1 .  E ğ e r  d e s e n :  T e r c ih  b il â  m ü r e c c ih  m u h a l d ir .  H a l b u k i,  o  e m r - i it ib a r î d e d iğ im iz  k e s b - i  
in s a n î;  b a z a n  y a p m a k  v e  b a z a n  y a p m a m a k ;  e ğ e r  m û c ib  b ir  m ü r e c c ih  b u l u n m a z s a  t e r c ih  b il â  
m ü r e c c ih  l â z ım  g e l ir .  Ş u  is e ,  u s û l - ü  k e l â m iy e n in  e n  m ü h im  b ir  e s a s ın ı h e d m e d e r ?
E l c e v a b :  T e r e c c u h  b il â  m ü r e c c ih  m u h a l d ir .  { ( H a ş iy e ) :  T e r e c c u h  a y r ıd ır ,  t e r c ih  a y r ıd ır ,  ç o k  
f a r k  v a r . }  Y a n i:  M ü r e c c ih s iz ,  s e b e b s iz  r ü c h a n iy e t  m u h a l d ir .  Y o k s a ,  t e r c ih  b il â  m ü r e c c ih  
c a iz d ir  v e  v a k i' d ir .  İ r a d e  b ir  s ıf a t t ır ;  o n u n  ş e ' n i,  b ö y l e  b ir  iş i g ö r m e k t ir .
2 .  T e r c ih  b il a  m ü r e c c ih  c a iz d ir .  T e r e c c u h  b il a  m ü r e c c ih  c a iz  d e ğ il d ir .  T e r e c c u h  b il a  m ü r e c c ih  
e ş y a  a r a s ın d a k i m u k a y e s e d ir .  T e r c ih  b il a  m ü r e c c ih  is e  in s a n  il e  e ş y a  a r a s ın d a k i il iş k iy i  
a n l a t ır .  
T e r c ih  b il â  m ü r e c c ih  c a iz d ir  v e  v a k i' d i r .  Y a n i t e r c ih  e t t ir e n ,  s e b e b s iz  b ir  ş e y i ü s t ü n  t u t m a k  
m ü m k ü n d ü r .  B u r a d a  ir a d e  g ir iy o r .  H e r  ş e y iy l e  ik i a y n ı b a r d a k .  B e n  b u n u  t e r c ih  e t t im ,  
d iy e b il iy o r u m .  E ğ e r  ih t iy a r ım  o l m a s a ,  b e n  s e b e b e  m a h k u m s a m  v e  e ş y a  i k is i e ş it s e ,  h iç  
b ir is in i t e r c ih  e d e m e m .  Ç ü n k ü  ü s t ü n l ü ğ ü  y o k .  A m a  ü s t ü n l ü ğ ü  o l m a k s ız ın  ü s t ü n  t u t m a k ;  
b u n u  ir a d e  y a p ıy o r .  E ğ e r  e ş y a n ın  ü s t ü n l ü ğ ü  v a r s a ,  b e n i m e c b u r  e d iy o r  o n u  t e r c ih  e t m e y e …
288Ü ç  e l m a  v e  b e ş  e l m a  v a r .  B e n  b e ş i t e r c ih  e t m e k  z o r u n d a y ım .  B u  b e n im  ir a d e m i o r t a d a n  
k a l d ır d ı,  ç ü n k ü  e ş y a d a  ü s t ü n l ü k  v a r .  E ş y a  b e n i b a ğ l a d ı.  Y a n i e ş y a n ın  ü s t ü n l ü ğ ü  b e n im  
ir a d e m i o r t a d a n  k a l d ır ıy o r .  A m a  Ü s t a d  d iy o r  k i “ e ş y a  b ir b ir in d e n  ü s t ü n  o l d u ğ u  h a l d e ,  b e n  
ü s t ü n  o l m a y a n ı t e r c ih  e d e b il ir im . ”  R ü ç h a n iy e t  v a r ,  ü s t ü n l ü k  v a r  a m a  b e n  ü s t ü n  o l a n ı t e r c ih  
e t m iy o r u m .  İ l g in ç  b ir  ş e y  v a r  b u r a d a .  E ğ e r  e ş y a n ın  b ir b ir in e  k a r ş ı e ş it s e ,  o  b ir  ş e y  d e ğ il ,  
t e r c ih  e d e r s in .  Ü s t ü n  o l m a k s ız ın  ü s t ü n  t u t m a k   b u  h ü r  o l d u ğ u n u  g ö s t e r iy o r .  Ç ü n k ü  e ğ e r  e ş y a  
ü s t ü n  is e ,  b e n  o n u  ü s t ü n  t u t m a k  z o r u n d a y ım .  B u  b e n im  ih t iy a r ım ı o r t a d a n  k a l d ır ır .  S e n in  
ir a d e n  v a r  m ı y o k  m u  ö n e m l i d e ğ il .
M is a l :  S e n  b a n a  ş u n u  y a p t ın ,  b e n  d e  s a n a  b u n u  y a p a r ım .  B u  d a v r a n ış ım ı  s e n  b e l ir l e d in .  
D e m e k  k i  b e n  h ü r  d e ğ il im .  S e n in  d a v r a n ış ın a  m a h k u m u m .  M e c b u r u m  ö y l e  s a n a  y a p m a y a ,  
ç ü n k ü  k ö l e y im  s e n in  h a r e k e t in e .  V u r m a k  is t e m e d iğ im  h a l d e  v u r m a k  z o r u n d a y ım ,  ç ü n k ü  
v u r m u ş s u n .
E ş y a n ın  ü s t ü n l ü ğ ü  o l m a k s ız ın  e ş y a n ın  b ir b ir in e  ü s t ü n l ü ğ ü  o l m a z .  E ş it l e r  y a n i m ü r e c c ih  y o k  
y a n i ü s t ü n  b ir  s ıf a t  y o k .  B u  d u r u m d a  y a n i ü s t ü n l ü k  o l m a k s ız ın  b e n  b ir  t a n e s in i s e ç e r im .  
A s l ın d a  ik i e ş y a  e ş it s e ,  b e n  h iç  b ir is in i t e r c ih  e d e m e z d im .  E d e m e m e m  l a z ım d ı a s l ın d a .  Ç ü n k ü  
b e n im  t e r c ih im  il l e  b ir  s e b e b l e  o l a b il iy o r .  Y a n i m ü r e c c ih s iz  t e r c ih  e d e m e m .  
a )  B e n i h a r e k e t s iz  b ır a k t ı,  ç ü n k ü  e ş y a l a r  e ş it .  
b )  E ş it l ik  k a l k m ış s a ,  b e n i b ir  t e r c ih e  z o r l a d ı.  B e n im  t e r c ih im  y o k  a r t ık ,  ç ü n k ü  m ü r e c c ih in  
t e r c ih i o l d u .  S ıf a t ı s ıf a t ım  o l d u .  B e n i b a ğ l a d ı.  B e n i o r t a d a n  k a l d ır d ı.  C e b ir  o l d u .
1-Sözler:468, 2-(I)
T e r e c c u h  b il a  M ü r e c c ih
1 .  E ğ e r  d e s e n :  T e r c ih  b il â  m ü r e c c ih  m u h a l d ir .  H a l b u k i,  o  e m r - i it ib a r î d e d iğ im iz  k e s b - i  
in s a n î;  b a z a n  y a p m a k  v e  b a z a n  y a p m a m a k ;  e ğ e r  m û c ib  b ir  m ü r e c c ih  b u l u n m a z s a  t e r c ih  b il â  
m ü r e c c ih  l â z ım  g e l ir .  Ş u  is e ,  u s û l - ü  k e l â m iy e n in  e n  m ü h im  b ir  e s a s ın ı h e d m e d e r ?
E l c e v a b :  T e r e c c u h  b il â  m ü r e c c ih  m u h a l d ir .  { ( H a ş iy e ) :  T e r e c c u h  a y r ıd ır ,  t e r c ih  a y r ıd ır ,  ç o k  
f a r k  v a r . }  Y a n i:  M ü r e c c ih s iz ,  s e b e b s iz  r ü c h a n iy e t  m u h a l d ir .  Y o k s a ,  t e r c ih  b il â  m ü r e c c ih  
c a iz d ir  v e  v a k i' d ir .  İ r a d e  b ir  s ıf a t t ır ;  o n u n  ş e ' n i,  b ö y l e  b ir  iş i g ö r m e k t ir .
2 .  T e r c ih  b il a  m ü r e c c ih  c a iz d ir .  T e r e c c u h  b il a  m ü r e c c ih  c a iz  d e ğ il d ir .  T e r e c c u h  b il a  m ü r e c c ih  
e ş y a  a r a s ın d a k i m u k a y e s e d ir .  T e r c ih  b il a  m ü r e c c ih  is e  in s a n  il e  e ş y a  a r a s ın d a k i il iş k iy i  
a n l a t ır .  
T e r e c c u h  b il â  m ü r e c c ih  m u h a l d ir .  Y a n i t e r c ih  e t t ir e n ,  s e b e b s iz  b ir  ş e y in  ü s t ü n  o l m a s ı  
im k a n s ız d ır :  M e s e l a  ik i a y n ı b a r d a k .  H iç b ir  ş e y  o l m a d a n  ü s t ü n l ü k  o l a m a z .  A m a  b ir  ş e y  f a r k l ı  
o l u r s a ,  ü s t ü n  o l a b il ir .  M e s e l a  b ir  k il o  il e  o n  k il o  p a t a t e s t e  b ir  ü s t ü n l ü k  k o n u ş u l a b il ir .  A m a  h e r  
ş e y iy l e  ik i e ş it  b a r d a k l a r d a  ü s t ü n  o l m a s ı iç in  t e r c ih  e t t ir e n  o l m a d ığ ı z a m a n ,  b ir b ir in e  
ü s t ü n l ü k  o l a m a z .
Ü ç  e l m a  v e  b e ş  e l m a  v a r .  B e n  b e ş i t e r c ih  e t m e k  z o r u n d a y ım .  B u  b e n im  ir a d e m i o r t a d a n  
k a l d ır d ı,  ç ü n k ü  e ş y a d a  ü s t ü n l ü k  v a r .  E ş y a  b e n i b a ğ l a d ı.  Y a n i e ş y a n ın  ü s t ü n l ü ğ ü  b e n im  
ir a d e m i o r t a d a n  k a l d ır ıy o r .  A m a  Ü s t a d  d iy o r  k i “ e ş y a  b ir b ir in d e n  ü s t ü n  o l d u ğ u  h a l d e ,  b e n  
ü s t ü n  o l m a y a n ı t e r c ih  e d e b il ir im . ”  R ü ç h a n iy e t  v a r ,  ü s t ü n l ü k  v a r  a m a  b e n  ü s t ü n  o l a n ı t e r c ih  
e t m iy o r u m .  İ l g in ç  b ir  ş e y  v a r  b u r a d a .  E ğ e r  e ş y a n ın  b ir b ir in e  k a r ş ı e ş it s e ,  o  b ir  ş e y  d e ğ il ,  
t e r c ih  e d e r s in .  Ü s t ü n  o l m a k s ız ın  ü s t ü n  t u t m a k   b u  h ü r  o l d u ğ u n u  g ö s t e r iy o r .  Ç ü n k ü  e ğ e r  e ş y a  
ü s t ü n  is e ,  b e n  o n u  ü s t ü n  t u t m a k  z o r u n d a y ım .  B u  b e n im  ih t iy a r ım ı o r t a d a n  k a l d ır ır .  S e n in  
ir a d e n  v a r  m ı y o k  m u  ö n e m l i d e ğ il .
289M is a l :  S e n  b a n a  ş u n u  y a p t ın ,  b e n  d e  s a n a  b u n u  y a p a r ım .  B u  d a v r a n ış ım ı  s e n  b e l ir l e d in .  
D e m e k  k i  b e n  h ü r  d e ğ il im .  S e n in  d a v r a n ış ın a  m a h k u m u m .  M e c b u r u m  ö y l e  s a n a  y a p m a y a ,  
ç ü n k ü  k ö l e y im  s e n in  h a r e k e t in e .  V u r m a k  is t e m e d iğ im  h a l d e  v u r m a k  z o r u n d a y ım ,  ç ü n k ü  
v u r m u ş s u n .
E ş y a n ın  ü s t ü n l ü ğ ü  o l m a k s ız ın  e ş y a n ın  b ir b ir in e  ü s t ü n l ü ğ ü  o l m a z .  E ş it l e r  y a n i m ü r e c c ih  y o k  
y a n i ü s t ü n  b ir  s ıf a t  y o k .  B u  d u r u m d a  y a n i ü s t ü n l ü k  o l m a k s ız ın  b e n  b ir  t a n e s in i s e ç e r im .  
A s l ın d a  ik i e ş y a  e ş it s e ,  b e n  h iç  b ir is in i t e r c ih  e d e m e z d im .  E d e m e m e m  l a z ım d ı a s l ın d a .  Ç ü n k ü  
b e n im  t e r c ih im  il l e  b ir  s e b e b l e  o l a b il iy o r .  Y a n i m ü r e c c ih s iz  t e r c ih  e d e m e m .  
a )  B e n i h a r e k e t s iz  b ır a k t ı,  ç ü n k ü  e ş y a l a r  e ş it .  
b )  E ş it l ik  k a l k m ış s a ,  b e n i b ir  t e r c ih e  z o r l a d ı.  B e n im  t e r c ih im  y o k  a r t ık ,  ç ü n k ü  m ü r e c c ih in  
t e r c ih i o l d u .  S ıf a t ı s ıf a t ım  o l d u .  B e n i b a ğ l a d ı.  B e n i o r t a d a n  k a l d ır d ı.  C e b ir  o l d u .
1-Sözler:468, 2-(I)
T e r e d d ü d
B e r z a h t a  k a l m a k . .  Y a n i k e n d in d e  k a r ş ıl ık  b u l m a  e ğ il im in d e  o l m a y a n . .  Y a n i a r a ş t ır d ığ ı,  m e r a k  
e t t iğ i k o n u y u  in s a n ın ;  H a a a !  t a m a m  d e m e s i,  o  h a k ik a t ın  k e n d is in d e  k a r ş ıl ık  b u l m a s ı  
d e m e k t ir .  B e r z a h t a  k a l m a k ;  ş u  m u ?  o  m u ?  Y a n i k e n d in d e  k a r ş ıl ık  b u l m a  e ğ il im in d e  o l m a y a n .  
K a r a r  m e k a n iz m a s ın ın  a l t ın d a  k a l m a k .  Y a n i,  ş ü p h e d e  k a l m a k .  T e r e d d ü d ;  D im a ğ d a k i y e d i  
m e r t e b e d e n  t a s d ik  il e  iz a n  a r a s ın d a  b ir  b e r z a h t ır .
(I)
T e r e ş ş u h
Ç e k ir d e k t e n  a ğ a ç  o l m a  y ö n ü n e  T e m e s s ü l  d e n ir .  A ğ a c ın  h ü l a s a l a n ıp  t e k r a r  ç e k ir d e k  o l m a s ı d a  
T e r e ş ş u h .  A ğ a ç t a n  m e y v e y e  d ö n ü ş m e s i ( ç e k ir d e k  d e ğ il )  T e ş a h h u s .  T e ş a h h u s  m e y v e n in  
k e n d is i. .  T e r e ş ş u h  s ü r e c in  a d ı. .  Y a n i a ğ a c ın  b ü t ü n s e l l iğ i m e y v e y e  g e l iy o r  a m a  m e y v e  a ğ a c ın  
s o n u d u r :  B u  t e ş a h h u s d u r ,  ş a h ıs l a n d ı a m a  ç e k ir d e k  o  d e ğ il .  M e y v e d e k i ç e k ir d e k  k ö k t e k in in  
a y n ıs ı o l d u ğ u n d a n  t e r e ş ş u h d u r .  Y a n i b u  s ü r e c in  a d ı t e ş a h h u s ,  m e y v e  o l a r a k  g ö z ü k m e s i d e  
t e ş a h h u s u n  iç in d e ,  a ğ a c ın  iç in d e  b u .  A m a  ç e k ir d e k  o r d a  o l m a k l a  b e r a b e r  o  d e ğ il .  T e r e ş ş u h  is e  
b u  s ı r f  k ö k t e k i ç e k ird e ğ i t a n ım l a m a s ı n o k t a s ın d a .  Y a n i:  A ğ a c ın  b ü t ü n  y a p ıs ı ç a l ış t ı v e  m e y v e  
ü r e t t i,  b u  s ü r e c in  a d ı t e r e ş ş u h .  K e n d is in d e n  s a ğ d ı,  b ir  ş e y  ç ık a r d ı,  k e n d i b ü t ü n  y a p ıs ın d a n  b ir  
ş e y  ç ık a r d ı,  t e r e ş ş u h ,  b u  s ü r e c in  a d ı.  Ç ık a n  ş e y ,  a y r ı b ir  ş e y ,  a y r ı ç e k ir d e ğ i v a r ,  b u  t e ş a h h u s .  
T e r e ş ş u h :  b ü t ü n ü n  s ü r e c i.  T e ş a h h u s  is e  ş a h ıs l a n m a s ı.  M e y v e n in  k e n d is in e  b a k a r s a k ,  
t e ş a h h u s d u r ,  a m a  a ğ a ç t a n  m e y v e y e  b a k a r s a k ,  t e r e ş ş u h d u r .  Ç e k ir d e k  v e  m e y v e  o l m a  s ü r e c i v e  
m e y v e n in  k e n d is i,  t e ş a h h u s .  A m a  m e y v e y i v e r e c e k  ş e k il d e  a ğ a c ın  ç a l ış m a s ı,  t e r e ş ş u h t u r .  
A ğ a c ın  t e r e ş ş u h u  ç e k ir d e k  o l a r a k  g ö z ü k m e s id ir .  B a t ın ın  z a h ir i b e s l e m e s id ir .
(I)
T e s a d ü f
1 .  T e s a d ü f  is e ,  c e h l im iz i ö r t e n  g iz l i b ir  h ik m e t - i İ l a h iy e n in  p e r d e s id ir .
2 .  S a d e f in e ,  y a z ıl ım ın a ,  s is t e m in e ,  y a r a d ıl ış ın a  h a d is e l e r in  t a m  m u t a b ık  g e l m e s id ir ,  m ü l a k i  
o l m a s ıd ır .
2901-Sözler:677, 2-(I)
T e s a n ü d
E y l e m d e k i h a l ;  t e s a n ü d d ü r .  S e n e d l e ş m e k  b e d e n s e l  a y n ı o l m a k ,  a y n ı iş i y a p m a k .  Y a n i b ir  
m a k s a d  a d ın a  f iil i b ir  ç iz g id e  b u l u n m a k ,  t e k  h a r e k e t   y a p m a k t ır .  T e s a n ü d  a k l î,  f ik r î  
b ü t ü n l ü ğ ü  ( it t ih a d )  e y l e m e  d ö n ü ş t ü r m e  f a a l iy e t  b ir l iğ id ir .  T e s a n ü d ;  l a h ik a l a r ı e s a s  y a p ıp  
y a ş a m a k t ır ,  o n a  g ö r e  d a v r a n m a k t ır .  M e s e l a  b ir i g a z y a ğ ı g e t ir ir  ( f iil ) ,  b ir i k ib r it  g e t ir ir  ( f iil ) ,  
b ir i ş iş e  g e t ir ir  ( f iil) y a k a r ız  is t if a d e  e d e r iz  b u  t e s a n ü d d ü r .  G e t ir m e y i d ü ş ü n m e k  it t ih a d d ır .  
L a m b a  y a n d ık t a n  s o n r a  " n e  h a b e r  n a s ıl s ın  iy im is in "  b u d a  u h u v v e t t ir .  İ t t ih a d ,  it t if a k  e t t ik  
s o n r a  t e s a n ü d  e t t ik  s o n r a  u h u v v e t  o l d u .
(I)
T e s l im iy e t
1 .  İ m a n  t e v h id i,  t e v h id  t e s l im i,  t e s l im  t e v e k k ü l ü ,  t e v e k k ü l  s a a d e t - i d a r e y n i ik t iz a  e d e r .  
2 .  T e s l im . . .  S L M . . .  “ s in - l a m - m im ”  h a r f l e r in d e n  m e y d a n a  g e l iy o r . .  a y n ı z a m a n d a  is l a m ın  k ö k  
h a r f l e r id ir . .  a r a p ç a d a  İ s l a m  S L M . .  T e s l im  s e l a m e t t e n  t ü r e t il m iş t ir . . . E s  S e l a m  A l l a h  c c  b ir  
is m id ir . . .  A y ıp  v e  e k s ik l ik t e n  m ü n e z z e h  o l d u ğ u  iç in  A l l a h ' ın  is m id ir . .  H a k k ın  k a z a  v e  K a d e r in i  
h o ş n u t l u k l a  k a r ş ıl a m a k . .  V e  b e l a  g e l d iğ in d e  d ış t a  v e  iç t e  b ir  d e ğ iş ik l ik  o l m a k s ız ın  s e b a t  
ü z e r in d e  b u l u n m a k t ır . . . b u  is im d e n  g e l iy o r  C e n a b - ı H a k k ın . .  İ s l a m  e s a s l a r ın ı k a b u l  t a s d ik  v e  
h a z m e t m e n in  r u h t a  k a z a n ıl m ış  h a l in  e y l e m e  d ö n ü ş e b il e n in  a d ıd ır  T e s l im . .  K a b u l  -  t a s d ik  -  
h a z m e t m e k t e n  h a s ı l  o l a n  h a l e t i r u h iy e n in  e y l e m e  d ö n ü ş m e n in  h a l id ir  T e s l im . .  T e v e k k ü l d e  
f iil  y o k t u r . . . T e s l im  f iil i iç e r ir . .
A k ıl  z e k a  in a n ç  id r a k  z ih in  f ik ir  v e h im  ş u u r  m a n t ık  m u h a k e m e  d e h a  h ü ş y a r  t a s a v v u r  b il m e k  
s ıf a t l a r ın ın  h a m u r  h a l in e  g e t ir il m e s in d e  v e  b u  h a l in e  k a l b e  m a l  o l m a s ın d a n  h a s ıl  o l a n  v ic d a n i  
b ir  h a l in  if a d e s id ir . .  T e s l im iy e t  v ic d a n i  b ir  s ig o r t a d ır . .  N a s ıl k i b ir  f ır t ın a d a  e m n iy e t l i b ir  y e r e  
s ığ ın m a k  ih t iy a ç s a . .  d a ğ l a r v a r i h a d is a t ın  a l t ın d a  k a l m a m a k  iç in  T e s l im - i h is s in e  s ığ ın m a k t a  
ih t iy a ç t ır … T e v e k k ü l  k u l u n  r a b b in i v e k il  e d ip  m ü r a c a a t  e t m e s i. .  T e s l im  is e  r a b b in  
t e v e k k ü l ü n ü  k a b u l  e d ip  f iil i c e v a p  v e r m e s id ir . .  T e s l im  r a b b in e  T e s l im  o l m a k  v e  o n u  k e n d in e  
v e k il  t a y in  e t m e k  v e  o n u n  v e r e c e ğ i k a r a r a  r ız a  g ö s t e r m e k t ir . .  T e s l im i y e t  k e n d in d e n  
s ıy r ıl m a k t ır . .  T e s l im iy e t  y ü k s e k  id e a l l e r i h e d e f  k a b u l  e t m e k t ir .  T e s l im iy e t  k a l b in  m a r if e t in in  
f iil i t e z a h ü r ü d ü r . .  T e s l im iy e t  b o y u n  e ğ m e  d e ğ il  b il a k is  k e n d i c ü z - i h a k ik a t ın ı h a k a ik  d e n iz in in  
s a h ip l e n m e s i iç in  c ü z - i h a k ik a t ın d a n  s ı y r ıl ıp  k ü l l i b ir  h a k ik a t ı k a z a n m a  e y l e m i d ir . . . T e s l im iy e t  
A l l a h ' ın  m ü l k ü n ü  k e n d in d e  h is s e t m e k t ir . . b e n im  m ü l k ü m  n e  k i ,  T e s l im  o l u p  A l l a h ' ın  m ü l k ü  
s e n in d ir  g ö r . . . ik in c i ş u a . . T e s l im iy e t  F a r k ın d a l ık t ır . . . k e n d in i f a r k  e t m e k t ir  v a r l ık  iç in d e . .
T e s l im iy e t  k e n d i c ü z - i h a k ik a t l a r ıy l a  k a in a t ı o k u y u p  k a in a t ı k a b u l l e n m e k  v e  
s a h ip l e n m e k t ir . . . y a n i k a in a t ın  u z a n t ıs ı o l m a d ığ ın ı a n l a m a k t ır . . . k a in a t ın  s ı r a l a n ış ın d a  b ir  
v a r l ık  d e ğ il s in . . k a in a t ın  ö z ü s ü n  ö z e t is in  h a r it a s ıs ın  r u z n a m e s is in . . o n u  a n l a m a k t ır . .  o n a  
u y g u n  d a v r a n m a k t ır . . T e s l im iy e t . . y o k s a  k a in a t ın  b ir  p a r ç a s ı d e ğ il  b o y u n  e ğ m e k  d e ğ il d ir . .
S e l a m e t l i o l m a k t ır  S L M ;   is l a m  -  T e s l im  a y n ı k ö k t e n d ir . . S L M . .  T e s l im  A l l a h ' ın  m ü l k ü n ü n  
s e n in  m ü l k ü n  o l d u ğ u n u  f iil i g ö s t e r g e s id ir . .  A l l a h ' ın  m ü l k ü  b e n im d ir . .  Ş im d iy e  k a d a r  b iz e  
m ü c a d e l e  s a v a ş m a y ı ö ğ r e t t il e r  a n n e m iz  b a b a m ız . . y a k ın ım ız  d a h il  m ü c a d e l e  v e  s a v a ş m a k . .  
R u h u m u z l a  c e s e d im iz in  a y n ı ş e y  o l d u k l a r ın ı b iz e  in a n d ır d ıl a r . .  T e s l im iy e t  b iz e  h a y a t  p a r ç a  
p a r ç a l a r d a n  o l m a d ığ ın ı t ü m ü n ü n  b ir  h a k ik a t  o l d u ğ u n u n  k a b u l l e n m e  if a d e s id ir . .  T e s l im iy e t  
f a r k e d il iş t ir  u y a n ış t ır . .  ç e k ir d e k  h a k ik a t ın d a n  a ğ a c a  d ö n ü ş m e  h a l in in  a n l a y ış ıd ır . .  f iil i  
t e z a h ü r ü d ü r . .  T e s l im iy e t  k a in a t ı k u c a k l a y a n  ir a d e y e  ir a d e n i b ır a k m a k t ır .  T e s l im iy e t  n e f s in  
e f e n d is i o l m a k t ır . . T e s l im iy e t  S a d a k a t t ır …
291T e v e k k ü l d e  f iil  y o k t u r . . T e s l im  f iil i iç e r ir . . T e v e k k ü l  k u l u n  R a b b in i v e k il  e d ip  m ü r a a c a t  
e t m e s i. .  T e s l im  is e  R a b b in  t e v e k k ü l ü n ü  k a b u l  e d ip  f iil i c e v a p  v e r m e s id ir . .  T e s l im ;  s e l e m e ’ d e n  
g e l iy o r ,  f iil .  Y a n i t e s l im d e  l a f  y o k ,  f iil in  k e n d is id ir .  T e v e k k ü l ;  h a d is e l e r i A l l a h  il e  
y o r u m l a y a b il m e k .  Ç ü n k ü  t e v e k k ü l  e v v e l l e m e d ir .  S a h ib in in  n a z a r ıy l a  k a in a t a  v e  h a d is e l e r e  
b a k m a k t ır .  İ t im a d  is e ;  A l l a h ’ ın  r u b u b iy e t in e  b a k ıy o r .  
T e v e k k ü l  n e  d e m e k t ir ?  İ r a d e y e  g e ç iy o r s u n .  T e s l im ;  ih t iy a r d ır ,  e y l e m s e l  h a l id ir .  T e v e k k ü l  is e ;  
a r t ık  e y l e m ,  t e d b ir l e r in e ,  k u r a l l a r ın a  u y d u n ,  b ır a k t ın  o n a .  B u  t e v e k k ü l  ir a d e  o l d u ğ u  iç in ,  
h e r k e s t e  t e v e k k ü l  y o k .  İ m a n  t e v h id i,  t e v h id  t e s l im i,  t e s l im  t e v e k k ü l ü …  y a n i b ir is i it ik a d  
t e v h id .  T e v h id ;  it ik a d d ır ,  im a n ın  k e n d i s i d e ğ il .  İ m a n  t e v h id i,  t e v h id  t e s l im i… t e s l im ;  e y l e m s e l  
h a l ,  i h t iy a r  d e m e k ,  a d e t u l l a h  k u r a l ıd ı r ,  n a m a z  k ıl m a k t ır ,  o r u ç  t u t m a k t ır .  T e s l im ;  s e l e m e ,  
İ s l a m iy e t ’ t ir .  İ s l a m iy e t ;  t e s l im d ir ,  y a n i f iil d ir .  A d e t u l l a h a  u y .  P e k i u y d u k t a n  s o n r a  n e  
y a p a c a k s ın ?  K u r a l l a r a  u y m a k ;  ih t iy a r î k a d e r d ir .  K â in a t ı t a n z im  e d iy o r .  A m a  b il  k i,  a r k a  
t a r a f t a  t e v e k k ü l d e  ir a d e v î b ir  k a d e r  v a r .  T e v e k k ü l  e h l i ir a d e  e h l id ir .  İ r a d e  e h l i t e v e k k ü l  
e h l id ir .  T e v e k k ü l  b u  n e d e n l e ;  h a d is e n in  a r k a s ın a  g e ç m e ğ e  s e b e b t ir .  S e n i r a h a t l a t a n ,  
t e v e k k ü l d ü r .  T e s l im ;  k u r a l a  u y m a k t ır .  T e v e k k ü l  is e ;  s e n i h a d is e l e r in  a r k a s ın a  t a ş ır .  K a n s e r  
o l d u n ,  h a s t a  o l d u n ,  f a k ir  o l d u n  v s .  A d e t u l l a h  n e d ir ?  T e s l im d ir ,  u y .  İ l a c ın ı k u l l a n  v s .  A m a  b u  
y e t m iy o r .  T e v e k k ü l ;  s e n i a l t ın d a  e z e n  h a d is e l e r in  a r k a s ın a  g e ç m e n d ir .  O n u n  iç in  h a d is e l e r  
s e n i ş e k il l e n d ir m iy o r ,  s e n  h a d is e y i ş e k il l e n d ir iy o r s u n .  
1-Sözler:314, 2-(I)
T e ş a h h u s
1 .  O  n a m u s l a r a ,  o  k a n u n l a r a  b ir  v ü c u d  t a a y y ü n  e d e m e z .  B ir  h ü v iy e t  t e ş a h h u s  e d e m e z .
2 .  H e m  t e v h id  s ır r ıy l a ,  ş e c e r e - i h il k a t ın  m e y v e l e r i o l a n  z îh a y a t t a  b ir  ş a h s iy e t - i İ l a h iy e ,  b ir  
e h a d iy e t - i R a b b a n iy e  v e  s ıf â t - ı s e b ' a c a  m a n e v î b ir  s îm a - i R a h m a n î v e  t e m e r k ü z - ü  e s m a î v e  
 ََُِْ  وَاِكَ  َُُْ  اِكَ  d e k i h it a b a  m u h a t a b  o l a n  z â t ın  b ir  c il v e - i t a a y y ü n ü  v e  t e ş a h h u s u  t e z a h ü r  
e d e r .  Y o k s a  o  ş a h s iy e t ,  o  e h a d iy e t ,  o  s îm a ,  o  t a a y y ü n ü n  c il v e s i in b is a t  e d e r e k  k â in a t  
n is b e t in d e  g e n iş l e n ir ,  d a ğ ıl ır ,  g iz l e n ir .  A n c a k  ç o k  b ü y ü k  v e  ih a t a l ı,  k a l b î g ö z l e r e  g ö r ü n ü r .  
Ç ü n k i a z a m e t  v e  k ib r iy a  p e r d e  o l u r ,  h e r k e s in  k a l b i g ö r e m e z .  H e m  o  c ü z ' î z îh a y a t l a r d a  p e k  
z a h ir  b ir  s u r e t t e  a n l a ş ıl ır  k i;  o n u n  S â n i' i,  o n u  g ö r ü r ,  b il ir ,  d in l e r ,  is t e d iğ i g ib i  y a p a r .  Â d e t a  o  
z îh a y a t ın  m a s n u iy e t i a r k a s ın d a  m u k t e d ir ,  m u h t a r ,  iş it ic i,  b il ic i,  g ö r ü c ü  b ir  z â t ın  m a n e v î b ir  
t e ş a h h u s u ,  b ir  t a a y y ü n ü  im a n a  g ö r ü n ü r .  V e  b il h â s s a  z îh a y a t t a n  in s a n ın  m a h l u k ıy e t i  
a r k a s ın d a  g a y e t  a ş ik â r  b ir  t a r z d a  o  m a n e v î t e ş a h h u s ,  o  k u d s î t a a y y ü n  s ır r - ı t e v h id  il e ,  im a n l a  
m ü ş a h e d e  o l u n u r .  Ç ü n k i o  t e ş a h h u s - u  e h a d iy e t in  e s a s l a r ı o l a n  il im  v e  k u d r e t  v e  h a y a t  v e  s e m '  
v e  b a s a r  g ib i m a n a l a r ın  h e m  n ü m u n e l e r i in s a n d a  v a r ;  o  n ü m u n e l e r  il e  o n l a r a  iş a r e t  e d e r .  
Ç ü n k i m e s e l â ,  g ö z ü  v e r e n  z â t ,  h e m  g ö z ü  g ö r ü r ,  h e m  in c e  b ir  m a n a  o l a n  g ö z ü n  g ö r d ü ğ ü n ü  
g ö r ü r ,  s o n r a  v e r ir .  E v e t  s e n in  g ö z ü n e  b ir  g ö z l ü k  y a p a n  g ö z l ü k ç ü  u s t a ,  g ö z e  g ö z l ü ğ ü n  
y a k ış t ığ ın ı g ö r ü r ,  s o n r a  y a p a r .  H e m  k u l a ğ ı v e r e n  z â t ,  e l b e t t e  o  k u l a ğ ın  iş it t ik l e r in i iş it ir ,  s o n r a  
y a p a r ,  v e r ir .  S a ir  s ıf a t l a r  b u n a  k ıy a s  e d il s in .
3 .  İ l m i v ü c u d u  o l a n  n a m u s  v e  k a n u n l a r a  v ü c u d  v e r il m e s in d e n  s o n r a  b e l ir l e n m e y e  t e ş a h h u s  
d e n ir .  
4 .  M e y v e  o l m a k  h a l id ir .  A ğ a ç t a n  m e y v e y e  h ü l a s a l a n m a y a  t e ş a h h u s  d e n ir .  Ç e k ir d e k t e n  a ğ a ç  
o l m a  y ö n ü n e  T e m e s s ü l  d e n ir .  A ğ a c ın  h ü l a s a l a n ıp  t e k r a r  ç e k ir d e k  o l m a s ı d a  T e r e ş ş u h .  
A ğ a ç t a n  m e y v e y e  d ö n ü ş m e s i ( ç e k ir d e k  d e ğ il )  T e ş a h h u s .  T e ş a h h u s  m e y v e n in  k e n d is i. .  
T e r e ş ş u h  s ü r e c in  a d ı. .  Y a n i a ğ a c ın  b ü t ü n s e l l iğ i m e y v e y e  g e l iy o r  a m a  m e y v e  a ğ a c ın  s o n u d u r :  
B u  t e ş a h h u s d u r ,  ş a h ıs l a n d ı a m a  ç e k i r d e k  o  d e ğ il .  M e y v e d e k i ç e k ir d e k  k ö k t e k in in  a y n ıs ı  
o l d u ğ u n d a n  t e r e ş ş u h d u r .  Y a n i b u  s ü r e c in  a d ı t e ş a h h u s ,  m e y v e  o l a r a k  g ö z ü k m e s i d e  
t e ş a h h u s u n  iç in d e ,  a ğ a c ın  iç in d e  b u .  A m a  ç e k ir d e k  o r d a  o l m a k l a  b e r a b e r  o  d e ğ il .  T e r e ş ş u h  is e  
b u  s ı r f  k ö k t e k i ç e k ird e ğ i t a n ım l a m a s ı n o k t a s ın d a .  Y a n i:  A ğ a c ın  b ü t ü n  y a p ıs ı ç a l ış t ı v e  m e y v e  
292ü r e t t i,  b u  s ü r e c in  a d ı t e r e ş ş u h .  K e n d is in d e n  s a ğ d ı,  b ir  ş e y  ç ık a r d ı,  k e n d i b ü t ü n  y a p ıs ın d a n  b ir  
ş e y  ç ık a r d ı,  t e r e ş ş u h ,  b u  s ü r e c in  a d ı.  Ç ık a n  ş e y ,  a y r ı b ir  ş e y ,  a y r ı ç e k ir d e ğ i v a r ,  b u  t e ş a h h u s .  
T e r e ş ş u h :  b ü t ü n ü n  s ü r e c i.  T e ş a h h u s  is e  ş a h ıs l a n m a s ı.  M e y v e n in  k e n d is in e  b a k a r s a k ,  
t e ş a h h u s d u r ,  a m a  a ğ a ç t a n  m e y v e y e  b a k a r s a k ,  t e r e ş ş u h d u r .  Ç e k ir d e k  v e  m e y v e  o l m a  s ü r e c i v e  
m e y v e n in  k e n d is i,  t e ş a h h u s .  A m a  m e y v e y i v e r e c e k  ş e k il d e  a ğ a c ın  ç a l ış m a s ı,  t e r e ş ş u h t u r .
H e r k e s in  b ir  s ır r ı v a r  d iy o r  A l l a h ’ ın  s ır r ı s ö y l e d iğ i d e ğ il  y a n i.  O  z a m a n  s ır  d e n m e z  o  h a b e r d ir .  
A l l a h ’ ın  s ı r r ı E s m a  d e ğ il ,  S ıf a t  d e ğ il ,  Ş u u n a t - ı Z a t iy e  d e ğ il  s ö y l e m iş  z a t e n  h a b e r  v e r m iş .  İ n s a n  
iç in  d iy o r  k i “ İ n s a n  b e n im  s ır r ım d ır ,  b e n  d e  in s a n ın . . . ”  B u  m a k a m d a  s iz e  d iy e b il e c e ğ im  
t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  ik is in in  c e m ’ i;  A l l a h ’ ın  o  in s a n  iç in  d e d iğ i s ır r ı. . .  B iz im  b il d iğ im iz  im a n ın  
s ır r ı d e ğ il  A l l a h ’ ın  s ır r ı. . .  A l l a h ,  A l l a h  o l d u ğ u n u  b il m e k t e n  v e  A l l a h  o l m a k t a n  o n a  m a h s u s  
a l d ığ ı l e z z e t - i m u k a d d e s e s in i d ü ş ü n .  B u  t e r e ş ş u h . . .  “ H e r k e s in  b ir  s ır r ı v a r .  İ n s a n  b e n im  
s ır r ım d ır ,  b e n  d e  in s a n ın . . . ”  b u  d a  t a a y y ü n …
A l l a h  in s a n ın  e n e s in e  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d iy o r .  “ İ y y a k e  n a ’ b û d u  v e  iy y a  k e  n e s t a in ”  
d iy e b il e n  k iş id e ,  C e n a b - ı H a k k ın  Z a t ı  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d iy o r .  O  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  
e t t iğ in in  d ış a r ıd a  b iz  g ö s t e r m e  n is b e t in d e ,  b iz im  im a n  m e r t e b e m iz  - Ş u a l a r d a  d e n il d iğ i g ib i-  
d e r e c e  v e  n u m a r a  a l ıy o r .  D e r e c e  v e  n u m a r a  a l d ık t a n  s o n r a ,  h e r k e s in  r u h u n u n  r u h u  o l a n  
e n e s in e  A l l a h  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d i y o r .  O n u  d ış a r ıd a  g ö s t e r e b il m e  n is b e t in in  a d ı:  d e r e c e  
v e  n u m a r a  a l d ık t a n  s o n r a  y in e  o n l a r ı g ö n d e r e n  R a b b - i Z ü l c e l a l ’ l e r in e  d ö n e c e k l e r  d iy o r .
A l e m im iz d e  b a z ı h a l l e r  o l u r .  T a a y y ü n  e d e r  a m a  t a n ım l a y a m a y ız .  L e z z e t - i r u h a n i,  l e z z e t - i  
l a h u t i t a a y y ü n d e n  g e l iy o r .  T a a y y ü n ü n  k e n d is i d e ğ il  t e r e ş ş u h a t ıd ır ,  d ış a  v u r u ş u d u r .  İ n s a n  
A l l a h ’ t a n  l e z z e t  a l ır .  N a m a z d a  a l ıy o r u z  o  l e z z e t i.  K u r ’ a n  o k u r k e n  v e y a  d e r s t e  ik e n  a l d ığ ım ız  
l e z z e t  iş t e  b u .  T a a y y ü n ü n  t e r e ş ş u h a t l a r ı,  ip u ç l a r ı.  A l l a h ’ t a n  l e z z e t  a l d ığ ın  a n ,  A l l a h  a r a l a m ış  
v e  “ b e n  ş u  a n  s e n d e n  r a z ıy ım ”  d iy o r .  Z a t e n  r a z ıy d ı a m a  a y a n  e d iy o r  o  m e r t e b e y i,  a r a l ıy o r  
k e n d is in i.  “ İ y y a k e  n a ’ b û d u ”  y a  k a d a r  d u a d ır ,  o n d a n  s o n r a s ı a r t ık  m ü n a c a t t ır .  T a a y y ü n  v e  
t e ş a h h u s t a  a r t ık  s ıf a t l a r d a n ,  v a s ıf l a r d a n ,  r e n k l e r d e n ,  v a r o l u ş l a r d a n  s ıy r ıl m a n ın  m a k a m ıd ır  
k i;  s ıy r ıl m a n ın  a n  ş a r t ı:  k u s u r u n u  d e r u h t e  e t m e k l e  o l u r .  K u s u r u  d e r u h t e  e d e b il m e k ,  t e r k l e r in  
n is b e t in d e  o l u r .  H e r k e s in  b ir  s ır r ı v a r .  “ B e n im  d e  s ır r ım  v a r .  İ n s a n  b e n im  s ı r r ım d ır ,  b e n  d e  
in s a n ın ”  e n e d e  o l u y o r .  T a a y y ü n  e d iy o r  s ır .  B il in s e  s ır  o l m a z .  Ş u u n a t  s ır  d e ğ il d ir .  G a y b d ır  a m a  
h a b e r  v e r il m iş .  M e l e k l e r  s o r m u ş l a r :  “ b u  k a d a r  f e s a d  y a p a n  b ir  t o p l u l u ğ u  y a r a t m a n ın  h ik m e t i  
n e d ir ? ”  C e v a b e n :  “ in s a n d a  b ir  ş e y  t a k ip  e d iy o r u m  k i,  o  s ır d ır .  O  s ır  iç in  m u v a k k a t e n  
g ü n a h ın a ,  k u s u r u n a ,  k ü f r ü n e ,  ş ir k in e  m ü d a h a l e  e t m iy o r u m . ”  S ır r - ı t e v h id  il e  im a n l a  
m ü ş a h e d e  o l u n u r .  “ V e  b il h a s s a  z ih a y a t t a n  in s a n ın  m a h l u k iy e t i a r k a s ın d a  g a y e t  a ş ik â r  b ir  
t a r z d a  o  m a n e v i t e ş a h h u s ,  o  k u d s i t a a y y ü n  s ır r - ı t e v h id  il e  im a n l a  m ü ş a h e d e  o l u n u r . ”  ( Ş u a l a r  
1 0 )  A l l a h ’ ın  t a k ip  e t t iğ i g a y e ,  o  t a a y y ü n ü ,  k a f ir in  h a y a t ın  d e v a m ın a  s e b e b  o l u y o r ,  o  b u  s ır r ı  
b il m e s e  d e ,  h is s e s i o l m a s a  d a .  T a a y y ü n ü n  iz a h ı s a d e c e  l e z z e t  t e m e l l i m id ir ?  H a y ır ,  d e ğ il d ir .  
B iz im  d ü n y a m ız d a  l e z z e t  v a r  g e n e l d e . . .  T a a y y ü n  ş u ;  b ir  t e n c e r e y e  ş e f k a t - i m u k a d d e s e y i,  
m u h a b b e t - i m ü n e z z e h e y i,  ş e v k - i m u k a d d e s e y i,  s ü r u r - u  m u k a d d e s e y i,  l e z z e t - i m u k a d d e s e ,  
m e m n u n iy e t - i m u k a d d e s e y i v e  if t ih a r - ı m u k a d d e s e y i k o y ,  k a r ış t ır .  T o p l a m ın ın  c e m ’ i  
T a a y y ü n . . .  B u ,  b u  t a r a f . . .  B u  a y n ı ş e y in  A l l a h  t a r a f ı:  S ır …  
T a a y y ü n ,  t e ş a h h u s  d e ğ il d ir .  T a a y y ü n  h e r  h a k ik a t in  iç e r iğ in d e  b u l u n m a k t ır .  B ü t ü n  
t e ş a h h u s l a r ın  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  T e ş a h h u s t a  m ü s t a k il iy e t  v a r ,  t a a y y ü n d e  y o k t u r .  H e r  b ir  h is ,  
d u y g u ,  v e  l a t if e d e  b ir  t a a y y ü n  h a k ik a t i v a r .  T e ş a h h u s ,  m ü s t a k il  h a k ik a t i o r t a y a  k o y m a k t ır .  
M is a l :  A y n a d a  b e y a z  g ö r ü n e n  g ü n e ş  t e ş a h h u s ,  o n u n  iç in d e  b u l u n a n  v e  g ö r ü n m e y e n  r e n k l e r  
v e  n ih a y e t s iz  t o n l a r  t a a y y ü n d ü r .
C il v e - i t e ş a h h u s  s e n s in .  C il v e - i t a a y y ü n  d e  s e n d e  o l u y o r  a m a  g e n e l d ir .  T e ş a h h u s  s a n a  h a s t ır .  
B ü t ü n l ü k  iç in d e  s e n  o l m a k .  B ir  t a n e s in d e  h il k a t s in  y a n i r u z n a m e s in ,  e n m u z e ç s in ,  h a r it a s ın .  
F a k a t  o n u n  iç in d e  b ir  b e n  v a r .  E v e t ,  m e y v e d e  a ğ a c ın  h u l a s a s ıy ım .  A ğ a c ın  h u l a s a s ıy ım  d iy e  
y a p r a k  o r t a d a n  k a l k m a m ış .  Ç iç e k  d e  v a r  v s .  B ir  t a n e s i g e n e l d ir ,  t a a y y ü n d ü r ,  b ü t ü n  a l e m  
293b e n d e d ir  a m a  t e ş a h h u s d a  b e n  ş a h s iy e t  k a z a n m ış ım .  A l e m l e r  o l u y o r s u n .  B u n u n  iç in d e  s e n  
im t iy a z l ı h a l  a l ıy o r s u n .  T a a y y ü n   d im a ğ d a ,  t e ş a h h u s  k a l b d e d ir .
T a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  k im d e  v e  n a s ıl  o l u y o r ?  T e z a h ü r ü :  ( Ş u a l a r : 9 ’ a  g ö r e  )  T a a y y ü n ;  E h a d iy e t - i  
R a b b a n iy e ,  T e m e r k ü z - ü  e s m a î,  o l a r a k  g ö z ü k ü y o r  İ y y e k a  N a b u d ü  d iy e b il e n d e . . .  T e ş a h h u s  is e ;  
Ş a h s iy e t - i İ l a h iy e  v e  m a n e v î S îm a - i R a h m a n î o l a r a k  g ö z ü k ü y o r  İ y y e k a  N e s t a in  d iy e b il e n d e . . .  
“ S a n a  ib a d e t  e d e r iz ,  a n c a k  s e n d e n  y a r d ım  is t iy o r u z . ”  B e n  v e  S e n  m u h a t a b iy e t  m a k a m ı.  B u n u  
d iy e b il e n d e  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s a  t e z a h ü r  e d iy o r .  İ y y a k e n e ’ b u d u  v e  iy y a k e n e s t a in  d e k i  
m u h a t a b  o l a n  z a t ın ” ,  d iy e n  in s a n d a  o l u y o r .  D iy e n  S ır r - ı in s a n î iş t e .  D iy e n d e  ç ık a n  t a a y y ü n  v e  
t e ş a h h u s .
E n a n iy e t ,  E n e ,  S ır r - ı in s a n î,  T a a y y ü n  v e  T e ş a h h u s . . .  E n a n iy e t ,  e n e ’ y e  g ö r e  m ü l k .  E n e  d e  
m e l e k u t .  A y n ı E n e  m ü l k ,  S ır r - ı in s a n î m e l e k u t .  A y n ı S ır r - ı in s a n î m ü l k ,  T a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  
m e l e k u t .
1-Sözler:510, 2-Şualar:(9-10), 3-(III), 4-(I)
T e v a f u k
1 .  İ l m - i C if r ' in  m ü h im  b ir  d ü s t u r u  v e  u l û m - u  h a f iy e n in  m ü h im  b ir  a n a h t a r ı v e  b ir  k ıs ım  
e s r a r - ı g a y b iy e - i K u r ' a n iy e n in  m ü h im  b ir  m if t a h ı o l a n  t e v a f u k t u r .
2 .  T e v a f u k a t  is e ,  it t if a k a  iş a r e t t ir ;  
3 .  O  t e v a f u k a t  is e ,  g a y b î b ir  k a s d  il e  d e r c e d il e n  b ir  b e l â g a t  v e  l e t a f e t in  t e r e ş ş u h a t ıd ır .
4 .  B ir  ş e y d e  t e v a f u k  o l s a ,  k ü ç ü k  b ir  e m a r e  o l u r  k i;  o n d a  b ir  k a s d  v a r ;  b ir  ir a d e  v a r ;  r a s t g e l e  b ir  
t e s a d ü f  d e ğ il .  
5 .  T e v a f u k ,  il m - i c if r in  a n a h t a r l a r ın d a n  m ü h im  b ir  a n a h t a r d ır .
1-Mektubat:442, 2-Mektubat:381, 3-Barla Lahikası:343, 4-Emirdağ Lahikası-1:40, 5-Sikke-i Tasdik-i  
Gaybi:159
T e v e k k ü l
1 .  T e v e k k ü l  e s b a b ı b ü t ü n  b ü t ü n  r e d d e t m e k  d e ğ il d ir .  B e l k i e s b a b ı d e s t - i k u d r e t in  p e r d e s i b il ip  
r ia y e t  e d e r e k ;  e s b a b a  t e ş e b b ü s  is e ,  b i r  n e v i d u a - i f iil î t e l a k k i e d e r e k ;  m ü s e b b e b a t ı y a l n ız  
C e n a b - ı H a k ' t a n  is t e m e k  v e  n e t ic e l e r i o n d a n  b il m e k  v e  o n a  m in n e t t a r  o l m a k t a n  ib a r e t t ir .  
2 .  V e k il l e m e k  y a n i a s l ın d a n  b a k m a k t ı r .  T e v e k k ü l d e  f iil  y o k t u r . . T e s l im  f iil i iç e r ir . . T e v e k k ü l  
k u l u n  R a b b in i v e k i l  e d ip  m ü r a a c a t  e t m e s i. .  T e s l im  is e  R a b b in  t e v e k k ü l ü n ü  k a b u l  e d ip  f iil i  
c e v a p  v e r m e s id ir . .  T e s l im ;  s e l e m e ’ d e n  g e l iy o r ,  f iil .  Y a n i t e s l im d e  l a f  y o k ,  f iil in  k e n d is id ir .  
T e v e k k ü l ;  h a d is e l e r i A l l a h  il e  y o r u m l a y a b il m e k .  Ç ü n k ü  t e v e k k ü l  e v v e l l e m e d ir .  S a h ib in in  
n a z a r ıy l a  k a in a t a  v e  h a d is e l e r e  b a k m a k t ır .  İ t im a d  is e ;  A l l a h ’ ın  r u b u b iy e t in e  b a k ıy o r .  
T e v e k k ü l  n e  d e m e k t ir ?  İ r a d e y e  g e ç iy o r s u n .  T e s l im ;  ih t iy a r d ır ,  e y l e m s e l  h a l id ir .  T e v e k k ü l  is e ;  
a r t ık  e y l e m ,  t e d b ir l e r in e ,  k u r a l l a r ın a  u y d u n ,  b ır a k t ın  o n a .  B u  t e v e k k ü l  ir a d e  o l d u ğ u  iç in ,  
h e r k e s t e  t e v e k k ü l  y o k .  İ m a n  t e v h id i,  t e v h id  t e s l im i,  t e s l im  t e v e k k ü l ü …  y a n i b ir is i it ik a d  
t e v h id .  T e v h id ;  it ik a d d ır ,  im a n ın  k e n d i s i d e ğ il .  İ m a n  t e v h id i,  t e v h id  t e s l im i… t e s l im ;  e y l e m s e l  
h a l ,  i h t iy a r  d e m e k ,  a d e t u l l a h  k u r a l ıd ı r ,  n a m a z  k ıl m a k t ır ,  o r u ç  t u t m a k t ır .  T e s l im ;  s e l e m e ,  
İ s l a m iy e t ’ t ir .  İ s l a m iy e t ;  t e s l im d ir ,  y a n i f iil d ir .  A d e t u l l a h a  u y .  P e k i u y d u k t a n  s o n r a  n e  
294y a p a c a k s ın ?  K u r a l l a r a  u y m a k ;  ih t iy a r î k a d e r d ir .  K â in a t ı t a n z im  e d iy o r .  A m a  b il  k i,  a r k a  
t a r a f t a  t e v e k k ü l d e  ir a d e v î b ir  k a d e r  v a r .  T e v e k k ü l  e h l i ir a d e  e h l id ir .  İ r a d e  e h l i t e v e k k ü l  
e h l id ir .  T e v e k k ü l  b u  n e d e n l e ;  h a d is e n in  a r k a s ın a  g e ç m e ğ e  s e b e b t ir .  S e n i r a h a t l a t a n ,  
t e v e k k ü l d ü r .  T e s l im ;  k u r a l a  u y m a k t ır .  T e v e k k ü l  is e ;  s e n i h a d is e l e r in  a r k a s ın a  t a ş ır .  K a n s e r  
o l d u n ,  h a s t a  o l d u n ,  f a k ir  o l d u n  v s .  A d e t u l l a h  n e d ir ?  T e s l im d ir ,  u y .  İ l a c ın ı k u l l a n  v s .  A m a  b u  
y e t m iy o r .  T e v e k k ü l ;  s e n i a l t ın d a  e z e n  h a d is e l e r in  a r k a s ın a  g e ç m e n d ir .  O n u n  iç in  h a d is e l e r  
s e n i ş e k il l e n d ir m iy o r ,  s e n  h a d is e y i ş e k il l e n d ir iy o r s u n .  
1-Sözler (314-315), 2-(I)
T e v h id  
1 . T e v h id  d a h i ik i ç e ş it t ir :
B ir i:  T e v h id - i â m i v e  z a h ir îd ir  k i,  " C e n a b - ı H a k  b ir d ir ,  ş e r ik i n a z ir i y o k t u r ,  b u  k â in a t  
o n u n d u r . "
İ k in c is i:  T e v h id - i h a k ik îd ir  k i,  H e r  ş e y  ü s t ü n d e  s ik k e - i k u d r e t in i v e  h â t e m - i r u b u b iy e t in i v e  
n a k ş - ı k a l e m in i g ö r m e k l e  d o ğ r u d a n  d o ğ r u y a  h e r ş e y d e n  o n u n  n u r u n a  k a r ş ı b ir  p e n c e r e  a ç ıp  
o n u n  b ir l i ğ in e  v e  h e r  ş e y  o n u n  d e s t - i k u d r e t in d e n  ç ık t ığ ın a  v e  u l u h iy e t in d e  v e  r u b u b iy e t in d e  
v e  m ü l k ü n d e  h iç b ir  v e c h il e ,  h iç b ir  ş e r ik i v e  m u in i o l m a d ığ ın a ,  ş u h u d a  y a k ın  b ir  y a k în  il e  
t a s d ik  e d ip  im a n  g e t ir m e k t ir  v e  b ir  n e v i h u z u r - u  d a im î e l d e  e t m e k t ir .
2 .  T e v h id - i u l u h iy e t :  A l l a h ’ ın  Z a t ın ı b ir l e m e k  v e  s a d e c e  k e n d is in e  ib a d e t  e d il e n  M a ’ b u d  
d e m e k t ir .
U l u h iy e t e  e h a d iy e t  c ih e t iy l e  b a k ıl ır s a  e s m a  v e  s ıf a t t a n  k a t - ı a l a k a  Z a t a  b a k a r .
V a h id iy e t  c ih e t iy l e  b a k ıl ır s a  e s m a  v e  s ıf a t a  b a k a r .
S a l t a n a t ın  s u l t a n a  n is b e t i g ib i A l l a h  is m iy l e  if a d e  e d il e n  U l u h iy y e t  m e r t e b e s i m u t l a k  v e  
m ü t e a l  o l a n  Z a t - ı A k d e s ’ in  a l e m l e  ir t ib a t ın ı t e m in  e d e n  s ıf a t  v e  is im l e r in  s a h ib i o l d u ğ u  
m e r t e b e d ir .
T e v h id - i R u b u b iy e t :  Z e r r e l e r d e n  y ıl d ız l a r a ,  a r ş ın  k ü l l iy e t - i u m u r u n d a n  k a l b in  h a t ır a t ın a  
k a d a r  A l l a h ’ ın  ic r a a t ,  ir a d e ,  t e r b iy e  v e  t e d b ir in d e  t e k  o l m a s ı,  ş e r ik e  v e  y a r d ım c ıy a  ih t iy a c ı  
o l m a m a s ı.
S a l t a n a t ın d a  t e k  o l d u ğ u  g ib i ( T e v h id - i U l u h iy e t ) ,  ic r a a t  v e  ic a d a t ın d a  d a  ( T e v h id - i R u b u b iy e t )  
t e k t ir .
3 .  İ n s a n  ş u  a l e m d e  n e  g ö r ü y o r s a  o n u n  b ir  n u m u n e s i in s a n d a  v a r ,  in s a n  o n u  f a r k e d ip ,  
k a in a t t a k i b ü t ü n l ü k l e  b ü t ü n e  g e l ir s e  o  z a m a n  t e v h id  e t m iş  o l u r .  Y a n i k e n d is i k a in a t t a k i  
b ü t ü n l ü k l e  k e n d in i o k u r s a  t e v h id  e t m iş  o l u r .
T e v h id  n e  id i?  S ır f  A l l a h ’ ın  b ir l iğ i d e ğ il  v e y a  ş ö y l e  b ir  b ir l iğ i:  d o ğ r u - y a n l ış ,  s o ğ u k - s ıc a k ,  
k a r a n l ık - a y d ın l ık ,  h a k - b a t ıl ,  im a n - k ü f ü r  b u n l a r ın  b ü t ü n s e l  b ir  h a l i v a r .  N e f s - ü l  e m ir d e  
z ıd l a r ın  c e m ’ id ir .  Z ıd l a r ın  s a h ib in e  v e r il e n  u n v a n d ır ;  t e v h id .  Z ıd l a r ın  s a h ib i.  Y a n i A l l a h ’ ın  
b ir l iğ i d e ğ il ,  z ıd l a r ın  s a h ib i o l a n  b ir  z a t .  B u n l a r ı b ir e  g e t ir e n  z a t .  B u  z ıd l a r ı b ir e  g e t ir e n ,  
g e t ir d iğ i iç in  t e v h id ’ d ir .  T e v h id d e  a n a  t e m a ;  s is t e m ,  z a t  d e ğ il .  
B u  s a n a  n e  g e t ir iy o r ?  H e r  ş e y in  s a h ib i o  o l d u ğ u  iç in  h iç  k o r k m a z s ın ,  ç ü n k ü  d iz g in i O n u n  
e l in d e .  T e v h id ;  z ıd l a r ın  s a h ib i o l a n  A l l a h .  B u  s e n i k o r k t u ğ u n d a n  e m in ,  u m d u ğ u n a  n a il  e d e r  
295( d u a l a r ım ız  s ö y l e d iğ im iz  g ib i) .  K o r k t u ğ u m u z  z ıd l a r ,  u m d u ğ u m u z  o n u n  z ıd d ı  b u n l a r ın  s a h ib i;  
t e v h id .  O  d u a d a  t e v h id  in k iş a f  e d iy o r .  Z ıd l a r ı n e  k a d a r  c e m ’ e  g e t ir ir s e n ,  m e s e l a  z a h ir d e  
ş e y t a n d ır ,  m e l e k t ir ,  a r k a d a  M u d il  v e  N u r  e s m a s ıd ır .  T e v h id ;  b u  d ö r d ü n ü  ( Ş u u r ,  D im a ğ ,  K a l b ,  
R u h )  c e m ’ e d in c e ,  A l l a h  in s a n d a  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d iy o r  ( Ş u a l a r  9 ) .  T a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  
e d e n  k iş in in  r u h u n d a n  a r k a s ın a  g e ç m e s id ir ,  r u h u n u n  a r k a s ın a  g e ç iy o r s u n .  
1-Sözler:293, 2-(II), 3-(I)
T e v h id - i H a k ik i
1 .  Y a l n ız  t a s a v v u r d a n  ib a r e t  b ir  m a r if e t  d e ğ il d ir .  B e l k i il m - i M a n t ık ' t a  t a s a v v u r a  m u k a b il  v e  
m a r if e t - i t a s a v v u r iy e d e n  ç o k  k ıy m e t d a r  v e  b ü r h a n ın  n e t ic e s i o l a n  v e  il im  d e n il e n  t a s d ik t ir . V e  
t e v h id - i h a k ik î ö y l e  b ir  h ü k ü m  v e  t a s d ik  v e  iz ' a n  v e  k a b u l d ü r  k i;  h e r  b ir  ş e y l e  R a b b in i  
b u l a b il ir  v e  h e r  ş e y d e  H â l ık ın a  g id e n  b i r  y o l u  g ö r ü r  v e  h iç b ir  ş e y  h u z u r u n a  m a n i o l m a z .
2 .  H e r  ş e y i C e n a b - ı H a k k ' a  is n a d  e t m e k l e  b e r a b e r  h e r  ş e y in  ü s t ü n d e  b u l u n a n  m ü h r ü n ü ,  
s ik k e s in i g ö r ü p  o k u m a k t a n  ib a r e t t ir .  
3 .  H e r  ş e y  ü s t ü n d e  s ik k e - i k u d r e t in i v e  h â t e m - i r u b u b iy e t in i v e  n a k ş - ı k a l e m in i g ö r m e k l e  
d o ğ r u d a n  d o ğ r u y a  h e r ş e y d e n  o n u n  n u r u n a  k a r ş ı b ir  p e n c e r e  a ç ıp  o n u n  b ir l iğ in e  v e  h e r  ş e y  
o n u n  d e s t - i k u d r e t in d e n  ç ık t ığ ın a  v e  u l u h iy e t in d e  v e  r u b u b iy e t in d e  v e  m ü l k ü n d e  h iç b ir  
v e c h il e ,  h iç b ir  ş e r ik i v e  m u in i o l m a d ığ ın a ,  ş u h u d a  y a k ın  b ir  y a k în  il e  t a s d ik  e d ip  im a n  
g e t ir m e k t ir  v e  b ir  n e v i h u z u r - u  d a im î e l d e  e t m e k t ir .  
1-Şualar:154, 2-Mesnevi-i Nuriye:212, 3-Sözler:293
T e v h id - i Z a h ir î
1 .  T e v h id - i z a h ir î h iç b ir  ş e y i A l l a h ' ın  g a y r is in e  is n a d  e t m e m e k t e n  ib a r e t t ir .
2 .  T e v h id  d a h i ik i ç e ş it t ir :  B ir i:  T e v h id - i â m i v e  z a h ir îd ir  k i, " C e n a b - ı H a k  b ir d ir ,  ş e r ik i n a z ir i  
y o k t u r ,  b u  k â in a t  o n u n d u r . "
1-Mesnevi-i Nuriye:212, 2-Sözler:293
T e v il
T e v il ;  k e l a m  s a h ib in in  k e l a m d a n  m u r a d ın ı e v v e l l e m e k ,  e v v e l l e  b a k m a k .  N e y i m u r a d  e t t i d iy e  
b a k m a k .  T e f s ir  is e ;  o l a y l a r l a  o n u n  iç e r is in i a y a n  e t m e k t ir .
(I)
T e z a h ü r
1 .  H a k îm - i E z e l î in a y e t - i s e r m e d iy e  v e  h ik m e t - i e z e l iy e n in  ik t iz a s ıy l a ,  ş u  d ü n y a y ı t e c r ü b e y e  
m a h a l  v e  im t ih a n a  m e y d a n  v e  e s m a - i h ü s n a s ın a  â y in e  v e  k a l e m - i k a d e r  v e  k u d r e t in e  s a h if e  
o l m a k  iç in  y a r a t m ış .  V e  t e c r ü b e  v e  im t ih a n  is e  n e ş v ü n e m a y a  s e b e b d ir .  O  n e ş v ü n e m a  is e ,  
is t id a d l a r ın  in k iş a f ın a  s e b e b d ir .  O  in k iş a f  is e ,  k a b il iy e t l e r in  t e z a h ü r ü n e  s e b e b d ir .  O  
k a b il iy e t l e r in  t e z a h ü r ü  is e ,  h a k a ik - i n is b iy e n in  z u h u r u n a  s e b e b d ir .  H a k a ik - i n is b iy e n in  
z u h u r u  is e ,  S â n i' - i Z ü l c e l a l ' in  e s m a - i h ü s n a s ın ın  n u k u ş - u  t e c e l l iy a t ın ı g ö s t e r m e s in e  v e  k â in a t ı  
296m e k t u b a t - ı S a m e d a n iy e  s u r e t in e  ç e v ir m e s in e  s e b e b d ir .  İ ş t e  ş u  s ır r - ı im t ih a n  v e  s ır r - ı t e k l if  
il e d ir  k i;  e r v a h - ı â l iy e n in  e l m a s  g ib i c e v h e r l e r i,  e r v a h - ı s a f il e n in  k ö m ü r  g ib i m a d d e l e r in d e n  
t a s a f f i e d e r ,  a y r ıl ır .  
2 .  İ k i f a r k l ı b a k ış . .
•  İ n s a n  n o k t a s ın d a n ;  İ m t ih a n ,  t e k l if ,  n e ş v ü n e m a ,  is t id a t ,  k a b il iy e t i iç in e  a l ır .
•  A l l a h  c a n ib in d e n ;  E s m a ,  s ıf a t ,  ş u u n a t  v e  il a h i v a s ıf l a r ın  g ö z ü k m e s id ir .
3 .  T e c e l l i b il - k u v v e ,  T e z a h ü r  b il - f iil …  
4 .  T e c e l l in in  n e t ic e s in d e  m e y d a n a  ç ık a n ,  g ö r ü n e n  ş e y .  “ K a y y u m iy e t in  c il v e s i,  E h a d iy e t  
n o k t a s ın d a  in s a n d a  t e z a h ü r ü  v a r . ”  c ü m l e s in d e  o l d u ğ u  g ib i.  T e c e l l i d a ir e - i v ü c u b a ,  t e z a h ü r  is e  
d a h a  z iy a d e  m ü m k in a t a  b a k a r ,  t e c e l l id e n  d a h a  d ü ş ü k  b ir  m e r t e b e d ir .  
1-Sözler:532, 2-(III), 3-(III), 4-(II)
T e z e k k ü r   
G e ç m iş l e  a l a k a l ı h a t ır l a m a d ır ,  o n u  if a d e  e t m e d ir ,  g e ç m iş l e  a l a k a l ı d ü ş ü n c e d ir ,  u n u t u l a n ı  
o r t a y a  ç ık a r m a k ,  ü s t ü n ü  a ç m a k t ır . .  d im a ğ d a k i t a a k k u l u n  iç in d e  b ir  s ıf a t t ır .  
(I)
T ıl s ım
1 .  O  ik i t ıl s ım  is e ,  C e n a b - ı H a k k ' a  im a n  v e  â h ir e t e  im a n d ır .
2 .  O  im a n  t ıl s ım ı il e . . .
3 .  O  t ıl s ım  is e ,  s ır r - ı im a n  il e  a ç ıl a n  s ır r - ı h ik m e t - i h il k a t t ir .
4 .  O  e n e  m a h iy e t in in  b il in m e s iy l e ,  o  g a r ib  m u a m m a ,  o  a c ib  t ıl s ım  o l a n  e n e  a ç ıl ır  v e  k â in a t  
t ıl s ım ın ı v e  â l e m - i v ü c u b u n  k ü n u z u n u  d a h i a ç a r .
5 .  T ıl s ım  ik i z ıd  o l a n ı b ir b ir in e  d e ğ iş t ir ip  d ö n ü ş t ü r m e k t ir .  H e r k e s in  t ıl s ım ı b a ş k a d ır .  H ü s n - ü  
n iy e t ,  g ü z e l  a h l a k ,  h ü s n - ü  z a n ,  g ü z e l  f ik ir ,  b u  d ö r d ü  b ir a r a y a  g e l ir s e  t ıl s ım l a r  a ç ıl ır .  T ıl s ım ı  
a k l ı o l a n l a r  ç ö z e r .  T ıl s ım  d im a ğ a  b a k a r .  M e s e l a  - 1 0  u  + 1 0  a  d e ğ iş t ir ip  d ö n ü ş t ü r ü n c e  - 1 0  
k a l m a d ı + 1 0 a  d ö n ü ş t ü .  S a d e c e  m ü s p e t t e  d e ğ il  m e n f id e  d e  ç a l ış ır .  + 1 0  u  - 1 0  a  d e ğ iş t ir ip  
d ö n ü ş t ü r ü n c e  + 1 0  k a l m a d ı - 1 0 a  d ö n ü ş t ü .  T ıl s ım  b u  ş e k il d e  ç a l ış ır .  S ır  is e  d e ğ iş t ir m e d e n  
a s ıl l a r ı k a l d ığ ı h a l d e  d ö n ü ş t ü r e n  v e  b u n l a r ı b ir y e r e  c e m  e d ip  t u t a n d ır .  İ k i z ıd d ın  b ir a r a d a  
o l m a s ıd ır .  D u r d u ğ u n  y e r e  g ö r e  s ır r ın  d e ğ iş ir .  S u r e t t e n  h a k ik a t e  g e ç m e k ;  t ıl s ım  il e . .  
H a k ik a t t e n  m a h iy e t e  g e ç m e k  is e  s ır  il e d ir .  S u r e t i h a k ik a t a ,  h a k ik a t ı m a h iy e t e ,  m ü l k ü  
m e l e k u t a ,  m e k a n ın  ü s t ü n ü  k a l d ır m a  ( l a  m e k a n ) ,  a s l a n ı a t a ,  e j d e r h a n ı k a p ıy a  d ö n d ü r m e  
s is t e m in in  a d ıd ır  T ıl s ım .  B u  s is t e m  in s a n d a . . .  M a n a - y ı is m îy i,  m a n a - y ı h a r f iy e  
d ö n ü ş t ü r e n d ir ;  t ıl s ım . . .
S ır ;  z ıd l a r ı d e ğ iş t ir m e d e n  b ir l e ş t ir ip ,  c e m  e t m e k t ir .  K o n u n u n  s a h ib i,  h a k im i o l m a k  a r k a s ın a  
g e ç m e k t ir .  T ıl s ım  is e  z ıd l a r ı b ir b ir in e  d e ğ iş t ir ip  d ö n ü ş t ü r m e k t ir . . .  S ır ’ d a ;  C e m a l ,  C e l a l ,  K e m a l  
v a r .  T ıl s ım d a ;  z ıd l a r  y o k  a r t ık ,  d ö n ü ş ü m  v a r .  K a l it e l i o l a n  S ır ’ d ır .  H e m  b ir b ir in e  z ıd  b ir  ş e y i  
t u t a c a k s ın ,  h e m  h iç  b ir is i o l m a y a c a k s ı n .  S ır  b u .  T e v h id  d e  h a k - b a t ıl ,  d o ğ r u - y a n l ış ,  k a r a n l ık -
297a y d ın l ık  z a t ın d a  t u t u y o r  a m a  k e n d is i t u t t u k l a r ın a  h iç  b e n z e m iy o r .  S ır ;  z a t ın d a  z ıd l a r ı  
c e m ’ e t m iş  a m a  d ö n ü ş ü m  v e  d e ğ iş im  y o k .  T ıl s ım  is e ;  d e ğ iş t ir m iş .
1-Sözler:31, 2-Sözler:31, 3-Sözler:38, 4-Sözler:536, 5-(I)
T ıl s ım - ı Ka in a t  ( M u ğ l a k )
1 .  Ş u  k â in a t ın  t a h a v v ü l a t ın d a k i m a k s a d  v e  g a y e  n e  o l d u ğ u . . .
2 .  H e m  ş u  k â in a t ın  H â k im - i H a k îm ' i,  ş u  k â in a t ın  t a h a v v ü l â t ın d a k i m a k s a d  v e  g a y e y i  
t a z a m m u n  e d e n  t ıl s ım - ı m u ğ l a k ın ı. . .
.  S ır r - ı k a in a t  o l a n  t ıl s ım - ı m u ğ l a k . . .
4 .  L e m a l a r  3 4 6  d a  “ " t ıl s ım - ı k â in a t "  v e  " m u a m m a - y ı h il k a t "  t a b ir  e d il e n  b ir  s ır r - ı İ l a h î  
a n l a ş ıl d ı. ”  d e n il m e k t e d ir .  S ır r - ı h il k a t - i a l e m  d e n il e n  M u a m m a - y ı H il k a t  ( m ü ş k il ) ;  
m e v c u d a t ın  n e r e d e n ,  n e r e y e ,  n e c is in ?  ü ç  s u a l in in  c e v a b ıd ır .  2 9 . S ö z  v e  3 0 . S ö z ü n  1 . m a k s a d ı b u  
s ır  v e  m u a m m a d a n  b a h s e d e r .  S ır r - ı  k a in a t t a  d e n il e n  T ıl s ım - ı k a in a t  is e  ş u  k a in a t ın  
t a h a v v ü l a t ın d a k i m a k s a d  v e  g a y e  n e  o l d u ğ u n u n  c e v a b ıd ır .  2 4 . m e k t u b  v e  3 0 . S ö z ü n  2 . m a k s a d ı  
b u  s ır d a n  b a h s e d e r .
1-Sözler:62'den, 2-Sözler:577, 3-Sözler:236, 4-(III)
T im s a l
1 .  M a d d iy a t - ı k e s if e n in  t im s a l l e r i h e m  m ü n f a s ıl ,  h e m  ö l ü  h ü k m ü n d e d ir l e r .  Ç ü n k i a s ıl l a r ın a  
g a y r  o l d u k l a r ı g ib i,  a s ıl l a r ın ın  h â s iy e t l e r in d e n  d e  m a h r u m d u r l a r .  N u r a n îl e r in  t im s a l l e r i is e ,  
a s ıl l a r ıy l a  m u t t a s ıl  v e  a s ıl l a r ın ın  h â s iy e t l e r in e  m â l ik  v e  a s ıl l a r ın a  g a y r  d e ğ il l e r d ir .  
B in a e n a l e y h  C e n a b - ı H a k  ş e m s in  h a r a r e t in i h a y a t ,  z iy a s ın ı ş u u r ,  z iy a d a k i r e n k l e r i d u y g u  g ib i  
y a p m ış  o l s a  id i,  s e n in  e l in d e k i â y in e d e  t e m e s s ü l  e d e n  ş e m s in  t im s a l i s e n in l e  k o n u ş a c a k t ı.  
Ç ü n k i o ,  t im s a l in d e  o l d u k ç a  h a r a r e t i ,  z iy a s ı,  r e n k l e r i o l u r d u .  H a r a r e t iy l e  h a y a t  b u l u r d u ,  
z iy a s ıy l a  ş u u r l u  o l u r d u ,  r e n k l e r i il e  d e  d u y g u l u  o l u r d u .  B ö y l e  o l d u k t a n  s o n r a ,  s e n in l e  
k o n u ş a b il ir d i.
2 .  G ü n e ş  b iz e  y a k ın d ır ;  ç ü n k i z iy a s ı,  h a r a r e t i v e  m is a l i â y in e m iz d e  v e  e l im iz d e d ir .  F a k a t  b iz  
o n d a n  u z a ğ ız .  E ğ e r  b iz  n u r a n iy e t  n o k t a s ın d a  o n u n  a k r e b iy e t in i h is s e t s e k ,  â y in e m iz d e k i  
m is a l î o l a n  t im s a l in e  m ü n a s e b e t im iz i a n l a s a k ,  o  v a s ıt a  il e  o n u  t a n ıs a k ;  z iy a s ı h a r a r e t i,  h e y e t i  
n e  o l d u ğ u n u  b il s e k . . .
3 .  A y in e d e  n u r a n în in  t im s a l i z iy a  v e r ir ,  h a s iy e t i v a r ;  k e s if in  m is a l i ö l ü d ü r ,  h a y a t s ız d ır ,  t e s ir i  
y o k t u r .
4 .  T im s a l ,  s ıf a t ın ı g ö s t e r m e k .  N u r a n în i n  t im s a l i o l u r .  A y n a y a  v u r a n .  A y n a d a k i ıs ı,  ış ık ,  r e n k .  
A y in e y e  g id e n  t a r a f a  t im s a l ,  â y in e d e n  a y r ıl a n a  m is a l  d e n il ir .  Â y in e y e  g ir e r k e n  t im s a l ,  
ç ık a r k e n  m is a l .  
5 .  M is a l  a y n a d a k i g ö r ü n t ü ,  T im s a l  a y n a y a  g e l e n . . .
1-Mesnevi-i Nuriye:124, 2-Mektubat:51, 3-Kastamonu Lahikası:8, 4-(I), 5-(III)
298T ir y a k
1 .  M a n e v î y a r a l a r ın a  t ir y a k l a r  h ü k m ü n d e  o l d u ğ u n u . . .
2 .  G ü y a  o  r is a l e  o n a  b ir  t ir y a k  id i k i;  a l t ı y e d i s e n e  z a r f ın d a  a l d ığ ı b ü t ü n  m a n e v î y a r a l a r ın ı  
t e d a v i e t t i.  
3 .  M a n e v i y a r a l a r ı t e d a v i e d e n . . .
1-Lemalar:190, 2-Lem'alar:244, 3-(III)
T o h u m
1 . B ü t ü n  t a a m l a r ın  h e r  n e v ' in d e n  t o h u m  v e  ç e k ir d e k  d e n il e n  R a h m a n î h ü l â s a l a r a  k o y u p ;  v e  o  
h ü l â s a l a r ı d a h i,  o n l a r ın  p iş ir m e l e r in e  v e  in b is a t l a r ın a  d a ir  k a d e r î t a r if e l e r  iç in d e  s a r ıp ,  
m u h a f a z a  iç in  k ü ç ü k  s a n d u k ç a l a r a  k o y u p ,  t e v d i'  e d e r .
2 .  N e b a t a t ın  t o h u m l a r ı g ib i " A c b - ü z  z e n e b "  t a b ir  e d il e n  b ir  k ıs ım  z e r r e l e r ,  i n s a n ın  t o h u m u  
h ü k m ü n d e  o l u p ,  h a ş ir d e  o  z e r r e l e r  ü z e r in e  b e d e n - i in s a n î n e ş v  ü  n e m a  il e  t e ş e k k ü l  e d e r .
3 .  B u  k â in a t ı ö y l e  b ir  k it a b  t a r z ın d a  y a z a r  k i,  h e r b ir  a ğ a c ın  b ü t ü n  t a r ih ç e - i h a y a t ın ı b ü t ü n  
ç e k ir d e k l e r in d e  k a y d e d e n  v e  h e r b ir  o t u n  v e  ç iç e ğ in  b ü t ü n  v a z if e - i h a y a t iy e s in i b ü t ü n  
t o h u m l a r ın d a  y a z a n . . .  
4 .  İ ş t e  b ü t ü n  y e r  a l t ın a  k a r ış ık  a t ıl a n  v e  m a d d e  it ib a r iy l e  b ir b ir in e  b e n z e y e n  t o h u m l a r ın  
s ü n b ü l  v a k t in d e . . .  
5 .  B ü t ü n  m e y v e l e r d e k i t a n e l e r d e n  ç e k ir d e k  y a p m a k  is t iy o r u z  b u n l a r ın  iç e r is in d e n  ç e k ir d e k  
o l m a y a  n a m z e t l e r  t o h u m d u r  a r a  f o r m a t t ır .  Y a n i t o h u m l a r ın  iç e r is in d e n  ç e k ir d e k l e r i  
a y ır ıy o r u z  h a n g is i ç e k ir d e k  o l a c a k s a  o  t o h u m d u r .  T o h u m  t o p r a ğ a  g ir d ik t e n  s o n r a  ç e k ir d e k  
o l u y o r .  A ğ a ç  ç e k ir d e k t e n  ç ık ıy o r ,  t o h u m  a y r ıl a n d ır .  A ğ a ç t a k i t o h u m  g e l e c e k  b a h a r ın  
ç e k ir d e ğ id ir .  M a z iy i m ü s t a k b e l e  t a ş ıy a n  ç e k ir d e k t ir .  B e ş e r d e n  A l l a h a  b a k ış  n ü b ü v v e t t ir ,  
s a l a t t ır  v e  t o h u m d u r .  A l l a h t a n  b e ş e r e  b a k ış  r is a l e t t ir ,  s e l a m d ır  v e  ç e k ir d e k t ir .  Ç e k ir d e k  
e v v e l d ir ,  t o h u m  h a t e m d ir . . .
6 .  Ç e k ir d e k ;  t a r ih ç e - i h a y a t a ,  k a y d a . .  t o h u m ;  v a z if e - i h a y a t iy e y e ,  y a z ıy a  b a k ıy o r .  1 . r a h m a n i  
h ü l a s a  2 . r u h u  b e ş e r d e d ir .  3 . e k il ir .  4 . p r o g r a m ı t a m a m l a n m a m ış  ( t e k l if  d e v a m  e d iy o r )  5 . k ü f r ü  
s a k l ıy o r .  6 . ö l m ü y o r .  
1-Lemalar: 254, 2-İşarat-ül İcaz:58, 3-Şualar:241, 4-Sözler:666, 5-(I), 6-(III)
T ö v b e
1 .  G ü n a h  v e  e m r e  m u h a l e f e t ,  h a t a ,  c in a y e t l e r ,  f e n a l ık l a r ,  ş e r  v e  is y a n ,  s e f a h a t  v e  h a r a m  v e  
it ik a d s ız l ık  v e  f ıs k  d a n  d o l a y ı t ö v b e  e d il ir . .  k u s u r d a n  d o l a y ı is t iğ f a r  e d il ir .  T ö v b e  m a z iy e  
g e ç m iş im iz e  b a k ıy o r ,  y a p t ık l a r ım ız a  t ö v b e  e d iy o r u z . .  İ s t iğ f a r  is e  m a z i,  h a l  v e  is t ik b â l e  
b a k ıy o r ,  h e r  z a m a n  k u s u r l u y u z  ç ü n k i. . .
2 .  A k l ın  a b d e s t i t ö v b e d ir .  T ö v b e  s u ç u  g ö s t e r iy o r ,  İ s t iğ f a r  iç in  s u ç  o l m a s ın a  g e r e k  y o k . .  İ s t iğ f a r  
k u l l u ğ u n  s im g e s id i r .  Ç ü n k ü  R e s u l l u l l a h  g ü n d e  y e t m iş  k e r e  is t iğ f a r  y a p a r d ı,  y a n i in k il a p  
g e ç ir ir d i. .  T ö v b e  g ü n a h ın  v ü c u d u n u  g ö s t e r ir ,  İ s t iğ f a r  is e  k u l l u ğ u n  r u h u d u r .  İ s t iğ f a r  m ü n a c a a t  
b u n l a r  u b u d iy e t t ir .  T ö v b e ,  r u h u n  g u s ü l  a b d e s t id ir .  T ö v b e  g ü n a h ın  a r k a s ın a  g e ç m e k t ir .
2991-(III), 2-(I)
T u r r a
1 .  V e  a ğ a ç  g ib i h e r  z îh a y a t ın  e v v e l i,  â h ir i,  z a h ir i,  b â t ın ı b ir e r  s ik k e - i t e v h id ,  b ir e r  h â t e m - i  
v a h d e t ,  b ir e r  m ü h r - ü  e h a d iy e t ,  b ir e r  t u r r a - i v a h d a n iy e t  t a ş ıy o r .
İ ş t e  b u  ü ç  m is a l d e k i a ğ a c a  k ıy a s e n ,  b a h a r  d a h i ç o k  ç iç e k l i b ir  a ğ a ç t ır :  G ü z  m e v s im in in  e l in e  
e m a n e t  e d il e n  t o h u m l a r ,  ç e k ir d e k l e r ,  k ö k l e r ,  İ s m - i E v v e l ' in  s ik k e s in i. .  v e  y a z  m e v s im in in  
k u c a ğ ın a  d ö k ü l e n ,  e t e ğ in i d o l d u r a n  m e y v e l e r ,  h u b u b a t  v e  s e b z e v a t l a r  İ s m - i Â h ir ' in  h â t e m in i. .  
v e  b a h a r  m e v s im i,  h u r - il  în  m is il l ü  b ir b ir i ü s t ü n e  g iy d iğ i s ü n d ü s - m is a l  h u l l e l e r  v e  y ü z b in  
n a k ış l a r  il e  s ü s l e n m iş  f ıt r î l ib a s l a r  İ s m - i Z a h ir ' in  m ü h r ü n ü . .  v e  b a h a r ın  iç in d e  v e  z e m in in  
b a t n ın d a  iş l e y e n  s a m e d a n î f a b r ik a l a r  v e  k a y n a y a n  r a h m a n î k a z a n l a r  v e  y e m e k l e r i p iş ir t t ir e n  
r a b b a n î m a t b a h l a r ,  İ s m - i B â t ın ' ın  t u r r a s ın ı t a ş ıy o r l a r .
2 .  H e r y e r d e  h a z ır  n â z ır ,  e b e d  s u l t a n ı o l a n  Z a t - ı A k d e s e ,  L a f z a - i C e l il e  iş a r e t  e d e r .  V a c ib - ü l  
V ü c u d  o l a n  Z a t - ı İ l a h iy e y e  b a k a r .  S a m e d iy e t e  v e  B â t ın  is m in e  b a k a r .  T u r r a  k ü l l ,  m ü h ü r  is e  
c ü z d ü r .  T u r r a  b a t ın ,  m ü h ü r  is e  z a h ir d ir .  S ik k e  e v v e l e ,  H a t e m  a h ir e  b a k a r .
3 .  F e r m a n  v e  b e r a t l a r ın  p a d iş a h  a d ın a  o l d u ğ u n u  b e l ir t e n  ö z e l  ş e k il .
1-Şualar:34, 2-(I), 3-(II)
300K I S I M  1 9
U-Ü
U b u d iy e t
1 .  S o n r a  o  R a b b - ü l  Â l e m în ' in  u l u h iy e t i n in  iz h a r ın a  k a r ş ı;  z a ' f  iç in d e  a c z l e r in i,  ih t iy a ç  iç in d e  
f a k r l e r in i il â n d a n  ib a r e t  o l a n  u b u d iy e t  il e  v e  u b u d iy e t in  h ü l â s a s ı o l a n  " n a m a z "  il e  m u k a b e l e  
e t t il e r .  
2 .  U b u d iy e t in  e s a s ı o l a n ,  a c z  v e  f a k r  v e  k u s u r  v e  n a k s ın ı b il m e k  v e  n iy a z  il e  d e r g â h - ı u l u h iy e t e  
k a r ş ı s e c d e  e t m e y e  b e d e l . . .  
3 .  U b u d iy e t in  is e  s ır r - ı e s a s ı;  n iy a z ,  ş ü k ü r ,  t a z a r r u ' ,  h u ş u ' ,  a c z ,  f a k r ,  h a l k t a n  is t iğ n a  c ih e t iy l e  o  
h a k ik a t ın  k e m a l in e  m a z h a r  o l u r .
4 .  M a n a - y ı u b u d iy e t in  e s a s ı o l a n :  “ K u s u r u n u  b il m e k ,  f a k r  v e  a c z in i a n l a m a k ,  t e z e l l ü l  il e  
d e r g â h - ı İ l a h iy e y e  il t ic a  e t m e k . ”
5 .  U b u d iy e t ,  e m r - i İ l a h îy e  v e  r ız a - y ı İ l a h îy e  b a k a r .  U b u d iy e t in  d â îs i e m r - i İ l a h î v e  n e t ic e s i  
r ız a - y ı H a k ' t ır .  S e m e r a t ı v e  f e v a id i,  u h r e v iy e d ir .  
6 .  Ö y l e  is e  f ıt r a t ı n d a n  g a y e  u b u d iy e t t ir .  U b u d iy e t  is e ,  D e r g â h - ı iz z e t in e  k u s u r l a r ın ı  
" E s t a ğ f ir u l l a h "  v e  " S ü b h a n a l l a h "  il e  il â n  e t m e k t ir .
7 .  U b u d iy e t  is e ,  O n u n  ( in s a n ın )  y ü z ü n ü  f e n a d a n  b e k a y a ,  h a l k t a n  H a k k ' a ,  k e s r e t t e n  v a h d e t e ,  
m ü n t e h a d a n  m e b d e ' e  ç e v ir e n  b ir  h a y t - ı  v u s l a t ,  y a h u t  m e b d e '  v e  m ü n t e h a  o r t a s ın d a  b ir  n o k t a -
i it t is a l d ir .  
8 .  U b u d iy e t  o d u r  k i;  s e n ,  F â t ır - ı Z ü l c e l a l ' in  d e r g â h - ı r a h m e t in d e   ﺍﻟﻠﻪَ  ﺍَﺳْﺘَﻐْﻔِﺮُ  v e   ﺍﻟﻠﻪِ  ﺳُﺒْﺤَﺎﻥَ  il e  
k u s u r u n u . .  v e   ﺍﻟﻠﻪُ  ﺣَﺴْﺒُﻨَﺎ  v e   ﻟِﻠﻪِ  ﺍَﻟْﺤَﻤْﺪُ  il e  f a k r ın ı. .  v e   ﺍَﻛْﺒَﺮُ  ﺍَﻟﻠﻪُ  v e   ﺑِﺎﻟﻠﻪِ  ﺍِﻻ   ﻗُﻮﺓَ  ﻭَﻻ َ  ﺣَﻮْﻝَ  ﻻ َ  i l e  v e  is t im d a d  
il e  a c z in i il â n  e t m e k  v e  â y in e - i u b u d iy e t in  il e  c e m a l - i r u b u b iy e t in i iz h a r  e t m e k t ir .
9 .  İ b a d e t  h a r a m l a r  v e  h e l a l l e r d ir .  U b u d iy e t  is e  a c z ,  f a k r ,  n a k s ,  k u s u r u n u  d e r u h t e  e t m e k t ir . .  
U b u d iy e t  d a h a  ş u m u l l ü d ü r .  D ü n y a d a  y a ş a d ık ç a  ib a d e t  d e v a m  e d e r ,  v e f a t  e t t ik t e n  s o n r a  
ib a d e t  y o k t u r  a m a  u b u d iy e t  d e v a m  e d e r .  U b u d iy e t  k u l l u ğ u n  s ır r ıd ır .
U b u d iy e t  is e  d ü n y a  v e  a h ir e t i c e m  e d e n  v e f a t  e d in c e d e  d e v a m  e d e n . .  Y a n i A l l a h l ık  h a k ik a t ı il e  
m a h l u k  h a k ik a t ı u b u d iy e t . .  U b u d iy e t  c a m id ir ,  ib a d e t  g ib i d e ğ il .  M e s e l a  ü n iv e r s it e  d ip l o m a s ı  
g ib id ir  U b u d iy e t . .  İ b a d e t  is e  o r t a o k u l  d ip l o m a s ı g ib id ir .  U b u d iy e t in  s u r e t i;  ib a d e t t ir .  İ b a d e t in  
s u r e t ,  h a k ik a t ,  m a h iy e t in i t o p l a  h e p s i U b u d iy e t in  s u r e t id ir .  U b u d iy e t in  h a k ik a t ı;  ş e c e r e - i  
h il k a t e  d ö n m e k t ir  y a n i b ü y ü k  in s a n  o l m a k t ır .  U b u d iy e t in  m a h iy e t i is e ;  a r t ık  f e n a - i m u t l a k t ır .  
O n d a k i b e n ,  b e n d e k i O .  Ü ç ü n c ü  S a id  y a n i. .  B ü t ü n  b ü t ü n  f a n i. . .  İ b a d e t ,  k u r b iy e t e  v e s il e ,  
U b u d iy e t  a k r e b iy e t e  v e s il e d ir .
1-Sözler:125, 2-Lemalar:132, 3-Mektubat:455, 4-Mektubat:320, 5-Lemalar:131, 6-Mesnevi-i Nuriye:222,  
7-Sözler:363, 8-Nurun İlk Kapısı:33, 9-(I)
U l u h iy e t
3011 .  T e z a h ü r - ü  r u b u b iy e t  h a k ik a t ı iç in d e  b e d a h e t l e  h is s e d il e n  v e  b u l u n a n  u l u h iy e t in  t e b a r ü z  
h a k ik a t ı d a h i;  e s m a - i h ü s n a n ın  r a h îm a n e  v e  k e r im a n e  c il v e l e r iy l e  v e  y e d i s ıf â t - ı s ü b u t iy e  o l a n  
H a y a t ,  İ l im ,  K u d r e t ,  İ r a d e ,  S e m ' ,  B a s a r  v e  K e l â m  s ıf a t l a r ın ın  c e l a l l i v e  c e m a l l i t e c e l l il e r iy l e  
k e n d in i t a n ıt t ır ır ,  b il d ir ir .
2 . U l u h iy e t e  y a n i m a b u d iy e t e  k a r ş ı ş ü k ü r  v e  ib a d e t l e  m u k a b e l e  e d e n l e r . . .
3 .  B ü t ü n  E s m a n ın  f a a a l iy e t in in  y e k ü n ü n e  R u b u b iy e t  v e  b u  a y in e d e  g ö z ü k e n  A l l a h ’ l ık  g a y e s i,  
A l l a h ’ l ık  y ö n ü n e  U l u h iy e t  d e n ir .  G ü n e ş  a y n a d a  y a n s ıd ı= R u b u b iy e t ,  b u n u n  a r k a s ın d a k i g iz l i  
g ü n e ş = U l u h iy e t t ir .  R u b u b iy e t  Z a t ’ t a n  d ış a r ıy a ,  U l u h iy e t  m a h l u k a t t a n  Z a t  t a r a f ın a  b a k ış t a  
g ö z ü k e n ,  y a n i R u b u b iy e t  iç e r id e n  d ış a r ıy a ,  U l u h iy e t  d ış a r ıd a n  iç e r iy e  b a k ış  v e  m u a m e l e n in  
ş e k l i.  R u b u b iy e t  v a c ib  a l e m in in  k o m p l e  m a n a s ı o l d u ğ u  iç in  b a z a n  Ş u u n a t ,  b a z a n  S ıf a t ,  b a z a n  
E s m a  m a k a m ın d a  k u l l a n ıl ıy o r .  H e p s in i n  d ış a  v u r u ş u n a  R u b u b iy e t  d e n iy o r .  
O n u n  s a n a  v e r d iğ i f ıt r a t  R u b u b iy e t ,  b u  f ıt r a t ın  in k iş a f  h a l i U l u h iy e t .  O  z a m a n  R u b u b iy e t  
is t id a d a ,  U l u h iy e t  is e  k a b il iy e t e  b a k ıy o r .  O n u n  s a n a  v e r d ik l e r i,  S e n d e k i O ;  R u b u b iy e t . .  S e n in  
O ’ n a  m u k a b e l e l e r in in  h ü l a s a s ı,  O ’ n d a k i s e n ;  U l u h iy e t . .  O ’ n u n  s a n a  v e r d ik l e r i,  b a k ış ı,  
m u a m e l e s i;  R u b u b iy e t . .  S e n in  O ’ n a  v e r d ik l e r in ,  b a k ış ın ,  m u a m e l e l e r in ;  U l u h iy e t . .  R u b u b iy e t -
i İ l a h i Z a t ’ a  b a k ıy o r . .  R u b u b iy e t  t e c e l l in in  y a r a t m a ,  id a r e  e t m e  t a r a f ı.  U l u h iy e t  t a r a f ı is e  b iz im  
o r a y a  b a k ış ım ız ,  b iz d e n  b e k l e d iğ i b a k ış ım ız . .  R u b u b iy e t in e  k a r ş ı m u k a b e l e  ş e k l im iz i U l u h iy e t  
if a d e  e d iy o r .  U l u h iy e t - i E z e l iy e  E s m a y a ,  U l u h iy e t - i M u t l a k a  S ıf a t a ,  U l u h iy e t - i A m m e  Ş u u n a t a  
b a k ıy o r .
U l u h iy e t  b a t ın  t a r a f ıd ır .  R u b u b iy e t e  k a r ş ı U l u h iy e t  a y in e d a r l ığ ın ı if a d e  e t  v e  e m a n e t in i a l .  
E y l e m l e r ,  t a s a r r u f l a r ,  c il v e l e r ,  c e m a l l e r ,  n a k ış l a r ,  t im s a l l e r  H e r  ş e y  R u b u b iy e t e  a y in e d a r l ık t ır .  
O n u n l a  u y a n a n  b e n l e  Z a t ın  b e n d e k i t e c e l l is i,  Z a t ın  ş u u n a t ın ın  b e n d e  u y a n a n l a r ın  b ü t ü n l ü ğ ü ,  
U l u h iy e t e  a y in e d a r l ığ ım . .  B e n d e  g ö z ü k e n  Z a t ,  b e n d e  g ö z ü k e n  E s m a ,  b e n d e  g ö z ü k e n  s a n a t ,  
b e n d e  g ö z ü k e n  c e m a l  v e  b e n d e  g ö z ü k e n  m a s n u a t . .  Y a n i b e n d e  u y a n a n l a r ın ,  b e n im  
u b u d iy e t l e r im in  y e k ü n ü  U l u h iy e t e  a y in e d a r l ık t ır .  
İ b a d e t im iz  R u b u b iy e t e  a y in e d a r l ığ ım ız ,  u b u d iy e t im iz  U l u h iy e t e  a y in e d a r l ığ ım ız d ır .  Y a n i  
b e n d e  u y a n a n  Z a t ,  e s m a ,  s a n a t ,  c e m a l - i m a s n u a t ın  m u a y y e n l e ş m iş  a y in e d a r l ık  y a p ım  b e n im  
U l u h iy e t im .  U l u h iy e t  k u r b iy e t im l e  a k r e b iy e t in  g ö z ü k m e  y ö n ü . .  U b u d iy e t im l e  o r t a y a  ç ık a n  
a y in e d a r l ığ ım d a  t e z a h ü r  e d e n  Z a t ,  t e z a h ü r  e d e n  E s m a ,  t e z a h ü r  e d e n  s a n a t ,  t e z a h ü r  e d e n  
c e m a l - i m a s n u a t ın  b ü t ü n l ü ğ ü .  R u b u b iy e t l e  y a n i e y l e m s e l  ib a d e t im l e  y a p m a k t a n  h a s ıl  o l a n  
b e n d e  in k iş a f a t  o l u y o r . .  B u  in k iş a f a t ım  a y n a d ır  o r a d a  A l l a h ’ ın  v e r d iğ i c e v a b l a r ın  b ü t ü n l ü ğ ü  
U l u h iy e t t ir .  R u b u b i y e t i u l u h iy e t e  d ö n ü ş t ü r e n  b ir  k a v ş a k t ır  in s a n .  U b u d iy e t t e  o r t a y a  ç ık a n  
h a z ,  l e z z e t  u l u h iy e t in  g ö z ü k m e s id ir .  H is s e t m e k ,  z e v k e t m e k ,  m a s s e t m e k  d e r e c e s in d e  g ö z ü k e n  
u l u h iy e t t ir .  S e n in  R u b u b iy e t e  a y in e d a r l ığ ın d a  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s u n u n  c e m id ir  u l u h iy e t . . .  
A l l a h ’ ın  ( c c )  R u b u b iy e t in e  k a r ş ı,  in s a n  u b u d iy e t iy l e  m u k a b e l e  e d e r s e  ( a d ım  a t a r s a )  A l l a h  ( c c )  
o n u n  u b u d iy e t in e  u b u d iy e t  a y n a s ın d a  A l l a h  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d iy o r .  B u  t a a y y ü n  v e  
t e ş a h h u s u n  b ü t ü n s e l l iğ i u l u h iy e t t ir .  O  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  in s a n d a d ır  a m a  A l l a h ’ ın  t a a y y ü n  
v e  t e ş a h h u s u d u r .  O  d a :  O n d a k i b e n ’ d ir .  Y a n i s e m a d a k i g ü n e ş in  a y n a d a k i g ü n e ş id ir .  A y n a d a k i  
g ü n e ş  u l u h iy e t . . .  N a m a z d a  a y n a d a k i u l u h iy e t im iz  d iy o r  g ü n e ş e ,  A y n a d a k i g ü n e ş  s e m a d a k i  
g ü n e ş e  d iy o r  “ İ y y a k e  n a ’ b û d u  v e  iy y a k e  n e s t a in ”  A y n a d a k i g ü n e ş :  O n d a k i b e n . . .  B e n d e k i o . . .  
E ğ e r  A l l a h ’ ı d ü ş ü n ü r s e n  O ’ n d a k i b e n . . .  A l l a h  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e d in c e  in s a n  S e r m e d iy e t i  
k a z a n d ı.  “ K u l  h ü v e l l a  h ü  E h a d  A l l a h - ü s  S a m e d ” .
A l l a h  k a l b d e  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t i  a m a  s e n  d ir e k  b a k a m ıy o r s u n .  D im a ğ l a  b a k ıy o r s u n .  
D im a ğ  d a  s e n i k a y ıt l ıy o r .  A l l a h ’ ın  s a n a  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t iğ i g ib i s e n  b a k a m ıy o r s u n .  
K a l b in d e  A l l a h ’ ın  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t i U l u h iy e t in …  O n u n l a  b o y a l a n ıp  b a k m a  m ik t a r ı   
R u b u b iy e t in . . .  İ n c e  b ir  f a r k  v a r  a m a  a s l ın d a  ç o k  in c e  d e ğ il .  M e s e l e y i b il d iğ in  z a m a n  ç o k  
k o l a y .  K a l b  a y n a s ın d a  A l l a h  ( c c )  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t m e s i U l u h iy e t  ( y a n i s e n i b o y a l a m a  
m ik t a r ı,  y a n i m is a f ir i a ğ ır l a m a k  m ik t a r ı,  S ıb g a t u l l a h ,  H u l u k - u l  K u r ’ a n .  A l l a h ’ ın  a h l a k ı il e  
302b o y a l a n m a k )  O  b o y a n a n  k a l b l e  d im a ğ ı  in ş a  e d iy o r ,  im a n ın  z iy a s ı d im a ğ d a  n u r a  d ö n ü ş ü y o r .  
İ m a n ın  n u r u  d im a ğ d a .  İ m a n ın  z iy a s ı k a l b d e .  B u  A l l a h ’ ın  t a a y y ü n  v e  t e ş a h h u s  e t t iğ i k a l b  il e  
d im a ğ  b o y a l a n ıy o r ,  in ş a  o l u y o r .  D im a ğ l a  b a k m a k  R u b u b iy e t ,  k a l b l e  b a k m a k  U l u h iy e t .
4 .  R u b u b iy e t e  s e n in  m u k a b e l e n l e  o r t a y a  ç ık a n  h a k ik a t .  G ü n e ş in  iç  d o n a n ım ı ( r u b u b iy e t  
g ü n e ş in  t e z a h ü r ü ) .  M a h iy e t e  b a k a r .  V a h id iy e t e  b a k a r .  T u r r a y a  b a k a r  ( b e ş e r  c a n ib in d e n ) .  
R u b u b iy e t  h a k im iy e t e ,  U l u h iy e t  a m ir iy e t e  b a k a r .
1-Şualar:146, 2-Şualar:150, 3-(I), 4-(III)
U k d e - i H a y a t iy y e
1 .  Ş u  a ğ a c ın  ç e k ir d e k - i a s l îs in d e  v e  k ö k ü n d e  v e  g ö v d e s in d e ,  c ü z ' î v e  m ü ş a h h a s  v e  u k d e - i  
h a y a t iy e  t a b ir  e d il e n  b ir  c il v e - i ir a d e - i İ l a h iy e  v e  b ir  n ü v e - i e m r - i R a b b a n î. . .  
2 .  Ş u  ç ın a r  a ğ a c ın ın  m a n e v î n u r u ,  r u h u  h ü k m ü n d e  o l a n  u k d e - i h a y a t iy e s i. . .
1-Sözler:610, 2-Sözler:611
Ü l f e t
1 .  C e h l i m ü r e k k e b in  h e m ş ir e s i v e  n a z a r i s a t h in in  a n n e s i o l a n  ü l f e t . . .   
2 .  Ü l f e t  is e  c e h l - i m ü r e k k e b  ü s t ü n e  s e r il m iş  b ir  p e r d e d ir .   
3 .  C e h l - i m ü r e k k e b i in t a c  e d e n ,  n a z a r - ı s a t h îy i t e v l id  e d e n  ü l f e t …
4 .  Ü l f e t  z a n l a r ın  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r ,  h a p is h a n e d ir .  H e m ş ir e s i a n n e s i,  ik is i d e  d o ğ u r a n d ır .  B u  
ü l f e t in  e n  b ü y ü k  ö z e l l iğ i n e g a t if l ik l e r i d o ğ u r m a s ıd ır .  M e s e l a :  b e n  b il iy o r u m ,  d e r s  a l m a y a  
ih t iy a c ım  y o k ,  u y u m s u z l u ğ u ,  k e n d in i  in ş a a  e t m e m e y i d o ğ u r u r .  k e n d in i u n u t u r ,  t a h k ik c i  
o l m a z  v s .  Ü l f e t ;  ö r t ü n m e k t ir .  Ü n s iy e t  is e ;  t a ş ın m a k t ır ,  y a n i o n u  a l e m in d e  h is s e t m e k t ir .  
Ü n s iy e t  y a k ın l ık ,  ü l f e t  ö r t ü d ü r .  Ü l f e t  c e h a l e t  d e ğ il  k i.  C a h il e  ü l f e t  d e n il m e z ,  c a h il e  c a h il  
d e n il ir .  Ü l f e t ;  b il m e n in  ö r t ü l m e s id ir .  C a h il  d e ğ il iz ,  ç o k  iy i b il iy o r u z .  B il g in in  ö r t ü l m e s in e ,  
a k t if l iğ in i y it ir m e s i n e ;  ü l f e t  d e n il ir .  Ü n s iy e t  v e  ü n s iy e t - i H a k  v a r .  D e v a m l ı o  h a k ik a t ın  
e r e ğ in e ,  a s l ın a ,  ö z ü n e ,  t ö z ü n e ,  c e v h e r in e ,  v a h y in e  b a ğ l ıl ık t ır ;  c e p  t e l e f o n  il e  b a z  is t a s y o n u  
g ib i.  K o p u k l u k  d e ğ il  y a n i,  d e v a m l ı b a ğ l ıl ığ ın  c a n l ıl ığ ın a  ü n s iy e t  d e n ir .  B u  n e d e n l e  “ A l l a h  
ü n s iy e t im iz i a r t t ır s ın ,  ü l f e t im iz i k a l d ır s ın . ”
H a s t a l ık l a r ,  g a f l e t  p e r d e s in i y ır t a r .  T e f e k k ü r  is e ,  ü l f e t  p e r d e s in i k a l d ır ır .  İ m a n  y a  g a f l e t i  
y ır t a r a k  y a  d a  ü l f e t i  k a l d ır a r a k ,  a r t a r .  Ş id d e t l i b ir  t e f e k k ü r l e  ü l f e t i k a l d ır a m a z s a n ,  m e r h a m e t -
i İ l a h iy e n in  u m u m i b ir  y o l u  o l a n  h a s t a l ık  p e r d e y i y ır t ıy o r .  T e f e k k ü r ü  h e r k e s  y a p a m a z  a m a  
h a s t a l ık  h e r k e s t e  o l a b il e n d ir .  G a f l e t i h a s t a l ık l a r l a ,  ü l f e t i t e f e k k ü r l e .  H a s t a l ık l a r  u m u m i y o l ,  
t e f e k k ü r  b ir a z  h a s .  A c z in i v e  z a a f ın ı b ö y l e l ik l e  s a n a  p e n c e r e  y a p a r .
1-Muhakemat:49, 2-Mesnevi-i Nuriye:197, 3-Muhakemat:121, 4-(I)
Ü m it
1 .  H e r b ir  s a a d e t in  m a y e s i.
2 .  H e r  a r z u y u  ö l d ü r e n  y e ' s in  ö l m e s iy l e  h a y a t  b u l a n  ü m id . . .
3033 .  Ü m it s iz l ik  a k l i b ir  s ıf a t t ır  a m a  y e is  k a l b id ir .
1-Muhakemat:35, 2-Muhakemat:43, 3-(I)
Ü m m i
Ü m m in in  z a h ir i m a n a s ı v a r ;  s u r e t i o k u m a  y a z m a  b il m e y e n ,  ü m m in in  h a k ik a t ı is e  h e r  ş e y in  
k a y n a ğ ı d e m e k .  Y a n i Ü m m in in  S u r e t i;  O k u m a  y a z m a s ı o l m a y a n .  K a n u n iy e t i;  F ıt r a t ın a  
m ü d a h a l e  e d il m e m iş  ( ö ğ r e t m e n ,  a n n e - b a b a ,  c e m iy e t  b iz im  ü m m il iğ im iz i b o z d u  b iz  
m ü d a h a l e  e d il d ik )  H a k ik a t ı;  H e r  ş e y in  ü m m is i a n a s ı,  h e r  ş e y in  ç ık t ığ ı k a y n a k .  K a y n a k  
b o z u l m a d ığ ı iç in . . .  y a n i h a k ik a t l a  a m e l  e t m iş .  M a h iy e t i is e  A l l a h  il e  d e v a m l ı b a ğ ı,  h u z u r u  
k o p m a m ış  d e m e k t ir .
Ü s t a d  b il e  “ y a r ım  ü m m îd ir ” .  Ü s t a d a  ü ç  a y  ö ğ r e t il m iş .  Y a n i a n a s ın d a n  d o ğ d u ğ u  g ib i k im s e  
m ü d a h a l e  e d e m e m i ş  P e y g a m b e r e .  Y a n i b ir  ö ğ r e t m e n i o l m a m ış .  O n a  ö ğ r e t il m e m iş .  D o ğ r u  b ir  
ş e y  d a h i ö ğ r e t il s e ,  f ıt r a t ın a  m ü d a h a l e  e d il m iş ,  ü m m il ik t e n ,  o r j in a l l ik t e n  ç ık m ış  o l u r d u .  
P e y g a m b e r  a s m  ü m m î id i,  y a n i g iy d ir il m e m iş t i.  N e  d im a ğ ın a  n e  k a l b in e  f ik ir  v e  h is  
g iy d ir il m e m iş t i.  A m a  b iz e  a n n e m iz  g iy d ir m iş ,  y a n i m ü d a h a l e  e t m iş .  B a b a m ız  g iy d ir m iş ,  
ö ğ r e t m e n  g iy d ir m iş ,  t o p l u m  g iy d ir m iş .  S a f l ığ ım ız d a n  u z a k l a ş m ış ız .  O  k a d a r  u z a k l a ş t ık  k i,  
s a f l a r a  s a f  d iy o r u z ,  d a l g a  g e ç iy o r u z .  T il k il iğ i b il m iy o r ,  t e m iz  in s a n ,  y a l a n ı b il m e z ,  d o l a n ı  
b il m e z ,  ü m m id ir  a s l ın d a . . .
(I)
Ü n s iy e t
1 .  G ö z ü n  g ö z b e b e ğ i d e ,  b a l  a r ıs ı g ib i,  b ü t ü n  k â in a t  s a f h a l a r ın d a  m e n k u ş  g ü l  v e  ç iç e k  g ib i  
d e l il l e r in d e n ,  b ü r h a n l a r ın d a n  a l a c a ğ ı ib r e t ,  f ik r e t ,  ü n s iy e t  g ib i ü s a r e  v e  ş ir a l a r ın d a n  v ic d a n d a  
o  t a t l ı,  im a n  b a l l a r ı y a p a r .
2 .  Ü n s iy e t  h is l e r l e ,  d u y g u l a r l a  b a ğ  o l u ş t u r u p  k a r ş ıl ığ ın ı k e n d in d e  a r a m a k .  İ m a n ın  
m a l z e m e l e r i:  1 . D e l il  2 . B ü r h a n  3 . B ü r h a n l a r d a n  h a s ıl  o l a n  ib r e t  4 . F ik r e t  5 . Ü n s iy e t  6 . Ş ir a  il e . . .
K e n d is iy l e  y a n i v a r l ığ ıy l a  ü l f e t ;  h a r iç  il e  k e n d i v a r l ığ ı a r a s ın d a k i il iş k i- ç e l iş k iy i if a d e  e t m e  
h â l e t i;  ü n s iy e t t ir .  K e n d is in e  ü l f e t  e t m e s e ,  a y n a y a  b a k ın c a ,  d e h ş e t  a l ır d ı.  Ö m r ü n d e  il k  d e f a  
k e n d in i g ö r s e y d in  n e  y a p a r d ın ?  B ir  t a n e  b ir - b ir  b u ç u k  y a ş ın d a  ç o c u ğ u n  k e n d i g ö l g e s in d e n  
k a ç t ığ ın ı g ö s t e r e n  v id e o  v a r d ı.  B iz  d e  h a r ic in  v a r l ığ ıy l a  il iş k i v e  ç e l iş k il e r e  ü n s iy e t  y a p m a m ız  
l a z ım .
Ü l f e t ;  ö r t ü n m e k t ir .  Ü n s iy e t  is e ;  t a ş ı n m a k t ır ,  y a n i o n u  a l e m in d e  h is s e t m e k t ir .  Ü n s iy e t  
y a k ın l ık ,  ü l f e t  ö r t ü d ü r .  Ü l f e t  c e h a l e t  d e ğ il  k i.  C a h il e  ü l f e t  d e n il m e z ,  c a h il e  c a h il  d e n il ir .  Ü l f e t ;  
b il m e n in  ö r t ü l m e s id ir .  C a h il  d e ğ il iz ,  ç o k  iy i b il iy o r u z .  B il g in in  ö r t ü l m e s in e ,  a k t if l iğ in i  
y it ir m e s in e ;  ü l f e t  d e n il ir .  Ü n s iy e t  v e  ü n s iy e t - i H a k  v a r .  D e v a m l ı o  h a k ik a t ın  e r e ğ in e ,  a s l ın a ,  
ö z ü n e ,  t ö z ü n e ,  c e v h e r in e ,  v a h y in e  b a ğ l ıl ık t ır ;  c e p  t e l e f o n  il e  b a z  is t a s y o n u  g ib i.  K o p u k l u k  
d e ğ il  y a n i,  d e v a m l ı b a ğ l ıl ığ ın  c a n l ıl ığ ın a  ü n s iy e t  d e n ir .  B u  n e d e n l e  “ A l l a h  ü n s iy e t im iz i  
a r t t ır s ın ,  ü l f e t im iz i k a l d ır s ın . ”
Ü n s iy e t ;  r u h u n a  y a k ın  d e m e k .  G ö z ü n e  y a k ın ,  d ü ş ü n c e n e  y a k ın ,  h is s in e ,  v ic d a n ın a ,  k a l b in e  
y a k ın .  R u h u n a  y a k ın  o l u n c a ,  ü n s iy e t  o l u r .  B e n  o l a n  B e n ’ e  y a k ın  o l u r s a ,  ü n s iy e t - i h a k  o l u r .  
Ü n s iy e t ;  r u h a  o l u r .  Ü l f e t ;  d im a ğ a  o l u r .  Y a  R a b b i,  ü l f e t im iz i k a l d ır ,  ü n s iy e t im iz i a r t t ır .  Ü n s iy e t  
il e  r u h l a n m a  o l u r .  R a h l a n m a ,  r u h l a n m a ,  f e r a h l a n m a .  İ l m e l y a k în ,  a y n e l y a k în ,  h a k k a l y a k în .
3041-İşarat-ül İ'caz:(70-71), 2-(I)
Ü n v a n
1 .  O  f iil l e r e  b a k a n  ü n v a n l a r ın . . .
2 .  E l b is e  d ik e r s e m  t e r z i ü n v a n ın ı a l ır ım ,  h a s t a  t e d a v i e d e r s e m  d o k t o r  ü n v a n ın ı a l ır ım .  O  iş i  
y a p t ık t a n  s o n r a  o  ü n v a n  s a n a  g e l iy o r .  Ş e y t a n ,  D e c c a l ,  S ü f y a n ,  Z ü l k a r n e y n ,  S a b ır ,  T a k v a  v b .  
b u n l a r  h e p  ü n v a n d ır .  K im  v a s ıf l a r ın ı g ö s t e r ir s e  o  k im s e y e  v e r il ir .
3 .  O  f iil in  m a z h a r ı m a s d a r ı k a y n a ğ ı.  M e s e l a  a d a m  a y a k k a b ı t a m ir  e d iy o r ,  a y a k k a b ıc ı,   f iil d e n  
o  ü n v a n ı a l ıy o r .  Ü n v a n  o  z a m a n  y a p a n ı g ö s t e r iy o r  y a n i f iil in  g ö s t e r d iğ i,  iş a r e t  e t t iğ i. .
1-Şualar:74, 2-(II), 3-(I)
Ü s l u b
.  Ü s l û b d a n  m u r a d ım  k e l â m ın  k a l ıb ıd ır  v e  s u r e t id ir .  
2 .  K e l â m ı n  e l s in e - i f a h ir e s i v e y a h u t  c e m a l i v e  s u r e t i,  ü s l û b  il e d ir .  Y a n i k a l ıb - ı k e l â m  il e d ir .  
Ş ö y l e  k i:  Y a  d ik k a t - i n a z a r  v e y a  t e v a g g u l  v e y a  m ü b a ş e r e t  v e y a  s a n ' a t ın  t e l a k k u h u y l a  h a y a l d e  
t e v e l l ü d  e d e n  t e m a y ü l a t ın  h u s u s iy a t ın d a n  t e ş e k k ü l  e d e n  s u r e t l e r d e n  t e r e k k ü b  e d e n  is t ia r e - i  
t e m s il iy e n in  p a r ç a l a r ı t e l a h u k  e t t ik l e r in d e n  t e n e v v ü r  v e  t e ş e r r ü b  v e  t e ş e k k ü l  e d e n  ü s l û b ,  
k e l â m ın  k a l ıb ı o l d u ğ u  g ib i,  c e m a l in  m a d e n i v e  h u l e l - i f a h ir e n in  d e s t g â h ıd ır .
3 .  Ü s l u b ;  e t v a r ,  a k v a l ,  a h v a l ,  e f a l in  c e m - ü l  c e m in d e n  ç ık a r .  Ü s l û b :  S ö y l e m e k  is t e y ip  d e  
s ö y l e y e m e d ik l e r in in  d e  s ö y l e m e  b iç im id ir .  D a v r a n ış l a r ım ız .  K e l a m ın  k a l ıb ıd ır ,  s u r e t id ir ,  
d ış a r ı v u r u ş u d u r .  Ü s l û b  - - >  K e l a m  - - >  K a l p t e k i m a n a  m e r a t ib i - - >  M a n a  m e r a t ib in d e n  
m u a y y e n l e ş e n  m a n a  - - >  H a y a l d e  s u r e t  a l ıp  - - >  T a s a v v u r d a  m a n a l a r  y ü k l e n ip  - - >  B ü t ü n  
b u n l a r ı b ü t ü n s e l l e y e r e k  t a h a y y ü l d e  o n a  u y g u n  g ib iy s e  b iç il e r e k  K e l a m  o l a r a k  d ış a r ı ç ık ıy o r .  
1-Muhakemat:90, 2-Muhakemat:92, 3-(I)
305K I S I M  2 0
V
V a c ib - ü l  V ü c u d
1 .  V ü c u d u n  e n  k u v v e t l i m e r t e b e s i o l a n  " v ü c u b " u n  v e  v ü c u d u n  e n  s e b a t l ı d e r e c e s i o l a n  
" m a d d e d e n  t e c e r r ü d " ü n  v e  v ü c u d u n  z e v a l d e n  e n  u z a k  t a v r ı o l a n  " m e k â n d a n  m ü n e z z e h iy e t " in  
v e  v ü c u d u n  e n  s a ğ l a m  v e  t e g a y y ü r d e n  v e  a d e m d e n  e n  m u k a d d e s  s ıf a t ı o l a n  " v a h d e t " in  s a h ib i  
o l a n  Z â t - ı V â c ib - ü l  V ü c u d ' u n . . .
2 .  Ş u  k â in a t ın  S â n i' - i Z ü l c e l a l i,  V â c ib - ü l  V ü c u d ' d u r .  Y a n i:  O n u n  v ü c u d u  z â t îd ir ,  e z e l îd ir ,  
e b e d îd ir ,  a d e m i m ü m t e n i' d ir ,  z e v a l i m u h a l d ir  v e  t a b a k a t - ı v ü c u d u n  e n  r a s ih i ,  e n  e s a s l ıs ı,  e n  
k u v v e t l is i,  e n  m ü k e m m e l id ir .
3 .  V ü c u d u  v e  v a r l ığ ı b iz z a t  z a t ın d a n  o l a n  v ü c u d u  z o r u n l u  o l a n ,  b a ş k a  b ir  v ü c u d d a n  
k a y n a k l a n m a y a n  A l l a h . .  K a y ıt l a r l a  a z  k a y ıt l ı o l m a k  r ü s u h iy e t t ir .  H iç b ir  k a y ıt l a  
k a y ıt l a n m a y ın c a  r ü s u h - u  t a m  o l u r  k i o n a  v a c ib  v ü c u d  d e n ir .  
4 .  E s m a ,  s ü b u t î s ıf a t ,  z a t î s ıf a t ın  t ü m ü n e  b ir d e n  V a c ib - ü l  V ü c u d  d e n ir .  Ş u u n a t ı v e  M a h iy e t - i  
Z a t iy e y i iç in e  a l m a m ış t ır .  B u n l a r ı d a  iç i n e  a l ır s a k   Z a t - ı V a c ib - ü l  V ü c u d  d e n il ir .
1-Lem'alar:343, 2-Mektubat:249, 3-(II), 4-(I)
V a h d a n iy e t
1 .  K â in a t ın  h e y e t - i m e c m u a s ın d a  t e z a h ü r  e d e n  h a ş m e t - i r u b u b iy e t ,  v a h d a n iy e t - i İ l a h iy e y i  
is b a t  e d ip  g ö s t e r d iğ i g ib i. . .
2 .  H e r  ş e y  O n u n  id a r e s in d e  o l d u ğ u  iç in  ç o k  ş e y i b ir  ş e y in  im d a d ın a  g ö n d e r e b il ir .  V a h d a n iy e t  
k a n u n  ş e k l in d e  k e n d is in i if a d e  e d e r ,  k a f ir  m ü m in  f a r k  e t m e z .  Z a t i s ıf a t l a r d a n d ır .  S is t e m  
d e ğ il ,  s is t e m i k u r a n  Z a t .  İ l a h a  b a k a r .  S ıf a t a ,  m a h iy e t e  b a k a r .  E h a d iy e t t e  v a h id iy e t i,  
v a h id iy e t t e  e h a d iy e t i g ö r e n  v a h d a n iy e t e  a z a m i m a z h a r  o l u y o r .
3 .  V â h id  z a t ın  v a h d e t l e  iş  g ö r d ü ğ ü  z a m a n  o r t a y a  ç ık a n  b ü t ü n l ü ğ e  v a h d a n iy e t  d e n ir . . .
1-Mektubat:(234-235), 2-(I), 3-(III)
V a h d e t
1 .  B u  k â in a t t a ,  h e r  c ih e t t e  b ir  b ir l ik ,  b ir  v a h d e t  g ö r ü n ü y o r .  M e s e l â :  K â in a t  b ir  m u n t a z a m  
ş e h ir ,  b ir  m u h t e ş e m  s a r a y ,  b ir  m ü c e s s e m  m a n id a r  k it a b ,  b ir  c is m a n î v e  h e r  â y e t i,  h a t t â  h e r b ir  
h a r f i v e  h e r b ir  n o k t a s ı m u ' c iz e k â r  b ir  K u r ' a n  h ü k m ü n d e  b u l u n m a s ıy l a  b ir  v a h d e t  v e  b ir l ik  
g ö s t e r d iğ i g ib i,  o  s a r a y ın  l â m b a s ı b ir  v e  t a k v im c i k a n d il i b ir  v e  a t e ş l i a ş ç ıs ı b ir  v e  s a k a c ı  
s ü n g e r i,  s u c u s u  b ir ,  b ir  b ir  b ir ,  t â  b in b ir l e r  k a d a r  b ir l ik l e r i v e  v a h d e t l e r i g ö s t e r m e k l e  o  
s a r a y ın  v e  ş e h r in ,  o  k it a b ın ,  o  c is m a n î K u r ' a n - ı K e b ir ' in  s a h ib i,  h â k im i,  k â t ib i,  m u s a n n if i  
b il b e d a h e  m e v c u d  v e  v â h id  v e  b ir d ir  d iy e  k a t ' î is b a t  e d e r .
3062 .  F a r k l ıl ı k l a r ,  a l e m i b ir  b ü t ü n e  g e t ir ip ,  b ü t ü n  o l a r a k  iş l e m e s i,  f a r k l ıl ık l a r ın  b ü t ü n  o l a r a k  
ç a l ış m a s ın a  d e n ir .  B u n d a  ş a h ıs  y o k ,  s is t e m in  b ir l iğ i s ö z k o n u s u . . T e k  m e r k e z d e n  y ö n e t im . .  
Z a h ir  is m in e  b a k a r . .  V a h d e t  k e l im e s i m a s d a r  o l d u ğ u n d a n  ş a h s ı if a d e  e t m e z . B u  m a k a m d a  
k a s d e d il e n  m a n a  ( v a h d e t  d e n in c e  k a s d e d il e n  m a n a )  id a r e  s is t e m in d e k i b ir l ik t ir .  B ir  m e r k e z e  
b a ğ l ı k ü l l i k a n u n l a r  s is t e m iy l e  k a z a n ıl a n  iş  k o l a y l ığ ıd ır  ( v a h d e t ) . Y a n i v a h d e t  s a l t a n a t ın  
b ir l iğ id ir .  B ir l e r in  b ir  a r a y a  g e l m e s i il e  b ir l ik  o l u y o r .  M e s e l a  a t e ş  u n s u r u  b ir ,  h a v a  u n s u r u ,  
t o p r a k  u n s u r u  b ir . .  l e v h - i m a h f u z  b ir . .  y a n i b ir ,  b ir ,  b ir l e r in  t o p l a m ı il e  o l u ş a n  b ir  b ir l ik  
s is t e m i v a h d e t t ir  b u r a d a  ş a h ıs  y o k t u r . .  S a l t a n a t ın ,  id a r e c il iğ in ,  s is t e m in  b ir l iğ id ir .  B u  
b ir l ik l e r in  b ir l iğ in e  v a h d e t  d e n ir .  M a h iy e t  it ib a r iy l e  k i in s a n  s is t e m i b ir  o l m a s ı ( a c z - f a k r -
n o k s a n - k u s u r )  v a h d e t i g ö s t e r ir .
3 .  V a h d e t  iş  g ö r m e  s is t e m in in  b ir l iğ id ir . . .
1-Şualar:599, 2-(I), 3-(III)
V a h d e t - ü l  V ü c u d
1 .  T e v h id d e  is t iğ r a k t ır  v e  n a z a r a  s ığ m a y a n  b ir  t e v h id - i z e v k îd ir .  E s a s e n  t e v h id - i r u b u b iy e t  v e  
t e v h id - i u l u h iy e t t e n  s o n r a  t e v h id d e  z e v k e n  ş id d e t - i is t iğ r a k  v a h d e t - i k u d r e t  y a n i اَْْنِ  ِ  ََُ  َ  
اُ  اِ  s o n r a  v a h d e t - i id a r e ,  s o n r a  v a h d e t - ü ş  ş u h u d ,  s o n r a  v a h d e t - ü l  v ü c u d ,  s o n r a  y a l n ız  b ir  
v ü c u d u ,  s o n r a  y a l n ız  b ir  m e v c u d u  g ö r ü n c e y e  m ü n c e r  o l u y o r .  M u h a k k ik în - i S o f iy e ,  V â c ib - ü l  
V ü c u d ' a  o  k a d a r  h a s r - ı n a z a r  e t m iş  v e  m ü s t a ğ r a k  o l m u ş  v e  e h e m m iy e t  v e r m iş l e r  k i,  o n u n  
h e s a b ın a  k â in a t ın  v ü c u d u n u  in k â r  e t m iş l e r .   M u h a k k ik în - i s o f iy e n in  v a h d e t - i v ü c u d u  v a h d e t -
ü ş  ş ü h u d u  t a z a m m u n  e d e r .  m e s l e ğ i z e v k îd ir .  e v v e l e n  v e  b iz z â t  H a k k ' a ,  n a z a r - ı t e b a î o l a r a k  
h a l k a  b a k a r l a r .  H ü d a p e r e s t t ir l e r .  
2 .  H a k ik i t e v h id i v e  t a m  h u z u r u  b u l m a k  iç in ,  e s b a b  p e r d e s in i y ır t a n  v e  is t iğ r a k î b ir  n a z a r a  
s a h ip  o l a n  b ir  k ıs ım  t a s a v v u f  e h l in in ,  s a d e c e  A l l a h ’ ın  z a t ın a  v e  z a t î is im l e r in e  r a b t - ı k a l b  e d ip  
m e v c u d a t ı v e  m ü m k in a t ı h a y a l  v e  a d e m  d e r e c e s in e  in d ir d ik l e r i z e v k î v e  h a l î t a s a v v u f i b ir  
e k o l d ü r .  K u r u c u s u  M u h y id d in - i A r a b id ir .  
1-Mesnevi-i Nuriye:256-257, 2-(II)
V a h d e t - ü ş  Ş u h u d
1 .  " V a h d e t - ü l  V ü c u d "  n a m ı a l t ın d a k i V a h d e t - ü ş  Ş u h u d ,  y a n i V â c ib - ü l  V ü c u d ' u n  v ü c u d u n a  
h a s r - ı n a z a r  e d ip ,  s a ir  m e v c u d a t ı,  o  v ü c u d - u  V â c ib ' e  n is b e t e n  o  k a d a r  z a îf  v e  g ö l g e  g ö r ü r  k i,  
v ü c u d  is m in e  l â y ık  o l m a d ığ ın ı h ü k m e d ip ,  h a y a l  p e r d e s in e  s a r ıp ,  t e r k - i m a s iv a  m a k a m ın d a  
o n l a r ı h iç  s a y m a k ,  h a t t â  m a d u m  t a s a v v u r  e t m e k ,  y a l n ız  c il v e - i e s m a - i İ l a h i y e y e  h a y a l î b ir  
â y in e  v a z iy e t i v e r m e k  k a d a r  il e r i g id e r .
2 .  H a k ik i t e v h id i v e  t a m  h u z u r u  b u l m a k  iç in ,  m e v c u d a t ı u n u t m a y ı e s a s  a l a n  b ir  y o l .  B u n l a r  d a  
v a h d e t - u l  v ü c u d  g ib i s e k r  v e  is t iğ r a k  d e ğ il  s a h v  h a l i v a r d ır .  D a h a  s a f i v e  is t ik a m e t l id ir .
1-Mektubat:448, 2-(II)
V â h id
1 .  Y a n i n a s ıl k i g ü n e ş in  z iy a s ı,  m u k a b il in d e k i u m u m  e ş y a y ı ih a t a  e t m e s i il e  v â h id iy e t e  b ir  
m is a l  o l d u ğ u  g ib i,  p a r l a k  v e  ş e f f a f  h e r  b ir  ş e y  d a h i k a b il iy e t in e  g ö r e  g ü n e ş in  h e m  z iy a s ın ı,  
h e m  h a r a r e t in i h e m  z iy a s ın d a k i y e d i r e n g in i,  h e m  a k s - i m is a l in i a l m a k l a  e h a d iy e t e  b ir  m is a l  
307o l d u ğ u n d a n ;  e l b e t t e  o  ih a t a l ı z iy a y ı g ö r e n  a d a m ,  a r z ın  g ü n e ş i v â h id d ir ,  b ir  t e k t ir  d iy e  
h ü k m e d e r .  
2 .  V a h d e t  is e ,  b ir  v â h id i g ö s t e r ir .  D e m e k  u s t a s ı d a ,  m â l ik i d e ,  s a h ib i d e ,  s â n i' i d e  b ir  o l m a k  
l â z ım g e l ir .
3 .  V â h id  d e n in c e  k e n d i c in s l e r i iç in d e  o  b ir  t a n e s i d e m e k .  M is a l  ç o k  b a r d a k  v a r  a m a  ş u  
b a r d a k  v a h id ’ d ir .
4 .  V â h id ;  z a t ın ın  b ir l iğ i. . V â h id  z a t ,  v a h d e t l e  iş  g ö r ü y o r . . .
1-Şualar:169, 2-Sözler:286, 3-(I), 4-(III)
V â h id - i Kıy a s î
E m r - i n is b il e r  t a h a y y ü l d e n  a l ın d ık t a n  s o n r a  T a s a v v u r d a  e m r - i it ib a r il e r im iz i in ş a  e d e r .  G ir e n  
y e t m iy o r .  T a s a v v u r d a  n e  v a r d ı b a ş k a ;  V e h im ,  z a n ,  ş ü b h e ,  d ü ş ü n c e l e r ,  b il g il e r . . .  E m r - i n is b il e r  
v e  T a s a v v u r d a k i v e h im ,  z a n ,  ş ü b h e ,  d ü ş ü n c e ,  b il g il e r im iz  E m r - i it ib a r il e r i in ş a a  e t t i.  B u n l a r ın  
c e m i V a h i d - i k ıy a s id ir .  D ış a r ıd a k il e r i iç e r i a l m a  ö z e l l iğ im iz ;  e m r - i n is b im iz .  E m r - i n is b i il e  
d ış a r ıd a n  a l ın a n l a r l a  e m r - i it ib a r im iz i o l u ş t u r u p  g e l e n e ğ im iz i,  k ü l t ü r ü m ü z ü ,  n e s e b im iz i,  
t e c r ü b e l e r im iz i b ir  a r a y a  g e t ir ip ,  h a r m a n l a n m a s ın a  v a h id - i k ıy a s i d iy e b il ir iz .  D im a ğ ,  e m r - i  
n is b îd ir .  K a l b ,  e m r - i it ib a r îd ir .  R u h  d a  v a h id - i k ıy a s îd ir .  
(I)
V â h id iy e t
1 .  V â h id iy e t  is e ,  b ü t ü n  o  m e v c u d a t  b i r in in d ir  v e  b ir in e  b a k a r  v e  b ir in in  ic a d ıd ır  d e m e k t ir .  
M e s e l â  G ü n e ş ' in  z iy a s ı,  b ü t ü n  z e m in i n  y ü z ü n ü  ih a t a  e t t iğ i h a y s iy e t iy l e ,  v â h id iy e t  m is a l in i  
g ö s t e r ir .  V e  h e r b ir  ş e f f a f  c ü z ' d e  v e  s u  k a t r e l e r in d e ,  G ü n e ş ' in  z iy a s ı v e  h a r a r e t i v e  z iy a s ın d a k i  
y e d i r e n g i  v e  b ir  n e v i g ö l g e s i b u l u n m a s ı,  e h a d iy e t  m is a l in i g ö s t e r ir .  V e  h e r b ir  ş e y d e  h u s u s a n  
z îh a y a t t a  v e  b il h â s s a  h e r b ir  in s a n d a ;  o  S â n i' in  e k s e r  e s m a s ı o n d a  t e c e l l i e t t iğ i c ih e t l e ,  
e h a d iy e t i g ö s t e r ir .  
2 .  V a h id iy e t  v a h d e t  s is t e m in in  s a h ib in e  d e n ir  k i ş a h s ın  b ir l iğ in i g ö s t e r ir .  C e n a b - ı H a k  
V a c ib ü ’ l  V ü c u d  e n  d ış  m e r k e z d e  m e c ’ u l  d e n il e n  b ir  a l e m  v a r  s o n r a  o n u n  iç e r is in d e  e s m a  v a r  
e s m a  s ıf a t t a n  ç ık ıy o r .  S ıf a t  ş u u n a t t a n  ç ık ıy o r  ş u u n a t  is e  Z a t ’ t a n  ç ık ıy o r .  Z a t ’ a  e h a d ,  e h a d iy e t  
d e n ir  d ış  a ç ıl ım l a r l a  O ’ n u  t a r if  e t m e k  is e  v a h id iy e t t ir .  S is t e m e  t a s a r r u f  e d e n  Z a t ın  b ir l iğ i.  
S is t e m in  s a h ib in i g ö s t e r ir ,  a n l a t ır . C e l a l  v e  h a ş m e t  n o k t a s ın d a  v a h id iy e t  g ö z ü k ü y o r .  V a h id iy e t  
e s m a y a  b a k a r .  V a h id iy e t  e s m a l a r ın  b ü t ü n l ü ğ ü ,  e h a d iy e t  o  e s m a l a r ın  h e r b ir i. . .
3 .  V â h id  o l a n  o  z a t ın  b ir l iğ in in  if a d e s i. .
1-Mektubat (234-235), 2-(I), 3-(III)
V a h iy
1 .  V a h iy  ik i k ıs ım d ır :
B ir i:  " V a h y - i s a r ih î" d ir  k i,  R e s u l - i E k r e m  A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m  o n d a  s ır f  b ir  t e r c ü m a n d ır ,  
m ü b e l l iğ d ir ,  m ü d a h a l e s i y o k t u r .  K u r ' a n  v e  b a z ı e h a d îs - i k u d s iy e  g ib i. . .
308İ k in c i K ıs ım :  " V a h y - i z ım n î" d ir .  Ş u  k ıs m ın  m ü c m e l  v e  h ü l â s a s ı,  v a h y e  v e  il h a m a  is t in a d  e d e r ;  
f a k a t  t a f s il â t ı v e  t a s v ir a t ı,  R e s u l - i E k r e m  A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m ' a  a it t ir .  O  v a h iy d e n  g e l e n  
m ü c m e l  h â d is e y i t a f s il  v e  t a s v ir d e ,  Z â t - ı A h m e d iy e  A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m  b a z a n  y in e  
il h a m a ,  y a  v a h y e  is t in a d  e d ip  b e y a n  e d e r  v e y a h u t  k e n d i f e r a s e t iy l e  b e y a n  e d e r .  V e  k e n d i  
iç t ih a d ıy l a  y a p t ığ ı t a f s il â t  v e  t a s v ir a t ı,  y a  v a z if e - i r is a l e t  n o k t a s ın d a  u l v î k u v v e - i k u d s iy e  il e  
b e y a n  e d e r  v e y a h u t  ö r f  v e  â d e t  v e  e f k â r - ı â m m e  s e v iy e s in e  g ö r e ,  b e ş e r iy e t i n o k t a s ın d a  b e y a n  
e d e r .
2 .  1 . T e n e z z ü l - ü  İ l a h î v e  2 . t a a r r ü f - ü  R a b b a n î v e  3 . m u k a b e l e - i R a h m a n î v e  4 . m ü k â l e m e - i  
S ü b h a n î v e  5 . iş ' a r - ı S a m e d a n î h a k ik a t l a r ın ı t a z a m m u n  e d e r .
3 .  V a h y - i K u r ' a n  d a h i,  - h a y a t d a r  h a k a ik ın ın  ş e h a d e t iy l e -  h a y a t - ı k â in a t ın  r u h u d u r  v e  ş u u r - u  
k â in a t ın  a k l ıd ır .
4 .  K e l a m  s ıf a t ın d a n  L e v h - i M a h f u z a  g e l e n  k e l a m ın  m a h iy e t in i v e  n a s ıl  g e l d iğ in i b il m iy o r u z .  
F a k a t  K e l a m  s ıf a t ın d a n  L e v h - i M a h f u z a  g e l d ik t e n  v e  o r a d a  “ il im ,  ir a d e ,  k u d r e t ”  y ü k l e n e r e k  
a y e t e  d ö n ü ş m ü ş  h a l in i b iz  b il iy o r u z .  B u  k e l a m  d a  v a h iy  v a s ıt a s ıy l a  b iz e  g e l m iş t ir .  K e l a m  
s ıf a t ın a  il k  m u h a t a b  d im a ğ d ır .  İ r a d e  s ıf a t ın d a n  g e l e n  k â in a t  a y e t l e r in e  m u h a t a p  d a  k a l b d ir .
S ıf a t - ı S ü b u t iy e d e  K e l a m  s ıf a t ı v a r .  S o n r a  E s m a ’ y a  in d ir g e n iy o r .  E s m a ’ n ın  b ü t ü n l ü ğ ü n d e n  
g e ç iy o r .  M e c ’ u l d e n  g e ç iy o r .  K a b - ı K a v s e y n ’ d e n  g e ç iy o r .  A r ş - ı A z a m d a n  g e ç iy o r .  L e v h - i  
M a h f u z ’ a  in d ir g e n iy o r .  L e v h - i M a h f u z ’ d a  d ö n ü ş t ü r ü l ü y o r  v e  o r a d a n  b u r a y a  g e l m e s in in  a d ı  
“ V a h iy ” d ir .  V a h iy ;  L e v h - i M a h f u z ’ d a n  b iz e  v a h iy  g e l iy o r .  L e v h - i M a h f u z ’ d a n ,  P e y g a m b e r  
E f e n d im iz  ( s . a . v ) ’ in  b iz e  s ö y l e m e s in e  k a d a r  g e ç e n  s ü r e c in  a d ıd ır .  B iz  v a h y i b il m iy o r u z ,  
K e l a m ı d a  b il m iy o r u z .  P e y g a m b e r  E f e n d im iz  ( s . a . v ) ’ e  g e l iy o r .  O r a d a  d a  d ö n ü ş ü m e  u ğ r u y o r ,  
b iz e  g e l in c e  “ a y e t ”  o l u y o r .
M u h a m m e d  ( A . S . M . )  v e  A h m e d  ( A . S . M . )  a r a s ın d a k i s is t e m  b ü t ü n l ü ğ ü n e  “ R is a l e t ”  d e n ir .  O  
s is t e m d e n  a k a n a  d a  “ V a h iy ”  d e n ir .  “ M e b d e - i e v v e l  o l a n  ç e k ir d e k t e n ,  t a  m ü n t e h a  o l a n  
m e y v e y e  k a d a r  b ir  h a y t - ı it t is a l  h ü k m ü n d e  o l a n  b ir  m ir a ç  il e  … ”  ( S : 5 7 3 )  İ ş t e  o  M ir a c ın  
h a k ik a t i “ R is a l e t ” ,  o r a d a  a k a n  is e  “ V a h iy ” ’ d ir .  S is t e m in  a d ı R is a l e t ’ t ir ,  s is t e m i iş l e t t ir e n  
V a h iy ’ d ir .  O  z a m a n  R is a l e t  M u h a m m e d  ( A . S . M )  v e  A h m e t  ( A . S . M )  a r a s ın d a  k i h a y t - ı  
it t is a l d ir .  O  k o r id o r u n  a d ı R is a l e t ’ t ir ,  y a n i s is t e m d ir .  O  s is t e m d e n  a k a n  d a  v a h iy d ir .  
Y a r a t ıl a n  h e r  ş e y  a y e t t ir .  N a s ıl  k i N u r - u  M u h a m m e d i’ n in  n u r  v e  m a n a  y ö n ü  v a r .  A l l a h  
c a n ib in d e n  b a k a n  y ö n e  m a n a d ır .  N u r  t a r a f ı “ A l l a h - u  n u r - u s  s e m a v a t - ı v e l  a r d ”  m a h l u k  
y ö n ü d ü r ,  v ü c u d - u  h a r ic is id ir .  H e r  ş e y d e  b u  b ö y l e d ir .  M a h l u k  o l a n  y ö n ü m ü z  v a r  o l m a y a n  v a r ,  
h e r  ş e y d e  b ir  s u r e t  v a r  b ir  h a k ik a t  v a r .  Ç e k ir d e k t e  o l a n  h e r  ş e y  v ü c u d a  g e l m iy o r .  N u r - u  
M u h a m m e d i’ d e  o l a n  h e p s i v ü c u d a  g e l m e m iş .  V ü c u d a  g e l e n l e r e  m a h l u k  v e  n u r  d e n il ir .  İ l l e t - i  
t a m m e l il e r  m e v c u d a t t ır .  A l l a h ’ ın  il m i n d e  o l u p  d a  v ü c u d a  g e l m e y e n  v ü c u d l a r  v a r ,  o n l a r  
e v a m ir - i t e k v in iy e n in  il l e t - i t a m m e s iz i d ir .  N a s ıl  k i Ş e c e r e - i h il k a t  v ü c u d - u  h a r ic is id ir .  O n u n  
m ü m e s s il l e r i C e b r a il ,  A z r a il ,  M ik a il ,  İ s r a f il  y a  b ir is i n u r  b ir is i m a n a .  L e v h - i M a h f u z ’ d a n  a ş a ğ ı  
t e c e l l i e d e n  d o n m u ş  h a l ,  “ v e  m in  â y â t in â ”  m a h l u k  y ö n ü  a y e t t ir .  M e v c u d a t a  a y e t  d iy o r .  N u r  
t a r a f ın a ,  m a h l u k a  d ö n ü ş m ü ş  k ıs m ın a  a y e t  d e n iy o r .  M a h l u k a  d ö n ü ş m ü ş  z e m in  a y e t .  M a n a  d a  
v a h iy .  K â i n a t  d o n m u ş  K u r ’ a n ’ d ır .  V a h y in  v ü c u d - u  h a r ic i t a r a f ı,  m a h l u k  t a r a f ı a y e t t ir .  O n u n  
m a n a s ı,  m a d d e  o l m a y a n  il l e t - i t a m m e s iz  o l a n ı v a h iy d ir .
K e l a m  y a p ıl a n a r a k  L e v h - i M a h f u z ’ a  g e l d i v e  b u r a d a  a y e t l e r e  d ö n ü ş t ü .  K e l a m ın  v ü c u d - u  
h a r ic is i n u r  t a r a f ı;  v a h y in  d o n m u ş  h a l i  a l e m l e r d ir  y a n i a y e t l e r d ir .  K u r ’ a n ’ d a  m e v c u d a t a  a y e t  
d iy o r .  D o n m u ş  t a r a f ın a  a y e t  d e n il ir ,  d o n m a m ış  t a r a f ı v a r  y a n i o n u  t a n ım l a y a n  m a n a  o  d a  
v a h iy d ir .  A l e m l e r in  b ir  v ü c u d - u  h a r ic is i v a r  b ir  d e  y a z ıl ım ı.  Ç e k ir d e k t e n  a ğ a ç  ç ık t ı d iy e ,  
ç e k ir d e k t e k i y a z ıl ım  y o k  o l m a d ı.  A r ş t a n  a ş a ğ ı v ü c u d - u  h a r ic id ir ,  a y e t l e r in  m e r a t ib l e r id ir .  
V ü c u d d a  o l a n  h e r  ş e y in  b ir  p r o g r a m ı v a r .  B u  v ü c u d u n  m a n a s ı v a h iy d ir .  L e v h - i M a h f u z ’ d a n  
a ş a ğ ı,  n u r  v ü c u d - u  h a r ic i.  L e v h - i M a h f u z ’ d a  k e l a m  s ıf a t ı t a h a k k u k  e t t i.  A l l a h  t e c e l l i e t t i.  
C e b r a il  v a h iy  g e t ir d i.  B u  a l e m l e r  a r ş t a n  a ş a ğ ıy a ,  b iz  b il iy o r u z  k i u s u l  b a k ım ın d a n  d o n m u ş  
309K u r ’ a n ’ d ır .  D o n m u ş  in s a n d ır ,  in s a n  k ü ç ü k  k a in a t t ır ;  k â in a t  is e  b ü y ü k  in s a n d ır .  K â in a t  
K u r ’ a n - ı K e b ir - i K a n a t ’ t ır .  A y n ı z a m a n d a  in s a n  K u r ’ a n - ı S u ğ r a d ır .  K â in a t  K u r ’ a n ’ d ır .  B u  
v a r l ığ ın  v ü c u d u  a y e t l e r d ir .  A y e t  o l d u ğ u n u  A l l a h  s ö y l ü y o r  “ v e  m in  â y â t in â ”  a y e t l e r im iz d ir  
d iy o r .  Ü s t a d  d a  m e v c u d a t ın  p e n c e r e l e r i d iy o r .
İ l h a m  v a h y in  iç in d e .  V a h iy  d e  k e l a m ın  iç in d e .  V a h iy ,  k e l a m ,  t e k v in - i a y e t  A l l a h ’ ın  k o n u ş m a s ı;  
İ l h a m  is e  b u n l a r ın  a r a s ın d a k i b a ğ d ır .  K e l a m  s ıf a t ın d a n  g e l e n  v a h iy ,  A l l a h ’ ın  k o n u ş m a s ı. . .  
e l m a  a r m u t  v s .  A l l a h ’ ın  t e k v in i k o n u ş m a s ı. . .  b u  ik is i a r a s ın d a k in i b a ğ l a y a n  il h a m .
M a d d i v e  M a n e v î H a y a t - ı M u h a m m e d i y e  ( A . S . M )  il e  R is â l e t - i M u h a m m e d iy e  ( A . S . M . )  h ü l a s a  
e d e r s e k  ik is in i c e m  e d e r s e k  v a h y - i K u r ’ a n în in  z e m in i o l u y o r .
1-Mektubat:93, 2-Şualar:124, 3-Sözler:110, 4-(I)
V a h y - i Z ım n î
1 .  V a h iy  ik i k ıs ım d ır :
B ir i:  " V a h y - i s a r ih î" d ir  k i,  R e s u l - i E k r e m  A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m  o n d a  s ır f  b ir  t e r c ü m a n d ır ,  
m ü b e l l iğ d ir ,  m ü d a h a l e s i y o k t u r .  K u r ' a n  v e  b a z ı e h a d îs - i k u d s iy e  g ib i. . .
İ k in c i K ıs ım :  " V a h y - i z ım n î" d ir .  Ş u  k ıs m ın  m ü c m e l  v e  h ü l â s a s ı,  v a h y e  v e  il h a m a  is t in a d  e d e r ;  
f a k a t  t a f s il â t ı v e  t a s v ir a t ı,  R e s u l - i E k r e m  A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m ' a  a it t ir .  O  v a h iy d e n  g e l e n  
m ü c m e l  h â d is e y i t a f s il  v e  t a s v ir d e ,  Z â t - ı A h m e d iy e  A l e y h is s a l â t ü  V e s s e l â m  b a z a n  y in e  
il h a m a ,  y a  v a h y e  is t in a d  e d ip  b e y a n  e d e r  v e y a h u t  k e n d i f e r a s e t iy l e  b e y a n  e d e r .  V e  k e n d i  
iç t ih a d ıy l a  y a p t ığ ı t a f s il â t  v e  t a s v ir a t ı,  y a  v a z if e - i r is a l e t  n o k t a s ın d a  u l v î k u v v e - i k u d s iy e  il e  
b e y a n  e d e r  v e y a h u t  ö r f  v e  â d e t  v e  e f k â r - ı â m m e  s e v iy e s in e  g ö r e ,  b e ş e r iy e t i n o k t a s ın d a  b e y a n  
e d e r .
2 .  D u m a n ,  n u r ,  ıs ı o d u n  d e ğ il d ir .  O d u n d a d ır .  O d u n u  k a l d ır ,  d u m a n ,  n u r ,  ıs ı d a  y o k t u r .  O d u n  
v a h y - i s a r ih t ir .  N u r ,  ıs ı,  d u m a n  v a h y - i z ım n id ir .  V a h y - i z ım n id e  s u r e t  y o k .  V a h y - i s a r ih  
s u r e t t ir .  K u r ’ a n  n e d ir ?  Z a h ir d e  g ö r ü n e n  h a r f l e r in  s u r e t id ir  V a h y - i s a r ih .  M a n a l a r  is e  v a h y - i  
z ım n id ir .  H e r  b ir  s u r e t  z ım n il e r i iç e r iy o r .  K u r ’ a n ’ ın  s ö y l e m e d ik l e r i s ö y l e d ik l e r in d e n  f a z l a d ır  
b u  V a h y - i z ım n i.  K u r a n ’ ın  s ö y l e d ik l e r in e  m u h a t a b  o l a n l a r ,  s ö y l e m e k  is t e d ik l e r in e  ( y a n i s a t ır  
a r a s ı)  m u h a t a b  y e t k is in i a l ıy o r l a r .  B o ş l u k l a r  m a n a  d o l u d u r .  M a n a y ı,  y a z ıy l a  d ış a r ıy a  k u s t u .
K u r ’ a n  V a h iy . .  S e n d e  u y a n a n  m a n a  is e  V a h y - i z ım n i ( b u  s e n in  k it a b ın ) .  O k u d u ğ u n  K it a b - ı  
M ü b in ,  U y a n a n  İ m a m - ı M ü b in .  F a r k ın d a l ık l a r ım ız  K it a b - ı M ü b in .  F a r k ın d a  o l m a d ık l a r ım ız  
İ m a m - ı M ü b in . . .  E ğ e r  b ir  in s a n ın  İ m a m - ı M ü b in  il e  K it a b - ı M ü b in  e ş it  o l u r s a  o  z a m a n  
a r a d ığ ın ı a r a d ığ ı z a t a  s o r m a  m a k a m ın a  ç ık m ış  o l u r  k i;  V a h y  z ım n iy e  m a z h a r  o l u r . . .  
V a h y in  b e ş ̧  m e r t e b e s iy l e  b o y a l a n ıp ,  ş e k il  a l a n  b ir  in s a n ;  m e v c u d a t  a y e t l e r in d e  b u l u n a n  v a h y - i  
z ım n il e r i ( y a n i K u r ’ a n ’ ın  a n l a t m a k  is t e d ik l e r in i)  g ö r m e k  h a k k ın a  s a h ip  o l u y o r .
A l l a h  h e r  ş e y i a y e t t e  iz a h  e t m e y e  k a l k s a  b e l k i b in l e r c e  K u r ’ a n  o l m a s ı l a z ım .  B u  a s r a  h a s  
K u r ’ a n  o l s a ,  k a l d ır m a z  m ı?  H e r  a s r a  b ir  K u r ’ a n  o l s a ,  a m a  b ü t ü n  a s ır l a r a  b ir  K u r ’ a n  y e t t i.  P e k i  
a r a d a k i b o ş l u k  n e  o l a c a k ?  B ü t ü n  a s ır l a r a  K u r ’ a n ,  h e r  a s r a  b ir  K u r ’ a n  l a z ım .  K u r ’ a n  iç in d e  
b in l e r  K u r ’ a n  v a r .  B u n l a r ı n a s ıl  ç ık a r t ıy o r l a r ?  K e l a m - ı İ l a h i’ d e  v a h y - i s a r ih i v a h y - i z ım n iy i n e  
il e  ç ı k a r t ıy o r l a r ?  il h a m l a  ç ık ıy o r .  K e l a m l a ,  v a h iy l e  in ş a  o l u p  d ö l l e n e n  in s a n ,  v a h y - i s a r ih e  
m a z h a r  o l d u .  V a h y - i s a r ih  b iz e  n e  k a t a c a k ?  V a h y - i z ım n iy i. . .  Y a n i il h a m a  v e s il e  o l a c a k .  V a h y - i  
z ım n in in  n e t ic e s id ir  il h a m .  V a h y - i z ım n id e n  d e  ş ü m u l l ü  il h a m  ç ık a r .  A l l a h  s a r ih  s ö y l e d i a m a  
s ö y l e m e k  is t e d ik l e r i d e  a y e t t ir .  A l l a h ’ ı n  s a r ih  s ö y l e d iğ i a y e t l e r  v a r ,  s ö y l e m e k  is t e d ik l e r i d e  
a y e t t ir .  A m a  u s u l  b a k a m ın d a n  d ış a r ıd a  a y e t  d e ğ il ,  iç e r id e  g iz l i.  A m a  A l l a h  ( c c )  k a t ın d a  
a y e t t ir ,  s ö y l e m e k  is t e d ik l e r i d e .  
310S a r ih  a y e t l e r in  iç in d e ,  s a r ih  o l m a y a n  a y e t l e r  v a r .  U s u l  b a k ım ın d a n  p e y g a m b e r  y o l u y l a  
g e l m e d iğ i iç in  a y e t  d e n m iy o r ,  iç in d e  d u r u y o r .  O  iç in d e  d u r a n  b ü t ü n l ü ğ e  v a h y - i z ım n i d iy o r u z .  
A l l a h  ( c c ) p e y g a m b e r  o l m a y ıp ,  - p e y g a m b e r  o l s a  v a h y - i s a r ih  ç ık a r d ı-  a s r ın  im a m l a r ın a  
ş ü m u l l ü  il h a m  d e d iğ im iz ,  o  v a h y - i s a r ih in  iç in d e  v a h y - i z ım n in in  d ış a r ı ç ık m a s ın a  ş ü m u l l ü  
il h a m  d e n iy o r .  Ş ü m u l l ü  il h a m  L e v h - i M a h f u z ’ s u z  o l m a z .  B a z ı in s a n l a r  g ir iy o r  d iy o r  Ü s t a d .  
P e y g a m b e r  y a p s a y d ı ç ık a r s a y d ı H a d is - i K u d s i o l u r d u .  H e r k e s i b a ğ l a r d ı.
“ G a y e t  n a d ir  o l a r a k  L e v h - i E z e l îy e  k a d a r  k e ş if  ç ık a r ” .  ( L e m ’ a l a r  1 0 4 )  N e  y a p ıy o r ?  Ş ü m u l l ü  
il h a m l a r a  m a z h a r iy e t  y e t k is in i a l ıy o r .  L e v h - i M a h f u z ’ a  g ir d in ,  n e  k â r ın  v a r ?  B ir  t a n e s i,  v a h y - i  
z ım n iy e  m a z h a r  o l u p  a l e m - i ş e h a d e t e  g e l d iğ i z a m a n  ş ü m u l l ü  il h a m l a  if a d e  e d iy o r .  B e n  v a h y - i  
z ım n iy e  m a z h a r  o l d u m  d iy e m e z .  O n d a n d ır  k i s ö z l e r i b ir  a t e ş p a r e  o l u r .  K e l a m l a r ı t e s ir  e t m iş .  
S ö z l e r i,  d a v r a n ış l a r ı b iz im  iç in  e s a s  o l m u ş .  L e v h - i E z e l i’ y e  g ir in c e  v a h y - i z ım n i,  v a h y - i s a r ih  
d e  o r a d a .  F a k a t  L e v h - i E z e l i’ y e  ( L e v h - i M a h f u z )  g ir d ik l e r in d e  o r a d a  a y e t i g ö r m ü y o r l a r .  O r a d a  
v a h y - i z ım n i m e r a t ib l e r in e  m a z h a r l a r .  Ö y l e  o l s a y d ı p e y g a m b e r l e r  g ib i o l u r d u  m ir a ç l a r ı.  
D ü n y a d a y k e n  a l e m l e r in d e  v a h y - i s a r ih e  m u h a t a p  o l d u l a r ,  in ş a  o l d u l a r .  L e v h - i M a h f u z ’ a  
g ir iy o r l a r .  L e v h - i M a h f u z ’ d a  v a h y - i s a r ih  il e  in ş a  o l a n  d im a ğ l a r ın d a  v a h y - i z ım n iy e  m a z h a r  
o l u y o r l a r .  O n d a n  s o n r a  g e l iy o r l a r  d ü n y a y a ,  k o n u ş u y o r l a r  v e y a  t e v e c c ü h  e d iy o r l a r  A l l a h ’ a . . .  
s o n r a s ın d a  c e v a b ı b u d u r  b u d a  b u d u r  d iy e  t e k  t e k  c e v a p  v e r iy o r l a r .  A s r ın  ih t iy a c ın ı  
g id e r iy o r l a r .  V a h y - i z ım n iy i ş ü m u l l ü  il h a m a  d ö n ü ş t ü r e n  k e n d il e r i o l u y o r .  V a h y - i s a r ih l e  in ş a  
o l a n  b ir  d im a ğ ,  v a h y - i z ım n iy e  m a z h a r  o l u r ;  v a h y - i z ım n iy e  m a z h a r  o l a n  o  a s r ın  im a m ı  
ş ü m u l l ü  i l h a m l a r l a  o  v a h y - i z ım n id e k i m a n a l a r ı d ış a r ıy a  v e r ir .  Ü ç  y ü z  e l l i b in  t e f s ir  v a h y - i  
z ım n id ir .
V a h y - i s a r ih in  v a z if e s in i y a p a n  ş u  a n  ş ü m u l l ü  il h a m l a r  v a r ;  V a h y - i z ım n id ir .  V a h y in  
iç e r is in d e n  a l im l e r  m a n a  ç ık a r t t ıl a r ,  ç e k ir d e k t e n  ç iç e k ,  y a p r a k  ç ık a r  g ib i.  A y e t t e n  ç ık a r t ıl a n  
m a n a ,  a y e t  d e ğ il d ir,  a m a  a y e t in  t e r e ş ş u h a t l a r ı v a r  y a n i k o k u l a r ı v a r .  M e s e l a  y u k a r ıd a n  s u  
s ız ın c a  k im s e  y a t a k  o d a s ın d a  m u s l u k  a ç ık  u n u t u l m u ş  d e m e z ,  y a  m u t f a k  v e y a  t u v a l e t t e  d e r .  
V a h y - i z ım n i d e m e k ;  v a h iy  d e ğ il  f a k a t  z ım n ın d a  v a h y i t a z a m m u n  e d iy o r .  A l im  v a h y i s ık ıy o r  
v e  m a n a  ç ık ıy o r .  O  m a n a  v a h iy  d e ğ il d ir .  A m a  v a h y i t a z a m m u n  e d iy o r .  B u n u n  a d ı ş ü m u l l ü  
il h a m .  E ğ e r  ü m m e t e  a it  b ir  m a n a  is e  Ş ü m u l l ü  il h a m .  E ğ e r  k e n d in e  h a s  b ir  m a n a  is e  İ l h a m .  
( s ır f  k e n d i t a r ik a t  v e y a  c e m a a t in e  a it ) .  B u  n e d e n l e  a s r ın  im a m l a r ı ş ü m u l l ü  il h a m l a r a  
m a z h a r d ır l a r .  A y e t t e n  t e r e ş ş u h ,  t e m e s s ü l  v e  t e ş a h h u s  e d e n  m a n a l a r ı a l ıy o r .
1-Mektubat:93, 2-(I)
V a h ş e t
1 .  B ir  z a m a n  k a r a n l ık l ı b ir  g u r b e t t e ,  k a r a n l ık  b ir  g e c e d e ,  z u l m e t l i b ir  g a f l e t  iç in d e ,  h a l - i  
h a z ır d a  o l a n  b u  k o c a  k â in a t ;  h a y a l im e  c a m id ,  r u h s u z ,  m e y y it ,  b o ş ,  h â l î,  m ü d h iş  b ir  c e n a z e  
g ö r ü n d ü .  G e ç m iş  z a m a n  d a h i b ü t ü n  b ü t ü n  ö l ü ,  b o ş ,  m e y y it ,  m ü d h iş  t a h a y y ü l  e d il d i.  O  h a d s iz  
m e k â n  v e  o  h u d u d s u z  z a m a n ,  k a r a n l ık l ı b ir  v a h ş e t g â h  s u r e t in i a l d ı.  B e n  o  h a l e t t e n  k u r t u l m a k  
iç in . . .
2 .  K im s e s iz l iğ in  v a h ş e t in d e n . . .  
3 .  Y a b a n il ik ,  ıs s ız l ık ,  t e n h a l ık ,  v e h im ,  ü r k ü n t ü ,  k o r k u ,  v a h ş il ik ,  t e n h a ,  k o r k u n ç  y e r . .  E l b is e  v e  
s il a h ın ı ç ık a r ıp  a t m a k .  A ç  k a l m a k .  b u n l a r  l ü g a t  m a n a l a r ı. . .  T o p l u m d a  b e r a b e r  g ö z ü k ü r k e n  
h e r k e s  t e k  t e k  o l m a s ın d a n  in s a n ın  iç s e l  a l e m in in  h a l i. . .  K iş in in  k e n d is in e  v a r a m a m a k t a n ,  
k e ş f e d e m e m e k t e n ,  t a n ıy a m a m a k t a n ,  k e n d is in e  y a b a n i v e  y a b a n c ı o l m a s ı. . .  b u  y u k a r ıd a  
a n l a t ıl a n  s ıf a t l a r  d ış a  v u r u ş l a r ı. .  K e n d in i b u n l a r l a  if a d e  e d e r s e ;  iç s e l ,  e n f ü s i a l e m in i d ü ş ü n .  
K iş i k e n d in d e n  ü r k ü y o r !  Y a l n ız l ığ ın ı d ış  d ü n y a d a  g id e r m e y e  ç a l ış ıy o r .  Ç ü n k ü  iç e r is i ıs s ız ,  
v ir a n e  v e  b o ş . . .  H e r k e s  o r a d a n  t a ş ın m ış  v ir a n e ,  h a r a b e  v e  t e n h a l a ş m ış  b e l d e  g ib i iç s e l i. . .  
İ ç e r id e n ,  b ö y l e  b o ş l u k t a n ,  k o r k u n ç  s e s l e r  g e l m e y e  b a ş l a r .  B u  s e s l e r  in s a n ın  t ü y l e r in i  
ü r p e r t iy o r .  İ ç e r iy e  d ö n ü n c e  H e r  ş e y  c a n a v a r ,  d ü ş m a n  v a z iy e t in i a l m ış  g ö r ü y o r .  İ ç e r d e k i  
311s a r a y d a  t a r l a l a r  t a l a n  o l m u ş ,  y a n m ış ,  t s u n a m il e r l e  b u l a n ıp  s u l a r  ö r t m ü ş ,  d e p r e m  v e  t o p r a k  
k a y m a l a r ıy l a  h e r y e r  y e r  d e ğ iş t ir m iş  b a z ı y e r l e r  y o k . . .  A d e m  a l e m l e r i h ü k m ü n ü  ic r a  e t t iğ i  
m e m l e k e t s iz  m e m l e k e t . . .  B u n a  k a r ş ı R a h m a n ın  g iy d ir d iğ i v a s ıf  v e  s ıf a t l a r ın ı k a y b e t m iş . . .
1-Şualar:94, 2-Sözler:339, 3-(I)
V e f a
S e n i s e n  y a p a n  f ıt r a t ın d a k i ç e k ir d e k l e r i u y a n d ır ıp  m ir a c ın a  d o ğ r u  h a r e k e t  e t t ir e n  e y l e m - f iil  
v e y a  k iş iy e  k a r ş ı m u h a b b e t t ir ,  m in n e t t a r l ık t ır .  V e f a  u h u v v e t i,  u h u v v e t  s a d a k a t i,  s a d a k a t  
ih l a s ı,  ih l a s  is e  a m e l i n e t ic e  v e r ir .  V e f a - - >  u h u v v e t - - >  s a d a k a t - - >  ih l a s - - >  a m e l .
V e f a ;  r u h l a r  a r a s ın d a k i m ü n a s e b e t in  k ö p r ü n ü n  a d ıd ır .  V e f a ;  r u h u m d a n  r u h u n a  il e t iş im ,  
m ü n a s e b e t  k u r d u k t a n  s o n r a ,  s e n in  r u h u n u n  r u h u m d a k i s e s i,  s u r e t i,  k o k u s u d u r .  V e f a ;  
r u h u m u n  ( s e n in )  r u h u n a  g ö n d e r d iğ i s e s t ir ,  k o k u d u r ,  s u r e t t ir .  R u h u n  k o k u s u !  R u h u m u n  s e s i,  
s u r e t i,  k o k u s u  b ü t ü n l ü ğ ü n e ;  v e f a  d e n ir .  R u h l a r  a r a s ın d a k i il e t iş im in  s im g e s id ir ;  v e f a . . .
(I)
V e h im
V e h im  iç s e l  d e n g e s i z l iğ in  a d ıd ır .  V e s v e s e  d e  b u  iç s e l  d e n g e s iz l iğ in  d ış a  v u r u ş u  v e  b e l ir t is id ir .  
E v h a m  v e s v e s e y i d o ğ u r u r .  E v h a m  e v v e l  is m in e ,  v e s v e s e  a h ir  is m in e  b a k a r .  V e s v e s e  k a l b îd ir . .  
V e h im  is e  a k l îd ir . .  V e s v e s e  h a r ic id ir  k i ş e y t a n d a n d ır . .  V e h im  is e  n e f s - i e m m a r e d e n d ir  v e  
d a h il id ir ,  z a n l a r ım ız d a n d ır .  V e s v e s e  s ü n n e t - i s e n iy e y e  u y m a m a k t a n ,  e v r a d  v e  e z k â r l a r ı  
( z ik ir l e r i,  K u r ' a n ' ı,  H iz b - ü l  K u r ' a n ' ı,  H iz b - ü l  H a k a ik - i N u r iy e  o k u m a m a k t a n ) . .  V e h im  is e  
d o ğ r u  d ü ş ü n m e m e k t e n ,  A l l a h ' a  c c  t e s l i m  v e  t e v e k k ü l  e d e m e m e k t e n ,  t e r k l e r i y a p m a m a k t a n . .  
V e s v e s e  im a n a . .  ( N a m a z ın  o l m a d ı. .  A b d e s t in  o l m a d ı. .  A b d e s t in  y o k  g ib i ş e y l e r e . . . )  V e h im  
is e ; it ik a d a .  Ö l ü m  s e n a r y o l a r ı.  H a s t a s ın . . A k l ım  g id e c e k . . İ y i d e ğ il im . . H e r  ş e y  b e n i b u l u r . . . g ib i  
ş e y l e r e d ir .  V e s v e s e ;  in s a n  d e n e n  s is t e m in  iş l e t im i v e  h a r e k e t l e n d ir e n  a r a  b o ş l u ğ u d u r .  V e h im  
is e ;  d o ğ r u  y e r d e  d o ğ r u  in s a n l a r l a  d o ğ r u  z a m a n d a  d o ğ r u  iş  y a p m a m a k t a n . .  Y a n i iy i o l m a k  
is t iy o r s a n  iy il e r l e  b e r a b e r  o l . .  V e s v e s e  im a n l a  a l â k a l ıd ır .   V e h im  is e  it ik a d l a  a l a k a l ıd ır .  
V e s v e s e  ş e y t a n d a n d ır .  V e h im  is e  n e f s - i e m m a r e d e n d ir . .  V e s v e s e ;  g e ç m iş  g ü n a h l a r ın l a  
g e l e c e ğ e  b a k ıp  h a l d e  ü m it s iz  y e ' s  iç in d e  y a ş a m a k t ır . Y a n i h a ş a  A l l a h ' t a n  c c  ü m id i k e s m e k ,  
y e ' s e  d u ç a r  o l m a k . . Y a n i A l l a h ' a  c c  t e v e k k ü l  v e  t e s l im  o l a m a m a k . .  V e h im  is e ;  e n d iş e  v e  
k o r k u l a r ı. . Y a n i g e l e c e ğ i;  a h ir e t  in a n c ı z a y ıf  o l m a k t a n . .  V e s v e s e  v e  V e h im l e r :  g ü n a h l a r d a n  v e  
it ik a d  z a y ıf l ığ ın d a n . .  H e r  ik is in i d e  il im  v e  d o ğ r u  y a ş a m a k l a  h a l t  e d il ir . .  V e s v e s e  v a s a t ı:  
t e y a k k u z a  s e b e p t ir . T a h a r r iy e  d a id ir .  C id d iy e t e  v e s il e d ir .  L a k a y d l ığ ı a t a r .  T e h a v ü n ü  d e f e d e r .  
V e h im in  v a s a t ı is e :  T e r k l e r e  m u v a f f a k  o l m a m ız a  v e s il e  o l u r .  ( in t e r n e t l e r d e n ,  t v ,  c e p  
t e l e f o n l a r ın  l u z u m s u z  m e ş g u l iy e t  k u y u  v e  m e z a r l ık l a r ın d a n  u z a k  o l m a m ız a  v e s il e  o l u r . )  
D ü ş ü n c e l e r in ,  it ik a d  o l d u ğ u n u  z a n n e t m e n in  a d ı,  v e h im d ir . . .  D ü ş ü n c e l e r in i it ik a d  
z a n n e t m e s id ir . . .  O r t a y a  ç ık a n  h a l e t in  a d ı v e h im d ir . . .
V e h m in  ö z e l l iğ i “ y o k u  v a r  e d e n ”  f ik ir l e r d ir .  F ik ir l e r  n o k t a s ın d a  b o z u k l u k  g e l iy o r s a ,  a d ın  g ib i  
b il ,  b u  v e h im d ir .  E y l e m i e y l e m s iz  g ö s t e r ir s e ,  b u  v e s v e s e d ir .  E y l e m e  m u s a l l a t t ır  y a n i a b d e s t im  
v a r  m ı,  n a m a z ım  o l d u  m u  g ib i.  V e h im ,  f ik r e  m u s a l l a t t ır .  E y l e m e  v e s v e s e …
V e h im  k ö t ü  d e ğ il .  İ n s a n l a r a  z e n g in l ik  k a t ıy o r .  V e h im ;  n ih a y e t s iz  d ü ş ü n c e  ih t im a l iy a t l a r ın ı  
v e r iy o r ,  in s a n ı d o n u k l u k t a n  ç ık a r ıy o r ,  h e r  ş e y d e n  h e r  ş e y e  g e ç iş  y a p a b il iy o r .  B ir  ş e y e  h e r  
ş e y l e ,  h e r  ş e y e  d e  b ir  ş e y l e  b a k a b il m e  im k a n ın ı v e r iy o r  v e h im  s a n a .  H e r  ş e y l e  d e  il iş k i v e  
ç e l iş k i k u r d u r u y o r ;  v e h im .  İ n s a n l a r ı c ü z ’ iy e t t e n  k ü l l îy e  ç ık a r ıy o r .  B ir  ş e y  b ir  ş e y i b ir  y e r e  
g ö t ü r ü y o r s a ,  a y n ı ş e y  t e r s in i d e  y a p a r .  E ğ e r  in s a n ı c ü z ’ îd e n  k ü l l îl e ş m e s in e  s e b e b s e  v e h im ,  
312a y n ı z a m a n d a  d a  k ü l l iy e t t e n  c ü z ’ iy y e t e  in d ir iy o r  s e n i v e h im .  K u y u d a n  ç ık a r t t ığ ı g ib i,  k u y u y a  
d a  in d ir iy o r .  
(I)
V e l a y e t
1 .  V e l a y e t ,  k u r b iy e t  m e r a t ib in d e  s ü l û k t u r .  Ç o k  m e r a t ib in  t a y y ın a  v e  b ir  d e r e c e  z a m a n a  
m u h t a ç t ır .  N u r - u  a ' z a m  o l a n  r is a l e t  is e ,  a k r e b iy e t - i İ l a h iy e n in  in k iş a f ı s ır r ın a  b a k a r  k i,  b ir  â n -
ı s e y y a l e  k â f id ir .  
2 .  H e m  d e m iş  k i:  " V e l a y e t  ü ç  k ıs ım d ır :  B ir i v e l a y e t - i s u ğ r a  k i,  m e ş h u r  v e l a y e t t ir .  B ir i v e l a y e t - i  
v u s t â ,  b ir i v e l a y e t - i k ü b r a d ır .  V e l a y e t - i k ü b r a  is e ;  v e r a s e t - i n ü b ü v v e t  y o l u y l a ,  t a s a v v u f  
b e r z a h ın a  g ir m e d e n ,  d o ğ r u d a n  d o ğ r u y a  h a k ik a t a  y o l  a ç m a k t ır . "
3 .  N ü b ü v v e t  v e  v e r a s e t - i n ü b ü v v e t t e k i v e l a y e t ,  s ır r - ı a k r e b iy e t in  in k iş a f ın a  b a k a r .  V e l a y e t - i  
s a ir e  is e ,  e k s e r i k u r b iy e t  e s a s ı ü z e r in e  g id e r .  B ir  ç o k  m e r a t ib d e  s e y r  ü  s ü l û k e  m e c b u r  o l u r .
.  M a z h a r iy e t - i e s m a d a n  ib a r e t  o l a n  m e r a t ib - i v e l a y e t . . .  
5 .  N ü b ü v v e t ,  s ıf a t - ı r u b u b iy e t e  n â z ır  v e  m a z h a r  o l d u ğ u n d a n ,  u m u m î b ir  c â m iiy e t e  m â l ik t ir .  
V e l a y e t  is e ,  h u s u s î v e  c ü z ' îd ir .  A r a l a r ın d a k i n is b e t  اَََِْ  رَب  il e    رَ  a r a s ın d a k i n is b e t  g ib id ir  k i,  
b ir is in d e  iz a f e  u m u m îd ir ,  ö t e k is in d e  h u s u s îd ir .  V e y a  a r z d a n  a r ş a  o l a n  m i' r a c l a  s e c d e d e k i  
m i' r a c  a r a s ın d a  v e y a  a r ş  il e  k a l b  a r a s ın d a k i n is b e t  g ib id ir .  
6 .  A l l a h t a n  m a h l u k a  b a k ış  R is a l e t ,  h a l k t a n  h a k k a  b a k ış  N ü b ü v v e t ,  b u  ik is i a r a s ın d a k i b a ğ ın  
s e v iy e s id e  V e l a y e t t ir .  
1-Sözler:562, 2-Mektubat:22, 3-Mektubat:51, 4-Mektubat:447, 5-Mesnevi-i Nuriye:63, 6-(I)
V e l a y e t - i Küb r a
1 .  E n  m ü h im  t a r îk a t  o l a n  v e l a y e t - i k ü b r a ;  
•  s ır r - ı v e r a s e t l e  S ü n n e t - i S e n iy e y e  it t ib a '  v e  
•  n e ş r - i h a k a ik - i im a n iy e d e  ih t im a m  
o l d u ğ u n u  is b a t  e d e r .
2 .  V e l a y e t - i k ü b r a  d e n il e n ,  v e r a s e t - i n ü b ü v v e t t e n  g e l e n ,  b e r z a h  t a r îk ın a  u ğ r a m a y a r a k ,  
d o ğ r u d a n  d o ğ r u y a  z a h ir d e n  h a k ik a t a  g e ç ip ,  a k r e b iy e t - i İ l a h iy e n in  in k iş a f ın a  b a k a n  b ir  
v e l a y e t t ir  k i,  o  v e l a y e t  y o l u ,  g a y e t  k ıs a  o l d u ğ u  h a l d e  g a y e t  y ü k s e k t ir .  H â r ik a l a r ı a z ,  f a k a t  
m e z iy a t ı ç o k t u r .  K e ş if  v e  k e r a m e t  o r a d a  a z  g ö r ü n ü r .  
3 .  V e r a s e t - i n ü b ü v v e t  d e n il e n  v e l a y e t - i k ü b r a d a  b u l u n a n  v e  m a k a m - ı r ız a y a  y e t iş e n  E im m e - i  
E r b a a ,  Ş a h - ı G e y l a n î,  İ m a m - ı R a b b a n î,  İ m a m - ı G a z a l î g ib i z â t l a r a . . .
1-Mektubat:485, 2-Mektubat:50, 3-Mektubat:280
313V e r a s e t - i N ü b ü v v e t
1 .  E n  k u v v e t l i v e  h a k k a l y a k în  d e r e c e s in d e  v ic d a n î v e  h is s î,  b ir  d e r e c e  ş u h u d î o l a n  h a k ik a t - ı  
in s a n iy e  h a r it a s ın ı v e  e n a n iy e t - i b e ş e r iy e  f ih r is t e s in i v e  m a h iy e t - i n e f s iy e s in i m ü t a l a a  il e ,  
im a n ın  ş ü b h e s iz  v e  v e s v e s e s iz  m e r t e b e s in e  ç ık m a k t ır  k i;  s ır r - ı a k r e b iy e t e  v e  v e r a s e t - i  
n ü b ü v v e t e  b a k a r .  
2 .  V e l a y e t - i k ü b r a  o l a n  v e r a s e t - i n ü b ü v v e t  v e  s ıd d ık ıy e t  k i,  s a h a b e l e r in  v e l a y e t id ir ;  
3 .  N ü b ü v v e t  v e  v e r a s e t - i n ü b ü v v e t t e k i v e l a y e t ,  s ır r - ı a k r e b iy e t in  in k iş a f ın a  b a k a r .  V e l a y e t - i  
s a ir e  is e ,  e k s e r i k u r b iy e t  e s a s ı ü z e r in e  g id e r .  B ir  ç o k  m e r a t ib d e  s e y r  ü  s ü l û k e  m e c b u r  o l u r .
4 .  R a d ıy a l l a h ü  A n h  t e r k ib i,  S a h a b e y e  m a h s u s  b ir  ş ia r  d e ğ il ,  b e l k i S a h a b e  g ib i v e r a s e t - i  
n ü b ü v v e t  d e n il e n  v e l a y e t - i k ü b r a d a  b u l u n a n  v e  m a k a m - ı r ız a y a  y e t iş e n  E im m e - i E r b a a ,  Ş a h - ı  
G e y l a n î,  İ m a m - ı R a b b a n î,  İ m a m - ı G a z a l î g ib i z â t l a r a  d e n il m e l i.
5 .  S a h a b e l e r in  v e l a y e t i,  V e l a y e t - i K ü b r a  d e n il e n ,  v e r a s e t - i n ü b ü v v e t t e n  g e l e n ,  b e r z a h  t a r îk ın a  
u ğ r a m a y a r a k ,  d o ğ r u d a n  d o ğ r u y a  z a h ir d e n  h a k ik a t a  g e ç ip ,  " A k r e b iy e t - i İ l a h iy e n in  in k iş a f ın a  
b a k a n "  b ir  v e l a y e t t ir  k i,  o  v e l a y e t  y o l u ,  g a y e t  k ıs a  o l d u ğ u  h a l d e  g a y e t  y ü k s e k t ir .  H â r ik a l a r ı a z ,  
f a k a t  m e z iy a t ı ç o k t u r . K e ş if  v e  k e r a m e t  o r a d a  a z  g ö r ü n ü r .
6 .  V e r a s e t  il e  n ü b ü v v e t  f a r k l ıd ır .  N ü b ü v v e t ;  g e t ir il e n i y a ş a m a k t ır .  V e r a s e t - i  n ü b ü v v e t  a y n ı  
s ır r - ı a k r e b iy e t  g ib i,  f a r k ın d a l ığ a  v a r a r a k  o  h a y a t ı t e b l iğ  e t m e k ,  h a y a t a  n e ş r e t m e k .  
P e y g a m b e r in  e n  b ü y ü k  s ıf a t ı e m r ü  b il  m a r u f ,  n e h y ü  a n il  m ü n k e r .  B e n  d e  b u n a  v a r is im ,  b e n  
d e  b u n u  y ü k l e n d im ,  k i s iz in  d e  h a l in iz  b u .  F ır s a t  b u l d u k ç a  b ir il e r in e  a n l a t ıy o r s u n u z .  B ö y l e  
y a p a r a k  n ü b ü v v e t in  v e r a s e t in e  g ir iy o r s u n u z ,  v a r is i o l u y o r s u n u z .  P e y g a m b e r  o l s a y d ı,  o  
m a k a m d a  o n u  a n l a t ır d ı.  İ k i t a n e  M ü s l ü m a n  d ü ş ü n ü n .  B ir i p e y g a m b e r in  g e t ir d iğ i h a y a t ı  
y a ş a m a y a  ç a l ış ıy o r .  D iğ e r i d e  a y n ı h a y a t ı y a ş a r k e n ,  y a ş a n t ıy ı b a ş k a l a r ın a  a n l a t m a y a ,  
v a r is l iğ in e  a d a y  o l u y o r ,  v a r is l iğ in e  s a h i p  ç ık ıy o r .  M e s e l a  b ir  in s a n  b ir  y e r d e  t e b l iğ  e d e r k e n  b u  
P e y g a m b e r im iz in  a s m  v e r a s e t iy l e  a l a k a l ıd ır .  B u  v e r a s e t t ir  y a n i.  V a r is i o l u y o r .  
1-Emirdağ Lahikası-1:147, 2-Sözler:491, 3-Mektubat:51, 4-Mektubat:280, 5-Mektubat:50, 6-(I)
V e s v e s e
1 .  İ f r a t a  v a r m a m a k ,  h e m  g a l e b e  ç a l m a m a k  ş a r t ıy l a ,  a s l - ı v e s v e s e  t e y a k k u z a  s e b e b d ir ,  
t a h a r r iy e  d â îd ir ,  c id d iy e t e  v e s il e d ir .  L â k a y d l ığ ı a t a r ,  t e h a v ü n ü  d e f ' e d e r .  
2 .  V e s v e s e  m a r a z d ır .  R u h t a k i h a r e k e t l i l iğ in  n e g a t if  t a r a f ıd ır .  T a  k i d e v r e  t a m a m l a n s ın .  N a s ıl  
k i p il l e r d e  a r t ı,  e k s i  k u t u p  v a r s a ,  e l e k t r ik d e  d e  a y n ı k a n u n  m e v c u d d u r .  R u h d a k i m ü c a d e l e n in  
d ış d a k i b e l ir t is id ir  v e  g a l ib iy e t in  n e t ic e s id ir .  E ğ e r  r u h  m a ğ l u b  o l s a y d ı v e s v e s e  o l m a z d ı.  
R u h u n  y a r d ım  is t e m e s id ir .  B a n a  f iil i,  f i k r i,  il m i,  h is s i y a r d ım  g ö n d e r in  d e m e k t ir  v e s v e s e .  
V e s v e s e  k a l b îd ir . . V e h im  is e  a k l îd ir . .  V e s v e s e  h a r ic id ir  k i ş e y t a n d a n d ır . .  V e h im  is e  n e f s - i  
e m m a r e d e n d ir  v e  d a h il id ir ,  z a n l a r ım ız d a n d ır .
V e s v e s e  s ü n n e t - i s e n iy e y e  u y m a m a k t a n ,  e v r a d  v e  e z k â r l a r ı ( z ik ir l e r i,  K u r ' a n ' ı,  H iz b - ü l  
K u r ' a n ' ı,  H iz b - ü l  H a k a ik - i N u r iy e  o k u m a m a k t a n ) . .
V e h im  is e  d o ğ r u  d ü ş ü n m e m e k t e n ,  A l l a h ' a  c c  t e s l im  v e  t e v e k k ü l  e d e m e m e k t e n ,  t e r k l e r i  
y a p m a m a k t a n . .
V e s v e s e  im a n a . .  ( N a m a z ın  o l m a d ı. . A b d e s t in  o l m a d ı. . A b d e s t in  y o k  g ib i ş e y l e r e . . . )  V e h im  is e ;  
it ik a d a .  Ö l ü m  s e n a r y o l a r ı.  H a s t a s ın . . A k l ım  g id e c e k . . İ y i d e ğ il im . . H e r  ş e y  b e n i b u l u r . . . g ib i  
314ş e y l e r e d ir .
V e s v e s e ;  in s a n  d e n e n  s is t e m in  iş l e t im i  v e  h a r e k e t l e n d ir e n  a r a  b o ş l u ğ u d u r .  V e h im  is e ;  d o ğ r u  
y e r d e  d o ğ r u  in s a n l a r l a  d o ğ r u  z a m a n d a  d o ğ r u  iş  y a p m a m a k t a n . . Y a n i iy i o l m a k  is t iy o r s a n  
iy il e r l e  b e r a b e r  o l . .
V e s v e s e  im a n l a  a l â k a l ıd ır .  V e h im  is e  it i k a d l a  a l a k a l ıd ır .
V e s v e s e ;  g e ç m iş  g ü n a h l a r ın l a  g e l e c e ğ e  b a k ıp  h a l d e  ü m it s iz  y e ' s  iç in d e  y a ş a m a k t ır .  Y a n i h a ş a  
A l l a h ' t a n  c c  ü m id i k e s m e k ,  y e ' is e  d u ç a r  o l m a k . . Y a n i A l l a h ' a  c c  t e v e k k ü l  v e  t e s l im  
o l a m a m a k . . V e h im  is e ;  e n d iş e  v e  k o r k u l a r ı. . Y a n i g e l e c e ğ i;  a h ir e t  in a n c ı z a y ıf  o l m a k t a n . .
V e s v e s e  v e  V e h im l e r :  g ü n a h l a r d a n  v e  it ik a d  z a y ıf l ığ ın d a n . .  H e r  ik is in i d e  il im  v e  d o ğ r u  
y a ş a m a k l a  h a l t  e d il ir . .
V e s v e s e  v a s a t ı:  t e y a k k u z a  s e b e p t ir .  T a h a r r iy e  d a id ir .  C id d iy e t e  v e s il e d ir .  L a k a y d l ığ ı a t a r .  
T e h a v ü n ü  d e f e d e r .
V e h im in  v a s a t ı is e :  T e r k l e r e  m u v a f f a k  o l m a m ız a  v e s il e  o l u r .  ( İ n t e r n e t l e r d e n ,  t v ,  c e p  
t e l e f o n l a r ın  l ü z u m s u z  m e ş g u l iy e t  k u y u  v e  m e z a r l ık l a r ın d a n  u z a k  o l m a m ız a  v e s il e  o l u r . )
V e h m in  ö z e l l iğ i “ y o k u  v a r  e d e n ”  f ik ir l e r d ir .  F ik ir l e r  n o k t a s ın d a  b o z u k l u k  g e l iy o r s a ,  a d ın  g ib i  
b il ,  b u  v e h im d ir .  E y l e m i e y l e m s iz  g ö s t e r ir s e ,  b u  v e s v e s e d ir .  E y l e m e  m u s a l l a t t ır  y a n i a b d e s t im  
v a r  m ı,  n a m a z ım  o l d u  m u  g ib i.  V e h im ,  f ik r e  m u s a l l a t t ır .  E y l e m e  v e s v e s e …
3 .  V e s v e s e n in  v a s a t ı in s a n d a  " T e y a k k u z " ,  " T a h a r r i" ,  " C id d iy e t "  e  s e b e b d ir  ( S . 2 7 8 ) .  B u  
n e d e n l e  d e  v e s v e s e  v a s a t t a  o l u r s a  in s a n  iç in  R a h m e t t ir .
1-Sözler:278, 2-(I), 3-(III)
V ic d a n
1 .  K a l b d e n  m a k s a d ;  s a n e v b e r î ( ç a m  k o z a l a ğ ı g ib i)  b ir  e t  p a r ç a s ı d e ğ il d ir .  A n c a k  b ir  l a t if e - i  
R a b b a n iy e d ir  k i,  m a z h a r - ı h is s iy a t ı,  v ic d a n ;  m a ' k e s - i e f k â r ı,  d im a ğ d ır .
2 .  V i c d a n ın  a n a s ır - ı e r b a a s ı v e  r u h u n  d ö r t  h a v a s s ı o l a n  ir a d e ,  z ih in ,  h is ,  l a t if e - i R a b b a n iy e ,  
h e r b ir in in  b ir  g a y a t - ü l  g a y a t ı v a r :  İ r a d e n in  ib a d e t u l l a h t ır .  Z ih n in  m a r if e t u l l a h t ır .  H is s in  
m u h a b b e t u l l a h t ır .  L a t if e n in  m ü ş a h e d e t u l l a h t ır .
3 .  Â l e m - i  g a y b  v e  ş e h a d e t in  n o k t a - i il t is a k ı v e  b e r z a h ı v e  ik i â l e m d e n  b ir b ir in e  g e l e n  
s e y y a r a t ın  m ü l t e k a s ı v ic d a n  d e n il e n  f ıt r a t - ı z îş u u r d u r .  E v e t  f ıt r a t  v e  v ic d a n  a k l a  b ir  
p e n c e r e d ir .  T e v h id in  ş u a ın ı n e ş r e d e r l e r .  
4 .  V i c d a n ;  k a l b i o l u ş t u r a n  v ic d a n ,  d im a ğ ,  l a t if e - i in s a n iy e ,  l ü m m e - i ş e y t a n iy e ,  s ır ,  h a f i a h f a  
v b .  c ih a z  v e  l a t if e l e r in  b ü t ü n l ü ğ ü n ü n  iç in d e k i b ir  k ıs m ıd ır  k i “ ir a d e ,  z ih in ,  h is ,  l a t if e - i  
R a b b a n iy e ”  d e n  m ü t e ş e k k il d ir .  K a l b t e  h is s iy a t ın  m a z h a r  o l d u ğ u  y e r d ir  v ic d a n . .  E f k a r ın  
m a k e s  o l d u ğ u  y e r  is e  d im a ğ d ır .
5 .  K a l b in  ik i a y a ğ ı v a r .  B ir  m a ’ k e s - i e f k a r ı o l a n  d im a ğ ,  d iğ e r i m a z h a r - ı h is s iy a t ı o l a n  v ic d a n .  
İ t ik a d ın  t e k  a y a ğ ı v a r k e n ,  im a n  ç if t  a y a k l a  g id iy o r .  S ır f  it ik a d ın ın  y a n i d im a ğ ın  iy i o l m a s ıy l a  
im a n  o l m u y o r .  İ m a n ın  l a z ım ı v a r ;  f iil … B ir b ir in e  g e ç iş l id ir .  F iil l e  im a n ,  im a n l a  f iil  d e ğ iş iy o r .  
İ m a n  k a l b d e . . .  D ü ş ü n c e ,  f ik ir  n o k t a s ın ı  d im a ğ d a n  a l ıy o r .  İ m a n ın  f iil d e  d e  t e z a h ü r ü  is e  v ic d a n  
y o l u y l a  ç ı k ıy o r .   A l l a h ’ ın  s u b u t i s ıf a t ın d a k i K e l a m a  a y n a  d im a ğ d ır .  İ r a d e  s ıf a t ın a  e n  c a m i  
315a y n a  A l l a h ’ ın  k a in a t t a k i t e k v in i a y e t l e r in i o k u y a n  v ic d a n ,  y a n i ir a d e  s ıf a t ın a  e n  c a m i  
a y in e d a r l ığ ım ız  v ic d a n d ır .  V ic d a n  f iil in  k a y n a ğ ıd ır ,  d im a ğ  is e  f ik r in  k a y n a ğ ıd ır .  E ğ e r  im a n  
v ic d a n ı a k t if  e t m iş s e ,  o n d a  ib a d e t  o l u r .  İ b a d e t  y a p t ık ç a ,  ir a d e s i a r t a r .  İ r a d e s i a r t t ık ç a  ib a d e t  
y a p a r .  
P e y g a m b e r e  im a n  h a y a t ım ız ın  d o ğ r u l a r ın ı v e  y a n l ış l a r ın ı g ö s t e r iy o r .  Ş u  a n d a  h a y a t ım ız d a  
p e y g a m b e r  y o k .  O n u n  b iz d e  h u l a s a s ı v a r :  v ic d a n .  P e y g a m b e r in  e n  b ü y ü k  ik i s ıf a t ı:  m a s u m  
o l m a s ı v e  is m e t  s ıf a t ı.  P e y g a m b e r  g ü n a h  iş l e m e z .  D o ğ r u y u  g ö s t e r m e s i,  b u  v ic d a n d ır .  Ç ü n k ü  
v ic d a n  d o ğ r u y u  g ö s t e r iy o r  v e  g ü n a h ı k a b u l  e t m iy o r .  B iz d e k i v ic d a n ın  a k t if l i ğ i,  P e y g a m b e r e  
y a n i “ v e  r u s u l ih i”  y e  im a n  n is b e t in d e  o l u r ,  v ic d a n iy a t  in k iş a f  e d e r .  Y a n l ış t a n  s e n i s a n a  a z a p  
v e r e r e k  u z a k l a ş t ır ır .  A y ık  o l a n  v ic d a n ,  p e y g a m b e r  g ib id ir .  İ s m e t  s ıf a t ın a  s a h ib .  V ic d a n ,  
g ü n a h ı k a b u l  e t m iy o r .  İ n s a n ın  b e ş ir  v e  n e z ir ,  h a v f  v e  r e c a y ı b iz e  d e v a m l ı ik a z  e d e n ,  y a p -
y a p m a  d iy e n  b ir  t a r a f ı v a r .  Y a p m a  d e d iğ in e  a z a p  v e r iy o r  y a p ın c a .  P e y g a m b e r  a s m  a s h a b ın a  
“ Y a p m a  e y  a s h a b ım ”  d e r d i.  Ş im d i p e y g a m b e r  y o k .  V ic d a n  d iy o r  k i:  “ Y a p m a ! ”  S e n in  
P e y g a m b e r in in  t im s a l - i s u r e t id ir ;  v ic d a n .  B e ş ir  v e  n e z ir ,  h e m  h a y r ı h e m  ş e r r i k o n t r o l  e d iy o r .  
P e y g a m b e r in  s ü n n e t in i a l e m in d e  ö l d ü r e n in  v ic d a n ı o l m u y o r .  P e y g a m b e r  ö l d ü  a m a  S ü n n e t - i  
S e n iy e s i v a r .  O n u n  h a k ik a t ı  v ic d a n .  P e y g a m b e r  y a ş a s a y d ı n e  y a p a c a k t ıy s a ,  v ic d a n  y a p ıy o r .  
V ic d a n  s a n a ;  P e y g a m b e r in in  m u a m e l e  ş e k l in i y a p ıy o r .  H e r k e s  “ u y a n ık ”  v i c d a n ın ı d in l e s e  
d iy o r .  K im  d iy o r ?  B e d iü z z a m a n !  
V ic d a n ın  d ö r t  u n s u r u n u n  il k i o l a n  İ r a d e n in  v a z if e s i;  İ b a d e t u l l a h t ır .  İ n s a n d a  b a s ir e t i n e t ic e  
v e r ir .  Z ih n in  is e  M a r if e t u l l a h t ır .  D ir a y e t i n e t ic e  v e r ir .  H is ’ s in  v a z if e s i M u h a b b e t u l l a h t ır .  
İ n s a n d a  f e r a s e t i n e t ic e  v e r ir .  L a t if e - i R a b b a n iy e n in  is e  M ü ş a h e d e t u l l a h t ır .  K e m a l a t ı n e t ic e  
v e r ir .
1-İşarat-ül İ'caz:77, 2-Hutbe-i Şamiye:136, 3-Mesnevi-i Nuriye:246, 4-(III), 5-(I)
V ü c u b  
1 .  V ü c u b  v e  t e c e r r ü d ü n  h a d s iz  k o l a y l ı ğ a  v e  n ih a y e t s iz  s ü h u l e t e  s e b e b iy e t  v e r m e l e r i,  g a y e t  
d e r in  b ir  s ır d ır .  O n u  b ir  t e m s il  il e  f e h m e  t a k r ib  e d e c e ğ iz .  Ş ö y l e  k i:
V ü c u d  m e r t e b e l e r i m u h t e l if t ir .  V e  v ü c u d  â l e m l e r i a y r ı a y r ıd ır .  A y r ı a y r ı o l d u k l a r ı iç in ,  
v ü c u d d a  r ü s u h u  b u l u n a n  b ir  t a b a k a - i v ü c u d u n  b ir  z e r r e s i,  o  t a b a k a d a n  d a h a  h a f if  b ir  t a b a k a -
i v ü c u d u n  b ir  d a ğ ı k a d a r d ır  v e  o  d a ğ ı is t ia b  e d e r .  M e s e l â :  Â l e m - i ş e h a d e t t e n  o l a n  k a f a d a k i  
h a r d a l  k a d a r  k u v v e - i h â f ız a  â l e m - i m a n a d a n  b ir  k ü t ü b h a n e  k a d a r  v ü c u d u  iç in e  a l ır .  V e  â l e m - i  
h a r ic îd e n  o l a n  t ır n a k  k a d a r  b ir  â y in e ,  v ü c u d u n  â l e m - i m is a l  t a b a k a s ın d a n  k o c a  b ir  ş e h r i iç in e  
a l ır .  V e  o  â l e m - i h a r ic îd e n  o l a n  o  â y in e  v e  o  h â f ız a n ın  ş u u r l a r ı v e  k u v v e - i ic a d iy e l e r i o l s a y d ı,  
b ir  z e r r e c ik  v ü c u d - u  h a r ic îl e r i k u v v e t iy l e ,  o  v ü c u d - u  m a n e v îd e  v e  m is a l îd e  h a d s iz  t a s a r r u f a t  
v e  t a h a v v ü l â t  y a p a b il ir l e r d i.  D e m e k  v ü c u d  r ü s u h  p e y d a  e t t ik ç e ,  k u v v e t  z iy a d e l e ş ir ;  a z  b ir  ş e y ,  
ç o k  h ü k m ü n e  g e ç e r .  H u s u s a n  v ü c u d  r ü s u h - u  t a m  k a z a n d ık t a n  s o n r a ,  m a d d e d e n  m ü c e r r e d  
is e ,  k a y ıd  a l t ın a  g ir m e z s e ;  o  v a k it  c ü z ' î b ir  c il v e s i,  s a ir  h a f if  t a b a k a t - ı v ü c u d u n  ç o k  â l e m l e r in i  
ç e v ir e b il ir .
İ ş t e   اََْْ  اََُْ  وَِٰ  ş u  k â in a t ın  S â n i' - i Z ü l c e l a l i,  V â c ib - ü l  V ü c u d ' d u r .  Y a n i:  O n u n  v ü c u d u  z â t îd ir ,  
e z e l îd ir ,  e b e d îd ir ,  a d e m i m ü m t e n i' d ir ,  z e v a l i m u h a l d ir  v e  t a b a k a t - ı v ü c u d u n  e n  r a s ih i,  e n  
e s a s l ıs ı,  e n  k u v v e t l is i,  e n  m ü k e m m e l id ir .  S a ir  t a b a k a t - ı v ü c u d ,  o n u n  v ü c u d u n a  n is b e t e n  g a y e t  
z a îf  b ir  g ö l g e  h ü k m ü n d e d ir .
2 .  V ü c u b ;  v ü c u d d a  rü s u h u  b u l u n m a k  d e m e k t ir ,  r ü s u h  s a h ib i o l m a k t ır .  Y a n i k ı y a s  e d il e n  d iğ e r  
m e v c u d u n  k a y ıt l a r ıy l a  k a y ıt l a n m a m a k  d e m e k t ir .  Y a n i k a y ıt l a r l a  k a y ıt l ı o l m a m a k t ır .  M a d d e ,  
z a m a n ,  m e k a n  v b  g ib i k a y ıt l a r d a n  u z a k  o l m a k . . .
3161-Mektubat: (248-249), 2-(II)
V ü c û d  
1 .  V ü c u d  d a h i " m ü m e y y iz e ,  m u h a s s ıs a  v e  m ü e s s ir e "  o l m a k  ü z e r e  " ü ç "  s ıf a t ı is t il z a m  e d e r  k i  
" il im ,  ir a d e  v e  k u d r e t " t ir l e r .  
2 .  V ü c u d :  C e n a b - ı H a k k ' ın  y e d i s u b û t i s ıf a t ın ın  h a y a t l a  if a d e l e n iş id ir . . .  A d e t a  v ü c u d  b ir  ş e y in  
h a k ik a t ın ı e l d e  e t m e k t ir .  B ir  ç iç e k t e k i A l l a h ın  C e m il  is m in d e n ,  ç o c u ğ u n  s im a s ın d a k i,  d e n iz in  
y ü z ü n d e k i C e m il ,  t a a  C e n n e t t e k i C e m il ,  A r ş t a k i C e m il ,  t a a  V a c ib - ü l  V ü c u d a  g id e n  k a d a r  
g id e n  C e m il  e s m a s ın ın  n ih a y e t s iz  m e r t e b e s in e  “ h a k ik a t  m e r t e b e s i”  d e n il ir k i o n a  n e  k a d a r  
t e f e k k ü r l e  v a r ır s a n  b u n u n  a d ı v ü c u d d u r .  V ü c u d ;  A l l a h ın  e s m a l a r ın d a n  b ir  v e y a  b ir  k a ç  t a n e  
e s m a n ın  t e f e k k ü r  a n ın d a ,  m u h a b b e t  v e y a  e y l e m  a n ın d a ,  o  e s m a n ın  b ir  m e r t e b e s in e  
m a z h a r iy e t t ir .  O  a n d a  v ü c u d  b u l u y o r s u n .  O n u n  a d ı v ü c u d d u r .  G ü n a h  iş l e r k e n  t e r s i o l a r a k  
a d e m e  g id iy o r s u n .
İ ç in d e  a d e m  o l a n  v ü c u d a  m e v c u d ,  a d e m s iz  o l a n  v ü c u d a  is e  v ü c u d  d e n ir .  A l l a h  iç in  a d e m  v e  
v ü c u d  y a n i m e v c u d ,  y o k l u k  v e  v a r l ık  ik i d a ir e  g ib i.  O r a d a n  a l ır  b u r a y a  k o y a r ,  b u r a d a n  a l ır  
o r a y a  k o y a r .  A d e m  v e  v ü c u d  ik i d a ir e  g ib i is e ,  o  z a m a n  A l l a h ’ ın  v ü c u d u ;  a d e m  v e  v ü c u d  
d ış ın d a  b a ş k a  b ir  ş e y ,  b ir  v ü c u d .  Y o k t a n  v a r  e t m e k ,  s u b u t î s ıf a t t a n  d e ğ il .  Y o k t a n  v a r  e t m e k ,  
z a t î s ıf a t t a k i v ü c u d  s ıf a t ın d a n .  V a r d a n  v a r  e t m e k  o l a n  H â l ik  is e ;  e s m a l a r a  ş e k il  v e r iy o r .  
E s m a l a r  y a r a t m ıy o r .  V a r  o l a n  a y n a d a ,  m e v c u d a t  a y n a d ır .  E s m a  is e ,  c il v e ,  c e m a l ,  n a k ış ,  
s a n a t t ır .  M e v c u d a t  a y in e l e r in d e  E s m a - i H ü s n a l a r  g ö z ü k ü y o r .  M e v c u d  n e d ir ?  E s m a  d e ğ il d ir .  
Ç ü n k ü  m e v c u d  a y n a d ır .  E s m a l a r  g ö z ü k ü r  o n d a .  B ir  a y n a  v a r  b ir  b e n  v a r ım ,  b ir  d e  a y n a d a  
g ö z ü k e n  v a r .  Ü ç  t a n e  v ü c u d .
1-B.İşarat-ül İ'caz:39, 2-(I)
317K I S I M  2 1
Y
Y a k a z a
1 .  B e n  d e  b ir d e n  u y a n d ım ,  b e l k i y a k a z a  il e  y e n i y a t t ım .  B e n c e  y a k a z a  r ü ' y a d ır ,  R ü ' y a  b ir  n e v i  
y a k a z a d ır .  
2 .  M a n e n  r ü ' y a  o l a n  y a k a z a d a  b u l a m a d ım .  H a k ik a t e n  y a k a z a  o l a n  r ü ' y a - y ı s a d ık a d a  b ir  z iy a  
g ö r d ü m .
3 .  R ü y a ;  b u r d a  d e ğ il s in ,  o r d a s ın .  Y a k a z a ;  h e m  o r d a s ın ,  h e m  b u r a d a s ın ,  ik is in in  a r a s ın d a  
ik is in e   d e  h a k im s in . .  R ü y a s ız  u y k u ;  a d e m d e s in ,  n e  o r d a s ın ,  n e  b u r d a . . .  Y a n i y a k a z a d a  h e m  
o r a d a  h e m  b u r a d a  ş u u r l u s u n .  İ k i a l e m i d e  b il iy o r s u n ,  u y a n ık l ık  b u  iş t e .  H e m  o r a y a  ş a h it s in  
h e m  b u r a y a  ş a h it s in .  1 . R ü y a d a  o l a n  a d a m  b u r a d a  ik e n  o r d a d ır .  2 . H iç b ir ş e y  g ö r m e y e n  a d a m  
h iç b ir  y e r d e  d e ğ il d ir ,  a d e m i a n l a t ır .  A d e m ,  y o k  o l m u ş .  R ü y a  g ö r e n  a d a m  ö t e d e d ir .  
3 . Y a k a z a d a  o l a n  a d a m  h e m  o r a d a  h e m  b u r a d a  h e p s in e  h a k im d ir .
1-Sözler:715, 2-Sünuhat-Tuluat-İşarat:42, 3-(I)
Y a l a n
1 .  Y a l a n ,  b ir  l a f z - ı k â f ir d ir . . .  
2 .  F ıt r a t t a  y a l a n  y o k t u r ;  n e  d e d iy s e  d o ğ r u d u r .  
3 .  Y a l a n  a k l îd ir ,  K iz b  k a l b îd ir .  Y a l a n  iç i b o ş  A l l a h ın  ic r a a t ın d a n  o l m a y a n ı ic r a a t ın d a n m ış ,  
o l a n ıd a  o l m a m ış  g ib i g ö s t e r m e k t ir .  K iz b  ş e y t a n ın  m a h iy e t id ir ,  Y a l a n  ş e y t a n ın  h a k ik a t ıd ır .  
Y a l a n  a k l ın ,  k a l b i b l o k e  e d ip  d e v r e d ış ı b ır a k m a s ıd ır .  K iz b  is e  k e n d in i in k a r  e t m e k ,  iç in i ö r t ü p  
b o ş a l t m a k t ır .  K iz b  n o k t a - i is t in a d  v e  n o k t a - i is t im d a t l a r ı o r t a d a n  k a l d ır m a k t ır .  Y a l a n  
A d e t u l l a h ın  A l l a h  il e  a l a k a s ın ı k e s m e k t ir .  Y a l a n  k iz b in  b ir  s ıf a t ıd ır . .  K iz b  k a l b d e  t a ş ın a n  
f ıt r a t t a  t a ş ın a n  y a n i f ıt r a t ı b o z m a k l a  a l a k a l ı o l a n  v e  d il  il e  f iil  il e  y a p ıl d ığ ı z a m a n  o r t a y a  
ç ık a n . .  İ ş t e  k a l p t e  t a ş ın a n a  b u  c ih e t t e  k iz b  d e n il iy o r . . .  k iz b  k a l p t e  t a ş ın ıp  o n d a n  s o n r a  f iil e  v e  
k e l im e l e r e  d ö k ü l d ü ğ ü  z a m a n  y a l a n a  d ö n ü ş ü y o r ,  o n u  o r t a y a  ç ık a r d ığ ın  z a m a n  b u n a  y a l a n  
d e n il iy o r . . .  y a n i im a n  v e  k ü f ü r  it ik a d i m e v z u l a r  o l u n c a  y a l a n  t a b ir in i k ü l l iy a t t a  k u l l a n m a z . .  
im a n  v e  k ü f ü r  k a l b e  v e  r u h a  a it  v e  b a t ın a  a it  ş e y l e r  k o n u ş u r k e n  ü s t a d  h z . l e r i k iz b  k u l l a n ır . .  
e y l e m  h a y a t ın d a  s ıf a t l a r ı k u l l a n ır k e n . .  s ıf a t l a r ım ız  e y l e m im iz  v e  f iil l e r im iz d e  is e  y a l a n  o l a r a k  
k u l l a n ır . .
1-Sözler:711, 2-Sözler:700, 3-(I)
Y e ’ c ü c - M e ’ c ü c
1 .  Y e ' c ü c  v e  M e ' c ü c  n a m ı v e r il e n  M a n ç u r  v e  M o ğ o l  k a b îl e l e r i,  e s k i z a m a n d a  Ç in - i M a ç in ' d e n  
b ir  k ıs ım  b a ş k a  k a b îl e l e r i b e r a b e r  a l a r a k  k a ç  d e f a  A s y a  v e  A v r u p a ' y ı h e r c  ü  m e r c  e t t ik l e r i g ib i,  
g e l e c e k  z a m a n l a r d a  d a h i d ü n y a y ı z îr  ü  z e b e r  e d e c e k l e r in e  iş a r e t  v e  k in a y e d ir .  H a t t â  ş im d i d e  
k o m ü n is t l ik  iç in d e k i a n a r ş is t in  e h e m m iy e t l i e f r a d ı o n l a r d a n d ır .
3182 .  A n a r ş i h iç b ir  h a k k ı t a n ım a z ,  in s a n iy e t  s e c iy e l e r in i c a n a v a r  h a y v a n l a r ın  s e c iy e s in e  ç e v ir ir .  
Â h ir z a m a n d a  g e l e c e k  Y e ' c ü c  v e  M e ' c ü c ü n  k o m it e s i,  a n a r ş is t l e r  o l d u ğ u n a  K u r ' a n  iş a r e t  e d iy o r .
3 .  S e d d - i Z ü l k a r n e y n ' in  t a h r ib iy l e ,  Y e ' c ü c  v e  M e ' c ü c l e r in  d ü n y a y ı f e s a d a  v e r m e s i g ib i;  ş e r ia t - ı  
M u h a m m e d iy e  ( A . S . M . )  o l a n  s e d d - i K u r ' a n în in  t e z e l z ü l ü y l e  Y e ' c ü c  v e  M e ' c ü c ' d e n  d a h a  
m ü d h iş  o l a r a k  a h l â k t a  v e  h a y a t t a  z u l m e t l i b ir  a n a r ş il ik  v e  z u l ü m l ü  b ir  d in s iz l ik  f e s a d a  v e  
if s a d a  b a ş l ıy o r .
4 .  Y e c ü c  m a d d e y i b o z a r ,  a f a k a  b a k a r .  M e c ü c  m a n a y ı b o z a r ,  e n f ü s e  b a k a r .  Y e c ü c  g ıd a  y o l u y l a ,  
t e l e v iz y o n ,  in t e r n e t  il e  m a d d i n o k t a d a n  in s a n l ık  h a k ik a t ın ı v e  A l e m - i İ s l a m ı b o z m a y a  
ç a l ış ıy o r .  M e c ü c d e  e n f ü s ü ,  ş e a ir i b o z m a y a ,  a ç ık - s a ç ık l ık  g ib i,  R is a l e l e r e  il iş m e y e  
ç a l ış a n l a r d ır .  B e ş in c i ş u a d a  m a d d i v e  m a n e v i r a b ıt a l a r ı b o z m a y a  ç a l ış ıy o r  d iy o r .  A n a r ş is t  
d e m e k  b a ş ıb o z u k l u k  d e m e k ,  h e m  m a d d i,  h e m  m a n e v i in s a n l ık  h a k ik a t ın ı v e  m u k a d d e s a t ı,  
m a d d i m a n e v i k u r a l  k a id e  t a n ım a y a n  d e m e k t ir .
5 .  Y e c ü c ;  a h l a k t a ,  M e c ü c ;  h a y a t t a . .  Y e c ü c d e n ;  d e f - i m e f a s id ,  M e c ü c d e n ;  t e r k - i k e b a ir  il e  
k u r t u l u n u r .  
1-Şualar:588, 2-Emirdağ Lahikası-2:159, 3-Kastamonu Lahikası:149, 4-(II), 5-(I)
Y e ’ is
1 .  H e r  k e m a l i m a h v e d e n . .
2 .  Y e ' s ,  d a l a l e t - i f ik r in ;  z u l m e t - i k a l b ,  r u h  s ık ın t ıs ın ın  m e n b a ' ıd ır .
3 .  A m e l e  v e  t a a t e  m u v a f f a k  o l a m a y a n  a z a b d a n  k o r k a r ,  y e is e  d ü ş e r .  B ö y l e  b ir  m e ' y u s u n  
g ö z ü n e ,  d in î m e s ' e l e l e r e  m ü n a f î e d n a  v e  z a y ıf  b ir  e m a r e ,  k o c a m a n  b ir  b ü r h a n  g ö r ü n ü r .  B ö y l e  
b ir k a ç  e m a r e y i e l d e  e d e r  e t m e z ,  d iğ e r  e m a r e l e r in  s a ik a s ıy l a  il â n - ı is y a n  e d e r e k  İ s l â m  
d a ir e s in d e n  ç ık a r ,  ş e y t a n ın  o r d u s u n a  il t ih a k  e d e r .  
4 .  Ü m it s iz l ik  a k l i b ir  s ıf a t t ır  a m a  y e is  k a l b id ir .  Ş e y t a n ın  e n  k o r k u n ç  ik i s ıl a h ı y e is  v e  
k o r k u d u r .  Y e ’ is ;  A l l a h ’ t a n  t a m a m e n  ü m id in i k e s m e n in  h a l e t - i r u h iy e s id ir .  A k l e n  d e h ş e t  o l u r ,  
k a l b e n  v a h ş e t  o l u r ,  r u h e n  m e y u s iy e t  o l u r ,  y e is  o l u r .  Y e ’ s in  m ü s b e t i y o k t u r .  K o r k u n u n  g e ç m iş i  
y o k t u r .  K o r k u n u n  g e l e c e ğ i v a r d ır .  G e l e c e k t e n  k o r k u l a r ,  g e ç m iş t e n  e l e m l e r  o l u r .  Y e ’ is  ö y l e  
d e ğ il d ir .  G e ç m iş  v e  g e l e c e ğ i v a r d ır .  H a l d e  b l o k e  e d e r ,  ç ö k e r t ir .  “ Y e ’ is ,  m â n i’ - i  h e r  k e m a l d ir . ”  
( H u t b e - i Ş a m iy e  8 9 )  K u r ’ a n ’ d a  ş e y t a n ın  ö n e  ç ık a n  s ıf a t ı,  y e is t ir .  “ A l l a h ’ t a n  ü m id in i a n c a k  
k a f ir l e r  k e s e r ” .  Ş e y t a n ın  a m a c ı g ü n a h a  d ü ş ü r m e k  d e ğ il d ir ,  g ü n a h  a r a ç t ır .  G ü n a h ı y a p t ır ıy o r ,  
y e ’ s e  d ü ş ü r m e k  iç in .  Ş e y t a n  g ü n a h  a r a c ıy l a  y e ’ is  a m a c ın a  v a r m a k  is t iy o r .  Ş e y t a n  g ü n a h l a r l a  
y e ’ s e  a t a r .  G ü n a h t a n  b e t e r d ir  y e ’ is .  G ü n a h  h iç  b ir  ş e y  d e ğ il  o n u n  y a n ın d a .  Ç ü n k ü  g ü n a h  
c e h e n n e m e  ç a l ış ır ,  y e ’ is  a d e m e  ç a l ış ır .  G ü n a h l a r ın  g ü n a h ı y e ’ is t ir .  Y e is ;  d im a ğ d a  t a s a v v u r d a  
b a ş l ıy o r .  
Ş e y t a n  k a l b in  y a k ın ın d a  b u l u n a n  l ü m m e - i ş e y t a n iy e  il e  k a l b e  ş ü p h e y i a t t ı.  K a l b  k a b u l  
e t m e z s e ,  ş ü p h e d e n  ş e t m e  d ö n e r .  K a b u l  e d e r s e ,  y e ’ is e  a t a r .  A l l a h ’ t a n  ü m id in i k e s e r .  
M ü s l ü m a n  o d u r  k i,  h iç  g ü n a h  iş l e m e z  d e m iy o r ,  y e ’ is e  d ü ş m e z l e r  d e n il iy o r  K u r ’ a n d a .  K a l b  
k a b u l  e t t i ğ in e  d e l il  y e ’ is t ir .  Y e ’ is  d e  m a n i- i h e r k e m a l d ir .  E ğ e r  g e l e n  ş e y  s e n i ü m it s iz l iğ e  
a t ıy o r s a ,  a ş a ğ ıl ık t a n  ( ş e y t a n d a n )  g e l iy o r .  “ Y a  b ır a k ,  s e n  a d a m  m ıs ın ,  b ır a k  s a h t e k a r l ığ ı,  z a t e n  
y a ş a m ıy o r s u n  o k u d u k l a r ın ı,  b u  iş t e  b u l u n m a ”  d iy o r s a ,  b u  a l ç a k t a n  g e l iy o r .  O  g ü n a h l a r  s e n i  
t ö v b e y e ,  is t iğ f a r a ,  n e d a m e t e ,  iç s e l  v ic d a n î a z a b a  g ö t ü r ü y o r s a ,  o  r a h m a n îd ir .  A ğ a c ın  n e  
o l d u ğ u n u  a n l a m a k  is t iy o r s a n ,  m e y v e s i n e  b a k .  M e y v e s i e ğ e r  y e is  is e ,  ş e y t a n d a n d ır .  M e y v e s i  
t ö v b e ,  is t iğ f a r  is e  v e  s e n in  b ir  t a r a f ın ı in ş a  e d iy o r s a ,  m e l e k t e n d ir .
3191-Muhakemat:35, 2-Mektubat:477, 3-Mesnevi-i Nuriye:65, 4-(I)
320K I S I M  2 2
Z
Z a h ir
1 .  V e  İ s m - i Z a h ir ' l e  iş a r e t  e d il d iğ i g ib i:  H e r  a ğ a c ın  g iy d iğ i s u r e t  v e  ş e k il  ö y l e  m u s a n n a '  v e  
m ü n a k k a ş  b ir  h u l l e d ir ,  b ir  l ib a s t ır  k i,  o  a ğ a c ın  d a l  v e  b u d a k  v e  a ' z a  v e  e c z a s ıy l a  t a m  k a m e t in e  
g ö r e  b iç il m iş ,  k e s il m iş ,  s ü s l e n d ir il m iş .
2 .  İ ş t e  b ü t ü n  m e v c u d a t ,  b ö y l e ;  
•  E v v e l in e  d ik k a t  e t t ik ç e  b ir  il m in  t a r if e n a m e s i v e  
•  Ah i r in e  d ik k a t  e t t ik ç e  b ir  S â n i' in  p l â n ı v e  b e y a n n a m e s i v e  
•  Z a h i r in e  b a k t ık ç a  b ir  F â il - i M u h t a r ' ın  v e  M ü r id ' in  g a y e t  s a n ' a t l ı v e  t e n a s ü b l ü  b ir  h u l l e - i  
s a n ' a t ı v e  
•  B a t ı n ın a  b a k t ık ç a  b ir  K a d îr ' in  g a y e t  m u n t a z a m  b ir  m a k in e s in i m ü ş a h e d e  e d iy o r u z .   
3 .  H e r b ir  a ğ a c ın ;  
•  E v v e l i ,  ö y l e  b ir  s a n d u k ç a  v e  p r o ğ r a m . .  v e  
•  Âh i r i ,  ö y l e  b ir  t a r if e n a m e  v e  n ü m u n e . .  v e  
•  Z a h i r i ,  ö y l e  b ir  m u s a n n a '  h u l l e  v e  b ir  m ü n a k k a ş  l ib a s . .  v e  
•  B â t ı n ı ,  ö y l e  b ir  f a b r ik a  v e  t e z g â h t ır  k i. . .  
4 .  V e  a ğ a ç  g ib i h e r  z îh a y a t ın  e v v e l i,  â h ir i,  z a h ir i,  b â t ın ı b ir e r  s ik k e - i t e v h id ,  b ir e r  h â t e m - i  
v a h d e t ,  b ir e r  m ü h r - ü  e h a d iy e t ,  b ir e r  t u r r a - i v a h d a n iy e t  t a ş ıy o r .  
1-Şualar (33-34), 2. Mektubat:230, 3-Şualar:34, 4-Şualar:34
Z a m a n
1 .  " L e v h - i M a h v - İ s b a t "  is e ,  s a b it  v e  d a im  o l a n  L e v h - i M a h f u z - u  A ' z a m ' ın  d a ir e - i m ü m k in a t t a ,  
y a n i m e v t  v e  h a y a t a ,  v ü c u d  v e  f e n a y a  d a im a  m a z h a r  o l a n  e ş y a d a  m ü t e b e d d il  b ir  d e f t e r i v e  
y a z a r  b o z a r  b ir  t a h t a s ıd ır  k i,  h a k ik a t - ı  z a m a n  o d u r .  E v e t  h e r ş e y in  b ir  h a k ik a t ı o l d u ğ u  g ib i,  
z a m a n  d e d iğ im iz ,  k â in a t t a  c e r e y a n  e d e n  b ir  n e h r - i a z îm in  h a k ik a t ı d a h i,  " L e v h - i M a h v -
İ s b a t " t a k i k it a b e t - i k u d r e t in  s a h if e s i v e  m ü r e k k e b i h ü k m ü n d e d ir .  
2 .  İ ş t e  z a m a n ,  ( ç ü n k i)  h a r e k â t ın  b ir  r e n g i,  b ir  l e v n i y a h u t  b ir  ş e r id i h ü k m ü n d e  o l d u ğ u n d a n ,  
h a r e k â t t a  c a r i o l a n  b ir  h ü k ü m ,  z a m a n d a  d a h i c a r id ir .
3 .  Z a m a n ,  b ir  ip ,  b ir  ş e r it t ir  k i,  o  S â n i' - i Z ü l c e l a l  h e r  s e n e  b ir  b a ş k a  â l e m i o n a  t a k ıp ,  
g ö s t e r iy o r .  O  t a k t ığ ı â l e m in  iç in d e  ü ç y ü z a l t m ış  t a r z d a  m u n t a z a m  s u r e t l e r in i t e c d id  e d iy o r .
3214 .  Z a m a n  h a t t - ı m ü s t a k im  ü z e r in e  h a r e k e t  e t m iy o r  k i,  m e b d e  v e  m ü n t e h a s ı b ir b ir in d e n  
u z a k l a ş s ın .  B e l k i k ü r e - i a r z ın  h a r e k e t i g ib i b ir  d a ir e  iç in d e  d ö n ü y o r .  
5 .  M ü l k  il e  m e l e k û t  a r a s ın d a k i a y r ım d ır .  M e k a n d a k i e ş y a y ı v e  in k il a b l a r ı b ir b ir in d e n  
a y ır d e t m e k  iç in d ir .  İ n k il a b l a r ın  m e r a t ib l e r in i,  e ş y a n ın  ç e ş it l il iğ in i v e  m e r t e b e l e r in i a y ır t  
e t m e k  iç in  v a r l ık s ız  v a r l ık ,  m e k a n s ız  m e k a n ,  v ü c u d s u z  v ü c u d …
V a r l ık  z a m a n d a  m ıd ır  y o k s a  z a m a n  v a r l ık t a  m ıd ır ?  V a r l ık  z a m a n d a  o l u ş u r .  H e r  a n  v a r o l u ş l a r  
v a r .  B u  t e c e l l i s il s ile s in in  b u r a d a k i is m i z a m a n .  V a r l ığ a  v a r d ır  b il e  d iy e m e y e c e ğ im iz  k a d a r  
a n d a  v a r  o l u p  y o k  o l u y o r .  O n u n  iç in  d e r l e r  k i v a r l ık  y o k l u ğ u n ,  y o k l u k t a  v a r l ığ ın  z e m in i. .  B e n  
b il g im l e  e ş y a n ın  z a h ir in e  b a ğ l ıy ım .  İ l m im l e  h a k ik a t ın a  b a ğ l ıy ım .  İ ş t e  b u  v a r o l u ş  y o k  o l u ş l a r ın  
- il im d e n  k u d r e t e ,  k u d r e t t e n  il m e -  d ö n ü ş t e k i if a d e s in e  v e r il e n  is im  il k e  z a m a n .  E s m a l a r ın  
b ir b ir i iç in d e k i a n  b e  a n  d e v a m l ı t e c e l l il e r in e  v e r il e n  l e v n e  z a m a n  d iy o r u z . . .  Z a m a n ın  s u r e t i;  
A l e m - i ş e h a d e t t ir .  Z a m a n ın  h a k ik a t ı ;  l e v h - i m a h v  is b a t t ır .  Z a m a n ın  m a h iy e t i;  L e v h - i  
m a h f u z d u r .  Z a m a n ın  v ü c u d - u  h a r ic is i m e k a n d ır .  M e k a n ın  d a  b a t ın ıs ı z a m a n d ır .  M e k a n  e f a l ,  
z a m a n  h a k ik a t . .  H a r e k e t  z a m a n ın  k e n d is i d e ğ il d ir ,  h a r e k e t  z a m a n ın  b ir  s ıf a t ıd ır .  z a m a n d a  
b a ş k a  ş e y l e r d e  v a r  ş u u r  v e  h a y a t  g ib i. .  M e k a n  z a m a n ın  iç in d e d ir .  Z a m a n  m e k a n s ız ,  m e k a n  
z a m a n s ız  o l a m a z .  F e n a  z a m a n a ,  z e v a l  m e k a n a  b a k a r .  İ k is in i d e ğ iş t ir e n  z a n d ır .  Z a m a n ;  b ir  
s il s il e d ir ,  ş e r it t ir ,  n e h ir d ir .  Y a n i m a h l u k t u r .  M e k a n ın  z e m in i.  V a r l ığ ı,  d e v r - ü  d e v e r a n  e t t ir e n  
h e r  ş e y i k u ş a t a n  e n e r j i b o y u t u d u r .  Z a m a n ın  v e  m e k â n ın  b u l u ş t u ğ u  k a v ş a k ;  in s a n d ır .  
Z a m a n ın  e n  b ü y ü k  ö z e l l iğ i;  h a r e k e t in  l e v n id ir ,  h a r e k e t in  k e n d is id ir .  Ü s t a d  z a m a n a  n e h ir  
d iy o r .  B ir  n e h ir  d ü ş ü n ü n .  Ü s t ü  s a m a n  ç ö p ü y l e  k a p l ı,  s u  g ö z ü k m ü y o r .  S u  a m a  a l t t a n  g id iy o r .  
N e r d e n  b i l iy o r u z ?  S a m a n l a r ın  h a r e k e t in d e n  b il iy o r u z .  S a m a n l a r  d e ğ iş ik  ş e k il l e r  a l ıy o r .  İ ş t e  
z a m a n ;  o  n e h ir d ir .  M e v c u d a t ;  o  s u  ü z e r in d e k i s a m a n d ır .  Z a m a n ın  h a r e k e t iy l e  e ş y a  ş e k il  
a l ıy o r .  Z a m a n ı k a l d ır ın c a ,  e ş y a  ş e k il  a l m a z ,  h e r  ş e y  d u r u r .  Z a m a n  k a l k ın c a  h a r e k e t  d u r u r .  
H a r e k e t  d u r u n c a ,  h e r  ş e y  d u r u r .  H a r e k e t i o r t a y a  ç ık a r a n  z a m a n d ır .  Z a m a n ın  is m i  D e h r  
e s m a s ıd ır .  D e h r  e s m a s ı;  h a r e k e t i d o ğ u r u y o r .  H a r e k e t  z a m a n ı d o ğ u r m a z .  H a r e k e t ;  
m a h l u k t u r ,  y a n i r e a l it e d ir .  Z a m a n ;  t e k a m ü l  k a n u n u n u n  m o t o r u  g ib i.  H e r  ş e y i o r a y a  t a ş ıy a n  
n e h ir  g ib i,  ş e r it  g ib i.  Z a m a n ı o r t a d a n  k a l d ır ır s a k ,  t e k a m ü l  d u r u r .  iş t e  v a r l ığ ın  m o t o r u  
z a m a n d ır .  
M ü l k  il e  m e l e k u t u  b ir b ir in d e n  a y ır a n  a y ır ım  ç iz g is i z a m a n d ır .  B u z  il e  s u y u ,  n e  il e  a y ır a c a k s ın .  
S u  il e  H 2 O  a r a s ın ı a y ır  b a k a l ım !  A y ır a m a z s ın  k i.  H 2 O  il e  e n e r j iy i a y ır !  E n e r j i il e  e s ir i a y ır .  
O r a y a  k a d a r  h e p  z a m a n  v a r .  
Z a m a n ın  e ş y a y a  t e s ir i h a y a t ın  m e r t e b e s in e  g ö r e  o l u y o r .  H a n g i h a y a t t a  y a ş ıy o r s a n ,  z a m a n ın  
o n a  g ö r e  y a v a ş  v e y a  h ız l ı a k a r .  E ğ e r  b e d e n s e l  h a y a t t a  y a ş ıy o r s a n  ( y e m e ,  iç m e ,  ü r e m e ) ,  
z a m a n ın  b ö y l e  g e ç e c e k .  E ğ e r  s e n  a k l ın  m e r t e b e - i h a y a t ın d a  y a ş ıy o r s a n  v e y a  k a l b in  m e r t e b e - i  
h a y a t ın d a  y a ş ıy o r s a n  v e y a  r u h u n  m e r t e b e - i h a y a t ın d a  y a ş ıy o r s a n ;  k i k a l b in  m e r t e b e - i  
h a y a t ın ı y a ş ıy o r s a n ,  a h ir e t  il e  b u r a s ı a y n ı o l u y o r .  R u h u n  d e r e c e - i h a y a t ın a  ç ık ı n c a  d a  A l l a h  il e  
b e r a b e r  o l u y o r s u n .  
1-Sözler:548, 2-Sözler:571, 3-Sözler:60, 4-Hutbe-i Şamiye:37, 5-(I)
Z a n
K iş iy i ö r t e n  ö r t ü s ü ,  k u y u s u d u r .  K iş in in  u m u m i d ü n y a  z a n n e t t iğ i,  h u s u s i d ü n y a s ıd ır .  
H a p is a n e l e r d e n  e n  b ü y ü ğ ü  " Z a n " d ır ,  z a n l a r ım ız d ır .  Z a n  d im a ğ d a k i t a s a v v u r u n  
iç in d e d ir . . Z a n l a r  b e r z a h t ır .  B u n u n  if r a t ı s u - i z a n ,  t e f r it i is e  ' z ih n e n '  h iç b i r  ş e y l e  m e ş g u l  
o l m a m a k t ır .  Z a n l a r ın d a n  a n c a k  h ü s n - ü  z a n l a r l a  k u r t u l u r s u n .  S u - i z a n l a d a  ç u k u r a  g id e r s in .  
Z a n  b ir  p a k e t t ir .  B ir  t e n c e r e  g e t ir .  İ ç in e  v e h m i a t ,  ş ü p h e y i a t ,  c e h a l e t i a t ,  s e n in  e m r - i n is b î v e  
e m r - i it ib a r îd e n  e l d e  e t t iğ in  b il g iy i d e  a t .  1 )  V e h im  2 )  Ş ü p h e  3 )  C e h a l e t  4 )  B il g i b u n l a r ı  
322k a r ış t ır  k o m p l e s i Z a n .  B u  s is t e m ,  f ıt r a t .  B u n a  ş e y t a n  m ü d a h a l e  e d e r s e ;  s u - i z a n  o l u y o r .  E ğ e r  
S ü n n e t - i S e n iy y e y e  u y a r s a k ,  h ü s n - ü  z a n  o l u y o r .  B il g i,  c e h a l e t ,  ş ü p h e  v e  v e h im  z a n n ın  a l t  
y a p ıs ıd ır .  A h l a k ,  n a z a r  v e  n iy e t  z a n n ın  a l t  y a p ıs ı d e ğ il ,  z a n n ı e t k il e y e n l e r d ir ,  s is t e m i  
d e ğ iş t ir ip  ş e k il l e n d ir e n l e r d ir .
T e f e k k ü r :  z a n n ın  z ıt t ıd ır .  Z a n ;  h e m  g e ç m iş i h e m d e  g e l e c e ğ i v a r d ır .  Z a n  g e ç m iş in e  v e  
g e l e c e ğ in e  v ü c u d  r e n g i v e r ir .  A k l ın  z a n n ın ı,  z a n n ın d a  a k l ın ı e t k il iy o r .  Z a n n ın ı d ü z e l t  
d e n il e b il iy o r s a  d e m e k  e ğ it il e b il e n d ir .  İ n s a n ın  k a l it e s in i g ö s t e r e n  g ö s t e r g e d ir .  T a s a v v u r  
o l m a d a n  z a n  y o k t u r.  D e l in in ,  ç o c u ğ u n ,  h a y v a n l a r ın  z a n n ı y o k .  Y a n i s u - i z a n n ı y o k t u r .  K u r a n ı  
d in l e y ip  h ü k m ü n e  r a m  o l u p  it a a t  e d e n  h ü s n - ü  z a n  s a h ib i o l u r .  Z a n  e m r - i  n is b i v e  e m r - i  
it ib a r id e n  b e s l e n ir .  K in  v e  a d a v e t  t a r a f g ir l ik ,  in a d  v e  h a s e d d e n  b e s l e n ir s e  s u - i z a n  o l u r .  
V ic d a n d a n  b e s l e n ir s e  k i;  ib a d e t ,  m a r if e t ,  m u h a b b e t ,  l e z z e t - i r u h a n i,  b u  z e m in d e n  b e s l e n ir s e  
h ü s n - ü  z a n  o l u r .  B ir ş e y  n e  k a d a r  n im e t  is e ,  o  a y n ı z a m a n d a  o  k a d a r  n ık m e t t ir .  İ ş t e  z a n  
b u n l a r ın  k a v ş a ğ ıd ır .  B u  s a n a ,  h e m  k e n d in e ,  h e m d e  k a in a t a ,  m a n e v r a  y a p m a  im k a n ın ı t a n ır .  
B il k u v v e l e r i b il f iil e  d ö n ü ş t ü r m e  m a l z e m e l e r in in  d e p o s u d u r .  K im l ik  v e  k iş il iğ in  o l u ş u m u n d a  
m a l z e m e  d e p o s u d u r .  K im l ik  v e  k iş il i ğ in  a l t  v e r i t a b a n ıd ır .  E r v a h - ı a l iy e l e r in  v e  e r v a h - ı  
h a b is e l e r in  c ir it  a t t ık l a r ı z e m in d ir .  Z a n n ın ı b ir in c i n iy e t l e  k o n t r o l  a l t ın a  a l ır s ın .  1 . n iy e t  
d im a ğ d a k i it ik a d ın  h ü l a s a - i c a m ia s ı.  2 . n iy e t  is e  v ic d a n id ir .  İ n s a n ı z e n g in  k ı l a n d ır  z a n .  V a r  
o l a n  n im e t i k a y b e t t ir e n d ir  z a n .  Z a n n ın  e n  f e n a s ı k iş in in  k e n d is in e  s u - i z a n  e t m e s id ir .  Z a n  
f a r k ın d a l ık  k a z a n d ır ıp  c ü z - i n a z a r ın ı k ü l l i k ıl a n d ır .  Z a n  s ıf ır  g ib i. .  Z a t ın d a  ( s is t e m in d e )  b ir  
m a n a s ı y o k  ik e n ,  m a n a l a r ı z a t ın d a  g ö s t e r e n d ir .  N a s ıl k i . . . - 3 , - 2 , - 1 ,  0  ( z a n ) , + 1 , + 2 , + 3 . . .  
G ö z  i l e  z a h ir d e k i s u r e t l e r i a l e m im iz e  d e ğ iş t ir e r e k  a l a n d ır  z a n n ım ız .  Z a h ir d e  g ö r ü n e n l e r i iç s e l  
a l e m im iz e  d e ğ iş t ir e r e k  d ö n ü ş t ü r e n d ir  z a n . .  H e r k e s i h u s u s i d ü n y a s ın ı f a r k l ı k ıl a n d ır  z a n .  
T a s a v v u r l a r ım ız ı h is l e r e  d ö n ü ş t ü r e n l e r d e n d ir  z a n l a r ım ız .  Z a n l a r ım ız  t a s a v v u r l a r ım ız ı,  
t a s a v v u r l a r ım ız  d a  h is l e r im iz i a k t if  e d e r l e r .  D ış t a n  g e l e n l e r i d e ğ iş ik  ş e k l e  v e  b o y a y a  s o k a n  
d e p o d u r  z a n l a r ım ız ,  s a n k i ş e k il  v e r e n  m a r a n g o z ,  r e n g in i d e ğ iş t ir e n  b o y a c ı g ib i. .  K e n d i b a ş ın a  
b ır a k ıl m a y a c a k  k a d a r  t e h l ik e l id ir  z a n ,  e ğ it il m e s i g e r e k iy o r .  H a d d in i h u d u d u n u  
b il m e y e n l e r d e  z a n  z e m in i s u - i z a n n a  d ö n ü ş ü r .  Z a n n ı n e f is  k u l l a n ır s a  s u - i z a n ,  r u h  k u l l a n ır s a  
h ü s n - ü  z a n n a  d ö n ü ş ü r .
F ik ir l e r i v e  h is l e r i p a r ç a l a n m ış  in s a n ın ,  f ik ir l e r in i h is l e r iy l e  b ü t ü n s e l e  g e t ir e n d ir  h ü s n - ü  z a n .  
S a n a  y a p ı l a n  m u a m e l e l e r in  z e m in id ir  z a n . .  Y a n i z a n n ın a  g ö r e  m u a m e l e  g ö r ü y o r s u n .  H ü s n - ü  
z a n  e d e r s e n  ö y l e  m u a m e l e  g ö r ü r s ü n . .  S u - i z a n  e d e r k e n  s a n a  g ü z e l  m u a m e l e  e d il ir  m i?  
Z a n l a r ım ız  o l m a d ığ ı ş e y l e r d e  h e p  iy il ik l e  m u k a b e l e  g ö r ü r ü z .  R u b u b iy e t  il e  ih t iy a r i v e  ir a d e l i  
h a y a t ım ız  a r a s ın d a k i b e r z a h t ır  z a n . .  H ü s n - ü  z a n  a y n a n ın  p a r l a k  y ü z ü n e ,  s u - i z a n  a y n a n ın  
s iy a h  y ü z ü n e  b a k a r .  F iil l e r im iz l e  h a k i k a t l a r ım ız  a r a s ın d a  b e r z a h t ır  z a n l a r ım ız . .  Z a n  iç in d e  
ş ü p h e y i b a r ın d ır a n  b il g id ir .  Ş ü p h e  g id e r s e  z a n  il im  o l u r .  S a d e c e  A l l a h ’ ın  z a n n ı y o k t u r ,  ç ü n k i  
k e m a l - i m u t l a k t a d ır .  Z a n  il m in  z ıd d ıd ır .  İ l m - i m u h it - i e z e l i o l u n c a  z a n  k a l k a r  m ü m k in  iç in  b u  
m ü m k ü n  d e ğ il .  H e r y e r d e  o l m a  h a k ik a t ın ı b ir  y e r d e  t u t u p  b e d e n s e l  o l a r a k  t u t a n  z a n l a r ın d ır .  
Z a n n ın  e v v e l i;  A h l a k ,  h u y ,  t a b ia t .  Z a n n ın  a h ir is i;  K a z a n ım l a r ın  b ü t ü n s e l l iğ i o l a n  e n f ü s i a l e m i.  
Z a n n ın  z a h ir is i;  K iş in in  iç s e l  a l e m in i k ıs m e n  if a d e  e d e n  f iil iy a t ı,  y a ş a n t ıs ı.  Z a n n ın  b a t ın ıs ı;  
d im a ğ ın d a k i e m r - i n is b il e r in  v e  e m r - i it ib a r il e r in .  N iy e t .  N a z a r .
Ş e y t a n  il k  ö n c e  v e s v e s e y i k a l b e  a t a r .  K a l b  k a b u l  e t m e z s e ,  y u k a r ıy a  d im a ğ a  a t a r .  İ l k  ö n c e  
t a h a y y ü l e  s o n r a  t a s a v v u r a  k a d a r  t e s ir  e d e b il ir .  E ğ e r  v e s v e s e  k a b u l  g ö r ü r s e  t a s a v v u r d a  z a n n a  
d ö n ü ş ü r .
Ç e k ir d e k t e n  a ğ a c ın  o l m a s ı t e m e s s ü l ,  a ğ a c ın  ç e k ir d e k t e  h ü l a s a l a n d ır ıl m a s ı is e  t e r e ş ş u h .  
İ t ik a d ım ız ın  t e r e ş ş u h u  z a n l a r ım ız d ır .  Z a n l a r  t a s a v v u r d a d ır  v e  it ik a d ım ız ın  d ış a  v u r u ş u d u r .  
Z a n l a r  v e  it ik a d  b ir b ir in i b e s l iy o r ,  h e m  s e b e b  h e m  s o n u ç t u r l a r .  B ir  ş e y  s ır f  s e b e b  v e y a  s ır f  
s o n u ç  o l m a k  z o r u n d a  d e ğ il .  H e m  s e b e b  h e m  a y n ı z a m a n d a  n e t ic e  d e  o l a b il ir .  
323(I)
Z e k i
Z e k a v e t  ş im d ik i z a m a n a  a it t ir ,  ş im d ik i z a m a n ın  v a s f ıd ır . .  A k ıl  is e  ,  g e ç m iş  v e  g e l e c e ğ i ş im d ik i  
z a m a n a  u y g u l a r . . v e  y a ş a r . .  Z e k i in s a n l a r ın  g e ç m iş  v e  g e l e c e ğ i y o k t u r  ş im d ik i z a m a n d a  k i k ıs a  
v e  p r a t ik  ç ö z ü m l e r  b u l u r . . b u n u n  a d ıd a  b e r e k e t s iz  z e k a  m a n a s ın d a k i,  z e k a v e t - i b e t r a  
d e n il iy o r . . Y a n i a k ıl  il e  h a r e k e t  e d iy o r ,  k a l b i d e v r e  d ış ı y a p ın c a ,  z e k id ir . .  A k ıl  v e  k a l b i  
b ü t ü n l ü y e n  a k ıl l ıd ır . .
B u  a k ıl  y a p ıl ır k e n  b u  a k ıl  k u l l a n ıl m a d ığ ı iç in ,  b u  a k ıl l a  b u  a k l ı m u t l u  e t m e ğ e  ç a l ış m a k  
z e k il ik t ir . . . y a n i,  b a t a k l ık t a    p a t in a j  y a p m a k t ır . .  m u t l u  e d e m e z s in !  B u  a k ıl l a ,  b u  a k ıl  
y a p ıl m a d ığ ı iç in ,  b u  a k l ı m u t l u  e t m e k  iç in  b u  a k l ı,  y a p a n a  b u  a k l ı b a ğ l a m a k t ır . .  y a n i v a h y e  
b a ğ l a m a k t ır . .  b u n u n  a d ıd a  a k ıl l ıl ık t ır . .  o  z a m a n  a k ıl  d im a ğ l a  k a l b in  b ü t ü n l e ş m e s i n is b e t in d e  
in s a n  a k ıl l ıd ır . .  b u  in s a n  m a z i v e  m ü s t a k b e l i ş im d ik i z a m a n d a  y a ş a r  v e  u y g u l a r .  Z e k i is e ,  
k a l b d e n  k o p u k t u r ,  b a ş ı v e  a k l ı v a r d ır . .  g e ç m iş  v e  g e l e c e ğ i y o k t u r . .  a n ı v e  a n i  y a ş a r  v e  a n i  
ç ö z ü m l e r  ü r e t ir . . B u  e l  y a p ıl ır k e n ,  b u  e l  k u l l a n ıl m a d ı.  B u  g ö z  y a p ıl ır k e n ,  b u  g ö z  k u l l a n ıl m a d ı.  
B u  a k ıl  y a p ıl ır k e n ,  b u  a k ıl  y o k t u . . B u  a k ıl d a n  ö n c e  b ir  a k ıl  o l m a s ı l a z ım d ı.  İ ş t e  b u  a k l ı O ’ n a  
b a ğ l a m a k  V a h iy . .  B u  a k ıl l a  k e n d is in i id a r e  e d e c e ğ in i z a n n e t m e k  Z e k a v e t t ir . . .  Z e k a v e t ,  a k l ın  
if r a t ıd ır . . .
(I)
Z e v k
L e z z e t in  k a y n a ğ ı ş u u n a t t ır ,  z e v k  is e  e s m a  m e r k e z l id ir .  L e z z e t  ş u u n a t - ı z a t iy e y e  b a k a r ,  z e v k  is e  
o n u n  d ış a  ç ık ış ı y a n i n e t ic e s i,  k ış ır ı,  m ü l k  t a r a f ıd ır .  O r t a y a  ç ık a n  h is  z e v k t ir ,  h a l e t  is e  
l e z z e t t ir .  Z e v k  h is l e r e  b a k a r ,  l e z z e t  l a t if e l e r e  b a k a r .  L e z z e t  d a h a  c a m i d a h a  m e r k e z d e d ir .  
Z e v k t e n  l e z z e t e  g e ç e m iy o r s a k  k ış ır d a  k a l ıy o r u z  d e m e k t ir .  L e z z e t  e ş y a d a  y o k t u r ,  in s a n d a d ır  
z e v k  e ş y a d a d ır .  Z e v k  e ş y a d a ,  l e z z e t  in s a n d a d ır .
(I)
Z ih in
1 .  V ic d a n ı n  a n a s ır - ı  e r b a a s ı v e  r u h u n  d ö r t  h a v a s s ı o l a n  ir a d e ,  z ih in ,  h is ,  l a t if e - i R a b b a n iy e ,  
h e r b ir in in  b ir  g a y a t - ü l  g a y a t ı v a r :  İ r a d e n in  ib a d e t u l l a h t ır .  Z ih n in  m a r if e t u l l a h t ır .  H is s in  
m u h a b b e t u l l a h t ır .  L a t if e n in  m ü ş a h e d e t u l l a h t ır .  
2 .  Z ih n in  ş e b e k e s i ü s t ü n d e  t e r s im  o l u n a n  v e  n a z a r - ı a k l  il e  a l ın a n  s u r e t - i g a r a z . . .
3 .  K u r ' a n ı n  l is a n - ı s e m a v îs in d e n   وَاَْرْضِ  اَٰاتِ  ِ  َ  ِٰ  ََ  v e y a h u t  وَاَْرْضُ  اُْ  اَٰاتُ  َُ  َُُ  
ِِ  وََْ  g ib i â y e t l e r i iş it ,  b a k !  N a s ıl k i,  o  ö l m ü ş  v e y a  y a t m ış  o l a n  m e v c u d a t - ı â l e m  َُُ  ََ  
s a d â s ıy l a  iş it e n l e r in  “ z ih n in d e ”  n a s ıl  d ir il iy o r l a r ,  h ü ş y a r  o l u y o r l a r ,  k ıy a m  e d ip  z ik r e d iy o r l a r .  
V e  o  k a r a n l ık  g ö k y ü z ü n d e  b ir e r  c a m id  a t e ş p a r e  o l a n  y ıl d ız l a r  v e  y e r d e  p e r iş a n  m a h l u k a t ,  َُُ  
s a y h a s ıy l a  v e  n u r u y l a ;  iş it e n in  n a z a r ın d a  g ö k y ü z ü  b ir  a ğ ız ,  b ü t ü n  y ıl d ız l a r  b ir e r  k e l im e - i  
h ik m e t - n ü m a  v e  b ir e r  n u r - u  h a k ik a t - e d a  v e  K ü r e - i A r z  b ir  b a ş  v e  b e r r  v e  b a h r ,  b ir e r  l is a n  v e  
b ü t ü n  h a y v a n l a r  v e  n e b a t l a r  b ir e r  k e l im e - i t e s b ih - f e ş a n  s u r e t in d e  a r z - ı d îd a r  e d e r .
4 .  Z i h in  v ic d a n d a  v e  v a z if e s i m a r if e t u l l a h t ır .  M a r if e t u l l a h  a k l ın  d e ğ il ,  z ih n in  v a z if e s id ir .  
V ic d a n ın  v e  k a l b in  a k l ı z ih in d ir .  Z ih in  im a n  e d e r .  A k ıl  it ik a d  e d e r .  Z ih in  b ir  a y n a .  D im a ğ ın  
324b ü t ü n l ü ğ ü  o r a y a  a k s e d iy o r  a r t ı z ih n in  b u  t a r a f ı o l a n  v ic d a n  v e  k a l b  v e  r u h t a  o l a n l a r  d a  
z ih in d e  h a r m a n l a n ıy o r .  B u  v a z if e y i y a p ıy o r .  Y a n i d im a ğ î,  a k l î il im l e r i k a l b e  v e  v ic d a n a  
d ö n ü ş t ü r e n  b ir  s is t e m ;  z ih in .  D o l a y ıs ıy l a  z ih in  m a r if e t u l l a h ı ü r e t iy o r ,  a k ıl  is e  t e f e k k ü r ü  
ü r e t iy o r .  Z ih in  il l e t - i t a m m e l i,  a k ıl  is e  il l e t - i t a m m e s iz d ir .
D im a ğ ın  v ic d a n a  g id e n  y o l u  iz ’ a n .  V ic d a n d a ;  ir a d e ,  z ih in ,  h is  v e  l a t if e - i r a b b a n iy e  ( e n  d ış t a n  
iç e r iy e  d o ğ r u  s ır a l a n ış ı)  v a r .  N e  o l d u ğ u n u  a n l a m a k  iç in ,  ç ık a r d ığ ı m e y v e y e  b a k ,  m a h s ü l e  b a k .  
İ r a d e ;  ib a d e t u l l a h ı ü r e t iy o r .  D e m e k  k i b il g i,  il im ;  e y l e m in  k e n d is i d e ğ il d ir .  N e d ir  o ?  İ r a d e d ir .  
E y l e m ;  k a l b in  v e  h is s in  t e m a y ü l a t ın d a n  ç ık a r ,  d iy o r  H u t b e - i ş a m iy e  7 7  d e .  Z ih n in  m a h s ü l ü ;  
m a r if e t u l l a h .  A k l ın  m a h s ü l ü  is e ,  t e f e k k ü r .  “ Z ih n in  ş e b e k e s i ü s t ü n d e ”  d iy o r .  Ş e b e k e  il g in ç t ir .  
B ir  ş e h r in  ş e b e k e s i.  A ğ .  Y a n i z ih in  b ir  a ğ  m e r k e z id ir .  O n u n  ü s t ü n d e  t e r s im  o l u n a n ,  y a n i  
r e s m e d il e n  d im a ğ ın  b ü t ü n l ü ğ ü d ü r .  Y a n i d im a ğ ın  b ü t ü n l ü ğ ü  g id e r  z ih in  a y n a s ın a .  B u  a y n a n ın  
b ir  y ü z ü .  D iğ e r  y ü z ü  v ic d a n a ,  k a l b e  v e  r u h a  b a k ıy o r .  K a l b  v e  r u h u n  d im a ğ l a  t a n ış t ığ ı,  
h a r m a n l a ş t ığ ı b ir  a l a n d ır ;  z ih in .  B ir  t a r a f t a k in i d iğ e r  t a r a f a ,  d iğ e r  t a r a f t a k in i b u  t a r a f a  
d ö n ü ş t ü r ü y o r .  
D im a ğ d a n  g e l e n  v e r il e r i v ic d a n l a  b ü t ü n l e y e n  z ih in ,  h a k ik a t ın  a y n a s ıd ır .  A y n ı z a m a n d a  z ih in  
a y n a d ır ,  p e n c e r e d ir .  İ ş t e  b iz  b u  h u s u s î d ü n y a m ız ı y a ş ıy o r u z .  D ış a r d a  h iç b ir  z a m a n  
o l a m ıy o r u z .  Z ih n im iz  s e r b e s t  b ö l g e y e  m a l z e m e  v e r ir  v e  k a l it e s in i y ü k s e l t ir .  İ ç in d e n  
ç ık a m a d ığ ın  s a n a  z in d a n  o l u r .  Z ih n im iz  d e ,   h a p is h a n e m iz in  p e n c e r e s id ir .  V e y a  k u y u m u z u n  
m e r d iv e n id ir .  
Z ih in ;  V ü c u d - u  h a r ic î g iy m e  y e r id ir .  D ir il iy o r .  V ü c u d - u  h a r ic îy e  b ü r ü n ü y o r .  V ü c u d - u  h a r ic î  
g iy iy o r .  Ü s t a d  p e n c e r e d e n  a ğ a c a  b a k ıy o r ,  t a a k k u l  e d iy o r .  S o n r a  il m in d e  ( t a s d ik )  r u h l a n d ı.  
Z ih n in d e  a ğ a ç  a ğ a ç l ık t a n  ç ık t ı,  m e l a ik e y e  d ö n ü ş t ü .  İ ş it e n l e r in  z ih n in d e  d iy o r .  V ü c u d - u  h a r ic î  
g iy iy o r ,  y a n i c is m a n î o l u y o r l a r ,  r u h a n î o l u y o r .  N a s ıl  k i c iv c iv  m a k in a s ın d a  d ö l l e n m iş  
y u m u r t a y a  ıs ı v e r iy o r .  v ü c u d - u  h a r ic î g iy iy o r .  İ l m î v ü c u d  d e ğ il .  İ l m î v ü c u d  o l s a  t a s d ik t e  o l u r .  
C is m a n î d e r k e n  a t o m ik  d e ğ il  a m a  a y n e n  b ö y l e  b ir  v ü c u d - u  h a r ic îs i v a r .  R u h a n î.  
K e l a m - ı İ l a h î L e v h - i m a h f u z a  in d i.  O r d a  â y e t e  d ö n ü ş t ü .  Â y e t t e n  in s a n a ,  a s m ’ a  g e l d i,  v a h iy  
o l d u .  V a h iy  d e  d im a ğ d a k i t a a k k u l e  g e l d i.  B u r d a  â y â t - ı t e k v in iy e y e  d ö n ü ş ü y o r ,  il im  k is v e s i  
g iy d i.  Z ih in d e  is e ;  v ü c u d - u  h a r ic îy e  g e l iy o r ,  y a n i â y e t l e r e  d ö n ü ş ü y o r .  S o n r a  p e y g a m b e r  
v a s ıt a s ıy l a  o  v a h y e  m u h a t a b  o l a n  in s a n ,  b u n u  t e r s e  d ö n ü ş t ü r ü y o r .  Y a n i ş e c e r e - i h il k a t t e k i  
s is t e m in  a y n ıs ı b iz d e  d e  ç a l ış ıy o r .  V a h iy  g e l iy o r .  B iz d e  il im  k is v e s in i g iy iy o r .  S o n r a  z ih in d e  
v ü c u d - u  h a r ic îy e  d ö n ü ş ü y o r ,  â y e t l e r e  d ö n ü ş ü y o r ,  â y â t - ı t e k v in iy e l e r  o l u y o r .  K a l b  b u n u  a l ın c a ,  
im a n  b a l ın ı y a p ıy o r .  Y a n i:  Z ih in d e n  a l d ığ ı â y â t - ı t e k v in iy e l e r  k a l b d e  im a n a  d ö n ü ş ü y o r .  İ m a n a  
d ö n ü ş ü n c e  im a n  o l d u .  A l l a h ’ a  o  g e l iş  s ü r e c in in  t e r s in i ç a l ış t ır ıy o r .  
C e n a b - ı H a k k ’ ın  Z a t î S ıf a t l a r ı;  V ü c u d ,  B e k a ,  V a h d a n iy e t ,  M u h a l e f e t - ü n  l il  h a v a d is ,  K ıy a m - ı  
b in n e f s ih i,  K ıd e m ,  T e k v in .  V ü c u d  s ıf a t ı n ın  in s a n ın  s is t e m in d e k i e n  a z a m î t e c e l l i y e r i z ih in d ir .  
Z ih in d e  v ü c u d - u  h a r ic î ç ık ıy o r ,  v ü c u d - u  h a r ic îy e  d ö n ü ş ü y o r .  A y e t l e r  a k l a  m u h a t a b  o l u y o r .  
m u h a t a b  o l u n c a  e v a m ir - i t e k v in iy e y e  d ö n ü ş ü y o r .  A y e t  g e l iy o r ,  a k ıl  k a b u l  e d in c e ,  
m e l e k e l e r im iz  g e l iş iy o r .  B u ,  e v a m ir - i t e k v in iy e l e r  o l u y o r .  A k ıl d a k i b u  e v a m i r - i t e k v in iy e l e r  
z ih in d e  a y a t - ı t e k v i n iy e l e r e  d ö n ü ş ü y o r .  Y a n i z ih in  e v a m ir - i t e k v in iy e l e r i â y â t - ı t e k v in iy e y e  
d ö n ü ş t ü r ü y o r .  S e n in  c e n n e t in  d e  z ih n in d e k i d ir il e n l e r d ir ,  d ir il t t ik l e r in d ir .  B ö y l e c e  e z e l i  
e b e d e  z ih in d e  r a b t e d iy o r  in s a n . . .
1-Hutbe-i Şamiye:136, 2-Muhakemat:93, 3-Sözler:373, 4-(I)
Z iy a
1 .  Z iy a  il e  m e v c u d a t  g ö r ü n ü r ,  h a y a t  il e  m e v c u d a t ın  v a r l ığ ı b il in ir .  H e r b ir is i b ir e r  k e ş ş a f t ır .
2 .  Z iy a ,  r e n k  v e  c is im l e r in  g ö r ü n m e s in e  s e b e b  o l d u ğ u  g ib i…
3253 .  N a s ıl k i z iy a  e c s a m ın  g ö r ü l m e s in e  s e b e b d ir  v e  r e n k l e r in  - b ir  k a v l e  g ö r e -  s e b e b - i v ü c u d u d u r .
4 .  Z a t a  a y in e d ir  z a t a  iş a r e t  e d iy o r .  Z iy a d a  e l v a n - ı s e b a  v a r .  G ü n e ş t e n  n u r  ç ık m a z ,  z iy a  ç ık a r ,  
m a d d e y e  ç a r p t ığ ı z a m a n  ıs ı,  ış ık ,  r e n k  v s  o r t a y a  ç ık a r .  Y a n i iç e r is i d ış a r ıy a  ç ık a r .  Z iy a  
k a y n a k t ır .  H a y a t ı k a in a t t a n  ç ık a r t ır s a k ,  b u z d a n  s u y u  ç ık a r m a k  g ib id ir .  O  z a m a n  m e v c u d a t  
h a y a t ın  s ı f a t ıd ır .  D ış a r ı ç ık a n a  H a y a t ın  N u r u  d e n ir ,  a s ıl a  z iy a  d e n ir .  G ü n e ş i s a n a  b i t a m a m ih a  
t a ş ıy a n  z iy a d ır .  S a n a  v u r d u k t a n  s o n r a  o r t a y a  ç ık a n  N u r d u r .  Z iy a  a k r e b iy e t e  b a k a r  y a n i o n u n  
s a n a  y a k ın l ığ ı,  g ü n e ş in  s a n a  y a k ın l ığ ı,  N u r  is e  s e n in  o n a  y a k ın l ığ ın .  İ ş in  m e l e k u t iy e t  t a r a f ı  
z iy a d ır . .  z iy a n ın  ö z e l l iğ i m e k a n a  v e  z a m a n  b a ğ l ı o l m a d a n ,  k e n d i h a k ik a t  v e  m a h iy e t in i  
b o z m a d a n  v a r  o l a n d ır .  N u r  is e  z a m a n  v e  z e m in e  b a ğ ım l ıd ır .  Z iy a  p e r d e s iz d ir .  Z iy a  z a t a ,  
s ıf a t a ,  N u r  is e  e s m a y a  b a k a r  N u r  z iy a d a n  ç ık a r .  H a y a t t a  d u r d u k  h a y a t ın  A s l ın a  d o ğ r u  
g id e r s e k  Z iy a y a  g id e r iz ,  h a y a t t a n  m a h l u k iy e t  m e r a t ib in e ,  z u h u r a ,  t e c e l l il e r e  b a k a r s a k  b u  
y ö n ü n  a d ı N u r d u r .  H a y a t ın  a l e m - i ş e h a d e t e  b a k a n  E s m a ' n ın  t e c e l l is in d e k i h e r b ir  m e r t e b e s i  
N u r d u r .  E l e k t r ik  Z iy a  is e ,  ç a l ış t ır d ık l a r ı a l e t l e r  N u r d u r . . .  Z iy a  k a l b t e d ir ,  n u r  d im a ğ d a d ır .
1-Mektubat:470, 2-İşarat-ül İcaz:178, 3-Sözler:506, 4-(I)  
Z u h u r
B ir  v a r l ığ ı n  k e n d i z a t ın d a  t a a y y ü n  e d iş  n is b e t i. T e c e l l i v e  z u h u r  v e  t a a y y ü n  b ir b ir in e  y a k ın  
m a n a l a r  o l m a k l a  b ir l ik t e  f a r k l ıd ır .  T e c e l l i,  z u h u r  e d ip  g ö r ü n m e k t ir .  Z u h u r  is e  t a a y y ü n  
o l m a d a n  im k a n s ız d ır .  T e c e l l i,  z u h u r  v e  t a a y y ü n  ş e k l in d e  s ır a l a n ır .
(II)
Z u l ü m a t
1 . E l b e t t e  e n v â r - ı im a n iy e n in  a k s i,  z u l ü m a t t ır .
2 .  İ m a n  b ir  b a ğ d ı ( in t is a b ) .  B u n u n  z ı d d ın ın  k a l b d e k i h â l e t id ir ;  z u l ü m a t .  İ m a n  o l m a y ın c a ,  
k a l b d e  b ir  h â l e t  o l u r .  B u  h â l e t  iş t e  z u l ü m a t t ır .  B ir  ş e h r e  g ir s e n  k i a m a  ış ık  v e  n u r  y o k .  S a n k i  
h e r  ş e y in  ü s t ü n ü  k a r a  p e r d e  ö r t m ü ş  v e  h e r  ş e y i y o k  e t m iş .  Z u l ü m a t  iş t e  b ö y l e  b ir  ş e y .  H e r  ş e y  
v a r  a m a  h iç b ir  ş e y  y o k .
1- Mektubat:189, 2-(I)
326K I S I M  2 3
Kaynaklar
Risale-i Nur Külliyatı
(I): Hasan Akar
(II): Murat Dursun
(III): Diğer İstifadeler
327K I S I M  2 4
Benzer Kelimeler
B u  k ıs ım d a  a n l a m l a r ı a y n ı o l a r a k  b i l in e n  a n c a k  R is a l e - i N u r  K ü l l iy a t ın d a  f a r k l ı ıs t ıl a h î  
m a n a l a r d a  k u l l a n ıl a n  k e l im e l e r  l is t e l e n m iş t ir .  K e l im e l e r in  ü z e r in e  t ık l a y a r a k  l ü g a t  
iç e r is in d e k i m a n a l a r ın a  u l a ş a b il ir s in iz .  K e l im e  b a ş l ığ ın a  t ık l a d ığ ın ız d a  a ş a ğ ıd a k i il g il i  
k e l im e y e  g e r i d ö n e b il ir s in iz .
A h m e d  ( A . S . M )  ,  M u h a m m e d  ( A . S . M )
A k ıl  ,  D im a ğ  ,  Z ih in
A k r e b iy e t  ,  K u r b iy e t
A l e m - i M is a l ,  L e v h - i M is a l î
A n a h t a r  ,  M if t a h
A y in e  ,  M ir ’ a t
A z a m e t  ,  K ib r iy a
A z a z il  ,  İ b l is  ,  Ş e y t a n
B e d e n ,  C e s e d  ,  C is im
B e d e n - i M is a l î  ,  G ıl a f - ı L a t if
B e k a b il l a h  ,  F e n a f il l a h
B e ş e r iy e t  ,  İ n s a n iy e t
B ü r h a n  ,  D e l il  ,  H ü c c e t
C ü z  ,  C ü z ’ î
Ç e k ir d e k  ,  T o h u m
C e m a l  ,  K e m a l
D a l a l e t  ,  K ü f ü r  ,  Ş ir k
D e h ş e t  ,  V a h ş e t
D e l a l e t  ,  Î m a  ,  İ ş a r e t  ,  R e m iz
D u a  ,  M ü n a c a t
D u y g u  ,  H is
328D ü n y a  ,  K ü r e - i A r z
D ü ş ü n m e k  ,  T e f e k k ü r
E z e l  ,  E b e d
E c e l  ,  M e v t  ,  Ö l ü m
E h a d  ,  E h a d iy e t
E m r - i İ t ib a r i  ,  E m r - i N is b i
E n â n iy e t  ,  E n e
E n m u z e c  ,  F ih r is t
E r v a h - ı Â l iy e  ,  E r v a h - ı T a y y ib e
F ıt r a t  ,  H il k a t
H a d s iz  ,  N ih a y e t s iz
H a k ik a t  ,  M a h iy e t
H a l k  ,  İ c a d
H a m d   ,  Ş ü k ü r
H a t e m  ,  M ü h ü r  ,  S ik k e  ,  T u r r a
H a v f  ,  K o r k u
H id a y e t  ,  İ m a n  ,  İ s l a m iy e t  ,  İ t ik a d
İ b a d e t  ,  U b u d iy e t
İ h t iy a r  ,  İ r a d e  ,  M e y e l a n
İ m a m - ı M ü b in  ,  K it a b - ı M ü b in
İ n b is a t  ,  İ n k iş a f  ,  İ n t iş a r
İ n t is a b  ,  M ü n a s e b e t
İ n t iz a m  ,  M iz a n  ,  N iz a m
İ s t id a t  ,  K a b il iy e t
İ s t iğ f a r  ,  T ö v b e
K a in a t  ,  Ş e c e r e - i H il k a t
K a n u n ,  N a m u s
329K iz b  ,  Y a l a n
K ü l l  ,  K ü l l î
L a t if e - i R a b b a n iy e  ,  L a t if e - i İ n s a n iy e
L e z z e t  ,  Z e v k
M a ’ k e s  ,  M a z h a r
M a n a - y ı H a r f i  ,  M a n a - y ı İ s m i
M is a l  ,  T im s a l
M u h a l  ,  M ü m t e n i
M u h it  ,  M u t l a k
M ü d a k k ik  ,  M u h a k k ik
M ü l k  ,  M e l e k û t
M ü ş a h e d e  ,  R ü ’ y e t
M ü t a l a a  ,  M ü z a k e r e
N a m a z  ,  S a l â t
N u r  ,  Z iy a
N ü b ü v v e t  ,  R is a l e t
O r u ç  ,  S a v m  ,  S ıy a m
R e c â  ,  Ü m it
R e s a il - in  N u r  ,  R is a l e - i N u r  ,  R is â l e t - in  N u r
R u b u b iy e t  ,  U l u h iy e t
S ır  ,  T ıl s ım
S im a  ,  S u r e t
Ş e k k  ,  Ş ü b h e
T a a y y ü n  ,  T e ş a h h u s
T e b e d d ü l  ,  T e g a y y ü r
T e c e l l i  ,  T e z a h ü r
T e m e s s ü l  ,  T e r e ş ş u h
330T e r c ih  b il a  M ü r e c c ih  ,  T e r e c c u h  b il a  M ü r e c c ih
Ü l f e t  ,  Ü n s iy e t
V a h d a n iy e t  ,  V a h d e t  ,  V â h id  ,  V â h id iy e t
V e h im  ,  V e s v e s e
331
332İÇİNDEKİLER
Önsöz 1
A 2
A'mal-i Sâliha 2
Acz 2
Adalet 2
Adalet-i Mahza 3
Adem 3
Adem-i Kabul 5
Adetullah 6
Afaki 6
Ahir 7
Ahlak 7
Ahmed (A.S.M) 8
Ahsen-i T akvim 8
Ahval 8
Akıl 9
Akrebiyet 9
Alâ-yı İlliyyîn 10
Alem 10
Alem-i Berzah 11
Alem-i Gayb 11
Alem-i Misal 12
Alem-i Şehadet 13
Allah 13
Allah-ü Ekber 14
Anahtar 14
Antika 14
Arafat 14
Araz 15
Arş 15
Arş-ı Azam 15
Asﬁya 16
Aşk 16
Âta 17
Âyât-ı T ekviniye 17
Ayet 18
Ayet-i Kübra 19
Ayet-ül Kürsi 19
Ayine 19
Ayine-i Samed 20
Aynelyakîn 20
Aynen öylede 22
333Azamet 22
Azamet-i Hakikiye 22
Azazil 23
Azrail (A.S) 23
B 25
Barla Lâhikası 25
Bast 25
Batın 25
Beden 26
Beden-i Misalî 27
Bedihi Kader 28
Beka 28
Bekabillah 28
Belâgat 29
Belâgat-ı Kur'aniye 29
Belki 29
Berzâh 29
Beşeriyet 30
Bid'a 31
Bil-ﬁil 31
Bil-kuvve 31
Buharat-ı müzahrefe 32
Burak 32
Bürhan 32
C-Ç 34
Cebrail (A.S) 34
Cehalet 35
Cehennem 35
Celal 36
Cemal 37
Cenab-ı Hak 37
Cennet 39
Cerbeze 40
Cesed 40
Cesed-i Necmî 41
Cevab 41
Cevher 41
Cezalet 41
Ciddiyet 42
Cihaz 42
Cilve 42
Cilve-i Hayat 42
Cisim 42
Cismaniyet 43
Cüz 44
334Cüz’î 44
Cüz-i İhtiyari 45
Çekirdek 47
D 48
Dabbet-ül Arz 48
Dâî ve Muktazi 48
Daire-i Hayat 48
Daire-i İlim 49
Dalalet 49
Dar-ı Saadet 50
Dehşet 50
Delalet 50
Delil 51
Demek-Elhasıl 51
Deveran 51
Dikkat 52
Dimağ 52
Dirayet 54
Desise 54
Doğru 54
Dua 55
Duygu 55
Dünya 56
Düşünmek 57
E 58
Ebed 58
Ecel 58
Edille-i Nuriye 58
Ehad 59
Ehadiyet 59
Ehl-i Bida 60
Ehl-i İtikad 61
El-cevab 61
Elhamdülillah 61
Emanet-i Kübra 62
Emanet-Nur-Anahtar 62
Emirdağ Lâhikası 62
Emr-i İtibari 63
Emr-i Kün Feyekün (Kaf-Nun T ezgahı) 64
Emr-i Nisbi 64
Enâniyet 65
Endişe 66
Ene 67
Enfüsî 69
Enmuzec 70
335Ervah-ı Âliye 70
Ervah-ı Habise 71
Ervah-ı T ayyibe 72
Esbab 72
Esfel-i Saﬁlîn 73
Esîr 73
Esma 74
Esma-i Fiiliye 75
Esma-i Zatiye 75
Evamir-i T ekviniye 75
Evet 77
Evham 77
Evliya 77
Evvel 77
Ezcümle 78
Ezel 78
F 80
Faaliyet 80
Fakr 80
Fâsık 80
Fâtır 81
Fehim 81
Felsefe 82
Fena-i Mutlak 82
Fenaﬁllah 82
Ferd 83
Ferdiyet 83
Fesahat 83
Fısk 84
Fıtrat 84
Fihrist 85
G 86
Gavsiyet 86
Gaye-i İnsaniyet ve V azife-i Beşeriyet 86
Gayr-ı Şuuri Şükür 86
Gayri Müslim Mü'min 86
Gıybet 87
Gılaf-ı Latif 87
H 89
Hads 89
Hadsiz 89
Hakaik-i Eşya 89
Hakaik-i Nisbiye 90
Hakikat 90
Hakikat-ı Akrebiyet-i İlahiye 90
336Hakikat-ı İlahiye 91
Hakikat-ı İnsaniye 91
Hakikat-ı İslâmiyet 92
Hakikat-ı Kevniye 92
Hakikat-ı Muhammediye (A.S.M) 92
Hakikat-ı Mümkinat 93
Hakikat-ı Namaz 94
Hakikat-ı Rahmet 94
Hakikat-ı Rububiyet 94
Hakikat-ı Salât 94
Hakikat-ı T evekkül 94
Hakikat-ı Ubudiyet-i Ahmediye (A.S.M) 94
Hakikat-ı Uluhiyet 95
Hakikat-ı Zaman 95
Hakikî T erakki 95
Hakimiyet 95
Hakkâlyakîn 95
Hâlet 97
Halk 98
Haliçe 98
Halis Muhabbet 99
Hamd 99
Hatem 100
Hava Sahifesi 100
Havf 100
Hayat 101
Hayatının Saadet içindeki Kemali 101
Hayatının Sırr-ı Hakikatı 101
Hayret 102
Hem 102
Heva 102
Heves 102
Hıllet 103
Hısset 103
Hızır (A.S) 103
Hiçlik 104
Hidayet 105
Hikmet 105
Hikmet-i T amme 105
Hilafet-i Kübra 105
Hilkat 106
His 106
Hüccet 107
Hürriyet 108
Hüsün 109
337Hüviyet 109
I-İ 110
Îcâz 110
Îma 110
Itlak 110
İ’caz 111
İbadet 111
İblis 111
İcad 112
İçtihad 112
İhata 113
İhlas 113
İhtiyar 113
İkan 115
İksir 116
İktiran 116
İktisad 116
İlah 117
İlham 117
İlim 119
İlle-i Gaiye 120
İllet-i Tâmme 120
İlmelyakîn 120
İltizam 122
İmam-ı Mübin 123
İman 124
İmkân 125
İmkân-ı Aklî 125
İmkân-ı V ehmî 125
İmkânî Vücud 126
İmtisal 126
İn'ikas 128
İnad 129
İnbisat 129
İnﬁal 129
İnkar 130
İnkişaf 130
İnsan-ı Kâmil 130
İnsaniyet 130
İnsibağ 132
İntisab 133
İntişar 134
İntizam 134
İrade 135
İrfan 137
338İrtisam 138
İslamiyet 138
İsm-i A ’zam 138
İsraﬁl (A.S) 140
İstibdat 140
İstidat 141
İstidraç 141
İstiğfar 141
İstiğna-i Zatî 141
İstikamet 142
İşaret 142
İşte 143
İtikad 143
İttihad 145
İz’an 145
K 147
Kab-ı Kavseyn 147
Kabiliyet 150
Kabir 150
Kabul-ü Adem 151
Kabz 152
Kader 152
Kainat 155
Kalb 155
Kanaat 156
Kanun 156
Kanun-u Emr 157
Kastamonu Lâhikası 157
Kavanin 158
Kayyum 158
Kaza 158
Kelam 159
Kelam-ı İlahi 159
Kelime 160
Kelime-i Şehadet 160
Kemal 160
Kemalat 160
Kemal-i İhlas 161
Kerîm 161
Kevn 161
Keyﬁyet 161
Kibriya 161
Kitab-ı Mübin 162
Kizb 163
Korku 163
339Kör Hissiyat 163
Kudret 164
Kudsiyet 166
Kur’an 166
Kurbiyet 168
Kutbiyet 168
Kuva 169
Kuvve-i Akliye 169
Kuvve-i Gazabiye 170
Kuvve-i Hafıza 171
Kuvve-i Şeheviye 172
Kuvvet 172
Küfür 173
Küll 174
Küllî 174
Külliyet 175
Kün 175
Küre-i Arz 176
Kürs 176
L 177
Lafız 177
Latif 177
Latife 177
Latife-i İnsaniye 178
Latife-i Rabbaniye 178
Letaif-i Aşere 179
Levh-i Mahfuz 179
Levh-i Mahv İsbat 180
Levh-i Misalî 181
Lezzet 181
M 183
Maddi Hayat-ı Muhammediye (A.S.M) 183
Maddi Nefs-i Emmare 183
Madem-Elbette 184
Mahiyet 184
Mahiyet-i İnsaniye 184
Mahiyet-i Muhammediye (A.S.M) 185
Mana 185
Mana-yı Harﬁ 186
Ma’kes 186
Makule 187
Mana-yı İsmi 187
Manevi Hayat-ı Muhammediye (A.S.M) 188
Manevî Nefs-i Emmare 188
Mârifet 189
340Marifet Ehli 189
Mârifetullah 189
Mazhar 190
Mec'ul 190
Mekan 191
Melek 191
Melekût 193
Menhiyat 194
Meratib-i V elayet 194
Mesele 194
Mevadd-ı Şerire 194
Mevcud-u Meçhul 195
Mevt 195
Meyelan 196
Meyve 196
Miftah 197
Mikâil (A.S) 197
Mir'at 198
Miraç 198
Misal 200
Mizan 200
Muamma-i Hilkat (Müşkil) 201
Muhabbet 201
Muhakeme 202
Muhakkik 202
Muhal 202
Muhammed (A.S.M) 202
Muhit 203
Mutlak 203
Müdakkik 203
Mühür 204
Mülk 204
Mümkin 204
Mümteni 205
Münacat 205
Münasebet 206
Münazara 206
Münker-Nekir 207
Müslim-i Gayr-ı Mü'min 208
Müsemma 209
Müşahede 209
Mütalaa 210
Müteşabihat 210
Müvazene 210
Müzakere 210
341N 212
Nakış 212
Namaz 212
Namus 213
Nasıl ki- Mesela 213
Nazar 213
Nazari Kader 213
Nazm-ı Maani 214
Neﬁs 214
Nihayetsiz 215
Nisbet 215
Niyet 215
Nizam 216
Noksaniyet 217
Nokta 217
Nokta-i İstimdad 217
Nokta-i İstinad 218
Nota 218
Nur 218
Nur-u Hidayet 218
Nur-u İman 218
Nur-u Muhammedî (A.S.M) 219
Nübüvvet 219
Nükte 220
O-Ö 221
Oruç 221
Ölüm 221
Ömür 222
P-R 223
Perde 223
Rahim 223
Rahman 224
Recâ 224
Remiz 224
Resail-in Nur 225
Reşha 225
Rıza-yı İlahî 226
Risale-i Nur 226
Risalet 226
Risalet-i Ahmediye (A.S.M.) 228
Risalet-i Muhammediye (A.S.M.) 228
Risâlet-in Nur 229
Rububiyet 229
Ruh 230
Rumuz 231
342Rüsuh 232
Rüşd 232
Rü’yet 232
S-Ş 234
Saadet-i Ebediye 234
Sabır 234
Sadakat 234
Sadeleştirme 235
Salabet 235
Salât 236
Salavat 236
Saltanat 237
Samed 237
Samediyet 237
Sarahat 237
Savm 238
Sebat 238
Sefahet 239
Sekerat 239
Selaset 239
Selam 240
Sema 240
Serbest Bölge 241
Sergerdan 244
Sermediyet 245
Serseri 245
Sevab 245
Seyyiat 246
Sıdk 246
Sıfat 246
Sıla-ı Rahim 247
Sır 247
Sırat Köprüsü 247
Sırat-ı Müstakim 248
Sırr-ı Hayat 248
Sırr-ı İhlas 248
Sırr-ı İhlas-ı Hakiki 248
Sırr-ı İmtihan ve Sırr-ı T eklif 249
Sırr-ı İnsanî 249
Sırr-ı Mi'rac-ı Ahmedî (A.S.M.) 250
Sırr-ı Rahmet 251
Sırr-ı Rububiyet 251
Sırr-ı Şefkat 251
Sırr-ı T eslimiyet 251
Sırr-ı Uhuvvet 251
343Sırr-ı V ahdet 251
Sıyam 252
Sidretü'l-Münteha 252
Sikke 252
Sikke-i T asdîk-i Gaybî 253
Sima 253
Siracun Nur 253
Siracür Sürc 253
Sirayet 253
Suret 255
Sübhanallah 255
Sünnet 256
Sünnet-i Seniyeye ittiba 256
Sünnetullah 256
Sünuhat 256
Şahs-ı Manevî 256
Şahsiyeti Muhammediye (A.S.M) 258
Şeair 259
Şecere-i Hilkat 259
Şefkat 259
Şekk 259
Şeriat-ı Fıtriye 260
Şeriat-ı İlahiye 260
Şeriat-ı İslamiye 260
Şeytan 260
Şirk 261
Şöyleki 262
Şua 262
Şuunat 262
Şuunat-ı Mukaddese 262
Şuur 263
Şuur-u İmanî 264
Şübhe 265
Şükr-ü Fıtrî 265
Şükr-ü Hakiki 265
Şükr-ü Küllî 265
Şükr-ü Manevî 265
Şükr-ü Örﬁ 266
Şükür 266
Şümullü İlham 267
T 269
Taakkul 269
Taassub 270
Taayyün 270
Tabiat 272
344Tahattur 273
Tahayyül 273
Takva 275
Talebe 276
Tasavvur 276
Tasdik 278
Tebeddül 279
Tecelli 279
Tecerrüd 280
Teemmül 281
Tefekkür 282
Tegayyür 283
Teklif 283
Tekvin 283
Temessül 286
Temlik 286
Temsil 287
Tenezzülât-ı İlahiye 287
Tercih bila Müreccih 287
Tereccuh bila Müreccih 288
Tereddüd 289
Tereşşuh 289
Tesadüf 289
Tesanüd 290
Teslimiyet 290
Teşahhus 291
Tevafuk 293
Tevekkül 293
Tevhid 294
Tevhid-i Hakiki 295
Tevhid-i Zahirî 295
Tevil 295
Tezahür 295
Tezekkür 296
Tılsım 296
Tılsım-ı Kainat (Muğlak) 297
Timsal 297
Tiryak 298
Tohum 298
Tövbe 298
Turra 299
U-Ü 300
Ubudiyet 300
Uluhiyet 300
Ukde-i Hayatiyye 302
345Ülfet 302
Ümit 302
Ümmi 303
Ünsiyet 303
Ünvan 304
Üslub 304
V 305
Vacib-ül Vücud 305
Vahdaniyet 305
Vahdet 305
Vahdet-ül Vücud 306
Vahdet-üş Şuhud 306
Vâhid 306
Vâhid-i Kıyasî 307
Vâhidiyet 307
Vahiy 307
Vahy-i Zımnî 309
Vahşet 310
Vefa 311
Vehim 311
Velayet 312
Velayet-i Kübra 312
Veraset-i Nübüvvet 313
Vesvese 313
Vicdan 314
Vücub 315
Vücûd 316
Y 317
Yakaza 317
Yalan 317
Ye’cüc-Me’cüc 317
Ye’is 318
Z 320
Zahir 320
Zaman 320
Zan 321
Zeki 323
Zevk 323
Zihin 323
Ziya 324
Zuhur 325
Zulümat 325
Kaynaklar 326
Benzer Kelimeler 327
346Ahmed (A.S.M) , Muhammed (A.S.M) 327
Akıl , Dimağ , Zihin 327
Akrebiyet , Kurbiyet 327
Alem-i Misal, Levh-i Misalî 327
Anahtar , Miftah 327
Ayine , Mir ’at 327
Azamet , Kibriya 327
Azazil , İblis , Şeytan 327
Beden, Cesed , Cisim 327
Beden-i Misalî , Gılaf-ı Latif 327
Bekabillah , Fenaﬁllah 327
Beşeriyet , İnsaniyet 327
Bürhan , Delil , Hüccet 327
Cüz , Cüz’î 327
Çekirdek , T ohum 327
Cemal , Kemal 327
Dalalet , Küfür , Şirk 327
Dehşet , V ahşet 327
Delalet , Îma , İşaret , Remiz 327
Dua , Münacat 327
Duygu , His 327
Dünya , Küre-i Arz 328
Düşünmek , T efekkür 328
Ezel , Ebed 328
Ecel , Mevt , Ölüm 328
Ehad , Ehadiyet 328
Emr-i İtibari , Emr-i Nisbi 328
Enâniyet , Ene 328
Enmuzec , Fihrist 328
Ervah-ı Âliye , Ervah-ı T ayyibe 328
Fıtrat , Hilkat 328
Hadsiz , Nihayetsiz 328
Hakikat , Mahiyet 328
Halk , İcad 328
Hamd , Şükür 328
Hatem , Mühür , Sikke , T urra 328
Havf , Korku 328
Hidayet , İman , İslamiyet , İtikad 328
İbadet , Ubudiyet 328
İhtiyar , İrade , Meyelan 328
İmam-ı Mübin , Kitab-ı Mübin 328
İnbisat , İnkişaf , İntişar 328
İntisab , Münasebet 328
İntizam , Mizan , Nizam 328
İstidat , Kabiliyet 328
347İstiğfar , Tövbe 328
Kainat , Şecere-i Hilkat 328
Kanun, Namus 328
Kizb , Y alan 329
Küll , Küllî 329
Latife-i Rabbaniye , Latife-i İnsaniye 329
Lezzet , Zevk 329
Ma’kes , Mazhar 329
Mana-yı Harﬁ , Mana-yı İsmi 329
Misal , T imsal 329
Muhal , Mümteni 329
Muhit , Mutlak 329
Müdakkik , Muhakkik 329
Mülk , Melekût 329
Müşahede , Rü’yet 329
Mütalaa , Müzakere 329
Namaz , Salât 329
Nur , Ziya 329
Nübüvvet , Risalet 329
Oruç , Savm , Sıyam 329
Recâ , Ümit 329
Resail-in Nur , Risale-i Nur , Risâlet-in Nur 329
Rububiyet , Uluhiyet 329
Sır , Tılsım 329
Sima , Suret 329
Şekk , Şübhe 329
Taayyün , T eşahhus 329
Tebeddül , T egayyür 329
Tecelli , T ezahür 329
Temessül , T ereşşuh 329
Tercih bila Müreccih , T ereccuh bila Müreccih 330
Ülfet , Ünsiyet 330
Vahdaniyet , V ahdet , Vâhid , Vâhidiyet 330
Vehim , V esvese 330
HuginRisale/content/pdf/Enfus_Lugati_v1.3.1.pdf