[PDF]
İşârâtü'l- İ'câz
Bediüzzaman Said Nursî

Risale-i Nur Külliyatı’ndan Risale-i Nur Külliyat ı’ndan
 ﺍﻹِْﻋْﺠَﺎﺯِ ﺇِﺷَﺎﺭَﺍﺕُ
ﻓِﻲ
ﺍﻹِْﳚَﺎﺯِ ﻣَﻈَﺎﻥِّ 
İşârâtü'l- İ'câz
(Türkçe Tercümesi)
Mütercimi: Abdülmecid Nursî
Bediüzzaman
Said Nursî
İstanbul - 2007
İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Copyright © Şahdamar Yay ınlar ı, 2007
Bu eserin tüm yay ın haklar ı Işık Ltd. Şti.’ne aittir.
Eserde yer alan metin ve resimlerin, I şık Ltd. Şti.’nin önceden
yaz ılı izni olmaks ızın, elektronik, mekanik, fotokopi yâ da herhangi bir kay ıt
sistemi ile ço ğaltılmas ı, yay ımlanmas ı ve depolanmas ı yasakt ır.
ISBN
978-975-9090-87-6
Yay ın Numaras ı
77
Bas ım Yeri ve Y ılı
Çağlayan Matbaas ı
Sarn ıç Yolu Üzeri No:7 Gaziemir / İZMİR
Tel: (0232) 252 20 96
Ekim  2007
Genel Dağıtım
Gökkuşağı Pazarlama ve Da ğıtım
Merkez Mah. So ğuksu Cad. No: 31
Tek-Er İş Merkezi Mahmutbey/ İSTANBUL
Tel: (0212) 410 50 00   Faks: (0212) 444 85 96
Şahdamar Yay ınlar ı
Emniyet Mahallesi Huzur Sokak No: 5
34676  Üsküdar/ İSTANBUL
Tel: (0216) 318 42 88    Faks: (0216) 318 52 20
www.sahdamaryayinlari.com
İçindekiler
Tenbih ...................................................................................... 1
Nur Talebelerinin Takrizi ........................................................... 3İfadetü’l-Meram ........................................................................ 5
Kur’ân  Nedir? Tarifi Nas ıldır? .................................................... 7
 Fâtiha Sûresi  
Besmele  ................................................................................ 11
Hamdin Manas ı ve Rab Kelimesi  ............................................ 15
Alemlerden Maksat ve Din Günü  ............................................ 17
İbadet ve İstiâne  .................................................................... 19
Hidayet ve S ırat- ı Müstakîm  ................................................... 21
Kendilerine Nimet Verilenler  .................................................. 23Gazaba U ğrayanlar ve Dalâlete Dü şenler ................................. 25
f  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Bakara Sûresi
BAKARA SÛRES İ (1-5. Âyetler)
Hurûf-u Mukatta ...................................................................... 31
Kur’ân’ ın Büyüklü ğü ................................................................ 35
Gayba İman ............................................................................. 41
Namaz ın Ehemmiyeti ............................................................... 43
İnfak Etmenin Ehemmiyeti ....................................................... 45
Semavî Kitaplara İman ............................................................. 47
Hâtemü’l-Enbiya (aleyhissalâtü vesselâm)  ....................................... 49
Haşrin Delilleri ......................................................................... 51
Ehl-i Hidayet ............................................................................ 59
BAKARA SÛRES İ (6. Âyet)
Küfrün Mahiyeti  ...................................................................   65
BAKARA SÛRES İ (7. Âyet)
Kader ve Cüz-ü İhtiyarî  .........................................................   73
Kalbin Mühürlenmesi  ...........................................................   77
BAKARA SÛRES İ (10. Âyet’ten)
Kizbin Mahiyeti  ....................................................................   83
BAKARA SÛRES İ (21-22. Âyetler)
İbadetin Hakikati  ..................................................................  85
Tevhidin İsbat ı  .....................................................................   87
İbadetin Hakikati  ..................................................................  99
İsbat- ı Sâni  .........................................................................  103
BAKARA SÛRES İ (23-24. Âyetler)
Nübüvvetin Tahkiki  ............................................................   107
İ’câz- ı Kur’ân.......................................................................   119
BAKARA SÛRES İ (25. Âyet)
Kıyamet ve Ahiret  ..............................................................   143
Cennet Bahsi  .....................................................................   149
BAKARA SÛRES İ (26-27. Âyetler)
İ’câz Nükteleri  ....................................................................   159
Kur’anî Temsiller  ...............................................................   163Teklif-i Be şerdeki Hikmet  ...................................................   167
Fısk ın Menşei .....................................................................   169
İ’câz Nükteleri  ....................................................................   171
Hüsrana U ğrayanlar  ...........................................................   177
BAKARA SÛRES İ (28. Âyet)
İhya-y ı Emvât  .....................................................................   179
BAKARA SÛRES İ (29. Âyet)
Yer ve Göklerin Yarat ılışı  .....................................................   189
BAKARA SÛRES İ (30. Âyet)
Meleklerin Varl ığını İsbat  ......................................................  199
Halifelik S ırrı  ......................................................................   201
BAKARA SÛRES İ (31-33. Âyetler)
Talim-i Esmâ  .....................................................................   209
Talim-i Esmâ ve Halifelik  ...................................................   211
ECNEBİ FİLOZOFLARIN ŞEHADETLER İ  ..........................    215
BİR MÜDAFAA  .................................................................    227İÇİNDEKİLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    g

İşârâtü'l- İ'câz 

ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُīĻِđَÝْùَĬ ۪įِÖوَ
TenbihTenbih
İşârâtü’l-İ’câz tefsiri, eski Harb-i Umumî’nin birinci senesinde, cephe-i 
harp te, me’hazsiz ve kitap mevcut olmad ığı hâlde telif edilmi ştir. Harp zaman ı-
nın zaruretinden ba şka, dört sebebe binaen gayet muhtasar ve îcazl ı bir tarzda 
ya zıl mış; Fatiha ve n ısf- ı evvel, daha mücmel, daha muhtasar kalm ıştır.
Evvelâ : O zaman, izaha müsaade etmiyordu. Eski Said, îcazl ı ve k ısa ta-
biratla ifade-i meram ediyordu.
Sâniyen : Gayet zekî olan kendi talebelerinin derece-i fehimlerini dü şü-
nüyordu, ba şkalar ın anlamalar ını düşünmüyordu.
Sâlisen : Eski Said, en dakik ve en ince olan nazm- ı Kur’ân’daki îcaz-
lı olan i’câz ı beyan etti ği için, k ısa ve ince dü şmüştür. Fakat şimdi ise, Yeni 
Said nazar ıyla mütalâa ettim: El-hak, Eski Said’in bütün hatîât ıyla beraber, 
şu tefsirdeki tetkikât- ı âliyesi, onun bir şaheseridir. Yaz ıldığı vakit daima şehid 
olmaya haz ırland ığı için, hâlis bir niyetle ve belâgat ın kanunlar ına ve ulûm-u 
Arabiye’nin düsturlar ına tatbik ederek yazd ığı için, hiçbirini cerh edemedim. 
Belki Cenâb- ı Hak, bu eseri ona keffaret-i zünub yapacak ve bu tefsiri de tam 
anlayacak adamlar ı yetiştirecek in şaallah…
Eğer Birinci Harb-i Umumî gibi mâniler olmasayd ı, tefsirin şu birinci cil-
di, i’câz vücûhundan olan i’câz- ı nazmîyi beyan etti ği gibi, diğer cüzler ve 
mektuplar da müteferrik hakâik-i tefsiriyeyi içine alsayd ı, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-
Beyan’a güzel bir tefsir-i câmi olurdu. Belki, in şâallah, şu cüz-ü tefsir ve altm ış 
alt ı adet, belki yüz otuz adet Sözler ve Mektubat risaleleriyle beraber me’haz 
olursa, ileride bahtiyar bir heyet öyle bir tefsir-i Kur’ânî yazs ın, inşâallah…
Said Nursî
1 Ancak O’ndan yard ım dileriz.
Hâşiye: Bu harika tefsirde, münaf ıklar hakk ında olan on üç âyet ile muannit kâ-
firler için olan iki âyetin izahat ve tafsilât ının içinde baz ı çok münasebât- ı belâgat ı çok-
lar anlamayacak ve istifade etmeyecek ehemmiyetsiz nükte lerinin zikredilmesinin s ır-
rı ve diğer âyetlerdeki tahkike ve izaha muhalif olarak mahiyet-i küfriyenin tafsilât ı-
na ve ehl-i nifak ın temessük ettikleri şüphelerine pek az temas edilmesinin hikmeti ve 
yaln ız elfaz- ı Kur’âniye’nin ince ince i şârât ve delâletlerinin ehemmiyetle beyan edil-
mesinin sebebi üç nüktedir:
Birinci Nükte : Bidayet-i zuhur-u İslâmiyet’te muannit ve kitaps ız kâfirlerin ve 
nifaka giren eski dinlerin münaf ıklar ı gibi, aynen bu zaman- ı âhirde bir nazîresi ç ıka-
cağını ders-i Kur’ânî’den gelen bir sünûhat ile Eski Said hissetmi ş. Münaf ıklar hakk ın-
daki âyetleri izah ile en ince nükteleri beyan etmi ş; fakat mütalâac ılar ın zihnini bulan-
dırmamak için mahiyet-i mesleklerini ve istinat noktalar ını mücmel b ırakm ış, izah et-
memiş. Zaten Risale-i Nur’un mesle ği odur ki zihinlerde bir iz b ırakmamak için, 
sair ulemâya muhalif olarak, muar ızlar ın şüphelerini zikretmeden öyle bir cevap 
verir ki, daha vehim ve vesveseye yer kalmaz.  Eski Said, bu tefsirde, Risale-i Nur 
gibi, zihinleri buland ırmamak için yaln ız belâgat noktas ında lafz ın delâletine ve i şârâ-
tına ehemmiyet vermi ş.
İkinci Nükte : Madem Kur’ân- ı Hakîm’in her harfinin okunmas ıyla öyle bir k ıy-
meti olur ki bir harf; on, yüz, bin ve binler sevab ı1 ve bâki meyve-i uhrevîyi verecek 
mahiyettedir. Elbette Eski Said’in bu tefsirinde bir saç gibi, bir zerre gibi, Kur’ân’ ın 
kelimât ına temas eden nükteleri izah etmesi israf de ğil, ehemmiyetsiz de ğil; belki göz 
kapaklar ının kirpikleri ve belki gözbebe ğinin zerreleri gibi k ıymetli oldu ğunu hissetmi ş 
ki, o dehşetli harp içinde bu incecik saç gibi münasebetleri yazmaktan ve dü şünmek-
ten, avc ı hatt ında düşman gülleleri onu şaşırtmam ış, ondan vazgeçirmemi ş.2(Hâşiye)
Üçüncü Nükte : Türkçe’ye tercümesi, Arapça’daki cezâlet, belâgat ve harika k ıy-
metini muhafaza edememi ş, bazen de muhtasar gitmi ş. İnşallah, Arabî tefsir, bu ter-
cümenin âhirinde bir mâni olmazsa ne şredilecek; tercümedeki noksanlar ını izale ede-
cek. Fakat Arabî tefsirde tevafukun envâ ından çok harikalar vard ır; beşer ihtiyar ı ka-
rışmam ıştır. Onun için, o matbuun ayn ı tarz ında –imkân ı varsa– mümkün oldu ğu ka-
dar çal ışmak lâz ımd ır ki alâmet-i makbuliyet olan o harikalar kaybolmas ın.
Said Nursî
1 Kur’ân okurken her bir harfine on sevap verilece ğine dair bkz.: Tirmizî, fezâilü’l-Kur’ân  16; Dârimî, 
fezâilü’l-Kur’ân 1; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/118.
2 (Hâşiye) Acaba böyle bir adam, hiç mümkün müdür ki dini, siyasete, dünyaya alet etsin? Bu 
ittiham ı yapanlar ın ne derece adaletten hariç bir zulüm ettikleri anla şılır.
 Nur talebelerinden
 Zübeyir, Bayram2  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
1ُīĻِđَÝْùَĬ ۪įِÖوَ
Kırk sene evvel, Harb-i Umumî’de, cephede, avc ı hatt ında, bazen at üs-
tünde telif edilen bu İşârâtü’l-İ’câz tefsirinin bir k ısm ını Üstad ımızdan ders al-
dık. İlm-i belâgat ı ve kavâid-i Arabiye’yi bilmedi ğimiz hâlde, ald ığımız ders ile 
bundaki bir s ırr- ı azîmi fehmettik ki bu İşârâtü’l-İ’câz tefsiri, hakikaten harika-
dır. Bu tefsir, Kur’ân’ ın vücûh-u i’câz ından yaln ız nazm ındaki i’câz ı harika bir 
tarzda göstermesi münasebetiyle dört noktay ı beyan ediyoruz:
Birincisi : Madem Kur’ân kelâmullaht ır; umum as ırlar üzerinde ve arka-
sında oturan muhtelif, tabaka tabaka olarak dizilmi ş bütün nev-i be şere hitap 
ediyor, ders veriyor. Hem bu kâinat Hâl ık-ı Zülcelâl’inin kelâm ı olarak rubû-
biyetin en yüksek mertebesinden ç ıkıp, bu binler muhtelif tabaka muhatap-
larla konu şuyor, umumunun bütün suallerine ve ihtiyaçlar ına cevap veriyor. 
Elbette manalar ı küllî ve umumîdir. Be şer kelâm ı gibi mahsus bir zamana, 
muayyen bir tâifeye ve cüz’î bir manaya inhisar etmiyor. Bütün cin ve insin binler muhtelif tabakada olan efkâr ve ukûl ve kulûb ve ervah ı
nın her birisine 
lây ık g ıdalar ı veriyor, da ğıtıyor…
İkincisi : Kelâm- ı ezelîden gelen ve bütün as ırlar ı ve bütün tavâif-i nev-i 
beşeri muhatap ittihaz eden Kur’ân- ı Hakîm’in gayet küllî mânâlar ının cev-
herlerinin sadefi hükmünde olan lafz- ı Kur’ânî, elbette küllîdir. Yaln ız k ıraa-
tinde her bir harfinin on, yüz, bin ve binler ve eyyam- ı mübarekede otuz bine 
kadar sevab- ı uhrevî ve meyve-i cennet veren hurûf-u Kur’âniye’nin her bi-
rinde mevcudiyeti kat’î olan i’câz ın bir k ısm ını bu tefsirde gördük.
Üçüncüsü : Bir şeyin hüsün ve cemâli, o şeyin mecmuunda görünür. 
Cüzlere ayr ıldığı vakit, mecmuunda görünen hüsün ve cemâl, parçalar ında 
görünmez. O şeyin umumunda tezahür eden nak ış ve güzellik, her bir k ısm ın-
da aranmaz. Görünmedi ği vakit, görünmemesi, onun sebeb-i kusuru teveh-
hüm edilmez. Böyle olmas ına rağmen, Kur’ân- ı Hakîm’in sûre ve âyetlerinde 
görünen mu’cize-i nazm, hey’ât ve keyfiyât itibar ıyla tahlil edildi ği vakit, ba ş-
ka bir tarzda yine kendini ehl-i tetkike gösteriyor. İşte bu İşârâtü’l-İ’câz Arabî 
tefsiri, i’câz- ı Kur’ân’ ın yedi menba ından bir menba ı olan nazm ındaki cezâ-
leti, en ince esrar ına kadar beyan ve izhar ediyor. Kur’ân- ı Hakîm’in on, yüz, 
1 Ancak O’ndan yard ım dileriz.
bin ve binler ve eyyam- ı mübarekede otuz bine kadar semere-i uhrevî veren 
hurûfat ının1 her birine ait, İşârâtü’l-İ’câz’ ın âzamî ihtimamla onlardaki i’câz ı 
göstermeye çal ışmas ı, elbette israf de ğil, ayn- ı hakikattir.
Dördüncüsü : Kur’ân- ı Hakîm’in kelâm- ı ezelîden gelmesi ve bütün as ır-
lardaki bütün tabakât- ı beşere hitap etmesi hasebiyle, manas ında bir câmiiyet 
ve külliyet-i harika vard ır. İnsandaki ak ıl ve lisan gibi, bir anda yaln ız bir me-
seleyi dü şünmek ve yaln ız bir lafz ı söylemek gibi cüz’î de ğil, göz misillü mu-
hît bir nazara sahip olmak gibi, kelâm- ı ezelî dahi bütün zaman ı ve bütün tâi-
fe-i insaniyeyi nazara alan bir külliyette bir kelâm- ı ilâhîdir. Elbette onun ma-
nas ı, beşer kelâm ı gibi cüz’î bir manaya ve hususi bir maksada münhas ır de-
ğildir. Bu sebepten, bütün tefsirlerde görünen ve sarahat, i şaret, remiz, îmâ, 
telvih, telmih gibi tabakalarla müfessirînin beyan ettikleri manalar, kavâid-i Arabiye’ye ve usûl-ü nahve ve usûl-ü dine muhalif olmamak şart ıyla, o ma-
nalar, o kelâmdan bizzat muradd ır, maksuddur.
Tâhirî, Zübeyir, Sungur, Ziya, Ceylân, Bayram
1 Gece namaz ında on ayet okuyana yüz sevap*1, günde yüz defa İhlâs sûresini okuyana bin be ş yüz 
sevap*2, Kadir gecesinde ise otuz bin sevap*3 verilmesi gibi...
 *1 İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/202; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  4/6.
 *2 Ebû Ya’lâ, el-Müsned  6/103.
 *3 Kadir sûresi, 97/3 .4  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
İfadetü’l-Meram
Kur’ân- ı Azîmüşşân; bütün zamanlarda gelip geçen nev-i be şerin tabaka-
lar ına, milletlerine, fertlerine hitaben, Ar ş-ı Âlâ’dan îrad edilen ilâhî ve şümûl-
lü bir nutuk ve umumî ve rabbânî bir hitabe oldu ğu gibi bilinmesi bir ferdin 
veya küçük bir cemaatin iktidar ından hariç olan, bilhassa bu zamanda, dünya 
maddiyât ına ait pek çok fenleri, ilimleri câmîdir. Bu itibarla; zamanca, mekân-
ca, ihtisasça, daire-i ihatas ı pek dar olan bir ferdin fehminden, karîhas ından 
çıkan bir tefsir, bihakk ın Kur’ân- ı Azîmüşşân’a tefsir olamaz...
Çünkü Kur’ân’ ın hitab ına muhatap olan milletlerin, insanlar ın ahvâl-i ru-
hiyelerine, maddiyât ına ve câmî bulundu ğu ince fenlere, ilimlere bir fert vâ-
kıf ve sahib-i ihtisas olamaz ki ona göre bir tefsir yapabilsin. Maahâzâ; bir fer-
din mesle ği, meşrebi, taassuptan hâli olamaz ki hakâik-i Kur’âniye’yi görsün, 
bîtarafâne beyan etsin. Maahâzâ ferdin fehminden ç ıkan bir dâvâ, kendisine 
has olup, ba şkas ı o dâvân ın kabulüne davet edilemez. Me ğer ki bir nevi icmâ-
ın tasdikine mazhar ola.
Binaenaleyh, Kur’ân’ ın ince manalar ının ve tefsirlerde da ğınık bir suret-
te bulunan mehâsininin ve zaman ın tecrübesiyle fennin ke şfi sayesinde tecel-
li eden hakikatlerinin tesbitiyle, her biri birkaç fende mütehass ıs olmak üzere, 
muhakkikîn-i ulemâdan yüksek bir heyetin tetkikât ıyla, tahkikât ıyla bir tefsi-
rin yap ılmas ı laz ımd ır. Nitekim kanunî hükümlerin tanzim ve ıttırad ı, bir fer-
din fikrinden de ğil, yüksek bir heyetin nazar- ı dikkat ve tetkikât ından geçmesi 
lâz ımd ır ki umumî bir emniyeti ve cumhur-u nâs ın itimad ını kazanmak üzere 
millete kar şı bir kefalet-i z ımniye husule gelsin ve icma- ı ümmet, hücceti el-
de edebilsin.
Evet, Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın müfessiri, yüksek bir deha sahibi ve nâfiz bir 
içtihada mâlik ve bir velâyet-i kâmileyi hâiz bir zat olmal ıdır. Bilhassa bu za-
manda bu şartlar, ancak yüksek bir azîm bir heyetin tesanüdüyle telâhuk-u ef-
kâr ından ve ruhlar ının tenasübüyle birbirine yard ım etmekten ve hürriyet-i fi-
kirle taassuptan âzâde olmakla tam ihlâslar ından doğan dâhî bir şahs- ı mâne-
vîde bulunur; ve o şahs- ı mânevî, Kur’ân’ ı tefsir edebilir. Çünkü “Cüzde bu-
lunmayan, külde bulunur.” kaidesine binaen, her fertte bulunmayan bu gibi şartlar, heyette bulunur.
Böyle bir heyetin zuhurunu çoktan beri bekliyorken, hiss-i kable’l-vuku 
kabîlinden, memleketi y ıkıp yakacak büyük bir zelzelenin arifesinde bulundu-
ğumuz zihne geldi.1(Hâşiye-1)
“Bir şey tamam ıyla elde edilmedi ği takdirde tamam ıyla terk etmek caiz 
değildir.” kaidesine binaen, acz ve kusurumla beraber, Kur’ân’ ın baz ı haki-
katleriyle, nazm ındaki i’câz ına dair baz ı işaretleri tek ba şıma kaydetmeye ba ş-
lad ım. Fakat Birinci Harb-i Umumî’nin patlamas ıyla Erzurum’un, Pasinler’in 
dağlar ına ve derelerine dü ştük. O k ıyametlerde, o da ğ ve tepelerde f ırsat bul-
dukça, kalbime gelenleri birbirine uymayan ibarelerle o deh şetli ve muhtelif 
hâllerde yaz ıyordum. O zamanlarda, o gibi yerlerde müracaat edilecek tefsir-
lerin, kitaplar ın bulunmas ı mümkün olmad ığından; yazd ıklar ım, yaln ız sünu-
hât- ı kalbiyemden ibaret kald ı. Şu sünuhât ım eğer tefsirlere muvâf ık ise, nu-
run alâ nur; şayet muhalif cihetleri varsa, benim kusurlar ıma atfedilebilir.
Evet, tashihe muhtaç yerleri vard ır; fakat hatt- ı harpte, büyük bir ihlâsla, 
şehidler aras ında yaz ılıp giydirilen o y ırtık ibarelerin tebdiline – şehidlerin kan 
ve elbiselerinin tebdiline cevaz verilmedi ği gibi– cevaz veremedim ve kalbim 
raz ı olmad ı. Şimdi de raz ı değildir; çünkü hakikat-i ihlâs ile bakt ım, tashih ye-
rini bulamad ım. Demek, sünuhât- ı Kur’âniye oldu ğundan i’câz- ı Kur’âniye 
onu yanl ışlardan himaye etmi ş.
Maahâzâ, kaleme ald ığım şu İşârâtü’l-İ’câz adl ı eserimi, hakikî bir tef-
sir niyetiyle yapmad ım. Ancak ulemâ-y ı İslâmdan ehl-i tahkikin takdirlerine 
mazhar oldu ğu takdirde, uzak bir istikbalde yap ılacak yüksek bir tefsire bir ör-
nek ve bir me’haz olmak üzere, o zamanlar ın insanlar ına bir yâdigâr maksa-
dıyla yapt ım.
1 (Hâşiye-1) Evet Van’da, Horhor Medresemizin dam ında, esnâ-y ı derste büyük bir zelzelenin 
gelmekte oldu ğunu söyledi. Hakikaten söyledi ği gibi az bir zaman sonra Harb-i Umumî 
başlad ı.
 Hamza, Mehmed Şefik, Mehmed Mihrî6  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Kur’ân  Nedir? Tarifi Nas ıld ır?
Kur’ân;
Şu kitab- ı kebir-i kâinat ın bir tercüme-i ezeliyesi...
Ve âyât- ı tekviniyeyi okuyan mütenevvi dillerinin tercüman- ı ebedîsi...
Ve şu âlem -i gayb  ve şehâdet  kitab ının müfessiri...
Ve zeminde ve gökte gizli esmâ-y ı ilâhiye nin mânevî hazinelerinin ke şşâ-
fı...
Ve sutûr-u hâdisat ın alt ında muzmer hakâikin miftah ı...
Ve âlem -i şehâdet te âlem-i gayb ın lisan ı...
Ve şu âlem -i şehâdet  perdesi arkas ında olan âlem-i gayb  cihetinden 
gelen iltifâtât- ı ebediye-i rahmâniye ve hitâbât- ı ezeliye-i sübhâniyenin hazi-
nesi...
Ve şu İslâmiyet  âlem -i mânevî sinin güne şi , temeli, hendesesi...
Ve avâlim-i uhreviye’nin mukaddes haritas ı...
Ve zât ve s ıfât ve esmâ ve şuûn-u ilâhiyenin kavl-i şârihi, tefsir -i vâz ıhı, 
bürhân- ı kât ıı, tercüman- ı sât ıı...
Ve şu âlem -i insâniyet in mürebbîsi...
Ve insâniyet-i kübrâ  olan İslâmiyet ’in mâ ve ziyâs ı...
Ve nev-i be şerin hikmet -i hakikiyesi..
Ve insâniyeti saadete sevk eden hakikî mür şidi ve hâdisi...
Ve insana hem bir kitab- ı şeriat , hem bir kitab- ı dua , hem bir kitab- ı 
hikmet , hem bir kitab- ı ubûdiyet , hem bir kitab- ı emir ve davet , hem bir ki-
tab- ı zikir , hem bir kitab- ı fikir ...
Hem bütün insan ın bütün hâcât- ı mâneviyesine mercî olacak çok ki-
tablar ı tazammun eden tek, câmi bir kitab- ı mukaddes ’tir.
Hem bütün evliya  ve s ıdd ıkîn  ve urefâ ve muhakkikînin muhtelif me ş-
reblerine ve ayr ı ayr ı mesleklerine, her birindeki me şrebin mezâk ına lây ık 
ve o meşrebi tenvir edecek ve her bir mesle ğin mesâk ına muvâf ık ve onu
tasvir edecek birer risâle ibraz eden mukaddes bir kütüphane hükmünde bir 
kitab- ı semâvî dir.9
9
99
9
99
9
99
9
9999
9
9
Kur’ân , Arş -ı Âzam’dan , ism-i âzam dan, her ismin mertebe-i âzam ından 
geldiği için, “ On İkinci Söz ”de beyan ve isbat edildi ği gibi;
Kur’ân ; bütün âlemlerin Rabbi itibar ıyla Allah ’ın kelâm ıdır.
Hem bütün mevcudat ın İlâh’ ı unvan ıyla Allah ’ın ferman ıdır.
Hem bütün semâvât  ve arz ın Hâl ık ’ı nâm ına bir hitapt ır.
Hem rubûbiyet-i mutlaka  cihetinde bir mükâlemedir.
Hem saltanat -ı âmme-i sübhâniye hesab ına bir hutbe -i ezeliye dir.
Hem rahmet -i vâsia-y ı muhîta nokta-y ı nazar ında bir defter-i iltifâtât- ı 
rahmâniyedir.
Hem ulûhiyet in azamet -i haşmeti haysiyetiyle, ba şlar ında bazen şifre 
bulunan bir muhabere mecmuas ıdır.
Hem ism-i âzam ’ın muhîtinden nüzûl ile Ar ş -ı Âzam’ ın  bütün muhat ına 
bakan ve tefti ş eden hikmetfe şan bir kitab- ı mukaddes ’tir.
Ve şu s ırdand ır ki, “kelâmullah ” unvan ı, kemâl-i liyâkatla Kur’ân ’a 
verilmiş ve daima da veriliyor.
Kur’ân ’dan sonra sair enbiyân ın  kütüb  ve suhuflar ı  derecesi gelir. Sair ni-
hayetsiz kelimât- ı ilâhiyenin ise bir k ısm ı dahi has bir itibarla, cüz’î bir unvan 
ile, hususî bir tecelli ile, cüz’î bir isim ile ve has bir rubûbiyet ile ve mahsus bir saltanat  ile ve hususî bir rahmet  ile zâhir  olan ilhamât  sûretinde bir mükâle-
medir. Melek 
1  ve beşer2  ve hayvanât ın3 ilhamlar ı, külliyet ve hususiyet itiba-
rıyla çok muhteliftir.
Kur’ân ; as ırlar ı muhtelif bütün enbiyân ın  kütüblerini  ve meşrebleri muh-
telif bütün evliyân ın risâlelerini ve meslekleri muhtelif bütün asfiyân ın eserle-
rini icmâlen tazammun eden.. ve cihat- ı sitte si parlak.. ve evhâm u şübehâ-
tın zulümât ından musaffa.. ve nokta-y ı istinad ı, bilyakîn vahy -i semâvî ve ke-
lâm -ı ezelî.. ve hedefi ve gayesi, bilmü şâhede saadet-i ebediye .. içi, bilbedahe 
hâlis hidâyet .. üstü, bizzarûre envâr- ı îmân.. alt ı, biilmelyakîn delil ve bürhân..
sağı, bittecrübe teslim -i kalb  ve vicdan.. solu, biaynelyakîn teshir-i ak ıl  ve iz’-
an.. meyvesi , bihakkalyakîn Rahmet -i Rahmân ve dâr- ı cinân.. makam ı ve 
revâc ı, bi’l-hadsi’s-sâd ık  makbûl-ü melek  ve ins  ü cân bir kitab- ı semâvîdir.
Said Nursî
1 Cenab- ı Hakk’ ın meleklere vahyetti ğine dair bkz.: Enfâl sûresi, 8/12.
2 Hazreti Mûsâ’n ın (aleyhisselâm)  annesine vahyedildi ğine dair bkz.: Tâhâ sûresi, 20/38-39.
3 Bal ar ısına vahyedildi ğine dair bkz.: Nahl sûresi, 16/68.9
99999
998  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
 Sûre-i Fâtiha  
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َאنَĻَ×ْĤا ُįَĩَّĥَĐَאنَ۝ùْĬِْŸا َěَĥَìْاٰنَ۝óُĝْĤا َħَّĥَĐُ۝īٰĩْèَّóĤاَ
 َģَđَäوَ َīĻِĩَĤَאđْĥِĤ ًÙَĩْèرَ ُįَĥَøأَرْ ِيñَّĤا ٍïَّĩَéُĨ ۪įِّĻِ×َĬ ĵٰĥَĐ َīĻِّĥَāُĨ ُهُïَĩْéَĭَĘ
 ًÙَĻِĜَאÖ َאتِĭْכَאئِĤا ِěَאئِĝَéِĤ َאıِÜَאرَاüوَإِ َאİزِĳُĨُóِÖ َÙَđِĨَאåْĤا ٰىóْ×ْכُĤا ُįَÜَõِåْđُĨ
2.ًÙَّĘכَא ۪įِÖَאéْĀوَأَ ًÙَّĨَאĐ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِīĺِّïĤا ْمِĳَĺ ĵٰĤإِ رِĳُİُّïĤا ِّóَĨ ĵٰĥَĐ
Evvelâ : Şu İşârâtü’l-İ’câz adl ı eserden maksad ımız, Kur’ân’ ın nazm ına, 
lafz ına ve ibaresine ait i’câz i şaretlerini ve remizlerini beyan etmektir. Çünkü 
i’câz ın mühim bir vechi, nazm ından tecelli eder ve en parlak i’câz Kur’ân’ ın 
nazm ındaki nak ışlardan ibarettir.
Sâniyen : Kur’ân’daki anâs ır-ı esasiye ve Kur’ân’ ın takip etti ği maksatlar 
tevhid , nübüvvet , haşir, adalet ile ibadet  olmak üzere dörttür. Bu dört un-
suru beyan edece ğiz.
Suâl:  Kur’ân’ ın, şu dört hedefe do ğru yürüdü ğü neden malûmdur?
Cevap: Cevap:  Evet, benîâdem, büyük bir kervan ve azîm bir kafile gibi mâzinin 
derelerinden gelip, vücûd ve hayat sahrâs ında misafir olup, istikbalin yüksek 
dağlar ına ve müzeyyen ba ğlar ına müteveccihen kafile kafile müteselsilen yü-
rümekte iken, kâinat ın nazar- ı dikkatini celbetti. “ Şu garip ve acîb mahlûklar 
kimlerdir? Nereden geliyorlar? Nereye gidiyorlar?” diye ahvâllerini anlamak üzere hilkat hükûmeti, fenn-i hikmeti kar şılar ına ç ıkard ı ve aralar ında şöyle 
bir muhavere ba şlad ı:
1 “Rahmân, Kur’ân’ ı öğretti (insanl ığa ve cinlere); insan ı yaratt ı; ona konu şmay ı tâlim etti.” (Rahman 
sûresi, 55/1-4)
2 Biz dahi, kâinat hakaikine dair rümuz ve i şârât ıyla câmi –aradan geçen bunca as ırlara rağmen k ıyame-
te kadar bâki kalacak– mu’cize-i kübrâs ı olan Kur’ân -ı Hakîm-i Mu’cizü’l-Beyân’ ı ile âlemlere rahmet 
olarak gönderdi ği şanl ı peygamberi Hazreti Muhammed’e, O’nun bütün âl ve ashab ına salât ü selâm 
ederek o Rahmân’a hamdederiz.
Hikmet : “Nereden geliyorsunuz? Nereye gidiyorsunuz? Bu dünyada i şi-
niz nedir? Reisiniz kimdir?
Bu suale, benîâdem nam ına, emsâli olan büyük peygamberler gibi, 
Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) , nev-i be şere vekâleten kar şısına ç ı-
karak şöyle cevapta bulundu:
“Ey hikmet! Bu gördü ğün insanlar, Sultan- ı Ezelî’nin kudretiyle, yokluk 
karanl ıklar ından, ziyadar varl ık âlemine ç ıkar ılan mahlûklard ır. Sultan- ı Ezelî, 
bütün mevcudat ı içinde biz insanlar ı seçmiş ve emanet-i kübrây ı bize vermi ş-
tir. Biz, ha şir yoluyla saadet-i ebediyeye müteveccihen hareket etmekteyiz. 
Dünyadaki i şimiz de o saadet-i ebediye yollar ını temin etmekle re’sü’l-mal ı-
mız olan istidatlar ımızı nemaland ırmakt ır. Ve şu azîm insan kervan ına, bun-
dan sonra Sultan- ı Ezelî’den risalet vazifesiyle gelip riyâset eden benim. İşte o 
Sultan- ı Ezelî’nin risalet berat ı olarak bana verdi ği Kur’ân- ı Azîmüşşân elim-
dedir. Şüphen varsa al, oku!”
Muhammed-i Arabî’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  verdiği şu cevaplar, Kur’ân’dan 
muktebes ve Kur’ân lisan ıyla söylenildi ğinden, Kur’ân’ ın anâs ır-ı esasiyesinin 
şu dört maksatta temerküz etti ği anlaşılıyor.
Suâl:  Şu makas ıd-ı erbaa, Kur’ân’ ın hangi âyetlerinde bulunuyor?
Cevap Cevap : O anâs ır-ı erbaa, Kur’ân’ ın hey’et-i mecmuas ında bulundu ğu gi-
bi, Kur’ân’ ın sûrelerinde, âyetlerinde, kelâmlar ında, hatta kelimelerinde bile 
sarahaten veya i şareten veya remzen bulunmaktad ır. Çünkü Kur’ân’ ın küllü, 
cüzlerinde göründü ğü gibi, cüzleri de Kur’ân’ ın küllüne aynad ır. Bunun içindir 
ki Kur’ân, “mü şahhas oldu ğu halde, efrad sahibi olan küllî” gibi tarif edilir.
Suâl:  1ِّٰųا ِħْùِÖ ve 2ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ gibi âyetlerde makas ıd-ı erbaaya i şaretler var 
mıdır?
Cevap: Cevap:  Evet, ْģُĜ kelimesi, Kur’ân’ ın çok yerlerinde mezkûr veya mu-
kadderdir. Bu mezkûr ve mukadder olan ْģُĜ kelimelerine esas olmak üzere
ِّٰųا ِħْùِÖ ’tan evvel ْģُĜ kelimesi mukadderdir. Yani, “Yâ Muhammed! Bu
cümleyi insanlara söyle ve tâlim et.” Demek besmelede ilâhî ve z ımnî bir emir 
var. Binaenaleyh, şu mukadder olan ْģُĜ emri, risalet ve nübüvvete i şarettir. 
1 “Allah’ ın ad ıyla…” (Fâtiha sûresi, 1/1)
2 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.” (Fâtiha sûresi, 1/2; En’âm sûresi, 6/1; A’râf sûresi, 7/43; Yûnus 
sûresi, 10/10; İbrahim sûresi, 14/39; Nahl sûresi, 16/75; )10  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Çünkü resûl olmasayd ı, tebliğ ve tâlime memur olmazd ı. Kezâlik, hasr ı ifade 
eden câr ve mecrûrun takdimi, tevhide îmâd ır.
Ve kezâ,  ِīٰĩْèَّóĤاَ nizam ve adâlete, ِħĻِèَّóĤاَ de haşre delâlet eder.
Ve kezâ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ’ taki ل ,ihtisas ı ifade etti ğinden tevhide i şarettir. رَبِّ 
1َīĻِĩَĤَאđْĤا adaletle nübüvvete remizdir. Çünkü terbiye, resûller vas ıtas ıyla olur.
2ِīĺِّïĤا ْمِĳَĺ ِכِĤَאĨ zaten sarahaten ha şir ve k ıyamete delâlet eder.
Ve kezâ 3
َóَàْĳْכَĤا َאكَĭْĻَĉْĐأَ َّאĬإِ sadefi de o makas ıd-ı erbaa cevherlerini ta-
zammun etmi ştir.
f
4ِّٰųا ِħْùِÖ
Bu kelâm, güne ş gibidir. Yani, güne ş başkalar ını gösterdiği gibi, kendini 
de gösterir, ba şka bir güne şe ihtiyaç b ırakmaz.
ِّٰųا ِħْùِÖ başkalar ına yapt ığı vazifeyi, kendisine de yap ıyor; ikinci bir ِħْùِÖ 
ِّٰųا daha lâz ım değildir.
Evet ِّٰųا ِħْùِÖ öyle müstakil bir nurdur ki bu nur, hiçbir şeye bağlı değil-
dir. Hatta bu nurun câr ve mecrûru bile hiçbir şeye muhtaç de ğildir. Ancak ب 
harfinden müstefad olan 5ُīĻِđَÝْøأَ veya örfen malûm olan 6ُīَّĩَĻَÜأَ veyahut mu-
kadder olan 7ْģُĜ ’ün istilzam etti ği 8َأْóْĜاِ fiillerinden birine mütealliktir.
İhtar: ِّٰųا ِħْùِÖ ’taki câr ve mecrûra müteallik olarak mezkûr olan fiiller, 
Bes mele’den sonra takdir edilir ki; hasr ı ifade etmekle ihlâs ve tevhidi 
tazammun etsin. İsim; Cenâb- ı Hakk’ ın zâtî isimleri  olduğu gibi, fiilî 
isimleri de vard ır. Bu fiilî isimlerin,  Gaffar ve Rezzak, Muhyî ve Mümît 
gibi pek çok nevileri vard ır.
1 “Âlemlerin Rabbi...” (Fâtiha sûresi, 1/2)
2 “Din gününün, hesap gününün tek hâkimidir.” (Fâtiha sûresi, 1/4)
3 “Biz sana verdik Kevser’i.” (Kevser sûresi, 108/1)
4 “Allah’ ın ad ıyla…” (Fâtiha sûresi, 1/1)
5 Yard ım istiyorum.
6 Yümün ve bereket umarak ba şlıyorum..
7 Yâ Muhammed! Bu cümleyi insanlara söyle ve tâlim et.
8 Oku!FÂTİHA SÛRES İ / BESMELE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----   11
Suâl:  Bu fiilî isimlerinin kesretle tenevvüü neden meydana geliyor?
Cevap: Cevap:  Kudret-i ezeliyenin, kâinattaki mevcudat ın nevilerine, fertlerine 
olan nisbet ve taallukundan husule gelir. Bu itibarla, ِّٰųا ِħْùِÖ kudret-i ezeliye-
nin taalluk ve tesirini celbeder. Ve o taalluk, abdin kesbine ve i şine yard ım 
edici bir ruh gibi olur. Öyleyse, hiç kimse, hiçbir i şini besmelesiz b ırakma-
sın!1
ُّٰųا lafza-y ı celâli, bütün s ıfât- ı kemâliyeyi tazammun eden bir sadeftir. 
Çünkü lafza-y ı Celâl, Zât- ı Akdes’e delâlet eder; Zât- ı Akdes de, bütün s ıfât- ı 
kemâliyeyi istilzam eder. Öyleyse, o lafza-y ı mukaddese, delâlet-i iltizamiye 
ile, bütün s ıfât- ı kemâliyeye delâlet eder.
İhtar: Başka ism-i haslarda bu delâlet yoktur. Çünkü ba şka zâtlarda 
sıfât- ı kemâliyeyi istilzam etmek yoktur.
2ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤاَ
Bu iki s ıfat ın lafza-y ı Celâl’den sonra zikirlerini icap eden münasebetler-
den
Birisi  şudur ki: Lafza-y ı Celâl’den, celâl silsilesi tecelli etti ği gibi, bu iki s ı-
fattan dahi cemâl silsilesi tecelli ediyor.
Evet, her bir âlemde emir ve nehiy.. sevap ve azap.. ter ğib ve terhib.. tes-
bih ve tahmid.. havf ve recâ gibi pek çok füruât, celâl ve cemâlin tecellisiyle teselsül edegelmektedir.
İkincisi : Cenâb- ı Hakk’ ın ismi, Zât- ı Akdes’ine ayn oldu ğu cihetle, lafza-
yı Celâl, s ıfât- ı ayniyeye i şarettir.
ِħĻِèَّóĤاَ de, fiilî olan s ıfât- ı gayriyeye îmâd ır. ِīٰĩْèَّóĤاَ dahi, ne ayn ne gayr 
olan s ıfât- ı seb’aya remizdir. Zira Rahmân, “Rezzak” manas ınad ır. R ızık, be-
kaya sebeptir. Beka, tekerrür-ü vücûddan ibarettir. Vücûd ise, birincisi mü-meyyize, ikincisi muhass ısa, üçüncüsü müessire olmak üzere, “
ilim, irade , 
kudret ” s ıfatlar ını istilzam eder.
1 Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm)  Efendimiz, besmele ile ba şlanmayan her i şin bereketsiz olaca ğını, 
devam etmeyip güdük kalaca ğını buyurmaktad ır. (İbni Mâce, nikâh  19; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned  
2/359)
2 “Rahmân ve Rahîm” (Fâtiha sûresi, 1/3)12  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Beka dahi, semere-i r ızık mahsulü oldu ğu için, “ basar , sem’ , kelâm ” s ı-
fatlar ını iktiza eder ki merzuk, istedi ği zaman ihtiyac ını görsün, istedi ği zaman 
işitsin, aralar ında vas ıta bulundu ğu takdirde o vas ıta ile konu şsun.
Bu alt ı sıfat, şüphesiz, birinci s ıfat ı olan “hayat” ı istilzam ederler.
Suâl:  Rahmân  büyük nimetlere, Rahîm  küçük nimetlere delâlet ettikle-
ri cihetle, Rahîm ’in, Rahmân ’dan sonra zikri, yukar ıdan aşağıya in-
mek mânâs ına olan “sanatü’t-tedellî” kaidesine dahildir. Bu ise, be-
lâgatça makbul de ğildir.
Cevap: Cevap:  Evet, kaşlar göze, gem ata mütemmim olduklar ı ve onlar ın nok-
sanlar ını ikmal ettikleri gibi, küçük nimetler de büyük nimetlere mütemmim-
dirler. Bu itibarla, mütemmim olan, haddizat ında küçük de olsa, fayday ı ik-
mal ettiğinden, büyükten daha büyük olmas ı icap eder.
Ve kezâ, büyükten beklenilen menfaat küçü ğe mütevakk ıf ise, o küçük, 
büyük s ıras ına geçer; o büyük dahi küçük hükmünde kal ır. Kilit ile anahtar, 
lisan ile ruh gibi.
Ve kezâ, bu makam, nimetlerin tâdâd ı veya nimetler ile imtinan makam ı 
değildir. Ancak, insanlar ı, gizli ve küçük nimetlere tenbih ve ikaz etmek ma-
kam ıdır. Evvelki makamlardaki “tedellî” şu tenbih makam ında “terakki” sa-
yılır. Çünkü gizli ve küçük nimetleri insanlara göstermek ve insanlar ı onlar ın 
vücuduna ikaz etmek, daha lây ık ve daha lâz ımd ır. Bu itibarla, şu meselemiz-
de tedellî de ğil, terakki vard ır.
Suâl:  Mebde ve me’haz itibar ıyla “rikkatü’l-kalb” mânâs ını ifade eden 
bu iki s ıfat ın Cenâb- ı Hak hakk ında kullan ılmas ı caiz değildir. Eğer 
mânâ-y ı hakikatlerinin lâz ımı ve neticesi olan in’am ve ihsan kastedi-
lirse, mecazda ne hikmet vard ır?
Cevap Cevap : Bu iki s ıfat –“yed” gibi– mâna-y ı hakikîleriyle Cenâb- ı Hak hak-
kında kullan ılmas ı muhâl olan müte şabihattand ır. Müteşabihatta, mânâ-y ı 
mecazînin, mânâ-y ı hakikînin lafz ıyla, üslûbuyla gösterilmesindeki hikmet, 
insanlar ın me’luf ve malûmlar ı olmayan mânâlar ı ve hakikatleri zihinlerine 
yak ınlaştırıp kabul ettirmekten ibarettir. Meselâ “yed”in mânâ-y ı mecazîsi in-
sanlara me’nus olmad ığından, mânâ-y ı hakikînin şekliyle, lafz ıyla gösterilme-
si zarureti vard ır.
fFÂTİHA SÛRES İ / BESMELE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----   13
1ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
Evvelâ : Bu kelimeyi mâkabline ba ğlatt ıran cihet-i münasebet, Rahmân  
ve Rahîm ’in delâlet ettikleri nimetlerin hamd ve şükürle kar şılanmas ı lüzu-
mundan ibarettir.
Sâniyen : Şu ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ cümlesi, her biri niam- ı esasiyeden birine i şaret ol-
mak üzere, Kur’ân’ ın dört sûresinde tekerrür etmi ştir.2 O nimetler de, “neş’-
et-i ûlâ ile ne ş’et-i ûlâda beka, ne ş’et-i uhrâ ile ne ş’et-i uhrâda beka”  ni-
metlerinden ibarettir.
Sâlisen : Bu cümlenin Kur’ân’ ın başlang ıcı olan Fatiha sûresi’ne fatiha, 
yani başlang ıç yap ılmas ı neye binaendir?
Cevap Cevap : Kâinat ın ve dolay ısıyla insanlar ın hilkatindeki hikmet ve gaye, 
 3ُونِïُ×ْđَĻِĤ َّźإِ َ÷ْĬِْŸوَا َّīِåْĤا ُÛْĝَĥَì َאĨوَ ferman- ı celîlince, ibadettir. Hamd ise, 
ibadetin icmâlî bir sureti ve küçük bir nüshas ıdır. ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ’ ın bu makam-
da zikri, hilkatin gayesini tasavvur etmeye i şarettir.
Râbian : Hamdin en me şhur mânâs ı, s ıfât- ı kemâliyeyi izhar etmektir. 
Şöyle ki:
Cenâb- ı Hak, insan ı, kâinata câmi bir nüsha ve on sekiz bin âlemi hâvi 
şu büyük âlemin kitab ına bir fihrist olarak yaratm ıştır. Ve esmâ-y ı hüsnâdan 
her birisinin tecelligâh ı olan her bir âlemden bir örnek, bir numûne, insan ın 
cevherinde vedîa b ırakm ıştır.
Eğer insan, maddî ve mânevî her bir uzvunu Allah’ ın emretti ği yere sar-
fetmekle hamdin şubelerinden olan şükr-ü örfîyi îfâ ve şeriate imtisâl ederse, 
insan ın cevherinde vedîa b ırak ılan o örneklerin her birisi, kendi âlemine bir 
pencere olur. İnsan, o pencereden, o âleme bakar ve o âleme tecelli eden s ı-
fatla o âlemden tezahür eden isme bir mir’ât ve bir ayna olur. O vakit insan, ruhuyla, cismiyle âlem-i şehadet ve âlem-i gayba bir hülâsa olur ve her iki 
1 “Bütün hamd, Allah içindir.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
2 En’âm sûresi, 6/1; Kehf sûresi, 18/1; Sebe sûresi, 34/1; Fât ır sûresi, 35/1.
3 “Ben cinleri ve insanlar ı sırf Beni tan ıyıp yaln ız Bana ibadet etsinler diye yaratt ım.” (Zâriyât sûresi, 
51/56 )14  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
âleme tecelli eden, insana da tecelli eder. İşte bu cihetle, insan, s ıfât- ı kemâli-
ye-i ilâhiyeye hem mazhar olur, hem muzhir olur. Nitekim Muhyiddin-i Arabî, 
1ĹِĬĳُĘِóْđَĻِĤ َěْĥَíْĤا ُÛْĝَĥَíَĘ ًّאĻِęْíَĨ ًاõْĭכَ ُÛْĭכُ hadis-i şerifinin beyan ında, “Mahlûkat ı 
yaratt ım ki Bana bir ayna olsun ve o aynada cemâlimi göreyim.” demi ştir.
f
ِِّٰų
ل burada ihtisas içindir. Hamdin Zât- ı Akdes’e has ve münhas ır olduğu-
nu ifade eder. Bu ل’ ın mütealliki olan ihtisas hazf olduktan sonra ona intikal 
etmiştir ki ihlâs ve tevhidi ifade etsin.
İhtar: Müşahhas olan bir şeyin umumî bir mefhumla mülâhaza 
edildiğine binaen, Zât- ı Akdes de mü şahhas oldu ğu halde, Vâcibu’l-vücûd 
mefhumuyla tasavvur edilebilir.
f
رَبِّ
Yani, her bir cüzü bir âlem mesabesinde bulunan şu âlemi bütün ecza-
sıyla terbiye ve y ıldızlar hükmünde olan o cüzlerin zerrat ını kemâl-i intizam-
la tahrik eder.
Evet, Cenâb- ı Hak, her şey için bir nokta-y ı kemâl tayin etmi ştir ve o 
noktay ı elde etmek için o şeye bir meyil vermi ştir. Her şey, o nokta-y ı kemâle 
doğru hareket etmek üzere, sanki mânevî bir emir alm ış gibi muntazaman o 
noktaya müteveccihen hareket etmektedir. Esna-y ı harekette onlara yard ım 
eden ve mânilerini defeden, şüphesiz, Cenâb- ı Hakk’ ın terbiyesidir.
Evet, kâinata dikkatle bak ıldığı zaman, insanlar ın tâife ve kabileleri gibi, 
kâinat ın zerrat ı, münferiden ve müçtemian Hâl ık’lar ının kanununa imtisâlen, 
muayyen olan vazifelerine ko şmakta olduklar ı hissedilir. Yaln ız bedbaht in-
sanlar müstesna!
f
1 el-Cürcânî, et-Ta‘rîfât  s.218; es-Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.326; es-Suyûtî, ed-Düreru’l-münte-
sira s.15.FÂTİHA SÛRES İ / HAMDİN MANASI VE RAB KEL İMESİ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    15
َīĻِĩَĤَאđْĤاَ
Bu kelimenin sonundaki َīĺ yaln ız i’rab alâmetidir, 1َīĻِàَŻَà ، 2َīĺِóْýِĐ gibi. 
Veya cem alâmetidir; çünkü âlemin ihtiva etti ği cüzlerin her birisi bir âlemdir. 
Veyahut, yaln ız manzume-i şemsiyeye münhas ır değildir. Cenâb- ı Hakk’ ın, 
şu gayr-i mütenahi fezada çok âlemleri vard ır. Evet, 
3
ُóَĩَĝْĤوَا ُ÷ْĩَّýĤوَا ۪įِÖ مُĳُåُّĭĤا ِيóåَÜ     َכٍĥَĘ ْīِĨ ِِّٰų ْħכَ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
4َīĺِïِäَאø ĹِĤ ْħُıُÝْĺرَأَ’ de oldu ğu gibi, burada da ukalâya mahsus cem sîga-
sıyla gayr-i ukalâ cemlendirilmi ştir. Bu ise, kavâide muhaliftir?
Evet, âlemin ihtiva etti ği uzuvlar ın birer âk ıl, birer mütekellim suretinde 
tasavvur edilmesi, belâgat ın en makbul bir prensibidir. Zira, kâinat ın âlem ile 
tesmiyesi, kâinat ın Sâni’ine olan delâleti, şehadeti, i şareti içindir. Binaenaleyh, 
kâinat ın uzuvlar ı da Sâni’e olan delâletleri, şehadetleri için birer âlem olmala-
rı icap eder. Öyleyse, Sâni’in o uzuvlar ı terbiyesinden ve o uzuvlar ın da Sâni’i 
ilâm etmelerinden anla şılır ki o uzuvlar; birer hayy, birer âk ıl, birer mütekel-
lim suretinde tasavvur edilmi ştir. Binaenaleyh, bu cemde kavâide muhalefet 
yoktur.
f
5ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤاَ
Mâkabliyle bu iki s ıfat ın nazm ını icap eden şöyle bir münasebet var-
dır ki:
Biri menfaatleri celp, di ğeri mazarratlar ı defetmek üzere terbiyenin iki 
esas ı vard ır. “Rezzak” mânâs ına olan  ِīٰĩْèَّóĤاَ birinci esasa, “Gaffar” mânâs ı-
nı ifade eden ِħĻِèَّóĤاَ’ de ikinci esasa i şaretleri için birbiriyle ba ğlanm ıştır.
f
1 Otuz.
2 Yirmi.
3 Hamd olsun Allah’a. Allah’ ın tayin etti ği nice yörüngeler vard ır ki, y ıldızlar, güne ş ve ay o yörüngelerde 
ak ıp gider.
4 “(Ben, rüyamda on bir y ıldızla güneşi ve ay ı) bana secde ederlerken gördüm.” (Yûsuf sûresi, 12/4)
5 “Rahmân ve Rahîm” (Fâtiha sûresi, 1/3)16  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
1ِīĺِّïĤا ْمِĳَĺ ِכِĤَאĨ
Mâkabliyle şu s ıfat ın nazm ını iktiza eden sebep şudur ki :
Şu s ıfat, rahmeti ifade eden mâkabline neticedir. Zira, k ıyametle saadet-i 
ebediyenin gelece ğine en büyük delil, rahmettir. Evet, rahmetin rahmet ol-
mas ı ve nimetin nimet olmas ı, ancak ve ancak ha şir ve saadet-i ebediye-
ye bağlıdır. Evet, saadet-i ebediye olmasa, en büyük nimetlerden say ılan ak-
lın, insan ın kafas ında y ılan vazifesini görmekten ba şka bir işi kalmaz. Kezâlik, 
en latîf nimetlerden say ılan şefkat ve muhabbet, ebedî bir ayr ılık düşüncesiy-
le, en büyük elemler s ıras ına geçerler.
Suâl:  Cenâb- ı Hakk’ ın her şeye mâlik oldu ğu bir hakikat iken, burada 
haşir ve ceza gününün tahsisi neye binaendir?
Cevap: Cevap:  Şu âlemin, insanlarca hakir ve hasis say ılan baz ı şeylerine kud-
ret-i ezeliyenin bizzat müba şereti, azamet-i ilâhiyeye münasip görülmedi ğin-
den, vaz edilen esbab- ı zahiriyenin o gün ref’iyle; her şeyin şeffaf, parlak içyü-
züyle tecelli edip Sâni’ini, Hâl ık’ını vas ıtas ız göreceğine işarettir.
2ْمِĳَĺ tâbiri ise, ha şrin vukuunu gösteren emarelerden birine i şarettir. 
Şöyle ki:
Saniye, dakika, saat ve günleri gösteren haftal ık bir saatin millerinden bi-
risi devrini tamam etti ği zaman, behemehal ötekiler de devirlerini ikmal ede-
ceklerine kanaat hâs ıl olur. Kezâlik, yevm, sene, ömr-ü be şer ve ömr-ü dün-
ya içinde tayin edilen manevî millerden birisi devrini tamam etti ğinde, öteki-
lerin de –velev uzun bir zamandan sonra olsun– devirlerini ikmal edecekleri-ne hükmedilir.
Ve kezâ, bir gün veya bir sene zarf ında vukua gelen küçük küçük k ıya-
metleri, ha şirleri gören bir adam, saadet-i ebediyenin –ha şrin tulû-u fecriyle, 
şahs ı bir nev hükmünde olan– insanlara ihsan edilece ğine şüphe edemez.
ْīĺدِ kelimesinden maksat ya cezad ır; çünkü o gün hay ır ve şerlere ceza 
verilecek bir gündür.. veya hakâik-i diniyedir; çünkü hakâik-i diniye o gün 
tam mânâs ıyla meydana ç ıkar. Ve daire-i itikad ın, daire-i esbaba galebe ede-
ceği bir gündür.
1 “Din gününün, hesap gününün tek hâkimidir.” (Fâtiha sûresi, 1/4)
2 Gün.FÂTİHA SÛRES İ / ALEMLERDEN MAKSAT VE D İN GÜNÜ   ----------------------------------------------------------------------------------------------------------    17
Evet, Cenâb- ı Hak, müsebbebât ı esbaba ba ğlamakla, intizam ı temin 
eden bir nizam ı kâinatta vaz etmi ş. Ve her şeyi, o nizama mürâat etmeye ve o 
nizamla kalmaya tevcih etmi ştir. Ve bilhassa insan ı da o daire-i esbaba mürâ-
at ve merbutiyet etmeye mükellef k ılm ıştır. Her ne kadar dünyada, daire-i es-
bap daire-i itikada galip ise de âhirette hakâik-i itikadiye tamamen tecelli et-mekle, daire-i esbaba galebe edecektir.
Buna binaen , bu dairelerin her birisi için ayr ı ayr ı makamlar, ayr ı ayr ı 
hükümler vard ır. Ve her makam ın iktiza etti ği hükme göre hareket lâz ımd ır. 
Aksi takdirde, daire-i esbapta iken tabiat ıyla, vehmiyle, hayaliyle daire-i itika-
da bakan Mûtezile olur ki tesiri esbaba verir. Ve kezâ, daire-i itikatta iken, ru-huyla, iman ıyla daire-i esbaba bakan da esbaba k ıymet vermeyerek Cebriye 
mezhebi gibi tembelcesine bir tevekkülle nizâm- ı âleme muhalefet eder.
f
1ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ
2كَ zamirinde iki nükte vard ır:
Birincisi : Mâkablinde zikredilen s ıfât- ı kemâliyenin كَ zamirinde müstetir 
ve mutazamm ın olduğuna işarettir. Çünkü o s ıfatlar ın birer birer tâdad ından 
hâs ıl olan büyük bir şevkle, gayptan hitaba; yani ism-i zâhirden şu كَ zamiri-
ne iltifat ve intikal olmu ştur. Demek كَ zamirinin mercii, geçen s ıfât- ı kemâli-
ye ile mevsuf olan Zât’t ır.
İkincisi : Elfaz okunurken mânâlar ını düşünmek, belâgat mezhebinde vâ-
cip olduğuna işarettir. Çünkü mânâlar dü şünülürse, nâzil oldu ğu gibi okunur. 
Ve o okuyu ş, tabiat ıyla, zevkiyle hitaba incirar eder. Hatta ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ’ yu oku-
yan adam, sanki 3َاهُóَÜ َّכَĬَÉכَ َّכَÖرَ ْïُ×ْĐاُ cümlesindeki emre imtisâlen okuyor gi-
bi olur.
Cem sîgas ıyla zikredilen 4ُïُ×ْđَĬ ’deki zamir, üç tâifeye i şarettir:
1 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet ederiz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
2 Sana.
3 “Rabbine, sanki O’nu görüyormu ş gibi ibadet et.” ( İbni Receb, Câmiu’l-ulûmi ve’l-hikem  s.36.) 
Ayr ıca bkz.: Buhârî, îmân  50; tefsîru sûre (31)  2; Müslim, îmân  1, 8, 9; Tirmizî, îmân  4.
4 “(Allah’ ım! Ancak Sana) ibadet ederiz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)18  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Birincisi , insan ın vücudundaki bütün âzâ ve zerrâta râcidir ki bu itibarla 
şükr-ü örfîyi eda etmi ş olur.
İkincisi , bütün ehl-i tevhidin cemaatlerine aittir; bu cihetle şeriata itaat 
etmiş olur.
Üçüncüsü , kâinat ın ihtiva etti ği mevcudata i şarettir. Bu itibarla, şeriat- ı 
fıtriye-i kübrâya tâbi olarak hayret ve muhabbetle kudret ve azametin ar şı al-
tında sâcid ve âbid olmu ş olur.
Bu cümlenin mâkabliyle vech-i nazm ı:
1ُïُ×ْđَĬ ’nun 2ُïْĩَéْĤاَ’ ye tefsir ve beyan ı olmakla 3ِīĺِّïĤا ْمِĳَĺ ِכِĤَאĨ ’de bir ne-
tice ve bir lâz ım olmas ıdır.
İhtar:  4َّאكَĺإِ’nin takdimi, ihlâs ı vikâye etmek içindir. Ve zamir-i hitap da 
ibadetin sebep ve illetine i şarettir. Çünkü hitaba incirar eden, geçen s ıfatla 
muttas ıf olan Zât, elbette ibadete müstehakt ır.
f
5ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ
6ُīĻِđَÝْùَĬ ’de müstetir zamir, ُïُ×ْđَĬ ’nun fâili gibi, o üç cemaatten her birine 
râcidir. Yani, “Bizim vücudumuzun zerrat ı veya ehl-i tevhid cemaat ı veyahut 
kâinat mevcudat ı, bütün hâcat ve maksatlar ımıza, bilhassa en ehem olan iba-
detimize, Senden iâne ve tevfik istiyoruz.”
َّאكَĺإِ kelimesinin tekrarlanmas ındaki hikmetin,
Birincisi , hitap ve huzurdaki lezzetin artt ırılmas ına;
İkincisi , ayân makam ının burhan makam ından daha yüksek oldu ğuna;
Üçüncüsü , huzurda s ıdk olup kizbin ihtimali olmad ığına;
Dördüncüsü , ibadetle istiânenin ayr ı ve müstakil maksatlar olduklar ına 
işarettir.
1 “(Allah’ ım! Ancak Sana) ibadet ederiz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
2 “Bütün hamd, (Allah içindir.)” (Fâtiha sûresi, 1/2)
3 “Din gününün, hesap gününün tek hâkimidir.” (Fâtiha sûresi, 1/4)
4 “Yaln ız Sana (ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız).” (Fâtiha sûresi, 1/5 )
5 “Yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5 )
6 “(Ancak, Sen’den) yard ım bekler ve dileniriz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)FÂTİHA SÛRES İ / İBADET VE İSTİÂNE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------    19
Bu iki fiili birbiriyle ba ğlayan münasebet, ücretle hizmet aras ındaki mü-
nasebettir. Zira ibadet, abdin Allah’a kar şı bir hizmetidir. İâne de o hizme-
te karşı bir ücret gibidir. Veya mukaddime ile maksud aras ındaki alâkad ır. 
Çünkü iâne ve tevfik, ibadete mukaddimedir.
1َّאكَĺإِ kelimesinin takdiminden do ğan hasr, abdin, Cenâb- ı Hakk’a kar şı 
yapt ığı ibadet ve hizmetle, vesait ve esbaba olan tezellülden kurtulu şuna işa-
rettir. Lâkin, esbâb ı tamamen ihmal ve terk etmek iyi de ğildir. Çünkü o za-
man Cenâb- ı Hakk’ ın hikmet ve me şietiyle kâinatta vaz edilen nizama kar şı 
bir temerrüd ç ıkar.
Evet, daire-i esbapta iken tevekkül etmek, bir nevi tembellik ve atâ-
lettir.
f
2َאĬِïْİاِ
Hidayeti talep etmekle iâneyi istemek aras ında ne münasebet vard ır?
Evet biri sual, di ğeri cevap olduklar ından birbiriyle ba ğlan ılm ıştır. 
Şöyle ki:
3ُīĻِđَÝْùَĬ ile iâne talep edilirken makam iktizas ıyla “Ne istiyorsun?” diye 
varid olan mukadder sual, َאĬِïْİاِ ile cevapland ırılm ıştır. َאĬِïْİاِ ile istenilen şey-
lerin ayr ı ayr ı ve müteaddit olmas ı َאĬِïْİاِ mânâs ının da ayr ı ayr ı ve müteaddit 
olmas ını icap eder. Sanki َאĬِïْİاِ dört masdardan mü ştâkt ır. Meselâ, bir mümin 
hidayeti isterse, َאĬِïْİاِ sebat ve devam mânâs ını ifade eder. Zengin olan ister-
se, ziyade mânâs ını, fakir olan isterse i’tâ mânâs ını, zay ıf olan isterse iâne ve 
tevfik mânas ını ifade eder.
Ve kezâ, “Her şeyi halk ve hidayet etmi ştir.” mânâs ında bulunan ĵٰĉْĐأَ 
4ٰىïَİ َّħُà ُįَĝْĥَì ْءٍĹَü َّģכُ hükmünce, zâhirî ve bât ınî duygular.. âfâkî ve hâricî 
deliller.. enfüsî ve dahilî burhanlar.. peygamberlerin irsaliyle, kitaplar ın inzali 
1 “Yaln ız Sana (ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız).” (Fâtiha sûresi, 1/5 )
2 “Bizi (Dosdo ğru Yol’a) hidayet et.” (Fâtiha sûresi, 1/6)
3 “(Ancak, Sen’den) yard ım bekler ve dileniriz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
4 Tâhâ sûresi, 20/50.20  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
gibi vas ıtalar itibar ıyla da hidayetin mânâs ı taaddüt eder.
İhtar: En büyük hidayet, hicab ın kald ırılmas ıyla hakk ı hak, bât ılı bât ıl 
göstermektir.
1َīĻِĨاٰ ُ،įَÖَאĭِÝْäا َאĭْĜوَارْزُ ًŻِĈَאÖ َģِĈَא×ْĤا َאĬوَأَرِ ُįَĐَא×ِّÜا َאĭْĜوَارْزُ ًّאĝَè َّěَéْĤا َאĬأَرِ َّħُıّٰĥĤاَ
f
2َħĻِĝَÝْùُĩْĤا َاطَóِّāĤاَ
Sırat- ı müstakîm; şecaat, iffet, hikmetin mezcinden ve hülâsas ından hâs ıl 
olan adl ve adalete i şarettir. Şöyle ki:
Tagayyür, ink ılâp ve felâketlere mâruz ve muhtaç şu insan bedeninde iskân 
edilen ruhun ya şayabilmesi için üç kuvvet ihdas edilmi ştir. Bu kuvvetlerin,
Birincisi , menfaatleri celp ve cezb için kuvve-i şeheviye-i behimiye..
İkincisi , zararl ı şeyleri def için kuvve-i sebuiye-i gadabiye..
Üçüncüsü , nef’ ve zarar ı, iyi ve kötüyü birbirinden temyiz için kuvve-i 
akliye-i melekiyedir.
Lâkin, insandaki bu kuvvetlere şeriatça bir had ve bir nihayet tayin edil-
miş ise de f ıtraten tayin edilmemi ş olduğundan, bu kuvvetlerin her birisi, tef-
rit, vasat, ifrat nam ıyla üç mertebeye ayr ılırlar.
Meselâ, kuvve-i şeheviyenin  tefrit mertebesi humuddur ki; ne helâle ve 
ne de harama şehveti, iştihas ı yoktur. İfrat mertebesi fücurdur ki; namuslar ı 
ve ırzlar ı pâyimal etmek i ştihas ında olur. Vasat mertebesi ise iffettir; helâline 
şehveti var, harama yoktur.
İhtar: Kuvve-i şeheviyenin yemek, içmek, uyumak ve konu şmak gibi 
füruât ında da bu üç mertebe mevcuttur.
Ve kezâ, kuvve-i gadabiyenin  tefrit mertebesi cebânettir ki; korkulma-
yan şeylerden bile korkar. İfrat mertebesi tehevvürdür ki; ne maddî ve ne 
mânevî hiçbir şeyden korkmaz. Bütün istibdadlar, tahakkümler, zulümler bu 
mertebenin mahsulüdür. Vasat mertebesi ise şecaattir ki, hukuk-u diniye ve 
dünyeviyesi için can ını feda eder, me şrû olmayan şeylere kar ışmaz.
1 Allah’ ım bize hakk ı hak olarak gösterip onun ittibâ ıyla, bât ılı da bat ıl olarak gösterip onun içtinab ıyla 
rızıkland ır, âmîn!
2 “(Bizi) Dosdo ğru Yol’a (hidayet et.)” (Fâtiha sûresi, 1/6)FÂTİHA SÛRES İ / HİDAYET VE SIRAT-I MÜSTAKÎM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------   21
İhtar: Bu kuvve-i gadabiyenin füruât ında da şu üç mertebenin yeri 
vard ır.
Ve kezâ, kuvve-i akliyenin  tefrit mertebesi gabâvettir ki; hiçbir şeyden 
haberi olmaz. İfrat mertebesi cerbezedir ki; hakk ı bât ıl, bât ılı hak suretinde 
gösterecek kadar aldat ıcı bir zekâya malik olur. Vasat mertebesi ise hikmettir 
ki; hakk ı hak bilir, imtisâl eder; bât ılı bât ıl bilir, içtinap eder.
1ًاóĻِáכَ ًاóْĻَì َĹِÜأُۧو ْïَĝَĘ َÙَĩِכْéْĤا ْتَËُĺ ْīَĨوَ
İhtar: Bu kuvvetin şu üç mertebeye ink ısam ı gibi, füruât ı da o 
üç mertebeyi hâvidir. Meselâ, halk- ı ef’âl meselesinde Cebr mezhebi 
ifratt ır ki; bütün bütün insan ı mahrum eder. Îtizal mezhebi de tefrittir 
ki; tesiri insana verir. Ehl-i Sünnet mezhebi vasatt ır. Çünkü bu mezhep, 
beyne-beynedir ki; o fiillerin bidayetini irade-i cüz’iyeye, nihayetini irade-i külliyeye veriyor.
Ve kezâ, itikatta da ta’til ifratt ır, teşbih tefrittir, tevhid vasatt ır.
Hülâsa :
Şu dokuz mertebenin alt ısı zulümdür, üçü adl ve adalettir. S ırat- ı müsta-
kîmden murad, şu üç mertebedir.
f
2ْħِıْĻَĥَĐ َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤا َاطَóِĀ
Kur’ân’ ın inci gibi laf ızlar ının dizilmesi bir hayta, bir çe şide, bir nak şa 
münhas ır değildir. Belki, zuhurca, hafâca, yak ınlıkça, uzakl ıkça mütefâvit çok 
tenasüplerden hâs ıl olan pek çok nak ışlar üzerine dizilmi şlerdir, nazmedilmi ş-
lerdir. Zaten i’câz ın esas ı, ihtisardan sonra ancak böyle nak ışlardad ır.
Evet, ْħِıْĻَĥَĐ َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤا َاطَóِĀ ile mâkablindeki her bir kelime aras ında 
bir münasebet vard ır.
Meselâ, 3ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ ile münasebeti vard ır; çünkü nimet, hamde delil ve ka-
rinedir.
1 “Kime hikmet nasip edilmi şse doğrusu, büyük bir hayra mazhar olmu ştur.” (Bakara sûresi, 2/269 ).
2 “Nimet ve lütfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/7)
3 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.”22  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
1َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ile münasebettard ır. Çünkü terbiyenin kemâli, nimetlerin te-
vâli ve teâkubu ile olur.
2ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤاَ ile alâkadard ır; çünkü 3َīĺِñَّĤاَ’ den irade edilen “enbiyâ, 
şühedâ, sulehâ, ulemâ” rahmettirler.
4ِīĺِّïĤا ْمِĳَĺ ِכِĤَאĨ ile alâkas ı vard ır; çünkü nimet-i kâmile, ancak dindir.
5ُïُ×ْđَĬ ile alâkas ı var; çünkü ibadette imamlar bunlard ır.
6ُīĻِđَÝْùَĬ ile var; çünkü tevfike ve iâneye mazhar bunlard ır.
7َאĬِïْİاِ ile var; çünkü hidayette muktedâ-bih onlard ır.
8َħĻِĝَÝْùُĩْĤا َاطَóِّāĤاَ ile vard ır; çünkü do ğru yol ancak onlar ın mesleğidir.
ْěĺِóَĈ veya ْģĻِ×َø kelimelerine َاطْóِĀ kelimesinin tercihi; mesleklerinin et-
raf ı mahdut ve i şlek bir cadde oldu ğuna ve o caddeye girenlerin bir daha ç ık-
mamalar ına işarettir.
Mâhud ve malûm olan şeylerde kullan ılmas ı usul ittihaz edilen esmâ-y ı 
mevsûleden َīĺِñَّĤاَ tabiri, onlar ın zulümat- ı beşeriye içinde elmas gibi parla-
dıklar ına işarettir ki onlar ı taharrî ve talep etmeye ve aramaya lüzum yoktur. 
Onlar, herkesin gözü önünde haz ır olduklar ını temin eden bir ulüvv-ü şâna 
maliktirler.
Cem sîgas ıyla َīĺِñَّĤاَ’ nin zikri, onlara iktida ve tâbi olmak imkân ının mev-
cudiyetine ve onlar ın mesleklerinde butlan olmad ığına işarettir. Çünkü ferdî 
olmayan bir meslekte tevâtür vard ır; tevâtürde butlan yoktur.
Mâzi sîgas ıyla 9َÛْĩَđْĬأَ’ nin zikri, tekrar nimeti talep etmeye bir vesile oldu-
1 “(Bütün hamdler, övgüler) âlemlerin Rabbi Allah’ad ır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
2 “Rahmân ve Rahîm” (Fâtiha sûresi, 1/3)
3 “O kimseler ki...” (Fâtiha sûresi, 1/7)
4 “Din gününün, hesap gününün tek hâkimidir.” (Fâtiha sûresi, 1/4)
5 “(Allah’ ım! Ancak Sana) ibadet ederiz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
6 “(Ancak, Sen’den) yard ım bekler ve dileniriz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
7 “Bizi (Dosdo ğru Yol’a) hidayet et.” (Fâtiha sûresi, 1/6)
8 “(Bizi) Dosdo ğru Yol’a (hidayet et.)” (Fâtiha sûresi, 1/6)
9 “Nimet verdin” (Fâtiha sûresi, 1/7)FÂTİHA SÛRES İ / KENDİLERİNE NİMET VER İLENLER   ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    23
ğuna ve Allah’a râci olan zamiri de bir yard ımc ı ve bir şefaatçi vazifesini gör-
düğüne işarettir. Yani, “Ey Rabbim! Madem ki in’am Senin fiilindir ve evvel-
ce de in’âm ı yapm ışsın; istihkak ım olmad ığı halde in’âm ı tekrarlamak, Senin 
şe’nindir.”
1ْħِıْĻَĥَĐ ’deki ĵٰĥَĐ enbiyâya yükletilen risalet ve teklif yükünün pek a ğır ol-
duğuna ve sahralar ı faydaland ırmak için ya ğmur, kar ve f ırtınalar ın şedâidine 
mâruz kalan yüksek da ğlar gibi, peygamberlerin de ümmetlerini feyizlendir-
mek için risalet zahmetlerine mâruz kald ıklar ına işarettir.
İhtar: Başka bir sûrede zikredilen َīِĨ ْħِıْĻَĥَĐ ُّٰųا َħَđْĬأَ َīĺِñَّĤا َďَĨ ٰئכَĤُۨوÉَĘ 
2َīĻِéِĤَّאāĤوَا اءِƯïَıُّýĤوَا َīĻِĝĺِّïِّāĤوَا َīĻِّĻِ×َّĭĤا olan âyet-i kerîme, buradaki 
3ْħِıْĻَĥَĐ ُّٰųا َħَđْĬأَ َīĺِñَّĤاَ âyet-i celîlesini beyan eder. Zaten Kur’ân’ ın bir k ısm ı, 
bir k ısm ını tefsir eder.
Suâl:  Peygamberlerin meslekleri birbirine uymad ığı gibi, ibadetleri de 
birbirine muhaliftir. Bunun esbâb ı nedir?
Cevap: Cevap:  İtikad ve amelde, usûl ve ahkâm- ı esasiyede peygamberlerin 
hepsi daimdirler, sabittirler, müttehittirler. İhtilâf ve tefavütleri, ancak fü-
ruâttad ır. Zaten zamanlar ın tebeddülüyle füruât ın da tebeddül ve tagay-
yürü tabiî bir şeydir.
Evet, mevâsim-i erbaada tedavi ve telebbüs gibi çok şeyler tebeddü-
le uğrar. Meselâ, k ışın giyilen kal ın elbise yaz ın tebeddüle u ğrar veya k ı-
şın güzel tesiri olan bir ilâc ın, yaz ın fena tesiri olur, kullan ılmaz. Kezâlik, 
kalb ve ruhlar ın g ıdas ı olan ahkâm- ı diniyenin füruât ı da, ömr-ü be şerin 
devreleri itibar ıyla tebeddüle u ğrar.
f
1 “Kendilerine...” (Fâtiha sûresi, 1/7)
2 “(Kim Allah’a ve (o şan ı yüce) Resûl’e gerekti ği şekilde itaat ederse) onlar, Allah’ ın kendilerini (tam 
hidayet) nimetiyle serfiraz k ıldığı şu seçkin insanlardan (en az ından biriyle) beraberdirler (ve cennette 
de onlarla beraber olacaklard ır): nebîler, bütün duygu, dü şünce, inanç ve davran ışlar ında dosdo ğru 
ve Allah’a kar şı tam bir sadakat içinde bulunan özü sözü bir kimseler (s ıddîklar), ba şkalar ının inand ığı 
gaybî gerçekleri bizzat tecrübe eden ve onlar ın doğruluğuna hayatlar ıyla şehadet edenler ( şahitler) ve 
inanç, dü şünce, söz ve davran ışlar ı itibar ıyla doğru yolda, sa ğlam, bozgunculuktan uzak, ıslah ve tamir 
gayesi güdenler (salihler).” (Nisâ sûresi, 4/69)
3 “Allah’ ın kendilerini (tam hidayet) nimetiyle serfiraz k ıldığı şu seçkin insanlar” (Nisâ sûresi, 4/69)24  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
1َīĻِّĤَّאąĤا َźوَ ْħِıْĻَĥَĐ بِĳُąْĕَĩْĤا ِóْĻَĔ
Havf ve firar makam ı olan şu s ıfat ın mâkablindeki makamlarla münase-
bât ı ise, bu makam ın hayret ve deh şet nazar ıyla celâl ve cemâl ile muttas ıf 
olan makam- ı rubûbiyete bakt ırmas ı; ve iltica ve dehâlet nazar ıyla 2ُïُ×ْđَĬ ’deki 
makam- ı ubudiyete bakt ırmas ı ve acz nazar ıyla 3ُīĻِđَÝْùَĬ ’deki tevekkül maka-
mına bakt ırmas ı; ve teselli nazar ıyla refik- ı daimîsi olan makam- ı recâya bak-
tırmas ıdır. Çünkü korkunç bir şeyi gören adam, korku ve hayret içinde kal ır, 
sonra firar etmeye meyleder. Âciz oldu ğu takdirde tevekkül eder, sonra tesel-
li yollar ını arar.
Suâl:  Cenâb- ı Hak Ganiyy-i Mutlak’t ır. Âlemde bu kadar dalâletleri ve 
pek çirkin, fena şeyleri yapan nev-i be şerin yarat ılışında ne hikmet 
vard ır?
Cevap: Cevap:  Kâinatta maksud-u bizzat ve küllî ve şümûllü olarak yarat ı-
lan, ancak kemâller, hay ırlar, hüsünlerdir. Şerler, kubuhlar, noksanlar ise 
hüsünlerin, hay ırlar ın, kemâllerin aras ında görülmeyecek kadar da ğınık 
ve cüz’iyât kabîlinden tebeî olarak yarat ılm ışlard ır ki; hay ırlar ın, hüsün-
lerin, kemâllerin mertebelerini, nevilerini, k ısımlar ını göstermeye vesile 
olsunlar ve hakâik-i nisbiyenin vücuduna veya zuhuruna bir mukaddime ve bir vâhid-i k ıyasî olsunlar.
Suâl:  Hakâik-i nisbiyenin ne k ıymeti var ki onun için şerler istihsan edi-
lecek?
Cevap: Cevap:  Hakâik-i nisbiye denilen şeyler, kâinat ın eczas ı aras ında bulu-
nan râb ıtalard ır. Ve kâinattaki nizam, ancak hakâik-i nisbiyeden do ğmuştur. 
Ve hakâik-i nisbiyeden kâinat ın envâ ına bir vücud-u vâhid in’ikâs etmi ştir. 
Hakâik-i nisbiye, büyük bir ölçüde hakâik-i hakikiyeden çoktur. Hatta bir zâ-tın hakâik-i hakikiyesi yedi ise, hakâik-i nisbiyesi yedi yüzdür. Binaenaleyh, 
kubuh ve şerde şer varsa da kalildir.
Malûmdur ki; şerr-i kalil için hayr- ı kesir terk edilmez. Terk edilirse, şerr-i 
kesir olur.  Zekât ve cihadda oldu ğu gibi.
4
1 “Üzerlerine gazap hak olmu ş bulunanlar ın ve dalâlette olanlar ınkine değil.” (Fâtiha sûresi, 1/7)
2 “(Allah’ ım! Ancak Sana) ibadet ederiz,” (Fâtiha sûresi, 1/5)
3 “(Ancak, Sen’den) yard ım bekler ve dileniriz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
4 Bkz.: er-Râzî, el-Mahsûl  6/223; el-Îcî, Kitâbü’l-Mevâk ıf 3/253, 261, 264.FÂTİHA SÛRES İ / GAZABA U ĞRAYANLAR VE DALÂLETE DÜ ŞENLER   -----------------------------------------    25
Evet, 1َאİَادِïْĄَÉِÖ َفُóْđُÜ َאءُĻْüَْŶا َאĩَّĬإِ meşhur kaziyyeden maksat, bir şeyin 
zıdd ı, o şeyin hakâik-i nisbiyesinin vücûd veya zuhuruna sebeptir. Meselâ ku-
buh olmasayd ı ve hüsünlerin aras ına girmeseydi, hüsnün gayr-i mütenahi 
olan mertebeleri tezahür etmezdi.
Suâl:  2َÛْĩَđْĬأَ fiil, 3بِĳُąْĕَĨ ism-i mef’ul, 4َīĻِّĤَאĄ ism-i fâil olarak zikirlerin-
de ve kezâ, üçüncü f ırkan ın s ıfat ını ve ikinci f ırkan ın s ıfat ına terettüp 
eden âk ıbetini ve birinci f ırkan ın unvan- ı sıfat ını aynen zikretmekte 
ne gibi bir hikmet vard ır?
Cevap Cevap : “Nimet” unvan ı, nefsin daima meyletti ği bir lezzet oldu ğundan 
ihtiyar edilmi ştir. Fiil-i mâzi olarak zikrindeki sebep, evvelce beyan edilmi ş-
tir.
İkinci f ırka ise ; kuvve-i gadabiyenin galebe ve tecavüzüyle tecavüz 
ederek ahkâm ın terkiyle zulüm ve f ıska düşmüşlerdir: Yahudilerin temerrü-
dü gibi.
Zulüm ve f ıskta hasis ve hay ırsız bir lezzet görüldü ğünden, onlardan ne-
fis teneffür etmez. Kur’ân- ı Kerîm, o zulmün âk ıbeti olan gazab- ı ilâhîyi zikret-
miştir ki nefisleri o zulüm ve f ısktan tenfir ettirsin.
İstimrar ve devam şe’ninde olan isimlerden ism-i mef’ul olarak zikredil-
mesi ise, şer ve isyanlar ın devam edip, tevbe ve af ile ink ıta etmedikleri tak-
dirde kat’île şeceğine ve silinmez bir damga şekline geçece ğine işarettir.
Üçüncü f ırka ise ; vehim ve hevâ-y ı nefsin ak ıl ve vicdanlar ına galebesiy-
le, bât ıl bir itikada tâbi olarak nifaka dü şen bir k ısım Nasârâd ır. Dalâlet, ne-
fisleri tenfir ve ruhlar ı inciten bir elem oldu ğundan, Kur’ân- ı Kerîm, o f ırkay ı 
ayn ı o s ıfatla zikretmi ştir.
Ve ism-i fâil olarak zikrindeki sebep ise, dalâletin dalâlet olmas ı, devam 
etmesine mütevakk ıf olup, ink ıtaa uğrad ığı zaman affa dahil olaca ğına işa-
rettir.
Ey arkada ş! Bütün lezzetler imanda oldu ğu gibi, bütün elemler de 
1 “Her şey z ıdd ıyla bilinir.” (et-Taberî, Câmiu’l-beyân  19/19. Ayr ıca bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  
4/321; İbni Kayyim, Medâricü’s-sâlikîn  3/188)
2 “Nimet verdin” (Fâtiha sûresi, 1/7)
3 “Üzerlerine gazap hak olmu ş bulunanlar” (Fâtiha sûresi, 1/7)
4 Dalâlette olanlar” (Fâtiha sûresi, 1/7)26  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
dalâlettedir.  Bunun izah ı ise:
Bir şah ıs, kudret-i ezeliye taraf ından, adem zulümat ından şu korkunç 
dünya sahras ına at ılırken gözünü açar, bakar. Bir lütuf bekledi ği zaman, bir-
denbire –dü şmanlar gibi– hastal ıklar, elemler, belâlar hücum etmeye ba ş-
larlar. Bir medet, bir yard ım için müsterhimâne tabiata ve anâs ıra bakt ığı
vakit, kasâvet-i kalble, merhametsizikle kar şılaşır. Ecrâm- ı semâviyeden is-
timdat etmek üzere ba şını havaya kald ırır. O ecrâm, atom bombalar ı gibi 
dehşetli ve heybetli halleriyle gözüne görünür. Hemen gözünü yumar, ba şı-
nı eğer, düşünmeye ba şlar. Bakar ki hayatî hâcetleri ba ğırıp çağırmaya ba ş-
larlar. Bütün bütün tevahhu ş ederek hemen kulaklar ını tıkar, vicdan ına ilti-
ca eder.
Bakar ki vicdan ı, binler âmâl (emeller) ve emanî ile dolu gürültülerinden 
cinnet getirecek bir hale gelir. Acaba, hiçbir cihetten hiçbir teselli çaresini bu-lamayan o zavall ı
 şah ıs, mebde ile meâd ı, Sâni ile ha şri itikat etmezse, onun 
o vaziyetinden cehennem daha serin olmaz m ı?
Evet, o bîçâre, havf ve heybetten, acz ve ra’ şetten, vah şet ve gönül dar-
lığından, yetimlikle meyusiyetten mürekkep bir vaziyet içinde olup, kudretine 
bakar; kudreti âciz ve nâk ıs.. hâcetlerine bakar; defedilecek bir durumda de-
ğildir. Çağırıp yard ım istese, yard ımına gelen yok. Her şeyi düşman, her şeyi 
garip görür. Dünyaya geldi ğine bin defa nedamet eder, lânet okur.
Fakat o şahs ın, s ırat- ı müstakîme girmekle kalbi ve ruhu nur-u imanla 
ışıklan ırsa, o zulmetli evvelki vaziyeti nuranî bir hâlete ink ılâp eder. Şöyle 
ki:
O şah ıs, hücum eden belâlar ı, musibetleri gördü ğü zaman, Cenâb- ı 
Hakk’a istinad eder, müsterih olur.
Yine o şah ıs, ebede kadar uzan ıp giden emellerini, istidatlar ını düşündü-
ğü zaman, saadet-i ebediyeyi tasavvur eder. O saadet-i ebediyenin mâü’l-ha-
yat ından bir yudum içer, kalbindeki emellerini teskin eder.
Yine o şah ıs, başını kald ırıp semâya ve etrafa bakar, her şeyle ünsiyet 
peyda eder.
Yine o şah ıs, semâdaki ecrâma bakar; hareketlerinden deh şet değil, ün-
siyet ve emniyet peyda eder ve onlar ın o hareketlerini ibret ve hayretle tefek-
kür eder.FÂTİHA SÛRES İ / GAZABA U ĞRAYANLAR VE DALÂLETE DÜ ŞENLER   -----------------------------------------    27
Yine o şah ıs, ecrâm- ı ulviye ile öyle bir kesb-i muarefe eder ki hangi 
bir cirme bakarsa baks ın, o cirmlerden “Ey arkada ş, bizden tevahhu ş etme. 
Hareketlerimizden korkma. Hepimiz bir Hâl ık’ın memurlar ıyız.” diye, me’nus 
ve emniyet verici sesleri kalben i şitmeye ba şlar.
Hülâsa : O şah ıs, evvelki vaziyetinde, vicdan ındaki o deh şetli ve vah şetli 
ve korkunç âlâm- ı şedideden kurtulmak için, tesellilerle hissini iptal ve sarho ş-
lukla o halleri unutmak ister. İkinci hâletinde ise, ruhunda yüksek lezzetleri ve 
saadetleri hisseder; kalbini ikaz, vicdan ını tahrik edip ruhunu ihsas ettikçe o 
saadetler ziyadele şir ve ona mânevî cennetlerin kap ılar ı aç ılır.
1َīĻِĨاٰ ِ،ħĻِĝَÝْùُĩْĤا َاطِóِّāĤا ِģْİأَ ْīِĨ َאĭْĥَđْäاِ ، رَةِĳُّùĤا ِهِñٰİ ِÙَĨْóُéِÖ َّħُıّٰĥĤاَ
1 Allah’ ım, bizi Fâtiha sûresinin hürmetine s ırât- ı müstakîm ehlinden eyle, âmîn!28  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Sûre-i Bakara
Suâl:  Îcâz ile i’câz s ıfatlar ını hâvi Kur’ân- ı Azîmüşşân’da,
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
2َīĻِÖِّñُכَĩْĥِĤ ٍñَئِĨْĳَĺ ٌģْĺوَ ، 1َאنِÖِّñُכَÜ َאĩِّכُÖرَ ءِƯźاٰ َيِّÉِ×َĘ
gibi pek çok âyetler tekerrür etmektedir. Hâlbuki bu tekrarlar, belâgate mü-
nafidir, usanç veriyor.
Cevap: Cevap:  Ey arkada ş! Her parlayan şey, yak ıcı ateş değildir. Evet, tekrar 
ve tekerrür bazen usanç veriyor, fakat umumî de ğildir. Her yere, her kelâma 
ve her kitaba şâmil değildir. Usanç verici addedilen pek çok zâhirî tekrarlar, 
belâgatçe istihsan ve takdir edilmektedir.
Evet, insan ın yediği yemekler; biri g ıda, diğeri tefekküh (meyve) olmak 
üzere iki k ısımd ır:
Birinci k ısım; tekerrür ettikçe memnuniyet verir, kuvvet verir, kat kat te-
şekkürlere sebep olur.
İkinci k ısm ın tekerrüründe usanç, teceddüdünde lezzet vard ır.
Kezâlik, kelâmlar da iki k ısımd ır:
Bir k ısm ı ruhlara kut, fikirlere kuvvet verici hakikatlerdir ki tekerrür ettik-
çe güneşin ziyas ı gibi, ruhlara, fikirlere hayat verir. Meyve kabîlinden i ştihay ı 
açan k ısımda tekerrür makbul de ğildir, istihsan edilmez.
Buna binaen Kur’ân, hey’et-i mecmuas ıyla kalblere kut ve kuvvet olup, 
tekrar ı usanç de ğil, halâvet ve lezzet verdi ği gibi, Kur’ân’ ın âyetlerinde de
1 “Şu halde (ey insanlar ve cinler), Rabbinizin hangi nimetini inkâr edebilirsiniz?” (Rahman sûresi, 
55/13 , 16, 18, 21, 23, 25, 28, 30, 32, 34, 36, 38, 40, 42, 45, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63, 65, 
67, 69, 71, 73, 75, 77)
2 “Hakk ı yalan sayanlar ın o gün vay hâllerine!” (Mürselât sûresi, 77/15, 19, 24, 28, 34, 37, 40, 45, 47, 
49; Mutaffifîn sûresi, 83/10)
öyle bir k ısım vard ır ki, o kuvvetin ruhu hükmünde olup tekerrür ettikçe daha 
ziyade parlar, hak ve hakikat nurlar ını saçar.
1َّعُĳَąَÝَĺ ُįَÜَّرْóכَ َאĨ ْכُùِĩْĤا َĳُİ
Ezcümle : ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ gibi âyetlerde bulunan ukde-i hayati-
ye ve nuranî esaslar, tekerrür ettikçe i ştihalar ı açar; misk gibi, kar ıştırıldıkça 
kokar. Demek tekerrür zannedilen, hakikatte tekerrür de ğildir. Ancak ۪įِÖ اĳُÜوَأُ 
2ًאıِÖَאýَÝُĨ kabîlinden, o ayr ı ayr ı hikmetleri, nükteleri, gayeleri ifade eden tek-
rarl ı kelâmlar, yaln ız ibarece, laf ızca birbirine benzedikleri için tekrar zanne-
dilir. Hatta K ıssa-y ı Mûsâ, çok meziyetleri ve hikmetleri mü ştemildir. Her ma-
kamda o makama münasip bir vecihle zikredilmesi, ayn- ı belâgattir.
Evet, Kur’ân- ı Azîmüşşân, o k ıssa-y ı meşhureyi, gümü ş iken, yed-i bey-
zâs ına alarak alt ın şekline ifra ğıyla öyle bir nak ş-ı belâgate mazhar etmi ştir ki 
bütün ehl-i belâgat, onun belâgat ına hayran olmu şlar, secdeye varm ışlard ır.
Ve kezâ, teyemmün, teberrük ve istiâne gibi çok vecihleri hâvi; ve tev-
hid, tenzih, senâ, celâl ve cemâl ve ihsan gibi çok makamlar ı tazammun; 
ve tevhid ve nübüvvet, ha şir ve adalet gibi makas ıd-ı erbaaya i şaret eden 
Besmele, zikredilen yerlerin her birisinde bu vecihlerden, bu makamlar-dan biri itibar ıyla zikredilmi ş ve edilmektedir. Maahâza, hangi sûrede te-
kerrür varsa, o sûrenin ruhuyla münasip olan bir vecih bizzat kasdedil-mekle öteki vecihlerin istitradî ve tebeî zikirleri, belâgate münafi de ğildir.
f
3ٓħٓĤا
Sûrelerin ba şlar ında bulunan hurûf-u mukattaaya ait izahat ı dört meb-
hasta zikredece ğiz.
Birinci Mebhas
ٓħٓĤا ile, sûrelerin evvellerinde bulunan hurûf-u mukattaadan teneffüs eden 
i’câz hakk ındad ır. İ’câz, inci gibi incecik letâif-i belâgat ın par ıltılar ının imtizaç ve 
1 el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  1/203, 334.
2 “Oysa bu, onlar ın ayn ısı olmay ıp, benzeri olarak kendilerine sunulur.” (Bakara sûresi, 2/25)
3 “Elif, Lâm, Mîm.” (Bakara sûresi, 2/1)30  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
içtima ından tecelli eden bir nurdur. Bu mebhasta, bu nuru, birkaç letâif z ımn ın-
da izah etmekle parlataca ğız. Fakat her bir latîfe ince ve ziyas ı az ise de letâifin 
heyet-i mecmuas ından hâs ıl olan tam bir ziya ile fecr-i sad ık ç ıkacakt ır.
1. Hece harflerinin adedi –elif-i sâkine hariç kalmak şart ıyla– y ırmi sekiz 
harftir. Kur’ân- ı Azîmüşşân, sûrelerin ba şında bu harflerin yar ısını zikretmiş, 
yar ısını da terk etmi ştir.
2. Kur’ân’ ın alm ış olduğu n ısıf, terk etti ği n ısıftan daha ziyade kesîrü’l-is-
timâldir.
3. Kur’ân, sûrelerin ba şında zikretti ği k ısım içinde lisan üzerine daha sü-
huletli olan elif, lâm ’ı çok tekrar etmi ştir.
4. Kur’ân, ald ığı harfleri, hece harflerinin adedince sûrelere tevzi etmi ştir.
5. Hece harflerinin mehmûse, mechûre, şedîde, rihve, müsta’liye, münha-
fıza, mutbaka, münfetiha gibi çiftli cinslerinin her birisinden yine n ısıf alm ıştır.
6. Çifti, yani e şi olmayan (evtar) k ısm ında sakilden az ı, hafiften ço ğu al-
mıştır: Kalkale, zellâka gibi.
7. Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın, sûrelerin ba şındaki hurûf-u mukattaan ın zikre-
dilen minval üzerine tansifleri hakk ında ihtiyar etti ği tarîk, 504 ihtimalden inti-
hap edilmi ştir. Ve intihap edilen şu tarikten ba şka hiçbir ihtimalle mezkûr tansif 
mümkün de ğildir. Çünkü taksimler pek çok birbirine girmi ş ve çok mütefâvittir.
Bu gibi i’câz lem’alar ından hisse alamayan, zevkine levm ve itab etsin!
İkinci Mebhas
Bu mebhasta da birkaç letâif vard ır:
1. ٓħٓĤا ile emsâlinde göze çarpan garabet, bu harflerin pek garip ve acîb bir 
şeyin mukaddimesi ve ke şif kollar ı olduklar ına işarettir.
2. Bu sûrelerin ba şlar ındaki taktî-i huruf ile isimleri hecelemek, müsem-
mân ın me’hazine ve neden ne şet ettiğine işarettir.
3. Bu harflerin taktîi, müsemmân ın vâhid-i itibarî olup, terkib-i mezcî ol-
mad ığına işarettir.
4. Bu harflerin taktî ile tâdad ı, sanat ın madde ve me’hazini muhataba 
göstermekle muarazaya talip olanlara kar şı meydan okuyarak, “ İşte, i’câz- ı BAKARA SÛRES İ / HURÛF-U MUKATTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------    31
sanat ı, şu gördüğünüz harflerin naz ım ve nak ışlar ından yapt ım. Buyurunuz 
meydana!” diye, onlar ın tahkirane tebkitlerine (tekdirlerine) i şarettir.
5. Mânâdan soyulmu ş şu hece harflerinin zikri, muar ızlar ı hüccetsiz b ı-
rakmaya i şarettir.
Evet, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan, şu mânâs ız harflerin lisân- ı hâliyle ilân 
ediyor ki: “Ben sizden beli ğ mânâlar ı, hükümleri, hakikatleri ifade eden yük-
sek hutbeleri ve nutuklar ı istemiyorum. Yaln ız şu tâdâd etti ğim harflerden bir 
nazîre yap ınız velev iftira ve hikâyelerden ibaret bile olursa olsun!”
6. Harfleri tâdâd ile hecelemek, yeni k ıraate ve kitabete ba şlayan mübte-
dilere mahsustur. Bundan anla şılıyor ki Kur’ân, ümmî bir kavme ve mübtedi 
bir muhite muallimlik yap ıyor.
7. د ، ل ، ا gibi harfleri, meselâ, elif, lâm, dal  gibi isimleriyle tabir ve zik-
retmek, ehl-i k ıraat ve erbab- ı kitabetin ittihaz ettikleri bir usuldür. Bundan 
anlaşılıyor ki; hem söyleyen, hem dinleyen ümmî olduklar ına nazaran, bu ta-
birler, söyleyenden do ğmuyor ve onun mal ı değildir; ancak, ba şka bir yerden 
ona geliyor.
Ey arkada ş! Bu letâifin ince iplerinden dokunan yüksek nak ş-ı belâgat ı gö-
remeyen adam, belâgat ehlinden de ğildir. Erbab- ı belâgate müracaat etsin.
Üçüncü Mebhas
ٓħٓĤا i’câz ın esaslar ından, îcâz ın en yüksek ve en ince derecesine bir misal-
dir. Bunda da birkaç letâif vard ır.
1. ٓħٓĤا üç harfiyle üç hükme i şarettir. Şöyle ki: Elif, 1
ُّĹِĤَْزَŶا ِّٰųا َمُŻכَ َاñٰİ 
hükmüne ve kaziyyesine; lâm, 2ُģĺِóْ×ِä ۪įِÖ َلَõَĬ hükmüne ve kaziyyesine; mim,  
3َمُŻَّùĤا ِįْĻَĥَĐ ٍïَّĩَéُĨ ĵٰĥَĐ hükmüne ve kaziyyesine remzen ve îmâen i şarettir.
Evet, nas ıl ki Kur’ân’ ın hükümleri uzun bir sûrede, uzun bir sûre k ısa bir 
sûrede, k ısa bir sûre bir âyette, bir âyet bir cümlede, bir cümle bir kelimede, o 
kelime de sin, lâm, mim  gibi hurûf-u mukattaada irtisam eder, görünür.
1 Bu, Allah’ ın ezelî olan kelâm ıdır.
2 Bunu Cebrâil (aleyhisselâm)  indirmiştir.
3 Hazreti Muhammed’e (aleyhissalâtü vesselâm) .32  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Kezâlik, ٓħٓĤا’ in her bir harfinde mezkûr hükümlerden biri temessül etmi ş 
görünüyor.
2. Sûrelerin ba şlar ındaki hurûf-u mukattaa, ilâhî bir şifredir. Be şer fikri ona 
yetişemiyor. Anahtar ı, ancak Hazreti Muhammed’dedir (aleyhissalâtü vesselâm) .
3. Şifrevari şu hurûf-u mukattaan ın zikri, Hazreti Muhammed’in (aleyhissa-
lâtü vesselâm)  fevkalâde bir zekâya malik oldu ğuna işarettir ki Muhammed (aleyhis-
salâtü vesselâm) , remizleri, îmâlar ı ve en gizli şeyleri sarih gibi telâkki eder, anlar.
4. Şu harflerin taktîi, harf ve laf ızlar ın hâvi olduklar ı kıymet, yaln ız ifa-
de ettikleri mânâlara göre olmay ıp, ilm-i esraru’l-hurûfta beyan edildi ği gi-
bi, adet ve say ılar misillü harflerin aras ında f ıtrî münasebetlerin bulundu ğu-
na işarettir.1(Hâşiye)
5. ٓħٓĤا taktîiyle, bütün harflerin esas mahreçleri olan “halk, vasat, şefe” mah-
reçlerine i şarettir. Ve zihinlerin nazar- ı dikkatini şu mahreçlere çeviriyor ki zi-
hinler, gerek bu üç mahreçte, gerek bunlara ba ğlı küçük küçük mahreçlerde la-
fızlar ın ve harflerin nas ıl vücuda geldiklerini hayret ve ibretle mütalâa etsinler.
Ey zihnini belâgat ın boyas ıyla boyayan arkada ş! Bu letâifi s ıkacak olur-
san, 2ِّٰųا َمُŻכَ َاñٰİ içinden ç ıkacakt ır.
Dördüncü Mebhas
ٓħٓĤا emsâliyle beraber, terkip şeklinden taktî’ suretinde zikirleri, bu şeklin 
müstakil olup hiçbir imama tâbi olmad ığına ve hiç kimseyi taklit etmi ş olma-
dığına ve üslûplar ı acîb, çeşitleri garip, yeni saha-y ı vücuda gelen bir bedîa 
olduğuna işarettir. Bu mebhasta da birkaç letâif vard ır.
1. Hatip ve beli ğlerin âdetindendir ki mesleklerinde daima bir misale tâ-
bi oluyorlar ve bir örnek üzerine nak ış dokuyorlar ve i şlenmiş bir yolda yürü-
yorlar. Hâlbuki, bu harflerden anla şıldığına nazaran, Kur’ân hiçbir misale tâbi 
olmam ıştır ve hiçbir nak ş-ı belâgat örne ği üzerine nak ış yapmam ıştır ve işlen-
memiş bir yolda yürümü ştür.
2. Kur’ân, ba ştan aşağıya kadar, nâzil oldu ğu heyet üzerine bâkidir. Bu 
kadar Kur’ân’ ı taklit etmeye mü ştâk olan dostlar ve mütehâcim dü şmanlara 
1 (Hâşiye) K ırk sene sonra Risale-i Nur, bu lem’a-y ı i’câz ı körlere dahi göstermi ştir.
2 Bu, Allah’ ın kelâm ıdır.BAKARA SÛRES İ / HURÛF-U MUKATTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------    33
rağmen, şimdiye kadar Kur’ân’ ın ne taklidi yap ılm ış ve ne de bir misali gös-
terilmiştir.
Evet, Kur’ân, milyonlarca Arabî kitaplarla mukayese edilirse, benzeri bu-
lunamaz. O halde, Kur’ân, ya hepsinin alt ındad ır; bu ise muhâldir. Öyleyse 
hepsinin fevkindedir; öyleyse Allah’ ın kelâm ıdır.
3. Beşerin sanat ı olan bir şey, bidayette çirkin ve gayr-i muntazam olur, 
sonra yava ş yavaş intizama sokulur. Kur’ân ise, ilk zuhurunda gösterdi ği ha-
lâveti, güzelli ği, gençliği şimdi de öylece muhafaza etmektedir.
Ey belâgat letâfetinin kokusunu koklayan arkada ş!
Zihnini şu mebâhis-i erbaaya gönder ki, bal ar ısı, 1ِّٰųا َمُŻכَ َاñٰİ أَنَّ ُïَıْüأَ 
bal ını çıkars ın!
f
2َīĻِĝَّÝُĩْĥِĤ ًىïُİ ۛ ِۚįĻِĘ ۛ َۚÕْĺرَ َź َאبُÝْכِĤا ِכَĤذٰ
Arkadaş! Kelâmlar ın hüsnünü art ıran ve güzelli ğini fazlaca parlatan belâ-
gat ın esaslar ından biri de şudur ki: Bir havuzu doldurmak için etraf ından sü-
zülen sular gibi, beli ğ kelâmlarda da zikredilen kelimelerin, kay ıtlar ın, heyet-
lerin tamamen o kelâm ın takip etti ği esas maksada nâz ır olmakla onun takvi-
yesine hizmet etmeleri, belâgat mezhebinde lâz ımd ır.
Birinci Misal
3ِّכَÖرَ َابِñَĐ ْīِĨ ٌÙَéْęَĬ ْħُıْÝَّùَĨ ْīَئِĤوَ olan âyet-i kerîme nazar- ı dikkate al ınır-
sa görülür ki; bu kelâmdaki maksat ve esas, pek az bir azapla fazla korkut-
makt ır. Ve bu kelâmda olan mezkûr kelimeler ve kay ıtlar, tamamen o mak-
sad ı takviye için çal ışıyorlar.
1 Bunun Allah’ ın kelâm ı olduğuna şehadet ederim.
2 “İşte (eşsiz, mu’cize) Kitap: Onun (Allah taraf ından indirildi ği ve baştan sona hakikatler mecmuas ı 
olduğu) hakk ında hiçbir şüphe yoktur; o, müttakîler (Allah’a gönülden sayg ı besleyip isyandan kaç ı-
nan, din ve hayat kanunlar ı olarak koydu ğu bütün emir ve yasaklara hakk ıyla riayet edenler) için 
baştan sona bir hidayet kayna ğıdır.” (Bakara sûresi, 2/2)
3 “Eğer onlara Rabbinin azab ından bir esinti bile dokunsa...” (Enbiyâ sûresi, 21/46 )34  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Ezcümle, şek ve ihtimali ifade eden  1إِنْ şartiye olup, azab ın azl ığına ve 
ehemmiyetsizli ğine işarettir.
Ve kezâ 2
 ٌÙَéْęَĬ sîgas ıyla ve tenviniyle azab ın ehemmiyetsizli ğine îmad ır.
Ve kezâ 3
 َّ÷َĨ kelimesi, azab ın şedit olmad ığına işarettir.
Ve kezâ, teb’îzi ifade eden 4ْīِĨ
ve şiddeti gösteren 5
 َכَאلْĬ kelimesine bedel, hiffeti îma eden 6
 َابِñَĐ keli-
mesi,
ve 7
 رَبِّ kelimesinden îmâ edilen şefkat, hepsi de azab ın k ıllet ve ehemmi-
yetsizliğine işaret etmekle, şu şiiri, lisân- ı hâlleriyle temessül ediyorlar.
8
ُóĻِýُĺ َאلِĩَåْĤا ذَاكَ ĵٰĤإِ ٌّģوَכُ     ٌïِèوَا ُכَĭْùُèوَ ĵّٰÝَü َאĭُÜَאرَا×ِĐ
Yani, “İbarelerimiz ayr ı ayr ı ise de hüsnün birdir. Hepsi de o hüsne i şa-
ret ediyorlar.”
İkinci Misal
9َīĻِĝَّÝُĩْĥِĤ ًىïُİ ۛ ِۚįĻِĘ ۛ َۚÕْĺرَ َź َאبُÝْכِĤا ِכَĤٓ۝ذٰħٓĤا olan âyet-i kerîmedir.
Bu âyette maksad- ı esas, Kur’ân’ ın yüksekli ğini göstermektir . Ve bu 
maksad ı takviye eden ِįĻِĘ َÕْĺرَ َź – َאبُÝْכِĤاَ - ِכَĤذٰ - ٓħٓĤا kay ıtlar ıdır. Evet, bu 
kay ıtlar, istinad ettikleri pek ince ve gizli delillerine i şaret etmekle beraber, o 
maksad ın takviyesine ko şuyorlar.
Ezcümle, ٓħٓĤا kasem oldu ğu cihetle, Kur’ân’ ın azametine ve alt ında müste-
tir, gizli o mezkûr letâif cihetiyle de dâvân ın isbat ına işaret eder.
1 “Eğer..” (Enbiyâ sûresi, 21/46)
2 “Bir esinti..” (Enbiyâ sûresi, 21/46)
3 “Dokunsa..” (Enbiyâ sûresi, 21/46)
4 “…den, …dan” anlam ında
5 İbret verici ceza, azap.
6 “Azap..” (Enbiyâ sûresi, 21/46)
7 “Rabbi(nin)..”
8 el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  12/169; ez-Zerke şî, el-Burhân  2/160.
9 “Elif, Lâm, Mîm. İşte (eşsiz, mu’cize) Kitap: Onun (Allah taraf ından indirildi ği ve baştan sona hakikatler 
mecmuas ı olduğu) hakk ında hiçbir şüphe yoktur; o, müttakîler (Allah’a gönülden sayg ı besleyip isyan-
dan kaç ınan, din ve hayat kanunlar ı olarak koydu ğu bütün emir ve yasaklara hakk ıyla riayet edenler) 
için baştan sona bir hidayet kayna ğıdır.” (Bakara sûresi, 2/1, 2)BAKARA SÛRES İ / KUR’ÂN’IN BÜYÜKLÜ ĞÜ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------    35
Ve kezâ, ِכَĤذٰ zât ile s ıfat ı gösteren bir i şaret olmas ı itibar ıyla hem Kur’ân’ ın 
azametine, hem azameti isbat eden s ıfât- ı kemâliyeye i şaret eder.
Ve kezâ, ِכَĤذٰ işaret-i hissiyeye mahsus iken, i şaret-i akliyede kullan ılma-
sı, tâzim ve ehemmiyeti ifade etti ği gibi, mâkul olan Kur’ân’ ı, mahsus suretin-
de göstermesi, Kur’ân’ ı, ezhan ve enzâr ın nazar- ı dikkatine arz etmekle teset-
türü icap eden hile, zâfiyet ve sair çirkin şeylerden münezzeh oldu ğunu izhar 
ve itiraf ettirmektir.
Ve kezâ ِכَĤذٰ’ nin ل vas ıtas ıyla ifade etti ği bu’d, Kur’ân’ ın kemâline delâ-
let eden ulüvv-ü rütbesine i şarettir.
Ve kezâ َאبُÝْכِĤاَ’ deki اَلْ hasr- ı örfîyi ifade etti ğinden, Kur’ân’ ın azametine ve 
başka kitaplar ın mehâsinini cemetmekle onlar ın fevkinde oldu ğuna işarettir.
Ve kezâ َאبْÝכِ tabiri, ehl-i k ıraat ve kitabetten olmayan bir ümmînin mah-
sulü olmad ığına işarettir.
Ve kezâ ِįĻِĘ َÕْĺرَ َź zamirinin her iki ihtimaline binaen Kur’ân’ ın kemâli-
ni isbat veya tekid eder.
Ve kezâ, isti ğrâk ı ifade eden َź Kur’ân’ ın her köşesinde rekz ve her ye-
rinde zikredilen deliller, burhanlar, hücuma gelen şek ve şüpheleri def ile, 
Kur’ân’ ın o gibi lekelerden münezzeh oldu ğunu ilân eder. Ve lisân- ı hâliyle 
şu şiiri okutur:
1ِħĻِĝَّùĤا ِħْıَęْĤا َīِĨ ُįُÝَĘوَاٰ     ًאéĻِéَĀ ًźْĳَĜ ٍÕَאئِĐ ْīِĨ ْħوَכَ
Yani, “Kur’ân’da ta’yib edilecek hiçbir nokta yoktur. Kur’ân gibi sahih 
kavilleri ta’yib etmek, ancak fehimlerin sekametinden ileri geliyor.”
Ve kezâ, zarfiyeti ifade eden ĹِĘ tâbiri, Kur’ân’ ın sath ına ve zâhirine ko-
nan şek ve şüphe varsa, içerisindeki hakâik ile defedilebilece ğine işarettir.
Arkadaş! Tahlil vas ıtas ıyla terkibin k ıymetini ve küll ile cüzler aras ında-
ki fark ı idrak edebildiysen, bu misallerdeki kuyud ve hey’âta dikkat et. Ve o
1 İbni Kays, Kıra’d-dayf  1/258; el-Bâk ıllânî, İ’câzü’l-Kur’ân  1/300; İbni Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  2/73; 
el-Hamevî, Hızânetü’l-edeb  1/192.36  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
kelimelerden nebean eden zülâl-i belâgat ı ve kevser-i fesahati doyuncaya ka-
dar iç, “Elhamdülillâh” de.
Suâl:  1َīĻِĝَّÝُĩْĥِĤ ًىïُİ ۛ ِۚįĻِĘ ۛ َۚÕْĺرَ َź َאبُÝْכِĤا ِכَĤٓ۝ذٰħٓĤا âyet-i kerîmesinin cüm-
leleri, at ıf ile birbiriyle ba ğlanmam ış olmas ı neye binaendir?
Cevap: Cevap:  O cümleler aras ındaki şiddet-i ittisal, ba ğlılık ve sar ılmaktan bir 
ayr ılık yoktur ki birbiriyle ba ğlanmaya lüzum olsun. Zira, o cümlelerin her bi-
risi, arkada şlar ına hem babad ır, hem oğul; yani, hem delildir, hem neticedir.
Evet, ٓħٓĤا lisân- ı hâliyle hem muarazaya meydan okur, hem mu’ciz oldu-
ğunu ilân eder.
2َאبُÝْכِĤا ِכَĤذٰ hem bütün kitaplara fâik oldu ğunu tasrih eder, hem müstes-
na ve mümtaz oldu ğunu izhar eder.
3ِįĻِĘ َÕْĺرَ َź hem Kur’ân’ ın şek ve şüphe yeri olmad ığını tasrih eder, hem 
müstesna ve mümtaz oldu ğunu izhar eder.
4َīĻِĝَّÝُĩْĥِĤ ًىïُİ hem tarik-i müstakîmi irâe etmekle muvazzaf oldu ğunu gös-
terir, hem mücessem bir nur-u hidayet oldu ğunu ilân eder.
İşte bu cümlelerden her birisi, ifade etti ği birinci mânâs ıyla arkada şlar ına 
delil oldu ğu gibi, ikinci mânâs ıyla da onlara neticedir.
Sonra bu âyetin şu cümleleri aras ında i’câza menba, belâgate medar 
olan on iki münasebet, alâka ve ba ğlılık vard ır. Bunlardan misal olarak üç ta-
neyi zikir, ötekileri de sana havale ederim.
1. ٓħٓĤا bütün muar ızlar ı, muarazaya dâvet eder. Öyleyse, en yüksek bir ki-
tapt ır. Öyleyse, bir yakîn sadefidir. Zira kitab ın kemâli, yakîn iledir. Öyleyse, 
nev-i beşer için mücessem bir hidayettir.
1 “Elif, Lâm, Mîm. İşte (eşsiz, mu’cize) Kitap: Onun (Allah taraf ından indirildi ği ve baştan sona hakikatler 
mecmuas ı olduğu) hakk ında hiçbir şüphe yoktur; o, müttakîler (Allah’a gönülden sayg ı besleyip isyan-
dan kaç ınan, din ve hayat kanunlar ı olarak koydu ğu bütün emir ve yasaklara hakk ıyla riayet edenler) 
için baştan sona bir hidayet kayna ğıdır.” (Bakara sûresi, 2/1, 2)
2 “İşte (eşsiz, mu’cize) Kitap…” (Bakara sûresi, 2/2)
3 “Onun (Allah taraf ından indirildi ği ve baştan sona hakikatler mecmuas ı olduğu) hakk ında hiçbir şüphe 
yoktur…” (Bakara sûresi, 2/2)
4 “O, müttakîler (Allah’a gönülden sayg ı besleyip isyandan kaç ınan, din ve hayat kanunlar ı olarak 
koyduğu bütün emir ve yasaklara hakk ıyla riayet edenler) için ba ştan sona bir hidayet kayna ğıdır.” 
(Bakara sûresi, 2/2)BAKARA SÛRES İ / KUR’ÂN’IN BÜYÜKLÜ ĞÜ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------    37
2. َאبُÝْכِĤا ِכَĤذٰ yani, emsâline tefevvuk etmi ştir. Öyleyse, müstesnad ır. 
Çünkü şek ve şüphe yeri de ğildir. Çünkü müttakîlere do ğru yolu gösterir. 
Öyleyse mu’cizedir.
3. َīĻِĝَّÝُĩْĥِĤ ًىïُİ yani, tarik-i müstakîme ir şad eder. Öyleyse yakîniyattan-
dır. Öyleyse mümtazd ır. Öyleyse mu’cizdir.
Ey arkada ş, şu َīĻِĝَّÝُĩْĥِĤ ًىïُİ cümlesindeki nur-u belâgat ve hüsn-ü kelâm, 
dört noktadan tezahür etmi ştir.
1. Bu cümlede “mübteda” mahzuftur. Bu hazf, cümleyi te şkil eden “müb-
teda” ile “haber” aras ındaki ittihat öyle bir dereceye varm ış ki sanki “mübte-
da” hazf olmay ıp “haber”in içerisine girmi ş. Haricen ikisi müttehid olduklar ı 
gibi, zihnen de müttehid olduklar ına işarettir.
2. 1َאدِيİ yerinde 2ًىïُİ yani, ism-i fâil mevkiinde masdar ın kullan ılmas ı, 
tecessüm eden nur-u hidayetten cevher-i Kur’ân’ ın husule geldi ğine işarettir.
3. ًىïُİ ’deki tenvin-i tenkirden anla şılıyor ki, hidayet-i Kur’ân öyle ince 
bir dereceye varm ıştır ki, hakikati idrak edilemez ve öyle geni ş bir sahay ı işgal 
etmiştir ki, ihatas ı ilmen kabil de ğildir. Çünkü “ma’rife”nin z ıdd ı olan “nekre,” 
ya şiddet-i hafâdan olur veya kesret-i zuhurdan ne şet eder. Buna binaendir ki 
“Tenkir bazen tahkiri, bazen tâzimi ifade eder.” denilmi ştir.
4. Müteaddit kelimelere bedel ism-i fâil sîgas ıyla ihtiyar edilen َīĻِĝَّÝُĨ ke-
limesiyle yap ılan îcaz, hidayetin semeresine ve tesirine i şaret oldu ğu gibi, hi-
dayetin vücuduna da bir delil-i innîdir.
Suâl:  Gayet mahdut, az birkaç noktadan be şerin tâkatinden hariç deni-
len i’câz ın doğmas ı ihtimali var m ıdır?
Cevap: Cevap:  Maddî ve mânevî her şeyde yard ımın ve içtima ın büyük kuvvet 
ve tesiri vard ır. Evet, in’ikâs s ırrıyla, üç şeyin hüsnü içtima ederse, be ş olur. 
Beş içtima ederse on olur. On içtima ederse k ırk olur. Çünkü her şeyde bir 
nevi in’ikâs ve bir nevi temessül vard ır. Nas ıl ki birbirine mukabil tutulan iki 
aynada çok aynalar görünüyor; kezâlik, iki-üç nükte veya iki-üç hüsün içtima ettikleri zaman pek çok nükteler, pek çok hüsünler tevellüt eder. Bu s ırra bina-
1 Hidayete erdiren.
2 Hidayet.38  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
endir ki her hüsün sahibinin ve her bir sahib-i kemâlin emsâliyle içtima etme-
ye f ıtrî bir meyli vard ır ki, içtimalar ı zaman ında hüsünleri, kemâlleri bir iken 
iki olur. Hatta bir ta ş, taşlığıyla beraber, kubbeli binalarda ustan ın elinden ç ı-
kar ç ıkmaz başını eğer, arkada şıyla birleşmeye meyleder ki, sukut tehlikesin-
den kurtulsunlar. Maalesef, insanlar teavün s ırrını idrak edememi şler. Hiç ol-
mazsa taşlar aras ındaki yard ım vaziyetinden ders als ınlar!
Suâl:  Belâgat ve hidayetten maksat, hakikati vâz ıh bir şekilde gösterip 
fikirleri ve zihinleri ihtilâflardan kurtarmak iken, müfessirlerin bu gi-bi âyetlerde yapt ıklar ı ihtilâfat, gösterdikleri ihtimaller, beyan ettikle-
ri ayr ı ayr ı, birbirine uymayan vecihler alt ında hak ve hakikat ne su-
retle görülebilir?
Cevap Cevap : Malûmdur ki; Kur’ân- ı Azîmüşşân, yaln ız bir asra de ğil, bütün 
asırlara nâzil olmu ştur. Hem bir tabaka insanlara mahsus de ğil, bütün taba-
kât- ı beşere şümûlü vard ır. Hem bir s ınıf insanlara ait de ğil, bütün be şerin s ı-
nıflar ına râcidir. Binaenaleyh, herkes, her tabaka, her zaman, fehmine, isti-
dad ına göre Kur’ân’ ın hakâikinden hisse alabilir ve hissedard ır. Hâlbuki nev-i 
beşer derece itibar ıyla muhtelif ve zevk cihetiyle mütefâvit; ve kezâ meyil, is-
tihsan, lezzet, tabiat itibar ıyla birbirine uymuyor. Meselâ bir tâifenin istihsan 
ettiği bir şey, öteki tâifenin zevkine muhaliftir. Bir kavmin meyletti ği bir şey-
den öteki kavim nefret ediyor. Bu s ırra binaendir ki, Kur’ân- ı Kerîm, günahla-
rın cezas ı veya hay ırlar ın mükâfat ı hakk ında zikretti ği âyetlerde tahsisat yap-
mam ış, âmm bir şekilde b ırakm ıştır ki, herkes zevkine göre fehmetsin.
Hülâsa : Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan, âyetlerini, cümlelerini öyle bir şekilde 
nazmetmi ş ve vaz etmi ştir ki, her cihetten ihtimal yollar ı bulunsun ki, muhte-
lif fehimler ve istidatlar, zevklerine göre hisselerini alabilsinler. Binaenaleyh, ulûm-u Arabiyenin kaidelerine muvâf ık ve belâgat ın prensiplerine uygun ve 
ilm-i usule mutâb ık olmak şart ıyla, müfessirlerin birbirine muhalif olan beya-
nat ı ve ihtimalleri, zamanlara, tabakalara ve fehimlere göre murad ve câizdir 
diye hükmedilebilir.
Bu nükteden anla şıldı ki, Kur’ân’ ın i’câz vecihlerinden biri odur ki, nazm ı 
öyle bir üslûptad ır ki, bütün as ırlara, tabakalara intibak edebilir.
fBAKARA SÛRES İ / KUR’ÂN’IN BÜYÜKLÜ ĞÜ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------    39
1ِÕْĻَĕْĤِאÖ نَĳُĭِĨْËُĺ َīĺِñَّĤاَ
Bu cümlenin evvelki cümle ile nazm ını icap ettiren münasebet vecihleri ise:
Bu cümle müminleri medheder, evvelki cümle de Kur’ân’ ı medheder. 
Şu her iki medih aras ında bir insibab (dökülmek) vard ır ki, o onu ister, o 
onu ister. Çünkü ikinci medih, birinci medhin neticesidir ve birinci medhe bir bürhan- ı innîdir ve hidayetin semeresi ve şahididir. Ve ayn ı zamanda hi-
dayete bir yard ımc ı vazifesi görüyor. Çünkü müminleri medhetmekte imana 
gelmek için bir te şvik vard ır. Teşvik ise bir nevi hidayettir. 
َīĺِñَّĤاَ ile َīĻِĝَّÝُĩْĤاَ ara-
sındaki münasebete gelince:
Bunlar ın biri tahliye ( įَĻِĥْíَÜ ) diğeri tahliye (įَĻِĥْéَÜ)dir.
Tahliye (įَĻِĥْíَÜ), tathir etmek ve temizlemektir.
Tahliye (įَĻِĥْéَÜ) ise, tezyin etmek ve süslendirmek mânâs ınad ır. Bunlar 
birbiriyle arkada ş olup, burada oldu ğu gibi, daima birbirini takip ediyorlar. 
Onun için kalb, takvâ ile seyyiattan temizlenir temizlenmez, hemen onun ar-dında imanla tezyin edilmi ş ve süslendirilmi ştir.
Kur’ân- ı Kerîm, takvây ı üç mertebesiyle zikretmi ştir:
Birincisi, şirki terk,
İkincisi, maâsiyi terk,
Üçüncüsü, mâsivâullah ı terk etmektir.
Tahliye (
įَĻِĥْéَÜ ) ise, hasenat ile olur. Hasenat da ya kalble olur veya kal ıp 
ve bedenle olur veyahut malla olur.
A’mâl-i kalbînin şemsi, imand ır.
A’mâl-i bedeniyenin fihristesi, namazd ır.
A’mâl-i mâliyenin kutbu, zekâtt ır.
Suâl:  2نَĳُĭِĨْËُĺ َīĺِñَّĤاَ hâl iktizas ına göre îcaz ise de ayn ı mânây ı ifade eden 
نَĳُĭِĨْËُĩْĤاَ kelimesine nazaran itnabd ır (uzundur). Evet, اَلْ harfi َīĺِñَّĤاَ 
1 “O müttakîler ki görünmeyen âleme inan ırlar.” (Bakara sûresi, 2/3 )
2 “Onlar ki (görünmeyen âleme) inan ırlar.” (Bakara sûresi, 2/3 ).9
99
9
9940  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
ile, نَĳُĭِĨْËُĨ kelimesi نَĳُĭِĨْËُĺ fiiliyle tebdil edilmi ştir. Bu itnab ın, îcâza 
tercih sebebi nedir?
Cevap: Cevap:  َīĺِñَّĤاَ esmâ-y ı mübhemeden oldu ğundan, onu tayin ve temyiz 
eden yaln ız s ılas ıdır. Demek bütün k ıymet, s ılas ına aittir; ba şka s ıfatlar ında 
hiç k ıymet yoktur. Bu ise, burada s ılas ı olan imana büyük bir azamet vermek-
le insanlar ı iman etmeye te şvik eder.
Amma نَĳُĭِĨْËُĨ kelimesine bedel fiil sîgas ıyla نَĳُĭِĨْËُĺ ’nin tercihi; iman fiili-
ni hayal nazar ına gösterip keyfiyetin tasvir edilmesine, dahilî ve haricî delille-
rin tecellisiyle iman ın istimrar ve devam ile teceddüt etmesine i şarettir. Evet, 
delâilin zuhuru nisbetinde iman ziyadele şir, teceddüt eder.
ِÕْĻَĕْĤِאÖ Yani, nifaks ız, ihlâs- ı kalb ile iman ediyorlar. Veya iman edilen 
şeyler gayb olmakla beraber iman ediyorlar. Veyahut gaibe veya âlem-i gay-
ba iman ediyorlar.
İman, Resûl-i Ekrem’in  (aleyhissalâtü vesselâm)  tebliğ ettiği zaruriyat- ı dini-
yeyi tafsilen ve zaruriyat ın gayr ısını icmalen tasdik etmekten hâs ıl olan 
bir nurdur.
Suâl:  Avâm- ı nâstan, hakâik-i diniyeyi tabir eden ancak yüzde birdir.
Cevap: Cevap:  Tabir etmemesi, bilmemesine delil olamaz. Evet, çok defa lisan, 
insan ın tasavvurât ından incelerini tabirden âciz oldu ğu gibi, kalbindeki ve vic-
dan ındaki inceler de akla görünmez. Hatta belâgat dâhilerinden Sekkâkî gi-
bi bir zât, İmruu’l-Kays veya ba şka bir bedevînin ibraz etti ği belâgat incelerini 
kavramam ıştır.
Maahâzâ, iman ın var olup olmad ığı sorguyla anla şılır. Meselâ, âmî bir ada-
ma, bütün cihetleriyle, eczas ıyla kudretinde ve tasarrufunda bulunan Sâni’in 
yaratt ığı bu âlemin bir cihette Sâni olup olmad ığı hakk ında bir sorgu yap ıldı-
ğı zaman, “Hiçbir cihette de ğildir! Olamaz!” dese kâfidir. Çünkü nefiy cihetinin 
yani Sâni’siz olamayaca ğının onun vicdan ında sabit oldu ğuna delâlet eder.
İman, Sa’d- ı Teftazânî’nin tefsirine göre; “Cenâb- ı Hakk’ ın, istediği ku-
lunun kalbine, cüz-ü ihtiyar ının sarf ından sonra ilka etti ği bir nurdur.”  de-
nilmiştir. Öyleyse, iman, Şems-i Ezelî’den vicdan- ı beşere ihsan edilen bir nur 
ve bir şuad ır ki, vicdan ın içyüzünü tamam ıyla ışıkland ırır. Ve bu sayede, bütün 
kâinatla bir ünsiyet, bir emniyet peyda olur ve her şeyle kesb-i muarefe eder. BAKARA SÛRES İ / GAYBA İMAN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------------    41
Ve insan ın kalbinde öyle bir kuvve-i maneviye husule gelir ki, insan, o kuvvet 
ile her musibete, her hâdiseye kar şı mukavemet edebilir. Ve öyle bir vüs’at ve 
genişlik verir ki, insan o vüs’atle geçmi ş ve gelecek zamanlar ı yutabilir.
Ve kezâ, iman, Şems-i Ezelî’den ihsan edilmi ş bir nur oldu ğu gibi, saa-
det-i ebediyeden de bir par ıltıdır. Ve o par ıltıyla, vicdan ında bulunan bütün 
emel ve istidatlar ının tohumlar ı bir şecere-i tûbâ gibi ne şv ü nemaya ba şlar, 
ebed memleketine do ğru hareket eder, gider.
f
1ةَĳٰĥَّāĤا نَĳُĩĻِĝُĺوَ
Bu cümlenin evvelki cümle ile ba ğlılığı ve münasebeti gün gibi â şikârd ır. 
Lâkin bedenî ibadet ve taatlerden namaz ın tahsisi, namaz ın bütün hasenata 
fihrist ve örnek oldu ğuna işarettir. Evet, nas ıl ki Fâtiha Kur’ân’a, insan kâ-
inata fihristedir; namaz da hasenata fihristedir.  Çünkü namaz; savm, hac, 
zekât ve sair hakikatleri hâvi oldu ğu gibi, idrakli ve idraksiz mahlûkat ın ihtiya-
rî ve f ıtrî ibadetlerinin numûnelerine de şâmildir. Meselâ secdede, rükûda, k ı-
yamda olan melâikenin ibadetlerini, hem ta ş, ağaç ve hayvanlar ın o ibadet-
lere benzeyen durumlar ını and ıran bir ibadettir.
Suâl:  نَĳُĩĻِĝُĺ ’nin fiil sîgas ıyla zikrinde ne hikmet vard ır?
Cevap Cevap : Ruha hayat veren namaz ın o geniş hareketini ve âlem-i İslâm’a 
yay ılm ış olan o intibah- ı ruhanîyi muhataba ihtar edip göstermektir. Ve o gü-
zel vaziyeti ve o muntazam haleti hayale götürüp tasvir etmekle sâmi’lerin na-maza meylini ikaz edip art ırmakt ır.
Evet, dağınık bir vaziyette bulunan efrad ı büyük bir sevinçle içtimaa sev-
kettiren malûm âletin sesi gibi, âlem sahras ında dağılm ış insanlar ı cemaate 
dâvet eden ezan- ı Muhammedî’nin 
(aleyhissalâtü vesselâm)  o tatl ı sesiyle, ibadete 
ve cemaate bir meyil, bir şevk husule gelir.
Suâl:  نَĳُّĥَāُĺ kelimesine bedel, itnabl ı ةَĳٰĥَّāĤا نَĳُĩĻِĝُĺ ’nin zikrinde ne hik-
met vard ır?
Cevap Cevap : Namazda lâz ım olan tâdil-i erkân, müdavemet, muhafaza gi-
bi “ikame”nin mânâlar ını mürâat etmeye i şarettir.
1 “O müttakîler, namaz ı bütün şartlar ına riayet ederek, vaktinde ve aksatmadan k ılarlar.” (Bakara sûresi, 2/3)42  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Arkadaş! Namaz, kul ile Allah aras ında yüksek bir nisbet ve ulvî bir 
münasebet ve nezih bir hizmettir ki, her ruhu celb ve cezbetmek nama-zın şe’nindendir.
 Namaz ın erkân ı, Fütuhat- ı Mekkiye gibi eserlerin şerh etti-
ği gibi, öyle esrar ı hâvidir ki, her vicdan ın muhabbetini celbetmek, namaz ın 
şe’nindendir. Namaz, Hâl ık-ı Zülcelâl taraf ından her yirmi dört saat zarf ında 
tayin edilen vakitlerde manevî huzuruna yap ılan bir dâvettir. Bu dâvetin şe’-
nindendir ki, her kalb, kemâl-i şevk ve iştiyakla icabet etsin ve mi’raçvâri olan 
o yüksek münâcâta mazhar olsun.
Namaz, kalblerde azamet-i ilâhiyeyi tesbit ve idame ve ak ıllar ı ona tevcih 
ettirmekle adalet-i ilâhiyenin kanununa itaat ve nizam- ı rabbânîye imtisâl et-
tirmek için yegâne ilâhî bir vesiledir. Zaten insan, medenî oldu ğu cihetle, şah-
sî ve içtimaî hayat ını kurtarmak için, o kanun-u ilâhîye muhtaçt ır. O vesileye 
mürâat etmeyen veya tembellikle namaz ı terk eden veyahut k ıymetini bilme-
yen, ne kadar cahil, ne derece hâsir, ne kadar zararl ı olduğunu bilâhare an-
lar, ama i ş işten geçer.
f
1نَĳُĝِęْĭُĺ ħُİَאĭْĜرَزَ َّאĩِĨوَ
Bu kelâm ın mâkabliyle nazm ını îcab ettiren münasebet ise:
Namaz 2ِīĺِّïĤا َאدُĩِĐ yani dinin dire ği ve k ıvam ı olduğu gibi, zekât da 
İslâm’ ın kantaras ı, yani köprüsüdür.3 Demek, birisi dini, di ğeri âsâyişi muha-
faza eden ilâhî iki esast ırlar. Bunun için birbiriyle ba ğlanm ışlard ır.
Zekât ile sadakan ın lây ık olduklar ı mevkilerini bulmak için birkaç şart vard ır:
1. Sadakay ı vermekte israf olmamas ı.
2. Başkas ından al ıp başkas ına vermek suretiyle halk ın mal ından olmay ıp 
kendi mal ından olmas ı.
3. Minnetle in’âm ın bozulmamas ı.
1 “Kendilerine r ızık olarak (mal, güç, zekâ, bilgi; …) ne lutfetmi şsek, onun bir miktar ını (Allah r ızas ı için 
ve kimseyi minnet alt ında koymadan ihtiyaç sahiplerine geçimlik olarak) verirler.” (Bakara sûresi, 2/3 )
2 el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-usûl  3/135, 136; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  3/39. Yak ın laf ızlar için 
ayr ıca bkz.: Tirmizi, îmân  8; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned  5/231, 237.
3 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  8/380; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  3/20, 196; el-Kudâî, Müsnedü’ ş-
Şihâb 1/183.BAKARA SÛRES İ / NAMAZIN EHEMM İYETİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------    43
4. Fakir olmak korkusuyla sadakan ın terk edilmemesi.
5. Sadakan ın yaln ız mala ve paraya münhas ır olmad ığı bilinmesiyle, ilim, 
fikir, kuvvet, amel gibi şeylerde de muhtaç olanlara sadakan ın verilmesi.
6. Sadakay ı alan adam, o sadakay ı sefahette de ğil, hâcât- ı zaruriyesinde 
sarf etmesi lâz ımd ır.
Kur’ân- ı Kerîm bu şartlar ı, bu nükteleri insanlara sadaka olarak ihsan ve 
ihsas etmek için نَĳَכُّõُĺ veya نَĳُĜَّïَāَÝَĺ veyahut ةَĳَّכٰõĤا نَĳُÜْËُĺ gibi îcazl ı bir ifade-
yi terk edip, 1نَĳُĝِęْĭُĺ ħُİَאĭْĜرَزَ َّאĩِĨوَ gibi itnabl ı bir cümleyi ihtiyar etmi ştir.
1. Teb’îzi ifade eden ْīِĨ israf ın reddine…
2. َّאĩِĨ ’n ın takdimi, sadakan ın kendi mal ından oldu ğuna…
3. َאĭْĜرَزَ minnetin olmamas ına (çünkü veren Allah’t ır, kul ise bir vas ıtad ır)…
4. R ızkın َאĬ ’ya olan isnad ı, fakirlikten korkulmamas ına…
5. R ızkın âmm ve mutlak olarak zikredilmesi, sadakan ın ilim ve fikir gibi 
şeylere de şâmil olmas ına…
6. َěَęَĬ maddesi, alan ın sefahete de ğil, hâcât- ı zaruriyesine sarfetmesine 
işaretlerdir.
Bütün muavenet ve yard ım nevilerini hâvi olan zekât hakk ında, sahih 
olarak Resûl-i Ekrem’den (aleyhissalâtü vesselâm)  2َمِŻْøِْŸا َةُóَĉْĭَĜ َّכَאةُõĤاَ hadis-i şerifi 
mervidir. Yani, müslümanlar ın birbirine yard ımlar ı, ancak zekât köprüsü üze-
rinden geçmekle yap ılır. Zira yard ım vas ıtas ı zekâtt ır. İnsanlar ın heyet-i içti-
maiyesinde intizam ve âsâyi şi temin eden köprü, zekâtt ır. Âlem-i be şerde ha-
yat- ı içtimaiyenin hayat ı, muavenetten do ğar. İnsanlar ın terakkiyât ına engel 
olan isyanlardan, ihtilâllerden, ihtilâflardan meydana gelen felâketlerin tirya-kı, ilâc ı, muavenettir.
Evet, zekât ın vücûbu ile ribân ın hurmetinde büyük bir hikmet, yüksek bir 
maslahat, geni ş bir rahmet vard ır.
1 “Kendilerine r ızık olarak (mal, güç, zekâ, bilgi; …) ne lutfetmi şsek, onun bir miktar ını (Allah r ızas ı için 
ve kimseyi minnet alt ında koymadan ihtiyaç sahiplerine geçimlik olarak) verirler.” (Bakara sûresi, 2/3 )
2 “Zekât, İslâm’ ın köprüsüdür.” (et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  8/380; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  
3/20, 196; el-Kudâî, Müsnedü’ ş-Şihâb 1/183)44  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Evet, eğer tarihî bir nazarla sayfa-y ı âleme bakacak olursan ve o sayfay ı 
lekelendiren be şerin mesâvisine, hatalar ına dikkat edersen, heyet-i içtimaiye-
de görünen ihtilâller, fesatlar ve bütün ahlâk- ı rezilenin iki kelimeden do ğdu-
ğunu görürsün.
Birisi : “Ben tok olay ım da, ba şkas ı açl ığından ölürse ölsün, bana ne!”
İkincisi : “Sen zahmetler içinde bo ğul ki, ben nimetler ve lezzetler içinde 
rahat edeyim.”
Âlem-i insaniyeti zelzelelere maruz b ırakmakla y ıkılmaya yakla ştıran 
birinci kelimeyi sildiren ancak zekâtt ır.
Nev-i beşeri umumî felâketlere sürükleyen ve bol şevikliğe sevkedip terak-
kiyât ı, âsâyişi mahveden ikinci kelimeyi kökünden kesip atan, hurmet-i ribâd ır.
Arkadaş! Heyet-i içtimaiyenin hayat ını koruyan intizam ın en büyük şart ı, 
insanlar ın tabakalar ı aras ında boşluk kalmamas ıdır. Havas k ısm ı avâmdan, 
zengin k ısm ı fukaradan hatt- ı muvasalay ı kesecek derecede uzakla şmamalar ı 
lâz ımd ır. Bu tabakalar aras ında muvasalay ı temin eden zekât ve muavenet-
tir. Hâlbuki vücûb-u zekât ile hurmet-i ribâya mürâat etmediklerinden, taba-kalar aras ı gittikçe gerginle şir, hatt- ı muvasala kesilir, s ıla-y ı rahim kalmaz. Bu 
yüzdendir ki, a şağı tabakadan yukar ı tabakaya ihtiram, itaat, muhabbet yeri-
ne ihtilâl sadâlar ı, haset ba ğırtılar ı, kin ve nefret vâveylâlar ı yükselir. Kezâlik, 
yüksek tabakadan a şağı tabakaya merhamet, ihsan, taltif yerine zulüm ate ş-
leri, tahakkümler, şimşek gibi tahkirler ya ğıyor.
Maalesef, tabaka-y ı havastaki meziyetler, tevazu ve terahhuma sebep iken, 
tekebbür ve gurura bâis oluyor. Tabaka-y ı fukaradaki acz ve fakirlik, ihsan ve 
merhameti mûcip iken, esaret ve sefaleti intac ediyor. E ğer bu söylediklerime 
bir şahit istersen âlem-i medeniyete bak, istedi ğin kadar şahitler mevcuttur.
Hülâsa : Tabakalar aras ında musalahan ın temini ve münasebetin te-
sisi, ancak ve ancak erkân- ı İslâmiye’den olan zekât1 ve zekât ın yavrula-
rı olan sadaka ve teberruât ın heyet-i içtimaiyece yüksek bir düstur ittihaz 
edilmesiyle olur.
f
1 Bkz.: Buhârî, îmân  37 (50) , tefsîru sûre (31)  2; Müslim, îmân  1, 5, 7; Tirmizî, îmân  4; Ebû Dâvûd, 
sünnet 16; Nesâî, îmân  5, 6; İbn Mâce, mukaddime  9; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned  1/27, 51, 
2/107, 2/426; İbn Hibbân, es-Sahîh  1/398.9
9BAKARA SÛRES İ / İNFAK ETMEN İN EHEMM İYETİ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------   45
1نَĳُĭِĜĳُĺ ْħُİ َةِóِìْٰźِאÖوَ ِכَۚĥْ×َĜ ْīِĨ ِلَõْĬأُ אƯĨوَ ْכَĻَĤإِ ِلَõْĬأُ אƯĩِÖ نَĳُĭِĨْËُĺ َīĺِñَّĤوَا
Kur’ân- ı Kerîm, bu âyet gibi çok âyetlerde terkiplerin, kelâmlar ın muhte-
mel bulunduklar ı ihtimallerden, vecihlerden bir ihtimalini veya bir vechini bir 
emare ile tayin etmemekle, nazm- ı kelâm ı, mürsel ve mutlak b ırakm ıştır. Bu 
da i’câz ı intac eden îcâza men şe olarak latîf bir s ırdır. Şöyle ki:
Belâgat, muktezâ-y ı hale mutabakattan ibarettir. Kur’ân’ ın muhataplar ı, 
muhtelif as ırlarda mütefâvit tabakalard ır. Bu tabakalara mürâaten, muhavere 
ve mükâlemeyi o as ırlara teşmil etmek üzere, çok yerlerde tâmim için hazf ya-
pıyor, çok yerlerde nazm- ı kelâm ı mutlak b ırak ıyor ki, ehl-i belâgat ve ulûm-u 
Arabiyece güzel görünen vecihler, ihtimaller ço ğals ın ki, her as ırda her taba-
ka, fehimlerine göre hissesini als ın.
Bu âyeti mâkabliyle nazm ve rapteden münasebet:Kur’ân- ı Kerîm, evvelki âyetle tâmim yapt ıktan sonra, bu âyet ile tahsis 
yapm ıştır. Evet, bu âyet, ehl-i kitaptan iman edenleri tahsisle şereflerini ilân; 
ve imana gelmeyenleri imana te şvik ediyor. Abdullah İbni Selâm ele al ınarak 
diğerlerinin Abdullah İbni Selâm gibi olmalar ı için yap ılan teşvik gibi.
Ve kezâ, Kur’ân- ı Kerîm’in bütün ümmetlere ve Risalet-i Muhammediye’nin 
bütün milletlere şâmil olduklar ını tasrih etmek üzere, her iki َīĺِñَّĤاَ ile َīĻِĝَّÝُĨ ’nin 
her iki k ısm ına tansis edilmi ştir.
Ve kezâ, 2ِÕْĻَĕْĤِאÖ نَĳُĭِĨْËُĺ sadefinde bulunan iman ın rükünlerini beyan et-
mek için, icmalden sonra tafsile geçmi ştir. Çünkü bu âyet; kitaplara, k ıyame-
te sarahaten; rusül ve melâikeye z ımnen delâlet eder.
Kur’ân- ı Azîmüşşân burada 3ْاٰنِóُĝْĤِאÖ نَĳُĭِĨْËُĩْĤوَا gibi îcazl ı ifadeleri terk 
edip, 4ْכَĻَĤإِ ِلَõْĬأُ אƯĩِÖ نَĳُĭِĨْËُĺ َīĺِñَّĤوَا ile itnab ı ihtiyar etmi ştir. Şu itnab, bu maka-
mı yüksek nükte ve letâifle tezyin etmek için ihtiyar edilmi ştir.
1. Esmâ-y ı mevsûle ve mübhemeden bulunan  َīĺِñَّĤاَ burada hükmün me-
dâr ı ve maksad ın esas ı, iman s ıfat ı olduğuna ve mevsûfu ile sâir s ıfatlar ı iman 
sıfat ına tâbi ve alt ında görünmez bir durumda olduklar ına işarettir.
1 “Yine o müttakîler, Sana indirilen Kur’ân’a ve Senden önce indirilen (Kitaplara ve Sahifelere) de 
inan ırlar. Âhirete de şüphe götürmez bir kesinlikle iman ederler onlar.” (Bakara sûresi, 2/4)
2 “O (müttakîler), sürekli yenilenir ve kuvvet kazan ır bir imanla gaybe inan ırlar…” (Bakara sûresi, 2/3)
3 Kur’ân’a iman edenler.
4 “Yine o müttakîler, Sana indirilene inan ırlar.” (Bakara sûresi, 2/4)46  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
2. Yaln ız bir zamanda sübutu ifade eden نَĳُĭِĨْËُĨ kelimesine bedel, fiil sîgas ıy-
la نَĳُĭِĨْËُĺ tabiri, nüzûl ve zuhur tekerrür ettikçe iman ın teceddüt etti ğine işarettir.
3. İpham ı ifade eden َאĨ iman- ı icmâlînin kâfi geldi ğine ve iman ın, “ha-
dis” gibi bât ınî ve “Kur’ân” gibi zâhirî vahiylere şâmil oldu ğuna işarettir.
4. ِلَõْĬأُ maddesi itibar ıyla, Kur’ân’a iman, Kur’ân’ ın Allah’tan nüzûlüne 
iman demek oldu ğunu gösteriyor. Kezâlik, Allah’a iman, Allah’ ın vücuduna 
iman; âhirete iman, âhiretin gelmesine iman demektir.
5. ِلَõْĬأُ mâziye delâlet eden heyeti itibar ıyla, henüz nâzil olmayan ın nüzû-
lü, nâzil olan ın nüzûlü kadar muhakkak oldu ğuna işarettir. Maahâzâ, نَĳُĭِĨْËُĺ 
’deki istikbâl, ِلَõْĬأُ’ nin mâzili ğinden neşet eden noksan ı telâfi eder. Yani he-
nüz nâzil olmayan k ısım ِلَõْĬأُ’ nin şumulü dahilinde de ğilse de, نَĳُĭِĨْËُĺ ’nin şu-
mulü alt ındad ır. Bu tenzil meselesi, Kur’ân’ ın çok yerlerinde vuku bulmu ştur. 
Bazen mâzi, istikbale misafir gider; bazen de muzari; mâzinin memleketine gelir. Bunda, çok latîf bir belâgat vard ır. Şöyle ki:
Bir adam, kendisine göre henüz geçmemi ş bir şeyi mâziye delâlet eden 
bir sîga ile i şittiği zaman, zihni heyecana gelir, ay ılır. Anlar ki, muhatap yal-
nız o değildir. Belki, arkas ında muhtelif mesafelerde pek çok ayr ı ayr ı tâifeler, 
saflar bulunmakla, kendisine tevcih edilen hitaplar ı, nidalar ı, ilâhî hitabeleri, 
arkas ında bulunan bütün o tâifeler i şitir gibi zihnine gelir.
ْכَĻَĥَĐ ’ye bedel ْכَĻَĤإِ’ nin zikri, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  teklif 
edilen risalet vazifesini cüz-ü ihtiyarîsiyle haml ve kabul etmi ş olduğuna ve bu 
hizmet Cibril taraf ından görüldü ğünden, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  
daha yüksek oldu ğuna işarettir. Çünkü ĵٰĥَĐ ’da ihtiyar olmad ığı gibi, vas ıta-
yı nüzûlün daha yüksek oldu ğuna delâlet eder. ْכَĻَĤإِ’ deki zamirin ism-i zâhire 
tercih sebebi, Kur’ân ve Kur’ân’a ait hususat hususunda Hazreti Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm)  yaln ız muhatap olup, kelâm, Allah’ ın kelâm ı olduğuna işa-
rettir. Bu kelâm ın îcaz derecesi, şu zikredilen letâiften anla şıldı.
1ِכَĥْ×َĜ ْīِĨ ِلَõْĬأُ אƯĨوَ  :Bu gibi s ıfatlarda bir te şvik vard ır. Ve o te şvikten sâ-
mi’leri imtisâle sevkeden emirler ve nehiyler do ğuyor.
1 “Ve Senden önce indirilen (Kitaplara ve Sahifelere) de inan ırlar.” (Bakara sûresi, 2/4)BAKARA SÛRES İ / SEMAVÎ K İTAPLARA İMAN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------    47
Bu cümlenin mâkabliyle nazm ına dair “dört letâif” vard ır:
1. Bu cümlenin mâkabline atf ı, medlûlün delile olan bir atf ıdır. Şöyle ki:
“Ey insanlar! Kur’ân’a iman etti ğiniz gibi, kütüb-ü sâb ıkaya da iman edi-
niz. Çünkü Kur’ân, onlar ın s ıdk ına delil ve şahittir.”
2. Yahut o at ıf, delilin medlûle olan atf ıdır. Şöyle ki:
“Ey ehl-i kitap! Geçmi ş olan enbiyâ ve kitaplara iman etti ğiniz gibi, 
Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  ile Kur’ân’a da iman ediniz. Zira on-
lar, Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  gelmesini teb şir ettikleri gibi, 
onlar ın ve kitaplar ının s ıdk ına olan deliller, hakikatiyle, ruhuyla Kur’ân’da 
ve Hazreti Muhammed’de (aleyhissalâtü vesselâm)  bulunmu ştur. Öyleyse, Kur’ân 
Allah’ ın kelâm ı ve Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  de resûlü oldu ğunu 
tarik-i evlâ ile kabul ediniz ve etmelisiniz.”
3. Zaman- ı Saadette Kur’ân’dan ne şet eden İslâmiyet, sanki bir şecere-
dir. Kökü Zaman- ı Saadette sabit olmakla, damarlar ı o zaman ın âb- ı hayat 
menbalar ından kuvvet ve hayat alarak her tarafa inti şar ettikleri gibi, dal ve 
budaklar ı da istikbal semâs ına kadar uzanarak âlem-i be şere maddî ve mâne-
vî semereleri yeti ştiriyor.
Evet, İslâmiyet, mâzi ile istikbali kanatlar ı alt ına alm ış, gölgelendire-
rek, istirahat-i umumiyeyi temin ediyor.
4. Kur’ân- ı Kerîm, o cümlede ehl-i kitab ı imana te şvik etmekle, onlara bir 
ünsiyet, bir sühulet gösteriyor. Şöyle ki:
“Ey ehl-i kitap! İslâmiyet’i kabul etmekte size bir me şakkat yoktur; si-
ze ağır gelmesin. Zira, size bütün bütün dininizi terk etmenizi emretmiyor. 
Ancak, itikadat ınızı ikmal ve yan ınızda bulunan esasat- ı diniye üzerine bina 
ediniz diye teklifte bulunuyor. Zira Kur’ân, bütün kütüb-ü sâlifenin güzellik-lerini ve eski şeriatlerinin kavâid-i esasiyelerini cem etmi ş olduğundan usûl-
de muaddil ve mükemmildir. Yani, tâdil ve tekmil edicidir. Yaln ız, zaman ve 
mekân ın tagayyür etmesi tesiriyle tahavvül ve tebeddüle maruz olan füruât 
kısm ında müessistir. Bunda aklî ve mant ıkî olmayan bir cihet yoktur.
Evet, mevasim-i erbaada giyecek, yiyecek ve sair ilâçlar ın tebeddülü-
ne lüzum ve ihtiyaç hâs ıl olduğu gibi, bir şahs ın yaşayış devrelerinde, talim 
ve terbiye keyfiyeti tebeddül eder. Kezâlik, hikmet ve maslahat ın iktizas ı 
üzerine, ömr-ü be şerin mertebelerine göre ahkâm- ı fer’iyede tebeddül var-
dır. Çünkü fer’î hükümlerden biri, bir zamanda maslahat iken, di ğer bir48  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
zamana göre mazarrat olur. Veya bir ilâç, bir şahsa devâ iken, şahs- ı âhere 
dâ’ olur. Bu s ırdand ır ki, Kur’ân, fer’î hükümlerden bir k ısm ını neshetmi ş-
tir. Yani vakitleri bitti, nöbet ba şka hükümlere geldi, diye hükmetmi ştir.”
1 ِכَĥْ×َĜ ْīِĨ : Kur’ân’da hiçbir kelime bulunmuyor ki, mevkiiyle münasebet-
tar olmas ın veyahut mevkiinin ba şka bir kelimeye münasebeti daha çok ol-
sun. Evet, Kur’ân’ ın herhangi bir yerinde bulunan bir kelime, o mevkiin ba-
şında bir tâc- ı zerrîn gibi görünür. Ve aralar ındaki münasebetlerden dolay ı, 
aralar ında geçimsizlik yeri yoktur.
Ezcümle, ِכَĥْ×َĜ ْīِĨ kelimesine bak. Bu âyetin her taraf ından uçup bu keli-
menin ba şına konan letâifi gör. Zira bu âyet, nübüvvet hakk ındad ır. Nübüvvet 
meselesinde be ş maksat vard ır. Bu maksatlar, be ş nükte ve letâiften in’ikâs et-
miştir. Bu be ş letâif, ِכَĥْ×َĜ ْīِĨ ’nin sadefindedir. Maksatlar ise:
1. Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) , resûldür.
2. Ekmelü’r-Rusül’dür.
3. Hâtemü’l-enbiyâ’d ır.
4. Risaleti, âmmedir.
5. Şeriati, sâir şeriatlerin mehâsinini cem ile onlar ın nâsihidir.
Birinci maksad ın ِכَĥْ×َĜ ْīِĨ ’den vech-i in’ikâs ı:
Meslekleri ve yollar ı bir olan bir cemaat, ِכَĥْ×َĜ ْīِĨ kelimesinden îmâen 
fehmolunur. Binaenaleyh, Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  ِכَĥْ×َĜ ْīِĨ 
’deki zamire merci olmas ı, o cemaatten mâdud olmas ını iktiza eder. Ve on-
lar ın meslekleri olan nübüvvetlerine ve kitaplar ının s ıdk ına olan bütün delil-
ler, Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  risaletine ve Kur’ân’ ın Allah’tan 
nâzil oldu ğuna bir hüccet-i kat ıa olduğu gibi, onlar ın mu’cizeleri de Hazreti 
Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  dâvâs ına bir mu’cize hükmüne geçer.
İkinci maksad ın vech-i in’ikâs ı, üç kaideden tezahür eder :
1. Sultanlar daima halk ın, cemaatin, ordunun sonunda ç ıkarlar.
2. Nev-i be şerde tekemmül vard ır. Bu tekemmül kanunu, ikinci müreb-
bînin ve ikinci mükemmilin, evvelki mürebbîlerden daha ekmel olmas ını ik-
tiza eder.
1 “Senden önce...” (Bakara sûresi, 2/4)BAKARA SÛRES İ / HÂTEMÜ’L-ENB İYA (aleyhissalâtü vesselâm)   -----------------------------------------------------------------------------------------------    49
3. Ale’l-ekser, halefin mahareti, selefinden daha ziyadedir.
İşte bu üç kaideden, Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  ekmel-i 
enbiyâ oldu ğu tezahür eder.
Üçüncü maksad ın vech-i in’ikâs ı:
Meşhur bir kaidedir ki, bir vâhid ço ğalsa, teselsül eder, gittikçe gider, bir 
yerde durmaz. Fakat çoklar ve kesir olanlar ittihat etse, kuvvetlenir, istikrar peyda eder, yerinde kal ır, daha de ğişmez. Demek, Muhammed 
(aleyhissalâtü 
vesselâm) , Hâtemü’l-enbiyâ’d ır. Mefhum-u muhalifiyle i şmam eder ki, ondan 
sonra peygamber gelmez; hâtemiyetine hâtem ve imza basar.
Dördüncü maksad ın vech-i in’ikâs ı:
ِכَĥْ×َĜ ْīِĨ kelimesinin ifade etti ği gibi, Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) , 
onlar ın halefidir ve onlar, tamamen o Hazretin selefleridir. Binaenaleyh, ha le fin, 
selefe ait vazifeyi tamam ıyla üzerine alarak onlar ın yerine kaim olmas ı, o Hazretin 
bütün seleflerine nâip ve bütün ümmetlerine resûl oldu ğunu iktiza eder.
Evet, bu kaide, hükmüne uygun f ıtrî bir kaidedir. Zira, Zaman- ı Saa-
det ten evvel insan âleminin ihtiva etti ği ümmetler, milletler aras ında mad-
deten ve mânen, istidaden ve terbiyeten pek muhtelif ve geni ş mesafeler 
vard ı. Bunun içindi ki, terbiye-i vâhide ve dâvet-i münferide kâfi gelmiyor-
du. Vakta ki âlem-i insaniyet Zaman- ı Saadetin şems-i saadetiyle uyand ı 
ve müdavele-i efkâr ile, an’anelerinin terkiyle, tebdiliyle ve kavimlerin bir-birine ihtilâtlar ıyla ittihada meyil gösterdi ve aralar ında münakale ve mu-
habere ba şlad ı; hatta küre-i arz bir memleket, belki bir vilâyet, belki bir 
köy gibi oldu; bir dâvet ve bir nübüvvet umum insanlara kâfi görüldü.
Beşinci maksad ın vech-i in’ikâs ı
ِכَĥْ×َĜ ْīِĨ ’deki 1ْīِĨ ibtidâ mânâs ını ifade eder. İbtidâ ise, bir intihâya ba-
kar. İntihâ, adem-i ihtiyaca delâlet eder. Öyleyse, o Hazret, Hâtemü’l-enbiyâ-
’dır2 ve âlem-i insaniyetin ba şka bir resûle ihtiyac ı yoktur.
ِכَĥْ×َĜ ْīِĨ kelimesinin bu be ş letâife mâkes ve mazhar olmas ına nazar- ı be-
lâgatçe delâlet eden emare şudur ki: Bu be ş maksat, bir nehir gibi şu âyetlerin 
alt ında cereyan etmekle, âyetten âyete intikal neticesinde ِכَĥْ×َĜ ْīِĨ havuzun-
da içtima etmi ştir.
1 “…den, …dan” anlam ında
2 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/40.50  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Evet, kelimenin sath ında görünen bir tere şşuh, bir ya şlık, kelimenin alt ın-
da havuzun bulundu ğuna delâlet ve îmâ eder. Maahâzâ, bu maksatlar ın be-
yan ına ayr ı ayr ı âyetler tahsis edilmi ştir.
1نَĳُĭِĜĳُĺ ْħُİ َةِóِìْٰźِאÖوَ : Bu âyet, ha şir meselesine i şarettir. Ha şrin isbat ı hak-
kında feyz-i Kur’ân’dan fehmetti ğim ve ba şka bir risalede tafsilât ıyla zikretti-
ğim on burhan ın hülâsas ına burada i şaret edece ğiz. Şöyle ki:
Kast ve iradeden do ğan bir nizam- ı ekmel vard ır. Hilkat ve yarat ılışta tam 
bir hikmet hükümfermâd ır. Âlemde abes yok, f ıtratta israf yok. Bu şahitleri 
tezkiye eden, istikrâ- ı tamd ır ki, her fen, mevzuu bulundu ğu nev’in nizam ına 
bir şahid-i âdildir.
Ve kezâ, yevm ve sene vesaire gibi her nevide, nev’î bir k ıyamet-i mü-
kerrere vard ır.
Ve kezâ, be şerdeki istidat, k ıyamete bir remizdir.
Ve kezâ, be şerin gayr-i mütenahi meyil ve emelleri, k ıyameti ister.
Ve kezâ, Sâni-i Hakîm’in rahmet hazinesinin mahall-i sarf ı, ancak k ı-
yamet ve ha şirdir.
Ve kezâ, s ıdk ve emanetle maruf Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , sa-
rahaten ilân ediyor.
Ve kezâ, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan 
3َارًاĳْĈأَ ْħَכُĝَĥَì ْïَĜوَ ، 2ِïĻِ×َđْĥِĤ َّمٍŻَčِÖ ُّכَÖرَ َאĨوَ
âyetleriyle ve bu âyetlerin emsâliyle ha şrin vukuunu kat’iyetle isbat ediyor.
İşte, tam ona bali ğ olan şahitler, saadet-i ebediyenin anahtar ı olup, o 
cennetin kap ılar ını açarlar.
Birinci Burhan
Evet kâinat, saadet-i ebediyeyi intac etmese, ak ıllar ı hayrette b ırakan kâi-
natta görünen en bâriz, en mükemmel şu nizam, aldat ıcı zay ıf bir suretten iba-
ret kal ır. Ve bütün mâneviyat ve alâkalar, rab ıtalar ve nisbetler hep hebâ olur. 
Öyleyse, o nizam ın nizam olmas ı, ancak ve ancak saadet-i ebediyeyi intac
1 “Âhirete de şüphe götürmez bir kesinlikle iman ederler onlar.” (Bakara sûresi, 2/4)
2 “Rabbin, kullar ına asla zulmetmez.” (Fussilet sûresi, 41/46)
3 “O’dur sizi merhale merhale, şekilden şekle geçirerek yaratan.” (Nûh sûresi, 71/14)9
9
99
9
9BAKARA SÛRES İ / HAŞRİN DELİLLERİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------------    51
etmekle olur. Yani, o nizamdaki mâneviyat ve nükteler, ancak âlem-i âhiret-
te sümbüllenecektir. Yoksa, bütün mâneviyat söner, rab ıtalar kesilir, nisbetler 
darma da ğınık olur, nizam da berhava olur. Hâlbuki o nizamda bulunan kuv-
vet, bütün kuvvetiyle o nizam ın berhava edilmeyece ğini ilân ediyor.
İkinci Burhan
Her bir nevide, her bir fertte hikmetlere, maslahatlara riayet eden ve inâ-
yet-i ezeliyenin timsâli olan hikmet-i tâmme, saadet-i ebediyenin gelmesini tebşir ediyor. Çünkü aksi halde, bedahetle ikrar ve tasdik etti ğimiz şu hikmet-
leri ve faydalar ı inkâr etmemiz lâz ım gelir. Çünkü o faydalar ın, o hikmetlerin, 
o maslahatlar ın her birisi z ıdd ına ink ılâp ederler. Bu hâl ise safsatad ır.
Üçüncü Burhan
İkinci burhan ı tefsir eder. Fennin de şehadet etti ği gibi, Sâni-i Hakîm, her 
şeyde en k ısa yolu, en yak ın ciheti, en güzel ve en hafif sureti ihtiyar etmi ştir. 
Bu ihtiyar, kâinatta abesiyetin bulunmad ığına delâlet eder. Bu ise ciddiyete 
delâlet eder. Ciddiyet ise, saadet-i ebediyenin gelmesiyle olur; yoksa bu var-lık adem say ılır ve her şey abesiyete tehavvül eder. Hâlbuki abes ve israf gibi 
bât ıldan pâk ve münezzeh oldu ğunu şu 
1َכَĬَאéْ×ُø ًۘŻِĈَאÖ َاñٰİ َÛْĝَĥَì َאĨ َאĭَّÖرَ kelâ-
mıyla i’lâm ve tâlim eden Zât- ı Zülcelâl, sözüne nas ıl muhalefet eder?
Dördüncü Burhan
Üçüncü burhan ı izah eder. Bütün fenlerin şehadetiyle, f ıtratta israf yok-
tur. Eğer insan- ı ekber denilen âlemdeki hikmetleri idrakten âciz isen, âlem-i 
asgar denilen insandaki nüktelere, hikmetlere dikkat et.
Evet, fenn-i menâfiü’l-a’zân ın şerh ve beyan etti ği vecihle, insan ın cismin-
de, her birisi bir menfaat için takriben iki yüz küsûr kemik vard ır. Ve her birisi 
bir fayda için alt ı bin damar vard ır. Ve hüceyrata hizmet eden yüz yirmi dört 
bin mesâme ve pencere vard ır. O hüceyratta câzibe , dâfia , mümsike , musav-
vire, müvellide  nam ıyla, her birisi bir maslahat için be ş kuvvet çal ışıyor.
Âlem-i asgar böyle olsa, insan- ı ekber ondan geri kal ır m ı? Ruha nisbeten 
ehemmiyetsiz olan ceset bu derece israftan uzak bulunsa, ne suretle cevher-i ruhla âsâr ında, emellerinde, efkâr ında ve mâneviyat ında israf olur. Çünkü 
1 “Rabbimiz!” derler, “Sen, (iki ayr ı bölgeli bir memleket gibi duran ve her şeyiyle birli ğe işaret eden) bu 
kâinat ı boş yere, sebepsiz, gayesiz yaratmad ın.” (Âl-i İmran sûresi, 3/191)52  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
saadet-i ebediye olmasa, bütün maneviyat kurur. O hakikatler, israf memle-
ketine kaçarlar. Acaba dünya kadar k ıymetli olan bir cevhere mâlik olmakla, 
hem daima onun zarf ını ve g ılâf ını muhafaza ettikten sonra, o cevheri birden-
bire yere vurup k ırmak ihtimali var m ıdır? Hangi ak ıl kabul eder?
Hem bir şahs ın bünyesindeki kuvvet, âzâs ındaki s ıhhat, istidad ındaki ka-
biliyet, o şahs ın yaşay ışına ve tekemmülüne delil oldu ğu gibi, kâinat ın ruhuna 
kadar nüfuz eden hakikat-i sâbite ve devam ile ya şay ışını îmâ eden intizam ın-
daki kuvvet-i kâmile ve tekemmülüne giden nizam ındaki kemâl acaba ha şr-i 
cismanî yoluyla saadet-i ebediyeye delil olmaz m ı? Zira intizam ını ihtilâlden 
ve bozulmaktan kurtaran, saadet-i ebediyedir. Ve tekemmüle vas ıta olur. Ve 
o kuvveti inki şaf ettiren odur.
Beşinci Burhan
Evet, her nevi mahlûkatta bir nevi k ıyametin ve bir çe şit haşrin tekrar-
la vukua gelmekte oldu ğu, büyük k ıyametin vukuuna ve gelece ğine işarettir. 
Buna bir misal:
Evet, haftal ık saate bak. O saatte saniyeleri, dakikalar ı, saatleri, günleri 
sayan ibrelerden ve millerden saniyeleri sayan ibre, dakikalar ı sayan ibrenin 
hareketini ihbar ediyor. Dakikalar ı sayan ibre, saatleri sayan ibrenin hareke-
tini ilân ediyor. Saatleri sayan ibre de, günleri gösteren ibrenin hareketini hu-sule getiriyor ve îlâm ediyor. İşte, birincinin hareketinin tamam olmas ı, ikin-
cisinin de hareketinin tamam olaca ğına ve ikincinin tamam- ı hareket etmesi, 
üçüncünün de itmam- ı hareket edece ğine işarettir.
Kezâlik, Sâni-i Hakîm’in kâinat denilen büyük bir saati vard ır. Bu saatin 
milleri, feleklerin çe şit çeşit deveran ından ibarettir. İşte bu deveranlar günleri, 
seneleri, ömr-ü be şeri, dünyan ın beka müddetini gösteriyorlar. Binaenaleyh, 
her geceden sonra sabah ın, her k ıştan sonra bahar ın gelmesi gibi, ha şrin sa-
bah ı, o büyük saatten do ğacağına delil ve i şarettir.
Suâl:  Kâinatta görünen şu nev’î k ıyametlerde e şya ayn ıyla iade edilmi-
yor. Hâlbuki büyük k ıyamette neden ecsam ayn ıyla iade edilir?
Elcevap: Elcevap:  İnsan ın bir ferdi, ba şka mahlûkat ın bir nev’i gibidir. Zira insan-
daki o nur-u fikir, emellerine, ruhuna öyle bir inki şaf, öyle bir inbisat vermi ş-
tir ki, bütün zamanlar ı yutsa doymaz. Zira ondaki o yüksek fikir, insan ın ma-
hiyetini ulvî, k ıymetini umumî, nazar ını küllî, kemâlini gayr-i mahsur, lezzet 
ve elemini daimî k ılm ıştır. Başka nevilerin fertleri ise böyle de ğildir. Onlar ın BAKARA SÛRES İ / HAŞRİN DELİLLERİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------------    53
mahiyetleri cüz’î, k ıymetleri şahsî, nazarlar ı mahdut, kemâlleri mahsur, lezzet 
ve elemleri ânidir. Bundan anla şılıyor ki, insan ın bir ferdi, sair mahlûkat ın bir
nev’i hükmündedir. Binaenaleyh, o nevilerde görünen şu k ıyametlerin ve ha-
şir ve neşirlerin keyfiyetleri nas ılsa, efrad- ı insaniye de öyledir.
Alt ınc ı Burhan
Saadet-i ebediyeye i şaret eden burhanlardan biri de, insandaki gayr-i 
mütenahi istidatlard ır.
Evet, Cenâb- ı Hak taraf ından mükerrem k ılınan insan ın cevher-i ru-
hunda ekilen ve rakamlara s ığmayan istidatlar var.
Bu istidatlar ın alt ında, hesaba gelmeyen kabiliyetler var.
Ve bunlardan ne şet eden, hadde gelmeyen meyiller var.
Ve bunlardan husule gelen gayr-i mütenahi efkâr ve tasavvurât var.
İşte bunlar ın her birisi ha şr-i cismanînin arkas ındaki saadet-i ebediyeye, 
şehadet parmaklar ını uzatarak gösteriyorlar.
Yedinci Burhan
Evet, Rahmân ve Rahîm olan Sâni-i Hakîm’in rahmeti, rahmetlerin en 
büyüğü olan saadet-i ebediyenin gelece ğini tebşir ediyor. Zira rahmet, ancak 
saadet-i ebediye ile rahmet olur. Ve nimet, ancak o saadetle nimet olur.
Evet, bütün nimetleri nikmetlere çeviren ebedî ayr ılmaktan do ğan ve 
umumî matemlerden yükselen o belâlardan kâinat ı, bilhassa şuurlu olan 
mahlûkat ı kurtaran şey, saadet-i ebediyenin gelmesidir. Çünkü bütün nimet-
lerin, rahatlar ın, lezzetlerin ruhu olan saadet-i ebediye gelmezse, umum kâi-
nat ın şehadetiyle sabit olan ve güne ş gibi parlayan rahmet ve şefkat-i ilâhiye-
nin bedâhetine kar şı mükâbere ile inkâr lâz ım gelir.
Ey Habib-i Şefik ve ey Şefik-i Habib! Ey Said-i Mecid ve ey Mecid-i Said! 
Rahmet-i ilâhiyenin en latîfi, en zarifi, en lezizi olan muhabbet ve şefkatine ba-
kınız. O muhabbet ve şefkati, firâk- ı ebedî ve hicran- ı lâyezâlî ile kar şılad ığınız 
takdirde, vicdan, hayal ve ruh ne hale gireceklerdir? O muhabbet ve o şefkat en 
büyük, en tatl ı bir nimet iken, en azîm bir musibete, bir belâya ink ılâb eder.
Acaba göz önünde bilbedahe görünen rahmet-i ilâhiye, firâk- ı ebe-
dînin muhabbet ve şefkat aleyhine hücum etmesine müsaade eder mi?
ِّٰųوَا َź = Vallahi hay ır!9
9
9954  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Ancak o rahmetin şe’nindendir ki, firâk- ı ebedîyi hicran- ı lâyezâlîye, hic-
ran- ı lâyezâlîyi firâk- ı ebedîye ve adem-i mutlak ı da her ikisine musallat eder 
ki, o firaklar ın, o hicranlar ın kökleri ortadan kalks ın.
Sekizinci Burhan
Bütün âlemce her hususta s ıdk ı ve doğruluğu malûm ve müsellem olan 
Hazreti Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) , parmağıyla kameri şak ettiği 
gibi, lisan ıyla da saadet-i ebediyenin kap ılar ını açm ıştır. Ve bütün enbiyâ-y ı 
izâm ın bu hakikat üzerine icmalar ı, bir hüccet-i kat ıad ır.
Dokuzuncu Burhan
On üç as ırdan beri yedi vecihle i’câz ı tasdik edilen Kur’ân- ı Mu’cizü’l-
Beyan’ ın haşir hakk ındaki beyanat ı, saadet-i ebediyenin gelece ğine kâfi bir 
delil değil midir? Ba şka bir delile ihtiyaç var m ıdır?
Onuncu Burhan
Bu burhan, binlerce burhanlar ı müctemîdir. Bu burhanlar ı, çok âyetler 
tazammun etmi şlerdir.
Evet, Kur’ân- ı Kerîm, çok âyetlerinden ha şre nâz ır pencereler açm ıştır.
Ezcümle, 1َارًاĳْĈأَ ْħَכُĝَĥَì ْïَĜوَ âyetiyle, saadet-i ebediyeye yol açan bir k ı-
yas- ı temsilîye i şaret etmiştir.
Kezâlik, 2ِïĻِ×َđْĥِĤ َّمٍŻَčِÖ ُّכَÖرَ َאĨوَ âyet-i kerîmesiyle, o saadeti gösteren bir k ı-
yas- ı adlîye işaret etmiştir.
Birinci âyetle i şaret edilen k ıyas- ı temsilî :
Evvelâ insan ın vücuduna bak. Nas ıl tav ırdan tav ıra; yani nutfeden alâkaya.. 
alâkadan mud ğaya.. mud ğadan et ve kemi ğe.. et ve kemikten insan suretine bir 
kast, bir irade ve bir ihtiyar alt ında mahsus kanunlarla, muayyen nizamlarla, 
muntazam hareketlerle intikal etti ğini ve kal ıptan kal ıba girip ç ıktığını gör.
Sonra insan ın bekas ına dikkat et. İnsan, bu vücut libas ını her sene de ğiş-
tirir. Bu vücut de ğişmesi, bedendeki hüceyrat ın y ıkılıp yap ılmas ıyla olur. Bu 
tamirat da, bütün âzân ın erzak mahzeni hükmünde olan Cenâb- ı Hakk’ ın bir 
kanun-u mahsusla ihzar etti ği o madde-i latîfeden al ınan ecza ile yap ılır.
1 “O’dur sizi merhale merhale, şekilden şekle geçirerek yaratan.” (Nûh sûresi, 71/14)
2 “Rabbin, kullar ına asla zulmetmez.” (Fussilet sûresi, 41/46)BAKARA SÛRES İ / HAŞRİN DELİLLERİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------------    55
Sonra o madde-i latîfenin ahvâline bak. Nas ıl âzân ın ihtiyaçlar ına göre 
muayyen bir kanunla taksim edilir ve bedenin her taraf ına mahsus bir nizam-
la muntazaman da ğıtılır.
Yine şâyân- ı dikkattir ki; o madde-i latîfe, dört mutfakta pi şirildikten son-
ra ve dört ink ılâptan geçtikten sonra ve dört süzgeçten tasfiye edildikten son-
ra r ızık olarak taksim edilir.
Hem yine şâyân- ı dikkattir ki; o madde-i latîfe, yemeklerin ruhu ve hülâ-
sas ıdır. O yemekler âlem-i anâs ırda dağınık menbalardan muntazam bir düs-
turla, mahsus bir nizamla cem tahsil edilirler.
İşte bütün bu nizamlar, bu kanunlar, bu intizamlar, hep bir kast, bir irade, 
bir hikmetten ç ıkıyor. Evet, meselâ Habib’in gözünde yerle şen bir zerrenin, 
unsur-u havadan veya unsur-u türâbdan o garip, acîb tav ırlarda, ink ılâplar-
da yapt ığı muntazam hareketinden anla şılır ki; o zerre, toprakta iken Habib’in 
gözüne tayin edilmi ş ve bir memur gibi mahall-i memuriyetine muntazaman 
i’zam k ılınm ıştır (yükseltilmi ştir).
Evet, fennî bir nazarla dikkat edilirse anla şılır ki; o zerrenin hareketi, kö-
rü körüne, tesadüf eseri de ğildir. Çünkü o zerre, hangi mertebeye girerse, o 
mertebenin nizam ına tâbi olur. Ve hangi bir tavra intikal etmi şse, onun mu-
ayyen kanunuyla amel etmi ştir. Ve hangi bir tabakaya misafir gitmi şse, mun-
tazam bir hareketle sevkedilmi ştir.
Hülâsa : Neş’et-i ûlâya dikkat edenin, ne ş’et-i uhrâ hakk ında tereddüdü 
kalmaz. Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselâm)  emrettiği gibi, “Ne ş’et-i ûlây ı gören 
adam, ne ş’et-i uhrây ı inkâr edebilir mi?”1 Çünkü ikinci te şekkül, yani ikinci ya-
pılış, birinci te şekkülden daha kolayd ır. Bunu yapan, onu daha kolay yapar.
Meselâ, bir f ırka askerin ilk te şekkülünde, efrad ın birbiriyle ünsiyetle-
ri, muarefeleri olmad ığından ve talim ve terbiye görmemeleri yüzünden-
yontulmam ış taşlar gibi olduklar ından, o efrad, o f ırkan ın bünyesinde yer-
leştirilinceye kadar çok zahmetler vard ır. Fakat ba’de’t-te şekkül terhis edi-
lip de bir daha taht- ı silâha dâvet edildi ği zaman, pek kolay içtima eder 
ve f ırkay ı teşkil ederler. Bu te şekkül, evvelki te şekkülden daha kolay olur.
Kezâlik, birbiriyle ülfet peyda eden ve her birisi yerini tan ıyan ve bir de-
rece yontulmu ş taşlar gibi kesb-i letafet eden bedenin zerrat ı, ölümle da ğıl-
dıktan sonra, ha şirde, Hâl ık’ın izniyle, İsrafil’in borusuyla o zerrat- ı asliye ve
1 el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  17/217; el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  27/148.56  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
esasiye içtimaa dâvet edildikleri zaman, pek kolay içtima ederler ve beden-i 
insanîyi yine eskisi gibi te şkil ederler. Maahâzâ, kudret-i ezeliyeye nisbeten en 
büyük, en küçük gibidir; hiçbir şey o kudrete a ğır gelemez.
Arkadaş! Zâhire nazaran, ha şirde, ecza-y ı asliye ile ecza-y ı zâide bir-
likte iade edilir. Evet, cünüp iken t ırnaklar ın, saçlar ın kesilmesi mekruh 
ve bedenden ayr ılan her bir cüzün bir yere gömülmesi sünnet oldu ğu1, 
ona işarettir. Fakat tahkike göre, nebatât ın tohumlar ı gibi “acbü’z-zeneb” 
tabir edilen bir k ısım zerreler, insan ın tohumu hükmünde olup, ha şirde o 
zerreler üzerine beden-i insanî ne şv ü nema ile te şekkül eder.2
İkinci âyet ile i şaret edilen delil-i adlî ise :
Evet, görüyoruz ki; ale’l-ekser, gaddar, fâcir zâlimler lezzetler, nimetler 
içinde pek rahat ya şıyorlar. Yine görüyoruz ki; mâsum, mütedeyyin, fakir maz-
lumlar; zahmetler, zilletler, tahkirler, tahakkümler alt ında can veriyorlar. Sonra 
ölüm gelir, ikisini de götürür. Bu vaziyetten bir zulüm kokusu gelir. Hâlbuki kâ-inat ın şehadetiyle, adalet ve hikmet-i ilâhiye zulümden pâk ve münezzehtirler. 
Öyleyse, adalet-i ilâhiyenin tam mânâs ıyla tecelli etmesi için ha şre ve mahke-
me-i kübraya lüzum vard ır ki, biri cezas ını, diğeri mükâfat ını görsün.
3نَĳُĭِĜĳُĺ ْħُİ َةِóِìْٰźِאÖوَ  :Bu cümledeki kelimelerin aras ında bulunan 
nazm ve nizam :
1. Bu cümlenin mâkabliyle ba ğlanmas ını ifade eden وَ bu rükn-ü imani-
yenin burada sarahaten zikredilmesi için, âmm olarak zikredilen evvelki cüm-leden bu cümlenin tahsis lüzumuna binaen at ıf yap ılm ıştır.
2. Takdimiyle hasr ı ifade eden َةِóِìْٰźِאÖ kelimesi, baz ı ehl-i kitab ın iman 
ettikleri âhiret, hakikî bir âhiret olmad ığına târizdir. Çünkü onlar ın َאĭَّùَĩَÜ ْīَĤ 
4ُودَةًïْđَĨ ًאĨَّאĺأَ َّźإِ َّאرُĭĤا âyet-i kerîmesinin hikâye etti ği gibi, “Cehennem ate şi, 
bizi daima yakacak de ğil ya! Ancak birkaç gün yakacakt ır.” gibi sözleriyle ve 
bir cihette lezâiz-i cismaniyeyi nefiy ve inkâr ettiklerinden anla şıldığına göre, 
bildikleri âhiret, mecazî bir âhiret imi ş.
1 İbn Ebî Şeybe, el-Musannef  5/241; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  22/32; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-
kübrâ 1/23.
2 Bkz.: Buhârî, tefsîru sûre (39)  3, (78) 1; Müslim, fiten  141-143; Ebû Dâvûd, sünnet  22; Nesâî, cenâiz  
117; İbn Mâce, zühd  32; Muvatta, cenâiz  48; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned  2/322.
3 “Âhiret’e de şüphe götürmez bir kesinlikle iman ederler onlar.” (Bakara sûresi, 2/4)
4 Bakara sûresi, 2/80.BAKARA SÛRES İ / HAŞRİN DELİLLERİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------------    57
3. Malûm ve mâhut olan şeye işaret için vaz edilen اَلْ edat ı, bütün kü-
tüb-ü semâviyenin lisanlar ında deveran eden mâhut âhirete i şarettir. Veyahut 
mezkûr delâil-i f ıtriye ile ak ıllar ın gözleri önünde haz ır olan ve âhiret ile an ı-
lan hakikate i şarettir.
4. Mukadder bulunan ne ş’etin s ıfat ına âhiret tabiri, zihinleri ne ş’et-i ûlâ-
ya çevirip, ondan ne ş’et-i uhrâya bi’l-intikal, imkân yolunu göstermek için ih-
tiyar edilmi ştir.
5. Yakîn ile beraber tasdiki birlikte ifade eden 1نَĳُĭِĨْËُĺ kelimesine bedel 
2نَĳُĭِĜĳُĺ tabiri, ha şir meselesi şek ve şüphelere bir mah şer ve bir mecma ol-
duğu için, tasdikten fazla îkan ve yakîn daha ehemmiyetli oldu ğuna işaret-
tir. Veya ehl-i kitab ın iddia ettikleri iman, yakînden hali oldu ğundan, onlar ın 
iman ı, iman olmad ığına işarettir.
f
3ْħِıِّÖرَ ْīِĨ ًىïُİ ĵٰĥَĐ ٰۤئِכَĤأُۨو
Bu cümledeki nüktelere i şaret eden me’hazler şunlard ır:
1- Evvelki cümle ile bu cümlenin nazm ı.
2- 4ٰۤئِכَĤأُۨو ile işaret-i hissiye.
3- ٰۤئِכَĤأُۨو’ deki uzakl ık.
4- 5ĵٰĥَĐ ’daki ulviyet.
5- 6ًىïُİ ’deki tenkir.
6- 7ْīِĨ
7- 8ْħِıِّÖرَ’ deki terbiyeden ibaret yedi me’hazdir.
1 İnan ırlar.
2 Şüphe götürmez bir kesinlikle iman ederler.
3 “İşte o (kutlu) zâtlar, (Kur’ân şeklinde tecelli eden hidayet kayna ğına dayal ı imanlar ının neticesi olarak) 
Rabbilerinden gelen tam bir hidayet üzerinde (âdeta yükselebilecekleri son noktaya do ğru seyahat 
ediyor gibi)dirler;” (Bakara sûresi, 2/5)
4 İşte o (kutlu) zâtlar.
5 Üzerinde.
6 Hidayet.
7 “…den, …dan” anlam ında.
8 Rabbilerinden.58  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Birincisi
Bu cümleyi mâkabliyle ba ğlayan münasebetlerdir :
Birinci münasebet : Bu cümle mâkablinden ne şet eden üç suale cevapt ır.
Birincisi : Hidayetten ne şet eden o güzel vas ıfar ı lâbis olarak hidayet tah-
tı üstünde oturan o şah ıslar ı görmek isteyen sâile cevapt ır.
İkincisi : “O adamlar ın hidayete istihkak ve ihtisaslar ı nedendir?” diye su-
al eden sâmie cevapt ır. Yani illet, sebep, ٰۤئِכَĤأُۨو ile işaret edilen vas ıflard ır.
Suâl:  Sâb ıkan mezkûr vas ıflar ın tafsilen zikirlerini ٰۤئِכَĤأُۨو kelimesindeki 
icmalden daha vâz ıh bir surette sebebi gösteriyor.
Cevap: Cevap:  İcmal, bazen tafsilden daha vâz ıh olur. Bilhassa matlup, birkaç 
şeyden mürekkep oldu ğu zaman, sâmiin gabaveti veya nisyan ı dolay ısıyla, o 
mürekkebin eczas ını mezcetmekle sebebi ç ıkarmak mü şkül olur.
Üçüncüsü : “Hidayetin neticesi, semeresi ve hidayetteki lezzet ve nimet 
nedir?” diye sual eden sâile cevapt ır. Yani, hidayette saadet-i dâreyn vard ır. 
Hidayetin neticesi, nefs-i hidayettir. Hidayetin semeresi, ayn- ı hidayettir. Zira, 
hidayet haddizat ında büyük bir nimettir ve vicdanî bir lezzettir ve ruhun cen-
netidir. Nas ıl ki dalâlet ruhun cehennemidir; öyle de, َةِóِìْٰźِאÖوَ âhiretin felâh 
ve saadetini intac eder.
İkinci Me’haz
ٰۤئِכَĤأُۨو ile yap ılan işaret-i hissiye, bir şeyin müteaddit s ıfatlar ını zikretmek, o 
şeyin zihinlerde tecessüm etmesine ve ak ılda haz ır ve hayalde mahsus olmas ına 
sebep oldu ğuna işarettir. Maahâzâ, sâb ıkan zikirlerinden bir mâhudiyet ç ıkar. 
Bu mâhudiyet-i zikriye mâhudiyet-i hariciyelerine kap ı açar. Haricî olan mâhu-
diyetlerinden, mümtaz ve müstesna insanlar olduklar ı tebarüz eder ki, nev-i be-
şer içinde gözünü aç ıp bakanlar ın gözlerine en evvel onlar ın par ıltılar ı çarpar.
Üçüncü Me’haz
Uzakl ığı ifade eden ٰۤئِכَĤأُۨو onlar ın filcümle yak ın olduklar ı halde uzak göste-
rilmeleri, ulüvv-ü mertebelerine mecazî bir i şaret olduğuna işarettir. Çünkü uzak-
ta bulunanlara bak ıldığı zaman, boyca en uzunlar ı görünür. Maahâzâ, zamanî BAKARA SÛRES İ / EHL-İ HİDAYET  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------    59
ve mekânî olan bu’d, hakikî kastedilirse, belâgate daha uygun olur. Çünkü bü-
tün as ırlar asr- ı saadet gibi bu âyeti zikrediyorlar. Öyleyse, ٰۤئِכَĤأُۨو ile yap ılan işa-
ret, saflar ın evvellerine i şarettir. Ve bu itibarla bu’d, hakikî olur, mecazî de ğildir. 
Binaenaleyh, onlar ın hakikaten zaman ve mekânca uzak olduklar ı halde işaret-i 
hissiye ile gösterilmeleri, azametlerine ve ulüvv-ü mertebelerine i şarettir.
Dördüncü Me’haz
Ulviyeti ifade eden ĵٰĥَĐ kelimesidir.
Arkadaş! Eşya ve şeyler aras ında öyle münasebetler vard ır ki, onlar ı ayna 
gibi yap ıyor. Her birisi, ötekisini gösteriyor. Birisine bak ıldığı zaman, ötekisi 
görünür. Meselâ bir parça cam büyük bir sahray ı gösterdiği gibi, bazen olur 
ki, bir kelime, uzun ve hayalî bir maceray ı sana gösterir. Bir kelime, pek acîb 
bir vukuat ı senin gözünün önüne getirir, temessül ettirir. Yahut bir kelâm, zih-
nini al ır; misalî âlem-i misallere kadar götürür, gezdirir.
Meselâ, َאرَزَÖ kelimesi muharebe meydan ını; َةٌóَĩَà kelimesi büyük bir mey-
ve bahçesini insan ın fikrine getirir. Buna binaen, buradaki ĵٰĥَĐ kelimesi, tem-
silî bir üslûba pencere açar, gösterir kast ıyla zikredilmi ştir. Şöyle ki: Sanki hi-
dayet-i ilâhî, bir burak olup müminlere gönderilmi ştir. Müminler tarik-i müs-
takîmde ona binerek ar ş-ı kemâlâta yürürler.
Beşinci Me’haz
ًىïُİ ’deki tenkirdir. Bir nekre, ma’rife olarak mükerreren zikredilirse, o 
ma’rife, o nekrenin ayn ı olur. Fakat o nekre, nekre olarak zikredildi ği takdir-
de, ale’l-ekser birbirinin ayn ı olamaz. Bu kaideye göre, nekre olarak teker-
rür eden ًىïُİ evvelki ًىïُİ ’nin ayn ı değildir. Ancak, evvelki ًىïُİ masdard ır; 
ikincisi hâs ıl-ı bilmasdard ır ve birincisinin semeresi hükmünde mahsus ve sâ-
bit bir s ıfatt ır.
Alt ınc ı Me’haz
Hidayetin Allah’tan oldu ğunu ifade eden 1ْīِĨ kelimesinden burada bir 
cebir hissedilmekteyse de, hakikatte cebir de ğildir. Çünkü onlar ın cüz-ü ihti-
1 “…den, …dan” anlam ında60  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
yarlar ıyla hâs ıl-ı bilmasdar olan hidayete yürümeleri üzerine, Cenâb- ı Hak, o 
sıfat- ı sâbite olan hidayeti halk ve ihsan etmi ştir. Demek ihtida, yani hidaye-
te doğru yürümek, onlar ın kesb ve ihtiyarlar ı dahilindedir; fakat s ıfat- ı sâbite 
olan hidayet, Allah’tand ır.
Yedinci Me’haz
Terbiyeyi ifade eden رَبِّ kelimesidir. Bu kelimenin burada ihtiyar edil-
mesi; onlar ın r ızık ile terbiyeleri, rubûbiyetin şe’ninden oldu ğu gibi, hidayetle 
de tagaddîleri rubûbiyetin şe’ninden oldu ğuna işarettir.
f
1نَĳُéِĥْęُĩْĤا ُħُİ ٰۤئِכَĤوَأُۨو
Bu cümledeki nüktelerin me’hazleri :
1. و ile at ıf.
2. ٰۤئِכَĤأُۨو’ nin tekrar ı.
3. Zamîrü’l-fasl olan ْħُİ.
4. اَلْ edat ı.
5. Felâh yollar ının adem-i zikriyle نَĳُéِĥْęُĨ ’nin âmm ve mutlak b ırak ılma-
sı gibi beş me’hazden ibarettir.
Birincisi
و ile yap ılan at ıf, her iki cümle aras ında bulunan münasebete binaen ya-
pılm ıştır. Zira birinci ٰۤئِכَĤأُۨو saadet-i âcile ( įَĥِäَאĐ) olan hidayet semeresine i şa-
rettir. İkinci ٰۤئِכَĤأُۨو hidayetin semere-i âcilesine ( įَĥِäاٰ )işarettir.
Evet, her bir ٰۤئِכَĤأُۨو mâkabline bir fezleke, bir icmaldir. Fakat erkân- ı 
İslâmiye me’haz tutulmakla, birinci ٰۤئِכَĤأُۨو’ nin birinci َīĺِñَّĤاَ’ ye rapt ı; ikincisi-
nin de ümmî müminlere tahsisi ve kezâ erkân- ı imaniye ile yakîn me’haz tu-
tulmakla ikinci ٰۤئِכَĤأُۨو’ nin ikinci َīĺِñَّĤوَا’ ye rapt ı ve ikisinin de ehl-i kitap mü-
minlere ircâ ı daha evlâd ır.
1 “İşte bunlard ır felâh bulanlar.” (Bakara sûresi, 2/5 )BAKARA SÛRES İ / EHL-İ HİDAYET  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------    61
İkincisi
ٰۤئِכَĤأُۨو’ nin tekrar ı, her iki saadetin gerek hidayete, gerek onlar ın medih 
ve senâlar ına müstakil ve ayr ı ayr ı gayeler ve sebepler olduklar ına işarettir. 
Fakat ikinci ٰۤئِכَĤأُۨو’ nin hükmüyle beraber, birinci ٰۤئِכَĤأُۨو’ ye işareti daha ev-
lâd ır.
Üçüncüsü
Zamîrü’l-fasl olan ْħُİ ehl-i kitaptan olup Hazreti Muhammed’e (aleyhissalâtü 
vesselâm)  iman etmeyenlere bir târiz olmak üzere bu cümle ile yap ılan hasr ı te-
kid etmekle beraber, güzel bir nükteyi tazammun etmi ştir. Şöyle ki:
Müpteda ile haber aras ında bulunan ْħُİ zamiri, müpteday ı, çok haberle-
re müpteda yapar. Ve bu gibi haberlerin tayinini de hayale havale eder. Yani 
haberlerin mahdut ve muayyen olmad ığını hayale arz etmekle, hayali, müna-
sip haberleri taharrî etmeye te şvik eder.
Nas ıl ki Zeyd’i ele almakla “Zeyd âlimdir, Zeyd fâz ıldır, Zeyd güzeldir.” 
gibi Zeyd’in s ıfatlar ından çok hükümleri dizebilirsin. Kezâlik ٰۤئِכَĤأُۨو’ den son-
ra gelen ْħُİ zamiri hayali harekete getirmekle “Onlar ate şten kurtulurlar.”, 
“Onlar cennete girerler.”, “Onlar rü’yete mazhar olurlar.” ve daha bu gibi s ı-
fatlar ına münasip çok hükümleri ve cümleleri hayale yapt ırır.
Dördüncüsü
نَĳُéِĥْęُĩْĤاَ kelimesindeki اَلْ hakikati tasvire i şarettir. Sanki lisân- ı hâliy-
le diyor ki: “E ğer müflihlerin hakikatini görmek istersen, ٰۤئِכَĤأُۨو ’nin aynas ına 
bak, sana temessül edecektir.” Yahut onlar ın tayin ve temyizlerine i şarettir. 
Sanki diyor: “Ehl-i felâh olanlar ı tan ımak istersen, ٰۤئِכَĤأُۨو’ ye bak, içindedir-
ler.” Veya hükmün zâhir ve bedihî oldu ğuna işarettir.62  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Beşincisi
Felâh ve necat yollar ını tayin etmeyen نَĳُéِĥْęُĩْĤاَ kelimesindeki ıtlak, tâ-
mim içindir. Şöyle ki:
Kur’ân’a muhatap olan, matluplar ı ve istekleri muhtelif pek çok tabaka-
lard ır ki, bir k ısm ı ateşten necat istiyorlar, bir k ısm ı cennete girmek istiyorlar, 
bir k ısm ı rü’yete mazhar olmak istiyorlar. Ve bunlar gibi o tabakalar ın pek çok 
dilekleri vard ır. Kur’ân- ı Kerîm, نَĳُéِĥْęُĩْĤاَ kelimesini âmm ve mutlak b ırakm ış-
tır ki, herkes istedi ğini takip etsin.
fBAKARA SÛRES İ / EHL-İ HİDAYET  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------    63
1نَĳُĭِĨْËُĺ َź ْħُİِرْñْĭُÜ ْħَĤ أَمْ ْħُıَÜَرْñْĬءَأَ ْħِıْĻَĥَĐ اءٌƯĳَø ُواóَęכَ َīĺِñَّĤا إِنَّ
Bu cümlenin mâkabliyle cihet-i nazm ı:
Arkadaş! Cenâb- ı Hakk’ ın s ıfât- ı ezeliye âleminde biri celâlî, di ğeri cemâ-
lî, iki türlü tecellisi vard ır.
Celâl ile cemâlin s ıfât- ı ef’âl âleminde tecellisinden lütuf ve kah ır, hüsün 
ve heybet tezahür eder.
Ef’âl âlemine tecelli edince, tahliye ( įَĻِĥْéَÜ) ile tahliye ( įَĻِĥْíَÜ), tezyin ile 
tenzih do ğar.
Âsâr ve a’mâl âleminden âlem-i âhirete int ıbâ edince, lütuf cennet ve nur 
olarak, kah ır da cehennem ve nar olarak tecelli eder.
Sonra âlem-i zikre in’ikâs edince, biri hamd, di ğeri tesbih olmak üzere iki 
kısma ayr ılır.
Sonra âlem-i kelâmda tecelli edince, kelâm ın emir ve nehye taksimine 
sebep olur. Sonra âlem-i ir şada intikal edince, ir şad ı terğib ve terhib, teb şir ve 
inzara taksim eder.
Sonra vicdana tecelli edince, recâ ve havf husule gelir.
Sonra irşad ın iktizas ındand ır ki; havf ile recâ aras ındaki müvazene de-
vamla muhafaza edilsin ki, recâ ile do ğru yollara sülûk edilsin, havf ile de, 
eğri yollara gidilmesin; ne Allah’ ın rahmetinden me’yus, ne de azab ından 
emin olunsun.
İşte böylece teselsül eden şu hikmetten dolay ı, Kur’ân- ı Kerîm,
–ale’d-devam– ter ğibden sonra terhib; ve ebrâr ı medhettikten sonra füc-
câr ı zemmetmi ştir.
Suâl:  Bu cümle ile 2ٍħĻِéَä ĹِęَĤ َّאرَåُęْĤا ٍ۝وَإِنَّħĻِđَĬ ĹِęَĤ َارَóْÖَْŶا إِنَّ cümlesi ara-
sında ne gibi bir fark vard ır ki, orada at ıf var, burada yoktur?
1 “(İman etmeleri için kendini helâk edecek derecede gösterdi ğin h ırs ve iştiyaka rağmen) şu küfürde 
diretenlere gelince: (âk ıbetleri hususunda uyarmak vazifen olup, sen de bu vazifeni elbette yerine 
getiriyorsun. Ne var ki,) onlar ı ister uyarm ışsın, ister uyarmam ışsın, onlar için fark etmez, çünkü iman 
edecek de ğillerdir.” (Bakara sûresi, 2/6)
2 “Kâmil iyilik ve fazilet ehli, hiç şüphesiz nimetler içinde, içinde nimetlerin kaynad ığı cennettedir. 
Günaha dadanm ış hayas ızlar ise K ızgın Alevli Ate ş’te.” (İnfitâr sûresi, 82/13-14)
Cevap: Cevap:  Atf ın hüsnü, münasebetin hüsnüne bakar. Hüsn-ü münasebet, 
her iki cümleden takip edilen garaz ve maksad ın bir olmas ına mütevakk ıftır. 
Hâlbuki oradaki maksat, burada yoktur. Burada birinci cümledeki maksat, Kur’ân’ ın medhine incirar eden müminlerin medhidir. İkinci cümleden mak-
sat, yaln ız tahvif ve terhib için kâfirlerin zemmidir. Bu ise Kur’ân’ ın medhiy-
le alâkadar de ğildir.
Sonra bu cümlenin ihtiva etti ği eczan ın nazm ında tezahür eden letâ-
if cihetine bakal ım:
إِنَّ ile َīĺِñَّĤاَ mevkilere göre ifade ettikleri nüktelerden maada, belâgat-
çe k ıymetli say ılan iki nükteyi daha tazammun etmi şlerdir ki, Kur’ân, pekçok 
yerlerinde إِنَّ ile َīĺِñَّĤاَ’ yi mükerreren zikretmi ştir.
Tahkiki ifade eden إِنَّ’ deki nükte şöyle tasvir edilebilir ki:
إِنَّ herhangi bir cümlede bulunursa, o cümlenin dam ını deler, hakikate 
nüfuz eder. Ve o dâvây ı veya hükmü a şağıya indirir. Hakikate yap ıştırmakla, 
o hükmün hayalî veya zannî veya mevzû veya hurafe hükümlerden olmad ı-
ğını ve ancak hakâik-i sâbiteden oldu ğunu isbat eder.
Bu cümlede إِنَّ’ nin hususî nüktesi:
Bu âyetin muhatab ı olan Hazreti Muhammmed’e (aleyhissalâtü vesselâm)  şek 
ve inkâr bulunmad ığı halde şek ve inkâr ı ref etmek şe’ninde olan إِنَّ ile kar-
şılanmas ı, onlar ın iman etmesi için Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselâm)  şiddet-i 
hırsına işarettir.
َīĺِñَّĤاَ kelimesi ise, göze görünmezden evvel akla görünen garip ve yeni 
hakikatlere bir vas ıta-y ı işarettir. Bunun içindir ki, hakikatleri tebdil ve tecdid 
eden ve ink ılâplar ı tasvir için kullan ılan işaret ve vas ıtalardan en çok kullan ı-
lan َīĺِñَّĤاَ ve emsâlidir.
Kur’ân’ ın tecellisiyle çok neviler silindi, hakikatler y ıkıldı. Onlara bedel, 
yeni yeni neviler, hakikatler te şekkül etti. Evet, zaman- ı cahiliyete bak: O za-
manda bütün neviler millî rab ıtalar üzerine te şekkül ettiği gibi, içtimaî hakikat-
ler de taassub-u kavmî üzerine bina edilmi şti. Kur’ân’ ın tecellisiyle o rab ıtalar 
kesildi, o hakikatler tahrip edildi. Onlara bedel, dinî rab ıtalar üzerine yeni ne-
viler ve hakikatler ihdas edildi.BAKARA SÛRES İ / KÜFRÜN MAH İYETİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------------    65
Evet, şems-i Kur’ân’ ın tulûu ile, baz ı kalbler, onun ziyas ıyla tenevvür etti. 
Ve müminlerin nev’ini temyiz ve tayin eden bir hakikat-i nuraniye meydana geldi. Kezâlik, o keskin ziya kar şısında, mezbeleye benzeyen baz ı pis kalbler 
de yan ıp kömür oldular. Ve o kâfirlerin nev’ini ilân eden zehirli bir hakikat-i 
küfriye husule geldi. İşte bu hakikat-i küfriyeye i şaret için 
َīĺِñَّĤاَ zikredilmi ştir.
Maahâzâ, her iki َīĺِñَّĤاَ aras ında tam bir münasebet vard ır. Çünkü her bi-
risi birbirine z ıt olan bir hakikate i şarettir.
Ve kezâ, harf-i tarif olan اَلْ’ in ifade etti ği beş mânây ı َīĺِñَّĤاَ de ifade edi-
yor. O mânâlar ın en me şhuru, “ahd”dir. Yani, gerek اَلْ’ den, gerek َīĺِñَّĤاَ 
’den, mâhut ve malûm bir şey kasdedilir. Binaenaleyh, Ebûcehil, Ebûleheb, 
Ümeyye İbni Halef ve saire gibi mâhut ve me şhur büyük kâfirlere َīĺِñَّĤاَ ile 
işaret edilmi ş olduğu ihtimali pek kavîdir. Bu ihtimale binaen, şu âyet, gayp-
tan ihbar eden âyetlerden biri olur. Çünkü onlar küfür üzerine ölmü şlerdir. 
Ve ayn ı zamanda, i’câz- ı mânevînin dört nev’inden bir nev’i, şu gaybî ihbar-
lardan tezahür eder.
Suâl:  Kur’ân, zaruriyat- ı diniyedendir. Zaruriyatta ihtilâf olamaz. Hâlbuki 
müfessirlerce verilen ayr ı ayr ı mânâlar ın bir k ısm ı birbirine muhaliftir.
Cevap Cevap : Azizim! Kur’ân’ ın her bir kelâm ı, üç kaziyyeyi mü ştemildir:
Birincisi : Bu, Allah’ ın kelâm ıdır.
İkincisi : Allah’ca murad olan mânâ, hakt ır.
Üçüncüsü : Mânâ-y ı murad, budur.
Eğer Kur’ân’ ın o kelâm ı, başka bir mânâya ihtimali olmayan muhke-
mattan olursa veya Kur’ân’ ın başka bir yerinde beyan edilmi şse, birinci ve 
ikinci kaziyyeleri aynen kabul etmek lâz ımd ır ve inkârlar ı da küfürdür. Şayet 
Kur’ân’ ın o kelâm ı, başka bir mânâya ihtimali olan bir nass veya zâhir olur-
sa, üçüncü kaziyyeyi kabul etmek lâz ım olmad ığı gibi, inkâr ı da küfür de ğildir. 
İşte, müfessirlerin ihtilâflar ı, ancak ve ancak şu k ısma aittir.
İhtar: Mütevâtir hadisler de, bu hususta, âyetler gibidir. Yaln ız birinci 
kaziyye, teemmül yeridir. Çünkü َاñٰİ ile işaret edilen hadisin hakikaten 
hadis olup olmad ığında tereddüt yeri vard ır.
Suâl:  Küfür, cehildir. Hâlbuki kâfirler, Hazreti Muhammed’i (aleyhissalâtü 
vesselâm)  evlâtlar ı kadar tan ıyorlard ı.66  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Cevap: Cevap:  Küfür iki k ısımd ır: Bir k ısm ı, bilmedi ği için inkâr eder; ikincisi, 
bildiği halde inkâr eder. Bu da, birkaç şubedir. Birincisi, bilir, lâkin kabul et-
mez. İkincisi, yakîni var, lâkin itikad ı yoktur. Üçüncüsü, tasdiki var, lâkin vic-
danî iz’ân ı yoktur.
Suâl:  Şeytan ın kalbinde mârifet var m ıdır?
Cevap: Cevap:  Yoktur. Çünkü sanat- ı fıtriyesi iktizas ınca, kalbi daima idlâl 
ile telkin için, fikri, daima küfrü tasavvur etmekle me şgul oldu ğundan, 
kalbinde veya fikrinde bo ş bir yer mârifet için kalm ıyor.
Suâl:  Küfür, kalbe ait bir s ıfatt ır. Kalbde o s ıfat bulunmad ığı takdirde, 
zünnar ba ğlanmas ından veya ona k ıyas edilen şapkan ın giyilmesin-
den niçin küfür hâs ıl olsun?
Cevap: Cevap:  Gizli olan umûra, şeriat, emarelere göre hükmeder. Hatta illet 
olmayan esbab- ı zahirîyi, illet yerine kabul eder. Binaenaleyh itmâm- ı rükûa 
mâni olan bir k ısım zünnarlar ın bağlanmas ı ve secdenin ikmâline mâni olan 
baz ı şapkalar ın giyilmesi, ubudiyetten isti ğnâ ve küfre te şebbüh etmeye ema-
relerdir. Gizli olan o s ıfat- ı küfriyenin yok oldu ğuna kat’iyetle hükmedileme-
diğinden, bu gibi emarelere göre hükmedilir.
Suâl:  İnzar yap ılmad ıkça teklif nas ıl yap ılır?
Cevap: Cevap:  İnzar yap ılmad ığı takdirde teklif de yap ılmazsa, adem-i tecziyele-
rine bir hüccet olur. Zira, “Biz ne yapal ım? Ne tebli ğat yap ıldı ve ne tekliften 
haberimiz var.” diye mücâzâttan kurtulu şlar ına bir medar olur.
Suâl:  Cenâb- ı Hakk’ ın onlar ın küfür ve temerrüdlerinden yapt ığı ihbar, 
onlar ın imana gelmelerini imtinâ derecesine ç ıkar ıyor. Mümteni ve 
muhâl bir şey teklif edilir mi?
Cevap Cevap : Cenâb- ı Hakk’ ın ihbar ı, ilmi ve iradesi, sebepten kat- ı na-
zarla yaln ız küfürlerine taalluk etmez. Ancak ihtiyarlar ıyla küfürlerine 
birlikte taalluk eder. Bu ise ihtiyarlar ını nefyetmez ki, teklif-i bilmuhâl ol-
sun. Bu bahsin tafsilât ı gelecektir.
Suâl:  İman etmeyeceklerini ifade eden نَĳُĭِĨْËُĺ َź ve emsâli âyetlere, on-
lar ı iman etmeye dâvet etmekten, adem-i imana iman ç ıkıyor. Bu 
ise, muhal-i aklîdir.BAKARA SÛRES İ / KÜFRÜN MAH İYETİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------------    67
Cevap: Cevap:  Onlara teklif edilen iman, icmalîdir, tafsilî de ğildir. “Her bir âye-
te, her bir hükme ayr ı ayr ı, birer birer iman ediniz.” diye teklif yap ılm ıyor ki 
bu mahzur lâz ım gelsin.
Sonra, küfürlerini sîga-y ı mâzi ile zikretmek, Hakk’ ın izhar ve isbat ından 
evvel onlar ın, küfrü kucaklay ıp kabul etmelerine i şarettir. Bunun içindir ki, 
onlara kar şı inzar ın adem-i inzar gibi faydas ız kald ığına, اءٌƯĳَø kelimesiyle i şa-
ret yap ılm ıştır.
Sonra, fevkaniyeti ifade eden ْħِıْĻَĥَĐ ’deki ĵٰĥَĐ onlar ın yüzleri yere ya-
pışmış gibi, başlar ını kald ırıp âmirlerinin sözünü dinleyemediklerine i şa-
rettir.
Ve kezâ mânâya bir zarar ve bir halel îras etmeyen ve terkine tercih edi-
len ْħِıْĻَĥَĐ ’in zikri, Hazreti Muhammed’e (aleyhissalâtü vesselâm)  nazaran, inza-
rın, adem-i inzar gibi olmad ığına işarettir. Zira inzarda ecir ve sevap vard ır. 
1ْħُİِرْñْĭُÜ ْħَĤ أَمْ ْħُıَÜَرْñْĬءَأَ cümlesindeki hemze ile أَمْ müsavat ı ifade etti ğinden
اءٌƯĳَø kelimesine tekiddir. Yahut اءٌƯĳَø kelimesinden müsavat ın bir mânâ-
sı, hemze ile أَمْ’ den ikinci mânâs ı irade edilir. Çünkü müsavat ın medar ı ya 
adem-i faydad ır veya mûcibin adem-i vücududur.
Suâl:  İstifham şekliyle müsavat ı ifade etmekte ne mânâ vard ır?
Cevap: Cevap:  Yapm ış olduğu fiilinde bir faydas ı olmayan muhatab ın fiilinin 
faydas ız olduğuna latîf ve mukniâne bir vecihle ikaz edilmesi ancak istifham 
ile olur ki, muhatap, fiilini dü şündükten sonra, kötü neticesini nazara alarak 
kalbi mutmain olsun.
Suâl:  اءٌƯĳَø kelimesi inzar ve adem-i inzardan mecaz ise, aralar ındaki 
alâka nedir?
Cevap Cevap : İstifham ın müsavat ı tazammun etmesidir. Zira istifham eden 
adam ın bilgisine göre vücûd ile adem mütesâvidir. Maahâzâ bu gibi istifham-
lara verilen cevaplar, ale’l-ekser şu müsavât- ı zımniye ile verilir.
1 “(Ne var ki,) onlar ı ister uyarm ışsın, ister uyarmam ışsın, (onlar için fark etmez)” (Bakara sûresi, 2/6)68  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Suâl:  Mâzi sîgas ıyla inzardan yap ılan tabir neye i şarettir?
Cevap: Cevap:  İkinci ve üçüncü inzarlara lüzum kalmad ığına işarettir. Yani 
“Yapt ığın inzar fayda vermedi, bundan sonra da faydas ız kal ır.”
Suâl:  İnzar etmemekte faydan ın bulunmamas ı zâhirdir. 1ْħُİِرْñْĭُÜ ْħَĤ أَمْ 
kayd ında ne fayda vard ır?
Cevap: Cevap:  Sükût etmek, bazen muhatab ın insafa gelip matlup i şe muvafa-
kat ına sebep olur.
Suâl:  Kur’ân- ı Kerîm, ba şka makamlarda terhibden sonra ter ğib de yap-
tığı halde, burada ter ğibi terketmi ştir. Esbâb ı nedir?
Cevap: Cevap:  Küfür makam ına, ancak terhib ve tahvif münasiptir. Hem de kü-
für gibi mazarratlar ı defetmek, cenneti kazanmak gibi menfaatlerin celbinden 
daha evlâ ve daha tesirlidir. Maahâzâ, buradaki terhib, ter ğibi de and ırıyor. 
Çünkü inzar ve adem-i inzar ı gören hayal, z ıddiyet münasebetiyle, derhal teb-
şir ve adem-i teb şire intikal eder.
Azizim! Her bir hükmün ba şka şeylere hizmet eden çok mânâlar ı oldu-
ğu ve her bir hükümden takip edilen gizli maksatlar bulundu ğu ve bu kelâ-
mın da Hazreti Muhammed’e (aleyhissalâtü vesselâm)  işaret eden mânâlar ı oldu-
ğu gibi, küfrü takbih etmek maksad ıyla büyük bir ölçüde tenkiratta bulun-
muştur.
Ezcümle; Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselâm)  görmekte oldu ğu zahmetle-
rin tahfifine ve göstermekte oldu ğu h ırs ve şiddetin tehvinine medar olmak 
için, mânâ-y ı harfî kabîlinden bazen îmâlarda bulunmu ş ve eski resûllerin 
hallerini nazara alarak, onlara iktida ile teselli yollar ını göstermi şse de, bu 
bir kanun-u f ıtrîdir, tahammül ve ink ıyad lâz ımd ır diye lisân- ı hâl ile ilân et-
miştir.
Bu âyet 2ٌħĻِčَĐ َابٌñَĐ ْħُıَĤوَ cümlesine kadar bütün eczas ıyla küfrü takbih 
ve tenfir ile nehyeder. Ve ehl-i küfrü, tehdit ve tahvifle küfürden terhib eder. 
Ve kezâ, bütün kelimât ıyla, küfrün büyük bir musibet olmakla beraber, lezzeti 
yok, elemi var; nimeti yok, nikmeti var diye ilân eder. Ve kezâ, bütün cümle-leriyle küfrün her şeyden zararl ı olduğunu tasrih eder.
1 “İster uyarmam ışsın, (onlar için fark etmez)” (Bakara sûresi, 2/6)
2 “Çok büyük ve deh şetli bir azapt ır onlar ın hakk ı.” (Bakara sûresi, 2/7)BAKARA SÛRES İ / KÜFRÜN MAH İYETİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------------    69
Evet, onlar iman etmediklerinden ve cevher-i ruhu ifsat ve bütün elem-
leri içine alan küfür musibetine maruz kald ıklar ından 1اĳُĭِĨْËُĺ ْħَĤ’ya bedel
ُواóَęכَ tabiriyle i şaret edilmi ştir. Ve kezâ 2
َóْęْכُĤا نَĳُכُóْÝَĺ َź kelimesine bedel
نَĳُĭِĨْËُĺ َź tabiriyle, onlar ın büyük musibete maruz kald ıklar ı gibi, p ırlanta gibi 
cevher-i imanîyi de kaybettiklerine i şarettir.
Ve kezâ, 3ْħِıِÖĳُĥُĜ ĵٰĥَĐ ُّٰųا َħَÝَì cümlesiyle, kalb ile vicdan, nur-u iman sa-
yesinde hakâik-i ilâhiyenin tecellisine mazhar olmakla menba- ı kemâlât, ha-
yattar ve ziyadar olduklar ı halde; küfrün ihtiyar edilmesiyle zulmetli, ıssız 
haşarât- ı muz ırra yuvas ına ink ılâp ettikleri için mühürlenmi ş, kilitlenmi ş ki, 
o korkunç yuvadaki akreplerden veya y ılanlardan içtinap edilmesine i şaret 
edilmiştir.
Ve kezâ 4ْħِıِđْĩَø ĵٰĥَĐوَ kelimesiyle, küfür sebebiyle kula ğa ait pek büyük 
bir nimeti kaybettiklerine i şaret edilmi ştir. Hatta kulaktaki zar, nur-u iman ile 
ışıkland ığı zaman, kâinattan gelen mânevî nidalar ı işitir. Lisân- ı hâl ile yap ı-
lan zikirleri, tesbihatlar ı fehmeder. Hatta o nur-u iman sayesinde rüzgârlar ın 
terennümât ını, bulutlar ın nâralar ını, denizlerin dalgalar ının nağamât ını ve hâ-
kezâ.. yağmur, kuş ve saire gibi her neviden rabbânî kelâmlar ı ve ulvî tesbiha-
tı işitir. Sanki kâinat, ilâhî bir musikî dairesidir. Türlü türlü avazlarla, çe şit çeşit 
terennümâtla kalblere hüzünleri ve rabbânî a şklar ı intiba ettirmekle kalbleri, 
ruhlar ı, nuranî âlemlere götürür, pek garip misalî levhalar ı göstermekle o ruh-
lar ı ve kalbleri lezzetlere, zevklere garkeder.
Fakat o kulak, küfürle t ıkand ığı zaman, o leziz, mânevî, yüksek savtlar-
dan mahrum kal ır. Ve o lezzetleri îras eden âvazlar, mâtem seslerine ink ılâp 
eder. Kalbde, o ulvî hüzünler yerine, ahbab ın f ıkdan ıyla ebedî yetimlikler, 
mâlikin ademiyle nihayetsiz vah şetler ve sonsuz gurbetler hâs ıl olur.
Bu s ırra binaendir ki; şeriatça baz ı savtlar helâl, baz ılar ı da haram k ılın-
mıştır. Evet, ulvî hüzünleri, rabbânî a şklar ı îras eden sesler helâldir. Yetimâne 
hüzünleri, nefsânî şehevât ı tahrik eden sesler haramd ır. Şeriat ın tayin etme-
diği k ısım ise, senin ruhuna, vicdan ına yapt ığı tesire göre hüküm al ır.
1 İmân etmediler.
2 Küfrü terk etmezler.
3 “Allah, onlar ın kalblerini mühürlemi ştir.” (Bakara sûresi, 2/7)
4 “(Allah, onlar ın) kulaklar ını (mühürlemi ştir.)” (Bakara sûresi, 2/7)70  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
1َאوَةٌýِĔ ْħِİَאرِāْÖأَ ĵٰĥَĐوَ  :Bu cümle ile rüyete, yani göze ait büyük bir nimet-i 
basariyenin küfürle kayboldu ğuna işaret edilmi ştir. Zira, gözün nuru, nur-u 
imanla ışıklan ırsa ve kavîle şirse, bütün kâinat gül ve reyhanlarla müzeyyen bir 
cennet şeklinde görünür. Gözün gözbebe ği de, balar ısı gibi, bütün kâinat saf-
halar ında menku ş gül ve çiçek gibi delillerinden, burhanlar ından alaca ğı ibret, 
fikret, ünsiyet gibi usâre ve şıralar ından vicdanda o tatl ı imanl ı ballar ı yapar.
Eğer o göz küfür zulmetiyle kör olursa, dünya, geni şliğiyle beraber bir ha-
pishane şekline girer. Bütün hakâik-i kevniye, nazar ından gizlenir. Kâinat on-
dan tevahhu ş eder. Kalbi ahzân ve ekdâr ile dolar.
2ٌħĻِčَĐ َابٌñَĐ ْħُıَĤوَ cümlesiyle, küfür şeceresinin âhirete ait zakkum gibi se-
meresine i şaret edilmi ştir. نَĳُĭِĨْËُĺ َź kelimesi ise, inzar ile adem-i inzar aras ın-
daki müsavâta nassederek اءٌƯĳَø kelimesine tekiddir.
f
1 “Gözleri üzerinde de bir perde vard ır.” (Bakara sûresi, 2/7)
2 “Çok büyük ve deh şetli bir azapt ır onlar ın hakk ı.” (Bakara sûresi, 2/7)BAKARA SÛRES İ / KÜFRÜN MAH İYETİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------------    71
1ٌħĻِčَĐ َابٌñَĐ ْħُıَĤوَ َאوَةٌ۬ýِĔ ْħِİَאرِāْÖأَ ĵٰۤĥَĐوَ ْۘħِıِđْĩَø ĵٰĥَĐوَ ْħِıِÖĳُĥُĜ ĵٰĥَĐ ُّٰųا َħَÝَì
Mukaddime
Bu âyetin üzerinde durmak icap ediyor. Ehl-i İ’tizal, Ehl-i Cebir, Ehl-i Sün-
net ve’l-Cemaat gibi ehl-i kelâm ın şu âyet-i azîmenin alt ında yapt ıklar ı mu-
harebe-i ilmiyelerini dinleyelim. Zira, bu gibi fikrî harpler, ehl-i nazar ı dikka-
te dâvet eder. Binaenaleyh, onlar ın bu âyette takip ettikleri cihetleri kontrol 
lâz ımd ır.
Evet, Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat’in s ırat- ı müstakîm üzerine oldu ğunu, öte-
kilerin ya ifrata veya tefrite maruz kald ıklar ını isbat için, baz ı münasebetlerin 
zikri lâz ımd ır.
Birincisi : Tahakkuk etmi ş hakâiktendir ki; tesir-i hakikî, yaln ız ve yaln ız 
Allah’ ınd ır. Öyleyse, Ehl-i İ’tizal’in abde verdi ği tesir-i hakikî hilâf- ı hakikattir.
İkincisi : Allah Hakîm’dir; öyleyse, sevap ve ikab abes de ğildir, ancak is-
tihkaka göredir. Öyleyse ıztırar ve cebir yoktur.
Üçüncüsü : Her şeyin biri mülk, di ğeri melekût, yani biri d ış, diğeri iç ol-
mak üzere iki ciheti vard ır.
Mülk ciheti, baz ı şeylerde güzeldir, baz ı şeylerde de çirkin görünür. Ayna-
nın arka yüzü gibi.
Melekût ciheti ise, her şeyde güzeldir ve şeffaft ır. Aynan ın d ış yüzü gibi. 
Öyleyse, çirkin görünen şeyin yarat ılışı, çirkin de ğildir, güzeldir. Ve ayn ı za-
manda o gibi çirkinlerin yarat ılışı, mehasini ikmal içindir. Öyleyse, çirkinin de 
bir nevi güzelli ği vard ır. Binaenaleyh, bu hususta Ehl-i İ’tizal’in “Çirkin şeyle-
rin halk ı Allah’a ait de ğildir.” dedikleri safsataya mahal kalmad ı.
Dördüncüsü : Meselâ darp ve katle terettüp eden elem ve ölüm gibi “hâ-
sıl-ı bilmasdar” ile tabir edilen şey, mahlûk ve sabit olmakla beraber, câmiddir. 
İlm-i sarfta malûmdur ki; câmidlerden ism-i fâil gibi s ıfatlar yap ılamaz. Ancak 
kisbî, nisbî, itibarî olan mânâ-y ı masdarîden yap ılabilir. Öyleyse, ölümün halk ı 
katl değildir. Öyleyse, Ehl-i İ’tizâl’in hatalar ına, hata nazar ıyla bak ılmal ıdır.
1 “Allah, onlar ın kalblerini ve kulaklar ını mühürlemi ş olup, gözleri üzerinde de bir perde vard ır. Çok 
büyük ve deh şetli bir azapt ır onlar ın hakk ı.” (Bakara sûresi, 2/7)
Beşincisi : İnsan ın katl gibi zahirî ve ihtiyarî olan fiilleri, nefsin meyelân ı-
na intihâ eder. Cüz-ü ihtiyarî denilen şu nefis meyelân ı üzerine münazaalar 
deveran eder.
Alt ınc ısı: Âdetullah üzerine, irade-i külliye-i ilâhiye, abdin irade-i cüz’iye-
sine bakar. Yani, bunun bir fiile taallukundan sonra, o taalluk eder. Öyleyse cebir yoktur.
Yedincisi : İlim, malûma tâbidir. Bu kaziyyeye göre, malûm, ilme tâbi de-
ğildir; çünkü devir lâz ım gelir. Öyleyse, bir insan, amelen yapt ığı bir fiilin es-
bâb ını kadere havale etmekle taallül ve bahaneler gösteremez.
Sekizincisi : Ölüm gibi hâs ıl-ı bilmasdar denilen şey, kesb gibi bir masda-
ra mütevakk ıftır. Yani, âdetullah üzerine, o hâs ıl-ı bilmasdar ın vücuduna şart 
kılınm ıştır. Kesb denilen masdarda, çekirdek ve ukde-i hayatiye meyelând ır. 
Bu düğümün aç ılmas ıyla, meseledeki dü ğüm de aç ılır.
Dokuzuncusu : Cenâb- ı Hakk’ ın ef’âlinde tercih edici bir garaza, bir illete 
ihtiyaç yoktur. Ancak tercih edici, Cenâb- ı Hakk’ ın ihtiyar ıdı
r.
Onuncusu : Bir emrin, behemehal bir müessirin tesiriyle vücuda gelme-
si lâz ımd ır ki, tereccüh bilâ-müreccih lâz ım gelmesin. Amma itibarî emirlerde 
tahsis edici bir şey bulunmasa bile muhâl lâz ım gelmez.
On birincisi : Bir şey, vücudu vâcip olmad ıkça vücuda gelmez. Evet, ira-
de-i cüz’iyenin taallukuyla irade-i külliyenin taalluku bir şeyde içtima ettikleri 
zaman, o şeyin vücudu vacip olur ve derhal vücuda gelir.
On ikincisi : Bir şeyin vücudunu bilmekle, mahiyetini bilmek lâz ım gelmez. 
Ve bir şeyi bilmemekle, o şeyin adem-i vücudu lâz ım gelmez. Binaenaleyh, 
cüz-ü ihtiyarînin mahiyetinin tabir edilememesi, vücudunun kat’iyetine mü-nâfi değildir.
Nazar- ı dikkatinize arz etti ğim şu esaslar ı tam mânâs ıyla anlad ıktan son-
ra, şu maruzat ımı da dinleyiniz:
Biz Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat, Ehl-i İ’tizal’e kar şı diyoruz ki:  Abd, 
kesb denilen masdardan ne şet eden, hâs ıl-ı bilmasdar olan esere hâl ık değil-
dir. Abdin elinde ancak ve ancak kesb vard ır. Zira Allah’tan ba şka müessir-i 
hakikî yoktur. Zaten tevhid de öyle ister.
Sonra Ehl-i Cebr’e döner söyleriz ki:  Abd, bir a ğaç gibi bütün bütün ız-
tırar ve cebir alt ında değildir. Elinde küçük bir ihtiyar vard ır. Çünkü Cenâb- ı 
Hak, Hakîm’dir, cebir gibi zulümleri intac eden şeylerden münezzehtir.BAKARA SÛRES İ / KADER VE CÜZ-Ü İHTİYARÎ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------    73
Suâl:  Cüz-ü ihtiyarî denilen şey nedir? Ne kadar etraf ı kaz ılırsa, alt ından 
cebir ç ıkıyor! Bu nas ıl bir şeydir?
Cevap: Cevap:
Birincisi : F ıtrat ile vicdan, ihtiyarî emirleri, ıztırarî emirlerden tefrik eden 
gizli bir şeyin vücuduna şehadet ediyorlar. Tayin ve tabirine olan acz, vücu-
duna halel getirmez.
İkincisi : Abdin bir fiile olan meyelân ı, Eş’arîlerin mezhebi gibi mevcut bir 
emir ise de, o meyelân ı bir fiilden di ğer bir fiille çevirmekle yap ılan tasarruf, 
itibarî bir emir olup abdin elindedir.
Eğer Mâturidîlerin mezhebi gibi o meyelân ın bizzat bir emr-i itibarî oldu-
ğuna hükmedilirse, o emr-i itibarînin sübut ve tayini, kendisinin bir illet-i tâm-
me olduğunu istilzam etmez ki, irade-i külliyeye ihtiyaç kalmas ın. Çünkü çok 
defalar meyelân ın vukuunda fiil vâki olmaz.
Hülâsa : Âdetullah ın cereyan ı üzerine hâs ıl-ı bilmasdar ın vücudu, masda-
ra mütevakk ıftır. Masdar ın esas ı ise meyelând ır. Meyelân veya meyelândaki 
tasarruf mevcudattan de ğildir ki, bir müessire ihtiyac ı olsun. Mâdum da de-
ğildir ki, hâs ıl-ı bilmasdar gibi mevcut olan bir şeyin vücuduna şart k ılınmas ı-
na veya sevap ve ikaba sebep olmas ına cevaz olmas ın.
Suâl:  İlm-i ezelînin veya irade-i ezeliyenin bir fiille taalluklar ı ihtiyara 
mahal b ırakm ıyor.
Cevap: Cevap:
Birincisi : Abdin ihtiyar ından neşet eden bir fiile ilm-i ezelînin taalluku, o 
ihtiyara münafi ve mâni de ğildir. Çünkü müessir, ilim de ğildir, kudrettir. İlim, 
malûma tâbidir.
İkincisi : İlm-i ezelî, muhit oldu ğu için, müsebbebâtla esbâb ı birlikte ab-
luka eder, içine al ır. Yoksa ilm-i ezelî, zannedildi ği gibi uzun bir silsilenin ba şı 
değildir ki, esbaptan tegafül ile, yaln ız müsebbebât o mebdee isnad edilsin.
Üçüncüsü : Malûm nas ıl bir keyfiyet üzerine olursa, ilim öylece taalluk 
eder. Öyleyse, malûmun mekayisi ve esbâb ı, kadere isnad edilemez.
Dördüncüsü : Zannedildi ği gibi, irade-i külliyenin bir defa müsebbebe, 
bir defa da sebebe ayr ı ayr ı taalluku yoktur. Ancak, müsebbeple sebebe bir 
taalluku vard ır.74  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Bu mezheplerin nokta-y ı nazarlar ını bir misal ile izah edelim:
Bir adam, bir âletle bir şahs ı öldürse, sebebin mâdum oldu ğunu farz eder-
sek, müsebbebin keyfiyeti nas ıl olur?
Ehl-i Cebr’in nokta-y ı nazarlar ı: “Ölecekti.” Çünkü onlarca taalluk ikidir. 
Ve sebeple müsebbeb aras ında ink ıta câizdir.
Ehl-i İ’tizalce: “Ölmeyecekti.” Çünkü onlarca murad ın iradeden tahallü-
fü câizdir.
Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaatçe, bu misalde sükût ve tevakkuf lâz ımd ır. 
Çünkü irade-i külliyenin sebeple müsebbebe bir taalluku vard ır. Bu itibar-
la, sebebin ademi farz edilirse, müsebbebin de farz- ı ademi lâz ım gelir. 
Çünkü taalluk birdir. Cebir ve İ’tizal, ifrat ve tefrittir.
İkinci Bir Mukaddime
Ehl-i tabiat , esbaba hakikî bir tesir veriyor.
Mecusîler , biri şerre, diğeri hayra olmak üzere iki hâl ıka itikat ediyorlar.
Ehl-i İ’tizal  de, “Ef’âl-i ihtiyariyenin hâl ıkı abddir.” diyor. Bu üç mezhe-
bin esas ı, bât ıl bir vehm-i mahz, bir hata ve huduttan tecavüzdür. Bu vehmi 
izale için, birkaç meseleyi dinlemek lâz ımd ır.
Birincisi : İnsan ın dinlemesi, konu şmas ı, düşünmesi cüz’î oldu ğu için, te-
âkub suretiyle e şyaya taalluk etti ği gibi, himmeti de cüz’îdir; nöbetle e şya ile 
meşgul olabilir.
İkincisi : İnsan ın k ıymetini tayin eden, mahiyetidir. Mahiyetin de ğeri ise, 
himmeti nisbetindedir. Himmeti ise, hedef ittihaz etti ği maksad ın derece-i 
ehemmiyetine bakar.
Üçüncüsü : İnsan hangi bir şeye teveccüh ederse, onunla ba ğlan ır ve on-
da fâni olur. Bu s ırra binaendir ki, insanlar, hasis ve cüz’î şeyleri büyük adam-
lara isnad etmezler, ancak esbaba ve vesâile atfederler. Sanki, hasis insanlar-la iştigal onlar ın vakar ına münasip olmad ığı gibi, cüz’î şeyler de onlar ın azîm 
himmetlerini i şgal etmeye lây ık değildir!
Dördüncüsü : İnsan, bir şeyin ahvâlini muhakeme etti ği zaman, o 
şeyin 
rab ıtalar ını, esbâb ını, esaslar ını evvelâ kendi nefsinde, sonra ebnâ-y ı cinsin-
de, sonra etraftaki mümkinâtta taharrî eder. Hatta hiçbir suretle mümkinâ-ta müşabeheti olmayan Cenâb- ı Hakk’ ı düşünecek olursa, kuvve-i vâhimesi BAKARA SÛRES İ / KADER VE CÜZ-Ü İHTİYARÎ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------    75
ile bir insan ın mekayisini, esasat ını, ahvâlini mikyas yaparak Cenâb- ı Hakk’ ı 
düşünmeye ba şlar. Hâlbuki, Cenâb- ı Hakk’a bu gibi mikyaslarla bak ılamaz. 
Zira, s ıfât ı inhisar alt ında değildir.
Beşincisi : Cenâb- ı Hakk’ ın kudret, ilim, iradesi, şemsin ziyas ı gibi bü-
tün mevcudata âmm ve şâmil olup, hiçbir şeyle muvâzene edilemez; Ar ş-ı 
Âzam’a taalluk ettikleri gibi, zerrelere de taalluk ederler. Cenâb- ı Hak, şems 
ve kameri halketti ği gibi, sine ğin gözünü de O halketmi ştir. Cenâb- ı Hak, kâ-
inatta vaz’ etti ği yüksek mizan gibi, hurdebînî hayvanlar ın bağırsaklar ında da 
pek ince ve latîf bir nizam vaz’ etmi ştir. Semâdaki ecrâm ı birbiriyle rapteden 
cazibe-i umumî kanunu gibi, cevahir-i ferdi de, yani zerrat ı da o kanunun bir 
misliyle nazmetmi ştir. Sanki bu zerrat âlemi, o semâvî âleme küçük bir mi-
saldir. Hülâsa, aczin müdahalesi ile kudret mertebeleri ayr ılır. Aczi mümteni 
olan kudretçe, büyük-küçük birdir.
Alt ınc ısı: Kudret-i ezeliye, en evvel e şyan ın melekût, yani içyüzüne taal-
luk eder. Bu yüz ise, ale’l-umum güzel ve şeffaft ır. Evet, şems ve kamerin yüz-
leri parlak oldu ğu gibi, gecenin ve bulutlar ın da iç yüzleri ziyadârd ır.
Yedincisi : Beşerin zihni ve fikri, Cenâb- ı Hakk’ ın azametine bir mikyas, 
kemâlât ına bir mizan, evsaf ının muhakemesine bir vas ıta bulmak vüs’atinde 
değildir; ancak cemi’ masnuat ından ve mecmu-u âsâr ından ve bütün ef’âlin-
den tahassul ve tecelli eden bir vecihle bak ılabilir. Evet, zerre mir’ât olur, fa-
kat mikyas olamaz.
Bu meselelerden tebarüz etti ği vecihle, Cenâb- ı Hakk’ ın mümkinâta k ı-
yas edilmesi ve mümkinât ın O’nun şuunat ına mikyas yap ılmas ı, en büyük ce-
halet ve hamakattir. Çünkü aralar ındaki fark, yerden gö ğe kadard ır.
Evet, vâcibi mümkine k ıyas etmekten, pek garip ve gülünç şeyler ç ıkar. 
Meselâ;
Ehl-i tabiat, o aldat ıcı kıyas ile, tesir-i hakikîyi, esbaba;
Ehl-i İ’tizal, halk- ı ef’âli, abde;
Mecusîler, şerri, ikinci bir hâl ıka isnad etmeye mecbur olmu şlard ır. Güya 
zuumlar ınca Cenâb- ı Hak, azamet-i kibriya ve tenezzühü dolay ısıyla, bu gibi 
hasis ve çirkin şeylere tenezzül etmez! Demek, ak ıllar ı vehimlerine esir olan-
lar, bu gibi gülünç şeyleri doğururlar.
İhtar: Müminlerden de, vesvese cihetiyle bu vehme maruz kalanlar 
vard ır; dikkat etmek lâz ımd ır.76  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Bu âyetin kelimeleri aras ında nazm ı icap eden münasebetlere 
gelelim :
َħَÝَì ’nin نَĳُĭِĨْËُĺ َź ile irtibat ı ve onun arkas ında zikredilmesi, cezan ın cür-
me terettübü kabilindendir. Yani onlar vaktâ ki cüz-ü ihtiyarîlerini ifsat etmek-
le imana gelmediler; kalblerinin hatmiyle tecziye edildiler.
َħَÝَì tabiri, onlar ın dalâletlerini tasvir eden temsîlî bir üslûba i şarettir. 
Şöyle ki:
Kalb gözü, sanki cevahire bir hazine olmak üzere Cenâb- ı Hak taraf ından 
yap ılan bir binad ır. Vaktâ ki sû-i ihtiyarlar ıyla ifsada u ğrad ı ve cevherlere ya-
pılan yerler, y ılanlar ve akreplerle doldu; kap ısı hatmedildi ki, o sârî hastal ık-
tan başkalar ı mutazarr ır olmas ın.
ُّٰųاَ :Zamir-i mütekellimin yerine ism-i zâhirin gelmesi, tekellümden gay-
bete iltifatt ır. Ve bu iltifatta latîf bir nükte vard ır. Şöyle ki:
نَĳُĭِĨْËُĺ َź ’den sonra ِّٰųِאÖ mukadder ve menvî (maksut) oldu ğuna naza-
ran, sanki nur-u mârifet onlar ın kalblerinin kap ılar ına geldiği zaman kalblerini 
aç ıp kabul etmediklerinden, Allah da gazaba gelerek kalblerini hatmetti.
ĵٰĥَĐ: َħَÝَì, fiil-i müteaddî oldu ğu halde  ĵٰĥَĐ ile zikredilmesi, hatmedilen 
kalbin dünyaya bakan kap ısı değil, ancak âhirete nâz ır olan kap ısı seddedil-
miş olduğuna işarettir..
Ve kezâ hatmin alâmet-i mânâs ını ifade eden vesm’i (damga) tazammun 
ettiğine işarettir. Sanki o hatim, o mühür, kalblerinin üstünde sâbit bir dam-
gad ır ve silinmez bir alâmettir ki, daima melâikeye görünür.
Suâl:  Bu âyette kalbin sem’ ve basara takdimindeki hikmet nedir?
Cevap: Cevap:  Kalb, iman ın mahalli oldu ğu gibi, en evvel Sâni’i arayan ve iste-
yen ve Sâni’in vücudunu delâiliyle ilân eden, kalb ile vicdand ır. Zira kalb, ha-
yat malzemesini dü şünürken, en büyük bir acze maruz kald ığını hisseder et-
mez, derhal bir nokta-y ı istinad ı; kezâlik, emellerinin tenmiyesi (nemaland ır-
mak) için bir çare ararken, derhal bir nokta-y ı istimdad ı aramaya ba şlar. Bu 
noktalar ise, iman ile elde edilebilir. Demek, kalbin sem’ ve basara hakk- ı ta-
kaddümü vard ır.BAKARA SÛRES İ / KALBİN MÜHÜRLENMES İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------    77
İhtar: Kalbden maksat, sanevberî (çam kozala ğı) gibi bir et parças ı 
değildir. Ancak, bir latîfe-i rabbâniyedir ki, mazhar- ı hissiyat ı vicdan, 
mâkes-i efkâr ı dimağdır. Binaenaleyh, o latîfe-i rabbâniyeyi tazammun 
eden o et parças ına kalb tabirinden şöyle bir letafet ç ıkıyor ki, o latîfe-i 
rabbâniyenin insan ın maneviyat ına yapt ığı hizmet, cism-i sanevberînin 
cesede yapt ığı hizmet gibidir.
Evet, nas ıl ki bütün aktar- ı bedene mâü’l-hayat ı neşreden o cism-i sa-
nev berî, bir makine-i hayatt ır ve maddî hayat onun i şlemesiyle kaimdir; 
sekteye u ğrad ığı zaman cesed de sukuta u ğrar.
Kezâlik, o latîfe-i rabbâniye a’mâl ve ahvâl ve mâneviyat ın hey’et-i mec-
mua sı nı hakikî bir nur-u hayat ile canland ırır, ışıkland ırır; nur-u iman ın sön-
me siyle, mahiyeti, meyyit-i gayr-i müteharrik gibi bir heykelden ibaret kal ır.
1ْħِıِđْĩَø ĵٰĥَĐوَ de ĵٰĥَĐ ’n ın tekrar ı, kalb ile sem’a vurulan hatemlerin her 
birisi müstakil bir nevi delâile ait oldu ğuna işarettir.
Evet, kalbin hatmi, delâil-i kalbiye ve vicdaniyeye aittir. Sem’in hatmi, 
delâil-i nakliye ve hariciyeye aittir. Ve kezâ, her iki hatmin bir cinsten olma-dığına bir remizdir.
Suâl:  Kalb ile basar ’ın cem sîgas ıyla, sem’in müfred suretinde zikirlerin-
de ne gibi bir hikmet vard ır?
Cevap: Cevap:  Kalb ile basar ın taalluk ettikleri şeyler mütehalif, yollar ı müteba-
yin, delilleri mütefâvit, talim ve telkin edicileri mütenevvidir. Sem’ ise, kalb ve basar ın hilâf ına, masdard ır. İşittiren ferttir. Cemaatin i şittikleri, ferttir. İşiten 
fert, fert olur. Bunun için müfred olarak iki cem’in aras ına düşmüştür.
Suâl:  Kalbden sonra tercihen sem’in zikredilmesi neye binaendir?
Cevap: Cevap:  Melekât ve malûmât- ı kalbiye, ale’l-ekser kulak penceresinden 
kalbe girerler. Bu itibarla, sem’, kalbe yak ınd ır. Ve ayn ı zamanda, cihât- ı sit-
teden malûmât ald ığı cihetle kalbe benziyor. Zira göz, yaln ız ön ciheti görür. 
Bunlar ise her taraf ı görürler.
2َאوَةٌýِĔ ْħِİَאرِāْÖأَ ĵٰۤĥَĐوَ’ de, üslûbun ta ğyiriyle, cümle-i fiiliyeye tercihen 
cümle-i ismiyenin ihtiyar edilmesi, basar ile görünen delillerin sabit oldukla-
1 “(Allah, onlar ın kalblerini) ve kulaklar ını (mühürlemi ş olup, gözleri üzerinde de bir perde vard ır.)” 
(Bakara sûresi, 2/7)
2 “Gözleri üzerinde de bir perde vard ır.” (Bakara sûresi, 2/7)78  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
rına, kalb veya sem’ ile al ınan deliller ise müteceddit ve gayr-i sabit oldukla-
rına işarettir.
Suâl:  1َħَÝَì ile 2َאوَةٌýِĔ aras ında ne fark vard ır ki, 3ُّٰųا َħَÝَì isnad edilmi ştir. 
َאوَةٌýِĔ isnads ız b ırak ılm ıştır?
Cevap: Cevap:  ُّٰųا َħَÝَì Allah taraf ından onlar ın kesblerine bir cezad ır. َאوَةٌýِĔ ise, 
Allah taraf ından olmay ıp, onlar ın meksûbudur. Ve kezâ, mebde itibar ıyla rü’-
yette bir ıztırar vard ır; sema’da, tahatturda ihtiyar vard ır. Evet, gözün aç ılma-
sıyla eşyay ı görmemek mümkün de ğildir. Fakat mesmuât ı dinlemekte veya 
hât ırat ı tahattur etmekte bu ıztırar yoktur.  َאوَةٌýِĔ tâbiri, gözün yaln ız ön cihete 
hâkim ve nâz ır olduğuna işarettir ki, e ğer bir perde ile o cihetten alâkas ı kesil-
se, bütün bütün kör kal ır.
Tenkiri ifade eden َאوَةٌýِĔ ’deki tenvin, onlar ın gözleri üstündeki perde, 
malûm olmayan bir yerde olup, ondan sak ınmak onlar için mümkün olma-
dığına işarettir.
Câr ve mecrûrun َאوَةٌýِĔ üzerine takdim edilmesi, en evvel nazar- ı dikkati 
onlar ın gözlerine çevirtmekle, kalblerindeki s ırlar ı göstermek içindir. Zira göz, 
kalbin aynas ıdır.
4ٌħĻِčَĐ َابٌñَĐ ْħُıَĤوَ : Bu cümlenin mâkabliyle cihet-i münasebeti şu-
dur ki :
Evvelki cümledeki kelimât ile, şecere-i küfriyenin dünyaya ait ac ı semere-
lerine işaret edilmi ştir. Bu cümle ile, o mel’un şecerenin âhirette verece ği se-
meresi zakkum-u cehennemden ibaret oldu ğuna işaret yap ılm ıştır.
Suâl:  Üslûbun mecrâ-y ı tabiîsi 5ٌïĺِïَü َאبٌĝِĐ ْħِıْĻَĥَĐوَ cümlesi iken, üslû-
bun muktezas ı olan şu cümlenin terkiyle ٌħĻِčَĐ َابٌñَĐ ْħُıَĤوَ cümlesi ihtiyar edil-
miştir. Hâlbuki bu cümledeki kelimeler, nimet ve lezzetler hakk ında kullan ı-
lan kelimelerdir.
1 Mühürlemek.
2 Perde.
3 “Allah mühürlemi ştir.” (Bakara sûresi, 2/7)
4 “Çok büyük ve deh şetli bir azapt ır onlar ın hakk ı.” (Bakara sûresi, 2/7)
5 Ahirette ise onlar ı şiddetli bir ikâb ku şatacakt ır.BAKARA SÛRES İ / KALBİN MÜHÜRLENMES İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------    79
Cevap: Cevap:  Şu güzel kelimeleri hâvi olan şu cümlenin onlara kar şı zikredil-
mesi, bir tehekkümdür (istihza), bir tevbihtir, yüzlerine gülmektir. Yani, onla-rın menfaatleri, lezzetleri ve büyük nimetleri ancak ikabd ır.
Menfaat ve fayday ı ifade eden 
ْħُıَĤوَ’ deki ل lisân- ı hâl ile, “Amelinizin fay-
dal ı olan ücretini al ınız!” diye yüzlerine gülüyor.
“Tatl ı” mânâs ını tazammun eden َابٌñَĐ lafz ı, onlar ın küfür ve musibetle-
riyle istilzaz ettiklerini tezkir ile, sanki lisân- ı hâl ile, “Tatl ı amelinizin ac ısını çe-
kin!” diye tevbih ediyor.
Ale’l-ekser büyük nimetlere s ıfat olan ٌħĻِčَĐ kelimesi, cennette nimet-i 
azîm sahiplerinin hallerini o kâfirlere tezkir ettirmekle, kaybettikleri o nimet-i 
azîmeye bedel, elîm elemlere dü ştüklerini ihtar ediyor.
Sonra ٌħĻِčَĐ kelimesi, tâzimi ifade eden َابٌñَĐ ’deki tenvine tekiddir.
Suâl:  Bir kâfirin mâsiyet-i küfriyesi, mahduttur, k ısa bir zaman ı işgal edi-
yor. Ebedî ve gayr-i mütenahi bir ceza ile tecziyesi adalet-i ilâhiyeye uygun olmad ığı gibi, hikmet-i ezeliyeye de muvâf ık değildir; merha-
met-i ilâhiye müsaade etmez.
Cevap: Cevap:  O kâfirin cezas ı gayr-i mütenahi oldu ğu teslim edildi ği takdirde, 
kısa bir zamanda irtikâb edilen o mâsiyet-i küfriyenin, gayr-i mütenahi bir ci-
nayet oldu ğu alt ı cihetle sabittir:
Birincisi : Küfür üzerine ölen bir kâfir, ebedî bir ömür ile ya şayacak olur-
sa, o gayr-i mütenahi ömrünü behemehal küfürle geçirece ği şüphesizdir. 
Çünkü kâfirin cevher-i ruhu bozulmu ştur. Bu itibarla, o bozulmu ş olan kalbin 
gayr-i mütenahi bir cinayete istidad ı vard ır. Binaenaleyh, ebedî cezas ı, ada-
lete muhalif de ğildir.
İkincisi : O kâfirin mâsiyeti mütenahi bir zamanda ise de, gayr-i mütena-
hi olan umum kâinat ın, vahdâniyete olan şehadetlerine gayr-i mütenahi bir 
cinayettir.
Üçüncüsü : Küfür, gayr-i mütenahi nimetlere küfran oldu ğundan, gayr-i 
mütenahi bir cinayettir.
Dördüncüsü : Küfür, gayr-i mütenahi olan zât ve s ıfât- ı ilâhiyeye cinayettir.
Beşincisi : İnsan ın vicdan ı, zâhiren mütenahi ise de, bât ınen ebede ba-
kıyor ve ebedi istiyor. Bu itibarla, gayr-i mütenahi hükmünde olan o vicdan, 
küfürle mülevves olarak mahvolur, gider.80  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Alt ınc ısı: Z ıt, z ıdd ına muânid ise de, çok hususlarda mümasil olur. Binaen-
aleyh iman, lezâiz-i ebediyeyi ismar etti ği gibi, küfür de âlâm- ı elîmeyi ve ebe-
diyeyi âhirette intac etmesi, şe’nindendir.
Bu alt ı cihetten ç ıkan netice ve gayr-i mütenahi olan bir ceza, gayr-i 
mütenahi bir cinayete kar şı ayn- ı adalettir.
Suâl:  Kâfirin o cezas ının adalete uygun oldu ğunu teslim ettik. Fakat 
azaplar ı intac eden şerlerden hikmet-i ezeliyenin ganî oldu ğuna ne 
diyorsun?
Cevap: Cevap:  Kavâid-i esasiyedendir ki, “ Ara s ıra vukua gelen şerr-i kalil için 
hayr- ı kesir terk edilmez; terk edildi ği takdirde şerr-i kesir olur. ” Binaen-
aleyh, hakâik-i nisbiyenin sübutunu izhar etmek, hikmet-i ezeliyenin iktizas ın-
dand ır. Bu gibi hakâikin tezahürü, ancak şerrin vücuduyla olur. Şerden, haddi 
tecavüz etmemek için, terhib ve tahvif lâz ımd ır. Terhibin vicdan üzerine tesiri, 
terhibi tasdik etmekle olur. Terhibin tasdiki ise, haricî bir azab ın vücuduna mü-
tevakk ıftır. Zira vicdan, ak ıl ve vehim gibi haricî ve ebedî hakikat hükmüne geç-
miş bir azaptan yap ılan terhible müteessir olur. Öyleyse, dünyada oldu ğu gibi, 
âhirette de ate şin vücudundan yap ılan terhib, tahvif, ayn- ı hikmettir.
Suâl:  Pekâlâ, o ebedî ceza hikmete muvâf ıktır; kabul ettik. Amma mer-
hamet ve şefkat-i ilâhiyeye ne diyorsun?
Cevap: Cevap:  Azizim! O kâfir hakk ında iki ihtimal var. O kâfir, ya ademe gi-
decektir veya daimî bir azap içinde mevcut kalacakt ır. Vücudun –velev ce-
hennemde olsun– ademden daha hay ırlı olduğu vicdanî bir hükümdür. Zira 
adem, şerr-i mahz oldu ğu gibi, bütün musibet ve mâsiyetlerin de merciidir. 
Vücûd ise, velev cehennem de olsa, hayr- ı mahzd ır. Maahâzâ, kâfirin meske-
ni cehennemdir ve ebedî olarak orada kalacakt ır.
Fakat kâfir, kendi ameliyle bu duruma kesb-i istihkak etmi şse de, amelinin 
cezas ını çektikten sonra, ate şle bir nevi ülfet peyda eder ve evvelki şiddetler-
den azade olur. O kâfirlerin dünyada yapt ıklar ı a’mâl-i hayriyelerine mükâfâ-
ten, şu merhamet-i ilâhiyeye mazhar olduklar ına dair işârât- ı hadisiye vard ır.
Maahâzâ, cinayetin lekesini izale veya hacaletini tahfif, veyahut icrâ-y ı 
adalete iştiyak için cezay ı hüsn-ü r ıza ile kabul etmek, ruhun f ıtrî olan şe’nidir.
Evet, dünyada, çok namus sahipleri, cinayetlerinin hicab ından kurtul-
mak için, kendilerine cezan ın tatbikini istemi şlerdir.. ve isteyenler de vard ır.
fBAKARA SÛRES İ / KALBİN MÜHÜRLENMES İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------    81
Münaf ıklar hakk ındaki on üç âyetin tefsiri, umumî de ğil hususî bir 
ders oldu ğundan; bilâhare ne şredilmek üzere buradan ç ıkar ılm ış olup, o 
bahisten yaln ız kizb hakk ındaki aşağıdaki parça al ınm ıştır.
Yedinci cümleyi teşkil eden Yedinci cümleyi te şkil eden 1نَĳُÖِñَכْĺ اĳُĬכَא َאĩِÖ’nin vech-i irtibatı: ’nin vech-i irtibat ı:
Münaf ıklar ın mezkûr cinayetleri aras ında َابٌñَĐ kelimesinin yaln ız kizbe 
ta’lik edilmesi, kizbin şiddet-i kubh ve çirkinli ğine işarettir. Bu i şaret dahi, kiz-
bin ne kadar tesirli bir zehir oldu ğuna bir şahid-i sad ıktır.
Zira kizb, küfrün esas ıdır.
Kizb, nifâk ın birinci alâmetidir.
Kizb, kudret-i ilâhiyeye bir iftirad ır.
Kizb, hikmet-i rabbâniyeye z ıttır.
Ahlâk- ı âliyeyi tahrip eden, kizbdir.
Âlem-i İslâm’ ı zehirlendiren, ancak kizbdir.
Âlem-i be şerin ahvâlini fesada veren, kizbdir.
Nev-i beşeri kemâlâttan geri b ırakan, kizbdir.
Müseylime-i Kezzab ile emsâlini âlemde rezil ve rüsvây eden, kizbdir.
İşte bu sebeplerden dolay ıdır ki, bütün cinayetler içinde tel’ine, tehdide 
tahsis edilen, kizbdir.
Bu âyet, insanlar ı, bilhassa müslümanlar ı dikkate dâvet eder.
Suâl:  Bir maslahata binaen kizbin caiz oldu ğu söylenilmektedir. Öyle 
midir?
Cevap Cevap : Evet, kat’î ve zarurî bir maslahat için mesa ğ-ı şer’î vard ır. Fakat 
hakikate bak ılırsa, maslahat dedikleri şey bât ıl bir özürdür. Zira usûl-ü şeriatta 
takarrur etti ği veçhile, mazbut ve miktar ı muayyen olmayan bir şey, hüküm-
lere illet ve medar olamaz; çünkü miktar ı bir had alt ına al ınmad ığından sû-i
istimâle u ğrar. Maahâzâ, bir şeyin zarar ı menfaatine galebe ederse, o şey 
mensuh ve gayr-i muteber olur. Maslahat, o şeyi terk etmekte olur.
1 “Sürekli yalan söyleyip durduklar ı için (onlar ın hakk ı sadece çok ac ı bir azapt ır.)” (Bakara sûresi, 
2/10)9
99999999
Evet, âlemde görünen bu kadar ink ılâplar ve kar ışıklıklar, zarar ın, özür te-
lâkki edilen maslahata galebe etmesine bir şahittir.
Fakat kinaye veya târiz suretiyle, yani gayr-i sarih bir kelimeyle söyleni-
len yalan, kizbden say ılmaz.
Hülâsa, yol ikidir : Ya sükût etmektir; çünkü söylenilen her sözün do ğru 
olmas ı lâz ımd ır… Veya s ıdkt ır; çünkü İslâmiyet’in esas ı, s ıdkt ır.
İman ın hâssas ı, s ıdkt ır.
Bütün kemâlâta îsal edici, s ıdkt ır.
Ahlâk- ı âliyenin hayat ı, s ıdkt ır.
Terakkiyât ın mihveri s ıdkt ır.
Âlem-i İslâm’ ın nizam ı, s ıdkt ır.
Nev-i beşeri kâbe-i kemâlâta îsal eden s ıdkt ır.
Ashab- ı kiram ı bütün insanlara tefevvuk ettiren, s ıdkt ır.
Muhammed-i Hâ şimî’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  merâtib-i be şeriyenin en 
yük seğine ç ıkaran, s ıdkt ır.
f9
9999999BAKARA SÛRES İ / KİZBİN MAHİYETİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------    83
 ْħَّכُĥَđَĤ ْħِכُĥْ×َĜ ْīِĨ َīĺِñَّĤوَا ْħَכُĝَĥَì ِيñَّĤا ُħَّכُÖرَ ُواïُ×ْĐا َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ
 אءًƯĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ َلَõْĬوَأَ אءً۞ƯĭِÖ אءَƯĩَّùĤوَا ًאüَاóِĘ َْرْضَŶا ُħَכُĤ َģَđَä ِيñَّĤنَ۝اَĳُĝَّÝَÜ
1نَĳُĩَĥْđَÜ ْħُÝْĬوَأَ َادًاïْĬأَ ِِّٰų اĳُĥَđْåَÜ َŻَĘ ْۚħَכُĤ ًאĜرِزْ َاتِóَĩَّáĤا َīِĨ ۪įِÖ َجَóْìَÉَĘ
Yani, “Ey insanlar! Sizi ve sizden evvelkileri yaratan Rabbinize ibadet edi-
niz ki, takvâ mertebesine vâs ıl olas ınız. Ve yine Rabbinize ibadet ediniz ki, arz ı 
size döşek, semây ı binan ıza dam yapm ış ve semâdan sular ı indirmiş ki, sizlere 
rızık olmak üzere yerden meyve ve sair g ıdalar ı çıkarts ın. Öyleyse, Allah’a misil 
ve şerik yapmay ınız. Bilirsiniz ki, Allah’tan ba şka mâbud ve hâl ıkınız yoktur.”
Mukaddime
Akaidî ve imanî hükümleri kavî ve sabit k ılmakla meleke haline getiren, 
ancak ibadettir. Evet, Allah’ ın emirlerini yapmaktan ve nehiylerinden sak ın-
maktan ibaret olan ibadetle, vicdanî ve aklî olan imanî hükümler terbiye ve takviye edilmezse, eserleri ve tesirleri zay ıf kal ır. Bu hale, âlem-i İslâm’ ın hâl-i 
haz ırdaki vaziyeti şahittir.
Ve kezâ, ibadet, dünya ve âhiret saadetlerine vesile oldu ğu gibi, meâ ş ve 
meâda, yani dünya ve âhiret i şlerini tanzime sebeptir ve şahsî ve nev’î kemâlâta 
vas ıtad ır ve Hâl ık ile abd aras ında pek yüksek bir nisbet ve şerefli bir rab ıtad ır.
İbadetin dünya saadetine vesile oldu ğunu izah eden cihetler:
Birisi : İnsan, bütün hayvanlardan mümtaz ve müstesna olarak, acîb ve 
latîf bir mizaçla yarat ılm ıştır. O mizaç yüzünden, insanda çe şit çeşit meyiller, 
arzular meydana gelmi ştir. Meselâ, insan, en müntehap şeyleri ister, en güzel 
şeylere meyleder, ziynetli şeyleri arzu eder, insaniyete lây ık bir mai şet ve bir 
şerefle yaşamak ister.
Şu meyillerin iktizas ı üzerine, yiyecek, giyecek ve sair hâcetlerini istedi ği 
gibi, güzel bir şekilde tedarikinde çok sanatlara ihtiyac ı vard ır. O sanatlara vu-
kufu olmad ığından, ebnâ-y ı cinsiyle te şrik-i mesai etmeye mecbur olur ki, her 
birisi, semere-i sa’yiyle arkada şına mübadele suretiyle yard ımda bulunsun ve 
bu sayede ihtiyaçlar ını tesviye edebilsinler.
1 Bakara sûresi, 2/21-22.
Fakat insandaki “kuvve-i şeheviye”, “kuvve-i gadabiye”, “kuvve-i akli-
ye” Sâni taraf ından tahdit edilmedi ğinden ve insan ın cüz-ü ihtiyarîsiyle terak-
kîsini temin etmek için bu kuvvetler ba şıboş bırak ıldığından, muamelâtta zu-
lüm ve tecavüzler vukua gelir. Bu tecavüzleri önlemek için, cemaat-i insaniye, çal ışmalar ının semerelerini mübadele etmekte adalete muhtaçt ır.
Lâkin her ferdin akl ı, adaleti idrakten âciz oldu ğundan, küllî bir akla ihti-
yaç vard ır ki, fertler, o küllî ak ıldan istifade etsinler. Öyle küllî bir ak ıl da an-
cak kanun şeklinde olur. Öyle bir kanun, ancak şeriatt ır.
Sonra, o şeriat ın tesirini, icras ını, tatbikini temin edecek bir merci, bir sa-
hip lâz ımd ır. O merci ve o sahip de ancak peygamberdir.
Peygamber olan zât ın da, zahiren ve bât ınen halka olan hâkimiyetini de-
vam ettirmek için, maddî ve mânevî bir ulviyete ve bir imtiyaza ihtiyac ı oldu-
ğu gibi, Hâl ık ile olan derece-i münasebet ve alâkas ını göstermek için de bir 
delile ihtiyac ı vard ır. Böyle bir delil de ancak mu’cizelerdir.
Sonra, Cenâb- ı Hakk’ ın emirlerine ve nehiylerine itaat ve ink ıyad ı tesis 
ve temin etmek için, Sâni’in azametini zihinlerde tesbit etmeye ihtiyaç vard ır. 
Bu tesbit de, ancak akaid ile, yani ahkâm-
ı imaniyenin tecellisiyle olur. İmanî 
hükümlerin takviye ve inki şaf ettirilmesi, ancak tekrarla teceddüd eden iba-
det ile olur.
İkincisi : İbadet, fikirleri Sâni-i Hakîm’e çevirttirmek içindir. Abdin Sâni-i 
Hakîm’e olan teveccühü, itaat ve ink ıyad ını intac eder. İtaat ve ink ıyad ise, 
abdi intizam- ı ekmel alt ına idhal eder. Abdin intizam alt ına girmesiyle ve ni-
zama ittibâ etmesiyle, hikmetin s ırrı tahakkuk eder. Hikmet ise, kâinat sayfa-
lar ında parlayan sanat nak ışlar ıyla tebarüz eder.
Üçüncüsü : İnsan, santral gibi, bütün hilkatin nizamlar ına ve f ıtrat ın ka-
nunlar ına ve kâinattaki nevâmis-i ilâhiyenin şualar ına bir merkezdir. Binaen-
aleyh, insan ın, o kanunlara intisab ve irtibat etmesi ve o namuslar ın etekle-
rine yap ışıp temessük etmesi lâz ımd ır ki, umumî cereyan ı temin etsin. Ve ta-
bakât- ı âlemde deveran eden dolaplar ın hareketlerine muhalefetle o dolapla-
rın çarklar ı alt ında ezilmesin. Bu da, ancak o emir ve nevâhîden ibaret olan 
ibadet ile olur.
Dördüncüsü : Emirleri imtisâl, nehiylerden içtinap etmek sayesinde, bir 
fert, heyet-i içtimaiyede çok mertebeler ile nisbet peyda eder ve alâkadar olur. Bilhassa ahkâm- ı diniye ve mesalih-i umumiye hususunda, bir fert, bir BAKARA SÛRES İ / İBADETİN HAKİKATİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------    85
nevi hükmüne geçer. Yani, pek çok hukuklar, haysiyetler, ir şadlar, tâlimler, 
ıslahlar gibi vazifeler, bir şahsa yüklenir. E ğer o emri imtisâl, nevâhîden içti-
nap eden o şah ıs olmasa, o vazifeler tamamen pâyimâl olur.
Beşincisi : İnsan, İslâmiyet sayesinde, ibadet sâikas ıyla bütün müslüman-
lara karşı sabit bir münasebet peyda eder ve kavî bir irtibat ve ba ğlılık elde 
eder. Bunlar ise, sars ılmaz bir uhuvvete, hakikî bir muhabbete sebep olur. 
Zaten heyet-i içtimaiyenin kemâline ve terakkisine ilk ve en birinci basamak-lar, uhuvvet ile muhabbettir.
İbadetin şahsî kemâlâta sebep oldu ğunun izah ı:
İnsan, cismen küçük, zay ıf ve âciz olmakla beraber, hayvanâttan addedil-
diği halde, pek yüksek bir ruhu ta şıyor. Ve pek büyük bir istidada mâliktir. Ve 
hasredilmeyecek derecede meyilleri vard ır. Ve gayr-i mütenahi emeller sahi-
bidir ve addedilemez fikirleri vard ır. Ve gayr-i mahdud şeheviye ve gadabiye 
gibi kuvveleri vard ır. Ve öyle acaip bir yarat ılışı vard ır ki, sanki bütün envâ ve 
âlemlere fihriste olarak yarat ılm ıştır.
İşte, böyle bir insan ın o yüksek ruhunu inbisat ettiren, ibadettir.
İstidatlar ını inkişaf ettiren, ibadettir.
Meyillerini temyiz ve tenzih ettiren, ibadettir.Emellerini tahakkuk ettiren, ibadettir.Fikirlerini tevsî ve intizam alt ına alan, ibadettir.
Şeheviye ve gadabiye kuvvelerini had alt ı
na alan, ibadettir.
Zâhirî ve bât ınî uzuvlar ını ve duygular ını kirleten tabiat paslar ını izale 
eden, ibadettir.
İnsan ı, mukadder olan kemâlât ına yetiştiren, ibadettir.
Abd ile Mâbud aras ında en yüksek ve en latîf olan nisbet, ancak ibadettir.
Evet kemâlât- ı beşeriyenin en yükse ği, şu nisbet ve münasebettir.
İhtar: İbadetin ruhu, ihlâst ır. İhlâs ise, yap ılan ibadetin yaln ız emredildi ği 
için yap ılmas ıdır. Eğer başka bir hikmet ve bir fayda ibadete illet gösterilse, 
o  iba det bât ıldır. Faydalar, hikmetler yaln ız müreccih olabilirler, illet 
olamazlar.9
999999
9
9986  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Kur’ân- ı Kerîm vaktâ ki ëĤا... 1ُواïُ×ْĐا َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ emriyle insanlar ı iba-
dete dâvet etti; sanki lisân- ı hâl ile “Ne için ibadet yapal ım? İlleti nedir?” diye 
sorulan suali, Kur’ân- ı Kerîm 2ْħَכُĝَĥَì ِيñَّĤا ُħَّכُÖرَ cümleleriyle cevapland ırmak 
üzere Sâni’in vücud-u vahdetine dair burhanlar ı zikretmeye ba şlad ı.
Mukaddime
Ateşin dumana olan delâleti gibi, müessirden esere yap ılan istidlâle “bur-
han- ı limmî” denildi ği gibi; duman ın ateşe olan delâleti gibi eserden mües-
sire olan istidlâle de “burhan- ı innî” denir. Burhan- ı innî, şüphelerden daha 
salimdir.
Bu âyetin, Sâni’in vücûd ve vahdetine i şaret eden delillerinden biri de, 
“İnâyet Delili” dir. Bu delil, kâinat ı ve kâinat ın eczas ını ve envâ ını ihtilâl-
den, ihtilâftan, da ğılmaktan kurtar ıp bütün hususat ını intizam alt ına almakla 
kâinata hayat veren nizamdan ibarettir. Bütün maslahatlar ın, hikmetlerin, 
faydalar ın, menfaatlerin men şei, bu nizamd ır. Menfaatlerden, maslahatlar-
dan bahseden bütün âyât- ı Kur’âniye, bu nizam üzerine yürüyor ve bu niza-
mın tecellisine mazhard ır. Binaenaleyh, bütün mesâlihin, fevâidin ve menâfi-
in mercii olan ve kâinata hayat veren bir nizam, elbette ve elbette bir Nâz ımın 
vücuduna delâlet etti ği gibi, o Nâz ımın kast ve hikmetine de delâlet etmekle, 
kör tesadüfün vehimlerini nefyeder.
Ey insan! E ğer senin fikrin, nazar ın şu yüksek nizam ı bulmaktan âciz ise 
ve istikrâ-y ı tâm ile, yani umumî bir ara ştırmayla da o nizam ı elde etmeye ka-
dir değilsen, insanlar ın telâhuk-u efkâr denilen fikirlerinin birle şmesinden do-
ğan ve nev-i be şerin havass ı (duygular ı) hükmünde olan fünûn ile kâinata 
bak ve sayfalar ını oku ki, ak ıllar ı hayrette b ırakan o yüksek nizam ı göresin.
Evet, kâinat ın her bir nev’ine dair bir fen te şekkül etmi ş veya et-
mektedir. Fen ise kavâid-i külliyeden ibarettir. Kaidenin külliyeti ise, ni-zam ın yüksekli ğine ve güzelli ğine delâlet eder. Zira nizam ı olmayan ın, 
külliyeti olamaz.
Meselâ, “Her âlimin ba şında beyaz bir amâme var.” Külliyetle söyleni-
len şu hüküm, ulemâ nev’inde intizam ın bulunmas ına bakar. Öyleyse, umumî
1 “Ey insanlar! (Hem Sizi hem de sizden önceki insanlar ı yaratan) Rabbinize ibadet ediniz.” (Bakara 
sûresi, 2/21 ).
2 “Sizi (ve sizden evvelkileri) yaratan Rabbiniz...” (Bakara sûresi, 2/21)BAKARA SÛRES İ / TEVHİDİN İSBATI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------    87
bir teftiş neticesinde fünûn-u kevniyeden her birisi, kaidelerinin külliyetiyle kâ-
inatta yüksek bir nizam ın bulunmas ına bir delildir. Ve her bir fen nurlu bir bur-
han olup, mevcudat ın silsilelerinde salk ımlar gibi as ılıp sallanan maslahat se-
merelerini ve ahvâlin de ğişmesinde gizli olan faydalar ı göstermekle Sâni’in kast 
ve hikmetini ilân ediyorlar. Âdeta vehim şeytanlar ını tardetmek için her bir fen, 
birer necm-i sâk ıptır. Yani, bât ıl vehimleri delip yakan birer y ıldızd ırlar.
Ey arkada ş! O nizam ı bulmak için umum kâinat ı araştırmaktansa, şu mi-
sale dikkat et, matlubun hâs ıl olur:
Gözle görünmeyen bir mikrop, bir hayvanc ık, küçüklü ğüyle beraber pek 
ince ve garip bir makine-i ilâhiyeyi hâvidir. O makine mümkinâttan oldu ğun-
dan, vücûd ve ademi, mütesâvidir. İlletsiz vücuda gelmesi muhaldir. O maki-
nenin bir illetten vücuda geldi ği zarurîdir. O illet ise, esbab- ı tabiiye de ğildir. 
Çünkü o makinedeki ince nizam, bir ilim ve şuurun eseridir. Esbab- ı tabiiye 
ise, ilimsiz, şuursuz, camid şeylerdir. Ak ıllar ı hayrette b ırakan o ince makine-
nin esbab- ı tabiiyeden ne şet ettiğini iddia eden adam, esbâb ın her bir zerre-
sine Eflâtun’un şuurunu, Calinos’un hikmetini îtâ etmekle beraber, o zerrât 
aras ında bir muhaberenin de mevcut olmas ını itikat etmelidir. Bu ise, öyle bir 
safsata ve öyle bir hurafedir ki, me şhur sofestâîyi bile utand ırıyor.
Maahâzâ, esbab- ı maddiyede esas ittihaz edilen kuvve-i câzibe ile kuv-
ve-i dâfian ın ink ısama kabiliyeti olmayan bir cüzde birlikte içtimalar ı iltizam 
edilmiştir. Hâlbuki bunlar birbirlerine z ıt olduklar ından, içtimalar ı caiz değil-
dir. Fakat, câzibe ve dâfia kanunlar ından maksat, “âdetullah” ile tâbir edi-
len kavanin-i ilâhiye ise ve tabiat ile tesmiye edilen şeriat- ı fıtriye ise, câizdir. 
Lâkin, kanunluktan tabiata, vücud-u zihnîden vücud-u haricîye, umûr-u iti-bariyeden umûr-u hakikiyeye âlet olmaktan müessir olmaya ç ıkmamak şar-
tıyla makbuldür. Aksi takdirde caiz de ğildir.
Ey arkada ş! Misal olarak gösterdi ğim o küçük hurdebînî hayvanc ığın, ya-
ni mikrobun büyük fabrikas ındaki nizam ve intizam ı akl ınla gördü ğün takdir-
de başını kald ır, kâinata bak. Emin ol ki; kâinat ın vuzuh ve zuhuru nisbetin-
de yüksek nizam ı, kâinat ın sayfalar ında pek zahir ve okunakl ı bir şekilde gö-
rüp okuyacaks ın.
Ey arkada ş! Kâinat ın sayfalar ında “delilü’l-inâye” ile an ılan nizama 
ait âyetleri okuyamad ıysan, s ıfat- ı kelâmdan gelen Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın 88  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
âyetlerine bak ki, insanlar ı tefekküre dâvet eden bütün âyetleri1, şu delilü’l-i-
nâyeyi tavsiye ediyorlar. Ve nimetleri ve faydalar ı sayan âyetler dahi, delilü-
’l-inâye denilen o yüksek nizam ın semerelerinden bahsediyorlar. Ezcümle, 
bahsinde bulundu ğumuz şu âyet َلَõْĬوَأَ אءً۞ƯĭِÖ אءَƯĩَّùĤوَا ًאüَاóِĘ َْرْضَŶا ُħَכُĤ َģَđَä ِيñَّĤاَ 
2ْħَכُĤ ًאĜرِزْ َاتِóَĩَّáĤا َīِĨ ۪įِÖ َجَóْìَÉَĘ אءًƯĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ cümleleriyle, o nizam ın faydalar ı-
nı ve nimetlerini kopar ıp insanlara veriyorlar.
Delil-i İhtirâî : Mezkûr âyetin Sâni’in vücûd ve vahdetine i şaret eden de-
lillerinden biri de 3ْħِכُĥْ×َĜ ْīِĨ َīĺِñَّĤوَا ْħَכُĝَĥَì ِيñَّĤاَ cümlesiyle i şaret ettiği delil-i ih-
tirâîdir. Delil-i ihtirâînin hülâsas ı şöyle izah edilebilir:
Cenâb- ı Hak, hususî eserlerine men şe ve kendisine lây ık kemâlât ına me-
’haz olmak üzere her ferde ve her nev’e has ve müstakil bir vücûd vermi ştir. 
Ezel cihetine sonsuz olarak uzan ıp giden hiçbir nevi yoktur. Çünkü bütün en-
vâ, imkândan vücûd dairesine ç ıkmam ışlard ır. Ve teselsülün de bât ıl olduğu 
meydandad ır. Ve âlemde görünen şu tagayyür ve tebeddül ile bir k ısım eş-
yan ın hudûsu, yani yeni vücuda geldi ği de gözle görünüyor. Bir k ısm ının da 
hudûsu, zaruret-i akliye ile sabittir. Demek, hiçbir şeyin ezeliyeti cihetine gi-
dilemez.
Ve kezâ ilmü’l-hayvanât ve ilmü’n-nebâtâtta isbat edildi ği gibi, envâ ın 
say ısı iki yüz bine bâli ğdir. Bu neviler için birer “âdem” ve birer “evvel-baba” 
lâz ımd ır. Bu evvel-babalar ın ve âdemlerin daire-i vücûdda olmay ıp ancak 
müm ki nâttan olduklar ına nazaran, behemehal vas ıtas ız, kudret-i ilâhiyeden 
vü cu da geldikleri zarurîdir. Çünkü bu nevilerin teselsülü, yani sonsuz uzan ıp 
git me leri bât ıldır. Ve baz ı nevilerin ba şka nevilerden husule gelmeleri teveh-
hümü de bât ıldır. Çünkü iki neviden do ğan nevi, ale’l-ekser ya akîmdir veya 
nesli ink ıtaa uğrar, tenasül ile bir silsilenin ba şı olamaz.
Hülâsa : Beşeriyet ve sair hayvanât ın teşkil ettikleri silsilelerin mebdei, en 
baş ta bir babada kesildi ği gibi, en nihayeti de son bir o ğulda kesilip bitecektir.
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/77; En’âm sûresi, 6/80; Yûnus sûresi, 10/3; Hûd sûresi, 11/24, 30; Nahl sûresi, 
16/17; Mü’minûn sûresi, 23/85; Secde sûresi, 32/4; Yâsîn sûresi, 36/68; Sâffât sûresi, 37/155; Câsiye sûresi, 45/23; Ha şir sûresi, 59/2. 
2 “O (Rabbiniz) ki, yeri sizin için dö şek (rahatl ığında dayal ı-döşeli) bir taban k ılıp, göğü de (üstünüzde bir 
tavan, bir kubbe gibi) bina etti. Ve gökten bir tür su indirdi de, onunla size r ızık olarak çe şitli ürünler 
bitirdi.” (Bakara sûresi, 2/22)
3 “(Ey insanlar!) Sizi ve sizden evvelkileri yaratan (Rabbinize ibadet ediniz ki,)” (Bakara sûresi, 2/21)BAKARA SÛRES İ / TEVHİDİN İSBATI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------    89
Evet, şuursuz, ihtiyars ız, camid, basit olan esbab- ı tabiiyenin bütün ak ıl-
lar ı hayrette b ırakan o envâ silsilelerinin icad ına kabiliyeti oldu ğu, daire-i im-
kândan hâriçtir.
Ve kezâ, kudret mu’cizelerinden birer nak ş-ı garip ve birer sanat- ı acîb ta-
şıyan o envâ ın ihtiva ettikleri efrad ın da, ihtirâ ve yarat ılışlar ını o esbaba is-
nad etmek, yaln ız bir muhâlin de ğil, muhâlât ın en hurafesidir. Binaenaleyh, 
o silsileleri te şkil eden envâ ile efrad, hudûs ve imkân lisan ıyla, Hâl ık’lar ının 
vücûb-u vücûduna kat’î bir şehadetle şehadet ediyorlar.
Suâl:  Bütün silsilelerin Hâl ık’ın vücûb-u vücûduna kat’î şehadetleri göz 
ö nün de olduğu halde, baz ı insanlar ın maddeyle, maddenin hare ke tinin 
ezeliyeti cihetine zâhip olmakla dalâlete dü ştüklerinin esbâb ı nedendir?
Cevap: Cevap:  Kas ıt ve dikkatle de ğil, sathî ve dikkatsiz bir nazarla, muhâl ve 
bât ıla, mümkün nazar ıyla bak ılabilir. Meselâ, bir bayram ak şam ı, gökte ay ve 
hilâli arayanlar içinde ihtiyar bir zât da bulunur. Bu zât, gökteki hilâli görmek için bütün kas ıt ve dikkatiyle nazar ını göğe tevcih edip hilâli ara ştırmakla me ş-
gul iken, gözünün kirpiklerinden uzanan ve gözünün hadekas ı üzerine e ğilen 
beyaz bir k ıl nas ılsa gözüne ili şir. O zât, derhal “Hilâli gördüm.” der, “ İşte bu 
gördüğüm ayd ır!” diye hükmeder.
İşte, sathî ve dikkatsiz nazarlar bu gibi hatalara dü ştükleri gibi, yüksek bir 
cevhere ve mükerrem bir mahiyete mâlik olan insan, kast ı ve dikkatiyle dai-
ma hak ve hakikati ararken, bazen sathî ve dikkatsiz bir nazarla bât ıla bakar. 
O bât ıl da; ihtiyars ız, talepsiz, dâvetsiz fikrine gelir. Fikri de çar-nâçâr al ır sak-
lar, yavaş yavaş kabul ve tasdikine de mazhar olur. Fakat onun o bât ılı kabul 
ve tasdiki, bütün hikmetlerin mercii olan nizam- ı âlemden gaflet etmesinden 
ve maddeyle hareketinin ezeliyete z ıt olduğuna körlük gösterdi ğinden ileri 
gelmiştir ki, şu garip nak ışlar ı ve acîb sanat eserlerini esbab- ı camideye isnad 
etmek mecburiyetiyle o dalâletlere dü şmü
şlerdir.
Hüseyin Cisrî’nin dedi ği gibi, âsâr- ı medeniyetle müzeyyen ve bütün ziy-
netlere mü ştemil bir eve giren bir adam, ev sahibini göremedi ğinden, o ziy-
neti, o esasat ı, tesadüfe ve tabiata isnad etmeye mecbur olmu ştur. Kezâlik, 
nizam- ı âlemdeki bütün hikmetlerin, faydalar ın tam bir ihtiyara ve şâmil bir il-
me ve kâmil bir kudrete yapt ıklar ı şehadetten gaflet eden gafiller, sathî nazar-
lar ınca, tesir-i hakikîyi esbab- ı camideye vermeye mecbur kalm ışlard ır.90  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Ey arkada ş! Cenâb- ı Hakk’ ın pek ince âsâr- ı sanat ından ve pek yüksek 
acaib-i kudretinden sarf- ı nazar ederek yaln ız tabiat denilen şu âsâr ve esbap-
tan en zahir olan in’ikâs ve irtisam keyfiyetine bak.
Meselâ, bir aynay ı semâya kar şı tuttuğun zaman, semây ı, irtifa ıyla, na-
kışlar ıyla, y ıldızlar ıyla celbedip aynada in’ikâs ve irtisam ettiren illet-i müessire-
nin, aynan ın yüzündeki hâsiyet oldu ğuna kanaat hâs ıl edebilir misin? Hâ şâ!
Veyahut hakikatte bir emr-i vehmîden ibaret olan câzibe-i umumiye-
nin, arz ile y ıldızlar ı şu boşlukta muntazam tahrik ve tedbirine illet-i müessire 
olarak telâkki ve kabul edebilir misin? Hâ şâ!
Bunlar ancak şart ve sebep olabilirler, illet-i müessire olamazlar.
Hülâsa : İnsan sathî ve gayr-i kastî bir nazarla bât ıl ve muhâl bir şeye bak-
tığı zaman, hakikî illetini bulamad ığı takdirde, çar-nâçar s ıhhatine veya inkâ-
rına kâil olmakla kabul etmesi ihtimali vard ır. Fakat, talip ve mü şteri s ıfat ıy-
la kasten ve bizzat dikkatle bakacak olursa, onlar ın hikemiyat dedikleri o bât ıl 
meselelerden hiçbirisini de kabul etmez. Ancak, bütün siyasîlerin hikmetini ve hükeman ın ak ıllar ını zerrelerde farzetmekle eblehâne kabul eder.
Suâl:  Onlar ın daima iftiharla bahsettikleri tabiat, nevâmis ve kuvâ nedir 
ki, kendilerini onlarla iknaya çal ışıyorlar?
Cevap Cevap : Tabiat dedikleri şey, bir matbaad ır, tâbi’ de ğildir. Tâbi’, ancak 
kudrettir. Kanundur, kuvvet de ğildir. Kuvvet, ancak kudrettedir. Yahut, na-
sıl ki bildiğimiz şeriat, insanlardan sudur eden ef’âl-i ihtiyariyeyi bir nizam 
ve bir intizam alt ına al ıp tahdit eden kaidelerin hülâsas ıdır veya devletin i ş-
lerini tanzim eden nizamlar ın, düsturlar ın, kanunlar ın mecmuas ıdır. Kezâlik, 
tabiat denilen şey de, âlem-i şehadetin uzuvlar ından ve eczalar ından sudur 
eden ef’âl aras ında bir nizam ve bir intizam ı îka eden ilâhî bir şeriat- ı fıtriye-
dir. Binaenaleyh, şeriat ile devlet nizam ı, mâkul ve itibarî emirlerden oldukla-
rı gibi, tabiat dahi itibarî bir emir olup, hilkatte, yani yarat ılışta câri olan âde-
tullahtan ibarettir.
Amma tabiat ın bir mevcud-u haricî oldu ğunu tevehhüm etmek, bir f ırka 
askerin, idman ve tâlim esnas ında yapt ıklar ı o muntazam hareketlerini gören 
bir vahşinin, “Aralar ındaki o nizam ı idare edip birbiriyle ba ğlayan ip gibi bir 
şey mevcuttur.” diye vah şîce ettiği vehme benzer. Binaenaleyh, vicdan ı ve 
akl ı vahşî olan bir adam, sathî ve tebeî bir nazarla devam ve istimrar ını mu-
hafaza eden tabiat ın müessir bir mevcud-u haricî oldu ğuna ihtimal verebilir.9
9BAKARA SÛRES İ / TEVHİDİN İSBATI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------    91
Hülâsa : Tabiat, Allah’ ın sanat ı ve şeriat- ı fıtriyesidir. Nevâmis ise, 
onun meseleleridir. Kuvâ dahi, o meselelerin hükümleridir.
Tevhide geçiyoruz :
Kur’ân- ı Kerîm, Sâni’in vahdetine dair delillerden hiçbir şey terk etmemi ş-
tir. Bilhassa, “Arz ve semâda Allah’tan ba şka ilâhlar olmu ş olsa idiler, şu gö-
rünen intizam fesada u ğrard ı.” mânâs ında olan 1َאÜَïَùَęَĤ ُّٰųا َّźإِ ٌÙَıِĤاٰ אƯĩِıĻِĘ כَאنَ ْĳَĤ 
âyetinin tazammun etti ği “Burhanü’t-Temânü ” Sâni’in vâhid ve müstakil ol-
duğuna kâfi bir delildir. Ve istiklâliyet, ulûhiyetin zâtî bir hassas ı ve zarurî bir 
lâz ımı olduğuna nurlu bir burhand ır.
Ey arkada ş! Bahsinde bulundu ğumuz âyetin evvelinde bulunan ُواïُ×ْĐاُ 
emri, İbni Abbâs’ ın tefsirine nazaran, insanlar ı tevhide dâvet eden bir emir-
dir.2 Ve ayn ı zamanda bu âyet, heyet-i mecmuas ıyla tevhide i şaret eden pek 
latîf ve güzel bir burhan ı tazammun etmi ştir. Şöyle ki:
Nev-i beşer ile sair hayvanât ın medâr- ı maişetleri olan semerât ın tevli-
di için, arz ile semâ aras ındaki muâvenet ve münasebetleri ve âsâr- ı âlemin 
bir biri ne müşabehetleri ve etraf- ı âlemin birbiriyle kucakla şmalar ı ve birbiri-
nin elini tutup ihtiyaçlar ını temin etmeleri ve yekdi ğerinin sualine cevap ve-
rip yard ımına koşmalar ı ve tamam ıyla bir nokta-y ı vâhideye bakmalar ı ve bir 
Naz zâm- ı Vâhid’in mührü üstünde hareket etmeleri gibi halleri hâvi olan böy-
le ga rip bir makine, sahip ve Sâni’inin bir oldu ğunu kat’î bir şehadetle ilân et-
mekle, “Her bir şeyde, Sâni’in vahdetine delâlet eden bir âyet ve bir alâmet 
vard ır.” mânâs ında olan şu beyitle tanin-endaz oluyorlar:
3ٌïِèوَا ُįَّĬأَ ĵٰĥَĐ ُلُّïَÜ     ٌÙَĺاٰ ُįَĤ ْءٍĹَü ِّģכُ ĹِĘوَ
Ey arkada ş! Sâni-i Zülcelâl, Vâhid ve Vâcibu’l-vücûd oldu ğu gibi, bütün 
sıfât- ı kemâliye ile de muttas ıftır. Zira âlemde ve masnuâtta bulunan kemâlât 
tamam ıyla Sâni’in kemâlinden tecelli eden gölgeden muktebestir. Öyleyse, 
Sâni’de bulunan cemâl, kemâl, hüsün, umum kâinatta bulunan umum ce-
1 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan ba şka ilâhlar bulunsayd ı oralar ın nizam ı bozulurdu.” (Enbiyâ sûresi, 
21/22 )
2 et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/160; İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  1/58.
3 Bkz.: el-Esfehanî, el-Eğânî 4/39; el-Kalka şendî, Subhu’l-a’ şâ 12/413; el-üb şeyhî, el-Müstatraf  1/16, 
2/280.92  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
mâllerden, kemâllerden, hüsünlerden gayr-i mütenâhi derecelerle yüksektir. 
Zira ihsan, in’âm edenin servetinden do ğar ve servetine delildir. İcad, icad 
edenin vücuduna delâlet eder. İcab, mûcibin vücuduna burhand ır. Verilen 
hüsün, verenin hüsnüne delildir.
Ve kezâ, Sâni-i Zülcelâl, bütün nevâk ıstan pâk ve münezzehtir. Çünkü nok-
sa niyet, maddiyat ın mahiyetlerindeki istidad ın k ılletinden ileri gelir. Hâl bu ki 
Cenâb- ı Hak, maddiyattan de ğildir.
Ve kezâ, Sâni-i Kadîm-i Ezelî, kâinat ın ihtiva etti ği eşyan ın cismiyet, ci-
hetiyet, tagayyür, temekkün gibi istilzam ettikleri levaz ım ve evsaftan berî ve 
münezzehtir. Kur’ân- ı Kerîm, şu iki hakikate “Allah’a misil yapmay ın.” mânâ-
sına olan 1َادًاïْĬأَ ِِّٰų اĳُĥَđْåَÜ َŻَĘ âyetiyle i şaret etmiştir.
Delil-i İmkânî : Bu âyetin, Sâni’in vücuduna i şaret eden delillerden birisi 
de delil-i imkânîdir ki, 2اءُƯóَĝُęْĤا ُħُÝْĬوَأَ ُّĹِĭَĕْĤا ُّٰųوَا âyetiyle i şaret edilmi ştir.
Bu delilin hülâsas ı: Kâinat ın ihtivâ etti ği zerrelerden her birisinin gerek 
zât ında, gerek s ıfât ında, gerek ahvâlinde ve gerek vücudunda gayr-i mütenâ-
hi imkânlar, ihtimaller, mü şkülâtlar, yollar, kanunlar varken, birdenbire o zer-
re, gayr-i mütenâhi yollardan muayyen bir yola sülûk eder. Ve gayr-i mahdud hallerden, bir vaziyete girer. Ve gayr-i mâdud s ıfatlardan bir s ıfatla vas ıflan ır. 
Ve doğru bir kanun üzerine mukadder bir maksada harekete ba şlar. Ve vazife 
olarak uhdesine verilen herhangi bir hikmet ve bir maslahat ı derhal intac eder 
ki, o hikmet ve o maslahat ın husule gelmesi, ancak o zerrenin o çe şit hareke-
tiyle olabilir. Acaba o kadar yollar ve ihtimaller aras ında o zerrenin maceras ı, 
lisân- ı hâliyle, Sâni’in kas ıt ve hikmetine delâlet etmez mi?
İşte her bir zerre, müstakillen, kendi ba şıyla Sâni’in vücuduna delâlet et-
tiği gibi, küçük-büyük herhangi bir te şekküle girerse veya hangi bir mürek-
kebe cüz olursa, girdi ği ve cüz oldu ğu o makamlarda kazand ığı nisbete göre 
Sâni’ine olan delâletini muhafaza eder.
Bu âyetin mâkabliyle cihet-i irtibat ına gelince :
Vaktâ ki Kur’ân- ı Kerîm, birincisi müttakî müminler, ikincisi inatl ı kâfirler, 
üçüncüsü ikiyüzlü münaf ıklar olmak üzere insanlar ı üç k ısma ay ırdı.. ve ara-
1 Bakara sûresi, 2/22.
2 “Allah, mutlak ve s ınırsız servet sahibi olup, katiyen hiçbir şeye muhtaç de ğildir; siz ise fakirsiniz (ve 
mutlak manâda O’na muhtaçs ınız).” (Muhammed sûresi, 47/38)BAKARA SÛRES İ / TEVHİDİN İSBATI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------    93
lar ında taksimat ve te şkilât yapt ı ve her bir k ısm ın s ıfat ını ve âk ıbetini beyan 
etti. Sonra 1ُواïُ×ْĐا َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ âyetiyle her üç k ısma tevcih-i hitap ederek on-
lar ı ibadete emir ve dâvet etti. Demek, bu âyetin evvelki âyetlere terettübü ve 
onlar ı takip etmesi, hâne ve binan ın, mühendisin krokisine; amelin ilme; ka-
zan ın kadere terettübü ve birbirini takip etmeleri gibidir. Evet, evvelki âyet-
lerde yap ılan teşkilât ve taksimât, kroki ve plândan sonra bu âyette ibadet bi-
nas ının yap ılmas ına emredilmi ştir ve o âyetlerde verilen bilgi ve malûmâttan 
sonra, bu âyette, amel ve ibadete emredilmi ştir. Ve onlarda yaz ılan s ıfat ve is-
tihkaklara göre, burada, emir ve nehiylerle hükümler verilmi ştir. Ve kezâ, ev-
velki âyetlerde insanlar ın taksimat ı, ahvâl ve s ıfât ı zikredildikten sonra, maka-
mın iktizas ıyla, bu âyet onlar ı takip etmi ştir.
Vaktâ ki Kur’ân- ı Kerîm, insanlar ın her üç f ırkas ından bahsetti ve her bir 
fırkan ın s ıfat ını ve âk ıbetini söyledi; sâmiin arzusu ve makam ın iktizas ı üzeri-
ne, Kur’ân- ı Kerîm gayptan hitaba intikal ederek onlara kar şı şu hitapta bu-
lundu. Evet, baz ı adamlar hakk ında gâibane konu şanlar ın bilâhare konu şma-
lar ını hitaba çevirmelerinde şöylece bir nükte-i umumiye vard ır:
Meselâ, bir şahs ın iyiliğinden veya fenal ığından bahsedilirken, gerek ko-
nuşanda, gerek dinleyende, ya tahsin veya tel’in için bir meyil uyan ır. Sonra 
git gide o meyil öyle kesb-i şiddet eder ki, sahibini o şah ısla görüştürüp şifa-
hen konu şmaya kuvvetli bir arzu uyand ırır. Burada sâmi’lerin o meyillerini 
tatmin etmekle makam ın iktizas ı üzerine Kur’ân- ı Kerîm, onlar ı sâmi’lerin hu-
zuruna götürüp kendilerine hitap ile tevcih-i kelâm etmi ştir.
Bu âyette, gayptan hitap edilen iltifat ve intikalde hususî bir nükte de var-
dır ki, ibadetle yap ılan tekliften hâs ıl olan me şakkat, hitab- ı ilâhiyeden ne şet 
eden zevk ve lezzetle kar şılan ır ve insanlara a ğır gelmez.
Ve kezâ hitap suretiyle ibadeti teklif etmek, abd ile Hâl ık aras ında vas ıta 
olmad ığına işarettir.
Ey arkada ş!
Bu âyetin cümlelerini birbiriyle nazmeden münasebetler ise :
ُواïُ×ْĐا َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ cümlesinde emir ve hitap, geçen her üç f ırkay ı teşkil 
eden mümin, kâfir ve münaf ıklar ın mâzi, hâl ve istikbalde vücuda gelmi ş ve-
ya gelecek bütün efrad ını ihtiva eden tabakalara hitapt ır. Binaenaleyh ُواïُ×ْĐاُ 
vav’ ının merciinde dahil olan;
1 “Ey insanlar! (Hem Sizi hem de sizden önceki insanlar ı yaratan) Rabbinize ibadet ediniz.” (Bakara 
sûresi, 2/21 ).94  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Kâmil müminlere göre ُواïُ×ْĐاُ ibadete devam ve sebat etmeye emirdir.
Orta derecedeki müminlere nazaran, ibadetin artt ırılmas ına emirdir.
Kâfirlere göre, ibadetin şart ı olan iman ve tevhid ile ibadetin yap ılma-
sına emirdir.
Münaf ıklara nazaran, ihlâsa emirdir.
Binaenaleyh, ُواïُ×ْĐاُ’ nun ifade etti ği ibadet kelimesi mükellefîne göre 
müş te rek-i mânevî hükmündedir.
ْħَّכُÖرَ Yani: “Sizi terbiye eden ve büyüten O’dur. Ve sizin mürebbîniz 
O’dur. Öyleyse, siz de O’na ibadet etmekle abd olunuz!”
Ey arkada ş! Vaktâ ki Kur’ân- ı Kerîm ibadeti emretti. İbadet ise üç şeyden 
sonra olabilir.
Birincisi : Mâbud’un mevcut olmas ıdır.
İkincisi : Mâbud’un vâhid olmas ıdır.
Üçüncüsü : Mâbud’un ibadete istihkak ı bulunmas ıdır.
Kur’ân- ı Kerîm, o üç mukadder suale i şaret etmekle beraber, şartlar ının 
delillerini de zikrederken, Mâbud’un vücuduna dair olan delilleri iki k ısma 
ay ırm ıştır.
Birisi : Hariçten al ınan delillerdir ki, buna “âfâkî”  denilir.
İkincisi : İnsanlar ın nefislerinden al ınan burhanlard ır. Buna, “enfüsî”  tes-
miye edilir. Enfüsî olan k ısm ını da, biri “nefsî”, di ğeri “usûlî” olmak üzere iki 
kısma taksim etmi ştir.
Demek, Mâbud’un vücuduna üç türlü delil vard ır: Âfâkî, nefsî, usûlî.
Evvelâ, en zahir ve en yak ın olan nefsî delile  1ْħَכُĝَĥَì ِيñَّĤاَ cümlesiyle, 
usûlî delile  de 2ْħِכُĥْ×َĜ ْīِĨ َīĺِñَّĤوَا cümlesiyle i şaret etmi ştir. Sonra, ibadet in-
sanlar ın hilkat ve yarat ılışına tâlik edilmi ştir.
İbadetin hilkat-i be şere terettübü iki şeyden ileri geliyor : Ya insan-
lar ilk yarat ılışında ibadete istidatl ı ve takvaya kabiliyetli olarak yarat ılm ışlar-
dır. Ve o istidad ı ve o kabiliyeti onlarda gören, onlar ın ibadet ve takvâ vazi-
felerini göreceklerini kaviyyen ümit eder. Veyahut, insanlar ın hilkatinden ve 
1 “Sizi yaratan (Rabbiniz)” (Bakara sûresi, 2/21)
2 “Sizden evvelkileri (yaratan Rabbiniz)” (Bakara sûresi, 2/21)9
99
9BAKARA SÛRES İ / TEVHİDİN İSBATI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------    95
memur olduklar ı vazifeden ve teveccüh ettikleri kemâlden maksat, ibadetin 
kemâli olan takvâd ır.
1نَĳُĝَّÝَÜ ْħَّכُĥَđَĤ : Şu cümle, her iki noktaya da tatbik edilebilir. Yani, “ İstidad 
ve kabiliyetinizde ekilen veya vazife ve hilkatinizden kastedilen takvân ın kuv-
veden fiile ç ıkar ılmas ı lâz ımd ır.”
Sonra, Kur’ân- ı Kerîmde Mâbud’un vücuduna ait âfâkî delillerin  en ka-
rîbine 2ًאüَاóِĘ َْرْضَŶا ُħَכُĤ َģَđَä cümlesiyle i şaret edilmi ştir. Ve bu i şaretten arz ın 
bu şekle getirilmesiyle nev-i be şere ve sâir hayvanâta kabil-i süknâ olarak ha-
zır bulundurulmas ı, ancak Allah’ ın ca’liyle (yapmas ıyla) olup tabiat ın ve es-
bâb ın tesiriyle olmad ığına bir remiz vard ır. Çünkü tesir-i hakikînin esbaba ve-
rilmesi bir nevi şirktir.
3אءًƯĭِÖ אءَƯĩَّùĤوَا cümlesiyle, Sâni’in vücuduna olan âfâkî delillerden en basit 
ve en yükse ğine işaret edilmi ştir.
Sonra, mürekkebat ve mevâlidin vücud-u Sâni’e vech-i delâletlerine 
ëĤا... 4אءًƯĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ َلَõْĬوَأَ cümlesiyle i şaret edilmi ştir.
Sonra, geçen delillerin her birisi ale’l-infirad, yani birer birer Sâni’in vü-
cuduna delâlet etti ği gibi, heyet-i mecmuas ı da Sâni’in vahdetine i şarettir.
Sonra, nimetlerin men şei ve menba ı olan âlemin nizam ına işaret eden o 
cümlelerin suret-i tertibi 5ْħَכُĤ ًאĜرِزْ’ ün delâletiyle beraber, Mâbud’un ibadete 
müstehak oldu ğuna delâlet eder. Çünkü ibadet, şükürdür. Şükür, Mün’im’e 
edilir; yani nimetleri veren Zât’a şükretmek vaciptir.
Sonra ْħَכُĤ ًאĜرِزْ cümlesinden, arz ve arzdan ç ıkan mevalid, yani arz ın se-
mereleri insanlara hâdim olduklar ı gibi, insanlar da onlar ın Sâni’ine hâdim ol-
ma lar ı lâz ım olduğuna bir remiz vard ır.
6َادًاïْĬأَ ِِّٰų اĳُĥَđْåَÜ َŻَĘ cümlesi ise, geçen cümlelerin her birisiyle alâkadard ır. 
Yani, Rabbinize ibadet yapt ığınızda şerik yapmay ınız.
1 “(Ey insanlar! Sizi ve sizden evvelkileri yaratan Rabbinize ibadet ediniz ki,) takvâ mertebesine vâs ıl 
olas ınız.” (Bakara sûresi, 2/21)
2 “Arz ı size döşek, yapm ış” (Bakara sûresi, 2/22)
3 “Semây ı binan ıza dam yapm ış” (Bakara sûresi, 2/22)
4 “Ve semâdan sular ı indirmiş” (Bakara sûresi, 2/22)
5 “Sizlere r ızık olmak üzere” (Bakara sûresi, 2/22)
6 “Öyleyse, Allah’a misil ve şerik yapmay ın.” (Bakara sûresi, 2/22)96  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Zira Rabbiniz, ancak Allah’t ır.
Sizi, nev’inizle beraber halkeden O’dur.Ve arz ı size mesken olarak haz ırlayan O’dur.
Semây ı sizin binan ıza dam olarak yaratan O’dur.
Ve sizin r ızık maişetinizi tedarik için sular ı gönderen O’dur.
Hülâsa , bütün nimetler O’nundur; öyleyse bütün şükürler ve ibadetler 
de ancak O’nad ır.
Arkadaş! Bu âyetin tazammun etti ği cümlelerin keyfiyet ve nüktelerine 
gelelim.
Evvelâ : Kur’ân- ı Kerîm’de kesretle zikredilen 
َאıُّĺأَ אƯĺ ile edilen hitap ve 
nida, üç vecihle ve üç edatla tekid edilmi ştir. Birisi, ikaz ı ifade eden ve ikaz 
için kullan ılan َאĺ harfidir. İkincisi, alâmetleri aramakla bir şeyi bulmak için 
kullan ılan أَيُّ kelimesidir ki, Türkçe’de “hangi” kelimesiyle tercüme edilir. 
Üçüncüsü, gafletten ay ıltmak için kullan ılan َאİ harfidir. Bu tekidlerden anla-
şılır ki, burada şu tarzla yap ılan nida ve hitap, çok faydalara ve nüktelere i şa-
rettir. Ezcümle:
Birincisi : İnsanlara ibadetlerin teklifinden hâs ıl olan me şakkatin, hitab- ı 
ilâhiye mazhariyetten ne şet eden zevk ve lezzetle tahfif edilmesidir.
İkincisi : İnsan ın gaibâne olan a şağı mertebesinden, huzurun yüksek ma-
kam ına ç ıkmas ı ancak ibadet vas ıtas ıyla olduğuna işarettir.
Üçüncüsü : Muhatab ın üç cihetten ibadete mükellef oldu ğuna işarettir. 
Kalbiyle teslim ve ink ıyada, akl ıyla iman ve tevhide, kal ıbıyla amel ve ibade-
te mükelleftir.
Dördüncüsü : Muhatab ın mümin, kâfir, münaf ık olmak üzere üç k ısma 
ayr ılm ış olduğuna işarettir.
Beşincisi : İnsanlar ın yüksek, orta, avâm tabakalar ına hitaben şâmil oldu-
ğu na işarettir.
Alt ınc ısı: İnsanlar aras ında yap ılan nidâ ve hitaplarda âdet edinmi ş olan 
şeylere işarettir ki; insan, evvelâ gördü ğü adam ı çağırır ve durdurur, sonra kim 
olduğunu anlamak için alâmetlerine dikkat eder, sonra maksad ını anlat ır.9
999
9BAKARA SÛRES İ / TEVHİDİN İSBATI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------    97
Hülâsa : Mezkûr hitap, geçen üç cihetten tekid edilmi ş şu nüktelere i şarettir.
َאĺ ile nida edilen insanlar gafil, gaip, haz ır, cahil, me şgul, dost, dü şman 
gibi çok muhtelif tabakalara şâmildir. Bu muhtelif tabakalara göre َאĺ ’n ın ifa-
desi değişir.
Meselâ, gafile kar şı tenbihi ifade eder; gaibe ihzar ı, cahile tarifi, dosta te ş-
viki, düşmana tevbih ve takri’i gibi her tabakaya münasip bir ifadesi vard ır.
Sonra, makam- ı kurbu iktiza etti ği halde, uzaklara mahsus olan َאĺ edat ı-
nın kullan ılmas ı birkaç nükteye i şarettir:
1. Teklif edilen emanet ve ibadetin pek büyük bir yük oldu ğuna,
2. Derece-i ubudiyetin mertebe-i ulûhiyetten pek uzak oldu ğuna,
3. Mükelleflerin, zaman ve mekânca hitab ın vakit ve mahallinden ırak 
bulunduğuna,
4. İnsanlar ın derece-i gafletlerine i şarettir.
Muzâfun ileyhsiz zikredildi ğinden, umumî bir tevessümü ifade eden 
أَيُّ kelimesi, hitab ın umum kâinata şâmil olup, yaln ız farz- ı kifaye su-
retiyle haml-i emanete ve ibadete insanlar ın tahsis edilmi ş olduklar ına 
işarettir. Öyleyse ibadette insanlar ın kusurlar ı umum kâinata tecavüz-
dür.
Sonra, أَيُّ kelimesinde bir icmal ve bir ipham vard ır; çünkü izafesiz zikre-
dilmiştir. Onun o ipham ve icmâli, َאسْĬ kelimesiyle izale ve tafsil edildi ğinden, 
aralar ında bir icmal ve tafsil cezâleti meydana gelmi ştir.
َאİ : أَيُّ’ nün muzaâun ileyhine ıvaz olmakla beraber, َאĺ edat ıyla çağrılan-
lar ı tenbih içindir.
َאسْĬ asl ında nisyandan al ınm ış bir ism-i fâildir; vasfiyet-i asliyesi mülâ-
hazas ıyla insanlara bir itâba i şarettir. Yani, “Ey insanlar! Niçin misak- ı ezelî-
yi unuttunuz?”
Fakat bir cihetten de insanlara bir mâzeret yolunu gösteriyor. Yani, 
“Sizin o misâk ı terk etmeniz, amden de ğil; belki sehiv ve nisyandan ileri gel-
miştir.”98  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
ُواïُ×ْĐاُ : Nidaya cevapt ır. Mümin, kâfir, münaf ık olan geçen tabakalar ni-
da ile çağırıldıklar ından, ُواïُ×ْĐاُ emri devam, itaat, ihlâs, tevhid gibi, her taba-
kaya münasip bir mânây ı ifade eder.
ْħَّכُÖرَ : Rab unvan ı ُواïُ×ْĐاُ ile teklif edilen ibadete bir illet ve bir sebebe 
işarettir. Yani, “Sizin terbiyeniz Rabbinizin elinde oldu ğundan, daima O’na 
muhtaçs ınız. Ve terbiyenize lâz ım olan bütün levaz ımat ı veren O’dur. O’nun, 
o nimetlerine şükür lâz ımd ır. Şükür ise ancak ibadettir.”
ْħَכُĝَĥَì ِيñَّĤاَ  :ِيñَّĤاَ ,esmâ-y ı mübhemeden oldu ğu için, merci ve medlûlü 
ancak s ıla denilen dahil oldu ğu cümle ile malûm olur. Meselâ; אءَكَƯä ِيñَّĤاَ de-
nildiği zaman, gelen adam ın yaln ız sana gelmekle malûmiyeti var, ba şka ci-
hetten malûmiyeti yoktur. Binaenaleyh, burada رَبَّ kelimesinin ِيñَّĤاَ ile va-
sıfland ırılmas ı Cenâb- ı Hakk’ ın mârifeti, hakikatiyle olmay ıp ancak ef’âl ve 
âsâr ıyla olduğuna işarettir.
İcad, inşâ veya ba şka bir kelimeye tercihen yarat ılışın güzel şeklini ifade 
eden َěَĥَì tâbiri, insanlardaki istidad ın sedad ve istikametçe ibadete elveri ş-
li olduğuna işarettir. Ve kezâ ibadet, yarat ılışın ücreti ve neticesidir. Bu iti-
barla sevap, ibadetin ücreti olmay ıp, ancak Cenâb- ı Hakk’ ın kereminden 
olduğuna işarettir.
ْħِכُĥْ×َĜ ْīِĨ َīĺِñَّĤوَا : Merci ve medlûlünün adem-i malûmiyetine delâlet eden 
َīĺِñَّĤاَ evvelki insanlar ın ölümle mahvolup gittiklerine ve onlar ın ahvâlini bildi-
recek bir bilgi olmad ığına ve yaln ız sizin gibi bir k ısım mahlûklar onlar ın yerle-
rine gelmekle, o mahvolan insanlar ın tarifleri mümkün oldu ğuna işarettir.
نَĳُĝَّÝَÜ ْħَّכُĥَđَĤ : َّģَđَĤ kelimesi, ümit ve recây ı ifade ediyor. Fakat bu mânâ, 
–hakikatiyle– Cenâb- ı Hak hakk ında istimâl edilemez. Binaenaleyh, ya me-
cazen istimâl edilecektir veya muhataplara veyahut sâmi ve mü şahitlere is-
nad edilecektir.
Mânâ-y ı mecaz ıyla Cenâb- ı Hak hakk ında isnad edilmesi şöyle tasvir edilir:
Nas ıl ki bir insan, bir i ş için bir adam ı teçhiz etti ği zaman, o i şin o adam-
dan yap ılmas ını ümit eder. Kezâlik –bilâ-te şbih– Cenâb- ı Hak, insanlara, kemâl 
için bir istidat, teklif için bir kabiliyet ve bir ihtiyar vermi ştir. Bu itibarla, Cenâb- ı 
Hak, insanlardan o i şlerin yap ılmas ını intizar etmektedir denilebilir. Bu te şbih BAKARA SÛRES İ / İBADETİN HAKİKATİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------    99
ve istiarede, hilkat-i be şerdeki hikmetin takvâ oldu ğuna ve ibadetin de neticesi 
takvâ oldu ğuna ve takvân ın da en büyük mertebe oldu ğuna işaret vard ır.
Recâ mânâs ının muhataplara atfedilmesi şöyle izah edilir:
Ey muhatap olan insanlar! Havf ve recâ ortas ında bulunmakla, takvâ-
yı recâ ederek Rabbinize ibadet ediniz. Bu itibarla insan, ibadetine itimad 
etmemelidir ve daima ibadetinin artmas ına çal ışmal ıdır.
Recâ mânâs ı, sâmi ve mü şahitlere göre olursa şöyle tevil edilecektir:
Ey müşahitler! Arslan ın pençesini gören adam, o pençenin iktizas ı 
olan parçalamay ı arslandan ümit ve recâ etti ği gibi, siz de, insanlar ı iba-
det teçhizat ıyla mücehhez olduklar ını gördüğünüzden, onlardan takvây ı 
recâ ve intizar edebilirsiniz. Ve kezâ, ibadetin f ıtrî bir iktiza neticesi ol-
duğuna işarettir.
نَĳُĝَّÝَÜ : Takvâ, tabakât- ı mezkûrenin ibadetlerine terettüp etti ğinden, tak-
vân ın bütün k ısımlar ına, mertebelerine de şâmildir. Meselâ,
şirkten takvâ;
kebairden, mâsivaullahtan kalbini h ıfzetmekle takvâ;
ikabdan içtinap etmekle takvâ;gazabtan tahaffuz etmekle takvâ.
Demek 
نَĳُĝَّÝَÜ kelimesi bu gibi mertebeleri tazammun eder.
Ve kezâ, ibadetin ancak ihlâs ile ibadet oldu ğuna ve ibadetin mahzan ve-
sile olmay ıp maksud-u bizzat oldu ğuna ve ibadetin sevap ve ikab için yap ıl-
mamas ı lüzumuna i şarettir.
1אءًƯĭِÖ אءَƯĩَّùĤوَا ًאüاóِĘ َْرْضَŶا ُħَכُĤ َģَđَä ِيñَّĤاَ  :Kur’ân- ı Kerîm, bu cümle ile be-
yan ettiği kudret-i ilâhiyenin azametiyle insanlar ı ibadete te şvik edip heyeca-
na getiriyor. Şöyle ki:
Ey insanlar! Arz ve semây ı sizlere mutî ve hizmetkâr yapan Zât, yapt ığı 
şu iyiliğe karşı ibadete müstehakt ır; ibadetini ediniz!
Ve kezâ, insanlar ın faziletine ve yüksek bir k ıymete mâlik oldu ğuna ve in-
dallah mükerrem bulundu ğuna bir îmâd ır. Sanki be şere emrediyor:
1 “O (Rabbiniz) ki, yeri sizin için dö şek (rahatl ığında dayal ı-döşeli) bir taban k ılıp, göğü de (üstünüzde 
bir tavan, bir kubbe gibi) bina etti.” (Bakara sûresi, 2/22)9
999
9100  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Ey beşer! Yüksek ve alçak bütün ecrâm ı sizin istifadenize tahsis etmek-
le sizlere bu kadar îzaz ve ikramlarda bulunan Cenâb- ı Hakk’a ibadet ediniz 
ve sizlere yapt ığı keramete kar şı liyâkatinizi izhar ediniz!
Ve kezâ esbap ve tabiata tesirin verilmesini reddediyor. Şöyle ki:
Ey insan! Şu gördüğünüz yerler, gökler, s ıfatlar ıyla beraber, bir Hâl ık’ın 
halk ıyla, kast ıyla, tahsisiyle ve bir Nâz ımın nazm ıyla husule gelip bu intizam ı 
bulmuşlard ır. Kör tabiat ın bu kadar büyük şeylerde yeri olmad ığı gibi en kü-
çük şeylerde de yeri yoktur.
Ve kezâ, s ıfatlar da mümkinâttan olduklar ı cihetle, Sâni’e delâlet ettikle-
rine işarettir. Zira cisimleri te şkil eden zerreler, büyüklük-küçüklük, çirkinlik-
güzellik gibi gayr-i mütenâhi ahvâl ve keyfiyetleri kabul etmekte müsavidirler. Yani bir zerrenin, bin keyfiyeti kabul etmeye kabiliyeti vard ır ve bir hâlet, bin-
lerce zerrelere hâl olabilir. Binaenaleyh, güzellik gibi bir s ıfat, binlerce zerrele-
re ve dolay ısıyla cisimlere s ıfat olabildi ği halde, o kadar imkânat ve ihtimaller 
içinde muayyen bir cisme tayin edildi ği zaman, herhalde bir kast ile, bir hik-
met alt ında, bir zât ın irade ve tahsisiyle, binlerce cisimler aras ında o cisim, o 
sıfata mevsuf k ıl
ınm ıştır.
ْħَכُĤ : Bu ل ihtisas için de ğildir, ancak sebebiyeti ifade ediyor. Yani arz ın 
tefrişine sebep –yani vesile– insand ır. Bu misafirhanedeki ziyafet onun nam ı-
na verildi. Fakat istifade, insanlara mahsus ve münhas ır değildir. Öyleyse in-
sanlar ın ihtiyac ından, istifadesinden fazla kalana abes denilemez.
1ًאüَاóِĘ : Bu tâbir, garip bir nükte-i belâgate i şarettir. Çünkü arz ın s ıkle-
tinden dolay ı suya bat ıp kaybolmas ı tabiat ının icabât ından oldu ğu halde, 
Cenâb- ı Hak, merhametiyle bir k ısm ını d ışarıda b ırakarak, insanlar için bir 
mesken ve nimetlerine bir mâide, yani bir sofra olmak üzere tefri ş etmiştir.
Ve kezâ ًאüَاóِĘ tâbirinden anla şılıyor ki, arz, bir hanenin taban ı gibi insan 
ve hayvanlara fer ş ve bastedilmi ştir. Öyleyse arzdaki nebâtât ve hayvanât, 
hanedeki efrad- ı aile ile erzak vesaire gibi levâz ım- ı beytiye hükmündedir.
Ve kezâ ًאüَاóِĘ tâbirinden anla şılıyor ki, arz, ta ş gibi kat ı ve sert de ğildir ki 
kabil-i süknâ olmas ın; ve su gibi mâyi de de ğildir ki, ziraat ve istifadeye ka-
bil olmas ın. Belki orta bir vaziyette yap ılm ıştır ki, hem mesken, hem mezraa
1 Döşek.9
9BAKARA SÛRES İ / İBADETİN HAKİKATİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------    101
olsun. Bu iki faydan ın taht- ı temine al ınmas ı, elbette ve elbette bir maksat, bir 
hikmet ve bir nizam ile olabilir.
אءًƯĭِÖ אءَƯĩَّùĤوَا : Semân ın, insanlara bir sakf, bir dam gibi yap ılmas ı, y ıldız-
lar ın o damda as ılı kandiller gibi olmalar ını istilzam eder ki, te şbih tamam ol-
sun. Öyleyse gayr-i mütenâhi şu boşlukta dağınık bir şekilde y ıldızlar ın bulun-
mas ı, ak ıllar ı hayrette b ırakan nizam ve intizaml ı vaziyetleri kör tesadüfe is-
nad edilemez.
Suâl:  İnsan, arza nisbeten bir zerredir. Arz da kâinata nazaran bir zerre-
dir. Ve kezâ, insan ın bir ferdi, nev’ine nisbeten bir zerredir; nev’i de, 
sâir ortaklar ı bulunan envâ içinde bir zerre gibidir. Ve kezâ, akl ın dü-
şünebildiği gayeler, faydalar hikmet-i ezeliye ve ilm-i ilâhîdeki fayda-
lara nisbeten bir zerreden daha a şağıdır. Binaenaleyh, böyle bir âle-
min insan ın istifadesi için yarat ılm ış olduğu akla giremez.
Cevap Cevap : Evet, zâhire bak ılırsa insan bir zerre hükmündedir. Fakat insan ın 
taşıdığı ruha, kafas ına takt ığı akla, kalbinde besledi ği istidatlara nazaran bu 
âlem-i şehadet dard ır, istiab edemez. Ancak o ruhun arzular ını ve o akl ın fikir-
lerini ve o istidatlar ın meyillerini tatmin ve temin edecek âlem-i âhirettir.
Ve kezâ, istifade hususunda müzâhame, mümânaa ve tecezzî yoktur; bir 
küll ile cüz’iyat ı gibidir. Nas ıl ki bir küllî, bütün cüz’iyat ında mevcut oldu ğu 
halde, ne o küllîde tecezzî ve ink ısam olur ve ne de cüz’iyat ında müzâhame 
ve müdâfaa olur. Küre-i arzdan da binlerce müstefid olsa, ne aralar ında bir 
müzâhame olur ve ne küre-i arzda bir noksaniyet peyda olur. Yaln ız insan ın 
indallah kerameti oldu ğu için, âlem-i şehadetin yarat ılışında insan, ille-i 
gâiye menzilesinde gösterilmi ştir. Ve insan ın hat ırı için, bütün envâa bir 
umumî ziyafet verilmi ştir. Bu ise, bütün âlemin faydalar ı insana münha-
sır olup ba şkalara hiçbir faydas ı yoktur demek de ğildir.
1ْħَכُĤ ًאĜرِزْ َاتِóَĩَّáĤا َīِĨ ۪įِÖ َجَóْìَÉَĘ אءًƯĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ َلَõْĬوَأَ  :İnzâlin Cenâb- ı Hakk’a 
olan isnad ından anla şılıyor ki, ya ğmurun katreleri ba şıboş değildir; ancak bir 
hikmet alt ında ve bir mizan- ı kastî ile inerler. Çünkü o mesafe-i baîdeden gel-
mekle beraber, rüzgâr ve hava da müsademelerine yard ımc ı olduğu halde, 
katrelerin aralar ında müsademe olmuyor. Öyleyse o katreler ba şıboş olma-
yıp, gemleri, onlar ı temsil eden meleklerin elindedir.
1 “Ve gökten bir tür su indirdi de, onunla size r ızık olarak çe şitli ürünler bitirdi.” (Bakara sûresi, 2/22)102  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
אءِƯĩَّùĤا َīِĨ : Semâ kelimesinin zikri geçti ğine nazaran, makam, zamirin ye-
ri olduğu halde ism-i zahir ile zikredilmesi, ya ğmurlar ın semâ cirminden de-
ğil, semâ cihetinden geldi ğine işarettir. Çünkü sebkat eden semâ  kelimesin-
den maksat, cirm de ğil, cihettir.
אءًƯĨ : Semâdan gelen karlar, dolular, sular oldu ğu halde yaln ız sula-
rın zikredilmesi, en büyük istifadeyi temin eden, su oldu ğuna işarettir.  
אءًƯĨ kelimesinde tenkiri ifade eden tenvin ise, ya ğmur suyunun acîb bir 
su olup, nizam ı garip, imtizâcât- ı kimyeviyesi size meçhul oldu ğuna işa-
rettir.
َجَóْìَÉَĘ ’deki ف müddet ve mühlet olmaks ızın takibini ifade eder. Buna bina-
en, semerat ın ihrac ı, yağmurun inzali akabinde bir müddet ara vermeden husule 
gelmesi lâz ımd ır. Hâlbuki ihraç ile inzal aras ında hayli bir zaman vard ır. Öyleyse 
َجَóْìأَ , َلَõْĬأَ’ ye at ıf değildir. Ancak, inzali takip eden fiillerin silsilesi ortadan kal-
dırılarak o fiillerin neticesi hükmünde olan َجَóْìأَ , َلَõْĬأَ’ ye atfedilmi ştir.
Takdir-i kelâm şöyle olsa gerekir :
1َاتِóَĩَّáĤا َīِĨ ۪įِÖ َجَóْìَÉَĘ ْÛَÝَ×ْĬوَأَ َتْóَąْìوَأَ ْÛَÖوَرَ َْرْضُŶا َّتِõَÝْİَאĘ אءًƯĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ َلَõْĬوَأَ
Bu itibarla, inzali takip eden َّتْõَÝْİاِ fiilidir. ف’ nin de as ıl mevkii, َّتْõَÝْİاِ’ tir.
۪įِÖ ’deki ب harfi, sebebiyetle kar ışık ilsak mânâs ınad ır. Yani su, semera-
tın husûlüne sebep oldu ğu gibi, semerata mülsak, kar ışık, yap ışık olduğundan 
da, semerat ın taravet ve tazeli ğini muhafazaya vesiledir.
َاتِóَĩَّáĤا َīِĨ ’deki 2ْīِĨ beyan ile kar ışık ibtidây ı ifade eder. Bu itibarla َجَóْìأَ 
’ye mef’ul olamaz, ancak sâmi’in fehmine göre tayin edilen mef’ul-ü mukad-derdir. 
َاتِóَĩَّáĤا َīِĨ ise, o mef’ule beyand ır.
Takdir-i kelâm : 3َاتِóَĩَّáĤا َīِĨ «ًאĐَاĳْĬأَ» ۪įِÖ َجَóْìَÉَĘ şeklindedir.
Nekre olarak ًאĜرِزْ’ n ın zikredilmesi, bu r ızkın nereden ve neyle husule gel-
diği size meçhul oldu ğuna işarettir.
1 Semadan bir su indirdi, yeryüzü harekete gelip kabard ı, yeşillendi, bitkiler verdi, o suyla meyveler 
çıkard ı.
2 “…den, …dan” anlam ında
3 O suyla çe şit çeşit meyveler ç ıkard ı.BAKARA SÛRES İ / İSBAT-I SÂN İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------    103
ْħَכُĤ ’deki ل ecliyet ve sebebiyet içindir. Yani, “Siz, r ızkın gelmesine sebep-
siniz, amma istifadesi size mahsus ve münhas ır değildir ve ba şkalar da tebe-
an istifadeye şeriktirler.”
Ve kezâ, Cenâb- ı Hak, sizlere nimetlerini tahsis etti ği gibi, sizin de şükrü-
nüzü ona tahsis etmeniz lâz ım geldiğine işarettir.
1َادًاïْĬأَ ِِّٰų اĳُĥَđْåَÜ َŻَĘ : Başta bulunan ف geçen dört f ıkraya bak ıyor. Yani,
O’dur Mâbud, şerik yapmay ınız.
O’dur Kadîr-i Mutlak, şerikini itikat etmeyiniz.
O’dur Mün’im, şükründe şerik yapmay ınız.
O’dur Hâl ık, başka bir hâl ık tahayyül etmeyiniz.
اĳُĥَđْåَÜ : Bu tabirin, ُواïِĝَÝْđَÜ tabirine tercihi, onlar ın, Allah’a isnad ettikleri 
şeriklerin ve misillerin asl ı ve hakikati olmad ığı için o uydurma şeriklerin itikat 
edilecek şeyler olmad ığına, ancak uydurma, ca’lî şeyler olduklar ına işarettir.
ِِّٰų : Lafza-y ı Celâl’in َادًاïْĬأَ üzerine takdimi, Allah’ ın daima hâz ır olduğu-
nu düşünmek lüzumuna ve nehyin men şei, şerikin Allah için yap ılışı olduğu-
na işarettir.
َادًاïْĬأَ  :Endad, nidd’in ( ٌّïِĬ) cem’idir. Nid ( ٌّïِĬ) ise, “misil” mânâs ınad ır. Hâl-
buki, Cenâb- ı Hakk’a yap ılan misil, onun z ıdd ı olur. Bir şey, hem z ıt, hem 
misil olamaz; ve bir şeyin z ıdd ı, ona misil olamaz. Öyleyse mislin bulunmas ı, 
mislin muhâliyetini istilzam eder.
َادًاïْĬأَ’ in sîga-y ı cem ile zikri, mü şriklerin cehaletine i şarettir. Yani: “Hiçbir 
cihetten bir benzeri olmayan Cenâb- ı Hakk’a nas ıl bir sürü misil ve z ıt yap ı-
yorsunuz?”
Ve kezâ, bütün envâ- ı şirkin reddine i şarettir. Yani, “Ne zât ında ve ne s ı-
fât ında ve ne ef’âlinde şeriki, şebihi yoktur.”
Ve kezâ, vesenî, sâbiî, ehl-i teslis, ehl-i tabiat gibi firâk- ı dâllenin teveh-
hüm ettikleri şeriklerin tabakalar ına işarettir.
1 “Öyleyse siz (gerçe ği bilip dururken) sak ın Rabbinize e ş koşmay ın!” (Bakara sûresi, 2/22)9
999104  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
İhtar:  Vesenî mezhebinin men şei, y ıldızlar ı ilâh itikat etmek, hulûlü 
tahayyül etmek, cismiyeti tevehhüm etmek gibi gülünç şeylerdir.
1نَĳُĩَĥْđَÜ ْħُÝْĬوَأَ  :Bu cümle ile âyetlerin sonunda zikredilen emsâlî cümle-
ler, İslâmiyet’in men şei ilim, esas ı, ak ıl olduğuna işaret eder. Binaenaleyh, 
İslâmiyet’in, hakikati kabul ve safsatal ı evham ı reddetmek, şân ındand ır.
نَĳُĩَĥْđَÜ ’ye bir mef’ulün terki, çok mef’ullerin takdirine sebep olmu ştur. 
Demek, îcaz ve ihtisar ı yapmakla itnab ve uzatmaktan kaçarken, daha ziyade 
itnaba, tatvîle sebep olmu ştur. Yani, Allah’tan ba şka mâbudunuz olmad ığını, 
hâl ıkınızın bulunmad ığını başka bir kadîr-i mutlak olmad ığını ve mün’imini-
zin bulunmad ığını bilirsiniz. Kezâ bilirsiniz ki, onlar ın uydurduklar ı âlihe ve es-
nâm, bir şeye kadir olmay ıp, onlar da mahlûk ve mec’ûl şeylerdir.
f
1 “…gerçeği bilip dururken (sak ın Rabbinize e ş koşmay ın!)” (Bakara sûresi, 2/22)BAKARA SÛRES İ / İSBAT-I SÂN İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------    105
Nübüvvet Hakkında Nübüvvet Hakk ında
 اĳُĐوَادْ ۪۞įِĥْáِĨ ْīِĨ رَةٍĳُùِÖ اĳُÜْÉَĘ َאĬِïْ×َĐ ĵٰĥَĐ َאĭْĤَّõَĬ َّאĩِĨ ٍÕْĺرَ ĹِĘ ْħُÝْĭכُ وَإِنْ
 اĳُĥَđْęَÜ ْīَĤوَ اĳُĥَđْęَÜ ْħَĤ ِنْÍَĘَ۝īĻِĜَאدِĀ ْħُÝْĭכُ إِنْ ِّٰųا دُونِ ْīِĨ ْħاءَכُƯïَıُü
1َīĺِóِĘْכَאĥِĤ َّتْïِĐأُ َאرَةُۚåِéْĤوَا َّאسُĭĤا َאİدُĳُĜوَ ĹِÝَّĤا َّאرَĭĤا اĳُĝَّÜَאĘ
Mukaddime
Gayet k ısa bir meâli : Yani, “Abdimiz üzerine inzal etti ğimiz Kur’ân’da bir 
şüpheniz varsa, Kur’ân’ ın mislinden bir sûre yap ınız. Hem de, Allah’tan ba şka, 
işlerinizde kendilerine müracaat etti ğiniz şüheda ve muinlerinizi de ça ğırınız, 
yard ım etsinler. E ğer sözünüzde sâd ık iseniz hepiniz beraber çal ışınız, Kur’ân’ ın 
mislinden bir sûre getiriniz. E ğer bir misil getiremedi ğiniz takdirde –zaten geti-
remezsiniz ya– öyle bir ate şten sak ınınız ki; odunu, insanlar ile ta şlard ır.”
Kitab ın evvelinde beyan edildi ği gibi Kur’ân- ı Kerîm’in takip etti ği esas 
maksat dörttür. Birinci maksad ı olan “tevhid”, evvelki âyetle beyan edil-
miştir. Bu âyetle de, ikinci maksat olan “nübüvvet” beyan ve izah edilmi ş-
tir. Yaln ız bir şey var ki, bu âyet, nübüvvet-i Muhammediye’nin (aleyhissalâtü 
vesselâm)  isbat ı hakk ındad ır; nübüvvet-i mutlaka hakk ında değildir. Hâlbuki 
maksat, mutlak nübüvvettir. Fakat küllî, cüz’îde dahildir. Cüz’înin isba-tıyla küllî de isbat edilmi ş olur. Bu âyet, Hazreti Muhammed’in
 (aleyhissalâ-
tü vesselâm)  nübüvvetini, en büyük mu’cizesi olan i’câz- ı Kur’ân’dan bahis-
le isbat ediyor.
O Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  nübüvvetine dâir delâil ba şka risalelerimizde 
beyan edilmi ştir. Burada, yaln ız bir k ısm ını hülâsaten “ alt ı mesele ” z ımn ın-
da beyan edece ğiz.
Birinci Mesele
Enbiyâ-y ı sâlifînde nübüvvete medar ve esas tutulan noktalar ve onlar ın 
ümmetleriyle olan muameleleri hakk ında –yaln ız zaman ve mekân ın tesiriy-
le baz ı hususat müstesna olmak şart ıyla– yap ılacak tam bir tefti ş ve kontrol 
1 Bakara sûresi, 2/23-24.
neticesinde, Hazreti Muhammed’de (aleyhissalâtü vesselâm)  daha ekmel, daha 
yükseği bulunmakta oldu ğu tahakkuk eder. Binaenaleyh, nübüvvet merte-
besine nail olanlar ın heyet-i mecmuas ı, mu’cizeleriyle ve sair ahvâlleriyle, li-
sân- ı hâl ve kal ile, nev-i be şerin sinni, kemâle geldi ğinde “Üstadü’l-Be şer” 
unvan ını taşıyan Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  sıdk- ı nübüvveti-
ne ilân- ı şehadet etmi şlerdir. O Hazret de (aleyhissalâtü vesselâm) , bütün mu’cizele-
riyle Sâni’in vücûd ve vahdetini, nurlu bir burhan olarak âleme ilân etmi ştir.
İkinci Mesele
O Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  evvel ve âhir bütün ahvâl ve harekât ı nazar- ı 
dikkatten geçirilirse, her bir hareketi, her bir hali harikulâde de ğilse de O’nun 
sıdk ına delâlet eder. Ezcümle: “ Ğar” meselesinde, Ebûbekri’s-S ıdd ık ile bera-
ber halâs ve kurtulu ş ümidi tamam ıyla kesildi ği bir anda 1َאĭَđَĨ َّٰųا إِنَّ َنْõْéَÜ َź 
“Korkma, Allah bizimle beraberdir.” diye Ebûbekri’s-S ıdd ık’a verdi ği tesel-
li ve tavk- ı beşerin fevkinde bir ciddiyetle, bir metanetle, bir şecaatle, havf-
sız, tereddütsüz gösterdi ği vaziyet,2 elbette s ıdk ına ve nokta-y ı istinad ı olan 
Hâl ıkına itimad etti ğine güneş gibi bir burhand ır.
Kezâlik, saadet-i dareyn için tesis etti ği esaslarda isabet etmi ş olduğu ve 
izhar ettiği kavâidin, hakikatle muttas ıl ve hakkaniyetle yap ışık olduğu, bütün 
âlemce mazhar- ı kabul ve tasdik olmu ş ve olmaktad ır.
İhtar: O Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  ahvâl ve harekât ı birer birer, yani 
tek tek O’nun s ıdk ve hakkaniyetini gösterirse, heyet-i mecmuas ı O’nun 
sıdk- ı nübüvvetine öyle bir delil olur ki, şeytanlar ı bile tasdike mecbur 
eder.
Üçüncü Mesele
O Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  sıdk- ı nübüvvetini yaz ıp tasdik eden birkaç 
sayfa vard ır. Şimdi o sayfalar ı okuyaca ğız.
Birinci sayfa : O Hazretin zât ıdır. Fakat bu sayfay ı mütalâadan evvel, 
dört nükteye dikkat lâz ımd ır.
1 Tevbe sûresi, 9/40.
2 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/348; Abdurrezzak, el-Musannef  5/389; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-kebîr  11/407, 20/443; İbni İshak, es-Sîre 3/310; İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  4/33.BAKARA SÛRES İ / NÜBÜVVET İN TAHK İKİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------    107
Birinci Nükte Birinci Nükte
1ِģُّéَّכَÝĤכَא ُģْéْכَĤا َ÷ْĻَĤ Yani, f ıtrî karagözlülük, sun’î (yapma) karagözlü-
lük gibi de ğildir. Yani, yapma ve sun’î olan bir şey ne kadar güzel ve ne ka-
dar kâmil olursa olsun, f ıtrî ve tabiî olan şeylerin mertebesine yeti şemez ve 
onun yerine kaim olamaz. Herhalde sun’îli ğin yanl ışlıklar ı, onun ahvâlinden, 
etvâr ından belli olacakt ır.
İkinci Nükte İkinci Nükte
Ahlâk- ı âliyeyi ve yüksek huylar ı hakikate yap ıştıran ve o ahlâk ı da-
ima yaşatt ıran, ciddiyet ile s ıdkt ır. Eğer s ıdk kalk ıp araya kizb girerse, rüz-
gârlara oyuncak olan yapraklar gibi, o adam da insanlara oyuncak olur.
Üçüncü Nükte Üçüncü Nükte
Mütenâsip olan e şya aras ında meyil ve cezbe vard ır. Yani, birbirine te-
mayül ederler ve yekdi ğerini celbederler, aralar ında ittihat olur. Fakat birbiri-
ne z ıt olan eşyan ın aralar ında nefret vard ır, çekememezlik olur.
Dördüncü Nükte Dördüncü Nükte
Cemaatte olan kuvvet fertte yoktur.  Meselâ, çok iplerin heyet-i mec-
muas ının teşkil ettiği urgandaki kuvvet, ipler birbirinden ayr ı olduğu zaman 
bulunmaz.
Bu nükteler göz önüne getirilmekle O Hazret’in sayfas ı okunmal ıdır. Evet, 
o Zât’ ın bütün âsâr ı, sîretleri, tarihçe-i hayat ı ve sair ahvâli, O’nun pek büyük, 
azîm ahlâk sahibi oldu ğuna şehadet ediyorlar. Hatta dü şmanlar ı bile O’nun 
ahlâkça pek yüksekli ğinden dolay ı kendisini Muhammedü’l-Emîn 2 ile lâkap-
land ırm ışlard ır.
Malûmdur ki; bir zâtta içtima eden ahlâk- ı âliyenin imtizac ından izzet-i 
nefis, haysiyet, şeref, vakar gibi, hasis, alçak şeylere tenezzül etmeye müsa-
ade etmeyen yüksek haller husule gelir. Evet, melâike, ulüvv-ü şanlar ından, 
şeytanlar ı reddeder, kabul etmezler.
Kezâlik, bir zâtta içtima eden ahlâk- ı âliye kizb, hile gibi alçak halleri red-
deder. Evet, yaln ız şecaatle iştihar eden bir zât, kolay kolay yalana tenezzül 
1 İbn Kays, Kıra’d-dayf  1/249; Ebu’l-Abbas el-Mukri’, Nefhu’t-tayyib  2/352; el-Hamevî, Hızânetü’l-
edeb  1/189.
2 İbni İshak, es-Sîre  2/57; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye  2/391.108  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
etmez. Bütün ahlâk- ı âliyeyi cem eden bir zât, nas ıl yalana ve hileye tenezzül 
eder; imkân ı var m ıdır?
Hülâsa: Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  kendi kendine güne ş 
gibi bir burhand ır.
Ve kezâ, o Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  dört yaşından k ırk yaşına kadar geçir-
miş olduğu gençlik devresinde bir hilesi, bir h ıyaneti görülmemi ş ve bir yalan ı işi-
tilmemiştir. Eğer o Zât’ ın yarat ılışında, tabiat ında bir fenal ık, bir kötülük hissi ve 
meyli olmu ş olsayd ı, behemehal gençlik sâikas ıyla d ışarıya verecekti. Hâlbuki 
bütün yaşını, ömrünü kemâl-i istikametle, metanetle, iffetle, bir ıttırad ve intizam 
üzerine geçirmi ş, düşmanlar ı bile hileye i şaret eden bir halini görmemi şlerdir.
Ve kezâ, ya ş kırka baliğ olduğunda, iyi olsun, kötü olsun ve nas ıl bir ahlâk 
olursa olsun, rüsuh peyda eder, meleke haline gelir, daha terki mümkün olmaz. Bu Zât’ ın tam k ırk yaşının başında iken yapt ığı o ink ılâb- ı azîmi âleme kabul ve 
tasdik ettiren ve âlemi celp ve cezbettiren, o Zât’ ın 
(aleyhissalâtü vesselâm)  evvel ve 
âhir herkesçe malûm olan s ıdk ve emaneti idi. Demek o Zât’ ın (aleyhissalâtü vesse-
lâm) sıdk ve emaneti, dâvâ-y ı nübüvvetine en büyük bir burhan olmu ştur.
Dördüncü Mesele
İkinci sayfa yı okuyacağız. Bu sayfa, mâzi, yani zaman- ı saadetten evvel-
ki zamand ır. Şu sayfan ın hâvi oldu ğu enbiyâ-y ı sâlifînin ahvâl ve k ıssalar ı, o 
Zât’ ın s ıdk- ı nübüvvetine birer burhand ır. Yaln ız dört nükteye dikkat lâz ımd ır.
Birinci Nükte Birinci Nükte
İnsan, bir fennin esaslar ını ve o fennin hayat ına taalluk eden noktalar ı 
bilmekle, yerli yerince kullanmas ına vâk ıf olduktan sonra dâvâs ını o esaslara 
bina etmesi, o fende mâhir ve mütehass ıs olduğuna delildir.
İkinci Nükte İkinci Nükte
Fıtrat- ı beşeriyenin iktizas ındand ır ki, âdi bir insan da olsa, hatta çocuk 
da olsa, hatta küçük bir kavim içinde de bulunsa, pek k ıymetsiz bir dâvâ hu-
susunda cumhura muhalefet edip yalan söylemeye cesaret edemez. Acaba, pek büyük bir haysiyet sahibi, âlem- şümûl bir dâvâda, pek inatl ı ve kesretli 
bir kavim içinde, ümmî, yani okur-yazar s ınıfından olmad ığı halde, akl ın tek 
başına idrakten âciz oldu ğu baz ı şeylerden bahsedip kemâl-i ciddiyetle âleme 
neşir ve ilân etmesi onun s ıdk ına delil oldu ğu gibi, o meselenin Allah’tan ol-
duğuna da bir burhan olmaz m ı?BAKARA SÛRES İ / NÜBÜVVET İN TAHK İKİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------    109
Üçüncü Nükte Üçüncü Nükte
Malûmdur ki, medenî insanlarca malûm ve me’luf pek çok ilimler, s ıfat-
lar, fiiller vard ır ki, bedevîlerce meçhul olur ve o gibi şeylerden haberleri yok-
tur. Binaenaleyh, bilhassa geçmi ş zamanlardaki bedevîlerin ahvâlinden bah-
setmek isteyen bir adam, hayalen o zamanlara, o çöllere gidip onlarla görü ş-
melidir. Zira onlar ın ahvâlini ezberden, onlar ı görmeden muhakeme etmekle 
istediği malûmât ı elde edemez.
Dördüncü Nükte Dördüncü Nükte
Ümmî bir adam, bir fennin ulemâs ıyla münaka şaya girişerek, beyne’l-u-
lemâ ittifakl ı olan meseleleri tasdik ve ihtilâfl ı olanlar ı da tashih ederse, o ada-
mın bu harika olan hali, onun pek yüksekli ğine ve onun ilminin de vehbî ol-
duğuna delâlet etmez mi?
Bu dört nükteyi göz önüne getir, Muhammed-i Arabî’ye (aleyhissalâtü vesse-
lâm) bak ki; o zât, herkesçe müsellem ümmîli ğiyle beraber, geçmi ş enbiyâ ile 
kavimlerinin ahvâllerini görmü ş ve müşahede etmi ş gibi, Kur’ân’ ın lisan ıy-
la söylemi ştir. Ve onlar ın ahvâlini, s ırlar ını beyan ederek âleme ne şir ve ilân 
etmiştir. Bilhassa nakletti ği onlar ın k ıssalar ı, bütün zekîlerin nazar- ı dikkatini 
celbeden dâvâ-y ı nübüvvetini isbat içindir. Ve nakletti ği esaslar ı, beyne’l-en-
biyâ ittifakl ı olan k ısm ı tasdik, ihtilâfl ı olan ı da tashih edip dâvâs ına mukaddi-
me yapm ıştır. Sanki o Zât, vahy-i ilâhînin mâkesi olan masum ruhuyla zaman 
ve mekân ı tayyederek o zaman ın en derin derelerine girmi ş ve gördü ğü gibi 
söylemiştir. Binaenaleyh, o Zât’ ın bu hali, O’nun bir mu’cizesi olup nübüvve-
tine delil oldu ğu gibi, evvelki enbiyân ın da nübüvvet delilleri manevî bir delil 
hükmünde olup, o Zât’ ın nübüvvetini isbat eder.
Beşinci Mesele
Asr- ı saadete ve bilhassa Ceziretü’l-Arab meselesine dairdir.  Bunda 
da dört nükte vard ır.
Birinci Nükte Birinci Nükte
Âlemce malûmdur ki, az bir kavmin âdetlerinden, hakir, ehemmiyetsiz 
bir âdeti kald ırmak veya zelil, miskin bir tâifenin cüz’î zay ıf huylar ını ref et-
mek, büyük bir hükümdara, uzun bir zamanda bile çok zahmetlere ba ğlıdır. 
Acaba, hâkim olmamakla beraber, az bir zamanda, nihayet derecede âdet-110  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
lerine mutaass ıp, inatç ı ve kesretli bir kavimde rüsuh ve kuvvet peyda etmi ş 
olan âdetleri ref ve kalblerde istikrar peyda eden ve zamanlarca devam ve is-timrar eden ahlâklar ını terk ettiren, hem yerlerine gayet yüksek âdetleri, güzel 
ahlâklar ı tesis eden bir Zât harikulâde olmaz m ı?
İkinci Nükte İkinci Nükte
Yine âlemce malûmdur ki, devlet bir şahs- ı manevîdir. Çocuk gibi, te şek-
külü, büyümesi tedricîdir.
Ve kezâ, yeni te şekkül eden bir devletin, bir milletin ruhuna kadar nü-
fuz eden eski bir devlete galebe etmesi, yine tedricîdir, zamana mütevakk ıftır. 
Acaba, Muhammed-i Arabî’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  bütün esasat- ı âliyeyi hâvi 
olan ve maddî-mânevî bütün terakkiyât ve medeniyet-i İslâmiye’nin kap ısını 
açan, k ısa bir zamanda def’aten te şkil ettiği bir devletle dünyan ın bütün dev-
letlerine galebe edip maddî-mânevî hâkimiyetini muhafaza ve ibka ettiren, harikulâdeli ği değil midir?
Üçüncü Nükte Üçüncü Nükte
Evet, kah ır ve cebirle zahirî bir hâkimiyet, sathî bir tahakküm, k ısa bir za-
manda ibka edilebilir. Fakat bütün kalblere, fikirlere, ruhlara icrâ-y ı tesir ede-
rek, zahiren ve bât ınen beğendirmek şart ıyla vicdanlar üzerine hâkimiyetini 
muhafaza ve ibka etmek, –en büyük harika olmakla– ancak nübüvvetin hâs-salar ından olabilir.
Dördüncü Nükte Dördüncü Nükte
Evet, tehditlerle, korkularla, hilelerle efkâr- ı âmmeyi ba şka bir mecrâ-
ya çevirtmek mümkün olur. Fakat tesiri cüz’îdir, sathîdir, muvakkat olur. Muhakeme-i akliyeyi az bir zamanda kapatabilir.
Amma irşad ıyla kalblerin derinliklerine kadar nüfuz etmek, hissiyat ın en 
incelerini heyecana getirmek, istidatlar ın inkişafına yol açmak, ahlâk- ı âliyeyi 
tesis ve alçak huylar ı imha ve izale etmek, cevher-i insaniyetten perdeyi kal-
dırıp hakikati te şhir etmek, hürriyet-i kelâma serbestî vermek, ancak şua- ı ha-
kikatten muktebes harikulâde bir mu’cizedir.
Evet, asr- ı saadetten evvelki zamanlarda kalb kat ılığı ve merhametsizlik 
öyle bir hadde bali ğ olmuştu ki, kocaya vermekten âr ederek k ızlar ını diri di-
ri toprağa gömerlerdi!
1 Asr- ı saadette İslâmiyet’in do ğurduğu merhamet, şef-
1 Bkz.: En’âm sûresi, 6/140, 151; Nahl sûresi, 16/58-59; İsrâ sûresi, 17/31; Tekvir sûresi, 81/8-9. Ayr ıca 
bkz.: Dârimî, mukaddime  1.BAKARA SÛRES İ / NÜBÜVVET İN TAHK İKİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------    111
kat, insaniyet sayesinde, evvelce k ızlar ını gömerlerken müteessir olmayan-
lar, İslâmiyet dairesine girdikten sonra kar ıncaya bile ayak basmaz oldular. 
Acaba böyle ruhî, kalbî, vicdanî bir ink ılâp hiçbir kanuna tatbik edilebilir mi? 
Bu nükteleri ceyb-i kalbine soktuktan sonra, bu noktalara da dikkat et:
1. Tarih-i âlemin şehadetiyle sabittir ki, parmakla gösterilen en büyük bir 
dâhi, ancak umumî bir istidad ı ihya ve umumî bir hasleti ikaz ve umumî bir 
hissi inkişaf ettirebilir. E ğer böyle bir hissi de ikaz edememi ş ise sa’yi hep he-
bâ olur.
2. Tarih bize gösteriyor ki, en büyük bir insan, hamiyet-i milliye, hiss-i 
uhuvvet, hiss-i muhabbet, hiss-i hürriyet gibi hissiyat- ı umumiyeden bir veya 
iki veyahut üç hissi ikaz etmeye muvaffak olur. Acaba evvelki zamanlar ın ce-
halet, şekavet, zulüm zulmetleri alt ında gizli kalan binlerce hissiyat- ı âliyeyi, 
Ceziretü’l-Arab memleketinde, bedevî ve da ğınık bir kavim içinde inki şaf et-
tirmek hârikulâde de ğil midir? Evet, şems-i hakikatin ziyas ındand ır.
Bu noktalar ı akl ına sokamayan ın, Ceziretü’l-Arab’ ı biz gözüne sokar ız. 
Ey muannit! Ceziretü’l-Arab’a git, en büyük filozoflardan yüz taneyi de inti-hap et, beraber götür. Onlar da orada ahlâk ın ve mâneviyat ın inkişafı husu-
sunda çal ışsınlar. Muhammed-i Arabî’nin o vah şetler zaman ında o vah şî be-
devîlere verdi ği cilây ı, senin o filozoflar ı
n, şu medeniyet ve terakkiyât devrin-
de yüzde bir nisbetinde verebilirler mi? Çünkü o Zât’ ın yapt ığı o cilâ ilâhî, sa-
bit, lâyetegayyer bir cilâd ır ve O’nun büyük mu’cizelerinden biridir.
Ve kezâ, bir i şte muvaffakiyet isteyen adam, Allah’ ın âdetlerine kar şı saf-
fet ve muvafakat ını muhafaza etsin ve f ıtrat ın kanunlar ına kesb-i muarefe et-
sin ve heyet-i içtimaiye rab ıtalar ına münasebet peyda etsin. Aksi takdirde, f ıt-
rat, adem-i muvafakatla cevap verecektir.
Ve kezâ, heyet-i içtimaiyede, umumî cereyana muhalefet etmemek 
lâz ımd ır. Muhalefet edildi ği takdirde, dolab ın üstünden dü şer, alt ında kal ır. 
Binaenaleyh, o cereyanlarda, tevfik-i ilâhînin müsaadesine mazhariyeti dola-yısıyla, o dolab ın üstünde, Muhammed-i Arabî’nin 
(aleyhissalâtü vesselâm)  hak ile 
mütemessik oldu ğu sabit olur.
Evet, Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  getirdiği şeriat ın hakâ-
iki, f ıtrat ın kanunlar ındaki muvâzeneyi muhafaza etmi ştir. İçtimaiyat ın 
rab ıtalar ına lâz ım gelen münasebetleri ihlâl etmemi ştir. Zaman uzad ık-
ça, aralar ında ittisal peyda olmu ştur.112  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Bundan anla şılır ki, İslâmiyet, nev-i be şer için f ıtrî bir dindir ve içtimaiyat ı 
tezelzülden vikâye eden yegâne bir âmildir.
Bu nükteler ile şu noktalar ı nazara al, Muhammed-i Ha şimî’ye (aleyhis-
salâtü vesselâm)  bak. O Zât, ümmîli ğiyle beraber, bir kuvvete mâlik de ğildi. Ne 
O’nun ve ne de ecdad ının bir hâkimiyetleri sebkat etmemi şti; bir hâkimiyete, 
bir saltanata meyilleri yoktu. Böyle bir vaziyette iken, mühim bir makamda, tehlikeli bir mevkide, kemâl-i vüsuk ve itmi’nan ile büyük bir i şe teşebbüs et-
ti, bütün efkâr- ı âmmeye galebe çald ı, bütün ruhlara kendisini sevdirdi, bü-
tün tabiatlar ın üstüne ç ıktı, kalblerden bütün vah şet âdetlerini, çirkin ahlâklar ı 
kald ırarak pek yüksek âdât ve güzel ahlâk ı tesis etti, vah şetin çöllerinde sön-
müş olan kalblerdeki kasaveti ince hissiyatla tebdil ettirdi ve cevher-i insani-
yeti izhar etti.
Onlar ı, o vahşet köşelerinden ç ıkararak, evc-i medeniyete yükseltti ve on-
lar ı, o zamana, o âleme muallim yapt ı.
Ve onlara öyle bir devlet te şkil etti ki, sâhirlerin sihirlerini yutan asâ-y ı 
Mûsâ gibi, ba şka zalim devletleri yuttu ve nev-i be şeri istilâ eden zulüm, fesat, 
ihtilâl, şekavet rab ıtalar ını yakt ı, y ıktı ve az bir zamanda, devlet-i İslâmiye’yi 
şarktan garba kadar tevsi ettirdi.
Acaba O Zât’ ın şu maceras ı, O’nun mesle ği hak ve hakikat oldu ğuna de-
lâlet etmez mi?
Alt ınc ı Mesele
Bu mesele,  istikbal sayfas ına bakar. Bu sayfada dahi dört nükte vard ır.
Birinci Nükte Birinci Nükte
Bir insan, ne kadar yüksek olursa olsun, ancak dört-be ş fende mütehas-
sıs ve meleke sahibi olabilir.
İkinci Nükte İkinci Nükte
Bazen olur ki, iki adam ın söyledikleri bir söz, bir kelâm, mütefâvit olur; 
birisinin cehline, sathîli ğine; ötekisinin ilmine, maharetine delâlet eder. Şöyle 
ki:
Bir adam, dü şünmeden, gayr-i muntazam bir surette söyler; ötekisi, o sö-
zün evvel ve âhirine bakar, siyak ve sibak ını düşünür ve o sözün ba şka söz-
lerle münasebetlerini tasavvur eder ve münasip bir mevkide, münbit bir yer-BAKARA SÛRES İ / NÜBÜVVET İN TAHK İKİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------    113
de zer eder. İşte bu adam ın şu tarz- ı hareketinden, derece-i ilim ve mârifeti 
anlaşılır. Kur’ân- ı Kerîm’in fenlerden bahsederken ald ığı fezlekeler, bu kabîl 
kelâmlardand ır.
Üçüncü Nükte Üçüncü Nükte
Bu zamanda –vesait, âlât ve edevat– sanayiin tekemmülüyle çocuklar ın 
oyuncaklar ı gibi âdile şmiş olan çok şeyler vard ır ki, eğer onlar bundan iki-üç 
asır evvel vücuda gelmi ş olsayd ılar, harikalardan addedilecekti. Kezâlik, ke-
lâmlarda, sözlerde de zaman ın tesiri vard ır. Meselâ bir zamanda k ıymetli bir 
sözün, ba şka bir zamanda k ıymeti kalmaz. Binaenaleyh, şu kadar uzun za-
manlar, as ırlar boyunca gençli ğini, güzelli ğini, tatl ılığını, garabetini muhafaza 
eden Kur’ân, elbette ve elbette harikad ır.
Dördüncü Nükte Dördüncü Nükte
İrşad ın tam ve nâfi olmas ının birinci şart ı, cemaatin istidad ına göre ol-
mas ı lâz ımd ır. Cemaat, avâmd ır. Avâm ise, hakâiki ç ıplak olarak göremez, 
ancak onlarca malûm ve me’lûf üslûp ve elbise alt ında görebilirler. Bunun 
içindir ki, Kur’ân- ı Kerîm, yüksek hakâiki, müte şâbihat denilen te şbihler, mi-
saller, istiarelerle tasvir edip, cumhura, yani avâm- ı nâs ın fehimlerine yak ın-
laştırm ıştır.
Ve kezâ, tekemmül etmeyen avâm- ı nâs ın tehlikeli galatlara dü şmeme-
si için, hiss-i zahirî ile gördükleri ve itikat ettikleri güne ş, arz gibi meselelerde 
icmal ve ipham etmi şse de, yine hakikatlere i şareten baz ı emareler, karîneler 
vaz etmiştir.
Bu nükteleri akl ına koyduktan sonra, şu gelen fezlekeye dikkat et:
Şeriat- ı İslâmiye, aklî burhanlar üzerine müessestir. Bu şeriat, ulûm-u esa-
si yenin hayatî noktalar ını tamam ıyla tazammun etmi ş olan ulûm ve fünûn-
dan mülâhhast ır. Evet, tehzibü’r-ruh, riyâzetü’l-kalb, terbiyetü’l-vicdan, ted-
birü’l-cesed, tedvirü’l-menzil, siyasetü’l-medeniye, nizâmâtü’l-âlem, hukuk, muamelât, âdâb- ı içtimaiye, vesaire vesaire.. gibi ulûm ve fünûnun ihtiva et-
tikleri esasât ın fihristesi, şeriat- ı İslâmiye’dir.
Ve ayn ı zamanda, lüzum görülen meselelerde, ihtiyaca göre izahatta bu-
lunmuştur. Lüzumlu olmayan yerlerde veya zihinlerin istidad ı olmayan me-
selelerde veyahut zaman ın kabiliyeti olmayan noktalarda, bir fezleke ile icmal 
etmiştir. Yani, esaslar ı vaz etmi ş, fakat o esaslardan al ınacak hükümleri veya 
esasata bina edilecek füruât ı ak ıllara havale etmi ştir. Böyle bir şeriat ın ihtiva 114  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
ettiği fenlerin üçte biri bile, şu zaman- ı terakkide, en medenî yerlerde, en zeki 
bir insanda bulunamaz. Binaenaleyh, vicdan ı insaf ile müzeyyen olan zât, bu 
şeriat ın hakikatinin bütün zamanlarda, bilhassa eski zamanda, tâkat-i be şeri-
yeden hariç bir hakikat oldu ğunu tasdik eder.
Evet, zahiren İslâmiyet dairesine girmeyen dü şman filozoflar ı bile, bu ha-
kikati tasdik etmi şlerdir. Ezcümle, Amerikal ı filozof Carlyle –Alman edib-i şe-
hîri Goethe’den naklen– Kur’ân’ ın hakâikine dikkat ettikten sonra, “Acaba 
İslâmiyet içinde âlem-i medeniyetin tekemmülü mümkün müdür?” diye sor-
muştur. Yine bu suale cevaben demi ştir ki: “Evet. Muhakkikler, şimdi o dai-
reden istifade ediyorlar.”
Yine Carlyle demi ştir ki: “Hakâik-i Kur’âniye tulû etti ği zaman, ate ş gibi 
bütün dinleri yuttu. Zaten bu onun hakk ı idi. Çünkü Nasârâ ve Yahudilerin 
hurafelerinden bir şey ç ıkmad ı.” İşte bu filozof,
 ْīَĤوَ اĳُĥَđْęَÜ ْħَĤ ِنْÍَĘَ۝īĻِĜَאدِĀ ْħُÝْĭכُ إِنْ ِّٰųا دُونِ ْīِĨ ْħاءَכُƯïَıُü اĳُĐوَادْ ۪۞įِĥْáِĨ ْīِĨ رَةٍĳُùِÖ اĳُÜْÉَĘ
1َīĺِóِĘْכَאĥِĤ َّتْïِĐأُ َאرَةُۚåِéْĤوَا َّאسُĭĤا َאİدُĳُĜوَ ĹِÝَّĤا َّאرَĭĤا اĳُĝَّÜَאĘ اĳُĥَđْęَÜ
olan âyet-i kerîmenin meâlini tasdik etmi ştir.2(Hâşiye)
Suâl : Gerek Kur’ân- ı Kerîm olsun, gerek tefsiri olan hadis-i şerif olsun, 
her fenden, her ilimden birer fezleke alm ışlard ır. Bir kitap veya bir 
şahs ın yaln ız fezlekeleri ihata etmekle harika olmas ı lâz ım gelmez. Bir 
şah ıs, pek çok fezlekeleri ihata edebilir.
Cevap Cevap : Bahsetti ğimiz fezleke, sellemehü’s-selâm fezlekeler de ğildir. 
Ancak, hüsn-ü isabetle, münasip bir mevkide ve münbit bir yerde, i şitilmemiş 
çok işaretleri tazammun etmekle istimâl ve zer edilen fezlekelerdir. Kur’ân ve-
ya hadisin ald ıklar ı fezlekeler, bu kabîl fezlekelerdir. Bu kabîl fezlekeler, tam 
bir meleke ve ıttıladan sonra hâs ıl olabilir ki, her bir fezleke, me’hazi olan fen 
veya ilmin hükmünde olur. Bu ise, bir şah ısta olamaz.
1 “(Abdimiz üzerine inzal etti ğimiz Kur’ân’da bir şüpheniz varsa,) Kur’ân’ ın mislinden bir sûre yap ınız. 
Hem de, Allah’tan ba şka, işlerinizde kendilerine müracaat etti ğiniz şüheda ve muinlerinizi de ça ğırınız, 
yard ım etsinler. E ğer sözünüzde sâd ık iseniz hepiniz beraber çal ışınız, Kur’ân’ ın mislinden bir sûre 
getiriniz. E ğer bir misil getiremedi ğiniz takdirde –zaten getiremezsiniz ya– öyle bir ate şten sak ınınız ki, 
odunu, insanlar ile ta şlard ır.” (Bakara sûresi, 2/23-24)
2 (Hâşiye) Kırk sene sonra ne şrolan Risale-i Nur’da Carlyle, Goethe ve Bismark gibi, k ırk meş-
hur filozoflar ın tasdikleri beyan edilmi ş. İnşaallah, bu kitab ın zeylinde dahi yaz ılacak.BAKARA SÛRES İ / NÜBÜVVET İN TAHK İKİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------    115
Aziz arkada ş! Bu meselelerde yaz ılan muhakemelerin neticesi olarak şu 
gelen kaideleri de koynuna koy, sana lâz ım olur.
1. Bir şah ıs, çok fenlerde ihtisas sahibi olamaz.
2. İki şah ıstan sudur eden bir söz, istidatlar ına göre tefavüt eder. Yani bi-
risine göre alt ın, ötekisine nazaran kömür k ıymetinde olur.
3. Fünûn, fikirlerin birle şmesinden hâs ıl olup, zaman ın geçmesiyle tekâ-
mül eder.
4. Eski zamanda nazarî olup, bu zamanda bedihî olmu ş olan çok mese-
leler vard ır.
5. Zaman- ı mâzi, bu zamana k ıyas edilemez; aralar ında çok fark var-
dır.
6. Sahra ve çöl adamlar ı, basit ve saf insanlar oldu ğundan, medenîlerin 
medeniyet perdesi alt ında gizleyebildikleri hile ve desiseleri bilmezler ve gizle-
yemezler; her i şleri merdânedir, kalbleri ve lisanlar ı birdir.
7. Çok ilim ve fenler vard ır ki, âdetlerin telkiniyle, vukuat ın talimiyle ve 
zamanla, muhitin yard ımıyla husule gelirler.
8. Beşerin nazar ı, istikbale nüfuz edemez, hususî keyfiyat ve ahvâli gö-
remez.
9. Beşer için bir ömr-ü tabiî oldu ğu gibi, yapt ığı kanunlar için de bir 
ömr-ü tabiî vard ır; onun nihayeti oldu ğu gibi, bunun da nihayeti vard ır.
10. İnsanlar ın s ıfatlar ında, tabiatlar ında, ahvâlinde zaman ve mekân ın 
çok tesiri vard ır.
11. Eski zamanlarda harika addedilen çok şeyler vard ır ki, mebâdi ve ve-
sâitin tekâmülüyle âdi şeyler hükmüne geçmi şlerdir.
12. Def’aten bir fennin icad ına ve ikmal edilmesine, bir zekâ-y ı harika ol-
sa bile, muktedir olamaz. O fen, ancak çocuk gibi tedricen kemâle erer.
Aziz karde şim! Bu kaideleri birer birer say ıp kafana koyduktan sonra, za-
man ın hayal ve hülyalar ından, muhitin evham ve hurafelerinden tecerrüt et, 
çıplak ol, bu asr ın sahilinden dal, Ceziretü’l-Arab yar ımadas ına ç ık. O yar ıma-
dan ın mahsulât ından olan insanlar ın k ılık ve k ıyafetlerine gir, fikirlerini ba şına 
tak, pek geni ş olan o sahraya bak. Göreceksin ki:116  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Bir insan, tek ba şına, ne muîni var ve ne yard ım edeni; ne saltanat ı var 
ve ne definesi... Meydana ç ıkm ış, bütün dünyaya kar şı mübâreze ediyor. Ve 
umum insanlara hücum etmeye haz ırlanm ıştır. Ve omuzlar ına küre-i arzdan 
daha büyük bir hakikat alm ıştır. Elinde de, insanlar ın saadetini temin eden bir 
şeriat tutmu ştur ki, libasa benzemiyor; cilt ve deri gibi yap ışık olup, istidad- ı 
beşerin inkişafı nisbetinde tevessü ve inki şaf etmekle saadet-i dareyni intaç ve 
nev-i beşerin ahvâlini tanzim eder.
“O şeriat ın kanunlar ı, kaideleri nereden gelmi ş ve nereye kadar devam 
eder gider?” diye soruldu ğu zaman, yine o şeriat, lisân- ı i’câz ıyla cevaben di-
yecektir ki: Biz, Kelâm- ı Ezelî’den ayr ıldık, nev-i be şerin fikriyle beraber ebe-
de kadar devam edip gidece ğiz. Fakat nev-i be şer dünyadan kat- ı alâka ettik-
ten sonra, biz de sureten, teklif cihetiyle insanlardan ayr ılacağız. Fakat mane-
viyat ımız ve esrar ımızla nev-i be şerin arkada şlığına devam edip, onlar ın ruh-
lar ını gıdaland ırarak, onlara delil olmaktan ayr ılmayacağız.
Ey arkada ş! Bu gördü ğün garip, acîb sayfan ın baştan nihayete kadar ih-
tiva ettiği haller, ink ılâplar, vaziyetler, 1۪įِĥْáِĨ ْīِĨ رَةٍĳُùِÖ اĳُÜْÉَĘ ’deki emr-i tâcizîyi, 
nev-i beşere tekrar tekrar ilân ediyorlar.
Aziz karde şim! Bir kap ı daha aç ıldı, oraya bakal ım.
ëĤا... 2َאĬِïْ×َĐ ĵٰĥَĐ َאĭْĤَّõَĬ َّאĩِĨ ٍÕْĺرَ ĹِĘ ْħُÝْĭכُ وَإِنْ olan âyet-i kerîmenin i şaret et-
tiği gibi, cemaatin istidad ına göre ir şad ın yap ılmas ı lüzumundan ve Şâri’in, 
cumhuru ir şad etmekte takip etti ği maksattan gafletleri ve cehilleri dolay ısıy-
la baz ı insanlar, Kur’ân hakk ında çok şek ve şüphelere maruz kalm ışlard ır. O 
şek ve şüphelerin men şei üç emirdir.
1. Diyorlar ki: Kur’ân’da “müte şâbihât ve mü şkilât” denilen, hakikî mâ-
nâlar ı anlaşılmayan baz ı şeylerin bulunmas ı, i’câz ına münafidir. Zira Kur’ân’ ın 
i’câz ı, belâgat üzerine müessestir; belâgat da, ancak ifadenin zuhur ve vuzu-
huna mebnidir.
2. Diyorlar ki: Yarat ılışa ait meseleler, mübhem ve mutlak b ırak ılm ıştır. 
Ve kezâ, kâinata dair fünûndan pek az bahsedilmi ştir. Bu ise, talim ve ir şad 
mesleğine münafidir.
1 “…(size yol aç ık, haydi durmay ın), o (Kur’ân’ ın) benzeri tek bir sûre meydana getirin; e ğer iddian ızda 
samimi iseniz, (vicdan ınız da gerçekten böyle diyor ve kendi kendinizi kand ırm ıyorsan ız)…” (Bakara 
sûresi, 2/23)
2 “Eğer kulumuz (Muhammed)’e indirdi ğimiz Kur’ân’ ın Allah kat ından oldu ğu hususunda şüphe (ve 
dolay ısıyla onun kulumuzun eseri oldu ğu iddias ı) içindeyseniz…” (Bakara sûresi, 2/23)BAKARA SÛRES İ / NÜBÜVVET İN TAHK İKİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------    117
3. Diyorlar ki: Kur’ân’ ın baz ı âyetleri zahiren aklî delillere muhaliftir. 
Bundan, o âyetlerin hilâf- ı vâki olduklar ı zihne geliyor. Bu ise, Kur’ân’ ın s ıd-
kına muhaliftir.
O heriflerin zuumlar ınca, Kur’ân’a bir nakîse ve şek ve şüphelere se-
bep addettikleri şu üç emir, Kur’ân- ı Kerîm’e bir nakîse te şkil etmez. Ancak, 
Kur’ân’ ın i’câz ını bir kat daha isbat etmeye ve ir şad hususunda Kur’ân’ ın en 
beliğ bir ifade ile en yüksek bir üslûbu ihtiyar etmesine sad ık-ı şahid ve ka-
t’î delildir. Demek kabahat, onlar ın fehimlerindedir –hâ şâ– Kur’ân- ı Kerîm’de 
değildir.
Evet, 1ِħĻِĝَّùĤا ِħْıَęْĤا َīِĨ ُįُÝَĘوَاٰ    ًאéĻِéَĀ ًźْĳَĜ ٍÕَאئِĐ ْīِĨ ْħوَכَ  Şâirin dedi ği gibi; 
fehimleri hasta oldu ğundan, sa ğlam sözleri ta’yib ediyorlar  veya, ay ı gibi, 
elleri üzüm salk ımına yetişemediğinden, ek şidir diyorlar. Bunlar ın da fehimle-
ri Kur’ân’ ın o yüksek i’câz ına yetişemediğinden, ta’yib ediyorlar.
“Kur’ân- ı Kerîm’de müte şabihat vard ır.” dedikleri birinci şüpheleri-
ne cevap :
Evet, Kur’ân- ı Kerîm, umumî bir muallim ve bir mür şiddir. Halka-y ı der-
sinde oturan, nev-i be şerdir. Nev-i be şerin ekserisi avâmd ır. Mürşidin naza-
rında ekal, eksere tâbidir. Yani, umumî ir şad ını ekallin hat ırı için tahsis ede-
mez. Maahâzâ, avâma yap ılan konu şmalardan havas hisselerini al ırlar. Aksi 
halde, avâm, yüksek konu şmalar ı anlayamad ığından, mahrum kal ır.
Ve kezâ, avâm- ı nâs, ülfet ettikleri üslûplardan ve ifadelerin çe şitlerinden 
ve daima hayallerinde bulunan elfaz, maâni ve ibarelerden fikirlerini ay ıra-
mad ıklar ından, ç ıplak hakikatleri ve akliyât ı fehmedemezler. Ancak, o yüksek 
hakâikin, onlar ın ülfet ettikleri ifadelerle anlat ılmas ı lâz ımd ır. Fakat Kur’ân’ ın 
böyle ifadelerinin hakikat oldu ğuna itikat etmemelidirler ki, cismiyet ve cihe-
tiyet gibi muhâl şeylere zâhip olmas ınlar. Ancak o gibi ifadelere, hakâike geç-
mek için bir vesile nazar ıyla bak ılmal ıdır.
Meselâ: Cenâb- ı Hakk’ ın kâinatta olan tasarrufunun keyfiyeti, ancak bir 
sultan ın taht- ı saltanat ında yapt ığı tasarrufla tasvir edilebilir. Buna binaendir ki, 
2ٰىĳَÝْøا ْشِóَđْĤا ĵَĥَĐ ُīٰĩْèَّóĤاَ âyetinde kinâye tariki ihtiyar edilmi ştir. Hissiyat ı bu 
merkezde olan avâm- ı nâsa yap ılan irşadlarda, belâgat ve ir şad ın iktizas ınca, 
avâm ın fehimlerine mürâat, hissiyat ına ihtiram, fikirlerine ve ak ıllar ına göre yü-
1 İbni Kays, Kıra’d-dayf  1/258; el-Bâk ıllânî, İ’câzü’l-Kur’ân  1/300; İbni Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  2/73; 
el-Hamevî, Hızânetü’l-edeb  1/192.
2 “O’dur Rahmân: Rububiyet Ar şına kurulan, kâinata hükümrân.” (Tâhâ sûresi, 20/5 )118  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
rümek lâz ımd ır. Nas ıl ki bir çocukla konu şan, kendisini çocukla ştırır ve çocuklar 
gibi çat-pat ederek konu şur ki, çocuk anlayabilsin. Avâm- ı nâs ın fehimlerine gö-
re ifade edilen Kur’ân- ı Kerîm’in ince hakikatleri, 1ِóَýَ×ْĤا لِĳُĝُĐ ĵٰĤإِ ُÙَّĻِıٰĤِْŸا َتُźُّõَĭَّÝĤاَ 
ile an ılmaktad ır. Yani, insanlar ın fehimlerine göre Cenâb- ı Hakk’ ın hitâbâ-
tında yapt ığı bu tenezzülât- ı ilâhiye, insanlar ın zihinlerini hakâikten tenfir 
edip kaç ırtmamak için ilâhî bir ok şamad ır. Bunun için, müte şabihat denilen 
Kur’ân- ı Kerîm’in üslûplar ı, hakikatlere geçmek için ve en derin incelikleri gör-
mek için, avâm- ı nâs ın gözüne bir dürbün veya numaral ı birer gözlüktür.
Bu s ırra binaendir ki, büle ğâ, büyük bir ölçüde ince hakikatleri tasavvur 
ve dağınık mânâlar ı tasvir ve ifade için istiâre ve te şbihlere müracaat ediyor-
lar. Müteşabihât dahi ince ve mü şkil istiarelerin bir k ısm ıdır. Zira müte şabihat, 
ince hakikatlere suretlerdir.
“Kur’ân’da mü şkilât vard ır.” dedikleri birinci şüphenin ikinci k ısm ı-
na cevap :
İşkâl dedikleri şey ya üslûbun pek yüksek ve muhtasar olmas ıyla mâ-
nân ın çok derin ve inceli ğinden ileri gelir; Kur’ân’ ın müşkilât ı bu kabîlden-
dir. Veya ibarede kar ışık ve düğümlü noktalar ın bulunmas ından neşet eder; 
Kur’ân- ı Kerîm, bu k ısım müşkilâttan müberrâ ve münezzehtir. Acaba cum-
hurun zihninden uzak ve pek derin hakikatleri kolay ve k ısa bir suretle avâm- ı 
nâs ın fehimlerine yak ınlaştırmak ayn- ı belâgat de ğil midir? Belâgat, mukteza-
yı hali mürâattan ibaret de ğil midir? Hey gözlerin kör olsun herif!
“Yarat ılışa ve maddiyata dair meselelerde Kur’ân mübhem geçmi ş-
tir.” dedikleri ikinci şüphelerine cevap, şöyle ki :
Şecere-i âlemde, meylü’l-istikmâl vard ır. Yani, kâinat ın, bir ağaç gibi, bü-
tün zerrât ı ve eczas ı kemâle meyleder ve kemâle do ğru yürümektedirler. O 
umumî meylü’l-istikmâlden ayr ı olarak, insanda da meylü’t-terakki vard ır. Bu 
meylü’t-terakki çekirdek gibidir; ne şvünemâs ı pek çok tecrübeler vas ıtas ıyla 
olur ve çok fikirlerin mahsulü olan neticelerin içtimâ ıyla teşekkül ve tevessü 
etmekle fünûnu intac eder. Bu fünûn da, mürettebedir. Yani her ikinci fen, birincisinin neticesidir. Birincisi olmasa, o olamaz. Birincisinin ona mukaddi-me ve ulûm-u müteârife hükmünde olmas ı şartt ır.
Buna binaen, bundan on as ır evvel gelen insanlara fünûn-u hâz ıray ı ders 
vermek veya garip meselelerden bahsetmek, onlar ın zihinlerini şaşırtmaktan 
ve o insanlar ı safsatalara atmaktan gayr ı bir fayda vermezdi.
1 Cenâb- ı Hakk ’ın konuşmas ı, kullar ın anlay ış seviyelerine göredir.BAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ-I KUR’ÂN ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    119
Meselâ, Kur’ân- ı Kerîm, “Ey insanlar! Şemsin sükûnuna, arz ın hareketi-
ne1(Hâşiye-1) ve bir katre su içinde binlerce hayvanât ın bulundu ğuna dikkat edi-
niz ki azamet-i ilâhiyeyi anlayas ınız.” demiş olsayd ı, bütün o zamanlar ın in-
sanlar ını tekzîbe sevketmi ş olurdu. Çünkü hiss-i zahirîye muhaliftir. Maahâzâ, 
on as ırdan beri gelip geçen insanlar ı şaşırtmak; yaln ız fünûn-u cedidenin zu-
hurundan sonra gelen insanlar ı memnun etmek, makam- ı irşada muhalif ol-
duğu gibi, ruh-u belâgatle de kabil-i telif de ğildir.
Suâl : “Keşfiyat- ı fenniye ve fünûn-u hâz ıra eski insanlara meçhul ve 
gayr-i me’lûf oldu ğundan, onlar ı onlara ders vermek hatad ır.” diyor-
sun. Bilhassa âhirete ait ahvâl gibi müstakbeldeki nazariyat da böy-le değil midir? Onlar da bize meçhul ve gayr-i me’lûfturlar. Onlardan 
bahsetmek ne için hata olmuyor?
Cevap Cevap : Müstakbeldeki nazariyat, bilhassa âhirete ait ahvâle hiçbir cihet-
le hiss-i zahirî taalluk etmemi ştir ki, o hissin hilâf ını söylemek şaşırtma olsun. 
Binaenaleyh, o gibi şeyler, daire-i imkândad ırlar. Öyleyse, onlara itikat ve on-
larla itmînan peyda etmek mümkündür. Öyleyse, o gibi şeylerin hakk- ı sari-
hi, onlar ı tasrih etmektir. Lâkin ke şfiyat- ı fenniye, eski insanlara göre, imkân 
ve ihtimâl dairesinden ç ıkıp, muhâl ve imtina derecesine girmi şlerdir. Çünkü 
gözleriyle gördükleri şeyler, onlarca bedahet derecesine girmekle, onun hilâf ı 
onlarca muhâldir. Öyleyse, onlar ın hissiyat ına hürmeten, o gibi meselelerde 
belâgat ın iktizas ı, ipham ve ıtlakt ır ki, onlara bir şaşırtma olmas ın.
Fakat Kur’ân- ı Kerîm, ir şad ını noksan b ırakmam ıştır. Bu zaman ın fenci-
lerini de istifadeden mahrum etmemek üzere, çok karine ve emarelerin vaz’-
ıyla, hakikatlere i şaretler yapm ıştır.2(Hâşiye-2)
Ey insafs ız! Seni insafa dâvet ediyorum. Bir kere 3ْħِıِĤĳُĝُĐ َرِïَĜ ĵٰĥَĐ َّאسَĭĤا ِħِّĥכَ 
olan meşhur düsturu nazara almakla, zamanlar ıyla muhitlerinin müsaadesiz-
1 (Hâşiye-1) Hasta halimde, nevm ile yakaza aras ında ihtar edilen bir nüktedir: Şemsin, yerin-
de, Mevlevî-vâri yapt ığı semâvî hareketi, kuvve-i cazibeyi tevlit etmek içindir. Kuvve-i cazi-
be de manzume-i şemsiye ile an ılan güneşe bağlı yıldızlar ı düşmek tehlikesinden kurtarmak 
içindir. Demek şemsin mihverinde dairevâri cereyan ve hareketi olmasa y ıldızlar düşerler.
 Said Nursî
 Muhterem Müellif, di ğer bir risalesinde şöyle diyor:
 Evet, güne ş bir meyvedard ır; silkinir, tâ dü şmesin seyyar olan yemi şleri.
 Eğer sükûnuyla sükûnet eylese; cezbe kaçar, a ğlar fezada muntazam meczuplar ı.
 Mütercim
2 (Hâşiye-2) Mu’cizât- ı Kur’âniye Risale-i Nuriye’si tamam ıyla bu hakikati isbat etmi ş. 
 Mütercim
3 İnsanlarla anlay ış seviyelerine göre konu ş.120  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
liğini düşünerek, telâhuk eden binlerce efkâr ın neticelerinden do ğan şu keşfi-
yat- ı fenniyeyi o zamanlardaki insanlar ın kafa mideleri al ıp hazmedemedikle-
rine dikkat edersen anlayacaks ın ki; Kur’ân- ı Kerîm’in o gibi meselelerde ihti-
yar ettiği ipham ve ıtlak yolu, ayn- ı belâgat oldu ğu gibi, yüksek i’câz ını da is-
bata âşikâr bir delil oldu ğunu, gözün kör de ğilse göreceksin!
“Kur’ân’da, delâil-i akliyeye ve fennin ke şfiyat ına muhalif baz ı âyet-
ler vard ır.” dedikleri üçüncü şüphelerine cevap :
Kur’ân- ı Kerîm’de takip edilen maksad- ı aslî; “ isbat- ı Sâni , nübüvvet , 
haşir, adalet ile ibadet ” esaslar ına cumhur-u nâs ı irşad ve îsal etmektir. 
Binaen aleyh, Kur’ân- ı Kerîm’in kâinattan yapt ığı bahis tebeîdir, kastî de ğildir. 
Yani ligayrihîdir, lizâtihî de ğildir.
Yani, Kur’ân- ı Kerîm, Cenâb- ı Hakk’ ın vücûd, vahdet ve azametine 
istidlâl suretiyle kâinattan bahsetmi ştir. Yoksa, kâinat ın bizzat keyfiyeti-
ni izah etmek için de ğildir. Çünkü Kur’ân- ı Kerîm, co ğrafya, kozmo ğrafya 
gibi kasten kâinat ın keyfiyetinden mânâ-y ı ismiyle bahseden bir fen, bir kitap 
değildir. Ancak, kâinat sayfas ında yaz ılan sanat- ı ilâhiyenin nak ışlar ı ve yara-
tılan kudretin mu’cizeleri ve kozmo ğrafyac ılar ı hayrette b ırakan nizam ve inti-
zamla; mânâ-y ı harfiyle Sâni ve nizâm- ı hakikîye istidlâl keyfiyetini ö ğretmek 
için nâzil olan bir kitapt ır. Binaenaleyh, sanat, kas ıt, nizam, kâinat ın her zer-
resinde bulunur, matlup hâs ıl olur; teşekkülü nas ıl olursa olsun bizim matlu-
bumuza taalluku yoktur.
Febinâen alâ zâlik, madem ki Kur’ân’ ın kâinattan bahsi istidlâl içindir ve 
delilin de müddeâdan evvel malûm olmas ı şartt ır ve delilin muhataplarca vu-
zuhu müstahsendir; baz ı âyetlerin onlar ın hissiyat ına ve edebî malûmâtlar ına 
imâle etmesi ve benzetmesi, mukteza-y ı belâgat ve ir şad olmaz m ı? Fakat bu 
âyetlerin, hissiyatlar ına imâle etmesi meselesi o hissiyata kasten delâlet etmek 
için değildir. Ancak, kinâye kabîlinden o hissiyat ı okşamak içindir. Maahâzâ, 
hakikate ehl-i tahkiki îsal için, karine ve emareler vaz edilmi ştir. Meselâ, e ğer 
Kur’ân- ı Kerîm, makam- ı istidlâlde şöylece demi ş olsayd ı ki: “Ey insanlar! 
güneşin zahirî hareketiyle hakikî sükûnuna ve arz ın zahirî sükûnuyla hakikî 
hareketine ve y ıldızlar aras ında câzibe-i umumiyenin garibelerine ve elekt-
riğin acîbelerine ve yetmi ş unsur aras ında hâs ıl olan imtizacata ve bir avuç 
su içinde binler mikrobun bulunmas ına dikkat ediniz ki, bu gibi harika şey-
lerden Cenâb- ı Hakk’ ın her şeye kâdir oldu ğunu anlayas ınız.” deseydi, delil, 
müddeâdan binlerce derece daha hafî, daha mü şkül olurdu. Hâlbuki, deli-
lin müddeâdan daha hafî olmas ı, makam- ı istidlâle uymaz. Maahâzâ, onlar ınBAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ-I KUR’ÂN ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    121
hissiyat ına imâle edilen âyetler kinaye kabilinden olup, ifade ettikleri zahirî 
mânâlar ı sıdk veya kizbe medar olamaz.
Evet, görmüyor musun, َאلَĜ ’deki ا hiffeti ifade ediyor? Asl ı و olsun ي ol-
sun, ne olursa olsun, bize taalluk etmez.
Hülâsa : Madem ki Kur’ân, bütün zamanlardaki bütün insanlara nâzil ol-
muştur1; şu şüphe addettikleri umûr-u selâse, Kur’ân’a nakîse de ğil, Kur’ân’ ın 
yüksek i’câz ına delillerdir.
Evet, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ı talim eden Cenâb- ı Hakk’a kasem ede-
rim ki, o Be şîr ve Nezîr’in (aleyhissalâtü vesselâm)  basar ve basîreti, hakikati hayal-
den tefrik edememekten münezzehtir, celildir, celîdir; veya insanlar ı kand ırarak 
mağlatalara dü şürtmekten, meslek-i âlileri ganîdir, âlidir, temizdir, tâhirdir!
Yedinci Mesele2(Hâşiye)
Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  izhar etti ği mahsus ve zahirî ve 
insanlarca me şhur ve malûm olan harika ve mu’cizelerinin ekserisi, tarih ve 
1 el-Kannûcî, Ebcedü’l-ulûm  1/129. Ayr ıca bkz.: ed-Deylemî, el-Müsned  1/398; el-Gazâlî, İhyâu 
ulûmi’d -dîn 1/99.
2 (Hâşiye) Diyarbak ır’da Van Valisi Cevdet Bey’in 
evinde 19 Şubat 1330 tarihinde Cuma gecesi 
bu tefsirin ilk Arabî nüshas ını tebyiz ederken, 
şu şekl-i garip, tevafukan vâki olmu ştur. Ve o 
gece vukua gelen Bitlis’in sukutuyla müellif Bediüzzaman’ ın esaretine rast gelir. Sanki şu 
şekl-i garibin, şu mu’cizeler ve harikalar bah-
sinde o gece husûle gelmesi, müellifin Ruslara esir düştüğüne ve beraberinde bulunan baz ı 
talebelerinin şehid olarak kanlar ının dökülme-
sine hârika bir i şarettir.
(Hâşiyecik)
 Said’in Küçük Karde şi, Yirmi Senelik Talebesi
 Abdülmecid
  Ve kezâ bu nak ış, başı kesilmiş bir y ıla-
nın kuyruğunu müellif Bediüzzaman’a sarm ış 
olduğuna ve müellifin yaral ı olarak otuz saat 
ölüme muntaz ıran su ark ının içinde kald ığı 
yere benziyor ve o vaziyeti and ırıyor.
 Eski Said’in Ehemmiyetli Talebesi
 Hamza
 (Hâşiyecik) Bu şekil, ilk as ıl nüshadan aynen 
alınm ıştır.
                  M. Sungur (1993)122  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ

siyer kitaplar ında mezkûrdur ve ayn ı zamanda, muhakkikîn-i ulemâ taraf ın-
dan izah ve beyan edilmi şlerdir. Binaenaleyh, tafsilât ını o kitaplara havale ile 
yaln ız o harikalar ın nevilerini icmâlen izah edece ğiz.
Evet, Peygamber’in (aleyhisselâm)  zahirî harikalar ının her birisi âhâdî olup 
mütevâtir de ğilse de, o âhâdîlerin heyet-i mecmuas ı ve çok nevileri, mütevâ-
tir-i bilmânâd ır. Yani, laf ız ve ibareleri mütevâtir de ğilse de, mânâlar ı çok in-
sanlar taraf ından nakledilmi ştir. O harikalar ın nevileri üçtür:
Birincisi : “İrhâsât”  ile an ılmaktad ır ki, Hazreti Muhammed’in (aleyhissa-
lâtü vesselâm)  nübüvvetinden evvel zuhur eden harikalard ır. Mecusî milletinin 
tapt ığı ateşin sönmesi1, Sava denizinin sular ının çekilmesi2, Kisrâ saray ının
yıkılmas ı3 ve gaipten yap ılan tebşirler4 gibi şeylerdir. Sanki o Hazretin (aleyhis-
salâtü vesselâm)  zaman- ı velâdeti, hassas ve keramet sahibi imi ş gibi, o Zât’ ın ku-
düm ve gelmesini şu gibi hâdiselerle teb şiratta bulunmu ştur.
İkinci nevi ihbârât- ı gaybiyedir  ki; bilâhare vukua gelecek pek çok ga-
rip şeylerden bahsetmi ştir. Ezcümle; Kisrâ ve Kayser’in definelerinin İslâm eli-
ne geçmesi,5 Rumlar ın mağlûp edilmesi,6 Mekke’nin fethi,7 Kostantiniye’nin 
alınmas ı8 gibi hâdisattan haber vermi ştir. Sanki o Zât’ ın cesedinden tecerrüt 
eden ruhu, zaman ve mekân ın kay ıtlar ını kırarak istikbalin her taraf ına uçup 
gezmiş ve gördü ğü vukuât ı söylemiştir ve söyledi ği gibi de vukua gelmi ştir.
Üçüncü nevi  hissî harikalard ır ki; muaraza zamanlar ında kendisin-
den talep edilen mu’cizelerdir. Ta şın konuşmas ı,9 ağac ın yürümesi,10 ay ın iki
1 Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.139; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/19, 126, 127; et-Taberî, 
Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  1/459.
2 Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.139; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/19, 126, 127; et-Taberî, 
Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  1/459.
3 Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.139; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/19, 126, 127; et-Taberî, 
Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  1/459.
4 Bkz.: es-Suyûtî, ed-Dürru’l-mensûr  8/660. Ayr ıca bkz.: Buhârî, menâk ıb 25; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  99.
5 Bkz.: Buhârî, cihâd  157; Müslim,  fiten 75-78.
6 Bkz.: Buhârî, fezâilü’l-Medîne  5, cizye  15; Müslim,  hac 496, 497; İbni Mâce,  fiten 25; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  6/22, 25, 27.
7 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/484, 4/67; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/361; et-Taberânî, 
el-Mu’cemü’l-kebîr  7/307.
8 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/335; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  2/38; el-Hâkim, el-
Müstedrek  4/468; el-Buhârî,  et-Târîhu’l-kebîr  2/81.
9 Tirmizî, menâk ıb 6; Dârimî, mukaddime  4; el-Hâkim, el-Müstedrek  2/677.
10 İbni Mâce,  fiten 23; Dârimî, mukaddime  4; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/113; İbni Ebî Şeybe, 
el-Musannef  6/317.BAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ-I KUR’ÂN ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    123
paçaya bölünmesi,1 parmaklar ından su akmas ı2 gibi… Tefsir-i Ke şşâf’ ın 
müellifi Zemah şerî’nin dedi ğine göre, o Hazret’in bu nevi harikalar ı bine bâ-
liğ olmuştur.3 Ve bir k ısm ı da mütevâtir-i bilmânâd ır.4 Hatta Kur’ân’ ı inkâr 
edenlerden bir k ısm ı, inşikak- ı kamer mânâs ında tasarruf etmemi şlerdir.
Suâl : İnşikak- ı kamer bütün insanlarca kesb-i şöhret etmesi lâz ım bir 
mu’cize iken âlemce o kadar şöhret bulmam ıştır. Esbâb ı nedir?
Cevap Cevap : Matla’lar ın ihtilâf ı ve havan ın bulutlu olmas ının ihtimali.. ve o 
zamanda rasathanelerin bulunmamas ı.. ve vaktin uyku gibi gaflet zaman ı ol-
mas ı.. ve inşikak ın âni olmas ı gibi esbaptan dolay ı, herkesçe o vak’an ın gö-
rünmesi ve malûm olmas ı lâz ım gelmez. Maahâzâ, Hicaz matla’ ıyla matla’lar ı 
bir olan yerlerde, o gece yollarda bulunan kervan ve kafilelerden naklen, in-şikak ın vukua geldi ği hakk ında çok rivayetler vard ır.
5
Üçüncü nevi mu’cizelerin reisi ve en büyü ğü Kur’ân- ı Azîmüşşân’d ır ki, 
yedi vecihle mu’cize oldu ğuna mezkûr âyetle i şaret edilmi ştir.
Arkadaş! Şu meseleleri az çok fehmettin.
Şimdi, bu âyetin mâkabliyle olan cihet-i irtibat ına bakal ım:
Evet, İbni Abbas’ ın (radiyallâhu anhumâ)  6ُواïُ×ْĐا َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ âyetindeki “iba-
det”i, tevhidle tefsir etti ğine nazaran, evvelki âyet isbat- ı tevhid hakk ındad ır, 
bu âyet de isbat- ı nübüvvet hakk ındad ır. Nübüvvet-i Muhammediye (aleyhis-
salâtü vesselâm)  ise, tevhidin en büyük bir delilidir.7 Demek ki bu iki âyet aras ın-
da cihet-i irtibat, aralar ındaki dâlliyet ve medlûliyet alâkas ıdır. Yani biri delil, 
diğeri medlûldur.
Nübüvvetin isbat ı, ancak mu’cizelerle olur. En büyük mu’cizesi ise, 
Kur’ân- ı Kerîm’dir. Evet, Kur’ân’ ın mu’cize oldu ğu, âlem-i İslâm’ca kabul ve 
tasdik edilmi ş bir hakikattir.
1 Buhârî, menâk ıb 27, menâk ıbü’l-ensâr  36, tefsîru sûre (54)  1; Müslim, münâfikîn  43-45.
2 Buhârî, menâk ıb 25, meğâzî 35; Müslim, imâre  72, 73.
3 Bkz.: ez-Zemah şerî, el-Keşşâf 1/382. Ayr ıca bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/10; en-Nevevî, 
Şerhu Sahîh-i Müslim  1/2; İbni Hacer, Fethu’l-bârî  6/582-583.
4 Bkz.: el-Gazâlî, Fedâihu’l-bât ıniyye  1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm  1/356-357; el-Îcî, Kitâbü’l-
Mevâk ıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâs ıd 5/17.
5 et-Taberî, Câmiu’l-beyân  27/85; el-Beyhakî, el-i’tikâd  s.269; İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  4/263.
6 “Ey insanlar! (Hem Sizi hem de sizden önceki insanlar ı yaratan) Rabbinize ibadet ediniz.” (Bakara 
sûresi, 2/21 ).
7 et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/165; el-Vâhidî, Tefsîru’l-Vâhidî  1/95; ez-Zemah şerî, el-Keşşâf 1/238; en-
Nesefî, et-Tefsîr  1/27.124  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Amma muhakkikîn-i ulemâ taraf ından, Kur’ân’ ın vücûh-u i’câz ı hakk ında 
ihtilâf vâki olmu ştur. Yani, i’câz ını intac eden cihetler çoktur. Her bir muhakkik, 
bir ciheti tercih ve ihtiyar etmi ştir; aralar ında muhalefet, musademe yoktur.
İ’câz ın vecihleri :
1. Gaipten, istikbâlden haber vermesi.
2. Âyetlerinde tenakuz, tehalüf, hata bulunmamas ı.
3. Naz ım ile nesir aras ında, ediplerce gayr-i malûm bir üslûbu ihtiyar etmesi.
4. Okur-yazar olmayan bir Zât’tan sudur etmesi.
5. Tâkat-i be şeriye fevkinde ulûm ve hakâiki ihata etmesi gibi pek çok 
şeylerdir.
Lâkin i’câz ının en yüksek vechi, nazm ındaki belâgatten do ğmuştur. Evet, 
Kur’ân’ ın bu nevi i’câz ı, beşerin tâkatinden hariç bir derecededir. Bu hakika-
ti tafsilen anlay ıp kanaat hâs ıl etmek isteyen, bu tefsiri ve emsâli eserleri ve 
Yirmi Beşinci Söz’ü zeyilleriyle beraber mütalâa etsin.
Fakat icmalî bir malûmât ı elde etmek isteyenler de, belâgat ın imamlar ı bu-
lunan Abdülkâhir-i Cürcanî, Zemah şerî, Sekkâkî, Câh ız’ın bu k ısım i’câz hakk ın-
da üç tarik ile beyan ettikleri malûmâttan, miktar- ı kâfi malûmât elde edebilir:
Birinci tarik : Arap kavmi maarifsiz, bedevî bir millet idi. Muhitleri de, on-
lar gibi bedevî bir muhit idi. Divanlar ı, şiir idi. Yani, medâr- ı iftihar olan halle-
rini, şiir ile kay ıt ve muhafaza ederlerdi. İlimleri, belâgat idi. Medâr- ı iftiharla-
rı, fesahat idi. Sair kavimlerden fazla bir zekâya mâlik idiler. Ba şka insanlara 
nisbeten cevval fikirleri vard ı.
İşte Arap kavmi böyle bir vaziyette iken ve zihinleri de bahar çiçekleri gibi 
yeni yeni aç ılmaya ba şlarken, birdenbire Kur’ân- ı Azîmüşşân, yüksek belâga-
tiyle, harika fesahatiyle mele-i âlâdan yeryüzüne indi. Araplar ın medâr- ı ifti-
harlar ı ve timsâl-i belâgatleri olan ve bilhassa Kâbe duvar ında teşhir edilmek 
üzere alt ın suyu ile yaz ılm ış “Muallakât- ı Seb’a” unvan ıyla an ılan en me şhur 
ediplerin en beli ğ ve en fasih eserlerini iftihar listesinden sildirtti.
Maahâzâ, Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  Kur’ân’la muaraza-
ya ve Kur’ân’a bir nazîre yap ılmas ına onlar ı şiddetle dâvet etmekten ge-
ri durmuyordu, damarlar ına dokunduruyordu, techil ve terzil ediyordu. O 
Hazretin yapt ığı böyle şiddetli hücumlara kar şı, o umera-y ı belâgat ve hük-
kâm- ı fesahat unvan ıyla an ılan Arap edipleri, bir kelime ile dahi mukabeledeBAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ-I KUR’ÂN ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    125
bulunamad ılar. Hâlbuki kibir ve azametleri, enaniyetleri ve göklere kadar ç ı-
kan gururlar ı iktizas ınca, gece gündüz çal ışıp Kur’ân’a bir nazîre yapmal ıyd ı-
lar ki, âleme kar şı rezil ve rüsvây olmas ınlar.
Demek bu meselenin uhdesinden gelemediklerinden, yani Kur’ân’ ın bir 
benzerini yapmaktan âciz kald ıklar ından sükûta mecbur olmu şlard ır. İşte on-
lar ın bu ıztırarî sükûtlar ı aczlerini meydana ç ıkard ı. Ve bunlar ın aczlerinden 
de, i’câz- ı Kur’ân’ ın güneşi tulû etmi ştir.
İkinci tarik : Kelâmlar ın hâsiyetlerini, k ıymetlerini, meziyetlerini bilip al-
tınlar ını bak ırından tefrik eden bütün ehl-i tahkikten, tetkikten, tenkitten, dost 
ve düşmanlar taraf ından Kur’ân- ı Kerîm sûre sûre, âyet âyet, kelime kelime 
mihenk ta şına vurularak, alt ından mâadâ bir bak ır eseri görülmemi ştir. Bu 
ağır imtihandan sonra, Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın ihtiva etti ği mezâyâ, letâif, ha-
kâikin hiçbir be şer kelâm ında bulunmad ığına şehadet etmi şlerdir.
Onlar ın s ıdk- ı şehadetleri şöylece isbat edilebilir: Kur’ân’ ın insan âlemin-
de yapt ığı büyük ink ılâp ve tebeddül ve şark ve garb ı içine alan tesis etti ği 
din, diyanet ve zaman ın geçmesiyle gençlik ve şebabiyetini; ve tekerrür ettik-
çe halâvetini muhafaza etmesi gibi harika halleri, 1ĵٰèĳُĺ ٌĹْèوَ َّźإِ َĳُİ إِنْ âyeti-
ni okuyup ilân ediyorlar.
Üçüncü tarik : Belâgat imamlar ından me şhur Câh ız’ın tahkikat ına göre, 
Arap edip ve beli ğlerinin Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  dâvâs ını 
kalem ile iptal etmeye tarife gelmez derecede ihtiyaçlar ı vard ı. Ve o Hazrete 
karşı olan kin, adavet ve inatlar ıyla beraber, en kolay, en yak ın, en selim olan 
kalem ve yaz ı ile muarazay ı terk ve en uzun, en mü şkül, en tehlikeli ve şüphe-
li seyf ve harp ile mukabeleye mecburen iltica ettiler.2 Suret-i kat’iyede bun-
dan anlaşıldı ki, Kur’ân’ ın benzerini yapmaktan âciz kalm ışlard ır. Zira, her iki 
yolun aras ındaki fark ı bilmeyenlerden de ğildiler.
Binaenaleyh, birinci yol iptal-i dâvâ için daha müsait iken onu terk edip, 
hem mallar ı, hem canlar ı tehlikeye atan ba şka bir yola sülûk eden, ya sefihtir 
hâlbuki müslüman olduktan sonra siyaset-i âlemi eline alanlara sefih denile-mez– veya birinci yola sülûktan kendilerini âciz görmü şlerdir. Onun için ka-
lem yerine seyfe müracaat etmi şlerdir.
1 “O, kendisine vahyedilen bir vahiyden ba şka bir şey değildir.” (Necm sûresi, 53/4)
2 Bkz.: es-Suyûtî, el-itkân  2/313-314; Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye (Türkçe terceme)  s.42.126  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Suâl : Kur’ân’a bir nazire yapmak mümkinâttan imi ş, fakat nas ılsa ya-
pılmam ıştır?
Cevap Cevap : Mümkinâttan olmu ş olsayd ı, damarlar ına dokundurulanlar, be-
hemahal muarazay ı arzu ederlerdi. Ve muaraza arzusunda bulunmu ş olsay-
dılar, muaraza yapacaklard ı. Çünkü iptal-i dâvâ için muarazaya ihtiyaçlar ı 
pek şedit idi. Muaraza etmi ş olsayd ılar, gizli kalmazd ı, tezahür ederdi. Çünkü 
tezahürüne ra ğbet çok oldu ğu gibi, esbap dahi çok idi. Tezahür etseydi, âlem-
de şöhret bulurdu. Şöhret bulmu ş olsayd ı, Müseylime’nin hezeyanlar ı1 gibi 
behemahal tarihte bulunacakt ı. Madem ki tarihte bulunmam ıştır, demek ya-
pılmam ıştır. Madem yap ılmam ıştır, demek Kur’ân mu’cizedir.
Suâl : Müseylime, fusahâ-y ı Arap’tan oldu ğu halde sözleri niçin âleme mas-
ka ra olmuştur?
Cevap Cevap : Çünkü onun sözleri, bin derece fevkinde bulunan sözlere kar-
şı mukabeleye ç ıktığından çirkin ve gülünç olmu ştur. Evet, güzel bir adam, 
Hazreti Yusuf (aleyhisselâm)  ile beraber güzellik imtihan ına girerse, elbette çirkin 
ve gülünç olur.
Suâl : Kur’ân- ı Kerîm hakk ında şek ve şüpheleri olanlar, Kur’ân’ ın baz ı 
terkip ve kelimeleri güya nahiv ilminin kaidelerine muhalefet etmi ş 
gibi şüphe îka etmi şlerdir?
Cevap Cevap : Bu gibi heriflerin, ilm-i nahvin kaidelerinden haberleri yoktur. 
Sekkâkî’nin dedi ği gibi, efsah- ı fusahâ olan Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü 
vesselâm) , Kur’ân- ı Kerîm’i uzun uzun zamanlarda tekrar tekrar okudu ğu hal-
de o hatalar ın fark ında olmam ış da bu cahil herifler mi fark ında olmu şlard ır?2 
Bu, hangi akla girer ve hangi kafaya s ığar? Sekkâkî, “Miftah” ının sonunda, 
bu gibi cahilleri iyi ta şlam ıştır.3
Evet, bir şâirin dedi ği gibi,
َאرُåْèأَ َةِóْכُĤا ِهِñٰـİ ĹِĘ َěْ×َĺ ْħَĤ     ًاóَåَè ُįَÝْĩَĝْĤأَ ٰىĳَĐ ٍÕْĥכَ ُّģכُ ْĳَĤ
“Her üren kelbin a ğzına bir taş atacak olsan dünyada ta ş kalmaz.”
1 Bkz.: el-Bâk ıllânî, İ’câzü’l-Kur’ân  1/250, 254; el-Kurtubî, Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  1/76; İbni Kesîr, 
Tefsîru’l-Kur’ân  1/63.
2 es-Sekkâkî, Miftâhu’l-ulûm  s.708.
3 es-Sekkâkî, Miftâhu’l-ulûm  s.704-726.BAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ-I KUR’ÂN ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    127
Bu âyeti mâkabliyle rapteden ikinci vecih ise :
Evvelki âyet vakta ki ibadeti emretti, sanki “ İbadetin keyfiyeti nas ıl-
dır?” diye sâmiin zihnine bir sual geldi; “Kur’ân’ ın tâlim etti ği gibi” diye ce-
vap verildi.
Tekrar, “Kur’ân’ ın Allah’ ın kelâm ı olduğunu nas ıl bileceğiz?” diye ikinci 
bir suale daha kap ı aç ıldı.
Bu suale cevaben 1۪įِĥْáِĨ ْīِĨ رَةٍĳُùِÖ اĳُÜْÉَĘ َאĬِïْ×َĐ ĵٰĥَĐ َאĭْĤَّõَĬ َّאĩِĨ ٍÕْĺرَ ĹِĘ ْħُÝْĭכُ وَإِنْ 
âyetiyle cevap verildi. Demek her iki âyetin aras ındaki cihet-i irtibat, bir sual-
cevap ve bir al ış-veriştir.
Arkadaş! Bu âyetin ihtiva etti ği cümlelerin aras ına girelim, bakal ım arala-
rında ne gibi münasebetler vard ır?
Evet, ëĤا... َאĭْĤَّõَĬ َّאĩِĨ ٍÕْĺرَ ĹِĘ ْħُÝْĭכُ وَإِنْ cümlesi, mukadder bir suale cevap-
tır. Çünkü Kur’ân, evvelki âyette ibadeti emretti ği vakit, “Acaba ibadete olan 
bu emrin Allah’ ın emri olup olmad ığını nas ıl anlayaca ğız ki imtisâl edelim?” 
diye bir sual sâmiin hat ırına geldi.
Bu suale cevaben denildi ki: “E ğer Kur’ân’ ın ve dolay ısıyla bu emrin 
Allah’ ın emri oldu ğunda şüpheniz varsa, kendinizi tecrübe ediniz ve şüphe-
nizi izale ediniz.”
Ve eyzan, vaktâ ki Kur’ân, sûrenin evvelinde 2َīĻِĝَّÝُĩْĥِĤ ًىïُİ ۛ ِۚįĻِĘ ۛ َۚÕْĺرَ َź 
cümlesiyle kendisini senâ etti, sonra müminlerin medhine, sonra kâfir ve mü-
naf ıklar ın zemmine intikal etti, sonra ibadet ve tevhidi emrettikten sonra sû-
renin başına dönerek ِįĻِĘ ۛ َۚÕْĺرَ َź cümlesini te’kîden َאĭْĤَّõَĬ َّאĩِĨ ٍÕْĺرَ ĹِĘ ْħُÝْĭכُ وَإِنْ 
ëĤا... 3َאĬِïْ×َĐ ĵٰĥَĐ cümlesini zikretti. Yani; “Kur’ân, şek ve şüphelere mahal de-
ğildir. Sizin şüpheleriniz, ancak kalblerinizin hastal ığından ve tabiat ınızın se-
kametinden ne şet ediyor.” “Evet, gözleri hasta olan, güne şin ziyas ını inkâr 
eder; ağzı ac ı olan, tatl ı suya ac ı der.”
1 “Eğer kulumuza indirdi ğimiz Kur’ân’ ın Allah’ ın sözü oldu ğu hakk ında şüpheniz varsa, haydi onun 
sûrelerinden birine benzer bir sûre meydana getirin.” (Bakara sûresi, 2/23 )
2 “Onun (Allah taraf ından indirildi ği ve baştan sona hakikatler mecmuas ı olduğu) hakk ında hiçbir şüphe 
yoktur; o, müttakîler (Allah’a gönülden sayg ı besleyip isyandan kaç ınan, din ve hayat kanunlar ı olarak 
koyduğu bütün emir ve yasaklara hakk ıyla riayet edenler) için ba ştan sona bir hidayet kayna ğıdır.” 
(Bakara sûresi, 2/2)
3 “Eğer kulumuz (Muhammed)’e indirdi ğimiz Kur’ân’ ın Allah kat ından oldu ğu hususunda şüphe (ve 
dolay ısıyla onun kulumuzun eseri oldu ğu iddias ı) içindeyseniz…” (Bakara sûresi, 2/23)128  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
۪įِĥْáِĨ ْīِĨ رَةٍĳُùِÖ اĳُÜْÉَĘ: Yani: “Kur’ân’ ın mislinden bir sûre getiriniz.” Arkada ş! 
Bu cümleyi ٍÕْĺرَ ĹِĘ ْħُÝْĭכُ وَإِنْ cümlesiyle ba ğlayan إِنْ ,edat- ı şartt ır. Şart edatla-
rı, daima –hararetle ate ş gibi– biri sebep, di ğeri müsebbep iki cümleye dahil 
olurlar. İlm-i nahivce, birisine fiilü’ ş-şart, ikincisine cezaü’ ş-şart denir. Bu iki 
cümle aras ında, hararetle ate ş aras ında olduğu gibi “lüzum” lâz ımd ır. Hâlbuki 
bu iki cümle aras ında lüzum görünmüyor. Binaenaleyh, âyetin ihtisar ı dolay ı-
sıyla, ortadan kald ırılan cümlelere müracaat lâz ımd ır. Mukadder cümleler ise,
1اĳُÖِّóَäوَ اĳُĩَّĥَđَÜ ُßُّ×َýَّÝĤا َÕَäوَ اĳُáَّ×َýَÜ emirleridir. Bunlar, s ırayla, ikincisi birin-
cisine lâz ımd ır. Yani ityan (delil getirmek), tecrübeye lâz ımd ır; tecrübe taal-
lüme, taallüm vücûb-u te şebbüse, vücûb-u te şebbüs de te şebbüse, te şebbüs 
de raybe lâz ımd ır. Demek bu kadar lüzumlar ın takdiri lâz ımd ır ki, “Kur’ân’ ın 
bir mislini getiriniz.” ile “Kur’ân’da şüpheniz varsa..” aras ında lüzum tezahür 
edebilsin.
2ِّٰųا دُونِ ْīِĨ ْħاءَכُƯïَıُü اĳُĐوَادْ : Bu cümlenin, üç vecihle mâkabliyle irti-
bat ı vard ır:
Birinci vecih : “Kur’ân’a muaraza etmekten zahir olan aczimiz, bütün in-
sanlar ın aczini istilzam etmez. Biz yapamad ık, ama ba şkalar ı yapabilirler.” di-
ye zihinlerine gelen vesveseyi defetmek için, Kur’ân- ı Kerîm, bu âyetin lisa-
nıyla, “Büyüklerinizi, reislerinizi de ça ğırınız, size yard ım etsinler.” diye onla-
rı ilzam etmi ştir.
İkinci vecih : “Eğer biz muaraza te şebbüsünde bulunsak, bizi destekle-
yen, müdafaa eden yoktur.” diye ileri sürdükleri zuumlar ını da reddetmi ştir 
ki, “Herhangi bir meslek olursa olsun, mutaass ıplar ı çoktur. Muaraza etti ğiniz 
tak dirde, sizi müdafaa eden çok olur.” diye onlar ı iskât etmi ştir.
Üçüncü vecih : Kur’ân- ı Kerîm, sanki onlara istihzâen diyor ki: “Muham-
med (aleyhissalâtü vesselâm) , bütün insanlara nübüvvetini tasdik ettirmek için 
Allah’ ından yard ım istedi. Allah’ ı da, Kur’ân’ ına sikke-i i’câz ı basarak pek çok 
insanlara tasdik ettirdi. Sizin âlihelerinizden bir faydan ız varsa, siz de onlar ı 
çağırınız, size yard ım etsinler.”
1 Teşebbüs ediniz. Te şebbüs şartt ır. Taallüm ediniz ve tecrübe ediniz.
2 “Allah’ ı bırak ıp da işlerinizde kendilerine müracaat etti ğiniz bütün yard ımc ılar ınızı, güvenip ba ğland ı-
ğınız kimseleri ( şairlerinizi, putlar ınızı da) yard ım için ça ğırın.” (Bakara sûresi, 2/23)BAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ-I KUR’ÂN ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    129
1اĳُĥَđْęَÜ ْħَĤ ِنْÍَĘ : Yani, “Tecrübeden sonra bak ınız; muarazaya kadir olma-
dığınız takdirde, acziniz zahir olur ve muarazay ı da yapm ış olmazs ınız.”
2اĳُĥَđْęَÜ ْīَĤوَ : Yani, “Mâzide yapamad ığınız gibi, bundan sonra da kat’iyet-
le yapamayacaks ınız.” Binaenaleyh, “Bizim mâzide yapamamam ız, istikbal-
de beşerin yapamamas ını istilzam etmez.” diye izhar ettikleri o bahaneyi de, 
اĳُĥَđْęَÜ ْīَĤ ile defetmi ştir.
Ve ayn ı zamanda üç vecihle i’câza i şaret yapm ıştır:
Birinci vecih : Gaipten haber vermi ştir ve ihbar etti ği gibi de muaraza 
vâki olmam ıştır. Bak ınız, milyonlarca Arabî kitap vard ır ve bütün müellifler, 
dost olsun, dü şman olsun, Kur’ân’ ın üslûbunu taklit etmeye fevkalâde mü ştâk 
olduklar ı halde, hiçbir müellif, hiçbir kitab ında Kur’ân- ı Kerîm’in üslûbunu
taklit etmeye muvaffak olamam ıştır. Sanki Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan,
ِÿْíَّýĤا ĹِĘ ٌóِāَéْĭُĨ ْعٌĳَĬ yani, bir şah ısta inhisar etmi ş bir nevidir. Binaenaleyh, 
Kur’ân- ı Kerîm, ya bütün kitaplar ın alt ındad ır –bu, gülünç bir sözdür– veya 
bütün kitaplar ın fevkinde, fevka’l-küll bir nâdiredir.
İkinci vecih : Böyle büyük bir dâvâda ve mü şkül bir makamda, onlar ın 
âsaplar ını tahrik, izzet-i nefislerini k ırmak suretiyle “Yapamayacaks ınız.” diye 
kat’iyetle verdi ği hüküm, onun emin, mutmain, itimadl ı olduğuna bir delildir.
Üçüncü vecih : Sanki Kur’ân- ı Kerîm diyor ki: “Sizler, fesahatin ümerâs ı 
ve herkesten ziyade fesahate muhtaç oldu ğunuz halde, muarazaya kadir ola-
mad ınız. Beşer de Kur’ân’ ın muarazas ına kadir olamaz.”
Ve kezâ, Kur’ân’ ın neticesi olan İslâmiyet’e bir nazîrenin yap ılmas ı-
na zaman- ı mâzi kâdir olmad ığı gibi, istikbal zaman ı da onun mislinden 
âciz kalaca ğına bir işarettir.
3َīĺِóِĘْכَאĥِĤ َّتْïِĐأُ َאرَةُۚåِéْĤوَا َّאسُĭĤا َאİدُĳُĜوَ ĹِÝَّĤا َّאرَĭĤا اĳُĝَّÜَאĘ : Yani, “Kâfirlere ha-
zırlanan bir ate şten sak ınınız ki, odunu, insanlar ile ta şlard ır.” اĳُĝَّÜَאĘ cümlesi
اĳُĥَđْęَÜ ْħَĤ إِنْ cümlesine cezaü’ ş-şart olduğu cihetle, aralar ında lüzumun bu-
lunmas ı lâz ımd ır. Hâlbuki muârazan ın yap ılmamas ı, ateşten sak ınmay ı istil-
zam etmez. Binaenaleyh, ihtisar için ortadan kald ırılan cümlelere müracaat 
etmekle, bu lüzumu aray ıp bulacağız. Şöyle ki:
1 “Buna muvaffak olamazsan ız” (Bakara sûresi, 2/24)
2 “ki, asla muvaffak olamayacaks ınız” (Bakara sûresi, 2/24)
3 Bakara sûresi, 2/24.130  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
1. Muarazan ın yap ılmamas ından, Kur’ân’ ın i’câz ı lâz ım gelir.
2. Kur’ân’ ın i’câz ından, Allah’ ın kelâm ı olduğu lâz ım gelir.
3. Allah’ ın kelâm ı olduğundan, emirlerine imtisâl lâz ım gelir.
4. Emirlerine imtisâlden, ibadetin yap ılmas ı lâz ım gelir.
5. İbadetin yap ılmas ı, ateşe girmemeye vesiledir.
İşte bu cümlelerin aras ında bulunan lüzumlar ın silsilesinden, اĳُĝَّÜَאĘ ile إِنْ 
اĳُĥَđْęَÜ ْħَĤ aras ındaki o gizli lüzum tezâhür eder. Ve bu yap ılan îcaz ve ihtisar-
dan, i’câz ın bir şuâ ı meydana gelir.
1َאرَةُåِéْĤوَا َّאسُĭĤا َאİدُĳُĜوَ ĹِÝَّĤاَ  :Kur’ân- ı Kerîm, onlar ı َّאرَĭĤا اĳُĝَّÜَאĘ cümlesi ile 
tehdit ettikten sonra, َאرْĬ kelimesinin bu cümle ile vas ıfland ırılmas ıyla da o 
tehdidi tekid ve te şdid etmiştir. Zira, odunu insanlar ile ta şlar olan bir ate şin 
heybeti, deh şeti ve havf ı daha şedittir.
Ve kezâ, bu cümle ile, sanemlere ibadet yapanlar ı zecir ve menetmeye 
işaret yap ılm ıştır. Şöyle ki: “Ey insanlar! Allah’ ın emirlerine imtisâl etmeyip, 
bilhassa ta şlara ve camid şeylere ibadet yaparsan ız, muhakkak biliniz ki, ta-
panlar ile tapt ıklar ı şeyleri yiyip yutacak bir ate şe gireceksiniz!”
2َīĺِóِĘْכَאĥِĤ َّتْïِĐأُ : Bu cümle, اĳُĝَّÜَאĘ ile اĳُĥَđْęَÜ ْħَĤ إِنْ cümleleri aras ındaki lü-
zumu izah eder ve kararla ştırır. Yani, şu ateş azab ı, Kur’ân’a imtisâl etmeyen 
kâfirlere haz ırlanm ıştır. Hem bu ate ş, tufan ve sair musibetler gibi iyi-kötü bü-
tün insanlara şâmil musibetlerden de ğildir. Ancak bu musibeti celbeden, kü-
fürdür. Bu belâdan kurtulu ş çaresi, ancak Kur’ân- ı Kerîm’e imtisâldir.
Mâzi sîgas ıyla zikredilen َّتْïِĐأُ kelimesi, cehennemin el’an mahlûk 
ve mevcut olup, Ehl-i İ’tizal’in bilâhare vücuda gelece ğine zehaplar ı gibi 
olmad ığına işarettir.
Ey arkada ş! Ateş unsuru, kâinat ın bütün k ısımlar ını istilâ etmi ş pek bü-
yük bir unsurdur. Bir damar gibi kâinat ın yarat ılışından başlayarak her tara-
fa dal budak sal ıp gelen şu şecere-i nâriyeye nazar- ı hikmetle dikkat edilirse, 
bu şecerenin ba şında, yani sonunda büyük bir meyvenin bulundu ğu anlaşılır.
1 “(Kâfirlere haz ırlanan bir ate şten sak ınınız ki,) odunu, insanlar ile ta şlard ır.” (Bakara sûresi, 2/24)
2 “Kâfirlere haz ırlanan (bir ate ş)” (Bakara sûresi, 2/24)BAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ-I KUR’ÂN ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    131
Evet, topra ğın içinde büyük ve uzun bir damar ı gören adam, o damar ın ba-
şında kavun gibi bir meyvenin bulundu ğunu zannetmesi gibi, âlemin her ta-
raf ında damarlar ı bulunan şu şecere-i nâriyenin de cehennem gibi bir meyve-
sinin bulundu ğuna bilhads, yani sürat-i intikal ile hükmedebilir.
Suâl : Cehennem şimdi mevcut oldu ğu takdirde, yeri nerededir?
Cevap Cevap : Biz Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat, el’an cehennemin vücuduna itikat 
ediyoruz, ama yerini tayin edemiyoruz.
Suâl : Bâz ı hadislerin zahirine göre, cehennem tahte’l-arzd ır1; yani yerin 
alt ındad ır. Ve kezâ, bir hadise nazaran, cehennem ate şinin dünya ate şinden 
iki yüz derece fazla harareti vard ır.2 Bu noktalar ın izah ı?
Cevap Cevap : Kürenin taht ı, merkezinden ibarettir. Buna binaen, arz ın taht ı, 
merkezidir. Nazariyât- ı hikemiyece sabit oldu ğu vecihle, arz ın merkezinde, 
harareti iki yüz bin dereceye bali ğ bir ateş vard ır. Çünkü her otuz üç metre 
derinliğinde, tahminen bir derece hararet artar. Buna binaen, merkeze kadar 
iki yüz bin dereceli bir hararet meydana gelir. İşte bu nazariyeye, mezkûr ha-
disin meâli mutâb ık gelir. Buna binaen, küre-i arz ın merkezinde bulunan iki 
yüz bin derece hararetli bir ate ş, cehenneme bir çekirdek hükmünde olup, 
kıyamette, kabu ğu hükmünde bulunan tabaka-y ı türabiyeyi çatlat ıp, bütün 
dehşetiyle ç ıkar, tevessü etmeye ba şlar ve tam teçhizat ıyla cehennem meyda-
na gelir, denilebilir.
Ve kezâ, bir hadise nazaran, “zemherir”3 nam ında, burudet ile yakan bir 
ateş vard ır. Bu hadis de, o nazariyeye mutâb ıktır. Zira, merkez-i arzdan sath ı-
na kadar derece derece artan veya tenakus eden ate ş, zemherir de dahil ol-
mak üze re, ateşin bütün mertebelerine şâmildir. Hikmet-i tabiiyede takarrur 
ettiği gibi, ate ş, bazen öyle bir dereceye gelir ki, yak ınında bulunan şeylerden 
hararetleri ta ma men celp ve cezbetmekle, onlar ı bürudet ile yakar ve suyu in-
cimad ettirir.
Suâl : Mezkûr hadise göre, cehennem, arz ın merkezindedir. Hâlbuki arz, 
cehenneme nisbeten bir yumurta kadard ır. O kocaman cehennem, 
arz ın karn ında nas ıl yerleşir?
1 Bkz.: Ahmed b. Hanbel, el-Müsned  2/370, 4/287; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef  3/55; el-Beyhakî, 
Şuabü’l-îmân  1/331, 1/357, 4/334; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/612.
2 Bkz.: Buhârî, bed’ül-halk  10; Müslim, mesâcid  180-187; Tirmizî, salât  5; Ebû Dâvûd, salât  5.
3 Buhârî, mevâkît  9, bed’ü’l-halk  10; Müslim, mesâcid  185; Tirmizî, cehennem  9; İbni Mâce, zühd  38; 
Dârimî, rikak  119; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/276, 394, 503.132  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------    İŞÂRATÜ’L İ’CAZ
Cevap Cevap : Evet, âlem-i mülk, yani âlem-i şehadet, yani bu görmekte oldu-
ğumuz âleme göre, cehennem, arz ın içindedir diye, cehennemi küçük göste-
riyoruz. Amma âlem-i âhirete nazaran, cehennem öyle azamet peyda eder ki, binlerce arzlar ı içine al ır, doymaz. Bu âlem-i şehadet, bir perde gibi, onun te-
vessüüne mâni olmu ştur. Binaenaleyh, arz ın içindeki cehennemden maksat, 
cehennemin kalbi ve cehennemin çekirde ğidir.
Ve kezâ cehennemin arz ın alt ında bulunmas ı,
1 arz ın karn ında veya arz 
ile muttas ıl, yap ışık olmas ını istilzam etmez. Zira şems, kamer, y ıldız, arz gibi 
küreler, hep şecere-i hilkatin meyveleridir. Malûmdur ki, meyvenin alt ı, bü-
tün dallar ın aralar ına şumulü vard ır. Binaenaleyh, Allah’ ın mülkü pek geni ş-
tir. Şecere-i hilkatin dallar ı da her tarafa uzan ıp gitmiştir; cehennem nereye 
giderse, yeri vard ır.
Ve kezâ, bir hadise göre, cehennem matvîdir,2 yani bükülmü ştür, yani 
tam aç ık değildir. Demek cehennemin, bir yumurta gibi, arz ın merkezinde 
mevcut3 ve bilâhare tezahür edece ği, mümkinâttand ır.
İhtar: Cehennemin şimdi mevcut olmad ığına Mutezileleri sevkeden, bu 
hadis olsa gerektir.
Arkadaş! Bu âyetin cümlelerini yoklayal ım, bakal ım, o zarflar nas ıl sadef-
lerdir, içlerinde ne gibi cevherler vard ır?
Evet, 4َאĬِïْ×َĐ ĵٰĥَĐ َאĭْĤَّõَĬ َّאĩِĨ ٍÕْĺرَ ĹِĘ ْħُÝْĭכُ وَإِنْ cümlesinin ba şındaki و harf-i 
atıftır. Malûm ya, bir şeyin diğer bir şeye atf ı, aralar ında bir münasebetin bu-
lunmas ına mütevakk ıftır. Hâlbuki ٍÕْĺرَ ĹِĘ ْħُÝْĭכُ إِنْ ile 5ُواïُ×ْĐا َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ cüm-
leleri aras ında münasebet görünmüyor. Bunlar ın aralar ındaki münasebet, 
ancak iki sual ve cevab ın takdiriyle tezahür eder. Şöyle ki:
1 Bkz.: Ahmed b. Hanbel, el-Müsned  2/370, 4/287; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef  3/55; el-Beyhakî, 
Şuabü’l-îmân  1/331, 1/357, 4/334; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/612.
2 Buhârî, teheccüd  2; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  140; İbn Mâce, rüyâ 10; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned  
2/146.
3 Bkz.: Ahmed b. Hanbel, el-Müsned  2/370, 4/287; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef  3/55; el-Beyhakî, 
Şuabü’l-îmân  1/331, 1/357, 4/334; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/612.
4 “Eğer kulumuz (Muhammed)’e indirdi ğimiz Kur’ân’ ın Allah kat ından oldu ğu hususunda şüphe (ve 
dolay ısıyla onun kulumuzun eseri oldu ğu iddias ı) içindeyseniz…” (Bakara sûresi, 2/23)
5 “Ey insanlar! (Hem Sizi hem de sizden önceki insanlar ı yaratan) Rabbinize ibadet ediniz.” (Bakara 
sûresi, 2/21 ).BAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ-I KUR’ÂN ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    133
Evvelki âyette ibadete emredildi ğinde, “İbadet nas ıldır?” diye vârid olan 
suale cevaben, “Kur’ân’ ın talim etti ği gibi” denildi. “Kur’ân Allah’ ın kelâm ı 
mıdır?” diye edilen ikinci suale cevaben ëĤا... ٍÕْĺرَ ĹِĘ ْħُÝْĭכُ وَإِنْ denildi. İşte, 
her iki cümle aras ında bu suretle münasebet tezahür eder ve harf-i atf ın da 
muktezas ı yerine gelir.
Suâl : إِنْ şek ve tereddüdü ifade eder. إِذَا ise, cezm ve kat’iyete delâlet 
eder. Onlar ın şek ve rayblar ı, Kur’ân hakk ında kat’îdir. Binaenaleyh, 
makam ın iktizas ı hilâf ına إِنْ kelimesinin إِذَا kelimesine tercihen zikrin-
de ne gibi bir i şaret vard ır?
Cevap Cevap : Evet, onlar ın şek ve rayblar ını izale edecek esbâb ın zuhurundan 
dolay ı, o gibi şüphelerin vücuduna kat’iyetle hükmedilemeyece ğine, ancak o 
şeklerin vücuduna yine şek ve şüphe ile hükmedilebilece ğine işarettir.
İhtar: إِنْ kelimesinin ifade etti ği şek ve tereddüd, üslûbun iktizas ına 
göredir, hâ şâ, mütekellime ait de ğildir.
ٍÕْĺرَ ĹِĘ ْħُÝْĭכُ إِنْ ile ْħُÝْ×َÜارْ إِنِ cümleleri bir mânây ı ifade ettikleri ve ikinci 
cümle, birinci cümleden k ısa olmas ı üslûba daha uygun oldu ğu halde, birinci 
cümlenin ikinci cümleye tercihen zikri, onlar ın rayblar ının menşei, hasta tabi-
atlar ıyla kötü vücutlar ı olduğuna işarettir.
Suâl : Onlar rayblara zarf ve mahal olduklar ı halde, onlar ı mazruf, rayb ı 
onlara zarf göstermek neye binaendir?
Cevap Cevap : Evet, kalblerindeki rayb ın zulmeti bütün bedenlerine, kal ıplar ına 
intişar ve istilâ etmi ş olduğundan, kendilerinin rayb içinde bulunduklar ı san ıl-
makta oldu ğuna işarettir.
Nekre olarak ٍÕْĺرَ kelimesinin zikri, tâmim içindir. Yani, hangi rayb ınız 
varsa, cevap birdir; her bir rayb ınıza karşı mahsus bir cevap lâz ım değildir. 
Hangi çareye ba şvurursan ız, alacağınız cevap, Kur’ân’ ın i’câz ıdır. Evet, bir 
çeşme başında su içip tatl ılığını anlayan bir adam, bütün o çe şmeden te şâub 
eden arklar ı tecrübe etmeye hakk ı yoktur; zira menba ı birdir. Kezâlik, bir sû-
renin muarazas ından âciz kalan adam ın, bütün Kur’ân’ ı tecrübeye hakk ı yok-
tur. Çünkü Kâtip birdir.134  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
َّאĩِĨ ’daki 1ْīِĨ, beyan ı ifade etti ğinden, ْءٍĹَü ĹِĘ kelimesinin takdirini ister.
Takdir-i kelâm : 2َאĭْĤَّõَĬ َّאĩِĨ ْءٍĹَü ĹِĘ ٍÕْĺرَ ĹِĘ ْħُÝْĭכُ وَإِنْ olsa gerektir.
َאĭْĤَّõَĬ tâbirinden anla şılır ki, onlar ın şüphelerinin men şei nüzûl s ıfat ı olup, 
kat’î cevaplar ı da, isbat- ı nüzûldür.
Tedricen, yani âyet âyet, sûre sûre, hâdiselere göre nüzûlü ifade eden 
tef’il bab ından َאĭْĤَّõَĬ kelimesinin, def’aten nüzûle delâlet eden if’al bab ından 
َאĭْĤَõْĬأَ kelimesine tercihen zikredilmesi, onlar ın, dâvâlar ında “Niçin Kur’ân
def’aten nâzil olmam ıştır?” diye delil getirdiklerine i şarettir.
َאĬِïْ×َĐ : Abd lafz ının nebî veya Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  laf ızlar ı-
na cihet-i tercihi; abd tâbiri, Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselâm)  azametine ve 
ibadetin ulüvv-ü derecesine i şaret olduğu gibi, ُواïُ×ْĐاُ emrini tekiddir ve Resûl-i 
Ekrem hakk ında vârit olan vehimleri defetmektir ki, o Zât bütün insanlardan 
ziyade ibadet yapm ış ve Kur’ân’ ı okumuştur.
3اĳُÜْÉَĘ : Bu emir, tâciz içindir. Yani emirden maksat, muhataptan bir şey 
talep değildir. Ancak, ba şlar ına vurmakla muarazaya, tecrübeye dâvet etmek-
tir ki, aczleri meydana ç ıksın.
ëĤا... 4رَةٍĳُùِÖ : Bu tâbirden anla şılır ki, onlar ın ilzamlar ı, aczleri son hadde 
baliğ olmuştur. Zira, dokuz dereceye bâli ğ olan tahaddinin, yani muarazaya 
dâvet etmenin tâbirleri, tabakalar ı vard ır.
1. Yüksek nazm ıyla, ihbârât- ı gaybiyesiyle, ihtiva etti ği ulûmu ve âli ha-
kâikiyle beraber tam bir Kur’ân’ ın mislini, ümmî bir şah ıstan getiriniz.
2. Eğer böylece mislini getirmek takatinizin fevkinde ise, beli ğ bir naz ım-
la uydurma şeylerden olsun, getiriniz.
3. Eğer buna da kudretiniz olmazsa, on sûre kadar bir mislini yap ınız.
4. Bu da mümkün olmad ıysa, uzun bir sûrenin mislini yap ınız.
5. Eğer bu da size kolay de ğilse, k ısa bir sûrenin misli olsun.
1 “…den, …dan” anlam ında
2 Eğer kulumuza indirdi ğimiz Kur’ân’ ın Allah’ ın sözü oldu ğu hakk ında şüpheniz varsa…
3 ...(meydana) getirin!
4 (Kur’ân sûrelerinden birine benzer) bir sûre...BAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ-I KUR’ÂN ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    135
6. Eğer ümmî bir şah ıstan imkân bulamad ıysan ız, âlim ve kâtip bir adam-
dan olsun.
7. Bu da olmad ığı takdirde, biribirinize yard ım etmek suretiyle yap ınız.
8. Buna da imkân bulunamad ığı takdirde, bütün ins ve cinlerden yard ım 
isteyiniz ve bütün efkâr ın neticelerinden istimdat ediniz. Neticeleri, tamamen 
yan ınızda bulunan kütüb-ü Arabiyede mevcuttur. Bütün kütüb-ü Arabiye ile 
Kur’ân aras ında bir mukayese yap ılırsa, Kur’ân, mukayeseye gelmez. Çünkü 
hiçbirine benzemiyor. Öyleyse Kur’ân, ya hepsinden a şağıdır veya hepsin-
den yukar ıdır. Birinci ihtimal, bât ıl ve muhâldir. Öyleyse hepsinden yukar ı,
fevka’l-küll bir kitapt ır. On üç as ırdan beri misli vücuda gelmemi ştir, bundan 
sonra da vücuda gelemeyecektir, vesselâm.
9. “Bizim şahitlerimiz yoktur. E ğer muarazaya giri şsek, bizi destekleyecek 
kimse yoktur.” diye gösterdikleri o bahaneyi de defetmek için, “ Şühedan ıza 
da müsaade edilmi ştir. Onlar ı da çağırın, size yard ım etsinler.”
İşte bu tabakalara dikkat edilirse, muarazan ın şu mertebelerine i şareten, 
Kur’ân- ı Kerîm’in yapt ığı îcaz ile gösterdi ği i’câza bir şua görünür.
Arkadaş! Kur’ân- ı Kerîm’den en k ısa bir sûreye muaraza etmekten be şe-
rin aczi, mezkûr izahat ile sabit oldu. Amma i’câz ın limmiyet ciheti kald ı. Yani, 
beşerin aczini intac eden illet ve sebep nedir?
Evet, Kur’ân ile muaraza ve mübârezeye ç ıkan insanlar ın kuvveti 
Cenâb- ı Hak taraf ından körle ştirilerek, muarazay ı yapabilecek kabiliyet-
ten sukut ettirilmi ştir. Fakat Abdülkâhir-i Cürcânî, Zemah şerî, Sekkâkî 
gibi belâgat imamlar ınca, beşerin kuvveti Kur’ân’ ın yüksek üslûp ve naz-
mına yetişemediğinden, aczi tezahür etmi ştir. Bir de, Sekkâkî demi ştir ki: 
“İ’câz, zevkîdir; tarif ve tâbir edilemez. ْرِïَĺ ْħَĤ ُقْñَĺ ْħَĤ ْīَĨ Yani, fikriyle i’câz ı 
zevketmeyen, tarifle vak ıf olamaz; bal gibidir.”1
Lâkin Abdülkahir’in iltizam etti ği veche göre, i’câz ı tarif ve tâbir et-
mek mümkündür. Biz de bu vechi kabul ediyoruz.
Suâl : “Tâife”, “necm”, “nevbet” kelimeleri, “sûre” kelimesinin vazi-
fesini îfâ edebilirler. “Sûre” kelimesinin onlara tercihen zikrinde ne vard ır?
1 es-Sekkâkî, Miftâhu’l-ulûm  s.526.136  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Cevap Cevap : Onlar ı, şüphelerinin men şei ile ilzam ve bo ğmakt ır. Şöyle ki:
Onlar ı şüpheye dü şürten, güya Kur’ân’ ın def’aten nâzil olmamas ıdır. 
Demek Kur’ân def’aten nâzil olmu ş olsayd ı, Allah’ ın kelâm ı olduğundan şüp-
heleri olmazd ı. Lâkin parça parça nâzil oldu ğundan, şüphelerine bâis olmu ş-
tur ki, “Bu, be şerin kelâm ıdır, parça parça yap ılışı kolayd ır, biz de yapabili-
riz.” diye şüpheye dü ştüler. Kur’ân- ı Kerîm de, onlar ın kolay zannettikleri yo-
lu, رَةٍĳُùِÖ tâbiriyle ihtar ve “Haydi, mislini getiriniz de, sizin kolay zannetti ğiniz 
parça parça şeklinde olsun.” diye, onlar ı kolay addettikleri yolda bo ğmuştur.
Ve kezâ, Zemah şerî’nin beyan ı vechiyle, Kur’ân- ı Kerîm’in sûrelere tak-
sim edilmi ş bir şekilde nâzil olmas ında çok faydalar vard ır. Evet, çok garip le-
tâifi hâvi oldu ğu için, şu üslûb-u garip ihtiyar edilmi ştir.
۪įِĥْáِĨ ْīِĨ ’deki zamir, ya Kur’ân’a râcidir, yani, “Kur’ân’ ın mislini getiri-
niz.” Veya Hazreti Muhammed’e (aleyhissalâtü vesselâm)  âittir. Yani, “Bir sûreyi o 
Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  misli olan ümmî bir şah ıstan getiriniz.” Lâkin birin-
ci ihtimale göre ibarenin hakk ı ُįْĭِĨ رَةٍĳُø ُģْáِĨ iken, iktizan ın hilâf ına ْīِĨ رَةٍĳُùِÖ 
۪įِĥْáِĨ denilmiştir.
Bunun esbâb ı: Çünkü birinci ihtimalde, ikinci ihtimalin de mülâhazas ı 
ve riayeti lâz ımd ır. Zira, yaln ız Kur’ân’ ın mislini getirmekle mesele bitmi ş ol-
muyor. Ancak ümmî bir şah ıstan getirilmesi lâz ımd ır ve muarazan ın tamami-
yetine şartt ır. İşte, bunun için, hem ۪įِĥْáِĨ ْīِĨ ’deki zamirin Kur’ân’a râci olmas ı 
lâz ımd ır. Hem ibarenin tebdili lâz ımd ır ki, her iki ihtimal mer’î olsun.
Ve kezâ, muarazan ın tamamiyeti, yaln ız bir sûrenin mislini getirmekle ol-
muyor. Ancak Kur’ân’ ın tamam ına misil olacak bir mecmudan, bir kitaptan 
alınan bir sûrenin mislini getirmek şart olduğuna işarettir.
Ve kezâ, nüzûlde Kur’ân’ ın emsâli olan kütüb-ü semâviyeye zihinleri çe-
virir ki, aralar ında yap ılacak muvâzene ile Kur’ân’ ın ulviyeti anla şılsın.
اĳُĐوَادْ  :Bu tâbirin “istiâne” veya “istimdat” kelimelerine cihet-i tercihi, 
“dâvet” kelimesinin kullan ış yerlerinden anla şıldığı vecihle, onlar ı belâlardan, 
zahmetlerden kurtar ıp yard ım edenler haz ır bulunup, yaln ız çağırmalar ı lâ-
zımd ır, fazla bir zahmete ihtiyaç olmad ığına işarettir. İstiâne ve istimdat keli-
meleri ise yard ımc ılar ın haz ır bulunduklar ına delâlet etmezler.
اءَƯïَıُü : Bu tâbir, üç mânâya tatbik edilebilir.BAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ-I KUR’ÂN ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    137
Birincisi : Büyük ediplerdir. Bu mânâya göre, onlar ın muaraza mânâs ın-
da “Bizim kuvvetimiz muarazaya kâfi de ğilse de, büyük edip ve hocalar ımı-
zın muarazaya kudretleri vard ır.” diye söyledikleri yalan ı da, Kur’ân- ı Kerîm, 
اĳُĐوَادْ emriyle kesip atm ıştır.
İkincisi : Muarazay ı destekleyip şehadet edenlerdir. Bu ihtimale naza-
ran, onlar ın, “Biz muarazaya giri şsek bizi destekleyen, şehadet eden yok-
tur.” diye gösterdikleri bahaneyi de Kur’ân- ı Kerîm, müsaade vermek sure-
tiyle “Haydi, şahitlerinizi de ça ğırınız, sizi takviye etsinler.” diye, o bahaneyi 
de yalana ç ıkartm ıştır.
Üçüncüsü : Âlihe mânâs ınad ır. Bu mânâya nazaran, sanki Kur’ân- ı Kerîm 
onlara kar şı, “Yahu, bu kadar tapt ığınız ilâhlar ınız varken, böyle dar ve s ıkın-
tılı bir vaktinizde niçin onlardan yard ım istemiyorsunuz? Onlar ı çağırınız ki, 
bu muaraza belâs ından sizi kurtars ınlar!” diye bu cümle ile onlara tehekküm 
etmiş, yüzlerine gülmü ştür.
ْħاءَכُƯïَıُü : İhtisas ı ifade eden şu izafe, اءَƯïَıُü kelimesinin her üç mânâs ı-
na da bakar. Şöyle ki:
1. Madem ki büyük edip ve hocalar ınız vard ır, tabiî aran ızda irtibat, hür-
met ve muhabbet vard ır. Ve yan ınızda haz ır olup, gaip de de ğillerdir. E ğer 
onlar ın bu deh şetli muarazaya kudretleri olsayd ı, herhalde yard ım edecekler-
di. Demek, onlar da sizler gibi âcizdirler, kusurlar ına bakmay ınız!
2. Muarazada sizleri destekleyecek, şehadet edecek her kim olursa olsun 
kabul ederiz, ça ğırınız. Amma onlar, böyle bedîhü’l-butlan bir dâvâda yalan 
şehadete cesaret edemezler.
3. Mâbud ittihaz etti ğiniz âliheleriniz nas ıl size yard ım etmiyorlar? Onlar ı 
da çağırınız, bakal ım. Fakat onlarda can yok, şuurlar ı da olmad ığı gibi, hiçbir 
şeye de kadir de ğillerdir. Onlar ı da mâzur görünüz!
ِّٰųا دُونِ ْīِĨ : Yani, “Allah’tan maada.” Bu kay ıt, şühedan ın birinci mânâ-
sına göre tâmimi ifade eder. Yani, “Allah’tan maada, dünyada ne kadar er-
bab- ı fesahat varsa ça ğırınız.” Şühedan ın ikinci mânâs ına nazaran, aczlerine 
işarettir. Çünkü bir meselede âciz ve ma ğlûp olan, yemin eder, şahitleri gös-
terir. Bu, âcizler için bir usûldür. Şühedan ın üçüncü mânâs ına göre, onlar ın 
Resûl-i Ekrem ile muarazalar ı, âdeta, şirk ile tevhid veya cemâdât ile Hâl ık-ı 
arz ve semâvât aras ında bir muaraza oldu ğuna işarettir.138  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
1َīĻِĜَאدِĀ ْħُÝْĭכُ إِنْ  :Bu cümle, “Biz istersek, Kur’ân’ ın mislini yapar ız.” diye 
evvelce sarf ettikleri sözlerine i şarettir.
Ve kezâ, onlar ın yalanc ı olduklar ına bir târizdir. Yani, “S ıdk erbab ı değil-
siniz, ancak safsatac ı adamlars ınız. Evet, siz hakk ı talep ederken rayb, şüphe 
kuyusuna dü şmediniz. Ancak rayb, şek ve şüphelere ko şarken içine dü şmüş 
kafas ız adamlars ınız.”
İhtar: َīĻِĜَאدِĀ ْħُÝْĭכُ إِنْ cümlesinin cezaü’ ş-şart ı, mâkablinin hülâsas ıdır.
Takdir-i kelâm : اĳُĥَđْęَÜ َīĻِĜَאدِĀ ْħُÝْĭכُ إِنْ Yani, “Sözünüzde sad ık olsayd ı-
nız, yapacakt ınız.”
2َّאرَĭĤا اĳُĝَّÜَאĘ اĳُĥَđْęَÜ ْīَĤوَ اĳُĥَđْęَÜ ْħَĤ ِنْÍَĘ
Arkadaş! 3اĳُĥَđْęَÜ َīĻِĜَאدِĀ ْħُÝْĭכُ إِنْ cümlesi, onlar ın aleyhine bir k ıyas- ı istis-
naîyi tazammun etmi ştir. O k ıyas ın sûret-i te şekkülü: “E ğer sad ık olsayd ınız, 
yapacakt ınız. Lâkin yapamad ınız; öyleyse sad ık değilsiniz.” Fakat Kur’ân- ı 
Kerîm, mukaddime-i istisnâiye yerinde, yani “Lâkin yapamad ınız”a bedel, 
ëĤا... اĳُĥَđْęَÜ ْħَĤ ِنْÍَĘ cümlesini, şekki ifade eden إِنْ ile söylemi ştir. Bunun esbâb ı 
ise, onlar ın, “Yapaca ğız” diye ettikleri zann ı bir derece ok şamak içindir.
Ve kezâ, o k ıyas ın neticesi olan “Sad ık değilsiniz” yerine de, o neticenin 
üçüncü derecede lâz ımının illeti olan 4َّאرَĭĤا اĳُĝَّÜَאĘ söylemiştir.
Takdir-i kelâm : “Eğer sad ık olsayd ınız, yapacakt ınız. Lâkin yapamad ı-
nız. Öyleyse sad ık değilsiniz. Öyleyse hasm ınız olan Resûl-i Ekrem sad ıktır. 
Öyleyse Kur’ân, mu’cizdir. Öyleyse iman ve tasdikiniz lâz ımd ır ki, ateşe düş-
meyesiniz.”
َّאرَĭĤا اĳُĝَّÜَאĘ : Bu emr-i ilâhî, onlara yap ılan tehditleri deh şetlendiriyor.
اĳُĥَđْęَÜ ْħَĤ إِنْ cümlesindeki اĳُĥَđْęَÜ kelimesi, fi’l-i muzâridir. Bu fiil, zaman- ı 
hâl ile istikbal aras ında müşterektir. Hurûf-u şartiyeden olan إِنْ zaman- ı hal-
1 “Eğer sözünüzde sâd ık iseniz...” (Bakara sûresi, 2/23-24)
2 “Buna muvaffak olamazsan ız −ki, asla olamayacaks ınız− (öyleyse, yak ıtı insanlar ve) (put mahiyetin-
de yontup tapt ığınız) (taşlar olan, kâfirler için haz ırlanm ış) Ateş’ten sak ının, kendinizi ondan korumaya 
bak ın.” (Bakara sûresi, 2/24)
3 Eğer sad ık olsayd ınız, yapacakt ınız.
4 “Ateş’ten sak ının, kendinizi ondan korumaya bak ın.” (Bakara sûresi, 2/24)BAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ-I KUR’ÂN ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    139
den istikbal da ğlar ına at ıyor. Huruf-u câzimeden olan ْħَĤ istikbalden mâzi de-
relerine f ırlat ıyor. Zavall ı اĳُĥَđْęَÜ her iki edat ın ellerinde top gibi oyuncak ol-
muştur. Bu edatlar ın bu vaziyetleri zihinleri hem mâziye, hem istikbale gön-
deriyor ki, mâziyi süslendiren beli ğ hitabeleri, alt ınla yaz ılan muallâkatlar ı, 
Kur’ân’ ın yak ınına bile gelemediklerini görsünler. O sayfay ı gördükten sonra, 
istikbal sayfas ını da ona k ıyas etsinler.
اĳُĥَđْęَÜ ’nun اĳُÜَאْÜ kelimesine tercihinde, iki nükte vard ır:
Birisi : Kur’ân’ ın i’câz ı, onlar ın aczindendir. Aczleri ise, eserden olmay ıp 
fiilden oldu ğuna işarettir. Yani aczlerinin men şei, Kur’ân’ ın misli de ğildir, o 
misli yapmaktand ır.
İkincisi  ise: İlm-i sarfta ل–ع–ف bütün fiillerin terazisi oldu ğu gibi, üslûp-
larda da uzun hikâyeleri, i şleri, vak ıalar ı, k ıssalar ı bir laf ızla ifade eden bir fez-
lekedir. Sanki kinâye kabîlinden cümleleri tâbir eden bir zamirdir.
اĳُĥَđْęَÜ ْīَĤوَ’ deki ْīَĤ huruf-u nâs ıbeden olup, dahil oldu ğu fiili istikbale 
nakleder, müekked veya müebbed olarak istikbalde nefyeder. Demek bu 
cümlenin kaili, pek büyük bir itminan ve ciddiyetle, şek ve şüphe etmeyerek 
bu hükmü vermi ştir. Bundan anla şılır ki, o zât ın işlerinde hile yoktur.
Suâl : اĳُĝَّÜَאĘ ittika  ile tecennüb,  ikisi de bir mânây ı ifade ederler. İttika ’nın 
tecennüb ’e cihet-i tercihi nedir?
Cevap Cevap : Evet ittika, imana tâbidir. Yani ittika, iman olduktan sonra husu-
le gelir. Tecennübde bu tebaiyet yoktur. Binaenaleyh, ittika  kelimesi iman ı 
and ırır ve ittika lafz ıyla, imana îma ve i şaret edilebilir. Fakat tecennüb  keli-
mesi bu i şi göremez. Bunun içindir ki, اĳُĥَđْęَÜ ْħَĤ إِنْ’ nun hakikî cezas ı olan اĳُĭَĨاٰ 
’nun yerinde اĳُ×َّĭَåَÜ ’ya tercihen اĳُĝَّÜَאĘ ihtiyar ve ikame edilmi ştir.
َّאرَĭĤاَ  :Nâr’ın اَلْ ile tarifi, nâr’ın mâhudiyet ve malûmiyetine i şarettir. 
Çünkü enbiyâ-y ı izamdan i şitilmek suretiyle, zihinlerde malûmiyeti takarrur 
etmiştir.
Suâl : ĹِÝَّĤاَ esmâ-y ı mevsûledendir. S ıla, dahil oldu ğu cümlenin evvel-
ce malûm oldu ğunu iktiza eder. Hâlbuki s ılas ı olan َّאسُĭĤا َאİدُĳُĜوَ 140  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
َאرَةُåِéْĤوَا evvelce muhataplara malûm de ğilmiş.
Cevap Cevap : 1َאرَةُåِéْĤوَا َّאسُĭĤا َאİدُĳُĜوَ َאرًاĬ âyeti bu âyetten evvel nâzil oldu ğuna 
nazaran, muhataplar ondan kesb-i malûmât ettiklerine binaen, burada َّאرَĭĤاَ 
ile ĹِÝَّĤاَ aras ında tavsif muamelesi yap ılm ıştır.
2َאرَةُåِéْĤوَا َّאسُĭĤا َאİدُĳُĜوَ : Bu kay ıtlardan maksat, tehdittir. Tehditlerin 
tekid ve te şdid edildi ğine binaen, burada َאسُĭĤا kelimesiyle tekid edilmi ştir, 
َאرَةُåِéْĤاَ lafz ıyla da teşdit ve tevbih edilmi ştir. Şöyle ki:
“Menfaat, necat ümidiyle ta ştan mâmul mâbud ittihaz etti ğiniz sanem-
ler, size tâzip âleti, yani sizi yand ırıp yakan ate şe odun olmu şlard ır. Zavall ılar! 
Niçin bunu dü şünmüyorsunuz?”
Suâl : 3َīĺِóِĘْכَאĥِĤ َّتْïِĐأُ cümlesinde, makam ın iktizas ı hilâf ına ْħَכُĤ yerine 
َīĺِóِĘْכَאĥِĤ denilmesi neye binaendir?
Cevap Cevap : Evet, Kur’ân- ı Kerîm’in takip etti ği usul, ale’l-ekser âyetlerin so-
nunda küllî kaideleri, fezlekeleri söyledi ğine göre, Kur’ân- ı Kerîm, onlar ın ce-
hennemlik olduklar ını isbat eden delilin ikinci mukaddimesine i şaret etmek 
üzere, ism-i zahiri, zamir yerine, yani َīĺِóِĘْכَאĥِĤ cümlesini, ْħَכُĤ yerine ikame ile 
tâmim yapm ıştır.
Takdir-i kelâm :
َīĺِóِĘْכَאĥِĤ َّتْïِĐأُ َّאرُĭĤوَا َīĺِóِĘْכَאĤا َīِĨ ْħَّכُĬَِŶ ْħَכُĤ َّتْïِĐأُ
Yani: “Siz cehennemliksiniz. Zira kâfirlerdensiniz. Cehennem de kâfirler 
içindir.”
f
1 “(Ey iman edenler! –Kendinizi ve onlar ı Allah’ ın hükümleri istikametinde e ğiterek– hem kendinizi hem 
de ailenizi,) yak ıtı insanlarla ta şlar olan müthi ş bir Ateş’ten (koruyun.)” (Tahrîm sûresi, 66/6)
2 “yak ıtı insanlar ve (put mahiyetinde yontup tapt ığınız) taşlar olan, (kâfirler için haz ırlanm ış Ateş’ten 
sak ının, kendinizi ondan korumaya bak ın.)” (Bakara sûresi, 2/24)
3 “Kâfirlere haz ırlanan (bir ate ş)” (Bakara sûresi, 2/24)BAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ-I KUR’ÂN ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    141
 َאıِÝْéَÜ ْīِĨ ِيóْåَÜ َّאتٍĭَä ْħُıَĤ أَنَّ َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ِóِّýَÖوَ
 ُģْ×َĜ ْīِĨ َאĭْĜرُزِ ِيñَّĤا َاñٰİ اĳُĤَאĜ ًאۙĜرِزْ َةٍóَĩَà ْīِĨ َאıْĭِĨ اĳُĜرُزِ َאĩَّĥכُ َאرُۘıْĬَْŶا
1ُونَïِĤَאì َאıĻِĘ ْħُİوَ َةٌóَّıَĉُĨ أَزْوَاجٌ אƯıĻِĘ ْħُıَĤوَ ًאۘıِÖَאýَÝُĨ ۪įِÖ اĳُÜوَأُ
Yani, “İman eden ve iyi i şler işleyen müminlere be şaret ver ki; alt ında ne-
hirler akan cennetler onlar ınd ır. O cennetlerden bir meyve yedikleri zaman, 
‘Bu, bundan evvel yedi ğimiz meyvedir.’ derler. Biribirine benzer bir surette 
rızıklar ı getirilip verilir. Ve o cennetlerde, onlar için temiz kad ınlar vard ır. Ve 
onlar, o cennetlerde de daimî bir şekilde kalacaklard ır.”
Arkadaş! Bu âyetin, evvelâ mâkabliyle olan irtibat ından bahsedece-
ğiz. Şöyle ki :
Bu âyetin geçen âyetlerle mütefâvit çok irtibatlar ı vard ır. Yani, mezkûr 
cümlelere do ğru bu âyetten uzan ıp giden muhtelif hatlar vard ır. Bak ınız, 
Kur’ân- ı Kerîm’in bu âyetle i şaret ettiği netice, imanla amel-i sâlihin semeresi, 
sûrenin ba şında müminlere yapt ığı medh ü senâya bak ıyor.
Ve yine sûrenin ba şında, kâfir ve münaf ıklara yapt ığı zem ve tahkirlerden 
sonra tuttuklar ı yolun onlar ı ebedî bir şekavete sevk edece ğini beyan etmi ştir. 
Bu âyetle, tasrih etti ği saadet-i ebediyenin nurunu göstererek, onlar ın bu bü-
yük nimetleri kaybettiklerinden çektikleri hasretleri tezyid ve artt ırm ıştır.
Ve yine 2ُواïُ×ْĐا َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ ile emretti ği, bir k ısım dünya lezzetlerinin ter-
kine bâis olan ibadetten ne şet eden zahmet ve me şakkatlere kar şı, bu âyetle 
cennetin kap ısını açarak, cennetin lezâizini göstermekle müminlerin kalbleri-
ni tatmin ve temin etmi ştir.
Ve yine, teklifin esas ı ve iman ın birinci rüknü olan tevhidi, evvelce isbat 
etmiştir. Bu âyette dahi tevhidin semeresini ve rahmetin unvan ını cennet ve 
saadet-i ebediye ile göstermi ştir.
Ve yine, yukar ıda nübüvvet-i Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm)  ْħُÝْĭכُ وَإِنْ 
ëĤا... 3۪įِĥْáِĨ ْīِĨ رَةٍĳُùِÖ اĳُÜْÉَĘ َאĬِïْ×َĐ ĵٰĥَĐ َאĭْĤَّõَĬ َّאĩِĨ ٍÕْĺرَ ĹِĘ âyetiyle i şaret edilen i’câz 
ile isbat edilmi ştir. Burada da, teb şir ve inzar gibi nübüvvet vazifelerine lisân- ı 
1 Bakara sûresi, 2/25.
2 “Ey insanlar! (Rabbinize) ibadet ediniz.” (Bakara sûresi, 2/21 ).
3 “Eğer (kulumuz Muhammed’e indirdi ğimiz Kur’ân’ ın Allah kat ından oldu ğu hususunda) şüphe (ve 
dolay ısıyla onun kulumuzun eseri oldu ğu iddias ı) içindeyseniz (size yol aç ık, haydi durmay ın), o 
(Kur’ân’ ın) benzeri tek bir sûre meydana getirin…” (Bakara sûresi, 2/23)
Kur’ân ile i şaret edilmi ştir.
Ve yine, yukar ıda i’âd ve inzar, yani tahvif ve tehditler yap ılm ıştır. Burada 
da vaadler, ra ğbetler, be şaretler yap ılm ıştır. Bunlar ın aras ındaki münasebet, 
tezâdî bir münasebettir.
Ve yine, nefsin, vicdan ın ve akl ın hükümlerine itaatlerini devam ettiren ter-
ğib ve terhib, yani ümit ve korku hisleri lâz ımd ır. Bu hislerin vücut bulup de-
vam etmeleri ancak, ter ğib ve terhib, yani ümitlendirmek ve korkutmakla olur. 
Terğib ve terhibin devam ı, ancak vicdanda mevcut tahrik edici bir emrin vücu-
duyla olur. İşte bu âyetle, ter ğib hissi uyand ırılm ıştır. Evvelki âyetler ile de, ter-
hib hissi tahrik edilmi ştir. Bu itibarla, aralar ında tezâdî bir münasebet vard ır.
Ve yine, geçen âyetlerde âhiretin bir şıkk ına, yani cehenneme i şaret ya-
pılm ıştır. Bu âyette, ikinci şıkk ı olan cennetten haber verilmi ştir. Bu itibarla, 
âhiretin her iki şıkk ı da zikredilmi ş bulunuyor.
Arkadaş! Cennet ve cehennem, şecere-i hilkatten ebede do ğru uzan ıp gi-
den iki daldan tezahür eden iki semeredir. Ve kâinat ın teselsülen gelmekte 
olan silsilelerinin iki neticesidir. Ve ebede do ğru ak ıp giden kâinat seylinin iki 
mahzeni ve iki havuzudur.
Evet, Cenâb- ı Hak, gayr-i mütenahi hikmetler için bu âlemi, imtihana 
sahne yapt ı. Yine sonsuz hikmetler için tagayyürâta, tahavvülâta, ink ılâplara 
mahal olmas ını irade etti. Ve yine, sonsuz gayeler için hay ır ile şerri, nef’ ile 
zarar ı, hüsün ile kubhu, hülâsa iyilikle kötülü ğü kar ışık bir şekilde cennet ve 
cehenneme tohum olmak üzere kâinat ın şu mezraas ına serpti.
Evet, madem ki bu âlem, nev-i be şerin imtihan meydan ıdır ve müsabaka 
yeridir. İyilikle kötülü ğün birbirinden tefrik edilemeyecek derecede muhtelit 
ve kar ışık olmalar ı lâz ımd ır ki, insanlar ın dereceleri tezâhür etsin. İmtihan ve 
tecrübe zamanlar ı bittikten sonra, kötü insanlar; 1نَĳُĨِóْåُĩْĤا َאıُّĺأَ ْمَĳَĻْĤا َאزُواÝْĨوَا 
“Ey mücrimler, bir tarafa çekiliniz!” diye olan tüy ürpertici, sâika-vâri, şiddet-
li emr-i ilâhîye mâruz kalacaklar ı gibi, iyi insanlar da 2َīĺِïِĤَאì َאİĳُĥُìَאدْĘ “Daimî 
kalmak üzere cennete giriniz.” diye olan Cenâb- ı Hakk’ ın mün’imâne, şefîkâ-
ne, lütufkârâne emirlerine mazhar olacaklard ır.
İnsanlar bu iki k ısma ayr ıldıktan sonra, kâinat da tasfiye ameliyat ına 
1 Yâsîn sûresi, 36/59 .
2 Zümer sûresi, 39/73 .BAKARA SÛRES İ / KIYAMET VE AH İRET  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------    143
uğrayacak; kötülü ğü, şerri, zarar ı tevlid eden maddelerin bir tarafa çekil-
mesiyle cehennemin; iyili ği, hayr ı, nef’i do ğuran maddelerin de di ğer ta-
rafa çekilmesiyle cennetin teçhizatlar ı ikmal edilecektir.
Mukaddime
Bu âyet, mâkabliyle beraber k ıyamete, ha şre işaret eder. Binaenaleyh, 
bu meselede nazara al ınacak dört nokta vard ır:
Birincisi : Âlemin imkân- ı harabiyetiyle ölümüdür.
İkincisi : Harabiyetin vukua gelmesidir.
Üçüncüsü : Tamir ve ihyas ıdır.
Dördüncüsü : Tamirinin imkân ı ve vukuudur.
Evvelâ : Harabiyet-i âlem imkân dairesinde olup olmad ığından bahsede-
ceğiz.
Evet, âlemde tekâmül kanunu vard ır. Bu kanuna tâbi olan, ne şv ü nema 
kanununa dahildir. Bu kanuna dahil olan ın bir ömr-ü tabiîsi vard ır. Ömr-ü ta-
biîsi olan ın, ecel-i f ıtrîsi vard ır; ecelin pençesinden kurtulamaz.
Evet, kâinat ın ihtiva etti ği envâ ın ve bu envâ ın ihata etti ği efrad ın k ısm- ı 
ekserîsi bu kanunlara tâbidirler. Binaenaleyh, âlem-i sa ğîr denilen insan, 
ölümden ve harabiyetten kurtulamad ığı gibi, insan- ı kebir denilen âlemin de 
ölümden necat ı yoktur. Ve kezâ, kâinat ın bir ağac ı ölümden, da ğılmaktan 
halâs olmad ığı gibi, şecere-i hilkatten olan kâinat silsilesinin de harabiyetten 
kurtuluşu yoktur. Evet, e ğer kâinat ömr-ü f ıtrîsinden evvel haricî bir tahriba-
ta veya Sâni’i taraf ından bir hedm ve k ıyamete maruz kalmasa bile, fennî bir 
hesapla, kâinat ın öyle bir günü gelecektir ki,
1َرَتْïْכَĬا مُĳُåُّĭĤا ِّرَتْ۝وَإِذَاĳכُ ُ÷ْĩَّýĤا إِذَا ve 2ْÛَّĝَýْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا
gibi âyetlere mâsadak olacakt ır ve insan- ı kebir denilen koca kâinat, şu boş-
luğu sekerat ının bağırtılar ıyla dolduracakt ır.
İkinci nokta : Harabiyet-i âlemin vukua gelece ğidir. Evet, bütün semâ-
vî dinler, âlemin harap olaca ğında müttefiktirler. Hem her bir f ıtrat- ı selîme, 
âlemin ölece ğine şehadet eder. Ve kâinatta gözle görünen şu kadar nev’î, fer-
1 “Gök yar ıldığı zaman...” ( İnşikak sûresi, 84/1)
2 “Güneş dürülüp ışığı giderildiği ve y ıldızlar yerlerinden dü şüp dağıldığı zaman,” (Tekvir sûresi, 81/1-2)144  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
dî, yevmî, şehrî, senevî tagayyürât, tahavvülât, ink ılâplar ın yaln ız işaretleriyle 
değil, sarahatleriyle, k ıyametin gelece ği sabittir. E ğer bu icmal ile kanaat hâs ıl 
edemediysen, bir parça izahat verelim.
Arkadaş! Kâinat dedi ğimiz şu apartman- ı ilâhî öyle ulvî, yüksek, derin, 
ince nizamlara tâbi ve öyle acîb, garip rab ıtalara ba ğlıdır ki, eğer bir duva-
rı veya bir ta şı “Yerinden ç ık!” emrine hedef olsa, derhal âlem, ölüm hasta-
lığına düşer, sekerata ba şlar; y ıldızlar aras ında müsademeler, ecrâm aras ın-
da muharebeler vukua gelir. Şu gayr-i mütenahi bo şluk, pek şiddetli sayha-
lar, pek deh şetli sâikalar, pek korkunç sesler, sadâlar, gürültüler ve gümbür-
tülerle dolar.
Evet, insan- ı kebirin ölümü, küçük bir ölüm de ğildir. Sekerata ba şlad ığı 
zaman, milyarlarca kürelerin çarp ışmas ından husule gelen f ırtınan ın, ne ta-
savvuru ve ne tarifi ve ne de görülmesi imkân dairesinde de ğildir.
İşte bu şiddetli ölüm ile hilkat bay ılır, kâinat yay ılır, hilkatin ya ğı ay-
ran ı biribirinden ayr ılır; cehennem, maddesiyle, a şîretiyle bir tarafa çe-
kilir; cennet de letafetiyle, lezâiziyle ve bütün güzel unsurlar ıyla tecelli 
ve incilâ eder.
Suâl : Kâinat, ilk yarat ılışında ebede elveri şli olarak sabit bir şekilde ya-
rat ılsayd ı; böyle tagayyürâtl ı, ink ılâpl ı, mâil-i inhidam bir sûrette ya-
rat ılıp, bilâhare tahripten sonra ebediyete kabil, metin bir şekilde ya-
pılmas ından daha iyi ve daha k ısa olmaz m ıyd ı?
Cevap Cevap : Vakta ki Cenâb- ı Hak, hikmet-i ezeliye ile inâyet-i ezeliyenin ik-
tizas ınca, insanlar ın kabiliyetlerinin tezahürünü ve istidatlar ının neşv ü ne-
mas ını irade etmekle, nev-i be şeri imtihan ve tecrübeye tâbi tuttu, zararlar ı 
menfaatlere katt ı, şerleri hay ırlar ın içine att ı, güzellikleri çirkinliklerle cem et-
ti. Hepsini birbirine kar ıştırarak kâinat ın hamuruyla beraber yarat ılış tekne-
sinde yoğurduktan sonra, kâinat ı tagayyür, tebeddül, tekâmül kanunlar ına 
tâbi tuttu.
Vakta ki imtihan perdesi kapan ır ve tecrübe zaman ı nihayet bulur ve 
kâinat tarlas ının vakt-i hasad ı hulûl eder. Sâni-i Hakîm, inâyetiyle, birbiriy-
le kar ışık yoğurduğu z ıtlar ı tasfiye eder, içlerinden tagayyürü do ğuran esbâ-
bı ay ırır ve ihtilâf maddelerini tefrik eder. Sonra cehennem, ebede elveri şliBAKARA SÛRES İ / KIYAMET VE AH İRET  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------    145
olarak metin ve kavî bir cisimle te şekkül ederek, 1َאزُواÝْĨوَا hitab ına hedef olur. 
Cennet ise, esasat ıyla beraber ebedî ve muhkem bir şekilde tecelli eder ve 
müncelî olur.
Evet, gerek cehennemi, gerek cenneti te şkil eden ecza ve maddeler 
aras ında münasebet vard ır, z ıddiyet yoktur. Münasebet, intizam ın şart ı-
dır; nizam da, devama sebeptir. Ve kezâ, bu iki menzilin halk ı da ebe-
dî olduklar ı için, vücutlar ını teşkil eden ecza, tagayyüre maruz de ğil-
dir. Çünkü dünyadaki cisimlerinin terkip ve tahlilleri aras ında muvâze-
ne yoktur. Yani cisim bünyelerine girenlerin, ç ıkanlar ın aras ında nisbet 
yoktur. Onun için inhilâle yüz tutarlar. Fakat âhiretteki cisimlerin yap ılı-
şı öyle değildir. Eczalar ı aras ında tam mânâs ıyla muvâzene vard ır ki, in-
hilâle mahal kalmaz.
Üçüncü ve dördüncü noktalar : Yani dünyan ın ikinci tamiriyle ha şrin 
vukuudur.
Evet, tevhid ve nübüvvetin isbatlar ı, yaln ız delil-i naklî ile sahih de ğildir. 
Çünkü devir lâz ım gelir.
Evet, Kur’ân ve hadisten ibaret olan naklî delillerin s ıhhati, nübüvvetin 
sıhhat ve s ıdk ına bağlıdır. Eğer nübüvvet de delil-i naklî ile isbat edilirse, mu-
hâl lâz ım gelir. Bunun için, Kur’ân- ı Kerîm, tevhid ile nübüvveti delâil-i akli-
ye ile isbat etmi ştir. Amma ha şir meselesinin hem aklî, hem naklî delillerle is-
bat ı sahihtir.
Delil-i aklî  ile isbat ı, 2نَĳُĭِĜĳُĺ ْħُİ َةِóِìْٰźِאÖوَ âyet-i kerîmesinin bahsinde be-
yan edilmi ştir.
Hülâsas ı: Vücutlar ında şek ve şüphe olmayan nizam, rahmet ve nimet, 
ancak ve ancak ha şrin gelmesiyle ve ikinci bir hayat ın tahakkuku ile nizam, 
rahmet, nimet olabilirler. E ğer haşir gelmezse ve ikinci bir hayat tahakkuk et-
mezse, bunlar ı esmâü’l-ezdaddan addetmek lâz ım gelir.
Delil-i naklî ise : Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan ile bütün enbiyâ, ha şrin gele-
ceğine ittifak etmi şlerdir.
Aklî ve naklî deliller ise : Fahreddinü’r-Râzî’nin tefsirinde, bu kabîl delil-
leri bildiren âyetler beyan edilmi ştir.3
1 “(Ve siz, hayatlar ı günah hasad ıyla geçmi ş ey suçlular! Bugün) şöyle bir kenara çekilin bakal ım!” 
(Yâsîn sûresi, 36/59)
2 “Âhirete de kesin olarak onlar inan ırlar.” (Bakara sûresi, 2/4)
3 Fahruddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l- ğayb 2/122-126.146  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Hülâsa , bilhassa hayvanât ve nebâtâtta daima vukua gelen ha şirlere dik-
kat edip teemmül eden adam, elde edece ği müteferrik emarelerle ha şrin vu-
kuuna, hads ile, yani bir sürat-i intikal ile hükmedecektir.
Şimdi bu âyetin cümlelerini biribirine ba ğlayan münasebetlere gelelim :
Evet, bu âyetin cevherlerini nazmeden ve cümlelerinin silsilesine medar- ı 
bahis olan nokta, “saadet”tir. Şöyle ki:
Saadet-i ebediye, iki k ısımd ır:
Birinci ve en birinci k ısm ı: Allah’ ın r ızas ına, lütfuna, tecellisine, kurbiye-
tine mazhar olmakt ır.
İkinci k ısm ı ise, saadet-i cismaniyedir. Bunun esaslar ı mesken, ekl, ni-
kâh olmak üzere üçtür. Ve bu üç esas ın derecelerine göre, saadet-i cismaniye 
tebeddül eder. Ve bu k ısım saadeti ikmal ve itmam eden, hulûd ve devamd ır. 
Çünkü saadet devam etmezse, z ıdd ına ink ılâp eder.
Birinci k ısım saadetin aksam ı, tafsilden müsta ğnîdir veya gayr-i kabildir.
İkinci k ısım saadetin aksam ı ise: Evet, meskenin en latîfi, en cazibedar 
şekli, etraf- ı erbaas ı türlü türlü gül ve çiçeklerle müzeyyen, ba ğ ve bahçeler-
le muhat, alt ında sular, nehirler akan kas ır ve köşklerdir. Evet, camid kalble-
ri aşk ve şevkle ihya eden, sönmü ş olan ruhlar ı şen ve şâd eden, şairlere ser-
maye olarak şairâne teşbihleri, temsilleri, üslûplar ı ilham eden, sular ile had-
ravât ve nebâtâtt ır.
Saadetin ikinci esas ı olan ekl ise: Me’kûlât (yiyecek) kuvvet verdi ği ci-
hetle, en iyisi, en lezizi, me’lûf olan k ısımd ır. Yani, insana garip, vah şî olma-
yan şeylerdir. Çünkü ülfetle, o nimetin derece-i k ıymeti bilinir. Lezzet verdi-
ği cihetle de lezzetin en büyük lezzeti, teceddüd ve tebeddülündedir. Ve kezâ, 
ekl lezzetini ikmal eden esbaptan biri de, o r ızkın, kendi amelinin ücreti oldu-
ğunu bilmektir. İkinci bir sebep de, o r ızkın menba ının daima göz önünde ha-
zır bulunmas ıdır ki, kalbi mutmain olsun, r ızık için telâ ş etmesin.
Saadetin esaslar ından nikâh  ise: Evet, insan ın en fazla ihtiyac ını tat-
min eden, kalbine mukabil bir kalbin mevcut bulunmas ıdır ki; her iki taraf 
sevgilerini, a şklar ını, şevklerini mübadele etsinler ve lezâizde birbirine or-
tak, gam ve kederli şeylerde de yekdi ğerine muavin ve yard ımc ı olsunlar.
Evet, bir i şte mütehayyir kalan veya bir şeye dalarak tefekkür eden 
adam, velev zihnen olsun, ister ki; birisi gelsin, kendisiyle o hayreti, o tefekkürü payla şsın. Kalblerin en latîfi, en şefîki, “k ısm- ı sâni” ile tâbirBAKARA SÛRES İ / KIYAMET VE AH İRET  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------    147
edilen kad ın kalbidir. Fakat kad ın ile ruhî imtizac ı (geçimi) ikmal eden, 
kalbî ünsiyet ve ülfeti itmam eden, sûrî ve zahiri olan arkada şlığı sami-
mileştiren, kad ının iffetiyle, ahlâk- ı seyyieden temiz ve pâk bulunmas ı ve 
çirkin âr ızalardan hâli olmas ıdır.
Suâl : Yiyecek, içecek, şahsî vücudu ibka etmek içindir. Çünkü vücudun 
eriyip ayr ılan şeylerin yerini doldurup tamir etmek, yemek ve g ıda ile 
olur. Nikâh da, nev’in bekas ı içindir. Hâlbuki âhirette e şhas ebedî ol-
duğundan, vücutlar ında eriyip ayr ılan bir şey yoktur ki g ıdaya ihtiyaç 
olsun. Ve âhirette tenasül yoktur ki nikâha lüzum olsun.
Cevap Cevap : Yemek, içmek ve nikâh ın faydalar ı, yaln ız bekaya ve tenasüle 
münhas ır değildir. Evet şu elemli, kederli âlemde onlarda pek büyük lezzet ve 
faydalar olsun da lezzetler yeri olan âlem-i saadette ne için daha nezih lezzet ve faydalar ı olmas ın?
Suâl : Bu âlemde lezzet, elemin def’inden hâs ıl olur. Hâlbuki âhirette 
elem yoktur?
Cevap Cevap : Elemin def’i, lezzetin sebeplerinden biridir. Yoksa lezzet, ona 
münhas ır değildir.
Ve kezâ, âlem-i ebedînin bu âleme benzetilmesi, k ıyas- ı maalfâr ıktır. 
Yani, aralar ında çok farklar bulundu ğundan, birbirine benzemez. Cennet ile 
Horhor bahçesinin1(Hâşiye) aras ında ne nisbet varsa, cennetin lezzetleriyle dün-
yan ın lezzetleri aras ında da ayn ı o nisbet vard ır. Cennetin, Horhor bahçe-
sinden dereceleri ne kadar çok yüksek ise, uhrevî lezzetler de dünya lezzet-lerine göre öyledir. Her iki âlem aras ında bu büyük tefâvüte, İbni Abbas,
َאİَאؤُĩْøأَ َّźإِ ِÙَّĭَåْĤا ĹِĘ َ÷ْĻَĤ cümlesiyle i şaret etmiştir. Yani: “Cennette, dünya mey-
velerinin yaln ız isimleri vard ır.”2 Yani isimleri birdir, fakat lezzetleri ayr ıdır.
Cennette lezzetin devam ı meselesi ise : Evet, lezzetin hakikî lezzet ol-
mas ı, zeval görmeyip devam etmesindendir. Zira elemin zevali lezzet oldu-
ğu gibi, lezzetin zevali de elemdir, hatta zevalinin tasavvuru bile elemdir.  
Evet bütün mecazî â şıklar ın enînleri, ba ğırıp çağırmalar ı, bu k ısım elemdendir 
ve bütün dîvanlar ıyla yapt ıklar ı ağlamalar, vaveylâlar, hep mahbuplar ın firak 
ve zevallerinin tasavvurundan ne şet eden elemdendir.
1 (Hâşiye) Horhor, Van’da Müellifin medresesinin ad ıdır.
2 Hennâd, ez-Zühd  s.49; et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/174; ed-Deylemî, el-Müsned  3/384; el-Beydâvî, 
et-Tefsîr  1/250; el-Makdisî, el-Ehâdîsü’l-muhtâra  10/16; İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  1/64.148  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Evet, pek çok muvakkat lezzetler var ki, zevalleri dâimî elemleri in-
tac ettiği gibi; çok elemlerin zevali de, leziz lezzetlere bâis olur. Lezzet ve 
nimet ise, devam etmek şart ıyla lezzet ve nimet say ılabilir.
Hülâsa : İnsan, ebed için yarat ılm ıştır. Onun hakikî lezzetleri, ancak 
marifetullah, muhabbetullah, ilim gibi umûr-u ebediyededir.
Bu âyetin cümleleri aras ındaki rab ıtalar ı gördük.
Şimdi, cümlelerinin i şgal ettikleri yerler ile münasebetlerine baka-
cağız:
Evet, 1َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ِóِّýَÖوَ Bu cümlenin, bu mevki ile mü-
nasebeti:
Evet, Cenâb- ı Hak, ibadeti teklif etti ve nübüvveti isbat etti ve Pey-
gamberimiz’i (aleyhissalâtü vesselâm)  tebliğ-i umûra memur yapt ı. Ve dünyevî baz ı 
lezzetlere cevaz vermeyen ve me şakkatleri tazammun eden ibadete mümin-
lerin imtisâllerini temin etmek için, müminlere vaad buyrulan teb şirleri tebli ğ 
etmeyi Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  emretti. Çünkü o Hazret (aleyhissalâ-
tü vesselâm)  inzar ve tahvife (korkutma) memur oldu ğu gibi, Allah’ ın r ızas ını, lüt-
funu, kurbiyetini ve saadet-i ebediye gibi teb şirat ını da tebliğe memurdur.
2ِيóْåَÜ َّאتٍĭَä ْħُıَĤ أَنَّ  :İnsan ın ihtiyâcât- ı zaruriyesi içinde en evvel lâz ım 
olan, mekân ve meskendir.
Mekân ın en güzeli, nebâtât ve e şcâra müştemil olan yerlerdir. Ve en latîfi, 
nebatlar ı aras ında sular ın mecras ı olan bahçelerdir. Ve en kâmil k ısm ı, ağaç-
lar ının aras ından akan nehirlerinin çoklukla bulunmas ıdır. Kur’ân- ı Kerîm, bu 
kısma 3َאرُıْĬَْŶا َאıِÝْéَÜ ْīِĨ ِيóْåَÜ cümlesiyle i şaret etmiştir.
Meskenden sonra insan ın en fazla muhtaç oldu ğu, cismanî lezzetlerden 
yiyecek, içecektir. Bu k ısma da ٌÙَّĭَä ، ٌóْıَĬ kelimeleriyle i şaret edilmi ştir.
Sonra r ızkın en ekmeli, me’lûf olan k ısımd ır ki, derece-i k ıymeti bilin-
sin. Meyvelerin lezzeti, teceddüd ve tebeddülündedir; lezzetin en sâfisi, ha-zır ve yak ın olan ıdır; ve en lezizi, amelinin ücreti oldu ğunu bilmektir. Kur’ân- ı 
1 “İman edip, imanlar ı istikametinde sa ğlam, doğru, yerinde ve ıslaha yönelik (salih) i şlerde bulunanlar ı 
ise müjdele…” (Bakara sûresi, 2/25)
2 “Onlara (içinden ırmaklar) akan cennetler vard ır.” (Bakara sûresi, 2/25)
3 “Onlara, içinden ırmaklar akan (cennetler vard ır).” (Bakara sûresi, 2/25, 266; Âl-i İmran sûresi, 3/15, 
136, 195, 198; Nisâ sûresi, 4/13, 57, 122; …)BAKARA SÛRES İ / CENNET BAHS İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------------------------    149
Kerîm, bu k ısma da 1ُģْ×َĜ ْīِĨ َאĭْĜرُزِ ِيñَّĤا َاñٰİ اĳُĤَאĜ ًאۙĜرِزْ َةٍóَĩَà ْīِĨ َאıْĭِĨ اĳُĜرُزِ َאĩَّĥכُ 
cümlesiyle i şaret etmiştir.
ُģْ×َĜ ْīِĨ : Yani, “Bundan önce yedi ğimiz meyvelerdir veya dünyada yedi-
ğimiz meyvelerdir.” Çünkü cennetin meyveleri, birbirine benzedi ği gibi, dün-
ya meyvelerine de zahiren benzerler.
ًאıِÖَאýَÝُĨ ۪įِÖ اĳُÜوَأُ  :Yani, “R ızıklar ı birbirine müte şabih olarak getirilir.” Hadis-
te de vârit oldu ğuna göre, cennetin meyveleri suretçe birdir, ama tatlar ı, ta-
amlar ı bir değildir.2 Bu cümlede meçhul sîgas ıyla zikredilen اĳُÜأُ kelimesinden 
anlaşıldığı gibi, r ızkın insana götürülmesi, büyük bir şeref ve keramete delâlet 
ettiğinden, büyük bir lezzeti intac ediyor.
3َةٌóَّıَĉُĨ أَزْوَاجٌ אƯıĻِĘ ْħُıَĤوَ  :Mesken ve me’kelden sonra insan ın en ziya-
de muhtaç oldu ğu, eşidir. Bu ihtiyac ının cennette temin edilmi ş olduğu-
na, bu cümle ile i şaret edilmi ştir. Evet insan, bir refîkaya veya bir refîke 
muhtaçt ır ki; tarafeyn, aralar ında, hayatlar ına lâz ım olan şeyleri muâve-
net suretiyle yapabilsinler. Ve rahmetten ne şet eden muhabbet iktizas ıy-
la, yekdi ğerinin zahmetlerini tahfif etsinler. Ve gaml ı, kederli zamanlar ı-
nı, ferah ve sürura tebdil edebilsinler. Zaten dünyada insanlar ın tam ün-
siyeti, ancak refikas ıyla olur.
4ُونَïِĤَאì َאıĻِĘ ْħُİوَ  :İnsan bir nimete veya bir lezzete mazhar oldu ğu
zaman, en evvel fikrini bozan, vesvese veren, o nimetin veya o lezzetin de-
vam edip etmeyece ği düşüncesidir. Bu vesveseli dü şünceye mahal kalma-
mak üzere, Kur’ân- ı Kerîm, bu cümle ile onlar ın ezvac ıyla, lezâiziyle bera-
ber cennette ale’d-devam kalacaklar ını tebşir etmekle, o kederli dü şünceden 
kurtarm ıştır.
Bu âyetteki cümlelerin sadeflerinde bulunan cevherleri gösterece ğiz:
1 “Ne zaman orada kendilerine r ızık olarak (koku, tat, renk, şekil ve lezzetçe birbirinden farkl ı ve her 
defas ında tazelenip yenilenen) meyvelerden ikram edilse, “Bu, bize daha önce de ikram edilmi şti!” 
derler.” (Bakara sûresi, 2/25)
2 es-Sevrî, Tefsîru Süfyan es-Sevrî  s.42; et-Taberî, Câmiu’l-beyân 1/173-174; İbn Kesîr, Tefsîru’l-
Kur’ân  1/64; el-Be ğavî, Meâlimü’t-tenzîl  2/118.
3 “Onlar için, (dünyadaki bütün eza-cefa sebebi hallerden ar ınd ırılm ış ve) ebediyen tertemiz hale getiril-
miş eşler de vard ır.” (Bakara sûresi, 2/25)
4 “Ve onlar, o cennetlerde sonsuzca kalacaklard ır.” (Bakara sûresi, 2/25)150  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
1َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ِóِّýَÖوَ cümlesinin ba şında bulunan و ,harf-i 
atıftır. Atf ın her iki taraf ı aras ında münasebet lâz ımd ır. Hâlbuki burada teb şir 
ile mâkabli aras ında münasebet görünmüyor. Ancak mâkablinde inzar var-
dır. Öyleyse bu teb şir, o mâkablinden tere şşuh eden inzara at ıftır.
ْóِّýَÖ : Beşaret tâbiri, cennetin, Cenâb- ı Hakk’ ın fazl- ı kereminden bir 
hediye-i ilâhîye olup, amelin ücreti mukabilinde vâcip bir hak olmad ığına 
işarettir. Çünkü hak ve ücretin verilmesi, be şaretle tâbir edilemez. Buna 
binaen, yap ılan ibadet, cennet için olmamal ıdır.
Tebşirin sîga-y ı emir k ıyafetiyle zikri, tebli ğin takdirine i şarettir. Çün-
kü Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  tebliğe memurdur, teb şire mükellef 
değildir.
Takdir-i kelâm , “Müjdeleyerek tebli ğ et.” demektir.
Suâl : 2اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤاَ Bu s ıla ve mevsule tâbiri, ism-i fâil sîgas ı olan َīĻِĭِĨْËُĩْĤاَ 
’den daha uzun oldu ğu halde neye i şarettir?
Cevap Cevap : Sûrenin ba şında tafsilen zikredilen ëĤا... 3نَĳُĭِĨْËُĺ َīĺِñَّĤاَ olan s ıla ve 
mevsule i şarettir ki, orada yap ılan tafsil, burada yap ılan icmâle beyan olsun.
Suâl : Sûrenin ba şında َīĺِñَّĤاَ’ nin s ıla denilen dahil oldu ğu cümle, mu-
zâri sîgas ıyla zikredildi ği halde, burada mâzi sîgas ıyla zikredilmi ştir. 
Esbâb ı nedir?
Cevapevap : Orada makam, iman ve amele te şvik ve medih makam ıdır. 
Buna münasip, muzâri sîgas ıdır. Burada makam, mükâfat ve ücreti ver-
mek makam ıdır. Buna da münasip, mâzi sîgas ıdır. Çünkü ücret, hizmet-
ten sonra verilir.
اĳُĥِĩَĐوَ  :Bu و harf-i at ıftır. Atf ın tarafeyni aras ında münasebet lâz ım oldu-
ğu gibi, mugayeret de lâz ımd ır. Burada aralar ında bulunan mugayeret, mez-
heb-i İtizâl’in hilâf ına, amelin imana dahil olmad ığına ve amelsiz iman ın da 
kâfi gelmedi ğine delâlet etti ği gibi; ْģَĩَĐ tâbiri de, teb şir edilenin ücret gibi ol-
duğuna işarettir.
1 “İman edip, imanlar ı istikametinde sa ğlam, doğru, yerinde ve ıslaha yönelik (salih) i şlerde bulunanlar ı 
ise müjdele…” (Bakara sûresi, 2/25)
2 “İman edenler…” (Bakara sûresi, 2/25)
3 “O (müttakîler), sürekli yenilenir ve kuvvet kazan ır bir imanla (gaybe) inan ırlar…” (Bakara sûresi, 2/3)BAKARA SÛRES İ / CENNET BAHS İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------------------------    151
َאتِéِĤَّאāĤاَ  :Bu kelime, bir şey ile takyid ve tahsis edilmeyerek, mutlak ve 
mübhem b ırak ılm ıştır. M ısır Müftüsü Şeyh Muhammed Abduh’un telâkkisi-
ne göre: “ İyi şeyler mânâs ında olan َאتِéِĤَאĀ kelimesi, beynennâs me şhur ve 
malûm oldu ğundan, mutlak b ırak ılm ıştır.”
Ben de diyorum ki: Sûrenin ba şına itimaden burada mübhem b ırak ılm ış-
tır. Çünkü sûre ba şında zikredilen 1نَĳُĝِęْĭُĺ ħُİَאĭْĜرَزَ َّאĩِĨوَ ةَĳٰĥَّāĤا نَĳُĩĻِĝُĺ âyeti bu-
radaki َאتِéِĤَאĀ ’yi beyand ır.
2َאرُıْĬَْŶا َאıِÝْéَÜ ْīِĨ ِيóْåَÜ َّאتٍĭَä ْħُıَĤ أَنَّ : Bu âyetten maksat, mükâfattan ne şet 
eden neşeli lezzet ve sürurdur. Bu maksad ın takviyesine i şaret eden kay ıtlar:
1. أَنَّ’ nin tekidi.
2. لَ’ nin ihtisas ı.
3. ْħُıَĤ ’ün takdimi.
4. Cennetin  cem’iyle tenkiri.
5. Cereyan’ ın zikri.
6. َÛْéَÜ ile beraber ْīِĨ ’in zikri.
7. Nehir  tâbiriyle tarifidir.
Bu kay ıtlar ın, o maksad ın tahakkukuna çal ıştıklar ına bir parça izahat ve-
receğiz. Şöyle ki:
Pek büyük bir şey tebşir edildiği zaman, ak ıl tereddüt eder, inana-
maz. İnand ırmak için tekide ihtiyaç olur. Ve kezâ, ne şe ve sürur makamlar ı, 
evhamdan hâli olmal ıdır. Çünkü ednâ bir vehimle, sürur zâil olur. Buna bina-
en, burada o büyük teb şirat, أَنَّ ile tekid edilmi ştir ki, hem ak ıl inans ın, hem 
o süruru izale edecek hiçbir evham kalmas ın. Ve kezâ, bu teb şirat ın yaln ız bir 
vaadden ibaret olmay ıp, bir hakikat oldu ğuna işarettir.
İhtisas ı ifade eden ْħُıَĤ ’deki ل tebşir edilen şeyin onlara mahsus ve on-
1 “Namaz ı bütün şartlar ına riayet ederek (vaktinde ve aksatmadan) k ılarlar ve kendilerine r ızık olarak 
(mal, güç, zekâ, bilgi; …) ne lutfetmi şsek, onun bir miktar ını (Allah r ızas ı için ve kimseyi minnet alt ında 
koymadan ihtiyaç sahiplerine geçimlik olarak) verirler.” (Bakara sûresi, 2/3)
2 “Onlara içinden ırmaklar akan cennetler vard ır.” (Bakara sûresi, 2/25)152  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
lar ın mülkü ve onlar ın fazl ı, istihkaklar ı olduğuna delâlet eder ki, lezzetleri
tamam, sürurlar ı müzdad olsun. Ve illâ, bir padi şah, bir fakiri misafir ederse, 
madem o misafirlik ve o sohbet ebedî de ğildir, k ıymeti yoktur.
ْħُıَĤ ’ün takdimi hasr ı ifade etti ğinden, beyne’n-nâs, cennetin onlara tah-
sis k ılınd ığına ve dolay ısıyla ehl-i nâr ın da peri şan hallerini onlar ın gözleri 
önüne götürmeye sebep oldu ğuna delâlet eder. Ve bu itibarla cennetin lezzeti 
artar ve k ıymeti tezahür eder.
Cennet in cem’i, cennetlerin taaddüdüne ve amellere göre cennetin mer-
tebelerine i şarettir.
Ve kezâ, cennetin her bir cüzü, cennet gibi bir cennet oldu ğuna ve her 
bir mümine dü şen k ısım, büyüklü ğüne nazaran tam bir cennet gibi göründü-
ğüne işarettir.
Cennetin tenkîri ise, güzelli ğinin kabil-i tarif ve tavsif olmad ığına veya sâ-
milerin iştah ve istihsanlar ının fevkalâdeli ğine işarettir.
ِيóْåَÜ : Bahçelerin en güzeli, içinde suyu bulunanlard ır. Bunlar ın da en 
güzeli, içlerinden sular ı akanlard ır. Bunlar ın da en iyisi, ak ıntısı devaml ı olan-
lard ır. İşte cereyan ın sîga-y ı muzâri k ıyafetinde zikredilmesi, o cereyanlar ı tas-
vir etmekle, devaml ı olduğuna işarettir.
َאıِÝْéَÜ ْīِĨ : Hadravat (ye şillik) ve nebâtât içinde cereyan eden sular ın en 
iyisi, nebaan suretiyle bahçenin içinden ç ıkmakla yüksek kö şklerin alt ından 
kendine mahsus terennümat ıyla geçen, e şcâr ve nebâtâta da ğılan sulard ır.
َאıِÝْéَÜ ْīِĨ kelimesi, bu k ısım sulara i şarettir.
َאرُıْĬَْŶاَ  :Sular ın çokluğu, bahçelere daha ziyade menfaat, revnak ve gü-
zellik verir.
Kezâlik, küçük küçük arklardan tecemmû eden nehirler, daha güzel man-
zaralar ı teşkil eder. Bilhassa sular ı berrak, zülâl, tatl ı, soğuk olursa, fevkalâde 
bir k ıymet, bir lezzet veriyor. İşte َאرُıْĬَْŶاَ kelimesi, cem’iyle, tarifiyle, madde-
siyle bu çe şit sulara i şaret eder.
1ُģْ×َĜ ْīِĨ َאĭْĜرُزِ ِيñَّĤا َاñٰİ اĳُĤَאĜ ًאۙĜرِزْ َةٍóَĩَà ْīِĨ َאıْĭِĨ اĳُĜرُزِ َאĩَّĥכُ  :Bu büyük cüm-
1 “Ne zaman orada kendilerine r ızık olarak (koku, tat, renk, şekil ve lezzetçe birbirinden farkl ı ve her 
defas ında tazelenip yenilenen) meyvelerden ikram edilse, “Bu, bize daha önce de ikram edilmi şti!” 
derler.” (Bakara sûresi, 2/25)BAKARA SÛRES İ / CENNET BAHS İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------------------------    153
le, çok küçük küçük cümleleri tazammun etmi ştir. Evet, bu cümle, mâkabliyle
bağlı değildir; müste’nifedir, vazifesi mukadder bir suali cevapland ırmakt ır. 
Mukadder sual ise, sekiz sualin memzuç ve mâcunudur. Şöyle ki:
Vaktâ ki iman edenler ve amel-i salih i şleyenler, cennet gibi yüksek bir 
meskenle teb şir edildiler, birdenbire sâmiin zihnine geldi:
Acaba o meskende r ızık olacak bir şey var m ıdır?
Varsa, o r ızık nereden hâs ıl olur ve nereden gelir?
O r ızıklar o cennetten hâs ıl olduğu takdirde, nesinden ne şet ediyor?
Semerat ından meydana gelirlerse, dünya semerat ına benzerler mi?
Benzediği takdirde, birbirine de benzerler mi?
Birbirine mü şabih olurlarsa, tatlar ı bir midir, yoksa ayr ı ayr ı m ıdır?
Tatlar ı muhtelif oldu ğu takdirde, kopar ıldıklar ı zaman yerleri bo ş mu 
kal ır, yoksa derhal dolar m ı?
Tebeddül ettikleri takdirde, devaml ı m ıdırlar? Devaml ı iseler, onlar ı yi-
yenler sevinirler mi? Sevindikleri zaman ne derler?
Arkadaş! Bu sualleri avucuna koy. Ben de bu cümleleri açar, içlerine ba-
kar ım. Sen de dikkat et, bakal ım mutâb ık olacak m ıdır?
َאĩَّĥכُ kelimesi, devam ve tahkike delâlet eder.
اĳُĜرُزِ sîga-y ı mâzisiyle, vukuunun tahakkukuna delâlet etti ği gibi, madde-
siyle de dünyadaki r ızıklar ını ihtar eder. Ve bina-y ı meçhul sîgas ıyla zikri, o 
rızkda meşakkatin bulunmamas ına ve onlar ın (ağalar ve beyler gibi) r ızıklar ı 
ayaklar ına geldiğine delâlet eder.
َةٍóَĩَà ْīِĨ َאıْĭِĨ denilmektense َאıِÜَاóَĩَà ْīِĨ denilmiş olsayd ı, daha muhtasar ve 
daha güzel olurdu. Fakat mezkûr suallerden iki suale cevap oldu ğundan, َאıْĭِĨ 
ayr ı, َةٍóَĩَà ْīِĨ ayr ı söylemek icap etmi ştir.
َةٍóَĩَà ْīِĨ ’deki tenkir, tâmimi ifade etti ği cihetle, cennetin bütün semerele-
ri r ızık olmaya şâyân oldu ğuna işarettir.
ًאĜرِزْ kelimesinin tenkiri ise, açl ığı gidermek için yedi ğiniz, gördü ğünüz r ı-
zık olmad ığına işarettir.
اĳُĤَאĜ tefâul bâb ının mânâs ı olan şirketi and ırıyor. Yani, “O r ızkın acîb key-9
999999
9154  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
fiyetinden ettikleri taaccüp ve isti ğrab ı birbirine söylemeye ba şlad ılar.”
1ُģْ×َĜ ْīِĨ َאĭْĜرُزِ ِيñَّĤا َاñٰİ : Bu cümlede mübhem b ırak ılıp beyan edilmeyen 
rızık kelimesinin dört mânâya ihtimali vard ır:
Birincisi : R ızıktan maksat, amel-i sâlihtir. Yani, “Bu dâr- ı dünyada r ızık 
olarak bize nasip k ılınan, amel-i salih; yani, şimdi yedi ğimiz r ızıklar dünyada 
yapt ığımız amel-i salihin neticesidir.” Yani amel ile ceza aras ında o kadar it-
tisal (bağlılık) vard ır ki, sanki dünyadaki amel, âhirette tecessüm edip sevap 
kesilmiştir. Onlar ın sevinçleri, bu noktadan hâs ıl olmuştur.
İkincisi : R ızıktan maksat, dünyan ın taam ve yemekleridir. Yani, “Dünyada 
rızık olarak bize verilen taamlar, bunlard ır. Amma zevkleri, tatlar ı aras ında 
dağlar kadar fark vard ır.” İşte onlar ın istiğraplar ı bu noktadand ır.
Üçüncüsü : Bu semereler, biraz evvel yedi ğimiz semereler gibidir, ama 
suretleri bir, mânâlar ı, tatlar ı ayr ıdır. Demek sureten, şeklen bir olduklar ından 
ülfet lezzetini veriyor, tatlar ının ayr ı olmas ıyla da teceddüt lezzeti hâs ıl oluyor. 
İşte sevinçleri bu noktadand ır.
Dördüncüsü : Hemen şimdi yedi ğimiz meyveler, bu dallardaki meyve-
lerdir. Demek bir meyve kopar ıldığı zaman, yeri bo ş kalm ıyor, derhal yerine 
bir meyve peyda oluyor. İşte bundand ır ki, cennetin meyvelerinde noksani-
yet olmuyor.
2ًאıِÖَאýَÝُĨ ۪įِÖ اĳُÜوَأُ : Bu cümle, itiraziyedir. Yani, yeni bir hükmü ifade etmek 
için zikrine lüzum olmad ığı halde, 3ُģْ×َĜ ْīِĨ َאĭْĜرُزِ ِيñَّĤا َاñٰİ cümlesindeki hük-
mü tasdik ve illetini beyan etmek üzere, evvelki cümleye bir zeyil ve bir fezle-
ke olarak zikredilmi ştir.
Bina-y ı meçhul sîgas ıyla اĳُÜأُ’ nün zikredilmesi, ehl-i cennetin i şleri, hade-
meleri taraf ından görülmekte oldu ğuna işarettir.
ًאıِÖَאýَÝُĨ : Yani zahiren ve şeklen bir oldu ğundan, ülfet lezzetini veriyor; bâ-
tınen ve taâmen de ayr ı olduğu cihetle, teceddüd lezzetini veriyor. Bu itibarla 
ًאıِÖَאýَÝُĨ kelimesi, her iki lezzeti îmâ ediyor.
1 “Bu, bize daha önce de ikram edilmi şti!” (derler.)” (Bakara sûresi, 2/25)
2 “(Cennette) meyveler onlara, (ne oldu ğunu bilmedikleri bir yiyecekle i ştahlar ı gitmesin, lezzetleri azal-
mas ın diye) şekilce dünyadakilere benzer (fakat koku, tat, renk, şekil ve lezzetçe birbirinden farkl ı ve 
her defas ında tazelenip yenilenen) şekilde sunulur.” (Bakara sûresi, 2/25)
3 “Bu, bize daha önce de ikram edilmi şti! (derler.)” (Bakara sûresi, 2/25)BAKARA SÛRES İ / CENNET BAHS İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------------------------    155
1َةٌóَّıَĉُĨ أَزْوَاجٌ אƯıĻِĘ ْħُıَĤوَ Bu cümle 2ِيóْåَÜ َّאتٍĭَä ْħُıَĤ cümlesine at ıftır. Atf ın 
tarafeyni aras ında lâz ım olan münasebetin iktizas ınca, takdir-i kelâm şöyle 
olsa gerektir : “Onlar, kendi cisimleri için bir meskene muhtaç olduklar ı gibi, 
kad ınlar ı için de bir meskene muhtaçt ırlar.”
ْħُıَĤ kelimesi ihtisas ı ifade etti ği cihetle, o ezvac ın, onlar ın mülkü ve on-
lara mahsus olduklar ına delâlet etti ği gibi, dünya kad ınlar ından ba şka
3ٌīĻِĐ رٌĳُè ile tâbir edilen bir k ısım kad ınlar da onlar için yarat ılm ış olduğunu 
îmaen gösteriyor.
َאıĻِĘ : Cennet, o kad ınlara zarf ve mesken oldu ğundan anla şılır ki, o ka-
dınlar, o yüksek cennete lây ıktırlar ve ayn ı zamanda cennet derecelerinin 
yüksekliği nisbetinde onlar ın hüsünleri de yükseliyor.
Ve kezâ, cennetin de onlarla müzeyyen oldu ğuna gizli bir îmâ vard ır.
َةٌóَّıَĉُĨ tef’îl bâb ından ism-i mef’ul oldu ğundan, her halde tathir edici bir 
fâil vard ır. O fail de, ancak yed-i kudrettir. Binaenaleyh, yed-i kudretin tathir 
ve tenzih etti ği kad ınlar ın tavsifleri kabil de ğildir.
Ve kezâ, َةٌóَّıَĉُĨ kelimesi müteaddî oldu ğuna nazaran, o kad ınlar ın taharet-
leri kendilerinden olmay ıp, başkas ından onlara sirayet etmi ş olduğu anlaşılır.
 Binaenaleyh, dünya kad ınlar ı da cennete girdikten sonra, bir tetahhur ve 
tasfiye ve tasaykul ameliyat ıyla, güzellikte hurilerin derecelerine ç ıkacaklar ı-
na delâlet eder.
ُونَïِĤَאì َאıĻِĘ ْħُİوَ : Yani, “Onlar da, ezvaçlar ı da, cennet de, cennetin lezâ-
izi de hep ebedîdirler.”
f
1 “(O cennetlerde tek ba şlar ına, yaln ız ve dostsuz olacak da de ğillerdir.) Onlar için, (dünyadaki bütün 
eza-cefa sebebi hallerden ar ınd ırılm ış ve) ebediyen tertemiz hale getirilmi ş eşler de vard ır.” (Bakara 
sûresi, 2/25)
2 “Onlara (içinden ırmaklar) akan cennetler vard ır.” (Bakara sûresi, 2/25)
3 “Güzel gözlü e şler” (Vâk ıa sûresi, 56/22. Ayr ıca bkz.: Duhân sûresi, 44/54; Tûr sûresi, 52/20)156  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
 َīĺِñَّĤا َّאĨَÉَĘ َאۘıَĜْĳَĘ َאĩَĘ ًÙَĄĳُđَÖ َאĨ ًŻَáَĨ ِبَóْąَĺ أَنْ ĹِۤĻْéَÝْùَĺ َź َّٰųا إِنَّ
 اƯَאذĨ نَĳُĤĳُĝَĻَĘ ُواóَęכَ َīĺِñَّĤا َّאĨوَأَ ْۚħِıِّÖرَ ْīِĨ ُّěَéْĤا ُįَّĬأَ نَĳُĩَĥْđَĻَĘ اĳĭَĨاٰ
 َّźإِ ۪ۤįِÖ ُّģِąُĺ َאĨوَ ًاۘóĻِáכَ ۪įِÖ ِيïْıَĺوَ ًاóĻِáכَ ۪įِÖ ُّģِąُĺ ًۢŻَáَĨ َاñٰıِÖ ُّٰųا أَرَادَ
 َóَĨأَ אƯĨ نَĳُđَĉْĝَĺوَ ۪۞įِĜَאáĻِĨ ِïْđَÖ ْīِĨ ِّٰųا َïْıَĐ نَĳُąُĝْĭَĺ َīĺِñَّĤَ۝اَīĻِĝِøَאęْĤا
1ُونَóِøَאíْĤا ُħُİ ٰۤئِכَĤأُۨو َْرْضِۘŶا ĹِĘ ُونَïِùْęُĺوَ َģَĀĳُĺ أَنْ ۪įِÖ ُّٰųا
Gayet k ısac ık bir meâli : Yani, “Cenâb- ı Hak, kullar ını irşad ve ikaz et-
mek üzere, sivrisinek gibi hakir, k ıymetsiz bir hayvanla veya bir mahlûkla mi-
sal getirmeyi, kâfirlerin keyfi için terk etmez. İman ı olanlar, onun, Rab’lerinden 
hak olduğunu bilirler. Amma kâfirler, ‘Allah bu gibi hakir misallerden neyi ira-
de etmiştir?’ diyorlar. Allah, onunla çoklar ını dalâlete atar ve çoklar ını da hi-
dayete götürür. Fakat fâs ıklardan mâada dalâlete att ığı yoktur. Fâs ıklar da 
ol adamlard ır ki, Allah’ ın tâatinden huruçla, mîsak- ı ezelîden sonra ahidleri-
ni bozarlar ve Allah’ ın akrabalar aras ında veya müminler beyninde emretti ği 
hatt- ı muvâsalay ı keserler; yeryüzünde i şleri ifsatt ır. Dünya ve âhirette zarar 
ve hüsrana maruz kalan ancak onlard ır.”
Bu âyetin de sair arkada şlar ı gibi mevzu-u bahis olacak vücuh-u irtibat ı 
ve cihât- ı nazmiyesi üçtür. Maahâzâ, bu âyetin meâli, hem mâkabline, hem 
mâba’dine, hem Kur’ân’ ın tamam ına bak ıyor.
Mâba’dine olan vech-i irtibat ı:
Evet, vakta ki Kur’ân- ı Azîmüşşân sinekten,2 ankebuttan3 misâl getirdi, 
kar ınca4 ile bal ar ısından5 bahsetti. Mü şrikler, münaf ıklar, Yahudiler itiraz için 
fırsat bularak ahmakâne dediler ki: “Allah, azametiyle beraber, böyle hasis, 
hakir şeylerden bahsetmeye tenezzül eder mi? Hâlbuki ashab- ı kemâl, bu gi-
bi k ıymetsiz şeylerden bahsetmeye tenezzül etmezler, hayâ ederler.”6 Kur’ân- ı 
Kerîm, bu âyet ile a ğızlar ına vurarak kapatt ı.
1 Bakara sûresi, 2/26-27.
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/26; Hac sûresi, 22/73.
3 Bkz.: Ankebût sûresi, 29/41.
4 Bkz.: Neml sûresi, 27/18.
5 Bkz.: Nahl sûresi, 16/68-69.
6 et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/178; el-Be ğavî, Meâlimü’t-tenzîl  1/58; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-
Kur’ân  1/241-242.
Mâkabline cihet-i nazm ve irtibat ı:
Evet, Kur’ân’ ın ihtiva etti ği s ıfât ve mezâyân ın hiçbir kelâmda, hiçbir ki-
tapta, hiçbir şah ısta bulunmad ığı, sûre ba şında isbat edildi ği gibi, Hazreti 
Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  nübüvveti de Kur’ân’ ın i’câz ıyla isbat edil-
di. Kur’ân’ ın i’câz ı dahi tahaddî ile, yani muhalifleri muaraza, mübareze mey-
dan ına dâvet etmekle isbat edildi. Çünkü muarazaya yap ılan dâvet, sükût 
ile cevapland ırıldı. Böyle cihan şümûl bir ink ılâb ı söndürmek için yap ılan dâ-
vet üzerine mübareze meydan ına gitmeyip sükût etmek, elbette eser-i aczdir. 
Kur’ân- ı Kerîm’in bu isbatlar ına karşı kâfirler habt olup a ğızlar ını açamad ıklar ı 
gibi, nab ızlar ı bile felce u ğrad ı. Yaln ız, Kur’ân, her hususta hadd-i kemâle bâ-
liğ olduğundan, uzaktan uza ğa baz ı ufak itiraz ta şlar ını atm ışlard ır.
Ezcümle : 1َאرًاĬ َïَĜْĳَÝْøا ِيñَّĤا ِģَáَĩכَ ve 2אءِƯĩَّùĤا َīِĨ ٍÕِّĻَāכَ أَوْ gibi âdi, k ıy-
metsiz misallerden Kur’ân’ ın getirdiği temsiller, yüksek kelâmlar ın kemâline 
yak ışmaz. Bu gibi temsiller, beynennâs yap ılan mükâlemelere, konu şmala-
ra benziyorlar.”3 diye mu ğâlata ile haltetmi şlerdir. Kur’ân- ı Kerîm, onlar ın o 
haltlar ını bu âyetle ba şlar ına vurmu ştur.
Arkadaş! Acele etme, burada bir parça durmak icap eder. Onlar ın pek 
vâhi ve zay ıf şüpheleri vard ır. Bu şüpheler, müteselsil baz ı vehimlerden ne şet 
etmiştir. O vehimler de, baz ı muğâlatalardan husule gelmi şlerdir.
Onlar ın, Kur’ân’ ın kemâlini tenzil etmek için, Kur’ân’ ın temsillerini insan-
lar ın temsillerine k ıyas etmeleri, k ıyas- ı maalfâr ıktır; aralar ında dünyalar ka-
dar fark vard ır.
Onlar ı muğâlata ile bu k ıyasa sevkeden noktalar :
1. Onlar, her şeye, me’lûflar ına bakt ıklar ı nazarla bak ıyorlar.
2. Onlar, insan ın zihninin, fikrinin, lisan ının, sem’inin cüz’î olduklar ını ve 
cüz’î olduklar ından, kasten ve bizzat iki şeye beraber taalluk edemediklerini 
nazara alm ışlard ır.
3. Himmetin yüksek ve alçak k ısımlar ını tefrik eden mikyas ın, iştigal ve 
ihtimamdan ibaret oldu ğunu düşünmüşlerdir. Yani, yüksek şeylere ihtimam 
edenin himmeti yüksektir, alçak i şlerde iştigal edenin himmeti alçakt ır.
1 “(Bunlar ın durumu,) ayd ınlanmak için ate ş yakan bir kimsenin durumuna benzer.” (Bakara sûresi, 2/17)
2 “Yahut onlar ın durumu gökten sa ğanak halinde bo şanan (ve içinde yo ğun karanl ıklar, gök gürlemeleri 
ve şimşekler bulunan ya ğmura tutulmu ş kimselerin durumuna benzer.)” (Bakara sûresi, 2/19)
3 et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/177; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  1/241; İbn Kesîr, Tefsîru’l-
Kur’ân  1/65. 158  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
4. K ıymet ve azametin, himmet nisbetinde oldu ğunu zannetmi şlerdir. 
Hatta küçük veya alçak bir şeyi, yüksek ve büyük şah ıslara isnad etmezler. 
Güya azîm insanlar, k ıymeti olmayan şeylere tenezzül etmezler ve zay ıf, kü-
çük bir şey, o büyük himmet ve azameti tahammül edemez.
İşte o boş kafal ılar, bu noktalara istinaden, Cenâb- ı Hakk’ ı da insanlara 
kıyas ederek diyorlar ki: “Allah, celâl ve azametiyle, insanlar ın konuştuklar ı 
gibi nas ıl insanlar ile tekellüm etmeye tenezzül eder? Ve bu cüz’î ve hakir şey-
lerden nas ıl bahseder? Azametine yak ışır m ı?”
Acaba o süfeha tak ımı, Allah’ ın iradesi, ilmi, kudreti gibi sair s ıfatlar ının 
da küllî, umumî, şâmil, muhît olduklar ını bilmezler mi? Ve yine bilmezler mi 
ki; Cenâb- ı Hakk’ ın azametine mikyas, ancak mecmû âsâr ıdır; yaln ız bir eser 
mikyas olamaz? Ve yine bilmezler mi ki; Cenâb- ı Hakk’ ın tecellisine mîzan 
olacak, kâffe-i kelimât ıdır ki, eşcâr kalem, denizler mürekkep olsa, o kelimât ı 
azıp bitiremezler?1(Hâşiye)
Meselâ, şems âk ıl, ihtiyar ve irade sahibi farz edilse, ziyas ını bütün âleme 
neşrettiği bir s ırada, pis, mülevves bir zerre de onun ziyas ından istifade etti ği 
1 (Hâşiye) Bu meâldeki âyette bir mübalâ ğa, bir müzâyede görünür. Fakat hakikate, vâk ıa 
bak ılırsa, ziyadelik yoktur. Çünkü kelime, bir mânây ı ifade eden şeye denir. Amma nahvî-
lerin laf ız ile takyid ve tahsis ettikleri, onlara mahsus bir ıstılaht ır. Evet, biri kâl, di ğeri hâl 
olmak üzere iki lisan vard ır. Lisân- ı kâlin kelimât ı elfaz ise, lisân- ı hâlin kelimât ı da ahvâldir. 
Binaenaleyh, kudsî şâirin 1*ٌïِèوَا ُįَّĬأَ ĵٰĥَĐ ُلُّïَÜ     ٌÙَĺاٰ ُįَĤ ْءٍĹَü ِّģכُ ĹِĘوَ dediği gibi, “ Kitab- ı 
kebiri kâinatta yarat ılan herhangi bir şey, Hâl ık’ın azametine delâlet eden bir kelime-i 
hâliyedir. ” Eşcâr ile denizler, kâinat kitab ında mevcut kelimât- ı hâliyelerin yaz ılmas ına kâfi 
geldiği takdirde, o denizlerin katreleri, o a ğaçlar ın zerreleri birer hâlî kelime oldu ğundan, 
onlar ın da yaz ılmas ı için mürekkep, kalem lâz ımd ır. Öyleyse, onlar için de, onlar kadar 
başka eşcâr ve denizler lâz ımd ır. Ve hâkezâ, her bir birincinin katreleri ve kelimât ı yaz ıl-
dıktan sonra, ona da onun kadar ikinci bir tak ım eşcâr ve denizler lâz ımd ır. Hâl böylece
ilâ-gayri’n-nihâye teselsül eder, gider. Cenâb- ı Hakk’ ın kelimât ı, yani Cenâb- ı Hakk’ ın aza-
metine delâlet eden kelimât- ı hâliyesi bitmez. Demek hakikatte َאĭِئْä ْĳَĤوَ ِĹِّÖرَ َאتُĩِĥכَ َïَęْĭَÜ أَنْ 
2*َدًاïَĨ ۪įِĥْáِĩِÖ âyetinin ifade etti ği mânâda hiçbir cihetle mübâla ğa, müzâyede yoktur, bel-
ki tenâkus vard ır.
 Mütercim
 Abdülmecid
 *1 “Bütün her şeyde Allah’ ın varl ık ve birli ğini gösteren bir âyet (i şaret) vard ır.” (Bkz.: el-
Esfehanî, el-Eğânî 4/39; el-Kalka şendî, Subhu’l-a’ şâ 12/413; el-üb şeyhî, el-Müstatraf  1/16, 
2/280)
 *2 “(De ki: “Rabbimin (bütün isim ve s ıfatlar ının tecellileri ve O’nun icraat ı olan) kelimelerini 
yazmak için denizler mürekkep olsayd ı,) hattâ onlara bir o kadar daha ilâve etseydik, bütün 
bu denizler biterdi de, Rabbimin kelimeleri yazmakla tükenmezdi.” (Kehf sûresi, 18/109)BAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ NÜKTELER İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------    159
vakit, şemse kar şı “Niçin bu pis, bu mülevves zerreyle me şgul oldu ve niçin 
ona ziyas ını verdi?” diye itiraz edilebilir mi? Hâ şâ! Şemsin azametine bir na-
kîse gelir mi? Yok.
Binaenaleyh, gayet büyük olan bu âlemi, büyük bir sanat ile ve büyük bir 
ihtimamla halketti ği gibi, cevher-i fert ile tâbir edilen zerre de O’nun destgâh- ı 
kudretinden ç ıkan bir eser-i sanat ıdır. Çünkü o büyük kudretin nazar ında, ce-
vahir-i fert, yani zerrelerle nücûm-u seyyare, yani gezici y ıldızlar müsavidir-
ler. Zira o büyük Allah’ ın kudreti, ilmi, iradesi, kelâm ı, zâtî s ıfatlar ıdır, Zât- ı 
Akdes’e lâz ımd ırlar. Onlarda teceddüd yok, ziyade ve noksan olmaya kabili-
yet yok, tagayyürleri yok ki mertebeleri olsun. Maahâzâ, acz bu s ıfatlar ın z ıd-
dı olduğundan, onlar ın içine girip oturamaz. Binaenaleyh, kudret-i ilâhiyede 
zerre ile şems aras ında fark yoktur.
Meselâ, terazinin her iki gözünde iki güne ş veya iki zerre bulundu ğu farz 
edilse, aralar ında müsâvat ve muvâzene bulundu ğundan, hariçten bir kuvvet 
bir gözüne basarsa, öteki göz havaya kalkar. İster o gözde zerre olsun, ister 
güneş olsun, o kuvvete göre farklar ı yoktur, ikisi de birdir.
Kezâlik, mümkün olan bir şeyin tarafeyni, yani vücûd ve ademi aras ın-
da, terazinin gözleri gibi müsâvat oldu ğundan, kudret-i ezeliye hangi tarafa 
basarsa, öteki taraf heba gibi havaya kalkar. Güne ş, sinek, zerre.. bu husus-
ta hepsi de birdir.
Hülâsa : Zerre gibi küçük şeyler veya âdi fiiller, Hâl ık’ın halk ıyla vücuda 
geldikleri için, O’nun daire-i ilminde dahil olduklar ı bedihîdir. Bu itibarla, on-
lardan bahsetmekte, bilbedahe, mü şâhhat (münaka şa etmek) yoktur. Kur’ân- ı 
Kerîm, 1
ُóĻِ×َíْĤا ُėĻِĉَّĥĤا َĳُİوَ َۘěَĥَì ْīَĨ ُħَĥْđَĺ َźأَ âyetiyle bu s ırra işaret etmi ştir. 
Yani, halkeden Hâl ık, mahlûkunu bilmez mi? Ve bilmemesinin imkân ı var m ı? 
Öyleyse mahlûkundan niçin bahsetmesin, niçin mahlûkuyla konu şmas ın?
İkinci mu ğâlata : Onlar, “Kur’ân’ ın üslûplar ı ve şivesi alt ında bir insa-
nın timsâli görünür.” diyorlar. Çünkü Kur’ân’da bahsedilen âdi i şler ve ha-
kir şeyler, insanlar ın aras ında yap ılan muhavere ve konu şmalar gibidir. Bu 
cahil herifler bilmezler mi ki, söylenilen bir kelâm, bir cihetten mütekellimi-ne bakarsa birkaç cihetten de muhatab ına bakar? Çünkü muhatab ın ahvâlini 
nazara almak lâz ımd ır ki, söylenilen söz o ahvâlin iktizas ı üzerine söylensin. 
1 “O yaratt ığı mahlûkunu hiç bilmez olur mu? Latîf (Kendisinden hiçbir şeyin gizli kalmad ığı, her şeye 
bütünüyle nüfuz eden) ve Habîr (her şeyden hakk ıyla haberdar olan) O’dur.” (Mülk sûresi, 67/14)160  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Binaenaleyh, Kur’ân’ ın muhatab ı beşerdir. Kur’ân’ ın maksad ı da tefhimdir. 
Yani, beşerin bilmedi ği şeyleri bildirmektir. Buna binaendir ki, belâgat ın ikti-
zas ı üzerine, Kur’ân, be şerin hissiyat ıyla memzuc olan üslûplar ını giyer ve şi-
vesiyle söyler ki, be şerin fehmi söylenilen sözden tavahhu ş edip ürkmesin.
Evet, yüksek bir insan, bir çocukla konu ştuğu zaman çocuklar ın şivesiyle 
konuşursa, çocu ğun zihnini ok şam ış olur. Çocu ğun fehmi, onun çat pat söy-
lediği sözlerle ünsiyet peyda eder; söylediklerini dinler ve anlar. Aksi halde, o 
insan ile o çocuk aras ında bir malûmât al ışverişi olamaz. Allah ile be şer ara-
sındaki ahz ve îtâlar da böyledir. E ğer Cenâb- ı Hak beşere îtâ edece ği malû-
mât ı beşerin terazisiyle tart ıp vermezse, be şer, katiyen ne bakar ve ne de al ır. 
Çünkü be şer, ancak al ışmış olduğu terazisinin dilinden anlar, bu fennî terazi-
lerin dilinden anlamaz.
Suâl : Hakikaten, e şyan ın hakareti, h ısseti, kudretin azametine, kelâm ın 
nezahet ve nezaketine münâfidir.
Cevap Cevap : Baz ı şeylerde veya i şlerde görünen hakaret, çirkinlik, e şyan ın 
mülk cihetine aittir. Yani d ış yüzüne naz ırdır ve bizim nazar ımızda öyle görü-
nür. Ve bunun için, e şya ile yed-i kudret aras ına perde olarak esbab- ı zahiri-
ye vaz edilmi ştir ki, sathî nazar ımızda yed-i kudretin o gibi e şya ile müba şereti 
görünmesin. Fakat melekût ciheti, yani içyüzü ise şeffaf ve yüksektir. Kudretin 
taalluk etti ği bu cihette, hiçbir şey kudretin taallukundan hariç de ğildir.
Evet, azamet-i ilâhiye esbab- ı zahiriyenin vaz’ ını iktiza etti ği gibi, vah-
det ve izzet-i ilâhiye de kudretin bütün e şyaya şumûlünü ve kelâm ın her şe-
ye ihatas ını iktiza ederler. Maahâzâ, bir zerre üstünde zerrelerle yaz ılan bir 
Kur’ân, sayfa-y ı semâda y ıldızlar ile yaz ılacak Kur’ân’dan hüsünde (güzellik) 
aşağı değildir. Ve kezâ1(Hâşiye) bir sivrisine ğin yarat ılışı, sanatça filin hilkatin-
den dûn de ğildir.
Kelâm s ıfat ı da aynen kudret s ıfat ı gibidir. Bir çocukla konu şup söz anlat-
mak, bir filozofla konu şmaktan a şağı değildir.
1 (Hâşiye) Sivrisine ğin başında m ızrak gibi bir hortum vard ır. Filin ba şına konar, hortumu-
nu filin hortumuna bat ırır, fil kaçmaya ba şlar, hiçbir suretle elinden kurtulamaz. Demek 
Cenâb- ı Hak, sivrisine ği file galip ve hâkim k ılm ıştır. Binaenaleyh, hilkatçe dûn ise de, cesa-
ret hususunda fâiktir.
 Mütercim
 AbdülmecidBAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ NÜKTELER İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------    161
Suâl : Şu temsillerde görünen hakaret-i zahiriye neye âittir?
Cevap Cevap : O gibi haller temsil getirene ait de ğildir, ancak mümessel-i lehe 
âittir. Yani, kime ve ne şeye temsil getirilmi şse ona aittir. Zaten kelâm ın güzel-
liği, belâgat ı, mümessel-i lehe mutabakat ı nisbetindedir. Evet, bir padi şah bir 
çobana, çobanlara mahsus bir aba, bir palto ve kelbine de bir kemik verirse, “Padişah iyi yapmad ı.” diye kimse itiraz edemez. Çünkü her şeyi lây ıkına ver-
miştir. Binaenaleyh, mümessel-i leh ne kadar hakir olursa, temsili de o kadar 
hakir olur; ve ne kadar büyük olursa, temsili de o kadar büyük olur.
Evet, sanemler pek âdi, hakir olduklar ından Cenâb- ı Hak, sine ği
1(Hâşiye) 
onlara musallat k ılm ıştır. Ve ibadetleri de o kadar çirkindir ki, تِĳُ×ْכَĭَđْĤا ُãْùَĬ 
ile, yani örümce ğin ağıyla tâbir edilmi ştir.
Üçüncü mu ğâlata : Onlar diyorlar ki: “Hakikati izhar etmekte, aczi îmâ 
eden bu gibi temsilâta ne ihtiyaç vard ır?”
Elcevap Elcevap : Kur’ân’ ı inzal etmekten maksat, cumhur-u nâs ı irşad etmektir. 
Cumhur ise avâmd ır. Avâm- ı nâs, ç ıplak olan hakâiki göremez; ülfet peyda 
etmedikleri akliyât- ı mahzay ı ve mücerredât ı, fehimleri alamaz. Bunun için 
Cenâb- ı Hak, lütuf ve ihsan ıyla, hakikatleri onlar ın ülfet ettikleri bir libas ile, 
bir şive ile göstermi ştir ki, tevahhu ş edip ürkmesinler. Bu bahis, müte şabihat 
bahsinde geçmi ştir.
Bu âyetin cümleleri aras ındaki irtibata gelelim :
Evet, 2َאıَĜْĳَĘ َאĩَĘ ًÙَĄĳُđَÖ َאĨ ًŻَáَĨ ِبَóْąَĺ أَنْ ĹِۤĻْéَÝْùَĺ َź َّٰųا إِنَّ cümlesi onlar ın 
îrad ettikleri a şağıdaki müteselsil itirazlar ı reddediyor:
1 (Hâşiye) Bir Arabî’nin tapt ığı bir sanemi varm ış. Bir gün ibadete gitmi ş. Bakm ış ki, bir tilki 
sanemin ba şına bevletmi ş. Bu hali görünce, 1*۪įِøَأْóِÖ َאنُ×ُĥْđُّáĤا لُĳُ×َĺ أَرَبٌّ demekle, sanemi k ır-
mış, atm ış. Demek sanemlerin hakaretinden, yaln ız sinekler de ğil, tilkiler de ba şlar ına ç ıkar, 
telvis eder.
 Mütercim
 Abdülmecid
 *1 “Başına tilkinin bevletti ği şey rab m ı olur!” İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/308; ez-
Zemahşerî, el-Müstaksâ  1/136; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  1/137.
2 “Allah, (Ate ş’ten korunup vaad edilen cennetlere girmesinde insan için bir vesile olan iman hakikatleri-
ni zihinlere ve kalblere yerle ştirme ad ına) bir sivrisine ği, hattâ (gerek misal te şkil etmede, gerekse yap ı 
ve sanat olarak) ondan daha büyü ğünü veya daha küçü ğünü misal getirmekten çekinmez.” (Bakara 
sûresi, 2/26)162  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
1. Allah’ ın beşer ile konu şmas ında ve onlara kah ır ve itab etmekte ve on-
lardan şikâyet etmekte ne hikmet vard ır? Hâlbuki bu gibi şeylerden anla şılır 
ki, âlemde insan ın da başka bir tasarrufu, bir tesiri vard ır.
2. İnsanlar aras ında cereyan eden konu şmalar gibi temsillerin getirilme-
si… Zira bu, Kur’ân’ ın beşer kelâm ı olduğuna alâmettir.
3. Kelâm ın arkas ında, üslûplar ın aras ında insan ın timsâli görünür.
4. Hakâik, temsilâtla tasvir ediliyor. Bu ise, hakikati izhar etmekten âciz 
olduğuna delâlet eder.
5. Getirilen temsiller, âdi temsillerdir. Bu ise, mütekellimin zihni, inhisar 
alt ında oldu ğuna emaredir.
6. Hakir ve k ıymetsiz şeylerden temsiller getiriliyor. Bu da mütekellimin 
zay ıf olduğuna delildir.
7. Getirilen temsillere mecburiyet olmad ığından, terki zikrinden evlâd ır.
8. Bilhassa, ehl-i izzetin hayâ ederek tenezzül etmedikleri şeylerden tem-
sil getirilmi ştir.
Kur’ân- ı Kerîm, bu itiraz silsilesini, ëĤا... َאĨ ًŻَáَĨ ِبَóْąَĺ أَنْ ĹِۤĻْéَÝْùَĺ َź َّٰųا إِنَّ 
cümlesiyle bir darbede k ırm ış ve y ıkm ıştır:
1. Eşyan ın içyüzleri yüksek ve şeffaf oldu ğundan, bu yüzlerden bahset-
mek azamet ve celâle münafi olmad ığı gibi; ulûhiyetin iktizas ı üzerine d ış yüz-
leri çirkin görünenlerin bahsedilmekten, zikredilmekten hâriç tutulmalar ı, ulû-
hiyet kanununa muhaliftir. Çünkü bir hâkim, teb’as ından çingeneleri hukuk-u 
medeniyeden ihraç etmez.
2. Belâgat ve hikmetin iktizas ı üzerine, hakir mânâlar ı ifade için hakir 
temsillerin zikrinde bir muhalefet yoktur.
3. Âdi temsillerde bir beis yoktur; terbiye ve ir şad öyle ister.
4. İnâyet-i ilâhiyenin iktizas ı üzerine, hakâik, temsilâtla tasvir edilir.
5. Rubûbiyet ve terbiyenin iktizas ına binaen; insanlar ı, kendi aralar ında 
cereyan eden muhavereleri, üslûplar ı, şiveleriyle ir şad etmek lâz ımd ır.
6. Hikmet ve nizam ın iktizas ı üzerine, Cenâb- ı Hakk’ ın insanlarla konu ş-
mas ı zarurîdir.BAKARA SÛRES İ / KUR’ANÎ TEMS İLLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------    163
Hülâsa : Cenâb- ı Hak, insanlara cüz-ü ihtiyarî vermekle, onlar ı âlem-i ef’-
âle masdar yapt ı. O âlem-i ef’âli bir nizam alt ında almak üzere kelâm ını, ya-
ni Kur’ân’ ını da resûl olarak o âlem-i ef’âle gönderdi. Binaenaleyh, tanzif ve 
tanzim için yap ılan ilâhî bir program, itirazlara mahal olamaz.
1ْħِıِّÖرَ ْīِĨ ُّěَéْĤا ُįَّĬأَ نَĳُĩَĥْđَĻَĘ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا َّאĨَÉَĘ : Bu cümleyi evvelki cümle ile 
bağlayan alâkaya gelince :
Evvelki cümledeki hükmü isbat için, bu cümle, bir delilin yolunu gösteri-
yor ve zihne gelen vehimleri de defediyor. Şöyle ki:
Her kim inâyet-i ezeliye ile rubûbiyet-i ilâhiyeyi göz önüne getirip Allah 
cânibinden kudretin azameti alt ında bakarsa, baûda ve emsâliyle getirilen 
temsillerin belâgat kanunlar ına muvâf ık ve Cenâb- ı Hak’tan hak oldu ğunu 
tasdik eder. Fakat her kim nefsinin emri alt ında mümkinât ı nazara alarak ba-
karsa, şüphesiz vehimler onu havaland ırır, dalâletin batakl ığına atar.
Bu iki tâife insanlar ın misli, şöyle iki şahs ın misline benzer ki: Onlardan 
birisi yukar ıya, diğeri aşağıya gider. Her ikisi de pek çok su arklar ını görürler. 
Yukar ıya giden şah ıs, doğru çeşmenin ba şına gider, suyun menba ını bulur; 
tatl ı, temiz bir su oldu ğunu anlar. Sonra o çe şmeden te şâub edip da ğılan bü-
tün arklar ın temiz ve tatl ı olduklar ına hükmeder ve hangi arka tesadüf ederse, 
tatl ı ve temiz oldu ğunda tereddüt etmez. İşte bu itibarla, kendisine vehimler 
tasallut etmezler. A şağıya giden öteki şah ıs ise, arklara bakar, suyun menba-
ını göremedi ğinden, her rast geldi ği ark suyunun tatl ı olup olmad ığını anla-
mak için delilleri, emareleri aramaya mecbur olur. Bundan dolay ı vehimlere 
maruz kal ır. Ednâ bir vehim, o kafas ızı yoldan ç ıkar ır.
Yahut o iki tâifenin misali, ellerinde bir ayna bulunan iki şahs ın misali-
ne benzer ki, birisi aynan ın şeffaf yüzüne bakar, içinde kendisini gördü ğü gi-
bi çok şeyleri de görebilir. Öteki adam ise, aynan ın renkli yüzüne bakar, bir 
şey anlayamaz.
Hülâsa : Allah’ ın sun’una, ef’âline, kelâm ına, temsilât ına, üslûplar ına, 
inâyet ve rubûbiyetini mülâhaza etmekle beraber, Allah’ ın cânibinden bak-
mak lâz ımd ır. Bu bak ış da, ancak nûr-u imanla olur. Bu itibarla, vehimler ol-
sa bile, ancak örümcek a ğının k ıymet ve kuvvetinde olur. E ğer mümkinât
1 “Zaten iman etmi ş bulunanlar, (hem imanlar ının gereği, hem de bu tür misaller imanlar ını artt ırıp güç-
lendirdiğinden ve onlardaki maksat ve hikmeti çok iyi anlad ıklar ından,) onun gerçekten Rabbilerinden 
gelen hak bir misal oldu ğunu bilirler.” (Bakara sûresi, 2/26)164  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
cihetinden cüz’î fikriyle mü şteri nazar ıyla bakarsa, zay ıf bir vehim bile onun 
nazar ında bir da ğ gibi olur. Cûdi Da ğı’nı gözün rüyetinden men eden sine-
ğin kanad ı gibi, zay ıf, küçük bir vehim de hakikati onun gözünün görmesin-
den setreder.
ëĤا... 1ًŻَáَĨ َاñٰıِÖ ُّٰųا أَرَادَ اƯَאذĨ نَĳُĤĳُĝَĻَĘ ُواóَęכَ َīĺِñَّĤا َّאĨوَأَ  :Bu cümlenin evvel-
ki cümle ile cihet-i irtibat ı:
Evet, temsilât- ı Kur’ân’iye’deki hikmeti fehmetmek için Allah cânibinden 
nur-u imanla bakmak lâz ım olduğuna evvelki cümle ile i şaret edilmi ştir. Bu 
cümlede ise, mezkûr temsilâttaki hikmetin adem-i fehmini intac eden ve ayn ı 
zamanda evham ve bahaneler yuvas ına giden yol gösterilmi ştir. Şöyle ki:
Alçak nefis taraf ından her şeyi karanl ıklı gösteren küfür zulmetiyle temsi-
lât- ı Kur’âniye’ye bakan olursa, tabiî o temsilât ın hikmetini anlayamaz, evha-
ma kap ılır. Kalbindeki maraz ın yard ımıyla, her vehim onun nazar ında bir dev 
kesilir; tarik-i hakk ı kaybeder, tereddütlere maruz kal ır. Sonra istifhama, yani 
sorup sual etmeye ba şlar, içinden ç ıkamaz; en nihayet i ş inkâra dayan ır, inkâ-
rın içinde kal ır. Kur’ân- ı Kerîm, ihtisar ve kinaye tarikiyle onlar ın inkâr ı tazam-
mun eden istifhamlar ına, 2ًŻَáَĨ َاñٰıِÖ ُّٰųا أَرَادَ اƯَאذĨ cümlesiyle i şaret etmi ştir. Ve 
bu işaret içindir ki, evvelki cümlede mezkûr olan نَĳُĩَĥْđَĺ ’ye mutabakat için, 
burada نَĳُĩَĥْđَĺ َź ’nin zikri lâz ım iken ëĤا... ًŻَáَĨ َاñٰıِÖ ُّٰųا أَرَادَ اƯَאذĨ denilmiştir.
3ًاóĻِáכَ ۪įِÖ ِيïْıَĺوَ ًاóĻِáכَ ۪įِÖ ُّģِąُĺ : Bu cümle, onlar ın temsilât ının sebebini, ille-i 
gâiyesini anlamak üzere َאذَاĨ ile yapt ıklar ı istifhama cevapt ır. Fakat Kur’ân- ı 
Kerîm, usûl ittihaz etti ği îcaz ve ihtisara binaen, temsilât ın âk ıbetini, yani tem-
silâta terettüp eden dalâlet ve hidayeti, ille-i gâiye menzilesinde göstermi ştir. 
Evet dalâlet ve hidayet, temsilâta illet olamaz. E ğer illet olsa, cebr olur. Ancak 
temsilât ın sebep ve ille-i gâiyesi, cumhur-u avâm ı ikaz ve ir şadd ır. Sanki on-
lar “Ne için böyle oldu? Ne için i’câz bedihî olmad ı? Ne için Allah’ ın kelâm ı 
olduğu zarurî olmad ı? Ne için bu temsilât yüzünden vehimlere meydan veril-
di?” diye bir çok sualleri ortaya ç ıkard ılar. Kur’an- ı Kerîm ِيïْıَĺوَ ًاóĻِáכَ ۪įِÖ ُّģِąُĺ 
ًاóĻِáכَ ۪įِÖ cümlesiyle, o sual kümesini da ğıttı. Şöyle ki:
1 “Küfür kalblerinde yerle şmiş bulunanlar ise, (küfürlerinden kaynaklanan bir cehalet ve inatla), “Allah 
böyle bir misal getirmekle ne demek ve ne yapmak istiyor ki!?” derler.” (Bakara sûresi, 2/26)
2 “Allah böyle bir misal getirmekle ne demek ve ne yapmak istiyor ki!?” (derler.)” (Bakara sûresi, 2/26)
3 “Allah, onunla çoklar ını dalâlete atmakta ve çoklar ını da hidayete erdirmektedir.” (Bakara sûresi, 2/26)BAKARA SÛRES İ / KUR’ANÎ TEMS İLLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------    165
O temsilât ı nur-u iman ile tefekkür edenin nur-u iman ı inkişaf eder, kuv-
vet bulur. Küfür zulmetiyle ve tenkit h ırsıyla bakan ın da, zulmeti ziyadele şir ve 
gözü kör olur. Çünkü nazarîdir, bedîhi de ğildir.
Evet, bu temsilât, temiz ve yüksek ruhlar ı, mülevves ve alçak ruhlardan 
tefrik içindir. Bu da, yüksek istidatlar ı neşv ü nemaland ırmakla pis istidatlar-
dan temyiz içindir. Bu dahi, sa ğlam f ıtratlar ı, mücahede ile, bozuk ve hasta 
fıtratlardan ay ırmak içindir. Bunu da, imtihan- ı beşer istilzam ediyor. Bunu 
dahi, s ırr- ı teklif iktiza etmi ştir. Teklif ise saadet-i be şer içindir. Saadet ise te-
kemmülden sonrad ır.
Suâl : Diyorsun ki: “Teklif saadet içindir. Hâlbuki ekser-i nâs ın şekave-
tine sebep, tekliftir. Teklif olmasayd ı, bu kadar tefavüt-ü şekavet de 
olmazd ı?”
Cevap Cevap : Cenâb- ı Hak, verdi ği cüz-ü ihtiyarî ile ef’âl-i ihtiyariye âlemini 
kesbiyle te şkil etmeye insan ı mükellef k ıldığı gibi, ruh-u be şerde vedîa olarak 
ekilen gayr-i mütenahi tohumlar ı sulamak ve ne şv ü nemaland ırmak için de 
beşeri teklifle mükellef k ılm ıştır. Eğer teklif olmasayd ı, ruhlardaki o tohumlar 
neşv ü nema bulamazd ı.
Evet, nev-i be şerin ahvâline dikkatle bak ılırsa görülür ki, ruhun mânen te-
rakkisini, vicdan ın tekâmülünü, ak ıl ve fikrin inki şaf ve terakkisini telkih eden, 
yani aşılayan, şeriatlard ır; vücûd veren, tekliftir; hayat veren, peygamberle-
rin gönderilmesidir; ilham eden, dinlerdir. E ğer bu noktalar olmasayd ı, insan 
hayvan olarak kalacakt ı ve insandaki bu kadar kemâlât- ı vicdaniye ve ahlâk- ı 
hasene tamamen yok olurlard ı. Fakat insanlar ın bir k ısm ı, arzu ve ihtiyar ıyla 
teklifi kabul etmi ştir. Bu k ısım, saadet-i şahsiyeyi elde etti ği gibi, nev’in saa-
detine de sebep olmu ştur.
Amma insanlar ın büyük bir k ısm ı, ihtiyar ıyla küfrü kabul ve tekâlif-i ilâ-
hiyeyi reddetmi şlerse de, teklifin baz ı nevilerinden süzülen terbiyevî, ahlâ-
kî vesaire güzel şeyleri ald ıklar ından, teklifin o nevilerini z ımnen ve ıztıra-
ren kabul etmi ş bulunurlar. İşte bu itibarla, kâfirin her s ıfat ı ve her hali kâ-
fir değildir.
Suâl : İnsanlardan büyük bir k ısm ın şekaveti meydanda iken, yaln ız kü-
çük bir k ısm ın saadeti nas ıl nev’in saadetine sebep olur ki, “ Şeriat 
rahmettir.” diyorsunuz. Hâlbuki nev’in saadeti, ya bütün efrad ın ve-
ya k ısm- ı ekserisinin saadetiyle olabilir?166  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Cevap Cevap : Alt ına yüz yumurta b ırak ılan tavuk, o yumurtadan yirmisini civ-
civ ç ıkar ıp seksenini ifsat etse, bu tavuk, yumurta nev’ine hizmet etmi ş olur. 
Çünkü bir civciv, bin yumurtan ın annesi olabilir.
Veya yüz tane çekirdek topra ğa ekilse ve suyla sulan ıp bilâhare yirmisi 
neşv ü nema bulup hurma a ğac ı olsa ve sekseni çürüyüp mahvolsa, yirmi çe-
kirdeğin sümbüllenip a ğaç olmas ına sebep olan su, elbette çekirdek nev’ine 
hizmet etmi ş olur.
Veyahut bir maden ate şte eritilse, be şte biri alt ın, mütebakisi toprak ç ık-
sa; elbette ate ş, o madenin kemâline, saadetine sebep olur.
Binaenaleyh, teklif de insanlar ın beşte birini kurtarsa, o be şte birin saa-
det-i nev’iyeye sebep ve âmil oldu ğuna kat’iyetle hükmedilebilir. Maahâzâ, 
yüksek hissiyat ile güzel ahlâk ın neşv ü nemas ı, ancak mücahede ve içtihadla 
olur. Evet, sa ğ el, daima çal ıştığı için, sol elden daha kuvvetlidir. Ve bir hükû-
met, mücahede ettikçe cesareti artar, terk etti ği zaman cesareti azal ır ve bin-
netice cesaret de, hükûmet de söner, mahvolur.
Ve kezâ, her şeyin ve her i şin tekâmülü, z ıtlar ının mukabele ve rekabet et-
meleriyle olur. Meselâ hidayetin tekâmülüne dalâlet yard ım ettiği gibi, iman ın 
tekâmülüne de küfür yard ım eder. Çünkü küfür ve dalâletin ne derece pis ve 
zararl ı olduklar ını gören bir müminin iman ı ve hidayeti, birden bine ç ıkar. Bu 
iki cihet, teklifin eser ve semeresidir. Ve bu iki cihet itibar ıyla teklif, saadet-i 
nev’iyenin yegâne âmilidir.
1َīĻِĝِøَאęْĤا َّźإِ ۪ۤįِÖ ُّģِąُĺ َאĨوَ  :Bu cümlenin mâkabliyle münasebeti :
Evet, Kur’ân- ı Kerîm 2ًاóĻِáכَ ۪įِÖ ُّģِąُĺ cümlesinde dalâlete at ılanlar kimler 
olduğunu beyan etmeyip mübhem b ırakt ığından, sâmi korktu. “Acaba o da-
lâlete at ılanlar kimlerdir? Sebep nedir? Kur’ân’ ın nurundan zulmet nas ıl geli-
yor?” diye sordu ğu bu üç sual, şu cümleyle cevapland ırılm ıştır ki: “Onlar, fâ-
sıklard ır. Dalâlete at ılmalar ı, fısklar ının cezas ıdır. F ısk sebebiyle, fâs ıklar hak-
kında nûr nâra, ziya zulmete ink ılâp eder.” Evet, şemsin ziyas ıyla, pis madde-
ler taaffün eder, kokar, berbat olur.
1 “Ama Allah onunla (ba şkalar ını değil,) sadece fas ıklar ı dalâlete atmaktad ır.” (Bakara sûresi, 2/26)
2 “Allah, onunla çoklar ını dalâlete atmakta…” (Bakara sûresi, 2/26)BAKARA SÛRES İ / TEKLİF-İ BEŞERDEKİ HİKMET  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------   167
 ĹِĘ ُونَïِùْęُĺوَ َģَĀĳُĺ أَنْ ۪įِÖ ُّٰųا َóَĨأَ אƯĨ نَĳُđَĉْĝَĺوَ ۪۞įِĜَאáĻِĨ ِïْđَÖ ْīِĨ ِّٰųا َïْıَĐ نَĳُąُĝْĭَĺ َīĺِñَّĤاَ
1ُونَóِøَאíْĤا ُħُİ ٰۤئِכَĤأُۨو َْرْضِۘŶا
Bu cümlenin evvelki cümle ile vech-i nazm ı:
Evet, bu cümle ile f ısk, şerh ve beyan edilmi ştir. Şöyle ki:
Fısk, haktan udul, ayr ılmak, hadden tecavüz, hayat- ı ebediyeden ç ı-
kıp terk etmektir. F ıskın menşei, kuvve-i akliye, kuvve-i gadabiye, kuvve-i 
şeheviye denilen üç kuvvetin ifrat ve tefritinden ne şet eder.
Evet, ifrat veya tefrit, delillere kar şı bir isyand ır. Yani, sayfa-y ı âlem-
de yarat ılan delâil, uhûd-u ilâhiye hükmündedir. O delâile muhalefet eden, 
Cenâb- ı Hak’la f ıtraten yapm ış olduğu ahdini bozmu ş olur.
Ve kezâ ifrat ve tefrit, hayat- ı nefsiye ve ruhiyenin maraz ve hastal ığını 
intac eden esbabdand ır. Buna, f ıskın birinci s ıfat ı olan 2ِّٰųا َïْıَĐ نَĳُąُĝْĭَĺ cüm-
lesiyle işaret edilmi ştir.
Ve kezâ, ifrat ve tefrit, hayat- ı içtimaiyeye kar şı isyan ate şini yakan iki 
âmildir. Evet, bu âmiller hayat- ı içtimaiyeyi nizam ve intizam alt ına alan ra-
bıtalar ı, kanunlar ı keser, atar. Evet, şehvet veya gazap, haddini a şarsa, ırz ve 
namuslar payimâl olur, mâsumlar mahvolur. Buna da, f ıskın ikinci s ıfat ı olan 
3َģَĀĳُĺ أَنْ ۪įِÖ ُّٰųا َóَĨأَ אƯĨ نَĳُđَĉْĝَĺوَ cümlesiyle i şaret edilmi ştir.
Ve kezâ, dünya nizam ının bozulmas ını intac edip fesat ve ihtilâle sebe-
biyet veren iki ihtilâlcidirler. Buna dahi, f ıskın üçüncü s ıfat ı olan ĹِĘ ُونَïِùْęُĺوَ 
4َْرْضِŶا cümlesiyle i şaret edilmi ştir.
Evet, fâs ık olan kimsenin kuvve-i akliye ve fikriyesi itidali kaybedip 
safsatalara dü şerse, itikadâta ait rab ıtalar ı kesmekle, hayat- ı ebediyesini y ır-
tar, atar.
1 “O (fas ık)lar, söz verip ba ğland ıktan sonra sözlerinden dönüp, Allah’ ın ahdini bozar (onunla vicdanî 
irtibatlar ını çözüp da ğıtırlar). Bununla kalmaz, Allah’ ın (insanlar aras ında) kurulmas ını ve korunmas ını 
emrettiği bağlar ı da kesip kopar ırlar ve yeryüzünde bozgunculuk ç ıkar ırlar. Böyleleri, (dünyada da, 
âhirette de) her bak ımdan kaybetmi ş olanlar ın ta kendileridir.” (Bakara sûresi, 2/27)
2 “O (fas ık)lar, söz verip ba ğland ıktan sonra sözlerinden dönüp, Allah’ ın ahdini bozar (onunla vicdanî 
irtibatlar ını çözüp da ğıtırlar).” (Bakara sûresi, 2/27)
3 “Bununla kalmaz, Allah’ ın (insanlar aras ında) kurulmas ını ve korunmas ını emrettiği bağlar ı da kesip 
kopar ırlar…” (Bakara sûresi, 2/27)
4 “Yeryüzünde bozgunculuk ç ıkar ırlar.” (Bakara sûresi, 2/27)9
9
9
9
9168  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Ve kezâ, kuvve-i gadabiyesi hadd-i vasat ı tecavüz ederse, hayat- ı içti-
maiyenin hem yüzünü, hem astar ını yırtar, altüst eder.
Ve kezâ, kuvve-i şeheviyesi haddi a şarsa, heva-y ı nefse tâbi olur, kal-
binden şefkat-i cinsiye zâil olur. Kendisi berbat olaca ğı gibi başkalar ını da ber-
bat edecektir. Bu itibarla, fâs ıklar hem nev’inin zarar ına, hem arz ın fesad ına 
çal ışmış olur.
1ُونَóِøَאíْĤا ُħُİ ٰۤئِכَĤأُۨو  :Bu cümle, evvelki cümlenin neticesi ve ayn ı zaman-
da tekididir. Şöyle ki:
Evvelki cümlede ahdi bozmak, s ıla-y ı rahmi kesmek, arzda fesat yapmak 
gibi fas ıkın cinayetlerini korkunç bir şekilde söyledikten sonra, bu cümlede 
evvelki tehdit ve korkuyu tekid için, fâs ıkın cinayetlerinin netice ve cezas ını 
şöyle beyan etmi ştir: “O fâs ıklar, âhiretlerini verip dünyay ı ald ıklar ı gibi, hida-
yeti dalâletle tebdil eden kafas ız adamlard ır.”
Şimdi üçüncü vazifeye geldik. Yani bu âyetin ihtiva etti ği cümlelerin he-
yetlerinden bahsedece ğiz.
Evvelâ bunu bilmek lâz ımd ır ki; Kur’ân- ı Kerîm’in âyetleri ve âyetlerin 
cümleleri ve cümlelerin heyetleri, saniye, dakika, saatleri sayan saatin milleri gibidirler. Millerin her ikincisi birincisine yard ım ettiği gibi, bir âyet bir maksa-
dı takip etti ği zaman, cümleleri de o maksad ın etraf ında dolaşırlar; cümlelerin 
heyetleri dahi, cümlelerin izini takip ediyorlar. Vaziyetleri öyle bir noktaya ge-lir ki; halleri, lisân- ı hâl ile şu beyti okuyor:
2
ُóĻِýُĺ َאلِĩَåْĤا ذَاكَ ĵٰĤإِ ٌّģوَכُ     ٌïِèوَا ُכَĭْùُèوَ ĵّٰÝَü َאĭُÜَאرَا×ِĐ
Yani, “Söyledi ğimiz sözler ayr ı ayr ı ise de, senin hüsnün birdir. Bütün sözle-
rimiz, o hüsn-ü cemâle i şaret ediyorlar.” Bunun içindir ki, Kur’ân- ı Kerîm’in se-
lâseti ve yüksek belâgat ı ve nakşındaki inceli ği tabaka-y ı i’câza vas ıl olmuştur.
3َאıَĜْĳَĘ َאĩَĘ ًÙَĄĳُđَÖ َאĨ ًŻَáَĨ ِبَóْąَĺ أَنْ ĹِۤĻْéَÝْùَĺ َź َّٰųا إِنَّ : Bu cümledeki kelime-
lerin nüktelerinden bahsedece ğiz:
1 “Böyleleri, (dünyada da, âhirette de) her bak ımdan kaybetmi ş olanlar ın ta kendileridir.” (Bakara 
sûresi, 2/27)
2 el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  12/169; ez-Zerke şî, el-Burhân  2/160.
3 “Allah, (Ate ş’ten korunup vaad edilen cennetlere girmesinde insan için bir vesile olan iman hakikatleri-
ni zihinlere ve kalblere yerle ştirme ad ına) bir sivrisine ği, hattâ (gerek misal te şkil etmede, gerekse yap ı 
ve sanat olarak) ondan daha büyü ğünü veya daha küçü ğünü misal getirmekten çekinmez.” (Bakara 
sûresi, 2/26)9
9BAKARA SÛRES İ / FISKIN MEN ŞEİ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------    169
إِنَّ kelimesi, hem hükmün hakikate ba ğlı olduğuna, hem hükümde vâki 
olan tereddüt ve inkârlar ın def’ine delâlet eder. Öyleyse bu إِنَّ âyetin ba şında 
zikredilen müteselsil tereddütlere i şarettir.
َّٰųا kelimesi, bundan önce zikredilen Cenâb- ı Hak ile mümkinât ara-
sında yapt ıklar ı kıyastaki hatay ı, zihnin gözüne sokuyor. Yani, “Nas ıl Allah 
diyorsunuz ve nas ıl Allah’ ı mümkinâta k ıyas ediyorsunuz? Allah unvan ını ta-
şıyan Zât, mümkinâta k ıyas edilebilir mi?”
Suâl : ĹِĻْéَÝْùَĺ َź Hayâ, nefsin s ıkılmas ıyla yüzde peyda olan k ızart ıdan 
ibaret oldu ğundan, Cenâb- ı Hak hakk ında bu kelimenin kullan ılmas ı 
muhâldir; muhâli nefyetmekte fayda yoktur. Binaenaleyh ĹِĻْéَÝْùَĺ َź 
yerinde ُكُóْÝَĺ َź denilmiş olsayd ı, muhâliyete mahal kalmazd ı?
Cevap Cevap : ًÙَĄĳُđَÖ ile yap ılan temsili iktiza eden ve hüsnünü takdir eden 
hikmet, belâgat vesaire gibi esbaba kar şı temsili terk etmek isteyen, hayâ-
dan mâadâ tek bir esbap yoktur. Hayâ da Cenâb- ı Hak hakk ında muhâldir. 
Öyleyse, o temsili terk etmeye asla sebep bulunmad ığına işareten, ĹِĻْéَÝْùَĺ َź 
kelimesi, ُكُóْÝَĺ َź kelimesine tercih edilmi ştir. Çünkü ُكُóْÝَĺ َź kelimesi, bu mâ-
nây ı ifade edemez. Yahut ĹِĻْéَÝْùَĺ ’nin zikri, onlar ın ahmakças ına söyledikleri
1َاتِóَّĝَéُĩْĤا ِهِñٰıِÖ َģِّáَĩُĺ أَنْ ٍïَّĩَéُĨ رَبُّ ĵِĻْéَÝْùَĺ َאĨأَ Yani, “Muhammed’in Rabbi bu 
hakir şeylerden temsil getirmeye haya etmez mi?” diye söyledikleri sözlerin-
deki ĹِĻْéَÝْùَĺ kelimesine mü şâkelet ve mü şâbehet içindir. Kur’ân- ı Kerîm, be-
lâgatçe k ıymetli olan 2ِÙَ×ْéُّāĤا ĹِĘ ًÙَĥَאכَýُĨ üslûbuna binaen, onlar ın kulland ık-
lar ı ĹِĻْéَÝْùَĺ kelimesini aynen kullanm ıştır. Onlar ın bu sözlerine mü şâkelet ve 
müşâbehet nokta-y ı nazar ından ِبَóْąَĺ أَنْ yerinde ِóĻِĝَéْĤا ِģَáَĩْĤا َīِĨ denilmesi, 
müşabeheti saklamak için daha münasip olurdu. Fakat bu münasebetin na-
zara al ınmamas ı, latîf bir üslûba i şarettir ki; temsiller, mühür veya imzalar gi-
bi tasdik ve isbat içindir. Nas ıl ki yaz ılan bir şey mühürlenmekle tasdik edil-
miş olur; aynen bunun gibi, söylenilen bir söz de, bir misal ile tasdik ve isbat 
edilmiş olur.
1 Fahruddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l- ğayb 2/133; Ebu’s-Suûd, Tefsîru Ebi’s-Suûd  1/72; en-Nesefî, et-Tefsîr  
1/32; el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  1/206.
2 Muhatab ın lafz ını kullanarak, farkl ı bir mânâ kasdetmek .170  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Yahut ِبَóْąَĺ أَنْ ile paran ın darb ına îmâ edilmi ştir. Yani, temsillerin darb ı 
ve darb- ı meseller, sikkenin darb ı kadar kelâma k ıymet veriyor. Yani, nas ıl ki 
sikke, gümü ş ve alt ına k ıymet veriyor; darb- ı meseller de kelâmlara o nisbet-
te k ıymet ve itibar veriyor. Ve bu i şaretle, vehimleri defetmek için temsillerin 
güzel bir vas ıta olduklar ına ve temsillerin bid’a olmay ıp belâgat sahas ında iş-
lek ve güzel bir cadde oldu ğuna îmâ edilmi ştir. Evet, durub-u emsâl, malûm 
kaidelerdendir.
Daha k ısa ve muhtasar olan masdar- ı َبَóَĄ üzerine ِبَóْąَĺ أَنْ’ nin fiil sî-
gas ıyla tercihen zikredilmesi, itirazlar ının menşei bizzat temsil olmay ıp, ًÙَĄĳُđَÖ 
’nin hakareti oldu ğuna işarettir. Çünkü temsiller haddizat ında k ıymetli olup, 
itirazlara mahal de ğildirler. Zira ِبَóْąَĺ أَنْ fiildir. Fiil, müstakil ve sabit ol-
mad ığından, sanki latîftir. Mütekellimin kast ı onda durmuyor, mef’ule geçi-
yor. Masdar olan َبَóَĄ ise, isimdir. İsim, müstakil ve sabit oldu ğu için, san-
ki kesiftir. Mütekellimin kast ını cezb edip, mef’ule vermemesi ihtimali vard ır. 
Binaenaleyh, ًŻَáَĨ ِبَóْąَĺ أَنْ ĹِۤĻْéَÝْùَĺ َź َّٰųا إِنَّ denilmiş olsayd ı, َאءĻْéِÝْøاِ mahalli 
َبَóَĄ olurdu. Hâlbuki istihyân ın mahalli, ًÙَĄĳُđَÖ ’dir.
ًŻَáَĨ : Bundan murad, temsilin hâsiyeti olan aklî bir şeyi hissî bir şeyle ve 
asl ı olmayan mevhum bir şeyi muhakkak ve mevcut olan bir şeyle ve gaip 
olan bir şeyi, haz ır bir şeyle tasvir etmektir.
ًŻَáَĨ ’deki tenkirden anla şılır ki, burada medâr- ı nazar, bizzat meselin zâ-
tıdır, s ıfatlar ı değildir. S ıfatlar ı ise makam ın iktizas ına veya mümessel-i lehin 
haline havale edilmi ştir.
َאĨ : Tâmimi ifade etti ğinden, kaidenin umumî oldu ğuna işarettir ki, cevap 
yaln ız onlar ın itiraz ettikleri şeye münhas ır kalmas ın.
ًÙَĄĳُđَÖ : Pek çok küçük ve hakir şeyler ve hayvanlar bulundu ğu halde 
ًÙَĄĳُđَÖ ’nin tahsisi, inde’l-büle ğa temsil için istimâli çok oldu ğuna binaendir.
َאıَĜْĳَĘ َאĩَĘ : Yani, k ıymet ve belagatçe baûdan ın (sinek) mâfevki veya kü-
çüklükte baûdan ın mâdunu veyahut hem k ıymette, hem küçüklükte baûda-
nın mâdunu olan şeyler… Fakat َאıَĜْĳَĘ َאĨ tâbiri, küçük şeyin belâgatçe daha 
garip, hilkatçe daha acîb oldu ğuna işarettir.BAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ NÜKTELER İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------    171
أَرَادَ اƯَאذĨ نَĳُĤĳُĝَĻَĘ ُواóَęכَ َīĺِñَّĤا َّאĨوَأَ ْۚħِıِّÖرَ ْīِĨ ُّěَéْĤا ُįَّĬأَ نَĳُĩَĥْđَĻَĘ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا َّאĨَÉَĘ 
1ًŻَáَĨ َاñٰıِÖ ُّٰųا : Bu cümlenin evvelki cümleden teferrû ve te şâub ettiğini ifade 
eden ف bu cümleyi her iki şıkk ıyla intac eden z ımnî ve gizli bir delile i şarettir. 
Tasviri şöyle olsa gerektir:
Cenâb- ı Hak, temsili terk etmez. Zira belâgat ın iktiza etti ği bir temsildir; 
belâgat ın iktiza etti ği şey terk edilmez. Öyleyse Cenâb- ı Hak bu temsili terk et-
mez. Binaenaleyh, insaf ı olan, o temsilin beli ğ, hak ve Allah’tan oldu ğunu bi-
lir. İnatla bakan adam ise hikmetini bilmez, tereddüde dü şer, sorar, sual eder, 
en nihayet istihkar ile inkâra girer.
Hülâsa : Mümin, insafl ı olduğu için Allah’tan oldu ğunu tasdik eder. Kâfir 
olan adam inatç ı olduğundan, “Bunda ne fayda var?” der.
َّאĨأَ : Bu َّאĨأَ şart edat ıdır. Dahil oldu ğu her iki cümleyi birincisi melzum, 
ikincisi lâz ım veya evvelkisi şart, ötekisi me şrût olmak üzere, ikincisini birin-
ci ile bağlar.
Evet bu َّאĨأَ iki cümle aras ında lüzumu tesis etmek için vaz’ edilmi ştir. 
Binaenaleyh, burada ُّěَéْĤا ُįَّĬأَ نَĳُĩَĥْđَĻَĘ cümlesinin اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤاَ cümlesine lâz ım 
ve zarurî oldu ğuna delâlet eder. Yani iman ı olan ın şe’ni, onun hak oldu ğu-
nu bilmektir.
Kendisinden daha k ısa olan نَĳُĭِĨْËُĩْĤاَ kelimesine bedel اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤاَ denil-
mesi, onun hak oldu ğunu bilmek iman sebebiyle oldu ğuna ve kezâ onun hak 
olduğunu bilmek iman oldu ğuna işarettir.
Belâgat nokta-y ı nazar ından makama daha münasip olan ُēĻِĥَ×ْĤا ُįَّĬأَ cüm-
lesine tercihen ُّěَéْĤا ُįَّĬأَ denilmesi onlar ın itirazlar ından kastettikleri son netice-
ye işarettir. Çünkü onlarla maksatlar ı, Allah’tan oldu ğunu nefyetmektir.
ُّěَéْĤا ُįَّĬأَ  :Hakkaniyetin o temsile hasredilmesinden anla şılır ki, takbih 
edilmeyip istihsan edilen yaln ız ًÙَĄĳُđَÖ temsilidir. ًÙَĄĳُđَÖ ’in gayr ısı ve ًÙَĄĳُđَÖ 
’den daha iyisi, ay ıplardan hâli olsa bile, belâgatçe ًÙَĄĳُđَÖ ’in yerini tutamaz. 
1 “Zaten iman etmi ş bulunanlar, (hem imanlar ının gereği, hem de bu tür misaller imanlar ını artt ırıp güç-
lendirdiğinden ve onlardaki maksat ve hikmeti çok iyi anlad ıklar ından,) onun gerçekten Rabbilerinden 
gelen hak bir misal oldu ğunu bilirler. Küfür kalblerinde yerle şmiş bulunanlar ise, (küfürlerinden kay-
naklanan bir cehalet ve inatla), “Allah böyle bir misal getirmekle ne demek ve ne yapmak istiyor ki!?” derler.” (Bakara sûresi, 2/26)172  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Çünkü yaln ız ay ıplardan selâmet, kemâle delil olamaz.
ْħِıِّÖرَ ْīِĨ : O temsilin, Rab’lerinden nâzil oldu ğunu ifade eden bu ka-
yıt, onlar itirazlar ına hedef ittihaz ettikleri, o temsilin nüzûlü oldu ğuna işa-
rettir.
ُواóَęכَ َīĺِñَّĤا َّאĨوَأَ : Bu َّאĨأَ evvelki َّאĨأَ gibi mâkablerindeki icmâli tafsil etmek-
le, tahkik ve tekidi ifade ediyor.
ُواóَęכَ َīĺِñَّĤاَ’ nun ُونَóِĘْכَאĤاَ kelimesine tercihen zikredilmesi, onlar ın bu in-
kâr ı, kalblerinde rüsuh peydâ eden küfürden ne şet ettiğine ve onun için onla-
rı yine küfre götürdü ğüne işarettir.
Evvelki cümledeki نَĳُĩَĥْđَĺ ’nin mutabakat ı için burada نَĳُĩَĥْđَĺ َŻَĘ denme-
si münasip iken, onun yerine zikredilen نَĳُĤĳُĝَĻَĘ îcaz ve ihtisar için mukadder 
olan hallerden kinayedir.
Takdir-i kelâm : “Küfrü olan adam, hakikati bilmez, tereddüde dü şer, in-
kâra girer, istifham şeklinde istihkar eder, hakir görür.”
Ve kezâ, kendileri dalâlette olduklar ı gibi, ağızlar ıyla halk ı da dalâlete sü-
rüklediklerine i şarettir.
1ًاóĻِáכَ ۪įِÖ ِيïْıَĺوَ ًاóĻِáכَ ۪įِÖ ُّģِąُĺ : Bu cümleden evvelki cümlede اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤاَ 
mukaddem oldu ğuna nazaran, burada ona münasip olan ۪įِÖ ِيïْıَĺ ’nin tak-
dimi lâz ımken, ۪įِÖ ُّģِąُĺ takdim edilmi ştir. Çünkü bu kelâmdan maksat, inkâr 
edenlerin itirazlar ını reddetmektir. Buna binaen, ۪įِÖ ُّģِąُĺ kesb-i ehemmiyet et-
tiğinden, takdim hakk ını kazanm ıştır.
Suâl : Dalâlet yerine ُّģِąُĺ hidayet yerine ِيïْıَĺ yani masdardan fiile olan 
udûlden maksat nedir?
Cevap Cevap : Fiil-i muzâri, teceddüt ve istimrara delâlet etti ğinden, yirmi üç se-
ne devam eden nüzûl-ü Kur’ân’ ın parça parça teceddüdü nisbetinde, onlar ın 
zulmet-i küfriyelerine kat kat zulmetlerin ilâvesine sebebiyet verdi ğine, mü-
minlerin de nüzûlün teceddüdü nisbetinde nur-u imanlar ının derece derece 
yükselmesine bâis oldu ğuna işarettir.
1 “Allah, onunla çoklar ını dalâlete atar ve çoklar ını da hidayete götürür.” (Bakara sûresi, 2/26)BAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ NÜKTELER İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------    173
Ve kezâ, bu cümle ëĤا... ًŻَáَĨ َاñٰıِÖ ُّٰųا أَرَادَ اƯَאذĨ cümlesiyle i şaret edilen is-
tifhama cevap oldu ğu için, her iki f ırkan ın vaziyetlerini beyan etmek icap et-
miştir. Ve bu icaba binaen, masdara tercihen fiil zikredilmi ştir. Yani bir f ırka-
nın vaziyeti dalâlet, ötekisinin de hidayettir.
ًاóĻِáכَ : Evvelki ًاóĻِáכَ’ dan kemiyet ve adetçe çokluk irade edilmi ştir.
İkinci ًاóĻِáכَ’ dan keyfiyet ve k ıymetçe çokluk kastedilmi ştir. Ve ayn ı za-
manda, Kur’ân’ ın nev-i be şere rahmet oldu ğunun s ırrına işarettir.
Evet, insanlar ın az bir k ısm ının fazilet ve hidayetlerini çok görmek ve gös-
termek, Kur’ân’ ın beşere karşı merhametli ve lütufkâr oldu ğunu gösterir.
Ve kezâ, bir fazilet sahibi, bin faziletsize mukabildir. Bu itibarla, fazi-
leti taşıyan, az olsa da çok görünür.
1َīĻِĝِøَאęْĤا َّźإِ ۪ۤįِÖ ُّģِąُĺ َאĨوَ  :Evvelki cümlede mutlak ve mübhem olarak 
zikredilen ًاóĻِáכَ’ dan hâs ıl olan vesveseleri, korkular ı, tereddütleri bu cümle 
ile şöyle defetmi ştir ki: “Dalâlete gidenler, fâs ıklard ır. Dalâletlerinin men şei 
de f ıskt ır. F ıskın sebebi ise kisbleridir. Suç onlarda olup, Kur’ân’da de ğildir. 
Dalâleti halketmek, yapt ıklar ının cezas ı içindir.”
Yine bilinmesi lâz ımd ır ki, bu cümlelerin her birisi mâkablini şerh ve be-
yan eder, mâba’di de onu tefsir eder. Demek her cümle, mâkabline delil, mâ-ba’dine neticedir.
İki silsile ile bunu izah edece ğiz:
1. Allah, o temsilden hayâ etmez. Çünkü O, temsili terk etmez. Hem o 
temsil beli ğdir. Hem o temsil hakt ır. Hem o temsil, Allah’ ın kelâm ıdır. Bunu 
da mümin olan kimseler bilir.
2. Allah, münkirlerin dedikleri gibi, o temsilden hayâ etmez. O mün-
kirler, “O temsilin terki lâz ımd ır.” diyorlar. Zira o temsilin hikmetini bilmez-
ler. Hem “Bunda ne fayda var?” derler. Hem inkâr ediyorlar; zira hakir gö-rüyorlar. Hem, i şitmeleriyle dalâlete girdiler; zira Kur’ân onlar ı dalâlete att ı. 
Hem onlar f ıskla kabuklar ından ç ıktılar, hem Allah’a olan ahidlerini bozdular, 
hem s ıla-y ı rahmi kestiler, hem arzda Allah’ ın nizam ve intizam ını ifsat ettiler. 
Binaenaleyh, hâsir ve zararl ı onlard ı
r. Dünyada vicdan, kalb ve ruhun azab ı 
ile, âhirette de Allah’ ın gazab ıyla ebedî bir azap içinde kalan onlard ır.
1 “Fakat fâs ıklardan ba şka dalâlete att ığı yoktur.” (Bakara sûresi, 2/26)174  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
ُونَïِùْęُĺوَ َģَĀĳُĺ أَنْ ۪įِÖ ُّٰųا َóَĨأَ אƯĨ نَĳُđَĉْĝَĺوَ ۪۞įِĜَאáĻِĨ ِïْđَÖ ْīِĨ ِّٰųا َïْıَĐ نَĳُąُĝْĭَĺ َīĺِñَّĤاَ 
1َْرْضِŶا ĹِĘ : Evvelâ bilinmesi lâz ımd ır ki, Kur’ân- ı Kerîm’in i’câz ve nazm ında 
şek ve şüpheleri îka eden fâs ıklar ın, bilhassa bu makamda, bu cümlede mez-
kûr s ıfatlarla tavsifleri, pek yüksek ve latîf bir münasebeti ta şıyor. Evet, sanki 
Kur’ân- ı Kerîm diyor ki: “Kur’ân- ı ekber denilen kâinat ın nizam ında kudret-i 
ezeliyenin i’câz ını göremeyen veya görmek istemeyen o fâs ıklar ın, Kur’ân- ı 
Kerîm’in de nazm ve i’câz ında tereddütleri ve kör gözleriyle i’câz ını göreme-
yip inkâr etmeleri, baîd ve garip de ğildir. Zira onlar, kâinattaki nizam ve intiza-
mı, tesadüfe; ve tahavvülât- ı garibeyi ve ink ılâbât- ı acîbeyi, abesiyete ve tesa-
düfe isnad ettiklerinden, bozulmu ş olan ruhlar ının gözünden o nizam tesettür
edip görünmedi ği gibi, pis f ıtratlar ıyla da, Kur’ân’ ın mu’ciz olan nazm ını kar ı-
şık, mukaddimelerini akîm, semerelerini ac ı gördüler.”
نَĳُąُĝْĭَĺ : “Örülmü ş kal ın bir şeridi aç ıp dağıtmak” mânâs ını ifade eden 
َăَĝَĬ tâbiri, yüksek bir üslûba i şarettir. Sanki Cenâb- ı Hakk’ ın ahdi “me şî-
et”, “hikmet”, “inâyet”in ipleriyle örülmü ş nuranî bir şerittir ki; ezelden ebe-
de kadar uzanm ıştır. Bu nuranî şerit, kâinatta nizam- ı umumî şeklinde tecelli 
ederek, silsilelerini kâinat ın envâ ına dağıtırken, en acîb silsilesini nev-i be şe-
re uzatm ıştır ve ruh-u be şerde pek çok istidat ve kabiliyetlerin tohumlar ını ek-
miştir. Fakat o istidatlar ın terbiyesini ve neticesini, cüz-ü ihtiyarînin eline ver-
miştir. O cüz-ü ihtiyarînin yular ı da, şeriat ın, yani delâil-i nakliyenin eline ve-
rilmiştir. Binaenaleyh, Cenâb- ı Hakk’ ın ahdini bozmamak ve îfâ etmek, an-
cak o istidatlar ı lây ık ve münasip yerlerine sarf etmekle olur.
Ahdin nakz ı ise, bozmak ve parçalamaktan ibarettir. Meselâ, baz ı enbi-
yây ı iman ve tasdik, baz ılar ını inkâr ve tekzîb; baz ı hükümleri kabul, baz ılar ı-
nı red; baz ı âyetleri tahsin, baz ılar ını kabih ve çirkin görmek gibi. Zira böylece 
yap ılan nakz- ı ahd nazm ı, nizam ı, intizam ı ihlâl eder, bozar.
َģَĀĳُĺ أَنْ ۪įِÖ ُّٰųا َóَĨأَ אƯĨ نَĳُđَĉْĝَĺوَ : Bu cümledeki emir, iki k ısımd ır.
Birisi , teşriîdir ki; s ıla-y ı rahim ile tâbir edilen akraba ve müminler aras ın-
da şer’an emredilen muvasala hatt ıdır.
Diğeri, emr-i tekvînîdir ki; f ıtrî kanunlar ile âdetullah ın tazammun etti-
ği emirlerdir. Meselâ, ilmin îtâs ı, mânen ameli emrediyor; zekân ın îtâs ı, ilmi
1 “O (fas ık)lar, söz verip ba ğland ıktan sonra sözlerinden dönüp, Allah’ ın ahdini bozar (onunla vicdanî 
irtibatlar ını çözüp da ğıtırlar). Bununla kalmaz, Allah’ ın (insanlar aras ında) kurulmas ını ve korunmas ını 
emrettiği bağlar ı da kesip kopar ırlar ve yeryüzünde bozgunculuk ç ıkar ırlar.” (Bakara sûresi, 2/27)BAKARA SÛRES İ / İ’CÂZ NÜKTELER İ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------    175
emrediyor; istidad ın bulunmas ı, zekây ı; akl ın verilmesi, mârifetullah ı; kudretin 
verilmesi, çal ışmay ı; cesaretin verilmesi, cihad ı mânen ve tekvînen emrediyor.
İşte o fâs ıklar, bu gibi şeylerin aras ında şer’an ve tekvînen tesis edilen 
muvasala hatt ını kesiyorlar. Meselâ ak ıllar ı mârifetullaha, zekâlar ı ilme küs ol-
duğu gibi, akrabalara ve müminlere dahi darg ın olup, gidip gelmiyorlar.
َْرْضِŶا ĹِĘ ُونَïِùْęُĺوَ : Evet, f ıskla bozulan bir adam, batakl ığa düşüp ç ı-
kamayan bir şah ıs gibi, çoklar ın da o batakl ığa düşmelerini istiyor ki, maruz 
kald ığı o dehşetli hâlet, bir parça hafif olsun. Çünkü musibet umumî olursa 
hafif olur.
Ve kezâ, bir şahs ın kalbinde bir ihtilâl, bir fenal ık hissi uyan ırsa, yüksek 
hissiyat ı, kemâlât ı sukut etmeye ba şlar; kalbinde tahribata, fenal ığa bir meyil, 
bir zevk peyda olur. Yava ş yavaş o meyil kalbinde büyür; sonra o şah ıs, bü-
tün lezzetini, zevkini tahribatta, fenal ıkta bulur. İşte o vakit, o şah ıs, tam mâ-
nâs ıyla arzda y ırtıcı bir hayvan, ihtilâli ç ıkar ıp büyüten bir belâ, fesad ı durma-
yıp kar ıştıran bir âfet kesilir.
Suâl : Bir fâs ıkın f ıskıyla arz ın müteessir olmas ı ak ıldan uzakt ır.
Cevap Cevap : Madem ki arzda nizam var; muvâzene de olmal ıdır. Hatta ni-
zam, muvâzeneye tâbidir. Binaenaleyh, bir makinenin di şleri aras ına kü-
çük bir şey düşerse, makine müteessir olur, belki faaliyeti de durur. Veya 
faraza iki da ğ bir teraziyle tart ılırken, terazi muvâzi oldu ğu vakit bir gö-
züne bir ceviz ilâve edilirse, müvazenesi bozulur. Dünyan ın da manevî 
nizam makinesi böyledir. Mütemerrid bir fâs ıkın f ıskı, arz ın muvâzene-i 
mâneviyesinin bozulmas ına vesile olabilir.
1ُونَóِøَאíْĤا ُħُİ ٰۤئِכَĤأُۨو : ٰۤئِכَĤأُۨو üç şeyi ifade ediyor:
Birisi ihzar, ikincisi mahsusiyet, üçüncüsü uzakl ıktır.
Demek bu ٰۤئِכَĤأُۨو gaip olan o fâs ıklar ı ihzar eder, mahsus bir şekilde gösterir.
Suâl : Onlar ın ihzar ını icap eden sebep nedir?
Cevap Cevap : Sâmiin talep ve iste ğidir. Evet, onlar ın pis ahvâlini i şiten sâmi, 
onlara kar şı hissettiği hiddet ve nefretini izale için, hüsran ile tecziye ve tavsif-
lerinde, sanki onlar ı karşısında haz ır olarak görmek istiyor, tâ “Oh, oh!” de-
mekle kalbi rahat olsun.
1 “Dünya ve âhirette zarar ve hüsrana maruz kalan ancak onlard ır.” (Bakara sûresi, 2/27)176  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Müşahedeleri mümkün olmad ığı halde ٰۤئِכَĤأُۨو ile mahsus gösterilmeleri, 
güya pis ahvâlleri, habis s ıfatlar ı ve şöhret ve kesretleri öyle bir hadde bâli ğdir 
ki, herkesin nazar- ı nefreti önünde onlar ın o hallerini tecessüm ettirerek mah-
sus bir şekilde gösterir. Ve bu i şaretten, hasârete mahkûm olduklar ının sebe-
bi de anla şılm ış olur.
O fâs ıklara râci olan ٰۤئِכَĤأُۨو’ nin ifade etti ği uzakl ık ise, onlar ın tarik- ı hak-
tan uzakl ıklar ı öyle bir dereceye bâli ğdir ki, bir daha tarik- ı hakka rücûlar ı 
mümkün olmay ıp, bu yüzden zemme, tahkire müstehak olduklar ına işarettir.
Hasr ı ifade eden ْħُİ hasâretin onlara münhas ır olduğuna delâlet eder. 
Hatta müminlerin baz ı dünya lezzetlerinde hasâretleri, hasâret say ılmaz. Ve 
yine müminlerden ehl-i ticaretin ticaretlerinde vâki olan zararlar ı hasaret de-
ğildir.
ُونَóِøَאíْĤاَ’ deki harf-i tarif, cinsi ve hakikati ifade eder. Yani, “Hüsran gö-
renlerin hakikatini, cinslerini görmek isteyen varsa, onlara baks ın.”
Ve kezâ, onlar ın meslekleri mahz- ı hasârettir, ba şka hasâretlere benzemiyor.
ُونَóِøَאíْĤاَ : Hasâretin mutlak b ırak ılmas ı, yani bir şeyle takyid edilmeme-
si, hasâretin bütün envâ ına şâmil oldu ğuna işarettir. Meselâ, vefâ-y ı ahidde 
nakz ile hasâret ettiler s ıla-y ı rahimde kat’ ile.. ıslahta ifsat ile.. imanda küfür 
ile.. saadet-i ebediyede şekavetle yapt ıklar ı hasâretler gibi.
fBAKARA SÛRES İ / HÜSRANA U ĞRAYANLAR  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------    177
1نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤإِ َّħُà ْħכُĻِĻْéُĺ َّħُà ْħُכُÝĻِĩُĺ َّħُà ْۚħَאכُĻْèَÉَĘ ًאÜَاĳْĨأَ ْħُÝْĭوَכُ ِّٰųِאÖ ُونَóُęَכْÜ َėْĻכَ
Yani, “Ne suretle Allah’ ı inkâr ediyorsunuz? Hâlbuki sizin hayat ınız yok-
tu, O size hayat ı verdi. Sonra sizi öldürecektir, sonra yine hayat verecektir, 
sonra ona rücû edip gideceksiniz.”
Âyetlerin nazm ına ait üç vecih, bu âyette de câridir.
Bu âyetin mâkabliyle irtibat ı:
Evet, Kur’ân- ı Kerîm, vaktâ ki insanlar ı ibadete ve Allah’a iman etme-
ye dâvet etti. Ve iman ın itikat edilecek esaslar ıyla yap ılacak hükümlerini ic-
mâlen, delillerine i şareten zikretti. Evvelce mücmelen i şaret edilen delilleri ta-
zammun eden nimetlerin tâdâdiyle, bu âyette de zikretmeye avdet etti.
Evet, bu âyetle, en büyük nimet olan hayata i şaret edilmi ştir. İkinci âyet-
le, beka nimetine i şaret edilmi ştir. Evet, semâvât ve arz ın tanzimat ı, hayat ın 
kemâl ve saadetini temin eder.
Üçüncü âyetle, be şerin kâinat üzerine tafdil ve tekrimine i şarettir.
Dördüncü âyetle, be şere tâlim-i ilim nimetine i şaret yap ılm ıştır. Bu ni-
metlerin suretine, yani nimet olduklar ı cihete bak ılırsa, inâyet-i ilâhiyeye de-
lil olduklar ı gibi, ibadete de delildirler. Çünkü nimetleri verene şükür vâciptir; 
küfran- ı nimet, aklen de haramd ır. Eğer o nimetlerin hakikatlerine bak ılırsa, 
mebde ve meâd ı isbat eden delillerdir.
Ve kezâ, bu âyet, geçen kâfir ve münaf ıklar ın bahsine de nâz ırdır. Onun 
için, taaccübü ifade etmekle inkâr ı tazammun eden َėْĻכَ ile yap ılan istifham, 
onlar ın tehditlerine i şarettir.
Şimdi, bu cümlelerin aralar ındaki irtibat ve münasebetlerden bah-
sedeceğiz:
Evet, Kur’ân- ı Kerîm, evvelce gaibane yapt ığı hikâyeden sonra, burada 
hitaba ba şlad ı. Bu da, belâgatçe malûm bir nükte içindir. Şöyle ki:
İnsan, bir adam ın fenal ığından, ay ıplar ından bahsederken, hiddeti, gaza-
bı o kadar galebe eder ki, hayalen, hayalî bir ihzar ile hitap suretiyle kendisine 
1 Bakara sûresi, 2/28.
tevcih-i kelâm etmeye ba şlar. Veya iyiliklerinden bahsederken şevki ve aşkı ga-
leyana gelir; hemen hayalinin kar şısına getirir, kendisine hitap ile konu şmaya
 başlar. Bu “iltifat” ile tesmiye edilen bir kaidedir. Bu kaidenin, lisân- ı Arap’ta 
büyük bir mevkii vard ır. İşte Kur’ân- ı Kerîm, bu kaideyi takiben ُونَóُęَכْÜ َėْĻכَ 
diyerek, sîga-y ı hitap ile onlara tevcih-i kelâm etmi ştir.
Sonra, vaktâ ki bu makamda takip edilen maksat, iman, ibadet etmek ve 
küfran- ı nimet etmemek, küfrü reddetmek gibi geçen usûl ve esaslar ı isbat için 
lâz ım olan delilleri zikretmektir ve delillerin en vâz ıhı, ahvâl-i be şer silsilesin-
den istifade edilen delillerdir ve nimetlerin en büyü ğü, o silsilenin ukde ve dü-
ğümlerindendir. Kur’ân- ı Kerîm, ِįْĻَĤإِ َّħُà ْħכُĻِĻْéُĺ َّħُà ْħُכُÝĻِĩُĺ َّħُà ْۚħَאכُĻْèَÉَĘ ًאÜَاĳْĨأَ ْħُÝْĭوَכُ 
1نَĳُđَäْóُÜ olan âyet-i kerîme ile, be ş düğümlü, mürettep o silsile-i acîbeye i şa-
ret etmiştir. Biz de o be ş düğümü, beş meselede hâl ve beyan edece ğiz.
Birinci Mesele
2ًאÜَاĳْĨأَ ْħُÝْĭوَכُ cümlesi ukdeyi, yani birinci dü ğümü aç ıyor. Şöyle ki:
İnsan ın cesedini te şkil eden zerreler, âlemin zerrat ı içinde camid, da ğınık 
bir şekilde iken, bakars ın ki, mahsus bir kanunla, muayyen bir nizamla inti-
zam alt ına al ınarak âlem-i anâs ıra gönderilir. Âlem-i anâs ırda sâkit, sâkin, giz-
li bir vaziyette iken, birdenbire kafile kafile, muayyen bir düsturla, yevmî bir intizamla, bir kast ve hikmet alt ında âlem-i mevâlide intikal eder. Âlem-i me-
vâlidde de, sükût içinde iken, birdenbire acîb, garip bir tarzla nutfeye ink ılâp 
eder. Sonra müteselsil ink ılâplarla alaka olur, sonra mudga olur, sonra et, ke-
mik olur. Bu ink ılâplar ın her birisi, evvelkisine nisbeten daha mükemmel ise 
de, lây ıkına göre mevatt ır, yani hayats ızd ır.
Suâl : Mevt, hayat ın zevalidir. Hâlbuki o zerrelerde hayat yoktur ki, ze-
vali, mevt olsun.
Cevap Cevap : Mevtin o zerrelere ıtlak edilmesi, mecazd ır. Sebebi ise, üçüncü, 
dördüncü dü ğümleri zihne kabul ettirmek üzere, zihin için bir haz ırlamad ır.
1 “(Allah’ ı nas ıl inkâr edebilirsiniz ki,) siz hepiniz ölüler idiniz (içinizde kimin cesedini olu şturacağı çok 
önceden belirlenmi ş bulunan her birinize ait zerreler hava, su ve toprakta cans ız ve dağınık bir halde 
bulunuyordu.) Derken O, size hayat verdi. (Her biriniz için takdir buyurdu ğu belli bir süre hayatta kal-
dıktan) sonra, bu defa size ölümü verir. (Dünya ile Âhiret aras ında bir ara âlem olan Berzah’ta O’nun 
dilediği kadar kal ırsınız ve çok büyük ink ılâplar ın ard ından) O, tekrar sizi diriltir. Sonra, (yine çok büyük 
ink ılâplar sürecinden ve âlemler içinden geçip) O’na döndürülürsünüz.” (Bakara sûresi, 2/28)
2 “Siz hepiniz ölüler idiniz.” (Bakara sûresi, 2/28)BAKARA SÛRES İ / İHYA-YI EMVÂT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------    179
İkinci Mesele
1ْħَאכُĻْèَÉَĘ düğümünü aç ıyor.
Evet, hayat, kudret-i ezeliyenin en büyük ve en ince ve en acîb bir mu’ci-
zesidir ve bütün nimetlerden üstündür ve mebde ve meâd ın burhanlar ından 
en zahir burhand ır.
Evet, hayat nevilerinin en ednâs ı nebat hayat ıdır. Hayat- ı nebatiyenin 
başlang ıcı, çekirdekte veya habbede hayat dü ğümünün uyan ıp aç ılmas ıdır. 
Bunun keyfiyeti o kadar zahir, o kadar umumî, o kadar me’luf iken, zaman- ı 
Âdem’den şimdiye kadar hikmet-i be şerden ve felsefesinden gizli kalm ıştır. 
İşte hayat ın ne derece ince oldu ğu anlaşıldı.
Ve kezâ, hayat ı olmayan bir cisim, en büyük bir da ğ da olsa tektir, yetim-
dir, mekân ından başka bir şeyle münasebeti yoktur. Lâkin balar ısı gibi küçük 
bir cisim, hayata mazhar oldu ğu zaman, bütün kâinatla münasebettar olur ve 
her şeyle al ışveriş yapar. Hatta diyebilir ki, kâinat benim mülkümdür, benim 
yerimdir. Kâinat ın her taraf ına gider, havâss ıyla tasarruf eder, bütün e şya ile 
kesb-i muarefe eder. Bilhassa hayat- ı insaniye tabakas ına ç ıkan hayat, akl ın 
nuruyla âlemleri gezmi ş olur. Âlem-i cismanîde tasarruf etti ği gibi, âlem-i ru-
hanîde gezer, âlem-i misâle seyahat eder. Kendisi o âlemleri ziyarete gitti ği 
gibi, o âlemler de, onun ruhunun aynas ında temessül etmekle iade-i ziyaret 
etmiş gibi olurlar. Hatta insan, “Âlem, Allah’ ın fazl ıyla benim için halkolun-
muştur.” diyebilir.
Hayat- ı insaniye, her birisi çok tabakalara şâmil olarak, hayat- ı maddi-
ye, hayat- ı ruhaniye, hayat- ı mâneviye, hayat- ı cismâniye gibi nevilere ayr ılır, 
inbisat eder. Demek ziya, renk ve cisimlerin görünmesine sebep oldu ğu gibi, 
hayat da, mevcudat ın kâşifi ve sebeb-i zuhurudur.
Evet hayat, bir zerreyi bir küre gibi yapar; ashab- ı hayat ın her birisi, 
“Âlem benimdir.” diyebilir. Aralar ında müzahame ve münaka şa da olmaz. 
Müzahame ve münaka şa, yaln ız nev-i be şerde olur. İşte, hayat ın ne büyük 
bir nimet oldu ğu anlaşıldı.
Ve kezâ camid, da ğınık baz ı zerrelerin birdenbire bir vaziyetten ç ıkıp, mâ-
kul bir sebep olmad ığı halde diğer bir vaziyete girmesi, Sâni’in vücuduna zahir 
bir delildir. Hatta hayat, hakikatlerin en e şrefi, en temizidir; hiçbir cihetle h ıs-
1 “O, size hayat verdi.” (Bakara sûresi, 2/28)180  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
seti yoktur, çirkin bir lekesi yok. Hayat ın d ışı da, içi de, her iki yüzü de latîftir.
Hatta en küçük ve hasis bir hayvan ın hayat ı bile yüksektir. Bunun içindir ki, 
hayat ile kudret aras ında zahirî bir sebep tavassut etmiyor. Hayata bizzat kud-
retin müba şereti, izzete münâfi de ğildir. Hâlbuki umûr-u hasîseye kudretin za-
hiren müba şereti görünmemek için esbab- ı zahire vaz’ edilmi ştir. Demek, ha-
yatta h ısset yoktur. İşte bundan anla şıldı ki, hayat, Sâni’in vücuduna en za-
hir bir delildir.
Ve kezâ, en basit bir cismin geçirmi ş olduğu ink ılâbât ve tahavvülâta dik-
katle bak ılırsa görülür ki, âlem-i zerrattaki zerreler, âlem-i anâs ıra intikal edin-
ce başka suretlere girerler, âlem-i mevâlidde, ba şka suretlere dönerler, nut-
fede başka vaziyet al ırlar, sonra âlâka olur, sonra mudga olur, sonra bir in-
san suretini giyer, ortaya ç ıkarlar. Bu kadar ink ılâbât- ı acîbe esnas ında, zerre-
ler öyle muntazam harekât ve muayyen düsturlar üzerine cereyan ederler ki, sanki bir zerre, meselâ âlem-i zerratta iken vazifelendirilmi ş ve Abdülmecid’in 
gözünde yer al ıp vazife görmek üzere yola ç ıkar ılm ıştır. Bu hali, bu vaziyeti, 
bu intizam ı gören bir zihin, bilâ-tereddüt hükmeder ki; o zerreler, bir kast ile 
ve bir hikmet alt ında gönderilir. İşte zerrât ın hayata mazhariyeti için geçirdi-
ği bu kadar acîb ve garip tav ırlar, insana, ikinci bir hayat ı
n bu hayattan daha 
kolay ve daha sehil oldu ğuna da bir kanaat getirir.
İşte, hayat ın mebde ve meâde delil oldu ğu bu hakikatlerden anla şıldı. 
ْħَאכُĻْèَÉَĘ cümlesi, 1ْħכُĻِĻْéُĺ َّħُà cümlesine bir delil gibidir; hepsi de birlikte, َėْĻכَ 
’den istifâde edilen inkâra delildir.
Üçüncü Mesele
2ْħُכُÝĻِĩُĺ َّħُà ukdesini açar.
Evet, mevtin de hayat gibi mahlûk oldu ğuna, mevtin idam ve adem-i 
mahz olmad ığına delâlet eder. Mevt, ancak, ruhun ceset kafesinden ç ıkma-
sıyla tebdil-i mekân etmesinden ibarettir.
Ve kezâ, nev-i be şerde mevcut emârât ve i şârât- ı kesireden kat’iyetle an-
laşılır ki, insan öldükten sonra bir şeyi bâki kal ır; o şeyi de, ancak ruhtur. 
1 “(Dünya ile Âhiret aras ında bir ara âlem olan Berzah’ta O’nun diledi ği kadar kal ırsınız ve çok büyük 
ink ılâplar ın ard ından) O, tekrar sizi diriltir.” (Bakara sûresi, 2/28)
2 “(Her biriniz için takdir buyurdu ğu belli bir süre hayatta kald ıktan) sonra, bu defa size ölümü verir.” 
(Bakara sûresi, 2/28)BAKARA SÛRES İ / İHYA-YI EMVÂT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------    181
Demek, ruhun bekas ı, hâsse-i zâtiyedir. Bu hâsse-i zâtiyenin bir fertte mevcut 
olmas ı nev’in tamam ında mevcut olmas ını istilzam etmekle, mûcibe-i cüz’iye-
nin mûcibe-i külliye hükmünde oldu ğuna bir misal te şkil ediyor. Binaenaleyh, 
mevt, hayat gibi bir mu’cize-i kudrettir. Yoksa, hayat şartlar ı bulunmad ığın-
dan ademin dairesine girmi ş değildir.
Suâl : Ölüm nas ıl nimet olur ve ne suretle nimetlerin s ıras ına dahil edil-
miştir?
Cevap Cevap :
Evvelâ : Ölüm, saadet-i ebediyeye mukaddimedir; bu itibarla nimet sa-
yılabilir. Çünkü nimetin mukaddimesi de nimettir. Nitekim vâcibin mukaddi-
mesi vâcip, haram ın mukaddimesi haramd ır.
Sâniyen : Ölüm, muz ır hayvanlarla dolu bir hapisten geni ş bir sahrâya 
çıkmak gibidir. Binaenaleyh, ruh, ceset kafesinden ç ıkarsa necat bulur.
Sâlisen : Ölüm olmasayd ı, küre-i arz nev-i be şeri istîab edemezdi ve nev-i 
beşer müthiş perişaniyetlere maruz kal ırdı.
Râbian : İhtiyarl ık yüzünden öyle bir dereceye gelenler var ki, tekâlif-i ha-
yatiyeye kadir olamaz, daima ölümünü isterler.
İşte bunun için, ölüm nimettir.
Dördüncü Mesele
1ْħכُĻِĻْéُĺ َّħُà ukdesinin beyan ındad ır.
Evet, bu hayat, ikinci hayatt ır ki, ölümden sonra, ha şirden evvel vu-
kua gelir. Demek, hayat- ı uhreviye bu ikinci hayatla ba şlar. Binaenaleyh, 
bu ْħכُĻِĻْéُĺ ’deki hitap, yaln ız insanlara ait de ğildir, bilcümle kâinata râcidir. 
Çünkü bu hayat- ı uhreviye, bütün kâinat ın neticesidir. E ğer bu hayat olmasa, 
kâinatta hakikat denilen her şey, z ıdd ına ink ılâp eder. Meselâ, nimet nikmet 
olur, ak ıl belâ olur, şefkat y ılan olur.
1 “(Dünya ile Âhiret aras ında bir ara âlem olan Berzah’ta O’nun diledi ği kadar kal ırsınız ve çok büyük 
ink ılâplar ın ard ından) O, tekrar sizi diriltir.” (Bakara sûresi, 2/28)182  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Beşinci Mesele
1نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤإِ َّħُà ’un ukdesi hakk ındad ır.
Evet, Cenâb- ı Hak, âlem-i kevn ve fesat denilen şu âlemde hüsün, ku-
buh, nef’, zarar gibi z ıtlar ı, çok hikmetlere binaen kar ışık bir tarzda yaratm ış-
tır. Hem de izhar- ı izzet için vesâit ve esbâb ı vaz etmi ştir. Haşir ve k ıyamette 
kâinat tasfiye ameliyat ını gördüğü zaman, z ıtlar biribirinden ayr ılır ve esbap 
ile vesait de ortadan kalkar. Ortadaki perde ve hicap kalkt ıktan sonra, herkes 
Sâni’ini görür ve hakikî mâlikini bilir.
Tetimme Tetimme
Mezkûr âyetteki cümlelerin aras ındaki irtibat ın hülâsas ına bir zeyildir:
Cenâb- ı Hak, vaktâ ki onlar ın küfrünü, istifham ifade eden َėْĻכَ ile red-
detti ve halk ı da taaccübe dâvet etti ve ondan sonra gelen dört büyük ink ılâ-
bı gösteren dört cümle ile burhan getirerek isbat etti. O ink ılâplar ın her birisi, 
çok tav ırlara, vaziyetlere ve mertebelere şâmil oldu ğu gibi, kendinden sonra 
gelen ink ılâplar ı haz ırlay ıcı birer mukaddime oldu.
Birinci ink ılâba, ًאÜَاĳْĨأَ ْħُÝْĭوَכُ cümlesiyle i şaret edilmi ştir. Yani, bir insan ın 
cesedini te şkil eden zerrelerin âlem-i zerratta geçirmi ş olduğu vaziyetlerden 
son vaziyetine i şarettir ki, ْħَאכُĻْèَÉَĘ cümlesiyle i şaret edilen ikinci ink ılâba mu-
kaddime olur. Hakâik-i kevniyenin en acibi olan şu ikinci ink ılâp da çok mer-
tebelere, çok tav ırlara şâmildir ki, son tavr ı, vaziyeti ْħُכُÝĻِĩُĺ َّħُà cümlesiyle i şa-
ret edilen üçüncü ink ılâba mukaddime olur. Bu ink ılâp dahi pek çok berzahî 
tav ırlara şâmil olup, son vaziyeti ْħכُĻِĻْéُĺ َّħُà cümlesiyle i şaret edilen dördüncü 
ink ılâpta tamamlan ır. Bu dördüncü ink ılâp dahi, birçok kabrî ve ha şrî vazi-
yetlere şâmil olup, en son vaziyeti نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤإِ َّħُà cümlesiyle hitam bulur.
Demek bir zîhayat ın cesedi, birinci ink ılâb ın birinci vaziyetinden ba şla-
mak üzere daima teceddüd eder, tazelenir. Yani, bir libastan, bir k ıyafetten ç ı-
kar, daha güzel bir libasa, bir k ıyafete girer. Ve hâkezâ.. böylece saadet-i ebe-
diyeye mazhar oluncaya kadar devam eder. Binaen-alâhâzâ, bir zîhayat ın şu 
müteselsil vaziyetlerine bakan bir adam, nas ıl inkâra cesaret edebilir?
1 “Sonra, (yine çok büyük ink ılâplar sürecinden ve âlemler içinden geçip) O’na döndürülürsünüz.” 
(Bakara sûresi, 2/28)BAKARA SÛRES İ / İHYA-YI EMVÂT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------    183
Şimdi mezkûr âyetteki cümlelerin heyetlerinden bahsedece ğiz:
Birinci cümle : 1ِّٰųِאÖ ُونَóُęَכْÜ َėْĻכَ Bu cümle ile yap ılan istifham, o kâfirle-
rin zihinlerini, gözlerini, yapt ıklar ı kötülüğe, fenal ığa çevirtir. Tâ ki, bizzat şe-
kavetlerini görsünler; belki insafa gelip ikrar ederler.
ُونَóُęَכْÜ ’deki hitap, Cenâb- ı Hakk’ ın şiddet-i gazab ına işarettir. Çünkü 
gaipten hitaba yap ılan iltifat, ya şiddet-i hiddete veya kesret-i muhabbete i şa-
rettir.
ُونَóُęَכْÜ ’ye bedel نَĳُĭِĨْËُÜ َź ’nin zikredilmemesi, onlar ın şiddet-i inatlar ı-
na işarettir. Çünkü onlar, hakkaniyeti delâil ile sabit olan iman ı terk ve butla-
nı burhanlar ile sabit olan küfrü kabul ettiler.
ًאÜَاĳْĨأَ ْħُÝْĭوَכُ Bu cümledeki و ,vâv- ı hâliyedir; yani mâba’dinin mâkabli-
ne hâl oldu ğuna delâlet eder. Demek ًאÜَاĳْĨأَ ْħُÝْĭوَכُ ,ُونَóُęَכْÜ ’nin fâiline haldir. 
Halin, zevilhâlin âmili ile beraber olmas ı şartt ır. Hâlbuki burada dört cüm-
le vard ır. Bunlardan ikisi mâzi, ikisi müstakbel olduklar ından, zevilhâlin âmi-
li olan ُونَóُęَכْÜ ile zamanca mukarin de ğildirler. Binaenaleyh و’ ın hâliyeti, bir 
mukaddere i şarettir.
Takdir-i kelâm : ًאÜَاĳْĨأَ ْħُÝْĭכُ ْħَّכُĬأَ نَĳُĩَĥْđَÜوَ Bu itibarla,  ُونَóُęَכْÜ ’nin fâiline 
نَĳُĩَĥْđَÜ cümlesi hâl olur. Öteki cümleler أَنَّ’ ye haber olurlar.
Suâl : Onlar, birinci ölüm ile bir hayat ı bilirlerse de, Allah’tan oldu ğu-
nu bilmezler, inkâr ederler. İkinci hayat ile Allah’a rücûu zaten inkâr 
ederler.
Cevap Cevap : Cehli izale edecek deliller zahir iken o veçhile cehil denilmeme-
si, belâgat ın kaidelerinden biridir. Buna binaen, birinci mevt ile birinci haya-
tın etvâr ve ahvâline yap ılan dikkat, Sâni’i ikrar ve tasdik etmeye icbar eder. 
Ve ayn ı zamanda evvelki hayat ve memat ın Allah’tan oldu ğunu bilmek, ikin-
ci bir hayat ın olacağına da zihni ikna ve icbar eder. Hâl böyle iken, cahil te-
lâkki ettiğin o kâfirler, âlimler s ıras ına dahildirler.
ْħُÝْĭכُ’ deki hitaptan, onlar ın âlem-i zerratta dahi bir nevi vücut ve taay-
yünleri oldu ğu anlaşılıyor. Yoksa o zerrat, tesadüfle rast gele muayyen cisim-
leri teşkil edemez.
1 “Allah’ ı nas ıl inkâr edebilirsiniz ki...” (Bakara sûresi, 2/28)184  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
ًאÜَاĳْĨأَ tâbiri, 1رًاĳْכُñَĨ ْئًאĻَü ْīَכُĺ ْħَĤ ’in meâline îmâd ır.
2ْħَאכُĻْèَÉَĘ : Bu ف ,tâkip ve ittisali ifade eder. Yani, mâkabliyle mâba’dinin 
aras ında mesafe olmayacakt ır. Hâlbuki burada, mevt ile hayat aras ında uzun 
bir mesafe vard ır. Evet, fakat bu ف ,Sâni’i isbat eden delillerin men şeine işa-
rettir ki, o zerrat ın hiçbir vas ıta ve esbap olmaks ızın cemadiyetten hayvaniye-
te def’aten intikal etmesi, zihni, Sâni’i ikrar etmeye mecbur eder.
Ve kezâ, o zerrat, mevat halinde iken vaziyetleri sabit olmad ığından, 
şe’nle ri ve iktizalar ı, fas ılas ız tâkiptir.
Suâl : ْħَאכُĻْèأَ’ ün yerine niçin َאءًĻْèأَ ْħُÜْóِĀ denilmemi ştir?
Cevap Cevap : ْħَאכُĻْèأَ hayat ın Cenâb- ı Hak taraf ından îtâ edildi ğine sarahaten 
delâlet eder. َאءًĻْèأَ ْħُÜْóِĀ ’de o delâlet yoktur. Yaln ız “Hayat sahibi oldunuz.” 
mânâs ına delâlet eder.
ْħُכُÝĻِĩُĺ َّħُà : Bunun yerine نَĳُÜĳُĩَÜ zikredilmemesi, mevtin, kaderin takdi-
riyle, kudretin büyük bir tasarrufu oldu ğuna işarettir. Evet, ömr-ü tabiîsini 
bitirip sonra ölenler pek azd ır. K ısm- ı âzam ı, ömr-ü tabiîsi esnas ında ölürler. 
Demek mevt, tabiî bir netice de ğildir, ancak cesedin inhilâliyle da ğılmas ın-
dan ibarettir. Yoksa ruhun fenâs ıyla değildir. Mevt ile ceset da ğılır, ruh bâ-
ki kal ır.
ْħכُĻِĻْéُĺ َّħُà : Mâkabliyle mâba’di aras ında bu’d-u mesâfeyi ifade eden َّħُà 
imâte ile ikinci ihya aras ında kocaman âlem-i berzah ın fas ıla olduğuna işa-
rettir.
نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤإِ َّħُà : Bu َّħُà ise, ikinci ihya ile rücû aras ında mevcut büyük bir 
perde ve hicab ın bulundu ğuna işarettir.
نَĳُđَäْóُÜ : Yani, “Esbap perdesinin ke şfiyle, vesaitin tard ıyla Allah’a rücû 
edeceksiniz.”
1 “(İnsan ın üzerinden zaman ın ak ışı içinde öyle uzun bir dönem geçti ki, bu dönemde insan,) ad ı an ılan, 
kendisinden söz edilen bir şey değildi.” (Dehr sûresi, 76/1)
2 “Derken O, size hayat verdi.” (Bakara sûresi, 2/28)BAKARA SÛRES İ / İHYA-YI EMVÂT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------    185
Suâl : Allah’a rücû etmek, Allah’tan gelmeyi iktiza eder. Bunun için bir 
kısım insanlar, Allah ile insan aras ında ittisali tevehhüm etmi şlerdir 
ve baz ı sofiler de şüpheye dü şmüşlerdir.
Cevap Cevap : Dünyada insan ın vücûd ve bekas ı olduğu gibi, âhirette de vücûd 
ve bekas ı vard ır. Dünyadaki vücûd, vas ıtas ız dest-i kudretten ç ıkar. Dünyada 
terkip, tahlil, tasarruf, tahavvül ile kar ışık beka meselesi, sab ıkan zikredilen 
hikmet üzerine esbap, vesâit, ilel, meseleye müdahale edip araya girerler. Âhirette ise, vücûd ve beka, her ikisi de levaz ımat ıyla, terkibat ıyla bizzat dest-i 
kudretten ç ıkarlar ve herkes hakikî mâlikini bilir. İşte bunu anlayan, rücûun 
ne demek oldu ğunu anlar.
f186  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ ٰۤىĳَÝْøا َّħُà ًאđĻِĩَä َْرْضِŶا ĹِĘ َאĨ ْħَכُĤ َěَĥَì ِيñَّĤا َĳُİ
1ٌħĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ َĳُİوَ َاتٍۘĳٰĩَø َďْ×َø َّīُıĺّٰĳَùَĘ 
Bu âyetin sab ık âyetle cihet-i irtibat ı:
Evvelki âyette küfür ile küfran, delâil-i enfüsiye ile inkâr edilmi ştir. Bu 
âyette, delâil-i âfâkiyeye i şaret edilmi ştir. Ve kezâ, evvelki âyette vücûd ve 
hayat nimetlerine i şaret edilmi ş, bu âyette beka nimetine i şaret edilmi ştir. Ve 
kezâ, evvelki âyette, Sâni’in vücuduna delil olmakla ha şre bir mukaddime ol-
duğuna işaret edilmi ş; bu âyette ise, âhiretin tahkikiyle şüphelerin izalesine 
işaret edilmi ştir.
Evet, sanki onlar diyorlar ki: “ İnsana bu kadar k ıymet ve ehemmiyet ve-
rilmesi nereden ve neye binaendir? Ve Allah’ ın yan ında mevkii nedir ki onun 
için k ıyameti kopar ıyor?”
Onlara cevaben Kur’ân- ı Kerîm, bu âyetin i şaretiyle diyor ki:
“İnsan ın pek yüksek bir k ıymeti olmasayd ı, semâvât ve arz onun istifade-
sine mutî ve musahhar olmazd ı. Ve kezâ, insan ehemmiyetsiz olsayd ı, mah-
lûkat onun için halkedilmezdi. E ğer insan ehemmiyetsiz ve k ıymetsiz olsayd ı, 
o vakit insan, mahlûkat için halkolunacakt ı.
Ve kezâ, insan ın Hâl ık’ı yan ında mevkii pek büyük oldu ğu içindir ki, âlem-i 
dünyay ı kendisi için de ğil, beşer için, be şeri de ibadeti için halketmi ştir.”
Hülâsa : İnsan mümtaz ve müstesnad ır; hayvanlar gibi de ğildir. Onun 
için insan 2نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤإِ َّħُà cevherine bir sadef olmu ştur.
Bu âyetteki cümlelerin nüktelerine geçiyoruz :
Ey arkada ş! Birinci cümlede ًאđĻِĩَä, ikinci cümlede َّħُà, üçüncü cümlede 
َďْ×َø kelimeleri için bir tahkikat lâz ımd ır. O tahkikat ı, alt ı noktada izah ede-
ceğiz:
1 “O’dur ki yeryüzünde bulunan her şeyi sizin için yaratt ı. Sonra irâdesi yukar ıya yönelip oray ı da yedi 
gök hâlinde sa ğlamca nizama koydu. O her şeyi hakk ıyla bilir.” (Bakara sûresi, 2/29 )
2 “Sonra, (yine çok büyük ink ılâplar sürecinden ve âlemler içinden geçip) O’na döndürülürsünüz.” 
(Bakara sûresi, 2/28)
[Birinci Mesele]
[ًאđĻِĩَä hakk ındad ır.]
Birinci Nokta Birinci Nokta
Aşağıda beyan edildi ği gibi, hayat ın öyle bir hâsiyeti vard ır ki; hayat,
cüz’ü küll, cüz’îyi küllî, ferdi nev, mukayyedi mutlak, bir şahs ı bir âlem gibi k ı-
lar. Binaenaleyh, tek bir insan, “Dünya benim evimdir. Dünyadaki envâ be-nim kavmimdir ve benim a şiretimdir ve bütün e şya ile muarefem ve münase-
betim vard ır.” diyebilir.
İkinci Nokta İkinci Nokta
Bilirsin ki, âlemde sabit bir nizam vard ır, muhkem bir irtibat vard ır ve dai-
mî düsturlar, esasl ı kanunlar vard ır. Bu itibarla, âlem, bir saat veya muntazam 
bir makine gibidir. Her bir çark ın, her bir vidan ın, her bir çivinin, makinenin 
nizam ve intizam ında bir hissesi ve makinenin netice ve faydalar ında bir tesiri 
olduğu gibi, ehl-i hayat için ve bilhassa be şer için de bir faydas ı var.
Üçüncü Nokta Üçüncü Nokta
Aşağıda işiteceğin gibi, istifadede müzahemet ve münaka şa yoktur. Nas ıl 
ki Zeyd diyebilir ki, “ Şems benim lâmbamd ır, dünya benim evimdir.” Amr  da 
öyle diyebilir ve aralar ında münaka şa da olmaz. Evet, Zeyd, meselâ dünya-
da tek farz edilirse, istifadesi nas ılsa, bütün insanlar içinde iken istifadesi yine 
öyledir, ne fazla olur ne noksan. Yaln ız “gâreyn”e ait olan k ısım müstesnad ır. 
Zira yiyecek, içecek ve saire şeylerde münaka şa olur.
Dördüncü Nokta Dördüncü Nokta
Âlem için tek bir yüz, bir cihet de ğil, pek çok umumî ve muhtelif vecih-
ler vard ır. Ve faydalar ı temin eden kesretle umumî ve mütedahil, yani birbi-
ri içinde cihetler vard ır. Ve istifade yollar ının da envâen türlü türlü tarikleri 
vard ır. Meselâ senin güzel bir bahçen vard ır. O bahçe, bir cihetten senin isti-
fadene tahsis edildi ği gibi, diğer bir cihetten de halk ı faydaland ırır. Meselâ o 
bahçenin hüsnüne, güzelli ğine her bakan bir zevk al ır, bir inşirah peyda eder; 
bunda bir mâni yoktur.
Kezâlik, insan ın beş zahirî, be ş bât ınî olmak üzere on tane hâssas ı ve duy-
gusu vard ır. İnsan, bu duygular ıyla ve kezâ cismiyle, ruhuyla, kalbiyle dünya-
nın her bir cüzünden istifade edebilir; mâni yoktur.188  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Beşinci Nokta Beşinci Nokta
Bu âyetle di ğer baz ı âyetlerden anla şılıyor ki, bu büyük dünya insan için 
yarat ılm ıştır. Ve yarat ılışında, insan ın istifadesi ille-i gâiye olarak nazara al ın-
mıştır. Hâlbuki arzdan pek büyük olan Zühal’in, meselâ be şeri faydaland ıran, 
yaln ız zîneti ve zay ıf bir ziyas ıdır. Bu cüz’î fayda için ne suretle be şer ona il-
le-i gâiye olur?
Elcevap Elcevap : Bir fayday ı takip eden adam, bütün fikrini, hayalini o faydaya 
hasreder ve ondan mâada bir şeye bakmaz. Ve her şeye kendi hesab ına ba-
kar, kimseyi nazara almaz. Hatta kendisini ille-i gâiye zanneder. Binaenaleyh, bu gibi adama kar şı makam- ı imtinanda söylenilen o gibi kelâmlarda müba-
lâğa yoktur. Evet, binlerce hikmetler için yarat ılan Zühal’in her bir hikmetin-
de binlerce cihetler ve her bir cihetinde binlerce istifade edenler bulundu ğu 
halde, “Hilkatinde o adam ın istifadesi, ille-i gâiyeden bir cüz olarak dü şünül-
müştür.” denilirse ne mânii var? Çünkü ille-i gâiye, daima basit bir şeyden 
ibaret değildir.
Altıncı Nokta Alt ınc ı Nokta
İmam Ali’nin ُóَ×َْכْŶا ُħَĤَאđْĤا َىĳَĉْĬا כَĻِĘوَ     ٌóĻِĕَĀ ْمٌóِä َّכَĬأَ ُħُĐْõَÜوَ emrettiği 
gibi; insan küçük bir cisim ise de, büyük âlemi içine alacak kadar büyük-
tür. Öyleyse cüz’î istifadesi küllî olur; öyleyse abesiyet yoktur.
İkinci Mesele
َّħُà hakk ındad ır.
Ey arkada ş! Bu âyet, arz ın semâdan evvel yarat ılm ış olduğuna delâlet 
eder ve 1َאıĻٰèدَ ِכَĤذٰ َïْđَÖ َْرْضَŶوَا âyeti de semâvât ın arzdan evvel halkedildi ği-
ne dâldir. Ve 2َאĩُİَאĭْĝَÝَęَĘ ًאĝْÜرَ َאÝَĬכَא âyeti ise ikisinin bir maddeden beraber hal-
kedilmiş ve sonra birbirinden ay ırt edilmiş olduklar ını gösteriyor.
Şeriat ın nakliyât ına nazaran, Cenâb- ı Hak bir cevhereyi, bir maddeyi ya-
ratm ıştır, sonra o maddeye tecelli etmekle bir k ısm ını buhar, bir k ısm ını da 
mâyi k ılm ıştır. Sonra mâyi k ısm ı da, tecellisiyle tekâsüf edip zebed (köpük) 
1 “Bunun ard ından yeri (iskâna haz ır hale getirmek için) yumurta biçiminde yayd ı.” (Nâziât sûresi, 
79/30)
2 “(Göklerle yer) biti şik (bir bütün) idi, onlar ı Biz ay ırdık.” (Enbiyâ sûresi, 21/30 )BAKARA SÛRES İ / YER VE GÖKLER İN YARATILI ŞI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------   189
kesilmiştir. Sonra arz veya yedi küre-i arziyeyi o köpükten halketmi ştir. Bu 
itibarla, her bir arz için hava-y ı nesîmîden bir semâ hâs ıl olmuştur. Sonra o 
madde-i buhariyeyi bast etmekle yedi kat semâvât ı tesviye edip y ıldızlar ı içi-
ne zer’etmi ştir ve o y ıldızlar tohumuna mü ştemil olan semâvât, in’ikad etmi ş, 
vücuda gelmi ştir.
Hikmet-i cedidenin nazariyat ı ise şu merkezdedir ki :
Görmekte oldu ğumuz manzume-i şemsiye ile tâbir edilen güne şle ona 
bağlı yıldızlar cemaati, basit bir cevhere imi ş. Sonra bir nevi buhara ink ılâp 
etmiştir. Sonra o buhardan, mâyi-i nârî hâs ıl olmuştur. Sonra o mâyi-i nârî, 
burudetle tasallûb etmi ş, yani kat ılaşmış; sonra şiddet-i hareketiyle baz ı bü-
yük parçalar ı fırlatm ıştır. O parçalar tekâsüf ederek seyyârât olmu şlard ır; şu 
arz da onlardan biridir. Bu izahata tevfikan, şu iki meslek aras ında mutaba-
kat hâs ıl olabilir. Şöyle ki:
“İkisi de birbirine biti şikti, sonra ayr ı ettik.” mânâs ında olan ًאĝْÜرَ َאÝَĬכَא 
َאĩُİَאĭْĝَÝَęَĘ ’n ın ifadesine nazaran, manzume-i şemsiye ile arz, dest-i kudretin 
madde-i esîriyeden yo ğurmuş olduğu bir hamur şeklinde imi ş. Madde-i esîri-
ye, mevcudata nazaran ak ıcı bir su gibi mevcudat ın aralar ına nüfuz etmi ş bir 
maddedir.
1אءِƯĩْĤا ĵَĥَĐ ُįُüْóَĐ وَכَאنَ âyeti, şu madde-i esîriyeye i şarettir ki, Cenâb- ı 
Hakk’ ın arşı, su hükmünde olan şu esîr maddesi üzerinde imi ş. Esîr madde-
si yarat ıldıktan sonra, Sâni’in ilk icadlar ının tecellisine merkez olmu ştur. Yani 
esîri halkettikten sonra, cevâhir-i ferde kalbetmi ştir. Sonra bir k ısm ını kesif k ıl-
mıştır ve bu kesif k ısımdan, meskûn olmak üzere yedi küre yaratm ıştır. Arz, 
bunlardand ır.
İşte arz ın –hepsinden evvel tekâsüf ve tasallub etmekle acele kabuk ba ğ-
layarak uzun zamanlardan beri men şe-i hayat olmas ı itibar ıyla– hilkat-i te şek-
külü, semâvâttan evveldir. Fakat arz ın bast edilmesiyle nev-i be şerin taayyü-
şüne elveri şli bir vaziyete geldi ği, semâvât ın tesviye ve tanziminden sonra ol-
duğu cihetle, hilkati, semâvâttan sonra ba şlarsa da, bidayette, mebde’de ikisi 
beraber imi şler. Binâen-alâhâzâ, o üç âyetin aralar ında bulunan zahirî muha-
lefet, bu üç cihetle mutabakata ink ılâp eder.
İkinci bir cevap : Ey arkada ş! Kur’ân- ı Kerîm tarih, co ğrafya muallimi de-
ğildir. Ancak, âlemin nizam ve intizam ından bahisle Sâni’in marifet ve aza-
1 “Arş’ı su üstünde idi.” (Hûd sûresi, 11/7)190  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
metini cumhur-u nâsa ders veren mür şid bir kitapt ır. Binaenaleyh, bunda iki 
makam vard ır:
Birinci makam ; nimetleri, ihsanlar ı, merhametleri göstermekle delâil-i 
zahiriyeyi beyan etmekten ibarettir. Bu itibarla arz, semâvâttan evveldir.
İkinci makam ; azamet, izzet, kudret delillerini gösterir bir makamd ır. Bu 
cihetle semâvât, arzdan evveldir.
َّħُà mâba’dinin, mâkablinden bir zaman sonra vücuda geldi ğine delâlet 
eder ki, buna “terâhî” denilir. Demek burada arz ile semâvât aras ında bir 
uzakl ık vard ır. Bu uzakl ık, arz ın semâvâttan evvel halkedildi ğine göre zâtî-
dir, aksi halde rütebî ve tefekkürîdir. Yani semâvât ın hilkati birinci ise de, te-
fekkürce rütbesi ikincidir; arz ın hilkati ikinci ise de, tefekkürü birincidir. Yani, 
evvelâ arz ın tefekkürü, sonra semâvât ın tefekkürü lâz ımd ır. Buna göre َّħُà ile 
ٰىĳَÝْøاِ aras ında 1ُواóَכَّęَÜوَ اĳُĩَĥْĐاِ  mukadderdir.
Takdir-i kelâm : ëĤا... 2ٰىĳَÝْøا ُįَّĬأَ ُواóَכَّęَÜوَ اĳُĩَĥْĐا َّħُà ’dir.
Üçüncü Mesele
َďْ×َø kelimesi hakk ındad ır.
Ey arkada ş! Semâvât ın dokuz tabakadan ibaret oldu ğu, eski hikmetin 
hurafelerinden biridir. Onlar ın o hurâfe-vâri fikirleri, efkâr- ı âmmeyi istilâ 
etmişti. Hatta baz ı müfessirler, baz ı âyetlerin zahirini onlar ın mezheplerine 
meylettirmi şlerdir.
Hikmet-i cedide ise, feza denilen şu boşlukta yaln ız y ıldızlar ın muallâk bir 
vaziyette durmakta olduklar ına kaildir. Bunlar ın mezhebinden semâvât ın inkâ-
rı çıkıyor. Ve bu iki hikmetin birisi ifrata varm ışsa da ötekisi tefritte kalm ıştır.
Şeriat ise, Cenâb- ı Hakk’ ın yedi tabakadan ibaret semâvât ı halketmi ş ol-
duğuna hâkimdir ve y ıldızlar ın da bal ık gibi o semâlar denizlerinde yüzmek-
te olduklar ına kaildir.
Hadis ise, semân ın 3فٌĳُęَכْĨ ْجٌĳَĨ ’den ibaret bulundu ğunu emrediyor. Şu 
hak olan mezhebin, alt ı mukaddime ile tahkikat ını yapacağız.
1 Bilin ve tefekkür edin.
2 Sonra, bilin ve tefekkür edin ki, hiç şüphesiz O istivâ etmi ştir...
3 “Semâ, etrafa ta şmaktan korunmu ş deniz dalgas ı gibidir.” Bkz.: Tirmizî, tefsîru sûre (57)  1; Ahmed 
İbni Hanbel, el-Müsned  2/370; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/15.BAKARA SÛRES İ / YER VE GÖKLER İN YARATILI ŞI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------   191
Birinci mukaddime : Şu geniş boşluğun esîr ile dolu oldu ğu, fennen ve 
hikmeten sâbittir.
İkinci mukaddime : Ecrâm- ı ulviyenin kanunlar ını rapteden ve ziya ve 
hararetin emsâlini ne şir ve nakleden fezay ı doldurmu ş bir madde mevcuttur.
Üçüncü mukaddime : Madde-i esîriyenin, yine esîr olarak kalmak şart ıy-
la, sair maddeler gibi muhtelif te şekkülât ı ve ayr ı ayr ı nevileri vard ır. Buhar ile 
su ve buzun te şekkülâtlar ı gibi.
Dördüncü mukaddime : Ecrâm- ı ulviyeye dikkat edilirse, tabakalar ı ara-
sında muhalefet görünür. Evet, yeni te şekküle ve in’ikada ba şlam ış milyarlar-
ca y ıldızlardan ibaret Kehke şan ile an ılan tabaka-y ı esîriye, sabit y ıldızlar ın ta-
bakas ına muhaliftir. Bu da manzume-i şemsiyenin tabakas ına ve hâkezâ; ye-
di tabakaya kadar birbirine muhalif tabakalar vard ır.
Beşinci mukaddime : Araştırmalar neticesinde sabit olmu ştur ki; bir 
maddede te şkil, tanzim, tesviyeler vâki olursa, biribirine muhalif tabakalar 
husule gelir. Bir madenden kül, kömür, elmas meydana gelir; ate şten alev, 
duman husule gelir. Müvellidülmâ ile müvellidülhumûzan ın imtizac ından su, 
buz, buhar tevellüd eder.
Alt ınc ı mukaddime : Şu müteaddit emarelerden anla şıldı ki, semâvât, 
müteaddittir. Şeriat Sahibi de yedidir demi ştir; öyle ise yedidir. Maahâzâ ye-
di, yetmiş, yedi yüz say ılar ı Arap üslûplar ında kesret için kullan ılır.
Arkadaş! Pek geni ş bulunan Kur’ân- ı Kerîm’in hitaplar ına, mânâlar ına, 
işaretlerine dikkat edilmekle, bir âmîden tut, bir veliye kadar bütün tabakât- ı 
nâsa ve umum efkâr- ı âmmeye olan mürâatlar ı, okşamalar ı fevkalâde hayre-
te, taaccübe mûciptir.
Meselâ 1َاتٍĳٰĩَø َďْ×َø kelimesinden baz ı insanlar havâ-y ı nesîmiyenin ta-
bakalar ını fehmetmi ştir. Öbür baz ı da, arz ımız ile arkada şlar ı olan hayattar kü-
releri ihata eden nesîmî küreleri fehmetmi ştir. Bir k ısım da, seyyârât- ı seb’ay ı 
fehmetmi ştir. Bir k ısm ı da, manzume-i şemsiye içinde esîrin yedi tabakas ını
fehmetmi ştir. Bir k ısım da, şu bildiğimiz manzume-i şemsiye ile beraber alt ı 
tane daha manzume-i şemsiyeyi fehmetmi ştir. Bir k ısım da esîrin te şekkülât ı 
yedi tabakaya ink ısam ettiğini fehmetmi ştir.
Hülâsa : Her bir k ısım insanlar, istidatlar ına göre feyz-i Kur’ân’dan hisseleri-
ni alm ışlard ır. Evet, Kur’ân- ı Kerîm, bütün şu mefhumlara şâmildir diyebiliriz.
1 Yedi gök.192  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Birinci cümle : 1ًאđĻِĩَä َْرْضِŶا ĹِĘ َאĨ ْħَכُĤ َěَĥَì ِيñَّĤا َĳُİ Bu cümlenin be ş 
vecihle mâkabliyle irtibat ı vard ır:
Birinci vecih : Evvelki âyet, vücûd ve hayat nimetlerine i şarettir. Bu âyet, 
beka ve bekan ın esbap ve levaz ımat ına işarettir.
İkinci vecih : Kur’ân- ı Kerîm, vaktâ ki evvelki âyetle be şer için mertebe-
lerin en yükse ği olan rücûu isbat etti, sâmiin zihnine şöyle bir sual geldi: “ Şu 
zelil insanlar ın bu yüksek mertebeye liyâkatleri nereden gelmi ştir?” Kur’ân- ı 
Kerîm, bu cümle ile o suali şöylece cevapland ırm ıştır: “Bütün dünya dest-i 
itaat ve teshirine verilen insan ın, elbette Hâl ık’ının yan ında büyük bir mev-
kii vard ır.”
Üçüncü vecih : Evvelki âyet be şer için ha şir ve k ıyametin vücuduna i şa-
ret etmesi, sâmice güya “Be şerin ne k ıymeti vard ır ki onun saadeti için k ıya-
met kopacak?” diye vârid olan sual, bu âyetle, “Arz bütün mü ştemilât ıyla isti-
fadesi için yarat ılan ve bütün envâ, itaat ve emrine verilen insan, netice-i hil-
kattir. Elbette ve elbette onun saadeti için k ıyamet kopacakt ır.” diye cevap-
land ırılm ıştır.
Dördüncü vecih : Evvelki âyet, k ıyamette esbap ve vesâitin ortadan kalk-
mas ıyla, insan ın mercii yaln ız Cenâb- ı Hakk’a münhas ır kalacağına işaret et-
miştir. Bu âyet ise, dünyada da insan ın merci-i hakikîsi Cenâb- ı Hakk’a mün-
has ır olduğunu söylüyor. Zira esbap ve vesaitin arkas ında, kudretin şuâ ı gö-
rünür; tesir O’nundur, esbap ise perdedir.
Beşinci vecih : Evvelki âyet, saadet-i ebediyeye i şarettir. Bu âyet de, saa-
det-i ebediyenin insana verilmesini iktiza eden ve sebep olan Cenâb- ı Hak’tan 
sebkat etmi ş fazl ve in’âma i şarettir ki, kendisine arz ın müştemilât ı ihsan edil-
miş insan ın, elbette saadet-i ebediyeye liyâkat ı vard ır.
2אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ ٰۤىĳَÝْøا َّħُà : Bunun mâkabliyle cihet-i irtibat ı dörttür:
Birinci cihet : Arz ve semâ, tev’em, yani ikizdirler; birbirinden ayr ılmaz-
lar. Zikirde, fikirde daima beraber dola şıyorlar. Bu cümleden evvelki cümle-
de arz zikredildi ği gibi, bu cümlede de semâ zikredilmi ştir.
1 “O (Allah) ki, (size hayat vermeden önce yeryüzünü bu hayat ınız için haz ırlad ı ve) yerde ne varsa 
hepsini (neticede sizi, yani insan cinsini meydana getirmek ve) sizin (istifadeniz) için yaratt ı.” (Bakara 
sûresi, 2/29)
2 “Bu arada (ilim, irade, kudret ve inayetini) gök taraf ına yöneltti de…” (Bakara sûresi, 2/29)BAKARA SÛRES İ / YER VE GÖKLER İN YARATILI ŞI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------   193
İkinci cihet : Beşerin arzdan istifadesini ikmal ve itmam eden, ancak se-
mâvât ın tanzimidir.
Üçüncü cihet : Evvelki âyet, ihsan ve fazl delillerine i şaret etmi ştir. Bu 
âyet de, kudret ve azamete i şaret ediyor.
Dördüncü cihet : Bu cümle, be şerin istifadesi yaln ız arza münhas ır olma-
dığına, semâ dahi onun istifadesine teshir edildi ğine işarettir.
1َاتٍĳٰĩَø َďْ×َø َّīُıĺّٰĳَùَĘ : Bu cümlenin mâkabliyle irtibat ı, üç çeşittir:
1. ْīכُ ile نُĳَכُĻَĘ aras ındaki irtibat gibidir. Nas ıl ki memurun husulü ْīכُ em-
rine bağlıdır; semâvât ın tesviyesi de, ٰىĳَÝْøاِ’ ya bağlıdır.
2. Kudretin taallukuyla iradenin taalluku aras ındaki irtibat gibidir. Yani; 
ٰىĳَÝْøاِ iradenin taallukuna, tesviye de kudretin taallukuna benzer bir irtibatt ır.
3. Netice ile mukaddime aras ında bulunan irtibat gibidir. Çünkü semâvâ-
tın tesviyesi, mukaddimesi olan ٰىĳَÝْøاِ’ ya terettüp eder.
2ٌħĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ َĳُİوَ : Bu cümle mâkabliyle iki vecihle merbuttur :
Birinci vecih : Bu cümledeki ilm-i küllî, semâvât ın tanzim ve tesviyesine de-
lil olduğu gibi, tanzim ve tesviyenin vücudu da ilm-i küllînin vücuduna delildir.
İkinci vecih ise : Evvelki cümle kudret-i kâmileye, bu cümle ise, küllî ve 
şumullü ilme delâlet eder.
Cümlelerin nüktelerini beyan edece ğiz:
ëĤا... ًאđĻِĩَä َْرْضِŶا ĹِĘ َאĨ ْħَכُĤ َěَĥَì ِيñَّĤا َĳُİ : Bu cümle, mâkabliyle ba ğlı 
değildir. Ancak, müste’nife olup, be ş sual ile cevaplar ına işarettir ki, bundan 
önce beyan edildi ğinden tekrar ına lüzum yoktur.
ِيñَّĤا َĳُİ ’deki َĳُİ müptedad ır. ِيñَّĤاَ sılas ıyla beraber haberdir. Bu cüm-
lede mübteda ile haberin tarifleri tevhide i şaret oldu ğu gibi, hasra da delâ-
let eder. Yani mü ştemilât- ı arziyenin halk ı Cenâb- ı Hakk’a münhas ır oldu-
ğu gibi, Hâl ık’ı da yaln ız Cenâb- ı Hak’t ır. Bu hasr, نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤإِ َّħُà cümlesin-
de ِįْĻَĤإِ’ nin takdimiyle hâs ıl olan hasra delildir. Yani mü ştemilât- ı arziyenin 
halk ı Cenâb- ı Hakk’a münhas ır olduğu için, k ıyamette merciiyet de Cenâb- ı 
Hakk’a münhas ırdır.
1 “(Orada bulunan gaz bulutu halindeki unsurlar ı) yedi gök halinde nizama koydu.” (Bakara sûresi, 2/29)
2 “O, her şeyi tastamam ve hakk ıyla bilendir.” (Bakara sûresi, 2/29)194  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
ِيñَّĤاَ sılas ıyla beraber haberdir. Haberin asl ı ve müstehakk ı, nekre olmakt ır. 
Burada mârife olarak gelmesi, hükmün zahir ve malûm oldu ğuna işarettir. Yani, 
“Cenâb- ı Hakk’ ın müştemilât- ı arziyenin Hâl ık’ı olduğu malûm ve zahirdir.”
Menfaat için kullan ılan ْħَכُĤ ’deki ل eşyan ın hilkaten mübah, helâl, menfa-
atli olarak yarat ılıp, baz ı âr ızalardan dolay ı haram olmu ş olduklar ına işarettir. 
Meselâ ağyâr ın mal ı, ismet-i şeriye için haram olmu ştur.. insan ın eti hürmet ve 
keramet için.. zehir zarar için.. lâ şe eti necaset için haram olmu şlard ır.
Ve kezâ, her bir şeyde bir fayda, bir menfaat oldu ğuna remizdir.
Ve kezâ be şer için her şeyde bir menfaati bulundu ğuna remizdir. Evet, 
hangi şey olursa olsun, be şere bir cihetten bir istifadeyi temin eder, velev ib-
ret almak için olsun.
Ve kezâ, arz ın karn ında istikbal insanlar ını intizar eden pek çok rahmetin 
hazine ve definelerinin bulundu ğuna remizdir.
ْħَכُĤ câr ve mecrûrunun َْرْضِŶا ĹِĘ َאĨ üzerine takdimi, be şere ait istifadele-
rin her gayeden evvel ve evlâ oldu ğuna işarettir.
Umumu ifade eden َאĨ her şeyde menfaatleri aramaya insanlar ı terğib ve 
teşvik içindir. َْرْضِŶا ĹِĘ ’deki ĹِĘ’nin ĵٰĥَĐ ’ya tercihi, en çok menfaatlerin ar-
zın karn ında oldu ğuna ve arz ın karn ındaki eşyan ın taharrîsine insanlar ı teşcî 
ettiğine işarettir.
Ve kezâ, arz ın içindeki maden ve maddelerin istifade-i be şer için yarat ılı-
şı, arz ın içinde henüz ke şfedilemeyen anâs ır ve maddelerden, tekâlif-i hayat ın 
zahmetlerinden müstakbelin insanlar ını kurtaracak baz ı gıdaî vesaire madde-
lerin vücudu mümkün oldu ğuna delâlet eder.
ًאđĻِĩَä arzdaki baz ı eşyan ın abes ve faydas ız olduklar ına ait evham ı de-
fetmek içindir.
ٰىĳَÝْøا َّħُà ’daki َّħُà arz ın hilkatiyle semâvât ın tesviyesi aras ındaki Cenâb- ı 
Hakk’ ın ef’âl ve şuunat ının silsilesine i şarettir. Ve kezâ, be şere menfaat hu-
susunda, semâvât ın tesviyesi arz ın hilkatinden rütbece uzak oldu ğuna delâ-
let eder.BAKARA SÛRES İ / YER VE GÖKLER İN YARATILI ŞI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------   195
İ’câz ve ihtisar için, 1ِّيَĳَùُĺ أَنْ أَرَادَ yerinde ٰىĳَÝْøاِ denilmiştir. ٰىĳَÝْøاِ ke-
limesinin istimâli, burada mecazd ır. Yani, hedefe kast ını hasredip sa ğa sola 
bakmayanlar gibi, semâvât ın tesviyesini irade etmi ştir.
אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ : Bu semâdan maksat, semâvât ın maddesi olan buhard ır.
َّīُıĺّٰĳَùَĘ ’deki ف tefrîi ifade etti ğine nazaran, tesviyenin istivâya ba ğlan-
mas ı, 2نُĳَכُĻَĘ ’nün 3ْīכُ emrine veya kudretin taalluku iradenin taallukuna ve-
ya kazân ın kadere olan terettüplerine benziyor. Ve tâkibi ifade etti ğine göre, 
mukadder baz ı fiilere îmâd ır.
Takdir-i kelâm : ëĤا... َّīُıĺّٰĳَùَĘ َאıَĭْĻَÖ َóْĨَْŶا َóَّÖوَدَ َאıَĩَّčَĬوَ َאıَĐَّĳَĬ ’den ibarettir. 
Yani, “Nevilere ay ırdı, tanzim etti, aralar ında lâz ım gelen emirleri, tedbirleri 
yapt ı, sonra yedi tabakaya tesviye etti.”
ّٰىĳَø : Yani, “Muntazam, müstevi; envâ ı, eczalar ı mütesâvi olarak yaratt ı.”
َّīُİ : Bu zamirin cem’i, semâvât olacak maddenin nevilere münkas ım ol-
duğuna işarettir.
َďْ×َø tâbiri, semâvât tabakalar ının kesretine i şarettir ve bu tabakalar ın te-
şekkülât- ı arziyenin edvâr- ı seb’as ıyla s ıfât- ı seb’aya münasebettar oldu ğuna 
îmâd ır.
َاتٍĳٰĩَø : Bu semâlar ın bir k ısm ı, seyyarat bal ıklar ına denizdir; bir k ısm ı 
da sabit y ıldızlara mezraad ır; bir k ısm ı da semâ çiçekleri hükmünde olan de-
rârî y ıldızlara bahçe ve bostand ır.
4ٌħĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ َĳُİوَ : Bu و at ıf içindir. Hâlbuki burada atf ın tarafeyni ara-
sında münasebet yoktur. Öyleyse, bu münasebeti bulmak için takdire ihtiyaç 
vard ır. Şöyle ki:
1 Tesviyeyi irade etti.
2 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece ‘ol!’ der), o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; Nahl sûresi, 16/40 ; Meryem sûresi, 19/35 ; Yâsîn sûresi, 36/82 ; 
Mü’min sûresi, 40/68 ).
3 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, (o da oluverir).” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; Nahl sûresi, 16/40 ; Meryem sûresi, 19/35 ; Yâsîn sûresi, 36/82 ; 
Mü’min sûresi, 40/68 ).
4 “Allah her şeyi hakk ıyla bilir.” (Bakara sûresi, 2/29; ... )196  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ“ Öyleyse, bu büyük ecrâm ın Hâl ık’ı O’dur.”
ٌħĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ َĳُİوَ“ Öyle ise o ecrâmdaki sanat ı tanzim, tahkim eden 
Odur.”
İlsak ı ifade eden ِّģِכُÖ kelimesindeki ب ilmin, malûmdan infikâk ve infisa-
linin mümkün olmad ığına işarettir.
ِّģכُ tâmimi ifade eden bir edatt ır. Burada ifade etti ği tâmimden hiçbir şe-
yin, hiçbir ferdin tahsisi ve daire-i şümûlünden ihrac ı yoktur. Bu itibarla ْīِĨ َאĨ 
2ُăْđَ×ْĤا ُįْĭِĨ َّÿُì ْïَĜوَ َّźإِ َאمٍّĐ olan kaide-i külliyeyi tahsis ediyor. Çünkü kendi-
si bu kaidenin şümûlünden hariç kalm ıştır.
ْءٍĹَü : Bu kelime vacip, mümkin, mümtenia şâmildir.
ٌħĻِĥَĐ : Yani, zât ı ile ilim aras ında zarurî, lüzumî sübut vard ır.
f
1 “Allah her şeye kâdirdir.” (Mâide sûresi, 5/120 ; Hûd sûresi, 11/4 ; Rûm sûresi, 30/50  ; …)
2 Her umumî kâidenin bir istisnâs ı vard ır.BAKARA SÛRES İ / YER VE GÖKLER İN YARATILI ŞI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------   197
 اĳưĤَאĜ ًۘÙَęĻِĥَì َْرْضِŶا ĹِĘ ٌģِĐَאä ĹِّĬإِ ِÙٰۤئِכَĥَĩْĥِĤ ُّכَÖرَ َאلَĜ وَإِذْ
 ُçِّ×َùُĬ ُīْéَĬوَ אءَۚƯĨِّïĤا ِכُęْùَĺوَ َאıĻِĘ ُïِùْęُĺ ْīَĨ َאıĻِĘ ُģَđْåَÜأَ
1نَĳُĩَĥْđَÜ َź َאĨ ُħَĥْĐأَ ĹِّĬإِ َאلَĜ َכَۘĤ ِّسُïَĝُĬوَ ِكَïْĩَéِÖ
Yani, “Düşün o zaman ı ki; Rabbin melâikeye hitaben: ‘Ben yerde bir ha-
lifeyi yarataca ğım!’ dedi. Melâike de: ‘Yerde fesat yapacak, kan dökecek kim-
seleri mi yaratacaks ın? Hâlbuki biz, hamdinle Seni tesbih ve takdis ediyo-
ruz.’ dediler. Rabbin de: ‘Sizin bilmedi ğinizi Ben biliyorum.’ diye onlara ce-
vap verdi.”
Arkadaş! Melâikenin vücudunu tasdik ve kabul etmek, iman ın rükünle-
rinden biridir. Birkaç makamda bu rüknü isbat ve izah edece ğiz.
Birinci Makam
Arz ın, ecrâm- ı ulviyeye nisbeten pek küçük ve süflî oldu ğu halde canl ı 
mahlûkatla dolu oldu ğunu görüp âlemin de nizam ve intizam ına dikkat eden 
insan, ecrâm- ı ulviyenin de o yüksek burçlar ında, hayatl ı sâkinleri oldu ğuna 
kat’î bir şekilde hükmeder.
Evet, o burçlarda melâikenin vücudunu kabul etmeyen adam ın meseli 
şöyle bir adam ın meseline benzer: O adam, büyük bir şehre giderken, şehrin 
bir kenar ında pek küçük bir binaya tesadüf eder. Bakar ki insanlarla doludur. 
Ve arsalar ına bakar ki, canl ı mahlûkatla dolu. Ve g ıdalar ına bakar ki, nebâ-
tât, bal ık vesaire gibi hayat şartlar ı yerindedir. Sonra bakar ki, pek uzakta mil-
yonlarca apartmanlar, kö şkler var. Aralar ında, uzun uzun meydanlar, tenez-
zühgâhlar bulunur. Fakat, o küçük binadaki insanlar ın hayat şartlar ı, o büyük 
binalarda bulunmad ığından, o yüksek, müzeyyen saraylar ı, sakinlerden bo ş, 
hâli olduğunu itikat eder.
Melâikenin vücudunu tasdik eden adam ın meseli ise şöyle bir şahs ın me-
seli gibidir: O adam, o küçük hanenin insanlar ile dolu oldu ğunu görür gör-
mez, bilâ-tereddüt, o yüksek kas ırlar ın da hayat yeri ve onlarda da onlara 
münasip sâkinler bulundu ğuna hükmeder. Ve o yüksek kas ırlara mahsus ve 
münasip hayat şartlar ı vard ır. Fakat oralar ın sâkinleri pek uzak olduklar ından, 
görünmemeleri, yok olduklar ına delâlet etmez.
1 Bakara sûresi, 2/30.
Binaenaleyh, arz ın zevilhayatla dolu olmas ından kat’iyetle anla şılıyor ki; 
bu geniş boşlukta durmakta olan semâlarda, y ıldızlarda, burçlarda ve çok k ı-
sımlara münkas ım ve müştemil semâvâtta, şeriat ın “melâike” ile tesmiye etti-
ği zîhayatlar mevcuttur.
İkinci Makam
Bundan evvel isbat ve izah edildi ği gibi, hayat, mevcudat ın keşşafıdır, bel-
ki mevcudat ın neticesidir. Binaenaleyh, bu geni ş fezan ın sâkinlerden ve şu 
yüksek semâvât ın şenliklerden hâlî olduklar ının imkân ı var m ıdır? Evet, bü-
tün ukalâ-y ı ak ıl ve nakil manevî bir icmâ ve ittifakla melâikenin mânâ ve ha-
kikatlerine hükmetmi şlerdir; fakat tâbirleri çe şit çeşittir. Meselâ; Me şşâiyyûn, 
envâ- ı mevcudat ı idare eden ruhanî mahiyet-i mücerrede ile, İşrakiyyûn 
ise ukûl ve erbabü’l-envâ ile, dinler dahi melekü’l-cibâl, melekü’l-bihar,melekü’l-emtar gibi tâbirlerle tâbir etmi şlerdir. Hatta, ak ıllar ı kör gözlerinde bu-
lunan maddiyyûn tâifesi de, melâikenin mânâs ını inkâr etmeye mecal bulama-
dıklar ından, f ıtrat ın namuslar ına nüfuz eden kuva-y ı sariye ile tâbir etmi şlerdir.
Suâl : Kâinat ın irtibat ını, hayat ını temin için, hilkatte cereyan eden na-
muslar, kanunlar kâfi gelmez mi?
Cevap Cevap : Senin dedi ğin o sâri kanunlar, namuslar, itibarî ve vehmî emir-
lerdir. Muayyen vücûdlar ı, müşahhas hüviyetleri ancak onlar ı temsil eden ve 
onlar ın mâkesi bulunan ve onlar ın yularlar ını ele alan melâike ile sabit olur.
Ve kezâ, te şekkül-ü ervaha münasebeti olmayan şu camid âlem-i şeha-
dete vücudun münhas ır olmad ığına, ak ıl ve nakil müttefikan hükmetmi şler-
dir. Binaenaleyh ervaha münasip ve muvâf ık çok âlemlere mü ştemil olan 
âlem-i gayb, melâike ile dolu ve âlem-i şehadetin hayat ına mazhard ır.
Hülâsa : Melâikenin mânâ-y ı hakikati, bu izah edilen emirlerden tebarüz 
etti. Binaenaleyh, melâikenin suretleri, e şkâlleri aras ında, ukûl-u selimenin 
kabul etti ği vecihle, şeriat ın izah ve beyan etti ği şekildir ki; melekler müker-
rem abddirler, emirlere muhalefetleri yoktur ve muhtelif k ısımlara münkas ım 
ve latîf ve nuranî cisimlerdir.
Üçüncü Makam
Arkadaş! Melâike meselesi öyle meselelerdendir ki, bir cüzün sübutuyla 
küll sabit olur; bir ferdin vücuduyla, nevi tahakkuk eder. Zira inkâr eden kül-lünü inkâr eder. Binaenaleyh, zaman- ı Âdem’den şimdiye kadar bütün din BAKARA SÛRES İ / MELEKLER İN VARLI ĞINI İSBAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----   199
adamlar ı her as ırda icmâ ve ittifakla melâikenin vücuduna ve aralar ında mu-
haverenin sübutuna ve mü şahedelerinin tahakkukuna ve onlardan edilen ri-
vayetlerin nakline hükmettikleri halde, melâikenin hiçbirisinin insanlara gö-rünmediği veya vücutlar ı hissedilmedi ği elbette muhâldir.
Kezâlik, be şerin akaidine kar ışıp hiçbir zamanda, hiçbir ink ılâpta itirazla-
ra maruz kalmayarak devam eden melâike itikad ının bir hakikate, bir asla da-
yanmamas ı ve mebâdi-i zaruriyeden tevellüd etmemesi muhâldir. Herhalde 
beşerin bu umumî itikad ı, mebâdi-i zaruriyeden ne şet eden ve mü şahedât- ı 
vâk ıadan hâs ıl olan ve muhtelif emarelerden tevellüd eden hadsî bir hükmün 
neticesidir. Evet, bu itikad- ı umumînin sebebi, kat’î bir surette manevî bir te-
vâtür kuvvetini veren, pek çok defalar vukua gelen melâikenin mü şahedele-
rinden hâs ıl olan zarurî ve kat’î delil ve emarelerdir. Çünkü melâike meselesi, 
beşerin malûmât- ı yakîniyesindendir. E ğer bunda şüphe olursa, be şerin yakî-
niyat ında emniyet kalmaz.
Hülâsa : Ruhanîlerden bir ferdin bir zamanda vücudu tahakkuk etse, 
bu nev’in vücudu tahakkuk eder. Nev’in vücudu tahakkuk etse, herhalde Şeriat ın beyan etti ği gibi olacakt ır.
Bu âyetin, sâb ık âyetle dört vecihle irtibat ı vard ır:
Birinci vecih : Bu âyetler, be şere verilen büyük nîmetleri tâdad ediyor. 
Birinci âyetle en büyük nimete i şaret edilmi ştir ki; beş
er, hilkatin neticesidir ve 
arz ın müştemilât ı ona teshir edilmi ştir, istediği gibi tasarruf eder. Bu âyet ile 
de, beşerin arza hâkim ve halife k ılınm ış olduğuna işaret edilmi ştir.
İkinci vecih : ......
Üçüncü vecih : Evvelki âyetle, canl ı mahlûkat ın meskenleri olan arz ve 
semâvâta i şaret edilmi ştir. Bu âyet ile de, o meskenlerin sâkinleri olan be şer 
ve melâikeye i şaret edilmi ştir. Ve kezâ o âyet hilkatin silsilesine, bu âyet ise 
zevi’l-ervah ın silsilesine i şaret etmişlerdir.
Dördüncü vecih : Evvelki âyette hilkatten maksat be şer olduğu ve Hâl ık’ın 
yan ında beşerin bir mevki sahibi bulundu ğu tasrih edildi ğinde sâmiin zihni-
ne geldi ki: “Bu kadar fesat, şürûr ve kötülü ğü yapan be şere bu kadar k ıymet 
neden verildi? Cenâb- ı Hakk’a ibadet ve takdis için şu fesatç ı beşerin vücudu-
na hikmetin iktizas ı ve r ızas ı var m ıdır?” Sâmiin bu vesvesesini def için şöyle 
bir işarette bulundu ki; Be şerin o şürûr ve fesatlar ı, onda vedîa b ırak ılan s ırra 
mukabele edemez, affolur. Ve Cenâb- ı Hak onun ibadetine muhtaç de ğildir. 
Ancak, Allâmü’l-guyûb’un ilmindeki bir hikmet içindir.200  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Cümlelerin aras ındaki irtibata geldik :
وَإِذْ : Bu kelime, 1ٌħĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ َĳُİوَ cümlesine at ıftır. Hâlbuki aralar ında 
münasebet olmad ığı gibi إِذْ diğer bir إِذْ’ i iktiza eder. Binaenaleyh, böyle bir 
takdire lüzum vard ır:
ëĤا... ُّכَÖرَ َאلَĜ وَإِذْ ًאĩَčَÝْĭُĨ َěَĥَì َאĨ َěَĥَì إِذْ Bu takdirde, ikinci إِذْ birincisine 
atıf olur ve her iki cümle aras ında da münasebet bulunur.
2ًÙَęĻِĥَì َْرْضِŶا ĹِĘ ٌģِĐَאä ĹِّĬإِ : Cenâb- ı Hak, mü şavere yolunu ö ğretmek ile 
beşerin hilâfetindeki hikmetin s ırrını melâikeye istifsar ettirmek üzere bu cüm-
leyi söyledi. Sâmiin zihni, üç noktay ı nazara alarak harekete geçti:
1. Melâike ne dediler?
2. Taaccüple hikmeti sordular.
3. Cinlere halife olmakla beraber, be şerde de kuvve-i gadabiye ve şehe-
viye halkedilmi ştir. Bunlar, cinlerden daha ziyade fesat yapacaklard ır.
İşte Kur’ân- ı Kerîm 3אءَƯĨِّïĤا ِכُęْùَĺوَ َאıĻِĘ ُïِùْęُĺ ْīَĨ َאıĻِĘ ُģَđْåَÜأَ اĳưĤَאĜ cümlesiy-
le o üç noktaya i şaret etmi ştir. Melâikenin sual-i taaccüp ve istifsarlar ı bittik-
ten sonra, sâmi, Cenâb- ı Hak’tan verilecek cevab ı beklerken, Kur’ân- ı Kerîm,
4نَĳُĩَĥْđَÜ َź َאĨ ُħَĥْĐأَ ĹِّĬإِ َאلَĜ cümlesiyle cevap vermi ştir. Yani, “E şya ve ahkâm, 
sizin malûmât ınıza münhas ır değildir. Adem-i ilminiz, onlar ın vücuda gelme-
yeceklerine sebep olamaz. Benim, be şerin hilkati hakk ında bir hikmetim var-
dır; o hikmetin hât ıras ı için, fesatlar ını nazara almam.” ferman etmi ştir.
Cümlelerin heyet ve nüktelerine geldik :
ëĤا... 5ُّכَÖرَ َאلَĜ وَإِذْ : Atf ı ifade eden bu  و ,münasebet-i atfiyenin iktizas ı-
na binaen ëĤا... ُّכَÖرَ َאلَĜ وَإِذْ cümlesine mâtufun-aleyh olmak üzere َאĨ َěَĥَì إِذْ 
ًאĩَčَÝْĭُĨ َěَĥَì cümlesinin takdirine i şarettir.
1 “O, her şeyi tastamam ve hakk ıyla bilendir.” (Bakara sûresi, 2/29)
2 “Ben, yeryüzünde bir halife var k ılacağım.” (Bakara sûresi, 2/30)
3 “Orada bozgunculuk ç ıkaracak ve haks ız yere cana k ıyıp kan dökecek birini mi var k ılacaks ın?” 
(Bakara sûresi, 2/30)
4 “Rabbin de: ‘Sizin bilmedi ğinizi Ben biliyorum.’ diye onlara cevap verdi.” (Bakara sûresi, 2/30)
5 “Düşün o zaman ı ki, Rabbin melâikeye hitaben…” (Bakara sûresi, 2/30)BAKARA SÛRES İ / HALİFELİK SIRRI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------    201
Ve kezâ إِذْ zaman- ı mâziyi ifade etti ği cihetle, sanki zihinleri, geçmi ş za-
manlar ın silsilesine götürür veya o silsileyi bu zamana getirir, ihzar eder ki, zi-
hinler, o zamanlarda vukua gelmi ş olan hâdiseleri görsünler.
ُّכَÖرَ : Bu tâbir, melâikenin aleyhine bir hüccet ve bir delildir. Yani, “Allah 
seni terbiye etmi ştir, hadd-i kemâle eri ştirmiştir ve seni be şere mürşid k ılm ıştır 
ki, fesatlar ını izale edesin. Demek, nev-i be şerin en büyük hasenesi sensin ki, 
onlar ın mefsedetlerini setrediyorsun.”
ِÙٰۤئِכَĥَĩْĥِĤ : Cenâb- ı Hakk’ ın müşavere şeklinde melâike ile yapt ığı muhave-
re, melâikenin be şer ile fazla bir irtibat ve alâka ve münasebetleri oldu ğuna 
işarettir. Çünkü melâikenin bir k ısm ı insanlar ı hıfzediyor, bir k ısm ı kitabet iş-
lerini görüyor. Demek insanlarla alâkalar ı ziyade oldu ğundan, insanlar ın ah-
vâline ehemmiyet veriyorlar.
ĹِّĬإِ : Melâikenin, ُģَđْåَÜأَ ile yapt ıklar ı istifhamdan anla şılan tereddütlerini 
reddetmekle, meselenin azamet ve ehemmiyetine i şarettir.
ĹِّĬإِ Burada ى mütekellim-i vahde ile, َאĭْĥُĜ وَإِذْ’ da mütekellim-i maalgayr 
zamirinin zikirlerinden şöyle bir işaret ç ıkıyor ki: Cenâb- ı Hakk’ ın halk ve icad 
fiilinde vas ıtan ın bulunmad ığına, kelâm ve hitab ında vas ıtalar ın bulundu ğu-
na işarettir. Bu nükteye delâlet eden ba şka âyetler de vard ır.
Ezcümle , 1ُّٰųا כَĺأَرٰ אƯĩِÖ َّאسِĭĤا َīْĻَÖ َħْכُéَÝِĤ ِّěَéْĤِאÖ َאبَÝْכِĤا ْכَĻَĤإِ אƯĭْĤَõْĬأَ َّאĬإِ âyet-i 
kerîmesinde azamete delâlet eden َאĬ zamîr-i cem’i, vahiyde vas ıtan ın bulun-
duğuna işaret oldu ğu gibi, 2ُّٰųا כَĺأَرٰ אƯĩِÖ ’de müfred hükmünde olan lafza-y ı 
Celâl, mânâlar ı ilham etmekte vas ıtan ın bulunmad ığına işarettir.
ٌģِĐَאä kelimesinin ٌěِĤَאì kelimesine tercihen zikri :
Melâikenin medâr- ı şüphe ve mûcib-i istifsarlar ı, halk ve icad fiili de ğil-
dir. Zira vücûd, hayr- ı mahzd ır. Halk, Allah’ ın fiilidir; Allah’ ın fiili, lâyüs’eldir. 
Ancak melâikeyi şüpheye dâvet eden ve istifsarlar ına mûcip olan, ْģْđَä ’dir. 
Yani, Cenâb- ı Hakk’ ın, beşeri, arz ın tamirine tahsis etmesidir.
1 “(Ey Rasûlüm!) Biz sana Kitab ı insanlar aras ında Allah’ ın sana gösterdi ği şekilde hükmedesin diye, 
kendisinde hiçbir şüphe olmayacak şekilde ve gerçe ğin ta kendisi olarak indirdik.” (Nisâ sûresi, 4/105)
2 “Allah’ ın sana gösterdi ği şekilde...” (Nisâ sûresi, 4/105)202  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
َْرْضِŶا ĹِĘ ’deki ĹِĘ ’nin ĵٰĥَĐ ’ya tercihi; be şerin yer üstünde oldu ğu, ĵٰĥَĐ  
kelimesinin mânâs ına muvâf ık ve münasip iken, tercihen ĹِĘ ’nin zikredilmesi, 
beşerin bir ruh gibi arz ın cesedine nefh ve nüfuz etti ğine ve be şerin ölüp ink ı-
raz etmesiyle arz ın y ıkılmas ına işarettir.
ًÙَęĻِĥَì : Bu tâbir, arz ın, insanlar ın hayat ına elverişli şeraiti hâiz olmazdan 
evvel arzda idrakli bir mahlûkun bulunmu ş olduğuna ve o mahlûkun hayat ı-
na, o zamandaki arz ın evvelki vaziyetleri muvâf ık ve müsait bulundu ğuna işa-
rettir. ًÙَęĻِĥَì tâbirinin bu mânâya delâleti, mukteza-y ı hikmettir. Amma me ş-
hur olan mânâya nazaran, o idrakli mahlûk, cinlerden bir nevi imi ş; yapt ıklar ı 
fesattan dolay ı insanlar ile mübadele edilmi şlerdir.
אءَƯĨِّïĤا ِכُęْùَĺوَ َאıĻِĘ ُïِùْęُĺ ْīَĨ َאıĻِĘ ُģَđْåَÜأَ اĳưĤَאĜ1 : Bu cümle, müste’nifedir. Bu 
isti’naftan anla şılıyor ki, Cenâb- ı Hakk’ ın melâike ile olan hitab ı, sâmii şöy-
le bir suale mecbur etmi ştir ki: “Acaba, melâikeler kom şuluklar ına gelecek in-
sanlar ı nas ıl karşılayacaklard ır? Hem onlarla beraber olmaya ve kom şu olma-
ya r ızalar ı var m ıdır? Hem fikirleri nedir?”
Kur’ân- ı Kerîm, ُģَđْåَÜأَ cümlesiyle o suali cevapland ırm ıştır.
Suâl : ëĤا... ُģَđْåَÜأَ اĳưĤَאĜ cümlesi, َאلَĜ إِذْ cümlesine ceza oldu ğuna naza-
ran, aralar ında lüzum lâz ımd ır. Hâlbuki lüzum görünmüyor?
Cevap Cevap : Melâike arz ın müekkelleri bulunduklar ı cihetle arz, onlar ın idare-
sinde olur. Bu itibarla, insanlar ın arza halife k ılınmas ı hakk ında melâikenin fi-
kirlerini izhar etmek lüzumu vard ır.
اĳُĤَאĜ – َאلَĜ tâbirleri, mukavele ve muhavere şeklinde mü şavere üslûbunu 
insanlara ö ğretmek içindir. Yoksa Cenâb- ı Hak, mü şavereden münezzehtir.
Melâikenin ُģَđْåَÜأَ ile yapt ıklar ı istifhamdan maksat, ْģْđَä ’e itiraz, ْģْđَä ’i 
inkâr etmek de ğildir. Çünkü Cenâb- ı Hakk’ ın fiillerine itiraz etmeye ismetle-
ri mânidir. Ancak ْģْđَä ’in sebebi mahfî oldu ğundan, taaccüple sebep ve hik-
metini sormu şlard ır. ْģْđَä tâbirinden anla şılıyor ki, insan ın ahvâli, vaziyetleri 
ne tabiat ın iktizas ıdır ve ne de f ıtrat ın icab ıdır; ancak bir câilin ca’li iledir.
1 “(Melâike de:) ‘Yerde fesat yapacak, kan dökecek kimseleri mi yaratacaks ın?’ dediler.” Bakara sûresi, 
2/30.BAKARA SÛRES İ / HALİFELİK SIRRI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------    203
Suâl : َאıĻِĘ Mesafe pek k ısa olduğu halde, ikinci َאıĻِĘ ’n ın zikrine ne ihti-
yaç vard ır?
Cevap Cevap : Birinci َאıĻِĘ ile beşerin bir ruh gibi arza nüfuz etmesiyle arz ı ih-
ya etmesine; ikinci َאıĻِĘ ise, beşerin fesad ı dahi Azrail gibi arz ın kalbine kadar 
pençesini sokup arz ı imatesine i şarettir. Demek be şer, bir taraftan arz ın şifas ı 
için bir ilâç iken, di ğer taraftan ölümünü intac eden bir zehirdir.
ْīَĨ : Beşerden kinayedir. Kinayenin tasrihe sebeb-i tercihi: Melâikenin 
maksad ı, beşerin şahsiyeti olmay ıp, ancak kendilerine sakîl, a ğır gelen bir 
mahlûkun Allah’a isyan etmesine i şarettir.
ُïِùْęُĺ : Fesad ın “isyan”a bedel zikri, isyanlar ının nizam- ı âlemin fesad ına 
sebep olaca ğına işarettir. Devam ile teceddüdü ifade eden muzâri sîgas ıyla fe-
sad ın zikredilmesi, melâikenin as ıl istemedikleri ve inkâr ettikleri, ancak isyan-
lar ının devam ve istimrar ile vukua gelece ğine ait oldu ğuna işarettir. Melâike, 
beşerin isyanlar ının devam ve istimrar ını, ya Cenâb- ı Hakk’ ın i’lâm ıyla bil-
mişlerdir veya Levh-i Mahfuz’a bak ıp ondan alm ışlard ır veyahut insanlardaki 
kuvve-i gadabiye ve şeheviyeden anlam ışlard ır.
َאıĻِĘ : Kuvve-i şeheviye ile arzda fesat hâs ıl olur; kuvve-i gadabiyenin te-
cavüzüyle katl ve k ıtâle mahal olur. Hâlbuki arz, takvâ üzerine tesis edilmi ş 
bir mescid hükmündedir.
وَ ise, fesat ile sefk gibi iki rezileyi birbirlerine atf ve cem eder. Çünkü fe-
sat, sefk-i dimâya sebeptir.
نَĳِכُęْùَĺ ’nin نَĳُĥُÝْĝَĺ ’ye tercihen zikrinden anla şılıyor ki, sefk, zulmen ya-
pılan katildir. Bu ise, fesada daha münasiptir. Çünkü katlin ifade etti ği mânâ, 
katlin mübah k ısm ına da şâmildir: Cihadda veya bir cemaati kurtarmak için 
yap ılan katiller gibi ki, bu katil, fesada münasip olmaz.
אءَƯĨِّïĤا : Sefk kelimesinin delâlet etti ği ırâka-y ı demdeki “dem”i tekiddir.
1َכَĤ ِّسُïَĝُĬوَ ِكَïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĬ ُīْéَĬوَ : Beşerin ca’lindeki hikmeti soran melâike-
1 “Oysa biz, Sen’i hamdinle tesbih ediyor (Sen’i bütün kemal s ıfatlar ınla an ıp övüyor, bütün hamdin 
Sana mahsus oldu ğunu ve her türlü kusurdan ve Sana yara şmayan her s ıfattan ve fiilden münezzeh 
bulunduğunu daima ikrar ve ilân ediyor), ayr ıca, mutlak kudsiyetini izharla, kalblerimizi Sen’den ba şka 
her şeyden çeviriyoruz.” (Bakara sûresi, 2/30)204  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
ye, sanki şöyle bir itiraz vârit olmu ştur: “Beşerin Allah’a yapaca ğı ibadet ve tak-
dis, O’nun ca’line sebeb-i kâfi gelmez mi ki, ca’linin hikmetini soruyorsunuz?”
İşte vav- ı hâliye ile zikredilen ëĤا... ُçِّ×َùُĬ ُīْéَĬوَ cümlesi, güya o itiraz ı ref 
etmeye işarettir.
ُīْéَĬ : Maâsîden mâsum melâikenin cemaatlerinden kinâyedir.
Cümlenin cümle-i ismiye şeklinde zikredilmesi, tesbihin melâikeye bir seciye 
olduğuna ve melâikenin tesbihata mülâz ım ve müdavim olduklar ına işarettir.
ِكَïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĬ : “Bizler, bütün ibadetlerin Sana mahsus oldu ğunu kâina-
ta ilân ve cenab- ı ulûhiyetine lây ık olmayan şeylerden münezzeh oldu ğuna 
iman ve bütün evsâf- ı azamet ve celâl ile muttas ıf olduğuna itikat ediyoruz.”
َכَĤ ِّسُïَĝُĬوَ : Bu ل ,ya s ılad ır, bir mânây ı ifade etmez veya ta’lil ve sebe-
biyet içindir.
Birinci ihtimale göre ُכَøِّïَĝُĬ takdirinde olur. Yani, “Seni takdis ve tathir 
ediyoruz.” demektir.
İkinci ihtimale nazaran, ِכَĥْäَِŶ ِّسُïَĝُĬ takdirinde olur. Yani, “Biz, nefisle-
rimizi, fiillerimizi günahlardan temizlemekle beraber, kalblerimizi mâsivândan 
çeviriyoruz.” demektir.
Bu و ise, iki rezileyi cem ve birbirine atfeden ِכُęْùَĺ ’deki و’ ın aksine ve 
inad ına olarak, biri takdis, di ğeri tesbih, iki fazileti cem ve birbirine atfediyor.
1نَĳُĩَĥْđَÜ َź َאĨ ُħَĥْĐأَ ĹِّĬإِ َאلَĜ : Bu cümle, melâikenin istifsar ından sonra, 
“Acaba Cenâb- ı Hak, istifsarlar ına nas ıl cevap verdi ve taaccüplerini neyle 
izale etti? Ve be şerin onlara tercihindeki hikmet nedir?” diye sâmiin kalbine 
gelen suale icmalî bir cevapt ır; tafsili sonra gelecektir.
ُħَĥْĐأَ ĹِّĬإِ’ deki إِنَّ tahkiki ifade etmekle tereddüt ve şüpheyi defetmek 
içindir. Bu ise, müsellem olmayan nazarî hükümlerde olur. Hâlbuki burada 
Allah’ ın, halk ın bilmediklerini bilmesi müsellem ve bedihî bir hükümdür; hâ şâ,
melâikenin bu hükümde tereddütleri yoktur. Binaenaleyh, burada bu إِنَّ 
Kur’ân- ı Kerîm’in îcaz için ihtisaren icmâl etti ği birkaç cümleye i şarettir.
1 “Rabbin de: ‘Sizin bilmedi ğinizi Ben biliyorum.’ diye onlara cevap verdi.” (Bakara sûresi, 2/30)BAKARA SÛRES İ / HALİFELİK SIRRI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------    205
1. Beşerdeki maslahatlar ve be şerin hayr- ı kesîre nisbeten mefsedetleri, 
şerr-i kalîldir; şerr-i kalîl için hayr- ı kesîri terk etmek, hikmete muhalifdir.
2. Beşerin hilâfete olan s ırr- ı liyâkati, melâikece meçhul, Hâl ık’ça ma-
lûmdur.
3. Beşerin onlara tercih hakk ını veren hikmet, melâikece meçhuldür.
4. إِنَّ’ nin ifade etti ği tahkik, bazen sarih hükme de ğil, cümlenin bir kay-
dın dan istifade edilen z ımnî bir hükme râci olur. Burada إِنَّ’nin tahkiki,
نَĳُĩَĥْđَÜ َź kayd ından istifade edilen hükm-ü z ımnîye râcidir. Yani, “Sizler, muhak-
kak bilmiyorsunuz.” Ve kezâ Allah’ ın ilmi lâz ım, beşerin vücudu melzumdur.
Bu cümlede ilm-i ilâhinin vücuduna delâlet eden ُħَĥْĐأَ’ den, beşerin vücu-
da gelece ği tebarüz eder. Çünkü ُħَĥْĐأَ’ nün delâletine göre, ilm-i ilâhî taalluk 
ve tahakkuk etmi ştir. Öyleyse be şerin vücudu herhalde olacakt ır.
Melâikeye verilen o icmalî cevab ın tahkiki hakk ında ٌħĻَכِè ٌħĻِĥَĐ َّٰųا إِنَّ âye-
tinden şöyle bir izahat al ınabilir ki: Cenâb- ı Hakk’ ın ef’âli, hikmetlerden, mas-
lahatlardan hâli de ğildir. Öyleyse mevcudat, halk ın malûmât ında münhas ır 
değildir. Öyleyse melâikenin adem-i ilimleri, be şerin adem-i vücuduna de-
lil olamaz.
Ve kezâ, Cenâb- ı Hak, hayr- ı mahz olarak melâikeyi yaratm ıştır, şerr-i 
mahz olarak da şeytan ı yaratm ıştır, hay ır ve şerden mahrum olarak behâim 
ve hayvanât ı halketmi ştir. Hikmetin iktizas ına göre, hay ır ve şerre kâdir ve câ-
mi olarak dördüncü k ısm ı teşkil eden be şerin yarat ılmas ı da lâz ımd ır ki; be-
şerin şeheviye ve gadabiye kuvvetleri, kuvve-i akliyesine münkad ve ma ğlûp 
olursa, be şer, mücahedesinden dolay ı melâikeye tefevvuk eder. Aksi halde, 
hayvanâttan daha a şağı olur; çünkü özrü yoktur.
f206  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
 ءِƯźُۨËٰİ אءِƯĩْøَÉِÖ ĹِĬُۧËِ×ْĬأَ َאلَĝَĘ ِÙٰۤئِכَĥَĩْĤا ĵَĥَĐ ْħُıَĄَóَĐ َّħُà َאıَّĥכُ אءَƯĩْøَْŶا اٰدَمَ َħَّĥَĐوَ
 ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø اĳُĤَאĜَ۝īĻِĜَאدِĀ ْħُÝْĭכُ إِنْ
 ْħَכُĤ ْģُĜأَ ْħَĤأَ َאلَĜ ْۚħِıאئِƯĩْøَÉِÖ ْħُİَÉَ×ْĬأَ َّאĩَĥَĘ ْۚħِıאئِƯĩْøَÉِÖ ْħُıِئْ×ْĬأَ اٰدَمُ אƯĺ َאلَĜُ۝ħĻَכِéْĤا
1نَĳُĩُÝَכْÜ ْħُÝْĭכُ َאĨوَ ُونَïْ×ُÜ َאĨ ُħَĥْĐوَأَ َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َÕْĻَĔ ُħَĥْĐأَ ĹِّĬإِ
“Cenâb- ı Hak, bütün e şyan ın isimlerini Âdem’e (aleyhisselâm)  öğretti. Sonra 
o eşyay ı melâikeye göstererek dedi ki: ‘E ğer iddian ızda sad ık iseniz, bunlar ın 
isimlerini bana söyleyiniz.’ Melâike, dediler ki: ‘Seni her nekâisten tenzih ve bütün s ıfât- ı kemâliye ile muttas ıf olduğunu ikrar ederiz. Senin bize ö ğrettiğin 
ilimden ba şka bir ilmimiz yoktur; her şeyi bilici ve her kimseye liyâkatine gö-
re ilim ve irfan ihsan edici Sen’sin.’ Cenâb- ı Hak dedi ki: ‘Yâ Âdem! Bunlar ın 
isimlerini onlara söyle.’ Vaktâ ki Âdem, isimlerini onlara söyledi, Cenâb- ı Hak 
dedi ki: ‘Size demedim mi semâvât ve arz ın gayb ını bilirim ve sizin Âdem 
hakk ında lisanla izhar etti ğinizi ve kalben gizledi ğinizi bilirim.’”
Mukaddime
Bu tâlim-i esmâ meselesi, ya Hazreti Âdem’in (aleyhisselâm)  melâikenin in-
kârlar ına karşı mu’cizesi olup, melâikeyi inkârdan ikrara icbar etmi ştir; yahut 
melâikenin, hilâfetine itiraz ettikleri nev-i be şerin hilâfete liyâkatini melâikeye 
kabul ettirmek için izhar etti ği bir mu’cizedir.
Ey arkada ş! Her şeyin Kitab- ı Mübîn’de mevcut oldu ğunu tasrih eden
2ٍīĻِ×ُĨ َאبٍÝכِ ĹِĘ َّźإِ ٍ÷ِÖَאĺ َźوَ ٍÕْĈرَ َźوَ âyet-i kerîmesinin hükmüne göre; Kur’ân- ı 
Kerîm, zahiren ve bât ınen, nassen ve delâleten, remzen ve i şareten, her za-
manda vücuda gelmi ş veya gelecek her şeyi ifade ediyor. Buna binaen, gerek 
enbiyân ın k ıssa ve hikâyeleri, gerek mu’cizeleri hakk ında Kur’ân- ı Kerîm’in 
işârât ından fehmetti ğime göre,3(Hâşiye) mu’cizât- ı enbiyâdan iki gaye ve hik-
met takip edilmi ştir.
1 Bakara sûresi, 2/31-33.
2 “Yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki aç ık, net bir kitapta bulunmas ın.” (En’âm sûresi, 6/59 )
3 (Hâşiye) Eğer Müellifin, tenzilin nazm ından ç ıkard ığı letâifte şüphen varsa, ben derim ki, 
İbnü’l-Fâr ıd kitab ından tefe’ül ederken şu beyit ç ıktı: 
1*ĹِÝَęĻِéَĀ ĹِĘ َאĩِÖ ًאĻْèوَ ۪įِ×ْĥَĜ ĵٰĥَĐ     اĳُĤَّõَĭَÜ َīĻِ×ِÜْכَאĤا َامَóْכِĤا َنَّÉכَ
 Habib
 *1 Sanki Kirâmen kâtibîn, yaz ılı bir sayfay ı onun kalbine ilhâm ediyordu.
Birincisi : Nübüvvetlerini halka tasdik ve kabul ettirmektir.
İkincisi : Terakkiyât- ı maddiye için lâz ım olan örnekleri nev-i be şere gös-
tererek, o mu’cizelerin benzerlerini meydana getirmek için nev-i be şeri teşvik 
ve teşci etmektir. Sanki Kur’ân- ı Kerîm, enbiyân ın k ıssa ve hikâyeleriyle terak-
kiyât ın esaslar ına, temellerine parmakla i şaret ederek, “Ey be şer! Şu gördü-
ğün mu’cizeler, birtak ım örnek ve numûnelerdir. Telâhuk-u efkâr ınızla, çal ış-
malar ınızla şu örneklerin emsâlini yapacaks ınız” diye ihtar etmi ştir.
Evet, mâzi, istikbalin aynas ıdır; istikbalde vücuda gelecek icatlar, mâzide 
kurulan esas ve temeller üzerine bina edilir. Evet, şu terakkiyât- ı hâz ıra, tama-
mıyla dinlerden al ınan işaretlerden, vecizelerden hâs ıl olan ilhamlar üzerine 
vücuda gelmi şlerdir. Evet:
1. İlk saat ve sefine, mu’cize eliyle be şere verilmi ştir.
2. Kâinat ın ihtiva etti ği bütün nevilerin isimlerini, s ıfatlar ını, hâssalar ını 
beyan z ımn ında beşerin telâhuk-u efkâr ıyla meydana gelen binlerce fünûn 
sayesinde, 1َאıَّĥכُ אءَƯĩْøَْŶا اٰدَمَ َħَّĥَĐوَ âyetiyle i şaret edilen Hazreti Âdem’in mu’-
cizesine mazhar olmu ştur.
3. Bütün sanatlar ın medar ı olan demirin yumu şatılıp kullan ılmas ı saye-
sinde icad edilen bu kadar terakkiyâtla nev-i insan, 2َïĺِïَéْĤا ُįَĤ َّאĭَĤوَأَ âyetiyle 
işaret edilen Hazreti Davud’un mu’cizesine mazhard ır.
4. Yine telâhuk-u efkâr ile, tayyare gibi, icad edilen terakkiyât- ı havaiye 
sayesinde nev-i be şer 3
ٌóْıَü َאıُèوَرَوَا ٌóْıَü َאİُوُّïُĔ âyetiyle sürati beyan edilen 
Hazreti Süleyman’ ın mu’cizesine yakla şıyor.
5. K ıraç ve kumlu yerlerden sular ı ç ıkartan santrifüj âleti, ِبْóْĄا أَنِ 
4َóَåَéْĤا َאكَāَđِÖ âyetiyle i şaret edilen Hazreti Mûsa’n ın (aleyhisselâm)  asâs ından 
ders alm ıştır.
6. Tecrübeler sayesinde ve telâhuk-u efkâr ile husule gelen terakkiyât- ı 
tıbbiye, Hazreti İsa’n ın (aleyhisselâm)  mu’cizesinin ilhâmât ındand ır.
1 “Ve Allah, Âdem’e bütün isimleri ö ğretti.” (Bakara sûresi, 2/31 )
2 “Ayr ıca demiri ona yumu şatt ık (demiri şekillendirme kudreti verdik).” (Sebe sûresi, 34/10)
3 “(Rüzgâr ı da Süleyman’ ın hizmetine sunduk;) o, sabah (herkesin normalde) bir ayda ula ştığı bir mesafe-
ye kadar gider, ayn ı şekilde ak şam da yine bir ayl ık mesafeyi kat ederek dönerdi.” (Sebe sûresi, 34/12)
4 “Asânla ta şa vur!” (A’râf sûresi, 7/160)208  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Hakikaten şu mu’cizelerle bu terakkiyât aras ında pek büyük münasebet 
ve muvafakat vard ır. Evet, dikkat eden adam, bilâ-tereddüt, o mu’cizeler bu 
terakkiyâta birer mikyas ve numûnelerdir diye hükmeder.
Ve kezâ, 1ًאĨَŻَøوَ ْدًاóَÖ ĹِĬĳכُ َאرُĬ َאĺ âyet-i kerîmesinin delâletine göre, Hazreti 
İbrahim ate şe at ıldığı zaman, ate şin harareti burudete ink ılâp etmesi, be şerin 
keşfettiği yak ıcı olmayan mertebe-i nâriyeye örnek ve me’hazdir.
7. 2۪įِّÖرَ َאنَİْóُÖ رَاٰ أَنْ ƯźْĳَĤ âyet-i kerîmesinin –bir kavle göre– i şaret ettiği gi-
bi; Hazreti Yusuf’un (aleyhisselâm) , Kenan’da bulunan babas ının timsâlini gö-
rür görmez Züleyha’dan geri çekilmesi ve kervanlar ı M ısır’dan avdet etti ğin-
de Hazreti Yakub’un 3َėُøĳُĺ َçĺرِ ُïِäََŶ ĹِّĬإِ yani, “Ben Yusuf’un kokusunu al ı-
yorum.” demesi ve bir ifritin Hazreti Süleyman’a “Gözünü aç ıp yummazdan 
evvel Belk ıs’ın taht ını getiririm.” demesine i şaret eden َّïَÜْóَĺ أَنْ َģْ×َĜ ۪įِÖ כَĻِÜاٰ َאۨĬأَ 
4ُכَĘْóَĈ ْכَĻَĤإِ âyet-i kerîmesi, pek uzak mesafelerden celb-i savt, suret vesaire 
gibi beşerin keşfettiği veya edece ği icâdâta nümûne ve me’hazdirler.
8. “Hazreti Süleyman’a ku ş dilini öğrettik.” mânâs ında 5ِóْĻَّĉĤا َěِĉْĭَĨ َאĭْĩِّĥُĐ 
olan âyet-i kerîme, be şerin keşfiyat ından radyo, papa ğan, güvercin gibi âlât 
ve hayvanlar ın konuşmalar ına ve mühim i şlerde kullan ılmas ına me’hazdir.
Ve hâkezâ, be şerin henüz ke şfedemedi ği çok mu’cizeler vard ır; istikbalde 
yavaş yavaş keşfine muvaffak olur.
Bu âyetin nazm ında dahi emsâli gibi üç vecih vard ır:
Birinci Vecih Birinci Vecih
Evvelki âyetle irtibat ıdır. Şöyle ki:
1. İnsan ın hilkati hakk ında melâikenin itirazlar ına, evvelki âyette umumî, 
fehmi kolay, ikna edici bir cevap verilmi ştir. Bu âyetle, avâm ve havass ı ikna 
eden tafsilâtl ı bir cevap verilmi ştir.
1 “Ey ateş! İbrahim’e kar şı serin ve selâmet ol!” (Enbiyâ sûresi, 21/69)
2 “(Yusuf’ta da ona kar şı bir meyil uyanabilirdi,) fakat o, (iffet ve do ğru davran ış konusunda) Rabbisinin 
aç ık ve kesin delilini görmü ştü (ve han ımdan kurtulman ın hesaplar ını yap ıyordu.)” (Yûsuf sûresi, 12/24)
3 Yûsuf sûresi, 12/94.
4 “Ben, onu sana daha gözünü k ırpmadan getiririm!” (Neml sûresi, 27/40)
5 “(Süleyman Dâvud’a varis oldu ve) ‘Ey insanlar, bize ku şlar ın dili öğretildi.’ (dedi).” (Neml sûresi, 27/16 )BAKARA SÛRES İ / TALİM-İ ESMÂ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------    209
2. Evvelki âyette, be şerin hilâfet meselesi tasrih edilmi ştir. Bu âyette 
ise, nev-i be şerin melâikeye kar şı gösterdiği mu’cize ile, dâvâ-y ı hilâfeti is-
bat edilmi ştir.
3. Evvelki âyette, be şerin melâikeye tereccuh etmesine i şaret edilmi ştir. 
Bu âyette, tereccuhunun illetine i şaret edilmi ştir.
4. Beşerin arzda hilâfet-i kübrâya mazhar olmas ına evvelki âyetle delâlet 
edilmiştir. Burada ise, bütün tecelliyata mazhar bir nüsha-y ı câmia olarak gös-
terilmiştir. Bu da, ayr ı ayr ı istidatlara mâlik ve ilim ve istifadelerinin yollar ı çok 
olduğundand ır. Evet, be şer, zahir ve bât ın havas ve duygular ıyla, bilhassa de-
rinliğine nihayet olmayan vicdan ıyla kâinat ı ihata etmi ş bir kabiliyettedir.
İkinci Vecih İkinci Vecih
Cümlelerin birbiriyle irtibatlar ıdır. Şöyle ki:
1َאıَّĥכُ אءَƯĩْøَْŶا اٰدَمَ َħَّĥَĐوَ cümlesi, 2نَĳُĩَĥْđَÜ َź َאĨ ُħَĥْĐأَ ĹِّĬإِ cümlesinin mazmu-
nunu tahkik ve icmâlini tafsil ve ipham ını tefsirdir.
Ve kezâ, Cenâb- ı Hakk’ ın arz ında beşerin halife olmas ı, Allah’ ın hükümle-
rini icra ve kanunlar ını tatbik etmesi içindir. Bu ise, tam bir ilme mütevakk ıftır.
Ve kezâ, birinci âyette, kelâm ın sevkiyat ı iktizas ınca şöyle bir takdir ola-
cakt ır: Âdem’i halketti, tesviye etti, cesedine nefh-i ruh etti, terbiye etti, son-
ra esmây ı tâlim etti ve hilâfete namzet k ıldı. Sonra vaktâ ki Âdem’i melâikeye 
tercih etmekle rüçhan meselesinde ve hilâfet istihkak ında ilm-i esmâ ile müm-
taz k ıldı; makam ın iktizas ı üzerine, e şyay ı melâikeye arz ve onlardan muara-
zay ı talep etti; sonra melâike aczlerini hissetmekle Cenâb- ı Hakk’ ın hikmetini 
ikrar ettiler. Kur’ân- ı Kerîm, buna i şareten,
3َīĻِĜَאدِĀ ْħُÝْĭכُ إِنْ ءِƯźُۨËٰİ אءِƯĩْøَÉِÖ ĹِĬُۧËِ×ْĬأَ َאلَĝَĘ ِÙٰۤئِכَĥَĩْĤا ĵَĥَĐ ْħُıَĄَóَĐ َّħُà
1 “Ve Allah, Âdem’e bütün isimleri ö ğretti.” (Bakara sûresi, 2/31 )
2 “(Eşya ve ahkâm sizin malûmât ınızla s ınırlı değildir.) Sizin bilmedi ğiniz o kadar çok şey vard ır ki, Ben 
onlar ın hepsini bilirim. (Yeryüzünde bir halife var k ılma irademle ilgili elbette pek çok hikmetler söz 
konusudur ve dolay ısıyla yeryüzünde bir halife var olacakt ır).” (Bakara sûresi, 2/30)
3 “(Allah, yeryüzünün halifesi olarak tayin buyurdu ğu) Âdem’e, (bu misyonu sebebiyle melekler dahil 
bütün yarat ılm ışlar üstündeki mevkiinin bir alâmeti, ayn ı zamanda söz konusu vazifesini yerine getirebil-
mesinin vas ıtas ı olarak) bütün isimleri ö ğretti. Sonra, (isimleri Âdem’e ö ğretilen) bütün nesneleri, (insan ın 
genel manada meleklere üstünlü ğünü ve yarat ılıp yeryüzüne halife k ılınışındaki hikmeti bildirmek için) 
isimleriyle birlikte meleklere takdim buyurdu da, “Haydi, (Bana Ulûhiyet, Rubûbiyet ve Mâbûdiyetime tam yak ışır ibadet, tesbih, takdis sözünüz ve yeryüzünde hilâfetin manas ını idrakiniz) tam yerinde ve 
gerektiği gibi ise, Bana bütün bu nesneleri isimleriyle bildirin!” diye emretti.” (Bakara sûresi, 2/31)210  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
dedikten sonra, اĳُĤَאĜ evvelce İblis’in enaniyet ve kibrine kanarak yapt ıklar ı is-
tifsardan pi şman olarak 1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø 
dediler.
Sonra vaktâ ki istidatlar ının adem-i camiiyetinden dolay ı, melâikenin ac-
zi zahir oldu; makam ın iktizas ı üzerine, Âdem’in iktidar ının beyan ı icap etti ki, 
muaraza tamam olsun. Bunun için, 2ْħِıאئِƯĩْøَÉِÖ ْħُıِئْ×ْĬأَ اٰدَمُ אƯĺ َאلَĜ hitab ıyla Âdem’e 
ferman etti.
Sonra, vaktâ ki mesele tebeyyün etti ve hikmetin s ırrı zahir oldu, geçen 
cevab- ı icmâlînin bu tafsilâta netice k ılınmas ı makam ın iktizas ından oldu ğu-
na binaen,
3نَĳُĩُÝَכْÜ ْħُÝْĭכُ َאĨوَ ُونَïْ×ُÜ َאĨ ُħَĥْĐوَأَ َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َÕْĻَĔ ُħَĥْĐأَ ĹِّĬإِ ْħَכُĤ ْģُĜأَ ْħَĤأَ َאلَĜ
Yani, “Sizin ketmetti ğiniz şeyi bilirim.”
Şu mukavele ve mükâlemeden anla şılıyor ki, İblis’in enaniyeti, kibri, me-
lâikeye sirayet etmi ştir ve yapt ıklar ı istifsara, bir tâifenin itiraz ı da kar ışmıştır.
Üçüncü Vecih Üçüncü Vecih
Cümlelerin heyet ve nükteleri :
4َאıَّĥכُ אءَƯĩْøَْŶا اٰدَمَ َħَّĥَĐوَ : Yani, Cenâb- ı Hak, Âdem’i (aleyhisselâm)  bütün ke-
mâlât ın mebâdisini tazammun eden âli bir f ıtratla tasvir etmi ştir ve bütün ma-
âlînin tohumlar ına mezraa olarak yüksek bir istidatla halketmi ştir ve mevcu-
dat ı ihata eden ulvî bir vicdan ve ihatal ı on duyguyla teçhiz etmi ştir ve bu üç 
meziyet sayesinde, bütün hakâik-i e şyay ı öğretmeye haz ırlam ıştır, sonra bü-
tün esmây ı kendisine ö ğretmiştir. Demek bu cümlenin evvelindeki و şu mu-
kadder olan üç cümleye i şarettir.
َħَّĥَĐ : Bu kelimenin ihtiyar edilmesi, ilmin ulüvv-ü kadrine ve kadrinin 
yüksek derecesine ve hilâfete mihver oldu ğuna işarettir.
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )
2 “(İnsan ın genel manada meleklere olan üstünlü ğünü daha bir tebarüz ettirmek için Allah,) “Ey Âdem! 
Şu nesneleri onlara isimleriyle bildir!” diye emretti.” (Bakara sûresi, 2/33)
3 “Ben size, gökler ve yer (yarat ılışlar ı, yarat ılışlar ındaki hikmet, dünleri, bugünleri ve yar ınlar ı ad ına) ne 
sakl ıyor, (onlarda size ve ba şkalar ına) gizli ne s ırlar varsa Ben hepsini bilirim; siz neyi aç ığa vuruyor, 
neyi de içinizde gizli tutmakta iseniz onlar ı da bilirim demedim mi?” buyurdu.” (Bakara sûresi, 2/33)
4 “Ve Allah, Âdem’e bütün isimleri ö ğretti.” (Bakara sûresi, 2/31 )BAKARA SÛRES İ / TALİM-İ ESMÂ VE HAL İFELİK  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------   211
212  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Ve kezâ, esmân ın tevkîfine, yani Şâri taraf ından bildirilmi ş olduğuna 
remizdir. Zaten esmâ ile müsemmeyât aras ında takip edilen münasebât- ı
vaz’iye, bunu teyid ediyor.
Ve kezâ, mu’cizenin vas ıtas ız Allah’ ın fiili oldu ğuna îmâd ır. Fakat felâsi-
feye göre harikalar, ervah- ı harikan ın fiilidir.
اٰدَمَ : Hilâfeti irade edilen ve Âdem ismiyle tesmiye edilen küre-i arz ın sa-
hibi şahs- ı mâhuddur. İsminin tasrihi, te şrif ve teşhiri içindir.
אءَƯĩْøَْŶاَ : İsim ve s ıfat ve hâsiyet gibi e şyay ı birbirinden ay ırıp temyiz ve 
tayin eden alâmet ve ni şanlard ır; yahut insanlar aras ında münkas ım olan lu-
gatlerdir.
ْħُıَĄَóَĐ : Arz edilen e şya olduğu halde, zamirin esmâya rücûundan, is-
min ayn- ı müsemmâ oldu ğuna kail olan Ehl-i Sünnet’in mezhebine i şaret-
tir.
َאıَّĥכُ : Âdem’in melâikeden cihet-i imtiyaz ı ve melâikenin muarazadan se-
bep ve medar- ı aczi, esmân ın heyet-i mecmuas ı olduğuna işarettir. Yoksa es-
mân ın bir k ısm ını, belki k ısm- ı âzam ını melekler de bilirler.
1َīĻِĜَאدِĀ ْħُÝْĭכُ إِنْ ءِƯźُۨËٰİ אءِƯĩْøَÉِÖ ĹِĬُۧËِ×ْĬأَ َאلَĝَĘ ِÙٰۤئِכَĥَĩْĤا ĵَĥَĐ ْħُıَĄَóَĐ َّħُà
َّħُà : Terâhî ve bu’d-u mesafeyi ifade etti ği cihetle, şöyle bir takdire i şaret-
tir. ِÙَĘَŻِíْĤِאÖ ُّěَèوَأَ ْħْכُĭِĨ َمُóأَכْ َĳُİ Yani, “Âdem sizden daha kerîm ve hilâfete da-
ha müstehak ve lây ıktır.”
ْħُıَĄَóَĐ : Müşterilere gösterilmek üzere kuma ş toplar ının aç ılıp arz edildi-
ği gibi, eşyan ın envâ ı da bast edilerek enzar- ı melâikeye gösterilmi ştir. Bu tâ-
birden şöyle bir işaret ç ıkıyor ki: Mevcudat, müdrik ve âlimin mal ıdır. İlim ile 
alır, isimle ahzeder, suretlerinin temessülüyle temellük eder.
1 “(Allah, yeryüzünün halifesi olarak tayin buyurdu ğu) Âdem’e, (bu misyonu sebebiyle melekler dahil 
bütün yarat ılm ışlar üstündeki mevkiinin bir alâmeti, ayn ı zamanda söz konusu vazifesini yerine getirebil-
mesinin vas ıtas ı olarak) bütün isimleri ö ğretti. Sonra, (isimleri Âdem’e ö ğretilen) bütün nesneleri, (insan ın 
genel manada meleklere üstünlü ğünü ve yarat ılıp yeryüzüne halife k ılınışındaki hikmeti bildirmek için) 
isimleriyle birlikte meleklere takdim buyurdu da, “Haydi, (Bana Ulûhiyet, Rubûbiyet ve Mâbûdiyetime tam yak ışır ibadet, tesbih, takdis sözünüz ve yeryüzünde hilâfetin manas ını idrakiniz) tam yerinde ve 
gerektiği gibi ise, Bana bütün bu nesneleri isimleriyle bildirin!” diye emretti.” (Bakara sûresi, 2/31)
ْħُİ : Müzekker ve âk ıllar cemaatinden kinayedir. Burada müzekkerin mü-
ennese ve âk ılın gayr-i âk ıla tağlib ve teşmiliyle, mecazen envâ- ı eşyaya ircâ 
edilmiştir. Bu itibarla, ْħُİ kelimesinde bir mecaz, iki ta ğlib vard ır. Bu mecaz ile 
o tağlibleri icbar eden esbap, َضَóَĐ kelimesinin i şaret ettiği üslûptur. Çünkü 
melâikeye envâ- ı eşyan ın arz ı, mânevî bir resm-i geçit manzaras ını and ırıyor. 
Malûm ya, resm-i geçitleri yapan, müzekker ve âk ıl insanlard ır. Bunun için, 
burada iki ta ğlibe ve dolay ısıyla bir mecaza mecburiyet hâs ıl olmuştur.
ĵٰĥَĐ : Arz edilenin levh-i âlâda nak şedilen sûretler oldu ğuna işarettir.
2(Hâşiye)1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
3َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤا أَنِ ْħُıĺٰĳْĐدَ ُóِìوَاٰ
Allah’ ın avn ü inayetiyle; ümidimin, iktidar ımın fevkinde şu tercümeyi 
iyi-kötü yapt ım. Noksanlar ı çoktur, Müellifçe ıslahlar ı lâz ımd ır. Zaten onun 
him me tiyle bu kadar ını ancak yapabildim. Yoksa, nazm- ı Kur’ân’daki îcazl ı 
olan i’câz ı, k ısa ve veciz olarak beyan eden bu tefsiri sönük, kör bir fikirle 
tercüme etmek, Abdülmecid’in i şi değildir. Yine onun fart- ı şefkatinden 
himmeti ye tiş ti, ikmâline muvaffak oldum.
Müellifin küçük karde şi ve Nur talebesi
Abdülmecid
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )
2 (Hâşiye) İntihab ım olmayarak, ihtiyars ız bir tarzda, âdeta umum Sözlerin ve Mektuplar ın 
âhirlerinde şu âyet ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ َאĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø bana söylettiril-
miş. Şimdi anlad ım ki, tefsirim de, şu âyetle hitam buluyor. Demek, in şallah, bütün Sözler, 
hakikî bir tefsir ve şu âyetin bahrinden birer cetveldir. En nihayet, yine o denize dökülü-
yorlar. Şu tefsirin hitam ında, güya her Söz, mânen şu âyetten ba şlıyor. Demek, o zaman-
dan beri, yirmi senedir daha şu âyeti tefsir ediyorum; bitiremedim ki tefsirin ikinci cildini 
yazay ım.
 Said Nursî
3 “Onlar ın dualar ı ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi, 10/10 )BAKARA SÛRES İ / TALİM-İ ESMÂ VE HAL İFELİK  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------   213
Ecnebî Filozoflar ın
Kur’ân’ ı Tasdiklerine Dair Şehadetleri
Bu filozoflar ın Kur’ân hakk ındaki senâlar ının bir hülâsas ı küçük 
Tarihçe-i Hayat’ta ve Nur Çe şmesi Mecmuas ı’nda yaz ılm ıştır.
Sana Muasır Bir Vücûd Olamadığımdan Müteessirim, Sana Muas ır Bir Vücûd Olamad ığımdan Müteessirim,
Ey Muhammed Ey Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)
Prens Bismark’ ın Beyanat ı:
Muhtelif devirlerde, be şeriyeti idare etmek için taraf- ı lâhutîden geldi-
ği iddia olunan bütün münzel semâvî kitaplar ı tam ve etraf ıyla tetkik ettim-
se de, tahrif olunduklar ı için, hiçbirisinde arad ığım hikmet ve tam isabeti gö-
remedim. Bu kanunlar de ğil bir cemiyet, bir hane halk ının saadetini bile te-
min edecek mahiyetten pek uzakt ır. Lâkin Muhammedîlerin (aleyhissalâtü vesse-
lâm) Kur’ân’ ı, bu kay ıttan âzâdedir. Ben, Kur’ân’ ı her cihetten tetkik ettim, her 
kelimesinde büyük hikmetler gördüm. Muhammedîlerin (aleyhissalâtü vesselâm)  
düşmanlar ı, bu kitap Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  zâde-i tab’ ı olduğunu 
iddia ediyorlarsa da, en mükemmel, hatta en mütekâmil bir dima ğdan böy-
le harikan ın zuhurunu iddia etmek, hakikatlere göz kapayarak kin ve garaza 
âlet olmak mânâs ını ifade eder ki, bu da ilim ve hikmetle kabil-i telif de ğildir. 
Ben şunu iddia ediyorum ki, Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  mümtaz bir kuv-
vettir. Destgâh- ı kudretin böyle ikinci bir vücudu imkân sahas ına getirmesi ih-
timalden uzakt ır.
Sana muas ır bir vücûd olamad ığımdan dolay ı müteessirim, ey Mu ham med 
(aleyhissalâtü vesselâm) ! Muallimi ve nâ şiri olduğun bu kitap, Senin de ğil dir; o lâ-
hutîdir. Bu kitab ın lahutî oldu ğunu inkâr etmek, mevzu ilimlerin but lan ını ile-
ri sürmek kadar gülünçtür. Bunun için, be şeriyet Senin gibi mümtaz bir kudreti 
bir defa görmü ş, bundan sonra göremeyecektir. Ben, huzur-u me ha betinde ke-
mâl-i hürmetle e ğilirim.
Prens Bismark
f
En Temiz ve En Doğru Din, Müslümanlıktır En Temiz ve En Do ğru Din, Müslümanl ıkt ır
Meşhur muharrir, müste şrik, edebiyat- ı Arabiye mütehass ısı ve 
Kur’ân- ı Kerîm’in mütercimi Doktor Maurice (Moris) şöyle diyor:
Bizans H ıristiyanlar ını, içine dü ştükleri bât ıl itikatlar girîvesinden, ancak 
Arabistan’ ın Hira Da ğında yükselen ses kurtarabilmi ştir. İlâhî kelimeyi en ul-
vî makama yükselten ses, bu ses idi. Fakat Rumlar bu sesi dinleyememi şler-
di. Bu ses, insanlara en temiz ve en do ğru dini tâlim ediyordu. O yüksek din 
ki, onun hakk ında, Gundö Firey Hesin gibi muhakkik bir fâz ıl, şu sözleri pek 
hakl ı olarak söylüyor: “Bu dinde mukaddes sular, şâyân- ı teberrük e şya, es-
nâm ve azizler, yahut a’mâl-i sâlihadan mücerred iman ı müfit tan ıyan akide-
ler, yahut sekerât- ı mevt esnas ında nedametin bir fayda verece ğini ifade eden 
sözler, yahut ba şkalar ı taraf ından vuku bulacak dua ve niyazlar ın günahkâr-
lar ı kurtaraca ğına dair ifadeleri yoktur. Çünkü bu gibi akideler, onlar ı kabul 
edenleri alçaltm ıştır.”
f
Zamanlar Geçtikçe, Kur’ân’ın Ulvî Sırları İnkişaf Ediyor Zamanlar Geçtikçe, Kur’ân’ ın Ulvî S ırlar ı İnkişaf Ediyor
Doktor Maurice, Le Parler Française Roman (Löparle Franses 
Roman) unvanl ı gazetede, Kur’ân’ ın Frans ızca mütercimlerinden Selman 
Runah’ ın tenkidât ına verdiği cevapta diyor ki:
Kur’ân nedir? Her tenkidin fevkinde bir fesahat ve belâgat mu’cizesidir. 
Kur’ân’ ın, 350 milyon müslüman’ ın göğsünü hakl ı bir gururla kabartan me-
ziyeti, onun, her mânây ı hüsn-ü ifade etmesi itibar ıyla, münzel kitaplar ın en 
mükemmeli ve ezelî olmas ıdır. Hay ır, daha ileri gidebiliriz:
Kur’ân, kudret-i ezeliyenin, inâyet ile insana bah şettiği kütüb-ü semâvi-
yenin en güzelidir. Be şeriyetin refah ı nokta-y ı nazar ından Kur’ân’ ın beyana-
tı, Yunan felsefesinin ifâdât ından pek ziyade ulvîdir. Kur’ân, arz ve semân ın 
Hâl ık’ına hamd ve şükranla doludur. Kur’ân’ ın her kelimesi, her şeyi yaratan 
ve her şeyi hâiz oldu ğu kabiliyete göre sevk ve ir şad eden Zât- ı Kibriya’n ın 
azametinde mündemiçtir.
Edebiyatla alâkadar olanlar için, Kur’ân, bir kitab- ı edeptir. Lisan müte-
hass ıslar ı için Kur’ân, bir elfaz hazinesidir. Şâirler için Kur’ân, bir âhenk men-
ba ıdır. Bundan ba şka bu kitap, ahkâm ve f ıkıh nam ına bir muhit-i maariftir.ECNEBİ FİLOZOFLARIN ŞEHADETLER İ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------    215
Davud’un (aleyhisselâm)  zaman ından, Jan Talmus’un devrine kadar gönderi-
len kitaplar ın hiçbiri, Kur’ân- ı Kerîm’in âyetleriyle muvaffakiyetli bir şekilde re-
kabet edememi ştir. Bundan dolay ıdır ki, müslümanlar ın yüksek s ınıflar ı, hayat ın 
hakikatini kavramak nokta-y ı nazar ından ne kadar tenevvür ederlerse, o derece 
Kur’ân ile alâkadar oluyorlar ve ona o kadar tâzim ve hürmet gösteriyorlar.
Müslümanlar ın Kur’ân’a hürmetleri daima tezayüd etmektedir. İslâm mu-
harrirleri, Kur’ân âyetlerini iktibasla yaz ılar ını süslerler ve o yaz ılar o âyetler-
den mülhem olurlar. Müslümanlar, tahsil ve terbiye itibar ıyla yükseldikçe, fi-
kirlerini o nisbette Kur’ân’a istinat ettiriyorlar. Müslümanlar, kitaplar ına âşık-
tırlar ve onu, kalblerinin bütün samimiyetiyle mukaddes tan ırlar. Hâlbuki, kü-
tüb-ü ilâhiyeye nâil olan di ğer milletler, ne kitaplar ına ehemmiyet verirler ve 
ne de onlara hürmet gösterirler.
Müslümanlar ın Kur’ân’a hürmetlerinin sebebi, bu kitap pâyidar oldukça, 
başka bir dinî rehbere arz- ı ihtiyaç etmeyeceklerini anlamalar ıdır. Filhakika, 
Kur’ân’ ın fesahat, belâgat ve nezahet itibar ıyla mümtaziyeti, müslümanlar ı 
başka belâgat aramaktan vareste k ılmaktad ır. Edebî dehâlar ın ve yüksek şâ-
irlerin Kur’ân huzurunda e ğildikleri bir vâk ıad ır. Kur’ân’ ın her gün daha fazla 
tecelli etmekte olan güzellikleri, her gün daha fazla anla şılan, fakat bitmeyen 
esrar ı, şiir ve nesirde üstad olan müslümanlar ı, üslûbunun nezahet ve ulviye-
ti huzurunda diz çökmeye mecbur etmektedir. Müslümanlar, Kur’ân’ ı tâ rûz-u 
haşre kadar pâyidar kalacak k ıymet biçilmez bir hazine addeylerler ve onun-
la pek hakl ı olarak iftihar ederler. Müslümanlar, Kur’ân’ ı, en fasih sözlerle, en 
rakik mânâlarla co şan bir nehre benzetirler.
Şayet Monsieur Renaud (Mösyö Reno) İslâm âlemiyle temas etmek f ırsat ı-
nı elde edecek olursa, münevver ve terbiyeli müslümanlar ın, Kur’ân’a kar şı en 
yüksek hürmeti perverde ettiklerini ve onun evamir-i ahlâkiyesine fevkalâde ri-ayetkâr olduklar ını ve bunun haricine ç ıkmamaya gayret ettiklerini görürdü.
Yeni nesiller ve asrî mekteplerin mezunlar ı da, Kur’ân’a ve müslümanl ığa 
karşı müstehziyâne bir cümlenin sarf ına tahammül etmemektedirler. Çünkü 
Kur’ân, iki s ıfatla bu ehliyeti hâizdir.
Bunlar ın birincisi : Bugün ellerde tedavül eden Kur’ân’ ın Hazreti 
Muhammed’e (aleyhissalâtü vesselâm)  vahyolunan kitab ın ayn ı olmas ıdır. Hâlbuki, 
İncil ile Tevrat hakk ında birçok şüpheler ileri sürülmektedir.
İkincisi : Müslümanlar, Kur’ân’ ı, Arapça’n ın en kuvvetli muhaf ızı ve esa-
sat- ı diniyenin amelî bir mahiyet almas ının en kuvvetli menba ı telâkki ederler.216  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Binaenaleyh, Monsieur Renaud (Mösyö Reno) eserini tashih edecek olur-
sa, bu tercümesiyle, insanlar ı tenvir hususunda insanl ığa büyük bir muave-
nette bulunur ve bât ıl itikatlar ın hudutlar ını tarumar etmeye hâdim olur.
Doktor Maurice
f
(Nur Çeşmesi’nde ve Risale-i Nur’da yaz ılan
 bu nevi filozoflardan k ırk alt ınc ısıdır.)
Zât-ı Kibriya Hakkındaki Âyetlerin Ulviyeti Zât- ı Kibriya Hakk ındaki Âyetlerin Ulviyeti
ve Kur’ân’ın Kudsî Nezaheti ve Kur’ân’ ın Kudsî Nezaheti
Mister John Davenport, “Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesse-
lâm) ve Kur’ân- ı Kerîm” unvanl ı eserinde Kur’ân- ı Kerîm’den bahseder-
ken şu sözleri söylüyor:
Kur’ân’ ın say ısız hususiyetleri içinde bilhassa ikisi fevkalâde mühimdir.
1. Zât- ı Kibriya’y ı ifade eden âyât ın âhengindeki ulviyettir. Kur’ân- ı Kerîm, 
beşerî zaaflardan herhangi birisini Zât- ı Kibriya’ya isnattan münezzehtir.
2. Kur’ân, ba şından sonuna kadar, gayr-i beli ğ, gayr-i ahlâkî, yahut terbi-
yeye muhalif fikirlerden, cümlelerden ve hikâyelerden tamamen münezzehtir.
Hâlbuki bütün bu nakîsalar, H ıristiyanlar ın ellerindeki muharref Kitab- ı 
Mukaddes’te mebzuliyetle vard ır.
John Davenport
f
Kur’ân, Serapa Samimiyet ve Hakkaniyetle Doludur Kur’ân, Serapa Samimiyet ve Hakkaniyetle Doludur
Carlyle (Karlayl) şöyle diyor:
Kur’ân’ ı bir kere dikkatle okursan ız, onun hususiyetlerini izhara ba şlad ığı-
nı görürsünüz. Kur’ân’ ın güzelliği, diğer bütün edebî eserlerin güzelliklerinden 
kabil-i temyizdir. Kur’ân’ ın başlıca hususiyetlerinden biri, onun asliyetidir.
Benim fikir ve kanaatime göre, Kur’ân, serapa samimiyet ve hakkaniyet 
ile doludur. Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  cihana tebli ğ ettiği da-
vet, hak ve hakikattir.
Carlyle
fECNEBİ FİLOZOFLARIN ŞEHADETLER İ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------    217
Müslümanlık, Tecessüd ve Teslis Akîdesini Reddeder Müslümanl ık, Tecessüd ve Teslis Akîdesini Reddeder
İngiltere’nin en me şhur ve en büyük müverrihlerinden Edward 
Gibbon (Edv ırd Gib ın) “Roma İmparatorlu ğu’nun İnhitat ve Sukutu” ad-
lı eserinde şöyle diyor:
Ganj Nehri ile, Bahr-i Muhit-i Atlasî (Atlas Okyanusu) aras ındaki mem-
leketler, Kur’ân’ ı, bir kanun-u esasî ve te şriî hayat ın ruhu olarak tan ımışlar-
dır. Kur’ân’ ın nazar ında, satvetli bir hükümdarla, zavall ı bir fakir aras ında fark 
yoktur. Kur’ân, bu gibi esaslar üzerinde öyle bir te şrî vücuda getirmi ştir ki, 
dünyada bir nazîri yoktur.
Müslümanl ığın esasat ı, teslisiyet ve Allah’ ın tecessüdiyetini ve vahdet-i 
vücûd akidesini reddetmektedir. Bu mutasavvifâne akideler üç kuvvetli ulûhi-yetin mevcudiyetini ve Mesih’in, Allah’ ın oğlu –hâşâ– olduğunu öğretmekte-
dir. Fakat bu akideler, ancak mutaass ıp H ıristiyanlar ı tatmin edebilir. Hâlbuki 
Kur’ân, bu gibi kar ışıklıklardan, iphamlardan âzâdedir.
Kur’ân, Allah’ ın birliğine en kuvvetli delildir. Filozofane bir dima ğa mâ-
lik olan bir muvahhid, İslâmiyet’in nokta-y ı nazar ını kabul etmekte hiç tered-
düt etmez. Müslümanl ık, belki bugünkü inki şaf- ı fikrimizin seviyesinden daha 
yüksek bir dindir.
Edward Gibbon
f
Hâlık’ın Hukukuyla Mahlûkatın Hukukunu Hâl ık’ın Hukukuyla Mahlûkat ın Hukukunu
En Mükemmel Surette Ancak Müslümanlık Tarif Etmiştir En Mükemmel Surette Ancak Müslümanl ık Tarif Etmi ştir
Kur’ân’ ın telkin ve Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  tebliğ ettiği 
esâsâttan mükemmel bir ahlâk mecellesi vücut bulur. Esasat- ı Kur’âniye’nin 
muhtelif memleketlerde insanl ığa ettiği iyiliği ve ettikten sonra da Allah’a ta-
karrub etmek isteyen insanlar ı Cenâb- ı Hakk’a raptetti ğini inkâr etmek müm-
kün değildir.
Hâl ık’ın hukuku ile mahlûkun hukuku, ancak müslümanl ık taraf ından 
mükemmel bir surette tarif olunmu ştur. Bunu yaln ız müslümanlar de ğil, 
Hıristiyanlar da, Mûseviler de itiraf ediyorlar.
Marmaduke Pickthall
f218  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Kur’ân İle Kavanîn-i Tabiiye Arasında Tam Bir Âhenk Vardır Kur’ân İle Kavanîn-i Tabiiye Aras ında Tam Bir Âhenk Vard ır
Yeni keşfiyat ın veyahut ilim ve irfan ın yard ımıyla hallolunan, yahut halli-
ne uğraşılan mesail aras ında bir mesele yoktur ki İslâmiyet’in esasât ıyla taar-
ruz etsin. Bizim, H ıristiyanl ığı, kavanîn-i tabiiye ile telif için sarfetti ğimiz mesa-
iye mukabil, Kur’ân- ı Kerîm ve Kur’ân’ ın tâlimiyle kavanîn-i tabiiye aras ında 
tam bir âhenk görülmektedir. Kur’ân, her hürmete şâyân olan eserdir.
Levazaune (Lövazon)
f
Kur’ân, Bütün İyilik ve Fazilet Esaslarını Muhtevidir; İnsanı, Her Kur’ân, Bütün İyilik ve Fazilet Esaslar ını Muhtevidir; İnsan ı, Her 
Türlü Dalâletlerden Korur Türlü Dalâletlerden Korur
Kur’ân, insanlara hukukullah ı tan ıtm ış, mahlûkat ın Hâl ık’tan ne bekleye-
ceğini, mahlûkat ın Hâl ık’la münâsebât ını en sarih şekilde öğretmiştir. Kur’ân, 
ahlâk ve felsefenin bütün esasat ını câmidir. Fazilet ve rezilet, hay ır ve şer, eş-
yan ın mahiyet-i hakikiyesi, hülâsa her mevzu Kur’ân’da ifade olunmu ştur. 
Hikmet ve felsefenin esas ı olan adalet ve müsavât ı öğreten ve ba şkalar ına iyi-
lik etmeyi, faziletkâr olmay ı talim eden esaslar, bunlar ın hepsi Kur’ân’da var-
dır. Kur’ân, insan ı iktisat ve itidale sevkeder, dalâletten korur, ahlâkî zaaflar ın 
karanl ığından ç ıkar ır, teâli-i ahlâk nuruna ula ştırır, insan ın kusurlar ını, hatala-
rını i’tilâ ve kemâle kalbeyler.
Müsteşrik Sedio
f
Kur’ân, Öyle Bir Peygamber Sesidir Ki, Onu Bütün Dünya Kur’ân, Öyle Bir Peygamber Sesidir Ki, Onu Bütün Dünya 
Dinleyebilir. Bu Sesin Aksi, Saraylarda, Çöllerde, Şehirlerde, Dinleyebilir. Bu Sesin Aksi, Saraylarda, Çöllerde, Şehirlerde, 
Devletlerde Çınlar Devletlerde Ç ınlar
Kur’ân şiir midir? De ğildir. Fakat onun şiir olup olmad ığını tefrik etmek 
müşküldür. Kur’ân, şiirden daha yüksek bir şeydir. Maamafih, Kur’ân ne ta-
rihtir, ne tercüme-i haldir, ne de İsa’n ın (aleyhisselâm)  dağda îrad etti ği mev’ize 
gibi bir mecmua-y ı eş’ard ır. Hatta Kur’ân, ne Buda’n ın telkinat ı gibi bir mâ-
ba’de’t-tabîiyye, yahut mant ık kitab ı, ne de Eflâtun’un herkese îrad etti ği na-
sihatler gibidir.
Bu, bir Peygamber’in sesidir. Öyle bir ses ki, onu, bütün dünya dinleyebi-
lir. Bu sesin aksi, saraylarda, çöllerde, şehirlerde, devletlerde ç ınlar!.. Bu sesin ECNEBİ FİLOZOFLARIN ŞEHADETLER İ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------    219
tebliğ ettiği din, evvelâ nâ şirlerini bulmu ş, sonra teceddüt-perver ve îmar edi-
ci bir kuvvet şeklinde tecelli etmi ştir. Bu sayededir ki, Yunanistan ile Asya’n ın 
birleşen ışığı, Avrupa’n ın zulümat-âbad olan karanl ıklar ını yarm ış ve bu hâdi-
se, H ıristiyanl ığın en karanl ık devirlerini ya şad ığı zaman vuku bulmu ştur.
Dr. Johnson
f
Kur’ân’ın Cihanşümûl Hakikati: Kur’ân, Allah’ın Birliğine İnanmak Kur’ân’ ın Cihanşümûl Hakikati: Kur’ân, Allah’ ın Birliğine İnanmak 
Hakikat-i Kübrâsını İlân Eder Hakikat-i Kübrâs ını İlân Eder
İngilizce-Arapça, Arapça-ingilizce lugatlerin muharriri Doktor City 
Youn gest (Siti Yangest) Kur’ân hakk ında şu sözleri söylüyor:
Kur’ân, insanlar ın yed-i istifadesine geçen eserlerin en büyüklerinden bi-
ridir. Kur’ân’da, büyük bir insan ın hayal ve seciyesi, en vâz ıh şekilde görül-
mektedir. Carlyle “Kur’ân’ ın ulviyeti, onun cihan- şümûl hakikatindedir.” de-
diği zaman, şüphesiz, do ğru söylemi şti.
Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  doğruluğu, faaliyeti, hakikati taharride 
samimiyeti, sars ılmayan azmi, iman ı, kendisini dinlemek istemeyenlere ezelî 
hakikati dinletmek yolundaki sebat ı, bana kal ırsa, onun, o cesur ve azimkâr 
Peygamber’in hâtem-i risalet oldu ğunun en kat’î ve en emin delilleridir.
Kur’ân, akaid ve ahlâk ın, insanlara hidayet ve hayatta muvaffakiyet te-
min eden esasat ın mükemmel mecellesidir. Bütün bu esasat ın üssü’l-esas ı, 
âlemin bütün mukadderat ını yed-i kudretinde tutan Zât- ı Kibriya’ya imand ır.
Allah’ ın birliğine iman etmek hakikat-i kübrâs ını ilân ediyorken, Kur’ân, 
lisân- ı belâgat ın en yükse ğine ve nezahetin şâhikas ına var ır. Kur’ân, Allah’ ın 
iradesine itaati, Allah’a isyan ın neticelerini izah ederken, insanlar ın muhayyi-
lesini elektrikleyen en seyyâl lisan ı kullan ır. Resûl-i Kibriya’ya teselli vermek 
ve onu te şvik etmek, yahut halk ı sair peygamberlerin (aleyhimüsselâm)  ahvâliyle, 
milletlerinin âk ıbetiyle korkutmak icap etti ği zaman, Kur’ân’ ın lisan ı, en kat’î 
ciddiyeti almaktad ır.
Madem ki Kur’ân’ ın birbirine dü şman kabileleri, yekdi ğeriyle mücadele 
eden unsurlar ı derli toplu bir millet haline getirdi ğini, onlar ı eski fikirlerinden 
daha ileri bir seviyeye yükseltti ğini görüyoruz; o halde, belâgat- ı Kur’âniye’nin 
mükemmeliyetine hükmetmeliyiz. Çünkü Kur’ân’ ın bu belâgat ı, vahşî kabile-
leri medenî bir millet haline getirmi ş, dünyan ın eski tarihine yeni bir kuvvet 220  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
ilâve etmi ştir. Zaman ve mekân itibar ıyla birbirinden çok uzak olduklar ı gibi, 
fikrî inkişaf itibar ıyla da birbirinden çok farkl ı insanlara harikulâde bir hassa-
siyet ilham eden ve muhalefeti hayrete ve istihsana kalbeden Kur’ân, en şâ-
yan- ı hayret eser tan ınmaya lây ıktır. Kur’ân, be şerin mukadderat ıyla meşgul 
âlimler için tetebbua şayan en faydal ı mevzu say ılır.
Doktor City Youngest
f
Kur’ân’ın Lisanı, Nezahet Ve Belâgat İtibarıyla Nazirsizdir. Kur’ân, Kur’ân’ ın Lisan ı, Nezahet Ve Belâgat İtibar ıyla Nazirsizdir. Kur’ân, 
Bizatihî Muhteşem Bir Mu’cizedir Bizatihî Muhte şem Bir Mu’cizedir
Kur’ân’ ın mutaass ıp münekkidi ve mütercimi Corselle (Korsel) diyor ki:
Kur’ân, Arapça’n ın en mükemmel ve pek mevsuk bir eseridir. Müslü-
manlar ın itikad ı veçhile bir insan kalemi, bu i’câzkâr eseri vücuda getiremez. 
Kur’ân, bizatihî daimî bir mu’cizedir; hem öyle bir mu’cize ki, ölüleri dirilt-mekten daha yüksektir. Bu mukaddes kitab ın ta kendisi, men şeinin semâvî 
olduğunu isbata kâfidir. Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm) , bu mu’cizeye istina-
den, bir peygamber olarak tan ınmas ını istemiştir. Arabistan’ ın ç ıplak ve k ısır 
çöllerini ayd ınlatan, şair ve hatiplere meydan okuyan Kur’ân, bir âyetine bir 
nazire istemi ş; hiçbir kimse bu tahaddîye kar şı gelememi şti. Burada yaln ız bir 
misal irad ederek, bütün büyük adamlar ın Kur’ân’ ın belâgat ına baş eğdikle-
rini göstermek isterim.
Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  zaman ında, Arabistan şâirleri-
nin şehriyar ı, şair Lebid idi. Lebid, muallâkattan birinin nâz ımıdır. O zaman 
putperest olan Lebid, Kur’ân’ ın belâgat ı karşısında lâl kalm ış, bu belâgat ı en 
güzel sözlerle ifade etmi şti. Kur’ân’ ın belâgat ı karşısında hayran kalan Lebid, 
müslümanl ığı kabul etmi ş, Kur’ân’ ın ancak bir Peygamber lisan ından duyu-
lacağını söylemiştir.
Kur’ân’ ın lisan ı, beliğ ve harikulâde seyyâldir. Cenâb- ı Hakk’ ın şan ve 
celâletini, azamet s ıfatlar ını ifade eden âyetlerin ekserîsi, müstesna bir gü-
zelliği hâizdir. Kur’ân’ ı bîtarafane tercümeye gayret ettimse de, kârilerim, 
Kur’ân’ ın metnini sadakatkârâne bir ifadeye muvaffak olamad ığımı görecek-
lerdir. Bu kusuruma ra ğmen, kâriler tercümemde bahis mevzuu etti ğim muh-
teşem âyetlerin birçoklar ını okuyacaklard ır.
Corselle
fECNEBİ FİLOZOFLARIN ŞEHADETLER İ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------    221
Kur’ân, Beşeriyete İlâhî Bir Lütuftur. Kur’ân, Muzaffer Kur’ân, Be şeriyete İlâhî Bir Lütuftur. Kur’ân, Muzaffer 
Cumhuriyetler Meydana Getirmiştir Cumhuriyetler Meydana Getirmi ştir
Kur’ân âyetlerini nüzûl tarihine göre tercüme ve tertip eden İngil-
tere’nin en mutaass ıp papazlar ından Rodwell (Radvel), şu hakikatleri iti-
raf ediyor:
Kur’ân, Arabistan’ ın basit bedevîlerini öyle bir istihaleye u ğratm ıştır ki, 
bunlar ın âdeta me şhur olduklar ını zannedersiniz. H ıristiyanlar ın telâkkisine 
göre Kur’ân’ ın nâzil olmu ş bir kitap oldu ğunu söyleyecek olsak bile, Kur’ân 
putperestli ği imha; Allah’ ın vahdâniyet akîdesini tesis; cinlere, perilere, ta şla-
ra ibadeti ilga; çocuklar ı diri diri gömmek gibi vah şi âdetleri1 izale; bütün hu-
rafeleri istîsal; taaddüd-ü zevcat ı tahdit ile, bütün Araplar için ilâhî lütuf ve ni-
met olmu ştur.
Kur’ân bütün kâinat ı yaratan, gizli ve â şikâr her şeyi bilen Kadîr-i Mutlak 
sıfat ıyla Zât- ı Kibriya’y ı takdis ve tebcil etti ğinden, her sitâyi şe şayand ır. 
Kur’ân’ ın ifadesi veciz ve mücmel olmakla beraber, en derin hakikati, en 
kuvvetli ve mülhem hikmeti takrir eden elfaz ile söylemi ştir. Kur’ân, devaml ı 
memleketler de ğilse de, muzaffer cumhuriyetler vücuda getirmeye hâdim ola-
cak esaslar ı muhtevi oldu ğunu isbat etmi ştir. Kur’ân’ ın esaslar ıylad ır ki, fakr 
ve sefaletleri ancak cehaletleriyle kabil-i k ıyas olan, susuz ve ç ıplak bir yar ı-
madan ın sekenesi, yeni bir dinin hararetli ve samimî sâlikleri olmu şlar, dev-
letler kurmu şlar, şehirler inşâ etmişlerdir. Filhakika müslümanlar ın heybetidir 
ki, Füstat, Ba ğdat, Kurtuba, Delhi, bütün H ıristiyan Avrupa’y ı titreten bir aza-
met ve ha şmet ihraz etmi şlerdir.
Rodwell
f
Müslümanlık, Dünyanın Kıvamı Olan Bir Dindir; Cihan Medeniyetinin Müslümanl ık, Dünyan ın K ıvam ı Olan Bir Dindir; Cihan Medeniyetinin 
İstinad Ettiği Temelleri Muhtevidir İstinad Etti ği Temelleri Muhtevidir
Fransa’n ın en maruf müste şriklerinden Gaston Care (Gaston Kar), 
1913 senesinde Le Figaro Gazetesinde, yeryüzünden müslümanl ık kal-
kacak olursa, müsalemetin muhafazas ına imkân olup olmad ığı hakk ında 
1 Bkz.: En’âm sûresi, 6/140, 151; Nahl sûresi, 16/58-59; İsrâ sûresi, 17/31; Tekvir sûresi, 81/8-9. Ayr ıca 
bkz.: Dârimî, mukaddime  1.222  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
makaleler silsilesi yazm ış ve o zaman bu makaleler Şark gazeteleri tara-
fından tercüme olunmu ştu. Frans ız müsteşriki diyor ki:
Yüz milyonlarca insan ın dini olan müslümanl ık, bütün sâliklerine naza-
ran, dünyan ın k ıvam ı olan bir dindir. Bu aklî dinin menba ı ve düsturu olan 
Kur’ân, cihan medeniyetinin istinad etti ği temelleri muhtevidir. O kadar ki, 
bu medeniyetin, İslâmiyet taraf ından neşrolunan esaslar ın imtizac ından vü-
cut buldu ğunu söyleyebiliriz.
Filhakika, bu âlî din, Avrupa’ya, dünyan ın imarkârâne inki şafı için lâz ım 
olan en esasl ı kaynaklar ı temin etmi ştir. İslâmiyet’in bu fâikiyetini teslim ede-
rek, ona medyun oldu ğumuz şükran ı tan ımıyorsak da, hakikatin bu merkez-
de olduğunda şek ve şüphe yoktur.
Frans ız muharriri, daha sonra, Kur’ân’ ın umumî müsalemeti muhafaza 
hususundaki hizmetini bahis mevzuu ederek diyor ki:
İslâmiyet, yeryüzünden kalkacak ve bu suretle hiçbir müslüman kalma-
yacak olursa, bar ışı devam ettirmeye imkân kal ır m ı? Hay ır… Buna imkân 
yoktur!..
Gaston Care
f
Kur’ân Bütün Dinî Kitaplara Fâiktir Kur’ân Bütün Dinî Kitaplara Fâiktir
Alman âlimlerinden ve müste şriklerinden Jochahim du Rulpp 
(Yoahim Dü Raf) Kur’ân’ ın s ıhhate verdi ği ehemmiyetten bahsederken 
şu sözleri söylüyor:
İslâmiyet’in, şimdiye kadar Avrupa muharrirlerinden hiçbirinin nazar- ı 
dikkatini celbetmeyen bir safhas ını bahis mevzuu etmek istiyorum. İslâmiyet’in 
bu safhas ı, onun s ıhhati muhafaza için vuku bulan emirleridir. Evvelâ şunu 
itiraf etmek lâz ımd ır: Kur’ân, bu nokta-y ı nazardan bütün dinî kitaplara fâiktir. 
Kur’ân’ ın tarif etti ği basit, fakat mükemmel s ıhhî kaideleri nazar- ı dikkate al ır-
sak, bu mukaddes kitap sayesinde, bütün dünyan ın baz ı kısımlar ıyla, haşerat
mahşeri olan Asya’n ın müthiş bir tehlike olmaktan kurtuldu ğunu görürüz. 
Müslümanl ık nezafeti, temizli ği, nezaheti bütün sâliklerine farzetmekle, birçok 
tahripkâr mikroplar ı imha etmi ştir.
Jochahim
fECNEBİ FİLOZOFLARIN ŞEHADETLER İ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------    223
Kur’ân Âyetleri İslâmiyet’in Muhteşem Bünyesinde Altın Bir Kur’ân Âyetleri İslâmiyet’in Muhte şem Bünyesinde Alt ın Bir 
Kordon Gibi İşlenmiştir Kordon Gibi İşlenmiştir
Sembires Encyclopedia nam ıyla intişar eden İngilizce muhitü’l-maa-
rifte, müslümanl ıktan şu suretle bahsolunmaktad ır:
İslâm Peygamberi’nin seciyesini ayd ınlatan Kur’ân âyetleri, son derece 
mükemmel ve son derece müessirdir. Bu k ısım âyetler, müslümanl ığın ahlâ-
kî kaidelerini ifade eder. Fakat bu kaideler, bir-iki sûreye münhas ır değildir. 
Bu âyetler, İslâmiyet’in muhte şem bünyan ında, alt ından bir kordon gibi i şlen-
miştir. İnsafs ızlık, yalanc ılık, h ırs, israf, fuhu ş, h ıyanet, g ıybet, bunlar ın hep-
si Kur’ân taraf ından en şiddetli surette takbih olunmu ş ve bunlar reziletin tâ 
kendisi tan ınm ıştı.
Diğer taraftan, hüsn-ü niyet sahibi olmak, ba şkalar ına iyilik etmek, if-
fet, haya, müsamaha, sab ır ve tahammül, iktisat, do ğruluk, istikamet, sulh-
perverlik, hakperestlik, her şeyden fazla Cenâb- ı Hakk’a itimat ve tevekkül, 
Allah’a itaat… Müslümanl ık nazar ında hakikî iman esaslar ı ve hakikî bir mü-
minin ba şlıca s ıfatlar ı olarak gösterilmi ştir.
f
Resûl-i Ekrem İdrak ve Şuur Timsâlidir Resûl-i Ekrem İdrak ve Şuur Timsâlidir
Profesör Edward Monte, “H ıristiyanl ığın İntişarı ve Hasm ı Olan 
Müslü manlar” unvanl ı eserinin 17 ve 18’inci sayfalar ında diyor ki:
Rasyonalizm, yani “akliye” kelimesinin müfâd ını ve tarihî ehemmiyeti-
ni tevsi edebilirsek, müslümanl ığın aklî bir din oldu ğunu söyleyebiliriz. Ak ıl 
ve mant ık m ısdâk ıyla akaid-i diniyeyi muhakeme eden mektep, rasyonalizm 
kelimesinin, İslâmiyet’e tamam ıyla mutâb ık olduğunu teslim etmekte tered-
düt etmez.
Resûl-i Ekrem şuur ve idrak timsâli oldu ğu, dimağının iman ışıklar ı ve kâ-
mil bir yakîn ile pür-nur oldu ğu muhakkakt ır. Resûl-i Ekrem, muas ırlar ını ayn ı 
heyecanla alevlemi ş, bu s ıfatlarla teçhiz etmi ştir. Hazreti Muhammed (aleyhis-
salâtü vesselâm) , başarmak istedi ği ıslahat ı, ilâhî bir vahiy olarak takdim etmi ştir. 
Bu, ilâhî bir vahiydir. Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  dini ise, ak ıl 
kaidelerinin ilhamlar ına tamam ıyla muvâf ıktır.
Ehl-i İslâm’a göre İslâmiyet’in esas akaidi, şu suretle hülâsa olunabilir:224  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Allah birdir; Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  O’nun Peygamberidir. Filhakika, 
İslâmiyet’in esaslar ını sükûnetle ve derin bir teemmülle tetkik etti ğimiz zaman, 
bunlar ın, Allah’ ın birliğine ve Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  risaletine, sonra 
haşir ve neşre ve itikada müntehi olduklar ını görürüz. Bizzat dinin esaslar ı tan ı-
nan bu iki akide, bütün dindar insanlarca ak ıl ve mant ığa müstenid telâkki olun-
makta ve bunlar Kur’ân’ ın akidelerinin hülâsas ı bulunmaktad ır.
Kur’ân’ ın ifadesindeki sadelik ve berrakl ık, müslümanl ığın intişar ve i’ti-
lâs ını bilâ-tevakkuf temâdi ettiren sâik kuvvet olmu ştur. Resûl-i İslâm taraf ın-
dan tebliğ olunan mukaddes talimat ın cihanşümûl terakkisine ra ğmen, müs-
lümanlar ın ilham kayna ğı ve en kuvvetli ilticagâh ı Kur’ân olmu ştur. En tak-
diskâr ve kanaat-bah ş bir lisanla, ba şka bir kitab- ı münzelin tefevvuk edeme-
yeceği bir ifade ile takrir eden kitap, Kur’ân’d ır. Bu kadar mükemmel ve es-
rarengiz, her insan ın tetkikine bu kadar aç ık olan bir din, muhakkak, insanlar ı 
kendisine meclûb eden i’câzkâr kudreti hâizdir. Müslümanl ığın bu kudreti hâ-
iz olduğunda şüphe yoktur.
Edward Monte
fECNEBİ FİLOZOFLARIN ŞEHADETLER İ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------    225
Birkaç Defa Beraat Kazanan Risale-i Nur’un 
Bir Kaç Vilâyette Haks ız Müsaderesine 
Dair, Nur’un Yüksek Bir Talebesinin 
Mahkemesindeki Müdafaas ından Bir Parçad ır
(Bu müdafaa, bir takriz olarak buraya ilhak ı münasip görülerek der-
cedilmiştir.)
Diyarbak ır Sulh Ceza Mahkemesi Yüksek Makam ına,
Mahkeme-i âdilenizin huzuruna ç ıkmaktan fevkalâde memnunum.
Âdil mahkemeler; Kâinat Hâl ıkı’nın Hak isminin, Âdil isminin ve daha 
çok esmâ-y ı ilâhiyenin tecelligâh ıdır. Hak nâm ına hükmeden, Âdil-i Mutlak 
hesab ına adalet eden ve hakikî, İslâmî bir adâlet olan kürsî-i muallâ ne yük-
sektir, ne mübecceldir!.. Hak tan ımaz mağrur zâlimleri huzurunda serfürû et-
tiren, haks ızlar ı hakk ı teslime icbar eden âdil mahkemeler, en yüksek tebcile 
ve en âli ihtirama sezâd ırlar.
Zulüm ve gadir ile hukuku ihlâl edilmi ş, haysiyet ve şerefi pâyimal edil-
miş mazlumlar ın, huzurunda ahz- ı mevki ile tazallum-u hâl eden bîçarelerin 
şu dünya-y ı fânide ihkak- ı hak için mesned-i re’sleri, mahkemelerdir. Şu hal-
de, ne şeref-bahş bir taht- ı âlîdir ki; mazlûmlara melce ve penah, zalimlere de 
hüsran ve tebah oluyor.
İnsanlar ın ebrâr ını da, eşrâr ını da cem eden huzur-u mehâkim, öyle kor-
kulacak bir yer de ğildir. Belki muhabbete, hürmete lây ıktır.
Sultanlarla köleleri, asilzadelerle âhâd- ı nâs ı müsâvi tutan şu makam, sal-
tanattan da mübecceldir. Hususuyla, bütün âlem-i insaniyete devirlerin, as ır-
lar ın ak ışı boyunca adâlet dersini veren İslâm mahkemeleri; akvâm- ı sâirenin 
engizisyonlar ına mukabil, adâlet nurunu bîçâre be şerin kara sayfas ına haşmet-
le aksettirmi ştir. Adliye ve adâlet tarihimiz, bunun binlerle misaline şahittir.
Ezcümle; bu mübarek, adâletli mahkemenin huzurunda iftiharla arz 
etmek isterim ki; me şhur İslâm seyyah ı ve tarihçisi Evliya Çelebi, Seyahat-
nâme’sinde diyor ki: “ İlk İstanbul kad ısı (hâkimi) olan H ızır Bey Çelebi’nin 
huzurunda, Ha şmetli Padi şah Fâtih ile bir Rum mimar ı aras ında şöyle bir 
muhakeme cereyan eder:
Büyük bir âbidenin in şâsında kullan ılacak iki mermer sütunu Fâtih, bir 
Rum mimar ına teslim eder. Mimar da, Fâtih’in arzusunun hilâf ına olarak, bu 
sütunlar ı üçer arşın kesip k ısalt ır. Fâtih, cezaen, Rum mimar ının elini kestirir. 
Rum mimar ı da, Fâtih aleyhine dâvâ açar. Bunun üzerine mahkemeye celbe-
dilen Büyük Padi şah, baş köşeye geçmek istemi ş. Birdenbire, hâkimin şu ih-
tar ıyla karşılaşmış:
“Oturma beyim! Hasm ınla mürâfaa-y ı şer’î olacaks ın; ayakta beraber dur!”
Hızır Bey Çelebi; bu koca şanl ı Padişah- ı maznûna, haks ız el kestirdi ği 
için, kendisinin de k ısasa tâbi oldu ğunu ve elinin kesilece ğini bildirir.
Fakat, mimar k ısas ı istemedi ği için, Büyük Fâtih, günde on alt ın tazmi-
nata mahkûm olur ve hatta k ısastan kurtuldu ğu için, bu tazminat ı kendiliğin-
den yirmi alt ına ç ıkar ır.
İslâm mahkemesinin adâletinin şanl ı misallerinden biri olan şu misal, bi-
ze en haşmetli hükümdarlarla en âciz fertlerin huzur-u mehâkimde müsavî ol-
duğunu gösteriyor.
İşte ben de bugün, Fâtih kadar şanl ı, kahraman İslâm hâkimi H ızır Bey 
Çelebi’nin makam ının mümessili olan ve hakikî adâlet-i Kur’âniye’yi esas tu-
tan bir makam ın yerinde bulunan bir mahkemenin huzurunda bulunuyorum. 
Bütün kalbimi huzur ve sürura kalbeden memnuniyetim budur.
Kahraman ecdad ımızın bu kadar ulviyetinin s ırrı; kalblerinde Allah kor-
kusunun mevcudiyetiyle, Kur’ân nurunun ve nihayetsiz feyzinin ruhlar ında 
yerleşmiş olmas ı ve kudsî hakâike kar şı sonsuz ve nihayetsiz derecede mer-
butiyetleridir. O mübarek ecdattan bize tevarüs eden, Allah ve Kur’ân için ak ıttıklar ı kudsî kanlar ının hâlen eserleri bulunan bu yurtta ve aziz canlar ı-
nı feda ettikleri şu memlekette: “Kur’ân’ ın kudsî hakikatlerine hizmet ediyor, 
Kur’ân’ ın tefsirini okuyor, evinde bulunduruyor.” kayd ıyla mahkemenin hu-
zuruna sevkedildim.
Evet muhakememiz şahs ımla alâkadar olmaktan ziyade, Risale-i Nur’un 
muhakemesidir. Risale-i Nur ise, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın semâvî ve kudsî 
hakâikinin tere şşuhât ı olmak hasebiyle, o yüksek eserlerdeki k ıymet, do ğru-
dan doğruya Kur’ân’a âittir. Şu halde, muhakeme de Kur’ân’ ın muhakemesi-
dir. Ehl-i Tevhid’in kitab ı olan kelâmullah bütün âyât ve beyyinat ıyla Hâl ık-ı 
kâinat’ ın vahdâniyetini ve ehadiyetini ilân ediyor.
Kur’ân’ ın ehl-i ukûlü hayrette b ırakan i’câz ı, belâgat ve fesahati, nihayet 
derecedeki yüksek üslûbu, selâset-i beyan ı, elhâs ıl sonsuz bedayi’ ve camiiyetiBİR MÜDAFAA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------    227
ile ins ve cinnin k ıyamete kadar gelecek ihtiyacât ına ekmeliyetle kâfi gelmesi, 
dünya ve âhiret saadetinin rehberi bulunmas ı ve bütün as ırlardaki tabakât- ı 
beşere hitap etmesi ve kâinat Hâl ıkı’nın marziyat ını kullar ına bildirecek âyât 
ve beyyinat ı tefsir ve izah edecek mütehass ıs ehl-i ilmin bulunmas ı zaruretine 
binaen her as ırda gelen binler müdakkik ehl-i ilim, yüz binlerle Kur’ân tefsirle-
rini meydana getirmi şler; bütün as ırlar ı Kur’ân’ ın nuruyla ışıkland ırm ışlard ır.
İşte Risale-i Nur da; bu as ırda Kur’ân’ ın feyziyle vücut bulan, be şerin te-
kemmülât ına uygun olarak Kur’ân’ ın gösterdi ği mu’cizeli hakikatlerin, bu te-
kâmül ile sâha-y ı fiile konuldu ğunu bildiren ve asr ın idrakine hitap eden ga-
yet kudsî bir tefsirdir. Kur’ân ba ştanbaşa tevhid-i ilâhîyi ilân ediyor. Risale-i 
Nur da, iman- ı billâh’ ı gösteren ve hakâik-i imaniyeyi ders veren âyetleri tef-
sir ediyor.
İşte muhakemenin as ıl mevzuu budur.
Otuz seneden beri gizli din dü şmanlar ının, komünistlerin ve masonlar ın 
tahrikat ıyla Risale-i Nur şâkirtleri, birçok mahkemelere sevkedilmi şler. Âdil 
mahkemeler de, o hâin, gizli din ve Kur’ân dü şmanlar ının ettikleri iftiralar ı in-
ceden inceye tetkik etmi şler, “Bunlarda bir suç yok; kitaplar ise, faydal ı kitap-
lard ır.” diyerek, çok mahkemeler beraatla neticelenmi şlerdir.
Temyiz mahkemesi de, üç defa mahkemelerin beraat karar ını tasdik et-
miş. Hüküm kaziyye-i muhkeme haline geldi ği halde, memleketi umumî bir 
dinsizliğe sürüklemek için perde arkas ındaki din dü şmanlar ı; faaliyetlerini 
mütemadiyen tazelemi şler, sükûn ve âsâyi şe pek çok muhtaç olan memleke-
timizi bu cihetten zaafa u ğratmak için adliyeleri, mahkemeleri daima hâinâne 
tertiplerle me şgul etmişlerdir.
Evvelce şifahen dahi arz etti ğim vecihle; Selef-i Salihîn’in b ırakt ığı kud-
sî tefsirler iki k ısımd ır: Bir k ısm ı, ahkâma dâir tefsirlerdir. Di ğer bir k ısm ı da, 
âyât- ı Kur’âniye’nin hikmetlerini ve iman hakikatlerini tefsir ve izah ederler. 
Selef-i Sâlihînin bu türlü tefsirleri çoktur. Hususan Gavs- ı Âzam Şâh- ı Geylânî, 
İmam Gazalî, Muhyiddîn-i Arabî, İmam Rabbânî gibi zevat- ı kiram ın eserle-
ri, bu k ısım tefsirlerdir. Bilhassa Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’nin 
Mesnevî-i Şerifi de bu tarz bir nevi manevî tefsirdir. İşte Risale-i Nur, bu tarz 
tefsîrlerin en yükse ği, en mümtaz ı ve en müstesnâs ıdır. İşte madem bu tarz 
tefsirler mütedavildir, kimse ili şmiyor, Risale-i Nur’a da ili şmemek lâz ımd ır. 
İlişenler, Kur’ân’a ve ecdada dü şmanl ıklar ından ilişirler.
Risale-i Nur, erkân- ı imaniyeyi ve âyât- ı Kur’âniye’yi tefsir ederek öyle bir 
tarzda beyan eder ki; hiçbir münkir, hiçbir dinsiz, o hakikatleri inkâr edemez. 228  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Hem riyâzî bir katiyetle isbat eder, göze gösterir, akl ı doyurur, letâifi kand ırır; 
art ık hiçbir imanî ve Kur’ânî hakikati inkâra mecal kalmaz. Bundan dolay ıdır 
ki; dinsizler, komünistler, bu memlekette Risale-i Nur varken mel’unâne fikir-lerini sâha-y ı tatbike koyamad ıklar ından ve bir manevî bekçi gibi Risale-i Nur 
daima kar şılar ına ç ıktığından, Risale-i Nur’un her vecihle ne şrine sed çekme-
yi gaye edinmi şlerdir.
Risale-i Nur, tahkikî iman dersleri verir. Şâkirtlerini her türlü fenal ıktan 
alıkoyar. Kalblere do ğruluk aşılar. Onu hakk ıyla anlayan art ık fenal ık yapa-
maz. Onun içindir ki, bugün memleketin her taraf ındaki Risale-i Nur talebe-
leri, asâyi şin manevî muhaf ızı hükmündedirler. Şimdiye kadar hiçbir hakikî 
Nur talebesinde âsâyi şe münâfi bir hareket görülmemi ş, âdeta Nur talebeleri 
zab ıtan ın manevî yard ımc ısı olmuşlard ır. Risale-i Nur talebelerinin r ızâ-y ı ilâ-
hîden başka, a’mâl-i uhreviyeye müteveccih olmaktan gayri dü şünceleri yok-
tur. Şu halde, Risale-i Nur’a garazkâr tertipler haz
ırlayanlar, perde arkas ında-
ki malûm din dü şmanlar ından başka kimse de ğildir.
Yukar ıdaki mâruzat ımızda birçok mahkemelerin beraat kararlar ının mev-
cudiyetini arz etmi ştim. Elde edebildi ğim tarih ve numaralar ını beyan ederek, 
o âdil ve yüksek mahkemelere milyonlar Nur Şâkirtleri nâm ına minnettarl ığı-
mızı bildirmek isterim:
Umum Risalelerin beraat ve iadesi hakk ında Denizli A ğır Ceza 
Mahkemesi’nin 15/Haziran/1944 tarihli beraat karar ıyla, İstanbul Eminönü 
Ağır Ceza Mahkemesi’nin 1953 tarih ve 1951/137 esas ve 27/952 karar ıyla 
ki; geçen celsede Sebilürre şad Gazetesi’nin takdim etti ğim nüshas ında bildi-
rilen beraat karar ıdır. Ayr ıca mahkeme-i âlinize sûret-i mahsusada arz ve tak-
dim ettiğim Asâ-y ı Mûsâ dahil umum Risale-i Nur Külliyat ı’nın Mersin A ğır 
Ceza Mahkemesi’nin 17/1954 esas 421/954 karar ve 9/4/954 tarihli beraat karar ının mevcudiyetleri; mahkemelerin temininde olarak hiçbir elin Risale-i 
Nur’a ilişmemesini tazammun etti ği halde, mestur dü ş
manlar ın hainâne faa-
liyetleriyle bu sefer de tahsisen Asâ-y ı Mûsâ kastedilerek âdil ve yüksek mah-
kemeye gelmi ş bulunuyoruz.
Risale-i Nur, iman- ı billâh ile tevhidi; en yüksek derecede, aynelyakîn ve 
hakkalyakîn bir sûrette göze gösterip bütün letâifi âzamî derecede doyurma-sıyla iman ı taklidden kurtar ıp, derece-i tahkike yükseltir. Asâ-y ı Mûsâ’da ise, 
bu ulvî ve kudsî iman dersi, en parlak bir sûrette, hem görülmemi ş ihtişam ile 
isbat edildi ğinden, yüz otuz cilde yakla şan Risale-i Nur tefsirinin âdeta hülâ-
sas ı hükmündedir.BİR MÜDAFAA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------    229
Bütün semâvî kitaplar ın ve bütün peygamberlerin en büyük dâvâ-
sı, Hâl ık-ı kâinat’ ın ulûhiyet ve vahdâniyetini ilând ır. Kur’ân, ba ştanbaşa 
Tevhid’i gösterir. İşte Asâ-y ı Mûsâ da; müslümanlara ve umum be şeriyete 
Cenâb- ı Hakk’ ın birliğini ve delâil-i vahdâniyetini güne ş gibi göstermesinden, 
en büyük bir mütefekkir ile bir dinsizi ve bir filozofu hakâik-i imaniyeyi tasdi-ke mecbur etti ği gibi, en âmî bir adam ın da en yüksek hakikatleri, en büyük 
bir suhûletle anlamas ını temin eden, tevhidi gösteren, âyât- ı Kur’âniye’nin en 
kudsî bir tefsiridir.
Aynen ismi gibidir. Nas ıl ki Mûsâ 
(aleyhisselâm) , elindeki asâs ıyla kara ta şlar-
dan, çorak vadilerden, ate ş fışkıran çöllerden âb- ı hayat ı fışkırttığı gibi, Asâ-y ı 
Mûsâ da, vahdâniyet-i ilâhiyeyi isbat etmesiyle dünya ve âhiret âlemlerini zi-yadar edecek Tevhid nurlar ını fışkırtıyor; taş gibi kalpleri, mum gibi eritiyor; 
şevki ile gönülleri teshir ediyor.
Hem madem mahkemelerin beraati mevcut ve vicdan hürriyeti var ve 
hiçbir memlekette ilim ile i ştigal edenlere ili şilmiyor; şu halde, ûlum-u evvelîn 
ve âhirîni câmi olan Risale-i Nur’a da ili şilmemek lâz ımd ır.
Risale-i Nur yurdun âsâyi şine, sükûn ve selâmetine hizmet etti ğine de-
lil; milyonlar talebelerinin hiçbirisinde bir vakan ın görülmemi ş olmas ıyla be-
raber, hepsinin de nâmuskârâne faaliyetleriyle müstakîm görülmeleridir. Risale-i Nur Külliyat ı, Asâ-y ı Mûsâ ile birlikte kütüphane-i mesâimin harîmin-
den al ınmas ı ile, her türlü suç unsurunun mevcudiyetini bizzat ref’eder. Zira 
her münevver adam, kütüphanesinde her nevi kitab ı bulundurur, okur, tetkik 
eder. Mel’unâne fikirleri ne şreden ve anar şistliği telkin eden kitaplar bile kü-
tüphanelerde aç ıkça tetkike tâbidir.
Hülâsa : Risale-i Nur, Kur’ân’ ın bu as ırda en yüksek ve en kudsî bir tefsi-
ridir. Hakikatleri semâvîdir, Kur’ânîdir. O halde Kur’ân okundukça, o da oku-
nacakt ır. Risale-i Nur, mücevherât- ı Kur’âniye hakikatlerinin sergisidir, paza-
rıdır. Bu ulvî pazarda herkes istedi ği gibi ticaret yapar. Uhrevî, mânevî zen-
ginliklere mazhariyeti temin eder.
Bu kadar maruzat ımızla ifade etmek istedim ki: Maksad ımız, iman ımızı 
kurtarmakt ır, imana hizmettir, Kur’ân’a hizmettir. Âhirete müteveccih olan bir 
hâl ise, hiçbir günâ suç mevzuu olamaz. Mütemadiyen şikâyette bulundu ğu-
muz o gizli din dü şmanlar ı, türlü türlü entrikalarla, tertiplerle, iz’açlarla bizle-
ri bu kudsî vazifeden menetmeye u ğraşmaktad ırlar. Bizler ise bu kudsî yolda 
Kur’ân ve iman için her şeyimizi fedaya seve seve haz ırız.230  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    İŞÂRÂTÜ’L- İ’CÂZ
Değil dünyevî ıztıraplar, cehennemî azaplar da verilse, b ıçaklarla da do ğ-
ransak, en müthi ş ölümlere de maruz b ırak ılsak, as ırlar boyunca milyonlar 
mübarek ecdad ımızın feda-y ı can ettikleri bu kudsî hakikate, bizim can ımız 
da feda olsun. Bir de ğil, bin ruhum da olsa, Kur’ân için, iman için hepsini fe-
da etmeye her zaman haz ırım!
Şu aziz vatan ın taşlar ı, topraklar ı, âbideleri, kubbeleri, camileri, minare-
leri, mezar ta şlar ı, türbeleri; Kur’ân’ ın tebliğ ettiği zemzeme-i tevhidi hayk ırı-
yorlar. İman ve Kur’ân’ ın ezelî nûrunu, atom zerrat ına kadar nüfuz edip ilân 
ettiği tevhid hakikatini, hiçbir kuvvet bu vatan ın ve bu milletin sîne-i pâkin-
den silemez.
Muhterem mahkemenizden, yüksek adaletinizden; hakâik-i Kur’âniye’yi ve 
vahdâniyet-i ilâhiyeyi ha şmetle ilân eden ve tevhidi, âzamî derecede gösteren 
Risale-i Nur Külliyat ı’nın iadesine ve beraatine karar vermenizi rica ederim.
Risale-i Nur, Kur’ân’ ın mal ıdır. Arşı ferşe bağlayan kelâmullah ile mâ-
zi cânibindeki milyarlar ehl-i iman, evliya ve enbiya alâkadar olduklar ı gibi, 
Risale-i Nur mahkemesiyle de mânen alâkadard ırlar. Çok ihtiyarlam ış arz ın, 
dört yüz milyon Müslüman sekenesi, Risale-i Nur’un beraatine ve serbestiye-tine ve inti şarına muntaz ırdırlar.
Mâzi taraf ından perde-i gayb arkas ına çekilen mübarek ecdad ımızın nura-
nî kafileleri, ulvî makamlar ından Risale-i Nur mahkemesine mânen nâz ırdırlar. 
Müstakbel cephesinin feyizkâr nesilleri, beraat1(Hâşiye) karar ını bekliyorlar.
Emekli Yüzba şı
Mehmed Kayalar
1 (Hâşiye) Bu müdafaan ın serdedildi ği muhakeme, beraetle neticelenmi ştir.BİR MÜDAFAA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------    231
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُّوسُïُĜ َאĺ ْلُïَĐ َאĺ ُħَכَè َאĺ مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĺ ْدُóَĘ َאĺ ُħĻِèرَ َאĺ ُīٰĩْèرَ َאĺ ُّٰųاَ َאĺ
İsm-i âzam ın hakk ına ve Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın hürmetine ve Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın şerefine, bu mecmuay ı bast ıranlar ı ve mübârek 
yard ımc ılar ını ve Risale-i Nur talebelerini Cennetü’l-Firdevs’te saadet-i ebe-
diyeye mazhar eyle, âmîn…
Ve hizmet-i imaniye ve Kur’âniye’de daima muvaffak eyle, âmîn…Ve defter-i hasenâtlar ına İşârâtü’l-İ’câz’ ın her bir harfine mukabil, bin ha-
sene yazd ır, âmîn...
Ve Nur’lar ın neşrinde sebat ve devam ve ihlâs ihsan eyle, âmîn…
Yâ Erhamerrâhimîn!.. Umum Risale-i Nur şâkirtlerini iki cihanda mesûd 
eyle, âmîn…
İnsî ve cinnî şeytanlar ın şerlerinden muhafaza eyle, âmîn…
Ve bu âciz ve bîçâre Said’in kusurât ını affeyle, âmîn...
Umum Nur Şâkirtleri Nâm ına
Said Nursî
1 Ya Allah, yâ Rahmân: Ey Zât’ ı itibar ıyla merhametli olan! yâ Rahîm: Ey rahmetiyle mahlûkât ına mer-
hamet eden! yâ Ferd: Ey e şi ve benzeri olmayan! yâ Hayy: Ey her zaman var olan, diri olan, ezelî ve 
ebedî hayat sahibi olan! yâ Kayyûm: Ey kendi Zât’ ı ile var olup, zeval bulmayan ve bütün varl ıklar ı 
varl ıkta tutup onlar ı yöneten! yâ Hakem: Ey hükmü geçersiz k ılınmayan Hâkim! yâ Adl: Ey tam adalet 
sahibi! yâ Kuddûs: Ey her şeyi tertemiz yapan ve kendisi bütün eksiklerden uzak ve yüce Zât!
HuginRisale/content/pdf/iSARATUL iCAZ.pdf