[PDF]

Risale-i Nur Külliyatı’ndan aslına sadık kalınarak kısmen
sadeleştirilmiştir
Otuz Üç Pencere
Bediüzzaman Said Nursî
Hazırlayanlar
Adnan Kayıhan - İlhan Atılgan
UFUK YAYINLARI / RİSALE-İ NUR KÜLLİYATI
OTUZ ÜÇ PENCERE
Copyright © Ufuk Yayınları, 2014
Bu eserin tüm yayın hakları Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’ne aittir. Eserde 
yer alan metin ve resimlerin Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’nin önceden yazılı izni olmaksızın
elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılması, yayımlanması ve
depolanması yasaktır.
Sadeleştiren ve Yayına Hazırlayan
Adnan KAYIHAN - İlhan ATILGAN
Görsel Tasarım
Ali BIYIKLI
ISBN
978-605-5314-62-0
Yayın Numarası
177
Basım Tarihi
Şubat 2014
Basım Yeri
Görsel Dizayn Ofset Matbaacılık Tic. Ltd. Şti.
Atatürk Bulvarı Deposite İş Merkezi A 5 Blok No: 405
İkitelli OSB-Başakşehir/İSTANBUL
Tel: (0212) 671 91 00 Faks: (0212) 671 91 90
Ufuk Yayınları
Rasim Paşa Mh. Rıhtım Cd. Derya İş Merkezi
A Blok No: 28/39-48 Kadıköy / İSTANBUL
Tel: (0216) 449 49 09 Faks: (0216) 449 49 11
www.ufukkitap.com
Otuz Üçüncü Söz
Otuz Üç Penceredir
(Bir yönde n Otuz Üçüncü Mektup, bi r yönde n Otuz Üçüncü Söz )
ّٰهِ اِْٰ اِِِْــــــِ ا
َۘ َُْ أَُ اَْنُِِْ َ َََ اَْٰقِ وَِۤ أَِِْْ اََِٰ ُِرَ
1َيْءٍ ٌَِكَ أَُ َٰ ُ شأَوََْ َِْ َِب
Soru: “Kuşatıcı hakikatleri içeren şu iki ayetin ifade ettiği, Cenâb-ı
Hakk’ın varlığının vücûbiyetine2 ve birliğine, vasıflarına ve icraatına, en
küçük âlem olan insan ile en büyük âlem olan kâinatın nasıl işaret
ettiklerinin özetle, kısa bir şekilde anlatılmasını istiyoruz. Çünkü
inkârcılar çok ileri gittiler. Ne vakte kadar 3ٰى ُ َْءٍ ٌَِوََُ َ deyip
elimizi kaldıracağız?” diyorlar.
Cevap: Yazılan bütün otuz üç Söz, o ayetin denizinden ve feyiz verdiği
hakikat deryasından otuz üç damladır. Onlara bakarsanız cevabınızı
alabilirsiniz. Şimdilik o denizden yalnız bir damlanın sızıntılarına işaret
olarak şöyle deriz:
Mesela, nasıl ki mucize sahibi bir zât, büyük bir saray yapmak istese önce
onun temellerini, esaslarını muntazaman, hikmetle yerleştirir ve ilerideki
neticelerine, gayelerine uygun bir tarzda düzenler. Sonra sarayı maharetle
odalara ve kısımlara ayırır. Ardından o odaları tanzim ve tertip eder,
nakışlarla süsler. Sonra elektrik lambalarıyla aydınlatır. Ardından o
muhteşem ve süslü sarayda maharetini, ihsanlarını tazelemek için her bir
tabakada yeni yeni icatlar, değişiklikler yapar. Sonra da her odadan kendi
makamına bir telefon hattı bağlayıp birer pencere açar; her odadan onun
makamı görünür.
Aynen öyle de –4وَِِّٰ اََُْ اَْْٰ –Sâni-i Zülcelâl, her şeye hikmetle
hükm eden Hâkim-i Hakîm, haklıyı haksızdan ayıran sonsuz adalet sahibi
Adl-ı Hakem ve bin bir mukaddes ismiyle müsemma benzersiz Fâtır, en
büyük âlem olan şu kâinat sarayını ve yaratılış ağacını var etmeyi diledi.
O sarayın, o ağacın esaslarını hikmet düsturlarıyla ve ezelî ilminin
kanunlarıyla altı günde  yerleştirdi.5 Sonra onu ulvî ve süflî tabakalara ve
dallara ayırıp kaza ve kader düsturları ile kısımlara böldü, ona suret verdi.
Ardından her varlık türünü ve tabakasını sanat ve inayet düsturu ile tanzim
etti.6 Sonra her şeyi, her bir âlemi ona lâyık bir tarzda, mesela göğü
yıldızlarla, yeryüzünü çiçeklerle süslediği gibi, süsledi.7 Ardından o küllî
kanunların, umumi düsturların meydanında isimlerini tecelli ettirip âlemi
aydınlattı. Sonra bu küllî kanunların ağırlığından feryat edenlerin
imdadına hususi bir surette Rahman ve Rahîm isimlerini yetiştirdi.
Demek, o küllî ve umumi düsturlar içinde hususi ihsanları, hususi
yardımları, hususi cilveleri var ki, her şey, her vakit, her ihtiyacı için
O’ndan yardım ister, O’na bakabilir.8
Sonra o Zât her menzilden, her tabakadan, her âlemden, her topluluktan,
her fertten, her şeyden kendisini gösterecek yani varlığını ve birliğini
bildirecek pencereler açtı. Her kalbin içine bir telefon koydu. Şimdi
elbette haddimizi aşıp şu sayısız pencerelerden bahsetmeye
girişmeyeceğiz. Onları Cenâb-ı Hakk’ın her şeyi kuşatan ilmine havale
ederek yalnız Kur’an ayetlerinin parıltıları olan, Otuz Üçüncü Söz’ün Otuz
Üçüncü Mektubunda n –namazdan sonraki tesbihatın otuz üç mübarek
adedine denk gelmesi için– Otuz Üç Pencere’ye kısaca, özetle işarette
bulunup i zahını başka Söz’lere bırakıyoruz.
1 “Rahman ve Rahîm Allah’ın adıyla. Evet, Biz ileride onlara delillerimizi gerek dış dünyada,
gerek kendi öz varlıklarında göstereceğiz; ta ki Kur’an’ın, Allah tarafından gelen gerçeğin ta
kendisi olduğu onlar tarafından da iyice anlaşılacak; Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi?”
(Fussilet sûresi, 41/53)
2 Zorunlu, vacip, varlığı kendinden olma.
3 “Allah her şeye kadirdir.” (Mâide sûresi, 5/120; Hûd sûresi, 11/4; Rûm sûresi, 30/50 …)
4 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
5 Bkz. A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi, 10/3-6; Hûd sûresi, 11/7; Furkan sûresi, 25/59; Secde
sûresi, 32/4-6; Mücâdele sûresi, 48/4-6; Kaf sûresi, 50/38; Hadîd sûresi, 57/4-6.
6 Bkz. Bakara sûresi, 2/29; Yûnus sûresi, 10/2-3; Ra’d sûresi, 13/2.
7 Bkz. Hicr sûresi, 15/16-21; Sâffât sûresi, 37/6; Fussilet sûresi, 41/10-12; Kaf sûresi, 50/6-8;
Mülk sûresi, 67/5.
8 Bkz. Bakara sûresi, 2/186; Âl-i İmran sûresi, 3/195; Enfâl sûresi, 8/9; Yûsuf sûresi, 12/34;
Enbiyâ sûresi, 21/76, 84, 88, 90; Neml sûresi, 27/62; Mü’min sûresi, 40/60; Şûrâ sûresi, 42/26.
Birinci Pencere
Apaçık bir şekilde görüyoruz ki: Her şeyin, bilhassa canlıların çok çeşitli
ihtiyaç ve arzuları vardır. O arzuları, o ihtiyaçları ummadıkları,
bilmedikleri ve ellerinin yetişmediği yerden uygun bir vakitte
karşılanıyor, imdada yetiştiriliyor.9 Halbuki o hadsiz arzuların en
küçüğüne  bile o muhtaçların gücü yetmez, elleri ulaşmaz. Mesela kendine
bak: Görünen ve görünmeyen duyu ve duygul arının ihtiyaç duyduğu şeyler
gibi elinin yetişmediği ne kadar çok şeye muhtaçsın. Bütün canlıları
kendine kıyasla…
İşte bütün bunlar, birer birer, Cenâb-ı Hakk’ın varlığının vücû biyetine
şahitlik ve birliğine işaret eder. Hem güne şin ışığı güne şi gösterdiği gibi,
bu hal ve keyfiyet bütünüyl e, gayb perdesi arkasında bir Vâcibü’l-
Vücud’u, bir Vahid-i Ehad’ı; Kerîm, Rahîm, Mürebbi (besleyip büyüt en,
terbiye eden), Müdebbir (hikmetle idare eden, çekip çeviren) unva nları
içinde akla gösterir.
Şimdi ey cahil inkârcı, gafil güna hkâr! Her şeyin görerek, tam bir şefkat
ve merhametle yapıldığı bu hikmetli faaliyeti neyle izah edebilirsin? Sağır
tabiatla mı, kör kuvve tle mi, sersem tesadüfle mi, aciz ve cansız
sebeplerle mi?..
9 Bkz. Talâk sûresi, 65/3.
İkinci Pencere
Her şey, vücuda gelişi ve kendine has bir suret edinmesi esnasında, sonsuz
ihtimaller içinde kararsız, şaşkın ve şekilsiz bir haldeyken, ona birdenbire
gayet muntazam, hikmetli öyle bir şahsî yön veriliyor ki, mesela her
insanın yüzünde , hemcinslerinin her birine karşı ayırt edici hususiyetler
bulunur. O küçük yüz, iç ve dış duygul arıyla tam bir hikmetle dona tılır.
İşte bu, o yüzün gayet parlak bir ehadiyet mührü olduğunu ispat eder. Her
bir sima, yüzlerce yönde n bir Sâni-i Hakîm’in varlığına şahitlik ve
birliğine işaret ettiği gibi, bütün yüzlerde birden görünen mühür her şeyin,
Hâlık’ına mahsus olduğunu a kıl gözüne gösterir.
Ey inkârcı! Hiçbir şekilde taklidi mümkün olmayan, yüzlerdeki şu tek tek
imzaları ve bütününün gösterdiği parlak Samediyet mührünü hangi
tezgâha havale edebilirsin?
Üçüncü Pencere
Yeryüzünde  dört yüz bin farklı topluluktan10 HAŞİYE oluşan bütün hayvan
ve bitki türlerinin ordusu, apaçık görüldüğü gibi, ayrı ayrı erzakları,
suretleri, silahları, elbiseleri, talimat ve terhisleriyle, tam bir ölçü ve
düzen içinde, hiçbir şey unutulmadan, şaşırılmadan idare ve terbiye edilir.
Bu öyle bir mühürdür ki, o Vahid ve Ehad Zât’ın güne ş gibi parlak bir
mührü olduğu şüphe  kabul etmez. Sınırsız bir kudret, kuşatıcı bir ilim ve
sonsuz bir hikmet sahibinden başka kimin haddine ki, şu son derece harika
idareye karışsın. Çünkü  birbiri içine girmiş, karmaşık olan türlerin,
milletlerin hepsini birden idare ve terbiye edemeyen, onlardan birine bile
karışsa elbette karıştıracaktır. Halbuki 11َْ ََى ِْ ُُرٍَرِِْ اَََْ  ayetinin
sırrıyla, kâinatta hiçbir karışıklık alâmeti yoktur. Demek ki hiçbir parmak
karışamıyor.
10 HAŞİYE Hatta o canlı türlerinden bir kısmı var ki, bir senedeki fertleri, Hazreti Âdem
zamanından kıyamete kadar yaratılan bütün insanların sayısından fazladır.
11 “Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur?” (Mülk sûresi, 67/3)
Dördüncü Pencere
Kabiliyetlerinin diliyle bütün tohum lar, fıtrî ihtiyaç diliyle bütün
hayvanlar ve çaresizlik diliyle bütün çaresizler tarafından edilen duaların
makbul oluşudur.12
İşte bu sonsuz duaların her birinin, açıkça görüldüğü üzere kabulü ve
cevaplanması, O’nun vücûbiyetine ve birliğine şahitlik ve işaret ettiği
gibi, hepsi birden, büyük bir ölçekte, apaçık şekilde, sonsuz merhamet ve
kerem sahibi, bütün dualara cevap veren, Rahîm, Kerîm ve Mucîb bir
Hâlık’ın varlığını gösterir, O’na baktırır.
12 Bkz. En’âm sûresi, 6/63; İsrâ sûresi, 17/67; Neml sûresi, 27/62.
Beşinci Pencere
Görüyoruz ki, eşya, bilhassa canlılar, birdenbire olur gibi ani bir şekilde
vücuda gelir. Bununl a beraber, basit bir maddeden aniden çıkan şeylerin
gayet basit, şekilsiz ve sanatsız olması gerekir. Halbuki her şey çok
maharet isteyen güzel bir sanatla, çok zamana muhtaç ihtimam gösterilen
nakışlarla dona tılmış olarak, pek çok âlet gerektiren hayret verici
sanatlarla bezenmiş ve çok m addeye muhtaç bir surette yaratılıyor.
İşte birdenbire olan bu harika sanatın ve güzel suretlerin her biri, bir Sâni-
i Hakîm’in varlığının vücûbiyetine şahitlik ve rubûbi yetinin birliğine
işaret ettiği gibi, hepsi birden gayet parlak bir tarzda sonsuz kudret ve
hikmet sahibi bir Vâcibü’l-Vücûd’u gös terir.
Şimdi, ey sersem inkârcı! Haydi, bunu neyle izah edersin? Senin gibi
sersem, aciz, cahil tabiatla mı? Veyahut sonsuz derecede hata ederek o
mukaddes Sâni’e “tabiat” ismini verip, O’nun kudret mucizelerini
isimlendirmek bahanesiyle her şeyi tabiata dayandırıp bin derece muhali
birden mümkün ka bul etmek mi istersin?
Altıncı Pencere
ْرِ َِ ََُِْي َِْي ِ اََْاَرِ وَاُِْْ اْضِ وَاَِْفِ اِْ وَِْ اَٰاتِ وَاَْرإِن ِ خ
َِ ِْ ُ دَۤاٍ۞ْدَ ََِْ وََ فَْ ِِ اَْرْضَ ََ اَۤءِ ِْ َۤءٍ ََحََۤ أََْلَ ُّٰ ِاسَ و
13ََاتٍ َِْمٍ َُِْنَۤءِ وَاَْرْضِ َٰيَابِ اَُِْ ََْ اََِِْ اَحِ وَاو
Şu ayet, Cenâb-ı Hakk’ın varlığının vücûbiyetini ve birliğini gösterdiği
gibi, bir ism-i âzama da işaret eden gayet büyük bi r penceredir.
Ayetin özünün öz ü şudur:
Kâinatın yüks ek ve aşağı tabakalarındaki bütün âlemler ayrı ayrı dillerle
bir tek neticeyi, yani bir tek Sâni-i Hakîm’in rubûbi yetini gösteriyor.
Şöyle ki:
Nasıl göklerde –hatta astronom inin de itirafıyla– gayet büyük  neticeler
için gayet muntazam hareketler, bir Kadîr-i Zülcelâl’in varlığına, birliğine
ve kusursuz rubûbi yetine işaret eder. Aynı şekilde, yeryüzünde  apaçık
görülen –ha tta coğrafyanın da şahitliği ve kabulüyle– gayet büyük f aydalar
için mevsimlerdeki gibi gayet muntazam değişimler de o Kadîr-i
Zülcelâl’in vüc ûbiyetini, birliğini ve mükemmel rubûbi yetini gösterir.
Hem nasıl ki, karada ve denizde rızıkları tam bir rahmetle verilen, tam bir
hikmetle çeşitli şekiller giydirilen ve kusursuz bir rubûbi yet altında türlü
türlü duygularla dona tılan bütün hayvanlar, tek tek yine o Kadîr-i
Zülcelâl’in varlığına şahitlik ve birliğine işaret eder. Bununl a beraber,
bütün bir cins olarak gayet geniş bir ölçekte O’nun ulûhiyetinin
büyükl üğünü ve rubûbi yetinin kemâlini gösterirler. Aynen öyle de,
bağlardaki muntazam bitkiler, onların ziynetli çiçekleri, çiçeklerin
gösterdiği ölçülü meyveler ve meyvelerdeki süslü nakışlar birer birer yine
o Sâni-i Hakîm’in varlığına şahitlik ve birliğine işaret eder. Hem
külliyetleriyle gayet şaşaalı bir surette O’nun rahmetinin güzelliğini ve
rubûbi yetinin kus ursuzluğunu gös terirler.
Hem nasıl ki, mühim hikmetler, gayeler, lüzumlu faydalar ve neticeler için
vazifelendirilen ve gökyüz ünde ki bulutlardan gönde rilen damlalar, sayıları
adedince yine o Sâni-i Hakîm’in vücûbunu, birliğini ve rubûbi yetinin
kemâlini gösterir. Aynen öyle de, yeryüzünde ki bütün dağların ve onların
içindeki madenlerin ayrı ayrı hususiyetleriyle beraber ayrı ayrı faydalar
için hazırlanması ve depolanması, dağ kadar sağlam bir delille yine o
Sâni-i Hakîm’in vüc ûbunu, bi rliğini ve rubûbi yetinin kemâlini gösterir.
Hem nasıl çöl, ova ve dağlardaki küçük küçük tepelerin türlü türlü
muntazam çiçeklerle süslenmesiyle her biri bir Sâni-i Hakîm’in vücûbuna
şahitlik ve birliğine işaret eder; bununl a beraber, onların hepsi birden o
Zât’ın saltanatının haşmetini ve rubûbi yetinin mükemmelliğini gösterir.
Aynen öyle de, bütün ot ve ağaçlardaki yaprakların türlü türlü, muntazam
şekilleri, ayrı ayrı halleri ve cezbeli, ölçülü hareketleri, yapraklar
sayısınca yine o Sâni-i Hakîm’in varlığının vücûbiyetini, birliğini ve
rubûbi yetinin kus ursuzluğunu gös terir.
Hem nasıl ki, gelişip büyüye n bütün canlılar, büyüm e zamanında düzenli
hareketleri, türlü türlü uzuvlarla dona tılmaları ve çeşit çeşit meyveye
şuurlu bir şekilde yöne lmeleriyle, tek tek yine o Sâni-i Hakîm’in
varlığının vüc ûbiyetine şahitlik ve birliğine işaret eder. Ve nasıl ki, onların
hepsi birden gayet büyük bir ölçekte O’nun kudretinin enginliğini,
hikmetinin kuşatıcılığını, sanatının güzelliğini ve rubûbi yetinin kemâlini
gösterir. Aynen öyle de, bütün hayvanların bedenlerine nefisleri ve ruhları
tam bir hikmetle yerleştirmek, onları türlü türlü dona tmak, tam bir
intizamla silahlandırmak, çeşit çeşit hizmetlere noks ansız bir hikmetle
gönde rmek; hayvanlar adedince, belki onların uzuvları sayısınca yine o
Sâni-i Hakîm’in varlığının vücûbiyetine ve birliğine şahitlik ve işaret
ettiği gibi, hepsi birden gayet parlak bir surette O’nun rahmetinin
güzelliğini ve rubûbi yetinin kemâlini gösterir.
Hem nasıl ki, bütün kalblere, insan ise her çeşit ilim ve hakikati bildiren,
hayvan ise her türlü ihtiyacını karşılamayı öğreten, gayb âleminden gelen
bütün ilhamlar bir Rabb-i Rahîm’in varlığını hissettirir ve rubûbi yetine
işaret eder. Aynen öyle de, kâinat bostanındaki manevî çiçekleri toplayan
gözlerin feri gibi, iç ve dış bütün duygul arın, duyul arın ayrı ayrı âlemlere
birer anahtar olması yine o Sâni-i Hakîm’in, Fâtır-ı Alîm’in, Hâlık-ı
Rahîm’in, Rezzak-ı Kerîm’in varlığının vücûbiyetini, birliğini, ehadiyetini
yani her varlıkta ayrı ayrı görülen birlik tecellisini ve rubûbi yetinin
kemâlini güne ş gibi gösterir.
İşte yuka rıda geçen şu on i ki ayrı ayrı pencereden on iki yöne , on i ki renkli
bir hakikat ışığı ile Cenâb-ı Hakk’ın ehadiyetini, birliğini ve rubûbi yetinin
kusursuzluğunu gös teren büyük  bir pencere açılıyor.
İşte ey bedbaht inkârcı! Yeryüzü dairesi kadar, belki onun senelik
yörünge si kadar geniş olan şu pencereyi neyle kapatabilirsin? Ve güne ş
gibi parlak olan şu nur madenini nasıl söndür ebilir, hangi gaflet
perdesinde saklayabilirsin?
13 “Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün sürelerinin değişmesinde, insanlara fayda
sağlamak üzere denizlerde gemilerin süzülüşünde, Allah’ın gökten indirip kendisiyle ölmüş yeri
canlandırdığı yağmurda ve yeryüzünde hayat verip yaydığı canlılarda, rüzgârların yönlerini
değiştirip durmasında, gökle yer arasında emre hazır bulutların duruşunda elbette aklını çalıştıran
kimseler için Allah’ın varlığına ve birliğine nice delil vardır.” (Bakara sûresi, 2/164)
Yedinci Pencere
Şu kâinatın yüzüne serpilen sanatlı varlıkların kusursuz intizamı, tam bir
ölçü içinde olmaları, mükemmel nakışları, kolayca yaratılmaları,
birbirlerine benzemeleri ve bir tek yaradılış üzere görünmeleri; nasıl ki bir
Sâni-i Hakîm’in varlığının vücûbiyetini, kudretinin kemâlini ve birliğini
gayet geniş bir ölçekte gösterir.
Öyle de, cansız ve basit unsurlardan hadsiz, ayrı ayrı maddelerin
muntazaman bir araya getirilip yaratılması, o bileşik maddeler sayısınca
yine o Sâni-i Hakîm’in varlığının vücûbiyetine şahitlik ve birliğine işaret
eder. Bununla beraber, hepsi bir bütün olarak gayet parlak bir tarzda O’nun
kusursuz kudretini ve birliğini gösterir. Varlıkların terkibi ve ayrışması
sırasındaki yenilenmede son derece karışıklık içinde nihayetsiz bir farklı
kılma ile her şeyi birbirinden ayırmak, mesela topraktaki tohum lar ve
kökler birbirine çok karışmış olduğu halde hiç şaşırmadan
sümbüllendirmek ve cisimlerini ayırt etmek, ağaçlara giren karışık
maddeleri yaprak, çiçek ve meyvelere dağıtmak ve beden hücrelerine
karışık bir surette giren gıda maddelerini tam bir hikmet ve dengeyle
seçmek, yine o Hakîm-i Mutlak’ın, Alîm-i Mutlak’ın, Kadîr-i Mutlak’ın
varlığının vücûbuna , kudretinin kemâline ve birliğine işaret eder. Hem
zerreler âlemini sonsuz ve geniş bir tarla hükm üne getirip her dakika
kusursuz bir hikmetle ekip biçerek onda n yeni yeni kâinatların
mahsullerini almak ve o cansız, aciz, cahil zerrelere gayet şuurlu, hikmetli
ve kudretli bir şekilde sayısız, muntazam vazifeleri gördürmek, yine o
Kadîr-i Zülcelâl’in, Sâni-i Zülkemâl’in varlığının vücûbiyetini, kudretinin
kemâlini, birliğini ve rubûbi yetinin mükemmelliğini, büyükl üğünü
gösterir.
İşte bu dört yol marifetullaha14 büyük bir pencere açar. Ve Sâni-i Hakîm’i
büyük bi r ölçekte akla gösterir.
Şimdi, ey bedbaht gafil! Şu halde O’nu görmek ve tanımak istemezsen
aklını çıkar at, hayvan ol, kurtul...
14 Marifetullah: Cenâb-ı Hakk’ı hakkıyla bilmek. O’nun marifetine ermek.
Sekizinci Pencere
İnsanlığın nur lu ruh sahipleri olan büt ün pe ygamberlerin ( al e y hi m üs s e l am )
açık ve şahit olunmuş mucizelerine, bütün nurlanmış kalb sahiplerinin
kutubları olan evliyanın keşf ve kerametlerine ve aydınlanmış akıl erbabı
asfiyanın15 tahkiklerine dayanarak bir tek Vahid ve Ehad’ın, Vâcibü’l-
Vücud’un, Hâlık-ı Külli Şey’in varlığının vücûbuna , birliğine ve
rubûbi yetinin kusursuzluğuna  şahitlikleri pek büyük ve nuranî bir
penceredir. Her vakit o rubûbi yet makamını göstermektedir.
Ey çaresiz inkârcı! Kime güveniyorsun ki bunları dinlemiyorsun? Veyahut
gündüz  vakti gözünü ka pamakla gece mi oldu zannediyorsun?
15 Asfiya: Safiyet, takva ve kemâl sahibi, peygamber varisi zâtlar.
Dokuzuncu Pencere
Kâinattaki bütün varlıkların ibadetleri açıkça bir Mâbud-u Mutlak’ı
gösteriyor. Evet, ruhlar âlemine, görünmeyen âleme giden, ruhanilerle ve
meleklerle görüşen zâtların şahitliğiyle sabit olan, bütün ruhanilerin ve
meleklerin tam bir teslimiyet içinde kullukları; apaçık görülen, bütün
canlıların tam bir intizamla kulluk vazifelerini yapmaları ve toprak, hava,
su gibi bütün cansız unsurların tam bir itaatle kulluğa yakışır hizmetleri,
hakkıyla ibadete lâyık bir Mâbud’un varlığının vücûbiyetini ve birliğini
gösterir. Hem her bir cemaati, icmâ16 ve yanlışlığına ihtimal
bulunmayacak kesinlikte ittifak edilen haberlerin kuvve tini taşıyan bütün
ariflerin hakikatli marifetleri.. bütün şükredenlerin meyve veren
şükürleri.. bütün zikredenlerin feyizli zikirleri.. bütün hamd edenlerin
nimetleri artıran hamdleri.. bütün tevhid ehlinin delile dayanan iman ve
tavsifleri.. bütün âşıkların hakiki muhabbetleri ve aşkları.. bütün
müridlerin sadık irade ve rağbetleri.. ve tevbe ile bütün Hakk’a
yöne lenlerin ciddi talep ve inabeleri,17 yine Ma’ruf, Mezkur, Meşkur,
Mahmud, Vahid, Mahbub, Mergub, Maksud olan o Ezelî Mâbud’un
varlığının vücûbuna , kusursuz rubûbi yetine ve birliğine işaret eder. Aynı
şekilde kâmil insanların bütün makbul ibadetleri ve o makbul ibadetler
neticesinde ortaya çıkan feyizler, münâcatlar, şahit olunan şeyler ve
keşifler yine o varlığı son bulmayan Mevcud’un, bâki Mâbud’un
varlığının vücûbiyetini, birliğini ve rubûbi yetinin mükemmelliğini
gösterir.
İşte şu üç yönde n ışık veren büyük bi r pencere vahdaniyete, yani O’nun bir
olduğu ha kikatine açılır.
16 İcmâ: Âlimlerin bir meselede birleşmesi, ittifak etmesi.
17 İnabe: Günahları terk edip Hakk’a dönüş, tevbeden sonraki makam.
Onuncu Pencere
ِهَ۪ۚ ِ اَِْْ َُِْمُ اَُْْ َِِْيًا َُْۚ وَََ َِه۪ َِ اََاتِ رِزْقَۤءِ َۤءً َََْجَ بوَأََْلَ َِ ا
َُْٰ ِْ ُوَا۝ُمُ اَْ وَاَرََۤاَِِْۚ وَََ َُمُ اَْ وَاَََْ دوَََ َ۝ََْرَوَََ َُُ اْ
18 َُُُْدوا ََِْ ِّٰ ََأَُُْهُۘ وَإِنْ ََ س
Şu kâinattaki varlıkların birbiriyle yardımlaşması, birbirinin ihtiyaçlarına
cevap vermesi ve dayanışması, bütün mahlûkatın, bir tek Mürebbi’nin
terbiyesinde olduğunu gösterir. Evet, bir tek Müdebbir’in idaresinde, bir
tek Mutasarrıf’ın tasarrufu altındadırlar. Bir tek Seyyid’in
hizmetkârıdırlar. Çünkü yeryüzünde ki canlılara hayatları için lâzım olan
şeyleri Cenâb-ı Hakk’ın emriyle pişiren güne şten ve onlara takvimcilik
yapan aydan tut, ta ışığın, havanın, suyun ve gıdaların canlıların imdadına
koşmasına, bitkilerin hayvanların imdadına koşmasına, hayvanların da
insanların imdadına koşmasına, hatta bedenin uzuvlarının birbirine yardım
etmesine ve gıda zerrelerinin beden hücrelerinin imdadına yetişmesine
kadar geçerli olan bir yardımlaşma kanunu ile, o cansız ve şuursuz
varlıkların, bir kerem, şefkat ve rahmet kanunu altında gayet hikmetli,
cömert bir şekilde birbirine yardım etmesi, birbirinin ihtiyacını duyunc a
cevap vermesi, birbirini kuvve tlendirmesi, elbette, açıkça, onların tek ve
eşsiz, Vahid ve Ehad, Ferd ve Samed, Kadîr-i Mutlak, Alîm-i Mutlak,
Rahîm-i Mutlak, Kerîm-i Mutlak, Vâcibü’l-Vücud bir Zât’ın hizmetkârı,
memuru ve sanatlı birer eseri olduklarını gösterir.
İşte ey biçare müflis felsefeci! Bu muazzam pencereye ne diyorsun? Senin
tesadüfün buna  karışabilir mi?..
18 “Allah gökleri ve yeri yaratandır. Gökten yağmur indirip size rızık olsun diye, onunla türlü
türlü meyveler, ürünler çıkarandır. İzni ile denizde dolaşmak üzere gemileri size boyun eğdiren,
akan suları da, ırmakları da hizmetinize verendir. Alışılmış seyirlerini yapan güneş ile ayı size
âmade kılan, geceyi ve gündüzü istifadenize veren de O’dur. Hâsılı O, kendisinden dilediğiniz
her şeyi verdi. Öyle ki, Allah’ın size verdiği nimetleri birer birer saymaya kalkarsanız, mümkün
değil, onları toptan bile sayamazsınız.” (İbrahim sûresi, 14/32-34)
On Birinci Pencere
19وبُِّٰ ََِْ اُُْأََ ِِِْ 
Bütün ruhların ve kalblerin dalâletten doğa n ızdıraplardan, keşmekeşten
ve o ızdırapların yol açtığı manevî elemlerden kurtulması, bir tek Hâlık’ı
tanımakla olur. Bütün varlıkları bir tek Sâni’e vermekle kurtuluşa erer,
yalnız Allah’ın zikriyle doygunl uğa ulaşırlar.
Çünkü sayısız varlık bir tek Zât’a verilmezse (Yirmi İkinci Söz’de kesin
bir şekilde ispat edildiği gibi) o zaman her bir şeyi sonsuz sebeplere
dayandırmak gerekir ki, o halde bir tek şeyin varlığını izah etmek, bütün
varlıklar kadar zorlaşır. Çünkü  Allah’a verilirse, hadsiz eşya bir Zât’a
verilmiş olur. O’na verilmezse, her bir şeyi sonsuz sebeplere vermek
lâzım gelir. O vakit bir meyvenin yaratılışı kâinat kadar, belki daha da zor
olur.
Çünkü nasıl bir asker yüz adamın idaresine verilse, o idarede yüzlerce
zorluk ortaya çıkar. Fakat yüz asker bir kumandanın idaresine bırakılsa, o
idare bir askerinki kadar kolay olur.
Aynen öyle de, çok farklı sebeplerin, bir tek şeyin yaratılışında ittifakı yüz
derece zordur. Fakat pek çok şeyin yaratılışı bir tek zâta verilse yüz derece
kolaylaşır. İşte insanı, mahiyetindeki merak ve hakikati bilme isteğinden
doğa n sonsuz ızdıraplardan kurtaracak olan, yalnız Hâlık’ın birliğine
inanmak ve O’nu tanıyıp bilmektir.
Madem küfürde ve şirkte sonsuz zorluk ve ızdırap var. Elbette o yol
imkânsızdır, hakikati yoktur. Madem tevhidde, her şeyin yaratılışındaki
kolaylığa, bolluğa ve sanat güzelliğine uygun olarak sınırsız kolaylık var.
Elbette o yol  vaciptir, hakikattir.20
İşte ey bedbaht dalâlet ehli! Bak, dalâlet yolu ne kadar karanlık ve
elemli!.. Ne zorun var ki oradan gidiyorsun? Hem bak, iman ve tevhid
yolu ne kadar kolay ve safalı... Oraya gir, kurtul...
19“İyi bilin ki, kalbler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.” (Ra’d sûresi, 13/28)
20 Bkz. İsrâ sûresi, 17/42; Enbiyâ sûresi, 21/21.
On İkinci Pencere
ي َََ ََّٰىاَِ۝كَ اََِْْٰ اَْ رَب
21اِي َرَ ََٰىوَ۝
Sırrınca: Bütün eşyaya, bilhassa canlı, sanatlı varlıklara hikmetli bir
kalıptan çıkmış gibi hikmetle muntazam bir ölçü ve suret verilmesi.. o
suret ve ölçüde belli faydalar için eğri büğrü sınırlar bulunması.. hem
hayatları süresince değiştirdikleri elbiseleri olan suretlerinin ve
miktarlarının yine hikmet ve fayda gözetilerek uygun bir tarzda, kader
kalemiyle yazılmış hayat programından terkip ve tanzim edilen manevî ve
muntazam birer suret, birer ölçü olması açıkça gösterir ki: Suretleri ve
biçimleri bir Kadîr-i Zülcelâl’in, bir Hakîm-i Zülkemâl’in kader
dairesinde hazırlanan ve vücutları kudretin tezgâhında verilen o sayısız
sanatlı varlıklar, o Zât’ın vücûbiyetine, birliğine ve kusursuz kudretine
sayısız dille şahitlik eder.
İşte kendi vücuduna , uzuvlarına ve onlardaki eğri büğrü yerlerin
meyvelerine, faydalarına bak! Tam bir hikmet içindeki kusursuz kudreti
gör.
21 “Tenzih et Rabbinin yüce adını. O seni yaratıp mükemmel şekil vereni. O her canlıyı bir
ölçüye göre yapıp hayatının devamını sağlayacak yolları göstereni.” (A’lâ sûresi, 87/1-3)
On Üçüncü Pencere
22حُ َِِْه۪ا ََُّنْ َْءٍ إِلوَإِنْ مِ
Ayetinin sırrınca: Her şey kendine has diliyle Hâlık’ını anar, takdis eder.
Bütün varlıkların hal diliyle ve sözle yaptığı tesbihat bir tek Mukaddes
Zât’ın varlığını gösteriyor.
Evet, fıtratın şahitliği reddedilmez. Halin delil oluşu da, bilhassa farklı
yönlerden ise şüphe  götürmez. Bak, sayısız fıtrî şahitliği içeren ve sonsuz
tarzda, hal diliyle tevhide işaret eden, iç içe daireler gibi bir tek merkeze
bakan şu varlıkların muntazam suretleri birer dildir. Ölçülü şekilleri birer
şehadet lisanıdır. Ve mükemmel hayatları birer tesbih lisanıdır ki, Yirmi
Dördünc ü Söz’de kesin bir şekilde ispat edildiği gibi, onların bütün o
dillerle pek açık bir surette tesbihatları, manevî hediyeleri ve bir tek
mukaddes Zât’a şahitlikleri, ışığın güne şi gösterdiği gibi Vâcibü’l-Vücud
bir Zât’ı gösterir. Ve O’nun ul ûhiyetinin kemâline delildir.
22 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
On Dördüncü Pencere
23يْءٍَِه۪ ََُتُ ُ شَُْ َْ بِ
24زَۤاُُِءٍ إِ ََِْ خَوَإِنْ ِْ َْ
25َََِِِاٍ إِ َُ اٌِٰ َ ِْ دَۤ
26ٍ ٌََِ َٰ ُ َْءإِن ر
Ayetlerinin sırrınca: Her varlık her şeyiyle, her halinde tek bir Hâlık-ı
Zülcelâl’e muhtaçtır. Evet, kâinattaki varlıklara bakıyor ve görüyoruz ki:
Mutlak zayıflık içinde sınırsız bir kuvve tin tezahürleri var. Ve mutlak acz
içinde sınırsız bir kudretin eserleri görünüyor. Mesela, bitkilerin
tohum larındaki ve köklerindeki hayat çekirdeklerinin uyanışları sırasında
gösterdiği harika vaziyet gibi...
Hem mutlak fakr ve kuruluk içinde sınırsız bir zenginliğin belirtileri var:
Kış mevsiminde toprağın ve ağaçların fakirane vaziyetleri ve baharda
şaşaalı servet ve zenginlikleri gibi...
Hem mutlak bir cansızlık içinde kesin bir hayatın sızıntıları görünüyor :
Cansız unsurların canlı maddelere dönüş mesi gibi...
Hem mutlak bir cehalet içinde kuşatıcı bir şuurun izleri görünüyor :
Zerrelerden yıldızlara kadar her şeyin, âlemin düzenine, hayata ait
faydalara ve hikmetin gereklerine uygun bir tarzda hareket etmesi ve
şuurlu vaziyetleri gibi...
İşte bu acz içindeki kudret, zayıflık içindeki kuvve t, fakr içindeki servet
ve zenginlik, cansızlık ve cehalet içindeki hayat ve şuur; açıkça ve zorunlu
olarak, mutlak kudret, kuvve t, zenginlik ve ilim sahibi, Hayy ve Kayyûm
bir Zât’ın varlığının vücûbuna  ve birliğine her taraftan pencereler açar. Ve
bunların hepsi birden, büyük bir ölçekte, nuranî bir caddeyi gösterir.
İşte ey tabiat bataklığına düşen gafil! Eğer tabiatı bırakıp Cenâb-ı Hakk’ın
kudretini tanımazsan, her bir şeyde, hatta her bir zerrede sınırsız bir
kuvve t ve kudret, sonsuz bir hikmet ve maharet, belki pek çok şeyi
görecek, bilecek, idare edecek bir iktidar bulunduğunu kabul etmen
gerekir.
23 ‘Peki!’ de, ‘Her şeyin dizginini elinde tutan, kendisi her şeyi koruyup gözeten kimdir!..’”
(Mü’minûn sûresi, 23/88)
24 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarları elimizde olmasın.” (Hicr
sûresi, 15/21)
25 “Yürüyen hiçbir varlık yoktur ki, Allah onun perçeminden tutmuş olmasın.” (Hûd sûresi,
11/56)
26 “Muhakkak ki Rabbim her şeyi koruyandır.” (Hûd sûresi, 11/57)
On Beşinci Pencere
27َََُْ ُ َْءٍ ََاَِۤي أَ
Ayetinin sırrınca: Her şeye, o şeyin mahiyetindeki kabiliyete göre tam bir
ölçü ve intizamla biçilip güz el bir sanatla tertip edilerek en kısa yoldan, en
güzel bir surette, en hafif bir tarzda, en kolay kullanılacak şekilde (mesela
kuşların elbiselerine ve her vakit tüylerini kolayca oyna tmalarına,
kullanmalarına bak) ve israfsız, hikmetli bir tarzda vücut verilmesi, suret
giydirilmesi, varlıklar sayısınca dillerle bir Sâni-i Hakîm’in varlığının
vücûbiyetine şahitlik ve mutlak Kadir, Alîm bir Zât’a işaret eder.
27 “(O Allah ki) yarattığı her şeyi güzel yapmıştır.” (Secde sûresi, 32/7)
On Altıncı Pencere
Yeryüzünde  her mevsim tazelenen varlıkların yaratılmasındaki,
idaresindeki düzen ve tanzim, her şeyi kuşatan bir hikmeti açıkça
gösterir.28 Sıfat, atfedileceği bir şeyi gerektirdiğinden, elbette o umumi
hikmet, zorunlu olarak bir Hakîm’e işaret eder.
Hem o hikmet perdesi içinde harika süslemeler, açıkça, kusursuz bir
inayeti gösterir. O kusursuz inayet, zorunlu olarak, inayet sahibi bir Hâlık-
ı Kerîm’i bildirir. O inayet perdesinde her şeyi kuşatan lütuf ve ihsanlar,
açıkça, engin bir rahmeti haber verir. Ve o engin rahmet, elbette Rahman
ve Rahîm bir Zât’a işaret eder. O rahmet perdesi üstünde  de bütün rızka
muhtaç canlıların lâyık ve mükemmel bir tarzda beslenmeleri ve
rızıklanmaları, açıkça, terbiye eden bir rezzakiyete ve şefkatli bir
rubûbi yete işarettir. Ve o terbiye ve idare, zorunlu olarak, her şeyin rızkını
veren Kerîm bir Zât’ı gösterir.
Evet, yeryüzünde kusursuz bir hikmetle terbiye edilen, eksiksiz bir
inayetle süslenen, tam bir rahmetle lütuflandırılan ve mükemmel bir
şefkatle beslenen bütün varlıklar, o Sâni-i Hakîm, Kerîm, Rahîm ve
Rezzak’ın vücûbuna  ve birliğine ayrı ayrı şahitlik ve işaret eder. Bunun
gibi, yeryüzünün tamamında görülen ve kasd ve iradeyi açıkça gösteren
geniş hikmeti; o hikmeti de içine alan, bütün sanatlı varlıkları kuşatan
kusursuz inayeti; inayet ve hikmeti içeren ve yeryüzünde ki bütün
varlıkları kuşatan engin rahmeti; ve bunların hepsini içine alan, bütün
canlıları kuşatan gayet cömertçe rızık vermeyi ve beslemeyi birden nazara
al, bak! Nasıl ki, yedi renk, ışığı meydana getirir. Ve yeryüzünü aydınlatan
o ışık nasıl, şüphe siz güne şi gösterir. Aynen öyle de, o hikmet içindeki
inayet, inayet içindeki rahmet ve rahmet içindeki rızıkla besleme; son
derece Hakîm, Kerim, Rahîm, Rezzak bir Vâcibü’l-Vücud’un birliğini ve
kusursuz rubûbi yetini büyük bir ölçekte, yüks ek bir derecede, parlak bir
surette gösterir.29
İşte ey sersem ve gafil inkârcı! Göz önünde ki bu hikmetli, merhametli,
cömertçe, muhtaçlara rızkını veren terbiye etme fiilini ve bu hayret verici,
harika, mucizevî hali neyle izah edebilirsin? Kendin gibi serseri tesadüfle
mi? Kalbin gibi kör kuvve tle mi? Kafan gibi sağır tabiatla mı? Ve senin
gibi aciz, ruhsuz, cahil sebeplerle mi? Yoksa nihayetsiz derecede
mukaddes, kusurdan ve noks andan münezzeh, uzak, yüce; nihayetsiz
derecede Kadir, Alîm, Semi ve Basîr Zât-ı Zülcelâl’e son derece aciz,
cahil, sağır, kör, varlığı da yokluğu da imkân dâhilinde ve miskin olan
“tabiat” adını verip sonsuz hata mı işlemek istersin? Hem şu güne ş gibi
parlak hakikati, hangi kuvve tle söndür ebilirsin? Hangi gaflet perdesi
altında saklayabilirsin?
28 Bkz. Bakara sûresi, 2/259; En’âm sûresi, 6/99; Hac sûresi, 22/5; Mü’minûn sûresi, 23/14; Rûm
sûresi, 30/50; Mülk sûresi, 67/3; Ğâşiye sûresi, 88/17.
29 Bkz. Bakara sûresi, 2/22; Yûnus sûresi, 10/21; İbrahim sûresi, 14/32; Hicr sûresi, 15/19-22;
Neml sûresi, 17/64; Sebe sûresi, 34/24; Fâtır sûresi, 35/3; Mü’min sûresi, 40/13; Zâriyât sûresi,
51/58.
On Yedinci Pencere
30ََاَٰتٍ ُِِِْْ اَٰاتِ وَاَْرْضِ لإِن ِ
Yeryüzünü yaz mevsiminde seyredip görüyoruz ki: Eşyanın yaratılışında,
karışıklığı gerektiren ve intizamsızlığa sebep olan sınırsız ve mutlak bir
cömertlik, son derece ahenk ve intizam içinde görünüyor . İşte yeryüzünü
süsleyen bütün bi tkilere bak!
Hem ölçüsüzlüğü ve kabalığı gerektiren, eşyanın yaratılışındaki son
derece sürat, tam bir ölçü içinde görünüyor . İşte zemin yüzünü süsleyen
bütün m eyvelere bak!
Hem önemsizliği, belki çirkinliği gerektiren sayıca çokluk dahi
mükemmel, güzel bir sanat içinde görünüyor . İşte yeryüzünü yaldızlayan
bütün çiçeklere bak!
Hem sanatsızlığı, basitliği gerektiren, eşyanın yaratılışındaki sonsuz
kolaylık, nihayetsiz derecede bir sanatkârlık, maharet ve ihtimam içinde
görünüyor . İşte yeryüzünde ki ağaç ve bitkilerin küçük sandıkları,
programları ve tarihçe-i hayatlarının kutucukları hükm ünde  olan bütün
tohum lara, çekirdeklere dikkatle bak!
Hem farklılığı ve ayrılığı gerektiren uzaklık ve mutlak mesafeler, mutlak
bir ittifak içinde görünüyor . İşte yeryüzünün her tarafına ekilen her çeşit
tohum a bak!
Hem karışmayı ve bulaşmayı gerektiren muazzam karışıklık, bilakis
mükemmel bir ayırma ve farklı kılma faaliyeti içinde görünüyor . İşte
yeraltına karışık bir şekilde atılan ve madde itibarı ile birbirine benzeyen
bütün tohum ların, sümbül verme vaktinde kusursuz bir şekilde
birbirlerinden ayrılmalarına, ağaçlara giren çeşitli maddelerin yaprak,
çiçek ve meyvelere mükemmel bir şekilde ayırt edilerek dağılmalarına ve
mideye giren karışık gıdaların farklı uzuv ve hücrelere göre mükemmelce
ayrılmalarına bak, kus ursuz bir hikmet içindeki eşsiz kudr eti gör.
Hem önemsizliği, kıymetsizliği gerektiren son derece bolluk ve ucuzluk
da, yeryüzünde ki varlıklara, sanata bakınca son derece kıymetli ve pahalı
bir keyfiyette görünüyor . İşte o sayısız sanat harikaları içinde yeryüzünün
Rahmanî sofrasında yalnız kudretin şekerlemeleri olan dutların çeşitlerine
bak! Rahmetin kus ursuzluğunu  mükemmel bir sanat içinde gör.
İşte bütün ye ryüzünde  gayet kıymetlilikle beraber sonsuz ucuzluk..
O sonsuz ucuzluk içinde hadsiz karışıklıkla beraber sınırsız ayırma ve
farklı kılma faaliyeti..
O sınırsız faaliyet içinde gayet uzaklıkla beraber son derece uygunl uk ve
benzeyiş..
O benzeyiş içinde nihayetsiz derecede kolaylıkla beraber gayet ihtimamla
yapılış..
O güzel yapılış içerisinde son derece sürat ve çabuklukla beraber gayet
ölçü, denge ve israfsızlık..
O israfsızlık içinde son de rece çokluk ile beraber son de rece güzel sanat..
O güzel sanat içinde nihayetsiz cömertlik ile beraber mutlak bir intizam...
İşte bütün bunlar elbette gündüz  ışığı, ışık güne şi gösterdiği gibi, bir
Kadîr-i Zülcelâl’in, bir Hakîm-i Zülkemâl’in, bir Rahîm-i Zülcemâl’in
varlığının vücûbiyetine, kusursuz kudretine, rubûbi yetinin güzelliğine,
birliğine ve ehadiyetine şahitlik eder, 31اَُُْْٰ اََْْۤءُ  sırrını gösterir.
Şimdi ey biçare cahil, gafil, inatçı, bâtıl yolda giden! Bu büyük hakikati
neyle açıklayabilirsin? Bu son derece mucize ve harika keyfiyeti nasıl izah
edebilirsin? Bu hadsiz derecede hayret verici sanatları neye
dayandırabilirsin? Yeryüzü kadar geniş olan bu pencereyi hangi gaflet
perdesiyle kapatabilirsin? Senin tesadüfün, tabiat dediğin ve güve ndiğin
şuursuz yoldaşın, inkârda dayanağın ve arkadaşın nerede? Bu işlere
tesadüfün karışması yüz derece akıl dışı değil mi? Ve şu harika işlerin
binde birini tabiata havale etmek bin derece imkânsız olmaz mı?
Yoksa ruhsuz, aciz tabiatın; her bir şeyin içinde o şeyden yapılan eşya
adedince manevî makineleri ve matbaaları mı var?..
30 “Şüphesiz göklerde ve yerde müminler için Allah’ın kudret ve hikmetine dair pek çok delil
vardır.” (Câsiye sûresi, 45/3)
31 “En güzel isimler Allah’ındır.” (İsrâ sûresi, 17/110; Tâhâ sûresi, 20/8; Haşir sûresi, 59/24)
On Sekizinci Pencere
32أَرْضََُِتِ اَٰاتِ وَالْوَ َْ َُُْوا ِ أَ
Yirmi İkinci Söz’de izah edilen şu temsile bak: Nasıl mükemmel,
muntazam, sanatlı, saray gibi bir eser, muntazam bir fiile açıkça işaret
eder. Yani bir bina, bir ustalığa, işçiliğe delildir. Ve mükemmel, muntazam
bir fiil, ister istemez mükemmel bir fâili ve mahir bir ustayı gösterir.
Mükemmel usta unva nı, açıkça mükemmel bir sıfata, yani sanat becerisine
işaret eder. Ve o mükemmel sıfat ve mükemmel sanat becerisi, açıkça
mükemmel bir kabiliyetin varlığına delildir. Mükemmel bir kabiliyet ise
yüce bir ruhun ve  yüks ek bir Zât’ın varlığını bildirir.
Aynen öyle de, yeryüzünü, hatta kâinatı dolduran ve sürekli yenilenen
eserler, açıkça, gayet mükemmel fiilleri gösteriyor. Ve şu sonsuz intizam
ve hikmet dairesindeki fiiller, apaçık şekilde, unva nları ve isimleri
mükemmel olan bir Fâil’i işaret ediyor.
Çünkü muntazam ve hikmetli fiillerin fâilsiz olmadığı kesinlikle mâlum.
Ve son derece mükemmel unvanlar, o fâilin son derece mükemmel
sıfatlarına delildir. Çünkü sarf33 ilmine göre nasıl ism-i fâil masdardan
yapılırsa, aynen öyle de, unva n ve isimlerin de masdarları ve kökleri,
sıfatlardır. Ve son derece mükemmel sıfatlar, şüphe siz, son derece
mükemmel olan, zâta ait hususiyetlere ve icraata işaret eder. Zâta ait
kabiliyetler ve –tabir edemediğimiz– o mükemmel hususiyetler, icraatlar
ise hakkalyakîn34 ile, hadsiz kemâl derecesindeki bir Zât’ı gösterir.
İşte âlemdeki bütün sanat eserleri ve varlıklar, her biri mükemmel birer
eser olduğunda n; her biri bir fiile, fiil isme, isim sıfata, sıfat mukaddes
hususiyetlere ve icraata, onlar da zâta şahitlik ettiklerinden bir tek Sâni-i
Zülcelâl’in varlığının vücûbiyetine ve ehadiyetine, sayılarınca işaret
ederler. Bunun  gibi, hepsi bir bütün olarak mahlûkat silsilesi kadar
kuvve tli bir surette bir marifet miracıdır. Hiçbir şekilde içine şüphe
girmeyen silsile halinde bir hakikat delilidir.
Şimdi ey biçare gafil inkârcı! Kâinat silsilesi kadar kuvve tli şu delili neyle
çürütebilirsin? Şu sanatlı varlıklar sayısınca hakikatin parıltılarını
gösteren sonsuz delikli ve kafesli pencereyi neyle kapatabilirsin? Hangi
gaflet perdesini üstüne çekebilirsin?
32 “Hiç düşünmezler mi göklerin ve yerin hükümranlığını ve o muazzam saltanatı?” (A’râf sûresi,
7/185)
33 Sarf ilmi: Arapça dilbilgisinin kelimelerin şekli ve çekimleri ile ilgilenen alt dalı.
34 Hakikati bizzat yaşayarak tecrübe etme hali.
On Dokuzuncu Pencere
35ِهِ۪ َُُ َِِْنۘ وَإِنْ ِْ َْءٍ إُ وَاَْرْضُ وََْ ِحُ َُ اَٰاتُ اَُْ
Ayetinin sırrınca: Sâni-i Zülcelâl, göklerdeki cisimlere o kadar hikmet ve
mânâ takmış ki, âdeta celâl ve cemâlini ifade etmek için güne ş, ay ve
yıldızları birer kelime yaparak göğü süslemiştir. Bunun gibi, havadaki
varlıklara da öyle hikmetler, mânâlar ve maksatlar koymuş ki, âdeta o
uçsuz bucaksız hava boşluğunu  şimşek, gök gürültüsü ve yağmur damlası
kelimeleriyle konuş turuyor. Hikmetinin kemâlini ve rahmetinin
güzelliğini ders veriyor. Ve nasıl ki, yeryüzü kafasını, hayvan ve bitki
denilen mânidar kelimeleriyle konuş turup sanatının mükemmelliğini
kâinata gösteriyor. Aynen öyle de, o kafanın birer kelimesi olan bitkileri
ve ağaçları dahi yaprak, çiçek, meyve kelimeleriyle konuş turup yine
sanatının mükemmelliğini ve rahmetinin güzelliğini ilan ediyor. Ve birer
kelime olan çiçek ve meyveleri de tohum cukları birer kelime yaparak
konuş turup sanatının inceliklerini ve rubûbi yetinin kemâlini şuur
sahiplerine öğretiyor.
İşte bu sayısız tesbih kelimeleri içinde yalnız tek bir sümbüle ve tek bir
çiçeğin ifade tarzına kulak verip dinleyeceğiz. Cenâb-ı Hakk’a ve O’nun
sıfatlarına nasıl şahitlik eder, bileceğiz.
Evet, her bir bitki, her bir ağaç pek çok dille Sâni’ini öyle gösterir ki,
dikkat sahiplerini hayrette bırakır ve bakanlara “Sübha nallah! O’na ne
kadar güzel şahitlik ediyor!” dedirtir.
Evet, her bir bitkinin çiçek açması ve sümbül vermesi anındaki, tebessüm
edercesine manevî konuşmaları sırasındaki tesbihleri, kendileri gibi güzel
ve aşikârdır. Çünkü her bir çiçeğin güzel ağzıyla, muntazam sümbülün
lisanıyla ve ölçülü, muntazam tohum ların kelimeleriyle hikmeti gösteren
o düzen, açıkça şahit olunduğu üzere, ilmi gösteren bir denge içindedir. O
denge ise sanattaki mahareti gösteren bir sanat nakşı içindedir. O sanat
nakşı, lütuf ve keremi gösteren bir ziynet içindedir. O ziynet de rahmet ve
ihsanı gösteren tatlı kokul ar içindedir. İşte birbiri içinde bulunan şu
mânidar keyfiyetler, öyle bir şehadet lisanıdır ki, Sâni-i Zülcemâl’ini hem
isimleriyle tarif eder, hem vasıflarıyla tanıtır, hem O’nun isimlerinin
cilvelerini tefsir eder, hem de kendini sevdirmesini, tanıtmasını ifade eder.
İşte bir tek çiçekten böyle bir şehadet işitsen, yeryüzünde ki Rabbanî
bağlarda bütün çiçekleri dinleyebilsen ve ne kadar kuvve tli bir şekilde
Sâni-i Zülcelâl’in varlığının vücûbiyetini ve birliğini ilan ettiklerini
duys an, acaba hiç şüphe n, vesvesen ve gafletin kalır mı? Eğer kalırsa sana
insan ve şuur sahibi denilebilir mi?
Gel şimdi bir ağaca dikkatle bak! İşte bahar mevsiminde yaprakların
muntazaman çıkması, çiçeklerin ölçülü bir şekilde açması, meyvelerin
hikmetle, rahmetle büyüm esi ve dalların ellerinde, masum çocuklar gibi,
rüzgârın esmesiyle oyna ması içinde tatlı ağzını gör. Bir kerem eliyle
yeşillenen yaprakların ve lütuftan doğa n bir neşeyle tebessüm eden
çiçeklerin diliyle, bir rahmet cilvesiyle gülen meyvelerin kelimeleriyle
ifade edilen hikmetli düzen içindeki adil mizan.. adaleti gösteren o mizan
içindeki ince sanatlar ve nakışlar.. maharetli nakışlar ve ziynetler içinde
rahmet ve ihsanı gösteren ayrı ayrı tatlı lezzetler ve güzel kokul ar.. o hoş
lezzetler içinde birer kudret mucizesi olan tohum  ve çekirdekler nasıl
gayet açık bir şekilde bir Sâni-i Hakîm, Kerîm, Rahîm, Muhsin, Mün’im,
Mücemmil, Mufaddıl’ın varlığının vücûbunu, birliğini, rahmetinin
güzelliğini ve rubûb iyetinin kusursuzluğunu gösterir. İşte eğer
yeryüzünde ki bütün ağaçların hal dillerini birden dinleyebilsen, ََُُ ِِّٰ 
36ا ِ اَْرْضِِ اَٰاتِ وَمَ ayetinin hazinesinde ne kadar güzel cevherler
bulunduğunu gör ecek, anlayacaksın.
İşte ey nankörlük içinde kendini başıboş zanneden bedbaht gafil! Böyle
sayısız dille kendini sana tanıtan, bildiren ve sevdiren bir Kerîm-i
Zülcemâl’i tanımak istemezsen bu lisanları susturmalı... Mademki
susturulmaz, dinlemeli… Gafletle kulağını kapasan kurtulamazsın. Çünkü
senin kulağını kapamanla kâinat ve varlıklar susmaz, O’nun birliğinin
şahitleri seslerini kesmez. Elbette seni mahkûm  ederler...
Yirminci Pencere37 HAŞİYE
38ُ ُ َْءٍذِي َِِه۪ ََُتََُْنَ ال
39َرٍ َُْمٍَُُُۤ إِ ََِا ََۤاُُِ۬ وََ نِنْ َْءٍ إِ َِنوَإِنْ م
40ْ َُ َِزََِِاُُهُۚ وََۤ أََُْۤءِ َۤءً ََََْْ ََََْْ َِ اََْ اَحَ ََاِوَأَرْس
Nasıl ki küçük, basit şeylerde, neticelerde ve teferruatta tam bir hikmet ve
benzersiz bir sanat görünüyor . Aynen öyle de, tesadüf eseri ve karışık
zannedilen küllî unsurların, büyük varlıkların görünüş teki karışık
vaziyetleri dahi bir hikmet ve sanat ile şekilleniyor.
İşte ışığın parlaması, başka hikmetli hizmetlerinin gösterdiği gibi,
yeryüzünde  sanatla yaratılmış varlıkları Cenâb-ı Hakk’ın izniyle
sergileyip ilan etmek içindir. Demek, ışık bir Sâni-i Hakîm tarafından
istihdam ediliyor; âlem çarşısının sergilerindeki antika sanatlar onunl a
gösteriliyor.
Şimdi rüzgârlara bak: Başka hikmetli, cömertçe faydalarının ve
vazifelerinin şahitliğiyle gayet mühim ve sayısız vazifelere koşuyorlar.
Demek onların dalgalanması, bir Sâni-i Hakîm tarafından bir
vazifelendirme, bir idare, bir kullanmadır; Rablerinin emrinin çabuk
yerine getirilmesine süratle çalışmaktır.
Şimdi bak çeşmelere, çaylara, ırmaklara... Yerden, dağlardan kaynamaları
tesadüfî değildir. Çünkü onlar, rahmet eseri olan faydalarının ve
neticelerinin şahitliğiyle, dağlarda bir ihtiyaç ölçüsüyle depolanmalarının
ve bir hikmet dengesiyle gönde rilmelerinin gösterdiği üzere, Hakîm bir
Rabbin emriyle depolandıklarını bildiriyorlar. Yerden kaynamaları ise
O’nun e mrine heyecanla boyun e ğmeleridir.
Şimdi yerdeki bütün taşların, cevherlerin ve madenlerin çeşitlerine bak.
Onların nakışları ve faydalı hususiyetleri bir Sâni-i Hakîm’in süslemesi,
tertibi, idaresi ve suret vermesi ile olur. Onlarla alâkalı hikmetli faydalar
ve hayat için yararlı, insan için gerekli olan, hayvanların ihtiyaç duyduğu
şeylere uygun bi r tarzda hazırlanmaları bunu gös teriyor.
Şimdi, çiçeklere, meyvelere bak! Onların gülümsemeleri, tatları,
güzellikleri, nakışları ve kokul arı; sonsuz cömertlik ve ikram sahibi bir
Sâni-i Kerîm’in, sonsuz şefkat ve merhamet sahibi, nimetlerin asıl mâliki
bir Mün’im-i Rahîm’in sofrasında çeşitli renk, koku ve tatlarla beraber her
çiçek ve meyve türüne ayrı ayrı birer tarife ve davetiye olarak verilmiştir.
Şimdi kuşlara bak! Onların söyleşmelerinin ve cıvıldaşmalarının, bir Sâni-
i Hakîm’in konuş turması ve söyletmesi olduğuna  kesin delil, hayret verici
bir tarzda birbirlerine o seslerle hissiyat ve maksatlarını ifade etmeleridir.
Şimdi bulutlara bak! Yağmurun şıpıltılarının mânâsız sesler olmadığına,
şimşek çakmasının ve gök gürlemesinin de boş bir gürültü olmadığına
kesin delil ise uçsuz bucaksız bir boşlukta o hayret verici şeyleri
yaratmak, onlardan âb-ı hayat hükm ünde ki damlaları sağmak ve
yeryüzünde ki suya muhtaç ve arzulu canlıları emzirmektir. Bu, o
şırıltıların, o gürültülerin gayet mânidar ve hikmetli olduğunu gösteriyor.
Kerîm bir Rabb’in emriyle yağmur, ona arzu duya n canlılara bağırır,
“Sizlere müjde, geliyorum!” mânâsını ifade eder.
Şimdi göğe bak! Sayısız gökc isminden yalnız aya dikkat et! Onun
hareketinin, Kadir ve Hakîm bir Zât’ın emriyle olması, ona ve yeryüzüne
ait mühim hikmetlerdir ki, başka yerde anlattığımızdan burada kısa
kesiyoruz.
İşte ışıktan tut, ta aya kadar saydığımız büyük, küllî unsurlar gayet geniş
ve büyük bir pencere açar. Bir Vâcibü’l-Vücud’un birliğini, kudretinin
kemâlini ve saltanatının büyükl üğünü gös terir, ilan eder.
İşte ey gafil! Eğer bu gök gürlemesi gibi sedayı susturabilirsen ve güne şin
ışığı gibi parlak olan o nuru söndür ebilirsen Allah’ı unut! Yoksa aklını
başına al!
41ِِْعُ وَاَْرْضُ وََْ فَُ َُ اَٰاتُ اَُْنَ َْ ُ de.
35 “Yedi kat gök, dünya ve onların içinde olan her şey Allah’ı takdis ve tenzih eder. Hatta hiçbir
şey yoktur ki hamd ile O’nu tenzih etmesin.” (İsrâ sûresi, 17/42-44)
36 “Göklerde ve yerde olanların hepsi Allah’ı tesbih eder.” (Cum’a sûresi, 62/1)
37 HAŞİYE Şu Yirminci Pencere’nin hakikati, bir zaman Arapça olarak şöyle kalbe gelmişti:
َـَـجُ اَْْـَرِ ِْ َـَِِْ َْظََِِـَـُُْ اَءِ ِْ َـِْـِكَ َِِْكَ 
ُْـَـنَ َ أَْـََ َََُْ
ََُ اََْْرِ ِْ َـِْــِـَ َـْـِـِكَََُ اََْْرِ ِْ َِِْكَ َِِْكَ 
َََُْ َ أََْعَ َََِْ
َـَـجُ اََْْرِ ِْ إَِِْـَ إَِْاَََُِ اَْزَْرِ ِْ ََِِْ ََِِْ 
َََُْ َ أَََْ ََََْ
َـَـجُ اََْْرِ ِْ إِْـَاَِ إِْـََََُِ اَْطَْرِ ِْ إََِِْ إِرََِْ 
َََُْ َ أَوََْ رََََْ
ََكُ اََْْرِ ِْ َِِْكَ َِِْكَ َْوِِكَ َِِْكَ
َََُْ َ أََْرَ َََُْ َ أَََْ َََُْ
Tercümesi: Işığın parlaması, sanatla yaratılmış varlıkları Cenâb-ı Hakk’ın izniyle sergileyip ilan
etmektir. Rüzgârların dalgalanması, Cenâb-ı Hakk’ın emrinin yerine getirilmesine süratle
çalışmaktır.
Sen her türlü noksan sıfattan uzak ve yücesin; saltanatın ne büyüktür! Nehirlerin, çayların ve
ırmakların yerden ve dağlardan kaynaması, Senin onları depolaman ve insanların emrine
vermenledir.
Kıymetli taşların süslenmesi Senin idaren ve suret vermen iledir. Sen her türlü noksan sıfattan
münezzehsin; hikmetin ne güzeldir!
Çiçeklerin gülümsemesi Senin süslemen ve güzelleştirmen iledir. Meyvelerin süslenip kendilerini
bize sunmaları Senin ihsan ve ikramın iledir.
Sen her türlü noksan sıfattan uzak ve yücesin; sanatın ne güzeldir. Kuşların ahenkle
cıvıldaşmaları, Senin onları konuşturman ve birbirlerine karşı şefkatli kılman iledir.
Yağmurların serpiştirmesi Senin yağdırman ve ihsanın iledir. Sen her türlü noksan sıfattan uzak
ve yücesin. Rahmetin ne kadar da geniştir!
Ayın hareket etmesi Senin takdirin, idaren, döndürmen ve aydınlatman iledir. Sen her türlü
noksan sıfattan uzak ve yücesin; delilin ne kadar da nurludur, saltanatın ne kadar da aşikârdır.
38 “Sübhandır, münezzehdir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet O’nun elindedir.” (Yâsîn sûresi,
36/83)
39 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarları elimizde olmasın. Biz onu
ancak belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21)
40 “Aşılayıcı olarak rüzgârlar gönderdik. Derken gökten yağmur indirip onunla sizi suladık.
Halbuki o suyu hazinelerde depolayan da sizler değilsiniz.” (Hicr sûresi, 15/22)
41 Bütün noksanlıklardan münezzehtir o Allah ki “Yedi gök, yer ve onlarda bulunan her şey O’nu
tesbih eder.” (İsrâ sûresi, 17/44)
Yirmi Birinci Pencere
42دُِ اَِِْ اََِِِْ ََۘ ذَِٰ َُْْ َِْي َُِْوَا
Şu kâinatın lambası olan güne ş, kâinat Sâni’inin varlığına ve birliğine
güne ş gibi parlak ve nuranî bir penceredir. Evet, güne ş sistemi denilen,
küremizle beraber on iki gezegen;43 cisimleri küçüklük-büyükl ük itibarı
ile muhtelif, mevkileri uzaklık-yakınlık noktasında çok farklı ve hareket
hızları çok çeşitli olduğu halde tam bir intizam ve hikmetle, tam bir
ölçüyle, bir saniye bile şaşmayan hareketleri ve dönüş leriyle, güne şe
çekim kanunu tabir edilen ilahî bir kanun ile bağlı olmaları, yani
imamlarına uymalarıyla büyük bir ölçekte Cenâb-ı Hakk’ın kudretinin
büyükl üğünü ve  O’nun bi rliğini gösterir.
İşte o cansız cisimleri, o şuursuz, büyük kütleleri son derece intizam ve
hikmet terazisi içinde farklı şekillerde, mesafelerde ve hareketlerle
döndür menin, çalıştırmanın, nasıl bir kudreti ve hikmeti ispat ettiğini
kıyasla. Bu büyük ve ağır işe zerre kadar tesadüf karışsa öyle bir
patlamaya meydan verir ki, kâinatı dağıtır. Çünkü tesadüf o
gezegenlerden, yıldızlardan birini bir dakika alıkoys a onun yörünge sinden
çıkmasına sebep olur, diğerleriyle çarpışmasına yol açar. Yerkürenin
kendisinden bin defa daha büyük cisimlerle çarpışmasının ne derece
dehşetli olacağını kıyas edebilirsin.
Güneş sisteminin, yani güne şin ona uyan meyveleri olan on iki gezegenin
hayret verici hallerini Cenâb-ı Hakk’ın her şeyi kuşatan ilmine havale edip
yalnız gözümüzün önünde ki dünya ya bakıyor ve görüyoruz ki:
Gezegenimize güneşin etrafında, heybetli bir rubûbi yetin büyükl üğünü,
ulûhiyet saltanatının haşmetini, kusursuz bir rahmeti ve hikmeti gösteren
bir surette, Cenâb-ı Hakk’ın emriyle –Üçüncü Mektup’ta söylendiği gibi–
pek büyük bir hizmet için uzun bir seyahat yaptırılıyor.44 Allah’ın bir
gemisi olarak, O’nun hayret verici, sanatlı eserleriyle doldurulmuş bir
halde ve şuur sahibi kullarına bir seyir yeri suretinde dünya ya seyyar bir
mesken vaziyeti verilmiş. Vakitleri ve hesabı bildiren saat akrebi gibi ay
da ince hesaplar ve muazzam hikmetlerle ona takılmış. Ve aya başka
menzillerde ayrı bir seyahat takdir edilmiş.
İşte mübarek gezegenimizin şu halleri, yerküre kuvve tinde bir şahitlikle,
bir Kadîr-i Mutlak’ın varlığının vücûbiyetini ve O’nun birliğini ispat eder.
Madem gezegenimiz böyl edir, güne ş sistemini de ona kıyaslayabilirsin.
Hem kendi yörüngesi üstünde  çekim kuvve ti denilen manevî ipleri yumak
yaptırmak için dolap ve çıkrık hükm ünde ki güne şi döndür üp, gezegenleri
o manevî iplerle bağlayıp düzene koym ak ve güne şi bütün gezegenleriyle
saniyede beş saatlik bir mesafeyi alacak kadar bir süratle, bir tahmine göre
“Herkül Burcu” veya “Güneşler Güneşi” tarafına sevk etmek, elbette Ezel
ve Ebed Sultanı Zât-ı Zülcelâl’in kudreti ve emriyledir. O zât âdeta
rubûbi yetinin haşmetini göstermek için itaatkâr askerleri hükm ünde  olan
güne ş sistemi ordusuna bir manevra yaptırır.
Ey astronom iyle uğraşan efendi! Hangi tesadüf bu işlere karışabilir? Buna
hangi sebebin eli ulaşabilir? Hangi kuvve t yanaşabilir? Haydi, sen söyle...
Hiç böyle bir Sultan-ı Zülcelâl, acz gösterip mülküne  başkasını karıştırır
mı? Bilhassa kâinatın meyvesi, neticesi, gayesi, özü olan canlıları başka
ellere verir mi? Başkasını onlara müdahale ettirir mi? Hele o meyvelerin
en kuşatıcısı ve o neticelerin en mükemmeli, yeryüzünün  halifesi ve
Zât’ının aynası mahiyetinde bir misafiri olan insanı başıboş bırakır mı? Ve
onu tabiata ve tesadüfe havale edip muhteşem saltanatını hiçe indirir mi,
kusursuz hikmetini kıymetsiz hale getirir mi?..
42 “Güneş de bir delildir onlara, akar gider yörüngesinde... Aziz ve Alîm Allah’ın takdiri böyle
olur işte.” (Yâsîn sûresi, 36/38)
43 “Bir zaman Yusuf babasına, ‘Babacığım! Ben rüyamda on bir yıldızın, güneş ve ayın bana
secde ettiklerini gördüm.’ demişti.” (Yûsuf sûresi, 12/4) ayeti güneş sistemindeki gezegenlerin
sayısına işaret etmektedir. Güneş ile beraber sayı on iki olmaktadır.
44 “Ay için de birtakım safhalar, duraklar tayin ettik; dolaşa dolaşa, nihayet eski hurma salkımının
çöpü gibi kuru, sarı, kavisli bir hale gelir.” (Yâsîn sûresi, 36/39)
Yirmi İkinci Pencere
45ْوَاً وََََُْْ أَز۝  وَاَِْلَ أَوَْدًا۝َلِ اَْرْضَ َِدًا أََْ َْ
46ََْ ََََِْْ ُِْ اَْرْضَ ى اَٰرِ رََِْ ِّٰ َُْْ إِلٰۤ
Yeryüzü bir baştır ki, yüz bin ağzı ve her bir ağzında yüz bin dili vardır.
Her dilinde yüz bin delil bulunur ki, her biri çok yönde n Vâcibü’l-Vücud,
Vahid ve Ehad, her şeye gücü yeten, her şeyi bilen bir Zât-ı Zülcelâl’in
varlığının vücûbiyetine, birliğine, mukaddes vasıflarına ve güzel
isimlerine şahitlik eder.
Evet, yeryüzünün yaratılışının başlangıcına bakıyoruz ki: Önce sıvı halde
akıcı bir maddeden taş, sonra taştan toprak yaratılmış. Eğer yeryüzü sıvı
halde kalsaydı, oturulabilecek bir mesken olmazdı. Eğer taş haline
geldikten sonra demir gibi sert kalsaydı onda n istifade etmek mümkün
olmazdı. Elbette ona bu vaziyeti veren, yeryüzü sakinlerinin ihtiyaçlarını
gören bir Sâni-i Hakîm’in hikmetidir.
Sonra toprak tabakası, dağlar direği üzerine atılmıştır ki, içindeki
değişikliklerden kaynaklanan zelzeleler, dağlarla teneffüs edip zemini
hareketinden ve vazifesinden şaşırtmasın. Hem toprağı denizin
istilâsından kurtarsın. Hem canlıların yaşaması için gerekli şeylere birer
hazine olsun. Hem havayı tarasın, zararlı gazlardan temizlesin ve
teneffüsü sağlasın. Hem suları biriktirip depolasın. Hem canlılara lâzım
başka madenlere kaynak olsun.
İşte bu vaziyet, Kadîr-i Mutlak, Hakîm ve Rahîm bir Zât’ın varlığının
vücûbuna  ve birliğine kesin ve kuvve tli bir şekilde şahitlik eder.
Ey coğrafyacı efendi! Bunu neyle izah edersin? Hangi tesadüf, Cenâb-ı
Hakk’ın şu hayret verici, sanatlı varlıklar ile dolu bir gemisi olan
yerküreyi hayranlık uyandırıcı şeylerin bir sergisi yaparak yirmi dört bin
senelik mesafeyi ona bir senede aldırdığı ve onu süratle çevirdiği halde
üzerine dizilmiş şeylerden hiçbirini düşürmez?
Hem yeryüzünde ki hayret verici sanatlara bak! Toprak, hava, su gibi
unsurlar ne kadar hikmetle vazifelendirilmiş. Kadir ve Hakîm bir Zât’ın
emriyle yeryüzünde  Rahman’ın misafirlerine nasıl güzel bakıyor,
hizmetlerine koşuyorlar.
Hem hayret verici, garip sanatlar içinde ren gâ renk, hayranlık uyandıran
hikmetli yeryüzünün simasındaki şu nakışlı çizgilere bak! O Zât nehirleri
ve çayları, denizleri ve ırmakları, dağ ve tepeleri ayrı ayrı mahlûklarına ve
kullarına nasıl uygun birer mesken ve nakliye vasıtası yapmış. Sonra yüz
binlerce bitki ve hayvan cinsiyle tam bir hikmet ve intizamla doldurup
hayat vererek şenlendiriyor, her vakit muntazaman ölüm ile terhis ederek
boşaltıp yine muntazaman ba’sü ba’de’l-mevt47 suretinde dolduruyor. Bu,
bir Kadîr-i Zülcelâl’in, bir Hakîm-i Zülkemâl’in varlığının vücûbuna  ve
birliğine yüz binlerce dille şahitlik eder.
Sözün Özü: Hayret verici sanatların bir sergisi, hayret verici mahlûkatın
bir mahşeri, varlık kafilelerinin bir geçiş yeri ve Cenâb-ı Hakk’ın saf saf
kullarına bir mescit ve kona k olan yeryüzü, bütün kâinatın kalbi
hükm ünde dir; O’nun birliğinin nur unu kâ inat kadar gösterir.
İşte ey coğrafyacı efendi! Bu yeryüzü kafası yüz bin ağızla ve her bir
ağızda yüz bin dille Allah’ı tanıtırken sen O’nu tanımazsan, başını tabiat
bataklığına sokarsan kabahatinin derecesini düşün. Ne kadar dehşetli bir
cezayı hak edersin, bil, ayıl ve başını bataklıktan çıkar.
48َْءٍَِِه۪ ََُتُ ُ اَُْٰ ِِّٰ اِي  de.
45 “Biz yeri bir döşek yapmadık mı? Dağları da arzı tutan birer destek yapmadık mı? Hem sizi
çift yarattık.” (Nebe sûresi, 78/6-8)
46 “İşte bak Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor.” (Rûm sûresi,
30/50)
47 Ölümden sonra diriliş.
48 İman ettim o Allah’a ki, “Her şey üzerinde hâkimiyet, elindedir.” (Mü’minûn sûresi, 33/88;
Yâsîn sûresi, 36/83)
Yirmi Üçüncü Pencere
49َاَْٰةَذِي َََ اَْْتَ واَل
Hayat, Cenâb-ı Hakk’ın kudret mucizelerinin en nuranîsi, en güzelidir.
O’nun birliğinin en kuvve tli, en parlak delilidir. Ve samediyet
tecellilerinin en kuşatıcı, en berrak aynasıdır. Evet, bizzat hayat, Hayy ve
Kayyûm  bir Zât’ı bütün isimleri, icraatı ve vasıfları ile bildirir. Çünkü
hayat, pek çok sıfatın bir arada olduğu macun hükm ünde  bir ışık, bir
ilaçtır. Yedi renk ışıkta ve farklı devalar ilaçta nasıl bir arada bulunur; aynı
şekilde, hayat da pek çok sıfattan yapılmış bir hakikattir. O hakikatteki
sıfatlardan bir kısmı, duygular vasıtasıyla açığa çıkarak ayrılır. Çoğu ise
kendilerini hissiyat suretinde duyur ur ve hayattan kaynama suretinde
bildirir.
Hem hayat, kâinatın idaresinde hüküm  süren rızık, rahmet, inayet ve
hikmeti içeriyor. Âdeta onları arkasına takıp girdiği yere çekiyor. Mesela
hayat bir cisme, bir bedene girdiği vakit Hakîm ismi de tecelli eder, onun
yuva sını hikmetle, güzelce yapıp düzene koya r. Aynı halde Kerîm ismi de
tecelli edip o c anlının meskenini ihtiyaçlarına göre düzenleyip süsler. Yine
aynı şekilde Rahîm isminin cilvesi görünür ki, hayatın devamı ve kemâli
için türlü türlü ihsanlarda, lütuflarda bulunur. Hem Rezzak isminin cilvesi
görünür, hayatın devamı ve gelişip sümbül vermesi için gereken maddî,
manevî gıdaları yetiştirir ve kısmen bedende depolar. Demek hayat bir
odak noktası hükm ünde dir; çeşitli sıfatlar onda  birbiri içine girer, belki
birbirinin aynı olur. Âdeta hayat tamamen hem ilim hem kudrettir, aynı
zamanda hikmet ve rahmettir ve bunun gi bi...
İşte hayat bu kuşatıcı mahiyeti itibarı ile Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ına ait sıfat
ve icraata aynalık eder, Samed Zât’ın bir aynasıdır. Bu sırdandır ki, Hayy
ve Kayyûm  olan Vâcibü’l-Vücud Zât, hayatı çokça yaratıp neşreder,
sergiler. Ve her şeyi hayatın etrafına toplayıp ona hizmetkâr kılar. Çünkü
hayatın vazifesi büyükt ür. Evet, samediyetin aynası olmak kolay değil,
basit bir vazife değil.
İşte göz önünde  her vakit gördüğümüz bu hadde hesaba gelmez yeni yeni
hayatlar ve hayatların aslı ve kendisi olan ruhların birden ve yoktan
vücuda gelmeleri, gönde rilmeleri Vâcibü’l-Vücud, Hayy ve Kayyûm  bir
Zât’ın varlığının vücûbiyetini, mukaddes sıfatlarını ve güzel isimlerini,
parıltıların güne şi gösterdiği gibi gösteriyor. Güneşi tanımayan ve kabul
etmeyen adam, nasıl gündüz ü dolduran ışığı inkâra mecbursa, aynen öyle
de; Hayy, Kayyûm , Muhyî ve Mümît olan Ehadiyet Güneşi’ni tanımayan
insan, yeryüzünü, hatta geçmişi ve geleceği dolduran canlıların varlığını
inkâr etmeli ve hayvandan yüz derece aşağı düşmeli. Hayat mertebesinden
düşüp cehaletini de bilmeyen katmerli, ruhsuz bir cahil olmalı…
49 “Hanginizin daha güzel iş ortaya koyacağını denemek için ölümü ve hayatı yaratan O’dur.”
(Mülk sûresi, 67/2)
Yirmi Dördüncü Pencere
50ْهِ َُُْنَُۘ َُ اُُْْ وَإٍَِ ٌَِ إِ وَََْ إِ َُ ُ َْءَۤ إِٰ
Ölüm de hayat kadar Cenâb-ı Hakk’ın rubû biyetini gösterir, O’nun
birliğine gayet kuvve tli bir delildir. 51 ٰةََََ اَْْتَ وَاَْاَِي  ayetinin işaret
ettiği gibi, ölümün yokluk, idam, fânilik, hiçlik, failsiz bir son bulma
değil; bir Fâil-i Hakîm tarafından hizmetten terhis, mekân ve beden
değiştirme, vazifeden paydos , beden hapsinden azat edilme ve muntazam
bir hikmet eseri olduğu, B irinci Mektup’ta gösterilmiştir.
Evet, nasıl yeryüzünde ki sanatlı varlıklar, canlılar ve canlı yeryüzü, bir
Sâni-i Hakîm’in varlığının vüc ûbiyetine ve birliğine şahitlik ediyor. Aynen
öyle de, o canlılar ölümleriyle Hayy ve Bâkî bir Zât’ın ebediliğini ve
birliğini gösteriyorlar. Yirmi İkinci Söz’de ölümün, Cenâb-ı Hakk’ın
birliğine ve bekâsına gayet kuvve tli bir delil olduğu ispat ve izah
edildiğinden, şu bahsi o söze havale edip yalnız mühim bir nüktesini
söyleyeceğiz:
Nasıl ki canlıların varlığı bir Vâcibü’l-Vücud’un varlığına delildir. Aynen
öyle de, o canlılar, ölümleriyle Hayy ve Bâkî bir Zât’ın ebediliğine,
birliğine şahitlik ediyorlar. Mesela bir tek canlı varlık olan yeryüzü,
intizamı ve çeşitli halleriyle Sâni’i gösterdiği gibi, öldüğü vakit, yani kış
beyaz kefeniyle o ölmüş zemin yüzünü örttüğünde , insanın nazarını
kendinden çeviriyor. Veyahut insanın nazarı o bahar cenazesinin
arkasından mâziye gider ve yeryüzü daha geniş bir manzarayı gösterir.
Yani o canlılar, her biri birer kudret mucizesi olan yeryüzü dolusu bütün
geçmiş baharlar gibi yeni birer kudret harikası ve birer canlı zemin olan
bahar dolusu canlı varlıkların geleceğini hissettirip onlara şahitlik
ettiklerinden; öyle geniş bir ölçekte, öyle parlak bir surette, öyle kuvve tli
bir derecede bir Sâni-i Zülcelâl’in, bir Kadîr-i Zülkemâl’in, Kayyûm  ve
Bâkî bir Güneş’in varlığının vücûbuna , birliğine ve bekâsına işaret eder ve
öyle parlak delilleri gösterirler ki, ister istemez gözle görmüş derecede
ٰ
52دِِِّٰ اَْاِِ اَْحَاَُْٰ  dedirtirler.
K ı s ac as ı: 53اأَرْضَ ََْ ََِْوَُِْ اْلَ ayetinin sırrınca bu canlı zemin, baharda
Sâni’e şahitlik ettiği gibi, onun ölümüyle de nazarı, zamanın geçmiş ve
gelecek iki kanadına dizilen kudret mucizelerine çeviriyor. Bir bahar
yerine binlerce baharı gösteriyor. Bir mucize yerine binlerce kudret
mucizesine işaret ediyor. Ve her geçmiş bahar, O’na şu hâlihazırdaki
bahardan daha kesin bir delildir. Çünkü mâzi tarafına geçenler,
görünüş teki sebepleriyle beraber gitmişler; arkalarından yine kendileri
gibi başkaları gelmiş. Demek, görünüş teki sebepler hiç hükm ünde dir.
Yalnız, bir Kadîr-i Zülcelâl’in onları yaratıp hikmetiyle sebeplere
bağlayarak gönde rdiğini gösteriyorlar. Gelecek zamana dizilmiş olan canlı
zemin yüzleri ise Cenâb-ı Hakk’a daha parlak bir şekilde şahitlik eder.
Çünkü yeniden, yoktan, hiçten yapılacak, yere konul up vazifelerini
gördükten sonra geri gönde rilecekler.
İşte ey tabiata saplanan ve bataklıkta boğul mak derecesine gelen gafil!
Bütün mâziye ve geleceğe yetişecek hikmetli ve kudretli manevî bir ele
sahip olmayan, nasıl bu yeryüzünde ki hayata karışabilir? Senin gibi
tamamen bir hiç olan tesadüf ve tabiat buna  karışabilir mi? İşte o
bataklıktan kurtulmak istersen, “Tabiat, olsa olsa Cenâb-ı Hakk’ın
kudretinin bir defteridir. Tesadüf ise cehaletimizi örten, O’nun hikmetinin
gizli bir perdesidir.” de, hakikate yaklaş.
50 “O’ndan başka ilah yoktur. O’nun vechi (Zâtı) hariç her şey yok olacaktır. Hüküm O’nundur
ve hepiniz O’nun huzuruna götürüleceksiniz.” (Kasas sûresi, 28/88)
51 “Ölümü ve hayatı yaratan O’dur.” (Mülk sûresi, 67/2)
52 Zâtında ve sıfatlarında eşsiz ve tek olan Allah’a iman ettim.
53 “Ve ölmüş toprağa hayat verir.” (Rûm sûresi, 30/19)
Yirmi Beşinci Pencere
Nasıl ki darp edilen bir şey, elbette bir darp edene delildir. Sanatlı bir eser,
sanatkârı gerektirir. Çocuk, babanın varlığını gösterir. Alt, üstün varlığını
lüzumlu kılar ve bunun gibi... “İzafi emirler” diye tabir edilen, biri
ötekisiz olmayan göreceli vasıflar gibi şu kâinattaki tek tek varlıklarda ve
kâinatın bütününde  görünen imkân dahi vücûbu gösterir. Onlarda görünen
fiille meydana gelen tesirler, bir fiili gösterir. Hepsinde görünen
yaratılmışlık, bir yaratma fiilini, yani hâlıkiyeti gösterir. Bütününde
görünen kesret ve terkip, vahdeti yani birliği gerektirir. Vücûb, fiil,
hâlıkıyet ve vahdet, açıkça ve zorunlu olarak, mümkün, dış tesirle
meydana gelen, çok, kısımlardan oluşmuş veya yaratılmış olmayan; vacip,
fail, vahid ve hâlık sıfatlarını ister. Öyleyse kâinattaki bütün imkânlar,
fiille meydana gelen bütün tesirler, bütün mahlûkıyetler, bütün kesret ve
terkipler, dilediği şeyi dilediği mükemmellikte yapan,54 her şeyi yaratan55
Vâcibü’l-Vücud ve  Vahid ü E had56 Zât’a açıkça şahitlik eder.
Sözün Özü: Nasıl ki, imkândan vücûb, tesirden fiil ve kesretten vahdet,
yani çokluktan birlik görünüyor ; bunların varlığı, ötekilerin varlığını kesin
bir şekilde gösterir. Aynen öyle de, varlıklar üstünde  görünen yaratılmış
olma ve rızıklanma gibi sıfatlar, her şeyi sanatla yaratmak ve her şeye
rızkını vermek gibi icraatların varlığına açıkça delildir. Onların varlığı da
elbette ve açıkça Hallâk ve Rezzak bir Sâni-i Rahîm’in varlığını gösterir.
Demek, her bir varlık taşıdığı bu çeşit yüzlerce sıfatın diliyle Zât-ı
Vâcibü’l-Vücud’un yüzlerce güzel ismine şahitlik eder. Bu şehadetler
kabul edilmezse, varlıklardaki bütün bu s ıfatları inkâr etmek gerekir...
54 “(Allah) Dilediği her şeyi yapar.” Bkz. Hûd sûresi, 11/107; Bürûc sûresi, 85/16.
55 “(Rabbiniz Allah) Her şeyi yaratan O’dur.” Bkz. En’âm sûresi, 6/102; Ra’d sûresi, 13/16.
56 Bkz. Nisâ sûresi, 4/171; İhlâs sûresi, 112/1.
Yirmi Altıncı Pencere57 HAŞİYE
Şu kâinattaki varlıkların yüzünde  tazelenen ve gelip geçen güzellikler,
onların, ebedî bir Cemâl’in cilvelerinin bir çeşit gölgesi olduklarını
gösterir. Evet, ırmağın yüzünde ki kabarcıkların parlayıp gitmesinden
sonra arkadan gelenlerin aynı şekilde parlaması, daimî bir güne şin ışığının
aynası olduklarını gösterdiği gibi; akıp giden zaman ırmağında, yer
değiştiren varlıkların üstünde  parlayan cemâl parıltıları da ebedî bir
cemâle işaret eder, O’nun bi r nevi emaresidir.
Hem kâinatın kalbindeki ciddi aşk, bâki bir Mâşuk’u gösterir. Evet, ağacın
mahiyetinde olmayan bir şeyin, meyvesinde de esaslı bir surette
bulunmamasının işaretiyle; kâinat ağacının hassas meyvesi olan insandaki
ciddi ilahî aşk gösterir ki, bütün kâinatta –fakat başka şekillerde– hakiki
aşk ve muhabbet bulunuyor . Öyleyse kâinatın kalbindeki şu hakiki
muhabbet ve aşk, Ezelî bir Sevgili’yi bildirir.
Hem kâinatın sinesinde pek çok surette görünen cezbe ve cazibelerin; ezelî
ve cazibeli bir hakikatin çekimiyle olduğunu uyanık kalblere gösterir.
Hem mahlûkatın en hassas ve nuranî cemaati olan keşf ehlinin ve velî
zâtların ittifakıyla, zevke ve şahitliğe dayanarak bir Cemîl-i Zülcelâl’in
cilvesine, tecellisine mazhar olduklarını ve o Celîl-i Zülcemâl’in Zât’ını
tanıtmasını ve sevdirmesini zevk ile bildiklerini ittifakla haber vermeleri,
yine bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücud’un, bir Cemîl-i Zülcelâl’in varlığına ve
insanlara kendini tanıtmasına kesin bir delildir.
Hem kâinatın yüzünde  ve varlıkların üstünde  işleyen ve onları
güzelleştirip süsleyen kalem, o kalem sahibi Zât’ın isimlerinin güzelliğini
açıkça gösteriyor.
İşte kâinatın yüzünde ki güzellik, kalbindeki aşk, sînesindeki cazibe,
gözlerindeki keşf ve şuhud, bütününde ki güzellik ve ziynetler; pek hoş,
nuranî bir pencere açar. Onunla bütün isimleri güzel olan bir Cemil-i
Zülcelâl’i, daimî bir Mahbub’ u, bâki bir Mabud’u uyanık akıllara ve
kalblere gösterir.
İşte ey maddiyat ve evham karanlığında, boğuc u şüphe ler içinde çırpınan
gafil! Kendine gel! İnsanlığa lâyık bir surette yüks el. Şu dört delikten bak;
vahdetin cemâlini gör, kâmil imanı kazan, ha kiki insan ol!..
57 HAŞİYE Bu pencere herkes için değil, kalb ve muhabbet ehline hastır.
Yirmi Yedinci Pencere
58ُ َْءٍ وٌَِل َْءٍ وََُ َٰ َُّٰ َُِ كُ
Kâinatta, sebep ve netice olarak görünen şeylere bakıyor ve görüyoruz ki:
En yüce bir sebebin gücü en basit bir neticeye yetmiyor. Demek, sebepler
bir perdedir. Neticeleri yapan başkasıdır. Mesela sayısız sanatlı varlıktan
yalnız küçük bir misal olarak insanın başı içindeki hardal tanesi
küçüklüğünde  bir yere yerleştirilen hafıza kuvve tine bakıyoruz. Görüyoruz
ki: O öyle kapsamlı bir kitap, belki kütüpha ne hükm ünde dir ki, içinde
insanın büt ün ha yat hikâyesi, karıştırılmaksızın yazılıyor.
Acaba şu kudret mucizesine hangi sebep gösterilebilir? Beyindeki
kıvrımlar mı? Basit, şuursuz, zerre kadar hücreler mi? Tesadüf rüzgârları
mı? Halbuki o sanat mucizesi ancak haşirde açılacak büyük amel defterini
hesap vaktinde insanın hatırına getirecek ve işlediği her fiilin yazıldığını
bildirmek için küçük bir senet yazıp aklının eline verecek bir Sâni-i
Hakîm’in sanatı olabilir.
İşte insanın hafızasına bütün yumurtaları, çekirdekleri, tohum ları kıyasla
ve bu küçücük fakat kuşatıcı mucizelere bakıp sebeplerle meydana gelen
başka neticeleri de düşün. Çünkü hangi neticeye ve sanatlı varlığa baksan,
o derece harika bir sanatı vardır ki, değil onun basit sebebi, belki bütün
sebepler toplansa, karşısında acz gösterecektir. Mesela, büyük bir sebep
zannedilen güne ş, irade sahibi, şuurlu farz edilerek ona, “Bir sineği
yapabilir misin?” denilse, elbette diyecektir ki: “Hâlıkımın ihsanı ile
dükkâ nımda ışık, renkler ve sıcaklık çok. Fakat sineğin vücudunda  göz,
kulak, hayat gibi öyle şeyler var ki, ne benim dükkâ nımda bulunur ne de
onlara gücüm yeter.”
Hem nasıl neticelerdeki harika sanat ve ziynetler, sebepleri aşıp bütün o
sebepleri yaratan Müsebbib’ül Esbab’a, Vâcibü’l-Vücud’a işaret ederek,
59ْرُ َُُإَِِْ َُُْ اَْمو ayetinin sırrınca işlerini O’na teslim eder. Aynen öyle
de, sebeplerle meydana gelen hadiselere takılan neticeler, gayeler,
faydalar; açıkça, sebepler perdesi arkasında Kerîm bir Rabbin, bir Hakîm
ve Rahîm’in işi olduklarını gösterir. Çünkü şuursuz sebepler, elbette bir
gayeyi düşünüp  çalışmaz. Halbuki görüyoruz: Her varlık, bir değil belki
pek çok gayeyi, faydayı, hikmeti takip ederek vücuda geliyor. Demek
Hakîm ve Kerîm bir Rab, o şeyleri yapıp gönde riyor. O faydaları onlara
varoluş gayesi yapıyor. Mesela, yağmur yağıyor. Görünüş te yağmuru
netice veren sebeplerin hayvanları düşünmekten, onlara acıyıp merhamet
etmekten ne kadar uzak olduğu mâlûmdur. Demek yağmur, hayvanları
yaratan ve rızıklarını taahhüt eden bir Hâlık-ı Rahîm’in hikmetiyle
yardıma gönde riliyor. Hatta yağmura “rahmet” deniliyor. Pek çok rahmet
eserini ve faydayı içerdiğinden, rahmet âdeta yağmur şeklinde cisme
bürünür, damlalar halinde gelir.
Hem bütün mahlûkatın yüzüne tebessüm eden bütün ziynetli bitki ve
hayvanlardaki ziynet ve gösterişler, açıkça, gayb perdesi arkasında bu
süslü ve güzel sanatlarla kendini tanıtmak, sevdirmek ve bildirmek isteyen
bir Zât-ı Zülcelâl’in varlığının vücûbiyetine ve birliğine delildir. Demek,
eşyadaki süslü vaziyetler, gösterişli keyfiyetler; tanıtma ve sevdirme
sıfatlarına kesin bir şekilde işaret eder. Sevdirme ve tanıtma sıfatları ise
açıkça Vedûd, Ma’ruf bir Sâni-i Kadir’in varlığının vücûbuna ve birliğine
şahittir.
Sözün Özü: Sebep gayet basit, aciz; ona dayandırılan neticeler ise gayet
sanatlı ve kıymetli olduğunda n, netice sebebi hüküm süz kılar. Hem
sebeplerle meydana gelen neticelerin gayesi, faydası da cahil ve cansız
olan sebepleri ortadan kaldırır, bir Sâni-i Hakîm’e teslim eder. Hem
neticelerin yüzünde ki ziynet ve maharetler, kendi kudretini şuur
sahiplerine bildirmek isteyen ve kendini sevdirmeyi arzu eden bir Sâni-i
Hakîm’i gösterir.
Ey her şeyi sebeplere bağlayan biçare! Bu üç mühim hakikati neyle izah
edebilirsin? Nasıl kendini kandırabilirsin? Aklın varsa sebepler perdesini
yırt! 60َ َُوََْهُ َ َِ de, sonsuz vehimlerden kur tul.
58 “Her şeyi yaratan Allah’tır. Her şey O’nun tasarruf ve idaresindedir.” (Zümer sûresi, 39/62)
59 “Bütün işler hükmetmesi için O’na götürülür.” (Hûd sûresi, 11/123)
60 “Allah’ın hiçbir şekilde ortağı yoktur.” (Buhârî, îmân 42, meğâzî 29; Müslim îmân 46)
Yirmi Sekizinci Pencere
ُمَْاَِْفُ أََُِِْ اَٰاتِ وَاَْرْضِ ووَِْ اَِٰ۪ َْ
61َََِِِّْ ِ ذَِٰ ََٰتٍ لوَأََْاُِْۘ إِن
Şu kâinata bakıyor, görüyoruz ki: Beden hücrelerinden âlemin her tarafına
kadar kuşatıcı bir hikmet ve düzen var. Beden hücrelerine bakıyor,
görüyoruz ki: Beden için gerekli işleri yapan ve onu idare eden bir Zât’ın
emriyle, kanunuyl a o küçücük hücrelerde mühim bir idare bulunur. Nasıl
bir kısım rızık, içyağı suretinde mideye depolanıp ihtiyaç vaktinde
kullanılır. O küçücük hücrelerde de aynen öyle bir tasarruf ve depolama
var.
Bitkilere bakıyoruz, gayet hikmetli bir terbiye, bir idare görünüyor .
Hayvanlara bakıyoruz, son derece cömertçe bir terbiye ve rızık verme
görüyoruz. Kâinattaki büyük varlıklara bakıyoruz, mühim gayeler için
haşmetli bir idare ve aydınlatma görüyoruz. Âlemin bütününe  bakıyoruz,
muntazam bir memleket, bir şehir, bir saray hükm ünde yüce hikmetler,
kıymetli gayeler için mükemmel bir düzene koym a görüyoruz. İşte bunlar
–Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevkıf’ında izah ve ispat edildiği üzere– bir
zerreden tut, ta yıldızlara kadar hiçbir yerde zerre kadar şirke yer
bırakmıyor. Birbirleriyle mânen öyle münasebet içindedirler ki, bütün
yıldızları kendine itaat ettiremeyen ve elinde tutamayan, bir zerreye bile
terbiyesini ve idaresini dinletemez. Bir zerreye hakiki Rab olmak için
bütün yıldızlara sahip olmak gerekir.
Hem Otuz İkinci Söz’ün İkinci Mevkıf’ında izah ve ispat edildiği üzere,
gökleri yaratmaya ve düzene koym aya gücü yetmeyen, insanın
simasındaki şahsî mührü yapamaz. Demek, bütün gökl erin Rabbi olmayan,
bir tek insanın simasındaki ayırt edici vasıf olan nakşı yapamaz. İşte
kâinat kadar büyük bir pencere ki, ondan bakılsa ُل َْءٍ وََُ َٰ َُّٰ َُِ كُ
62اَْرْضِهُ ََُِ اَٰاتِ وَ لَ۝َْءٍ وٌَِ  ayetlerinin kâinatın sayfalarında
büyük harflerle yazılı olduğu, akıl gözüyle de görülecek. Öyleyse
görmeyenin ya aklı ya da kalbi yoktur. Veya o, insan suretinde bir
hayvandır.
61 “O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de gökleri ve yeri yaratması, lisanlarınızın ve
renklerinizin farklı olmasıdır. Elbette bunda bilen ve anlayan kimseler için ibretler vardır.” (Rûm
sûresi, 30/22)
62 “Her şeyi yaratan Allah’tır. Her şey O’nun tasarruf ve idaresindedir. Göklerin ve yerin
hazinelerinin anahtarları O’nun katındadır.” (Zümer sûresi, 39/62-63)
Yirmi Dokuzuncu Pencere
63ِْه۪ءٍ إِ َُُ َِوَإِنْ ِْ َْ
Bir bahar mevsiminde, garip bir halde, tefekkür ederek yolculuk
yapıyordum. Bir tepeciğin eteğinden geçerken parlak bir sarıçiçek göz üme
ilişti. Eskiden vatanımda ve başka memleketlerde gördüğüm  o cins
sarıçiçekleri hatırlattı. Şöyle bir mânâ kalbime geldi: Bu çiçek kimin
imzası, kimin damgası, kimin mührü, kimin nakşı ise elbette yeryüzünde ki
bütün o t ür çiçekler, O’nun m ührü ve damgasıdır.
Şu mührü hayal ettikten sonra aklıma şöyle bir tasavvur geldi: Nasıl ki bir
mektup mühürlenmişse o mühür, mektubun sahibini gösterir. Aynen öyle
de şu çiçek, Rahman’ın bir mührüdür. Türlü nakışlarla ve mânidar bitki
satırlarıyla yazılan şu tepecik dahi bu ç içeğin Sâni’inin bir mektubudur .
Hem şu tepecik bir mühürdür. Şu çöl ve ova Rahman’ın bir mektubu
suretini aldı. İşte bu düşünceden de zihnime şöyle bir hakikat geldi ki: Her
bir şey, Cenâb-ı Hakk’ın bir mührü hükm ünde  bütün eşyayı kendi
Hâlık’ına verir. Kendi kâtibinin mektubu ol duğunu ispat eder.
İşte her şey, öyle birer tevhid penceresidir ki, bütün eşyayı bir Vahid-i
Ehad’e mal eder. Demek her bir şeyde, bilhassa canlılarda öyle harika bir
nakış, öyle mucizeli bir sanat var ki, onu öyle yapan ve öyle mânidar
nakşeden, bütün eşyayı yapabilir ve bütün eşyayı yapan, elbette O
olacaktır. Demek büt ün eşyayı yapamayan, bir tek şeyi var edemez.
İşte ey gafil! Şu kâinatın yüzüne bak ki: Samed Yaratıcının birbiri içinde
sayısız mektubu hükm ünde  olan varlık sayfaları hadsiz tevhid
mühürleriyle mühürlenmiş. Bütün bu mühürlerin şahitliklerini kim
yalanlayabilir! Hangi kuvve t onları susturabilir! Kalb kulağı ile hangisini
dinlesen 64ا َُِّّٰلاََُْ اَنْ َ اَِٰ ا dediğini işitirsin.
63 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
64 “Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah yoktur.” (Müslim, s a l â t 60; Tirmizî, s a l â t 216; Ebû
Dâvûd, s a l â t 178; Ahmed İbni Hanbel, e l - M ü s n e d 1/292)
Otuzuncu Pencere
65َاٌ إِ ُّٰ ََََتْ َنَ َِِۤ اََِٰ
66َُنَُُْ وَإَِِْ ُْإِ وََُْۘ َُ الُْ َْءٍ ٌَِ 
Şu pencere, düşüncelerini imkân ve hudûs67 üzerine kuran bütün
kelâmcıların penceresidir ve Vâcibü'l-Vücûd’un varlığının ispatına giden
caddeleridir. Bunun geniş izahını, hakikati araştırıp delilleriyle bilen
zâtların Şerhü'l-Mevâkıf ve Şerhü'l-Makasıd gibi büyük  kitaplarına havale
ederek yalnız Kur’an’ın feyzinden ve bu pencereden ruha gelen bir-iki
parıltıyı göstereceğiz. Şöyle ki:
Amirliğin ve hâkimiyetin gereği, rakip kabul etmemek, ortakları
reddetmek, müdahaleyi ortadan kaldırmaktır... Onun içindir ki, küçük bir
köyde  iki muhtar bulunsa köyün rahatı ve düzeni bozulur. Bir nahiyede iki
müdür, bir vilayette iki vali bulunsa karışıklık çıkar. Bir memlekette iki
padişah bulunsa fırtınalı bir karmakarışıklığa sebebiyet verir. Eğer
hâkimiyet ve amirliğin gölgesinin zayıf bir gölgesi ve küçük bir misali,
yardımlaşmaya muhtaç aciz insanlarda rakiplerin, zıtların ve emsallerinin
müdahalesini böyle kabul etmezse; acaba mutlak saltanat suretindeki
hâkimiyet ve rubûbi yet derecesindeki amirlik, icraatına müdahaleyi
reddeden o kanunun hükm ünü bir Kadîr-i Mutlak’ta ne kadar esaslı bir
surette icra eder, kıyasla…
Demek ulûhiyet ve rubûbi yetin kesin ve değişmez gereği vahdettir, tek
başına olmaktır. Buna açık bir delil ve kesin bir şahit, kâinattaki
mükemmel intizam ve benzersiz ahenktir. Bir sineğin kanadından gökyüz ü
kandillerine kadar öyle bir düzen var ki, akıl onun karşısında hayretinden
ve takdirinden “Sübhâ nallah, Mâşâallah, Bârekâllah” der, secde eder. Eğer
zerre kadar ortağa yer bulunsa ve onun bir şeye kadar müdahalesi olsaydı,
68ََََا ُّٰ ٌَََِّٰ إِلَْ َنَ َِِۤ ا ayet-i kerimesinin işaretiyle, kâinattaki düzen
bozulacak, suret değişecek, bozulma emareleri ve karışıklık görünecekti.
Halbuki
َََُْ ًَِ وَُإََِْ الِ ََِْْ ِعِ اَََْ ََُْ ارْج۝ ِْ ُُرٍِعِ اَََْۙ َْ َٰىَرْج
69ٌَِ
ayetlerinin ve şu ifadenin gösterdiği gibi, insanın nazarı, kusur aramak
için ne kadar çabalasa da hiçbir yerde kusur bulamayacak, yorgun bir
şekilde menzili olan göze gelip onu gönde ren tenkitçi akla diyecek ki:
“Boşuna yoruldum, hiçbir yerde kusur yok.”  İşte bu gösteriyor ki,
kâinattaki düzen ve intizam gayet mükemmeldir. Demek bu intizam,
Cenâb-ı Hakk’ın birliğinin açık bir şahididir.
Gelelim “hudûs ”a… Kelâmcılar demiş ki: “Âlem, değişkendir. Her
değişen şey hâdistir, yani sonradan vücuda gelmiştir. Sonradan var olan
her şeyi de bir var eden vardır. Öyleyse bu kâinatın ezelî bir yaratıcısı
var.”
Biz de deriz ki: Evet kâinat sonradan var olmuştur, çünkü görüyoruz: Her
asırda, her senede, hatta her mevsimde bir kâinat, bir âlem gider, bir
başkası gelir. Demek bir Kadîr-i Zülcelâl var ki, bu kâinatı yoktan var
ederek her sene, her mevsim, belki her gün birini yaratır, şuur sahiplerine
gösterir ve sonra onu alıp başkasını getirir. O âlemleri birbiri ardınca takıp
zincirleme bir surette zamanın şeridine dizer. Elbette onlar, bu âlem gibi
devamlı yenilenen birer kâinat hükm ünde  olan her baharda gözümüzün
önünde  hiçten gelen ve gayba giden kâinatları yaratan Kadir bir Zât’ın
kudret mucizeleridir. Mutlaka şu âlemi de, her vakit âlem içinde âlemleri
yaratıp değiştiren Zât yaratmıştır. Âlemi ve yeryüzünü büyük m isafirlerine
misafirhane yapmıştır.
Gelelim “imkân” bahsine... Kelâm âlimleri demiş ki: “İmkân, iki tarafın
birbirine denk olmasıdır.” Yani yokluk ve varlık, ikisi denk olsa; bir
tahsis70 edici, bir tercih edici, bir var eden lâzımdır. Çünkü mümkün
şeyler, birbirini yaratıp silsile halinde devam edemez. Yahut biri diğerini
vücuda getirerek devir suretinde de olamaz. Öyleyse bir Vâcibü'l-Vücûd
vardır ki, bunları yaratıyor. Devir ve silsile halinde devam iddiasını, “arşî”
ve “süllemî” gibi isimlerle bilinen ve bir yaratıcının varlığını ispat eden
meşhur on iki kesin delil ile çürütmüş ve bu iddianın akıl dışı olduğunu
göstermişler. Sebepler silsilesini kesip Vâcibü'l-Vücûd’un varlığını ispat
etmişler.
Biz de deriz ki: Sebeplerin, silsilelerin âlemin nihayetinde kesilmesini
delilleriyle göstermektense her şeyde Hâlık-ı Külli Şey’e has mührü
göstermek daha kesin, daha kolaydır. Kur’an’ın feyziyle bütün
“Pencereler” ve bütün Söz’ler, o esas üzerinde gitmiş. Bununl a beraber
imkân noktasının sınırsız bir genişliği var. Vâcibü'l-Vücûd’un varlığını
sayısız yönde n gösteriyor. Yalnız, kelâmcıların silsilelerin kesilmesi
yoluna –gerçekten geniş ve büyük olan o caddeye– has değildir. Belki
hadde hesaba gelmeyen yol larla Vâcibü'l-Vücûd’u bilmeye yol açar.
Şöyle ki: Her bir şey varlığında, sıfatlarında, hayatı süresince sonsuz
imkân, yani pek çok yol ve yön arasında tereddütteyken, görüyoruz ki: O
sayısız yönler içinde kendisine uygun, muntazam bir yolu takip ediyor.
Her bir sıfatı da hususi bir tarzda ona veriyor. Hayatı boyunc a bütün
değiştirdiği sıfatlar ve haller de böyle bir tahsisle ihsan ediliyor. Demek,
hepsi bir tahsis edicinin iradesiyle, bir tercih edenin tercihiyle, sonsuz
hikmet sahibi bir Mûcid’in yaratmasıyladır ki, onu sayısız yollar içinde
hikmetli bir yola sevk eder, muntazam sıfatları ve halleri ona giydirir.
Sonra tek başına olmaktan çıkarıp onu terkip edilmiş bir cismin parçası
yapar, imkânlar çoğalır. Çünkü o cisimde binlerce tarzda bulunabilir.
Halbuki o neticesiz vaziyetler içinde ona neticeli, hususi bir vaziyet
verilir. O cisimde mühim neticeleri, faydaları ve vazifeleri gördürülür.
Sonra o cisim de bir başka cismin parçası yapılır. İmkânlar daha da
çoğalır. Çünkü bi nlerce tarzda bulunabilir.
İşte o binlerce tarz içinde bir varlığa bir tek vaziyet veriliyor. O vaziyet ile
mühim vazifeler gördürülüyor. Bunun gibi misaller Müdebbir bir
Hakîm’in varlığının vücûbiyetini gittikçe daha açık bir şekilde gösteriyor.
Her şeyin sonsuz ilim sahibi bir Âmir’in emriyle sevk edildiğini
bildiriyor. Cisim içinde cisim, birbiri içinde birer kısım olup giden bütün
bu terkiplerde; nasıl bir askerin takımında, bölüğünde , taburunda ,
alayında, fırkasında, ordusunda  o iç içe heyetlerden her birine ait birer
vazifesi, hikmetli birer bağı, muntazam birer hizmeti vardır. Hem nasıl ki,
gözbebeğindeki bir hücrenin gözünle bir bağı ve bir vazifesi bulunur. Hem
senin başının bütün vücudunl a bir bağı, ona karşı hikmetli bir vazifesi ve
hizmeti vardır. Zerre miktar şaşırsa, sağlık ve bedenin dengesi bozulur.
Hem onun kan damarlarına, his ve hareket sinirlerine, hatta bedenin
bütününe  karşı has birer vazifesi, hikmetli birer vaziyeti vardır. Binlerce
imkân içinde, ona bir Sâni-i Hakîm’in hikmetiyle o belli vaziyet
verilmiştir.
Aynen öyle de: Bu kâinattaki her bir varlığın kendi zâtı ve vasıfları ile çok
imkân yolları içinde has bir varoluşu, hikmetli bir sureti ve faydalı
sıfatları, nasıl bir Vâcibü'l-Vücûd’a şahitlik eder. Aynı şekilde,
kısımlardan oluşan bir bütüne girdikleri vakit, her bir kısımda başka bir
lisanla yine Sâni’ini ilan ederler. Hepsinin gitgide ta en büyük bütüne
kadar her şeyle birer bağı ve vazifesi, hizmeti itibarı ile Sâni-i Hakîm’in
varlığının vücûbuna  ve iradesine şahitlik eder. Çünkü bir şeyi, bütün o
kısımlara hikmetli münasebetleri muhafaza ederek yerleştiren ancak
hepsinin Hâlık’ı olabilir. Demek bir tek şey, binlerce dille O’na şahit
hükm ünde dir. İşte yalnız kâinattaki varlıklar sayısınca değil, belki onların
sıfatları ve kısımları, uzuvları adedince imkânlar noktasından da Vâcibü'l-
Vücûd’un va rlığına şehadetler geliyor.
İşte ey gafil! Kâinatı dolduran bu şahitlikleri, bu sedaları işitmemek için
ne kadar sağır ve akılsız olmak gerekiyor? Haydi sen söyle...
65 “Eğer gökte ve yerde Allah’tan başka ilahlar bulunsaydı oraların düzeni bozulurdu.” (Enbiyâ
sûresi, 21/22)
66 “O’nun vechi (Zâtı) hariç her şey yok olacaktır. Hüküm O’nundur ve hepiniz O’nun huzuruna
götürüleceksiniz.” (Kasas sûresi, 28/88)
67 Hudûs: Sonradan meydana gelme.
68 “Eğer gökte ve yerde Allah’tan başka ilahlar bulunsaydı oraların düzeni bozulurdu.” (Enbiyâ
sûresi, 21/22)
69 “(Yedi kat göğü birbiriyle tam uyum içinde yaratan O’dur. Rahman’ın yaratmasında hiçbir
düzensizlik göremezsin.) Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur? Sonra tekrar tekrar
gözünü çevir de bak, gözün bulamadığından bir kusur, eli boş ve bitkin geri döner.” (Mülk
sûresi, 67/3-4)
70 Meylettirmek, yöneltmek, bir gaye için kullanmak.
Otuz Birinci Pencere
71ٍأََِْ ََِْْ اَِْْنَ ِۤ ََْ ََ
72َُِْونُُِْْ أَََ تُوَِۤ أَ۝َُِِِْ اَْرْضِ اَٰتٌ لِوَ
Şu pencere insan penceresidir ve enfüsîdir, yani iç dünya ya aittir. Bu
yönüyl e şu pencerenin etraflıca izahını, varlığın hakikatini araştırıp
delilleriyle bilen binlerce evliyanın kapsamlı kitaplarına havale ederek
yalnız Kur’an’ın feyzinden aldığımız birkaç esasa işarette bulunacağız .
Şöyle ki: On Birinci Söz’de bildirildiği gibi, “İnsan, âlemin öyle kuşatıcı
bir nüshasıdır ki, Cenâb-ı Hak bütün isimlerini insana onun nefsiyle
hissettiriyor.” Geniş izahını başka Söz’lere havale edip yalnız üç noktayı
göstereceğiz.
Birinci Nokta
İnsan, Cenâb-ı Hakk’ın isimlerine üç yönde n aynadır.
B i r i nc i s i: Gece karanlık nasıl ışığı gösterirse, öyle de, insan zayıflığı ve
acziyle, fakr ve ihtiyaçlarıyla, noks an ve kusurlarıyla bir Kadîr-i
Zülcelâl’in kudretini, kuvve tini, zenginliğini, rahmetini bildiriyor ve
bunun gibi O’nun pek çok vasfına bu suretle aynalık ediyor. Hatta sonsuz
aczi ve zayıflığıyla sayısız düşmanına karşı bir dayanak noktası arayan
vicdan daima Vâcibü'l-Vücûd’a bakar. Hem sonsuz fakrıyla, sınırsız
ihtiyaçları içinde, nihayetsiz maksatları için yardım aramaya mecbur
olduğunda n, vicdan o noktadan daima bir Ganiyy-i Rahîm’in dergâhına
dayanır, dua ile el açar. Demek, her vicdanda şu dayanak ve yardım
noktası yönünde n iki küçük pencere, Kadîr-i Rahîm’in rahmet dergâhına
açılır ve insan her vakit oradan bakabilir.
İ k i nc i s i: İnsan kendisine numuneler türünde n verilen sınırlı ilim, kudret,
görme, işitme, mâlikiyet, hâkimiyet gibi küçük vasıf ve kabiliyetlerle
kâinat Mâlik’inin ilmine ve kudretine, her şeyi gören ve işiten
rubûbi yetinin hâkimiyetine aynalık eder. Onları anlar, bildirir. Mesela:
“Ben nasıl bu evi yaptıysam, yapmasını biliyor, onu görüyorsam, onun
mâlikiysem ve onu idare ediyorsam, aynen öyle de, şu koca kâinat
sarayının bir Ustası var. O Usta onu bilir, görür, yapar ve idare eder.” der
ve bunun gi bi...
Ü ç ünc üs ü: İnsan, üstünde  nakışları görünen ilahî isimlere aynalık eder.
Otuz İkinci Söz’ün Üçüncü Mevkıf’ının başında bir parça izah edilen,
insanın kuş atıcı mahiyetinde nakışları açıkça görünen yetmişten fazla isim
vardır. Mesela: İnsan, yaratılışıyla Sâni ve Hâlık isimlerini, kendisine en
güzel suretin verilmiş olmasıyla Rahman ve Rahîm isimlerini, güzel
terbiyesiyle Kerîm ve Latif isimlerini ve bunun gibi, bütün uzuvları,
kabiliyetleri ve cevherleri ile, latifeleri ve maneviyatı ile, duygul arı ve
hissiyatı ile ayrı ayrı isimlerin ayrı ayrı nakışlarını gösteriyor. Demek,
nasıl Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinde bir “ism-i âzam” vardır, aynı şekilde o
isimlerin nakışlarında da en büyük bir nakış, bir “nakş-ı âzam” vardır ki, o
da insandır.
Ey kendini insan bilen insan! Kendini oku... Yoksa hayvan ve taş-toprak
hükm ünde  cansız bir insan olma ihtimalin var!
İkinci Nokta
Mühim bir ehadiyet sırrına işaret eder. Şöyle ki: Nasıl insanın ruhunun
bütün bedeniyle öyle bir münasebeti var ki, bütün uzuv ve hücrelerini
birbirine yardım ettirir. Yani, Cenâb-ı Hakk’ın iradesinin cilvesi olan
yaratılış kanunları ve onlardan haricî vücut giydirilmiş emrî bir kanun ve
rabbanî bir latife olan ruhun,73 bedenin idaresinde o uzuv ve hücrelerin
manevî seslerini hissetmesi ve ihtiyaçlarını görmesi birbirine mâni olmaz,
ruhu şaşırtmaz. Ruha nispeten uzak-yakın bir hükm ünde dir. Bir iş diğerine
perde olmaz. İsterse çoğunu birinin imdadına yetiştirir. İsterse bedeni her
kısmı ile bilebilir, hissedebilir, idare edebilir. Hatta çok nuraniyet
kazanmışsa her bir hücresiyle görebilir ve onları işitebilir. Aynen öyle de:
ٰ
–74ُ اَْْٰوَِِّٰ اََْ –Madem Cenâb-ı Hakk’ın emrî bir kanunu olan ruh,
küçük bi r âlem olan insan bedeninde ve uzuvlarında bu va ziyeti gösteriyor.
Elbette en büyük  âlem olan kâinatta o Vâcibü'l-Vücûd Zât’ın küllî
iradesine ve mutlak kudretine sayısız fiiller, sedalar, dualar, işler hiçbir
şekilde ağır gelmez, birbirine mâni olmaz. Hâlık-ı Zülcelâl’i meşgul
etmez, şaşırtmaz. O, hepsini birden görür, bütün sesleri birden işitir.
Yakın-uzak O’nun için birdir. İsterse hepsini birinin imdadına gönde rir.
Her şey ile her şeyi görebilir, seslerini işitebilir ve her şey ile her şeyi bilir
ve bunun  gibi...
ÜÇÜNCÜ Nokta
Hayatın pek mühim bir mahiyeti ve vazifesi var. Fakat bu bahis, hayat
penceresinde ve Yirminci Mektup’un Sekizinci Kelime’sinde etraflıca
geçtiğinden oraya havale edip yalnız şunu hatırlatacağız:
Hayatta hissiyat suretinde kaynayan, birbiri içindeki nakışlar, O’nun pek
çok ismine, mukaddes vasıflarına ve icraatına işaret eder. Gayet parlak bir
surette Hayy-ı Kayyûm ’un zâti sıfat ve icraatına aynalık eder. Şu sırrın
izahı, Allah’ı tanımayan ve henüz tam tasdik etmeyenler için zamansız
olacağından kapıyı kapatıyoruz.
71 “Biz, insanı en mükemmel surette yarattık.” (Tîn sûresi, 95/4)
72 “Yeryüzünde kesin inanmak isteyenler için birçok delil vardır. Bizzat kendi varlıklarınızda da
böyle deliller vardır. Hâlâ görmeyecek misiniz?” (Zâriyât sûresi, 51/20-21)
73 Bkz. İsrâ sûresi, 17/85.
74 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
Otuz İkinci Pencere
75َٰ ِِّٰ ًَِاهُ ََ اِ ُ۪ۘ وَدِِ اَْ َُِِْرََُُ ُِْٰى وََُ اِۤي أَرََْ 
ِ َُ َُْ۪اَْرْضِۚ َۤ إَِٰ إ َُ ُُْ اَٰاتِ وَُْْ ًَِ اِيُ إِ رَُلُ ِّٰ إِلُْ َۤ أََ اس
76ُِوَُ
Şu pencere, peygamberlik semâsının güne şi, hatta güne şler güne şi olan
Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) penceresidir. Şu gayet
parlak, pek büyük ve çok nuranî pencerenin ne derece nuranî ve aşikâr
olduğu Otuz Birinci Söz olan Mirac Risalesi’yle On Dokuz uncu Söz olan
Nübüvve t-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam) risalesinde ve on dokuz
işaretli olan On Dokuz uncu Mektup’ta ispat edildiğinden, o iki Söz’ü, o
Mektup’u ve o Mektup’un On Dokuz uncu İşaret’ini bu makamda düşünüp
sözü onl ara havale ediyoruz. Burada yalnız deriz ki:
Tevhidin konuş an bir delili olan Zât-ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam),
peygamberlik ve velâyet yönl eriyle, yani kendinden önc eki bütün ne bilerin
tevatürle, yanlışlığına ihtimal bulunmayan ittifaklarını ve sonraki bütün
evliya ve asfiyanın ittifakla tevatürlerini içeren bir kuvve tle, hayatı
boyunc a bütün kuvve tiyle Cenâb-ı Hakk’ın birliğini gösterip ilan etmiştir.
Ve İslam âlemi gibi geniş, parlak, nuranî bir pencereyi marifetullaha
açmıştır. İmam Gazâlî, İmam Rabbânî, Muhyiddin-i Arabî, Abdülkadir
Geylânî gibi varlığın hakikatini delilleriyle bilen milyonlarca asfiya ve
sıddık zât o pe ncereden bakıyor, başkalarına da gösteriyorlar.
Acaba böyle bir pencereyi kapatacak bir perde var mı? Ve onu itham edip
bu pe ncereden bakmayanın aklı var mı? Haydi sen söyle!
75 “Bütün dinlere üstün kılmak için resûlünü hidayet ve hak dinle gönderen O’dur. Buna şahit
olarak Allah yeter.” (Fetih sûresi, 48/28)
76 “De ki: Ey insanlar ben sizin hepinize Allah tarafından gönderilen peygamberim. O ki,
göklerin ve yerin hâkimiyeti O’na aittir. O’ndan başka ilah yoktur. Hayatı veren de, ölümü
yaratan da O’dur.” (A’râf sûresi, 7/158)
Otuz Üçüncü Pencere
77ا ًَ۝ًَِ ابَ وََْ ََْْ َُ َٰ َِْهِ اَِِِّْٰ اِۤي أََْلَ اََُْْ 
78ِ اراسَ َِ اَُتِ إَُِ إََِْ ُِِْجَ اۤرٰۗ َِبٌ أَََْْهال
Bütün bu pencerelerin, Kur’an denizinden bazı damlalar olduğunu düşün.
Sonra Kur’an’da âb-ı hayat hükm ünde  ne kadar tevhid nuru olduğunu
kıyas edebilirsin. Fakat bütün o pencerelerin kaynağı, madeni ve aslı olan
Kur’an’a kısaca ve basit bir tarzda bakılsa dahi, yine onun  gayet parlak,
nuranî ve geniş bir pencere olduğu görülür. O pencerenin ne kadar kesin,
parlak ve nuranî olduğunu Yirmi Beşinci Söz olan Kur’an’ın Mucizeleri
Risalesi’ne ve On Dokuz uncu Mektup’un On Sekizinci İşaret’ine havale
ediyoruz. Ve Kur’an’ı bize gönde ren Zât-ı Zülcelâl’in Rahmanî arşına
niyaz edip diyoruz ki:
79َاََِۤ أَوْ أََْْنَا ُٰاَِْۤ إِنْ نرََ ل
80ذْ ََََْغْ ََُُ ََْ إِرََ َ ُِ
81ُِكَ أََْ اُِ اََْا ََْ ِ إِنرَ
82وَُْ َََْۤ إَِ أََْ اابُ اُِ
77 “Hamd, O Allah’a mahsustur ki kuluna Kitabı indirdi ve onun içine tutarsız hiçbir şey
koymadı. Dosdoğru bir Kitap olarak gönderdi.” (Kehf sûresi, 18/1-2)
78 “Elif, Lâm, Râ. Bu, Rab’lerinin izniyle insanları karanlıklardan aydınlığa, üstün kudret sahibi
ve her işi övgüye lâyık Allah’ın yoluna, göklerde ve yerdeki her şeyin sahibinin yoluna çıkarsın
diye sana indirdiğimiz bir kitaptır.” (İbrahim sûresi, 14/1)
79 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286)
80 “Ey Kerîm Rabbimiz, bize hidayet verdikten sonra kalblerimizi saptırma!” (Âl-i İmran sûresi,
3/8)
81 “Ey Rabbimiz! Bu hizmetimizi kabul buyur! Her şeyi hakkıyla işiten ve bilen ancak sensin.”
(Bakara sûresi, 2/127)
82 “Tevbelerimizi de kabul buyur! Muhakkak ki tevbeleri en güzel şekilde kabul eden ve çok
merhamet eden ancak sensin!” (Bakara sûresi, 2/128)
İ h t ar
Şu otuz üç pencereli Otuz Üçüncü Mektup, imanı olmayanı inşallah imana
getirir. İmanı zayıf olanın imanını kuvve tlendirir. İmanı kuvve tlenen ama
taklidî olanın imanını tahkikî yapar. İmanı tahkikî olanın imanını
enginleştirir. İmanı engin olanı da bütün hakiki kemâl vasıflarının kaynağı
ve esası olan marifetullahta yüks eltir; ona daha nuranî, daha parlak
manzaraları açar. İşte bunun için, “Bir pencere bana yeter.” diyemezsin.
Çünkü sana bir kanaat geldiyse ve aklın hissesini aldıysa, kalbin ve ruhun
da hissesini ister. Hatta hayal de o nurdan hissesini isteyecek. Bu yüzden
her bir pencerenin ayrı ayrı faydaları vardır.
Mirac Risalesi’nde asıl muhatap mümindi; dinsiz inkârcı ikinci derecede
dinleme makamındaydı. Bu risalede ise muhatap inkârcıdır; dinleme
makamında olan mümindir. Bunu düşünüp öylece bakmalı. Fakat maalesef
mühim bir sebepten dolayı şu mektup gayet süratle yazıldığından ve hatta
müsvedde halinde kaldığından, elbette bana ait ifade tarzında karışıklık ve
kusurlar olacaktır. Kardeşlerimden müsamaha nazarıyla bakmalarını,
ellerinden gelirse tashih etmelerini ve mağfiretim için dua larını isterim.
84وٰىَٰ َِ اََ اَْ، وَاََْمُ  83َ اُْٰىَمُ َٰ َِ اَاَ
85ََُْ اَُِْ اَِْ َََْۘ إَِ أَِْ ََۤ إِ ََََُْ َ ع
86َََِِْ۪ وََْ اٰمََِ وََٰ اِٰ۪ وَُْ رًََْ َِْلمْ َٰ َْ أَرَْاَُّٰ َ وََ
83 “Kurtuluş ve selamet, hidayete uyanlaradır.” (Tâhâ sûresi, 20/47)
84 Azarlama, kınama da nefsine tâbi olanlaradır.
85 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
86 Allahım, âlemlere rahmet olarak gönderdiği zâta, onun âline ve ashabına salât ve salâm eyle,
âmin...
HuginRisale/content/pdf/Otuz_Uc_Pencere-Bediuzzaman_Said_Nursi.pdf