[PDF]
Sözler
Bediüzzaman Said Nursî

Risale-i Nur Külliyat ı’ndan
Sözler
Bediüzzaman
Said Nursî
İstanbul - 2007
SÖZLER
Copyright © Şahdamar Yay ınlar ı, 2007
Bu eserin tüm yay ın haklar ı Işık Ltd. Şti.’ne aittir.
Eserde yer alan metin ve resimlerin, I şık Ltd. Şti.’nin önceden
yaz ılı izni olmaks ızın, elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kay ıt
sistemi ile ço ğaltılmas ı, yay ımlanmas ı ve depolanmas ı yasakt ır.
ISBN
978-975-9090-91-3
Yay ın Numaras ı
81
Bas ım Yeri ve Y ılı
Çağlayan Matbaas ı
Sarn ıç Yolu Üzeri No:7 Gaziemir / İZMİR
Tel: (0232) 252 20 96
Ekim  2007
Genel Dağıtım
Gökkuşağı Pazarlama ve Da ğıtım
Merkez Mah. So ğuksu Cad. No: 31
Tek-Er İş Merkezi Mahmutbey/ İSTANBUL
Tel: (0212) 410 50 00   Faks: (0212) 444 85 96
Şahdamar Yay ınlar ı
Emniyet Mahallesi Huzur Sokak No: 5
34676  Üsküdar/ İSTANBUL
Tel: (0216) 318 42 88    Faks: (0216) 318 52 20
www.sahdamaryayinlari.com
İçindekiler
Birinci Söz  .............................................................................................................................. .................................... 4
On Dördüncü Lem’an ın İkinci Makam ı ........................................................................ 7
Birinci S ır............................................................................................................................... ................................ 7
İkinci S ır .............................................................................................................................. .................................... 8
Üçüncü S ır............................................................................................................................... ............................ 9
Dördüncü S ır .............................................................................................................................. ................... 11
Beşinci S ır .............................................................................................................................. ........................... 12
Alt ınc ı S ır .............................................................................................................................. .............................. 13
İkinci Söz  .............................................................................................................................. .................................... 15
Üçüncü Söz  .............................................................................................................................. ................................ 17
Dördüncü Söz  .............................................................................................................................. ........................ 20
Beşinci Söz  .............................................................................................................................. ................................ 22
Alt ıncı Söz  .............................................................................................................................. ................................. 25
Yedinci Söz  .............................................................................................................................. ................................ 30
Sekizinci Söz  .............................................................................................................................. ......................... 35
Dokuzuncu Söz  .............................................................................................................................. .................. 42
Birinci Nükte ............................................................................................................................... ....................... 42
f  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. ........................... 43
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ................... 43
Dördüncü Nükte  .............................................................................................................................. ............44
Beşinci Nükte  .............................................................................................................................. ..................... 45
Onuncu Söz (Haşir Bahsi)  ......................................................................................................................... 51
[On İki Sûret]  .............................................................................................................................. ...................... 53
Birinci Sûret  .............................................................................................................................. ...................... 53
İkinci Sûret  .............................................................................................................................. ......................... 53
Üçüncü Sûret  .............................................................................................................................. .................. 53
Dördüncü Sûret  .............................................................................................................................. ...........54
Beşinci Sûret  .............................................................................................................................. ................... 54
Alt ınc ı Sûret  .............................................................................................................................. ...................... 55
Yedinci Sûret  .............................................................................................................................. .................... 56
Sekizinci Sûret  .............................................................................................................................. ............... 57
Dokuzuncu Sûret  .............................................................................................................................. .......58
Onuncu Sûret  .............................................................................................................................. ................. 58
On Birinci Sûret  .............................................................................................................................. ...........59
On İkinci Sûret  .............................................................................................................................. .............. 60
[On İki Hakikat] ............................................................................................................................... .............. 63
Mukaddime  .............................................................................................................................. ........................ 63
Birinci İşaret  .............................................................................................................................. .................. 63
İkinci İşaret  .............................................................................................................................. ..................... 65
Üçüncü İşaret  .............................................................................................................................. .............. 67
Dördüncü İşaret  .............................................................................................................................. ........67
Birinci Hakikat  .............................................................................................................................. ............... 68
İkinci Hakikat  .............................................................................................................................. .................. 68
Üçüncü Hakikat  .............................................................................................................................. ...........70
Dördüncü Hakikat ............................................................................................................................... ....72
Beşinci Hakikat  .............................................................................................................................. .............74
Alt ınc ı Hakikat  .............................................................................................................................. ................ 78
Yedinci Hakikat  .............................................................................................................................. .............82
Sekizinci Hakikat ............................................................................................................................... ........84
Dokuzuncu Hakikat  .............................................................................................................................. .85
Onuncu Hakikat  .............................................................................................................................. ..........88
On Birinci Hakikat  .............................................................................................................................. ....92
On İkinci Hakikat  .............................................................................................................................. .......93
Hâtime  .............................................................................................................................. ..................................... 96
Onuncu Söz’ün Mühim Bir Zeyli 
ve Lâhikas ının Birinci Parças ı ......................................................................................................... 101
Zeylin İkinci Parças ı ............................................................................................................................ 113
Zeylin Üçüncü Parças ı .................................................................................................................... 119
Zeylin Dördüncü Parças ı ............................................................................................................. 122
Zeylin Be şinci Parças ı ...................................................................................................................... 126
On Birinci Söz  .............................................................................................................................. ................. 128
On İkinci Söz  .............................................................................................................................. .................... 138
Birinci Esas  .............................................................................................................................. ........................ 138
İkinci Esas  .............................................................................................................................. ........................... 140
Üçüncü Esas  .............................................................................................................................. ................... 141
Dördüncü Esas  .............................................................................................................................. ............141
On Üçüncü Söz  .............................................................................................................................. ................ 146
Birinci Makam  .............................................................................................................................. ............... 146İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------   g
h  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İkinci Makam  .............................................................................................................................. ................... 151
Baz ı Gençlerle Bir Muhavere  .................................................................................................. 151
Birkaç Bîçâre Gençlere Verilen Bir Tenbih  .......................................................... 154
İkinci Makam ı’nın Hâşiyesi  ....................................................................................................... 157
İkinci Makam ın Zeyli 
(Leyle-i Kadir’de İhtar Edilen Bir Mesele-i Mühimme) ............................ 163
Meyve Risalesi’nden Alt ınc ı Mesele  ................................................................................ 164
Hüve Nüktesi  .............................................................................................................................. ............... 169
On Dördüncü Söz  .............................................................................................................................. ........173
[Beş Mesele]  ............................................................................................................................... .................... 173
Birincisi  .............................................................................................................................. ............................... 173
İkincisi  .............................................................................................................................. .................................. 174
Üçüncüsü  .............................................................................................................................. ......................... 175
Dördüncüsü  .............................................................................................................................. .................. 176
Beşincisi  .............................................................................................................................. ............................ 177
Hâtime  .............................................................................................................................. ...................................... 180
On Dördüncü Sözün Zeyli  ........................................................................................................ 182
On Beşinci Söz  .............................................................................................................................. ................ 187
Birinci Basamak  .............................................................................................................................. .........187
İkinci Basamak  .............................................................................................................................. ............188
Üçüncü Basamak  ............................................................................................................................... ....189
Dördüncü Basamak  ........................................................................................................................... 190
Beşinci Basamak  .............................................................................................................................. ......191
Alt ınc ı Basamak  ............................................................................................................................... .........192
Yedinci Basamak  .............................................................................................................................. .......193
On Beşinci Söz’ün Zeyli (Yirmi Alt ınc ı Mektub’un Birinci Mebhas ı) ..195
Şeytan ın İkinci, Küçük Bir İtiraz ı ....................................................................................... 203
On Alt ıncı Söz  .............................................................................................................................. ................. 206
Birinci Şua  .............................................................................................................................. .......................... 206
İkinci Şua  ............................................................................................................................... ............................. 209
Üçüncü Şua  .............................................................................................................................. ...................... 211
Dördüncü Şua  .............................................................................................................................. .............. 213
Küçük Bir Zeyl  .............................................................................................................................. .............. 215
On Yedinci Söz  .............................................................................................................................. ................ 216
Birinci Makam  .............................................................................................................................. ............... 216
İkinci Makam  .............................................................................................................................. ................... 220
Siyah Dut’un Bir Meyvesi  ........................................................................................................... 221
Kalbe Fârisî Olarak Tahattur Eden Bir Münâcât ........................................... 223
Birinci Levha  .............................................................................................................................. ................ 232
İkinci Levha  .............................................................................................................................. ................... 233
Barla Yaylas ı; Çam, Katran, Ard ıç, Karakava ğın Bir Meyvesi  ........235
Yıldızlar ı Konuşturan Bir Y ıldıznâme  ............................................................................. 241
On Sekizinci Söz  .............................................................................................................................. .........243
Birinci Makam  .............................................................................................................................. ............... 243
Birinci Nokta  .............................................................................................................................. ................ 243
İkinci Nokta  .............................................................................................................................. ................... 244
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. ............245
Firkatli ve Gurbetli Bir Esarette Fecir Vaktinde A ğlayan Bir Kalbin 
Ağlayan Ağlamalar ıdır ................................................................................................................... 247İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------   i
j  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -  SÖZLER
On Dokuzuncu Söz (Risâlet-i Ahmediye’ye Dâir)  .................................................... 248
Birinci Re şha .............................................................................................................................. ............248
İkinci Reşha .............................................................................................................................. ............... 249
Üçüncü Re şha ............................................................................................................................... ........249
Dördüncü Re şha .............................................................................................................................. ..250
Beşinci Reşha .............................................................................................................................. ..........250
Alt ınc ı Reşha .............................................................................................................................. ............. 250
Yedinci Re şha ............................................................................................................................... ..........251
Sekizinci Re şha .............................................................................................................................. ......251
Dokuzuncu Re şha ............................................................................................................................. 251
Onuncu Re şha ............................................................................................................................... .......252
On Birinci Re şha .............................................................................................................................. ..253
On İkinci Reşha .............................................................................................................................. .....253
On Üçüncü Re şha............................................................................................................................. 254
On Dördüncü Re şha ...................................................................................................................... 256
Yirminci Söz  .............................................................................................................................. ........................ 260
Birinci Makam  .............................................................................................................................. ............... 260
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ................ 261
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. ................... 261
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ............262
İkinci Makam  .............................................................................................................................. ................... 268
Mukaddime  .............................................................................................................................. .................... 269
Bir Nükte-i Mühimme ve Bir S ırr- ı Ehem  ................................................................... 279
İki Mühim Suâle Kar şı, İki Mühim Cevap  ................................................................... 281
Yirmi Birinci Söz  .............................................................................................................................. ......285
Birinci Makam  .............................................................................................................................. ............... 285
Birinci İkaz  .............................................................................................................................. ...................... 285
İkinci İkaz  .............................................................................................................................. ......................... 286
Üçüncü İkaz  .............................................................................................................................. .................. 286
Dördüncü İkaz  .............................................................................................................................. ...........287
Beşinci İkaz  .............................................................................................................................. .................... 288
İkinci Makam  .............................................................................................................................. ................... 291
Birinci Vecih – Birinci Yara ....................................................................................................... 291
İkinci Vecih  .............................................................................................................................. ..................... 292
Üçüncü Vecih  ............................................................................................................................... ............. 292
Dördüncü Vecih  .............................................................................................................................. .......293
Beşinci Vecih  .............................................................................................................................. ............... 294
Yirmi İkinci Söz  .............................................................................................................................. .........297
Birinci Makam  .............................................................................................................................. ............... 297
Birinci Burhan  .............................................................................................................................. ............298
İkinci Burhan  .............................................................................................................................. ............... 299
Üçüncü Burhan  .............................................................................................................................. ........299
Dördüncü Burhan  .............................................................................................................................. .300
Beşinci Burhan  .............................................................................................................................. .........300
Alt ınc ı Burhan  ............................................................................................................................... ............301
Yedinci Burhan  .............................................................................................................................. ..........302
Sekizinci Burhan  .............................................................................................................................. .....303
Dokuzuncu Burhan  ........................................................................................................................... 305
Onuncu Burhan  .............................................................................................................................. .......305
On Birinci Burhan  .............................................................................................................................. .306
On İkinci Burhan  .............................................................................................................................. ....308
İkinci Makam  .............................................................................................................................. ................... 310
Mukaddime  .............................................................................................................................. .................... 310İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------   k
l  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -  SÖZLER
Birinci Lem’a  .............................................................................................................................. ............... 311
İkinci Lem’a  ............................................................................................................................... .................. 312
Üçüncü Lem’a  .............................................................................................................................. ...........313
Dördüncü Lem’a  .............................................................................................................................. .....314
Beşinci Lem’a  .............................................................................................................................. ............. 318
Alt ınc ı Lem’a  .............................................................................................................................. ................ 319
Yedinci Lem’a  ............................................................................................................................... ............. 321
Sekizinci Lem’a  .............................................................................................................................. .........322
Dokuzuncu Lem’a  .............................................................................................................................. .323
Onuncu Lem’a  .............................................................................................................................. ..........324
Güneşler Kuvvetinde On Birinci Lem’a  .................................................................... 325
Güneşler Kuvvetinde On İkinci Lem’a  ....................................................................... 327
Hâtime  .............................................................................................................................. ...................................... 329
Yirmi Üçüncü Söz  ............................................................................................................................... ....331
Birinci Mebhas  .............................................................................................................................. .............. 331
Birinci Nokta  .............................................................................................................................. ................ 331
İkinci Nokta  .............................................................................................................................. ................... 332
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. ............334
Dördüncü Nokta  .............................................................................................................................. .....336
Beşinci Nokta  .............................................................................................................................. ............. 337
İkinci Mebhas  .............................................................................................................................. ................. 340
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ................ 340
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. ................... 342
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ............344
Dördüncü Nükte  .............................................................................................................................. .....348
Beşinci Nükte ............................................................................................................................... ............. 350
Yirmi Dördüncü Söz  ........................................................................................................................... 353
Birinci Dal  .............................................................................................................................. ............................ 353
İkinci Dal  .............................................................................................................................. ............................... 357
Üçüncü Dal  .............................................................................................................................. ....................... 363
Birinci As ıl .............................................................................................................................. ................... 363
İkinci As ıl .............................................................................................................................. ...................... 363
Üçüncü As ıl............................................................................................................................... ............... 363
Dördüncü As ıl .............................................................................................................................. .........364
Beşinci As ıl .............................................................................................................................. ................. 364
Alt ınc ı As ıl .............................................................................................................................. .................... 364
Yedinci As ıl .............................................................................................................................. ................. 364
Sekizinci As ıl .............................................................................................................................. ............. 365
Dokuzuncu As ıl .............................................................................................................................. ......368
Onuncu As ıl .............................................................................................................................. .............. 370
On Birinci As ıl .............................................................................................................................. .........373
On İkinci As ıl .............................................................................................................................. ............373
Dördüncü Dal  .............................................................................................................................. ................ 375
Beşinci Dal  .............................................................................................................................. ......................... 382
Birinci Meyve ............................................................................................................................... ............... 382
İkinci Meyve  .............................................................................................................................. ................... 384
Üçüncü Meyve ............................................................................................................................... ...........387
Dördüncü Meyve  .............................................................................................................................. .....387
Beşinci Meyve  .............................................................................................................................. ............. 388
Yirmi Be şinci Söz (Mucizât- ı Kur’âniye Risâlesi)  ................................................... 390
Mukaddime  .............................................................................................................................. ........................ 392
Birinci Cüz  ............................................................................................................................... ...................... 392
İkinci Cüz ve Tetimme-i Târif  ................................................................................................ 393
Üçüncü Cüz  ............................................................................................................................... .................. 394İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------   m
n  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Birinci Şu’le  .............................................................................................................................. ....................... 395
Birinci Şua .............................................................................................................................. ...................... 395
Birinci Sûret  .............................................................................................................................. .............. 395
İkinci Sûret  .............................................................................................................................. ................. 397
Birinci Nokta  .............................................................................................................................. ......397
İkinci Nokta ............................................................................................................................... ........400
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. ..401
Dördüncü Nokta  .......................................................................................................................... 406
Beşinci Nokta  .............................................................................................................................. ...408
İkinci Şua .............................................................................................................................. ......................... 421
Birinci Lem’a  .............................................................................................................................. ............421
İkinci Lem’a  .............................................................................................................................. ............... 426
Üçüncü Lem’a  .............................................................................................................................. ........426
Dördüncü Lem’a  .............................................................................................................................. ..426
Beşinci Lem’a  .............................................................................................................................. ..........428
Birinci Işık .............................................................................................................................. ............. 428
İkinci Işık ............................................................................................................................... ............... 429
Üçüncü I şık .............................................................................................................................. .........429
Dördüncü I şık .............................................................................................................................. ...432
Beşinci Işık .............................................................................................................................. ..........434
Üçüncü Şua .............................................................................................................................. .................. 436
Birinci Cilve  .............................................................................................................................. ................ 436
Birinci Şavk  .............................................................................................................................. .........436
İkinci Şavk  .............................................................................................................................. ............437
Üçüncü Şavk  .............................................................................................................................. .....439
İkinci Cilve  ............................................................................................................................... .................. 439
Üçüncü Cilve  .............................................................................................................................. ............444
İkinci Şu’le  .............................................................................................................................. .......................... 447
Birinci Nur  ............................................................................................................................... ...................... 447
İkinci Nur  .............................................................................................................................. .......................... 449
Birinci Meziyet-i Cezâlet  ............................................................................................................... 449
İkinci Nükte-i Belâgat  .................................................................................................................... 450
Üçüncü Meziyet-i Cezâlet  ........................................................................................................... 452
Dördüncü Nükte-i Belâgat  ....................................................................................................... 453
Beşinci Meziyet-i Cezâlet  ............................................................................................................ 454
Alt ınc ı Nükte-i Belâgat  .................................................................................................................. 456
Yedinci S ırr- ı Belâgat  ...................................................................................................................... 457
Sekizinci Meziyet-i Cezâlet  ......................................................................................................... 459
Dokuzuncu Nükte-i Belâgat  .................................................................................................... 462
Onuncu Nükte-i Belâgat ............................................................................................................. 464
Üçüncü Nur  ............................................................................................................................... .................. 467
Üçüncü Şu’le  .............................................................................................................................. .................. 471
Birinci Ziyâ  .............................................................................................................................. ...................... 471
İkinci Ziyâ  .............................................................................................................................. ......................... 474
Üçüncü Ziyâ  .............................................................................................................................. .................. 477
Hâtime  .............................................................................................................................. ...................................... 481
Birinci Zeyl  .............................................................................................................................. .......................... 483
Birinci Nokta  ............................................................................................................................... ............483
İkinci Nokta  .............................................................................................................................. ............... 483
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. .........484
Dördüncü Nokta  .............................................................................................................................. ...485
Beşinci Nokta  .............................................................................................................................. ..........486
Alt ınc ı Nokta  .............................................................................................................................. ............. 486
On Birinci Şua Olan Meyve Risalesi’nin 
Onuncu Meselesi (Emirdağ Çiçeği) ..................................................................................... 490
Bu Onuncu Meseleye Bir Hâtime Olarak İki Hâşiye ....................................... 500İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------   o
p  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Yirmi Alt ıncı Söz (Kader Risalesi)  ....................................................................................... 503
Birinci Mebhas  .............................................................................................................................. .............. 503
İkinci Mebhas  .............................................................................................................................. ................. 507
Üçüncü Mebhas  ............................................................................................................................... .........510
Mukaddime  .............................................................................................................................. .................... 510
Dördüncü Mebhas  .............................................................................................................................. ..514
Hâtime  .............................................................................................................................. ...................................... 515
Zeyl  .............................................................................................................................. ................................................ 518
Hâtime  .............................................................................................................................. ............................ 520
Yirmi Yedinci Söz (İçtihad Risalesi)  .................................................................................... 522
[Alt ı Mâni]  .............................................................................................................................. ............................. 522
Birincisi  .............................................................................................................................. ............................... 522
İkincisi  .............................................................................................................................. .................................. 523
Üçüncüsü  .............................................................................................................................. ......................... 523
Dördüncüsü  .............................................................................................................................. .................. 524
Beşincisi  .............................................................................................................................. ............................ 524
Alt ınc ısı ............................................................................................................................... ............................... 526
Hâtime  .............................................................................................................................. ................................. 528
Yirmi Yedinci Söz’ün Zeyli (Sahabeler hakk ındad ır) ........................................ 531
Yirmi Sekizinci Söz (Cennete Dairdir)  ........................................................................... 541
Cennet Sözüne Küçük Bir Zeyl (Cehenneme Dairdir)  ................................ 548
Yirmi Dokuzuncu Söz (Bekâ-y ı Ruh ve Melâike ve Ha şr’e Dairdir)  ......549
Mukaddime  .............................................................................................................................. ........................ 549
Birinci Maksad  .............................................................................................................................. .............. 551
Birinci Esas  .............................................................................................................................. .................... 551
Şu Nükte-i Esasiyenin Hâtimesi  .......................................................................................... 554
İkinci Esas  .............................................................................................................................. ....................... 555
Üçüncü Esas  .............................................................................................................................. ................ 556
Dördüncü Esas  .............................................................................................................................. .........557
İkinci Maksad  .............................................................................................................................. .................. 561
Mukaddime  .............................................................................................................................. .................... 561
Birinci Esas  .............................................................................................................................. .................... 561
Mukaddime  .............................................................................................................................. ................ 562
Birinci Menba  .............................................................................................................................. ...........562
İkinci Menba  ............................................................................................................................... ............. 563
Üçüncü Menba  .............................................................................................................................. .......564
Dördüncü Menba  .............................................................................................................................. .564
İkinci Esas  .............................................................................................................................. ....................... 565
Birinci Medar  .............................................................................................................................. ............565
İkinci Medar  .............................................................................................................................. ............... 565
Üçüncü Medar  .............................................................................................................................. ........565
Dördüncü Medar  .............................................................................................................................. ..566
Beşinci Medar  .............................................................................................................................. ..........567
Alt ınc ı Medar ............................................................................................................................... ............567
Yedinci Medar  .............................................................................................................................. ..........568
Sekizinci Medar  .............................................................................................................................. ......568
Dokuzuncu Medar  ............................................................................................................................. 568
Onuncu Medar  .............................................................................................................................. .......569
Üçüncü Esas  .............................................................................................................................. ................ 572
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. ..........573
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ............. 573
Üçüncü Mesele  .............................................................................................................................. .......574
Üçüncü Esas’ ın Netice ve Hulâsas ı .................................................................................. 576İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------   q
r  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Dördüncü Esas  .............................................................................................................................. .........576
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. ..........576
İnce Remizli Bir Mesele  ......................................................................................................... 577
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ............. 578
Üçüncü Mesele  .............................................................................................................................. .......578
Remizli Bir Nükte  ........................................................................................................................ 579
Dördüncü Mesele ............................................................................................................................... 580
Otuzuncu Söz (“Ene” ve “Zerre”den ibaret bir “Elif” bir “Nokta”d ır.) ......583
Birinci Maksad  .............................................................................................................................. .............. 583
İkinci Maksad (Tahavvülât- ı Zerrâta Dairdir.)  ............................................................... 596
Mukaddime  .............................................................................................................................. .................... 596
Birinci Nokta  .............................................................................................................................. ................ 598
Birinci Mebhas  .............................................................................................................................. ........598
İkinci Mebhas  .............................................................................................................................. ...........600
İkinci Nokta  .............................................................................................................................. ................... 602
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. ............604
Otuz Birinci Söz (Mi’râc- ı Nebeviyyeye Dairdir (aleyhissalâtü vesselâm) ) ..609
Birinci Esas (Mi’râc’ ın s ırr- ı lüzumu)  ....................................................................................... 611
Birinci Temsîl  .............................................................................................................................. .............. 611
İkinci Temsîl  .............................................................................................................................. ................. 612
İkinci Esas (Hakikat-i Mi’râc nedir?)  ........................................................................................ 614
Birincisi  .............................................................................................................................. ............................... 614
İkinci Temsîl  .............................................................................................................................. ................. 616
Üçüncü Esas (Hikmet-i Mi’râc nedir?)  ................................................................................. 624
Birinci Temsîl  .............................................................................................................................. .............. 625
İkinci Temsîl  .............................................................................................................................. ................. 626
Dördüncü Esas (Mi’râc ın semerât ı ve faydas ı nedir?)  ......................................... 633
Birinci Meyve ............................................................................................................................... ............... 633
İkinci Meyve  .............................................................................................................................. ................... 633
Üçüncü Meyve ............................................................................................................................... ...........634
Dördüncü Meyve  .............................................................................................................................. .....635
Beşinci Meyve  .............................................................................................................................. ............. 635
On Dokuzuncu 
ve Otuz Birinci Sözler’in Zeyli (Şakk- ı Kamer Mucizesine Dairdir.)  .........638
Birinci Nokta  ............................................................................................................................... ............638
İkinci Nokta  .............................................................................................................................. ............... 639
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. .........639
Dördüncü Nokta  .............................................................................................................................. ...640
Beşinci Nokta  .............................................................................................................................. ..........640
Otuz İkinci Söz  .............................................................................................................................. ............. 643
Birinci Mevk ıf .............................................................................................................................. .................. 643
Zeyl  .............................................................................................................................. .......................................... 654
İkinci Mevk ıf .............................................................................................................................. ...................... 658
Birinci Maksad  .............................................................................................................................. ...........658
İkinci Maksad  .............................................................................................................................. .............. 663
Hâtime  .............................................................................................................................. ............................ 666
Üçüncü Maksad  .............................................................................................................................. .......671
[Suâlin Birinci Şıkk ına Cevap]  ............................................................................................... 671
Birinci İşaret  .............................................................................................................................. .......671
İkinci İşaret  .............................................................................................................................. ..........671
Üçüncü İşaret  .............................................................................................................................. ...672
Dördüncü İşaret  ........................................................................................................................... 673
Beşinci İşaret  .............................................................................................................................. .....673
[Suâlin İkinci Şıkk ına Cevap]  .................................................................................................. 674İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------   s
t  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Birinci Remiz  .............................................................................................................................. .....674
İkinci Remiz  .............................................................................................................................. ........674
Üçüncü Remiz  .............................................................................................................................. ..675
Birinci Hüccet  .......................................................................................................................... 675
İkinci Hüccet ............................................................................................................................. 676
Üçüncü Hüccet  ...................................................................................................................... 676
Dördüncü Hüccet  ................................................................................................................ 676
Beşinci Hüccet  ....................................................................................................................... 677
Dördüncü Remiz  .......................................................................................................................... 677
Beşinci Remiz  .............................................................................................................................. ...681
Birinci Nokta  ............................................................................................................................. 681
Üçüncü Mevk ıf .............................................................................................................................. .............. 683
Birinci Mebhas  .............................................................................................................................. ...........683
İkinci Mebhas  .............................................................................................................................. .............. 688
Mühim Bir Suâl  .............................................................................................................................. ......695
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ......695
İkinci Nükte  ............................................................................................................................... ........696
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ..699
Dördüncü Nükte  .......................................................................................................................... 701
Mukaddime  .............................................................................................................................. ..704
Birinci İşaret  .............................................................................................................................. 705
İkinci İşaret  .............................................................................................................................. ...706
Üçüncü İşaret ........................................................................................................................... 706
Dördüncü İşaret  .................................................................................................................... 706
Beşinci İşaret  ............................................................................................................................ 707
Alt ınc ı İşaret  .............................................................................................................................. .707
Yedinci İşaret  ............................................................................................................................ 708
Sekizinci İşaret  ........................................................................................................................ 708
Dokuzuncu İşaret  ................................................................................................................. 709
Tenbih  .............................................................................................................................. ...................... 710
Münâcât  .............................................................................................................................. ........................ 710
Otuz Üçüncü Söz ............................................................................................................................... ........712
Birinci Pencere  .............................................................................................................................. ..........713
İkinci Pencere  .............................................................................................................................. ............. 714
Üçüncü Pencere  .............................................................................................................................. ......714
Dördüncü Pencere  ............................................................................................................................. 715
Beşinci Pencere  .............................................................................................................................. .......715
Alt ınc ı Pencere  ............................................................................................................................... ..........716
Yedinci Pencere  .............................................................................................................................. ........718
Sekizinci Pencere  .............................................................................................................................. ...718
Dokuzuncu Pencere .......................................................................................................................... 719
Onuncu Pencere  .............................................................................................................................. .....719
On Birinci Pencere  ............................................................................................................................. 720
On İkinci Pencere  .............................................................................................................................. ..721
On Üçüncü Pencere  ......................................................................................................................... 722
On Dördüncü Pencere  .................................................................................................................. 722
On Beşinci Pencere  .......................................................................................................................... 723
On Alt ınc ı Pencere  ............................................................................................................................. 723
On Yedinci Pencere  ........................................................................................................................... 725
On Sekizinci Pencere  ...................................................................................................................... 727
On Dokuzuncu Pencere  .............................................................................................................. 728
Yirminci Pencere  .............................................................................................................................. .....729
Yirmi Birinci Pencere  ....................................................................................................................... 732
Yirmi İkinci Pencere  .......................................................................................................................... 733
Yirmi Üçüncü Pencere  ................................................................................................................... 735
Yirmi Dördüncü Pencere  ............................................................................................................ 736
Yirmi Beşinci Pencere  .................................................................................................................... 737İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------   u
v  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Yirmi Alt ınc ı Pencere ........................................................................................................................ 738
Yirmi Yedinci Pencere  ..................................................................................................................... 739
Yirmi Sekizinci Pencere  ................................................................................................................ 741
Yirmi Dokuzuncu Pencere  ........................................................................................................ 742
Otuzuncu Pencere  .............................................................................................................................. 743
Otuz Birinci Pencere  ........................................................................................................................ 746
Birinci Nokta  ............................................................................................................................... ............746
İkinci Nokta  .............................................................................................................................. ............... 747
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. .........748
Otuz İkinci Pencere  ........................................................................................................................... 748
Otuz Üçüncü Pencere  .................................................................................................................... 749
İhtar  .............................................................................................................................. ............................ 750
Lemeât (Çekirdekler Çiçekleri ) ........................................................................................................ 752
Tenbih  .............................................................................................................................. ...................... 753
İhtar  .............................................................................................................................. ............................ 753
İfade-i Meram  ............................................................................................................................... ...754
ed-Dâî  .............................................................................................................................. ....................... 755
Anglikan Kilisesi’ne Cevap  ........................................................................................................ 814
Konferans  .............................................................................................................................. ................................. 816
Fihrist  .............................................................................................................................. ............................................. 841
Sözler

ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُīĻِđَÝْùَĬ ۪įِÖوَ
 ĵٰĥَĐ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤوَا َ،īĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
2َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø
Ey karde ş!
Benden birkaç nasihat istedin.
Sen bir asker oldu ğun için, askerlik temsilât ıyla, se-
kiz hikâyecikler ile birkaç hakikati nefsimle beraber din-le. Çünkü; ben nefsimi herkesten ziyâde nasihate muh-taç görüyorum. Vaktiyle sekiz âyetten istifade etti ğim 
“Sekiz Söz”ü, biraz uzunca nefsime demi ştim. Şimdi k ı-
saca ve avâm lisân ıyla nefsime diyece ğim. Kim isterse 
beraber dinlesin.
1 Ancak O’ndan yard ım dileriz.
2 Âlemlerin Rabbi, Rahman ve Rahîm Allah’a, üzerimizdeki hadd ü hesaba gelmez lütuflar ı adedince 
hamd ü senâ.. bütün insanl ığa rahmet ve kurtulu ş vesilesi olarak gönderdi ği habibi Hazreti Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’a, nezih aile fertlerine ve seçkin ashab ına salât ü selam olsun.
Birinci Söz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
“Bismillâh ” her hayr ın başıdır.1 Biz dahi ba şta ona ba şlar ız. Bil ey nef-
sim! Şu mübarek kelime, İslâm nişan ı olduğu gibi, bütün mevcudât ın lisân- ı 
hâl ile vird-i zebân ıdır.
“Bismillâh ” ne büyük tükenmez bir kuvvet, ne çok bitmez bir bereket ol-
duğunu anlamak istersen, şu temsîlî hikâyeci ğe bak, dinle. Şöyle ki:
Bedevî Arap çöllerinde seyahat eden adama gerektir ki, bir kabile reisi-
nin ismini als ın ve himâyesine girsin. Tâ, şakîlerin şerrinden kurtulup hâcât ını 
tedarik edebilsin. Yoksa tek ba şıyla hadsiz dü şman ve ihtiyacât ına karşı peri-
şan olacakt ır.
İşte böyle bir seyahat için iki adam sahraya ç ıkıp gidiyorlar. Onlardan bi-
risi mütevâzi idi, di ğeri mağrur. Mütevâzii, bir reisin ismini ald ı, mağrur alma-
dı. Alan ı her yerde selâmetle gezdi. Bir kât ıu’t-tarîka rast gelse, der: “ Ben, fi-
lân reisin ismiyle gezerim. ” Şakî def olur, ili şemez. Bir çad ıra girse, o nâm 
ile hürmet görür. Öteki ma ğrur, bütün seyahatinde öyle belâlar çeker ki, tarif 
edilmez. Daima titrer, daima dilencilik ederdi. Hem zelîl, hem rezîl oldu.
İşte ey mağrur nefsim! Sen o seyyahs ın. Şu dünya ise, bir çöldür. Aczin 
ve fakr ın hadsizdir.2 Düşman ın, hâcât ın nihayetsizdir. Madem öyledir; şu sah-
ran ın Mâlik-i Ebedî’si ve Hâkim-i Ezelîsi’nin ismini al.. tâ, bütün kâinat ın di-
lenciliğinden ve her hâdisât ın karşısında titremeden kurtulas ın.
Evet, bu kelime öyle mübarek bir definedir ki; senin nihayetsiz aczin ve 
fakr ın, seni nihayetsiz kudrete, rahmete raptedip Kadîr-i Rahîm’in dergâh ın-
da aczi, fakr ı en makbul bir şefaatçi yapar.
1 Cenâb- ı Hakk’ ın ismi zikredilmeyen bir i şin eksik kalaca ğına dair bkz.: İbni Mâce, nikâh  19; Ahmed 
İbni Hanbel, el-Müsned  2/359; en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/127-128.
2 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/28.
Evet, bu kelime ile hareket eden, o adama benzer ki; askere kaydolur, 
devlet nâm ına hareket eder. Hiçbir kimseden pervâs ı kalmaz. “Kanun nâm ı-
na, devlet nâm ına” der, her i şi yapar, her şeye karşı dayan ır.
Başta demiştik: “Bütün mevcudât, lisân- ı hâl ile ‘ Bismillâh ’ der. Öyle mi? ”
Evet, nas ıl ki görsen; bir tek adam geldi. Bütün şehir ahâlisini cebren bir 
yere sevk etti ve cebren i şlerde çal ıştırdı. Yakînen bilirsin; o adam kendi nâ-
mıyla, kendi kuvvetiyle hareket etmiyor. Belki, o bir askerdir. Devlet nâm ına 
hareket eder, bir padi şah kuvvetine istinad eder.
Öyle de her şey, Cenâb- ı Hakk’ ın nâm ına hareket eder ki; zerrecikler gi-
bi tohumlar, çekirdekler ba şlar ında koca a ğaçlar ı taşıyor, dağ gibi yükleri kal-
dırıyorlar. Demek her bir a ğaç “Bismillâh ” der; hazine-i rahmet meyvelerin-
den ellerini dolduruyor, bizlere tablac ılık ediyor. Her bir bostan “ Bismillâh ” 
der; matbaha-y ı kudretten bir kazan olur ki, çe şit çeşit, pek çok, muhtelif le-
zîz taamlar, içinde beraber pi şiriliyor. Her bir inek, deve, koyun, keçi gibi mü-
barek hayvanlar, “ Bismillâh ” der; rahmet feyzinden birer süt çe şmesi olur. 
Bizlere, Rezzâk nâm ına en latîf, en nazif, âb- ı hayat gibi bir g ıday ı takdim 
ediyorlar. Her bir nebat ve a ğaç ve otlar ın ipek gibi yumu şak kök ve damar-
lar ı, “Bismillâh ” der; sert olan ta ş ve topra ğı deler geçer. “ Allah nâm ına, 
Rahmân nâm ına” der, her şey ona musahhar olur.
Evet, havada dallar ın intişârı ve meyve vermesi gibi, o sert olan ta ş ve 
topraktaki köklerin kemâl-i suhûletle inti şâr etmesi ve yer alt ında yemi ş ver-
mesi, hem şiddet-i hararete kar şı aylarca nâzik, ye şil yapraklar ın yaş kalma-
sı, tabiiyyûnun a ğzına şiddetle tokat vuruyor. Kör olas ı gözüne parma ğını so-
kuyor ve diyor ki:
“En güvendi ğin salâbet ve hararet dahi, emir taht ında hareket ediyor-
lar ki; o ipek gibi yumu şak damarlar, birer asâ-y ı Mûsâ (aleyhisselâm)  gibi; َאĭْĥُĝَĘ 
1
َóَåَéْĤا َאكَāَđِÖ ِبْóْĄا emrine imtisâl ederek, ta şlar ı şakk eder. Ve o sigara kâ-
ğıdı gibi ince nâzenîn yapraklar, birer âzâ-y ı İbrahim (aleyhisselâm)  gibi ateş sa-
çan hararete kar şı, 2َħĻِİٰóْÖإِ ĵٰۤĥَĐ ًאĨَŻَøوَ ْدًاóَÖ ĹِĬĳכُ َאرُĬ َאĺ âyetini okuyorlar.”
Madem her şey mânen “ Bismillâh ” der. Allah nâm ına, Allah’ ın nimet-
lerini getirip bizlere veriyorlar. Biz dahi “ Bismillâh ” demeliyiz. Allah nâm ına 
1 “(Bir zaman da Mûsâ, kavmi için su aray ıp Allah’a yalvarm ıştı.) Biz de: ‘Asân ı taşa vur!’ demi ştik.” 
(Bakara sûresi, 2/60).
2 “(Ateşe şöyle ferman ettik Biz:) Ey ate ş! Dokunma İbrahim’e! Serin ve selâmet ol ona!” (Enbiyâ sûresi, 
21/69).BİRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------   5
6  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
vermeliyiz, Allah nâm ına almal ıyız. Öyle ise, Allah nâm ına vermeyen gafil in-
sanlardan almamal ıyız.1
Suâl : Tablac ı hükmünde olan insanlara bir fiyat veriyoruz. Acaba as ıl 
mal sahibi olan Allah, ne fiyat istiyor?
Elcevap Elcevap : Evet, o Mün’im-i Hakiki, bizden o k ıymettar nimetlere, mallara 
bedel istedi ği fiyat ise; üç şeydir:
Biri zikir, biri şükür, biri fikirdir. Ba şta “Bismillâh ” zikirdir. Âhirde “ El ham-
dülillâh ” şükürdür. Ortada, “Bu k ıymettar harika-y ı sanat olan nimetler; Ehad-i 
Samed’in mucize-i kudreti ve hediye-i rahmeti oldu ğunu düşünmek ve derk et-
mek” fikirdir.
Bir padişah ın k ıymettar bir hediyesini sana getiren bir miskin adam ın 
ayağını öpüp, hediye sahibini tan ımamak ne derece belâhet ise, öyle de; zâ-
hirî mün’imleri medih ve muhabbet edip, Mün’im-i Hakiki’yi unutmak ondan bin derece daha belâhettir.
Ey nefis! Böyle ebleh olmamak istersen; Allah nâm ına ver.. Allah nâ-
mına al.. Allah nâm ına başla.. Allah nâm ına işle..2 vesselâm.
1 Bkz.: “Allah ad ına kesilmeyen hayvan ın etini yemeyin!” (En’âm sûresi, 6/121); “Ey iman edenler! 
Sadaka verdi ğiniz kimselere minnet etmek, incitmek suretiyle o sadakalar ınızı boşa ç ıkarmay ın. Allah’a 
da, ahirete de inanmad ığı hâlde s ırf insanlara gösteri ş yapmak için mal ını harcayan kimsenin durumu-
na düşmeyin.” (Bakara sûresi, 2/264).
2 Bu tür fiilleri Allah için yapan ın, kâmil iman ı elde edece ğine dair bkz.: Tirmizî, sünnet  15; Ebû Dâvûd, 
kıyâmet  60; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/438, 440.
On Dördüncü Lem’a’n ın 
İkinci Makam ı
(Makam münasebetiyle buraya al ınm ıştır.)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’in binler esrâr ından alt ı sırrına dâirdir.
İhtar: Besmelenin rahmet noktas ında parlak bir nûru, sönük akl ıma uzak-
tan göründü. Onu, kendi nefsim için nota sûretinde kaydetmek istedim. Ve yirmi-otuz kadar s ırlar ile, o nûrun etraf ında bir dâire çevirmek ile avlamak ve 
zaptetmek arzu ettim. Fakat maatteessüf şimdilik o arzuma tam muvaffak ola-
mad ım; yirmi-otuzdan be ş-alt ıya indi.
“Ey insan!” dedi ğim vakit, nefsimi murad ediyorum. Bu ders kendi nef-
sime has iken, rûhen benimle münâsebettar ve nefsi nefsimden daha hü şyâr 
zâtlara, belki medâr- ı istifâde olur niyetiyle, “On Dördüncü Lem’a’n ın İkinci 
Makam ı” olarak, müdakkik karde şlerimin tasviblerine havale ediyorum. Bu 
ders ak ıldan ziyâde kalbe bakar, delilden ziyâde zevke nâz ırdır.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ْīِĨ ُįَّĬإِ ۝ ٌħĺِóכَ َאبٌÝכِ َّĹَĤإِ َĹِĝْĤأُ ĹِّĬإِ َُۨŷَĩْĤا َאıُّĺأَ אƯĺ ْÛَĤَאĜ
1ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ُįَّĬوَإِ َīٰĩْĻَĥُø
Şu makamda birkaç s ır zikredilecektir.
Birinci S ır
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’in bir cilvesini şöyle gördüm ki:
Kâinat sîmâs ında, arz sîmâs ında ve insan sîmâs ında birbiri içinde birbiri-
nin nümûnesini gösteren üç sikke-i rubûbiyet var.
1 “(Hz. Süleyman’ ın mektubunu alan Sebe’ Kraliçesi Belk ıs:): ‘Değerli dan ışmanlar ım! Bana çok önemli 
bir mektup gönderildi.’ Mektup Süleyman’dand ır ve “Rahmân ve Rahîm Allah’ ın ad ıyla” diye ba şla-
maktad ır.’ dedi.” (Neml sûresi, 27/29-30)
8  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Biri: Kâinat ın hey’et-i mecmuas ındaki teâvün, tesânüd, teânuk, tecâ-
vüpten tezâhür eden sikke-i kübrâ-y ı ulûhiyet tir ki, 1ِّٰųا ِħْùِÖ ona bak ıyor.
İkincisi : Küre-i arz sîmâs ında nebâtât ve hayvanât ın tedbir ve terbiye 
ve idaresindeki te şâbüh, tenâsüb, intizam, insicam, lütuf ve merhametten te-
zâhür eden sikke-i kübrâ-y ı rahmâniyet tir ki, ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْùِÖ ona bak ıyor.
Sonra, insan ın mâhiyet-i câmias ının sîmâs ındaki letâif-i re’fet ve dekâ-
ik- ı şefkat ve şuâât- ı merhamet-i ilâhiyeden tezâhür eden sikke-i ulyâ-y ı rahî-
miyet tir ki, ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’deki ِħĻِèَّóĤا ona bak ıyor.
Demek ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ sayfa-y ı âlemde bir sat ır-ı nûrânî te şkil 
eden üç sikke-i ehadiyetin kudsî unvan ıdır. Ve kuvvetli bir hayt ıdır ve parlak 
bir hatt ıdır. Yâni, ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ yukar ıdan nüzûl ile semere-i kâinat 
ve âlemin nüsha-y ı musağğaras ı olan insana ucu dayan ıyor. Ferş’i Arş’a bağ-
lar. İnsânî arşa ç ıkmaya bir yol olur.
İkinci S ır
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân, hadsiz kesret-i mahlûkatta tezâhür eden vâhi-
diyet içinde ukûlü bo ğmamak için, daima o vâhidiyet içinde ehadiyet cilve-
sini gösteriyor. Yâni, meselâ, nas ıl ki güneş ziyâs ıyla hadsiz e şyay ı ihâta edi-
yor. Mecmû-u ziyâs ındaki güne şin zât ını mülâhaza etmek için, gayet geni ş bir 
tasavvur ve ihâtal ı bir nazar lâz ım olduğundan, güne şin zât ını unutturmamak 
için, her bir parlak şeyde güne şin zât ını aksi vas ıtas ıyla gösteriyor. Ve her par-
lak şey kendi kabiliyetince güne şin cilve-i zâtîsiyle beraber ziyâs ı, harareti gi-
bi hâssalar ını gösteriyor. Ve her parlak şey, güneşi bütün s ıfât ıyla, kabiliyeti-
ne göre gösterdi ği gibi; güne şin ziyâ ve hararet ve ziyâdaki elvân- ı seb’a gibi 
keyfiyâtlar ının her birisi dahi, umum mukabilindeki şeyleri ihâta ediyor. Öyle 
de, –2ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ temsilde hatâ olmas ın– ehadiyet ve samediyet-i ilâhiye, 
her bir şeyde husûsan zîhayatta, husûsan insan ın mâhiyet aynas ında bütün 
esmâs ıyla bir cilvesi oldu ğu gibi; vahdet ve vâhidiyet cihetiyle dahi mevcû-
dât ile alâkadar her bir ismi bütün mevcûdât ı ihâta ediyor. İşte vâhidiyet için-
de ukûlü bo ğmamak ve kalbler Zât- ı Akdes’i unutmamak için, daima vâhidi-
yetteki sikke-i ehadiyeti nazara veriyor ki, o sikkenin üç mühim ukdesini irâe 
eden ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’dir.
1 Allah’ ın ad ıyla
2 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)9
9
9
Üçüncü S ır
Şu hadsiz kâinat ı şenlendiren, bilmü şâhede rahmettir. Ve bu karanl ıklı 
mevcûdât ı ışıkland ıran, bilbedâhe yine rahmettir. Ve bu hadsiz ihtiyâcât için-
de yuvarlanan mahlûkat ı terbiye eden, bilbedâhe yine rahmettir. Ve bir a ğac ın 
bütün hey’etiyle meyvesine müteveccih oldu ğu gibi, bütün kâinat ı insana mü-
teveccih eden ve her tarafta ona bakt ıran ve muâvenetine ko şturan, bilbedâhe 
rahmettir. Ve bu hadsiz fezây ı ve boş ve hâlî âlemi dolduran, nurland ıran ve 
şenlendiren, bilmü şâhede rahmettir. Ve bu fânî insan ı ebede namzed eden ve 
ezelî ve ebedî bir Zât’a muhâtap ve dost yapan, bilbedâhe rahmettir.
Ey insan! Madem rahmet böyle kuvvetli ve câzibedâr ve sevimli ve me-
detkâr bir hakikat-i mahbûbedir; ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ de, o hakikate ya-
pış ve vahşet-i mutlakadan ve hadsiz ihtiyâcât ın elemlerinden kurtul. Ve O 
Sultân- ı Ezel ve Ebed’in taht ına yanaş ve o rahmetin şefkatiyle, şefaatiyle ve 
şuââtiyle o Sultân’a muhâtap ve halîl ve dost ol!
Evet, kâinat ın envâ ını hikmet dâiresinde insan ın etraf ında toplay ıp bü-
tün hâcât ına kemâl-i intizam ve inâyet ile ko şturmak, bilbedâhe iki hâletten 
birisidir. Ya kâinat ın her bir nev’i kendi kendine insan ı tan ıyor. Ona itaat edi-
yor, muâvenetine ko şuyor. Bu ise yüz derece ak ıldan uzak oldu ğu gibi, çok 
muhâlât ı intâc ediyor, insan gibi bir âciz-i mutlakta, en kuvvetli bir Sultân- ı 
Mutlak’ ın kudreti bulunmak lâz ım geliyor. Veyahut, bu kâinat ın perdesi ar-
kas ında bir Kadîr-i Mutlak’ ın ilmi ile bu muâvenet oluyor. Demek kâinat ın 
envâ ı, insan ı tan ıyor değil; belki insan ı bilen ve tan ıyan, merhamet eden bir 
Zât’ ın tan ımas ının ve bilmesinin delilleridir.
Ey insan! Akl ını başına al. Hiç mümkün müdür ki, bütün envâ- ı mah-
lûkat ı sana müteveccihen muâvenet ellerini uzatt ıran ve senin hâcetleri-
ne “Lebbeyk!” dedirten Zât- ı Zülcelâl; seni bilmesin, tan ımas ın, görmesin? 
Madem seni biliyor, rahmetiyle bildi ğini bildiriyor. Sen de O’nu bil, hürmetle 
bildiğini bildir ve katiyen anla ki; senin gibi zay ıf-ı mutlak, âciz-i mutlak, fakîr-i 
mutlak, fânî, küçük bir mahlûka bu koca kâinat ı musahhar etmek ve onun 
imdad ına göndermek; elbette hikmet ve inâyet ve ilim ve kudreti tazammun 
eden hakikat-i rahmettir. Elbette böyle bir rahmet, senden küllî ve hâlis bir şükür ve ciddî ve sâfî bir hürmet ister. İşte o hâlis şükrün ve o sâfî hürmetin 
tercüman ı ve unvan ı olan 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’i de. O rahmetin vusûlüne 
vesîle ve o Rahmân’ ın dergâh ında şefaatçi yap.BİRİNCİ SÖZ / ON DÖRDÜNCÜ LEM’A’NIN İKİNCİ MAKAMI    -----------------------------------------------------------------------------------------------------   9
10  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Evet, rahmetin vücûdu ve tahakkuku, güne ş kadar zâhirdir. Çünkü nas ıl 
merkezî bir nak ış, her taraftan gelen atk ı ve iplerin intizâm ından ve vaziyetle-
rinden hâs ıl oluyor. Öyle de, bu kâinat ın dâire-i kübrâs ında bin bir ism-i ilâ-
hînin cilvesinden uzanan nûrânî atk ılar, kâinat sîmâs ında öyle bir sikke-i rah-
met içinde bir hâtem-i rahîmiyeti ve bir nak ş-ı şefkati dokuyor ve öyle bir hâ-
tem-i inâyeti nescediyor ki, güne şten daha parlak kendini ak ıllara gösteriyor.
Evet, şems ve kameri, anâs ır ve meâdini, nebâtât ve hayvanât ı, bir nakş-ı 
âzam ın atk ı ipleri gibi, o bin bir isimlerin şuâlar ıyla tanzim eden ve hayata hâ-
dim eden ve nebâtî ve hayvânî olan umum vâlidelerin gayet şirin ve fedâ-
kârâne şefkatleriyle şefkatini gösteren1 ve zevilhayat ı, hayat- ı insâniyeye mu-
sahhar eden ve ondan rubûbiyet-i ilâhiyenin gayet güzel ve şirin bir nak ş-ı 
âzam ını ve insan ın ehemmiyetini gösteren ve en parlak rahmetini izhâr eden 
o Rahmân- ı Zülcemâl, elbette kendi isti ğnâ-y ı mutlak ına karşı rahmetini, ihti-
yâc- ı mutlak içindeki zîhayata ve insana makbul bir şefaatçi yapm ış. Ey insan! 
Eğer insan isen, ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ de; O şefaatçiyi bul.
Evet, rûy-u zeminde dört yüz bin muhtelif ayr ı ayr ı nebâtât ın ve hayva-
nât ın tâifelerini; hiçbirini unutmayarak, şaşırmayarak, vakti vaktine, kemâl-i 
intizam ile, hikmet ve inâyet ile terbiye ve idare eden ve küre-i arz ın sîmâs ın-
da hâtem-i ehadiyeti vaz’eden; bilbedâhe, belki bilmü şâhede rahmettir. Ve o 
rahmetin vücûdu, bu küre-i arz ın sîmâs ındaki mevcûdât ın vücûdlar ı ka-
dar kat’î oldu ğu gibi, o mevcûdât adedince tahakkukunun delilleri var.
Evet, zeminin yüzünde öyle bir hâtem-i rahmet ve sikke-i ehadiyet bu-
lunduğu gibi, insan ın mâhiyet-i mâneviyesinin sîmâs ında dahi öyle bir sikke-i 
rahmet vard ır ki; küre-i arz sîmâs ındaki sikke-i merhamet ve kâinat sîmâs ın-
daki sikke-i uzmâ-y ı rahmetten daha a şağı değil. Âdetâ bin bir ismin cilvesi-
nin bir nokta-y ı mihrâkiyesi hükmünde bir câmiiyeti var.
Ey insan! Hiç mümkün müdür ki, sana bu sîmây ı veren ve o sîmâda böy-
le bir sikke-i rahmeti ve bir hâtem-i ehadiyeti vaz’eden Zât, seni ba şı boş bı-
raks ın,2 sana ehemmiyet vermesin, senin harekât ına dikkat etmesin, sana mü-
teveccih olan bütün kâinat ı abes yaps ın,3 hilkat şeceresini, meyvesi çürük, bo-
zuk ehemmiyetsiz bir a ğaç yaps ın. Hem hiçbir cihetle şüphe kabul etmeyen  ve 
1 Mahlukatta bulunan ac ıma hissinin; Cenâb- ı Hakk’ ın yüz rahmetinden sadece birinin, bütün mahlukat 
aras ında taksim edilmi ş hâli oldu ğuna dair bkz.: Buhârî, edeb  19; Müslim, tevbe  17, 20, 21.
2 Bkz.: “İnsan başı boş bırak ılacağını m ı san ır?” (K ıyâmet sûresi, 75/36)
3 Bkz.: “Bizim sizi bo şuna yaratt ığımızı, Bizim huzurumuza dönüp hesap vermeyece ğinizi mi sand ınız?” 
(Mü’minûn sûresi, 23/115)
hiçbir veçhile noksaniyeti olmayan, güne ş gibi zâhir olan rahmetini ve ziyâ gi-
bi görünen hikmetini inkâr ettirsin. Hâ şâ!..
Ey insan! Bil ki, o rahmetin ar şına yetişmek için bir mi’râc var. O mi’râc, 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’dir. Ve bu mi’râc ne kadar ehemmiyetli oldu ğunu an-
lamak istersen, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın yüz on dört sûrelerinin ba şlar ına 
ve hem bütün mübarek kitaplar ın ibtidâlar ına ve umum mübarek i şlerin meb-
de’lerine bak. Ve besmelenin azamet-i kadrine en kat’î bir hüccet şudur ki; 
İmam Şâfiî (radiyallâhu anh)  gibi çok büyük müçtehidler demi şler: “Besmele tek 
bir âyet oldu ğu hâlde, Kur’ân’da yüz on dört defa nâzil olmu ştur.”1
Dördüncü S ır
Hadsiz kesret içinde vâhidiyet tecellisi, hitâb- ı 2ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ demekle herkese 
kâfi gelmiyor. Fikir da ğılıyor. Mecmûundaki vahdet arkas ında Zât- ı Ehadiyet’i 
mülâhaza edip 3ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ demeğe küre-i arz vüs’atinde bir kalb 
bulunmak lâz ım geliyor. Ve bu s ırra binâen, cüz’iyatta zâhir bir sûrette sikke-i 
ehadiyeti gösterdi ği gibi; her bir nevide sikke-i ehadiyeti göstermek ve Zât- ı 
Ehad’i mülâhaza ettirmek için, hâtem-i rahmâniyet içinde bir sikke-i ehadiyeti 
gösteriyor; tâ külfetsiz herkes her mertebede ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ deyip do ğ-
rudan do ğruya Zât- ı Akdes’e hitap ederek müteveccih olsun.
İşte Kur’ân- ı Hakîm bu s ırr- ı azîmi ifâde içindir ki; kâinat ın daire-i âzam ın-
dan.. meselâ; semâvât ve arz ın hilkatinden bahsetti ği vakit, birden en küçük 
bir dâireden ve en dakik bir cüz’îden bahseder; tâ ki, zâhir bir sûrette hâtem-i ehadiyeti göstersin. Meselâ; hilkat-i semâvât ve arzdan bahsi içinde, hilkat-i insandan ve insan ın sesinden ve sîmâs ındaki dekâik-i nîmet ve hikmetten ba-
his açar. Tâ ki fikir da ğılmas ın, kalb bo ğulmas ın, ruh Ma’bûd’unu do ğrudan 
doğruya bulsun.
Meselâ: 
4ْħِכُĬَاĳْĤوَأَ ْħِכُÝَĭِùْĤأَ َفُŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُěْĥَì ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ âyeti 
mezkûr hakikati mucizâne bir sûrette gösteriyor. Evet, hadsiz mahlûkatta ve 
1 Bkz.: eş-Şâfiî, el-Ümm  1/208; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân  1/8; el-Gazâlî, el-Müstasfâ  1/82; İbnü’l-
Cevzî, et-Tahkîk fî ehâdîsi’l-hilâf  1/345-347; ez-Zeylaî, Nasbu’r-râye  1/327.
2 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet ederiz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
3 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
4 “O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri de: Gökleri ve yeri yaratmas ı, lisanlar ınızın ve renk-
lerinizin farkl ı olmas ıdır.” (Rûm sûresi, 30/22)BİRİNCİ SÖZ / ON DÖRDÜNCÜ LEM’A’NIN İKİNCİ MAKAMI    ----------------------------------------------------------------------------------------------   11
12  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
nihayetsiz bir kesrette vahdet sikkeleri; mütedâhil dâireler gibi en büyü ğün-
den, en küçük sikkeye kadar envâ ı ve mertebeleri vard ır. Fakat o vahdet, ne 
kadar olsa yine kesret içinde bir vahdettir. Hakikî hitab ı tam temin edemiyor. 
Onun için, vahdet arkas ında ehadiyet sikkesi bulunmak lâz ımd ır. Tâ ki, kes-
reti hat ıra getirmesin. Do ğrudan do ğruya Zât- ı Akdes’e kar şı kalbe yol açs ın. 
Hem sikke-i ehadiyete nazarlar ı çevirmek ve kalbleri celb etmek için, o sikke-i 
ehadiyet üstünde gayet câzibedâr bir nak ış ve gayet parlak bir nur ve gayet 
şirin bir halâvet ve gayet sevimli bir cemâl ve gayet kuvvetli bir hakikat olan 
rahmet sikkesini ve rahîmiyet hâtemini koymu ştur. Evet, o rahmetin kuvveti-
dir ki, zîşuurun nazarlar ını celbeder, kendine çeker ve ehadiyet sikkesine îsâl 
eder. Ve Zât- ı Ehadiyet’i mülâhaza ettirir ve ondan ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ’ de-
ki hakikî hitaba mazhar eder.
İşte ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ Fâtiha’n ın fihristesi ve Kur’ân’ ın mücmel bir 
hülâsas ı olduğu cihetle, bu mezkûr s ırr- ı azîmin unvan ı ve tercüman ı olmuş. 
Bu unvan ı eline alan, rahmetin tabakât ında gezebilir. Ve bu tercüman ı ko-
nuşturan, esrâr- ı rahmeti ö ğrenir ve envâr- ı rahîmiyeti ve şefkati görür.
Beşinci S ır
Bir hadîs-i şerifte vârid olmu ş ki: 1ِīٰĩْèَّóĤا رَةِĳُĀ ĵٰĥَĐ َאنَùْĬِْŸا َěَĥَì َّٰųا إِنَّ– 
ev kemâ kâl–
Bu hadîsi, bir k ısım ehl-i tarîkat, akâid-i îmâniyeye münâsib dü şmeyen 
acîp bir tarzda tefsir etmi şler. Hattâ onlardan bir k ısım ehl-i a şk, insan ın sî-
mâ-y ı mânevîsine bir sûret-i Rahmân nazar ıyla bakm ışlar. Ehl-i tarîkatin ekse-
rinde sekr, ehl-i a şkın çoğunda istiğrak ve iltibâs oldu ğundan, hakikate muhâ-
lif telâkkilerinde belki mâzurdurlar. Fakat, akl ı başında olanlar, fikren onlar ın 
esâs- ı akâide münâfi olan mânâlar ını kabul edemez. Etse hatâ eder.
Evet, bütün kâinat ı bir saray, bir ev gibi muntazam idare eden ve y ıldızla-
rı zerreler gibi hikmetli ve kolay çeviren ve gezdiren ve zerrât ı muntazam me-
murlar gibi istihdam eden Zât- ı Akdes-i İlâhî’nin şeriki, nazîri, z ıdd ı, niddi ol-
mad ığı gibi 2
ُóĻِāَ×ْĤا ُďĻِĩَّùĤا َĳُİوَ ْءٌĹَü ۪įِĥْáِĩכَ َ÷ْĻَĤ sırrıyla, sûreti, misli, misâli,
1 “Şüphesiz Allah Teâlâ, insan ı Rahmân sûretinde yaratm ıştır.” Buhârî, isti’zân  1; Müslim, birr 115, 
cennet  28; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/244, 251, 315, 323, 434, 463, 519.
2 “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur. O her şeyi hakk ıyla işitir ve görür.” ( Şûrâ sûresi, 42/11)
şebîhi dahi olamaz. Fakat, ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ َْرْضِۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ُįَĤوَ 
1ُħĻَכِéْĤا sırrıyla mesel ve temsil ile, şuûnât ına ve s ıfât ve esmâs ına bak ılır. 
Demek mesel ve temsil, şuûnât nokta-y ı nazar ında vard ır. Şu mezkûr hadîs-i 
şerifin çok makâs ıdından birisi şudur ki: İnsan, ism-i Rahmân’ ı tamam ıyla 
gösterir bir sûrettedir. Evet, sab ıkan beyan etti ğimiz gibi, kâinat ın sîmâs ında 
bin bir ismin şuâlar ından tezâhür eden ism-i Rahmân göründü ğü gibi; zemin 
yüzünün sîmâs ında rubûbiyet-i mutlaka-y ı ilâhiyenin hadsiz cilveleriyle tezâ-
hür eden ism-i Rahmân gösterildi ği gibi; insan ın sûret-i câmias ında küçük bir 
mikyasta zeminin sîmâs ı ve kâinat ın sîmâs ı gibi yine o ism-i Rahmân’ ın cilve-i 
etemmini gösterir demektir.
Hem işarettir ki; Zât- ı Rahmân- ı Rahîm’in delilleri ve aynalar ı olan zîha-
yat ve insan gibi mazharlar, o kadar o Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’a delâletleri kat’î 
ve vâz ıh ve zâhirdir ki, güne şin timsâlini ve aksini tutan parlak bir ayna par-
lakl ığına ve delâletinin vuzûhuna i şareten “O ayna güne ştir.” denildi ği gi-
bi, “İnsanda sûret-i Rahmân var.” vuzûh-u delâletine ve kemâl-i münâsebe-
tine işareten denilmi ş ve denilir. Ve ehl-i vahdetü’l-vücûdun mûtedil k ısm ı
2َĳُİ َّźإِ دَĳُäْĳَĨ َź bu s ırra binâen, bu delâletin vuzûhuna ve bu münâsebetin 
kemâline bir unvan olarak demi şler.
 ِכَÝَّĻِĩĻِèَóِÖ ُěĻِĥَĺ َאĩכَ َאĭْĩَèاِرْ ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ِّěَéِÖ ُħĻِèرَ َאĺ ُīٰĩْèرَ َאĺ َّħُıّٰĥĤاَ
3َīĻِĨاٰ ِכَÝَّĻِĭٰĩْèَóِÖ ُěĻِĥَĺ َאĩכَ ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ َارَóْøأَ َאĭْĩِّıَĘوَ
Alt ınc ı S ır
Ey hadsiz acz ve nihayetsiz fakr içinde yuvarlanan bîçâre insan! Rahmet 
ne kadar k ıymettar bir vesile ve ne kadar makbul bir şefaatçi oldu ğunu bu-
nunla anla ki: O rahmet, öyle bir Sultân- ı Zülcelâl’e vesiledir ki, y ıldızlarla zer-
rât beraber olarak kemâl-i intizam ve itaatle –beraber– ordusunda hizmet edi-yorlar. Ve o Zât- ı Zülcelâl’in ve o Sultân- ı Ezel ve Ebed’in isti ğnâ-y ı zâtîsi var. 
Ve istiğnâ-y ı mutlak içindedir. Hiçbir cihetle kâinata ve mevcudata ih tiyac ı
1 “Göklerde ve yerde en yüce s ıfatlar O Allah’ ınd ır. O Aziz ve Hakîmdir: Mutlak gâliptir, tam hüküm ve 
hikmet sahibidir.” (Rûm sûresi, 30/27). Ayr ıca Nahl sûresi, 16/60. âyeti de ayn ı hususu biraz de ğişik 
laf ızla ifade etmektedir.
2 Vücûd-u Vâcib’e nisbeten ba şka şeylere vücûd denilmemeli.. onlar vücûd unvan ına lây ık değillerdir..
3 Ey Rahmân, Rahîm Allah ım! ‘Bismillâhirrahmânirrahîm’in hakk ı için, rahîmiyetine yara şır şekilde bize 
merhamet et ve rahmâniyetine yara şır şekilde, bize ‘Bismillâhirrahmânirrahîm’in s ırlar ını anlamay ı 
temin et.BİRİNCİ SÖZ / ON DÖRDÜNCÜ LEM’A’NIN İKİNCİ MAKAMI    ----------------------------------------------------------------------------------------------   13
14  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ol mayan bir Ganiyy-i ale’l- ıtlak’t ır. Ve bütün kâinat taht- ı emir ve ida resinde 
ve heybet ve azameti alt ında nihayet itaatte, celâline kar şı tezellül dedir.
İşte rahmet, seni –Ey insan!– o Müsta ğni-i ale’l- ıtlak’ ın ve Sultân- ı Ser me-
dî’nin huzuruna ç ıkar ır ve O’na dost yapar. Ve O’na muhatab eder. Ve sevgili 
bir abd vaziyetini verir. Fakat, nas ıl sen güne şe yetişemiyorsun, çok uzaks ın, 
hiçbir cihetle yana şam ıyorsun. Fakat güne şin ziyâs ı, güneşin ak si ni, cilvesini 
senin âyinen vas ıtas ıyla senin eline verir, öyle de: O Zât- ı Ak des’e ve o Şems-i 
Ezel ve Ebed’e biz çendan nihayetsiz uza ğız, yanaşa ma yız; fakat O’nun zi-
yâ-y ı rahmeti, O’nu bize yak ın ediyor.
İşte ey insan! Bu rahmeti bulan, ebedî tükenmez bir hazine-i nur bulu yor. 
O hazîneyi bulmas ının çaresi: Rahmetin en parlak bir misâli ve mü mes sili ve 
o rahmetin en beli ğ bir lisân ı ve dellâl ı olan ve rahmeten li’l-âle mîn unvan ıy-
la Kur’ân’da tesmiye edilen Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın sünnetidir ve 
tebaiyyetidir. Ve bu rahmeten li’l-âlemîn olan rah met-i müces semeye vesile 
ise, salavâtt ır. Evet, salavât ın mânâs ı rahmettir. Ve o zîha yat mücessem rah-
mete, rahmet duas ı olan salavât ise; o rahmeten li’l-âle mîn’in vusûlüne vesi-
ledir.1 Öyle ise; sen salavât ı kendine, o rahmeten li’l-âle mîn’e vesile yap ve o 
Zât’ ı da rahmet-i Rahman’a vesile ittihaz et.
Umum ümmetin, rahmeten li’l-âlemîn olan Aleyhissalâtü Vesselâm hak-
kında hadsiz bir kesretle rahmet mânâsiyle salavât getirmeleri, rahmet ne ka-
dar k ıymettar bir hediye-i ilâhiye ve ne kadar geni ş bir dâiresi oldu ğunu par-
lak bir sûrette isbat eder.
Elhâs ıl: Hazîne-i rahmetin en k ıymettar p ırlantas ı ve kap ıcısı Zât- ı Ah-
mediye (aleyhissalâtü vesselâm)  olduğu gibi, en birinci anahtar ı dahi,
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’dir. Ve en kolay bir anahtar ı da salavâtt ır.
 ِכَÝَĩْèَóِÖ ُěĻِĥَĺ َאĩכَ َīĻِĩَĤَאđْĥِĤ ًÙَĩْèرَ ُįَÝْĥَøأَرْ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ َارِóْøأَ ِّěَéِـÖ َّħُıّٰĥĤاَ
2َīĻِĨاٰ ِכَĝْĥَì ْīِĨ َاكَĳِø ْīَĨ ِÙَĩْèرَ ْīَĐ َאıِÖ َאĭĻِĭْĕُÜ ًÙَĩْèرَ َאĭْĩَèوَارْ. َīĻِđَĩْäأَ ۪įِÖَאéْĀوَأَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ۪،įِÝَĨْóُéِـÖوَ
3
ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Peygamber Efendimiz’e (sallallahü aleyhi ve sellem)  salât ü selâm getirmenin önemine dair bkz.: Ahzâb 
sûresi, 33/56; Müs lim, salât  11, 70; Tirmizî, vitr 21; Ebû Dâvûd, salât  36, 201, vitr 26; Nesâî, cum’a  
5, ezan  37, sehv 55; İbn Mâce, ikâmetü’s-salât  79; Dârimî, salât  206, rikak  58; Müsned 2/168, 375, 
485, 3/102, 445, 4/8.
2 “Allah ım! ‘Bismillâhirrahmânirrahîm’in s ırlar ının hakk ı için, âlemlere rahmet olarak gönderdi ği zâta ve bütün 
âl ve as ha bına, Senin rahmetine ve onun hürmetine yara şır bir şekilde salât ve selâm et. Bize de, öyle bir 
rahmetle merhamet et ki, Senden gayr ı, mahlûkat ından hiç kimsenin merhametine muhtaç olmayal ım.”
3 “(Melekler:) ‘Sübhans ın ya Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkiyle 
bilen, her şeyi hik metle yapan Sensin.’ dediler.” (Bakara sûresi, 2/32)
İkinci Söz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ِÕْĻَĕْĤِאÖ نَĳُĭِĨْËُĺ َīĺِñَّĤاَ
İmanda ne kadar büyük bir saadet ve nimet ve ne kadar büyük bir lezzet 
ve rahat bulundu ğunu anlamak istersen, şu temsilî hikâyeci ğe bak, dinle:
Bir vakit iki adam; hem keyif, hem ticaret için seyahate giderler. Biri hodbin, 
tâlihsiz, bir tarafa; di ğeri, hudâbîn, bahtiyar, di ğer tarafa sülûk eder, giderler.
Hodbîn adam, hem hodgâm, hem hodendî ş, hem bedbin oldu ğundan, 
bed bin lik cezas ı olarak nazar ında pek fenâ bir memlekete dü şer. Bakar ki; 
her yerde âciz bîçâreler, zorba müthi ş adamlar ın ellerinden ve tahribatlar ın-
dan vâveylâ ediyorlar. Bütün gezdi ği yerlerde böyle hazîn, elîm bir hâli görür. 
Bütün memleket bir mâtemhâne-i umumî şeklini alm ış. Kendisi, şu elîm ve 
muzlim hâleti hissetmemek için sarho şluktan ba şka çâre bulamaz. Çünkü her-
kes ona dü şman ve ecnebi görünüyor. Ve ortal ıkta dahi, müthi ş cenazeleri ve 
me’yûsâne a ğlayan yetimleri görür. Vicdan ı, azab içinde kal ır.
Diğeri; hudâbîn, hudâ-perest ve hakendî ş, güzel ahlâkl ı idi ki; nazar ında 
pek güzel bir memlekete dü ştü. İşte bu iyi adam, girdi ği memlekette bir umu-
mî şenlik görüyor. Her tarafta bir sürûr, bir şehrâyîn, bir cezbe ve ne şe içinde 
zikirhâneler... Herkes ona dost ve akraba görünür. Bütün memlekette ya şa-
sınlar ve te şekkürler ile bir terhisât- ı umûmiye şenliği görüyor. Hem tekbir ve 
tehlil ile mesrûrâne ahz- ı asker için bir davul, bir mûsikî sesi i şitiyor. Evvelki 
bedbaht ın, hem kendi hem umum halk ın elemi ile müteellim olmas ına bedel; 
şu bahtiyar, hem kendi hem umum halk ın sürûru ile mesrur ve müferrah olur. 
Hem güzelce bir ticâret eline geçer, Allah’a şükreder.
Sonra döner, öteki adama rast gelir, hâlini anlar. Ona der: “Yahu sen divâ-
ne olmuşsun. Bât ınındaki çirkinlikler, zâhirine aksetmi ş olmal ı ki; gülmeyi a ğla-
mak, terhisât ı soymak ve talan etmek tevehhüm etmi şsin. Akl ını başına al, kalbini
1 “O müttakîler ki görünmeyen âleme inan ırlar.” (Bakara sûresi, 2/3).
16  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
temizle. Tâ, şu musibetli perde senin nazar ından kalks ın. Hakikati görebilesin. 
Zira nihayet derecede âdil, merhametkâr, raiyet-perver, muktedir, intizam-per-ver, müşfik bir melikin memleketi, hem bu derece göz önünde âsâr- ı terakkiyât 
ve kemâlât gösteren bir memleket, senin vehminin gösterdi ği surette olamaz.”
Sonra o bedbaht ın akl ı başına gelir; nedamet eder. “Evet, ben i şretten di-
vâne olmu ştum. Allah senden raz ı olsun ki, cehennemî bir hâletten beni kur-
tard ın.” der.
Ey nefsim! Bil ki; evvelki adam kâfirdir veya fâs ık, gafildir. Şu dünya onun 
nazar ında bir mâtemhâne-i umûmiyedir. Bütün zîhayat, firak ve zevâl sil lesiyle 
ağlayan yetimlerdir. Hayvan ve insan ise, ecel pençesiyle parçalanan kimsesiz 
başıbozuklard ır. Dağlar ve denizler gibi büyük mevcudât; ruhsuz, müthi ş ce-
nazeler hükmündedirler. Daha bunun gibi çok elîm, ezici, deh şet li evham, küf-
ründen ve dalâletinden ne şet edip, onu mânen tâzib eder.
Diğer adam ise mümindir. Cenâb- ı Hâl ık’ı tan ır, tasdik eder. Onun na-
zar ında şu dünya bir zikirhâne-i Rahmân, bir tâlimgâh- ı beşer ve hayvan ve 
bir meydan- ı imtihân- ı ins ü când ır. Bütün vefiyât- ı hayvaniye ve insaniye ise 
terhisatt ır.
Vazife-i hayat ını bitirenler bu dâr- ı fâniden, mânen mesrûrâne, da ğdağa-
sız diğer bir âleme giderler. Tâ, yeni vazifedârlara yer aç ılsın, gelip çal ışsınlar.
Bütün tevellüdât- ı hayvaniye ve insaniye ise, ahz- ı askere, silâh alt ına, 
vazife ba şına gelmektir. Bütün zîhayat birer muvazzaf mesrur asker, birer 
müstakîm memnun memurlard ır. Bütün sadâlar ise, ya vazife ba şlamas ın-
daki zikir ve tesbih ve paydostan gelen şükür ve tefrîh veya i şlemek ne şesin-
den neşet eden na ğamâtt ır. Bütün mevcudât, o müminin nazar ında, Seyyid-i 
Kerîm’inin ve Mâlik-i Rahîm’inin birer mûnis hizmetkâr ı, birer dost memuru, 
birer şirin kitab ıdır. Daha bunun gibi pek çok latîf, ulvî ve lezîz, tatl ı hakikat-
ler, iman ından tecelli eder, tezahür eder.
Demek, iman bir mânevî tûbâ-y ı cennet1 çekirdeğini taşıyor. Küfür ise 
mânevî bir zakkum-u cehennem2 tohumunu sakl ıyor.
Demek selâmet ve emniyet, yaln ız İslâmiyet’te ve imandad ır. Öyle 
ise, biz daima : 3َאنِĩĺِْŸا َאلِĩوَכَ َمِŻْøِْŸا ِīĺدِ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ demeliyiz..
1 Tûbâ’n ın, cennetteki bir a ğaç olduğuna dair bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/183; İbni Hibbân, 
es-Sahîh  16/429, 430; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  17/127, 128.
2 Zakkum a ğac ı için bkz.: İsrâ sûresi, 17/60; Sâffât sûresi, 37/62-65; Duhân sûresi, 44/43-44; Vâk ıa 
sûresi, 56/ 51-53; Buhârî, menâk ıbü’l-ensâr  42, kader  10; Tirmizî, tefsîru sûre (17)  4.
3 Bize ihsan etti ği İslâm Dini ve tam, yüksek iman nimeti sebebiyle Rabbimize hamd olsun.
Üçüncü Söz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُواïُ×ْĐا َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ
İbadet , ne büyük bir ticaret ve saadet; fısk ve sefâhet , ne büyük bir ha-
sâret ve helâket oldu ğunu anlamak istersen, şu temsilî hikâyeci ğe bak, dinle:
Bir vakit iki asker, uzak bir şehire gitmek için emir al ıyorlar. Beraber gi-
derler, tâ yol ikile şir. Bir adam orada bulunur. Onlara der: “ Şu sağdaki yol, 
hiç zarar ı olmamakla beraber, onda giden yolculardan ondan dokuzu büyük 
kâr ve rahat görür. Soldaki yol ise, menfaati olmamakla beraber, on yolcu-sundan dokuzu zarar görür. Hem ikisi, k ısa ve uzunlukta birdirler. Yaln ız bir 
fark var ki; intizams ız, hükûmetsiz olan sol yolun yolcusu çantas ız, silâhs ız gi-
der. Zâhirî bir hiffet, yalanc ı bir rahatl ık görür. İntizam- ı askerî alt ındaki sağ 
yolun yolcusu ise, mugaddî hülâsalardan dolu dört okkal ık bir çanta ve her 
adüvvü alt ve ma ğlûp edecek iki k ıyyelik bir mükemmel mîrî silâh ı taşımaya 
mecburdur.”
O iki asker, o muarrif adam ın sözünü dinledikten sonra, şu bahtiyar nefer 
sağa gider. Bir batman a ğırlığı omuzuna ve beline yükler. Fakat kalbi ve ruhu 
binler batman minnetlerden ve korkulardan kurtulur.
Öteki bedbaht nefer ise askerli ği b ırak ır. Nizama tâbi olmak istemez. Sola 
gider. Cismi, bir batman a ğırlıktan kurtulur. Fakat kalbi, binler batman min-
netler alt ında ve ruhu, hadsiz korkular alt ında ezilir. Hem herkese dilenci, 
hem her şeyden, her hâdiseden titrer bir surette gider. Tâ mahall-i maksuda 
yetiş
ir. Orada âsî ve kaçak cezas ını görür.
Askerlik nizam ını seven, çanta ve silâh ını muhafaza eden ve sa ğa giden 
nefer ise; kimseden minnet almayarak, kimseden havf etmeyerek, rahat- ı kalb 
1 “Ey insanlar! (Hem Sizi hem de sizden önceki insanlar ı yaratan) Rabbinize ibadet ediniz.” (Bakara 
sûresi, 2/21).
18  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ve vicdan ile gider. Tâ o matlup şehire yeti şir. Orada, vazifesini güzelce yapan 
bir nâmuslu askere münâsib bir mükâfat görür.
İşte ey nefs-i serke ş!
Bil ki: O iki yolcu, biri; mutî-i kanun-u ilâhî, birisi de; âsî ve hevâya tâbi 
insanlard ır. O yol ise, hayat yoludur ki; âlem-i ervâhdan gelip kabirden ge-
çer, âhirete gider. O çanta ve silâh ise, ibadet ve takvâd ır. İbadetin çendan 
zâhirî bir a ğırlığı var. Fakat, mânâs ında öyle bir rahatl ık ve hafiflik var ki, ta-
rif edilmez. Çünkü; âbid, namaz ında der: 1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüأَ Yani; “Hâl ık 
ve Rezzâk, O’ndan ba şka yoktur! Zarar ve menfaat, O’nun elindedir.2 O hem 
Hakîm’dir; abes i ş yapmaz. Hem Rahîm’dir; ihsan ı, merhameti çoktur.” di-
ye îtikat etti ğinden, her şeyde bir hazine-i rahmet kap ısını bulur, dua ile ça-
lar. Hem her şeyi kendi Rabbisinin emrine musahhar görür. Rabbisine iltica 
eder. Tevekkül ile istinad edip, her musibete kar şı tahassun eder. İman ı, ona 
bir emniyet-i tâmme verir.
Evet, her hakiki hasenât gibi cesâretin dahi menba ı imand ır,3 ubûdi-
yettir. Her seyyiât gibi cebânetin dahi menba ı dalâlettir!4
Evet, tam münevverü’l-kalb bir âbidi, küre-i arz bomba olup patlasa, ih-
timâldir ki onu korkutmaz. Belki harika bir kudret-i samedâniyeyi, lezzetli bir hayret ile seyredecek. Fakat, me şhur bir münevverü’l-akl denilen kalbsiz bir 
fâs ık feylesof ise; gökte bir kuyruklu y ıldızı görse, yerde titrer. “Acaba bu ser-
seri y ıldız arz ımıza çarpmas ın m ı?” der, evhama dü şer. (Bir vakit böyle bir y ıl-
dızdan koca Amerika titredi. Çoklar ı gece vakti hânelerini terk ettiler.)
Evet, insan nihayetsiz şeylere muhtaç oldu ğu hâlde, sermayesi hiç hük-
münde... Hem nihayetsiz musibetlere maruz oldu ğu hâlde, iktidar ı hiç hük-
münde bir şey... Âdeta sermaye ve iktidar ının dâiresi, eli nereye yeti şirse o 
kadard ır. Fakat emelleri, arzular ı ve elemleri ve belâlar ı ise; dâiresi, gözü, ha-
yâli nereye yeti şirse ve gidinceye kadar geni ştir.
1 “Şehadet ederim ki Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Müslim, salât  60; Tirmizî, salât  216; Ebû Dâvûd, 
salât  178; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/292)
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/102; Âl-i İmran sûresi, 3/26; A’râf sûresi, 7/188; Fetih sûresi, 48/11; Mücadele 
sûresi, 58/10; Ayr ıca bkz.: Tirmizî,  kader  10; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/441.
3 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/173.
4 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/151; Enfâl sûresi, 8/12.
İşte bu derece âciz ve zay ıf, fakir ve muhtaç olan ruh-u be şere1 ibadet, te-
vekkül, tevhid, teslim; ne kadar azîm bir kâr, bir saadet, bir nimet oldu ğunu, 
bütün bütün kör olmayan görür, derk eder.
Malûmdur ki; zarars ız yol, zararl ı yola –velev on ihtimâlden bir ihtimâl 
ile olsa– tercih edilir. Hâlbuki meselemiz olan ubûdiyet yolu, zarars ız olmakla 
beraber, ondan dokuz ihtimâl ile bir saadet-i ebediye hazinesi vard ır. F ısk ve 
sefâhet yolu ise –hatta fâs ıkın itiraf ıyla dahi– menfaatsiz oldu ğu hâlde, ondan 
dokuz ihtimâl ile şekâvet-i ebediye helâketi bulundu ğu, icmâ ve tevâtür de-
recesinde, hadsiz ehl-i ihtisas ın ve müşâhedenin şehâdetiyle sabittir ve ehl-i 
zevkin ve ke şfin ihbarât ıyla muhakkakt ır.
Elhâs ıl: Âhiret gibi dünya saadeti dahi, ibadette ve Allah’a asker ol-
maktad ır. Öyle ise, biz daima  2ِěĻِĘْĳَّÝĤوَا ِÙَĐَّאĉĤا ĵَĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ demeliyiz ve 
Müslüman oldu ğumuza şükretmeliyiz.
1 Bkz.: Fât ır sûresi, 35/15.
2 Bize yard ımını ve kendisine itaat etmeyi nasip eden Rabbimize hamd olsun.ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------   19
Dördüncü Söz
1ِīĺِّïĤا َאدُĩِĐ َةُŻَّāĤاَ
Namaz, ne kadar k ıymettar ve mühim, hem ne kadar ucuz ve az bir mas-
raf ile kazan ılır; hem namazs ız adam, ne kadar divâne ve zararl ı olduğunu, 
iki kere iki dört eder derecesinde kat’î anlamak istersen, şu temsîlî hikâyeci-
ğe bak, gör:
Bir zaman bir büyük hâkim, iki hizmetkâr ını her birisine yirmi dört alt ın 
verip iki ay uzakl ıkta has ve güzel bir çiftli ğine ikamet etmek için gönderiyor. 
Ve onlara emreder ki: “ Şu para ile yol ve bilet masraf ı yap ınız. Hem orada-
ki meskeninize lâz ım baz ı şeyleri mübâyaa ediniz. Bir günlük mesafede bir is-
tasyon vard ır. Hem araba, hem gemi, hem şimendifer, hem tayyâre bulunur. 
Sermayeye göre binilir.”
İki hizmetkâr; ders ald ıktan sonra giderler. Birisi bahtiyar idi ki, istasyona 
kadar bir parça para masraf eder. Fakat o masraf içinde, efendisinin ho şuna 
gidecek öyle güzel bir ticaret elde eder ki, sermayesi birden bine ç ıkar.
Öteki hizmetkâr; bedbaht, serseri oldu ğundan istasyona kadar yirmi üç 
alt ınını sarf eder. Kumara-mumara verip zâyi eder. Bir tek alt ını kal ır. Arkada şı 
ona der: “Yahu, şu liran ı bir bilete ver. Tâ bu uzun yolda yayan ve aç kalma-
yas ın. Hem bizim efendimiz kerîmdir; belki merhamet eder, etti ğin kusuru af-
feder. Seni de tayyâreye bindirirler. Bir günde mahall-i ikametimize gideriz. Yoksa, iki ayl ık bir çölde aç, yayan, yaln ız gitmeye mecbur olursun.”
Acaba şu adam inat edip, o tek liras ı
nı bir define anahtar ı hükmünde 
olan bir bilete vermeyip, muvakkat bir lezzet için sefâhete sarf etse; gayet ak ıl-
sız, zararl ı, bedbaht oldu ğunu, en ak ılsız adam dahi anlamaz m ı?
İşte ey namazs ız adam! Ve ey namazdan ho şlanmayan nefsim!
1 “Namaz, dinin dire ğidir.” el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-usûl  3/135, 136; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  
3/39; ed-Deylemî, el-Müsned  2/404.
O hâkim ise; Rabbimiz, Hâl ık’ımızd ır. O iki hizmetkâr yolcu ise; biri müte-
deyyin, namaz ını şevk ile k ılar. Diğeri gafil, namazs ız insanlard ır. O yirmi dört 
alt ın ise yirmi dört saat her gündeki ömürdür. O has çiftlik ise cennettir. O is-
tasyon ise kabirdir. O seyahat ise kabre, ha şre, ebede gidecek be şer yolculu-
ğudur; amele göre, takvâ kuvvetine göre, o uzun yolu mütefâvit derecede ka-
t’ederler. Bir k ısım ehl-i takvâ berk gibi, bin senelik yolu bir günde keser. Bir 
kısm ı da hayâl gibi, elli bin senelik bir mesafeyi bir günde kat’eder. Kur’ân- ı 
Azîmüşşân şu hakikate iki âyetiyle i şaret eder.1 O bilet ise namazd ır. Bir tek 
saat, beş vakit namaza abdestle kâfi gelir.
Acaba, yirmi üç saatini şu k ısac ık hayat- ı dünyeviyeye sarf eden ve o 
uzun hayat- ı ebediyeye bir tek saatini sarf etmeyen; ne kadar zarar eder, ne 
kadar nefsine zulmeder, ne kadar hilâf- ı ak ıl hareket eder! Zira, bin adam ın 
iştirak ettiği bir piyango kumar ına yar ı mal ını vermek ak ıl kabul ederse –hâl-
buki kazanç ihtimâli binde birdir– sonra yirmi dörtten bir mal ını, yüzde dok-
san dokuz ihtimâl ile kazanc ı musaddak bir hazine-i ebediyeye vermemek; ne 
kadar hilâf- ı ak ıl ve hikmet hareket etti ğini, ne kadar ak ıldan uzak dü ştüğünü, 
kendini âk ıl zanneden adam anlamaz m ı?
Hâlbuki namazda ruhun, kalbin, akl ın büyük bir rahat ı vard ır. Hem cis-
me de o kadar a ğır bir iş değildir.
Hem namaz k ılan ın diğer mübah dünyevî amelleri, güzel bir niyet 
ile ibadet hükmünü al ır. Bu surette bütün sermâye-i ömrünü âhirete mâl 
edebilir. Fânî ömrünü bir cihette ibkâ eder.
1 Bkz.: “Gökten yere kadar her i şi düzenleyip yönetir. Sonra bütün bu i şler, sizin hesab ınıza göre bin y ıl 
tutan bir günde O’na yükselir.” (Secde sûresi, 32/5); “Melekler ve Ruh, O’nun Ar ş’ına; miktar ı elli bin 
sene olan bir günde yükselirler.” (Meâric sûresi, 70/4).DÖRDÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------   21
Beşinci Söz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1نَĳُĭِùْéُĨ ْħُİ َīĺِñَّĤوَا ْاĳَĝَّÜا َīĺِñَّĤا َďَĨ َّٰųا إِنَّ
Namaz k ılmak ve büyük günahlar ı işlememek,2 ne derece hakiki bir vazi-
fe-i insaniye ve ne kadar f ıtrî, münâsib bir netice-i hilkat-i be şeriye oldu ğunu 
görmek istersen; şu temsilî hikâyeci ğe bak, dinle:
Seferberlikte bir taburda, biri muallem vazife-perver; di ğeri acemi nefis-
perver iki asker beraber bulunuyordu. Vazife-perver nefer, tâlime ve cihada dikkat eder, erzak ve tâyinât ını hiç düşünmezdi. Çünkü anlam ış ki; onu besle-
mek ve cihâzât ını vermek, hasta olsa tedavi etmek, hatta inde’l-hâce lokmay ı 
ağzına koymaya kadar devletin vazifesidir. Ve onun as ıl vazifesi tâlim ve ci-
hadd ır. Fakat baz ı erzak ve cihâzât i şlerinde işler. Kazan kaynat ır, karavana-
yı yıkar, getirir. Ona sorulsa: “Ne yap ıyorsun?” “Devletin angaryas ını çekiyo-
rum.” der. Demiyor: “Nafakam için çal ışıyorum.”
Diğer şikem-perver ve acemi nefer ise, tâlime ve harbe dikkat etmezdi. 
“O devlet i şidir. Bana ne!” derdi. Dâim nafakas ını düşünüp onun pe şinde do-
laşır, taburu terk eder, çar şıya gider, al ışveriş ederdi.
Bir gün muallem arkada şı ona dedi: “Birâder, as ıl vazifen tâlim ve mu-
harebedir. Sen onun için buraya getirilmi şsin. Padişaha itimat et. O seni aç 
bırakmaz. O, onun vazifesidir. Hem sen âciz ve fakirsin, her yerde kendini 
beslettiremezsin. Hem mücâhede ve seferberlik zaman ıdır. Hem sana ‘âsidir’ 
der, ceza verirler. Evet, iki vazife pe şimizde görünüyor. Biri; padi şah ın vazife-
sidir. Bazen biz onun angaryas ını çekeriz ki, bizi beslemektir. Di ğeri, bizim va-
zifemizdir. Padi şah bize teshîlât ile yard ım eder ki, tâlim ve harptir.”
1 “Allah fenâl ıktan korunanlar ve hep güzel davrananlarla beraberdir.” (Nahl sûresi, 16/128).
2 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/31; Şûrâ sûresi, 42/37; Necm sûresi, 53/32.
Acaba o serseri nefer, o mücâhid mualleme kulak vermezse ne kadar teh-
likede kal ır, anlars ın!
İşte ey tembel nefsim! O dalgal ı meydan- ı harb, bu da ğdağalı dünya ha-
yat ıdır. O taburlara taksim edilen ordu ise, cemiyet-i be şeriyedir. Ve o tabur 
ise, şu asr ın Cemaat-i İslâmiye’sidir. O iki nefer ise; biri, ferâiz-i diniyesini bi-
len ve işleyen ve kebâiri terk ve günahlar ı işlememek için, nefis ve şeytan-
la mücâhede eden müttakî Müslüman’d ır. Diğeri, Rezzâk- ı Hakiki’yi itham 
etmek derecesinde derd-i maî şete dal ıp, ferâizi terk eden ve maî şet yolun-
da rast gele günahlar ı işleyen fâs ık-ı hâsirdir. Ve o tâlim ve talimat ise ba şta 
namaz, ibadettir. Ve o harb ise, nefis ve hevâ, cin ve ins şeytanlar ına karşı 
mücâhede edip, günahlardan ve ahlâk- ı rezîleden, kalb ve ruhunu helâket-i 
ebediyeden kurtarmakt ır. Ve o iki vazife ise birisi, hayat ı verip beslemektir. 
Diğeri, hayat ı verene ve besleyene peresti ş edip yalvarmakt ır. O’na tevekkül 
edip emniyet etmektir.
Evet, en parlak bir mucize-i sanat- ı samedâniye ve bir harika-y ı hikmet-i 
rabbâniye olan hayat ı kim vermi ş, yapm ış ise, r ızıkla o hayat ı besleyen ve 
idâme eden de O’dur.1 O’ndan ba şka olmaz! Delil mi istersin? En zay ıf, en 
aptal hayvan, en iyi beslenir, meyve kurtlar ı ve bal ıklar gibi.. hem en âciz, en 
nâzik mahlûk, en iyi r ızkı o yer, çocuklar ve yavrular gibi.
Evet, vâs ıta-y ı rızk- ı helâl, iktidar ve ihtiyar ile olmad ığını; belki, acz ve za-
af ile oldu ğunu anlamak için bal ıklar ile tilkileri, yavrular ile canavarlar ı, ağaç-
lar ile hayvanlar ı muvâzene etmek kâfidir.
Demek derd-i maî şet için namaz ını terk eden,2 o nefere benzer ki; tâlimi ve 
siperini b ırak ıp çarşıda dilencilik eder. Fakat, namaz ını kıldıktan sonra Cenâb- ı 
Rezzâk- ı Kerîm’in matbaha-y ı rahmetinden tâyinât ını aramak, ba şkalara bâr 
olmamak için kendisi bizzat gitmek güzeldir, mertliktir; o dahi bir ibadettir.
Hem insan ibadet için halk olundu ğunu,3 fıtrat ı ve cihâzât- ı mâneviye-
si gösteriyor. Zira, hayat- ı dünyeviyesine lâz ım olan amel ve iktidar cihetinde 
en ednâ bir serçe ku şuna yetişmez. Fakat, hayat- ı mâneviye ve uhreviyesine 
lâz ım olan ilim ve iftikar ile tazarrû ve ibadet cihetinde hayvanât ın sultân ı ve 
kumandan ı hükmündedir.
1 Bkz.: Yûnus sûresi, 10/31; Hûd sûresi, 11/6.
2 Bkz.: Tâhâ sûresi, 20/132.
3 Bkz.: Zâriyât sûresi, 51/56.BEŞİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------   23
24  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Demek ey nefsim! E ğer hayat- ı dünyeviyeyi gaye-i maksad yapsan ve 
ona dâim çal ışsan, en ednâ bir serçe ku şunun bir neferi hükmünde olur-
sun. Eğer hayat- ı uhreviyeyi gaye-i maksad yapsan ve şu hayat ı dahi ona 
vesile ve mezraa etsen1 ve ona göre çal ışsan, o vakit hayvanât ın büyük bir 
kumandan ı hükmünde ve şu dünyada Cenâb- ı Hakk’ ın nazl ı ve niyazdar 
bir abdi, mükerrem ve muhterem bir misafiri olursun.
İşte sana iki yol.2 İstediğini intihâb edebilirsin. Hidâyet ve tevfiki Erhamür-
râhimîn’den iste...
1 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.
2 Bkz.: “Şükür” ya da “küfür” yolu (Dehr sûresi, 76/3); “iki yol (hay ır ve şer yolu)” (Beled sûresi, 90/10); 
“kötülük” ya da “takvâ” yolu ( Şems sûresi, 91/8); “en kolay yol” ya da “en güç yol” (Leyl sûresi, 92/5-10).
Alt ıncı Söz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َÙَّĭَåْĤا ُħُıَĤ َنَّÉِÖ ْħُıَĤَاĳْĨوَأَ ْħُıَùُęْĬأَ َīĻِĭِĨْËُĩْĤا َīِĨ ٰىóَÝْüا َّٰųا إِنَّ
Nefis ve mal ını Cenâb- ı Hakk’a satmak ve O’na abd olmak ve asker ol-
mak; ne kadar kârl ı bir ticaret, ne kadar şerefli bir rütbe oldu ğunu anlamak is-
tersen, şu temsilî hikâyeci ği dinle:
Bir zaman bir padi şah, raiyetinden iki adama, her birisine emaneten birer 
çiftlik verir ki; içinde fabrika, makine, at, silâh gibi her şey var. Fakat f ırtınal ı 
bir muharebe zaman ı olduğundan, hiçbir şey karar ında kalmaz. Ya mahvolur 
veya tebeddül eder gider. Padi şah, o iki nefere kemâl-i merhametinden bir yâ-
ver-i ekremini gönderdi. Gayet merhametkâr bir ferman ile onlara diyordu:
“Elinizde olan emânetimi bana sat ınız. Tâ sizin için muhafaza edeyim. 
Beyhûde zâyi olmas ın. Hem muharebe bittikten sonra, size daha güzel bir su-
rette iade edece ğim. Hem güya o emânet mal ınızd ır, pek büyük bir fiyat si-
ze verece ğim. Hem, o makine ve fabrikadaki âletler, benim nâm ımla ve be-
nim tezgâh ımda işlettirilecek. Hem fiyat ı, hem ücretleri birden bine yüksele-
cek. Bütün o kâr ı size verece ğim. Hem de siz âciz ve fakirsiniz. O koca i şlerin 
masârifât ını tedârik edemezsiniz. Bütün masârifât ı ve levâz ımât ı ben deruhte 
ederim. Bütün vâridât ı ve menfaati size verece ğim. Hem de terhisât zaman ı-
na kadar elinizde b ırakacağım. İşte beş mertebe kâr içinde kâr!..
Eğer bana satmazsan ız, zaten görüyorsunuz ki, hiç kimse elindekini mu-
hafaza edemiyor. Herkes gibi elinizden ç ıkacak. Hem beyhûde gidecek, hem 
o yüksek fiyattan mahrum kalacaks ınız. Hem o nâzik, k ıymettar âletler, mî-
zânlar istimâl edilecek şâhâne mâdenler ve i şler bulmad ığından, bütün bütün 
kıymetten dü şecekler. Hem idare ve muhafaza zahmeti ve külfeti ba şınıza ka-
1 “Allah, kar şılık olarak cenneti verip müminlerden canlar ını ve mallar ını sat ın alm ıştır.” (Tevbe sûresi, 
9/111).
26  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
lacak. Hem emânette h ıyanet cezas ını göreceksiniz. İşte beş derece hasâret 
içinde hasâret!..
Hem de bana satmak ise, bana asker olup benim nâm ımla tasarruf et-
mek demektir. Âdi bir esir ve ba şıbozuğa bedel, âli bir padi şah ın has, serbest 
bir yâver-i askeri olursunuz.”
Onlar, şu iltifât ı ve ferman ı dinledikten sonra, o iki adamdan akl ı başın-
da olan ı dedi:
“Baş üstüne, ben maaliftihâr satar ım. Hem bin te şekkür ederim.” Di ğeri 
mağrur, nefsi firavunla şmış, hodbin, ayya ş, güya ebedî o çiftlikte kalacak gi-
bi, dünya zelzele ve da ğdağalar ından haberi yok. Dedi:
“Yok, yok!.. Padi şah kimdir? Ben mülkümü satmam, keyfimi bozmam!..”
Biraz zaman sonra birinci adam, öyle bir mertebeye ç ıktı ki, herkes hâli-
ne g ıpta ederdi. Padi şah ın lutfuna mazhar olmu ş, has saray ında saadetle ya-
şıyor. Diğeri, öyle bir hâle giriftar olmu ş ki; hem herkes ona ac ıyor, hem de 
“Müstehak!” diyor. Çünkü; hatas ının neticesi olarak, hem saadeti ve mülkü 
gitmiş, hem ceza ve azap çekiyor.
İşte ey nefs-i pürheves! Şu misalin dürbünü ile hakikatin yüzüne bak.
Amma o padi şah ise; ezel-ebed Sultân’ ı olan Rabb’in, Hâl ık’ınd ır. Ve o 
çiftlikler, makineler, âletler, mizanlar ise; senin dâire-i hayat ın içindeki mâme-
lekin ve o mâmelekin içindeki cisim, ruh ve kalbin ve onlar içindeki göz ve dil, ak ıl ve hayâl gibi zâhirî ve bât ınî hâsselerindir. Ve o yâver-i ekrem ise, Resûl-i 
Kerîm’dir. Ve o fermân- ı ahkem ise, Kur’ân- ı Hakîm’dir ki; bahsinde bulun-
duğumuz ticaret-i azîmeyi şu âyetle ilân ediyor:
1َÙَّĭَåْĤا ُħُıَĤ َنَّÉِÖ ْħُıَĤَاĳْĨوَأَ ْħُıَùُęْĬأَ َīĻِĭِĨْËُĩْĤا َīِĨ ٰىóَÝْüا َّٰųا إِنَّ
Ve o dalgal ı muharebe meydan ı ise, şu f ırtınal ı dünya yüzüdür ki; dur-
muyor, dönüyor, bozuluyor ve her insan ın akl ına şu fikri veriyor: “Madem 
her şey elimizden ç ıkacak, fânî olup kaybolacak; acaba bâkîye tebdil edip ib-
kâ etmek çâresi yok mu?” deyip dü şünürken birden semâvî sadâ-y ı Kur’ân 
işitiliyor. Der: “Evet var. Hem be ş mertebe kârl ı bir surette, güzel ve rahat bir 
çâresi var.”
1 “Allah, kar şılık olarak cenneti verip müminlerden canlar ını ve mallar ını sat ın alm ıştır.” (Tevbe sûresi, 
9/111).
Suâl : Nedir?
Elcevap Elcevap : Emaneti sahib-i hakikisine satmak. İşte o sat ışta beş derece kâr 
içinde kâr var.
Birinci Kâr : Fânî mal bekâ bulur. Çünkü Kayyûm-u Bâkî olan Zât- ı 
Zülcelâl’e verilen ve O’nun yolunda sarf edilen şu ömr-ü zâil, bâkîye ink ılâb 
eder. Bâkî meyveler verir. O vakit ömür dakikalar ı; âdeta tohumlar, çekirdek-
ler hükmünde zâhiren fenâ bulur, çürür. Fakat, âlem-i bekâda saadet çiçek-leri açarlar ve sünbüllenirler. Ve âlem-i berzâhta ziyâdâr, mûnis birer manza-ra olurlar.
İkinci Kâr : Cennet gibi bir fiyat veriliyor.
Üçüncü Kâr : Her âzâ ve hâsselerin k ıymeti, birden bine ç ıkar.
Meselâ  ak ıl bir âlettir. E ğer Cenâb- ı Hakk’a satmay ıp, belki nefis hesab ı-
na çal ıştırsan; öyle me ş’um ve müz’iç ve muacciz bir âlet olur ki, geçmi ş za-
man ın âlâm- ı hazînânesini ve gelecek zaman ın ehvâl-i muhavvifânesini senin 
bu bîçâre ba şına yükletecek yümünsüz ve muz ır bir âlet derekesine iner. İşte 
bunun içindir ki; fâs ık adam, akl ın iz’âc ve tâcizinden kurtulmak için, gâliben 
ya sarhoşluğa veya eğlenceye kaçar. E ğer Mâlik-i Hakiki’sine sat ılsa ve O’nun 
hesab ına çal ıştırsan; ak ıl öyle t ılsıml ı bir anahtar olur ki, şu kâinatta olan ni-
hayetsiz rahmet hazinelerini ve hikmet definelerini açar. Ve bununla sahibini, saadet-i ebediyeye müheyyâ eden bir mür şid-i rabbânî derecesine ç ıkar.
Meselâ  göz bir hâssedir ki; ruh, bu âlemi o pencere ile seyreder. E ğer 
Cenâb- ı Hakk’a satmay ıp belki nefis hesab ına çal ıştırsan; geçici, devams ız 
baz ı güzellikleri, manzaralar ı seyr ile şehvet ve heves-i nefsâniyeye bir kavvad 
derekesinde bir hizmetkâr olur.
Eğer gözü, gözün Sâni-i Basîr’ine satsan ve O’nun hesab ına ve izni dâire-
sinde çal ıştırsan; o zaman şu göz, şu kitab- ı kebîr-i kâinat ın bir mütâlaac ısı ve 
şu âlemdeki mucizât- ı sanat- ı rabbâniyenin bir seyircisi ve şu küre-i arz bah-
çesindeki rahmet çiçeklerinin mübarek bir ar ısı derecesine ç ıkar.
Meselâ  dildeki kuvve-i zâikay ı, Fât ır-ı Hakîm’ine satmazsan, belki nefis 
hesab ına, mide nâm ına çal ıştırsan; o vakit, midenin tavlas ına ve fabrikas ına 
bir kap ıcı derekesine iner, sukut eder. E ğer Rezzâk- ı Kerîm’e satsan; o zaman, 
dildeki kuvve-i zâika, rahmet-i ilâhiye hazinelerinin bir nâz ır-ı mâhiri ve kud-
ret-i samedâniye matbahlar ının bir müfetti ş-i şâkiri rütbesine ç ıkar.
ALTINCI SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------   27
28  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte ey ak ıl! Dikkat et! Me ş’um bir âlet nerede? Kâinat anahtar ı nerede? 
Ey göz! Güzel bak! Âdi bir kavvad nerede? Kütüphâne-i ilâhînin mütefennin bir nâz ırı nerede? Ve ey dil! İyi tad! Bir tavla kap ıcısı ve bir fabrika yasakç ısı 
nerede? Hazine-i hâssa-y ı rahmet nâz ırı nerede?..
Ve daha bunlar gibi ba şka âletleri ve âzâlar ı kıyas etsen anlars ın ki; haki-
katen mümin cennete lây ık ve kâfir cehenneme muvâf ık bir mâhiyet kesbe-
der. Ve onlar ın her biri öyle bir k ıymet almalar ının sebebi; mümin, iman ıyla 
Hâl ık’ının emânetini, O’nun nâm ına ve izni dâiresinde istimâl etmesidir. Ve 
kâfir, h ıyanet edip nefs-i emmâre hesab ına çal ıştırmas ıdır.
Dördüncü Kâr : İnsan zay ıftır, belâlar ı çok.. fakirdir, ihtiyac ı pek ziyâde.. 
âcizdir, hayat yükü pek a ğır... Eğer Kadîr-i Zülcelâl’e dayan ıp tevekkül etmez-
se ve itimat edip teslim olmazsa, vicdan
ı dâim azab içinde kal ır. Semeresiz 
meşakkatler, elemler, teessüfler onu bo ğar. Ya sarho ş ya canavar eder.
Beşinci Kâr : Bütün o âzâ ve âletlerin ibadeti ve tesbihât ı ve o yüksek üc-
retleri, en muhtaç oldu ğun bir zamanda, cennet yemi şleri suretinde sana ve-
rileceğine, ehl-i zevk ve ke şif ve ehl-i ihtisas ve mü şâhede ittifak etmi şler.
İşte bu beş mertebe kârl ı ticareti yapmazsan, şu kârlardan mahrumiyetten 
başka, beş derece hasâret içinde hasârete dü şeceksin.
Birinci Hasâret : O kadar sevdi ğin mal ve evlât.. ve peresti ş ettiğin nefis 
ve hevâ.. ve meftûn oldu ğun gençlik ve hayat zâyi olup kaybolacak. Senin 
elinden ç ıkacaklar. Fakat günahlar ını, elemlerini sana b ırak ıp boynuna yük-
letecekler.
İkinci Hasâret : Emânette h ıyanet cezas ını çekeceksin. Çünkü en k ıymet-
tar âletleri, en k ıymetsiz şeylerde sarf edip nefsine zulmettin.
Üçüncü Hasâret : Bütün o k ıymettar cihâzât- ı insaniyeyi hayvanl ıktan 
çok aşağı bir derekeye dü şürüp, hikmet-i ilâhiyeye iftira ve zulmettin.
Dördüncü Hasâret : Acz ve fakr ın ile beraber,1 o pek ağır hayat yükünü, 
zay ıf beline yükleyip zevâl ve firak sillesi alt ında dâim vâveylâ edeceksin.
Beşinci Hasâret : Hayat- ı ebediye esâsât ını ve saadet-i uhreviye levâz ı-
mat ını tedarik etmek için verilen ak ıl, kalb, göz, dil gibi güzel hediye-i rahmâ-
niyeyi cehennem kap ılar ını sana açacak çirkin bir surete çevirmektir.
1 Bkz.: Fât ır sûresi, 35/15.
Şimdi satmaya bakaca ğız... Acaba o kadar a ğır bir şey midir ki, çoklar ı 
satmaktan kaç ıyorlar. Yok!.. Kat’â ve asla! Hiç öyle a ğırlığı yoktur. Zira helâl 
dairesi geni ştir, keyfe kâfi gelir. Harama girmeye hiç lüzum yoktur.1 Ferâiz-i 
ilâhiye ise hafiftir, azd ır. Allah’a abd ve asker olmak, öyle lezzetli bir şereftir ki 
tarif edilmez. Vazife ise; yaln ız bir asker gibi Allah nâm ına işlemeli, ba şlama-
lı.. ve Allah hesab ıyla vermeli ve almal ı.. ve izni ve kanunu dairesinde hare-
ket etmeli, sükûnet bulmal ı.. kusur etse isti ğfar etmeli:
“Yâ Rab! Kusurumuzu affet. Bizi, kendine kul kabul et. Emânetini 
kabzetmek zaman ına kadar, bizi emanette emin k ıl, âmîn... ” demeli ve 
O’na yalvarmal ı...
1 “Allah ım, haram ına karşı helâlinle beni doyur!” anlam ındaki duâ için bkz.: Tirmizî, deavât  110; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/153.ALTINCI SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------   29
Yedinci Söz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
Şu kâinat ın t ılsım- ı muğlak ını açan 1ِóِìْٰźا ْمِĳَĻْĤِאÖوَ ِّٰųِאÖ ُÛْĭَĨاٰ ruh-u be şer 
için saadet kap ısını fetheden, ne kadar k ıymettar iki t ılsım- ı müşkül-küşâ ol-
duğunu.. ve sab ır ile Hâl ık’ına tevekkül ve iltica ve şükür ile Rezzâk’ ından su-
âl ve dua, ne kadar nâfi ve tiryak gibi iki ilaç oldu ğunu.. ve Kur’ân’ ı dinlemek, 
hükmüne ink ıyâd etmek, namaz ı kılmak, kebâiri terk etmek; ebedü’l-âbâd 
yolculuğunda ne kadar mühim, de ğerli, revnakdâr bir bilet, bir zâd- ı âhiret, 
bir nur-u kabir oldu ğunu anlamak istersen, şu temsîlî hikâyeci ğe bak, dinle:
Bir zaman bir asker, meydan- ı harb ve imtihanda, kâr ve zarar deverâ-
nında pek müthi ş bir vaziyete dü şer. Şöyle ki:
Sağ ve sol iki taraf ından deh şetli derin iki yara ile yaral ı ve arkas ında ce-
sîm bir arslan, ona sald ırmak için bekliyor gibi duruyor. Ve gözü önünde bir 
darağac ı dikilmiş, bütün sevdiklerini as ıp mahvediyor. Onu da bekliyor. Hem 
bu hâli ile beraber uzun bir yolculu ğu var, nefyediliyor. O bîçâre, şu dehşet 
içinde me’yusâne dü şünürken; sa ğ cihetinde H ızır gibi bir hay ırhâh, nurânî 
bir zât peydâ olur. Ona der: “Me’yûs olma! Sana iki t ılsım verip ö ğreteceğim. 
Güzelce istimâl etsen, o arslan sana musahhar bir at olur. Hem o dara ğac ı 
sana keyif ve tenezzüh için ho ş bir sal ıncağa döner. Hem sana iki ilaç vere-
ceğim. Güzelce istimâl etsen, o iki müteaffin yaralar ın, iki güzel kokulu Gül-ü 
Muhammedî (aleyhissalâtü vesselâm)  denilen latîf çiçe ğe ink ılâb ederler. Hem sana 
bir bilet verece ğim. Onunla uçar gibi bir senelik bir yolu, bir günde kesersin. 
İşte eğer inanm ıyorsan bir parça tecrübe et. Tâ do ğru olduğunu anlayas ın.” 
Hakikaten bir parça tecrübe etti. Do ğru olduğunu tasdik etti.
Evet ben, yani şu bîçâre Said dahi bunu tasdik ederim. Çünkü biraz tec-
rübe ettim. Pek do ğru gördüm.
1 “Allah’a ve âhiret gününe iman ettim.” Allah’a ve âhiret gününe iman ile ilgili baz ı âyetler için bkz.: 
Bakara sûresi, 2/8, 62, 126, 177, 228, 232, 264; Âl-i İmran sûresi, 3/114; Nisâ sûresi, 4/38, 39, 59, 
136, 162.
Bundan sonra birden gördü ki; sol cihetinden şeytan gibi dessâs, ayya ş, 
aldat ıcı bir adam; çok zînetler, süslü suretler, fantaziyeler, müskirler beraber 
olduğu hâlde geldi. Kar şısında durdu. Ona dedi:
“Hey arkada ş! Gel gel, beraber i şret edip keyfedelim. Şu güzel k ız suretle-
rine bakal ım. Şu hoş şark ılar ı dinleyelim. Şu tatl ı yemekleri yiyelim.”
Suâl : Ha ha!.. Nedir a ğzında gizli okuyorsun?
Cevap Cevap : Bir t ılsım.
– B ırak şu anlaşılmaz işi!.. Haz ır keyfimizi bozmayal ım.
Suâl : Ha!.. Şu ellerindeki nedir?
Cevap Cevap : Bir ilâç.
– At şunu. Sağlams ın. Neyin var. Alk ış zaman ıdır.
Suâl : Ha!.. Şu beş nişanl ı kâğıt nedir?
Cevap Cevap : Bir bilet. Bir tâyinat senedi.
– “Y ırt bunlar ı. Şu güzel bahar mevsiminde yolculuk bizim nemize lâz ım..” 
der. Her bir desîse ile onu iknaya çal ışır. Hatta o bîçâre ona biraz meyleder.
Evet, insan aldan ır. Ben de öyle bir dessâsa aldand ım.
Birden sa ğ cihetinden, ra’d gibi bir ses gelir. Der: “Sak ın aldanma! Ve o 
dessâsa de ki: E ğer arkamdaki arslan ı öldürüp, önümdeki dara ğac ını kald ırıp, 
sağ ve solumdaki yaralar ı defedip, pe şimdeki yolculu ğu men edecek bir çâre 
sende varsa, bulursan; haydi yap, göster, görelim. Sonra de: Gel keyfedelim. Yoksa sus hey sersem!.. Tâ H ızır gibi bu zât- ı semâvî dedi ğini desin...”
İşte ey gençli ğinde gülmü ş, şimdi güldü ğüne ağlayan nefsim! Bil!.. O bî-
çâre asker ise sensin ve insand ır. Ve o arslan ise eceldir. Ve o dara ğac ı ise 
ölüm ve zevâl ve firakt ır ki; gece-gündüzün dönmesinde her dost vedâ eder, 
kaybolur. Ve o iki yara ise; birisi, müz’iç ve hadsiz bir acz-i be şerî; diğeri, elîm, 
nihayetsiz bir fakr- ı insanîdir.
1 Ve o nefy ve yolculuk ise; âlem-i ervâhtan, 
rahm- ı mâderden, sabâvetten, ihtiyarl ıktan, dünyadan, kabirden, berzâh-
tan, haşirden, s ırattan geçer bir uzun sefer-i imtihand ır.
Ve o iki t ılsım ise Cenâb- ı Hakk’a iman ve âhirete imand ır. Evet, şu kudsî 
tılsım ile ölüm; insan- ı mümini, zindan- ı dünyadan bostan- ı cinâna, huzûr-u 
1 Bkz.: Fât ır sûresi, 35/15.YEDİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------   31
32  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Rahmân’a götüren bir musahhar at ve burak suretini al ır. Onun içindir ki; ölü-
mün hakikatini gören kâmil insanlar, ölümü sevmi şler. Daha ölüm gelmeden 
ölmek istemi şler.1 Hem zevâl ve firak, memat ve vefat ve dara ğac ı olan mü-
rûr-u zaman, o iman t ılsımı ile, Sâni-i Zülcelâl’in taze taze, renk renk, çe şit çe-
şit mucizât- ı nakşını, havâr ık-ı kudretini, tecelliyât- ı rahmetini, kemâl-i lezzet-
le seyr ve temâ şâya vâs ıta suretini al ır. Evet, güne şin nûrundaki renkleri gös-
teren aynalar ın tebeddül edip tazelenmesi ve sinema perdelerinin de ğişmesi, 
daha hoş, daha güzel manzaralar te şkil eder.
Ve o iki ilaç ise; biri, sab ır ile tevekküldür. Hâl ık’ının kudretine istinad, 
hikmetine itimatt ır. Öyle mi?
Evet, emr-i kün feyekûn’e2 mâlik bir Sultân- ı cihan’a, acz tezkeresiyle is-
tinad eden bir adam ın, ne pervâs ı olabilir? Zira, en müthi ş bir musibet kar şı-
sında; 3نَĳُđِäرَا ِįْĻَĤإِ َّאٓĬوَإِ ِِّٰų َّאĬإِ deyip itmînân- ı kalb ile Rabb-i Rahîm’ine itimad 
eder. Evet, ârif-i billâh; aczden, mehâfetullahtan telezzüz eder. Evet, havfda 
lezzet vard ır. Eğer, bir ya şındaki bir çocu ğun akl ı bulunsa ve ondan suâl edil-
se: “En lezîz ve en tatl ı hâletin nedir?” Belki diyecek: “Aczimi, zaaf ımı anla-
yıp, vâlidemin tatl ı tokat ından korkarak, yine vâlidemin şefkatli sinesine s ı-
ğınd ığım hâlettir.”
Hâlbuki; bütün vâlidelerin şefkatleri, ancak bir lem’a-y ı tecelli-i rahmet-
tir.4 Onun içindir ki kâmil insanlar, aczde ve havfullahda öyle bir lezzet bul-
muşlar ki; kendi havl ve kuvvetlerinden şiddetle teberrî edip, Allah’a acz ile 
sığınm ışlar. Aczi ve havf ı, kendilerine şefaatçi yapm ışlar.
Diğer ilaç ise şükür ve kanaat ile talep ve dua ve Rezzâk- ı Rahîm’in rah-
metine itimatt ır. Öyle mi?
Evet, bütün yeryüzünü bir sofra-y ı nimet eden ve bahar mevsimini bir çi-
çek destesi yapan ve o sofran ın yan ına koyan ve üstüne serpen bir Cevâd- ı 
Kerîm’in misafirine fakr ve ihtiyaç, nas ıl elîm ve a ğır olabilir? Belki fakr ve ihti-
yac ı, hoş bir iştiha suretini al ır. İştiha gibi fakr ın tezyîdine çal ışır. Onun içindir 
1 Bkz.: Yûsuf sûresi, 12/101.
2 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
3 “Biz Allah’a âidiz ve vakti geldi ğinde elbette O’na dönece ğiz.” (Bakara sûresi, 2/156)
4 Mahlukatta bulunan ac ıma hissinin; Cenâb- ı Hakk’ ın yüz rahmetinden sadece birinin, bütün mahlukat 
aras ında taksim edilmi ş hâli oldu ğuna dair bkz.: Buhârî, edeb  19; Müslim, tevbe  17, 20, 21.
ki kâmil insanlar, fakr ile fahretmi şler.1 (Sak ın yanl ış anlama! Allah’a kar şı fak-
rını hissedip yalvarmak demektir. Yoksa, fakr ını halka gösterip, dilencilik vazi-
yetini almak demek de ğildir.)
Ve o bilet, senet ise; ba şta namaz olarak, edâ-y ı ferâiz ve terk-i kebâir-
dir. Öyle mi?
Evet, bütün ehl-i ihtisas ve mü şâhedenin ve bütün ehl-i zevk ve ke şfin it-
tifak ıyla; o uzun ve karanl ıklı ebedü’l-âbâd yolunda zâd ve zahîre, ışık ve bu-
rak; ancak Kur’ân’ ın evâmirini imtisâl ve nevâhîsinden içtinâb ile elde edile-
bilir. Yoksa fen ve felsefe, sanat ve hikmet, o yolda be ş para etmez. Onlar ın 
ışıklar ı kabrin kap ısına kadard ır.2
İşte ey tembel nefsim!
Beş vakit namaz ı kılmak, yedi kebâiri terk etmek ne kadar az ve rahat ve 
hafiftir. Neticesi, meyvesi, faydas ı ne kadar çok, mühim ve büyük oldu ğunu 
akl ın varsa, bozulmam ış ise anlars ın. Ve f ısk ve sefâhete seni te şvik eden şey-
tana ve o adama dersin:
“Eğer ölümü öldürüp, zevâli dünyadan izale etmek ve aczi ve fakr ı 
beşerden kald ırıp, kabir kap ısını kapamak çâresi varsa, söyle dinleyelim. 
Yoksa sus!.. Kâinat mescid-i kebîrinde Kur’ân, kâinat ı okuyor. O’nu din-
leyelim.. o nur ile nurlanal ım.. hidâyetiyle amel edelim.. ve O’nu vird-i 
zebân edelim... Evet, söz O’dur.. ve O’na derler. Hak olup, Hak’tan gelip, Hak diyen ve hakikati gösteren ve nurânî hikmeti ne şreden O’dur!..”
3ْاٰنِóُĝْĤوَا َאنِĩĺِْŸا رِĳُĭِÖ َאĭَÖĳُĥُĜ ِّرْĳَĬ َّħُıّٰĥĤاَ
4ْכَĭَĐ َאءِĭْĕِÝْøِْźِאÖ َאĬْóُĝْęَÜ َźوَ ْכَĻَĤإِ َאرِĝِÝْĘِْźِאÖ َאĭِĭْĔأَ َّħُıّٰĥĤاَ
1 Bkz.: ed-Deylemî, el-Müsned  2/70, 71; es-Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.745; Aliyyülkârî, el-
Esrâru’l-merfûa  s.320.
2 Ölüyü, mezara kadar takip eden üç şeyden ailesi ve mal ının geriye dönüp, sadece amelinin kendisiyle 
kalacağına dair bkz.: Buhârî, rikak  42; Müslim, zühd  5.
3 Allah ım, kalbimizi iman ve Kur’ân nûruyla nurland ır.
4 “Allah ım, Sana kar şı fakr ımızla bizi zengin k ıl; Senden isti ğnâ ile bizi fakir dü şürme.” el-Bâk ıllânî, 
İ’câzü’l-Kur’ân  s.129.YEDİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------   33
34  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
 َīĻِĥَכِّĳَÝُĩْĤا َīِĨ َאĭْĥَđْäَאĘ ِכَ،ÜَّĳُĜوَ ِכَĤْĳَè ĵٰĤإِ َאĬْÉَåَÝْĤوَا َא،ĭِÜَّĳُĜوَ َאĭِĤْĳَè ْīِĨ ْכَĻَĤإِ َאĬَّأْóَ×َÜ
 َאتِ،ĭِĨْËُĩْĤوَا َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ِħَèوَارْ َאĭْĩَèوَارْ ِכَ،čْęِéِÖ َאĭْčَęْèوَا َא،ĭِùُęْĬأَ ĵٰĤإِ َאĭْĥَכِÜ َźوَ ْכَ،ĻَĥَĐ
 כِĻِĥَĨوَ ْכِכَĥُĨ َאلِĩَäوَ ِכَĥĻِĥَìوَ ِّכَĻِęَĀوَ ِّכَĻِ×َĬوَ ِكَïْ×َĐ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀوَ
 ِכَĝْĥَì رِĳُĬوَ ِכَÝَĩْèرَ َאلِáِĨوَ ِכَÝَّåُè َאنِùِĤوَ ِכَÝَĺَاïِİ ِ÷ْĩَüوَ ِכَÝَĺَאĭِĐ ِīْĻَĐوَ ِכَđْĭُĀ
 َّلِźوَدَ ِכَÜَאĭכَאئِ ِħِùْĥِĈ ِėِüوَכَא ِכَÜَאĜĳُĥْíَĨ َةِóْáכَ ĹِĘ ِכَÜَïْèوَ َاجِóِøوَ ِכَÜدَاĳُäْĳَĨ َفِóَüوَ
 ِכَÜَאĺاٰ َאنِĩَäْóَÜوَ َאدِكَ×ِĐ ِħِّĥَđُĨوَ َאئِכَĩْøأَ زِĳُĭכُ ِّفِóَđُĨوَ ِכَÜَّאĻِĄْóَĨ ِēِّĥَ×ُĨوَ ِכَÝَّĻِÖĳُÖرُ ِÙَĭَĉْĥَø
 ًÙَĩْèرَ ُįَÝْĥَøأَرْ ِيñَّĤا ِכَĤĳُøوَرَ ِכَ×Ļِ×َèوَ َאدِكَıْüوَإِ دِكَĳُıُü َارِïَĨوَ ِכَÝَّĻِÖĳُÖرُ َאلِĩَä ْاٰتِóِĨوَ
 ĵٰĥَĐوَ َ،īĻِĥَøْóُĩْĤوَا َīĻِّĻِ×َّĭĤا َīِĨ ۪įِĬَاĳْìإِ ĵٰĥَĐوَ َ،īĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ َ،īĻِĩَĤَאđْĥِĤ
1.َīĻِĨاٰ َ،īĻِéِĤَّאāĤا َאدِكَ×ِĐ ĵٰĥَĐوَ َ،īĻِÖَّóَĝُĩْĤا ِכَÝٰئِכَĥَĨ
1 Allah ım! Biz kendi havl ve kuvvetimizden teberrî edip Senin havl ve kuvvetine iltica ettik. Sen de bizi, 
Sana tevekkül edenlerden eyle. Bizi nefsimizle ba şbaşa b ırakma. Bizi h ıfzınla koru. Bize ve erkek, kad ın 
bütün müminlere rahmet et. Kulun, nebîn, safiyyin, halîlin; mülkünün cemâli, masnûât ının melîki ve 
sultan ı, inâyetinin göz bebe ği, hidâyetinin güne şi, hüccetinin lisan ı, rahmetinin misali, mahlûkat ının 
nûru, mevcudât ının şerefi, mahlûkat ının kesreti içinde vahdetinin sirâc ı, kâinat ının t ılsımının kâşifi, 
saltanat- ı rubûbiyetinin dellâl ı, marziyyât ının mübelli ği, esmâ-y ı hüsnân ın hazinelerinin tarif edicisi, 
kullar ının muallimi, âyetlerinin tercüman ı, cemâl-i rubûbiyetinin aynas ı, Senin görülüp gösterilmene 
vesile olan habîbin ve âlemlere rahmet olarak gönderdi ğin resûlün olan Efendimiz Muhammed’e (sal-
lallâhu aleyhi ve sellem) , bütün âl ve ashâb ına, karde şleri olan nebî ve resûllere, melâike-i mukarrebîne ve 
sâlih kullar ına salât ve selâm et, âmîn.
Sekizinci Söz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
2َمُŻْøِْŸا ِّٰųا َïْĭِĐ َīĺِّïĤا إِنَّ ، 1مُۚĳُّĻَĝْĤا ُّĹَéْĤا َۚĳُİ َّźإِ َįٰـĤإِ Ưź ُّٰųاَ
Şu dünya ve dünya içindeki ruh-u insanî ve insanda dinin mâhiyet ve 
kıymetlerini ve e ğer din-i hak olmazsa, dünya bir zindan olmas ı ve dinsiz in-
san, en bedbaht mahlûk oldu ğunu ve şu âlemin t ılsımını açan, ruh-u be şerîyi 
zulümâttan kurtaran ُّٰųاَ َאĺ ve 3ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź olduğunu anlamak istersen; şu tem-
silî hikâyeci ğe bak, dinle:
Eski zamanda iki karde ş uzun bir seyahate beraber gidiyorlar. Git gide 
tâ yol ikile şti. O iki yol ba şında, ciddî bir adam ı gördüler. Ondan sordular: 
“Hangi yol iyidir?” O dahi onlara dedi ki: “Sa ğ yolda, kanun ve nizama teba-
iyet mecburiyeti vard ır. Fakat o külfet içinde bir emniyet ve saadet vard ır. Sol 
yolda ise serbestiyet ve hürriyet vard ır. Fakat o serbestiyet içinde bir tehlike 
ve şekâvet vard ır. Şimdi intihaptaki ihtiyar sizdedir.”
Bunu dinledikten sonra güzel huylu karde ş sağ yola 4ِّٰųا ĵَĥَĐ ُÛْĥَכَّĳَÜ deyip 
gitti. Ve nizam ve intizâma tebaiyeti kabul etti. Ahlâks ız ve serseri olan di ğer 
kardeş, s ırf serbestlik için sol yolu tercih etti. Zâhiren hafif, mânen a ğır vazi-
yette giden bu adam ı hayâlen takip ediyoruz.
İşte bu adam, dereden tepeden a şıp gitgide tâ hâlî bir sahraya girdi. 
Birden müthi ş bir sadâ i şitti. Bakt ı ki; dehşetli bir arslan, me şelikten ç ıkıp ona 
hücum ediyor. O da kaçt ı. Tâ altm ış arşın derinliğinde susuz bir kuyuya rast 
1 “Allah o ilâht ır ki kendisinden ba şka ilâh yoktur. Hayy (Her zaman var olan, diri olan, ezelî ve ebedî 
hayat sahibi olan) O’dur, Kayyûm (Kendi zât ı ile var olup, zevâl bulmayan ve bütün varl ıklar ı varl ıkta 
tutup onlar ı yöneten) O’dur.” (Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi, 3/2).
2 “Allah kat ında hak din, İslâmd ır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/19).
3 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
4 “Allah’a tevekkül ettim. (Allah kerîm..!)” (Hûd sûresi, 11/56)
36  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
geldi. Korkusundan kendini içine att ı. Yar ısına kadar dü şüp, elleri bir a ğaca 
rast geldi, yap ıştı. Kuyunun duvar ında göğermiş olan o a ğac ın iki kökü var. 
İki fare; biri beyaz, biri siyah, o iki köke musallat olup kesiyorlar. Yukar ıya 
bakt ı gördü ki; arslan, nöbetçi gibi kuyunun ba şında bekliyor. A şağıya bakt ı, 
gördü ki; deh şetli bir ejderha içindedir. Ba şını kald ırm ış otuz arşın yukar ıdaki 
ayağına takarrub etmi ş. Ağzı, kuyu ağzı gibi geni ştir. Kuyunun duvar ına bak-
tı, gördü ki; ısırıcı muz ır haşerât etraf ını sarm ışlar. Ağac ın başına bakt ı, gördü 
ki; bir incir a ğac ıdır. Fakat harika olarak muhtelif çok a ğaçlar ın meyveleri, ce-
vizden nara kadar ba şında yemi şleri var.
İşte şu adam sû-i fehminden, ak ılsızlığından anlam ıyor ki; bu, âdi bir i ş 
değildir. Bu i şler tesâdüfî olamaz. Bu acîb i şler içinde garip esrar var. Ve pek 
büyük bir i şleyici var oldu ğunu intikal etmedi.
Şimdi bunun kalbi ve ruh ve akl ı, şu elîm vaziyetten gizli feryâd ü figân 
ettikleri hâlde; nefs-i emmâresi, güya bir şey yokmu ş gibi tecâhül edip, ruh ve 
kalbin ağlamas ından kula ğını kapay ıp, kendi kendini aldatarak bir bahçede 
bulunuyor gibi o a ğac ın meyvelerini yemeye ba şlad ı. Hâlbuki o meyvelerin 
bir k ısm ı zehirli ve muz ır idi.
Bir hadîs-i kudsîde Cenâb- ı Hak buyurmu ş: 1ĹِÖ ِيïْ×َĐ ِّīَČ َïْĭِĐ َאĬأَ Yani: 
“Kulum beni nas ıl tan ırsa, onunla öyle muamele ederim.”
İşte bu bedbaht adam, sû-i zan ile ve ak ılsızlığı ile gördü ğünü, âdi ve 
ayn- ı hakikat telâkki etti. Ve öyle de muamele gördü ve görüyor ve görecek; 
ne ölüyor ki kurtulsun, ne de ya şıyor.2 Böylece azap çekiyor. Biz de şu meş’-
umu, bu azapta b ırak ıp dönece ğiz. Tâ öteki karde şin hâlini anlayaca ğız.
İşte şu mübarek, ak ıllı zât gidiyor. Fakat birâderi gibi s ıkıntı çekmiyor. 
Çünkü güzel ahlâkl ı olduğundan güzel şeyleri düşünür, güzel hülyalar eder, 
kendi kendine ünsiyet eder. Hem birâderi gibi zahmet ve me şakkat çekmi-
yor. Çünkü nizam ı bilir, tebaiyet eder, teshîlât görür. Âsâyi ş ve emniyet için-
de serbest gidiyor.
İşte bir bahçeye rast geldi. İçinde, hem güzel çiçek ve meyveler var, hem 
bak ılmad ığı için murdar şeyler de bulunuyor. Karde şi dahi böyle birisine girmi ş-
ti. Fakat murdar şeylere dikkat edip me şgul olmuş, midesini buland ırm ış, hiç is-
tirahat etmeden ç ıkıp gitmişti. Bu zât ise, “ Her şeyin iyisine bak! ” kaidesiyle 
1 Buhârî, tevhid  15, 35; Müslim, zikir 2, 19 , tevbe  1; Tirmizî, zühd  51, deavât  131.
2 A’lâ sûresi, 87/13.
amel edip, murdar şeylere hiç bakmad ı. İyi şeylerden iyi istifâde etti. Güzelce is-
tirahat ederek ç ıkıp gidiyor.
Sonra gitgide bu dahi evvelki birâderi gibi bir sahra-y ı azîmeye girdi. 
Birden hücum eden bir arslan ın sesini işitti. Korktu, fakat birâderi kadar kork-
mad ı. Çünkü hüsn-ü zann ıyla ve güzel fikriyle, “ Şu sahran ın bir hâkimi var. 
Ve bu arslan, o hâkimin taht- ı emrinde bir hizmetkâr olmas ı ihtimâli var.” di-
ye düşünüp teselli buldu. Fakat yine kaçt ı. Tâ altm ış arşın derinliğinde bir su-
suz kuyuya rast geldi, kendini içine att ı. Birâderi gibi ortas ında bir a ğaca eli 
yap ıştı; havada muallâk kald ı. Bakt ı iki hayvan, o a ğac ın iki kökünü kesiyor-
lar. Yukar ıya bakt ı, arslan; a şağıya bakt ı, bir ejderha gördü. Ayn ı kardeşi gibi 
bir acîb vaziyet gördü. Bu dahi tedehhü ş etti. Fakat karde şinin dehşetinden 
bin derece hafif... Çünkü güzel ahlâk ı ona güzel fikir vermi ş. Ve güzel fikir ise, 
ona her şeyin güzel cihetini gösteriyor.
İşte bu sebepten şöyle düşündü ki: “Bu acîb i şler birbiriyle alâkadard ır. 
Hem bir emir ile hareket ederler gibi görünüyor. Öyle ise bu i şlerde bir t ılsım 
vard ır. Evet bunlar bir gizli hâkimin emriyle dönerler. Öyle ise ben yaln ız de-
ğilim; o gizli hâkim bana bak ıyor, beni tecrübe ediyor, bir maksad için beni 
bir yere sevk edip davet ediyor.”
Şu tatl ı korku ve güzel fikirden bir merak ne şet eder ki: “Acaba beni tec-
rübe edip kendini bana tan ıttırmak isteyen ve bu acîb yol ile bir maksada sevk 
eden kimdir?”
Sonra tan ımak merak ından t ılsım sahibinin muhabbeti ne şet etti. Ve şu 
muhabbetten t ılsımı açmak arzusu ne şet etti. Ve o arzudan t ılsım sahibini raz ı 
edecek ve ho şuna gidecek bir güzel vaziyet almak irâdesi ne şet etti.
Sonra ağac ın başına bakt ı, gördü ki, incir a ğac ıdır; fakat ba şında binlerle 
ağac ın meyveleri vard ır. O vakit bütün bütün korkusu gitti. Çünkü kat’î anla-
dı ki; bu incir a ğac ı bir listedir, bir fihristedir, bir sergidir. O mahfî hâkim, ba ğ 
ve bostan ındaki meyvelerin nümûnelerini bir t ılsım ve bir mucize ile o a ğaca 
takm ış ve kendi misafirlerine ihzar etti ği et’imeye birer i şaret suretinde o a ğac ı 
tezyin etmi ş olmal ı. Yoksa bir tek a ğaç, binler a ğaçlar ın meyvelerini vermez.
Sonra niyaza ba şlad ı. Tâ, t ılsımın anahtar ı ona ilham oldu. Ba ğırdı ki:
“Ey bu yerlerin hâkimi! Senin baht ına düştüm. Sana dehâlet ediyo-
rum ve sana hizmetkâr ım. Ve senin r ızân ı istiyorum. Ve seni ar ıyorum. ”
Ve bu niyazdan sonra, birden kuyunun duvar ı yar ılıp, şâhâne, nezih ve 
güzel bir bahçeye bir kap ı aç ıldı. Belki ejderha a ğzı, o kap ıya ink ılâb etti.SEKİZİNCİ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------   37
38  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Ve arslan ve ejderha, iki hizmetkâr suretini giydiler. Ve onu içeriye davet edi-
yorlar. Hatta o arslan, kendisine musahhar bir at şekline girdi.
İşte ey tembel nefsim! Ve ey hayâlî arkada şım! Geliniz, bu iki karde şin 
vaziyetlerini muvâzene edelim. Tâ iyilik nas ıl iyilik getirir1 ve fenâl ık nas ıl fe-
nâl ık getirir, görelim, bilelim.
Bak ınız: Sol yolun bedbaht yolcusu, her vakit ejderhan ın ağzına girmeye 
muntaz ırdır, titriyor. Ve şu bahtiyar ise, meyvedâr ve revnakdâr bir bahçeye 
davet edilir. Hem o bedbaht, elîm bir deh şette ve azîm bir korku içinde kalbi 
parçalan ıyor. Ve şu bahtiyar ise, lezîz bir ibret, tatl ı bir havf, mahbub bir mari-
fet içinde garip şeyleri seyir ve temâ şâ ediyor. Hem o bedbaht, vah şet ve me-
’yûsiyet ve kimsesizlik içinde azap çekiyor. Ve şu bahtiyar ise, ünsiyet ve ümit 
ve iştiyak içinde telezzüz ediyor. Hem o bedbaht, kendini vah şî canavarlar ın 
hücumuna mâruz bir mahpus hükmünde görüyor. Ve şu bahtiyar ise, bir azîz 
misafirdir ki, misafiri oldu ğu Mihmandâr- ı Kerîm’in acîb hizmetkârlar ı ile ünsi-
yet edip e ğleniyor. Hem o bedbaht, zâhiren lezîz, mânen zehirli yemi şleri ye-
mekle azab ını tâcil ediyor. Zira o meyveler nümûnelerdir. Tatmaya izin var, 
tâ as ıllar ına talip olup mü şteri olsun. Yoksa hayvan gibi yutmaya izin yoktur. 
Ve şu bahtiyar ise, tadar, i şi anlar, yemesini tehir eder. Ve intizar ile telezzüz 
eder. Hem o bedbaht kendi kendine zulmetmi ş. Gündüz gibi güzel bir haki-
kati ve parlak bir vaziyeti, basîretsizli ği ile kendisine muzlim ve zulümâtl ı bir 
evham, bir cehennem şekline getirmi ş. Ne şefkate müstehakt ır ve ne de kim-
seden şekvâya hakk ı vard ır.
Meselâ bir adam; güzel bir bahçede, ahbâblar ının ortas ında, yaz mevsi-
minde, ho ş bir ziyâfetteki keyfe kanaat etmeyip, kendini pis müskirlerle sarho ş 
edip, kendisini k ış ortas ında, canavarlar içinde, aç, ç ıplak tahayyül edip, ba-
ğırmaya ve a ğlamaya ba şlasa; nas ıl şefkate lây ık değil... Kendi kendine zulme-
diyor, dostlar ını canavar görüp tahkir ediyor. İşte bu bedbaht dahi öyledir. Ve 
şu bahtiyar ise hakikati görür –hakikat ise güzeldir– hakikatin hüsnünü derk et-
mekle, hakikat sahibinin kemâline hürmet eder. Rahmetine müstehak olur.
İşte, “Fenâl ığı kendinden, iyili ği Allah’tan bil ”2 olan hükm-ü Kur’ânînin 
sırrı zâhir oluyor. Daha bunlar gibi sâir farklar ı muvâzene etsen anlayacaks ın 
ki; evvelkisinin nefs-i emmâresi, ona bir mânevî cehennem ihzar etmi ş. Ve 
ötekisinin hüsn-ü niyeti ve hüsn-ü zann ı ve hüsn-ü hasleti ve hüsn-ü fikri, onu 
büyük bir ihsan ve saadete ve parlak bir fazilete ve feyze mazhar etmi ş.
1 Buhârî, cihâd  27; Müslim, zekât  123.
2 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/79.
Ey nefsim! Ve ey nefsimle beraber bu hikâyeyi dinleyen adam!
Eğer bedbaht karde ş olmak istemezsen ve bahtiyar karde ş olmak is-
tersen, Kur’ân’ ı dinle ve hükmüne mutî ol! Ve O’na yap ış! Ve ahkâm ıy-
la amel et!..
Şu hikâye-i temsiliyede olan hakikatleri e ğer fehmettin ise hakikat-i din 
ve dünya ve insan ve iman ı ona tatbik edebilirsin. Mühimlerini ben söyleye-
ceğim. İncelerini sen kendin istihraç et.
İşte bak!
O iki karde ş ise; biri, ruh-u mümin ve kalb-i sâlihdir. Di ğeri, ruh-u kâfir 
ve kalb-i fâs ıktır.
Ve o iki tarîkten sa ğ ise; tarîk-i Kur’ân ve imând ır. Sol ise; tarîk-i isyan ve 
küfrând ır.
Ve o yoldaki bahçe ise cemiyet-i be şeriye ve medeniyet-i insaniye içinde 
muvakkat hayat- ı içtimâiyedir ki; içinde hay ır ve şer, iyi ve fenâ, temiz ve pis 
şeyler beraber bulunur. Âk ıl odur ki; 1ِرَïכَ َאĨ وَدَعْ َאęَĀ َאĨ ْñُì kaidesiyle amel 
eder, selâmet-i kalb ile gider.
Ve o sahra ise şu arz ve dünyad ır.
Ve o arslan ise ölüm ve eceldir.Ve o kuyu ise beden-i insan ve zaman- ı hayatt ır.
Ve o altm ış arşın derinlik ise ömr-ü vasatî ve ömr-ü gâlibî olan altm ış se-
neye
2 işarettir.
Ve o ağaç ise müddet-i ömür ve madde-i hayatt ır.
Ve o iki siyah ve beyaz hayvan ise gece ve gündüzdür.Ve o ejderha ise a ğzı kabir olan tarîk-i berzâhiye ve revâk- ı uhrevîdir. 
Fakat o a ğız, mümin için zindandan bir bahçeye aç ılan bir kap ıdır.
3
Ve o haşerat- ı muz ırra ise musîbât- ı dünyeviyedir. Fakat mümin için, gaf-
let uykusuna dalmamak için tatl ı îkazât- ı ilâhiye ve iltifâtât- ı rahmâniye hük-
mündedir.
1 “Duru ve saf olan ı al, kar ışık ve bulan ık olan ı b ırak.” İbni Düreyd, el-İştikâk  s.146; ez-Zemah şerî, 
Esâsü’l-belâ ğa s.703; ez-Zebîdî, Tâcü’l-arûs  14/22 (k-d-r maddesi).
2 Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ; ümmetinin ömrünü, “60 ile 70 sene aras ı” diye 
belirttiğine dair bkz.: Tirmizî, zühd  23, deavât  101; İbni Mâce, zühd  27.
3 Bkz.: Buhârî, cenâiz  68, 87; Müslim, cennet  70.SEKİZİNCİ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------   39
40  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Ve o ağaçtaki yemi şler ise dünyevî nimetlerdir ki; Cenâb- ı Kerîm-i Mutlak, 
onlar ı âhiret nimetlerine bir liste, hem ihtar edici, hem mü şâbihleri, hem cen-
net meyvelerine mü şterileri davet eden nümûneler suretinde yapm ış.1
Ve o ağac ın birliğiyle beraber, muhtelif, ba şka başka meyveler vermesi 
ise; kudret-i samedâniyenin sikkesine ve rubûbiyet-i ilâhiyenin hâtemine ve saltanat- ı ulûhiyetin turras ına işarettir. Çünkü “Bir tek şeyden her şeyi yap-
mak” yani, bir topraktan bütün nebatât ve meyveleri yapmak.. hem bir sudan bütün hayvanât ı halketmek..
2 hem basit bir yemekten bütün cihâzât- ı hayva-
niyeyi îcad etmek.. bununla beraber “Her şeyi bir tek şey yapmak” yani, zî-
hayat ın yediği gayet muhtelifü’l-cins taamlardan o zîhayata bir lahm- ı mah-
sus yapmak, bir cild-i basit dokumak gibi sanatlar; Zât- ı Ehad-i Samed olan 
Sultân- ı Ezel ve Ebed’in sikke-i hâssas ıdır, hâtem-i mahsusudur, taklid edil-
mez bir turras ıdır. Evet, bir şeyi her şey ve her şeyi bir şey yapmak; her şeyin 
Hâl ıkına has ve Kadîr-i külli şey’e mahsus bir ni şand ır, bir âyettir.
Ve o t ılsım ise, s ırr- ı iman ile aç ılan s ırr- ı hikmet-i hilkattir.
Ve o miftah ise, 4مُۚĳُّĻَĝْĤا ُّĹَéْĤا َۚĳُİ َّźإِ َįٰـĤإِ Ưź ُّٰųاَ ، 3ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź ُّٰųاَ َאĺ ’dur.
Ve o ejderha a ğzı bahçe kap ısına ink ılâb etmesi ise, i şarettir ki: Kabir ehl-i 
dalâlet ve tu ğyân için vah şet ve nisyan içinde zindan gibi s ıkıntılı ve bir ejder-
ha batn ı gibi dar bir mezara aç ılan bir kap ı olduğu hâlde; ehl-i Kur’ân ve iman 
için zindan- ı dünyadan bostan- ı bekâya ve meydan- ı imtihandan ravza-y ı ci-
nâna ve zahmet-i hayattan rahmet-i Rahmân’a aç ılan bir kap ıdır.5
Ve o vah şi arslan ın dahi mûnis bir hizmetkâra dönmesi ve musahhar bir 
at olmas ı ise, işarettir ki: Mevt, ehl-i dalâlet için, bütün mahbubât ından elîm 
bir firâk- ı ebedîdir. Hem kendi cennet-i kâzibe-i dünyeviyesinden ihraç ve 
tard ve vah şet ve yaln ızlık içinde zindan- ı mezara idhâl ve hapis oldu ğu hâl-
de; ehl-i hidâyet ve ehl-i Kur’ân için, öteki âleme gitmi ş eski dost ve ahbâbla-
rına kavuşmaya vesiledir. Hem hakiki vatanlar ına ve ebedî makam- ı saadet-
lerine girmeye vas ıtad ır. Hem zindan- ı dünyadan bostan- ı cinâna bir davettir. 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/25.
2 Bkz.: Enbiyâ sûresi, 21/30.
3 Ey, “Kendisinden ba şka hiçbir ilâh olmayan Allah ım!”
4 “Allah o ilâht ır ki kendisinden ba şka ilâh yoktur. Hayy (Her zaman var olan, diri olan, ezelî ve ebedî 
hayat sahibi olan) O’dur, Kayyûm (Kendi zât ı ile var olup, zevâl bulmayan ve bütün varl ıklar ı varl ıkta 
tutup onlar ı yöneten) O’dur.” (Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi, 3/2).
5 Kabrin, mümin ve kâfir için iki farkl ı yönü oldu ğuna dair bkz.: Tirmizî, kıyâmet  26; Dârimî, rikak  94.
Hem Rahmân- ı Rahîm’in fazl ından, kendi hizmetine mukabil ahz- ı ücret et-
meye bir nöbettir. Hem vazife-i hayat külfetinden bir terhistir. Hem ubûdiyet ve imtihan ın ta’lîm ve talimat ından bir paydostur...
Elhâs ıl: 
Her kim hayat- ı fâniyeyi esas maksad yapsa, zâhiren bir cen-
net içinde olsa da, mânen cehennemdedir. Ve her kim hayat- ı bâkiyeye 
ciddî müteveccih ise, saadet-i dâreyne mazhard ır. Dünyas ı ne kadar fenâ 
ve s ıkıntılı olsa da; dünyas ını, cennetin intizar salonu hükmünde gördü-
ğü için ho ş görür, tahammül eder, sab ır içinde şükreder...1
 ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ. َīĻِĨاٰ َאنِĩĺِْŸوَا ْاٰنِóُĝْĤوَا ِÙَĨَŻَّùĤوَا َאدَةِđَّùĤا ِģْİأَ ْīِĨ َאĭْĥَđْäا َّħُıّٰĥĤاَ
 َאتِĩِĥْכَĤا ِďĻِĩَä ĹِĘ ِÙَĥَכِّýَÝُĩْĤا َאتِĘُوóُéْĤا ِďĻِĩَä َدِïَđِÖ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø
 ِّģכُ ْīِĨ ْاٰنِóُĝْĤا َīِĨ ٍÙَĩِĥכَ ِّģכُ َاءَةِóِĜ َïْĭِĐ َاءِĳَıْĤا َאتِäُّĳَĩَÜ َאĺَاóَĨ ĹِĘ ِīٰĩْèَّóĤا ِذْنِÍِÖ ِÙَĥِّáَĩَÝُĩْĤا
 َאتِĭِĨْËُĩْĤوَا َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ِħَèوَارْ َאĭْĺَïِĤوَوَا َאĭْĩَèوَارْ َאنِ،ĨَّõĤا ِóِìاٰ ĵٰĤإِ ُولِõُّĭĤا أَوَّلِ ْīِĨ َאرِئٍĜ
2.َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤوَا َīĻِĨاٰ َ،īĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺ ِכَÝَĩْèَóِÖ َאİَدِïَđِÖ
1 Sab ır içinde şükretmek tâbiri ile ilgili bkz.: İbrahim sûresi, 14/5; Lokman sûresi, 31/31; Sebe sûresi, 
34/19; Şûrâ sûresi, 42/33.
2 Allah ım! Bizi saadet, selâmet, Kur’ân ve iman ehlinden eyle, âmîn. Allah ım, Efendimiz Muhammed’e 
(sallallâhu aleyhi ve sellem)  ve âline ve ashâb ına, nüzûlünden zaman ımıza kadar Kur’ân okuyan her bir 
okuyucunun okudu ğu her bir kelimenin, hava dalgalar ının aynalar ında Rahmân’ ın izniyle temessül 
eden bütün kelimelerinin bütün harfleri adedince salât ve selâm et. Ve bunlar adedince, bize, anne ve babam ıza, erkeğiyle kad ınıyla bütün müminlere rahmetinle merhamet et, ey Erhamürrâhimîn, âmîn... 
Âlemlerin Rabbi Allah’a hamd olsun.SEKİZİNCİ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------   41
Dokuzuncu Söz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ۝ نَĳُéِ×ْāُÜ َīĻِèوَ نَĳُùْĩُÜ َīĻِè ِّٰųا َאنَéْ×ُùَĘ
1ُونَóِıْčُÜ َīĻِèوَ ًّאĻِýَĐوَ َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ
Ey birâder! Benden, namaz ın şu muayyen be ş vakte2 hikmet-i tahsisini 
soruyorsun. Pek çok hikmetlerinden yaln ız birisine i şaret ederiz.
Evet her bir namaz ın vakti, mühim bir ink ılâb başı olduğu gibi, azîm bir 
tasarruf-u ilâhînin aynas ı ve o tasarruf içinde ihsânât- ı külliye-i ilâhiyenin bi-
rer ma’kesi oldu ğundan, Kadîr-i Zülcelâl’e o vakitlerde daha ziyâde tesbih ve 
ta’zim ve hadsiz nimetlerinin iki vakit ortas ında toplanm ış yekûnuna kar şı şü-
kür ve hamd demek olan namaza emredilmi ştir. Şu ince ve derin mânây ı bir 
parça fehmetmek için “Be ş Nükte”yi nefsimle beraber dinlemek lâz ım.
Birinci Nükte
Namaz ın mânâs ı; Cenâb- ı Hakk’ ı tesbih ve ta’zim ve şükürdür. Yâni, celâ-
line karşı, kavlen ve fiilen “ Sübhânallah ” deyip takdis etmek... Hem, kemâli-
ne karşı, lafzen ve amelen “ Allahu Ekber ” deyip ta’zim etmek... Hem, cemâli-
ne karşı, kalben ve lisânen ve bedenen “ Elhamdülillâh ” deyip şükretmektir.
1 “Haydi siz ak şama girerken, sabaha ç ıkarken Allah’ ı takdis ve tenzih edin, namaz k ılın. Göklerde ve 
yerde hamd, güzel övgü O’na mahsustur. İkindi vaktinde de, ö ğleye girerken de O’nu takdis ve tenzih 
edin, namaz k ılın.” (Rûm sûresi, 30/17-18). Burada serlevha yap ılan bu iki âyetin, 5 vakit namaza 
işaret ettiğine dair bkz.: Abdurrezzak, el-Musannef  1/454; Abdurrezzak, Tefsîru’s-San’ânî  3/103; et-
Taberî, Câmiu’l-beyân  21/29; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  10/247.
2 Namaz ın 5 vakit olarak farz k ılınd ığına dair bkz.: Buhârî, zekât  1, 41, 64, meğâzî 60, tevhid  1; Müslim, 
îmân  8, 29, 31, 259, mesâcid  166.
Demek tesbih ve tekbir ve hamd, namaz ın çekirdekleri hükmündedirler. 
Ondand ır ki; namaz ın harekât ve ezkâr ında bu üç şey, her taraf ında bulunu-
yorlar. Hem ondand ır ki; namazdan sonra, namaz ın mânâs ını te’kid ve tak-
viye için şu kelimât- ı mübâreke, otuz üç defa tekrar edilir.1 Namaz ın mânâs ı, 
şu mücmel hülâsalarla te’kid edilir.
İkinci Nükte
İbadetin mânâs ı şudur ki: Dergâh- ı ilâhîde abd, kendi kusurunu ve acz 
ve fakr ını görüp kemâl-i rubûbiyetin ve kudret-i samedâniyenin ve rahmet-i 
ilâhiyenin önünde hayret ve muhabbetle secde etmektir. Yâni, rubûbiyetin saltanat ı nas ıl ki ubûdiyeti ve itaati ister; rubûbiyetin kudsiyeti, pâkl ığı da-
hi ister ki abd, kendi kusurunu görüp isti ğfar ile ve Rabbini bütün nekâisten 
pâk ve müberrâ; ve ehl-i dalâletin efkâr- ı bât ılas ından münezzeh ve muallâ; 
ve kâinat ın bütün kusurât ından mukaddes ve muarrâ oldu ğunu tesbih ile, 
“
Sübhânallah ” ile ilân etsin.
Hem de rubûbiyetin kemâl-i kudreti dahi ister ki; abd, kendi zaaf ını ve 
mahlûkat ın aczini görmekle kudret-i samedâniyenin azamet-i âsâr ına karşı is-
tihsan ve hayret içinde “ Allahu Ekber ” deyip huzû ile rükûa gidip, O’na ilti-
ca ve tevekkül etsin.
Hem, rubûbiyetin nihayetsiz hazine-i rahmeti de ister ki; abd, kendi ihtiya-
cını ve bütün mahlûkat ın fakr ve ihtiyâcât ını suâl ve dua lisan ıyla izhar ve Rab-
bi nin ih san ve in’âmât ını şükür ve senâ ile ve “ Elhamdülillâh ” ile ilân etsin.
Demek, namaz ın ef’âl ve akvâli, bu mânâlar ı tazammun ediyor ve bunlar 
için taraf- ı ilâhîden vaz’edilmi şler.
Üçüncü Nükte
Nas ıl ki insan, şu âlem-i kebîrin bir misâl-i musa ğğarıdır. Ve Fâtiha-y ı şe-
rîfe, şu Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın bir timsâl-i münevveridir. Namaz dahi bütün 
ibâdât ın envâ ını şâmil bir fihriste-i nûrâniyedir. Ve bütün esnaf- ı mahlûkat ın 
elvân- ı ibadetlerine i şaret eden bir harita-y ı kudsiyedir.
1 Bkz.: Müslim, mesâcid  144, 146; Tirmizî, deavât  25; Nesâî, sehv 92; İbni Mâce,  ikâme 32.DOKUZUNCU SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------   43
44  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Dördüncü Nükte
Nas ıl ki haftal ık bir saatin saniye ve dakika ve saat ve günlerini sayan mil-
leri birbirine bakarlar, birbirinin misâlidirler ve birbirinin hükmünü al ırlar.
Öyle de, Cenâb- ı Hakk’ ın bir saat- ı kübrâs ı olan şu âlem-i dünyan ın sa-
niyesi hükmünde olan gece ve gündüz deverân ı ve dakikalar ı sayan seneler 
ve saatleri sayan tabakât- ı ömr-ü insan ve günleri sayan edvâr- ı ömr-ü âlem; 
birbirine bakarlar, birbirinin misâlidirler ve birbirinin hükmündedirler ve bir-birini hat ırlat ırlar. Meselâ:
Fecir zaman ı; tulûa kadar; evvel-i bahar zaman ına, hem insan ın rahm- ı 
mâdere dü ştüğü âvân ına, hem semâvât ve arz ın alt ı gün hilkatinden birinci 
gününe benzer ve hat ırlat ır. Ve onlardaki şuûnât- ı ilâhiyeyi ihtar eder.
Zuhr zaman ı ise; yaz mevsiminin ortas ına, hem gençlik kemâline, hem 
ömr-ü dünyadaki hilkat-i insan devrine benzer ve i şaret eder. Ve onlardaki te-
celliyât- ı rahmeti ve füyûzât- ı nimeti hat ırlat ır.
Asr zaman ı ise; güz mevsimine, hem ihtiyarl ık vaktine, hem Âhir zaman 
Peygamberi’nin 
(aleyhissalâtü vesselâm)  asr- ı saadetine benzer. Ve onlardaki şuû-
nât- ı ilâhiyeyi ve in’âmât- ı rahmâniyeyi ihtar eder.
Mağrib zaman ı ise; güz mevsiminin âhirinde pek çok mahlûkat ın guru-
bunu, hem insan ın vefat ını, hem dünyan ın k ıyâmet ibtidâs ındaki harâbiye-
tini ihtar ile, tecelliyât- ı celâliyeyi ifham ve be şeri gaflet uykusundan uyand ı-
rır, îkaz eder.
İşâ vakti ise ; âlem-i zulümât, nehâr âleminin bütün âsâr ını siyah kefe-
ni ile setretmesini, hem k ışın beyaz kefeni ile ölmü ş yerin yüzünü örtmesini, 
hem vefat etmi ş insan ın, bakiyye-i âsâr ı dahi vefat edip nisyan perdesi alt ına 
girmesini, hem bu dâr- ı imtihan olan dünyan ın bütün bütün kapanmas ını ih-
tar ile, Kahhâr- ı Zülcelâl’in celâlli tasarrufât ını îlân eder.
Gece vakti ise ; hem k ışı, hem kabri, hem âlem-i berzah’ ı ifham ile rûh-u 
beşer rahmet-i Rahmân’a ne derece muhtaç oldu ğunu insana hat ırlat ır.
Ve gecede teheccüd ise ; kabir gecesinde ve berzah karanl ığında ne ka-
dar lüzumlu bir ışık olduğunu1 bildirir, îkaz eder. Ve bütün bu ink ılâbât içinde 
1 Karanl ıkta namaza yönelenlerin, tam bir nura kavu şacaklar ına dair bkz.: Tirmizî, mevâkîtü’s-salât  51; 
Ebû Dâvûd, salât  49; İbni Mâce, mesâcid  14.
Cenâb- ı Mün’im-i Hakikî’nin nihayetsiz nimetlerini ihtar ile, ne derece hamd 
ve senâya müstehak oldu ğunu îlân eder.
İkinci sabah ise ; sabah- ı haşri ihtar eder. Evet, şu gecenin sabah ı ve şu 
kışın bahar ı ne kadar mâkul ve lâz ım ve kat’î ise; ha şrin sabah ı da, berzah ın 
bahar ı da o kat’iyyettedir.
Demek bu be ş vaktin her biri, bir mühim ink ılâb başında oldu ğu ve bü-
yük ink ılâblar ı ihtar etti ği gibi;1 kudret-i samedâniyenin tasarrufât- ı azîme-i 
yevmiyesinin i şaretiyle, hem senevî, hem asrî, hem dehrî kudretin mucizât ını 
ve rahmetin hedâyâs ını hat ırlat ır. Demek, as ıl vazife-i f ıtrat ve esâs- ı ubûdiyet 
ve kat’î borç olan farz namaz, şu vakitlerde lây ıktır ve enseptir.
Beşinci Nükte
İnsan, f ıtraten gayet zay ıftır.2 Hâlbuki her şey ona ili şir, onu müteessir ve 
müteellim eder. Hem, gayet âcizdir. Hâlbuki belâlar ı ve düşmanlar ı pek çok-
tur. Hem, gayet fakirdir. Hâlbuki ihtiyâcât ı pek ziyâdedir. Hem, tembel ve ik-
tidars ızd ır. Hâlbuki hayat ın tekâlifi gayet a ğırdır. Hem, insâniyet onu kâinatla 
alâkadar etmi ştir. Hâlbuki sevdi ği, ünsiyet etti ği şeylerin zevâl ve firâk ı, mü-
temâdiyen onu incitiyor. Hem, ak ıl ona yüksek maksadlar ve bâki meyveler 
gösteriyor. Hâlbuki eli k ısa, ömrü k ısa, iktidar ı kısa, sabr ı kısad ır.
İşte bu vaziyette bir ruh, fecir zaman ında bir Kadîr-i Zülcelâl’in, bir 
Rahîm-i Zülcemâl’in dergâh ına niyaz ile, namaz ile müracaat edip arz- ı hâl 
etmek, tevfik ve medet istemek, ne kadar elzem ve pe şindeki gündüz âlemin-
de başına gelecek, beline yüklenecek i şleri, vazifeleri tahammül için ne kadar 
lüzumlu bir nokta-y ı istinâd oldu ğu bedâheten anla şılır.
Ve zuhr zaman ında –ki o zaman– gündüzün kemâli ve zevâle meyli ve 
yevmî işlerin âvân- ı tekemmülü ve me şâğilin tazyikinden muvakkat bir istira-
hat zaman ı ve fâni dünyan ın bekâs ız ve ağır işlerinin verdi ği gaflet ve sersem-
likten, ruhun teneffüse ihtiyaç vakti ve in’âmât- ı ilâhiyenin tezahür etti ği bir 
1 Meselâ Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) , Tevrat ehlinin Tevrat’la gün ortas ına kadar, 
hıristiyanlar ın da İncil’le ikindi vaktine kadar amel ettiklerini belirtmi ş, önceki ümmetlere nazaran 
kendi ümmetinin ömrünü de ikindi vakti ile güne şin batmas ı aras ındaki müddete benzetmi ştir: Buhârî, 
mevâkîtü’s-salât  17, enbiyâ  50, fezâilü’l-Kur’ân  17, tevhid  31, 47; Tirmizî, edeb  82; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  2/121, 124, 129.
2 Bkz..: “İnsan hilkatçe zay ıf yarat ılm ıştır.” (Nisâ sûresi, 4/28).DOKUZUNCU SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------   45
46  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
and ır. Ruh-u be şer o tazyikten kurtulup, o gafletten s ıyrılıp, o mânâs ız ve be-
kâs ız şeylerden ç ıkıp, Kayyûm-u Bâkî olan Mün’im-i Hakikî’nin dergâh ına gi-
dip el bağlayarak, yekûn nimetlerine şükür ve hamd edip ve istiâne etmek; ve 
celâl ve azametine kar şı rükû ile aczini izhar etmek; ve kemâl-i bîzevâline ve 
cemâl-i bîmisâline kar şı secde edip hayret ve muhabbet ve mahviyetini ilân 
etmek demek olan zuhr namaz ını kılmak; ne kadar güzel, ne kadar ho ş, ne 
kadar lâz ım ve münâsib oldu ğunu anlamayan insan, insan de ğil...
Asr vaktinde  –ki o vakit– hem güz mevsim-i hazinânesini ve ihtiyarl ık 
hâlet-i mahzunânesini ve âhir zaman mevsim-i elîmânesini and ırır ve hat ır-
latt ırır. Hem yevmî i şlerin neticelenmesi zaman ı; hem o günde mazhar oldu-
ğu s ıhhat ve selâmet ve hay ırlı hizmet gibi niâm- ı ilâhiyenin bir yekûn-u azîm 
teşkil ettiği zaman ı; hem o koca güne şin ufûle meyletmesi i şaretiyle, insan bir 
misafir memur ve her şey geçici, bîkarar oldu ğunu îlân etmek zaman ıdır.
Şimdi, ebediyeti isteyen ve ebed için halkolunan ve ihsana kar şı perestiş 
eden ve firâktan müteellim olan rûh-u insan; kalk ıp abdest al ıp, şu asr vaktin-
de, ikindi namaz ını kılmak için Kadîm-i Bâkî ve Kayyûm-u Sermedî’nin der-
gâh- ı samedâniyesi’ne arz- ı münâcât ederek, zevâlsiz ve nihayetsiz rahmeti-
nin iltifât ına iltica edip, hesaps ız nimetlerine kar şı şükür ve hamd ederek, iz-
zet-i rubûbiyetine kar şı zelîlâne rükûa gidip, sermediyet-i ulûhiyetine kar şı 
mahviyetkârâne secde ederek; hakikî bir teselli-i kalb, bir rahat- ı ruh bulup, 
huzur-u kibriyâs ında kemerbeste-i ubûdiyet olmak demek olan asr namaz ını 
kılmak; ne kadar ulvî bir vazife, ne kadar münâsip bir hizmet, ne kadar yerin-
de bir borc-u f ıtrat edâ etmek, belki gayet ho ş bir saadet elde etmek oldu ğu-
nu insan olan anlar.
Mağrib vaktinde  –ki o zaman– hem k ışın başlamas ında yaz ve güz âle-
minin nâzenîn ve güzel mahlûkat ının vedâ-y ı hazînânesi içinde gurub etme-
sinin zaman ını and ırır. Hem, insan ın vefat ıyla bütün sevdiklerinden bir firâk- ı 
elîmâne içinde ayr ılıp, kabre girmek zaman ını hat ırlat ır. Hem, dünyan ın zel-
zele-i sekerat içinde vefat ıyla, bütün sekenesi ba şka âlemlere göçmesi ve bu 
dâr- ı imtihan lâmbas ının söndürülmesi zaman ını and ırır, hat ırlat ır. Ve zevâlde 
gurub eden mahbublara peresti ş edenleri şiddetle ikaz eder bir vakittir.
İşte akşam namaz ı için böyle bir vakitte f ıtraten bir Cemâl-i Bâkî’ye ay-
na-y ı müştâk olan rûh-u be şer, şu azîm işleri yapan ve bu cesîm âlemleri çevi-
ren, tebdil eden Kadîm-i Lemyezel ve Bâkî-i Lâyezâl’in ar ş-ı azametine yüzü-
nü çevirip, bu fânilerin üstünde “ Allahu Ekber ” deyip, onlardan ellerini çekip,
hizmet-i Mevlâ için el ba ğlay ıp, Dâim-i Bâkî’nin huzurunda k ıyam edip; 
“Elhamdülillâh ” demekle, kusursuz kemâline, misilsiz cemâline, nihayetsiz 
rahmetine kar şı hamd ü senâ edip; 1ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ demekle, muînsiz 
rubûbiyetine, şeriksiz ulûhiyetine, vezirsiz saltanat ına karşı arz- ı ubûdiyet ve 
istiâne etmek; hem nihayetsiz kibriyâs ına, hadsiz kudretine ve aczsiz izzetine 
karşı rükûa gidip, bütün kâinatla beraber zaaf ve aczini, fakr ve zilletini izhar 
etmekle, 2ِħĻِčَđْĤا َĹِّÖرَ َאنَéْ×ُø deyip, Rabb-i Azîm’ini tesbih edip; hem zevâlsiz 
Cemâl-i Zât’ ına; tagayyürsüz s ıfât- ı kudsiyesine, tebeddülsüz kemâl-i serme-
diyetine kar şı secde edip, hayret ve mahviyet içinde terk-i mâsiva ile, muhab-
bet ve ubûdiyetini ilân edip; hem bütün fânilere bedel bir Cemîl-i Bâkî, bir 
Rahîm-i Sermedî bulup, 3ĵٰĥْĐَْŶا َĹِّÖرَ َאنَéْ×ُø demekle zevâlden münezzeh; ku-
surdan müberrâ Rabb-i Âlâ’s ını takdîs etmek...
Sonra teşehhüd edip oturup, bütün mahlûkat ın tahiyyât- ı mübârekele-
rini ve salavât- ı tayyibelerini kendi hesab ına O Cemîl-i Lemyezel ve Celîl-i 
Lâyezâl’e hediye edip ve Resûl-i Ekrem’ine selâm etmekle, bîât ını tecdit ve 
evâmirine itaatini izhar edip ve îmân ını tecdit ile tenvir etmek için, şu kasr- ı 
kâinat ın intizâm- ı hakimânesini mü şâhede edip Sâni-i Zülcelâl’in vahdâniye-
tine şehâdet etmek...
Hem saltanat- ı rubûbiyetin dellâl ı ve mübelli ğ-i marziyât ı ve kitab- ı kâi-
nat ın tercümân- ı âyât ı olan Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın risâle-
tine şehâdet etmek demek olan ma ğrib namaz ını kılmak; ne kadar latîf, nazîf 
bir vazife, ne kadar azîz, lezîz bir hizmet, ne kadar ho ş ve güzel bir ubûdiyet, 
ne kadar ciddî bir hakikat ve bu fânî misafirhânede bâkiyâne bir sohbet ve dâimâne bir saadet oldu ğunu anlamayan adam, nas ıl adam olabilir!..
İşâ vaktinde  –ki o vakit– gündüzün ufukta kalan bakiye-i âsâr ı dahi kay-
bolup gece âlemi, kâinat ı kaplar, 
4َאرِıَّĭĤوَا ِģْĻَّĥĤا ُÕِّĥَĝُĨ olan Kadîr-i Zülcelâl’in, 
o beyaz sayfay ı bu siyah sayfaya çevirmesindeki tasarrufât- ı rabbâniyesiyle,
1 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
2 “Büyük ve yüce olan Rabbimi her türlü noksandan tenzih ederim.” Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu 
aleyhi ve sellem) , namaz ın rükûunda 3 defa bunu söyledi ğine dair bkz.: Müslim, müsâfirîn  203; Tirmizî, 
salât  79, vitr 19; Ebû Dâvûd, salât  147.
3 “En yüce olan Rabbimi her türlü noksandan tenzih ederim.” Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve 
sellem) , namaz ın secdelerinde 3 defa bunu söyledi ğine dair bkz.: Müslim, müsâfirîn  203; Tirmizî, salât  
79, vitr 19; Ebû Dâvûd, salât  147.
4 Gece ile gündüzü birbirine çeviren (dönü ştüren, sürelerini uzat ıp k ısaltan). Bkz.: Nûr sûresi, 24/44.DOKUZUNCU SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------   47
48  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
yaz ın müzeyyen ye şil sayfas ını k ışın bârid beyaz sayfas ına çevirmesindeki
1ِóَĩَĝْĤوَا ِ÷ْĩَّýĤا ُóِّíَùُĨ olan Hakîm-i Zülkemâl’in icraât- ı ilâhiyesini hat ırlat ır.
Hem, mürûr-u zamanla ehl-i kubûrun bakiye-i âsâr ı dahi şu dünyadan ke-
silmesiyle, bütün bütün ba şka âleme geçmesindeki “Hâl ık-ı mevt ve hayât” ın 
şuûnât- ı ilâhiyesini and ırır.
Hem, dar ve fânî ve hakir dünyan ın tamamen harâb olup, azîm sekera-
tıyla vefat edip, geni ş ve bâki ve azametli âlem-i âhiretin inki şafında “Hâl ık-ı 
arz ve semâvât” ın tasarrufât- ı celâliyesini ve tecelliyât- ı cemâliyesini and ırır, 
hat ırlatt ırır bir zamand ır.
Hem, şu kâinat ın Mâlik ve Mutasarr ıf-ı Hakikî’si, Ma’bûd ve Mahbûb-u 
Hakikî’si, o Zât olabilir ki; gece gündüzü, k ış ve yaz ı, dünya ve âhireti bir ki-
tab ın sayfalar ı gibi sühûletle çevirir, yazar, bozar, de ğiştirir; bütün bunlara 
hükmeder bir Kadîr-i mutlak oldu ğunu isbat eden bir vaziyettir. İşte nihayet-
siz âciz, zay ıf, hem nihayetsiz fakir, muhtaç, hem nihayetsiz bir istikbâl zulü-
mât ına dalmakta, hem nihayetsiz hâdisât içinde çalkanmakta olan rûh-u be-
şer, yats ı namaz ını kılmak için şu mânâdaki i şâda, İbrâhimvârî 2َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź 
deyip, Ma’bûd-u Lemyezel, Mahbûb-u Lâyezâl’in dergâh ına namaz ile iltica 
edip ve şu fânî âlemde ve fânî ömürde ve karanl ık dünyada ve karanl ık istik-
bâlde, bir Bâkî-i Sermedî ile münâcât edip, bir parçac ık bir sohbet-i bâkiye, 
birkaç dakikac ık bir ömr-ü bâki içinde dünyas ına nur serpecek, istikbâlini ışık-
land ıracak, mevcudat ın ve ahbâb ının firâk ve zevâlinden ne şet eden yarala-
rına merhem sürecek olan Rahmân- ı Rahîm’in iltifât- ı rahmetini ve nûr-u hi-
dâyetini görüp istemek...
Hem muvakkaten onu unutan ve gizlenen dünyây ı, o dahi unutup, dert-
lerini kalbin a ğlamas ıyla dergâh- ı rahmette döküp, hem ne olur ne olmaz, 
ölüme benzeyen uykuya3 girmeden evvel son vazife-i ubûdiyetini yap ıp, yev-
miye defter-i amelini hüsn-ü hâtime ile ba ğlamak için salâta k ıyam etmek; yâ-
ni bütün fânî sevdiklerine bedel bir Ma’bûd ve Mahbûb-u Bâkî’nin ve bütün dilencilik etti ği âcizlere bedel bir Kadîr-i Kerîm’in ve bütün titredi ği muz ırlar ın 
şerrinden kurtulmak için bir Hafîz-i Rahîm’in huzuruna ç ıkmak...
1 Güneşi ve ay ı hizmet etmeleri için sizin emrinize veren. Bkz.: Ra’d sûresi, 13/2; Ankebût sûresi, 29/61; 
Lokman sûresi, 31/29; Fât ır sûresi, 35/13; Zümer sûresi, 39/5.
2 “Ben öyle sönüp batanlar ı Tanr ı diye sevmem.” (En’âm sûresi, 6/76).
3 “Uyku, ölümün karde şidir.” mânâs ındaki hadis için bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  8/342; el-
Beyhakî, Şuabü’l-îmân  4/183; İbnü’l-Mübârek, ez-Zühd  s.79.
Hem Fâtiha ile ba şlamak; yâni, bir şeye yaramayan ve yerinde olmayan nâ-
kıs, fakir mahlûklar ı medih ve minnettarl ığa bedel, bir Kâmil-i mutlak ve Ganiyy-i 
mut lak ve Rahîm ve Kerîm olan Rabbü’l-âlemîn’i medh ü senâ etmek...
Hem 1ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ hitab ına terakki etmek; yâni, küçüklü ğü, hiçliği, kimse-
sizliği ile beraber Ezel ve Ebed Sultân’ ı olan Mâlik-i yevmi’d-dîn’e intisâb ıyla 
şu kâinatta nazdâr bir misafir ve ehemmiyetli bir vazifedâr makam ına girip;
2ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ demekle, bütün mahlûkat nâm ına kâinat ın cemaat- ı 
kübrâs ı ve cemiyet-i uzmâs ındaki ibâdât ve istiânât ı O’na takdim etmek...
Hem 3َħĻِĝَÝْùُĩْĤا َاطَóِّāĤا َאĬِïْİاِ demekle, istikbâl karanl ığı içinde saadet-i 
ebediyeye giden, nurânî yolu olan s ırat- ı müstakîm’e hidâyeti istemek...
Hem, şimdi yatm ış nebâtât, hayvanât gibi; gizlenmi ş güneşler, hüşyâr 
yıldızlar, birer nefer misillü emrine musahhar ve bu misafirhâne-i âlemde bi-
rer lâmbas ı ve hizmetkâr ı olan Zât- ı Zülcelâl’in kibriyâs ını düşünüp “ Allahu 
Ekber ” deyip rükûa varmak...
Hem bütün mahlûkat ın secde-i kübrâs ını düşünüp, yâni şu gecede yat-
mış mahlûkat gibi, her senede, her as ırdaki envâ- ı mevcudat, hattâ arz, hat-
tâ dünya, birer muntazam ordu, belki birer mutî nefer gibi vazife-i ubûdiyet-i dünyeviyesinden, emr-i kün feyekûn ile terhis edildi ği zaman, yâni âlem-i 
gayba gönderildi ği vakit, nihayet intizam ile zevâlde gurub seccadesinde 
“
Allahu Ekber ” deyip secde ettikleri...
Hem emr-i kün feyekûn’den4 gelen bir sayha-y ı ihyâ ve îkâz ile yi-
ne baharda; k ısmen aynen, k ısmen mislen ha şrolup k ıyam edip kemerbes-
te-i hizmet-i Mevlâ olduklar ı gibi; şu insanc ık, onlara iktidâen o Rahmân- ı 
Zülkemâl’in, o Rahîm-i Zülcemâl’in bâr-gâh-i huzurunda hayret-âlûd bir mu-habbet, bekâ-âlûd bir mahviyet, izzet-âlûd bir tezellül içinde “
Allahu Ekber ” 
deyip sücûda gitmek; yâni, bir nevi mi’râca ç ıkmak demek olan i şâ namaz ı-
nı kılmak; ne kadar ho ş, ne kadar güzel, ne kadar şirin, ne kadar yüksek, ne 
kadar azîz, lezîz, ne kadar mâkul, münâsib bir vazife, bir hizmet, bir ubûdiyet, bir ciddî hakikat oldu ğunu elbette anlad ın.
1 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet ederiz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
2 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
3 “Bizi doğru yola, Sana do ğru varan yola ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/6)
4 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)DOKUZUNCU SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------   49
50  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Demek şu beş vakit; her biri, birer ink ılâb- ı azîmin işârât ı ve icraât- ı cesîme-i 
rabbâniyenin emârât ı ve in’âmât- ı külliye-i ilâhiyenin alâmât ı olduklar ından, 
borç ve zimmet olan farz namaz ın o zamanlara tahsisi, nihayet hikmettir.
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
 َÙَّĺدِĳُ×ُđْĤوَا ِכَÝَĘِóْđَĨ َÙَّĻِęْĻכَ ْħُıَĩِّĥَđُĻِĤ َאدِكَ×ِđِĤ ًאĩِّĥَđُĨ ُįَÝْĥَøأَرْ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
 َאلِĩَåِĤ ۪įِÝَّĺدِĳُ×ُđِÖ ْاٰةًóِĨوَ ِכَ،Üَאĭכَאئِ َאبِÝכِ َאتِĺِٰź ًאĬَאĩَäْóَÜوَ َאئِכَĩْøأَ زِĳُĭِכُĤ ًאĘِّóَđُĨوَ َכَ،Ĥ
 َīĻِĨاٰ َאتِ،ĭِĨْËُĩْĤوَا َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ِħَèوَارْ َאĭْĩَèوَارْ َ،īĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِכَ،ÝَّĻِÖĳُÖرُ
2َīĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺ ِכَÝَĩْèَóِÖ
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
2 Allah ım, kullar ına Seni nas ıl tan ıyacaklar ını ve Sana nas ıl kulluk edeceklerini ö ğretmek ve isimlerinin 
hazinelerini tarif etmek üzere, kitab- ı kâinat ının âyetlerinin tercüman ı ve ubûdiyetiyle Senin cemâl-i 
rubûbiyetine bir ayna olarak gönderdi ğin zâta, onun bütün âl ve ashâb ına salât ve selâm et. Bize ve 
erkek-kad ın bütün müminlere merhamet et. Rahmetine güveniyoruz, kabul buyur ey Erhamürrâhimîn 
olan Rabbimiz.
Onuncu Söz
Haşir Bahsi Haşir Bahsi
İhtar: Şu risalelerde te şbih ve temsilleri, hikâyeler sûretinde yazd ığımın 
sebebi; hem teshil, hem hakâik-i İslâmiye ne kadar mâkul, mütenâsib, 
muhkem, mütesânid oldu ğunu göstermektir. Hikâyelerin mânâlar ı, 
sonlar ındaki hakikatlerdir. Kinâiyât kabilinden yaln ız onlara delâlet ederler. 
Demek hayâlî hikâyeler de ğil, doğru hakikatlerdir.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
1ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ إِنَّ
Birâder, ha şir ve âhireti basit ve avâm lisan ıyla ve vâz ıh bir tarzda beyâ-
nını ister isen, öyle ise şu temsilî hikâyeci ğe nefsimle beraber bak, dinle.
Bir zaman iki adam, cennet gibi güzel bir memlekete ( şu dünyaya i şaret-
tir) gidiyorlar. Bakarlar ki; herkes ev, hâne, dükkân kap ılar ını aç ık b ırak ıp mu-
hafazas ına dikkat etmiyorlar. Mal ve para, meydanda sahipsiz kal ır.
O adamlardan birisi, her istedi ği şeye elini uzat ıp, ya çal ıyor, ya gasbedi-
yor. Hevesine tebaiyet edip her nevi zulmü, sefâheti irtikâp ediyor. Ahâli de ona çok ili şmiyorlar.
Diğer arkada şı ona dedi ki: “Ne yap ıyorsun? Ceza çekeceksin; beni de 
belâya sokacaks ın. Bu mallar mîrî mal ıdır. Bu ahâli çoluk çocu ğuyla asker ol-
muşlar veya memur olmu şlar. Şu işlerde sivil olarak istihdam ediliyorlar. Onun 
için sana çok ili şmiyorlar. Fakat intizam şedittir. Padi şah’ ın her yerde telefonu 
var ve memurlar ı bulunur. Çabuk git, dehâlet et.” dedi. Fakat, o sersem inat 
1 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
52  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
edip dedi: “Yok mîrî mal ı değil, belki vak ıf mal ıdır, sahipsizdir. Herkes istedi-
ği gibi tasarruf edebilir. Bu güzel şeylerden istifadeyi men edecek hiçbir sebep 
görmüyorum. Gözümle görmezsem inanmayaca ğım.” dedi. Hem feylesofâne 
çok safsatiyât ı söyledi. İkisi aras ında ciddî bir münazara ba şlad ı.
Evvelâ o sersem dedi: “Padi şah kimdir? Tan ımam!”
Sonra arkada şı ona cevaben: “ Bir köy muhtars ız olmaz. Bir i ğne us-
tas ız olmaz, sahipsiz olamaz. Bir harf kâtipsiz olamaz, biliyorsun. Nas ıl 
oluyor ki; nihayet derecede muntazam şu memleket Hâkim’siz olur? Ve 
bu kadar çok servet ki, her saatte bir şimendifer1(Hâşiye) gâipten gelir gibi k ıy-
mettar, musanna mallarla dolu gelir. Burada dökülüyor gidiyor. Nas ıl sahip-
siz olur? Ve her yerde görünen ilânnâmeler ve beyannameler ve her mal üs-tünde görünen turra ve sikkeler, damgalar ve her kö şesinde sallanan bayrak-
lar nas ıl mâliksiz olabilir? Sen anla şılıyor ki, bir parça firengî okumu şsun. Bu 
İslâm yaz ılar ını okuyam ıyorsun. Hem de bilenden sormuyorsun. İşte gel, en 
büyük ferman ı sana okuyaca ğım.”
O sersem döndü, dedi: “Haydi Padi şah var; fakat benim cüz’î istifâdem 
O’na ne zarar verebilir. Hazinesinden ne noksan eder? Hem burada hapis mapis yoktur; ceza görünmüyor.”
Arkadaşı ona cevaben dedi: “Yahu, şu görünen memleket bir manevra 
meydan ıdır. Hem sanâyi-i garîbe-i sultâniyenin me şheridir. Hem muvakkat, 
temelsiz misafirhâneleridir. Görmüyor musun ki, her gün bir kafile gelir, bi-ri gider, kaybolur. Daima dolar bo şalır. Bir zaman sonra şu memleket tebdil 
edilecek. Bu ahâli ba şka ve dâimî bir memlekete nakledilecek. Orada herkes 
hizmetine mukabil ya ceza, ya mükâfat görecek.” dedi.
Yine o hâin sersem, temerrüd edip: “ İnanmam. Hiç mümkün müdür ki, 
bu memleket harâb edilsin. Ba şka bir memlekete göç etsin.” dedi.
Bunun üzerine emin arkada şı dedi: “Madem bu derece inâd ve temerrüd 
edersin. Gel, had ve hesab ı olmayan delâil içinde ‘ On İki Sûret ’ ile sana gös-
tereceğim ki: Bir mahkeme-i kübrâ var, bir dâr- ı mükâfat ve ihsan ve bir dâr- ı 
mücâzât ve zindan var ve bu memleket her gün bir derece bo şald ığı gibi, bir 
gün gelir ki, bütün bütün bo şalıp harâb edilecek.”
1(Hâşiye) Seneye işarettir. Evet bahar; mahzen-i erzak bir vagondur. Gâipten gelir.
[On İki Sûret]
Birinci Sûret
Hiç mümkün müdür ki;  bir saltanat, bâhusus böyle muhte şem bir sal-
tanat, hüsn-ü hizmet eden mutîlere mükâfat ı ve isyan edenlere mücâzât ı bu-
lunmas ın. Burada yok hükmündedir.
Demek ba şka yerde bir mahkeme-i kübrâ vard ır.
İkinci Sûret
Bu gidişata, icraâta bak! Nas ıl en fakir, en zay ıftan tut, tâ herkese mükem-
mel, mükellef erzak veriliyor. Kimsesiz hastalara çok güzel bak ılıyor. Hem ga-
yet k ıymettar ve şâhâne taamlar, kaplar, murassa ni şanlar, müzeyyen elbiseler, 
muhteşem ziyâfetler vard ır. Bak! Senin gibi sersemlerden ba şka herkes, vazife-
sine gayet dikkat eder. Kimse zerrece haddinden tecavüz etmez. En büyük şa-
hıs, en büyük bir itaatle mütevâziâne bir havf ve heybet alt ında hizmet eder.
Demek şu saltanat sahibinin pek büyük bir keremi, pek geni ş bir mer-
hameti var. Hem pek büyük izzeti, pek celâlli bir haysiyeti, nâmusu vard ır. 
Hâlbuki kerem ise, in’âm etmek ister. Merhamet ise, ihsans ız olamaz. 
İzzet ise, gayret ister. Haysiyet ve nâmus ise, edepsizlerin te’dibini ister.
Hâlbuki şu memlekette o merhamet, o nâmusa lây ık binden biri yap ılm ı-
yor. Zâlim izzetinde, mazlum zilletinde kal ıp buradan göçüp gidiyorlar.
Demek bir mahkeme-i kübrâya b ırak ılıyor.
Üçüncü Sûret
Bak! Ne kadar âlî bir hikmet, bir intizamla i şler dönüyor. Hem ne kadar 
hakikî bir adâlet, bir mîzanla muameleler görülüyor. Hâlbuki hikmet-i hükû-met ise, saltanat ın cenâh- ı himayesine iltica eden mültecilerin taltifini ister. 
Adalet ise, raiyyetin hukukunun muhafazas ını ister; tâ hükûmetin haysiyeti, 
saltanat ın haşmeti muhafaza edilsin.
54  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hâlbuki, şu yerlerde o hikmete, o adâlete lây ık binden biri icrâ edilmiyor. 
Senin gibi sersemler, ço ğu ceza görmeden buradan göçüp gidiyorlar.
Demek bir mahkeme-i kübrâya b ırak ılıyor.
Dördüncü Sûret
Bak! Had ve hesaba gelmeyen şu sergilerde olan misilsiz mücevherat, şu 
sofralarda olan emsâlsiz mat’ûmat gösteriyorlar ki: Bu yerlerin Pâdi şâh’ ının 
hadsiz bir sehâveti, hesaps ız, dolu hazineleri vard ır. Hâlbuki böyle bir sehâ-
vet ve tükenmez hazineler, dâimî ve istenilen her şey içinde bulunur bir dâr- ı 
ziyâfet ister. Hem ister ki, o ziyâfetten telezzüz edenler orada devam etsinler. Tâ zevâl ve firâk ile elem çekmesinler. 
Çünkü; zevâl-i elem, lezzet oldu ğu 
gibi, zevâl-i lezzet dahi elemdir.
Bu sergilere bak! Ve şu ilânlara dikkat et! Ve bu dellâllara kulak ver 
ki, mu’ciz nümâ bir Padi şah’ ın antika sanatlar ını teşkil ve teşhîr ediyorlar. 
Kemâlât ını gösteriyorlar. Misilsiz cemâl-i mânevîsini beyan ediyorlar. Hüsn-ü 
mahfîsinin letâifinden bahsediyorlar.
Demek onun pek mühim hayret verici kemâlât ve cemâl-i mânevîsi var-
dır. Gizli, kusursuz kemâl ise; takdir edici, istihsan edici, mâ şâallah deyip, mü-
şâhede edicilerin ba şlar ında teşhir ister. Mahfî, nazirsiz cemâl ise; görünmek 
ve görmek ister. Yâni, kendi cemâlini iki vecihle görmek, biri, muhtelif ayna-larda bizzat mü şâhede etmek; di ğeri, müştâk seyirci ve mütehayyir istihsan 
edicilerin mü şâhedesi ile mü şâhede etmek ister. Hem görmek, hem görün-
mek, hem dâimî mü şâhede, hem ebedî i şhâd ister. Hem o dâimî cemâl, mü ş-
tâk seyirci ve istihsan edicilerin devâm- ı vücutlar ını ister. Çünkü: Dâimî bir 
cemâl, zâil mü ştâka raz ı olamaz. Zîrâ dönmemek üzere zevâle mahkûm olan 
bir seyirci, zevâlin tasavvuruyla muhabbeti adâvete döner. Hayret ve hürmeti tahkire meyleder. Çünkü insan bilmedi ği ve yetişmediği şeye düşmand ır.
Hâlbuki şu misafirhânelerden herkes çabuk gidip, kayboluyor. O kemâl ve o 
cemâlin bir ışığını, belki zay ıf bir gölgesini, bir anda bak ıp doymadan gidiyor.
Demek, bir seyrangâh- ı dâimîye gidiliyor...
Beşinci Sûret
Bak! Bu i şler içinde, görünüyor ki, o misilsiz Zât’ ın pek büyük bir şefkati 
vard ır. Çünkü her musîbetzedenin imdad ına koşturuyor. Her suâle ve matlûba
cevap veriyor. Hattâ, bak! En ednâ bir hâcet, en ednâ bir raiyyetten görse, 
şefkatle kaza ediyor.1 Bir çoban ın bir koyunu, bir aya ğı incinse, ya merhem, 
ya baytar gönderiyor.
Şimdi gel gidelim! Şu adada büyük bir içtima var. Bütün memleket e şrâ-
fı orada toplanm ışlar. Bak! Pek büyük bir ni şan ı taşıyan bir Yâver-i Ekrem bir 
nutuk okuyor. O şefkatli Padi şah’ ından bir şeyler istiyor. Bütün ahâli: “ Evet, 
evet biz de istiyoruz. ” diyorlar. O’nu tasdik ve teyid ediyorlar. Şimdi dinle, 
bu Pâdişah’ ın sevgilisi diyor ki:
“Ey bizi nimetleriyle perverde eden Sultân ımız! Bize gösterdi ğin nü-
mûnelerin ve gölgelerin as ıllar ını, menbâlar ını göster. Ve bizi makarr- ı sal-
tanat ına celbet. Bizi bu çöllerde mahvettirme. Bizi huzuruna al. Bize mer-
hamet et. Burada bize tatt ırdığın lezîz nimetlerini orada yedir. Bizi zevâl 
ve teb’îd ile ta’zîb etme. Sana mü ştâk ve müte şekkir şu mutî raiyyetini ba-
şıboş bırak ıp îdam etme. ” diyor ve pek çok yalvar ıyor. Sen de i şitiyorsun.
Acaba bu kadar şefkatli ve kudretli bir Padi şah, hiç mümkün müdür ki; en 
ednâ bir adam ın en ednâ bir merâm ını ehemmiyetle yerine getirsin, en sevgi-
li bir Yâver-i Ekrem’inin en güzel bir maksûdunu yerine getirmesin? Hâlbuki, O sevgilinin maksûdu umumun da maksûdudur. Hem, Pâdi şah’ ın marzîsi, 
hem merhamet ve adâletinin muktezâs ıdır. Hem ona rahatt ır, ağır değil. Bu 
misâfirhânelerdeki muvakkat nüzhetgâhlar kadar a ğır gelmez. Madem, nü-
mûnelerini göstermek için be ş-alt ı gün seyrangâhlara bu kadar masraf edi-
yor, bu memleketi kurdu. Elbette, hakikî hazinelerini, kemâlât ını, hünerlerini 
makarr- ı saltanat ında öyle bir tarzda gösterecek, öyle seyrangâhlar açacak ki, 
ak ıllar ı hayrette b ırakacak.
Demek bu meydan- ı imtihanda olanlar, ba şıboş değiller; saadet sa-
raylar ı ve zindanlar onlar ı bekliyorlar...
Alt ınc ı Sûret
İşte gel, bak! Bu muhte şem şimendiferler, tayyâreler, teçhizatlar, depo-
lar, sergiler, icraâtlar gösteriyorlar ki, perde arkas ında pek muhte şem bir sal-
tanat vard ır,2(Hâşiye) hükmediyor. Böyle bir saltanat, kendisine lây ık bir raiyyet
1 Allah Teâlâ’n ın, her canl ıya r ızkını gönderdi ğine dair bkz.: Hûd sûresi, 11/6; Ankebût sûresi, 29/60”.
2(Hâşiye) Meselâ: Nas ıl şu zamanda manevra meydan ında harp usûlünde, “Silâh al! Süngü 
tak!” emriyle koca bir ordu ba ştan başa dikenli bir me şegâha benzedi ği gibi; her bir bayram 
gününde resm-i geçit için: “Formalar ınızı tak ıp nişanlar ınızı as ınız!” emrine kar şı ordugâh,ONUNCU SÖZ / ON İKİ SÛRET   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   55
56  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ister. Hâlbuki, görüyorsun, bütün raiyyet bu misafirhânede toplanm ışlar. 
Misafirhâne ise, her gün dolar bo şalır. Hem bütün raiyyet manevra için bu 
meydan- ı imtihanda bulunuyorlar. Meydan ise, her saat tebdil ediliyor. Hem 
bütün raiyyet, Pâdi şah’ ın k ıymettar ihsânât ının nümûnelerini ve hârika sa-
natlar ının antikalar ını sergilerde temâ şâ etmek için şu teşhirgâhda birkaç da-
kika durup seyrediyorlar. Me şher ise, her dakika tahavvül ediyor. Giden gel-
mez, gelen gider.
İşte bu hâl, şu vaziyet kat’î gösteriyor ki: Şu misafirhâne ve şu meydan ve 
şu meşherlerin arkas ında dâimî saraylar, müstemir meskenler, şu nümûnele-
rin ve sûretlerin hâlis ve yüksek as ıllar ıyla dolu ba ğ ve hazineler vard ır.
Demek burada çabalamak onlar içindir. Şurada çal ıştırır; orada ücret 
verir. Herkesin istidâd ına göre orada bir saadeti var...
Yedinci Sûret
Gel, bir parça gezelim. Şu medenî ahâli içinde ne var, ne yok görelim.
İşte bak! Her yerde, her kö şede, müteaddit foto ğraflar kurulmu ş, sûret 
alıyorlar. Bak, her yerde müteaddit kâtipler oturmu şlar, bir şeyler yaz ıyorlar. 
Her şeyi kaydediyorlar. En ehemmiyetsiz bir hizmeti, en âdi bir vukûât ı zap-
tediyorlar.1 Ha! Şu yüksek da ğda Pâdişah’a mahsus bir büyük foto ğraf kurul-
serâser rengârenk çiçek açm ış müzeyyen bir bahçeyi temsil etti ği misillü; öyle de rûy-u 
zemin meydan ında, Sultân- ı Ezelî’nin nihayetsiz envâ- ı cünûdundan melek ve cin ve ins 
ve hayvanlar gibi şuursuz nebâtât tâifesi dahi, h ıfz- ı hayat cihad ında emr-i kün feyekûn*1 
ile “Müdâfaa için silâhlar ınızı ve cihâzât ınızı tak ınız!” emr-i ilâhîyi ald ıklar ı vakit, zemin 
baştan aşağıya bütün ondaki dikenli a ğaçlar ve nebatlar, süngücüklerini takt ıklar ı zaman, 
aynen süngülerini takm ış muhteşem bir ordugâha benziyor.
  Hem, bahar ın her bir günü, her bir haftas ı, birer tâife-i nebâtât ın birer bayram ı hükmün-
de olduğu için, her bir tâifesi dahi kendi Sultân’ ının o tâifeye ihsan etti ği güzel hediyele-
ri teşhir için ona takt ığı murassa ni şanlar ı birer resm-i geçit tarz ında o Sultân- ı Ezelî’nin 
nazar- ı şuhûd ve i şhâd ına arz etti ğinden ve öyle bir vaziyet gösterdi ğinden; bütün nebâtât 
ve eşcâr güya:
  “Sanat- ı rabbâniye murassaât ını ve çiçek ve meyve denilen f ıtrat- ı ilâhiyenin ni şanlar ını 
tak ınız; çiçekler aç ınız!” emr-i rabbâniyeyi dinliyorlar ki, rûy-u zemin dahi gayet muhte şem 
bir bayram gününde, şâhâne resm-i geçitte, sürmeli formalar ı ve murassa ni şanlar ı parla-
yan bir ordugâh ı temsil ediyor.
  İşte şu derece hikmetli ve intizaml ı teçhizat ve tezyinât , elbette nihayetsiz Kadîr bir 
Sultân’ ın, nihayet derecede Hakîm bir Hâkim’in emriyle oldu ğunu kör olmayanlara 
gösterir.
*1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i 
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
1 Bkz.: Kehf sûresi, 18/49; Kaf sûresi, 50/17-18; İnfitâr sûresi, 82/10-12.
muş ki;1(Hâşiye) bütün bu yerlerde ne cereyan eder, sûretini al ıyorlar. Demek, 
o Zât emretmi ş ki; mülkünde cereyan eden bütün muamele ve i şler zaptedil-
sin. Demek oluyor ki; o Zât- ı Muazzam bütün hâdisât ı kaydettirir, sûretini al ır. 
İşte, şu dikkatli h ıfz ve muhafaza, elbette bir muhasebe içindir.
Şimdi, en âdi raiyyetin en âdi muamelelerini ihmal etmeyen bir Hâkim-i 
Hafîz, hiç mümkün müdür ki, raiyyetin en büyüklerinden, en büyük amellerini muhafaza etmesin, muhasebe etmesin, mükâfat ve mücâzât vermesin. Hâlbuki, o Zât’ ın izzetine ve gayretine dokunacak ve şe’n-i merhameti hiç kabul etmeye-
cek muameleler, o büyüklerden sudûr ediyor, burada cezaya çarpm ıyor.
Demek, bir mahkeme-i kübrâya b ırak ılıyor...
Sekizinci Sûret
Gel, O’ndan gelen bu fermanlar ı sana okuyaca ğım. Bak! Mükerrer vaad 
ediyor ve şiddetli tehdid ediyor ki: “ Sizleri oradan al ıp, makarr- ı saltanat ı-
ma getirece ğim ve mutîleri mes’ûd, âsîleri mahpus edece ğim. O muvak-
kat yeri harâb edip, müebbed saraylar ı, zindanlar ı hâvi diğer bir memle-
ket kuraca ğım.”
Hem o vaad etti ği şeyler ona gayet rahatt ır. Raiyyetine, gayet mühimdir. 
Vaadinde hulf ise, izzet-i iktidar ına gayet z ıttır.2
İşte bak ey sersem! Sen yalanc ı vehmini, hezeyânc ı akl ını, aldat ıcı nefsini 
tasdik ediyorsun. Ve hiçbir veçhile hulf ve hilâfa mecburiyeti olmayan ve hiç-bir cihetle hilâf haysiyetine yak ışmayan ve bütün görünen i şler s ıdk ına şehâ-
det eden bir Zât’ ı tekzip ediyorsun. Elbette büyük bir cezaya müstehak olur-
sun. Misâlin şuna benzer ki: Bir yolcu, güne şin ziyâs ından gözünü kap ıyor, 
1(Hâşiye) Şu Sûret’in i şaret ettiği mânâlar ın bir k ısm ı Yedinci Hakikat’te beyan edilmi ş. Yaln ız, 
burada padi şaha mahsus bir büyük foto ğraf işareti ve hakikati “ levh-i mahfuz ” demektir.
  Levh-i mahfuz’un tahakkuk-u vücûdu “ Yirmi Alt ınc ı Söz”de şöyle isbat edilmi ş ki:
  Nas ıl küçük küçük cüzdanlar, büyük bir kütü ğün vücûdunu ihsâs eder ve küçük küçük 
senedler, bir defter-i kebîrin bulundu ğunu iş’âr eder ve küçük kesretli tere şşuhâtlar, büyük 
bir su menba ını işmâm eder.
  Aynen öyle de; küçük küçük cüzdanlar hükmünde; hem birer küçük levh-i mahfuz mânâ-
sında; hem büyük levh-i mahfuzu yazan kalemden tere şşuh eden küçük küçük noktalar 
sûretinde olan benîbe şerin kuvve-i hâf ızalar ı, ağaçlar ın meyveleri, meyvelerin çekirdekleri, 
tohumlar ı; elbette bir hâf ıza-y ı kübrây ı, bir defter-i ekberi, bir levh-i mahfuz-u âzam’ ı ihsâs 
eder, iş’âr eder ve isbat eder. Belki, keskin ak ıllara gösterir...
2 Cenâb- ı Hakk’ ın (celle celâlüh)  vaad etti ği şeyden aslâ dönmeyece ğine dair bkz.: Bakara sûresi, 2/80; Âl-i 
İmran sûresi, 3/9, 194; Ra’d sûresi, 13/31; İbrahim sûresi, 14/47; Hac sûresi, 22/47; Rûm sûresi, 30/6; 
Zümer sûresi, 39/20.ONUNCU SÖZ / ON İKİ SÛRET   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   57
58  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
hayâline bak ıyor; vehmi, bir y ıldız böceği gibi kafa fenerinin ışığıyla dehşet-
li yolunu tenvîr etmek istiyor. Madem vaad etmi ş yapacakt ır. Hâlbuki, îfâs ı 
O’na çok rahat ve bize ve her şeye ve O’na ve saltanat ına pek çok lâz ımd ır.
Demek bir mahkeme-i kübrâ, bir saadet-i uzmâ vard ır.
Dokuzuncu Sûret
Şimdi gel! Bu dâirelerin ve cemaatlerin bâz ı rüesâlar ına ki;1(Hâşiye-1) her bi-
ri bizzat Pâdi şah’la görü şecek husûsî birer telefonu var. Hem, bâz ı onun hu-
zuruna ç ıkm ışlar. Ne diyorlar bak: Bunlar ittifakla ihbar ediyorlar ki; o Zât, 
mükâfat ve mücâzât için pek muhte şem ve deh şetli bir yer ihzâr etmi ş. Gayet 
kavî vaad ve şiddetli tehdid ediyor. Hem onun izzet ve celâleti hiçbir vecihle, 
hulfü’l-va’de tenezzül edip, tezellülü kabul etmez.
Hâlbuki, o muhbirler hem tevâtür derecesinde çok, hem icmâ kuvvetinde 
bir ittifakla haber veriyorlar ki: Şu bâz ı âsâr ı görünen saltanat- ı azîmenin me-
dar ı ve makarr ı, buradan uzak bir ba şka memlekettedir ve şu meydan- ı imti-
handa binâlar muvakkatt ırlar. Sonra dâimî saraylara tebdil edilecek. Bu yer-
ler değişecekler.
Çünkü: Eserleriyle azameti anla şılan şu muhteşem, zevâlsiz saltanat; böyle 
geçici, devams ız, bîkarar, ehemmiyetsiz, mütegayyir, bekâs ız, nâk ıs, tekemmül-
süz umûrlar üzerinde kurulmaz, durulmaz... Demek; O’na lây ık, dâimî, müste-
kar, zevâlsiz, müstemir, mükemmel, muhte şem umûrlar üzerinde duruyor.
Demek, bir diyâr- ı âher var; elbette o makarra gidilecektir...
Onuncu Sûret
Gel, bugün nevrûz-u Sultânî’dir.2(Hâşiye-2) Bir tebeddülat olacak; acîb i şler 
çıkacak. Şu bahar ın şu güzel gününde, şu güzel çiçekli olan şu yeşil sahraya 
gidip bir seyran ederiz.
1(Hâşiye-1) Şu sûretin isbat etti ği mânâlar “ Sekizinci Hakikat ”te görünecek. Meselâ, dâirelerin 
reisleri şu temsilde, enbiyâ ve evliyâya i şarettir. Ve telefon ise, ma’kes-i vahy ve mazhar- ı 
ilham olan, kalbden uzanan bir nisbet-i rabbâniyedir ki, kalb o telefonun ba şıdır ve kulağı 
hükmündedir.
2(Hâşiye-2) Bu sûretin remzini “ Dokuzuncu Hakikat ”te göreceksin. Meselâ: Nevruz günü, bahar 
mevsimine i şarettir. Çiçekli, ye şil sahra ise, bahar mevsimindeki rûy-u zemindir. De ğişen 
perdeler, manzaralar ise, fasl- ı bahar ın ibtidâs ından, yaz ın intihâs ına kadar, Sâni-i Kadîr-i 
Zülcelâl’in, Fât ır-ı Hakîm-i Zülcemâl’in kemal-i intizam ile de ğiştirdiği ve kemal-i rahmet ile 
tazelendirdi ği ve birbiri arkas ında gönderdi ği mevcudat- ı bahâriye tabakât ına ve masnûât- ı 
sayfiye tâifelerine ve erzâk- ı hayvaniye ve insâniyeye medar olan mat’ûmâta i şarettir.
İşte bak! Ahâli de bu tarafa geliyorlar. Bak, bir sihir var. O binalar birden 
harâb oldular. Ba şka bir şekil ald ı. Bak, bir mucize var. O harâb olan binalar, 
birden burada yap ıldı. Âdeta bu hâlî bir çöl, bir medenî şehir oldu. Bak, sine-
ma perdeleri gibi her saat ba şka bir âlem gösterir, ba şka bir şekil al ır.
Buna dikkat et ki; o kadar kar ışık, süratli, kesretli, hakikî perdeler için-
de ne kadar mükemmel bir intizam vard ır ki, her şey yerli yerine konulu-
yor. Hayalî sinema perdeleri dahi bunun kadar muntazam olamaz. Milyonlar mahir sihirbazlar dahi bu sanatlar ı yapamazlar. Demek, bize görünmeyen o 
Pâdişah’ ın çok büyük mucizeleri vard ır.
Ey sersem! Sen diyorsun: “Nas ıl bu koca memleket tahrip edilip, ba şka 
yere kurulacak?”
İşte görüyorsun ki; her saat, senin akl ın kabul etmedi ği o tebdîl-i diyar 
gibi çok ink ılâblar, tebdiller oluyor. Şu toplanmak, da ğılmak ve şu hâllerden 
anlaşılıyor ki; bu görünen süratli içtimâlar, da ğılmalar, te şkiller, tahripler için-
de başka bir maksad var... Bir saatlik içtimâ için on sene kadar bir masraf ya-
pılıyor. Demek bu vaziyetler maksûd-u bizzat de ğiller. Bir temsildir, bir tak-
liddirler. O Zât, mucize ile yap ıyor. Tâ sûretleri al ınıp terkîb edilsin ve netice-
leri h ıfzedilip yaz ılsı
n. –Nas ıl ki, manevra meydan- ı imtihan ının her şeyi kay-
dediliyordu ve yaz ılıyordu.– Demek, bir mecma- ı ekberde muamele, bunlar 
üzerine devam edip dönecek. Hem, bir me şher-i âzamda dâimî gösterilecek. 
Demek, şu geçici, karars ız vaziyetler; sabit sûretler, bâkî meyveler veriyorlar.
Demek bu ihtifâlât; bir saadet-i uzmâ, bir mahkeme-i kübrâ, bilmedi-
ğimiz ulvî gayeler içindir...
On Birinci Sûret
Gel, ey muannit arkada ş! Bir tayyâreye –ya şarka veya garba, yâni; mâzî 
ve müstakbele giden bir şimendifere– binelim. Şu mucizekâr Zât’ ın, sâir yer-
lerde ne çe şit mucizeler gösterdi ğini görelim.
İşte bak! Gördü ğümüz menzil ve meydan ve me şher gibi acâibler, her ta-
rafta bulunuyor. Lâkin, sanatça, sûretçe birbirinden ayr ıdırlar. Fakat, buna 
iyi dikkat et ki; o sebats ız menzillerde, o devams ız meydanlarda, o bekâ-
sız meşherlerde; ne kadar bâhir bir hikmetin intizâmât ı, ne derece zâhir 
bir inâyetin i şârât ı, ne mertebe âlî bir adâletin emârât ı, ne derece vâsî bir 
merhametin semerât ı görünüyor. Basîretsiz olmayan herkes yakînen an-ONUNCU SÖZ / ON İKİ SÛRET   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   59
60  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
lar ki; O’nun hikmetinden daha ekmel bir hikmet ve inâyetinden daha 
ecmel bir inâyet ve merhametinden daha e şmel bir merhamet ve adâle-
tinden daha ecell bir adâlet olamaz ve tasavvur edilemez.
Eğer faraza, tevehhüm etti ğin gibi, daire-i memleketinde dâimî menzil-
ler, âlî mekânlar, sabit makamlar, bâkî meskenler, mukîm ahâli, mesut raiy-yeti bulunmazsa: Şu hikmet, inâyet, merhamet, adâletin hakikatlerine şu be-
kâs ız memleket mazhar olamad ığı mâlûm; ve onlara mazhar olacak, ba şka 
yerde de bulunmazsa; o vakit gündüz ortas ında güne şin ışığını gördüğümüz 
hâlde, güne şi inkâr etmek derecesinde bir ahmakl ıkla, şu gözümüz önündeki 
hikmeti inkâr etmek ve şu müşâhede etti ğimiz inâyeti inkâr etmek ve şu gör-
düğümüz merhameti inkâr etmek ve şu pek kuvvetli emârât ı, işârât ı görünen 
adâleti inkâr etmek lâz ım gelir. Hem bu gördü ğümüz icraât- ı hakimâne ve ef’-
âl-i kerîmâne ve ihsânât- ı rahîmânenin sahibini –hâ şâ sümme hâ şâ!– sefîh bir 
oyuncu, gaddar bir zâlim oldu ğunu kabul etmek lâz ım gelir. Bu ise, hakikat-
lerin z ıtlar ına ink ılâb ıdır.
Hâlbuki; ink ılâb- ı hakâik, bütün ehl-i akl ın ittifak ıyla muhâldir, mümkün 
de
ğildir. Yaln ız, her şeyin vücûdunu inkâr eden Sofestâî eblehler hariçtir.
Demek, bu diyardan ba şka bir diyar vard ır. Onda bir mahkeme-i küb-
râ, bir ma’dele-i ulyâ, bir mekreme-i uzmâ vard ır ki; tâ şu merhamet ve 
hikmet ve inâyet ve adâlet tamamen tezahür etsinler...
On İkinci Sûret
Gel, şimdi dönece ğiz. Şu cemaatlerin reisleriyle ve zâbitleriyle görü şe-
ceğiz ve teçhizatlar ına bakaca ğız ki; o teçhizat, yaln ız o meydandaki k ısa bir 
müddet içinde geçinmek için mi verilmi ştir, yahut, ba şka yerde uzun bir sa-
adet hayat ı tahsil etmek için mi verilmi ştir, görelim. Herkese ve her teçhizata 
bakamay ız. Fakat, nümûne için şu zâbitin cüzdan ve defterine bakaca ğız. Bu 
cüzdanda zâbitin rütbesi, maa şı, vazifesi, matlûbât ı, düstûr-u harekât ı vard ır.
Bak, bu rütbe birkaç günlük için de ğil; pek uzun bir zaman için verilebi-
lir. “Şu maaşı hazine-i hâssadan filân tarihte alacaks ın.” yaz ılıdır. Hâlbuki o 
tarih, çok zaman sonra ve bu meydan kapand ıktan sonra gelir. Şu vazife ise; 
şu muvakkat meydana göre de ğil, belki Pâdi şah’ ın kurbünde dâimî bir saa-
deti kazanmak için verilmi ştir. Şu matlûbât ise; birkaç günlük bu misafirhâ-
nede geçinmek için olamaz. Belki, uzun ve mes’ûdâne bir hayat için olabilir. 
Şu düstûr ise, bütün bütün aç ığa verir ki; cüzdan sahibi ba şka yere namzettir, 
başka âleme çal ışır.
Bak, şu defterlerde, âletler teçhizat ının sûret-i istimâli ve mes’ûliyetler 
vard ır. Hâlbuki; e ğer, yaln ız bu meydandan ba şka âlî, dâimî bir yer bulun-
mazsa; şu muhkem defter, o kat’î cüzdan, bütün bütün mânâs ız olur.
Hem, şu muhterem zâbit ve mükerrem kumandan ve muazzez reis; bü-
tün ahâliden a şağı, herkesten daha bedbaht, daha bîçâre, daha zelîl, daha 
musibetli, daha fakir, daha zay ıf bir derekeye dü şer.
İşte buna k ıyas et. Hangi şeye dikkat etsen şehâdet eder ki : Bu fânî-
den sonra bir bâkî var...
Ey arkada ş! Demek, bu muvakkat memleket bir tarla hükmündedir. 
Bir talimgâht ır; bir pazard ır. Elbette arkas ında bir mahkeme-i kübrâ, bir 
saadet-i uzmâ gelecektir.  Eğer bunu inkâr etsen; bütün zâbitlerdeki cüzdan-
lar ı, defterleri, teçhizatlar ı, düstûrlar ı, belki şu memleketteki bütün intizâmâ-
tı, hattâ hükûmeti inkâr etme ğe mecbur olursun ve bütün vâki olan icraât ın 
vücûdunu tekzip etmek lâz ım gelir. O vakit sana, insan ve zî şuur denilmez. 
Sofestâî’lerden daha ak ılsız olursun.
Sak ın zannetme; tebdîl-i memleket delilleri bu “ On İki Sûret ”e münha-
sırdır. Belki, had ve hesaba gelmez emâreler, deliller var ki; şu karars ız, mü-
tegayyir memleket; zevâlsiz, müstekar bir memlekete tahvîl edilecektir. Hem, had ve hesaba gelmez i şaretler, alâmetler var ki; bu ahâli, şu muvakkat misa-
firhânelerden al ınacak, saltanat ın makarr- ı dâimîsine gönderilecek.
Bâhusus, gel sana “ On İki Sûret ” kuvvetinden daha kuvvetli bir bürhân 
daha gösterece ğim.
İşte gel bak! Şu uzaktaki görünen cemaat- ı azîme içinde, evvel adada 
gördüğümüz büyük ni şan sahibi Yâver-i Ekrem bir tebli ğatta bulunuyor. 
Gidelim, dinleyelim. Bak, o parlak Yâver-i Ekrem, bak o yüksekte ta’lîk edil-miş Fermân- ı Âzam’ ı ahâliye bildiriyor ve diyor ki:
“
Haz ırlan ınız! Başka, dâimî bir memlekete gideceksiniz. Öyle bir 
memleket ki, bu memleket ona nisbeten bir zindan hükmündedir.1 
Pâdişah’ ımızın makarr- ı saltanat ına gidip merhametine, ihsanlar ına maz-
1 Dünyan ın; mümin için zindan, kâfir için cennet hükmünde oldu ğuna dair bkz.: Müslim, zühd  1; 
Tirmizî, zühd  16; İbni Mâce, zühd  3; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/197, 323, 389, 485.ONUNCU SÖZ / ON İKİ SÛRET   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   61
62  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
har olacaks ınız. Eğer güzelce bu ferman ı dinleyip itaat etseniz... Yoksa 
isyan edip dinlemezseniz, müthi ş zindanlara at ılacaks ınız.” gibi tebliğat-
ta bulunuyor. Sen de görüyorsun ki; o Fermân- ı Âzam’da öyle i’câzkâr bir 
turra var ki, hiçbir veçhile kâbil-i taklit de ğil. Senin gibi sersemlerden ba şka 
herkes; o ferman, Pâdi şah’ ın ferman ı olduğunu kat’î bilir ve o parlak Yâver-i 
Ekrem’de öyle ni şanlar var ki, senin gibi körlerden ba şka herkes o Zât’ ı, 
Pâdişah’ ın pek doğru tercümân- ı evâmiri oldu ğunu yakînen anlar.
Acaba o Yâver-i Ekrem o Fermân- ı Âzam’la beraber bütün kuvvetiyle dâ-
vâ edip tebli ğ ettikleri şu tebdîl-i memleket meselesi, hiç kabil midir ki itiraz ka-
bul etsin? Evet kabil de ğil! İllâ ki, bütün bu gördü ğümüz her şeyi inkâr edesin.
Şimdi ey arkada ş! Söz senindir, söyle. Ne diyorsan de!
– Ben ne diyece ğim, daha buna kar şı bir şey denilebilir mi? Gündüz or-
tas ında güne şe karşı söz söylenebilir mi? Yaln ız derim ki: “Elhamdülillâh; yüz 
bin defa şükür olsun ki; vehim ve hevâ tahakkümünden, nefis ve heves esâ-
retinden kurtulup, dâimî hapis ve zindandan halâs oldum ve inand ım ki; bu 
karmakar ışık, karars ız misafirhânelerden ba şka ve kurb-i şâhânede bir diyar- ı 
saadet vard ır; biz de ona namzediz.”
f
İşte, haşir ve âhiretten kinâye ve ibaret olan şu hikâye-i temsîliye burada 
tamam oldu. Şimdi tevfik-i ilâhî ile hakikat-i ulyâya geçece ğiz. Geçmi ş “On 
İki Sûret ”e mukabil “ On İki Mütesânid Hakikat ” ile bir “ Mukaddime ” be-
yan edece ğiz.
[On İki Hakikat]
Mukaddime
(Birkaç i şaretle ba şka yerlerde, yâni Yirmi İkinci, On Dokuzuncu, 
Yirmi Alt ınc ı Söz’lerde îzah edilen birkaç meseleye i şaret ederiz.)
Birinci İşaret
Hikâyedeki sersem adam ın o emin arkada şıyla, üç hakikatleri var.
Birincisi : Nefs-i emmârem ile kalbimdir.
İkincisi : Felsefe şâkirtleriyle, Kur’ân- ı Hakîm tilmizleridir.
Üçüncüsü : Ümmet-i İslâmiye ile millet-i küfriyedir.
Felsefe şâkirtleri ve millet-i küfriye ve nefs-i emmârenin en müthi ş dalâle-
ti, Cenâb- ı Hakk’ ı tan ımamaktad ır.
Hikâyede nas ıl emin adam demi şti: “Bir harf kâtipsiz olmaz, bir kanun 
hâkimsiz olmaz.”
Biz de deriz : Nas ıl ki bir kitab, bâhusus öyle bir kitab ki; her kelimesi için-
de küçük kalemle bir kitab yaz ılm ış. Her harfi içinde ince kalem ile muntazam 
bir kaside yaz ılm ış. Kâtipsiz olmak, son derece muhâldir. Öyle de, şu kâinat 
nakkâşsız olmak, son derece muhâl-ender muhâldir.
Zîrâ, bu kâinat öyle bir kitapt ır ki; her sayfas ı çok kitablar ı tazam-
mun eder. Hattâ, her kelimesi içinde bir kitab vard ır. Her bir harfi için-
de bir kaside vard ır. Yeryüzü bir sayfad ır; ne kadar kitab, içinde var... Bir 
ağaç bir kelimedir? Ne kadar sayfas ı vard ır... Bir meyve, bir harf; bir çe-
kirdek, bir noktad ır. O noktada koca bir a ğacın program ı, fihristesi var. 
İşte böyle bir kitab, evsâf- ı celâl ve cemâl’e, nihayetsiz kudret ve hikmete 
mâlik bir Zât- ı Zülcelâl’in nak ş-ı kalem-i kudreti olabilir. Demek, âlemin 
şuhûduyla bu îmân lâz ım gelir. İllâ ki, dalâletten sarho ş olmuş ola...
Hem nas ıl ki, bir hâne ustas ız olmaz. Bâhusus öyle bir hâne ki; hârika sa-
natlarla, acîb nak ışlarla, garib zînetlerle tezyin edilmi ş. Hattâ her bir ta şında, 
64  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
bir saray kadar sanat dercedilmi ş. Ustas ız olmak, hiçbir ak ıl kabul edemez; 
gayet mahir bir sanatkâr ister. Bâhusus o saray içinde sinema perdeleri gi-bi, her saatte hakikî menziller te şkil edilip, kemâl-i intizamla elbise de ğiştirdiği 
gibi değiştiriliyor. Hattâ, her bir hakikî perde içinde, müteaddit küçük küçük 
menziller îcâd ediliyor.
Öyle de, şu kâinat nihayetsiz hakîm, alîm, kadîr bir Sâni ister. Çünkü: Şu 
muhteşem kâinat öyle bir sarayd ır ki; ay, güne ş lâmbalar ı; y ıldızlar, mumlar ı; 
zaman bir ip, bir şerittir ki; o Sâni-i Zülcelâl her sene bir ba şka âlemi ona ta-
kıp, gösteriyor. O takt ığı âlemin içinde üç yüz altm ış tarzda muntazam sûret-
lerini tecdit ediyor. Kemâl-i intizamla ve hikmetle de ğiştiriyor. Yeryüzünü bir 
sofra-y ı nîmet yapm ış ki, her bahar mevsiminde, üç yüz bin envâ- ı masnûâ-
tıyla tezyin ediyor. Had ve hesaba gelmez envâ- ı ihsânât ıyla dolduruyor. Öyle 
bir tarzda ki, nihayet ihtilât içinde ve kar ışmış olduklar ı hâlde, nihayet dere-
cede imtiyaz ve farkla birbirlerinden ayr ılıyor. Başka cihetleri buna k ıyas et... 
Nas ıl böyle bir saray ın Sâni’inden gaflet edilebilir?
Hem nas
ıl ki; bulutsuz, gündüz ortas ında, güne şin deniz yüzünde bütün 
kabarc ıklar üstünde ve karada bütün parlak şeylerde ve kar ın bütün parçala-
rında cilvesi göründü ğü ve aksi mü şâhede edildi ği hâlde, güne şi inkâr etmek, 
ne derece acîb bir divanelik hezeyân ıdır. Çünkü; o vakit bir tek güne şi inkâr 
ve kabul etmemekle, katarât say ısınca, kabarc ıklar miktar ınca, parçalar ade-
dince, hakikî ve bilasâle güne şçikleri kabul etmek lâz ım geliyor. Her zerrecik-
te, (ki ancak bir zerre s ıkışabildiği hâlde) koca bir güne şin hakikatini içinde ka-
bul etmek lâz ım geldiği gibi; aynen öyle de: Şu s ıravârî içinde her zaman hik-
metle değişen ve düzgünlük içinde her vakit tazelenen şu muntazam kâinat ı 
görüp, Hâl ık-ı Zülcelâl’i evsâf- ı kemâliyle tasdik etmemek, ondan daha ber-
bat bir dalâlet divaneli ğidir; bir mecnunluk hezeyân ıdır. Zîrâ her şeyde, hattâ 
her bir zerrede bir ulûhiyet-i mutlaka kabul etmek lâz ımd ır.
Çünkü; meselâ : Havan ın her bir zerresi; her bir çiçek ile her bir mey-
veye, her bir yapra ğa girer ve i şleyebilir. İşte şu zerre, e ğer memur olmaz-
sa, bütün girebildi ği ve işlediği masnûlar ın tarz- ı teşkilât ını ve sûretlerini 
ve hey’etlerini bilmek lâz ımd ır. Tâ içinde i şleyebilsin. Demek, muhît bir 
ilim ve kudrete mâlik olmal ı ki, böyle yaps ın.
Meselâ, toprakta, her bir zerresi kabildir ki, muhtelif bütün tohumlar ve çe-
kirdeklere medar ve men şe olsun. E ğer memur olmazsa, lâz ım geliyor ki; otlar 
ve ağaçlar adedince mânevî cihâzât ve makineleri tazammun etsin. Veyahut, 
onlar ın bütün tarz- ı teşkilât ını bilir, yapar; bütün onlara giydirilen sûretleri tan ır, 
dikebilir bir sanat ve kudret vermek lâz ım gelir. Daha sâir mevcudat ı da k ıyas 
et. Tâ, anlayacaks ın ki; her şeyde âşikâre, vahdâniyetin çok delilleri var.
Evet, bir şeyden her şeyi yapmak ve her şeyi bir tek şey yapmak, her 
şeyin Hâl ık’ına has bir i ştir. 1ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ fermân- ı zîşân ına 
dikkat et. Demek; Vâhid-i Ehad’i kabul etmemek ile, mevcudat adedince 
ilâhlar ı kabul etmek lâz ım gelir.
İkinci İşaret
Hikâyede bir Yâver-i Ekrem’den bahsedilmi ş ve denilmi ş ki: “Kör ol-
mayan herkes O’nun ni şanlar ını görmekle anlar ki, o Zât; Pâdi şah’ ın em-
riyle hareket eder ve O’nun has bendesidir.” İşte, o Yâver-i Ekrem, Resûl-i 
Ekrem ’dir (aleyhissalâtü vesselâm) .
Evet, şöyle müzeyyen bir kâinat ın, öyle mukaddes bir Sâni’ine böyle bir 
Resûl-i Ekrem, ışık şemse lüzumu derecesinde elzemdir. Çünkü nas ıl güneş, 
ziyâ vermeksizin mümkün de ğildir. Öyle de ulûhiyet de peygamberleri gön-
dermekle kendini göstermeksizin mümkün de ğildir.
Hem hiç mümkün olur mu ki; nihayet kemâlde olan bir cemâl; gösteri-
ci ve tarif edici bir vas ıta ile kendini göstermek istemesin!..
Hem mümkün olur mu ki; gayet cemâlde bir kemâl-i sanat, onun üze-
rine enzâr- ı dikkati celbeden bir dellâl vas ıtas ıyla teşhir istemesin?
Hem hiç mümkün olur mu ki; bir rubûbiyet-i âmmenin saltanat- ı külli-
yesi, kesret ve cüz’iyyât tabakât ında vahdâniyet ve samedâniyetini, zülcenâ-
heyn bir meb’ûs vas ıtas ıyla ilân ını istemesin! Yâni o Zât, ubûdiyet-i külliye ci-
hetiyle kesret tabakât ının dergâh- ı ilâhî elçisi oldu ğu gibi, kurbiyet ve risâlet 
cihetiyle dergâh- ı ilâhînin kesret tabakât ına memurudur.
Hem hiç mümkün olur mu ki; nihayet derecede bir hüsn-ü zâtî sahibi, 
cemâlinin mehâsinini ve hüsnünün letâifini aynalarda görmek ve göstermek istemesin! Yâni, bir Habib Resûl vas ıtas ıyla ki; hem Habib’dir; ubûdiyetiy-
le kendini O’na sevdirir, aynadarl ık eder. Hem Resûl’dür; O’nu mahlûkat ına 
sevdirir. Cemâl-i esmâs ını gösterir...
Hem hiç mümkün olur mu ki; acîb mucizelerle, garip ve k ıymettar şey-
lerle dolu hazineler sahibi, sarraf bir tarif edici ve vassâf bir te şhir edici vas ıta-
1 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)ONUNCU SÖZ / MUKADD İME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   65
66  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
sıyla enzâr- ı halka arz ve ba şlar ında izhar etmekle, gizli kemâlât ını beyan et-
mek irâde etmesin ve istemesin?
Hem mümkün olur mu ki; bu kâinat ı bütün esmâs ının kemâlât ını ifâde 
eden masnûâtla tezyin ederek seyir için garip ve ince sanatlarla süslenilmi ş bir 
saraya benzetsin de, rehber bir muallim tâyin etmesin!..1
Hem hiç mümkün olur mu ki; bu kâinat ın sahibi, şu kâinat ın tahavvü-
lât ındaki maksad ve gaye ne olaca ğını müş’ir t ılsım- ı muğlâk ını, hem mevcu-
dat ın, “Nereden? Nereye? Necisin? ” üç suâl-i mü şkülün muammâs ını bir el-
çi vas ıtas ıyla açt ırmas ın!..
Hem hiç mümkün olur mu ki; bu güzel masnûât ile kendini zî şuura tan ıt-
tıran ve k ıymetli nimetler ile kendini sevdiren Sâni-i Zülcelâl, onun mukabilinde 
zîşuurdan marziyât ı ve arzular ı ne olduğunu bir elçi vas ıtas ıyla bildirmesin!..
Hem hiç mümkün olur mu ki; nev-i insan ı, şuurca kesrete müptelâ, is-
tidâdca ubûdiyet-i külliyeye müheyyâ sûretinde yarat ıp, muallim bir rehber 
vas ıtas ıyla onlar ı kesretten vahdete yüzlerini çevirmek istemesin?
Daha bunlar gibi çok vezâif-i nübüvvet var ki her biri bir bürhân- ı kat’îdir 
ki; ulûhiyet, risâletsiz olamaz...
Şimdi acaba âlemde Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’dan –beyan 
olunan evsâf ve vezâife– daha ehil ve daha câmi kim zuhûr etmi ş? Ve rüt-
be-i risâlete ve vazife-i tebli ğe O’ndan daha elyak, daha evfak hiç zaman 
göstermi ş midir? Hay ır, asla ve kat’â!.. Belki O, bütün Resûllerin seyyididir, 
bütün enbiyân ın imam ıdır, bütün asfiyân ın serveridir, bütün mukarrebînin 
akrebidir, bütün mahlûkat ın ekmelidir, bütün mür şidlerin sultân ıdır.
Evet, ehl-i tahkikat ın ittifâk ıyla şakk- ı kamer2 ve parmaklar ından su ak-
mas ı3 gibi, bine bâli ğ mucizât ından4 had ve hesaba gelmez delâil-i nübüvve-
tinden ba şka, Kur’ân- ı Azîmüşşân gibi bir bahr-i hakâik ve k ırk vecihle mucize 
olan mucize-i kübrâ, güne ş gibi risâletini gösterme ğe kâfidir. Ba şka risaleler-
de ve bilhassa Yirmi Be şinci Söz’de Kur’ân’ ın k ırka karîb vücûh-u i’câz ından 
bahsettiğimizden burada k ısa kesiyoruz.
1 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , muallim olarak gönderildi ğini ifade buyurmaktad ır: İbni 
Mâce, mukaddime  17; Dârimî, mukaddime  32; et-Tayâlisî, el-Müsned  s.298.
2 Buhârî, menâk ıb 27, menâk ıbü’l-ensâr  36, tefsîru sûre (54)  1; Müslim, münâfikîn  43-48.
3 Buhârî, menâk ıb 25, meğâzî 35; Müslim, fezâil  6, 7, imâre  72, 73.
4 Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/10; ez-Zemah şerî, el-Keşşâf 1/382; en-Nevevî, Şerhu Sahîh-i 
Müslim  1/2.
Üçüncü İşaret
Hat ıra gelmesin ki; bu küçücük insan ın ne ehemmiyeti var ki, bu azîm 
dünya onun muhasebe-i âmâli için kapans ın. Başka bir dâire aç ılsın! Çünkü: 
Bu küçücük insan, câmi’iyet-i f ıtrat itibar ıyla şu mevcudat içinde bir ustaba şı 
ve bir dellâl- ı saltanat- ı ilâhiye ve bir ubûdiyet-i külliyeye mazhar oldu ğundan 
büyük ehemmiyeti vard ır.
Hem, hat ıra gelmesin ki; k ısac ık bir ömürde nas ıl ebedî bir azaba müs-
tehak olur? Zîrâ küfür; şu mektubât- ı samedâniye derecesinde ve k ıymetin-
de olan kâinat ı, mânâs ız, gayesiz bir derekeye dü şürdüğü için; bütün kâina-
ta karşı bir tahkir oldu ğu gibi, bu mevcudatta cilveleri, nak ışlar ı görünen bü-
tün esmâ-y ı kudsiye-i ilâhiyeyi inkâr ile red ve Cenâb- ı Hakk’ ın hakkâniyet ve 
sıdk ını gösteren gayr-i mütenâhî bütün delillerini tekzip oldu ğundan nihayet-
siz bir cinâyettir. Nihayetsiz cinâyet ise, nihayetsiz azab ı îcab eder...
Dördüncü İşaret
Nas ıl ki, hikâyede On İki Sûret’le gördük ki: Hiçbir cihetle mümkün de ğil; 
öyle bir Padi şah’ ın, öyle muvakkat misafirhâne gibi bir memleketi bulunsun 
da, müstekar ve ha şmetine mazhar ve saltanat- ı uzmâs ına medar di ğer dâimî 
bir memleketi bulunmas ın?
Öyle de, hiçbir vecihle mümkün de ğil ki; bu fânî âlemin bâki Hâl ık’ı, bu-
nu îcâd etsin de, bâki bir âlemi îcâd etmesin!..
Hem mümkün de ğil; şu bedî’ ve zâil kâinat ın sermedî Sâni’i, bunu halk 
etsin de, müstekar ve dâimî di ğer bir kâinat ı îcâd etmesin?
Hem mümkün de ğil; bu me şher ve meydan- ı imtihan ve tarla hükmün-
de olan dünyan ın Hakîm ve Kadîr ve Rahîm olan Fât ır’ı, onu yarats ın, onun 
bütün gayelerine mazhar olan dâr- ı âhireti halk etmesin?
Bu hakikate “ On İki Kap ı” ile girilir. “ On İki Hakikat ” ile o kap ılar aç ılır. 
En k ısa ve basitten ba şlar ız:ONUNCU SÖZ / MUKADD İME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   67
Birinci Hakikat
Bâb- ı rubûbiyet ve saltanat’t ır ki, ism-i Rabb’in cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki; şe’n-i rubûbiyet ve saltanat- ı ulûhiyet, bâhusus 
böyle bir kâinat ı, kemâlât ını göstermek için gayet âlî gayeler ve yüksek mak-
sadlar ile îcâd etsin! O’nun gâyât ve makâs ıdına karşı, îmân ve ubûdiyetle 
mukabele eden müminlere mükâfat ı bulunmas ın!.. Ve o makâs ıdı red ve tah-
kir ile mukabele eden ehl-i dalâlete mücâzât etmesin!..
İkinci Hakikat
Bâb- ı kerem ve rahmettir ki, Kerîm ve Rahîm isminin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki; gösterdiği âsâr ile nihayetsiz bir kerem ve niha-
yetsiz bir rahmet ve nihayetsiz bir izzet ve nihayetsiz bir gayret sahibi olan şu 
âlemin Rabbi; kerem ve rahmetine lây ık mükâfat, izzet ve gayretine şâyeste 
mücâzâtta bulunmas ın!
Evet, şu dünya gidi şâtına bak ılsa görülüyor ki; en âciz en zay ıftan tut1(Hâşiye) 
tâ, en kavîye kadar her canl ıya lây ık bir r ızık veriliyor. En zay ıf, en âcize en iyi 
rızık veriliyor. Her dertliye ummad ığı yerden derman yeti ştiriliyor. Öyle ulvî bir 
keremle ziyâfetler, ikramlar olunuyor ki, nihayetsiz bir kerem eli içinde i şlediği-
ni bedâheten gösteriyor.
Meselâ: Bahar mevsiminde cennet hûrileri tarz ında bütün a ğaçlar ı sün-
düs-misâl libaslar ile giydirip, çiçek ve meyvelerin murassaât ıyla süslendirip, 
hizmetkâr ederek, onlar ın latîf elleri olan dallar ıyla çeşit çeşit, en tatl ı, en mu-
sanna meyveleri bize takdim etmek; hem, zehirli bir sine ğin eliyle şifal ı, en 
tatl ı bal ı bize yedirmek; hem, en güzel ve yumu şak bir libâs ı elsiz bir böce ğin 
eliyle bize giydirmek; hem, rahmetin büyük bir hazinesini küçük bir çekirdek içinde bizim için saklamak ne kadar cemîl bir kerem, ne kadar latîf bir rahmet eseri oldu ğu bedâheten anla şılır.
1(Hâşiye) Rızk- ı helâl, iktidar ile al ınmad ığına, belki iftikâra binâen verildi ğine delil-i kat’î; ikti-
dars ız yavrular ın hüsn-ü maî şeti ve muktedir canavarlar ın d ıyk- ı maîşeti; hem, zekâvetsiz 
bal ıklar ın semizliği ve zekâvetli, hileli tilki ve maymunun derd-i maî şetle vücutça zaifli ğidir.
 Demek r ızık, iktidar ve ihtiyar ile ma’kûsen mütenasiptir. Ne derece iktidar ve ihtiyar ına 
güvense, o derece derd-i maî şete müptelâ olur.
Hem, insan ve bâz ı canavarlardan ba şka, güneş ve ay ve arzdan tut, tâ 
en küçük mahlûka kadar her şey kemâl-i dikkatle vazifesine çal ışmas ı, zerrece 
haddinden tecavüz etmemesi, bir azîm heybet taht ında umumî bir itaat bulun-
mas ı; büyük bir celâl ve izzet sahibinin emriyle hareket ettiklerini gösteriyor.
Hem, gerek nebatî ve gerek hayvanî ve gerek insânî bütün vâlidelerin o 
rahîm şefkatleriyle1(Hâşiye) ve süt gibi o latîf g ıda ile, o âciz ve zay ıf yavrular ın 
terbiyesi, ne kadar geni ş bir rahmetin cilvesi i şlediği bedâheten anla şılır.
Bu âlemin Mutasarr ıfının, madem nihayetsiz böyle bir keremi, nihayetsiz 
böyle bir rahmeti, nihayetsiz öyle bir celâl ve izzeti vard ır... Nihayetsiz celâl 
ve izzet, edepsizlerin te’dibini ister. Nihayetsiz kerem, nihayetsiz ikram ister. Nihayetsiz rahmet, kendine lây ık ihsan ister.
Hâlbuki bu fânî dünyada ve k ısa ömürde, denizden bir damla gibi mil-
yonlar cüzden ancak bir cüzü yerle şir ve tecelli eder.
Demek o kereme lây ık ve o rahmete şâyeste bir dâr- ı saadet olacakt ır. 
Yoksa, gündüzü ışığıyla dolduran güne şin vücûdunu inkâr etmek gibi, bu gö-
rünen rahmetin vücûdunu inkâr etmek lâz ım gelir.
Çünkü; bir daha dönmemek üzere zevâl ise; şefkati, musîbete; muhabbe-
ti, h ırkate; ve nimeti, n ıkmete; ve akl ı, meş’um bir âlete; ve lezzeti, eleme kal-
bettirmekle hakikat-i rahmetin intifâs ı lâz ım gelir.
Hem o celâl ve izzete uygun bir dâr- ı mücâzât olacakt ır. Çünkü ekseriya 
zâlim izzetinde, mazlum zilletinde kal ıp, buradan göçüp gidiyorlar. Demek, bir 
mahkeme-i kübrâya b ırak ılıyor, te’hir ediliyor.  Yoksa, bak ılm ıyor değil.
Bazen dünyada dahi ceza verir. Kurûn-u sâlifede cereyan eden âsî ve 
mütemerrit kavimlere gelen azablar gösteriyor ki; insan ba şıboş değil. Bir ce-
lâl ve gayret sillesine her vakit mâruzdur.
Evet hiç mümkün müdür ki, insan; umum mevcudat içinde ehemmi-
yetli bir vazifesi, ehemmiyetli bir istidâd ı olsun da; insan ın Rabbi de insana 
bu kadar muntazam masnûât ıyla kendini tan ıttırsa; mukabilinde insan îmân 
ile O’nu tan ımazsa...
1(Hâşiye) Evet, aç bir arslan, zaif bir yavrusunu kendi nefsine tercih ederek, elde etti ği bir eti 
yemeyip yavrusuna vermesi; hem, korkak tavuk, yavrusunu himaye için ite, arslana sald ır-
mas ı; hem, incir a ğac ı, kendi çamur yiyerek yavrusu olan meyvelerine hâlis süt vermesi, 
bilbedahe, nihayetsiz Rahîm, Kerîm, Şefîk bir Zât’ ın hesab ıyla hareket ettiklerini kör olma-
yana gösteriyorlar. Evet nebâtât ve behîmiyyât gibi şuursuzlar ın gayet derecede şuurkârâne 
ve hakimâne i şler görmesi bizzarure gösterir ki; gayet derecede Alîm ve Hakîm birisi vard ır 
ki, onlar ı işlettiriyor. Onlar, O’nun nâm ıyla işliyorlar...ONUNCU SÖZ / ON İKİ HAKİKAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   69
70  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hem bu kadar rahmetin süslü meyveleriyle kendini sevdirse; mukabilin-
de insan ibadetle kendini O’na sevdirmese...
Hem bu kadar bu türlü nimetleriyle muhabbet ve rahmetini ona gösterse; 
mukabilinde insan şükür ve hamdle O’na hürmet etmese; cezas ız kals ın! Başıboş 
bırak ılsın! O izzet, gayret sahibi Zât- ı Zülcelâl bir dâr- ı mücâzât haz ırlamas ın!..
Hem hiç mümkün müdür ki; o Rahmân- ı Rahîm’in kendini tan ıttırma-
sına mukabil, îmân ile tan ımakla ve sevdirmesine mukabil, ibadetle sevmek 
ve sevdirmekle ve rahmetine mukabil, şükür ile hürmet etmekle mukabele 
eden müminlere bir dâr- ı mükâfat ı, bir saadet-i ebediyeyi vermesin!
Üçüncü Hakikat
Bâb- ı hikmet ve adâlet olup, ism-i Hakîm ve Âdil’in cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki;1(Hâşiye) zerrelerden güne şlere kadar cereyan 
eden hikmet ve intizam, adâlet ve mîzanla rubûbiyetin saltanat ını gösteren 
Zât- ı Zülcelâl, rubûbiyetin cenâh- ı himayesine iltica eden ve o hikmet ve adâ-
lete, îmân ve ubûdiyetle tevfik-i hareket eden müminleri taltif etmesin! Ve o hikmet ve adâlete küfür ve tu ğyân ile isyan eden edepsizleri te’dib etmesin?
Hâlbuki, bu muvakkat dünyada o hikmet, o adâlete lây ık binden biri, in-
sanda icrâ edilmiyor, te’hir ediliyor. Ehl-i dalâletin ço ğu ceza almadan; ehl-i 
hidâyetin de ço ğu mükâfat görmeden buradan göçüp gidiyorlar.
Demek, bir mahkeme-i kübrâya, bir saadet-i uzmâya b ırak ılıyor.
Evet görünüyor ki; şu âlemde tasarruf eden Zât, nihayetsiz bir hikmetle 
iş görüyor. Ona bürhân m ı istersin? Her şeyde maslahat ve faydalara riayet 
etmesidir. Görmüyor musun ki: İnsanda bütün âzâ, kemikler ve damarlarda, 
hattâ bedenin hüceyrat ında, her yerinde, her cüzünde faydalar ve hikmetle-
rin gözetilmesi, hattâ baz ı âzâs ı, bir ağac ın ne kadar meyveleri varsa, o derece 
1(Hâşiye) Evet, “ Hiç mümkün müdür ki ”: Şu cümle çok tekrar ediliyor. Çünkü mühim bir s ır-
rı ifade eder. Şöyle ki: Ekser küfür ve dalâlet, istib’âddan ileri gelir. Yâni ak ıldan uzak ve 
muhâl görür, inkâr eder.
  İşte Haşir Sözü’nde katiyen gösterilmi ştir ki, hakikî istib’âd, hakikî muhâliyet ve ak ıldan 
uzakl ık ve hakikî suûbet, hattâ imtinâ’ derecesinde mü şkülât, küfür yolundad ır ve dalâle-
tin mesle ğindedir. Ve hakikî imkân ve hakikî mâkuliyet, hattâ vücûb derecesinde sühûlet; 
îmân yolundad ır ve İslâmiyet caddesindedir.
  Elhâs ıl: Ehl-i felsefe istib’âd ile inkâra gider. Onuncu Söz, istib’âd hangi tarafta oldu ğu-
nu o tâbir ile gösterir. Onlar ın ağızlar ına bir şamar vurur.
o uzva hikmetler ve faydalar takmas ı gösteriyor ki; nihayetsiz bir hikmet eliy-
le iş görülüyor. Hem her şeyin sanat ında nihayet derecede intizam bulunma-
sı gösterir ki, nihayetsiz bir hikmet ile i ş görülüyor.
Evet güzel bir çiçe ğin dakik program ını, küçücük bir tohumunda derc et-
mek, büyük bir a ğac ın sayfa-y ı âmâlini, tarihçe-i hayat ını, fihriste-i cihâzât ını 
küçücük bir çekirdekte mânevî kader kalemiyle yazmak; nihayetsiz bir hikmet kalemi işlediğini gösterir.
Hem her şeyin hilkatinde gayet derecede hüsn-ü sanat bulunmas ı; niha-
yet derecede hakîm bir Sâni’in nak şı olduğunu gösterir. Evet şu küçücük in-
san bedeni içinde bütün kâinat ın fihristesini, bütün hazâin-i rahmetin anah-
tarlar ını, bütün esmâlar ının aynalar ını der
etme k; nihayet derecede bir hüsn-ü 
sanat içinde bir hikmeti gösterir.
Şimdi hiç mümkün müdür ki, şöyle icraât- ı rubûbiyette hâkim bir hikmet; 
o rubûbiyetin kanad ına iltica eden ve iman ile itaat edenlerin taltifini isteme-
sin ve ebedî taltif etmesin?
Hem, adâlet ve mîzan ile i ş görüldüğüne bürhân m ı istersin? Her şeye, 
hassas mîzanlarla, mahsus ölçülerle vücûd vermek, sûret giydirmek, yerli ye-rine koymak; nihayetsiz bir adâlet ve mîzan ile i ş görüldüğünü gösterir.
Hem, her hak sahibine istidâd ı nisbetinde hakk ını vermek, yâni vücûdu-
nun bütün levâz ımât ını, bekâs ının bütün cihâzât ını en münâsib bir tarzda ver-
mek; nihayetsiz bir adâlet elini gösterir.
Hem, istidâd lisan ıyla, ihtiyac- ı fıtrî lisan ıyla, ıztırar lisan ıyla suâl edilen 
ve istenilen her şeye dâimî cevap vermek; nihayet derecede bir adl ve hikme-
ti gösteriyor.
Şimdi hiç mümkün müdür ki; böyle en küçük bir mahlûkun, en küçük 
bir hâcetinin imdad ına koşan bir adâlet ve hikmet; insan gibi en büyük bir 
mahlûkun bekâ gibi en büyük bir hâcetini mühmel b ıraks ın! En büyük istim-
dâd ını ve en büyük suâlini cevaps ız b ıraks ın! Rubûbiyetin ha şmetini, ibâd ının 
hukukunu muhafaza etmekle muhafaza etmesin!.. Hâlbuki, şu fâni dünyada 
kısa bir hayat geçiren insan, öyle bir adâletin hakikatine mazhar olamaz ve 
olam ıyor. Belki bir mahkeme-i kübrâya b ırak ılıyor.
Zîrâ, hakikî adâlet ister ki; şu küçücük insan, şu küçüklü ğü nisbetinde de-
ğil, belki cinâyetinin büyüklü ğü, mâhiyetinin ehemmiyeti ve vazifesinin azame-
ti nisbetinde mükâfat ve mücâzât görsün. Madem, şu fânî, geçici dünya; ebed ONUNCU SÖZ / ON İKİ HAKİKAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   71
72  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
için halk olunan insan hususunda öyle bir adâlet ve hikmete mazhariyetten 
çok uzakt ır... Elbette Âdil olan o Zât- ı Celîl-i Zülcemâl’in ve Hakîm olan o Zât- ı 
Cemîl-i Zülcelâl’in dâimî bir cehennemi ve ebedî bir cenneti bulunacakt ır.
Dördüncü Hakikat
Bâb- ı cûd ve cemâl’dir. İsm-i Cevâd ve Cemîl’in cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki; nihayetsiz cûd ve sehâvet, tükenmez servet, bit-
mez hazineler, misilsiz sermedî cemâl, kusursuz ebedî kemâl; bir dâr- ı saadet 
ve mahall-i ziyâfet içinde dâimî bulunacak olan muhtaç şâkirleri, mü ştâk ay-
nadarlar ı, mütehayyir seyircileri istemesinler!
Evet, Dünya yüzünü bu kadar müzeyyen masnûât ıyla süslendirmek, Ay 
ile güneşi lâmba yapmak, yeryüzünü bir sofra-y ı nîmet ederek mat’ûmat ın en 
güzel çeşitleriyle doldurmak, meyveli a ğaçlar ı birer kab yapmak, her mevsim-
de birçok defalar tecdit etmek; hadsiz bir cûd ve sehâveti gösterir.
Böyle nihayetsiz bir cûd ve sehâvet, öyle tükenmez hazineler ve rahmet, 
hem dâimî, hem arzu edilen her şey içinde bulunur bir dâr- ı ziyâfet ve ma-
hall-i saadet ister.
Hem kat’î ister ki; o ziyâfetten telezzüz edenler, o mahall-i saadette devam 
etsinler, ebedî kals ınlar. Tâ, zevâl ve firâkla elem çekmesinler. Çünkü; zevâl-i 
elem lezzet oldu ğu gibi, zevâl-i lezzet dahi elemdir . Öyle sehâvet, elem çek-
tirmek istemez. Demek, ebedî bir cenneti, hem içinde ebedî muhtaçlar ı ister.
Çünkü; nihayetsiz cûd ve sehâ, nihayetsiz ihsan etmek ister, nîmetlendir-
mek ister. Nihayetsiz ihsan ve nîmetlendirmek ise, nihayetsiz minnettarl ık, nî-
metlenmek ister. Bu ise, ihsana mazhar olan şahs ın devam- ı vücûdunu ister. 
Tâ, dâimî tena’umla, o dâimî in’âma kar şı şükür ve minnettarl ığını göstersin. 
Yoksa, zevâl ile ac ılaşan cüz’î bir telezzüz, k ısac ık bir zamanda öyle bir cûd ü 
sehân ın muktezâs ıyla kabil-i tevfik de ğildir.
Hem dahi, me şher-i sanat- ı ilâhiye olan aktâr- ı âlem sergilerine bak. 
Yeryüzündeki nebâtât ve hayvanât ın ellerinde olan ilânât- ı rabbâniyeye dik-
kat et.1(Hâşiye) Mehâsin-i rubûbiyetin dellâllar ı olan enbiyâ ve evliyâya kulak 
1(Hâşiye) Evet, kemik gibi bir kuru a ğac ın ucundaki tel gibi incecik bir sapta; gayet münak-
kaş, müzeyyen bir çiçek ve gayet musanna ve murassa bir meyve, elbette gayet sanat-per-
ver mucizekâr ve hikmettar bir Sâni’in mehâsin-i sanat ını zîşuura okutturan bir ilânnâme-
dir. İşte, nebâtâta hayvanât ı dahi k ıyas et...
ver. Nas ıl müttefikan Sâni-i Zülcelâl’in kusursuz kemâlât ını,1 hârika sanatlar ı-
nın teşhiriyle gösteriyorlar, beyan ediyorlar. Enzâr- ı dikkati celbediyorlar.
Demek, bu âlemin Sâni’inin pek mühim ve hayret verici ve gizli kemâlâ-
tı vard ır. Bu hârika sanatlarla onlar ı göstermek ister. Çünkü gizli kusursuz ke-
mâlât ise, takdir edici, istihsan edici, mâ şâallah diyerek mü şâhede edicilerin 
başlar ında teşhir ister. Dâimî kemâlât ise, dâimî tezahür ister. O ise, tak-
dir ve istihsan edicilerin devâm- ı vücûdunu ister. Bekâs ı olmayan istihsan 
edicinin nazar ında kemâlât ın k ıymeti sukut eder.2(Hâşiye-1)
Hem dahi, kâinat ın yüzünde serilmi ş olan gayetle güzel ve sanatl ı ve par-
lak ve süslü şu mevcudat; ışık güneşi bildirdiği gibi, misilsiz, mânevî bir cemâ-
lin mehâsinini bildirir ve nazirsiz, hafî bir hüsnün letâifini i ş’âr ediyor.3(Hâşiye-2) O 
münezzeh hüsün, o mukaddes cemâlin cilvesinden, esmâlarda, belki her isim-de çok gizli defineler bulundu ğunu işaret eder.
İşte şu derece âlî, nazîrsiz, gizli bir cemâl ise; kendi mehâsinini bir mir’ât-
ta görmek ve hüsnünün derecât ını ve cemâlinin mikyaslar ını zîşuur ve mü ştâk 
bir aynada mü şâhede etmek istedi ği gibi, ba şkalar ının nazar ıyla yine sevgili 
cemâline bakmak için, görünmek de ister. Demek, iki vecihle kendi cemâline bakmak: Biri; her biri ba şka başka renkte olan aynalarda bizzat mü şâhede et-
mek, diğeri; müştâk olan seyirci ve mütehayyir olan istihsanc ılar ın müşâhedesi 
ile müşâhede etmek ister. Demek, hüsün ve cemâl, görmek ve görünmek ister. 
Görmek ve görünmek ise; mü ştâk seyirci, mütehayyir istihsan edicilerin vücû-
dunu ister. Hüsün ve cemâl; ebedî, sermedî oldu ğundan, mü ştâklar ın devâm- ı 
vücutlar ını ister. Çünkü dâimî bir cemâl ise, zâil bir mü ştâka raz ı olamaz.
Zîrâ, dönmemek üzere zevâle mahkûm olan bir seyirci, zevâlin tasav-
vuruyla muhabbeti adâvete döner. Hayreti istihfafa, hürmeti tahkire meyle-
1 Bkz.: “Yedi kat gö ğü birbiriyle tam uyum içinde yaratan O’dur. Rahmân ın yaratmas ında hiçbir nizam-
sızlık göremezsin. Çevir de bak gözünü.. görebilir misin bir kusur? Sonra tekrar tekrar gözünü çevir de 
bak, gözün bulamad ığından bir kusur, eli bo ş ve bitkin geri döner.” (Mülk sûresi, 67/3-4)
2(Hâşiye-1) Evet, durûb-u emsâldendir ki: Bir dünya güzeli, bir zaman kendine meftûn olmu ş âdi 
bir adam ı huzurundan tardeder. O adam kendine teselli vermek için: “Tuh, ne kadar çir-
kindir.” der, o güzelin güzelli ğini nefyeder.
  Hem bir vakit bir ay ı, gayet tatl ı bir üzüm asmas ı alt ına girer. Üzümleri yemek ister. 
Koparmaya eli yeti şmez. Asmaya da ç ıkamaz. Kendi kendine teselli vermek için kendi lisa-
nıyla: “Ekşidir.” der, gümler gider.
3 (Hâşiye-2) Ayna-misâl mevcudat ın birbiri arkas ında zevâl ve fenâlar ıyla beraber, arkalar ın-
dan gelenlerin üstünde ve yüzlerinde ayn ı hüsün ve cemâlin cilvesinin bulunmas ı gösterir 
ki; cemâl onlar ın değil... Belki o cemâller, bir hüsn-ü münezzeh ve bir cemâl-i mukaddesin 
âyât ı ve emârât ıdır.ONUNCU SÖZ / ON İKİ HAKİKAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   73
74  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
der. Çünkü hodgâm insan, bilmedi ği şeye düşman oldu ğu gibi, yeti şmediği 
şeye de z ıttır. Hâlbuki, nihayetsiz bir muhabbet, hadsiz bir şevk ve istihsan ile 
mukabeleye lây ık olan bir cemâle kar şı, zımnen bir adâvet ve kin ve inkâr ile mu-
kabele eder. İşte, kâfir, Allah’ ın düşman ı olduğunun s ırrı bundan anla şılıyor.
Madem, o nihayetsiz sehâvet ü cûd; o misilsiz cemâl ü hüsün; o kusur-
suz kemâlât; ebedî müte şekkirleri, mü ştâklar ı, müstahsinleri iktizâ ederler... 
Hâlbuki, şu misafirhâne-i dünyada görüyoruz; herkes çabuk gidip kaybolu-
yor. O sehâvetin ihsan ını ancak az bir parça tadar, i ştihas ı aç ılır. Fakat yemez 
gider. O cemâl, o kemâlin dahi ancak biraz ışığına, belki bir zay ıf gölgesine bir 
anda bak ıp, doymadan gider.
Demek, bir seyrangâh- ı dâimîye gidiliyor.
Elhâs ıl: Nas ıl ki şu âlem, bütün mevcudat ıyla Sâni-i Zülcelâl’ine kat’î de-
lâlet eder; Sâni-i Zülcelâl’in de s ıfat ve esmâ-y ı kudsiyesi, dâr- ı âhirete delâlet 
eder ve gösterir ve ister.
Beşinci Hakikat
Bâb- ı şefkat ve ubûdiyet-i Muhammediye’dir (aleyhissalâtü vesselâm) . 
İsm-i Mücîb ve Rahîm’in cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki; en ednâ bir hâceti, en ednâ bir mahlûkundan 
görüp kemâl-i şefkatle ummad ığı yerden is’âf eden ve en gizli bir sesi, en giz-
li bir mahlûkundan i şitip imdat eden; lisân- ı hâl ve kal ile istenilen her şeye 
icabet eden nihayetsiz bir şefkat ve bir merhamet sahibi bir Rab; en büyük 
bir abdinden,1(Hâşiye) en sevgili bir mahlûkundan en büyük hâcetini görüp bi-
tirmesin, is’âf etmesin! En yüksek duay ı işitip kabul etmesin!.. Evet, meselâ: 
Hayvanât ın zay ıflar ının ve yavrular ının r ızık ve terbiyeleri hususunda görü-
1(Hâşiye) Evet, bin üç yüz elli sene saltanat süren ve saltanat ı devam eden ve ekser zamanda 
üç yüz elli milyondan ziyâde raiyyeti bulunan ve her gün bütün raiyyeti O’nunla tecdid-i biat eden ve O’nun kemâlât ına şehâdet eden ve kemâl-i itaatle evâmirine ink ıyâd eden ve 
arz ın n ısfı ve nev-i be şerin humsu o Zât’ ın s ıbğı ile s ıbğalansa, yâni mânevî rengiyle renk-
lense ve o Zât onlar ın mahbub-u kulûbü ve mürebbî-i ervâh ı olsa; elbette o Zât, şu kâinat-
ta tasarruf eden Rabb’in en büyük abdidir.
  Hem, ekser envâ- ı kâinat o Zât’ ın birer meyve-i mucizesini ta şımak sûretiyle O’nun vazi-
fesini ve memuriyetini alk ışlasa, elbette o Zât; şu kâinat Hâl ık’ının en sevgili mahlûkudur. 
Hem bütün insâniyet, bütün istidâdiyle istedi ği bekâ gibi bir hâceti ki, o hâcet ise, insan ı 
esfel-i sâfilînden âlâ-y ı illiyyîne ç ıkar ıyor. Elbette o hâcet, en büyük bir hâcettir ve en büyük 
bir abd, umumun nâm ına onu Kâdiü’l-hâcât’tan isteyecek...
nen lütuf ve sühûleti gösteriyor ki: Şu kâinat ın Mâlik’i, nihayetsiz bir rahmetle 
rubûbiyet eder. Rubûbiyetinde bu derece rahîmâne bir şefkat, hiç kabil midir 
ki; mahlûkat ın en efdalinin en güzel duas ını kabul etmesin! Bu hakikati “ On 
Dokuzuncu Söz ”de îzah etti ğim veçhile, şurada dahi mükerreren şöyle be-
yan edelim:
Ey nefsimle beraber beni dinleyen arkada ş! Hikâye-i temsîliyede demi ş-
tik; bir adada bir içtima var... Bir Yâver-i Ekrem bir nutuk okuyor. Onun i şaret 
ettiği hakikat şöyledir ki: Gel! Bu zamandan tecerrüt edip, fikren asr- ı saadete 
ve hayâlen Cezîretü’l-Arab’a gidiyoruz. Tâ ki, Resûl-i Ekrem’i vazife ba şında ve 
ubûdiyet içinde görüp, ziyâret ederiz. Bak! O Zât nas ıl ki risâletiyle, hidâyetiyle 
saadet-i ebediyenin sebeb-i husûlü ve vesile-i vusûlüdür; onun gibi ubûdiyetiy-le ve duas ıyla o saadetin sebeb-i vücûdu ve cennetin vesile-i îcâd ıdır.
İşte bak! O Zât öyle bir salât- ı kübrâda, bir ibadet-i ulyâda saadet-i ebe-
diye için dua ediyor ki, güya bu cezîre, belki bütün arz, O’nun azametli nama-zıyla namaz k ılar, niyaz eder. Çünkü ubûdiyeti ise; O’na ittiba eden ümme-
tin ubûdiyetini tazammun etti ği gibi, muvafakat s ırrıyla bütün enbiyân ın s ırr- ı 
ubûdiyetini tazammun eder.
Hem o salât- ı kübrây ı öyle bir cemaat- ı uzmâda k ılar, niyaz ediyor ki; gü-
ya benîâdem’in, Hazreti Âdem’den asr ımıza belki k ıyâmete kadar bütün nûrâ-
nî ve kâmil insanlar, O’na tebaiyetle iktida edip duas ına âmîn derler.1(Hâşiye)
Bak! Hem öyle bekâ gibi bir hâceti âmme için dua ediyor ki; de ğil ehl-i 
arz, belki ehl-i semâvât, belki bütün mevcudat niyaz ına iştirak edip lisân- ı hâl 
ile: “Oh, evet yâ Rabbenâ! Ver. Duas ını kabul et. Biz de istiyoruz..” diyorlar.
Hem bak! Öyle hazinâne, öyle mahbûbâne, öyle mü ştâkâne, öyle tazarrûkâ-
râne saadet-i bâkiye istiyor ki;2 bütün kâinat ı ağlatt ırıp, duas ına iştirak ettiriyor.
1(Hâşiye) Evet, münâcât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  zaman ından şimdiye kadar bütün 
ümmetin bütün salâtlar ı ve salavâtlar ı O’nun duas ına bir âmîn-i dâimî ve bir i ştirâk-i umu-
mîdir. Hattâ O’na getirilen her bir salavât dahi, O’nun duas ına birer âmîndir ve ümmeti-
nin her bir ferdi, her bir namaz ın içinde O’na salât ve selâm getirmek*1 ve kametten sonra 
Şâfiî’lerin O’na dua etmesi;*2 O’nun saadet-i ebediye hususundaki duas ı; gayet kuvvetli ve 
umumî bir âmîndir. İşte bütün be şerin f ıtrat- ı insâniyet lisân- ı hâliyle, bütün kuvvetiyle iste-
diği bekâ ve saadet- ı ebediyeyi; o nev-i be şer nâm ına, Zât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  
istiyor ve be şerin nûrânî k ısm ı, O’nun arkas ında âmîn diyorlar. Acaba hiç mümkün müdür 
ki; şu dua, kabule karîn olmas ın!
*1 Bkz.: Buhârî, tefsîru sûre (33)  10, enbiyâ  10, deavât  31, 32; Müslim, salât  65-69.
*2 Bkz.: en-Nevevî, Minhâcü’t-tâlibîn  s.9.
2 Bkz.: Tirmizî, deavât  30.ONUNCU SÖZ / ON İKİ HAKİKAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   75
76  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Bak! Hem öyle bir maksad, öyle bir gaye için saadet isteyip, dua ediyor 
ki; insan ı ve bütün mahlûkat ı esfel-i sâfilîn olan fenâ-y ı mutlaka sukuttan, k ıy-
metsizlikten, faydas ızlıktan, abesiyetten; âlâ-y ı illiyyîn olan k ıymete, bekâya, 
ulvî vazifeye, mektûbât- ı samedâniye olmas ı derecesine ç ıkar ıyor.
Bak! Hem öyle yüksek bir fîzâr- ı istimdatkârâne ile istiyor ve öyle tatl ı 
bir niyaz- ı istirhamkârâne ile yalvar ıyor ki; güya bütün mevcudata, semâvâ-
ta, arşa işittirip, vecde getirip duas ına; “Âmin, Allahümme âmîn…” dedirti-
yor.1(Hâşiye)
Bak! Hem öyle Semî’ ve Kerîm bir Kadîr’den, öyle Basîr ve Rahîm bir 
Alîm’den saadet ve bekây ı istiyor ki; bilmü şâhede en gizli bir zîhayat ın en giz-
li bir arzusunu, en hafî bir niyaz ını görür, işitir, kabul eder, merhamet eder. 
Lisân- ı hâl ile de olsa icabet eder. Öyle sûret-i hakimâne, basîrâne, rahîmâ-
nede verir ve icabet eder ki; şüphe b ırakmaz, o terbiye ve tedbir; öyle Semî’ 
ve Basîr’e mahsus, öyle bir Kerîm ve Rahîm’e hasd ır...
Acaba, bütün benîâdem’i arkas ına al ıp şu arz üstünde durup, Ar ş-ı 
Âzam’a müteveccihen el kald ırıp, nev-i be şerin hulâsa-y ı ubûdiyetini câmi 
hakikat-i ubûdiyet-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  içinde dua eden, şu şeref-i 
nev-i insan ve ferîd-i kevn ü zaman olan Fahr-i Kâinat ne istiyor, dinleyelim:
Bak! Kendine ve ümmetine saadet-i ebediye istiyor. Bekâ istiyor. Cennet 
istiyor. Hem, mevcudat aynalar ında cemâllerini gösteren bütün esmâ-y ı kud-
siye-i ilâhiye ile beraber istiyor. O esmâdan şefaat talep ediyor; görüyorsun.
1(Hâşiye) Evet şu âlemin Mutasarr ıf’ı, bütün tasarrufat ı bilmüşâhede şuurâne, alîmâne, haki-
mâne oldu ğu hâlde; hiçbir cihetle mümkün de ğildir ki; o Mutasarr ıf, kendi masnûât ı içinde 
en mümtaz bir ferdin harekât ına şuuru ve ıttılaı bulunmas ın.
  Hem hiçbir cihetle mümkün de ğildir ki; o Mutasarr ıf-ı Alîm, o ferd-i mümtâz ın harekât ına ve 
deavât ına (dualar ına) ıttılâı bulundu ğu hâlde ona kar şı lâkayd kals ın, ehemmiyet vermesin.
  Hem hiçbir cihetle mümkün de ğildir ki; o Mutasarr ıf-ı Kadîr-i Rahîm; onun dualar ına 
lâkayd kalmad ığı hâlde, o dualar ı kabul etmesin.
  Evet Zât- ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  nûruyla âlemin şekli değişti. İnsan ve bütün 
kâinat ın mâhiyet-i hakikiyeleri o nur, o ziyâ ile inki şaf etti ve göründü ki: Şu kâinat ın mev-
cudat ı; esmâ-y ı ilâhiyeyi okutan birer mektubat- ı samedâniye, birer muvazzaf memur ve 
bekâya mazhar k ıymettar ve mânidâr birer mevcutturlar. E ğer o nur olmasa idi, mevcu-
dat fenâ-y ı mutlaka mahkûm ve k ıymetsiz, mânâs ız, faydas ız, abes, karmakar ışık, tesadüf 
oyuncağı bir zulmet-i evhâm içinde kal ırdı.
  İşte şu s ırdand ır ki: İnsanlar Zât- ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  duas ına âmîn 
dedikleri gibi, ar ş ve ferş ve serâdan süreyyâya kadar bütün mevcudat onun nûruyla 
iftihâr edip, alâkadarl ık gösteriyorlar. Zâten ubûdiyet-i Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  
ruhu, duad ır. Belki kâinat ın harekât ı ve hidemât ı, bir nevi duad ır. Meselâ : Bir çekirde-
ğin hareketi; Hâl ık’ından, bir a ğaç olmas ına bir nevi duad ır.
Eğer âhiretin hesaps ız esbâb- ı mûcibesi, delâil-i vücûdu olmasa idi; 
yaln ız şu Zât’ ın tek duas ı, bahar ımızın îcâd ı kadar Hâl ık-ı Rahîm’in kud-
retine hafif gelen şu cennetin binas ına sebebiyet verecekti.1(Hâşiye-1)
Evet, bahar ımızda yeryüzünü bir mah şer eden, yüz bin ha şir nümûnele-
rini îcâd eden Kadîr-i Mutlak’a cennetin îcâd ı nas ıl ağır olabilir!
Demek, nas ıl ki O’nun risâleti, şu dâr- ı imtihan ın aç ılmas ına sebebiyet 
verdi, 2َكَŻْĘَْŶا ُÛْĝَĥَì َאĩَĤ َكَźْĳَĤ َكَźْĳَĤ sırrına mazhar oldu. Onun gibi, ubûdiye-
ti dahi, öteki dâr- ı saadetin aç ılmas ına sebebiyet verdi.
Acaba hiç mümkün müdür ki; bütün ak ıllar ı hayrette b ırakan şu intizâm- ı 
âlem ve geni ş rahmet içinde kusursuz hüsn-ü sanat, misilsiz cemâl-i rubûbiyet; o 
duaya icabet etmemekle böyle bir çirkinli ği, böyle bir merhametsizli ği, böyle bir 
intizams ızlığı kabul etsin! Yâni, en cüz’î, en ehemmiyetsiz arzular ı, sesleri ehem-
miyetle işitip îfa etsin, yerine getirsin.. en ehemmiyetli, lüzumlu arzular ı ehem-
miyetsiz görüp i şitmesin, anlamas ın, yapmas ın! Hâşâ ve kellâ.. yüz bin defa hâ-
şâ!.. Böyle bir cemâl, böyle bir çirkinli ği kabul edip çirkin olamaz.3(Hâşiye-2)
Demek, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , risâletiyle dünyan ın kap ısı-
nı açt ığı gibi, ubûdiyetiyle de âhiretin kap ısını açar.
 ِכَĤذٰ ِכَĤĳُøوَرَ ِكَïْ×َĐ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ َאنِ،ĭِåْĤا وَدَارِ َאĻْĬُّïĤا ْءَģِĨ ِīٰĩْèَّóĤا َاتُĳَĥَĀ ِįْĻَĥَĐ
 ِīْĻَèَאĭَåْĤا وَذُو ِīْĻَÜَאدَđَّùĤا ُÙَĥĻِøوَوَ ِīْĺَّارَïĤا َאةُĻَèوَ َīĻِĩَĤَאđْĤا ُóْíَĘوَ ِīْĻَĬْĳْכَĤا ُïِّĻَø َĳُİ ِيñَّĤا ُÕĻِ×َéْĤا
4َīĻِĨاٰ َīĻِĥَøْóُĩْĤوَا َīĻِّĻِ×َّĭĤا َīِĨ ۪įِĬَاĳْìإِ ĵٰĥَĐوَ َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِīْĻَĥَĝَّáĤا لُĳُøوَرَ
1(Hâşiye-1) Evet âhirete nisbeten gayet dar bir sayfa hükmünde olan rûy-u zeminde hadd ü 
hesaba gelmeyen hârika sanat nümûnelerini ve ha şir ve k ıyâmetin misâllerini göstermek ve 
üç yüz bin kitab hükmünde olan muntazam envâ- ı masnûât ı, o tek sayfada kemal-i intizam 
ile yaz ıp dercetmek; elbette geni ş olan âlem-i âhirette latîf ve muntazam cennetin binas ın-
dan ve icad ından daha mü şküldür. Evet cennet bahardan ne kadar yüksek ise, o derece 
bahar bahçelerinin hilkati, o cennetten daha mü şküldür ve hayretfezâd ır denilebilir.
2 “Sen olmasayd ın, âlemleri yaratmazd ım.” (Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.385; el-Aclûnî, Keşfü’l-
hafâ 2/214). Ayr ıca yak ın ifadeler için bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/314; el-Hâkim, el-
Müstedrek  2/672.
3(Hâşiye-2) Evet ink ılâb- ı hakâik, ittifâken muhâldir ve ink ılâb- ı hakâik içinde muhâl-ender-
muhâl, bir z ıd kendi z ıdd ına ink ılâb ıdır ve bu ink ılâb- ı ezdad içinde bilbedahe bin dere-
ce muhâl şudur ki: Z ıd, kendi mâhiyetinde kalmakla beraber, kendi z ıdd ının ayn ı olsun. 
Meselâ: Nihayetsiz bir cemâl; hakikî cemâl iken, hakikî çirkinlik olsun. İşte şu misâlimiz-
de meşhûd ve kat’iyyü’l-vücûd olan bir cemâl-i rubûbiyet; cemâl-i rubûbiyet mâhiyetinde 
daim iken, ayn- ı çirkinlik olsun. İşte dünyada muhâl ve bât ıl misâllerin en acîbidir.
4 Rahmân olan Cenâb- ı Hakk’ ın (celle celâlüh) , dünya ve cennetler dolusu rahmeti, Peygamber Efendimiz’in 
(sallallâhu aleyhi ve sellem)  üzerine olsun. Allah ım! Kulun ve Resûlün olan, iki cihan ın efendisi ve iki âlemin 
medar- ı iftihâr ı ve iki dünyan ın hayat ı ve iki cihan saadetinin vesilesi ve zülcenâheyn ve cin ve insin pey-
gamberi olan şu Habîbine, bütün âl ve ashab ına ve nebî ve Resûl karde şlerine salât ve selâm et, âmîn...ONUNCU SÖZ / ON İKİ HAKİKAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   77
78  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Alt ınc ı Hakikat
Bâb- ı haşmet ve sermediyet olup, ism-i Celîl ve Bâkî cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki; bütün mevcudat ı güneşlerden, ağaçlardan zer-
relere kadar emirber nefer hükmünde teshîr ve idare eden bir ha şmet-i rubû-
biyet; şu misâfirhâne-i dünyada muvakkat bir hayat geçiren peri şan fâniler 
üstünde dursun, sermedi, bâkî bir daire-i ha şmet ve ebedî, âlî bir medar- ı ru-
bûbiyeti îcâd etmesin!
Evet şu kâinatta görünen mevsimlerin de ğişmesi gibi ha şmetli icraât.. ve 
seyyârât ın tayyâre-misâl hareketleri gibi azametli harekât.. ve arz ı insana be-
şik, güneşi halka lâmba yapmak gibi deh şetli teshirat.. ve ölmü ş, kurumu ş 
küre-i arz ı diriltmek, süslendirmek gibi geni ş tahvilât gösteriyor ki; perde ar-
kas ında böyle muazzam bir rubûbiyet var; muhte şem bir saltanatla hükme-
diyor. Böyle bir saltanat- ı rubûbiyet, kendine lây ık bir raiyyet ister ve şâyes-
te bir mazhar ister.
Hâlbuki görüyorsun; mâhiyetçe en câmi ve mühim raiyyeti ve bende-
leri, şu misâfirhâne-i dünyada peri şan bir sûrette muvakkaten toplanm ışlar. 
Misafirhâne ise, her gün dolar, bo şalır.
Hem bütün raiyyet, tecrübe-i hizmet için şu meydan- ı imtihanda muvak-
katen bulunuyorlar. Meydan ise, her saat tebeddül eder.
Hem, bütün o raiyyet, Sâni-i Zülcelâl’in k ıymettar ihsânât ının nümûneleri-
ni ve hârika sanat antikalar ını çarşı-i âlem sergilerinde, ticaret nazar ında temâ-
şâ etmek için, şu teşhirgâhta birkaç dakika durup seyrediyorlar; sonra kaybolu-
yorlar. Şu meşher ise, her dakika tahavvül ediyor. Giden gelmez, gelen gider. 
İşte bu hâl ve şu vaziyet kat’î gösteriyor ki: Şu misafirhâne ve şu meydan ve şu 
meşherlerin arkas ında; o sermedî saltanata medar ve mazhar olacak dâimî sa-
raylar, müstemir meskenler, şu dünyada gördü ğümüz nümûnelerin ve sûretle-
rin en hâlis ve en yüksek as ıllar ıyla dolu, ba ğ ve hazineleri vard ır. Demek, bu-
rada çabalamak, onlar içindir. Şurada çal ıştırır, orada ücret verir. Herkesin is-
tidâd ına göre –e ğer kaybetmezse– orada bir saadeti vard ır. Evet, öyle sermedî 
bir saltanat, muhâldir ki; şu fâniler ve zâil zeliller üstünde dursun...
Şu hakikate, şu temsil dürbünüyle bak ki: Meselâ, sen yolda gidiyorsun. 
Görüyorsun ki, yol içinde bir han var. Bir büyük zât, o han ı, kendine gelen 
misafirlerine yapm ış. O misafirlerin bir gece tenezzüh ve ibretleri için, o han ın 
tezyinât ına milyonlar alt ınlar sarf ediyor.
Hem, o misafirler, o tezyinâttan pek az ı ve az bir zamanda bak ıp, o nîmetler-
den pek az bir vakitte, az bir şey tad ıp, doymadan gidiyorlar. Fakat, her misafir, 
kendine mahsus foto ğraf ıyla, o handaki şeylerin sûretlerini al ıyorlar. Hem, o bü-
yük zât ın hizmetkârlar ı da, misafirlerin sûret-i muamelelerini gayet dikkat ile al ı-
yorlar ve kaydediyorlar. Hem, görüyorsun ki; o zât, her günde, o k ıymettar tezyî-
nât ın çoğunu tahrip eder. Yeni gelecek misafirlere, yeni tezyinât ı îcâd eder.
Bunu gördükten sonra hiç şüphen kal ır m ı ki: Bu yolda bu han ı yapan 
zât ın; dâimî, pek âlî menzilleri, hem tükenmez pek k ıymetli hazineleri.. hem 
müstemir, pek büyük bir sehâveti vard ır. Şu handa gösterdi ği ikram ile, misa-
firlerini, kendi yan ında bulunan şeylere iştihalar ını aç ıyor. Ve onlara haz ırla-
dığı hediyelere, ra ğbetlerini uyand ırıyor.
Aynen onun gibi, şu misâfirhâne-i dünyadaki vaziyeti, sarho ş olmadan 
dikkat etsen; şu “Dokuz Esas ”ı anlars ın:
Birinci Esas : Anlars ın ki; o han gibi bu dünya dahi kendi için de ğil.. ken-
di kendine de bu sûreti almas ı muhâldir. Belki, kâfile-i mahlûkat ın gelip kon-
mak ve göçmek için dolup bo şalan, hikmetle yap ılm ış bir misâfirhânesidir.
İkinci Esas : Hem anlars ın ki; şu han ın içinde oturanlar misafirlerdir. 
Onlar ın Rabb-i Kerîm’i onlar ı dâru’s-selâma davet eder.1
Üçüncü Esas : Hem anlars ın ki; şu dünyadaki tezyînât, yaln ız telezzüz ve-
ya tenezzüh için de ğil. Çünkü; bir zaman lezzet verse, firâk ıyla birçok zaman 
elem verir. Sana tatt ırır, iştihan ı açar, fakat doyurmaz. Çünkü; ya onun ömrü 
kısa, ya senin ömrün k ısad ır. Doymaya kâfi de ğil... Demek; k ıymeti yüksek, 
müddeti k ısa olan şu tezyînât, ibret içindir.2(Hâşiye) Şükür içindir. Usûl-ü dâimî-
sine teşvik içindir. Ba şka, gayet ulvî gayeler içindir.
1 Bkz.: Yûnus sûresi, 10/25; En’âm sûresi, 6/127.
2(Hâşiye) Evet, madem her şeyin k ıymeti ve dekâik-i sanat ı gayet yüksek ve güzel oldu ğu hâl-
de; müddeti k ısa, ömrü azd ır. Demek, o şeyler nümûnelerdir. Ba şka şeylerin sûretleri hük-
mündedirler. Ve madem, mü şterilerin nazarlar ını, as ıllar ına çeviriyorlar gibi bir vaziyet var-
dır. Öyle ise, elbette şu dünyadaki o çe şit tezyinât; bir Rahmân- ı Rahîm’in rahmetiyle, sev-
diği ibâd ına haz ırlad ığı niam- ı cennetin nümûneleridir, denilebilir ve denilir ve öyledir.ONUNCU SÖZ / ON İKİ HAKİKAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   79
80  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Dördüncü Esas : Hem anlars ın ki; şu dünyadaki müzeyyenat ise,1(Hâşiye) 
cennette ehl-i îmân için rahmet-i Rahmân’la iddihar olunan nîmetlerin nümû-neleri, sûretleri hükmündedir.
Beşinci Esas : Hem anlars ın ki; şu fânî masnûât fenâ için de ğil, bir parça 
görünüp mahvolmak için yarat ılmam ışlar. Belki, vücutta k ısa bir zaman top-
lan ıp, matlûb bir vaziyet al ıp; tâ sûretleri al ıns ın, timsâlleri tutulsun, mânâlar ı 
bilinsin, neticeleri zaptedilsin... Meselâ, ehl-i ebed için dâimî manzaralar nes-cedilsin. Hem, âlem-i bekâda ba şka gayelere medar olsun.
Eşya bekâ için yarat ıldığını, fenâ için olmad ığını; belki, sûreten fenâ ise 
de, tamam- ı vazife ve terhis oldu ğu bununla anla şılıyor ki; fânî bir şey bir ci-
hetle fenâya gider, çok cihetlerle bâkî kal ır.
1(Hâşiye) Evet, her şeyin vücûdunun müteaddit gayeleri ve hayat ının müteaddit neticeleri var-
dır. Ehl-i dalâletin tevehhüm ettikleri gibi dünyaya, nefislerine bakan gayelere münhas ır 
değildir. Tâ, abesiyet ve hikmetsizlik içine girebilsin.
  Belki her şeyin gâyât- ı vücûdu ve netâic-i hayat ı üç k ısımd ır:
  •Birincisi ve en ulvîsi : Sâni’ine bakar ki; o şeye takt ığı hârika-y ı sanat murassaât ını, 
Şâhid-i Ezelî’nin nazar ına resm-i geçit tarz ında arz etmektir ki, o nazara bir ân- ı seyyâle 
yaşamak kâfi gelir. Belki; vücûda gelmeden, bilkuvve niyet hükmünde olan istidâd ı yine 
kâfidir, işte, serîü’z-zevâl latîf masnûât ve vücûda gelmeyen, yâni sünbül vermeyen, birer 
hârika-y ı sanat olan çekirdekler, tohumlar şu gayeyi bitemâmiha verir. Faydas ızlık ve abe-
siyet onlara gelmez. Demek her şey; hayat ıyla, vücûduyla Sâni’inin mucizât- ı kudretini ve 
âsâr- ı sanat ını teşhir edip, Sultan- ı Zülcelâl’in nazar ına arz etmek birinci gayesidir.
  •İkinci k ısım gaye-i vücut ve netice-i hayat : Zîşuura bakar. Yâni, her şey, Sâni-i 
Zülcelâl’in birer mektub-u hakâik-nümâ, birer kaside-i letâfet-nümâ, birer kelime-i hikmet-edâ hükmündedir ki; melâike ve cin ve hayvan ın ve insan ın enzâr ına arz eder.. mütâlaaya 
davet eder. Demek, ona bakan her zî şuura, ibret-nümâ bir mütâlaagâhd ır.
  •Üçüncü k ısım gaye-i vücut ve netice-i hayat : O şeyin nefsine bakar ki; telezzüz ve tenez-
züh ve bekâ ve rahatla ya şamak gibi cüz’î neticelerdir.
  Meselâ : Azîm bir sefîne-i sultâniyede bir hizmetkâr ın dümencilik etti ğinin gayesi; sefîne 
itibar ıyla yüzde birisi kendisine, ücret-i cüz’iyesine ait, doksan dokuzu sultana ait oldu ğu 
gibi; her şeyin nefsine ve dünyaya ait gayesi bir ise, Sâni’ine ait doksan dokuzdur.
  İşte bu teaddüd-ü gâyâttand ır ki; birbirine z ıt ve münâfi görünen hikmet ve iktisat, cûd ve 
sehâ ve bilhassa nihayetsiz sehâ ile s ırr- ı tevfiki şudur ki: Birer gaye nokta-y ı nazar ında cûd 
ve sehâ hükmeder. İsm-i Cevâd tecelli eder. Meyveler, hubûblar, o tek gaye nokta-y ı naza-
rında bigayr-i hisâbd ır. Nihayetsiz cûdu gösteriyor. Fakat, umum gayeler nokta-y ı nazar ın-
da, hikmet hükmeder, ism-i Hakîm tecelli eder. Bir a ğac ın ne kadar meyveleri var, belki her 
meyvenin o kadar gayeleri vard ır ki; beyan etti ğimiz üç k ısma tefrik edilir. Şu umum gaye-
ler, nihayetsiz bir hikmeti ve iktisad ı gösteriyor. Z ıt gibi görünen nihayetsiz hikmet, nihayet-
siz cûd ile, sehâ ile içtima ediyor.
  Meselâ : Asker ordusunun bir gayesi, temin-i âsâyi ştir. Bu gayeye göre ne kadar asker 
istersen var ve hem pek fazlad ır. Fakat, h ıfz- ı hudut ve mücâhede-i âdâ gibi sâir vazifeler 
için, bu mevcut ancak kâfi gelir. Kemâl-i hikmetle muvâzenededir, i şte hükûmetin hikmeti, 
haşmet ile içtima ediyor. O hâlde, o askerlikte fazlal ık yoktur denilebilir...
Meselâ; kudret kelimelerinden olan şu çiçeğe bak ki; k ısa bir zamanda o 
çiçek tebessüm edip bize bakar der-akab, fenâ perdesinde saklan ır. Fakat, se-
nin ağzından ç ıkan kelime gibi o gider; fakat, binler misâllerini kulaklara tevdi 
eder. Dinleyen ak ıllar adedince, mânâlar ını ak ıllarda ibkâ eder. Çünkü vazi-
fesi olan ifade-i mânâ bittikten sonra kendisi gider. Fakat, onu gören her şe-
yin haf ızas ında zâhirî sûretini ve her bir tohumunda mânevî mâhiyetini b ıra-
kıp öyle gidiyor. Güya her haf ıza ile her tohum, h ıfz- ı zîneti için birer foto ğraf 
ve devam- ı bekâs ı için birer menzildirler.
En basit mertebe-i hayatta olan masnû’ böyle ise, en yüksek tabaka-y ı ha-
yatta ve ervâh- ı bâkiye sahibi olan insan; ne kadar bekâ ile alâkadar oldu ğu an-
laşılır. Çiçekli ve meyveli koca nebâtât ın bir parça ruha benzeyen her birinin 
kanun-u te şekkülât ı, timsâl-i sûreti zerrecikler gibi tohumlarda kemâl-i intizam-
la, dağdağalı ink ılâblar içinde ibkâ ve muhafaza edilmesiyle; gayet cemiyetli ve 
yüksek bir mâhiyete mâlik, haricî bir vücut giydirilmi ş, zîşuur, nûrânî bir kanun-u 
emrî olan rûh-u be şer, ne derece bekâ ile merbut ve alâkadar oldu ğu anlaşılır.
Alt ınc ı Esas : Hem anlars ın ki; insan, ipi bo ğazına sar ılıp, istediği yerde 
otlamak için ba şıboş bırak ılmam ıştır; belki, bütün amellerinin sûretleri al ınıp 
yaz ılır ve bütün fiillerinin neticeleri muhasebe için zaptedilir.1
Yedinci Esas : Hem anlars ın ki; güz mevsiminde; yaz, bahar âleminin 
güzel mahlûkat ının tahribat ı îdam de ğil; belki, vazifelerinin tamam ıyla terhi-
sat ıdır.2(Hâşiye) Hem, yeni baharda gelecek mahlûkata yer bo şaltmak için tefrî-
ğâtt ır ve yeni vazifedârlar gelip konacak ve vazifedar mevcudat ın gelmesine 
yer haz ırlamakt ır ve ihzârâtt ır. Hem zî şuura vazifesini unutturan gafletten ve 
şükrünü unutturan sarho şluktan îkazât- ı sübhâniyedir.
Sekizinci Esas : Hem anlars ın ki; şu fânî âlemin sermedî Sâni’i için ba ş-
ka ve bâkî bir âlemi var ki, ibâd ını oraya sevk ve ona te şvik eder.
Dokuzuncu Esas : Hem anlars ın ki; öyle bir Rahmân, öyle bir âlemde, 
öyle has ibâd ına, öyle ikramlar edecek, ne göz görmü ş, ne kulak i şitmiş, ne 
kalb-i beşere hutûr etmi ştir.3 Âmennâ...
1 Bkz.: Kehf sûresi, 18/49; Kaf sûresi, 50/17-18; İnfitâr sûresi, 82/10-12.
2(Hâşiye) Evet, rahmetin erzak hazinelerinden olan bir şecerenin uçlar ında ve dallar ının başla-
rındaki meyveler, çiçekler, yapraklar ihtiyar olup, vazifelerinin hitama ermesiyle gitmelidirler; 
tâ, arkalar ından ak ıp gelenlere kap ı kapanmas ın. Yoksa, rahmetin vüs’atine ve sâir ihvanla-
rının hizmetine sed çekilir. Hem kendileri, gençlik zevâliyIe hem zelil, hem peri şan olurlar.
  İşte bahar dahi, mah şer-nümâ bir meyvedar a ğaçt ır. Her as ırdaki insan âlemi, ibret-
nümâ bir şeceredir. Arz dahi, mah şer-i acâib bir şecere-i kudrettir. Hattâ dünya dahi, mey-
veleri âhiret pazar ına gönderilen bir şecere-i hayret-nümâd ır.
3 Bkz.: Secde sûresi, 32/17; Zuhruf sûresi, 43/71; Buhârî, bed’ü’l-halk  8, tefsîru sûre (32)  1, tevhid  35; ONUNCU SÖZ / ON İKİ HAKİKAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   81
82  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Yedinci Hakikat
Bâb- ı hıfz ve hafîziyet olup, İsm-i Hafîz ve Rakîb’in cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki; gökte, yerde, karada, denizde; ya ş-kuru, kü-
çük-büyük, âdi-âlî her şeyi, kemâl-i intizam ve mîzan içinde muhafaza edip, 
bir türlü muhasebe içinde neticelerini eleyen bir hafîziyet; insan gibi büyük bir f ıtratta, hilâfet-i kübrâ gibi bir rütbede,
1 emânet-i kübrâ2 gibi büyük vazife-
si olan be şerin, rubûbiyet-i âmmeye temas eden amelleri ve fiilleri muhafaza 
edilmesin! Muhasebe ele ğinden geçirilmesin! Adalet terazisinde tart ılmas ın! 
Şâyeste ceza ve mükâfat çekmesin! Hay ır, asla!..
Evet, şu kâinat ı idare eden Zât, her şeyi nizam ve mîzan içinde muha-
faza ediyor. Nizam ve mîzan ise; ilim ile hikmet ve irâde ile kudretin te-zahürüdür. 
Çünkü görüyoruz, her masnû’; vücûdunda, gayet muntazam ve 
mevzûn yarat ılıyor. Hem, hayat ı müddetince de ğiştirdiği sûretler dahi, birer 
intizaml ı olduğu hâlde, hey’et-i mecmuas ı da bir intizam taht ındad ır.
Zîrâ görüyoruz ki: Vazifesinin bitmesiyle ömrüne nihayet verilen ve şu 
âlem-i şehâdetten göçüp giden her şeyin; Hafîz-i Zülcelâl, birçok sûretlerini 
elvâh- ı mahfûza hükmünde olan3(Hâşiye) hâf ızalarda ve bir türlü misâlî ayna-
larda h ıfzedip, ekser tarihçe-i hayat ını çekirdeğinde, neticesinde nak şedip ya-
zıyor. Zâhir ve bât ın aynalarda ibka ediyor. Meselâ: Be şerin hâf ızas ı, ağac ın 
meyvesi, meyvenin çekirde ği, çiçeğin tohumu, kanun-u hafîziyetin azamet-i 
ihâtas ını gösteriyor.
Görmüyor musun ki: Koca bahar ın hep çiçekli, meyveli bütün mevcudat ı 
ve bunlar ın kendilerine göre bütün sahâif-i âmâli ve te şkilât ının kanunlar ı ve 
sûretlerinin timsâlleri; mahdud bir miktar tohumcuklar içlerinde yazarak, mu-hafaza ediliyor. İkinci bir baharda, onlara göre bir muhasebe içinde sayfa-y ı 
amellerini ne şredip, kemal-i intizam ve hikmet ile koca di ğer bir bahar âlemi-
ni meydana getirmekle; hafîziyetin ne derece kuvvetli ihâta ile cereyan etti ğini 
gösteriyor. Acaba geçici, âdi, bekâs ız, ehemmiyetsiz şeylerde böyle muhafaza 
edilirse, âlem-i gaybda, âlem-i âhirette, âlem-i ervâhta rubûbiyet-i âmmede mühim semere veren be şerin amelleri h ıfz içinde gözetilmek sûretiyle, ehem-
miyetle zaptedilmemesi kabil midir! Hay ır ve asla!..
Müslim, îmân  312, cennet  2-5.
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30; En’âm sûresi, 6/165; Yûnus sûresi, 10/14; Enbiyâ sûresi, 21/105; Neml 
sûresi, 27/62; Kasas sûresi, 28/5; Fât ır sûresi, 35/39.
2 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/72.
3(Hâşiye) Yedinci Sûret’in hâ şiyesine bak.
Evet şu hafîziyetin bu sûrette tecellisinden anla şılıyor ki: Şu mevcuda-
tın Mâlik’i, mülkünde cereyan eden her şeyin inzibat ına büyük bir ihtimam ı 
var. Hem, hâkimiyet vazifesinde nihayet derecede dikkat eder. Hem, rubûbi-yet-i saltanat ında gayet ihtimam ı gözetir. O derece ki, en küçük bir hâdiseyi, 
en ufak bir hizmeti yazar, yazd ırır. Mülkünde cereyan eden her şeyin sûretini 
müteaddit şeylerde h ıfzeder.
Şu hafîziyet i şaret eder ki: Ehemmiyetli bir muhasebe-i âmâl defteri aç ı-
lacak ve bilhassa mâhiyetçe en büyük, en mükerrem, en mü şerref bir mahlûk 
olan insan ın büyük olan amelleri, mühim olan fiilleri; mühim bir hesap ve mî-
zana girecek, sayfa-y ı amelleri ne şredilecek.
Acaba, hiç kabil midir ki; insan, hilâfet
1 ve emânetle2 mükerrem olsun, 
rubûbiyetin külliyat- ı şuûnuna şahit olarak kesret dairelerinde, vahdâniyet-i 
ilâhiyenin dellâll ığını ilân etmekle, ekser mevcudat ın tesbihât ve ibadetlerine 
müdâhale edip zâbitlik ve mü şâhitlik derecesine ç ıksın da; sonra kabre gidip, 
rahatla yats ın ve uyand ırılmas ın! Küçük-büyük her amellerinden suâl edilme-
sin! Mahşer’e gidip mahkeme-i kübrây ı görmesin! Hay ır ve asla!..
Hem, bütün gelecek zamanda olan3(Hâşiye) mümkinâta kâdir oldu ğuna, bü-
tün geçmi ş zamandaki mucizât- ı kudreti olan vukûât ı şehâdet eden ve k ıyâmet 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30; En’âm sûresi, 6/165; Yûnus sûresi, 10/14; Enbiyâ sûresi, 21/105; Neml 
sûresi, 27/62; Kasas sûresi, 28/5; Fât ır sûresi, 35/39.
2 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/72.
3(Hâşiye) Evet, zaman- ı hâz ırdan, tâ ibtidâ-y ı hilkat-i âleme kadar olan zaman- ı mâzi, umumen 
vukûâtt ır. Vücûda gelmi ş her bir günü, her bir senesi, her bir asr ı; birer sat ırdır, birer sayfa-
dır, birer kitapt ır ki, kalem-i kader ile tersim edilmi ştir. Dest-i kudret, mucizât- ı âyât ını onlar-
da kemâl-i hikmet ve intizam ile yazm ıştır. Şu zamandan tâ k ıyâmete, tâ cennete, tâ ebede 
kadar olan zaman- ı istikbâl; umumen imkânatt ır. Yâni, mazi vukûâtt ır, istikbâl imkânatt ır.
  İşte o iki zaman ın iki silsilesi birbirine kar şı mukabele edilse; nas ıl ki dünkü günü hal-
keden ve o güne mahsus mevcudat ı îcad eden Zât; yar ınki günü mevcudatiyle halketme-
ye muktedir oldu ğu hiçbir vecihle şüphe götürmez. Öyle de, şüphe yoktur ki; şu meydan- ı 
garâib olan zaman- ı mâzinin mevcudat ı ve hârikalar ı, bir Kadîr-i Zülcelâl’in mucizât ıdır. 
Kat’î şehâdet ederler ki, o Kadîr, bütün istikbâlin, bütün mümkinât ın îcad ına, bütün acâibi-
nin izhar ına muktedirdir.
  Evet, nas ıl ki, bir elmay ı halkedecek; elbette dünyada bütün elmalar ı halketmeye ve koca 
bahar ı îcad etmeye muktedir olmak gerektir. Bahar ı îcad etmeyen, bir elmay ı îcad edemez. 
Zira o elma, o tezgâhta dokunuyor. Bir elmay ı îcad eden, bir bahar ı îcad edebilir. Bir elma; 
bir ağac ın, belki bir bahçenin, belki bir kâinat ın misâl-i musa ğğarıdır. Hem sanat itibar ıy-
la koca a ğac ın bütün tarih-i hayat ını taşıyan elman ın çekirde ği itibar ıyla öyle bir hârika-y ı 
sanatt ır ki; onu öylece îcad eden, hiçbir şeyden âciz kalmaz. Öyle de, bugünü halkeden, 
kıyâmet gününü halkedebilir ve bahar ı îcad edecek, ha şrin icad ına muktedir bir Zât olabi-
lir. Zaman- ı mazinin bütün âlemlerini zaman ın şeridine kemâl-i hikmet ve intizam ile tak ıp 
gösteren; elbette istikbâl şeridine dahi ba şka kâinat ı tak ıp gösterebilir ve gösterecektir. ONUNCU SÖZ / ON İKİ HAKİKAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   83
84  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ve haşre pek benzeyen k ış ile bahar ı her vakit bilmü şâhede îcâd eden bir Kadîr-i 
Zülcelâl’den, insan nas ıl ademe gidip kaçabilir, topra ğa girip saklanabilir.
Madem bu dünyada ona lây ık muhasebe görülüp hüküm verilmiyor. 
Elbette bir mahkeme-i kübrâ, bir saadet-i uzmâya gidecektir .
Sekizinci Hakikat
Bâb- ı vaad ve vaîd’dir. İsm-i Cemîl ve Celîl’in cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki; Alîm-i mutlak ve Kadîr-i mutlak olan, şu masnûâ-
tın Sâni’i; bütün enbiyân ın tevâtürle haber verdikleri ve bütün s ıdd ıkîn ve ev-
li yân ın icmâ ile şehâdet ettikleri mükerrer vaad ve vaîd-i ilâhîsini yerine getir-
meyip, –hâ şâ– acz ve cehlini göstersin. Hâlbuki; vaad ve vaîdinde bulundu ğu 
emirler, kudretine hiç a ğır gelmez; pek hafif ve pek kolay... Geçmi ş bahar ın 
hesaps ız mevcudat ını gelecek baharda k ısmen aynen1(Hâşiye-1) kısmen mislen2(-
Hâşiye-2) iadesi kadar kolayd ır.
İfâ-y ı vaad ise; hem bize, hem her şeye, hem kendisine, hem saltanat- ı 
rubûbiyetine pek çok lâz ımd ır.
Hulfü’l-vaad ise; hem izzet-i iktidar ına z ıttır, hem ihâta-y ı ilmiyesine mü-
nâfidir. Zîrâ hulfü’l-vaad, ya cehilden, ya aczden gelir.
Ey münkir! Bilir misin ki; küfür ve inkâr ın ile ne kadar ahmakça bir ci-
nâyet işliyorsun ki; kendi yalanc ı vehmini, hezeyânc ı akl ını, aldat ıcı nefsini 
tasdik edip, hiçbir veçhile, hulf ve hilâfa mecburiyeti olmayan ve hiçbir veç-hile, hilâf O’nun izzetine ve haysiyetine yak ışmayan ve bütün görünen şey-
ler ve işler, s ıdk ına ve hakkâniyetine şehâdet eden bir Zât’ ı tekzip ediyorsun! 
Nihayetsiz küçüklük içinde nihayetsiz büyük cinâyet i şliyorsun! Elbette, ebe-
dî, büyük cezaya müstehak olursun. Bâz ı ehl-i cehennemin bir di şi, dağ kadar 
olmas ı; cinâyetinin büyüklü ğüne bir mikyas olarak haber verilmi ş.
3 Misâlin şu 
yolcuya benzer ki; güne şin ziyâs ından gözünü kapar, kafas ı içindeki hayâline 
  Kaç Söz’lerde, bilhassa Yirmi İkinci Söz’de gayet kat’î isbat etmi şiz ki: “ Her şeyi yapama-
yan hiçbir şeyi yapamaz ve bir tek şeyi halkeden her şeyi yapabilir. Hem, e şyan ın îcad ı 
bir tek Zât’a verilse, bütün e şya, bir tek şey gibi kolay olur ve sühûlet peydâ eder; e ğer 
müteaddit esbâba verilse ve kesrete isnad edilse, bir tek şeyin îcâd ı, bütün e şyan ın îcâ-
dı kadar mü şkülâtl ı olur ve imtinâ’ derecesinde suûbet peydâ eder...”
1 (Hâşiye-1) Ağaç ve otlar ın kökleri gibi...
2 (Hâşiye-2) Yapraklar, meyveler gibi...
3 Bkz.: Müslim, cennet  44; Tirmizî, cehennem  3; İbni Mâce, zühd  38; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
2/26, 328, 334, 537, 3/29, 366.
bakar; vehmi, bir y ıldız böceği gibi kafa fenerinin ışığıyla dehşetli yolunu ten-
vir etmek istiyor.
Madem şu mevcudat, hak söyleyen sâd ık kelimeleri; şu hâdisât- ı kâinat, 
doğru söyleyen nât ık âyetleri olan Cenâb- ı Hak vaad etmi ş. Elbette yapacak-
tır. Bir mahkeme-i kübrâ açacakt ır. Bir saadet-i uzmâ verecektir.
Dokuzuncu Hakikat
Bâb- ı ihya ve imâtedir. İsm-i Hayy- ı Kayyûm’un, 
Muhyî ve Mümît’in cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki; ölmüş, kurumu ş koca arz ı ihya eden ve o ih-
ya içinde her biri be şer haşri gibi acîb, üç yüz binden ziyâde envâ- ı mahlûkat ı 
haşr ve neşredip kudretini gösteren.. ve o ha şir ve neşir içinde nihâyet dere-
cede kar ışık ve ihtilât içinde, nihâyet derecede imtiyaz ve tefrik ile ihata-y ı il-
miyesini gösteren.. ve bütün semâvî fermanlar ıyla beşerin haşrini vaadetmek-
le, bütün ibâd ının enzâr ını saadet-i ebediyeye çeviren.. ve bütün mevcudât ı 
baş-başa, omuz-omuza, el-ele verdirip, emir ve iradesi dairesinde döndürüp 
birbirine yard ımc ı ve musahhar k ılmakla azamet-i rubûbiyetini gösteren.. ve 
beşeri, şecere-i kâinat ın en câmî ve en nâzik ve en nâzenîn, en nâzdar, en ni-
yâzdar bir meyvesi yarat ıp, kendine muhatap ittihaz ederek her şeyi ona mu-
sahhar k ılmakla, insana bu kadar ehemmiyet verdi ğini gösteren bir Kadîr-i 
Rahîm, bir Alîm-i Hakîm k ıyâmeti getirmesin! Ha şri yapmas ın ve yapamas ın! 
Beşeri ihya etmesin veya edemesin! Mahkeme-i kübrây ı açamas ın! Cennet 
ve cehennemi yaratamas ın! Hâşâ ve kellâ!..
Evet, şu âlemin Mutasarr ıf-ı Zîşan’ ı, her as ırda, her senede, her günde bu 
dar, muvakkat rûy-u zeminde ha şr-i ekberin ve meydan- ı kıyâmetin pek çok 
emsâlini ve numûnelerini ve i şârât ını îcad ediyor.
Ezcümle : Haşr-i baharîde görüyoruz ki; be ş-alt ı gün zarf ında küçük ve 
büyük hayvanât ve nebâtâttan üç yüz binden ziyâde envâ ı haşredip neşredi-
yor. Bütün a ğaçlar ın, otlar ın köklerini ve bir k ısım hayvanlar ı aynen ihya edip 
iade ediyor. Ba şkalar ını ayniyet derecesinde bir misliyet suretinde îcad edi-
yor. Hâlbuki, maddeten farklar ı pek az olan tohumcuklar, o kadar kar ışmış-
ken kemâl-i imtiyaz ve te şhîs ile o kadar sürat ve vüs’at ve sühûlet içinde ke-
mâl-i intizam ve mizan ile alt ı gün veya alt ı hafta zarf ında ihya ediliyor. Hiç 
kabil midir ki, bu i şleri yapan Zât’a bir şey ağır gelebilsin! Semâvât ve arz ı alt ı 
günde halkedemesin! İnsan ı bir sayha ile ha şredemesin! Hâ şâ!..ONUNCU SÖZ / ON İKİ HAKİKAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   85
86  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Acaba, mu’ciz-nümâ bir kâtip bulunsa; huruflar ı, ya bozulmu ş veya mah-
volmuş üç yüz bin kitab ı, tek bir sayfada kar ıştırmaks ızın, galats ız, sehivsiz, 
noksans ız, hepsini beraber, gayet güzel bir surette bir saatte yazarsa; birisi sa-
na dese: “ Şu kâtip, kendi telif etti ği senin suya dü şmüş olan kitab ını yeniden, 
bir dakika zarf ında haf ızas ından yazacak.” Sen diyebilir misin ki: “Yapamaz 
ve inanmam...”
Veyahut bir sultan- ı mucizekâr, kendi iktidar ını göstermek için veya ibret 
ve tenezzüh için bir i şaretle dağlar ı kald ırır, memleketleri tebdil eder. Denizi 
karaya çevirdi ğini gördü ğün hâlde, sonra görsen ki büyük bir ta ş dereye yu-
varlanm ış, O zât ın kendi ziyâfetine davet etti ği misafirlerin yolunu kesmi ş, ge-
çemiyorlar. Biri sana dese: “O zât, bir i şaretle o ta şı, ne kadar büyük olursa 
olsun kald ıracak veya da ğıtacak. Misafirlerini yolda b ırakmayacak.” Sen de-
sen ki: “Kald ırmaz veya kald ıramaz...”
Veyahut, bir zât bir günde, yeniden büyük bir orduyu te şkil ettiği hâlde, 
biri dese: “O zât bir boru sesiyle efrâd ı, istirahat için da ğılm ış olan taburlar ı 
toplar. Taburlar, nizam ı alt ına girerler.” Sen desen ki: “ İnanmam!” Ne kadar 
divanece hareket etti ğini anlars ın...
İşte şu üç temsili fehmettin ise, bak! Nakkâ ş-ı Ezelî, gözümüzün önün-
de k ışın beyaz sayfas ını çevirip, bahar ve yaz ye şil yaprağını aç ıp, rûy-u arz ın 
sayfas ında üç yüz binden ziyâde envâ ı, kudret ve kader kalemiyle ahsen-i su-
ret üzere yazar. Birbiri içinde, birbirine kar ışmaz. Beraber yazar, birbirine mâ-
ni olmaz. Te şkilce, suretçe birbirinden ayr ı, hiç şaşırtmaz, yanl ış yazmaz.
Evet, en büyük bir a ğacın ruh program ını, bir nokta gibi en küçük bir 
çekirdekte dercedip, muhafaza eden Zât- ı Hakîm-i Hafîz, “Vefat edenle-
rin ruhlar ını nas ıl muhafaza eder. ” denilir mi?
Ve küre-i arz ı bir sapan ta şı gibi çeviren Zât- ı Kadîr, âhirete giden misa-
firlerinin yolunda, “Nas ıl bu arz ı kald ıracak veya da ğıtacak.” denilir mi?
Hem hiçten, yeniden bütün zîhayat ın ordular ını bütün cesedlerinin 
taburlar ında kemâl-i intizamla zerrât ı, emr-i kün feyekûn1 ile kaydedip 
yerleştiren, ordular îcad eden Zât- ı Zülcelâl, tabur-misal cesedin nizam ı 
alt ına girmekle, “Birbiriyle tan ışan zerrât- ı esâsiye ve eczâ-y ı asliyesini bir 
sayha ile nas ıl toplayabilir.” denilir mi?
1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
Hem bu bahar ha şrine benzeyen, dünyan ın her devrinde, her asr ında, 
hatta gece-gündüzün tebdilinde, hatta cevv-i havada bulutlar ın îcad ve if-
nâs ında, haşre numûne ve misal ve emâre olacak ne kadar nak ışlar yapt ı-
ğını gözünle görüyorsun. Hatta e ğer hayâlen bin sene evvel kendini farz et-
sen, sonra zaman ın iki cenâh ı olan mâzi ile müstakbeli birbirine kar şılaştırsan; 
asırlar, günler adedince misal-i ha şir ve k ıyâmetin numûnelerini göreceksin. 
Sonra, bu kadar numûne ve misalleri mü şâhede etti ğin hâlde, ha şr-i cismâ-
nîyi ak ıldan uzak görüp istib’ad etmekle inkâr etsen; ne kadar divanelik oldu-
ğunu sen de anlars ın...
Bak! Fermân- ı Âzam, bahsetti ğimiz hakikate dair ne diyor:
َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ إِنَّ
Elhâs ıl, haşre mâni hiçbir şey yoktur. Muktazî ise, her şeydir…
Evet, mah şer-i acâib olan şu koca arz ı, âdi bir hayvan gibi imâte ve ihya 
eden ve be şer ve hayvana ho ş bir beşik, güzel bir gemi yapan ve güne şi onla-
ra şu misafirhânede ışık verici ve ısınd ırıcı bir lâmba eden, seyyârât ı melekle-
rine tayyâre yapan bir Zât’ ın, bu derece muhte şem ve sermedî rubûbiyeti ve 
bu derece muazzam ve muhit hâkimiyeti elbette, yaln ız böyle geçici, devam-
sız, bîkarar, ehemmiyetsiz, mütegayyir, bekâs ız, nâk ıs, tekemmülsüz umûr-u 
dünya üzerinde kurulmaz ve durmaz.
Demek, O’na şâyeste, dâimî, berkarar, zevalsiz, muhte şem bir diyar- ı 
âher var. Ba şka bâki bir memleketi vard ır. Bizi onun için çal ıştırır. Oraya 
davet eder ve oraya nakledece ğine, zâhirden hakikate geçen ve kurb-u 
huzuruna mü şerref olan bütün ervâh- ı neyyire ashab ı, bütün kulûb-u mü-
nevvere aktâb ı, bütün ukûl-ü nurâniye erbab ı şehâdet ediyorlar ve bir 
mükâfat ve mücâzât ihzâr etti ğini, müttefikan haber veriyorlar ve müker-
reren pek kuvvetli vaad ve pek şiddetli tehdid eder, naklederler.
Hulfü’l-vaad ise hem zillet, hem tezellüldür. Hiçbir cihetle celâl-i kud-
siyetine yana şamaz. Hulfü’l-vaîd ise ya aftan, ya aczden gelir. Hâlbuki 
küfür , cinâyet-i mutlakad ır;2(Hâşiye) affa kabil de ğil. Kadîr-i mutlak ise, acz-
den münezzeh ve mukaddestir.
1 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
2(Hâşiye) Evet küfür, mevcudât ın k ıymetini ıskat ve manas ızlıkla itham etti ğinden bütün kâina-
ta karşı bir tahkir.. ve mevcudât aynalar ında cilve-i esmây ı inkâr oldu ğundan bütünONUNCU SÖZ / ON İKİ HAKİKAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   87
88  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Şahitler, muhbirler ise mesleklerinde, me şreplerinde, mezheplerinde 
muhtelif olduklar ı hâlde, kemâl-i ittifak ile şu meselenin esas ında müttehid-
dirler. Kesretçe tevâtür derecesindedirler, keyfiyetçe icmâ kuvvetindedirler. Mevkice her biri nev-i be şerin bir y ıldızı, bir tâifenin gözü, bir milletin azizidir-
ler. Ehemmiyetçe şu meselede hem ehl-i ihtisas, hem ehl-i isbatt ırlar.
Hâlbuki bir fende veya bir sanatta iki ehl-i ihtisas, binler ba şkalardan 
müreccaht ırlar ve ihbarda iki müsbit, binler nâfîlere tercih edilir. Meselâ, 
Ramazan hilâlinin sübûtunu ihbar eden iki adam, binler münkirlerin inkâr-lar ını hiçe atarlar.
Elhâs ıl: Dünyada bundan daha do ğru bir haber, daha sa ğlam bir dâvâ, 
daha zâhir bir hakikat olamaz. Demek, şüphesiz dünya bir mezraad ır.1 Mah-
şer ise bir beyderdir, harmand ır. Cennet, cehennem ise birer mahzendir.
Onuncu Hakikat
Bâb- ı hikmet, inâyet, rahmet, adâlettir.
İsm-i Hakîm, Kerîm, Âdil, Rahîm’in cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki; şu bekâs ız misâfirhâne-i dünyada ve şu devam-
sız meydan- ı imtihanda ve şu sebats ız teşhirgâh- ı arzda; bu derece bâhir bir 
hikmet, bu derece zâhir bir inâyet ve bu derece kâhir bir adâlet ve bu derece vâsi’ bir merhametin âsâr ını gösteren Mâlikü’l-mülki Zülcelâl’in daire-i mem-
leketinde ve âlem-i mülk ve melekûtunda; dâimî meskenler, ebedî sakinler, bâkî makamlar, mukîm mahlûklar bulunmay ıp şu görünen hikmet, inâyet, 
adâlet, merhametin hakikatleri hiçe insin!..
Hem, hiç kabil midir ki; o Zât- ı Hakîm, şu insan ı bütün mahlûkat içinde 
kendine küllî muhatab ve câmi bir ayna yap ıp, bütün hazâin-i rahmetinin mü ş-
temilât ını ona tatt ırsın, hem tartt ırsın, hem tan ıttırsın, kendini bütün esmâs ıyla 
 esmâ-y ı ilâhiyeye kar şı bir tezyif.. ve mevcudât ın vahdâniyete olan şehâdetlerini reddetti-
ğinden bütün mahlûkata kar şı bir tekzip oldu ğundan, istidâd- ı insânîyi öyle ifsad eder ki 
salâh ve hayr ı kabule liyâkati kalmaz. Hem bir zulm-ü azîmdir ki, umum mahlûkat ın ve 
bütün esmâ-y ı ilâhiyenin hukukuna bir tecâvüzdür.
  İşte şu hukukun muhafazas ı ve nefs-i kâfirin hayra kabiliyetsizli ği, küfrün adem-i aff ını 
iktiza eder. 1*
ٌħĻِčَĐ ٌħْĥُčَĤ ْكَóِّýĤا إِنَّ şu manay ı ifade eder.
*1 “Çünkü şirk pek büyük bir zulümdür.” (Lokman sûresi, 31/13).
1 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.
ona bildirsin, onu sevsin ve sevdirsin, sonra, o bîçâre insan ı o ebedî memleke-
tine göndermesin! O dâimî saadetgâha davet edip mes’ûd etmesin?
Hem, hiç mâkûl mudur ki; hattâ çekirdek kadar her bir mevcûda, bir a ğaç 
kadar vazife yükü yüklesin, çiçekleri kadar hikmetleri bindirsin, semereleri kadar maslahatlar ı taks ın da; bütün o vazifeye, o hikmetlere, o maslahatlara, dünyaya 
müteveccih yaln ız bir çekirdek kadar gaye versin.. bir hardal kadar ehemmiye-
ti olmayan dünyevî bekâs ını gaye yaps ın.. ve bunlar ı âlem-i mânâya çekirdek-
ler ve âlem-i âhirete bir mezraa yapmas ın.. –tâ, hakikî ve lây ık gayelerini versin-
ler– ve bu kadar mühim ihtifâlât- ı mühimmeyi, gayesiz, bo ş, abes b ıraks ın; on-
lar ın yüzünü âlem-i mânâya, âlem-i âhirete çevirmesin! Tâ, as ıl gayeleri ve lây ık 
meyvelerini göstersin.
Evet, hiç mümkün müdür ki; bu şeyleri böyle hilâf- ı hakikat yapmak-
la; kendi evsâf- ı hakikiyesi olan Hakîm, Kerîm, Âdil, Rahîm’in z ıtlar ıyla, –hâ-
şâ sümme hâ şâ– muttas ıf gösterip hikmet ve keremine, adl ve rahmetine de-
lâlet eden bütün kâinat ın hakâikini tekzip etsin! Bütün mevcudat ın şehâdetle-
rini reddetsin! Bütün masnûât ın delâletlerini iptal etsin!..
Hem, hiç ak ıl kabul eder mi ki; insan ın başına ve içindeki havâss ına 
saçlar ı adedince vazifeler yükletsin de, yaln ız bir saç hükmünde ona bir üc-
ret-i dünyeviye versin! Adâlet-i hakikiyesine z ıt olarak ve hikmet-i hakikiyesi-
ne münâfi, mânâs ız iş yaps ın!..
Hem hiç mümkün müdür ki; bir ağaca takt ığı neticeler, meyveler mik-
tar ınca her bir zîhayata, belki lisan gibi her bir uzvuna, belki her bir masnûa o 
derece hikmetleri, maslahatlar ı takmakla; kendisinin bir Hakîm-i mutlak oldu-
ğunu isbat edip göstersin, sonra bütün hikmetlerin en büyü ğü ve bütün mas-
lahatlar ın en mühimmi ve bütün neticelerin en elzemi ve hikmeti hikmet, nî-
meti nîmet, rahmeti rahmet eden ve bütün hikmetlerin, nîmetlerin, rahmetle-rin, maslahatlar ın menba ı ve gayesi olan bekâ ve likây ı ve saadet-i ebediyeyi 
vermeyip terk ederek, bütün i şlerini abesiyet-i mutlaka derekesine dü şürsün ve 
kendini o zâta benzetsin ki; öyle bir saray yapar; her bir ta şında binlerce nak ış-
lar, her bir taraf ında binler zînetler ve her bir menzilinde binler k ıymettar âlât ve 
levâz ımât- ı beytiye bulundursun da; sonra ona dam yapmas ın! Her şey çürü-
sün, beyhûde bozulsun! Hâ şâ ve kellâ!.. 
Hayr- ı mutlaktan hay ır gelir. Cemîl-i 
Mutlak’tan güzellik gelir.1 Hakîm-i mutlaktan abes bir şey gelmez.
1 Cenâb- ı Hakk’ ın, Cemîl-i Mutlak oldu ğuna ve güzelli ği sevdiğine dair bkz.: Müslim, îmân  147; Ahmed 
İbni Hanbel, el-Müsned  1/399, 4/133, 134, 151; İbni Hibbân, es-Sahîh  12/280.ONUNCU SÖZ / ON İKİ HAKİKAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   89
90  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Evet, her kim fikren tarihe binip mazi cihetine gitse, şu zaman- ı hâz ırda 
gördüğümüz menzil-i dünya, meydan- ı ibtilâ, me şher-i eşya gibi, seneler ade-
dince vefat etmi ş menziller, meydanlar, me şherler, âlemler görecek. Sûretçe, 
keyfiyetçe birbirinden ayr ı olduklar ı hâlde; intizamca, acâibce, Sâni’in kudret 
ve hikmetini göstermekçe birbirine benzer.
Hem görecek ki; o sebats ız menzillerde, o devams ız meydanlarda, o be-
kâs ız meşherlerde o kadar bâhir bir hikmetin intizâmât ı; o derece zâhir bir 
inâyetin i şârât ı; o mertebe kâhir bir adâletin emârât ı; o derece vâsi’ bir mer-
hametin semerât ını görecek. Basîretsiz olmamak şart ıyla yakînen bilecek ki; 
o hikmetten daha ekmel bir hikmet olamaz ve o âsâr ı görünen inâyetten da-
ha ecmel bir inâyet kabil de ğil ve o emârât ı görünen adâletten daha ecell bir 
adâlet yoktur ve o semerât ı görünen merhametten daha e şmel bir merhamet 
tasavvur edilmez.
Eğer, farz- ı muhâl olarak şu işleri çeviren, şu misafirleri ve misafirhâne-
leri değiştiren Sultân- ı Sermedî’nin daire-i memleketinde dâimî menziller, âlî 
mekânlar, sabit makamlar, bâkî meskenler, mukîm ahâli, mes’ûd ibâd ı bulun-
mazsa; ziyâ, hava, su, toprak gibi kuvvetli ve şümûllü dört anâs ır-ı mânevi-
ye olan hikmet, adâlet, inâyet, merhametin hakikatlerini nefyetmek ve o anâ-sır-ı zâhiriye gibi görünen vücutlar ını inkâr etmek lâz ım gelir. Çünkü; şu bekâ-
sız dünya ve mâfîhâ, onlar ın tam hakikatlerine mazhar olamad ığı mâlûmdur. 
Eğer, başka yerde dahi onlara tam mazhar olacak mekân bulunmazsa; o vakit, 
gündüzü dolduran ziyây ı gördüğü hâlde güne şin vücûdunu inkâr etmek dere-
cesinde bir divanelikle; şu her şeyde bulunan gözümüz önündeki hikmeti in-
kâr etmek, şu nefsimizde ve ekser e şyada her vakit mü şâhede etti ğimiz inâyeti 
inkâr etmek ve şu pek kuvvetli emârât ı görünen adâleti inkâr etmek
1(Hâşiye) ve 
şu her yerde gördü ğümüz merhameti inkâr etmek lâz ım geldiği gibi; şu kâinat-
ta gördüğümüz icraât- ı hakimâne ve ef’âl-i kerîmâne ve ihsânât- ı rahîmânenin 
1(Hâşiye) Evet, adâlet iki şıktır. Biri müsbet, di ğeri menfîdir:
  •Müsbet  ise; hak sahibine hakk ını vermektir. Şu k ısım adâlet, bu dünyada bedâhet dere-
cesinde ihâtas ı vard ır. Çünkü Üçüncü Hakikat’te isbat edildi ği gibi; her şeyin istidâd lisan ıy-
la ve ihtiyac- ı fıtrî lisan ıyla ve ıztırar lisan ıyla Fât ır-ı Zülcelâl’den istedi ği bütün matlûbat ını 
ve vücut ve hayat ına lâz ım olan bütün hukukunu mahsus mîzanlarla, muayyen ölçülerle bil-
müşâhede veriyor. Demek, adâletin şu k ısm ı, vücut ve hayat derecesinde kat’î vard ır.
  •İkinci k ısım menfî dir ki; haks ızlar ı terbiye etmektir. Yâni, haks ızlar ın hakk ını, ta’zîb ve 
tecziye ile veriyor. Şu şık ise; çendan tamam ıyla şu dünyada tezahür etmiyor. Fakat, o haki-
katin vücûdunu ihsâs edecek bir sûrette hadsiz i şârât ve emârât vard ır. Ezcümle: Kavm-i Âd 
ve Semûd’dan tut, tâ şu zaman ın mütemerrit kavimlerine kadar gelen sille-i te’dib ve tâzi-
yâne-i ta’zîb; gayet âlî bir adâletin hükümran oldu ğunu hads-i kat’î ile gösteriyor...
sahibini –hâ şâ sümme hâ şâ!– sefih bir oyuncu, gaddar bir zâlim oldu ğunu ka-
bul etmek lâz ım gelir ki; nihayetsiz muhâl bir ink ılâb- ı hakâiktir. Hattâ her şe-
yin vücûdunu ve kendi nefsinin vücûdunu inkâr eden ahmak Sofestâîler dahi bunun tasavvuruna kolay kolay yana şamazlar...
Elhâs ıl: Şu görünen şuûnât, dünyadaki vüs’atli içtimâat- ı hayatiye ve sü-
ratli iftirâkât- ı mevtiye ve ha şmetli toplanmalar ve çabuk da ğılmalar ve aza-
metli ihtifâlât ve büyük tecelliyât ile ve onlar ın bu âleme ait bu dünya-y ı fâ-
nide, k ısa bir zamanda mâlûmumuz olan semerât- ı cüz’iyeleri, ehemmiyetsiz 
ve muvakkat gayeleri mâbeyninde hiç münasebet olmad ığından, âdeta kü-
çük bir ta şa, bir büyük da ğ kadar hikmetler, gayeler takmak; bir büyük da ğa, 
bir küçük ta ş gibi muvakkat bir gaye-i cüz’iye vermeye benzer ki; hiçbir ak ıl 
ve hikmete uygun gelemez.
Demek, şu mevcudat ve şuûnât ile ve dünyaya ait gayeleri ortas ında bu 
derece nisbetsizlik, katiyen şehâdet eder ki: Bu mevcudat ın yüzleri, âlem-i 
mânâya müteveccihtir. Münâsip meyveleri orada veriyor ve gözleri es-mâ-y ı kudsiyeye dikkat ediyor. Gayeleri o âleme bak ıyor. Ve özleri dünya 
toprağı alt ında, sümbülleri âlem-i misâl’de inki şaf ediyor. İnsan, istidâd ı 
nisbetinde burada ekiyor ve ekiliyor; âhirette mahsul al ıyor.
 Evet, şu eş-
yan ın esmâ-y ı ilâhiyeye ve âlem-i âhirete müteveccih yüzlerine baksan göre-
ceksin ki; mucize-i kudret olan her bir çekirde ğin bir ağaç kadar gayesi var. 
Kelime-i hikmet olan her bir çiçe ğin,1(Hâşiye) bir ağaç çiçekleri kadar mânâlar ı 
var ve o hârika-y ı sanat ve manzûme-i rahmet olan her bir meyvenin, bir a ğa-
cın meyveleri kadar hikmetleri var. Bizlere r ızık olmas ı ise; o binler hikmetle-
rinden bir tek hikmettir ki, vazifesi biter, mânâs ını ifâde eder, vefat eder, mi-
demizde defnedilir.
Madem, bu fânî e şya; başka yerde bâki meyveler verirler ve dâimî sû-
retler b ırak ır ve başka cihette ebedî mânâlar ifade eder, sermedî tesbihât ya-
par. Ve insan ise, onlar ın şu cihetine bakan yüzlerine bakmakla insan olur. 
Fânîde, bâkîye yol bulur.
Demek, bu hayat ve mevt içinde yuvarlanan, toplan ıp dağılan mevcudat 
içinde ba şka maksad var. Temsilde kusur yoktur. Şu ahvâl, taklid ve temsil için 
1(Hâşiye) Suâl: Eğer dense: “Neden en çok misâlleri çiçekten ve çekirdekten ve meyveden 
getiriyorsun?..”
  Elcevap  Elcevap : Çünkü onlar; hem, mucizât- ı kudretin en antikalar ı, en hârikalar ı, en nâzenînleri-
dirler. Hem, ehl-i tabiat ve ehl-i dalâlet ve ehl-i felsefe, onlardaki kalem-i kader ve kudretin yazd ığı ince hatt ı okuyamad ıklar ı için onlarda bo ğulmuşlar; tabiat batakl ığına düşmüşler...ONUNCU SÖZ / ON İKİ HAKİKAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   91
92  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
teşkil ve tertib edilen ahvâle benzer. Nas ıl büyük masrafla k ısa içtimâlar, da-
ğılmalar yap ılıyor. Tâ, sûretler al ıns ın, terkib edilsin. Sinemada dâim gösteril-
sin. Onun gibi, bu dünyada k ısa bir müddet zarf ında hayat- ı şahsiye ve hayat- ı 
içtimaiye geçirmenin bir gayesi şudur ki; sûretler al ınıp terkib edilsin, netice-i 
amelleri al ınıp h ıfzedilsin. Tâ, bir mecma- ı ekberde muhasebesi görülsün. Ve bir 
meşher-i âzamda gösterilsin ve bir saadet-i uzmâya istidâd ı gösterilsin. Demek, 
hadîs-i şerifte: “ Dünya âhiret mezraas ıdır.”1 diye bu hakikati ifade ediyor.
Madem dünya var ve dünya içinde bu âsâr ıyla hikmet ve inâyet ve rah-
met ve adâlet var; elbette, dünyan ın vücûdu gibi kat’î olarak âhiret de var. 
Madem, dünyada her şey bir cihette o âleme bak ıyor; demek oraya gidiliyor. 
Âhireti inkâr etmek, dünya ve mâfîhây ı inkâr etmek demektir.
Demek ecel ve kabir insan ı beklediği gibi, cennet ve cehennem de in-
san ı bekliyor ve gözlüyor.
On Birinci Hakikat
Bâb- ı insâniyettir. İsm-i Hakk’ ın cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki; Cenâb- ı Hak ve Ma’bûd-u bilhak; insan ı şu kâ-
inat içinde rubûbiyet-i mutlakas ına ve umum âlemlere, rubûbiyet-i âmmesi-
ne karşı en ehemmiyetli bir abd ve hitâbât- ı sübhâniyesine en mütefekkir bir 
muhatab ve mazhariyet-i esmâs ına en câmi bir ayna ve onu, ism-i âzam’ ın 
tecellisine ve her isimde bulunan ism-i âzam’l ık mertebesinin tecellisine maz-
har bir ahsen-i takvîm’de en güzel bir mucize-i kudret ve hazâin-i rahmetinin müştemilât ını tartmak, tan ımak için, en ziyâde mîzân ve âletlere mâlik bir mü-
dakkik ve nihayetsiz nîmetlerine en ziyâde muhtaç ve fenâdan en ziyâde mü-teellim ve bekâya en ziyâde mü ştâk ve hayvanât içinde en nâzik ve en nâzdar 
ve en fakir ve en muhtaç ve hayat- ı dünyeviyece en müteellim ve en bedbaht 
ve istidâdca en ulvî ve en yüksek sûrette, mâhiyette yarats ın da; onu, müsta-
id olduğu ve müştâk olduğu ve lây ık olduğu bir dâr- ı ebedîye göndermeyip, 
hakikat-i insâniyeyi iptal ederek kendi hakkâniyetine taban tabana z ıt ve ha-
kikat nazar ında çirkin bir haks ızlık etsin!
Hem, hiç kabil midir ki; Hâkim-i bilhak, Rahîm-i mutlak; insana öy-
le bir istidâd verip, yer ile gökler ve da ğlar tahammülünden çekindi ği emâ-
net-i kübrây ı2 tahammül edip; yâni küçücük cüz’î ölçüleriyle, sanatç ıklar ıyla 
1 Bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-
Esrâru’l-merfûa  s.205.
2 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/72.
Hâl ık’ının muhît s ıfatlar ını, küllî şuûnât ını, nihayetsiz tecelliyât ını ölçerek bilip; 
hem, yerde en nâzik, nâzenîn, nâzdar, âciz, zay ıf yarat ıp; hâlbuki bütün yerin 
nebatî ve hayvanî olan mahlûkat ına bir nevi tanzîmât memuru yap ıp, onlar ın 
tarz- ı tesbihât ve ibadetlerine müdâhale ettirip, kâinattaki icraât- ı ilâhiyeye, 
küçücük mikyasta bir temsil gösterip, rubûbiyet-i sübhâniyeyi fiilen ve kâlen kâinatta îlân ettirmek, meleklerine tercih edip, hilâfet rütbesini verdi ği hâlde;
1 
ona, bütün bu vazifelerinin gayesi ve neticesi ve semeresi olan saadet-i ebedi-yeyi vermesin! Onu, bütün mahlûkat ının en bedbaht, en bîçâre, en musibet-
zede, en dertmend, en zelîl bir derekeye at ıp; en mübarek, nûrânî ve âlet-i te-
s’îd bir hediye-i hikmeti olan akl ı; o bîçâreye en me ş’um ve zulmânî bir âlet-i 
ta’zîb yap ıp, hikmet-i mutlakas ına büsbütün z ıt ve merhamet-i mutlakas ına 
külliyen münâfi bir merhametsizlik etsin! Hâ şâ ve kellâ!..
Elhâs ıl: Nas ıl hikâye-i temsîliyede bir zâbitin cüzdan ına ve defterine ba-
kıp görmüş idik ki; hem rütbesi, hem vazifesi, hem maa şı hem düstûr-u hare-
keti, hem cihâzât ı bize gösterdi ki; o zâbit, o muvakkat meydan için de ğil; belki 
müstekar bir memlekete gidecek de ona göre çal ışıyor. Aynen onun gibi, insa-
nın kalb cüzdan ındaki letâif ve ak ıl defterindeki havâs ve istidâd ındaki cihâzât; 
tamamen ve müttefikan saadet-i ebediyeye müteveccih ve ona göre verilmi ş 
ve ona göre teçhiz edilmi ş olduğuna ehl-i tahkik ve ke şif müttefiktirler.
Ezcümle : Meselâ; akl ın bir hizmetkâr ı ve tasvircisi olan “kuvve-i hayâli-
ye”ye denilse ki: “Sana bir milyon sene ömür ile saltanat- ı dünya verilecek, 
fakat âhirde mutlaka hiç olacaks ın.” Tevehhüm aldatmamak, nefis kar ışma-
mak şart ıyla “Oh” yerine “Âh” diyecek ve teessüf edecek.
Demek, en büyük fânî, en küçük bir âlet ve cihâzât- ı insâniyeyi doyu-
ram ıyor. İşte bu istidâddand ır ki, insan ın ebede uzanm ış emelleri ve kâi-
nat ı ihâta etmi ş efkârlar ı ve ebedî saadetlerinin envâ ına yay ılm ış arzular ı 
gösterir ki : Bu insan ebed için halk edilmi ş ve ebede gidecektir. Bu dünya 
ona bir misafirhânedir ve âhiretine bir intizar salonudur...
On İkinci Hakikat
Bâbü’r-risâleti ve’t-tenzîl’dir. “Bismillâhirrahmânirrahîm ”in cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki; bütün enbiyâ, mucizelerine istinad ederek sö-
zünü teyid ettikleri ve bütün evliyâ, ke şif ve kerâmetlerine istinad edip dâvâs ı-
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30; En’âm sûresi, 6/165; Yûnus sûresi, 10/14; Enbiyâ sûresi, 21/105; Neml 
sûresi, 27/62; Kasas sûresi, 28/5; Fât ır sûresi, 35/39.ONUNCU SÖZ / ON İKİ HAKİKAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   93
94  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
nı tasdik ettikleri ve bütün asfiyâ, tahkikat ına istinad ederek hakkâniyetine şe-
hâdet ettikleri Resûl-i Ekrem’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)  tahakkuk etmi ş bin mu-
cizât ının kuvvetine istinad edip, bütün kuvvetiyle, hem k ırk vecihle mucize 
olan Kur’ân- ı Hakîm binler âyât- ı kat’iyesine istinad ederek, bütün kat’iyyetle 
açt ıklar ı âhiret yolunu ve kü şâd ettikleri cennet kap ısını, sinek kanad ı kadar 
kuvveti bulunmayan vâhi vehimler, ne haddi var ki kapatabilsin!
f
Geçen hakikatlerden anla şıldı ki: Haşir meselesi öyle râsih bir hakikat-
tir ki, küre-i arz ı yerinden kald ıracak, k ırıp atacak bir kuvvet o hakikati sar-
samaz. Zîrâ o hakikati, Cenâb- ı Hak bütün esmâ ve s ıfât ının iktizâs ı ile tes-
bit ediyor ve Resûl-i Ekrem’i bütün mucizât ve berâhiniyle tasdik ediyor ve Kur’ân- ı Hakîm bütün hakâik ve âyât ıyla onu isbat ediyor ve şu kâinat bütün 
âyât- ı tekvîniye ve şuûnât- ı hakimânesi ile şehâdet ediyor.
Acaba hiç mümkün müdür ki; Haşir meselesinde Vâcibü’l-vücûd ile bü-
tün mevcudat –kâfirler müstesna olarak– ittifak etmi ş olsun; k ıl kadar kuvveti 
olmayan şüpheler, şeytanî vesveseler, o da ğ gibi hakikat-i râsiha-y ı âliyeyi sars-
sın, yerinden kald ırsın! Hâşâ ve kellâ!..
Sak ın zannetme, delâil-i ha şriye, bahsetti ğimiz On İki Hakikat’e mün-
has ırdır. Hay ır, belki yaln ız Kur’ân- ı Hakîm geçen şu On İki Hakikat’leri bize 
ders verdi ği gibi, daha binler vücûha i şaret edip, her bir vecih kavî bir emâre-
dir ki, Hâl ık’ımız bizi bu dâr- ı fânîden bir dâr- ı bâkîye nakledecektir.
Hem sak ın zannetme ki ; haşri iktizâ eden esmâ-y ı ilâhiye bahsetti ğimiz 
gibi yaln ız –Hakîm, Kerîm, Rahîm, Âdil, Hafîz– isimlerine münhas ırdır. Hay ır, 
belki kâinat ın tedbirinde tecelli eden bütün esmâ-y ı ilâhiye, âhireti iktizâ eder, 
belki istilzam eder.
Hem zannetme ki ; haşre delâlet eden kâinat ın âyât- ı tekvîniyesi, şu ge-
çen bahsetti ğimize münhas ırdır. Hay ır, belki ekser mevcudatta sa ğa-sola aç ı-
lır perdeler gibi vecih ve keyfiyetleri vard ır ki; bir vechi Sâni’a şehâdet etti ği 
gibi, diğer vechi de ha şre işaret eder.
Meselâ: İnsan ın ahsen-i takvîm’deki hüsn-ü masnûiyeti, Sâni’i gösterdi ği 
gibi, o ahsen-i takvîmdeki kabiliyet-i câmias ıyla k ısa bir zamanda zevâl bul-
mas ı haşr’i gösterir. Bâz ı kere bir vecihle iki nazarla bak ılsa; hem Sâni’i, hem 
haşri gösterir.
Meselâ: Ekser e şyada görünen hikmetin tanzimi, inâyetin tezyini, adâle-
tin tevzîni ve rahmetin taltifi; nas ıl ki mâhiyetlerine bak ılsa bir Sâni-i Hakîm, 
Kerîm, Âdil, Rahîm’in dest-i kudretinden ç ıktığını gösterirler. Onun gibi, bun-
lar ın kuvveti ve hadsizlikleriyle beraber, şunlar ın mazharlar ı olan şu fânî mev-
cudat ın ehemmiyetsiz ve az ya şamas ına bak ılsa âhiret görünür. Demek ki; 
her şey lisân- ı hâl ile 1ِóِìْٰźا ْمِĳَĻْĤِאÖوَ ِّٰųِאÖ ُÛْĭَĨاٰ okuyor ve okutturuyor.
1 “Allah’a ve âhiret gününe iman ettim.” Allah’a ve âhiret gününe iman ile ilgili baz ı âyetler için bkz.: Bakara 
sûresi, 2/8, 62, 126, 177, 228, 232, 264; Âl-i İmran sûresi, 3/114; Nisâ sûresi, 4/38, 39, 59, 136, 162.ONUNCU SÖZ / ON İKİ HAKİKAT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   95
Hâtime
Geçen On İki Hakikat , birbirini teyid eder, birbirini tekmil eder, birbi-
rine kuvvet verir. Bütün onlar birden ittihat ederek neticeyi gösterir. Hangi vehmin haddi var; şu demir gibi, belki elmas gibi On İki Muhkem Surlar’ ı de-
lip geçebilsin. Tâ, h ısn- ı hasînde olan ha şr-i îmânîyi sarss ın!
1َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ âyet-i kerîmesi ifâde ediyor ki: “ Bütün 
insanlar ın halkolunmas ı ve haşredilmesi, kudret-i ilâhiyeye nisbeten, bir 
tek insan ın halk ı ve haşri gibi âsând ır.” Evet öyledir. “ Nokta ” nâm ında 
bir risalede ha şir bahsinde şu âyetin ifade etti ği hakikati tafsîlen yazm ışım. 
Burada yaln ız bir k ısım temsîlat ıyla hulâsas ına bir işaret edece ğiz. Eğer ister-
sen o “ Nokta ”ya müracaat et.2
Meselâ: –3ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ temsilde kusur yok– Nas ıl ki, “ nûrâniyet s ır-
rıyla” güneşin cilvesi kendi ihtiyar ıyla olsa da, bir zerreye sühûletle verdi ği cil-
veyi, ayn ı sühûletle hadsiz şeffâfâta da verir.
Hem, “şeffâfiyet s ırrıyla” bir zerre-i şeffâfenin küçük göz bebe ği güneşin 
aksini almas ında, denizin geni ş yüzüne müsavidir.
Hem “ intizam s ırrıyla” bir çocuk, parma ğıyla gemi sûretindeki oyunca-
ğını çevirdiği gibi; kocaman bir diritnotu da çevirir.
Hem “ imtisâl s ırrıyla” bir kumandan, bir tek neferi bir “Ar ş!” emriyle 
tahrik etti ği gibi; bir koca orduyu da ayn ı kelime ile tahrik eder.
Hem “ muvâzene s ırrıyla” cevv-i fezâda bir terazi ki, öyle hakikî hassas 
ve o derece büyük farz edelim ki; iki ceviz terazinin iki gözüne konulsa hisse der. Ve iki güne şi de istiab edip tartar. O iki kefesinde bulunan iki cevizi, bi-
rini semâvâta, birini yere indiren ayn ı kuvvetle, iki şems bulunsa; birini ar şa, 
diğerini ferşe kald ırır, indirir.
Madem şu âdi, nâk ıs, fânî mümkinâtta “
nûrâniyet ” ve “şeffâfiyet ” ve 
“intizam ” ve “ imtisâl ” ve “ muvâzene ” s ırlar ıyla en büyük şey en küçük şeye 
müsavi olur. Hadsiz, hesaps ız şeyler bir tek şeye müsavi görünür.
1 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
2 Nokta Risalesi, Mesnevî-i Nûriye’nin sonunda yer almaktad ır. Ayr ıca Üstad hazretleri orada, ayn ı 
konuyla ilgili olarak, “Sünûhât” isimli küçük risalenin ba ş kısm ına da referansta bulunmaktad ır.
3 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)
Elbette Kadîr-i Mutlak’ ın zâtî ve nihayetsiz ve gayet kemâlde olan kud-
retinin nûrânî tecelliyât ı ve melekûtiyet-i e şyan ın şeffâfiyeti ve hikmet ve ka-
derin intizâmât ı ve eşyan ın evâmir-i tekvîniyesine kemâl-i imtisâli ve mümki-
nât ın vücûd ve ademinin müsâvât ından ibaret olan imkân ındaki muvâzenesi 
sırlar ıyla; az-çok, büyük-küçük O’na müsâvî oldu ğu gibi, bütün insanlar ı bir 
tek insan gibi bir sayha ile ha şr’e getirebilir.
Hem, bir şeyin kuvvet ve zaafça merâtibi, o şeyin içine z ıdd ının müda-
halesidir. Meselâ: Hararetin derecât ı, soğuğun müdahalesidir. Güzelli ğin me-
râtibi, çirkinli ğin müdahalesidir. Ziyân ın tabakât ı, karanl ığın müdahalesidir. 
Fakat, bir şey zâtî olsa, âr ızî olmazsa, onun z ıdd ı ona müdâhale edemez. 
Çünkü; cem’-i z ıddeyn lâz ım gelir. Bu ise, muhâldir. Demek as ıl, zâtî olan bir 
şeyde merâtib yoktur.
Madem, Kadîr-i Mutlak’ ın kudreti zâtîdir. Mümkinât gibi âr ızî değildir ve ke-
mâl-i mutlaktad ır. Onun z ıdd ı olan acz ise, muhâldir ki; tedahül etsin. Demek, 
bir bahar ı halk etmek, Zât- ı Zülcelâl’ine bir çiçek kadar ehvendir. E ğer esbâba 
isnad edilse; bir çiçek bir bahar kadar a ğır olur. Hem, bütün insanlar ı ihyâ edip 
haşretmek, bir nefsin ihyâs ı gibi kolayd ır.
Mesele-i ha şrin başından buraya kadar olan temsil sûretlerine ve hakikat-
lerine dair olan beyanât ımız, Kur’ân- ı Hakîm’in feyzindendir. Nefsi teslime, 
kalbi kabule ihzârdan ibarettir. As ıl söz ise Kur’ân’ ınd ır. Zîrâ söz O’dur ve söz 
O’nundur. Dinleyelim:
1ُÙَĕِĤَא×ْĤا ُÙَّåُéْĤا ِįّٰĥِĥَĘ
 إِنَّ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
2
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ
 ِۤيñَّĤا َאıĻِĻْéُĺ ْģُĜ ۝ ٌħĻِĨرَ َĹِİوَ َאمَčِđْĤا ِĹْéُĺ ْīَĨ َאلَĜ
3ٌħĻِĥَĐ ٍěْĥَì ِّģِכُÖ َĳُİوَ َّةٍۘóَĨ أَوَّلَ אƯİَÉَýْĬأَ
1 “(De ki:) En kesin ve mükemmel delil, Allah’ ınd ır.” (En’âm sûresi, 6/149)
2 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
3 “(Nas ıl yarat ıldığını unutarak, bir de misâl f ırlatt ı Bize;) ‘Çürümü ş vaziyetteki o kemikleri kim diriltecek!’ 
diye. De ki: Onlar ı ilk defa in şâ eden diriltir, hem O her halk ı bilir.” (Yâsîn sûresi, 36/78-79)ONUNCU SÖZ / HÂTİME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------   97
98  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
 َאıَĬَوْóَÜ ْمَĳَĺ ۝ ٌħĻِčَĐ ْءٌĹَü ِÙَĐَّאùĤا َÙَĤَõْĤزَ إِنَّ ْۚħَّכُÖرَ اĳُĝَّÜا َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ
 َىóَÜوَ َאıَĥْĩَè ٍģْĩَè ذَاتِ ُّģכُ ُďَąَÜوَ ْÛَđَĄأَرْ َّאĩَĐ ٍÙَđِĄْóُĨ ُّģכُ ُģَİْñَÜ
1ٌïĺِïَü ِّٰųا َابَñَĐ َّīٰכِĤوَ ُכَאرٰىùِÖ ْħُİ َאĨوَ ُכَאرٰىø َّאسَĭĤا
2ًאáĺِïَè ِّٰųا َīِĨ َقُïْĀأَ ْīَĨوَ ِۘįĻِĘ َÕْĺرَ َź ِÙَĨَאĻِĝْĤا ْمِĳَĺ ĵٰĤإِ ْħَّכُĭَđَĩْåَĻَĤ َۘĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ
3ٍħĻِéَä ĹِęَĤ َّאرَåُęْĤا وَإِنَّ ۝ ٍħĻِđَĬ ĹِęَĤ َارَóْÖَْŶا إِنَّ
 ۝ َאıَĤ َאĨ َאنُùْĬِْŸا َאلَĜوَ ۝ َאıَĤَאĝْàأَ َْرْضُŶا ِÛَäَóْìوَأَ ۝ َאıَĤَاõْĤزِ َْرْضُŶا ِÛَĤِõْĤزُ إِذَا
 َوْاóُĻِĤ ًאۙÜَאÝْüأَ َّאسُĭĤا ُرُïْāَĺ ٍñَئِĨْĳَĺ ۝ َאıَĤ ĵٰèأَوْ َّכَÖرَ َنَّÉِÖ ۝ َאİَאرَ×ْìأَ ِّثُïَéُÜ ٍñَئِĨْĳَĺ
4َهُóَĺ ًّاóَü ذَرَّةٍ َאلَĝْáِĨ ْģَĩْđَĺ ْīَĨوَ ۝ َهُóَĺ ًاóْĻَì ذَرَّةٍ َאلَĝáِĨ ْģَĩْđَĺ ْīَĩَĘ ۝ ْħُıَĤَאĩْĐأَ
 ثِĳُáْ×َĩْĤا َاشِóَęْĤכَא َّאسُĭĤا نُĳَכُĺ ْمَĳَĺ ۝ ُÙَĐَאرِĝْĤا َאĨ أَدْرَاكَ אƯĨوَ ۝ ُÙَĐَאرِĝْĤا َאĨ ۝ ُÙَĐَאرِĝْĤاَ
 ٍÙَýĻِĐ ĹِĘ َĳُıَĘ ۝ ُįُĭĺَازِĳَĨ ْÛَĥُĝà ْīَĨ َّאĨَÉَĘ ۝ شِĳُęْĭَĩْĤا ِīْıِđْĤכَא َאلُ×ِåْĤا نُĳَכُÜوَ ۝
5ٌÙَĻِĨَאè َאرٌĬ ۝ ْįَĻِİَאĨ أَدْرَاكَ אƯĨوَ ۝ ٌÙَĺَאوِİ ُįُّĨُÉَĘ ۝ ُįُĭĺَازِĳَĨ ْÛَّęَì ْīَĨ َّאĨوَأَ ۝ ٍÙَĻِĄرَا
 ِçْĩَĥכَ َّźإِ ِÙَĐَّאùĤا ُóْĨأَ אƯĨوَ َْرْضِۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُÕْĻَĔ ِِّٰųوَ
6
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َّٰųا إِنَّ َبُۚóْĜأَ َĳُİ أَوْ ِóَāَ×ْĤا
1 “Ey İnsanlar! Rabbinize kar şı gelmekten sak ının. Gerçekten k ıyâmet saatinin depremi müthi ş bir olay-
dır. Onu görece ğiniz gün... Çocu ğunu emziren anne, deh şetten çocu ğunu unutup terk eder. Hamile 
olan her kad ın ceza günü dü şürür. İnsanlar ı sarhoş olmuş görürsün, hâlbuki gerçekte onlar sarho ş 
değildirler. Fakat Allah’ ın azab ı pek çetindir.” (Hac sûresi, 22/1-2)
2 “Allah, o hak mâbuddur ki Kendisinden ba şka hiçbir tanr ı yoktur. K ıyamet günü hepinizi bir araya 
toplayacakt ır. Bunda hiç şüphe yoktur. Allah’tan daha do ğru sözlü kim olabilir?” (Nisâ sûresi, 4/87)
3 “Kâmil iyilik ve fazilet ehli, hiç şüphesiz nimetler içinde, içinde nimetlerin kaynad ığı cennettedir. 
Günaha dadanm ış hayas ızlar ise K ızgın Alevli Ate ş’te.” (İnfitâr sûresi, 82/13-14)
4 “Yer o müthi ş depremiyle sars ıldığı zaman.. ve yer ba ğrındaki ağırlıklar ı çıkard ığı zaman.. insan şaşkın 
şaşkın: “Ne oluyor buna!” dedi ği zaman.. İşte o gün yer, üstünde olan biten her şeyi anlat ır: Çünkü 
Rabbin ona bunlar ı vahyeder. İşte o gün bölükler hâlinde insanlar, kabirlerinden ç ıkıp Yüce Divana 
dururlar, ta ki yapt ıklar ının karşılığını görüp al ırlar. Zerre a ğırlığınca hay ır yapan onu bulur, zerre a ğır-
lığınca şer yapan da onu bulur.” (Zilzâl sûresi, 99/1-8)
5 “Kâria.. Nedir o kâria? Kâriay ı, o kap ılar ı döven ve deh şetiyle kalblere çarpan o k ıyâmet felâketini sen 
nereden bileceksin ki! O gün insanlar uçu şan kelebekler gibi şuraya buraya f ırlat ılırlar.. dağlar at ılm ış 
rengârenk yünlere dönerler. Art ık kimin tart ılar ı ağır basarsa, memnun kalaca ğı bir hayata girer. Kimin 
tart ılar ı da hafif gelirse onun bar ınağı da Hâviye olur. Onun ne oldu ğunu bilir misin? Hâviye k ızgın m ı 
kızgın bir ateştir!” (Kâria sûresi, 101/1-11)
6 “Bütün göklerin ve yerin gayb ını bilmek de Allah’a mahsus! K ıyâmetin olu ş işi ise, başka değil, ancak 
göz aç ıp kapama yahut daha da k ısa bir anda olup biter. Şüphe yok ki Allah her şeye kadîr!” (Nahl 
sûresi, 16/77)
Daha bunlar gibi âyât- ı beyyinât- ı Kur’âniye’yi dinleyip, “ Âmenna ve 
saddaknâ ”1 diyelim.
 ِّه۪óَüوَ ِه۪óْĻَì َرِïَĝْĤِאÖوَ ِóِìْٰźا ْمِĳَĻْĤوَا ۪įِĥُøوَرُ ۪įِ×ُÝوَכُ ۪įِÝَئِכَŻَĨوَ ِّٰųِאÖ ُÛْĭَĨاٰ
 ٌّěَè َّאرَĭĤوَا ٌّěَè َÙَّĭَåْĤا وَأَنَّ ٌّěَè ْتِĳَĩْĤا َïْđَÖ ُßْđَ×ْĤوَا ،ĵٰĤَאđَÜ ِّٰųا َīِĨ
 ĹِĘ ْīَĨ ُßَđْ×َĺ َّٰųا وَأَنَّ ٌّ،ěَè ًاóĻَכِĬوَ ًاóْכَĭُĨ وَأَنَّ ُّěَè َÙَĐَאęَّýĤا وَأَنَّ
2ِّٰųا لُĳُøرَ ًاïَّĩَéُĨ أَنَّ ُïَıْüوَأَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüأَ رِ،ĳُ×ُĝْĤا
 ِيñَّĤا ِכَÝَĩْèرَ َאءِÖĳُĈ َاتِóَĩَà ِģَĩْäوَأَ ِģَĩوَأَכْ َفِóْüوَأَ ِėَĉْĤأَ ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
 َاتِóَĩَà ĵٰĥْĐوَأَ ĵٰĥْäوَأَ ِīَùْèوَأَ ِīَĺأَزْ ĵٰĤإِ َאĭِĤĳُĀُĳِĤ ًÙَĥĻِøوَوَ َīĻِĩَĤَאđْĥِĤ ًÙَĩْèرَ ُįَÝْĥَøأَرْ
 َīِĨ َאĭْĺَïِĤوَا ْóِäوَأَ َאĬْóِäأَ َّħُıّٰĥĤاَ. ِÙَّĭَåْĤا أَيِ َةِóِìْٰźا دَارِ ĵٰĥَĐ ِÙَĻِّĤَïَÝُĩْĤا َאءِÖĳُّĉĤا ْכَĥِÜ
3.َīĻِĨاٰ َאرِÝْíُĩْĤا ِّכَĻِ×َĬ َאهِåِÖ َارِóْÖَْŶا َďَĨ َÙَّĭَåْĤا َאĭْĺَïِĤوَا ْģِìوَأَدْ َאĭْĥِìوَأَدْ َّאرِ،ĭĤا
Ey şu risaleyi insaf ile mütâlaa eden karde ş! Deme: “Niçin bu ‘Onuncu 
Söz’ü birden tamam ıyla anlayam ıyorum?” ve tamam anlamad ığın için s ıkıl-
ma. Çünkü; İbni Sînâ gibi bir dâhî-yi hikmet:
4ٍÙَّĻِĥْĝَĐ َ÷ĻِĺَאĝَĨ ĵٰĥَĐ َ÷ْĻَĤ ُóْýَéْĤاَ demiş, “Îmân ederiz. Fakat ak ıl bu yolda gi-
demez.” diye hükmetmi ştir.
Hem, bütün ulemâ-y ı İslâm: “Ha şir, bir mesele-i nakliyedir. Delili, nakil-
dir. Ak ıl ile ona gidilmez.” diye müttefikan hükmettikleri hâlde, elbette o ka-
dar derin ve mânen pek yüksek bir yol, birdenbire bir cadde-i umumiye-i ak-liye hükmüne geçemez. Kur’ân- ı Hakîm’in feyziyle ve Hâl ık-ı Rahîm’in rah-
metiyle, şu taklidi k ırılm ış ve teslimi bozulmu ş as ırda, o derin ve yüksek yolu 
1 “İnand ık ve tasdik ettik.”
2 Allah’a, meleklerine, kitaplar ına, peygamberlerine, âhiret gününe, kadere, hay ır ve şerrin Allah 
Teâlâdan geldi ğine, ölümden sonra dirili şin hak oldu ğuna, cennetin hak oldu ğuna, cehennem ate-
şinin hak oldu ğuna, şefaatin hak oldu ğuna, Münker ve Nekir’in hak oldu ğuna, Allah’ ın kabirlerdeki 
ölüleri tekrar diriltece ğine iman ettim. Allah’tan ba şka ibadete lây ık hiçbir ilâh bulunmad ığına ve 
Muhammed’in Allah Resûlü oldu ğuna şehâdet ederim. (Ebû Hanîfe, el-F ıkhu’l-ekber  s.27-29. Bunlar ı 
îmân esaslar ından sayan hadisler için bkz.: Buhârî, îmân  50; tefsîr (31)  2; Müslim, îmân  1, 8, 9)
3 Allah ım! Rahmetinin a ğac ı Tûbâ’n ın en latîf, en şerif, en mükemmel ve en güzel meyvesi olan zâta 
salât ve selâm et. Ki Sen onu hem âlemlere rahmet olarak, hem de dâr- ı âhireti yâni cenneti gösteren 
şu Tûbâ’n ın en süslü, en güzel, en parlak ve en âli semerelerine vesile-i vusûlümüz olarak gönderdin. 
Allah ım, bizi ve anne ve babam ızı ateşten koru. Bizi ve anne ve babam ızı, ebrâr ile beraber, seçkin 
Peygamberinin hürmetine cennete dahil et, âmîn...
4 Bkz.: el-Gazâlî, el-İktisâd fi’l-i’tikad  s.210-213; İbni Haldun, Mukaddime  2/1254.ONUNCU SÖZ / HÂTİME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------   99
100  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
şu derece ihsan etti ğinden bin şükür etmeliyiz. Çünkü; îmân ımızın kurtulma-
sına kâfi gelir. Fehmetti ğimiz miktar ına memnun olup tekrar mütâlaa ile izdi-
yâd ına çal ışmal ıyız.
Haşre, ak ıl ile gidilmemesinin bir s ırrı şudur ki: Ha şr-i âzam, ism-i âzam’-
ın tecellisiyle oldu ğundan, Cenâb- ı Hakk’ ın ism-i âzam’ ının ve her ismin âza-
mî mertebesindeki tecellisiyle zâhir olan ef’âl-i azîmeyi görmek ve göstermek-le haşr-i âzam bahar gibi kolay isbat ve kat’î iz’an ve tahkikî îmân edilir.
Şu “Onuncu Söz”de feyz-i Kur’ân ile öyle görülüyor ve gösteriliyor. 
Yoksa ak ıl, dar ve küçük düstûrlar ıyla kendi ba şına kalsa âciz kal ır, taklide 
mecbur olur...
Onuncu Söz’ün Mühim Bir Zeyli 
ve Lâhikas ının Birinci Parças ı1
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ۝ نَĳُéِ×ْāُÜ َīĻِèوَ نَĳُùْĩُÜ َīĻِè ِّٰųا َאنَéْ×ُùَĘ
 ِّĹَéْĤا َīِĨ َÛِّĻَĩْĤا ِجُóْíُĺوَ ِÛِّĻَĩْĤا َīِĨ َّĹَéْĤا ِجُóْíُĺ ۝ ُونَóِıْčُÜ َīĻِèوَ ًّאĻِýَĐوَ
 َابٍóُÜ ْīِĨ ْħَכُĝَĥَì أَنْ ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ ۝ نَ۟ĳُäَóْíُÜ ِכَĤٰñوَכَ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺوَ
 اĳưĭْכُùَÝِĤ ًאäأَزْوَا ْħِכُùُęْĬأَ ْīِĨ ْħَכُĤ َěَĥَì أَنْ ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ ۝ ُونَóِýَÝْĭَÜ ٌóَýَÖ ْħُÝْĬأَ اƯإِذ َّħُà
 ْīِĨوَ ۝ ُونَóَכَّęَÝَĺ ْمٍĳَĝِĤ َאتٍĺَٰź ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ ًۘÙَĩْèوَرَ َدَّةًĳَĨ ْħَכُĭْĻَÖ َģَđَäوَ َאıْĻَĤإِ
 َאتٍĺَٰź ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ ْۘħِכُĬَاĳْĤوَأَ ْħِכُÝَĭِùْĤأَ َفُŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُěْĥَì ۪įِÜَאĺاٰ
 ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ ۪ۘįِĥْąَĘ ْīِĨ ْħאؤُۨכُƯĕِÝْÖوَا َאرِıَّĭĤوَا ِģْĻَّĥĤِאÖ ْħُכُĨَאĭَĨ ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ ۝ َīĻِĩِĤَאđْĥِĤ
 אءِƯĩَّùĤا َīِĨ ِّلُõَĭُĺوَ ًאđَĩَĈوَ ًאĘْĳَì ْقَóَ×ْĤا ُħכُĺِóُĺ ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ ۝ نَĳُđَĩْùَĺ ْمٍĳَĝِĤ َאتٍĺَٰź
 أَنْ ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ ۝ نَĳُĥِĝْđَĺ ْمٍĳَĝِĤ َאتٍĺَٰź ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِįِÖ ۪ĹْéُĻَĘ אءًƯĨ
 ۝ نَĳُäُóْíَÜ ْħُÝْĬأَ اƯإِذ َْرْضِŶا َīِĨ َةًĳْĐدَ ْħَאכُĐدَ إِذَا َّħُà ِه۪ۘóْĨَÉِÖ َْرْضُŶوَا אءُƯĩَّùĤا مَĳُĝَÜ
 ُهُïĻِđُĺ َّħُà َěْĥَíْĤا َؤُاïْ×َĺ ِيñَّĤا َĳُİوَ ۝ نَĳُÝِĬَאĜ ُįَĤ ٌّģכُ َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ْīَĨ ُįَĤوَ
2ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ َْرْضِۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ُįَĤوَ ِۘįْĻَĥَĐ َنُĳْİأَ َĳُİوَ
1 Bu k ısım, ayn ı zamanda Dokuzuncu Şua olup, Şualar’da yer almaktad ır.
2 “Haydi siz ak şama girerken, sabaha ç ıkarken Allah’ ı takdis ve tenzih edin, namaz k ılın. Göklerde ve 
yerde hamd, güzel övgü O’na mahsustur. İkindi vaktinde de, ö ğleye girerken de O’nu takdis ve tenzih 
edin, namaz k ılın. O, ölüden diriyi ç ıkar ır, diriden ölüyü ç ıkar ır ve ölmü ş toprağa hayat verir. İşte siz de 
öldükten sonra böylece diriltileceksiniz. O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri; sizi topraktan 
yaratm ış olmas ıdır. Sonra dünyaya yay ılm ış beşeriyet hâline geldiniz. O’nun varl ığının ve kudretinin 
delillerinden biri de; kendilerine ısınman ız için, size içinizden e şler yaratmas ı, birbirinize kar şı sevgi ve 
şefkat var etmesidir. Elbette bunda, dü şünen kimseler için ibretler vard ır. O’nun varl ığının ve kudreti-
nin delillerinden biri de; gökleri ve yeri yaratmas ı, lisanlar ınızın ve renklerinizin farkl ı olmas ıdır. Elbette 
bunda bilen ve anlayan kimseler için ibretler vard ır. O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri de: 
Geceleyin veya gündüzün uyuman ız ve O’nun geni ş lütfundan geçim vesilelerini araman ızd ır. Elbette 
bunda işiten kimseler için ibretler vard ır. O’nun delillerinden biri de; gâh korku, gâh ümit vermek 
102  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İman ın bir kutbunu gösteren bu semâvî âyât- ı kübrân ın ve haşri isbat 
eden şu kudsî berâhin-i uzmân ın bir nükte-i ekberi ve bir hüccet-i âzam ı, bu 
“Dokuzuncu Şuâ”da beyan edilecek. Latîf bir inâyet-i rabbâniyedir ki; bun-
dan otuz sene evvel Eski Said, yazd ığı tefsir mukaddimesi “Muhakemat” nâ-
mındaki eserin âhirinde: “ İkinci Maksat: Kur’ân’da ha şre işaret eden iki âyet 
tefsir ve beyan edilecek. 1ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ĳُíَĬ …” deyip durmu ş, da-
ha yazamam ış.
Hâl ık-ı Rahîm’ime delâil ve emârât- ı haşriye adedince şükür ve hamd ol-
sun ki, otuz sene sonra tevfik ihsan eyledi. Evet, bundan dokuz-on sene evvel o iki âyetten birinci âyet olan
 إِنَّ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
2
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ
ferman- ı ilâhînin iki parlak ve çok kuvvetli hüccetleri ve tefsirleri bulunan 
Onun cu Söz ile Yirmi Dokuzuncu Söz’ü in’am etti, münkirleri susturdu. Hem 
iman- ı haşrînin hücum edilmez o iki metin kalesinden, dokuz ve on sene son-
ra ikinci âyet olan ba şta mezkûr âyât- ı ekberin tefsirini bu risale ile ikram etti. 
İşte bu Dokuzuncu Şuâ, mezkûr âyât ıyla işaret edilen dokuz âlî makam ve bir 
ehemmiyetli mukaddimeden ibarettir.
f
Mukaddime
Haşir akîdesinin, pek çok ruhî faydalar ından ve hayatî neticelerinden 
birtek netice-i câmiay ı ihtisar ile beyan ve hayat- ı insaniyeye hususan 
hayat- ı içtimaiyesine ne derece lüzumlu ve zarurî oldu ğunu izhar ve bu 
için size şimşeği göstermesi, gökten bir su indirip ölmü ş toprağa onun sayesinde hayat vermesidir. 
Elbette bunda akl ını çal ıştıran kimseler için ibretler vard ır. O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden 
biri de; gö ğün ve yerin, Kendisinin buyru ğu ile kaim olmalar ı, belirlenen yerde sapasa ğlam işlerinin 
başında bulunmalar ıdır. Sonra sizi yatt ığınız yerden bir ça ğırdı m ı, birden kabirlerinizden ç ıkıverirsiniz! 
Göklerde ve yerde kim varsa O’nundur. Onlar ın hepsi, isteyerek veya istemeyerek O’na divan dur-
maktad ır. Mahlûklar ı ilkin yoktan yaratan, ölümden sonra da dirilten O’dur. Bu diriltme O’na göre 
pek kolayd ır. Göklerde ve yerde en yüce s ıfatlar O’nundur. O Aziz ve Hakîmdir: Mutlak gâliptir, tam 
hüküm ve hikmet sahibidir.” (Rûm sûresi, 30/17-27)
1 Öyle ise: Rahman ve Rahîm Allah’ ın ad ıyla.
2 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
iman- ı haşrî akîdesinin pek çok hüccetlerinden birtek hüccet-i külliyeyi 
icmâl ile göstermek ve o akîde-i ha şriye, ne derece bedihî ve şüphesiz 
bulunduğunu ifade etmekten ibaret olarak “ İki Nokta”d ır.
Birinci Nokta
Âhiret akîdesi, hayat- ı içtimaiye ve şahsiye-i insaniyenin üssü’l-esas ı ve 
saadetinin ve kemâlât ının esâsât ı olduğuna yüzer delillerinden bir mikyas ola-
rak yaln ız dört tanesine i şaret edece ğiz.
Birincisi : Nev-i be şerin hemen yar ısını teşkil eden çocuklar, yaln ız cen-
net fikriyle –onlara deh şetli ve ağlat ıcı görünen– ölümlere ve vefatlara kar şı 
dayanabilirler.. ve gayet zay ıf ve nazik vücutlar ında bir kuvve-i mâneviye bu-
labilirler.. ve her şeyden çabuk a ğlayan gayet mukâvemetsiz mizac- ı ruhlar ın-
da o cennet ile bir ümit bulup mesrurane ya şayabilirler. Meselâ cennet fikriy-
le der: “Benim küçük karde şim veya arkada şım öldü, cennetin bir ku şu ol-
du. Cennette gezer, bizden daha güzel ya şar.” Yoksa her vakit etraf ında ken-
di gibi çocuklar ın ve büyüklerin ölümleri, o zay ıf bîçârelerin endi şeli nazarla-
rına çarpmas ı, mukâvemetlerini ve kuvve-i mâneviyelerini zîr u zeber ederek 
gözleriyle beraber ruh, kalb, ak ıl gibi bütün letâifini dahi öyle a ğlatt ıracak, ya 
mahvolup veya divane bir bedbaht hayvan olacakt ı.
İkinci Delil : Nev-i insan ın n ısfı olan ihtiyarlar, yaln ız hayat- ı uhreviye ile 
yak ınlar ında bulunan kabre kar şı tahammül edebilirler.. ve çok alâkadar olduk-
lar ı hayatlar ının yak ında sönmesine ve güzel dünyalar ının kapanmas ına muka-
bil bir teselli bulabilirler.. ve çocuk hükmüne geçen seriü’t-teessür ruhlar ında ve 
mîzaçlar ında mevt ve zevalden ç ıkan elîm ve deh şetli me’yusiyete kar şı, ancak 
hayat- ı bâkiye ümidiyle mukabele edebilirler. Yoksa o şefkate lây ık muhterem-
ler ve sükûnete ve istirahat-i kalbiyeye çok muhtaç o endi şeli babalar ve ana-
lar, öyle bir vâveylâ-y ı ruhî ve bir da ğdağa-y ı kalbî hissedeceklerdi ki; bu dün-
ya, onlara zulmetli bir zindan ve hayat dahi kasavetli bir azap olurdu.
Üçüncü Delil : İnsanlar ın hayat- ı içtimaiyesinin en kuvvetli medar ı olan 
gençler, delikanl ılar, şiddet-i galeyanda olan hissiyatlar ını ve ifratkâr bulunan 
nefis ve hevâlar ını tecavüzattan ve zulümlerden ve tahribattan durduran ve ha-
yat- ı içtimaiyenin hüsn-ü cereyan ını temin eden, yaln ız cehennem fikridir. Yoksa 
cehennem endi şesi olmazsa, “el-Hükmü li’l-gâlib”1 kaidesiyle o sarho ş delikan-
1 “Hüküm, ço ğunluğa göre verilir.” (es-Serahsî, el-Mebsût  5/140; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân  5/208; 
el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  1/303).ONUNCU SÖZ / ZEYLİN BİRİNCİ PARÇASI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------   103
104  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
lılar, hevesâtlar ı peşinde bîçâre zay ıflara, âcizlere, dünyay ı cehenneme çevire-
ceklerdi.. ve yüksek insaniyeti, gayet süflî bir hayvaniyete döndüreceklerdi.
Dördüncü Delil : Nev-i be şerin hayat- ı dünyeviyesinde en cemiyetli mer-
kez ve en esasl ı zemberek ve dünyevî saadet için bir cennet, bir melce, bir ta-
hassüngâh ise aile hayat ıdır. Ve herkesin hânesi, küçük bir dünyas ıdır. Ve o 
hâne ve aile hayat ının hayat ı ve saadeti ise; samimî ve ciddî ve vefadârâne 
hürmet ve hakikî ve şefkatli ve fedakârâne merhamet ile olabilir. Ve bu haki-
kî hürmet ve samimî merhamet ise ebedî bir arkada şlık ve dâimî bir refâkat 
ve sermedî bir beraberlik ve hadsiz bir zamanda ve hudutsuz bir hayatta bir-biriyle pederâne, ferzendâne, karde şâne, arkada şâne münasebetlerin bulun-
mak fikriyle ve akîdesiyle olabilir.
Meselâ der: “Bu haremim; ebedî bir âlemde, ebedî bir hayatta, dâimî bir 
refika-y ı hayat ımd ır.
1 Şimdilik ihtiyar ve çirkin olmu ş ise de zarar ı yok. Çünkü 
ebedî bir güzelli ği var, gelecek. Ve böyle dâimî arkada şlığın hat ırı için her bir 
fedakârl ığı ve merhameti yapar ım.” diyerek o ihtiyâre kar ısına, güzel bir huri 
gibi muhabbetle, şefkatle, merhametle mukabele edebilir. Yoksa k ısac ık bir-i-
ki saat sûrî bir refâkatten sonra ebedî bir firak ve mufârakate u ğrayan arka-
daşlık; elbette gayet sûrî ve muvakkat ve esass ız, hayvan gibi bir rikkat-i cin-
siye manas ında ve bir mecazî merhamet ve sun’î bir hürmet verebilir ve hay-
vanâtta oldu ğu gibi; ba şka menfaatler vesâir galip hisler, o hürmet ve merha-
meti mağlup edip o dünya cennetini, cehenneme çevirir.
İşte iman- ı haşrînin yüzer neticesinden birisi, hayat- ı içtimaiye-i insani-
yeye taalluk eder. Ve bu tek neticenin de yüzer cihetinden ve faydalar ından 
mezkûr dört delile sâirleri k ıyas edilse anla şılır ki; hakikat-i ha şriyenin tahak-
kuku ve vukuu, insaniyetin ulvî hakikati ve küllî hâceti derecesinde kat’î-dir.
 Belki insan ın midesindeki ihtiyac ın vücudu, taamlar ın vücuduna delâlet 
ve şehâdetinden daha zâhirdir ve daha ziyade tahakkukunu bildirir. Ve e ğer 
bu hakikat-i ha şriyenin neticeleri insaniyetten ç ıksa; o çok ehemmiyetli ve 
yüksek ve hayattar olan insaniyet mahiyeti, murdar ve mikrop yuvas ı bir lâşe 
hükmüne sukut edece ğini isbat eder. Be şerin idare ve ahlâk ve içtimaiyat ı ile 
çok alâkadar olan içtimaiyyûn ve siyasiyyûn ve ahlâkiyyûnun kulaklar ı çınla-
sın! Gelsinler, bu bo şluğu ne ile doldurabilirler ve bu derin yaralar ı ne ile te-
davi edebilirler?..
1 Dünyada evli olan kimselerin, bu beraberliklerini cennette de devam ettireceklerine dâir bkz.: Buhârî, 
fezâilü ashâb  30; Tirmizî, menâk ıb 62; Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’  11/302.
İkinci Nokta
Hakikat-i ha şriyenin hadsiz burhanlar ından sâir erkân- ı imaniyeden ge-
len şehâdetlerin hülâsas ından ç ıkan bir burhan ı, gayet muhtasar bir surette 
beyan eder, şöyle ki:
Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın risaletine delâlet eden bü-
tün mucizeleri ve bütün delâil-i nübüvveti ve hakkaniyetinin bütün burhan-lar ı, 
birden  hakikat-i ha şriyenin tahakkukuna şehâdet ederek isbat ederler. 
Çünkü bu zât ın bütün hayat ında bütün dâvâlar ı, vahdâniyetten sonra ha şir-
de temerküz ediyor.
Hem umum peygamberleri tasdik eden ve ettiren bütün mucizeleri ve 
hüccetleri, ayn ı hakikate şehâdet eder.
Hem 1۪įِĥُøُóِÖوَ kelimesinden gelen şehâdeti bedâhet derecesine ç ıkaran 
2۪įِ×ُÝوَכُ şehâdeti de ayn ı hakikate şehâdet eder, şöyle ki:
Başta Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın hakkaniyetini isbat eden bütün mu-
cizeleri, hüccetleri ve hakikatleri, birden  hakikat-i ha şriyenin tahakkukuna 
ve vukuuna şehâdet edip isbat ederler. Çünkü Kur’ân’ ın hemen üçten birisi 
haşirdir ve ekser k ısa sûrelerinin ba şlar ında gayet kuvvetli âyât- ı haşriyedir. 
Sarîhen ve i şareten binler âyât ıyla ayn ı hakikati haber verir, isbat eder, gös-
terir. Meselâ:
4ٌħĻِčَĐ ْءٌĹَü ِÙَĐَّאùĤا َÙَĤَõْĤزَ إِنَّ ْۚħَّכُÖرَ اĳُĝَّÜا َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ ، 3ِّرَتْĳכُ ُ÷ْĩَّýĤا إِذَا
7ْÛَّĝَýْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا ، 6َتْóَĉَęْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا ، 5َאıَĤَاõْĤزِ ْرْضُŶا ِÛَĤِõْĤزُ إِذَا
9ِÙَĻِüَאĕْĤا ُßĺِïَè כَĻٰÜأَ ْģَİ ، 8نَĳُĤאءَƯùَÝَĺ َّħَĐ
1 Allah’ ın peygamberlerine (iman ederim).
2 Allah’ ın kitaplar ına (iman ederim).
3 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)
4 “Ey İnsanlar! Rabbinize kar şı gelmekten sak ının. Gerçekten k ıyâmet saatinin depremi müthi ş bir olay-
dır.” (Hac sûresi, 22/1)
5 “Yer o müthi ş depremiyle sars ıldığı zaman...” (Zilzâl sûresi, 99/1)
6 “Gök yar ıldığı zaman.” ( İnfitâr sûresi, 82/1)
7 “Gök yar ıldığı zaman...” ( İnşikak sûresi, 84/1)
8 “Onlar birbirine neyi sorup duruyorlar?” (Nebe sûresi, 78/1)
9 “Ğâşiyenin (deh şeti her taraf ı saracak olan o felâketin) mâhiyeti hakk ında elbet sen de bilgi sahibi 
oldun.” ( Ğâşiye sûresi, 88/1)9
9
9ONUNCU SÖZ / ZEYLİN BİRİNCİ PARÇASI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------   105
106  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
gibi, otuz-k ırk sûrelerin ba şlar ında bütün kat’iyetle hakikat-i ha şriyeyi kâina-
tın en ehemmiyetli ve vâcib bir hakikati oldu ğunu göstermekle beraber, sâir 
âyetlerinde dahi o hakikatin çe şit çeşit delillerini beyan edip ikna eder.
Acaba  birtek âyetin birtek i şareti, gözümüz önünde ulûm-u İslâmiye’de 
müteaddit ilmî ve kevnî hakikatleri meyve veren bir kitab ın binler böyle şe-
hâdetleri ve dâvâlar ı ile güneş gibi zuhur eden iman- ı haşrî, hakikatsiz olmas ı 
güneşin inkâr ı belki kâinat ın ademi gibi hiçbir cihet-i imkân ı var m ı? Ve yüz 
derece muhâl ve bât ıl olmaz m ı?..
Acaba  bir sultan ın birtek işareti yalan olmamak için bazen bir ordu hare-
ket edip çarp ıştığı hâlde, o pek ciddî ve izzetli sultan ın binler sözleri ve vaad-
leri ve tehditlerini yalan ç ıkarmak hiçbir cihette kabil midir? Ve hakikatsiz ol-
mak mümkün müdür?..
Acaba  on üç as ırda fâs ılas ız olarak hadsiz ruhlara, ak ıllara, kalblere, ne-
fislere hak ve hakikat dairesinde hükmeden, terbiye eden, idare eden bu mâ-nevî Sultan- ı Zîşan’ ın birtek i şareti böyle bir hakikati isbat etmeye kâfi iken, 
binler tasrihat ile bu hakikat-i ha şriyeyi gösterip isbat ettikten sonra, o hakika-
ti tan ımayan bir echel ahmak için cehennem azab ı lâz ım gelmez mi? Ve ayn- ı 
adalet olmaz m ı?..
Hem birer zamana ve birer devre hükmeden bütün semâvî suhuflar ve 
mukaddes kitaplar dahi, bütün istikbale ve umum zamanlara hükümran olan Kur’ân’ ın tafsilatla, izahatla, tekrar ile beyan ve isbat etti ği hakikat-i ha şriyeyi, 
asırlar ına ve zamanlar ına göre o hakikati kat’î kabul ile beraber, tafsilats ız ve 
perdeli ve muhtasar bir surette beyan, fakat kuvvetli bir tarzda iddia ve isbat-lar ı, Kur’ân’ ın dâvâs ını binler imza ile tasdik ederler.
Bu bahsin münasebetiyle Risale-i Münâcât’ ın âhirinde 
1ِóِìْٰźا ْمِĳَĻْĤِאÖ َאنُĩĺِْŸاَ 
rüknüne sâir rükünlerin hususan “rusül” ve “kütüb”ün şehâdeti, münâcât su-
retinde zikredilen pek kuvvetli ve hülâsal ı ve bütün evhamlar ı izale eden bir 
hüccet-i ha şriye aynen buraya giriyor. Şöyle ki, Münâcât’ta demi ş:
Ey Rabb-i Rahîm’im!
Resûl-i Ekrem’inin tâlimiyle ve Kur’ân- ı Hakîm’in dersiyle anlad ım 
ki: Başta Kur’ân ve Resûl-i Ekrem’in olarak bütün mukaddes kitaplar ve 
peygamberler, bu dünyada ve her tarafta numûneleri görülen celâlli ve ce-
1 Âhiret gününe imân.9
mâlli isimlerinin tecellileri daha parlak bir surette ebedü’l-âbâdda devam 
edeceğine.. ve bu fâni âlemde rahîmâne cilveleri, numûneleri mü şâhede 
edilen ihsânât ının daha şâşaal ı bir tarzda dâr- ı saadette istimrar ına ve be-
kâs ına.. ve bu k ısa hayat- ı dünyeviyede onlar ı zevk ile gören ve muhabbet 
ile refâkat eden mü ştâklar ın, ebedde dahi refâkatlerine ve beraber bulun-
malar ına icmâ ve ittifak ile şehâdet ve delâlet ve i şaret ederler.
Hem yüzer mucizât- ı bâhirelerine ve âyât- ı kât ıalar ına istinaden, ba ş-
ta Resûl-i Ekrem ve Kur’ân- ı Hakîm’in olarak bütün nuranî ruhlar ın sa-
hipleri olan peygamberler ve bütün münevver kalblerin kutublar ı olan 
veliler ve bütün keskin ve nurlu ak ıllar ın mâdenleri olan s ıddîkînler, bü-
tün suhuf-u semâviyede ve kütüb-ü mukaddesede senin çok tekrar ile et-tiğin binler vaadlerine ve tehditlerine istinaden, hem senin kudret ve rah-
met ve inâyet ve hikmet ve celâl ve cemâl gibi âhireti iktiza eden kudsî s ı-
fatlar ına ve şe’nlerine.. ve senin izzet-i celâline ve saltanat- ı rubûbiyetine 
itimaden, hem âhiretin izlerini ve tere şşuhât ını bildiren hadsiz ke şfiyatla-
rına ve mü şâhedelerine ve ilmelyakîn ve aynelyakîn derecesinde bulunan 
itikatlar ına ve imanlar ına binâen saadet-i ebediyeyi insanlara müjdeliyor-
lar. Ehl-i dalâlet için cehennem ve ehl-i hidayet için cennet bulundu ğunu 
haber verip ilân ediyorlar, kuvvetli iman edip şehâdet ediyorlar.
Ey Kadîr-i Hakîm! Ey Rahmân- ı Rahîm! Ey Sad ıku’l-va’di’l-Kerîm! 
Ey izzet ve azamet ve celâl sahibi Kahhâr- ı Zülcelâl!
Bu kadar sad ık dostlar ını ve bu kadar vaadlerini ve bu kadar s ıfât ve 
şuûnât ını yalanc ı çıkarmak, tekzip etmek.. ve saltanat- ı rubûbiyetinin ka-
t’î mukteziyât ını tekzip edip yapmamak.. ve senin sevdi ğin ve onlar da-
hi seni tasdik ve itaat etmekle kendilerini sana sevdiren hadsiz makbul ibad ının âhirete bakan hadsiz dualar ını ve dâvâlar ını reddetmek, dinle-
memek.. ve küfür ve isyan ile ve seni vaadinde tekzip etmekle, senin aza-met-i kibriyâna dokunan ve izzet-i celâline dokunduran ve ulûhiyetinin haysiyetine ili şen ve şefkat-i rubûbiyetini müteessir eden ehl-i dalâleti ve 
ehl-i küfrü ha şrin inkâr ında, onlar ı tasdik etmekten yüz binler derece 
mukaddessin ve hadsiz derece münezzeh ve âlîsin. Böyle nihâyetsiz bir zulümden ve nihâyetsiz bir çirkinlikten, senin o nihâyetsiz adaletini ve nihâyetsiz cemâlini ve hadsiz rahmetini, hadsiz derece takdis ediyoruz. Ve bütün kuvvetimizle iman ederiz ki
: O yüz binler sad ık elçilerin ve o 
hadsiz do ğru dellâl- ı saltanat ın olan enbiyâ, asfiya, evliyalar ın; hakkalya-
kîn, aynelyakîn, ilmelyakîn suretinde senin uhrevî rahmet hazinelerine, âlem-i bekâdaki ihsânât ının definelerine ve dâr- ı saadette tamam ıyla zu-ONUNCU SÖZ / ZEYLİN BİRİNCİ PARÇASI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------   107
108  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
hur eden güzel isimlerinin harika güzel cilvelerine şehâdetleri hak ve ha-
kikattir.. ve i şaretleri do ğru ve mutâb ıktır.. ve beşaretleri sâd ık ve vâkidir. 
Ve onlar bütün hakikatlerin mercii ve güne şi ve hâmisi olan “Hak” ismi-
nin en büyük bir şuâ ı, bu hakikat-i ekber-i ha şriye oldu ğunu iman ederek 
senin emrin ile senin ibad ına hak dairesinde ders veriyorlar ve ayn- ı ha-
kikat olarak tâlim ediyorlar.
Yâ Rab!  Bunlar ın ders ve tâlimlerinin hakk ı ve hürmeti için, bize ve 
Risale-i Nur talebelerine iman- ı ekmel ve hüsn-ü hâtime ver ve bizleri on-
lar ın şefaatlerine mazhar eyle, âmîn...
...........
Hem nas ıl ki Kur’ân’ ın belki bütün semâvî kitaplar ın hakkaniyetini is-
bat eden umum deliller ve hüccetler ve Habibullah’ ın belki bütün enbiyâ-
nın nübüvvetlerini isbat eden umum mucizeler ve burhanlar, –dolay ısıyla– 
en büyük müddeâlar ı olan âhiretin tahakkukuna delâlet ederler. Aynen öy-
le de Vâcibü’l-vücûd’un vücuduna ve vahdetine şehâdet eden ekser delil-
ler ve hüccetler, –dolay ısıyla– rubûbiyetin ve ulûhiyetin en büyük medar ı ve 
mazhar ı olan dâr- ı saadetin ve âlem-i bekân ın vücuduna, aç ılmas ına şehâ-
det ederler. Çünkü gelecek makamatta beyan ve isbat edilece ği gibi Zât- ı 
Vâcibü’l-vücûd’un hem mevcudiyeti, hem umum s ıfatlar ı, hem ekser isimleri, 
hem rubûbiyet, ulûhiyet, rahmet, inâyet, hikmet, adalet gibi vas ıflar ı, şe’nleri 
lüzum derecesinde âhireti iktiza ve vücûb derecesinde bâki bir âlemi istilzam ve zaruret derecesinde mükâfat ve mücâzât için ha şri ve neşri isterler.
Evet, madem  ezelî ve ebedî bir Allah var. Elbette saltanat- ı ulûhiyeti-
nin sermedî bir medar ı olan âhiret vard ır. Ve madem bu kâinatta ve zîhayatta 
gayet haşmetli ve hikmetli ve şefkatli bir rubûbiyet-i mutlaka var ve görünü-
yor. Elbette o rubûbiyetin ha şmetini sukuttan ve hikmetini abesiyetten ve şef-
katini gadirden kurtaran, ebedî bir dâr- ı saadet bulunacak ve girilecek.
Hem madem  göz ile görünen bu hadsiz in’amlar, ihsanlar, lütuflar, 
keremler, inâyetler, rahmetler; perde-i gayb arkas ında bir Zât- ı Rahmân- ı 
Rahîm’in bulundu ğunu sönmemi ş ak ıllara, ölmemi ş kalblere gösterir. Elbette 
in’am ı istihzadan ve ihsan ı aldatmaktan ve inâyeti adâvetten ve rahmeti azap-
tan ve lütuf ve keremi ihânetten halâs eden ve ihsan ı ihsan eden ve nimeti ni-
met eden, bir âlem-i bâkîde bir hayat- ı bâkiye var ve olacakt ır.
Hem madem  bahar fasl ında zeminin dar sayfas ında hatas ız yüz bin ki-
tab ı birbiri içinde yazan bir kalem-i kudret gözümüz önünde yorulmadan i ş-9
9
9
9
liyor. Ve o kalem sahibi yüz bin defa ahd ve vaadetmi ş ki: “Bu dar yerde ve 
kar ışık ve birbiri içinde yaz ılan bahar kitab ından daha kolay olarak geni ş bir 
yerde güzel ve lâyemût bir kitab ı yazacağım ve size okutturaca ğım” diye, bü-
tün fermanlarda o kitaptan bahsediyor. Elbette ve her hâlde o kitab ın asl ı ya-
zılm ış ve haşir ve neşir ile hâşiyeleri de yaz ılacak ve umumun defter-i âmâlle-
ri onda kaydedilecek.
Hem madem  bu arz, kesret-i mahlûkat cihetiyle ve mütemâdiyen de-
ğişen yüz binler çe şit çeşit envâ- ı zevilhayat ve zevilervah ın meskeni, men-
şei, fabrikas ı, meşheri, mah şeri olmas ı haysiyetiyle bu kâinat ın kalbi, merke-
zi, hülâsas ı, neticesi, sebeb-i hilkati olarak gayet büyük öyle bir ehemmiyeti 
var ki küçüklü ğüyle beraber koca semâvâta kar şı denk tutulmu ş. Semâvî fer-
manlarda daima 1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رَبُّ deniliyor. Ve madem bu mahiyetteki 
arz ın her taraf ına hükmeden.. ve ekser mahlûkat ına tasarruf eden.. ve ekser 
zîhayat mevcudât ını teshir edip kendi etraf ına toplatt ıran.. ve ekser masnûâ-
tını kendi hevesât ının hendesesiyle ve ihtiyacat ının düsturlar ıyla öyle güzelce 
tanzim ve te şhir ve tezyin ve çok antika nevilerini liste gibi birer yerlerde öyle 
toplay ıp süslettirir ki; de ğil yaln ız ins ve cin nazarlar ını, belki semâvât ehlinin 
ve kâinat ın nazar- ı dikkatlerini ve takdirlerini ve kâinat ın sahibinin nazar- ı is-
tihsan ını celbetmekle gayet büyük bir ehemmiyet ve k ıymet alan ve bu hay-
siyetle bu kâinat ın hikmet-i hilkati ve büyük neticesi ve k ıymetli meyvesi ve 
arz ın halifesi2 olduğunu fenleriyle, sanatlar ıyla gösteren.. ve dünya cihetinde 
Sani-i âlem’in mucizeli sanatlar ını gayet güzelce te şhir ve tanzim etti ği için, is-
yan ve küfrüyle beraber dünyada b ırak ılan ve azab ı tehir edilen ve bu hizmeti 
için imhal edilip muvaffakiyet gören nev-i benîâdem var.
Ve madem  bu mahiyetteki nev-i benîâdem, mîzaç ve hilkat itibar ıyla 
gayet zay ıf ve âciz ve gayet acz ve fakr ıyla beraber hadsiz ihtiyacat ı ve teellü-
mât ı olduğu hâlde, bütün bütün kuvvetinin ve ihtiyâr ının fevkinde olarak ko-
ca küre-i arz ı, o nev-i insana lüzumu bulunan her nevi madenlere mahzen ve 
her nevi taamlara ambar ve nev-i insan ın hoşuna gidecek her çe şit mallara 
bir dükkân suretine getiren, gayet kuvvetli ve hikmetli ve şefkatli bir mutasar-
rıf var ki böyle nev-i insana bak ıyor, besliyor, istedi ğini veriyor.
Ve madem  bu hakikatteki bir Rab; hem insan ı sever, hem kendini in-
sana sevdirir.. hem bâkîdir, hem bâki âlemleri var.. hem adaletle her i şi görür 
1 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16; İsrâ sûresi, 17/102; Kehf sûresi, 18/14; Meryem sûresi, 
19/65; …)
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30.9
9
9ONUNCU SÖZ / ZEYLİN BİRİNCİ PARÇASI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------   109
110  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ve hikmetle her şeyi yap ıyor. Hem bu k ısa hayat- ı dünyeviyede ve bu k ısac ık 
ömr-ü be şerde ve bu muvakkat ve fâni zeminde o Hâkim-i Ezelî’nin ha şmet-i 
saltanat ı ve sermediyet-i hâkimiyeti yerle şemiyor. Ve nev-i insanda vuku bu-
lan ve kâinat ın intizam ına ve adalet ve muvâzenelerine ve hüsn-ü cemâline 
münâfi ve muhalif çok büyük zulümleri ve isyanlar ı ve velinimetine ve onu şef-
katle besleyene kar şı ihânetleri, inkârlar ı, küfürleri bu dünyada cezas ız kal ıp, 
gaddar zalim, rahat ile hayat ını ve bîçâre mazlum me şakkatler içinde ömürleri-
ni geçirirler. Ve umum kâinatta eserleri görünen şu adalet-i mutlakan ın mahi-
yeti ise, dirilmemek suretiyle o gaddar zalimlerin ve me’yus mazlumlar ın vefat 
içindeki müsâvâtlar ına bütün bütün z ıttır, kald ırmaz, müsaade etmez!
Ve madem  nas ıl ki kâinat ın sahibi, kâinattan zemini ve zeminden nev-i 
insan ı intihap edip gayet büyük bir makam, bir ehemmiyet vermi ş. Öyle de 
nev-i insandan dahi makâs ıd-ı rubûbiyetine tevâfuk eden ve kendilerini iman 
ve teslim ile ona sevdiren hakikî insanlar olan enbiyâ ve evliya ve asfiyay ı inti-
hap edip kendine dost ve muhatap ederek, onlar ı mucizeler ve tevfikler ile ik-
ram.. ve dü şmanlar ını semâvî tokatlar ile tâzib ediyor. Ve bu k ıymetli ve sevimli 
dostlar ından dahi, onlar ın imam ı ve mefhari olan Muhammed (aleyhissalâtü vesse-
lâm)’ı intihap ederek, ehemmiyetli küre-i arz ın yar ısını ve ehemmiyetli nev-i in-
san ın beşten birisini uzun as ırlarda O’nun nuruyla tenvir ediyor. Âdeta bu kâ-
inat O’nun için yarat ılm ış gibi; bütün gayeleri O’nun ile ve O’nun dini ile ve 
Kur’ân’ ı ile tezahür ediyor. Ve o pek çok k ıymettar ve milyonlar sene ya şaya-
cak kadar hadsiz hizmetlerinin ücretlerini hadsiz bir zamanda almaya müste-hak ve lây ık iken, gayet me şakkatler ve mücâhedeler içinde altm ış üç sene gi-
bi k ısac ık bir ömür verilmi ş. Acaba hiçbir cihetle hiçbir imkân ı, hiçbir ihtimali, 
hiçbir kabiliyeti var m ı ki; o Zât, bütün emsâli ve dostlar ıyla beraber dirilmesin.. 
ve şimdi de ruhen diri ve hayy olmas ın.. idam- ı ebedî ile mahvolsunlar? Hâ şâ, 
yüz bin defa hâ şâ ve kellâ!.. Evet, 
bütün kâinat ve hakikat-i âlem, O’nun di-
rilmesini dâvâ eder ve hayat ını Sahib-i kâinat’tan talep ediyor…
Ve madem  Yedinci Şuâ olan Âyetü’l-Kübrâ’da her biri bir da ğ kuvvetin-
de otuz üç adet icmâ-y ı azîm isbat etmi şler ki: Bu kâinat bir elden ç ıkm ış ve bir-
tek zât ın mülküdür.. ve kemâlât- ı ilâhiyenin medar ı olan vahdetini ve ehadiyetini 
bedâhetle göstermi şler.. ve vahdet ve ehadiyet ile bütün kâinat, o Zât- ı Vâhid’in 
emirber neferleri ve musahhar memurlar ı hükmüne geçiyor.. ve âhiretin gelme-
siyle kemâlât ı, sukuttan ve adalet-i mutlakas ı, müstehziyâne gadr- ı mutlaktan ve 
hikmet-i âmmesi, sefâhetkârâne abesiyetten ve rahmet-i vâsias ı lâhiyâne tâzip-
ten ve izzet-i kudreti zelilane aczden kurtulurlar, takaddüs ederler.9
9
Elbette ve elbette ve her hâlde iman- ı billâh ın yüzer nüktesinden bu se-
kiz madem lerdeki hakikatlerin muktezas ıyla k ıyâmet kopacak.. ha şir ve neşir 
olacak.. dâr- ı mücâzât ve mükâfat aç ılacak… Tâ ki arz ın mezkûr ehemmiyeti 
ve merkeziyeti ve insan ın ehemmiyeti ve k ıymeti tahakkuk edebilsin.. ve arz 
ve insan ın Hâl ık’ı ve Rabb’i olan Mutasarr ıf-ı Hakîm’in mezkûr adaleti, hik-
meti, rahmeti, saltanat ı takarrur edebilsin.. ve o Bâki Rabb’in mezkûr hakikî 
dostlar ı ve müştâklar ı idam- ı ebedîden kurtulsun.. ve o dostlar ın en büyü ğü 
ve en k ıymettar ı, bütün kâinat ı memnun ve minnettar eden kudsî hizmetleri-
nin mükâfat ını görsün.. ve Sultan- ı Sermedî’nin kemâlât ı, naks ve kusurdan 
ve kudreti, aczden ve hikmeti, sefâhetten ve adaleti, zulümden tenezzüh ve takaddüs ve teberrî etsin.
Elhâs ıl, madem Allah var, elbette âhiret vard ır…
Hem nas ıl ki mezkûr üç erkân- ı imaniye onlar ı isbat eden bütün delilleriy-
le haşre şehâdet ve delâlet ederler. Öyle de ِّٰųا َīِĨ ِّه۪óَüوَ ِه۪óْĻَì َرِïَĝْĤِאÖوَ ۪įِÝَئِכَŻَĩِÖوَ 
1ĵٰĤَאđَÜ olan iki rükn-ü imanî dahi, ha şri istilzam edip kuvvetli bir surette âlem-i 
bekâya şehâdet ve delâlet ederler, şöyle ki:
Melâikenin vücudunu ve vazife-i ubûdiyetlerini isbat eden bütün deliller 
ve hadsiz mü şâhedeler, mükâlemeler2, –dolay ısıyla– âlem-i ervah ın ve âlem-i 
gayb ın ve âlem-i bekân ın ve âlem-i âhiretin ve ileride cin ve ins ile şenlendiri-
lecek olan dâr- ı saadetin ve cennet ve cehennemin vücudlar ına delâlet eder-
ler. Çünkü melekler bu âlemleri izn-i ilâhî ile görebilirler ve girerler. Ve Hazreti Cebrail gibi, insanlar ile görü şen
3 umum melâike-i mukarrebîn, mezkûr âlem-
lerin vücudlar ını ve onlar, onlarda gezdiklerini müttefikan haber veriyorlar.4 
1 Melâikeye, kadere, hay ır ve şerrin Allah Tealâ’dan geldi ğine imân ederim. (Ebû Hanîfe, el-F ıkhu’l-
ekber  s.27-29. Bunlar ı îmân esaslar ından sayan hadisler için bkz.: Buhârî, îmân  50; tefsîr (31)  2; 
Müslim, îmân  1, 8, 9)
2 Hz. İbrahim (aleyhisselâm)*1, Hz. Lût (aleyhisselâm)*2, sahabeden Irbâd İbni Sâriye*3, İmrân İbni Husayn*4 
ve Hz. Selman*5 melek görenler aras ındad ır, ayr ıca Cenâb- ı Hak (celle celâlüh) , Benî İsrâil’den 3 ki şiye, 
onlar ı imtihan etmek üzere bir melek göndermi ştir: Buhârî, enbiyâ  51; Müslim, zühd  10.
*1 Bkz.: Hûd sûresi, 11/70; Ankebût sûresi, 29/31; Zâriyât sûresi, 51/28.
*2 Bkz.: Hûd sûresi, 11/77; Ankebût sûresi, 29/33.
*3 Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  18/245.
*4 Bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  3/536; el-Bezzâr, el-Müsned  9/19; et-Tahâvî, Şerhu meâni’l-
âsâr 4/324.
*5 Bkz.: Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  1/204; İbnü’l-Cevzî, Sıfatü’s-safve  1/551.
3 Bkz.: Buhârî, îmân  37, menâk ıb 25; Müslim, îmân  1, 10, fezâilü’s-sahâbe  100.
4 Meselâ Hz. Cebrâil’in (aleyhisselâm) , cennet ve cehennemin yarat ılışından sonra onlar ı görmek üzere 
gönderildi ğine dair bkz.: Tirmizî, cennet  21; Ebû Dâvûd, sünnet  22; Nesâî, eymân  3; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  2/332, 354, 373.ONUNCU SÖZ / ZEYLİN BİRİNCİ PARÇASI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------   111
112  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Görmedi ğimiz Amerika k ıtas ının vücudunu, ondan gelenlerin ihbar ıyla bedi-
hî bildiğimiz gibi yüz tevâtür kuvvetinde bulunan melâike ihbarat ıyla âlem-i 
bekân ın ve dâr- ı âhiretin ve cennet ve cehennemin vücudlar ına o kat’iyette 
iman etmek gerektir. Ve öyle de iman ederiz.
Hem Yirmi Alt ınc ı Söz olan Risale-i Kader’de “iman- ı bilkader” rüknü-
nü isbat eden bütün deliller, –dolay ısıyla– haşre ve neşr-i suhufa ve mizan- ı 
ekberdeki muvâzene-i âmâle delâlet ederler. Çünkü her şeyin mukadderât ı-
nı gözümüz önünde nizam ve mizan levhalar ında kaydetmek.. ve her zîhaya-
tın sergüze şte-i hayatiyelerini kuvve-i hâf ızalar ında ve çekirdeklerinde vesâir 
elvâh- ı misâliyede yazmak.. ve her zîruhun hususan insanlar ın defter-i âmâl-
lerini elvâh- ı mahfûzada tesbit etmek ve geçirmek, elbette öyle muhit bir ka-
der ve hakimâne bir takdir ve müdakkikâne bir kay ıt ve hafîzâne bir kitabet, 
ancak mahkeme-i kübrâda umumî bir muhakeme neticesinde dâimî bir mü-kâfat ve mücâzât için olabilir. Yoksa o ihatal ı ve inceden ince olan kay ıt ve 
muhafaza; bütün bütün manas ız, faydas ız kal ır. Hikmete ve hakikate münâ-
fi olur. Hem ha şir gelmezse kader kalemiyle yaz ılan bu kitab- ı kâinat ın bütün 
muhakkak manalar ı bozulur ki, hiçbir cihet-i imkân ı olamaz. Ve o ihtimal, bu 
kâinat ın vücudunu inkâr gibi bir muhâl, belki bir hezeyan olur.
Elhâs ıl: İman ın beş rüknü, bütün delilleriyle ha şir ve neşrin vukuuna 
ve vücuduna ve dâr- ı âhiretin vücuduna ve aç ılmas ına delâlet edip ister-
ler ve şehâdet edip talep ederler.
İşte hakikat-i ha şriyenin azametine tam muvâf ık böyle azametli ve sars ıl-
maz direkleri ve burhanlar ı bulundu ğu içindir ki; Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın 
hemen hemen üçten birisi ha şir ve âhireti te şkil ediyor.. ve onu bütün hakâi-
kine temel ta şı ve üssü’l-esas yap ıyor.. ve her şeyi onun üstüne bina ediyor.
(Mukaddime nihâyet buldu.)
Zeylin İkinci Parças ı
(Baştaki âyetin mucizâne i şaret ettikleri dokuz tabaka berâhin-i ha ş-
riyeye dair dokuz makamdan “Birinci Makam ”:)
 َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ۝ نَĳُéِ×ْāُÜ َīĻِèوَ نَĳُùْĩُÜ َīĻِè ِّٰųا َאنَéْ×ُùَĘ
 ِجُóْíُĺوَ ِÛِّĻَĩْĤا َīِĨ َّĹَéْĤا ِجُóْíُĺ ۝ ُونَóِıْčُÜ َīĻِèوَ ًّאĻِýَĐوَ َْرْضِŶوَا
1نَĳُäَóْíُÜ ِכَĤٰñوَכَ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺوَ ِّĹَéْĤا َīِĨ َÛِّĻَĩْĤا
olan f ıkradaki ferman- ı haşre dâir buradaki gösterdi ği bürhân- ı bâhiri ve hüc-
cet-i kât ıası beyan ve izah edilecek in şâallah.2(Hâşiye-1)
Otuzuncu Lem’an ın Beşinci 
Nüktesinin Dördüncü Remzi3
4(Hâşiye-2)Hayat ın yirmi sekizinci hâssas ında beyân edilmi ştir ki; hayat, îmâ-
nın alt ı erkân ına bak ıp isbât ediyor; onlar ın tahakkukuna i şaretler ediyor.
Evet, madem bu kâinat ın en mühim neticesi ve meyvesi ve hikmet-i hil-
kati hayatt ır; elbette o hakikat-i âliye, bu fânî, k ısac ık, noksan, elemli hayat- ı 
dünyeviyeye münhas ır değildir. Belki hayat ın yirmi dokuz hâssas ıyla mâhiye-
tinin azameti anla şılan şecere-i hayat ın gayesi, neticesi ve o şecerenin azame-
tine lây ık meyvesi, hayat- ı ebediyedir ve hayat- ı uhreviyedir; ta şıyla ve ağa-
cıyla, topra ğıyla hayattar olan dâr- ı saâdetteki hayatt ır. Yoksa bu hadsiz cihâ-
zât- ı mühimme ile teçhiz edilen hayat şeceresi; zî şuûr hakk ında, hususan in-
san hakk ında meyvesiz, faydas ız, hakikatsiz olmak lâz ım gelecek.. ve serma-
yece ve cihâzâtça serçe ku şundan meselâ yirmi derece ziyâde ve bu kâina-
1 “Haydi siz ak şama girerken, sabaha ç ıkarken Allah’ ı takdis ve tenzih edin, namaz k ılın. Göklerde ve 
yerde hamd, güzel övgü O’na mahsustur. İkindi vaktinde de, ö ğleye girerken de O’nu takdis ve tenzih 
edin, namaz k ılın. O, ölüden diriyi ç ıkar ır, diriden ölüyü ç ıkar ır ve ölmü ş toprağa hayat verir. İşte siz 
de öldükten sonra böylece diriltileceksiniz.” (Rûm sûresi, 30/17-19)
2 (Hâşiye-1) O makam daha yaz ılmam ış.
3 Buradan itibaren Zeylin 3. Parças ına kadar olan k ısım; 30. Lem’a’n ın, İsm-i Hayy’ ın bir cilvesinden 
bahseden 5. Nüktesi’nin 4. Remzi olup, Lem’alar’da da yer almaktad ır.
4 (Hâşiye-2) Hayat meselesi ha şre münasebeti için buraya girmi ş. Fakat hayat ın âhirinde kader 
rüknüne i şareti pek ince ve derindir.
114  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
tın ve zîhayat ın en mühim, yüksek ve ehemmiyetli mahlûku olan insan, serçe 
kuşundan, saâdet-i hayat cihetinde yirmi derece a şağı düşüp en bedbaht, en 
zelil bir bîçâre olacak…
Hem en k ıymettar bir nimet olan ak ıl dahi, geçmi ş zaman ın hüzünlerini 
ve gelecek zaman ın korkular ını düşünmekle kalb-i insan ı mütemâdiyen inci-
tip bir lezzete dokuz elemleri kar ıştırdığından, en musîbetli bir belâ olur. Bu 
ise, yüz derece bât ıldır. Demek bu hayat- ı dünyeviye, âhirete îmân rüknünü 
kat’î isbât ediyor ve her baharda ha şrin üç yüz binden ziyâde nümûnelerini 
gözümüze gösteriyor.
Acaba senin cisminde, senin bahçende ve senin vatan ında hayat ına lâ-
zım ve münasip bütün levâz ımat ı ve cihâzât ı hikmet ve inâyet ve rahmetle ih-
zâr eden ve vaktinde yeti ştiren, hattâ senin midenin bekâ ve ya şamak arzu-
suyla etti ği hususî ve cüz’î olan r ızık duâs ını bilen ve i şiten ve hadsiz leziz ta-
amlarla o duân ın kabulünü gösteren ve mideyi memnun eden bir Mutasarr ıf-ı 
Kadîr, hiç mümkün müdür ki; seni bilmesin ve görmesin? Ve nev-i insan ın 
en büyük gayesi olan hayat- ı ebediyeye lâz ım esbâb ı ihzâr etmesin? Ve nev-i 
insan ın en büyük, en ehemmiyetli, en lây ık ve umumî olan bekâ duâs ını ha-
yat- ı uhreviyenin in şâsıyla ve cennetin îcâd ıyla kabul etmesin? Ve kâinat ın en 
mühim mahlûku, belki zeminin sultan ı ve neticesi olan nev-i insan ın arş ve 
ferşi ç ınlatan umumî ve gayet kuvvetli duâs ını işitmeyip küçük bir mide kadar 
ehemmiyet vermesin, memnun etmesin, kemâl-i hikmetini ve nihayet rahme-tini inkâr ettirsin? Hâ şâ, yüz bin defa hâ şâ!
Hem hiç kâbil midir ki; hayat ın en cüz’îsinin pek gizli sesini i şitsin, derdi-
ni dinlesin ve derman versin ve naz ını çeksin ve kemâl-i itina ve ihtimam ile 
beslesin ve ona dikkatle hizmet ettirsin ve büyük mahlûkat ını ona hizmetkâr 
yaps ın; ve sonra en büyük ve k ıymettar ve bâkî ve nazdar bir hayat ın gök sa-
dâs ı gibi yüksek sesini i şitmesin? Ve onun çok ehemmiyetli bekâ duâs ını ve 
naz ını ve niyaz ını nazara almas ın!
Âdetâ bir neferin kemâl-i itina ile teçhizat ve idaresini yaps ın; ve mu-
tî ve muhte şem orduya hiç bakmas ın? Ve zerreyi görsün, güne şi görmesin? 
Sivrisineğin sesini i şitsin, gök gürültüsünü i şitmesin? Hâ şâ, yüz bin defa hâ şâ!
Hem hiçbir cihetle ak ıl kabul eder mi ki; hadsiz rahmetli, muhabbetli ve 
nihayet derecede şefkatli ve Kendi sanat ını çok sever ve Kendini çok sevdirir 
ve Kendini sevenleri ziyâde sever bir Zât- ı Kadîr-i Hakîm, en ziyâde Kendini 
seven ve sevimli ve sevilen ve Sâni’ini f ıtraten peresti ş eden hayat ı ve haya-
tın zât ı ve cevheri olan rûhu, mevt-i ebedî ile idam edip, kendinden o sevgili 
muhibbini ve habibini ebedî bir sûrette küstürsün, dar ıltsın, dehşetli rencide 
ederek s ırr- ı rahmetini ve nur-u muhabbetini inkâr etsin ve ettirsin? Yüz bin 
defa hâşâ ve kellâ!
Bu kâinat ı cilvesiyle süslendiren bir cemâl-i mutlak ve umum mahlûkat ı 
sevindiren bir rahmet-i mutlaka, böyle hadsiz bir çirkinlikten ve kubh-u mut-laktan ve böyle bir zulm-ü mutlaktan, bir merhametsizlikten, elbette nihayet-siz derece münezzehtir ve mukaddestir.
Netice : Madem dünyada hayat var, elbette insanlardan hayat ın s ırrını an-
la yanlar ve hayat ını sû-i istimâl etmeyenler, dâr- ı bekâda ve cennet-i bâkiye-
de, hayat- ı bâkiyeye mazhar olacaklard ır.
1 Âmennâ!
Ve hem nas ıl ki yeryüzünde bulunan parlak şeylerin güne şin akisleriyle 
parlamalar ı ve denizlerin yüzlerinde kabarc ıklar ı ziyân ın lem’alar ıyla parlay ıp 
sönmeleri, arkalar ından gelen kabarc ıklar yine hayalî güne şçiklere aynal ık et-
meleri bilbedâhe gösteriyor ki; o lem’alar, yüksek bir tek güne şin cilve-i in’-
ikâs ıdırlar ve güne şin vücudunu muhtelif diller ile yâd ediyorlar ve ışık par-
maklar ıyla ona işaret ediyorlar.
Aynen öyle de, Zât- ı Hayy- ı Kayyûm’un Muhyî isminin cilve-i âzam ı ile 
berrin yüzünde ve bahrin içinde zîhayatlar ın kudret-i ilâhiye ile parlay ıp, ar-
kalar ından gelenlere yer vermek için “Yâ Hayy!” deyip perde-i gaybda giz-
lenmeleri; bir hayat- ı sermediye sahibi olan Zât- ı Hayy- ı Kayyûm’un hayat ı-
na ve vücub-u vücuduna şehâdetler, i şaretler ettikleri gibi; umum mevcûdât ın 
tanziminde eseri görünen ilm-i ilâhîye şehâdet eden bütün deliller ve kâinata 
tasarruf eden kudreti isbât eden bütün bürhânlar ve tanzim ve idare-i kâinatta hükümfermâ olan irade ve me şîeti isbât eden bütün hüccetler ve kelâm- ı rab-
bânî ve vahy-i ilahiyenin medâr ı olan risâletleri isbât eden bütün alâmetler, 
mucizeler ve hâkezâ… yedi s ıfât- ı ilâhiyeye şehâdet eden bütün delâil; bilitti-
fak Zât- ı Hayy-
ı Kayyûm’un hayat ına delâlet, şehâdet, işaret ediyorlar.
Çünkü nas ıl bir şeyde görmek varsa, hayat ı da var; işitmek varsa, hayat ın 
alâmetidir; söylemek varsa, hayat ın vücuduna i şaret eder; ihtiyar, irade var-
sa hayat ı gösterir…
1 Bu hakikati ifade eden baz ı ayet-i kerîmeler için bkz.: Bakara sûresi, 2/25, 82; Âl-i imran sûresi, 3/133-
136; A’râf sûresi, 7/42; Yûnus sûresi, 10/26; Hûd sûresi, 11/23; Nisâ sûresi, 4/122; Nahl sûresi, 16/30-31, 97.ONUNCU SÖZ / ZEYLİN İKİNCİ PARÇASI   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------   115
116  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Aynen öyle de; bu kâinatta âsâr ıyla vücudlar ı muhakkak ve bedihî olan 
kudret-i mutlaka ve irade-i şâmile ve ilm-i muhît gibi s ıfatlar bütün delâille-
riyle Zât- ı Hayy- ı Kayyûm’un hayat ına ve vücub-u vücuduna şehâdet ederler 
ve bütün kâinat ı bir gölgesiyle ışıkland ıran ve bir cilvesiyle bütün dâr- ı âhireti 
zerrât ıyla beraber hayatland ıran hayat- ı sermediyesine şehâdet ederler.
Hem hayat, “Melâikeye Îmân” rüknüne dahi bakar, remzen isbât eder. 
Çünkü madem kâinatta en mühim netice hayatt ır ve en ziyâde inti şar eden ve 
kıymettarl ığı için nüshalar ı teksir edilen ve zemin misafirhânesini gelip geçen 
kâfilelerle şenlendiren zîhayatlard ır.
Ve madem küre-i arz bu kadar zîhayat ın envâ ıyla dolmu ş ve mütemâdi-
yen zîhayat envâlar ını tecdid ve teksir etmek hikmetiyle her vakit dolar bo şa-
lır ve en hasis ve çürümü ş maddelerinde dahi kesretle zîhayatlar halk edilerek 
bir mahşer-i huveynât oluyor. Ve madem hayat ın süzülmü ş en sâfî hulâsas ı 
olan şuûr ve ak ıl ve en latîf ve sâbit cevheri olan rûh, bu küre-i arzda gayet 
kesretli bir sûrette halk olunuyorlar; âdetâ küre-i arz, hayat ve ak ıl ve şuûr ve 
ervâh ile ihyâ olup öyle şenlendirilmi ş. Elbette küre-i arzdan daha latîf, daha 
nuranî, daha büyük, daha ehemmiyetli olan ecrâm- ı semâviye; ölü, câmid, 
hayats ız, şuûrsuz kalmas ı imkân hâricindedir.
Demek gökleri, güne şleri, y ıldızlar ı şenlendirecek ve hayattar vaziyetini 
verecek ve netice-i hilkat-i semâvât ı gösterecek ve hitâbât- ı sübhâniyeye maz-
har olacak olan zî şuûr, zîhayat ve semâvâta münasip sekeneler, her hâlde 
sırr- ı hayatla bulunuyorlar ki, onlar da melâikelerdir.
Hem hayat ın s ırr- ı mâhiyeti “Peygamberlere Îmân” rüknüne bak ıp 
remzen isbât eder. Evet madem kâinat, hayat için yarat ılm ış ve hayat da-
hi Hayy- ı Kayyûm-u Ezelî’nin bir cilve-i âzam ıdır, bir nak ş-ı ekmelidir, bir 
sanat- ı ecmelidir. Madem hayat- ı sermediye, Resûllerin gönderilmesiyle ve 
Kitaplar ın indirilmesiyle kendini gösterir. Evet, e ğer Kitaplar ve Peygamberler 
olmazsa, o hayat- ı ezeliye bilinmez.
Nas ıl ki bir adam ın söylemesiyle, diri ve hayattar oldu ğu anlaşılır; öyle 
de, bu kâinat ın perdesi alt ında olan âlem-i gayb ın arkas ında söyleyen, konu-
şan, emir ve nehyedip hitab eden bir Zât ın kelimât ını, hitâbât ını gösterecek, 
Peygamberler ve ellerinde nâzil olan Kitaplard ır. Elbette kâinattaki hayat, kat’î 
bir sûrette Hayy- ı Ezelî’nin vücub-u vücuduna kat’î şehâdet etti ği gibi; o hayat- ı 
ezeliyenin şuâat ı, celevât ı, münasebât ı olan “İrsâl-i Rusül” ve “ İnzâl-i Kütüb” 
rükünlerine bakar, remzen isbât eder. Ve bilhassa risâlet-i Muhammediye (aley-9
9
hissalâtü vesselâm)  ve vahy-i Kur’ânî, hayat ın rûhu ve akl ı hükmünde oldu ğundan, 
bu hayat ın vücudu gibi, hakkaniyetleri kat’îdir denilebilir.
Evet, nas ıl ki hayat, bu kâinattan süzülmü ş bir hulâsad ır. Ve şuûr ve 
his dahi hayattan süzülmü ş, hayat ın bir hulâsas ıdır. Ak ıl dahi şuûrdan ve 
histen süzülmü ş, şuûrun bir hulâsas ıdır. Ve rûh dahi, hayat ın hâlis ve sâ-
fî bir cevheri ve sâbit ve müstakil zât ıdır…
Öyle de maddî ve mânevî hayat- ı Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm)  da-
hi, hayat ve rûh-u kâinattan süzülmü ş hulâsatü’l-hulâsad ır. Ve risâlet-i Mu-
ham mediye dahi (aleyhissalâtü vesselâm) , kâinat ın his ve şuûr ve akl ından süzül-
müş en sâfî hulâsas ıdır. Belki maddî ve mânevî hayat- ı Muhammediye 
(aleyhissalâtü vesselâm) , âsâr ının şehâdetiyle hayat- ı kâinat ın hayat ıdır. Ve risâ-
let-i Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm) , şuûr-u kâinat ın şuûrudur ve nuru-
dur. Ve vahy-i Kur’ân dahi, hayattar hakâikinin şehâdetiyle hayat- ı kâina-
tın rûhudur ve şuûr-u kâinat ın akl ıdır.
Evet, evet, evet! E ğer kâinattan risâlet-i Muhammediye’nin (aleyhissalâ-
tü vesselâm)  nuru ç ıksa, gitse; kâinat vefat edecek.
Eğer Kur’ân gitse,1 kâinat dîvâne olacak ve küre-i arz kafas ını, akl ını 
kaybedecek, belki şuûrsuz kalm ış olan başını bir seyyareye çarpacak, bir 
Kıyameti koparacak…
Hem hayat, “Îmân- ı bi’l-Kader” rüknüne bak ıp, remzen isbât eder. 
Çün kü madem hayat, âlem-i şehâdetin ziyâs ıdır ve istilâ ediyor ve vücudun 
neticesi ve gayesidir ve Hâl ık-ı Kâinat’ ın en câmi aynas ıdır ve faaliyet-i rab-
bâniyenin en mükemmel enmûzeci ve fihristesidir, –temsilde hatâ olmas ın– 
bir nevi program ı hükmündedir. Elbette âlem-i gayb –yani mâzi, müstakbel– 
yani geçmi ş ve gelecek mahlûkat ın hayat- ı mâneviyeleri hükmünde olan inti-
zam ve nizam ve mâlûmiyet ve me şhudiyet ve taayyün ve evâmir-i tekvîniye-
yi imtisâle müheyya bir vaziyette bulunmalar ını sırr- ı hayat iktizâ ediyor.
Nas ıl ki bir ağac ın çekirdek-i aslîsi ve kökü ve müntehâs ında ve meyvele-
rindeki çekirdekleri dahi aynen a ğaç gibi bir nevi hayata mazhard ırlar. Belki 
ağac ın kavânîn-i hayatiyesinden daha ince kavânîn-i hayat ı taşıyorlar.
Hem nas ıl ki bu haz ır bahardan evvel geçmi ş güzün b ırakt ığı tohumlar ve 
kökler, bu bahar gittikten sonra, gelecek baharlara b ırakacağı çekirdekler, kök-
1 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , k ıyâmet yak ın bir dönemde, Kur’ân’ ın yeryüzünden 
çekilip al ınacağını ifade buyurmaktad ır: İbni Mâce,  fiten 26; İbni Hibbân, es-Sahîh  15/267; el-Hâkim, 
el-Müstedrek  4/520, 587.9ONUNCU SÖZ / ZEYLİN İKİNCİ PARÇASI   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------   117
118  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ler, bu bahar gibi cilve-i hayat ı taşıyorlar ve kavânîn-i hayatiyeye tâbidirler. 
Aynen öyle de; şecere-i kâinat ın bütün dal ve budaklar ıyla her birinin bir mâzisi 
ve müstakbeli var. Geçmi ş ve gelecek tav ırlar ından ve vaziyetlerinden müte şek-
kil bir silsilesi bulunur. Her nev’ ve her cüzünün ilm-i ilâhiyede muhtelif tav ırla-
rı ile müteaddit vücudlar ı bir silsile-i vücud-u ilmî te şkil eder. Ve vücud-u hâricî 
gibi o vücud-u ilmî dahi, hayat- ı umumiyenin mânevî bir cilvesine mazhard ır ki, 
mukadderât- ı hayatiye, o mânidar ve canl ı elvâh- ı kaderiyeden al ınır.
Evet âlem-i gayb ın bir nev’i olan âlem-i ervâh, ayn- ı hayat ve madde-i 
hayat ve hayat ın cevherleri ve zâtlar ı olan ervâh ile dolu olmas ı, elbette mâzi 
ve müstakbel denilen âlem-i gayb ın bir diğer nev’i de ve ikinci k ısm ı dahi, cil-
ve-i hayata mazhariyetini ister ve istilzâm eder.
Hem her bir şeyin vücud-u ilmîsindeki intizam- ı ekmeli ve mânidar vazi-
yetleri ve canl ı meyveleri, tav ırlar ı; bir nevi hayat- ı mâneviyeye mazhariyeti-
ni gösterir. Evet, hayat- ı ezeliye güne şinin ziyâs ı olan bu cilve-i hayat, elbette 
yaln ız bu âlem-i şehâdete ve bu zaman- ı hâz ıra ve bu vücud-u hâricîye mün-
has ır olamaz; belki her bir âlem, kabiliyetine göre o ziyân ın cilvesine mazhar-
dır. Ve kâinat bütün âlemleriyle o cilve ile hayattar ve ziyâdard ır. Yoksa na-
zar- ı dalâletin gördü ğü gibi muvakkat ve zâhirî bir hayat alt ında her bir âlem, 
büyük ve müthi ş birer cenaze ve karanl ıklı birer virâne âlem olacakt ı.
İşte, “Kadere ve Kazaya Îmân” rüknü dahi, geni ş bir vecihte s ırr- ı hayatla 
anlaşılıyor ve sâbit oluyor. Yani, nas ıl ki âlem-i şehâdet ve mevcud haz ır eşya, 
intizamlar ıyla ve neticeleriyle hayattarl ıklar ı görünüyor; öyle de âlem-i gayb-
dan say ılan geçmi ş ve gelecek mahlûkat ın dahi mânen hayattar bir vücud-u 
mânevîleri ve rûhlu birer sübût-u ilmîleri vard ır ki, Levh-i Kaza ve Kader vas ı-
tas ıyla o mânevî hayat ın eseri, mukadderât nâm ıyla görünür, tezâhür eder.
Zeylin Üçüncü Parças ı1
Haşir münasebetiyle bir suâl : Kur’ân’da mükerreren َّźإِ ْÛَĬכَא إِنْ 
2َةًïِèوَا ًÙَéْĻَĀ , hem 3ِóَāَ×ْĤا ِçْĩَĥכَ َّźإِ ِÙَĐَّאùĤا ُóْĨأَ אƯĨوَ fermanlar ı göste-
riyor ki; ha şr-i âzam bir anda, zamans ız vücuda geliyor. Dar ak ıl ise, 
bu hadsiz derece harika ve emsâlsiz olan meseleyi iz’an ile kabul et-mesine medar olacak me şhud bir misal ister.
Elcevap Elcevap : Haşirde, ruhlar ın cesetlere gelmesi var. Hem cesetlerin ihyas ı 
var. Hem cesetlerin in şâsı var. Üç meseledir.
Birinci Mesele : Ruhlar ın cesetlerine gelmesine misal ise; gayet munta-
zam bir ordunun efrad ı, istirahat için her tarafa da ğılm ış iken, yüksek sadâ-
lı bir boru sesiyle toplanmalar ıdır. Evet, İsrafil’in borusu olan Sûr’u, ordu-
nun borazan ından geri olmad ığı gibi ebedler taraf ında ve zerreler âleminde 
iken ezel cânibinden gelen 4ْħِّכُÖَóِÖ ُÛْùَĤأَ hitab ını işiten ve 5ĵٰĥَÖ اĳُĤَאĜ ile cevap 
veren ervahlar, elbette ordunun neferât ından binler derece daha musahhar 
ve muntazam ve mutîdirler. Hem de ğil yaln ız ruhlar, belki bütün zerreler da-
hi, bir ordu-yu sübhânî ve emirber neferleri oldu ğunu gayet kat’î burhanlarla 
Otuzuncu Söz isbat etmi ş.
İkinci Mesele : Cesetlerin ihyas ı misali ise; çok büyük bir şehirde, şenlik 
bir gecede, birtek merkezden, yüz bin elektrik lâmbalar ı, âdeta zamans ız, bir 
anda canlanmalar ı ve ışıklanmalar ı gibi; bütün küre-i arz yüzünde dahi, birtek 
merkezden yüz milyon lâmbalara nur vermek mümkündür. Madem Cenâb- ı 
Hakk’ ın elektrik gibi bir mahlûku ve bir misafirhânesinde bir hizmetkâr ı ve bir 
mumdar ı, Hâl ık’ından ald ığı terbiye ve intizam dersiyle bu keyfiyete mazhar 
oluyor. Elbette elektrik gibi binler nurâni hizmetkârlar ının temsil ettikleri hik-
met-i ilâhiyenin muntazam kanunlar ı dairesinde ha şr-i âzam tarfetü’l-aynda 
vücuda gelebilir.
1 Buraya Zeylin 3. Parças ı olarak giren bu k ısım, Şualar’dan İkinci Şua’n ın Hâtime’sinde “Uzunca Bir 
Hâşiye” başlığı alt ında da ayr ıca yer almaktad ır.
2 “Bütün olay, bir ça ğrıdan ibâret!” (Yâsîn sûresi, 36/29, 53)
3 “K ıyametin olu ş işi ise, başka değil, ancak göz aç ıp kapama (yahut daha da k ısa bir anda) olup biter.” 
(Nahl sûresi, 16/77)
4 “(Rabbin) ‘Ben sizin Rabbiniz de ğil miyim?’ buyurunca...” (A’râf sûresi, 7/172)
5 “...onlar da “Elbette!” diye ikrar etmi şlerdi.” (A’râf sûresi, 7/172)
120  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Üçüncü Mesele : Ecsad ın def’aten in şâsının misali ise; bahar mevsimin-
de, birkaç gün zarf ında nev-i be şerin umumundan bin derece ziyade olan 
umum ağaçlar ın bütün yapraklar ıyla beraber evvelki bahar ın ayn ı gibi bir-
den, mükemmel bir surette in şâlar ı ve yine umum a ğaçlar ın umum çiçekle-
ri ve meyveleri ve yapraklar ı, geçmiş bahar ın mahsulat ı gibi, berk gibi bir sü-
ratle îcadlar ı..
hem o bahar ın mebdeleri olan hadsiz tohumcuklar ın, çekirdeklerin, kök-
lerin, birden beraber intibahlar ı ve inkişaflar ı ve ihyalar ı..
hem kemiklerden ibaret olarak ayakta duran emvât gibi bütün a ğaçla-
rın cenazeleri bir emir ile def’aten “ba’sü ba’de’l-mevt” s ırrına mazhariyetle-
ri ve neşirleri..
hem küçücük hayvan tâifelerinin hadsiz efradlar ının gayet derecede sa-
natl ı bir surette ihyalar ı..
hem bilhassa sinekler kabilelerinin ha şirleri ve bilhassa daima yüzünü, 
gözünü, kanad ını temizlemekle bize abdesti ve nezafeti ihtar eden ve yüzü-
müzü okşayan gözümüz önündeki kabilenin bir senede ne şrolan efrad ı, benî-
âdemin Âdem zaman ından beri gelen umum efrad ından fazla oldu ğu hâlde; 
her baharda sâir kabileler ile beraber birkaç gün zarf ında inşâlar ı ve ihyalar ı, 
haşirleri, elbette k ıyâmette ecsad- ı insaniyenin in şâsına bir misal de ğil, belki 
binler misaldirler.
Evet dünya, dârü’l-hikmet ve âhiret, dârü’l-kudret oldu ğundan; dünya-
da Hakîm, Mürettib, Müdebbir, Mürebbî gibi çok isimlerin iktizas ıyla dünya-
da îcad- ı eşya bir derece tedricî ve zaman ile olmas ı, hikmet-i rabbâniyenin 
muktezas ıyla olmuş.
Âhirette ise, hikmetten ziyade kudret ve rahmetin tezahürleri için madde-
ye ve müddete ve zamana ve beklemeye ihtiyaç b ırakmadan birden e şya in-
şâ ediliyor. Burada bir günde ve bir senede yap ılan işler, âhirette bir anda ve 
bir lemhada in şâsına işareten Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan ِçْĩَĥכَ َّźإِ ِÙَĐَّאùĤا ُóْĨأَ אƯĨوَ 
1َبُóْĜأَ َĳُİ أَوْ ِóَāَ×ْĤا ferman eder. E ğer haşrin gelmesini, gelecek bahar ın gel-
mesi gibi kat’î bir surette anlamak istersen, ha şre dair Onuncu Söz ile Yirmi 
Dokuzuncu Söz’e dikkatle bak, gör. E ğer bahar ın gelmesi gibi inanmaz isen, 
gel parma ğını gözüme sok!..
1 “K ıyametin olu ş işi ise, başka değil, ancak göz aç ıp kapama yahut daha da k ısa bir anda olup biter.” 
(Nahl sûresi, 16/77)
Amma Bir Dördüncü Mesele  olan mevt-i dünya ve k ıyâmet kopmas ı 
ise: Bir anda bir seyyâre veya bir kuyruklu y ıldızın emr-i rabbânî ile küremi-
ze, misafirhânemize çarpmas ı, bu hânemizi harap edebilir. On senede yap ı-
lan bir saray, bir dakikada harap olmas ı gibi...ONUNCU SÖZ / ZEYLİN ÜÇÜNCÜ PARÇASI   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------   121
Zeylin Dördüncü Parças ı
 ِۤيñَّĤا َאıĻِĻْéُĺ ْģُĜ ۝ ٌħĻِĨرَ َĹِİوَ َאمَčِđْĤا ِĹْéُĺ ْīَĨ َאلَĜ
1ٌħĻِĥَĐ ٍěْĥَì ِّģכُÖ َĳُİوَ َّةٍۘóَĨ أَوَّلَ אƯİَÉَýْĬأَ
Yâni, insan der: “Çürümü ş kemikleri kim diriltecek?” Sen, de: “Kim, on-
lar ı bidâyeten in şâ edip hayat vermi ş ise o diriltecek...”
Onuncu Söz’ün Dokuzuncu Hakikati’nin Üçüncü Temsili’nde tasvir edil-
diği gibi, bir zât göz önünde bir günde yeniden büyük bir orduyu te şkil ettiği 
hâlde, biri dese: “ Şu zât, efrâd ı istirahat için da ğılm ış olan bir taburu bir boru 
ile toplar, tabur nizam ı alt ına getirebilir.” Sen ey insan, desen: “ İnanmam.” 
Ne kadar divânece bir inkâr oldu ğunu bilirsin.
Aynen onun gibi; hiçlikten, yeniden ordu-misâl bütün hayvanât ve sâir 
zîhayat ın, tabur-misâl cesedlerini kemâl-i intizamla ve mîzan- ı hikmetle o be-
denlerin zerrât ını ve letâifini emr-i kün feyekûn2 ile kaydedip yerle ştiren ve 
her karnda, hattâ her baharda rûy-u zeminde yüz binler ordu-misâl zevi’l-ha-yat ın envâlar ını ve tâifelerini îcad eden bir Zât- ı Kadîr-i Alîm, tabur-misâl bir 
cesedin nizam ı alt ına girmekle birbiriyle tan ışan zerrât- ı esâsiye ve eczâ-y ı as-
liyeyi, bir sayha ile Sûr-u İsrâfil’in borusuyla nas ıl toplayabilir? İstib’âd sûre-
tinde denilir mi? Denilse, eblehçesine bir divaneliktir.
3 Hem, Kur’ân kâh oluyor ki; Cenâb- ı Hakk’ ın âhirette hârika ef’âllerini 
kalbe kabul ettirmek için, ihzâriye hükmünde ve zihni tasdike müheyyâ etmek için, bir i’dâdiye sûretinde, dünyadaki acâib ef’âlini zikreder. Veyahut, istik-bâlî ve uhrevî olan ef’âl-i acîbe-i ilâhiyeyi öyle bir sûrette zikreder ki, me şhû-
dumuz olan çok nazîreleriyle onlara kanaatimiz gelir.
Meselâ: 
4ٌīĻِ×ُĨ ٌħĻِāَì َĳُİ ِذَاÍَĘ ٍÙَęْĉُĬ ْīِĨ َאهُĭْĝَĥَì َّאĬأَ َאنُùْĬِْŸا َóَĺ ْħَĤأَوَ tâ, sûrenin 
1 Yâsîn sûresi, 36/78-79.
2 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
3 Buradan itibaren Zeylin 5. Parças ına kadarki k ısım; 25. Söz’ün 2. Şûle’sinin 8. Meziyet-i Cezâleti’dir 
ve orada ayr ıca yer almaktad ır.
4 “İnsan şunu hiç görüp dü şünmedi mi: Biz kendisini bir nutfeden yaratm ışken, yaman bir has ım kesildi 
Bize.” (Yâsîn sûresi, 36/77)
âhirine kadar... İşte şu bahiste ha şir meselesinde Kur’ân- ı Hakîm ha şr’i isbat 
için yedi-sekiz sûrette, muhtelif bir tarzda isbat ediyor.
Evvelâ ; neş’et-i ûlây ı nazara verir, der ki: “ Nutfeden alakaya, alakadan 
mudğaya, mud ğadan tâ hilkat-i insâniyeye kadar olan ne ş’etinizi görü-
yorsunuz... Nas ıl oluyor ki; ne ş’et-i uhrây ı inkâr ediyorsunuz?.. O, onun 
misli; belki daha ehvenidir. ”
Hem  Cenâb- ı Hak, insana kar şı ettiği ihsânât- ı azîmeyi:
1َאرًاĬ ِóَąْìَْŶا ِóَåَّýĤا َīِĨ ْħَכُĤ َģَđَä ِيñَّĤاَ kelimesiyle i şaret edip der: “ Size 
böyle nimet eden bir Zât, sizi ba şıboş bırakmaz ki, kabre girip kalkma-
mak üzere yatas ınız.”
Hem  remzen der: “Ölmü ş ağaçlar ın dirilip ye şillenmesini görüyorsunuz; 
odun gibi kemiklerin hayat bulmas ını kıyas edemeyip istib’âd ediyorsunuz.
Hem , semâvât ve arz ı halkeden, semâvât ve arz ın meyvesi olan insan ın 
hayat ve memât ından âciz kal ır m ı? Koca ağac ı idare eden, o a ğac ın meyvesi-
ne ehemmiyet vermeyip ba şkas ına mâl eder mi? Bütün a ğac ın neticesini terk 
etmekle, bütün eczas ıyla hikmetle yo ğrulmuş hilkat şeceresini abes ve beyhû-
de yapar m ı zannedersiniz?”
Der: “Ha şir’de sizi ihyâ edecek Zât, öyle bir Zât’t ır ki; bütün kâinat O’na 
emirber nefer hükmündedir. Emr-i kün feyekûn’e kar şı kemâl-i ink ıyâd ile ser-
fürû eder. Bir bahar ı halk etmek, bir çiçek kadar O’na ehven gelir. Bütün hay-
vanât ı îcad etmek, bir sinek îcad ı kadar kudretine kolay gelir bir Zât’t ır. Öyle bir 
Zât’a karşı, 2َאمَčِđْĤا ِĹْéُĺ ْīَĨ deyip kudretine kar şı ta’ciz ile meydan okunmaz!”
Sonra 3ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ِيñَّĤا َאنَéْ×ُùَĘ tabiriyle; her şeyin dizgini elin-
de, her şeyin anahtar ı yan ında, gece ve gündüzü, k ış ve yaz ı bir kitap sayfala-
rı gibi kolayca çevirir. Dünya ve âhireti iki menzil gibi; bunu kapar, onu açar 
bir Kadîr-i Zülcelâl’dir. Madem böyledir, bütün delâilin neticesi olarak: ِįْĻَĤوَإِ 
4نَĳُđَäْóُÜ Yâni, “Kabirden sizi ihyâ edip, ha şre getirip huzur-u kibriyâs ında he-
sab ınızı görecektir.”
1 “O’dur ki sizin için ye şil ağaçtan bir ate ş yarat ır.” (Yâsîn sûresi, 36/80)
2 “(Çürümü ş vaziyetteki) o kemikleri kim diriltecek?” (Yâsîn sûresi, 36/78)
3 “Sübhand ır, münezzehdir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet O’nun elindedir.” (Yâsîn sûresi, 36/83)
4 Bakara sûresi, 2/245; Yûnus sûresi, 10/56; Hûd sûresi, 11/34; Kasas sûresi, 28/70, 88; Yâsîn sûresi, 
36/22, 83, Fussilet sûresi, 41/21; Zuhruf sûresi, 43/85.ONUNCU SÖZ / ZEYLİN DÖRDÜNCÜ PARÇASI   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------   123
124  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte şu âyetler, ha şrin kabûlüne zihni müheyyâ etti. Kalbi de hâz ır etti. Çün-
kü nezâirini dünyevî ef’âl ile de gösterdi.
Hem, kâh oluyor ki; ef’âl-i uhreviyesini öyle bir tarzda zikreder ki, dünye-
vî nezâirlerini ihsâs etsin. Tâ istib’âd ve inkâra meydan kalmas ın.
Meselâ:
ëĤا... 1ِّرَتْĳכُ ُ÷ْĩَّýĤا إِذَا ve ëĤا... 2َتْóَĉَęْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا ve ëĤا... 3ْÛَّĝَýْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا
İşte şu sûrelerde, k ıyâmet ve ha şir’deki ink ılâbât- ı azîmeyi ve tasarrufât- ı 
rubûbiyeti öyle bir tarzda zikreder ki; insan onlar ın nazîrelerini dünyada, me-
selâ; güzde, baharda gördü ğü için, kalbe deh şet verip akla s ığmayan o ink ılâ-
bât ı kolayca kabul eder. Şu üç sûrenin meâl-i icmâlîsine i şaret dahi pek uzun 
olur. Onun için bir tek kelimeyi nümûne olarak gösterece ğiz. Meselâ:
4َتْóِýُĬ ُėُéُّāĤا وَإِذَا kelimesiyle ifade eder ki: “ Haşir’de herkesin bütün 
âmâli bir sayfa içinde yaz ılı olarak ne şrediliyor. ” Şu mesele kendi kendi-
ne çok acîb oldu ğundan ak ıl ona yol bulamaz. Fakat, sûrenin i şaret ettiği gi-
bi haşr-i baharîde ba şka noktalar ın nazîresi oldu ğu gibi, şu neşr-i suhuf na-
zîresi pek zâhirdir. Çünkü: Her meyvedâr a ğaç ve çiçekli bir otun da amelle-
ri var, fiilleri var, vazifeleri var. Esmâ-y ı ilâhiyeyi ne şekilde göstererek tesbi-
hât etmiş ise ubûdiyetleri var. İşte onun bütün bu amelleri tarih-i hayatlar ıyla 
beraber umum çekirdeklerinde, tohumcuklar ında yaz ılıp; başka bir baharda, 
başka bir zeminde ç ıkar. Gösterdi ği şekil ve sûret lisan ıyla gayet fasih bir sû-
rette analar ının ve as ıllar ının âmâlini zikretti ği gibi; dal, budak, yaprak, çiçek 
ve meyveleriyle sayfa-y ı âmâlini ne şreder. İşte gözümüzün önünde bu haki-
mâne, hafîzâne, müdebbirâne, mürebbîyâne, latîfâne şu işi yapan O’dur ki, 
der: َتْóِýُĬ ُėُéُّāĤا وَإِذَا
Başka noktalar ı buna k ıyas eyle. Kuvvetin varsa istinbat et. Sana yard ım 
için bunu da söyleyece ğiz. İşte: ِّرَتْĳכُ ُ÷ْĩَّýĤا إِذَا Şu kelâm, “tekvîr” lafz ıyla, 
yâni, “sarmak” ve “toplamak” mânâs ıyla parlak bir temsile i şaret ettiği gibi, 
nazîrini dahi îmâ eder.
1 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)
2 “Gök yar ıldığı zaman.” ( İnfitâr sûresi, 82/1)
3 “Gök yar ıldığı zaman...” ( İnşikak sûresi, 84/1)
4 Tekvir sûresi, 81/10.
Birinci : Evet, Cenâb- ı Hak taraf ından adem ve esîr ve sema perdelerini 
aç ıp, güneş gibi dünyay ı ışıkland ıran p ırlanta-misâl bir lâmbay ı, hazine-i rah-
metinden ç ıkar ıp dünyaya gösterdi. Dünya kapand ıktan sonra o p ırlantay ı 
perdelerine sar ıp kald ıracak.
İkinci : Veya ziyâ metâ ını neşretmek ve zeminin kafas ına ziyây ı zulmetle 
münâvebeten sarmakla muvazzaf bir memur oldu ğunu ve her ak şam o me-
mura metâ ını dahi toplatt ırıp gizlendi ği gibi, kâh olur, bir bulut perdesiyle al ış-
verişini az yapar. Kâh olur, Ay onun yüzüne kar şı perde olur; muamelesini bir 
derece çeker. Metâ ını ve muamelât defterlerini toplad ığı gibi; elbette o me-
mur bir vakit o memuriyetten infisâl edecektir. Hattâ hiçbir sebeb-i azl bulun-mazsa, şimdilik küçük, fakat büyümeye yüz tutmu ş yüzündeki iki leke büyü-
mekle, güne ş, yerin ba şına izn-i ilâhî ile sard ığı ziyây
ı, emr-i rabbânî ile geri-
ye al ıp, güneşin başına sar ıp “Haydi yerde i şin kalmad ı!” der. “Cehenneme 
git, sana ibadet edip senin gibi bir memur-u musahhar ı, sadâkatsizlikle tah-
kir edenleri yak!” der. ِّرَتْĳכُ ُ÷ْĩَّýĤا إِذَا ferman ını lekeli siyah yüzüyle, yüzün-
de okur.ONUNCU SÖZ / ZEYLİN DÖRDÜNCÜ PARÇASI   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------   125
Zeylin Beşinci Parças ı1
Evet, nass- ı hadîs ile; nev-i be şerin en mümtaz şahsiyetleri olan yüz yirmi 
dört bin enbiyân ın2 icmâ’ ve tevâtür ile; k ısmen şuhûda ve k ısmen hakkalya-
kîne istinaden, müttefikan âhiretin vücudundan ve insanlar ın oraya sevk edi-
leceğinden ve bu kâinat ın Hâl ıkının kat’î vaad etti ği âhireti getirece ğinden ha-
ber verdikleri gibi, onlar ın verdikleri haberi ke şif ve şuhûd ile ilmelyakîn sûre-
tinde tasdik eden yüz yirmi dört milyon evliyân ın o âhiretin vücuduna şehâ-
detleriyle ve bu kâinat ın Sâni-i Hakîm’inin bütün esmâs ı bu dünyada göster-
dikleri cilveleriyle, bir âlem-i bekây ı bilbedâhe iktizâ ettiklerinden; yine âhi-
retin vücuduna delâletiyle; ve her sene baharda, rûy-u zeminde ayakta du-ran hadd ü hesaba gelmez ölmü ş ağaçlar ın cenazelerini emr-i kün feyekûn
3 
ile ihyâ edip ba’sü ba’de’l-mevt’e mazhar eden ve ha şir ve neşrin yüz binler 
nümûnesi olarak nebâtât tâifelerinden ve hayvanât milletlerinden üç yüz bin nevileri ha şr u neşreden hadsiz bir kudret-i ezeliye ve hesaps ız ve israfs ız bir 
hikmet-i ebediye ve r ızka muhtaç bütün zîrûhlar ı kemâl-i şefkatle gayet hârika 
bir tarzda iâ şe ettiren ve her baharda az bir zamanda hadd ü hesaba gelmez 
envâ- ı zînet ve mehâsini gösteren bir rahmet-i bâkiye ve bir inâyet-i daimenin 
bilbedâhe âhiretin vücudunu istilzâm ile; ve şu kâinat ın en mükemmel mey-
vesi ve Hâl ık-ı Kâinat’ ın en sevdi ği masnûu ve kâinat ın mevcûdât ıyla en ziyâ-
de alâkadar olan insandaki şedid, sars ılmaz, dâimî olan a şk-ı bekâ ve şevk-i
ebediyet ve âmâl-i sermediyet, bilbedâhe i şaret ve delâletiyle bu âlem-i fânî-
den sonra bir âlem-i bâkî ve bir dâr- ı âhiret ve bir dâr- ı saâdet bulundu ğunu 
o derece kat’î bir sûrette isbât ederler ki, dünyan ın vücudu kadar, bilbedâhe 
âhiretin vücudunu kabul etmeyi istilzâm ederler.
4(Hâşiye)
1 Bu k ısım, ayn ı zamanda 26. Lem’a’n ın 5. Ricâs ı’nın haşirle ilgili olan bir parças ıdır.
2 124 bin Nebî, 315 (veya 313) rasûl oldu ğuna dair bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/265; İbni 
Hibbân, es-Sahîh  2/77; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  8/217.
3 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
4(Hâşiye) Evet, sübûtî bir emri ihbâr etmenin kolayl ığı ve inkâr ve nefyetmenin gayet mü şkül 
olduğu, bu temsilden görünür. Şöyle ki, biri dese: “Meyveleri süt konserveleri olan gayet 
hârika bir bahçe, küre-i arz üzerinde vard ır.” Diğeri dese: “Yoktur.” İsbât eden, yaln ız onun 
yerini veyahut baz ı meyvelerini göstermekle kolayca dâvâs ını isbât eder. İnkâr eden adam, 
nefyini isbât etmek için, bütün küre-i arz ı görmek ve göstermekle dâvâs ını isbât edebilir. 
Aynen öyle de; cenneti ihbâr edenler, yüz binler tere şşuhât ını, meyvelerini, âsâr ını göster-
Madem Kur’ân- ı Hakîm’in bize verdi ği en mühim bir ders, “îmân- ı bi’l-
âhiret”tir ve o îmân da bu derece kuvvetlidir ve o îmânda öyle bir rica ve bir teselli var ki; yüz bin ihtiyarl ık bir tek şahsa gelse, bu îmândan gelen teselli 
mukâbil gelebilir. Biz ihtiyarlar 
1َאنِĩĺِْŸا َאلِĩכَ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ deyip, ihtiyarl ığı-
mıza sevinmeliyiz.
diklerinden kat- ı nazar... iki şâhid-i sâd ıkın sübûtuna şehâdetleri kâfi gelirken; onu inkâr 
eden, hadsiz bir kâinat ı, hadsiz ebedî zaman ı temâşâ etmek ve görmek ve eledikten sonra 
inkâr ını isbât edebilir, ademini gösterebilir.
  İşte ey ihtiyar karde şler! Îmân- ı âhiretin ne kadar kuvvetli oldu ğunu anlay ınız.
1 Kâmil iman nasip etmesinden dolay ı Allah’a hamdolsun!ONUNCU SÖZ / ZEYLİN BEŞİNCİ PARÇASI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------   127
On Birinci Söz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 إِذَا ِģْĻَّĥĤوَا ۝ َאıĻّٰĥَä إِذَا َאرِıَّĭĤوَا ۝ َאıĻٰĥَÜ إِذَا ِóَĩَĝْĤوَا ۝ َאıĻٰéُĄوَ ِ÷ْĩَّýĤوَا
 َאıĺّٰĳَø َאĨوَ ٍ÷ْęَĬوَ ۝ َאıĻٰéَĈ َאĨوَ َْرْضِŶوَا ۝ َאıĻٰĭَÖ َאĨوَ אءِƯĩَّùĤوَا ۝ َאıĻٰýْĕَĺ
1َאıĻّٰøدَ ْīَĨ َאبَì ْïَĜوَ ۝ َאıĻزَכّٰ ْīَĨ َçَĥْĘأَ ْïَĜ ۝ َאıĺٰĳْĝَÜوَ َאİرَĳُåُĘ َאıَĩَıْĤَÉَĘ ۝
Ey karde ş! Eğer hikmet-i âlemin t ılsımını ve hilkat-i insan ın muammâs ını 
ve hakikat-i salât ın rumûzunu bir parça fehmetmek istersen, nefsimle beraber 
şu temsilî hikâyeci ğe bak:
Bir zaman bir sultan varm ış. Servetçe onun pek çok hazineleri vard ı. 
Hem, o hazinelerde her çe şit cevâhir, elmas ve zümrüt bulunuyormu ş. Hem, 
gizli pek acâip defineleri varm ış. Hem, kemâlâtça sanâyi-i garîbede pek çok 
mahâreti varm ış. Hem, hesaps ız fünûn-u acîbeye mârifeti, ihâtas ı varm ış. 
Hem, nihayetsiz ulûm-u bedîaya ilim ve ıttılâı varm ış.
İşte her cemâl ve kemâl sahibi, kendi cemâl ve kemâlini görmek ve gös-
termek istemesi s ırrınca, o Sultan- ı Zîşân dahi istedi ki, bir me şher açs ın, içinde 
sergiler dizsin; tâ nâs ın enzâr ında saltanat ının haşmetini, hem servetinin şa’şaa-
sını, hem kendi sanat ının hârikalar ını, hem kendi ma’rifetinin garîbelerini izhar 
edip göstersin. Tâ cemâl ve kemâl-i mânevisini iki vecihle mü şâhede etsin:
Bir vechi , bizzat nazar- ı dekâik-â şinâs ıyla görsün.
Diğeri, gayr ın nazar ıyla baks ın.
Bu hikmete binâen, cesîm ve geni ş ve muhte şem bir kasr ı yapmaya ba ş-
lad ı. Şâhâne bir sûrette dairelere, menzillere taksim ederek hazinelerinin türlü 
1 “Güneşe ve onun ayd ınlığına.. onu izledi ği zaman aya.. Dünyay ı aç ığa ç ıkaran gündüze.. onu bürüyüp 
saran geceye.. gö ğe ve onu bina edene.. yere ve onu yay ıp döşeyene.. her bir nefse ve onu düzenleye-
ne.. ona hem kötülü ğü, hem de ondan sak ınma yolunu ilham edene yemin olsun ki: nefsini maddî ve 
mânevî kirlerden ar ınd ıran felâha erer. Onu günahlarla örten ise ziyâna u ğrar.” (Şems sûresi, 91/1-10)
türlü murassaât ıyla süslendirip, kendi dest-i sanat ının en latîf, en güzel eserle-
riyle zînetlendirip, fünûn-u hikmetinin en incelikleriyle tanzim edip düzelterek ve ulûmunun âsâr- ı mucizekârâneleriyle donatarak tekmil ettikten sonra, her 
bir taam ve nimetlerinin bütün çe şitlerinden en lezizlerini câmi sofralar, o saray-
da kurdu. Her bir tâifeye lây ık bir sofra tâyin etti. Öyle sehâvetkârâne ve sanat-
perverâne bir ziyâfet-i âmme ihzâr etti ki, güya her bir sofra, yüz sanâyi-i latîfe-nin eserleriyle vücûd bulmu ş gibi k ıymetli hadsiz nimetleri serdi. Sonra aktâr- ı 
memleketindeki ahâli ve raiyyetini, seyre ve tenezzühe ve ziyâfete davet etti.
Sonra, bir Yâver-i Ekrem’ine, saray ın hikmetlerini ve mü ştemilât ının mâ-
nâlar ını bildirerek O’nu, üstad ve tarif edici tâyin etti. Tâ ki, saray ın Sâni’ini, 
saray ın müştemilât ıyla ahâliye tarif etsin ve saray ın nak ışlar ının rumûzlar ını 
bildirip, içindeki sanatlar ının işaretlerini ö ğretip, derûnundaki manzum mu-
rassalar ve mevzûn nukû ş nedir ve ne vecihle saray sahibinin kemâlât ına ve 
hünerlerine delâlet ettiklerini, o saraya girenlere tarif etsin ve girmenin âdâ-bını ve seyrin merasimini bildirip, o görünmeyen Sultân’a kar şı marziyât ı dâ-
iresinde te şrifat merasimini tarif etsin. İşte o muarrif Üstâd’ ın her bir dairede 
birer avanesi bulunuyor. Kendisi, en büyük dâirede şâkirtleri içinde durmu ş, 
bütün seyircilere şöyle bir tebli ğatta bulunuyor, diyor ki:
“Ey ahâli! Şu kasr ın meliki olan Seyyidimiz, bu şeylerin izhâr ıyla ve bu 
saray ı yapmas ıyla, kendini size tan ıttırmak istiyor. Siz dahi onu tan ıyınız ve 
güzelce tan ımaya çal ışınız. Hem şu tezyinâtla kendini size sevdirmek istiyor. 
Siz dahi onun sanat ını takdir ve i şlerini istihsan ile kendinizi ona sevdiriniz. 
Hem, bu gördü ğünüz ihsânat ile, size muhabbetini gösteriyor. Siz dahi, itaat 
ile ona muhabbet ediniz. Hem, şu görünen in’âm ve ikramlar ile size şefkatini 
ve merhametini gösteriyor. Siz dahi şükür ile ona hürmet ediniz. Hem, şu ke-
mâlât ının âsâr ıyla mânevî cemâlini size göstermek istiyor. Siz dahi, onu gör-
meğe ve teveccühünü kazanmaya i ştiyak ınızı gösteriniz. Hem, bütün şu gör-
düğünüz masnûât ve müzeyyenat üstünde birer mahsus sikke, birer hususî 
hâtem, birer taklid edilmez turra koymakla, her şey kendisine has oldu ğunu 
ve kendi eser-i desti oldu ğunu ve kendisi tek ve yektâ, istiklâl ve infirad sahibi 
olduğunu size göstermek istiyor. Siz dahi onu, tek ve yektâ ve misilsiz, nazir-
siz, bîhemtâ tan ıyınız ve kabul ediniz.” Daha bunun gibi, ona ve o makama 
münâsip sözleri seyircilere söyledi. Sonra, giren ahâli iki gürûha ayr ıldılar:
Birinci gürûhu ; kendini tan ımış ve akl ı başında ve kalbi yerinde olduk-
lar ı için, o saray ın içindeki acâiplere bakt ıklar ı zaman dediler: “Bunda büyük 
bir iş var.” Hem anlad ılar ki; beyhûde de ğil, âdi bir oyuncak de ğil. Onun için ON BİRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------   129
130  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
merak ettiler. “Acaba t ılsımı nedir, içinde ne var?” deyip dü şünürken, birden 
o muarrif Üstad’ ın beyan etti ği nutkunu i şittiler, anlad ılar ki; bütün esrar ın 
anahtarlar ı O’ndad ır; O’na müteveccihen gittiler ve dediler: “Esselâmü aley-
ke yâ eyyühe’l-Üstad! Hakkan, şöyle bir muhte şem saray ın, senin gibi sâd ık 
ve müdakkik bir muarrifi lâz ımd ır. Seyyidimiz sana ne bildirmi şse lütfen bize 
bildiriniz.” Üstad ise, evvel zikri geçen nutuklar ı onlara dedi. Bunlar güzelce 
dinlediler, iyice kabul edip tam istifade ettiler. Padi şah’ ın marziyyât ı dairesin-
de amel ettiler. Onlar ın şu edepli muamele ve vaziyetleri o padi şah’ ın hoşuna 
geldiğinden onlar ı has ve yüksek ve tavsif edilmez di ğer bir saraya davet etti, 
ihsan etti. Hem öyle bir Cevâd- ı Melik’e lây ık ve öyle mutî ahâliye şâyeste ve 
öyle edepli misafirlere münasip ve öyle yüksek bir kasra şayan bir sûrette ik-
ram etti; dâimî onlar ı saadetlendirdi.
İkinci gürûh  ise; ak ıllar ı bozulmu ş, kalbleri sönmü ş olduklar ından, sara-
ya girdikleri vakit nefislerine ma ğlûp olup, lezzetli taamlardan ba şka hiçbir şe-
ye iltifât etmediler. Bütün o mehâsinden gözlerini kapad ılar ve o Üstad’ ın ir-
şâdât ından ve şâkirtlerinin ikazât ından kulaklar ını tıkad ılar. Hayvan gibi yi-
yerek uykuya dald ılar. İçilmeyen, fakat baz ı şeyler için ihzâr edilen iksirlerden 
içtiler. Sarho ş olup öyle ba ğırdılar, kar ıştırdılar; seyirci misafirleri çok rahats ız 
ettiler. Sâni-i Zî şân’ ın düsturlar ına karşı edepsizlikte bulundular. Saray sahibi-
nin askerleri de onlar ı tutup, öyle edepsizlere lây ık bir hapse att ılar.
Ey benimle bu hikâyeyi dinleyen arkada ş! Elbette anlad ın ki; o Hâkim-i 
Zîşân bu kasr ı, şu mezkûr maksadlar için bina etmi ştir. Şu maksadlar ın husû-
lü ise, iki şeye mütevakk ıftır:
Birisi : Şu gördüğümüz ve nutkunu i şittiğimiz Üstad’ ın vücûdudur. Çünkü; 
O bulunmazsa, bütün maksadlar beyhûde olur. Çünkü; anla şılmaz bir kitab 
muallimsiz olsa, mânâs ız bir kâğıttan ibaret kal ır.
İkincisi : Ahâli, o Üstad’ ın sözünü kabul edip dinlemesidir. Demek, vü-
cûd-u Üstad, vücûd-u kasr ın dâisidir ve ahâlinin istimâ ı, kasr ın bekâs ına se-
beptir. Öyle ise, denilebilir ki; e ğer şu Üstad olmasayd ı, o Melik-i Zî şân, şu 
kasr ı bina etmezdi. Hem yine denilebilir ki; o Üstad’ ın talimat ını, ahâli dinle-
medikleri vakit, elbette o kas ır, tebdil ve tahvil edilecek.
Ey arkada ş! Hikâye burada bitti. E ğer şu temsîlin s ırrını anlad ınsa bak, 
hakikatin yüzünü de gör:
İşte o saray, şu âlemdir ki; tavan ı tebessüm eden y ıldızlarla tenvir edilmi ş 
gökyüzüdür.1 Taban ı ise, şarktan garba, gûnâ-gûn çiçeklerle süslendirilmi ş 
1 Bkz.: Sâffât sûresi, 37/6; Fussilet sûresi, 41/12; Mülk sûresi, 67/5.
yeryüzüdür.1 O Melik ise; Ezel, Ebed Sultan’ ı olan bir Zât- ı Mukaddes’tir ki; 
yedi kat semâvât ve arz ve içlerinde olan her şey, kendilerine mahsus lisanlar-
la o Zât’ ı takdis edip tesbih ediyorlar.2 Hem öyle bir Melik-i Kadîr ki; semâvât 
ve arz ı alt ı günde yaratarak3 arş-ı rubûbiyetinde durup gece ve gündüzü, si-
yah ve beyaz iki hat gibi birbiri arkas ı sıra döndürüp,4 kâinat sayfas ında âyâ-
tını yazan ve güne ş, ay, y ıldızlar emrine musahhar5 zîhaşmet ve zîkudret sa-
hibidir. O saray ın menzilleri ise, şu on sekiz bin âlemdir ki,6 her birisi kendine 
lây ık bir tarz ile tezyin ve tanzim edilmi ştir. İşte o sarayda gördü ğün sanâyi-i 
garîbe ise, şu âlemde görünen kudret-i ilâhiyenin mucizeleridir. Ve o saray-
da gördü ğün taamlar ise, şu âlemde, hele yaz mevsiminde, hele Barla bah-
çelerinde rahmet-i ilâhiyenin semerât- ı hârikalar ına işarettir. Ve oradaki ocak 
ve matbah ise, burada kalbinde ate ş olan arz ve sath- ı arzd ır. Ve orada tem-
silde gördü ğün gizli definelerin cevherleri ise, şu hakikatte esmâ-y ı kudsiye-i 
ilâhiyenin cilvelerine misâldir. Ve temsilde gördü ğümüz nak ışlar ve o nak ışla-
rın remizleri ise, şu âlemi süslendiren muntazam masnûât ve mevzûn nukû ş-u 
kalem-i kudrettir ki; Kadîr-i Zülcelâl’in esmâs ına delâlet ederler.
Ve o Üstad ise, seyyidimiz Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’dır. Avanesi 
ise, enbiyâ (aleyhimüsselâm) ’dır. Ve şâkirtleri ise, evliyâ ve asfiyâd ır. O saray-
daki Hâkim’in hizmetkârlar ı ise, şu âlemde melâike (aleyhimüsselâm) ’a işarettir. 
Temsilde, seyir ve ziyâfete davet edilen misafirler ise, şu dünya misafirhâne-
sinde cin ve ins ve insan ın hizmetkârlar ı olan hayvanlara i şarettir.
Ve o iki f ırka ise, burada birisi ehl-i îmând ır ki, kitab- ı kâinat ın âyât ının 
müfessiri olan Kur’ân- ı Hakîm’in şâkirtleridir. Di ğer gürûh ise, ehl-i küfür ve 
tuğyând ır ki, nefis ve şeytana tâbi olup yaln ız hayat- ı dünyeviyeyi tan ıyan; 
hayvan gibi, belki daha a şağı sağır, dilsiz, dâllîn gürûhudur.7
Birinci kafile olan süedâ ve ebrar ise ; zülcenâheyn olan Üstad’ ı dinledi-
ler. O Üstad, hem abddir; ubûdiyet noktas ında Rabbini tavsif ve tarif eder ki, 
Cenâb- ı Hakk’ ın dergâh ında ümmetinin elçisi hükmündedir. Hem resûldür; ri-
sâlet noktas ında Rabbinin ahkâm ını Kur’ân vas ıtas ıyla cin ve inse tebli ğ eder.
1 Bkz.: Kehf sûresi, 18/7; Rûm sûresi, 30/50.
2 Bkz.: Ra’d sûresi, 13/15; İsrâ sûresi, 17/44; Nahl sûresi, 16/49; Hac sûresi, 22/18.
3 Bkz.: A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi, 10/3; Hûd sûresi, 11/7; Furkan sûresi, 25/59.
4 Bkz.: Bakara sûresi, 2/164; Âl-i İmran sûresi, 3/27, 190; A’râf sûresi, 7/54.
5 Bkz.: A’râf sûresi, 7/54; Ra’d sûresi, 13/2; İbrahim sûresi, 14/33; Nahl sûresi, 16/12.
6 Fâtiha sûresindeki “Âlemlerin Rabbi” ifadesindeki “âlemler”in, on sekiz bin âlem oldu ğuna dair bkz.: et-
Taberî, Câmiu’l-beyân  1/63; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  2/219; İbni Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  1/24, 25.
7 Bkz.: Bakara sûresi, 2/18, 171; A’râf sûresi, 7/179; Hac sûresi, 22/46; Ahkaf sûresi, 46/26.ON BİRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------   131
132  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Şu bahtiyar cemaat, o Resûl’ü dinleyip Kur’ân’a kulak verdiler. Kendilerini, 
envâ- ı ibâdât ın fihristesi olan “namaz” ile, birçok makâmât- ı âliye içinde çok 
latîf vazifelerle telebbüs etmi ş gördüler. Evet, namaz ın mütenevvi ezkâr ve ha-
rekât ıyla işaret ettiği vezâifi, makâmât ı, mufassalan gördüler. Şöyle ki:
Evvelen : Âsâra bak ıp, gâibâne muamele sûretinde saltanat- ı rubûbi-
yetin mehâsinine temâ şâger makam ında kendilerini gördüklerinden; tekbir 
ve tesbih vazifesini edâ edip “ Allahu Ekber ” dediler.
Sâniyen : Esmâ-y ı kudsiye-i ilâhiyenin cilveleri olan bedâyiine ve par-
lak eserlerine dellâll ık makam ında görünmekle “ Sübhânallah, velhamdülil-
lâh” diyerek takdis ve tahmid vazifesini îfa ettiler.
Sâlisen : Rahmet-i ilâhiyenin hazinelerinde iddihar edilen nîmetlerini, 
zâhir ve bât ın duygularla tad ıp anlamak makam ında, şükür ve senâ vazifesi-
ni edâya ba şlad ılar.
Râbian : Esmâ-y ı ilâhiyenin definelerindeki cevherleri, mânevî cihâzât 
mîzanlar ıyla tart ıp bilmek makam ında, tenzih ve medih vazifesine ba şlad ılar.
Hâmisen : Mistar- ı kader üstünde kalem-i kudretiyle yaz ılan mektû-
bât- ı rabbâniyeyi mütâlaa makam ında tefekkür ve istihsan vazifesine ba şla-
dılar.
Sâdisen : Eşyan ın yarad ılışında ve masnûât ın sanat ındaki latîf incelik 
ve nâzenîn güzellikleri temâ şâ ile tenzih makam ında, Fât ır-ı Zülcelâl, Sâni-i 
Zülcemâl’lerine muhabbet ve i ştiyak vazifesine girdiler. Demek kâinata ve 
âsâra bak ıp, gâibâne muamele-i ubûdiyetle mezkûr makâmâtta mezkûr ve-
zâifi edâ ettikten sonra Sâni-i Hakîm’in dahi muamelesine ve ef’âline bak-mak derecesine ç ıktılar ki; hâz ırâne bir muamele sûretinde evvelâ Hâl ık-ı 
Zülcelâl’in kendi sanat ının mucizeleriyle kendini zî şuura tan ıttırmas
ına karşı, 
hayret içinde bir ma’rifet ile mukabele ederek: 1ِכَÝَĘِóْđَĨ َّěَè َאكَĭْĘَóَĐ َאĨ َכَĬَאéْ×ُø 
dediler. “ Senin tarif edicilerin, bütün masnûât ındaki mucizelerindir. ”
Sonra o Rahmân’ ın kendi rahmetinin güzel meyveleriyle kendini sevdirme-
sine karşı; muhabbet ve a şk ile mukabele edip: 2ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ dediler.
Sonra o Mün’im-i Hakikî’nin tatl ı nimetleriyle terahhum ve şefkatini gös-
termesine kar şı; şükür ve hamd ile mukabele ettiler, dediler:
1 Bkz.: el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  2/410; Mer’î İbni Yûsuf; Ekâvîlü’s-sikât  s.45.
2 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5)9
999
9
9
1ِكَïْĩَéِÖوَ َכَĬَאéْ×ُø “Senin hak şükrünü nas ıl edâ edebiliriz? Sen öy-
le şükre lây ık bir Me şkûr’sun ki; bütün kâinata serilmi ş bütün ihsânât ın 
açık lisân- ı hâlleri, şükür ve senân ızı okuyorlar. Hem, âlem çar şısında di-
zilmiş ve zeminin yüzüne serpilmi ş bütün nimetlerin ilânât ıyla hamd ve 
medhinizi bildiriyorlar. Hem, rahmet ve nimetin manzum meyveleri ve mevzûn yemi şleri, senin cûd ve keremine şehâdet etmekle, senin şükrü-
nü enzâr- ı mahlûkat önünde ifâ ederler.
”
Sonra şu kâinat ın yüzlerinde de ğişen mevcudat aynalar ında cemâl ve ce-
lâl ve kemâl ve kibriyâs ının izhâr ına karşı 2
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ deyip ta’zim içinde bir acz-
le rükûa gidip, mahviyet içinde bir muhabbet ve hayretle secde edip, muka-
bele ettiler.
Sonra o Ganiyy-i Mutlak’ ın servetinin çoklu ğunu ve rahmetinin geni şliği-
ni göstermesine kar şı; fakr ve hâcetlerini izhar edip, dua edip, istemekle mu-
kabele edip: 3ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ dediler.
Sonra o Sâni-i Zülcelâl’in kendi sanat ının latîflerini, hârikalar ını, antika-
lar ını, sergilerle te şhirgâh- ı enâmda ne şrine karşı; 4ُّٰųا َאءَü َאĨ deyip takdir ede-
rek: “Ne güzel yap ılm ış!” deyip istihsan ederek, 5ُّٰųا َאرَكَÖ deyip mü şâhede et-
mek, 6َّאĭَĨاٰ deyip şehâdet etmek; “Geliniz, bak ınız!” hayran olarak ĵَĥَĐ َّĹَè 
7َحِŻَęْĤا deyip herkesi şahid tutmakla mukabele ettiler. Hem o Sultân- ı ezel ve 
ebed, kâinat ın aktâr ında kendi rubûbiyetinin saltanat ını ilân ına ve vahdâni-
yet’inin izhâr ına karşı; tevhid ve tasdik edip 8َאĭْđَĈوَأَ َאĭْđِĩَø diyerek itaat ve in-
kıyâd ile mukabele ettiler.
Sonra o Rabbü’l-âlemîn’in ulûhiyetinin izhâr ına karşı; zaaf içinde aczleri-
ni, ihtiyaç içinde fakrlerini ilândan ibaret olan ubûdiyet ile ve ubûdiyetin hu-
lâsas ı olan “Namaz” ile mukabele ettiler.
1 Bu ifade, pek çok hadisin ba şında, ortas ında veya sonunda geçmektedir: Müslim, salât  218; Ebû 
Dâvûd, edeb  98; Nesâî, iftitâh  17; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/77, 151.
2 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.
3 “Yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
4 “Mâşâallah! Allah ne güzel dilemi ş ve yapm ış!”
5 Allah hay ır ve bereketini art ırsın.
6 İnand ık, îmân ettik.
7 Haydi buyrun kurtulu şa...
8 “İşittik ve itaat ettik…” (Bakara sûresi, 2/285).ON BİRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------   133
134  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Daha bunlar gibi gûnâ-gûn ubûdiyet vazifeleriyle şu dâr- ı dünya deni-
len mescid-i kebîrinde farîza-y ı ömürlerini ve vazife-i hayatlar ını edâ edip ah-
sen-i takvîm sûretini ald ılar.1 Bütün mahlûkat üstünde bir mertebeye ç ıktı-
lar ki, yümn-ü îmân ile emn ü emânet2 ile mücehhez emîn bir halîfe-i arz3 
oldular. Ve şu meydan- ı tecrübe ve şu destgâh- ı imtihandan sonra onla-
rın Rabb-i Kerîm’i onlar ı, îmânlar ına mükâfat olarak saadet-i ebediyeye ve 
İslâmiyet’lerine ücret olarak dâru’s-selâma davet ederek öyle bir ikram etti ve 
eder ki; hiç göz görmemi ş ve kulak i şitmemiş ve kalb-i be şere hutûr etmemi ş 
derecede4 parlak bir tarzda rahmetine mazhar etti ve onlara ebediyet ve bekâ 
verdi. Çünkü; ebedî ve sermedî olan bir cemâlin seyirci mü ştâk ı ve aynadar 
âşıkı, elbette bâki kal ıp ebede gidecektir. İşte Kur’ân şâkirtlerinin ak ıbetleri 
böyledir. Cenâb- ı Hak bizleri onlardan eylesin, âmîn…
Amma, füccar ve e şrâr olan di ğer gürûh ise ; hadd-i bulû ğ ile şu âlem 
saray ına girdikleri vakit, bütün vahdâniyetin delillerine kar şı küfür ile muka-
bele edip ve bütün nîmetlere kar şı küfrân ile mukabele ederek ve bütün mev-
cudat ı kıymetsizlikle kâfirâne bir ittiham ile tahkir ettiler ve bütün esmâ-y ı ilâ-
hiyenin tecelliyât ına karşı red ve inkâr ile mukabele ettiklerinden, az bir vakit-
te, nihayetsiz bir cinâyet i şlediler; nihayetsiz bir azaba müstehak oldular.
Evet, insana sermâye-i ömür ve cihâzât- ı insâniye, mezkûr vezâif için ve-
rilmiştir.
Ey sersem nefsim ve ey pürheves arkada şım! Âyâ, zannediyor musu-
nuz ki; vazife-i hayat ınız, yaln ız terbiye-i medeniye ile güzelce muhâfaza-y ı 
nefis etmek –ay ıb olmas ın– bat ın ve fercin hizmetine mi münhas ırdır? Yahut 
zannediyor musunuz ki; hayât ınızın makinesinde dercedilen şu nâzik letâif ve 
maneviyat; ve şu hassas âzâ ve âlât; ve şu muntazam cevârih ve cihâzât; ve 
şu mütecessis havâs ve hissiyat ın gaye-i yegânesi; şu hayât- ı fâniyede, nefs-i 
rezîlenin, hevesât- ı süfliyenin tatmini için, istimâline mi münhas ırdır? Hâşâ ve 
kellâ! Belki vücûdunuzda şunlar ın yarat ılmas ı ve f ıtrat ınızda bunlar ın gaye-i 
idhâli, iki esast ır:
Biri: Cenâb- ı Mün’im-i Hakikî’nin bütün nimetlerinin her bir çe şitleri-
ni size ihsâs ettirip şükrettirmekten ibarettir. Siz de hissedip şükür ve ibadeti-
ni etmelisiniz.
1 Bkz.: Tîn sûresi, 95/4.
2 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/72.
3 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30; En’âm sûresi, 6/165; Yûnus sûresi, 10/14; Enbiyâ sûresi, 21/105; Neml 
sûresi, 27/62; Kasas sûresi, 28/5; Fât ır sûresi, 35/39.
4 Bkz.: Secde sûresi, 32/17; Zuhruf sûresi, 43/71; Buhârî, bed’ü’l-halk  8, tefsîru sûre (32)  1, tevhid  35; 
Müslim, îmân  312, cennet  2-5.9
İkincisi : Âleme tecelli eden esmâ-y ı kudsiyye-i ilâhiyenin bütün tecel-
liyât ının aksâm ını, birer birer, size o cihâzât vas ıtas ıyla bildirip tatt ırmakt ır. Siz 
dahi tatmakla tan ıyarak îmân getirmelisiniz.
İşte bu iki esas üzerine kemâlât- ı insâniye, ne şv ü nemâ bulur. Bununla 
insan, insan olur. İnsaniyetin cihâzât ı, hayvan gibi hayât- ı dünyeviyeyi kazan-
mak için verilmemi ş olduğuna şu temsil s ırrıyla bak:
Meselâ: Bir zât, bir hizmetçisine yirmi alt ın verdi; tâ mahsus bir kuma ştan 
kendisine bir kat libas als ın. O hizmetçi gitti, o kuma şın âlâs ından mükem-
mel bir libas ald ı, giydi. Sonra gördü ki: O zât, di ğer bir hizmetkâr ına bin al-
tın verip, bir kâ ğıt içinde baz ı şeyler yaz ılı olarak onun cebine koydu, ticâre-
te gönderdi.
Şimdi, her akl ı başında olan bilir ki; o sermâye, bir kat libas almak için 
değil. Çünkü; evvelki hizmetkâr, yirmi alt ınla en âlâ kuma ştan bir kat libas al-
mış olduğundan, elbette bu bin alt ın, bir kat libasa sarf edilmez. Şayet bu ikin-
ci hizmetkâr, cebine konulan kâ ğıdı okumay ıp, belki evvelki hizmetçiye ba-
kıp, bütün paray ı bir dükkânc ıya bir kat libas için verip, hem o kuma şın en 
çürüğünden ve arkada şının libas ından elli derece a şağı bir libas alsa, elbette 
o hâdim nihayet derecede ahmakl ık etmiş olacağı için şiddetle ta’zib ve hid-
detle te’dip edilecektir.
Ey nefsim ve ey arkada şım! Akl ınızı başınıza toplay ınız. Sermâye-i ömür 
ve istidâd- ı hayât ınızı hayvan gibi, belki hayvandan çok a şağı bir derecede 
şu hayât- ı fâniye ve lezzet-i maddiyeye sarf etmeyiniz. Yoksa sermâyece en 
âlâ hayvandan elli derece yüksek oldu ğunuz hâlde, en ednâs ından elli dere-
ce aşağı düşersiniz.
Ey gafil nefsim! Senin hayât ının gayesini  ve hayat ının mâhiyetini , hem 
hayat ının sûretini , hem hayat ının sırr-ı hakîkat ını, hem hayat ının kemâl-i 
saadetini  bir derece anlamak istersen bak.
Senin hayat ının gayelerinin icmâli “ Dokuz Emir ”dir.
Birincisi  şudur ki: Senin vücûdunda konulan duygular terâzileriyle, rah-
met-i ilâhiyenin hazînelerinde iddihar edilen nîmetleri tartmakt ır ve küllî şük-
retmektir.
İkincisi : Senin f ıtrat ında vaz’edilen cihâzât ın anahtarlar ıyla esmâ-y ı kudsi-
ye-i ilâhiyenin gizli definelerini açmakt ır; Zât- ı Akdes’i o esmâ ile tan ımakt ır.9ON BİRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------   135
136  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Üçüncüsü : Şu teşhirgâh- ı dünyada, mahlûkat nazar ında, esmâ-y ı ilâhi-
yenin sana takt ıklar ı garib sanatlar ını ve latîf cilvelerini bilerek hayât ınla teş-
hir ve izhâr etmektir.
Dördüncüsü : Lisân- ı hâl ve kâlinle Hâl ık’ının dergâh- ı rubûbiyetine ubû-
diyetini ilân etmektir.
Beşincisi : Nas ıl bir asker padi şah ından ald ığı türlü türlü ni şanlar ı, resmî 
vakitlerde tak ıp padişah ın nazar ında görünmekle, onun iltifâtât- ı âsâr ını gös-
terdiği gibi, sen dahi esmâ-y ı ilâhiyenin cilvelerinin sana verdikleri letâif-i in-
sâniye murassaât ıyla bilerek süslenip, o Şâhid-i Ezelî’nin nazar- ı şuhûd ve i ş-
hâd ına görünmektir.
Alt ınc ısı: Zevi’l-hayat olanlar ın tezahürat- ı hayatiye denilen, Hâl ıklar ına 
tahiyyatlar ı ve rumûzat- ı hayatiye denilen, Sâni’lerine tesbihâtlar ı ve semerât 
ve gâyât- ı hayatiye denilen, Vâhibü’l-hayâta arz- ı ubûdiyetlerini bilerek mü-
şâhede etmek, tefekkür ile görüp şehâdetle göstermektir.
Yedincisi : Senin hayat ına verilen cüz’î ilim ve kudret ve irâde gibi s ıfat ve 
hâllerinden küçük nümûnelerini vâhid-i k ıyâsî ittihaz ile Hâl ık-ı Zülcelâl’in s ı-
fât- ı mutlakas ını ve şuûn-u mukaddesesini o ölçüler ile bilmektir. Meselâ; sen, 
cüz’î iktidar ın ve cüz’î ilmin ve cüz’î irâden ile bu hâneyi muntazam yapt ığın-
dan, şu kasr- ı âlemin senin hânenden büyüklü ğü derecesinde şu âlemin usta-
sını o nisbette Kadîr, Alîm, Hakîm, Müdebbir bilmek lâz ımd ır.
Sekizincisi : Şu âlemdeki mevcudat ın her biri kendine mahsus bir dil ile 
Hâl ık’ının vahdâniyetine ve Sâni’inin rubûbiyetine dair mânevî sözlerini feh-
metmektir.
Dokuzuncusu : Acz ve zaaf ın, fakr ve ihtiyac ın ölçüsüyle kudret-i ilâhiye 
ve g ınâ-y ı rabbâniyenin derecât- ı tecelliyât ını anlamakt ır. Nas ıl ki, açl ığın de-
receleri nisbetinde ve ihtiyâc ın envâ ı miktar ınca taam ın lezzeti ve derecât ı ve 
çeşitleri anla şılır; onun gibi sen de nihayetsiz aczin ve fakr ınla, nihayetsiz kud-
ret ve g ınâ-y ı ilâhiyenin derecât ını fehmetmelisin. İşte senin hayât ının gaye-
leri, icmâlen, bunlar gibi emirlerdir.
Şimdi kendi hayat ının mâhiyetine  bak ki, o mâhiyetinin icmâli şudur: 
Esmâ-y ı ilâhiyeye ait garâibin fihristesi.. hem şuûn ve s ıfât- ı ilâhiyenin bir mikya-
sı, hem kâinattaki âlemlerin bir mîzan ı.. hem bu âlem-i kebîrin bir listesi, hem şu 
kâinat ın bir haritas ı, hem şu kitab- ı ekberin bir fezlekesi, hem kudretin gizli de-
finelerini açacak bir anahtar külçesi, hem mevcudata serpilen ve evkâta tak ılan 
kemâlât ının bir ahsen-i takvîmidir. İşte mâhiyet-i hayat ın bunlar gibi emirlerdir.
Şimdi senin hayat ının sûreti ve tarz- ı vazifesi  şudur ki: Hayat ın, bir keli-
me-i mektûbedir. Kalem-i kudretle yaz ılm ış hikmet-nümâ bir sözdür. Görünüp 
ve işitilip esmâ-y ı hüsnâya delâlet eder. İşte hayat ının sûreti bu gibi emirlerdir.
Şimdi hayat ının s ırr-ı hakikati şudur ki: Tecellî-i ehadiyete, cilve-i same-
diyete aynal ıktır. Yâni, bütün âleme tecelli eden esmân ın nokta-y ı mihrâkiye-
si hükmünde bir câmiiyetle Zât- ı Ehad-i Samed’e aynal ıktır.
Şimdi hayat ının saadet içindeki kemâli  ise: Senin hayat ının aynas ın-
da temessül eden Şems-i Ezelî’nin envâr ını hissedip sevmektir. Zî şuur olarak 
O’na şevk göstermektir. O’nun muhabbetiyle kendinden geçmektir. Kalbin 
göz bebe ğinde aks-i nûrunu yerle ştirmektir. İşte bu s ırdand ır ki, seni âlâ-y ı il-
liyyîne ç ıkaran bir hadîs-i kudsî’nin1 meâl-i şerifi olan:
2ْīĻِĭِĨْËُĨ ِÕْĥَĝَÖ ْħَåْĭُŜ ْÕَåَĐ أَزْ ْīĻِĨزَ و َاتُĳٰĩَø دَرْ ْħَåْĭُŜ įَĬ ْīَĨ
denilmiştir.
İşte ey nefsim! Hayat ının böyle ulvî gâyâta müteveccih oldu ğu ve şöyle 
kıymetli hazîneleri câmi oldu ğu hâlde, hiç ak ıl ve insafa lây ık m ıdır ki; hiç-ender 
hiç olan muvakkat huzûzât- ı nefsâniyeye, geçici lezâiz-i dünyeviyeye sarf edip 
zâyi edersin! E ğer zâyi etmemek istersen geçen temsil ve hakikate remzeden,
 إِذَا ِģْĻَّĥĤوَا ۝ َאıĻّٰĥَä إِذَا َאرِıَّĭĤوَا ۝ َאıĻٰĥَÜ إِذَا ِóَĩَĝْĤوَا ۝ َאıĻٰéُĄوَ ِ÷ْĩَّýĤوَا
 ۝ َאıĺّٰĳَø َאĨوَ ٍ÷ْęَĬوَ ۝ َאıĻٰéَĈ َאĨوَ َْرْضِŶوَا ۝ َאıĻٰĭَÖ َאĨوَ אءِƯĩَّùĤوَا ۝ َאıĻٰýْĕَĺ
3َאıĻّٰøدَ ْīَĨ َאبَì ْïَĜوَ ۝ َאıĻزَכّٰ ْīَĨ َçَĥْĘأَ ْïَĜ ۝ َאıĺٰĳْĝَÜوَ َאİرَĳُåُĘ َאıَĩَıْĤَÉَĘ
sûresindeki kasem ve cevâb- ı kasemi dü şünüp amel et.
 ۪įِÖَאéْĀوَأَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ َّةِĳُ×ُّĭĤا ْجِóُÖ ِóَĩَĜوَ ِÙَĤَאøِّóĤا َאءِĩَø ِ÷ْĩَü ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
4َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َאتِĭِĨْËُĩْĤوَا َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ِħَèوَارْ َאĭْĩَèوَارْ ِ،ÙَĺَاïِıْĤا مِĳُåُĬ
1 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, ez-Zühd  s.81; Ebu’ ş-Şeyh, el-Azame  2/608; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  
4/24; el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  3/15; ed-Deylemî, el-Müsned  3/174.
2 Cenâb- ı Hak, “Benim gökyüzüm ve yeryüzüm Beni ta şımaya tâkat getiremedi. Fakat, verâ sahibi 
mülâyim müminin kalbi Beni ta şıyabildi.” buyurdu.
3 “Güneşe ve onun ayd ınlığına.. onu izledi ği zaman aya.. Dünyay ı aç ığa ç ıkaran gündüze.. onu bürüyüp 
saran geceye.. gö ğe ve onu bina edene.. yere ve onu yay ıp döşeyene.. her bir nefse ve onu düzenleyene.. 
ona hem kötülü ğü, hem de ondan sak ınma yolunu ilham edene yemin olsun ki: nefsini maddî ve mânevî 
kirlerden ar ınd ıran felâha erer. Onu günahlarla örten ise ziyâna u ğrar.” (Şems sûresi, 91/1-10)
4 Allah ım! Risâlet semâs ının güneşi ve nübüvvet burcunun ay ı olan Peygamber Efendimiz’e (sallallâhu 
aleyhi ve sellem) , hidâyet y ıldızlar ı olan âl ve ashâb ına salât ve selâm et. Bize ve erkek, kad ın bütün 
müminlere rahmet et, âmîn, âmîn, âmîn.ON BİRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------   137
On İkinci Söz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ًاóĻِáכَ ًاóْĻَì َĹِÜأُۧو ْïَĝَĘ َÙَĩِכْéْĤا ْتَËُĺ ْīَĨوَ
(Kur’ân- ı Hakîm’in hikmet-i kudsiyesi ile felsefe hikmetinin 
icmâlen muvâzenesi; hem hikmet-i Kur’âniye’nin, insan ın hayat- ı 
şahsiyesine ve hayat- ı içtimâiyesine verdi ği ders-i terbiyenin 
gayet k ısa bir fezlekesi; hem Kur’ân’ ın sâir kelimât- ı ilâhiyeye ve 
bütün kelâmlara cihet-i rüçhâniyetine bir i şarettir. İşte bu sözde 
“Dört Esas ” vard ır.)
Birinci Esas
Hikmet-i Kur’âniye ile hikmet-i fenniyenin farklar ına şu gelecek hikâye-i 
temsîliye dürbünüyle bak:
Bir zaman, hem dindar, hem gayet sanatkâr bir Hâkim-i nâmdâr istedi 
ki; Kur’ân- ı Hakîm’i, maânîsindeki kudsiyetine ve kelimât ındaki i’câza şâyes-
te bir yaz ı ile yazs ın. O mu’ciznümâ kamete, hârika bir libas giydirilsin. İşte o 
nakkâş Zât, Kur’ân’ ı pek acîb bir tarzda yazd ı. Bütün k ıymettar cevherleri, ya-
zısında istimâl etti. Hakâikinin tenevvüüne i şaret için bâz ı mücessem hurufâ-
tını elmas ve zümrüt ile ve bir k ısm ını lü’lü ve akik ile ve bir tâifesini p ırlanta 
ve mercanla ve bir nev’ini alt ın ve gümü ş ile yazd ı. Hem öyle bir tarzda süs-
lendirip münakka ş etti ki, okumay ı bilen ve bilmeyen herkes temâ şâsından 
hayran olup istihsan ederdi. Bâhusus, ehl-i hakikatin nazar ına o sûrî güzellik, 
mânâs ındaki gayet parlak güzelli ğin ve gayet şirin tezyînât ın işârât ı olduğun-
dan, pek k ıymettar bir antika olmu ştur.
1 “Kime hikmet nasip edilmi şse doğrusu, büyük bir hayra mazhar olmu ştur.” (Bakara sûresi, 2/269).
Sonra o Hâkim, şu musanna ve murassa Kur’ân’ ı, bir ecnebi feylesofa ve 
bir Müslüman âlime gösterdi. Hem tecrübe, hem mükâfat için emretti ki: “Her biriniz, bunun hikmetine dair bir eser yaz ınız!”
Evvelâ o feylesof, sonra o âlim, ona dair birer kitap telif ettiler. Fakat fey-
lesofun kitab ı, yaln ız harflerin nak ışlar ından ve münasebetlerinden ve vazi-
yetlerinden ve cevherlerinin hâsiyetlerinden ve târifat ından bahseder, mânâ-
sına hiç ilişmez. Çünkü; o ecnebi adam, Arabî hatt ı okumay ı hiç bilmez. Hattâ 
o müzeyyen Kur’ân’ ı, bilmiyor ki bir kitapt ır ve mânây ı ifade eden yaz ıdır. 
Belki ona münakka ş bir antika nazar ıyla bak ıyor. Lâkin, çendan Arabî bilmi-
yor; fakat çok iyi bir mühendistir. Güzel bir tasvircidir. Mahir bir kimyâgerdir. Sarraf bir cevhercidir. İşte o adam, bu sanatlara göre eserini yazd ı.
Amma Müslüman âlim ise; O’na bakt ığı vakit anlad ı ki; O, Kitab- ı 
Mübîn’dir, Kur’ân- ı Hakîm’dir. İşte bu hakperest Zât, ne tezyinât- ı zâhirîsine 
ehemmiyet verdi ve ne de hurûfun nukû şuyla iştigal etti. Belki öyle bir şeyle 
meşgul oldu ki, milyon mertebe öteki adam ın iştigal ettiği meselelerinden da-
ha âlî, daha gâlî, daha latîf, daha şerif, daha nâfi, daha câmi’... Çünkü; nukû-
şun perdesi alt ında olan hakâik-i kudsiyesinden ve envâr- ı esrar ından bahse-
derek, gayet güzel bir tefsir-i ş
erif yazd ı.
Sonra ikisi, eserlerini götürüp o Hâkim-i Zî şân’a takdim ettiler. O Hâkim, 
evvelâ feylesofun eserini ald ı, bakt ı gördü ki; o hodpesent ve tabiat--perest 
adam çok çal ışmış, fakat hiç hakikî hikmetini yazmam ış. Hiçbir mânâs ını 
anlamam ış. Belki kar ıştırm ış. Ona kar şı hürmetsizlik, belki edepsizlik etmi ş. 
Çünkü; o menba- ı hakâik olan Kur’ân’ ı, mânâs ız nukûş zannederek, mânâ ci-
hetinde k ıymetsizlik ile tahkir etmi ş olduğundan o Hâkim-i Hakîm dahi, onun 
eserini ba şına vurdu, huzurundan ç ıkard ı.
Sonra öteki hakperest, müdakkik âlimin eserine bakt ı gördü ki; gayet gü-
zel ve nâfi bir tefsir ve gayet hakimâne, mür şidâne bir teliftir, “Aferin, bârekâl-
lah” dedi. “ İşte hikmet budur ve âlim ve hakîm, bunun sahibine derler. Öteki 
adam ise, haddinden tecâvüz etmi ş bir sanatkârd ır.” Sonra onun eserine bir 
mükâfat olarak; her bir harfine mukabil, tükenmez hazinesinden “On alt ın ve-
rilsin.” irâde etti.
Eğer temsili fehmettin ise, bak, hakikatin yüzünü de gör:
Amma o müzeyyen Kur’ân ise, şu musanna kâinatt ır. O hâkim ise, 
Hakîm-i Ezelî’dir. Ve o iki adam ise, birisi yâni ecnebisi; ilm-i felsefe ve hü-kemâs ıdır. Diğeri, Kur’ân ve şâkirtleridir. Evet, Kur’ân-
ı Hakîm, şu Kur’ân- ı ON İKİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------   139
140  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Azîm-i Kâinât’ ın en âlî bir müfessiridir ve en beli ğ bir tercüman ıdır. Evet, o 
Furkan’d ır ki: Şu kâinat ın sayfalar ında ve zamanlar ın yapraklar ında kalem-i 
kudretle yaz ılan âyât- ı tekvîniyeyi cin ve inse ders verir. Hem her biri, bi-
rer harf-i mânidâr olan mevcudata “mana-y ı harfî” nazar ıyla, yâni onlara 
Sâni’ hesab ına bakar; “ Ne kadar güzel yap ılm ış, ne kadar güzel bir sûret-
te Sâni’inin cemâline delâlet ediyor! ” der. Ve bununla kâinat ın hakikî gü-
zelliğini gösteriyor.
Amma, ilm-i hikmet dedikleri felsefe ise; hurûf-u mevcudat ın tezyînât ın-
da ve münâsebat ında dalm ış ve sersemle şmiş, hakikatin yolunu şaşırm ış... Şu 
kitab- ı kebîrin hurufât ına “mânâ-y ı harfî” ile, yâni Allah hesab ına bakmak lâ-
zım gelirken; öyle etmeyip “mânâ-y ı ismî” ile, yâni; mevcudata mevcudat he-
sab ına bakar, öyle bahseder. “Ne güzel yap ılm ış”a bedel, “Ne güzeldir!” der, 
çirkinleştirir. Bununla kâinat ı tahkir edip kendisine mü ştekî eder. Evet, dinsiz 
felsefe, hakikatsiz bir safsatad ır ve kâinata bir tahkirdir.
İkinci Esas
Kur’ân- ı Hakîm’in hikmeti, hayat- ı şahsiyeye verdi ği terbiye-i ahlâkiye ve 
hikmet-i felsefenin verdi ği dersin muvâzenesi:
Felsefenin hâlis bir tilmizi,  bir firavundur. Fakat menfaati için en hasîs şeye 
ibadet eden bir firavun-u zelildir. Her menfaatli şeyi kendine “Rab” tan ır. Hem 
o dinsiz şâkirt, mütemerrit ve muannittir. Fakat bir lezzet için, nihayet zilleti ka-
bul eden miskin bir mütemerrittir. Şeytan gibi şah ıslar ın, bir menfaat-i hasîse 
için ayağını öpmekle zillet gösterir denî bir muannittir. Hem o dinsiz şâkirt, ceb-
bar bir ma ğrurdur. Fakat kalbinde nokta-y ı istinad bulmad ığı için zât ında gayet 
acz ile âciz bir cebbar- ı hodfürûştur. Hem o şâkirt, menfaat-perest hodendi ştir 
ki; gaye-i himmeti, nefis ve batn ın ve fercin hevesât ını tatmin ve menfaat-i şah-
siyesini, baz ı menfaat-i kavmiye içinde arayan dessas bir hodgâmd ır.
Amma, hikmet-i Kur’ân’ ın hâlis tilmizi  ise bir abddir. Fakat, âzam- ı mah-
lûkata da ibadete tenezzül etmez. Hem cennet gibi âzam- ı menfaat olan bir 
şeyi, gaye-i ibadet kabul etmez bir abd-i azizdir. Hem hakiki tilmizi; mütevâ-
zidir, selim, halimdir; fakat, Fât ır’ının gayr ına, daire-i izni hâricinde ihtiyar ıyla 
tezellüle tenezzül etmez. Hem fakir ve zay ıftır, fakr ve zaaf ını bilir; fakat onun 
Mâlik-i Kerîm’i, ona iddihar etti ği uhrevî servet ile müsta ğnîdir ve Seyyid’inin 
nihayetsiz kudretine istinad etti ği için kavîdir. Hem yaln ız livechillâh, r ızâ-y ı 
ilâhî için, fazilet için amel eder, çal ışır.
İşte, iki hikmetin verdi ği terbiye, iki tilmizin muvâzenesiyle anla şılır.
Üçüncü Esas
Hikmet-i felsefe ile hikmet-i Kur’âniye’nin hayat- ı içtimaiye-i be şeriyeye 
verdiği terbiyeler:
Amma hikmet-i felsefe ise hayat- ı içtimâiyede nokta-y ı istinad ı, “kuv-
vet” kabul eder. Hedefi, “menfaat” bilir. Düstur-u hayat ı, “cidâl” tan ır. 
Cemaatlerin râb ıtas ını, “unsuriyet, menfî milliyeti” tutar. Semerât ı ise, “he-
vesât- ı nefsâniyeyi tatmin ve hâcât- ı beşeriyeyi tezyid”dir. Hâlbuki kuvvetin 
şe’ni, “tecâvüz”dür. Menfaatin şe’ni, her arzuya kâfi gelmedi ğinden üstünde 
“boğuşmak”t ır. Düstur-u cidâlin şe’ni, “çarp ışmak”t ır. Unsuriyetin şe’ni, baş-
kas ını yutmakla beslenmek oldu ğundan; “tecâvüz”dür. İşte bu hikmettendir 
ki, beşerin saadeti selb olmu ştur.
Amma hikmet-i Kur’âniye ise nokta-y ı istinad ı, kuvvete bedel “hak-
k” ı kabul eder. Gayede menfaate bedel, “fazilet ve r ızâ-y ı ilâhî”yi kabul eder. 
Hayatta düstur-u cidâl yerine, “düstur-u teâvün”ü esas tutar. Cemaatlerin râ-bıtalar ında unsuriyet, milliyet yerine “râb ıta-y ı dinî ve s ınıfî ve vatanî” kabul 
eder. Gâyât ı, hevesât- ı nefsâniyenin tecâvüzât ına sed çekip; ruhu, maaliyâta 
teşvik ve hissiyât- ı ulviyesini tatmin eder ve insan ı kemâlât- ı insaniyeye sevk 
edip insan eder...
Hakk ın şe’ni, “ittifak”t ır. Faziletin şe’ni, “tesânüd”dür. Düstur-u teâvü-
nün şe’ni, “birbirinin imdad ına yetişmek”tir. Dinin şe’ni, “uhuvvet”tir, “inci-
zap”t ır. Nefsi, gemlemekle ba ğlamak; ruhu, kemâlâta kamç ılamakla serbest 
bırakman ın şe’ni, “saadet-i dâreyn”dir...
Dördüncü Esas
Kur’ân’ ın, bütün kelimât- ı ilâhiye içinde cihet-i ulviyetini ve bütün kelâm-
lar üstünde cihet-i tefevvukunu anlamak istersen şu iki temsile bak:
Birincisi : Bir sultan ın iki çeşit mükâlemesi, iki tarzda hitab ı vard ır. Birisi; 
âdi bir raiyyet ile cüz’î bir i ş için, hususî bir hâcete dâir has bir telefonla ko-
nuşmakt ır. Diğeri; saltanat- ı uzmâ unvan ıyla ve hilâfet-i kübrâ nâm ıyla ve hâ-
kimiyet-i âmme haysiyetiyle, evâmirini etrafa ne şir ve teşhir maksad ıyla, bir 
elçisiyle veya büyük bir memuruyla konu şmakt ır ve haşmetini izhar eden ulvî 
bir fermanla mükâlemedir.ON İKİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------   141
142  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İkinci temsil : Bir adam, elinde bir aynay ı güneşe karşı tutar. O ayna mik-
tar ınca bir ışık ve yedi rengi câmi bir ziyâ al ır. O nisbetle güne şle münâsebet-
tar olur, sohbet eder ve o ışıklı aynay ı, karanl ıklı hânesine veya dam alt ındaki 
bağına tevcih etse; güne şin k ıymeti nisbetinde de ğil, belki o aynan ın kabiliyeti 
miktar ınca istifade edebilir. Di ğeri ise, hânesinden veya ba ğının dam ından ge-
niş pencereler açar. Gökteki güne şe karşı yollar yapar. Hakikî güne şin dâimî 
ziyâs ıyla sohbet eder, konu şur ve lisân- ı hâl ile böyle minnettarâne bir sohbet 
eder. Der: “Ey yeryüzünü ışığıyla yald ızlayan ve bütün çiçeklerin yüzünü gül-
düren dünya güzeli ve gök nazdâr ı olan nâzenîn güne ş! Onlar gibi benim hâne-
ciğimi ve bahçeci ğimi ısınd ırdın, ışıkland ırdın...” Hâlbuki ayna sahibi böyle di-
yemez. O kay ıt alt ındaki güne şin aksi ise, âsâr ı mahduttur. O kayda göredir.
İşte bu iki temsîlin dürbünüyle Kur’ân’a bak! Tâ ki i’câz ını göresin ve kud-
siyetini anlayas ın... Evet, Kur’ân der ki: “ Eğer yerdeki a ğaçlar kalem olup, 
denizler mürekkep olsa, Cenâb- ı Hakk’ ın kelimât ını yazsalar; bitiremez-
ler.”1 Şimdi şu nihayetsiz kelimât içinde en büyük makam, Kur’ân’a verilme-
sinin sebebi şudur ki:
Kur’ân : İsm-i âzam’dan ve her ismin âzaml ık mertebesinden gelmi ş... 
Hem bütün âlemlerin Rabbi itibar ıyla Allah’ ın kelâm ıdır. Hem bütün mevcu-
dat ın ilâh’ ı unvan ıyla Allah’ ın ferman ıdır. Hem, semâvât ve arz ın Hâl ık’ı haysi-
yetiyle bir hitapt ır. Hem rubûbiyet-i mutlaka cihetinde bir mükâlemedir. Hem 
saltanat- ı âmme-i sübhâniye hesab ına bir hutbe-i ezeliyedir. Hem rahmet-i 
vâsia-y ı muhîta noktas ında, bir defter-i iltifâtât- ı rahmâniyedir. Hem, ulûhiye-
tin azamet-i ha şmeti haysiyetiyle, ba şlar ında bazen şifre bulunan bir muhabe-
re mecmuas ıdır. Hem ism-i âzam’ ın muhîtinden nüzûl ile Ar ş-ı Âzam’ ın bütün 
muhât ına bakan, tefti ş eden hikmet-fe şân bir Kitab- ı Mukaddes’tir. İşte bu s ır-
dand ır ki “kelâmullah” unvan ı, kemâl-i liyâkatla Kur’ân’a verilmi ş.
Amma, sâir kelimât- ı ilâhiye ise; bir k ısm ı, has bir îtibar ile ve cüz’î bir un-
van ve hususî bir ismin cüz’î tecellisi ile; ve has bir rubûbiyet ile ve mahsus bir saltanat ile ve hususî bir rahmet ile zâhir olan kelâmd ır. Hususiyet ve kül-
liyet cihetinde dereceleri muhteliftir. Ekser ilhâmât bu k ısımdand ır. Fakat de-
recât ı çok mütefâvittir. Meselâ; en cüz’îsi ve basiti, hayvanât ın ilhamat ıdır.
2 
Sonra avâm- ı nâs ın ilhamat ıdır.3 Sonra avâm- ı melâikenin ilhamat ıdır. Sonra 
evliyâ ilhamat ıdır. Sonra melâike-i izam ilhamat ıdır. İşte şu s ırdand ır ki; kal-
1 Bkz.: Lokman sûresi, 31/27.
2 Bal ar ısına vahyedildi ğine dair bkz.: Nahl sûresi, 16/68.
3 Hz. Mûsâ’n ın (aleyhisselâm)  annesine vahyedildi ğine dair bkz.: Tâhâ sûresi, 20/38-39.
bin telefonuyla vas ıtas ız münâcât eden bir velî der: 1ĹِّÖرَ ْīَĐ Ĺِ×ْĥَĜ Ĺِĭَàَّïَè Yâni: 
“Kalbim benim Rabbimden haber veriyor.” Demiyor: “Rabbü’l-âlemin’den 
haber veriyor.” Hem der: “Kalbim, Rabbimin aynas ıdır, arşıdır.” Demiyor: 
“Rabbü’l-âlemîn’in ar şıdır.” Çünkü; kabiliyeti miktar ınca ve yetmi ş bine ya-
kın hicaplar ın2 nisbet-i ref’i derecesinde mazhar- ı hitap olabilir.
İşte bir padi şah ın saltanat- ı uzmâs ı haysiyetiyle ç ıkan ferman ı, âdi bir 
adamla cüz’î bir mükâlemesinden ne kadar yüksek ve âlî ise ve gökteki gü-neşin feyzinden istifâde, aynadaki aksinin cilvesinden istifâdeden ne derece 
çok ve fâik ise; Kur’ân- ı Azîmüşşân dahi o nisbette bütün kelâmlar ın ve hep 
kitaplar ın fevkindedir. Kur’ân’dan sonra ikinci derecede kütüb-ü mukaddese 
ve suhuf-u semâviyenin, dereceleri nisbetinde tefevvuklar ı vard ır. O s ırr- ı te-
fevvukdan hissedard ırlar. Eğer bütün cin ve insan ın Kur’ân’dan tere şşuh et-
meyen bütün güzel sözleri toplansa; yine Kur’ân’ ın mertebe-i kudsiyesine ye-
tişip tanzîr edemez.
Eğer Kur’ân’ ın ism-i âzam’dan ve her ismin âzaml ık mertebesinden gel-
diğini bir parça fehmetmek istersen Âyetü’l-Kürsî
3
ve âyet-i 4ِÕْĻَĕْĤا ُçِÜَאęَĨ َهُïْĭِĐوَ
ve âyet-i 5ْכِĥُĩْĤا ِכَĤَאĨ َّħُıّٰĥĤا ِģُĜ
ve âyet-i 6ِه۪óْĨَÉِÖ َاتٍóَّíَùُĨ مَĳُåُّĭĤوَا َóَĩَĝْĤوَا َ÷ْĩَّýĤوَا ًאۙáĻِáَè ُįُ×ُĥْĉَĺ َאرَıَّĭĤا َģْĻَّĥĤا Ĺِýْĕُĺ
ve âyet-i 7ĹِđِĥْĜأَ אءُƯĩَø َאĺوَ אءَكِƯĨ ĹِđَĥْÖا أَرْضُ אƯĺ
1 Bkz.: İbnü’l-Cevzî, Telbîsü iblîs  s.217, 390, 450, 451; İbni Kayyim, Medâricü’s-sâlikîn  1/40, 3/412; 
İbni Hacer, Fethu’l-bârî  11/345.
2 Arada yetmi ş bine yak ın perde oldu ğuna dair bkz.: Ebû Ya’lâ, el-Müsned  13/520; et-Taberânî, 
el-Mu’cemü’l-evsat  6/278, 8/382. Ayr ıca bu perdeler olmasa, azamet-i ilâhiyeden her şeyin mahv 
olacağına dair bkz.: Müslim, îmân  293; İbni Mâce, mukaddime  13.
3 “Allah o ilâht ır ki kendisinden ba şka ilâh yoktur. Hayy (Her zaman var olan, diri olan, ezelî ve ebedî 
hayat sahibi olan) O’dur, Kayyum (Kendi zât ı ile var olup, zevâl bulmayan ve bütün varl ıklar ı varl ıkta 
tutup onlar ı yöneten) O’dur. Kendisini ne bir uyuklama, ne uyku tutamaz. Göklerde ve yerde ne varsa 
O’nundur. İzni olmadan huzurunda şefaat etmek kimin haddine? Yaratt ığı mahluklar ın önünde ard ın-
da ne var, hepsini bilir. Mahluklar ise O’nun diledi ğinden ba şka, ilminden hiçbir şey kavrayamazlar. 
O’nun kürsüsü gökleri ve yeri kaplam ıştır. Gökleri ve yeri koruyup gözetmek O’na a ğır gelmez, O öyle 
Ulu, öyle Büyüktür.” (Bakara sûresi, 2/255)
4 “Görünmeyen gayb âleminin anahtarlar ı O’nun yan ındad ır.” (En’âm sûresi, 6/59)
5 “De ki: “Ey mülk ve hakimiyet sahibi Allah ım!” (Âl-i İmran sûresi, 3/26)
6 “O Allah ki geceyi, durmadan onu kovalayan gündüze bürür. Güne ş, ay ve bütün y ıldızlar hep O’nun 
buyruğu ile hareket ederler.” (A’râf sûresi, 7/54)
7 “Ey yeryüzü! Vazifen bitti; suyunu yut. Ey semâ! İhtiyaç kalmad ı; yağmuru kes.” (Hûd sûresi, 11/44)ON İKİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------   143
144  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ve âyet-i 1َّīِıĻِĘ ْīَĨوَ َْرْضُŶوَا ُďْ×َّùĤا َاتُĳٰĩَّùĤا ُįَĤ ُçِّ×َùُÜ
ve âyet-i 2َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ
ve âyet-i 3َאلِ×ِåْĤوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĵَĥَĐ َÙَĬَאĨَْŶا َאĭْĄَóَĐ َّאĬإِ
ve âyet-i 4ِÕُÝْכُĥِĤ ِّģِåِّùĤا ِّĹَĉכَ אءَƯĩَّùĤا ِيĳْĉَĬ ْمَĳَĺ
ve âyet-i 5ِÙَĨَאĻِĝْĤا ْمَĳَĺ ُįُÝَąْ×َĜ ًאđĻِĩَä َْرْضُŶوَا ْرِه۪ïَĜ َّěَè َّٰųا َرُواïَĜ َאĨوَ
ve âyet-i 6ُįَÝْĺَأَóَĤ ٍģَ×َä ĵٰĥَĐ ْاٰنَóُĝْĤا َاñٰİ َאĭْĤَõْĬأَ ْĳَĤ
gibi âyetlerin küllî, umumî, ulvî ifadelerine bak...
Hem başlar ında 7ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ veyahut 8َçَّ×َø ve 9ُçِّ×َùُĺ bulunan sûrelerin ba ş-
lar ına dikkat et. Tâ, bu s ırr- ı azîmin şua ını göresin. Hem 10ۤħۤĤا’ lerin ve 11
ٰóۤĤا’ la-
rın ve 12ۤħٰè ’lerin fâtihalar ına bak; Kur’ân’ ın, Cenâb- ı Hakk’ ın yan ında ehem-
miyetini bilesin.
Eğer şu “Dördüncü Esas” ın k ıymettar s ırrını fehmettin ise; enbiyâya ge-
len vahyin ekseri, melek vas ıtas ıyla olduğunu ve ilham ın ekseri, vas ıtas ız ol-
duğunu anlars ın.
Hem, en büyük bir veli, hiçbir nebînin derecesine yeti şmediğinin s ırrını 
anlars ın.
1 “Yedi kat gök, dünya ve onlar ın içinde olan herkes Allah’ ı takdis ve tenzih eder.” ( İsrâ sûresi, 17/44)
2 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
3 “Biz emaneti göklere, yere, da ğlara teklif ettik.” (Ahzâb sûresi, 33/72)
4 “Gün gelir, gök sayfas ını, tıpk ı kâtibin yazd ığı kağıdı dürüp rulo yapmas ı gibi düreriz.” (Enbiyâ sûresi, 
21/104)
5 “Ama onlar, Allah’ ın kudret ve azametini hakk ıyla takdir edemediler, O’na lây ık ta’zimi göstermediler. 
Hâlbuki bütün bir dünya k ıyâmet günü O’nun avucunda, gökler âlemi de bükülmü ş olarak elinin 
içindedir.” (Zümer sûresi, 39/67)
6 “Eğer Biz bu Kur’ân ı bir dağın tepesine indirseydik onun, (Allah’a ta’zimi sebebiyle ba şını eğip parça-
land ığını) görürdün.” (Ha şir sûresi, 59/21)
7 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.”
8 Bkz.: Hadîd sûresi, 57/1; Ha şir sûresi, 59/1; Saf sûresi, 61/1; A’lâ sûresi, 87/1 (ْçِّ×َø şeklinde emir olarak).
9 Bkz.: Cum’a sûresi, 62/1; Te ğâbün sûresi, 64/1.
10 “Elif, Lâm, Mîm.” (Bakara sûresi, 2/1; Âl-i İmran sûresi, 3/1; Ankebût sûresi, 29/1; Rûm sûresi, 30/1; 
Lokman sûresi, 31/1; Secde sûresi, 32/1).
11 “Elif, Lâm, Râ.” (Yûnus sûresi, 10/1; Hûd sûresi, 11/1; Yûsuf sûresi, 12/1; İbrahim sûresi, 14/1; Hicr 
sûresi, 15/1).
12 “Hâ, Mîm.” (Mü’min sûresi, 40/1; Fussilet sûresi, 41/1; Şûrâ sûresi, 42/1; Zuhruf sûresi, 43/1; Duhân 
sûresi, 44/1; Câsiye sûresi, 45/1; Ahkaf sûresi, 46/1).
Hem Kur’ân’ ın azametini ve izzet-i kudsiyetini ve ulviyet-i i’câz ının s ırrı-
nı anlars ın.
Hem, Mi’râc’ ın s ırr- ı lüzumunu, yâni tâ semâvâta, tâ sidretü’l-müntehâ-
ya, tâ kâb- ı kavseyn’e gidip, 1ِïĺَرِĳْĤا ِģْ×َè ْīِĨ ِįْĻَĤإِ َبُóْĜأَ olan Zât- ı Zülcelâl ile 
münâcât edip, tarfetü’l-aynda yerine gelmek s ırrını anlars ın...
Evet şakk- ı kamer, nas ıl ki bir mucize-i risâletidir; nübüvvetini cin ve 
inse gösterdi... Öyle de : Mi’râc dahi, bir mucize-i ubûdiyetidir; habîbiyeti-
ni ervâh ve melâikeye gösterdi.
2َīĻِĨاٰ ۪įِÝَĨْóُéِـÖوَ ِכَÝَĩْèَóِÖ ُěĻِĥَĺ َאĩכَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
1 “İnsana şahdamar ından daha yak ın” (Kaf sûresi, 50/16)
2 Allah ım! Senin rahmetine ve onun hürmetine nas ıl yaraşırsa, ona ve âline öylece salât ve selâm et, 
âmîn...ON İKİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------   145
On Üçüncü Söz
[Birinci Makam]
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َīĻِĭِĨْËُĩْĥِĤ ٌÙَĩْèوَرَ אءٌƯęِü َĳُİ َאĨ ْاٰنِóُĝْĤا َīِĨ ِّلُõَĭُĬوَ
2ُįَĤ Ĺِĕَ×ْĭَĺ َאĨوَ َóْđِّýĤا َאهُĭْĩَّĥَĐ َאĨوَ
Kur’ân- ı Hakîm ile felsefe ulûmunun mahsûl-ü hikmetlerini, ders-i ibretle-
rini, derece-i ilimlerini muvâzene etmek istersen, şu gelecek sözlere dikkat et!
İşte Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın bütün kâinattaki âdiyat nâm ıyla yâd olu-
nan, hârikulâde ve birer mucize-i kudret olan mevcudat üstündeki âdet ve ül-fet perdesini keskin beyânât ıyla y ırtıp, o hakâik-i acîbeyi zî şuura aç ıp, nazar- ı 
ibretlerini celbedip, ukûle tükenmez bir hazine-i ulûm açar.
Felsefe hikmeti ise, bütün hârikulâde olan mucizât- ı kudreti, âdet perdesi 
içinde saklay ıp, cahilâne ve lâkaydâne üstünde geçer.3 Yaln ız hârikulâdelikten 
düşen ve intizam- ı hilkatten huruç eden ve kemâl-i f ıtrattan sukut eden nâdir 
fertleri nazar- ı dikkate arz eder, onlar ı birer ibretli hikmet diye zî şuura takdim 
eder. Meselâ; en câmi bir mucize-i kudret olan insan ın hilkatini âdi deyip lâ-
kaydl ıkla bakar. Fakat insan ın kemâl-i hilkatinden huruç etmi ş, üç ayakl ı ya-
hut iki ba şlı bir insan ı, bir velvele-i isti ğrabla nazar- ı ibrete teşhir eder. Meselâ; 
en latîf ve umumî bir mucize-i rahmet olan bütün yavrular ın hazine-i gayptan 
muntazam iâ şelerini âdi görüp, küfrân perdesini üstüne çeker. Fakat, intizam-
dan şüzûz etmi ş, kabilesinden cüdâ olmu ş, yaln ız olarak gurbete dü şmüş, de-
nizin alt ında olan bir böce ğin bir yeşil yaprakla iâ şesini görür, ondan tecelli 
1 “Biz Kur’ân’ ı mü’minlere şifa ve rahmet olarak indiririz.” ( İsrâ sûresi, 17/82)
2 “Biz Resûl’e Kur’ân ö ğrettik, şiir öğretmedik, o zaten ona yara şmaz.” (Yâsîn sûresi, 36/69)
3 Bkz.: “Göklerde ve yerde Allah’ ın varl ığını, birliğini, kudretini gösteren nice deliller vard ır ki, insanlar 
yan ından geçip gittikleri halde yüzlerini çevirdiklerinden fark ına varmazlar.” (Yûsuf sûresi, 12/105)
eden lütuf ve keremle bütün hâz ır bal ıkç ılar ı ağlatmak ister.1(Hâşiye) İşte Kur’ân- ı 
Kerîm’in ilim ve hikmet ve ma’rifet-i ilâhiye cihetiyle servet ve g ınâs ı; ve felse-
fenin ilim ve ibret ve ma’rifet-i Sâni’ cihetindeki fakr ve iflâs ını gör, ibret al!
İşte bu s ırdand ır ki; Kur’ân- ı Hakîm, nihayetsiz, parlak, yüksek hakikatle-
ri câmi oldu ğundan, şiirin hayâlât ından müsta ğnidir. Evet, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-
Beyân’ ın i’câz derecesindeki kemâl-i nizam ve intizam ı ve kitab- ı kâinattaki in-
tizâmât- ı sanat ı, muntazam üslûplar ıyla tefsir ettikleri hâlde, manzum olmad ı-
ğının diğer bir sebebi de budur ki: Âyetlerinin her bir necmi, vezin kayd ı alt ına 
girmeyip, tâ ekser âyetlere bir nevi merkez olsun ve karde şi olsun ve mâbeynle-
rinde mevcut münasebet-i mâneviyeye râb ıta olmak için, o daire-i muhîta için-
deki âyetlere birer hatt- ı münasebet te şkil etmesidir. Güya serbest her bir âyetin, 
ekser âyetlere bakar birer gözü, müteveccih birer yüzü var. Kur’ân içinde binler Kur’ân bulunur ki; her bir me şreb sahibine birisini verir. Nas ıl ki, Yirmi Be şinci 
Söz’de beyan edildi ği gibi, Sûre-i İhlâs içinde otuz alt ı Sûre-i İhlâs miktar ınca 
her biri zi’l-ecniha olan alt ı cümlenin terkibât ından müte şekkil bir hazine-i ilm-i 
tevhid bulunuyor ve tazammun ediyor. Evet, nas ıl ki semada olan intizams ız y ıl-
dızlar ın sûreten adem-i intizam ı cihetiyle her bir y ıldız kay ı
d alt ına girmeyip her 
birisi ekser y ıldızlara bir nevi merkez olarak daire-i muhîtas ındaki –birer birer– 
her bir y ıldıza, mevcudat beynindeki nisbet-i hafiyyeye i şaret olarak, birer hatt- ı 
münasebet uzat ıyor. Güya her bir tek y ıldız, necm-i âyet gibi umum y ıldızlara 
bakar birer gözü, müteveccih birer yüzü vard ır. İşte intizams ızlık içinde kemâl-i 
intizam ı gör, ibret al! ُįَĤ Ĺِĕَ×ْĭَĺ َאĨوَ َóْđِّýĤا َאهُĭْĩَّĥَĐ َאĨوَ’ nün bir s ırrını bil!
Hem âyet-i ُįَĤ Ĺِĕَ×ْĭَĺ َאĨوَ sırrını da bununla anla ki: Şiirin şe’ni; küçük ve 
sönük hakikatleri, büyük ve parlak hayâllerle süslendirip be ğendirmek ister. 
Hâlbuki Kur’ân’ ın hakikatleri o kadar büyük, âlî, parlak ve revnakdârd ır ki; 
en büyük ve parlak hayâl, o hakikatlere nisbet edilse, gayet küçük ve sönük kal ır. Meselâ:
3ًאáĻِáَè ُįُ×ُĥْĉَĺ َאرَıَّĭĤا َģْĻَّĥĤا Ĺِýْĕُĺ ، 2ِÕُÝْכُĥِĤ ِّģِåِّùĤا ِّĹَĉכَ אءَƯĩَّùĤا ِيĳْĉَĬ ْمَĳَĺ
4ُونَóَąْéُĨ َאĭْĺَïَĤ ٌďĻِĩَä ْħُİ ِذَاÍَĘ َةًïِèوَا ًÙَéْĻَĀ َّźإِ ْÛَĬכَא إِنْ
1(Hâşiye) Amerika’da aynen bu vâk ıa olmuştur.
2 “Gün gelir, gök sayfas ını, tıpk ı kâtibin yazd ığı kağıdı dürüp rulo yapmas ı gibi düreriz.” (Enbiyâ sûresi, 
21/104)
3 “O Allah ki geceyi, durmadan onu kovalayan gündüze bürür.” (A’râf sûresi, 7/54)
4 “Bütün olay, tek bir ça ğrıdan ibâret! İşte hepsi duru şma için toplanm ışlar...” (Yâsîn sûresi, 36/53)ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------   147
148  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
gibi hadsiz hakikatleri buna şâhiddir. Kur’ân’ ın her bir âyeti, birer necm-i sâ-
kıb gibi i’câz ve hidâyet nûrunu ne şr ile küfrün zulümât ını nas ıl dağıttığını gör-
mek, zevk etmek istersen; kendini o asr- ı câhiliyette ve o sahra-y ı bedeviyet-
te farz et ki, her şey zulmet-i cehil ve gaflet alt ında, perde-i cümûd ve tabiata 
sar ılm ış olduğu bir anda, birden Kur’ân’ ın lisân- ı ulvîsinden:
1ِħĻَכِéْĤا ِõĺِõَđْĤا ُّوسِïُĝْĤا ِכِĥَĩْĤا َْرْضِŶا ĹِĘ َאĨوَ َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ َאĨ ِِّٰų ُçِّ×َùُĺ gibi 
âyetleri işit, bak. O ölmü ş veya yatm ış mevcudat- ı âlem, ُçِّ×َùُĺ sadâs ıyla işi-
tenlerin zihninde nas ıl diriliyorlar, hü şyâr oluyorlar, k ıyam edip zikrediyorlar! 
Hem o karanl ık gökyüzünde birer câmid ate şpâre olan y ıldızlar ve yerdeki pe-
rişan mahlûkat, 2َْرْضُŶوَا ُďْ×َّùĤا َاتُĳٰĩَّùĤا ُįَĤ ُçِّ×َùُÜ sayhas ıyla işitenlerin nazar ın-
da, gökyüzü bir a ğız; bütün y ıldızlar birer kelime-i hikmet-nümâ, birer nûr-u 
hakikat-edâ ve arz bir kafa; ber ve bahr birer lisan ve bütün hayvanât ve ne-bâtât birer kelime-i tesbih-fe şân sûretinde arz- ı dîdâr eder. Yoksa bu zaman-
dan tâ o zamana bakmakla mezkûr zevkin dekâik ını göremezsin. Evet, o za-
mandan beri nûrunu ne şreden ve mürûr-u zaman ile ulûm-u müteârife hük-
müne geçen ve sâir neyyirât- ı İslâmiye ile parlayan ve Kur’ân’ ın güneşiyle 
gündüz rengini alan bir vaziyet ile yahut sathî ve basit bir perde-i ülfet ile bak-san, elbette her bir âyetin ne kadar tatl ı bir zemzeme-i i’câz içinde ne çe şit zu-
lümât ı dağıttığını hakk ıyla göremezsin ve birçok envâ- ı i’câz ı içinde bu nev-i 
i’câz ını zevkedemezsin. Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın en yüksek bir derece-i i’-
câz ına bakmak istersen, şu temsili dinle, bak. Şöyle ki:
Gayet yüksek ve garib ve gayetle yay ılm ış acîb bir a ğaç farz edelim ki; 
o ağaç, bir perde-i gayb alt ında, bir tabaka-y ı mestûriyet içinde saklanm ış. 
Mâlûmdur ki; bir a ğac ın, insan ın âzâlar ı gibi onun dallar ı, meyveleri, yapraklar ı, 
çiçekleri gibi bütün uzuvlar ı aras ında bir münasebet, bir tenasüb, bir muvâzenet 
lâz ımd ır. Her bir cüzü, o a ğac ın mâhiyetine göre bir şekil al ır, bir sûret verilir. 
İşte, hiç görünmeyen (ve hâlen görünmüyor) o a ğaca dair biri ç ıksa, bir perde 
üstünde onun her bir âzâs ına mukabil birer resim çekse, birer hudut çizse, dal-
dan meyveye, meyveden yapra ğa, bir tenasüble bir sûret tersîm etse ve birbi-
rinden nihayetsiz uzak, mebde ve müntehâs ının ortas ında, uzuvlar ının ayn ı şe-
kil ve sûretini gösterecek muvâf ık tersîmâtla doldursa; elbette şüphe kalmaz ki, o 
ressam o gaybî a ğac ı gayb-âşinâ nazar ıyla görür, ihâta eder, sonra tasvir eder.
1 “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Melik (kâinat ın gerçek Hükümdar ı), Kuddüs (çok yüce, her 
noksandan münezzeh) Aziz ve Hakîm olan Allah’ ı tesbih ve tenzih eder.” (Cum’a sûresi, 62/1)
2 “Yedi kat gök, dünya ve onlar ın içinde olan herkes Allah’ ı takdis ve tenzih eder.” ( İsrâ sûresi, 17/44)
Aynen onun gibi, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın dahi hakikat-i mümkinâta 
dair (ki o hakikat, dünyan ın ibtidâs ından tut, tâ âhiretin en nihayetine kadar 
uzanm ış ve ferşten arşa ve zerreden şemse kadar yay ılm ış olan şecere-i hil-
katin hakikatine dair) beyânât- ı furkâniyesi, o kadar tenasübü muhafaza et-
miş ve her bir uzva ve meyveye lây ık birer sûret vermi ştir ki; bütün muhakkik-
ler, nihayet-i tahkikinde, Kur’ân’ ın tasvirine: “ Mâşâallah, bârekâllah ” deyip, 
“Tılsım- ı kâinat ı ve muammâ-y ı hilkati ke şif ve fetheden yaln ız sensin ey 
Kur’ân- ı Hakîm! ” demişler.
–1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ temsilde kusur yok– esmâ ve s ıfât- ı ilâhiye ve şuûn ve 
ef’âl-i rabbâniyeyi, bir şecere-i tûbâ-y ı nur hükmünde temsil edelim ki; o şece-
re-i nûrâniyenin daire-i azameti, ezelden ebede uzan ıp gidiyor. Hudûd-u kib-
riyâs ı, gayr-i mütenâhî fezâ-y ı ıtlakta yay ılıp ihâta ediyor. Hudûd-u icraât ı,
2۪įِ×ْĥَĜوَ ْءِóَĩْĤا َīْĻَÖ لُĳُéَĺ
3ٰىĳَّĭĤوَا ِّÕَéْĤا ُěِĤَאĘ
4אءُƯýَĺ َėْĻכَ َאمِèَْرْŶا ĹِĘ ْħِّرُכُĳَāُĺ ِيñَّĤا َĳُİ
hudûdundan tut tâ
5۪įِĭĻِĩَĻِÖ َّאتٌĺِĳْĉَĨ َاتُĳٰĩَّùĤوَا
6َّאمٍĺأَ ِÙَّÝِø ĹِĘ َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َěَĥَì
7
َóَĩَĝْĤوَا َ÷ْĩَّýĤا َóَّíَøوَ
hudûduna kadar uzanm ış o hakikat-i nurâniyeyi; bütün dal ve budaklar ıyla, 
gâyât ve meyveleriyle o kadar tenasüble ve birbirine uygun, birbirine lây ık, 
birbirini k ırmayacak, birbirinin hükmünü bozmayacak, birbirinden tevahhu ş 
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)
2 “Bilin ki Allah insan ile kalbi aras ına girer (diledi ği takdirde arzusunu gerçekle ştirmesini önler).” (Enfâl 
sûresi, 8/24).
3 “Taneleri ve çekirdekleri çatlat ıp yararak (her şeyi gelişme yoluna koyan) Allah’t ır.” (En’âm sûresi, 6/95)
4 “O’dur ki analar ınızın rahimlerinde size diledi ği şekli verir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/6)
5 “Hâlbuki bütün bir gökler âlemi bükülmü ş olarak Allah’ ın elinin içindedir.” (Zümer sûresi, 39/67).
6 “Rabbiniz o Allah’t ır ki gökleri ve yeri alt ı günde yaratt ı.” (A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi, 10/3; Hûd 
sûresi, 11/3; Hadîd sûresi, 57/4)
7 “(Allah O’dur ki) güne şi ve ay ı hizmet etmeleri için sizin emrinize verdi.” (Ra’d sûresi, 13/2; Ankebût 
sûresi, 29/61; Fât ır sûresi, 35/13; Zümer sûresi, 39/5)ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------   149
150  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
etmeyecek bir sûrette, o hakâik-i esmâ ve s ıfât ı ve şuûn ve ef’âli beyan et-
miştir ki, bütün ehl-i ke şif ve hakikat ve daire-i melekûtta cevelân eden bütün 
ashab- ı irfan ve hikmet, o beyânat- ı furkâniyeye kar şı “Sübhânallah ” deyip, 
“Ne kadar do ğru, ne kadar mutâb ık, ne kadar güzel, ne kadar lây ık.” di-
yerek tasdik ediyorlar.
Meselâ: Bütün daire-i imkân ve daire-i vücûba bakan, hem o iki şecere-i 
azîmenin bir tek dal ı hükmünde olan îmân ın erkân- ı sittesi ve o erkân ın bü-
tün dal ve budaklar ı, tâ en ince meyve ve çiçekler aralar ında o kadar bir tena-
süb gözetilerek tasvir eder ve o derece bir muvâzenet sûretinde tarif eder ve o mertebe bir tenasüb tarz ında izhar eder ki; akl- ı beşer idrâkinden âciz ve hüs-
nüne hayran kal ır. Ve o îmân dal ının bir buda ğı hükmünde olan İslâmiyet’in 
erkân- ı hamsesi aralar ında ve o erkân ın tâ en ince teferruât ı ve en küçük âdâ-
bı ve en uzak gâyât ı ve en derin hikemiyyât ı ve en cüz’î semerât ına var ınca-
ya kadar aralar ında hüsn-ü tenasüb ve kemâl-i münasebet ve tam bir muvâ-
zenet muhafaza edildi ğine delil; o Kur’ân- ı Câmi’in nusûs ve vücûhundan ve 
işârât ve rumûzundan ç ıkan şeriat- ı kübrâ-y ı İslâmiye’nin kemâl-i intizam ı ve 
muvâzeneti ve hüsn-ü tenasübü ve rasâneti; cerhedilmez bir şâhid-i âdil, şüp-
he götürmez bir bürhân- ı kât ı’dır.
Demek oluyor ki; beyânât- ı Kur’âniye, be şerin ilm-i cüz’îsine, bâhusus bir 
ümmînin ilmine müstenid olamaz. Belki bir ilm-i muhîte istinad ediyor ve ce-mî’ eşyay
ı birden görebilir, ezel, ebed ortas ında bütün hakâiki bir anda mü-
şâhede eder bir Zât’ ın kelâm ıdır.
1ًאäَĳِĐ ُįَĤ ْģَđْåَĺ ْħَĤوَ َאبَÝْכِĤا ِهِïْ×َĐ ĵٰĥَĐ َلَõْĬأَ ِۤيñَّĤا ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ bu hakikate i şa-
ret eder.
 رِĳُĭِÖ َאĬرَĳُ×ُĜوَ َאĭَÖĳُĥُĜ ِّرْĳَĬ ْاٰنُ،óُĝْĤا ِįْĻَĥَĐ ِلَõْĬأُ ْīَĨ ِّěَéِÖوَ ْاٰنِóُĝْĤا ِّěَéِÖ ْاٰنِ،óُĝْĤا ِّلَõَĭُĨ َאĺ َّħُıّٰĥĤاَ
2.َאنُđَÝْùُĨ َאĺ َīĻِĨاٰ ْاٰنِóُĝْĤوَا َאنِĩĺِْŸا
1 “Hamd O Allah’a mahsustur ki kuluna Kitab’ ı indirdi ve onun içine tutars ız hiçbir şey koymad ı.” (Kehf 
sûresi, 18/1)
2 “Ey Kur’ân’ ı indiren Allah ım! Kur’ân’ ın ve kendisine Kur’ân indirilen zât ın hakk ı için, kalblerimizi ve 
kabirlerimizi iman ve Kur’ân nûruyla nurland ır, âmîn, ey kendisinden istimdat edilen Müsteân!”
On Üçüncü Söz’ün İkinci Makam ı
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
Câzibedâr Bir Fitne İçinde Bulunan ve Daha 
Akl ını Kaybetmeyen Baz ı Gençlerle Bir 
Muhaveredir
Bir k ısım gençler taraf ından, şimdiki aldat ıcı ve câzibedâr lehviyât ve he-
vesât ın hücumlar ı karşısında “ Âhiretimizi ne suretle kurtaraca ğız?” diye 
Risâle-i Nur’dan medet istediler. Ben de Risâle-i Nur’un şahs- ı mânevîsi nâ-
mına onlara dedim ki:
Kabir var, hiç kimse inkâr edemez! Herkes ister istemez oraya girecek. Ve 
oraya girmek için de, üç tarzda “Üç Yol”dan ba şka yol yok.
Birinci Yol : O kabir, ehl-i iman için bu dünyadan daha güzel bir âlemin 
kap ısıdır.1
İkinci Yol : Âhireti tasdik eden, fakat sefâhet ve dalâlette gidenlere bir 
haps-i ebedî ve bütün dostlar ından bir tecrit içinde bir haps-i münferid, yaln ız 
başına bir hapis kap ısıdır.2 Öyle gördü ğü ve itikat etti ği ve inand ığı gibi hare-
ket etmedi ği için öyle muamele görecek.
Üçüncü Yol : Âhirete inanmayan ehl-i inkâr ve dalâlet için bir idam- ı ebe-
dî kap ısı. Yani; hem kendisini, hem bütün sevdiklerini idam edecek bir dara-
ğac ıdır. Öyle bildi ği için, cezas ı olarak ayn ını görecek. Bu iki şık bedîhîdir, de-
lil istemiyor, göz ile görünür.
Madem ecel gizlidir. Her vakit ölüm ba şını kesmek için gelebiliyor ve 
genç-ihtiyar fark ı yoktur. Elbette daima gözü önünde, öyle büyük deh şetli 
bir mesele kar şısında bîçâre insan; o idam- ı ebedî, o dipsiz, nihayetsiz haps-i 
münferidden kurtulmak çâresini aramak ve kabir kap ısını bir âlem-i bâkîye, 
1 Bkz.: Buhârî, cenâiz  68, 87; Müslim, cennet  70.
2 Bkz.: Dârimî, rikak  94; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/38.
152  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
bir saadet-i ebediyeye ve âlem-i nura aç ılan bir kap ıya kendi hakk ında çevir-
mek hâdisesi, o insan ın dünya kadar büyük bir meselesidir.
Bu kat’î hakikat, bu üç yol ile bulundu ğunda ve bu üç yolun da mezkûr 
üç hakikat ile olaca ğını ihbar eden yüz yirmi dört bin muhbir-i sâd ık,1 ellerin-
de nişâne-i tasdik olan mucizeler bulunan enbiyâlar ve o enbiyâlar ın haber 
verdikleri ayn ı haberleri, ke şif ve zevk ve şuhûd ile tasdik eden ve imza basan 
yüz yirmi dört milyon evliyan ın ayn ı hakikate şehâdetleri ve hadd ü hesaba 
gelmeyen muhakkiklerin kat’î delilleriyle o enbiyâ ve evliyan ın verdikleri ay-
nı haberleri; aklen, ilmelyakîn derecesinde2(Hâşiye) isbat ettikleri ve yüzde dok-
san dokuz ihtimâl-i kat’î ile “ İdam ve zindan- ı ebedîden kurtulmak ve o yo-
lu saadet-i ebediyeye çevirmek, yaln ız iman ve itaat iledir. ” diye ittifâken 
haber veriyorlar.
Acaba yüzde bir ihtimâl-i helâket bulunan bir tehlike yolunda gitmemek 
için, bir tek muhbirin sözü nazara al ınsa ve onun sözünü dinlemeyip o yolda 
giden adam ın endişe-i helâketten gelen elem-i mânevî, onun yemek i ştihas ını 
kaç ırdığı hâlde; böyle yüz binler sâd ık ve musaddak muhbirlerin: “Yüzde yüz 
ihtimâl ile dalâlet ve sefâhet, göz önündeki kabir dara ğac ına ve ebedî haps-i 
münferidine kat’î sebep oldu ğunu ve iman, ubûdiyet; yüzde yüz ihtimâl ile 
o darağac ını kald ırıp, o haps-i münferidi kapat ıp, şu göz önündeki kabri, bir 
hazine-i ebediyeye, bir saray- ı saadete aç ılan bir kap ıya çeviriyor.” diye ih-
bar eden ve emârelerini ve âsârlar ını gösterdikleri hâlde, bu acîb ve garip 
ve dehşetli ve azametli mesele kar şısında bulunan bîçâre insan ve bâhusus 
Müslüman, e ğer iman ve ubûdiyeti olmazsa; bütün dünya saltanat ı ve lezze-
ti bir tek insana verilse, acaba o göz önündeki her vakit oraya ça ğrılmas ına 
nöbetini bekleyen bir insana verdi ği o endişeden gelen elîm elemi kald ırabi-
lir mi? Sizden soruyorum.
Madem ihtiyarl ık, hastal ık, musîbet ve her tarafta vefiyâtlar o deh şetli ele-
mi deşiyorlar ve ihtar ediyorlar. Elbette o ehl-i dalâlet ve sefâhet, yüz bin lez-
zeti ve zevki alsa da, yine o mânevî bir cehennem kalbinde ya şar ve yakar. 
Fakat pek kal ın gaflet sersemli ği muvakkaten hissettirmez.
Madem ehl-i iman ve tâat, göz önünde gördü ğü kabri, bir hazine-i ebe-
diyeye, bir saadet-i lâyezâlîye kendisi hakk ında bir kap ı olduğunu ve o ezelî 
1 124 bin nebî, 315 (veya 313) rasûl oldu ğuna dair bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/265; İbni 
Hibbân, es-Sahîh  2/77.
2(Hâşiye) Onlardan birisi Risâle-i Nur’dur. Meydandad ır.
mukadderat piyangosundan milyarlar alt ın ve elmaslar ı kazand ıracak bir bilet 
dahi iman vesikas ıyla ona ç ıkm ış. Her vakit “Gel biletini al!” diye bekleme-
sinden derin, esasl ı, hakiki lezzet ve zevk-i mânevî öyle bir lezzettir ki: E ğer te-
cessüm etse ve o çekirdek bir a ğaç olsa, o adama hususî bir cennet hükmü-
ne geçtiği hâlde; o zevk ve lezzet-i azîmeyi terk edip, gençlik sâikas ıyla, hadsiz 
elemler ile âlûde zehirli bir bala benzeyen sefîhâne ve heveskârâne muvakkat bir lezzet-i gayr-i me şrûay ı ihtiyar eden, hayvandan yüz derece a şağı düşer.
Ecnebi dinsizleri gibi de olamaz. Çünkü; onlar Peygamber’i inkâr etse-
ler, diğerlerini tan ıyabilirler. Peygamberleri bilmeseler de, Allah’ ı tan ıyabilir-
ler. Allah’ ı bilmeseler de, kemâlâta medâr olacak baz ı güzel hasletler buluna-
bilir. Fakat bir Müslüman; hem enbiyây ı, hem Rabbini, hem bütün kemâlâ-
tı, Muhammed-i Arabî 
(aleyhissalâtü vesselâm)  vas ıtas ıyla biliyor. O’nun terbiyesini 
bırakan ve zincirinden ç ıkan, daha hiçbir peygamberi tan ımaz ve Allah’ ı da 
tan ımaz. Ve ruhunda kemâlât ı muhafaza edecek hiçbir esâsât ı bilemez.
Çünkü peygamberlerin en âhiri ve en büyükleri ve dini ve dâveti umum 
nev-i beşere bakt ığı için ve mucizâtça ve dince umuma fâik ve bütün nev-i be-
şere bütün hakâikte üstadl ık edip on dört as ırda parlak bir surette isbat eden 
ve nev-i be şerin medâr- ı iftihâr ı bir Zât’ ın terbiye-i esâsiyelerini ve usûl-ü di-
nini terk eden; elbette hiçbir cihette bir nur, bir kemâl bulamaz. Sukut-u mut-laka mahkûmdur.
İşte, ey hayat- ı dünyeviyenin zevkine müptelâ ve endi şe-i istikbâl ile istik-
bâlini ve hayat ını temin için çabalayan bîçâreler! 
Dünyan ın lezzetini, zevki-
ni, saadetini, rahat ını isterseniz; me şrû dairedeki keyfe iktifâ ediniz. O, 
keyfinize kâfidir.1 Haricinde ve gayrime şrû dairedeki bir lezzetin içinde bin 
elem oldu ğunu, sâb ık beyanatta elbette anlad ınız.
Eğer mazi, yani geçmi ş zaman ın hâdisât ını sinema ile hâl-i haz ırda gös-
terdikleri gibi, istikbâldeki ahvâl dahi –meselâ elli sene sonraki hâlleri– bir si-nema ile gösterilse idi; ehl-i sefâhet şimdiki güldüklerine, yüz binlerce nefrin 
ve nefret edip a ğlayacaklard ı.
Dünya ve âhirette ebedî ve dâimî sürûru isteyen, iman dairesindeki terbi-
ye-i Muhammediye’yi 
(aleyhissalâtü vesselâm)  kendine rehber etmek gerektir.
1 “Allah ım, haram ına karşı helâlinle beni doyur!” anlam ındaki duâ için bkz.: Tirmizî, deavât  110; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/153.ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   153
Birkaç Bîçâre Gençlere Verilen Bir Tenbih, 
Bir Ders, Bir İhtard ır
Bir gün yan ıma parlak birkaç genç geldiler. Hayat ve gençlik ve hevesât 
cihetinden gelen tehlikelerden sak ınmak için tesirli bir ihtar almak istediler. 
Ben de eskiden Risale-i Nur’dan medet isteyen gençlere dedi ğim gibi, onla-
ra dedim ki:
Sizdeki gençlik katiyen gidecek. E ğer siz daire-i me şrûada kalmazsa-
nız, o gençlik zayi olup, ba şınıza hem dünyada, hem kabirde, hem âhi-
rette, kendi lezzetinden çok ziyade belâlar ve elemler getirecek. E ğer ter-
biye-i İslâmiye ile o gençlik nimetine kar şı bir şükür olarak iffet ve na-
musluluk ve taatte sarfetseniz, o gençlik mânen bâki kalacak ve ebedî bir gençlik kazanmas ına sebep olacak.
Hayat ise, e ğer iman olmazsa veyahut isyan ile o iman tesir etmezse, 
hayat, zâhirî ve k ısac ık bir zevk ve lezzetle beraber, binler derece o zevk 
ve lezzetten ziyade elemler, hüzünler, kederler verir.
 Çünkü insanda ak ıl 
ve fikir oldu ğu için, hayvan ın aksine olarak, haz ır zamanla beraber geçmi ş ve 
gelecek zamanlarla da f ıtraten alâkadard ır. O zamanlardan dahi hem elem, 
hem lezzet alabilir.
Hayvan ise, fikri olmad ığı için, haz ır lezzetini, geçmi şten gelen hüzünler 
ve gelecekten gelen korkular, endi şeler bozmuyor.
İnsan ise, e ğer dalâlet ve gaflete dü şmüşse, haz ır lezzetine, geçmi şten ge-
len hüzünler ve gelecekten gelen endi şeler, o cüz’î lezzeti cidden ac ılaştırıyor, 
bozuyor. Hususan gayr-i me şrû ise, bütün bütün zehirli bir bal hükmündedir.
Demek hayvandan yüz derece lezzet-i hayat noktas ında aşağı düşer. Belki 
ehl-i dalâletin ve gafletin hayat ı, belki vücudu, belki kâinat ı; bulundu ğu gün-
dür. Bütün geçmi ş zaman ve kâinatlar, onun dalâleti noktas ında mâdumdur, 
ölmüştür; ak ıl alâkadarl ığıyla ona zulümatlar, karanl ıklar veriyor. Gelecek za-
manlar ise, itikats ızlığı cihetiyle yine mâdumdur. Ve ademle hâs ıl olan ebe-
dî firaklar, mütemadiyen onun fikir yoluyla hayat ına zulümatlar veriyor. Eğer 
iman hayata hayat olsa, o vakit hem geçmi ş, hem gelecek zamanlar ima-
nın nuruyla ışıklan ır ve vücut bulur; zaman- ı haz ır gibi, ruh ve kalbine 
iman noktas ında ulvî ve mânevî ezvâk ı ve envâr- ı vücudiyeyi veriyor. Bu 
hakikatin, İhtiyar Risalesi’nde, Yedinci Rica’da izah ı var; ona bakmal ısınız.
İşte hayat böyledir. Hayat ın lezzetini, zevkini isterseniz, hayat ınızı 
imanla hayatland ırınız ve ferâizle zînetlendiriniz ve günahlardan çekin-
mekle muhafaza ediniz.  Her gün ve her yerde ve her vakit vefiyatlar ın gös-
terdikleri deh şetli hakikat-i mevt ise, size –ba şka gençlere söyledi ğim gibi– bir 
temsil ile beyan ediyorum:
Meselâ, burada, gözünüz önünde bir dara ğac ı dikilmiş. Onun yan ında 
bir piyango fakat pek büyük bir ikramiye biletleri veren dairesi var. Biz, bu-radaki on ki şi, alâküllihâl, ister istemez, hiç ba şka çare yok, oraya davet edi-
leceğiz, bizi ça ğıracaklar. Ve ça ğırma zaman ı gizli olmas ından, her dakika ya 
“Gel, idam biletini al, dara ğac ına ç ık” veyahut “Gel, milyonlar alt ın kazand ı-
ran bir ikramiye bileti sana ç ıkm ış. Gel, al” demelerini beklerken, birden ka-
pıya iki adam geldi. Biri yar ı çıplak, güzel ve aldat ıcı bir kad ın, elinde zâhiren 
gayet tatl ı, fakat zehirli bir helva getirip yedirmek istiyor.
Diğer biri de aldatmaz ve aldanmaz, ciddî bir adam, o kad ının arkas ın-
dan girdi. Dedi ki: “Size bir t ılsım, bir ders getirdim. Bunu okursan ız, o helvay ı 
yemezseniz, siz o dara ğac ından kurtulursunuz. Bu t ılsımla o emsâlsiz ikrami-
ye biletini al ırs
ınız. İşte, bak ınız bu dara ğac ını da, zaten gözünüzle görüyorsu-
nuz ki bal yiyenler oraya giriyorlar ve oraya girinceye kadar da o helvan ın ze-
hirinden deh şetli kar ın sanc ısı çekiyorlar. Ve o büyük ikramiye biletini alanlar 
çendan görünmüyorlar ve zâhiren onlar da o dara ğac ına ç ıkıyorlar; fakat on-
lar as ılmad ıklar ını, belki oradan kolayca ikramiye dairesine girmek için basa-
mak yapt ıklar ını, milyonlar, milyarlar şahitler var, haber veriyorlar. İşte, pen-
cerelerden bak ınız. En büyük memurlar ve bu i şle alâkadar büyük zâtlar yük-
sek sesle ilân ediyorlar, haber veriyorlar ki o dara ğac ına gidenleri aynelyakin 
gözünüzle gördü ğünüz gibi, bu ikramiye biletini t ılsımc ılar ald ıklar ını hiç şek 
ve şüphe getirmez, görür gibi, gündüz gibi kat’î biliniz.” dedi.
İşte, bu temsil gibi, zehirli bir bal hükmünde olan gayr-i me şrû daire-
deki gençli ğin sefahetkârâne zevkleri, hazine-i ebediyenin ve saadet-i ser-
mediyenin bileti ve vesikas ı olan iman ı kaybetti ği için, dara ğacı hükmün-
de olan ölüm ve ebedî zulümat kap ısı olan kabrin musibetine, aynen zâ-
hiren göründü ğü gibi dü şer. Ve ecel gizli oldu ğu için, genç ihtiyar fark et-
meyerek, her vakit ecel cellâd ı başını kesmek için gelebilir.
Eğer o zehirli bal hükmünde olan hevesât- ı gayr-i me şrûay ı terk edip, 
tılsım- ı Kur’ânî olan iman ve ferâizi elde etmekle ve fevkalâde mukadde-
rat- ı beşer piyangosundan ç ıkan saadet-i ebediye hazinesi biletini alaca ğı-ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   155
156  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
na, yüz yirmi dört bin enbiyâ1 (aleyhimüsselâm)  ile beraber had ve hesaba gel-
meyen ehl-i velâyet ve ehl-i hakikat ve ehl-i tahkik müttefikan haber ve-riyorlar ve âsâr ını gösteriyorlar.
Elhâs ıl: Gençlik gidecek. Sefahette gitmi şse, hem dünyada, hem âhi-
rette binler belâ ve elemler netice verdi ğini ve öyle gençler ekseriyetle 
sû-i istimâl ile, israfat ile gelen evhaml ı hastal ıkla hastahanelere; veya 
taşkınlıklar ıyla hapishanelere veya sefalethanelere; veya mânevî elem-
lerden gelen s ıkıntılarla meyhanelere dü şeceklerini anlamak isterseniz, 
hastahanelerden ve hapishanelerden ve kabristanlardan sorunuz.
Elbette hastahanelerin ekseriyetle lisân- ı hâlinden, gençlik sâikas ıyla isra-
fat ve sû-i istimâlden gelen hastal ıktan “eninler”, “eyvahlar” cevab ını işittiği-
niz gibi, hapishanelerden dahi, ekseriyetle gençlik sâikas ıyla gayr-i me şrû da-
iredeki harekât ın tokatlar ını yiyen bedbaht gençlerin teessüfât ını işiteceksiniz. 
Ve kabristanda ve mütemadiyen oraya girenler için kap ılar ı aç ılıp kapanan o 
âlem-i berzahta, ehl-i ke şfü’l-kuburun mü şahedesiyle ve bütün ehl-i hakika-
tin tasdikiyle ve şehadetleriyle, ekser azaplar, gençlik sû-i istimâlât ının netice-
si olduğunu bileceksiniz.
Hem nev-i insan ın ekseriyetini te şkil eden ihtiyarlardan ve hastalardan 
sorunuz. Elbette, ekseriyet-i mutlaka ile esefler, hasretlerle “Eyvah, gençli ği-
mizi bâd-i hevâ, belki zararl ı zayi ettik. Sak ın bizim gibi yapmay ınız” diyecek-
ler. Çünkü be ş-on senelik gençli ğin gayr-i me şrû zevki için, dünyada çok se-
neler gam ve keder ve berzahta azap ve zarar ve âhirette cehennem ve sakar2 
belâs ını çeken adam, en ac ınacak bir hâlde oldu ğu hâlde, َź َرِóَّąĤِאÖ ĹِĄَّاóĤاَ 
3ُįَĤ ُóَčْĭُĺ sırrıyla, hiç ac ınmaya müstehak olamaz. Çünkü zarara r ızas ıyla girene 
merhamet edilmez ve lây ık değildir.
Cenâb- ı Hak bizi ve sizi bu zaman ın cazibedar fitnesinden kurtars ın ve 
muhafaza eylesin, âmîn...
1 124 bin nebî, 315 (veya 313) rasûl oldu ğuna dair bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/265; İbni 
Hibbân, es-Sahîh  2/77; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  8/217.
2 Bkz.: Kamer sûresi, 54/48; Müddessir sûresi, 74/26, 27, 42.
3 Bkz.: İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  2/83 (49. Mektup).
Risale-i Nur Mîzânlar ından On Üçüncü Söz’ün 
İkinci Makam ı’nın Hâşiyesidir
1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Risâle-i Nur’daki hakiki teselliye mahpuslar çok muhtaçt ırlar. Husûsan 
gençlik darbesini yiyip, taze ve şirin ömrünü hapiste geçirenlerin, Nur’lara ek-
mek kadar ihtiyaçlar ı var.
Evet, gençlik damar ı, ak ıldan ziyâde hissiyât ı dinler. His ve heves ise, 
kördür. Âk ıbeti görmez. Bir dirhem hâz ır lezzeti, ileride bir batman lezzete ter-
cih eder. Bir dakika intikam lezzeti ile katleder, seksen bin saat hapis elemle-rini çeker. Ve bir saat sefâhet keyfiyle bir nâmus meselesinde; binler gün hem hapsin, hem dü şman ın endişesinden s ıkıntılarla ömrünün saadeti mahvolur.
Bunlara k ıyasen, bîçâre gençlerin çok vartalar ı var ki; en tatl ı hayat ını, 
en ac ı ve ac ınacak bir hayata çeviriyorlar ve bilhassa şimâlde koca bir devlet, 
gençlik hevesât ını elde ederek bu asr ı fırtınalar ıyla sars ıyor. Çünkü: Âk ıbeti 
görmeyen kör hissiyatla hareket eden gençlere, ehl-i nâmusun güzel k ızlar ı-
nı ve kar ılar ını ibâhe eder. Belki hamamlar ında erkek-kad ın beraber, ç ıplak 
olarak girmelerine izin vermeleri cihetinde bu fuh şiyât ı teşvik eder. Hem ser-
seri ve fakir olanlara, zenginlerin mallar ını helâl eder ki; bütün be
şer bu mu-
sibete kar şı titriyor.
İşte, bu as ırda İslâm ve Türk gençleri kahramanâne davran ıp, iki cihet-
ten hücum eden bu tehlikeye kar şı, Risâle-i Nur’un “Meyve” ve “Gençlik 
Rehberi” gibi keskin k ılıçlar ıyla mukabele etmeleri elzemdir. Yoksa o bîçâ-
re genç; hem dünya istikbâlini, hem mesûd hayat ını, hem âhiretteki saadeti-
ni ve hayat- ı bâkiyesini azaplara, elemlere çevirip mahveder. Ve sû-i istimâl 
ve sefâhetle hastahânelere ve hissiyât ın taşkınlıklar ı ile hapishânelere dü şer. 
Eyvahlar, esefler ile ihtiyarl ığında çok a ğlayacak.
Eğer terbiye-i Kur’âniye ve Nur’un hakikatleriyle kendini muhafaza 
eylese, tam bir kahraman genç.. ve mükemmel bir insan.. ve mesûd bir Müslüman.. ve sâir zîhayatlara, hayvanlara bir nevi sultan olur.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
158  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Evet bir genç, hapiste yirmi dört saat her günkü ömründen tek bir saatini 
beş farz namaz ına sarf etse; ve ekser günahlardan hapis mâni oldu ğu gibi, o 
musibete sebebiyet veren hatâdan dahi tevbe edip, sâir zararl ı, elemli günah-
lardan çekilse; hem hayat ına, hem istikbâline, hem vatan ına, hem milletine, 
hem akrabas ına büyük bir faydas ı olmas ı gibi o on-on be ş senelik fâni genç-
likle ebedî parlak bir gençli ği kazanaca ğını; başta Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân1, 
bütün kütüb ve suhuf-u semâviye kat’î haber verip müjde ediyorlar.
Evet o şirin, güzel gençlik nimetine istikametle, tâatle şükretse; hem zi-
yâdeleşir2, hem bâkîle şir, hem lezzetlenir. Yoksa hem belâl ı olur; hem elem-
li, gaml ı, kâbuslu olur; gider.3 Hem akrabas ına, hem vatan ına, hem milletine 
muz ır bir serseri hükmüne geçirme ğe sebebiyet verir.
Eğer mahpus, zulmen mahkûm olmu ş ise; farz namaz ını kılmak şart ıy-
la her bir saati, bir gün ibadet oldu ğu gibi; o hapis onun hakk ında bir çilehâ-
ne-i uzlet olup, eski zamanda ma ğaralara girerek ibadet eden münzevî sâlih-
lerden say ılabilirler.
Eğer fakir ve ihtiyar ve hasta ve iman hakikatlerine mü ştâk ise; farz ını 
yapmak ve tevbe etmek şart ıyla, her bir saatleri yirmi şer saat ibadet olup, ha-
pis ona bir istirahathâne ve merhametkârâne ona bakan dostlar için bir mu-habbethâne, bir terbiyehâne, bir dershâne hükmüne geçer. O hapiste dur-makla; hariçteki mü şevveş, her taraftaki günahlar ın hücumuna maruz ser-
bestiyetten daha ziyâde ho şlanabilir. Hapisten tam terbiye al ır. Ç ıktığı za-
man bir kâtil, bir müntakim olarak de ğil; belki tevbekâr, tecrübeli, terbiyeli, 
millete menfaatli bir adam ç ıkar. Hatta Denizli hapsindeki zâtlar ın az zaman-
da Nur’lardan fevkalâde hüsn-ü ahlâk dersini alanlar ını gören baz ı alâkadar 
zatlar demi şler ki: “Terbiye için on be ş sene hapse atmaktansa; on be ş hafta 
Risâle-i Nur dersini alsalar, daha ziyâde onlar ı ıslah eder.”
Madem ölüm ölmüyor ve ecel gizlidir,4 her vakit gelebilir.. ve madem ka-
bir kapanm ıyor, kafile kafile arkas ında gelenler oraya girip kayboluyorlar.. ve 
madem ölüm, ehl-i iman hakk ında idam- ı ebedîden terhis tezkeresine çevrildi-
ği, hakikat-i Kur’âniye ile gösterilmi ş..5 ve ehl-i dalâlet ve sefâhet hakk ında, göz 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/25, 82, 155; Âl-i İmran sûresi, 3/107; Nisâ sûresi, 4/13, 57, 122; A’râf sûresi, 
7/42; Tevbe sûresi, 9/20-22, 112; …
2 Bkz.: İbrahim sûresi, 14/7.
3 Bkz.: İbrahim sûresi, 14/7.
4 Bkz.: Lokman sûresi, 31/34; Buhârî, istiskâ  29, tefsîru sûre (6)  1, (13) 1, (31) 2, tevhîd  4; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  2/24, 52, 58, 122.
5 Bkz.: Bakara sûresi, 2/156; A’râf sûresi, 7/121-16; Mü’minûn sûresi, 23/60; Şuarâ sûresi, 26/47-51; 
Tahrîm sûresi, 66/11; Fecr sûresi, 89/27-30.
ile göründü ğü gibi bir idam- ı ebedîdir, bütün mahbubât ından ve mevcudâttan 
bir firâk- ı lâyezâlîdir. Elbette ve elbette hiç şüphe kalmaz ki: En bahtiyar odur 
ki; sab ır içinde şükretmek1 ve hapis müddetinden tam istifade ederek Nur’lar ın 
dersini alarak, istikamet dairesinde iman ına ve Kur’ân’a hizmete çal ışmakt ır.
Ey zevk ve lezzete müptelâ insan! Ben yetmi ş beş yaşımda, binler tecrü-
belerle ve hüccetlerle ve hâdiselerle aynelyakîn bildim ki:
Hakiki zevk ve elemsiz lezzet ve kedersiz sevinç ve hayattaki saadet, 
yaln ız imandad ır ve iman hakikatleri dairesinde bulunur.  Yoksa dünyevî 
bir lezzette çok elemler var. Bir üzüm tânesini yedirir, on tokat vurur gibi, ha-yat ın lezzetini kaç ırır.
Ey hapis musibetine dü şen bîçâreler! Madem dünyan ız ağlıyor ve haya-
tınız ac ılaştı. Çal ışınız, âhiretiniz dahi a ğlamas ın ve hayat- ı bâkiyeniz gülsün, 
tatl ılaşsın; hapisten istifâde ediniz. Nas ıl bazen ağır şerâit alt ında, düşman kar-
şısında bir saat nöbet, bir sene ibadet hükmüne geçebilir.
2 Öyle de, sizin bu 
ağır şerâit alt ında her bir saat ibadet zahmeti, çok saatler olup; o zahmetleri 
rahmetlere çevirir.
f
3ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
4ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Aziz, s ıdd ık kardeşlerim,
Hapis musibetine dü şenlere ve onlara merhametkârâne sadâkatle ha-
riçten gelen erzaklar ına nezâret ve yard ım edenlere kuvvetli bir teselliyi “ Üç 
Nokta ”da beyan edece ğim:
Birinci Nokta : Hapiste geçen ömür günleri, her bir gün on gün kadar bir 
ibadet kazand ırabilir.. ve fâni saatleri –meyveleri cihetiyle– mânen bâkî saat-
lere çevirebilir.. ve be ş-on sene ceza ile milyonlar sene haps-i ebedîden kur-
1 “Sab ır içinde şükretmek” tabiri ile ilgili bkz: İbrahim sûresi, 14/5; Lokman sûresi, 31/31; Sebe sûresi, 
34/19; Şûrâ sûresi, 42/33.
2 Bkz.: Buhârî, cihâd  5, 73; Müslim, imâre  112-115, 163.
3 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
4 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   159
160  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
tulmaya vesile olabilir.1 İşte ehl-i iman için bu pek büyük ve çok k ıymettar ka-
zanç şart ı, farz namaz ını kılmak ve hapse sebebiyet veren günahlardan tev-
be etmek ve sab ır içinde şükretmektir. Zaten hapis, çok günahlara mânidir, 
meydan vermiyor.
İkinci Nokta : Zevâl-i lezzet elem oldu ğu gibi, zevâl-i elem dahi lezzettir. 
Evet herkes; geçmi ş, lezzetli, safâl ı günlerini dü şünse, teessüf ve tahassür elem-i 
mânevîsini hissedip “Eyvah!” der.. ve geçmi ş, musibetli, elemli günlerini tahat-
tur etse, zevâlinden bir mânevî lezzet hisseder ki: “Elhamdülillâh, şükür! O be-
lâ, sevab ını bırakt ı, gitti.” der. Ferah ile teneffüs eder. Demek bir saat muvakkat 
elem, ruhta bir mânevî lezzet b ırak ır ve lezzetli saat, bilâkis elem b ırak ır.
Madem hakikat budur.. ve madem geçmi ş musibet saatleri, elemleriy-
le beraber mâdum ve yok olmu ş.. ve gelecek belâ günleri, şimdi mâdum ve 
yoktur.. ve yoktan elem yok ve mâdumdan elem gelmez.
Meselâ: Birkaç gün sonra aç ve susuz olmak ihtimâlinden, bugün o niyet-
le mütemâdiyen ekmek yese ve su içse, ne derece dîvaneliktir. Aynen öyle de geçmiş ve gelecek elemli saatleri –ki hiç ve mâdum ve yok olmu şlar– şimdi 
düşünüp sab ırsızlık göstermek ve kusurlu nefsini b ırak ıp, Allah’tan şekvâ et-
mek gibi “Of.. of!..” etmek dîvaneliktir. E ğer sağa-sola, yani geçmi ş ve gele-
ceklere sab ır kuvvetini da ğıtmazsa ve hâz ır saate ve güne kar şı tutsa, tam kâfi 
gelir. S ıkıntı ondan bire iner.
Hatta şekvâ olmas ın, ben bu Üçüncü Medrese-i Yûsufiye’de, birkaç gün 
zarf ında, hiç ömrümde görmedi ğim maddî ve mânevî, s ıkıntılı, hastal ıklı 
musibetimde, husûsan Nur’un hizmetinden mahrumiyetimden gelen me’yû-siyet ve kalbî ve ruhî s ıkıntılar beni ezdi ği sırada, inâyet-i ilâhiye bu mezkûr 
hakikati gösterdi. Ben de s ıkıntılı hastal ığımdan ve hapsimden raz ı oldum. 
Çünkü
: “Benim gibi kabir kap ısında bir bîçâreye, gafletle geçebilir bir saati-
ni, on adet ibadet saatleri yapmak büyük kârd ır.” diye şükreyledim.
Üçüncü Nokta : Mahpuslara şefkatkârâne hizmetle yard ım etmek ve 
muhtaç olduklar ı rızıklar ını ellerine vermek ve mânevî yaralar ına tesellîlerle 
merhem sürmekte, az bir amel ile büyük bir kazanç var. Ve d ışarıdan gelen 
yemeklerini onlara vermek; ayn ı o yemek kadar, o gardiyan ve gardiyan ile 
beraber dahilde ve hariçte çal ışanlar ın –bir sadaka hükmünde– defter-i hase-
1 İşlediği suçtan dolay ı dünyada cezaland ırılm ış kimse için, bunun keffaret say ılacağına dair bkz.: Buhârî, 
îmân  11, ahkâm  49, hudûd  8, tefsîru sûre (60)  3, menâk ıbü’l-ensâr  43; Müslim, hudûd  41.
nât ına yaz ılır.1 Husûsan musibetzede ihtiyar veya hasta veya fakir veya garip 
olsa, o sadaka-y ı mâneviyenin sevab ı çok ziyâdele şir.
İşte bu k ıymetli kazanc ın şart ı, farz namaz ını kılmakt ır. Tâ ki; o hiz-
meti, lillâh için olsun.
Hem bir şart ı da, sadâkat ve şefkat ve sevinç ile ve minnet etmemek 
tarzda yard ımlar ına koşmakt ır.
f
3ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 2ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
4ًאĩدَائِ ًاïَÖأَ ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Ey hapis arkada şlar ım ve din karde şlerim,
Size; hem dünya azab ından, hem âhiret azab ından kurtaracak bir haki-
kati beyan etmek kalbime ihtar edildi. O da şudur:
Meselâ birisi, birinin karde şini veya bir akrabas ını öldürmü ş. Bir dakika 
intikam lezzetiyle bir katl, milyonlar dakika hem kalbî s ıkıntı, hem hapis azab ı-
nı çektirir. Ve maktulün akrabas ı dahi, intikam endi şesiyle ve kar şısında düş-
man ını düşünmesiyle, hayat ının lezzetini ve ömrünün zevkini kaç ırır. Hem 
korku, hem hiddet azab ını çekiyor. Bunun tek bir çâresi var: O da, Kur’ân’ ın 
emrettiği5 ve hak ve hakikat ve maslahat ve insaniyet ve İslâmiyet iktizâ ve 
teşvik ettikleri olan, bar ışmak ve musâlaha etmektir.
Evet, hakikat ve maslahat sulhtur.6 Çünkü; ecel birdir, de ğişmez.7 O mak-
tul, her hâlde ecel geldi ğinden daha ziyâde kalmayacakt ı. O kâtil ise, o ka-
zâ-y ı ilâhiyeye vas ıta olmuş.
Eğer bar ışmak olmazsa, iki taraf da daima korku ve intikam azab ını çe-
kerler. Onun içindir ki; “ Üç günden fazla bir mümin di ğer bir mümine küs-
memek ”8 İslâmiyet emrediyor. E ğer o katl, bir adâvetten ve bir kinli garazdan 
1 Bir hayra sebep olana, onu yapan kadar mükâfat verilece ğine dair bkz.: Müslim, imâre  133; Tirmizî, 
ilim 14; Ebû Dâvûd, edeb  114-115; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/120, 5/273.
2 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
3 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
4 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi; sonsuza kadar sürekli üzerinize olsun.
5 Bkz.: Hucurât sûresi, 49/10.
6 Bkz.: Bakara sûresi, 2/208; Nisâ sûresi, 4/128; Enfâl sûresi, 8/6.
7 Bkz.: Nahl sûresi, 16/61; Münâfikûn sûresi, 63/11.
8 Bkz.: Buhârî, edeb  57, 62, isti’zân  9; Müslim, birr 23-26.ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   161
162  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
gelmemişse ve bir münâf ık o fitneye vesile olmu ş ise; çabuk bar ışmak elzem-
dir. Yoksa o cüz’î musibet büyük olur, devam eder.
Eğer bar ışsalar ve öldüren tevbe etse ve maktule her vakit dua etse, o 
hâlde her iki taraf çok kazan ırlar ve karde ş gibi olurlar. Bir gitmi ş kardeşe be-
del, birkaç dindar karde şleri kazan ır. Kaza ve kader-i ilâhîye teslim olup dü ş-
man ını affeder. Ve bilhassa madem Risâle-i Nur dersini dinlemi şler, elbette 
mâbeynlerinde bulunan bütün küsmekleri b ırakmaya, hem maslahat ve isti-
rahat- ı şahsiye ve umumiye, hem Nur dairesindeki uhuvvet iktizâ ediyor.
Nas ıl ki, Denizli hapsinde birbirine dü şman bütün mahpuslar, Nur’lar 
dersiyle birbirlerine karde ş oldular. Ve bizim beraatimize bir sebep olup –hat-
ta dinsizlere, serserilere de– o mahpuslar hakk ında “ Mâşâallah, bârekâllah ” 
dedirttiler. Ve o mahpuslar tam teneffüs ettiler. Ben burada gördüm ki: Bir tek adam ın yüzünden yüz adam s ıkıntı çekip, beraber teneffüse ç ıkm ıyorlar. 
Onlara zulüm olur. 
Mert ve vicdanl ı bir mümin, küçük ve cüz’î bir hatâ ve-
ya menfaatle yüzer zarar ı ehl-i imana vermez. E ğer hatâ etse, verse, ça-
buk tevbe etmek lâz ımd ır.
f
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Aziz, yeni karde şlerim ve eski mahpuslar,
Benim kat’î kanaatim gelmi ş ki; buraya girmemizin inâyet-i ilâhiye cihe-
tinde bir ehemmiyetli sebebi sizsiniz. Yani Nur’lar tesellileriyle ve iman ın ha-
kikatleriyle sizi bu hapis musibetinin s ıkıntılar ından ve dünyevî çok zararlar ın-
dan ve bo şu boşuna gam ve hüzün ile giden hayat ınızı faydas ızlıktan, bâd-i 
hevâ zâyi olmas ından ve dünyan ızın ağlamas ı gibi âhiretinizi a ğlamaktan kur-
tar ıp tam bir teselli size vermektir.
Madem hakikat budur; elbette siz dahi, Denizli mahpuslar ı ve Nur tale-
beleri gibi birbirinize kar şı kardeş olman ız lâz ımd ır. Görüyorsunuz ki; bir b ı-
çak içinize girmemek ve birbirinize tecavüz etmemek için d ışarıdan gelen bü-
tün eşyan ız ve yemek ve ekme ğinizi ve çorban ızı kar ıştırıyorlar. Size sadâkat-
le hizmet eden gardiyanlar çok zahmet çekiyorlar. Hem siz beraber teneffü-se ç ıkm ıyorsunuz, güya canavar ve vah şi gibi birbirinize sald ıracaks ını
z. İşte 
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
şimdi sizin gibi f ıtrî kahramanl ık damar ını taşıyan yeni arkada şlar, bu zaman-
da mânevî büyük bir kahramanl ık ile heyet-i idareye deyiniz ki: “De ğil elimi-
ze b ıçak, belki mavzer ve rovelver verilse, hem emir de verilse, biz bu bîçâ-
re ve bizim gibi musibetzede arkada şlar ımıza dokunmayaca ğız. Eskiden yüz 
düşmanl ık ve adâvetimiz dahi olsa da, onlar ı helâl edip hat ırlar ını kırmama-
ya çal ışacağımıza, Kur’ân’ ın ve iman ın ve uhuvvet-i İslâmiyenin ve maslaha-
tımızın emriyle ve ir şad ıyla karar verdik.” diyerek, bu hapsi bir mübarek ders-
hâneye çeviriniz.
Leyle-i Kadir’de İhtar Edilen 
Bir Mesele-i Mühimme
(On Üçüncü Söz’ün İkinci Makam ı’nın Zeyli)
Evvelâ : Leyle-i Kadir’de kalbe gelen pek uzun ve geni ş bir hakikate pek 
kısaca bir i şaret edece ğiz. Şöyle ki:
Nev-i beşer, bu son Harb-i Umumî’nin e şedd-i zulüm ve istibdad ıyla.. ve 
merhametsiz tahribat ıyla.. ve bir dü şman ın yüzünden yüzer mâsumu peri şan 
etmesiyle ve ma ğlûplar ın dehşetli meyusiyetleriyle.. ve galiplerin deh şetli te-
lâş ve hâkimiyetlerini muhafaza ve büyük tahribatlar ını tâmir edememelerin-
den gelen deh şetli vicdan azaplar ıyla.. ve dünya hayat ının bütün bütün fâni 
ve muvakkat olmas ı ve medeniyet fantaziyelerinin aldat ıcı ve uyutucu olma-
sı umuma görünmesiyle.. ve f ıtrat- ı beşeriyedeki yüksek istidadat ın, mahiyet-i 
insaniyesinin umumî bir surette deh şetli yaralanmas ıyla.. ve gaflet ve dalâle-
tin, en sert, sa ğır olan tabiat ın Kur’ân’ ın elmas k ılıcı alt ında parçalanmas ıyla.. 
ve gaflet ve dalâletin en bo ğucu, aldat ıcı, en geniş perdesi olan siyasetin rûy-u 
zeminde pek çirkin, pek gaddârâne hakikî sureti görünmesiyle.. ve elbette hiç-bir şüphe yok ki, şimalde, garpte, Amerika’da emareleri göründü ğüne binaen, 
nev-i beşerin mâ
şuk-u mecazîsi olan hayat- ı dünyeviyesi böyle çirkin ve geçi-
ci olmas ından, f ıtraten be şerin hakikî sevdi ği ve arad ığı hayat- ı bâkiyeyi bü-
tün kuvvetiyle arayacak... ve elbette, hiç şüphe yok ki, bin üç yüz altm ış sene-
de her as ırda üç yüz elli milyon şâkirdi bulunan ve her hükmüne ve dâvâs ına 
milyonlar ehl-i hakikat tasdikle imza basan ve her dakikada milyonlar hâf ızla-
rın kalbinde kudsiyetle bulunup lisanlar ıyla beşere ders veren ve hiçbir kitapta 
emsâli bulunmayan bir tarzda be şer için hayat- ı bâkiyeyi ve saadet-i ebediyeyi 
müjde verip bütün be şerin yaralar ını tedavi eden Kur’ân- ı Mucizü’l-Beyân’ ın 
şiddetli, kuvvetli ve tekrarl ı binler âyât ıyla belki sarihan ve i şareten on binler ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   163
164  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
defa dâvâ edip, haber verip, sars ılmaz kat’î delillerle, şüphe götürmez hadsiz 
hüccetlerle hayat- ı bâkiyeyi kat’iyetle müjde ve saadet-i ebediyeyi ders ver-
mesi.. elbette nev-i be şer bütün bütün akl ını kaybetmezse ve maddî ve mâne-
vî bir k ıyâmet ba şlar ında kopmazsa; İsveç, Norveç, Finlandiya ve İngiltere’nin 
Kur’ân’ ı kabule çal ışan meşhur hatipleri ve din-i hakk ı arayan Amerika’n ın çok 
ehemmiyetli dinî cemiyeti gibi, rûy-u zeminin k ıtalar ı ve hükûmetleri, Kur’ân- ı 
Mucizü’l-Beyân’ ı arayacaklar ve hakikatlerini anlad ıktan sonra bütün ruh u 
canlar ıyla sar ılacaklar. Çünkü bu hakikat noktas ında katiyen Kur’ân’ ın misli 
yoktur ve olamaz ve hiçbir şey bu mucize-i ekberin yerini tutamaz.
Sâniyen : Madem Risale-i Nur o mucize-i kübrân ın elinde bir elmas k ılıç 
hükmünde hizmetini göstermi ş ve en muannit dü şmanlar ı teslime mecbur et-
miş. Hem kalbi, hem ruhu, hattâ hissiyat ı tam tenvir edecek ve ilâçlar ını ve-
recek bir tarzda hazine-i Kur’âniye’nin dellâll ığını yapan ve ondan ba şka me-
’haz ve mercii olmayan bir mucize-i mâneviyesi bulunan Risale-i Nur o vazi-feyi yap ıyor ve aleyhinde deh şetli propagandalara ve gayet muannit z ınd ıkla-
ra tam galebe çalm ış ve dalâletin en sert kuvvetli kalesi olan tabiat ı, “
Tabiat 
Risalesi ”yle parça parça etmi ş ve gafletin en kal ın ve boğucu ve geni ş daire-i 
âfâk ında ve fennin en geni ş perdelerinde Asâ-y ı Mûsâ ’daki Meyvenin Alt ınc ı 
Meselesi ve Birinci ve İkinci, Üçüncü ve Sekizinci Hüccetleriyle gayet parlak 
bir tarzda gafleti da ğıtıp nur-u tevhidi göstermi ş.
Meyve Risalesi’nden1 Alt ınc ı Mesele
(Risale-i Nur’un çok yerlerinde izah ı ve kat’î hadsiz hüccetleri bulunan 
iman- ı billâh rüknünün binler küllî burhanlar ından bir tek burhana k ısaca 
bir işarettir.)
Kastamonu’da lise talebelerinden bir k ısm ı yan ıma geldiler. “Bize Hâ-
lık’ımızı tan ıttır, muallimlerimiz Allah’tan bahsetmiyorlar.” dediler.
Ben dedim:–
 “Sizin okudu ğunuz fenlerden her fen, kendi lisân- ı mahsusuyla 
mütemâdiyen Allah ’tan bahsedip Hâl ık’ı tan ıttırıyorlar. Muallimleri de-
ğil, onlar ı dinleyiniz!
Meselâ, nas ıl ki mükemmel bir eczahâne ki her kavanozunda harika ve 
hassas mizanlarla al ınm ış hayattar macunlar ve tiryaklar var. Şüphesiz gayet 
maharetli ve kimyager ve hakîm bir eczac ıyı gösterir.
1 Meyve Risalesi, On Birinci Şua’d ır.
Öyle de küre-i arz eczahânesinde bulunan dört yüz bin çe şit nebâtât ve 
hayvanât kavanozlar ındaki zîhayat macunlar ve tiryaklar cihetiyle, bu çar şı-
daki eczahâneden ne derece ziyade mükemmel ve büyük olmas ı nisbetinde –
okuduğunuz fenn-i t ıp mikyas ıyla– küre-i arz eczahâne-i kübrâs ının eczac ısı 
olan Hakîm-i Zülcelâl’i hatta kör gözlere de gösterir, tan ıttırır.
Hem meselâ, nas ıl bir harika fabrika ki binler çe şit çeşit kumaşlar ı basit bir 
maddeden dokuyor. Şeksiz, bir fabrikatörü ve maharetli bir makinisti tan ıttırır.
Öyle de küre-i arz denilen yüz binler ba şlı, her başında yüz binler mü-
kemmel fabrika bulunan bu seyyar makine-i rabbâniye, ne derece bu insan fabrikas ından büyükse, mükemmelse o derecede 
–okuduğunuz fenn-i maki-
ne mikyas ıyla– küre-i arz ın ustas ını ve sahibini bildirir ve tan ıttırır.
Hem meselâ, nas ıl ki gayet mükemmel bin bir çe şit erzak, etraf ından celp 
edip içinde muntazaman istif ve ihzâr edilmi ş depo ve iâ şe ambar ı ve dükkân; 
şeksiz, bir fevkalâde iâ şe ve erzak mâlikini ve sahibini ve memurunu bildirir.
Öyle de bir senede yirmi dört bin senelik bir dairede muntazaman seya-
hat eden ve yüz binler ve ayr ı ayr ı erzak isteyen tâifeleri içine alan ve seyaha-
tiyle mevsimlere u ğray ıp, bahar ı bir büyük vagon gibi binler ayr ı ayr ı taam-
larla doldurarak, k ışta erzak ı tükenen bîçare zîhayatlara getiren ve küre-i arz 
denilen bu rahmânî iâ şe ambar ı ve bu sefine-i sübhâniye ve bin bir çe şit cihâ-
zât ı ve mallar ı ve konserve paketleri ta şıyan bu depo ve dükkân- ı rabbânî, ne 
derece o fabrikadan büyük ve mükemmel ise – okuduğunuz veya okuyaca ğı-
nız fenn-i iâ şe mikyas ıyla– o kat’iyette ve o derecede küre-i arz deposunun 
sahibini, mutasarr ıfını, müdebbirini bildirir; tan ıttırır, sevdirir.
Hem nas ıl ki dört yüz bin millet içinde bulunan ve her milletin istedi ği er-
zak ı ayr ı ve istimâl etti ği silâh ı ayr ı ve giydiği elbisesi ayr ı ve tâlimat ı ayr ı ve ter-
hisat ı ayr ı olan bir ordunun mucizekâr bir kumandan ı, tek başıyla bütün o ayr ı 
ayr ı milletlerin ayr ı ayr ı erzaklar ını ve çeşit çeşit eslihalar ını ve elbiselerini ve ci-
hâzâtlar ını, hiçbirini unutmayarak ve şaşırmayarak verdi ği o acîb ordu ve ordu-
gâh; şüphesiz, bedâhetle o harika kumandan ı gösterir, takdirkârâne sevdirir.
Aynen öyle de zemin yüzünün ordugâh ında ve her baharda yeniden si-
lâh alt ına al ınm ış bir yeni ordu-yu sübhânîde nebâtât ve hayvanât milletlerin-
den dört yüz bin nev’in çe şit çeşit elbise, erzak, esliha, tâlim, terhisleri gayet 
mükemmel ve muntazam ve hiçbirini unutmayarak ve şaşırmayarak bir tek 
Kumandan- ı Âzam taraf ından verilen küre-i arz ın bahar ordugâh ı, ne derece 
mezkûr insan ordu ve ordugâh ından büyük ve mükemmel ise –sizin okuya-

ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   165
166  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
cağınız fenn-i askerî mikyas ıyla– dikkatli ve akl ı başında olanlara o derece 
küre-i arz ın Hâkim’ini ve Rabb’ini ve Müdebbir’ini ve Kumandan- ı Akdes’ini 
hayretler ve takdislerle bildirir ve tahmid ve tesbihle sevdirir.
Hem nas ıl ki bir harika şehirde milyonlar elektrik lâmbalar ı hareket ede-
rek her yeri gezerler. Yanmak maddeleri tükenmiyor bir tarzdaki elektrik lâm-balar ı ve fabrikas ı; şeksiz, bedâhetle elektri ği idare eden ve seyyar lâmbala-
rı yapan ve fabrikay ı kuran ve i ştiâl maddelerini getiren bir mucizekâr ustay ı 
ve fevkalâde kudretli bir elektrikçiyi hayretler ve tebriklerle tan ıttırır, yaşasın-
lar ile sevdirir.
Aynen öyle de bu âlem şehrinde dünya saray ının dam ındaki y ıldız lâm-
balar ı, bir k ısm ı –kozmoğrafyan ın dediğine bak ılsa– küre-i arzdan bin defa 
büyük ve top güllesinden yetmi ş defa süratli hareket ettikleri hâlde intizam ını 
bozmuyor, birbirine çarpm ıyor, sönmüyor, yanmak maddeleri tükenmiyor. 
Okuduğunuz kozmo ğrafyan ın dediğine göre küre-i arzdan bir milyon defa-
dan ziyade büyük ve bir milyon seneden ziyade ya şayan ve bir misafirhâne-i 
rahmâniyede bir lâmba ve soba olan güne ş
imizin yanmas ının devam ı için 
her gün küre-i arz ın denizleri kadar gazya ğı ve dağlar ı kadar kömür veya bin 
arz kadar odun y ığınlar ı lâz ımd ır ki sönmesin. Ve onu ve onun gibi ulvî y ıl-
dızlar ı gazyağsız, odunsuz, kömürsüz yand ıran ve söndürmeyen ve beraber 
ve çabuk gezdiren ve birbirine çarpt ırmayan bir nihâyetsiz kudreti ve salta-
nat ı, ışık parmaklar ıyla gösteren bu kâinat şehr-i muhte şemindeki dünya sa-
ray ının elektrik lâmbalar ı ve idareleri ne derece o misalden daha büyük, da-
ha mükemmeldir. O derecede –sizin okudu ğunuz veya okuyaca ğınız fenn-i 
elektrik mikyas ıyla– bu meşher-i âzam- ı kâinat ın Sultan’ ını, Münevvir’ini, 
Müdebbir’ini, Sâni’ini, o nurânî y ıldızlar ı şahit göstererek tan ıttırır; tesbihatla, 
takdisatla sevdirir, peresti ş ettirir.
Hem meselâ, nas ıl ki bir kitap bulunsa ki bir sat ırında bir kitap ince ya-
zılm ış ve her bir kelimesinde ince kalemle bir sûre-i Kur’âniye yaz ılm ış, ga-
yet mânidâr ve bütün meseleleri birbirini teyid eder ve kâtibini ve müellifini fevkalâde meharetli ve iktidarl ı gösteren bir acîb mecmua; şeksiz, gündüz gi-
bi kâtip ve musannifini kemâlât ıyla, hünerleriyle bildirir, tan ıttırır. 
، 1ُّٰųا אءَƯü َאĨ 
2ُّٰųا َאرَكَÖ cümleleriyle takdir ettirir.
1 “Mâşâallah! Allah ne güzel dilemi ş ve yapm ış!”
2 Allah hay ır ve bereketini art ırsın.

Aynen öyle de bu kâinat kitab- ı kebîri ki; bir tek sayfas ı olan zemin yü-
zünde ve bir tek formas ı olan baharda, üç yüz bin ayr ı ayr ı kitaplar hükmün-
deki üç yüz bin nebâtî ve hayvanî tâifeleri beraber, birbiri içinde, yanl ışsız, ha-
tas ız, kar ıştırmayarak, şaşırmayarak, mükemmel, muntazam ve bazen a ğaç 
gibi bir kelimede bir kasideyi ve çekirdek gibi bir noktada bir kitab ın tamam 
bir fihristesini yazan bir kalem i şlediğini gözümüzle gördü ğümüz bu nihâyetsiz 
mânidâr ve her kelimesinde çok hikmetler bulunan şu mecmûa-y ı kâinat ve 
bu mücessem kur’ân- ı ekber-i âlem, mezkûr misaldeki kitaptan ne derece bü-
yük ve mükemmel ve mânidâr ise o derecede –sizin okudu ğunuz fenn-i hik-
meti’l-eşya ve mektepte bilfiil mübâ şeret ettiğiniz fenn-i k ıraat ve fenn-i 
kitâbet, geni ş mikyaslar ıyla ve dürbün gözleriyle–  bu kitab- ı kâinat ın nak-
kâşını, kâtibini hadsiz kemâlât ıyla tan ıttırır. 1
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ cümlesiyle bildirir, َאنَéْ×ُø 
2ِّٰųا takdisiyle tarif eder, 3ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ senâlar ıyla sevdirir.
İşte bu fenlere k ıyasen yüzer fünûndan her bir fen, geni ş mikyas ıyla 
ve hususi aynas ıyla ve dürbünlü gözüyle ve ibretli nazar ıyla bu kâinat ın 
Hâl ık-ı Zülcelâl’ini esmâs ıyla bildirir; s ıfât ını, kemâlât ını tan ıttırır.
İşte bu muhte şem ve parlak bir burhan- ı vahdâniyet olan mezkûr hücce-
ti ders vermek içindir ki Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan çok tekrar ile en ziyade رَبُّ 
4َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ve 5َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َěَĥَì âyetleriyle Hâl ık’ımızı bize tan ıt-
tırıyor” diye o mektepli gençlere dedim.
Onlar dahi tamam ıyla kabul edip tasdik ederek: “Hadsiz şükür olsun 
Rabbimiz’e ki tam kudsî ve ayn- ı hakikat bir ders ald ık. Allah senden raz ı ol-
sun!” dediler.
Ben de dedim:– 
“İnsan, binler çe şit elemler ile müteellim ve binler nevi lezzetler ile 
mütelezziz olacak bir zîhayat makine.. ve gayet derece acziyle beraber hadsiz, maddî, mânevî dü şmanlar ı.. ve nihâyetsiz fakr ıyla beraber had-
1 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.
2 Allah’ ı bütün eksiklerden tenzih ederim.
3 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.”
4 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16; İsrâ sûresi, 17/102; Kehf sûresi, 18/14; Meryem sûresi, 
19/65; …)
5 “Gökleri ve yeri yaratan…” (En’âm sûresi, 6/1, 73; A’râf sûresi, 7/54; Tevbe sûresi, 9/36; Yûnus sûresi, 10/3; …)ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   167
168  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
siz, zâhirî ve bât ınî ihtiyaçlar ı bulunan.. ve mütemâdiyen zeval ve firak 
tokatlar ını yiyen bir bîçare mahlûk iken, birden iman ve ubûdiyetle böy-
le bir Padi şah- ı Zülcelâl’e intisap edip bütün dü şmanlar ına karşı bir nok-
ta-y ı istinad.. ve bütün hâcât ına medar bir nokta-y ı istimdat bularak, her-
kes mensup oldu ğu efendisinin şerefiyle, makam ıyla iftihar etti ği gibi; o 
da böyle nihâyetsiz Kadîr ve Rahîm bir Padi şah’a iman ile intisap etse ve 
ubûdiyetle hizmetine girse ve ecelin idam ilân ını kendi hakk ında terhis 
tezkeresine çevirse ne kadar memnun ve minnettar ve ne kadar müte şek-
kirâne iftihar edebilir, k ıyas ediniz.”
O mektepli gençlere dedi ğim gibi musibetzede mahpuslara da tekrar ile 
derim:
– “O’nu tan ıyan ve itaat eden zindanda dahi olsa bahtiyard ır. O’nu 
unutan saraylarda da olsa zindandad ır, bedbahtt ır!
Hatta bir bahtiyar mazlum, idam olunurken bedbaht zâlimlere demi ş: 
‘Ben idam olmuyorum. Belki terhis ile saadete gidiyorum. Fakat ben de si-zi idam- ı ebedî ile mahkûm gördü ğümden sizden tam intikam ımı al ıyorum.’
1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َٓź diyerek sürûr ile teslim-i ruh eder.”
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
Hüve Nüktesi
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
3ًאĩدَائِ ًاïَÖأَ ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Çok aziz ve s ıdd ık kardeşlerim,
Kardeşlerim.. 4َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ve 5ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ ’deki َĳُİ lafz ında, yaln ız mad-
dî cihette bir seyahat-i hayâliye-i fikriyede hava sayfas ının mütâlaas ıyla ani bir 
sûrette görünen bir zarif nükte-i tevhidde, meslek-i îmâniyenin hadsiz derece kolay ve vücûb derecesinde sühûletli bulunmas ını; ve şirk ve dalâletin mesle-
ğinde hadsiz derecede mü şkülâtl ı, mümteni binler muhâl bulundu ğunu müşâ-
hede ettim. Gayet k ısa bir işaretle, o geni ş ve uzun nükteyi beyan edece ğim.
Evet; nas ıl ki bir avuç toprak, yüzer çiçeklere nöbetle saks ılık eden kab ın-
da, eğer tabiata, esbâba havale edilse, lâz ım gelir ki; ya o kapta küçük mik-
yasta yüzer, belki çiçekler adedince mânevî makineler, fabrikalar bulunsun veyahut o parçac ık topraktaki her bir zerre, bütün o ayr ı ayr ı çiçekleri, muh-
telif hâsiyetleriyle ve hayattar cihâzât ıyla yapmalar ını bilsin. Âdeta bir ilâh gi-
bi hadsiz ilmi ve nihayetsiz iktidar ı bulunsun.
Aynen öyle de: Emir ve irâdenin bir ar şı olan havan ın, rüzgâr ın her bir 
parças ı ve bir nefes ve t ırnak kadar olan 
َĳُİ lafz ındaki havada, küçücük mik-
yasta bütün dünyada mevcut telefonlar ın, telgraflar ın, radyolar ın ve hadsiz 
ve muhtelif konu şmalar ın merkezleri, santralleri, âhize ve nâkileleri bulunsun 
ve o hadsiz i şleri beraber ve bir anda yapabilsin. Veyahut o َĳُİ ’daki havan ın, 
belki unsur-u havan ın her bir parças ının her bir zerresi, bütün telefoncular ve 
ayr ı ayr ı umum telgrafç ılar ve radyo ile konu şanlar kadar mânevî şahsiyetle-
ri ve kabiliyetleri bulunsun ve onlar ın umum dillerini bilsin ve ayn ı zamanda 
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi; sonsuza kadar sürekli üzerinize olsun.
4 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)
5 “De ki: O, Allah’t ır, gerçek İlaht ır ve Birdir.” ( İhlâs sûresi, 112/1)
170  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
başka zerrelere de bildirsin, ne şretsin. Çünkü bilfiil o vaziyet k ısmen görünü-
yor ve havan ın bütün eczas ında o kabiliyet var. İşte ehl-i küfrün ve tabiiyyûn 
ve maddiyyûnlar ın mesleklerinde de ğil bir muhâl, belki zerreler adedince mu-
hâller ve imtinâlar ve mü şkülâtlar â şikâre görünüyor.
Eğer Sâni-i Zülcelâl’e verilse, hava bütün zerrât ıyla onun emirber nefe-
ri olur. Bir tek zerrenin, muntazam bir tek vazifesi kadar kolayca hadsiz küllî vazifelerini Hâl ık’ının izniyle ve kuvvetiyle ve Hâl ık’a intisap ve istinad ile ve 
Sâni’inin cilve-i kudreti ile bir anda, şimşek süratinde ve 
َĳُİ telâffuzu ve ha-
van ın temevvücü sühûletinde yap ılır. Yâni, kalem-i kudretin hadsiz ve hârika 
ve muntazam yaz ılar ına bir sayfa olur. Ve zerreleri o kalemin uçlar ı ve zerre-
lerin vazifeleri dahi, kalem-i kaderin noktalar ı bulunur. Bir tek zerrenin hare-
keti derecesinde kolay çal ışır.
İşte ben 1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ve 2ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ ’deki hareket-i fikriye ile seya-
hatimde, hava âlemini temâ şâ ve o unsurun sayfas ını mütâlaa ederken, bu 
mücmel hakikati tam vâz ıh ve mufassal aynelyakîn mü şâhede ettim ve َĳُİ laf-
zında, havas ında böyle parlak bir bürhân ve bir lem’a-y ı vâhidiyet bulundu-
ğu gibi, mânâs ında ve işaretinde gayet nûrânî bir cilve-i ehadiyet ve çok kuv-
vetli bir hüccet-i tevhid ve َĳُİ zamirinin mutlak ve müphem i şareti, hangi zâta 
bak ıyor?” işaretine bir karîne-i taayyün o hüccette bulunmas ı içindir ki, hem 
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân, hem ehl-i zikir; makam- ı tevhidde bu kudsî kelime-
yi çok tekrar ederler diye ilmelyakîn ile bildim.
Evet, meselâ: Bir nokta beyaz kâ ğıtta, iki-üç nokta konulsa kar ıştığı ve bir 
adam, muhtelif çok vazifeleri beraber yapmas ıyla şaşıracağı ve bir küçük zî-
hayata, çok yükler yüklenmesiyle alt ında ezildi ği ve bir lisan ve bir kulak, ayn ı 
anda müteaddit kelimelerin beraber ç ıkmas ı ve girmesi intizam ını bozup ka-
rışacağı hâlde, aynelyakîn gördüm ki: َĳُİ anahtar ı ile ve pusulas ıyla fikren se-
yahat etti ğim hava unsurunda her bir parças ı, hattâ her bir zerresi içine muh-
telif binler noktalar, harfler, kelimeler konuldu ğu veya konulabilece ği hâlde, 
kar ışmad ığını ve intizam ını bozmad ığını...
Hem ayr ı ayr ı pek çok vazifeler yapt ığı hâlde, hiç şaşırmadan yap ıldığını 
ve o parçaya ve zerreye, pek çok a ğır yükler yüklendi ği hâlde, hiç zaaf göster-
meyerek, geri kalm ıyarak intizam ile ta şıdığını..
1 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)
2 “De ki: O, Allah’t ır, gerçek İlaht ır ve Birdir.” ( İhlâs sûresi, 112/1)
Hem binler ayr ı ayr ı kelime, ayr ı ayr ı tarzda, mânâda o küçücük kulak ve 
lisanlara kemâl-i intizamla gelip, ç ıkıp, hiç kar ışmayarak, bozulmayarak o kü-
çücük kulaklara girip, o gayet incecik lisanlardan ç ıktığı ve o her zerre ve her 
parçac ık, bu acîb vazifeleri görmekle beraber kemâl-i serbestiyet ile cezbeda-
râne hâl dili ile ve mezkûr hakikatin şehâdeti ve lisan ıyla َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ve ْģُĜ 
1ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ deyip gezer ve f ırtınalar ın ve şimşek ve berk ve gök gürültüsü gi-
bi havay ı çarp ıştırıcı dalgalar içerisinde, intizam ını ve vazifelerini hiç bozmu-
yor ve şaşırm ıyor. Ve bir i ş diğer bir işe mâni olmuyor... Ben aynelyakîn mü-
şâhede ettim.
Demek, ya her bir zerre ve her bir parça havada nihayetsiz bir hikmet 
ve nihayetsiz bir ilmi, irâdesi ve nihayetsiz bir kuvveti, kudreti ve bütün zerrâta hâkim-i mutlak bir hâssalar ı bulunmak lâz ımd ır ki, bu i şlere me-
dar olabilsin. Bu ise, zerreler adedince muhâl ve bât ıldır. Hiçbir şeytan 
dahi bunu hat ıra getiremez.
Öyle ise, bu sayfa-y ı havan ın hakkalyakîn, aynelyakîn, ilmelyakîn dere-
cesinde bedâhetle Zât- ı Zülcelâl’in hadsiz gayr-i mütenâhî ilmi ve hikmetle ça-
lıştırdığı kalem-i kudret ve kaderin mütebeddil sayfas ı ve bir levh-i mahfuzun 
âlem-i tagayyürde ve mütebeddil şuûnât ında bir levh-i mahv, isbat nâm ında 
yazar-bozar tahtas ı hükmündedir.
İşte hava unsurunun yaln ız nakl-i asvât vazifesinde mezkûr cilve-i vahdâ-
niyet’i ve mezkûr acâibi gösterdi ği ve dalâletin hadsiz muhâliyetini izhar etti ği 
gibi; unsur-u havâînin, sâir ehemmiyetli vazifelerinden biri de elektrik, câzibe, dâfia, ziyâ gibi sâir letâifin naklinde şaşırmadan muntazaman, asvât naklinde-
ki vazifeyi gördü ğü ayn ı zamanda bu vazifeleri dahi gördü ğü; ayn ı zaman ın-
da bütün nebâtât ve hayvanâta teneffüs ve telkih gibi hayata lüzumu bulunan levâz ımât ı kemâl-i intizam ile yeti ştiriyor. Emir ve irâde-i ilâhiyenin bir ar şı ol-
duğunu kat’î bir sûrette isbat ediyor ve serseri tesadüf ve kör kuvvet ve sa-
ğır tabiat ve kar ışık, hedefsiz esbâb ve âciz, câmid, cahil maddeler bu sayfa-y ı 
havâiyenin kitâbetine ve vazifelerine kar ışmas ı hiçbir cihetle ihtimâl ve imkâ-
nı bulunmad ığını aynelyakîn derecesinde isbat etti ğini kat’î kanaat getirdim. 
1 “De ki: O, Allah’t ır, gerçek İlaht ır ve Birdir.” ( İhlâs sûresi, 112/1)ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   171
172  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Ve her bir zerre ve her bir parça lisân- ı hâl ile 1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ve 2ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ 
dediklerini bildim ve bu َĳُİ anahtar ı ile havan ın maddî cihetindeki bu acâibi 
gördüğüm gibi, hava unsuru da bir َĳُİ olarak âlem-i misâl ve âlem-i mânâya 
bir anahtar oldu.
(Mütebakisi şimdilik yazd ırılmad ı. Umuma binler selâm.)
1 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)
2 “De ki: O, Allah’t ır, gerçek İlaht ır ve Birdir.” ( İhlâs sûresi, 112/1)
On Dördüncü Söz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ٍóĻِ×َì ٍħĻَכِè ُنْïَĤ ْīِĨ ْÛَĥِّāُĘ َّħُà ُįُÜَאĺاٰ ْÛَĩْכِèأُ َאبٌÝכِ ٰóۤـĤا
(Kur’ân- ı Hakîm’in ve Kur’ân’ ın müfessir-i hakîkisi olan hadîs’in 
bir k ısım yüksek ve ulvî hakâikine ç ıkmak için teslim ve ink ıyâd ı 
noksan olan kalblere yard ım edecek basamaklar hükmünde o 
hakikatlerin bir k ısım nazîrelerine i şaret edece ğiz ve hâtimesinde 
bir ders-i ibret ve bir s ırr-ı inâyet beyân edilecek. O hakikatlerden 
haşir ve k ıyâmet’in nazîreleri, Onuncu Söz’de, bilhassa Dokuzuncu 
Hakikat’inde zikredildi ği için tekrara lüzum yoktur. Yaln ız sâir 
hakikatlerden nümûne olarak “Beş Mesele ” zikrederiz.)
[Beş Mesele]
Birincisi
Meselâ: 2َّאمٍĺأَ ِÙَّÝِø ĹِĘ َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َěَĥَì “Alt ı günde gökleri ve yerle-
ri yaratt ı.” demek olan; hem, belki bin ve elli bin sene gibi uzun zamandan 
ibaret olan eyyâm- ı Kur’âniye ile insan dünyas ı ve hayvan âlemi alt ı günde 
yaşayacağına işaret eden hakikat-i ulviyesine kanaat getirmek için, birer gün 
hükmünde olan her bir as ırda, her bir senede, her bir günde Fât ır-ı Zülcelâl’in 
halkettiği seyyâl âlemleri, seyyâr kâinatlar ı, geçici dünyalar ı, nazar- ı şuhû-
da gösteriyoruz. Evet, güya, insanlar gibi dünyalar dahi, birer misafirdir. Her mevsimde Zât- ı Zülcelâl’in emriyle âlem dolar, bo şalır.
1 “Elif, Lâm, Râ. Bu öyle bir Kitapt ır ki âyetleri en kesin delillerle desteklenmi ş, sonra da güzelce aç ık-
lanm ış, tam hüküm ve hikmet sahibi, her şeyden haberdar olan Hakîm ve Habîr taraf ından gönderil-
miştir.” (Hûd sûresi, 11/1)
2 A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi, 10/3; Hûd sûresi, 11/3; Hadîd sûresi, 57/4.
174  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İkincisi
Meselâ:
1ٍīĻِ×ُĨ َאبٍÝכِ ĹِĘ َّźإِ ٍ÷ِÖَאĺ َźوَ ٍÕْĈرَ َźوَ
2ٍīĻِ×ُĨ َאمٍĨإِ ĹِۤĘ َאهُĭْĻَāْèأَ ْءٍĹَü َّģوَכُ
 َْرْضِŶا ĹِĘ َźوَ َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ذَرَّةٍ َאلُĝْáِĨ ُįْĭَĐ ُبُõْđَĺ َź
3ٍīĻِ×ُĨ َאبٍÝכِ ĹِĘ َّźإِ ُóَ×أَכْ Ưźوَ ِכَĤذٰ ْīِĨ ُóَĕْĀأَ Ưźوَ
gibi âyetlerin ifade ettikleri ki: “ Bütün eşya, bütün ahvâliyle, vücûda gelme-
den ve geldikten sonra ve gittikten sonra yaz ılıdır ve yaz ılır ve yaz ılıyor.” 
demek olan hakikat-i âliyesine kanaat getirmek için nakkâ ş-ı Zülcelâl, rûy-u 
zeminin sayfas ında, her mevsimde, bâhusus baharda de ğiştirdiği nihayetsiz 
muntazam mahlûkat ın fihriste-i vücutlar ını, tarihçe-i hayatlar ını, desâtir-i ha-
reketlerini; çekirdeklerinde, tohumlar ında, köklerinde mânevî bir sûrette derc 
ve muhafaza etti ğini ve zevâlden sonra semerelerinde aynen kalem-i kade-
riyle, mânevî bir tarzda basit tohumcuklar ında yazd ığını, hattâ her geçici ba-
harda, ya ş-kuru ne varsa, mahdut zerrecikler ve kemikler hükmünde olan to-
humlarda, ölmü ş odunlarda, kemâl-i intizam ile muhafaza etti ğini nazar- ı şu-
hûda gösteriyoruz. Güya her bir bahar, bir tek çiçek gibi, gayet muntazam ve mevzûn olarak, zeminin yüzüne bir Cemîl ve Celîl’in eliyle tak ılıp kopar ılıyor; 
konup kald ırılıyor. Hakikat böyle iken, be şerin en acîb bir dalâleti budur ki; 
kader kaleminin sayfas ı olan levh-i mahfuz’un, yaln ız bir cilve-i aksi olarak, 
fihriste-i sanat- ı rabbâniye olup, ehl-i gafletin lisân ında tabiat denilen bu kitâ-
bet-i f ıtriyeyi, bu nak ş-ı sanat ı, bu münfail misdar- ı hikmeti, tabiat- ı müessire 
diyerek masdar ve fâil telâkki etmesidir.
4َّאĺَóُّáĤا َīِĨ ٰىóَّáĤا َīْĺأَ Hakikat nerede! Ehl-i gafletin telâkkileri nerede!
1 “Yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki aç ık, net bir kitapta bulunmas ın.” (En’âm sûresi, 6/59)
2 “Velhâs ıl her bir şeyi, apaç ık bir Kitap’ta say ıp döken Biz’iz.” (Yâsîn sûresi, 36/12)
3 “O (gayblar ı bilen) öyle bir zatt ır ki O’nun ilminden göklerde ve yerde zerre miktar ı bir şey bile kaça-
maz. Zerreden daha küçük ve daha büyük hiçbir şey yoktur ki her şeyi aç ıklayan Kitapta (Levh-i 
Mahfûzda) bulunmas ın.” (Sebe sûresi, 34/3)
4 Süreyyâ y ıldızı nerede, yeryüzü nerede?! (Aralar ında ne kadar fark var!) Bkz.: el-Kannûcî, 
Ebcedü’l-ulûm  3/244; ez-Zürkânî, Menâhilü’l-irfân  2/109, 310.
Üçüncüsü
Meselâ; hamele-i ar ş ve yer ve göklerin melâike-i müekkelleri ve sâir bir 
kısım melekler hakk ında Muhbir-i Sâd ık’ın tasvir etti ği, meselâ: k ırk binler 
başlı, her başında k ırk binler lisan ve her lisanda k ırk binler tarzda tesbihât et-
tiklerini1 ve intizam ve külliyet ve vüs’at-i ubûdiyetlerini ifâde eden hakikate 
çıkmak için, şuna dikkat et ki, Zât- ı Zülcelâl:
2َّīِıĻِĘ ْīَĨوَ َْرْضُŶوَا ُďْ×َّùĤا َاتُĳٰĩَّùĤا ُįَĤ ُçِّ×َùُÜ
3َīْéِّ×َùُĺ ُįَđَĨ َאلَ×ِåْĤا َאĬْóَّíَø َّאĬإِ
4َאلِ×ِåْĤوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĵَĥَĐ َÙَĬَאĨَْŶا َאĭْĄَóَĐ َّאĬإِ
gibi âyetlerle tasrih ediyor ki: Mevcûdât ın en büyü ğü ve küllîsi dahi, kendi 
külliyetine göre ve azametine münâsip bir tarzda tesbihât etti ğini gösteriyor 
ve öyle de görünüyor. Evet bir bahr-i müsebbih olan şu semâvât ın kelimât- ı 
tesbihiyesi; güne şler, aylar, y ıldızlar olduğu gibi, bir tayr- ı müsebbih ve hâmid 
olan şu zeminin dahi elfâz- ı tahmîdiyesi; hayvanlar, nebatlar ve a ğaçlard ır. 
Demek her bir a ğac ın, her bir y ıldızın cüz’î birer tesbihât ı olduğu gibi, zemi-
nin de ve zeminin her bir k ıtas ının da ve her bir da ğ ve derenin de ve ber ve 
bahrinin de ve göklerin her bir fele ğinin de ve her bir burcunun da birer tes-
bih-i küllîsi vard ır. Şu binler ba şlar ı olan zeminin, her ba şında yüz binler lisan-
lar bulunan ve her lisanda yüz bin tarzda tesbihât çiçeklerini, tahmidât mey-velerini, âlem-i misâlde tercümanl ık edip gösterecek ve âlem-i ervâhda temsil 
edip ilân edecek, ona göre elbette bir melek-i müekkeli vard ır.
Evet, müteaddit e şya bir cemaat şekline girse, bir şahs- ı mânevîsi ola-
cakt ır. Eğer o cemiyet, imtizaç edip ittihat şeklini alsa, onu temsil edecek bir 
şahs- ı mânevîsi, bir nevi rûh-u mânevîsi ve vazife-i tesbîhiyesini görecek bir 
melek-i müekkeli olacakt
ır, işte bak, misâl olarak bu Barla a ğzının, şu dağ li-
sân ının bir muazzam kelimesi olan bu odam ızın önündeki ç ınar ağac ına bak, 
gör: Ağac ın, şu üç başının her başında kaç yüz dal dilleri var ve her dilde, bak; 
1 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  15/156; Ebu’ ş-Şeyh, el-Azame  2/547, 740, 742, 747, 3/868; İbni 
Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  3/62.
2 “Yedi kat gök, dünya ve onlar ın içinde olan herkes Allah’ ı takdis ve tenzih eder.” ( İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Biz (sabah ak şam) kendisiyle zikir ve ibadet etmeleri için da ğlar ı Dâvud’un hizmetine râm etmi ştik.” 
(Sâd sûresi, 38/18)
4 “Biz emaneti göklere, yere, da ğlara teklif ettik.” (Ahzâb sûresi, 33/72)ON DÖRDÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------   175
176  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
kaç yüz, mevzûn ve muntazam meyve kelimeleri var ve her meyvede, dik-
kat et; kaç yüz kanatl ı mevzûn tohumcuk harfleri, emr-i kün feyekûn’e1 mâlik 
Sâni-i Zülcelâl’ine ne kadar beli ğ bir medih ve fasîh bir tesbih etti ğini işittiğin, 
gördüğün gibi; ona müekkel melek dahi, ona göre âlem-i mânâda müteaddit 
diller ile tesbihât ını temsil ediyor ve hikmeten öyle olmak gerektir.
Dördüncüsü
Meselâ:
2نُĳَכُĻَĘ ْīכُ ُįَĤ لَĳُĝَĺ أَنْ ْئًאĻَü أَرَادَ اƯإِذ ưُهóْĨأَ אƯĩَّĬإِ
4ِïĺَرِĳْĤا ِģْ×َè ْīِĨ ِįْĻَĤإِ َبُóْĜأَ ُīْéَĬوَ ، 3ِóَāَ×ْĤا ِçْĩَĥכَ َّźإِ ِÙَĐَّאùĤا ُóْĨأَ אƯĨوَ
5ٍÙَĭَø َėْĤأَ َīĻِùْĩَì َارُهُïْĝِĨ כَאنَ ْمٍĳَĺ ĹِĘ ِįْĻَĤإِ ُّوحُóĤوَا ُÙٰۤئِכَĥَĩْĤا ُجُóْđَÜ
gibi âyetlerin ifâde ettikleri hakikat-i ulviyesine ki, Kâdir-i mutlak, o derece sü-
hûlet ve süratle ve muâlecesiz ve mübâ şeretsiz eşyay ı halkeder ki, yaln ız s ırf 
bir emir ile îcad eder gibi görünüyor, fehmediliyor. Hem o Sâni-i Kadîr, niha-yet derecede masnûâta karîb oldu ğu hâlde, masnûât nihayet derecede ondan 
baîddir. Hem nihayetsiz kibriyâs ıyla beraber, gayet cüz’î ve hakîr umûru da-
hi, ehemmiyetle tanzim ve hüsn-ü sanattan hariç b ırakm ıyor. İşte bu hakikat-i 
Kur’âniye’nin vücûduna, mevcudatta me şhûd sühûlet-i mutlaka içinde intizâm- ı 
ekmel şehâdet etti ği gibi, gelecek temsil dahi, onun s ırr- ı hikmetini gösterir.
Meselâ: –6ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –Sâni-i Zülcelâl’in esmâ-y ı hüsnâs ından Nur 
isminin bir kesif aynas ı hükmünde olan güne şin emr-i rabbânî ve teshir-i ilâhî 
ile mazhar oldu ğu vazifeler, şu hakikati fehme takrib eder. Şöyle ki:
Güneş ulviyetiyle beraber bütün şeffaf ve parlak şeylere nihayet dere-
cede yak ın, belki onlar ın zatlar ından onlara daha yak ın olduğu, cilvesiyle ve 
timsâliyle ve tasarrufa benzer çok cihetlerle onlar ı müteessir etti ği hâlde, o şef-
1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
2 “Bir şeyi diledi ğinde O’nun buyru ğu, sadece “Ol!” demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi, 36/83)
3 “K ıyametin olu ş işi ise, başka değil, ancak göz aç ıp kapama (yahut daha da k ısa bir anda) olup biter.” 
(Nahl sûresi, 16/77)
4 “Biz ona şahdamar ından daha yak ınız.” (Kaf sûresi, 50/16).
5 “Melekler ve Rûh, O Allah’ ın Arşına; miktar ı elli bin sene olan bir günde yükselirler.” (Meâric sûresi, 70/4)
6 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)
faf şeyler ise, binler sene ondan uzakt ırlar. Onu hiçbir vecihle müteessir ede-
mezler; kurbiyet dâvâ edemezler.
Hem o güne ş, her şeffaf bir zerreye, hattâ ziyâs ı nereye girmi ş ise, orada 
hâz ır ve nâz ır gibi oldu ğu o zerrenin kabiliyet ve rengine göre güne şin aksi ve 
bir nevi timsâli görünmesiyle anla şılır.
Hem güne şin azamet-i nûraniyeti derecesinde ihâtas ı, nüfuzu ziyâdele şir. 
Nûrâniyet azametindendir ki, en küçük ufak şeyler, ondan gizlenip kaçamaz-
lar. Demek azamet-i kibriyâs ı, cüz’î ve ufak şeyleri, nûraniyet s ırrıyla hârice at-
mak değil; bilâkis daire-i ihâtas ına al ıyor. Hem güne şi, mazhar oldu ğu cilveler-
de ve vazifelerde farz- ı muhâl olarak fâil-i muhtar farz etsek, o derece sühûlet 
ve sürat ve vüs’at içinde, zerreden, katreden, deniz yüzünden seyyârâta kadar izn-i ilâhî ile öyle i şliyor ki, şu tasarrufât- ı azîmeyi yaln ız bir mahz- ı emir ile ya-
par, tahayyül edilebilir. Zerre ile seyyâre, emrine kar şı müsavidirler. Deniz yü-
züne verdi ği feyzi, zerreye de kabiliyetine göre kemâl-i intizam ile verir.
İşte, semâ denizinin yüzünde ziyâdâr bir kabarc ık ve Kadîr-i Mutlak’ ın 
“Nur” isminin cilvesine kesif bir aynac ık olan şu güneşin, bilmüşâhede şu ha-
kikatin üç esâs ının nümûnelerine mazhar oldu ğunu görüyoruz. Elbette güne-
şin nur ve harareti, ilim ve kudretine nisbeten toprak gibi kesif hükmünde; 
“Nûru’n-nûr, Münevviru’n-nûr, Mukaddiru’n-nûr” olan Zât- ı Zülcelâl, her şe-
ye, ilim ve kudretiyle nihayetsiz yak ın ve hâz ır ve nâz ır; ve eşya, O’ndan ga-
yet uzak oldu ğuna; hem o derece külfetsiz, muâlecesiz, sühûletle i şleri yapar 
ki; yaln ız mahz- ı emrin sürat ve sühûletiyle îcad eder gibi anla şıldığına; hem 
hiçbir şey, cüz’î-küllî, küçük-büyük; daire-i kudretinden hârice ç ıkmad ığına ve 
kibriyâs ı ihâta etti ğine şuhûd derecesinde bir yakîn-i îmân ı ile îmân ederiz ve 
îmân etmek gerektir.
Beşincisi
َّאتٌĺِĳْĉَĨ َاتُĳٰĩَّùĤوَا ِÙَĨَאĻِĝْĤا ْمَĳَĺ ُįُÝَąْ×َĜ ًאđĻِĩَä َْرْضُŶوَا ْرِه۪ïَĜ َّěَè َّٰųا َرُواïَĜ َאĨوَ 
1۪įِĭĻِĩَĻِÖ ’den tut,
tâ 2۪įِ×ْĥَĜوَ ْءِóَĩْĤا َīْĻَÖ لُĳُéَĺ َّٰųا أَنَّ اĳưĩَĥْĐوَا’ ye kadar..
1 “Ama onlar, Allah’ ın kudret ve azametini hakk ıyla takdir edemediler, O’na lây ık ta’zimi göstermediler. 
Hâlbuki bütün bir dünya k ıyâmet günü O’nun avucunda, gökler âlemi de bükülmü ş olarak elinin 
içindedir.” (Zümer sûresi, 39/67)
2 “Bilin ki Allah insan ile kalbi aras ına girer (diledi ği takdirde arzusunu gerçekle ştirmesini önler).” (Enfâl 
sûresi, 8/24)ON DÖRDÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------   177
178  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
hem 1ٌģĻوَכِ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ْءٍĹَü ِّģכُ ُěِĤَאì ُّٰųاَ’ den tut,
tâ 2نَĳُĭِĥْđُĺ َאĨوَ ُّونَóِùُĺ َאĨ ُħَĥْđَĺ ’e kadar..
hem 3َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َěَĥَì ’dan tut,
tâ 4نَĳُĥَĩْđَÜ َאĨوَ ْħَכُĝَĥَì ُّٰųوَا’ e kadar..
hem 5ِّٰųِאÖ َّźإِ َّةَĳُĜ َź ُّٰųا אءَƯü َאĨ ’den tut,
tâ 6ُّٰųا אءَƯýَĺ أَنْ َّźإِ אؤُۧنَƯýَÜ َאĨوَ’ ya kadar..
hudûd-u azamet-i rubûbiyeti ve kibriyâ-y ı ulûhiyyeti tutmu ş olan Ezel, Ebed 
Sultan’ ı, şu âciz ve nihayetsiz zaif ve nihayetsiz fakir ve nihayetsiz muhtaç ve 
yaln ız cüz’î bir ihtiyar ile, îcada kabiliyeti olmayan zaif bir kisb ile mücehhez 
benîâdem’e kar şı şedid şikâyât- ı Kur’âniye’si ve azîm tehdidât ı ve müdhi ş va-
îdleri7 ne hikmete binâendir ve ne vecihle tevfik edilir; ne sûretle münâsip dü-
şer? demek olan derin ve yüksek hakikate kanaat getirmek için şu gelecek iki 
temsile bak:
Birinci Temsil : Meselâ; şâhâne bir ba ğ var ki, nihayetsiz meyvedâr ve 
çiçekdâr masnû’lar içinde bulunuyorlar. Ona nezaret etmek için pek çok ha-demeler tâyin edilmi ş. Bir hizmetkâr ın vazifesi dahi, yaln ız o bağa yay ılacak 
ve içilecek suyun mecrâs ındaki deli ğin kapağını açmakt ır. Ve şu hizmetkâr 
ise, tembellik etti, deli ğin kapağını açmad ı. O bağın tekemmülüne halel gel-
di veyahut kurudu. O vakit Hâl ık’ın sanat- ı rabbâniyesinden ve Sultân’ ın ne-
zâret-i şâhânesinden ve ziyâ ve hava ve topra ğın hizmet-i bendegânesinden 
başka bütün hademelerin, o sersemden şekvâya haklar ı vard ır. Zira, hizmet-
lerini akîm b ırakt ı veya zarar verdi.
İkinci Temsil : Meselâ; cesîm bir sefîne-i sultâniyede, âdi bir adam 
1 “Her şeyi yaratan Allah’t ır. Her şey O’nun tasarruf ve yönetimindedir.” (Zümer sûresi, 39/62)
2 “(Bilmiyorlar m ı ki Allah) onlar ın gizlediklerini de bilir, aç ıklad ıklar ını da?” (Bakara sûresi, 2/77; Hûd 
sûresi, 11/5; Nahl sûresi, 16/23)
3 “Gökleri ve yeri yaratan…” (En’âm sûresi, 6/1, 73; A’râf sûresi, 7/54; Tevbe sûresi, 9/36; Yûnus sûresi, 10/3; …)
4 “Sizi de yapt ığınız şeyleri de yaratan Yüce Allah’t ır.” (Sâffât sûresi, 37/96)
5 “Mâşâallah! Allah ne güzel dilemi ş ve yapm ış! O’ndan ba şka gerçek güç ve kuvvet sahibi yoktur.” 
(Kehf sûresi, 18/39)
6 “Allah dilemedikçe, siz dileyemezsiniz.” (Dehr sûresi, 76/30)
7 Bkz.: Bakara sûresi, 2/39, 161, 257; Âl-i İmran sûresi, 3/4, 10, 12, 56, 90, 91, 116; Nisâ sûresi, 4/56, 
168; Mâide sûresi, 5/10, 36, 73; ...9
9
cüz’ î vazifesini terk etmesiyle, bütün gemideki vazifedârlar ın netâic-i hide-
mât ına halel getirdi ğinden ve baz ı da mahvetti ğinden, bütün o vazifedârlar 
nâm ına gemi sahibi ondan şedit şikâyet eder. Kusur sahibi ise, diyemez ki: 
“Ben bir âdi adam ım, ehemmiyetsiz ihmalimden şu şiddete müstehak de ği-
lim.” Çünkü; tek bir adem, hadsiz ademleri intâç eder. Fakat vücûd kendine göre semere verir. Çünkü; bir şeyin vücûdu, bütün şerâit ve esbâb ın vücû-
duna mütevakk ıf olduğu hâlde; o şeyin ademi ve intifâs ı, tek bir şart ın intifâ-
sıyla, tek bir cüzün ademiyle netice itibar ıyla mün’adim olur. Bundand ır ki: 
“
Tahrip, tamirden pek çok defa eshel oldu ğu” bir düstûr-u müteârife hük-
müne geçmi ştir. Madem küfür ve dalâlet, tu ğyân ve ma’siyet esaslar ı, inkârd ır 
ve reddir; terkdir ve adem-i kabuldür. Sûret-i zâhiriyede ne kadar müsbet ve vücûdlu görünse de, hakikatte intifâd ır, ademdir. Öyle ise, cinâyet-i sâriyedir. 
Sâir mevcudat ın netâic-i amellerine halel verdi ği gibi esmâ-y ı ilâhiyenin cil-
ve-i cemâllerine perde çeker.
İşte bu hadsiz şikâyete haklar ı olan mevcudat nâm ına o mevcudat ın Sul-
tân’ ı, şu âsi beşerden azîm şikâyet eder. Ve etmesi, ayn- ı hikmettir. Ve o âsi, 
şiddetli tehdidâta elbette müstehakt ır ve dehşetli vaîdlere, bilâ- şüphe sezâd ır.ON DÖRDÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------   179
Hâtime
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُورِóُĕْĤا َאعُÝَĨ َّźإِ َٓאĻْĬُّïĤا ةُĳٰĻَéْĤا َאĨوَ
(Gafil Kafaya Bir Tokmak ve Bir Ders-i İbrettir.)
Ey gaflete dal ıp ve bu hayat ı tatl ı görüp ve âhireti unutup, dünyaya talip 
bedbaht nefsim! Bilir misin neye benzersin? Deve ku şuna: Avc ıyı görür, uça-
mıyor.. başını kuma sokuyor, tâ avc ı onu görmesin.. koca gövdesi d ışarda, 
avc ı görür. Yaln ız o, gözünü kum içinde kapam ış görmez.
Ey nefis! Şu temsile bak, gör; nas ıl dünyaya hasr- ı nazar, aziz bir lezzeti 
elîm bir eleme kalbeder.
Meselâ şu karyede (Yani Barla’da) iki adam bulunur. Birisinin yüzde 
doksan dokuz ahbâb ı İstanbul’a gitmi şler, güzelce ya şıyorlar. Yaln ız bir tek 
burada kalm ış, o dahi oraya gidecek. Bunun için şu adam İstanbul’a mü ştâk-
tır, oray ı düşünür, ahbâba kavu şmak ister. Ne vakit ona denilse: “Oraya git!” 
sevinip gülerek gider.
İkinci adam ise, yüzde doksan dokuz dostlar ı buradan gitmi şler. Bir k ıs-
mı mahvolmu şlar. Bir k ısm ı ne görür, ne de görünür yerlere sokulmu şlar. 
Perişan olup gitmi şler zanneder. Şu bîçâre adam ise, bütün onlara bedel yal-
nız bir misafire ünsiyet edip teselli bulmak ister. Onunla o elîm âlâm- ı firak ı 
kapamak ister.
Ey nefis! Başta Habîbullah, bütün ahbab ın kabrin öbür taraf ındad ırlar. 
Burada kalan bir-iki tane ise, onlar da gidiyorlar. Ölümden ürküp, kabirden korkup, ba şını çevirme! Merdâne kabre bak, dinle, ne talep eder! Erkekçesine 
ölümün yüzüne gül, bak, ne ister! Sak ın gafil olup ikinci adama benzeme!
Ey nefsim! Deme : “Zaman de ğişmiş, as ır başkalaşmış, herkes dünya-
ya dalm ış, hayata peresti ş eder, derd-i maî şetle sarho ştur.” Çünkü ölüm 
değişmiyor, firak bekâya kalbolup ba şkalaşmıyor. Acz-i be şerî, fakr- ı insanî 
değişmiyor, ziyâdele şiyor. Beşer yolculu ğu kesilmiyor, sürat peydâ ediyor.
1 “Bu dünya hayat ı, aldat ıcı ve geçici bir zevkten ba şka bir şey değildir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/185).
Hem deme : “Ben de herkes gibiyim.”  Çünkü; herkes sana kabir kap ısı-
na kadar arkada şlık eder. Herkesle musibette beraber olmak demek olan te-
selli ise, kabrin öbür taraf ında pek esass ızd ır.
Hem kendini ba şıboş zannetme!  Zira, şu misafirhâne-i dünyada nazar- ı 
hikmetle baksan hiçbir şeyi nizams ız, gayesiz göremezsin. Nas ıl sen nizam-
sız, gayesiz kalabilirsin? Zelzele gibi vâk ıalar olan şu hâdisât- ı kevniye, tesa-
düf oyunca ğı değiller.
Meselâ zemine nebatât ve hayvanât envâ ından giydirilen birbiri üstünde, 
birbiri içinde, gayet muntazam ve gayet münakka ş gömlekler, ba ştan aşağıya 
kadar gayelerle, hikmetlerle müzeyyen, mücehhez olduklar ını gördüğün ve 
gayet âlî gayeler içinde kemâl-i intizam ile meczup mevlevî gibi devredip dön-dürmesini bildi ğin hâlde, nas ıl oluyor ki, küre-i arz ın; benîâdemden, bâhusus 
ehl-i imandan be ğenmediği bir k ısım etvâr- ı gafletin s ıklet-i mâneviyesinden, 
omuz silkmeye benzeyen zelzele gibi
1(Hâşiye) mevt-âlûd hâdisât- ı hayatiyesini –
bir mülhidin ne şrettiği gibi– gayesiz, tesâdüfî zannederek bütün musîbetzede-
lerin elîm zâyiât ını bedelsiz, hebâen-mensûr gösterip müthi ş bir yeise atarlar. 
Hem büyük bir hata, hem büyük bir zulüm ederler.
Belki öyle hâdiseler bir Hakîm-i Rahîm’in emriyle, ehl-i iman ın fâni mal ı-
nı, sadaka hükmüne çevirip ibkâ etmektir ve küfrân- ı nimetten gelen günah-
lara keffârettir.
Nas ıl ki bir gün gelecek, şu musahhar zemin; yüzünün zîneti olan âsâr- ı 
beşeriyeyi şirk-âlûd, şükürsüz görüp, çirkin bulur. Hâl ık’ın emriyle, büyük bir 
zelzele ile bütün yüzünü siler, temizler. Allah’ ın emriyle ehl-i şirki cehenneme 
döker, ehl-i şükre: “ Haydi, cennete  buyurun. ” der.
1(Hâşiye) İzmir’in zelzelesi münasebetiyle yaz ılm ıştır.ON DÖRDÜNCÜ SÖZ / HÂTİME ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------   181
On Dördüncü Söz’ün Zeyli
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َאلَĜوَ ۝ َאıَĤَאĝْàأَ َْرْضُŶا ِÛَäَóْìوَأَ ۝ َאıَĤَاõْĤزِ َْرْضُŶا ِÛَĤِõْĤزُ إِذَا
 ĵٰèأَوْ َّכَÖرَ َنَّÉِÖ ۝ َאİَאرَ×ْìأَ ِّثُïَéُÜ ٍñَئِĨْĳَĺ ۝ َאıَĤ َאĨ َאنُùْĬِْŸا
 ْģَĩْđَĺ ْīَĩَĘ ۝ ْħُıَĤَאĩْĐأَ َوْاóُĻِĤ ًאÜَאÝْüأَ َّאسُĭĤا ُرُïْāَĺ ٍñَئِĨْĳَĺ ۝ َאıَĤ
1َهُóَĺ ًّاóَü ذَرَّةٍ َאلَĝْáِĨ ْģَĩْđَĺ ْīَĨوَ ۝ َهُóَĺ ًاóْĻَì ذَرَّةٍ َאلَĝْáِĨ
Şu sûre, katiyen ifade ediyor ki : Küre-i arz, hareket ve zelzele-
sinde vahy ve ilhama mazhar olarak emir taht ında depreniyor. 
Bazen de titriyor.
(Mânevî ve ehemmiyetli bir cânipten, şimdiki zelzele münâse-
betiyle alt ı-yedi cüz’î suâle kar şı, yine mânevî ihtar yard ımıyla 
cevaplar ı kalbe geldi. Tafsîlen yazmak kaç defa niyet ettimse de 
izin verilmedi. Yaln ız icmâlen k ısac ık yaz ılacak.)
Birinci Suâl : Bu büyük zelzelenin maddî musibetinden daha elîm, 
mânevî bir musibeti olarak, şu zelzelenin devam ından gelen korku 
ve me’yûsiyet, ekser halk ın ekser memlekette gece istirahatini selbe-
derek, deh şetli bir azap vermesi nedendir?
Yine Yine mânevî cevap mânevî cevap : Şöyle denildi ki: Ramazan- ı şerîfin teravih vaktinde 
kemâl-i ne şe ve sürûr ile sarho şças ına gayet heveskârâne şark ılar ı ve bazen 
kızlar ın sesleriyle, radyo a ğzıyla bu mübarek merkez-i İslâmiyet’in her kö şe-
sinde câzibedârâne i şittirilmesi, bu korku azab ını netice verdi.
İkinci Suâl : Niçin gâvurlar ın memleketlerinde bu semâvî tokat ba şlar ı-
na gelmiyor? Bu bîçâre Müslümanlara iniyor?
Elcevap Elcevap : Büyük hatalar ve cinâyetler, te’hir ile büyük merkezlerde; ve 
küçücük cinâyetler tâcil ile küçük merkezlerde verildi ği gibi; mühim bir hikme-
1 “Yer o müthi ş depremiyle sars ıldığı zaman.. ve yer ba ğrındaki ağırlıklar ı çıkard ığı zaman.. insan şaşkın 
şaşkın: “Ne oluyor buna!” dedi ği zaman.. İşte o gün yer, üstünde olan biten her şeyi anlat ır: Çünkü 
Rabbin ona bunlar ı vahyeder. İşte o gün bölükler hâlinde insanlar, kabirlerinden ç ıkıp Yüce Divana 
dururlar, ta ki yapt ıklar ının karşılığını görüp al ırlar. Zerre a ğırlığınca hay ır yapan onu bulur, zerre a ğır-
lığınca şer yapan da onu bulur.” (Zilzâl sûresi, 99/1-8)
te binâen, ehl-i küfrün cinâyetlerinin k ısm- ı âzam ı, mahkeme-i kübrâ-y ı haşre 
te’hir edilerek, ehl-i îmân ın hatalar ı, k ısmen bu dünyada cezas ı verilir.1(Hâşiye)
Üçüncü Suâl : Baz ı eşhâs ın hatas ından gelen bu musibet bir derece 
memlekette umumî şekle girmesinin sebebi nedir?
Elcevap Elcevap : Umumî musibet, ekseriyetin hatas ından ileri gelmesi cihetiyle, 
ekser nâs ın o zâlim e şhâs ın harekât ına fiilen veya iltizâmen veya iltihâken ta-
raftar olmas ıyla mânen i ştirak eder, musibet-i âmmeye sebebiyet verir.
Dördüncü Suâl : Madem bu zelzele musibeti, hatalar ın neticesi ve kef-
fâretü’z-zünûbdur. Masumlar ın ve hatas ızlar ın o musibet içinde yan-
mas ı nedendir? Adâletullah nas ıl müsaade eder?
Yine mânevî cânipten Yine mânevî cânipten  elcevap  elcevap : Bu mesele s ırr- ı kadere taalluk etti ği 
için, Risale-i Kader’e havale edip yaln ız burada bu kadar denildi:
2ًÙَّĀَאì ْħْכُĭِĨ اĳُĩَĥَČ َīĺِñَّĤا َّīَ×ĻِāُÜ َź ًÙَĭْÝِĘ اĳُĝَّÜوَا Yâni: “ Bir belâ, bir musibet-
ten çekininiz ki; geldi ği vakit yaln ız zâlimlere mahsus kalmay ıp mâsum-
lar ı da yakar. ”
Şu âyetin s ırrı şudur ki: Bu dünya bir meydan- ı tecrübe ve imtihand ır ve 
dâr- ı teklif ve mücâhededir. İmtihan ve teklif, iktizâ ederler ki, hakikatler per-
deli kal ıp, tâ müsâbaka ve mücâhede ile Ebûbekir’ler, âlâ-y ı illiyyîne ç ıksınlar 
ve Ebûcehil’ler, esfel-i sâfilîne girsinler. E ğer masumlar, böyle musibetlerde 
sağlam kalsayd ılar, Ebûcehil’ler, aynen Ebûbekir’ler gibi teslim olup, mücâ-
hede ile mânevî terakki kap ısı kapanacakt ı ve s ırr- ı teklif bozulacakt ı.
Madem, mazlum, zâlim ile beraber musibete dü şmek hikmet-i ilâhiyece lâ-
zım geliyor. Acaba o bîçâre mazlumlar ın rahmet ve adâletten hisseleri nedir?
Bu suâle kar şı cevaben denildi ki : O musibetteki gazab ve hiddet için-
de, onlara bir rahmet cilvesi var. Çünkü; o masumlar ın fâni mallar ı, onlar ın 
hakk ında sadaka olup, bâki bir mal hükmüne geçti ği gibi, fâni hayatlar ı da-
hi, bir bâki hayat ı kazand ıracak derecede bir nevi şehâdet hükmünde olarak, 
nisbeten az ve muvakkat bir me şakkat ve azaptan büyük ve dâimî bir kazanc ı 
kazand ıran bu zelzele, onlar hakk ında ayn- ı gazab içinde bir rahmettir.
1(Hâşiye) Hem, Rus gibi olanlar, mensûh ve tahrif edilmi ş bir dîni terk etmekle, hak ve ebe-
dî ve kabil-i nesh olmayan bir dîne ihânet etmek derecesinde gayretullaha dokunmad ığın-
dan, zemin şimdilik onlar ı bırak ıp bunlara hiddet ediyor.
2 Enfâl sûresi, 8/25.ON DÖRDÜNCÜ SÖZ / ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   183
184  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Beşinci Suâl : Âdil ve Rahîm, Kadîr ve Hakîm, neden hususî hatalara 
hususî ceza vermeyip, koca bir unsuru musallat eder. Bu hâl cemâl-i rahmetine ve şumûl-ü kudretine nas ıl muvâf ık düşer?
Elcevap Elcevap : Kadîr-i Zülcelâl, her bir unsura çok vazifeler vermi ş ve her bir 
vazifede çok neticeler verdiriyor. Bir unsurun bir tek vazifesinde, bir tek neti-cesi çirkin ve şer ve musibet olsa da, sâir güzel neticeler, bu neticeyi de güzel 
hükmüne getirir. E ğer bu tek çirkin netice vücûda gelmemek için, insana kar-
şı hiddete gelmi ş o unsur, o vazifeden men edilse; o vakit, o güzel neticeler 
adedince hay ırlar terk edilir ve lüzumlu bir hayr ı yapmamak, şer olmas ı hay-
siyetiyle, o hay ırlar adedince şerler yap ılır. Tâ bir tek şer gelmesin gibi; gayet 
çirkin ve hilâf- ı hikmet ve hilâf- ı hakikat bir kusurdur. Kudret ve hikmet ve ha-
kikat, kusurdan münezzehtirler.
Madem bir k ısım hatalar, unsurlar ı ve arz ı hiddete getirecek derecede bir 
şümûllü isyand ır ve çok mahlukat ın hukukuna bir tahkirli tecavüzdür. Elbette 
o cinâyetin fevkalâde çirkinli ğini göstermek için, koca bir unsura, küllî vazife-
si içinde “Onlar ı terbiye et!” diye emir verilmesi ayn- ı hikmettir ve adâlettir ve 
mazlumlara ayn- ı rahmettir.
Alt ıncı Suâl : Zelzele, küre-i arz ın içinde ink ılâbât- ı mâdeniyenin neti-
cesi oldu ğunu ehl-i gaflet i şâa edip, âdeta tesâdüfî ve tabiî ve mak-
sats ız bir hâdise nazar ıyla bakarlar. Bu hâdisenin mânevî esbâb ını ve 
neticelerini görmüyorlar; tâ ki intibaha gelsinler. Bunlar ın istinad et-
tiği maddenin bir hakikati var m ıdır?
Elcevap Elcevap : Dalâletten ba şka hiçbir hakikati yoktur. Çünkü: Her sene elli 
milyondan ziyâde münakka ş, muntazam gömlekleri giyen ve de ğiştiren küre-i 
arz ın üstünde binler envâ ın bir tek nev’i olan, meselâ; sinek tâifesinden had-
siz efrâd ından bir tek ferdin yüzer âzâs ından bir tek uzvu olan kanad ının kasd 
ve irâde ve me şîet ve hikmet cilvesine mazhariyeti ve ona lâkayt kalmama-
sı ve başıboş bırakmamas ı gösteriyor ki, de ğil hadsiz zî şuurun be şiği ve anas ı 
ve mercii ve hâmîsi olan koca küre-i arz ın ehemmiyetli ef’âl ve ahvâli, belki 
hiçbir şeyi –cüz’î olsun, küllî olsun– irâde ve ihtiyar ve kasd- ı ilâhî hâricinde 
olmaz. Fakat, Kadîr-i mutlak, hikmetinin muktezas ıyla zâhir esbâb ı tasarrufa-
tına perde ediyor. Zelzeleyi irâde etti ği vakit, bazen de bir mâdeni harekete 
emredip, ate şlendiriyor. Haydi, madenî ink ılâbât dahi olsa, yine emir ve hik-
met-i ilâhî ile olur; ba şka olamaz.
Meselâ: Bir adam bir tüfek ile birisini vurdu. Vuran adama hiç bak ılmasa, 
yaln ız fişekteki barutun ate ş almas ı noktas ına hasr- ı nazar edip, bîçâre maktû-
lün büsbütün hukukunu zâyi etmek; ne derece belâhet ve divaneliktir. Aynen 
öyle de; Kadîr-i Zülcelâl’in musahhar bir memuru, belki bir gemisi, bir tay-yâresi olan küre-i arz ın içinde bulunan ve hikmet ve irâde ile iddihar edilen 
bir bombay ı, “Ehl-i gaflet ve tu ğyân ı uyand ırmak için ate şlendir!” diye olan 
emr-i rabbânîyi unutmak ve tabiata sapmak, hamâkat ın en eşneidir.
Alt ınc ı Suâlin Tetimmesi ve Hâ şiyesi: Ehl-i dalâlet ve ilhad, meslek-
lerini muhafaza ve ehl-i îmân ın intibahlar ına mukabele ve mümânaât etmek 
için, o derece garib bir temerrüd ve acîb bir hamâkat gösteriyorlar ki, insan ı 
insâniyetten pi şman eder.
Meselâ: Bu âhirde be şerin bir derece umumiyet şeklini alan zulümlü, zulü-
mâtl ı isyan ından, kâinat ve anâs ır-ı külliye k ızd ıklar ından ve Hâl ık-ı arz ve se-
mâvât dahi, de ğil hususî bir rubûbiyet, belki bütün kâinat ın, bütün âlemlerin 
Rabbi ve Hâkim’i haysiyetiyle, küllî ve geni ş bir tecelli ile kâinat ın hey’et-i mec-
muas ında ve rubûbiyetin dâire-i külliyesinde nev-i insan ı uyand ırmak ve deh-
şetli tuğyân ından vazgeçirmek ve tan ımak istemedikleri Kâinat Sultân ı’nı tan ıt-
tırmak için emsâlsiz, kesilmeyen bir su, hava ve elektrikten; zelzeleyi, f ırtınay ı 
ve Harb-i Umumî gibi umumî ve deh şetli âfât ı, nev-i insan ın yüzüne çarparak 
onunla hikmetini, kudretini, adâletini, kayyûmiyetini, irâdesini ve hâkimiyetini pek zâhir bir sûrette gösterdi ği hâlde; insan sûretinde bir k ısım ahmak şeytanlar 
ise, o küllî i şârât- ı rabbâniyeye ve terbiye-i ilâhiyeye kar şı eblehâne bir temer-
rüd ile mukabele edip diyorlar ki: “Tabiatt ır; bir mâdenin patlamas ıdır, tesâdü-
fîdir. Güne şin harareti elektrikle çarpmas ıdı
r ki, Amerika’da be ş saat bütün ma-
kineleri durdurmu ş ve Kastamonu vilayeti cevvinde ve havas ında semay ı kı-
zartm ış, yang ın sûretini vermi ş.” diye mânâs ız hezeyânlar ediyorlar.
Dalâletten gelen hadsiz bir cehâlet ve z ınd ıkadan ne şet eden çirkin bir te-
merrüd sebebiyle bilmiyorlar ki: Esbâb yaln ız birer bahânedirler, birer perde-
dirler. Da ğ gibi bir çam a ğac ının cihâzât ını dokumak ve yeti ştirmek için bir 
köy kadar yüz fabrika ve tezgâh yerine küçücük çekirde ği gösterir: “ İşte bu 
ağaç bundan ç ıkm ış.” diye Sâni’inin o çamdaki gösterdi ği bin mucizât ı inkâr 
eder misillü baz ı zâhirî sebepleri irâe eder. Hâl ık’ın ihtiyar ve hikmet ile i şle-
nen pek büyük bir fiil-i rubûbiyetini hiçe indirir. Bazen gayet derin ve bilinmez ve çok ehemmiyetli bin cihette de hikmeti olan bir hakikate fennî bir nâm ta-kar. Güya o nâm ile mâhiyeti anla şıldı, âdileşti, hikmetsiz, mânâs ız kald ı.
İşte gel! Belâhet ve hamâkat ın nihayetsiz derecelerine bak ki: Yüz sayfa 
ile tarif edilse ve hikmetleri beyan edilse ancak tamam ıyla bilinecek derin ve 9ON DÖRDÜNCÜ SÖZ / ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   185
186  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
geniş bir hakikat-i meçhûleye bir nâm takar; malum bir şey gibi: “Bu budur.” 
der. Meselâ: Güne şin bir maddesi, elektrikle çarpmas ıdır. Hem birer irâde-i 
külliye ve birer ihtiyar- ı âmm ve birer hâkimiyet-i nev’iyenin unvanlar ı bulu-
nan ve “âdetullah” nâm ıyla yâdedilen f ıtrî kanunlar ın birisine, hususî ve kas-
dî bir hâdise-i rubûbiyeti ircâ eder. O ircâ ile, onun nisbetini irâde-i ihtiyâriye-den keser; sonra tutar tesadüfe, tabiata havale eder. Ebûcehil’den ziyâde mu-zaaf bir echeliyet gösterir. Bir neferin veya bir taburun zaferli harbini, bir ni-zam ve kanun-u askeriyeye isnad edip; kumandan ından, padi şah ından, hü-
kûmetinden ve kasdî harekâttan alâkas ını keser misillü âsî bir divâne olur.
Hem, meyvedâr bir a ğac ın bir çekirdekten icad ı gibi, bir t ırnak kadar bir 
odun parças ından çok mucizâtl ı bir usta, yüz okka muhtelif taamlar ı, yüz arşın 
muhtelif kuma şlar ı yapsa; bir adam o odun parças ını gösterip dese: “Bu i şler, 
tabiî ve tesâdüfî olarak bundan olmu ş.” O ustan ın hârika sanatlar ını, hüner-
lerini hiçe indirse, ne derece bir hamâkatt ır. Aynen öyle de...
Yedinci Suâl : Bu hâdise-i arziye, bu memleketin ahâli-i İslâmiyesi’ne 
bakmas ı ve onlar ı hedef etmesi, ne ile anla şılıyor ve neden Erzincan 
ve İzmir taraflar ına daha ziyâde ili şiyor?
Elcevap Elcevap : Bu hâdise, hem şiddetli k ışta, hem karanl ıklı gecede, hem deh-
şetli soğukta, hem Ramazan’ ın hürmetini tutmayan bu memlekete mahsus ol-
mas ı; hem tahribat ından intibâha gelmediklerinden, hafifçe gafilleri uyand ır-
mak için, o zelzelenin devam etmesi gibi çok emârelerin delâletiyle, bu hâdise ehl-i îmân ı hedef edip, onlara bak ıp, namaza ve niyaza uyand ırmak için sar-
sıyor ve kendisi de titriyor.
Bîçâre Erzincan gibi yerlerde daha ziyâde sarsmas ının iki vechi var:
Biri: Hatalar ı az olmak cihetiyle, temizlemek için tâcil edildi.
İkincisi : O gibi yerlerde kuvvetli ve hakikatli îmân muhaf ızlar ı ve İslâmiyet 
hâmîleri az veya tam ma ğlûb olmak f ırsat ıyla, ehl-i z ınd ıkan ın orada te’sirli bir 
merkez-i faaliyet te’sisleri cihetiyle en evvel oralar ı tokatlad ı ihtimâli var.
1ُّٰųا َّźإِ َÕْĻَĕْĤا ُħَĥْđَĺ َź
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Hiç kimse gayb ı bilemez, gayb ı yaln ız Allah bilir.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
On Beşinci Söz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ِīĻِĈَאĻَّýĥِĤ ًאĨĳُäرُ َאİَאĭْĥَđَäوَ َçĻِÖَאāَĩِÖ َאĻْĬُّïĤا אءَƯĩَّùĤا َّאĭَّĺزَ ْïَĝَĤوَ
Ey kozmo ğrafyan ın ruhsuz meseleleriyle zihni darla şan ve akl ı gözüne 
inen ve şu âyetin azametli s ırrını, o s ıkışmış zihninde yerle ştiremeyen mekteb-
li efendi! Şu âyetin semâs ına yedi basamakl ı bir merdivenle ç ıkılabilir. Gel, 
beraber ç ıkacağız!
Birinci Basamak
Hakikat ve hikmet ister ki; zemin gibi, semâvât ın da kendine münâsip se-
keneleri bulunsun. Lisân- ı şer’îde, o ecnâs- ı muhtelifeye, “ Melâike ve ruhâ-
niyât ” tesmiye edilir.
Evet, hakikat öyle iktizâ eder. Zira zemin, küçüklü ğü ve hakaretiyle be-
raber zîhayat ve zî şuur mahlûklardan doldurulmas ı ve ara s ıra boşalt ılıp ye-
niden zîşuurlarla şenlendirilmesi, i şaret eder, belki tasrih eder ki; şu muhte-
şem burçlar sahibi, müzeyyen kas ırlar hükmünde olan semâvât dahi zî şuur 
ve zevi’l-idrâk mahlûklarla doludur. Onlar dahi ins ve cin gibi, şu âlem sara-
yının seyircileri ve şu kâinat kitab ının mütâlaac ılar ı ve şu saltanat- ı rubûbiye-
tin dellâllar ıdırlar. Çünkü kâinat ı had ve hesaba gelmeyen tezyinât ve mehâ-
sin ve nukû ş ile süslendirip tezyin etmesi; bilbedâhe, mütefekkir istihsan edici 
ve mütehayyir takdir edicilerin enzâr ını ister. Evet, hüsün elbette bir â şık ister. 
Taam ise, aç olana verilir. Hâlbuki ins ve cin, şu nihayetsiz vazifeye, şu haş-
metli nezârete ve şu vüs’atli ubûdiyete kar şı milyondan birisini ancak yapabi-
lir. Demek bu nihayetsiz ve mütenevvi vezâife ve ibâdâta, nihayetsiz melâike envâ ı ve ruhâniyât ecnâs ı lâz ımd ır.
1 “Gerçek şu ki, yere en yak ın olan gö ğü lambalarla donatt ık ve onlardan bir k ısm ını şeytanlara at ılan 
mermiler yapt ık.” (Mülk sûresi, 67/5)
188  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Baz ı rivâyât ın işârât ıyla ve intizam- ı âlemin hikmetiyle denilebilir ki; bir 
kısım ecsâm- ı seyyâre, seyyârâttan tut, tâ katarâta kadar bir k ısım melâike-
nin merâkibidirler.1 Onlar bunlara izn-i ilâhî ile binerler, âlem-i şehâdeti sey-
redip gezerler. Hem denilebilir ki; bir k ısım ecsâm- ı hayvaniye, hadîste “ tu-
yûrun hudrun ”2 tesmiye edilen cennet ku şlar ından tut, tâ sineklere kadar, 
bir cins ervâh ın tayyâreleridirler. Onlar, bunlar ın içine emr-i Hak ile girer-
ler, âlem-i cismâniyat ı seyran edip o cesedlerdeki hâsselerin pencereleriyle 
cismânî mucizât- ı fıtrat ı temâşâ ederler. Elbette kesâfetli topraktan ve küdû-
retli sudan mütemâdiyen letâfetli hayat ı ve nûrâniyetli zevi’l-idrâki halkeden 
Hâl ık’ın, elbette ruha ve hayata münâsip şu nur denizinden ve hattâ zulmet 
bahrinden bir k ısım zîşuur mahlûklar ı vard ır. Hem çok kesretli olarak vard ır. 
Melâike ve ruhâniyât ın vücûdlar ına dâir “ Nokta ” nâm ında bir risalemde3 ve 
Yirmi Dokuzuncu Söz’de iki kere iki dört eder derecesinde bir kat’iyyetle isbat edilmiştir. Eğer istersen ona müracaat et.
İkinci Basamak
Zemin ile gökler, bir hükûmetin iki memleketi gibi birbirine alâkadard ır-
lar. Ortalar ında ehemmiyetli irtibat ve mühim muameleler vard ır. Zemine lâ-
zım olan ziyâ, hararet ve bereket ve rahmet gibi şeyler semâdan geliyor, yâni 
gönderiliyor. Vahye istinad eden bütün edyân- ı semâviyenin icmâ ı ile ve şu-
hûda istinad eden bütün ehl-i ke şfin tevâtürüyle, melâike ve ervâh semâdan 
zemine geliyorlar.4
Bundan, hisse karîb bir hads-i kat’î ile bilinir ki; sekene-i arz için, semâya 
çıkmak için bir yol vard ır. Evet, nas ıl herkesin ak ıl ve hayâl ve nazar ı her vakit 
semâya gider; öyle de, a ğırlıklar ını bırakan ervâh- ı enbiyâ ve evliyâ veya ce-
sedlerini ç ıkaran ervâh- ı emvât, izn-i ilâhî ile oraya giderler. Madem hiffet ve 
letâfet bulanlar oraya giderler, elbette cesed-i misâlî giyen ve ervâh gibi hafif ve latîf bir k ısım sekene-i arz ve hava, semâya gidebilirler.
1 Semân ın her taraf ında Allah’a secde için aln ını koymuş bir melek olup, dört parmak s ığacak kadar bo ş 
bir yer olmad ığına dair bkz.: Tirmizî, zühd  9; İbni Mâce, zühd  19. Ayr ıca Allah Teâlâ’n ın (celle celâlüh) , 
her bir damlas ından bir melek yaratt ığı nehir için bkz.: Ebu’ ş-Şeyh, el-Azame  2/735.
2 “Yeşil kuşlar.” (Bkz.: Müslim, imâre  121; Tirmizî, tefsîru sûre (3)  19; Ebû Dâvûd, cihâd  25)
3 Nokta Risalesi, Mesnevî-i Nûriye’nin sonunda yer almaktad ır.
4 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/124; Hicr sûresi, 15/8; Kadir sûresi, 97/4.
Üçüncü Basamak
Semân ın sükût ve sükûneti ve intizam ve ıttırâd ı ve vüs’at ve nûrâniyeti 
gösterir ki; sekenesi, zeminin sekenesi gibi de ğiller; belki bütün ahâlisi mutî-
dirler. Ne emrolunsa onu i şlerler.1 Müzâhame ve münâka şay ı îcab edecek bir 
sebep yoktur. Zira memleket geni ş, fıtratlar ı sâfî, kendileri masum, makamla-
rı sabittir. Evet, zeminde ezdâd içtimâ etmi ş, eşrâr ahyâra kar ışmış, içlerinde 
münâkaşât başlam ış. O sebepten ihtilâfat ve ızd ırâbat düşmüş. Ve ondan im-
tihânât ve müsâbakât teklif edilmi ş. Ve ondan terakkiyât ve tedenniyât ç ık-
mış. Şu hakikatin hikmeti şudur ki:
Beşer, şecere-i hilkatin en son cüzü olan meyvesidir. Mâlûmdur ki, bir şe-
yin semeresi, en uzak, en cemiyetli, en nâzik, en ehemmiyetli cüzüdür.
İşte bunun için semere-i âlem olan insan en câmi’, en bedî’, en âciz, en 
zaif ve en latîf bir mucize-i kudret oldu ğundan, be şiği ve meskeni olan zemin, 
âsumâna nisbeten maddeten küçüklü ğüyle ve hakaretiyle beraber mânen ve 
sanaten bütün kâinat ın kalbi, merkezi, bütün mucizât- ı sanat ın meşheri, sergi-
si ve bütün tecelliyât- ı esmâs ının mazhar ı, nokta-y ı mihrâkiyesi ve nihayetsiz 
faaliyet-i rabbâniyenin mah şeri ve ma’kesi ve hadsiz hallâk ıyet-i ilâhiyenin, 
hususan nebâtât ve hayvanât ın kesretli envâ- ı sağîresinde, cevâdâne îcâd ın 
medar ı ve çarşısı ve pek geni ş âhiret âlemlerindeki masnûât ın küçük mikyas-
ta nümûnegâh ı ve mensûcât- ı ebediyenin süratle i şleyen tezgâh ı ve menâz ır-ı 
sermediyenin süratle de ğişen taklidgâh ı ve besâtin-i dâimenin tohumcuklar ı-
na süratle sünbüllenen dar ve muvakkat mezraas ı ve terbiyegâh ı olmuştur.
İşte arz ın2(Hâşiye) bu azamet-i mâneviyesinden ve ehemmiyet-i san’aviye-
sindendir ki; Kur’ân- ı Hakîm, semâvâta nisbeten büyük bir a ğac ın küçük bir 
1 Bkz.: Nahl sûresi, 16/49-50; Tahrîm sûresi, 66/6.
2(Hâşiye) Evet, küre-i arz, küçüklü ğüyle beraber semâvâta kar şı gelebilir. Çünkü; nas ıl ki 
“Dâimî bir çe şme, vâridâts ız büyük bir gölden daha büyük” denilebilir. Hem, bir ölçek ile 
bir şey ölçerek ba şka yere nakledilen ve onun elinden geçmi ş ve ona girmi ş çıkm ış bir mah-
sulâtla, zâhiren binler defa ölçekten büyük ve da ğ gibi bir cisimle o ölçek muvâzeneye ç ıka-
bilir. Aynen öyle de; küre-i arz, Cenâb- ı Hak onu sanat ına bir me şher ve îcâd ına bir mah-
şer ve hikmetine medâr ve kudretine mazhar ve rahmetine mezher ve cennetine mezraa 
ve hadsiz kâinata ve mahlûkat âlemlerine ölçek ve mazi denizlerine ve gayb âlemine aka-cak bir çe şme hükmünde îcâd etmi ş. Her sene kat kat ve katmerli yüz bin tarzda, masnû-
âttan dokunmu ş gömleklerini de ğiştirdiği ve çok defa dolup maziye bo şaltarak gayb âlemi-
ne döktü ğü bütün o müteceddid âlemleri ve arz ın müteaddit gömleklerini nazara al, yâni 
bütün mazisini hâz ır farz et; sonra yeknesak ve bir derece basit semâvâta kar şı muvâzene 
et. Göreceksin ki arz, ziyâde gelmezse, noksan da kalmaz.
  İşte َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رَبُّ sırrını anla.ON BEŞİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------   189
190  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
meyvesi hükmünde olan arz ı, bütün semâvâta denk tutuyor. Onu bir kefe-
de, bütün semâvât ı bir kefede koyuyor. Mükerreren 1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رَبُّ 
der. Hem arz ın şu mezkûr hikmetlerden ne şet eden süratli tahavvülü ve de-
vaml ı tagayyürü iktizâ eder ki, sekenesi de ona göre mazhar- ı tahavvülât ol-
sun. Hem şu mahdut arz, hadsiz mucizât- ı kudrete mazhar oldu ğundand ır ki, 
en mühim sekeneleri olan ins ve cinnin kuvâlar ına, sâir zîhayatlar gibi f ıtrî bir 
had ve hulkî bir kay ıt konulmad ığı için nihayetsiz terakki ve nihayetsiz teden-
niye mazhar olmu şlar. Enbiyâdan, evliyâdan tut, tâ nemrudlara, tâ şeytanlara 
kadar uzun bir meydan- ı imtihanlar ı peydâ olmu ştur. Madem öyledir, elbette 
firavunlaşmış şeytanlar, hadsiz şerâretiyle semâya ve ehline ta ş atacaklar.
Dördüncü Basamak
Bütün âlemlerin Rabbi ve Müdebbir’i ve Hâl ık’ı olan Zât- ı Zülcelâl’in, 
ahkâmlar ı ayr ı ayr ı pek çok nâmlar ı ve unvanlar ı ve esmâ-y ı hüsnâ’s ı vard ır. 
Meselâ: Ashâb- ı Nebî saf ında küffara kar şı muharebe etmek için melâikele-
ri göndermesini2 iktizâ eden hangi isim ve unvan ise, o isim ve unvan iktizâ 
eder ki; melâike ile şeyâtîn ortas ında muharebe bulunsun ve ahyâr- ı semâ-
viyyîn ve e şrâr- ı arzîn mâbeynlerinde mübâreze olsun. Evet, küffâr ın nüfus 
ve enfâslar ı kabza-y ı kudretinde olan Kadîr-i Zülcelâl, bir emir ile, bir sayha 
ile onlar ı mahvetmiyor. Rubûbiyet-i âmme unvan ıyla, Hakîm ve Müdebbir 
ismiyle bir meydan- ı imtihan ve mübâreze aç ıyor. –Temsilde hatâ olmas ın– 
görüyoruz ki: Nas ıl ki bir padi şah ın daire-i hükûmeti itibar ıyla ayr ı ayr ı pek 
çok unvanlar ı, isimleri bulunur. Meselâ; daire-i adliye onu “ Hâkim-i Âdil ” 
nâm ıyla yâd eder. Daire-i askeriye onu “ Kumandan- ı Âzam ” nâm ıyla bilir. 
Daire-i me şîhât onu “ Halife ” ismiyle zikreder. Daire-i mülkiye onu “ Sultân ” 
nâm ıyla tan ır. Mutî ahâli ona “ Merhametkâr Padi şah” derler. Âsi insanlar 
ona “ Kahhâr Hâkim ” derler. Daha bunlara k ıyas et. İşte baz ı vakit oluyor 
ki, bütün ahâli O’nun elinde olan o Padi şah- ı Âlî; aciz, zelil bir âsiyi bir emir 
ile îdam etmiyor. Belki Hâkim-i Âdil ismiyle onu mahkemeye gönderir. Hem muktedir, hem sâd ık bir memurunu taltife liyâkatini biliyor. Fakat hususî il-
miyle, hususî telefonuyla onu taltif etmiyor. Belki ha şmet-i saltanat ve tedbir-i 
1 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16; İsrâ sûresi, 17/102; Kehf sûresi, 18/14; Meryem sûresi, 
19/65; …)
2 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/124, 125; Enfâl sûresi, 8/9, 10, 12. Ayr ıca bkz.: Ebû Ya’lâ, el-Müsned  1/379; 
el-Hâkim, el-Müstedrek  3/72; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  2/16.
hükûmet unvan ıyla mükâfata istihkak ını teşhir etmek için bir meydan- ı müsa-
baka açar. Vezirine emreder, ahâliyi temâ şâya davet eder. Bir istikbâl-i siyasî 
yapt ırır. Muhteşem bir imtihan- ı ulvî neticesinde bir mecma- ı âlide onu taltif 
eder. Liyâkatini ilân eder. Daha ba şka cihetleri bunlara k ıyas et...
İşte –1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –Ezel, Ebed Sultân ı’nın pek çok esmâ-y ı hüsnâ’s ı 
vard ır. Tecelliyât- ı celâliye ve tezahürât- ı cemâliye ile pek çok şuûnât ı ve un-
vanlar ı vard ır. Nur ve zulmet, yaz ve k ış, cennet ve cehennemin vücûdunu 
iktizâ eden isim ve unvan ve şe’ni ise; kanun-u tenâsül, kanun-u müsabaka, 
kanun-u teavün gibi pek çok umumî kanunlar misillü, kanun-u mübârezenin dahi bir derece tâmimini isterler. Kalb etraf ındaki ilhamât ve vesveselerin mü-
bârezelerinden tut, tâ semâ âfâk ında melâike ve şeytanlar ın mübârezesine
2 
kadar o kanunun şümûlünü iktizâ eder.
Beşinci Basamak
Madem arzdan semâya gidip gelmek var; semâdan arza inip ç ıkmak olu-
yor. Ehemmiyetli levâz ımat- ı arziye, oradan gönderiliyor. Ve madem ervâh- ı 
tayyibeler semâya gidiyorlar. Elbette ervâh- ı habîse dahi, ahyâr ı taklîden se-
mâvât memleketine gitme ğe teşebbüs edecekler. Çünkü; vücutça letâfet ve 
hiffetleri var. Hem, şüphesiz tard ve reddedilecekler. Çünkü; mâhiyetçe şerâ-
ret ve nuhûsetleri vard ır. Hem, bilâ- şek velâ-şüphe, şu muamele-i mühimme-
nin, şu mübâreze-i mâneviyenin, âlem-i şehâdette bir alâmeti, bir i şareti bulu-
nacakt ır. Çünkü; saltanat- ı rubûbiyetin hikmeti iktizâ eder ki, zî şuur için, bâhu-
sus en mühim vazifesi mü şâhede ve şehâdet ve dellâll ık ve nezaret olan insan 
için, tasarrufât- ı gaybiyenin mühimlerine bir i şaret koysun, birer alâmet b ırak-
sın. Nas ıl ki, nihayetsiz bahar mucizât ına yağmuru işaret koymu ş ve havâr ık-ı 
sanat ına esbâb- ı zâhiriyeyi alâmet etmi ş; tâ âlem-i şehâdet ehlini i şhâd etsin. 
Belki, o acîb temâ şâya, umum ehl-i semâvât ve sekene-i arz ın enzâr- ı dikkat-
lerini celbetsin. Yâni o koca semâvât ı, etraf ında nöbettarlar dizilmi ş, burçlar ı 
tezyin edilmi ş bir kale hükmünde, bir şehir sûretinde gösterip ha şmet-i rubûbi-
yetini tefekkür ettirsin. Madem şu mübâreze-i ulviyenin ilân ı, hikmeten lâz ım-
dır; elbette ona bir i şaret vard ır. Hâlbuki hâdisât- ı cevviye ve semâviye içinde 
şu ilâna münasip hiçbir hâdise görünmüyor. Bundan daha ensebi yoktur. Zira 
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)
2 Bkz.: Tirmizî, tefsîru sûre (2)  36; en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/305; İbni Hibbân, es-Sahîh  3/278; 
Ebû Ya’lâ, el-Müsned  8/417.ON BEŞİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------   191
192  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
yüksek kalelerin muhkem burçlar ından at ılan manc ınıklar ve işaret fişekleri-
ne benzeyen şu hâdise-i necmiye, bu recm-i şeytana ne kadar enseb dü ştüğü 
bedâheten anla şılır. Hâlbuki şu hâdisenin, bu hikmetten ve şu gayeden ba şka 
ona münasip bir hikmeti bilinmiyor. Sâir hâdisât öyle de ğil. Hem şu hikmet, 
zaman- ı Âdem’den beri me şhurdur ve ehl-i hakikat için me şhûddur.
Alt ıncı Basamak
Beşer ve cin, nihayetsiz şerre ve cuhûda müstaid olduklar ından, nihayetsiz 
bir temerrüd ve bir tu ğyân yaparlar, i şte bunun için Kur’ân- ı Hakîm, öyle i’câz-
kâr bir belâgatla ve öyle âlî ve bâhir üslûplarla ve öyle gâlî ve zâhir temsiller ve mesellerle ins ve cinni isyandan ve tu ğyândan zecreder ki, kâinat ı titretir.
Meselâ: “ Ey ins ve cin! Emirlerime itaat etmezseniz, haydi hudûd-u 
mül küm den elinizden gelirse ç ıkınız!” meseline i şaret eden
 َź ُواۚñُęْĬَאĘ َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َאرِĉْĜأَ ْīِĨ ُواñُęْĭَÜ أَنْ ْħُÝْđَĉَÝْøا إِنِ ِ÷ْĬِْŸوَا ِّīِåْĤا َóَýْđَĨ َאĺ
 َאسٌéُĬوَ َאرٍĬ ْīِĨ َاظٌĳُü َאĩْכُĻَĥَĐ ُģَøْóُĺ ۝ َאنِÖِّñُכَÜ َאĩِّכُÖرَ ءِƯźاٰ َيِّÉِ×َĘ ۝ َאنٍĉْĥُùِÖ َّźإِ ُونَñُęْĭَÜ
1َانِóِāَÝْĭَÜ َŻَĘ
âyetindeki azametli inzâra ve deh şetli tehdide, şiddetli zecre dikkat et. Nas ıl 
ins ve cinnin gayet ma ğrurâne temerrüdlerini, gayet mucizâne bir belâgatla 
kırar, aczlerini ilân eder. Saltanat- ı rubûbiyetin geni şliği ve azameti nisbetin-
de ne kadar âciz ve bîçâre olduklar ını gösterir. Güya şu âyetle, hem َאİَאĭْĥَđَäوَ 
2ِīĻِĈَאĻَّýĥِĤ ًאĨĳُäرُ âyetiyle böyle diyor ki:
“Ey hakareti içinde ma ğrur ve mütemerrit.. ey zaaf ve fakr ı içinde 
serkeş ve muannit olan cin ve ins! Nas ıl cesâret edersiniz ki; isyan ınız-
la öyle bir Sultan- ı Zîşân’ ın evâmirine kar şı geliyorsunuz ki; y ıldızlar, ay-
lar, güne şler, emirber neferleri gibi emirlerine itaat ederler. Hem tu ğyâ-
nınızla öyle bir Hâkim-i Zülcelâl’e kar şı mübâreze ediyorsunuz ki, öy-
le azametli mutî askerleri var; faraza şeytanlar ınız dayanabilseler, onla-
1 “Ey cin ve ins toplulu ğu! Yapabilirseniz haydi göklerin ve yerin hudûdundan geçin bakal ım! Ama 
geçemezsiniz, ancak üstün bir güç, kuvvetli bir delil ve ilimle geçebilirsiniz. O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini inkâr edebilirsiniz? Üzerinize ate şler, duman alevleri gönderilir de art ık kendinizi savuna-
mazs ınız.” (Rahman sûresi, 55/33-35)
2 “(Gerçek şu ki, yere en yak ın olan gö ğü lambalarla donatt ık) ve onlardan bir k ısm ını şeytanlara at ılan 
mermiler yapt ık.” (Mülk sûresi, 67/5)
rı dağ gibi güllelerle recmedebilirler. Hem küfrân ınızla öyle bir Mâlik-i 
Zülcelâl’in memleketinde isyan ediyorsunuz ki, ibâd ından ve cünûdun-
dan öyleleri var ki; de ğil sizin gibi küçücük âciz mahlûklar ı, belki farz- ı 
muhâl olarak da ğ ve arz büyüklü ğünde birer adüvv-i kâfir olsayd ınız arz 
ve dağ büyüklü ğünde y ıldızlar ı, ateşli demirleri, şuvâzl ı nühâslar ı size 
atabilirler, sizi da ğıtırlar. Hem öyle bir kanunu k ırıyorsunuz ki; o kanun 
ile öyleler ba ğlıdır; eğer lüzum olsa arz ınızı yüzünüze çarpar. Gülleler gi-
bi küreniz misillü y ıldızlar ı üstünüze ya ğdırabilirler! ”
Evet, Kur’ân’da baz ı mühim tah şidat vard ır ki; düşmanlar ın kuvvetli ol-
duğundan ileri gelmiyor. Belki ha şmetin izhar ı ve düşman şenâatinin te şhiri 
gibi sebeplerden ileri geliyor. Hem bazen kemâl-i intizam ı ve nihayet adli ve 
gayet ilmi ve kuvvet-i hikmeti göstermek için, en büyük ve kuvvetli esbâb ı, en 
küçük ve zaif bir şeye karşı tahşid eder ve üstünde tutar, dü şürtmez, tecavüz 
ettirmez. Meselâ; şu âyete bak:
1
ٌóĻِıَČ ِכَĤذٰ َïْđَÖ ُÙٰۤئِכَĥَĩْĤوَا َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ُçِĤَאĀوَ ُģĺِóْ×ِäوَ َهُźْĳَĨ َĳُİ َّٰųا ِنَّÍَĘ ِįْĻَĥَĐ َاóَİَאčَÜ وَإِنْ
Ne kadar Nebî hakk ına hürmet ve ne kadar ezvâc ın hukukuna merhamet 
var. Şu mühim tah şidat, yaln ız hürmet-i Nebî’nin azametini ve iki zaîfenin şek-
vâlar ının ehemmiyetini ve haklar ının riayetini rahîmâne ifâde etmek içindir.
Yedinci Basamak
Melekler ve semekler gibi, y ıldızlar ın dahi gayet muhtelif efrâdlar ı vard ır. 
Bir k ısm ı nihayet küçük, bir k ısm ı gayet büyüktür. Hattâ gökyüzünde her par-
layana y ıldız denilir. İşte bu y ıldız cinsinden bir nev’i de nâzenîn semâ yüzü-
nün murassa zînetleri ve o a ğac ın münevver meyveleri ve o denizin müsebbih 
bal ıklar ı hükmünde, Fât ır-ı Zülcelâl, Sâni-i Zülcemâl onlar ı yaratm ış ve me-
leklerine mesîreler, binekler, menziller yapm ıştır. Ve y ıldızlar ın küçük bir ne-
v’ini de, şeyâtînin recmine âlet etmi ş, işte bu recm-i şeyâtîn için at ılan şahab-
lar ın üç mânâs ı olabilir:
Birincisi : Kanun-u mübâreze, en geni ş dairede dahi cereyan etti ğine re-
miz ve alâmettir.
1 “Yok eğer hislerinize ma ğlub olup Peygambere kar şı birbirinize arka ç ıkarsan ız bilin ki Allah da O’nun yar-
dımc ısıdır. Cebrâil de, salih müminler ve melekler de ayr ıca onun yard ımc ılar ıdır.” (Tahrîm sûresi, 66/4)ON BEŞİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------   193
194  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İkincisi : Semâvâtta hü şyâr nöbettarlar, mutî sekeneler var. arzl ı şerirle-
rin ihtilât ından ve istimâlar ından hoşlanmayan cünûdullah bulundu ğuna ilân 
ve işarettir.
Üçüncüsü : Müzahrafât- ı arziyenin mümessilât- ı habîseleri olan casus 
şeytanlar ı, temiz ve temizlerin meskeni olan semây ı telvis etmemek ve nü-
fûs-u habîse hesab ına tecessüs ettirmemek için, edepsiz casuslar ı korkutmak 
için at ılan manc ınıklar ve işaret fişekleri misüllü, o şeytanlar ı ebvâb- ı semâdan 
o şahablarla red ve tardd ır.1
İşte, y ıldız böceği hükmünde olan kafa fenerine îtimad eden ve Kur’ân 
güneşinden gözünü yuman kozmo ğrafyac ı efendi! Şu yedi basamaklarda i şa-
ret edilen hakikatlere birden bak. Gözünü aç, kafa fenerini b ırak, gündüz gi-
bi i’câz ışığı içinde şu âyetin mânâs ını gör!.. O âyetin semâs ından bir hakikat 
yıldızı al, senin ba şındaki şeytana at, kendi şeytan ını recmet!..
Biz dahi etmeliyiz ve 2ِīĻِĈَאĻَّýĤا َاتِõَĩَİ ْīِĨ ِכَÖ ذُĳُĐأَ رَبِّ beraber demeliyiz.
3ُÙَđِĈَאĝْĤا ُÙَĩِכْéْĤوَا ُÙَĕِĤَא×ْĤا ُÙَّåُéْĤا ِįّٰĥِĥَĘ
4ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Bkz.: Hicr sûresi, 15/16-18; Sâffât sûresi, 37/6-10; Buhârî, bed’ü’l-halk  6, 11, tefsîru sûre (15)  1, (34) 
1; tevhid  32; Müslim, selâm  122, 123, 124.
2 “Yâ Rabbi, şeytanlar ın vesveselerinden Sana s ığınırım!” (Mü’minûn sûresi, 23/97)
3 Tam ve kesin delil.. ve her şeyde aç ık ve kat’î şekilde hikmet eserleri görünen hikmet Allah’ ınd ır.
4 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
On Beşinci Söz’ün Zeyli
(Yirmi Altıncı Mektub’un Birinci Mebhası) (Yirmi Alt ınc ı Mektub’un Birinci Mebhas ı)
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
3ُħĻِĥَđْĤا ُďĻِĩَّùĤا َĳُİ ُįَّĬإِ ِّٰۚųِאÖ ْñِđَÝْøَאĘ ْغٌõَĬ َאنِĉْĻَّýĤا َīِĨ َّכَĭَĔَõْĭَĺ َّאĨوَإِ
Hüccetü’l-Kur’ân ale’ş-Şeytan ve Hizbihî Hüccetü’l-Kur’ân ale’ ş-Şeytan ve Hizbihî
İblisi ilzam, şeytan ı ifham, ehl-i tu ğyan ı iskat eden Birinci Mebhas; bîta-
rafâne muhakeme içinde şeytan ın müthiş bir desisesini kat’î bir surette red-
deden bir vâk ıad ır. O vâk ıan ın mücmel bir k ısm ını on sene evvel Lemeât’ta 
yazm ıştım, şöyle ki:
Bu risalenin telifinden on bir sene evvel Ramazan- ı Şerif’te İstanbul’da, 
Bayezid Câmi-i Şerifi’nde hâf ızlar ı dinliyordum. Birden şahs ını görmedim, fa-
kat mânevî bir ses i şittim gibi bana geldi. Zihnimi kendine çevirdi. Hayalen 
dinledim. Bakt ım ki, bana der :
– “Sen, Kur’ân’ ı pek âlî, çok parlak görüyorsun. Bîtarafâne muhakeme 
et, öyle bak. Yani bir be şer kelâm ı farzet, bak. Acaba o meziyetleri, o 
zînetleri görecek misin?”
Hakikaten ben de ona aldand ım. Beşer kelâm ı farzedip, öyle bakt ım. 
Gördüm ki, nas ıl Bayezid’in elektrik dü ğmesi çevrilip söndürülünce ortal ık ka-
ranl ığa düşer. Öyle de o farz ile Kur’ân’ ın parlak ışıklar ı gizlenmeye ba şlad ı. O 
vakit anlad ım ki, benim ile konu şan şeytand ır. Beni vartaya yuvarland ırıyor. 
Kur’ân’dan istimdat ettim. Birden bir nur kalbime geldi. Müdafaaya kat’î bir kuvvet verdi. O vakit şöylece şeytana kar şı münâzara ba şlad ı. Dedim Dedim :
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Eğer şeytandan gelen bir vesvese seni dürterse hemen Allah’a s ığın! Çünkü O, her şeyi işitir, her şeyi 
mükemmel tarzda bilir.” (A’râf sûresi, 7/200; Fussilet sûresi, 41/36).
196  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
– “Ey şeytan! Bîtarafâne muhakeme, iki taraf ortas ında bir vaziyettir. 
Hâlbuki hem senin, hem insandaki senin şâkirtlerinin dedi ği bîtarafâne mu-
hakeme ise, taraf- ı muhalifi iltizamd ır. Bîtarafl ık değildir, muvakkaten bir din-
sizliktir. Çünkü Kur’ân’a kelâm- ı beşer diye bakmak ve öyle muhakeme et-
mek, şıkk- ı muhalifi esas tutmakt ır. Bât ılı iltizamd ır, bîtarafâne de ğildir. Belki, 
bât ıla tarafgirliktir.”
Şeytan dedi ki :
– “Öyle ise ne Allah’ ın kelâm ı, ne de be şer kelâm ı deme. Ortada farzet, 
bak.”
Ben dedim Ben dedim :
– “O da olamaz. Çünkü münâzaun fîh bir mal bulunsa, e ğer iki müddeî 
birbirine yak ın ise ve kurbiyet-i mekân varsa; o vakit o mal, ikisinden ba ş-
ka birinin elinde veya ikisinin elleri yeti şecek bir surette bir yere b ırak ılacak. 
Hangisi isbat etse o al ır. Eğer o iki müddeî birbirinden gayet uzak; biri ma ş-
rıkta, biri ma ğripte ise o vakit kaideten sahibü’l-yed kim ise onun elinde b ıra-
kılacakt ır. Çünkü ortada b ırakmak kabil de ğildir.1
İşte Kur’ân, k ıymettar bir mald ır. Beşer kelâm ı, Cenâb- ı Hakk’ ın kelâ-
mından ne kadar uzaksa; o iki taraf o kadar, belki hadsiz birbirinden uzakt ır. 
İşte, serâdan Süreyya’ya kadar birbirinden uzak o iki taraf ortas ında b ırak-
mak mümkün de ğildir. Hem ortas ı yoktur. Çünkü vücûd ve adem gibi ve na-
kızeyn gibi iki z ıttırlar. Ortas ı olamaz. Öyle ise Kur’ân için sahibü’l-yed, taraf- ı 
ilâhîdir. Öyle ise O’nun elinde kabul edilip, öylece delâil-i isbata bak ılacak. 
Eğer öteki taraf onun kelâmullah oldu ğuna dair bütün burhanlar ı birer birer 
çürütse, elini ona uzatabilir. Yoksa uzatamaz. Heyhat! Binler berâhin-i kat’-
iyenin m ıhlar ıyla Arş-ı Âzam’a çak ılan bu muazzam p ırlantay ı, hangi el 
bütün o m ıhlar ı söküp, o direkleri kesip onu dü şürebilir?
İşte ey şeytan! Senin ra ğmına ehl-i hak ve insaf bu suretteki hakikatli mu-
hakeme ile muhakeme ederler. Hatta en küçük bir delilde dahi Kur’ân’a kar-şı imanlar ını ziyadeleştirirler.
2 Senin ve şâkirtlerinin gösterdi ği yol ise, –bir ke-
re– beşer kelâm ı farzedilse, yani Ar ş’a bağlanan o muazzam p ırlanta yere at ıl-
sa, bütün m ıhlar ın kuvvetinde ve çok burhanlar ın metânetinde birtek burhan 
lâz ım ki, onu yerden kald ırıp arş-ı mânevîye çaks ın. Tâ küfrün zulümât ından 
kurtulup, iman ın envâr ına erişsin. Hâlbuki buna muvaffak olmak pek güçtür. 
1 Bkz.: es-Serahsî, el-Mebsût  11/8; el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  6/202; el-Mer ğînânî, el-Hidâye  2/177.
2 Bkz.: Enfâl sûresi, 8/2; Tevbe sûresi, 9/124.
Onun için senin desisen ile şu zamanda, bîtarafâne muhakeme sureti alt ında 
çoklar ı iman ını kaybediyorlar.”
Şeytan döndü ve dedi :
– “Kur’ân be şer kelâm ına benziyor, onlar ın muhâveresi tarz ındad ır. De-
mek, beşer kelâm ıdır. Eğer Allah’ ın kelâm ı olsa, O’na yak ışacak, her 
cihetçe hâri kulâde bir tarz ı olacakt ı. O’nun sanat ı nas ıl beşer sanat ı-
na benzemiyor, ke lâ mı da benzememeli?”
Cevaben dedim Cevaben dedim :
– “Nas ıl ki Peygamberimiz (aleyhissalâtü vesselâm) , mucizât ından ve hasâisin-
den başka, ef’âl ve ahvâl ve etvâr ında beşeriyette kal ıp, beşer gibi âdet-i ilâ-
hiyeye ve evâmir-i tekviniyesine münkad ve mutî olmu ş. O da so ğuk çeker, 
elem çeker ve hâkezâ... Her bir ahvâl ve etvâr ında hârikulâde bir vaziyet ve-
rilmemiş. Tâ ki ümmetine ef’âliyle imam olsun, etvâr ıyla rehber olsun, umum 
harekât ıyla ders versin. E ğer her etvâr ında hârikulâde olsa idi, bizzât her ci-
hetçe imam olamazd ı. Herkese mür şid-i mutlak olamazd ı. Bütün ahvâliyle 
“rahmeten li’l-âlemîn”1 olamazd ı.
Aynen öyle de Kur’ân- ı Hakîm, ehl-i şuura imamd ır.. cin ve inse mür-
şiddir.. ehl-i kemâle rehberdir.. ehl-i hakikate muallimdir.2 Öyle ise be şe-
rin muhaverât ı ve üslûbu tarz ında olmak, zarurî ve kat’îdir. Çünkü cin ve 
ins; münâcât ını ondan al ıyor.. duas ını ondan ö ğreniyor.. mesâilini onun 
lisan ıyla zikrediyor.. edeb-i muâ şeretini ondan taallüm ediyor ve hâkezâ.. 
herkes onu merci yap ıyor…
Öyle ise, e ğer Hazreti Mûsâ’n ın (aleyhisselâm)  Tûr-u Sîna’da i şittiği kelâmul-
lah3 tarz ında olsa idi; be şer bunu dinlemekte, i şitmekte tahammül edemezdi 
ve merci edemezdi. Hazreti Mûsâ gibi bir ulü’l-azm, ancak birkaç kelâm ı işit-
meye tahammül etmi ştir. Mûsâ (aleyhisselâm)  demiş: ُכَ؟ĨَŻכَ َاñٰכَİأَ
[Cevap olarak Allah Teâlâ şöyle buyurmu ş]: 4ِÙَĭِùْĤَْŶا ِďĻِĩَä َّةُĳُĜ ĹِĤ
1 Bkz.: Enbiyâ sûresi, 21/107.
2 Bkz.: Dârimî, mukaddime  57; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  2/398.
3 Hazreti Musa’n ın (aleyhisselâm)  Cenâb- ı Hak’la Tûr-u Sîna’da konu şmas ıyla alâkal ı âyetler için bkz.: Nisâ 
sûresi, 4/164; A’râf sûresi, 7/143.
4 “Musa (aleyhisselâm) : ‘Senin konu şman böyle midir?’ diye sorunca, Cenâb- ı Hak: ‘Bütün lisanlar ın kuv-
veti benimdir.’ buyurdu.” (Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, er-Reddü ale’z-Zenâdika ve’l-Cehmiyye  s.36; 
Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  6/210; et-Taberî, Câmiu’l-beyân  6/30).ON BEŞİNCİ SÖZ / ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------  197
198  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Şeytan döndü, yine dedi ki : “Kur’ân’ ın mesâili gibi çok zâtlar, o çe-
şit mesâili din nâm ına söylüyorlar. Onun için bir be şer, din nâm ına 
böyle bir şey yapmak mümkün de ğil mi?”
Cevaben –Kur’ân’ın nuruyla– dedim ki Cevaben –Kur’ân’ ın nuruyla– dedim ki :
Evvelâ : Dindar bir adam, din muhabbeti için “Hak böyledir, hakikat bu-
dur, Allah’ ın emri böyledir.” der. Yoksa, Allah’ ı kendi keyfine konu şturmaz. 
Hadsiz derecede haddinden tecavüz edip, Allah’ ın taklidini yap ıp, onun ye-
rinde konu şmaz. 1ِّٰųا ĵَĥَĐ َبَñכَ ْīَّĩِĨ ُħَĥْČأَ ْīَĩَĘ düsturundan titrer.
Ve sâniyen : Bir beşer kendi ba şına böyle yapmas ı ve muvaffak olma-
sı hiçbir cihetle mümkün de ğildir. Belki, yüz derece muhâldir. Çünkü birbiri-
ne yak ın zâtlar birbirini taklit edebilirler. Bir cinsten olanlar, birbirinin sureti-
ne girebilirler. Mertebece birbirine yak ın olanlar, birbirinin makamlar ını tak-
lit edebilirler. Muvakkaten insanlar ı iğfal ederler. Fakat dâimî i ğfal edemezler. 
Çünkü ehl-i dikkat nazar ında –alâküllihâl– etvâr ve ahvâli içindeki tasannu-
âtlar ve tekellüfâtlar sahtekârl ığını gösterecek, hilesi devam etmeyecek. E ğer 
sahtekârl ıkla taklide çal ışan, ötekinden gayet uzaksa; meselâ âdi bir adam, 
İbni Sina gibi bir dâhiyi ilimde taklit etmek istese.. ve bir çoban bir padi şa-
hın vaziyetini tak ınsa elbette hiç kimseyi aldatamayacak, belki kendi maskara 
olacak. Her bir hâli ba ğıracak ki: “Bu sahtekârd ır!..”
İşte –hâşâ, yüz bin defa hâ şâ– Kur’ân, be şer kelâm ı farzedildi ği vakit; na-
sıl ki bir y ıldız böceği, bin sene tekellüfsüz hakikî bir y ıldız olarak rasat ehline 
görünsün? Hem bir sinek, bir sene tamamen tavus suretini tasannûsuz, temâ-şâ ehline göstersin? Hem sahtekâr, âmî bir nefer; namdar, âlî bir mü şîrin tav-
rını tak ı
ns ın, makam ında otursun, çok zaman öyle kals ın, hilesini ihsas etme-
sin? Hem müfteri, yalanc ı itikats ız bir adam; müddet-i ömründe daima en sâ-
dık, en emin, en mûtekid bir zât ın keyfiyetini ve vaziyetini, en müdakkik na-
zarlara kar şı telâşsız göstersin, dâhilerin nazar ında tasannûu saklans ın?..
Bu ise yüz derece muhâldir. Ona hiçbir zîak ıl mümkün diyemez. Öyle de 
farzetmek, bedihî bir muhâli vâki farzetmek gibi bir hezeyand ır.
Aynen öyle de Kur’ân’ ı kelâm- ı beşer farzetmek, lâz ım gelir ki; Âlem-i 
İslâm’ ın semâs ında bilmü şâhede pek parlak ve daima envâr- ı hakâiki ne ş-
reden bir y ıldız-ı hakikat, belki bir şems-i kemâlât telâkki edilen “Kitab- ı 
Mübin”in mahiyeti, –hâ şâ sümme hâ şâ– bir y ıldız böceği hükmünde tasan-
1 “Uydurdu ğu yalan ı Allah’a mâl eden kimseden daha zâlim biri olabilir mi?” (Zümer sûresi, 39/32).
nûcu bir be şerin hurâfâtl ı bir düzmesi olsun.. ve en yak ınında olanlar ve dik-
katle ona bakanlar fark ında bulunmas ın ve onu daima âlî ve menba- ı hakâik 
bir y ıldız bilsin. Bu ise yüz derece muhâl olmakla beraber, sen ey şeytan; yüz 
derece şeytanetinde ileri gitsen, buna imkân verdiremezsin! Bozulmam ış hiç-
bir akl ı kand ıramazs ın! Yaln ız, mânen pek uzaktan bakt ırmakla aldat ıyorsun. 
Yıldızı, y ıldız böceği gibi küçük gösteriyorsun.
Sâlisen : Hem Kur’ân’ ı beşer kelâm ı farzetmek, lâz ım gelir ki; âsâr ıyla, te-
sirat ıyla, netâiciyle âlem-i insaniyetin bilmü şâhede en ruhlu ve hayat-fe şan, 
en hakikatli ve saadet-resan, en cemiyetli ve mu’cizbeyan, âlî meziyetleriy-le yald ızlı bir Furkan’ ın gizli hakikati; –hâ şâ– muâvenetsiz, ilimsiz birtek insa-
nın fikrinin tasniât ı olsun.. ve yak ınında onu temâ şâ eden ve merakla dikkat 
eden büyük zekâlar, ulvî dehalar onda hiçbir zaman, hiçbir cihetle sahtekâr-lık ve tasannû eseri görmesin.. daima ciddiyeti, samimiyeti, ihlâs ı bulsun! Bu 
ise, yüz derece muhâl olmakla beraber; bütün ahvâliyle, akvâliyle, harekât ı
y-
la bütün hayat ında emaneti, iman ı, emniyeti, ihlâs ı, ciddiyeti, istikâmeti gös-
teren ve ders veren ve s ıddîkînleri yeti ştiren en yüksek, en parlak, en âlî has-
let telâkki edilen ve kabul edilen bir Zât’ ı; en emniyetsiz, en ihlâss ız, en itikat-
sız farzetmekle muzaaf bir muhâli vâki görmek gibi, şeytan ı dahi utand ıracak 
bir hezeyan- ı küfrîdir!..
Çünkü şu meselenin ortas ı yoktur. Zira farz- ı muhâl olarak Kur’ân kelâmul-
lah olmazsa, Ar ş’tan ferşe düşer gibi sukut eder, ortada kalmaz. Mecma- ı hakâ-
ik iken, menba- ı hurâfât olur. Ve o harika ferman ı gösteren Zât, –hâ şâ, sümme 
hâşâ– eğer Resûlullah olmazsa, âlâ-y ı illiyyînden esfel-i safilîne sukut etmek ve 
menba- ı kemâlât derecesinden maden-i desâis makam ına düşmek lâz ım gelir, 
ortada kalamaz. Zira Allah nâm ına iftira eden, yalan söyleyen en ednâ bir de-
receye dü şer. Bir sine ği, dâimî bir surette tavus görmek.. ve tavusun büyük ev-
saf ını onda her vakit mü şâhede etmek ne kadar muhâl ise, şu mesele de öyle 
muhâldir. F ıtraten ak ılsız, sarhoş bir divane lâz ım ki, buna ihtimal versin!..
Râbian : Hem Kur’ân’ ı kelâm- ı beşer farzetmek, lâz ım gelir ki; benîâde-
min en büyük ve muhte şem ordusu olan Ümmet-i Muhammediye’nin (aley-
hissalâtü vesselâm)  mukaddes bir kumandan ı olan Kur’ân, bilmü şâhede kuvvetli 
kanunlar ıyla, esasl ı düsturlar ıyla, nafiz emirleriyle o pek büyük orduyu, iki ci-
han ı fethedecek bir derecede bir intizam verdi ği ve bir inzibat alt ına ald ığı ve 
maddî-mânevî techiz etti ği.. ve umum o efrad ın derecât ına göre ak ıllar ını tâ-
lim ve kalblerini terbiye ve ruhlar ını teshir ve vicdanlar ını tathir ve âzâ ve ce-
vârihlerini istimâl ve istihdam etti ği hâlde –hâ şâ, yüz bin defa hâ şâ– kuvvet-ON BEŞİNCİ SÖZ / ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------  199
200  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
siz, k ıymetsiz, as ılsız bir düzme farzedip yüz derece muhâli kabul etmek lâz ım 
gelmekle beraber; müddet-i hayat ında ciddî harekât ıyla Hakk’ ın kanunlar ını 
benîâdeme ders veren.. ve samimî ef’âliyle hakikatin düsturlar ını beşere tâ-
lim eden.. ve hâlis ve mâkul akvâliyle istikâmetin ve saadetin usûllerini göste-ren ve tesis eden.. ve bütün tarihçe-i hayat ının şehâdetiyle Allah’ ın azab ından 
çok havf eden
1 ve herkesten ziyade Allah’ ı bilen ve bildiren..2 ve nev-i be şerin 
beşten birisine ve küre-i arz ın yar ısına bin üç yüz elli sene kemâl-i ha şmet ile 
kumandanl ık eden ve cihan ı velveleye veren.. ve şöhret-şiâr şuûnât ıyla nev-i 
beşerin, belki kâinat ın elhak medar- ı fahri olan bir Zât’ ı; –hâşâ, yüz bin defa 
hâşâ– Allah’tan korkmaz ve bilmez ve yalandan çekinmez, haysiyetini tan ı-
maz farzetmekle yüz derece muhâli birden irtikâp etmek lâz ım gelir!..
Çünkü şu meselenin ortas ı yoktur. Zira farz- ı muhâl olarak Kur’ân, kelâ-
mullah olmazsa; Ar ş’tan düşse, ortada kalamaz. Belki yerde, yalanc ı birinin 
mal ı olduğunu kabul etmek lâz ım gelir. Bu ise ey şeytan, yüz derece sen kat-
merli bir şeytan olsan, bozulmam ış hiçbir akl ı kand ıramazs ın ve çürümemi ş 
hiçbir kalbi ikna edemezsin!..”
Şeytan döndü, dedi : “Nas ıl kand ıramam? Ekser insanlara ve insan ın 
meşhur âkillerine Kur’ân’ ı ve Muhammed’i inkâr ettirdim ve kand ırdım.”
Elcevap Elcevap :
Evvelâ : Gayet uzak mesafeden bak ılsa en büyük şey, en küçük şey gibi 
görünebilir.. bir y ıldız, bir mum kadard ır, denilebilir.
Sâniyen : Hem tebeî ve sathî bir nazarla bak ılsa gayet muhâl bir şey, 
mümkün görünebilir. Bir zaman bir ihtiyar adam, Ramazan hilâlini görmek için semâya bakm ış. Gözüne bir beyaz k ıl inmiş. O k ılı ay zannetmi ş. Ay ı gör-
düm demi ş. İşte muhâldir ki; hilâl, o beyaz k ıl olsun. Fakat kasden ve bizzât 
aya bakt ığı ve saç ı tebeî ve dolay ısıyla ve ikinci derecede göründü ğü için o 
muhâli mümkün telâkki etmi ş.
Sâlisen : Hem kabul etmemek ba şkad ır, inkâr etmek ba şkad ır. Adem-i 
kabul bir lâkaytl ıktır, bir göz kapamakt ır ve cahilâne bir hükümsüzlüktür. Bu 
surette çok muhâl şeyler, onun içinde gizlenebilir. Onun akl ı onlarla u ğraş-
maz. Amma inkâr ise; o adem-i kabul de ğil, belki o kabul-ü ademdir, bir hü-
kümdür. Onun akl ı hareket etmeye mecburdur. O hâlde senin gibi bir şeytan 
1 Bkz.: Buhârî, nikâh  1; İbni Hibbân, es-Sahîh  2/20; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  9/25.
2 Bkz.: Buhârî, îmân  13, edeb  72; Müslim, sıyâm 79, fezâil  127, 128.
onun akl ını elinden al ır, sonra inkâr ı ona yutturur.1 Hem ey şeytan! Bât ılı hak 
ve muhâli mümkün gösteren gaflet ve dalâlet ve safsata ve inat ve ma ğlata ve 
mükâbere ve i ğfal ve görenek gibi şeytanî desiselerle çok muhâlât ı intâc eden 
küfür ve inkâr ı, o bedbaht insan suretindeki hayvanlara yutturmu şsun!..
Râbian : Hem Kur’ân’ ı kelâm- ı beşer farzetmek, lâz ım gelir ki; âlem-i in-
saniyetin semâs ında y ıldızlar gibi parlayan asfiyalara, s ıddîkînlere, aktâblara 
bilmüşâhede rehberlik eden.. ve bilbedâhe, mütemâdiyen hak ve hakkaniye-
ti, s ıdk ve sadâkati, emn ve emaneti umum tabakât- ı ehl-i kemâle tâlim eden.. 
ve erkân- ı imaniyenin hakâikiyle ve erkân- ı İslâmiye’nin desâtiriyle iki cihan ın 
saadetini temin eden.. ve bu icraat ının şehâdetiyle bizzarure hâlis hak ve sâfi 
hakikat ve gayet do ğru ve pek ciddî olmak lâz ım gelen bir kitab ı, kendi evsa-
fının ve tesirat ının ve envâr ının z ıdd ıyla muttas ıf tasavvur edip, –hâ şâ, hâşâ– 
tasniât ve iftiralar ının mecmuas ı nazar ıyla bakmak, sofestâîleri ve şeytanlar ı 
dahi utand ıracak ve titretecek şenî bir hezeyan- ı küfrî olmakla beraber; izhar 
ettiği din ve şeriat- ı İslâmiye’nin şehâdetiyle.. ve müddet-i hayat ında göster-
diği –bilittifak– fevkalâde takvas ının ve hâlis ve safi ubûdiyetinin delâletiyle.. 
ve –bilittifak– kendinde görünen ahlâk- ı hasenesinin iktizas ıyla..2 ve yetiştirdi-
ği bütün ehl-i hakikatin ve sahib-i kemâlât ın tasdikiyle en mûtekid, en metin, 
en emin, en sâd ık bir Zât’ ı, –hâşâ, sümme hâ şâ, yüz bin kere hâ şâ– itikats ız, 
en emniyetsiz, Allah’tan korkmaz, yalandan çekinmez bir vaziyette farzedip, muhâlât ın en çirkin ve menfur bir suretini ve dalâletin en zulümlü ve zulümât-
lı bir tarz ını irtikâp etmek lâz ım gelir.
Elhâs ıl: On Dokuzuncu Mektub’un On Sekizinci İşareti’nde denildi ği gi-
bi, nas ıl kulakl ı âmî tabakas ı i’câz- ı Kur’ân fehminde demi ş: Kur’ân, bütün 
dinlediğim ve dünyada mevcud kitaplara k ıyas edilse, hiçbirisine benzemiyor 
ve onlar ın derecesinde de ğildir. Öyle ise, ya Kur’ân umumunun alt ındad ır ve-
ya umumunun fevkinde bir derecesi vard ır. Umumun alt ındaki şık ise –muhâl 
olmakla beraber– hiçbir dü şman, hatta şeytan dahi diyemez ve kabul etmez. 
Öyle ise Kur’ân, umum kitaplar ın fevkindedir. Öyle ise mucizedir.
Aynen öyle de, biz de ilm-i usûl ve fenn-i mant ıkça sebr ve taksim denilen 
en kat’î hüccetle
3 deriz: Ey şeytan ve ey şeytan ın şâkirtleri! Kur’ân, ya Ar ş-ı 
Âzam’dan ve ism-i âzamdan gelmi ş bir kelâmullaht ır.. veyahut –hâ şâ sümme 
1 Bkz.: Haşir sûresi, 59/16.
2 Bkz.: Kalem sûresi, 68/4; Müslim, müsâfirîn  139; Ebû Dâvûd, tatavvu’  26.
3 Bkz.: el-Cüveynî, el-Burhân  2/534, 535; er-Râzî, el-Mahsûl  5/299.ON BEŞİNCİ SÖZ / ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------  201
202  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
hâşâ, yüz bin kere hâ şâ– yerde, Allah’tan korkmaz ve Allah’ ı bilmez, itikats ız 
bir beşerin düzmesidir. Bu ise ey şeytan, sâb ık hüccetlere kar şı bunu sen di-
yemezsin ve diyemezdin ve diyemeyeceksin. Öyle ise bizzarure ve bilâ- şüphe 
Kur’ân, Hâl ık-ı kâinat ın kelâm ıdır. Çünkü ortas ı yoktur ve muhâldir ve ola-
maz. Nas ıl ki kat’î bir surette isbat ettik. Sen de gördün ve dinledin.
Hem Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) , ya Resûlullah’t ır ve bütün resûlle-
rin ekmeli ve bütün mahlûkat ın efdalidir.. veyahut –hâ şâ, yüz bin defa hâ-
şâ– Allah’a iftira etti ği ve Allah’ ı bilmediği ve azab ına inanmad ığı için itikat-
sız, esfel-i safilîne sukut etmi ş bir beşer farzetmek1(Hâşiye) lâz ım gelir. Bu ise ey 
iblis, ne sen ve ne de güvendi ğin Avrupa feylesoflar ı ve Asya münaf ıklar ı bu-
nu diyemezsiniz ve diyememi şsiniz ve diyemeyeceksiniz ve dememi şsiniz ve 
demeyeceksiniz. Çünkü bu şıkk ı dinleyecek ve kabul edecek dünyada yoktur. 
Onun içindir ki, güvendi ğin o feylesoflar ın en müfsidleri ve o münaf ıklar ının 
en vicdans ızlar ı dahi diyorlar ki: “Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm)  çok 
ak ıllı idi ve çok güzel ahlâkl ı idi.” Madem şu mesele iki şıkka münhas ırdır ve 
madem ikinci şık muhâldir ve hiçbir kimse buna sahip ç ıkm ıyor ve madem 
kat’î hüccetlerle isbat ettik ki, ortas ı yoktur. Elbette ve bizzarure –senin ve 
hizbü’ş-şeytan ın rağmına olarak– bilbedâhe ve bihakkalyakîn, Muhammed-i 
Arabî (aleyhissalâtü vesselâm)  Resûlullah’t ır ve bütün Resûllerin ekmelidir, bütün 
mahlûkat ın efdalidir.”
2.َאنِّåْĤوَا ِ÷ْĬِْŸوَا َכِĥَĩْĤا َدِïَđِÖ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤا ِįْĻَĥَĐ
1(Hâşiye) Kur’ân- ı Hakîm, kâfirlerin küfriyatlar ını ve galiz tâbiratlar ını ibtal etmek için zikret-
tiğine istinaden; ehl-i dalâletin fikr-i küfrîlerinin bütün bütün muhâliyetini ve bütün bütün 
çürüklüğünü göstermek için şu tâbirat ı, farz- ı muhâl suretinde titreyerek kullanmaya mec-
bur oldum.
2 Meleklerin, insanlar ın ve cinlerin say ısınca O’na salât ve selâm olsun.
Şeytan ın İkinci, Küçük Bir İtiraz ı
Sûre-i 1﴾ ِïĻِåَĩْĤا ْاٰنِóُĝْĤوَا قٓۚ ﴿’i okurken,
 ِכَĤذٰ ِّěَéْĤِאÖ ْتِĳَĩْĤا َةُóَכْø אءَتْƯäوَ ۝ ٌïĻِÝَĐ ٌÕĻِĜرَ ِįْĺَïَĤ َّźإِ ْلٍĳَĜ ْīِĨ ُċِęْĥَĺ َאĨ
 ٍ÷ْęَĬ ُّģכُ אءَتْƯäوَ ۝ ِïĻِĐَĳْĤا ْمُĳَĺ ِכَĤذٰ رِۚĳُّāĤا ĹِĘ َëِęُĬوَ ۝ ُïĻِéَÜ ُįْĭِĨ َÛْĭכُ َאĨ
 ُكَóَāَ×َĘ אءَكَƯĉِĔ ْכَĭَĐ َאĭْęَýَכَĘ َاñٰİ ْīِĨ ٍÙَĥْęَĔ ĹِĘ َÛْĭכُ ْïَĝَĤ ۝ ٌïĻِıَüوَ ٌěאئِƯø َאıَđَĨ
2ٍïĻِĭَĐ َّאرٍęכَ َّģכُ َħَّĭَıَä ĹِĘ َאĻِĝْĤأَ ۝ ٌïĻِÝَĐ َيَّïَĤ َאĨ َاñٰİ ُįُĭĺِóَĜ َאلَĜوَ ۝ ٌïĺِïَè ْمَĳَĻْĤا
Şu âyetleri okurken şeytan dedi ki :
– “Kur’ân’ ın en mühim fesâhatini, siz onun selâsetinde ve vuzuhunda bu-
luyorsunuz. Hâlbuki şu âyette nereden nereye atl ıyor! Sekerattan, tâ 
kıyâmete atl ıyor. Nefh-i surdan, muhasebenin hitâm ına intikal edi-
yor ve ondan cehenneme idhali zikrediyor. Bu acîb atlamaklar için-de hangi selâset kal ır? Kur’ân’ ın ekser yerlerinde böyle birbirinden 
uzak meseleleri birle ştiriyor. Böyle münasebetsiz vaziyetle selâset, fe-
sâhat nerede kal ır?”
Elcevap Elcevap :
– “Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın esas- ı i’câz ının en mühimlerinden, belâ-
gat ından sonra îcaz ıdır. Îcaz, i’câz- ı Kur’ân’ ın en metin ve en mühim bir esa-
sıdır. Kur’ân- ı Hakîm’de şu mucizâne îcaz o kadar çoktur ve o kadar güzeldir 
ki; ehl-i tetkik, kar şısında hayrettedirler.
1 “Kâf. Şanl ı şerefli Kur’ân hakk ı için.” (Kaf sûresi, 50/1).
2 “Ağzından ç ıkan bir tek söz olmaz ki yan ında, bu i ş için haz ırlanm ış gözcü olmas ın, onun söyledi ğini 
ve yapt ığını kaydetmi ş olmas ın. Vakti geldi ğinde ölüm sekerat ı başlay ınca, can çeki ştiği s ırada insana 
‘İşte!’ denir, ‘senin en çok nefret edip kaçt ığın şey!’ Sûra üfürülür kalk borusu çalar. İşte bu da tehdit 
edilen azab ın günüdür. O gün herkes beraberinde bir muhaf ız, bir de şahit olarak Yüce Divana gelir. 
Allah ona buyurur: ‘Sen bundan gaflet içindeydin. İşte gözünün önünden perdeyi kald ırdık, şimdi art ık 
gözün pek keskindir!’ Yan ındaki arkada şı ‘İşte!’ der, ‘onun defteri! Her ne yapm ışsa, burada yaz ılı!’ 
Allah muhaf ızla şahide veya cehennem görevlisi iki mele ğe: ‘At ın!’ buyuracak, ‘at ın cehenneme her 
nankör, inatç ı kâfiri.” (Kaf sûresi, 50/18-24)
204  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Meselâ:
 ĵَĥَĐ َتْĳَÝْøوَا ُóْĨَْŶا َĹِąُĜوَ אءُƯĩْĤا َăĻِĔوَ ĹِđِĥْĜأَ אءُƯĩَø َאĺوَ אءَكِƯĨ ĹِđَĥْÖا أَرْضُ אƯĺ َģĻِĜوَ
1َīĻِĩِĤَّאčĤا ْمِĳَĝْĥِĤ ًاïْđُÖ َģĻِĜوَ دِيِّĳُåْĤا
Kısa, birkaç cümleyle tufan hâdise-i azîmesini netâiciyle öyle îcazkârâne 
ve mucizâne beyan ediyor ki; çok ehl-i belâgat ı, belâgat ına secde ettirmi ş.2
Hem meselâ:
 ۝ َאıĻٰĻْĝُøوَ ِّٰųا َÙَĜَאĬ ِّٰųا لُĳُøرَ ْħُıَĤ َאلَĝَĘ ۝ َאıĻٰĝْüأَ َßَđَ×ْĬا إِذِ ۝ َאıĺٰĳْĕَĉِÖ دُĳُĩَà ْÛَÖَّñכَ
3َאıĻٰ×ْĝُĐ َאفُíَĺ َźوَ ۝ َאıĺّٰĳَùَĘ ْħِıِ×ْĬَñِÖ ْħُıُّÖرَ ْħِıْĻَĥَĐ َمَïْĨَïَĘ َאİُوóَĝَđَĘ هُĳُÖَّñَכَĘ
İşte Kavm-i Semûd’un acîb ve mühim hâdisât ını ve netâicini ve sû-i âk ı-
betlerini böyle k ısa, birkaç cümle ile îcaz içinde bir i’câz ile selâsetli ve vuzuh-
lu ve fehmi ihlâl etmez bir tarzda beyan ediyor.
Hem meselâ:
َאتِĩُĥُّčĤا ĹِĘ َאدٰىĭَĘ ِįْĻَĥَĐ ِرَïْĝَĬ ْīَĤ أَنْ َّīَčَĘ ًא×ِĄَאĕُĨ َÕَİذَ إِذْ نِĳُّĭĤا وَذَا
4َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ َכَ۠Ĭَאéْ×ُø َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź أَنْ
İşte 5ِįْĻَĥَĐ ِرَïْĝَĬ ْīَĤ أَنْ cümlesinden 6َאتِĩُĥُّčĤا ĹِĘ َאدٰىĭَĘ cümlesine kadar çok 
cümleler matvîdir, o mezkûr olmayan cümleler fehmi ihlâl etmiyor, selâsete 
zarar vermiyor. Hazreti Yunus’un (aleyhisselâm)  kıssas ından mühim esaslar ı zik-
reder, mütebâkisini akla havale eder.
1 “(Kâfirler bo ğulduktan sonra yerle gö ğe:) ‘Ey yeryüzü! Vazifen bitti; suyunu yut. Ey semâ! İhtiyaç 
kalmad ı; yağmuru kes’ diye emir buyuruldu. Su çekildi, i ş bitirildi ve gemi Cudi üzerinde yerle şti ve 
‘Kahrolsun o zâlimler!’ denildi.” (Hûd sûresi, 11/44).
2 Bkz.: es-Suyûtî, el-İtkân 2/149; el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  14/86.
3 “Azg ınlığı yüzünden Semûd halk ı Resûllerinin bildirdi ği gerçekleri yalan sayd ı. Bir ara onlar ın en az ılı 
olanlar ı öne at ıldığında, bu yalanlamalar ı iyice şiddetlendi. Peygamberleri ise kendilerine: ‘Mucizevî 
olarak verilen Allah’ ın devesini ve onun su içme s ıras ını gözetin, ona dokunmay ın!’ dedi. Fakat onlar 
o Peygamberi yalanc ı say ıp deveyi kestiler. Allah da böylesi suç ve isyanlar ı sebebiyle azap indirdi, 
onlar ı yerle bir etti. Bunun sonucundan da asla endi şe etmedi.” ( Şems sûresi, 91/11-15).
4 “Önderler içinde Zünnûn’u da an. O, (inkârda direten ve uyar ılardan hiç etkilenmeyen halk ına) k ıza-
rak onlar ı terk etmi şti. Bizim hiçbir zaman kendisini s ıkıştırmayacağımıza inan ıyordu. Sonra, (dü ştüğü 
bal ığın karn ının, gecenin ve denizin, bir de bulundu ğu halin) karanl ıklar ı içinde, “Sen’den ba şka ilâh 
yoktur. Sen, her türlü kusurdan, eksiklikten, e şi-ortağı bulunmaktan mutlak münezzehsin. Ben, gerçek-
ten kendine yaz ık edenlerden oldum!” diye yakard ı.” (Enbiyâ sûresi, 21/87).
5 “Bizim hiçbir zaman kendisini s ıkıştırmayacağımıza (inan ıyordu).” (Enbiyâ sûresi, 21/87).
6 “Sonra karanl ıklar içinde şöyle yakarm ıştı.” (Enbiyâ sûresi, 21/87).


Hem meselâ Sûre-i Yusuf’ta 1نِĳُĥِøَرْÉَĘ kelimesinden 2ُěĺِّïِّāĤا َאıُّĺأَ ُėُøĳُĺ 
ortas ında yedi-sekiz cümle, îcaz ile tayyedilmi ş; hiç fehmi ihlâl etmiyor, selâ-
setine zarar vermiyor. Bu çe şit mucizâne îcazlar, Kur’ân’da pek çoktur... hem 
pek güzeldir.
Amma Sûre-i Kaf’ ın âyeti ise, ondaki îcaz pek acîb ve mucizânedir. Çünkü 
kâfirin pek müthi ş ve çok uzun ve bir günü elli bin sene olan istikbaline..3 ve o 
istikbalin deh şetli ink ılâbât ında kâfirin ba şına gelecek elîm ve mühim hâdisâ-
ta birer birer parmak bas ıyor, şimşek gibi fikri onlar üstünde gezdiriyor. O pek 
çok uzun zaman ı, haz ır bir sayfa gibi nazara gösterir. Zikredilmeyen hâdisât ı, 
hayale havale edip ulvî bir selâsetle beyan eder.
4نَĳُĩَèْóُÜ ْħَّכُĥَđَĤ اĳُÝِāْĬوَأَ ُįَĤ اĳُđِĩَÝْøَאĘ ْاٰنُóُĝْĤا ِئَóُĜ وَإِذَا
İşte ey şeytan, şimdi bir sözün daha varsa söyle!”
Şeytan der: “Bunlara kar şı gelemem, müdafaa edemem. Fakat çok ah-
maklar var, beni dinliyorlar.. ve insan suretinde çok şeytanlar var, bana yar-
dım ediyorlar.. ve feylesoflardan çok firavunlar var, enâniyetlerini ok şayan 
meseleleri benden ders al ıyorlar; senin bu gibi Sözler’in ne şrine set çekerler. 
Bunun için sana teslim-i silâh etmem.”
5ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “Beni Yusuf’a gönderin.” (Yûsuf sûresi, 12/45).
2 “Ey Yusuf, ey do ğru sözlü ki şi.” (Yûsuf sûresi, 12/46).
3 Âhiretin bir gününün dünyan ın bir gününe nisbeten çok uzun olaca ğına dair bkz.: Secde sûresi, 32/5; 
Meâric sûresi, 70/4.
4 “Öyle ise, Kur’ân okundu ğunda hemen ona kulak verin, susup dinleyin ki merhamete nâil olas ınız.” 
(A’râf sûresi, 7/204).
5 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)ON BEŞİNCİ SÖZ / ZEYL / ŞEYTANIN İKİNCİ İTİRAZI  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------  205
On Alt ıncı Söz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َאنَéْ×ُùَĘ ۝ نُĳَכُĻَĘ ْīכُ ُįَĤ لَĳُĝَĺ أَنْ ْئًאĻَü أَرَادَ اƯإِذ ưُهóْĨأَ אƯĩَّĬإِ
1نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ِيñَّĤا
(İtmi’nân- ı nefsime medar olacak, zulmeti da ğıtacak şu 
âyetin nûrundan “Dört Şua”ı göstermekle kör nefsime bir basîret 
vermek için yaz ılm ıştır.)
Birinci Şua
Ey nefs-i nâdân! Diyorsun ki :
 “Ehadiyet-i Zât- ı ilâhiye ile külliyet-i ef’âli ve vahdet-i şahsiyesiyle 
muînsiz umumiyet-i rubûbiyeti ve ferdâniyeti ile şeriksiz şümûl-ü ta-
sarrufât ı ve mekândan münezzehiyetiyle her yerde hâz ır bulunmas ı 
ve nihayetsiz ulviyetiyle her şeye yak ın olmas ı ve birliği ile her işi biz-
zat elinde tutmas ı; hakâik-i Kur’âniye’dendir. Kur’ân ise, hakîmdir. 
Hakîm ise, ak ıl kabul etmeyen şeyleri akla tahmil etmez. Ak ıl ise, zâ-
hirî bir münâfât ı görüyor. Akl ı teslime sevk edecek bir izah isterim.”
Elcevap Elcevap : Madem öyledir, itmi’nân için istersen, biz de Kur’ân’ ın feyzi-
ne istinaden diyoruz: İsm-i Nur, çok mü şkülât ımızı halletmiş, inşâallah bunu 
da halleder. Akla vâz ıh, kalbe nûrânî olacak temsil yolunu ihtiyar ile İmam 
Rabbânî (radiyallâhu anh)  gibi deriz:
2
ْóَ×َì ْħَĺĳُŜ ĹِĨ ِ÷ْĩَü أَزْ ْħَùْĩَü َمِŻُĔ ْīَĨ ْħَÝْøَóَŊ ْÕَü įَĬ ْħَ×َü įَĬ
1 “Bir şeyi diledi ğinde O’nun buyru ğu, sadece “Ol!” demektir, hemen oluverir... Sübhand ır, münezzeh-
dir O Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir. Ve... hepinizin de dönü şü, O’na olacakt ır.” (Yâsîn 
sûresi, 36/82-83)
2 “Ben ne geceyim, ne de geceye kulluk ederim. Ben bir hakikat güne şinin hâdimiyim ki, size ondan 
haber getiriyorum.” İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/124 (130.Mektub)
Temsil, i’câz- ı Kur’ân’ ın en parlak bir aynas ı olduğundan biz dahi bir 
temsil ile şu s ırra bakaca ğız. Şöyle ki:
Bir tek zât, muhtelif merâyâ vas ıtas ıyla külliyet kesbeder. Cüz’î-yi hakikî 
iken umumî şuûnâta mâlik bir küllî hükmüne geçer. Meselâ: Şems, bir cüz’-
î-yi müşahhas iken e şya-y ı şeffâfe vas ıtas ıyla öyle bir küllî hükmüne geçer ki; 
rûy-u zemini timsâlleriyle, akisleriyle dolduruyor. Hattâ katarât ve parlak zer-rât adedince cilveleri bulunuyor. Güne şin harareti ve ziyâs ı ve ziyâs ının içinde 
olan yedi renkli elvân- ı seb’as ı, her birisi, mukabilindeki e şyaya muhît, âmm 
ve şâmil olduklar ı hâlde; her bir şeffaf şey dahi güne şin timsâliyle beraber ha-
rareti, hem ziyây ı, hem elvân- ı seb’ay ı göz bebe ğinde sakl ıyor ve sâfî kalbini 
ona bir taht yap ıyor. Demek şems, vâhidiyet haysiyetiyle ona mukabil umum 
eşyaya muhît oldu ğu gibi, ehadiyet cihetiyle her bir şeyde güne ş, çok vas ıfla-
rıyla beraber bir nevi cilve-i zât ıyla bulunur.
Madem temsilden temessül bahsine geçtik; temessülün çok envâ ından şu 
meseleye medar olacak üç nev’ine i şaret ederiz.
Birincisi : Kesif, maddî şeylerin akisleridir. O akisler, hem gayrd ır, –ayn 
değil– hem mevâtt ır, ölüdür. Hüviyet-i sûriyesinden ba şka hiçbir hâsiyete mâ-
lik değil. Meselâ; sen aynalar mahzenine girsen, bir Said binler Said olur. Fakat 
zîhayat yaln ız sensin, ötekiler ölüdürler. Hayat hâssalar ı onlarda yoktur.
İkincisi : Maddî nûrânînin akisleridir. Şu akis ayn de ğil, fakat gayr da 
değil. Mâhiyeti tutmuyor, fakat o nûrânînin ekser hâsiyetlerine mâliktir. Onun 
gibi hayy say ılıyor. Meselâ, şems dünyaya girdi. Her bir aynada aksini göster-
di. O akislerin her birinde, güne şin hâssalar ı hükmünde olan hararet, ziyâ ve 
ziyâdaki elvân- ı seb’a bulunuyor. E ğer, faraza güne ş zîşuur olsa idi, (harareti, 
ayn- ı kudreti; ziyâs ı, ayn- ı ilmi; elvân- ı seb’as ı, s ıfât- ı seb’as ı olsa idi) o vakit 
o tek ve yektâ bir güne ş, bir anda her bir aynada bulunur, her birisini kendi-
ne bir nevi ar ş ve bir çe şit telefon yapabilirdi. Birbirine mâni olmazd ı. Her bi-
rimizle aynam ız vas ıtas ıyla görüşebilirdi. Biz ondan uzak iken, o bize bizden 
daha yak ın olurdu.
Üçüncüsü : Nûrânî ruhlar ın aksidir. Şu akis hem hayyd ır, hem ayn’-
dır. Fakat aynalar ın kabiliyeti nisbetinde tezahür etti ğinden, o ruhun mâhiyet-i 
nefsü’l-emriyesini tamamen tutmuyor. Meselâ: Hazreti Cebrâil (aleyhisselâm) , 
Dıhye sûretinde huzur-u nebevî’de bulundu ğu1 bir anda, huzur-u ilâhîde ha ş-
1 Bkz.: Buhârî, menâk ıb 25, fezâilü’l-Kur’ân  1; Müslim, îmân  271, fezâilü’s-sahâbe  100.ON ALTINCI SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------   207
208  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
metli kanatlar ıyla Arş-ı Âzam’ ın önünde secdeye gider,1 hem o anda hesaps ız 
yerlerde bulunur, evâmir-i ilâhiyeyi tebli ğ ederdi. Bir i ş, bir işe mâni olmazd ı. 
İşte şu s ırdand ır ki, mâhiyeti nur ve hüviyeti nûrâniye olan Hazreti Peygamber 
(aleyhissalâtü vesselâm) , dünyada bütün ümmetinin salavâtlar ını birden işitir ve k ı-
yâmette bütün asfiyâ ile bir anda görü şür. Birbirine mâni olmaz. Hattâ evliyâ-
dan, ziyâde nûrâniyet kesbeden ve “ebdâl” denilen bir k ısm ı, bir anda birçok 
yerlerde mü şâhede ediliyormu ş. Ayn ı zât, ayr ı ayr ı çok işleri görüyormu ş.
Evet, nas ıl cismaniyâta cam ve su gibi şeyler ayna olur, öyle de; rûhâni-
yâta dahi hava ve esîr ve âlem-i misâlin baz ı mevcudat ı ayna hükmünde ve 
berk ve hayâl sür’âtinde bir vas ıta-y ı seyr ve seyahat sûretine geçerler ve o 
rûhânîler, hayâl süratiyle o merâyâ-y ı nazîfede, o menâzil-i latîfede gezerler. 
Bir anda binler yerlere girerler.
Madem güne ş gibi âciz ve musahhar mahlûklar ve rûhânî gibi madde ile 
mukayyed nim-nûrânî masnûlar, nûrâniyet s ırrıyla bir yerde iken pek çok yer-
lerde bulunabilirler. Mukayyed bir cüz’î iken, mutlak bir küllî hükmünü al ırlar. 
Bir anda cüz’î bir ihtiyar ile pek çok muhtelif i şleri yapabilirler...
Acaba, maddeden mücerred ve muallâ.. ve tahdid-i kay ıt ve zulmet-i 
kesâfetten münezzeh ve müberrâ.. ve şu umum envâr ve bütün nûrâni-
yât, O’nun envâr- ı kudsiye-i esmâs ının bir kesif z ılâli.. ve umum vücut ve 
bütün hayat ve âlem-i ervâh ve âlem-i misâl, nim- şeffaf bir ayna-y ı cemâ-
li, ve s ıfât ı muhîta ve şuûnât ı külliye olan bir Zât- ı Akdes’in irâde-i külli-
ye ve kudret-i mutlaka ve ilm-i muhîtle tecelli-i s ıfât ı ve cilve-i ef’âli için-
deki teveccüh-i ehadiyetinden hangi şey saklanabilir, hangi i ş ağır gele-
bilir, hangi şey gizlenebilir, hangi fert uzak kalabilir, hangi şah ıs külliyet 
kesbetmeden O’na yana şabilir?
Evet nas ıl güneş, kay ıds ız nûru, maddesiz aksi vas ıtas ıyla sana, senin göz 
bebeğinden daha yak ın olduğu hâlde, sen mukayyed oldu ğun için ondan ga-
yet uzaks ın. Ona yana şmak için çok kay ıdlardan tecerrüt etmek, çok merâ-
tib-i külliyeden geçmek lâz ım gelir. Âdeta mânen yer kadar büyüyüp, kamer 
kadar yükselip, sonra do ğrudan do ğruya güne şin mertebe-i asliyesine bir de-
rece yana şabilir ve perdesiz görü şebilirsin. Öyle de; Celîl-i Zülcemâl, Cemîl-i 
Zülkemâl, sana gayet yak ınd ır. Sen O’ndan gayet uzaks ın. Kalbin kuvveti, ak-
lın ulviyeti varsa, temsildeki noktalar ı hakikate tatbike çal ış...
1 Bkz.: Buhârî, bed’ü’l-halk  6, edeb  41, tevhîd  33; Müslim, îmân  346, birr 157. Ayr ıca bkz.: Ebu’ ş-
Şeyh, el-Azame  2/730, 766-778.
İkinci Şua
Ey nefs-i bîhû ş! Diyorsun ki :
1نُĳَכُĻَĘ ْīכُ ُįَĤ لَĳُĝَĺ أَنْ ْئًאĻَü أَرَادَ اƯإِذ ưُهóْĨأَ אƯĩَّĬإِ
hem 2ُونَóَąْéُĨ َאĭْĺَïَĤ ٌďĻِĩَä ْħُİ ِذَاÍَĘ َةًïِèوَا ًÙَéْĻَĀ َّźإِ ْÛَĬכَא إِنْ gibi âyetler, vü-
cûd-u eşya, s ırf bir emir ile ve def’î oldu ğunu ve
3ْءٍĹَü َّģכُ َīَĝْÜأَ ِۤيñَّĤا ِّٰųا َďْĭُĀ hem 4ُįَĝَĥَì ْءٍĹَü َّģכُ َīَùْèأَ gibi âyetler, vü-
cûd-u eşya, ilim içinde azîm bir kudretle, hikmet içinde dakik bir sa-
natla tedricî oldu ğunu gösteriyorlar. Vech-i tevfiki nedir?
Elcevap Elcevap : Kur’ân’ ın feyzine istinaden deriz:
Evvelâ : Münâfât yoktur. Bir k ısım öyledir; ibtidâdaki îcad gibi. Bir k ısm ı 
böyledir; mislini iade gibi...
Sâniyen : Mevcûdâtta me şhûd olan sühûlet ve sürat ve kesret ve vüs’at 
içinde nihayet intizam, gayet itkan ve hüsn-ü sanat ve kemâl-i hilkat, şu iki 
kısım âyetlerin vücûd-u hakikatlerine katiyen şehâdet eder. Öyle ise, şunla-
rın hariçte tahakkuklar ı medar- ı bahs olmas ı lüzumsuzdur. Belki yaln ız “S ırr- ı 
hikmeti nedir?” denilebilir. Öyle ise, biz dahi bir k ıyas- ı temsîlî ile şu hikme-
te işaret ederiz.
Meselâ: Nas ıl ki, terzi gibi bir sanatç ı, birçok külfetler, meharetlerle mu-
sanna bir şeyi îcad eder ve ona bir model yapar. Sonra onun emsâlini külfet-
siz çabuk yapabilir. Hattâ bazen öyle bir derece sühûlet peydâ eder ki; güya emreder, yap ılır ve öyle kuvvetli bir intizam kesbeder; (saat gibi) güya bir em-
rin dokunmas ıyla işlenir ve işler. Öyle de; Sâni-i Hakîm ve Nakkâ ş-ı Alîm, şu 
âlem saray ını müştemilât ıyla beraber bedî’ bir sûrette yapt ıktan sonra cüz’î ve 
küllî, cüz ve küll her şeye bir model hükmünde bir nizam- ı kaderî ile bir mik-
dâr- ı muayyen vermi ş
tir.
İşte bak, o Nakkâ ş-ı Ezelî, her bir asr ı bir model yaparak mucizât- ı kud-
reti ile murassa, taze bir âlemi ona giydiriyor. Her bir seneyi bir mikyas ede-
1 “Bir şeyi diledi ğinde O’nun buyru ğu, sadece “Ol!” demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi, 36/83)
2 “Bütün olay, tek bir ça ğrıdan ibâret! İşte hepsi duru şma için toplanm ışlar...” (Yâsîn sûresi, 36/53)
3 “İşte bu, her şeyi muhkem ve mükemmel yapan Allah’ ın sanat ıdır.” (Neml sûresi, 27/88)
4 “(O Allah ki), yaratt ığı her şeyi güzel ve muhkem yapt ı.” (Secde sûresi, 32/7)ON ALTINCI SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------   209
210  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
rek havârik- ı rahmetiyle musanna, taze bir kâinat ı o kâmete göre dikiyor. Her 
bir günü bir sat ır yaparak dekâik- ı hikmetiyle müzeyyen, mücedded mevcu-
dat ı onda yaz ıyor.
Hem o Kadîr-i mutlak, her bir asr ı, her bir seneyi, her bir günü bir model 
yapt ığı gibi, rûy-u zemini, her bir da ğ ve sahray ı, bağ ve bostan ı, her bir a ğac ı 
birer model yapm ıştır. Vakit-bevakit, taze taze birer kâinat ı zeminde kuruyor, 
birer yeni dünyay ı îcad ediyor. Birer âlemi al ıp da diğer muntazam bir âlemi 
getiriyor. Mevsim-bemevsim her ba ğ ve bostanda taze taze mucizât- ı kudre-
tini ve hedâyâ-y ı rahmetini gösterir. Yeni birer kitab- ı hikmet-nümâ yaz ıyor. 
Taze taze birer matbaha-y ı rahmetini kuruyor. Mücedded bir hulle-i sanat-nü-
mâ giydiriyor. Her baharda, her bir a ğaca sündüs-misâl taze bir çar şaf giydi-
riyor. Lü’lü-misâl yeni bir murassaâtla süslendiriyor. Y ıldız-misâl rahmet he-
diyeleriyle ellerini dolduruyor.
İşte şu işleri nihayet hüsn-ü sanat ve kemâl-i intizam ile yapan ve şu 
birbiri arkas ında gelen ve zaman ipine tak ılan seyyâr âlemleri, nihayet 
hikmet ve inâyet ve kemal-i kudret ve sanat ile de ğiştiren Zât; elbette ga-
yet Kadîr ve Hakîm’dir.  Nihayet derecede Basîr ve Alîm’dir. Tesadüf O’nun 
işine kar ışamaz. İşte o Zât- ı Zülcelâl’dir ki, şöyle ferman ediyor:
1نُĳَכُĻَĘ ْīכُ ُįَĤ لَĳُĝَĺ أَنْ ْئًאĻَü أَرَادَ اƯإِذ ưُهóْĨأَ אƯĩَّĬإِ
2َبُóْĜأَ َĳُİ أَوْ ِóَāَ×ْĤا ِçْĩَĥכَ َّźإِ ِÙَĐَّאùĤا ُóْĨأَ אƯĨوَ
deyip hem kemâl-i kudretini ilân, hem kudretine nisbeten ha şir ve k ıyâmet 
gayet sehl ve külfetsiz oldu ğunu beyan ediyor. Emr-i tekvînîsi, kudret ve irâ-
deyi tazammun etti ğini ve bütün e şya, evâmirine gayet musahhar ve münkâd 
olduklar ını ve mübâ şeretsiz, müâlecesiz halketti ği için îcad ındaki sühûlet-i 
mutlakay ı ifade için, s ırf bir emirle i şler yapt ığını, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân ile 
ferman ediyor.
Hâs ıl-ı kelâm : Bir k ısım âyetler, e şyada, hususan bidâyet-i îcâd ında ga-
yet derecede hüsn-ü sanat ı ve nihayet derecede kemâl-i hikmeti ilân ediyor. 
Diğer k ısm ı, eşyada, hususan tekrar îcâd ında ve iadesinde gayet derecede sü-
hûlet ve süratini, nihayet derecede ink ıyâd ve külfetsizli ğini beyan eder.
1 “Bir şeyi diledi ğinde O’nun buyru ğu, sadece “Ol!” demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi, 36/83)
2 “K ıyametin olu ş işi ise, başka değil, ancak göz aç ıp kapama yahut daha da k ısa bir anda olup biter.” 
(Nahl sûresi, 16/77)
Üçüncü Şua
Ey haddinden tecavüz etmi ş nefs-i pürvesvâs! Diyorsun ki :
1ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ
2َאıِÝَĻِĀَאĭِÖ ٌñِìاٰ َĳُİ َّźإِ ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ َאĨ
3ِïĺَرِĳْĤا ِģْ×َè ْīِĨ ِįْĻَĤإِ َبُóْĜأَ ُīْéَĬوَ
 gibi âyetler, nihayet derecede kurbiyyet-i ilâhiyeyi gösteriyor.
4نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ
5ٍÙَĭَø َėْĤأَ َīĻِùْĩَì َارُهُïْĝِĨ כَאنَ ْمٍĳَĺ ĹِĘ ِįْĻَĤإِ ُّوحُóĤوَا ُÙٰۤئِכَĥَĩْĤا ُجُóْđَÜ
 ve hadîste vârid olan “ Cenâb- ı Hak, yetmi ş bin hicab arkas ında-
dır.”6 ve mi’râc gibi hakikatler, nihayet derecede bu’diyetimizi gös-
teriyor. Şu s ırr- ı gâm ızı fehme takrib edecek bir izah isterim?
Elcevap Elcevap : Öyle ise, dinle:
Evvelâ : Birinci Şua’ ın âhirinde demi ştik: Nas ıl ki güneş, kay ıds ız nûruyla 
ve maddesiz aksi cihetiyle; sana, senin ruhun penceresi ve onun aynas ı olan 
göz bebe ğinden daha yak ın olduğu hâlde, sen, mukayyed ve maddede mah-
pus olduğun için ondan gayet uzaks ın. Onun, yaln ız bir k ısım akisleriyle, göl-
geleriyle temas edebilirsin ve bir nevi cilveleriyle ve cüz’î tecellileriyle görü şe-
bilirsin ve bir s ınıf sıfatlar ı hükmünde olan elvânlar ına ve bir tâife isimleri hük-
münde olan şualar ına ve mazharlar ına yanaşabilirsin. E ğer güneşin merte-
be-i aslîsine yana şmak ve bizzat do ğrudan do ğruya güne şin zât ı ile görüşmek 
istersen o vakit pek çok kay ıtlardan tecerrüt etmekli ğin ve pek çok merâtib-i 
külliyetten geçmekli ğin lâz ım gelir. Âdeta sen, mânen tecerrüt cihetiyle küre-i 
1 “O Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir.” (Yâsîn sûresi, 36/83)
2 “Yürüyen hiçbir varl ık yoktur ki, Allah, onun perçeminden tutmu ş olmas ın.” (Hûd sûresi, 11/56)
3 “Biz ona şahdamar ından daha yak ınız.” (Kaf sûresi, 50/16).
4 “Ve sonuçta O’na döndürülürsünüz.” (Bakara sûresi, 2/245; Yûnus sûresi, 10/56; Hûd sûresi, 11/34; 
Kasas sûresi, 28/70, 88; Yâsîn sûresi, 36/22, 83, Fussilet sûresi, 41/21; Zuhruf sûresi, 43/85)
5 “Melekler ve Rûh, O Allah’ ın Arşına; miktar ı elli bin sene olan bir günde yükselirler.” (Meâric sûresi, 70/4)
6 Arada yetmi ş bine yak ın perde oldu ğuna dair bkz.: Ebû Ya’lâ, el-Müsned  13/520; et-Taberânî, 
el-Mu’cemü’l-evsat  6/278, 8/382. Ayr ıca bu perdeler olmasa, azamet-i ilâhiyeden her şeyin mahv 
olacağına dair bkz.: Müslim, îmân  293; İbni Mâce, mukaddime  13.ON ALTINCI SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------   211
212  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
arz kadar büyüyüp, hava gibi ruhen inbisât edip ve kamer kadar yükselip, 
bedir gibi mukabil geldikten sonra bizzat perdesiz onunla görü şüp, bir derece 
yanaşmak dâvâ edebilirsin. Öyle de; o Celîl-i Pürkemâl, o Cemîl-i bîmisâl, 
o Vâcibü’l-vücûd, o Mûcid-i külli mevcûd, o Şems-i Sermed, o Sultân- ı 
ezel ve ebed, sana senden yak ınd ır. Sen, O’ndan nihayetsiz uzaks ın.
Kuvvetin varsa temsildeki dekâik ı tatbik et...
Sâniyen : Meselâ: –1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –Bir padi şah ın çok isimleri içinde 
“kumandan” ismi çok mütedâhil dairelerde tezahür eder. Serasker daire-i 
külliyesinden tut, mü şîriyet ve ferîkiyet, tâ yüzba şı, tâ onba şıya kadar geni ş 
ve dar, külli ve cüz’î dairelerde de zuhûr ve tecellisi vard ır. Şimdi bir nefer, 
hizmet-i askeriyesinde onba şı makam ında tezahür eden cüz’î kumandanl ık 
noktas ını merci tutar, kumandan- ı âzam ına şu cüz’î cilve-i ismiyle temas eder 
ve münasebettar olur. E ğer as ıl ismiyle temas etmek, ona o unvan ile görü ş-
mek istese onba şılıktan tâ serasker mertebe-i külliyesine ç ıkmak lâz ım gelir. 
Demek padi şah, o nefere ismiyle, hükmüyle, kanunuyla ve ilmiyle, telefonuy-
la ve tedbiriyle ve e ğer o padi şah, evliyâ-y ı abdâliyeden nûrânî olsa, bizzat 
huzuruyla gayet yak ınd ır. Hiçbir şey mâni olup hâil olamaz. Hâlbuki; o nefer, 
gayet uzakt ır. Binler mertebeler hâil, binler hicaplar fas ıldır. Fakat bazen mer-
hamet eder, hilâf- ı âdet bir neferi huzuruna al ır, lütfuna mazhar eder...
Öyle de; emr-i kün feyekûn’e2 mâlik, güne şler ve y ıldızlar emirber nefer 
hükmünde olan Zât- ı Zülcelâl, her şeye her şeyden daha ziyâde yak ın olduğu 
hâlde her şey O’ndan nihayetsiz uzakt ır. O’nun huzur-u kibriyâ’s ına perdesiz 
girmek istenilse zulmânî ve nûrânî, yâni maddî ve ekvânî ve esmâî ve s ıfâtî 
yetmiş binler hicaptan geçmek, her ismin binler hususî ve küllî derecât- ı tecel-
lisinden ç ıkmak, gayet yüksek tabakât- ı sıfat ında mürûr edip tâ ism-i âzam ı-
na mazhar olan Ar ş-ı Âzam’ ına urûç etmek; e ğer cezb ve lütfu olmazsa, binler 
seneler çal ışmak ve sülûk etmek lâz ım gelir. Meselâ; sen, O’na “ Hâl ık” ismiy-
le yanaşmak istersen “ Senin Hâl ık’ın” hususiyetiyle, sonra “ Bütün insanla-
rın Hâl ık’ı” cihetiyle, sonra “ Bütün zîhayatlar ın Hâl ık’ı” unvan ıyla, sonra 
“Bütün mevcudat ın Hâl ık’ı” ismiyle münasebettarl ık lâz ım gelir. Yoksa z ıll’-
de kal ırsın, yaln ız cüz’î bir cilveyi bulursun.
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)
2 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
Bir İhtar: Temsildeki padi şah, aczi için, kumandanl ık isminin merâti-
binde mü şîr ve ferîk gibi vas ıtalar koymu ştur.
Fakat  1ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ olan Kadîr-i mutlak, vas ıtalardan müsta ğ-
nidir. Vas ıtalar s ırf zâhirîdirler, perde-i izzet ve azamettirler. Ubûdiyet ve 
hayret ve acz ve iftikar içinde saltanat- ı rubûbiyetine dellâld ırlar, temâ şâ-
gerdirler. Muîni de ğiller, şerîk-i saltanat- ı rubûbiyet olamazlar.
Dördüncü Şua
İşte ey tembel nefsim! Bir nevi mi’râc hükmünde olan namaz ın hakika-
ti; sâb ık temsilde bir nefer mahz- ı lütuf olarak huzur-u şâhâneye kabulü gibi; 
mahz- ı rahmet olarak Zât- ı Celîl-i Zülcemâl ve Mâbud-u Cemîl-i Zülcelâl’in 
huzuruna kabulündür. “ Allahu Ekber ” deyip mânen ve hayâlen veya niye-
ten iki cihandan geçip kayd- ı maddiyâttan tecerrüt edip bir mertebe-i külli-
ye-i ubûdiyete veya küllînin bir gölgesine veya bir sûretine ç ıkıp bir nevi hu-
zura müşerref olup 2ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ hitab ına (herkesin kabiliyeti nisbetinde) bir maz-
hariyet-i azîmedir. Âdeta harekât- ı salâtiyede tekrarla “ Allahu Ekber, Allahu 
Ekber ” demekle kat’- ı merâtib ve terakkiyât- ı mâneviyeye ve cüz’iyattan de-
vâir-i külliyeye ç ıkmas ına bir işarettir ve mârifetimiz haricindeki kemâlât- ı kib-
riyâ’s ının mücmel bir unvan ıdır. Güya her bir “ Allahu Ekber ” bir basamak- ı 
mi’râciyeyi kat’ ına işarettir. İşte şu hakikat-i salâttan mânen veya niyeten ve-
ya tasavvuren veya hayâlen bir gölgesine, bir şua ına mazhariyet dahi büyük 
bir saadettir. İşte hacda pek kesretli “ Allahu Ekber ” denilmesi şu s ırdand ır. 
Çünkü; hacc- ı şerif, bilasâle herkes için bir mertebe-i külliyede bir ubûdiyettir. 
Nas ıl ki bir nefer, bayram gibi bir yevm-i mahsusta ferîk dairesinde bir ferîk 
gibi, padi şah ın bayram ına gider ve lütfuna mazhar olur. Öyle de; bir hac ı, ne 
kadar âmî de olsa, kat’- ı merâtib etmi ş bir veli gibi umum aktâr- ı arz ın Rabb-i 
Azîm’i unvan ıyla Rabbine müteveccihtir. Bir ubûdiyet-i külliye ile mü şerref-
tir. Elbette hac miftah ıyla aç ılan merâtib-i külliyye-i rubûbiyet ve dürbünüy-
le nazar ına görünen âfâk- ı azamet-i ulûhiyet ve şeâiriyle kalbine ve hayâline 
gittikçe geni şlenen devâir-i ubûdiyet ve merâtib-i kibriyâ ve ufk-u tecelliyât ın 
verdiği hararet, hayret ve deh şet ve heybet-i rubûbiyet; 3
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ.. ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ ile 
1 “Her şey üzerinde hâkimiyet elindedir.” (Mü’minûn sûresi, 33/88; Yâsîn sûresi, 36/83)
2 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet ederiz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
3 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.ON ALTINCI SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------   213
214  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
teskin edilebilir ve onunla, o merâtib-i münke şife-i meşhûde veya mutasavvi-
re ilân edilebilir. Hac’dan sonra şu mânâ-y ı ulvî ve küllî, muhtelif dereceler-
de bayram namaz ında, yağmur namaz ında, husûf-küsûf namaz ında, cemaat-
le k ılınan namazda bulunur. İşte şeâir-i İslâmiye’nin, velev sünnet kabilinden 
dahi olsa ehemmiyeti şu s ırdand ır.
1نِĳُّĭĤوَا ْכَאفِĤا َīْĻَÖ ُįَĭَائِõَì َģَđَä ْīَĨ َאنَéْ×ُø
2نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ِيñَّĤا َאنَéْ×ُùَĘ
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
4َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
5َّאبُİَĳْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ ًۚÙَĩْèرَ ْכَĬُïَĤ ْīِĨ َאĭَĤ ْÕَİوَ َאĭَÝْĺَïَİ إِذْ َïْđَÖ َאĭَÖĳُĥُĜ ِغْõُÜ َź َאĭَّÖرَ
 ۪įِĬَاĳْìوَإِ ۪įِÖَאéْĀوَأَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِħَčْĐَْŶا ِכَĩْøا ِóَıْčَĨ َمِóَْכْŶا ِכَĤĳُøرَ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀوَ
6َīĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺ َīĻِĨاٰ ۪įِĐَא×ْÜوَأَ
1 Kudretinin hazinelerini bir ‘Ol!’ emriyle var eden Zât- ı Zülcelâl, her türlü kusurdan münezzehtir.
2 “Sübhand ır, münezzehdir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir. Ve... hepinizin de dönü şü, 
O’na olacakt ır.” (Yâsîn sûresi, 36/83)
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
4 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)
5 “Ey bizim Kerîm Rabbimiz, bize hidâyet verdikten sonra kalblerimizi sapt ırma ve kat ından bize bir 
rahmet ba ğışla. Şüphesiz ba ğışı bol olan Vehhab sensin Sen!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
6 İsm-i âzam ının mazhar ı olan Resûl-i Ekremine, âl ve ashab ına, ihvân ına ve ona tâbi olanlara salât ve 
selâm et. Kabul buyur ey Erhamürrâhimîn olan Rabbimiz.
Küçük Bir Zeyl
Kadîr-i Alîm ve Sâni-i Hakîm, kanuniyet şeklindeki âdât ının gösterdi ği ni-
zam ve intizamla, kudretini ve hikmetini ve hiçbir tesadüf, i şine kar ışmad ığı-
nı izhar etti ği gibi; şuzûzât- ı kanuniye ile, âdetinin hârikalar ıyla, tagayyürât- ı 
sûriye ile, te şahhusât ın ihtilâfât ıyla, zuhûr ve nüzûl zaman ının tebeddülüyle 
meşîetini, irâdetini, fâil-i muhtar oldu ğunu ve ihtiyar ını ve hiçbir kay ıd alt ın-
da olmad ığını izhar edip yeknesak perdesini y ırtarak ve her şey, her anda, her 
şe’n de, her şeyinde O’na muhtaç ve rubûbiyetine münkâd oldu ğunu i’lâm et-
mekle gafleti da ğıtıp, ins ve cinnin nazarlar ını esbâptan Müsebbibü’l-esbâb’a 
çevirir. Kur’ân’ ın beyanât ı şu esâsa bak ıyor:
Meselâ : Ekser yerlerde bir k ısım meyvedâr a ğaçlar bir sene meyve verir, 
yâni rahmet hazinesinden ellerine verilir, o da verir. Öbür sene bütün esbâb- ı 
zâhiriye haz ırken meyveyi al ıp vermiyor.
Hem meselâ : Sâir umûr-u lâz ımeye muhâlif olarak ya ğmurun evkât- ı 
nüzûlü o kadar mütehavvildir ki, mu ğayyebât- ı hamsede1 dahil olmu ştur. 
Çünkü: Vücûdda en mühim mevki, hayat ve rahmetindir. Ya ğmur ise, men-
şe-i hayat ve mahz- ı rahmet oldu ğu için elbette o âb- ı hayat, o mâ-y ı rahmet, 
gaflet veren ve hicâb olan yeknesak kaidesine girmeyecek, belki, do ğrudan 
doğruya Cenâb- ı Mün’im, Muhyî ve Rahmân ve Rahîm olan Zât- ı Zülcelâl, 
perdesiz, elinde tutacak; tâ, her vakit dua ve şükür kap ılar ını aç ık b ırakacak.
Hem meselâ : R ızık vermek ve muayyen bir sîmâ vermek, birer ihsan- ı 
mahsus eseri gibi ummad ığı tarzda olmas ı; ne kadar güzel bir sûrette me şîet 
ve ihtiyar- ı rabbâniyeyi gösteriyor. Daha tasrîf-i hava ve teshîr-i sehâb gibi şu-
ûnât- ı îlâhiyeyi bunlara k ıyas et...
1 Bkz.: Lokman sûresi, 31/34; Buhârî, istiskâ  29, tefsîru sûre (6)  1, (13) 1, (31) 2, tevhîd  4; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  2/24, 52, 58, 122.
On Yedinci Söz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ُīَùْèأَ ْħُıُّĺأَ ْħُİَĳُĥْ×َĭِĤ َאıَĤ ًÙَĭĺزِ َْرْضِŶا ĵَĥَĐ َאĨ َאĭْĥَđَä َّאĬإِ
1ُزًاóُä ًاïĻِđَĀ َאıْĻَĥَĐ َאĨ نَĳُĥِĐَאåَĤ َّאĬوَإِ ۝ ًŻَĩَĐ
2ٌĳْıَĤوَ ٌÕِđَĤ َّźإِ אƯĻْĬُّïĤا ةُĳٰĻَéْĤا َאĨوَ
(Bu Söz, İki Âlî Makam ve Bir Parlak Zeyl’den İbarettir.)
[Birinci Makam]
Hâl ık-ı Rahîm ve Rezzâk- ı Kerîm ve Sâni-i Hakîm; şu dünyay ı âlem-i er-
vâh ve ruhâniyât için bir bayram, bir şehrâyin suretinde yap ıp bütün esmâ-
sının garâib-i nukû şuyla süslendirip küçük-büyük, ulvî-süflî her bir ruha, ona 
münasip ve o bayramdaki ayr ı ayr ı hesaps ız mehâsin ve in’âmâttan istifade 
etmeğe muvâf ık ve havâs ile mücehhez bir cesed giydirir, bir vücûd-u cismâ-
nî verir, bir defa o temâ şâgâha gönderir.
Hem zaman ve mekân cihetiyle pek geni ş olan o bayram ı; as ırlara, sene-
lere, mevsimlere hatta günlere, k ıtalara taksim ederek her bir asr ı, her bir se-
neyi, her bir mevsimi, hatta bir cihette her bir günü, her bir k ıtay ı, birer tâi-
fe ruhlu mahlûkat ına ve nebatî masnûât ına birer resmî geçit tarz ında bir ulvî 
bayram yapm ıştır. Ve bilhassa rûy-u zemin, hususan bahar ve yaz zaman ında 
masnûât- ı sağîrenin tâifelerine öyle şâşaal ı ve birbiri arkas ında bayramlard ır 
ki; tabakât- ı âliyede olan ruhâniyât ı ve melâikeleri ve sekene-i semâvât ı seyre 
celbedecek bir câzibedârl ık görünüyor ve ehl-i tefekkür için öyle şirin bir mü-
tâlaagâh oluyor ki, ak ıl tarifinden âcizdir.
1 “Biz, dünyada bulunan her şeyi ona bir zinet k ıldık. Böylece insanlardan kimin daha iyi i ş gerçekleşti-
receğini ortaya koymak istedik. Ve elbette Biz onun üstünde ne varsa hepsini, kupkuru yap ıp dümdüz 
edeceğiz.” (Kehf sûresi, 18/7-8).
2 “Dünya hayat ı bir oyun ve oyalanmadan ba şka bir şey değildir.” (En’âm sûresi, 6/32).
Fakat bu ziyâfet-i ilâhiye ve bayram- ı rabbâniyedeki ism-i Rahmân ve 
Muhyî’nin tecellilerine mukabil ism-i Kahhâr ve Mümît, firak ve mevt ile kar şı-
lar ına ç ıkıyorlar. Şu ise: 1ْءٍĹَü َّģכُ ْÛَđِøوَ ĹِÝَĩْèوَرَ rahmetinin vüs’at-i şümûlü-
ne zâhiren muvâf ık düşmüyor. Fakat hakikatte birkaç cihet-i muvâfakati var-
dır. Bir ciheti şudur ki:
Sâni-i Kerîm, Fât ır-ı Rahîm, her bir tâifenin resmi geçit nöbeti bittikten ve 
o resmi geçitten maksud olan neticeler al ınd ıktan sonra, ekseriyet itibar ıyla 
dünyadan, merhametkârâne bir tarz ile tenfir edip usand ırıyor.. istirahate bir 
meyil ve ba şka bir âleme göçme ğe bir şevk ihsan ediyor.. ve vazife-i hayat-
tan terhis edildikleri zaman, vatan- ı aslîlerine bir meyelân- ı şevk-engiz, ruhla-
rında uyand ırıyor.
Hem o Rahmân’ ın nihayetsiz rahmetinden uzak de ğil ki; nas ıl vazife u ğ-
runda, mücâhede i şinde telef olan bir nefere şehâdet rütbesini veriyor ve kur-
ban olarak kesilen bir koyuna, âhirette cismânî bir vücûd-u bâkî vererek, S ırat 
üstünde, sahibine Burak gibi bir bineklik mertebesini vermekle mükâfatlan-dırıyor...
2 Öyle de, sâir zîruh ve hayvanât ın dahi, kendilerine mahsus vazife-i 
fıtriye-i rabbâniyelerinde ve evâmir-i sübhâniyenin itaatlerinde telef olan ve 
şiddetli me şakkat çeken zîruhlar ın, onlara göre bir çe şit mükâfât- ı ruhâniye ve 
onlar ın istidâdlar ına göre bir nevi ücret-i mâneviye, o tükenmez hazine-i rah-
metinden baîd de ğil ki bulunmas ın. Dünyadan gitmelerinden pek çok incin-
mesinler, belki memnun olsunlar.
3ُّٰųا َّźإِ َÕْĻَĕْĤا ُħَĥْđَĺ َź
Lâkin, zîruhlar ın en eşrefi ve şu bayramlarda kemiyet ve keyfiyet cihetiy-
le en ziyâde istifade eden insan, dünyaya pek çok meftûn ve müptelâ oldu ğu 
hâlde, dünyadan nefret ve âlem-i bekâya geçmek için eser-i rahmet olarak i ş-
tiyak-engîz bir hâlet verir. Kendi insaniyeti dalâlette bo ğulmayan insan, o hâ-
letten istifade eder. Rahat- ı kalb ile gider. Şimdi, o hâleti intaç eden vecihler-
den, numûne olarak be şini beyan edece ğiz.
Birincisi : İhtiyarl ık mevsimiyle; dünyevî, güzel ve câzibedâr şeyler üstün-
de fenâ ve zevâlin damgas ını ve ac ı mânâs ını göstererek, o insan ı dünyadan 
ürkütüp, o fâniye bedel, bir bâkî matlubu aratt ırıyor.4
1 “Rahmetim her şeyi kaplar.” (A’râf sûresi, 7/156)
2 “Kurbanlar ınızı hoş tutun; zira onlar S ırat köprüsünde sizin bineklerinizdir.” anlam ındaki hadis için 
bkz.: ed-Deylemî, el-Müsned  1/85.
3 Hiç kimse gayb ı bilemez, gayb ı yaln ız Allah bilir.
4 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/185; Hadîd sûresi, 57/20.ON YED İNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------   217
218  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İkincisi : İnsan ın alâka peydâ etti ği bütün ahbâblardan yüzde doksan do-
kuzu, dünyadan gidip di ğer bir âleme yerle ştikleri için, o ciddî muhabbet sâ-
ikas ıyla, o ahbâb ın gittiği yere bir i ştiyak ihsan edip, mevt ve eceli mesrûrâ-
ne karşılatt ırıyor.1
Üçüncüsü : İnsandaki nihayetsiz zay ıflık ve acizli ği, baz ı şeylerle ihsâs et-
tirip, hayat yükü ve ya şamak tekâlifi ne kadar a ğır olduğunu anlatt ırıp, istira-
hate ciddî bir arzu ve bir diyâr- ı âhere gitmeye samimî bir şevk veriyor.
Dördüncüsü : İnsan- ı mümine nûr-u iman ile gösterir ki:
Mevt, idam de ğil, tebdil-i mekând ır. Kabir ise, zulümâtl ı bir kuyu a ğzı de-
ğil, nûrâniyetli âlemlerin kap ısıdır. Dünya ise, bütün şâşaas ıyla âhirete nis-
beten bir zindan hükmündedir.2 Elbette, zindan- ı dünyadan bostan- ı cinâ-
na ç ıkmak ve müz’iç da ğdağa-y ı hayat- ı cismâniyeden âlem-i rahata ve mey-
dan- ı tayerân- ı ervâha geçmek ve mahlûkat ın s ıkıntılı gürültüsünden s ıyrılıp 
huzur-u Rahmân’a gitmek; bin can ile arzu edilir bir seyahattir, belki bir saa-dettir.
Beşincisi : Kur’ân’ ı dinleyen insana, Kur’ân’daki ilm-i hakikati ve nûr-u 
hakikatle dünyan ın mâhiyetini bildirmekli ği ile dünyaya a şk ve alâka pek mâ-
nâs ız olduğunu anlatmakt ır.
3 Yani, insana der ve isbat eder ki:
“Dünya; bir kitab- ı samedânîdir . Hurûf ve kelimât ı, nefislerine de ğil; 
belki, başkas ının zât ve s ıfat ve esmâs ına delâlet ediyorlar. Öyle ise, mânâs ını 
bil, al.. nukû şunu b ırak, git!..
Hem bir mezraad ır.4 Ek ve mahsulünü al, muhafaza et.. müzahrafât ını 
at, ehemmiyet verme!..
Hem birbiri arkas ında daim gelen geçen aynalar mecmuas ıdır. Öyle 
ise, onlarda tecelli edeni bil, envâr ını gör.. ve onlarda tezahür eden esmâ-
nın tecelliyât ını anla ve müsemmâlar ını sev.. ve zevâle ve k ırılmaya mahkûm 
olan o cam parçalar ından alâkan ı kes!..
Hem seyyâr bir ticaretgâht ır. Öyle ise, al ış verişini yap, gel.. ve senden ka-
çan ve sana iltifât etmeyen kafilelerin arkalar ından beyhûde ko şma, yorulma!..
1 Bkz.: Yûnus sûresi, 10/7-11.
2 Bkz.: Tevbe sûresi, 9/38; Nahl sûresi, 16/30; Furkan sûresi, 25/15; Ankebût sûresi, 29/64; Muhammed 
sûresi, 47/36.
3 Bu konudaki baz ı ayetler için bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/14; Kehf sûresi, 18/45-46; Tâhâ sûresi, 20/131.
4 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.
Hem muvakkat bir seyrangâht ır. Öyle ise, nazar- ı ibretle bak ve zâhirî çir-
kin yüzüne de ğil; belki, Cemîl-i Bâkî’ye bakan gizli, güzel yüzüne dikkat et, ho ş 
ve faydal ı bir tenezzüh yap, dön.. ve o güzel manzaralar ı irâe eden ve güzelleri 
gösteren perdelerin kapanmas ıyla ak ılsız çocuk gibi a ğlama, merak etme!..
Hem bir misafirhânedir.  Öyle ise, onu yapan Mihmandâr- ı Kerîm’in iz-
ni dairesinde ye, iç, şükret.. kanunu dairesinde i şle, hareket et.. sonra arka-
na bakma, ç ık, git.. herzekârâne, fuzulî bir surette kar ışma.. senden ayr ılan ve 
sana ait olmayan şeylerle mânâs ız uğraşma ve geçici i şlerine bağlan ıp boğul-
ma!..” gibi zâhir hakikatlerle dünyan ın iç yüzündeki esrar ı gösterip, dünyadan 
müfarakat ı gayet hafifle ştirir, belki hü şyâr olanlara sevdirir ve rahmetinin her 
şeyde ve her şe’ninde bir izi bulundu ğunu gösterir.
İşte Kur’ân şu “beş vecih ”e işaret ettiği gibi, başka hususî vecihlere dahi 
âyât- ı Kur’âniye i şaret ediyor…
Veyl o kimseye ki, şu beş vecihden bir hissesi olmaya!..ON YED İNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------   219
On Yedinci Söz’ün İkinci Makam ı1(Hâşiye)
Bırak biçâre feryâd ı, belâdan gel tevekkül k ıl.
Zira feryâd; belâ-ender, hatâ-ender, belâd ır bil.
* * *
Belâ vereni buldunsa, atâ-ender, safâ-ender, belâd ır bil.
Bırak feryâd ı, şükür k ıl, mânend-i belâbil, demâ keyfinden
güler hep gül mül.
* * *
Ger bulmazsan; bütün dünya cefâ-ender, fenâ-ender, hebad ır bil.
Cihan dolu belâ ba şında varken, ne ba ğırırsın küçük bir belâdan,
gel tevekkül k ıl.
* * *
Tevekkül ile belâ yüzünde gül, tâ o da gülsün.
O güldükçe küçülür, eder tebeddül.
* * *
Bil ey hodgâm, bu dünyada saadet, terk-i dünyada..Hudâbîn isen, o kâfidir, b ıraksan da bütün e şya lehinde.
* * *
Ger hodbin isen, helâkettir, ne yaparsan bütün e şya aleyhinde.
Demek terki gerektir, her iki hâlde bu dünyada.
* * *
Terki demek: Hudâ mülkü, O’nun izni, O’nun nâm ıyla bakmakta...
Ticaret istiyorsan ger, şu fânî ömrünü bâkîye tebdilde.
* * *
Eğer nefsine tâlib isen, çürüktür, hem temelsiz de..
Eğer âfâk ı ister isen, fenâ damgas ı üstünde.
* * *
Demek de ğmez ki al ınsa, çürük mald ır hep bu çar şıda.
Öyle ise, geç.. İyi mallar dizilmi ş arkas ında...
1(Hâşiye) Bu ikinci makamdaki parçalar şiire benzer, fakat şiir değiller. Kasdî nazmedilmemi ş-
ler. Belki hakikatlerin kemal-i intizam ı cihetinde, bir derece manzum sûretini alm ışlar.
Siyah Dut’un Bir Meyvesi
(O mübarek dut ba şında Eski Said, Yeni Said lisan ıyla söylemi ştir.)
Muhatab ım Ziyâ Pa şa değil, Avrupa meftûnlar ıdır.
Mütekellim nefsim de ğil, tilmiz-i Kur’ân nâm ına kalbimdir.
* * *
Geçen sözler hakikattir, sak ın şaşma, hudûdundan hazer a şma.
Ecânib fikrine sapma, dalâlettir kulak asma, eder elbet seni nâdim.
* * *
Görürsün en ziyâdâr ın, zekâvette alemdâr ın
O hayretten der dâim: “Eyvah! kimden kime şekvâ edeyim,
ben dahi şaştım.”
* * *
Kur’ân dedirtir; ben de derim, hiç de çekinmem.
O’ndan O’na şekvâ ederim, sen gibi şaşmam.
* * *
Hak’dan Hakk’a feryâd ederim, sen gibi a şmam.
Yerden gö ğe dâvâ ederim, sen gibi kaçmam.
* * *
Ki Kur’ân’da hep dâvâ nurdan nurad ır, sen gibi caymam.
Kur’ân’dad ır hak hikmet, isbât ederim, muhâlif felsefeyi 
beş para saymam.
* * *
Furkan’dad ır elmas hakikat, dercân ederim, sen gibi satmam.
Halktan Hakk’a seyrân ederim, sen gibi sapmam.
* * *
Dikenli yolda tayerân ederim, sen gibi basmam.Ferşten arşa şükrân ederim, sen gibi asmam.
* * *
Mevte, ecele dost bakar ım, sen gibi korkmam.
Kabre gülerekten girerim, sen gibi ürkmem.
* * *
222  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Ejder ağzı, vahşet yatağı, hiçlik bo ğazı sen gibi görmem.
Ahbâba kavu şturur beni, kabirden dar ılmam, sen gibi k ızmam.
* * *
Rahmet kap ısı, nur kap ısı, hak kap ısı; ondan s ıkılmam,
geri çekilmem.“Bismillâh” diyerek çal ıyorum
1(Hâşiye-1) arkama bakmam,
dehşet de almam.
* * *
“Elhamdülillâh” diyerek rahat bulup yataca ğım,
zahmeti çekmem, vah şette kalmam.
“Allâhu Ekber” diyerek ezân- ı haşri işitip kalkaca ğım,2(Hâşiye-2)
mahşer-i ekber’den çekinmem, mescid-i âzam’dan çekilmem.
* * *
Lütf-u Yezdân, nûr-u Kur’ân, feyz-i îmân sayesinde hiç üzülmem.
Durmay ıp koşacağım, Arş-ı Rahmân z ılline uçaca ğım,
sen gibi şaşmam! İnşâallah.
1(Hâşiye-1) Eyvah diyerek kaçm ıyorum.
2(Hâşiye-2) İsrâfil’in ezân ını fecr-i ha şirde işitip Allahu Ekber diyerek kalkaca ğım. Salât- ı kübrâ-
dan çekilmem, mecma- ı ekberden çekinmem.
Kalbe Fârisî Olarak Tahattur Eden 
Bir Münâcât
ِّĹِøَאرِęْĤا َאنِĻَ×ْĤِאÖ َاñٰכَİ ِÕْĥَĝْĤا ĹِĘ َتْóَّĉَíَÜ َאةُäَאĭُĩْĤا ِهِñٰİ
(Yani bu münâcât, kalbe Fârisî olarak tahattur etti ğinden Fârisî 
yaz ılm ıştır. Evvelce matbu olan “Hubâb Risalesi”nde dercedilmi şti.)
َمْïĺدِ ĹِĩَĬ َאنْĨدَرْ دْرَاĳُì دَرْدِ ْدَمْ،óכَ ĹِĨ ْóَčَĬ ْÛَıِä ْûَýَÖ !رَبْ َאĺ
Yâ Rab! Tevekkülsüz, gafletle, iktidar ve ihtiyar ıma dayan ıp derdime der-
man aramak için cihat- ı sitte denilen alt ı cihette nazar gezdirdim. Maatteessüf 
derdime derman bulamad ım. Mânen bana denildi ki: “Yetmez mi dert, der-
man sana!”
ÛْùَĭَĨ َرْïَŊ َارِõَĨ رُوزْ دِي: įכِ َمْïĺدِ ĹِĨ ْÛَøرَا دَرْ
Evet, gafletle sa ğımdaki geçmi ş zamandan teselli almak için bakt ım. 
Fakat gördüm ki; dünkü gün, pederimin kabri.. ve geçmi ş zaman, ecdâd ımın 
bir mezar- ı ekberi suretinde göründü.. teselli yerine vah şet verdi.(Hâşiye)
(Hâşiye): İman; o vah şetli mezar- ı ekberi, ünsiyetli bir meclis-i münevver 
ve bir mecma- ı ahbab gösterir.
ÛْùَĭَĨ ِóْ×َĜ ْدَاóَĘ :įכِ َمْïĺدِ ْŉَŒ وَدَرْ
Sonra soldaki istikbâle bakt ım. Derman bulamad ım. Belki yar ınki gün, 
benim kabrim ve istikbâl ise, emsâlimin ve nesl-i âtînin bir kabr-i ekberi sure-tinde görünüp, ünsiyet de ğil belki vah şet verdi.
(Hâşiye)
(Hâşiye): İman ve huzur-u iman, o deh şetli kabr-i ekberi, sevimli saadet 
saraylar ında bir davet-i rahmâniye gösterir.
ÛْùَĭَĨ َابِóِĉْĄاِ ْóُŊ ِħْùِä تِĳُÖَאÜ :ُوزْóْĩĺوَإِ
Soldan dahi hay ır görünmedi ği için, haz ır güne bakt ım. Gördüm ki: Şu 
gün, güya bir tabuttur. Hareket-i mezbûhânede olan cismimin cenazesini ta-şıyor.
(Hâşiye)
(Hâşiye): İman, o tabutu, bir ticaretgâh ve şâşaal ı bir misafirhâne 
gösterir.
224  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Ûْøاَ َאدَهÝْùĺاِ ْīَĨ َאزَۀِĭَä óْĩُĐ ِóَø ْóَÖ
İşbu cihetten dahi devâ bulamad ım. Sonra ba şımı kald ırıp şecere-i ömrü-
mün başına bakt ım. Gördüm ki; o a ğac ın tek meyvesi benim cenazemdir ki, 
o ağac ın üstünde duruyor, bana bak ıyor.(Hâşiye)
(Hâşiye): İman, o a ğac ın meyvesini cenaze de ğil, belki ebedî hayata 
mazhar ve ebedî saadete namzed olan ruhumun eskimi ş yuvas ından, 
yıldızlarda gezmek için ç ıktığını gösterir.
ÛْùَĭَĨ َאمِčِĐ ِóَÝْùَאכِìوَ ْīَĨ ِÛَĝْĥِì َאכـِì اٰبِ: َمْïَĜ دَرْ
O cihetten dahi me’yûs olup ba şımı aşağıya eğdim. Bakt ım ki: Aşağıda, 
ayak alt ında kemiklerimin topra ğı ile mebde-i hilkatimin topra ğı birbirine ka-
rışmış gördüm. Derman de ğil, derdime dert katt ı.(Hâşiye)
(Hâşiye): İman, o topra ğı, rahmet kap ısı ve cennet salonunun perdesi 
olduğunu gösterir.
ْÛْùَœĻِİ دَرْ ْőĻِİ َאدْĻْĭُÖ ĹِÖ َאءِĻْĬدُ ْīĺاِ: ْħَĭĻِÖ َمْ،óَŝِĬ ĹِĨ ْ÷َŊ دَرْ نْĳُŒ
Ondan dahi nazar ı çevirip arkama bakt ım. Gördüm ki; esass ız, fânî bir 
dünya, hiçlik derelerinde ve adem zulümât ında yuvarlan ıp gidiyor.
Derdime merhem de ğil, belki vah şet ve deh şet zehirini ilâve etti.(Hâşiye)
(Hâşiye): İman, o zulümâtta yuvarlanan dünyay ı, vazifesi bitmi ş, mânâ-
sını ifade etmi ş, neticelerini kendine bedel vücutta b ırakm ış mektûbât- ı 
samedâniye ve sahâif-i nukû ş-u sübhâniye oldu ğunu gösterir.
Ûْøاَ َאدَهýُŜ ْóْ×َĜ دَرِ ْ،ħَĭכُĻِĨ ْóَčَĬ َازَۀِïْĬاَ: ْûĻِـŊ وَدَرْ
ÛْøَارَïĺِïَŊ دِرَازْ ُورُوïَÖ ْïَÖاَ وَرَاهِ
Onda dahi hay ır görmedi ğim için ön taraf ıma, ileriye nazar ımı gönder-
dim. Gördüm ki; kabir kap ısı yolumun ba şında aç ık görünüp, onun arkas ın-
da ebede giden cadde, uzaktan uza ğa nazara çarp ıyor.(Hâşiye)
(Hâşiye): İman, o kabir kap ısını, âlem-i nur kap ısı ve o yol dahi, saadet-i 
ebediye yolu oldu ğunu gösterdi ğinden, dertlerime hem derman, hem 
merhem olur.
Ûْøدَ دَرْ ÛْùĻِĬ ِيõĻِŒ َאرِيĻِÝْìاِ ْءِõُä ْõُä َاóَĨ
İşte şu alt ı cihette ünsiyet ve teselli de ğil, belki deh şet ve vah şet ald ığım 
onlara mukabil, benim elimde bir cüz-ü ihtiyârîden ba şka hiçbir şey yoktur ki, 
ona dayan ıp onunla mukabele edeyim.(Hâşiye)
(Hâşiye): İman, o cüz-ü lâyetecezzâ hükmündeki cüz-ü ihtiyârî yerine, 
gayr-i mütenâhî bir kudrete istinad etmek için bir vesika verir ve belki iman bir vesikad ır.
ÛْøَאرَĻَĐ ْħכَ ْħَİ و َאهُÜĳכُ ْħَİ ْ،õِäَאĐ ْħَİ ْءõُä اُو įכِ
Hâlbuki o cüz-ü ihtiyârî denilen silâh- ı insanî hem âciz, hem k ısad ır, hem 
ayar ı noksand ır, îcâd edemez, kisbden ba şka hiçbir şey elinden gelmez.(Hâşiye)
(Hâşiye): İman, o cüz-ü ihtiyârîyi, Allah nâm ına istimâl ettirip her şeye 
karşı kâfî getirir. Bir askerin cüz-î kuvvetini, devlet hesab ına istimâl etti ği 
vakit, binler kuvvetinden fazla i şler görmesi gibi...
ÛْøذَĳُęُĬ َارِïَĨ ْģَ×ْĝَÝْùُĨ دَرْ įَĬ لْ،ĳُĥُè َאلِåَĨ ĹِĄَאĨ دَرْ įَĬ
Ne geçmi ş zamana hulûl edebilir, ne de gelecek zamana nüfûz edebilir. 
Mazi ve müstakbele ait emellerime ve elemlerime faydas ı yoktur.(Hâşiye)
(Hâşiye): İman, dizginini cism-i hayvanînin elinden al ıp; kalbe, ruha 
teslim etti ği için; maziye nüfûz ve müstakbele hulûl edebilir. Çünkü kalb ve 
ruhun daire-i hayat ı geniştir.
ÛْùَĤَّאĻَø اٰنِ َכْĺوَ َאلْ،è َאنِĨزَ ْīĺاِ اُو َانِïْĻَĨ
O cüz-ü ihtiyârînin meydan- ı cevelân ı, k ısac ık şu zaman- ı hâz ır ve bir ân- ı 
seyyâldir.
،Ûْøاَ įَÝْüِĳُĬ ِכَאرَهüاٰ ĳُÜ ْرَتِïُĜ ِħَĥَĜ َא،ıęْđَĄوَ َאİóْĝَĘ įَĩَİ ْīĺاِ َאÖ
ْïَĨْóَø ِģَĨوَاَ ْïَÖاَ ِģْĻَĨ :«َאĨ َتِóْĉِĘ دَرْ»
İşte şu bütün ihtiyaçlar ımla ve zay ıflığımla ve fakr ve aczimle beraber alt ı 
cihetten gelen deh şetler ve vah şetlerle peri şan bir hâlde iken; kalem-i kudret-
le sayfa-y ı fıtrat ımda ebede uzanan arzular ve sermede yay ılan emeller â şikâ-
re bir surette yaz ılm ıştır, mâhiyetimde dercedilmi ştir.ON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   225
226  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Ûْùَİ ،Ûْùَİ įِŒ ْóَİ įْכِĥَÖ
Belki dünyada ne varsa nümûneleri f ıtrat ımda vard ır. Umum onlara kar-
şı alâkadar ım. Onlar için çal ıştırıyorum, çal ışıyorum.
Ûْøدَارَ ĹِŜُرْõُÖ ْóَčَĬ ِّïَĨ َóدَائِ ِïْĭَĬَאĨ َאجْĻِÝْèاِ َۀِóدَائِ
İhtiyaç dairesi, nazar dairesi kadar büyüktür, geni ştir.
ْïَøرَ ْõĻِĬ َאجْĻِÝْèاِ ْïَøرَ َامْïכُ َאلْĻَì
Ûْùَİ َאجْĻِÝْèاِ دَرْ ÛْùĻِĬ įِŒ ْóَİ Ûْøدَ دَرْ
Hatta hayâl nereye gitse ihtiyaç dairesi dahi oraya gider. Orada da hâcet 
vard ır. Belki her ne ki elde yok, ihtiyaçta vard ır. Elde olmayan, ihtiyaçta var-
dır. Elde bulunmayan ise, hadsizdir.
ÛْùَİَאÜĳכُ َאهْÜĳכُ ِÛْøدَ َóدَائِ ĳُåْĩَİ َارْïِÝْĜاِ َۀِóدَائِ
Hâlbuki; daire-i iktidar k ısa, elimin dairesi kadar k ısa ve dard ır.
ÛْùَĬَאıِä ْرِïَĝَÖ َאĨ َאتِäَאè و ُóْĝَĘ ْ÷َŊ
Demek fakr ve ihtiyaçlar ım, dünya kadard ır.
Ûْøاَ «َّاõَåَÝَĺ َź ْءِõُä» ĳُœْĩَİ َאĨ ِĿَĺَאĨْóَøوَ
Sermayem ise, cüz-ü lâyetecezzâ gibi cüz’î bir şeydir.
؟ÛْùَĨَاïכُ َאتäَאè َאتِĭכَאئِ ْīĺوَاِ َامْïכُ ْءõُä ْīĺاِ
İşte şu cihan kadar ve milyarlar ile ancak istihsâl edilen hâcet nerede ve 
bu beş paral ık cüz-ü ihtiyârî nerede? Bununla onlar ın mübâyaas ına gidilmez. 
Bununla onlar kazan ılmaz. Öyle ise, ba şka bir çâre aramak gerektir.
Ûْøاَ ْīَĨ َאرَۀِŒ ْīَÝْüَõُŜ ĹِĨ َאزْÖ ْõĻِĬ ْءõُä ْīĺاِ اَزْ ،ĳُÜ رَاهِ دَرْ ْ÷َŊ
O çâre ise şudur ki; o cüz-ü ihtiyârîden dahi vazgeçip, irâde-i ilâhiyeye 
işini b ırak ıp, kendi havl ve kuvvetinden teberrî edip, Cenâb- ı Hakk’ ın havl ve 
kuvvetine ilticâ ederek, hakikat-i tevekküle yap ışmakt ır. “Yâ Rab! Madem çâ-
re-i necât budur. Senin yolunda o cüz-ü ihtiyârîden vazgeçiyorum ve enâni-yetimden teberrî ediyorum...
Ûْøاَ ْīَĨ َאهِĭَـŊ ĳُÜ ِÛَĺَאıِĬ ĹِÖ ِÛَĩْèرَ َدْ،ĳَü ْīَĨ ِóĻِـŝْÝْøدَ ĳُÜ ِÛَĺَאĭِĐ َאÜ
Tâ senin inâyetin, acz ve zaaf ıma merhameten elimi tutsun. Hem, tâ se-
nin rahmetin, fakr ve ihtiyac ıma şefkat edip bana istinadgâh olabilsin, kendi 
kap ısını bana açs ın.”
Ûْøاَ įَÝْĘَאĺ ْÛَĩْèرَ ِÛَĺَאıَĬ ĹِÖ ِóْéَÖ įכِ ْ÷כَ اِنْ
ÛْùَÖَاóَø َهóْĉَĜ َכْĺ įכِ َאرِيĻِÝْìاِ ْءِõُä ْīĺاِ ْóَÖ ْïَĭכُ įَĬ įَĻَכْÜ
Evet her kim ki, rahmetin nihayetsiz denizini bulsa elbette bir katre serâb 
hükmünde olan cüz-ü ihtiyâr ına itimad etmez; rahmeti b ırak ıp ona müraca-
at etmez...
ÛْùَÖَאì ĳُœْĩَİ ĹِĬَאŜَïْĬزِ ْīĺاِ! َاهْĳْĺاَ
ÛْøَאدَÖ ĳُœْĩَİ َאدْĻْĭُÖ ĹِÖ ِóْĩُĐ ْīĺوِ
Eyvah aldand ık!.. Şu hayat- ı dünyeviyeyi sabit zannettik. O zan sebebiy-
le bütün bütün zâyi ettik. Evet, şu güzerân- ı hayat bir uykudur, bir rüya gibi 
geçti. Şu temelsiz ömür dahi bir rüzgâr gibi uçar, gider...
Ûْøاَ َאĝَÖ įَÖ َمْźاٰ َאĝَÖ ĹِÖ َאلْĨاٰ ،Ûْøاَ َאĭَęَÖ َאĻْĬدُ َوَالْõَÖ َאنْùْĬاِ
Kendine güvenen ve ebedî zanneden ma ğrur insan, zevâle mahkûmdur. 
Süratle gidiyor. Hâne-i insan olan dünya ise, zulümât- ı ademe sukut eder. 
Emeller bekâs ız, elemler ruhda bâkî kal ır.
ْīכُ َاïَĘ ْرَاïُì ĹِĬَאĘ دِĳُäوُ! َאمْäْóَĘ َאĬ ِ÷ْęَĬ اَيْ َאĻِÖ
Ûْùَİ įَđĺوَدِ ĹِÝْùَİ ْīĺاِ įכِ دْرَاĳُì ِěِĤَאì
Madem hakikat böyledir. Gel ey hayata çok mü ştâk ve ömre çok tâlib ve 
dünyaya çok â şık ve hadsiz emeller ile ve elemler ile müptelâ bedbaht nefsim! 
Uyan, akl ını başına al! Nas ıl ki y ıldız böceği, kendi ışıkç ığına itimad eder, ge-
cenin hadsiz zulümât ında kal ır. Bal ar ısı kendine güvenmedi ği için gündüzün 
güneşini bulur. Bütün dostlar ı olan çiçekleri, güne şin ziyâs ıyla yald ızlanm ış 
müşâhede eder. Öyle de kendine, vücûduna ve enâniyetine dayansan, y ıldız 
böceği gibi olursun. E ğer sen fânî vücûdunu, o vücûdu sana veren Hâl ık’ın 
yolunda fedâ etsen bal ar ısı gibi olursun. Hadsiz bir nûr-u vücûd bulursun. 
Hem fedâ et; çünkü şu vücûd sende vedîa ve emânettir.ON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   227
228  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ْ،ïَÖَאĺ َאĝَÖ َאÜ ْīכُ َאĭَĘ دَادَه وَاُو اُو ْכِĥُĨوَ
Ûْøاَ َאت×ْàاِ «ĹْęَĬ ِĹْęَĬ» :įכِ ِّيóِø انْ اَزْ
Hem O’nun mülküdür, hem O vermi ştir. Öyle ise, minnet etmeyerek ve 
çekinmeyerek fenâ et, fedâ et; tâ bekâ bulsun. Çünkü; nefy-i nefy, isbatt ır. 
Yani yok, yok ise; o vard ır. Yok, yok olsa; var olur.
ĳُÜ اَزْ َدْóَì ĹِĨ دْرَاĳُì ْכِĥُĨ دْĳُì َمْóכَ ْóُŊ َايِïُì
Ûْøدَارَ َאهْŝِĬ ĳُÜ َايِóَÖ دَادَه َانْóכِ ĹِÖ َאيِıَÖ
Hâl ık-ı Kerîm, kendi mülkünü senden sat ın al ıyor. Cennet gibi büyük bir 
fiyat ı verir. Hem o mülkü senin için güzelce muhafaza ediyor. K ıymetini yük-
selttiriyor. Yine sana hem bâkî, hem mükemmel bir surette verecektir. Öyle ise, ey nefsim! Hiç durma. Birbiri içinde be ş kârl ı bu ticareti yap. Tâ be ş ha-
sâretten kurtulup, be ş ribhi birden kazanas ın.
1
f
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
2َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź َאلَĜ َģَĘأَ َّאĩَĥَĘ
ِّٰųا ِģĻِĥَì ْīِĨ «َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź» ُĹْđَĬ ĹِĬْכَאÖأَ ْïَĝَĤ
İbrahim (aleyhisselâm) ’dan sudûr ile, kâinat ın zevâl ve ölümünü ilân eden 
nây- ı َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź beni ağlatt ırdı.
ِّٰųا ُونِËُü ْīِĨ َאتٍĻَאכِÖ َاتٍóَĉَĜ Ĺِ×ْĥَĜ ُīْĻَĐ ْÛَّ×َāَĘ
Onun için kalb gözü a ğlad ı ve ağlay ıcı katreleri döktü. Kalb gözü a ğlad ı-
ğı gibi döktü ğü her bir damlas ı da o kadar hazindir, a ğlatt ırıyor. Güya kendisi 
de ağlıyor. O damlalar, gelecek Fârisî f ıkralard ır.
ِّٰųا َمِŻכَ ĹِĘ ٍّĹ×َĬ أَيْ ٍħĻَכِè ْīِĨ َمٍŻכَ ِóĻِùْęَÝِĤ
İşte o damlalar ise, nebiyy ü peygamber olan bir Hakîm-i ilâhî’nin, kelâ-
mullah içinde bulunan bir kelâm ının bir nevi tefsiridir.
1 Buradaki be ş kâr ve be ş hasâret için Alt ınc ı Söz’e bak ınız.
2 “(Gece bast ırınca İbrahim bir y ıldız gördü, ‘( İddian ıza göre) Rabbim budur!’ dedi. Y ıldız sönünce de) 
‘Ben öyle sönüp batanlar ı tanr ı diye sevmem’ (dedi).” (En’âm sûresi, 6/76).
بْĳُ×ْéَĨ َنْïُü ْħُŜ «َهïْĤĳُĘأُ» Ûْøَא×ĺزِ ĹِĩَĬ
Güzel de ğil batmakla gâib olan bir mahbub. Çünkü; zevâle mahkûm, 
hakiki güzel olamaz. A şk-ı ebedî için yarat ılan ve ayna-y ı Samed olan 
kalb ile sevilmez ve sevilmemeli!
بْĳُĥْĉَĨ َنْïُü ْÕْĻَĔ «َهïْÖُوóُĔ» اَرْزَدْ ĹِĩَĬ
Bir matlub ki, gurûbda gaybûbet etmeye mahkûmdur; kalbin alâka-
sına, fikrin merak ına değmiyor; âmâle merci olam ıyor, arkas ında gam ve 
kederle teessüf etmeye lây ık değildir. Nerede kald ı ki; kalb, ona peresti ş 
etsin ve ona ba ğlans ın, kals ın?
دْĳُāْĝَĨ َنْïُü ْĳْéَĨ «َאدَهĭَĘ» ْħَİَאì ĹِĩَĬ
Bir maksud ki fenâda mahvoluyor, o maksudu istemem. Çünkü fâni-
yim, fâni olan ı istemem, neyleyeyim?..
دْĳُ×ْđَĨ َنْïُü ْīْĘدَ «َهïْĤزَوَا» ْħَĬَאì ĹِĩَĬ
Bir mâbud ki zevâlde defnoluyor; onu ça ğırmam, ona ilticâ etmem. 
Çünkü nihayetsiz muhtac ım ve âcizim. Âciz olan; benim pek büyük dert-
lerime devâ bulamaz, ebedî yaralar ıma merhem süremez. Zevâlden ken-
dini kurtaramayan nas ıl mâbud olur?
ْħَèرُو ْïَĬزَ ĹِĨ «َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź» َاءِïِĬ دَارَدْ، ĹِĨ َאدْĺْóَĘ ģْĝَĐ
Evet zâhire müptelâ olan ak ıl, şu keşmekeş kâinatta peresti ş ettiği 
şeylerin zevâlini görmek ile me’yûsâne feryâd eder.. ve bâkî bir mahbubu 
arayan ruh dahi َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź feryâd ını ilân ediyor.
ĹِĜَاóِĘ ْħَÖَאÜ ĹِĩَĬ ْħَĬَאì ĹِĩَĬ ْħَİَאì ĹِĩَĬ
İstemem, arzu etmem, tâkat getirmem müfarakati...
ĹِĜَŻَÜ ْ÷َŊ دَرْ زَوَالْ ْīĺاِ «įَĜَاóَĨ» اَرْزَدْ ĹِĩَĬ
Der-akab zevâl ile ac ılanan mülâkatlar, keder ve meraka de ğmez. 
İştiyâka hiç lây ık değildir. Çünkü zevâl-i lezzet elem oldu ğu gibi, zevâl-i 
lezzetin tasavvuru dahi bir elemdir. Bütün mecâzî â şıklar ın dîvânlar ı, yani 
aşknâmeleri olan manzum kitablar ı, şu tasavvur-u zevâlden gelen elemden 
birer feryatt ır.ON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   229
230  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Her birinin bütün dîvân- ı eş’âr ının ruhunu e ğer s ıksan, elemkârâne birer 
feryâd damlar.
ْħَ×ْĥَĜ ْïَĬزَ ĹِĨ «َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź» ِīĺِóŜ دَرْدِ انْ اَزْ
İşte o zevâl-âlûd mülâkatlar, o elemli, mecâzî muhabbetler derdinden ve 
belâs ındand ır ki; kalbim, İbrahimvârî َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź ağlamas ıyla ağlıyor ve 
bağırıyor.
َאدَنْĭَĘ َدْõĻِì َאĝَÖ َאزِيì َאĝَÖ ĹِĬَאĘ ْīĺاِ دَرْ
Eğer şu fânî dünyada bekâ istiyorsan; bekâ, fenâdan ç ıkıyor. Nefs-i 
emmâre cihetiyle fenâ bul ki, bâkî olas ın.
«َאدَنْĭَĘ» رَاهْ «įَĺَאĝَÖ» َאĻْĬدُ اَزْ įכِ ْ،īĻِÖ َمْïَĐ ْħَİ ْ،īכُ َاïَĘ ْħَİ ،ĳُü َאĭَĘ
Dünya-perestlik esâsât ı olan ahlâk- ı seyyieden tecerrüt et, fânî ol! 
Daire-i mülkünde ve mal ındaki eşyay ı, Mahbub-u Hakîkî yolunda fedâ 
et! Mevcudât ın adem-nümâ âk ıbetlerini gör! Çünkü; şu dünyadan bekâ-
ya giden yol, fenâdan gidiyor.
َانْïْäوِ ْïَĬزَ ĹِĨ «َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź» ِīĻِĬاَ دَارَدْ، ĹِĨ َارْõĻِĘ ْóِכِĘ
Esbap içine dalan fikr-i insanî, şu zelzele-i zevâl-i dünyadan hayrette kal ıp 
me’yûsâne fîzâr ediyor. Vücûd-u hakîkî isteyen vicdan, İbrahimvârî ُّÕِèأُ Ưź 
َīĻِĥِĘْٰźا enîniyle mahbubât- ı mecâziyeden ve mevcudât- ı zâileden kat- ı alâka 
edip, Mevcûd-u Hakîkî’ye ve Mahbub-u Sermedî’ye ba ğlan ıyor.
Ûْùَİ رَاهْ دُو ĹِĬَאĘ اَزْ ْدóَĘ ْóَİ دَرْ: įכِ! ْħَĬَאدَاĬ ِ÷ْęَĬ اَي َانْïِÖ
ĹِĬَאĬَאä َאنِä ِّóِø دُو ،ĹِĜَאÖ َאÖ
Ey nâdân nefsim! Bil ki; çendan dünya ve mevcudât fânidir, fakat 
her fâni şeyde bâkîye îsâl eden iki yol bulabilirsin ve can ve cânân olan 
Mahbub-u Lâyezâl’in tecelli-i cemâlinden iki lem’ay ı, iki s ırrı görebilirsin. 
An şart ki suret-i fâniyeden ve kendinden geçebilirsen...
َאĭْđَĨ ĹِÖ ِóْýِĜ انْ َאĭَĘ دَرْ َنْõĻِĨ و ِي،õْĕَĨ ْóĻِـŝِÖ َאĩْøاَ َאİَאرْàاٰ ْ÷َŊوَ Ûْùَİ َאمْđْĬاِ َאıْÝَĩْđِĬ دَرْ įכِ
Evet, nimet içinde in’âm görünür; Rahmân’ ın iltifât ı hissedilir. Nimetten 
in’âma geçsen Mün’im’i bulursun. Hem her eser-i samedânî; bir mektup gibi, 
bir Sâni-i Zülcelâl’in esmâs ını bildirir. Nak ıştan mânâya geçsen, esmâ yoluyla 
müsemmây ı bulursun. Madem şu masnûât- ı fâniyenin ma ğzını, içini bulabilir-
sin; onu elde et.. mânâs ız kabuğunu, k ışrını, ac ımadan fenâ seyline atabilirsin.
ْدَاĳَø ĹِÖ ِċْęَĤ انْ َاĳَİ دَرْ َنْõĻِĨ و َאĭْđَĨ َאنْíِÖ َאĭْđَĨ ْóُŊ ِċْęَĤ َאĩْøزِاَ ،ïْĭَĺĳُŜ َאİَאرْàاٰ ĹِĥَÖ
Evet masnûâtta hiçbir eser yok ki, çok mânâl ı bir lafz- ı mücessem ol-
mas ın, Sâni-i Zülcelâl ’in çok esmâs ını okutturmas ın. Madem şu masnû-
ât elfâzd ır, kelimât- ı kudrettir; mânâlar ını oku, kalbine koy. Mânâs ız ka-
lan elfâz ı, bilâ-pervâ zevâlin havas ına at. Arkalar ından alâkadarâne ba-
kıp meşgul olma!
ْħَùْęَĬ اَيْ َنْõĻِĨ «َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź» َאثِĻِĔ دَارَدْ، ĹِĨ َאدْĺْóَĘ ģْĝَĐ
İşte zâhir-perest ve sermayesi âfâkî mâlûmattan ibaret olan akl- ı dünyevî, 
böyle silsile-i efkâr ı hiçe ve ademe incirâr etti ğinden, hayretinden ve haybe-
tinden me’yûsâne feryâd ediyor. Hakikate giden bir do ğru yol ar ıyor. Madem 
ufûl edenlerden ve zevâl bulanlardan ruh elini çekti.. kalb dahi mecâzî mahbublardan vazgeçti.. vicdan dahi fânilerden yüzünü çevirdi. Sen dahi 
bîçâre nefsim, İbrahimvârî 
1َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź gıyâs ını çek, kurtul!
:يْĳُì ěْýِĐ «ĹِĨَאä» َاïْĻَü اُو ْïَĺĳُŜ شْĳُì įِä
Fıtrat ı aşkla yoğrulmuş gibi sermest-i câm- ı aşk olan Mevlânâ Câmî, kes-
retten vahdete yüzleri çevirmek için bak ne güzel söylemi ş:
يْĳُŜ Ĺَכِĺ دَانْ، Ĺَכِĺ ْ،īĻِÖ Ĺَכِĺ يْ،ĳُä Ĺَכِĺ انْ،ĳَì Ĺَכِĺ اهْ،ĳَì Ĺَכِĺ
demiştir.2(Hâşiye)
Yaln ız Bir’i iste , başkalar ı istenmeye de ğmiyor.
Bir’i çağır, başkalar ı imdada gelmiyor.
Bir’i talep et , başkalar ı lây ık değiller.
Bir’i gör , başkalar her vakit görünmüyorlar, zevâl perdesinde saklan ıyorlar.
Bir’i bil , marifetine yard ım etmeyen ba şka bilmekler faydas ızd ır.
Bir’i söyle , O’na ait olmayan sözler mâlâyâni say ılabilir.
1 “Ben öyle sönüp batanlar ı Tanr ı diye sevmem.” (En’âm sûresi, 6/76).
2(Hâşiye) Yaln ız bu sat ır Mevlâna Câmî’nin kelâm ıdır.9
99999ON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   231
232  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
بُ،ĳُĥْĉَĩْĤا َĳُİ ؛ĹِĨَאä اَيْ َÛْĜَïَĀ ْħَđَĬ
دُĳُ×ْđَĩْĤا َĳُİ دُ،ĳُāْĝَĩْĤا َĳُİ بُ،ĳُ×ْéَĩْĤا َĳُİ
Evet Câmî, pek do ğru söyledin. Hakiki mahbub, hakiki matlub, ha-
kiki maksud, hakiki mâbud yaln ız O’dur!..
ْħَĤَאĐ ْïَĬَõĻِĨ ْóَÖَاóَÖ «1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź» įכِ
Çünkü bu âlem, bütün mevcudât ıyla muhtelif dilleriyle, ayr ı ayr ı na-
ğamât ıyla zikr-i ilâhînin halka-y ı kübrâs ında beraber َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź der, vah-
dâniyete şehâdet eder. 2َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź ’nin açt ığı yaraya merhem sürüyor 
ve alâkay ı kestiği mecâzî mahbublara bedel, bir Mahbub-u Lâyezâlî’yi 
gösteriyor.
Bundan yirmi be ş sene kadar evvel, İstanbul Bo ğazı’ndaki Yû şa Tepe-
si’nde, dünyan ın terkine karar verdi ğim bir zamanda, bir k ısım mühim 
dostlar ım beni dünyaya, eski vaziyetime döndürmek için yan ıma geldiler. 
Dedim: “Yar ına kadar beni b ırak ınız, istihâre edeyim.” Sabahleyin kalbime 
bu iki levha hutûr etti. Şiire benzer, fakat şiir değiller. O mübarek hât ıran ın 
hat ırı için ilişmedim. Geldi ği gibi muhafaza edildi. Yirmi Üçüncü Söz’ün 
âhirine ilhak edilmi şti. Makam münasebetiyle buraya al ınd ı.
Birinci Levha
(Ehl-i Gaflet Dünyas ının Hakikatini Tasvir Eder Levhad ır.)
Beni dünyaya ça ğırma  Ona geldim fenâ gördüm.
Demâ gaflet hicâb oldu  Ve nûr-u Hak nihân gördüm.Bütün eşyâ ü mevcudât  Birer fâni muz ır gördüm.
Vücûd desen, onu giydim  Âh! Ademdi.. çok belâ gördüm.Hayat desen, onu tatt ım  Azab ender azab gördüm.
Ak ıl, ayn- ı ikâb oldu  Bekây ı bir belâ gördüm.
1 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)
2 “Ben öyle sönüp batanlar ı Tanr ı diye sevmem.” (En’âm sûresi, 6/76).
Ömür, ayn- ı hevâ oldu  Kemâl, ayn- ı hebâ gördüm.
Amel, ayn- ı riyâ oldu  Emel, ayn- ı elem gördüm.
Visâl, nefs-i zevâl oldu  Devây ı ayn- ı dâ gördüm.
Bu envâr, zulümât oldu  Bu ahbâb ı yetim gördüm.
Bu savtlar, nây- ı mevt oldu Bu ahyây ı mevât gördüm.
Ulûm, evhama kalboldu  Hikemde bin sekam gördüm.Lezzet, ayn- ı elem oldu  Vücûdda bin adem gördüm.
Habîb desen onu buldum  Âh! Firakta çok elem gördüm.
İkinci Levha
(Ehl-i Hidâyet ve Huzurun Hakikat-i Dünyalar ına İşaret Eder Levhad ır.)
Demâ gaflet zevâl buldu   Ve nûr-u Hak, ayân gördüm.
Vücûd, burhan- ı Zât oldu   Hayat, mir’ât- ı Hak’t ır gör.
Ak ıl, miftâh- ı kenz oldu   Fenâ, bâb- ı bekâd ır gör.
Kemâlin lem’as ı söndü   Fakat, şems-i cemâl var, gör.
Zevâl, ayn- ı visâl oldu   Elem, ayn- ı lezzettir gör.
Ömür, nefs-i amel oldu   Ebed, ayn- ı ömürdür gör.
Zalâm, zarf- ı ziyâ oldu   Bu mevtte hak, hayat var, gör.
Bütün eşya, enîs oldu   Bütün asvât, zikirdir gör.
Bütün zerrât- ı mevcudât   Birer zâkir, müsebbih gör.
Fakr ı, kenz-i g ınâ buldum   Aczde tam kuvvet var, gör.
Eğer Allah’ ı buldunsa   Bütün e şya, senindir gör.
Eğer Mâlik-i mülk’e memlûk isen  Onun mülkü senindir gör.
Eğer hodbin ve kendi nefsine mâlik isen Bilâ-addin belâd ır gör,
Bilâ-haddin azapt ır tad,   Bilâ-gayet a ğırdır gör.
Eğer hakiki abd-i hudâbîn isen  Hudûdsuz bir safâd ır gör.
Hesaps ız bir sevab var, tad  Nihayetsiz saadet gör...ON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   233
234  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
(Yirmi be ş sene evvel Ramazan’da, ikindiden sonra Şeyh 
Geylânî’nin (kuddise sirruh)  Esmâ-y ı Hüsnâ manzûmesini okudum. 
Bana bir arzu geldi ki : Esmâ-y ı hüsnâ ile bir münâcât yazay ım. 
Fakat, o vakit bu kadar yaz ıldı. O kudsî üstad ımın mübarek 
münâcât- ı esmâiyesine bir nazîre yapmak istedim. Heyhat! Nazma 
istidâd ım yok. Yapamad ım, noksan kald ı. Bu münâcât, Otuz 
Üçüncü Söz’ün Otuz Üçüncü Mektub’u olan Pencereler Risalesi’ne ilhak edilmi şti. Makam münâsebetiyle buraya al ınd ı.)
ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ
َـאءُĩَّـùـĤوَا َْرْضُŶا ُįَـĤ ْلُïَـđْـĤا ُħَכَéْĤا َĳُـİ  ۪įِĩُכْè ِăْ×َĜ ĹِĘ ُīْéَĬ َאĺَאąَĝْĤا ُħĻَכِè 
َاءُóَّáĤوَا ْشُóَđْĤا ُįَĤ مُĳُّĻَĝْĤا َאدِرُĝْĤا َĳُİ  ۪įْـכِĥُـĨ ĹِĘ بِĳُـĻُـĕْـĤوَا َאĺَאęَـíْĤا ُħĻِĥَـĐ 
َאءُıَ×ْĤوَا ُīْùُéْĤا ُįَĤ َدُودُĳْĤا ُóِĈَאęْĤا َĳُİ  ۪įِđْـĭُـĀ ĹِĘ شِĳُĝُّـĭĤوَا َאĺَاõَĩْĤا ُėĻِĉَـĤ 
َאءُĺِóْ×ْכِĤوَا ُّõِđْĤا ُįَĤ ُّوسُïُĝْĤا ِכُĥَĩْĤا َĳُİ  ۪įِـĝْـĥَـì ĹِĘ ُونِËُّـýĤوَا َאĺَاóَĩْĤا ُģĻِĥَـä 
َאءُĝَ×ْـĤوَا ْכُĥُـĩْĤا ُįَĤ ĹِĜَא×ْـĤا ُħَّائِـïĤا َĳُİ  ۪įِـđْĭُĀ ِûْـĝَـĬ ْīِĨ ُīْéَĬ َאĺَاóَ×ْĤا ُďĺِïَـÖ 
َאءُĭَّáĤوَا ُïْĩَéْĤا ُįَĤ ĹِĘْכَאĤا َّزَّاقُóĤا َĳُİ  ۪įِęْĻَĄ ِÕرَכْ ْīِĨ ُīْéَĬ َאĺَאĉَđْĤا ُħĺِóכَ 
َאءُĉَđْĤوَا دُĳُåْĤا ُįَĤ ĹِĘَاĳْĤا ُěِĤَאíْĤا َĳُİ  ۪įِĩْĥِـĐ ِãْـùَĬ ْīِĨ ُīْéَĬ َאĺَاïَıْĤا ُģĻِĩَä 
َאءُĭَّáĤوَا ُóُّכْýĤا ُįَĤ ĹِĘَّאýĤا ُħِèَّاóĤا َĳُİ  ۪įِـĝْـĥَـíِـĤ َאءِĐُّïـĤوَا َאĺَّـכَـאýـĤا ُďĻِـĩَـø 
1.َאءُĄِّóĤوَا ُĳْęَđْĤا ُįَĤ ُħĻِèَّóĤا َّאرُęَĕْĤا َĳُİ  ِه۪ïْـ×َـđِـĤ بِĳُĬُّñـĤوَا َאĺَـאĉَـíْـĤا رُĳُـęَـĔ 
1 O’dur Bâkî . O, hükmünün kazâs ında Hakîmdir; biz de O’nun hükmü alt ınday ız. Hakem olan O, 
Adl olan O’dur; arz ve semâ O’nundur. Mülkünde gizli ve kapal ı olan ı O hakk ıyla bilir. Kâdir olan 
O, Kayyûm olan O’dur; Ar ş da, yer de O’nundur. Sanat ının nak ışlar ında ve vas ıflar ında görünen 
O’nun lutfudur. Fât ır O’dur, Vedûd O; mahlûkattaki bütün hüsün ve güzellikler O’nundur. Mevcûdât 
aynalar ında ve mahlûkat ının her şeyinde tezahür eden O’nun celâlidir. Melik O’dur, Kuddûs O; izzet 
ve kibriyâ da O’na aittir. Mahlûkat ını büyüleyici sanat içinde icad eden O’dur; biz de O’nun sanat ının 
nak ışlar ıyız. Dâim O’dur, Bâkî O; mülk ve bekâ O’nundur. O ihsanlar ında pek kerîmdir; biz de O’nun 
misafir kafilelerindeniz. Rezzâk O’dur, her hâcete Kâfi O; hamd ve senâ O’na mahsustur. Hedâyâ-y ı 
rahmetinde görünen O’nun cemâlidir. Biz de O’nun ilminin mensucat ından ız. Hâl ık O’dur, Vâfî O; 
cûd ve atâ O’nundur. Mahlûkat ının şikâyet ve dualar ını işiten O’dur. Merhamet eden O, şifâ veren 
O; şükür ve senâ O’na mahsustur. Kullar ının hatâ ve günahlar ını bağışlayan da O’dur. Gaffâr O’dur, 
Rahîm O; af da, r ızâ da O’ndand ır.
Ey nefsim! Kalbim gibi a ğla ve bağır ve de ki:
Fâniyim, fânî olan ı istemem!
Âcizim, âciz olan ı istemem!
Ruhumu Rahmân ’a teslim eyledim, gayr istemem!
İsterim, fakat bir yâr- ı bâkî isterim.
Zerreyim, fakat bir Şems-i Sermed isterim.
Hiç-ender hiçim, fakat bu mevcudât ı umûmen isterim.
f
Barla Yaylas ı; Çam, Katran, Ard ıç, 
Karakavağın Bir Meyvesidir
(Makam münâsebetiyle buraya al ınm ış, 
On Birinci Mektub’un bir parças ıdır.)
Bir vakit esâretimde da ğ başında azametli çam ve katran ve ard ıç ağaçlar ı-
nın heybet-nümâ sûretlerini, hayret-fezâ vaziyetlerini temâ şâ ederken pek latîf 
bir rüzgâr esti. O vaziyeti, pek muhte şem ve şirin velvele-âlûd bir zelzele-i raks-
nümâ, bir tesbihât- ı cezbe-edâ sûretine çevirdi ğinden eğlence temâ şâsı, nazar- ı 
ibrete ve sem-i hikmete döndü. Birden Ahmed-i Cizrî’nin Kürdce şu f ıkras ı:
1َאزِنْĬدِ įَÜَźَאĩَåِÖ َאرَانْŝِĬ ِįĻِ×ْýَÜ  َאيْäْóَİژِ įَÜَאĭْùُè įِŜ َאüَאĩَÝِÖ ْ÷ْכَóَİ
hat ırıma geldi. Kalbim, ibret mânâlar ını ifâde için şöyle ağlad ı:
َאزِيÝَÖ َאيْäْóَİزِ ĳُÜ ِďْĭُĀ įَאכِüَאĩَÝِÖ ْĹَè ْóَİ !رَبْ َאĺ
ِאوَازِيÖ َاءِïِĭِÖ َنْźَّźدَ ِïْĭَĬَאĨ َازِيóِĘ اَزْ ُÕĻِýَĬزِ
َאزِيÖ ÿْĜرَ دَرْ ĳُÜ ِûْĝَĬ َאلِĩَäزِ دَمْ دَمْ
َאزِيŝِÖ شْĳُì شْĳُì ĳُÜ ِďْĭُĀ َאلِĩزِכَ
َאزِيĬدِ ْĹَİ ْĹَİ دْĳُì اوَازِ ĹِĭĺِóĻِüزِ
َאزِيì įَÖْñَä ْïَĨا َÿْĜرَ وَيْ اَزْ
َאزِيĩَĬ ُçĻِ×ْùَÜ دَرْسِ ْĹَè ْóَİ ÛْĘَאĺ ْÛَĩْèرَ َאرِàا ْīĺاَزِ
1 el-Cizrî, el-Ikdü’l-cevherî fî şerhi Dîvâni’ ş-şeyh el-Cizrî  s.438.ON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   235
236  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
َازِيóِĘْóَø َźَאÖ ْכـِĭَø ْóَÖ Ĺَכِĺ ْóَİ ÛْøَאدَÝْùĺاِ
َאزِي×ْıَü ĳُœْĩَİ ĹِıٰĤاِ َאهِŜَرْïَÖ َאرَاıÝْøدَ Ûْøْدَóכَ دِرَازْ
َאزِيĭْıَü ْõĻِـŝْĬاَ ْقĳَýَÖ َאرَاıęْĤزُ ÛْøَïĻِ×ْĭُåَÖ
َאزِيÖ ěْýِĐ يِĳُİ َאيِİ َאيِİ ْدَهóَŊ اَزْ ïْĭَĬَõĻِĨ َźَא×َÖ
َאزِيåَĨ ِّÕُè اَزْ ĹِĤزَوَا َאيِıْĭĺدِرِ َאيِıْĬِóĻِ×כِ įَüĳُİ ْïَİِïĻِĨ
َאزِيĺا ْõĻِـŝْĬاَ ْنõُè َאيِıَĩْĕَĬ َאİدْĳُĩْéَĨ ِóَø ْóَÖ
َازِيĳَĬ ْõĻِـŝْĬاَ ْنõُè اَزْ ĹِĤاَزَ َאيِıَĩْĕَĬ َאرَاİْدَóُĨ
َאزِيĻِĬ َאزُĬ ِŅَĨَõْĨزَ ازُو ْïَĺا ĹِĨ «įَèرُو»
َאزِيåْĐاِ ِħْčَĬ ِّĳُĥُĐزِ ْïĻِèْĳَÜ ِّóِّø :َאıْÜَאĺا ْīĺاَزِ ْïَĬاĳَíĻِĨ ÕْĥَĜ
َאزِيÖ َאĻْĬدُ َאيِĭَĘ دَرْ ĹِĜَאÖ ذَوْقِ: َאİ įَĤَõْĤزَ.. َאİ įَĤَĳْĤوَ ْīĺاِ دَرْ ْïَİاĳَíĻِĨ ÷ْęَĬ
رَازِي ِõْĭכَ ْ،Ûَĩِכْè ِûْĝَĬ ْ،Ûَĝْĥِì ِħْčَĬ :َאİ įَĨَïْĨدَ.. َאİ įَĨَõْĨزَ ْīĺاَزِ ْïَĭĻِ×ĻِĨ ģْĝَĐ
َאزِيåَĨ اَذْوَاقِ ْكِóَÜ دَرْ دĳُì ْگِóَĨ َאİ َهĳَİْĳَİ ..َאİ įَĩَıْĩَİ ْīĺاَزِ َاĳَİ َارَدْïĻِĨ ارْزُو
ْĹَĬ َارَأنْõَİَאÖ َאوِي،ĩَø ْïَĨا ْïَùَä رَا َئِכْŻَĨ :َאرْåْüاَ ْīĺاَزِ ْïَĭĻِÖ َאلْĻَì
ْĹَè ذَاتِ َאيِıْýِĺَאÝِø :شْĳُİ َتْïĻِĭَü َאıْĻَĬ ْīĺاَزِ
ْĹَè ُّĹَè َאيِ،ĭْđَĨ َرْïَÖ ïْĬارَ óذِכْ «ĳُİ ĳُİ» įَĩَİ ..ïْĬدَارَ َאنْÖزَ َאرَاıْĜوَرَ
ْĹَü ْóَİ ْïَĬَõĻِĨ ْóَÖَاóَÖ «1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź» ĳُŒ
«ّْٰųاَ» :ïْĭَĬَõĻِĨ ْóَÖَاóَÖ «ْĹَè َאĺ» :ïْĬَïَĺĳُŜ ْóَøَاóَø «ْěَè َאĺ» ïْĬَïَĺĳُä َאدَمْĨدَ
مِĳُّĻَĜ ِّĹَè ِħْøا ِّěَéِÖ مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĻَĘ
.َīĻِĨاٰ... رَا َّشْĳَýُĨ ِģْĝَĐ ْīِĺَאÖ دِه ْÛَĨَאĝِÝْøاِ رَا َאنْýĺِóَŊ ِÕْĥَĜ ْīِĺَאÖ دِه ĹِÜَאĻَè
1 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)
Barla Yaylas ı, Tepelice’de; çam, katran, ard ıç, karakavak 
meyvesi hakk ında yaz ılan Fârisî beyitlerin mânâs ı:
1َאزِنْĬدِ įَÜَźَאĩَåِÖ َאرَانْŝِĬ ِįĻِ×ْýَÜ  َאيْäْóَİژِ įَÜَאĭْùُè įِŜ َאüَאĩَÝِÖ ْ÷ْכَóَİ
Yâni: Senin temâ şâna, hüsnüne, herkes her yerden ko şup gelmiş. Senin 
ce mâ lin le nâzdârl ık ediyorlar.
َאزِيÝَÖ َאيْäْóَİزِ ĳُÜ ِďْĭُĀ įَאכِüَאĩَÝِÖ ْĹَè ْóَİ !رَبْ َאĺ
Her zîhayat Senin temâ şâna, sanat ın olan zemin yüzüne her yerden ç ı-
kıp bak ıyorlar.
ِאوَازِيÖ َاءِïِĭِÖ َنْźَّźدَ ِïْĭَĬَאĨ َازِيóِĘ اَزْ ُÕĻِýَĬزِ
Aşağıdan, yukar ıdan dellâllar gibi ç ıkıp bağırıyorlar.
َאزِيÖ ِÿْĜرَ دَرْ (Nüsha)2ĳُÜ ِûْĝَĬ َאلِĩَäزِ دَمْ دَمْ
Senin cemâl-i nak şından keyiflenip, o dellâl-misâl a ğaçlar oynuyorlar.
َאزِيŝِÖ شْĳُì شْĳُì ĳُÜ ِďْĭُĀ َאلِĩزِכَ
Senin kemal-i sanat ından neşelenip, güzel güzel sadâ veriyorlar.
َאزِيĬدِ ْĹَİ ْĹَİ دْĳُì اٰوَازِ ĹِĭĺِóĻِüزِ
Güya sadâlar ının tatl ılığı, onlar ı da neşelendirip nâzenînâne bir naz etti-
riyor.
َאزِيì įَÖْñَä ْïَĨا įَāْĜرَ وَيْ اَزْ
İşte ondand ır ki; şu ağaçlar raksa gelmi ş, cezbe istiyorlar.
َאزِيĩَĬ ُçĻِ×ْùَÜ دَرْسِ ْĹَè ْóَİ ْÛْĘَאĺ ْÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ْīĺاَزِ
Şu rahmet-i ilâhiyenin âsâr ıylad ır ki; her zîhayat, kendine mahsus tesbih 
ve namaz ın dersini al ıyorlar.
َازِيóِĘْóَø َźَאÖ ْכـِĭَø ْóَÖ Ĺَכِĺ ْóَİ ÛْøَאدَÝْùĺاِ
1 el-Cizrî, el-Ikdü’l-cevherî fî şerhi Dîvâni’ ş-şeyh el-Cizrî  s.438.
2(Nüsha) 1*ĳُÜ ْقِĳَü َايِĳَİ زِ
*1 Sana olan tutkusundan.ON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   237
238  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Ders ald ıktan sonra her bir a ğaç, yüksek bir ta ş üstünde ar şa başını kal-
dırıp durmuşlar.
َאزِي×ْıَü ĳُœْĩَİ ĹِıَĤاِ َאهِŜَرْïَÖ َאرَاıÝْøدَ Ûْøْدَóכَ دِرَازْ
Her birisi yüzler ellerini Şehbâz- ı Kalender1(Hâşiye-1) gibi dergâh- ı ilâhîye 
uzat ıp, muhte şem bir ibadet vaziyetini alm ışlar.
(Hâşiye-2)2 َאزِيĭْıَü ْõĻِـŝْĬاَ ْقĳَýَÖ َאرَاıęْĤزُ ÛْøَïĻِ×ْĭُåَÖ
Oynatt ırıyorlar zülüfvârî küçük dallar ını ve onunla temâ şâ edenlere de la-
tîf şevklerini ve ulvî zevklerini ihtar ediyorlar.
َאزِيÖ ěْýِĐ «يِĳُİ َאيِİ» َאيِİ ْدَهóَŊ اَزْ ïْĭَĬَõĻِĨ َźَא×َÖ
Aşkın “hay huy” perdelerinden en hassas tellere, damarlara dokunuyor 
gibi sadâ veriyorlar.3(Nüsha)
َאزِيåَĨ ِّÕُè اَزْ ĹِĤزَوَا َאيِıْĭĺدِرِ َאيِıْĬِóĻِ×כِ įَüĳُİ ْïَİِïĻِĨ
Fikre şu vaziyetten şöyle bir mânâ geliyor: Mecâzî muhabbetlerin zevâl 
elemiyle gelen a ğlay ış, hem derinden derine hazîn bir enîni ihtar ediyorlar.
َאزِيĺا ْõĻِـŝْĬاَ ْنõُè َאيِıَĩْĕَĬ َאİدْĳُĩْéَĨ ِóَø ْóَÖ
Mahmud’lar ın, yâni Sultan Mahmud gibi mahbûbundan ayr ılm ış bütün 
â şık la rın başlar ında, hüzün-âlûd mahbûblar ının nağmesinin tarz ını işittiriyorlar.
َازِيĳَĬ ْõĻِـŝْĬاَ ْنõُè اَزْ ĹِĤاَزَ َאيِıَĩْĕَĬ َאرَاİْدَóُĨ
Dünyevî sadâlar ın ve sözlerin dinlemesinden kesilmi ş olan ölmü şlere; ezelî 
nağmeleri, hüzün-engîz sadâlar ı işittiriyor gibi bir vazifesi var görünüyorlar.
َאزِيĻِĬ َאزُĬ ِŅَĨَõْĨزَ ازُو ْïَĺا ĹِĨ «įَèرُو»
Ruh ise, şu vaziyetten şöyle anlad ı ki; eşya, tesbihât ile Sâni-i Zülcelâl’in 
tecelliyât- ı esmâs ına mukabele edip bir nâz-niyâz zemzemesidir, geliyor.
1 (Hâşiye-1) Şehbâz- ı Kalender, me şhur bir kahramand ır ki; Şeyh Geylânî’nin ir şâdiyle der-
gâh- ı ilâhîye iltica edip mertebe-i velâyete ç ıkm ıştır.
2 (Hâşiye-2) Şehnaz- ı Çelkezî, k ırk örme saç ile me şhur bir dünya güzelidir.
3 (Nüsha) Şu nüsha mezaristandaki ard ıç ağac ına bakar:
1*َازِيĳَĬ ْõĻِـŝْĬاَ ْنõُèأَزْ ĹِĤأَزَ َאيِıَĩْĕَĬ َאرَاİْدَóُĨ «يِĳُİ َאيِİ» َאيِİ ْدَهóَŊ أَزْ ïْĭَĬَõĻِĨ َźَא×َـÖ
*1 Aşkın “hay huy” perdelerinden en hassas tellere, damarlara dokunuyor gibi sadâ veriyorlar. 
Okşaman ın verdiği hüzünden gelen ezelî na ğmelerini ölülere de duyuruyorlar.
َאزِيåْĐاِ ِħْčَĬ ِّĳُĥُĐزِ ْïĻِèْĳَÜ ِّóِّø َאıْÜَאĺا ْīĺاَزِ ْïَĬاĳَíĻِĨ ÕْĥَĜ
Kalb ise, şu her biri birer âyet-i mücesseme hükmünde olan şu ağaçlar-
dan s ırr- ı tevhidi, bu i’câz ın ulüvv-i nazm ından okuyor. Yâni, hilkatlerinde o 
derece hârika bir intizam, bir sanat, bir hikmet vard ır ki; bütün esbâb- ı kâinat 
birer fâil-i muhtar farz edilse ve toplansalar taklid edemezler.
َאزِيÖ َאĻْĬدُ َאيِĭَĘ دَرْ ĹِĜَאÖ ذَوْقِ َאİ įَĤَõْĤزَ َאİ įَĤَĳْĤوَ ْīĺاِ دَرْ ْïَİاĳَíĻِĨ ÷ْęَĬ
Nefis ise, şu vaziyeti gördükçe bütün rûy-u zemin, velvele-âlûd bir zelze-
le-i firâkta yuvarlan ıyor gibi gördü. Bir zevk-i bâkî arad ı; “Dünyâ-perestli ğin 
terkinde bulacaks ın.” mânâs ını ald ı.
رَازِي ِõْĭכَ ْ،Ûَĩِכْè ِûْĝَĬ ْ،Ûَĝْĥِì ِħْčَĬ :َאİ įَĨَïْĨدَ َאİ įَĨَõْĨزَ ْīĺاَزِ ْïَĭĻِ×ĻِĨ ģْĝَĐ
Ak ıl ise, şu zemzeme-i hayvan ve e şcârdan ve demdeme-i nebât ve ha-
vadan gayet mânidâr bir intizam- ı hilkat, bir nak ş-ı hikmet, bir hazine-i esrâr 
buluyor. Her şey, çok cihetlerle Sâni-i Zülcelâl’i tesbih etti ğini anl ıyor.
َאزِيåَĨ اَذْوَاقِ ْكِóَÜ دَرْ دĳُì ْگِóَĨ َאİ َهĳَİْĳَİ َאİ įَĩَıْĩَİ ْīĺاَزِ َاĳَİ َارَدْïĻِĨ اٰرْزُو
Hevâ-y ı nefis ise, şu hemheme-i hava ve hevheve-i yapraktan, öyle bir 
lezzet al ıyor ki, bütün ezvâk- ı mecâzîyi ona unutturup o hevâ-y ı nefsin hayat ı 
olan zevk-i mecâzîyi terk etmekle, bu zevk-i hakikatte ölmek istiyor.
ْĹَĬ َارَأنْõَİَאÖ َאوِيĩَø ْïَĨاٰ ْïَùَä رَا َئِכْŻَĨ :َאرْåْüاَ ْīĺاَزِ ْïَĭĻِÖ َאلْĻَì
Hayal ise, görüyor; güya şu ağaçlar ın müekkel melâikeleri içlerine gi-
rip her bir dal ında çok neyler tak ılan ağaçlar ı cesed olarak giymi şler. Güya 
Sultân- ı Sermedî, binler ney sadâs ıyla muhte şem bir resm-i kü şâdda onlara, 
onlar ı giydirmiş ki; o ağaçlar câmid, şuursuz cisim gibi de ğil, belki gayet şuur-
kârâne mânidâr vaziyetleri gösteriyorlar.
ْĹَè ذَاتِ َאيِıْýِĺَאÝِø :شْĳُİ َتْïĻِĭَü َאıْĻَĬ ْīĺاَزِ
İşte o neyler semâvî, ulvî bir mûs ıkîden geliyor gibi sâfî ve müessirdirler. 
Fikir o neylerden, ba şta Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî olarak bütün â şıklar ın işit-
tikleri elemkârâne te şekkiyât- ı firâk ı işitmiyor. Belki, Zât- ı Hayy- ı Kayyûm’a kar-
şı takdim edilen te şekkürât- ı rahmâniyeyi ve tahmidât- ı rabbâniyeyi i şitiyor.
ْĹَè ُّĹَè َאيِĭْđَĨ َرْïَÖ ïْĬارَ óذِכْ «ĳُİ ĳُİ» įَĩَİ ïْĬدَارَ َאنْÖزَ َאرَاıْĜوَرَON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   239
240  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Madem a ğaçlar birer cesed oldu. Bütün yapraklar dahi diller oldu. Demek 
her biri, binler dilleri ile havan ın dokunmas ıyla “Hû Hû” zikrini tekrar ediyorlar. 
Hayatlar ının tahiyyât ıyla Sâni’inin Hayy- ı Kayyûm oldu ğunu îlân ediyorlar.
ْĹَü ْóَİ ْïَĬَõĻِĨ ْóَÖَاóَÖ «1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź» ĳُŒ
Çünkü bütün e şya َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź deyip, kâinat ın azîm halka-y ı zikrinde be-
raber zikrederek çal ışıyorlar.
«ّْٰųاَ» :ïْĭَĬَõĻِĨ ْóَÖَاóَÖ «ْĹَè َאĺ» :ïْĬَïَĺĳُŜ ْóَøَاóَø «ْěَè َאĺ» ïْĬَïَĺĳُä َאدَمْĨدَ
Vakit-bevakit lisân- ı istidâd ile Cenâb- ı Hak’tan hukuk-u hayat ını “Yâ 
Hak!” deyip hazine-i rahmetten istiyorlar. Ba ştan başa da hayata mazhariyet-
leri lisan ıyla “Yâ Hayy!” ismini zikrediyorlar.
مِĳُّĻَĜ ِّĹَè ِħْøا ِّěَéِÖ مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĻَĘ
.َīĻِĨاٰ... رَا َّشْĳَýُĨ ِģْĝَĐ ْīِĺَאÖ دِه ْÛَĨَאĝِÝْøاِ رَا َאنْýĺِóَŊ ِÕْĥَĜ ْīِĺَאÖ دِه ĹِÜَאĻَè
1 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)
(Bir vakit Barla’da, Çam Da ğı’nda yüksek bir mevkide, gece-
de semân ın yüzüne bakt ım. Gelecek f ıkralar birden hutûr etti. 
Yıldızlar ın lisân- ı hâl ile konu şmalar ını hayâlen i şittim gibi bu 
yaz ıldı. Naz ım ve şiir bilmedi ğim için şiir kaidesine girmedi. 
Tahattur oldu ğu gibi yaz ılm ış. Dördüncü Mektup ile Otuz İkinci 
Söz’ün Birinci Mevk ıfı’nın âhirinden al ınm ıştır.)
Yıld ızlar ı Konuşturan Bir Y ıld ıznâme
Dinle de y ıldızlar ı şu hutbe-i şîrînine,
Nâme-i nûrunu hikmet, bak ne takrir eylemi ş!
* * *
Hep beraber nutka gelmi ş, hak lisan ıyla derler:
“Bir Kadîr-i Zülcelâl’in ha şmet-i sultân ına,
* * *
Birer bürhân- ı nûr-efşân ız vücûd-u Sâni’a,
Hem vahdete, hem kudrete şâhidleriz biz!
* * *
Şu zeminin yüzünü yald ızlayan
Nâzenîn mucizât ı çün melek seyrân ına,
* * *
Bu semân ın arza bakan, cennete dikkat eden
Binler müdakkik gözleriz biz!1(Hâşiye)
* * *
Tûbâ-y ı hilkatten semâvât şıkk ına, hep Kehke şan ağsân ına,
Bir Cemîl-i Zülcelâl’in, dest-i hikmetle tak ılm ış pek güzel 
      meyveleriyiz biz!
* * *
1(Hâşiye) Yâni; cennet çiçeklerinin fidanl ık ve mezraac ığı olan zeminin yüzünde hadsiz muci-
zât- ı kudret te şhir edildi ğinden semâvât âlemindeki melâikeler o mucizât ı, o hârikala-
rı temâşâ ettikleri gibi, ecrâm- ı semâviyenin gözleri hükmünde olan y ıldızlar dahi, güya 
melâikeler gibi zemin yüzündeki nâzenîn masnûât ı gördükçe cennet âlemine bak ıyorlar. O 
muvakkat hârikalar ı bâkî bir sûrette cennette dahi mü şâhede ediyorlar gibi bir zemîne, bir 
cennete bak ıyorlar. Yâni; o iki âleme nezâretleri var demektir.ON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------   241
242  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Şu semâvât ehline birer mescid-i seyyâr,1 birer hâne-i devvâr,
        birer ulvî â şiyâne;
Birer misbâh- ı nevvâr, birer gemi-i cebbâr, birer tayyâreleriz biz!
* * *
Bir Kadîr-i Zülkemâl’in, bir Hakîm-i Zülcelâl’in birer mucize-i kudret,
Birer hârika-y ı sanat- ı Hâl ıkâne, birer nâdire-i hikmet,
   birer dâhiye-i hilkat, birer nur âlemiyiz biz!
* * *
Böyle yüz bin dil ile yüz bin bürhân gösteririz;      i şittiririz insan olan insana.
Kör olas ı dinsiz gözü, görmez oldu yüzümüzü, 
hem işitmez sözümüzü, hak söyleyen âyetleriz biz!
* * *
Sikkemiz bir, turram ız bir, Rabbimize musahhar ız. 
     Müsebbihiz, zikrederiz abîdâne.Kehkeşan ın halka-y ı kübrâs ına mensup birer meczuplar ız biz!”
dediklerini hayâlen dinledim.
1 Göklerin, Allah’a secde hâlindeki meleklerle dolu oldu ğuna dair bkz.: Tirmizî, zühd  9; İbni Mâce, zühd  19.
On Sekizinci Söz
(Bu Söz’ün İki Makam’ ı var. İkinci Makam’ ı daha 
yaz ılmam ıştır. Birinci Makam’ ı Üç Nokta’d ır.)
[Birinci Makam]
Birinci Nokta
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ْħَĤ َאĩِÖ ُواïَĩْéُĺ أَنْ نَĳُّ×ِéُĺوَ ْاĳَÜأَ אƯĩِÖ نَĳُèَóْęَĺ َīĺِñَّĤا َّīَ×َùْéَÜ َź
1ٌħĻِĤأَ َابٌñَĐ ْħُıَĤوَ َابِñَđْĤا َīِĨ َאزَةٍęَĩِÖ ْħُıَّĭَ×َùْéَÜ َŻَĘ اĳُĥَđْęَĺ
Nefs-i Emmâreme Bir Sille-i Te’dib :
Ey fahre meftûn, şöhrete müptelâ, medhe dü şkün, hodbinlikte bî-hem-
tâ sersem nefsim!
Eğer binler meyve veren incirin men şei olan küçücük bir çekirde ği ve yüz 
salk ım ona tak ılan üzümün siyah kurucuk çubu ğu; bütün o meyveleri, o sal-
kımlar ı kendi hünerleri oldu ğu ve onlardan istifade edenler o çubu ğa, o çekir-
değe medih ve hürmet etmek lâz ım olduğu, hak bir dâvâ ise; senin dahi sana 
yüklenen nimetler için fahre, gurura belki bir hakk ın var. Hâlbuki sen, dâim 
zemme müstehaks ın. Zira o çekirdek ve o çubuk gibi de ğilsin. Senin bir cüz-ü 
ihtiyâr ın bulunmakla, o nimetlerin k ıymetlerini fahrin ile tenkis ediyorsun, gu-
rurunla tahrip ediyorsun ve küfrân ınla ibtal ediyorsun ve temellükle gasbedi-
yorsun. Senin vazifen fahir de ğil, şükürdür. Sana lây ık olan şöhret değil, tevâ-
zûdur, hacâlettir. Senin hakk ın medih de ğil istiğfard ır, nedâmettir. Senin ke-
mâlin hodbinlik de ğil, hüdâbînliktedir.
1 “Yapt ıklar ından ötürü sevinen, öbür taraftan yapmad ıklar ı işlerden dolay ı övülmek isteyen kimselerin sak ın 
azaptan yakay ı kurtaracaklar ını sanma! Çünkü onlara o can yak ıcı azap vard ır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/188)
244  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Evet sen benim cismimde, âlemdeki tabiata benzersin. İkiniz, hayr ı kabul 
etmek, şerre merci olmak için yarat ılm ışsınız. Yâni, fâil ve masdar de ğilsiniz; 
belki münfail ve mahalsiniz. Yaln ız bir tesiriniz var; o da, hayr- ı mutlaktan ge-
len hayr ı, güzel bir sûrette kabul etmemenizden şerre sebeb olman ızd ır. Hem 
siz birer perde yarat ılm ışsınız. Tâ, güzelli ği görülmeyen zâhirî çirkinlikler si-
ze isnad edilip Zât- ı Mukaddese-i ilâhiyenin tenzihine vesile olas ınız. Hâlbuki 
bütün bütün vazife-i f ıtrat ınıza z ıt bir sûret giymi şsiniz. Kabiliyetsizli ğinizden 
hayr ı, şerre kalbetti ğiniz hâlde, Hâl ık’ınızla güya i ştirak edersiniz. Demek ne-
fis-perest, tabiat-perest, gayet ahmak, gayet zâlimdir.
Hem deme ki : “Ben mazhar ım. Güzele mazhar ise, güzelle şir.” Zira, te-
messül etmedi ğinden mazhar de ğil, memer olursun.
Hem deme ki : “Halk içinde ben intihap edildim. Bu meyveler benim ile 
gösteriliyor. Demek bir meziyetim var.” Hay ır, hâşâ! Belki herkesten evvel sa-
na verildi; çünkü herkesten ziyâde sen müflis ve muhtaç ve müteellim oldu-ğundan en evvel senin eline verildi.
1(Hâşiye)
İkinci Nokta
2ُįَĝَĥَì ْءٍĹَü َّģכُ َīَùْèأَ âyetinin bir s ırrını izah eder. Şöyle ki:
Her şeyde, hattâ en çirkin görünen şeylerde, hakikî bir hüsün ciheti 
vard ır. Evet, kâinattaki her şey, her hâdise, ya bizzat güzeldir; ona hüsn-ü biz-
zat denilir. Veya neticeleri cihetiyle güzeldir ki; ona hüsn-ü bilgayr denilir. Bir kısım hâdiseler var ki, zâhiri çirkin, mü şevveştir. Fakat o zâhirî perde alt ında 
gayet parlak güzellikler ve intizamlar var. Ezcümle:
Bahar mevsiminde f ırtınal ı yağmur, çamurlu toprak perdesi alt ında niha-
yetsiz güzel çiçek ve muntazam nebâtât ın tebessümleri saklanm ış ve güz mev-
siminin ha şin tahribat ı, hazin firâk perdeleri arkas ında tecelliyât- ı celâliye-i 
sübhâniyenin mazhar ı olan k ış hâdiselerinin tazyikinden ve ta’zîbinden mu-
hafaza etmek için nazdâr çiçeklerin dostlar ı olan nâzenîn hayvanc ıklar ı vazi-
fe-i hayattan terhis etmekle beraber, o k ış perdesi alt ında nâzenîn taze güzel 
bir bahara yer ihzâr etmektir. F ırtına, zelzele, veba gibi hâdiselerin perdeleri 
alt ında gizlenen pek çok mânevî çiçeklerin inki şâfı vard ır. Tohumlar gibi ne şv 
1(Hâşiye) Hakikaten ben de bu münazarada Yeni Said, nefsini bu derece ilzâm ve iskât etme-
sini çok be ğendim ve “Bin bârekâllah” dedim.
2 “(O Allah ki), yaratt ığı her şeyi güzel ve muhkem yapt ı.” (Secde sûresi, 32/7)
ü nemâs ız kalan birçok istidâd çekirdekleri, zâhiri çirkin görünen hâdiseler yü-
zünden sünbüllenip güzelle şir. Güya umum ink ılâplar ve küllî tahavvüller, bi-
rer mânevî ya ğmurdur.
Fakat insan, hem zâhir-perest, hem hodgâm oldu ğundan zâhire bak ıp 
çirkinlikle hükmeder. Hodgâml ık cihetiyle yaln ız kendine bakan netice ile mu-
hâkeme ederek şer olduğuna hükmeder. Hâlbuki; eşyan ın insana ait gaye-
si bir ise, Sâni’inin esmâs ına ait binlerdir.  Meselâ: Kudret-i fât ıra’n ın bü-
yük mucizelerinden olan dikenli otlar ı ve ağaçlar ı muz ır, mânâs ız telâkki eder. 
Hâlbuki onlar, otlar ın ve ağaçlar ın mücehhez kahramanlar ıdırlar. Meselâ; at-
maca kuşu, serçelere taslîti, zâhiren rahmete uygun gelmez. Hâlbuki serçe ku-
şunun istidâd ı, o taslît ile inki şâf eder. Meselâ; “kar” ı, pek bâridâne ve tats ız 
telâkki ederler. Hâlbuki o bârid, tats ız perdesi alt ında o kadar hararetli gaye-
ler ve öyle şeker gibi tatl ı neticeler vard ır ki, tarif edilmez.
Hem insan hodgâml ık ve zâhir-perestli ğiyle beraber, her şeyi kendine ba-
kan yüzüyle muhâkeme etti ğinden pek çok mahz- ı edebî olan şeyleri, hilâf- ı 
edep zanneder. Meselâ; alet-i tenâsül-i insan, insan nazar ında bahsi, hacâlet-
âverdir. Fakat şu perde-i hacâlet, insana bakan yüzdedir. Yoksa hilkate, sa-
nata ve gâyât- ı fıtrata bakan yüzler, öyle perdelerdir ki, hikmet nazar ıyla ba-
kılsa; ayn- ı edeptir, hacâlet ona hiç temas etmez.
İşte menba- ı edep olan Kur’ân- ı Hakîm’in baz ı tâbirât ı, bu yüzler ve perde-
lere göredir. Nas ıl ki, bize görünen çirkin mahlûklar ın ve hâdiselerin zâhirî yüz-
leri alt ında gayet güzel ve hikmetli sanat ve hilkatine bakan güzel yüzler var ki, 
Sâni’ine bakar ve çok güzel perdeler var ki, hikmetleri saklar ve pek çok zâhirî intizams ızlıklar ve kar ışıklıklar var ki, pek muntazam bir kitâbet-i kudsiyedir...
Üçüncü Nokta
1ُّٰųا ُħْכُ×ِ×ْéُĺ ĹِĬĳُđِ×َّÜَאĘ َّٰųا نَĳُّ×ِéُÜ ْħُÝْĭכُ إِنْ
Madem kâinatta hüsn-ü sanat, bilmü şâhede vard ır ve kat’îdir; elbette risâ-
let-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) , şuhûd derecesinde bir kat’iyyetle sübûtu lâ-
zım gelir. Zira; şu güzel masnûâttaki hüsn-ü sanat ve zînet-i sûret gösteriyor ki; 
onlar ın sanatkâr ında ehemmiyetli bir irâde-i tahsîn ve kuvvetli bir taleb-i tez-
yîn vard ır ve şu irâde ve talep ise; o Sâni’de, ulvî bir muhabbet ve masnû’la-
1 “Ey insanlar, e ğer Allah’ ı seviyorsan ız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmran sûresi, 3/31).ON SEK İZİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------   245
246  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
rında izhar etti ği kemâlât- ı sanat ına karşı kudsî bir ra ğbet var oldu ğunu gösteri-
yor. Ve şu muhabbet ve ra ğbet ise; masnûât içinde en münevver ve mükemmel 
ferd olan insana daha ziyâde müteveccih olup temerküz etmek ister. İnsan ise, 
şecere-i hilkatin zî şuur meyvesidir. Meyve ise; en cemiyetli ve en uzak ve en zi-
yâde nazar ı âmm ve şuuru küllî bir cüz’îdir. Nazar ı âmm ve şuuru küllî zât ise, o 
Sanatkâr- ı Zülcemâl’e muhatap olup görü şen ve küllî şuurunu ve âmm nazar ını 
tamamen Sâni’inin peresti şliğine ve sanat ının istihsân ına ve nimetinin şükrüne 
sarf eden en yüksek, en parlak bir ferd olabilir.
Şimdi iki levha, iki daire görünüyor. Biri: Gayet muhte şem, muntazam 
bir daire-i rubûbiyet ve gayet musanna, murassa bir levha-y ı sanat... Diğeri: 
Gayet münevver, müzehher bir daire-i ubûdiyet ve gayet vâsi’, câmi bir lev-ha-y ı tefekkür ve istihsan ve te şekkür ve îmân vard ır ki; ikinci daire bütün 
kuvvetiyle birinci dairenin nâm ına hareket eder.
İşte o Sâni’in bütün makâs ıd-ı sanat-perverânesine hizmet eden o daire 
reisinin ne derece o Sâni’ ile münasebettar ve onun nazar ında ne kadar mah-
bûb ve makbul oldu ğu bilbedâhe anla şılır.
Acaba hiç ak ıl kabul eder mi ki; şu güzel masnûât ın bu derece sa-
nat-perver, hattâ a ğzın her çeşit tad ını nazara alan in’âm-perver sanatkâ-
rı, arş ve ferşi ç ınlatt ıracak bir velvele-i istihsan ve takdir içinde berr ve 
bahri cezbeye getirecek bir zemzeme-i şükrân ve tekbir ile peresti şkârâne 
O’na müteveccih olan en güzel masnûuna kar şı lâkayt kals ın ve O’nunla 
konuşmas ın ve alâkadarâne O’nu Resûl yap ıp, güzel vaziyetinin ba şkala-
ra da sirâyet etmesini istemesin? Kellâ! Konu şmamak ve O’nu Resûl yap-
mamak mümkün de ğil...
1َمُŻْøِْźا ِّٰųا َïْĭِĐ َīĺِّïĤا إِنَّ
2ْħُıَĭْĻَÖ אءُƯĩَèرُ َّאرِęْכُĤا ĵَĥَĐ َّاءُïِüأَ ưįَđَĨ َīĺِñَّĤوَا ِّٰۘųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨ
1 “Allah kat ında (hak ve makbul) din ancak İslâm’d ır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/19)
2 “Muhammed Allah’ ın resûlüdür. Onun beraberindeki müminler de kâfirlere kar şı şiddetli olup kendi 
aralar ında şefkatlidirler.” (Fetih sûresi, 48/29)
Firkatli ve Gurbetli Bir Esarette Fecir Vaktinde 
Ağlayan Bir Kalbin A ğlayan Ağlamalar ıdır
Seherlerde eser bâd- ı tecelli
Uyan ey gözlerim vakt-i seherdeİnâyet hâh zi dergâh- ı ilâhî
Seherdir ehl-i zenbin tövbegâh ı
Uyan ey kalbim vakt-i fecirdeBikün tevbe, bicû gufrân zi dergâh- ı ilâhî
ْĹَü įَĩَİ ْçĻِ×ْùَÜ دَرْ َאرْĻْýُİ دَرُو ،Ûْùĺِóْýَè ْóَéَø
ْ؟Ĺכَ ĵَّÝَè ْħَùْęَĬ ْħَøْóَø ْÛَĥْęَĔ ابِĳَíَÖ
ْĹَè ْóَİزِ ْïَĺَאÖ ĹِĨ óْ×َĜَאÖ ْóَęَø ÛْùĺِóْāَĐ óْĩُĐ
ْĹَĬ نْĳُŒ اٰوَازِي ْīِכُÖ ĳُŜ َאزِيĻِĬ ĳُŒ َאزِيĩَĬ ْõĻِìْóَ×ِÖ
 َכْüاَ ْ،ħَĥĻِĤذَ ْ،ħَĬَאýĺِóَŊ َאرَمْ،ĩُü ĹِÖ َאهِĭُŜ اَزْ َאرَمْùĨْóَü ْ،ħَĥĻِåَì ْ،ħَĬَאĩĻِýَŊ !رَبْ َאĺ :ĳُŝَÖ
 ĹِÖ َאرَمْ،ĻِÝْìاِ َمْ،õِäَאĐ ْ،ħَĥĻِĥَĐ ْ،ħَĬَاĳُÜَאĬ ْ،ħَęĻِđَĄ ْ،ħَùכَ ĹِÖ ْ،ħَ×ĺِóَĔ َارَمْ،óَĜ ĹِÖ َאتِĻَè اَزْ َאرَمْÖ
1!ĹِıَĤاِ ْÛَİَאŜزِدَرْ ْħَİاĳَì َدْïَĨ ْ،ħَĺĳُä ْĳُęَĐ ْ،ħَĺĳُŜ َאنْĨَźاَ َאرَمْ،ĻِÝْìاِ
1 Seher vakti, ha şir meydan ını and ırır. Her şey uyanm ış gelmiş, tesbih ediyorlar. Ey nefsim, ne zamana 
kadar gaflet uykusu içinde böyle sersem kalacaks ın? Ömrünün ikindi vakti gelmi ş, kabre do ğru sefer 
başlam ıştır. Her canl ıdan ayr ılıyorsun. Ney gibi inlemek için niyaz ve namaza gayret et. De ki: ‘Yâ Rab! 
pişman ım; mahcubum, utan ıyorum. Say ısız günahlardan dolay ı perişan ım. Zelîlim, gözlerim ya ş dolu, 
hayat ım karars ız. Garibim, kimsesizim, yaln ızım, zay ıfım, güçsüzüm, hastay ım, âcizim, hem ihtiyar ım, 
hem irâdesizim. Aman diliyorum.. af ar ıyorum.. Yard ım istiyorum Senin dergâh ından ey Allah ım…
On Dokuzuncu Söz
(Risâlet-i Ahmediye’ye Dâirdir.) (Risâlet-i Ahmediye’ye Dâirdir.)
1 ٍïَّĩَéُĩِÖ ĹِÝَĤَאĝَĨ ُÛْèَïَĨ ْīٰכِĤوَ  ĹِÝَĤَאĝَĩِÖ ًاïَّĩَéُĨ ُÛْèَïَĨ َאĨوَ  
Evet şu Söz güzeldir. Fakat onu güzelle ştiren, güzellerin güzeli olan ev-
sâf- ı Muhammediye’dir.
“On Dört Re şehât” ı tazammun eden On Dördüncü Lem’an ın
Birinci Re şhas ı
Rabbimizi bize tarif eden üç büyük, küllî muarrif var:
Birisi şu kitab- ı kâinatt ır ki, bir nebze şehâdetini on üç Lem’a ile Arabî 
Nur Risalesi’nden On Üçüncü Ders’ten i şittik.
Birisi şu kitab- ı kebîrin âyet-i kübrâs ı olan Hâtemü’l-enbiyâ’d ır (aleyhissa-
lâtü vesselâm) .
Birisi de Kur’ân- ı Azîmüşşân’dır.
Şimdi, şu ikinci burhan- ı nât ık olan Hâtemü’l-enbiyâ’y ı (aleyhissalâtü vesse-
lâm) tan ımal ıyız, dinlemeliyiz. Evet, o burhan ın şahs- ı mânevîsine bak:
Sath- ı arz bir mescid, Mekke bir mihrap, Medine bir minber… O 
burhan- ı bâhir olan Peygamberimiz  (aleyhissalâtü vesselâm)  bütün ehl-i imana 
imam, bütün insanlara hatip, bütün enbiyâya reis, bütün evliyaya seyyid, bütün enbiyâ ve evliyadan mürekkep bir halka-y ı zikrin serzâkiri…
Bütün enbiyâ hayattar kökleri, bütün evliya tarâvettar semereleri bir 
şecere-i nurâniyedir ki; her bir dâvâs ını, mucizâtlar ına istinat eden bü-
tün enbiyâ ve kerametlerine itimat eden bütün evliya, tasdik edip imza 
1 “Ben sözlerimle Muhammed’i (aleyhissalâtü vesselâm)  övmüş olmad ım; asl ında sözlerimi Muhammed (aleyhis-
salâtü vesselâm) ’la övmüş ve güzelle ştirmiş oldum.” Hassân İbni Sâbit’in sözü olarak; İbnü’l-Esîr, el-Meselü’s-
sâir 2/357; el-Kalka şendî, Subhu’l-a’ şâ 2/321; İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/58 (44.Mektup).
ediyorlar. Zira O,  1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź der, dâvâ eder. Bütün sa ğ ve sol, yani mazi 
ve müstakbel taraflar ında saf tutan o nurâni zâkirler, ayn ı kelimeyi tek-
rar ederek, icmâ ile, mânen “sadakte ve bilhakk ı natakte” derler. Hangi 
vehmin haddi var ki, böyle hesaps ız imzalarla teyid edilen bir müddeâya 
parmak kar ıştırsın!..
İkinci Reşha
O nurâni burhan- ı tevhid, nas ıl ki iki cenâh ın icmâ ve tevâtürüyle teyid 
ediliyor. Öyle de, Tevrat ve İncil gibi kütüb-ü semâviyenin2(Hâşiye) yüzler işârâ-
tı.. ve irhâsât ın binler rumûzât ı.. ve hâtiflerin me şhur beşârât ı.. ve kâhinlerin 
mütevâtir şehâdât ı.. ve şakk- ı kamer gibi binler mucizât ının delâlât ı.. ve şeri-
atın hakkaniyeti ile teyid ve tasdik ettikleri gibi; zât ında gayet kemâldeki ah-
lâk- ı hamîdesi.. ve vazifesinde nihayet hüsnündeki secâyâ-y ı gâliyesi.. ve ke-
mâl-i emniyeti.. ve kuvvet-i iman ını ve gayet itmînan ını ve nihayet vüsûkunu 
gösteren fevkalâde takvas ı.. fevkalâde ubûdiyeti.. fevkalâde ciddiyeti.. fevka-
lâde metâneti, dâvâs ında nihayet derecede sâd ık olduğunu güne ş gibi âşikâ-
re gösteriyor.
Üçüncü Re şha
Eğer istersen gel, asr- ı saadete, Ceziretü’l-Arab’a gideriz. Hayalen olsun, 
onu vazife ba şında görüp ziyaret ederiz. İşte, bak:
Hüsn-ü sîret ve cemâl-i suret ile mümtaz bir zât ı görüyoruz ki; elin-
de mu’ciz-nümâ bir kitap, lisan ında hakâik-â şinâ bir hitap, bütün benîâ-
deme, belki cin ve inse ve mele ğe, belki bütün mevcudâta kar şı bir hut-
be-i ezeliyeyi tebli ğ ediyor. S ırr-ı hilkat-i âlem olan muammâ-y ı acibâne-
sini hall ve şerh edip ve s ırr-ı kâinat olan t ılsım- ı muğlâk ını feth ve ke ş-
federek, bütün mevcudâttan sorulan, bütün ukûlü hayret içinde me şgul 
eden üç mü şkül ve müthi ş suâl-i azîm olan “Necisin? Nereden geliyor-
sun? Nereye gidiyorsun?” suâllerine mukni, makbul cevap verir.
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
2(Hâşiye) Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye’sinde, yüz i şârât ı o kitaplardan ç ıkarm ıştır.*1 
Tahriften sonra bu kadar bulunsa, elbette daha evvel çok tasrihat varm ış.
*1 Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye (Türkçe terceme)  s.52-94.ON DOKUZUNCU SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------  249
250  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Dördüncü Re şha
Bak, öyle bir ziya-y ı hakikat ne şreder ki, e ğer onun o nurâni daire-i ha-
kikat-i irşad ından hariç bir surette kâinata baksan, elbette kâinat ın şeklini bir 
matemhâne-i umumî hükmünde ve mevcudât ı birbirine ecnebi, belki dü ş-
man ve câmidât ı dehşetli cenazeler ve bütün zevilhayat ı zeval ve firak ın sille-
siyle ağlayan yetimler hükmünde görürsün.
Şimdi bak, onun ne şrettiği nur ile o matemhâne-i umumî, şevk u cez-
be içinde bir zikirhâneye ink ılâb etti. O ecnebi, dü şman mevcudât, birer 
dost ve karde ş şekline girdi. O câmidât- ı meyyite-i sâmite, birer mûnis 
memur, birer musahhar hizmetkâr vaziyetini ald ı. Ve o ağlay ıcı ve şekvâ 
edici, kimsesiz yetimler, birer tesbih içinde zâkir veya vazife paydosun-dan şâkir suretine girdi.
Beşinci Reşha
Hem o nur ile kâinattaki harekât, tenevvüât, tebeddülât, tagayyü-
rât, manas ızlıktan ve abesiyetten ve tesadüf oyuncakl ığından ç ıkıp, bi-
rer mektubat- ı rabbâniye, birer sayfa-y ı âyât- ı tekviniye, birer merâyâ-y ı 
esmâ-y ı ilâhiye ve âlem dahi bir kitab- ı hikmet-i samedâniye mertebesi-
ne ç ıktılar.
Hem insan ı bütün hayvanât ın mâdûnuna dü şüren hadsiz zaaf ve ac-
zi, fakr ve ihtiyâcât ı.. ve bütün hayvanlardan daha bedbaht eden vâs ı-
ta-y ı nakl-i hüzün ve elem ve gam olan akl ı, o nur ile nurland ığı vakit; 
insan, bütün hayvanât, bütün mahlûkat üstüne ç ıkar. O nurlanm ış acz, 
fakr, ak ıl ile, niyaz ile nazenin bir sultan.. ve fîzar ile nazdar bir halife-i 
zemin olur.
Demek o nur olmazsa kâinat da, insan da, hatta her şey dahi hiçe 
iner. Evet, elbette böyle bedî bir kâinatta böyle bir zât lâz ımd ır. Yoksa kâ-
inat ve eflâk olmamal ıdır.
Alt ınc ı Reşha
İşte o Zât; bir saadet-i ebediyenin muhbiri, müjdecisi.. bir rahmet-i 
bînihâyenin kâ şifi ve ilânc ısı.. ve saltanat- ı rubûbiyetin mehâsininin del-
lâl ı, seyircisi.. ve künûz-u esmâ-y ı ilâhiyenin ke şşâfı, göstericisi oldu ğun-
dan, böyle baksan –yani ubûdiyeti cihetiyle– onu bir misal-i muhabbet, 
bir timsâl-i rahmet, bir şeref-i insaniyet, en nurâni bir semere-i şecere-i 
hilkat göreceksin. Şöyle baksan –yani risaleti cihetiyle– bir burhan- ı hak, 
bir sirâc- ı hakikat, bir şems-i hidayet, bir vesile-i saadet görürsün.
İşte, bak; nas ıl berk-i hâtif gibi onun nuru, şarktan garb ı tuttu. Ve 
nısf-ı arz ve hums-u be şer, onun hediye-i hidayetini kabul edip h ırz- ı can et-
ti. Bizim nefis ve şeytan ımıza ne oluyor ki, böyle bir Zât’ ın bütün dâvâlar ı-
nın esas ı olan  1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ’ı, bütün merâtibiyle beraber kabul etmesin?
Yedinci Re şha
İşte, bak; şu cezire-i vâsiada vah şî ve âdetlerine mutaass ıp ve inatç ı muh-
telif akvâm ı, ne çabuk âdât ve ahlâk- ı seyyie-i vah şiyânelerini def’aten kal’ ve 
ref’ ederek, bütün ahlâk- ı hasene ile techiz edip bütün âleme muallim ve me-
denî ümeme üstad eyledi. Bak, de ğil zâhirî bir tasallut.. belki ak ıllar ı, ruh-
lar ı, kalbleri, nefisleri feth ve teshir ediyor. Mahbub-u kulûb, muallim-i 
ukûl, mürebbî-i nüfûs, sultan- ı ervah oldu.
Sekizinci Re şha
Bilirsin ki; sigara gibi küçük bir âdeti, küçük bir kavimde, büyük bir hâ-
kim, büyük bir himmetle, ancak daimî kald ırabilir. Hâlbuki, bak:
Bu Zât, büyük ve çok âdetleri, hem inatç ı, mutaass ıp, büyük kavim-
lerden, zâhirî küçük bir kuvvetle, küçük bir himmetle, az bir zamanda ref’ edip, yerlerine öyle secâyâ-y ı âliyeyi –ki dem ve damarlar ına kar ışmış 
derecede sabit olarak– vaz’ ve tesbit eyliyor. Bunun gibi daha pek çok ha-rika icraat ı yap ıyor. İşte, şu asr- ı saadeti görmeyenlere, Ceziretü’l-Arab’ ı 
gözlerine sokuyoruz. Haydi, yüzer feylesofu als ınlar, oraya gitsinler, yüz 
sene çal ışsınlar! O Zât’ ın o zamana nisbeten bir senede yapt ığının yüz-
den birisini acaba yapabilirler mi?..
Dokuzuncu Re şha
Hem bilirsin; küçük bir adam, küçük bir haysiyetle, küçük bir cemaatte, 
küçük bir meselede, münâzaral ı bir dâvâda, hicaps ız, pervâs ız, küçük fakat 
hacâlet-âver bir yalan ı, düşmanlar ı yan ında hilesini hissettirmeyecek derece-
de teessür ve telâ ş göstermeden söyleyemez. Şimdi bak bu Zât’a:
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)ON DOKUZUNCU SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------  251
252  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Pek büyük bir vazifede, pek büyük bir vazifedar, pek büyük bir hay-
siyetle, pek büyük emniyete muhtaç bir hâlde, pek büyük bir cemaatte, pek büyük husûmet kar şısında, pek büyük meselelerde, pek büyük dâvâ-
da, pek büyük bir serbestiyetle, bilâ-pervâ, bilâ-tereddüt, bilâ-hicap, te-lâşsız, samimî bir safvetle, büyük bir ciddiyetle, has ımlar ının damarlar ı-
na dokunduracak şedit, ulvî bir surette söyledi ği sözlerinde hiç hilâf bu-
lunabilir mi? Hiç hile kar ışmas ı mümkün müdür? Kellâ!
1ĵٰèĳُĺ ٌĹْèوَ َّźإِ َĳُİ إِنْ Evet, hak aldatmaz, hakikatbîn aldanmaz. Hak 
olan mesle ği hileden müsta ğnîdir, hakikatbînin gözüne hayalin ne haddi 
var ki hakikat görünsün, aldats ın?
Onuncu Re şha
İşte, bak; ne kadar merak-âver, ne kadar cazibedar, ne kadar lüzumlu, ne 
kadar deh şetli hakâiki gösterir ve mesâili isbat eder. Bilirsin ki, en ziyade in-
san ı tahrik eden merakt ır. Hatta, e ğer sana denilse, “Yar ı ömrünü, yar ı mal ını 
versen, kamerden ve Mü şteri’den biri gelir, kamerde ve Mü şteri’de ne var, ne 
yok, ahvâlini sana haber verecek. Hem do ğru olarak senin istikbalini ve ba şı-
na ne gelece ğini doğru olarak haber verecek”; merak ın varsa, vereceksin.
Hâlbuki şu Zât, öyle bir Sultan’ ın ahbâr ını söylüyor ki; memleketin-
de kamer, bir sinek gibi, bir pervane etraf ında döner. O arz olan o per-
vane ise, bir lâmba etraf ında pervaz eder. Ve o güne ş olan lâmba ise, O 
Sultan’ ın binler menzillerinden bir misafirhânesinde, binler misbahlar 
içinde bir lâmbas ıdır.
Hem öyle acâib bir âlemden hakikî olarak bahsediyor ve öyle bir in-
kılâptan haber veriyor ki; binler küre-i arz bomba olsa, patlasalar, o ka-
dar acîb olmaz. Bak, onun lisan ında 3َتْóَĉَęْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا ، 2ِّرَتْĳכُ ُ÷ْĩَّýĤا إِذَا 
4ُÙَĐَאرِĝْĤاَ ، gibi sûreleri i şit...
Hem öyle bir istikbalden do ğru olarak haber veriyor ki, şu dünyevî 
istikbal ona nisbeten bir katre serap hükmündedir. Hem öyle bir saadet-ten haber veriyor ki, bütün saadet-i dünyeviye ona nisbeten bir berk-i zâ-ilin bir şems-i sermede nisbeti gibidir.
1 “O, kendisine vahyedilen bir vahiyden ba şka bir şey değildir.” (Necm sûresi, 53/4)
2 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)
3 “Gök yar ıldığı zaman.” ( İnfitâr sûresi, 82/1)
4 “…kap ılar ı döven ve deh şetiyle kalblere çarpan o k ıyâmet felaketi…” (Kâria sûresi, 101/1).
On Birinci Re şha
Böyle acîb ve muammâ-âlûd şu kâinat ın perde-i zâhiriyesi alt ında, elbet-
te ve elbette böyle acâib bizi bekliyor. Böyle acâibi haber verecek, böyle ha-rika ve fevkalâde mu’ciz-nümâ bir zât lâz ımd ır. Hem bu Zât’ ın gidişatından 
görünüyor ki; 
O, görmü ş ve görüyor ve gördü ğünü söylüyor. Hem bizi ni-
metleriyle perverde eden şu “Semâvât ve arz ın İlâh ı” bizden ne istiyor, 
marziyât ı nedir, pek sa ğlam olarak bize ders veriyor.
Hem bunlar gibi daha pek çok merak-âver, lüzumlu hakâiki ders veren 
bu zâta kar şı her şeyi b ırak ıp ona ko şmak, onu dinlemek lâz ım gelirken; 
ekser insanlara ne olmu ş ki, sağır olup kör olmu şlar, belki divane olmu şlar 
ki bu hakk ı görmüyorlar, bu hakikati i şitmiyorlar, anlam ıyorlar!..
On İkinci Reşha
İşte şu Zât, şu “Mevcudât Hâl ıkı”n ın vahdâniyetinin hakkaniyeti dere-
cesinde hak bir burhan- ı nât ık, bir delil-i sâd ık olduğu gibi, ha şrin ve saa-
det-i ebediyenin dahi bir burhan- ı kât ıı, bir delil-i sât ııdır. Belki, nas ıl ki O 
Zât, hidayetiyle saadet-i ebediyenin sebeb-i husûlü ve vesile-i vusûlüdür; öyle de, duas ıyla, niyaz ıyla o saadetin sebeb-i vücûdu ve vesile-i îcad ıdır.
Haşir meselesinde geçen şu s ırrı, makam münasebetiyle tekrar ederiz, i ş-
te, bak:
O Zât, öyle bir salât- ı kübrâda dua ediyor ki; güya şu cezire, belki 
arz, onun azametli namaz ıyla namaz k ılar, niyaz eder.
Bak, hem öyle bir cemaat-i uzmâda niyaz ediyor ki, güya benîâde-
min zaman- ı Âdem’den asr ımıza, k ıyâmete kadar bütün nurâni, kâmil in-
sanlar, ona ittibâ ile iktidâ edip duas ına âmîn diyorlar.
Hem bak, öyle bir hâcet-i âmme için dua ediyor ki; de ğil ehl-i arz, 
belki ehl-i semâvât, belki bütün mevcudât, niyaz ına “Evet, Yâ Rabbenâ! 
Ver, biz dahi istiyoruz! ” deyip iştirak ediyorlar.
Hem öyle fakirâne, öyle hazînâne, öyle mahbubâne, öyle mü ştâ-
kâne, öyle tazarrukârâne niyaz ediyor ki; bütün kâinat ı ağlatt ırıyor, dua-
sına iştirak ettiriyor.
Bak, hem öyle bir maksat, öyle bir gaye için dua ediyor ki; insan ı 
ve âlemi, belki bütün mahlûkat ı esfel-i sâfilînden, sukuttan, k ıymetsiz-9
9
999ON DOKUZUNCU SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------  253
254  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
likten, faydas ızlıktan; âlâ-y ı illiyyîne, yani k ıymete, bekâya, ulvî vazife-
ye ç ıkar ıyor.
Bak, hem öyle yüksek bir fîzâr- ı istimdatkârâne ve öyle tatl ı bir ni-
yaz- ı istirhamkârâne ile istiyor, yalvar ıyor ki; güya bütün mevcudâta ve 
semâvâta ve Ar ş’a işittirip, vecde getirip, duas ına “Âmin, Allahümme 
âmîn...” dedirtiyor.
Bak, hem öyle Semî, Kerîm bir Kadîr’den.. öyle Basîr, Rahîm bir 
Alîm’den hâcetini istiyor ki; bilmü şâhede, en hafî bir zîhayat ın en hafî 
bir hâcetini, bir niyaz ını görür, işitir, kabul eder, merhamet eder. Çünkü 
istediğini –velev lisân- ı hâl ile olsun– verir. Ve öyle bir suret-i hakimâne, 
basîrâne, rahîmânede verir ki, şüphe b ırakmaz; bu terbiye ve tedbir, öyle 
bir Semî ve Basîr ve öyle bir Kerîm ve Rahîm’e hast ır.
On Üçüncü Re şha
Acaba bütün efâz ıl-ı benîâdemi arkas ına al ıp, arz üstünde durup, Ar ş-ı 
Âzam’a müteveccihen el kald ırıp dua eden şu “Şeref-i nev-i insan”  ve “Ferîd-i 
kevn ü zaman”  ve bihakk ın “Fahr-i kâinat”  ne istiyor, bak, dinle:
Saadet-i ebediye istiyor.. bekâ istiyor.. likâ istiyor.. cennet istiyor. Hem, 
merâyâ-y ı mevcudâtta ahkâm ını ve cemâllerini gösteren bütün esmâ-y ı 
kudsiye-yi ilâhiye ile beraber istiyor. Hatta, e ğer rahmet, inâyet, hikmet, 
adâlet gibi hesaps ız o matlubun esbab- ı mûcibesi olmasayd ı; şu zât ın tek 
duas ı, bahar ımızın îcad ı kadar kudretine hafif gelen şu cennetin binas ına 
sebebiyet verecekti. Evet, nas ıl ki onun risaleti şu dâr- ı imtihan ın aç ılma-
sına sebebiyet verdi. Öyle de onun ubûdiyeti dahi öteki dâr ın aç ılmas ına 
sebeptir.
Acaba ehl-i ak ıl ve tahkike 1כَאنَ َّאĩِĨ َعُïْÖأَ ْכَאنِĨِْŸا ĹِĘ َ÷ْĻَĤ dedirten şu meş-
hud intizam- ı fâik, şu rahmet içinde kusursuz hüsn-ü sanat ve misilsiz cemâl-i 
rubûbiyet; hiç böyle bir çirkinli ği, böyle bir merhametsizli ği, böyle bir intizam-
sızlığı kabul eder mi ki; en cüz’î, en ehemmiyetsiz arzular ı, sesleri ehemmiyetle 
işitip îfâ etsin.. en ehemmiyetli, en lüzumlu arzular ı ehemmiyetsiz görüp i şit-
mesin, anlamas ın, yapmas ın? Hâşâ ve kellâ!. Yüz bin defa hâ şâ! Böyle bir ce-
mâl, böyle bir çirkinli ği kabul etmez, çirkin olmaz.
1 “Şu varl ık âleminde, mevcut olandan daha mükemmeli, daha üstünü olmas ı mümkün de ğildir.” (Bkz.: el-
Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/258; İbni Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye  1/53, 4/154, 6/392, 7/82, 8/221).9
9
Yahu, ey hayalî arkada şım! Şimdilik kâfidir, geri gitmeliyiz. Yoksa, yüz se-
ne şu zamanda, şu cezirede kalsak; yine o zât ın garâib-i icraat ını ve acâib-i 
vezâifini, yüzden birisine tamamen ihata edip temâ şâsında doyamay ız.
Şimdi, gel, üstünde dönece ğimiz her asra birer birer bakaca ğız. Bak, na-
sıl her as ır, o şems-i hidayetten ald ıklar ı feyizle çiçek açm ışlar; Ebû Hanife, 
Şâfiî, Bayezid Bistâmî, Şah- ı Geylânî, Şah- ı Nakşibend, İmam Gazâlî, İmam 
Rabbânî gibi milyonlar münevver meyveler veriyor. Me şhudât ımızın tafsilât ı-
nı başka vakte tâlik edip, o muciz-nümâ ve hidayet-edâya, bir k ısım kat’î mu-
cizât ına işaret eden bir salavât getirmeliyiz:
 ِīٰĩْèَّóĤا َīِĨ ُħĻَכِéْĤا َאنُĜْóُęْĤا ِįْĻَĥَĐ ِلَõْĬأُ ِيñَّĤا ِّĹِĬرَاĳُّĭĤا َّاتِñĤا َاñٰİ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
.۪įِÝَّĨأُ َאتِĭَùَè َدِïَđِÖ َمٍŻَø ِėْĤأَ ُėْĤوَأَ َةٍŻَĀ ِėْĤأَ ُėْĤأَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ِħĻِčَđْĤا ْشِóَđْĤا َīِĨ ِħĻِèَّóĤا
 ُėِÜَاĳَİوَ َאتُĀَאİِْرْŸا ِįِÜَّĳُ×ُĭِÖ َóَّýَÖوَ رُ،ĳُÖَّõĤوَا ُģĻِåْĬِْŸوَا ْرَاةُĳَّÝĤا ِįِÝَĤَאøِóِÖ َóَّýَÖ ْīَĨ ĵٰĥَĐ
 ُėْĤأَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬَźْĳَĨوَ َאĬِïِّĻَø ُóَĩَĝْĤا ِįِÜَאرَüِÍِÖ َّěَýْĬوَا ِ،óَýَ×ْĤا ُīِİَاĳوَכَ ِ÷ْĬِْŸا َאءُĻِĤوَأَوْ ِّīِåْĤا
.۪įِÝَّĨأُ َאسِęْĬأَ َدِïَđِÖ َمٍŻَø ِėْĤأَ ُėْĤوَأَ َةٍŻَĀ ِėْĤأَ
 ِّ،óَéْĤا َīِĨ ُÙَĨَאĩَĕْĤا ُįْÝَّĥَČوَأَ ُ،óَĉَĩْĤا ِįَאئِĐُïِÖ ًÙَĐْóُø َلَõَĬوَ ُ،óَåَّýĤا ِįِÜَĳْĐَïِĤ َאءَتْä ْīَĨ ĵٰĥَĐ
 َّاتٍóَĨ َثَŻَà ۪įِđِÖَאĀأَ ِīْĻَÖ ْīِĨ َאءُĩْĤا َďَ×َĬوَ ِ،óَýَ×ْĤا َīِĨ ِאٰتٌĨ ۪įِĨَאđَĈ ْīِĨ َאعٍĀ ْīِĨ َďِ×َüوَ
 ْعَñِåْĤوَا َÕِّئْñĤوَا َĹْ×َّčĤوَا َّÕَّąĤا ُįَĤ ُّٰųا َěَĉْĬوَأَ َرُ،ïَĩْĤوَا َאةُāَéْĤا ِįْĻَّęכَ ĹِĘ َçَّ×َøوَ ِóَàْĳْכَĤכَא
 َאĬِïِّĻَø ُ،óَāَ×ْĤا زَاغَ َאĨوَ َاجِóْđِĩْĤا ِÕِèَאĀ َ،óَåَّýĤوَا َóَåَéْĤوَا َģَ×َåْĤوَا َģَĩَåْĤوَا ِّرَاعَñĤوَا
 ِÙَĥَכِّýَÝُĩْĤا ُوفِóُéْĤا ِّģכُ َدِïَđِÖ َمٍŻَø ِėْĤأَ ُėْĤوَأَ َةٍŻَĀ ِėْĤأَ ُėْĤأَ ٍïَّĩَéُĨ َאĭِđĻِęَüوَ َאĬَźْĳَĨوَ
 َīِĨ ٍÙَĩِĥכَ ِّģכُ َاءَةِóِĜ َïْĭِĐ َاءِĳَıْĤا َאتِäُّĳَĩَÜ َאĺَاóَĨ ĹِĘ ِīٰĩْèَّóĤا ِذْنِÍِÖ ِÙَĥِّáَĩَÝُĩْĤا َאتِĩِĥْכَĤا ĹِĘ
 ِّģِכُÖ َאĭَıٰĤإِ َאĺ َאĭْĩَèوَارْ َאĭَĤ ْóِęْĔوَا َאنِĨَّõĤا ِóِìاٰ ĵٰĤإِ ُولِõُّĭĤا أَوَّلِ ْīِĨ َאرِئٍĜ ِّģכُ ْīِĨ ْاٰنِóُĝْĤا
1.َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ. َאıْĭِĨ َةٍŻَĀ
1 “Ey varl ığıyla varl ığımızı ışıkland ıran, gözlerimize nurlar serpip, bizleri nefsanî karanl ıklardan kurta-
ran Rahmeti Sonsuz Rabbimiz! Ar ş-ı Azîm’den Kur’ân- ı Hakîm’i üzerine indirdi ğin nurani Zât, yani 
Peygamber Efendimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) , ümmetinin hasenat ı adedince 
milyonlarca salât ve milyonlarca selâm olsun!
 Risaletini Tevrat, İncil ve Zebur’un müjdeledi ği; nübüvvetini irhâsât ın (doğumundan hemen önce ve 
doğumu an ında meydana gelen harikulâde hâllerin); cinlerin hâtiflerinin, insanl ık âleminden Allah 
dostlar ının ve beşerin kâhinlerinin müjdeledi ği; bir işaretiyle ay ın parçaland ığı Efendimiz, Mevlâm ız 
Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem), ümmetinin nefesleri adedince milyonlarca salât ve selâm olsun!ON DOKUZUNCU SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------  255
256  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
“Şuâât- ı Mârifeti’n-Nebî” nâm ındaki Türkçe bir risalede ve On Dokuzuncu 
Mektup’ta ve şu Söz’de icmâlen i şaret ettiğimiz delâil-i nübüvvet-i Ahmediye’yi 
(aleyhissalâtü vesselâm)  beyan etmi şim. Hem onda Kur’ân- ı Hakîm’in vücûh-u i’câ-
zı icmâlen zikredilmi ş. Yine Lemeât nâm ında Türkçe bir risalede ve Yirmi 
Beşinci Söz’de Kur’ân’ ın k ırk vecihle mucize oldu ğunu icmâlen beyan ve k ırk 
vücuh-u i’câz ına işaret etmişim. O k ırk vecihte, yaln ız naz ımda olan belâgat ı, 
İşârâtü’l-İ’câz nâm ındaki bir tefsir-i Arabî’de, k ırk sayfa içinde yazm ışım. Eğer 
ihtiyac ın varsa şu üç kitaba müracaat edebilirsin.
On Dördüncü Re şha
Mahzen-i mucizât ve mucize-i kübrâ olan Kur’ân- ı Hakîm, nübüvvet-i 
Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  ile vahdâniyet-i ilâhiyeyi o derece kat’î isbat 
ediyor ki, ba şka burhana hâcet b ırakm ıyor. Biz de onun tarifine ve medar- ı 
tenkit olmu ş bir-iki lem’a-y ı i’câz ına işaret ederiz: İşte, Rabbimizi bize tarif 
eden Kur’ân- ı Hakîm;
Şu kitab- ı kebîr-i kâinat ın bir tercüme-i ezeliyesi..
Şu sahâif-i arz ve semâda müstetir künûz-u esmâ-y ı ilâhiyenin ke şşâfı..
Şu sutûr-u hâdisât ın alt ında muzmer hakâikin miftah ı..
Şu âlem-i şehâdet perdesi arkas ındaki âlem-i gayb cihetinden gelen 
iltifâtât- ı rahmâniye ve hitâbât- ı ezeliyenin hazinesi..
Şu âlem-i mâneviye-yi İslâmiye’nin güne şi, temeli, hendesesi.. avâ-
lim-i uhreviyenin haritas ı..
Zât ve s ıfat ve şuûn-u ilâhiyenin kavl-i şârihi, tefsir-i vâz ıhı, burhan- ı 
nât ıkı, tercüman- ı sât ıı..
 Davetine a ğaçlar ın koşup geldiği; duâs ıyla yağmurun hemen iniverdi ği; s ıcaktan korumak için bulutla-
rın ona gölge yapt ığı; bir ölçek yiyece ğiyle yüzlerce insan ın doyduğu; parmaklar ının aras ından üç defa 
Kevser gibi sular ın çağlad ığı; avuçlar ının içindeyken çak ıl taşlar ı ve toprağın Allah’ ı tesbih etti ği; O’nun 
hürmetine Allah’ ın, kertenkeleyi, ceylân ı, kurdu, a ğaç kütüğünü, zehirli keçinin kolunu, deveyi, da ğı, 
taşı ve ağac ı konuşturduğu, Mirac’ ın ve “Resûl’ün gözü ba şka yana kaymad ı (ki, gördü ğünü yanl ış 
görmüş olsun), görebilece ğinin ötesine yönelmedi (ki, bir illüzyon görmü ş olsun).”*1 âyetinin mazhar ı 
olan Efendimiz, Mevlâm ız ve Şefîimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem), nüzûlünden 
bu yana Kur’ân’ ı okuyan her bir okuyucunun okudu ğu her bir kelimenin hava dalgalar ının aynalar ın-
da Rahmân’ ın izniyle temessül eden bütün kelimelerinin bütün harfleri adedince, milyonlarca salât ve 
selâm olsun.
  Bütün bu salâvatlardan her biri hürmetine bizi ma ğfiret et, ey İlâh ımız, bize merhamet et, âmîn, 
âmîn, âmîn…”
*1 Necm sûresi, 53/17.


Şu âlem-i insaniyetin mürebbîsi, hikmet-i hakikîsi, mür şid ve hâdîsi..
Hem bir kitab- ı hikmet ve şeriat..
Hem bir kitab- ı dua ve ubûdiyet..
Hem bir kitab- ı emir ve davet..
Hem bir kitab- ı zikir ve mârifet… gibi, be şerin bütün hâcât- ı mânevi-
yesine kar şı birer kitap.. ve bütün muhtelif ehl-i mesâlik ve me şârib olan 
evliya ve s ıddîkînin, asfiya ve muhakkikînin her birinin me şreblerine lâ-
yık birer risale ibraz eden bir kütüphâne-i mukaddesedir.
Sebeb-i kusur tevehhüm edilen tekrarât ındaki lem’a-y ı i’câza bak ki:
Kur’ân hem bir kitab- ı zikir, hem bir kitab- ı dua, hem bir kitab- ı da-
vet oldu ğundan, içinde tekrar müstahsendir, belki elzemdir ve eblâ ğdır. 
Ehl-i kusurun zann ı gibi değil. Zira; zikrin şe’ni, tekrar ile tenvirdir.. duan ın 
şe’ni, terdad ile takrirdir.. emir ve davetin şe’ni, tekrar ile tekittir.
Hem herkes, her vakit bütün Kur’ân’ ı okumaya muktedir olamaz, fakat 
bir sûreye galiben muktedir olur. Onun için, en mühim makâs ıd-ı Kur’âniye 
ekser uzun sûrelerde dercedilerek, her bir sûre bir küçük Kur’ân hükmü-ne geçmi ş.
 Demek, hiç kimseyi mahrum etmemek için, tevhid ve ha şir ve k ıs-
sa-y ı Mûsâ gibi baz ı maksatlar tekrar edilmi ş.
Hem cismânî ihtiyaç gibi, mânevî hâcât dahi muhteliftir. Baz ısına in-
san her nefes muhtaç olur; cisme hava, ruha Hû gibi. Baz ısına her saat; ِħْùِÖ 
1ِّٰųا gibi ve hâkezâ... Demek, tekrar- ı âyet, tekerrür-ü ihtiyaçtan ileri gel-
miş ve o ihtiyaca i şaret ederek, uyand ırıp teşvik etmek, hem i ştiyak ı ve 
iştah ı tahrik etmek için tekrar eder.
Hem Kur’ân müessistir, bir din-i mübînin esâsât ıdır ve şu Âlem-i İslâ mi-
yet’in temelleridir ve hayat- ı içtimaiye-i be şeriyeyi de ğiştirip muhtelif tabakât ın, 
mükerrer suâllerine cevapt ır. Müessise; tesbit etmek için tekrar lâz ımd ır.. te-
kit için terdad lâz ımd ır.. teyid için takrir, tahkik, tekrir lâz ımd ır.
Hem öyle mesâil-i azîme ve hakâik-i dakikadan bahsediyor ki, umumun 
kalblerinde yerle ştirmek için, çok defa muhtelif suretlerde tekrar lâz ımd ır.
Bununla beraber, sureten tekrard ır. Fakat, mânen her bir âyetin 
çok manalar ı, çok faydalar ı, çok vücûh ve tabakât ı vard ır. Her bir ma-
kamda ayr ı bir mana ve fayda ve maksatlar için zikrediliyor.
1 Allah’ ın ad ıyla

9
9
9
9
9
9ON DOKUZUNCU SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------  257
258  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hem Kur’ân’ ın, mesâil-i kevniyenin baz ısında ibham ve icmâli ise, ir-
şadî bir lem’a-y ı i’câzd ır. Ehl-i ilhad ın tevehhüm ettikleri gibi medar- ı tenkit 
olamaz ve sebeb-i kusur de ğildir.
Eğer desen : “Acaba neden Kur’ân- ı Hakîm, felsefenin mevcudâttan 
bahsettiği gibi etmiyor? Baz ı mesâili mücmel b ırak ır; baz ısını, nazar- ı 
umumîyi ok şayacak, hiss-i âmmeyi rencide etmeyecek, fikr-i avâm ı 
tâciz edip yormayacak bir suret-i basitâne-i zâhirânede söylüyor.”
Cevaben deriz ki Cevaben deriz ki : Felsefe, hakikatin yolunu şaşırm ış; onun için... Hem 
geçmiş derslerden ve Sözler’den elbette anlam ışsın ki; Kur’ân- ı Hakîm şu kâi-
nattan bahsediyor, tâ Zât ve s ıfât ve esmâ-y ı ilâhiyeyi bildirsin. Yani, bu kitab- ı 
kâinat ın maânîsini anlatt ırıp, tâ Hâl ık’ını tan ıttırsın. Demek, mevcudâta ken-
dileri için de ğil, belki Mûcid’leri için bak ıyor. Hem umuma hitap ediyor. İlm-i 
hikmet ise mevcudâta mevcudât için bak ıyor. Hem hususan ehl-i fenne hitap 
ediyor. Öyleyse, mademki Kur’ân- ı Hakîm; mevcudât ı delil yap ıyor, burhan 
yap ıyor; delil zâhirî olmak, nazar- ı umuma çabuk anla şılmak gerektir.
Hem mademki Kur’ân- ı Mürşid, bütün tabakât- ı beşere hitap eder. Kes-
retli tabaka ise tabaka-y ı avâmd ır. Elbette ir şad ister ki; lüzumsuz şeyleri ib-
ham ile icmal etsin.. ve dakik şeyleri temsil ile takrib etsin.. ve ma ğlatalara dü-
şürmemek için, zâhirî nazarlar ında bedihî olan şeyleri lüzumsuz, belki zararl ı 
bir surette ta ğyir etmemektir.
Meselâ güne şe der, “Döner bir sirâcd ır, bir lâmbad ır.”1 Zira güne şten, gü-
neş için, mahiyeti için bahsetmiyor. Belki bir nevi intizam ın zembere ği ve ni-
zam ın merkezi oldu ğundan, intizam ve nizam ise Sâni’in ayna-y ı mârifeti ol-
duğundan bahsediyor. Evet, der: 2ِيóْåَÜ ُ÷ْĩَّýĤوَا“ güneş döner.” Bu “döner” 
tâbiriyle, k ış-yaz, gece-gündüzün deverân ındaki muntazam tasarrufât- ı kud-
reti ihtar ile azamet-i Sâni’i ifham eder. İşte, bu “dönmek” hakikati ne olursa 
olsun; maksud olan ve hem mensuc, hem me şhud olan intizama tesir etmez.
Hem der: 3ًאäَاóِø َ÷ْĩَّýĤا َģَđَäوَ Şu “sirâc” tâbiriyle, âlemi bir kasr suretin-
de, içinde olan e şya ise insana ve zîhayata ihzar edilmi ş müzeyyenat ve mat’-
ûmât ve levâz ımât oldu ğunu ve güne ş dahi musahhar bir mumdar oldu ğunu 
ihtar ile, rahmet ve ihsan- ı Hâl ık’ı ifham eder.
1 Bkz.: Yûnus sûresi, 10/5; Enbiyâ sûresi, 21/33; Furkan sûresi, 25/61; ...
2 Yâsîn sûresi, 36/38.
3 “Güneşi de ( ışığı kendinden) bir lamba yapt ı.” (Nûh sûresi, 71/16)9
Şimdi bak, şu sersem ve geveze felsefe ne der? Bak, diyor ki: “güne ş bir 
kütle-yi azîme-yi mâyia-y ı nâriyedir. Ondan f ırlam ış olan seyyârât ı etraf ın-
da döndürüp, cesâmeti bu kadar, mahiyeti böyledir, şöyledir...” Mûhi ş bir 
dehşetten, müthi ş bir hayretten ba şka, ruha bir kemâl-i ilmî vermiyor. Bahs-i 
Kur’ân gibi etmiyor…
Buna k ıyasen, bât ınen kof, zâhiren mutantan felsefî meselelerin ne k ıy-
mette oldu ğunu anlars ın. Onun şaşaa-y ı sûrîsine aldan ıp Kur’ân’ ın gayet mu-
’ciz-nümâ beyan ına karşı hürmetsizlik etme!..
İhtar: Arabî Risale-i Nur’da On Dördüncü Re şha’n ın Alt ı Katresi, bâ-
husus Dördüncü Katre’nin Alt ı Nüktesi, Kur’ân- ı Hakîm’in k ırk kadar envâ- ı 
i’câz ından on be şini beyan eder. Ona iktifâen burada ihtisar ettik. İstersen 
ona müracaat et, bir hazine-i mucizât bulursun...
 َאĻْĬُّïĤا ĹِĘوَ َאĭِÜَאĩَĨ َïْđَÖوَ َאĭِÜَאĻَè ĹِĘ َאĭَĤ ًאùِĬĳُĨوَ دَاءٍ ِّģכُ ْīِĨ َאĭَĤ َאءًęِü ْاٰنَóُĝْĤا ِģَđْäا َّħُıّٰĥĤاَ
 ًאÖَאåِèوَ ًاóْÝِø َّאرِĭĤا َīِĨوَ رًاĳُĬ َاطِóِّāĤا ĵَĥَĐوَ ًאđĻِęَü ِÙَĨَאĻِĝْĤا ĹِĘوَ ًאùِĬĳُĨ ِóْ×َĝْĤا ĹِĘوَ ًאĭĺِóَĜ
 ِכَÝَĩْèوَرَ ِכَĨَóوَכَ دِكَĳُäوَ ِכَĥْąَęِÖ ًאĨَאĨوَإِ ًŻĻِĤدَ َאıِّĥכُ َاتِóْĻَíْĤا ĵَĤوَإِ ًאĝĻِĘرَ ِÙَّĭَåْĤا ĹِĘوَ
.َīĻِĨاٰ. َīĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺوَ َīĻِĨَóَْכْŶا َمَóأَכْ َאĺ
1.َīĻِĨاٰ. َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ُħĻَכِéْĤا َאنُĜْóُęْĤا ِįْĻَĥَĐ ِلَõْĬأُ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
1 Allah’ ım! Kur’ân’ ı bize, her türlü dertlere şifa.. hayat ımızda ve ölümümüzden sonra en s ıcak bir 
arkadaş.. dünyada cana yak ın bir dost.. kabirde en samimi bir arkada ş.. k ıyâmette bir şefaatçi.. s ırat 
üzerinde bir nur.. ate şe karşı örtü ve perde.. cennette bir yolda ş.. ve bütün hay ırlı işlere götüren rehber 
ve önder eyle. Bütün bunlar ı bize fazl ınla, cömertli ğinle, kereminle ve rahmetinle ihsan et, ey kerem 
sahiplerinin en kerîmi ve merhametlilerin en merhametlisi olan Rabbimiz, âmîn...
 Allah’ ım! Furkan- ı Hakîm’in kendisine indirildi ği Zât’a ve bütün âl ve ashab ına salât ve selâm et, âmîn, 
âmîn…ON DOKUZUNCU SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------  259
Yirminci Söz
(İki Makamd ır.)
Birinci Makam
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َ÷ĻِĥْÖإِ َّٓźإِ واưïَåَùَĘ ِٰدَمَź ُواïُåْøا ِÙٰۤئِכَĥَĩْĥِĤ َאĭْĥُĜ وَإِذْ
2َةًóَĝَÖ اĳُéَÖْñَÜ أَنْ ْħُכُóُĨْÉَĺ َّٰųا إِنَّ
3َةًĳْùَĜ ُّïَüأَ أَوْ َאرَةِåِéْĤכَא َĹِıَĘ ِכَĤذٰ ِïْđَÖ ْīِĨ ْħُכُÖĳُĥُĜ ْÛَùَĜ َّħُà
Bir gün şu âyetleri okurken İblisin ilkaât ına karşı Kur’ân- ı Hakîm’in fey-
zinden üç nükte ilham edildi. Vesvesenin sûreti şudur:
Dedi ki: “Dersiniz, Kur’ân mucizedir. Hem nihayetsiz belâgattad ır. Hem, 
umuma her vakitte hidâyettir. Hâlbuki şöyle bâz ı hâdisât- ı cüz’iyeyi tarihvâ-
rî bir sûrette mus ırrâne tekrar etmekte ne mânâ var? Bir ine ği kesmek gibi bir 
vâk ıa-y ı cüz’iyeyi, o kadar mühim tavsifât ile böyle zikretmek, hattâ o sûre-i 
azîmeye de “el-Bakara” tesmiye etmekte ne münasebet var? Hem de Âdem’e secde olan hâdise, s ırf bir emr-i gaybîdir. Ak ıl ona yol bulamaz. Kavî bir îmân-
dan sonra teslim ve iz’ân edilebilir. Hâlbuki Kur’ân, umum ehl-i akla ders ve-
riyor. Çok yerlerde 
4نَĳُĥِĝْđَĺ َŻَĘأَ der, akla havale eder. Hem ta şlar ın tesâdüfî 
olan bâz ı hâlât- ı tabîiyesini ehemmiyetle beyan etmekte ne hidâyet var?”
İlham olunan nüktelerin sûreti şudur:
1 “O vakit meleklere: ‘Âdem için secde edin!’ dedik de İblis d ışındaki bütün melekler secde ettiler.” 
(Bakara sûresi, 2/34; İsrâ sûresi, 17/61; Kehf sûresi, 18/50; Tâhâ sûresi, 20/116)
2 “(Bir vakit Mûsâ kavmine:) ‘Allah, bir s ığır kesmenizi emrediyor’ (demi şti).” (Bakara sûresi, 2/67)
3 “Sonra bunun arkas ından kalpleriniz kat ılaştı, art ık onlar ta ş gibi, hatta ondan da kat ı!” (Bakara sûresi, 2/74)
4 “Hâlâ ak ıllanmazlar m ı?” (Yâsîn sûresi, 36/68). Ayr ıca نَĳُĥِĝْđَÜ َŻَĘأَ şeklinde muhatap sigas ıyla çok 
yerlerde geçmektedir. Bkz.: Bakara sûresi, 2/44, 76; Âl-i İmran sûresi, 3/65; En’âm sûresi, 6/32; A’râf 
sûresi; 7/169; Yûnus sûresi, 10/16; ...
Birinci Nükte
Kur’ân- ı Hakîm’de çok hâdisât- ı cüz’iye vard ır ki, her birisinin arkas ında 
bir düstûr-u küllî saklanm ış ve bir kanun-u umumînin ucu olarak gösteriliyor. 
Nas ıl ki, 1َאıَّĥכُ אءَƯĩْøَْŶا اٰدَمَ َħَّĥَĐوَ Hazreti Âdem’in melâikelere kar şı kabiliyet-i 
hilâfet için bir mucizesi olan ta’lîm-i esmâd ır ki, bir hâdise-i cüz’iyedir. Şöyle 
bir düstûr-u küllînin ucudur ki; nev-i be şere câmiiyet-i istidâd cihetiyle ta’lîm 
olunan hadsiz ulûm ve kâinat ın envâ ına muhît pek çok fünûn ve Hâl ık’ın şu-
ûnât ve evsâf ına şâmil kesretli maârifin ta’lîmidir ki; nev-i be şere, değil yaln ız 
melâikelere, belki semâvât ve arz ve da ğlara karşı emânet-i kübrây ı2 haml dâ-
vâs ında bir rüçhâniyet vermi ş ve hey’et-i mecmuas ıyla arz ın bir halife-i mâ-
nevîsi oldu ğunu Kur’ân ifhâm etti ği misillü; “Melâikelerin Âdem’e secdesiyle 
beraber, şeytan ın secde etmemesi” olan hâdise-i cüz’iye-i gaybiye, pek geni ş 
bir düstûr-u külliye-i me şhûdenin ucu oldu ğu gibi, pek büyük bir hakikati ih-
sâs ediyor. Şöyle ki:
Kur’ân, şahs- ı Âdem’e melâikelerin itaat ve ink ıyâd ını ve şeytan ın tekeb-
bür ve imtinâ ını zikretmesiyle; nev-i be şere, kâinat ın ekser maddî envâ’lar ı ve 
o envâ ın mânevî mümessilleri ve müekkelleri musahhar olduklar ını ve nev-i 
beşerin hâsselerinin bütün istifadelerine müheyyâ ve münkâd olduklar ını if-
hâm etmekle beraber, o nevin istidâdat ını bozan ve yanl ış yollara sevk eden 
mevâdd- ı şerîre ile onlar ın mümessilleri ve sekene-i habîseleri, o nev-i be şerin 
tarîk- ı kemâlât ında ne büyük bir engel, ne müthi ş bir düşman teşkil ettiğini ih-
tar ederek Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân, bir tek Âdem’le cüz’î hâdiseyi konu şur-
ken bütün kâinatla ve bütün nev-i be şerle bir mükâleme-i ulviye ediyor.
İkinci Nükte
Mısır k ıtas ı, kumistan olan Sahra-y ı Kebîr’in bir parças ı olduğundan Nîl-i 
Mübarek’in feyziyle gayet mahsûldâr bir tarla hükmüne geçti ğinden, o cehen-
nem-nümûn sahra kom şuluğunda şöyle cennet-misâl bir mevki-i mübârekin 
bulunmas ı, felâhat ve ziraat ı, ahâlisinde pek mer ğûb bir sûrete getirmi ş ve 
o sekenenin seciyesine öyle tesbit etmi ş ki, ziraat ı kudsiye ve vas ıta-y ı ziraat 
olan “bakar” ı ve “sevr”i mukaddes, belki mâbud derecesine ç ıkarm ış. Hattâ o 
zamandaki M ısır milleti sevre, bakara, ibadet etmek derecesinde bir kudsiyet 
1 “Ve Allah, Âdem’e bütün isimleri ö ğretti.” (Bakara sûresi, 2/31)
2 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/72.YİRMİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------   261
262  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
vermişler. İşte o zamanda Benî İsrâil dahi o k ıtada neşet ediyordu ve o terbi-
yeden bir hisse ald ıklar ı, “icl” meselesinden anla şılıyor.
İşte Kur’ân- ı Hakîm, Hazreti Mûsâ’n ın (aleyhisselâm)  risâletiyle, o milletin 
seciyelerine girmi ş ve istidâdlar ına işlemiş olan o bakar-perestlik mefkûresini 
kesip öldürdü ğünü, bir bakar ın zebhi ile ifhâm ediyor.
İşte şu hâdise-i cüz’iye ile bir düstûr-u küllîyi, her vakit, hem herkese ga-
yet lüzumlu bir ders-i hikmet oldu ğunu ulvî bir i’câz ile beyan eder.
Buna k ıyasen bil ki: Kur’ân- ı Hakîm’de baz ı hâdisât- ı tarihiye sûretinde 
zikredilen cüz’î hâdiseler, küllî düsturlar ın uçlar ıdır. Hattâ çok sûrelerde zikr ve 
tekrar edilen k ıssa-y ı Mûsâ’n ın yedi cümlelerine misâl olarak Lemeât’ta İ’câz- ı 
Kur’ân Risalesi’nde o cüz’î cümlelerin her bir cüzünün nas ıl mühim bir düs-
tûr-u küllîyi tazammun etti ğini beyan etmi şiz. İstersen o risaleye müracaat et.
Üçüncü Nükte
 َīِĨ وَإِنَّ َةًĳْùَĜ ُّïَüأَ أَوْ َאرَةِåِéْĤכَא َĹِıَĘ ِכَĤذٰ ِïْđَÖ ْīِĨ ْħُכُÖĳُĥُĜ ْÛَùَĜ َّħُà
 אءُƯĩْĤا ُįْĭِĨ ُجُóْíَĻَĘ ُěَّĝَّýَĺ َאĩَĤ َאıْĭِĨ وَإِنَّ َאرُıْĬَْŶا ُįْĭِĨ ُóَّåَęَÝَĺ َאĩَĤ َאرَةِåِéْĤا
1نَĳُĥَĩْđَÜ َّאĩَĐ ٍģِĘَאĕِÖ ُّٰųا َאĨوَ ِّٰųا ِÙَĻْýَì ْīِĨ ُćِ×ْıَĺ َאĩَĤ َאıْĭِĨ وَإِنَّ
Şu âyeti okurken, müvesvis dedi ki: “Herkese malum ve âdi olan ta şlar ın 
şu f ıtrî bâz ı hâlât- ı tabîiyesini, en mühim ve büyük meseleler sûretinde bahs 
ve beyanda ne mânâ var, ne münasebet var, ne ihtiyaç var?”
Şu vesveseye kar şı feyz-i Kur’ân’dan şöyle bir nükte ilham edildi:
Evet, münasebet var ve ihtiyaç var. Hem o derece büyük bir münase-
bet ve ehemmiyetli bir mânâ ve o derece muazzam ve lüzumlu bir hakikat var ki, ancak Kur’ân’ ın îcâz- ı mu’cizi ve lütf-u ir şâd ıyla bir derece basitle şti-
rilmiş ve ihtisar edilmi ş. Evet, i’câz- ı Kur’ân’ ın bir esas ı olan îcâz, hem hidâ-
yet-i Kur’ân’ ın bir nûru olan lütf-u ir şâd ve hüsn-ü ifhâm, iktizâ ediyorlar ki; 
Kur’ân’ ın muhatablar ı içinde ekseriyeti te şkil eden avâma kar şı küllî hakikat-
leri ve derin ve umumî düsturlar ı, me’lûf ve cüz’î sûretler ile gösterilsin ve fi-
kirleri basit olan umumî avâma kar şı muazzam hakikatlerin yaln ız uçlar ı ve 
1 “Sonra bunun arkas ından kalpleriniz kat ılaştı, art ık onlar ta ş gibi, hatta ondan da kat ı! Çünkü öyle ta ş var 
ki içinden ırmaklar f ışkırır, öylesi var ki çatlar da ba ğrından su kaynar ve öylesi var ki Allah’a olan ta’zimi 
sebebiyle yukar ıdan düşüp parçalan ır. Allah yapt ıklar ınızdan habersiz de ğildir.” (Bakara sûresi, 2/74)
basit bir sûreti gösterilsin. Hem âdet perdesi taht ında ve zeminin alt ında hâ-
rikulâde olan tasarrufat- ı ilâhiye icmâlen gösterilsin. İşte bu s ırra binâendir ki 
Kur’ân- ı Hakîm, şu âyetle diyor:
Ey Benî İsrâil ve ey benîâdem! Sizlere ne olmu ş ki; kalbleriniz ta ştan da-
ha câmid ve daha ziyâde kat ılaşmıştır! Zira görmüyor musunuz ki, o pek sert 
ve pek câmid ve toprak alt ında bir tabaka-y ı azîme te şkil eden o koca ta şlar, 
o kadar evâmir-i ilâhiyeye kar şı mutî ve musahhar ve icraât- ı rabbâniye al-
tında o kadar yumu şak ve emirberdir ki; havada a ğaçlar ın teşkilinde tasarru-
fat- ı ilâhiye, ne derece sühûletle cereyan ediyor; öyle de, tahte’z-zemin ve o 
sert, sağır taşlarda o derece sühûlet ve intizam ile, hattâ damarlara kar şı ka-
nın cevelân ı gibi muntazam su cetvelleri1(Hâşiye) ve su damarlar ı, kemâl-i hik-
metle o ta şlarda mukavemet görmeyerek cereyan ediyor. Hem havada nebâ-
tât ve ağaçlar ın dallar ının sühûletle sûret-i inti şârı gibi o derece sühûletle kök-
lerin nazik damarlar ı, yer alt ındaki taşlarda mümânaât görmeyerek evâmir-i 
ilâhî ile muntazaman inti şâr ettiğini Kur’ân i şaret ediyor ve geni ş bir hakika-
ti, şu âyetle ders veriyor ve o ders ile, o kasâvetli kalblere bu mânây ı veriyor 
ve remzen diyor:
Ey Benî İsrâil ve ey benîâdem! Zaaf ve acziniz içinde nas ıl bir kalb ta-
şıyorsunuz ki, öyle bir Zât’ ın evâmirine kar şı o kalb, kasâvetle mukavemet 
ediyor. Hâlbuki; o koca sert ta şlar ın tabaka-y ı muazzamas ı, o Zât’ ın evâmiri 
önünde kemâl-i ink ıyâdla, karanl ıkta nazik vazifelerini mükemmel îfa ediyor-
lar. İtaatsizlik göstermiyorlar. Belki o ta şlar, toprak üstünde bulunan bütün ze-
vi’l-hayata, âb- ı hayatla beraber sâir medâr- ı hayatlar ına öyle bir hazinedar-
lık ediyor ve öyle bir adâletle taksimâta vesiledir ve öyle bir hikmetle tevziâta 
vas ıta oluyor ki, Hakîm-i Zülcelâl’in dest-i kudretinde bal mumu gibi ve belki 
hava gibi yumu şakt ır, mukavemetsizdir ve azamet-i kudretine kar şı secdede-
dir. Zira, toprak üstünde mü şâhede etti ğimiz şu masnûât- ı muntazama ve şu 
1(Hâşiye) Evet, zemin denilen muhte şem ve seyyâr saray ın temel ta şı olan taş tabakas ının, 
Fât ır-ı Zülcelâl taraf ından tavzif edilen en mühim üç vazifeyi beyan etmek, ancak Kur’ân’a 
yak ışır:
  •İşte birinci  vazifesi : Toprağın, kudret-i rabbâniye ile nebâtâta anal ık edip yeti ştirdiği 
gibi, kudret-i ilâhiye ile ta ş dahi topra ğa dâyelik edip yeti ştiriyor.
  •İkinci  vazifesi : Zeminin bedeninde deverân- ı dem hükmünde olan sular ın muntazam 
cevelân ına hizmetidir.
  •Üçüncü  vazife-i f ıtriyesi : Çeşmelerin ve ırmaklar ın, uyûn ve enhâr ın muntazam bir 
mîzan ile zuhûr ve devamlar ına hazinedarl ık etmektir. Evet ta şlar, bütün kuvvetiyle ve a ğız-
lar ının dolusuyla ak ıttıklar ı âb- ı hayat sûretinde, delâil-i vahdâniyet’i, zemin yüzüne yaz ıp 
serpiyor.YİRMİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------   263
264  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
hikmetli ve inâyetli tasarrufat- ı ilâhiye misillü, zemin alt ında aynen cereyan 
ediyor. Belki, hikmeten daha acîb ve intizamca daha garib bir sûrette hikmet ve inâyet-i ilâhiye tecelli ediyor. 
Bak ınız! En sert ve hissiz o koca ta şlar, na-
sıl bal mumu gibi evâmir-i tekvîniyeye kar şı yumuşakl ık gösteriyorlar ve 
me’mur-u ilâhî olan o latîf sulara, o nazik köklere, o ipek gibi damarlara o derece mukavemetsiz ve kasâvetsizdir. Güya bir â şık gibi, o latîf ve gü-
zellerin temâs ıyla kalbini parçal ıyor, yollar ında toprak oluyor!
Hem 1ِّٰųا ِÙَĻْýَì ْīِĨ ُćِ×ْıَĺ َאĩَĤ َאıْĭِĨ وَإِنَّ ile şöyle bir hakikat-i muazzaman ın 
ucunu gösteriyor ki: “ Taleb-i rü’yet ” hâdisesinde, me şhur dağın tecelli ile 
parçalanmas ı ve taşlar ının dağılmas ı2 gibi umum rûy-u zeminde, asl ı, sudan 
incimâd etmi ş âdeta yekpâre ta şlardan ibaret olan ekser da ğlar ın zelzele veya 
bâz ı hâdisât- ı arziye sûretinde tecelliyât- ı celâliye ile o da ğlar ın yüksek zirve-
lerinden o ha şyet verici tecelliyât- ı celâliyenin zuhûruyla ta şlar parçalanarak, 
bir k ısm ı ufalan ıp toprağa kalbolup, nebâtâta men şe’ olur. Di ğer bir k ısm ı taş 
kalarak, yuvarlan ıp derelere, ovalara da ğılıp, sekene-i zeminin meskeni gibi 
birçok işlerinde hizmetkârl ık ederek ve mahfî bâz ı hikem ve menâfi için kud-
ret ve hikmet-i ilâhiyeye secde-i itaat ederek, desâtir-i hikmet-i sübhâniyeye emirber şeklini al ıyorlar. Elbette o ha şyetten, o yüksek mevkii terk edip mü-
tevâziâne a şağı yerleri ihtiyar etmek ve o mühim menfaatlere sebep olmak 
beyhûde olmay ıp başıboş değil ve tesâdüfî dahi olmad ığı, belki bir Hakîm-i 
Kadîr’in tasarrufat- ı hakimânesiyle, o intizams ızlık içinde zâhirî nazara görün-
meyen bir intizam- ı hakimâne bulundu
ğuna delil ise; o ta şlara müteallik fay-
dalar, menfaatler ve onlar, üstünde yuvarland ıklar ı dağın cesedine giydirilen 
ve çiçek ve meyvelerin murassaât ıyla münakka ş ve müzeyyen olan gömlekle-
rin kemâl-i intizam ı ve hüsn-ü sanat ı; kat’î, şüphesiz şehâdet eder. İşte, şu üç 
âyetin, hikmet nokta-y ı nazar ında ne kadar k ıymettar oldu ğunu gördünüz.
Şimdi bak ınız Kur’ân’ ın letâfet-i beyan ına ve i’câz- ı belâgat ına; nas ıl şu 
zikrolunan büyük ve geni ş ve ehemmiyetli hakikatlerin uçlar ını üç f ıkra içinde 
üç vâk ıa-y ı meşhûre ve me şhûde ile gösteriyor ve medâr- ı ibret üç hâdise-i 
uhrây ı hat ırlatmakla latîf bir ir şâd yapar, mukavemet-sûz bir zecreder.
Meselâ, ikinci f ıkrada der: 3אءُƯĩْĤا ُįْĭِĨ ُجُóْíَĻَĘ ُěَّĝَّýَĺ َאĩَĤ َאıْĭِĨ وَإِنَّ
1 “Öyle taş var ki Allah’a olan ta’zimi sebebiyle yukar ıdan düşüp parçalan ır.” (Bakara sûresi, 2/74)
2 “Derken Rabbi da ğa tecelli eder etmez onu un ufak ediverdi.” (A’râf sûresi, 7/143)
3 “Öyle taş var ki çatlar da ba ğrından su kaynar.” (Bakara sûresi, 2/74)
Şu f ıkra ile, Hazreti Mûsâ’n ın (aleyhisselâm)  asâs ına karşı kemâl-i şevk ile in-
şikak edip on iki gözünden on iki çe şme ak ıtan taşa1 işaret etmekle, şöyle bir 
mânây ı ifhâm ediyor ve mânen diyor: Ey Benî İsrâil! Bir tek mucize-i Mûsâ’ya 
(aleyhisselâm)  karşı koca taşlar yumu şar, parçalan ır. Ya haşyetinden veya sü-
rûrundan a ğlayarak sel gibi ya ş ak ıttığı hâlde, hangi insafla bütün mucizât- ı 
Mûseviye’ye (aleyhisselâm)  karşı temerrüd ederek a ğlamay ıp gözünüz cümûd ve 
kalbiniz kat ılık ediyor?
Hem üçüncü f ıkrada der: 2ِّٰųا ِÙَĻْýَì ْīِĨ ُćِ×ْıَĺ َאĩَĤ َאıْĭِĨ وَإِنَّ
Şu f ıkra ile, Tûr-u Sînâ’daki münâcât- ı Mûseviye’de (aleyhisselâm)  vukû bulan 
tecelliyât- ı celâliye heybetinden koca da ğ parçalan ıp dağılmas ı3 ve o haşyetten 
taşlar ın etrafa yuvarlanmas ı olan vâk ıa-y ı meşhûreyi ihtar ile şöyle bir mânâ-
yı ders veriyor ki: Ey kavm-i Mûsâ! Nas ıl, Allah’tan korkmuyorsunuz? Hâlbuki 
taşlardan ibaret olan da ğlar, O’nun ha şyetinden ezilip da ğılıyor ve sizden ahz- ı 
mîsak için üstünüzde Cebel-i Tûr’u tuttu ğunu,4 hem taleb-i rü’yet hâdisesinde 
dağın parçalanmas ını bilip ve gördü ğünüz hâlde, ne cesâretle O’nun ha şyetin-
den titremeyip, kalbinizi kat ılık ve kasâvette bulunduruyorsunuz?
Hem birinci f ıkrada diyor: 5َאرُıْĬَْŶا ُįْĭِĨ ُóَّåَęَÝَĺ َאĩَĤ َאرَةِåِéْĤا َīِĨ وَإِنَّ
Bu f ıkra ile, da ğlardan nebeân eden Nîl-i mübarek, Dicle ve F ırat gibi ır-
maklar ı hat ırlatmakla, ta şlar ın evâmir-i tekvîniyeye kar şı ne kadar hârika-nü-
mâ ve mucizevârî bir sûrette mazhar ve musahhar oldu ğunu ifhâm eder ve 
onunla böyle bir mânây ı müteyakk ız kalblere veriyor ki; şöyle azîm ırmakla-
rın, elbette mümkün de ğil şu dağlar hakikî menbalar ı olsun. Çünkü; faraza o 
dağlar tamamen su kesilse ve mahrûtî birer havuz olsalar, o büyük nehirle-
rin şöyle süratli ve kesretli cereyanlar ına muvâzeneyi kaybetmeden, birkaç ay 
ancak dayanabilirler ve o kesretli masârife kar şı gâliben bir metre kadar top-
rakta nüfuz eden ya ğmur, kâfi vâridât olamaz. Demek ki, şu enhâr ın nebeân-
lar ı, âdî ve tabiî ve tesâdüfî bir i ş değildir. Belki pek hârika bir sûrette Fât ır-ı 
Zülcelâl, onlar ı sırf hazine-i gayptan ak ıttırıyor.6
1 “Bir zaman da Mûsa kavmi için su aray ıp Allah’a yalvarm ıştı. Biz de: “Asan ı taşa vur!” demi ştik. Bunun 
üzerine o ta ştan on iki p ınar f ışkırm ış, her bölük kendine mahsus p ınar ı bilmişti.” (Bakara sûresi, 2/60)
2 “Öyle taş var ki Allah’a olan ta’zimi sebebiyle yukar ıdan düşüp parçalan ır.” (Bakara sûresi, 2/74)
3 “Derken Rabbi da ğa tecelli eder etmez onu un ufak ediverdi. Mûsâ da dü şüp bay ıldı.” (A’râf sûresi, 7/143)
4 Bkz.: Bakara sûresi, 2/63, 93; Nisâ sûresi, 4/154; A’râf sûresi, 7/171.
5 “Öyle taş var ki içinden ırmaklar f ışkırır.” (Bakara sûresi, 2/74)
6 Bkz.: Mü’minûn sûresi, 23/8; Zümer sûresi, 39/21.
YİRMİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------   265
266  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte bu s ırra işareten bu mânây ı ifade için hadîste rivayet ediliyor ki: “O 
üç nehrin her birine cennetten birer katre her vakit daml ıyor ve ondan bere-
ketlidirler.”1 Hem bir rivayette denilmi ş ki: “Şu üç nehrin menbalar ı, cennet-
tendir.”2 Şu rivayetin hakikati şudur ki: Madem esbâb- ı maddiye, şunlar ın bu 
derece kesretli nebeân ına kabil de ğildir. Elbette menbalar ı, bir âlem-i gayb-
dad ır ve gizli bir hazine-i rahmetten gelir ki; masârif ile vâridât ın muvâzene-
si devam eder.
İşte Kur’ân- ı Hakîm, şu mânây ı ihtar ile şöyle bir ders veriyor ki, der: Ey 
Benî İsrâil ve ey benîâdem! Kalb kat ılığı ve kasâvetinizle öyle bir Zât- ı Zülcelâl’in 
evâmirine kar şı itaatsizlik ediyorsunuz ve öyle bir Şems-i Sermedînin ziyâ-y ı 
mârifetine gafletle gözlerinizi yumuyorsunuz ki, M ısır’ınızı cennet sûretine çe-
viren Nîl-i mübarek gibi koca nehirleri, âdi, câmid ta şlar ın ağızlar ından ak ıtıp 
mucizât- ı kudretini, şevâhid-i vahdâniyetini o koca nehirlerin kuvvet ve zuhûr 
ve ifâzalar ı derecesinde kâinat ın kalbine ve zeminin dima ğına vererek, cin ve 
insin kulûb ve ukûlüne isâle ediyor. Hem, hissiz, câmid bâz ı taşlar ı böyle acip 
bir tarzda3(Hâşiye) mucizât- ı kudretine mazhar etmesi, güne şin ziyâs ı, güneşi 
gösterdiği gibi, o Fât ır-ı Zülcelâl’i gösterdi ği hâlde, nas ıl O’nun o nûr-u mâri-
fetine kar şı kör olup görmüyorsunuz?
İşte, şu üç hakikate nas ıl bir belâgat giydirilmi ş gör ve belâgat- ı irşâdiyeye 
dikkat et! Acaba hangi kasâvet ve kat ılık vard ır ki, böyle hararetli şu belâgat- ı 
irşâda karşı dayanabilsin, ezilmesin?..
İşte baştan buraya kadar anlad ınsa Kur’ân- ı Hakîm’in ir şâdî bir lem’a-y ı 
i’câz ını gör, Allah’a şükret!..
1 Bkz.: el-Ba ğdâdî, Târîhu Ba ğdâd 1/55; el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  5/381.
2 Seyhan, Ceyhan, F ırat ve Nil nehirleri için bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/260, 289, 440; el-
Humeydî, el-Müsned  2/491. Dicle için bkz.: el-Ba ğdâdî, Târîhu Ba ğdâd 1/55; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  
1/565 (İbni Hacer el-Mekkî’den naklen).
3(Hâşiye) Nîl-i mübarek Cebel-i Kamer’den ç ıktığı gibi, Dicle’nin en mühim bir şubesi, Van 
Vilâyeti’nden Müküs Nahiyesi’nden, bir kayan ın mağaras ından ç ıkıyor. F ırat’ ın da mühim 
bir şubesi, Diyadin taraflar ında bir da ğın eteğinden ç ıkıyor. Dağlar ın asl ı, hilkaten bir mad-
de-i mâyiadan incimâd etmi ş taşlar olduğu fennen sabittir. Tesbihât- ı Nebeviyyeden olan 
1*ْïَĩَä َאءٍĨ ĵٰĥَĐ َْرْضَŶا َćَùَÖ ْīَĨ َאنَéْ×ُø kat’î delâlet ediyor ki, asl- ı hilkat-i arz şöyledir ki: Su gibi 
bir madde, emr-i ilâhî ile incimâd eder, ta ş olur. Taş, izn-i ilâhî ile toprak olur. Te şbihteki 
arz lafz ı, toprak demektir. Demek su, çok yumu şakt ır, üstünde durulmaz. Ta ş çok serttir, 
ondan istifade edilmez. Onun için Hakîm-i Rahîm, topra ğı, taş üstünde serer, zevi’l-hayata 
makarr eder!
*1 “Yeryüzünü donmu ş bir su üzerinde yayan Zat, her türlü noksanl ıktan beridir.”
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
 َħَèأَرْ َאĺ ِכَÝَĩْèَóِÖ َīĻِĨاٰ ۪įِÝَĨْïِíِĤ َאĭْĝِّĘوَوَ ،ĵٰĄْóَÜوَ ُّÕِéُÜ َאĩכَ ْاٰنِóُĝْĤا َارَóْøأَ َאĭْĩِّıَĘ َّħُıّٰĥĤاَ
2َīĻِĩِèَّاóĤا
3َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ُħĻَכِéْĤا ْاٰنُóُĝْĤا ِįْĻَĥَĐ ِلَõْĬأُ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
2 Allah ım! Kur’ân’ ın esrar ını, sevdiğin ve râz ı olduğun şekilde bize duyur ve onun hizmetine bizi muvaf-
fak et, âmîn. Rahmetinden ümit ediyoruz ey Erhamürrâhimîn.
3 Allah ım! Kur’ân- ı Hakîm’in kendisine indirildi ği zâta ve bütün âl ve ashâb ına salât ve selâm et.YİRMİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------   267
Yirminci Söz’ün İkinci Makam ı
(Mucizât- ı enbiyâ yüzünde parlayan bir lem’a-y ı i’câz- ı Kur’ân)
Âhirdeki iki suâl ve iki cevaba dikkat et.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ٍīĻِ×ُĨ َאبٍÝכِ ĹِĘ َّźإِ ٍ÷ِÖَאĺ َźوَ ٍÕْĈرَ َźوَ
On dört sene evvel, ( şimdi otuz seneden geçti) şu âyetin bir s ırrına dâ-
ir İşârâtü’l-İ’câz nâm ındaki tefsirimde Arabiyyü’l-ibâre bir bahis yazm ıştım. 
Şimdi arzular ı bence ehemmiyetli olan iki karda şım, o bahse dair Türkçe ola-
rak bir parça izah istediler. Ben de Cenâb- ı Hakk’ ın tevfikine îtimaden ve 
Kur’ân’ ın feyzine istinaden diyorum ki:
Bir kavle göre Kitab- ı Mübîn, Kur’ân’dan ibarettir. Ya ş ve kuru, her şey 
içinde bulundu ğunu, şu âyet-i kerîme beyan ediyor. Öyle mi? Evet, her şey 
içinde bulunur. Fakat herkes, her şeyi içinde göremez. Zira, muhtelif derece-
lerde bulunur. Bazen çekirdekleri, bazen nüveleri, bazen icmâlleri, bazen düs-turlar ı, bazen alâmetleri; ya sarâhaten, ya i şareten, ya remzen, ya ibhâmen, 
ya ihtar tarz ında bulunurlar. Fakat ihtiyaca göre ve maksad- ı Kur’ân’a mü-
nasip bir tarzda ve iktizâ-y ı makam münasebetinde şu tarzlar ın birisiyle ifade 
ediliyor. Ezcümle:
Beşerin sanat ve fen cihetindeki terakkiyâtlar ının neticesi olan havârik- ı 
sanat ve garâib-i fen olarak tayyâre, elektrik, şimendifer, telgraf gibi şeyler 
vücûda gelmi ş ve beşerin hayat- ı maddiyesinde en büyük mevki alm ışlar. 
Elbette umum nev-i be şere hitap eden Kur’ân- ı Hakîm, ş
unlar ı mühmel b ı-
rakmaz. Evet b ırakmam ış. “İki Cihet ” ile onlara da i şaret etmiştir.
Birinci cihet : Mucizât- ı enbiyâ sûretiyle...
İkinci k ısım şudur ki: Bâz ı hâdisât- ı târihiye sûretinde i şaret eder.
Ezcümle:
 نَĳُĥَđْęَĺ َאĨ ĵٰĥَĐ ْħُİوَ ۝ دٌĳُđُĜ َאıْĻَĥَĐ ْħُİ إِذْ ۝ دِĳُĜَĳْĤا ذَاتِ َّאرِĭĤاَ ۝ ُودِïْìُْŶا َאبُéْĀأَ َģِÝُĜ
1 “Yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki aç ık, net bir kitapta bulunmas ın.” (En’âm sûresi, 6/59)
1ِïĻِĩَéْĤا ِõĺِõَđْĤا ِّٰųِאÖ اĳُĭِĨْËُĺ أَنْ َّźإِ ْħُıْĭِĨ اĳُĩَĝَĬ َאĨوَ ۝ دٌĳُıُü َīĻِĭِĨْËُĩْĤِאÖ
Kezâ:2(Hâşiye-1)
3نَĳُ×ْכَóَĺ َאĨ ۪įِĥْáِĨ ْīِĨ ْħُıَĤ َאĭْĝَĥَìوَ ۝ نِĳُéْýَĩْĤا ْכِĥُęْĤا ĹِĘ
gibi âyetlerle şimendifere i şaret ettiği gibi,
 ُÙَäَאäُّõĤاَ ٍۘÙَäَאäزُ ĹِĘ َאحُ×ْāِĩْĤاَ َאحٌۘ×ْāِĨ َאıĻِĘ ةٍĳْכٰýِĩכَ رِه۪ĳُĬ ُģَáَĨ َْرْضِۘŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ
 ءُĹِۤąُĺ َאıُÝْĺزَ َכَאدُĺ ٍۙÙَّĻِÖْóَĔ َźوَ ٍÙَّĻِĜْóَü َź ٍÙَĬĳُÝْĺزَ ٍÙَאرَכَ×ُĨ َةٍóَåَü ْīِĨ ُïَĜĳُĺ دُرِّيٌّ ٌÕْכَĳכَ َאıَّĬَÉכَ
4אءُƯýَĺ ْīَĨ رِه۪ĳُĭِĤ ُّٰųا ِىïْıَĺ رٍۘĳُĬ ĵٰĥَĐ رٌĳُĬ َאرٌۘĬ ُįْùَùْĩَÜ ْħَĤ ْĳَĤوَ
5(Hâşiye-2) âyeti, pek çok envâra, esrâra i şaretle beraber elektri ğe dahi remzedi-
yor. Şu ikinci k ısım, hem çok zatlar onlarla u ğraştığından hem çok dikkat ve 
izaha muhtaç oldu ğundan ve hem çok oldu ğundan; şimdilik şimendifer ve 
elektriğe işaret eden şu âyetlerle iktifâ edip o kap ıyı açmayaca ğım.
Birinci k ısım ise, mucizât- ı enbiyâ sûretinde i şaret ediyor. Biz dahi o k ı-
sımdan bâz ı nümûneleri misâl olarak zikredece ğiz.
Mukaddime
İşte Kur’ân- ı Hakîm, enbiyâlar ı, insan ın cemaatlerine terakkiyât- ı mâne-
viye cihetinde birer pi şdâr ve imam gönderdi ği gibi; yine insanlar ın terakki-
yât- ı maddiye sûretinde dahi o enbiyân ın her birisinin eline bâz ı hârikalar ve-
1 “T ıpk ı kahrolas ı Ashab- ı Uhdudun, o tutu şturulmuş ateşle dolu hende ği haz ırlayanlar ın mel’un olduk-
lar ı gibi... Hani onlar ate şin başında oturur, müminlere yapt ıklar ını ac ımas ızca seyrederlerdi. Onlar ın 
müminlere bu i şkenceyi yapmalar ının tek sebebi, müminlerin (göklerin ve yerin tek Hâkimi), Aziz ve 
Hamîd olan Allah’a iman etmeleri idi.” (Bürûc sûresi, 85/4-8)
2 (Hâşiye-1) Şu cümle i şaret ediyor ki: Şimendiferdir. Âlem-i İslâm’ ı esâret alt ına alm ıştır. 
Kâfirler onunla İslâm’ ı mağlub etmiştir.
3 “Bir delil daha onlara: Nesillerini dopdolu gemilerde ta şımam ızd ır. Onlar için, gemiye benzer, daha 
nice binekler yarat ırız Biz...” (Yâsîn sûresi, 36/41-42).
4 “Allah göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali, t ıpk ı içinde lâmba bulunan bir kandillik 
gibidir. Lâmba bir s ırça (cam) içinde, o s ırça da sanki parlayan incimsi bir y ıldız! Bu lâmba, do ğuya 
veya bat ıya mensup olmayan kutlu, pek bereketli bir zeytin a ğac ından tutu şturulur. Bu öyle bereketli 
bir ağaç ki, neredeyse ate ş değmeden de ya ğ ışık verir. Işığı pırıl p ırıldır. Allah diledi ği kimseyi nuruna 
iletir.” (Nûr sûresi, 24/35).
5 (Hâşiye-2) 1*رٍĳُĬ ĵٰĥَĐ رٌĳُĬ َאرٌۘĬ ُįْùَùْĩَÜ ْħَĤ ْĳَĤوَ ءُĹِۤąُĺ َאıُÝْĺزَ َכَאدُĺ cümlesi, o remzi ışıkland ırıyor.
*1 “Bu öyle bereketli bir a ğaç ki, nerdeyse ate ş değmeden de ya ğ ışık verir. Işığı pırıl p ırıldır.” 
(Nûr sûresi, 24/35)YİRMİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   269
270  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
rip, yine o insanlara birer ustaba şı ve üstad etmi ştir. Onlara mutlak olarak itti-
bâa emrediyor. İşte enbiyâlar ın mânevî kemâlât ını bahsetmekle insanlar ı on-
lardan istifadeye te şvik ettiği gibi, mucizâtlar ından bahis dahi onlar ın nazîre-
lerine yeti şmeye ve taklitlerini yapmaya bir te şviki işmâm ediyor. Hattâ deni-
lebilir ki; mânevî kemâlât gibi maddî kemâlât ı ve hârikalar ı dahi en evvel mu-
cize eli nev-i be şere hediye etmi ştir. İşte Hazreti Nuh’un (aleyhisselâm)  bir muci-
zesi olan sefîne ve Hazreti Yûsuf’un (aleyhisselâm)  bir mucizesi olan saati, en ev-
vel beşere hediye eden, dest-i mucizedir. Bu hakikate latîf bir i şarettir ki; sa-
natkârlar ın ekseri, her bir sanatta birer peygamberi pîr ittihaz ediyor. Meselâ: 
Gemiciler Hazreti Nuh’u (aleyhisselâm) , saatç ılar Hazreti Yûsuf’u (aleyhisselâm) , ter-
ziler Hazreti İdris’i (aleyhisselâm) ...
Evet madem Kur’ân’ ın her bir âyeti, çok vücûh-u ir şâdî ve müteaddit ci-
hât- ı hidâyeti oldu ğunu ehl-i tahkik ve ilm-i belâgat ittifak etmi şler. Öyle ise, 
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın en parlak âyetleri olan mucizât- ı enbiyâ âyetleri; 
birer hikâye-i târihiye olarak de ğil, belki onlar çok maânî-yi ir şâdiyeyi tazam-
mun ediyorlar. Evet, mucizât- ı enbiyây ı zikretmesiyle fen ve sanat- ı beşeriyenin 
nihayet hudûdunu çiziyor. En ileri gâyât ına parmak bas ıyor. En nihayet hedef-
lerini tâyin ediyor. Be şerin arkas ına dest-i te şviki vurup o gayeye sevk ediyor. 
Zaman- ı mazi, zaman- ı müstakbel tohumlar ının mahzeni ve şuûnât ının aynas ı 
olduğu gibi müstakbel dahi mazinin tarlas ı ve ahvâlinin aynas ıdır. Şimdi misâl 
olarak o çok vâsi’ menbadan yaln ız birkaç nümûnelerini beyan edece ğiz...
Meselâ: Hazreti Süleyman’ ın (aleyhisselâm)  bir mucizesi olarak teshîr-i ha-
vay ı beyan eden 1
ٌóْıَü َאıُèوَرَوَا ٌóْıَü َאİُوُّïُĔ َçĺِّóĤا َīٰĩْĻَĥُùِĤوَ âyeti; “ Hazreti 
Süleyman, bir günde havada tayerân ile iki ayl ık bir mesafeyi kat’etmi ş-
tir.” der. İşte bunda i şaret ediyor ki be şere yol aç ıktır ki, havada böyle bir me-
safeyi kat’etsin. Öyle ise, ey be şer! Madem sana yol aç ıktır; bu mertebeye ye-
tiş ve yanaş. Cenâb- ı Hak, şu âyetin lisan ıyla mânen diyor:
“Ey insan! Bir abdim, hevâ-y ı nefsini terk etti ği için havaya bindirdim. Siz 
de nefsin tembelli ğini b ırak ıp bâz ı kâvânîn-i âdetimden güzelce istifade etse-
niz, siz de binebilirsiniz.”
Hem Hazreti Mûsâ’n ın (aleyhisselâm)  bir mucizesini beyan eden:
2ْħُıَÖَóْýَĨ َאسٍĬأُ ُّģכُ َħِĥَĐ ْïَĜ ًאĭْĻَĐ َةَóْýَĐ َאÝَĭْàا ُįْĭِĨ َتْóَåَęْĬَאĘ َóَåَéْĤا َאكَāَđِÖ ِبْóْĄا َאĭْĥُĝَĘ
1 “Süleyman’ ın emrine de rüzgâr ı verdik. Onun sabah gidi şi bir ayl ık mesafe, ak şam dönü şü de bir ayl ık 
mesafe idi.” (Sebe sûresi, 34/12)
2 “(Bir zaman da Mûsâ kavmi için su aray ıp Allah’a yalvarm ıştı.) Biz de: ‘Asân ı taşa vur!’ demi ştik. Bunun 

Bu âyet i şaret ediyor ki, zemin taht ında gizli olan rahmet hazinelerinden, 
basit âletlerle istifade edilebilir. Hattâ ta ş gibi bir sert yerde, bir asâ ile âb- ı ha-
yat celbedilebilir. İşte şu âyet, bu mânâ ile be şere der ki: “ Rahmetin en latîf 
feyzi olan âb- ı hayat ı, bir asâ ile bulabilirsiniz. Öyle ise, haydi, çal ış, bul! ”
Cenâb- ı Hak, şu âyetin lisân- ı remziyle mânen diyor ki:
“Ey insan! Madem bana îtimad eden bir abdimin eline öyle bir asâ ve-
riyorum ki; her istedi ği yerde âb- ı hayat ı onunla çeker. Sen de benim kavâ-
nîn-i rahmetime istinad etsen şöyle ona benzer veyahut ona yak ın bir âleti el-
de edebilirsin. Haydi et!”
İşte beşer terakkiyât ının mühimlerinden birisi bir âletin îcad ıdır ki ekser 
yerlerde vuruldu ğu vakit suyu f ışkırtıyor. Şu âyet, ondan daha ileri, nihâyât 
ve gâyât- ı hudûdunu çizmi ştir. Nas ıl ki evvelki âyet, şimdiki hâl-i haz ır tayyâ-
reden çok ileri nihayetlerinin noktalar ını tâyin etmi ştir...
Hem meselâ: Hazreti Îsâ’n ın (aleyhisselâm)  bir mucizesine dair:
1ِّٰųا ِذْنِÍِÖ ĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْèوَأُ َصَóْÖَْŶوَا َįَĩَْכْŶا ِئُóْÖوَأُ
Kur’ân, Hazreti Îsâ’n ın (aleyhisselâm)  nas ıl ahlâk- ı ulviyesine ittibâa be şe-
ri sarîhan te şvik eder. Öyle de, şu elindeki sanat- ı âliyeye ve t ıbb- ı rabbânî-
ye, remzen ter ğib ediyor. İşte şu âyet işaret ediyor ki: “ En müzmin dertle-
re dahi derman bulunabilir. Öyle ise, ey insan ve ey musibetzede benîâ-dem! Me’yûs olmay ınız. Her dert –ne olursa olsun– derman ı mümkün-
dür. Aray ınız, bulunuz. Hattâ ölüme de muvakkat bir hayat rengi vermek 
mümkündür!
” Cenâb- ı Hak, şu âyetin lisân- ı işaretiyle mânen diyor ki:
“Ey insan! Benim için dünyay ı terk eden bir abdime iki hediye verdim. 
Biri, mânevî dertlerin derman ı; biri de, maddî dertlerin ilâc ı. İşte ölmüş kalbler 
nûr-u hidâyetle diriliyor. Ölmü ş gibi hastalar dahi, O’nun nefesiyle ve ilac ıyla 
şifa buluyor. Sen de benim eczahâne-i hikmetimde her derdine devâ bulabi-
lirsin. Çal ış, bul! Elbette ararsan bulursun.”
İşte beşerin t ıp cihetindeki şimdiki terakkiyât ından çok ilerideki hudûdu-
nu, şu âyet çiziyor ve ona i şaret ediyor ve te şvik yap ıyor.
Hem meselâ: Hazreti Dâvud (aleyhisselâm)  hakk ında:
üzerine o ta ştan on iki p ınar f ışkırm ış, her bölük kendine mahsus p ınar ı bilmişti.” (Bakara sûresi, 2/60)
1 “(İsa da İsrâiloğullar ına şöyle diyecektir): ‘Kezâ ben anadan do ğma körü ve abra şı iyileştirir, hatta 
Allah’ ın izniyle ölüleri diriltirim’.” (Âl-i İmran sûresi, 3/49)
YİRMİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   271
272  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
1َאبِĉِíْĤا َģْāَĘوَ َÙَĩِכْéْĤا َאهُĭْĻَÜوَاٰ
2َïĺِïَéْĤا ُįَĤ َّאĭَĤوَأَ
Hazreti Süleyman (aleyhisselâm)  hakk ında: 3ِóْĉِĝْĤا َīْĻَĐ ُįَĤ َאĭْĥَøوَأَ âyetleri i şa-
ret ediyorlar ki; telyîn-i hadîd, en büyük bir nîmet-i ilâhiyedir ki, büyük bir 
peygamberinin fazl ını, onunla gösteriyor. Evet, telyîn-i hadîd, yâni demiri ha-
mur gibi yumu şatmak ve nühâs ı eritmek ve mâdenleri bulmak, ç ıkarmak; bü-
tün maddî sanâyi-i be şeriyenin asl ı ve anas ıdır ve esas ı ve mâdenidir. İşte şu 
âyet işaret ediyor ki: “ Büyük bir Resûle, büyük bir halife-i zemine, büyük 
bir mucize sûretinde, büyük bir nîmet olarak telyîn-i hadîddir ve demiri hamur gibi yumu şatmak ve tel gibi inceltmek ve bak ırı eritmekle ekser 
sanâyi-i umumiyeye medar olmakt ır.
” Madem bir Resûle hem halife, yâni 
hem mânevî hem maddî bir hâkime, lisan ına hikmet ve eline sanat vermi ş. 
Lisan ındaki hikmete sarîhan te şvik eder. Elbette elindeki sanata dahi ter ğib 
işareti var. Cenâb- ı Hak, şu âyetin lisân- ı işaretiyle mânen diyor:
“Ey benîâdem! Evâmir-i teklifiyeme itaat eden bir abdimin lisan ına ve 
kalbine öyle bir hikmet verdim ki, her şeyi kemâl-i vuzûh ile fasledip hakikati-
ni gösteriyor ve eline de öyle bir sanat verdim ki, elinde bal mumu gibi demiri her şekle çevirir. Halifelik ve padi şahl ığına mühim kuvvet elde eder. Madem 
bu mümkündür, veriliyor. Hem ehemmiyetlidir, hem hayat- ı içtimâiyenizde 
ona çok muhtaçs ınız. Siz de evâmir-i tekvîniyeme itaat etseniz, o hikmet ve o 
sanat, size de verilebilir. Mürûr-u zamanla yeti şir ve yana şabilirsiniz.”
İşte beşerin sanat cihetinde en ileri gitmesi ve maddî kuvvet cihetinde en 
mühim iktidar elde etmesi, telyîn-i hadîd iledir ve izâbe-i nühâs iledir. Âyette nühâs, “
kıtr” ile tâbir edilmi ş. Şu âyetler, umum nev-i be şerin nazar ını şu ha-
kikate çeviriyor ve şu hakikatin ne kadar ehemmiyetli oldu ğunu takdir etme-
yen eski zaman insanlar ına ve şimdiki tembellerine şiddetle ihtar ediyor...
Hem meselâ: Hazreti Süleyman (aleyhisselâm) , taht- ı Belk ıs’ı yan ına celb et-
mek için vezirlerinden bir âlim-i ilm-i celb, dedi: “ Gözünüzü aç ıp kapay ınca-
ya kadar sizin yan ınızda o taht ı haz ır ederim .” olan hâdise-i hârikaya de-
lâlet eden şu âyet:
1 “Biz Dâvud’a hikmet, nübüvvet, isabetli karar verme ve merâm ını güzelce ifade etme kabiliyeti ver-
dik.” (Sâd sûresi, 38/20)
2 “Ayr ıca demiri Dâvud’a yumu şatt ık (demiri şekillendirme kudretini verdik).” (Sebe sûresi, 34/10)
3 “Süleyman için erimi ş bak ırı kaynağından sel gibi ak ıttık.” (Sebe sûresi, 34/12)
 َّïَÜْóَĺ أَنْ َģْ×َĜ ۪įِÖ כَĻِÜاٰ َאۨĬأَ َאبِÝْכِĤا َīِĨ ٌħْĥِĐ َهُïْĭِĐ ِيñَّĤا َאلَĜ
ëĤا... 1َهُïْĭِĐ ًّاóِĝَÝْùُĨ رَاٰهُ َّאĩَĥَĘ ُכَĘْóَĈ ْכَĻَĤإِ
İşaret ediyor ki; uzak mesafelerden e şyay ı aynen veya sûreten ihzâr et-
mek mümkündür. Hem vâkidir ki: Risâletiyle beraber saltanatla mü şerref 
olan Hazreti Süleyman (aleyhisselâm) , hem masumiyetine, hem de adâletine 
medar olmak için pek geni ş olan aktâr- ı memleketine bizzat zahmetsiz mut-
tali olmak ve raiyyetinin ahvâlini görmek ve dertlerini i şitmek, bir mucize 
sûretinde Cenâb- ı Hak ihsan etmi ştir. Demek, Cenâb- ı Hakk’a itimad edip 
Süleyman (aleyhisselâm) ’ın lisân- ı ismetiyle istedi ği gibi, o da lisân- ı istidâd ıyla 
Cenâb- ı Hak’tan istese ve kavânîn-i âdetine ve inâyetine tevfik-i hareket etse; 
ona dünya, bir şehir hükmüne geçebilir. Demek; taht- ı Belk ıs Yemen’de iken, 
Şam’da ayn ıyla veyahut sûretiyle hâz ır olmuştur, görülmü ştür. Elbette taht et-
raf ındaki adamlar ın sûretleri ile beraber sesleri de i şitilmiştir. İşte, uzak mesa-
fede, celb-i sûrete ve savta ha şmetli bir sûrette i şaret ediyor ve mânen diyor:
“Ey ehl-i saltanat! Adâlet-i tâmme yapmak isterseniz Süleymanvârî, 
rûy-u zemini etraf ıyla görmeye ve anlamaya çal ışınız. Çünkü bir hâkim-i adâ-
let-pîşe, bir pâdi şah- ı raiyyet-perver; aktâr- ı memleketine, her istedi ği vakit 
muttali olmak derecesine ç ıkmakla mesuliyet-i mâneviyeden kurtulur veya 
tam adâlet yapabilir .” Cenâb- ı Hak, şu âyetin lisân- ı remziyle mânen diyor ki:
“Ey benîâdem! Madem bir abdime geni ş bir mülk ve o geni ş mülkünde 
adâlet-i tâmme yapmak için; ahvâl ve vukûât- ı zemine bizzat ıttılâ veriyorum 
ve madem her bir insana, f ıtraten, zemine bir halife olmak kabiliyetini vermi-
şim. Elbette o kabiliyete göre rûy-u zemini görecek ve bakacak, anlayacak is-
tidâd ını dahi vermesini, hikmetim iktizâ etti ğinden vermi şim. Şahsen o nok-
taya yetişmezse de, nev’an yeti şebilir. Maddeten eri şemezse de, ehl-i velâ-
yet misillü, mânen eri şebilir. Öyle ise; şu azîm nîmetten istifade edebilirsiniz. 
Haydi göreyim sizi, vazife-i ubûdiyetinizi unutmamak şart ıyla öyle çal ışınız ki, 
rûy-u zemini, her taraf ı her birinize görülen ve her kö şesindeki sesleri size i şit-
tiren bir bahçeye çeviriniz.
 2رُĳُýُّĭĤا ِįْĻَĤوَإِ ۪įِĜرِزْ ْīِĨ اĳُĥوَכُ َאıِ×َאכِĭَĨ ĹِĘ اĳُýْĨَאĘ ًźĳُĤذَ َْرْضَŶا ُħَכُĤ َģَđَä ِيñَّĤا َĳُİ
’deki ferman- ı rahmânîyi dinleyiniz.”
1 “Ama nezdinde kitaptan ilim olan bir zat da: ‘Ben, sen gözünü aç ıp kapamadan onu getirebilirim’ der 
demez, Süleyman, Kraliçenin taht ının, yan ıbaşında haz ır oluverdi ğini görünce...” (Neml sûresi, 27/40)
2 “Yeryüzünü size hizmete haz ır, uysal bir binek gibi k ılan da O! Haydi öyleyse siz de onun omuzlar ında 
rahatça dola şın. O’nun takdir etti ği rızıklardan yiyin, istifade edin. Ama ölümden sonra dirilip O’nun 
huzuruna ç ıkacağınızı da bilin.” (Mülk sûresi, 67/15)YİRMİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   273
274  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte beşerin nâzik sanatlar ından olan celb-i sûret ve savtlar ın çok ilerisin-
deki nihâyât hudûdunu şu âyet, remzen gösteriyor ve te şviki işmâm ediyor.
Hem meselâ: Yine Hazreti Süleyman (aleyhisselâm) , cin ve şeytanlar ı ve er-
vâh- ı habîseyi teshîr edip, şerlerini men ve umûr-u nâfiada istihdam etmeyi 
ifade eden şu âyetler:
1َאبٍùِè ِóْĻَĕÖ ِכْùْĨأَ أَوْ ْīُĭْĨَאĘ َאĬאؤُۨƯĉَĐ َاñٰİ ۝ َאدِęْĀَْŶا ĹِĘ َīĻِĬَّóَĝُĨ َīĺِóَìوَاٰ
2َīĻِčِĘَאè ْħُıَĤ َّאĭوَכُ ِכَĤذٰ دُونَ ًŻَĩَĐ نَĳُĥَĩْđَĺوَ ُįَĤ نَĳُĀĳُĕَĺ ْīَĨ ِīĻِĈَאĻَّýĤا َīِĨوَ
âyetiyle diyor ki; “ Yerin, insandan sonra zî şuur olarak en mühim sekene-
si olan cin, insana hizmetkâr olabilir. Onlarla temas edilebilir. Şeytanlar 
da düşmanl ığı bırakmaya mecbur olup, ister istemez hizmet edebilirler 
ki, Cenâb- ı Hakk’ ın evâmirine musahhar olan bir abdine, onlar ı musah-
har etmi ştir.”
Cenâb- ı Hak mânen şu âyetin lisân- ı remziyle der ki: “Ey insan! Bana 
itaat eden bir abdime cin ve şeytanlar ı ve şerirlerini itaat ettiriyorum. Sen de 
benim emrime musahhar olsan, çok mevcudat, hattâ cin ve şeytan dahi sa-
na musahhar olabilirler.”
İşte beşerin, sanat ve fennin imtizâc ından süzülen, maddî ve mânevî fev-
kalâde hassasiyetinden tezahür eden ispritizma gibi celb-i ervâh ve cinlerle muhâbereyi şu âyet, en nihayet hudûdunu çiziyor ve en faydal ı sûretlerini ta-
yin ediyor ve ona yolu dahi aç ıyor. Fakat şimdiki gibi, bazen kendine emvât 
nâm ını veren cinlere ve şeytanlara ve ervâh- ı habîseye musahhar ve maskara 
olup oyuncak olmak de ğil, belki t ılsımat- ı Kur’âniye ile onlar ı teshir etmektir, 
şerlerinden kurtulmakt ır.
Hem, temessül-i ervâha i şaret eden Hazreti Süleyman’n ın (aleyhisselâm)  ifrit-
leri celb ve teshirine dair âyetler,3 hem 4ًّאĺِĳَø ًاóَýَÖ َאıَĤ َģَّáَĩَÝَĘ َאĭَèرُو َאıْĻَĤإِ אƯĭْĥَøَرْÉَĘ
1 “(Bina yapan, dalg ıçlık yapan her şeytan ı), bukağılarla bağlı olan başkalar ını da onun hizmetine ver-
dik. Buyurduk: “Süleyman! İşte bu, sana ihsan ımızd ır. İster dağıt, ister yan ında tut, bu hesaps ızd ır.” 
(Sâd sûresi, 38/38-39)
2 “Kendisi için denize dalan ve daha ba şka birtak ım işler yapan baz ı cinleri (şeytanlar ı) da hizmetine 
âmade k ıldık. Biz onlar ı gözetim alt ında tutard ık.” (Enbiyâ sûresi, 21/82)
3 “Süleyman Dâvud’a varis oldu ve ‘Ey insanlar, bize ku şlar ın dili öğretildi ve daha her şeyden bolca 
nasip verildi. Gerçekten bunlar â şikâr lütuflard ır.’ dedi. Günün birinde, Süleyman’ ın cinlerden, insan-
lardan ve ku şlardan olu şan ordular ı toplanm ış olup, hepsi birlikte, düzenli olarak kendisi taraf ından 
sevk ediliyordu.” (Neml sûresi, 27/16-17)
4 “Biz Meryem’e Ruhumuzu gönderdik de, ona kusursuz, mükemmel bir insan şeklinde görünüverdi.” 
(Meryem sûresi, 19/17)

misillü baz ı âyetler, rûhânîlerin temessülüne i şaret etmekle beraber celb-i ervâ-
ha dahi i şaret ediyorlar. Fakat, i şaret olunan celb-i ervâh- ı tayyibe ise, mede-
nîlerin yapt ığı gibi hezeliyât sûretinde bâz ı oyuncaklara o pek ciddî ve ciddî bir 
âlemde olan ruhlara hürmetsizlik edip, kendi yerine ve oyuncaklara celb etmek değil, belki ciddî olarak ve ciddî bir maksat için Muhyiddîn-i Arabî gibi zatlar ki, 
istediği vakit ervâh ile görü şen bir k ısım ehl-i velâyet misillü onlara müncelip 
olup münasebet peydâ etmek ve onlar ın yerine gidip âlemlerine bir derece ta-
karrub etmekle ruhâniyetlerinden mânevî istifade etmektir ki, âyetler ona i şaret 
eder ve işaret içinde bir te şviki ihsâs ediyorlar ve bu nevi sanat ve fünûn-u ha-
fiyenin en ileri hudûdunu çiziyor ve en güzel sûretini gösteriyorlar...
Hem meselâ: Hazreti Dâvud’un (aleyhisselâm)  mucizelerine dair:
1َاقِóْüِْŸوَا ِّĹِýَđْĤِאÖ َīْéِّ×َùُĺ ُįَđَĨ َאلَ×ِåْĤا َאĬْóَّíَø َّאĬإِ
2ِóْĻَّĉĤا َěِĉْĭَĨ َאĭْĩِّĥُĐ
ve 3َïĺِïَéْĤا ُįَĤ َّאĭَĤوَأَ َóْĻَّĉĤوَا ُįَđَĨ ĹِÖأَوِّ َאلُ×ِä َאĺ âyetler delâlet ediyor ki: Cenâb- ı Hak, 
Hazreti Dâvud’un (aleyhisselâm)  tesbihât ına öyle bir kuvvet ve yüksek bir ses ve 
hoş bir edâ vermi ştir ki, dağlar ı vecde getirip birer muazzam fono ğraf misillü ve 
birer insan gibi bir serzâkirin etraf ında ufkî halka tutup bir daire olarak tesbihât 
ediyorlard ı. Acaba bu mümkün müdür, hakikat m ıdır? Evet hakikattir. Ma ğaral ı 
her dağ, her insanla ve insan ın diliyle papa ğan gibi konu şabilir. Çünkü aks-i sa-
dâ vas ıtas ıyla dağın önünde sen “ Elhamdülillâh ” de. Dağ da aynen senin gibi 
“Elhamdülillâh ” diyecek. Madem bu kabiliyeti, Cenâb- ı Hak dağlara ihsan et-
miştir; elbette o kabiliyet inki şaf ettirilebilir ve o çekirdek sünbüllenir.
İşte Hazreti Dâvud’a (aleyhisselâm)  risâletiyle beraber hilâfet-i rûy-u zemini, 
müstesna bir sûrette ona verdi ğinden; o geni ş risâlet ve muazzam saltanata lâ-
yık bir mucize olarak o kabiliyet çekirde ğini öyle inki şaf ettirmiş ki; çok büyük 
dağlar, birer nefer, birer şâkirt, birer mürid gibi Hazreti Dâvud’a iktidâ edip 
O’nun lisan ıyla, O’nun emriyle Hâl ık-ı Zülcelâl’e tesbihât ediyorlard ı. Hazreti 
Dâvud (aleyhisselâm)  ne söylese onlar da tekrar ediyorlard ı. Nas ıl ki şimdi vesâ-
it-i muhâbere ve vesâil-i irtibat ın kesret ve tekemmülü sebebiyle ha şmetli bir 
1 “Biz sabah ak şam kendisiyle zikir ve ibadet etmeleri için da ğlar ı Dâvud’un hizmetine râm etmi ştik.” 
(Sâd sûresi, 38/18)
2 “(Süleyman Dâvud’a varis oldu ve) ‘Ey insanlar, bize ku şlar ın dili öğretildi.’ (dedi).” (Neml sûresi, 27/16)
3 “(Biz Dâvud’a taraf ımızdan bir imtiyaz verdik ve:) “Ey da ğlar! Ey ku şlar! Onunla beraber tesbih edin, 
şevke gelip Allah’ ın yüceliğini terennüm edin.” dedik. Ayr ıca demiri ona yumu şatt ık (demiri şekillen-
dirme kudretini verdik).” (Sebe sûresi, 34/10)YİRMİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   275
276  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
kumandan, da ğlara dağılan azîm ordusuna bir anda “ Allahu Ekber ” dedirir 
ve o koca da ğlar ı konuşturur, velveleye getirir. Madem insan ın bir kumanda-
nı, dağlar ı sekenelerinin lisan ıyla mecâzî olarak konu şturur; elbette Cenâb- ı 
Hakk’ ın haşmetli bir kumandan ı, hakikî olarak konu şturur, tesbihât yapt ırır. 
Bununla beraber her cebelin bir şahs- ı mânevîsi bulundu ğunu ve ona müna-
sip birer tesbih ve birer ibadeti oldu ğunu, eski Söz’lerde beyan etmi şiz. Demek 
her dağ, insanlar ın lisan ıyla aks-i sadâ s ırrıyla tesbihât yapt ıklar ı gibi, kendi el-
sine-i mahsûsalar ıyla dahi Hâl ık-ı Zülcelâl’e tesbihâtlar ı vard ır.
2ِóْĻَّĉĤا َěِĉْĭَĨ َאĭْĩِّĥُĐ ، 1رَةًĳُýْéَĨ َóْĻَّĉĤوَا cümleleriyle Hazreti Dâvud ve Süley-
man (aleyhimesselâm) ’a, kuşlar envâ ının lisanlar ını, hem istidâdlar ının dillerini, 
yâni hangi i şe yarad ıklar ını, onlara Cenâb- ı Hakk’ ın ihsan etti ğini şu cüm-
leler gösteriyorlar. Evet madem hakikattir, madem rûy-u zemin, bir sofra-y ı 
Rahmând ır, insan ın şerefine kurulmu ştur; öyle ise, o sofradan istifade eden 
sâir hayvanât ve tuyûrun ço ğu insana musahhar ve hizmetkâr olabilir. Nas ıl 
ki en küçüklerinden bal ar ısı ve ipek böce ğini istihdam edip, ilham- ı ilâhî ile 
azîm bir istifade yolunu açarak ve güvercinleri bâz ı işlerde istihdam ederek ve 
papağan misillü ku şlar ı konuşturarak, medeniyet-i be şeriyenin mehâsinine 
güzel şeyleri ilâve etmi ştir; öyle de, ba şka kuş ve hayvanlar ın istidâd dili bili-
nirse, çok tâifeleri var ki –kar ındaşlar ı hayvanât- ı ehliye gibi– birer mühim i ş-
de istihdam edilebilirler. Meselâ; çekirge âfetinin istilâs ına karşı, çekirgeyi ye-
meden mahveden s ığırcık kuşlar ının dili bilinse ve harekât ı tanzim edilse, ne 
kadar faydal ı bir hizmette ücretsiz olarak istihdam edilebilir. İşte kuşlardan şu 
nevi istifade ve teshîri ve telefon ve fono ğraf gibi câmidât ı konuşturmak ve tu-
yûrdan istifade etmek; en müntehâ hudûdunu şu âyet çiziyor, en uzak hede-
fini tâyin ediyor, en ha şmetli sûretine parmakla i şaret ediyor ve bir nevi te şvik 
eder. İşte Cenâb- ı Hak şu âyetlerin lisân- ı remziyle mânen diyor ki:
“Ey insanlar! Bana tam abd olan bir hemcinsinize, O’nun nübüvvetinin 
ismetine ve saltanat ının tam adâletine medar olmak için mülkümdeki mu-
azzam mahlûkat ı O’na musahhar edip konu şturuyorum ve cünûdumdan ve 
hayvanât ımdan ço ğunu O’na hizmetkâr veriyorum. Öyle ise, her birinize de 
madem gök ve yer ve da ğlar, hamlinden çekindi ği bir emanet-i kübrây ı3 tevdî 
etmişim. Halife-i zemin olmak istidâd ını vermişim. Şu mahlûkat ın da dizgin-
1 “(Biz sabah ak şam kendisiyle zikir ve ibadet etmeleri için da ğlar ı,) toplu hâldeki ku şlar ı (Dâvud’un 
hizmetine râm etmi ştik).” (Sâd sûresi, 38/19)
2 “(Süleyman Dâvud’a varis oldu ve) ‘Ey insanlar, bize ku şlar ın dili öğretildi.’ (dedi).” (Neml sûresi, 27/16)
3 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/72.
leri kimin elinde ise, O’na râm olman ız lâz ımd ır; tâ O’nun mülkündeki mah-
lûklar da size râm olabilsin ve onlar ın dizginleri elinde olan Zât’ ın nâm ına el-
de edebilseniz ve istidâdlar ınıza lây ık makama ç ıksan ız...”
Madem hakikat böyledir; mânâs ız bir eğlence hükmünde olan fono ğraf 
işlettirmek, güvercinlerle oynamak, mektup postac ılığı yapmak, papa ğanlar ı 
konuşturmaya bedel; en ho ş, en yüksek, en ulvî bir e ğlence-i mâsumâneye 
çal ış ki, dağlar sana Dâvudvârî birer muazzam fono ğraf olabilsin ve havâ-y ı 
nesîminin dokunmas ıyla eşcâr ve nebâtâttan birer tel-i mûs ıkî gibi na ğamât- ı 
zikriye kula ğına gelsin ve da ğ, binler dilleriyle tesbihât yapan bir acâibü’l-
mahlûkat mâhiyetini göstersin ve ekser ku şlar, Hüdhüd-ü Süleymânî gibi bi-
rer mûnis arkada ş veya mutî birer hizmetkâr sûretini giysin. Hem seni e ğlen-
dirsin, hem müstaid oldu ğun kemâlâta da seni şevk ile sevk etsin. Öteki leh-
viyyât gibi, insâniyetin iktizâ etti ği makamdan seni dü şürtmesin...
Hem meselâ: Hazreti İbrahim’in (aleyhisselâm)  bir mucizesi hakk ında olan 
1َħĻِİٰóْÖإِ ĵٰۤĥَĐ ًאĨَŻَøوَ ْدًاóَÖ ĹِĬĳכُ َאرُĬ َאĺ َאĭْĥُĜ âyetinde üç i şaret-i latîfe var:
Birincisi : Ateş dahi, sâir esbâb- ı tabîiye gibi kendi keyfiyle, tabiat ıyla, kö-
rü körüne hareket etmiyor. Belki emir taht ında bir vazife yap ıyor ki; Hazreti 
İbrahim’i (aleyhisselâm)  yakmad ı ve ona, “ yakma! ” emrediliyor.
İkincisi : Ateşin bir derecesi var ki, bürûdetiyle ihrak eder. Yâni ihrak gi-
bi bir te’sir yapar. Cenâb- ı Hak, 2ًאĨَŻَø(Hâşiye) lafz ıyla bürûdete diyor ki: “Sen 
de hararet gibi bürûdetinle ihrak etme!” Demek o mertebedeki ate ş, soğuklu-
ğuyla yand ırır gibi te’sir gösteriyor. Hem ate ştir, hem berddir. Evet, hikmet-i 
tabiiyede nâr- ı beyzâ hâlinde ate şin bir derecesi var ki, harareti etraf ına neş-
retmiyor ve etraf ındaki harareti kendine celbetti ği için, şu tarz bürûdetle, etra-
fındaki su gibi mâyi şeyleri incimâd ettirip mânen bürûdetiyle ihrak eder. İşte 
zemherîr, bürûdetiyle ihrak eden bir s ınıf ateştir. Öyle ise, ate şin bütün dere-
cât ına ve umum envâ ına câmi olan cehennem içinde, elbette “ Zemherîr ”in 
bulunmas ı zarurîdir.
Üçüncüsü : Cehennem ate şinin te’sirini menedecek ve eman verecek 
îmân gibi bir madde-i mâneviye, İslâmiyet gibi bir z ırh olduğu misillü; dün-
1 “(Ateşe şöyle ferman ettik Biz:) Ey ate ş! Dokunma İbrahim’e! Serin ve selâmet ol ona!” (Enbiyâ sûresi, 
21/69).
2(Hâşiye) Bir tefsir diyor: ًאĨَŻَø (= esenlik) demese idi, bürûdetiyle ihrak edecekti.*1
*1 Bkz.: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/330; Ahmed İbni Hanbel, ez-Zühd  1/79; et-Taberî, 
Câmiu’l-beyân  17/44, 45.YİRMİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   277
278  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
yevî ateşinin dahi te’sirini men edecek bir madde-i maddiye vard ır. Çünkü; 
Cenâb- ı Hak, ism-i Hakîm iktizâs ıyla; bu dünya dâru’l-hikmet olmak hase-
biyle, esbâb perdesi alt ında icraât yap ıyor. Öyle ise, Hazreti İbrahim’in cismi 
gibi, gömle ğini de ate ş yakmad ı ve ateşe karşı mukavemet hâletini vermi ş-
tir. İbrahim’i yakmad ığı gibi, gömle ğini de yakm ıyor. İşte bu işaretin remziyle 
mânen şu âyet diyor ki:
“Ey Millet-i İbrahim! İbrahimvârî olunuz. Tâ maddî ve mânevî göm-
lekleriniz, en büyük dü şman ınız olan ate şe, hem burada hem orada bir 
zırh olsun. Ruhunuza îmân ı giydirip, cehennem ate şine karşı zırhınız ol-
duğu gibi; Cenâb- ı Hakk’ ın zeminde sizin için saklad ığı ve ihzâr etti ği ba-
zı maddeler var. Onlar sizi ate şin şerrinden muhafaza eder. Aray ınız, ç ı-
kar ınız, giyiniz .”
İşte beşerin mühim terakkiyât ından ve ke şfiyât ındand ır ki, bir madde-
yi bulmuş; ateş yakmayacak ve ate şe dayan ır bir gömlek giymi ş. Şu âyet ise; 
ona mukabil bak ne kadar ulvî, latîf ve güzel ve ebede kadar y ırtılmayacak 
1ًאĩِĥْùُĨ ًאęĻِĭَè tezgâh ında dokunacak bir hulleyi gösteriyor...
Hem meselâ: 2َאıَّĥכُ אءَƯĩْøَْŶا اٰدَمَ َħَّĥَĐوَ“ Hazreti Âdem’in (aleyhisselâm)  dâ-
vâ-y ı hilâfet-i kübrâda mucize-i kübrâs ı, ta’lîm-i esmâ’d ır.” diyor. İşte sâir 
enbiyân ın mucizeleri, birer hususî hârika-y ı beşeriyeye remzetti ği gibi, bütün 
enbiyân ın pederi ve divân- ı nübüvvetin fâtihas ı olan Hazreti Âdem’in (aleyhis-
selâm) mucizesi umum kemâlât ve terakkiyât- ı beşeriyenin nihayetlerine ve en 
ileri hedeflerine sarâhate yak ın işaret ediyor. Cenâb- ı Hak (celle celâlüh) , mânen 
şu âyetin lisân- ı işaretiyle diyor ki:
“Ey benîâdem! Sizin pederinize, melâikelere kar şı hilâfet dâvâs ında rüç-
hâniyetine hüccet olarak, bütün esmây ı ta’lîm etti ğimden, siz dahi, madem 
O’nun evlâd ı ve vâris-i istidâd ısınız; bütün esmây ı taallüm edip mertebe-i 
emânet-i kübrâda, bütün mahlûkata kar şı, rüçhâniyetinize liyâkatinizi göster-
mek gerektir. Zira kâinat içinde bütün mahlûkat üstünde en yüksek makâmâ-ta gitmek ve zemin gibi büyük mahlûkatlar size musahhar olmak gibi merte-be-i âliyeye size yol aç ıktır. Haydi ileri at ılınız ve birer ismime yap ışınız, ç ıkı-
1 “Dupduru bir tevhid inanc ı üzerinde ( İbrahim Milleti’ne ba ğlılık).” (Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
3/375, 406; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/4; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  5/484). Ayn ı hususu ifade 
eden âyetler için bkz.: Bakara sûresi, 2/135; Âl-i İmran sûresi, 3/95; Nisâ sûresi, 4/125; En’âm sûresi, 
6/161; Nahl sûresi, 16/123)
2 “Ve Allah, Âdem’e bütün isimleri ö ğretti.” (Bakara sûresi, 2/31)
nız!.. Fakat sizin pederiniz, bir defa şeytana aldand ı, cennet gibi bir makam-
dan, rûy-u zemîne muvakkaten sukut etti. Sak ın siz de terakkiyât ınızda şey-
tana uyup hikmet-i ilâhiyenin semâvât ından, tabiat dalâletine sukuta vas ıta 
yapmay ınız. Vakit-bevakit ba şınızı kald ırıp esmâ-y ı hüsnâma dikkat ederek o 
semâvâta urûc etmek için fünûnunuzu ve terakkiyât ınızı merdiven yap ınız; tâ 
fünûn ve kemâlât ınızın menbalar ı ve hakikatleri olan esmâ-y ı rabbâniyeme 
çıkas ınız ve o esmâ’n ın dürbünüyle, kalbinizle Rabbinize bakas ınız...”
Bir Nükte-i Mühimme ve Bir S ırr- ı Ehem
Şu âyet-i acîbe, insan ın câmi’iyet-i istidâd ı cihetiyle mazhar oldu ğu bü-
tün kemâlât- ı ilmiye ve terakkiyât- ı fenniye ve havâr ık-ı sun’iyeyi “ Ta’lîm-i 
esmâ ” unvan ıyla ifade ve tâbir etmekte şöyle latîf bir remz-i ulvî var ki: Her 
bir kemâlin, her bir ilmin, her bir terakkiyât ın, her bir fennin bir hakikat-i âli-
yesi var ki o hakikat, bir ism-i ilâhîye dayan ıyor. Pek çok perdeleri ve müte-
nevvi tecelliyât ı ve muhtelif daireleri bulunan o isme dayanmakla o fen, o ke-
mâlât, o sanat, kemâlini bulur, hakikat olur. Yoksa yar ım yamalak bir sûrette 
nâk ıs bir gölgedir...
Meselâ, hendese bir fendir. Onun hakikati ve nokta-y ı müntehâs ı, 
Cenâb- ı Hakk’ ın “İsm-i Adl ve Mukaddir ”ine yetişip, hendese aynas ında o 
ismin hakimâne cilvelerini ha şmetiyle mü şâhede etmektir.
Meselâ, t ıb bir fendir, hem bir sanatt ır. Onun da nihayeti ve hakikati, 
Hakîm-i Mutlak’ ın “Şâfî” ismine dayan ıp, eczahâne-i kübrâs ı olan rûy-u ze-
minde rahîmâne cilvelerini, edviyelerde görmekle t ıb, kemâlât ını bulur, ha-
kikat olur.
Meselâ, hakikat-i mevcudattan bahseden hikmetü’l-e şyâ, Cenâb- ı 
Hakk’ ın (celle celâlüh)  “İsm-i Hakîm ”inin tecelliyât- ı kübrâs ını müdebbirâne, 
mürebbîyâne e şyada, menfaatlar ında ve maslahatlar ında görmekle ve o isme 
yetişmekle ve ona dayanmakla şu hikmet hikmet olabilir. Yoksa, ya hurâfâ-
ta ink ılâb eder ve mâlâyâniyât olur veya felsefe-i tabîiye misillü dalâlete yol 
açar. İşte sana üç misâl!.. Sâir kemâlât ve fünûnu bu üç misâle k ıyas et.
İşte Kur’ân- ı Hakîm, şu âyetle be şeri, şimdiki terakkiyât ında pek çok geri 
kald ığı en yüksek noktalara, en ileri hudûda, en nihayet mertebelere, arkas ı-
na dest-i te şviki vurup, parma ğıyla o mertebeleri göstererek: “ Haydi, ar ş ile-
ri!” diyor. Bu âyetin hazine-i uzmâs ından şimdilik bu cevherle iktifâ ederek o 
kap ıyı kap ıyoruz...YİRMİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   279
280  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hem meselâ: Hâtem-i dîvân- ı nübüvvet ve bütün enbiyân ın mucizeleri, 
O’nun dâvâ-y ı risâletine bir tek mucize hükmünde olan enbiyân ın serveri ve 
şu kâinat ın mâ bihi’l-iftihâr ı ve Hazreti Âdem’e (aleyhisselâm)  icmâlen ta’lîm olu-
nan bütün esmân ın bütün merâtibiyle tafsîlen mazhar ı; yukar ıya celâl ile par-
mağını kald ırmakla şakk- ı kamer eden1 ve aşağıya cemâl ile indirmekle yine 
on parma ğından kevser gibi su ak ıtan2 ve bin mucizât ile musaddak ve mü-
eyyed olan Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın mucize-i kübrâs ı olan Kur’ân- ı 
Hakîm’in vücûh-u i’câz ının en parlaklar ından olan hak ve hakikate dâir be-
yânât ındaki cezâlet, ifadesindeki belâgat, maânîsindeki câmi’iyet, üslûplar ın-
daki ulviyet ve halâveti ifade eden:
 כَאنَ ْĳَĤوَ ۪įِĥْáِĩِÖ نَĳُÜْÉَĺ َź ْاٰنِóُĝْĤا َاñٰİ ِģْáِĩِÖ اĳُÜْÉَĺ أَنْ ĵٰۤĥَĐ ُّīِåْĤوَا ُ÷ْĬِْŸا ِÛَđَĩَÝْäا ِīَئِĤ ْģُĜ
3ًاóĻِıَČ ٍăْđَ×ِĤ ْħُıُąْđَÖ
gibi çok âyât- ı beyyinâtla ins ve cinnin enzâr ını, şu mucize-i ebediyenin vü-
cûh-u i’câz ından en zâhir ve en parlak vechine çeviriyor. Bütün ins ve cin-
nin damarlar ına dokunduruyor. Dostlar ının şevklerini, dü şmanlar ının inad ını 
tahrik edip, azîm bir te şvik ile, şiddetli bir ter ğib ile dost ve dü şmanlar ı, O’nu 
tanzîre ve taklide, yâni nazîrini yapmak ve kelâm ını O’na benzetmek için sevk 
ediyor. Hem öyle bir sûrette o mucizeyi nazargâh- ı enâma koyuyor; güya in-
san ın bu dünyaya geli şinden gaye-i yegânesi, o mucizeyi hedef ve düstur itti-
haz edip O’na bakarak, netice-i hilkat-i insâniyeye bilerek yürümektir.
Elhâs ıl: Sâir enbiyâ’n ın (aleyhimüsselâm)  mucizâtlar ı, birer havârik- ı sanata 
işaret ediyor ve Hazreti Âdem’in (aleyhisselâm)  mucizesi ise; esâsât- ı sanat ile be-
raber, ulûm ve fünûnun, havâr ık ve kemâlât ının fihristesini bir sûret-i icmâ-
lîde işaret ediyor ve te şvik ediyor. Amma, mucize-i kübrâ-y ı Ahmediye (aley-
hissalâtü vesselâm)  olan Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân ise; ta’lîm-i esmân ın hakikatine 
mufassalan mazhariyetini, hak ve hakikat olan ulûm ve fünûnun do ğru he-
deflerini ve dünyevî, uhrevî kemâlât ı ve saâdât ı vâz ıhan gösteriyor. Hem pek 
çok azîm te şvikatla, be şeri onlara sevk ediyor. Hem öyle bir tarzda sevk eder, 
teşvik eder ki, o tarz ile şöyle anlatt ırıyor: “ Ey insan! Şu kâinattan maksad- ı 
âlâ, tezâhür-ü rubûbiyete kar şı, ubûdiyet-i külliye-i insâniyedir ve insan ın 
1 Bkz.: Buhârî, tefsîru sûre (54)  1, menâk ıb 27; Müslim, münâfikîn  46; Tirmizî, tefsîru sûre (54)  5.
2 Buhârî, vudû’  32, menâk ıb 25, eşribe 31, meğâzî 35; Müslim, zühd  74, fezâil  5, 6.
3 “De ki: Yemin ederim! E ğer insanlar ve cinler, bu Kur’ân’ ın benzerini yapmak için bir araya toplan-
salar, hatta birbirlerine destek olup güçlerini birle ştirseler bile, yine de onun gibi bir kitap meydana 
getiremezler.” ( İsrâ sûresi, 17/88).
gaye-i aksâs ı, o ubûdiyete ulûm ve kemâlât ile yeti şmektir. ” Hem öyle bir 
sûrette ifâde ediyor ki, o ifâde ile şöyle işaret eder: “ Elbette nev-i be şer, âhir 
vakitte ulûm ve fünûna dökülecektir. Bütün kuvvetini ilimden alacakt ır. 
Hüküm ve kuvvet ise, ilmin eline geçecektir .” Hem o Kur’ân- ı Mu’cizü’l-
Beyân, cezâlet ve belâgat- ı Kur’âniye’yi mükerreren ileri sürdü ğünden rem-
zen anlatt ırıyor ki: “ Ulûm ve fünûnun en parla ğı olan belâgat ve cezâlet, 
bütün envâ ıyla âhir zamanda en mer ğub bir sûret alacakt ır. Hattâ insan-
lar, kendi fikirlerini birbirlerine kabul ettirmek ve hükümlerini birbirine icrâ ettirmek için en keskin silâh ını, cezâlet-i beyandan ve en mukave-
met-sûz kuvvetini, belâgat- ı edâdan alacakt ır
.”
Elhâs ıl: Kur’ân’ ın ekser âyetleri, her biri birer hazine-i kemâlât ın anahta-
rı ve birer define-i ilmin miftah ıdır. Eğer istersen Kur’ân’ ın semâvât ına ve âyât ı-
nın nücûmlar ına yetişesin; geçmi ş olan yirmi adet Söz’leri, yirmi basamakl ı1(Hâşi-
ye-1) bir merdiven yaparak ç ık. Onunla gör ki; Kur’ân ne kadar parlak bir güne ş-
tir. Hakâik-i ilâhiyeye ve hakâik-i mümkinât üstüne nas ıl sâfî bir nur serpiyor ve 
parlak bir ziyâ ne şrediyor, bak!..
Netice : Madem enbiyâya dair olan âyetler, şimdiki terakkiyât- ı beşeriye-
nin hârikalar ına birer nevi i şaretle beraber, daha ilerideki hudûdunu çiziyor 
gibi bir tarz- ı ifadesi var ve madem her bir âyetin müteaddit mânâlara delâle-
ti muhakkakt ır, belki müttefekun-aleyhtir ve madem enbiyâya ittibâ etmek ve 
iktidâ etmeye dair evâmir-i mutlaka var; öyle ise, şu geçmiş âyetlerin maâni-i 
sarîhalar ına delâletle beraber, sanat ve fünûn-u be şeriyenin mühimlerine i şâ-
rî bir tarzda delâlet, hem te şvik ediliyor denilebilir...
İki Mühim Suâle Kar şı, İki Mühim Cevap
Birincisi Birincisi
Eğer desen : “Madem Kur’ân, be şer için nâzil olmu ştur; neden be şe-
rin nazar ında en mühim olan medeniyet hârikalar ını tasrih etmiyor? 
Yaln ız gizli bir remiz ile, hafî bir îmâ ile, hafif bir i şaretle, zay ıf bir ih-
tar ile iktifâ ediyor?”
Elcevap Elcevap : Çünkü: Medeniyet-i be şeriye hârikalar ının haklar ı, bahs-i 
Kur’ânî’de o kadar olabilir. Zira, Kur’ân’ ın vazife-i asliyesi; daire-i rubûbi-
yetin kemâlât ve şuûnât ını ve daire-i ubûdiyetin vezâif ve ahvâlini ta’lîm 
1 (Hâşiye-1) Belki otuz üç adet Sözleri, otuz üç adet Mektuplar ı, otuz bir Lem’alar ı, on üç 
Şualar ı; yüz yirmi basamakl ı bir merdivendir...YİRMİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   281
282  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
etmektir.  Öyle ise; şu havârik- ı beşeriyenin o iki dairede haklar ı, yaln ız bir za-
yıf remz, bir hafif i şaret, ancak dü şer. Çünkü; onlar, daire-i rubûbiyetten hak-
lar ını isteseler o vakit pek az hak alabilirler.
Meselâ; tayyâre-i be şer Kur’ân’a dese:1(Hâşiye) “Bana bir hakk- ı kelâm ver, 
âyât ında bir mevki ver.” Elbette o daire-i rubûbiyetin tayyâreleri olan seyyâ-
rât, arz, kamer; Kur’ân nâm ına diyecekler: “Burada cirmin kadar bir mevki 
alabilirsin.” E ğer beşerin tahte’l-bahirleri, âyât- ı Kur’âniye’den mevki istese-
ler; o dairenin tahte’l-bahirleri, (yâni bahr-i muhît-i havaîde ve esir denizinde yüzen) zemin ve y ıldızlar ona diyecekler: “Yan ımızda senin yerin, görünme-
yecek derecede azd ır.” Eğer elektriğin, parlak, y ıldız-misâl lâmbalar ı, hakk- ı 
kelâm isteyerek, âyetlere girmek isteseler, o dairenin elektrik lâmbalar ı olan 
şimşekler, şahaplar ve gök yüzünü zînetlendiren y ıldızlar ve misbahlar diye-
cekler: “I şığın nisbetinde bahis ve beyâna girebilirsin.” E ğer havârik- ı mede-
niyet, dekâik- ı sanat cihetinde haklar ını isterlerse ve âyetlerden makam talep 
ederlerse o vakit, bir tek sinek onlara: “Susunuz!” diyecek. “Benim bir kana-dım kadar hakk ınız yoktur. Zira sizlerdeki, be şerin cüz-ü ihtiyâriyle kesbedi-
len bütün ince sanatlar ve bütün nâzik cihazlar toplansa benim küçücük vü-cûdumdaki ince sanat ve nâzenîn cihazlar kadar acip olamaz...
 ْئًאĻَü َאبُÖُّñĤا ُħُıْ×ُĥْùَĺ وَإِنْ ُįَĤ اĳُđَĩَÝْäا ِĳَĤوَ ًאÖَאÖذُ اĳُĝُĥْíَĺ ْīَĤ ِّٰųا دُونِ ْīِĨ نَĳُĐْïَÜ َīĺِñَّĤا إِنَّ
2بُĳُĥْĉَĩْĤوَا ُÕِĤَّאĉĤا َėُđَĄ ُįْĭِĨ ُوهُñِĝĭَÝْùَĺ َź
âyeti sizi susturur.”
Eğer o hârikalar, daire-i ubûdiyete gidip o daireden haklar ını isterlerse, 
o zaman o daireden şöyle bir cevap al ırlar ki: “Sizin münasebetiniz bizimle 
pek azd ır ve dairemize kolay giremezsiniz. Çünkü: Program ımız budur ki : 
Dünya bir misafirhânedir. İnsan ise, onda az duracakt ır ve vazifesi çok 
bir misafirdir ve k ısa bir ömürde hayat- ı ebediyeye lâz ım olan levâz ımât ı 
tedarik etmekle mükelleftir. En ehem ve en elzem i şler, takdim edilecek-
tir. Hâlbuki siz, ekseriyet itibar ıyla şu fâni dünyay ı bir makarr- ı ebedî nokta-y ı 
1 (Hâşiye) Şu ciddî meseleyi yazarken, ihtiyars ız olarak kalemim, üslûbunu, şu latîf latîfeye 
çevirdi. Ben de kalemimi serbest b ırakt ım. Ümit ederim ki, üslûbun latîfeli ği, meselenin cid-
diyetine halel vermesin...
2 “Ey insanlar! İşte size bir misâl veriliyor, ona iyi kulak verin: Sizin Allah’tan ba şka yalvard ığınız bütün 
sahte ilâhlar güç birli ği yapsalar da, bir sinek bile yaratamazlar. Hatta sinek onlardan bir şey kapsa, 
onu dahi kurtar ıp geri alamazlar. İsteyen de, kendinden istenilen de, kaçan da kovalayan da ne kadar 
güçsüz!” (Hac sûresi, 22/73)
nazar ında ve gaflet perdesi alt ında, dünya-perestlik hissiyle i şlenmiş bir sûret 
sizde görülüyor. Öyle ise, hakperestlik ve âhireti dü şünmeklik esaslar ı üzerine 
müesses olan ubûdiyetten hisseniz pek azd ır. Lâkin, e ğer k ıymettar bir iba-
det olan s ırf menfaat-i ibâdullah için ve menâfi-i umumiye ve istirahat-i âm-
meye ve hayat- ı içtimâiyenin kemâline hizmet eden ve elbette ekalliyet te şkil 
eden muhterem sanatkârlar ve mülhem ke şşâflar, arkan ızda ve içinizde varsa 
o hassas zâtlara şu remiz ve i şârât- ı Kur’âniye –sa’ye te şvik ve sanatlar ını tak-
dir etmek için– elhâk kâfî ve vâfîdir...”
İkinci Suâle Cevap İkinci Suâle Cevap
Eğer desen : “Şimdi şu tahkikattan sonra şüphem kalmad ı ve tasdik et-
tim ki; Kur’ân’da, sâir hakâikla beraber, medeniyet-i hâz ıran ın hâri-
kalar ına ve belki daha ilerisine i şaret ve remiz vard ır. Dünyevî ve uh-
revî saadet-i be şere lâz ım olan her şey, değeri nisbetinde içinde bulu-
nur. Fakat, niçin Kur’ân onlar ı sarâhatle zikretmiyor; tâ, muannit kâ-
firler dahi tasdîka mecbur olsunlar, kalbimiz de rahat olsun?”
Elcevap Elcevap : Din bir imtihand ır, teklif-i ilâhî bir tecrübedir; tâ, ervâh- ı âli-
ye ile ervâh- ı sâfile, müsabaka meydan ında, birbirinden ayr ılsın. Nas ıl ki 
bir mâdene ate ş veriliyor; tâ elmasla kömür, alt ınla toprak birbirinden ayr ılsın. 
Öyle de, bu dâr- ı imtihanda olan teklifât- ı ilâhiye bir ibtilâd ır ve bir müsabaka-
ya sevktir ki; istidâd- ı beşer mâdeninde olan cevâhir-i âliye ile mevâdd- ı süf-
liyye birbirinden tefrik edilsin.
Madem Kur’ân, bu dâr- ı imtihanda, bir tecrübe sûretinde, bir mü-
sabaka meydan ında, beşerin tekemmülü için nâzil olmu ştur; elbette şu 
dünyevî ve herkese görünecek umûr-u gaybiye-i istikbâliyeye yaln ız işaret 
edecek ve hüccetini isbat edecek derecede akla kap ı açacak.  Eğer sarâha-
ten zikretse, s ırr- ı teklif bozulur. Âdeta gökyüzündeki y ıldızlarla vâz ıhan َįٰĤإِ َٓź 
ُّٰųا َّźإِ yazmak misillü bir bedâhete girecek. O zaman herkes ister istemez tas-
dik edecek. Müsabaka olmaz, imtihan fevt olur. Kömür gibi bir ruh ile elmas 
gibi bir ruh1(Hâşiye) beraber kalacaklar.
Elhâs ıl: Kur’ân- ı Hakîm, hakîmdir. Her şeye, k ıymeti nisbetinde bir ma-
kam verir. İşte Kur’ân, bin üç yüz sene evvel, istikbâlin zulümât ında müstetir ve 
gaybî olan semerât ve terakkiyât- ı insâniyeyi görüyor ve gördü ğümüzden ve 
1(Hâşiye) Ebûcehl-i Laîn ile Ebûbekir-i S ıddîk, müsâvi görünecek. S ırr- ı teklif zâyi olacak...YİRMİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   283
284  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
göreceğimizden daha güzel bir sûrette gösterir. Demek Kur’ân, öyle bir Zât’ ın 
kelâm ıdır ki, bütün zamanlar ı ve içindeki bütün e şyay ı bir anda görüyor...
İşte mucizât- ı enbiyâ yüzünde parlayan bir lem’a-y ı i’câz- ı Kur’ân!..
1َאنٍĨوَزَ اٰنٍ ِّģכُ ĹِĘ ۪įِÝَĨْïِíِĤ َאĭْĝِّĘوَوَ ْاٰنِóُĝْĤا َارَóْøأَ َאĭْĩِّıَĘ َّħُıّٰĥĤاَ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
3َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
 ِّĹِ×َّĭĤا ِכَĤĳُøوَرَ ِّכَĻِ×َĬوَ ِكَïْ×َĐ ٍïَّĩَéُĨ َאĬَźْĳَĨوَ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ِّمْóوَכَ َאرِكْÖوَ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
 ِÙَئِכَŻَĩْĤوَا َīĻِĥَøْóُĩْĤوَا َīĻِّĻِ×َّĭĤا ĵَĥَĐوَ ۪،įِÜَّאĺوَذُرِّ ۪įِäوَأَزْوَا ۪įِÖَאéْĀوَأَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِّ،ĹِّĨُْŶا
 َرِĳُø َدِïَđِÖ َכَאتٍóَÖ ĵٰĩْĬوَأَ َمٍŻَø ĵوَأَزْכٰ َةٍŻَĀ َģَąْĘأَ َ،īĻِéِĤَّאāĤوَا َאءِĻِĤَْوْŶوَا َīĻِÖَّóَĝُĩْĤا
 َאĭْĩَèوَارْ َאĭَĤ ْóِęْĔوَا ۪įِÜَźَźوَدَ زِه۪ĳُĨوَرُ ۪įِÜَאرَاüوَإِ ۪įĻِĬَאđَĨوَ ۪įِÜَאĩِĥوَכَ ۪įِĘُوóُèوَ ۪įِÜَאĺوَاٰ ْاٰنِóُĝْĤا
 ِِّٰų ُïْĩَéْĤوَا َīĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺ ِכَÝَĩْèَóِÖ َאıْĭِĨ َةٍŻَĀ ِّģِכُÖ َאĭَĝِĤَאì َאĺ َאĭَıٰĤإِ َאĺ َאĭِÖ ْėُĉْĤوَا
4َīĻِĨاٰ َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ
1 Allah ım! Bize Kur’ân’ ın esrar ını öğret ve her an ve zamanda onun hizmetine muvaffak et.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
3 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)
4 Allah ım! Seyyidimiz, mevlâm ız, kulun, nebîn ve resûlün olan ümmî peygamber Hz. Muhammed’e 
(sallallâhu aleyhi ve sellem) , âline, ashâb ına, zevcelerine, mübarek nesline, sâir enbiyâ ve murselîne, melâ-
ike-i mukarrebîne, evliyâ ve salih kullar ına salavât ın en efdali, selâmetin en temizi, bereketlerin en 
bereketlisiyle, Kur’ân’ ın sûreleri, âyetleri, harfleri, kelimeleri, mânâlar ı, işaretleri, remizleri ve delâletleri 
adedince salât ve selâm et, bereket ihsan et, ikramda bulun. Ey ilâh ımız, ey Hâl ıkımız, bütün bu sala-
vâtlardan her biri için bizi ma ğfiret et, bize merhamet et, bize iltifât et. Rahmetinle, ey Erhamürrâhimîn. 
Âlemlerin Rabbi Allah’a hamd olsun, âmîn...
Yirmi Birinci Söz
(İki Makam’d ır.)
Birinci Makam
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ًאÜĳُĜْĳَĨ ًאÖَאÝכِ َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ĵَĥَĐ ْÛَĬכَא ةَĳٰĥَّāĤا إِنَّ
Bir zaman sinnen, cismen, rütbeten büyük bir adam bana dedi: “Namaz 
iyidir. Fakat her gün her gün be şer defa k ılmak çoktur. Bitmedi ğinden usanç 
veriyor?”
O zât ın o sözünden hayli zaman geçtikten sonra, nefsimi dinledim. İşittim 
ki, ayn ı sözleri söylüyor ve ona bakt ım gördüm ki; tembellik kula ğıyla şeytan-
dan ayn ı dersi al ıyor. O vakit anlad ım: O zât o sözü, bütün nüfus-u emmâre-
nin nam ına söylemi ş gibidir veya söylettirilmi ştir. O zaman ben dahi dedim: 
“Madem nefsim emmâredir. Nefsini ıslah etmeyen, ba şkas ını ıslah edemez. 
Öyle ise, nefsimden ba şlar ım.”
Dedim: Ey nefis!.. Cehl-i mürekkeb içinde, tembellik dö şeğinde, gaflet 
uykusunda söyledi ğin şu söze mukabil “ Beş İkaz”ı benden i şit.
Birinci İkaz
Ey bedbaht nefsim! Acaba ömrün ebedî midir?.. Hiç kat’î senedin var m ı 
ki, gelecek seneye belki yar ına kadar kalacaks ın?.. Sana usanç veren, teveh-
hüm-ü ebediyettir. Keyf için, ebedî dünyada kalacak gibi nazlan ıyorsun. E ğer 
anlasa idin ki, ömrün azd ır hem faydas ız gidiyor. Elbette onun yirmi dörtten 
birisini, hakikî bir hayat- ı ebediyenin saadetine medâr olacak bir güzel ve ho ş 
1 “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belli bir farzd ır.” (Nisâ sûresi, 4/103)
286  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ve rahat ve rahmet bir hizmete sarf etmek; usanmak şöyle dursun, belki ciddî 
bir iştiyak ve ho ş bir zevki tahrike sebep olur.
İkinci İkaz
Ey şikem-perver nefsim! Acaba her gün her gün ekmek yersin, su içer-
sin, havay ı teneffüs edersin; sana onlar usanç veriyor mu?.. Madem vermi-
yor; çünkü; ihtiyaç tekerrür etti ğinden usanç de ğil, belki telezzüz ediyorsun. 
Öyle ise: Hâne-i cismimde senin arkada şlar ın olan kalbimin g ıdas ı, ruhumun 
âb- ı hayât ı ve latîfe-i rabbâniyemin havâ-y ı nesimini cezb ve celbeden namaz 
dahi, seni usand ırmamak gerektir.
Evet, nihayetsiz teessürat ve elemlere maruz ve müptelâ ve nihayetsiz te-
lezzüzata ve emellere meftun ve pürsevda bir kalbin kut ve kuvveti, her şeye 
kadir bir Rahîm-i Kerîm’in kap ısını niyaz ile çalmakla elde edilebilir.
Evet, şu fâni dünyada kemâl-i süratle vaveylâ-y ı firâk ı koparan giden, ek-
ser mevcudatla alâkadar bir ruhun âb- ı hayât ı ise; her şeye bedel bir Mâbûd-u 
Bâki’nin, bir Mahbûb-u Sermedî’nin çe şme-i rahmetine namaz ile teveccüh 
etmekle içilebilir.
Evet, f ıtraten ebediyeti isteyen ve ebed için halkolunan ve ezelî ve ebedî 
bir Zât’ ın aynas ı olan ve nihayetsiz derecede nazik ve letafetli bulunan zî şuur 
bir s ırr- ı insanî, zînur bir latîfe-i rabbâniye, şu kasavetli, ezici ve s ıkıntılı, geçi-
ci ve zulümâtl ı ve boğucu olan ahvâl-i dünyeviye içinde, elbette teneffüse pek 
çok muhtaçt ır. Ve ancak namaz ın penceresiyle nefes alabilir.
Üçüncü İkaz
Ey sab ırsız nefsim! Acaba geçmi ş günlerdeki ibadet külfetini ve namaz ın 
meşakkatini ve musibet zahmetini, bugün dü şünüp muzdarip olmak; hem ge-
lecek günlerdeki ibadet vazifesini ve namaz hizmetini ve musibet elemini, bu-gün tasavvur edip sab ırsızlık göstermek hiç kâr- ı ak ıl m ıdır?
Şu sab ırsızlıkta misâlin şöyle bir sersem kumandana benzer ki: Dü şman ın 
sağ cenah kuvveti onun sa ğındaki kuvvetine iltihak etmi ş ve ona taze bir kuv-
vet olduğu hâlde, o tutar mühim bir kuvvetini sa ğ cenâha gönderir, merkezi 
zay ıflaştırır. Hem sol cenahta dü şman ın askeri yok iken ve daha gelmeden, 
büyük bir kuvvet gönderir, “Ate ş et” emrini verir! Merkezi bütün bütün kuv-
vetten dü şürtür. Dü şman işi anlar; merkeze hücum eder; târumâr eder.
Evet, buna benzersin. Çünkü; geçmi ş günlerin zahmeti, bugün rahme-
te kalbolmu ş. Elemi gitmi ş, lezzeti kalm ış. Külfeti, kerâmete iltihak ve me şak-
kati, sevaba ink ılâb etmiş. Öyle ise; ondan usanç almak de ğil, belki yeni bir 
şevk, taze bir zevk ve devama ciddî bir gayret almak lâz ım gelir. Gelecek gün-
ler ise; madem gelmemi şler, şimdiden dü şünüp usanmak ve fütur getirmek, 
aynen o günlerde açl ığı ve susuzlu ğu ile bugün dü şünüp bağırıp çağırmak gi-
bi bir divâneliktir.
Madem hakikat böyledir, âk ıl isen, ibadet cihetinde yaln ız bugünü dü-
şün. Ve “Onun bir saatini, ücreti pek büyük, külfeti pek az, ho ş ve güzel ve ul-
vî bir hizmete sarf ediyorum.” de. O vakit senin ac ı bir füturun, tatl ı bir gay-
rete ink ılâb eder.
İşte ey sab ırsız nefsim! Sen, üç sab ır ile mükellefsin. Birisi : Tâat üstün-
de sab ırdır. Birisi : Ma’siyetten sab ırdır. Diğeri: Musibete kar şı sab ırdır. Akl ın 
varsa, şu üçüncü ikazdaki temsilde görünen hakikati rehber tut. Merdâne “ Yâ 
Sabûr! ” de, üç sabr ı omuzuna al. Cenâb- ı Hakk’ ın sana verdi ği sab ır kuvve-
tini eğer yanl ış yolda da ğıtmazsan her me şakkate ve her musîbete kâfi gele-
bilir.. ve o kuvvetle dayan.
Dördüncü İkaz
Ey sersem nefsim! Acaba şu vazife-i ubûdiyet neticesiz midir? ücreti az 
mıdır ki, sana usanç veriyor? Hâlbuki bir adam sana birkaç para verse veya-
hut seni korkutsa, ak şama kadar seni çal ıştırır ve fütursuz çal ışırsın. Acaba, bu 
misafirhane-i dünyada âciz ve fakir kalbine kût ve g ınâ ve elbette bir menzi-
lin olan kabrinde g ıdâ ve ziya ve her hâlde mahkemen olan Mah şer’de senet 
ve berat ve ister istemez üstünden geçilecek S ırat Köprüsü’nde nur ve burak 
olacak bir namaz, neticesiz midir veyahut ücreti az m ıdır? Bir adam sana yüz 
liral ık bir hediye vaad etse, yüz gün seni çal ıştırır. Hulfü’l-va’d edebilir o ada-
ma itimad edersin, fütursuz i şlersin.
Acaba hulfü’l-va’d hakk ında muhâl olan bir Zât, cennet gibi bir ücreti ve 
saadet-i ebediye gibi bir hediyeyi sana vaad etse.. pek az bir zamanda, pek güzel bir vazifede seni istihdam etse, sen hizmet etmezsen veya isteksiz, suhre gibi veya usançla, yar ım yamalak hizmetinle O’nu vaadinde ittiham ve hedi-
yesini istihfaf etsen, pek şiddetli bir tedibe ve deh şetli bir tazibe müstehak ola-
cağını düşünmüyor musun? Dünyada hapsin korkusundan en a ğır işlerde fü-
tursuz hizmet etti ğin hâlde, cehennem gibi bir haps-i ebedînin havf ı, en hafif 
ve latîf bir hizmet için sana gayret vermiyor mu?YİRMİ BİRİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------   287
288  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Beşinci İkaz
Ey dünya-perest nefsim! Acaba ibadetteki füturun ve namazdaki kusurun 
meşâgil-i dünyeviyenin kesretinden midir? Veyahut derd-i mai şetin meşgale-
siyle vakit bulamad ığından m ıdır? Acaba s ırf dünya için mi yarat ılm ışsın ki, 
bütün vaktini ona sarf ediyorsun!
Sen istidat cihetiyle bütün hayvanât ın fevkinde oldu ğunu ve hayat- ı dün-
yeviyenin levâz ımat ını tedârikte iktidar cihetiyle, bir serçe ku şuna yetişemedi-
ğini biliyorsun. Bundan neden anlam ıyorsun ki, vazife-i asliyen hayvan gibi 
çabalamak de ğil; belki hakikî bir insan gibi, hakikî bir hayat- ı dâime için sa-
’y etmektir. Bununla beraber me şâgil-i dünyeviye dedi ğin, çoğu sana ait ol-
mayan ve fuzûli bir surette kar ıştığın ve kar ıştırdığın malâyâni me şgalelerdir. 
En elzemini b ırak ıp, güya binler sene ömrün var gibi en lüzumsuz mâlûmat 
ile vakit geçiriyorsun. Meselâ: “Zühâl’in etraf ındaki halkalar ın keyfiyeti nas ıl-
dır? Ve Amerika tavuklar ı ne kadard ır?” gibi k ıymetsiz şeylerle k ıymettar vak-
tini geçiriyorsun. Güya, kozmo ğrafya ilminden ve istatistikçi fenninden bir ke-
mâl al ıyorsun!..
Eğer desen : “Beni namazdan ve ibadetten al ıkoyan ve fütur veren öyle 
lüzumsuz şeyler değil, belki derd-i mai şetin zarûrî i şleridir.”
Öyle ise ben de sana derim ki derim ki : Eğer yüz kuru ş bir gündelik ile çal ışsan, 
sonra biri gelse, dese ki: “Gel on dakika kadar şuray ı kaz, yüz lira k ıymetin-
de bir p ırlanta ve bir zümrüt bulacaks ın.” Sen ona: “Yok, gelmem. Çünkü on 
kuruş gündeliğimden kesilecek, nafakam azalacak.” desen.. ne kadar divane-
ce bir bahane oldu ğunu elbette bilirsin.
Aynen onun gibi; sen şu bağında, nafakan için i şliyorsun. E ğer farz na-
maz ı terk etsen, bütün sa’yin semeresi, yaln ız dünyevî ve ehemmiyetsiz ve be-
reketsiz bir nafakaya münhas ır kal ır. Eğer sen istirahat ve teneffüs vaktini, ru-
hun rahat ına, kalbin teneffüsüne medâr olan namaza sarf etsen; o vakit bere-
ketli nafaka-y ı dünyeviye ile beraber, senin nafaka-y ı uhreviyene ve zâd- ı âhi-
retine ehemmiyetli bir menba olan, iki mâden-i mânevî bulursun:
Birinci Mâden : Bütün ba ğındaki1(Hâşiye) yetiştirdiğin –çiçekli olsun, 
meyveli olsun– her nebât ın, her ağac ın tesbihât ından, güzel bir niyet ile, bir 
hisse al ıyorsun.
1(Hâşiye) Bu makam, bir ba ğda bir zâta bir derstir ki, bu tarz ile beyân edilmi ş.9
İkinci Mâden : Hem bu ba ğdan ç ıkan mahsulattan kim yese, –hayvan 
olsun, insan olsun, inek olsun, sinek olsun, mü şteri olsun, h ırsız olsun– sana 
bir sadaka hükmüne geçer.1 Fakat o şart ile ki: Sen, Rezzâk- ı Hakikî nâm ına 
ve izni dairesinde tasarruf etsen ve O’nun mal ını, O’nun mahlûkat ına veren 
bir tevziat memuru nazar ıyla kendine baksan...
İşte bak: Namaz ı terk eden ne kadar büyük bir hasâret eder. Ne kadar 
ehemmiyetli bir serveti kaybeder. Ve sa’ye pek büyük bir şevk veren ve amel-
de büyük bir kuvve-i mânevî temin eden o iki neticeden ve o iki mâdenden mahrum kal ır, iflâs eder. Hattâ ihtiyarland ıkça bahçecilikten usan ır, fütur ge-
lir. “Neme lâz ım” der.. “Ben zâten dünyadan gidiyorum. Bu kadar zahmeti ne 
için çekece ğim?” diyecek, kendini tembelli ğe atacak. Fakat evvelki adam der: 
“Daha ziyade ibadetle beraber sa’y-i helâle çal ışacağım. Tâ kabrime daha zi-
yade ışık gönderece ğim. Âhiretime daha ziyade zahîre tedârik edece ğim.”
Elhâs ıl: Ey nefis! Bil ki : Dünkü gün senin elinden ç ıktı. Yar ın ise; se-
nin elinde senet yok ki, ona mâliksin. Öyle ise, hakikî ömrünü, bulun-duğun gün bil. Lâakal günün bir saatini ihtiyat akçesi gibi, hakikî istik-
bal için te şkil olunan bir sandukça-y ı uhreviye olan bir mescide veya bir 
seccâdeye at.
Hem bil ki; her yeni gün sana, hem herkese bir yeni âlemin kap ısıdır. 
Eğer namaz k ılmazsan, senin o günkü âlemin zulümâtl ı ve perişan bir hâlde 
gider. Senin aleyhinde âlem-i misâlde şehâdet eder. Zira herkesin, her gün-
de, şu âlemden bir mahsus âlemi var. Hem o âlemin keyfiyeti, o adam ın kal-
bine ve ameline tâbidir.
Nas ıl ki aynanda görünen muhte şem bir saray, aynan ın rengine bakar. 
Siyah ise, siyah görünür; k ırm ızı ise, k ırm ızı görünür. Hem onun keyfiyetine 
bakar. O ayna şişesi düzgün ise, saray ı güzel gösterir; düzgün de ğil ise, çirkin 
gösterir. En nâzik şeyleri kaba gösterdi ği misillü; sen kalbinle, akl ınla, amelin-
le, gönlünle, kendi âleminin şeklini değiştirirsin. Ya aleyhinde, ya lehinde şe-
hâdet ettirebilirsin.
Eğer namaz ı kılsan, o namaz ın ile, o âlemin Sâni-i Zülcelâl’ine mütevec-
cih olsan, birden, sana bakan âlemin tenevvür eder. Âdeta namaz ın bir elekt-
rik lâmbas ı ve namaza niyetin, onun dü ğmesine dokunmas ı gibi, o âlemin zu-
lümât ını dağıtır. Ve o herc ü merc-i dünyeviyedeki karmakar ışık, perişaniyet 
1 Bkz.: Buhârî, hars 1, edeb  27; Müslim, birr 52; Tirmizî, ahkâm  40; Dârimî, büyû’  67; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  3/147, 228, 243, 5/415, 6/420.9YİRMİ BİRİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------   289
290  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
içindeki tebeddülât ve harekât, hikmetli bir intizâm ve mânidar bir kitabet-i 
kudret oldu ğunu gösterir. 1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ âyet-i pür-envâr ından bir 
nûrû, senin kalbine serper. Senin o günkü âlemini, o nurun in’ikâs ıyla ışıklan-
dırır. Senin lehinde nuraniyetle şehâdet ettirir.
Sak ın deme : “Benim namaz ım nerede.. şu hakikat-i namaz nerede!” 
Zira bir hurma çekirde ği, bir hurma a ğac ı gibi, kendi a ğac ını tavsif eder. Fark 
yaln ız icmâl ve tafsil ile oldu ğu gibi; senin ve benim gibi bir âmînin –velev his-
setmezse– namaz ı, büyük bir velînin namaz ı gibi şu nurdan bir hissesi var, şu 
hakikatten bir s ırrı vard ır –velev şuurun taalluk etmezse– Fakat, derecâta gö-
re inkişaf ve tenevvürü ayr ı ayr ıdır.
Nas ıl bir hurma çekirde ğinden, tâ mükemmel bir hurma a ğac ına kadar 
ne kadar merâtib bulunur... Öyle de; namaz ın derecât ında da daha fazla me-
râtib bulunabilir. Fakat bütün o merâtibde, o hakikat-i nurâniyenin esâs ı bu-
lunur...
2َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِīĺِّïĤا َאدُĩِĐ َةُŻَّāĤاَ: َאلَĜ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
1 “Allah göklerin ve yerin nûrudur.” (Nûr sûresi, 24/35)
2 Allah ım! “Namaz dinin dire ğidir” (Tirmizî, îmân  8; İbni Mâce,  fiten 12) buyuran Rasulullah (sallallâhu 
aleyhi ve sellem) ’e ve onun âl ve ashab ına salât ve selâm eyle.
Yirmi Birinci Söz’ün İkinci Makam ı
(Kalbin be ş yaras ına beş merhemi tazammun eder.)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُونِóُąْéَĺ أَنْ رَبِّ ِכَÖ ذُĳُĐوَأَ ۝ ِīĻِĈَאĻَّýĤا َاتِõَĩَİ ْīِĨ ِכَÖ ذُĳُĐأَ رَبِّ
Ey maraz- ı vesvese ile müptelâ! Biliyor musun vesvesen neye benzer? 
Musibete benzer. Ehemmiyet verdikçe şişer; ehemmiyet vermezsen söner. 
Ona büyük nazar ıyla baksan büyür; küçük görsen küçülür. Korksan a ğırlaşır, 
hasta eder; havf etmezsen hafif olur, mahfî kal ır. Mahiyetini bilmezsen devam 
eder, yerle şir; mahiyetini bilsen, onu tan ısan gider. Öyle ise, şu musibetli ves-
vesenin aksâm- ı kesîresinden kesîru’l-vukû olan yaln ız “Beş Vechini ” beyân 
edeceğim. Belki sana ve bana şifa olur. Zira şu vesvese öyle bir şeydir ki; cehil 
onu davet eder, ilim onu tardeder. Tan ımazsan gelir, tan ısan gider.
Birinci Vecih – Birinci Yara
Şeytan evvelâ şüpheyi kalbe atar. E ğer kalb kabûl etmezse, şüpheden şet-
me döner. Hayale kar şı şetme benzer bâz ı pis hât ıralar ı ve münâfî-i edep çir-
kin hâlleri tasvir eder. Kalbe “eyvâh” dedirtir, yeise dü şürtür. Vesveseli adam 
zanneder ki kalbi, Rabbine kar şı sû-i edepte bulunuyor. Müthi ş bir halecan ve 
heyecan hisseder. Bundan kurtulmak için huzurdan kaçar, gaflete dalmak is-ter. Bu yaran ın merhemi budur:
Bak ey bîçare vesveseli adam! Telâ ş etme; çünkü senin hat ırına gelen 
şetm değil, belki tahayyüldür. 
Tahayyül-ü küfür, küfür olmad ığı gibi, ta-
hayyül-ü şetm dahi, şetm değildir. Zira mant ıkça tahayyül, hüküm de ğil-
dir. Şetm ise, hükümdür. Hem bununla beraber o çirkin sözler, senin kalbinin 
sözleri de ğil. Çünkü; senin kalbin ondan müteessir ve müteessiftir. Belki kalbe 
yak ın olan lümme-i şeytanîden geliyor. Vesvesenin zarar ı, tevehhüm-ü zarar-
dır. Yâni onu zararl ı tevehhüm etmekle, kalben mutazarr ır olmakt ır. Çünkü; 
1 “Yâ Rabbi, şeytanlar ın vesveselerinden, onlar ın yan ımda bulunmalar ından Sana s ığınırım!” (Mü’minûn 
sûresi, 23/97-98)
292  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
hükümsüz bir tahayyülü, hakikat tevehhüm eder. Hem şeytan ın işini kendi 
kalbine mal eder. Onun sözünü, ondan zanneder. Zarar anlar, zarara dü şer. 
Zâten şeytan ın da istedi ği odur.
İkinci Vecih
Budur ki: Mânâlar kalbden ç ıktıklar ı vakit, suretlerden ç ıplak olarak ha-
yâle girerler, oradan suretleri giyerler. Hâyâl ise, her vakit bir sebep taht ın-
da bir nevi suretleri nesceder. Ehemmiyet verdi ği şeyin suretlerini yol üstün-
de b ırak ır. Hangi mânâ geçse; ya ona giydirir, ya takar, ya bula ştırır, ya per-
de eder. E ğer mânâlar münezzeh ve temiz iseler, suretler mülevves ve rezil 
ise giymek yoktur, fakat temas var. Vesveseli adam, temas ı telebbüsle iltibas 
eder. “Eyvâh!” der, “Kalbim ne kadar bozulmu ş! Bu sefillik, bu h ısset-i nefs, 
beni matrud eder.” Şeytan onun şu damar ından çok istifade eder. Şu yara-
nın merhemi şudur:
Dinle ey bîçâre! Nas ıl ki senin, namaz ın edeb-i nezihânesinin vesilesi olan 
zâhirî taharete, batn ının bât ınındaki necaset ona tesir etmez ve bozmaz; öy-
le de, maânî-i mukaddesenin, suret-i mülevveseye mücâvereti zarar etmez. Meselâ: Sen âyât- ı ilâhiyeyi tefekkür ediyorsun. Birden bir maraz, ya bir i şti-
ha, ya bevl gibi bir emr-i müheyyic, şiddetle senin hissine dokunuyor. Elbette 
senin hayâlin, devâ-y ı illet ve kazâ-y ı hâcetin levâz ımat ını görecek, bakacak, 
onlara münasip süflî suretleri nescedecek ve gelen mânâlar ortalar ından ge-
çecekler. Geçeceklere ne beis vard ır, ne televvüs var ve ne zarar var ve ne ha-
tar var. Yaln ız hatar ise, hasr- ı nazard ır, zann- ı zarard
ır.
Üçüncü Vecih
Budur ki: E şya mabeynlerinde, bâz ı münasebât- ı hafîye bulunur. Hattâ 
hiç ümit etmedi ğin şeyler içinde münasebet ipleri bulunur. Ya bizzat bulunur 
veya senin hayâlin, me şgul olduğu sanata göre o ipleri yapm ış, onlar ı birbi-
riyle bağlam ış. Şu s ırr- ı münasebettendir ki, bâzan bir mukaddes şeyi gör-
mek, bir mülevves şeyi hat ıra getirir. Fenn-i beyân’da beyân olundu ğu gibi, 
“Hariçte uzakl ık sebebi olan z ıddiyet ise, hayâlde sebeb-i kurbiyettir.” Yâni iki 
zıdd ın suretlerinin cem’ine vas ıta, bir münasebet-i hayâliyedir. Bu münase-
betle gelen tahattura, “tedâi-yi efkâr” tâbir edilir. Meselâ: Sen namazda, mü-nâcâtta, Kâ’be kar şısında, huzur-u ilâhîde iken, âyât ı tefekkürde oldu ğun bir 
hâlde; şu tedâi-yi efkâr, seni tutup en uzak malâyâniyat- ı rezileye sevk eder. 
Senin başın, böyle bir tedâi-yi efkâra müptelâ ise, sak ın telâş etme. Belki inti-
baha geldi ğin anda, dön. “Aman ne kusur ettim!” deyip tetkikle me şgul olup 
durma; tâ o zay ıf münasebet, senin dikkatinle kuvvet peyda etmesin. Zira te-
essür gösterdikçe, ehemmiyet verdikçe, senin o zay ıf tahatturun melekeye dö-
ner. Bir maraz- ı hayâlî olur. Korkma, maraz- ı kalbî değil. Şu nevi tahattur ise, 
galiben ihtiyars ızd ır. Hususan hassas asabilerde daha galiptir. Şeytan, şu nevi 
vesvesenin mâdenini çok i şlettirir. Şu yaran ın merhemi şudur ki:
Tedâi-yi efkâr, galiben ihtiyars ızd ır. Onda mesuliyet yoktur. Hem, te-
dâîde mücâveret var; temas ve ihtilât yoktur. Onun için efkâr ın keyfiyetleri, 
birbirine sirayet etmez, birbirine zarar vermez. Nas ıl ki şeytan ile melek-i il-
ham, kalb taraflar ında mücâveretleri var ve füccar ve ebrar ın karâbetleri ve 
bir meskende durmalar ı zarar vermez; öyle de, tedâi-yi efkâr sâikas ıyla iste-
mediğin pis hayâlât, gelip nezih efkâr ın içine girse, zarar vermez; me ğer kas-
den olsa veya zarar zann ıyla onunla ziyade me şgul olsa. Hem bâzan kalb yo-
ruluyor. Fikir, kendini e ğlendirmek için rast gele bir şeyle meşgul olur. Şeytan 
fırsat bulur, pis şeyleri önüne serpiyor, sürüyor.
Dördüncü Vecih
Amelin en iyi suretini taharriden ne şet eden bir vesvesedir ki, takvâ zan-
nıyla teşeddüd ettikçe hâl ona şiddetlenir. Hattâ bir dereceye var ır ki, o adam 
amelin daha evlâs ını ararken, harama dü şer. Bâzan bir sünnetin aramas ı, bir 
vâcibi terk ettiriyor. “Acaba amelim sahih oldu mu?” der, iade eder. Bu hâl devam eder; gâyet yeise dü şer. Şeytan şu hâlinden istifade eder, onu yaralar. 
Şu yaran ın iki merhemi var:
Birinci merhem : Bu gibi vesvese ehl-i İ’tizâl’e lây ıktır. Çünkü onlar 
derler: “Medâr- ı teklif olan ef’âl ve e şya, kendi zât ında, âhiret itibar ıyla ya 
hüsnü var, sonra o hüsne binaen emredilmi ş, veya kubhu var, sonra ona bi-
naen nehyedilmi ş. Demek e şyada, âhiret ve hakikat nokta-y ı nazar ında olan 
hüsün ve kubuh, zâtîdir; emir ve nehy-i ilâhî ona tabidir.” Bu mezhebe göre, insan her i şlediği amelde şöyle bir vesvese gelir: “Acaba amelim nefsü’l-emir-
deki güzel surette yap ılm ış m ıdır?”
Amma mezheb-i hak olan Ehl-i Sünnet ve Cemaat derler ki: “
Cenâb- ı 
Hak bir şeye emreder, sonra hasen olur. Nehyeder, sonra kabih olur. ” 
Demek emir ile güzellik; nehiy ile çirkinlik tahakkuk eder. Hüsün ve kubuh, mükellefin ıttılaına bakar ve ona göre takarrür eder. Şu hüsün ve kubuh ise, 
sûrî ve dünyaya bakan yüzünde de ğil, belki âhirete bakan yüzdedir. Meselâ, 9YİRMİ BİRİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------   293
294  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
sen namaz k ıldın veya abdest ald ın. Hâlbuki namaz ını ve abdestini fesada 
verecek bir sebep, nefsü’l-emirde varm ış. Lâkin sen ona hiç muttali olma-
dın. Senin namaz ın ve abdestin hem sahihtir, hem hasendir. Mu’tezile der: 
“Hakikatte kabih ve fâsîddir. Lâkin senden kabûl edilir. Çünkü; cehlin var, bilmedin ve özrün var.” Öyle ise, Ehl-i Sünnet mezhebine göre, zâhir-i şeria-
te muvâf ık olarak i şlediğin ameline: “Acaba sahih olmu ş mu?” deyip vesvese 
etme. Fakat, “Kabul olmu ş mu?” de. Gururlanma, ucbe girme.
İkinci merhem : Dinde harec yoktur; 
1ِīĺِّïĤا ĹِĘ َجَóَè َź. Madem dört 
mezhep hakt ır. Madem isti ğfara müncer olan derk-i kusur ise, gurura mün-
cer olan hüsn-ü amelin rü’yetine –böyle vesveseli adama– müreccaht ır. Yâni 
böyle vesveseli adam, amelini güzel görüp gurura dü şmektense, amelini ku-
surlu görse, isti ğfar etse, daha evlâd ır. Madem böyledir; sen vesveseyi at. 
Şeytana de ki: “ Şu hâl, bir harecdir. Hakikat-i hâle muttali olmak güçtür, din-
deki yüsre münafîdir; 3
ٌóْùُĺ ُīĺِّïĤاَ ، 2ِīĺِّïĤا ĹِĘ َجَóَè َź esâs ına muhaliftir. Elbette 
böyle amelim bir mezheb-i hakka muvâf ık gelir. O bana kâfidir. Hem lâakal 
ben aczimi itiraf ederek ibadeti lây ık-ı veçhile edâ edemedi ğimden isti ğfar ve 
tazarru’ ile merhamet-i ilâhiyeye dehâlet edip, kusurum affolunmak, kusurlu amelim kabûl olunmak için mütezellilâne bir niyaza vesiledir.”
Beşinci Vecih
Mesâil-i îmâniyede şüphe suretinde gelen vesvesedir. Bîçare vesveseli 
adam, bâzan tahayyülü, taakkul ile iltibas eder. Yâni; hayâle gelen bir şüp-
heyi, akla girmi ş bir şüphe tevehhüm edip, itikad ına halel gelmi ş zanneder. 
Hem bâzan tevehhüm etti ği bir şüpheyi, îmâna zarar veren bir şek zanneder. 
Hem bâzan tasavvur etti ği bir şüpheyi, tasdik- ı aklîye girmi ş bir şüphe zan-
neder. Hem bâzan bir emr-i küfrîde tefekkürü, küfür zanneder. Yâni dalâle-tin esbâb ını anlamak suretinde kuvve-i müfekkirenin cevelân ını ve tetkikât ını 
ve bîtarafane muhakemesini, hilâf- ı îmân zanneder. İşte telkinat- ı şeytaniye-
nin eseri olan şu zanlardan ürkerek: “Eyvah! Kalbim bozulmu ş, itikad ıma ha-
lel gelmiş” der. O hâller, galiben ihtiyars ız olduğundan, cüz-ü ihtiyârîsiyle ıs-
lah edemedi ğinden yeise dü şer. Bu yaran ın merhemi şudur ki:
1 “Dinde zorluk yoktur.” Bu ifade, “Allah yolunda gere ği gibi cihad edin. Sizi insanlar içinde bu emanete 
ehil bulup seçen O’dur. Din konusunda, Size hiçbir zorluk da yüklemedi...” (Hac sûresi, 22/78) âyeti ve “Din kolayl ıktır.” (Buhârî, 
îmân  29; Nesâî, îmân  28) gibi hadis-i şeriflerden ç ıkar ılan f ıkhî bir kaidedir.
2 Dinde zorluk yoktur.
3 Din kolayl ıktır. (Buhârî, îmân  29; Nesâî, îmân  28; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/69)9
Tahayyül-ü küfür, küfür olmad ığı gibi; tevehhüm-ü küfür dahi, küfür 
değildir. Tasavvur-u dalâlet dalâlet olmad ığı gibi; tefekkür-ü dalâlet dahi, 
dâlalet de ğildir. Çünkü; hem tahayyül, hem tevehhüm, hem tasavvur, hem 
tefekkür; tasdik- ı aklîden ve iz’ân- ı kalbîden ayr ıdırlar, başkad ırlar. Onlar bir 
derece serbesttirler. Cüz-ü ihtiyâriyeyi pek dinlemiyorlar. Teklif-i dinî alt ına 
çok giremiyorlar. Tasdik ve iz’an, öyle de ğiller. Bir mîzâna tabidirler. Hem ta-
hayyül, tevehhüm, tasavvur, tefekkür, nas ıl ki tasdik ve iz’an de ğiller. Öyle de 
şüphe ve tereddüt say ılmazlar. Fakat e ğer lüzumsuz tekrar ede ede müstakar 
bir hâle gelse, o vakit hakikî bir nevi şüphe, ondan tevellüd edebilir. Hem bî-
tarafane muhakeme nam ıyla veya insaf nam ına deyip, şıkk- ı muhalifi iltizam 
ede ede, tâ öyle bir hâle gelir ki, ihtiyars ız taraf- ı muhalifi iltizâm eder. Ona 
vâcib olan hakk ın iltizâm ı kırılır. O da tehlikeye dü şer. Hasm ın veya şeytan ın 
bir vekil-i fuzulîsi olacak bir hâlet, zihninde takarrür eder.
Şu nevi vesvesenin en mühimi budur ki: Vesveseli adam, imkân- ı zâtî ile 
imkân- ı zihnîyi birbiriyle iltibas eder. Yâni bir şeyi zât ında mümkün görse, o 
şeyi zihnen dahi mümkün ve aklen me şkûk tevehhüm eder. Hâlbuki ilm-i ke-
lâm ın kaidelerindendir ki: İmkân- ı zâtî ise, yakîn-i ilmiye münafi de ğil ve zarû-
ret-i zihniyeye z ıddiyeti yoktur. Meselâ: Şu dakikada Karadeniz’in yere batma-
sı, zât ında mümkündür ve o imkân- ı zâtî ile muhtemeldir. Hâlbuki yakînen, o 
denizin yerinde oldu ğunu hükmediyoruz, şüphesiz biliyoruz ve o ihtimal-i im-
kânî ve o imkân- ı zâtî, bize şek vermez, bir şüphe getirmez, yakînimizi bozmaz. 
Meselâ: Şu güneş, zât ında mümkündür ki; bugün gurub etmesin veya yar ın 
tulû’ etmesin. Hâlbuki bu imkân yakînimize zarar vermez, şüphe getirmez. İşte 
bunun gibi, meselâ hakâik-i îmâniyeden olan hayat- ı dünyeviyenin gurubuna 
ve hayat- ı uhreviyenin tulûuna, imkân- ı zâtî cihetinde gelen vehimler, yakîn-i 
îmânîye zarar vermez. Hem 1ٍģĻِĤدَ ْīَĐ ِÏِüَّאĭĤا ِóْĻَĕْĤا َאلِĩِÝْèِْŻِĤ َةَóْ×ِĐ َź yâni: “ Bir 
delilden ne şet etmeyen bir ihtimalin hiç ehemmiyeti yoktur. ” olan kaide-i 
meşhûre, hem usûlü’d-dîn, hem usûlü’l-f ıkh ın kaide-i mukarreresindendir.
Eğer desen : “Bu derece müminlere muz ır ve müz’ic olan vesvese, ne 
hikmete binaen bize belâ olmu ş?”
Elcevap Elcevap : İfrata varmamak, hem galebe çalmamak şart ıyla, asl- ı vesvese 
teyakkuza sebeptir, taharriye dâîdir, ciddiyete vesiledir. Lâkaydl ığı atar, tehâ-
vünü def’eder. Onun için Hakîm-i Mutlak, şu dâr- ı imtihanda, şu meydân- ı 
1 Bkz.: Mecelle  s.24; el-Müceddidî, Kavâidü’l-f ıkh s.105; Ömer Nasuhî Bilmen, Hukuk-i İslâmiye ve 
ıstılahât- ı fıkhiyye kamusu  1/279.YİRMİ BİRİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------   295
296  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
müsabakada bize bir kamç ı-yi teşvik olarak, vesveseyi şeytan ın eline vermi ş. 
Beşerin başına vuruyor. Şayet ziyade incitse, Hakîm-i Rahîm’e şekva etmeli, 
1ِħĻِäَّóĤا َאنِĉْĻَّýĤا َīِĨ ِّٰųِאÖ ذُĳُĐأَ demeli...
1 Kovulmu ş şeytan ın şerrinden Allah Teâlâ’ya s ığınırım.
Yirmi İkinci Söz
(İki Makam’d ır.)
Birinci Makam
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُونَóَכَّñَÝَĺ ْħُıَّĥَđَĤ َّאسِĭĥِĤ َאلَáْĨَْŶا ُّٰųا ِبُóْąَĺوَ
2ُونَóَכَّęَÝَĺ ْħُıَّĥَđَĤ َّאسِĭĥِĤ َאıُÖِóْąَĬ َאلُáْĨَْŶا ْכَĥِÜوَ
Bir zaman iki adam, bir havuzda y ıkand ılar. Fevkalâde bir tesir alt ında 
kendilerinden geçtiler. Gözlerini açt ıklar ı vakit gördüler ki acîb bir âleme gö-
türülmüşler. Öyle bir âlem ki; kemâl-i intizam ından bir memleket hükmünde, 
belki bir şehir hükmünde, belki bir saray hükmündedir. Kemâl-i hayretlerin-
den etraflar ına bakt ılar, gördüler ki; bir cihette bak ılsa azîm bir âlem görünü-
yor.. bir cihette bak ılsa muntazam bir memleket.. bir cihette bak ılsa mükem-
mel bir şehir.. diğer bir cihette bak ılsa gâyet muhte şem bir âlemi içine alm ış 
bir sarayd ır. Şu acâib âlemde gezerek seyran ettiler. Gördüler ki; bir k ısım 
mahlûklar var, bir tarz ile konu şuyorlar. Fakat bunlar, onlar ın dillerini bilmi-
yorlar. Yaln ız işaretlerinden anla şılıyor ki, mühim i şler görüyorlar ve ehemmi-
yetli vazifeler yap ıyorlar.
O iki adamdan birisi, arkada şına dedi ki:
– Şu acîb âlemin elbette, bir müdebbiri ve şu muntazam memleketin bir 
mâliki, şu mükemmel şehrin bir sahibi, şu musannâ saray ın bir ustas ı vard ır. 
Biz çal ışmal ıyız, onu tan ımal ıyız. Çünkü anla şılıyor ki bizi buraya getiren odur. 
Onu tan ımazsak kim, bize medet verecek? Dillerini bilmedi ğimiz ve onlar bizi 
1 “Düşünüp ders ç ıkars ınlar diye Allah insanlara böyle temsiller getirir.” ( İbrahim sûresi, 14/25)
2 “Bunlar birtak ım misallerdir ki dü şünüp istifade etmeleri için, biz onlar ı insanlara anlat ıyoruz.” (Ha şir 
sûresi, 59/21).
298  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
dinlemedikleri şu âciz mahlûklardan ne bekleyebiliriz? Hem koca bir âlemi bir 
memleket suretinde, bir şehir tarz ında, bir saray şeklinde yapan ve ba ştan ba-
şa harika şeylerle dolduran ve müzeyyenât ın envâ ıyla tezyin eden ve ibret-nü-
mâ mucizâtlarla donatan bir zât, elbette bizden ve buraya gelenlerden bir iste-diği vard ır. Onu tan ımal ıyız. Hem ne istedi ğini, bilmekli ğimiz lâz ımd ır.
Öteki adam dedi:
– İnanmam! Böyle bahsetti ğin gibi bir zât bulunsun ve bütün bu âlemi tek 
başıyla idare etsin.
Arkadaşı cevaben dedi ki:
– Bunu tan ımazsak, lâkayt kalsak, menfaati hiç yok; zarar ı olsa pek azîm-
dir. Eğer tan ımas ına çal ışsak, meşakkati pek hafiftir, menfaati olursa pek 
azîmdir. Onun için ona kar şı lâkayt kalmak, hiç kâr- ı ak ıl değildir.
O serseri adam dedi:– Ben bütün rahat ımı, keyfimi, O’nu dü şünmemekte görüyorum. Hem 
böyle akl ıma s ığışmayan şeylerle uğraşmayacağım. Bütün bu i şler, tesadüfî 
ve karmakar ışık işlerdir, kendi kendine dönüyor. Benim neme lâz ım!
Ak ıllı arkadaşı ona dedi:
– Senin bu temerrüdün beni de belki, çoklar ı da belâya atacakt ır. Bir 
edepsizin yüzünden bazen olur ki, bir memleket harab olur.
Yine o serseri dönüp dedi ki:– Ya katiyen bana isbat et ki; bu koca memleketin tek bir mâliki, tek bir 
sânii vard ır. Yahut bana ili şme!
Cevaben arkada şı dedi:
– Madem inad
ın divanelik derecesine ç ıkm ış, o inad ınla bizi ve belki 
memleketi bir kahra giriftar edeceksin, ben de sana “ On İki Burhan ” ile gös-
tereceğim ki; bir saray gibi şu âlemin, bir şehir gibi şu memleketin, tek bir us-
tas ı vard ır.. ve o usta, her şeyi idare eden yaln ız odur, hiçbir cihette noksani-
yeti yoktur. Bize görünmeyen o usta, bizi ve her şeyi görür ve sözlerini i şitir. 
Bütün işleri mucize ve harikad ır. Bütün bu gördü ğümüz ve dillerini bilmedi ği-
miz şu mahlûklar onun memurlar ıdır.
Birinci Burhan
Gel, her tarafa bak, her şeye dikkat et! Bütün bu i şler içinde gizli bir el i ş-
liyor. Çünkü bak, bir dirhem1(Hâşiye-1) kadar kuvveti olmayan bir çekirdek kü-
1 (Hâşiye-1) Ağaçlar ı başlar ında taşıyan çekirdeklere i şarettir.
çüklüğünde bir şey, binler batman yükü kald ırıyor. Zerre kadar şuuru1(Hâşiye-2) 
olmayan, gâyet hakimâne i şler görüyor. Demek bunlar kendi kendilerine i şle-
miyorlar. Onlar ı işlettiren gizli bir kudret sahibi vard ır. Eğer kendi ba şına olsa, 
bütün ba ştan başa bu gördü ğümüz memlekette her i ş, mucize; her şey, muci-
zekâr bir harika olmak lâz ım gelir. Bu ise bir safsatad ır.
İkinci Burhan
Gel, bütün bu ovalar ı, bu meydanlar ı, bu menzilleri süslendiren şeyler üs-
tünde dikkat et. Her birisinde o gizli zâttan haber veren i şler var. Âdeta her 
biri birer turra, birer sikke gibi o gaybî zâttan haber veriyorlar. İşte gözünün 
önünde, bak; bir dirhem pamuktan2(Hâşiye-3) ne yap ıyor. Bak, kaç top çuha ve 
patiska ve çiçekli kuma ş çıktı. Bak, ondan ne kadar şekerlemeler, yuvarlak 
tatl ı köfteler yap ılıyor ki; bizim gibi binler adam giyse ve yese kâfi gelir. Hem 
de bak; bu demiri, topra ğı, suyu, kömürü, bak ırı, gümüşü, alt ını gaybî avucu-
na ald ı, bir et parças ı3(Hâşiye-4) yapt ı. Bak, gör!..
İşte ey ak ılsız adam! Bu i şler öyle bir zâta mahsustur ki; bütün bu mem-
leket, bütün eczas ıyla onun mucize-i kuvveti alt ında duruyor, her arzusuna 
râm oluyor.
Üçüncü Burhan
Gel, bu müteharrik antika4(Hâşiye-5) sanatlar ına bak! Her birisi öyle bir tarz-
da yap ılm ış, âdeta bu koca saray ın bir küçük nüshas ıdır. Bütün bu sarayda 
ne varsa, o küçücük müteharrik makinelerde bulunuyor. Hiç mümkün müdür ki; bu saray ın ustas ından başka birisi gelip bu acîb saray ı küçük bir makinede 
dercetsin! Hem hiç mümkün müdür ki; bir kutu kadar bir makine bütün bir âlemi içine ald ığı hâlde, tesadüfî veyahut abes bir i ş içinde bulunsun!
1 (Hâşiye-2) Kendi kendine yükselmeyen ve meyvelerin s ıkletine dayanmayan üzüm çubukla-
rı gibi nâzenin nebâtât ın, başka ağaçlara latîf eller at ıp sarmalar ına ve onlara yüklenmele-
rine işarettir.
2 (Hâşiye-3) Tohuma i şarettir. Meselâ: Zerre gibi bir afyon büzrü, bir dirhem gibi bir zerda-
li nevât ı, bir kavun çekirde ği, nas ıl çuhadan daha güzel dokunmu ş yapraklar, patiskadan 
daha beyaz ve sar ı çiçekler, şekerlemeden daha tatl ı ve köftelerden ve konserve kutular ın-
dan daha latîf, daha leziz, daha şirin meyveleri hazine-i rahmetten getiriyorlar, bize takdim 
ediyorlar.
3 (Hâşiye-4) Unsurlardan cism-i hayvanîyi halk ve nutfeden zîhayat ı îcad etmeye i şarettir.
4 (Hâşiye-5) Hayvanlara ve insanlara i şarettir. Zira hayvan, şu âlemin küçük bir fihristesi ve 
mahiyet-i insaniye, şu kâinat ın bir misâl-i musa ğğarı olduğundan; âdeta âlemde ne varsa, 
insanda numûnesi vard ır.YİRMİ İKİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------   299
300  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Demek bütün gözün gördü ğü ne kadar antika makineler var, o gizli Zât’ ın 
birer sikkesi hükmündedirler. Belki birer dellâl, birer ilânnâme hükmündedir-ler. Lisân- ı hâlleriyle derler ki: “Biz öyle bir zât ın sanat ıyız ki; bütün bu âlemi-
mizi, bizi yapt ığı ve sühûletle îcad etti ği gibi kolayl ıkla yapabilir bir zâtt ır.”
Dördüncü Burhan
Ey muannit arkada ş! Gel, sana daha acîbini gösterece ğim. Bak, bu mem-
lekette bütün bu i şler, bu şeyler değişti, değişiyor, bir hâlette durmuyor. Dikkat 
et ki; bu gördü ğümüz câmid cisimler, hissiz kutular birer hâkim-i mutlak sure-
tini ald ılar. Âdeta her bir şey, bütün e şyaya hükmediyor. İşte bu yan ımızdaki 
bu makineye bak,1(Hâşiye-6) güya emrediyor. İşte onun tezyinât ına ve işlemesi-
ne lâz ım levâz ımât ve maddeler, uzak yerlerden ko şup geliyorlar. İşte oraya 
bak! O şuursuz cisim,2(Hâşiye-7) güya bir i şaret ediyor; en büyük bir cismi, ken-
dine hizmetkâr ediyor, kendi i şlerinde çal ıştırıyor. Daha ba şka şeyleri bunlara 
kıyas et. Âdeta her bir şey, bütün bu âlemdeki hilkatleri musahhar ediyor.
Eğer o gizli zât ı kabûl etmezsen, bütün bu memleketteki ta şında, topra ğın-
da, hayvan ında, insana benzer mahlûklarda o zât ın bütün hünerlerini, sanatla-
rını, kemâlâtlar ını, birer birer o şeylere vereceksin. İşte, akl ın uzak gördü ğü bir 
tek mu’ciz-nümâ zât ın bedeline, milyarlar onun gibi mu’ciz-nümâ, hem birbiri-
ne z ıt, hem birbirine misil, hem birbiri içinde bulunsun; bu intizam bozulmas ın, 
ortal ığı kar ıştırmas ınlar. Hâlbuki bu koca memlekette iki parmak kar ışsa, kar ış-
tırır. Çünkü bir köyde iki müdür, bir şehirde iki vali, bir memlekette iki padi şah 
bulunsa, kar ıştırır. Nerede kald ı, hadsiz hâkim-i mutlak beraber bulunsun!
Beşinci Burhan
Ey vesveseli arkada ş! Gel, bu azîm saray ın nak ışlar ına dikkat et ve bütün 
bu şehrin zînetlerine bak ve bütün bu memleketin tanzimat ını gör ve bütün bu 
âlemin sanatlar ını tefekkür et! İşte bak, eğer nihâyetsiz mucizeleri ve hünerleri 
1 (Hâşiye-6) Makine, meyvedâr a ğaçlara işarettir. Çünkü yüzer tezgâhlar ı, fabrikalar ı incecik 
dallar ında taşıyor gibi; hayret-nümâ yapraklar ı, çiçekleri, meyveleri dokuyor, süslendiriyor, 
pişiriyor, bizlere uzat ıyor. Hâlbuki çam ve katran gibi muhte şem ağaçlar, kuru bir ta şta tez-
gâh ını atm ış, çal ışıp duruyorlar.
2 (Hâşiye-7) Hububata, tohumlara, sineklerin tohumcuklar ına işarettir. Meselâ bir sinek bir kara 
ağac ın yaprağında yumurtas ını bırak ır. Birden o koca kara a ğaç, yapraklar ını o yumurta-
lara bir rahm- ı mâder, bir be şik, bal gibi bir g ıda ile dolu bir mahzene çeviriyor. Âdeta o 
meyvesiz a ğaç, o surette zîruh meyveler veriyor.
olan gizli bir zât ın kalemi i şlemezse bu nak ışlar ı sâir şuursuz sebeplere, kör te-
sadüfe, sa ğır tabiata verilse; o vakit ya bu memleketin her bir ta şı, her bir otu, 
öyle mu’ciz-nümâ nakkâ ş, öyle bir hârikulâde kâtip olmas ı lâz ım gelir ki; bir 
harfte bin kitab ı yazabilsin, bir nak ışta milyonlar sanat ı dercedebilsin. Çünkü 
bak bu ta şlardaki nak şa;1(Hâşiye-8) her birisinde bütün saray ın nak ışlar ı var, bü-
tün şehrin tanzimat kanunlar ı var, bütün memleketin te şkilât programlar ı var. 
Demek bu nak ışlar ı yapmak, bütün memleketi yapmak kadar harikad ır. Öyle 
ise her bir nak ış, her bir sanat o gizli zât ın bir ilânnamesidir, bir hâtemidir.
Madem bir harf, kâtibini göstermeksizin olmaz; sanatl ı bir nak ış, nakkâşı-
nı bildirmemek olmaz! Nas ıl olur ki bir harfte koca bir kitab ı yazan, bir nak ışta 
bin nakşı nakşeden nakkâ ş, kendi kitab ıyla ve nak şıyla bilinmesin!..
Alt ınc ı Burhan
Gel, bu geni ş ovaya ç ıkacağız.2(Hâşiye-9) İşte o ova içinde yüksek bir da ğ 
var. Üstüne ç ıkacağız, ta bütün etraf ı görülsün. Hem her şeyi yak ınlaştıracak 
güzel dürbünleri de beraber alaca ğız. Çünkü bu acîb memlekette acîb i şler 
oluyor. Her saatte hiç akl ımıza gelmeyen i şler oluyor. İşte bak! Bu da ğlar ve 
ovalar ve şehirler, birden de ğişiyor. Hem nas ıl değişiyor! Öyle bir tarzda ki 
milyonlarla birbiri içinde i şler gâyet muntazam surette de ğişiyor. Âdeta mil-
yonlar mütenevvî kuma şlar birbiri içinde beraber dokunuyor gibi pek acîb ta-
havvülât oluyor. Bak, o kadar ünsiyet etti ğimiz ve tan ıdığımız çiçekli-miçekli 
şeyler kayboldular. Muntazaman yerlerine ve mahiyetçe onlara benzer, fakat 
suretçe ayr ı, başkalar ı geldiler. Âdeta şu ova, da ğlar, birer sayfa; yüz binlerle, 
ayr ı ayr ı kitaplar içinde yaz ılıyor. Hem hatas ız, noksans ız olarak yaz ılıyor. İşte 
bu işler, yüz derece muhâldir ki kendi kendine olsun. Evet nihâyet derecede 
sanatl ı, dikkatli şu işler, kendi kendine olmak bin derece muhâldir ki; kendi-
lerinden ziyade, sanatkârlar ını gösteriyorlar. Hem bunlar ı işleyici öyle mu’ciz-
nümâ bir zâtt ır ki; hiçbir i ş, ona ağır gelmez. Bin kitap yazmak, bir harf kadar 
ona kolay gelir.
1 (Hâşiye-8) Şecere-i hilkatin meyvesi olan insana ve kendi a ğac ının program ını ve fihristesini 
taşıyan meyveye i şarettir. Zira kalem-i kudret, âlemin kitab- ı kebîrinde ne yazm ış ise icmâ-
lini mahiyet-i insaniyede yazm ıştır. Kalem-i kader, da ğ gibi bir a ğaçta ne yazm ış ise t ırnak 
gibi meyvesinde dahi dercetmi ştir.
2 (Hâşiye-9) Bahar ve yaz mevsiminde zeminin yüzüne i şarettir. Zira yüz binler muhtelif mah-
lûkat ın tâifeleri, birbiri içinde beraber îcad edilir, rûy-u zeminde yaz ılır. Galats ız, kusursuz, 
kemâl-i intizamla de ğiştirilir. Binler sofra-y ı Rahmân aç ılır, kald ırılır, taze taze gelir. Her bir 
ağaç, birer tablac ı; her bir bostan, birer kazan hükmüne geçer.YİRMİ İKİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------   301
302  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Bununla beraber her tarafa bak ki, hem öyle bir hikmetle her şeyi yerli 
yerine koyuyor ve öyle mükrimâne herkese lây ık olduklar ı lütuflar ı yap ıyor. 
Hem öyle ihsan-perverâne umumî perdeler ve kap ılar aç ıyor ki herkesin ar-
zular ını tatmin ediyor. Hem öyle sehâvet-perverâne sofralar kuruyor ki bütün 
bu memleketin halklar ına, hayvanlar ına, her bir tâifesine has ve lây ık, bel-
ki her bir ferdine mahsus ismiyle ve resmiyle bir tabla-y ı nimet veriliyor. İşte 
dünyada bundan muhâl bir şey var m ı ki; bu gördü ğümüz işler içinde tesadü-
fî işler bulunsun veya abes ve faydas ız olsun veya müteaddit eller kar ışsın ve-
ya ustas ı her şeye muktedir olmas ın veya her şey ona musahhar olmas ın! İşte 
ey arkada ş! Haddin varsa buna kar şı bir bahane bul!
Yedinci Burhan
Ey arkada ş gel! Şimdi bu cüz’iyat ı bırak ıp, saray şeklindeki bu acîb âle-
min eczalar ının birbirine kar şı olan vaziyetlerine dikkat edece ğiz. İşte bak! Bu 
âlemde o derece intizam ile küllî i şler yap ılıyor ve umumî ink ılâblar oluyor ki; 
âdeta bütün bu saraydaki mevcut ta şlar, topraklar, a ğaçlar, her bir şey, bi-
rer fâil-i muhtar gibi bütün bu âlemin nizâmât- ı külliyesini gözetip, ona göre 
tevfik-i hareket ediyor. Birbirinden en uzak şeyler, birbirinin imdad ına koşu-
yor. İşte bak! Gâipten acîb bir kafile1(Hâşiye-10) çıkıp geliyor. Merkepleri a ğaçla-
ra, nebatlara, da ğlara benzerler. Ba şlar ında birer tabla-y ı erzak taşıyorlar. İşte 
bak! Bu tarafta bekleyen muhtelif hayvanât ın erzaklar ını getiriyorlar.
Hem de bak: Bu kubbede o azîm elektrik lâmbas ı2(Hâşiye-11) onlara ışık ver-
diği gibi bütün taamlar ını öyle güzel pi şiriyor; yaln ız, pişirilecek taamlar bir 
dest-i gaybî taraf ından birer ipe tak ılıp3(Hâşiye-12) ona karşı tutuluyor. Bu tarafa 
da bak! Bu bîçâre zay ıf, nahif, kuvvetsiz hayvanc ıklar nas ıl onlar ın başı önün-
de, latîf g ıda ile dolu iki tulumbac ık4(Hâşiye-13) tak ılm ış, iki çeşme gibi; yaln ız o 
kuvvetsiz mahlûk, onu a ğzına yap ıştırmas ı kâfidir.
Elhâs ıl: Bütün bu âlemin bütün e şyas ı, birbirine bakar gibi birbirine yar-
dım eder. Birbirini görür gibi birbirine el-ele verir. Birbirinin i şini tekmil için 
birbirine omuz-omuza veriyor. Bel-bele verip beraber çal ışıyorlar. Her şeyi 
buna k ıyas et, tâdat ile bitmez...
1 (Hâşiye-10) Umum hayvanât ın erzak ını taşıyan, nebâtât ve e şcar kafileleridir.
2 (Hâşiye-11) O azîm elektrik lâmbas ı, güneşe işarettir.
3 (Hâşiye-12) İp ve ipe tak ılan taam ise a ğac ın ince dallar ı ve leziz meyveleridir.
4 (Hâşiye-13) İki tulumbac ık ise vâlidelerin memelerine i şarettir.
İşte bütün bu hâller, iki kere iki dört eder derecesinde kat’î gösterir ki; şu 
saray- ı acîbin ustas ına, yani şu garib âlemin sahibine her şey musahhard ır. 
Her şey onun hesab ına çal ışır. Her şey ona bir emirber nefer hükmündedir. 
Her şey onun kuvvetiyle döner. Her şey onun emriyle hareket eder. Her şey 
onun hikmetiyle tanzim olur. Her şey onun keremiyle muâvenet eder. Her 
şey onun merhametiyle ba şkas ının imdad ına koşar, yani ko şturulur. Ey arka-
daş! Haddin varsa buna kar şı bir söz söyle!
Sekizinci Burhan
Gel, ey nefsim gibi kendini âk ıl zanneden ak ılsız arkadaş! Şu saray- ı muh-
teşemin sahibini tan ımak istemiyorsun. Hâlbuki her şey onu gösteriyor, ona 
işaret ediyor, ona şehâdet ediyor. Bütün bu şeylerin şehâdetini nas ıl tekzip 
ediyorsun? Öyle ise bu saray ı da inkâr et ve “âlem yok, memleket yok” de ve 
kendini de inkâr et, ortadan ç ık. Yahut akl ını başına al, beni dinle!
İşte bak: Şu saray içinde bulunan ve memleketi ihata eden yeknesak un-
surlar, mâdenler var.1(Hâşiye-14) Âdeta memleketten ç ıkan her şey, o maddeler-
den yap ılıyor. Demek o maddeler kimin mülkü ise, bütün ondan yap ılan şey-
ler de onundur. Tarla kimin ise, mahsulat da onundur. Deniz kimin ise, için-dekiler de onundur. Hem bak, bu dokunan şeyler, bu nescolunan münakka ş 
kumaşlar, bir tek maddeden yap ılıyor. O maddeyi getiren, ihzâr eden ve ip 
hâline getiren; elbette, bilbedâhe birdir. Çünkü o i ş, iştirak kabûl etmez. Öyle 
ise bütün nescolunan sanatl ı şeyler, ona mahsustur. Hem de bak; bu doku-
nan, yap ılan şeylerin her bir cinsi bütün memleketin her taraf ında bulunuyor; 
bütün ebnâ-y ı cinsleriyle öyle inti şar etmiş, beraber olarak birbiri içinde, bir 
tarzda, bir anda yap ılıyor, nescediliyor. Demek bir tek zât ın işidir, bir tek emir-
le hareket ediyor. Yoksa böyle bir anda, bir tarzda, bir keyfiyette, bir heyet-te ittifak ve muvâfakat, muhâldir. Öyle ise bu sanatl ı şeylerin her birisi, o gizli 
zât ın bir ilânnâmesi hükmünde onu gösteriyor.
Güya her bir çiçekli kuma ş, her bir sanatl ı makine, her bir tatl ı lokma, o 
mu’ciz-nümâ zât ın birer sikkesi, birer hâtemi, birer ni şan ı, birer turras ı hük-
münde lisân- ı hâl ile her birisi der: “Ben kimin sanat ıyım, bulundu ğum san-
dıklar ve dükkânlar da onun mülküdür.”
1 (Hâşiye-14) Unsurlar, madenler ise pek çok muntazam vazifeleri bulunan ve izn-i rabbânî ile 
her muhtac ın imdad ına koşan ve emr-i ilâhî ile her bir yere giren, medet veren ve hayat ın 
levâz ımât ını yetiştiren ve zîhayat ı emziren ve masnûât- ı ilâhiyenin nescine, nak şına menşe 
ve müvellid ve be şik olan hava, su, ziya, toprak unsurlar ına işarettir.YİRMİ İKİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------   303
304  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Ve her bir nak ış der: “Beni kim dokudu ise bulundu ğum top da onun do-
kumas ıdır.” Her bir tatl ı lokma der: “Beni kim yap ıyor, pişiriyorsa bulundu-
ğum kazan dahi onundur.”
Her bir makine der: “Beni kim yapm ış ise memlekette inti şar eden bü-
tün emsâlimi de o yap ıyor ve bütün memleketin her taraf ında bizi yeti ştiren, 
odur. Demek memleketin mâliki de odur. Öyle ise bütün bu memlekete, bu saraya mâlik kimse, o bize mâlik olabilir.”
Meselâ: Nas ıl mîrîye mahsus tek bir palaska veyahut bir tek dü ğmeye 
mâlik olmak için onlar ı yapan bütün fabrikalara mâlik olmak lâz ımd ır ki on-
lara hakikî mâlik olsun. Yoksa o bo şboğaz başıbozuktan “mîrî mal ıdır” diye 
elinden al ınıp tecziye edilir.
Elhâs ıl: Nas ıl bu memleketin anâs ırı, memlekete muhit birer maddedir. 
Onlar ın mâliki de bütün memlekete mâlik bir tek zât olabilir; öyle de bütün 
memlekette inti şar eden sanatlar, birbirine benzedi ği ve bir tek sikke izhar et-
tikleri için, bütün memleket yüzünde inti şar eden masnûlar, her bir şeye hük-
meden tek bir zât ın sanatlar ı olduğunu gösteriyorlar.
İşte ey arkada ş! Madem şu memlekette, yani şu saray- ı
 muhteşemde bir 
birlik alâmeti vard ır, bir vahdet sikkesi var. Çünkü bir k ısım şeyler, bir iken 
ihatas ı var. Bir k ısım, müteaddit ise –fakat birbirine benzedi ği ve her tarafta 
bulunduğu için– bir vahdet-i nev’iye gösteriyor. Vahdet ise bir vâhidi gösterir. 
Demek ustas ı da, mâliki de, sahibi de, sânii de bir olmak lâz ım gelir.
Bununla beraber sen buna dikkat et ki bir perde-i gaybdan kal ınca bir 
ip ç ıkıyor.1(Hâşiye-15) Bak, sonra binler ipler ondan uzanm ış. Her bir ipin ba-
şına bak; birer elmas, birer ni şan, birer ihsan, birer hediye tak ılm ış. Herkese 
göre birer hediye veriyor. Acaba bilir misin ki böyle garib bir gayb perdesin-den, böyle acîb ihsanât ı, hedâyây ı şu mahlûklara uzatan zât ı tan ımamak, ona 
teşekkür etmemek, ne kadar divanece bir harekettir? Çünkü onu tan ımaz-
san bilmecburiye diyeceksin ki: “Bu ipler uçlar ındaki elmaslar ı, sâir hediyeleri 
kendileri yap ıyorlar, veriyorlar.” O vakit her ipe, bir padi şahl ık manas ını ver-
mek lâz ım gelir. Hâlbuki gözümüzün önünde bir dest-i gaybî, o ipleri dahi ya-
pıp o hedâyây ı onlara tak ıyor. Demek bütün bu sarayda her şey, kendi nef-
sinden ziyade o mu’ciz-nümâ zât ı gösteriyor. Onu tan ımazsan, bütün bu şey-
leri inkâr etmekle hayvandan yüz derece a şağı düşeceksin.
1 (Hâşiye-15) Kal ınca bir ip, meyvedâr a ğaca.. binler ipler ise, dallar ına.. ve ipler ba şındaki 
elmas, ni şan, ihsan, hediyeler ise çiçeklerin aksam ına ve meyvelerin envâ ına işarettir.
Dokuzuncu Burhan
Gel, ey muhakemesiz arkada ş! Sen şu saray ın sahibini tan ımıyorsun ve 
tan ımak da istemiyorsun. Çünkü istib’ad ediyorsun. O’nun acîb sanatlar ını 
ve hâlât ını, akla s ığıştıramad ığından inkâra sap ıyorsun. Hâlbuki as ıl istib’ad, 
asıl müşkülât ve hakikî suûbetler ve deh şetli külfetler, onu tan ımamaktad ır. 
Çünkü O’nu tan ısak, bütün bu saray, bu âlem bir tek şey gibi kolay gelir, ra-
hat olur, bu ortadaki ucuzluk ve mebzuliyete medar olur. E ğer tan ımazsak ve 
o olmazsa, o vakit her bir şey, bütün bu saray kadar mü şkülâtl ı olur. Çünkü 
her şey bu saray kadar sanatl ıdır. O vakit ne ucuzluk ve ne de mebzuliyet ka-
lır. Belki bu gördü ğümüz şeylerin birisi, de ğil elimize, hiç kimsenin eline geç-
mezdi. Sen, yaln ız şu ipe tak ılan tatl ı konserve kutusuna bak.1(Hâşiye-16) Eğer 
onun gizli matbaha-y ı mu’ciz-nümâs ından ç ıkmasa idi, şimdi k ırk para ile al-
dığımız hâlde, yüz liraya alamazd ık.
Evet bütün istib’ad, mü şkülât, suûbet, helâket belki muhâliyet, onu tan ı-
mamaktad ır. Çünkü nas ıl bir ağaca bir kökte, bir kanunla, bir merkezde ha-
yat veriliyor. Binler meyvelerin te şekkülü, bir meyve gibi sühûlet peyda eder. 
Eğer o ağac ın meyveleri, ayr ı ayr ı merkeze ve köke, ayr ı ayr ı kanunla rapte-
dilse her bir meyve bütün a ğaç kadar mü şkülâtl ı olur. Hem nas ıl bütün ordu-
nun teçhizat ı bir merkezde, bir kanunda, bir fabrikadan ç ıksa kemmiyetçe bir 
neferin teçhizat ı kadar kolayla şır. Eğer her bir neferin ayr ı ayr ı yerlerde teçhi-
zat ı yap ılsa, al ınsa; her bir neferin teçhizât ı için, bütün ordunun teçhizat ına lâ-
zım fabrikalar bulunmas ı lâz ımd ır.
Aynen bu iki misal gibi; şu muntazam sarayda, şu mükemmel şehirde, şu 
müterakkî memlekette, şu muhteşem âlemde, bütün bu şeylerin îcad ı, bir tek zâ-
ta verildiği vakit, o kadar kolay olur, o kadar hiffet peyda eder ki gördü ğümüz 
nihâyetsiz ucuzlu ğa ve mebzûliyete ve sehâvete sebebiyet verir. Yoksa her şey o 
kadar pahal ı, o kadar mü şkülâtl ı olacak ki dünya verilse birisi elde edilemez...
Onuncu Burhan
Gel, ey bir parça insafa gelmi ş arkadaş! On beş gündür2(Hâşiye-17) biz bu-
raday ız. Eğer şu âlemin nizamlar ını bilmezsek, padi şah ını tan ımazsak cezaya 
müstehak oluruz. Özrümüz kalmad ı. Zira on be ş gün (güya bize mühlet veril-
1 (Hâşiye-16) Konserve kutusu, kudret konserveleri olan kavun, karpuz, nar; süt kutusu hindis-
tan cevizi gibi rahmet hediyelerine i şarettir.
2 (Hâşiye-17) On beş gün, sinn-i teklif olan on be ş seneye i şarettir.YİRMİ İKİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------   305
306  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
miş gibi) bize ili şmiyorlar. Elbette, biz ba şıboş değiliz. Bu derece nazik, sanat-
lı, mizanl ı, letâfetli, ibretli masnûlar içinde hayvan gibi gezip bozamay ız, bize 
bozdurmazlar. Şu memleketin ha şmetli mâlikinin elbette, cezas ı da dehşetli-
dir. O zât ne kadar kudretli, ha şmetli bir zât oldu ğunu şununla anlay ınız ki; 
şu koca âlemi, bir saray gibi tanzim ediyor, bir dolap gibi çeviriyor. Şu büyük 
memleketi, bir hâne gibi hiçbir şey noksan b ırakmayarak idare ediyor.
İşte bak, vakit-bevakit bir kab ı doldurup bo şaltmak gibi şu saray ı, şu 
memleketi, şu şehri kemâl-i intizamla doldurup, kemâl-i hikmetle bo şaltt ırı-
yor. Bir sofray ı kald ırıp indirmek gibi koca memleketi ba ştan başa, çeşit çeşit 
sofralar,1(Hâşiye-18) bir dest-i gaybî taraf ından kald ırır, indirir tarz ında mütenev-
vî yemekleri s ıra ile getirip yedirir. Onu kald ırıp başkas ını getirir. Sen de gö-
rüyorsun ve akl ın varsa anlars ın ki o deh şetli haşmet içinde hadsiz sehâvet-
li bir kerem var.
Hem de bak ki; o gaybî zât ın saltanat ına, birliğine bütün bu şeyler şe-
hâdet etti ği gibi; öyle de kafile kafile arkas ından gelip geçen, o hakikî, perde 
perde arkas ından aç ılıp kapanan bu ink ılâblar, bu tahavvülâtlar, o zât ın de-
vam ına, bekâs ına şehâdet eder. Çünkü zeval bulan e şya ile beraber esbapla-
rı dahi kayboluyor. Hâlbuki onlar ın arkas ından onlara isnad etti ğimiz şeyler, 
tekrar oluyor. Demek o eserler onlar ın değilmiş, belki zevalsiz birinin eserle-
ri imiş. Nas ıl ki bir ırmağın kabarc ıklar ı gidiyor, arkas ından gelen kabarc ıklar, 
gidenler gibi parlad ığından anla şılıyor ki; onlar ı parlatt ıran, dâimî ve yüksek 
bir ışık sahibidir. Öyle de bu i şlerin süratle de ğişmesi, arkalar ından gelenlerin 
ayn ı renk almas ı gösteriyor ki; zevalsiz, dâimî bir tek zât ın cilveleridir, nak ışla-
rıdır, aynalar ıdır, sanatlar ıdır...
On Birinci Burhan
Gel ey arkada ş! Şimdi sana geçmi ş olan on burhan kuvvetinde kat’î bir 
burhan daha gösterece ğim. Gel, bir gemiye binece ğiz,2(Hâşiye-19) şu uzakta bir 
cezire var, oraya gidece ğiz. Çünkü bu t ılsıml ı âlemin anahtarlar ı orada olacak. 
1 (Hâşiye-18) Sofralar ise yazda zeminin yüzüne i şarettir ki; yüzer, taze taze ve ayr ı ayr ı olarak 
matbaha-y ı rahmetten ç ıkan rahmânî sofralar serilir, de ğişirler. Her bir bostan, bir kazan; 
her bir ağaç, bir tablac ıdır.
2 (Hâşiye-19) Gemi, tarihe ve cezire ise asr- ı saadete i şarettir. Şu asr ın zulümâtl ı sahilinde, mim-
siz medeniyetin giydirdi ği libastan soyunup, zaman ın denizine girip, tarih ve siyer sefînesi-
ne binip, asr- ı saadet ceziresine ve Cezîretü’l-Arab meydan ına ç ıkıp, Fahr-i Âlem’i (aleyhis-
salâtü vesselâm)  iş başında ziyaret etmekle biliriz ki o Zât, o kadar parlak bir burhân- ı tevhid-
dir ki zeminin ba ştan başa yüzünü ve zaman ın geçmiş ve gelecek iki yüzünü ışıkland ırm ış, 
küfür ve dalâlet zulümât ını dağıtm ıştır.
Hem, herkes o cezireye bak ıyor, oradan bir şeyler bekliyor, oradan emir al ı-
yorlar. İşte bak, gidiyoruz. Şimdi şu cezireye ç ıktık. Bak, pek büyük bir içtima 
var. Şu memleketin bütün büyükleri buraya toplanm ış gibi mühim ihtifal görü-
nüyor. İyi dikkat et! Bu cemiyet-i azîmenin bir reisi var. Gel daha yak ın gidece-
ğiz. O reisi tan ımal ıyız. İşte bak! ne kadar parlak ve binden1(Hâşiye-20) ziyade ni-
şanlar ı var. Ne kadar kuvvetli söylüyor. Ne kadar tatl ı bir sohbet ediyor. Şu on 
beş gün zarf ında bunlar ın dediklerini ben bir parça ö ğrendim. Sen de benden 
öğren. Bak o zât, şu memleketin mu’ciz-nümâ sultan ından bahsediyor. O sul-
tan- ı zîşan, beni sizlere gönderdi ğini söylüyor. Bak, öyle harikalar gösteriyor, 
şüphe b ırakm ıyor ki; bu zât, o padi şah ın bir memur-u mahsusudur.
Sen dikkat et ki, bu zât ın söylediği sözü, de ğil yaln ız şu ceziredeki mahluk-
lar dinliyorlar, belki hârikulâde suretinde bütün memlekete i şittiriyor. Çünkü 
uzaktan uza ğa herkes, buradaki nutkunu i şitmeye çal ışıyor. Değil yaln ız in-
sanlar dinliyor, belki hayvanlar2 da hatta bak da ğlar3 da onun getirdi ği emir-
lerini dinliyorlar ki yerlerinden k ımıldan ıyorlar. Şu ağaçlar, işaret ettiği yere 
gidiyorlar.4 Nerede istese su ç ıkar ıyor.5 Hatta parma ğını da bir âb- ı kevser 
memesi gibi yapar,6 ondan âb- ı hayat içiriyor. Bak, şu saray ın kubbe-i âlî-
sinde mühim lâmba,7(Hâşiye-21) onun işaretiyle, bir iken ikile şiyor.8 Demek, bu 
1 (Hâşiye-20) Bin nişan ise ehl-i tahkik yan ında bine bâli ğ olan mucizât- ı Ahmediye’dir (aleyhis-
salâtü vesselâm) .
2 Meselâ etraf ına kimseyi yakla ştırmayan huysuz bir devenin, Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve 
sellem)  çağırdığında hemen itaat etti ğine dair bkz.: Dârimî, mukaddime  4; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned  3/310; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/316.
3 Meselâ Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , sahabilerle beraber Uhud Da ğı’ndayken da ğ 
sars ılıp, Efendimiz’in emri üzerine sakinle ştiğine dair bkz.: Buhârî, fezâilü ashâb  5, 7; Tirmizî, menâk ıb 
18; Ebû Dâvûd, sünnet  8. Ayn ı hâdise Hira Da ğı’ndayken de gerçekle şmiştir. Bkz.: Müslim, fezâilü’s-
sahâbe  50; Tirmizî, menâk ıb 18.
4 Meselâ Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)  bir ağac ı nübüvvetine şehâdet etmesi için 
çağırdığında geldi ği, “Git!” deyince de gitti ğine dair bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  4/190; Ebû Nuaym, 
Delâilü’n-nübüvve  s.390; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 4/365. Ayr ıca Mescid-i Nebevi’de Resûl-i 
Ekrem’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)  hutbe okurken dayand ığı direğin minber-i şerif yap ıldıktan sonra 
devenin a ğlamas ı gibi ses ç ıkard ığına dair bkz.: Tirmizî, cum’a  10, menâk ıb 6; İbni Mâce,  ikâme 199; 
Dârimî, mukaddime  6.
5 Meselâ Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , suyu tükenen Bi’r-i Kubâ kuyusuna abdest ald ığı suyu dök-
müş sonra da dua etmi ş; ondan sonra o kuyunun suyu hiç kesilmemi ştir. (Bkz.: el-Beyhâkî, Delâilü’n-
nübüvve  6/136; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/331 İbni Kesîr, el-Bidâye  6/101).
6 Meselâ Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)  parmaklar ından su ak ıp bundan üç yüz ki şinin 
abdest ald ığına dair bkz.: Buhârî, menâk ıb 25; Müslim, fezâil  6, 7.
7 (Hâşiye-21) Mühim lâmba kamerdir ki onun i şaretiyle iki parça olmu ş. Yani Mevlânâ Câmî’nin 
dediği gibi: “Hiç yaz ı yazmayan o ümmî Zât, parmak kalemiyle sayfa-y ı semâvîde bir elif 
yazm ış; bir k ırkı, iki elli yapm ış.” Yani şaktan evvel, k ırk olan mime benzer; şaktan sonra iki 
hilâl oldu, elliden ibaret olan iki nuna benzedi.
8 Bkz.: Kamer sûresi, 54/1-2; Buhârî, menâk ıb 27; Müslim, münâfikîn  46, 47.YİRMİ İKİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------   307
308  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
memleket bütün mevcudât ıyla onun memuriyetini tan ıyor. Onu “gaybî bir 
zât- ı mu’ciz-nümân ın en has ve do ğru bir tercüman ıdır, bir dellâl- ı saltanat ı 
ve t ılsımının keşşâfı ve evâmirinin tebli ğine emin bir elçisi” oldu ğunu biliyor 
gibi onu dinleyip itaat ediyorlar. İşte, bu zât ın her söyledi ği sözü, etraf ında-
ki bütün akl ı başında olanlar: “Evet, evet, do ğrudur!” derler, tasdik ederler. 
Belki şu memlekette da ğlar, ağaçlar, bütün memleketleri ışıkland ıran büyük 
nur lâmbas ı,1(Hâşiye-22) o zât ın işaret ve emirlerine ba ş eğmesiyle: “Evet, evet, 
her dediğin doğrudur!” derler.
İşte ey sersem arkada ş! Şu padişah ın hazine-i hâssas ına mahsus bin ni-
şan taşıyan şu nuranî ve muhte şem ve pek ciddî zât ın bütün kuvvetiyle, bü-
tün memleketin ileri gelenlerinin taht- ı tasdikinde bahsetti ği bir zât- ı mu’ciz-
nümâda ve zikretti ği evsaf ında ve tebli ğ ettiği evâmirinde, hiçbir vecihle hilâf 
ve hile bulunabilir mi? Bunda hilâf- ı hakikat kabilse şu saray ı, şu lâmbalar ı, 
şu cemâati; hem vücûdlar ını, hem hakikatlerini tekzip etmek lâz ım gelir. E ğer 
haddin varsa buna kar şı itiraz parma ğını uzat! Gör, nas ıl parmağın, burhan 
kuvvetiyle k ırılıp, senin gözüne sokulacak!..
On İkinci Burhan
Gel, ey bir parça akl ı başına gelen birâder! Bütün on bir burhan kuvvetin-
de bir burhan daha gösterece ğim. İşte bak! Yukar ıdan inen ve herkes ona hay-
retinden veya hürmetinden kemâl-i dikkatle bakan, şu nuranî fermana2(Hâşiye-23) 
bak. O bin ni şanl ı zât, onun yan ına durmu ş, O ferman ın meâlini umuma beyan 
ediyor. İşte şu ferman ın üslûplar ı, öyle bir tarzda parl ıyor ki herkesin nazar- ı is-
tihsan ını celbediyor ve öyle ciddî, ehemmiyetli meseleleri zikrediyor ki herkes 
kulak vermeye mecbur oluyor. Çünkü bütün bu memleketi idare eden ve bu saray ı yapan ve bu acâibi izhar eden zât ın şuûnât ını, ef’âlini, evâmirini, evsaf ı-
nı birer birer beyan ediyor. O ferman ın heyet-i umumiyesinde bir turra-y ı âzam 
olduğu gibi; bak, her bir sat ırında, her bir cümlesinde taklid edilmez bir turra ol-
duğu misillü, ifade etti ği manalar, hakikatler, emirler, hikmetler üstünde dahi o 
zâta mahsus birer mânevî hâtem hükmünde ona has bir tarz görünüyor.
1 (Hâşiye-22) Büyük bir nur lâmbas ı güneştir ki arz ın şarktan geri dönmesiyle yeniden güne şin 
görünmesi, kuca ğında Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yatmas ıyla ikindi namaz ını kılma-
yan İmam Ali (radiyallâhu anh)  o mucizeye binaen ikindi namaz ını edâen k ılm ış.*1
*1 Bkz.: et-Taberânî, Mu’cemü’l-evsat  4/224; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/404; Kad ı Iyâz, 
eş-Şifâ 1/284-285.
2 (Hâşiye-23) Nuranî ferman, Kur’ân’a ve üstündeki turra ise i’câz ına işarettir.
Elhâs ıl: O ferman- ı âzam, güne ş gibi o zât- ı âzam ı gösterir, kör olma-
yan görür...
İşte ey arkada ş! Akl ın başına gelmiş ise bu kadar kâfi... E ğer bir sözün 
varsa, şimdi söyle!
O inatç ı adam cevaben dedi ki: “Ben, senin bu burhanlar ına karşı yaln ız 
derim: Elhamdülillâh inand ım. Hem güne ş gibi parlak ve gündüz gibi ayd ın 
bir tarzda inand ım ki; şu memleketin tek bir Mâlik-i Zülkemâl’i, şu âlemin tek 
bir Sahib-i Zülcelâl’i, şu saray ın tek bir Sâni-i Zülcemâl’i bulundu ğunu kabul 
ettim. Allah senden raz ı olsun ki beni eski inad ımdan ve divaneli ğimden kur-
tard ın. Getirdi ğin burhanlar ın her birisi tek ba şıyla bu hakikati göstermeye kâ-
fi idi. Fakat her bir burhan geldikçe daha revnaktar, daha şirin, daha ho ş, da-
ha nuranî, daha güzel mârifet tabakalar ı, tan ımak perdeleri, muhabbet pen-
cereleri aç ıldığı için bekledim, dinledim...”
Tevhîdin hakikat-i uzmâs ına ve “ âmentü billâh ” iman ına işaret eden hi-
kâye-i temsiliye tamam oldu. Fazl- ı Rahmân, feyz-i Kur’ân, nur-u iman saye-
sinde, tevhid-i hakikînin güne şinden, hikâye-i temsiliyedeki on iki burhana 
mukabil, On İki Lem’a ile bir Mukaddime’yi gösterece ğiz.
1ُÙَĺَاïِıْĤوَا ُěĻِĘْĳَّÝĤا ِّٰųا َīِĨوَ
1 Tevfik ve hidâyet ancak Allah’tand ır.YİRMİ İKİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------   309
Yirmi İkinci Sözün İkinci Makam ı
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُïĻِĤَאĝَĨ ُįَĤ ۝ ٌģĻوَכِ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ْءٍĹَü ِّģכُ ُěِĤَאì ُّٰųاَ
2نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ِيñَّĤا َאنَéْ×ُùَĘ
3مٍĳُĥْđَĨ َرٍïَĝِÖ َّźإِ ưįُĤِّõَĭُĬ َאĨوَ ُ۬įُĭائِƯõَì َאĬَïĭِĐ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
4ٍħĻِĝَÝْùُĨ َاطٍóِĀ ĵٰĥَĐ ĹِّÖرَ إِنَّ אƯıِÝَĻِĀَאĭِÖ ٌñِìاٰ َĳُİ َّźإِ ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ َאĨ
Mukaddime
Erkân- ı îmâniyenin kutb-u âzam ı olan îmân- ı billâh’ a 
dair “ Katre Risalesi ”nde, şu mevcudat ın her birisi, el-
li beş lisanla Cenâb- ı Hakk’ ın vücub-u vücûduna ve vah-
dâniyetine delâlet ve şehâdetlerini icmâlen beyân etmi şiz. 
Hem “ Nokta Risalesi ”nde, Cenâb- ı Hakk’ ın delâil-i vü-
cûb ve vahdâniyetinden, her birisi bin bürhân kuvvetinde dört bürhân- ı küllî zikretmi şiz. Hem on iki kadar Arabî ri-
sâlelerimde, Cenâb- ı Hakk’ ın vücub-u vücûdunu ve vah-
dâniyetini gösteren yüzler kat’î bürhânlar ı zikrettiğimizden, 
şimdi onlara iktifaen derin tetkikâta giri şmeyeceğiz. Yaln ız, 
şu “
Yirmi İkinci Söz ”de Arabî Risâletü’n-Nur’da icmâlen 
yazd ığım “On İki Lem’a ”y ı, îmân- ı billâh güne şinden gös-
termeğe çal ışacağız.
1 “Her şeyi yaratan Allah’t ır. Her şey O’nun tasarruf ve yönetimindedir. Göklerin ve yerin hazinelerinin 
anahtarlar ı O’nun nezdindedir.” (Zümer sûresi, 39/62-63)
2 “Sübhand ır, münezzehdir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir. Ve... hepinizin de dönü şü, 
O’na olacakt ır.” (Yâsîn sûresi, 36/83)
3 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarlar ı elimizde olmas ın. Biz onu ancak 
belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21)
4 “Hiçbir canl ı yoktur ki mukadderat ı O’nun elinde olmas ın. Rabbim elbette tam istikamet üzeredir.” 
(Hûd sûresi, 11/56)
Birinci Lem’a
Tevhid iki k ısımd ır. Meselâ: Nas ıl ki bir çar şıya ve bir şehre büyük bir zâ-
tın mütenevvi mallar ı gelse, iki çe şitle onun mal ı olduğu bilinir.
Biri; icmâlî, âmiyânedir ki: “Bu kadar azîm mal, ondan ba şka kimsenin 
haddi de ğil ki sahip olabilsin.” Fakat böyle âmî bir adam ın nezaretinde çok 
hırsızlık olabilir. Parçalar ına çok adamlar sahip ç ıkabilir.
İkinci çeşit odur ki; her denk üzerinde yaz ıyı okur, her bir top üstünde tur-
ray ı tan ır, her bir ilân üstünde mührünü bilir bir surette “Her şey o zât ınd ır” 
der. İşte şu hâlde her bir şey o zât ı mânen gösterir.
Aynen öyle de; tevhid dahi iki çe şittir.
Biri: Tevhîd-i âmî ve zâhirîdir  ki; “Cenâb- ı Hak birdir, şeriki nazîri yok-
tur, bu kâinat O’nundur.”
İkincisi : Tevhid-i hakikîdir  ki; her şey üstünde sikke-i kudretini ve hâ-
tem-i rubûbiyetini ve nak ş-ı kalemini görmekle do ğrudan do ğruya her şeyden 
O’nun nuruna kar şı bir pencere aç ıp O’nun birli ğine ve her şey O’nun dest-i 
kudretinden ç ıktığına ve ulûhiyetinde ve rubûbiyetinde ve mülkünde hiçbir 
veçhile, hiçbir şeriki ve muini olmad ığına, şuhuda yak ın bir yakîn ile tasdik 
edip îmân getirmektir ve bir nevi huzur-u daimî elde etmektir. Biz dahi şu 
Söz’de, o hâlis ve âlî tevhid-i hakikîyi gösterecek şualar ı zikredece ğiz.
Birinci nükte içinde bir ihtar : Ey esbap-perest gafil! Esbab, bir perde-
dir. Çünkü izzet ve azamet öyle ister. Fakat i ş gören, kudret-i samedâniyedir. 
Çünkü tevhid ve celâl öyle ister ve istiklâli iktiza eder. Sultan- ı Ezelî’nin me-
murlar ı, saltanat- ı rubûbiyetin icraatç ılar ı değillerdir. Belki o saltanat ın dellâl-
lar ıdırlar ve o rubûbiyetin temâ şâger nâz ırlar ıdırlar. Ve o memurlar, o vas ıta-
lar, kudretin izzetini, rubûbiyetin ha şmetini izhar içindir. Tâ umûr-u hasise ile 
kudretin müba şereti görünmesin. Acz-âlûd, fakr-pi şe olan insanî bir sultan gi-
bi, acz ve ihtiyaç için memurlar ı şerik ittihaz etmi ş değildir.
Demek esbab vaz’edilmi ş, tâ akl ın nazar- ı zâhirîsine kar şı kudretin izze-
ti muhafaza edilsin. Zira aynan ın iki veçhi gibi, her şeyin bir “ mülk ” ciheti 
var ki; aynan ın mülevven yüzüne benzer, muhtelif renklere ve hâlâta medâr 
olabilir. Biri “ melekût ”dur ki; aynan ın parlak yüzüne benzer. Mülk ve zâhir 
veçhinde, kudret-i samedâniyenin izzetine ve kemâline münafî hâlât vard ır. 
Esbab, o hâlâta hem merci, hem medâr olmak için vaz’edilmi şler. Fakat me-YİRMİ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------   311
312  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
lekûtiyet ve hakikat cânibinde, her şey şeffaft ır, güzeldir. Kudretin bizzât mü-
başeretine münasiptir. İzzetine münâfî de ğildir. Onun için esbab, s ırf zâhirîdir, 
melekûtiyette ve hakikatte te’sir-i hakikîleri yoktur.
Hem esbab- ı zâhiriyenin di ğer bir hikmeti şudur ki: Haks ız şekvalar ı ve 
bât ıl itirazlar ı Âdil-i Mutlak’a tevcih etmemek için o şekvalara, o itirazlara he-
def olacak esbab vaz’edilmi ştir. Çünkü; kusur onlardan ç ıkıyor, onlar ın kabi-
liyetsizliğinden ileri geliyor. Bu s ırra bir misâl-i latîf suretinde bir temsil-i mâ-
nevî rivayet ediliyor ki:
Hazreti Azrail (aleyhisselâm) , Cenab- ı Hakk’a demi ş ki:
– Kabz- ı ervah vazifesinde senin ibâd ın benden şekva edecekler, benden 
küsecekler.
Cenab- ı Hak lisân- ı hikmetle ona demi ş ki:
– Seninle ibâd ımın ortas ında, musibetler, hastal ıklar perdesini b ırakaca-
ğım; tâ şekvalar ı onlara gidip senden küsmesinler..1
İşte bak, nas ıl hastal ıklar perdedir; ecelde tevehhüm olunan fenal ıkla-
ra mercidirler ve kabz- ı ervâhta hakikat olarak olan hikmet ve güzellik, Azrâil 
(aleyhisselâm) ’ın vazifesine mütealliktir; öyle de, Hazreti Azrâil dahi bir perdedir. 
Kabz- ı ervâhta zâhiren merhametsiz görünen ve rahmetin kemâline münasip 
düşmeyen bâz ı hâlâta merci olmak için o memuriyete bir nâz ır ve kudret-i ilâ-
hiyeye bir perdedir.
Evet, izzet ve azamet ister ki; esbab, perdedâr- ı dest-i kudret ola ak-
lın nazar ında. Tevhid ve celâl ister ki; esbab, ellerini çeksinler te’sir-i 
hakikîden.
İkinci Lem’a
Bak şu kâinat bostan ına, şu zeminin ba ğına! Şu semân ın y ıldızlarla yal-
dızlanm ış güzel yüzüne dikkat et!.. Göreceksin ki bir Sâni-i Zülcelâl’in, bir 
Fât ır-ı Zülcemâl’in, o serilmi ş ve serpilmi ş masnuattan her bir masnu üstünde 
Hâl ık-ı külli şey’e mahsus bir sikkesi ve her bir mahluku üstünde Sâni-i kül-
li şey’e has bir hâtemi ve kalem-i kudretin birer men şûru olan sahâif-i leyl ve 
nehar, yaz ve baharda yaz ılan tabakat- ı mevcudat üstünde taklid kabûl etmez 
1 Ebu’ş-Şeyh, el-Azame  3/897, 917; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  5/51; el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-usûl  
1/177-178; es-Suyûtî, ed-Dürru’l-mensûr  6/543.
bir turrâ-y ı garrâs ı vard ır. Şimdi o sikkelerden, o hâtemlerden, o turralardan 
numûne olarak birkaç ını zikredece ğiz.
Meselâ, hesaps ız sikkelerinden, hayat üzerinde koydu ğu çok sikkelerin-
den şu sikkeye bak ki: “ Bir şeyden her şey yapar, hem her şeyden bir tek 
şey yapar. ” Çünkü; nutfe suyundan ve hem içilen basit bir sudan, hesaps ız 
âza ve cihâzât- ı hayvaniyeyi yapar. İşte bir şeyi her şey yapmak, elbette bir 
Kadîr-i Mutlak’ ın işidir. Hem yenilen hadsiz taamlardan, o taam ise hayvanî 
olsun, nebatî olsun o müteaddit maddeleri, has bir cisme kemâl-i intizâm ile çeviren ve ondan mahsus bir cild nesceden ve ondan basit cihazlar ı yapan, 
elbette bir Kadîr-i külli şey’dir ve Alîm-i Mutlak’t ır. Evet, Hâl ık-ı mevt ve ha-
yat, şu destgâh- ı dünyada, hikmetiyle, hayat ı öyle bir kanun-u emriye-i mu-
’ciz-nümâ ile idare ediyor ki; o kanunu tatbik ve icra etmek; bütün kâinat ı 
kabza-y ı tasarrufunda tutan bir Zât’a mahsustur. İşte eğer akl ın sönmemi ş ise, 
kalbin kör olmam ış ise, anlars ın ki; bir şeyi kemâl-i sühulet ve intizâmla her 
şey yapan ve her şeyi kemâl-i mîzân ve intizâmla sanatkârâne bir tek şey ya-
pan, her şeyin Sâni’ine has ve Hâl ık-ı külli şey’e mahsus bir sikkedir.
Meselâ görsen: Hârika-pi şe bir zât, bir dirhem pamuktan yüz top çuha ve 
ipek veya patiska gibi mütenevvi sâir kuma şlar ı o tek dirhem pamuktan nes-
cetmekle beraber helva, baklava gibi çok taamlar ı dahi ondan yap ıyor. Sonra 
görsen ki; o zât, demiri ve ta şı, bal ı ve yağı, suyu ve topra ğı avucuna al ır, bir 
güzel alt
ın yapar. Elbette katiyen hükmedeceksin ki; o zât, öyle kendine has 
bir sanata mâliktir, bütün anâs ır-ı arziye, O’nun emrine müsahhar ve bütün 
mevalid-i türabiye, O’nun hükmüne bakar.. Evet, hayattaki tecelli-i kudret ve hikmet, bu misâlden bin derece daha acibtir.
İşte hayat üstündeki çok sikkelerden bir tek sikke...
Üçüncü Lem’a
Bak, şu kâinat- ı seyyâlede, şu mevcudat- ı seyyarede cevelan eden zîha-
yatlara! Göreceksin ki, bütün zîhayatlardan her bir zîhayat üstünde, Hayy- ı 
Kayyûm’un koydu ğu çok hâtemleri vard ır. O hâtemlerden bir hâtemi şudur 
ki: O zîhayat, meselâ, şu insan; âdeta kâinat ın bir misâl-i musa ğğarı, şecere-i 
hilkatin bir semeresi ve şu âlemin bir çekirde ği gibi ki, envâ- ı âlemin ekser nu-
mûnelerini câmi’dir. Güya o zîhayat, bütün kâinattan gâyet hassas mîzanlarla süzülmüş bir katredir. Demek, şu zîhayat ı halketmek ve ona Rab olmak, bü-
tün kâinat ı kabza-y ı tasarrufunda tutmak lâz ım gelir.YİRMİ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------   313
314  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte, eğer akl ın evhamda bo ğulmam ış ise, anlars ın ki: Bir kelime-i kudre-
ti, meselâ, bal ar ısını; ekser eşyaya bir nevi küçük fihriste yapmak ve bir say-
fada, meselâ, insanda; şu kitab- ı kâinat ın ekser meselelerini yazmak, hem bir 
noktada, meselâ, küçücük incir çekirde ğinde; koca incir a ğac ının program ını 
derc etmek ve bir harfde, meselâ, kalb-i be şerde; şu âlem-i kebirin safahat ın-
da tecelli ve ihâta eden bütün esmân ın âsâr ını göstermek ve bir mercimek ta-
nesi kadar mevki tutan kuvve-i hâf ıza-y ı insâniyede bir kütübhane kadar ya-
zı yazd ırmak ve bütün hâdisat- ı kevniyenin mufassal fihristesini o kuvvecik-
te derc etmek, elbette ve elbette Hâl ık-ı külli şey’e has ve bu kâinat ın Rabb-i 
Zülcelâl’ine mahsus bir hâtemdir.
İşte zîhayat üstünde olan pek çok hâtem-i rabbânîden bir tek hâtem, böyle 
nurunu gösterse ve O’nun âyât ını şöyle okuttursa, acaba birden bütün o hâtem-
lere bakabilsen, görebilsen 1رِه۪ĳُıُČ َّةِïِýِÖ ĵٰęَÝْìا ِīَĨ َאنَéْ×ُø demeyecek misin?
Dördüncü Lem’a
Bak, şu semâvât ın denizinde yüzen ve şu zeminin yüzünde serpilen ren-
gârenk mevcudata ve çe şit çeşit masnuata dikkat et! Göreceksin ki her biri üs-
tünde Şems-i Ezelî’nin taklid kabûl etmez turralar ı vard ır. Nas ıl hayatta sik-
keleri, zîhayatta hâtemleri görünüyor ve bir-ikisini gördük; ihya üstünde da-hi öyle turralar ı vard ır. Temsil, derin mânâlar ı fehme yak ınlaştırdığından bir 
temsil ile şu hakikati gösterece ğiz.
Meselâ, güne ş; seyyarelerden tut, tâ katrelere kadar, tâ cam ın küçük par-
çalar ına kadar ve kar’ ın parlak zerreciklerine kadar şu güneşin cilve-i misâli-
yesinden ve in’ikâs ından bir turras ı ve güneşe mahsus bir eser-i nurânisi gö-
rünüyor. Şayet o hadsiz şeylerde görünen güne şçiklerini, güne şin cilve-i in’i-
kâs ı ve tecelli-i aksi oldu ğunu kabûl etmezsen, o vakit her bir katrede ve ziya-
ya maruz her bir cam parças ında ve ışığa mukabil her şeffaf bir zerrecikte; ta-
biî ve hakikî bir güne şin vücûdunu bil’asâle kabûl etmek gibi gâyet derece bir 
dîvanelikle, nihayetsiz bir belâhete dü şmekliğin lâz ım gelir. Öyle de: Şems-i 
Ezelî’nin tecelliyât-
ı nuraniyesinden “ İhya” yâni “hayat vermek” cihetinde, 
her bir zîhayat üstünde öyle bir turras ı vard ır ki, faraza bütün esbab toplan-
sa ve birer fâil-i muhtar kesilseler yine o turray ı taklid edemezler. Zira her biri 
birer mucize-i kudret olan zîhayatlar, her biri o Şems-i Ezelî’nin şualar ı hük-
1 Şiddet-i zuhurundan gizlenmi ş olan Zât’ ı her türlü kusur ve noksan s ıfatlardan tenzih ederiz. (Bkz.: 
Ğazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/221; el- İskendarânî, Şerhu hikemi’l-atâiyye  s.119)
münde olan esmâs ının nokta-y ı mihrak ıyesi suretindedir. E ğer zîhayat üstün-
de görünen o nak ş-ı acib-i sanat ı, o nazm- ı garib-i hikmeti ve o tecelli-i s ırr- ı 
ehadiyeti, Zât- ı Ehad-i Samed’e verilmedi ği vakit, her bir zîhayatta, hattâ bir 
sinekte, bir çiçekte nihayetsiz bir kudret-i fât ıra, içinde sakland ığını ve her şeyi 
muhit bir ilim bulundu ğunu ve kâinat ı idare edecek bir İrâde-i Mutlaka, onda 
mevcûd oldu ğunu; belki Vâcibü’l-vücûd’a mahsus bâki s ıfatlar ı dahi onlar ın 
içinde bulundu ğunu kabûl etmek; âdeta o çiçe ğin, o sine ğin her bir zerresine 
bir ulûhiyet vermek gibi, dalâletin en eblehçesine, hurafat ın en ahmakças ına 
bir derekesine dü şmek lâz ım gelir. Zira o şeyin zerrelerine, hususan tohum ol-
salar, öyle bir vaziyet verilmi ş ki; o zerre, cüzü oldu ğu zîhayata bakar, onun 
nizam ına göre vaziyet al ır. Belki o zîhayat ın bütün nev’ine bakar gibi, o nev’-
in devam ına yarayacak her yerde zer’etmek ve nev’inin bayra ğını dikmek için 
kanatç ıklarla kanatlanmak gibi bir keyfiyet al ır. Belki o zîhayat alâkadar ve 
muhtaç oldu ğu bütün mevcudata kar şı muamelât ını ve münasebat- ı rızkıyesi-
ni devam ettirecek bir vaziyet tutuyor. İşte, eğer o zerre, bir Kadîr-i Mutlak’ ın 
memuru olmazsa ve nisbeti o Kadîr-i Mutlak’tan kesilse o vakit o zerreye, her şeyi görür bir göz, her şeye muhit bir şuur vermek lâz ımd ır.
Elhâs ıl: Nas ıl şu katrelerde ve cam ın zerreciklerinde olan güne şçikler ve 
çeşit çeşit renkler, güne şin cilve-i aksine ve in’ikâs ının tecellisine verilmezse, 
bir tek güne şe mukabil nihayetsiz güne şleri kabûl etmek lâz ım gelir. Muhâl en-
der muhâl bir hurâfeyi kabûl etmek iktiza eder. Aynen bunun gibi, e ğer her şey 
Kadîr-i Mutlak’a verilmezse, bir tek Allah’a mukabil nihayetsiz, belki zerrât- ı kâ-
inat adedince ilâhlar ı kabûl etmek gibi, yüz derece muhâl içindeki bir muhâli 
mevcûd kabûl etmek gibi bir divanelik hezeyan ına düşmek lâz ım gelir.
Elhâs ıl: Her bir zerreden üç pencere, Şems-i Ezelî’nin nur-u vahdâniye-
tine ve vücub-u vücûduna aç ılır.
Birinci Pencere : Her bir zerre; bir nefer gibi, nas ıl ki askerî dairelerinin 
her birinde, yâni tak ımında, bölü ğünde, taburunda, alay ında, f ırkas ında, or-
dusunda her birisinde bir nisbeti, o nisbete göre bir vazifesi ve o vazifeye gö-re nizam ı dairesinde bir hareketi oldu ğu gibi.. öyle de; senin göz bebe ğinde-
ki o câmid zerrecik dahi, senin gözünde, ba şında, vücûdunda ve kuvve-i mü-
vellide, kuvve-i câzibe, kuvve-i dâfia, kuvve-i müsavvire gibi deveran- ı deme 
ve his ve harekeye hizmet eden evride ve şerâyin ve sâir âsâblarda, hem se-
nin nev’inde, ilâ âhir... Birer nisbeti, birer vazifesi bulundu ğunu, bilbedâhe 
bir Kadîr-i Ezelî’nin eser-i sun’u ve me’mur-u muvazzaf ı ve taht- ı tedbirinde 
olduğunu, kör olmayan göze gösterir.YİRMİ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------   315
316  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İkinci Pencere : Havadaki her bir zerre, her bir çiçe ği, her bir meyveyi zi-
yaret edebilir. Her çiçe ğe, her meyveye girer i şleyebilir. E ğer her şeyi görür ve 
bilir bir Kadîr-i Mutlak’ ın memur-u müsahhar ı olmasa, o serseri zerre, bütün 
meyvelerin, çiçeklerin cihâzât ını ve yap ılmas ını ve ayr ı ayr ı sanatlar ını ve on-
lara giydirilen suretlerin terzili ğini ve h ıyatat- ı kâmile-i muhîta-y ı sanat ını bil-
mek lâz ım gelir. İşte şu zerre, bir güne ş gibi bir nur-u tevhidin şua ını gösteri-
yor. Ziyây ı, havaya; mâi, türâba k ıyas et.
Zaten eşyan ın as ıl menşe’leri, şu dört maddedir: Yeni hikmetle müvelli-
dü’l-mâ, müvellidü’l-humuza, karbon, azottur ki, bu anâs ır evvelki unsurla-
rın eczalar ıdır.
Üçüncü Pencere : Zerrelerden mürekkeb bir parça toprak, her bir çiçekli 
ve meyveli nebâtat ın neşv ü nemas ına menşe olabilir bir kâseyi, o zerrecikler-
den doldursan, bütün dünyadaki her nevi çiçek ve meyveli nebâtat ın tohum-
cuklar ı ki, o tohumcuklar hayvanât ın nutfeleri gibi ayr ı ayr ı şeyler değil, nut-
feler bir su oldu ğu gibi, o tohumlar da karbon, azot, müvellidü’l-mâ, müvelli-
dü’l-humuzadan mürekkeb, mahiyetçe birbirinin misli, keyfiyetçe birbirinden ayr ı, yaln ız kader kalemiyle s ırf mânevî olarak asl ının program ı tevdi edilmi ş. 
İşte o tohumlar ı nöbetle o kaseye koysak, her biri hârika cihâzât ıyla, eşkâl ve 
vaziyetiyle zuhur edece ğini, vuku bulmu ş gibi inan ırsın. Eğer o zerreler her bir 
şeyin her bir hâl ve vaziyetini bilen ve her şeye (ona) lây ık vücûdu ve vücû-
dun levaz ımat ını vermeye kadir ve kudretine nisbeten her şey kemâl-i sühu-
letle müsahhar olan bir Zât’ ın memuru ve emirber bir vazifedâr ı olmazlarsa, o 
toprağın her bir zerresinde, ya bütün çiçekli ve meyvedârlar ın adedince mâ-
nevî fabrikalar ve matbaalar içinde bulunmas ı lâz ım gelir ki, o cihâzâtlar ı ve 
eşkalleri birbirinden uzak ve birbirinden ayr ı mevcudat- ı muhtelifeye men şe’ 
olabilsin. Veya bütün o mevcudata muhit bir ilim ve bütün onlar ın teş
kilât ına 
muktedir olacak bir kudret vermek lâz ımd ır. Tâ bütün onlar ın teşkilat ına me-
dâr olsun. Demek Cenâb- ı Hak’tan nisbet kesilse, topra ğın zerrât ı adedince 
ilâhlar kabûl edilmesi lâz ım gelir. Bu ise bin defa muhâl içinde muhâl bir hu-
râfedir. Fakat memur olduklar ı vakit çok kolayd ır.
Nas ıl bir sultan- ı azîmin bir âdi neferi, o padi şah ın nam ıyla ve onun kuv-
vetiyle bir memleketi hicret ettirebilir, iki denizi birle ştirebilir, bir şâh ı esir ede-
bilir; öyle de; Ezel ve Ebed Sultan ı’nın emriyle, bir sinek bir Nemrud’u yere 
serer.1 Bir kar ınca bir Firavun’un saray ını harab eder, yere atar. Bir incir çe-
kirdeği, bir incir a ğac ını yüklenir.
1 Bkz.: İbni Kesîr, el-Bidâye 1/149.
Hem her bir zerrede, vücub ve vahdet-i Sâni’a iki şahid-i sad ık daha var. 
Birisi; her bir zerre; acz-i mutlak ıyla beraber pek büyük ve pek mütenevvi va-
zifeleri kald ırıyor ve cümûdiyeti ile beraber bir şuur-u küllî gösteren intizâm-
perverâne nizam- ı umumîye tevfik-i hareket eder. Demek her bir zerre, lisân- ı 
acziyle Kadîr-i Mutlak’ ın vücub-u vücûduna ve nizam- ı âlemi gözetmesiyle 
vahdetine şehâdet eder.
 ِכَĤٰñכَ ٌïِèوَا ٌÕِäوَا ُįَّĬأَ ĵٰĥَĐ ِīْĺَïِİَאü ذَرَّةٍ ِّģכُ ĹِĘ أَنَّ َאĩכَ
1ٌïَĩَĀ ٌïَèأَ ُįَّĬأَ ĵٰĥَĐ َאنِÝَĺاٰ ُįَĤ ٍّĹَè ِّģכُ ĹِĘ
Evet, her bir zîhayatta; biri ehadiyet sikkesi, di ğeri samediyet turra-
sı bulunuyor.  Zira bir zîhayat ekser kâinatta cilveleri görünen esmây ı birden 
kendi aynas ında gösteriyor. Âdeta bir nokta-y ı mihrâk ıye hükmünde Hayy- ı 
Kayyûm’un tecelli-i ism-i âzam ını gösteriyor. İşte Ehadiyet-i Zâtiye’yi, Muhyî 
perdesi alt ında bir nevi gölgesini gösterdi ğinden, bir sikke-i ehadiyeti ta şıyor. 
Hem o zîhayat, bu kâinat ın bir misâl-i musa ğğarı ve şecere-i hilkatin bir mey-
vesi hükmünde oldu ğu için, kâinat kadar ihtiyacat ını birden kolayl ıkla küçü-
cük daire-i hayat ına yetiştirmek, samediyet turras ını gösteriyor. Yâni o hâl 
gösteriyor ki: Onun öyle bir Rabbi var ki; ona, her şeye bedel bir teveccü-
hü var ve bütün e şyan ın yerini tutar bir nazar ı var. Bütün e şya, O’nun bir 
teveccühünün yerini tutamaz.
ٍïِèوَا ْءٍĹَýِĤ ْĳَĤوَ ْءٍĹَü ُّģכُ ُįْĭَĐ Ĺِęَכْĺ َźوَ ْءٍĹَü ِّģכُ ْīَĐ ْءٌĹَü ْءٍĹَü ِّģِכُĤ Ĺِęَכْĺ ْħَđَĬ
Hem o hâl gösteriyor ki; onun o Rabbi, hiçbir şeye muhtaç olmad ığı gibi, 
hazinesinden hiçbir şey eksilmez ve kudretine de hiçbir şey ağır gelmez. İşte 
samediyetin gölgesini gösteren bir nevi turras ı... Demek her bir zîhayatta, bir 
sikke-i ehadiyet, bir turra-y ı samediyet vard ır. Evet her bir zîhayat, hayat lisa-
nıyla 2ُïَĩَّāĤا ُّٰųاَ ۝ ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ okuyor. Bu iki sikkeden ba şka, birkaç pence-
re-i mühimme de var. Ba şka bir yerde tafsil edildi ği için burada ihtisar edildi.
Madem şu kâinat ın her bir zerresi böyle üç pencereyi ve iki deli ği ve ha-
yat dahi iki kap ıyı birden Vâcibü’l-vücûd’un vahdâniyetine aç ıyor, zerreden 
tâ şemse kadar tabakat- ı mevcudat, Zât- ı Zülcelâl’in envâr- ı mârifetini ne su-
retle neşrettiğini k ıyas edebilirsin.
1 Her bir zerrede O’nun Vâcib ve Vâhid oldu ğuna iki şahit bulundu ğu gibi, her canl ıda da O’nun Ehad 
ve Samed oldu ğuna dair iki delil vard ır.
2 “De ki: O, Allah birdir. Allah sameddir (Her şey O’na muhtaç, O ise hiçbir şeye muhtaç de ğildir.).” 
(İhlâs sûresi, 112/1-2)YİRMİ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------   317
318  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte mârifetullahta terakkiyât- ı mâneviyenin derecât ını ve huzurun merâ-
tibini bundan anla ve k ıyas et!..
Beşinci Lem’a
Nas ıl ki bir kitab, e ğer yazma ve mektub olsa, onun yazmas ına bir kalem 
kâfidir. E ğer basma ve matbu olsa, o kitab ın hurufât ı adedince kalemler, yâ-
ni demir harfler lâz ımd ır; tâ o kitab tab’edilip vücûd bulsun. E ğer o kitab ın bâ-
zı harflerinde gâyet ince bir hat ile o kitab ın ekseri yaz ılm ış ise –Sûre-i Yâsîn, 
lafz- ı Yâsîn’de yaz ıldığı gibi– o vakit bütün o demir harflerin küçücükleri, o tek 
harfe lâz ım; tâ tab’edilsin. Aynen öyle de: Şu kitab- ı kâinat ı, kalem-i kudret-i 
samedâniyenin yazmas ı ve Zât- ı Ehadiyet’in mektubu desen vücub derecesin-
de bir sühulet ve lüzum derecesinde bir mâkuliyet yoluna gidersin. E ğer tabiata 
ve esbaba isnad etsen imtina derecesinde suûbetli ve muhâl derecesinde mü ş-
külâtl ı ve hiçbir vehim kabûl etmeyen hurafatl ı şöyle bir yola gidersin ki, tabiat 
için her bir cüz toprakta, her bir katre suda, her bir parça havada, milyarlarca mâdenî matbaalar ve hadsiz mânevî fabrikalar bulunmas ı lâz ım; tâ ki hesaps ız 
çiçekli, meyveli masnuat ın teşekkülât ına mazhar olabilsin. Yahut her şeye mu-
hit bir ilim, her şeye muktedir bir kuvvet, onlarda kabûl etmek lâz ım gelir; tâ şu 
masnuata hakikî masdar olabilsin. Çünkü; topra ğın ve suyun ve havan ın her 
bir cüzü, ekser nebâtata men şe olabilir. Hâlbuki her bir nebat –meyveli olsa, çi-
çekli olsa– te şekkülât ı o kadar muntazamd ır, o kadar mevzûndur, o kadar birbi-
rinden mümtazd ır, o kadar keyfiyetçe birbirinden ayr ıdır ki; her birisine, yaln ız 
ona mahsus birer ayr ı mânevî fabrika veya ayr ı birer matbaa lâz ımd ır. Demek 
tabiat, mistarl ıktan masdarl ığa ç ıksa, her bir şeyde bütün şeylerin makinelerini 
bulundurmaya mecburdur. İşte bu tabiat-perestlik fikrinin esâs ı, öyle bir hura-
fâtt ır ki hurafeciler dahi ondan utan ıyorlar. Kendini âk ıl zanneden ehl-i dalâle-
tin, nas ıl nihayetsiz hezeyanl ı bir ak ılsızlık iltizam ettiklerini gör, ibret al!..
Elhâs ıl: Nas ıl bir kitab ın her bir harfi, kendi nefsini bir harf kadar göste-
rip ve kendi vücûduna tek bir suretle delâlet ediyor ve kendi kâtibini on keli-me ile târif eder ve çok cihetlerle gösterir. Meselâ, “Benim kâtibimin hüsn-ü hatt ı var, kalemi k ırm ızıdır, şöyledir böyledir.” der. Aynen öyle de: Şu kitab- ı 
kebir-i âlemin her bir harfi, kendine cirmi kadar delâlet eder ve kendi sureti kadar gösterir. Fakat Nakka ş-ı Ezelî’nin esmâs ını, bir kaside kadar târif eder 
ve keyfiyetleri adedince i şaret parmaklar ıyla o esmây ı gösterir, müsemmas ına 
şehâdet eder. Demek hem kendini, hem bütün kâinat ı inkâr eden safsatac ı gi-
bi bir ahmak, yine Sâni-i Zülcelâl’in inkâr ına gitmemek gerektir!..
Alt ınc ı Lem’a
Hâl ık-ı Zülcelâl’in Nas ıl ki mahlûkat ının her bir ferdinin ba şında ve masnu-
atının her bir cüzünün cebhesinde, ehadiyetinin sikkesini koymu ştur; (Nas ıl ki 
geçmiş lem’alarda bir k ısm ını gördün.) öyle de, her bir nev’in üstünde çok sik-
ke-i ehadiyet, her bir küll üstünde müteaddid hâtem-i vâhidiyet, tâ mecmû-u âlem üstünde mütenevvi turra-y ı vahdet, gâyet parlak bir surette koymu ştur. 
İşte pek çok sikkelerden ve hâtemlerden ve turralardan, sath- ı arz sayfas ında 
bahar mevsiminde vaz’edilen bir sikke, bir hâtemi gösterece ğiz. Şöyle ki:
Nakkaş-ı Ezelî, zeminin yüzünde yaz, bahar zaman ında en az üç yüz bin 
nebâtat ve hayvanât ın envâ ını, nihayetsiz ihtilat, kar ışıklık içinde nihayet de-
recede imtiyaz ve te şhis ile ve gâyet derecede intizâm ve tefrik ile ha şir ve 
neşretmesi, bahar gibi zâhir ve bâhir parlak bir sikke-i tevhiddir. Evet, bahar 
mevsiminde ölmü ş arz ın ihyas ı içinde, üç yüz bin ha şrin numûnelerini kemâl-i 
intizâm ile îcad etmek ve arz ın sayfas ında birbiri içinde üç yüz bin muhtelif 
envâ ın efrad ını hatâs ız ve sehivsiz, galats ız, noksans ız, gâyet mevzûn, man-
zum, gâyet muntazam ve mükemmel bir surette yazmak, elbette nihayetsiz bir kudrete ve muhit bir ilme ve kâinat ı idare edecek bir irâdeye mâlik bir Zât- ı 
Zülcelâl’in, bir Kadîr-i Zülkemâl’in ve bir Hakîm-i Zülcemâl’in sikke-i mahsu-sas ı olduğunu zerre miktar şuuru bulunan ın derk etmesi lâz ım gelir. Kur’ân- ı 
Hakîm ferman ediyor ki:
 َĳُİوَ ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ إِنَّ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ
Evet, zeminin diriltilmesinde, üç yüz bin ha şrin numûnelerini, birkaç gün 
zarf ında yapan, gösteren kudret-i fât ıraya; elbette insan ın haşri O’na göre ko-
lay gelir. Meselâ: Gelincik Da ğı’nı ve Sübhan Da ğı’nı bir işaretle kald ıran bir 
Zât- ı mu’ciznümâya: “ Şu dereden, yolumuzu kapayan şu koca ta şı kald ırabi-
lir misin?” denilir mi? Öyle de, gök ve da ğ ve yeri alt ı günde îcad eden ve on-
lar ı vakit-bevakit doldurup bo şaltan bir Kadîr-i Hakîm’e, bir Kerîm-i Rahîm’e: 
“Ebed taraf ından ihzâr edilip serilmi ş, kendi ziyafetine gidecek yolumuzu sed-
deden şu toprak tabakas ını üstümüzden kald ırabilir misin? Yeri düzeltip bizi 
ondan geçirebilir misin?” İstib’âd suretinde söylenir mi!
1 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50)YİRMİ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------   319
320  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Şu zeminin yüzünde yaz zaman ında bir sikke-i tevhidi gördün. Şimdi 
bak! Gâyet basîrane ve hakimâne zeminin yüzündeki şu tasarrufat- ı azîme-i 
bahariye üstünde, bir hâtem-i vâhidiyet gâyet â şikâre görünüyor. Çünkü; şu 
icraat, bir vüs’at-i mutlaka içinde ve o vüs’atle beraber bir sürat-i mutlaka ile ve o sürat ile beraber bir sehâvet-i mutlaka içinde görünen intizâm- ı mutlak 
ve kemâl-i hüsn-ü sanat ve mükemmeliyet-i hilkat; öyle bir hâtemdir ki, gayr-i mütenahî bir ilim ve nihayetsiz bir kudret sahibi ona sahip olabilir.
Evet görüyoruz ki; bütün yeryüzünde bir vüs’at-i mutlaka içinde bir îcad, 
bir tasarruf, bir faaliyet var. Hem o vüs’at içinde bir sürat-i mutlaka ile i şle-
niyor. Hem o sürat ve vüs’atle beraber teksir-i efrâdda bir sehâvet-i mutlaka görünüyor. Hem o sehâvet ve vüs’at ve süratle beraber bir sühulet-i mutlaka görünüyor. Hem o sehâvet ve sühulet ve sürat ve vüs’atle beraber her bir ne-vide, her bir fertte görünen bir intizâm- ı mutlak ve gâyet mümtaz bir hüsn-ü 
sanat ve gâyet müstesna bir mükemmeliyet-i hilkat ile beraber gâyet sehâvet içinde bir intizam- ı tam var. Ve o teksir-i efrad içinde bir mükemmeliyet-i hil-
kat ve gâyet sürat içinde bir hüsn-ü sanat ve nihayet ihtilat içinde bir imtiyaz- ı 
etem ve gâyet mebzuliyet içinde gâyet k ıymettar eserler ve gâyet geni ş daire 
içinde tam bir muvafakat ve gâyet sühulet içinde gâyet sanatkârâne bedialar ı 
îcad etmek, bir anda, her yerde, bir tarzda, her fertte bir sanat- ı hârika, bir fa-
aliyet-i mu’ciznümâ göstermek; elbette ve elbette öyle bir Zât’ ın hâtemidir ki, 
hiçbir yerde olmad ığı hâlde, her yerde hâz ır, nâz ırdır. Hiçbir şey O’ndan giz-
lenmediği gibi, hiçbir şey O’na a ğır gelmez. Zerrelerle y ıldızlar, O’nun kudre-
tine nisbeten müsavidirler.
Meselâ: O Rahîm-i Zülcemâl’in ba ğistan- ı kereminden, mucizât ının sal-
kımlar ından bir tanecik hükmünde gördü ğüm iki parmak kal ınlığında bir 
üzüm asmas ına as ılm ı
ş olan salk ımlar ı sayd ım: Yüz elli be ş çıktı. Bir salk ımın 
danesini sayd ım, yüz yirmi kadar oldu. Dü şündüm, dedim: E ğer bu asma çu-
buğu, ball ı su muslu ğu olsa, daim su verse, şu hararete kar şı o yüzer rahme-
tin şurup tulumbac ıklar ını emziren salk ımlara ancak kifayet edecek. Hâlbuki, 
bâzan az bir rutubet ancak eline geçer. İşte bu işi yapan, her şeye kadîr ol-
mak lâz ım gelir.
1لُĳُĝُđْĤا ِįِđْĭُĀ ĹِĘ َóَّĻَéَÜ ْīَĨ َאنَéْ×ُø
1 Sanat ı karşısında ak ıllar ın hayrete dü ştüğü Zât, ne yücedir! (Bkz.: en-Nevevî, el-Ezkâr  s.292; Ali İbni 
Ebî Talib, Nehcü’l-belâ ğa s.428)
Yedinci Lem’a
Bak, nas ıl sayfa-y ı arz üstünde Zât- ı Ehad-i Samed’in hâtemlerini az dik-
katle görebilirsin. Ba şını kald ır, gözünü aç, şu kâinat kitab- ı kebîrine bir bak, 
göreceksin ki o kâinat ın heyet-i mecmuas ı üstünde, büyüklü ğü nisbetinde bir 
vuzuh ile hâtem-i vahdet okunuyor. Çünkü; şu mevcudat bir fabrikan ın, bir 
kasr ın, bir muntazam şehrin eczalar ı ve efradlar ı gibi bel-bele verip, birbirine 
karşı muavenet elini uzat ıp, birbirinin suâl-i hâcetine: “ Lebbeyk! Ba ş üstü-
ne!” derler. El-ele verip, bir intizâm ile çal ışırlar. Başbaşa verip, zevilhayata 
hizmet ederler. Omuz-omuza verip, bir gayeye müteveccihen bir Müdebbir-i Hakîm’e itaat ederler. Evet: Güne ş ve Ay’dan, gece ve gündüzden, k ış ve yaz-
dan tut, tâ nebatât ın, muhtaç ve aç hayvanlar ın imdad ına gelmelerinde ve 
hayvanlar ın zay ıf, şerîf insanlar ın imdad ına koşmalar ında, hattâ mevâdd- ı gı-
dâiyenin latîf, nahîf yavrular ın ve meyvelerin imdad ına uçmalar ında, tâ zer-
rât- ı taamiyenin hüceyrat- ı beden imdad ına geçmelerinde câri olan bir düs-
tur-u teavünle hareketleri, bütün bütün kör olmayana gösteriyorlar ki; gâyet Kerîm bir tek Mürebbî’nin kuvvetiyle, gâyet Hakîm bir tek Müdebbir’in em-riyle hareket ediyorlar.
İşte şu kâinat içinde cârî olan bu tesanüd, bu teâvün, bu tecâvüb, bu teâ-
nuk, bu müsahhariyet, bu intizâm, bir tek Müdebbir’in tertibiyle idare edildik-lerine ve bir tek Mürebbî’nin tedbiriyle sevk edildiklerine katiyen şehâdet et-
mekle beraber; şu bilbedâhe sanat- ı eşyada görünen hikmet-i âmme içindeki 
inâyet-i tâmme ve o inâyet içinde parlayan rahmet-i vâsia ve o rahmet üstün-de serilen ve r ızka muhtaç her bir zîhayata onun hâcetine lây ık bir tarzda iâ şe 
etmek için serpilen erzak ve iâ şe-i umumî, öyle parlak bir hâtem-i tevhiddir ki, 
bütün bütün akl ı sönmeyen anlar ve bütün bütün kör olmayan görür. Evet, 
kasd ve şuur ve irâdeyi gösteren bir perde-i hikmet, umum kâinat ı kaplam ış 
ve o perde-i hikmet üstünde lütuf ve tezyin ve tahsin ve ihsan ı gösteren bir 
perde-i inâyet serilmi ştir ve o müzeyyen perde-i inâyet üstünde kendini sev-
dirmek, tan ıttı
rmak ve in’am ve ikram etmek lem’alar ını gösteren bir hulle-i 
rahmet, kâinat ı içine alm ıştır ve o münevver perde-i rahmet-i âmme üstüne 
serilen ve terahhumu ve ihsan ve ikram ı ve kemâl-i şefkat ve hüsn-ü terbiyeyi 
ve lütf-u rubûbiyeti gösteren bir sofra-y ı erzak- ı umumiye dizilmi ştir.
Evet şu mevcudata, zerrelerden güne şlere kadar; ferdler olsun neviler ol-
sun, küçük olsun büyük olsun, semerat ve gayâtla ve faydalar ve maslahatlar-la münakka ş bir kuma ş-ı hikmetten muhte şem bir gömlek giydirilmi ş ve o hik-YİRMİ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------   321
322  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
met-nümâ suret gömle ği üstünde lütuf ve ihsan çiçekleriyle müzeyyen bir hul-
le-i inâyet, her şeyin kametine göre biçilmi ş ve o müzeyyen hulle-i inâyet üze-
rine tahabbüb ve ikram ve tahannün ve in’am lem’alar ıyla münevver, rahmet 
nişanlar ı tak ılm ış ve o münevver ve murassa ni şanlar ı ihsan etmekle beraber, 
zeminin yüzünde bütün zevilhayat ın tâifelerine kâfi, bütün hâcetlerine vâfi 
bir sofra-y ı rızk- ı umumî kurulmu ştur. İşte şu iş, güneş gibi âşikâre, nihayetsiz 
Hakîm, Kerîm, Rahîm, Rezzâk bir Zât- ı Zülcemâl’e i şaret edip gösteriyor...
Öyle mi? Her şey r ızka muhtaç m ıdır? Evet, bir ferd, r ızka ve devam- ı ha-
yata muhtaç oldu ğu gibi, görüyoruz ki; bütün mevcudat- ı âlem –bâhusus zîha-
yat olsa– küllî olsun, cüz’î olsun, küll olsun cüz olsun; vücûdunda, bekas ında, 
hayat ında ve idame-i hayatta maddeten ve mânen çok metâlibi var, çok levâ-
zımât ı var. İftikarat ı ve ihtiyacat ı öyle şeylere var ki, en ednâs ına o şeyin eli ye-
tişmediği, en küçük matlûbuna o şeyin kuvveti kâfi gelmedi ği bir hâlde, görü-
yoruz ki; bütün metâlibi ve erzâk- ı maddiye ve mâneviyesi 1ُÕِùَÝْéَĺ َź ُßْĻَè ْīِĨ 
ummad ığı yerlerden kemâl-i intizâmla ve vakt-i münâsibde ve lây ık bir tarz-
da kemâl-i hikmetle ellerine veriliyor. İşte bu iftikar ve ihtiyac- ı mahlukat ve 
bu tarzda imdat ve iâne-i gaybiye, acaba güne ş gibi, bir Mürebbî-i Hakîm-i 
Zülcelâl’i, bir Müdebbir-i Rahîm-i Zülcemâl’i göstermiyor mu?
Sekizinci Lem’a
Nas ıl ki bir tarlada ekilen bir nevi tohum delâlet eder ki; o tarla, her hâlde 
tohum sahibinin taht- ı tasarrufunda oldu ğunu, hem o tohumu dahi, tarla mu-
tasarr ıfının taht- ı tasarrufunda oldu ğunu gösterir. Öyle de, şu anâs ır denilen 
mezraa-y ı masnuat, vâhidiyet ve besâtet ile beraber, külliyet ve ihâtalar ı ve şu 
mahlûkat denilen semerat- ı rahmet ve mucizât- ı kudret ve kelâmât- ı hikmet 
olan nebâtat ve hayvanât, mümaselet ve mü şabehetleriyle beraber çok yer-
lerde intişarı, her tarafta bulunup tavattunlar ı, tek bir Sâni-i Mu’ciznümâ’n ın 
taht- ı tasarrufunda olduklar ını öyle bir tarzda gösteriyor ki güya her bir çiçek, 
her bir semere, her bir hayvan, o Sâni’in birer sikkesidir, birer hâtemidir, bi-rer turras ıdır. Her nerede bulunsa lisân- ı hâliyle her birisi der ki: “Ben kimin 
sikkesiyim, bu yer dahi onun masnuudur. Ben kimin hâtemiyim, bu mekân dahi onun mektubudur. Ben kimin turras ıyım, bu vatan ım dahi onun mensu-
cudur.” Demek en ednâ bir mahlûka rubûbiyet, bütün anâs ırı kabza-y ı tasar-
rufunda tutana mahsustur ve en basit bir hayvan ı tedbir ve tedvir etmek, bü-
1 “…hiç ummad ığı yerlerden (r ızıkland ırır).” (Talâk sûresi, 65/3)
tün hayvanât ı, nebâtat ı, masnuat ı kabza-y ı rubûbiyetinde terbiye edene has 
olduğunu kör olmayan görür.
Evet her bir ferd, sâir efrada mümaselet ve misliyet lisan ı ile der: “Kim 
bütün nev’ime mâlik ise, bana mâlik olabilir, yoksa yok.” Her nevi, sâir ne-vilerle beraber yeryüzünde inti şarı lisan ıyla der: “Kim bütün sath- ı arza mâlik 
ise, bana mâlik olabilir, yoksa yok.” Arz, sâir seyyarat ile bir güne şe irtibat ı ve 
semâvât ile tesanüdü lisan ıyla der: “Kim bütün kâinata mâlik ise, bana mâlik 
o olabilir, yoksa yok.” Evet faraza zî şuur bir elmaya biri dese: “Sen benim sa-
nat ıms ın.” O elma lisân- ı hâl ile ona: “Sus!” diyecek. “E ğer bütün yeryüzünde 
bütün elmalar ın teşkiline muktedir olabilirsen, belki yeryüzünde münte şir bü-
tün hemcinsimiz olan bütün meyvedârlara, belki sefînesiyle hazine-i rahmet-ten gelen bütün hedâyâ-y ı rahmâniyeye mutasarr ıf olabilirsen, bana rubûbi-
yet dâva et.” O elma böyle diyecek ve o ahma ğın ağzına bir tokat vuracak...
Dokuzuncu Lem’a
Cüzde cüz’îde; küllde, küllîde, küll-i âlemde; hayatta, zîhayatta, ihyada 
olan sikkelerden, hâtemlerden, turralardan baz ılar ına işaret ettik. Şimdi, nevi-
lerde hesaps ız sikkelerden bir sikkeye i şaret edece ğiz.
Evet, Nas ıl ki meyvedâr bir a ğac ın hesaps ız semereleri, bir terbiye-i vâ-
hide, bir kanun-u vahdetle, bir tek merkezden idare edildiklerinden, külfet ve meşakkat ve masraf, o kadar sühulet peyda eder ki; kesretle terbiye edilen tek 
bir semereye müsâvi olurlar. Demek kesret ve taaddüd-ü merkez, her semere için, kemiyetçe bütün a ğaç kadar külfet ve masraf ve cihâzât ister. Fark yaln ız 
keyfiyetçedir. Nas ıl ki bir tek nefere lâz ım teçhizat- ı askeriyeyi yapmak için, 
orduya lâz ım bütün fabrikalar kadar fabrikalar lâz ımd ır.. Demek i ş, vahdetten 
kesrete geçse, efrad adedince –kemiyet cihetiyle– külfet ziyadele şir. İşte, her 
nevide bilmü şâhede görünen sühulet-i fevkalâde, elbette vahdetten, tevhid-
den gelen bir yüsr ve sühulet eseridir.
Elhâs ıl: Bir cinsin bütün envâ ı, bir nev’in bütün efrad ı, âzâ-y ı esâsîde 
muvafakat ve mü şabehetleri nas ıl isbat ederler ki, tek bir Sâni’in masnular ı-
dır. Çünkü vahdet-i kalem ve ittihad- ı sikke öyle ister. Öyle de, bu me şhud 
sühulet-i mutlaka ve külfetsizlik, vücub derecesinde îcab eder ki, bir Sâni-i Vâhid’in eserleri olsun. Yoksa imtina’ derecesine ç ıkan bir suûbet, o cinsi, in’-
idama ve o nev’i ademe götürecekti.YİRMİ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------   323
324  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Velhâs ıl: Cenâb- ı Hakk’a isnad edilse, bütün e şya, bir tek şey gibi bir sü-
hulet peyda eder. E ğer esbaba isnad edilse, her bir şey, bütün e şya kadar su-
ûbet peyda eder. Madem öyledir, kâinatta şu görünen fevkalâde ucuzluk ve 
şu göz önündeki hadsiz mebzûliyet, sikke-i vahdeti güne ş gibi gösterir. E ğer, 
gâyet mebzuliyetle elimize geçen şu sanatl ı meyveler, Vâhid-i Ehad’in mal ı ol-
mazsa, bütün dünyay ı verse idik bir tek nar ı yiyemezdik.
Onuncu Lem’a
Tecelli-i cemâliyeyi gösteren hayat, nas ıl bir bürhân- ı ehadiyettir; belki 
bir çeşit tecelli-i vahdettir; tecelli-i Celâl’i izhar eden memat dahi, bir bürhân- ı 
vâhidiyettir. Evet meselâ: –1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –Nas ıl ki, güne şe karşı parlayan 
ve akan büyük bir ırmağın kabarc ıklar ı ve zemin yüzünün mütelemmi şeffa-
fât ı, güneşin aksini ve ışığını göstermek suretiyle güne şe şehâdet ettikleri gibi, 
o katarat ın ve şeffafât ın gurubuyla, gitmeleriyle beraber arkalar ından yeni ge-
len katarat tâifeleri ve şeffafat kabileleri üstünde yine güne şin cilveleri ha şmet-
le devam ı ve ışığının tecellisi ve noksans ız istimrar ı katiyen şehâdet eder ki; sö-
nüp yanan, de ğişip tazelenen, gelip parlayan misâlî güne şçikler ve ışıklar ve 
nurlar, bir bâki, daimî, âlî, tecellisi zevâlsiz bir tek güne şin cilveleridir. Demek o 
parlayan kataratlar, zuhuruyla ve gelmeleriyle güne şin vücûdunu gösterdikle-
ri gibi; gurublar ıyla, zevâlleriyle, güne şin bekas ını ve devam ını ve birliğini gös-
teriyorlar. Aynen öyle de: Şu mevcudat- ı seyyâle, vücûdlar ıyla ve hayatlar ıyla 
Vâcibü’l-vücûd’un vücub-u vücûduna ve ehadiyetine şehâdet ettikleri gibi; ze-
vâlleriyle, ölümleriyle o Vâcibü’l-vücûd’un ezeliyetine, sermediyetine ve eha-diyetine şehâdet ederler. Evet gece gündüz, k ış ve yaz, as ırlar ve devirlerin de-
ğişmesiyle gurub ve uful içinde teceddüd eden ve tazelenen masnuat- ı cemile, 
mevcudat- ı latîfe, elbette bir âlî ve sermedî ve daimü’t-tecelli bir cemâl sahibi-
nin vücûd ve beka ve vahdetini gösterdikleri gibi; o masnuat, esbab- ı zâhiri-
ye-i süfliyeleriyle beraber zevâl bulup ölmeleri, o esbâb ın hiçliğini ve bir perde 
olduğunu gösteriyorlar. Şu hâl katiyen isbat eder ki; şu sanatlar, şu nak ışlar, şu 
cilveler, bütün esmâs ı kudsiyye ve cemile olan bir Zât- ı Cemil-i Zülcelâl’in ta-
zelenen sanatlar ıdır, tahavvül eden nak ışlar ıdır, taharrük eden aynalar ıdır, bir-
biri arkas ından gelen sikkeleridir, hikmetle de ğişen hâtemleridir...
Elhâs ıl: Şu kitab- ı kebir-i kâinat, Nas ıl ki vücûd ve vahdete dair âyât- ı tek-
vîniyeyi bize ders veriyor; öyle de: O Zât- ı Zülcelâl’in bütün evsaf- ı kemâliye 
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)
ve cemâliye ve celâliyesine de şehâdet eder. Ve kusursuz ve noksans ız kemâl-i 
Zâtî’sini isbat ederler. Çünkü; bedihîdir ki, bir eserde kemâl, o eserin men şe 
ve mebdei olan fiilin kemâline delâlet eder. Fiilin kemâli ise, ismin kemâline ve ismin kemâli, s ıfat ın kemâline ve s ıfat ın kemâli, şe’n-i zâtînin kemâline ve 
şe’nin kemâli, o zât- ı zîşuûnun kemâline, hadsen ve zarûreten ve bedâheten 
delâlet eder.
Meselâ; Nas ıl ki kusursuz bir kasr ın mükemmel olan nuku ş ve tezyinat ı, ar-
kalar ında bir usta ef’âlinin mükemmeliyetini gösterir. O ef’âlin mükemmeliye-
ti, o fâil ustan ın rütbelerini gösteren unvanlar ı ve isimlerinin mükemmeliyetini 
gösterir ve o esmâ ve unvanlar ının mükemmeliyeti, o ustan ın sanat ına dair s ı-
fatlar ının mükemmeliyetini gösterir ve o sanat ve s ıfatlar ının mükemmeliyeti, o 
sanat sahibinin şuûn-u zâtiye denilen kabiliyet ve istidat- ı zâtiyesinin mükem-
meliyetini gösterir ve o şuun ve kabiliyet-i zâtiyenin mükemmeliyeti, o ustan ın 
mahiyet-i zâtiyesinin mükemmeliyetini gösterdi ği misillü, aynen öyle de: Şu 
kusursuz, futursuz 
1رٍĳُĉُĘ ْīِĨ ٰىóَÜ ْģَİ sırrına mazhar olan şu âsâr- ı meşhude-i 
âlem, şu mevcudat- ı muntazama-y ı kâinatta olan sanat ise; bilmü şâhede bir 
müessir-i zi’l-iktidar ın kemâl-i ef’âline delâlet eder. O kemâl-i ef’âl ise, bilbedâ-
he o Fâil-i Zülcelâl’in kemâl-i esmâs ına delâlet eder. O kemâl-i esmâ ise, biz-
zarûre o esmân ın Müsemma-y ı Zülcemâl’inin kemâl-i s ıfat ına delâlet ve şehâ-
det eder. O kemâl-i s ıfat ise, bilyakîn o Mevsuf-u Zülkemâl’in kemâl-i şuûnu-
na delâlet ve şehâdet eder. O kemâl-i şuun ise, bihakkalyakîn o Zî şuun’un ke-
mâl-i zât ına öyle delâlet eder ki, bütün kâinatta görünen bütün envâ- ı kemâ-
lât, O’nun kemâline nisbeten sönük bir z ıll-i zaîf suretinde bir Zât- ı Zülkemâl’in 
âyât- ı kemâli ve rumuz-u celâli ve i şârât- ı cemâli oldu ğunu gösterir.
Güneşler Kuvvetinde On Birinci Lem’a
On Dokuzuncu Söz’de târif edilen ve kitab- ı kebîrin âyet-i kübrâs ı ve o 
Kur’ân- ı Kebîr’deki ism-i azâm ı ve o şecere-i kâinat ın çekirde ği ve en münev-
ver meyvesi ve o sarây- ı âlemin güne şi ve âlem-i İslâmiyet’in bedr-i münev-
veri ve rubûbiyet-i ilâhiyenin dellâl- ı saltanat ı ve t ılsım- ı kâinat ın keşşaf- ı zî-
hikmeti olan Seyyidimiz Muhammedü’l-Emîn (aleyhissalâtü vesselâm) , bütün enbi-
yây ı sayesi alt ına alan risâlet cenah ı ve bütün âlem-i İslâm’ ı himayesine alan 
İslâmiyet cenahlar ıyla hakikatin tabakat ında uçan ve bütün enbiyâ ve mürse-
lîni, bütün evliya ve s ıdd ıkîni ve bütün asfiyâ ve muhakkikîni arkas ına al ıp bü-
1 “(Çevir de bak gözünü), görebilir misin bir kusur?!” (Mülk sûresi, 67/3)YİRMİ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------   325
326  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
tün kuvvetiyle vahdâniyeti gösterip, ar ş-ı ehadiyete yol aç ıp gösterdi ği îmân- ı 
billâh ve isbat etti ği vahdâniyet-i ilâhiyeye hiç vehim ve şüphenin haddi var 
mı ki, kapatabilsin ve perde olabilsin! Madem On Dokuzuncu Söz’de ve On 
Dokuzuncu Mektup’ta o bürhân- ı kat ıın âb- ı hayat- ı mârifetinden On Dört 
Reşha ve On Dokuz İşârât ile, o zât- ı mu’ciz-nümân ın envâ- ı mucizât ıyla 
beraber, icmâlen bir derece târif ve beyân etmi şiz. Şurada şu işaret ile iktifa 
edip, o vahdâniyetin bürhân- ı kat ıını tezkiye eden ve s ıdk ına şehâdet eden 
esâsâta işaret suretinde bir salavat- ı şerife ile hatmederiz...
 ِכَĤَŻَä َאفِĀأَوْ ĵٰĥَĐ َïِıَüوَ ِכَÝَّĻِĬَاïْèوَوَ دِكَĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
 َאءِĻِ×ْĬَْŶا ُïِّĻَø ُěَّĝَéُĩْĤا ُěِĈَّאĭĤا َאنُİْóُ×ْĤوَا َّقُïَāُĩْĤا َّאدِقُāĤا ُïِİَّאýĤا ِכَĤَאĩوَכَ ِכَĤَאĩَäوَ
 َīĻِĝĺِّïِّāĤوَا َאءِĻِĤَْوْŶا َאمُĨوَإِ ْħِıِÜَاõِåْđُĨوَ ْħِıِĝĺِïْāَÜوَ ْħِıِĐَאĩْäإِ َّóِø ُģِĨَאéْĤا َīĻِĥَøْóُĩْĤوَا
 َةِóِİَّאčĤا َارِقِĳَíْĤوَا َةِóِİَא×ْĤا َاتِõِåْđُĩْĤا ذُو ْħِıِÜَאĨَاóوَכَ ْħِıِĝĻِĝْéَÜوَ ْħِıِĜَאęِّÜا َّóِø َאوِيéْĤا
 ِÙَĻِĤَאđْĤا َقِŻْìَْŶوَا ۪įِÜذَا ĹِĘ ِÙَĻِĤَאĕْĤا َאلِāِíْĤا ذُو ُįَĤ ِÙَĜَّïَāُĩْĤا ِÙَĝَّĝَéُĩْĤا ِÙَđِĈَאĝْĤا ِģَئِźَّïĤوَا
 ِĹْèَĳْĤا ُćِ×ْıَĨ َفِŻِíْĤا ِīَĐ ُįَĤ ِÙَİَّõَĭُĩْĤا ِÙَĥَّĩُכَĩْĤا ِįِÝَđĺِóَü ĹِĘ ِÙَĻِĨَّאùĤا َאĺَאåَّùĤوَا ۪įِÝَęĻِČوَ ĹِĘ
 ُïِİَאýُĨ تِĳَכُĥَĩْĤوَا ِÕْĻَĕْĤا ِħَĤَאĐ َّאرُĻَø ِįْĻَĥَĐ َّلِõَĭُĩْĤوَا َلِõْĭُĩْĤوَا ِلِõْĭُĩْĤا َאعِĩْäِÍِÖ ِّĹِĬَّאÖَّóĤا
 َرُĳْĬأَ )ًאùْĭِäوَ ًאĐْĳَĬوَ ًאāْíَü َאتِĭْכَאئِĤا َאلِĩכَ ذَجُĳُĩْĬأَ ِÙَئِכَŻَĩْĤا ُÕِèَאāُĨوَ َْرْوَاحِŶا
 َّאفُýכَ ِÙَّ×َéَĩْĤا َאلُáِĨ ِÙَĩْèَّóĤا َאلُáْĩِÜ ِÙَĝĻِĝَéْĤا َאنُİْóُÖ ِّěَéْĤا َاجُóِø (ِÙَĝْĥِíْĤا َةِóَåَü َاتِóَĩَà
 َÕْāُĬ ُįَّĬأَ ĵٰĤإِ ِÙَّĺِĳَĭْđَĩْĤا ِįِÝَّĻِāْíَü ِÙَّĺِĳْĥُđِÖ ُõِĨْóُĩْĤا ِÙَّĻِÖĳُÖُّóĤا ِÙَĭَĉْĥَø َّلُźدَ َאتِĭْכَאئِĤا ِħِùْĥِĈ
 ُóĻِýُÜ َאıِÜَّĳُĜوَ َאİِóĻِÜَאøدَ ِÙَđْøُĳِÖ َĹِİ ĹِÝَّĤا ِÙَđĺِóَّýĤا ذُو َאتِĭْכَאئِĤا ِěْĥَì ĹِĘ ِħَĤَאđْĤا ِóِĈَאĘ ِīْĻَĐ
 َאمِčِّĭĤا َاñٰıِÖ َאتِĭْכَאئِĤا َħِČَאĬ إِنَّ ْħَđَĬ َאتِĭْכَאئِĤا ِěِĤَאì ُďْĄوَوَ ْنِĳْכَĤا ِħِČَאĬ َאمُčِĬ َאıَّĬأَ ĵٰĤإِ
 ĹِĭَÖ َóِüَאđَĨ ُīْéَĬ َאĬُïِّĻَø ِģَĩْäَْŶا ِīَùْèَْŶا َאمِčِّĭĤا َاñٰıِÖ ِīĺِّïĤا َاñٰİ ُħِČَאĬ َĳُİ ِģَĩَْכْŶا ِّħَÜَْŶا
 ِÕِĥَّĉُĩْĤا ِïْ×َĐ ِīْÖا ِّٰųا ِïْ×َĐ ُīْÖا ُïَّĩَéُĨ َīĻِĭِĨْËُĩْĤا َóِüَאđَĨ ُīْéَĬ َאنِĩĺِْŸا ĵَĤإِ َאĭĺِïْıُĨوَ اٰدَمَ
 َïِİَّאýĤا ِכَĤذٰ ِنَّÍَĘ َاتُĳٰĩَّùĤوَا َْرْضُŶا ِÛَĨدَا َאĨ َאتِĩĻِĥْùَّÝĤا ُّħَÜوَأَ َاتِĳَĥَّāĤا ُģَąْĘأَ ِįْĻَĥَĐ
 َאرِāْĐَْŶا َėْĥَì ِóَýَ×ْĤا َאلِĻْäَِŶ ًאĩِّĥَđُĨوَ ًאĺَאدِĭُĨ َאدِıْüَْŶا رُؤُۧسِ ĵٰĥَĐ ُïَıْýَĺ َّقَïَāُĩْĤا َّאدِقَāĤا
 َאلِĩِכَÖوَ ۪įِĬَאĭِئْĩْĈا َّةِĳُĝِÖوَ ۪įِĜĳُàوُ ِÙَĺَאıِĭِÖوَ ۪įِÝَّĺِّïِä ِÙَĺَאĕِÖوَ ۪įِÜَّĳُĜ ِďĻِĩَåِÖ ًّאĺِĳْĥُĐ َاءًïِĬ َאرِĉْĜَْŶوَا
1.ُįَĤ כَĺِóَü َź َهُïْèوَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüَÉِÖ ۪įِĬَאĩĺإِ
1 Allah ım! Senin varl ığının zaruretine ve birli ğine delâlet eden, ve Senin celâl, cemâl ve kemâline 
şehâdet eden, do ğru sözlü olan ve do ğruluğu tasdik edilmi ş olan, do ğru konuşan bir delil, nebi ve 
Güneşler Kuvvetinde On İkinci Lem’a
Şu Yirmi İkinci Söz’ün On İkinci Lem’as ı, öyle bir bahr-i hakâiktir ki; 
bütün yirmi iki Söz, ancak onun yirmi iki katresi ve öyle bir menba- ı envâr-
dır ki, şu yirmi iki Söz, o güne şten ancak yirmi iki lem’as ıdır. Evet o yirmi iki 
adet Söz’lerin her birisi, semâ-y ı Kur’ân’da parlayan bir tek necm-i âyetin bir 
lem’as ı ve bahr-i Furkan’dan akan bir âyetin ırmağından tek bir katresi ve 
bir kenz-i âzâm- ı Kitabullah’da her biri bir sandukça-y ı cevâhir olan âyetle-
rin bir tek âyetinin bir tek incisidir. İşte On Dokuzuncu Söz’ün On Dördüncü 
Reşhas ı’nda bir nebze târif edilen o kelâmullah; ism-i âzam’dan, Ar ş-ı âzam-
dan, rubûbiyetin tecelli-i âzam ından nüzûl edip, ezeli ebede rabtedecek, fer şi 
arşa bağlayacak bir vüs’at ve ulviyet içinde bütün kuvvetiyle ve âyât ının bü-
tün kat’iyetiyle mükerreren 1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź der, bütün kâinat ı işhad eder ve şe-
hâdet ettirir. Evet 2ْħَĤَאĐ ْïَĬَõĻِĨ ْóَÖَاóَÖ َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ َź
Evet, o Kur’ân’a selim bir kalb gözüyle baksan göreceksin ki cihat- ı sit-
tesi öyle parl ıyor, öyle şeffaft ır ki; hiçbir zulmet, hiçbir dalâlet, hiçbir şüphe 
ve rayb, hiçbir hile içine girmeye ve daire-i ismetine duhûle fürce bulamaz. 
Çünkü üstünde sikke-i i’câz.. alt ında bürhân ve delil.. arkas ında nokta-y ı 
istinad ı, mahz- ı vahy-i Rabbanî.. önünde saadet-i dâreyn.. sa ğında, akl ı is-
tintak edip tasdikini temin.. solunda vicdan ı istişhâd ederek teslimini tes-
bit.. içi bilbedâhe safi hidâyet-i rahmâniye.. üstü, bilmü şâhede hâlis en-
rasullerin efendisi, onlar ın icma’, tasdik ve mucizelerinin s ırrını taşıyan, evliya ve s ıdd ıklar ın ittifak, 
tahkik ve kerâmetlerinin s ırrını kendinde bulunduran, parlak mucizeler, aç ık harikalar, tahkik edilmi ş, 
onu doğrulayan kesin deliller sahibi olan, zât ında k ıymetli özellikler bulunan, vazifesinde yüksek ahlâk, 
şeriat ında yüce seciyelerin sahibi bulunan, Kur’ân’ ı indiren Allah’ ın, indirilen Kur’ân’ ın ve kendisine 
Kur’ân inen Zât’ ın icmaiyle, Rabbânî vahyin ini ş yeri. Gayb ve melekût âlemini gezip dola şan, ruhlar ı 
müşâhede edip, meleklerle arkada şlık eden, şah ıs, nev’ ve cins olarak kâinat ın kemâlât ının numûnesi, 
yarat ılış ağac ının en nurlu meyvesi, hakk ın kandili, hakikatin bürhân ı, rahmetin timsâli, muhabbetin 
misâli, kâinat t ılsımının keşşafı, rubûbiyet saltanat ının dellal ı, şahs- ı manevîsinin remziyle âlemi yaratan 
Zât’ ın kâinat ı yaratmas ındaki as ıl amac ı. Öyle bir şeriat sahibi ki, o şeriat sağlaml ığı ve düsturlar ının 
genişliğiyle gösterir ki o, kâinat ı tanzim eden Zât’ ın düzenidir. Ve o yaratan ın koyduğu düsturlard ır. 
Evet kâinat ı bu mükemmel düzen ile kim tanzim etmi şse bu güzel ve üstün dinin sahibi de O’dur. 
Biz insanlar ın efendisi, ve biz müminlere iman yolunu gösteren, Abdullah İbni Abdülmüttalib’in o ğlu 
Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem)  sonsuz salât ve selâm et. O’na yer ve gökler durdukça en üstün 
salavâtlar ve en mükemmel selâmlar olsun. İşte sad ık ve musaddak olan O şahit ve bütün şahitlerin 
huzurunda as ırlar ve mekânlar ın arkas ından bütün insan nesillerine bütün kuvvetiyle son derece bir 
ciddiyetle son derece bir huzur ve güven içinde tam ve mükemmel bir iman ile seslenip diyor ki; “Şehâdet ederim ki Allah’tan ba şka hiçbir ilâh yoktur. O birdir ve O’nun hiçbir orta ğı yoktur.”
1 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)
2 Âlem hep beraber “Lâ ilâhe illâ Hû” diyor.YİRMİ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------   327
328  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
vâr- ı îmâniye.. meyveleri, biaynelyakîn kemâlât- ı insâniye ile müzeyyen 
asfiyâ ve muhakkikîn-i evliya ve s ıdd ıkîn olan o lisân- ı gayb ın sînesine ku-
lağını yap ıştırıp dinlesen derinden derine, gâyet mûnis ve muknî, nihayet 
ciddî ve ulvî ve bürhân ile mücehhez bir sada-y ı semâvî i şiteceksin ki, öyle 
bir kat’iyetle  1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź der ve tekrar eder ki, hakkalyakîn derecesinde 
söylediğini, aynelyakîn gibi bir ilm-i yakîni sana ifade ve ifaza ediyor...
Elhâs ıl: Her birisi birer güne ş olan, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ile 
Furkan- ı Ahkem ki:
Biri; âlem-i şehâdetin lisan ı olarak bin mucizât içinde bütün enbiyâ ve 
asfiyân ın taht- ı tasdiklerinde İslâmiyet ve risâlet parmaklar ıyla işaret ederek 
bütün kuvvetiyle gösterdi ği bir hakikati...
Diğeri; âlem-i gayb ın lisan ı hükmünde, k ırk vücuh-u icâz içinde, kâ-
inat ın bütün âyât- ı tekvîniyesinin taht- ı tasdiklerinde, hakkaniyet ve hidâyet 
parmaklar ıyla işaret edip bütün ciddiyetle gösterdi ği ayn ı hakikati... Acaba o 
hakikat, güne şten daha bâhir, gündüzden daha zâhir olmaz m ı?
Ey dalâlet-âlûd mütemerrit insanc ık!2(Hâşiye) Ateşböceğinden daha sönük 
kafa fenerinle nas ıl şu güneşlere karşı gelebilirsin? Onlardan isti ğnâ edebilir-
sin? Üflemekle onlar ı söndürmeye çal ışırsın? Tuuuh! tuf.. senin o münkir akl ı-
na!.. Nas ıl o iki lisân- ı gayb ve şehâdet, bütün âlemlerin Rabbi ve şu kâinat ın 
sahibi nam ına ve O’nun hesab ına söyledikleri sözleri ve dâvalar ı inkâr edebi-
lirsin? Ey bîçâre ve sinekten daha âciz, daha hakîr! Sen necisin ki, şu kâinat ın 
Sahib-i Zülcelâl’ini tekzîbe yelteniyorsun?
1 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)
2(Hâşiye) Bu hitab, Kur’ân’ ı kald ırmaya çal ışanad ır.9
9
Hâtime
Ey akl ı hüşyar, kalbi müteyakk ız arkadaş! Eğer şu Yirmi İkinci Söz’ün ba-
şından buraya kadar fehmetmi şsen, On İki Lem’a’y ı birden elinde tut. Binler 
elektrik kuvvetinde bir sirac- ı hakikat bularak, Ar ş-ı âzam’dan uzat ılıp gelen 
âyât- ı Kur’âniye’ye yap ış. Burak- ı tevfike bin, semâvât- ı hakâikte uruc et, 
Arş-ı Mârifetullah’a ç ık, 1َכَĤ כَĺِóَü َź َكَïْèوَ َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüأَ de. Ve
 تُĳُĩَĺ َź ٌّĹَè َĳُİوَ ُÛĻِĩُĺوَ ۪Ĺْéُĺ ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ْכُĥُĩْĤا ُįَĤ ُįَĤ כَĺِóَü َź َهُïْèوَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
2
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ُóْĻَíْĤا ِهِïَĻِÖ
diyerek, bütün mevcudat- ı kâinat ın başlar ı üstünde ve mescid-i kebîr-i âlem-
de vahdâniyeti ilân et!..
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
 َīĺِñَّĤا ĵَĥَĐ ُįَÝْĥَĩَè َאĩכَ ًاóْĀإِ אƯĭْĻَĥَĐ ْģِĩْéَÜ َźوَ َאĭَّÖرَ َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
 َאĭĻٰĤْĳَĨ َÛْĬأَ אƯĭْĩَèوَارْ َאĭَĤ ْóِęْĔوَا َّאĭَĐ ُėْĐوَا ۪įِÖ َאĭَĤ َÙَĜَאĈ َź َאĨ َאĭْĥِّĩَéُÜ َźوَ َאĭَّÖرَ َאĭِĥْ×َĜ ْīِĨ
4َīĺِóِĘْכَאĤا ْمِĳَĝْĤا ĵَĥَĐ َאĬْóُāْĬَאĘ
۝ َّאبُİَĳْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ ًۚÙَĩْèرَ ْכَĬُïَĤ ْīِĨ َאĭَĤ ْÕَİوَ َאĭَÝْĺَïَİ إِذْ َïْđَÖ َאĭَÖĳُĥُĜ ِغْõُÜ َź َאĭَّÖرَ
5َאدَđĻِĩْĤا ُėِĥْíُĺ َź َّٰųا إِنَّ ِįĻِĘ َÕْĺرَ َź ْمٍĳَĻِĤ َّאسِĭĤا ُďِĨَאä َّכَĬإِ אƯĭَّÖرَ
1 Şehâdet ederim ki, Senden ba şka hiçbir tanr ı yoktur. Sen teksin, Senin hiçbir orta ğın yoktur.
2 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O birdir. Orta ğı yoktur. Mülk umumen O’nundur. Ezelden ebede her türlü 
hamd ve övgü, şükür ve minnet O’na mahsustur ve O’na lây ıktır. Hayat ı veren de, alan da O’dur. O, 
ezelî ve ebedî hayat sahibidir. Bütün iyilikler O’na aittir; O, yap ılan her hayr ı kaydeder ve kar şılığını 
verir. O’nun her şeye gücü yeter ve hiçbir şey O’na a ğır gelmez.” (Bkz.: Tirmizî, deavât  36; Nesâî, 
menâsik  163; İbni Mâce, ticârât  40, menâsik  84).
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
4 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme! Yâ Rabbenâ! 
Bizden öncekilere yükledi ğin gibi ağır yük yükleme. Yâ Rabbenâ! Takat getiremeyece ğimiz şeylerle 
bizi yükümlü tutma. Affet bizi; lütfen ba ğışla kusurlar ımızı, merhamet buyur bize. Sensin Mevlam ız, 
yard ımc ımız, Kâfir topluluklara kar şı Sen yard ım eyle bize.” (Bakara sûresi, 2/286)
5 “Ey bizim Kerîm Rabbimiz, bize hidâyet verdikten sonra kalblerimizi sapt ırma ve kat ından bize bir rahmet 
bağışla. “Şüphesiz ba ğışı bol olan Vehhab sensin Sen!” “Sen, gelece ğinde hiç şüphe olmayan bir günde 
bütün insanlar ı bir araya toplayacaks ın. Allah sözünden asla dönmez.” (Âl-i İmran sûresi, 3/8-9)
330  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
 َאĭْĩَèوَارْ َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ َīĻِĩَĤَאđْĥِĤ ًÙَĩْèرَ ُįَÝْĥَøأَرْ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
1َīĻِĨاٰ َīĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺ ِכَÝَĩْèَóِÖ ُįَÝَّĨأُ ْħَèوَارْ
2َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤا أَنِ ْħُıĺٰĳْĐدَ ُóِìوَاٰ
1 Allah ım! Âlemlere rahmet olarak gönderdi ğin Zât’a, O’nun bütün Âl ve Ashab ına salât ve selâm eyle. 
Ey merhamet edenlerin en merhametlisi, rahmetin hürmetine bize ve O’nun ümmetine merhamet eyle, âmîn...
2 “Onlar ın dualar ı ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi, 10/10)
Yirmi Üçüncü Söz
(Şu Söz’ün İki Mebhas’ ı vard ır.)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َģَęْøأَ َאهُĬرَدَدْ َّħُà ۝ ٍħĺِĳْĝَÜ ِīَùْèأَ ĹِۤĘ َאنَùْĬِْŸا َאĭْĝَĥَì ْïَĝَĤ
1َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا َّźإِ ۝ َīĻِĥِĘَאø
Birinci Mebhas
İman ın binler mehâsininden yaln ız beşini “Beş Nokta ” içinde beyan 
ederiz.
Birinci Nokta
İnsan; nur-u iman ile âlâ-y ı illiyyîne ç ıkar. Cennete lây ık bir k ıymet 
alır. Ve zulmet-i küfür ile, esfel-i sâfilîne dü şer. Cehenneme ehil olacak 
bir vaziyete girer.  Çünkü iman, insan ı Sâni-i Zülcelâl’ine nisbet ediyor; iman, 
bir intisapt ır. Öyle ise insan, iman ile insanda tezahür eden sanat- ı ilâhiye ve 
nukuş-u esmâ-y ı rabbaniye itibar ıyla bir k ıymet al ır. Küfür, o nisbeti kat’e-
der. O kat’dan sanat- ı rabbaniye gizlenir. K ıymeti dahi yaln ız madde itibar ıy-
la olur. Madde ise; hem fâniye, hem zâile, hem muvakkat bir hayat- ı hayvanî 
olduğundan, k ıymeti hiç hükmündedir. Bu s ırrı bir temsil ile beyân edece ğiz.
Meselâ insanlar ın sanatlar ı içinde, nas ıl ki maddenin k ıymeti ile sanat ın 
kıymeti ayr ı ayr ıdır. Bazen müsavi, bazen madde daha k ıymettar, bazen olu-
yor ki, be ş kuruşluk demir gibi bir maddede be ş liral ık bir sanat bulunuyor. 
Belki bazen, antika olan bir sanat, bir milyon k ıymeti ald ığı hâlde, maddesi 
beş kuruşa da değmiyor.
1 “Biz insan ı en mükemmel surette yaratt ık. Sonra da onu en a şağı derekeye dü şürdük. Ancak iman 
edip güzel ve makbul i şler yapanlar müstesnad ır.” (Tîn sûresi, 95/4-6).
332  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte öyle antika bir sanat, antikac ılar ın çarşısına gidilse; harika-pî şe ve pek 
eski hünerver sanatkâr ına nisbet ederek, o sanatkâr ı yâd etmekle ve o sanat-
la teşhir edilse, bir milyon fiyatla sat ılır. Eğer, kaba demirciler çar şısına gidil-
se, beş kuruşluk bir demir pahas ına al ınabilir.
İşte insan, Cenâb- ı Hakk’ ın böyle antika bir sanat ıdır. Ve en nazik ve nâ-
zenin bir mucize-i kudretidir ki; insan ı, bütün esmâs ının cilvesine mazhar ve 
nak ışlar ına medâr ve kâinata bir misal-i musaggar suretinde yaratm ıştır.
Eğer nur-u iman içine girse; üstündeki bütün mânidâr nak ışlar o ışıkla 
okunur. O mümin, şuur ile okur ve o intisapla okutur. Yani: “Sâni-i Zülcelâl’in 
masnûuyum, mahlukuyum, rahmet ve keremine mazhar ım” gibi mânâlarla 
insandaki sanat- ı rabbaniye tezahür eder. Demek Sâni’ine intisaptan ibaret 
olan iman, insandaki bütün âsâr- ı sanat ı izhar eder. İnsan ın k ıymeti, o sanat- ı 
rabbaniyeye göre olur ve ayna-y ı samedâniye itibar ıylad ır. O hâlde şu ehem-
miyetsiz olan insan, şu itibarla bütün mahlukat üstünde bir muhatab- ı ilâhî ve 
cennete lây ık bir misafir-i rabbanî olur.
Eğer kat- ı intisaptan ibaret olan küfür, insan ın içine girse; o vakit bütün o 
mânidâr nuku ş-u esmâ-y ı ilâhiye karanl ığa düşer, okunmaz. Zira Sâni’ unu-
tulsa, Sâni’a müteveccih mânevî cihetler de anla şılmaz. Âdeta ba ş aşağı dü-
şer. O mânidâr âlî sanatlar ın ve mânevî âlî nak ışlar ın çoğu gizlenir.
Bâki kalan ve göz ile görülen bir k ısm ı ise, süflî esbaba ve tabiata ve tesa-
düfe verilip, nihayet sukut eder. Her biri birer parlak elmas iken, birer sönük şişe olurlar. Ehemmiyeti yaln ız madde-i hayvaniyeye bakar.
Maddenin gayesi ve meyvesi ise, dedi ğimiz gibi; k ısac ık bir ömürde hay-
vanât ın en âcizi ve en muhtac ı ve en kederlisi oldu ğu bir hâlde yaln ız cüz’î bir 
hayat geçirmektir. Sonra tefessüh eder gider. İşte küfür; böyle mahiyet-i insa-
niyeyi y ıkar, elmastan kömüre kalbeder.
İkinci Nokta
İman; nas ıl ki bir nurdur, insan ı ışıkland ırıyor, üstünde yaz ılan bütün 
mektûbât- ı samedâniyeyi okutturuyor. Öyle de, kâinat ı dahi ışıkland ırıyor. 
Zaman- ı mâzi ve müstakbeli, zulümâttan kurtar ıyor. Şu s ırrı, bir vâk ıada
1رِĳُّĭĤا ĵَĤإِ َאتِĩُĥُّčĤا َīِĨ ْħُıُäِóْíُĺ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ُّĹِĤوَ ُّٰųاَ âyet-i kerîmesinin bir s ırrına 
dair gördü ğüm bir temsil ile beyân ederiz. Şöyle ki:
1 “Allah iman edenlerin yard ımc ısıdır, onlar ı karanl ıklardan ayd ınlığa ç ıkar ır.” (Bakara sûresi, 2/257).
Bir vâk ıa-y ı hayâliyede gördüm ki: İki yüksek da ğ var birbirine mukabil, 
üstünde deh şetli bir köprü kurulmu ş. Köprünün alt ında pek derin bir dere... 
Ben o köprünün üstünde bulunuyorum. Dünyay ı da her taraf ı karanl ık, kesif 
bir zulümât istilâ etmi şti.
Ben sağ taraf ıma bakt ım. Nihayetsiz bir zulümât içinde bir mezar- ı ek-
ber gördüm, yani tahayyül ettim. Sol taraf ıma bakt ım. Müthi ş zulümât dal-
galar ı içinde azîm f ırtınalar, da ğdağalar, dâhiyeler haz ırland ığını görüyor gi-
bi oldum. Köprünün alt ına bakt ım. Gayet derin bir uçurum görüyorum zan-
nettim. Bu müthi ş zulümâta kar şı sönük bir cep fenerim vard ı. Onu istimâl 
ettim. Yar ım yamalak ışığıyla bakt ım. Pek müthi ş bir vaziyet bana göründü. 
Hatta önümdeki köprünün ba şında ve etraf ında öyle müthi ş ejderhalar, ars-
lanlar, canavarlar göründü ki; “Ke şke bu cep fenerim olmasa idi, bu deh şet-
leri görmese idim.” dedim. O feneri hangi tarafa çevirdim ise, öyle deh şetler 
ald ım. “Eyvâh! Şu fener, ba şıma belâd ır” dedim. Ona k ızd ım; o cep fenerini 
yere çarpt ım, k ırdım. Güya onun k ırılmas ı, dünyay ı ışıkland ıran büyük elekt-
rik lâmbas ının düğmesine dokundum gibi birden o zulümât bo şald ı. Her taraf 
o lâmban ın nuru ile doldu. Her şeyin hakikatini gösterdi.
Bakt ım ki: O gördü ğüm köprü, gayet muntazam yerde, ova içinde bir 
caddedir. Ve sa ğ taraf ımda gördü ğüm mezar- ı ekber; ba ştan başa güzel, ye şil 
bahçelerle nuranî insanlar ın taht- ı riyâsetinde ibadet ve hizmet ve sohbet ve 
zikir meclisleri oldu ğunu fark ettim. Ve sol taraf ımda, f ırtınal ı, dağdağalı zan-
nettiğim uçurumlar, şâhikalar ise; süslü, sevimli, câzibedâr olan da ğlar ın ar-
kalar ında azîm bir ziyafetgâh, güzel bir seyrangâh, yüksek bir nüzhetgâh bu-
lunduğunu hayâl meyal gördüm. Ve o müthi ş canavarlar, ejderhalar zannet-
tiğim mahlûklar ise; mûnis deve, öküz, koyun, keçi gibi hayvanât- ı ehliye ol-
duğunu gördüm. 1َאنِĩĺِْŸا رِĳُĬ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ diyerek ْħُıُäِóْíُĺ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ُّĹِĤوَ ُّٰųاَ 
رِĳُّĭĤا ĵَĤإِ َאتِĩُĥُّčĤا َīِĨ âyet-i kerîmesini okudum, o vâk ıadan ay ıldım.
İşte o iki da ğ; mebde-i hayat, âhir-i hayat.. yani, âlem-i arz ve âlem-i ber-
zâht ır. O köprü ise, hayat yoludur. O sa ğ taraf ise, geçmi ş zamand ır. Sol ta-
raf ise, istikbaldir. O cep feneri ise, hodbin ve bildi ğine itimat eden ve vahy-i 
semâvîyi dinlemeyen enaniyet-i insaniyedir. O canavarlar zannolunan şeyler 
ise, âlemin hâdisat ı ve acip mahlûkat ıdır.
1 Lutfettiği iman nûrundan dolay ı hamdolsun Allah’a.YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------   333
334  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte enaniyetine itimat eden, zulümât- ı gaflete dü şen, dalâlet karanl ığına 
müptelâ olan adam; o vâk ıada evvelki hâlime benzer ki, o cep feneri hükmünde 
nâk ıs ve dalâlet-âlûd mâlûmat ile zaman- ı mâziyi, bir mezar- ı ekber suretinde ve 
adem-âlûd bir zulümât içinde görüyor. İstikbali, gayet f ırtınal ı ve tesadüfe ba ğlı 
bir vahşetgâh gösterir. Hem her birisi, bir Hakîm-i Rahîm’in birer memur-u mu-
sahhar ı olan hâdisat ve mevcudât ı, muz ır birer canavar hükmünde bildirir.
1َאتِĩُĥُّčĤا ĵَĤإِ رِĳُّĭĤا َīِĨ ْħُıَĬĳُäِóْíُĺ تُĳُĔَّאĉĤا ُħُİאؤُۨƯĻِĤأَوْ واưóَęכَ َīĺِñَّĤوَا
hükmüne mazhar eder.
Eğer hidâyet-i ilâhiye yeti şse, iman kalbine girse, nefsin firavuniyeti k ırılsa, 
Kitabullah’ ı dinlese, o vâk ıada ikinci hâlime benzeyecek. O vakit, birden kâi-
nat bir gündüz rengini al ır; nur-u ilâhî ile dolar. Âlem 2َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ 
âyetini okur. O vakit zaman- ı mâzi, bir mezar- ı ekber de ğil, belki her bir asr ı 
bir nebinin veya evliyan ın taht- ı riyâsetinde vazife-i ubûdiyeti îfâ eden ervâh- ı 
sâfiye cemaatlerinin vazife-i hayatlar ını bitirmekle, 3
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ diyerek makamat- ı 
âliyeye uçmalar ını ve müstakbel taraf ına geçmelerini kalb gözü ile görür.
Sol taraf ına bakar ki; da ğlar-misal baz ı ink ılâbat- ı berzâhiye ve uhreviye 
arkalar ında, cennetin ba ğlar ındaki saadet saraylar ında kurulmu ş bir ziyafet-i 
rahmaniyeyi o nur-u iman ile uzaktan uza ğa fark eder. Ve f ırtına ve zelzele, 
tâun gibi hâdiseleri, birer musahhar memur bilir. Bahar f ırtınas ı ve yağmur 
gibi hâdisat ı; sureten ha şîn, mânen çok latîf hikmetlere medâr görüyor. Hatta 
mevti, hayat- ı ebediyenin mukaddimesi ve kabri, saadet-i ebediyenin kap ısı 
görüyor. Daha sair cihetleri sen k ıyas eyle. Hakikati temsile tatbik et.
Üçüncü Nokta
İman hem nurdur, hem kuvvettir. Evet hakiki iman ı elde eden adam, kâi-
nata meydan okuyabilir ve iman ın kuvvetine göre hâdisat ın tazyikat ından kur-
tulabilir. 4ِّٰųا ĵَĥَĐ ُÛْĥَכَّĳَÜ der, sefine-i hayatta kemâl-i emniyetle hâdisât ın dağ-
larvâri dalgalar ı içinde seyran eder. Bütün a ğırlıklar ını Kadîr-i Mutlak’ ın yed-i 
1 “İnkâr edenlerin dostlar ı ise tağutlar olup onlar ı ayd ınlıktan karanl ıklara götürürler.” (Bakara sûresi, 
2/257).
2 “Allah göklerin ve yerin nûrudur.” (Nûr sûresi, 24/35)
3 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.
4 “Allah’a tevekkül ettim. (Allah kerîm..!)” (Hûd sûresi, 11/56)
kudretine emanet eder, rahatla dünyadan geçer, berzâhta istirahat eder. Sonra 
saadet-i ebediyeye girmek için cennete uçabilir. Yoksa tevekkül etmezse, dün-yan ın ağırlıklar ı uçmas ına değil, belki esfel-i sâfilîne çeker. Demek; iman tevhi-
di, tevhid teslimi, teslim tevekkülü, tevekkül saadet-i dâreyni iktiza eder.
Fakat yanl ış anlama! Tevekkül, esbâb ı bütün bütün reddetmek de-
ğildir. Belki esbâb ı, dest-i kudretin perdesi bilip riayet ederek; esbaba 
teşebbüsü ise, bir nevi dua-y ı fiilî telâkki ederek; müsebbebat ı, yaln ız 
Cenâb- ı Hak’tan istemek ve neticeleri O’ndan bilmek ve O’na minnet-
tar olmaktan ibarettir.
Tevekkül eden ve etmeyenin misalleri, şu hikâyeye benzer:
Vaktiyle iki adam; hem bellerine, hem ba şlar ına ağır yükler yüklenip, bü-
yük bir sefineye bir bilet al ıp girdiler. Birisi girer girmez yükünü gemiye b ıra-
kıp, üstünde oturup nezâret eder. Di ğeri hem ahmak, hem ma ğrur olduğun-
dan yükünü yere b ırakm ıyor.
Ona denildi: “A ğır yükünü gemiye b ırak ıp rahat et.”
O dedi: “Yok, ben b ırakmayaca ğım. Belki zâyi olur. Ben kuvvetliyim. Ma-
lı mı, belimde ve ba şımda muhafaza edece ğim.”
Yine ona denildi: “Bizi ve sizi kald ıran şu emniyetli sefine-i sultaniye da-
ha kuvvetlidir. Daha ziyade iyi muhafaza eder. Belki ba şın döner, yükün ile 
beraber denize dü şersin. Hem gittikçe kuvvetten dü şersin. Şu bükülmü ş belin, 
şu ak ılsız başın gittikçe a ğırlaşan şu yüklere tâkat getiremeyecek. Kaptan da-
hi eğer seni bu hâlde görse, ya divânedir diye seni tardedecek. Ya, ‘Haindir, 
gemimizi itham ediyor, bizimle istihza ediyor, hapsedilsin.’ diye emredecektir. Hem herkese maskara olursun. Çünkü ehl-i dikkat nazar ında, zaaf ı gösteren 
tekebbürün ile, aczi gösteren gururun ile, riyây ı ve zilleti gösteren tasannuun 
ile kendini halka mudhike yapt ı
n. Herkes sana gülüyor.” denildikten sonra o 
bîçârenin akl ı başına geldi, yükünü yere koydu, üstünde oturdu: “Oh!.. Allah 
senden raz ı olsun! Zahmetten, hapisten, maskaral ıktan kurtuldum.” dedi.
İşte ey tevekkülsüz insan! Sen de bu adam gibi akl ını başına al, tevekkül 
et. Tâ bütün kâinat ın dilencili ğinden ve her hâdisenin kar şısında titremekten 
ve hodfuru şluktan ve maskaral ıktan ve şekâvet-i uhreviyeden ve tazyikât- ı 
dünyeviye hapsinden kurtulas ın..YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------   335
336  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Dördüncü Nokta
İman, insan ı insan eder. Belki insan ı sultan eder. Öyle ise, insan ın 
vazife-i asliyesi, iman ve duad ır. Küfür, insan ı gayet âciz bir canavar hay-
van eder.
Şu meselenin binler delillerinden yaln ız hayvan ve insan ın dünyaya gel-
melerindeki farklar ı, o meseleye vâz ıh bir delildir. Ve bir burhan- ı kât ı’dır. 
Evet, insaniyet, iman ile insaniyet oldu ğunu, insan ile hayvan ın dünyaya ge-
lişindeki farklar ı gösterir.
Çünkü hayvan, dünyaya geldi ği vakit, âdeta ba şka bir âlemde tekemmül 
etmiş gibi istidad ına göre mükemmel olarak gelir, yani gönderilir. Ya iki saat-
te, ya iki günde veya iki ayda, bütün şerait-i hayatiyesini ve kâinatla olan mü-
nasebetini ve kavanin-i hayat ını öğrenir, meleke sahibi olur. İnsan ın yirmi se-
nede kazand ığı iktidar- ı hayatiyeyi ve meleke-i ameliyeyi, yirmi günde serçe 
ve ar ı gibi bir hayvan tahsil eder, yani ona ilham olunur.
Demek; hayvan ın vazife-i asliyesi, taallümle tekemmül etmek de ğildir. Ve 
marifet kesbetmekle terakki etmek de ğildir. Ve aczini göstermekle medet iste-
mek, dua etmek de ğildir. Belki vazifesi; istidad ına göre taammüldür, amel et-
mektir, ubûdiyet-i fiiliyedir.
İnsan ise, dünyaya geli şinde her şeyi öğrenmeye muhtaç1 ve hayat ka-
nunlar ına câhil, hatta yirmi senede tamamen şerait-i hayat ı öğrenemiyor. 
Belki âhir-i ömrüne kadar ö ğrenmeye muhtaç, hem gayet âciz ve zay ıf bir su-
rette dünyaya gönderilip, bir-iki senede ancak aya ğa kalkabiliyor. On be ş se-
nede ancak zarar ve menfaati fark eder. Hayat- ı beşeriyenin muavenetiyle, 
ancak menfaatlerini celp ve zararlardan sak ınabilir.
Demek ki, insan ın vazife-i f ıtriyesi; taallümle tekemmüldür, dua ile 
ubûdiyettir.  Yani: “Kimin merhametiyle böyle hakimâne idare olunuyorum? 
Kimin keremiyle böyle mü şfikâne terbiye olunuyorum? Nas ıl birisinin lütufla-
rıyla böyle nâzeninâne besleniyorum ve idare ediliyorum?” bilmektir. Ve bin-
den ancak birisine eli yeti şemediği hâcât ına dair Kâdiü’l-hâcât’a lisân- ı acz ve 
fakr ile yalvarmakt ır.. ve istemek ve dua etmektir. Yani aczin ve fakr ın cenâh-
lar ıyla makam- ı âlâ-y ı ubûdiyete uçmakt ır.
Demek insan, bu âleme ilim ve dua vas ıtas ıyla tekemmül etmek için gel-
miştir. Mahiyet ve istidat itibar ıyla her şey ilme ba ğlıdır.. ve bütün ulûm-u haki-
1 Bkz.: “Allah sizi analar ınızın kar ınlar ından öyle bir halde ç ıkard ı ki hiçbir şey bilmiyordunuz. Öyle iken 
size kulaklar, gözler, kalpler verdi ki şükredesiniz.” (Nahl sûresi, 16/78).
kiyenin esâs ı ve madeni ve nuru ve ruhu, marifetullaht ır.. ve onun üssü’l- esas ı 
da iman- ı billâht ır.
Hem insan, nihayetsiz acziyle nihayetsiz beliyyâta maruz ve hadsiz âdâ-
nın hücumuna müptelâ.. ve nihayetsiz fakr ıyla beraber nihayetsiz hâcâta girif-
tar ve nihayetsiz metâlibe muhtaç oldu ğundan; vazife-i asliye-i f ıtriyesi, iman-
dan sonra duad ır. Dua ise, esâs- ı ubûdiyettir.1
Nas ıl bir çocuk, eli yeti şmediği bir meram ını, bir arzusunu elde etmek için 
ya ağlar, ya ister. Yani; ya fiilî, ya kavlî lisân- ı acziyle bir dua eder. Maksuduna 
muvaffak olur. Öyle de insan, bütün zîhayat âlemi içinde nâzik, nâzenin, nâz-dar bir çocuk hükmündedir. Rahmânürrahîm’in dergâh ında ya zaaf ve acziyle 
ağlamak veya fakr ve ihtiyac ıyla dua etmek gerektir. Tâ ki, makâs ıdı ona mu-
sahhar olsun veya teshirin şükrünü eda etsin.
2 Yoksa bir sinekten vaveylâ eden 
ahmak ve haylaz bir çocuk gibi; “Ben kuvvetimle bu kabil-i teshir olmayan ve bin derece ondan kuvvetli olan acib şeyleri teshir ediyorum ve fikir ve tedbirim-
le kendime itaat ettiriyorum.” deyip küfrân- ı nimete sapmak, insaniyetin f ıtrat- ı 
asliyesine z ıt olduğu gibi, şiddetli bir azaba kendini müstehak eder.
3
Beşinci Nokta
İman, duay ı bir vesile-i kat’iye olarak iktiza etti ği.. ve f ıtrat- ı insaniye, onu 
şiddetle istedi ği gibi; Cenâb- ı Hak dahi “ Duan ız olmazsa ne ehemmiyetiniz 
var?” mealinde: 4ْħאؤُۨכُƯĐدُ َźْĳَĤ ĹِّÖرَ ْħِכُÖ ُۨاËَ×ْđَĺ َאĨ ْģُĜ ferman ediyor. Hem ĹِۤĬĳُĐاُدْ 
5ْħَכُĤ ْÕِåَÝْøأَ emrediyor.
Eğer desen : “Birçok defa dua ediyoruz, kabul olmuyor. Hâlbuki âyet 
umumîdir; her duaya cevap var ifade ediyor.”
Elcevap Elcevap : Cevap vermek ayr ıdır, kabûl etmek ayr ıdır. Her dua için cevap 
vermek var; fakat kabûl etmek, hem ayn- ı matlubu vermek, Cenâb- ı Hakk’ ın 
hikmetine tâbidir.
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/186; Mü’min sûresi, 40/60; Furkan sûresi, 25/77. Ayr ıca “Duâ, ibadetin özü-
dür.” (Tirmizî, deavât  1) ve “Duân ın kendisi ibadettir.” (Tirmizî, tefsîru sûre (2)  16) anlam ında hadîs-i 
şerifler bulunmaktad ır.
2 Bkz.: Hac sûresi, 22/36.
3 Bkz.: İbrahim sûresi, 14/7.
4 “(Resûlüm!) De ki: (Kulluk ve) yalvarman ız olmasa, Rabbim size ne diye de ğer versin?” (Furkan sûresi, 
25/77)
5 “Bana dua edin, size cevap vereyim.” (Mü’min sûresi, 40/60)YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------   337
338  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Meselâ; Hasta bir çocuk ça ğırır: “Yâ Hekim! Bana bak.”
Hekim: “Lebbeyk” der. “Ne istersin?” cevap verir.Çocuk: “Şu ilâc ı ver bana” der.
Hekim ise; ya aynen istedi ğini verir, yahut onun maslahat ına binaen on-
dan daha iyisini verir, yahut hastal ığına zarar oldu ğunu bilir, hiç vermez.
İşte Cenâb- ı Hak; Hakîm-i Mutlak, hâz ır, nâz ır olduğu için abdin duas ı-
na cevap verir. Vah şet ve kimsesizlik deh şetini, huzuruyla ve cevab ıyla ünsi-
yete çevirir. Fakat insan ın hevâ-perestâne ve heveskârâne tahakkümüyle de-
ğil, belki hikmet-i rabbâniyenin iktizas ıyla ya matlubunu veya daha evlâs ını 
verir veya hiç vermez.
Hem dua bir ubûdiyettir. Ubûdiyet ise; semerât ı, uhreviyedir. Dünyevî 
maksatlar ise; o nevi dua ve ibadetin vakitleridir. O maksatlar, gayeleri de ğil. 
Meselâ: Ya ğmur namaz ı ve duas ı bir ibadettir. Ya ğmursuzluk, o ibadetin vak-
tidir. Yoksa o ibadet ve o dua, ya ğmuru getirmek için de ğildir. Eğer s ırf o ni-
yet ile olsa; o dua, o ibadet hâlis olmad ığından kabûle lây ık olmaz.
Nas ıl ki güneşin gurubu, ak şam namaz ının vaktidir. Hem güne şin ve ay ın 
tutulmalar
ı, küsûf ve husûf namazlar ı denilen iki ibadet-i mahsusan ın vakit-
leridir. Yani gece ve gündüzün nuranî âyetlerinin nikaplanmas ıyla1 bir aza-
met-i ilâhiyeyi ilâna medâr oldu ğundan, Cenâb- ı Hak ibad ını o vakitte bir ne-
vi ibadete davet eder. Yoksa o namaz –aç ılmas ı ve ne kadar devam etmesi, 
müneccim hesab ıyla muayyen olan– ay ve güne şin husûf ve küsûflar ının in-
kişaflar ı için değildir.
Ayn ı onun gibi; ya ğmursuzluk dahi, ya ğmur namaz ının vaktidir. Ve be-
liyyelerin istilâs ı ve muz ır şeylerin tasallutu, baz ı dualar ın evkât- ı mahsusala-
rıdır ki; insan o vakitlerde aczini anlar, dua ile niyaz ile Kadîr-i Mutlak’ ın der-
gâh ına iltica eder.
Eğer dua çok edildi ği hâlde, beliyyeler def’olunmazsa, denilmeyecek ki: 
“Dua kabûl olmad ı.” Belki denilecek ki: “Duan ın vakti, kaza olmad ı.” Eğer 
Cenâb- ı Hak fazl ve keremiyle belây ı ref’etse –nurun alâ nur– o vakit dua 
vakti biter, kaza olur.
Demek dua, bir s ırr-ı ubûdiyettir. Ubûdiyet ise, hâlisen livechillâh ol-
mal ı.2 Yaln ız aczini izhar edip, dua ile ona iltica etmeli. Rubûbiyetine ka-
1 Bkz.: “Biz gece ve gündüzü kudretimizi gösteren iki delil k ıldık. Gece delili ay’ ı sildik, gündüz delili 
güneşi ayd ınlat ıcı yapt ık.” (İsrâ sûresi, 17/12).
2 Kulluğun s ırf Allah için yap ılacağını belirten âyet-i kerîmelerden bir k ısm ı için bkz.: Fâtiha sûresi, 1/5; 
Nisâ sûresi, 4/146; En’âm sûresi, 6/162; A’râf sûresi, 7/29; ...
rışmamal ı. Tedbiri ona b ırakmal ı. Hikmetine itimad etmeli. Rahmetini 
itham etmemeli.
Evet hakikat-i hâlde âyât- ı beyyinât ın beyân ıyla sabit olan; bütün mev-
cudât, her birisi birer mahsus tesbih ve birer husûsî ibadet, birer has secde et-tikleri gibi;
1 bütün kâinattan dergâh- ı ilâhîye giden, bir duad ır.
Ya istidat lisan ıylad ır; bütün nebâtat ın dualar ı gibi ki, her biri lisân- ı 
istidad ıyla Feyyaz- ı Mutlak’tan bir suret talep ediyorlar ve esmâs ına bir maz-
hariyet-i münke şife istiyorlar.
Veya  ihtiyac- ı fıtrî lisan ıylad ır; bütün zîhayat ın, iktidarlar ı dahilinde 
olmayan hâcât- ı zarûriyeleri için dualar ıdır ki, her birisi o ihtiyac- ı fıtrî lisan ıy-
la Cevâd- ı Mutlak’tan idâme-i hayatlar ı için bir nevi r ızık hükmünde baz ı me-
tâlibi istiyorlar.
Veya lisân- ı ızd ırar ıyla bir duad ır ki; muztar kalan her bir zîruh; kat’î 
bir iltica ile dua eder, bir hâmi-i meçhulüne iltica eder, belki Rabb-i Rahîm’ine teveccüh eder. 
Bu üç nevi dua , bir mâni olmazsa daima makbuldür.
Dördüncü nevi ki; en me şhurudur, bizim duam ızd ır. Bu da iki k ı-
sımd ır; Biri, fiilî ve hâlî; diğeri, kalbî ve kalîdir.
Meselâ esbaba te şebbüs, bir dua-y ı fiilîdir. Esbâb ın içtima ı; müsebbebi 
îcad etmek için de ğil, belki lisân- ı hâl ile müsebbebi Cenâb- ı Hak’tan istemek 
için bir vaziyet-i marziye almakt ır. Hatta çift sürmek, hazine-i rahmet kap ısını 
çalmakt ır. Bu nevi dua-y ı fiilî, Cevâd- ı Mutlak’ ın isim ve unvan ına mütevec-
cih olduğundan, kabûle mazhariyeti ekseriyet-i mutlakad ır.
İkinci k ısım; lisan ile, kalb ile dua etmektir. Eli yeti şmediği bir k ısım me-
tâlibi istemektir. Bunun en mühim ciheti, en güzel gayesi, en tatl ı meyvesi şu-
dur ki: Dua eden adam anlar ki; birisi var, onun hât ırât- ı kalbini işitir, her şe-
ye eli yeti şir, her bir arzusunu yerine getirebilir, aczine merhamet eder, fakr ı-
na medet eder.
İşte ey âciz insan ve ey fakir be şer! Dua gibi hazine-i rahmetin anah-
tar ı ve tükenmez bir kuvvetin medâr ı olan bir vesileyi elden b ırakma. 
Ona yap ış, âlâ-y ı illiyyîn-i insaniyete ç ık. Bir sultan gibi bütün kâinat ın 
dualar ını, kendi duan içine al. Bir abd-i küllî ve bir vekil-i umumî gibi  
2ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ de, kâinat ın güzel bir takvimi ol.
1 Varl ığın tesbih, secde ve ibadetlerine dair âyet-i kerîmelerden bir k ısm ı için bkz.: Nahl sûresi, 16/49; 
İsrâ sûresi, 17/44; Meryem sûresi, 19/93; Hac sûresi, 22/18; ...
2 “Yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5).9
9
9
9

YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------   339
İkinci Mebhas
(İnsan ın Saadet ve Şekâvetine Medâr Be ş Nükte’den ibarettir.)
İnsan ahsen-i takvimde yarat ıldığı ve ona gayet câmi bir isti-
dat verildi ği için esfel-i sâfilînden tâ âlâ-y ı illiyyîne ;1 ferşten tâ 
arşa, zerreden tâ şemse kadar dizilmi ş olan makamâta, merâtibe, 
dere câ ta, derekâta girebilir ve dü şebilir bir meydan- ı imtihana at ıl-
mış, nihayetsiz sukut ve suûda giden iki yol2 onun önünde aç ıl-
mış bir mucize-i kudret ve netice-i hilkat ve acûbe-i sanat olarak 
şu dünyaya gönderilmi ştir. İşte insan ın şu dehşetli terakki ve 
tedennisinin s ırrını “Beş Nükte ”de beyân edece ğiz.
Birinci Nükte
İnsan, kâinat ın ekser envâ ına muhtaç ve alâkadard ır. İhtiyacât ı, âlemin her 
taraf ına dağılm ış; arzular ı ebede kadar uzanm ış. Bir çiçe ği istediği gibi, koca 
bir bahar ı da ister. Bir bahçeyi arzu etti ği gibi, ebedî cenneti de arzu eder. Bir 
dostunu görme ğe müştâk olduğu gibi, Cemîl-i Zülcelâl’i de görmeye mü ştâkt ır. 
Başka bir menzilde duran bir sevdi ğini ziyaret etmek için o menzilin kap ısını aç-
maya muhtaç oldu ğu gibi; berzâha göçmü ş yüzde doksan dokuz ahbab ını ziya-
ret etmek ve firâk- ı ebedîden kurtulmak için koca dünyan ın kap ısını kapayacak 
ve bir mah şer-i acâib olan âhiret kap ısını açacak, dünyay ı kald ırıp âhireti yeri-
ne kuracak ve koyacak bir Kadîr-i Mutlak’ ın dergâh ına ilticaya muhtaçt ır.
İşte şu vaziyette bir insana hakiki Mâbûd olacak; yaln ız, her şeyin dizgi-
ni elinde, her şeyin hazinesi yan ında, her şeyin yan ında nâz ır, her mekânda 
hâz ır, mekândan münezzeh, aczden müberrâ, kusurdan mukaddes, nakstan 
muallâ bir Kadîr-i Zülcelâl, bir Rahîm-i Zülcemâl, bir Hakîm-i Zülkemâl olabi-lir. Çünkü nihayetsiz hâcât- ı insaniyeyi îfâ edecek, ancak nihayetsiz bir kudret 
ve muhit bir ilim sahibi olabilir. Öyle ise, ma’bûdiyete lây ık yaln ız O’dur.
İşte ey insan! E ğer yaln ız O’na abd olsan, bütün mahlûkat üstünde bir 
mevki kazan ırsın. Eğer ubûdiyetten istinkâf etsen, âciz mahlûkata zelil bir abd 
1 Bkz.: Tîn sûresi, 95/4-6.
2 Bkz.: “Şükür” ya da “küfür” yolu (Dehr sûresi, 76/3); “iki yol (hay ır ve şer yolu)” (Beled sûresi, 90/10); 
“kötülük” ya da “takvâ” yolu ( Şems sûresi, 91/8); “en kolay yol” ya da “en güç yol” (Leyl sûresi, 92/5-10).
olursun. E ğer enaniyetine ve iktidar ına güvenip tevekkül ve duay ı bırak ıp, te-
kebbür ve dâvaya sapsan; o vakit iyilik ve îcad cihetinde ar ı ve kar ıncadan 
daha aşağı, örümcek ve sinekten daha zay ıf düşersin. Şer ve tahrip cihetinde 
dağdan daha a ğır, tâundan daha muz ır olursun.
Evet ey insan! Sende iki cihet var. Birisi : İcad ve vücûd ve hay ır ve müs-
bet ve fiil cihetidir. Diğeri: Tahrip, adem, şer, nefy, infial cihetidir.
Birinci cihet itibar ıyla; ar ıdan, serçeden a şağı; sinekten, örümcekten da-
ha zay ıfsın. İkinci cihet itibar ıyla; dağ, yer, göklerden geçersin. Onlar ın çe-
kindiği ve izhâr- ı acz ettikleri bir yükü kald ırırsın.1 Onlardan daha geni ş, da-
ha büyük bir daire al ırsın. Çünkü sen, iyilik ve îcad etti ğin vakit yaln ız vüs’a-
tin nisbetinde, elin ula şacak derecede, kuvvetin yeti şecek mertebede iyilik ve 
îcad edebilirsin. E ğer fenâl ık ve tahrip etsen, o vakit fenâl ığın tecavüz ve tah-
ribin intişar eder.
Meselâ küfür; bir fenâl ıktır, bir tahriptir, bir adem-i tasdiktir. Fakat o tek 
seyyie, bütün kâinat ın tahkirini ve bütün esmâ-y ı ilâhiyenin tezyifini, bütün 
insaniyetin terzilini tazammun eder. Çünkü şu mevcudât ın âlî bir makam ı, 
ehemmiyetli bir vazifesi vard ır. Zira onlar, mektubat- ı rabbaniye ve merayâ-y ı 
sübhaniye ve memurîn-i ilâhiyedirler.
Küfür ise; onlar ı aynadarl ık ve vazifedarl ık ve mânidârl ık makam ından dü-
şürüp, abesiyet ve tesadüfün oyunca ğı derekesine ve zevâl ve firak ın tahribiyle 
çabuk bozulup de ğişen mevâdd- ı fâniyeye ve ehemmiyetsizlik, k ıymetsizlik, hiç-
lik mertebesine indirdi ği gibi.. bütün kâinatta ve mevcudât ın aynalar ında nak ış-
lar ı ve cilveleri ve cemâlleri görünen esmâ-y ı ilâhiyeyi inkâr ile tezyif eder.
Ve insanl ık denilen, bütün esmâ-y ı kudsiye-i ilâhiyenin cilvelerini güzelce 
ilân eden bir kaside-i manzume-i hikmet ve bir şecere-i bâkiyenin cihâzât ını 
câmi çekirdek-misal bir mucize-i kudret-i bâhire ve emanet-i kübrây ı uhdesi-
ne almakla yer, gök, da ğa tefevvuk eden ve melâikeye kar şı rüçhâniyet kaza-
nan bir sahib-i mertebe-i hilâfet-i arziyeyi; en zelil bir hayvan- ı fâni-i zâilden 
daha zelil, daha zay ıf, daha âciz, daha fakir bir derekeye atar. Ve mânâs ız, 
karmakar ışık, çabuk bozulur bir âdi levha derekesine indirir.
Elhâs ıl: Nefs-i emmâre tahrip ve şer cihetinde nihayetsiz cinâyet i şleyebi-
lir, fakat îcad ve hay ırda iktidar ı pek azd ır ve cüz’îdir. Evet, bir hâneyi bir gün-
de harap eder, yüz günde yapamaz.
1 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/72.YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MEBHAS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------   341
342  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Lâkin eğer enaniyeti b ıraksa, hayr ı ve vücûdu tevfik-i ilâhiyeden istese, 
şer ve tahripten ve nefse itimattan vazgeçse, isti ğfar ederek tam abd olsa; o 
vakit 1َאتٍĭَùَè ْħِıِÜِّאٰĻَø ُّٰųا ِّلُïَ×ُĺ sırrına mazhar olur. Ondaki nihayetsiz kabiliyet-i 
şer, nihayetsiz kabiliyet-i hayra ink ılâb eder. “ Ahsen-i takvim ” k ıymetini al ır, 
âlâ-y ı illiyîne ç ıkar.
İşte ey gafil insan! Bak Cenâb- ı Hakk’ ın fazl ına ve keremine: Seyyieyi bir 
iken bin yazmak, haseneyi bir yazmak veya hiç yazmamak adâlet oldu ğu hâl-
de; bir seyyieyi bir yazar, bir haseneyi on, bazen yetmi ş, bazen yedi yüz, ba-
zen yedi bin yazar.2 Hem şu nükteden anla ki; o müthiş cehenneme girmek 
ceza-y ı ameldir, ayn- ı adldir. Fakat cennete girmek, mahz- ı fazld ır.
İkinci Nükte
İnsanda iki vecih var. Birisi : Enaniyet cihetinde şu hayat- ı dünyeviyeye 
nâz ırdır. Diğeri: Ubûdiyet cihetinde hayat- ı ebediyeye bakar.
Evvelki  vecih itibar ıyla öyle bir bîçâre mahluktur ki; sermayesi yaln ız 
ihtiyârdan bir şa’re (saç) gibi cüzî bir cüz-ü ihtiyârî ve iktidardan zay ıf bir kesb 
ve hayattan çabuk söner bir şûle ve ömürden çabuk geçer bir müddetçik ve 
mevcûdiyetten çabuk çürür küçük bir cisimdir. O hâliyle beraber kâinat ın ta-
bakat ında serilmi ş hadsiz envâ ın hesaps ız efrad ından nazik, zay ıf bir fert ola-
rak bulunuyor.
İkinci  vecih itibar ıyla ve bilhassa ubûdiyete müteveccih acz ve fakr 
cihetinde pek büyük bir vüs’ati var. Pek büyük bir ehemmiyeti bulunuyor. Çünkü Fât ır-ı Hakîm, insan ın mahiyet-i mâneviyesinde nihayetsiz azîm bir 
acz ve hadsiz cesîm bir fakr dercetmi ştir. Tâ ki, kudreti nihayetsiz bir Kadîr-i 
Rahîm ve g ınâs ı nihayetsiz bir Ganiyy-i Kerîm bir Zât’ ın hadsiz tecelliyât ına 
câmi geni ş bir ayna olsun.
Evet insan bir çekirde ğe benzer. Nas ıl ki o çekirde ğe kudretten mânevî 
ve ehemmiyetli cihâzât ve kaderden ince ve k ıymetli program verilmi ş. Tâ ki, 
toprak alt ında çal ışıp, tâ o dar âlemden ç ıkıp, geniş
 olan hava âlemine girip, 
Hâl ık’ından istidat lisan ıyla bir ağaç olmas ını isteyip, kendine lây ık bir kemâl 
bulsun. E ğer o çekirdek, sû-i mizac ından dolay ı ona verilen cihâzât- ı mâne-
1 “Allah onlar ın kötülüklerini iyiliklere, günahlar ını sevaplara çevirir.” (Furkan sûresi, 25/70).
2 Seyyienin bir yaz ıldığı hâlde, hasenenin on kattan yedi yüz kata kadar yaz ıldığına dair bkz.: En’âm 
sûresi, 6/160; Buhârî, îmân  31; Müslim, îmân  206, 207.9
9
viyeyi, toprak alt ında baz ı mevâdd- ı muz ırray ı celbine sarf etse; o dar yerde, 
kısa bir zamanda faydas ız tefessüh edip çürüyecektir. E ğer o çekirdek, o mâ-
nevî cihâzât ını 1ٰىĳَّĭĤوَا ِّÕَéْĤا ُěِĤَאĘ ’n ın emr-i tekvînîsini imtisâl edip hüsn-ü is-
timâl etse; o dar âlemden ç ıkacak, meyvedâr koca bir a ğaç olmakla küçücük 
cüz’î hakikati ve ruh-u mânevîsi, büyük bir hakikat-i külliye suretini alacakt ır. 
İşte aynen onun gibi; insan ın mahiyetine, kudretten ehemmiyetli cihâzât ve 
kaderden k ıymetli programlar tevdi edilmi ş.
Eğer insan, şu dar âlem-i arzîde, hayat- ı dünyeviye topra ğı alt ında o ci-
hâzât- ı mâneviyesini nefsin hevesât ına sarf etse; bozulan çekirdek gibi bir 
cüz’ î telezzüz için k ısa bir ömürde, dar bir yerde ve s ıkıntılı bir hâlde çürüyüp 
tefessüh ederek, mesuliyet-i mâneviyeyi bedbaht ruhuna yüklenecek, şu dün-
yadan göçüp gidecektir.
Eğer o istidat çekirde ğini İslâmiyet suyu ile, iman ın ziyâs ıyla ubûdiyet 
toprağı alt ında terbiye ederek, evâmir-i Kur’âniye’yi imtisâl edip cihâzât- ı mâ-
neviyesini hakiki gayelerine tevcih etse, elbette âlem-i misal ve berzâhta dal ve budak verecek ve âlem-i âhiret ve cennette hadsiz kemâlât ve nimetlere medâr olacak bir şecere-i bâkiyenin ve bir hakikat-i dâimenin cihâzât ına câmi 
kıymettar bir çekirdek ve revnakdâr bir makine ve bu şecere-i kâinat ın müba-
rek ve münevver bir meyvesi olacakt ır.
Evet hakiki terakki ise; insana verilen kalb, s ır, ruh, ak ıl hatta hayâl ve 
sair kuvvelerin hayat- ı ebediyeye yüzlerini çevirerek, her biri kendine lây ık 
husûsî bir vazife-i ubûdiyet ile me şgul olmaktad ır. Yoksa ehl-i dalâletin te-
rakki zannettikleri, hayat- ı dünyeviyenin bütün inceliklerine girmek ve zevkleri-
nin her çe şitlerini, hatta en süflisini tatmak için bütün letâifini ve kalb ve akl ını 
nefs-i emmâreye musahhar edip yard ımc ı verse; o terakki de ğil, sukuttur.
Şu hakikati bir vâk ıa-y ı hayâliyede, şöyle bir temsilde gördüm ki :
Ben büyük bir şehre giriyorum. Bakt ım ki, o şehirde büyük saraylar var. Baz ı 
saraylar ın kap ısına bak ıyorum, gayet şenlik, parlak bir tiyatro gibi nazar- ı dik-
kati celbeder, herkesi e ğlendirir bir câzibedarl ık vard ı. Dikkat ettim ki, o saray ın 
efendisi kap ıya gelmiş, it ile oynuyor ve oynamas ına yard ım ediyor. Han ımlar, 
yabanî gençlerle tatl ı sohbetler ediyorlar. Yeti şmiş kızlar dahi, çocuklar ın oyna-
mas ını tanzim ediyorlar. Kap ıcı da onlara kumandanl ık eder gibi bir aktör tavr ı-
nı alm ış. O vakit anlad ım ki, o koca saray ın içerisi bombo ş. Hep nazik vazifeler 
muattal kalm ış. Ahlâklar ı sukut etmi ş ki, kap ıda bu sureti alm ışlard ır.
1 “Taneleri ve çekirdekleri çatlat ıp yararak (her şeyi gelişme yoluna koyan) Allah’t ır.” (En’âm sûresi, 6/95)YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MEBHAS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------   343
344  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Sonra geçtim, bir büyük saraya daha rast geldim. Gördüm ki; kap ıda 
uzanm ış vefâdâr bir it ve kaba, sert, sâkin bir kap ıcı ve sönük bir vaziyet var-
dı. Merak ettim. Ne için o öyle, bu böyle? İçeriye girdim. Bakt ım ki, içeri-
si çok şenlik. Daire daire üstünde, ayr ı ayr ı nazik vazifeler ile saray ehli me ş-
guldürler. Birinci dairedeki adamlar saray ın idaresini, tedbirini görüyorlar. 
Üstündeki dairede k ızlar, çocuklar ders okuyorlar. Daha üstünde han ımlar, 
gayet latîf sanatlar, güzel nak ışlarla iştigal ediyorlar. En yukar ıda efendi, pa-
dişahla muhabere edip halk ın istirahât ını temin için ve kendi kemâlât ı ve te-
rakkiyât ı için kendine has ve ulvî vazifeler ile i ştigal ediyor gördüm. Ben on-
lara görünmedi ğim için, “Yasak!” demediler, gezebildim. Sonra ç ıktım, bak-
tım. O şehrin her taraf ında bu iki k ısım saraylar var. Sordum, dediler: “O ka-
pısı şenlik ve içi bo ş saraylar, kâfirlerin ileri gelenlerinindir ve ehl-i dalâletin-
dir. Diğerleri, nâmuslu Müslüman büyüklerinindir.”
Sonra bir kö şede bir saraya rast geldim. Üstünde “ Said” ismini gördüm. 
Merak ettim. Daha dikkat ettim, suretimi üstünde gördüm gibi bana geldi. Kemâl-i taaccübümden ba ğırarak, akl ım başıma geldi, ay ıldım. İşte o vâk ıa-y ı 
hayâliyeyi sana tâbir edece ğim. Allah hay ır etsin.
İşte o şehir ise, hayat- ı içtimâiye-yi be şeriye ve medîne-i medeniyet-i in-
saniyedir. O saraylar ın her birisi, birer insand ır. O saray ehli ise; insandaki 
göz, kulak, kalb, s ır, ruh, ak ıl gibi letâif ve nefis ve hevâ ve kuvve-i şeheviye 
ve kuvve-i gadabiye gibi şeylerdir. Her bir insanda her bir latîfenin ayr ı ayr ı 
vazife-i ubûdiyetleri var. Ayr ı ayr ı lezzetleri, elemleri var. Nefis ve hevâ, kuv-
ve-i şeheviye ve gadabiye, birer kap ıcı ve it hükmündedirler. İşte o yüksek le-
tâifi, nefis ve hevâya musahhar etmek ve vazife-i asliyelerini unutturmak, el-bette sukuttur, terakki de ğildir. Sair cihetleri sen tâbir edebilirsin.
Üçüncü Nükte
İnsan, fiil ve amel cihetinde ve sa’y- ı maddî itibar ıyla zay ıf bir hay-
vand ır, âciz bir mahluktur.  Onun o cihetteki daire-i tasarrufât ı ve mâlikiye-
ti o kadar dard ır ki, elini uzatsa ona yeti şebilir. Hatta, insan ın eline dizginini 
veren hayvanât- ı ehliye, insan ın zaaf ve acz ve tembelli ğinden birer hisse al-
mışlard ır ki; yâbâni emsâllerine k ıyas edildikleri vakit, azîm fark görünür.. ehlî 
keçi ve öküz, yabanî keçi ve öküz gibi.
Fakat o insan, infiâl ve kabûl ve dua ve suâl cihetinde, şu dünya han ında 
aziz bir yolcudur.. ve öyle bir Kerîm’e misafir olmu ş ki; nihayetsiz rahmet ha-
zinelerini ona açm ış.. ve hadsiz bedî masnûât ını ve hizmetkârlar ını ona mu-
sahhar etmi ş.. ve o misafirin tenezzühüne ve tema şasına ve istifadesine öyle 
büyük bir daire aç ıp müheyyâ etmi ştir ki; o dairenin n ısf- ı kutru, yani merkez-
den muhit hatt ına kadar, gözün kesti ği miktar, belki hayâlin gitti ği yere kadar 
geniştir ve uzundur.
İşte eğer insan, enaniyetine istinad edip, hayat- ı dünyeviyeyi gaye-i 
hayâl ederek derd-i maî şet içinde, muvakkat baz ı lezzetler için çal ışsa, 
gayet dar bir daire içinde bo ğulur gider. Ona verilen bütün cihâzât ve âlât 
ve letâif, ondan şikâyet ederek Ha şir’de onun aleyhinde şehâdet edecek-
lerdir ve dâvâc ı olacaklard ır.1
Eğer kendini misafir bilse, misafir oldu ğu Zât- ı Kerîm’in izni daire-
sinde sermaye-i ömrünü sarf etse, öyle geni ş bir daire içinde uzun bir ha-
yat- ı ebediye için güzel çal ışır ve teneffüs edip istirahat eder. Sonra, âlâ-y ı 
illiyyîne kadar gidebilir. Hem de bu insana verilen bütün cihâzât ve âlât, ondan memnun olarak âhirette lehinde şehâdet ederler. Evet, insana ve-
rilen bütün cihâzât- ı acîbe, bu ehemmiyetsiz hayat- ı dünyeviye için de ğil; 
belki, pek ehemmiyetli bir hayat- ı bâkiye için verilmi şler.
Çünkü insan ı, hayvana nisbet etsek görüyoruz ki; insan, cihâzât ve âlât 
itibar ıyla çok zengindir. Yüz derece hayvandan daha ziyadedir. Hayat- ı dün-
yeviye lezzetinde ve hayvanî ya şay ışında yüz derece a şağı düşer.
Çünkü her gördü ğü lezzetinde, binler elem izi vard ır. Geçmi ş zaman ın 
elemleri ve gelecek zaman ın korkular ı ve her bir lezzetin dahi elem-i zevâli, 
onun zevklerini bozuyor ve lezzetinde bir iz b ırak ıyor.
Fakat hayvan öyle de ğil. Elemsiz bir lezzet al ır, kedersiz bir zevk eder. Ne 
geçmiş zaman ın elemleri onu incitir, ne de gelecek zaman ın korkular ı onu ür-
kütür. Rahatla ya şar, yatar, Hâl ık’ına şükreder.
Demek ahsen-i takvim suretinde yarat ılan insan, hayat- ı dünyeviyeye hasr- ı 
fikr etse; yüz derece sermayece hayvandan yüksek oldu ğu hâlde, yüz derece 
serçe kuşu gibi bir hayvandan a şağı düşer. Başka bir yerde bir temsil ile bu haki-
kati beyân etmi ştim. Münasebet geldi, yine o temsili tekrar ediyorum. Şöyle ki:
Bir adam, bir hizmetkâr ına on alt ın verip, “Mahsus bir kuma ştan bir kat 
elbise yapt ır” emreder. İkincisine, bin alt ın verir, bir pusula –içinde baz ı şeyler 
şeyler yaz ılı– o hizmetkâr ın cebine koyar, bir pazara gönderir. Evvelki hizmet-
1 Bkz.: Fussilet sûresi, 41/20-21; Yasin sûresi, 36/65.YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MEBHAS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------   345
346  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
kâr on alt ın ile âlâ kuma ştan mükemmel bir elbise al ır. İkinci hizmetkâr, divâ-
nelik edip, evvelki hizmetkâra bak ıp, cebine konulan hesap pusulas ını oku-
mayarak bir dükkânc ıya bin alt ın vererek bir kat elbise istedi. İnsafs ız dükkân-
cı da kuma şın en çürü ğünden bir kat elbise verdi. O bedbaht hizmetkâr, sey-
yidinin huzuruna geldi ve şiddetli bir te’dib gördü ve deh şetli bir azap çekti. 
İşte ednâ bir şuuru olan anlar ki, ikinci hizmetkâra verilen bin alt ın, bir kat el-
bise almak için de ğildir. Belki mühim bir ticaret içindir.
Aynen onun gibi; insandaki cihâzât- ı mâneviye ve letâif-i insaniye ki, 
her birisi hayvana nisbeten yüz derece inbisat etmi ş. Meselâ güzelli ğin 
bütün merâtibini fark eden insan gözü.. ve taamlar ın bütün, çe şit çeşit 
ezvâk- ı mahsusalar ını temyiz eden insan ın zâika-y ı lisaniyesi.. ve hakâi-
kin bütün inceliklerine nüfuz eden insan ın akl ı.. ve kemâlât ın bütün en-
vâına müştâk insan ın kalbi gibi sair cihazlar ı, âletleri nerede! Hayvan ın 
pek basit yaln ız bir-iki mertebe inki şaf etmiş âletleri nerede!..  Yaln ız şu 
kadar fark var ki; hayvan, kendine has bir amelde –münhas ıran o hayvanda– 
bir cihaz- ı mahsus ziyade inki şaf eder. Fakat o inki şaf, husûsîdir.
İnsan ın cihâzât cihetiyle zenginli ği şu s ırdand ır ki; ak ıl ve fikir sebe-
biyle insan ın hasseleri, duygular ı fazla inki şaf ve inbisat peydâ etmi ştir.. 
ve ihtiyacât ın kesreti sebebiyle çok, çe şit çeşit hissiyat peydâ olmu ştur.. 
ve hassasiyeti çok tenevvü etmi ş.. ve f ıtrat ın câmiiyeti sebebiyle pek çok 
makâs ıda müteveccih arzulara medâr olmu ş ve pek çok vazife-i f ıtriye-
si bulundu ğu sebebiyle, âlât ve cihâzât ı ziyade inbisat peydâ etmi ştir.. ve 
ibadât ın bütün envâ ına müstaid bir f ıtratta yarat ıldığı için bütün kemâlâ-
tın tohumlar ına câmi bir istidat verilmi ştir.
İşte şu derece cihâzâtça zenginlik ve sermayece kesret, elbette ehem-
miyetsiz, muvakkat şu hayat- ı dünyeviyenin tahsili için verilmemi ştir. 
Belki şöyle bir insan ın vazife-i asliyesi; nihayetsiz makâs ıda müteveccih 
vezâifini görüp, acz ve fakr ve kusurunu ubûdiyet suretinde ilân etmek.. ve küllî nazar ıyla mevcudât ın tesbihât ını müş
âhede ederek şehâdet et-
mek.. ve nimetler içinde imdadat- ı rahmaniyeyi görüp şükretmek.. ve 
masnûâtta kudret-i rabbâniyenin mucizât ını temaşa ederek nazar- ı ibret-
le tefekkür etmektir.
Ey dünya-perest ve hayat- ı dünyeviyeye â şık ve s ırr- ı ahsen-i takvimden 
gafil insan! Şu hayat- ı dünyeviyenin hakikatini bir vâk ıâ-y ı hayâliyede Eski 
Said görmü ş, onu Yeni Said’e döndürmü ş olan şu vâk ıâ-y ı temsiliyeyi dinle:
Gördüm ki; ben bir yolcuyum. Uzun bir yola gidiyorum. Yani gönderili-
yorum. Seyyidim olan zât, bana tahsis etti ği altm ış alt ından tedricen birer mik-
tar para veriyordu. Ben de sarf edip pek e ğlenceli bir hana geldim. O handa 
bir gece içinde on alt ını kumara-mumara, e ğlencelere ve şöhret-perestlik yo-
luna sarf ettim. Sabahleyin elimde hiçbir para kalmad ı. Bir ticaret edemedim. 
Gideceğim yer için bir mal alamad ım. Yaln ız o paradan bana kalan elemler, 
günahlar ve e ğlencelerden gelen yaralar, bereler, kederler benim elimde kal-
mıştı. Birden ben o hazîn hâlette iken orada bir adam peydâ oldu. Bana dedi:
“Bütün bütün sermayeni zayi ettin. Tokata da müstehak oldun. Gidece ğin 
yere de müflis olarak elin bo ş gideceksin. Fakat akl ın varsa, tövbe kap ısı aç ık-
tır. Bundan sonra sana verilecek bâki kalan on be ş alt ından her eline geçtik-
çe yar ısını ihtiyaten muhafaza et. Yani gidece ğin yerde sana lâz ım olacak ba-
zı şeyleri al.” Bakt ım nefsim raz ı olmuyor. “Üçte birisini” dedi. Ona da nefsim 
itaat etmedi. Sonra “dörtte birisini” dedi. Bakt ım nefsim müptelâ oldu ğu âde-
tini terk edemiyor. O adam hiddetle yüzünü çevirdi, gitti...
Birden o hâl de ğişti. Bakt ım ki; ben, tünel içinde sukut eder gibi bir sürat-
le giden bir şimendifer içindeyim. Telâ ş ettim. Fakat ne çâre ki, hiçbir tarafa 
kaç ılmaz. Garâipten olarak o şimendiferin iki taraf ında pek cazibedâr çiçek-
ler, leziz meyveler görünüyordu. Ben de ak ılsız acemiler gibi onlara bak ıp eli-
mi uzatt ım. O çiçekleri koparmak, o meyveleri almak için çal ıştım. Fakat o çi-
çekler ve meyveler, dikenli-mikenli, mülâkat ında elime bat ıyor, kanat ıyor.
Şimendiferin gitmesiyle müfarakat ından elimi parçal ıyorlar. Bana pek 
pahal ı düşüyorlard ı.
Birden şimendiferdeki bir hademe dedi: “Be ş kuruş ver, sana o çiçek ve 
meyvelerden istedi ğin kadar verece ğim. Beş kuruş yerine elin parçalanmas ıy-
la yüz kuru ş zarar ediyorsun. Hem de ceza var, izinsiz koparamazs ın!”
Birden s ıkıntıdan ne vakit tünel bitecek diye ba şımı çıkar ıp ileriye bakt ım. 
Gördüm ki, tünel kap ısı yerine çok delikler görünüyor. O uzun şimendiferden 
o deliklere adamlar at ılıyorlar. Bana mukabil bir delik gördüm. İki taraf ında 
iki mezar ta şı dikilmiş. Merak ile dikkat ettim. O mezar ta şında büyük harf-
lerle “ Said” ismi yaz ılm ış gördüm. Teessüf ve hayretimden “ Eyvah !” dedim. 
Birden o han kap ısında bana nasihat eden zât ın sesini işittim.
Dedi: “Akl ın başına geldi mi?” Dedim: “Evet geldi, fakat kuvvet kalma-
dı, çâre yok...” Dedi: “Tevbe et, tevekkül et!” Dedim: “Ettim.” Ay ıldım, Eski 
Said kaybolmu ş, Yeni Said olarak kendimi gördüm.YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MEBHAS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------   347
348  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte o vâk ıâ-y ı hayâliyeyi, –Allah hayretsin– bir-iki k ısm ını ben tâbir ede-
ceğim. Sair cihetleri sen kendin tâbir et.
O yolculuk ise; âlem-i ervâhtan, rahm- ı mâderden, gençlikten, ihtiyarl ık-
tan, kabirden, berzâhtan, ha şirden, köprüden geçen ebedü’l-âbâd taraf ına bir 
yolculuktur. O altm ış alt ın ise, altm ış sene ömürdür1 ki; bu vâk ıây ı gördüğüm 
vakit kendimi k ırk beş yaşında tahmin ediyordum. Senedim yok, fakat bâki 
kalan on be şinden yar ısını âhirete sarf etmek için Kur’ân- ı Hakîm’in hâlis bir 
tilmizi beni ir şâd etti. O han ise, benim için İstanbul imi ş. O şimendifer ise, za-
mand ır. Her bir y ıl, bir vagondur. O tünel ise, hayat- ı dünyeviyedir. O dikenli 
çiçekler ve meyveler ise, lezaiz-i nâme şrûad ır ve lehviyât- ı muharremedir ki; 
mülâkat esnas ında tasavvur-u zevâldeki elem, kalbi kanat ıyor. Müfarakat ında 
parçal ıyor. Cezay ı dahi çektiriyor.
Şimendifer hademesi demi şti: “Beş kuruş ver, onlardan istedi ğin kadar 
vereceğim.” Onun tâbiri şudur ki: İnsan ın helâl sa’yiyle me şrû dairede gör-
düğü zevkler, lezzetler, keyfine kâfidir. Harama girmeye ihtiyaç b ırak-
maz.2 Sair k ısımlar ı sen tâbir edebilirsin.
Dördüncü Nükte
İnsan şu kâinat içinde pek nazik ve nâzenin bir çocu ğa benzer. Zaaf ında 
büyük bir kuvvet ve aczinde büyük bir kudret vard ır. Çünkü o zaaf ın kuv-
vetiyle ve aczin kudretiyledir ki, şu mevcudât ona musahhar olmu ş.
Eğer insan zaaf ını anlay ıp; kâlen, hâlen, tavren dua etse ve aczini bilip 
istimdat eylese; o teshirin şükrünü edâ ile beraber matlubuna öyle muvaffak 
olur ve maksatlar ı ona öyle musahhar olur ki, iktidar- ı zâtîsiyle onun ö şr-ü mî-
şârına muvaffak olamaz.3 Yaln ız baz ı vakit lisân- ı hâl duas ıyla hâs ıl olan bir 
matlubunu yanl ış olarak kendi iktidar ına hamleder.
Meselâ tavu ğun yavrusunun zaaf ındaki kuvvet, tavu ğu arslana sald ırtır. 
Yeni dünyaya gelen arslan ın yavrusu, o canavar ve aç arslan ı kendine mu-
sahhar edip onu aç b ırak ıp kendi tok oluyor. İşte cây- ı dikkat, zaaftaki bir kuv-
vet ve şâyân- ı temaşa bir cilve-i rahmet...
1 Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ; ümmetinin ömrünü, “60 ile 70 sene aras ı” diye 
belirttiğine dair bkz.: Tirmizî, zühd  23, deavât  101; İbni Mâce, zühd  27.
2 “Allah ım, haram ına karşı helâlinle beni doyur.” anlam ındaki duâ için bkz.: Tirmizî, deavât  110; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/153.
3 İnsan ın hizmetine verilen nimetlere kendi iktidar ı ile ulaşamad ığı halde bu nimetlere mazhar olmas ının 
şükrü gerektirdi ğine dair Bkz.: Zuhruf sûresi, 43/13; Hac sûresi, 22/36.
Nas ıl ki nazdar bir çocuk a ğlamas ıyla, ya istemesiyle, ya hazîn hâliyle 
matlublar ına öyle muvaffak olur ve öyle kavîler ona musahhar olurlar ki; o 
matlublardan binden birisine bin defa kuvvetçi ğiyle yetişemez. Demek zaaf 
ve acz, onun hakk ında şefkat ve himayeti tahrik ettikleri için küçücük parma-
ğıyla kahramanlar ı kendine musahhar eder. Şimdi böyle bir çocuk, o şefkati 
inkâr etmek ve o himayeti itham etmek suretiyle ahmakâne bir gurur ile “Ben kuvvetimle bunlar ı teshir ediyorum” dese, elbette bir tokat yiyecektir.
İşte insan dahi Hâl ık’ının rahmetini inkâr ve hikmetini itham edecek bir 
tarzda küfrân- ı nimet suretinde Kârun gibi 
1ٍħْĥِĐ ĵٰĥَĐ ُįُÝĻِÜأُۧو אƯĩَّĬإِ yani; “Ben 
kendi ilmimle, kendi iktidar ımla kazand ım” dese, elbette sille-i azaba kendi-
ni müstehak eder.
Demek şu meşhud saltanat- ı insaniyet ve terakkiyât- ı beşeriye ve kemâ-
lât- ı medeniyet, celb ile de ğil.. galebe ile de ğil.. cidâl ile de ğil belki ona onun 
zaaf ı için teshir edilmi ş.. onun aczi için ona muavenet edilmi ş.. onun fakr ı için 
ona ihsan edilmi ş onun cehli için ona ilham edilmi ş.. onun ihtiyac ı için ona 
ikram edilmi ş.. ve o saltanat ın sebebi, kuvvet ve iktidar- ı ilmî değil; belki şef-
kat ve re’fet-i rabbaniye ve rahmet ve hikmet-i ilâhiyedir ki, e şyay ı ona tes-
hir etmiştir. Evet, bir gözsüz akrep ve ayaks ız bir y ılan gibi ha şerâta ma ğlûb 
olan insana, bir küçük kurttan ipe ği giydiren ve zehirli bir böcekten bal ı yedi-
ren; onun iktidar ı değil, belki onun zaaf ının semeresi olan teshir-i rabbanî ve 
ikram- ı rahmânîdir.
Ey insan! Madem hakikat böyledir; gururu ve enaniyeti b ırak.. ulûhi-
yetin dergâh ında acz ve zaaf ını, istimdat lisan ıyla; fakr ve hâcât ını, tazar-
rû ve dua lisan ıyla ilân et.. ve abd oldu ğunu göster.. ve 2ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè 
de, yüksel!..
Hem deme ki: “Ben hiçim, ne ehemmiyetim var ki bu kâinat bir Hakîm-i 
Mutlak taraf ından kasdî olarak bana teshir edilsin, benden bir şükr-ü küllî is-
tenilsin?”
Çünkü sen çendan, nefsin ve suretin itibar ıyla hiç hükmündesin. Fakat 
vazife ve mertebe noktas ında, sen şu haşmetli kâinat ın dikkatli bir seyirci-
si.. şu hikmetli mevcudât ın belâgatl ı bir lisân- ı nât ıkı.. ve şu kitab- ı âlemin 
anlay ışlı bir mütalâac ısı.. ve şu tesbih eden mahlûkat ın hayretli bir nâz ırı.. 
ve şu ibadet eden masnûât ın hürmetli bir ustaba şısı hükmündesin.
1 Kasas sûresi, 28/78; Zümer sûresi, 39/49.
2 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173)YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MEBHAS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------   349
350  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Evet ey insan! Sen, nebâti cismâniyetin cihetiyle ve hayvanî nefsin itiba-
rıyla; sagîr bir cüz’, hakîr bir cüz’î, fakîr bir mahluk, zay ıf bir hayvans ın ki; bü-
tün dehşetli mevcudât- ı seyyâlenin dalgalar ı içinde çalkan ıp gidiyorsun…
Fakat muhabbet-i ilâhiyenin ziyas ını tazammun eden iman ın nuruy-
la münevver olan İslâmiyet’in terbiyesiyle tekemmül edip; insaniyet ci-
hetinde, abdiyetin içinde bir sultans ın.. ve cüz’iyetin içinde bir küllîsin.. 
küçüklüğün içinde bir âlemsin.. ve hakaretin içinde öyle makam ın bü-
yük ve daire-i nezâretin geni ş bir nâz ırsın ki, diyebilirsin : “Benim Rabb-i 
Rahîm’im dünyay ı bana bir hâne yapt ı.. ay ve güne şi, o hâneme bir lâm-
ba.. ve bahar ı, bir deste gül .. ve yaz ı, bir sofra-y ı nimet.. ve hayvan ı, bana 
hizmetkâr yapt ı.. ve nebatât ı, o hânemin zînetli levâz ımât ı yapm ıştır.”
Netice-i kelâm : Sen eğer nefis ve şeytan ı dinlersen, esfel-i sâfilîne 
düşersin. Eğer hak ve Kur’ân’ ı dinlersen, âlâ-y ı illiyyîne ç ıkar, kâinat ın 
bir güzel takvimi olursun.
Beşinci Nükte
İnsan, şu dünyaya bir memur ve misafir olarak gönderilmi ş, çok 
ehemmiyetli istidat ona verilmi ş.. ve o istidâdâta göre ehemmiyetli va-
zifeler tevdi edilmi ş.. ve insan ı, o gayeye ve o vazifelere çal ıştırmak için, 
şiddetli te şvikler ve deh şetli tehditler edilmi ş.
Başka yerde izah etti ğimiz vazife-i insaniyetin ve ubûdiyetin esâsât ını şu-
rada icmâl edece ğiz; tâ ki, “ Ahsen-i takvim ” s ırrı anlaşılsın.
İşte insan, şu kâinata geldikten sonra “ iki cihet ” ile ubûdiyeti var: Bir 
ciheti ; gâibâne bir surette bir ubûdiyeti, bir tefekkürü var. Diğeri; hâz ırâne, 
muhatâba suretinde bir ubûdiyeti, bir münâcât ı vard ır.
Birinci vecih şudur ki : Kâinatta görünen saltanat- ı rubûbiyeti, itaatkârâ-
ne tasdik edip kemâlât ına ve mehâsinine hayretkârâne nezâretidir.
Sonra, esmâ-y ı kudsiye-yi ilâhiyenin nuku şlar ından ibaret olan bedî 
sanatlar ı, birbirinin nazar- ı ibretlerine gösterip dellâll ık ve ilânc ılıktır.
Sonra, her biri birer gizli hazine-i mâneviye hükmünde olan esmâ-y ı 
rabbaniyenin cevherlerini idrâk terazisiyle tartmak, kalbin k ıymetşinasl ığı ile 
takdirkârâne k ıymet vermektir.
Sonra, kalem-i kudretin mektubât ı hükmünde olan mevcudât sayfala-
rını, arz ve semâ yapraklar ını mütalâa edip hayretkârâne tefekkürdür.9
9
9
Sonra, şu mevcudâttaki zînetleri ve latîf sanatlar ı istihsankârâne temâ-
şâ etmekle onlar ın Fât ır-ı Zülcemâl’inin marifetine muhabbet etmek ve on-
lar ın Sâni-i Zülkemâl’inin huzuruna ç ıkmaya ve iltifât ına mazhar olmaya bir 
iştiyakt ır.
İkinci Vecih : Huzur ve hitab makam ıdır ki; eserden müessire geçer, gö-
rür ki: Bir Sâni-i Zülcelâl, kendi sanat ının mucizeleri ile kendini tan ıttırmak ve 
bildirmek ister. O da iman ile marifet ile mukabele eder.
Sonra görür ki: Bir Rabb-i Rahîm, rahmetinin güzel meyveleriyle ken-
dini sevdirmek ister. O da O’na hasr- ı muhabbetle, tahsis-i taabbüdle kendi-
ni O’na sevdirir.
Sonra görüyor ki: Bir Mün’im-i Kerîm, maddî ve mânevî nimetlerin le-
zizleriyle onu perverde ediyor. O da ona mukabil; fiiliyle, hâliyle, kâliyle, hat-ta elinden gelse bütün hasseleri ile, cihâzât ı ile şükür ve hamd ü senâ eder.
Sonra görüyor ki: Bir Celîl-i Cemîl, şu mevcudât ın aynalar ında kibri-
yâ ve kemâlini ve celâl ve cemâlini izhar edip nazar- ı dikkati celbediyor. O da 
ona mukabil; “
Allahu Ekber, Sübhânallah ” deyip, mahviyet içinde hayret 
ve muhabbet ile secde eder.
Sonra görüyor ki: Bir Ganiyy-i Mutlak, bir sehâvet-i mutlak içinde ni-
hayetsiz servetini, hazinelerini gösteriyor. O da ona mukabil, ta’zim ve senâ içinde kemâl-i iftikar ile suâl eder ve ister.
Sonra görüyor ki: O Fât ır-ı Zülcelâl, yeryüzünü bir sergi hükmünde yap-
mış. Bütün antika sanatlar ını orada te şhir ediyor. O da ona mukabil: “ Mâşâ-
allah ” diyerek takdir ile, “ Bârekâllah ” diyerek tahsin ile, “ Sübhânallah ” di-
yerek hayret ile, “ Allahu Ekber ” diyerek istihsan ile mukabele eder.
Sonra görüyor ki: Bir Vâhid-i Ehad, şu kâinat saray ında taklid edilmez 
sikkeleriyle, ona mahsus hâtemleriyle, ona münhas ır turralar ıyla, ona has fer-
manlar ıyla bütün mevcudâta damga-y ı vahdet koyuyor ve tevhidin âyât ını 
nakşediyor.. ve âfâk- ı âlemin aktar ında vahdâniyetin bayra ğını dikiyor ve ru-
bûbiyetini ilân ediyor. O da ona mukabil; tasdik ile, iman ile, tevhid ile, iz’an ile, şehâdet ile, ubûdiyet ile mukabele eder.
İşte bu çeşit ibâdât ve tefekkürâtla hakiki insan olur. Ahsen-i takvim-
de olduğunu gösterir. İman ın yümnüyle emanete lây ık, emin bir halife-i 
arz olur.9
9
99
9
9
9YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MEBHAS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------   351
352  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Ey ahsen-i takvimde yarat ılan ve sû-i ihtiyâr ıyla esfel-i sâfilîn taraf ına gi-
den insan- ı gâfil! Beni dinle! Ben de senin gibi gençlik sarho şluğuyla gaflet 
içinde dünyay ı hoş ve güzel gördü ğüm hâlde, gençlik sarho şluğundan ihtiyar-
lık sabah ında ay ıldığım dakikada; o güzel zannetti ğim, âhirete müteveccih ol-
mayan dünyan ın yüzünü nas ıl çirkin gördü ğümü ve âhirete bakan hakiki yü-
zünün ne kadar güzel oldu ğunu, On Yedinci Söz’ün İkinci Makam’ ındaki iki 
levha-y ı hakikate bak, sen de gör.
Birinci Levha : Ehl-i dalâlet gibi, fakat sarho ş olmadan gaflet perdesiyle 
eskiden gördü ğüm ehl-i gaflet dünyas ının hakikatini tasvir eder.
İkinci Levha : Ehl-i hidâyet ve huzûrun hakikat-i dünyalar ına işaret eder. 
Eskiden ne tarzda yaz ılm ış, o tarzda b ırakt ım. Şiire benzer, fakat şiir değillerdir.
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
2ĹِĤْĳَĜ اĳُıَĝْęَĺ ۝ ĹِĬَאùِĤ ْīِĨ َةًïْĝُĐ ْģُĥْèوَا ۝ ِيóْĨأَ ĹِۤĤ ْóِّùَĺوَ ۝ ْرِيïَĀ ĹِĤ َحْóْüا رَبِّ
 َارِĳْĬَْŶا ِóَıْčَĨوَ َارِóْøَْŶا َאءِĩَø ِ÷ْĩَü ِÙَّĺِïَèَْŶا ِÙَęĻِĉَّĥĤا ِÙَّĺِïَّĩَéُĩْĤا َّاتِñĤا ĵَĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
 ĹِĘْĳَì ْīِĨاٰ ْכَĻَĤإِ ِه۪óْĻَùِÖوَ ْכَĺَïَĤ ِّه۪óِùِÖ َّħُıّٰĥĤاَ. َאلِĩَåْĤا َכِĥَĘ ِÕْĉُĜوَ َلِŻَåْĤا َارِïَĨ ِõْכَóَĨوَ
. ĹِّĭَĐ َאءَĭَęْĤا ĹِĭْĜوَارْزُ. ĹِّĭِĨ ْכَĻَĤإِ ĹِĬْñُìوَ ĹِĤ ْīوَכُ. ĹِĀْóِèوَ ĹِĬْõُè ْÕِİوَأَذْ ĹِÜَóْáَĐ ْģِĜوَأَ
 ُّĹَè َאĺ مٍĳُÝَכْĨ ٍّóِø ِّģכُ ْīَĐ ĹِĤ ْėِýوَاכْ. ĹِّùِéِÖ ًאÖĳُåْéَĨ ĹِùْęَĭÖ ًאĬĳُÝْęَĨ ĹِĭْĥَđْåَÜ َźوَ
 َאنِĩĺِْŸا َģْİأَ ْħَèوَارْ ĹَאئِĝَĘرُ ْħَèوَارْ Ĺِĭْĩَèوَارْ! مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĺ مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĺ مُĳُّĻَĜ َאĺ
3َīĻِĨَóَْכْŶا َمَóأَכْ َאĺوَ َīĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺ َīĻِĨاٰ ْاٰنِ،óُĝْĤوَا
4َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤا أَنِ ْħُıĺٰĳْĐدَ ُóِìوَاٰ
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
2 “Yâ Rabbi, dedi, geni şlet göğsümü, kolayla ştır işimi, çözüver şu dilimin ba ğını. Ta ki anlas ınlar sözü-
mü.” (Tâhâ sûresi, 20/25-28).
3 Allah ım! S ırlar semas ının güneşi, nurlar ın mazhar ı, celâl s ıfat ının merkezi ve cemâl s ıfat ı burcunun 
kutbu olan Muhammed’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)  biricik latîf zat ına salât eyle. Allah ım! Onun senin 
nezdindeki s ırrı ve sana olan seyri için korkudan beni emin k ıl, hatalar ımı azalt, üzüntümü ve h ırsımı 
gider. Yard ımc ım ol ve beni benden kurtar ıp kendi yan ına al. Fanili ği benden gidermekle beni r ızık-
land ır. Beni nefsime meftun, duygular ıma karşı mahcup etme. Gizli olan her s ırrı bana aç, ey Hayy 
ve Kayyum olan, ey Hayy ve kayyum olan, ey Hayy ve Kayyum olan! Bana ve arkada şlar ıma, iman 
ve Kur’ân ehline merhamet eyle, ey merhametlilerin en merhametlisi ve ey kerem sahiplerinin en keremlisi olan Allah’ ım, âmîn...
4 “Onlar ın dualar ı ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi, 10/10)
Yirmi Dördüncü Söz
(Şu Söz “Beş Dal”dır. Dördüncü Dal’a dikkat et. Be şinci Dal’a yap ış 
çık, meyvelerini kopar al.)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ĵٰĭْùُéْĤا אءُƯĩْøَْŶا ُįَĤ َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ
Şu âyet-i celîlenin şecere-i nûrâniyesinin çok hakikatlerinden bir hakika-
tinin “ Beş Dal”ına işaret ederiz.
Birinci Dal
Nas ıl ki, bir sultan ın kendi hükûmetinin dairelerinde ayr ı ayr ı unvanlar ı 
ve raiyetinin tabakalar ında başka başka nam ve vas ıflar ı ve saltanat ının mer-
tebelerinde çe şit çeşit isim ve alâmetleri vard ır... Meselâ; adliye dairesinde hâ-
kim-i âdil ve mülkiyede sultan ve askeriyede kumandan- ı âzam ve ilmiyede 
halîfe... Daha buna k ıyasen sair isim ve unvanlar ını bilsen anlars ın ki; bir tek 
padişah, saltanat ının dairelerinde ve tabaka-y ı hükûmet mertebelerinde bin 
isim ve unvana sahip olabilir. Güya o hâkim, her bir dairede şahsiyet-i mâ-
neviye haysiyetiyle ve telefonuyla mevcut ve hâz ırdır; bulunur ve bilir. Ve her 
tabakada kanunuyla, nizam ıyla, mümessiliyle me şhud ve nâz ırdır, görünür, 
görür. Ve her bir mertebede perde arkas ında, hükmüyle, ilmiyle, kuvvetiyle, 
mutasarr ıf ve basîrdir; idare eder, bakar. Öyle de:
Ezel, Ebed Sultan’ ı olan Rabbü’l-âlemîn için, rubûbiyetinin mertebelerin-
de ayr ı ayr ı, fakat birbirine bakar şe’n ve namlar ı ve ulûhiyetinin dairelerinde 
başka başka, fakat birbiri içinde görünür isim ve ni şanlar ı ve haşmet-nümâ ic-
raat ında ayr ı ayr ı, fakat birbirine benzer temessül ve cilveleri ve kudretinin ta-
sarrufat ında başka başka, fakat birbirini ihsas eder unvanlar ı var. Ve s ıfatlar ı-
1 “O’dur Allah. O’ndan ba şka yoktur İlâh. Hep O’nundur, en güzel isimler ve vas ıflar.” (İsrâ sûresi, 
17/110; Tâhâ sûresi, 20/8; Ha şir sûresi, 59/24).
354  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
nın tecelliyât ında başka başka, fakat birbirini gösterir mukaddes zuhûrat ı var. 
Ve ef’âlinin cilvelerinde çe şit çeşit, fakat birbirini ikmâl eder hikmetli tasarrufat ı 
var. Ve rengârenk sanat ında ve mütenevvi’ masnuat ında çeşit çeşit, fakat bir-
birini tema şa eder ha şmetli rubûbiyyât’ ı vard ır. Bununla beraber kâinat ın her 
bir âleminde, her bir tâifesinde, esmâ-y ı hüsnâdan bir ismin unvan ı tecelli eder. 
O isim o dairede hâkimdir. Ba şka isimler orada ona tâbidirler; belki onun z ım-
nında bulunurlar. Hem mahlûkat ın her bir tabakas ında az ve çok, küçük ve bü-
yük, has ve âmm her birisinde has bir tecelli, has bir rubûbiyet, has bir isimle cilvesi vard ır. Yâni o isim her şeye muhît ve âmm oldu ğu hâlde öyle bir kasd ve 
ehemmiyetle bir şeye teveccüh eder.. güya o isim yaln ız o şeye hast ır. Hem bu-
nunla beraber Hâl ık-ı Zülcelâl, her şeye yak ın olduğu hâlde, yetmi ş bine yak ın 
nuranî perdeleri vard ır.
1 Meselâ; sana tecelli eden Hâl ık isminin mahlûk ıyetin-
deki cüz’î mertebesinden tut, tâ bütün kâinat ın Hâl ık’ı olan mertebe-i kübra ve 
unvan- ı âzama kadar ne kadar perdeler bulundu ğunu k ıyas edebilirsin.
Demek bütün kâinat ı arkada b ırakmak şart ıyla mahlûk ıyetin kap ısından 
Hâl ık isminin müntehas ına yetişirsin, daire-i s ıfâta yana şırsın. Madem, perde-
lerin birbirine tema şa eder pencereleri var ve isimler, birbiri içinde görünüyor 
ve şuunat, birbirine bakar ve temessülât, birbiri içine girer ve unvanlar, birbi-
rini ihsas eder ve zuhûrat, birbirine benzer ve tasarrufat, birbirine yard ım edip 
itmam eder ve rubûbiyetin mütenevvi terbiyeleri, birbirine imdat edip muave-net eder; elbette gerektir ki, Cenâb- ı Hakk’ ı bir isim, bir unvan ile, bir rubûbi-
yetle ve hâkezâ.. tan ısa, başka unvanlar ı, rubûbiyetleri, şe’nleri, içinde inkâr et-
mesin. Belki, her bir ismin cilvesinden sair esmâya intikal etmezse zarar eder. Meselâ: Kadîr ve Hâl ık isminin eserini görse, Alîm ismini görmezse gaflet ve 
tabiat dalâletine dü şebilir. Belki lâz ım gelir ki, onun nazar ı, daima kar şısında
2ُّٰųا َĳُİ َĳُİ okusun, görsün. Onun kula ğı her şeyden 3ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ dinlesin, 
işitsin. Onun lisan ı 4ْħَĤَאĐ ْïَĬَõĻِĨ ْóَÖَاóَÖ َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ َź desin, ilân etsin. İşte Kur’ân- ı 
Mübîn 5ĵٰĭْùُéْĤا אءُƯĩْøَْŶا ُįَĤ َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ ferman ıyla, zikretti ğimiz hakikatlere 
işaret eder.
1 Arada yetmi ş bine yak ın perde oldu ğuna dair bkz.: Ebû Ya’lâ, el-Müsned  13/520; et-Taberânî, 
el-Mu’cemü’l-evsat  6/278, 8/382. Ayr ıca bu perdeler olmasa, azamet-i ilâhiyeden her şeyin mahv 
olacağına dair bkz.: Müslim, îmân  293; İbni Mâce, mukaddime  13.
2 O, O Allah’t ır.
3 “De ki: O, Allah’t ır, gerçek İlaht ır ve Birdir.” ( İhlâs sûresi, 112/1)
4 Âlem hep beraber “Lâ ilâhe illâ Hû” diyor.
5 “O’dur Allah. O’ndan ba şka yoktur İlâh. Hep O’nundur, en güzel isimler ve vas ıflar.” (İsrâ sûresi, 
17/110; Tâhâ sûresi, 20/8; Ha şir sûresi, 59/24).
Eğer o yüksek hakikatleri yak ından tema şa etmek istersen, git f ırtınal ı bir 
denizden, zelzeleli bir zeminden sor. “Ne diyorsunuz?” de. Elbette “ Yâ Celîl! 
Yâ Celîl! Yâ Azîz! Yâ Cebbâr! ” dediklerini i şiteceksin. Sonra deniz için-
de ve zemin yüzünde merhamet ve şefkatle terbiye edilen küçük hayvanât-
tan ve yavrulardan sor. “Ne diyorsunuz?” de. Elbette “ Yâ Cemîl! Yâ Cemîl! 
Yâ Rahîm! Yâ Rahîm! ” diyecekler1(Hâşiye) Semây ı dinle. Nas ıl “Yâ Celîl-i 
Zülcemâl ” diyor. Ve arza kulak ver. Nas ıl “Yâ Cemîl-i Zülcelâl ” diyor. Ve 
hayvanlara dikkat et. Nas ıl “Yâ Rahmân! Yâ Rezzâk! ” diyorlar. Bahardan 
sor. Bak nas ıl “Yâ Hannân! Yâ Rahmân! Yâ Rahîm! Yâ Kerîm! Yâ Latîf! 
Yâ Atûf! Yâ Musavvir! Yâ Münevvir! Yâ Muhsin! Yâ Müzeyyin! ” gibi çok 
esmây ı işiteceksin. Ve insan olan bir insandan sor. Bak nas ıl bütün esmâ-y ı 
hüsnây ı okuyor ve cephesinde yaz ılı. Sen de dikkat etsen okuyabilirsin. Güya 
kâinat, azîm bir musîka-y ı zikriyedir. En küçük na ğme, en gür na ğamata ka-
rışmakla, ha şmetli bir letafet veriyor. Ve hâkezâ k ıyas et.
Fakat, çendan insan bütün esmâya mazhard ır; fakat kâinat ın tenevvü-
ünü ve melâikenin ihtilâf- ı ibâdât ını intac eden tenevvü-i esmâ, insanlar ın 
dahi bir derece tenevvüüne sebep olmu ştur. Enbiyân ın ayr ı ayr ı şeriatleri, 
evliyan ın başka başka tarikatlar ı, asfiyân ın çeşit çeşit meşrebleri şu s ırdan 
neşet etmiştir. Meselâ: Îsâ (aleyhisselâm) , sair esmâ ile beraber Kadîr ismi on-
da daha galiptir. Ehl-i a şkta Vedûd ismi ve ehl-i tefekkürde Hakîm ismi da-
ha ziyade hâkimdir.
1(Hâşiye) Hattâ bir gün kedilere bakt ım. Yaln ız yemeklerini yediler, oynad ılar, yatt ılar. Hat ırıma 
geldi: Nas ıl bu vazifesiz canavarc ıklara mübarek denilir? Sonra gece yatmak için uzand ım. 
Bakt ım, o kedilerden birisi geldi, yast ığıma dayand ı, ağzını kulağıma getirdi. Sarih bir sûret-
te “Yâ Rahîm, Yâ Rahîm, Yâ Rahîm, Yâ Rahîm! ” diyerek güya hat ırıma gelen itiraz ı ve 
tahkiri, tâifesi nam ına reddedip yüzüme çarpt ı.
  Akl ıma geldi: Acaba şu zikir bu ferde mi mahsustur? Yoksa tâifesine mi âmmd ır? Ve işit-
mek yaln ız benim gibi haks ız bir mûterize mi münhas ırdır? Yoksa herkes dikkat etse bir 
derece işitebilir mi? Sonra sabahleyin ba şka kedileri dinledim. Çendan onun gibi sarih 
değil, fakat mütefâvit derecede ayn ı zikri tekrar ediyorlar. Bidâyette h ırhırlar ı arkas ında 
“Yâ Rahîm ” fark edilir. Git gide h ırhırlar ı, m ırm ırlar ı, ayn ı “Yâ Rahîm! ” olur. Mahreçsiz, 
fasih bir zikr-i hazîn olur. A ğzını kapar, güzel “ Yâ Rahîm! ” çeker. Yan ıma gelen ihvanlara 
hikâye ettim. Onlar dahi dikkat ettiler, “Bir derece i şitiyoruz” dediler. Sonra kalbime geldi: 
Acaba şu ismin vech-i tahsisi nedir? Ve ne için insan şivesiyle zikrederler, hayvan lisan ıy-
la etmiyorlar? Kalbime geldi: Şu hayvanlar çocuk gibi çok nazdar ve nazik ve insana kar ı-
şık bir arkada ş olduğundan, çok şefkat ve merhamete muhtaçt ırlar. Okşand ığı vakit hoşla-
rına giden taltifleri gördükleri zaman, o nimete bir hamd olarak, kelbin hilâf ına olarak esbâ-
bı bırak ıp yaln ız kendi Hâl ık-ı Rahîm’inin rahmetini kendi âleminde ilân ile nevm-i gaflette 
olan insanlar ı ikaz ve “ Yâ Rahîm ” nidas ıyla; “Kimden medet gelir ve kimden rahmet bek-
lenir” esbap-perestlere ihtar ediyorlar.YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / BİRİNCİ DAL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------   355
356  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte, nas ıl eğer bir adam hem hoca, hem zâbit, hem adliye kâtibi, hem 
mülkiye müfetti şi olsa; onun her bir dairede birer nisbeti, birer vazifesi, birer 
hizmeti, birer maa şı, birer mesuliyeti, birer terakkiyât ı ve muvaffakiyetsizli ği-
ne sebeb birer dü şman ve rakipleri oluyor. Ve padi şaha karşı çok unvanlar-
la görünüyor ve görür. Ve çok lisanlarla ondan medet ister. Ve âmirinin çok unvanlar ına müracaat eder. Ve dü şmanlar ın şerrinden kurtulmak için, mua-
venetini çok suretlerle talep eder. Öyle de: Çok esmâya mazhar ve çok vazi-felerle mükellef ve çok dü şmanlara müptelâ olan insan; münâcât ında, istiâze-
sinde çok isimleri zikreder. Nas ıl ki, nev-i insan ın medâr- ı fahri ve –elhak– en 
hakikî insan- ı kâmil olan Muhammed-i Arabî 
(aleyhissalâtü vesselâm) , Cevşenü’l-
Kebîr nam ındaki münâcât ında bin bir ismiyle dua ediyor, ate şten istiâze edi-
yor. İşte şu s ırdand ır ki sûre-i
1َّאسِĭَíْĤا َاسِĳْøَĳْĤا ِّóَü ْīِĨ ۝ َّאسِĭĤا ِįٰĤإِ ۝ َّאسِĭĤا ِכِĥَĨ ۝ َّאسِĭĤا َبِّóِÖ ذُĳُĐأَ ْģُĜ
’de üç unvan ile istiâzeyi emrediyor ve ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْùÖ ’de üç ismiyle is-
tiâneyi gösteriyor.
1 “De ki: İnsanlar ın Rabbine, İnsanlar ın yegane Hükümdar ına, İnsanlar ın İlâh ına s ığınırım, O sinsi şey-
tan ın şerrinden.” (Nâs sûresi, 114/1-4)
İkinci Dal
Çok esrar ın anahtarlar ını tazammun eden iki s ırrı beyan eder.
Birinci S ır: “Evliya, ne için usûl-ü îmâniyede ittifak ettikleri hâlde, me ş-
hûdatlar ında, keşfiyatlar ında çok tehâlüf ediyorlar. Şuhud derecesinde olan 
keşifleri, bazen hilâf- ı vâki ve muhalif-i hak ç ıkıyor?
Hem niçin ehl-i fikir ve nazar, her biri kat’î bürhân ile hak telâkki ettikleri 
efkârlar ında birbirine mütenak ız bir surette hakikati görüyorlar ve gösteriyor-
lar? Bir hakikat niçin çok renklere giriyor?”
İkinci S ır: “Enbiyâ-y ı sâlife, niçin ha şr-i cismânî gibi bir k ısım erkân- ı îmâ-
niyeyi, bir derece mücmel b ırakm ışlar; Kur’ân gibi tafsilât vermemi şler? Sonra 
ümmetlerinden bir k ısm ı ileride o mücmel olan erkân ı, inkâra kadar gitmi şler?
Hem niçin hakikî ârif olan evliyân ın bir k ısm ı yaln ız tevhidde ileri gitmi ş-
ler? Hattâ derece-i hakkalyakîne kadar gittikleri hâlde, bir k ısım erkân- ı îmâ-
niye onlar ın meşreblerinde pek az ve mücmel bir surette görünüyor. Hattâ 
onun içindir ki; onlara tebâiyet edenler, ileride o erkân- ı îmâniyeye lâz ım olan 
ehemmiyeti vermemi şler, hattâ baz ılar ı sapm ışlar. Madem bütün erkân- ı îmâ-
niyenin inki şafıyla hakikî kemâl bulunur; niçin ehl-i hakikat baz ısında çok ileri 
ve bir k ısm ında çok geri kalm ışlar? Hâlbuki; bütün esmân ın mertebe-i âzam-
lar ının mazhar ı ve bütün enbiyân ın serveri olan Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü ves-
selâm) ve bütün kütüb-ü mukaddesenin reis-i enveri olan Kur’ân- ı Hakîm, bü-
tün erkân- ı îmâniyeyi vâz ıh bir surette, pek ciddî bir ifadede ve kasdî bir tarz-
da tafsil etmi şlerdir?”
Evet, çünkü; hakikatte hakikî kemâl-i etem öyledir. İşte şu esrar ın hikmeti 
şudur ki: İnsan çendan bütün esmâya mazhar ve bütün kemâlâta müstaiddir. 
Lâkin iktidar ı cüz’î, ihtiyar ı cüz’î, istidat ı muhtelif, arzular ı mütefâvit oldu ğu 
hâlde; binler perdeler, berzahlar içinde hakikati taharri eder. Onun için haki-katin keşfinde ve hakk ın şuhudunda berzahlar ortaya dü şüyor. Baz ılar ber-
zahtan geçemiyorlar. Kabiliyetler ba şka başka oluyor. Baz ılar ın kabiliyeti, ba-
zı erkân- ı îmâniyenin inki şafına menşe’ olam ıyor. Hem esmân ın cilvelerinin 
renkleri mazhara göre tenevvü ediyor, ayr ı ayr ı oluyor. Baz ı mazhar olan zât, 
bir ismin tam cilvesine medâr olam ıyor. Hem külliyet ve cüz’iyet ve z ılliyet ve 
358  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
asliyet itibar ıyla cilve-i esmâ, ba şka başka suret al ıyor. Baz ı istidat, cüz’iyetten 
geçemiyor ve gölgeden ç ıkam ıyor. Ve istidata göre bazen bir isim galip olu-
yor. Yaln ız kendi hükmünü icra ediyor. O istidatta onun hükmü hükümran 
oluyor. İşte şu derin s ırra ve şu geniş hikmete esrarl ı, geniş ve hakikat ile bir 
derece kar ışık bir temsil ile baz ı işaretler ederiz.
Meselâ: Zühre nam ıyla nak ışlı bir çiçek ve kamere â şık hayatl ı bir katre 
ve güneşe bakan safvetli bir re şhay ı farz ediyoruz ki; her birisinin bir şuuru, 
bir kemâli var ve o kemâle bir i ştiyak ı bulunuyor. Şu üç şeyde çok hakikatle-
re işaret etmekle beraber nefis ve ak ıl ve kalbin sülûklerine i şaret eder ve üç 
tabaka ehl-i hakikate misâldir.1(Hâşiye)
Birincisi : Ehl-i fikir, ehl-i velâyet, ehl-i nübüvvetin i şârât ıdır.
İkincisi : Cismânî cihâzât ile kemâline sa’yedip hakikate gidenleri... Ve 
nefsin tezkiyesiyle ve akl ın istimâliyle mücâhede etmekle hakikate gidenleri... 
Ve kalbin tasfiyesiyle ve îmân ve teslimiyetle hakikate gidenlerin misâlleridir.
Üçüncüsü : Enâniyeti b ırakmayan ve âsâra dalan ve yaln ız istidlâliyle ha-
kikate giden... Ve ilim ve hikmetle ve ak ıl ve mârifetle hakikati aramaya gi-
den... Ve îmân ve Kur’ân ile, fakr ve ubûdiyetle hakikate çabuk giden ayr ı ay-
rı istidatta bulunan üç tâifenin hikmet-i ihtilâflar ına işaret eden temsillerdir.
İşte şu üç tabakan ın terakkiyât ındaki s ırrı ve geniş hikmeti; “ Zühre ”, “Kat-
re”, “Reşha” unvanlar ı alt ında bir temsil ile bir derece gösterece ğiz.
Meselâ: Güne şin kendi Hâl ık’ının izniyle ve emriyle üç çe şit tecellisi ve 
in’ikâs ı ve ifazâs ı var; birisi çiçeklere, birisi kamere ve seyyarelere, birisi şişe 
ve su gibi parlaklara verdi ği ayr ı ayr ı in’ikâslar ıdır.
Birincisi ; üç tarzdad ır: Biri, küllî ve umumî bir tecelli ve in’ikâsd ır ki; bü-
tün çiçeklere birden ifâzâs ıdır. Biri de has bir tecellidir ki, her bir nev’e göre 
bir hususî in’ikâs ı vard ır. Biri de cüz’î bir tecellidir ki, her bir çiçe ğin şahsiye-
tine göre bir ifâzas ıdır. Şu temsilimiz, o kavle göredir ki; çiçeklerin süslü renk-
leri güneşin ziyâs ındaki yedi rengin istihale-i in’ikâsiyesinden ne şet ediyor ve 
bu kavle göre çiçekler dahi güne şin bir çeşit aynalar ıdır.
İkincisi : Güneşin kamere ve seyyarelere, Fât ır-ı Hakîm’in izniyle verdi ği 
nur ve feyizdir. Şu küllî ve geni ş feyiz ve nurdan sonra kamer, o ziyân ın göl-
1(Hâşiye) Her tabakada dahi üç tâife var. Temsildeki üç misâl, her tabakadaki o üç tâifeye, bel-
ki dokuz tâifeye bakar. Yoksa üç tabakaya de ğil.
gesi hükmünde olan nuru, güne şten küllî bir surette istifade eder. Sonra hu-
susî bir tarzda denizlere ve havaya ve parlak topra ğa ve bir suret-i cüz’iyye-
de denizin kabarc ıklar ına ve topra ğın şeffaflar ına ve havan ın zerrelerine ifâ-
de ve ifâzâs ıdır.
Üçüncüsü : Güneş’in emr-i ilâhî ile cevv-i havay ı ve denizlerin yüzlerini 
birer ayna ederek sâfi ve küllî ve gölgesiz bir in’ikâs ı var. Sonra o güne ş, de-
nizin kabarc ıklar ına ve suyun katrelerine ve havan ın reşhalar ına ve kar’ ın şi-
şeciklerine, her birine birer cüz’î aksi, birer küçük timsâlini veriyor.
İşte güneşin her bir çiçe ğe ve kamere mukabil her bir katreye, her bir re ş-
haya mezkûr üç cihette iki şer tarîk ile teveccüh ve ifâzâs ı var:
Birinci Tarîk : Bil-asâle do ğrudan do ğruya berzahs ız, hicaps ızd ır. Şu yol, 
nübüvvetin tarîk ını temsil eder.
İkinci Yol : Berzahlar tavassut eder. Ayna ve mazharlar ın kabiliyetleri, şem-
sin cilvelerine birer renk tak ıyor. Şu yol ise, velâyet mesle ğini temsil eder.
İşte “Zühre ”, “Katre ”, “Reşha” her birisi evvelki yolda diyebilirler ki: “Ben 
umum âlem güne şinin bir aynas ıyım.” Fakat ikinci yolda öyle diyemez. Belki, 
“Ben kendi güne şimin aynas ıyım, veyahut nev’ime tecelli eden güne şin ayna-
sıyım.” der. Çünkü; güne şi öyle tan ıyor. Bütün âleme bakar bir güne şi göremi-
yor. Hâlbuki o şahs ın veyahut nev’inin veya cinsinin güne şi, dar berzah için-
de mahdut bir kay ıt alt ında ona görünüyor. Hâlbuki kay ıtsız, berzahs ız, mutlak 
güneşin âsâr ını o mukayyed güne şe veremiyor. Çünkü: Bütün yeryüzünü ısıt-
mak, tenvir etmek; umum nebâtat, hayvanât ın hayatlar ını tahrik etmek ve sey-
yarat ı etraf ında döndürmek gibi ha şmet-nümâ eserleri, o dar kay ıt ve mahdut 
berzah içinde gördü ğü güneşe, şuhud-u kalbî ile veremiyor. Belki o âsâr- ı acî-
beyi, eğer o şuurlu farz etti ğimiz üç şey, o kay ıt alt ında gördü ğü güneşe verse 
de, s ırf aklî ve îmânî bir tarzda –ve o mukayyed, ayn- ı mutlak oldu ğunu– bir 
teslîmiyet ile verebilir. Fakat o, insan gibi ak ıllı farz ettiğimiz “ Zühre ”, “Katre ”, 
“Reşha” şu hükümleri, yâni pek büyük âsâr ı güneşlerine isnad etmeleri aklîdir, 
şuhûdî değil. Belki bazen hükm-ü îmânileri, şuhud-u kevniyelerine müsademe 
eder. Pek güçlükle inanabilirler.
İşte hakikate dar gelen ve baz ı köşelerinde hakikatin âzalar ı görünen ve 
hakikatle kar ışık şu temsil içine üçümüz de girmeliyiz. Üçümüz de kendimizi 
“Zühre ”, “Katre ”, “Reşha” farz edece ğiz. Zira onlarda farz etti ğimiz şuur kâfi 
gelmiyor. Biz akl ımızı dahi onlara katmal ıyız. Yâni onlar maddî güne şlerinden 
nas ıl feyiz al ıyorlar, biz de mânevî güne şimizden öyle al ıyoruz, anlamal ıyız.YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ DAL ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------   359
360  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte sen, ey dünyay ı unutmayan ve maddiyata teva ğğul eden ve nefsi ke-
safet peyda eden arkada ş! Sen “ Zühre ” ol. Nas ıl ki o “Zühre çiçe ği”, ziyâ-y ı 
şemsten inhilâl etmi ş bir renk al ıyor. Ve o bir renk içinde şemsin timsâlini ka-
rıştırıp kendine zînetli bir suret giydiriyor. Zira senin istidat ın dahi ona benzer.
Hem şu esbaba dalm ış Eski Said gibi mektepli feylesof ise, kamere â şık 
olan “ Katre ” olsun ki; kamer, güne şten ald ığı ziyâ z ıllini ona verir ve onun 
göz bebe ğine bir nur verir. O da o nur ile parlar. Fakat o “Katre” o nur ile yal-
nız kameri görür, güne şi göremez. Belki îmân ıyla görebilir.
Hem, şu her şeyi doğrudan do ğruya Cenâb- ı Hak’tan bilir, esbâb ı bir 
perde telâkki eder fakir adam, o da “ Reşha” olsun. Öyle bir “Re şha” ki; ken-
di zât ında fakirdir. Hiçbir şeyi yok ki; ona dayan ıp “Zühre” gibi kendine gü-
vensin. Hiçbir rengi yok ki; onunla görünsün. Ba şka şeyleri de tan ımıyor ki, 
ona teveccüh etsin. Hâlis bir safveti var ki; do ğrudan do ğruya güne şin timsâ-
lini göz bebe ğinde sakl ıyor. Şimdi madem biz bu üç şey yerine geçtik; kendi-
mize bakmal ıyız. Bizde ne var? Ne yapaca ğız?..
İşte bak ıyoruz ki: Bir Zât- ı Kerîm, ihsan ıyla bizi gayet derece tezyin ve ten-
vir ve terbiye ediyor. İnsan ise, ihsan edene peresti ş eder. peresti şe lây ık ola-
na, kurbiyyet ister ve görmek talep eder. Öyle ise, her birimiz istidat ımıza göre, 
o muhabbet cazibesiyle sülûk edece ğiz. Ey Zühre-misâl! Sen gidiyorsun, fakat 
çiçek olarak git. İşte gittin. Terakki ede ede, tâ bir mertebe-i külliyeye geldin. 
Güya bütün çiçeklerin hükmüne geçtin. Hâlbuki, “Zühre” kesif bir aynad ır. 
Onda ziyâdaki yedi renk inhilâl ve inkisar eder. şemsin aksini gizler. Sen, sev-
diğin güneşin yüzünü görmekte muvaffak olamazs ın. Çünkü; kay ıtlı olan renk-
ler, hususiyetler, da ğıtıyor, perde çekiyor, gösteremiyor. Sen şu hâlde suretle-
rin, berzahlar ın ortaya girmesiyle ne şet eden firâktan kurtulamazs ın.
Lâkin bir şart ile kurtulabilirsin ki, sen kendi nefsinin muhabbetine dalm ış 
olan başını kald ıras ın ve nefsin mehâsini ile telezzüz ve iftihar eden nazar ını 
çekesin, gökyüzündeki güne şin yüzüne atas ın. Hem, ba şaşağı celb-i r ızık için 
toprağa bakan yüzünü, yukar ıdaki şemse çeviresin. Çünkü; sen, onun ayna-
sısın. Vazifen, aynadarl ıktır. Bilsen, bilmesen, hazine-i rahmet kap ısı olan top-
rak taraf ından senin r ızkın gelecektir.
Evet nas ıl bir çiçek, güne şin küçücük bir aynas ıdır. Şu koca güne ş dahi 
gök denizinde Şems-i Ezelî’nin “Nur” isminden tecelli eden bir lem’an ın kat-
re-misâl bir aynas ıdır.
Ey kalb-i insanî! Sen, nas ıl bir güne şin aynas ı olduğunu bundan bil. Bu 
şart ı yapt ıktan sonra kemâlini bulursun. Fakat güne şi, nefsü’l-emirde nas ıl ise 
öyle göremezsin. O hakikati, ç ıplak anlamazs ın. Belki, senin s ıfatlar ının renk-
leri ona bir renk verir ve kesafetli dürbünün bir suret takar. Ve kay ıtlı kabili-
yetin bir kay ıt alt ına al ır.
Şimdi sen dahi ey katre içine giren hakîm feylesof! Senin katre-i fikrin dür-
bünüyle, felsefenin merdiveniyle tâ kamere kadar terakki ettin, kamere gir-din. Bak, kamer kendi zât ında kesafetli, zulümâtl ıdır. Ne ziyâs ı var, ne hayat ı. 
Senin sa’yin beyhude, ilmin faydas ız gitti. Sen yeisin zulümât ından ve kimse-
sizliğin vahşetinden ve ervâh- ı habîsenin iz’acat ından ve o vah şetin dehşetin-
den şu şartlar ile kurtulabilirsin ki; tabiat gecesini terk edip hakikat güne şine 
teveccüh etsen ve yakînen inansan ki, şu gece nurlar ı gündüz güne şinin ışık-
lar ının gölgeleridir... Bu şart ı yapt ıktan sonra, sen kemâlini bulursun. Fakir ve 
karanl ıklı kamer yerine, ha şmetli güne şi bulursun. Fakat sen dahi öteki arka-
daşın gibi, güne şi safi göremezsin. Belki senin akl ın ve felsefen, ünsiyet ve ül-
fet ettikleri perdeler arkas
ında ve ilim ve hikmetin nescetti ği hicablar ın halfin-
de ve kabiliyetin verdi ği bir renk içinde görebilirsin.
İşte Reşha-misâl üçüncü arkada şınız ki, hem fâkirdir, hem renksizdir. 
Güneş’in hararetiyle çabuk tebahhur eder, enâniyetini b ırak ır, buhara biner, 
havaya ç ıkar. İçindeki madde-i kesife; nâr- ı aşk ile ateş al ır, ziyâ ile nura dö-
ner. O ziyân ın cilvelerinden gelen bir şuaa yap ışır, yanaşır. Ey Reşha-misâl! 
Madem do ğrudan do ğruya güne şe aynadarl ık ediyorsun, sen hangi merte-
bede bulunsan bulun, ayn- ı şemse kar şı aynelyakîn bir tarzda, sâfi bak ılacak 
bir delik, bir pencere bulursun. Hem o şemsin âsâr- ı acîbesini ona vermekte 
müşkülat çekmeyeceksin. Ona lây ık haşmetli evsaf ını tereddütsüz verebilirsin. 
Saltanat- ı zâtiyesinin deh şetli âsâr ını ona vermekte, hiçbir şey senin elinden 
tutup ondan vazgeçiremez. Seni ne berzahlar ın darl ığı, ne kabiliyetlerin kay-
dı, ne aynalar ın küçüklü ğü seni şaşırtmaz; hilâf- ı hakikate sevk etmez. Çünkü 
sen, sâfi, hâlis, do ğrudan do ğruya ona bakt ığın için anlam ışsın ki, mazharlar-
da görünen ve aynalarda mü şâhede olunan güne ş değil, belki bir nevi cilvele-
ridir, bir çe şit renkli akisleridir. Çendan o akisler onun unvanlar ıdır. Fakat bü-
tün âsâr- ı haşmetini gösteremiyorlar. İşte şu hakikatle kar ışık temsilde, böyle 
başka başka üç tarîk ile kemâle gidilir. Ve o kemâlât ın mezâyâs ında ve mer-
tebe-i şuhudun tafsilât ında başka başkad ırlar. Fakat neticede ve Hakk’a iz’-
an ve hakikati tasdikte ittifak ederler. İşte, nas ıl bir gece adam ı ki, hiç güne-
şi görmemi ş. Yaln ız kamer aynas ında bir gölgesini görüyor. Güne şe mahsus 
haşmetli ziyây ı, dehşetli cazibeyi akl ına s ığıştıram ıyor. Belki görenlere teslim 
olup taklid ediyor. Öyle de: Verâset-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  ile Kadîr YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ DAL ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------   361
362  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ve Muhyî gibi isimlerin mertebe-i uzmas ına yetişmeyen, ha şr-i âzam’ ı ve k ıyâ-
met-i kübrây ı taklidî olarak kabul eder, “Aklî bir mesele de ğildir” der. Çünkü; 
hakikat-i Ha şir ve K ıyâmet, ism-i âzam’ ın ve baz ı esmân ın derece-i âzam ının 
mazhar ıdır. Kimin nazar ı oraya ç ıkmazsa taklide mecburdur. Kimin fikri ora-
ya girse, Ha şir ve K ıyâmet’i, gece-gündüz, k ış ve bahar derecesinde kolay gö-
rür, itmi’nân- ı kalb ile kabul eder.
İşte şu s ırdand ır ki: Haşir ve K ıyâmet’i en âzam mertebede, en ekmel taf-
sîlâtla Kur’ân zikrediyor. Ve ism-i âzam’ ın mazhar ı olan Peygamberimiz (aley-
hissalâtü vesselâm)  ders veriyor. Ve eski peygamberler ise, hikmet-i ir şâd ın iktiza-
sıyla, bir derece basit ve ibtidâî bir hâlde olan ümmetlerine Ha şr’i, en âzam 
bir derecede, en geni ş bir tafsilâtla ders vermemi şler. Hem şu s ırdand ır ki; bir 
kısım ehl-i velâyet, baz ı erkân- ı îmâniyeyi mertebe-i uzmas ında görmemi ş-
ler veya gösterememi şler. Hem şu s ırdand ır ki, Mârifetullah’da derecât- ı âri-
fîn çok tefavüt ediyor. Daha bunlar gibi çok esrar şu hakikatten inki şaf eder. 
Şimdi şu temsil, hem bir derece hakikati ihsas etti ğinden, hem hakikat çok ge-
niş ve çok derin oldu ğundan biz dahi temsil ile iktifa ediyoruz. Haddimizin ve 
tâkatimizin fevk ınde olan esrârâ giri şmeyeceğiz.
Üçüncü Dal
Kıyâmet alâmetlerinden ve âhir zaman vukuat ından ve baz ı âmâlin fazi-
let ve sevaplar ından bahseden ehâdis-i şerife güzelce anla şılmad ığından, ak ıl-
lar ına güvenen bir k ısım ehl-i ilim onlar ın bir k ısm ına “zay ıf” veya “mevzu” 
demişler. Îmân ı zay ıf ve enaniyeti kavî bir k ısım da, inkâra kadar gitmi şler.
Şimdi tafsile giri şmeyeceğiz. Yaln ız “On İki Asl ”ı beyan ederiz.
Birinci As ıl
Yirminci Söz’ün âhirindeki suâl ve cevapta izah etti ğimiz meseledir. İcmali 
şudur ki: Din bir imtihand ır, bir tecrübedir. Ervah- ı âliyeyi, ervâh- ı sâfileden 
tefrik eder. Öyle ise, ileride herkese göz ile görülecek vukuat ı öyle bir tarzda 
bahsedecek ki; ne bütün bütün meçhul kals ın, ne de bedihî olup herkes ister 
istemez tasdike mecbur kals ın. Akla kap ı açacak, ihtiyar ı elinden almayacak. 
Zira, eğer tamamen bedâhet derecesinde bir alâmet-i k ıyâmet görülse, her-
kes tasdike muztar olsa; o vakit kömür gibi bir istidat, elmas gibi bir istidat ile beraber kal ır. S ırr- ı teklif ve netice-i imtihan zâyi olur. İşte bunun için Mehdî 
ve Süfyan meseleleri gibi çok meselelerde çok ihtilâf olmu ş. Hem, rivâyat da-
hi çok muhteliftir, birbirine z ıd hükümler olmu ş.
İkinci As ıl
Mesâil-i İslâmiye’nin tabakat ı vard ır. Biri, bürhân- ı kat’î istese; di ğeri bir 
zann- ı galibî ile iktifa eder. Ba şkas ı yaln ız bir kabul-ü teslimî ve reddetmemek 
ister. Öyle ise, esâsât- ı îmâniyeden olmayan mesâil-i fer’iye veya vukuat- ı 
zamaniyenin her birinde bir iz’an- ı yakîn ile bir bürhân- ı kat’î istenilmez. 
Belki yaln ız reddetmemek ve teslimiyetle ili şmemektir.
Üçüncü As ıl
Zaman- ı Sahabede Benî İsrâil ve Nasârâ ulemâlar ından çoğu İslâmiyet’e 
girdiler. Eski mâlûmatlar ı dahi onlarla beraber Müslüman oldu. Baz ı hilâf- ı 
vâki mâlûmat- ı sâb ıkalar ı, İslâmiyet’in mal ı olarak tevehhüm edildi.
364  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Dördüncü As ıl
Ehâdis-i Şerife râvilerinin baz ı kavilleri veyahut istinbat ettikleri mânâlar ı, 
metn-i hadîsten telâkki ediliyordu. Hâlbuki insan hatâdan hâlî olmad ığı için, hi-
lâf- ı vâki baz ı istinbatlar ı veya kavilleri hadîs zannedilerek zaaf ına hükmedilmi ş.
Beşinci As ıl
1َīĻِàَّïَéُĨ ĹِÝَّĨأُ ĹِĘ إِنَّ yâni 2َīĻِĩَıْĥُĨ sırrınca baz ı ehl-i keşif ve ehl-i velâyet 
olan muhaddîsîn-i muhaddesûn ilhamlar ıyla gelen baz ı meâni, hadîs telâkki 
edilmiş. Hâlbuki ilham- ı evliya –baz ı ar ızalarla– hatâ olabilir. İşte bu neviden 
bir k ısım hilâf- ı hakikat ç ıkabilir.
Alt ınc ı As ıl
Beyne’n-nâs i ştihar bulmu ş baz ı hikâyeler bulunuyor ki; durûb-u emsâl 
hükmüne geçer. Hakikî mânâs ına bak ılmaz. Ne maksat için sevk edilir, ona 
bak ılır. İşte bu neviden beyne’n-nâs teârüf etmi ş baz ı kıssa ve hikâyat ı, Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  bir maksad- ı irşâdî için, temsil ve kinâye nev’inden 
zikredivermi ş. Şu nevi meselelerin mânâ-y ı hakikîsinde kusur varsa, örf ve 
âdât- ı nâsa aittir ve teârüf ve tesamu-i umûmiye racidir.
Yedinci As ıl
Pekçok te şbih ve temsiller bulunuyor ki, mürûr-u zamanla veya ilmin 
elinden cehlin eline geçmesiyle hakikat-i maddiye telâkki ediliyor. Hatâya dü-şer. Meselâ: “Sevr” ve “Hût” isminde ve âlem-i misâlde sevr ve hût timsâlinde 
berrî ve bahrî hayvanât nâz ırlar ından iki melâiketullah
3, âdeta bir koca öküz 
ve cismânî bir bal ık zannedilerek hadîse ili şilmiş. Hem meselâ: Bir vakit hu-
zur-u nebevî’de derin bir ses i şitildi. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman 
etti ki: “Bu gürültü, yetmi ş senedir yuvarlan ıp tâ ancak bu dakika cehenne-
min dibine dü şen bir taşın gürültüsüdür.”4 İşte bu hadîsi i şiten, hakikate vâs ıl 
olmayan inkâra sapar. Hâlbuki yirmi dakika o hadîsten sonra katiyen sabit-
1 “Ümmetim içerisinde ilhama mazhar kimseler vard ır.” (el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  
13/174. Ayr ıca bkz.: Buhârî, fezâilü ashâb  6; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  23)
2 İlhama mazhar olanlar.
3 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/636; İbni Abdilberr, et-
Temhîd  4/9; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  8/131 (Bezzar’dan naklen).
4 Müslim, cennet  31; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/341, 346.
tir ki: Biri geldi, Resûl-i Ekrem’e (aleyhisselâm)  dedi ki: “Me şhur münâf ık, yirmi 
dakika evvel öldü.” Yetmi ş yaşına giren o münâf ık cehennemin bir ta şı ola-
rak bütün müddet-i ömrü, tedennîde esfel-i sâfilîne, küfre sukuttan ibaret ol-duğunu gayet belî ğane bir surette Resûl-i Ekrem 
(aleyhisselâm)  beyan etmi ştir. 
Cenâb- ı Hak, o vefat dakikas ında o sesi i şittirip ona alâmet etmi ştir.
Sekizinci As ıl
Cenâb- ı Hakîm-i Mutlak, şu dâr- ı tecrübe ve meydan- ı imtihanda çok mü-
him şeyleri, kesretli e şya içinde sakl ıyor. O saklamakla çok hikmetler, çok mas-
lahatlar ba ğlıdır. Meselâ: Leyle-i Kadr’i, umum Ramazan’da;1 saat-i icâbe-i du-
ay ı, Cuma gününde;2 makbul velîsini, insanlar içinde; eceli, ömür içinde3 ve k ı-
yâmetin vaktini, ömr-ü dünya içinde4 saklam ış. Zira ecel-i insan muayyen olsa, 
yar ı ömrüne kadar gaflet-i mutlaka, yar ıdan sonra dara ğac ına ad ım ad ım git-
mek gibi bir deh şet verecek. Hâlbuki, âhiret ve dünya müvazenesini muhafaza 
etmek ve her vakit havf u recâ ortas ında bulunmak maslahat ı iktiza eder ki; her 
dakika hem ölmek, hem ya şamak mümkün olsun. Şu hâlde müphem tarzdaki 
yirmi sene müphem bir ömür, bin sene muayyen bir ömre müreccaht ır.
İşte k ıyâmet dahi, şu insan- ı ekber olan dünyan ın ecelidir. E ğer vakti ta-
ayyün etseydi, bütün kurûn-u ûlâ ve vustâ, gaflet-i mutlakaya dalacak idiler ve kurûn-u uhrâ, deh şette kalacakt ı. İnsan nas ıl hayat- ı şahsiyesiyle, hanesi-
nin ve köyünün bekas ıyla alâkadard ır; öyle de, hayat- ı içtimaiye ve nev’iye-
siyle, küre-i arz ın ve dünyan ın yaşamas ıyla alâkadard ır.
Kur’ân 
5ُÙَĐَّאùĤا ِÛَÖَóَÝْĜاِ der. “K ıyâmet yak ınd ır.” ferman ediyor.
Bin bu kadar sene geçtikten sonra gelmemesi, yak ınlığına halel vermez. 
Zira K ıyâmet, dünyan ın ecelidir. Dünyan ın ömrüne nisbeten bin veya iki bin 
sene, bir seneye nisbetle bir-iki gün veya bir-iki dakika gibidir. Saat-i k ıyâmet 
yaln ız insâniyetin eceli de ğil ki, onun ömrüne nisbet edilip baîd görülsün. İşte 
bunun içindir ki, Hakîm-i Mutlak, k ıyâmet’i; “mu ğayyebât- ı hamse”den6 ola-
1 Bkz.: Buhârî, îmân  36, fazlü leyleti’l-kadr  2, 3, ta’bîr  8; Müslim, sıyâm 205-213.
2 Bkz.: Buhârî, cum’a  37, talâk  24, deavât  61; Müslim, cum’a  13-15.
3 Bkz.: Lokman sûresi, 31/34; Buhârî, istiskâ  29, tefsîru sûre (6)  1, (13) 1, (31) 2, tevhîd  4; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  2/24, 52, 58, 122.
4 Bkz.: A’râf sûresi, 7/187; Lokman sûresi, 31/34; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/389.
5 Bkz.: Kamer sûresi, 54/1.
6 Bkz.: Lokman sûresi, 31/34; Buhârî, istiskâ  29, tefsîru sûre (6)  1, (13) 1, (31) 2, tevhîd  4; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  2/24, 52, 58, 122.YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / ÜÇÜNCÜ DAL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------   365
366  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
rak ilminde sakl ıyor. İşte bu ibham s ırrındand ır ki; her as ır, hattâ asr- ı haki-
kat-bîn olan asr- ı saadet dahi daima K ıyâmet’ten korkmu şlar. Hattâ baz ılar ı: 
“Şerâiti hemen hemen ç ıkm ış.” demişler.
İşte bu hakikati bilmeyen insafs ız insanlar derler ki : “Âhiretin tafsilâ-
tını ders alan müteyakk ız kalbli, keskin nazarl ı olan sahabelerin fikir-
leri, niçin bin sene hakikatten uzak olarak fikirleri dü şmüş gibi, istik-
bâl-i dünyevîde bin dört yüz sene sonra gelecek bir hakikati as ırlar ın-
da karîb zannetmi şler?”
Elcevap Elcevap : Çünkü: Sahabeler, feyz-i sohbet-i Nübüvvet’ten herkesten zi-
yade dâr- ı âhireti dü şünerek, dünyan ın fenas ını bilerek, k ıyâmetin ibham- ı 
vaktindeki hikmet-i ilâhiyeyi anlayarak ecel-i şahsî gibi dünyan ın eceline kar-
şı dahi daima muntaz ır bir vaziyet alarak, âhiretlerine ciddî çal ışmışlar. Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) : “Kıyâmeti bekleyiniz, intizar ediniz. ”1 tekrar et-
mesi, şu hikmetten ileri gelmi ş bir irşâd- ı nebevî’dir. Yoksa vuku-u muayyene 
dair bir vahyin hükmüyle de ğildir ki, hakikatten uzak olsun. İllet ayr ıdır, hik-
met ayr ıdır. İşte Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın bu nevi sözleri hikmet-i ib-
hamdan ileri geliyor.
Hem şu s ırdand ır ki; Mehdî, Süfyan gibi âhir zamanda gelecek e şhaslar ı çok 
zaman evvel, hattâ, tâbiîn zaman ında onlar ı beklemişler, yetişmek emelinde bu-
lunmuşlar. Hattâ baz ı ehl-i velâyet “Onlar geçmi ş.” demişler. İşte bu da K ıyâmet 
gibi, hikmet-i ilâhiye iktiza eder ki; vakitleri taayyün etmesin. Çünkü; her za-man, her as ır, kuvve-i mâneviyyenin takviyesine medâr olacak ve yeisten kurta-
racak “Mehdî” mânâs ına muhtaçt ır. Bu mânâda her asr ın bir hissesi bulunmak 
lâz ımd ır. Hem gaflet içinde fenalara uymamak ve lâkaydl ıkta nefsin dizginini b ı-
rakmamak için, nifak ın başına geçecek müthi ş şah ıslardan her as ır çekinmeli ve 
korkmal ı. Eğer tâyin edilseydi, maslahat- ı irşâd- ı umumî zâyi olurdu.
Şimdi, Mehdî gibi e şhâs ın hakk ındaki rivâyât ın ihtilâfât ı ve s ırrı şudur ki: 
Ehâdîsi tefsir edenler, metn-i ehadîsi, tefsirlerine ve istinbatlar ına tatbik etmi ş-
ler. Meselâ: Merkez-i saltanat o vakit Şam’da veya Medîne’de oldu ğundan, 
vukuat- ı Mehdiye veya Süfyâniye’yi merkez-i saltanat civar ında olan Basra, 
Kûfe, Şam gibi yerlerde tasavvur ederek öyle tefsir etmi şler. Hem de o e şha-
sın şahs- ı mânevîsine veya temsil ettikleri cemaate âit âsâr- ı azîmeyi o e şha-
sın zâtlar ında tasavvur ederek öyle tefsir etmi şler ki, o e şhas- ı hârika ç ıktıkla-
rı vakit bütün halk onlar ı tan ıyacak gibi bir şekil vermi şler. Hâlbuki demi ştik: 
Bu dünya tecrübe meydan ıdır. Akla kap ı aç ılır, fakat ihtiyar ı elinden al ınmaz. 
1 Buhârî, ilim 2, rikak  35; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/361
Öyle ise, o e şhas, hattâ o müthi ş Deccal dahi ç ıktığı zaman çoklar ı, hattâ ken-
disi de bidayeten Deccal oldu ğunu bilmez. Belki nur-u îmân ın dikkatiyle, o 
eşhas- ı âhir zaman tan ınabilir.
Alâmet-i K ıyâmet’ten olan Deccal hakk ında hadîs-i şerifte: “ Birinci gü-
nü bir sene, ikinci günü bir ay, üçüncü günü bir hafta, dördüncü günü eyyam- ı saire gibidir.
1 Çıktığı zaman dünya i şitir.2 Kırk günde dünyay ı ge-
zer.3” rivayet ediliyor. İnsafs ız insanlar bu rivayete muhâl demi şler. Hâşâ şu 
rivayetin inkâr ve iptaline gitmi şler. Hâlbuki: –4ِّٰųا َïْĭِĐ ُħْĥِđْĤوَا –hakikati şu ol-
mak gerektir ki: Âlem-i küfrün en kesafetlisi olan şimalde, tabiiyyûnun fikr-i 
küfrîsinden süzülen bir cereyan- ı azîmin ba şına geçecek ve ulûhiyeti inkâr 
edecek bir şahs ın, Şimal taraf ından ç ıkmas ına işaret ve şu işaret içinde bir 
remz-i hikmet vard ır ki, kutb-u Şimalî’ye yak ın dairede bütün sene, bir gece 
bir gündüzdür. Alt ı ay ı gece, alt ı ay ı gündüzdür. “Deccal’ ın bir günü bir sene-
dir.” o daire yak ınında zuhuruna i şarettir. “İkinci günü bir ayd ır.” demekten 
murad, Şimal’den bu tarafa geldikçe bazen olur yaz ın bir ay ında güne ş gurub 
etmez. Şu dahi, Deccal Şimal’den ç ıkıp âlem-i medeniyet taraf ına tecavüzü-
ne işarettir. Günü Deccal’a isnad etmekle şu işarete işaret eder. Daha bu ta-
rafa geldikçe bir haftada güne ş gurub etmiyor. Daha gele gele tulû’ ve gurub 
ortas ında üç saat devam ediyor. Ben Rusya’da esârette iken böyle bir yerde 
bulundum. Bize yak ın, bir hafta güne ş gurub etmeyen bir yer vard ı. Seyir için 
oraya gidiyorlard ı. “Deccal’ ın ç ıktığı vakit, umum dünya i şitecek.” olan kayd ı, 
telgraf ve radyo halletmi ştir. K ırk günde gezmesini de, merkebi olan şimendi-
fer ve tayyare halletmi ştir. Eskiden bu iki kayd ı muhâl gören mülhidler, şim-
di âdi görüyorlar!..
Alâmet-i K ıyâmet’ten olan Ye’cüc ve Me’cüc’e ve Sedd’e dair, bir risale-
de bir derece tafsilen yazd ığımdan ona havale edip şurada yaln ız şunu deriz 
ki: Eskiden Mançur, Mo ğol unvan ıyla içtimaat- ı beşeriyeyi zîr u zeber eden 
tâifeler ve Sedd-i Çinî’nin yap ılmas ına sebebiyet verenler, k ıyâmete yak ın yi-
ne anarşistlik gibi bir fikirle medeniyet-i be şeriyeyi zîr u zeber edecekleri, ri-
vayetlerde vard ır.
1 Bkz.: Müslim,  fiten 110; Tirmizî,  fiten 59; Ebû Dâvûd, melâhim  14; İbni Mâce,  fiten 33; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  4/181.
2 Bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  4/573.
3 Bkz.: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/496; et-Taberânî, el-Mu‘cemü’l-kebîr  11/313; ed-Deylemî, el-
Müsned  2/237; Nuaym İbni Hammâd, el-Fiten  2/543.
4 Gerçek bilgi Allah kat ındad ır.YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / ÜÇÜNCÜ DAL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------   367
368  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Baz ı mülhidler derler : “Bu kadar acâibi yapan ve yapacak tâifeler 
nerede?”
Elcevap Elcevap : Çekirge gibi bir âfât, bir mevsimde pek çok kesretle bulunur. 
Mevsim de ğiştikçe memleketi fesada veren kesretli o tâifelerin hakikatleri, 
mahdut baz ı ferdlerde saklan ıyor. Yine zaman ı geldikçe emr-i ilâhî ile o mah-
dut ferdlerden gayet kesretli ayn ı fesat yine ba şlar. Güya onlar ın hakikat-i mil-
liyetleri inceliyor, kopmuyor. Yine mevsimi geldikçe zuhur ediyor. Aynen öy-le de; bir zaman dünyay ı herc ü merc eden o tâifeler, izn-i ilâhî ile mevsimi 
geldiği vakit ayn ı o tâife, medeniyet-i be şeriyeyi herc ü merc edecekler. Fakat 
onlar ın muharrikleri ba şka bir surette tezâhür eder.
1ُّٰųا َّźإِ َÕْĻَĕْĤا ُħَĥْđَĺ َź
Dokuzuncu As ıl
Mesâil-i îmâniyeden bir k ısm ın netâici, şu mukayyed ve dar âleme bakar. 
Diğer bir k ısm ı, geniş ve mutlak olan âlem-i âhirete bakar. Amellerin fazilet 
ve sevab ına dair ehâdîs-i şerifenin bir k ısm ı terğib ve terhibe münasip bir tesir 
vermek için belâgatl ı bir üslûpta geldi ğinden, dikkatsiz insanlar onlar ı müba-
lağalı zannetmi şler. Hâlbuki bütün onlar ayn- ı hak ve mahz- ı hakikat oldukla-
rından mücazefe ve mübala ğa, içlerinde yoktur. Ezcümle, en ziyade insafs ız-
lar ın zihnini kurcalayan şu hadîstir ki:
2אءٍƯĨ َÙَĐْóُä َאıْĭِĨ ُóِĘْכَאĤا ِبَóَü َאĨ ٍÙَĄĳُđَÖ َאحَĭَä ِّٰųا َïْĭِĐ َאĻْĬُّïĤا ِÛَĬوُزِ ْĳَĤ
–ev kemâ kal– meâl-i şerîfi: “ Dünyan ın Cenâb- ı Hakk’ ın yan ında bir sinek 
kanad ı kadar k ıymeti olsa idi, kâfirler bir yudum suyu ondan içmeyecek 
idiler. ” hakikati şudur ki: ِّٰųا َïْĭِĐ tâbiri, âlem-i bekadan demektir. Evet âlem-i 
bekadan bir sinek kanad ı kadar bir nur madem ebedîdir; yeryüzünü doldura-
cak muvakkat bir nurdan daha çoktur.3 Demek koca dünyay ı bir sinek kana-
dıyla müvazene de ğil, belki herkesin k ısac ık ömrüne yerle şen hususî dünya-
sını, âlem-i bekadan bir sinek kanad ı kadar daimî bir feyz-i ilâhîye ve bir ih-
san- ı ilâhîye müvazeneye gelmedi ği demektir.
1 Hiç kimse gayb ı bilemez, gayb ı yaln ız Allah bilir.
2 Buhârî, tefsîru sûre (18)  6; Müslim, münafikûn  18, zühd  13.
3 Bkz.: Buhârî, cihâd  73, bed’ü’l-halk  8, rikak  2; Tirmizî, cihâd  17, 25, tefsîru sûre (3)  22, (56) 1; İbni 
Mâce, zühd  30; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/310, 438, 3/142, 434, 5/330, 337, 339.
Hem, dünyan ın iki yüzü var; belki üç yüzü var. Biri, Cenâb- ı Hakk’ ın 
esmâs ının aynalar ıdır. Diğeri, âhirete bakar; âhiret tarlas ıdır. Diğeri, fenâ-
ya, ademe bakar. Bildi ğimiz, marzî-yi ilâhî olmayan ehl-i dalâletin dünyas ı-
dır. Demek esmâ-y ı hüsnân ın aynalar ı ve mektubat- ı Samedâniye ve âhiretin 
mezraas ı olan koca dünya1 değil; belki âhirete z ıd ve bütün hatîât ın menşeî 
ve beliyyât ın menba ı olan dünya-perestlerin dünyas ının âlem-i âhirette ehl-i 
îmâna verilen sermedî bir zerresine de ğmediğine işarettir.
İşte en doğru ve ciddî şu hakikat nerede ve insafs ız ehl-i ilhâd ın fehmet-
tikleri mânâ nerede! O insafs ız ehl-i ilhâd ın en mübala ğa, en mücazefe zan-
nettikleri mânâ nerede!..
Hem meselâ: İnsafs ız ehl-i ilhâd ın mübala ğa zannettikleri hattâ muhâl 
bir mübala ğâ ve mücazefe tevehhüm ettikleri biri de, amellerin sevab ına da-
ir ve baz ı sûrelerin faziletleri hakk ında gelen rivâyetlerdir. Meselâ: “Fâtiha’n ın 
Kur’ân kadar sevab ı vard ır.”2 “Sûre-i İhlas, sülüs-ü Kur’ân”3 “Sûre-i
4َْرْضُ﴾Ŷا ِÛَĤِõْĤزُ ﴿إِذَا ,rub’u”5, “Sûre-i 6ُونَ﴾óِĘْכَאĤا َאıُّĺأَ אƯĺ ْģُĜ﴿ ,rub’u”7, “Sûre-i 
Yâsîn, on defa Kur’ân kadar..”8 olduğuna rivayet vard ır.
İşte insafs ız ve dikkatsiz insanlar demi şler ki : “Şu muhâldir. Çünkü; 
Kur’ân içinde Yâsîn ve öteki faziletli olanlar da vard ır. Onun için mâ-
nâs ız olur?”
Elcevap Elcevap : Hakikati şudur ki: Kur’ân- ı Hakîm’in her bir harfinin bir sevab ı 
var, bir hasenedir9 Fazl- ı ilâhîden o harflerin sevab ı sünbüllenir, bazen on tane 
verir, bazen yetmi ş, bazen yedi yüz (Âyetü’l-Kürsî harfleri gibi), bazen bin be ş 
yüz (Sûre-i İhlâs’ ın harfleri gibi), bazen on bin (Leyle-i Berât’ta okunan âyetler 
ve makbûl vakitlere tesadüf edenler gibi) ve bazen otuz bin, meselâ ha şhaş to-
humunun kesreti misillü (Leyle-i Kadir’de okunan âyetler gibi). Ve “ O gece bin 
aya mukabil ”10 işaretiyle, bir harfinin o gecede otuz bin sevab ı olur anla şılır.
1 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.
2 Bkz.: Buhârî, tefsîru sûre (1)  1, (15) 3, fezâilü’l-Kur’ân  9; Tirmizî, sevâbü’l-Kur’ân  1; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  4/211.
3 Buhârî, fezâilü’l-Kur’ân  13; Tirmizî, sevâbü’l-Kur’ân  10, 11; Ebû Dâvûd,  vitr 18; Nesâî, iftitah  69; 
İbni Mâce, edeb  52.
4 “Yer (o müthi ş depremiyle) sars ıldığı zaman..” (Zilzâl sûresi, 99/1)
5 Tirmizî, sevâbü’l-Kur’ân  10; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/147, 221.
6 “De ki: “Ey kâfirler!” (Kâfirûn sûresi, 109/1)
7 Tirmizî, sevâbü’l-Kur’ân  10; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/147, 221.
8 Tirmizî, sevâbü’l-Kur’ân  7.
9 Tirmizî, fezâilü’l-Kur’ân  16; Dârimî, fezâilü’l-Kur’ân  1.
10 Kadir sûresi, 97/3YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / ÜÇÜNCÜ DAL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------   369
370  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte Kur’ân- ı Hakîm, tezâuf-u sevab ıyla beraber elbette müvazeneye gel-
mez ve gelemiyor. Belki as ıl sevab ile baz ı sûrelerle müvazeneye gelebilir. 
Meselâ: İçinde m ısır ekilmiş bir tarla farz edelim ki, bin tane ekilmi ş. Baz ı hab-
beleri yedi sünbül vermi ş farz etsek, her bir sünbülde yüzer tane olmu ş ise, o 
vakit tek bir habbe bütün tarlan ın iki sülüsüne mukabil oluyor. Meselâ: Birisi 
de on sünbül vermi ş, her birinde iki yüz tane vermi ş, o vakit bir tek habbe as ıl 
tarladaki habbelerin iki misli kadard ır. Ve hâkezâ k ıyas et.
Şimdi Kur’ân- ı Hakîm’i, nuranî, mukaddes bir mezraa-y ı semaviye ta-
savvur ediyoruz. İşte her bir harfi as ıl sevab ıyla birer habbe hükmünde-
dir. Onlar ın sünbülleri nazara al ınmayacak. Sûre-i Yâsîn, İhlâs, Fâtiha,
1ُونَ﴾óِĘْכَאĤا َאıُّĺأَ אƯĺ ْģُĜ﴿ ,2َْرْضُ﴾Ŷا ِÛَĤِõْĤزُ ﴿إِذَا gibi sair faziletlerine dair rivayet 
edilen sûre ve âyetlerle müvazene edilebilir. Meselâ: Kur’ân- ı Hakîm’in üç yüz 
bin alt ı yüz yirmi harfi oldu ğundan, Sûre-i İhlâs besmele ile beraber altm ış do-
kuzdur. Üç defa altm ış dokuz, iki yüz yedi harftir. Demek Sûre-i İhlâs’ ın her 
bir harfinin haseneleri, bin be ş yüze yak ınd ır. İşte Sûre-i Yâsîn’in hurufât ı he-
sap edilse, Kur’ân- ı Hakîm’in mecmû-u hurufât ına nisbet edilse ve on defa 
muzaaf olmas ı nazara al ınsa şöyle bir netice ç ıkar ki: Yâsîn-i Şerif’in her bir 
harfi takriben be ş yüze yak ın sevab ı vard ır. Yâni o kadar hasene say ılabilir. 
İşte buna k ıyasen başkalar ını dahi tatbik etsen, ne kadar latîf ve güzel ve do ğ-
ru ve mücazefesiz bir hakikat oldu ğunu anlars ın.
Onuncu As ıl
Ekser tâife-i mahlûkatta oldu ğu gibi ef’âl ve âmâl-i be şeriyede baz ı hârika 
fertler bulunur. O fertler e ğer iyilikte ileri gitmi şse o nevilerin medâr- ı fahrle-
ridir. Yoksa, medâr- ı şeametleridir. Hem gizleniyorlar. Âdeta birer şahs- ı mâ-
nevî, birer gaye-i hayâl hükmüne geçerler. Sair fertlerin her birisi o olmaya çal ışır ve o olmak ihtimali var. Demek o mükemmel hârika fert, mutlak, müp-
hem bulunup her yerde bulunmas ı mümkün... Şu ibham îtibar ıyla mant ık-
ça kaziyye-i mümkine suretinde külliyetine hükmedilebilir. Yâni her bir amel, şöyle bir netice verebilmesi mümkündür. Meselâ: “
Kim iki rek’at namaz ı fi-
lan vakitte k ılsa, bir Hac kadard ır.”3 İşte iki rek’at namaz baz ı vakitte bir 
Hacca mukabil geldi ği hakikattir. Her bir-iki rek’at namazda bu mânâ külliyet 
1 “De ki: “Ey kâfirler!” (Kâfirûn sûresi, 109/1)
2 “Yer (o müthi ş depremiyle) sars ıldığı zaman..” (Zilzâl sûresi, 99/1)
3 Tirmizî, cum’a  59.
ile mümkündür. Demek şu nevideki rivâyetler, vukuu bilfiil daimî ve küllî de-
ğil. Zira kabulün madem şartlar ı vard ır; külliyet ve daimîlikten ç ıkar. Belki ya 
bilfiil muvakkatt ır, mutlakt ır veyahut mümkinedir, külliyedir. Demek şu ne-
vi ehâdîsteki külliyet ise, imkân itibar ıylad ır. Meselâ: “ Gıybet, katl gibidir. ”1 
Demek g ıybette öyle bir ferd bulunur ki, katl gibi bir zehr-i kâtilden daha mu-
zırdır. Meselâ: “ Bir güzel söz, bir abdi âzad etmek gibi bir sadaka-i azîme-
nin yerine geçer. ”2 Şimdi terğib ve teşvik için o müphem ferd-i mükemmel, 
mutlak bir surette her yerde bulunmas ının imkân ını, vâki bir surette göster-
mekle hayra şevki ve şerden nefreti tahrik etmektir. Hem de şu âlemin mikya-
sıyla, âlem-i ebedînin şeyleri tart ılmaz. Buran ın en büyü ğü, oran ın en küçü-
ğüne müvazi gelemez. Sevab- ı âmâl o âleme bakt ığı için, dünyevî nazar ımız 
ona dar geliyor. Akl ımıza s ığıştıram ıyoruz.
Meselâ:
3ُونَóٰİوَ ĵٰøĳُĨ َابِĳَà ُģْáِĨ ُįَĤ َĹِĉْĐأُ َاñٰİ َأَóَĜ ْīَĨ
Yâni:
 َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ אءُƯĺِóْ×ْכِĤا ُįَĤوَ َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ َ،īĻِĄَْرَŶا وَرَبِّ َاتِĳٰĩَّùĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
 ُÙَĩَčَđْĤا ُįَĤوَ َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ َ،īĻِĄَْرَŶا وَرَبِّ َاتِĳٰĩَّùĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ. ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ
4ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ َاتِĳٰĩَّùĤا رَبُّ ْכُĥُĩْĤا ُįَĤوَ. ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ
İnsafs ız ve dikkatsizlerin en ziyade nazar- ı dikkatini celbeden şu gibi riva-
yetlerdir. Hakikati şudur ki: Dünyada dar nazar ımızla, k ısac ık fikrimizle Mûsâ 
ve Hârun (aleyhimesselâm) ’ın sevablar ını ne derece tasavvur ediyoruz, biliyoruz. 
Âlem-i ebediyette Rahîm-i Mutlak, saadet-i ebediyede nihayetsiz ihtiyaç için-de bir abdine bir tek virde mukabil verece ği hakikat-i sevab, o iki Zât’ ın sevap-
lar ına –fakat daire-i ilmimize ve tahminimize giren sevaplar ına– müsavi olabi-
lir. Meselâ: Bedevî, vah şi bir adam hiç padi şah ı görmemi ş. Saltanat ha şmetini 
bilmiyor. Bir köyde bir a ğay ı nas ıl tasavvur eder, o mahdut fikriyle bir pâdi şah ı 
1 ed-Deylemî, el-Müsned  3/116.
2 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  7/230; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  6/124.
3 Kim bu duay ı okursa, ona Mûsâ ve Harun (aleyhimesselâm) ’ın sevab ı kadar sevab verilir. (el-
Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.263)
4 Bütün hamdler, övgüler göklerin ve yerlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur. Göklerde ve yerde büyük-
lük âlemlerin Rabbi olan O’na mahsustur. O, sonsuz izzet ve hikmet sahibidir. Bütün hamdler, övgüler göklerin ve yerlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur. Göklerde ve yerde azamet sadece âlemlerin Rabbi olan O’na aittir. O, sonsuz izzet ve hikmet sahibidir. Mülk sadece O’nundur. O göklerin Rabbidir ve sonsuz izzet ve hikmet sahibidir. (el-Gümü şhânevî, 
Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.262-263)YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / ÜÇÜNCÜ DAL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------   371
372  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ondan büyükçe bir a ğa kadar bilir. Hattâ bizde sâde-dil bir tâife var ki, eskiden 
diyorlard ı ki: “Padi şah, kendi oca ğı yan ında ve tenceresinin ba şında pişirdiği 
bulgur çorbas ı yan ında ne yap ıyor, bizim a ğam ız onu biliyor”. Demek onlar, 
padişah ı o kadar dar bir vaziyette ve âdi bir surette tahayyül ediyorlar ki, ken-
di bulgur çorbas ını kendi pişiriyor, âdeta bir yüzba şı haşmetinde farz ediyorlar. 
Şimdi biri o adamlardan birisine dese: “Sen bugün benim için bu i şi yapsan, 
senin bildi ğin padişah haşmeti kadar sana bir ha şmetlik verece ğim, yâni bir 
yüzbaşı kadar bir rütbe verece ğim.” O söz hakikattir. Çünkü; ha şmet-i padi şa-
hîden onun dar daire-i fikrine giren, ancak bir yüzba şılık kadar bir şevkettir.
İşte dünya nazar ıyla, dar fikrimizle âhirete müteveccih hakâik-i sevabi-
yeyi o bedevî adam kadar da dü şünemiyoruz. Hazreti Mûsâ (aleyhisselâm)  ve 
Hârun’un (aleyhisselâm)  meçhulümüz olan hakikî sevaplar ı ile müvazene de ğil, 
–çünkü; te şbih kaidesi, meçhulü mâlûma k ıyas eder– belki müvazene edilen 
ve mâlûmumuz olan ve tahminimize giren sevaplar ıyla bir abd-i müminin bir 
virdine mukabil meçhulümüz olan hakikî sevab ıdır.
Hem de, deniz yüzü ile katrenin göz bebe ği güneşin tamam aksini tut-
makta müsavidirler. Fark, keyfiyettedir. Hazreti Mûsâ (aleyhisselâm)  ve Hârun’un 
(aleyhisselâm)  deniz-misâl ayna-y ı ruhlar ına in’ikâs eden mahiyet-i sevab, bir 
katre hükmünde bir abd-i müminin bir âyetten ald ığı ayn ı mahiyet-i sevap-
tır. Mahiyetçe, kemiyetçe birdirler. Keyfiyet ise, kabiliyete tabidir. Hem bazen 
olur ki, bir tek kelime, bir tek tesbih, öyle bir saadet hazinesini açar ki; altm ış 
sene hizmetle o aç ılmam ış. Demek baz ı hâlât oluyor ki, bir tek âyet Kur’ân ka-
dar fayda verebilir. Hem ism-i âzam’a mazhar olan Resûl-i Ekrem’in (aleyhissa-
lâtü vesselâm)  bir âyette mazhar oldu ğu feyz-i ilâhî, belki bir peygamberin umum 
feyzi kadar olabilir. Verâset-i Ahmediye ile ism-i âzam z ılline mazhar bir mü-
min, kendi kabiliyeti itibar ıyla kemiyetçe bir Nebî’nin feyzi kadar sevab al ıyor 
denilse hilâf- ı hakikat olamaz.
Hem de, sevab ve fazilet, nur âlemindendir. O âlemden bir âlem, bir zer-
reye s ığışabilir. Nas ıl ki bir zerrecik bir şişede, semâvât nücumuyla beraber 
görünebilir; öyle de, niyet-i hâlise ile şeffâfiyet peyda eden bir zikirde veya bir 
âyette, semâvât gibi nurânî sevab ve fazilet yerle şebilir.
Netice-i kelâm : Ey insafs ız ve dikkatsiz ve îmân ı zay ıf, felsefesi kavî, hod-
bin, münekkid adam! Şu “On As ıl”ı nazara al. Sonra sen hilâf- ı hakikat ve 
kat’î muhalif-i vâki gördü ğün bir rivâyeti bahâne ederek ehadîs-i şerifeye ve 
dolay ısıyla Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  mertebe-i ismetine halel vere-
cek itiraz parma ğını uzatma!.. Zira, evvelâ o “On As ıl”ın on dairesi, seni in-
kârdan vazgeçirir. “Hakikî bir kusur varsa bize aittir” derler, Hadîse raci’ ola-
maz. “Eğer hakikî de ğilse, senin sû-i fehmine aittir” derler.
Elhâs ıl: İnkâr ve redde gitmek için, şu “On As ıl”ı tekzip ve ibtal etmek 
lâz ım gelir. Şimdi insaf ın varsa bu “On Usûl”ü kemâl-i dikkatle dü şündükten 
sonra, o akl ın hilâf- ı hakikat gördü ğü bir hadîsin inkâr ına kalk ışma! “ Ya bir 
tefsiri, ya bir te’vili, ya bir tâbiri vard ır.” de, ilişme.
On Birinci As ıl
Nas ıl, Kur’ân- ı Hakîm’in müte şabihat ı var; te’vile muhtaçt ır veyahut mutlak 
teslim istiyor. Ehâdîsin de Kur’ân’ ın müteşâbihât ı gibi müşkilat ı vard ır. Bazen 
çok dikkatli tefsire ve tâbire muhtaçt ır. Geçmiş misâllerle iktifâ edebilirsiniz.
Evet, nas ıl ki hüşyar olan adam, yatm ış olan adam ın rüyas ını tâbir eder; 
öyle de, bazen uykuda olan bir adam, yan ında uyan ık olan konu şanlar ın söz-
lerini işitiyor. Fakat kendi âlem-i menâm ına tatbik eder bir tarzda mânâ ve-
riyor, tâbir ediyor. Öyle de: Ey gaflet ve felsefe uykusu içinde tenvîm edilen insafs ız adam!..
Sırr- ı 
1ĵٰĕَĈ َאĨوَ ُóَāَ×ْĤا زَاغَ َאĨ ve 2Ĺِ×ْĥَĜ َאمُĭَĺ َźوَ ĹِĭْĻَĐ َאمُĭَÜ hükmüne mazhar ve 
hakikî hü şyâr ve yakzân olan Zât’ ın gördüğünü sen kendi rüyanda inkâr de-
ğil, tâbir et. Evet uykuda bir adam ı bir sinek ısırsa, müthi ş bir harpte yaralar 
alır gibi bir hakikat-i nevmiye bazen telâkki eder. Ondan sorulsa, “Hakikaten 
ben yaraland ım. Bana top, tüfek at ıldı!” diyecek. Yan ında oturanlar onun uy-
kusundaki ızd ırab ına gülüyorlar. İşte bu nevm-âlûd nazar- ı gaflet ve fikr-i fel-
sefe, elbette hakâik-i Nübüvvete mihenk olamazlar.
On İkinci As ıl
Nazar- ı Nübüvvet ve tevhid ve îmân; vahdete, âhirete, ulûhiyete bakt ığı 
için, hakâiki ona göre görür. Ehl-i felsefe ve hikmetin nazar ı; kesrete, esbaba, 
tabiata bakar, ona göre görür. Nokta-y ı nazar birbirinden çok uzakt ır. Ehl-i 
felsefenin en büyük bir maksad ı, ehl-i usûlü’d-dîn ve ulemâ-y ı ilm-i kelâm’ ın 
makas ıdı içinde görünmeyecek bir derecede küçük ve ehemmiyetsizdir.
İşte onun içindir ki, mevcudat ın tafsîl-i mahiyetinde ve ince ahvâllerinde 
ehl-i hikmet çok ileri gitmi şler. Fakat hakikî hikmet olan ulûm-u âliye-i ilâhiye ve 
1 “Peygamberin gözü kaymad ı, şaşmad ı, aşmad ı da.” (Necm sûresi, 53/17)
2 Bkz.: Buhârî, teravîh  1, menâk ıb 24, teheccüd  16; Müslim, müsafirîn  125.YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / ÜÇÜNCÜ DAL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------   373
374  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Uhreviyede o kadar geridirler ki, en basit bir müminden daha geridirler. Bu s ır-
rı fehmetmeyenler, muhakkikîn-i İslâmiye’yi, hükemâlara nisbeten geri zannedi-
yorlar. Hâlbuki ak ıllar ı gözlerine inmi ş, kesrette bo ğulmuş olanlar ın ne haddi var 
ki, verâset-i Nübüvvet ile makas ıd-ı âliye-i kudsiyeye yeti şenlere yeti şebilsinler!
Hem bir şey iki nazar ile bak ıldığı vakit, iki muhtelif hakikati gösteriyor. 
İkisi de hakikat olabilir. Fennin hiçbir hakikat-i kat’iyesi, Kur’ân’ ın hakâik-i 
kudsiyesine ili şemez. Fennin k ısa eli, onun münezzeh ve muallâ dâmenine 
erişemez. Nümûne olarak bir misâl zikrederiz: Meselâ: Küre-i arz, ehl-i hik-
met nazar ıyla bak ılsa hakikati şudur ki: Güne ş etraf ında mutavass ıt bir sey-
yare gibi hadsiz y ıldızlar içinde döner. Y ıldızlara nisbeten küçük bir mahlûk. 
Fakat ehl-i Kur’ân nazar ıyla bak ıldığı vakit –On Be şinci Söz’de izah edildi ği 
gibi– hakikati şöyledir ki: Semere-i âlem olan insan; en câmi’, en bedi’ ve en 
âciz, en aziz, en zay ıf, en latîf bir mucize-i kudret oldu ğundan, be şik ve mes-
keni olan zemin, semâya nisbeten maddeten küçüklü ğüyle ve hakaretiyle be-
raber mânen ve sanaten bütün kâinat ın kalbi, merkezi.. bütün mucizât- ı sa-
nat ının meşheri, sergisi.. bütün tecelliyât- ı esmâs ının mazhar ı, nokta-y ı mih-
rak ıyesi.. nihayetsiz faaliyet-i rabbâniyenin mah şeri, ma’kesi.. hadsiz hallâk ı-
yet-i ilâhiyenin hususan nebatât ve hayvanât ın kesretli envâ- ı sagiresinden 
cevvâdâne îcad ın medâr ı, çarşısı ve pek geni ş âhiret âlemlerindeki masnûa-
tın küçük mikyasta numûnegâh ı ve mensucat- ı ebediyenin süratle i şleyen tez-
gâh ı ve menaz ır-ı sermediyenin çabuk de ğişen taklidgâh ı ve besâtîn-i daime-
nin tohumcuklar ına süratle sünbüllenen dar ve muvakkat mezraas ı ve terbi-
yegâh ı olmuştur.
İşte arz ın bu azamet-i mâneviyesinden ve ehemmiyet-i san’aviyesinden-
dir ki Kur’ân- ı Hakîm, semâvâta nisbeten büyük bir a ğac ın küçük bir meyvesi 
hükmünde olan arz ı, bütün semâvâta kar şı küçücük kalbi, büyük kal ıba mu-
kabil tutmak gibi denk tutuyor. Onu bir kefede, bütün semâvât ı bir kefede ko-
yuyor, mükerreren 1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رَبُّ diyor.
İşte sair mesâili buna k ıyas et ve anla ki: Felsefenin ruhsuz, sönük haki-
katleri, Kur’ân’ ın parlak, ruhlu hakikatleriyle müsâdeme edemez. Nokta-y ı 
nazar ayr ı ayr ı olduğu için, ayr ı ayr ı görünür.
1 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16; İsrâ sûresi, 17/102; Kehf sûresi, 18/14; Meryem sûresi, 
19/65; …)
Dördüncü Dal
 ُóَĩَĝْĤوَا ُ÷ْĩَّýĤوَا َْرْضِŶا ĹِĘ ْīَĨوَ َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ْīَĨ ُįَĤ ُïُåْùَĺ َّٰųا أَنَّ َóَÜ ْħَĤأَ
 ِįْĻَĥَĐ َّěَè ٌóĻِáوَכَ َّאسِĭĤا َīِĨ ٌóĻِáوَכَ َّوَابُّïĤوَا ُóَåَّýĤوَا َאلُ×ِåْĤوَا مُĳُåُّĭĤوَا
(secde âyeti)  1אءُƯýَĺ َאĨ ُģَđْęَĺ َّٰųا إِنَّ ِمٍóُכْĨ ْīِĨ ُįَĤ َאĩَĘ ُّٰųا ِīِıُĺ ْīَĨوَ َابُñَđْĤا
Şu büyük ve geni ş âyetin hazinesinden yaln ız bir tek cevherini göstere-
ceğiz. Şöyle ki:
Kur’ân- ı Hakîm tasrih ediyor ki: Ar ştan ferşe, y ıldızlardan sineklere, me-
leklerden semeklere, seyyarattan zerrelere kadar her şey, Cenâb- ı Hakk’a sec-
de ve ibadet ve hamd ve tesbih eder. Fakat ibadetleri, mazhar olduklar ı es-
mâlara ve kabiliyetlerine göre ayr ı ayr ıdır, çeşit çeşittir. Biz onlar ın ibadetleri-
nin tenevvüünün bir nev’ini bir temsil ile beyan ederiz.
Meselâ: –2ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –Azîm bir Mâlikü’l-mülk, büyük bir şehri veya 
muhteşem bir saray ı bina ettiği vakit, o Zât dört nevi ameleyi onun binas ında 
istihdam ve istimâl eder:
Birinci nevi : O’nun memlûk ve köleleridir. Bu nev’in, ne maa şı var ve 
ne de ücreti var. Belki onlar seyyidlerinin emriyle i şledikleri her amelde, onla-
rın gayet latîf bir zevk ve ho ş bir şevkleri vard ır. Seyyidlerinin medhinden ve 
vasf ından ne deseler, onlar ın zevkini ve şevkini ziyade eder. Onlar O mukad-
des seyyidlerine intisaplar ını büyük bir şeref bilerek onunla iktifa ediyorlar. 
Hem o Seyyidin nâm ıyla, hesab ıyla, nazar ıyla işlere bakmalar ından da mâ-
nevî lezzet buluyorlar. Ücret ve rütbeye ve maa şa muhtaç olmuyorlar.
İkinci k ısım ki : Baz ı âmî hizmetkârlard ır. Bilmiyorlar niçin i şliyorlar. 
Belki, o Mâlik-i Zî şan onlar ı istimâl ediyor. Kendi fikriyle ve ilmiyle onlar ı ça-
lıştırıyor. Onlara lây ık bir cüz’î ücret dahi veriyor. O hizmetkârlar bilmiyorlar 
1 “Bilmez misin ki göklerde ve yerde bulunan kimseler, hatta güne ş, ay, y ıldızlar, dağlar, ağaçlar bütün 
canl ılar ve insanlar ın da bir ço ğu Allah’ ın yüceliğine secde ediyorlar. İnsanlar ın çoğu hakk ında ise azap 
hükmü kesinle şmiştir. Allah’ ın zelil k ıldığını aziz edecek kuvvet yoktur. Şüphesiz ki Allah ne dilerse 
yapar.” (Hac sûresi, 22/18)
2 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)9
9
376  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ki; amellerine ne çe şit küllî gayeler, âlî maslahatlar terettüp ediyor. Hattâ ba-
zılar ı tevehhüm ediyorlar ki, onlar ın amelleri yaln ız kendilerine ait o ücret ve 
maaşından başka gayesi yoktur.
Üçüncü k ısım: O Mâlikü’l-mülk’ün bir k ısım hayvanât ı var. Onlar ı o 
şeh rin, o saray ın binas ında baz ı işlerde istihdam ediyor, onlara yaln ız bir yem 
veriyor. Onlar ın da istidatlar ına muvâf ık işlerde çal ışmalar ı onlara bir telezzüz 
veriyor. Çünkü; bilkuvve bir kabiliyet ve bir isti’dat, fiil ve amel suretine girse; inbisat ile teneffüs eder, bir lezzet verir ve bütün faaliyetlerdeki lezzet bu s ır dan-
dır. Şu k ısım hizmetkârlar ın ücret ve maa şlar ı, yaln ız yem ve şu lezzet-i mâ ne-
viyedir. Onunla iktifa ederler.
Dördüncü k ısım: Öyle amelelerdir ki, biliyorlar ne i şliyorlar ve ne için 
işliyorlar ve kimin için i şliyorlar ve sair ameleler ne için i şliyorlar ve o Mâlikü’l-
mülk’ün maksad ı nedir, ne için i şlettiriyor. İşte bu nevi amelelerin sair amele-
lere bir riyâset ve nezaretleri var. Onlar ın derecât ve rütbelerine göre derece 
derece maa şlar ı var.
Aynen bunun gibi, semâvât ve arz ın Mâlik-i Zülcelâl’i ve dünya ve âhi-
retin Bâni-i Zülcemâl’i olan Rabbü’l-âlemîn, de ğil ihtiyaç için –çünkü; her şe-
yin Hâl ık’ı O’dur– belki izzet ve azamet ve rubûbiyetin şuûnat ı gibi baz ı hik-
metler için, şu kâinat saray ında şu dâire-i esbab içinde hem melâikeyi, hem 
hayvanât ı, hem cemadât ve nebâtât ı, hem insanlar ı istihdam ediyor; onlara 
ibadet ettiriyor.
Şu dört nevi, ayr ı ayr ı vezaif-i ubûdiyetle mükellef etmi ştir:
Birinci K ısım: Temsilde memlûklere misâl “ Melâike ”lerdir. Melâikeler 
ise, onlarda mücâhede ile terakkiyât yoktur. Belki her birinin sâbit bir ma-kam ı, muayyen bir rütbesi vard ır. Fakat onlar ın nefs-i amellerinde bir zevk-i 
mahsusalar ı var. Nefs-i ibadetlerinde derecâtlar ına göre tefeyyüzleri var. 
Demek o hizmetkârlar ının mükâfat ı hizmetlerinin içindedir. Nas ıl insan mâ, 
hava ve ziyâ ve g ıda ile tegaddi edip telezzüz eder. Öyle de, melekler, zikir ve 
tesbih ve hamd ve ibadet ve mârifet ve muhabbetin envâr ı
yla tegaddi edip 
telezzüz ediyorlar. Çünkü; onlar nurdan mahlûk olduklar ı için g ıdalar ına nur 
kâfidir. Hattâ nura yak ın olan rayiha-y ı tayyibe dahi onlar ın bir nevi g ıdala-
rıdır ki, ondan ho şlan ıyorlar. Evet, ervâh- ı tayyibe, revayih- ı tayyibeyi sever. 
Hem melekler, Mâbud’lar ının emriyle i şledikleri i şlerde ve O’nun hesab ıyla 
işledikleri amellerde ve O’nun nam ıyla ettikleri hizmette ve O’nun nazar ıyla 
yapt ıklar ı nezarette ve O’nun intisab ıyla kazand ıklar ı şerefte ve O’nun mülk 
ve melekûtunun mütalaas ıyla ald ıklar ı tenezzühte ve O’nun tecelliyât- ı cemâ-9
9
liye ve celâliyesinin mü şâhedesiyle kazand ıklar ı tenâ’umda öyle bir saadet-i 
azîme vard ır ki; akl- ı beşer anlamaz, melek olmayan bilemez.
Meleklerin bir k ısm ı âbiddirler, di ğer bir k ısm ının ubûdiyetleri ameldedir. 
Melâike-i arziyenin amele k ısm ı, bir nevi insan gibidir. Tâbir caiz ise, bir nevi 
çobanl ık ederler. Bir nevi de çiftçilik ederler. Yâni rûy-u zemin umumî bir mez-
raad ır. İçindeki bütün hayvanât ın tâifelerine Hâl ık-ı Zülcelâl’in emriyle, izniyle, 
hesab ıyla, havl ve kuvvetiyle bir melek-i müekkel nezaret eder. Ondan daha 
küçük her bir nevi hayvanâta mahsus bir nevi çobanl ık edecek bir melâike-i 
müekkel var. Hem de rûy-u zemin bir tarlad ır; umum nebâtât onun içinde eki-
lir. Umumuna Cenâb- ı Hakk’ ın nam ıyla, kuvvetiyle nezâret edecek müekkel 
bir melek vard ır. Ondan daha a şağı bir melek, bir tâife-i mahsusaya nezaret 
etmekle Cenâb- ı Hakk’a ibadet ve tesbih eden melekler var. Rezzâk ıyet arşının 
hamelesinden olan Hazreti Mikâil (aleyhisselâm)  şunlar ın en büyük nâz ırlar ıdır.
Meleklerin çoban ve çiftçiler mesabesinde olanlar ının insanlara mü şabe-
hetleri yoktur. Çünkü; onlar ın nezaretleri s ırf Cenâb- ı Hakk’ ın hesab ıylad ır ve 
O’nun nam ıyla ve kuvvetiyle ve emriyledir. Belki nezaretleri, yaln ız rubûbiye-
tin tecelliyât ını, memur oldu ğu nevide mü şâhede etmek ve kudret ve rahme-
tin cilvelerini o nevide mütalaa etmek ve evâmir-i ilâhiyeyi o nev’e bir nevi il-ham etmek ve o nev’in ef’âl-i ihtiyâriyesini bir nevi tanzim etmekten ibarettir. Ve bilhassa zeminin tarlas ındaki nebâtata nezaretleri, onlar ın tesbihât- ı mâne-
viyelerini melek lisân ıyla temsil etmek ve onlar ın hayatlar ıyla Fât ır-ı Zülcelâl’e 
karşı takdim etti ği tahiyyat- ı mâneviyelerini melek lisan ıyla ilân etmek; hem 
onlara verilen cihâzât ı, hüsn-ü istimâl etmek ve baz ı gayelere tevcih etmek ve 
bir nevi tanzim etmekten ibarettir. Melâikelerin şu hizmetleri, cüz-ü ihtiyârîle-
riyle bir nevi kisptir. Belki, bir nevi ubûdiyet ve ibadettir. Tasarruf-u hakikîle-ri yoktur. Çünkü; her şeyde Hâl ık-ı külli şey’e has bir sikke vard ır. Başkalar ı 
parmağını îcada kar ıştıramaz. Demek, melâikelerin şu nevi amelleri ise, onla-
rın ibadetidir. 
İnsan gibi, âdetleri de ğildir.
Ve bu saray- ı kâinatta ikinci k ısım amele : “Hayvanât ”tır. Hayvanât 
dahi iştiha sahibi bir nefis ve bir cüz-ü ihtiyârîleri oldu ğundan, amelleri “hâli-
sen-livechillâh” olmuyor. Bir derece nefislerine de bir hisse ç ıkar ıyorlar. Onun 
için Mâlikü’l-mülki Zülcelâli ve’l- İkram, Kerîm oldu ğundan onlar ın nefisleri-
ne bir hisse vermek için amellerinin z ımn ında onlara bir maa ş ihsan ediyor. 
Meselâ: Me şhur bülbül ku şu,1(Hâşiye) gülün aşkıyla mâruf o hayvanc ığı, Fât ır-ı 
Hakîm istihdam ediyor. Be ş gaye için onu istimâl ediyor:
1(Hâşiye) Bülbül şâirane konu ştuğu için, şu bahsimiz de bir parça şâirane dü şüyor. Fakat hayâl 
değil, hakikattir.YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / DÖRDÜNCÜ DAL   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------   377
378  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Birincisi : Hayvanât kabileleri nam ına, nebâtât tâifelerine kar şı olan mü-
nasebât- ı şedideyi ilâna memurdur.
İkincisi : Rahmân’ ın r ızka muhtaç misafirleri hükmünde olan hayvanât 
taraf ından bir hatib-i Rabbanî’dir ki, Rezzâk- ı Kerîm taraf ından gönderilen 
hediyeleri alk ışlamakla ve ilân- ı sürur etmekle muvazzaft ır.
Üçüncüsü : Ebnâ-y ı cinsine imdat için gönderilen nebâtata kar şı hüsn-ü 
istikbali herkesin ba şında izhar etmektir.
Dördüncüsü : Nev-i hayvanât ın nebâtâta derece-i a şka vâs ıl olan şid-
det-i ihtiyac ını, nebâtât ın güzel yüzlerine kar şı mübârek ba şlar ı üstünde be-
yan etmektir.
Beşincisi : Mâlikü’l-mülki Zülcelâli ve’l-Cemâli ve’l- İkrâm’ ın bârgâh- ı 
merhametine en latîf bir tesbihi, en latîf bir şevk içinde, gül gibi en latîf bir 
yüzde takdim etmektir.
İşte şu beş gayeler gibi ba şka mânâlar da vard ır. Şu mânâlar ve şu gaye-
ler, bülbülün “ Hak Sübhânehû ve Teâlâ ”n ın hesab ına ettiği amelin gayesidir. 
Bülbül kendi diliyle konu şur. Biz şu mânâlar ı onun hazîn sözlerinden fehmedi-
yoruz, melâike ve ruhâniyat ın fehmettikleri gibi kendisi kendi na ğamat ının mâ-
nâs ını tamamen bilmese de fehmimize zarar vermez. “ Dinleyen söyleyenden 
daha iyi anlar. ” meşhurdur. Hem bülbül, şu gayeleri tafsilât ıyla bilmemesin-
den olmamas ına delâlet etmiyor. Lâakal saat gibi sana evkat ını bildirir. Kendisi 
bilmiyor ne yap ıyor. Bilmemesi senin bildi ğine zarar vermez. Amma o bülbü-
lün cüz’î maa şı ise, o tebessüm eden ve gülen güzel gül çiçeklerinin mü şâhede-
siyle ald ığı zevk ve onlarla muhavere ve konu şmak ve dertlerini dökmekle ald ı-
ğı telezzüzdür. Demek onun na ğamat- ı hazînesi, hayvanî teellümâttan gelen te-
şekkiyât de ğil, belki atâyâ-y ı rahmâniyeden gelen bir te şekkürâtt ır.
Bülbüle, nahli, fahli, ankebut ve nemli, yâni ar ı ve vas ıta-y ı nesil erkek 
hayvan ve örümcek ve kar ınca ve hevâm ve küçük hayvanlar ın bülbüllerini k ı-
yas et. Her birinin amellerinin bülbül gibi çok gayeleri var. Onlar için de birer maaş-ı cüz’î hükmünde birer zevk-i mahsus, hizmetlerinin içinde dercedilmi ş-
tir. O zevk ile, sanat- ı rabbâniyedeki mühim gayelere hizmet ediyorlar. Nas ıl 
ki, bir sefîne-i sultâniyede bir nefer dümencilik edip bir cüz’î maa ş al ır. Öyle 
de, hizmet-i sübhâniyede bulunan bu hayvanât ın birer cüz’î maa şlar ı vard ır.
Bülbül bahsine bir tetimme : Sak ın zannetme ki bu ilân ve dellâll ık ve 
tesbihât ın nağamat ıyla teganni, bülbüle mahsustur. Belki ekser envâ ın her bir 
nev’inin bülbül-misâli bir s ınıfı var ki, o nev’in en latîf hissiyat ını, en latîf bir 
tesbih ile en latîf sec’alarla temsil edecek birer latîf ferdi veya efrâd ı bulunur. 
Hususan sinek ve böceklerin bülbülleri hem çoktur, hem çe şit çeşittirler ki, on-
lar bütün kula ğı bulunanlar ın en küçük hayvandan en büyü ğüne kadar olan-
lar ın başlar ında tesbihâtlar ını güzel sec’alarla onlara i şittirip onlar ı mütelezziz 
ediyorlar. Onlardan bir k ısm ı leylîdir. Gecede sükûta dalan ve sükûnete giren 
bütün küçük hayvanlar ın kaside-hân enîsleri, gecenin sükûnetinde ve mevcu-
dat ın sükûtunda onlar ın tatl ı sözlü nutuk-hânlar ıdır. Ve o meclis-i halvette olan 
zikr-i hafînin dairesinde birer kutuptur ki, her birisi onu dinler; kendi kalbleriy-le Fât ır-ı Zülcelâl’lerine bir nevi zikir ve tesbih ederler. Di ğer bir k ısm ı, neharî-
dir. Gündüzde a ğaçlar ın minberlerinde, bütün zîhayatlar ın başlar ında, yaz ve 
bahar mevsimlerinde yüksek âvazlar ıyla, latîf na ğamat ile, sec’al ı tesbihât ile 
Rahmânurrahîm’in rahmetini ilân ediyorlar. Güya bir zikr-i cehrî halkas ının bir 
reisi gibi i şitenlerin cezbelerini tahrik ediyorlar ki; o vakit i şitenlerin her birisi li-
sân- ı mahsusuyla ve bir avâz- ı hususî ile Fât ır-ı Zülcelâl’inin zikrine ba şlar.
Demek, her bir nevi mevcudat ın, hattâ y ıldızlar ın da bir ser-zâkiri ve nur-
efşan bir bülbülü var.
Fakat, bütün bülbüllerin en efdali ve en e şrefi ve en münevveri ve en 
bâhiri ve en azîmi ve en kerîmi ve sesçe en yüksek ve vas ıfça en parlak 
ve zikirce en etemm ve şükürce en eamm ve mahiyetçe en ekmel ve su-
retçe en ecmel, kâinat bostan ında, arz ve semâvât ın bütün mevcudat ını 
latîf secaat ıyla, leziz na ğamat ıyla, ulvî tesbihât ıyla vecde ve cezbeye ge-
tiren; nev-i be şerin andelîb-i zî şan ı ve benîâdem’in bülbül-ü zü’l-Kur’ân’ ı: 
Muhammed-i Arabî’dir.
1َאتِĩĻِĥْùَّÝĤا ُģَĩْäوَأَ َةِŻَّāĤا ُģَąْĘأَ ۪įِĤَאáْĨوَأَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ
Elhâs ıl: Kâinat saray ında hizmet eden hayvanât, kemâl-i itaatle evâ-
mir-i tekviniyeye imtisâl edip, f ıtratlar ındaki gayeleri güzel bir vecihle ve 
Cenâb- ı Hakk’ ın nam ıyla izhar ederek hayatlar ının vazifelerini bedi’ bir 
tarz ile Cenâb- ı Hakk’ ın kuvvetiyle i şlemekle ettikleri tesbihât ve ibadat, 
onlar ın hedâya ve tahiyyatlar ıdır ki, Fât ır-ı Zülcelâl ve Vâhib-i hayat der-
gâh ına takdim ediyorlar.
Üçüncü k ısım ameleleri : “Nebâtat ” ve “ Cemâdât ”tır. Onlar ın cüz-ü 
ihtiyârîleri olmad ığı için, maa şlar ı yoktur. Amelleri “hâlisen-livechillâh”t ır ve 
Cenâb- ı Hakk’ ın irâdesiyle ve ismiyle ve hesab ıyla ve havl ve kuvvetiyledir. 
1 O’na, Âline ve emsâli di ğer bütün peygamberlere en yüce salât ve en güzel selâmlar eyle.YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / DÖRDÜNCÜ DAL   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------   379
380  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Fakat nebâtat ın gidişatlar ından hissolunuyor ki, onlar ın vezaif-i telkîh ve tev-
lidde ve meyvelerin terbiyesinde bir çe şit telezzüzatlar ı var. Fakat hiç teellüma-
ta mazhar de ğiller. Hayvan muhtar oldu ğu için, lezzet ile beraber elemi de var. 
Cemâdât ve nebatât ın amellerinde ihtiyar gelmedi ği için, eserleri de ihtiyar 
sahibi olan hayvanlar ın amellerinden daha mükemmel oluyor. İhtiyar sahibi 
olanlar ın içinde, ar ı emsâli gibi vahy ve ilham ile tenevvür edenlerin amelleri, 
cüz-ü ihtiyârîsine itimad edenlerin amellerinden daha mükemmeldir.
Yeryüzünün tarlas ında nebâtat ın her bir tâifesi, lisân- ı hâl ve istidat diliy-
le Fât ır-ı Hakîm’den suâl ediyorlar, dua ediyorlar ki: “Yâ Rabbenâ! Bize kuv-
vet ver ki, yeryüzünün her bir taraf ında tâifemizin bayra ğını dikmekle, salta-
nat- ı rubûbiyetini lisan ımızla ilân edelim ve rûy-u arz mescidinin her bir kö-
şesinde sana ibadet etmek için bize tevfik ver ve me şhergâh- ı arz ın her bir ta-
raf ında senin esmâ-y ı hüsnân ın nak ışlar ını, senin bedi’ ve antika sanatlar ını 
kendi lisan ımızla teşhir etmek için bize bir revaç ve seyahate iktidar ver!” der-
ler. Fât ır-ı Hakîm onlar ın mânevî dualar ını kabul edip ki, bir tâifenin tohum-
lar ına k ıldan kanatç ıklar verir. Her tarafa uçup gidiyorlar. Tâifeleri nam ına es-
mâ-y ı ilâhiyeyi okutturuyorlar (Ekser dikenli nebâtat ve bir k ısım sar ı çiçekle-
rin tohumlar ı gibi). Ve bir k ısm ına da, insana lâz ım veya ho şuna gidecek gü-
zel et veriyor. İnsan ı ona hizmetkâr edip her tarafa ekiyor. Baz ı tâifelerine de, 
hazmolmayacak sert bir kemik üstünde hayvanlar yutacak bir et veriyor ki, hayvanlar onu çok taraflara da ğıtıyorlar. Baz ılara da, çengelcikleri verip, her 
temas edene yap ışıyor. Başka yerlere giderek tâifesinin bayra ğını dikerler, 
Sâni-i Zülcelâl’in antika sanat ını teşhir ediyorlar. Ve bir k ısm ına da, ac ı düğe-
lek denilen nebâtat gibi saçmal ı tüfek gibi bir kuvvet verir ki; vakti geldi ği za-
man onun meyvesi olan h ıyarc ık düşer, saçmalar gibi birkaç metre yerlere to-
humcuklar ını atar, zer’eder. Fât ır-ı Zülcelâl’in zikir ve tesbihini kesretli lisan-
larla söylettirmeye çal ışırlar ve hâkezâ.. k ıyas et.
Fât ır-ı Hakîm ve Kâdir-i Alîm, kemâl-i intizâmla her şeyi güzel yaratm ış, 
güzel teçhiz etmi ş, güzel gayelere tevcih etmi ş, güzel vazifelerle tavzif etmi ş, 
güzel tesbihât yapt ırıyor, güzel ibadet ettiriyor.
Ey insan!.. İnsan isen, şu güzel işlere, tabiat ı, tesadüfü, abesiyeti, dalâleti 
kar
ıştırma; çirkin etme, çirkin yapma, çirkin olma!
Dördüncü k ısım: “İnsan ”d ır. Şu kâinat saray ında bir nevi hademe olan 
insanlar, hem melâikeye benzer, hem hayvanâta benzer.  Melâikeye, ubûdi-
yet-i külliyede, nezaretin şümûlünde, mârifetin ihâtas ında, rubûbiyetin dellâll ı-
ğında meleklere benzer. Belki insan daha câmi’dir. Fakat insan ın şerire ve işti-
hal ı bir nefsi bulundu ğundan, melâikenin hilâf ına olarak pek mühim terakkiyât 
ve tedenniyata mazhard ır. Hem insan, amelinde nefsi için bir haz ve zât ı için bir 
hisse arad ığı için hayvana benzer. Öyle ise, insan ın iki maa şı var: Biri cüz’îdir, 
hayvanîdir, muacceldir. İkincisi melekîdir, küllîdir, müecceldir. Şimdi, insan ın 
vazifesiyle maa şı ve terakkiyât ve tedenniyat ı, geçen yirmi üç adet Söz’lerde 
kısmen geçmi ştir. Hususan On Birinci ve Yirmi Üçüncü’de daha ziyade beyan 
edilmiş. Onun için şurada ihtisar ederek kap ıyı kap ıyoruz. Erhamürrâhimîn’den 
rahmet kap ılar ını bize açmas ını ve şu Söz’ün tekmîline tevfikini refik eylemesini 
niyaz ile, kusurumuzun ve hatâm ızın afv ını talep ile hatmediyoruz.YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / DÖRDÜNCÜ DAL   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------   381
Beşinci Dal
Beşinci Dal’ ın “Beş Meyve ”si var.
Birinci Meyve
Ey nefis-perest nefsim ve ey dünya-perest arkada şım! Muhabbet, şu 
kâinat ın bir sebeb-i vücûdudur, hem şu kâinat ın râb ıtas ıdır, hem şu kâi-
nat ın nurudur, hem hayat ıdır. İnsan, kâinat ın en câmi bir meyvesi oldu-
ğu için kâinat ı istilâ edecek bir muhabbet o meyvenin çekirde ği olan kal-
bine dercedilmi ştir. İşte, şöyle nihayetsiz bir muhabbete lây ık olacak, ni-
hayetsiz bir kemâl sahibi olabilir.
İşte ey nefis ve ey arkada ş! İnsan ın havfe ve muhabbete âlet olacak iki ci-
haz, f ıtrat ında dercolunmu ştur. Alâküllihâl o muhabbet ve havf, ya halka ve-
ya Hâl ık’a müteveccih olacak. Hâlbuki halktan havf ise, elîm bir beliyyedir. 
Halka muhabbet dahi, belâl ı bir musibettir. Çünkü sen öylelerden korkars ın 
ki, sana merhamet etmez veya senin istirham ını kabul etmez. Şu hâlde havf, 
elîm bir belâd ır. Muhabbet ise; sevdi ğin şey, ya seni tan ımaz, “Allah’a ısmar-
lad ık” demeyip gider –gençli ğin ve mal ın gibi– ya muhabbetin için seni tahkir 
eder. Görmüyor musun ki, mecâzî a şklarda yüzde doksan dokuzu, ma şukun-
dan şikâyet eder. Çünkü Samed aynas ı olan bât ın-ı kalb ile sanem-misal dün-
yevî mahbublara peresti ş etmek, o mahbublar ın nazar ında sakîldir ve istiskal 
eder, reddeder. Zira f ıtrat, f ıtrî ve lây ık olmayan şeyi reddeder, atar. ( Şehevânî 
sevmekler bahsimizden hariçtir.) Demek, sevdi ğin şeyler ya seni tan ımıyor, ya 
seni tahkir ediyor, ya sana refâkat etmiyor. Senin ra ğmına müfarakat ediyor. 
Madem öyledir, bu havf ve muhabbeti, öyle birisine tevcih et ki; senin havf ın 
lezzetli bir tezellül olsun, muhabbetin, zilletsiz bir saadet olsun.
Evet Hâl ık-ı Zülcelâl’inden havf etmek, O’nun rahmetinin şefkatine yol bu-
lup iltica etmek demektir. Havf, bir kamç ıdır; O’nun rahmetinin kuca ğına atar. 
Mâlûmdur ki; bir vâlide, meselâ bir yavruyu korkutup sinesine celbediyor. O korku o yavruya gayet lezzetlidir. Çünkü şefkat sinesine celbediyor. Hâlbuki, 
bütün vâlidelerin şefkatleri, rahmet-i ilâhiyenin bir lem’as ıdır.
1 Demek, havful-
1 Mahlukatta bulunan ac ıma hissinin; Cenâb- ı Hakk’ ın yüz rahmetinden sadece birinin, bütün mahlukat 
aras ında taksim edilmi ş hâli oldu ğuna dair bkz.: Buhârî, edeb  19; Müslim, tevbe  17, 20, 21.
lahda bir azîm lezzet vard ır. Madem havfullah ın böyle lezzeti bulunsa, muhab-
betullahta ne kadar nihayetsiz lezzet bulundu ğu mâlûm olur. Hem Allah’tan 
havf eden, ba şkalar ın kasâvetli, belâl ı havf ından kurtulur. Hem Allah hesab ına 
olduğu için mahlukata etti ği muhabbet dahi firakl ı, elemli olmuyor.
Evet insan, evvela nefsini sever; sonra akâribini, sonra milletini, sonra zî-
hayat mahlûklar ı, sonra kâinat ı, dünyay ı sever. Bu dairelerin her birisine kar-
şı alâkadard ır. Onlar ın lezzetleriyle mütelezziz ve elemleriyle müteellim olabi-
lir. Hâlbuki şu hercümerc âlemde ve rüzgâr deveran ında hiçbir şey karar ında 
kalmad ığından bîçâre kalb-i insan, her vakit yaralan ıyor. Elleri yap ıştığı şey-
lerle, o şeyler gidip ellerini paral ıyor, belki kopar ıyor. Daima ızd ırap içinde 
kal ır, yahut gaflet ile sarho ş olur. Madem öyledir, ey nefis! Akl ın varsa, bütün 
o muhabbetleri topla, hakiki sahibine ver, şu belâlardan kurtul! Şu nihayet-
siz muhabbetler, nihayetsiz bir kemâl ve cemâl sahibine mahsustur. Ne vakit hakiki sahibine verdin, o vakit bütün e şyây ı O’nun nâm ıyla ve O’nun aynas ı 
olduğu cihetle ızd ıraps ız sevebilirsin. Demek şu muhabbet, do ğrudan do ğru-
ya kâinata sarf edilmemek gerektir. Yoksa muhabbet, en leziz bir nimet iken, en elîm bir nikmet olur.
Bir cihet kald ı ki, en mühimi de odur ki, ey nefis! Sen, muhabbetini ken-
di nefsine sarf ediyorsun. Sen, kendi nefsini kendine mâbud ve mahbub ya-pıyorsun. Her şeyi nefsine fedâ ediyorsun. Âdeta bir nevi rubûbiyet veriyor-
sun. Hâlbuki muhabbetin sebebi, ya kemâldir –zira kemâl zât ında sevilir– ya-
hut menfaattir yahut lezzettir veyahut hayriyettir ya bunlar gibi bir sebep tah-tı
nda muhabbet edilir.
Şimdi ey nefis! Birkaç Söz’de kat’î isbat etmi şiz ki, as ıl mahiyetin; ku-
sur, naks, fakr, aczden yo ğrulmuştur ki –zulmet, karanl ığın derecesi nisbe-
tinde nurun parlakl ığını gösterdiği gibi– z ıddiyet itibar ıyla sen, onlarla Fât ır-ı 
Zülcelâl’in kemâl, cemâl, kudret ve rahmetine aynadarl ık ediyorsun.
Demek, ey nefis! Nefsine muhabbet de ğil, belki adavet etmelisin veyahut 
ac ımal ısın veyahut mutmainne olduktan sonra şefkat etmelisin…
Eğer nefsini seversen –çünkü; senin nefsin lezzet ve menfaatin men şeidir, 
sen de lezzet ve menfaatin zevkine meftunsun– o zerre hükmünde olan lez-zet ve menfaat- ı nefsiyeyi, nihayetsiz lezzet ve menfaatlere tercih etme! Y ıldız 
böceği gibi olma! Çünkü o, bütün ahbab ını ve sevdiği eşyay ı karanl ığın vah-
şetine gark eder, nefsinde bir lem’ac ık ile iktifa eder. Zira nefsî olan lezzet ve 
menfaatinle beraber bütün alâkadar oldu ğun ve bütün menfaatleriyle intifâ YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / BEŞİNCİ DAL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------   383
384  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ettiğin ve saadetleriyle mesûd oldu ğun mevcudât ın ve bütün kâinat ın men-
faatleri, nimetleri, iltifât ına tabi bir Mahbub-u Ezelî’yi sevmekli ğin lâz ımd ır. 
Tâ, hem kendinin, hem bütün onlar ın saadetleriyle mütelezziz olas ın. Hem 
Kemâl-i Mutlak’ ın muhabbetinden ald ığın nihayetsiz bir lezzeti alas ın.
Zâten sana, sende, senin nefsine olan şedid muhabbetin, O’nun Zât’ ına 
karşı muhabbet-i zâtiyedir ki; sen sû-i istimâl edip kendi zât ına sarf ediyor-
sun. Öyle ise, nefsindeki “ ene”yi y ırt, “hüve ”yi göster. Ve kâinata da ğınık 
bütün muhabbetlerin, O’nun esmâ ve s ıfât ına karşı verilmiş bir muhabbettir. 
Sen sû-i istimâl etmi şsin, cezas ını da çekiyorsun. Çünkü yerinde sarf olun-
mayan bir muhabbet-i gayrime şrûan ın cezas ı, merhametsiz bir musibet-
tir. Rahmânü’r-Rahîm ismiyle hûrilerle müzeyyen cennet gibi senin bütün ar-
zular ına câmi bir meskeni, senin cismânî hevesât ına ihzar eden ve sair esmâ-
sıyla senin ruhun, kalbin, s ırrın, akl ın ve sair letâifin arzular ını tatmin edecek 
ebedî ihsanat ını o cennette sana müheyyâ eden ve her bir isminde mânevî 
çok hazine-i ihsan ve kerem bulunan bir Mahbub-u Ezelî’nin, elbette bir zerre muhabbeti, kâinata bedel olabilir. Kâinat O’nun bir cüz’î tecelli-i muhabbeti-ne bedel olamaz. Öyle ise o Mahbub-u Ezelî’nin kendi Habib’ine söylettirdi ği 
şu Fermân- ı Ezelî’yi dinle, ittiba et:
1ُّٰųا ُħْכُ×ِ×ْéُĺ ĹِĬĳُđِ×َّÜَאĘ َّٰųا نَĳُّ×ِéُÜ ْħُÝْĭכُ إِنْ
İkinci Meyve
Ey nefis! Ubûdiyet, mukaddime-i mükâfat- ı lâhika de ğil, belki neti-
ce-i nimet-i sâb ıkad ır. Evet biz ücretimizi alm ışız. Ona göre hizmetle ve 
ubûdiyetle muvazzaf ız.
Çünkü ey nefis! Hayr- ı mahz olan vücûdu sana giydiren Hâl ık-ı Zülcelâl, 
sana iştihal ı bir mide verdi ğinden, Rezzâk ismiyle bütün mat’umat ı bir sofra-y ı 
nimet içinde senin önüne koymu ştur. Sonra sana hassasiyetli bir hayat verdi-
ğinden, o hayat dahi bir mide gibi r ızık ister. Göz, kulak gibi bütün duygula-
rın, eller gibidir ki; rûy-u zemin kadar geni ş bir sofra-y ı nimeti, o ellerin önüne 
koymuştur. Sonra mânevî çok r ızık ve nimetler isteyen insaniyeti sana verdi-
ğinden, âlem-i mülk ve melekût gibi geni ş bir sofra-y ı nimet, o mide-i insani-
yetin önüne ve akl ın eli yetişecek nisbette sana açm ıştır. Sonra nihayetsiz ni-
metleri isteyen ve hadsiz rahmetin meyveleriyle tegaddi eden ve insaniyet-i 
1 “Ey insanlar, e ğer Allah’ ı seviyorsan ız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmran sûresi, 3/31).
kübrâ olan İslâmiyet’i ve iman ı sana verdi ğinden, daire-i mümkinât ile bera-
ber esmâ-y ı hüsnâ ve s ıfât- ı mukaddesenin dairesine şâmil bir sofra-y ı nimet 
ve saadet ve lezzet sana fethetmi ştir. Sonra iman ın bir nuru olan muhabbeti 
sana vermekle, gayr-i mütenâhî bir sofra-y ı nimet ve saadet ve lezzet sana ih-
san etmiştir. Yani, cismâniyetin itibar ıyla küçük, zay ıf, âciz, zelîl, mukayyed, 
mahdud bir cüz’sün. O’nun ihsan ıyla cüz’î bir cüzden, küllî bir küll-i nurânî 
hükmüne geçtin. Zira hayat ı sana vermekle, cüz’iyetten bir nevi külliyete ve 
insaniyeti vermekle hakiki külliyete.. ve İslâmiyet’i vermekle ulvî ve nuranî bir 
külliyete.. ve marifet ve muhabbeti vermekle muhit bir nura seni ç ıkarm ış.
İşte ey nefis! Sen bu ücreti alm ışsın. Ubûdiyet gibi lezzetli, nimetli, 
rahatl ı, hafif bir hizmetle mükellefsin.  Hâlbuki, buna da tembellik ediyor-
sun. Eğer yar ım yamalak yapsan da, güya eski ücretleri kâfi gelmiyormu ş gi-
bi, çok büyük şeyleri mütehakkimâne istiyorsun. Ve hem “Niçin duam ka-
bul olmad ı?” diye nazlan ıyorsun. Evet, senin hakk ın naz de ğil, niyazd ır. 
Cenâb- ı Hak, cenneti ve saadet-i ebediyeyi mahz- ı fazl ve keremiyle ih-
san eder. Sen, daima rahmet ve keremine iltica et. O’na güven ve şu fer-
man ı dinle :
1نَĳُđَĩْåَĺ َّאĩِĨ ٌóْĻَì َĳُİ اĳُèَóْęَĻْĥَĘ ِכَĤٰñِ×َĘ ۪įِÝَĩْèَóِÖوَ ِّٰųا ِģْąَęِÖ ْģُĜ
Eğer desen : “Şu küllî, hadsiz nimetlere kar şı, nas ıl şu mahdut ve cüz’î 
şükrümle mukabele edebilirim?”
Elcevap Elcevap : Küllî bir niyetle, hadsiz bir itikat ile...  Meselâ nas ıl ki, bir 
adam beş kuruş kıymetinde bir hediye ile bir padi şah ın huzuruna girer ve gö-
rür ki, her biri milyonlara de ğer hediyeler, makbul adamlardan gelmi ş, ora-
da dizilmi ş. Onun kalbine gelir: “Benim hediyem hiçtir, ne yapay ım?” Birden 
der: “Ey seyyidim! Bütün şu k ıymettar hediyeleri kendi nam ıma sana takdim 
ediyorum. Çünkü sen onlara lây ıksın. Eğer benim iktidar ım olsayd ı, bunlar ın 
bir mislini sana hediye ederdim.” İşte hiç ihtiyac ı olmayan ve raiyetinin de-
rece-i sadakat ve hürmetlerine alâmet olarak hediyelerini kabul eden o pâdi-şah, o bîçârenin o büyük ve küllî niyetini ve arzusunu ve o güzel ve yüksek 
itikat liyâkatini, en büyük bir hediye gibi kabul eder. Aynen öyle de; âciz bir 
abd, namaz ında 
2ِِّٰų َّאتُĻِéَّÝĤاَ der. Yani: Bütün mahlukat ın hayatlar ıyla sana 
1 “De ki; Allah’ ın lütfuyla, rahmetiyle, evet sadece bununla ferahlan ın. Çünkü bu, onlar ın dünya mal ı 
olarak toplad ıklar ı bütün şeylerden daha hay ırlıdır.” (Yûnus sûresi, 10/58).
2 “Bütün tahiyyeler yani hayat sahibi varl ıklar ın hayatlar ıyla sunduklar ı ibadetler, Allah’a mahsustur.” 
(Buhârî, ezân  148; Müslim, salât  55; Tirmizî, salât  99)YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / BEŞİNCİ DAL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------   385
386  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
takdim ettikleri hediye-i ubûdiyetlerini, ben kendi hesab ıma, umumunu 
sana takdim ediyorum. E ğer elimden gelseydi onlar kadar tahiyyeler sa-
na takdim edecektim. Hem sen onlara, hem daha fazlas ına lây ıksın. İşte 
şu niyet ve itikat, pek geni ş bir şükr-ü küllîdir. Nebâtat ın tohumlar ı ve çekir-
dekleri, onlar ın niyetleridir.
Meselâ kavun, kalbinde nüveler suretinde bin niyet eder ki, “ Yâ Hâl ıkım! 
Senin esmâ-y ı hüsnân ın nak ışlar ını yerin birçok yerlerinde ilân etmek is-
terim. ” Cenâb- ı Hak gelecek şeylerin nas ıl geleceklerini bildi ği için, onlar ın 
niyetlerini bilfiil ibadet gibi kabul eder. “ Müminin niyeti, amelinden hay ırlı-
dır.”1 Şu s ırra işaret eder. Hem
 ُכَéِّ×َùُĬوَ ِכَÜَאĩِĥכَ َادَïِĨوَ ِכَüْóَĐ َÙَĬوَزِ ِכَùْęَĬ َאءَĄوَرِ ِכَĝْĥَì َدَïَĐ ِكَïْĩَéِÖوَ َכَĬَאéْ×ُø
2ِכَÝٰئِכَĥَĨوَ َאئِכَĻِĤوَأَوْ َאئِכَĻِ×ْĬأَ َאتِéĻِ×ْùَÜ ِďĻِĩَåِÖ
gibi hadsiz adetle tesbih etmenin hikmeti şu s ırdan anla şılır. Hem nas ıl, bir zâ-
bit, bütün neferât ının yekûn hizmetlerini kendi nam ına padişaha takdim eder. 
Öyle de, mahlûkata zâbitlik eden ve hayvanât ve nebatâta kumandanl ık ya-
pan ve mevcudât- ı arziyeye halifelik etmeye kabil olan ve kendi hususî âle-
minde kendini herkese vekil telâkki eden insan, 3ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ der; 
bütün halk ın ibadetlerini ve istiânelerini, kendi nâm ına Mâbud-u Zülcelâl’e 
takdim eder.
Hem 4ِכَÜَאĐĳُĭْāَĨ ِďĻِĩَä ِÙَĭِùْĤَÉِÖوَ ِכَÜَאĜĳُĥْíَĨ ِďĻِĩَä َאتِéĻِ×ْùَÜ ِďĻِĩَåِÖ َכَĬَאéْ×ُø 
der, bütün mevcudât ı kendi hesab ına söylettirir.
Hem 5َאıِÜَא×َכَّóُĨوَ َאتِĭْכَאئِĤا ذَرَّاتِ َدِïَđِÖ ٍïَّĩَéُĨ ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ der, her şey nâm ı-
na bir salavât getirir. Çünkü her şey, Nur-u Ahmedî (aleyhisselâm)  ile alâkadar-
dır. İşte tesbihâtta, salavâtlarda hadsiz adetlerin hikmetini anla.
1 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  6/185-186; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  1/61, 1/109; el-Beyhakî, 
Şuabü’l-îmân  5/343.
2 Mahlukat ının say ısınca, zât ının hoşnutluğu, arşının ağırlığı, kelimelerinin mürekkebi miktar ınca Sana 
hamdederek Seni noksan s ıfatlardan tenzih ederiz.*1 Bütün peygamberlerinin, veli kullar ının ve melek-
lerinin tesbihât ıyla Seni tesbih ederiz.
*1 Bkz.: Müslim, zikr 79; Tirmizî, deavât  103; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/258.
3 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
4 Bütün mahlukat ının tesbihâtlar ı ve bütün masnûât ının dilleriyle Seni tesbih ederiz.
5 Allah’ ım! Kâinat ın zerreleri ve onlardan meydana gelen varl ıklar ın adedince Muhammed’e salât eyle.
Üçüncü Meyve
Ey nefis! Az bir ömürde hadsiz bir amel-i uhrevî istersen ve her bir da-
kika-y ı ömrünü bir ömür kadar faydal ı görmek istersen ve âdetini ibadete 
ve gafletini huzura kalbetmeyi seversen, sünnet-i seniyyeye ittiba et.
Çünkü bir muamele-i şer’iyeye tatbik-i amel etti ğin vakit; bir nevi huzur ve-
riyor, bir nevi ibadet oluyor, uhrevî çok meyveler veriyor. Meselâ bir şeyi sat ın 
ald ın; icab ve kabul-ü şer’iyeyi tatbik etti ğin dakikada, o âdi al ış-verişin bir iba-
det hükmünü al ır. O tahattur-u hükm-ü şer’î bir tasavvur-u vahiy verir.. o da-
hi, Şâri’i düşünmekle bir teveccüh-ü ilâhî verir.. o dahi, bir huzur verir. Demek 
sünnet-i seniyyeye tatbik-i amel etmekle –bu fâni ömür– bâki meyveler ve-recek bir hayat- ı ebediyeye medâr olacak olan faydalar elde edilir.
1ُونَïَÝْıَÜ ْħَّכُĥَđَĤ هُĳُđِ×َّÜوَا ۪įِÜَאĩِĥوَכَ ِّٰųِאÖ ُīِĨْËُĺ ِيñَّĤا ِّĹِّĨُْŶا ِّĹِ×َّĭĤا ِįِĤĳُøوَرَ ِّٰųِאÖ اĳُĭِĨَאٰĘ
fermân ını dinle. Şeriat ve sünnet-i seniyyenin ahkâmlar ı içinde cilveleri inti-
şar eden esmâ-y ı hüsnân ın her bir isminin feyz-i tecellisine bir mazhar- ı câmi 
olmaya çal ış!..
Dördüncü Meyve
Ey nefis! Ehl-i dünyaya, hususan ehl-i sefâhete, hususan ehl-i küfre 
bak ıp sûrî zînet ve aldat ıcı gayrime şrû lezzetlerine aldan ıp taklid etme. 
Çünkü; sen onlar ı taklid etsen, onlar gibi olamazs ın. Pek çok sukut ede-
ceksin. Hayvan dahi olamazs ın. Çünkü; senin ba şındaki ak ıl, meş’um bir 
âlet olur. Senin ba şını daima dövecektir.
Meselâ nas ıl ki; bir saray bulunsa, büyük bir dairesinde büyük bir elekt-
rik lâmbas ı bulunur. O elektrikten te şa’ub etmi ş ve onunla ba ğlı küçük küçük 
elektrikler, küçük menzillere taksim edilmi ş. Şimdi birisi o büyük elektrik lâm-
bas ının düğmesini çevirip ziyây ı kapatsa, bütün menziller derin bir karanl ık 
içine ve bir vah şete düşer… Ve ba şka sarayda büyük elektrik lâmbas ıyla mer-
but olmayan küçük elektrik lâmbalar ı, her menzilde bulunuyor. O saray sa-
hibi büyük elektrik lâmbas ının düğmesini çevirerek kapatsa, sair menzillerde 
ışıklar bulunabilir. Onunla i şini görebilir, h ırsızlar istifade edemezler…
1 “…Öyleyse siz de Allah’a ve O’nun bütün kelimelerine iman eden o ümmî nebîye, o resûle inan ın. 
Ona tâbi olun ki do ğru yolu bulas ınız.” (A’râf sûresi, 7/158).YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / BEŞİNCİ DAL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------   387
388  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte ey nefsim! Birinci saray, bir Müslümand ır. Hazreti Peygamber (aleyhis-
salâtü vesselâm) , onun kalbinde o büyük elektrik lâmbas ıdır. Eğer O’nu unutsa, 
–el-iyâzü billâh!– kalbinden O’nu ç ıkarsa, hiçbir peygamberi daha kabul ede-
mez. Belki hiçbir kemâlât ın yeri ruhunda kalamaz. Hatta Rabbini de tan ımaz. 
Mahiyetindeki bütün menziller ve latîfeler, karanl ığa düşer ve kalbinde müt-
hiş bir tahribat ve vah şet oluyor. Acaba bu tahribat ve vah şete mukabil han-
gi şeyi kazan ıp ünsiyet edebilirsin! Hangi menfaati bulup o tahribat zarar ını 
onunla tâmir edersin! Hâlbuki ecnebiler, o ikinci saraya benzerler ki, Hazreti Peygamber 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’ın nurunu kalblerinden ç ıkarsalar da, kendile-
rince baz ı nurlar kalabilir veya kalabilir zannederler.
Onlar ın mânevî kemâlât- ı ahlâkiyelerine medâr olacak Hazreti Mûsâ ve 
İsa (aleyhimesselâm) ’a bir nevi imanlar ı ve Hâl ık’lar ına bir çeşit itikatlar ı kalabilir.
Ey nefs-i emmâre! Eğer desen : “Ben ecnebi de ğil, hayvan olmak iste-
rim!” Sana kaç defa söylemiştim söylemiştim: Hayvan gibi olamazs ın. Zira kafandaki 
ak ıl olduğu için; o ak ıl, geçmiş elemleri ve gelecek korkular ı tokat ıyla senin 
yüzüne, gözüne, ba şına çarparak dövüyor. Bir lezzet içinde bin elem kat ı-
yor. Hayvan ise, elemsiz güzel bir lezzet al ır, zevkeder. Öyle ise, evvelâ akl ı-
nı çıkar at, sonra hayvan ol. Hem 1ُّģَĄأَ ْħُİ ْģَÖ َאمِđْĬَْŶכَא sille-i te’dibini gör.
Beşinci Meyve
Ey nefis! Mükerreren söyledi ğimiz gibi insan; şecere-i hilkatin meyve-
si olduğundan, meyve gibi en uzak ve en câmi ve umuma bakar ve umu-
mun cihetü’l-vahdetini içinde saklar bir kalb çekirde ğini taşıyan ve yüzü 
kesrete, fenâya, dünyaya bakan bir mahlûktur. Ubûdiyet ise; onun yü-zünü fenâdan bekâya, halktan Hakk’a, kesretten vahdete, müntehadan mebde’e çeviren bir hayt- ı vuslat, yahut mebde’ ve müntehâ ortas ında bir 
nokta-y ı ittisaldir.
Nas ıl ki, tohum olacak k ıymettar bir meyve-i zî şuur; ağac ın alt ındaki zî-
ruhlara baksa, güzelli ğine güvense, kendini onlar ın ellerine atsa veya gaflet 
edip düşse; onlar ın ellerine dü şecek, parçalanacak, âdi bir tek meyve gibi zayi 
olacak. E ğer o meyve, nokta-y ı istinad ını bulsa, içindeki çekirdek; bütün a ğa-
cın cihetü’l-vahdetini tutmakla beraber a ğac ın bekâs ına ve hakikatinin deva-
mına vas ıta olacağını düşünebilse, o vakit o tek meyve içinde bir tek çekirdek, 
bir hakikat-i külliye-i daimeye, bir ömr-ü bâki içinde mazhar oluyor.
1 “…Hâs ılı onlar hayvanlar gibi, hatta onlardan da a şağıdırlar.” (A’râf sûresi, 7/179; Furkan sûresi, 25/44).
Öyle de insan, e ğer kesrete dal ıp kâinat içinde bo ğulup dünyan ın 
muhabbetiyle sersem olarak fânilerin tebessümlerine aldansa, onla-rın kucaklar ına at ılsa, elbette nihayetsiz bir hasârete dü şer. Hem fenâ, 
hem fâni, hem ademe dü şer. Hem mânen kendini idam eder. E ğer lisân- ı 
Kur’ân’dan kalb kula ğıyla iman derslerini i şitip başını kald ırsa, vahdete 
müteveccih olsa, ubûdiyetin mirac ıyla arş-ı kemâlâta ç ıkabilir. Bâki bir 
insan olur.
Ey nefsim! Madem hakikat böyledir ve madem Millet-i İbrahimi-
ye’den sin 
(aleyhisselâm)  İbrahimvârî 1َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź de ve Mahbubu Bâki’ye 
yüzünü çevir ve benim gibi şöyle ağla...
(Buradaki Farisî beyitler, On Yedinci Söz’ün İkinci Makam ı’nda yaz ıl-
makla burada yaz ılmam ıştır.)
1 “Ben öyle sönüp batanlar ı Tanr ı diye sevmem.” (En’âm sûresi, 6/76).YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / BEŞİNCİ DAL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------   389
Yirmi Be şinci Söz
Mucizât-ı Kur’âniye Risâlesi Mucizât- ı Kur’âniye Risâlesi
Elde Kur’ân gibi bir mucize-i bâki varken,
Başka bürhân aramak akl ıma zâid görünür.
Elde Kur’ân gibi bir bürhân- ı hakikat varken,
Münkirleri ilzam için gönlüme s ıklet mi gelir?
İHTAR : Şu Söz’ün ba şında Beş Şu’le’yi yazmak niyet ettik. 
Fakat Birinci Şu’le’nin âhirlerinde eski hurufâtla tab’etmek 
için gayet süratle yazmaya mecbur olduk. Hattâ baz ı gün yirmi-
otuz sayfay ı iki-üç saat içinde yaz ıyorduk. Onun için üç şu’leyi 
ihtisâren, icmâlen yazarak iki şu’leyi de şimdilik terk ettik. Bana 
ait kusurlar ve noksaniyetler ve i şkâl ve hatâlara nazar- ı insaf ve 
müsamahâ ile bakmalar ını ihvanlar ımızdan bekleriz.
Bu Mucizât- ı Kur’âniye Risâlesi’ndeki ekser âyetlerin her biri, ya mülhid-
ler taraf ından medar- ı tenkid olmu ş veya ehl-i fen taraf ından itiraza u ğram ış 
veya cinnî ve insî şeytanlar ın vesvese ve şüphelerine maruz olmu ş âyetler-
dir. İşte bu “ Yirmi Be şinci Söz ” öyle bir tarzda o âyetlerin hakikatlerini ve 
nüktelerini beyan etmi ş ki, ehl-i ilhâd ve fennin kusur zannettikleri noktalar 
i’câz ın lemeât ı ve belâgat- ı Kur’âniye’nin kemalât ının menşe’leri oldu ğu, il-
mî kaideleriyle isbat edilmi ş. Bulant ı vermemek için onlar ın şüpheleri zikre-
dilmeden cevâb- ı kat’î verilmi ş. 2َאدًاÜأَوْ َאلَ×ِåْĤوَا ، 1ِيóْåَÜ ُ÷ْĩَّýĤوَا gibi.. Yaln ız 
Yirminci Söz’ün Birinci Makam ı’nda üç-dört âyette şüpheleri söylenmi ş. Hem 
bu “Mucizât- ı Kur’âniye Risâlesi ” gerçi gayet muhtasar ve acele yaz ılm ış ise 
de, fakat ilm-i belâgat ve ulûm-u Arabiye noktas ında, âlimlere hayret vere-
cek derecede âlimane ve derin ve kuvvetli bir tarzda beyan edilmi ş. Gerçi her 
1 “Güneş döner...” (Yâsîn sûresi, 36/38)
2 “Dağlar ı da arz ı tutan birer destek (yapmad ık m ı)?” (Nebe sûresi, 78/7)
bahsini her ehl-i dikkat tam anlamaz, istifade etmez. Fakat o bahçede herke-
sin ehemmiyetli hissesi var. Pek acele ve mü şevveş hâletler içinde telif edildi-
ğinden ifade ve ibaresinde kusur var olmas ıyla beraber ilim noktas ında çok 
ehemmiyetli meselelerin hakikatini beyan etmi ş.
Said NursîYİRMİ BEŞİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------   391
Mucizât- ı Kur,âniye Risâlesi
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َاñٰİ ِģْáِĩِÖ اĳُÜْÉَĺ أَنْ ĵٰۤĥَĐ ُّīِåْĤوَا ُ÷ْĬِْŸا ِÛَđَĩَÝْäا ِīَئِĤ ْģُĜ
1ًاóĻِıَČ ٍăْđَ×ِĤ ْħُıُąْđَÖ כَאنَ ْĳَĤوَ ۪įِĥْáِĩِÖ نَĳُÜْÉَĺ َź ْاٰنِóُĝْĤا
Mahzen-i mucizât ve mucize-i kübrâ-y ı Ahmediye (aleyhissalâtü 
vesselâm)  olan Kur’ân- ı Hakîm-i Mu’cizü’l-Beyân’ ın hadsiz vücûh-u 
i’câz ından k ırka yak ın vücûh-u i’câziyeyi Arabî risâlelerimde ve 
Arabî Risâle-i Nur’da ve “İşârâtü’l-İ’câz” nâm ındaki tefsirimde ve 
geçen şu yirmi dört Söz’lerde i şaretler etmi şiz. Şimdi onlardan 
yaln ız beş vechini bir derece beyan ve sair vücûhu içlerinde icmâlen 
dercederek ve bir mukaddime ile onun târif ve mahiyetine i şaret 
edecegiz.
Mukaddime
“Üç Cüz ”dür.
Birinci Cüz
Kur’ân Nedir? Târifi Nasıldır? Kur’ân Nedir? Târifi Nas ıld ır?
Elcevap : (On Dokuzuncu Söz’de beyan edildi ği ve sair sözlerde isbat 
edildiği gibi) KUR’ÂN;
Şu kitab- ı kebir-i kâinat ın bir tercüme-i ezeliyesi...
Ve âyât-i tekviniyeyi okuyan mütenevvi dillerinin tercüman- ı ebedîsi...
1 “De ki: Yemin ederim! E ğer insanlar ve cinler, bu Kur’ân’ ın benzerini yapmak için bir araya toplan-
salar, hatta birbirlerine destek olup güçlerini birle ştirseler bile, yine de onun gibi bir kitap meydana 
getiremezler.” ( İsrâ sûresi, 17/88).9
9
Ve şu âlem-i gayb ve şehâdet kitab ının müfessiri...
Ve zeminde ve gökte gizli esmâ-y ı ilâhiyenin mânevî hazinelerinin 
keşşâfı...
Ve sutûr-u hâdisat ın alt ında muzmer hakâikin miftah ı...
Ve âlem-i şehâdette âlem-i gayb ın lisan ı...
Ve şu âlem-i şehâdet perdesi arkas ında olan âlem-i gayb cihetinden ge-
len iltifâtât- ı ebediye-i rahmâniye ve hitâbât- ı ezeliye-i sübhâniyenin hazinesi...
Ve şu İslâmiyet âlem-i mânevîsinin güne şi, temeli, hendesesi...
Ve avâlim-i uhreviyenin mukaddes haritas ı...
Ve zât ve s ıfat ve esmâ ve şuûn-u ilâhiyenin kavl-i şârihi, tefsir-i vâz ıhı, 
bürhân- ı kât ıı, tercüman- ı sât ıı...
Ve şu âlem-i insâniyetin mürebbîsi...
Ve insâniyet-i kübrâ olan İslâmiyet’in mâ ve ziyâs ı...
Ve nev-i be şerin hikmet-i hakikiyesi..
Ve insâniyeti saadete sevk eden hakikî mür şidi ve hâdisi...
Ve insana hem bir kitab- ı şeriat, hem bir kitab- ı dua, hem bir kitab- ı 
hikmet , hem bir kitab- ı ubûdiyet , hem bir kitab- ı emir ve davet , hem bir ki-
tab- ı zikir , hem bir kitab- ı fikir ...
Hem bütün insan ın bütün hâcât- ı mâneviyesine merci’ olacak çok ki-
tablar ı tazammun eden tek, câmi bir kitab- ı mukaddes ’tir.
Hem bütün evliya ve s ıdd ıkîn ve urefa ve muhakkikînin muhtelif me ş-
reblerine ve ayr ı ayr ı mesleklerine, her birindeki me şrebin mezâk ına lây ık ve 
o meşrebi tenvir edecek ve her bir mesle ğin mesâk ına muvâf ık ve onu tas-
vir edecek birer risâle ibraz eden mukaddes bir kütüphane hükmünde bir ki-
tab- ı semâvî dir.
İkinci Cüz ve Tetimme-i Târif
Kur’ân, Ar ş-ı Âzam’dan, ism-i âzam’dan, her ismin mertebe-i âzam ından 
geldiği için, “ On İkinci Söz ”de beyan ve isbat edildi ği gibi;
Kur’ân ; bütün âlemlerin Rabbi itibar ıyla Allah’ ın kelâm ıdır.9
9
9
99
9
99
9
9999
9
9
9YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / MUKADD İME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------------   393
394  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hem bütün mevcudat ın İlâh’ ı unvan ıyla Allah’ ın ferman ıdır.
Hem bütün semâvât ve arz ın Hâl ık’ı nâm ına bir hitapt ır.
Hem rubûbiyet-i mutlaka cihetinde bir mükâlemedir.
Hem saltanat- ı âmme-i sübhâniye hesab ına bir hutbe-i ezeliyedir.
Hem rahmet-i vâsia-y ı muhîta nokta-y ı nazar ında bir defter-i iltifâtât- ı 
rahmâniyedir.
Hem ulûhiyetin azamet-i ha şmeti haysiyetiyle, ba şlar ında bazen şifre 
bulunan bir muhabere mecmuas ıdır.
Hem ism-i âzam’ ın muhîtinden nüzûl ile Ar ş-ı âzam’ ın bütün muhat ına 
bakan ve tefti ş eden hikmetfe şan bir kitab- ı mukaddes ’tir.
Ve şu s ırdand ır ki, “kelâmullah ” unvan ı, kemâl-i liyâkatla Kur’ân’a 
verilmiş ve daima da veriliyor .
Kur’ân’dan sonra sair enbiyân ın kütüb ve suhuflar ı derecesi gelir. Sair ni-
hayetsiz kelimât- ı ilâhiyenin ise bir k ısm ı dahi has bir itibarla, cüz’î bir unvan 
ile, hususî bir tecelli ile, cüz’î bir isim ile ve has bir rubûbiyet ile ve mahsus bir saltanat ile ve hususî bir rahmet ile zâhir olan ilhamât sûretinde bir mükâle-medir. Melek ve be şer ve hayvanât ın ilhamlar ı, külliyet ve hususiyet itibar ıy-
la çok muhteliftir.
Üçüncü Cüz
Kur’ân ; as ırlar ı muhtelif bütün enbiyân ın kütüblerini ve me şrebleri muh-
telif bütün evliyân ın risâlelerini ve meslekleri muhtelif bütün asfiyân ın eser-
lerini icmâlen tazammun eden ve cihat- ı sittesi parlak ve evhâm u şübehât ın 
zulümât ından musaffa ve nokta-y ı istinad ı, bilyakîn vahy-i semâvî ve kelâm- ı 
ezelî; ve hedefi ve gayesi, bilmü şâhede saadet-i ebediye; içi, bilbedahe hâ-
lis hidâyet; üstü, bizzarûre envâr- ı îmân; alt ı, biilmelyakîn delil ve bürhân; sa-
ğı, bittecrübe teslim-i kalb ve vicdan; solu, biaynelyakîn teshir-i ak ıl ve iz’an; 
meyvesi, bihakkalyakîn Rahmet-i Rahmân ve dâr- ı cinân, makam ı ve revâc ı, 
bi’l-hadsi’s-sâd ık makbûl-ü melek ve ins ü cân bir kitab- ı semâvîdir.
Kur’ân’ ın târifine dair üç cüzündeki s ıfatlar ın her biri ba şka yerlerde kat’ î 
isbat edilmi ş veya isbat edilecektir. Dâvam ız mücerred de ğil, her birisi bür-
hân- ı kat’î ile müberhendir.9
9999
99
Birinci Şu’le
Bu Şu’lenin “Üç Şua” ı var.
Birinci Şua
Derece-i i’câzda belâgat- ı Kur’âniye’dir.
O belâgat ise, nazm ın cezâletinden ve hüsn-ü metanetinden ve üslûplar ı-
nın bedâatinden, garib ve müstahsenli ğinden ve beyan ının berâatinden, fâik 
ve safvetinden ve meânîsinin kuvvet ve hakkâniyyetinden ve lafz ının fesâha-
tinden, selâsetinden tevellüd eden bir belâgat- ı hârikulâdedir ki, benîâdem’-
in en dâhî ediblerini, en hârika hatiblerini, en mütebahhir ulemâs ını muâra-
zaya davet edip bin üç yüz senedir meydan okuyor, onlar ın damarlar ına şid-
detle dokunuyor. Muârazaya davet etti ği hâlde, kibir ve gururlar ından başı-
nı semâvâtâ vuran o dâhîler, Ona muâraza için a ğız açamay ıp kemâl-i zillet-
le boyun e ğdiler.
İşte belâgat ındaki vech-i i’câz ı iki sûretle i şaret ederiz:
Birinci Sûret
İ’câz ı vard ır ve mevcuttur. Çünkü Cezîretü’l-Arab ahalisi o as ırda ekse-
riyet-i mutlaka îtibar ıyla ümmî idi. Ümmîlikleri için mefâhirlerini ve vukuat- ı 
tarihiyelerini ve mehâsin-i ahlâka yard ım edecek durub-u emsâllerini kitabet 
yerine şiir ve belâgat kayd ıyla muhafaza ediyorlard ı. Mânidar bir kelâm, şiir 
ve belâgat câzibesiyle eslaftan ahlafa hâf ızalarda kal ıp gidiyordu. İşte şu ihti-
yac- ı fıtrî neticesi olarak o kavmin mânevî çar şıyı ticaretlerinde en ziyade re-
vaç bulan, fesâhât ve belâgat metâ ı idi. Hattâ bir kabilenin beli ğ bir edibi, en 
büyük bir kahramân- ı millîsi gibi idi. En ziyade onunla iftihar ediyorlard ı. İşte 
İslâmiyet’ten sonra âlemi zekâlar ıyla idare eden o zeki kavim, şu en revaçl ı 
ve medar- ı iftiharlar ı ve ona şiddet-i ihtiyaçla muhtaç olan belâgatta akvam- ı 
âlemden en ileride ve en yüksek mertebede idiler. Belâgat, o kadar k ıymet-
tar idi ki, bir edibin bir sözü için iki kavim büyük muharebe ederdi ve bir sö-züyle musalaha ediyorlard ı. Hattâ onlar ın içinde “Muallakat- ı Seb’a” nâm ıy-
la yedi edibin yedi kasidesini alt ınla Kâ’be’nin duvar ına yazm ışlar, onunla if-
tihar ediyorlard ı.YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  BİRİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------  395
396  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte böyle bir zamanda, belâgat en revaçl ı olduğu bir anda Kur’ân- ı 
Mu’cizü’l-Beyân nüzûl etti.1 Nas ıl ki zaman- ı Mûsâ’da (aleyhisselâm)  sihir2 ve za-
man- ı Îsâ’da (aleyhisselâm)  tıp revaçta idi.3 Mucizelerinin mühimmi o cinsten gel-
di. İşte o vakit bülegâ-y ı Arab’ ı, en k ısa bir sûresine mukabeleye davet etti:
4۪įِĥْáِĨ ْīِĨ رَةٍĳُùِÖ اĳُÜْÉَĘ َאĬِïْ×َĐ ĵٰĥَĐ َאĭْĤَّõَĬ َّאĩِĨ ٍÕْĺرَ ĹِĘ ْħُÝْĭכُ وَإِنْ
ferman ıyla onlara meydan okuyor. Hem der ki: “Îmân getirmezseniz mel’un-
sunuz. Cehenneme gireceksiniz!” Damarlar ına şiddetle vuruyor. Gururlar ını 
dehşetli sûrette k ırıyor. O kibirli ak ıllar ını istihfaf ediyor. Onlar ı bidâyeten 
îdâm- ı ebedî ile ve sonra da cehennemde îdâm- ı ebedî ile beraber dünye-
vî îdâm ile de mahkûm ediyor. Der: “Ya muâraza ediniz, yahut can ve mal ı-
nız helâkettedir!”
İşte eğer muâraza mümkün olsayd ı acaba hiç mümkün mü idi ki, bir-iki 
sat ırla muâraza edip dâvas ını ibtal etmek gibi rahat bir çare varken, en tehli-
keli, en mü şkülatl ı muharebe tarîk ı ihtiyar edilsin! Evet o zeki kavim, o siyasî 
millet ki, bir zaman âlemi, siyasetle idare etti ği hâlde, en k ısa ve rahat ve ha-
fif bir yolu terk etsin? En tehlikeli ve bütün mal ve can ını belâya atacak uzun 
bir yolu ihtiyar etsin, hiç kabil midir! Çünkü bir edibleri, birkaç hurufâtla mu-âraza edebilseydi; Kur’ân, dâvas ından vazgeçerdi. Onlar da maddî ve mâne-
vî helâketten kurtulurlard ı. Hâlbuki muharebe gibi deh şetli, uzun bir yolu ihti-
yar ettiler. Demek, muâraza-y ı bilhurûf mümkün de ğildi, muhâldi. Onun için 
muharebe-i bi’s-süyûfa mecbur oldular.
Hem Kur’ân’ ı tanzir etmek, taklidini yapmak için gayet şiddetli iki sebeb 
vard ı. Birisi; dü şman ın h ırs- ı muârazas ı. Diğ
eri; dostlar ının şevk-i taklîdidir ki, 
şu iki sâik-i şedid alt ında milyonlar Arabî kitablar yaz ılm ış ki hiçbirisi ona ben-
zemez. Âlim olsun, âmî olsun her kim Ona ve onlara baksa katiyen diyecek ki: “Kur’ân, bunlara benzemez. Hiçbirisi Onu tanzir edemez.” Şu hâlde, ya 
Kur’ân bütününün alt ındad ır. Bu ise, bütün dost ve dü şman ın ittifak ıyla bat-
tald ır, muhâldir. Veya Kur’ân, o yaz ılan umum kitablar ın fevk ındedir.
Eğer desen : “Nas ıl biliyoruz ki, kimse muârazaya te şebbüs etmedi? 
Kimse kendine güvenemedi mi ki, meydana ç ıksın? Birbirinin yard ı-
mı da m ı fayda etmedi?”
1 el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  1/154.
2 el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  1/153.
3 el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  1/153.
4 “Eğer kulumuza indirdi ğimiz Kur’ân’ ın Allah’ ın sözü oldu ğu hakk ında şüpheniz varsa, haydi onun 
sûrelerinden birine benzer bir sûre meydana getirin.” (Bakara sûresi, 2/23)
Elcevap Elcevap : Eğer muâraza mümkün olsayd ı, alâküllihâl kat’î te şebbüs edi-
lecekti. Çünkü izzet ve nâmus meselesi, can ve mal tehlikesi vard ı. Eğer te-
şebbüs edilseydi, alâküllihâl kat’î tarafdar pek çok bulunacakt ı. Çünkü hakka 
muar ız ve muannit daima kesretli idi. E ğer tarafdar bulsayd ı, alâküllihâl i şti-
har bulacakt ı. Çünkü: Küçük bir mücadele, be şerin nazar- ı istiğrab ını celbe-
dip destanlarda i ştihar eder. Şöyle acib bir mücadele ve vukuat ise gizli kala-
maz. İslâmiyet aleyhinde tâ en çirkin ve en şenî’ şeylere kadar nakledilir, me ş-
hur olur. Hâlbuki: Muârazaya dair Müseylime-i Kezzâb’ ın bir-iki f ıkras ından 
başka nakledilmemi ş. O Müseylime’de çendan belâgat varm ış. Fakat hadsiz 
bir hüsn-ü cemâle mâlik olan beyan- ı Kur’ân’a nisbet edildi ği için, onun söz-
leri hezeyan sûretinde tarihlere geçmi ştir.
İşte Kur’ân’ ın belâgat ındaki i’câz, katiyen iki kere iki dört eder gibi mev-
cuttur ki, i ş böyle oluyor.
İkinci Sûret
Belâgat ındaki i’câz- ı Kur’ânî’nin hikmetini Beş Nokta ’da beyan edece ğiz.
Birinci Nokta Birinci Nokta
Kur’ân’ ın nazm ında bir cezâlet-i hârika var.
O naz ımdaki cezâlet ve metaneti, “ İşârâtü’l-İ’câz” baştan aşağıya kadar 
bu cezâlet-i nazmiyeyi beyan eder.
Saatin; saniye, dakika, saati sayan ve birbirinin nizam ını tekmil eden ne 
ise, Kur’ân- ı Hakîm’in her bir cümledeki, hey’ât ındaki naz ım ve kelimelerin-
deki nizam ve cümlelerin birbirine kar şı münasebat ındaki intizâm ı öyle bir 
tarzda “İşârâtü’l-İ’câz”da âhirine kadar beyan edilmi ştir. Kim isterse ona ba-
kabilir ve bu naz ımdaki cezâlet-i hârikay ı bu sûrette görebilir. Yaln ız bir-iki mi-
sâl, bir cümlenin hey’at ındaki nazm ı göstermek için zikredece ğiz.
Meselâ: 1ِّכَÖرَ َابِñَĐ ْīِĨ ٌÙَéْęَĬ ْħُıْÝَّùَĨ ْīَئِĤوَ
Bu cümlede, azab ı dehşetli göstermek için en az ının şiddetle tesirini gös-
termekle göstermek ister. Demek taklîli ifade edecek cümlenin bütün hey’et-leri de bu taklile bak ıp ona kuvvet verecek.
1 “Eğer onlara Rabbinin azab ından bir esinti bile dokunsa...” (Enbiyâ sûresi, 21/46)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  BİRİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------  397
398  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte ْīَئِĤ lafz ı, teşkiktir. Şek, k ıllete bakar َّ÷َĨ lafz ı, az ıcık dokunmakt ır. 
Yine k ılleti ifade eder. ٌÙَéْęَĬ lafz ı, maddesi, bir kokucuk olup k ılleti ifade etti-
ği gibi; sîgas ı, bire delâlet eder. Masdar- ı merre tâbir-i sarfiyyesinde “biricik” 
demektir. K ılleti ifade eder. ٌÙَéْęَĬ ’daki tenvin-i tenkîrî, taklîli içindir ki, o ka-
dar küçük ki, bilinemiyor demektir. ْīِĨ lafz ı, teb’îz içindir, bir parça demektir. 
Kılleti ifâde eder. َابِñَĐ lafz ı, nekâl, ikaba nisbeten hafif bir nevi cezad ır ki, k ıl-
lete işaret eder. ِّכَÖرَ lafz ı, Kahhâr, Cebbar, Müntakim’e bedel yine şefkati ih-
sas etmekle k ılleti işaret ediyor.
İşte “Bu kadar k ılletteki bir parça azab böyle tesirli ise, ikab- ı ilâhî ne 
kadar deh şetli olur k ıyas edebilirsiniz. ” diye ifade eder. İşte şu cümlede kü-
çük hey’etler nas ıl birbirine bak ıp yard ım eder. Maksad- ı küllîyi, her biri kendi 
lisan ıyla takviye eder. Şu misâl bir derece laf ız ve maksada bakar.
İkinci misâl: 1نَĳُĝِęْĭُĺ ħُİَאĭْĜرَزَ َّאĩِĨوَ
Şu cümlenin hey’ât ı, sadakan ın şerait-i kabûlünün be şine işaret eder.
Birinci Şart: Sadakaya muhtaç olmamak derecede sadaka vermek ki: 
َّאĩِĨ lafz ındaki 2ْīِĨ -i teb’îz ile o şart ı ifade eder.
İkinci Şart: Ali’den al ıp Veli’ye vermek de ğil, belki kendi mal ından vermek-
tir. Şu şart ı ْħُİَאĭْĜرَزَ lafz ı ifade ediyor. “ Size r ızık olandan veriniz ” demektir.
Üçüncü Şart: Minnet etmemektir. Şu şarta َאĭْĜرَزَ’ daki َאĬ lafz ı işaret eder. 
Yâni “Ben size r ızkı veriyorum. Benim mal ımdan benim abdime vermekte 
minnetiniz yoktur.”
Dördüncü Şart: Öyle adama veresin ki, nafakas ına sarf etsin. Yoksa se-
fahete sarf edenlere sadaka makbûl olmaz. Şu şarta نَĳُĝِęْĭُĺ lafz ı işaret ediyor.
Beşinci Şart: Allah nâm ına vermektir ki, ْħُİَאĭْĜرَزَ ifade ediyor. Yâni “ Mal 
benimdir, benim nâm ımla vermelisiniz. ” Şu şartlarla beraber bir tevsi’ de 
var. Yâni: Sadaka nas ıl mal ile olur; ilim ile dâhi olur. Kavl ile, fiil ile, nasi-
hat ile de oluyor. İşte şu aksâma َّאĩِĨ lafz ındaki َאĨ umumiyetiyle i şaret ediyor. 
Hem şu cümle de bizzât i şaret ediyor. Çünkü; mutlakt ır, umumu ifade eder.
1 “Kendilerine r ızık olarak (mal, güç, zekâ, bilgi; …) ne lutfetmi şsek, onun bir miktar ını (Allah r ızas ı için ve 
kimseyi minnet alt ında koymadan ihtiyaç sahiplerine geçimlik olarak) verirler.” (Bakara sûresi, 2/3)
2 “…den, …dan” anlam ında
İşte sadakay ı ifade eden şu k ısac ık cümlede, be ş şart ile beraber geni ş bir 
dairesini akla ihsan ediyor. Hey’etiyle ihsas ediyor. İşte hey’ette böyle pek 
çok naz ımlar var. Kelimât ın dahi birbirine kar şı, aynen geni ş böyle bir dai-
re-i nazmiyesi var.
Sonra kelâmlar ın da , meselâ: 1ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ ’de alt ı cümle var. Üçü 
müsbet, üçü menfî. Alt ı mertebe-i tevhidi isbat etmekle beraber şirkin alt ı en-
vâ ını reddeder. Her bir cümlesi öteki cümlelere hem delil olur, hem netice 
olur. Çünkü: Her bir cümlenin iki mânâs ı var. Bir mânâ ile netice olur, bir mâ-
nâ ile de delil olur. Demek Sûre-i İhlâs’ta otuz Sûre-i İhlâs kadar, muntazam, 
birbirini isbat eder delillerden mürekkeb sûreler vard ır.
Meselâ:
2ٌïَèأَ ًاĳُęכُ ُįَĤ ْīَכُĺ ْħَĤ ُįَّĬَِŶ ْ،ïَĤĳُĺ ْħَĤ ُįَّĬَِŶ ْ،ïِĥَĺ ْħَĤ ُįَّĬَِŶ ٌ،ïَĩَĀ ُįَّĬَِŶ ٌ،ïَèأَ ُįَّĬَِŶ :ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ
Hem:
3ُّٰųا َĳُİ ُįَّĬَِŶ ٌ،ïَèأَ ُįَّĬَِŶ ٌ،ïَĩَĀ ُįَّĬَِŶ ْ،ïِĥَĺ ْħَĤ ُįَّĬَِŶ ْ،ïَĤĳُĺ ْħَĤ ُįَّĬَِŶ :ٌïَèأَ ًاĳُęכُ ُįَĤ ْīَכُĺ ْħَĤوَ
Hem:
4ٌïَèأَ ًاĳُęכُ ُįَĤ ْīَכُĺ ْħَĤ ِذَنْÍَĘ ْ،ïَĤĳُĺ ْħَĤ ِذَنْÍَĘ ْ،ïِĥَĺ ْħَĤ ِذَنْÍَĘ ٌ،ïَĩَĀ َĳُıَĘ ٌ،ïَèأَ َĳُıَĘ ُّٰųا َĳُİ
Daha sen buna göre k ıyas et...
Meselâ:
5َīĻِĝَّÝُĩْĥِĤ ًىïُİ ۛ ِۚįĻِĘ ۛ َۚÕْĺرَ َź َאبُÝْכِĤا ِכَĤذٰ ۝ ٓħٓĤا
Şu dört cümlenin her birisinin iki mânâs ı var. Bir mânâ ile öteki cümlele-
re delildir. Di ğer mânâ ile onlara neticedir. On alt ı münasebet hatlar ından bir 
1 “De ki: O, Allah’t ır, gerçek İlaht ır ve Birdir.” ( İhlâs sûresi, 112/1)
2 De ki: O, Allahd ır. Çünkü O Ehad’dir, Samed’dir, do ğurmam ıştır, doğurulmam ıştır ve herhangi bir şey 
O’na denk de ğildir.
3 Herhangi bir şey O’na denk de ğildir. Çünkü O, do ğurulmam ıştır, doğurmam ıştır, Samed’dir, Ehad’dir; 
çünkü O, Allahd ır.
4 O, Allahd ır. Öyleyse O, Ehaddir, Sameddir. Bundan dolay ı doğurmam ıştır, doğurulmam ıştır ve her-
hangi bir şey O’na denk de ğildir.
5 “Elif, Lâm, Mîm. İşte (eşsiz, mucize) Kitap: Onun (Allah taraf ından indirildi ği ve baştan sona hakikatler 
mecmuas ı olduğu) hakk ında hiçbir şüphe yoktur; o, müttakîler (Allah’a gönülden sayg ı besleyip isyan-
dan kaç ınan, Din ve hayat kanunlar ı olarak koydu ğu bütün emir ve yasaklara hakk ıyla riayet edenler) 
için baştan sona bir hidayet kayna ğıdır.” (Bakara sûresi, 2/2)
YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  BİRİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------  399
400  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
nakş-ı nazmî-i i’câzî hâs ıl olur. “İşârâtü’l-İ’câz”da öyle bir tarzda beyan edil-
miş ki, bir nak ş-ı nazmî-i i’câzî te şkil eder.
On Üçüncü Söz’de beyan edildi ği gibi, güya ekser âyât- ı Kur’âniye’nin her 
birisi ekser âyât ın her birisine bakar bir gözü ve nâz ır bir yüzü vard ır ki, onlara 
münasebat ın hutût-u mâneviyesini uzat ıyor. Birer nak ş-ı i’câzî nescediyor. İşte 
“İşârâtü’l-İ’câz” baştan aşağıya kadar bu cezâlet-i nazmiyeyi şerhetmiştir.
İkinci Nokta İkinci Nokta
Mânâs ındaki belâgat- ı hârikad ır.
On Üçüncü Söz’de beyan olunan şu misâle bak:
Meselâ: 1ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ َْرْضِۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ َאĨ ِِّٰų َçَّ×َø âyetindeki be-
lâgat- ı mâneviyeyi zevk etmek istersen, kendini nur-u Kur’ân’dan evvel asr- ı 
câhiliyette, sahra-y ı bedeviyette farz et ki, her şey zulmet-i cehil ve gaflet alt ın-
da perde-i cümûd-u tabiata sar ılm ış olduğu bir anda Kur’ân’ ın lisân- ı semâvî-
sinden َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ َאĨ ِِّٰų َçَّ×َø veyahut; َْرْضُŶوَا ُďْ×َّùĤا َاتُĳٰĩَّùĤا ُįَĤ ُçِّ×َùُÜ 
2َّīِıĻِĘ ْīَĨوَ gibi âyetleri i şit, bak!
Nas ıl ki, o ölmü ş veya yatm ış olan mevcudat- ı âlem: ُçِّ×َùُÜ , َçَّ×َø sadas ıy-
la işitenlerin zihninde nas ıl diriliyorlar, hü şyâr oluyorlar, k ıyam edip zikredi-
yorlar. Ve o karanl ık gökyüzünde birer câmid ate şpare olan y ıldızlar ve yerde 
perişan mahlukat, ُçِّ×َùُÜ sayhas ıyla ve nuruyla i şitenin nazar ında gökyüzü bir 
ağız, bütün y ıldızlar birer kelime-i hikmet-nümâ ve birer nur-u hakikat-edâ ve 
küre-i arz bir ba ş ve berr ve bahr, birer lisan ve bütün hayvanlar ve nebatlar 
birer kelime-i tesbih-fe şan sûretinde arz- ı dîdar eder.
Meselâ: On Be şinci Söz’de isbat edilen şu misâle bak:
 َź ُواۚñُęْĬَאĘ َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َאرِĉْĜأَ ْīِĨ ُواñُęْĭَÜ أَنْ ْħُÝْđَĉَÝْøا إِنِ ِ÷ْĬِْŸوَا ِّīِåْĤا َóَýْđَĨ َאĺ
 َאسٌéُĬوَ َאرٍĬ ْīِĨ َاظٌĳُü َאĩْכُĻَĥَĐ ُģَøْóُĺ ۝ َאنِÖِّñُכَÜ َאĩِّכُÖرَ ءِƯźاٰ َيِّÉِ×َĘ ۝ َאنٍĉْĥُùِÖ َّźإِ ُونَñُęْĭَÜ
3َאنِÖِّñُכَÜ َאĩِّכُÖرَ ءِƯźاٰ َيِّÉِ×َĘ ۝ َانِóِāَÝْĭَÜ َŻَĘ
1 “Göklerde ne var, yerde ne varsa Allah’ ı tenzih ve tesbih eder. O Aziz ve Hakîmdir: Üstün kudret, tam 
hüküm ve hikmet sahibidir.” (Hadîd sûresi, 57/1)
2 “Yedi kat gök, dünya ve onlar ın içinde olan herkes Allah’ ı takdis ve tenzih eder.” ( İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Ey cin ve ins toplulu ğu! Yapabilirseniz haydi göklerin ve yerin hududundan geçin bakal ım! Ama 
geçemezsiniz, ancak üstün bir güç, kuvvetli bir delil ve ilimle geçebilirsiniz. O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini inkâr edebilirsiniz? Üzerinize ate şler, duman alevleri gönderilir de art ık kendinizi savuna-
mazs ınız. O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini inkâr edebilirsiniz?” (Rahman sûresi, 55/33-36)

1ِīĻِĈَאĻَّýĥِĤ ًאĨĳُäرُ َאİَאĭْĥَđَäوَ َçĻِÖَאāَĩِÖ َאĻْĬُّïĤا אءَƯĩَّùĤا َّאĭَّĺزَ ْïَĝَĤوَ
âyetlerini dinle bak ki, ne diyor? Diyor ki: “Ey acz ve hakareti içinde ma ğ-
rur ve mütemerrit ve zaaf ve fakr ı içinde serke ş ve muannit olan ins ve cin! 
Emirlerime itâat etmezseniz haydi elinizden gelirse hudûd-u mülkümden ç ıkı-
nız! Nas ıl cesâret edersiniz ki, öyle bir Sultan’ ın emirlerine kar şı gelirsiniz; y ıl-
dızlar, aylar, güne şler, emirber neferleri gibi emirlerine itâat ederler. Hem tu ğ-
yan ınızla öyle bir Hâkim-i Zülcelâl’e kar şı mübâreze ediyorsunuz ki, öyle aza-
metli mutî’ askerleri var. Faraza şeytanlar ınız dayanabilseler, onlar ı dağ gibi 
güllelerle recmedebilirler. Hem küfran ınızla öyle bir Mâlik-i Zülcelâl’in mem-
leketinde isyan ediyorsunuz ki, cünûdundan öyleleri var, de ğil sizin gibi kü-
çük âciz mahluklar, belki farz- ı muhâl olarak da ğ ve arz büyüklü ğünde birer 
adüvv-i kâfir olsayd ınız, arz ve da ğ büyüklüğünde y ıldızlar ı, ateşli demirleri si-
ze atabilirler, sizi da ğıtırlar. Hem öyle bir kanunu k ırıyorsunuz ki, onunla öyle-
ler bağlıdır, eğer lüzum olsa arz ınızı yüzünüze çarpar, gülleler gibi küreler mi-
sillü y ıldızlar ı üstünüze Allah’ ın izniyle ya ğdırabilirler.” Daha sair âyât ın mâ-
nâlar ındaki kuvvet ve belâgat ı ve ulviyet-i ifadesini bunlara k ıyas et...
Üçüncü Nokta Üçüncü Nokta
Üslûbundaki bedâat-i hârikad ır.
Evet Kur’ân’ ın üslûplar ı hem gariptir, hem bedi’dir, hem acîptir, hem 
mukni’dir. Hiçbir şeyi, hiçbir kimseyi, taklid etmemi ş. Hiç kimse de Onu taklid 
edemiyor. Nas ıl gelmiş, öyle o üslûplar taravetini, gençli ğini, garabetini daima 
muhafaza etmi ş ve ediyor. Ezcümle, bir k ısım sûrelerin ba şlar ında şifre-misâl 
7ۤěۤùۤĐ ، 6ۤħٰè ، 5ۤ÷ٰĺ ، 4ٰįٰĈ ، 3
ٰóۤĤا ، 2ۤħۤĤا gibi mukattaat hurufundaki üslûb-u bediîsi, 
beş-alt ı lem’a-y ı i’câz ı tazammun etti ğini “İşârâtü’l-İ’câz”da yazm ışız.
Ezcümle : Sûrelerin ba şında mezkûr olan huruf, hurufât ın aksâm- ı mâlû-
mesi olan mechûre , mehmûse , şedîde , rihve , zelâka , kalkale  gibi aksâm- ı 
1 “Gerçek şu ki, yere en yak ın olan gö ğü lambalarla donatt ık ve onlardan bir k ısm ını şeytanlara at ılan 
mermiler yapt ık.” (Mülk sûresi, 67/5)
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/1; Âl-i İmran sûresi, 3/1; Ankebût sûresi, 29/1; Rûm sûresi, 30/1; Lokman sûresi, 
31/1; Secde sûresi, 32/1.
3 “Elif, Lâm, Râ.” (Yûnus sûresi, 10/1; Hûd sûresi, 11/1; Yûsuf sûresi, 12/1; İbrahim sûresi, 14/1; Hicr 
sûresi, 15/1).
4 “Tâ, Hâ.” Tâhâ sûresi, 20/1.
5 “Yâ, Sîn.” Yâsîn sûresi, 36/1.
6 “Hâ, Mîm.” (Mü’min sûresi, 40/1; Fussilet sûresi, 41/1; Şûrâ sûresi, 42/1; Zuhruf sûresi, 43/1; Duhân 
sûresi, 44/1; Câsiye sûresi, 45/1; Ahkaf sûresi, 46/1).
7 Şûrâ sûresi, 42/2.YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  BİRİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------  401
402  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
kesîresinden her bir k ısm ından n ısfını alm ıştır. Kabil-i taksim olmayan hafifin-
den n ısf- ı ekser, sakilinden n ısf- ı ekall olarak bütün aksam ını tansif etmi ştir. 
Şu mütedâhil ve birbiri içindeki k ısımlar ı ve iki yüz ihtimal içinde mütered-
did yaln ız gizli ve fikren bilinmeyecek bir tek yol ile umumu tansif etmek ka-
bil olduğu hâlde, o yolda, o geni ş mesâfede sevk-i kelâm etmek, fikr-i be şerin 
işi olamaz. Tesadüf hiç kar ışamaz. İşte bir şifre-i ilâhiye olan sûrelerin ba şla-
rındaki huruf, bunun gibi daha be ş-alt ı lem’a-y ı i’câziyeyi gösterdikleriyle be-
raber ilm-i esrar- ı huruf ulemâs ıyla evliyân ın muhakkikleri şu mukattaattan 
çok esrar istihraç etmi şler ve öyle hakâik bulmu şlar ki, onlarca şu mukattaat 
kendi başıyla gayet parlak bir mucizedir. Onlar ın esrar ına ehil olmad ığımız, 
hem umum göz görecek derecede isbat edemedi ğimiz için o kap ıyı açamay ız. 
Yaln ız “İşârâtü’l-İ’câz”da şunlara dair beyan olunan be ş-alt ı lem’a-y ı i’câza 
havale etmekle iktifa ediyoruz.
Şimdi, esâlib-i Kur’âniye’ye sûre itibar ıyla, maksad itibar ıyla, âyât ve 
kelâm ve kelime itibar ıyla birer işaret edece ğiz.
Meselâ: Sûre-i 1َّ﴾ħَĐ﴿’ye dikkat edilse öyle bir üslûb-u bedi’ ile Âhireti, 
Haşr’i, cennet ve cehennemin ahvâlini öyle bir tarzda gösteriyor ki, şu dün-
yadaki ef’âl-i ilâhiyeyi, âsâr- ı rabbâniyeyi o ahvâl-i uhreviyeye birer birer ba-
kar isbat eder gibi kalbi ikna eder. Şu sûredeki üslûbun îzah ı uzun oldu ğun-
dan yaln ız bir-iki noktas ına işaret ederiz. Şöyle ki:
Şu sûrenin ba şında k ıyâmet gününü isbât için der: “ Size zemini güzel se-
rilmiş bir beşik; dağlar ı hânenize ve hayat ınıza defineli direk, hazineli ka-
zık; sizi birbirini sever, ünsiyet eder çift; geceyi hâb- ı rahat ınıza örtü; gün-
düzü meydân- ı maişet; güneşi ışık verici, ısınd ırıcı bir lâmba; bulutlar ı âb- ı 
hayat çe şmesi gibi ondan suyu ak ıttım. Basit bir sudan bütün erzâk ınızı 
taşıyan bütün çiçekli, meyveli muhtelif e şyay ı kolay ve az bir zamanda 
îcad ederiz. Öyle ise, yevm-i fasl olan k ıyâmet sizi bekliyor. O günü getir-
mek bize a ğır gelemez. ” İşte bundan sonra k ıyâmette da ğlar ın dağılmas ı, se-
mâvât ın parçalanmas ı, cehennemin haz ırlanmas ı ve cennet ehline ba ğ ve bos-
tan vermesini gizli bir sûrette isbatlar ına işaret eder. Mânen der: “ Madem gö-
zünüz önünde da ğ ve zeminde şu işleri yapar; âhirette dahi bunlara ben-
zer işleri yapar. ” Demek sûrenin ba şındaki “da ğ”, k ıyâmetteki da ğlar ın hâline 
bakar ve “ba ğ” ise, âhirde ve âhiretteki hadîkaya ve ba ğa bakar. İşte sair nok-
talar ı buna k ıyas et, ne kadar güzel ve âlî bir üslûbu var, gör.
1 Nebe sûresi, 78/1.
Meselâ:
 ِلُّñُÜوَ אءُƯýَÜ ْīَĨ ُّõِđُÜوَ אءُ۬ƯýَÜ ْīَّĩِĨ ْכَĥُĩْĤا ِعُõْĭَÜوَ אءُƯýَÜ ْīَĨ ْכَĥُĩْĤا ĹِÜْËُÜ ْכِĥُĩْĤا ِכَĤَאĨ َّħُıّٰĥĤا ِģُĜ
 ĹِĘ َאرَıَّĭĤا ُãِĤĳُÜوَ َאرِıَّĭĤا ĹِĘ َģْĻَّĥĤا ُãِĤĳُÜ ۝ ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َّכَĬإِ ُۘóْĻَíْĤا ِكَïَĻِÖ אءُۘƯýَÜ ْīَĨ
1َאبٍùِè ِóْĻَĕِÖ אءُƯýَÜ ْīَĨ ْزُقُóَÜوَ ِّ۬ĹَéْĤا َīِĨ َÛِّĻَĩْĤا ِجُóْíُÜوَ ِÛِّĻَĩْĤا َīِĨ َّĹَéْĤا ِجُóْíُÜوَ ِ۬ģْĻَّĥĤا
Öyle bir üslûb-u âlîde benîbe şerdeki şuûnat- ı ilâhiyeyi ve gece ve gün-
düzün deveran ındaki tecelliyât- ı ilâhiyeyi ve senenin mevsimlerinde olan ta-
sarrufat- ı rabbâniyeyi ve yeryüzünde hayat-memat, ha şir ve neşr-i dünyevi-
yedeki icraat- ı rabbâniyeyi öyle bir ulvî üslûp ile beyan eder ki, ehl-i dikkatin 
ak ıllar ını teshir eder. Parlak ve ulvî geni ş üslûbu, az dikkat ile göründü ğü için 
şimdilik o hazineyi açmayaca ğız.
Meselâ:
۝ َّتْïُĨ َْرْضُŶا وَإِذَا ۝ ْÛَّĝُèوَ َאıِّÖَóِĤ ْÛَĬوَأَذِ ۝ ْÛَّĝَýْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا
2ْÛَّĝُèوَ َאıِّÖَóِĤ ْÛَĬوَأَذِ ۝ ْÛَّĥَíَÜوَ َאıĻِĘ َאĨ ْÛَĝْĤوَأَ
Gök ve zeminin, Cenâb- ı Hakk’ ın emrine kar şı derece-i ink ıyad ve itaat-
lerini şöyle âlî bir üslûp ile beyan eder ki: Nas ıl bir kumandan- ı âzam, mücâ-
hede ve manevra ve ahz- ı asker şûbeleri gibi mücâhedeye lâz ım işler için iki 
daireyi te şkil edip açm ış. O mücâhede, o muamele i şi bittikten sonra o iki dai-
reyi başka işlerde kullanmak ve tebdil ederek istimâl etmek için o kumandan- ı 
âzam o iki daireye müteveccih olur. O daireler, her birisi hademeleri lisan ıyla 
veya nutka gelip kendi lisan ıyla der ki: “Ey kumandan ım bir parça mühlet ver 
ki, eski işlerin ufak tefeklerini, p ırtı-m ırtılar ını temizleyip d ışarı atay ım, sonra 
teşrif ediniz. İşte at ıp senin emrine hâz ır duruyoruz. Buyurun ne yaparsan ız 
yap ınız. Senin emrine münkad ız. Senin yapt ığın işler bütün hak, güzel, masla-
hatt ır.” Öyle de: Semâvât ve arz, böyle iki daire-i teklif ve tecrübe ve imtihan 
için aç ılm ıştır. Müddet bittikten sonra semâvât ve arz, daire-i teklife ait e şyay ı 
emr-i ilâhîyle bertaraf eder. Derler: “Yâ Rabbenâ! Buyurun, ne için bizi istih-dam edersen et. Hakk ımız sana itaattir. Her yapt ığın şey de hakt ır.” İşte, cüm-
lelerindeki üslûbun ha şmetine bak, dikkat et.
1 De ki: “Ey mülk ve hakimiyet sahibi Allah ım!” Sen mülkü diledi ğine verir, diledi ğinden onu çeker 
alırsın. Di le di ği ni aziz, di le di ği ni ze lil k ı lar sın! Her tür lü ha yır yal nız Se n’in elin de dir! Sen el bet te her 
şe ye ka dir sin! Ge ce yi gün dü ze ka tar gü nü uza tır sın, gün dü zü ge ce ye ka tar  ge ce yi uza tır sın. Ölü den 
di ri, di ri den ölü ç ı ka rır sın. Sen di le di ğin kim se ye sa yı sız r ı zık lar ve rir sin!” (Âl-i İmran sûresi, 3/26-27)
2 “Gök yar ıldığı zaman, ve hep yapageldi ği gibi, Rabbinin buyru ğunu dinledi ği zaman, yer yay ılıp düm-
düz edildi ği, içindekileri d ışarı at ıp boşald ığı, ve hep yapageldi ği gibi, Rabbinin buyru ğunu dinledi ği 
zaman... Seyredin siz: Neler olacak o zaman!” ( İnşikak sûresi, 84/1-5)
YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  BİRİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------  403
404  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hem meselâ:
 ĵَĥَĐ َتْĳَÝْøوَا ُóْĨَْŶا َĹِąُĜوَ אءُƯĩْĤا َăĻِĔوَ ĹِđِĥْĜأَ אءُƯĩَø َאĺوَ אءَكِƯĨ ĹِđَĥْÖا أَرْضُ אƯĺ َģĻِĜوَ
1َīĻِĩِĤَّאčĤا ْمِĳَĝْĥِĤ ًاïْđُÖ َģĻِĜوَ دِيِّĳُåْĤا
İşte, bu âyetin bahr- ı belâgat ından bir katreye i şaret için bir üslûbunu bir 
temsil aynas ında gösterece ğiz. Nas ıl bir harb-i umumîde bir kumandan, za-
ferden sonra ate ş eden bir ordusuna “Ate ş kes!” ve hücum eden di ğer bir or-
dusuna “Dur!” der, emreder. O anda ate ş kesilir, hücum durur. “ İş bitti, istilâ 
ettik. Bayra ğımız düşman ın merkezlerinde yüksek kalelerinin ba şında dikildi. 
Esfelü’s-sâfilîne giden o edepsiz zâlimler cezalar ını buldular.” der.
Aynen öyle de: Padi şah- ı bîmisâl, kavm-i Nuh’un mahv ı için semâvât ve 
arza emir vermi ş. Vazifelerini yapt ıktan sonra ferman ediyor: “Ey arz! Suyunu 
yut. Ey Semâ! Dur, i şin bitti. Su çekildi. Da ğın başında me’mur-u ilâhînin 
çad ır vazifesini gören gemisi kuruldu. Zâlimler cezalar ını buldular.” İşte şu 
üslûbun ulviyetine bak. “Zemin ve gök iki mutî’ asker gibi emir dinler, ita-at ederler” diyor. İşte şu üslûp işaret eder ki, insan ın isyan ından kâinat k ızı-
yor. Semâvât ve arz hiddete geliyorlar ve şu işaretle der ki: “
Yer ve gök iki 
mutî’ asker gibi emirlerine bakan bir Zâta isyan edilmez, edilmemeli... ” 
Dehşetli bir zecri ifade eder. İşte tûfan gibi bir hâdise-i umumiyeyi bütün ne-
tâiciyle, hakâikiyle birkaç cümlede îcâzl ı, i’câzl ı, cemâlli, icmâlli bir tarzda be-
yan eder. Şu denizin sair katrelerini şu katreye k ıyas et.
Şimdi kelimelerin penceresiyle gösterdi ği üslûba bak.
Meselâ: 2ِħĺِïَĝْĤا نِĳُäْóُđْĤכَא َאدَĐ ĵّٰÝَè َאزِلَĭَĨ َאهُĬَّرْïَĜ َóَĩَĝْĤوَا’ deki
3ِħĺِïَĝْĤا نِĳُäْóُđْĤכَא kelimesine bak, ne kadar latîf bir üslûbu gösteriyor. 
Şöyle ki: Kamerin bir menzili var ki, Süreyya y ıldızlar ının dairesidir. kameri, 
hilâl vaktinde hurman ın eskimiş beyaz bir dal ına teşbih eder. Şu teşbih ile se-
mân ın yeşil perdesi arkas ında güya bir a ğaç bulunuyor ki beyaz, sivri, nurâ-
ni bir dal ı, perdeyi y ırtıp başını çıkar ıp, Süreyya o dal ın bir salk ımı gibi ve sa-
ir y ıldızlar o gizli hilkat a ğac ının birer münevver meyvesi olarak i şitenin hayâ-
1 “(Kâfirler bo ğulduktan sonra yerle gö ğe:) ‘Ey yeryüzü! Vazifen bitti; suyunu yut. Ey semâ! İhtiyaç 
kalmad ı; yağmuru kes’ diye emir buyuruldu. Su çekildi, i ş bitirildi ve gemi Cudi üzerinde yerle şti ve 
‘Kahrolsun o zâlimler!’ denildi.” (Hûd sûresi, 11/44).
2 “Ay için de birtak ım safhalar, duraklar tâyin ettik, dola şa dolaşa, nihayet eski hurma salk ımının çöpü 
gibi kuru, sar ı, kavisli bir hâle gelir.” (Yâsîn sûresi, 36/39)
3 “Eski hurma salk ımının kuru, sar ı, kavisli hâli gibi.” (Yâsîn sûresi, 36/39).

lî olan gözüne göstermekle; medar- ı maişetlerinin en mühimmi hurma a ğac ı 
olan sahra-ni şinlerin nazar ında ne kadar münasip, güzel, latîf, ulvî bir üslûb-u 
ifade oldu ğunu zevkin varsa anlars ın.
Meselâ: On Dokuzuncu Söz’ün âhirinde isbat edildi ği gibi,
1َאıَĤ ٍّóَĝَÝْùُĩِĤ ِيóْåَÜ ُ÷ْĩَّýĤوَا’ daki ِيóْåَÜ kelimesi şöyle bir üslûb-u âlîye 
pencere açar. Şöyle ki: ِيóْåَÜ lafz ıyla yâni: “ güneş döner. ” tâbiriyle k ış ve yaz, 
gece ve gündüzün deveran ındaki muntazam tasarrufât- ı kudret-i ilâhiyeyi ih-
tar ile Sâni’in azametini ifham eder ve o mevsimlerin sayfalar ında kalem-i 
kudretin yazd ığı mektubât- ı samedâniyeye nazar ı çevirir. Hâl ık-ı Zülcelâl’in 
hikmetini i’lâm eder.
2ًאäَاóِø َ÷ْĩَّýĤا َģَđَäوَ Yâni, “lâmba” tâbiriyle şöyle bir üslûba pencere 
açar ki, şu âlem bir saray ve içinde olan e şya ise insana ve zîhayata ihzâr edil-
miş müzeyyenat ve mat’umat ve levaz ımât olduğunu ve güne ş dahi müsahhar 
bir mumdar oldu ğunu ihtar ile Sâni’in ha şmetini ve Hâl ık’ın ihsan ını ifham 
ederek tevhide bir delil gösterir ki, mü şriklerin en mühim, en parlak mâbud 
zannettikleri güne ş, müsahhar bir lâmba, câmid bir mahluktur. Demek ًאäَاóِø 
tâbirinde Hâl ık’ın azamet-i rubûbiyetindeki rahmetini ihtar eder. Rahmetin 
vüs’atindeki ihsan ını ifham eder ve o ifhamda saltanat ının haşmetindeki ke-
remini ihsas eder ve bu ihsasta vahdâniyeti i’lam eder ve mânen der: “ Câmid 
bir sirâc- ı müsahhar hiçbir cihette ibadete lây ık olamaz. ”
Hem cereyân- ı ِيóْåَÜ tâbirinde gece gündüzün, k ış ve yaz ın dönmelerin-
deki tasarrufat- ı muntazama-y ı acîbeyi ihtar eder ve o ihtarda, rubûbiyetinde 
münferid bir Sâni’in azamet-i kudretini ifham eder.
Demek şems ve kamer noktalar ından beşerin zihnini gece ve gündüz, k ış 
ve yaz sayfalar ına çevirir ve o sayfalarda yaz ılan hâdisat ın sat ırlar ına nazar- ı 
dikkati celbeder. Evet Kur’ân, güne şten güne ş için bahsetmiyor. Belki onu 
ışıkland ıran Zât için bahsediyor. Hem güne şin insana lüzumsuz olan ma-
hiyetinden bahsetmiyor. Belki güne şin vazifesinden bahsediyor ki, sanat- ı 
rabbâniyenin intizâm ına bir zenberek ve hilkat-i rabbâniyenin nizam ına 
bir merkez, hem Nakka ş-ı Ezelî’nin gece gündüz ipleriyle dokudu ğu eş-
yadaki sanat- ı rabbâniyenin insicam ına bir mekik vazifesini yap ıyor. Daha 
1 “Güneş de bir delildir onlara, akar gider yörüngesinde...” (Yâsîn sûresi, 36/38)
2 “Güneşi de ( ışığı kendinden) bir lamba yapt ı.” (Nûh sûresi, 71/16)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  BİRİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------  405
406  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
sair kelimât- ı Kur’âniye’yi bunlara k ıyas edebilirsin. Âdeta basit, me’luf birer 
kelime iken, latîf mânâlar ın definelerine birer anahtar vazifesini görüyor.
İşte ekseriyetle üslûb-u Kur’ân’ ın geçen tarzlarda ulvî ve parlak oldu ğun-
dand ır ki, bazen bir bedevî Arap bir tek kelâma meftun olur. Müslüman ol-
madan secdeye giderdi. Bir bedevî 1
ُóَĨْËُÜ َאĩِÖ َعْïْĀَאĘ kelâm ını işittiği anda sec-
deye gitti. Ona dediler: “Müslüman m ı oldun?” “Yok” dedi, “Ben şu kelâm ın 
belâgat ına secde ediyorum.”2
Dördüncü Nokta Dördüncü Nokta
Lafz ındaki fesâhât- ı hârikas ıdır.
Evet Kur’ân mânen üslûb-u beyan cihetiyle fevkalâde beli ğ olduğu gibi, 
lafz ında gayet selis bir fesâhati vard ır. Fesahatin kat’î vücûduna, usand ırma-
mas ı delildir ve fesâhatin hikmetine, fenn-i beyan ve meânînin dâhî ulemâ-
sının şehâdetleri bir bürhân- ı bâhirdir. Evet binler defa tekrar edilse usand ır-
mıyor, belki lezzet veriyor. Küçük basit bir çocu ğun hâf ızas ına ağır gelmiyor, 
hıfzedebilir. En hastal ıklı, az bir sözden müteezzî olan bir kula ğa nâhoş gel-
miyor, ho ş geliyor. Sekeratta olan ın damağına şerbet gibi oluyor. Zemzeme-i 
Kur’ân onun kula ğında ve dima ğında, aynen a ğzında ve dama ğında mâ-y ı 
zemzem gibi leziz geliyor.
Usand ırmamas ının s ırr- ı hikmeti şudur ki: Kur’ân, kulûbe kût ve g ıda ve 
ukûle kuvvet ve g ınâ ve rûha mâ ve ziyâ ve nüfusa devâ ve şifâ olduğun-
dan usand ırmaz.  Her gün ekmek yeriz, usanmay ız. Fakat en güzel bir mey-
veyi her gün yesek, usand ıracak. Demek Kur’ân, hak ve hakikat ve s ıdk 
ve hidâyet ve hârika bir fesâhat oldu ğundand ır ki, usand ırm ıyor, daima 
gençliğini muhafaza etti ği gibi tarâvetini, halâvetini de muhafaza edi-
yor. Hattâ Kurey ş’in rüesâs ından müdakkik bir beli ğ, müşrikler taraf ından, 
Kur’ân’ ı dinlemek için gitmi ş. Dinlemi ş, dönmüş, demiş ki: “Şu kelâm ın öyle 
bir halâveti ve tarâveti var ki, kelâm- ı beşere benzemez. Ben şâirleri, kâhinleri 
biliyorum. Bu onlar ın hiç sözlerine benzemez. Olsa olsa etbâ ımızı kand ırmak 
için sihir demeliyiz.”3 İşte Kur’ân- ı Hakîm’in en muannit dü şmanlar ı bile fesâ-
hatinden hayran oluyorlar.
1 “Art ık sana emrolunan ı, başlar ı çatlat ırcas ına anlat onlara!” (Hicr sûresi, 15/94).
2 Bkz.: es-Suyûtî, el-İtkân 2/149; el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  14/86.
3 Bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  2/550; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  1/157; İbni Abdilberr, el-İstîâb  2/433; 
el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-usûl  3/260.
Kur’ân- ı Hakîm’in âyetlerinde, kelâmlar ında, cümlelerinde fesâhatin es-
bâb ını izah çok uzun gider. Onun için sözü k ısa kesip yaln ız nümûne olarak 
bir âyetteki hurûf-u hecâiyenin vaziyetiyle hâs ıl olan bir selâset ve fesâhat-i 
lafziyeyi ve o vaziyetten parlayan bir lem’a-y ı i’câz ı gösterece ğiz.
İşte: ëĤا... 1ْħْכُĭِĨ ًÙَęאئِƯĈ ĵٰýْĕَĺ ًאøَאđُĬ ًÙَĭَĨأَ ِّħَĕْĤا ِïْđَÖ ْīِĨ ْħْכُĻَĥَĐ َلَõْĬأَ َّħُà
İşte şu âyette, bütün huruf-u heca mevcuttur. Bak ki; sakil, a ğır bütün ak-
sâm- ı hurûf beraber oldu ğu hâlde selâsetini bozmam ış. Belki, bir revnâk ve 
muhtelif tellerden mütenasib, mütesanid bir na ğme-i fesâhat katm ış.
Hem şu lem’a-y ı i’câza dikkat et ki, hurûf-u hecâdan ‘yâ’ ile ‘elif’ en hafif 
ve birbirine kalboldu ğu için iki karde ş gibi her birisi yirmi bir kere tekrar ı var. 
م ile ن 2(Hâşiye-1) birbirinin karde şi ve birbirinin yerine geçti ği için her birisi otuz 
üçer defa zikredilmi ştir.
ص , س , ش mahreççe, s ıfatça, savtça karde ş olduklar ı için her biri üç 
defa, ع , غ kardeş olduklar ı hâlde ع daha hafif alt ı defa; غ sıkleti için yar ısı 
olarak üç defa zikredilmi ştir.
ط , ظ , ذ , ز mahreççe, s ıfatça, sesçe karde ş olduklar ı için her birisi iki şer 
defa; ل ve ‘elif’ ile beraber ikisi ź sûretinde ittihat ettikleri ve elif ź sûretinde 
hissesi ‘lâm’ ın yar ısıdır. Onun için ل kırk iki defa, ‘elif’ onun yar ısı olarak yir-
mi bir defa zikredilmi ştir. ‘Hemze’, ـİ ile mahreççe karde ş olduklar ı için hem-
ze3(Hâşiye-2) on üç, ـİ bir derece daha hafif oldu ğu için on dört defa, , ف , ك 
ق kardeş olduklar ı için ‘kaf’ ın bir noktas ı fazla oldu ğu için ق on, ف dokuz, ك 
dokuz, ب dokuz, ت on iki, –’ت’nin derecesi üç oldu ğu için on iki defa– zik-
redilmiştir. ر‘ , lâm’ ın kardeşidir. Fakat ebced hesab ıyla ع iki yüz, ل otuzdur. 
Alt ı derece yukar ı çıktığı için alt ı derece a şağı düşmüştür. Hem ر , telaffuzca 
tekerrür etti ğinden sakil olup yaln ız alt ı defa zikredilmi ştir.
خ , ح , ث , ض sikletleri ve baz ı cihat- ı münasebat için birer defa zikre-
1 “Sonra o kederin pe şinden üzerinize bir güven duygusu indirdi. Sizden bir k ısm ını bürüyen tatl ı bir 
uyku hâli verdi.” (Âl-i İmran sûresi, 3/154)
2(Hâşiye-1) Tenvin dahi nundur.
3(Hâşiye-2) Hemze, melfuz ve gayr-i melfuz yirmi be ştir ve hemzenin sâkin karde şi elif’ten üç 
derece yukar ıdır. Zira hareke üçtür.YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  BİRİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------  407
408  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
dilmiştir.‘و ’ح’ dan ve ‘hemze’den daha hafif ve ي’ den ve ‘elif’ten daha sakil 
olduğu için on yedi defa, sakil hemzeden dört derece yukar ı, hafif eliften dört 
derece aşağı zikredilmi ştir.
İşte şu hurufun bu zikrinde hârikulâde bu vaziyet-i muntazama ile ve o 
münâsebet-i hafiyye ile ve o güzel intizâm ve o dakik ve ince nazm ve insi-câm ile iki kere iki dört eder derecede gösterir ki, be şer fikrinin haddi de ğil ki, 
şunu yapabilsin. Tesadüf ise; muhâldir ki, ona kar ışsın. İşte şu vaziyet-i huruf-
taki intizâm- ı acib ve nizam- ı garib, selâset ve fesâhat- ı lafziyeye medar oldu-
ğu gibi, daha gizli çok hikmetleri bulunabilir. Madem hurûfât ında böyle inti-
zâm gözetilmi ş. Elbette kelimelerinde, cümlelerinde, mânâlar ında öyle esrarl ı 
bir intizâm, öyle envârl ı bir insicâm gözetilmi ş ki, göz görse “
Mâşâallah ”, ak ıl 
anlasa “ Bârekâllah ” diyecek.
Beşinci Nokta Beşinci Nokta
Beyan ındaki berâattir.
Yâni, tefevvuk ve metanet ve ha şmettir. Nas ıl ki; nazm ında cezâlet, 
lafz ında fesâhat, mânâs ında belâgat, üslûbunda bedâat var. Beyan ında 
dahi faik bir berâat vard ır. Evet terğib ve terhib, medih ve zem, isbat ve ir-
şâd, ifhâm ve ifhâm gibi bütün aksâm- ı kelâmiyede ve tabakat- ı hitabiyede 
beyanât- ı Kur’âniye en yüksek mertebededir. Meselâ:
Makam- ı terğib ve teşvik’te hadsiz misâllerinden,
Meselâ: Sûre-i 1َאنِ﴾ùْĬِْŸا ĵَĥَĐ ĵٰÜأَ ْģَİ﴿’de beyanât ı,2(Hâşiye) âb- ı kevser gi-
bi hoş, selsebil çe şmesi gibi selâsetle akar, cennet meyveleri gibi tatl ı, hûri li-
bas ı gibi güzeldir.
Makam- ı terhib ve tehdit ’te pek çok misâllerinden,
Meselâ: 3ِÙَĻِüَאĕْĤا ُßĺِïَè כَĻٰÜأَ ْģَİ sûresinin ba şında beyanât- ı Kur’âniye 
ehl-i dalâletin s ımâh ında kaynayan rasas gibi, dima ğında yakan ate ş gibi, da-
mağında yanan zakkum gibi, yüzünde sald ıran cehennem gibi, midesinde 
ac ı, dikenli dari’ gibi tesir eder. Evet bir Zât’ ın tehdidini gösteren cehennem 
1 Dehrin ak ışı içinde öyle zaman geçti ki, o dönemde, insan ın ad ı bile an ılmazd ı. (Dehr sûresi, 76/1)
2(Hâşiye) Şu üslûb-u beyan, o sûrenin meâlinin libas ını giymiş.
3 “Ğâşiyenin (deh şeti her taraf ı saracak olan o felâketin) mâhiyeti hakk ında elbet sen de bilgi sahibi 
oldun.” ( Ğâşiye sûresi, 88/1)

gibi bir azab me’muru, öfkesinden ve gayz ından parçalanmak vaziyetini al-
mas ı ve 1ِċْĻَĕْĤا َīِĨ ُõَّĻَĩَÜ َכَאدُÜ söylemesi, söyletmesi, o Zât’ ın terhibi ne derece 
dehşetli olduğunu gösterir.
Makam- ı medh ’in binler misâllerinden, ba şında “ Elhamdülillâh ” olan 
beş sûrede2 beyanât- ı Kur’âniye güne ş gibi parlak,3(Hâşiye) yıldız gibi zînetli, se-
mâvât ve zemin gibi ha şmetli, melekler gibi sevimli, dünyada yavrulara rah-
met gibi şefkatli, âhirette cennet gibi güzeldir.
Makam- ı zem ve zecir ’de binler misâllerinden,
Meselâ: 4ًאÝْĻَĨ ِįĻِìأَ َħْéَĤ َģْכُÉَĺ أَنْ ْħُכُïَèأَ ُّÕِéُĺأَ âyetinde zemmi alt ı derece 
zemmeder. G ıybetten alt ı derece şiddetle zecreder. Şöyle ki: Mâlûmdur; âye-
tin başındaki hemze, sormak (âyâ) mânâs ındad ır. O sormak mânâs ı, su gibi 
âyetin bütün kelimelerine girer.
İşte birinci hemze ile der : “(Âyâ) suâl ve cevab mahalli olan akl ınız yok 
mu ki, bu derece çirkin bir şeyi anlam ıyor?”
İkincisi : ُّÕِéُĺ lafz ı ile der: “Âyâ, sevmek, nefret etmek mahalli olan kal-
biniz bozulmu ş mu ki, en menfur bir i şi sever?”
Üçüncüsü : ْħُכُïَèأَ kelimesiyle der: “Cemaatten hayat ını alan hayat- ı içti-
maiye ve medeniyetiniz ne olmu ş ki, böyle hayat ınızı zehirleyen bir ameli ka-
bûl eder?”
Dördüncüsü : َħْéَĤ َģْכُÉَĺ أَنْ kelâm ıyla der: “ İnsaniyetiniz ne olmu ş ki, böy-
le canavarcas ına arkada şını dişle parçalamay ı yap ıyorsunuz?”
Beşincisi : ِįĻِìأَ kelimesiyle der: “Hiç rikkat-i cinsiyeniz, hiç s ıla-y ı rahmi-
niz yok mu ki, böyle çok cihetlerle karde şiniz olan bir mazlumun şahs- ı mâne-
vîsini insafs ızca dişliyorsunuz? Hiç akl ınız yok mu ki, kendi âzan ızı kendi dişi-
nizle divâne gibi ısırıyorsunuz?”
Alt ınc ısı: ًאÝْĻَĨ kelâm ıyla der: “Vicdan ınız nerede... F ıtrat ınız bozulmu ş mu 
ki, en muhterem bir hâlde bir karde şine karşı, etini yemek gibi en müstekreh 
bir iş yap ılıyor?”
1 “Cehennem, öfkesinden neredeyse çatlayacak haldedir.” (Mülk sûresi, 67/7-8)
2 Fâtiha sûresi, 1/1; En’âm sûresi, 6/1; Kehf sûresi, 18/1; Sebe sûresi, 34/1; Fât ır sûresi, 35/1.
3(Hâşiye) Şu tâbiratta o sûrelerdeki bahislere i şaret var.
4 “Hiç sizden biriniz ölmü ş kardeşinin cesedini di şlemekten ho şlan ır m ı?” (Hucurât sûresi, 49/12).YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  BİRİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------  409
410  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Demek zem ve g ıybet, aklen, kalben ve insâniyeten ve vicdânen ve f ıtra-
ten ve asabiyeten ve milliyeten mezmumdur. İşte bak! Nas ıl ki, şu âyet, îcâz-
kârâne alt ı mertebe zemmi zemmetmekle i’câzkârâne alt ı derece o cürüm-
den zecreder...
Makam- ı isbat ’ta binler misâllerinden
Meselâ:
 إِنَّ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ
de, haşri isbat ve istib’ad ı izale için öyle bir tarzda beyan eder ki, fevk ınde isbat 
olamaz. Şöyle ki: Onuncu Söz’ün Dokuzuncu Hakikat’inde, Yirmi İkinci Söz’ün 
Alt ınc ı Lem’as ı’nda isbat ve izah edildi ği gibi; her bahar mevsiminde ihyâ-y ı 
arz keyfiyetinde üç yüz bin tarzda ha şrin nümûnelerini nihayet derecede girift, 
birbirine kar ıştırdığı hâlde nihayet derecede intizâm ve temyiz ile nazar- ı beşe-
re gösteriyor ki, bunlar ı böyle yapan Zât’a, ha şir ve k ıyâmet ağır olamaz, der. 
Hem zeminin sayfas ında yüz binler envâ ı, beraber birbiri içinde kalem-i kudre-
tiyle hatâs ız, kusursuz yazmak; bir tek Vâhid-i Ehad’in sikkesi oldu ğundan, şu 
âyetle güne ş gibi vahdâniyeti isbat etmekle beraber, güne şin tulû’ ve gurubu 
gibi kolay ve kat’î, K ıyâmet ve Ha şri gösterir. İşte َėْĻכَ lafz ındaki keyfiyet nok-
tas ında şu hakikati gösterdi ği gibi, çok sûrelerde tafsil ile zikreder.
Meselâ: Sûre-i 2ِ﴾ïĻِåَĩْĤا ْاٰنِóُĝْĤوَا ﴿قٓۚ’de öyle parlak ve güzel ve şirin ve 
yüksek bir beyanla ha şri isbat eder ki, bahar ın gelmesi gibi kat’î bir sûrette 
kanâat verir. İşte bak: Kâfirlerin, çürümü ş kemiklerin dirilmesini inkâr ederek 
“Bu acîptir, olamaz”3 demelerine cevaben:
ëĤا... 4ُوجٍóُĘ ْīِĨ َאıَĤ َאĨوَ َאİَّאĭَّĺوَزَ َאİَאĭْĻَĭَÖ َėْĻכَ ْħُıَĜْĳَĘ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ واưóُčْĭَĺ ْħَĥَĘأَ
ُوجُóُíْĤا ِכَĤٰñכَ’ a kadar ferman ediyor.5 Beyan ı su gibi ak ıyor, y ıldızlar gibi 
parl ıyor. Kalbe hurma gibi hem lezzet, hem zevk veriyor, hem r ızık oluyor.
1 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
2 “Kâf. Şanl ı şerefli Kur’ân hakk ı için.” (Kaf sûresi, 50/1).
3 Bkz.: Kaf sûresi, 50/2.
4 “Hiç üzerlerindeki gö ğe bakmazlar m ı? Bak ıp da Bizim onu nas ıl sağlamca bina edip süsledi ğimizi, 
onda en ufak bir çatlakl ık, dengesizlik olmad ığını düşünmezler mi?” (Kaf sûresi, 50/6).
5 “Hiç üzerlerindeki gö ğe bakmazlar m ı? Bak ıp da Bizim onu nas ıl sağlamca bina edip süsledi ğimizi, 
onda en ufak bir çatlakl ık, dengesizlik olmad ığını düşünmezler mi? Yeri de dö şedik, oraya dengeyi sa ğ-
layacak a ğır bask ılar, sabit ulu da ğlar yerleştirdik. Orada, gönüller, gözler açan her çe şit bitkiden çiftler 

Hem makam- ı isbat’ ın en latîf misâllerinden:
1َīĻِĥَøْóُĩْĤا َīِĩَĤ َّכَĬإِ ۝ ِħĻَכِéْĤا ْاٰنِóُĝْĤوَا ۝ ۤ÷ٰĺ
der. Yâni, “ Hikmetli Kur’ân’a kasem ederim. Sen Resûllerdensin. ” Şu ka-
sem işaret eder ki: Risâlet’in hücceti o derece yakînî ve hakt ır ki, hakkaniyet-
te makam- ı tâzim ve hürmete ç ıkm ış ki, onunla kasem ediliyor. İşte şu işaret ile 
der: “ Sen Resûlsün. Çünkü senin elinde Kur’ân var. Kur’ân ise, hakt ır ve 
Hakk’ ın kelâm ıdır. Çünkü içinde hakikî hikmet, üstünde sikke-i i’câz var. ”
Hem makam- ı isbat’ ın îcâzl ı ve i’câzl ı misâllerinden şu;
2ٌħĻِĥَĐ ٍěْĥَì ِّģכُÖ َĳُİوَ َّةٍۘóَĨ أَوَّلَ אƯİَÉَýْĬأَ ِۤيñَّĤا َאıĻِĻْéُĺ ْģُĜ ۝ ٌħĻِĨرَ َĹِİوَ َאمَčِđْĤا ِĹْéُĺ ْīَĨ َאلَĜ
Yâni: “İnsan der : Çürümü ş kemikleri kim diriltecek? Sen, de : Kim 
onlar ı bidayeten in şâ edip hayat vermi ş ise, o diriltecek. ” Onuncu Söz’ün 
Dokuzuncu Hakikati’nin üçüncü temsilinde tasvir edildi ği gibi; bir zât, göz 
önünde bir günde yeniden büyük bir orduyu te şkil ettiği hâlde, biri dese: “ Şu 
Zât, efrad ı istirahat için da ğılm ış olan bir taburu bir boru ile toplar. Tabur ni-
zam ı alt ına getirebilir.” Sen ey insan, desen; “ İnanmam”; ne kadar divânece 
bir inkâr oldu ğunu bilirsin. Aynen onun gibi hiçten, yeniden ordu-misâl bü-
tün hayvanât ve sair zîhayat ın tabur-misâl cesedlerini kemâl-i intizâmla ve mî-
zân- ı hikmetle o bedenlerin zerrât ını ve letâifini emr-i kün feyekûn3 ile kayde-
dip yerleştiren ve her karnda hattâ her baharda rûy-u zeminde yüz binler or-
du-misâl zevilhayat envâ’lar ını, tâifelerini icad eden bir Zât- ı Kadîr-i Alîm, ta-
bur-misâl bir cesedin nizam ı alt ına girmekle birbiriyle tan ışmış zerrât- ı esâsi-
ye ve eczâ-y ı asliyeyi bir sayha ile Sûr-u İsrâfil’in borusu ile nas ıl toplayabilir? 
İstib’âd sûretinde denilir mi? Denilse, eblehçesine bir divâneliktir.
Makam- ı irşâd’da beyanât- ı Kur’âniye o derece müessir ve rakiktir ve o 
derece mûnis ve şefiktir ki, şevk ile ruhu, zevk ile kalbi; akl ı merakla ve gözü 
yaşla doldurur.
 bitirdik. Bütün bunlar ı, Allah’a yönelecek her kula Yaradan ın kudretini hat ırlatmas ı, dersler veren birer 
basiret ni şanesi ve ibret numûnesi olmas ı için yapt ık. Gökten bereketli bir su indirdik. Onunla bahçeler 
ve biçilen ekinler, salk ım salk ım meyveleriyle ulu hurma a ğaçlar ı yetiştirdik. Bütün bunlar kullar ımıza 
rızık vermek içindir. Hem o su ile ölü topra ğa hayat verdik. İşte ölmüş insanlar ın mezarlar ından ç ıkışı 
da böyle olacakt ır.” (Kaf sûresi, 50/6-11)
1 Yâsîn sûresi, 36/1-3.
2 Yâsîn sûresi, 36/78-79.
3 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  BİRİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------  411
412  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Binler misâllerinden yaln ız şu:
 ُóَّåَęَÝَĺ َאĩَĤ َאرَةِåِéْĤا َīِĨ وَإِنَّ َةًĳْùَĜ ُّïَüأَ أَوْ َאرَةِåِéْĤכَא َĹِıَĘ ِכَĤذٰ ِïْđَÖ ْīِĨ ْħُכُÖĳُĥُĜ ْÛَùَĜ َّħُà
 َאĨوَ ِّٰųا ِÙَĻْýَì ْīِĨ ُćِ×ْıَĺ َאĩَĤ َאıْĭِĨ وَإِنَّ אءُƯĩْĤا ُįْĭِĨ ُجُóْíَĻَĘ ُěَّĝَّýَĺ َאĩَĤ َאıْĭِĨ وَإِنَّ َאرُıْĬَْŶا ُįْĭِĨ
1نَĳُĥَĩْđَÜ َّאĩَĐ ٍģِĘَאĕِÖ ُّٰųا
Yirminci Söz’ün Birinci Makam ı’nda üçüncü âyet mebhasinde isbat ve 
izah edildi ği gibi Benî İsrâil’e der: “Mûsâ (aleyhisselâm) ’ın asâs ı gibi bir mucizesi-
ne karşı sert taş, on iki gözünden çe şme gibi ya ş ak ıttığı hâlde, size ne olmu ş 
ki, Mûsâ (aleyhisselâm) ’ın bütün mucizât ına karşı lâkayt kal ıp; gözünüz kuru, ya ş-
sız, kalbiniz kat ı, ateşsiz duruyor?” O Söz’de şu mânâ-y ı irşâdî izah edildi ği 
için oraya havale ederek burada k ısa kesiyorum.
Makam- ı ifhâm ve ilzam ’da binler misâllerinden yaln ız şu iki misâle bak:
Birinci misâl:
 دُونِ ْīِĨ ْħاءَכُƯïَıُü اĳُĐوَادْ ۪۞۞įِĥْáِĨ ْīِĨ رَةٍĳُùÖ اĳُÜْÉَĘ َאĬِïْ×َĐ ĵٰĥَĐ َאĭْĤَّõَĬ َّאĩِĨ ٍÕْĺرَ ĹِĘ ْħُÝْĭכُ وَإِنْ
2َīĻِĜَאدِĀ ْħُÝْĭכُ إِنْ ِّٰųا
Yâni: “Eğer, bir şüpheniz varsa, size yard ım edecek, şehâdet edecek bü-
tün büyüklerinizi ve taraftarlar ınızı çağırınız. Bir tek sûresine bir nazîre ya-
pınız.” “İşârâtü’l-İ’câz”da izah ve isbat edildi ği için burada yaln ız icmâline 
işaret ederiz. Şöyle ki: Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân diyor: “ Ey ins ve cin! E ğer 
Kur’ân, Kelâm- ı ilâhî oldu ğunda şüpheniz varsa, bir be şer kelâm ı oldu-
ğunu tevehhüm ediyorsan ız, haydi, i şte meydan, geliniz! Siz dahi O’na 
Muhammedü’l-Emîn3 dediğiniz zât gibi, okumak yazmak bilmez, k ıraat 
ve kitabet görmemi ş bir ümmîden bu Kur’ân gibi bir kitab getiriniz, yap-
tırınız. Bunu yapamazsan ız, haydi ümmî olmas ın, en me şhur bir edib, bir 
âlim olsun. Bunu da yapamazsan ız, haydi bir tek olmas ın, bütün bülegâ-
nız, hutebân ız, belki bütün geçmi ş beliğlerin güzel eserlerini ve bütün ge-
lecek ediblerin yard ımlar ını ve İlâhlar ınızın himmetlerini beraber al ınız. 
Bütün kuvvetinizle çal ışınız, şu Kur’ân’a bir nazîre yap ınız. Bunu da ya-
1 “Sonra bunun arkas ından kalpleriniz kat ılaştı, art ık onlar ta ş gibi, hatta ondan da kat ı! Çünkü öyle ta ş var 
ki içinden ırmaklar f ışkırır, öylesi var ki çatlar da ba ğrından su kaynar ve öylesi var ki Allah’a olan ta’zimi 
sebebiyle yukar ıdan düşüp parçalan ır. Allah yapt ıklar ınızdan habersiz de ğildir.” (Bakara sûresi, 2/74)
2 “Eğer kulumuza indirdi ğimiz Kur’ân’ ın Allah’ ın sözü oldu ğu hakk ında şüpheniz varsa, haydi onun 
sûrelerinden birine benzer bir sûre meydana getirin ve Allah’tan ba şka güvendiklerinizin hepsini ça ğı-
rın, iddian ızda hakl ı iseniz.” (Bakara sûresi, 2/23)
3 İbni İshak, es-Sîre  2/57; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye  2/391.

pamazsan ız, haydi kabil-i taklid olmayan Hakâik-i Kur’âniye’den ve mâ-
nevî çok mucizât ından kat- ı nazar, yaln ız nazm ındaki belâgat ına nazîre 
olarak bir eser yap ınız.”
1َאتٍĺَóَÝْęُĨ ۪įِĥْáِĨ َرٍĳُø ِóْýَđِÖ اĳُÜْÉَĘ ilzâm ıyla der: “Haydi sizden mânân ın doğru-
luğunu istemiyorum. Müftereyat ve yalanlar ve bât ıl hikâyeler olsun. Bunu da 
yapam ıyorsunuz. Haydi bütün Kur’ân kadar olmas ın, yaln ız َرٍĳُø ِóْýَđِÖ on sû-
resine nazîre getiriniz. Bunu da yapam ıyorsunuz. Haydi, bir tek sûresine nazî-
re getiriniz. Bu da çoktur. Haydi, k ısa bir sûresine bir nazîre ibraz ediniz. Hattâ, 
madem bunu da yapmazsan ız ve yapamazs ınız. Hem bu kadar muhtaç oldu-
ğunuz hâlde; çünkü: Haysiyet ve nâmusunuz, izzet ve dininiz, asabiyet ve şe-
refiniz, can ve mal ınız, dünya ve âhiretiniz, buna nazîre getirmekle kurtulabilir. 
Yoksa dünyada haysiyetsiz, nâmussuz, dinsiz, şerefsiz, zillet içinde, can ve ma-
lınız helâkette mahvolup ve âhirette 2َאرَةُåِéْĤوَا َّאسُĭĤا َאİدُĳُĜوَ ĹِÝَّĤا َّאرَĭĤا اĳُĝَّÜَאĘ işa-
retiyle cehennemde haps-i ebedî ile mahkûm ve sanemlerinizle beraber ate şe 
odunluk edeceksiniz. Hem madem sekiz mertebe aczinizi anlad ınız. Elbette se-
kiz defa, Kur’ân dahi mucize oldu ğunu bilmekli ğiniz gerektir. Ya îmâna geliniz 
veyahut susunuz, cehenneme gidiniz!” İşte Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın ma-
kam- ı ifhâmdaki ilzam ına bak ve de:
3َאنٌĻَÖ ْاٰنِóُĝْĤا َאنِĻَÖ َïْđَÖ َ÷ْĻَĤ
Evet, “ Beyan- ı Kur’ân’dan sonra beyan olamaz ve hâcet kalmaz. ”
İkinci Misâl:
 َÕْĺرَ ۪įِÖ ُÿَّÖَóَÝَĬ ٌóِĐَאü نَĳُĤĳُĝَĺ أَمْ ۝ نٍĳُĭْåَĨ َźوَ ٍīِİِכَאÖ ِّכَÖرَ ِÛَĩْđِĭِÖ َÛْĬأَ אƯĩَĘ ْóَכِّñَĘ
 ْمٌĳَĜ ْħُİ أَمْ اƯñٰıِÖ ْħُıُĨَŻْèأَ ْħُİُóُĨْÉَÜ أَمْ ۝ َīĻِāِّÖَóَÝُĩْĤا َīِĨ ْħَכُđَĨ ĹِّĬِÍَĘ اĳُāَّÖَóَÜ ْģُĜ ۝ نِĳُĭَĩْĤا
 أَمْ ۝ َīĻِĜَאدِĀ اĳُĬכَא إِنْ ۪ۤįِĥْáِĨ ٍßĺِïَéِÖ اĳُÜْÉَĻْĥَĘ ۝ نَĳُĭِĨْËُĺ َź ْģَÖ ُۚįَĤَّĳَĝَÜ نَĳُĤĳُĝَĺ أَمْ ۝ نَĳُĔَאĈ
 ۝ نَĳُĭِĜĳُĺ َź ْģَÖ َْرْضَۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا اĳُĝَĥَì أَمْ ۝ نَĳُĝِĤَאíْĤا ُħُİ أَمْ ْءٍĹَü ِóْĻَĔ ْīِĨ اĳُĝِĥُì
 ْħُıُđِĩَÝْùُĨ ْتِÉَĻْĥَĘ ِۚįĻِĘ نَĳُđِĩَÝْùَĺ ٌħَّĥُø ْħُıَĤ أَمْ ۝ ُونَóِĉْĻَāُĩْĤا ُħُİ أَمْ ِّכَÖرَ ُīائِƯõَì ْħُİَïْĭِĐ أَمْ
 أَمْ ۝ نَĳُĥَĝْáُĨ َمٍóْĕَĨ ْīِĨ ْħُıَĘ ًاóْäأَ ْħُıُĥْئَùَÜ أَمْ ۝ نَĳُĭَ×ْĤا ُħَכُĤوَ َאتُĭَ×ْĤا ُįَĤ أَمْ ۝ ٍīĻِ×ُĨ َאنٍĉْĥُùِÖ
1 “İddian ızda tutarl ı iseniz, haydi belâgatta onunkine benzer on sûre getirin.” (Hûd sûresi, 11/13)
2 “Ç ıras ı insanlarla ta şlar olan o ate şten sak ının.” (Bakara sûresi, 2/24)
3 el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn 1/105.YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  BİRİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------  413
414  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
 ٌįٰĤإِ ْħُıَĤ أَمْ ۝ ُونَïĻَכِĩْĤا ُħُİ ُواóَęכَ َīĺِñَّĤَאĘ ًاۘïْĻכَ ُونَïĺِóُĺ أَمْ ۝ نَĳُ×ُÝَכْĺ ْħُıَĘ ُÕْĻَĕْĤا ُħُİَïْĭِĐ
1نَĳِכُóْýُĺ َّאĩَĐ ِّٰųا َאنَéْ×ُø ِّٰۘųا ُóĻَĔ
İşte şu âyât ın binler hakikatlerinden yaln ız beyan- ı ifhamiye ye misâl için 
bir hakikatini beyan ederiz. Şöyle ki: 2أَمْ.. أَمْ lafz ıyla on be ş tabaka istifham- ı 
inkârî-i taaccübî ile ehl-i dalâletin bütün aksam ını susturur ve şübehât ın bü-
tün menşe’lerini kapat ır. Ehl-i dalâlet için içine girip saklanacak şeytanî bir 
delik b ırakm ıyor, kapat ıyor. Alt ına girip gizlenecek bir perde-i dalâlet b ırak-
mıyor, y ırtıyor. Yalanlar ından hiçbir yalan ı bırakm ıyor, başını eziyor. Her bir 
fıkrada bir tâifenin hülâsa-y ı fikr-i küfrîlerini ya bir k ısa tâbir ile ibtal eder. Ya 
butlan ı zâhir oldu ğundan sükûtla butlan ını bedâhete havale eder veya ba ş-
ka âyetlerde tafsilen reddedildi ği için burada mücmelen i şaret eder. Meselâ: 
Birinci f ıkra 3ُįَĤ Ĺِĕَ×ْĭَĺ َאĨوَ َóْđِّýĤا َאهُĭْĩَّĥَĐ َאĨوَ âyetine i şaret eder. On Be şinci f ıkra 
ise 4َאÜَïَùَęَĤ ُّٰųا َّźإِ ٌÙَıِĤاٰ אƯĩِıĻِĘ כَאنَ ْĳَĤ âyetine remzeder. Daha sair f ıkralar ı buna k ı-
yas et. Şöyle ki: Ba şta diyor: “Ahkâm- ı ilâhiyeyi tebli ğ et. Sen kâhin de ğilsin. 
Zira kâhinin sözleri, kar ışık ve tahminîdir. Seninki, hak ve yakînîdir. Mecnun 
olamazs ın, düşman ın dahi senin kemâl-i akl ına şehâdet eder.”
5نِĳُĭَĩْĤا َÕْĺرَ ۪įِÖ ُÿَّÖَóَÝَĬ ٌóِĐَאü نَĳُĤĳُĝَĺ أَمْ“ Âyâ, acaba muhâkemesiz âmî 
1 “Ey Resûlüm, sen ir şâd ve nasihatine devam et. Sen Rabbinin ihsan ı sayesinde kâfirlerin iddia ettikleri gibi 
kahin de de ğilsin, deli de de ğilsin. Ne o, yoksa onlar senin hakk ında “şairin biri, fele ğin onun ba şına neler 
getireceğini görece ğiz” mi diyorlar? De ki: “Bekleyin bakal ım! Ben de sizin feci ak ıbetinizi bekliyorum.” 
Ak ıllar ı m ı kendilerinden bunu istiyor, yoksa onlar azg ın bir toplum olduklar ından m ı böyle yap ıyorlar? 
Yahut Kur’ân ı “kendi uydurdu” mu diyorlar? Hay ır! Onlar bu iddialar ında samimî de ğiller. Onlar ın inan-
maya niyetleri yok da onun için bu kabil sözler sarf ediyorlar. O hâlde bu iddialar ında tutarl ı iseler Kur’ân 
gibi bir söz getirsinler bakal ım! Onlar bir Yaratan olmaks ızın m ı yarat ıldılar, yoksa kendi kendilerini mi 
yaratt ılar? Yoksa, gökleri ve yeri onlar m ı yaratt ılar? Hay ır, onlar kesin bilgiye ula şmaya gitmezler. Yoksa 
Rabbinin hazineleri onlar ın m ı yan ında, yoksa kâinat ı onlar m ı yönetiyorlar? Yoksa onlar ın yükselmelerini 
sağlayan bir merdivenleri, kuleleri var da o sayede mi göklerin haberlerini, dinliyorlar? Öyleyse o haber 
dinleyen kimseler, meleklerin sözlerini dinledi ğine dair kesin bir delil getirsin! Yoksa k ız çocuklar ı O’nun 
da, erkekler sizin mi? Yoksa onlardan vahyi tebli ğ, risâlet ve ir şâd hizmetlerinden ötürü bir ücret istiyorsun 
da, onlar a ğır bir borç yükü alt ında eziliyorlar m ı? Yoksa gayba dair bilgiler kendilerinin elinin alt ındad ır 
da, onlar oradan istedikleri tarzda yaz ıp kopyal ıyorlar m ı? Yoksa onlar bir tuzak m ı kurmak istiyorlar? 
Şunu bilsinler ki: As ıl kapana k ısılacak olanlar, o kâfirler olacaklar. Yoksa onlar ın Allah’tan ba şka bir 
tanr ılar ı m ı var? Allah onlar ın iddia ettikleri ortaklardan Münezzeh ve Yücedir.” (Tûr sûresi, 52/29-43)
2 Yoksa.. yoksa...
3 “Biz Resûl’e Kur’ân ö ğrettik, şiir öğretmedik, o zaten ona yara şmaz.” (Yâsîn sûresi, 36/69)
4 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan ba şka ilâhlar bulunsayd ı oralar ın nizam ı bozulurdu.” (Enbiyâ sûresi, 
21/22)
5 “Ne o, yoksa onlar senin hakk ında “şairin biri, fele ğin onun ba şına neler getirece ğini görece ğiz” mi 
diyorlar?” (Tûr sûresi, 52/30)
kâfirler gibi, sana şâir mi diyorlar. Senin helâketini mi bekliyorlar. Sen, de: 
“Bekleyiniz. Ben de bekliyorum.”1 Senin parlak büyük hakikatlerin, şiirin ha-
yâlat ından münezzeh ve tezyinât ından müsta ğnidir.” 2َاñٰıِÖ ْħُıُĨَŻْèأَ ْħُİُóُĨْÉَÜ أَمْ 
“Yahut; acaba ak ıllar ına güvenen ak ılsız feylesoflar gibi, ‘Akl ımız bize yeter’ 
deyip sana ittibâdan istinkâf m ı ederler. Hâlbuki ak ıl ise, sana ittiba ı emreder. 
Çünkü: Bütün dedi ğin makuldür. Fakat ak ıl kendi ba şıyla ona yeti şemez.”
3نَĳُĔَאĈ ْمٌĳَĜ ْħُİ أَمْ“ Yahut; inkârlar ına sebeb, tâ ğî zâlimler gibi, Hakk’a 
serfürû etmemeleri midir! Hâlbuki mütecebbir zâlimlerin rüesâlar ı olan 
Firavunlar ın, Nemrudlar ın âk ıbetleri mâlûmdur.”
4نَĳُĭِĨْËُĺ َź ْģَÖ ُۚįَĤَّĳَĝَÜ نَĳُĤĳُĝَĺ أَمْ“ Veyahut; yalanc ı, vicdans ız münâf ıklar gibi 
‘Kur’ân senin sözlerindir’ diye seni ittiham m ı ediyorlar! Hâlbuki, tâ şimdiye 
kadar sana Muhammedü’l-Emîn5 diyerek içlerinde seni en do ğru sözlü bili-
yorlard ı. Demek onlar ın îmâna niyetleri yoktur. Yoksa Kur’ân’ ın âsâr- ı beşe-
riye içinde bir nazîrini bulsunlar.”
6ْءٍĹَü ِóْĻَĔ ْīِĨ اĳُĝِĥُì أَمْ“ Veyahut; kâinat ı abes ve gayesiz itikat eden felâsi-
fe-i abesiyyun gibi kendilerini ba şıboş, hikmetsiz, gayesiz, vazifesiz, Hâl ık’s ız 
mı zannediyorlar! Acaba gözleri kör olmu ş, görmüyorlar m ı ki, kâinat ba ştan 
aşağıya kadar hikmetlerle müzeyyen ve gayelerle müsmirdir ve mevcudat, 
zerrelerden güne şlere kadar vazifelerle muvazzaft ır ve evâmir-i ilâhiyeye mü-
sahharlard ır.”
7نَĳُĝِĤَאíْĤا ُħُİ أَمْ“ Veyahut; Firavunla şmış maddiyyûn gibi, ‘Kendi kendine 
oluyorlar. Kendi kendini besliyorlar. Kendilerine lâz ım olan her şeyi yarat ıyor-
lar’ m ı tahayyül ediyorlar ki, îmândan, ubûdiyetten istinkâf ederler. Demek 
kendilerini birer Hâl ık zannederler. Hâlbuki bir tek şeyin Hâl ık’ı, her bir şeyin 
Hâl ık’ı olmak lâz ım gelir. Demek kibir ve gururlar ı onlar ı nihayet derecede 
ahmaklaştırm ış ki, bir sine ğe, bir mikroba kar şı mağlûb bir âciz-i mutlak ı, bir 
1 Bkz.: Tûr sûresi, 52/31.
2 “Ak ıllar ı m ı kendilerinden bunu istiyor...” (Tûr sûresi, 52/32)
3 “Yoksa onlar azg ın bir toplum olduklar ından m ı böyle yap ıyorlar?” (Tûr sûresi, 52/32)
4 “Yahut Kur’ân ı “kendi uydurdu” mu diyorlar? Hay ır! onlar bu iddialar ında samimî de ğiller. Onlar ın 
inanmaya niyetleri yok da onun için bu kabil sözler sarf ediyorlar.” (Tûr sûresi, 52/33)
5 İbni İshak, es-Sîre  2/57; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye  2/391.
6 “Onlar bir Yaratan olmaks ızın m ı yarat ıldılar?” (Tûr sûresi, 52/34)
7 “Yoksa kendi kendilerini mi yaratt ılar?” (Tûr sûresi, 52/35)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  BİRİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------  415
416  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Kadîr-i Mutlak zannederler. Madem bu derece ak ıldan, insâniyetten sukut et-
mişler. Hayvandan, belki cemadattan daha a şağıdırlar. Öyle ise, bunlar ın in-
kârlar ından müteessir olma. Bunlar ı dahi, bir nevi muz ır hayvan ve pis mad-
deler s ıras ına say. Bakma, ehemmiyet verme.”
1نَĳُĭِĜĳُĺ َź ْģَÖ َْرْضَۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا اĳُĝَĥَì أَمْ“ Veyahut; Hâl ık’ı inkâr eden fi-
kirsiz, sersem muatt ıla gibi, Allah’ ı inkâr m ı ediyorlar ki, Kur’ân’ ı dinlemiyor-
lar. Öyle ise, semâvât ve arz ın vücûdlar ını inkâr etsinler veyahut ‘Biz halket-
tik’ desinler. Bütün bütün akl ın z ıvanas ından ç ıkıp, divaneli ğin hezeyan ına 
girsinler. Çünkü: Semâda y ıldızlar ı kadar, zeminde çiçekleri kadar berâhin-i 
tevhid görünüyor, okunuyor. Demek yakîne ve hakka niyetleri yoktur. Yoksa ‘Bir harf kâtipsiz olmaz’ bildikleri hâlde, nas ıl bir harfinde bir kitab yaz ılan şu 
kâinat kitab ını, kâtipsiz zannediyorlar.”
2ِّכَÖرَ ُīائِƯõَì ْħُİَïْĭِĐ أَمْ“ Veyahut; Cenâb- ı Hakk’ ın ihtiyar ını nefyeden bir 
kısım hükemâ-y ı dâlle gibi ve Berahime gibi asl- ı nübüvveti mi inkâr ediyor-
lar? Sana îmân getirmiyorlar. Öyle ise, bütün mevcudatta görünen ve ihtiyar ve irâdeyi gösteren bütün âsâr- ı hikmeti ve gayât ı ve intizâmât ı ve semerât ı ve 
âsâr- ı rahmet ve inayât ı ve bütün enbiyân ın bütün mucizâtlar ını inkâr etsinler 
veya ‘Mahlukata verilen ihsânât ın hazineleri yan ımızda ve elimizdedir’ desin-
ler. Kabil-i hitab olmad ıklar ını göstersinler. Sen de onlar ın inkâr ından müte-
ellim olma. ‘Allah’ ın ak ılsız hayvanlar ı çoktur’ de.”
3ُونَóِĉْĻَāُĩْĤا ُħُİ أَمْ“ Veyahut; akl ı hâkim yapan mütehakkim Mu’tezile gi-
bi kendilerini Hâl ıkın işlerine rakib ve müfetti ş tahayyül edip Hâl ık-ı Zülcelâl’i 
mesul tutmak m ı istiyorlar!.. Sak ın fütur getirme. Öyle hodbinlerin inkârlar ın-
dan bir şey ç ıkmaz. Sen de ald ırma.”
4ٍīĻِ×ُĨ َאنٍĉْĥُùِÖ ْħُıُđِĩَÝْùُĨ ْتِÉَĻْĥَĘ ِۚįĻِĘ نَĳُđِĩَÝْùَĺ ٌħَّĥُø ْħُıَĤ أَمْ“ Veyahut; cin ve şey-
tana uyup kehanetfüru şlar, ispritizmac ılar gibi, âlem-i gayba ba şka bir yol mu 
bulunmu ş zannederler? Öyle ise, şeytanlar ına kapanan semâvâta, onunla ç ı-
kılacak bir merdivenleri mi var tahayyül ediyorlar ki, senin semâvî haberlerini 
tekzip ederler. Böyle şarlatanlar ın inkârlar ı, hiç hükmündedir.”
1 “Yoksa, gökleri ve yeri onlar m ı yaratt ılar? Hay ır, onlar kesin bilgiye ula şmaya gitmezler.” (Tûr sûresi, 
52/36)
2 “Yoksa Rabbinin hazineleri onlar ın yan ında m ı?” (Tûr sûresi, 52/37)
3 “Yoksa kâinat ı onlar m ı yönetiyorlar?” (Tûr sûresi, 52/37)
4 “Yoksa onlar ın yükselmelerini sa ğlayan bir merdivenleri, kuleleri var da o sayede mi göklerin haberle-
rini, dinliyorlar? Öyleyse o haber dinleyen kimseler, meleklerin sözlerini dinledi ğine dair kesin bir delil 
gitirsin!” (Tûr sûresi, 52/38)
1نَĳُĭَ×ْĤا ُħَכُĤوَ َאتُĭَ×ْĤا ُįَĤ أَمْ“ Veyahut; ukûl-ü a şere ve erbâbü’l-envâ nâm ıy-
la şerikleri itikat eden mü şrik felâsife gibi ve y ıldızlara ve melâikelere bir nevi 
ulûhiyet isnad eden sabiiyyûn gibi, Cenâb- ı Hakk’a veled nisbet eden mül-
hid ve dâllînler gibi, Zât- ı Ehad ve Samed’in vücub-u vücûduna, vahdeti-
ne, samediyetine, isti ğnâ-y ı mutlak ına z ıt olan veledi nisbet ve melâikenin 
ubûdiyetine ve ismetine ve cinsiyetine münafî olan ünûseti isnad m ı eder-
ler? Kendilerine şefaatçi mi zannederler ki, sana tâbi olmuyorlar? İnsan gibi 
mümkin, fâni, beka-y ı nev’ine muhtaç ve cismânî ve mütecezzi, tekessüre ka-
bil ve âciz, dünya-perest, yard ımc ı bir vârise mü ştâk mahluklar için vas ıta-y ı 
tekessür ve teavün ve râb ıta-y ı hayat ve beka olan tenasül, elbette ve elbette 
vücûdu vâcib ve dâim, bekas ı ezelî ve ebedî, zât ı cismâniyetten mücerred ve 
muallâ ve mahiyeti tecezzî ve tekessürden münezzeh ve müberrâ ve kudreti aczden mukaddes ve bîhemta olan Zât- ı Zülcelâl’e evlâd isnad etmek, hem o 
âciz, mümkin, miskin insanlar dahi be ğenmedikleri ve izzet-i ma ğrurânesine 
yak ıştıramad ıklar ı bir nevi evlâd yâni hadsiz k ızlar ı isnad etmek, öyle bir saf-
satad ır ve öyle bir divânelik hezeyan ıdır ki, o fikirde olan heriflerin tekzîble-
ri, inkârlar ı hiçtir. Ald ırmamal ısın. Her bir sersemin safsatas ına, her divânenin 
hezeyan ına kulak verilmez.”
2نَĳُĥَĝْáُĨ َمٍóْĕَĨ ْīِĨ ْħُıَĘ ًاóْäأَ ْħُıُĤَÉْùَÜ أَمْ“ Veyahut; h ırsa, h ıssete al ışmış tâğî, 
bâğî dünya-perestler gibi senin tekalifini a ğır m ı buluyorlar ki, senden kaç ı-
yorlar ve bilmiyorlar m ı ki, sen ecrini, ücretini yaln ız Allah’tan istiyorsun ve 
onlara Cenâb- ı Hak taraf ından verilen maldan hem bereket, hem fakirlerin 
hased ve beddualar ından kurtulmak için, ya ondan veya k ırktan birisini ken-
di fakirlerine vermek a ğır bir şey midir ki, emr-i zekât ı ağır görüp İslâmiyet’ten 
çekiniyorlar? Bunlar ın tekzîbleri ehemmiyetsiz olmakla beraber, haklar ı tokat-
tır. Cevab vermek de ğil...”
3نَĳُ×ُÝَכْĺ ْħُıَĘ ُÕْĻَĕْĤا ُħُİَïْĭِĐ أَمْ“ Veyahut; Gayb-â şinâl ık dâva eden Budeîler4(*) 
gibi ve umûr-u gaybiyeye dair tahminlerini yakîn tahayyül eden ak ılfüruşlar 
gibi, senin gaybî haberlerini be ğenmiyorlar m ı? Gaybî kitablar ı m ı var ki, se-
1 “Yoksa k ız çocuklar ı O’nun da, erkekler sizin mi?” (Tûr sûresi, 52/38)
2 “Yoksa onlardan vahyi tebli ğ, risâlet ve ir şâd hizmetlerinden ötürü bir ücret istiyorsun da, onlar a ğır 
bir borç yükü alt ında eziliyorlar m ı?” (Tûr sûresi, 52/40)
3 “Yoksa gayba dair bilgiler kendilerinin elinin alt ındad ır da, onlar oradan istedikleri tarzda yaz ıp kop-
yal ıyorlar m ı?” (Tûr sûresi, 52/41)
4 (*) Budistler.YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  BİRİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------  417
418  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
nin gaybî kitab ını kabûl etmiyorlar. Öyle ise, vahye mazhar resûllerden ba ş-
ka kimseye aç ılmayan ve kendi ba şıyla ona girmeye kimsenin haddi olmayan 
âlem-i gayb, kendi yanlar ında hâz ır, aç ık tahayyül edip ondan mâlûmat ala-
rak yaz ıyorlar hülyas ında bulunuyorlar. Böyle, haddinden hadsiz tecâvüz et-
miş mağrur hodfüru şlar ın tekzîbleri, sana fütur vermesin. Zira az bir zamanda 
senin hakikatlerin onlar ın hülyalar ını zîr u zeber edecek.”
1ُونَïĻَכِĩْĤا ُħُİ ُواóَęכَ َīĺِñَّĤَאĘ ًاۘïْĻכَ ُونَïĺِóُĺ أَمْ“ Veyahut; f ıtratlar ı bozulmu ş, 
vicdanlar ı çürümüş şarlatan münâf ıklar, dessas z ınd ıklar gibi ellerine geçme-
yen hidâyetten halklar ı aldat ıp çevirmek, hile edip döndürmek mi istiyorlar 
ki, sana kar şı kâh kâhin, kâh mecnun, kâh sâhir deyip, kendileri dahi inan-
mad ıklar ı hâlde ba şkalar ını inand ırmak m ı istiyorlar? Böyle hilebaz şarlatan-
lar ı insan say ıp desiselerinden, inkârlar ından müteessir olarak fütur getirme. 
Belki daha ziyade gayret et. Çünkü onlar kendi nefislerine hile ederler, kendi-lerine zarar ederler ve onlar ın fenal ıkta muvaffakiyetleri muvakkatt ır ve istid-
raçt ır, bir mekr-i ilâhîdir.”
2نَĳِכُóْýُĺ َّאĩَĐ ِّٰųا َאنَéْ×ُø ِّٰۘųا ُóĻَĔ ٌįٰĤإِ ْħُıَĤ أَمْ“ Veyahut; hâl ık-ı hayr ve hâl ık-ı 
şer nâm ıyla ayr ı ayr ı iki ilâh tevehhüm eden Mecusîler gibi ve ayr ı ayr ı esba-
ba bir nevi ulûhiyet veren ve onlar ı kendilerine birer nokta-y ı istinad tahayyül 
eden esbap-perestler, sanem-perestler gibi ba şka ilâhlara dayan ıp sana muâ-
raza m ı ederler? Senden isti ğnâ m ı ediyorlar?”
Demek 3َאÜَïَùَęَĤ ُّٰųا َّźإِ ٌÙَıِĤاٰ אƯĩِıĻِĘ כَאنَ ْĳَĤ hükmünce, “ Şu bütün kâinatta gün-
düz gibi görünen bu intizâm- ı ekmeli, bu insicam- ı ecmeli kör olup görmüyor-
lar. Hâlbuki bir köyde iki müdür, bir şehirde iki vali, bir memlekette iki padi-
şah bulunsa, intizâm zîr u zeber olur ve insicam herc ü merce dü şer. Hâlbuki 
sinek kanad ından tâ semâvât kandillerine kadar o derece ince bir intizâm gö-
zetilmiş ki, sinek kanad ı kadar şirke yer b ırak ılmam ış. Madem bunlar bu dere-
ce hilâf- ı ak ıl ve hikmet ve münafî-i his ve bedâhet hareket ediyorlar. Onlar ın 
tekzîbleri seni tezkirden vazgeçirmesin.”
İşte silsile-i hakâik olan şu âyât ın yüzer cevherlerinden yaln ız ifham ve il-
zam’a  dair bir tek cevher-i beyanîsini icmâlen beyan ettik. E ğer iktidar ım ol-
1 “Yoksa onlar bir tuzak m ı kurmak istiyorlar? Şunu bilsinler ki: As ıl kapana k ısılacak olanlar, o kâfirler 
olacaklar.” (Tûr sûresi, 52/42)
2 “Yoksa onlar ın Allah’tan ba şka bir tanr ılar ı m ı var? Allah onlar ın iddia ettikleri ortaklardan Münezzeh 
ve Yücedir.” (Tûr sûresi, 52/43)
3 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan ba şka ilâhlar bulunsayd ı oralar ın nizam ı bozulurdu.” (Enbiyâ sûresi, 
21/22)
sayd ı, birkaç cevherlerini daha gösterseydim, “ Şu âyetler tek ba şıyla bir mu-
cizedir” sen dahi diyecektin.
Amma ifham ve tâlim ’deki beyanât- ı Kur’âniye o kadar hârikad ır, o de-
rece letafetli ve selâsetlidir; en basit bir âmî, en derin bir hakikati onun beya-nından kolayca tefehhüm eder. Evet, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân, çok hakâik-i 
gam ızay ı nazar- ı umumîyi ok şayacak, hiss-i âmmeyi rencide etmeyecek, fikr-i 
avâm ı taciz edip yormayacak bir sûrette basitane ve zâhirane söylüyor, ders 
veriyor. Nas ıl bir çocukla konu şulsa, çocukça tâbirat istimâl edilir; öyle de, 
1ِóَýَ×ْĤا لِĳُĝُĐ ĵٰĤإِ ُÙَّĻِıٰĤِْŸا َتُźُّõَĭَّÝĤاَ denilen mütekellim üslûbunda muhatab ın de-
recesine sözüyle nüzûl edip öyle konu şan esalib-i Kur’âniye, en mütebahhir 
hükemân ın fikirleriyle yeti şemediği hakâik-i gam ıza-y ı ilâhiye ve esrar- ı rab-
bâniyeyi müte şabihat sûretinde bir k ısım teşbihat ve temsilât ile en ümmî bir 
âmîye ifham eder.
Meselâ: 2ٰىĳَÝْøا ْشِóَđْĤا ĵَĥَĐ ُīٰĩْèَّóĤاَ bir temsil ile rubûbiyet-i ilâhiyeyi salta-
nat misâlinde ve âlemin tedbirinde mertebe-i rubûbiyetini, bir Sultan’ ın taht- ı 
saltanat ında durup icra-y ı hükûmet etti ği gibi bir misâlde gösteriyor.
Evet, Kur’ân, bu kâinat Hâl ık-ı Zülcelâl’inin kelâm ı olarak rubûbiye-
tinin mertebe-i âzam ından ç ıkarak, umum mertebeler üstüne gelerek, o 
mertebelere ç ıkanlar ı irşâd ederek, yetmi ş bin perdelerden geçerek, o per-
delere bak ıp tenvir ederek, fehm ve zekâca muhtelif binler tabaka muha-
tablara feyzini da ğıtıp ve nurunu ne şrederek kabiliyetçe ayr ı ayr ı as ırlar, 
karnlar üzerinde ya şam ış ve bu kadar mebzuliyetle mânâlar ını ortaya saç-
mış olduğu hâlde kemâl-i şebabetinden, gençli ğinden zerre kadar zayi’ et-
meyerek gayet taravette, nihayet letafette kalarak gayet sühuletli bir tarz-da, sehl-i mümteni’ bir sûrette, her âmîye anlay ışlı ders verdi ği gibi; ayn ı 
derste, ayn ı sözlerle fehimleri muhtelif ve dereceleri mütebayin pek çok 
tabakalara dahi ders verip ikna eden, i şbâ eden bir kitab- ı mu’ciznüman ın 
hangi taraf ına dikkat edilse, elbette bir lem’a-y ı i’câz görülebilir.
Elhâs ıl: Nas ıl “Elhamdülillâh ” gibi bir lafz- ı Kur’ânî okundu ğu zaman 
dağın kulağı olan ma ğaras ını doldurdu ğu gibi; ayn ı lafz, sine ğin küçücük ku-
lakç ığına da tamamen yerle şir. Aynen öyle de: Kur’ân’ ın mânâlar ı, dağ gibi 
ak ıllar ı işba’ ettiği gibi, sinek gibi küçücük basit ak ıllar ı dahi ayn ı sözlerle tâlim 
1 Cenâb- ı Hakk’ ın konuşmas ı, kullar ın anlay ış seviyelerine göredir.
2 “O’dur Rahmân: Rubûbiyet Ar şına kurulan, kâinata hükümrân.” (Tâhâ sûresi, 20/5)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  BİRİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------  419
420  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
eder, tatmin eder. Zira Kur’ân, bütün ins ve cinnin bütün tabakalar ını îmâna 
davet eder. Hem umumuna îmân ın ulûmunu tâlim eder, isbat eder. Öyle ise, 
avâm ın en ümmîsi havâss ın en ehass ına omuz omuza, diz dize verip beraber 
ders-i Kur’ânîyi dinleyip istifade edecekler.
Demek Kur’ân- ı Kerîm, öyle bir mâide-i semâviyedir ki, binler muhtelif 
tabakada olan efkâr ve ukûl ve kulûb ve ervâh, o sofradan g ıdalar ını buluyor-
lar, müştehiyat ını al ıyorlar. Arzular ı yerine gelir. Hattâ pek çok kap ılar ı kapa-
lı kal ıp, istikbalde geleceklere b ırak ılm ıştır. Şu makama misâl istersen, bütün 
Kur’ân ba ştan nihayete kadar bu makam ın misâlleridir. Evet bütün müçtehi-
dîn ve s ıdd ıkîn ve hükemâ-y ı İslâmiye ve muhakkikîn ve ulemâ-y ı usûlü’l-f ı-
kıh ve mütekellimîn ve evliyâ-i ârifîn ve aktâb- ı âşıkîn ve müdakkikîn-i ulemâ 
ve avâm- ı müslimîn gibi Kur’ân’ ın tilmizleri ve dersini dinleyenleri, müttefikan 
diyorlar ki: “Dersimizi güzelce anl ıyoruz.” Elhâs ıl, sair makamlar gibi ifham ve 
tâlim makam ında dahi Kur’ân’ ın lemeât- ı i’câz ı parl ıyor.
İkinci Şua
Kur’ân’ ın câmiiyet-i hârikulâdesidir.
Şu şuan ın, “Beş Lem’a ”sı var.
Birinci Lem’a
Lafz ındaki câmiiyettir.
Elbette evvelki Söz’lerde, hem bu Söz’de zikrolunan âyetlerden şu câmi-
iyet âşikâre görünüyor. Evet,
1نٌĳُĭُĘوَ نٌĳُāُĔوَ نٌĳُåُü ٍّģِכُĤوَ ٌďَĥَّĉُĨوَ ٌّïَèوَ ٌīْĉَÖوَ ٌóْıَČ ٍÙَĺاٰ ِّģِכُĤ
olan hadîsin i şaret ettiği gibi; elfâz- ı Kur’âniye, öyle bir tarzda vaz’edilmi ş ki, 
her bir kelâm ın, hattâ her bir kelimenin, hattâ her bir harfin, hattâ bazen bir 
sükûtun çok vücûhu bulunuyor. Her bir muhatab ına ayr ı ayr ı bir kap ıdan his-
sesini verir.
Meselâ: 2َאدًاÜأَوْ َאلَ×ِåْĤوَا Yâni: “ Dağlar ı zemininize kaz ık ve direk yapt ım” 
bir kelâmd ır.
Bir âmînin şu kelâmdan hissesi : Zâhiren yere çak ılm ış kaz ıklar gibi gö-
rünen da ğlar ı görür, onlardaki menafiini ve nimetlerini dü şünür, Hâl ıkına 
şükreder.
Bir şâirin bu kelâmdan hissesi : Zemin, bir taban; ve kubbe-i semâ, üs-
tünde konulmu ş yeşil ve elektrik lâmbalar ıyla süslenmi ş bir muhte şem çad ır, uf-
kî bir daire sûretinde ve semân ın etekleri ba şında görünen da ğlar ı, o çad ırın ka-
zıklar ı misâlinde tahayyül eder. Sâni-i Zülcelâl’ine hayretkârâne peresti ş eder.
Hayme-ni şîn bir edibin bu kelâmdan nasibi : Zeminin yüzünü bir çöl 
ve sahra; da ğlar ın silsilelerini pek kesretle ve çok muhtelif bedevî çad ırlar ı gi-
bi, güya tabaka-y ı türâbiye, yüksek direkler üstünde at ılm ış, o direklerin sivri 
başlar ı o perde-i türâbiyeyi yukar ıya kald ırm ış, birbirine bakar pek çok muh-
1 “Her bir âyetin mânâ mertebeleri vard ır; zâhirî (aç ık), bât ınî (aç ık ve görünür mânâs ının içindeki, ehli-
nin anlayabilece ği mânâ), haddi (kapsam ı) ve muttala’ ı (anlam çerçevesi) vard ır. (Bu dört mânâ taba-
kas ından) her birinin de fürûât ı (detaylar ı), işaretleri, dallar ı ve ayr ıntılar ı vard ır.” (Bkz.: Abdurrezzak,  
el-Musannef 3/358;  Ebû Ya’lâ, el-Müsned  9/278; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  1/236)
2 “Dağlar ı da arz ı tutan birer destek (yapmad ık m ı)?” (Nebe sûresi, 78/7)
422  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
telif mahlukat ın meskeni olarak tasavvur eder. O büyük azametli mahluklar ı, 
böyle yeryüzünde çad ırlar misillü kolayca kuran ve koyan Fât ır-ı Zülcelâl’ine 
karşı secde-i hayret eder.
Coğrafyac ı bir edîbin o kelâmdan k ısmeti : Küre-i zemin, bahr-i muhit-i 
havaîde veya esîrîde yüzen bir sefîne ve da ğlar ı, o sefînenin üstünde tesbit ve 
müvazene için çak ılm ış kaz ıklar ve direkler şeklinde tefekkür eder. O koca kü-
re-i zemini, muntazam bir gemi gibi yap ıp, bizleri içine koyup, aktar- ı âlemde 
gezdiren Kadîr-i Zülkemâl’e kar şı: 1َכَĬَאü َħَčْĐأَ َאĨ َכَĬَאéْ×ُø der.
Medeniyet ve hey’et-i içtimaiyenin mütehass ıs bir hakîminin bu ke-
lâmdan hissesi : Zemini, bir hâne; ve o hâne hayat ının direği, hayat- ı hayva-
niye; ve hayat- ı hayvaniye dire ği, şerait-i hayat olan su, hava ve toprakt ır. Su 
ve hava ve topra ğın direği ve kaz ığı, dağlard ır. Zira da ğlar, suyun mahzeni, 
havan ın tarağı (gazât- ı muz ırray ı tersib edip, havay ı tasfiye eder) ve topra ğın 
hâmisi (batakl ıktan ve denizin istilâs ından muhafaza eder) ve sair levaz ımat- ı 
hayat- ı insâniyenin hazinesi olarak fehmeder. Şu koca da ğlar ı, şu sûretle hâ-
ne-i hayat ımız olan zemine direk yapan ve mai şetimize hazinedâr tâyin eden 
Sâni-i Zülcelâl ve’l- İkram’a, kemâl-i tâzim ile hamd ü senâ eder.
Hikmet-i tabiiyenin bir feylesofunun şu kelâmdan nasibi şudur ki : 
Küre-i zeminin karn ında baz ı ink ılâbat ve imtizacât ın neticesi olarak hâs ıl olan 
zelzele ve ihtizazat ı, dağlar ın zuhuruyla sükûnet buldu ğu ve medar ve mih-
verindeki istikrar ına ve zelzelenin irticac ıyla medar- ı senevîsinden ç ıkmama-
sına sebeb, da ğlar ın hurûcu oldu ğunu ve zeminin hiddeti ve gazab ı, dağlar ın 
menafiziyle teneffüs etmekle sükûnet etti ğini fehmeder, tamamen îmâna ge-
lir ِِّٰų ُÙَĩِכْéْĤاَ der.
Meselâ: 2َאĩُİَאĭْĝَÝَęَĘ ًאĝْÜرَ َאÝَĬכَא َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا أَنَّ’ daki ًאĝْÜرَ kelimesi, tetki-
kât- ı felsefe ile âlûde olmayan bir âlime, o kelime şöyle ifhâm eder ki: Semâ 
berrak, bulutsuz; zemin kuru ve hayats ız, tevellüde gayr-i kabil bir hâlde iken.. 
semây ı yağmurla, zemini hazrevatla fethedip bir nevi izdivac ve telkîh sûre-
tinde bütün zîhayatlar ı o sudan halketmek, öyle bir Kadîr-i Zülcelâl’in i şidir 
ki; rûy-u zemin, onun küçük bir bostan ı ve semân ın yüz örtüsü olan bulutlar, 
onun bostan ında bir süngerdir anlar, azamet-i kudretine secde eder.
Ve muhakkik bir hakîme, o kelime şöyle ifhâm eder ki : Bidayet-i hil-
katte semâ ve arz şekilsiz birer küme ve menfaatsiz birer ya ş hamur, veledsiz 
1 “Seni noksanlardan tenzih ederiz Yâ Rab! Senin şân ın ne büyüktür!”
2 “Göklerle yer biti şik (bir bütün) idi, onlar ı Biz ay ırdık.” (Enbiyâ sûresi, 21/30)
mahlukats ız toplu birer madde iken; Fât ır-ı Hakîm, onlar ı feth ve bastedip gü-
zel bir şekil, menfaattar birer sûret, zînetli ve kesretli mahlukata men şe’ etmiş-
tir anlar. Vüs’at-i hikmetine kar şı hayran olur.
Yeni zaman ın feylesofuna şu kelime şöyle ifhâm eder ki : Manzûme-i 
Şemsiye’yi te şkil eden küremiz, sair seyyareler, bidayette güne şle mümteziç 
olarak aç ılmam ış bir hamur şeklinde iken; Kadîr-i Kayyum o hamuru aç ıp, o 
seyyareleri birer birer yerlerine yerle ştirerek, güne şi orada b ırak ıp, zeminimi-
zi buraya getirerek, zemine toprak sererek, semâ cânibinden ya ğmur yağdıra-
rak, güne şten ziyâ serptirerek dünyay ı şenlendirip bizleri içine koymu ştur an-
lar, başını tabiat batakl ığından ç ıkar ır, ِïَèَْŶا ِïِèَاĳْĤا ِّٰųِאÖ ُÛْĭَĨاٰ der.
Meselâ: 1َאıَĤ ٍّóَĝَÝْùُĩِĤ ِيóْåَÜ ُ÷ْĩَّýĤوَا’ daki “Lâm”; hem kendi mânâs ını, 
hem “fî” mânâs ını, hem “ilâ” mânâs ını ifade eder.
İşte ٍّóَĝَÝْùُĩِĤ ’in “Lâm” ı, avâm  o “Lâm” ı “ilâ” mânâs ında görüp fehmeder 
ki; size nisbeten ışık verici, ısınd ırıcı müteharrik bir lâmba olan güne ş, elbette 
bir gün seyri bitecek, mahall-i karar ına yetişecek, size faydas ı dokunmayacak 
bir sûret alacakt ır, anlar. O da, Hâl ık-ı Zülcelâl’in güne şe bağlad ığı büyük ni-
metleri dü şünerek “ Sübhânallah, Elhamdülillâh ” der.
Ve âlime  dahi o “Lâm” ı “ilâ” mânâs ında gösterir. Fakat güne şi yaln ız bir 
lâmba de ğil belki bahar ve yaz tezgah ında dokunan mensucat- ı rabbâniye-
nin bir meki ği, gece gündüz sayfalar ında yaz ılan mektûbât- ı samedâniyenin 
mürekkebi, nur bir hokkas ı sûretinde tasavvur ederek güne şin cereyan- ı sûrîsi 
alâmet oldu ğu ve işaret ettiği intizamât- ı âlemi dü şündürerek Sâni-i Hakîm’in 
sanat ına “Mâşâallah ” ve hikmetine “ Bârekâllah ” diyerek secdeye kapan ır.
Ve kozmo ğrafyac ı bir feylesofa  “Lâm” ı “fî” mânâs ında şöyle ifham 
eder ki: Güne ş, kendi merkezinde ve mihveri üzerinde zenberekvari bir ce-
reyan ile manzumesini emr-i ilâhî ile tanzim edip tahrik eder. Şöyle bir saat-i 
kübrây ı halkedip tanzim eden Sâni-i Zülcelâl’ine kar şı kemâl-i hayret ve is-
tihsan ile “ El-azametü lillâh ve’l-kudretü lillâh ” der felsefeyi atar, hikmet-i 
Kur’âniye’ye girer.
Ve dikkatli bir hakîme  şu “Lâm” ı, hem illet mânâs ında, hem zarfiyet 
mânâs ında tutturup şöyle ifham eder ki: Sâni-i Hakîm, i şlerine esbab- ı zâ-
hiriyeyi perde etti ğinden, cazibe-i umumiye nâm ında bir kanun-u ilâhîsiyle 
1 “Güneş de bir delildir onlara, akar gider yörüngesinde...” (Yâsîn sûresi, 36/38)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------  423
424  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
sapan taşlar ı gibi seyyareleri güne şle bağlam ış ve o câzibe ile muhtelif fakat 
muntazam hareketle o seyyareleri daire-i hikmetinde döndürüyor ve o câzi-beyi tevlid için güne şin kendi merkezinde hareketini zâhirî bir sebeb etmi ş. 
Demek, 
ٍّóَĝَÝْùُĩِĤ mânâs ı: َאıِÝَĨĳُčْĭَĨ َارِóْĝِÝْøِź َאıَĤ ٍّóَĝَÝْùُĨ ĹِĘ yâni, “Kendi müstekarr ı 
içinde manzumesinin istikrar ı ve nizam ı için hareket ediyor.” Çünkü: Hareket 
harareti, hararet kuvveti, kuvvet cazibeyi zâhiren tevlid eder gibi bir âdet-i ilâ-hiye, bir kanun-u rabbânîdir.
İşte şu hakîm, böyle bir hikmeti, Kur’ân’ ın bir harfinden fehmetti ği za-
man, “
Elhamdülillâh Kur’ân’dad ır hak hikmet, felsefeyi be ş paraya say-
mam ” der.
Ve şâirane bir fikir ve kalb sahibine  şu “Lâm”dan ve istikrardan şöy-
le bir mânâ fehmine gelir ki: “güne ş, nuranî bir a ğaçt ır. Seyyareler onun mü-
teharrik meyveleri... A ğaçlar ın hilâf ına olarak güne ş silkinir, tâ o meyveler 
düşmesin. Eğer silkinmezse, dü şüp dağılacaklar.” Hem tahayyül edebilir ki: 
“Şems meczup bir ser-zâkirdir. Halka-y ı zikrin merkezinde cezbeli bir zikreder 
ve ettirir.” Bir risâlede şu mânâya dair şöyle demi ştim:
 “ Evet güne ş bir meyvedard ır; silkinir tâ dü şmesin 
        seyyar olan yemi şleri.
  Eğer sükûtuyla sükûnet eylese cezbe.. kaçar, 
       a ğlar fezada muntazam meczuplar ı.”
Hem meselâ: 1نَĳُéِĥْęُĩْĤا ُħُİ ٰۤئِכَĤأُۨو’ da bir sükût var, bir ıtlak var. Neye za-
fer bulacaklar ını tâyin etmemi ş. Tâ herkes istedi ğini içinde bulabilsin. Sözü 
az söyler, tâ uzun olsun. Çünkü; bir k ısım muhatab ın maksad ı ateşten kur-
tulmakt ır. Bir k ısm ı yaln ız cenneti dü şünür. Bir k ısım, saadet-i ebediyeyi ar-
zu eder. Bir k ısım, yaln ız r ızâ-y ı ilâhîyi rica eder. Bir k ısım, rü’yet-i ilâhiyeyi 
gaye-i emel bilir ve hâkezâ.. bunun gibi pek çok yerlerde Kur’ân, sözü mut-lak b ırak ır, tâ âmm olsun. Hazfeder, tâ çok mânâlar ı ifade etsin. K ısa keser, tâ 
herkesin hissesi bulunsun. İşte; 
نَĳُéِĥْęُĩْĤاَ der. Neye felâh bulacaklar ını tâyin 
etmiyor. Güya o sükûtla der:
“Ey Müslümanlar!.. Müjde size. Ey müttakî!.. Sen cehennemden fe-
lâh bulursun. Ey sâlih!.. Sen cennete felâh bulursun. Ey ârif!.. Sen r ızâ-y ı 
ilâhîye nail olursun. Ey â şık!.. Sen rü’yete mazhar olursun. ” Ve hâkezâ... 
1 “İşte bunlard ır felâh bulanlar.” (Bakara sûresi, 2/5)
İşte Kur’ân, câmiiyet-i lafziye cihetiyle kelâmdan, kelimeden, huruftan ve sü-
kûttan her birisinin binler misâllerinden yaln ız nümûne olarak birer misâl ge-
tirdik. Âyeti ve k ıssât ı bunlara k ıyas edersin.
Hem meselâ: 1ِכَ×ْĬَñِĤ ْóِęْĕَÝْøوَا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُįَّĬأَ ْħَĥْĐَאĘ âyeti, o kadar vücûhu 
var ve o derece merâtibi var ki, bütün tabakat- ı evliya, bütün sülûklerinde ve 
mertebelerinde şu âyete ihtiyaçlar ını görüp ondan kendi mertebesine lây ık bir 
gıda-y ı mânevî, bir taze mânâ alm ışlar. Çünkü; “ Allah ” bir ism-i câmi oldu-
ğundan esmâ-y ı hüsnâ adedince tevhidler, içinde bulunur. َĳُİ َّźإِ رَزَّاقَ َź أَيْ 
2َĳُİ َّźإِ َīٰĩْèرَ َź َĳُİ َّźإِ َěِĤَאì َź ve hâkezâ.
Hem meselâ: Kasas- ı Kur’âniye’den k ıssa-y ı Mûsâ (aleyhisselâm) , âdeta 
asâ-y ı Mûsâ (aleyhisselâm)  gibi binler faydalar ı var. O k ıssada, hem Peygamber 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’ı teskin ve teselli, hem küffar ı tehdid, hem münâf ıklar ı tak-
bih, hem Yahudileri tevbih gibi çok makas ıdı, pek çok vücûhu vard ır. Onun 
için sûrelerde tekrar edilmi ştir. Her yerde bütün maksadlar ı ifade ile beraber 
yaln ız birisi maksud-u bizzât olur, di ğerleri ona tabi kal ırlar.
Eğer desen : “Geçmi ş misâllerdeki bütün mânâlar ı nas ıl bileceğiz ki, 
Kur’ân onlar ı irâde etmi ş ve işaret ediyor?”
Elcevap Elcevap : Madem Kur’ân, bir hutbe-i ezeliyedir. Hem muhtelif, tabaka 
tabaka olarak as ırlar üzerinde ve arkas ında oturup dizilmi ş bütün benîâde-
m’e hitab ediyor, ders veriyor. Elbette o muhtelif efhâma göre müteaddid mânâlar ı dercedip irâde edecektir ve irâdesine emâreleri vaz’edecektir. Evet 
“
İşârâtü’l-İ’câz”da şuradaki mânâlar misillü kelimât- ı Kur’âniye’nin mütead-
did mânâlar ını ilm-i sarf ve nahv’in kaideleriyle ve ilm-i beyan ve fenn-i meâ-
nî’nin düsturlar ıyla, fenn-i belâgat ın kanunlar ıyla isbat edilmi ştir. Bununla be-
raber ulûm-u Arabiye’ce sahih ve usûl-ü dîniyece hak olmak şart ıyla ve fenn-i 
meânîce makbûl ve ilm-i beyanca münasip ve belâgatça müstahsen olan bü-tün vücûh ve meânî, ehl-i içtihad ve ehl-i tefsir ve ehl-i usûlü’d-dîn ve ehl-i usûlü’l-f ıkh ın icmâ ıyla ve ihtilâflar ının şehâdetiyle Kur’ân’ ın mânâlar ından-
dırlar. O mânâlara, derecelerine göre birer emâre vaz’etmi ştir. Ya lafziyedir, 
ya mâneviyedir. O mâneviye ise, ya siyak veya sibak- ı kelâmdan veya ba şka 
1 “O hâlde şu gerçeği hiç unutma ki: Allah’tan ba şka ilâh yoktur. Sen kendi günah ından dolay ı Allah’tan 
af dile.” (Muhammed sûresi, 47/19)
2 Yani, O’ndan ba şka hiçbir r ızık verici yoktur, O’ndan ba şka hiçbir yarat ıcı yoktur, O’ndan ba şka 
Rahmân yoktur.
YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------  425
426  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
âyetten birer emâre o mânâya i şaret eder. Bir k ısm ı yirmi ve otuz ve k ırk ve 
altm ış, hattâ seksen cilt olarak muhakkikler taraf ından yaz ılan yüz binler tef-
sirler,1 Kur’ân’ ın câmiiyet ve hârik ıyet-i lafziyesine kat’î bir bürhân- ı bâhirdir. 
Her ne ise... Biz şu sözde her bir mânâya delâlet eden emâreyi kanunuyla, 
kaidesiyle göstersek söz çok uzan ır... Onun için k ısa kesip k ısmen “İşârâtü’l-
İ’câz”a havale ederiz.
İkinci Lem’a
Mânâs ındaki câmiiyet-i hârikad ır.
Evet, Kur’ân, bütün müçtehidlerin me’hazlerini, bütün âriflerin mezâkla-
rını, bütün vâs ıllar ın meşreblerini, bütün kâmillerin mesleklerini, bütün mu-
hakkiklerin mezheplerini; mânâs ının hazinesinden ihsan etmekle beraber, da-
ima onlara rehber ve terakkiyâtlar ında her vakit onlara mür şid olup, o tüken-
mez hazinesinden onlar ın yollar ına neşr-i envâr etti ği bütün onlarca musad-
dakt ır ve müttefekun aleyhtir.
Üçüncü Lem’a
İlmindeki câmiiyet-i hârikad ır.
Evet Kur’ân, şeriat ın müteaddid ve çok ilimlerini, hakikatin mütenevvi ve 
kesretli ilimlerini, tarîkatin muhtelif ve hadsiz ilimlerini, kendi ilminin denizinden ak ıttığı gibi, daire-i mümkinât ın hakikî hikmetini ve daire-i vücubun ulûm-u ha-
kikiyesini ve daire-i âhiretin maarif-i gam ızas ını, o denizinden muntazaman ve 
kesretle ak ıtıyor. Şu lem’aya misâl getirilse, bir cilt yazmak lâz ım gelir. Öyle ise, 
yaln ız nümûne olarak şu yirmi be ş adet Söz’leri gösteriyoruz. Evet, bütün yirmi 
beş adet Söz’lerin do ğru hakikatleri, Kur’ân’ ın bahr-i ilminden ancak yirmi be ş 
katredir. O Söz’lerde kusur varsa, benim fehm-i kâs ırıma aittir.
Dördüncü Lem’a
Mebâhisindeki câmiiyet-i hârikad ır.
Evet, insan ve insan ın vazifesi, kâinat ve Hâl ık-ı kâinat’ ın, arz ve semâ-
vât ın, dünya ve âhiretin, mâzi ve müstakbelin, ezel ve ebedin mebâhis-i kül-
liyelerini cem’etmekle beraber nutfeden halketmek, tâ kabre girinceye kadar; yemek, yatmak âdâb ından tut, tâ kaza ve kader mebhaslerine kadar; alt ı gün 
1 Bkz.: el-Kevserî, el-Makalât  s.473-474.
hilkat-i âlemden tut, tâ 2َאتِĺَّارِñĤوَا ، 1َتِŻَøْóُĩْĤوَا kasemleriyle i şaret olunan 
rüzgârlar ın esmesindeki vazifelerine kadar; אؤُۧنَƯýَÜ َאĨوَ ، 3۪įِ×ْĥَĜوَ ْءِóَĩْĤا َīْĻَÖ لُĳُéَĺ 
4ُّٰųا אءَƯýَĺ أَنْ َّźإِ işârât ıyla, insan ın kalbine ve irâdesine müdahalesinden tut, tâ 
5۪įِĭĻِĩَĻِÖ َّאتٌĺِĳْĉَĨ َاتُĳٰĩَّùĤوَا yâni, bütün semâvât ı bir kabzas ında tutmas ına ka-
dar; 6َאبٍĭْĐوَأَ ٍģĻِíَĬ ْīِĨ َّאتٍĭَä َאıĻِĘ َאĭْĥَđَäوَ zeminin çiçek ve üzüm ve hurmas ın-
dan tut, tâ 7َאıَĤَاõْĤزِ َْرْضُŶا ِÛَĤِõْĤزُ إِذَا ile ifade etti ği hakikat-i acîbeye kadar; ve 
semân ın 8َאنٌìدُ َĹِİوَ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ ٰۤىĳَÝْøا َّħُà hâletindeki vaziyetinden tut, tâ du-
hânla inşikak ına ve y ıldızlar ının düşüp hadsiz fezada da ğılmas ına kadar ve 
dünyan ın imtihan için aç ılmas ından, tâ kapanmas ına kadar ve âhiretin birin-
ci menzili olan kabirden, sonra berzahtan, ha şirden, köprüden tut, tâ cennete, 
tâ saadet-i ebediyeye kadar; mâzi zaman ının vukuat ından, Hazreti Âdem’in 
hilkat-i cesedinden, iki o ğlunun kavgas ından tâ Tûfan’a, tâ kavm-i Firavunun 
gark ına, tâ ekser enbiyân ın mühim hâdisat ına kadar; ve 9ْħِّכُÖَóِÖ ُÛْùَĤأَ işaret et-
tiği hâdise-i ezeliyeden tut, tâ 10َةٌóِČَאĬ َאıِّÖرَ ĵٰـĤإِ ۝ َةٌóِĄَאĬ ٍñَئِĨْĳَĺ هٌĳُäوُ
ifade ettiği vak ıa-y ı ebediyeye kadar bütün mebâhis-i esâsiyeyi ve mühim-
meyi öyle bir tarzda beyan eder ki, o beyan, bütün kâinat ı bir saray gibi ida-
re eden ve dünyay ı ve âhireti iki oda gibi aç ıp kapayan ve zemin bir bahçe ve 
semâ, misbahlar ıyla süslendirilmi ş bir dam gibi tasarruf eden ve mâzi ve müs-
takbel, bir gece ve gündüz gibi nazar ına karşı hâz ır iki sayfa hükmünde tema-
şa eden ve ezel ve ebed, dün ve bugün gibi silsile-i şuûnat ın iki taraf ı birleşmiş, 
1 “İyilik için birbirinin pe şinden gönderilenler hakk ı için!” (Mürselât sûresi, 77/1).
2 “O tozutup savuran (rüzgârlara)!” (Zâriyât sûresi, 51/1).
3 “Bilin ki Allah insan ile kalbi aras ına girer (diledi ği takdirde arzusunu gerçekle ştirmesini önler).” (Enfâl 
sûresi, 8/24).
4 “Allah dilemedikçe, siz dileyemezsiniz.” (Dehr sûresi, 76/30)
5 “Hâlbuki bütün bir gökler âlemi bükülmü ş olarak Allah’ ın elinin içindedir.” (Zümer sûresi, 39/67).
6 “Orada üzüm ba ğlar ı ve hurmal ıklar yapt ık.” (Yâsîn sûresi, 36/34)
7 “Yer o müthi ş depremiyle sars ıldığı zaman...” (Zilzâl sûresi, 99/1).
8 “Sonra irâdesi bir gaz hâlinde olan gö ğe yöneldi.” (Fussilet sûresi, 41/11)
9 “Ben Sizin Rabbiniz de ğil miyim?!” (A’râf sûresi, 7/172)
10 “O güzel ve Yüce Rablerine bakakal ır... Ve nice suratlar vard ır o gün as ılır.” (K ıyâmet sûresi, 75/22-23)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------  427
428  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ittisal peyda etmi ş bir sûrette bir zaman- ı hâz ır gibi onlara bakan bir Zât- ı 
Zülcelâl’e yak ışır bir tarz- ı beyand ır.
Nas ıl bir usta, bina etti ği ve idare etti ği iki hâneden bahseder. Program ını 
ve işlerinin liste ve fihristesini yapar. Kur’ân dahi, şu kâinat ı yapan ve idare 
eden ve i şlerinin listesini ve fihristesini –tâbir caiz ise– program ını yazan, gös-
teren bir Zât’ ın beyan ına yak ışır bir tarzdad ır. Hiçbir cihetle eser-i tasannu’ ve 
tekellüf görünmüyor. Hiçbir şaibe-i taklid veya ba şkas ının hesab ına ve onun 
yerinde kendini farz edip konu şmuş gibi bir hud’an ın emâresi olmad ığı gibi 
bütün ciddiyetiyle, bütün safvetiyle, bütün hulusuyla safî, berrak, parlak be-yan ı, nas ıl gündüzün ziyâs ı “güneşten geldim” der. Kur’ân dahi, “Ben, Hâl ık-ı 
âlemin beyan ıyım ve kelâm ıyım” der.
Evet, şu dünyay ı antika sanatlarla süslendiren ve lezzetli nimetlerle dol-
duran ve sanat-perverane ve nimet-perverane şu derece sanat ının acîbeleriy-
le, şu derece k ıymettar nimetlerini dünyan ın yüzüne serpen, s ıra-vari tanzim 
eden ve zeminin yüzünde seren, güzelce dizen bir Sâni’, bir Mün’im’den ba ş-
ka şu velvele-i takdir ve istihsanla ve zemzeme-i hamd ü şükranla dünyay ı dol-
duran ve zemini bir zikirhane, bir mescid, bir tema şagâh- ı sanat- ı ilâhiyeye çe-
viren Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân kime yak ışır ve kimin kelâm ı olabilir? Ondan 
başka kim ona sahib ç ıkabilir? Ondan ba şka kimin sözü olabilir!.. Dünyay ı 
ışıkland ıran ziyâ, güne şten başka hangi şeye yak ışır!.. T ılsım- ı kâinat ı keşfedip 
âlemi ışıkland ıran beyan- ı Kur’ân, Şems-i Ezelî’den ba şka kimin nuru olabilir? 
Kimin haddine dü şmüş ki, ona nazîre getirsin, onun taklidini yaps ın!.. Evet, bu 
dünyay ı sanatlar ıyla zînetlendiren bir sanatkâr ın, sanat ını istihsan eden insan-
la konuşmamas ı muhâldir. Madem ki, yapar ve bilir; elbette konu şur. Madem 
konuşur, elbette konu şmas ına yak ışan Kur’ând ır. Bir çiçe ğin tanziminden lâ-
kayt kalmayan bir Mâlikü’l-mülk, bütün mülkünü velveleye veren bir kelâma karşı nas ıl lâkayt kal ır? Hiç ba şkas ına mal edip hiçe indirir mi?
Beşinci Lem’a
Kur’ân’ ın üslûb ve îcâz ındaki câmiiyet-i hârikad ır.
Bunda “ Beş Işık” var.
Birinci Işık Birinci Işık
Uslûb-u Kur’ân’ ın o kadar acib bir cemiyeti var ki, bir tek sûre, kâinat ı içi-
ne alan bahr-i muhit-i Kur’ânî’yi içine al ır. Bir tek âyet, o sûrenin hazinesini 
içine al ır. Âyetlerin ço ğu, her birisi birer küçük sûre, sûrelerin ço ğu, her birisi 
birer küçük Kur’ân’d ır. İşte şu, i’câzkârâne îcâzdan büyük bir lütf-i ir şâdd ır ve 
güzel bir teshildir. Çünkü herkes, her vakit Kur’ân’a muhtaç oldu ğu hâlde, ya 
gabavetinden veya ba şka esbaba binaen her vakit bütün Kur’ân’ ı okumayan 
veyahut okumaya vakit ve f ırsat bulamayan adamlar, Kur’ân’dan mahrum 
kalmamak için, her bir sûre, birer küçük Kur’ân hükmüne, hattâ her bir uzun âyet, birer k ısa sûre makam ına geçer. Hattâ Kur’ân Fâtiha’da, Fâtiha dahi 
Besmele’de münderic oldu ğuna ehl-i ke şif müttefiktirler. Şu hakikate bürhân 
ise, ehl-i tahkikin icmâ ıdır.
İkinci Işıkİkinci Işık
Âyât- ı Kur’âniye, emir ve nehy, vaad ve vaîd, ter ğib ve terhib, zecr ve ir-
şâd, k ısas ve emsâl, ahkâm ve maarif-i ilâhiye ve ulûm-u kevniye ve kava-
nin ve şerait-i hayat- ı şahsiye ve hayat- ı içtimaiye ve hayat- ı kalbiye ve ha-
yat- ı mâneviye ve hayat- ı uhreviye gibi umum tabakat- ı kelâmiye ve maarif-i 
hakikiye ve hâcât- ı beşeriyeye delâlât ıyla, işârât ıyla câmi olmakla beraber,
َÛِئْü َאĩِĤ َÛِئْü َאĨ ْñُì yâni, “İstediğin her şey için Kur’ân’dan her ne istersen al” 
ifade ettiği mânâ, o derece do ğruluğuyla makbûl olmu ş ki, ehl-i hakikat ma-
beyninde durub-u emsâl s ıras ına geçmi ştir. Âyât- ı Kur’âniye’de öyle bir câ-
miiyet var ki, her derde deva, her hâcete g ıda olabilir. Evet, öyle olmak lâz ım 
gelir. Çünkü daima terakkiyâtta kat’- ı merâtib eden bütün tabakat- ı ehl-i ke-
mâlin rehber-i mutlak ı elbette şu hâsiyete mâlik olmas ı elzemdir.
Üçüncü Işık Üçüncü Işık
Kur’ân’ ın i’câzkârâne îcâz ıdır. Kâh olur ki, uzun bir silsilenin iki taraf ı-
nı öyle bir tarzda zikreder ki, güzelce silsileyi gösterir. Hem kâh olur ki, bir ke-
limenin içine sarihan, i şareten, remzen, îmâen bir dâvan ın çok bürhânlar ını 
derceder.
Meselâ: 1ْħِכُĬَاĳْĤوَأَ ْħِכُÝَĭِùْĤأَ َفُŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُěْĥَì ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ’ de 
âyât ve delâil-i vahdâniyet silsilesini te şkil eden silsile-i hilkat-i kâinat ın meb-
de’ ve mühtehas ını zikr ile o ikinci silsileyi gösterir, birinci silsileyi okutturu-
yor. Evet bir Sâni-i Hakîm’e şehâdet eden sahaif-i âlemin birinci derecesi, se-
mâvât ve arz ın asl- ı hilkatleridir. Sonra gökleri y ıldızlarla tezyin ile zeminin zî-
hayatlarla şenlendirilmesi, sonra güne ş ve Ay’ ın teshiriyle mevsimlerin de ğiş-
mesi, sonra gece ve gündüzün ihtilâf ve deveran ı içindeki silsile-i şuûnatt ır. 
1 “O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri de: Gökleri ve yeri yaratmas ı, lisanlar ınızın ve renk-
lerinizin farkl ı olmas ıdır.” (Rûm sûresi, 30/22)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------  429
430  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Daha gele gele tâ kesretin en ziyade inti şar ettiği mahal olan sîmalar ın ve ses-
lerin hususiyetlerine ve imtiyazlar ına ve teşahhuslar ına kadar... Madem ki en 
ziyade intizâmdan uzak ve tesadüfün kar ışmas ına maruz olan ferdlerin sîma-
lar ındaki teşahhusatta hayret verici bir intizâm- ı hakimâne bulunsa, üzerinde 
gayet sanatkâr bir hakîmin kalemi i şlediği gösterilse, elbette intizâmlar ı zâhir 
olan sair sayfalar kendi kendine anla şılır, nakkaşını gösterir. Hem madem ko-
ca semâvât ve arz ın asl- ı hilkatinde eser-i sanat ve hikmet görünüyor; elbette 
kâinat saray ının binas ında temel ta şı olarak gökleri ve zemini hikmetle koyan 
bir Sâni’in sair eczalar ında eser-i sanat ı, nakş-ı hikmeti pek çok zâhirdir. İşte 
şu âyet, hafîyi izhar, zâhirîyi ihfa ederek gayet güzel bir îcâz yapm ış. Elhak, 
1نَĳُùْĩُÜ َīĻِè ِّٰųا َאنَéْ×ُùَĘ ’den tut,
tâ 2ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ َْرْضِۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ُįَĤوَ’ e kadar alt ı defa 
3۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ.. ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ ile başlayan silsile-i berâhin, bir silsile-i cevâhirdir, bir sil-
sile-i nurdur, bir silsile-i i’câzd ır, bir silsile-i îcâz- ı i’câzîdir. Kalb istiyor ki, şu 
definelerde gizli olan elmaslar ı göstereyim. Fakat ne yapay ım makam kald ır-
mıyor. Başka vakte tâlik edip, o kap ıyı şimdi açm ıyorum.
Hem meselâ:
4ُěĺِّïِّāĤا َאıُّĺأَ ُėُøĳُĺ ۝ نِĳُĥِøَرْÉَĘ
5نِĳُĥِøَرْÉَĘ kelâm ıyla 6ُėُøĳُĺ kelimesi ortalar ında şunlar var:
ُėُøĳُĺ َאلَĜوَ ِīْåِّùĤا ĵَĤإِ َÕَİَñَĘ هُĳُĥَøَرْÉَĘ َאĺُّؤْóĤا ُįْĭِĨ َóِ×ْđَÝْøَِŶ َėُøĳُĺ ĵٰـĤإِ
Demek be ş cümleyi bir cümlede icmâl edip îcâz etti ği hâlde vuzuhu ihlâl 
etmemiş, fehmi işkal etmemi ş.
Hem meselâ: 7َאرًاĬ ِóَąْìَْŶا ِóَåَّýĤا َīِĨ ْħَכُĤ َģَđَä ِيñَّĤاَ İnsan- ı âsi, “Çürümü ş 
1 “Haydi siz ak şama girerken, (sabaha ç ıkarken) Allah’ ı takdis ve tenzih edin, namaz k ılın.” (Rûm sûresi, 
30/17)
2 “Göklerde ve yerde en yüce s ıfatlar O Allah’ ınd ır. O Aziz ve Hakîmdir: Mutlak gâliptir, tam hüküm ve 
hikmet sahibidir.” (Rûm sûresi, 30/27).
3 “…O’nun varl ığının ve kudretinin delillerindir...” (Rûm sûresi, 30/20, 21, 22, 23, 24, 25)
4 “Hele siz beni hapishaneye bir gönderiverin. Yûsuf! Sözü do ğru ve isabetli olan aziz dostum!” (Yûsuf 
sûresi, 12/45-46)
5 “Beni Yusuf’a gönderin.” (Yûsuf sûresi, 12/45).
6 “Yûsuf!” (Yûsuf sûresi, 12/46)
7 “O’dur ki sizin için ye şil ağaçtan bir ate ş yarat ır.” (Yâsîn sûresi, 36/80)

kemikleri kim diriltecek” diye meydan okur gibi inkâr ına karşı Kur’ân der: 
“Kim bidayeten yaratm ış ise, o diriltecek. O yaratan zât ise, her bir şeyi 
her bir keyfiyette bilir. Hem size ye şil ağaçtan ate ş çıkaran bir zât, çürü-
müş kemiğe hayat verebilir. ” İşte şu kelâm, diriltmek dâvas ına müteaddid 
cihetlerle bakar, isbat eder.
Evvelâ ; insana kar şı ettiği silsile-i ihsânât ı şu kelâm ıyla başlar, tahrik eder, 
hat ıra getirir. Ba şka âyetlerde tafsil etti ği için k ısa keser, akla havale eder. Yâni, 
“Size ağaçtan meyveyi ve ate şi ve ottan erzak ı ve hububu ve topraktan hu-
bubat ı ve nebâtat ı verdiği gibi, zemini size ho ş –her bir erzak ınız içinde ko-
nulmuş– bir beşik ve âlemi, güzel ve bütün levaz ımat ınız içinde bulunur 
bir saray yapan bir Zât’tan kaç ıp başıboş kal ıp, ademe gidip saklan ılmaz. 
Vazifesiz olup kabre girip uyand ırılmamak üzere rahat yatamazs ınız.”
Sonra  o dâvan ın bir deliline i şaret eder: 1ِóَąْìَْŶا ِóَåَّýĤاَ kelimesiyle rem-
zen der: “ Ey haşri inkâr eden adam!.. A ğaçlara bak!.. K ışta ölmüş, kemik-
ler gibi hadsiz a ğaçlar ı baharda dirilten, ye şillendiren, hattâ her bir a ğaç-
ta yaprak ve çiçek ve meyve cihetiyle üç ha şrin nümûnelerini gösteren bir 
Zât’a kar şı inkâr ile, istib’ad ile kudretine meydan okunmaz! ”
Sonra  bir delile daha i şaret eder, der: “ Size ağaç gibi kesif, sakil, ka-
ranl ıklı bir maddeden ate ş gibi latîf, hafif, nuranî bir maddeyi ç ıkaran bir 
Zât’tan, odun gibi kemiklere ate ş gibi bir hayat ve nur gibi bir şuur ver-
meyi nas ıl istib’ad ediyorsunuz! ”
Sonra  bir delile daha tasrih eder der ki: “Bedevîler için kibrit yerine ate ş 
çıkaran me şhur ağac ın, yeşil iken iki dal ı birbirine sürüldü ğü vakit ate şi yara-
tan ve rutubetiyle ye şil ve hararetiyle kuru gibi iki z ıt tabiat ı cem’edip, onu bu-
na menşe etmekle her bir şey hattâ anâs ır-ı asliye ve tabayi-i esâsiye, O’nun 
emrine bakar, O’nun kuvvetiyle hareket eder, hiçbirisi ba şıboş olup tabiat ıy-
la hareket etmedi ğini gösteren bir Zât’tan, topraktan yap ılan ve sonra topra-
ğa dönen insan ı, topraktan yeniden ç ıkarmas ı istib’ad edilmez. İsyan ile O’na 
meydan okunmaz.”
Sonra  Hazreti Mûsâ’n ın (aleyhisselâm)  şecere-i me şhuresini hat ıra getirmek-
le şu dâvâ-y ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) , Mûsâ (aleyhisselâm) ’ın dahi dâvas ı-
dır. Enbiyân ın ittifak ına hafî bir îma edip, şu kelimenin îcâz ına bir letafet da-
ha katar.
1 “Yeşil ağaç.” (Yâsîn sûresi, 36/80)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------  431
432  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Dördüncü Işık Dördüncü I şık
Îcâz- ı Kur’ânî o derece câmi ve hâr ıktır, dikkat edilse görünüyor ki: 
Bazen bir denizi bir ıbrıkta gösteriyor gibi pek geni ş ve çok uzun ve küllî düs-
turlar ı ve umumî kanunlar ı, basit ve âmî fehimlere merhameten basit bir cü-
züyle, hususî bir hâdise ile gösteriyor. Binler misâllerinden yaln ız iki misâline 
işaret ederiz.
Birinci misâl : Yirminci Söz’ün Birinci Makam ı’nda tafsilen beyan olu-
nan üç âyettir ki, şahs- ı Âdem’e tâlim-i esmâ unvan ıyla nev-i benîâdem’e il-
ham olunan bütün ulûm ve fünunun tâlimini ifade eder1 ve Âdem’e, melâi-
kenin secde etmesi ve şeytan ın etmemesi hâdisesiyle nev-i insana semekten 
meleğe kadar ekser mevcudat müsahhar oldu ğu gibi, y ılandan şeytana ka-
dar muz ır mahlukat ın dahi ona itaat etmeyip dü şmanl ık ettiğini ifade ediyor2 
Hem kavm-i Mûsâ (aleyhisselâm)  bir bakaray ı, bir ineği kesmekle M ısır bakar-
perestliğinden al ınan ve “icl” hâdisesinde tesirini gösteren bir bakar-perestlik 
mefkuresinin Mûsâ (aleyhisselâm) ’ın b ıçağıyla kesildi ğini ifade ediyor.3 Hem taş-
tan su ç ıkmas ı, çay akmas ı ve dağılıp yuvarlanmas ı unvan ıyla tabaka-y ı türa-
biye alt ında olan ta ş tabakas ı, su damarlar ına hazinedârl ık ve topra ğa anal ık 
ettiğini ifade ediyor.4
İkinci misâl : Kur’ân’da çok tekrar edilen k ıssa-y ı Mûsâ’n ın (aleyhisselâm)  
cümleleri ve cüz’leridir ki, her bir cümlesi, hattâ her bir cüzü, bir düstur-u kül-lînin ucu olarak gösterilmi ş ve o düsturu ifade ediyor.
5
Meselâ, 6ًאèْóَĀ ĹِĤ ِīْÖا َאنُĨَאİ َאĺ Firavun, vezirine emreder ki: “Bana yüksek 
bir kule yap, semâvât ın hâlini rasad edip bakaca ğım. Semân ın gidişatından 
acaba Mûsâ’n ın (aleyhisselâm)  dâva etti ği gibi semâda tasarruf eden bir İlâh var 
mıdır?” İşte, 7ًאèْóَĀ kelimesiyle ve şu cüz’î hâdise ile, da ğsız bir çölde oldu-
ğundan da ğlar ı arzulayan ve Hâl ık’ı tan ımad ığından tabiat-perest olup rubû-
biyet dâva eden ve âsâr- ı ceberutlar ını göstermekle ibka-y ı nâm eden, şöhret-
perest olup da ğ-misâl me şhur ehramlar ı bina eden ve sihir ve tenasühe kail 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/31.
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/34.
3 Bkz.: Bakara sûresi, 2/67-71.
4 Bkz.: Bakara sûresi, 2/60.
5 Bkz.: Bakara sûresi, 2/40-71; Nisâ sûresi, 4/153-162; Mâide sûresi, 5/20-26; A’râf sûresi, 7/103-162; 
Tâhâ sûresi, 20/9-79.
6 “Hâman! Benim için bir kule in şâ et.” (Mü’min sûresi, 40/36)
7 Kule.9
9

olup cenazelerini mumya edip da ğ misillü mezarlarda muhafaza eden M ısır 
Firavunlar ının an’anesinde hükümferma bir düstur-u acîbi ifade eder.
Meselâ: 1ِכَĬَïَ×ِÖ כَĻِّåَĭُĬ ْمَĳَĻْĤَאĘ Gark olan Firavun’a der: “Bugün senin gark 
olan cesedine necat verece ğim” unvan ıyla umum Firavunlar ın tenasüh fik-
rine binaen cenazelerini mumyalamakla mâziden al ıp müstakbeldeki ensâl-i 
âtiyenin tema şagâh ına göndermek olan mevt-âlûd, ibretnümâ bir düstur-u 
hayatiyelerini ifade etmekle beraber, şu asr- ı âhirde o gark olan Firavun’un 
ayn ı cesedi olarak ke şfolunan bir beden, o mahall-i gark denizinden sahile 
atıldığı gibi, zaman ın denizinden as ırlar ın mevceleri üstünde şu as ır sahiline 
atılacağını, mucizâne bir i şaret-i gaybiyeyi, bir lem’a-y ı i’câz ı ve bu tek kelime 
bir mucize oldu ğunu ifade eder.
Hem meselâ: 2ْħאءَכُƯùِĬ نَĳُĻْéَÝْùَĺوَ ْħאءَכُƯĭْÖأَ نَĳُéِّÖَñُĺ Benî İsrâil’in, o ğullar ının 
kesilip, kad ın ve k ızlar ını hayatta b ırakmak; bir Firavun zaman ında yap ılan 
bir hâdise unvan ıyla, Yahudi milletinin ekser memleketlerde her as ırda ma-
ruz olduğu müteaddid katliamlar ı, kad ın ve k ızlar ı hayat- ı beşeriye-i sefihane-
de oynad ıklar ı rolü ifade eder.
3ةٍĳٰĻَè ĵٰĥَĐ َّאسِĭĤا َصَóْèأَ ْħُıَّĬَïِåَÝَĤوَ
4نَĳُĥَĩْđَĺ اĳُĬכَא َאĨ َ÷ِئْ×َĤ َۚÛْéُّùĤا ُħِıِĥوَأَכْ ْوَانِïُđْĤوَا ِħْàِْŸا ĹِĘ نَĳُĐَאرِùُĺ ħُıْĭِĨ ًاóĻِáכَ ٰىóَÜوَ
5َīĺِïِùْęُĩْĤا ُّÕِéُĺ َź ُّٰųوَا َאدًاۚùَĘ َْرْضِŶا ĹِĘ ْنَĳَđْùَĺوَ
6ِīْĻَÜَّóَĨ َْرْضِŶا ĹِĘ ُنَّïِùْęُÝَĤ َאبِÝْכِĤا ĹِĘ َģĻائِƯóْøإِ ĹِۤĭَÖ ĵٰĤإِ אƯĭْĻَąَĜوَ
7َīĺِïِùْęُĨ َْرْضِŶا ĹِĘ ْاĳَáْđَÜ َźوَ
1 Yûnus sûresi, 10/92.
2 “Onlar sizin dünyaya gelen erkek çocuklar ınızı kesiyor, k ız çocuklar ınızı ise kötülük için hayatta b ırak ı-
yorlard ı.” (Bakara sûresi, 2/49; İbrahim sûresi, 14/6)
3 “İnsanlar içinde dünya hayat ına en h ırsl ı olanlar ın onlar oldu ğunu görürsün.” (Bakara sûresi, 2/96)
4 “Onlardan birço ğunun günaha, ba şkas ının hakk ına tecavüz etmeye, haram yemeye yar ışırcas ına 
koştuklar ını görürsün. Yapt ıklar ı şey ne kadar kötü!” (Mâide sûresi, 5/62)
5 “S ırf fesat ç ıkarmak için dünyan ın her taraf ında koşup dururlar. Allah müfsitleri sevmez.” (Mâide 
sûresi, 5/64)
6 “Biz İsrâiloğullar ına Kitapta şu hükmü de takdir ettik: “Siz ülkede iki kere bozgunculuk yapacaks ınız...” 
(İsrâ sûresi, 17/4)
7 “Fakat sak ın yeryüzünde fesat ç ıkararak ta şkınlık yapmay ın.” (Bakara sûresi, 2/60; A’râf sûresi, 7/74; 
Hûd sûresi, 11/85; Şuarâ sûresi, 26/173; Ankebût sûresi, 29/36)
YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------  433
434  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Yahudilere müteveccih şu iki hükm-ü Kur’ânî, o milletin hayat- ı içtimai-
ye-i insâniyede dolap hilesiyle çevirdikleri şu iki müthi ş düstur-u umumîyi ta-
zammun eder ki, hayat- ı içtimaiye-i be şeriyeyi sarsan ve sa’y ü ameli, ser-
maye ile mübâreze ettirip fukaray ı zenginlerle çarp ıştıran, muzaaf ribâ yap ıp 
bankalar ı tesise sebebiyet veren ve hile ve hud’a ile cem’-i mal eden o millet 
olduğu gibi, mahrum kald ıklar ı ve daima zulmünü gördükleri hükûmetlerden 
ve galiblerden intikamlar ını almak için her çe şit fesat komitelerine kar ışan ve 
her nevi ihtilâle parmak kar ıştıran yine o millet oldu ğunu ifade ediyor.
Meselâ: 1ْتَĳَĩْĤا ُاĳَّĭَĩَÝَĘ “Eğer doğru iseniz, mevti isteyiniz. Hiç isteme-
yeceksiniz. ” İşte meclis-i nebevî’de küçük bir cemaatin cüz’î bir hâdise un-
van ıyla, milel-i insâniye içinde h ırs- ı hayat ve havf- ı mematla en me şhur olan 
millet-i Yehûd’un tâ k ıyâmete kadar lisân- ı hâlleri, mevti istemeyece ğini ve 
hayat h ırsını bırakmayaca ğını ifade eder.
Meselâ: 2ُÙَĭْכَùَĩْĤوَا ُÙَّĤِّñĤا ُħِıْĻَĥَĐ ْÛَÖِóُĄوَ Şu unvanla o milletin mukadderat- ı 
istikbaliyesini umumî bir sûrette ifade eder. İşte şu milletin seciyelerinde ve 
mukadderat ında münderic olan şöyle müthi ş desâtir içindir ki, Kur’ân onlara 
karşı pek şiddetli davran ıyor. Dehşetli sille-i tedib vuruyor. İşte şu misâllerden 
kıssa-y ı Mûsâ (aleyhisselâm)  ve Benî İsrâil’in sair cüz’lerini ve sair k ıssalar ını bu 
kıssaya k ıyas et. Şimdi şu Dördüncü I şıktaki i’câzî lem’a-y ı îcâz gibi Kur’ân’ ın 
basit kelimâtlar ının ve cüz’î mebhaslerinin arkalar ında pek çok lemeât- ı i’câ-
ziye vard ır. Ârife işaret yeter.
Beşinci Işık Beşinci Işık
Kur’ân’ ın makas ıd ve mesâil, meânî ve esalib ve letâif ve mehâsin cihe-
tiyle câmiiyet-i hârikas ıdır. Evet, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın sûrelerine ve 
âyetlerine ve hususan sûrelerin fâtihalar ına; âyetlerin mebde’ ve makta-
’lar ına dikkat edilse görünüyor ki : Belâgatlar ın bütün envâ ını.. fezâil-i 
kelâmiyenin bütün aksam ını.. ulvî üslûplar ın bütün esnaf ını.. mehâsin-i 
ahlâkiyenin bütün efrad ını.. ulûm-u kevniyenin bütün fezlekelerini.. ma-
arif-i ilâhiyenin bütün fihristelerini.. hayat- ı şahsiye ve içtimaiye-i be şeri-
yenin bütün nâfi düsturlar ını.. ve hikmet-i âliye-i kâinat ın bütün nuranî 
kanunlar ını cem’etmekle beraber hiçbir mü şevveşiyet eseri görünmüyor. 
Elhak, o kadar ecnas- ı muhtelifeyi bir yerde toplay ıp bir münaka şa, bir 
1 “Haydi ölümü istesenize!” (Cum’a sûresi, 62/6. Ayr ıca bkz.: Bakara sûresi, 2/94)
2 “İşte bu hâdiseden sonra üzerlerine horluk ve yoksulluk damgas ı bas ıldı.” (Bakara sûresi, 2/61)

kar ışık ç ıkmamak, kahhâr bir nizam- ı i’câzînin i şi olabilir.  Elhak, bütün bu 
câmiiyet içinde şu intizâm ile beraber, geçmi ş yirmi dört adet Söz’lerde izah 
ve isbat edildi ği gibi; cehl-i mürekkebin men şei olan âdiyat perdelerini kes-
kin beyanât ıyla y ırtmak, âdet perdeleri alt ında gizli olan hârikulâdeleri ç ıkar ıp 
göstermek ve dalâletin menba ı olan tabiat tâgûtunu, bürhân ın elmas k ılıcıy-
la parçalamak.. ve gaflet uykusunun kal ın tabakalar ını ra’d-misâl sayhalar ıyla 
dağıtmak.. ve felsefe-i be şeriyeyi ve hikmet-i insâniyeyi âciz b ırakan kâinat ın 
tılsım- ı muğlak ını ve hilkat-i âlemin muamma-y ı acîbesini feth ve ke şfetmek.. 
elbette hakikat-bîn ve gayb-a şina ve hidâyet-bah ş ve hak-nümâ olan Kur’ân 
gibi bir mucizekâr ın hârikulâde i şleridir.
Evet, Kur’ân’ ın âyetlerine insaf ile dikkat edilse görünüyor ki: Sair ki-
tablar gibi bir-iki maksad ı tâkib eden tedricî bir fikrin silsilesine benzemiyor. 
Belki, def’î ve ânî bir tavr ı var ve ilka olunuyor bir gidi şatı var ve beraber ge-
len her bir tâifesi müstakil olarak uzak bir yerden ve gayet ciddî ve ehemmi-yetli bir muhaberenin tek tek, k ısa k ısa bir sûrette geldi ğinin nişan
ı var.
Evet, kâinat ın Hâl ık’ından ba şka kim var ki, bu derece kâinat ve 
Hâl ık-ı kâinatla ciddî alâkadar bir muhabereyi yapabilsin? Hadsiz derece 
haddinden ç ıkıp Hâl ık-ı Zülcelâl’i kendi keyfiyle söyle ştirsin, kâinat ı doğ-
ru olarak konu ştursun! Evet, Kur’ân’da kâinat Sâni’inin pek ciddî ve ha-
kikî ve ulvî ve hak olarak konu şmas ı ve konu şturmas ı görünüyor. Taklidi 
îma edecek hiçbir emâre bulunmuyor. O söyler ve söylettirir.  Farz- ı mu-
hâl olarak Müseylime gibi hadsiz derece haddinden ç ıkıp taklidkârâne o izzet 
ve ceberut sahibi olan Hâl ık-ı Zülcelâl’ini kendi fikriyle konu şturup ve kâina-
tı onunla konu ştursa, elbette binler taklid emâreleri ve binler sahtekârl ık alâ-
metleri bulunacakt ır. Çünkü; en pest bir hâlinde en yüksek tavr ı tak ınanlar ın 
her hâleti taklidcili ğini gösterir. İşte şu hakikati kasem ile ilân eden:
۝ ٰىĳَıْĤا ِīَĐ ُěِĉْĭَĺ َאĨوَ ۝ ٰىĳَĔ َאĨوَ ْħُכُ×ِèَאĀ َّģَĄ َאĨ ۝ ٰىĳَİ إِذَا ِħْåَّĭĤوَا
1ĵٰèĳُĺ ٌĹْèوَ َّźإِ َĳُİ إِنْ
ya bak, dikkat et...
1 “Kayan Y ıldıza yemin olsun ki. Arkada şınız Muhammed yan ılmad ı, sapmad ı, aldanmad ı. O kendi 
heva ve hevesiyle konu şmuyor. O, kendisine vahyedilen bir vahiyden ba şka bir şey değildir.” (Necm 
sûresi, 53/1-4)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------  435
Üçüncü Şua
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın ihbârât- ı gaybiyesi ve her as ırda şebâbiyetini 
muhafaza etmesi ve her tabaka insana muvâf ık gelmesiyle hâs ıl olan i’câzd ır. 
Şu Şua’ ın “Üç Cilve ”si var.
Birinci Cilve
İhbârât- ı gaybiyesidir.
Şu cilvenin “ Üç Şavk”ı var.
Birinci Şavk Birinci Şavk
Mâziye ait ihbârât- ı gaybiyesidir.
Evet, Kur’ân- ı Hakîm bi’littifak ümmî ve emîn bir Zât’ ın lisan ıyla zaman- ı 
Âdem’den tâ asr- ı saadet’e kadar, enbiyâlar ın mühim hâlât ını ve ehemmiyet-
li vukuat ını öyle bir tarzda zikrediyor ki, Tevrat ve İncil gibi kitablar ın tasdi-
ki alt ında gayet kuvvet ve ciddiyetle ihbar ediyor. Kütüb-ü sâlifenin ittifak et-
tikleri noktalarda muvafakat etmi ştir. İhtilâf ettikleri bahislerde, musahhihane 
hakikat-i vak ıay ı faslediyor.
Demek; Kur’ân’ ın nazar- ı gayb-bînisi, o Kütüb-ü Sâlifenin umumunun 
fevk ınde ahvâl-i mâziyeyi görüyor ki, ittifakî meselelerde musadd ıkane onlar ı 
tezkiye ediyor. İhtilâfî meselelerde musahhihane onlara faysal oluyor. Hâlbuki: 
Kur’ân’ ın vukuat ve ahvâl-i mâziyeye dair ihbârât ı aklî bir iş değil ki, ak ıl ile ih-
bar edilsin. Belki, semâa mütevakk ıf nakildir. Nakil ise, k ıraat ve kitabet ehline 
mahsustur. Dost ve dü şman ın ittifak ıyla k ıraats ız, kitabetsiz, emanetle maruf, 
ümmî lâkab ıyla mevsuf bir Zât’a nüzûl ediyor. Hem o ahvâl-i mâziyeyi öyle 
bir sûrette ihbar eder ki, bütün o ahvâli görür gibi bahseder. Çünkü: Uzun bir hâdisenin ukde-i hayatiyesini ve ruhunu al ır. Maksad ına mukaddime yapar. 
Demek Kur’ân’daki fezlekeler, hülâsalar gösteriyor ki, bu hülâsa ve fezlekeyi gösteren, bütün mâziyi bütün ahvâli ile görüyor. Zira bir zât ın bir fende veya 
bir sanatta mütehass ıs olduğu; hülâsal ı bir sözle, fezlekeli bir sanatç ıkla, o şa-
hıslar ın meharet ve melekelerini gösterdi ği gibi, Kur’ân’da zikrolunan vukuat ın 
hülâsalar ı ve ruhlar ı gösteriyor ki, onlar ı söyleyen, bütün vukuat ı ihâta etmi ş, 
görüyor, –tâbir caiz ise– bir meharet-i fevkalâde ile ihbar ediyor.
İkinci Şavkİkinci Şavk
İstikbâle ait ihbârât- ı gaybiyesidir.
Şu k ısım ihbârât ın çok envâ ı var. Birinci k ısım, hususîdir. Bir k ısım ehl-i 
keşif ve velâyete mahsustur. Meselâ: Muhyiddîn-i Arabî, 1ُّومُóĤا ِÛَ×ِĥُĔ ۝ ۗ ۤħۤـĤا 
sûresi’nde pek çok ihbârât- ı gaybiyeyi bulmu ştur. İmam Rabbânî, sûrelerin 
başındaki mukattaat- ı huruf ile çok muamelât- ı gaybiyenin i şaretlerini ve ih-
bârât ını görmüştür ve hâkezâ... Ulemâ-y ı bât ın için Kur’ân, ba ştan başa ihbâ-
rât- ı gaybiye nev’indendir. Biz ise, umuma ait olacak bir k ısm ına işaret edece-
ğiz. Bunun da pek çok tabakat ı var. Yaln ız bir tabakadan bahsedece ğiz.
İşte, Kur’ân- ı Hakîm, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm)  der:2(Hâşiye)
3ٌّěَè ِّٰųا َïْĐوَ إِنَّ ْóِ×ْĀَאĘ
4نَĳُĘَאíَÜ َź َīĺِóِّāَĝُĨوَ ْħَכُøرُؤُۧ َīĻِĝِّĥَéُĨ َۙīĻِĭ۪Ĩاٰ ُّٰųا אءَƯü إِنْ َامَóَéْĤا َïِåْùَĩْĤا َّīُĥُìْïَÝَĤ
5۪įِّĥכُ ِīĺِّïĤا ĵَĥَĐ َهُóِıْčُĻِĤ ِّěَéْĤا ِīĺوَدِ ٰىïُıْĤِאÖ ُįَĤĳُøرَ َģَøأَرْ ِۤيñَّĤا َĳُİ
6
ُóْĨَْŶا ِِّٰų َīĻِĭِø ِďْąِÖ ĹِĘ ۝ نَĳُ×ِĥْĕَĻَø ْħِıِ×َĥَĔ ِïْđَÖ ْīِĨ ْħُİوَ
7نُĳُÝْęَĩْĤا ُħِّכُĺَÉِÖ ۝ ُونَóِāْ×ُĺوَ ُóِāْ×ُÝَùَĘ
8َīĻِāِّÖَóَÝُĩْĤا َīِĨ ْħَכُđَĨ ĹِّĬِÍَĘ اĳُāَّÖَóَÜ ْģُĜ ۝ نِĳُĭَĩْĤا َÕْĺرَ ۪įِÖ ُÿَّÖَóَÝَĬ ٌóِĐَאü نَĳُĤĳُĝَĺ أَمْ
11ًاïَÖأَ ْهُĳَّĭَĩَÝَĺ ْīَĤوَ ، 10اĳُĥَđْęَÜ ْīَĤوَ اĳُĥَđْęَÜ ْħَĤ ِنْÍَĘ ، 9َّאسِĭĤا َīِĨ ُכَĩِāْđَĺ ُّٰųوَا
1 “Elif, Lâm, Mîm. Rumlar (yak ın bir yerde) ma ğlub oldular.” (Rûm sûresi, 30/1-2)
2(Hâşiye) Bu, gayptan haber veren âyetler, pek çok tefsirlerde izah edilmesinden ve eski harfle 
tab etmek niyeti müellifine verdi ği acelelik hatâs ından burada izahs ız ve o k ıymettar hazi-
neler kapal ı kald ılar.
3 “O hâlde sabret! Çünkü Allah’ ın vaadi kesindir.” (Rûm sûresi, 30/60; Mü’min sûresi, 40/55, 77)
4 “İnşaallah siz kiminiz ba şını tıraş ettirmiş, kiminiz saçlar ını kısaltm ış olarak, Mescid-i Harama korkmak-
sızın tam bir güvenlik içinde gireceksiniz.” (Fetih sûresi, 48/27)
5 “Bütün dinlere üstün k ılmak için Resûlünü hidâyet ve hak dinle gönderen O’dur.” (Fetih sûresi, 48/28)
6 “Ama bu yenilgilerinden sonra galip gelecekler. Birkaç y ıl içinde. Çünkü i şleri karara ba ğlama yetkisi 
Allah’a aittir.” (Rûm sûresi, 30/3-4)
7 “Yak ında göreceksin, onlar da görecekler. Hanginizde imi ş o dertler, o delilikler.” (Kalem sûresi, 68/5-6)
8 “Ne o, yoksa onlar senin hakk ında “Şairin biri, fele ğin onun ba şına neler getirece ğini görece ğiz.” mi 
diyorlar? De ki: Bekleyin bakal ım! Ben de sizin feci ak ıbetinizi bekliyorum.” (Tûr sûresi, 52/30-31)
9 “Allah seni, zarar vermek isteyenlerin şerlerinden koruyacakt ır.” (Mâide sûresi, 5/67).
10 “Bunu yapamazsan ız –ki hiçbir zaman yapamayacaks ınız.” (Bakara sûresi, 2/24)
11 “Onlar, asla ölümü temenni etmezler.” (Bakara sûresi, 2/95)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  ÜÇÜNCÜ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --  437
438  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
1ُّěَéْĤا ُįَّĬأَ ْħُıَĤ َīَّĻَ×َÝَĺ ĵَّÝَè ْħِıِùُęْĬأَ ĹِۤĘوَ َאقِĘْٰźا ĹِĘ َאĭِÜَאĺاٰ ْħِıĺِóُĭَø
 כَאنَ ْĳَĤوَ ۪įِĥْáِĩِÖ نَĳُÜْÉَĺ َź ْاٰنِóُĝْĤا َاñٰİ ِģْáِĩِÖ اĳُÜْÉَĺ أَنْ ĵٰۤĥَĐ ُّīِåْĤوَا ُ÷ْĬِْŸا ِÛَđَĩَÝْäا ِīَئِĤ ْģُĜ
2ًاóĻِıَČ ٍăْđَ×ِĤ ْħُıُąْđَÖ
 ĹِĘ ُونَïِİَאåُĺ َīĺِóِĘْכَאĤا ĵَĥَĐ َّةٍõِĐأَ َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ĵَĥَĐ ٍÙَّĤأَذِ ưįَĬĳُّ×ِéُĺوَ ْħُıُّ×ِéُĺ ْمٍĳَĝِÖ ُّٰųا ĹِÜَאْĺ
3ٍħئِƯź َÙَĨْĳَĤ نَĳُĘَאíَĺ َźوَ ِّٰųا ِģĻِ×َø
4َאıَĬĳُĘِóْđَÝَĘ ۪įِÜَאĺاٰ ْħכُĺِóُĻَø ِِّٰų ُïْĩَéْĤا ِģُĜوَ
5ٍīĻِ×ُĨ َلٍŻَĄ ĹِĘ َĳُİ ْīَĨ نَĳُĩَĥْđَÝَùَĘ َאĭْĥَכَّĳَÜ ِįْĻَĥَĐوَ ۪įِÖ َّאĭَĨاٰ ُīٰĩْèَّóĤا َĳُİ ْģُĜ
 َėَĥْíَÝْøا َאĩכَ َْرْضِŶا ĹِĘ ْħُıَّĭَęِĥْíَÝْùَĻَĤ َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ ْħْכُĭِĨ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ُّٰųا َïَĐوَ
6ًאĭْĨأَ ْħِıِĘْĳَì ِïْđَÖ ْīِĨ ْħُıَّĭَĤِّïَ×ُĻَĤوَ ْħُıَĤ ĵٰąَÜارْ ِيñَّĤا ُħُıَĭĺدِ ْħُıَĤ َّīَĭَכِّĩُĻَĤوَ ْħِıِĥْ×َĜ ْīِĨ َīĺِñَّĤا
gibi çok âyât ın ifade etti ği ihbârât- ı gaybiyedir ki, aynen do ğru olarak ç ıkm ış-
tır. İşte pek çok itirazat ve tenkidata maruz ve en küçük bir hatâs ından dolay ı 
dâvas ını kaybedecek bir Zât’ ın lisan ından böyle tereddütsüz, kemâl-i ciddiyet 
ve emniyetle ve kuvvetli bir vüsuku ihsas eden bir tarzda böyle ihbârât- ı gaybi-
ye, katiyen gösterir ki; o Zât, Üstad- ı Ezelî’sinden ders al ıyor, sonra söylüyor.
1 “Evet, Biz ileride onlara delillerimizi gerek d ış dünyada, gerek kendi öz varl ıklar ında gösterece ğiz; ta 
ki Kur’ân’ ın, Allah taraf ından gelen gerçe ğin ta kendisi oldu ğu onlar taraf ından da iyice anla şılacak.” 
(Fussilet sûresi, 41/53)
2 “De ki: Yemin ederim! E ğer insanlar ve cinler, bu Kur’ân’ ın benzerini yapmak için bir araya toplan-
salar, hatta birbirlerine destek olup güçlerini birle ştirseler bile, yine de onun gibi bir kitap meydana 
getiremezler.” ( İsrâ sûresi, 17/88).
3 “Allah onlar ın yerine öyle bir topluluk getirecek ki, Allah onlar ı sever, onlar Allah’ ı severler. Onlar 
müminlere kar şı alçak gönüllü, kâfirlere kar şı onurlu ve zorludurlar. Allah yolunda mücâhede eder ve 
bu hususta dil uzatan hiçbir kimsenin ay ıplamas ından korkmazlar.” (Mâide sûresi, 5/54)
4 “De ki: “Hamd O Allah’a olsun ki size er geç alâmetlerini gösterecek siz de onlar ı tan ıyacaks ınız.” 
(Neml sûresi, 27/93)
5 “De ki: Sizi imana davet etti ğimiz ilâh Rahmând ır. Biz O’na iman ettik. O’na dayand ık. Yak ında öğre-
nirsiniz: Kimin taraf ında kesin sap ıklık!” (Mülk sûresi, 67/29)
6 “Allah içinizden iman edip makbul ve güzel i şler işleyenlere kesin olarak vaad buyurur ki: Daha önce 
müminleri dünyada hakim k ıldığı gibi kendilerini de hakim k ılacak, kendileri için be ğenip seçti ği İslâm 
dinini tatbik etme gücü verecek ve ya şad ıklar ı korkulu dönemin arkas ından, kendilerini tam bir güvene 
erdirecektir.” (Nûr sûresi, 24/55)
Üçüncü Şavk Üçüncü Şavk
Hakâik-i ilâhiyeye ve hakâik-i kevniyeye ve umûr-u 
uhreviyeye dair ihbârât- ı gaybiyesidir.
Evet Kur’ân’ ın hakâik-i ilâhiyeye dair beyanât ı ve t ılsım- ı kâinat ı fethedip 
ve hilkat-i âlemin muammas ını açan beyanât- ı kevniyesi, ihbârât- ı gaybiye-
nin en mühimmidir. Çünkü; o hakâik-i gaybiyeyi hadsiz dalâlet yollar ı içinde 
istikametle onlar ı gidip bulmak, akl- ı beşerin kâr ı değildir ve olamaz. Be şerin 
en dâhî hükemâlar ı o mesâilin en küçü ğüne ak ıllar ıyla yetişmediği mâlûm-
dur. Hem Kur’ân, gösterdi ği o hakâik-i ilâhiye ve o hakâik-i kevniyeyi be-
yandan sonra ve safa-y ı kalb ve tezkiye-i nefisten sonra ve ruhun terakkiyâ-
tından ve akl ın tekemmülünden sonra be şerin ukûlü “ Sadakte ” deyip o ha-
kâiki kabûl eder. Kur’ân’a “ Bârekâllah ” der. Bu k ısm ın, k ısmen On Birinci 
Söz’de izah ve isbat ı geçmiştir. Tekrara hâcet kalmam ıştır. Amma ahvâl-i uh-
reviye ve berzahiye ise, çendan akl- ı beşer kendi ba şıyla yetişemiyor, göremi-
yor; fakat, Kur’ân’ ın gösterdi ği yollar ile onlar ı görmek derecesinde isbat edi-
yor. Onuncu Söz’de, Kur’ân’ ın şu ihbârât- ı gaybiyesi ne derece do ğru ve hak 
olduğu izah ve isbat edilmi ştir. Ona müracaat et.
İkinci Cilve
Kur’ân’ ın şebâbetidir.
Her as ırda taze nâzil oluyor gibi tazeli ğini, gençli ğini muhafaza ediyor. 
Evet Kur’ân, bir hutbe-i ezeliye olarak umum as ırlardaki umum tabakat- ı be-
şeriyeye birden hitab etti ği için öyle daimî bir şebâbeti bulunmak lâz ımd ır. 
Hem de öyle görülmü ş ve görünüyor. Hatta efkârca muhtelif ve istidatça mü-
tebayin as ırlardan her asra göre güya o asra mahsus gibi bakar, bakt ırır ve 
ders verir. Be şerin âsâr ve kanunlar ı, beşer gibi ihtiyar oluyor, de ğişiyor, teb-
dil ediliyor. Fakat Kur’ân’ ın hükümleri ve kanunlar ı, o kadar sâbit ve râ-sihtir 
ki, as ırlar geçtikçe daha ziyade kuvvetini gösteriyor. Evet, en ziyade kendine 
güvenen ve Kur’ân’ ın sözlerine kar şı kulağını kapayan şu asr- ı hâz ır ve şu as-
rın ehl-i kitab insanlar ı Kur’ân’ ın 1َאبِÝْכِĤا َģْİأَ אƯĺ ..َאبِÝْכِĤا َģْİأَ אƯĺ hitab- ı mürşi-
dânesine o kadar muhtaçt ır ki, güya o hitab do ğrudan do ğruya şu asra müte-
veccihtir ve َאبِÝْכِĤا َģْİأَ َאĺ lafz ı 2ِÕَÝَכْĩْĤا َģْİأَ َאĺ mânâs ını dahi tazammun eder. 
1 “Ey Ehl-i Kitap!” (Âl-i İmran sûresi, 3/64, 65, 70, 71, 98, 99; Nisâ sûresi, 4/171; Mâide sûresi, 5/59, 
68,77).
2 Ey Ehl-i Mektep!YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  ÜÇÜNCÜ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --  439
440  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Bütün şiddetiyle, bütün tazeli ğiyle, bütün şebâbetiyle ĵٰĤإِ ْاĳَĤَאđَÜ َאبِÝْכِĤا َģْİأَ אƯĺ 
1ْħَכُĭْĻَÖوَ َאĭَĭْĻَÖ اءٍƯĳَø ٍÙَĩِĥכَ sayhas ını âlemin aktar ına savuruyor.
Meselâ şah ıslar, cemaatler, muârazas ından âciz kald ıklar ı Kur’ân’a kar-
şı; bütün nev-i be şerin ve belki cinnîlerin de netice-i efkârlar ı olan medeni-
yet-i hâz ıra, Kur’ân’a kar şı muâraza vaziyetini alm ıştır. İ’câz- ı Kur’ân’a kar şı, 
sihirleriyle muâraza ediyor. Şimdi, şu müthiş yeni muârazac ıya karşı i’câz- ı 
Kur’ân’ ı, 2ُّīِåْĤوَا ُ÷ْĬِْŸا ِÛَđَĩَÝْäا ِīَئِĤ ْģُĜ âyetinin dâvas ını isbat etmek için me-
deniyetin muâraza suretiyle vaz’etti ği esâsât ı ve desâtirini, esâsât- ı Kur’âniye 
ile karşılaştıracağız.
Birinci derecede : Birinci Söz’den tâ Yirmi Be şinci Söz’e kadar olan 
müvazeneler ve mizanlar ve o Sözler’in hakikatleri ve ba şlar ı olan âyetler, iki 
kere iki dört eder derecesinde medeniyete kar şı Kur’ân’ ın i’câz ını ve galebe-
sini isbat eder.
İkinci derecede : On İkinci Söz’de isbat edildi ği gibi, bir k ısım düstur-
lar ını hülâsa etmektir.
İşte medeniyet-i hâz ıra, felsefesiyle hayat- ı içtimaiye-i be şeriyede nokta-y ı 
istinad ı “kuvvet” kabul eder. Hedefi “menfaat” bilir. Düstur-u hayat ı “cidâl” 
tan ır. Cemaatlerin râb ıtas ını “unsuriyet ve menfî milliyet” bilir. Gayesi, heve-
sât- ı nefsâniyeyi tatmin ve hâcât- ı beşeriyeyi tezyid etmek için baz ı “lehviyât”-
tır. Hâlbuki kuvvetin şe’ni, tecâvüzdür.. menfaatin şe’ni, her arzuya kâfi gelme-
diğinden üstünde bo ğuşmakt ır.. düstur-u cidâlin şe’ni, çarp ışmakt ır.. unsuriye-
tin şe’ni, başkas ını yutmakla beslenmek oldu ğundan tecâvüzdür. İşte şu mede-
niyetin şu düsturlar ındand ır ki, bütün mehâsiniyle beraber be şerin yüzde ancak 
yirmisine bir nevi sûrî saadet verip seksenini rahats ızlığa, sefâlete atm ıştır.
Amma hikmet-i Kur’âniye ise;  nokta-y ı istinad ı, kuvvet yerine “hakk” ı 
kabul eder. Gayede, menfaat yerine “fazilet ve r ızâ-y ı ilâhî”yi kabul eder. 
Hayatta, düstur-u cidâl yerine “düstur-u teâvün”ü esâs tutar. Cemaatlerin râ-bıtalar ında, unsuriyet ve milliyet yerine “râb ıta-y ı dinî ve s ınıfî ve vatanî” ka-
bûl eder. Gâyât ı; “Hevesât- ı nefsâniyenin nâme şrû tecavüzât ına sed çekip ru-
hu, maâliyâta te şvik ve hissiyât- ı ulviyesini tatmin etmektir ve insan ı, kemâ-
lât- ı insaniyeye sevk edip insan etmektir.” Hakk ın şe’ni ise, ittifakt ır.. fazile-
1 “Ey Ehl-i Kitap, bizimle sizin aram ızda birleşeceğimiz, müşterek ve âdil şu sözde karar k ılal ım…” (Âl-i 
İmran sûresi, 3/64).
2 “De ki: Yemin ederim! E ğer insanlar ve cinler bir araya toplansalar...” ( İsrâ sûresi, 17/88).9
9
tin şe’ni, tesanüddür.. teâvünün şe’ni, birbirinin imdad ına yetişmektir.. dinin 
şe’ni uhuvvettir, incizapt ır. Nefs-i emmâreyi gemlemekle ba ğlamak, kamç ıla-
makla serbest b ırakman ın şe’ni, saadet-i dâreyndir. İşte medeniyet-i hâz ıra, 
edyân- ı sâb ıka-y ı semâviyeden, bâhusus Kur’ân’ ın irşâdat ından ald ığı mehâ-
sinle beraber, Kur’ân’a kar şı böyle hakikat nazar ında mağlub düşmüştür.
Üçüncü derece : Binler mesâilinden yaln ız numûne olarak üç-dört 
meseleyi gösterece ğiz. Evet, Kur’ân’ ın düsturlar ı, kanunlar ı, ezelden gel-
diğinden ebede gidecektir.  Medeniyetin kanunlar ı gibi ihtiyar olup ölü-
me mahkûm de ğildir. Daima gençtir, kuvvetlidir.  Meselâ medeniyetin bü-
tün cem’iyât- ı hayriyeleri ile bütün cebbârâne şedid inzibat ve nizamâtlar ıyla 
bütün ahlâkî terbiyegâhlar ıyla Kur’ân- ı Hakîm’in iki meselesine kar şı muâra-
za edemeyip ma ğlub düşmüşlerdir. Meselâ:
2اĳٰÖِّóĤا َّمَóَèوَ َďْĻَ×ْĤا ُّٰųا َّģَèوَأَ ، 1ةَĳَّכٰõĤا اĳُÜوَاٰ ةَĳٰĥَّāĤا اĳُĩĻِĜوَأَ
Kur’ân’ ın bu galebe-i i’câzkârânesini bir mukaddime ile beyan edece ğiz. 
Şöyle ki:
İşârâtü’l-İ’câz’da isbat edildi ği gibi bütün ihtilâlât- ı beşeriyenin madeni, 
bir kelime oldu ğu gibi; bütün ahlâk- ı seyyienin menba ı dahi, bir kelimedir.
Birinci kelime : Ben tok olay ım, başkas ı açl ıktan ölse bana ne!
İkinci kelime : Sen çal ış, ben yiyeyim!
Evet hayat- ı içtimaiye-i be şeriyede havâs ve avâm, yani zenginler ve fa-
kirler, muvâzeneleriyle rahatla ya şarlar. O muvâzenenin esâs ı ise; havas taba-
kas ında merhamet ve şefkat, aşağısında hürmet ve itaattir. Şimdi birinci keli-
me; havâs tabakas ını zulme, ahlâks ızlığa, merhametsizli ğe sevk etmi ştir. İkinci 
kelime; avâm ı kine, hasede, mübârezeye sevk edip rahat- ı beşeriyeyi birkaç 
asırdır selbettiği gibi; şu as ırda sa’y, sermaye ile mubâreze neticesi herkesçe 
mâlûm olan Avrupa hâdisat- ı azîmesi meydana geldi.
İşte medeniyet, bütün cem’iyât- ı hayriye ile ve ahlâkî mektebleriyle ve şe-
did inzibat ve nizamât ıyla beşerin o iki tabakas ını musalaha edemedi ği gibi, 
hayat- ı beşerin iki müthi ş yaras ını tedâvi edememi ştir. Kur’ân, birinci kelime-
yi esas ından “ vücub-u zekât ” ile kal’eder, tedâvi eder. İkinci kelimenin esas ı-
1 “Namaz ı hakk ıyla eda edin, zekât ı verin...” (Bakara sûresi, 2/43, 83, 110; Nisâ sûresi, 4/77; Nûr sûresi, 
24/56; Müzzemmil sûresi, 73/20).
2 “Allah, al ış-verişi mübah; faizi ise haram k ılm ıştır.” (Bakara sûresi, 2/275).9
YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  ÜÇÜNCÜ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --  441
442  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
nı “hurmet-i ribâ ” ile kal’edip tedâvi eder. Evet, âyet-i Kur’âniye âlem ka-
pısında durup ribâya “Yasakt ır!” der. “Kavga kap ısını kapamak için ban-
ka (ribâ) kap ısını kapay ınız!” diyerek insanlara ferman eder. Şâkirtlerine 
“Girmeyiniz! ” emreder.
İkinci Esâs : Medeniyet, taaddüd-ü ezvâc ı kabul etmiyor.  Kur’ân’ ın o 
hükmünü, kendine muhalif-i hikmet ve maslahat- ı beşeriyeye münafî telâkki 
eder. Evet, e ğer izdivacdaki hikmet, yaln ız kaza-y ı şehvet olsa, taaddüd –bila-
kis– olmal ı. Hâlbuki, hatta bütün hayvanât ın şehâdetiyle ve izdivac eden ne-
batât ın tasdikiyle sabittir ki; izdivac ın hikmeti ve gayesi, tenasüldür. Kaza-y ı 
şehvet lezzeti ise, o vazifeyi gördürmek için rahmet taraf ından verilen bir üc-
ret-i cüz’iyedir. Madem hikmeten, hakikaten, izdivac nesil içindir, nev’in be-kâs ı içindir. Elbette, bir senede yaln ız bir defa tevellüde kâbil ve ay ın yaln ız 
yar ısında kâbil-i telâkkuh olan ve elli senede yeise dü şen bir kad ın, ekseri va-
kitte tâ yüz seneye kadar kabil-i telkîh bir erke ğe kâfi gelmedi ğinden, medeni-
yet pek çok fahi şehâneleri kabul etmeye mecburdur.
Üçüncü Esâs : Muhakemesiz medeniyet; Kur’ân, kad ına sülüs verdi ği 
için,
1 âyeti tenkid eder. Hâlbuki hayat- ı içtimaiyede ekser ahkâm, ekseriyet 
itibar ıyla olduğundan; ekseriyet itibar ıyla bir kad ın, kendini himâye edecek 
birisini bulur. Erkek ise, ona yük olacak ve nafakas ını ona b ırakacak birisiyle 
teşrik-i mesâî etmeye mecbur olur. İşte bu surette bir kad ın, pederinden ya-
rısını alsa, kocas ı noksaniyetini temin eder. Erkek, pederinden iki parça alsa, 
bir parças ını tezevvüc etti ği kad ının idaresine verecek.. k ız kardeşine müsavi 
gelir. İşte adâlet-i Kur’âniye böyle iktiza eder, böyle hükmetmi ştir.2(Hâşiye)
Dördüncü Esâs : Sanem-perestli ği şiddetle Kur’ân men etti ği gibi, sa-
nem-perestli ğin bir nevi taklidi olan suret-perestli ği de men eder. Medeniyet 
ise, suretleri kendi mehâsininden say ıp Kur’ân’a muâraza etmek istemi ş. 
Hâlbuki gölgeli-gölgesiz suretler, ya bir zulm-ü mütehaccir veya bir riyâ-y ı 
mütecessid veya bir heves-i mütecessimdir ki; be şeri, zulme ve riyâya ve he-
vâya, hevesi kamç ılay ıp teşvik eder. Hem Kur’ân, merhameten, kad ınlar ın 
1 Bkz.: “Erke ğin hakk ı, kad ının hissesinin iki mislidir.” (Nisâ sûresi, 4/11).
2(Hâşiye) Mahkemeye kar şı ve mahkemeyi susturan lâyiha-y ı temyizin müdafaat ından bir par-
çad ır. Bu makama hâ şiye olmuş:
 “…Ben de adliyenin mahkemesine derim ki: Bin üç yüz elli senede ve her as ırda üç yüz 
elli milyon insanlar ın hayat- ı içtimaiyesinde en kudsî ve hakikatli bir düstur-u ilâhîyi, üç yüz 
elli bin tefsirin tasdiklerine ve ittifaklar ına istinâden ve bin üç yüz elli sene zarf ında geçmi ş 
ecdad ımızın itikatlar ına iktidâen tefsir eden bir adam ı mahkûm eden haks ız bir karar ı, elbet-
te rûy-u zeminde adâlet varsa, o karar ı red ve bu hükmü nakzedecektir.”


hürmetini muhafaza için, hayâ perdesini takmas ını emreder.1 Tâ hevesât- ı 
rezilenin aya ğı alt ında o şefkat madenleri zillet çekmesinler. Âlet-i hevesât, 
ehemmiyetsiz bir metâ hükmüne geçmesinler.2(Hâşiye) Medeniyet ise, kad ınlar ı 
yuvalar ından ç ıkar ıp, perdelerini y ırtıp, beşeri de ba ştan ç ıkarm ıştır. Hâlbuki 
aile hayat ı, kad ın-erkek mabeyninde mütekabil hürmet ve muhabbetle de-
vam eder. Hâlbuki aç ık-saç ıklık, samimî hürmet ve muhabbeti izale edip aile-
vî hayat ı zehirlemi ştir. Hususan suret-perestlik; ahlâk ı, fenâ hâlde sarst ığı ve 
sukut-u ruha sebebiyet verdi ği şununla anla şılır: Nas ıl ki, merhume ve rahme-
te muhtaç bir güzel kad ın cenazesine nazar- ı şehvet ve hevesle bakmak, ne 
kadar ahlâk ı tahrip eder. Öyle de, ölmü ş kad ınlar ın suretlerine veyahut sa ğ 
kad ınlar ın küçük cenazeleri hükmünde olan suretlerine heves-perverâne bak-
mak, derinden derine hissiyât- ı ulviye-i insaniyeyi sarsar, tahrip eder.
İşte şu üç misal gibi binler mesâil-i Kur’âniye’nin her birisi, saadet-i be şe-
riyeyi dünyada temine hizmet etmekle beraber hayat- ı ebediyesine de hizmet 
eder. Sair meseleleri mezkûr meselelere k ıyas edebilirsin.
Nas ıl medeniyet-i hâz ıra, Kur’ân’ ın hayat- ı içtimaiye-i be şere ait olan düs-
turlar ına karşı mağlub olup Kur’ân’ ın i’câz- ı mânevîsine kar şı hakikat nokta-
sında iflas eder. Öyle de, medeniyetin ruhu olan felsefe-i Avrupa ve hikmet-i 
beşeriyeyi, hikmet-i Kur’ân’la yirmi be ş adet Sözler’de, mizanlarla iki hikme-
tin muvâzenesinde; hikmet-i felsefiye, âcize ve hikmet-i Kur’âniye’nin, mucize olduğu kat’iyetle isbat edilmi ştir. Nas ıl ki On İkinci ve On Üçüncü Söz’lerde, 
hikmet-i felsefiyenin aczi ve iflas ı; ve hikmet-i Kur’âniye’nin i’câz ı ve g ınâs ı is-
bat edilmi ştir, müracaat edebilirsin.
Hem nas ıl medeniyet-i hâz ıra, hikmet-i Kur’ân’ ın ilmî ve amelî i’câz ına 
karşı mağlub oluyor. Öyle de medeniyetin edebiyat ve belâgat ı da, Kur’ân’ ın 
edeb ve belâgat ına karşı nisbeti; öksüz bir yetimin muzlim bir hüzün ile ümit-
siz ağlay ışı, hem süflî bir vaziyette sarho ş bir ayyaşın velvele-i g ınâs ının (şark ı 
demektir) nisbeti ile.. ulvî bir â şıkın muvakkat bir iftiraktan mü ştâkâne, ümit-
kârâne bir hüzün ile g ınâs ı (şark ısı); hem zafer veya harbe ve ulvî fedâkârl ık-
lara sevk etmek için te şvikkârâne kasâid-i vataniyeye nisbeti gibidir. Çünkü 
edeb ve belâgat, tesir-i üslûp itibar ıyla ya hüzün verir, ya ne şe verir.
1 Bkz.: Nûr sûresi, 24/31; Ahzâb sûresi, 33/59.
2(Hâşiye) Tesettür-ü nisvan hakk ında Otuz Birinci Mektub’un Yirmi Dördüncü Lem’as ı, gayet 
kat’î bir surette isbat etmi ştir ki: “ Tesettür, kad ınlar için f ıtrîdir. Ref-i tesettür, f ıtrata 
münafîdir. ”YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  ÜÇÜNCÜ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --  443
444  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hüzün ise, iki k ısımd ır: Ya fakdü’l-ahbaptan gelir, yani ahbaps ızlıktan, sa-
hibsizlikten gelen karanl ıklı bir hüzündür ki; dalâlet-âlûd, tabiat-perest, gaflet-
pîşe olan medeniyetin edebiyat ının verdiği hüzündür. İkinci hüzün, firaku’l -
 ahbaptan gelir, yani ahbab var, firak ında müştâkâne bir hüzün verir. İşte şu 
hüzün; hidâyet-edâ, nur-ef şan Kur’ân’ ın verdiği hüzündür.
Amma ne şe ise, o da iki k ısımd ır: Birisi; nefsi, hevesât ına teşvik eder. O 
da tiyatrocu, sinemac ı, romanc ı medeniyetin edebiyat ının şe’nidir. İkinci ne-
şe; nefsi susturup ruhu, kalbi, akl ı, s ırrı maâliyâta, vatan- ı aslîlerine, makarr- ı 
ebedîlerine, ahbab- ı uhrevîlerine yeti şmek için latîf ve edepli mâsumâne bir 
teşviktir ki, o da cennet ve saadet-i ebediyeye ve rü’yet-i cemâlullaha be şeri 
sevk eden ve şevke getiren Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın verdiği neşedir. İşte:
 כَאنَ ْĳَĤوَ ۪įِĥْáِĩِÖ نَĳُÜْÉَĺ َź ْاٰنِóُĝْĤا َاñٰİ ِģْáِĩِÖ اĳُÜْÉَĺ أَنْ ĵٰۤĥَĐ ُّīِåْĤوَا ُ÷ْĬِْŸا ِÛَđَĩَÝْäا ِīَئِĤ ْģُĜ
1ًاóĻِıَČ ٍăْđَ×ِĤ ْħُıُąْđَÖ
ifade ettiği azîm mânâ ve büyük hakikat, kâs ıru’l-fehm olanlarca ve dikkatsizlikle 
mübalağalı bir belâgat için muhâl bir suret zannediliyor. Hâ şâ! Mübala ğa değil, 
muhâl bir suret de ğil, ayn- ı hakikat bir belâgat ve mümkün ve vâki surettedir.
O suretin bir vechi şudur ki : Yani, Kur’ân’dan tere şşuh etmeyen ve 
Kur’ân’ ın mal ı olmayan ins ve cinnin bütün güzel sözleri toplansa, Kur’ân’ ı 
tanzir edemez, demektir. Hem edememi ş ki, gösterilmiyor.
İkinci vecih şudur ki : Cin ve insin hatta şeytanlar ın netice-i efkârlar ı ve 
muhassala-y ı mesâîleri olan medeniyet ve hikmet-i felsefe ve edebiyat- ı ecne-
biye, Kur’ân’ ın ahkâm ve hikmet ve belâgat ına karşı âciz derekesindedirler, 
demektir. Nas ıl da numûnesini gösterdik.
Üçüncü Cilve
Kur’ân- ı Hakîm, her as ırdaki tabakat- ı beşerin her bir tabakas ına güya 
doğrudan do ğruya o tabakaya hususî müteveccihtir, hitab ediyor. Evet bütün 
benîâdem’e bütün tabakat ıyla en yüksek ve en dakik ilim olan îmâna ve en 
geniş ve nuranî fen olan mârifetullaha ve en ehemmiyetli ve mütenevvi ma-
arif olan ahkâm- ı İslâmiye’ye davet eden, ders veren Kur’ân ise, her nev’e, 
her tâifeye muvâf ık gelecek bir ders vermek elzemdir. Hâlbuki ders birdir, ay-
1 “De ki: Yemin ederim! E ğer insanlar ve cinler, bu Kur’ân’ ın benzerini yapmak için bir araya toplan-
salar, hatta birbirlerine destek olup güçlerini birle ştirseler bile, yine de onun gibi bir kitap meydana 
getiremezler.” ( İsrâ sûresi, 17/88).
rı ayr ı değil. Öyle ise, ayn ı derste tabakat bulunmak lâz ımd ır. Derecâta göre 
her biri, Kur’ân’ ın perdelerinden bir perdeden hisse-i dersini al ır. Şu hakikatin 
çok nümûnelerini zikretmi şiz. Onlara müracaat edilebilir. Yaln ız burada bir-iki 
cüzünün, hem yaln ız bir-iki tabakas ının hisse-i fehmine i şaret ederiz:
Meselâ:
1ٌïَèأَ ًاĳُęכُ ُįَĤ ْīَכُĺ ْħَĤوَ ۝ ْïَĤĳُĺ ْħَĤوَ ْïِĥَĺ ْħَĤ
Kesretli tabaka olan avâm tabakas ının şundan hisse-i fehmi : “Cenâb- ı 
Hak, peder ve veledden ve akrandan ve zevceden münezzehtir.”
Daha mutavass ıt bir tabaka,  şundan “Îsâ (aleyhisselâm) ’ın ve melâikelerin 
ve tevellüde mazhar şeylerin ulûhiyetini nefyetmektir.” Çünkü; muhâl bir şeyi 
nefyetmek, zâhiren faydas ız olduğundan belâgatta medar- ı fayda olacak bir 
lâz ım- ı hüküm murad olunur. İşte cismâniyete mahsus veled ve vâlidi nefyet-
mekten murad ise, veled ve vâlidi ve küfüvü bulunanlar ın, nefy-i ulûhiyetleri-
dir ve mâbud olmaya lây ık olmad ıklar ını göstermektir. Şu s ırdand ır ki, Sûre-i 
İhlâs herkese, hem her vakit fayda verebilir.
Daha bir parça ileri bir tabakan ın hisse-i fehmi : “Cenâb- ı Hak mevcu-
data karşı tevlid ve tevellüdü i şmam edecek bütün râb ıtalardan münezzehtir. 
Şerik ve muinden ve hemcinsten müberrad ır. Belki mevcudata kar şı nisbeti, 
Hallâk ıyettir. Emr-i kün feyekûn2 ile, irâde-i ezeliyesiyle, ihtiyar ıyla icad eder. 
Îcabî ve ızd ırârî ve sudûr-u gayr-i ihtiyârî gibi münafî-i kemâl her bir râb ıta-
dan münezzehtir.”
Daha yüksek bir tabakan ın hisse-i fehmi : “Cenâb- ı Hak ezelîdir, ebedî-
dir, evvel ve âhirdir. Hiçbir cihette ne zât ında, ne s ıfât ında, ne ef’âlinde nazî-
ri, küfüvü, şebihi, misli, misâli, mesîli yoktur. Yaln ız ef’âlinde, şuûnunda te ş-
bihi ifade eden mesel var: 3ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ
Bu tabakâta, ârifîn tabakas ı, ehl-i aşk tabakas ı, s ıdd ıkîn tabakas ı gibi ayr ı 
ayr ı hisse sahiblerini k ıyas edebilirsin.
İkinci misâl: Meselâ, 4ْħِכُĤَאäرِ ْīِĨ ٍïَèأَ אƯÖأَ ٌïَّĩَéُĨ כَאنَ َאĨ
1 “Ne doğurdu, ne de do ğuruldu. Ne de herhangi bir şey O’na denk oldu.” ( İhlâs sûresi, 112/3-4)
2 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
3 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)
4 “Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)  içinizden hiçbir erke ğin babas ı değildir...” (Ahzâb sûresi, 33/40)
YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ŞU’LE /  ÜÇÜNCÜ ŞUA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --  445
446  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Tabaka-y ı ûlân ın şundan hisse-i fehmi şudur ki : “Resûl-i Ekrem’in (aley-
hissalâtü vesselâm)  hizmetkâr ı veya “veledim” hitab ına mazhar olan Zeyd1, izzet-
li zevcesini kendine küfüv bulmad ığı için tatlik etmi ş. Allah’ ın emriyle Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  alm ış2. Âyet der: “Peygamber size evlâd ım dese, ri-
sâlet cihetiyle söyler. Şahsiyet itibar ıyla pederiniz de ğil ki, ald ığı kad ınlar ona 
münasip dü şmesin.”
İkinci tabakan ın hisse-i fehmi şudur ki : Bir büyük âmir, raiyetine pe-
derane şefkatle bakar. E ğer o âmir, zâhir ve bât ın bir Padi şah- ı ruhânî olsa, o 
vakit merhameti pederin yüz defa şefkatinden ileri gitti ğinden o raiyetin efrad ı 
onun hakikî evlâd ı gibi ona peder nazar ıyla bakarlar. Peder nazar ı, zevc naza-
rına ink ılâb edemedi ğinden; k ız nazar ı da zevce nazar ına kolayca de ğişmedi-
ğinden, efkâr- ı âmmede Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) , müminlerin k ızlar ını 
almas ı şu s ırra uygun gelmedi ğinden Kur’ân der: Peygamber (aleyhissalâtü vesse-
lâm), merhamet-i ilâhiye nazar ıyla size şefkat eder, pederane muamele yapar. 
Risâlet nâm ına siz onun evlâd ı gibisiniz. Fakat şahsiyet-i insâniyet itibar ıyla 
pederiniz de ğildir ki, sizden zevce almas ı münasip dü şmesin.
Üçüncü k ısım şöyle fehmeder ki : Peygamber’e (aleyhissalâtü vesselâm)  in-
tisap edip onun Kemalât ına istinad ederek onun pederane şefkatine itimad 
edip kusur ve hatîât etmemelisiniz, demektir. Evet çoklar var ki, büyüklerine ve mürşidlerine itimad edip tembellik eder. Hattâ bazen, “Namaz ımız k ılın-
mış” der. (Bir k ısım Alevîler gibi.)
Dördüncü Nükte : Bir k ısım şu âyetten şöyle bir i şaret-i gaybiye feh-
meder ki : Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselâm)  evlâd- ı zükûru, rical derecesin-
de kalmay ıp, “rical” olarak nesli, bir hikmete binaen kalmayacakt ır. Yaln ız 
rical tâbirinin ifadesiyle, nisan ın pederi oldu ğunu işaret ettiğinden, nisa ola-
rak nesli devam edecektir. Felillâhilhamd, Hazreti Fât ıma’n ın nesl-i mübâ-
reki, Hasan ve Hüseyin gibi iki nuranî silsilenin bedr-i münevveri, Şems-i 
Nübüvvet’in mânevî ve maddî neslini idame ediyorlar.
3۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
(Birinci Şu’le, Üç Şua ile hitama erdi.)
1 el-Hâkim, el-Müstedrek  3/239; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  9/275
2 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/37; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/24
3 Allah ım, O’na ve Onun âline salât eyle.
İkinci Şu’le
İkinci Şu’le’nin “ Üç Nur ”u var.
Birinci Nur
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın hey’et-i mecmuas ında raik bir selâset, faik 
bir selâmet, metin bir tesanüd, muhkem bir tenasüb, cümleleri ve hey’etle-ri mabeyninde kavî bir teavün; ve âyetler ve maksadlar ı mabeyninde ulvî 
bir tecavüb oldu ğunu ilm-i beyan ve fenn-i meânî ve beyanî’nin Zemah şerî, 
Sekkâkî, Abdülkahir-i Cürcânî gibi binlerle dâhî imamlar ın şehâdetiyle sâbit 
olduğu hâlde, o tecavüb ve teavün ve tesanüdü ve selâset ve selâmeti k ıra-
cak, bozacak sekiz-dokuz mühim esbab bulunurken, o esbab bozmaya de ğil, 
belki selâsetine, selâmetine, tesanüdüne kuvvet vermi ştir. Yaln ız, o esbab bir 
derece hükmünü icra edip, ba şlar ını perde-i nizam ve selâsetten ç ıkarm ışlar. 
Fakat Nas ıl ki yeknesak, düz bir a ğac ın gövdesinden bir k ısım ç ıkıntılar, sivri-
cikler ç ıkar. Lâkin a ğac ın tenasübünü bozmak için ç ıkm ıyorlar. Belki, o a ğa-
cın zînetli tekemmülüne ve cemâline medar olan meyveyi vermek için ç ıkı-
yorlar. Aynen bunun gibi, şu esbab dahi, Kur’ân’ ın selâset-i nazm ına k ıymet-
tar mânâlar ı ifade için sivri ba şlar ını çı
kar ıyorlar. İşte o Kur’ân- ı Mübîn, yirmi 
senede hâcetlerin mevkileri itibar ıyla necim necim olarak, müteferrik parça 
parça nüzûl etti ği hâlde, öyle bir kemâl-i tenasübü vard ır ki, güya bir defada 
nâzil olmu ş gibi bir münasebet gösteriyor.
Hem o Kur’ân, yirmi senede, hem muhtelif, mütebayin esbab- ı nüzûle 
göre geldi ği hâlde, tesanüdün kemâlini öyle gösteriyor; güya bir sebeb-i vâ-
hidle nüzûl etmi ştir.
Hem o Kur’ân, mütefâvit ve mükerrer suâllerin cevab ı olarak geldi ği 
hâlde, nihayet imtizaç ve ittihad ı gösteriyor. Güya bir suâl-i vâhidin cevab ıdır.
Hem Kur’ân mütegayyir, müteaddid hâdisat ın ahkâm ını beyan için 
geldiği hâlde, öyle bir kemâl-i intizâm ı gösteriyor ki, güya bir hâdise-i vâhi-
din beyan ıdır.
Hem Kur’ân mütehalif, mütenevvi hâlette hadsiz muhatablar ın fehim-
lerine münasip üslûplarda tenezzülât- ı kelâmiye ile nâzil oldu ğu hâlde, öyle 9
9
9
9
448  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
bir hüsn-ü temasül ve güzel bir selâset gösteriyor ki, güya hâlet birdir, bir de-
rece-i fehimdir; su gibi akar bir selâset gösteriyor.
Hem o Kur’ân mütebaid, müteaddid muhatabîn esnaf ına mütevecci-
hen mütekellim oldu ğu hâlde, öyle bir sühulet-i beyan ı, bir cezâlet-i nizam ı 
bir vuzuh-u ifham ı var ki; güya muhatab ı bir s ınıftır. Hattâ her bir s ınıf zanne-
der ki, bil’asale muhatab yaln ız kendisidir.
Hem Kur’ân, mütefâvit mütederric ir şâdî baz ı gayelere îsal ve hidâyet 
etmek için nâzil oldu ğu hâlde, öyle bir kemâl-i istikamet, öyle bir dikkat-i mü-
vazenet, öyle bir hüsn-ü intizâm vard ır ki; güya maksad birdir. İşte bu esbab-
lar, müşevveşiyetin esbâb ı iken, Kur’ân’ ın i’câz- ı beyan ında, selâset ve tena-
sübünde istihdam edilmi şlerdir.
Evet kalbi sekams ız, akl ı müstakîm, vicdan ı marazs ız, zevki selim her adam 
Kur’ân’ ın beyan ında güzel bir selâset, rânâ bir tenasüb, ho ş bir ahenk, yek-
tâ bir fesâhat görür. Hem basîresinde selim bir gözü olan görür ki, Kur’ân’da öyle bir göz vard ır ki, o göz bütün kâinat ı zâhir ve bât ını ile vâz ıh, göz önünde 
bir sayfa gibi görür, istedi ği gibi çevirir, istedi ği bir tarzda o sayfan ın mânâla-
rını söyler. Şu Birinci Nur’un hakikatini misâller ile tavzih etsek, birkaç mücel-
led lâz
ım. Öyle ise, sair risâle-i Arabiyemde ve “ İşârâtü’l-İ’câz”da ve şu yir-
mi beş adet Söz’lerde şu hakikatin isbat ına dair olan izahatla iktifa edip misâl 
olarak mecmû-u Kur’ân’ ı birden gösteriyorum.9
9
İkinci Nur’u
Kur’ân- ı Hakîm’in âyetlerinin hâtimelerinde gösterdi ği fezlekeler ve es-
mâ-y ı hüsnâ cihetindeki üslûb-u bedîîsinde olan meziyet-i i’câziyeye dairdir.
İhtar: Şu İkinci Nur’da çok âyetler gelecektir. O âyetler, yaln ız 
İkinci Nur’un misâlleri de ğil, belki geçmi ş mesâil ve Şualar ın 
misâlleri dahi olurlar. Bunlar ı hakk ıyla izah etmek çok uzun gelir. 
Şimdilik ihtisar ve icmâle mecburum. Onun için gayet muhtasar 
bir tarzda şu s ırr-ı azîm-i i’câz ın misâllerinden olan âyetlere birer 
işaret edip tafsilât ını başka vakte tâlik ettik.
İşte Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân, âyetlerin hâtimelerinde galiben baz ı fezle-
keleri zikreder ki, o fezlekeler;
ya esmâ-y ı hüsnây ı veya mânâlar ını tazammun ediyor
veyahut akl ı tefekküre sevk etmek için akla havale eder
veyahut makas ıd-ı Kur’âniye’den bir kaide-i külliyeyi tazammun eder ki, 
âyetin te’kid ve teyidi için fezlekeler yapar.
İşte o fezlekelerde Kur’ân’ ın hikmet-i ulviyesinden baz ı işârât ve hidâyet-i 
ilâhiyenin âb- ı hayat ından baz ı reşaşat, i’câz- ı Kur’ân’ ın berklerinden baz ı şe-
rarat vard ır. Şimdi pek çok o i şârâttan yaln ız on tanesini icmâlen zikrederiz. 
Hem pek çok misâllerinden birer misâl ve her bir misâlin pek çok hakâikinden yaln ız her birinde bir hakikatin meal-i icmâlîsine i şaret ederiz. Bu on i şaretin 
ekserisi, ekser âyetlerde müçtemian beraber bulunup hakikî bir nak ş-ı i’câzî 
teşkil ederler. Hem misâl olarak getirdi ğimiz âyetlerin ekserisi, ekser i şârâta mi-
sâldir. Biz yaln ız her âyetten bir i şaret gösterece ğiz. Misâl getirece ğimiz âyetler-
den eski Söz’lerde bahsi geçenlerin yaln ız mealine bir hafif i şaret ederiz.
Birinci Meziyet-i Cezâlet
Kur’ân- ı Hakîm, i’câzkâr beyanât ıyla Sâni-i Zülcelâl’in ef’âl ve eserlerini 
nazara kar şı serer, basteder. Sonra o âsâr ve ef’âlinde esmâ-y ı ilâhiyeyi istihraç 
eder; veya ha şir ve tevhid gibi bir makas ıd-ı asliye-i Kur’âniye’yi isbat ediyor.
450  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Birinci mânân ın misâllerinden meselâ:
 َاتٍۘĳٰĩَø َďْ×َø َّīُıĺّٰĳَùَĘ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ ٰۤىĳَÝْøا َّħُà ًאđĻِĩَä َْرْضِŶا ĹِĘ َאĨ ْħَכُĤ َěَĥَì ِيñَّĤا َĳُİ
1ٌħĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ َĳُİوَ
İkinci şıkk ın misâllerinden meselâ:
ëĤا... 2ًאäأَزْوَا ْħَאכُĭْĝَĥَìوَ ۝ َאدًاÜأَوْ َאلَ×ِåْĤوَا ۝ َאدًاıِĨ َْرْضَŶا ِģَđْåَĬ ْħَĤأَ
3ًאÜَאĝĻِĨ כَאنَ ِģْāَęْĤا ْمَĳَĺ إِنَّ’ e kadar... Birinci âyette âsâr ı bast edip bir neti-
cenin, bir mühim maksudun mukaddemat ı gibi; ilim ve kudrete, gayât ve ni-
zamat ıyla şehâdet eden en azîm eserleri serdeder. “ Alîm ” ismini istihraç eder. 
İkinci âyette, Birinci Şu’le’nin Birinci Şua’ ının Üçüncü Noktas ı’nda bir derece 
izah olundu ğu gibi; Cenâb- ı Hakk’ ın büyük ef’âlini, azîm âsâr ını zikrederek 
neticesinde yevm-i fasl olan ha şri, netice olarak zikrediyor.
İkinci Nükte-i Belâgat
Kur’ân, be şerin nazar ına sanat- ı ilâhiyenin mensucat ını açar, gösterir. Sonra 
fezlekede o mensucat ı, esmâ içinde tayyeder veyahut akla havale eder.
Birincinin misâllerinden meselâ:
 َīِĨ َّĹَéْĤا ِجُóْíُĺ ْīَĨوَ َאرَāْÖَْŶوَا َďْĩَّùĤا ِכُĥْĩَĺ ْīَّĨأَ َْرْضِŶوَا אءِƯĩَّùĤا َīِĨ ْħُכُĜْزُóَĺ ْīَĨ ْģُĜ
 ُħِכُĤٰñَĘ ۝ نَĳُĝَّÝَÜ َŻَĘأَ ْģُĝَĘ ُّٰۚųا نَĳُĤĳُĝَĻَùَĘ َۚóْĨَْŶا ُóِّÖَïُĺ ْīَĨوَ ِّĹَéْĤا َīِĨ َÛِّĻَĩْĤا ِجُóْíُĺوَ ِÛِّĻَĩْĤا
4ُّěَéْĤا ُħُّכُÖرَ ُّٰųا
İşte, başta der : “Semâ ve zemini, r ızkınıza iki hazine gibi müheyya edip 
oradan ya ğmuru, buradan hububat ı çıkaran kimdir? Allah’tan ba şka koca se-
mâ ve zemini iki muti hazinedâr hükmüne kimse getirebilir mi? Öyle ise, şü-
kür ona münhas ırdır.”
1 “O’dur ki yeryüzünde bulunan her şeyi sizin için yaratt ı. Sonra irâdesi yukar ıya yönelip oray ı da yedi 
gök hâlinde sa ğlamca nizama koydu. O her şeyi hakk ıyla bilir.” (Bakara sûresi, 2/29)
2 “Biz yeri bir dö şek yapmad ık m ı? Dağlar ı da arz ı tutan birer destek yapmad ık m ı? Hem, sizi çift yarat-
tık.” (Nebe sûresi, 78/6-8)
3 “Evet, o karar günü, vakti kesin olarak belirlenmi ş bir gündür.” (Nebe sûresi, 78/17)
4 “De ki: Kimdir sizi gökten ve yerden r ızıkland ıran? Kimdir kulaklar ınızı ve gözlerinizi yaratan? Kimdir 
ölüden diriyi, diriden ölüyü ç ıkaran. Kimdir bütün i şleri çekip çeviren, kâinat ı yöneten. “Allah!” 
diyecekler, duraksamadan: De ki: “O hâlde sak ınmaz m ısınız O’nun cezas ından?” İşte bunlar ı yapan 
Allah’t ır sizin gerçek Rabbiniz.” (Yûnus sûresi, 10/31-32)


İkinci f ıkrada der ki : “Sizin âzalar ınız içinde en k ıymettar göz ve kulak-
lar ınızın mâliki kimdir? Hangi tezgâh ve dükkândan ald ınız? Bu latîf k ıymettar 
göz ve kula ğı verecek ancak Rabbinizdir. Sizi icad edip terbiye eden O’dur ki, 
bunlar ı size vermi ştir. Öyle ise yaln ız Rab O’dur, Mâbud da O olabilir.”
Üçüncü f ıkrada der : “Ölmüş yeri ihya edip yüz binler ölmü ş tâifeleri ih-
ya eden kimdir? Hak’tan ba şka ve bütün kâinat ın Hâl ıkından başka şu işi kim 
yapabilir? Elbette O yapar, O ihya eder. Madem Hak’t ır, hukuku zayi’ etme-
yecektir. Sizi bir mahkeme-i kübrâya gönderecektir. Yeri ihya etti ği gibi, sizi 
de ihya edecektir.”
Dördüncü f ıkrada der : “Bu azîm kâinat ı bir saray gibi, bir şehir gibi 
kemâl-i intizâmla idare edip tedbirini gören, Allah’tan ba şka kim olabilir? 
Madem Allah’tan ba şka olamaz; koca kâinat ı bütün ecrâm ıyla gayet kolay 
idare eden kudret o derece kusursuz, nihayetsizdir ki, hiçbir şerik ve iştira-
ke ve muavenet ve yard ıma ihtiyac ı olamaz. Koca kâinat ı idare eden, küçük 
mahlukat ı başka ellere b ırakmaz. Demek, ister istemez “ Allah ” diyeceksiniz.
İşte, birinci ve dördüncü f ıkra “Allah ” der, ikinci f ıkra “Rab” der, üçüncü 
fıkra “el-Hak ” der. 1ُّěَéْĤا ُħُّכُÖرَ ُّٰųا ُħِכُĤٰñَĘ , ne kadar mucizâne dü ştüğünü anla. 
İşte Cenâb- ı Hakk’ ın azîm tasarrufat ını, kudretinin mühim mensucat ını zikre-
der. Sonra da o azîm âsâr ın, mensucat ın destgâh ı
ُّěَéْĤا ُħُّכُÖرَ ُّٰųا ُħِכُĤٰñَĘ yâni, “ Hak”, “Rab”, “Allah ” isimlerini zikretmekle o 
tasarrufat- ı azîmenin menba ını gösterir.
İkincinin misâllerinden:
 ِóْéَ×ْĤا ĹِĘ ِيóْåَÜ ĹِÝَّĤا ْכِĥُęْĤوَا َאرِıَّĭĤوَا ِģْĻَّĥĤا َفِŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ِěْĥَì ĹِĘ إِنَّ
 ْīِĨ َאıĻِĘ َّßَÖوَ َאıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِįِÖ َאĻْèَÉَĘ אءٍƯĨ ْīِĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ ُّٰųا َلَõْĬأَ אƯĨوَ َّאسَĭĤا ُďَęْĭَĺ َאĩÖِ
2نَĳُĥِĝْđَĺ ْمٍĳَĝِĤ َאتٍĺَٰź َْرْضِŶوَا אءِƯĩَّùĤا َīْĻَÖ ِóَّíَùُĩْĤا َאبِéَّùĤوَا َאحِĺِّóĤا ِėĺِóْāَÜوَ ٍ۞ÙَّÖاƯد ِّģכُ
İşte bu âyet; Cenâb- ı Hakk’ ın kemâl-i kudret’ini ve azamet-i rubûbiyeti-
ni gösteren ve vahdâniyetine şehâdet eden semâvât ve arz ın hilkatindeki te-
celli-i saltanat- ı ulûhiyet; ve gece gündüzün ihtilâf ındaki tecelli-i rubûbiyet; ve 
1 “İşte bunlar ı yapan Allah’t ır sizin gerçek Rabbiniz.” (Yûnus sûresi, 10/32)
2 “Göklerin ve yerin yarat ılışında, gece ile gündüzün sürelerinin de ğişmesinde, insanlara fayda sa ğlamak 
üzere denizlerde gemilerin süzülü şünde, Allah’ ın gökten indirip kendisiyle ölmü ş yeri canland ırdığı 
yağmurda ve yeryüzünde hayat verip yayd ığı canl ılarda, rüzgârlar ın yönlerini de ğiştirip durmas ında, 
gökle yer aras ında emre haz ır bulutlar ın duruşunda, elbette akl ını çal ıştıran kimseler için Allah’ ın var-
lığına ve birli ğine nice deliller vard ır.” (Bakara sûresi, 2/164)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / İKİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ NUR ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------  451
452  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
hayat- ı içtimaiye-i insana en büyük bir vas ıta olan gemiyi denizde teshir ile te-
celli-i rahmet; ve semâdan âb- ı hayat ı ölmüş zemine gönderip zemini yüz bin 
tâifeleriyle ihya edip bir mah şer-i acaib sûretine getirmekteki tecelli-i azamet-i 
kudret; ve zeminde hadsiz muhtelif hayvanât ı basit bir topraktan halketmek-
teki tecelli-i rahmet ve kudret; ve rüzgârlar ı, nebâtât ve hayvanât ın teneffüs 
ve telkîhlerine hizmet gibi vezaif-i azîme ile tavzif edip tedbir ve teneffüse sâ-lih vaziyete getirmek için tahrik ve idaresindeki tecelli-i rahmet ve hikmet; ve zemin ve âsumân ortas ında vas ıta-y ı rahmet olan bulutlar ı bir mahşer-i aca-
ib gibi muallakta toplay ıp dağıtmak, bir ordu gibi istirahat ettirip vazife ba şına 
davet etmek gibi teshirindeki tecelli-i rubûbiyet gibi mensucat- ı sanat ı ta’dad 
ettikten sonra akl ı, onlar ın hakâikine ve tafsiline sevk edip tefekkür ettirmek 
için 
1نَĳُĥِĝْđَĺ ْمٍĳَĝِĤ َאتٍĺَٰź der. Onunla ukûlü ikaz için akla havale eder.
Üçüncü Meziyet-i Cezâlet
Bazen Kur’ân, Cenâb- ı Hakk’ ın fiillerini tafsil ediyor, sonra bir fezleke ile 
icmâl eder. Tafsiliyle kanaat verir, icmâl ile h ıfzettirir, ba ğlar.
Meselâ:
 بَĳُĝْđَĺ اٰلِ ĵٰۤĥَĐوَ ْכَĻَĥَĐ ُįَÝَĩْđِĬ ُّħِÝُĺوَ ِßĺَאدِèَْŶا ِģĺْوِÉَÜ ْīِĨ ُכَĩِّĥَđُĺوَ ُّכَÖرَ כَĻِ×َÝْåَĺ ِכَĤٰñوَכَ
2ٌħĻَכِè ٌħĻِĥَĐ َّכَÖرَ إِنَّ َۚěٰéْøوَإِ َħĻِİٰóْÖإِ ُģْ×َĜ ْīِĨ ْכَĺَĳَÖأَ ĵٰۤĥَĐ َאıَّĩَÜأَ אƯĩכَ
İşte, Hazreti Yûsuf ve ecdad ına edilen nimetleri şu âyetle i şaret eder. Der 
ki: “Sizi bütün insanlar içinde makam- ı nübüvvetle serfiraz, bütün silsile-i en-
biyây ı, silsilenize rabtedip, silsilenizi nev-i be şer içinde bütün silsilenin serdar ı; 
hânedân ınızı ulûm-u ilâhiye ve hikmet-i rabbâniyeye bir hücre-i tâlim ve hidâ-
yet sûretinde getirip o ilim ve hikmetle dünyan ın saadetkârâne saltanat ını, âhi-
retin saadet-i ebediyesiyle sizde birle ştirmek, seni ilim ve hikmetle M ısır’a hem 
aziz bir reis, hem âlî bir nebi, hem hakîm bir mür şid etmek...” olan nimet-i ilâ-
hiyeyi zikr ve ta’dad edip; ilim ve hikmet ile onu, âbâ ve ecdad ını mümtaz etti-
ğini zikrediyor. Sonra, “Senin Rabbin Alîm ve Hakîm’dir” der. “O’nun rubûbi-
yeti ve hikmeti iktiza eder ki, seni ve âbâ ve ecdad ını Alîm, Hakîm ismine maz-
har etsin.” İşte o mufassal nimetleri, şu fezleke ile icmâl eder.
1 “...Elbette akl ını çal ıştıran kimseler için Allah’ ın varl ığına ve birli ğine nice deliller vard ır.” (Bakara 
sûresi, 2/164)
2 “Rabbin seni öylece seçecek, sana rüya tabirini ö ğretecek, ve daha önce büyükbabalar ın İbrahim ile 
İshak’a olan nimetini tamam ına erdirdi ği gibi, sana ve Yakub ailesine de nimetini kemale erdirecektir. 
Çünkü Rabbin her Şeyi hakk ıyla bilir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (Yûsuf sûresi, 12/6)
Hem meselâ: 1אءُƯýَÜ ْīَĨ ْכَĥُĩْĤا ĹِÜْËُÜ ْכِĥُĩْĤا ِכَĤَאĨ َّħُıّٰĥĤا ِģُĜ
İşte şu âyet Cenâb- ı Hakk’ ın, nev-i be şerin hayat- ı içtimaiyesindeki ta-
sarrufat ını şöyle gösteriyor ki; izzet ve zillet, fakr ve servet do ğrudan do ğru-
ya Cenâb- ı Hakk’ ın meşietine ve irâdesine ba ğlıdır. Demek, “Kesret-i taba-
kat ın en dağınık tasarrufat ına kadar, me şiet ve takdir-i ilâhiye iledir, tesa-
düf kar ışamaz.” Şu hükmü verdikten sonra insâniyet hayat ında en mühim i ş, 
onun r ızkıdır. Şu âyet, be şerin r ızkını doğrudan do ğruya Rezzâk- ı Hakîkî’nin 
hazine-i rahmetinden gönderdi ğini bir-iki mukaddime ile isbat eder. Şöyle 
ki; der: “ Rızkınız, yerin hayat ına bağlıdır. Yerin dirilmesi ise, bahara ba-
kar. Bahar ise, şems ve kameri teshir eden, gece ve gündüzü çeviren zâ-
tın elindedir. Öyle ise bir elmay ı, bir adama hakikî r ızık olarak vermek; 
bütün yeryüzünü bütün meyvelerle dolduran O Zât verebilir. Ve O, ona 
Hakîkî Rezzâk olur. ” Sonra da: 2َאبٍùِè ِóْĻَĕِÖ אءُƯýَÜ ْīَĨ ْزُقُóَÜوَ der. Bu cümle-
de o tafsilâtl ı fiilleri icmâl ve isbat eder. Yâni “Size hesaps ız r ızık veren O’dur 
ki, bu fiilleri yapar.”
Dördüncü Nükte-i Belâgat
Kur’ân, kâh olur, mahlukat- ı ilâhiyeyi bir tertible zikreder; sonra o mah-
lukat içinde bir nizam, bir mîzân oldu ğunu ve onun semereleri oldu ğunu gös-
termekle güya bir şeffâfiyet, bir parlakl ık veriyor ki; sonra o ayna-misâl terti-
binden cilvesi bulunan esmâ-y ı ilâhiyeyi gösteriyor. Güya o mahlukat- ı mez-
kûre, elfâzd ır. Şu esmâ onun mânâlar ı, yahut o meyvelerin çekirdekleri, ya-
hut hülâsalar ıdırlar.
Meselâ:
 َאĭْĝَĥَì َّħُà ۝ ٍīĻَכِĨ َارٍóَĜ ĹِĘ ًÙَęْĉُĬ َאهُĭْĥَđَä َّħُà ۝ ٍīĻِĈ ْīِĨ ٍÙَĤَŻُø ْīِĨ َאنَùْĬِْŸا َאĭْĝَĥَì ْïَĝَĤوَ
 َאهُĬْÉَýْĬأَ َّħُà ًאĩْéَĤ َאمَčِđْĤا َאĬْĳَùَכَĘ ًאĨَאčِĐ َÙَĕْąُĩْĤا َאĭْĝَĥَíَĘ ًÙَĕْąُĨ َÙَĝَĥَđْĤا َאĭْĝَĥَíَĘ ًÙَĝَĥَĐ َÙَęْĉُّĭĤا
3َīĻِĝِĤَאíْĤا ُīَùْèأَ ُّٰųا َאرَكَ×َÝَĘ َۚóَìاٰ ًאĝْĥَì
1 “De ki: “Ey mülk ve hakimiyet sahibi Allah ım!” Sen mülkü diledi ğine verirsin...” (Âl-i İmran sûresi, 3/26)
2 “Sen diledi ğin kimseye say ısız r ızıklar verirsin.” (Âl-i İmran sûresi, 3/27)
3 “Şu bir gerçektir ki Biz insan ı süzme çamurdan yarat ırız. Sonra onu nutfe (sperm) hâlinde sa ğlam bir 
yere yerle ştiririz. Sonra nutfeyi alakaya, yap ışkan döllenmi ş hücreye, alakay ı mudgaya, yani bir çi ğ-
nem et görünümündeki varl ığa, mudgay ı kemiklere dönü ştürür, sonra da kemiklere et giydirip, derken 
yeni bir yarat ılışa mazhar ederiz. İşte bak da Allah’ ın ne mükemmel Yaratan oldu ğunu bir dü şün!” 
(Mü’minûn sûresi, 23/12-14)
YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / İKİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ NUR ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------  453
454  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte, Kur’ân, hilkat-i insan ın o acib, garib, bedi’, muntazam, mevzûn et-
vâr ını öyle ayna-misâl bir tarzda zikredip tertib ediyor ki:
1َīĻِĝِĤَאíْĤا ُīَùْèأَ ُّٰųا َאرَكَ×َÝَĘ içinde kendi kendine görünüyor ve kendini de-
dirttiriyor. Hattâ vahyin bir kâtibi şu âyeti yazarken, daha şu kelime gelmez-
den evvel şu kelimeyi söylemi ştir. “Acaba bana da m ı vahy gelmi ş” zann ında 
bulunmu ş.2 Hâlbuki evvelki kelâm ın kemâl-i nizam ve şeffâfiyetidir ve insica-
mıdır ki, o kelâm gelmeden kendini göstermi ştir.
Hem meselâ:
 Ĺِýْĕُĺ ْشِóَđْĤا ĵَĥَĐ ٰىĳَÝْøا َّħُà َّאمٍĺأَ ِÙَّÝِø ĹِĘ َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َěَĥَì ِيñَّĤا ُّٰųا ُħَّכُÖرَ إِنَّ
 ُۘóْĨَْŶوَا ُěْĥَíْĤا ُįَĤ َźأَ ِه۪ۘóْĨَÉِÖ َاتٍóَّíَùُĨ مَĳُåُّĭĤوَا َóَĩَĝْĤوَا َ÷ْĩَّýĤوَا ًאۙáĻِáَè ُįُ×ُĥْĉَĺ َאرَıَّĭĤا َģْĻَّĥĤا
3َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبُّ ُّٰųا َאرَكَ×َÜ
İşte Kur’ân şu âyette: Azamet-i kudret-i ilâhiye ve saltanat- ı rubûbiyeti 
öyle bir tarzda gösteriyor ki: Güne ş, Ay, y ıldızlar emirber neferleri gibi emri-
ne müheyya; gece ve gündüzü, beyaz ve siyah iki hat gibi veya iki şerit gibi 
birbiri arkas ında döndürüp âyât- ı rubûbiyetini kâinat sayfalar ında yazan ve 
arş-ı rubûbiyetinde duran bir Kadîr-i Zülcelâl’i gösterdi ğinden, her ruh i şitse 
6َīĻِĝِĤَאíْĤا ُīَùْèأَ ُّٰųا َאرَكَ×َÝَĘ ، 5ُّٰųا َאرَكَÖ ، 4ُّٰųا אءَƯü َאĨ demeye hâhi şger olur. Demek 
َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبُّ ُّٰųا َאرَكَ×َÜ sâb ıkın hülâsas ı, çekirdeği, meyvesi ve âb- ı hayat ı hük-
müne geçer.
Beşinci Meziyet-i Cezâlet
Kur’ân bazen tagayyüre maruz ve muhtelif keyfiyata medar maddî cüz’i-
yat ı zikreder. Onlar ı hakâik-i sâbite sûretine çevirmek için; sabit, nuranî, kül-
lî esmâ ile icmâl eder, ba ğlar. Veyahut tefekküre ve ibrete te şvik eder bir fez-
leke ile hâtime verir.
1 “İşte bak da Allah’ ın ne mükemmel Yaratan oldu ğunu bir dü şün!” (Mü’minûn sûresi, 23/14)
2 el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî , 18/16
3 “Rabbiniz o Allah’t ır ki gökleri ve yeri alt ı günde yaratt ı. Sonra da Ar şa istiva buyurdu. O Allah ki gece-
yi, durmadan onu kovalayan gündüze bürür. Güne ş, ay ve bütün y ıldızlar hep O’nun buyru ğu ile hare-
ket ederler. İyi bilesiniz ki yaratmak da, emretmek yetkisi de O’na mahsustur. Evet o Rabbülâlemin 
olan Allah ne yücedir!” (A’râf sûresi, 7/54)
4 “Mâşâallah! Allah ne güzel dilemi ş ve yapm ış!”
5 Allah hay ır ve bereketini art ırsın.
6 “İşte bak da Allah’ ın ne mükemmel Yaratan oldu ğunu bir dü şün!” (Mü’minûn sûresi, 23/14)
Birinci mânân ın misâllerinden meselâ:
 ْħُÝْĭכُ إِنْ ءِƯźُۨËٰİ אءِƯĩْøَÉِÖ ĹِĬُۧËِ×ْĬأَ َאلَĝَĘ ِÙٰۤئِכَĥَĩْĤا ĵَĥَĐ ْħُıَĄَóَĐ َّħُà َאıَّĥכُ אءَƯĩْøَْŶا اٰدَمَ َħَّĥَĐوَ
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø اĳُĤَאĜ ۝ َīĻِĜَאدِĀ
İşte şu âyet evvelâ “Hazreti Âdem’in hilâfet meselesinde melâikelere 
rüçhâniyetine medar onun ilmi oldu ğu” olan bir hâdise-i cüz’iyeyi zikreder. 
Sonra o hâdisede melâikelerin Hazreti Âdem’e kar şı ilim noktas ında hâdise-i 
mağlubiyetlerini zikreder. Sonra bu iki hâdiseyi iki ism-i küllî ile icmâl ediyor. 
Yâni, 2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ yâni: “Alîm ve Hakîm sen oldu ğun için Âdem’i tâlim 
ettin, bize galib oldu. Hakîm oldu ğun için, bize istidad ımıza göre veriyorsun. 
O’nun istidad ına göre rüçhâniyet veriyorsun.”
İkinci mânân ın misâllerinden meselâ:
 ًאĕאئِƯø ًאāِĤَאì ًאĭَ×َĤ وَدَمٍ ْثٍóَĘ ِīْĻَÖ ْīِĨ ۪įِĬĳُĉُÖ ĹِĘ َّאĩِĨ ْħכُĻِĝْùُĬ َةًۘóْ×ِđَĤ َאمِđْĬَْŶا ĹِĘ ْħَכُĤ وَإِنَّ
 ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ ًאۘĭَùَè ًאĜوَرِزْ ًاóَכَø ُįْĭِĨ ُونَñِíَّÝَÜ َאبِĭْĐَْŶوَا ِģĻِíَّĭĤا َاتِóَĩَà ْīِĨوَ ۝ َīĻِÖَّאرِýĥِĤ
 ِóَåَّýĤا َīِĨوَ ًאÜĳُĻُÖ َאلِ×ِåْĤا َīِĨ ِيñِíَّÜا أَنِ ِģْéَّĭĤا ĵَĤإِ ُّכَÖرَ ĵٰèوَأَوْ ۝ نَĳُĥِĝْđَĺ ْمٍĳَĝِĤ ًÙَĺَٰź
 َאıِĬĳُĉُÖ ْīِĨ ُجُóْíَĺ ًۘŻُĤذُ ِّכَÖرَ َģُ×ُø ĹُכِĥْøَאĘ َاتِóَĩَّáĤا ِّģכُ ْīِĨ Ĺِĥכُ َّħُà ۝ نَĳُüِóْđَĺ َّאĩِĨوَ
3ُونَóَכَّęَÝَĺ ْمٍĳَĝِĤ ًÙَĺَٰź ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ َّאسِۘĭĥِĤ אءٌƯęِü ِįĻِĘ ُįُĬَاĳْĤأَ ٌėِĥَÝْíُĨ َابٌóَü
İşte şu âyetler, 4ُونَóَכَّęَÝَĺ ْمٍĳَĝِĤ ًÙَĺَٰź ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ َّאسِۘĭĥِĤ אءٌƯęِü ِįĻِĘ Cenâb- ı Hakk’ ın 
koyun, keçi, inek, manda, deve gibi mahluklar ını insanlara hâlis, sâfi, leziz bir süt 
çeşmesi; üzüm ve hurma gibi masnu’lar ı da insanlara latîf, leziz, tatl ı birer nimet 
tablalar ı ve kazanlar ı; ve ar ı gibi küçük mucizât- ı kudretini şifal ı ve tatl ı güzel bir 
1 “Ve Âdem’e bütün isimleri ö ğretti. Müteakiben önce onlar ı meleklere göstererek: “ İddian ızda tutarl ı 
iseniz haydi Bana şunlar ı isimleriyle bir bildirin bakal ım!” dedi. “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bil-
dirdiğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi hikmetle yapan Sensin.” dediler.” 
(Bakara sûresi, 2/31-32)
2 “Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi hikmetle yapan Sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
3 “Doğrusu davarlarda da size deliller vard ır: Zira size onlar ın kar ınlar ındaki işkembe ile kan aras ından, 
hâlis bir süt içiriyoruz ki içenlerin bo ğazından afiyetle geçer. Hurma ve üzümden hem sarho şluk veren 
içki, hem de güzel g ıdalar elde edersiniz. Şüphesiz bunda akl ını çal ıştıran kimseler için alacak ibret var-
dır. Rabbin bal ar ısına şöyle vahyetti: “Da ğlardan, a ğaçlardan ve insanlar ın kurduklar ı çardaklardan 
kendine göz göz ev (kovan) edin. Sonra da her türlü meyveden ye de Rabbinin sana yay ılman için 
belirlediği yollar ı tut.” Onlar ın kar ınlar ından renkleri çe şit çeşit bir şerbet ç ıkar ki onda insanlara şifa 
vard ır. Elbette dü şünen kimseler için bunda alacak ibret vard ır.” (Nahl sûresi, 16/66-69)
4 “...Onda insanlara şifa vard ır. Elbette dü şünen kimseler için bunda alacak ibret vard ır.” (Nahl sûresi, 
16/69)
YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / İKİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ NUR ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------  455
456  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
şerbetçi yapt ığını âyet şöylece gösterdikten sonra tefekküre, ibrete, ba şka şeyleri 
de k ıyas etmeğe teşvik için ُونَóَכَّęَÝَĺ ْمٍĳَĝِĤ ًÙَĺَٰź ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ der, hâtime verir.
Alt ınc ı Nükte-i Belâgat
Kâh oluyor ki âyet, geni ş bir kesrete ahkâm- ı rubûbiyeti serer, sonra bir-
lik ciheti hükmünde bir râb ıta-y ı vahdet ile birle ştirir veyahut bir kaide-i kül-
liye içinde yerle ştirir.
Meselâ: 1ُħĻِčَđْĤا ُّĹِĥَđْĤا َĳُİوَ َאۚĩُıُčْęِè ُۧدُهُËَĺ َźوَ َْرْضَۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُįُّĻِøْóכُ َďِøوَ
İşte Âyetü’l-Kürsî’de on cümle ile on tabaka-y ı tevhidi ayr ı ayr ı renklerde 
isbat etmekle beraber 2۪įِĬِذْÍِÖ َّźإِ ưَهïْĭِĐ ُďَęْýَĺ ِيñَّĤا ذَا ْīَĨ cümlesiyle gayet keskin 
bir şiddetle şirki ve gayr ın müdahalesini keser, atar. Hem şu âyet ism-i âzam ın 
mazhar ı olduğundan, hakâik-i ilâhiyeye ait mânâlar ı âzamî derecededir ki, 
âzamiyet derecesinde bir tasarruf-u rubûbiyeti gösteriyor. Hem umum semâ-vât ve arza birden müteveccih tedbir-i ulûhiyeti en âzamî bir derecede umu-ma şâmil bir hafîziyeti zikrettikten sonra; bir râb ıta-y ı vahdet ve birlik ciheti, o 
âzamî tecelliyâtlar ının menbalar ını 
ُħĻِčَđْĤا ُّĹِĥَđْĤا َĳُİوَ ile hülâsa eder.
Hem meselâ:
 ًאĜرِزْ َاتِóَĩَّáĤا َīِĨ ۪įِÖ َجَóْìَÉَĘ אءًƯĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ َلَõْĬوَأَ َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َěَĥَì ِيñَّĤا ُّٰųاَ
 ُħَכُĤ َóَّíَøوَ ۝ َאرَıْĬَْŶا ُħَכُĤ َóَّíَøوَ ِه۪ۚóْĨَÉِÖ ِóْéَ×ْĤا ĹِĘ ِيَóْåَÝِĤ ْכَĥُęْĤا ُħَכُĤ َóَّíَøوَ ْۚħَכُĤ
 ُّواïُđَÜ وَإِنْ هُۘĳُĩُÝْĤَÉَø َאĨ ِّģכُ ْīِĨ ْħَאכُÜوَاٰ ۝ َאرَıَّĭĤوَا َģĻَّĥĤا ُħَכُĤ َóَّíَøوَ ِۚīْĻَ×ائِƯد َóَĩَĝْĤوَا َ÷ْĩَّýĤا
3َאİĳُāْéُÜ َź ِّٰųا َÙَĩْđِĬ
İşte şu âyetler, evvelâ Cenâb- ı Hakk’ ın insana kar şı şu koca kâinat ı na-
sıl bir saray hükmünde halkedip semâdan zemine âb- ı hayat ı gönderip, in-
sanlara r ızkı yetiştirmek için zemini ve semây ı iki hizmetkâr etti ği gibi, zemi-
nin sair aktar ında bulunan her bir nevi meyvelerinden, her bir adama istifa-
1 “O’nun kürsüsü gökleri ve yeri kaplam ıştır. Gökleri ve yeri koruyup gözetmek O’na a ğır gelmez, O öyle 
Ulu, öyle Büyüktür.” (Bakara sûresi, 2/255)
2 “...İzni olmadan huzurunda şefaat etmek kimin haddine?” (Bakara sûresi, 2/255)
3 “Allah gökleri ve yeri yaratand ır. Gökten ya ğmur indirip size r ızık olsun diye, onunla türlü türlü 
meyveler, ürünler ç ıkarand ır. İzni ile denizde dola şmak üzere gemileri size râm eden, akan sular ı da, 
ırmaklar ı da sizin hizmetinize verendir. Mutad seyirlerini yapan güne ş ile ay ı size âmade k ılan, geceyi 
ve gündüzü istifadenize veren de O’dur. Hâs ılı O, Kendisinden diledi ğiniz her şeyi verdi. Öyle ki 
Allah’ ın size verdi ği nimetleri birer birer saymaya kalkarsan ız, mümkün de ğil, onlar ı toptan olarak bile 
sayamazs ınız...” (İbrahim sûresi, 14/32-34)

de imkân ı vermek, hem insanlara semere-i sa’ylerini mübadele edip her ne-
vi medar- ı maişetini temin etmek için gemiyi insana müsahhar etmi ştir. Yâni 
denize, rüzgâra, a ğaca öyle bir vaziyet vermi ş ki; rüzgâr bir kamç ı, gemi bir 
at, deniz onun aya ğı alt ında bir çöl gibi durur. İnsanlar ı gemi vas ıtas ıyla bü-
tün zemine münasebettar etmekle beraber ırmaklar ı, büyük nehirleri, insa-
nın f ıtrî birer vesait-i nakliyesi hükmünde teshir; hem güne ş ile Ay’ ı seyrettirip 
mevsimleri ve mevsimlerde de ğişen Mün’im-i Hakîkî’nin renk renk nimetleri-
ni insanlara takdim etmek için iki müsahhar hizmetkâr ve o büyük dolab ı çe-
virmek için iki dümenci hükmünde halketmi ş. Hem gece ve gündüzü insana 
müsahhar yâni hâb- ı rahat ına geceyi örtü, gündüzü mai şetlerine ticaretgâh 
hükmünde teshir etmi ştir.
İşte bu niam- ı ilâhiyeyi ta’dad ettikten sonra, insana verilen nimetlerin ne 
kadar geni ş bir dairesi oldu ğunu gösterip, o dairede ne derece hadsiz nimet-
ler dolu oldu ğunu şu:
1َאİĳُāْéُÜ َź ِّٰųا َÙَĩْđِĬ ُّواïُđَÜ وَإِنْ هُĳُĩُÝْĤَÉَø َאĨ ِّģכُ ْīِĨ ْħَאכُÜوَاٰ
fezleke ile gösterir. Yâni: “ İstidad ve ihtiyac- ı fıtrî lisan ıyla insan ne istemi şse, 
bütün verilmi ş. İnsana olan nimet-i ilâhiye, ta’dad ile bitmez, tükenmez. Evet 
insan ın madem bir sofra-y ı nimeti semâvât ve arz ise ve o sofradaki nimetler-
den bir k ısm ı şems, kamer, gece, gündüz gibi şeyler ise, elbette insana müte-
veccih olan nimetler hadd ü hesaba gelmez.”
Yedinci S ırr- ı Belâgat
Kâh oluyor ki âyet; zâhirî sebebi, icad ın kabiliyetinden azletmek ve uzak 
göstermek için müsebbebin gayelerini, semerelerini gösteriyor. Tâ anla şılsın ki; 
sebeb, yaln ız zâhirî bir perdedir. Çünkü; gayet hakimâne gayeleri ve mühim 
semereleri irâde etmek, gayet Alîm, Hakîm birinin i şi olmak lâz ımd ır. Sebebi 
ise şuursuz, câmiddir. Hem semere ve gayetini zikretmekle âyet gösteriyor ki; 
sebebler çendan nazar- ı zâhirîde ve vücûdda müsebbebat ile muttas ıl ve bitişik 
görünür. Fakat hakikatte mabeynlerinde uzak bir mesâfe var. Sebepten mü-sebbebin icad ına kadar o derece uzakl ık var ki; en büyük bir sebebin eli, en 
ednâ bir müsebbebin icad ına yetişemez. İşte sebeb ve müsebbeb ortas ındaki 
uzun mesâfede, esmâ-y ı ilâhiye birer y ıldız gibi tulû’ eder. Matla’lar ı, o mesâ-
fe-i mâneviyedir. Nas ıl ki zâhir nazarda da ğlar ın daire-i ufkunda semân ın etek-
1 “Hâs ılı O, Kendisinden diledi ğiniz her şeyi verdi. Öyle ki Allah’ ın size verdi ği nimetleri birer birer say-
maya kalkarsan ız, mümkün de ğil, onlar ı toptan olarak bile sayamazs ınız...” (İbrahim sûresi, 14/34)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / İKİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ NUR ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------  457
458  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
leri muttas ıl ve mukarin görünür. Hâlbuki daire-i ufk u cibâlîden semân ın ete-
ğine kadar, umum y ıldızlar ın matla’lar ı ve başka şeylerin meskenleri olan bir 
mesâfe-i azîme1 bulundu ğu gibi; esbab ile müsebbebat mabeyninde öyle bir 
mesâfe-i mâneviye var ki, îmân ın dürbünüyle, Kur’ân’ ın nuruyla görünür.
Meselâ:
 ًّא×َè َאıĻِĘ َאĭْÝَ×ْĬَÉَĘ ۝ ًّאĝَü َْرْضَŶا َאĭْĝَĝَü َّħُà ۝ ًّא×َĀ אءَƯĩْĤا َאĭْ×َ×َĀ َّאĬأَ ۝ ۪įِĨَאđَĈ ĵٰĤإِ َאنُùْĬِْŸا ِóُčْĭَĻْĥَĘ
2ْħِכُĨَאđْĬَِŶوَ ْħَכُĤ ًאĐَאÝَĨ ۝ ًّאÖوَأَ ًÙَıَאכِĘوَ ۝ ًא×ْĥُĔ َěائِƯïَèوَ ۝ ًŻْíَĬوَ ًאĬĳُÝْĺوَزَ ۝ ًא×ْąَĜوَ ًא×َĭِĐوَ ۝
İşte şu âyet-i kerîme, mucizât- ı kudret-i ilâhiyeyi bir tertib-i hikmetle zik-
rederek esbâb ı müsebbebata rabtedip en âhirde 3ْħَכُĤ ًאĐَאÝَĨ lafz ıyla bir gaye-
yi gösterir ki; o gaye, bütün o müteselsil esbab ve müsebbebat içinde o ga-
yeyi gören ve tâkib eden gizli bir Mutasarr ıf bulundu ğunu ve o esbab, O’nun 
perdesi oldu ğunu isbat eder. Evet, 4ْħِכُĨَאđْĬَِŶوَ ْħَכُĤ ًאĐَאÝَĨ tâbiriyle bütün esbâ-
bı, icad kabiliyetinden azleder. Mânen der: “Size ve hayvanât ınıza r ızkı yetiş-
tirmek için su semâdan geliyor. O suda, size ve hayvanât ınıza ac ıyıp şefkat 
edip r ızık yetiştirmek kabiliyeti olmad ığından; su gelmiyor, gönderiliyor” de-
mektir. Hem toprak, nebâtat ıyla aç ılıp, r ızkınız oradan geliyor. Hissiz, şuursuz 
toprak, sizin r ızkınızı düşünüp şefkat etmek kabiliyetinden pek uzak oldu ğun-
dan, toprak kendi kendine aç ılm ıyor, birisi o kap ıyı aç ıyor, nimetleri ellerinize 
veriyor. Hem otlar, a ğaçlar sizin r ızkınızı düşünüp merhameten size meyvele-
ri, hububat ı yetiştirmekten pek çok uzak oldu ğundan, âyet gösteriyor ki, onlar 
bir Hakîm-i Rahîm’in perde arkas ından uzatt ığı ipler ve şeritlerdir ki, nimet-
lerini onlara takm ış, zîhayatlara uzat ıyor. İşte şu beyanâttan Rahîm, Rezzâk, 
Mün’im, Kerîm gibi çok esmân ın matla’lar ı görünüyor.
Hem meselâ:
 ۪ۚįِĤَŻِì ْīِĨ ُجُóْíَĺ َدْقَĳْĤا َىóَÝَĘ ًאĨرُכَא ُįُĥَđْåَĺ َّħُà ُįَĭْĻَÖ ُėِّĤَËُĺ َّħُà ًאÖَאéَø Ĺِäْõُĺ َّٰųا أَنَّ َóَÜ ْħَĤأَ
 َכَאدُĺ אءُۘƯýَĺ ْīَĨ ْīَĐ ُįُĘِóْāَĺوَ אءُƯýَĺ ْīَĨ ۪įِÖ ُÕĻِāُĻَĘ َدٍóَÖ ْīِĨ َאıĻِĘ َאلٍ×ِä ْīِĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ ِّلُõَĭُĺوَ
1 Meselâ Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem)  göklerin, Allah’a secde hâlindeki meleklerle dolu oldu ğunu 
bildiriyor: Tirmizî, zühd  9; İbni Mâce, zühd  19.
2 “Hele, insan, yiyeceklerinin kayna ğına bir baks ın: Biz ya ğmuru gökten bardaktan bo şan ırcas ına şırıl 
şırıl döktük. Sonra nebat bitsin diye, topra ğı iyice sürdük, Orada hububatlar, daneler, üzümler ve yon-
calar, zeytinler ve hurmalar, a ğaçlar ı gür ve s ık bahçeler, meyveler ve çay ırlar bitirdik. Bütün bunlar ı 
sizin ve davarlar ınızın faydalanmas ı için yapt ık.” (Abese sûresi, 80/24-32)
3 “...Sizin faydalanman ız için...” (Abese sûresi, 80/32)
4 “Bütün bunlar ı sizin ve davarlar ınızın faydalanmas ı için yapt ık.” (Abese sûresi, 80/32)

 ۝ َאرِāْÖَْŶا ĹِĤُِۨوŶ َةًóْ×ِđَĤ ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ َאرَۘıَّĭĤوَا َģْĻَّĤا ُّٰųا ُÕِّĥَĝُĺ ۝ َאرِāْÖَْŶِאÖ ُÕَİْñَĺ ۪įِĜْóَÖ َאĭَø
 ِۚīْĻَĥْäرِ ĵٰĥَĐ Ĺِýْĩَĺ ْīَĨ ْħُıْĭِĨوَ ۪ۚįِĭْĉَÖ ĵٰĥَĐ Ĺِýْĩَĺ ْīَĨ ْħُıْĭِĩَĘ אءٍۚƯĨ ْīِĨ ٍÙَّÖاƯد َّģכُ َěَĥَì ُّٰųوَا
1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َّٰųا إِنَّ אءُۘƯýَĺ َאĨ ُّٰųا ُěُĥْíَĺ ٍۘďَÖأَرْ ĵٰۤĥَĐ Ĺِýْĩَĺ īَĨ ْħُıْĭِĨوَ
İşte şu âyet, mucizât- ı rubûbiyetin en mühimlerinden ve hazine-i rahme-
tin en acib perdesi olan bulutlar ın teşkilât ında yağmur yağdırmaktaki tasar-
rufat- ı acîbeyi beyan ederken güya bulutun eczalar ı cevv-i havada da ğılıp 
sakland ığı vakit, istirahate giden neferat misillü bir boru sesiyle topland ığı gi-
bi emr-i ilâhî ile toplan ır, bulut te şkil eder. Sonra küçük küçük tâifeler bir or-
du teşkil eder gibi, o parça parça bulutlar ı telif edip, –k ıyâmette seyyar da ğ-
lar cesamet ve şeklinde ve rutubet ve beyazl ık cihetinde kar ve dolu keyfiye-
tinde olan– o sehâb parçalar ından âb- ı hayat ı bütün zîhayata gönderiyor. 
Fakat o göndermekte bir irâde, bir kasd görünüyor. Hâcâta göre geliyor; de-mek gönderiliyor. Cevv berrak, sâfi, hiçbir şey yokken bir mah şer-i acaib gibi 
dağvari parçalar kendi kendine toplanm ıyor, belki zîhayat ı tan ıyan birisidir ki, 
gönderiyor. İşte şu mesâfe-i mâneviyede Kadîr, Alîm, Mutasarr ıf, Müdebbir, 
Mürebbî, Mu ğîs, Muhyî gibi esmâlar ın matla’lar ı görünüyor.
Sekizinci Meziyet-i Cezâlet
Kur’ân kâh oluyor ki; Cenâb- ı Hakk’ ın âhirette hârika ef’âllerini kalbe ka-
bul ettirmek için, ihzâriye hükmünde ve zihni tasdike müheyyâ etmek için, bir i’dâdiye sûretinde, dünyadaki acâib ef’âlini zikreder. Veyahut, istikbâlî ve uh-revî olan ef’âl-i acîbe-i ilâhiyeyi öyle bir sûrette zikreder ki, me şhûdumuz olan 
çok nazîreleriyle onlara kanaatimiz gelir.
Meselâ: 
2ٌīĻِ×ُĨ ٌħĻِāَì َĳُİ ِذَاÍَĘ ٍÙَęْĉُĬ ْīِĨ َאهُĭْĝَĥَì َّאĬأَ َאنُùْĬِْŸا َóَĺ ْħَĤأَوَ tâ, sûrenin 
âhirine kadar... İşte şu bahiste ha şir meselesinde Kur’ân- ı Hakîm ha şr’i isbat 
için yedi-sekiz sûrette, muhtelif bir tarzda isbat ediyor.
1 “Baksana, Allah bulutlar sevk ediyor, sonra onlar ı bir araya getirip üstüste y ığıyor. İşte görüyorsun ki 
bunlar ın aras ından yağmur ç ıkıyor. O gökten, oradaki da ğlar büyüklü ğünde bulutlardan dolu indirir 
de onunla diledi ğini vurur, diledi ğini de ondan korur. Bu bulutlar ın şimşeğinin par ıltısı nerdeyse gözleri 
alıverecek! Allah gece ile gündüzü birbirine çeviriyor, geceyi gündüze, gündüzü geceye dönü ştürüyor, 
sürelerini uzat ıp k ısalt ıyor. Elbette bunda görebilenler için al ınacak bir ders vard ır. Allah her canl ıyı 
sudan yaratt ı. Kimi karn ı üstünde sürünür, kimi iki aya ğı üstünde yürür, kimi dört aya ğı üstünde yürür. 
Allah diledi ğini yarat ır. Çünkü Allah her şeye kadirdir.” (Nûr sûresi, 24/43-45)
2 “İnsan şunu hiç görüp dü şünmedi mi: Biz kendisini bir nutfeden yaratm ışken, yaman bir has ım kesildi 
Bize.” (Yâsîn sûresi, 36/77)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / İKİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ NUR ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------  459
460  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Evvelâ ; neş’et-i ûlây ı nazara verir, der ki: “ Nutfeden alakaya, alakadan 
mudğaya, mud ğadan tâ hilkat-i insâniyeye kadar olan ne ş’etinizi görü-
yorsunuz... Nas ıl oluyor ki; ne ş’et-i uhrây ı inkâr ediyorsunuz?.. O, onun 
misli; belki daha ehvenidir. ”
Hem  Cenâb- ı Hak, insana kar şı ettiği ihsânât- ı azîmeyi:
1َאرًاĬ ِóَąْìَْŶا ِóَåَّýĤا َīِĨ ْħَכُĤ َģَđَä ِيñَّĤاَ kelimesiyle i şaret edip der: “ Size 
böyle nimet eden bir Zât, sizi ba şıboş bırakmaz ki, kabre girip kalkma-
mak üzere yatas ınız.”
Hem  remzen der: “Ölmü ş ağaçlar ın dirilip ye şillenmesini görüyorsunuz; 
odun gibi kemiklerin hayat bulmas ını kıyas edemeyip istib’âd ediyorsunuz.
Hem , semâvât ve arz ı halkeden, semâvât ve arz ın meyvesi olan insan ın 
hayat ve memât ından âciz kal ır m ı? Koca ağac ı idare eden, o a ğac ın meyvesi-
ne ehemmiyet vermeyip ba şkas ına mâl eder mi? Bütün a ğac ın neticesini terk 
etmekle, bütün eczas ıyla hikmetle yo ğrulmuş hilkat şeceresini abes ve beyhû-
de yapar m ı zannedersiniz?”
Der: “Ha şir’de sizi ihyâ edecek Zât, öyle bir Zât’t ır ki; bütün kâinat O’na 
emirber nefer hükmündedir. Emr-i kün feyekûn’e2 karşı kemâl-i ink ıyâd ile ser-
fürû eder. Bir bahar ı halketmek, bir çiçek kadar O’na ehven gelir. Bütün hay-
vanât ı îcad etmek, bir sinek îcad ı kadar kudretine kolay gelir bir Zât’t ır. Öyle bir 
Zât’a karşı, 3َאمَčِđْĤا ِĹْéُĺ ْīَĨ deyip kudretine kar şı ta’ciz ile meydan okunmaz!”
Sonra 4ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ِيñَّĤا َאنَéْ×ُùَĘ tabiriyle; her şeyin dizgini elin-
de, her şeyin anahtar ı yan ında, gece ve gündüzü, k ış ve yaz ı bir kitap say-
falar ı gibi kolayca çevirir. Dünya ve âhireti iki menzil gibi; bunu kapar, onu 
açar bir Kadîr-i Zülcelâl’dir. Madem böyledir, bütün delâilin neticesi olarak:
5نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ Yâni, “Kabirden sizi ihyâ edip, ha şre getirip huzur-u kibriyâs ın-
da hesab ınızı görecektir.”
1 “O’dur ki sizin için ye şil ağaçtan bir ate ş yarat ır.” (Yâsîn sûresi, 36/80)
2 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
3 “(Çürümü ş vaziyetteki) o kemikleri kim diriltecek?” (Yâsîn sûresi, 36/78)
4 “Sübhand ır, münezzehdir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet O’nun elindedir.” (Yâsîn sûresi, 36/83)
5 “Ve sonuçta O’na döndürülürsünüz.” (Bakara sûresi, 2/245; Yûnus sûresi, 10/56; Hûd sûresi, 11/34; 
Kasas sûresi, 28/70, 88; Yâsîn sûresi, 36/22, 83, Fussilet sûresi, 41/21; Zuhruf sûresi, 43/85)
İşte şu âyetler, ha şrin kabûlüne zihni müheyyâ etti. Kalbi de hâz ır etti. 
Çünkü nezâirini dünyevî ef’âl ile de gösterdi.
Hem, kâh oluyor ki; ef’âl-i uhreviyesini öyle bir tarzda zikreder ki, dünye-
vî nezâirlerini ihsâs etsin. Tâ istib’âd ve inkâra meydan kalmas ın.
Meselâ:
 ëĤا... 1ِّرَتْĳכُ ُ÷ْĩَّýĤا إِذَا ve ëĤا... 2َتْóَĉَęْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا ve ëĤا... 3ْÛَّĝَýْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا.
İşte şu sûrelerde, k ıyâmet ve ha şir’deki ink ılâbât- ı azîmeyi ve tasarrufât- ı 
rubûbiyeti öyle bir tarzda zikreder ki; insan onlar ın nazîrelerini dünyada, me-
selâ; güzde, baharda gördü ğü için, kalbe deh şet verip akla s ığmayan o ink ılâ-
bât ı kolayca kabul eder. Şu üç sûrenin meâl-i icmâlîsine i şaret dahi pek uzun 
olur. Onun için bir tek kelimeyi nümûne olarak gösterece ğiz. Meselâ:
4َتْóِýُĬ ُėُéُّāĤا وَإِذَا kelimesiyle ifade eder ki: “ Haşir’de herkesin bütün 
âmâli bir sayfa içinde yaz ılı olarak ne şrediliyor. ” Şu mesele kendi kendi-
ne çok acîb oldu ğundan ak ıl ona yol bulamaz. Fakat, sûrenin i şaret ettiği gi-
bi haşr-i baharîde ba şka noktalar ın nazîresi oldu ğu gibi, şu neşr-i suhuf na-
zîresi pek zâhirdir. Çünkü: Her meyvedâr a ğaç ve çiçekli bir otun da amelle-
ri var, fiilleri var, vazifeleri var. Esmâ-y ı ilâhiyeyi ne şekilde göstererek tesbi-
hât etmiş ise ubûdiyetleri var. İşte onun bütün bu amelleri tarih-i hayatlar ıyla 
beraber umum çekirdeklerinde, tohumcuklar ında yaz ılıp; başka bir baharda, 
başka bir zeminde ç ıkar. Gösterdi ği şekil ve sûret lisan ıyla gayet fasih bir sû-
rette analar ının ve as ıllar ının âmâlini zikretti ği gibi; dal, budak, yaprak, çiçek 
ve meyveleriyle sayfa-y ı âmâlini ne şreder. İşte gözümüzün önünde bu haki-
mâne, hafîzâne, müdebbirâne, mürebbîyâne, latîfâne şu işi yapan O’dur ki, 
der: َتْóِýُĬ ُėُéُّāĤا وَإِذَا
Başka noktalar ı buna k ıyas eyle. Kuvvetin varsa istinbat et. Sana yard ım 
için bunu da söyleyece ğiz. İşte: 5ِّرَتْĳכُ ُ÷ْĩَّýĤا إِذَا Şu kelâm, “tekvîr” lafz ıyla, 
yâni, “sarmak” ve “toplamak” mânâs ıyla parlak bir temsile i şaret ettiği gibi, 
nazîrini dahi îmâ eder.
1 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)
2 “Gök yar ıldığı zaman.” ( İnfitâr sûresi, 82/1)
3 “Gök yar ıldığı zaman...” ( İnşikak sûresi, 84/1)
4 Tekvir sûresi, 81/10.
5 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / İKİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ NUR ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------  461
462  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Birinci : Evet, Cenâb- ı Hak taraf ından adem ve esîr ve sema perdelerini 
aç ıp, güneş gibi dünyay ı ışıkland ıran p ırlanta-misâl bir lâmbay ı, hazine-i rah-
metinden ç ıkar ıp dünyaya gösterdi. Dünya kapand ıktan sonra o p ırlantay ı 
perdelerine sar ıp kald ıracak.
İkinci : Veya ziyâ metâ ını neşretmek ve zeminin kafas ına ziyây ı zulmetle 
münâvebeten sarmakla muvazzaf bir memur oldu ğunu ve her ak şam o me-
mura metâ ını dahi toplatt ırıp gizlendi ği gibi, kâh olur, bir bulut perdesiyle al ış-
verişini az yapar. Kâh olur, Ay onun yüzüne kar şı perde olur; muamelesini bir 
derece çeker. Metâ ını ve muamelât defterlerini toplad ığı gibi; elbette o me-
mur bir vakit o memuriyetten infisâl edecektir. Hattâ hiçbir sebeb-i azl bulun-mazsa, şimdilik küçük, fakat büyümeye yüz tutmu ş yüzündeki iki leke büyü-
mekle, güne ş, yerin ba şına izn-i ilâhî ile sard ığı ziyây
ı, emr-i rabbânî ile geri-
ye al ıp, güneşin başına sar ıp “Haydi yerde i şin kalmad ı!” der. “Cehenneme 
git, sana ibadet edip senin gibi bir memur-u musahhar ı, sadâkatsizlikle tah-
kir edenleri yak!” der. 1ِّرَتْĳכُ ُ÷ْĩَّýĤا إِذَا ferman ını lekeli siyah yüzüyle, yü-
zünde okur.
Dokuzuncu Nükte-i Belâgat
Kur’ân- ı Hakîm, kâh olur cüz’î baz ı maksadlar ı zikreder, sonra o cüz’iyat 
vas ıtas ıyla küllî makamlara zihinleri sevk etmek için, o cüz’î maksad ı, bir ka-
ide-i külliye hükmünde olan esmâ-y ı hüsnâ ile takrir ederek tesbit eder, tah-
kik edip isbat eder.
Meselâ:
 إِنَّ אƯĩَאوُرَכُéَÜ ُďَĩْùَĺ ُّٰųوَا ِّٰ۠ųا ĵَĤإِ ĹَכِۤÝْýَÜوَ َאıِäزَوْ ĹِĘ ُכَĤَאدِåُÜ ĹِÝَّĤا ْلَĳَĜ ُّٰųا َďِĩَø ْïَĜ
2
ٌóĻِāَÖ ٌďĻِĩَø َّٰųا
İşte Kur’ân der: “Cenâb- ı Hak, Semî-i Mutlak’t ır, her şeyi işitir. Hattâ en 
cüz’î bir macera olan ve zevcinden te şekki eden bir zevcenin sana kar şı mü-
cadelesini Hak ismiyle i şitir. Hem rahmetin en latîf cilvesine mazhar ve şefka-
tın en fedâkâr bir hakikatine maden olan bir kad ının hakl ı olarak zevcinden 
dâvas ını ve Cenâb- ı Hakk’a şekvas ını umûr-u azîme sûretinde Rahîm ismiyle 
1 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)
2 “Kocas ı hakk ında sana ba şvurup tart ışan ve hâlini Allah’a arz eden o kad ının sözlerini elbette Allah 
işitti. Allah sizin konu şmalar ınızı dinliyordu. Şüphesiz Allah Semî’dir, Basirdir: Her şeyi işitir ve görür.” 
(Mücadele sûresi, 58/1)
ehemmiyetle i şitir ve Hak ismiyle ciddiyetle bakar.” İşte bu cüz’î maksad ı kül-
lîleştirmek için, mahlukat ın en cüz’î bir hâdisesini i şiten, gören –kâinat ın da-
ire-i imkânîsinden hariç– bir Zât, elbette her şeyi işitir, her şeyi görür bir Zât 
olmak lâz ım gelir. Ve kâinata Rab olan, kâinat içinde mazlum küçük mahluk-
lar ın dertlerini görmek, feryatlar ını işitmek gerektir. Dertlerini görmeyen, fer-
yatlar ını işitmeyen, “Rab” olamaz.
Öyle ise; 1
ٌóĻِāَÖ ٌďĻِĩَø َّٰųا إِنَّ cümlesiyle iki hakikat-i azîmeyi tesbit eder.
Hem meselâ:
 َאĭَאرَכْÖ ِيñَّĤا ĵَāْĜَْŶا ِïِåْùَĩْĤا ĵَĤإِ َامِóَéْĤا ِïِåْùَĩْĤا َīِĨ ًŻْĻَĤ ِه۪ïْ×َđِÖ ٰىóْøأَ ِۤيñَّĤا َאنَéْ×ُø
2
ُóĻِāَ×ْĤا ُďĻِĩَّùĤا َĳُİ ُįَّĬإِ َאۘĭِÜَאĺاٰ ْīِĨ ُįَĺِóُĭِĤ ُįَĤْĳَè
İşte Kur’ân, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  mi’râc ının mebdei 
olan, Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksâ’ya olan seyeran ını zikrettikten son-
ra 3
ُóĻِāَ×ْĤا ُďĻِĩَّùĤا َĳُİ ُįَّĬإِ der. 4ُįَّĬإِ’ deki zamir, ya Cenâb- ı Hakk’ad ır veya-
hut Peygamber’edir. Peygamber’e göre olsa, şöyle oluyor ki: “Bu seyahat-i 
cüz’î de, bir seyr-i umumî, bir uruc-u küllî var ki, tâ Sidretü’l-Müntehâ’ya, tâ 
Kâb- ı kavseyn’e kadar, merâtib-i külliye-i esmâiyede gözüne, kula ğına teza-
hür eden âyât- ı rabbâniyeyi ve acaib-i sanat- ı ilâhiyeyi i şitmiş, görmüştür” 
der. O küçük, cüz’î seyahat ı; küllî ve mah şer-i acaib bir seyahat ın anahtar ı 
hükmünde gösteriyor.
Eğer zamir, Cenâb- ı Hakk’a raci’ olsa şöyle oluyor ki: “Bir abdini bir seya-
hatta huzuruna davet edip bir vazife ile tavzif etmek için Mescid-i Haram’dan mecma- ı enbiyâ olan Mescid-i Aksâ’ya gönderip enbiyâlarla görü ştürüp bü-
tün enbiyâlar ın usûl-ü dinlerine vâris-i mutlak oldu ğunu gösterdikten sonra, 
tâ Kâb- ı kavseyn’e kadar mülk ü melekûtunda gezdirdi. İşte çendan o Zât bir 
abddir, bir mi’râc- ı cüz’îde seyahat eder. Fakat bu abdde bütün kâinata taal-
luk eden bir emanet beraberdir. Hem şu kâinat ın rengini de ğiştirecek bir nur 
beraberdir. Hem saadet-i ebediyenin kap ısını açacak bir anahtar beraber oldu-
ğu için, Cenâb- ı Hak kendi Zât’ ını “Bütün e şyay ı işitir ve görür” s ıfat ıyla tavsif 
eder. Tâ o emanet, o nur, o anahtar ın cihan-şümûl hikmetlerini göstersin.
1 “Şüphesiz Allah Semî’dir, Basirdir: Her şeyi işitir ve görür.” (Mücadele sûresi, 58/1)
2 “Bir gece, kendisine baz ı delillerimizi gösterelim diye kulu Muhammedi, Mescid-i Haramdan, çevre-
sini mübarek k ıldığımız Mescid-i Aksaya götüren O zat ın şan ı yücedir, bütün eksikliklerden uzakt ır. 
Gerçekten, her şeyi işiten, her şeyi gören O’dur.” ( İsrâ sûresi, 17/1)
3 “...Gerçekten, her şeyi işiten, her şeyi gören O’dur.” ( İsrâ sûresi, 17/1)
4 “Gerçekten O..” ( İsrâ sûresi, 17/1)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / İKİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ NUR ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------  463
464  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hem meselâ:
 َאعَۘÖوَرُ َßٰĥُàوَ ĵٰĭْáَĨ ٍÙَéِĭْäأَ ĹِۤĤأُۨو ًŻُøرُ ِÙٰۤئِכَĥَĩْĤا ِģِĐَאä َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ِóِĈَאĘ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َّٰųا إِنَّ אءُۘƯýَĺ َאĨ ِěْĥَíْĤا ĹِĘ ُïĺِõَĺ
İşte şu sûrede, “Semâvât ve arz ın Fât ır-ı Zülcelâl’i, semâvât ve arz ı öy-
le bir tarzda tezyin edip âsâr- ı kemâlini göstermekle hadsiz seyircilerinden 
Fât ır’ına hadsiz medh ü senâlar ettiriyor ve öyle de hadsiz nimetlerle süslen-
dirmiş ki, semâ ve zemin bütün nimetlerin ve nimet-dîdelerin lisanlar ıyla o 
Fât ır-ı Rahmân’ ına nihayetsiz hamd ü sitayi ş ederler” dedikten sonra, yerin 
şehirleri ve memleketleri içinde Fât ır’ın verdiği cihâzât ve kanatlar ıyla seyr u 
seyahat eden insanlarla hayvanât ve tuyur gibi; semâvî saraylar olan y ıldızlar 
ve ulvî memleketleri olan burclarda gezmek ve tayeran etmek için, o memle-ketin sekeneleri olan meleklerine kanat veren Zât- ı Zülcelâl, elbette her şeye 
kadir olmak lâz ım gelir. Bir sine ğe, bir meyveden bir meyveye; bir serçeye, bir 
ağaçtan bir a ğaca uçmak kanad ını veren, Zühre’den Mü şteri’ye, Mü şteri’den 
Zühâl’e uçacak kanatlar ı O veriyor. Hem, melâikeler, sekene-i zemin gibi cüz’i-
yete münhas ır değiller, bir mekân- ı muayyen onlar ı kaydedemiyor. Bir vakitte 
dört veya daha ziyade y ıldızlarda bulundu ğuna işaret: 
2َאعَÖوَرُ َßٰĥُàوَ ĵٰĭْáَĨ keli-
meleriyle tafsil verir. İşte şu hâdise-i cüz’iye olan “Melâikeleri kanatlarla teçhiz 
etmek” tâbiriyle, gayet küllî ve umumî bir azamet-i kudretin destgâh ına işaret 
ederek 3
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َّٰųا إِنَّ fezlekesiyle tahkik edip tesbit eder.
Onuncu Nükte-i Belâgat
Kâh oluyor âyet, insan ın isyankârâne amellerini zikreder, şedid bir tehdid 
ile zecreder. Sonra şiddet-i tehdid, yeise ve ümitsizli ğe atmamak için, rahme-
tine işaret eden bir k ısım esmâ ile hâtime verir, teselli eder.
Meselâ:
 ĵٰĤَאđَÜوَ ُįَĬَאéْ×ُø ۝ ًŻĻِ×َø ْشِóَđْĤا ذِي ĵٰĤإِ ْاĳَĕَÝْÖَź إِذًا نَĳُĤĳُĝَĺ َאĩכَ ٌÙَıِĤاٰ ưįَđَĨ כَאنَ ْĳَĤ ْģُĜ
1 “Hamd, gökleri ve yeri yaratan ve melaikeyi iki şer, üçer, dörder kanatl ı elçiler yapan Allah’a mahsus-
tur. O, yarat ıklar ından, istedi ğine, diledi ği kadar fazla özellikler verir, çünkü O her şeye kadirdir.” (Fât ır 
sûresi, 35/1)
2 “...İkişer, üçer, dörder...” (Fât ır sûresi, 35/1)
3 “Allah gerçekten her şeye kadirdir.” (Bakara sûresi, 2/20, 109, 148; Âl-i İmran sûresi, 3/165; Nahl 
sûresi, 16/77; Nûr sûresi, 24/45; Ankebût sûresi, 29/20; Fât ır sûresi, 35/1)

 ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ َّۘīِıĻِĘ ْīَĨوَ َْرْضُŶوَا ُďْ×َّùĤا َاتُĳٰĩَّùĤا ُįَĤ ُçِّ×َùُÜ ۝ ًاóĻِ×כَ ًّاĳُĥُĐ نَĳُĤĳُĝَĺ َّאĩَĐ
1رًاĳُęَĔ ًאĩĻِĥَè כَאنَ ُįَّĬإِ ْۘħُıَéĻِ×ْùَÜ نَĳُıَĝْęَÜ َź ْīٰכِĤوَ ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ
İşte şu âyet der ki: “De! E ğer dediğiniz gibi mülkünde şeriki olsayd ı, el-
bette arş-ı rubûbiyetine el uzat ıp müdahale eseri görünecek bir derecede bir 
intizâms ızlık olacakt ı. Hâlbuki yedi tabaka semâvâttan, tâ hurdebinî zîhayat-
lara kadar, her bir mahluk küllî olsun cüz’î olsun, küçük olsun büyük olsun, mazhar oldu ğu bütün isimlerin cilve ve nak ışlar ı dilleriyle, o esmâ-y ı hüsnâ-
nın Müsemma-y ı Zülcelâl’ini tesbih edip, şerik ve nazîrden tenzih ediyorlar. 
Evet Nas ıl ki semâ güne şler, y ıldızlar denilen nur-ef şan kelimât ıyla, hikmet ve 
intizâm ıyla, O’nu takdis ediyor, vahdetine şehâdet ediyor ve cevv-i hava da-
hi, bulutlar ın sesiyle ve berk ve ra’d ve katrelerin kelimât ıyla O’nu tesbih ve 
takdis ve vahdâniyetine şehâdet eder. Öyle de zemin, hayvanât ve nebâtât 
ve mevcudat denilen hayattar kelimât ıyla Hâl ık-ı Zülcelâl’ini tesbih ve tevhid 
etmekle beraber, her bir a ğac ı, yaprak ve çiçek ve meyvelerin kelimât ıyla yi-
ne tesbih edip birli ğine şehâdet eder. Öyle de en küçük mahluk, en cüz’î bir 
masnu’, küçüklü ğü ve cüz’iyetiyle beraber, ta şıdığı nak ışlar ve keyfiyetler i
şa-
retiyle pek çok esmâ-y ı külliyeyi göstermek ile Müsemma-y ı Zülcelâl’i tesbih 
edip vahdâniyetine şehâdet eder.”
İşte bütün kâinat birden, bir lisan ile, müttefikan Hâl ık-ı Zülcelâl’ini tes-
bih edip vahdâniyetine şehâdet ederek kendilerine göre muvazzaf olduklar ı 
vazife-i ubûdiyeti, kemâl-i itâatle yerine getirdikleri hâlde, şu kâinat ın hülâ-
sas ı ve neticesi ve nazdar bir halifesi ve nazenin bir meyvesi olan insan, bü-
tün bunlar ın aksine, z ıdd ına olarak, ettikleri küfür ve şirkin ne kadar çirkin 
düşüp ne derece cezaya şâyeste oldu ğunu ifade edip bütün bütün yeise dü-
şürmemek için, hem şunun gibi nihayetsiz bir cinâyete, hadsiz çirkin bir isya-
na Kahhâr- ı Zülcelâl nas ıl meydan verip kâinat ı başlar ına harab etmedi ğinin 
hikmetini göstermek için 2رًاĳُęَĔ ًאĩĻِĥَè כَאنَ ُįَّĬإِ der. O hâtime ile hikmet-i imhali 
gösterip, bir rica kap ısı aç ık b ırak ır.
1 “De ki: Faraza mü şriklerin iddia ettikleri gibi Allah’tan ba şka tanr ılar bulunsayd ı, elbette onlar Ar şın 
ve kâinat hakimiyetinin sahibi Yüce Allah’a üstün gelmek için çareler arayacaklard ı! (Ama besbelli ki 
böyle bir şey asla vâki de ğildir.) Allah onlar ın, iddialar ından münezzehtir, Son derece Yücedir, Uludur. 
Yedi kat gök, dünya ve onlar ın içinde olan herkes Allah’ ı takdis ve tenzih eder. Hiçbir şey yoktur ki 
Allah’ ı hamd ile tenzih etmesin. Ne var ki siz onlar ın bu tenzih ve takdislerini iyi anlayamazs ınız. Bunca 
azametiyle beraber, kullar ının gaflet ve cürümlerine kar şı, O, halimdir (çok müsamahal ıdır), gafûrdur 
(çok affedicidir).” ( İsrâ sûresi, 17/44).
2 “O, Halimdir, Gafurdur: Pek sab ırlı, müsamahal ı ve bağışlay ıcıdır.” (İsrâ sûresi, 17/44)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / İKİNCİ ŞU’LE /  İKİNCİ NUR ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------  465
466  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte şu on işârât- ı i’câziyeden anla ki, âyetlerin hâtimelerindeki fezlekeler-
de, çok re şehat- ı hidâyetiyle beraber çok lemeât- ı i’câziye vard ır ki, bülega-
lar ın en büyük dâhîleri, şu bedi’ üslûplara kar şı kemâl-i hayret ve istihsanla-
rından parma ğını ısırm ış, dudağını dişlemiş “Mâ Hâzâ Kelâmü Be şer!”1 de-
miş, 2ĵٰèĳُĺ ٌĹْèوَ َّźإِ َĳُİ إِنْ’ ya, hakkalyakîn olarak îmân etmi şler. Demek ba-
zı âyette, bütün mezkûr i şârâtla beraber bahsimize girmeyen çok mezâyâ-y ı 
âheri de tazammun eder ki, o mezâyân ın icmâ ında öyle bir nak ş-ı i’câz görü-
nür ki, kör dahi görebilir...
1 Bu hiçbir insan ın sözü olamaz. (el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  23/49)
2 “O, kendisine vahyedilen bir vahiyden ba şka bir şey değildir.” (Necm sûresi, 53/4)
İkinci Şu’lenin Üçüncü Nuru
Şudur ki: Kur’ân, ba şka kelâmlarla kabil-i k ıyas olamaz.  Çünkü ke-
lâm ın tabakalar ı, ulviyet ve kuvvet ve hüsn-ü cemâl cihetinden dört menba ı 
var. Biri mütekellim , biri muhatab , biri maksad , biri makam’d ır. Ediblerin, 
yanl ış olarak yaln ız makam gösterdikleri gibi de ğildir. Öyle ise, sözde “ Kim 
söylemiş? Kime söylemi ş? Ne için söylemi ş? Ne makamda söylemi ş?” ise 
bak. Yaln ız söze bak ıp durma. Madem kelâm kuvvetini, hüsnünü bu dört 
menbadan al ır. Kur’ân’ ın menba ına dikkat edilse, Kur’ân’ ın derece-i belâga-
tı, ulviyet ve hüsnü anla şılır. Evet madem kelâm, mütekellime bak ıyor. Eğer o 
kelâm emir ve nehiy ise, mütekellimin derecesine göre irâde ve kudreti de ta-zammun eder. O vakit söz mukavemet-sûz olur; maddî elektrik gibi tesir eder, kelâm ın ulviyet ve kuvveti o nisbette tezayüd eder.
Meselâ: 
1ĹِđِĥْĜأَ אءُƯĩَø َאĺوَ אءَكِƯĨ ĹِđَĥْÖا أَرْضُ אƯĺ yâni “Yâ arz! Vazifen bitti su-
yunu yut. Yâ semâ! Hâcet kalmad ı, yağmuru kes.”
Meselâ: 2َīĻِđאئِƯĈ َאĭْĻَÜأَ َٓאÝَĤَאĜ ًאۘİْóכَ أَوْ ًאĐْĳَĈ َאĻِÝائْ َْرْضِŷِĤوَ َאıَĤ َאلَĝَĘ yâni “Yâ arz! 
Yâ semâ! İster istemez geliniz, hikmet ve kudretime râm olunuz. Ademden ç ı-
kıp, vücûdda me şhergâh- ı sanat ıma geliniz.” dedi. Onlar da: “Biz kemâl-i itâ-
atle geliyoruz. Bize gösterdi ğin her vazifeyi senin kuvvetinle görece ğiz.” İşte 
kuvvet ve irâdeyi tazammun eden hakikî ve nâfiz şu emirlerin kuvvet ve ul-
viyetine bak.
Sonra insanlar ın 3ُÙَĨَאĻِĝْĤا َאıُÝَّĺأَ ĹِĨĳُĜوَ َאءُĩَø َאĺ ĹِّĝَýْĬوَا أَرْضُ َאĺ Ĺِĭْכُøاُ gibi sû-
ret-i emirde cemadata hezeyanvari muhaveresi, hiç o iki emre kabil-i k ıyas 
olabilir mi? Evet temenniden ne şet eden arzular ve o arzulardan ne şet eden 
fuzûliyâne emirler nerede! Hakikat-i âmiriyetle muttas ıf bir âmirin i ş başında 
hakikat-i emri nerede!.. Evet emri nâfiz büyük bir âmirin mutî’ ve büyük bir ordusuna “Ar ş!” emri nerede!.. Ve şöyle bir emir, âdi bir neferden i şitilse; iki 
emir sûreten bir iken, mânen bir neferle bir ordu kumandan ı kadar fark ı var.
1 Hûd sûresi, 11/44.
2 “Ona ve yere şöyle buyurdu: “ İsteyerek de olsa, istemeyerek de olsa emrime gelin!” onlar da: 
“Gönüllü olarak geldik.” dediler.” (Fussilet sûresi, 41/11)
3 Ey yer, dur. Ey gök, yar ıl. Ve ey k ıyâmet sen de art ık kop.

468  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Meselâ: 1نُĳَכُĻَĘ ْīכُ ُįَĤ لَĳُĝَĺ أَنْ ْئًאĻَü أَرَادَ اƯإِذ ưُهóْĨأَ אƯĩَّĬإِ
Hem meselâ: 2ِٰدَمَź ُواïُåْøا ِÙٰۤئِכَĥَĩْĥِĤ َאĭْĥُĜ وَإِذْ Şu iki âyette iki emrin kuvvet 
ve ulviyetine bak, sonra be şerin emirler nev’indeki kelâm ına bak. Acaba y ıl-
dız böceğinin güne şe nisbeti gibi kalm ıyorlar m ı?
Evet hakikî bir mâlikin i ş başındaki bir tasviri ve hakikî bir sanatkâr ın işle-
diği vakit sanat ına dair verdi ği beyanât ı ve hakikî bir mün’imin ihsan ba şında 
iken beyan etti ği ihsânât ı, yâni kavl ile fiili birle ştirmek, kendi fiilini hem gö-
ze, hem kula ğa tasvir etmek için şöyle dese: “Bak ınız! İşte bunu yapt ım, böy-
le yap ıyorum. İşte bunu bunun için yapt ım. Bu böyle olacak, bunun için i şte 
bunu böyle yap ıyorum.”
Meselâ:
 َْرْضَŶوَا ۝ ُوجٍóُĘ ْīِĨ َאıَĤ َאĨوَ َאİَّאĭَّĺوَزَ َאİَאĭْĻَĭَÖ َėْĻכَ ْħُıَĜْĳَĘ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ واưóُčْĭَĺ ْħَĥَĘأَ
 ِّģِכُĤ ٰىóوَذِכْ َةًóِāْ×َÜ ۝ ٍãĻِıَÖ زَوْجٍ ِّģכُ ْīِĨ َאıĻِĘ َאĭْÝَ×ْĬوَأَ َĹِøرَوَا َאıĻِĘ َאĭْĻَĝْĤوَأَ َאİَאĬَدْïَĨ
 َģْíَّĭĤوَا ۝ ِïĻِāَéْĤا َّÕَèوَ َّאتٍĭَä ۪įِÖ َאĭْÝَ×ْĬَÉَĘ َאرَכًא×ُĨ אءًƯĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ َאĭْĤَّõَĬوَ ۝ ٍÕĻِĭُĨ ٍïْ×َĐ
3ُوجُóُíْĤا ِכَĤٰñכَ ًאÝْĻَĨ َةًïْĥَÖ ۪įِÖ َאĭْĻَĻْèوَأَ َאدِۙ×ِđْĥِĤ ًאĜرِزْ ۝ ٌïĻِąَĬ ٌďْĥَĈ َאıَĤ َאتٍĝِøَאÖ
Kur’ân’ ın semâs ında şu sûrenin burcunda parlayan y ıldız-misâl cennet 
meyveleri gibi şu tasvirat ı, şu ef’âlleri içindeki intizâm- ı belâgatla çok tabaka 
haşrin delâilini zikredip neticesi olan ha şri 4ُوجُóُíْĤا ِכَĤٰñכَ tâbiri ile isbat edip 
sûrenin ba şında haşri inkâr edenleri ilzam etmek nerede! İnsanlar ın fuzûliyâ-
ne onlarla temas ı az olan ef’âlden bahisleri nerede!.. Taklid sûretinde çiçek 
resimleri; hakikî, hayattar çiçeklere nisbeti derecesinde olamaz. Şu 5ُواóُčْĭَĺ ْħَĥَĘأَ 
’dan tâ ُوجُóُíْĤا ِכَĤٰñכَ’ a kadar güzelce meali söylemek çok uzun gider. Yaln ız 
bir işaret edip geçece ğiz. Şöyle ki:
1 “Bir şeyi diledi ğinde O’nun buyru ğu, sadece “Ol!” demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi, 36/83)
2 “O vakit meleklere: “Âdem için secde edin!” dedik.” (Bakara sûresi, 2/34)
3 “Hiç üzerlerindeki gö ğe bakmazlar m ı? Bak ıp da Bizim onu nas ıl sağlamca bina edip süsledi ğimizi, 
onda en ufak bir çatlakl ık, dengesizlik olmad ığını düşünmezler mi? Yeri de dö şedik, oraya dengeyi sa ğ-
layacak a ğır bask ılar, sabit ulu da ğlar yerleştirdik. Orada, gönüller, gözler açan her çe şit bitkiden çiftler 
bitirdik. Bütün bunlar ı, Allah’a yönelecek her kula Yaradan ın kudretini hat ırlatmas ı, dersler veren birer 
basiret ni şanesi ve ibret numûnesi olmas ı için yapt ık. Gökten bereketli bir su indirdik. Onunla bahçeler 
ve biçilen ekinler, salk ım salk ım meyveleriyle ulu hurma a ğaçlar ı yetiştirdik. Bütün bunlar kullar ımıza 
rızık vermek içindir. Hem o su ile ölü topra ğa hayat verdik. İşte ölmüş insanlar ın mezarlar ından ç ıkışı 
da böyle olacakt ır.” (Kaf sûresi, 50/6-11)
4 “İşte ölmüş insanlar ın mezarlar ından ç ıkışı da böyle olacakt ır.” (Kaf sûresi, 50/11)
5 “Hiç bakmazlar m ı?” (Kaf sûresi, 50/6)


Sûrenin ba şında, küffar ha şri inkâr ettiklerinden Kur’ân onlar ı haşrin ka-
bûlüne mecbur etmek için şöylece bast- ı mukaddemat eder, der: “Âyâ, üs-
tünüzdeki semâya bakm ıyor musunuz ki, biz ne keyfiyette, ne kadar munta-
zam, muhte şem bir sûrette bina etmi şiz. Hem görmüyor musunuz ki; nas ıl y ıl-
dızlarla, Ay ve güne ş ile tezyin etmi şiz, hiçbir kusur ve noksaniyet b ırakmam ı-
şız. Hem görmüyor musunuz ki, zemini size ne keyfiyette sermi şiz, ne kadar 
hikmetle tefri ş etmişiz. O yerde da ğlar ı tesbit etmi şiz, denizin istilâs ından mu-
hafaza etmi şiz. Hem görmüyor musunuz, o yerde ne kadar güzel, rengârenk 
her bir cinsten çift hadrevat ı, nebâtat ı halkettik; yerin her taraf ını o güzellerle 
güzelleştirdik. Hem görmüyor musunuz, ne keyfiyette semâ cânibinden bere-
ketli bir suyu gönderiyoruz. O su ile ba ğ ve bostanlar ı, hububat ı, yüksek le-
ziz meyveli hurma gibi a ğaçlar ı halkedip ibâd ıma r ızkı onunla gönderiyorum, 
yetiştiriyorum. Hem görmüyor musunuz; o su ile ölmü ş memleketi ihya edi-
yorum. Binler dünyevî ha şirleri icad ediyorum. Nas ıl bu nebâtat ı, kudretim-
le bu ölmü ş memleketten ç ıkar ıyorum; sizin ha şirdeki hurûcunuz da böyledir. 
Kıyâmette arz ölüp, siz sa ğ olarak ç ıkacaks ınız.”
İşte şu âyetin isbat- ı haşirde gösterdi ği cezâlet-i beyaniye –ki, binden bi-
risine ancak i şaret edebildik– nerede; insanlar ın bir dâva için serdettikleri ke-
limât nerede!..
f
Şu risâlenin ba şında şimdiye kadar tahkik nâm ına bîtarâfâne muhakeme 
sûretinde, Kur’ân’ ın i’câz ını muannit bir hasma kabûl ettirmek için Kur’ân’ ın 
çok hukukunu gizli b ırakt ık. O güne şi, mumlar s ıras ına getirip müvazene edi-
yorduk. Şimdi tahkik vazifesini îfâ edip, parlak bir sûrette i’câz ını isbat etti. 
Şimdi ise; tahkik nâm ına değil, hakikat nâm ına bir-iki söz ile Kur’ân’ ın müva-
zeneye gelmez hakikî makam ına işaret edece ğiz:
Evet, sair kelâmlar ın Kur’ân’ ın âyât ına nisbeti, şişelerdeki görünen y ıldız-
lar ın küçücük akisleriyle y ıldızlar ın ayn ına nisbeti gibidir. Evet her biri birer ha-
kikat-i sâbiteyi tasvir eden, gösteren Kur’ân’ ın kelimât ı nerede... Be şerin fikri 
ve duygular ının aynac ıklar ında kelimât ıyla tersim ettikleri mânâlar nerede... 
Evet envâr- ı hidâyeti ilham eden ve şems ve kamerin Hâl ık-ı Zülcelâl’inin ke-
lâm ı olan Kur’ân’ ın melâike-misâl zîhayat kelimât ı nerede... Be şerin hevesâ-
tını uyand ırmak için sehhar nefisleriyle, müzevver incelikleriyle ısırıcı kelimât ı 
nerede... Evet ısırıcı haşerat ve böceklerin mübarek melâike ve nuranî ruhânî-
lere nisbeti ne ise; be şerin kelimât ı, Kur’ân’ ın kelimât ına nisbeti odur. Şu ha-YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / İKİNCİ ŞU’LE /  ÜÇÜNCÜ NUR  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------  469
470  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
kikatleri Yirmi Be şinci Söz ile beraber geçen yirmi dört adet Söz’ler isbat et-
miştir. Şu dâvam ız mücerred de ğil; bürhân ı, geçmiş neticedir.
Evet, her biri cevâhir-i hidâyetin birer sadefi ve hakâik-i îmâniyenin birer 
menba ı ve esâsât- ı İslâmiye’nin birer madeni ve do ğrudan do ğruya Arşü’r-
Rahmân’dan gelen ve kâinat ın fevk ınde ve haricinde insana bak ıp inen ve 
ilim ve kudret ve irâdeyi tazammun eden ve hitab- ı ezelî olan elfâz- ı Kur’âniye 
nerede; insan ın hevaî, heva-perestâne, vâhî, heves-perverâne elfâz ı nerede!.. 
Evet Kur’ân bir şecere-i tûbâ hükmüne geçip şu âlem-i İslâmiye’yi bütün mâ-
neviyat ıyla, şeâir ve kemalât ıyla, desâtir ve ahkâm ıyla yapraklar sûretinde 
neşredip asfiyâ ve evliyas ını birer çiçek hükmünde o a ğac ın âb- ı hayat ıyla ta-
ze, güzel gösterip bütün kemalât ve hakâik-i kevniye ve ilâhiyeyi semere ve-rip meyvelerindeki çok çekirdekleri amelî birer düstur, birer program hükmü-ne geçip yine meyvedâr a ğaç hükmünde müteselsil hakâiki gösteren Kur’ân 
nerede! Be şerin mâlûmumuz olan kelâm ı nerede!..
1َّאĺَóُّáĤا َīِĨ ٰىóَّáĤا َīْĺأَ
Bin üç yüz elli senedir Kur’ân- ı Hakîm, bütün hakâikini kâinat çar şısında 
aç ıp teşhir ettiği hâlde; herkes, her millet, her memleket O’nun cevâhirinden, 
hakâikinden alm ıştır ve al ıyorlar. Hâlbuki ne o ülfet, ne o mebzuliyet, ne o 
mürûr-u zaman, ne o büyük tahavvülâtlar; O’nun k ıymettar hakâikine, O’nun 
güzel üslûplar ına halel verememi ş, ihtiyarlatmam ış, kurutmam ış, k ıymetten 
düşürmemiş, hüsnünü söndürmemi ştir. Şu hâlet tek ba şıyla bir i’câzd ır.
Şimdi biri ç ıksa Kur’ân’ ın getirdiği hakâikten bir k ısm ına kendi hevesin-
ce çocukça bir intizâm verse, Kur’ân’ ın baz ı âyât ına muâraza için nisbet etse, 
“Kur’ân’a yak ın bir kelâm söyledim” dese, öyle ahmakâne bir sözdür ki...
Meselâ: Ta şlar ı, muhtelif cevâhirden bir saray- ı muhteşemi yapan ve o 
taşlar ın vaziyetinde umum saray ın nukuş-u âliyesine bakan mîzânl ı nak ışlar 
ile tezyin eden bir ustan ın sanat ıyla o nuku ş-u âliyeden fehmi kâs ır, o saray ın 
bütün cevâhir ve zînetlerinden bîbehre bir âdi adam, âdi hânelerin bir usta-sı, o saraya girip o k ıymettar ta şlardaki ulvî nak ışlar ı bozup çocukça hevesine 
göre âdi bir hânenin vaziyetine göre bir intizâm, bir sûret verse ve çocuklar ın 
nazar ına hoş görünecek baz ı boncuklar ı taksa, sonra: “Bak ınız! O saray ın us-
tas ından daha ziyade maharet ve servetim var ve k ıymettar zînetlerim var.” 
dese; divanece bir hezeyan eden bir sahtekâr ın nisbet-i sanat ı gibidir.
1 Süreyyâ y ıldızı nerede, yeryüzü nerede?! (Aralar ında ne kadar fark var!) Bkz.: el-Kannûcî, 
Ebcedü’l-ulûm  3/244; ez-Zürkânî, Menâhilü’l-irfân  2/109, 310.
Üçüncü Şu’le
Üç ziyâs ı var.
Birinci Ziyâ
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın büyük bir vech-i i’câz ı On Üçüncü Söz’de 
beyan edilmi ştir. Karde şleri olan sair vücûh-u i’câz s ıras ına girmek için bu 
makama al ınm ıştır. İşte Kur’ân’ ın her bir âyeti, birer necm-i sâk ıb gibi i’câz ve 
hidâyet nurunu ne şir ile küfür ve gaflet zulümât ını dağıttığını görmek ve zevk 
etmek istersen; kendini Kur’ân’ ın nüzûlünden evvel olan o asr- ı câhiliyette ve 
o sahra-y ı bedeviyette farz et ki, her şey zulmet-i cehil ve gaflet alt ında perde-i 
cümûd-u tabiata sar ılm ış olduğu bir anda birden Kur’ân’ ın lisân- ı ulvîsinden
1ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ َْرْضِۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ َאĨ ِِّٰų َçَّ×َø
2ِħĻَכِéْĤا ِõĺِõَđْĤا ُّوسِïُĝْĤا ِכِĥَĩْĤا َْرْضِŶا ĹِĘ َאĨوَ َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ َאĨ ِِّٰų ُçِّ×َùُĺ
gibi âyetleri i şit bak: O ölmü ş veya yatm ış mevcudat- ı âlem 3َçَّ×َø ve 4ُçِّ×َùُĺ 
sadas ıyla işitenlerin zihninde nas ıl diriliyorlar, hü şyâr oluyorlar, k ıyam edip 
zikrediyorlar.
Hem, o karanl ık gökyüzünde birer câmid ate şpare olan y ıldızlar ve yer-
deki perişan mahlukat, 5َْرْضُŶوَا ُďْ×َّùĤا َاتُĳٰĩَّùĤا ُįَĤ ُçِّ×َùُÜ sayhas ıyla işitenin na-
zar ında nas ıl gökyüzü bir a ğız; bütün y ıldızlar birer kelime-i hikmet-nümâ, bi-
rer nur-u hakikat-edâ ve arz bir kafa ve berr ve bahr birer lisan ve bütün hay-vanât ve nebatât birer kelime-i tesbih-fe şan sûretinde arz- ı dîdar eder. Yoksa 
bu zamandan tâ o zamânâ bakmakla, mezkûr zevkin dekaikini göremezsin. Evet o zamandan beri nurunu ne şreden ve mürûr-u zamanla ulûm-u müteâ-
1 “Göklerde ne var, yerde ne varsa Allah’ ı tenzih ve tesbih eder. O Aziz ve Hakîmdir: Üstün kudret, tam 
hüküm ve hikmet sahibidir.” (Hadîd sûresi, 57/1)
2 “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Melik (kâinat ın gerçek Hükümdar ı), Kuddüs (çok yüce, her 
noksandan münezzeh) Aziz ve Hakîm olan Allah’ ı tesbih ve tenzih eder.” (Cum’a sûresi, 62/1)
3 Bkz.: Hadîd sûresi, 57/1; Ha şir sûresi, 59/1; Saf sûresi, 61/1; A’lâ sûresi, 87/1 (ْçِّ×َø şeklinde emir olarak).
4 Bkz.: Cum’a sûresi, 62/1; Te ğâbün sûresi, 64/1.
5 “Yedi kat gök, dünya ve onlar ın içinde olan herkes Allah’ ı takdis ve tenzih eder.” ( İsrâ sûresi, 17/44)
472  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
rife hükmüne geçen ve sair neyyirat- ı İslâmiye ile parlayan ve Kur’ân’ ın gü-
neşiyle gündüz rengini alan bir vaziyet ile veyahut sathî ve basit bir perde-i 
ülfet ile baksan; elbette her bir âyetin ne kadar tatl ı bir zemzeme-i i’câz içinde 
ne çeşit zulümât ı dağıttığını hakk ıyla göremezsin ve birçok envâ- ı i’câz ı içinde 
bu nevi i’câz ını zevkedemezsin.
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın en yüksek derece-i i’câz ına bakmak istersen, 
şu temsil dürbünüyle bak. Şöyle ki:
Gayet büyük ve garib ve gayetle yay ılm ış acib bir a ğaç farz edelim ki; o 
ağaç geniş bir perde-i gayb alt ında bir tabaka-y ı mestûriyet içinde saklanm ıştır. 
Mâlûmdur ki, bir a ğac ın insan ın âzalar ı gibi onun dallar ı, meyveleri, yapraklar ı, 
çiçekleri gibi bütün uzuvlar ı aras ında bir münasebet, bir tenasüb, bir müvaze-
net lâz ımd ır. Her bir cüzü, o a ğac ın mahiyetine göre bir şekil al ır, bir sûret ve-
rilir. İşte hiç görülmeyen –ve hâlâ görünmüyor– o a ğaca dair biri ç ıksa, perde 
üstünde onun her bir âzâs ına mukabil bir resim çekse, bir hudut çizse; daldan 
meyveye, meyveden yapra ğa bir tenasüble bir sûret tersim etse ve birbirinden 
nihayet uzak mebde’ ve müntehas ının ortas ında uzuvlar ının ayn ı şekil ve sûre-
tini gösterecek muvâf ık tersimat ile doldursa, elbette şüphe kalmaz ki, o ressam 
bütün o gaybî a ğac ı gayb-âşina nazar ıyla görür, ihâta eder, sonra tasvir eder.
Aynen onun gibi, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân dahi hakikat-i mümkinâta dair 
–ki o hakikat, dünyan ın ibtidâs ından tut, tâ âhiretin en nihayetine kadar uzan-
mış ve arştan ferşe, zerreden şemse kadar yay ılm ış olan şecere-i hilkatin hakika-
tine dair– beyanât- ı Kur’âniye o kadar tenasübü muhafaza etmi ş ve her bir uzva 
ve meyveye lây ık bir sûret vermi ştir ki, bütün muhakkikler nihayet-i tahkikinde 
Kur’ân’ ın tasvirine “ Mâşâallah, Bârekâllah ” deyip, “ Tılsım- ı kâinat ı ve muam-
ma-y ı hilkati ke şif ve fetheden yaln ız sensin ey Kur’ân- ı Kerîm! ” demişler.
–1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ temsilde kusur yok– esmâ ve s ıfât- ı ilâhiye ve şuûn ve 
ef’âl-i rabbâniye, bir şecere-i tûbâ-i nur hükmünde temsil edilmekle; o şece-
re-i nuraniyenin daire-i azameti ezelden ebede uzan ıp gidiyor. Hudûd-u kib-
riyâs ı, gayr-i mütenâhi feza-y ı ıtlakta yay ılıp ihâta ediyor. Hudûd-u icraât ı,
2۪įِ×ْĥَĜوَ ْءِóَĩْĤا َīْĻَÖ لُĳُéَĺ
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)
2 “Bilin ki Allah insan ile kalbi aras ına girer (diledi ği takdirde arzusunu gerçekle ştirmesini önler).” (Enfâl 
sûresi, 8/24).
1ٰىĳَّĭĤوَا ِّÕَéْĤا ُěِĤَאĘ
2אءُƯýَĺ َėْĻכَ َאمِèَْرْŶا ĹِĘ ْħِّرُכُĳَāُĺ ِيñَّĤا َĳُİ
hudûdundan tut tâ
3۪įِĭĻِĩَĻِÖ َّאتٌĺِĳْĉَĨ َاتُĳٰĩَّùĤوَا
4َّאمٍĺأَ ِÙَّÝِø ĹِĘ َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َěَĥَì
5
َóَĩَĝْĤوَا َ÷ْĩَّýĤا َóَّíَøوَ
hudûduna kadar inti şar etmiş o hakikat-i nuraniyeyi bütün dal ve budaklar ıy-
la, gayât ve meyveleriyle o kadar tenasüble birbirine uygun, birbirine lây ık, 
birbirini k ırmayacak, birbirinin hükmünü bozmayacak, birbirinden tevahhu ş 
etmeyecek bir sûrette o hakâik-i esmâ ve s ıfât ı ve şuûn ve ef’âli beyan eder 
ki; bütün ehl-i ke şif ve hakikat ve daire-i melekûtta cevelan eden bütün as-
hâb- ı irfan ve hikmet, o beyanât- ı Kur’âniye’ye kar şı “Sübhanallah ” deyip, 
“Ne kadar do ğru, ne kadar mutâb ık, ne kadar güzel, ne kadar lây ık!” di-
yerek tasdik ediyorlar.
Meselâ: Bütün daire-i imkân ve daire-i vücuba bakan, hem o iki şecere-i 
azîmenin bir tek dal ı hükmünde olan îmân ın erkân- ı sittesi ve o erkân ın dal ve 
budaklar ının en ince meyve ve çiçekleri aralar ında o kadar bir tenasüb göze-
tilerek tasvir eder ve o derece bir müvazenet sûretinde târif eder ve o mertebe bir münasebet tarz ında izhar eder ki, akl- ı beşer idrâkinden âciz ve hüsnüne 
karşı hayran kal ır. Ve o îmân dal ının budağı hükmünde olan İslâmiyet’in er-
kân- ı hamsesi aralar ında ve o erkân ın tâ en ince teferruat ı, en küçük âdâb ı ve 
en uzak gayât ı ve en derin hikemiyat ı ve en cüz’î semerat ına var ıncaya kadar 
aralar ında hüsn-ü tenasüb ve kemâl-i münasebet ve tam bir müvazenet mu-
hafaza etti ğine delil ise, o Kur’ân- ı Câmi’in nusus ve vücûhundan ve i şârât ve 
rumuzundan ç ıkan şeriat- ı kübrâ-y ı İslâmiye’nin kemâl-i intizâm ı ve müvaze-
neti ve hüsn-ü tenasübü ve rasaneti; cerhedilmez bir şâhid-i âdil, şüphe getir-
1 “Taneleri ve çekirdekleri çatlat ıp yararak (her şeyi gelişme yoluna koyan) Allah’t ır.” (En’âm sûresi, 6/95)
2 “O’dur ki analar ınızın rahimlerinde size diledi ği şekli verir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/6)
3 “Hâlbuki bütün bir gökler âlemi bükülmü ş olarak Allah’ ın elinin içindedir.” (Zümer sûresi, 39/67).
4 “Rabbiniz o Allah’t ır ki gökleri ve yeri alt ı günde yaratt ı.” (A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi, 10/3; Hûd 
sûresi, 11/3; Hadîd sûresi, 57/4)
5 “(Allah O’dur ki) güne şi ve ay ı hizmet etmeleri için sizin emrinize verdi.” (Ra’d sûresi, 13/2; Ankebût 
sûresi, 29/61; Fât ır sûresi, 35/13; Zümer sûresi, 39/5)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ ŞU’LE /  BİRİNCİ ZİYÂ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   473
474  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
mez bir bürhân- ı kât ı’dır. Demek oluyor ki, beyanât- ı Kur’âniye, be şerin ilm-i 
cüz’îsine, bâhusus bir ümmînin ilmine müstenid olamaz. Belki bir ilm-i muhi-te istinad ediyor ve cemi’ e şyay ı birden görebilir, ezel ve ebed ortas ında bü-
tün hakâiki bir anda mü şâhede eder bir Zât’ ın kelâm ıdır. Âmennâ...
İkinci Ziyâ
Hikmet-i Kur’âniye’nin kar şısında meydan- ı muârazaya ç ıkan felsefe-i 
beşeriyenin, hikmet-i Kur’ân’a kar şı ne derece sukut etti ğini On İkinci Söz’de 
izah ve temsil ile tasvir ve sair Söz’lerde isbat etti ğimizden onlara havale edip 
şimdilik ba şka bir cihette küçük bir müvazene ederiz. Şöyle ki:
Felsefe ve hikmet-i insâniye, dünyaya sâbit bakar; mevcudat ın mahiyet-
lerinden, hâsiyetlerinden tafsilen bahseder. Sâni’ine kar şı vazifelerinden bah-
setse de, icmâlen bahseder. Âdeta kâinat kitab ının yaln ız nak ış ve hurufla-
rından bahseder, mânâs ına ehemmiyet vermez. Kur’ân ise, dünyaya geçici, 
seyyâl, aldat ıcı, seyyar, karars ız, ink ılâbc ı olarak bakar. Mevcudat ın mahiyet-
lerinden, sûrî ve maddî hâsiyetlerinden icmâlen bahseder. Fakat Sâni’ tara-fından tavzif edilen vezaif-i ubûdiyetkârânelerinden ve Sâni’in isimlerine ne 
vechile ve nas ıl delâlet ettikleri ve evâmir-i tekviniye-i ilâhiyeye kar şı ink ıyad-
lar ını tafsilen zikreder. İşte felsefe-i be şeriye ile hikmet-i Kur’âniye’nin şu taf-
sil ve icmâl hususundaki farklar ına bakaca ğız ki, mahz- ı hak ve ayn- ı hakikat 
hangisidir görece ğiz.
İşte, nas
ıl elimizdeki saat, sûreten sâbit görünüyor. Fakat içindeki çarkla-
rın harekât ıyla, daimî içinde bir zelzele ve âlet ve çarklar ının ızd ıraplar ı vard ır. 
Aynen onun gibi; kudret-i ilâhiyenin bir saat-i kübrâs ı olan şu dünya, zâhirî 
sâbitiyetiyle beraber daimî zelzele ve tagayyürde, fena ve zevâlde yuvarlan ı-
yor. Evet dünyaya zaman girdi ği için, gece ve gündüz, o saat-i kübrân ın sani-
yelerini sayan iki ba şlı bir mil hükmündedir. Sene, o saatin dakikalar ını sayan 
bir ibre vaziyetindedir. As ır ise, o saatin saatlerini ta’dad eden bir i ğnedir. İşte 
zaman, dünyay ı emvâc- ı zevâl üstüne atar. Bütün mâzi ve istikbali ademe ve-
rip, yaln ız zaman- ı hâz ırı vücûda b ırak ır. Şimdi zaman ın dünyaya verdi ği şu 
şekil ile beraber, mekân itibar ıyla dahi yine dünya zelzeleli, gayr-i sâbit bir sa-
at hükmündedir. Çünkü; cevv-i hava mekân ı çabuk tagayyür etti ğinden, bir 
hâlden bir hâle süraten geçti ğinden baz ı günde birkaç defa bulutlar ile dolup 
boşalmakla, saniye sayan milin sûret-i tagayyürü hükmünde bir tagayyür ve-
riyor. Şimdi, dünya hânesinin taban ı olan mekân- ı arz ise, yüzü mevt ve ha-
yatça, nebat ve hayvanca pek çabuk tebeddül etti ğinden dakikalar ı sayan bir 
mil hükmünde, dünyan ın şu ciheti geçici oldu ğunu gösterir. Zemin, yüzü iti-
bar ıyla böyle oldu ğu gibi, batn ındaki ink ılâbat ve zelzelelerle ve onlar ın ne-
ticesinde cibâlin ç ıkmalar ı ve hasflar vuku bulmas ı, saatleri sayan bir mil gi-
bi dünyan ın şu ciheti a ğırca mürûr edicidir, gösterir. Dünya hânesinin tavan ı 
olan semâ mekân ı ise, ecrâmlar ın harekât ıyla, kuyruklu y ıldızlar ın zuhuruyla, 
küsûfât ve husûfât ın vuku bulmas ıyla, y ıldızlar ın sukut etmeleri gibi tagayyü-
rat gösterir ki; semâvât dahi sâbit de ğil; ihtiyarl ığa, harabiyete gidiyor. Onun 
tagayyürat ı, haftal ık saatte günleri sayan bir mil gibi çendan a ğır ve geç olu-
yor. Fakat her hâlde geçici ve zevâl ve harabiyete kar şı gittiğini gösterir.
İşte dünya, dünya cihetiyle şu yedi rükün üzerinde bina edilmi ştir. Şu rü-
künler, daim onu sars ıyor. Fakat şu sars ılan ve hareket eden dünya, Sâni’ine 
bakt ığı vakit, o harekât ve tagayyürat, kalem-i kudretin mektûbât- ı samedâni-
yeyi yazmas ı için o kalemin i şlemesidir. O tebeddülât- ı ahvâl ise, esmâ-y ı ilâ-
hiyenin cilve-i şuûnât ını ayr ı ayr ı tavsifât ile gösteren, tazelenen aynalar ıdır. 
İşte dünya, dünya itibar ıyla hem fenaya gider, hem ölme ğe koşar, hem zelze-
le içindedir. Hakikatte akarsu gibi r ıhlet ettiği hâlde, gaflet ile sûreten incimad 
etmiş, fikr-i tabiatla kesafet ve küdûret peyda edip âhirete perde olmu ştur. İşte 
felsefe-i sakime tetkikât- ı felsefe ile ve hikmet-i tabiiye ile ve medeniyet-i se-
fihenin cazibedâr lehviyat ıyla, sarho şane hevesât ıyla o dünyan ın hem cümû-
detini ziyade edip gafleti kal ınlaştırm ış, hem küdûretle bulanmas ını taz’îf edip 
Sâni’i ve âhireti unutturuyor.
Amma Kur’ân ise, şu hakikatteki dünyay ı, dünya cihetiyle,
1ُÙَĐَאرِĝْĤا َאĨ ۝ ُÙَĐَאرِĝْĤاَ
2ُÙَđِĜَاĳْĤا ِÛَđَĜوَ إِذَا
3رĳُĉْùَĨ َאبٍÝوَכِ ۝ رِĳُّĉĤوَا
âyât ıyla pamuk gibi hallâç eder, atar.
1 “Kâria, Nedir o kâria?” (Kâria sûresi, 101/1-2)
2 “O gerçek olan k ıyâmet gerçekle şince neler olacak neler!” (Vâk ıa sûresi, 56/1)
3 “Tur’a (o Da ğa), yaz ılm ış o Kitaba.” (Tûr sûresi, 52/1-2)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ ŞU’LE /  İKİNCİ ZİYÂ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------  475
476  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا تِĳَכُĥَĨ ĹِĘ ُواóُčْĭَĺ ْħَĤأَوَ
2َאİَאĭْĻَĭَÖ َėْĻכَ ْħُıَĜْĳَĘ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ واưóُčْĭَĺ ْħَĥَĘأَ
3ًאĝْÜرَ َאÝَĬכَא َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا أَنَّ واưóَęכَ َīĺِñَّĤا َóَĺ ْħَĤأَوَ
gibi beyanât ıyla o dünyaya şeffâfiyet verir ve bulanmas ını izale eder.
4َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ
5ٌĳْıَĤوَ ٌÕِđَĤ َّźإِ אƯĻْĬُّïĤا ةُĳٰĻَéْĤا َאĨوَ
gibi nur-ef şan neyyirat ıyla, câmid dünyay ı eritir.
6َتْóَĉَęْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا ve 7ِّرَتْĳכُ ُ÷ْĩَّýĤا إِذَا ve 8ْÛَّĝَýْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا ve
9ُّٰųا אءَƯü ْīَĨ َّźإِ َْرْضِŶا ĹِĘ ْīَĨوَ َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ْīَĨ َěِđَāَĘ رِۚĳُّāĤا ĹِĘ َëِęُĬوَ
mevt-âlûd tâbirleriyle dünyan ın ebediyet-i mevhumesini parça parça eder.
 ħَכُđَĨ َĳُİوَ َאıĻِĘ ُجُóْđَĺ َאĨوَ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ ِلُõْĭَĺ َאĨوَ َאıْĭِĨ ُجُóْíَĺ َאĨوَ َْرْضِŶا ĹِĘ ُãِĥَĺ َאĨ ُħَĥْđَĺ
10
ٌóĻِāَÖ نَĳُĥَĩْđَÜ َאĩِÖ ُّٰųوَا ْħُÝْĭכُ َאĩَĭْĺأَ
11نَĳُĥَĩْđَÜ َّאĩَĐ ٍģِĘَאĕِÖ ُّכَÖرَ َאĨوَ َאıَĬĳُĘِóْđَÝَĘ ۪įِÜَאĺاٰ ْħכُĺِóُĻَø ِِّٰų ُïْĩَéْĤا ِģُĜوَ
gök gürlemesi gibi sayhalar ıyla tabiat fikrini tevlid eden gafleti da ğıtır.
1 “Hiç düşünmezler mi göklerin ve yerin hükümranl ığını, o muazzam saltanat ı?” (A’râf sûresi, 7/185)
2 “Hiç üzerlerindeki gö ğe bakmazlar m ı? Bak ıp da Bizim onu nas ıl sağlamca bina edip süsledi ğimizi 
düşünmezler mi?” (Kaf sûresi, 50/6)
3 “Hakk ı, inkâr edenler görüp bilmediler mi ki göklerle yer biti şik (bir bütün) idi...” (Enbiyâ sûresi, 21/30)
4 “Allah göklerin ve yerin nûrudur.” (Nûr sûresi, 24/35)
5 “Dünya hayat ı bir oyun ve oyalanmadan ba şka bir şey değildir.” (En’âm sûresi, 6/32).
6 “Gök yar ıldığı zaman.” ( İnfitâr sûresi, 82/1)
7 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)
8 “Gök yar ıldığı zaman...” ( İnşikak sûresi, 84/1)
9 “Sûra üflenir; Allah’ ın diledikleri d ışında, göklerde ve yerde kim varsa çarp ılıp cans ız yere dü şer.” 
(Zümer sûresi, 39/68)
10 “Yere gireni, yerden ç ıkan ı, gökten ineni ve gö ğe yükseleni bilir. Hâs ılı siz nerede olursan ız olun O, 
ilmi ve kudreti ile sizinle beraberdir. Allah bütün yapt ıklar ınızı görür.” (Hadîd sûresi, 57/4)
11 De ki: “Hamd O Allah’a olsun ki size er geç alâmetlerini gösterecek siz de onlar ı tan ıyacaks ınız. Senin 
Rabbin, sizin yapt ıklar ınızdan habersiz de ğildir.” (Neml sûresi, 27/93)
İşte Kur’ân’ ın baştan başa kâinata müteveccih olan âyât ı, şu esâsa göre 
gider. Hakikat-i dünyay ı olduğu gibi açar, gösterir. Çirkin dünyay ı, ne kadar 
çirkin oldu ğunu göstermekle be şerin yüzünü ondan çevirtir, Sânia bakan gü-
zel dünyan ın güzel yüzünü gösterir. Be şerin gözünü ona diktirir. Hakikî hik-
meti ders verir. Kâinat kitab ının mânâlar ını tâlim eder. Hurufât ve nuku şlar ı-
na az bakar. Sarho ş felsefe gibi, çirkine â şık olup, mânây ı unutturup, hurufâ-
tın nukuşuyla insanlar ın vaktini malayâniyatta sarf ettirmiyor.
Üçüncü Ziyâ
İkinci Ziyâ’da hikmet-i be şeriyenin hikmet-i Kur’âniye’ye kar şı sukutuna 
ve hikmet-i Kur’âniye’nin i’câz ına işaret ettik. Şimdi şu ziyâda, Kur’ân’ ın şâ-
kirtleri olan asfiyâ ve evliya; ve hükemân ın münevver k ısm ı olan hükemâ-y ı 
işrâkiyyûn’un hikmetleriyle Kur’ân’ ın hikmetine kar şı derecesini gösterip, şu 
cihette Kur’ân’ ın i’câz ına muhtasar bir i şaret edece ğiz:
İşte Kur’ân- ı Hakîm’in ulviyetine en sad ık bir delil ve hakkaniyetine en 
zâhir bir bürhân ve i’câz ına en kavî bir alâmet şudur ki:
Kur’ân, bütün aksam- ı tevhidin bütün merâtibini, bütün levâz ımat ıyla 
muhafaza ederek beyan edip müvazenesini bozmam ış, muhafaza etmi ş.
Hem bütün hakâik-i âliye-i ilâhiyenin müvazenesini muhafaza etmi ş.
Hem bütün esmâ-y ı hüsnân ın iktiza ettikleri ahkâmlar ı cem’etmi ş, o ah-
kâm ın tenasübünü muhafaza etmi ş.
Hem rubûbiyet ve ulûhiyetin şuûnât ını kemâl-i müvazene ile cem’etmi ştir.
İşte şu muhafaza ve müvazene ve cem’, bir hâsiyettir. Katiyen be şerin 
eserinde mevcûd de ğil ve eâz ım- ı insâniyenin netâic-i efkâr ında bulunmuyor. 
Ne, melekûta geçen evliyalar ın eserinde; ne, umûrun bât ınlar ına geçen i şrâ-
kiyyûnun kitablar ında; ne, âlem-i gayba nüfuz eden ruhânîlerin maarifinde 
hiç bulunmuyor. Güya, bir taksimü’l-a’mâl hükmünde her bir k ısm ı hakikatin 
şecere-i uzmâs ından yaln ız bir-iki dal ına yap ışıyor. Yaln ız onun meyvesiyle, 
yaprağıyla uğraşıyor. Başkas ından ya haberi yok, yahut bakm ıyor. Evet haki-
kat-i mutlaka, mukayyed enzar ile ihâta edilmez. Kur’ân gibi bir nazar- ı küllî 
lâz ım ki, ihâta etsin. Kur’ân’dan ba şka çendan Kur’ân’dan da ders al ıyorlar, 
fakat hakikat-i külliyenin, cüz’î zihniyle yaln ız bir-iki taraf ını tamamen görür, 
onunla me şgul olur, onda hapsolur. Ya ifrat veya tefrit ile hakâikin müvaze-
nesini ihlâl edip tenasübünü izale eder. Şu hakikat, Yirmi Dördüncü Söz’ün 
İkinci Dal’ ında acib bir temsil ile izah edilmi ştir. Şimdi de ba şka bir temsil ile 
şu meseleye i şaret ederiz.YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ ŞU’LE /  ÜÇÜNCÜ Z İYÂ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   477
478  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Meselâ: Bir denizde hesaps ız cevherlerin aksam ıyla dolu bir definenin bu-
lunduğunu farz edelim. Gavvâs dalg ıçlar, o definenin cevâhirini aramak için 
dal ıyorlar. Gözleri kapal ı olduğundan el yordam ıyla anlarlar. Bir k ısm ının eli-
ne uzunca bir elmas geçer. O gavvâs hükmeder ki; bütün hazine, uzun direk gibi elmastan ibarettir. Arkada şlar ından başka cevâhiri i şittiği vakit hayâl eder 
ki; o cevherler, buldu ğu elmas ın tâbileridir, fusus ve nuku şlar ıdır. Bir k ısm ının 
da kürevî bir yâkut eline geçer; ba şkas ı, murabba bir kehribar bulur ve hâke-
zâ... Her biri eliyle gördü ğü cevheri, o hazinenin asl ı ve mu’zam ı itikat edip, 
işittiklerini o hazinenin zevâid ve teferruat ı zanneder. O vakit hakâikin müva-
zenesi bozulur. Tenasüb de gider. Çok hakikatin rengi de ğişir. Hakikatin ha-
kikî rengini görmek için te’vilâta ve tekellüfata muztar kal ır. Hattâ bazen in-
kâr ve ta’tile kadar giderler. Hükemâ-y ı işrâkiyyûnun kitablar ına ve Sünnetin 
mîzân ıyla tartmay ıp keşfiyat ve me şhudat ına itimad eden mutasavv ıfînin ki-
tablar ına teemmül eden, bu hükmümüzü bilâ-
şüphe tasdik eder. Demek ha-
kâik-i Kur’âniye’nin cinsinden ve Kur’ân’ ın dersinden ald ıklar ı hâlde, –çünkü 
Kur’ân de ğiller– böyle nâk ıs geliyor.
Bahr-i hakâik olan Kur’ân’ ın âyetleri dahi, o deniz içindeki definenin bir 
gavvâs ıdır. Lâkin onlar ın gözleri aç ık, defineyi ihâta eder. Definede ne var, 
ne yok görür. O defineyi öyle bir tenasüb ve intizâm ve insicamla tavsif eder, beyan eder ki, hakikî hüsn-ü cemâli gösterir. Meselâ: Âyet-i
1۪įِĭĻِĩَĻِÖ َّאتٌĺِĳْĉَĨ َاتُĳٰĩَّùĤوَا ِÙَĨَאĻِĝْĤا ْمَĳَĺ ُįُÝَąْ×َĜ ًאđĻِĩَä َْرْضُŶوَا
2ِÕُÝْכُĥِĤ ِّģِåِّùĤا ِّĹَĉכَ אءَƯĩَّùĤا ِيĳْĉَĬ ْمَĳَĺ
ifade ettikleri azamet-i rubûbiyeti gördü ğü gibi,
3אءِƯĩَّùĤا ĹِĘ َźوَ َْرْضِŶا ĹِĘ ْءٌĹَü ِįْĻَĥَĐ ĵٰęْíَĺ َź َّٰųا إِنَّ
4אءُƯýَĺ َėْĻכَ َאمِèَْرْŶا ĹِĘ ْħِّرُכُĳَāُĺ ِيñَّĤا َĳُİ
5َאıِÝَĻِĀَאĭِÖ ٌñِìاٰ َĳُİ َّźإِ ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ َאĨ
1 “Hâlbuki bütün bir dünya k ıyâmet günü O’nun avucunda, gökler âlemi de bükülmü ş olarak elinin 
içindedir.” (Zümer sûresi, 39/67)
2 “Gün gelir, gök sayfas ını, tıpk ı kâtibin yazd ığı kağıdı dürüp rulo yapmas ı gibi düreriz.” (Enbiyâ sûresi, 
21/104)
3 “Ne yerde, ne de gökte hiçbir şey Allah’a gizli kalmaz.” (Âl-i İmran sûresi, 3/5)
4 “O’dur ki analar ınızın rahimlerinde size diledi ği şekli verir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/6)
5 “Yürüyen hiçbir varl ık yoktur ki, Allah, onun perçeminden tutmu ş olmas ın.” (Hûd sûresi, 11/56)
1ْħَّאכُĺوَإِ َאıُĜْزُóَĺ ُّٰųاَ َא۠ıَĜرِزْ ُģِĩْéَÜ َź ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ ْīِّĺَÉوَכَ
ifade ettikleri şümûl-ü rahmeti görüyor, gösteriyor.
Hem 2رَĳُّĭĤوَا َאتِĩُĥُّčĤا َģَđَäوَ َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َěَĥَì ifade etti ği vüs’at-i hal-
lâk ıyeti görüp gösterdi ği gibi, 3نَĳُĥَĩْđَÜ َאĨوَ ْħَכُĝَĥَì ifade etti ği şümûl-ü tasarrufu 
ve ihâta-y ı rubûbiyeti görüp, gösterir. 4َאıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ ifade etti ği haki-
kat-i azîme ile 5ِģْéَّĭĤا ĵَĤإِ ُّכَÖرَ ĵٰèوَأَوْ ifade etti ği hakikat-i kerîmâneyi َ÷ْĩَّýĤوَا 
6ِه۪óْĨَÉِÖ َاتٍóَّíَùُĨ مَĳُåُّĭĤوَا َóَĩَĝْĤوَا ifade etti ği hakikat-i azîme-i hâkimâne-i âmirâ-
neyi görür, gösterir.
7
ٌóĻِāَÖ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ ُįَّĬإِ ُīٰĩْèَّóĤا َّźإِ َّīُıِכُùْĩُĺ َאĨ َۘīْąِ×ْĝَĺوَ َّאتٍĘאƯĀ ْħُıَĜْĳَĘ ِóْĻَّĉĤا ĵَĤإِ َوْاóَĺ ْħَĤأَوَ
ifade ettikleri hakikat-i rahîmâne-i müdebbirâneyi
8َאĩُıُčْęِè ُۧدُهُËَĺ َźوَ َْرْضَۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُįُّĻِøْóכُ َďِøوَ ifade etti ği hakikat-i azîme 
ile 9ْħُÝْĭכُ َאĨ َīْĺأَ ْħَכُđَĨ َĳُİوَ ifade etti ği hakikat-i rakîbâneyi,
10ٌħĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ َĳُİوَ ُۚīِĈَא×ْĤوَا ُóِİَّאčĤوَا ُóِìْٰźوَا َْوَّلُŶا َĳُİ ifade etti ği hakikat-i 
muhîta gibi
11ِïĺَرِĳْĤا ِģْ×َè ْīِĨ ِįْĻَĤإِ َبُóْĜأَ ُīْéَĬوَ ُۚįُùْęَĬ ۪įِÖ ِسُĳْøَĳُÜ َאĨ ُħَĥْđَĬوَ َאنَùْĬِْŸا َאĭْĝَĥَì ْïَĝَĤوَ
ifade ettiği akrebiyeti,
1 “Nice canl ı mahlûk var ki r ızıklar ını kendileri ta şıyamazlar. Ama sizi de bütün onlar ı da r ızıkland ıran 
Allah’t ır.” (Ankebût sûresi, 29/60)
2 “(Hamd), gökleri ve yeri yaratan, karanl ıklar ı ve ayd ınlığı var eden Allah’ ın hakk ıdır.” (En’âm sûresi, 6/1)
3 “Sizi de yapt ığınız şeyleri de yaratan (Yüce Allah’t ır).” (Sâffât sûresi, 37/96)
4 “Ölmüş toprağa nas ıl hayat veriyor!” (Rûm sûresi, 30/50)
5 “Rabbin bal ar ısına vahyetti.” (Nahl sûresi, 16/68)
6 “Güneş, ay ve bütün y ıldızlar hep O’nun buyru ğu ile hareket ederler.” (A’râf sûresi, 7/54)
7 “Üstlerinde ku şlar ın saf saf dizilip kanatlar ını aç ıp yumarak dola şmalar ını hiç görmüyorlar m ı? Onlar ı 
havada Rahmândan ba şka tutan yoktur. O elbette her şeyi görür.” (Mülk sûresi, 67/19)
8 “O’nun kürsüsü gökleri ve yeri kaplam ıştır. Gökleri ve yeri koruyup gözetmek O’na a ğır gelmez.” 
(Bakara sûresi, 2/255)
9 “Hâs ılı siz nerede olursan ız olun O, ilmi ve kudreti ile sizinle beraberdir.” (Hadîd sûresi, 57/4)
10 “Evvel O’dur, Âhir O. Zahir O’dur, Bât ın O. O her şeyi hakk ıyla bilir.” (Hadîd sûresi, 57/3)
11 “İnsan ı Biz yaratt ık, onun için, nefsinin kendisine neler f ısıldad ığını, neler telkin etti ğini de Biz pek iyi 
biliriz. Çünkü Biz ona şahdamar ından daha yak ınız.” (Kaf sûresi, 50/16)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ ŞU’LE /  ÜÇÜNCÜ Z İYÂ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   479
480  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
1ٍÙَĭَø َėْĤأَ َīĻِùْĩَì َارُهُïْĝِĨ כَאنَ ْمٍĳَĺ ĹِĘ ِįْĻَĤإِ ُّوحُóĤوَا ُÙٰۤئِכَĥَĩْĤا ُجُóْđَÜ
işaret ettiği hakikat-i ulviyeyi,
2ِĹْĕَ×ْĤوَا ِóْכَĭُĩْĤوَا אءِƯýْéَęْĤا ِīَĐ ĵٰıْĭَĺوَ ĵٰÖْóُĝْĤا ذِي אءِƯÝĺوَإِ َאنِùْèِْŸوَا ْلِïَđْĤِאÖ ُóُĨْÉَĺ َّٰųا إِنَّ
ifade ettiği hakikat-i câmia gibi bütün uhrevî ve dünyevî, ilmî ve amelî erkân- ı 
sitte-i îmâniyenin her birisini tafsilen ve erkân- ı hamse-i İslâmiye’nin her bi-
risini kasden ve cidden ve saadet-i dâreyni te’min eden bütün düsturlar ı gö-
rür, gösterir. Müvazenesini muhafaza edip, tenasübünü idame edip o hakâi-kin hey’et-i mecmuas ının tenasübünden hâs ıl olan hüsün ve cemâlin menba-
ından Kur’ân’ ın bir i’câz- ı mânevîsi ne şet eder.
İşte şu s ırr- ı azîmdendir ki; ulemâ-y ı ilm-i kelâm, Kur’ân’ ın şâkirtleri ol-
duklar ı hâlde, bir k ısm ı onar cilt olarak erkân- ı îmâniyeye dair binler eser yaz-
dıklar ı hâlde, Mu’tezile gibi akl ı nakle tercih ettikleri için Kur’ân’ ın on âyeti 
kadar vuzuh ile ifade ve kat’î isbat ve ciddî ikna edememi şler. Âdeta onlar, 
uzak dağlar ın alt ında lağım yap ıp, borularla tâ âlemin nihayetine kadar silsi-
le-i esbab ile gidip orada silsileyi keser. Sonra âb- ı hayat hükmünde olan mâ-
rifet-i ilâhiyeyi ve vücûd-u Vâcibü’l-vücûd’u isbat ederler. Âyet-i kerîme ise, her birisi birer asâ-y ı Mûsâ gibi her yerde suyu ç ıkarabilir, her şeyden bir pen-
cere açar, Sâni-i Zülcelâl’i tan ıttırır. Kur’ân’ ın bahrinden tere şşuh eden Arabî 
“
Katre ” risâlesinde ve sair Söz’lerde şu hakikat fiilen isbat edilmi ş ve göster-
mişiz. İşte hem şu s ırdand ır ki: Bât ın-ı umûra gidip, sünnet-i seniyyeye ittiba 
etmeyerek, me şhudat ına itimad ederek yar ı yoldan dönen ve bir cemaatin ri-
yâsetine geçip bir f ırka teşkil eden firâk- ı dâllenin bütün imamlar ı hakâikin te-
nasübünü, müvazenesini muhafaza edemedi ğindendir ki, böyle bid’aya, da-
lâlete düşüp bir cemaat- ı beşeriyeyi yanl ış yola sevk etmi şler. İşte bunlar ın bü-
tün aczleri, âyât- ı Kur’âniye’nin i’câz ını gösterir.
1 “Melekler ve Rûh, O Allah’ ın Arşına; miktar ı elli bin sene olan bir günde yükselirler.” (Meâric sûresi, 70/4)
2 “Allah ba şkalar ına adâleti, hatta adâletten de fazla olarak ihsan ı: en güzel davran ışı, muhtaç olduklar ı 
şeyleri yak ınlara vermeyi emreder. Hayas ızlığı, çirkin işleri, zulüm ve tecavüzü yasaklar. Dü şünüp 
tutas ınız diye size ö ğüt verir.” (Nahl sûresi, 16/90)
Hâtime
Kur’ân’ ın lemeât- ı i’câz ından iki lem’a-y ı i’câziye, On Dokuzuncu Söz’ün 
On Dördüncü Re şhas ı’nda geçmi ştir ki; bir sebeb-i kusur zannedilen tekrarâ-
tı ve ulûm-u kevniyede icmâli, her biri birer lem’a-y ı i’câz ın menba ıdır. Hem 
Kur’ân’da mucizât- ı enbiyâ yüzünde parlayan bir lem’a-y ı i’câz- ı Kur’ân, 
Yirminci Söz’ün İkinci Makam ı’nda vâz ıhan gösterilmi ştir. Daha bunlar gibi 
sair Sözler’de ve risâle-i Arabiyemde çok lemeât- ı i’câziye zikredilip onlara ik-
tifaen yaln ız şunu deriz ki, bir mucize-i Kur’âniye daha şudur ki:
Nas ıl bütün mucizât- ı enbiyâ, Kur’ân’ ın bir nakş-ı i’câz ını göstermi ştir; öy-
le de Kur’ân bütün mucizât ıyla bir mucize-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  olur 
ve bütün mucizât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  dahi, Kur’ân’ ın bir mucizesi-
dir ki, Kur’ân’ ın Cenâb- ı Hakk’a kar şı nisbetini gösterir ve o nisbetin zuhuruy-
la her bir kelimesi bir mucize olur. Çünkü o vakit bir tek kelime bir çekirdek gibi bir şecere-i hakâiki mânen tazammun edebilir. Hem merkez-i kalb gibi 
hakikat-i uzmân ın bütün âzâs ına münasebettar olabilir. Hem bir ilm-i muhi-
te ve nihayetsiz bir irâdeye istinad etti ği için, hurufuyla, hey’etiyle, vaziyetiy-
le, mevkiiyle hadsiz e şyaya bakabilir. İşte şu s ırdand ır ki; ulemâ-y ı ilm-i huruf, 
Kur’ân’ ın bir harfinden bir sayfa kadar esrar bulduklar ını iddia ederler ve dâ-
valar ını o fennin ehline isbat ediyorlar.
Risâlenin ba şından şuraya kadar bütün şu’leleri, şualar ı, lem’alar ı, nurlar ı, 
ziyâlar ı nazara topla; birden bak. Ba ştaki dâva, şimdi kat’î netice olarak, yâni:
 כَאنَ ْĳَĤوَ ۪įِĥْáِĩِÖ نَĳُÜْÉَĺ َź ْاٰنِóُĝْĤا َاñٰİ ِģْáِĩِÖ اĳُÜْÉَĺ أَنْ ĵٰۤĥَĐ ُّīِåْĤوَا ُ÷ْĬِْŸا ِÛَđَĩَÝْäا ِīَئِĤ ْģُĜ
1ًاóĻِıَČ ٍăْđَ×ِĤ ْħُıُąْđَÖ
’yı yüksek bir sadâ ile okuyup ilân ediyorlar.
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “De ki: Yemin ederim! E ğer insanlar ve cinler, bu Kur’ân’ ın benzerini yapmak için bir araya toplan-
salar, hatta birbirlerine destek olup güçlerini birle ştirseler bile, yine de onun gibi bir kitap meydana 
getiremezler.” ( İsrâ sûresi, 17/88).
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
482  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
1َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
2ĹِĤْĳَĜ اĳُıَĝْęَĺ ۝ ĹِĬَאùِĤ ْīِĨ َةًïْĝُĐ ْģُĥْèوَا ۝ ِيóْĨأَ ĹِۤĤ ْóِّùَĺوَ ۝ ْرِيïَĀ ĹِĤ َحْóْüا رَبِّ
 َفَóْüوَأَ َħَčْĐوَأَ َّõَĐوَأَ َمَóوَأَכْ َّóَÖوَأَ َīَùْèوَأَ َóَıْĈوَأَ َóَıْČوَأَ َģَ×ْĬوَأَ َģَĩْäوَأَ َģَąْĘأَ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َħُıّٰĥĤاَ
 َةًŻَĀ ِכَĨَŻَø وَأَدْوَمَ َďَĘوَأَرْ ĵٰĜوَأَرْ َïَĺوَأَزْ َóَáوَأَכْ ĵٰĘوَأَوْ ِכَÜَاĳَĥَĀ َėَĉْĤوَأَ َكَóْÖوَأَ ĵوَأَزْכٰ ĵٰĥْĐوأَ
 ِכَĨَóوَכَ دِكَĳُä ِÕِİَاĳَĨ ِÕَאئِéَø ِģِÖَاĳِÖ ُïĺِõَÜوَ ُّïَÝْĩَÜ ًאĬَاóْęُĔوَ ًاĳْęَĐوَ ًאĬَاĳْĄوَرِ ًÙَĩْèوَرَ ًאĨَŻَøوَ
 َź ِכَÝَّĺِïَÖَÉِÖ ًÙَّĺِïَÖأَ ُولُõَÜ َź ِכَÝَّĻِĤَزَÉِÖ ًÙَّĻِĤأَزَ ِכَĭَĭِĨوَ دِكَĳُä ِėَאئِĉَĤ ِėَائِóَü ِ÷َאئِęَĭِÖ ĳْכُõَÜوَ ĳُĩْĭَÜوَ
 ِóِİَّאčĤا َאنِİْóُ×ْĤوَا ِďِĨَّŻĤا ِóِİَא×ْĤا رِĳُّĭĤا ِכَĝْĥَì ِóْĻَì ٍïَّĩَéُĨ ِכَĤĳُøوَرَ ِכَ×Ļِ×َèوَ ِكَïْ×َĐ ĵٰĥَĐ لُĳُéَÜ
 َכَÜَŻَĀ ِóِìَאęْĤا َאلِĩْכَĤوَا ِóِİَאĝْĤا َلِŻَåْĤوَا ِóِİَّاõĤا َאلِĩَåْĤوَا ِóِĨَאĕْĤا رِĳُّĭĤوَا ِóِìَّاõĤا ِóْéَ×ْĤوَا ِďِĈَאĝْĤا
 َحُóْýَÜوَ َאĭَÖĳُĬذُ َאıِÖ ُóِęْĕَÜ َةًŻَĀ ِכَĤٰñכَ ۪įِÖَאéْĀوَأَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ ِכَÜذَا ِÙَĩَčَđِÖ َÛْĻَّĥَĀ ĹِÝَّĤا
 َאĬَóِĈَاĳَì َאıِÖ ِّهُõَĭُÜوَ َאĬَارَóْøأَ َאıِÖ ِّسُïَĝُÜوَ َאĭَèأَرْوَا َאıِÖ َوِّحُóُÜوَ َאĭَÖĳُĥُĜ َאıِÖ ُóِّıَĉُÜوَ َאĬُورَïُĀ َאıِÖ
3.َאĭِÖĳُĥُĜ َאلَęْĜأَ َאıِÖ ُçَÝْęَÜوَ َאĭَĄَاóْĨأَ َאıِÖ ĹِęْýَÜوَ َאĬَارِóْøأَ ĹِĘ َאĨ ُورَاتِïכُ َאıِÖ ĹِّęَāُÜوَ َאĬْכَאرَĘوَأَ
4َّאبُİَĳْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ ًۚÙَĩْèرَ ْכَĬُïَĤ ْīِĨ َאĭَĤ ْÕَİوَ َאĭَÝْĺَïَİ إِذْ َïْđَÖ َאĭَÖĳُĥُĜ ِغْõُÜ َź َאĭَّÖرَ
5َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤا أَنِ ْħُıĺٰĳْĐدَ ُóِìوَاٰ
َīĻِĨاٰ ، َīĻِĨاٰ ، َīĻِĨاٰ
1 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)
2 “Yâ Rabbi, dedi, geni şlet göğsümü, kolayla ştır işimi, çözüver şu dilimin ba ğını. Ta ki anlas ınlar sözü-
mü.” (Tâhâ sûresi, 20/25-28).
3 Allah’ ım! En faziletli, en güzel, en yüce, en aç ık, en temiz, en ho ş, en iyi, en de ğerli, en azîz, en büyük, 
en şerefli, en yüksek, en pak, en mübarek, en latîf salavâtlar ınla; en mükemmel, en çok, en ziyade, 
en yüksek, en yüce, en devaml ı salât ve selâm ını bir rahmet, bir r ıza, bir afv, bir gufran olarak ihsan 
eyle. Ve bütün bunlar senin cömertlik ve kereminin ba ğış yüklü bulutlar ından sağanak hâlinde artarak 
devam ederek; cömertlik ve kereminin, en güzel şerefli lütuflar ıyla artarak geli şsin, ezeliyetinle birlikte 
devam edip zevâl bulmas ın, ebediyetinle beraber kesintisiz bir şekilde, kulun, habibin, resûlün, yara-
tıklar ın en hay ırlı olan ı, apaç ık bir nur olan, en aç ık kat’î bir delil olan, uçsuz bucaks ız bir derya olan, 
her taraf ı ayd ınlatan bir nur, apaç ık bir güzellik, en üstün şeref ve en k ıymetli bir kemal sahibi olan 
Muhammed’e, senin zât ının azametine yak ışır şekilde ona yapt ığın bir selâm ve salavât olsun. Ve ayn ı 
şekilde onun âl ve ashab ı üzerine olsun. Yine ayn ı şekilde bütün bu salavâtlar hürmetine günahlar ımızı 
bağışla, onunla gönlümüzü ferahlat, kalblerimizi temizle, ruhlar ımıza rahatl ık ver, s ırlar ımızı temiz tut, 
fikir ve dü şüncelerimizi onunla ar ınd ır, s ırlar ımızdaki bulan ıklığı gider, hastal ıklar ımıza şifa ihsan eyle 
ve onunla kalblerimize vurulmu ş kilitleri aç.
4 “Ey bizim Kerîm Rabbimiz, bize hidâyet verdikten sonra kalblerimizi sapt ırma ve kat ından bize bir 
rahmet ba ğışla. Şüphesiz ba ğışı bol olan Vehhab sensin Sen!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
5 “Onlar ın dualar ı ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi, 10/10)
Birinci Zeyl
(Makam itibar ıyla Yirmi Be şinci Söz’e ilhak edilen zeyillerden, 
Yedinci Şua’n ın Birinci Makam ı’nın On Yedinci Mertebesi’dir.)
Bu dünyada hayat ın gayesi ve hayat ın hayat ı îmân oldu ğunu bilen bu 
yorulmaz ve tok olmaz yolcu, kendi kalbine dedi ki: Arad ığımız Zât’ ın sözü ve 
kelâm ı denilen bu dünyada en me şhur ve en parlak ve en hâkim ve ona tes-
lim olmayan herkese, her as ırda meydan okuyan Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân 
nâm ındaki kitaba müracaat edip, o ne diyor, bilelim. Fakat en evvel, bu ki-
tab bizim hâl ıkımızın kitab ı olduğunu isbat etmek lâz ımd ır, diye taharriye ba ş-
lad ı. Bu seyyah bu zamanda bulundu ğu münasebetiyle en evvel mânevî i’-
câz- ı Kur’âniye’nin lem’alar ı olan Risâle-i Nur’a bakt ı ve onun yüz otuz risâle-
leri, âyât- ı Furkaniye’nin nükteleri ve ışıklar ı ve esâsl ı tefsirleri oldu ğunu gör-
dü. Ve Risâle-i Nur, bu kadar muannit ve mülhid bir as ırda her tarafa hakâik-i 
Kur’âniye’yi mücahidane ne şrettiği hâlde, kar şısına kimse ç ıkamad ığından is-
bat eder ki; onun üstad ı ve menba ı ve mercii ve güne şi olan Kur’ân semâvî-
dir, beşer kelâm ı değildir. Hattâ Risâle-i Nur’un yüzer hüccetlerinden bir tek 
hüccet-i Kur’âniyesi olan Yirmi Be şinci Söz ile On Dokuzuncu Mektub’un âhi-
ri, Kur’ân’ ın k ırk vecihle mucize oldu ğunu öyle isbat etmi ş ki; kim görmü şse 
değil tenkid ve itiraz etmek, belki isbatlar ına hayran olmu ş, takdir ederek çok 
senâ etmi ş. Her ne ise... Kur’ân’ ın vech-i i’câz ını ve hak kelâmullah oldu ğu-
nu isbat etmek cihetini Risâle-i Nur’a havale ederek yaln ız bir k ısa işaretle bü-
yüklüğünü gösteren birkaç noktaya dikkat etti.
Birinci Nokta
Nas ıl ki Kur’ân bütün mucizât ıyla ve hakkaniyetine delil olan bütün hakâ-
ikiyle, Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın bir mucizesidir. Öyle de Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm)  da, bütün mucizât ıyla ve delâil-i nübüvvetiyle ve kemalât- ı 
ilmiyesiyle Kur’ân’ ın bir mucizesidir ve Kur’ân, kelâmullah oldu ğuna bir hüc-
cet-i kat ıasıdır.
İkinci Nokta
Kur’ân, bu dünyada öyle nuranî ve saadetli ve hakikatli bir sûrette bir 
tebdil-i hayat- ı içtimaiye ile beraber, insanlar ın hem nefislerinde, hem kalble-
484  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
rinde, hem ruhlar ında, hem ak ıllar ında, hem hayat- ı şahsiyelerinde, hem ha-
yat- ı içtimaiyelerinde, hem hayat- ı siyasiyelerinde öyle bir ink ılâb yapm ış ve 
idame etmi ş ve idare etmi ş ki; on dört as ır müddetinde, her dakikada, alt ı bin 
alt ı yüz altm ış alt ı âyetleri, kemâl-i ihtiramla, hiç olmazsa yüz milyondan ziya-
de insanlar ın dilleriyle okunuyor ve insanlar ı terbiye ve nefislerini tezkiye ve 
kalblerini tasfiye ediyor; ruhlara inki şaf ve terakki ve ak ıllara istikamet ve nur 
ve hayata hayat ve saadet veriyor. Elbette böyle bir kitab ın misli yoktur, hâ-
rikad ır, fevkalâdedir, mucizedir.
Üçüncü Nokta
Kur’ân, o as ırdan tâ şimdiye kadar öyle bir belâgat göstermi ş ki, Kâ’be’nin 
duvar ında alt ın ile yaz ılan en me şhur ediblerin “ Muallakat- ı Seb’a ” nâm ıyla 
şöhretşiar kasidelerini o dereceye indirdi ki, Lebid’in k ızı, babas ının kasidesini 
Kâ’be’den indirirken demi ş: “Âyâta kar şı bunun k ıymeti kalmad ı!”
Hem bedevî bir edîb, 1
ُóَĨْËُÜ َאĩِÖ َعْïْĀَאĘ âyeti okunurken i şittiği vakit secde-
ye kapanm ış. Ona demi şler: “Sen Müslüman m ı oldun?” Dedi: “Yok, ben bu 
âyetin belâgat ına secde ettim.”2
Hem ilm-i belâgat ın dâhîlerinden Abdülkahir-i Cürcânî ve Sekkâkî ve 
Zemahşerî gibi binlerle dâhî imamlar ve mütefennin edibler icmâ’ ve ittifak-
la karar vermi şler ki: “ Kur’ân’ ın belâgat ı, tâkat-i be şerin fevkindedir, yeti-
şilmez. ”3
Hem o zamandan beri mütemadiyen meydan- ı muârazaya davet edip, 
mağrur ve enaniyetli ediblerin ve beli ğlerin damarlar ına dokundurup, gurur-
lar ını kıracak bir tarzda der: “Ya bir tek sûrenin mislini getiriniz veyahut dün-
yada ve âhirette helâket ve zilleti kabûl ediniz” diye ilân etti ği hâlde o asr ın 
muannit beli ğleri bir tek sûrenin mislini getirmekle k ısa bir yol olan muârazay ı 
bırak ıp, uzun olan, can ve mallar ını tehlikeye atan muharebe yolunu ihtiyar 
etmeleri isbat eder ki, o k ısa yolda gitmek mümkün de ğildir.
Hem, Kur’ân’ ın dostlar ı, Kur’ân’a benzemek ve taklid etmek şevkiyle ve 
düşmanlar ı dahi Kur’ân’a mukabele ve tenkid etmek sevkiyle o vakitten beri 
yazd ıklar ı ve yaz ılan ve telâhuk-u efkâr ile terakki eden milyonlarla Arabî ki-
1 “Art ık sana emrolunan ı, başlar ı çatlat ırcas ına anlat onlara!” (Hicr sûresi, 15/94).
2 Bkz.: es-Suyûtî, el-İtkân 2/149; el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  14/86.
3 el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  13/161.
tablar ortada geziyor. Hiçbirisinin ona yeti şemediğini, hattâ en adî adam dahi 
dinlese, elbette diyecek: “Bu Kur’ân, bunlara benzemez ve onlar ın mertebe-
sinde değil. Ya onlar ın alt ında veya umumunun fevkinde olacak. Umumunun 
alt ında oldu ğunu dünyada hiçbir ferd, hiçbir kâfir, hattâ hiçbir ahmak diye-
mez. Demek mertebe-i belâgat ı umumun fevkindedir.”
Hattâ bir adam 1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ َאĨ ِِّٰų َçَّ×َø âyetini okudu. Dedi: 
“Bunun hârika telâkki edilen belâgat ını göremiyorum.” Ona denildi: “Sen 
dahi bu seyyah gibi o zamana git, orada dinle.” O da kendini Kur’ân’dan ev-vel orada tahayyül ederken gördü ki: mevcudat- ı âlem peri şan, karanl ık câ-
mid ve şuursuz ve vazifesiz olarak hâlî, hadsiz, hududsuz bir fezada; karars ız, 
fâni bir dünyada bulunuyorlar. Birden Kur’ân’ ın lisan ından bu âyeti dinler-
ken gördü: Bu âyet, kâinat üstünde, dünyan ın yüzünde öyle bir perde açt ı, 
ışıkland ırdı ki, bu ezelî nutuk ve bu sermedî ferman as ırlar s ıralar ında dizilen 
zîşuurlara ders verip gösteriyor ki; bu kâinat bir câmi-i kebîr hükmünde, ba ş-
ta semâvât ve arz olarak umum mahlukat ı hayattarane zikir ve tesbihte ve va-
zifeler ba şında cûş u huruşla mes’udane ve memnunane bir vaziyette bulun-
duruyor, diye mü şâhede etti ve bu âyetin derece-i belâgat ını zevkederek sair 
âyetleri buna k ıyasla Kur’ân’ ın zemzeme-i belâgat ı arz ın n ısfını ve nev-i be şe-
rin humsunu istilâ ederek ha şmet-i saltanat ı kemâl-i ihtiramla on dört as ır bi-
lâ-fas ıla idame etti ğinin binler hikmetlerinden bir hikmetini anlad ı.
Dördüncü Nokta
Kur’ân, öyle hakikatli bir halâvet göstermi ş ki, en tatl ı bir şeyden dahi 
usand ıran çok tekrar, Kur’ân’ ı tilâvet edenler için de ğil usand ırmak, belki kal-
bi çürümemi ş ve zevki bozulmam ış adamlara tekrar- ı tilâveti halâvetini ziya-
deleştirdiği, eski zamandan beri herkesçe müsellem olup darb- ı mesel hük-
müne geçmi ş. Hem öyle bir tazelik ve gençlik ve şebabet ve garabet göster-
miş ki, on dört as ır yaşad ığı ve herkesin eline kolayca girdi ği hâlde, şimdi nâ-
zil olmuş gibi tazeli ğini muhafaza ediyor. Her as ır, kendine hitab ediyor gibi 
bir gençlikte görmü ş. Her tâife-i ilmiye O’ndan her vakit istifade etmek için 
kesretle ve mebzuliyetle yanlar ında bulundurduklar ı ve üslûb-u ifadesine it-
tiba ve iktida ettikleri hâlde, O, üslûbundaki ve tarz- ı beyan ındaki garabetini 
aynen muhafaza ediyor.
1 “Göklerde ne var, yerde ne varsa Allah’ ı tenzih ve tesbih eder.” (Hadîd sûresi, 57/1)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------   485
486  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Beşinci Nokta
Kur’ân’ ın bir cenah ı mâzide, bir cenah ı müstakbelde, kökü ve bir kana-
dı eski Peygamberlerin ittifakl ı hakikatleri oldu ğu ve bu onlar ı tasdik ve teyid 
ettiği ve onlar dahi tevafukun lisân- ı hâliyle bunu tasdik ettikleri gibi, öyle de: 
Evliya ve asfiyâ gibi ondan hayat alan semereleri, hayattar tekemmülleriyle, şecere-i mübarekelerinin hayattar, feyizdar ve hakikat-medar oldu ğuna delâ-
let eden ve ikinci kanad ının himayesi alt ında yetişen ve yaşayan velâyetin bü-
tün hak tarîkatlar ı ve İslâmiyet’in bütün hakikatli ilimleri, Kur’ân’ ın ayn- ı hak 
ve mecma- ı hakâik ve câmiiyette misilsiz bir hârika oldu ğuna şehâdet eder.
Alt ınc ı Nokta
Kur’ân’ ın alt ı ciheti nuranîdir; s ıdk ve hakkaniyetini gösterir. Evet alt ın-
da hüccet ve bürhân direkleri; üstünde sikke-i i’câz lem’alar ı; önünde ve he-
definde saadet-i dâreyn hediyeleri, arkas ında nokta-y ı istinad ı, vahy-i semâvî 
hakikatleri; sa ğında hadsiz ukûl-ü müstakîmenin deliller ile tasdikleri; solun-
da selim kalblerin ve temiz vicdanlar ın ciddî itminanlar ı ve samimî incizâblar ı 
ve teslimleri, Kur’ân’ ın fevkalâde, hârika, metin, hücum edilmez bir kale-i se-
mâviye-i arziye oldu ğunu isbat ettikleri gibi, alt ı makamdan dahi O’nun ayn- ı 
hak ve sad ık olduğuna ve be şerin kelâm ı olmad ığına, hem yanl ış olmad ığına 
imza eden, ba şta bu kâinatta daima güzelli ği izhar, iyili ği ve doğruluğu hima-
ye ve sahtekârlar ı ve müfterileri imha ve izale etmek âdetini bir düstur-u faa-
liyet ittihaz eden bu kâinat ın Mutasarr ıf’ı, o Kur’ân’a âlemde en makbûl, en 
yüksek, en hâkimâne bir makam- ı hürmet ve bir mertebe-i muvaffakiyet ver-
mesiyle O’nu tasdik ve imza etti ği gibi, İslâmiyet’in menba ı ve Kur’ân’ ın ter-
cüman ı olan Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  herkesten ziyade O’na itikat ve ihtira-
mı ve nüzûlü zaman ında uyku gibi bir vaziyet-i nâimânede bulunmas ı ve sair 
kelâmlar ı O’na yeti şememesi ve bir derece benzememesi ve ümmiyetiyle be-
raber gitmi ş ve gelecek hakikî hâdisat- ı kevniyeyi, gaybiyâne, Kur’ân ile te-
reddütsüz ve itminan ile beyan etmesi ve çok dikkatli gözlerin nazar ı alt ında 
hiçbir hile, hiçbir yanl ış vaziyeti görülmeyen o tercüman ın, bütün kuvvetiyle 
Kur’ân’ ın her bir hükmüne öyle îmân edip tasdik etmesi ve hiçbir şey O’nu 
sarsmamas ı; Kur’ân semâvî, hakkaniyetli ve kendi Hâl ık-ı Rahîm’inin müba-
rek kelâm ı olduğunu imza ediyor.
Hem, nev-i insan ın humsu, belki k ısm- ı âzam ı, göz önündeki o Kur’ân’a 
müncezibane ve dindarane irtibat ı ve hakikat-perestâne ve mü ştâkâne kulak 
vermesi ve çok emârelerin ve vak ıalar ın ve keşfiyat ın şehâdetiyle, cin ve me-
lek ve ruhânîlerin dahi, tilâveti vaktinde pervane gibi etraf ında hakperestâne 
toplanmas ı, Kur’ân’ ın kâinatça makbûliyetine ve en yüksek bir makamda bu-
lunduğuna bir imzad ır.
Hem, nev-i be şerin umum tabakalar ı, en gabî ve âmîden tut, tâ en ze-
ki ve âlime kadar her birisi, Kur’ân’ ın dersinden tam hisse almalar ı ve en de-
rin hakikatleri fehmetmeleri ve yüzlerle fen ve ulûm-u İslâmiye’nin ve bilhas-
sa şeriat- ı kübrân ın büyük müçtehidleri ve usûlü’d-dîn ve ilm-i kelâm’ ın dâhî 
muhakkikleri gibi, her tâife kendi ilimlerine ait bütün hâcât ını ve cevablar ını 
Kur’ân’dan istihraç etmeleri, Kur’ân’ ın menba- ı hak ve maden-i hakikat ol-
duğuna bir imzad ır.
Hem edebiyatça en ileri bulunan Arap edipleri – şimdiye kadar Müslüman 
olmayanlar– muârazaya pek çok muhtaç olduklar ı hâlde Kur’ân’ ın i’câz ından 
yedi büyük vechi varken, yaln ız bir tek vechi olan belâgat ının, tek bir sûrenin 
mislini getirmekten istinkâflar ı ve şimdiye kadar gelen ve muâraza ile şöhret 
kazanmak isteyen me şhur beliğlerin ve dâhî âlimlerin onun hiçbir vech-i i’câ-
zına karşı çıkamamalar ı ve âcizane sükût etmeleri; Kur’ân, mucize ve tâkat-i 
beşerin fevkinde oldu ğuna bir imzad ır.
Evet, bir kelâm “ Kimden gelmi ş ve kime gelmi ş ve ne için? ” denilme-
siyle k ıymeti ve ulviyeti ve belâgat ı tezahür etmesi noktas ından, Kur’ân’ ın 
misli olamaz ve O’na yeti şilemez. Çünkü; Kur’ân, bütün âlemlerin Rabbi ve 
Hâl ık’ının hitab ı ve konu şmas ı ve hiçbir cihette taklidi ve tasannuu ihsas 
edecek bir emâre bulunmayan bir mükâlemesi ve bütün insanlar ın bel-
ki bütün mahlukat ın nâm ına meb’us ve nev-i be şerin en me şhur ve nâm-
dar muhatab ı bulunan ve o muhatab ın kuvvet ve vüs’at-i îmân ı, koca 
İslâmiyet’i tere şşuh edip sahibini Kâb- ı kavseyn makam ına ç ıkararak mu-
hatab- ı samedâniyeye mazhariyetle nüzûl eden ve saadet-i dâreyne dair 
ve hilkat-i kâinat ın neticelerine ve ondaki Rabbanî maksatlara ait mesâi-
li ve o muhatab ın bütün hakâik-i İslâmiye’yi ta şıyan en yüksek ve en ge-
niş olan îmân ını beyan ve izah eden ve koca kâinat ın bir harita, bir saat, 
bir hâne gibi her taraf ını gösterip çevirip, onlar ı yapan sanatkâr ı tavr ıyla 
ifade ve tâlim eden Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın elbette mislini getirmek 
mümkün de ğildir ve derece-i i’câz ına yetişilmez.
Hem, Kur’ân’ ı tefsir eden ve bir k ısm ı otuz-k ırk hattâ yetmi ş cilt olarak bi-
rer tefsir yazan1 yüksek zekâl ı müdakkik binlerle mütefenninulemân ın, sened-
1 Bkz.: el-Kevserî, el-Makalât  s.473-474.YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------   487
488  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
leri ve delilleriyle beyan ettikleri Kur’ân’daki hadsiz meziyetleri ve nükteleri ve 
hâsiyetleri ve s ırlar ı ve âlî mânâlar ı ve umûr-u gaybiyenin her nev’inden kes-
retli gaybî ihbarlar ı izhar ve isbat etmeleri ve bilhassa Risâle-i Nur’un yüz otuz 
kitab ının her biri Kur’ân’ ın bir meziyetini, bir nüktesini kat’î bürhânlarla isbat 
etmesi ve bilhassa Mucizât- ı Kur’âniye risâlesi; şimendifer ve tayyâre gibi me-
deniyetin hârikalar ından çok şeyleri Kur’ân’dan istihraç eden Yirminci Söz’ün 
İkinci Makam ı ve Risâle-i Nur’a ve elektri ğe işaret eden âyetlerin i şârât ını bil-
diren İşarat- ı Kur’âniye nâm ındaki Birinci Şua ve Huruf-u Kur’âniye ne kadar 
muntazam, esrarl ı ve mânâl ı olduğunu gösteren Rumûzât- ı Semâniye nâm ın-
daki sekiz küçük risâleler ve Sûre-i Feth’in âhirki âyeti be ş vecihle ihbar- ı gay-
bî cihetinde mucizeli ğini isbat eden küçük bir risâle gibi Risâle-i Nur’un her bir 
cüzü, Kur’ân’ ın bir hakikatini, bir nurunu izhar etmesi; Kur’ân’ ın misli olma-
dığına ve mucize ve hârika oldu ğuna ve bu âlem-i şehâdette âlem-i gayb ın li-
san ı ve bir Allâmü’l-guyûb’un kelâm ı bulundu ğuna bir imzad ır.
İşte alt ı noktada ve alt ı cihette ve alt ı makamda i şaret edilen, Kur’ân’ ın 
mezkûr meziyetleri ve hâsiyetleri içindir ki; ha şmetli hâkimiyet-i nuraniyesi ve 
azametli saltanat- ı kudsiyesi, as ırlar ın yüzlerini ışıkland ırarak zemin yüzünü 
dahi bin üç yüz sene tenvir ederek kemâl-i ihtiram ile devam etmesi, hem o hâsiyetleri içindir ki, Kur’ân’ ın her bir harfi, hiç olmazsa on sevab ı ve on ha-
senesi olmas ı ve on meyve-i bâki vermesi, hattâ bir k ısım âyât ın ve sûrelerin 
her bir harfi, yüz ve bin ve daha ziyade meyve vermesi ve mübarek vakitlerde her bir harfin nuru ve sevab ı ve k ıymeti ondan yüzlere ç ıkmas ı gibi kudsî im-
tiyazlar ı kazanm ış, diye dünya seyyah ı anlad ı ve kalbine dedi: “ İşte böyle her 
cihetle mucizâtl ı bu Kur’ân; sûrelerinin icmâ ıyla ve âyât ının ittifak ıyla ve esrar 
u envâr ının tevafukuyla ve semerat ve âsâr ının tetabukuyla bir tek Vâcibü’l-
vücûd’un vücûduna ve vahdetine ve s ıfât ve esmâs ına –delilleri ile isbat sûre-
tinde– öyle şehâdet etmi ş ki, bütün ehl-i îmân ın hadsiz şehâdetleri, O’nun şe-
hâdetinden tere şşuh etmişler.”
İşte bu yolcunun Kur’ân’dan ald ı
ğı ders-i tevhid ve îmâna k ısa bir işaret 
olarak Birinci Makam’ ın On Yedinci Mertebesi ’nde böyle:
 :۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا ُïَèَْŶا ُïِèَاĳْĤا دِĳُäُĳْĤا ُÕِäَاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 ُوءُóْĝَĩْĤا َאنِّåْĤوَا ِ÷ْĬِْŸوَا َכِĥَĩْĤا َאسِĭْäَِŶ بُĳُĔْóَĩْĤا لُĳُ×ْĝَĩْĤا َאنِĻَ×ْĤا ُõِåْđُĩْĤا ْاٰنُóُĝْĤاَ
 ُħَّائِïĤا َאنِùْĬِْŸا ْعِĳَĬ َīِĨ ِīĻِĺَŻَĩْĤا ِئَאتِĨ ِÙَĭِùْĤَÉِÖ َامِóِÝْèِْźا َאلِĩِכَÖ ٍÙَĝĻِĜدَ ِّģכُ ĹِĘ ۪įِÜَאĺاٰ ُّģכُ
 َאرِيåْĤوَا َאنِĨَْزْŶوَا َאرِāْĐَْŶا هِĳُäوُ ĵٰĥَĐوَ َانِĳَْכْŶوَا َْرْضِŶا َאرِĉْĜأَ ĵٰĥَĐ ُÙَّĻِøْïُĝْĤا ُįُÝَĭَĉْĥَø
 ًاóْāَĐ َóَýَĐ َÙَđَÖأَرْ ĹِĘ ِóَýَ×ْĤا ِ÷ْĩُìوَ َْرْضِŶا ِėْāِĬ ĵٰĥَĐ ُÙَّĻِĬرَاĳُّĭĤا ُÙَّĺِĳَĭْđَĩْĤا ُįُÝَّĻِĩَאכِè
 ِįِÜَאĺاٰ َאقِęِّÜِאÖوَ ِÙَّĺَאوِĩَّùĤا ِÙَّĻِøْïُĝْĤا َرِهِĳُø َאعِĩْäِÍِÖ َīَİْóَÖوَ َïِıَü َاñوَכَ َאمِýِÝْèِْźا َאلِĩِכَÖ
 َةِïَİَאýُĩْĤِאÖ َאرِه۪àوَاٰ ۪įِÜَاóَĩَàوَ ۪įِĝَאئِĝَè ِěُÖَאĉَÝِÖوَ َارِه۪ĳْĬوَأَ َارِه۪óْøأَ ِěُĘَاĳَÝِÖوَ ِÙَّĻِıٰـĤِْŸا ِÙَّĻِĬرَاĳُّĭĤا
1َאنِĻِđْĤوَا
denilmiştir.
1 Allah’tan ba şka hiçbir ilâh yoktur. O öyle bir Vâcibü’l-vücûd, Vâhid ve Ehaddir ki, O’nun vücûb-u 
vücûduna ve vahdetine melek, ins ve cin tâifeleri taraf ından kabul gören ve ra ğbet edilen ve bütün 
âyetleri her dakika büyük bir hürmetle milyonlarca insan taraf ından okunan, kudsî saltanat ı yeryüzü-
nün ve kâinat ın dört bir yan ında as ırlar boyunca devam eden, mânevî ve nûrânî hâkimiyeti yeryüzü-
nün yar ısında ve insanlar ın beşte biri üzerinde tam bir ihti şamla on dört as ırdır sürüp giden Kur’ân- ı 
mu’cizü’l-beyan i şaret eder. Ve yine, Kur’ân- ı Kerîm, kudsî ve semavî sûrelerinin icma ı, ilâhî ve nuranî 
âyetlerinin ittifak ı, esrar ve envâr ının tevafuku, hakikatlerinin, meyvelerinin ve eserlerinin uyumlulu ğu 
ile, Allah’ ın vücûb-u vücûduna ve vahdetine apaç ık bir şekilde şehâdet edip, isbat eder.YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / BİRİNCİ ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------   489
On Birinci Şua Olan Meyve 
Risalesi’nin Onuncu Meselesi
Emirdağ Çiçeği Emirdağ Çiçeği
Kur’ân’da Olan Tekrarâta Gelen İtirazlara 
Karşı Gayet Kuvvetli Bir Cevapt ır
Aziz, s ıdd ık kardeşlerim,
Gerçi bu mesele peri şan vaziyetimden mü şevveş ve letâfetsiz olmu ş. Fakat 
o müşevveş ibare alt ında çok k ıymetli bir nevi i’câz ı, kat’î bildim. Maatteessüf 
ifadeye muktedir olamad ım. Her ne kadar ibaresi sönük olsa da Kur’ân’a ait 
olmak cihetiyle hem ibadet-i tefekküriye, hem kudsî, yüksek, parlak bir cev-herin sadefidir. Y ırtık libas ına değil, elindeki elmasa bak ılsın. Hem bunu ga-
yet hasta ve peri şan ve g ıdas ız, bir-iki gün Ramazan’da, mecburiyetle gayet 
mücmel ve k ısa ve bir cümlede pek çok hakikatleri ve müteaddit hüccetleri 
dercederek yazd ım. Kusura bak ılmas ın.
1(Hâşiye)
Aziz, s ıdd ık kardeşlerim,
Ramazan- ı Şerif’te Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ı okurken Risale-i Nur’a i şa-
retleri Birinci Şuâ’da beyan olunan otuz üç âyetten hangisi gelse bak ıyorum 
ki, o âyetin sayfas ı ve yapra ğı ve k ıssas ı dahi Risale-i Nur’a ve şâkirtlerine k ıs-
sadan hisse almak noktas ında bir derece bak ıyor. Hususan Sûre-i Nur’dan 
âyet-i nûr2, on parmakla Risale-i Nur’a bakt ığı gibi arkas ındaki âyet-i zulü-
mât3 dahi muâr ızlar ına tam bak ıyor ve ziyade hisse veriyor. Âdeta o ma-
kam, cüz’iyetten ç ıkıp külliyet kesbeder ve bu as ırda o külliyetin tam bir ferdi 
Risale-i Nur ve şâkirtleridir, diye hissettim.
Evet Kur’ân’ ın hitab ı, evvelâ Mütekellim-i Ezelî’nin rubûbiyet-i âm-
mesinin geni ş makam ından.. hem nev-i be şer, belki kâinat nâm ına mu-
hatap olan Zât’ ın geniş makam ından.. hem umum nev-i be şer ve benî-
1(Hâşiye) Denizli Hapsi’nin meyvesine Onuncu Mesele olarak Emirda ğ’ın ve bu Ramazan- ı 
Şerif’in nurlu bir küçük çiçe ğidir. Tekrarât- ı Kur’âniye’nin bir hikmetini beyanla ehl-i dalâ-
letin ufûnetli ve zehirli evhamlar ını izale eder.
2 Nûr sûresi, 24/35.
3 Nûr sûresi, 24/40.
âdemin bütün as ırlarda ir şadlar ının gayet vüs’atli makam ından.. hem 
dünya ve âhiretin, arz ve semâvât ın ve ezel ve ebedin ve Hâl ık-ı kâina-
tın rubûbiyetine ve bütün mahlûkat ın tedbirine dair kavânîn-i ilâhiye-
nin gayet yüksek, ihatal ı beyanat ının makam ından ald ığı vüs’at ve ulvi-
yet ve ihata cihetiyle o hitap, öyle bir yüksek i’câz ı ve şümûlü gösterir 
ki; ders-i Kur’ân’ ın muhataplar ından en kesretli tâife olan tabaka-y ı avâ-
mın basit fehimlerini ok şayan zâhirî ve basit mertebesi dahi en ulvî taba-
kay ı da tam hissedar eder. Güya k ıssadan yaln ız bir hisse ve bir hikâye-i 
tarihiyeden bir ibret de ğil, belki bir küllî düsturun efrad ı olarak her as-
ra ve her tabakaya hitap ederek taze nâzil oluyor ve bilhassa çok tekrar 
ile 1َīĻِĩِĤَّאčĤاَ.. َīĻِĩِĤَّאčĤاَ deyip tehditleri ve zulümlerinin cezas ı olan musi-
bet-i semâviye ve arziyeyi şiddetle beyan ı, bu asr ın emsâlsiz zulümlerine 
Kavm-i Âd ve Semûd ve Firavun’un ba şlar ına gelen azaplarla bakt ırıyor 
ve mazlum ehl-i imana İbrahim ve Mûsâ (aleyhimesselâm) ’lar gibi enbiyân ın 
necatlar ıyla teselli veriyor.
Evet, nazar- ı gaflet ve dalâlette vah şetli ve deh şetli bir ademistan ve elîm 
ve mahvolmu ş bir mezaristan olan bütün geçmi ş zaman ve ölmü ş karnlar ve 
asırlar, canl ı birer sayfa-y ı ibret ve ba ştan başa ruhlu, hayattar bir acîb âlem 
ve mevcut ve bizimle münasebettar bir memleket-i rabbâniye suretinde sine-ma perdeleri gibi; kâh bizi o zamanlara, kâh o zamanlar ı yan ımıza getirerek 
her asra ve her tabakaya gösterip yüksek bir i’câz ile dersini veren Kur’ân- ı 
Mu’cizü’l-Beyan, ayn ı i’câz ile nazar- ı dalâlette câmid, peri şan, ölü, hadsiz bir 
vahşetgâh olan ve firak ve zevalde yuvarlanan bu kâinat ı bir kitab- ı samedâ-
nî, bir şehr-i rahmânî, bir me şher-i sun-u rabbânî olarak o câmidât ı canland ı-
rıp birer vazifedâr suretinde birbiriyle konu şturup ve birbirinin imdad ına koş-
turup nev-i be şere ve cin ve mele ğe hakikî ve nurlu ve zevkli hikmet dersleri 
veren bu Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın elbette, her harfinde on ve yüz ve bazen bin 
ve binler sevap bulunmas ı.. ve bütün cin ve ins toplansa onun mislini getire-
memesi..
2 ve bütün benîâdemle ve kâinatla tam yerinde konu şmas ı.. ve her 
zaman milyonlar hâf ızlar ın kalblerinde zevk ile yaz ılmas ı.. ve çok tekrarla ve 
kesretli tekrarât ıyla usand ırmamas ı.. ve çok iltibas yerleri ve cümleleri ile be-
raber çocuklar ın nazik ve basit kafalar ında mükemmel yerle şmesi.. ve hasta-
lar ın ve az sözden müteessir olan ve sekerâtta olanlar ın kulağında mâ-y ı zem-
1 Zâlimler.. zâlimler.. (Bu tehditin yer ald ığı baz ı âyetler için bkz.: Bakara sûresi, 2/35, 95, 124...)
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/23; Yûnus sûresi, 10/38; Hûd sûresi, 11/13; İsrâ sûresi, 17/88; Kasas sûresi, 
28/49; Tûr sûresi, 52/34.YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / EMİRDAĞ ÇİÇEĞİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------   491
492  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
zem misillü ho ş gelmesi gibi kudsî imtiyazlar ı kazan ır ve iki cihan ın saadetle-
rini kendi şâkirtlerine kazand ırır.
Ve tercüman ın ümmiyet mertebesini tam riayet etmek s ırrıyla hiçbir 
tekellüf ve hiçbir tasannû ve hiçbir gösteri şe meydan vermeden selâset-i f ıtri-
yesini ve do ğrudan do ğruya semâdan gelmesini ve en kesretli olan tabakât- ı 
avâm ın basit fehimlerini tenezzülât- ı kelâmiye ile ok şamak hikmetiyle en ziya-
de semâ ve arz gibi en zâhir ve bedihî sayfalar ını aç ıp o âdiyat alt ındaki hâri-
kulâde mucizât- ı kudretini ve mânidâr sutûr-u hikmetini ders vermekle lütf-u 
irşadda güzel bir i’câz gösterir.
Tekrar ı iktiza eden dua ve davet, zikir ve tevhid kitab ı dahi oldu ğu-
nu bildirmek s ırrıyla güzel, tatl ı tekrarât ıyla birtek cümlede ve birtek k ıssa-
da ayr ı ayr ı çok manalar ı, ayr ı ayr ı muhatap tabakalar ına tefhim etmekte ve 
cüz’î ve âdi bir hâdisede en cüz’î ve ehemmiyetsiz şeyler dahi nazar- ı mer-
hametinde ve daire-i tedbir ve iradesinde bulunmas ını bildirmek s ırrıyla te-
sis-i İslâmiyet’te ve tedvin-i şeriatta sahabelerin cüz’î hâdiselerini dahi nazar- ı 
ehemmiyete almas ında hem küllî düsturlar ın bulunmas ı, hem umumî olan 
İslâmiyet’in ve şeriat ın tesisinde o cüz’î hâdiseler, çekirdekler hükmünde çok 
ehemmiyetli meyveleri verdikleri cihetinde de bir nevi i’câz ını gösterir.
Evet, ihtiyac ın tekerrürüyle, tekrar ın lüzumu haysiyetiyle  yirmi sene 
zarf ında pek çok mükerrer suâllere cevap olarak ayr ı ayr ı çok tabakalara ders 
veren ve koca kâinat ı parça parça edip k ıyâmette şeklini değiştirerek dünya-
yı kald ırıp onun yerine azametli âhireti kuracak.. ve zerrâttan y ıldızlara kadar 
bütün cüz’iyât ve külliyât ın tek bir Zât’ ın elinde ve tasarrufunda bulundu ğu-
nu isbat edecek.. ve kâinat ı ve arz ı ve semâvât ı ve anâs ırı kızd ıran ve hidde-
te getiren nev-i be şerin zulümlerine, kâinat ın netice-i hilkati hesab ına gazab- ı 
ilâhîyi ve hiddet-i rabbânîyi gösterecek hadsiz ve nihâyetsiz ve deh şetli ve ge-
niş bir ink ılâb ın tesisinde binler netice kuvvetinde baz ı cümleleri ve hadsiz de-
lillerin neticesi olan bir k ısım âyetleri tekrar etmek; de ğil bir kusur, belki gayet 
kuvvetli bir i’câz ve gayet yüksek bir belâgat ve mukteza-y ı hâle gayet mutâ-
bık bir cezâlettir, bir fesâhattir.
Meselâ birtek âyet olup yüz on dört defa tekrar edilen ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ 
cümlesi, Risale-i Nur’un On Dördüncü Lem’a’s ında beyan edildi ği gibi; arşı ferşe 
bağlayan ve kâinat ı ışıkland ıran ve her dakika herkes ona muhtaç olan öyle bir 
hakikattir ki, milyonlar defa tekrar edilse yine ihtiyaç vard ır. Değil yaln ız ekmek 
gibi her gün, belki hava ve ziya gibi her dakika ona ihtiyaç ve i ştiyak vard ır.
Hem meselâ Sûre-i 1ٓ﴾ħٓùٰĈ﴿’de sekiz defa tekrar edilen şu َĳُıَĤ َّכَÖرَ وَإِنَّ 
2ُħĻِèَّóĤا ُõĺِõَđْĤا âyeti, o sûrede hikâye edilen peygamberlerin necatlar ını ve ka-
vimlerinin azaplar ını, kâinat ın netice-i hilkati hesab ına ve rubûbiyet-i âmme-
nin nâm ına o binler hakikat kuvvetinde olan âyeti tekrar ederek izzet-i rabbâ-
niye, o zâlim kavimlerin azab ını ve rahîmiyet-i ilâhiye dahi enbiyân ın necat-
lar ını iktiza etti ğini ders vermek için binler defa tekrar olsa yine ihtiyaç ve i şti-
yak var.. ve îcazl ı ve i’câzl ı bir ulvî belâgatt ır.
Hem meselâ Sûre-i Rahmân’da tekrar edilen 3َאنِÖِّñُכَÜ َאĩِّכُÖرَ ءِƯźاٰ َيِّÉِ×َĘ âyeti 
ile Sûre-i Mürselât’ta 4َīĻِÖِّñُכَĩْĥِĤ ٍñَئِĨْĳَĺ ٌģْĺوَ âyeti, cin ve nev-i be şere kâinat ı kız-
dıran ve arz ve semâvât ı hiddete getiren ve hilkat-i âlemin neticelerini bozan 
ve haşmet-i saltanat- ı ilâhiyeye kar şı inkâr ve istihfafla mukabele eden küfür 
ve küfranlar ını ve zulümlerini ve bütün mahlûkat ın hukuklar ına tecavüzleri-
ni as ırlara ve arza ve semâvâta tehditkârâne hayk ıran bu iki âyet, böyle bin-
ler hakikatlerle alâkadar ve binler mesele kuvvetinde olan bir ders-i umumî-de binler defa tekrar edilse yine lüzum var.. ve celâlli bir i’câz ve cemâlli bir îcâz- ı belâgatt ır.
Hem meselâ Kur’ân’ ın hakikî ve tam bir nevi münâcât ı ve Kur’ân’dan ç ıkan 
bir çeşit hülâsas ı olan Cev şenü’l-Kebîr nâm ındaki münâcât- ı Peygamberî’de 
(aleyhissalâtü vesselâm)  yüz defa َīِĨ َאĭْāِّĥَì َאنَĨَْŶا َאنَĨَْŶا َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ َź َאĺ َכَĬَאéْ×ُø 
5َّאرِĭĤا َīِĨ َאĭِّåَĬ َّאرِ،ĭĤا َīِĨ َאĬْóِäأَ َّאرِ،ĭĤا cümlesinin tekrar ında tevhid  gibi kâinatça 
en büyük hakikat.. ve mahlûkat ın rubûbiyete kar şı tesbih ve tahmid ve tak-
dis gibi üç muazzam vazifesinden en ehemmiyetli bir vazifesi.. ve şekâvet-i 
ebediyeden kurtulmak gibi nev-i insan ın en dehşetli meselesi.. ve ubûdiyet ve 
acz-i beşerin en lüzumlu neticesi bulunmas ı cihetiyle binler defa tekrar edil-
se yine azd ır.
İşte, tekrarât- ı Kur’âniye bu gibi esaslara bak ıyor. Hatta bazen bir sayfa-
da iktiza-y ı makam ve ihtiyac- ı ifham ve belâgat- ı beyan cihetiyle yirmi defa 
1 “Tâ. Sîn. Mîm.” ( Şuarâ sûresi, 26/1)
2 “Ama senin Rabbin azîz ve rahîmdir (mutlak galiptir, geni ş merhamet sahibidir)” ( Şuarâ sûresi, 26/9, 
68, 104, 122, 140, 159, 175, 191)
3 “O halde Rabbinizin nimetlerinden hangi birini inkâr edebilirsiniz?” (Rahman sûresi, 55/13, 16, 18; …)
4 “Hakk ı yalan sayanlar ın o gün vay hâllerine!” (Mürselât sûresi, 77/15, 19, 24, 28, 34, 37, 40, 45, 47, 49, )
5 Sübhâns ın yâ Rab! Sen’den ba şka yoktur ilâh! Emân diliyoruz Sen’den, koru bizi cehennemden!

YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / EMİRDAĞ ÇİÇEĞİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------   493
494  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
sarîhen ve z ımnen tevhid hakikatini ifade eder. De ğil usanç, belki kuvvet ve 
şevk verir. Risale-i Nur’da tekrarât- ı Kur’âniye ne kadar yerinde ve münasip 
ve belâgatça makbul oldu ğu hüccetleriyle beyan edilmi ş.
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın Mekkî sûreleriyle Medenî sûrelerinin belâgat 
noktas ında ve i’câz cihetinde ve tafsil ve icmâl vechinde birbirinden ayr ı ol-
mas ının s ırrı ve hikmeti şudur ki:
Mekke’de birinci safta muhatap ve muâr ızlar ı, Kureyş müşrikleri ve ümmî-
leri olduğundan belâgatça kuvvetli bir üslûb-u âlî ve îcazl ı, muknî, kanaat verici 
bir icmâl ve tesbit için tekrar lâz ım geldiğinden ekseriyetle Mekkî sûreleri erkân- ı 
imaniyeyi ve tevhidin mertebelerini gayet kuvvetli ve yüksek ve i’câzl ı bir îcaz 
ile tekrar edip ifade ederek; mebde ve meâd ı, Allah’ ı ve âhireti; de ğil yaln ız bir 
sayfada, bir âyette, bir cümlede, bir kelimede.. belki bazen bir harfte ve takdim, tehir ve tarif ve tenkir ve hazf ve zikir gibi heyetlerde öyle kuvvetli isbat eder ki, ilm-i belâgat ın dâhî imamlar ı hayretle kar şılam ışlar. Risale-i Nur ve bilhas-
sa Kur’ân’ ın k ırk vech-i i’câz ını icmâlen isbat eden Yirmi Be şinci Söz, –zeyille-
riyle beraber– ve Kur’ân’ ın nazm ındaki vech-i i’câz ı harika bir tarzda isbat eden 
Arabî Risale-i Nur’dan “ İşârâtü’l-İ’câz” tefsiri bilfiil göstermi şler ki, Mekkî olan 
sûre ve âyetlerde en âlî bir üslûb-u belâgat ve en yüksek bir i’câz- ı îcazî vard ır.
Amma Medenî sûre ve âyetlerde birinci safta muhatap ve muâr ızlar ı ise 
Allah’ ı tasdik eden yahudî ve nasâra gibi ehl-i kitap oldu ğundan.. mukteza-y ı 
belâgat ve ir şad ve mutâb ık-ı makam ve hâlin lüzumundan.. sade ve vaz ıh ve 
tafsilli bir üslûpla ehl-i kitaba kar şı dinin yüksek usûlünü ve iman ın rükünleri-
ni değil, belki medar- ı ihtilâf olan şeriatta ve ahkâmda ve teferruât ın ve küllî 
kanunlar ın menşeleri ve sebepleri olan cüz’iyat ın beyan ı lâz ım geldiğinden.. 
o Medenî sûre ve âyetlerde ekseriyetle tafsil ve izah ve sade üslûpla beyanât içinde Kur’ân’a mahsus emsâlsiz bir tarz- ı beyanla birden, o cüz’î teferruât hâ-
disesi içinde yüksek, kuvvetli bir fezleke, bir hâtime, bir hüccet ve o cüz’î hâ-dise-i şer’iyeyi küllîle ştiren.. ve imtisâlini iman- ı billâh ile temin eden bir cüm-
le-i tevhidiyeyi ve imaniyeyi ve uhreviyeyi zikreder, o makam ı nurland ırır, ul-
vîleştirir, küllîle ştirir.
Risale-i Nur, âyetlerin âhirlerinde ekseriyetle gelen
2ٌħĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ َّٰųا إِنَّ ، 1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َّٰųا إِنَّ
1 “Allah gerçekten her şeye kadirdir.” (Bakara sûresi, 2/20, 109, 148; Âl-i İmran sûresi, 3/165; Nahl 
sûresi, 16/77; Nûr sûresi, 24/45; Ankebût sûresi, 29/20; Fât ır sûresi, 35/1)
2 “Muhakkak ki Allah her şeyi hakk ıyla bilir.” (Enfâl sûresi, 8/75; Tevbe sûresi, 9/115; Ankebût sûresi, 
29/62; Mücadele sûresi, 58/7)
2ُħĻِèَّóĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ ، 1ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ
gibi tevhidi ve âhireti ifade eden fezlekelerde ve hâtimelerde ne kadar yüksek 
bir belâgat ve meziyetler ve cezâletler ve nükteler bulundu ğunu Yirmi Be şinci 
Söz’ün İkinci Şûlesi’nin İkinci Nuru’nda o fezleke ve hâtimelerin pek çok nük-
telerinden ve meziyetlerinden on tanesini beyan ederek, o hülâsalarda bir mucize-i kübrâ bulundu ğunu muannitlere de isbat etmi ş.
Evet Kur’ân, o teferruat- ı şer’iye ve kavânîn-i içtimaiyenin beyan ı için-
de, 
birden , muhatab ın nazar ını yüksek ve küllî noktalara kald ırıp sade üslû-
bu, bir ulvî üslûba ve şeriat dersinden tevhid dersine çevirerek Kur’ân’ ı, hem 
bir kitab- ı şeriat ve ahkâm ve hikmet, hem bir kitab- ı akide ve iman ve zikir 
ve fikir ve dua ve davet oldu ğunu gösterip, her makamda çok makâs ıd-ı ir-
şadiye-yi Kur’âniye’yi ders vermesiyle Mekkî âyetlerin tarz- ı belâgatlar ından 
ayr ı ve parlak mucizâne bir cezâlet izhar eder. Bazen iki kelimede, meselâ;
3َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبُّ ve 4ُّכَÖرَ’ de, ُّכَÖرَ tâbiriyle ehadiyeti ve َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبُّ ile vâhidiye-
ti bildirir. Ehadiyet içinde vâhidiyeti ifade eder. Hatta bir cümlede bir zerreyi, 
bir gözbebe ğinde gördü ğü ve yerle ştirdiği gibi; güne şi ayn ı âyetle, ayn ı çekiç-
le göğün gözbebe ğinde yerle ştirir ve gö ğe bir göz yapar.
Meselâ 5َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َěَĥَì âyetinden sonra ُãِĤĳُĺوَ َאرِıَّĭĤا ĹِĘ َģْĻَّĥĤا ُãِĤĳُĺ 
6ِģْĻَّĥĤا ĹِĘ َאرَıَّĭĤا âyetinin akabinde 7ُورِïُّāĤا َاتِñِÖ ٌħĻِĥَĐ َĳُİوَ der. “Zemin ve gök-
lerin haşmet-i hilkatinde kalbin dahi hât ırât ını bilir, idare eder.” der, tar-
zında bir beyanât cihetiyle o sade ve ümmiyet mertebesini  ve avâm ın fehmi-
ni nazara alan o basit ve cüz’î muhâvere, o tarz ile ulvî ve cazibedar ve umu-mî ve irşadkâr bir mükâlemeye döner.
1 “O azîzdir, hakîmdir (mutlak galiptir, tam hüküm ve hikmet sahibidir)” ( İbrahim sûresi, 14/4; Nahl 
sûresi, 16/60; Ankebût sûresi, 29/42; Rûm sûresi, 30/27; …)
2 “O, azîzdir, rahîmdir (mutlak galiptir, s ınırsız merhamet ve ihsan sahibidir)” (Rûm sûresi, 30/5)
3 “Âlemlerin Rabbi” (A’râf sûresi, 7/54; Şuarâ sûresi, 26/23; Kasas sûresi, 28/30; Mü’min sûresi, 40/64; 
Fussilet sûresi, 41/9; Tekvir sûresi, 81/29; Hâkka sûresi, 69/4)
4 “Senin Rabbin” (Bakara sûresi, 2/30, Mâide sûresi, 5/24, 112; En’âm sûresi, 6/112, 131, 132, 133, 158; A’râf sûresi, 7/167, 172; Enfâl sûresi, 8/5; …)
5 “Gökleri ve yeri yaratan…” (En’âm sûresi, 6/1, 73; A’râf sûresi, 7/54; Tevbe sûresi, 9/36; Yûnus sûresi, 10/3; …)
6 “Geceyi gündüze katar, böylece gündüz uzar. Gündüzü geceye katar, böylece gece uzar.” (Hadîd sûresi, 57/6)
7 “Kalplerin künhünü O bilir.” (Hadîd sûresi, 57/6)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / EMİRDAĞ ÇİÇEĞİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------   495
496  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Bir Suâl : Bazen ehemmiyetli bir hakikat, sathî nazarlara görünmedi-
ğinden ve baz ı makamlarda cüz’î ve âdi bir hâdiseden yüksek bir fez-
leke-i tevhidi veya küllî bir düsturu beyan etmekte münasebet bilin-mediğinden, bir kusur tevehhüm edilir.  Meselâ “Hazreti Yusuf 
(aleyhis-
selâm), kardeşini bir hile ile almas ı1” içinde 2ٌħĻِĥَĐ ٍħْĥِĐ ذِي ِّģכُ ْقَĳَĘوَ diye 
gayet yüksek bir düsturun zikri, belâgatça münasebeti görünmüyor. 
Bunun s ırrı ve hikmeti nedir?
Elcevap Elcevap : Her biri birer küçük Kur’ân olan ekser uzun sûre ve mutavas-
sıtlarda ve çok sayfa ve makamlarda yaln ız iki-üç maksat de ğil; belki Kur’ân 
mahiyeti, hem bir kitab- ı zikir ve iman ve fikir, hem bir kitab- ı şeriat ve hikmet 
ve irşad gibi, çok kitaplar ı ve ayr ı ayr ı dersleri tazammun ederek rubûbiyet-i 
ilâhiyenin her şeye ihatas ını ve haşmetli tecelliyât ını ifade etmek cihetiyle, kâ-
inat kitab- ı kebîrinin bir nevi k ıraat ı olan Kur’ân, elbette her makamda, hatta 
bazen bir sayfada çok maksatlar ı takiben, mârifetullahtan ve tevhidin merte-
belerinden ve iman hakikatlerinden ders verdi ği haysiyetiyle, öbür makamda, 
meselâ zâhirce zay ıf bir münasebetle ba şka bir ders açar ve o zay ıf münasebe-
te çok kuvvetli münasebetler iltihak ederler. O makama gayet mutâb ık olur, 
mertebe-i belâgat ı yükselir.
İkinci Bir Suâl : Kur’ân’da sarîhen ve z ımnen ve i şareten, âhiret ve 
tevhidi ve be şerin mükâfât ve mücâzât ını binler defa isbat edip naza-
ra vermenin ve her sûrede, her sayfada, her makamda ders verme-nin hikmeti nedir?
Elcevap Elcevap : Daire-i imkânda ve kâinat ın sergüze ştine ait ink ılâplarda ve 
emanet-i kübrây ı ve hilâfet-i arziyeyi omuzuna alan nev-i be şerin şekâvet ve 
saadet-i ebediyeye medar olan vazifesine dair en ehemmiyetli, en büyük, en dehşetli meselelerinden en azametlilerini ders vermek.. ve hadsiz şüphele-
ri izale etmek.. ve gayet şiddetli inkârlar ı ve inatlar ı kırmak cihetinde elbette, 
o dehşetli ink ılâplar ı tasdik ettirmek.. ve o ink ılâplar ın azametinde büyük ve 
beşere en elzem ve en zarurî meseleleri teslim ettirmek için Kur’ân, binler de-
fa değil, belki milyonlar defa onlara bakt ırsa yine israf de ğil ki milyonlar kere 
tekrar ile o bahisler Kur’ân’da okunur, usanç vermez, ihtiyaç kesilmez.
Meselâ: 
َאرُۘıْĬَْŶا َאıِÝْéَÜ ْīِĨ ِيóْåَÜ َّאتٌĭَä ْħُıَĤ َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا إِنَّ 
1 Bkz.: “İşte Biz Yûsuf’a, karde şini al ıkoymas ı için böyle bir plan ö ğrettik.” (Yûsuf sûresi, 12/76)
2 “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen bulunur.” (Yûsuf sûresi, 12/76)
1
ُóĻِ×ْכَĤا ْزُĳَęْĤا ِכَĤذٰ âyetinin gösterdi ği müjde-i saadet-i ebediye hakikati, bîçare 
beşere her dakika kendini gösteren hakikat-i mevtin “hem insan ı, hem dün-
yas ını, hem bütün ahbab ını idam- ı ebedîsinden kurtar ıp ebedî bir saltanat ı 
kazand ırır” dediğinden milyarlar defa tekrar edilse ve kâinat kadar ehemmi-
yet verilse yine israf olmaz, k ıymetten dü şmez.
İşte bu çeşit hadsiz, k ıymettar meseleleri ders veren ve kâinat ı bir hâne gi-
bi değiştiren ve şeklini bozan deh şetli ink ılâplar ı tesis etmekte iknaya ve inan-
dırmaya ve isbata çal ışan Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan, elbette sarîhen ve z ım-
nen ve işareten binler defa o meselelere nazar- ı dikkati celbetmek de ğil israf; 
belki ekmek, ilâç, hava ve ziya gibi birer hâcet-i zaruriye hükmünde ihsan ını 
tazelendirir.
Hem meselâ
3َħَّĭَıَä َאرُĬ ْħُıَĤ ُواóَęכَ َīĺِñَّĤوَا ، 2ٌħĻِĤأَ َابٌñَĐ ْħُıَĤ َīĻِĩِĤَّאčĤا إِنَّ
gibi tehdit âyetlerini Kur’ân, gayet şiddetle ve hiddetle ve gayet kuvvet ve 
tekrarla zikretmesinin hikmeti ise Risale-i Nur’da kat’î isbat edildi ği gibi be-
şerin küfrü, kâinat ın ve ekser mahlûkat ın hukuklar ına öyle bir tecavüzdür 
ki semâvât ı ve arz ı kızd ırıyor ve anâs ırı hiddete getirip tufanlarla o zâlimle-
ri tokatl ıyor.
4ِċْĻَĕْĤا َīِĨ ُõَّĻَĩَÜ َכَאدُÜ ۝ رُĳُęَÜ َĹِİوَ ًאĝĻِıَü َאıَĤ اĳُđِĩَø َאıĻِĘ اĳُĝْĤأُ اƯإِذ
âyetlerinin sarâhatiyle o zâlim münkirlere cehennem öyle öfkeleniyor ki, hid-
detinden parça parça olmak ve parçalanmak derecesine geliyor.
İşte böyle bir cinâyet-i âmmeye ve hadsiz bir tecavüze kar şı beşerin kü-
çüklük ve ehemmiyetsizli ği noktas ında değil, belki zâlimâne cinâyetinin aza-
metine ve kâfirâne tecavüzünün deh şetine karşı Sultan- ı kâinat kendi raiye-
tinin hukukunun ehemmiyetini.. ve o münkirlerin küfür ve zulmündeki nihâ-yetsiz çirkinli ğini göstermek hikmetiyle ferman ında gayet hiddet ve şiddetle o 
cinâyeti ve cezas ını değil bin defa, belki milyonlar ve milyarlar ile tekrar etse 
1 “İman edip makbul ve güzel i şler yapanlara ise, içinden ırmaklar akan cennetler var. İşte en büyük 
başarı, en büyük mutluluk budur!” (Bürûc sûresi, 85/11)
2 “Zalimlere elbette gayet ac ı bir azap vard ır.” (İbrahim sûresi, 14/22; Şûrâ sûresi, 42/21)
3 “Kâfirlere ise cehennem ate şi var.” (Fât ır sûresi, 35/36)
4 “Onlar oraya at ılınca, cehennemin müthi ş homurtusunu, kaynaya kaynaya ç ıkard ığı uğultuyu işitirler. 
Cehennem, öfkesinden neredeyse çatlayacak haldedir.” (Mülk sûresi, 67/7-8)YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / EMİRDAĞ ÇİÇEĞİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------   497
498  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
yine israf ve kusur de ğil ki, bin seneden beri yüzer milyon insanlar her gün 
usanmadan kemâl-i i ştiyakla ve ihtiyaçla okurlar.
Evet her gün, her zaman, herkes için bir âlem gider, taze bir âlemin ka-
pısı kendine aç ılmas ından, geçici her bir âlemini nurland ırmak için ihtiyaç ve 
iştiyakla 1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź cümlesini bin defa tekrar ile o de ğişen perdelerin her 
birisine bir ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ’ı bir lâmba yapt ığı gibi, öyle de o kesretli, geçici per-
deleri ve o tazelenen seyyar kâinatlar ı karanl ıkland ırmamak.. ve ayna-y ı ha-
yat ında in’ikâs eden suretlerini çirkinle ştirmemek.. ve lehinde şahit olabilen 
o misafir vaziyetleri aleyhine çevirmemek için, o cinâyetlerin cezalar ını ve 
Padişah- ı Ezelî’nin şiddetli ve inatlar ı kıran tehditlerini Kur’ân’ ı okumakla tak-
dir etmek.. ve nefsinin tu ğyan ından kurtulmaya çal ışmak hikmetiyle Kur’ân, 
gayet mânidâr tekrar eder. Ve bu derece kuvvet ve şiddet ve tekrar ile teh-
didât- ı Kur’âniye’yi hakikatsiz tevehhüm etmekten şeytan bile kaçar. ‘Onlar ı 
dinlemeyen münkirlere cehennem azab ı ayn- ı adalettir’ diye gösterir.
Hem meselâ Asâ-y ı Mûsâ gibi çok hikmetleri ve faydalar ı bulunan k ıssa-y ı 
Mûsâ’n ın (aleyhisselâm)  ve sair enbiyân ın (aleyhimüsselâm)  kıssalar ını çok tekrar ında 
Risalet-i Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  hakkaniyetine bütün enbiyân ın nü-
büvvetlerini bir hüccet gösterip ‘onlar ın umumunu inkâr edemeyen, bu Zât’ ın 
risaletini hakikat noktas ında inkâr edemez’ hikmetiyle.. ve herkes, her vakit 
bütün Kur’ân’ ı okumaya muktedir ve muvaffak olamad ığından her bir uzun 
ve mutavass ıt sûreyi birer küçük Kur’ân hükmüne getirmek için ehemmiyetli 
erkân- ı imaniye gibi o k ıssalar ı tekrar etmesi de ğil israf, belki mukteza-y ı belâ-
gatt ır ve hâdise-i Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm) , bütün benîâdemin en bü-
yük hâdisesi ve kâinat ın en azametli meselesi oldu ğunu ders vermektir.
Evet Kur’ân’da Zât- ı Ahmediye’ye en büyük makam vermek ve dört er-
kân- ı imaniyeyi içine almakla ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź rüknüne denk tutulan لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨ 
2ِّٰųا risalet-i Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm) , kâinat ın en büyük hakikati.. ve 
Zât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) , bütün mahlûkat ın en eşrefi.. ve hakikat-i 
Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm)  tabir edilen küllî şahsiyet-i mâneviyesi ve 
makam- ı kudsîsi, iki cihan ın en parlak bir güne şi olduğuna ve bu harika ma-
kama liyâkatine dair pek çok hüccetleri ve emâreleri, kat’î bir surette Risale-i Nur’da isbat edilmi ş. Binden birisi şudur ki:
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
2 “Muhammed Allah’ ın resûlüdür.” (Fetih sûresi, 48/29)
 1ِģِĐَאęْĤכَא ُÕَ×َّùĤاَ düsturuyla bütün ümmetinin bütün zamanlarda i şledi-
ği hasenât ın bir misli, O’nun defter-i hasenât ına girmesi…
Ve bütün kâinat ın hakikatlerini, getirdi ği nur ile nurland ırmas ı…
Değil yaln ız cin ve insi ve mele ği ve zîhayatlar ı, belki kâinat ı ve semâ-
vât ı ve arz ı minnettar eylemesi…
Ve istidat lisan ıyla nebâtât ın dualar ı ve ihtiyac- ı fıtrî diliyle hayvanât ın 
dualar ı, gözümüz önünde bilfiil kabul olmas ının şehadetiyle milyonlar, belki 
milyarlar f ıtrî ve reddedilmez dualar ı makbul olan sulehâ-y ı ümmeti, her gün 
o Zât’a (aleyhissalâtü vesselâm)  salât ü selâm ile rahmet dualar ı…
Ve mânevî kazançlar ını en evvel o Zât’a (aleyhissalâtü vesselâm)  bağışla-
malar ı…
Ve bütün ümmetçe okunan Kur’ân’ ın üç yüz bin hurufunun her birisin-
de on sevaptan ta yüz, ta bin hasene ve meyve vermesinden –yaln ız k ıraat- ı 
Kur’ân cihetiyle– defter-i âmâline hadsiz nurlar girmesi haysiyetiyle…
O Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  şahsiyet-i mâneviyesi olan hakikat-i Muham-
mediye (aleyhissalâtü vesselâm) , istikbalde bir şecere-i tûbâ-y ı cennet hükmünde 
olacağını Allâmü’l-guyûb bilmi ş ve görmü ş.. ve o makama göre Kur’ân’ ında o 
azîm ehemmiyeti vermi ş.. ve ferman ında O’na tebaiyeti ve sünnet-i seniyye-
sine ittibâ ile şefaatine mazhariyeti, en ehemmiyetli bir mesele-i insaniye gös-
termiş. Ve o ha şmetli şecere-i tûbân ın bir çekirde ği olan şahsiyet-i be şeriyetini 
ve bidayetteki vaziyet-i insaniyesini aras ıra nazara almas ıdır.
İşte Kur’ân’ ın tekrar edilen hakikatleri bu k ıymette oldu ğundan, tekrarâ-
tında kuvvetli ve geni ş bir mucize-i mâneviye bulunmas ına f ıtrat- ı selime şe-
hadet eder. Me ğer maddiyyûnluk tâunuyla maraz- ı kalbe ve vicdan hastal ığı-
na müptelâ ola!..
2ٍħَĝَø ْīِĨ َאءِĩْĤا َħْđَĈ ُħَęْĤا ُóْכِĭُĺوَ  ٍïَĨرَ ْīِĨ ِ÷ْĩَّýĤا ْءَĳَĄ ْءُóَĩْĤا ُóْכِĭُĺ ْïَĜ
kâidesine dâhil olur.
1 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.
2 Bazen insan, gözünün iltihapl ı olmas ı sebebiyle güne şin ışığını inkâr etti ği gibi ağız da hastal ığından 
dolay ı suyun tad ını inkâr edebilir. (el-Busayrî, Kasîdetü’l-bürde  104. beyit)9
9
9
9
9
9YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / EMİRDAĞ ÇİÇEĞİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------   499
Bu Onuncu Meseleye Bir Hâtime Olarak İki Hâşiye
Birincisi Birincisi
Bundan on iki sene evvel1(Hâşiye) işittim ki; en deh şetli ve muannit bir z ınd ık, 
Kur’ân’a kar şı sû-i kasd ını tercümesiyle yapmaya ba şlam ış ve demiş ki: “Kur’ân 
tercüme edilsin, ta ne mal oldu ğu bilinsin.” Yani, ‘lüzumsuz tekrarât ı herkes gör-
sün ve tercümesi onun yerinde okunsun’ diye deh şetli bir plân çevirmi ş.
Fakat Risale-i Nur’un cerhedilmez hüccetleri kat’î isbat etmi ş ki, 
Kur’ân’ ın hakikî tercümesi kabil de ğil.. ve lisân- ı nahvî olan lisân- ı Arabî 
yerinde Kur’ân’ ın meziyetlerini ve nüktelerini ba şka lisan muhafaza 
edemez.. ve her bir harfi, on adetten bine kadar sevap veren kelimât- ı 
Kur’âniye’nin mucizâne ve cemiyetli tabirlerinin yerini, be şerin âdi ve cü-
z’î tercümeleri tutamaz.. onun yerinde câmilerde okunmaz diye Risale-i Nur, her tarafta inti şarıyla o deh şetli plân ı akîm b ırakt ı.
Fakat o z ınd ıktan ders alan münaf ıklar, yine şeytan hesab ına Kur’ân gü-
neşini üflemekle söndürmeye ahmak çocuklar gibi ahmakâne ve divânece-
sine çal ışmalar ı sebebiyle bana gayet s ıkı ve s ıkıcı ve s ıkıntılı bir hâlette bu 
Onuncu Mesele yazd ırıldı, tahmin ediyorum. Ba şkalar ile görü şemediğim için 
hakikat-i hâli bilmiyorum.
İkinci Hâşiye İkinci Hâşiye
Denizli hapsinden tahliyemizden sonra me şhur Şehir Oteli’nin yüksek ka-
tında oturmu ştum. Kar şımda güzel bahçelerde kesretli kavak a ğaçlar ı birer 
halka-y ı zikir tarz ında gayet latîf, tatl ı bir surette hem kendileri, hem dallar ı, 
hem yapraklar ı, havan ın dokunmas ıyla cezbedârâne ve cazibekârâne hareket-
le rakslar ı, kardeşlerimin mufârakatlar ından ve yaln ız kald ığımdan hüzünlü ve 
gaml ı kalbime ili şti. Birden güz ve k ış mevsimi hat ıra geldi ve bana bir gaflet 
bast ı. Ben, o kemâl-i ne şe ile cilvelenen o nâzenin kavaklara ve zîhayatlara o 
kadar ac ıdım ki gözlerim ya ş ile doldu. Kâinat ın süslü perdesi alt ındaki adem-
leri, firaklar ı ihtar ve ihsas ıyla kâinat dolusu firaklar ın, zevallerin hüzünleri ba-
şıma topland ı. Birden hakikat-i Muhammediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  getirdiği 
nur, imdada yeti şti. O hadsiz hüzünleri ve gamlar ı, sürurlara çevirdi. Hatta o 
1(Hâşiye) Bu risalenin telifinden.
nurun, herkes ve her ehl-i iman gibi benim hakk ımda milyon feyzinden yaln ız 
o vakitte, o vaziyete temas eden imdat ve tesellisi için Zât- ı Muhammediye’ye 
(aleyhissalâtü vesselâm)  karşı ebediyen minnettar oldum. Şöyle ki:
Ol nazar- ı gaflet, o mübarek nâzeninleri vazifesiz, neticesiz, bir mevsimde 
görünüp hareketleri ne şeden değil; belki, güya ademden ve firaktan titreye-
rek hiçliğe düştüklerini göstermekle herkes gibi bendeki a şk-ı bekâ ve hubb-u 
mehâsin ve şefkat-i cinsiye ve hayatiyeye medar olan damarlar ıma o dere-
ce dokundu ki; böyle dünyay ı bir mânevî cehenneme ve akl ı bir tâzip âleti-
ne çevirdi ği s ırada, Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın beşere hediye getirdi-
ği nur, perdeyi kald ırdı.. idam, adem, hiçlik, vazifesizlik, abes, firak yerlerin-
de o kavaklar ın her birinin yapraklar ı adedince hikmetleri ve manalar ı ve –
Risale-i Nur’da isbat edildi ği gibi– üç k ısma ayr ılan neticeleri ve vazifeleri var, 
diye gösterdi.
Birinci k ısım, Sâni-i Zülcelâl’in esmâs ına bakar. Meselâ, nas ıl bir usta 
harika bir makineyi yapsa herkes, o zâta “Mâ şâallah, bârekâllah!” deyip al-
kışlar. Öyle de o makine dahi, ondan maksut neticeleri tam tam ına gösterme-
siyle, lisân- ı hâliyle ustas ını tebrik eder, alk ışlar. Her zîhayat ve her şey böyle 
bir makinedir, ustas ını tebriklerle alk ışlar.
İkinci k ısım hikmetleri ise,  zîhayat ın ve zîşuûrun nazarlar ına bakar. 
Onlara şirin bir mütalâagâh, birer kitab- ı mârifet olur. Manalar ını zîşuûrun zi-
hinlerinde ve suretlerini kuvve-i hâf ızalar ında ve elvâh- ı misâliyede ve âlem-i 
gayb ın defterlerinde daire-i vücûdda b ırak ıp sonra âlem-i şehadeti terk eder, 
âlem-i gayba çekilir. Demek surî bir vücûdu b ırak ır, mânevî ve gaybî ve ilmî 
çok vücûdlar ı kazan ır.
Evet, madem Allah var ve ilmi, ihata eder; elbette adem, idam, hiç-
lik, mahv, fena hakikat noktas ında ehl-i iman ın dünyas ında yoktur ve kâ-
firlerin dünyalar ı ademle, firakla, hiçlikle, fânîlikle doludur.
İşte bu hakikati, umumun lisan ında gezen bu gelen darb- ı mesel ders ve-
rip, der: “Kimin için Allah var, ona her şey var ve kimin için yoksa her şey 
ona yoktur, hiçtir.”1
Elhâs ıl: Nas ıl ki iman, ölüm vaktinde insan ı idam- ı ebedîden kurtar ı-
yor; öyle de herkesin hususî dünyas ını dahi idamdan ve hiçlik karanl ıkla-
rından kurtar ıyor. Ve küfür ise hususan küfr-ü mutlak olsa hem o insan ı, 
1 Bkz.: Ebu’l-Abbas el-Mukri’, Nefhu’t-tayyib  4/504.YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ / EMİRDAĞ ÇİÇEĞİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------   501
502  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
hem hususî dünyas ını ölümle idam edip mânevî cehennem zulmetlerine 
atar. Hayat ının lezzetlerini ac ı zehirlere çevirir. Hayat- ı dünyeviyeyi âhi-
retine tercih edenlerin kulaklar ı çınlas ın. Gelsinler, buna ya bir çare bul-
sunlar veya imana girsinler. Bu deh şetli hasârâttan kurtulsunlar!..
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
Duan ıza çok muhtaç ve size çok mü ştâk karde şiniz
Said Nursî
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
Yirmi Alt ıncı Söz
Kader Risalesi Kader Risalesi
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1مٍĳُĥْđَĨ َرٍïَĝِÖ َّźإِ ưįُĤِّõَĭُĬ َאĨوَ ُ۬įُĭائِƯõَì َאĬَïĭِĐ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
2ٍīĻِ×ُĨ َאمٍĨإِ ĹِۤĘ َאهُĭْĻَāْèأَ ْءٍĹَü َّģوَכُ
(Kader ile cüz-ü ihtiyârî, iki mesele-i mühimmedir. Ona dair 
“Dört Mebhas ” içinde birkaç s ırlar ını açmaya çal ışacağız.)
Birinci Mebhas
Kader ve cüz-ü ihtiyârî, İslâmiyet’in ve îmân ın nihayet hududunu göste-
ren, hâlî ve vicdanî bir îmân ın cüz’lerindendir. Yoksa ilmî ve nazarî de ğiller-
dir. Yâni mümin her şeyi, hattâ fiilini, nefsini Cenâb- ı Hakk’a vere vere, tâ 
nihayette teklif ve mesuliyetten kurtulmamak için “cüz-ü ihtiyârî” önüne ç ıkı-
yor. Ona: “Mesul ve mükellefsin” der. Sonra, ondan sudûr eden iyilikler ve kemâlât ile ma ğrur olmamak için, “kader” kar şısına geliyor. Der: “Haddini 
bil, yapan sen de ğilsin.”
Evet, kader; cüz-ü ihtiyârî, îmân ve İslâmiyet’in nihayet merâtibin-
de.. Kader, nefsi gururdan ve cüz-ü ihtiyârî, adem-i mesuliyetten kurtar-mak içindir ki, mesâil-i îmâniyeye girmi şler.
 Yoksa, mütemerrit nüfus-u 
emmârenin i şledikleri seyyiât ının mesuliyetinden kendilerini kurtarmak için 
kadere yap ışmak ve onlara in’am olunan mehâsinle iftihar etmek, gururlan-
mak, cüz-ü ihtiyârîye istinad etmek; bütün bütün s ırr- ı kadere ve hikmet-i 
cüz-ü ihtiyâriyeye z ıt bir harekete sebebiyet veren ilmî meseleler de ğildir.
1 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarlar ı elimizde olmas ın. Biz onu ancak 
belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21)
2 “Velhâs ıl her bir şeyi, apaç ık bir Kitap’ta say ıp döken Biz’iz.” (Yâsîn sûresi, 36/12)
504  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Evet, mânen terakki etmeyen avâm içinde, kaderin cây- ı istimâli var. 
Fakat o da mâziyat ve mesâibdedir ki, yeisin ve hüznün ilâc ıdır. Yoksa maâsi 
ve istikbaliyatta de ğildir ki, sefahete ve atâlete sebeb olsun. Demek kader me-
selesi, teklif ve mesuliyetten kurtarmak için de ğil, belki fahr ve gururdan kur-
tarmak içindir ki, îmâna girmi ş. Cüz-ü ihtiyârî, seyyiâta merci olmak için-
dir ki, akideye dâhil olmu ş. Yoksa mehâsine masdar olarak tefer’un et-
mek için de ğildir.
Evet Kur’ân’ ın dediği gibi, insan seyyiât ından tamamen mesuldür. Çünkü 
seyyiât ı isteyen odur. Seyyiat tahribat nev’inden oldu ğu için, insan bir seyyie 
ile çok tahribat yapabilir. Müthi ş bir cezaya kesb-i istihkak eder. Bir kibrit ile 
bir evi yakmak gibi. Fakat hasenatta iftihara hakk ı yoktur. Onda onun hakk ı 
pek azd ır. Çünkü hasenat ı isteyen, iktiza eden rahmet-i ilâhiye ve icad eden, 
kudret-i rabbâniyedir. Suâl ve cevab, dâî ve sebeb, ikisi de Hak’tand ır. İnsan 
yaln ız dua ile, îmân ile, şuur ile, r ızâ ile onlara sahib olur. Fakat seyyiât ı iste-
yen, nefs-i insâniyedir; ya istidat ile, ya ihtiyar ile. Nas ıl ki beyaz, güzel güne-
şin ziyas ından bâz ı maddeler siyahl ık ve taaffün al ır. O siyahl ık, onun istida-
dına aittir. Fakat o seyyiât ı, çok mesâlihi tazammun eden bir kanun-u ilâhî ile 
icad eden yine Hak’t ır. Demek sebebiyet ve suâl nefistendir ki, mesuliyeti o 
çeker. Hakk’a ait olan halk ve îcad ise, daha ba şka güzel netice ve meyveleri 
olduğu için güzeldir, hay ırdır.
İşte şu s ırdand ır ki: Kesb-i şer, şerdir; halk- ı şer, şer değildir. Nas ıl ki 
pek çok mesâlihi tazammun eden bir ya ğmurdan zarar gören tembel bir adam 
diyemez: “Ya ğmur rahmet de ğil.” Evet halk ve îcadda bir şerr-i cüz’î ile be-
raber hayr- ı kesîr vard ır. Bir şerr-i cüz’î için hayr- ı kesîri terk etmek şerr-i 
kesîr olur.  Onun için o şerr-i cüz’î, hay ır hükmüne geçer. Îcâd- ı ilâhîde şer ve 
çirkinlik yoktur. Belki, abdin kesbine ve istidad ına aittir.
Hem nas ıl kader-i ilâhî, netice ve meyveler itibar ıyla şerden ve çirkinlik-
ten münezzehtir. Öyle de: İllet ve sebeb itibar ıyla dahi, zulümden ve kubuh-
tan mukaddestir. Çünkü kader, hakikî illetlere bakar, adâlet eder. İnsanlar zâ-
hirî gördükleri illetlere, hükümlerini bina eder; kaderin ayn ı adâletinde zulme 
düşerler. Meselâ: Hâkim seni sirkatle mahkûm edip hapsetti. Hâlbuki sen sâ-
rık değilsin. Fakat kimse bilmez gizli bir katlin var. İşte kader-i ilâhî dahi seni 
o hapisle mahkûm etmi ş. Fakat kader, o gizli katlin için mahkûm edip adâlet 
etmiş. Hâkim ise, sen ondan mâsum oldu ğun sirkate binaen mahkûm etti ği 
için zulmetmi ştir. İşte şey-i vâhidde iki cihetle kader ve îcâd- ı ilâhînin adâleti 
ve insan kesbinin zulmü göründü ğü gibi, ba şka şeyleri buna k ıyas et. Demek 
kader ve îcâd- ı ilâhî; mebde’ ve münteha, as ıl ve fer’, illet ve neticeler itibar ıy-
la şerden ve kubuhtan ve zulümden münezzehtir.
Eğer denilse : “Madem cüz-ü ihtiyârînin icada kabiliyeti yok. Bir emr-i 
itibarî hükmünde olan kesbden ba şka insan ın elinde bir şey bulun-
muyor. Nas ıl oluyor ki, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’da, Hâl ık-ı semâvât 
ve arza kar şı, insana âsi ve dü şman vaziyeti verilmi ş. Hâl ık-ı arz ve 
semâvât, ondan azîm şikâyetler ediyor.. o âsi insana kar şı abd-i mü-
mine yard ım için kendini ve melâikesini tah şid ediyor. Ona azîm bir 
ehemmiyet veriyor.”
Elcevap Elcevap : Çünkü; küfür ve isyan ve seyyie, tahriptir, ademdir. Hâlbuki 
azîm tahribat ve hadsiz ademler, bir tek emr-i itibarîye ve ademîye terettüp edebilir. Nas ıl ki bir azîm sefînenin dümencisi, vazifesinin adem-i ifas ıyla, sefî-
ne gark olup bütün hademelerin netice-i sa’yleri ibtal olur. Bütün o tahribat, bir ademe terettüp ediyor. Öyle de: Küfür ve mâsiyet, adem ve tahrip nev’inden olduğu için, cüz-ü ihtiyârî bir emr-i itibarî ile onlar ı tahrik edip müthi ş netâice 
sebebiyet verebilir. Zira küfür, çendan bir seyyiedir. Fakat, bütün kâinat ı kıy-
metsizlikle ve abesiyetle tahkir ve delâil-i vahdâniyet’i gösteren bütün mevcu-dat ı tekzip ve bütün tecelliyât- ı esmây ı tezyif oldu ğundan, bütün kâinat ve mev-
cudat ve esmâ-y ı ilâhiye nam ına Cenâb- ı Hak kâfirden şedid şikâyet ve deh şet-
li tehdidat etmek; ayn- ı hikmettir ve ebedî azab vermek, ayn- ı adâlettir.
Madem insan, küfür ve isyanla tahribat taraf ına gidiyor. Az bir hizmetle 
pek çok i şleri yapar. Onun için ehl-i îmân, onlara kar şı Cenâb- ı Hakk’ ın inâ-
yet-i azîmine muhtaçt ır. Çünkü on kuvvetli adam, bir evin muhafazas ını ve 
tamirat ını deruhde etse, haylaz bir çocu ğun o haneye ate ş vermeğe çal ışma-
sına karşı, o çocuğun velisine, belki padi şah ına müracaata, yalvarmaya mec-
bur olmas ı gibi; müminlerin de, böyle edepsiz ehl-i isyana kar şı dayanmak 
için Cenâb- ı Hakk’ ın çok inâyât ına muhtaçt ırlar.
Elhâs ıl: Eğer kader ve cüz-ü ihtiyârîden bahseden adam, ehl-i huzur ve 
kemâl-i îmân sahibi ise, kâinat ı ve nefsini Cenâb- ı Hakk’a verir, onun tasarru-
funda bilir. O vakit hakk ı var, kaderden ve cüz-ü ihtiyârîden bahsetsin. Çünkü; 
madem nefsini ve her şeyi Cenab- ı Hak’tan bilir, o vakit cüz-ü ihtiyârîye isti-
nad ederek mesuliyeti deruhde eder. Seyyiata merciiyeti kabûl edip, Rabbini takdis eder. Daire-i ubûdiyette kal ıp, teklif-i ilâhiyeyi zimmetine al ır. Hem ken-
dinden sudûr eden kemâlât ve hasenat ile gururlanmamak için kadere bakar, fahr yerine şükreder. Ba şına gelen musibetlerde kaderi görür, sabreder.YİRMİ ALTINCI SÖZ / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------   505
506  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Eğer kader ve cüz-ü ihtiyârîden bahseden adam, ehl-i gaflet ise; o va-
kit kaderden ve cüz-ü ihtiyârîden bahse hakk ı yoktur. Çünkü; nefs-i emmâ-
resi, gaflet veya dalâlet sâikas ıyla kâinat ı esbaba verip, Allah’ ın mal ını onlara 
taksim eder, kendini de kendine temlik eder. Fiilini kendine ve esbaba verir. Mesuliyeti ve kusuru kadere havale eder. O vakit, nihayette Cenâb- ı Hakk’a 
verilecek olan cüz-ü ihtiyârî ve en nihayette medâr- ı nazar olacak olan kader 
bahsi mânâs ızd ır. Yaln ız, bütün bütün onlar ın hikmetine z ıt ve mesuliyetten 
kurtulmak için bir desise-i nefsiyedir.
İkinci Mebhas
Ehl-i ilme mahsus,1(Hâşiye) ince bir tetkik-i ilmîdir.
Eğer desen : “Kader ile cüz-ü ihtiyârî, nas ıl tevfik edilebilir?”
Elcevap Elcevap : Yedi vecihle...
Birincisi : Elbette kâinat ın intizâm ve mîzân lisan ıyla hikmet ve adâletine 
şehâdet etti ği bir Âdil-i Hakîm, insan için medâr- ı sevab ve ikab olacak, ma-
hiyeti meçhul bir cüz-ü ihtiyârî vermi ştir. O Âdil-i Hakîm’in pek çok hikmetini 
bilmediğimiz gibi, şu cüz-ü ihtiyârînin kaderle nas ıl tevfik edildi ğini bilmedi ği-
miz, olmamas ına delâlet etmez.
İkincisi : Bizzarûre herkes kendisinde bir ihtiyar hisseder. O ihtiyar ın vü-
cûdunu vicdanen bilir. Mevcûdât ın mahiyetini bilmek ayr ıdır, vücûdunu bil-
mek ayr ıdır. Çok şeyler var: Vücudu bizce bedihî oldu ğu hâlde, mahiyeti biz-
ce meçhul... İşte şu cüz-ü ihtiyârî, öyleler s ıras ına girebilir. Her şey, mâlûmat ı-
mıza münhas ır değildir. Adem-i ilmimiz, onun ademine delâlet etmez.
Üçüncüsü : Cüz-ü ihtiyârî, kadere münafî de ğil. Belki kader, ihtiyar ı te-
yid eder. Çünkü kader, ilm-i ilâhînin bir nev’idir. İlm-i ilâhî, ihtiyar ımıza taal-
luk etmiş. Öyle ise, ihtiyar ı teyid ediyor, ibtal etmiyor.
Dördüncüsü : Kader, ilim nev’indendir. İlim, mâlûma tâbidir. Yâni na-
sıl olacak, öyle taalluk ediyor. Yoksa mâlûm, ilme tâbi de ğil. Yâni ilim desâti-
ri; mâlûmu, haricî vücûd noktas ında idare etmek için esâs de ğil. Çünkü; mâ-
lûmun zât ı ve vücûd-u haricîsi, irâdeye bakar ve kudrete istinad eder. Hem 
ezel; mâzi silsilesinin bir ucu de ğil ki, eşyan ın vücûdunda esâs tutulup ona gö-
re bir mecburiyet tasavvur edilsin. Belki ezel; mâzi ve hâl ve istikbali birden tutar, yüksekten bakar bir ayna-misâldir. Öyle ise, daire-i mümkinât içinde uzan ıp giden zaman ın mâzi taraf ında bir uç tahayyül edip, ona ezel deyip, o 
ezel ilmine, e şyan ın tertib ile girmesini ve kendisini onun haricinde tevehhüm 
etmesi, ona göre muhakeme etmek hakikat de ğildir.
Şu s ırrın keşfi için şu misâle bak: Senin elinde bir ayna bulunsa, sa ğ tara-
fındaki mesâfe mâzi, sol taraf ındaki mesâfe müstakbel farz edilse; o ayna yal-
1(Hâşiye) Bu ikinci mebhas, en derin ve en mü şkül bir s ırr- ı kader meselesidir. Bütün ulemâ-y ı 
muhakkikînce en ehemmiyetli ve münazaral ı bir mesele-i akaid-i kelâmiyedir. Risâle-i Nur 
tam halletmi ş.
508  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
nız mukabilini tutar. Sonra o iki taraf ı bir tertib ile tutar, ço ğunu tutamaz. O 
ayna ne kadar a şağı ise, o kadar az görür. Fakat o ayna ile yükse ğe ç ıktıkça, 
o aynan ın mukabil dairesi geni şlenir. Gitgide, bütün iki taraf mesâfeyi birden 
bir anda tutar. İşte şu ayna şu vaziyette onun irtisam ında, o mesâfelerde ce-
reyan eden hâlât birbirine mukaddem, muahhar, muvâf ık, muhalif denilmez. 
İşte kader, ilm-i ezelîden oldu ğu için; ilm-i ezelî, hadîsin tâbiriyle : Manzar- ı 
âlâdan, ezelden ebede kadar her şey, olmu ş ve olacak, birden tutar, ihâta 
eder bir makam- ı âlâdad ır. Biz ve muhakemat ımız, onun haricinde olamaz 
ki, mâzi mesâfesinde bir ayna tarz ında olsun.
Beşincisi : Kader, sebeble müsebbebe bir taalluku var. Yâni, şu müseb-
beb, şu sebeble vukua gelecek. Öyle ise denilmesin ki: “Madem filân adam ın 
ölmesi, filân vakitte mukadderdir. Cüz-ü ihtiyâr ıyla tüfek atan adam ın ne ka-
bahati var, atmasayd ı yine ölecekti?”
Suâl : Niçin denilmesin?
Elcevap Elcevap : Çünkü; kader, onun ölmesini onun tüfe ğiyle tâyin etmi ştir. 
Eğer onun tüfek atmamas ını farz etsen, o vakit kaderin adem-i taallukunu 
farz ediyorsun. O vakit ölmesini ne ile hükmedeceksin? Yâ Cebrî gibi; sebebe ayr ı, müsebbebe ayr ı birer kader tasavvur etsen veyahut Mu’tezile gibi kade-
ri inkâr etsen, Ehl-i Sünnet ve Cemaat’i b ırak ıp f ırka-y ı dâlleye girersin. Öyle 
ise, biz ehl-i hak deriz ki: “Tüfek atmasayd ı, ölmesi bizce meçhul.” Cebrî der: 
“Atmasayd ı yine ölecekti.” Mu’tezile der: “Atmasayd ı ölmeyecekti.”
Alt ınc ısı:
1(Hâşiye) Cüz-ü ihtiyârînin üssü’l-esâs ı olan meyelân, Matüridî’ce 
bir emr-i itibarîdir, abde verilebilir. Fakat E ş’arî, ona mevcûd nazar ıyla bak-
tığı için abde vermemi ş. Fakat o meyelândaki tasarruf, E ş’ariye’ce bir emr-i 
itibarîdir. Öyle ise o meyelân, o tasarruf, bir emr-i nisbîdir. Muhakkak bir vü-cûd-u haricîsi yoktur. Emr-i itibarî ise, illet-i tâmme istemez ki; illet-i tâmme vücûdu için lüzum ve zarûret ve vücub ortaya girip ihtiyar ı ref’etsin. Belki o 
emr-i itibarînin illeti, bir rüçhâniyet derecesinde bir vaziyet alsa, o emr-i itiba-rî sübut bulabilir. Öyle ise o anda onu terk edebilir. Kur’ân ona o anda diye-bilir ki: “Şu şerdir, yapma.”
Evet eğer abd, hâl ık-ı ef’âli bulunsayd ı ve îcada iktidar ı olsayd ı, o vakit 
ihtiyar ı ref’ olurdu. Çünkü; ilm-i usûl ve hikmette 
ْïَäĳُĺ ْħَĤ ْÕِåَĺ ْħَĤ َאĨ kaidesin-
ce mukarrerdir ki: “Bir şey vâcib olmazsa, vücûda gelmez.” Yâni, illet-i tâm-
1(Hâşiye) Gâyet müdakkik âlimlere mahsus bir hakikattir.
me bulunacak; sonra vücûda gelebilir. İllet-i tâmme ise; ma’lulü, bizzarûre ve 
bilvücub iktiza ediyor. O vakit ihtiyar kalmaz.
Eğer desen : “Tercih bilâ-müreccih muhâldir.1(Hâşiye) Hâlbuki, o emr-i iti-
barî dedi ğimiz kesb-i insanî; bâzan yapmak ve bâzan yapmamak; 
eğer mûcib bir müreccih bulunmazsa tercih bilâ-müreccih lâz ım gelir. 
Şu ise, usûl-ü kelâmiyenin en mühim bir esâs ını hedmeder?”
Elcevap Elcevap : Tereccuh bilâ-müreccih muhâldir. Yâni müreccihsiz, sebebsiz 
rüçhâniyet muhâldir. Yoksa, tercih bilâ-müreccih caizdir ve vâkidir. İrâde bir 
sıfatt ır. Onun şe’ni, böyle bir i şi görmektir.
Eğer desen : “Madem katli halkeden Hak’t ır. Niçin bana katil denilir?”
Elcevap Elcevap : Çünkü: İlm-i sarf kaidesince ism-i fâil, bir emr-i nisbî olan 
masdardan mü ştâkt ır. Yoksa bir emr-i sâbit olan hâs ıl-ı bilmasdardan in şi-
kak etmez. Masdar kesbimizdir, katil unvan ını da biz al ırız. Hâs ıl-ı bilmasdar, 
Hakk’ ın mahlukudur. Mesuliyeti i şmam eden bir şey, hâs ıl-ı bilmasdardan 
müştâk k ılınmaz.
Yedincisi : İrâde-i cüz’iye-i insâniye ve cüz-ü ihtiyâriyesi çendan zay ıf-
tır, bir emr-i itibarîdir, fakat Cenâb- ı Hak ve Hakîm-i Mutlak, o zay ıf cüz’î 
irâdeyi, irâde-i külliyesinin taallukuna bir şart- ı âdi yapm ıştır. Yâni mânen 
der: “Ey abdim! İhtiyar ınla hangi yolu istersen, seni o yolda götürürüm. Öyle 
ise mesuliyet sana aittir!” Te şbihte hatâ olmas ın, sen bir iktidars ız çocuğu 
omuzuna alsan, onu muhayyer b ırak ıp “Nereyi istersen seni oraya götürece-
ğim” desen.. O çocuk, yüksek bir da ğı istedi, götürdün. Çocuk ü şüdü yahut 
düştü. Elbette “Sen istedin!” diyerek itab edip üstünde bir tokat vuracaks ın. 
İşte Cenâb- ı Hak, Ahkemü’l-Hâkimîn, nihayet zaafta olan abdin irâdesini bir 
şart- ı âdi yap ıp, irâde-i külliyesi ona nazar eder.
Elhâs ıl: Ey insan! Senin elinde gâyet zay ıf, fakat seyyiâtta ve tahribatta 
eli gâyet uzun ve hasenatta eli gâyet k ısa, cüz-ü ihtiyârî nam ında bir irâden 
var. O irâdenin bir eline duay ı ver ki, silsile-i hasenat ın bir meyvesi olan cen-
nete eli yeti şsin ve bir çiçe ği olan saadet-i ebediyeye eli uzans ın. Diğer eline 
istiğfar ı ver ki, onun eli seyyiâttan k ısals ın ve o şecere-i mel’unenin bir mey-
vesi olan zakkum-u cehenneme yeti şmesin. Demek; dua ve tevekkül, meye-
lân- ı hayra büyük bir kuvvet verdi ği gibi; isti ğfar ve tevbe dahi, meyelân- ı 
şerri keser, tecavüzat ını kırar.
1(Hâşiye) Tereccuh ayr ıdır, tercih ayr ıdır, çok fark var.YİRMİ ALTINCI SÖZ / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------   509
Üçüncü Mebhas
Kadere îmân, îmân ın erkân ındand ır. Yâni: “Her şey, Cenâb- ı Hakk’ ın 
takdiriyledir.” Kadere delâil-i kat’iye o kadar çoktur ki, hadd ü hesaba gel-mez. Biz, basit ve zâhir bir tarz ile şu rükn-ü îmânîyi, ne derece kuvvetli ve ge-
niş olduğunu, bir “
Mukaddime ” ile gösterece ğiz.
Mukaddime
Her şey, vücûdundan evvel ve vücûdundan sonra yaz ıldığını
1ٍīĻِ×ُĨ َאبٍÝכِ ĹِĘ َّźإِ ٍ÷ِÖَאĺ َźوَ ٍÕْĈرَ َźوَ gibi, pek çok âyât- ı Kur’âniye tasrih 
ediyor ve şu kâinat denilen, kudretin Kur’ân- ı kebîrinin âyât ı dahi şu hükm-ü 
Kur’ânî’yi, nizam ve mîzân ve intizâm ve tasvir ve tezyin ve imtiyaz gibi âyât- ı 
tekvîniyesiyle tasdik ediyor. Evet şu kâinat kitab ının manzum mektûbât ı ve 
mevzûn âyât ı şehâdet eder ki, her şey yaz ılıdır.
Amma, vücûdundan evvel her şey mukadder ve yaz ılı olduğuna de-
lil, bütün mebâdi ve çekirdekler ve mekadîr ve sûretler, birer şahittir. Zira her 
bir tohum ve çekirdekler, “kâf-nûn” tezgâh ından ç ıkan birer latîf sandukçad ır 
ki, kaderle tersim edilen bir fihristecik, ona tevdi edilmi ştir ki; kudret, o kade-
rin hendesesine göre zerrât ı istihdam edip, o tohumcuklar üstünde koca mu-
cizât- ı kudreti bina ediyor. Demek bütün a ğac ın başına gelecek bütün vâk ıatı 
ile çekirde ğinde yaz ılı hükmündedir. Zira tohumlar maddeten basittir, birbi-
rinin ayn ıdır, maddeten bir şey yoktur. Hem her şeyin miktar- ı muntazama-
sı, kaderi vâz ıhan gösterir. Evet hangi zîhayata bak ılsa görünüyor ki, gâyet 
hikmetli ve sanatl ı bir kal ıptan ç ıkm ış gibi, bir miktar, bir şekil var ki; o mik-
tar ı, o sûreti, o şekli almak ya hârika ve nihayet derecede e ğri büğrü maddî 
bir kal ıp bulunmal ı veyahut kaderden gelen mevzûn, ilmî bir kal ıb-ı mânevî 
ile kudret-i ezeliye o sûreti, o şekli biçip giydiriyor. Meselâ: Sen şu ağaca, şu 
hayvana dikkat ile bak ki; câmid, sa ğır, kör, şuursuz, birbirinin misli olan zer-
reler, onun ne şv ü nemas ında hareket eder. Bâz ı eğri büğrü hudutlarda mey-
ve ve faydalar ın yerini tan ır görür, bilir gibi durur, tevakkuf eder. Sonra ba ş-
ka bir yerde, büyük bir gayeyi tâkib eder gibi yolunu de ğiştirir. Demek kader-
1 “Yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki aç ık, net bir kitapta bulunmas ın.” (En’âm sûresi, 6/59)
den gelen miktar- ı mânevînin ve o miktar ın emr-i mânevîsiyle zerreler hare-
ket ederler. Madem maddî ve görünecek e şyada bu derece kaderin tecelliyât ı 
var. Elbette e şyan ın mürûr-u zamanla giydikleri sûretler ve ettikleri harekât ile 
hâs ıl olan vaziyetler dahi, bir intizâm- ı kadere tâbidir.
Evet bir çekirdekte, hem bedihî olarak, irâde ve evâmir-i tekviniyenin un-
van ı olan “ Kitab- ı Mübîn ”den haber veren ve i şaret eden, hem nazarî ola-
rak emir ve ilm-i ilâhînin bir unvan ı olan “İmâm- ı Mübîn ”den haber veren ve 
remzeden iki kader tecellisi var:
Bedihî kader  ise, o çekirde ğin tazammun etti ği ağac ın, maddî keyfiyat ve 
vaziyetleri ve heyetleridir ki, sonra göz ile görünecek.
Nazarî  ise, o çekirdekte, ondan halkolunacak a ğac ın müddet-i hayat ın-
daki geçirece ği tav ırlar, vaziyetler, şekiller, hareketler, tesbihâtlard ır ki, tarih-
çe-i hayat nam ıyla tâbir edilen vakit-bevakit de ğişen tav ırlar, vaziyetler, şekil-
ler, fiiller; o a ğac ın dallar ı, yapraklar ı gibi intizâml ı birer kaderî miktar ı vard ır. 
Madem en âdi ve basit e şyada böyle kaderin tecellisi var. Elbette umum e şya-
nın vücûdundan evvel yaz ılı olduğunu ifade eder ve az bir dikkatle anla şılır.
Şimdi, vücûdundan sonra her şeyin sergüze şt-i hayat ı yaz ıldığına de-
lil ise; âlemde “ Kitab- ı Mübîn ” ve “İmâm- ı Mübîn ”den haber veren bütün 
meyveler ve “ levh-i mahfuz ”dan haber veren ve i şaret eden insandaki bü-
tün kuvve-i hâf ızalar birer şahittir, birer emâredir. Evet her bir meyve, bütün 
ağac ın mukadderat- ı hayat ı onun kalbi hükmünde olan çekirde ğinde yaz ılı-
yor. İnsan ın sergüze şt-i hayat ıyla beraber k ısmen âlemin hâdisat- ı mâziyesi, 
kuvve-i hâf ızas ında öyle bir sûrette yaz ılıyor ki; güya hardal küçüklü ğünde bu 
kuvvecikte dest-i kudret, kalem-i kaderiyle insan ın sayfa-y ı âmâlinden küçük 
bir senet istinsah ederek, insan ın eline verip, dima ğının cebine koymu ş. Tâ, 
muhasebe vaktinde onunla hat ırlats ın. Hem tâ mutmain olsun ki; bu fena ve 
zevâl herc ü mercinde beka için pek çok aynalar var ki, Kadîr-i Hakîm, zâille-rin hüviyetlerini onlarda tersim edip ibka ediyor. Hem beka için pek çok lev-halar var ki, Hafîz-i Alîm fânilerin mânâlar ını onlarda yaz ıyor.
Elhâs ıl: Madem en basit ve en a şağı derece-i hayat olan nebâtat hayat ı, 
bu derece kaderin nizam ına tabidir. Elbette en yüksek derece-i hayat olan ha-
yat- ı insâniye, bütün teferruat ıyla kaderin mikyas ıyla çizilmi ştir ve kalemiyle 
yaz ılı
yor. Evet nas ıl katreler, buluttan haber verir; re şhalar, su menba ını gös-
terir; senetler, cüzdanlar, bir defter-i kebirin vücûduna i şaret ederler... Öyle 
de; Şu meşhudumuz olan, zîhayatlardaki intizâm- ı maddî olan bedihî kader 
YİRMİ ALTINCI SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------   511
512  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ve intizâm- ı mânevî ve hayatî olan nazarî kaderin re şhalar ı, katreleri, senet-
leri, cüzdanlar ı hükmünde olan meyveler, nutfeler, tohumlar, çekirdekler, sû-
retler, şekiller; bilbedâhe “ Kitab- ı Mübîn ” denilen irâde ve evâmir-i tekvi-
niyenin defterini ve “ İmâm- ı Mübîn ” denilen ilm-i ilâhînin bir divan ı olan 
“levh-i mahfuz ”u gösterir.
Netice-i meram : Madem bilmü şâhede görüyoruz ki, her bir zîhayat ın –
neşv ü nema zaman ında– zerreleri, e ğri büğrü hudutlara gider, durur. Zerreler 
yolunu de ğiştirir. O hududlar ın nihayetlerinde birer hikmet, birer fayda, bi-
rer maslahat ı semere verirler. Bilbedâhe o şeyin miktar- ı sûrîsi, bir kader ka-
lemiyle tersim edilmi ştir. İşte, meşhud, bedihî kader, o zîhayat ın mâmânevî 
hâlât ında dahi bir kader kalemiyle çizilmi ş muntazam meyvedâr hududlar ı, 
nihayetleri var oldu ğunu gösterir. Kudret masdard ır, kader mistard ır. Kudret 
o maânî kitab ını, o mistar üstünde yazar. Madem maddî ve mânevî kader ka-
lemiyle tersim edilmi ş müsmir hudutlar, hikmetli nihayetler oldu ğunu katiyen 
anl ıyoruz; elbette her bir zîhayat ın müddet-i hayat ında geçirece ği ahvâl ve et-
vâr ı, o kaderin kalemiyle tersim edilmi ş. Çünkü; sergüze şt-i hayat ı, bir intizâm 
ve mîzân ile cereyan ediyor, sûretler de ğiştiriyor, şekiller al ıyor. Madem böy-
le umum zîhayatta kalem-i kader hükümrand ır. Elbette âlemin en mükemmel 
meyvesi ve arz ın halifesi1 ve emanet-i kübrân ın hâmili olan insan ın sergü-
zeşt-i hayatiyesi, her şeyden ziyade kaderin kanununa tâbidir.
Eğer desen : “Kader bizi böyle ba ğlam ış, hürriyetimizi selbetmi ştir. İnbisat 
ve cevelâna mü ştâk olan kalb ve ruh için kadere iman bir a ğırlık, bir 
sıkıntı vermiyor mu?”
Elcevap Elcevap : Kat’â ve aslâ!.. S ıkıntı vermedi ği gibi, nihayetsiz bir hiffet, bir 
rahatl ık ve ravh u reyhan ı veren ve emn ü eman ı temin eden bir sürûr, bir 
nur veriyor. Çünkü insan kadere iman etmezse, küçük bir dairede cüz’î bir serbestiyet, muvakkat bir hürriyet içinde, dünya kadar a ğır bir yükü, bîçâre 
ruhun omuzunda ta şımaya mecburdur. Çünkü insan bütün kâinatla alâka-
dard ır. Nihayetsiz makâs ıd ve metâlibi var. Kudreti, irâdesi, hürriyeti milyon-
dan birisine kâfi gelmedi ği için, çekti ği mânevî s ıkıntı ağırlığı, ne kadar müthi ş 
ve muvahhi ş olduğu anlaşılır. İşte kadere iman, bütün o a ğırlığı kaderin sefi-
nesine atar, kemâl-i rahat ile ruh ve kalbin kemâl-i hürriyetiyle kemâlât ında 
serbest cevelân ına meydan veriyor. Yaln ız nefs-i emmârenin cüz’î hürriyeti-
ni selbeder ve firavuniyetini ve rubûbiyetini ve keyfemâye şâ hareketini k ırar. 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30.
Kadere iman o kadar lezzetli, saadetlidir ki, târif edilmez. Yaln ız şu temsil ile o 
lezzete ve o saadete bir i şaret edece ğiz. Şöyle ki:
İki adam, bir padi şah ın payitaht ına giderler. O padi şah ın mahall-i garâ-
ib olan has saray ına girerler. Biri, padi şah ı bilmez; o yerde gâs ıbâne, sâr ıka-
ne tavattun etmek ister. Fakat o bahçe, o saray ın iktiza ettikleri idare ve tedbir 
ve vâridât ve makinelerini i şlettirmek ve garib hayvanât ın erzak ını vermek gi-
bi zahmetli külfetleri görür, mütemadiyen ızd ırap çeker. O cennet gibi bahçe, 
başına bir cehennem gibi oluyor. Her şeye ac ıyor, idare edemiyor. Teessüfle 
vaktini geçirir. Sonra da o h ırsız edepsiz adam, te’dib suretiyle hapse at ılır.
İkinci adam, padi şah ı tan ır, padişaha kendini misafir bilir. Bütün o bah-
çede, o sarayda olan i şler, bir nizam- ı kanunla cereyan etti ğini, her şey bir 
programla kemâl-i sühuletle i şlediğini itikat eder. Zahmet ve külfetleri, padi-
şah ın kanununa b ırak ıp, kemâl-i safa ile o cennet-misal bahçenin bütün lez-
zetlerinden istifade edip, padi şah ın merhametine ve idare kanunlar ının güzel-
liğine istinaden her şeyi hoş görür, kemâl-i lezzet ve saadetle hayat ını geçirir. 
İşte, 1َرِïْכَĤا َīِĨ َīِĨأَ َرِïَĝْĤِאÖ َīَĨاٰ ْīَĨ sırrını anla.
1 “Kadere iman eden, gam ve hüzünden emin olur.” Bkz.: el-Kudâî, Müsnedü’ ş-Şihâb 1/187; ed-
Deylemî, el-Müsned  1/113; el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  3/187.YİRMİ ALTINCI SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------   513
Dördüncü Mebhas
Eğer desen : “Birinci Mebhas’ta isbat ettin ki, kaderin her şeyi güzeldir, 
hay ırdır. Ondan gelen şer de hay ırdır, çirkinlik de güzeldir. Hâlbuki 
şu dâr- ı dünyadaki musibetler, beliyyeler, o hükmü cerhediyor?”
Elcevap Elcevap : Ey şiddet-i şefkatten şedid bir elemi hisseden nefsim ve arkada-
şım! Vücûd, hayr- ı mahz; adem, şerr-i mahz oldu ğuna bütün mehâsin ve ke-
mâlât ın vücûda rücûu ve bütün maâsi ve mesâib ve nekâisin esâs ı adem oldu-
ğu delildir. Madem adem, şerr-i mahzd ır; ademe müncer olan veya ademi i ş-
mam eden hâlât dahi şerri tazammun eder. Onun için, vücûdun en parlak nu-
ru olan hayat, ahvâl-i muhtelife içinde yuvarlan ıp kuvvet buluyor. Mütebâyin 
vaziyetlere girip tasaffi ediyor ve müteaddit keyfiyât ı al ıp, matlub semerât ı ve-
riyor ve müteaddit tav ırlara girip, Vâhib-i hayat ın nukuş-u esmâs ını güzelce 
gösterir. İşte şu hakikattendir ki, zîhayatlara âlâm ve mesâib ve me şakkat ve 
beliyyât suretinde baz ı hâlât âr ız olur ki; o hâlât ile hayatlar ına envâr- ı vücûd 
teceddüd edip, zulümât- ı adem tebâud ederek hayatlar ı tasaffi ediyor. Zira te-
vakkuf, sükûnet, sükût, atâlet, istirahat, yeknesakl ık keyfiyâtta ve ahvâlde birer 
ademdir. Hatta en büyük bir lezzet, yeknesakl ık içinde hiçe iner.
Elhâs ıl: Madem hayat, esmâ-y ı hüsnân ın nukuşunu gösterir. Hayat ın 
başına gelen her şey hasendir.  Meselâ gâyet zengin, nihayet derecede sanat-
kâr ve çok sanatlarda mâhir bir zât; âsâr- ı sanat ını, hem k ıymettar servetini gös-
termek için âdi bir miskin adam ı, modellik vazifesini gördürmek için, bir ücre-
te mukabil bir saatte murassâ, musannâ yapt ığı gömleği giydirir, onun üstünde 
işler ve vaziyetler verir, tebdil eder. Hem her nevi sanat ını göstermek için ke-
ser, değiştirir, uzalt ır, k ısalt ır. Acaba şu ücretli miskin adam o zâta dese: “Bana 
zahmet veriyorsun. E ğilip kalkmakla vaziyet veriyorsun, beni güzelle ştiren bu 
gömleği kesip k ısaltmakla güzelli ğimi bozuyorsun” deme ğe hak kazanabilir mi? 
“Merhametsizlik, insafs ızlık ettin” diyebilir mi? İşte onun gibi Sâni-i Zülcelâl, 
Fât ır-ı Bîmisal; zîhayata göz, kulak, ak ıl, kalb gibi havâs ve letâif ile murassâ 
olarak giydirdi ği vücûd gömle ğini esmâ-y ı hüsnân ın nak ışlar ını göstermek için 
çok hâlât içinde çevirir, çok vaziyetlerde de ğiştirir. Elemler, musibetler nev’inde 
olan keyfiyât; baz ı esmâs ının ahkâm ını göstermek için lemeât- ı hikmet içinde 
baz ı şuaât- ı rahmet ve o şuaât- ı rahmet içinde latîf güzellikler vard ır.
Hâtime
Eski Said’in serke ş, müftehir, ma ğrur, ucublu, riyâkâr nefsini susturan, 
teslime mecbur eden be ş fıkrad ır.
Birinci F ıkra: Madem e şya var ve sanatl ıdır. Elbette bir ustalar ı var. 
Yirmi İkinci Söz’de gâyet kat’î isbat edildi ği gibi; eğer her şey birinin ol-
mazsa, o vakit her bir şey, bütün e şya kadar mü şkül ve ağır olur. Eğer her 
şey birinin olsa, o zaman bütün e şya, bir şey kadar âsân ve kolay olur. 
Madem zemin ve âsumân ı birisi yapm ış, yaratm ış. Elbette o pek hikmet-
li ve çok sanatkâr Zât, zemin ve âsumân ın meyveleri ve neticeleri ve ga-
yeleri olan zîhayatlar ı başkalara b ırak ıp işi bozmayacak. Ba şka ellere tes-
lim edip bütün hikmetli i şlerini abes etmeyecek, hiçe indirmeyecek, şü-
kür ve ibadetlerini ba şkas ına vermeyecektir.
İkinci F ıkra: Sen ey ma ğrur nefsim! Üzüm a ğacına benzersin. Fahir-
lenme! Salk ımlar ı o ağaç kendi takmam ış, başkas ı onlar ı ona takm ış.
Üçüncü F ıkra: Sen ey riyâkâr nefsim! “Dine hizmet ettim.” diye gu-
rurlanma. 1ِóِäَאęْĤا ِģُäَّóĤِאÖ َīĺِّïĤا َاñٰİ ُïِّĺَËُĻَĤ َّٰųا إِنَّ sırrınca; müzekkâ olmad ığın 
için, belki sen kendini o racül-ü fâcir bilmelisin. Hizmetini, ubûdiyetini; 
geçen nimetlerin şükrü ve vazife-i f ıtrat ve farîza-y ı hilkat ve netice-i sa-
nat bil, ucub ve riyâdan kurtul!.
Dördüncü F ıkra: Hakikat ilmini, hakiki hikmeti istersen; Cenâb- ı 
Hakk’ ın marifetini kazan. Çünkü; bütün hakâik-i mevcudât, İsm-i Hakk’ ın 
şuaat ı ve esmâs ının tezahürat ı ve s ıfât ının tecelliyât ıdırlar. Maddî ve mâne-
vî, cevherî, arazî her bir şeyin, her bir insan ın hakikati, birer ismin nuruna 
dayan ır ve hakikatine istinad eder. Yoksa hakikatsiz, ehemmiyetsiz bir su-
rettir. Yirminci Söz’ün âhirinde, şu s ırra dair bir nebze bahsi geçmi ştir.
Ey nefis! E ğer şu dünya hayat ına müştâksan, mevtten kaçarsan kati-
yen bil ki; hayat zannetti ğin hâlât, yaln ız bulundu ğun dakikad ır. O daki-
kadan evvel bütün zaman ın ve o zaman içindeki e şya-y ı dünyeviye, o da-
kikada meyyittir, ölmü ştür. O dakikadan sonra bütün zaman ın ve onun 
1 “Muhakkak ki Allah bu dini, günahkâr biriyle de güçlendirir.” (Buhârî, cihâd  182).
516  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
mazrûfu, o dakikada ademdir, hiçtir. Demek, güvendi ğin hayat- ı maddi-
ye, yaln ız bir dakikad ır. Hatta bir k ısım ehl-i tetkik, “Bir â şiredir belki bir 
ân- ı seyyâledir.” demi şler. İşte şu s ırdand ır ki; baz ı ehl-i velâyet, dünyan ın 
dünya cihetiyle ademine hükmetmi şler.
Madem böyledir, hayat- ı maddiye-i nefsiyeyi b ırak. Kalb ve ruh ve s ır-
rın derece-i hayatlar ına ç ık, bak; ne kadar geni ş bir daire-i hayatlar ı var. 
Senin için meyyit olan mâzi, müstakbel; onlar için hayyd ır, hayattar ve 
mevcuttur.
Ey nefsim!.. Madem öyledir, sen dahi kalbim gibi a ğla ve bağır ve de ki :
Fâniyim, fâni olan ı istemem!
Âcizim, âciz olan ı istemem!
Ruhumu Rahmân’a teslim eyledim, gayr istemem!İsterim, fakat bir yâr- ı bâki isterim.
Zerreyim, fakat bir Şems-i Sermed isterim.
Hiç-ender-hiçim, fakat bu mevcudât ı birden isterim!
Beşinci F ıkra: Şu f ıkra, Arabî geldi ği için Arabî yaz ıldı. Hem şu f ıkra-y ı 
Arabiye, 1
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ zikrinde otuz üç mertebe-i tefekkürden bir mertebeye i şarettir.
 َאĨ ِيñَّĤا ُّĹِĤَْزَŶا َّאشُĝَّĭĤا ُģĻِĩَåْĤا ُħĻِèَّóĤا ُħĺِóْכَĤا ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا ُóĺِïَĝْĤا َĳُİ إِذْ ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ
 ًّאĻِّĥכُ دَاتِĳُäْĳَĩْĤا ِهِñٰİ ُěَאئِĝَè َאĨوَ َאتٍĝَ×َĈوَ َėَאئِéَĀوَ ْءًاõُäوَ ًّŻכُ َאتِĭْכَאئِĤا ِهِñٰİ ُÙَĝĻِĝَè
 ٍÙَĩِכْèوَ ٍħْĥِđِÖ ِه۪óĺِïْĝَÜوَ ۪įِĩĻِčْĭَÜوَ َرِه۪ïَĜوَ ۪įَאئِąَĜ ِħَĥَĜ طُĳُĉُì َّźإِ َאءًĝَÖوَ دًاĳُäوَوُ ًّאĻْئِõُäوَ
 َאءِąْĻَÖ ِïَĺ َאتُĭĻِĺْõَÜوَ ٍÙَĺَאĭِĐوَ ٍďْĭُāِÖ ِه۪óĻِÖْïَÜوَ ِه۪óĺِĳْāَÜوَ ۪įِÝَĩِכْèوَ ۪įِĩْĥِĐ ْכَאرِóَŊ شُĳُĝُĬوَ
 ۪įِĘُّóَđَÜوَ َدُّدِه۪ĳَÜوَ ۪įِĨَóوَכَ ۪įِęْĉُĤ ِėَאئِĉَĤ ُóĻِİوَأَزَا َمٍóوَכَ ٍėْĉُĥِÖ ِه۪óĺِĳْĭَÜوَ ۪įِĭĻِĺْõَÜوَ ۪įِÝَĺَאĭِĐوَ ۪įِđْĭُĀ
 َאتِđَĩَĤوَ َאلِĩوَכَ َאلِĩَåِÖ ۪įِĭُّĭَéَÜوَ ۪įِĩُّèَóَÜوَ ۪įِÝَĩْđِĬوَ ۪įِÝَĩْèرَ َّאضِĻَĘ َاتُóَĩَàوَ ٍÙَĩْđِĬوَ ٍÙَĩْèَóِÖ
 َאلِĩَåْĤا َאءِĝَÖ َďَĨ ِóِİَאčَĩْĤا ِÙَّĻِĤَّאĻَøوَ َאĺَاóَĩْĤا ِÙَĻِĬَאęَÜ َאدَاتِıَýِÖ ۪įِĤَאĩوَכَ ۪įِĤَאĩَä َאتِĻِّĥَåَÜوَ
 ِħوَدَائِ رِĳُİُّïĤوَا رِĳُāُđْĤوَا لِĳُāُęْĤا ِّóَĨ ĵٰĥَĐ رِĳُıُّčĤوَا ĹِّĥَåَّÝĤا ِħَّائِïĤا ِيِّïَĨْóَّùĤا َّدِóَåُĩْĤا
1 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.
 ِģْđِęْĤا ĵَĥَĐ ٍģْĝَĐ ِيñِĤ ُلُّïَĺ ُģَّĩُכَĩْĤا ُóَàَْŶَאĘ ْħَđَĬ َامِĳْĐَْŶوَا َّאمِĺَْŶوَا َאمِĬَْŶا ِّóَĨ ĵٰĥَĐ َאمِđْĬِْŸا
 ُلُّïَĺ ُģَّĩُכَĩْĤا ُħْøِْźا َّħُà ِģَّĩُכَĩْĤا ِħْøِْźا ĵَĥَĐ ٍħْıَĘ ِيñِĤ ُلُّïَĺ ُģَّĩُכَĩْĤا ُģْđِęْĤا َّħُà ِģَّĩُכَĩْĤا
 ِģَّĩُכَĩْĤا ْنِÉَّýĤا ĵَĥَĐ ُورَةِóَّąĤِאÖ ُلُّïَĺ ُģَّĩُכَĩْĤا ُėْĀَĳْĤا َّħُà ِģَّĩُכَĩْĤا ِėْĀَĳْĤا ĵَĥَĐ ِÙَİَاïَ×ْĤِאÖ
 ْħَđَĬ .ُīĻِĝَĻْĤا ُّěَéْĤا َĳُİوَ َّاتِñĤِאÖ ُěĻِĥَĺ َאĩِÖ َّاتِñĤا َאلِĩכَ ĵٰĥَĐ ِīĻِĝَĻْĤِאÖ ُلُّïَĺ ُģَّĩُכَĩْĤا ْنُÉَّýĤا َّħُà
 ِóِİَاĳَّčĤا ِóَıْČأَ ْīِĨ َزِمِŻُĩْĤا ِăْĻَęْĤا َďَĨ ِħَّائِïĤا ĹِّĥَåَّÝĤا َďَĨ دَاتِĳُäْĳَĩْĤا زَوَالُ: ْاٰةِóِĩْĤا ĹِĬَאęَÜ
 َאلِĩَåْĥِĤ َאنٍİْóُÖ ِçَĄأَوْ ْīِĨ ..َאنٍĻْ×ِÜ ِçَāْĘأَ ْīِĨ ..ِóِİَאčَĩْĤا ْכَĥُĨ َ÷ْĻَĤ َóِİَّאčĤا َאلَĩَåْĤا أَنَّ
1..َدُودِĳْĤا ĹِĜَא×ْĥِĤ ..دِĳُäُĳْĤا ِÕِäَاĳْĥِĤ َّدِïَåُĩْĤا َאنِùْèِْŹِĤ َّدِóَåُĩْĤا
2ْħِّĥَøوَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِّٰųا ِħْĥِĐ ĹِĘ َאĨ َدَïَĐ ِïَÖَْŶا ĵَĤإِ َْزَلِŶا َīِĨ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
1 Allah en büyüktür. Çünkü O öyle bir Kadîr, Alîm, Hakîm, Kerîm, Rahîm, Cemîl ve Nakka ş-ı Ezelîdir ki, 
küll ve cüz olarak bu kâinat ın sayfalar ının ve tabakalar ının hakikati, küllî ve cüz’î olarak varl ık ve beka 
itibar ıyla bu mevcudat ın hakikatleri ancak O’nun kaza ve kader, tanzim ve takdirinin ilim ve hikmetle 
çizilmiş çizgileri; O’nun ilim ve hikmet pergeliyle sanat ve inâyetle tasvir ve tedbir edilmi ş nak ışlar ı; 
O’nun sanat, itina, tezyin ve tenvirinin, mucizeli elinin lütuf ve keremle gerçekle ştirdiği tezyinat ı; rah-
met ve nimetiyle ortaya koyup, kendini tan ıttırmas ının, sevdirmesinin, ikram ve lütfunun latif çiçekleri; 
O’nun co şkun rahmet, nimet, şefkat ve rahmetinin cemal ve kemalle yaratt ığı meyveleri; ve ayinelerin 
faniliği, mazharlar ın ak ıp gitmesiyle beraber, onlarda tecelli eden ebedî güzellik baki kalarak, mev-
simler, as ırlar ve ça ğlar geçmesiyle; gelip geçen mahlukat, günler ve y ıllar boyunca nimetinin devam 
etmesinin şehâdet etmesiyle cemal ve kemalinin tecelli eden lem’alar ından başkas ı değildir.
 Evet, mükemmel eser, ak ıl sahipleri için mükemmel fiile, mükemmel fiil, anlay ış sahipleri için bil-
bedâhe mükemmel vasfa, mükemmel vas ıf, bizzarûre mükemmel şe’ne, mükemmel şe’n, bilyakîn 
kendisine yak ışan bütün hususiyetlerle zât ın kemaline delâlet eder. Bu gerçek ve kesindir. Evet, ayine-
lerin fanili ği ve mevcudat ın geçip gitmesiyle beraber tecellilerin ve feyizlerin devem etmesi; bütün bu 
görünen güzelliklerin, mazharlar ın mülkü olmad ığına en aç ık bir delildir. Bu, Vacibü’l-vücûd ve Baki-i 
Vedûd’un güzelli ğinin, durmadan tazelenen ihsanlar ının en aç ık bir bürhân ıdır.
2 Allah’ ım, Efendimiz Muhammed’e (aleyhissalâtü vesselâm) , onun âl ve ashab ına, ezelden ebede kadar 
ilm-i ilâhîdeki mevcudat adedince salât ve selâm et.YİRMİ ALTINCI SÖZ / HÂTİME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   517
Zeyl
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
(Bu küçücük zeylin büyük bir ehemmiyeti var. Herkese menfaatlidir .)
Cenâb- ı Hakk’a vâs ıl olacak tarîkler pek çoktur. Bütün hak tarîkler 
Kur’ân’dan al ınm ıştır. Fakat tarîkatlar ın baz ısı; baz ısından daha kısa, da-
ha selâmetli , daha umumiyetli  oluyor. O tarîkler içinde, kâs ır fehmimle 
Kur’ân’dan istifade etti ğim “acz ve fakr ve şefkat  ve tefekkür ” tarîkidir.
Evet acz dahi, aşk gibi belki daha eslem bir tarîktir ki;  ubûdiyet tarî-
kiyle mahbubiyete kadar gider.
Fakr dahi, Rahmân ismine îsal eder.
Hem şefkat  dahi, aşk gibi belki daha keskin ve daha geni ş bir tarîktir 
ki Rahîm ismine îsal eder.
Hem tefekkür  dahi, aşk gibi belki daha zengin, daha parlak, daha ge-
niş bir tarîktir ki, Hakîm ismine îsal eder.
Şu tarîk, hafî tarîkler misillü “letâif-i a şere” gibi on hatve de ğil ve tarîk-i 
cehriye gibi “nüfus-u seb’a” yedi mertebeye at ılan ad ımlar değil, belki “dört 
hatve”den ibarettir. Tarîkattan ziyade hakikattir, şeriatt ır. Yanl ış anlaşıl-
mas ın; acz ve fakr ve kusurunu, Cenâb- ı Hakk’a kar şı görmek demektir. 
Yoksa onlar ı yapmak veya halka göstermek demek de ğildir.
Şu k ısa tarîkin evrâd ı: İttibâ- ı sünnettir, ferâizi i şlemek, kebâiri terk et-
mektir. Ve bilhassa namaz ı tâdil-i erkân ile k ılmak, namaz ın arkas ında-
ki tesbihat ı yapmakt ır.
Birinci Hatve’ye : 1ْħَכُùُęْĬأَ اĳَכُّõُÜ َŻَĘ âyeti işaret ediyor.
İkinci Hatve’ye : 2
ْħُıَùُęْĬأَ ْħُıĻٰùْĬَÉَĘ َّٰųا اĳُùَĬ َīĺِñَّĤכَא اĳُĬĳَכُÜ َźوَ âyeti işaret ediyor.
1 “Öyleyse, nefislerinizi temize ç ıkarmay ın, kendinizi hatas ız görmeyin.” (Necm sûresi, 53/32)
2 “Allah’ ı unutup da, Allah’ ın da kendilerine kendilerini unutturdu ğu kimseler gibi olmay ın!” (Haşir 
sûresi, 59/19)
Üçüncü Hatve’ye :
1ِכَùْęَĬ ْīِĩَĘ ٍÙِّئَĻَø ْīِĨ َכَÖَאĀأَ אƯĨوَ ِّٰ۬ųا َīِĩَĘ ٍÙَĭَùَè ْīِĨ َכَÖَאĀأَ אƯĨ âyeti işaret 
ediyor.
Dördüncü Hatve’ye : 2ُįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ âyeti işaret ediyor. Şu dört 
hatvenin k ısa bir izah ı şudur ki:
Birinci Hatve’de : ْħَכُùُęْĬأَ اĳَכُّõُÜ َŻَĘ âyeti işaret ettiği gibi tezkiye-i nefis et-
memek.  Zira insan, cibilliyeti ve f ıtrat ı hasebiyle nefsini sever. Belki evvelâ ve 
bizzât yaln ız zât ını sever, ba şka her şeyi nefsine feda eder. Mâbud’a lây ık bir 
tarzda nefsini metheder. Mâbud’a lây ık bir tenzih ile nefsini meâyipten tenzih 
ve tebrie eder. Elden geldi ği kadar kusurlar ı kendine lây ık görmez ve kabul 
etmez. Nefsine peresti ş eder tarz ında şiddetle müdafaa eder. Hatta f ıtrat ında 
tevdî edilen ve Mâbud-u Hakikî’nin hamd ve tesbihi için ona verilen cihâzât ve istidad ı, kendi nefsine sarf ederek 
3ُįĺٰĳَİ ُįَıٰĤإِ َñَíَّÜا ِīَĨ sırrına mazhar olur. 
Kendini görür, kendine güvenir, kendini be ğenir.
İşte şu mertebede, şu hatvede tezkiyesi, tathiri: Onu tezkiye etmemek, 
tebrie etmemektir.
İkinci Hatve’de : ْħُıَùُęْĬأَ ْħُıĻٰùْĬَÉَĘ َّٰųا اĳُùَĬ َīĺِñَّĤכَא اĳُĬĳَכُÜ َźوَ dersini verdi ği 
gibi; kendini unutmu ş, kendinden haberi yok. Mevti dü şünse, başkas ına ve-
rir. Fenâ ve zevali görse, kendine almaz. Ve külfet ve hizmet makam ında nef-
sini unutmak, fakat ahz- ı ücret ve istifade-i huzûzât makam ında nefsini dü-
şünmek, şiddetle iltizam etmek, nefs-i emmârenin muktezas ıdır.
Şu makamda tezkiyesi, tathiri, terbiyesi, şu hâlin aksidir. Yani, nisyan- ı 
nefis içinde nisyan etmemek. Yani, huzûzât ve ihtirasâtta unutmak ve mevtte ve hizmette dü şünmek.
Üçüncü Hatve’de : ْīِĩَĘ ٍÙِّئَĻَø ْīِĨ َכَÖَאĀأَ אƯĨوَ ِّٰ۬ųا َīِĩَĘ ٍÙَĭَùَè ْīِĨ َכَÖَאĀأَ אƯĨ 
ِכَùْęَĬ dersini verdi ği gibi; nefsin muktezas ı, daima iyili ği kendinden bilip fahir 
ve ucbe girer. Bu hatvede, nefsinde yaln ız kusuru ve naks ı ve aczi ve fak-
rı görüp; bütün mehâsin ve kemâlât ını, Fât ır-ı Zülcelâl taraf ından ona ih-
1 “Sana gelen her iyilik Allah’tand ır. Başına gelen her fenal ık ise nefsindendir.” (Nisâ sûresi, 4/79).
2 “O’nun Vechi (Zât ı ve r ızas ı) d ışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi, 28/88)
3 “(Baksana) şu kendi heva ve heveslerini tanr ı edinen kimseye!” (Furkan sûresi, 25/43; Câsiye sûresi, 
45/23)YİRMİ ALTINCI SÖZ / ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----  519
520  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
san edilmi ş nimetler oldu ğunu anlay ıp, fahir yerinde şükür ve temeddüh 
yerinde hamdetmektir.
Şu mertebede tezkiyesi, 1َאıĻزَכّٰ ْīَĨ َçَĥْĘأَ ْïَĜ sırrıyla şudur ki; kemâlini ke-
mâlsizlikte, kudretini aczde, g ınâs ını fakrda bilmektir.
Dördüncü Hatve’de : 2ُįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ dersini verdi ği gibi; nefis, 
kendini serbest ve müstakil ve bizzât mevcut bilir. Ondan bir nevi rubûbiyet 
dâvâ eder. Mâbud’una kar şı adâvetkârâne bir isyan ı taşır.
İşte gelecek şu hakikati derk etmekle ondan kurtulur. Hakikat şudur ki; 
her şey nefsinde mana-y ı ismiyle fânidir, mefkuddur, hâdistir, mâdumdur. 
Fakat mana-y ı harfiyle ve Sâni-i Zülcelâl’in esmâs ına aynadarl ık cihetiyle 
ve vazifedarl ık itibar ıyla şâhiddir, me şhuddur, vâciddir, mevcuttur.
Şu makamda tezkiyesi ve tathiri şudur ki: Vücûdunda adem, ademinde 
vücûdu vard ır. Yani kendini bilse, vücûd verse; kâinat kadar bir zulümât- ı 
adem içindedir. Yani vücûd-u şahsîsine güvenip Mûcid-i Hakikî’den gaf-
let etse; y ıldız böceği gibi bir şahsî ziya-y ı vücûdu, nihayetsiz zulümât- ı 
adem ve firaklar içinde bulunur, bo ğulur. Fakat enâniyeti b ırak ıp, bizzât 
nefsi hiç oldu ğunu ve Mûcid-i Hakikî’nin bir ayna-y ı tecellîsi bulundu ğu-
nu gördü ğü vakit, bütün mevcudât ı ve nihayetsiz bir vücûdu kazan ır. Zira 
bütün mevcudât, esmâs ının cilvelerine mazhar olan Zât- ı Vâcibü’l-vücû-
d’u bulan, her şeyi bulur.
Hâtime
Şu acz, fakr, şefkat, tefekkür tarîkindeki dört hatvenin izahat ı; hakika-
tin ilmine, şeriat ın hakikatine, Kur’ân’ ın hikmetine dair olan yirmi alt ı 
adet Sözler ’de geçmi ştir. Yaln ız şurada bir-iki noktaya k ısa bir işaret edece-
ğiz. Şöyle ki:
Evet şu tarîk, daha k ısad ır. Çünkü dört hatvedir. Acz, elini nefisten çek-
se, doğrudan do ğruya Kadîr-i Zülcelâl’e verir. Hâlbuki en keskin tarîk olan 
aşk, nefisten elini çeker, fakat mâ şuk-u mecâzîye yap ışır. Onun zevalini bul-
duktan sonra Mahbub-u Hakikî’ye gider.
1 “Nefsini maddî ve manevî kirlerden ar ınd ıran, felâha erer.” ( Şems sûresi, 91/9)
2 “O’nun Vechi (Zât ı ve r ızas ı) d ışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi, 28/88)
Hem şu tarîk, daha eslemdir. Çünkü nefsin şatahat ve bâlâ-pervazâne 
dâvâlar ı bulunmaz. Çünkü acz ve fakr ve kusurdan ba şka nefsinde bulmuyor 
ki, haddinden fazla geçsin.
Hem, bu tarîk daha umumî ve cadde-i kübrâd ır. Çünkü kâinat ı ehl-i 
vahdeti’l-vücûd gibi, huzur-u dâimî kazanmak için idama mahkum  zannedip, 
1َĳُİ َّźإِ دَĳُäْĳَĨ َź hükmetmeye.. veyahut ehl-i vahdeti’ ş-şuhûd gibi, huzur-u 
dâimî için kâinat ı nisyan- ı mutlak hapsinde hapse mahkum  tahayyül edip,
2َĳُİ َّźإِ دَĳُıْýَĨ َź demeye mecbur olmuyor. Belki idamdan ve hapisten ga-
yet zâhir olarak Kur’ân affetti ğinden, o da sarf- ı nazar edip ve mevcudât ı 
kendileri hesab ına hizmetten azlederek Fât ır-ı Zülcelâl hesab ına istihdam 
edip, esmâ-y ı hüsnâs ının mazhariyet ve aynadarl ık vazifesinde istimâl ede-
rek mana-y ı harfî nazar ıyla onlara bak ıp, mutlak gafletten kurtulup, hu-
zur-u dâimîye girmektir. Her şeyde Cenâb- ı Hakk’a bir yol bulmakt ır.
Elhâs ıl: Mevcudât ı; mevcudât hesab ına hizmetten azlederek, mana-y ı 
ismiyle bakmamakt ır.
1 Vücûd-u Vâcib’e nisbeten ba şka şeylere vücûd denilmemeli.. onlar vücûd unvan ına lây ık değillerdir..
2 Meşhûd olan sadece O’dur.YİRMİ ALTINCI SÖZ / ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----  521
Yirmi Yedinci Söz
İçtihad Risalesi İçtihad Risalesi
(Beş-alt ı sene mukaddem, Arabî bir risalede, içtihada dair yazd ığım 
bir mesele, iki karde şimin arzular ıyla, o meseleye dair haddinden tecavüz 
edenin haddini bildirmek için şu söz, o mesele-i içtihadiyeye dair yaz ıldı.)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ْħُıْĭِĨ ُįَĬĳُĉِ×ْĭَÝْùَĺ َīĺِñَّĤا ُįَĩِĥَđَĤ ْħُıْĭِĨ ِóْĨَْŶا ĹِĤأُۨو ĵٰۤĤوَإِ لِĳُøَّóĤا ĵَĤإِ رَدُّوهُ ْĳَĤوَ
[Alt ı Mâni]
İçtihad kap ısı aç ıktır. Fakat şu zamanda oraya girmeye “Alt ı Mâni ” 
vard ır.
Birincisi
Nas ıl ki k ışta, f ırtınalar ın şiddetli oldu ğu bir vakitte, dar delikler dahi sed-
dedilir; yeni kap ılar ı açmak, hiçbir cihetle kâr- ı ak ıl değil.. Hem Nas ıl ki büyük 
bir selin hücumunda, tamir için duvarlarda delikler açmak gark olmaya vesi-ledir.. Öyle de; şu münkerat zaman ında ve âdât- ı ecânibin istilâs ı an ında ve 
bid’alar ın kesreti vaktinde ve dalâletin tahrîbat ı hengâm ında, içtihad nam ıy-
la, kasr- ı İslâmiyet’ten yeni kap ılar aç ıp, duvarlar ından muharriplerin girmesi-
ne vesile olacak delikler açmak, İslâmiyet’e cinâyettir.
1 “Hâlbuki onlar bu haberi Peygambere ve aralar ındaki yetkili zatlara arz etselerdi elbette i şin iç yüzü-
nü araştırıp ortaya ç ıkaranlar, onun mahiyetini, haberin neye delâlet etti ğini bilirlerdi.” (Nisâ sûresi, 
4/83)
İkincisi
Dinin zarûriyât ı ki, içtihad onlara giremez. Çünkü; kat’î ve muayyendir-
ler. Hem o zarûriyât, kut ve g ıda hükmündedirler. Şu zamanda terke u ğruyor-
lar ve tezelzüldedirler ve bütün himmet ve gayreti, onlar ın ikamesine ve ih-
yas ına sarf etmek lâz ım gelirken, İslâmiyet’in nazariyât k ısm ında ve selefin iç-
tihadat- ı sâfiyane ve hâlisanesiyle, bütün zamanlar ın hâcât ına dar gelmeyen 
efkârlar ı olduğu hâlde, onlar ı bırak ıp heveskârâne yeni içtihadlar yapmak, bi-
d’akârâne bir h ıyanettir.
Üçüncüsü
Nas ıl ki çarşıda, mevsimlere göre birer metâ mergub oluyor vakit be-vakit 
birer mal revaç buluyor. Öyle de, âlem me şherinde, içtimaiyat- ı insâniye ve 
medeniyet-i be şeriye çarşısında, her as ırda birer metâ mergub olup revaç bu-
luyor. Sûk’unda, yâni çar şısında teşhir ediliyor, ra ğbetler ona celboluyor, na-
zarlar ona teveccüh ediyor, fikirler ona müncezib oluyor. Meselâ, şu zamanda 
siyaset metâ ı ve hayat- ı dünyeviyenin te’mini ve felsefenin revaçlar ı gibi... Ve 
selef-i sâlihîn asr ında ve o zaman çar şısında en mergub metâ, Hâl ık-ı semâ-
vat ve arz ın marziyatlar ını ve bizden arzular ını, kelâm ından istinbat etmek ve 
nur-u nübüvvet ve Kur’ân ile, kapat ılmayacak derecede aç ılan âhiret âlemin-
deki saadet-i ebediyeyi kazand ırmak vesâilini elde etmek idi.
İşte o zamanda zihinler, kalbler, ruhlar, bütün kuvvetleriyle, yerler ve gök-
ler Rabbinin marziyat ını anlamaya müteveccih oldu ğundan, içtimaiyat- ı beşe-
riyenin sohbetleri, muhavereleri, vukuatlar ı, ahvâlleri ona bak ıyordu. Ona gö-
re cereyan etti ğinden her kimin güzelce bir istidad ı bulunsa, onun kalbi ve f ıt-
rat ı, şuursuz olarak her şeyden bir ders-i mârifet al ır. O zamanda cereyan eden 
ahvâl ve vukuat ve muhâverattan taallüm ediyordu. Güya her bir şey, ona bir 
muallim hükmüne geçip, onun f ıtrat ve istidad ına, içtihada bir istidad- ı ihza-
rî telkin ediyordu. Hattâ o derece şu f ıtrî ders tenvir ediyordu ki, yak ın idi ki, 
kesbsiz içtihada kabiliyeti ola, ate şsiz nurlana... İşte şu tarzda f ıtrî bir ders alan 
bir müstaid, içtihada çal ışmaya başlad ığı vakit, kibrit hükmüne geçen istidad ı, 
nûrun alâ nûr s ırrına mazhar olur; çabuk ve az zamanda müçtehid olurdu.
Amma şu zamanda, medeniyet-i Avrupa’n ın tahakkümüyle, felsefe-i ta-
biiyenin tasallutuyla, şerait-i hayat- ı dünyeviyenin a ğırlaşmas ıyla, efkâr ve 
kulûb dağılm ış, himmet ve inâyet ink ısam etmi ştir. Zihinler mâneviyata kar şı YİRMİ YEDİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------   523
524  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
yabanîleşmiştir. İşte bunun içindir ki, şu zamanda birisi, dört ya şında Kur’ân’ ı 
hıfzedip, âlimlerle mübahase eden Süfyan İbni Uyeyne olan bir müçtehidin 
zekâs ında bulunsa, Süfyan’ ın içtihad ı kazand ığı zamana nisbeten, on defa 
daha fazla zamana muhtaçt ır. Süfyan, on senede içtihad ı tahsil etmi ş ise, şu 
adam yüz seneye muhtaçt ır ki tahsil edebilsin. Çünkü; Süfyan’ ın ibtidâ-y ı tah-
sil-i f ıtrîsi, sinn-i temyiz zaman ından başlar. Yava ş yavaş istidad ı müheyya 
olur, nurlan ır, her şeyden ders al ır, kibrit hükmüne geçer. Amma onun nazîri, 
şu zamanda –çünkü– zihni felsefede bo ğulmuş, akl ı siyasete dalm ış, kalbi ha-
yat- ı dünyeviyede sersem olmu ş, istidad ı içtihaddan uzakla şmış... Elbette fü-
nun-u hâz ırada teva ğğulü derecesinde, istidad ı, içtihad- ı şer’î kabiliyetinden 
uzaklaşmış ve ulûm-u arziyede tefennünü derecesinde içtihad ın kabûlünden 
geri kalm ıştır. Onun için: “Ben de onun gibi zekiyim, niçin ona yeti şemiyo-
rum?” diyemez ve demeye hakk ı yoktur ve yeti şemez.
Dördüncüsü
Nas ıl ki bir cisimde, ne şv ü nema için tevessü meyli bulunur. O meyl-i te-
vessü ise, –çünkü dâhildendir– vücûd ve cisim için bir tekemmüldür. Fakat, eğer hariçte tevsi’ için bir meyl ise; o vücûdun cildini y ırtmakt ır, tahrip etmek-
tir; tevsi’ de ğildir. Öyle de, İslâmiyet’in dairesine selef-i sâlihîn gibi takvâ-y ı 
kâmile kap ısıyla ve zarûriyât- ı dîniyenin imtisâli tarik ıyla dahil olanlarda mey-
lü’t-tevessü’ ve irâde-i içtihad bulunsa, o, kemâldir ve tekemmüldür. Yoksa zarûriyât ı terk eden ve hayat- ı dünyeviyeyi hayat- ı uhreviyeye tercih eden ve 
felsefe-i maddiye ile âlûde olanlardan olan o meylü’t-tevsi’ ve irâde-i içtihad, vücûd-u İslâmiye’yi tahrip ve boynundaki şer’î zincirini ç ıkarmaya vesiledir.
Beşincisi
Üç nokta-y ı nazar, şu zaman ın içtihadat ını arziye yapar, semâvîlikten ç ı-
kar ıyor. Hâlbuki, şeriat semâviyedir ve içtihadat- ı şer’iye dahi, onun ahkâm- ı 
mestûresini izhar etti ğinden semâviyedirler.
Birincisi : Bir hükmün hikmeti ayr ıdır, illeti ayr ıdır. Hikmet ve maslahat 
ise, tercihe sebeptir; îcaba, îcada medar de ğildir. İllet ise, vücûduna medard ır. 
Meselâ: Seferde namaz kasredilir, iki rek’at k ılınır. Şu ruhsat- ı şer’iyenin illeti 
seferdir, hikmeti ise, me şakkattir. Sefer bulunsa, me şakkat hiç olmasa da na-
maz kasredilir. Çünkü illet var. Fakat sefer bulunmasa, yüz me şakkat bulunsa, 
namaz ın kasredilmesine illet olamaz. İşte şu hakikatin aksine olarak, şu zama-
nın nazar ı ise, maslahat ve hikmeti, illet yerine ikame edip ona göre hükme-
diyor. Elbette böyle içtihadat arziyedir, semâvî de ğildir.
İkincisi : Şu zaman ın nazar ı, evvelen ve bizzat saadet-i dünyeviyeye ba-
kıyor ve ahkâmlar ı, ona tevcih ediyor. Hâlbuki; şeriat ın nazar ı ise, evvelen ve 
bizzât saadet-i uhreviyeye bakar. İkinci derecede –âhirete vesile olmak dola-
yısıyla– dünyan ın saadetine nazar eder. Demek şu zaman ın nazar ı, ruh-u şe-
riattan yabanîdir. Öyle ise, şeriat nam ına içtihad edemez.
Üçüncüsü : 1رَاتِĳُčْéَĩْĤا ُçĻِ×ُÜ ُورَاتِóَّąĤا إِنَّ kaidesi, yâni: “ Zarûret, hara-
mı helâl derecesine getirir. ” İşte şu kaide ise, küllî de ğil. Zarûret e ğer haram 
yoluyla olmam ış ise, haram ı helâl etmeye sebebiyet verir. Yoksa sû-i ihtiya-
rıyla, gayr-i me şrû sebeblerle zarûret olmu ş ise; haram ı helâl edemez, ruhsatl ı 
ahkâmlara medar olamaz, özür te şkil edemez. Meselâ; bir adam sû-i ihtiyar ıy-
la, haram bir tarzda kendini sarho ş etse; tasarrufat ı, ulemâ-y ı şeriatça aleyhin-
de câridir, mâzur say ılmaz. Tatlîk etse, talâk ı vâki olur. Bir cinâyet etse, ceza 
görür. Fakat sû-i ihtiyar ıyla olmazsa, talâk vâki olmaz, ceza da görmez. Hem 
meselâ; bir içki müptelâs ı, zarûret derecesinde müptelâ olsa da, diyemez ki: 
“Zarûrettir, bana helâldir.”
İşte şu zamanda zarûret derecesine geçen ve insanlar ı müptelâ eden bir 
beliyye-i âmme suretine giren çok umûrlar vard ır ki; sû-i ihtiyardan, gayr-i me ş-
rû meyillerden ve haram muâmelelerden tevellüd ettiklerinden; ruhsatl ı ah-
kâmlara medar olup, haram ı helâl etmeye medar olamazlar. Hâlbuki şu zama-
nın ehl-i içtihad ı, o zarûrat ı ahkâm- ı şer’iyeye medar yapt ıklar ından, içtihadlar ı 
arziyedir, hevesîdir, felsefîdir, semâvî olamaz, şer’î değil. Hâlbuki; semâvât ve 
arz ın Hâl ık’ının ahkâm- ı ilâhiyesinde tasarruf ve ibâd ının ibâdât ına müdahale, 
o Hâl ık’ın izn-i mânevîsi olmazsa; o tasarruf o müdahale merduttur.
Meselâ; baz ı gafiller, hutbe gibi baz ı şeâir-i İslâmiye’yi, Arabîden ç ıkar ıp 
her milletin lisan ıyla söylemeyi, iki sebeb için istihsan ediyorlar.
Birincisi : “Tâ, siyaset-i hâz ıra avâm- ı müslimîne de o suretle tefhim edil-
sin.” Hâlbuki siyaset-i hâz ıra, o kadar çok yalan ve hile ve şeytanet içine gir-
miş ki, vesvese-i şeyatîn hükmüne geçmi ştir. Hâlbuki minber, vahy-i ilâhî-
nin tebliğ makam ı olduğundan, o vesvese-i siyasiyenin hakk ı yoktur ki o ma-
kam- ı âlîye ç ıkabilsin.
1 eş-Şâtıbî, el-Muvafakât 4/145; İbnü’l-Hümâm, Fethu’l-kadîr  4/348; Aliyyülkârî, el-Masnû’  s.121; el-
Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/35.YİRMİ YEDİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------   525
526  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İkinci sebeb : “Hutbe, baz ı süver-i Kur’âniye’nin nasihatlar ı anlaşılmak 
içindir.” Evet, e ğer millet-i İslâm, İslâmiyet’in zarûriyât ı ve müsellemât ı ve mâ-
lûm olan ahkâm ını, ekseriyet itibar ıyla imtisâl edip yerine getirseydi, o vakit 
nazariyât- ı şer’iye ve mesâil-i dakika ve nasâyih-i hafiyeyi anlamak için, bil-
diği lisan ile hutbe okunmas ı ve süver-i Kur’âniye’nin –e ğer mümkün olsay-
dı– tercümesi1(Hâşiye) belki müstahsen olurdu. Fakat namaz, zekât, orucun vü-
cubu ve katl, zinâ ve şarab ın haramiyeti gibi mâlûm olan ahkâm- ı kat’iye-i 
İslâmiye mühmel kal ıyor. Avâm- ı nas, onlar ın vücubunu ve haramiyetini ders 
almaya muhtaç de ğiller. Belki te şvik ve ihtar ile o ahkâm- ı kudsiyeyi hat ırlat ıp, 
İslâmiyet damar ını ve îmân hissini tahrik etmekle imtisâllerine te şvik ve tezki-
re ve ihtara muhtaçt ırlar. Hâlbuki bir âmî ne kadar câhil dahi olsa, Kur’ân’dan 
ve hutbe-i Arabiye’den şu meal-i icmâliyeyi anlar ki: “Herkese ve bana mâlûm 
olan îmân ın rükünlerini ve İslâmiyet’in umdelerini hatib ve hâf ız ihtar ediyor 
ve ders veriyor, okuyor.” der, kalbinde onlara kar şı bir iştiyak hâs ıl olur.
Acaba, kâinatta hangi tâbirat var ki, Ar ş-ı Âzam’dan gelen Kur’ân- ı 
Hakîm’in i’câzkârâne, müfehhimâne ihtarlar ına, tezkirlerine, te şviklerine mu-
kabil gelebilsin!
Alt ınc ısı
Selef-i sâlihînin müçtehidîn-i izâm ı, asr- ı nur ve asr- ı hakikat olan asr- ı sa-
habeye yak ın olduklar ından, safi bir nur al ıp, hâlis bir içtihad edebilirler. Şu 
zaman ın ehl-i içtihad ı ise, o kadar perdeler arkas ında ve uzak bir mesâfede 
hakikat kitab ına bakar ki, en vâz ıh bir harfini de zor ile görebilirler.
Eğer desen : “Sahabeler de insand ırlar, hatâdan, hilâftan hâlî olmazlar. 
Hâlbuki içtihadat ın ve ahkâm- ı şeriat ın medar ı, sahabelerin adâleti 
ve s ıdk ıdır ki, hattâ ümmet “ Sahabeler umumen âdildirler, do ğru 
söylerler. ”2 diye ittifak etmi şler.”
Elcevap Elcevap : Evet, sahabeler ekseriyet-i mutlaka itibar ıyla hakka a şık, s ıdka 
müştâk, adâlete hahi şgerdirler. Çünkü; yalan ın ve kizbin çirkinli ği, bütün çir-
kinliğiyle ve s ıdk ın ve doğruluğun güzelli ği, bütün güzelli ğiyle o as ırda öyle bir 
tarzda gösterilmi ş ki, ortalar ındaki mesâfe, ar şdan ferşe kadar aç ılm ış. Esfel-i 
1(Hâşiye) İ’câza dair olan Yirmi Be şinci Söz, Kur’ân’ ın hakikî tercümesi mümkün olmad ığını 
göstermiştir.
2 İbni Hibbân, es-Sahîh  10/477; İbni Abdilberr, et-Temhîd  22/47; es-Suyûtî, et-Tedrîbu’r-râvi  1/207, 
318, 2/214-215.
sâfilîndeki Müseylime-i Kezzâb’ ın derekesinden âlâ-y ı illiyyînde olan Hazreti 
Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselâm)  derece-i s ıdk ı kadar bir ayr ılık görülmü ştür. 
Evet, Müseylime’yi esfel-i sâfilîne dü şüren kizb oldu ğu gibi, Muhammedü’l-
Emîn’i (aleyhissalâtü vesselâm)  âlâ-y ı illiyyîne ç ıkaran s ıdkt ır ve doğruluktur.
İşte, hissiyat- ı ulviyeyi ta şıyan ve mehâsin-i ahlâkiyeye peresti ş eden ve 
Şems-i Nübüvvet’in ziya-y ı sohbetiyle nurlanan sahabeler, o derece çirkin ve 
sukuta sebep ve Müseylime’nin maskara-âlûd müzahrafat dükkân ındaki kiz-
be, ihtiyar ıyla ellerini uzatmamak ve küfürden çekindikleri gibi küfrün arkada-
şı olan kizpten çekinmeleri ve o derece güzel ve medar- ı fahr ve mübahat ve 
mi’râc- ı suud ve terakki ve Fahr-i Risâlet’in hazine-i âliyesinde en revaçl ı bu-
lunan ve şa’şaa-y ı cemâliyle içtimaat- ı insâniyeyi nurland ıran s ıdka ve do ğ-
ruluğa ve hakka –ve bilhassa ahkâm- ı şer’iye rivayetinde ve tebli ğinde– el-
bette ellerinden geldi ği kadar talip ve muvâf ık ve âşık olmalar ı kat’îdir, zarû-
rîdir, şüphesizdir.
Hâlbuki şu zamanda, kizb ve s ıdk ın ortas ındaki mesâfe o kadar k ısalm ış 
ki, âdeta omuz omuza vermi şler. S ıdktan yalana (geçmek) pek kolay gidiliyor. 
Hattâ siyaset propagandas ı vas ıtas ıyla yalanc ılık, doğruluğa tercih ediliyor. 
İşte, en çirkin şey, en güzel şeylerle beraber bir dükkânda, bir fiatla sat ılsa; el-
bette pek âlî olan ve hakikat cevherine giden s ıdk ve hak p ırlantas ı o dükkân-
cının mârifetine ve sözüne itimad edip, körü körüne al ınmaz.YİRMİ YEDİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------   527
Hâtime
As ırlara göre şeriatler de ğişir. Belki bir as ırda, kavimlere göre ayr ı ayr ı şe-
riatler, peygamberler gelebilir ve gelmi ştir. Hâtemü’l-enbiyâ’dan sonra şeri-
at- ı kübrâs ı, her as ırda, her kavme kâfi geldi ğinden, muhtelif şeriatlere ihtiyaç 
kalmam ıştır. Fakat teferruatta, bir derece ayr ı ayr ı mezheplere ihtiyaç kalm ış-
tır. Evet, Nas ıl ki mevsimlerin de ğişmesiyle elbiseler de ğişir, mizaçlara göre 
ilâçlar tebeddül eder; öyle de, as ırlara göre şeriatler de ğişir, milletlerin istida-
dına göre ahkâm tahavvül eder. Çünkü; ahkâm- ı şer’iyenin teferruat k ısm ı, 
ahvâl-i be şeriyeye bakar; Ona göre gelir, ilâç olur. Enbiyâ-y ı salife zaman ın-
da, tabakat- ı beşeriye birbirinden çok uzak ve seciyeleri hem bir derece kaba, 
hem şiddetli ve efkârca ibtidâî ve bedeviyete yak ın olduğundan, o zamanda-
ki şeriatler, onlar ın hâline muvâf ık bir tarzda ayr ı ayr ı gelmiştir. Hattâ bir k ıta-
da, bir as ırda ayr ı ayr ı peygamberler ve şeriatler bulunurmu ş.
Sonra, Âhirzaman Peygamberi’nin gelmesiyle, insanlar güya ibtidâî de-
recesinden, idadiye derecesine terakki etti ğinden, çok ink ılâbat ve ihtilâtat ile 
akvam- ı beşeriye bir tek ders alacak, bir tek muallimi dinleyecek, bir tek şe-
riatle amel edecek vaziyete geldi ğinden, ayr ı ayr ı şeriata ihtiyaç kalmam ış-
tır, ayr ı ayr ı muallime de lüzum görülmemi ştir. Fakat tamamen bir seviyeye 
gelmediğinden ve bir tarz- ı hayat- ı içtimaiyede gitmedi ğinden, mezhepler ta-
addüt etmi ştir. Eğer beşerin ekseriyet-i mutlakas ı bir mekteb-i âlînin talebe-
si gibi, bir tarz- ı hayat- ı içtimaiyeyi giyse, bir seviyeye girse, o vakit mezhep-
ler tevhid edilebilir. Fakat bu hâl-i âlem, o hâle müsaade etmedi ği gibi, me-
zahib de bir olmaz.
Eğer desen : Hak bir olur; nas ıl böyle dört ve on iki mezhebin muhtelif 
ahkâmlar ı hak olabilir?
Elcevap Elcevap : Bir su, be ş muhtelif mizaçl ı hastalara göre nas ıl beş hüküm 
alır.. şöyle ki: Birisine, hastal ığının mizac ına göre su, ilâçt ır; t ıbben vaciptir. 
Diğer birisine hastal ığı için zehir gibi muz ırdır; t ıbben ona haramd ır. Diğer bi-
risine az zarar verir; t ıbben ona mekruhtur. Di ğer birisine, zarars ız menfaat ve-
rir; t ıbben ona sünnettir. Di ğer birisine ne zarard ır, ne menfaattir, âfiyetle iç-
sin; t ıbben ona mübaht ır. İşte hak burada taaddüt etti. Be şi de hakt ır. Sen di-
yebilir misin ki: “Su yaln ız ilâçt ır, yaln ız vâciptir, ba şka hükmü yoktur.”
İşte bunun gibi, ahkâm- ı ilâhiye –mezheplere, hikmet-i ilâhiyenin sevkiy-
le ittiba edenlere göre– de ğişir; hem hak olarak de ğişir ve her birisi de hak 
olur, maslahat olur. Meselâ, hikmet-i ilâhiyenin tensibiyle İmam Şâfiî’ye itti-
ba eden, ekseriyet itibar ıyla Hanefîlere nisbeten köylülü ğe ve bedevîli ğe daha 
yak ın olup, cemaat ı bir tek vücûd hükmüne getiren hayat- ı içtimaiye de nâ-
kıs olduğundan, her biri bizzât dergâh- ı Kad ıyü’l-Hâcat’ta kendi derdini söy-
lemek ve hususî matlubunu istemek için, imam arkas ında fâtihay ı birer birer 
okuyorlar. Hem ayn- ı hak ve mahz- ı hikmettir. İmam Âzam’a ittiba edenler, 
ekseriyet-i mutlaka itibar ıyla, İslâmî hükûmetlerin ekserisi, o mezhebi iltizam 
etmesiyle, medeniyete, şehirliliğe daha yak ın ve hayat- ı içtimaiyeye müstaid 
olduğundan; bir cemaat, bir şah ıs hükmüne girip, bir tek adam umum nam ı-
na söyler. Umum, kalben onu tasdik ve rabt- ı kalb edip, onun sözü umumun 
sözü hükmüne geçti ğinden, Hanefî Mezhebi’ne göre imam arkas ında fâtiha 
okunmaz. Okunmamas ı ayn- ı hak ve mahz- ı hikmettir.
Hem meselâ, madem şeriat, tabiat ın tecavüzat ına sed çekmekle onu ta-
dil edip nefs-i emmâreyi terbiye eder. Elbette ekser etbâ ı, köylü ve nim-bede-
vî ve amelelikle me şgul olan Şâfiî Mezhebi’ne göre: “Kad ına temas ile abdest 
bozulur; az bir necaset zarar verir.” Ekseriyet itibar ıyla hayat- ı içtimaiyeye gi-
ren, nim-medenî şeklini alan insanlar, ittiba ettikleri Mezheb-i Hanefî’ye göre: 
“Mess-i nisvan abdesti bozmaz; bir dirhem kadar necasete fetva var.”
İşte, bir amele ile bir efendiyi nazara alaca ğız. Amele, tarz- ı maişet itiba-
rıyla ecnebi kad ınlarla ihtilâta, temasa ve bir ocak yan ında oturmaya ve mü-
levves şeylerin içine kar ışmaya müptelâ oldu ğundan; sanat ve mai şet itibar ıy-
la, tabiat ve nefs-i emmâresi meydan ı boş bulup tecavüz edebilir. Onun için 
şeriat, onlar ın hakk ında, o tecavüzata sed çekmek için, “Abdest bozulur, te-
mas etme! Namaz ını ibtal eder, bula şma!” mânevî kula ğında bir sada-y ı se-
mâvî ç ınlatt ırır. Amma o efendi, nâmuslu olmak şart ıyla âdât- ı içtimaiyesi iti-
bar ıyla, ahlâk- ı umumiye nam ına, ecnebi kad ınlara temasa müptelâ de ğil, 
mülevves şeylerle nezafet-i medeniye nam ına kendini o kadar bula ştırmaz. 
Onun için şeriat, Mezheb-i Hanefî nam ıyla ona şiddet ve azimet göstermemi ş; 
ruhsat taraf ını gösterip, hafifle ştirmiştir. “Elin dokunmu ş ise, abdestin bozul-
maz. Hicab edip, kalabal ık içinde su ile istinca etmemenin zarar ı yoktur. Bir 
dirhem kadar fetva vard ır.” der, onu vesveseden kurtar ır. İşte denizden iki 
katre sana misâl... Onlara k ıyas et. Mîzân- ı Şa’rânî mîzân ıyla, şeriat mîzânla-
rını bu suretle müvazene edebilirsen et.YİRMİ YEDİNCİ SÖZ / HÂTİME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   529
530  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
 ۪įِĬْĳِכَÖ َאئِכَĩْøوَأَ ِכَÜَאęِĀ َאلِĩَåِĤ ِכَÝَّ×َéَĨ َارُĳْĬأَ ِįĻِĘ َģَّáَĩَÜ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
 ِכَÝَđْĭَāِĤ ِכَÝَّ×َéَĨ َאتُĐَאđُü ِįĻِĘ َõْכَóَĩَÜ ْīَĨوَ ĵٰĭْùُéْĤا َאئِכَĩْøأَ َאتِĻِّĥَåَÝِĤ ًÙَđِĨَאä ْاٰةًóِĨ
 ِכَÝَđْĭَĀ َتِźَאĩכَ ذَجَĳُĩْĬأَ ۪įِÜُورَóْĻَĀوَ ِכَÜَאĐĳُĭْāَĨ َعَïْÖوَأَ َģَĩأَכْ ۪įِĬْĳِכَÖ ِכَÜَאĐĳُĭْāَĨ ĹِĘ
 ِכَÝَđْĭَĀ َאنِùْéِÝْøِِź ِכَÝَ×ْĔوَرَ ِכَÝَّ×َéَĨ ُėَאئِĉَĤ ِįĻِĘ َóَİَאčَÜ ْīَĨوَ ِכَüĳُĝُĬ ِīِøَאéَĨ َÙَÝْøِóْıِĘوَ
 ِכَüĳُĝُĬ ِīْùُè َنِŻْĐإِ ĹِĘ ًאÜْĳَĀ َīĻِĭِùْéَÝْùُĩْĤا َďَĘوَأَرْ ِכَÝَđْĭَĀ ِīِøَאéَĨ ĹِĤَźدَ ĵٰĥْĐأَ ۪įِĬْĳِכَÖ
 ِīِøَאéَĩِĤ ِכَĬَאùْéِÝْøوَا ِכَÝَّ×َéَĨ َאمُùْĜأَ ِįĻِĘ َďَّĩَåَÜ ْīَĨوَ ِכَÝَđْĭَĀ َتِźَאĩِכَĤ ًאÝْđَĬ ْħُıَĐَïْÖوَأَ
 ًÙَّĘכَא َقِŻْìَْŶا ِīِøَאéَĩِĤ ًאđِĨَאä ۪įِĬْĳِכَÖ ِכَÜَאĐĳُĭْāَĨ َאفِĀأَوْ ِėَאئِĉَĤوَ ِכَÜَאĜĳُĥْíَĨ َقِŻْìأَ
 ِďĻِĩَåِĤ ًאĝَאئِĘ ًאøَאĻْĝِĨوَ ًאĜَاïْāِĨ َאرَĀ ْīَĨوَ ِכَĥْąَęِÖ ًÙَ×ِĈَאĜ َאفِĀَْوْŶا ِėَאئِĉَĥِĤوَ ِכَĬَאùْèِÍِÖ
 َīĻِĝَّÝُĩْĤوَا َīĻِĭِĨْËُĩْĤوَا َīĺِóِÖَّאāĤوَا َīĻِĭِùْéُĩْĤا َīِĨ ْħُıُّ×ِéُÜ َّכَĬإِ ِכَĬَאĜْóُĘ ĹِĘ ْتَóذَכَ ْīَĨ
 ِכَĬَאĜْóُĘ ĹِĘ ِכَÝَّ×َéَĩِÖ ْħُıَÝْĘَّóَüوَ ْħُıَÝْ×َ×ْèأَ َīĺِñَّĤا َאفِĀَْوْŶا ِďĻِĩَäوَ َīĻِÖَْوَّاŶوَا َīĻِÖَّاĳَّÝĤوَا
 ۪įِÖَאéْĀوَأَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ أَوِدَّائِכَ َ÷Ļوَرَئِ َכَĤ َīĻِÖĳُ×ْéَĩْĤا َïِّĻَøوَ َכَĤ َīĻِ×Ļِ×َéْĤا َאمَĨإِ َאرَĀ ĵّٰÝَè
2َīĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺ ِכَÝَĩْèَóِÖ َīĻِĨاٰ َīĻِđَĩْäأَ ۪įِĬَاĳْìوَإِ
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
2 Allah’ ım! Esmâ-y ı hüsnân ın tecellilerine tam bir ayna olmas ıyla s ıfat ve isimlerinin güzelliklerine olan 
muhabbetinin nurlar ı kendisinde temessül eden; masnuat ının en mükemmeli, en harikas ı olmas ıyla 
musnuat ın içinde tecelli eden sanat ına olan muhabbetinin şualar ı kendisinde toplanan; nak ışlar ının 
güzelliklerinin fihristesi ve mükemmel sanat ının numûnesi olan, sanat ının mükemmelli ğinin en harikas ı 
olmas ı ve nak ışlar ının güzelliğini ilân ve istihsan etme de en gür sesli olmas ıyla Senin yaratm ış olduğun 
varl ıklarda gösterdi ğin güzelliklerinin dellal ı olmas ıyla Senin sanat ına olan ra ğbet ve muhabbetinin 
incelikleri O’nda tezahür eden; Senin fazl ınla bütün latif vas ıflara sahip; ikram ınla bütün güzel ahlâka 
malik olmakla senin istihsan ve muhabbetinin bütün nevileri O’nda toplanan; Kur’ân’da zikretti ğin ve 
sevdiğin bütün ihsan sahibi, sab ırlı, mümin, müttakî, tevbekar ve Sana yönelmi ş kimselere; Kur’ân’da 
sevdiğin ve Seni sevmekle şereflendirdi ğin bütün mahlukata üstün bir mihenk ve mikyas olan, öyle ki, 
sevenlerin imam ı, Sence mahbub olanlar ın efendisi ve dostlar ının reisi olan zâta ve onun bütün âl ve 
ashâb ve ihvan ına salât ve selâm eyle, âmîn... Ey merhametlilerin en merhametlisi!
Yirmi Yedinci Söz’ün Zeyli
Sahabeler hakkındadır. Sahabeler hakk ındad ır.
Mevlânâ Câmî’nin dedi ği gibi derim :
ėıכ אبِéĀا  ِśَø نĳُŒ ïüאÖ įŒ ųا لĳøر  אĺ
؟ĳـÜ ـאبِéĀا  ۂِóـĨز دَرْ َمْĳَü Ûّـĭä ģـìدا
Ûـøرَوَا ĵכ ħّĭıä دَرْ īĨ Ûّĭَäدَرْ رَوَدْ او
1؟ĳÜ אبِéĀا  ِśَø īĨ ėıכ אبِéĀا  ِśَø او
3ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 2ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
ëĤا... 4ْħُıَĭْĻَÖ אءُƯĩَèرُ َّאرِęْכُĤا ĵَĥَĐ َّاءُïِüأَ ưįَđَĨ َīĺِñَّĤوَا ِّٰۘųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨ
Suâl ediyorsunuz : Baz ı rivayetlerde vard ır ki: “Bid’alar ın revac ı hengâ-
mında ehl-i îmân ve takvâdan bir k ısım sulehâ, sahabe derecesinde 
veya daha ziyade efdal olabilir” diye rivayetler vard ır. Bu rivayetler 
sahih midir? Sahih ise, hakikatleri nedir?
Elcevap Elcevap : Enbiyâdan sonra nev-i be şerin en efdali sahabe oldu ğu5, Ehl-i 
Sünnet ve Cemaat ın icmâ ı bir hüccet-i kat ıad ır ki, o rivayetlerin sahih k ıs-
mı, fazilet-i cüz’iye hakk ındad ır. Çünkü; cüz’î fazilette ve hususî bir kemâlde, 
mercuh râcihe tereccuh edebilir. Yoksa Sûre-i Feth’in âhirinde, sitayi şkârâne 
1 Yâ Rasulallah! Ne olurdu, Ashâb- ı Kehf’in köpe ği gibi ben de senin Ashâb ının aras ında cennete girsey-
dim. Onun cennete, benim cehenneme gitmem revâ m ı? O, Ashâb- ı Kehf’in köpe ğiyse ben de senin 
Ashâb ının köpeğiyim.
2 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
3 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
4 “Muhammed Allah’ ın resûlüdür. Onun beraberindeki müminler de kâfirlere kar şı şiddetli olup kendi 
aralar ında şefkatlidirler.” (Fetih sûresi, 48/29)
5 İbni Hibbân, es-Sahîh  10/477; İbni Abdilberr, et-Temhîd  22/47; es-Suyûtî, et-Tedrîbu’r-râvi  1/207, 
318, 2/214-215.
532  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
tavsifat- ı rabbâniyeye mazhar ve Tevrat ve İncil ve Kur’ân’ ın medh ü senâ-
sına mazhar olan sahabelere, fazilet-i külliye nokta-y ı nazar ında yetişilemez. 
Şu hakikatin pek çok esbab ve hikmetlerinden, şimdilik üç sebebi tazammun 
eden üç hikmeti beyan edece ğiz:
Birinci Hikmet
Sohbet-i nebeviye öyle bir iksirdir ki, bir dakikada ona mazhar bir zât, se-
nelerle seyr u sülûke mukabil, hakikatin envâr ına mazhar olur. Çünkü soh-
bette insiba ğ ve in’ikâs vard ır. Mâlûmdur ki: İn’ikâs ve tebaiyetle, o Nur-u 
Âzam- ı Nübüvvet’le beraber en azîm bir mertebeye ç ıkabilir. Nas ıl ki bir sul-
tan ın hizmetkâr ı ve onun tebaiyeti ile öyle bir mevkiye ç ıkar ki, bir şah ç ıka-
maz. İşte şu s ırdand ır ki, en büyük veliler sahabe derecesine ç ıkam ıyorlar. 
Hattâ Celâleddin-i Süyûtî gibi, uyan ık iken çok defa sohbet-i nebeviyeye maz-
har olan veliler, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ile yakazaten görü şseler ve 
şu âlemde sohbetine mü şerref olsalar, yine sahabeye yeti şemiyorlar. Çünkü; 
sahabelerin sohbeti, Nübüvvet-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  nûruyla, yâni 
“Nebî” olarak onunla sohbet ediyorlar. Evliyalar ise, vefat- ı nebevî’den son-
ra Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  görmeleri, velâyet-i Ahmediye (aleyhissalâ-
tü vesselâm)  nuruyla sohbettir. Demek Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  onla-
rın nazarlar ına temessül ve tezahür etmesi, velâyet-i Ahmediye (aleyhissalâtü ves-
selâm) cihetindedir; “nübüvvet” itibar ıyla değil. Madem öyledir; nübüvvet dere-
cesi, velâyet derecesinden ne kadar yüksek ise, o iki sohbet de o derece tefa-vüt etmek lâz ım gelir.
Sohbet-i nebeviye ne derece bir iksîr-i nûrani oldu ğu bununla anla şılır ki: 
Bir bedevî adam, k ızını sağ olarak defnedecek derecede bir kasavet-i vah şiyâ-
nede bulundu ğu hâlde, gelip bir saat sohbet-i nebeviyeye mü şerref olur; da-
ha kar ıncaya aya ğını basamaz derecede bir şefkat-i rahîmâneyi kesbederdi. 
Hem câhil, vah şi bir adam, bir gün sohbet-i nebeviyeye mazhar olur; sonra 
Çin ve Hind gibi memleketlere giderdi. Mütemeddin kavimlere muallim-i ha-kâik ve rehber-i kemâlât olurdu.
İkinci Sebep
Yirmi Yedinci Söz’deki içtihad bahsinde beyan ve isbat edildi ği gibi; sa-
habeler, ekseriyet-i mutlaka itibar ıyla, kemalât- ı insâniyenin en âlâ derece-
sindedirler. Çünkü; o zamanda, o ink ılâb- ı azîm-i İslâmî’de hay ır ve hak, bü-
tün güzelli ğiyle; şer ve bât ıl, bütün çirkinli ğiyle görülmü ş ve maddeten hisse-
dilmiş. Şer ve hay ır ortas ında öyle bir ayr ılık ve kizb ve s ıdk mabeyninde öyle 
bir mesâfe aç ılm ıştı ki, küfür ve îmân kadar, belki cehennem ve cennet kadar 
beynleri uzakla ştı. Kizb ve şer ve bât ılın dellâl ı ve numûnesi olan Müseylime-i 
Kezzâb ve maskaraca kelimeleri oldu ğundan, f ıtraten hissiyat- ı ulviye sahibi 
ve maâlî-i ahlâka meftun ve izzet ve mübahata meyyal olan sahabeler, elbet-te ihtiyarlar ıyla, kizb ve şerre ellerini uzat ıp, Müseylime derekesine dü şmemiş-
ler. S ıdk ve hay ır ve hakk ın dellâl ı ve numûnesi olan Habîbullah 
(aleyhissalâtü 
vesselâm) ’ın âlâ-y ı illiyyîn-i kemalât ındaki makam ına bakarak, bütün kuvvet ve 
himmetleriyle, o tarafa ko şmak mukteza-y ı seciyeleridir.
Meselâ; nas ıl ki, zaman oluyor; medeniyet-i be şeriye çarşısında ve ha-
yat- ı içtimaiye-i insâniye dükkân ında, baz ı şeylerin verdi ği müthiş neticeleri 
ve çirkin eserleri zehr-i kâtil gibi, herkes onu sat ın almak de ğil, bütün kuvve-
tiyle ondan nefret edip kaçar. Ve baz ı şeylerin ve mânevî metâlar ın verdikle-
ri güzel neticeler ve k ıymettar eserler, bir tiryak- ı nâfi ve bir p ırlanta gibi, her-
kesin nazar- ı rağbetini kendine celbeder. Herkes elinden geldi ği kadar onla-
rı sat ın almaya çal ışır. Öyle de; asr- ı saadet’te hayat- ı içtimaiye-i insâniyenin 
çarşısında, kizb ve şer ve küfür gibi maddeler, şekâvet-i ebediye gibi neticele-
ri ve Müseylime-i Kezzâb gibi süflî maskaralar ı tevlid etti ğinden, secaya-y ı âli-
ye ve hubb-u maâlîye meftun olan sahabelerin, zehr-i kâtilden kaçar gibi on-dan kaçmalar ı ve nefret etmeleri bedihîdir. Ve saadet-i ebediye gibi netice ve-
ren ve Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  gibi nuranî meyveler gösteren s ıdk ve 
hakka ve îmâna en nâfi bir tiryak, en k ıymettar bir elmas gibi, o f ıtratlar ı sâfiye 
ve seciyeleri sâmiye olan sahabeler, bütün kuvvetleriyle ve hissiyat ve letâifle-riyle, onlara mü şteri ve mü ştâk olmas ı zarurîdir. Hâlbuki o zamandan sonra, 
git gide ve gele gele s ıdk ve kizb ortas ındaki mesafe azala azala, omuz-omu-
za geldi. Bir dükkânda ikisi beraber sat ılmaya ba şlad ığı gibi, ahlâk- ı içtimaiye 
bozuldu. Propaganda-y ı siyaset, yalana fazla revaç verdi. Yalan ın müthiş çir-
kinliği gizlenip, do ğruluğun parlak güzelli ği görünmemeye ba şlad ığı zaman-
da, kimin haddi var ki, sahabenin adâlet ve s ıdk ve ulviyet ve hakkaniyet hu-
susundaki kuvvetlerine, metânetlerine, takvâlar ına yetişebilsin veya derece-
lerinden geçsin? Geçen meseleyi bir derece tenvir edecek, ba şıma gelmi ş bir 
hâlimi beyan ediyorum. Şöyle ki:
Bir zaman kalbime geldi; niçin Muhyiddîn-i Arabî gibi hârika zâtlar saha-
belere yeti şemiyorlar? Sonra namaz içinde 
1ĵٰĥْĐَْŶا َĹِّÖرَ َאنَéْ×ُø derken, şu ke-
1 “En yüce olan Rabbimi her türlü noksandan tenzih ederim.” Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve 
sellem) , namaz ın secdelerinde 3 defa bunu söyledi ğine dair bkz.: Müslim, müsâfirîn  203; Tirmizî, salât  
79, vitr 19; Ebû Dâvûd, salât  147.YİRMİ YEDİNCİ SÖZ / ZEYL ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---  533
534  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
limenin mânâs ı inkişaf etti. Tam mânâs ıyla değil, fakat bir parça hakikati gö-
ründü. Kalben dedim: “Ke şki bir tek namaza bu kelime gibi muvaffak olsay-
dım, bir sene ibadetten daha iyi idi.” Namazdan sonra anlad ım ki o hat ıra 
ve o hâl, sahabelerin ibadetteki derecelerine yeti şilmediğine bir irşâdd ır. Evet 
Kur’ân- ı Hakîm’in envâr ıyla hâs ıl olan o ink ılâb- ı azîm-i içtimaîde, ezdad bir-
birinden ç ıkıp ayr ılırken; şerler bütün tevabiiyle, zulümât ıyla ve teferruat ıyla 
ve hay ır ve kemâlât, bütün envâr ıyla ve netâiciyle kar şı karşıya gelip, bir va-
ziyette ve müheyyiç bir zamanda; her zikir ve tesbih, bütün mânâs ının taba-
kat ını turfanda ve taravetli ve taze ve genç bir surette ifade etti ği gibi; o ink ı-
lâb- ı azîmin tarrakas ı alt ında olan insanlar ın bütün hissiyat ını, letâif-i mâne-
viyesini uyand ırm ış; hattâ vehim ve hayâl ve s ır gibi duygular hü şyar ve mü-
teyakk ız bir surette, o zikir, o tesbihlerdeki müteaddit mânâlar ı kendi zevkle-
rine göre al ır, emer.
İşte, şu hikmete binaen bütün hissiyatlar ı uyan ık ve letâifleri hü şyar olan 
sahabeler, envâr- ı îmâniye ve tesbihiyeyi câmi olan kelimât- ı mübarekeyi de-
dikleri vakit, kelimenin bütün mânâs ıyla söyler ve bütün letâifiyle hisse al ırlar-
dı. Hâlbuki o infilâk ve ink ılâptan sonra, gitgide letâif uykuya ve havâs o hakâ-
ik noktas ında gaflete dü şüp, o kelimât- ı mübareke, meyveler gibi git gide, ülfet 
perdesiyle letafetini ve taravetini kaybeder. Âdeta, sathîlik havas ıyla kuruyor 
gibi, az bir ya şlık kal ıyor ki, kuvvetli, tefekkürî bir ameliyatla, ancak evvelki hâli 
iade edilebilir. İşte bundand ır ki, k ırk dakikada bir sahabenin kazand ığı fazilete 
ve makama, k ırk günde, hattâ k ırk senede ba şkas ı ancak yeti şebilir.
Üçüncü Sebep
On İkinci ve Yirmi Dördüncü ve Yirmi Be şinci Söz’lerde isbat edildi ği gi-
bi, nübüvvetin velâyete nisbeti, güne şin ayn- ı zât ıyla, aynalarda görülen gü-
neşin misâli gibidir. İşte daire-i nübüvvet, daire-i velâyetten ne kadar yüksek 
ise, daire-i nübüvvetin hademeleri ve o güne şin y ıldızlar ı olan sahabeler da-
hi, daire-i velâyetteki sulehâya o derece tefevvuku olmak lâz ım geliyor. Hattâ 
velâyet-i kübrâ olan verâset-i nübüvvet ve s ıddîk ıyet –ki, sahabelerin velâye-
tidir– bir veli kazansa yine saff- ı evvel olan sahabelerin makam ına yetişmez. 
Şu Üçüncü Sebeb’in müteaddit vücuhundan üç vechini beyan ederiz:
Birinci Vecih : İçtihadda, yâni istinbat- ı ahkâmda, yâni Cenâb- ı Hakk’ ın 
marziyât ını kelâm ından anlamakta, sahabelere yeti şilmez. Çünkü; o zamanda-
ki o büyük ink ılâb- ı ilâhî, marziyât- ı rabbâniyeyi ve ahkâm- ı ilâhiyeyi anlamak 
üzere dönerdi. Bütün ezhan, istinbat- ı ahkâma müteveccih idi. Bütün kalbler, 
“Rabbimizin bizden istedi ği nedir! ” diye merak ederdi. Ahvâl-i zaman, bu 
hâli işmam ve ihsas edecek bir tarzda cereyan ediyordu. Muhaverat, bu mâ-
nâlar ı tazammun ederek vuku buluyordu. İşte bunun için her şey ve her hâl ve 
muhavereler ve sohbetler ve hikâyeler, bütün o mânâlar ı bir derece ders vere-
cek bir tarzda cereyan etti ğinden; sahabenin istidad ını tekmil ve fikirlerini ten-
vir ettiğinden; içtihad ve istinbatta istidad ı, kibrit derecesinde nurlanmaya haz ır 
olduğundan; bir günde veya bir ayda kazand ığı mertebe-i istinbat ve içtihad ı, 
o sahabenin derece-i zekâvetinde ve istidad ında olan bir adam, şu zamanda 
on senede, belki yüz senede kazanmayacakt ır. Çünkü; şimdi saadet-i ebediye-
ye bedel, saadet-i dünyeviye medar- ı nazard ır. Beşerin nazar- ı dikkati, ba şka 
maksadlara müteveccihtir. Tevekkülsüzlük içinde derd-i mai şet, ruha sersem-
lik ve felsefe-i tabiiye ve maddiye akla körlük verdi ğinden; be şerin muhît-i içti-
maîsi, o şahs ın zihnine ve istidad ına, içtihad hususunda kuvvet vermedi ği gibi 
teşettüt veriyor, da ğıtıyor. Yirmi Yedinci Söz’ün içtihad bahsinde, Süfyan İbni 
Uyeyne ile onun zekâveti derecesinde birinin müvazenesinde isbat etmi şiz ki; 
Süfyan’ ın on senede kazand ığını, öteki yüz senede kazanam ıyor.
İkinci Vecih : Sahabelerin kurbiyet-i ilâhiye noktas ındaki makamlar ına 
velâyet aya ğıyla yetişilmez. Çünkü; Cenâb- ı Hak, bize akrebdir ve her şeyden 
daha ziyade yak ınd ır. Biz ise, O’ndan nihayetsiz uza ğız. O’nun kurbiyetini ka-
zanmak iki suretle olur.
Birisi : Akrebiyetin inki şafıylad ır ki, nübüvvetteki kurbiyet ona bakar ve 
nübüvvet verâseti ve sohbeti cihetiyle sahabeler o s ırra mazhard ırlar.
İkinci suret : Bu’diyetimiz noktas ında kat’- ı merâtib edip bir derece kur-
biyete mü şerref olmakt ır ki, ekser seyr u sülûk-u velâyet ona göre ve seyr-i 
enfüsî ve seyr-i âfâkî bu suretle cereyan ediyor. İşte, birinci suret s ırf vehbî-
dir, kesbî de ğil. İncizapt ır, cezb-i Rahmânî’dir ve mahbubiyettir. Yol k ısad ır, 
fakat çok metin ve çok yüksektir ve çok hâlistir ve gölgesizdir. Di ğeri kesbîdir, 
uzundur, gölgelidir. Acaib hârikalar ı çok ise de k ıymetçe, kurbiyetçe evvelki-
sine yetişemez.
Meselâ; Nas ıl ki dünkü güne, bugün yeti şmek için iki yol var:
Birincisi,  zaman ın cereyan ına tâbi olmayarak, bir kuvve-i kudsiye ile 
fevka’z-zaman ç ıkıp, dünü bugün gibi hâz ır görmektir.
İkincisi,  bir sene kat’- ı mesâfe edip, dönüp dola şıp düne gelmektir; fakat 
yine dünü elde tutam ıyor, onu b ırak ıp gidiyor... Öyle de, zâhirden hakikate 
geçmek iki suretledir.


YİRMİ YEDİNCİ SÖZ / ZEYL ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---  535
536  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Biri, doğrudan do ğruya hakikatin incizâb ına kap ılıp tarikat berzah ına gir-
meden, hakikati, ayn- ı zâhir içinde bulmakt ır.
İkincisi,  çok merâtipten seyr u sülûk suretiyle geçmektir.
Ehl-i velâyet, çendan fena-y ı nefse muvaffak olurlar, nefs-i emmâreyi öl-
dürürler; yine sahabeye yeti şemiyorlar. Çünkü; sahabelerin nefisleri tezkiye 
ve tathir edildi ğinden; nefsin mahiyetindeki cihâzât- ı kesîre ile, ubûdiyetin en-
vâ ına ve şükür ve hamdin aksam ına daha ziyade mazhard ırlar. Fena-y ı nefis-
ten sonra, ubûdiyet-i evliya besatet peyda eder.
Üçüncü Vecih : Fazilet-i âmâl ve sevab- ı ef’âl ve fazilet-i uhreviye cihetin-
de sahabelere yeti şilmez. Çünkü; nas ıl bir asker baz ı şerait dâhilinde, mühim 
ve mahûf bir mevkide, bir saat nöbette, bir sene ibadet kadar bir fazilet kaza-nabilir
1 ve bir dakikada bir kur şunu yemekle, en ekall k ırk günde ancak kaza-
nılacak velâyet derecesi gibi bir makama ç ıkıyor. Öyle de, sahabelerin tesis-i 
İslâmiyet’te ve ne şr-i ahkâm- ı Kur’âniye’de hizmetleri ve İslâmiyet için bütün 
dünyaya ilân- ı harb etmeleri o kadar yüksektir ki, bir dakikas ına başkalar ı bir 
senede yeti şemez. Hattâ denilebilir ki, bütün dakikalar ı, –o hizmet-i kudsiye-
de– o şehid olan neferin dakikas ı gibidir. Bütün saatleri, müthi ş bir makam-
da bir saat nöbet tutan fedakâr bir neferin nöbeti gibidir ki; amel az, ücreti çok, k ıymeti yüksektir. Evet, sahabeler madem İslâmiyet’in te’sisinde ve en-
vâr- ı Kur’âniye’nin ne şrinde, saff- ı evvel teşkil ediyorlar; 
2ِģِĐَאęْĤכَא ُÕَ×َّùĤاَ sırrın-
ca, bütün ümmetin hasenat ından onlara hisse ç ıkar. Ümmetin ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ 
3۪įِÖَאéْĀوَأَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø demesiyle; sahabelerin, bütün ümmetin hase-
nat ından hissedârl ıklar ını gösteriyor. Hem nas ıl ki bir ağac ın kökündeki kü-
çük bir meziyet, a ğac ın dallar ında büyük bir suret al ır, büyük bir daldan da-
ha büyüktür. Hem nas ıl ki mebde’de küçük bir irtifa’, gittikçe bir yekûn te şkil 
eder. Hem nas ıl ki nokta-y ı merkeziyeye yak ın bir iğne ucu kadar bir ziyade-
lik, daire-i muhîtada, bâzan bir metre kadar ziyadeye mukabil geliyor.
Aynen şu dört misâl gibi; sahabeler İslâmiyet’in şecere-i nûraniyesi-
nin köklerinden, esaslar ından olduklar ı; hem bina-y ı İslâmiyet’in hutut-u 
nurâniyesinin mebde’inde, hem cemaat- ı İslâmiye’nin imamlar ından ve 
adedlerinin evvellerinde, hem Şems-i Nübüvvet ve Sirâc- ı Hakikat’in mer-
1 Buhârî, cihâd  73; Müslim, imâre  163; Tirmizî, cihâd  2; Nesâî, cihâd  39; İbni Mâce, cihâd  7.
2 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.
3 Allah’ ım! Efendimiz Muhammed’e ve onun âl ve ashab ına salât ve selâm eyle.

kezine yak ın olduklar ından; az amelleri çoktur, küçük hizmetleri büyük-
tür. Onlara yeti şmek için, hakikî sahabe olmak lâz ım geliyor.
 ُóْĻَìوَ ْħُÝْĺَïَÝْİاِ ْħُÝْĺَïَÝْĜا ِħِıِّĺَÉِÖ مِĳُåُّĭĤכَא ĹِÖَאéْĀأَ: َאلَĜ ِيñَّĤا ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
1ْħِّĥَøوَ ۪įِÖَאéْĀوَأَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ. ĹِĬْóَĜ ُونِóُĝْĤا
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
f
Suâl : Deniliyor ki : “Sahabeler, Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  gör-
düler, sonra îmân ettiler. Biz ise, görmeden îmân ettik. Öyle ise, îmân ımız daha kavîdir. Hem, kuvvet-i îmân ımıza delâlet eden ri-
vayet
3 var? ”
Elcevap Elcevap : Sahabeler, o zamanda, efkâr- ı âmme-i âlem, hakâik-i İslâmi-
ye’ye muâr ız ve muhalif iken –sahabeler– yaln ız suret-i insâniyede Resûl-i 
Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm)  görüp, bâzan mucizesiz olarak, öyle bir îmân getir-
mişler ki; bütün efkâr- ı âmme-i âlem, onlar ın îmânlar ını sarsm ıyordu. Şüphe 
değil, baz ısına vesvese de vermezdi. Sizler iseniz, kendi îmân ınızı, sahabele-
rin îmânlar ıyla müvazene ediyorsunuz. Bütün efkâr- ı âmme-i İslâmiye, îmâ-
nınıza kuvvet ve sened oldu ğu hâlde; Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  şe-
cere-i tûbâ-i nübüvvetinin çekirde ği olan be şeriyeti ve suret-i cismâniyesini 
değil, belki umum envâr- ı İslâmiye ve hakâik-i Kur’âniye ile nuranî, muhte-
şem şahs- ı mânevîsini bin mucizât ile muhat olarak ak ıl gözüyle gördü ğünüz 
hâlde, bir Avrupa feylesofunun sözüyle vesveseye ve şüpheye dü şen îmân ı-
nız nerede! Bütün âlem-i küfrün ve Nasârâ ve Yehûd’un ve feylesoflar ın hü-
cumlar ına karşı sars ılmayan sahabelerin îmânlar ı nerede!.. Hem, sahabelerin 
kuvvet-i îmânlar ını gösteren ve îmânlar ının tereşşuhât ı olan şiddet-i takvâlar ı 
ve kemâl-i salâhatlar ı nerede! Ey müddei! Senin şiddet-i zaaf ından, ferâizi ta-
mam ıyla senden göstermeyen sönük îmân ın nerede!..
1 Allah’ ım! “Ashab ım y ıldızlar gibidir, hangi birine uyarsan ız hidâyete erersiniz.” (el-Münâvî, Feyzu’l-
kadîr 6/297; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/132) ve “Ça ğlar ın en hay ırlısı benim içinde ya şad ığım çağdır.” 
(Buhârî, fezâilü ashâb  1, şehâdet  9, rikak  7, eymân  10, 27; Tirmizî,  fiten 45, şehâdet  4, menâk ıb 
56) buyuran Efendimiz Muhammed’e ve onun âl ve ashab ına salât ve selâm eyle.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
3 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/155, 5/257, 264; et-Tayâlisî, el-Müsned  s.252; Abd İbni 
Humeyd, el-Müsned  s.247.YİRMİ YEDİNCİ SÖZ / ZEYL ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---  537
538  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Amma hadîste varid olan ki, “Âhirzamanda beni görmeyen ve îmân geti-
ren, daha ziyade makbûldür”1 meâlindeki rivayet, hususî fazilete dairdir. Has 
baz ı eşhas hakk ındad ır. Bahsimiz ise, fazilet-i külliye ve ekseriyet itibar ıylad ır.
İkinci Suâl : Diyorlar ki: Ehl-i velâyet ve ashâb- ı kemâlât, dünyay ı terk 
etmişler. Hattâ hadîste var ki: “ Dünya muhabbeti bütün hatâlar ın 
başıdır.”2 Hâlbuki, sahabeler dünyaya pek çok girmi şler. Terk-i dün-
ya değil, belki bir k ısım sahabe, o zaman ın ehl-i medeniyetinden da-
ha ileri gitmi şler. Nas ıl oluyor ki, böyle sahabelerin en ednâs ına, en 
büyük bir veli kadar k ıymeti var, diyorsunuz?
Elcevap Elcevap : Otuz İkinci Söz’ün İkinci ve Üçüncü Mevk ıflar ında gayet kat’î 
isbat edilmi ştir ki: Dünyan ın âhirete bakan yüzüyle, esmâ-y ı ilâhiyeye muka-
bil olan yüzünü sevmek, sebeb-i noksaniyet de ğil, belki medar- ı kemâldir ve o 
iki yüzde ne kadar ileri gitse, daha ziyade ibadet ve mârifetullahta ileri gider. Sahabelerin dünyas ı ise, işte o iki yüzdedir. Dünyay ı âhiret mezraas ı görüp
3, 
ekip biçmi şler. Mevcudat ı, esmâ-y ı ilâhiyenin aynas ı görüp, mü ştâkâne tema şa 
edip bakm ışlar. Fena-y ı dünya ise, fâni yüzüdür ki, insan ın hevesât ına bakar.
Üçüncü Suâl : Tarikatlar, hakikatlerin yollar ıdır. Tarikatlar ın içerisin-
de en me şhur ve en yüksek ve cadde-i kübrâ iddia olunan tarîk- ı 
Nakşibendî hakk ında, o tarikat ın kahramanlar ından ve imamlar ın-
dan baz ılar ı esas ını böyle târif etmi şler, demişler ki:
ْكْóَÜ ْكِóَÜ ĹِÝْùَİ ْكِóَÜ ĵ×ْĝُĐ ْكِóَÜ َאĻْĬدُ ْكِóَÜ :ْكóَÜ َאرِŒ ْïَĨاٰ َزِمْź ِيïْĭَ×ِýْĝَĬ ِěĺِóَĈ دَرْ
Yâni, Tarîk- ı Nakşî’de dört şeyi b ırakmak lâz ım: Hem dünyay ı, hem ne-
fis hesab ına âhireti dahi maksud-u hakikî yapmamak; hem vücûdunu unut-
mak, hem ucbe, fahre girmemek için bu terkleri dü şünmemektir. Demek ha-
kikî mârifetullah ve kemâlât- ı insâniye terk-i mâsiva ile olur?
Elcevap Elcevap : Eğer insan yaln ız bir kalbden ibaret olsayd ı; bütün mâsivay ı 
terk, hattâ esmâ ve s ıfât ı dahi b ırakmak, yaln ız Cenâb- ı Hakk’ ın zât ına rabt- ı 
kalb etmek lâz ım gelirdi. Fakat insan ın ak ıl, ruh, s ır, nefis gibi pek çok vazi-
fedar letâifi ve hâssalar ı vard ır. İnsan- ı kâmil odur ki bütün o letâifi, kendile-
1 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/155, 5/257, 264; et-Tayâlisî, el-Müsned  s.252; Abd İbni 
Humeyd, el-Müsned  s.247.
2 Bkz.: el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  7/338; el-Münzirî, et-Terğîb ve’t-terhîb  3/178; es-Suyûtî, et-Tedrîbü’r-
râvî s.287; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/496.
3 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.
rine mahsus ayr ı ayr ı tarîk- ı ubûdiyette, hakikat cânibine sevk etmek ile sa-
habe gibi geni ş bir dairede, zengin bir surette, kalb bir kumandan gibi, letâif 
askerleriyle kahramânâne maksada yürüsün. Yoksa kalb, yaln ız kendini kur-
tarmak için askerini b ırak ıp tek başıyla gitmek, medar- ı iftihar de ğil, belki ne-
tice-i ıztırard ır.
Dördüncü Suâl : Sahabelere kar şı iddia-y ı rüçhan nereden ç ıkıyor? 
Kim ç ıkar ıyor? Şu zamanda, bu meseleyi medar- ı bahsetmek neden-
dir? Hem Müçtehidîn-i İzâm’a kar şı müsavat dâva etmek neden ile-
ri geliyor?
Elcevap Elcevap : Şu meseleyi söyleyen iki k ısımd ır: Bir k ısm ı, sâfi ehl-i diyanet 
ve ehl-i ilimdir ki; baz ı ehadîsi görmü şler, şu zamanda ehl-i takvâ ve salâha-
tı teşvik ve ter ğib için öyle mebhaslar aç ıyorlar. Bu k ısma karşı sözümüz yok. 
Zâten onlar azd ırlar, çabuk da intibaha gelirler. Di ğer k ısım ise gayet müthi ş 
mağrur insanlard ır ki; mezhepsizliklerini, Müçtehidîn-i İzâm’a müsâvat dâvas ı 
alt ında neşretmek istiyorlar ve dinsizliklerini, sahabeye kar şı müsavat dâvas ı 
alt ında icra etmek istiyorlar.
Çünkü evvelen ; o ehl-i dalâlet sefahete girmi ş, sefahette tiryaki olmu ş, 
sefahete mâni olan tekâlif-i şer’iyeyi yapam ıyor. Kendine bir bahane bulmak 
için der ki: “ Şu mesâil, içtihadiyedirler. O mesâilde mezhepler birbirine mu-
halif gidiyor. Hem onlar da bizim gibi insanlard ır, hatâ edebilirler. Öyle ise; 
biz de onlar gibi içtihad ederiz, istedi ğimiz gibi ibadetimizi yapar ız. Onlara tâ-
bi olmaya ne mecburiyetimiz var?” İşte bu bedbahtlar, bu desise-i şeytâniye 
ile, başlar ını mezahibin zincirinden ç ıkar ıyorlar. Bunlar ın şu dâvalar ı ne kadar 
çürük, ne kadar esass ız olduğu Yirmi Yedinci Söz’de kat’î bir surette gösteril-
diğinden ona havale ederiz.
Sâniyen ; o k ısım ehl-i dalâlet bakt ılar ki, müçtehidînlerde i ş bitmiyor. 
Onlar ın omuzlar ındaki, yaln ız nazariyât- ı diniyedir. Hâlbuki bu k ısım ehl-i da-
lâlet, zaruriyât- ı dîniyeyi terk ve ta ğyir etmek istiyorlar. “Onlardan daha iyi-
yiz.” deseler, meseleleri tamam olmuyor. Çünkü; müçtehidîn, nazariyata ve kat’î olmayan teferruata kar ışabilirler. Hâlbuki bu mezhepsiz ehl-i dâlalet, za-
rûriyât- ı dîniyede dahi fikirlerini kar ıştırmak ve kabil-i tebdil olmayan mesâ-
ili tebdil etmek ve kat’î erkân- ı İslâmiye’ye kar şı gelmek istediklerinden, el-
bette zarûriyât- ı dîniyenin hameleleri ve direkleri olan sahabelere ili şecekler. 
Heyhat! De ğil bunlar gibi insan suretindeki hayvanlar, belki hakikî insanlar ve 
hakikî insanlar ın en kâmilleri olan evliyan ın büyükleri, sahabenin küçüklerine 9
9YİRMİ YEDİNCİ SÖZ / ZEYL ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---  539
540  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
karşı müsavat dâvas ını kazanamad ıklar ı, gayet kat’î bir surette Yirmi Yedinci 
Söz’de isbat edilmi ştir.
 ٍïُèأُ َģْáِĨ ْħُכُïَèأَ َěَęْĬأَ ْĳَĤ ĹِÖَאéْĀأَ اĳُّ×ُùَÜ َź :َאلَĜ ِيñَّĤا ِכَĤĳُøرَ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
(ِّٰųا لُĳُøرَ َقَïَĀ) 1.ĹِÖَאéْĀأَ ْīِĨ ٍّïُĨ َėْāِĬ َēَĥَÖ َאĨ ًא×َİذَ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Allah’ ım, “Ashab ıma sövmeyin. Şayet sizden biriniz Uhud Da ğı kadar alt ın infak etse, bu ashab ım-
dan birisinin yar ım avuçluk yapt ığı infak ın değerine ula şamaz.” (Buhârî, fezâilü ashâb  5; Müslim, 
fezâilu’s -sahâbe  221, 222) diyen senin Rasûlüne ve onun âl ve ashab ına salât ve selâm eyle.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
Yirmi Sekizinci Söz
Cennete Dairdir. Cennete Dairdir.
Şu Söz’ün iki makam ı var. Birinci Makam, cennetin bâz ı 
letâifine i şaret eder. Fakat Onuncu Söz’de on iki hakikat-i kat ıa 
ile, gayet kat’î bir sûrette ve bu Söz’ün İkinci Makam’ ında 
Onuncu Söz’ün hülâsas ı ve esâs ı, müteselsil gayet metin Arabî 
bir bürhân- ı kat’î ile gayet parlak bir tarzda vücûdu isbat olunan 
cennetin isbat- ı vücûdundan bahis de ğil, belki, şu makamda 
yaln ız suâl ve cevaba ve tenkide medar olan birkaç ahvâl-i 
cennetten bahseder. E ğer tevfik-i ilâhî refik olsa sonra azîm bir 
söz, o muazzam hakikate dair yaz ılacakt ır, inşâallah.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َאıِÝْéَÜ ْīِĨ ِيóْåَÜ َّאتٍĭَä ْħُıَĤ أَنَّ َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ِóِّýَÖوَ
 ُģْ×َĜ ْīِĨ َאĭْĜرُزِ ِيñَّĤا َاñٰİ اĳُĤَאĜ ًאۙĜرِزْ َةٍóَĩَà ْīِĨ َאıْĭِĨ اĳُĜرُزِ َאĩَّĥכُ َאرُۘıْĬَْŶا
1ُونَïِĤَאì َאıĻِĘ ْħُİوَ َةٌóَّıَĉُĨ أَزْوَاجٌ אƯıĻِĘ ْħُıَĤوَ ًאۘıِÖَאýَÝُĨ ۪įِÖ اĳُÜوَأُ
(Cennet-i bâkiyeye dair bâz ı suâllere k ısa cevaplard ır.)
Cennete dair, cennetten daha güzel, hûrilerinden daha latîf, selsebilinden 
daha tatl ı olan beyânât- ı âyât- ı Kur’âniye kimseye söz b ırakmam ıştır ki, fazla 
bir şey söylensin. Fakat o parlak, ezelî ve ebedî, yüksek ve güzel âyetleri feh-
me takrib için, bâz ı basamaklar ı; hem o cennet-i Kur’âniye’den numûne için 
bâz ı çiçeklerin numûnesi nev’inden bâz ı nükteleri söyleyece ğiz. Beş rumuzlu 
suâl ve cevapla i şaret edece ğiz. Evet, cennet bütün lezâiz-i mâneviyeye me-
dar olduğu gibi, bütün lezâiz-i cismâniyeye de medard ır.
1 “İman eden ve iyi i şler işleyen müminlere be şaret ver ki, alt ında nehirler akan cennetler onlar ınd ır. 
O cennetlerden bir meyve yedikleri zaman, ‘Bu, bundan evvel yedi ğimiz meyvedir.’ derler. Biribirine 
benzer bir surette r ızıklar ı getirilip verilir. Ve o cennetlerde, onlar için temiz kad ınlar vard ır. Ve onlar, 
o cennetlerde de daimî bir şekilde kalacaklard ır.” (Bakara sûresi, 2/25)
542  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Suâl : Kusurlu, noksaniyetli, mütegayyir, karars ız, elemli cismâniyetin ebe-
diyetle ve cennetle ne alâkas ı var? Madem, ruhun âlî lezâizi vard ır; ona 
kâfidir. Lezâiz-i cismâniye için, bir ha şr-i cismânî neden îcab ediyor?
Elcevap Elcevap : Çünkü nas ıl toprak; suya, havaya, ziyaya nisbeten kesafetli, 
karanl ıklıdır; fakat masnuat- ı ilâhiyenin bütün envâ ına menşe’ ve medar ol-
duğundan bütün anâs ır-ı sairenin mânen fevkine ç ıktığı gibi.. hem kesafetli 
olan nefs-i insâniye; s ırr- ı câmiiyet itibar ıyla, tezekki etmek şart ıyla bütün le-
tâif-i insâniyenin fevk ıne ç ıktığı gibi; öyle de, cismâniyet; en câmi’, en muhit, 
en zengin bir ayna-y ı tecelliyât- ı esmâ-y ı ilâhiyedir. Bütün hazâin-i rahmetin 
müddeharat ını tartacak ve mîzâna çekecek âletler, cismâniyettedir. Meselâ: 
Dildeki kuvve-i zâika, r ızık zevkinde envâ- ı mat’ûmat adedince mîzânlara 
menşe’ olmasayd ı; her birini ayr ı ayr ı hissedip tan ımazd ı, tad ıp tartamazd ı. 
Hem ekser esmâ-y ı ilâhiyenin tecelliyât ını hissedip bilmek, zevk edip tan ımak 
cihâzât ı, yine cismâniyettedir. Hem gayet mütenevvi ve nihayet derecede ay-
rı ayr ı lezzetleri hissedecek istidatlar, yine cismâniyettedir.
Madem şu kâinat ın Sânii, şu kâinatla bütün hazâin-i rahmetini tan ıttır-
mak ve bütün tecelliyât- ı esmâs ını bildirmek ve bütün envâ- ı ihsânat ını tat-
tırmak istedi ğini; kâinat ın gidişatından ve insan ın câmiiyetinden, –On Birinci 
Söz’de isbat edildi ği gibi– kat’î anla şılıyor. Elbette şu seyl-i kâinat ın bir havz- ı 
ekberi ve bu kâinat tezgâh ının işlediği mahsulât ın bir meşher-i âzam ı ve şu 
mezraa-y ı dünyan ın bir mahzen-i ebedîsi olan dâr- ı saadet, şu kâinata bir de-
rece benzeyecektir. Hem cismânî, hem ruhânî bütün esâsât ını muhafaza ede-
cektir. Ve o Sâni-i Hakîm ve o Âdil-i Rahîm; elbette cismânî âletlerin vezaifi-ne ücret olarak ve hidemât ına mükâfat olarak ve ibâdât- ı mahsusalar ına se-
vab olarak, onlara lây ık lezâizi verecektir. Yoksa hikmet ve adâlet ve rahmeti-
ne z ıd bir hâlet olur ki, hiçbir cihetle onun cemâl-i rahmetine ve kemâl-i adâ-
letine uygun de ğildir; kabil-i tevfik olamaz.
Suâl : Cisim, e ğer hayatî olsa; ecza-y ı bedenî daim terkib ve tahlildedir, 
ink ıraza mahkûmdur, ebediyete mazhar olamaz. Ekl ve şürb, beka-y ı 
şahsî ve muamele-i zevciye ise beka-y ı nev’î içindir ki; şu âlemde bi-
rer esâs olmu şlar. Âlem-i ebediyette ve âlem-i uhrevîde, şunlara ihti-
yaç yoktur. Neden cennetin en büyük lezâizi s ıras ına geçmi şler?
Elcevap Elcevap : Evvelâ, şu âlemde cism-i zîhayat ın ink ıraza ve mevte mahkû-
miyeti ise, varidat ve masârifin muvâzenesizli ğindendir. Çocukluktan sinn-i 
kemâle kadar varidat çoktur; ondan sonra masârif ziyadele şir, muvâzene kay-
bolur, o da ölür. Âlem-i ebediyette ise; zerrât- ı cisim sâbit kal ıp terkib ve tahli-
le mâruz de ğil. Veyahut muvâzene sâbit kal ır;1(Hâşiye) varidat ile masârif müva-
zenettedir. Devr-i daimî gibi, cism-i zîhayat; telezzüzat için, hayat- ı cismâniye 
tezgâh ının işlettirilmesiyle beraber ebedîle şir. Ekl ve şürb ve muamele-i zevci-
ye; gerçi bu dünyada bir ihtiyaçtan gelir, bir vazifeye gider; fakat, o vazifeye bir ücret-i muaccele olarak öyle mütenevvi leziz lezzet içlerine b ırak ılm ıştır ki, 
sair lezâize tereccuh ediyor. Madem bu dâr- ı elemde, bu kadar acib ve ayr ı 
ayr ı lezzetlere medar, ekl ve nikâht ır; elbette dâr- ı lezzet ve saadet olan cen-
nette o lezzetler; o kadar ulvî bir sûret al ıp ve vazife-i dünyeviyenin uhrevî üc-
retini de lezzet olarak ona katarak ve dünyevî ihtiyac ı dahi, uhrevî bir ho ş iş-
tiha sûretinde ilâve ederek, cennete lây ık ve ebediyete münasip, en câmi ha-
yattar bir mâden-i lezzet olur.
Evet, 
2َانُĳَĻَéْĤا َĹِıَĤ َةَóِìْٰźا َّارَïĤا وَإِنَّ ٌۚÕِđَĤوَ ٌĳْıَĤ َّźإِ אƯĻْĬُّïĤا ةُĳٰĻَéْĤا ِهِñٰİ َאĨوَ sırrın-
ca, şu dâr- ı dünyada, câmid ve şuursuz ve hayats ız maddeler, orada şuurlu 
hayattard ırlar. Buradaki insanlar gibi orada da a ğaçlar, buradaki hayvanlar 
gibi oradaki ta şlar, emri anlar ve yapar. Sen bir a ğaca desen: “Filân meyveyi 
bana getir.” getirir. Filân ta şa desen: “Gel.” gelir. Madem ta ş, ağaç, bu derece 
ulvî bir sûret al ırlar; elbette ekl ve şürb ve nikâh dahi; hakikat-i cismâniyelerini 
muhafaza etmekle beraber, cennet’in dünya fevk ındeki derecesi nisbetinde, 
dünyevî derecelerinden o derece yüksek bir sûret almalar ı iktiza eder.
Suâl : 3َّÕَèأَ ْīَĨ َďَĨ ْءُóَĩْĤاَ sırrınca: “ Dost, dostuyla beraber cennette bu-
lunacakt ır.” Hâlbuki, basit bir bedevî, bir dakikada sohbet-i nebe-
viye’de lillâh için bir muhabbet peyda eder; o muhabbetle, cennet-te Peygamber 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’ın yan ında bulunmas ı lâz ım gelir. 
Hâlbuki gayr-i mütenâhî feyze mazhar Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü 
vesselâm)  feyzi, bir basit bedevî feyziyle nas ıl birleşir?
Elcevap Elcevap : Bir temsil ile, şu ulvî hakikate şöyle bir işaret ederiz ki: Meselâ; 
gayet güzel ve şa’şaal ı bir bağda muhte şem bir zât, gayet büyük bir ziyafet, 
1(Hâşiye) Şu dünyada cism-i insanî ve hayvanî, zerrât için güya bir misafirhane, bir k ışla, bir 
mekteb hükmündedir ki; câmid zerreler ona girerler, hayattar olan âlem-i bekaya zerrât 
olmak için liyâkat kesbederler, ç ıkarlar. Âhirette ise 1*َانُĳَĻَéْĤا َĹِıَĤ َةَóِìْٰźا َّارَïĤا وَإِنَّ sırrınca, nur-u 
hayat orada âmmd ır. Nurlanmak için o seyr u sefere ve o tâlimat ve tâlime lüzum yoktur. 
Zerreler demirba ş olarak sâbit kalabilirler.
*1 “...Ebedî âhiret diyar ı ise, hayat ın ta kendisidir.” (Ankebût sûresi, 29/64)
2 “Bu dünya hayat ı, (kendine bakan yüzüyle) bo ş bir oyalanma ve oyundan ba şka bir şey değildir. 
Âhiret yurdu ise, i şte o, (her şeyin diri oldu ğu) gerçek hayatt ır.” (Ankebût sûresi, 29/64)
3 Buhârî, edeb  96; Müslim, birr 165; Tirmizî, zühd  50; Dârimî, rikak  71.YİRMİ SEKİZİNCİ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------   543
544  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
gayet müzeyyen bir seyrangâh öyle bir sûrette ihzâr etmi ş ki; kuvve-i zâika-
nın hissedecek bütün lezâiz-i mat’ûmat ı câmi’, kuvve-i bâs ıran ın hoşuna gi-
decek bütün mehâsini şâmil, kuvve-i hayâliyeyi keyiflendirecek bütün garâibi 
müştemil ve hâkezâ.. bütün havâss- ı zâhire ve bât ınay ı okşayacak ve mem-
nun edecek her şeyi içine koymu ştur. Şimdi iki dost var. Beraber o ziyafete 
giderler. Bir locada, bir sofrada oturuyorlar. Fakat, birisinin kuvve-i zâikas ı 
pek az oldu ğundan cüz’î zevk al ır. Gözü de az görüyor. Kuvve-i şâmmesi yok. 
Sanayi-i garibeden anlamaz. Hârika şeyleri bilmez. O nüzhetgâh ın, binden ve 
belki milyondan birisini, kabiliyeti nisbetinde ancak zevkederek istifade eder. Diğeri ise; bütün zâhirî ve bât ınî duygular ı, ak ıl ve kalb ve his ve latîfeleri, o 
derece mükemmel ve o mertebe inki şaf etmiştir ki; o seyrangâhtaki bütün in-
celikleri, güzellikleri ve letâifi ve garâibi ayr ı ayr ı hissedip zevkederek, ayr ı ay-
rı lezzet ald ığı hâlde o dost ile omuz omuzad ır.
Madem, bu karmakar ışık, elemli ve darac ık şu dünyada böyle oluyor. En 
küçük ile en büyük beraber iken, serâdan süreyyaya kadar fark oluyor. Elbette dâr- ı saadet ve ebediyet olan cennette bittarîki’l-evlâ, dost, dostu ile beraber 
iken, her birisi istidad ına göre sofra-y ı Rahmânirrahîm’den, istidatlar ı derece-
sinde hisselerini al ırlar. Bulunduklar ı cennetler ayr ı ayr ı da olsa, beraber bu-
lunmalar ına mâni olmaz. Çünkü; cennetin sekiz tabakas ı birbirinden yüksek 
olduklar ı hâlde, umumun dam ı Arş-ı âzam’d ır.
1 Nas ıl ki mahrutî bir da ğın etra-
fında, birbiri içinde, birbirinden yüksek, kaidesinden zirvesine kadar surlu da-
ireler bulunsa; o daireler birbirinin üstündedir; fakat, birbirinin güne ş görme-
lerine mâni olmaz, birbirinden geçebilir, birbirine bakar. Öyle de cennetler de buna yak ın bir tarz ile oldu ğu, ehâdîsin mütenevvi rivâyât ı işaret ediyor.
Suâl : Ehâdîste denilmi ş: “Hûriler yetmi ş hulleyi giydikleri hâlde, ba-
caklar ının kemiklerindeki ilikleri görünüyor. ”2 Bu ne demektir? 
Ne mânâs ı var? Nas ıl güzelliktir?
Elcevap Elcevap : Mânâs ı pek güzeldir ve güzelli ği pek şirindir. Şöyle ki: Şu çir-
kin, ölü, câmid ve ço ğu k ışır olan dünyada; hüsün ve cemâl, yaln ız göze gü-
zel görünüp, ülfete mâni olmazsa, yeter. Hâlbuki, güzel, hayattar, revnakdar, bütün k ışırsız lüb ve kabuksuz iç olan cennette; göz gibi bütün insan ın duygu-
lar ı, latîfeleri, cins-i latîf olan hûrilerden ve hûriler gibi ve daha güzel, dünya-
dan gelme, cennetteki nisâ-y ı dünyeviyeden ayr ı ayr ı hisse-i zevklerini, çe şit 
1 Bkz.: Buhârî, tevhid  22; Tirmizî, cennet  4.
2 Bkz.: Tirmizî, kıyâmet  60, cennet  5, 7; Dârimî, rikak  108; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/23, 247, 
316.
çeşit lezzetlerini almak isterler. Demek en yukar ı hullenin güzelli ğinden tut, tâ 
kemik içindeki iliklere kadar, birer hissin birer latîfenin medar- ı zevki oldu ğu-
nu hadîs i şaret ediyor.
Evet, “Hûrilerin yetmi ş hulleyi giymeleri ve bacaklar ındaki kemiklerin 
ilikleri görünmesi” tâbiriyle hadîs-i şerif işaret ediyor ki: İnsan ın ne kadar hü-
sün-perver ve zevk-perest ve zînete meftun ve cemâle mü ştâk duygular ı ve 
hâssalar ı ve kuvâlar ı ve latîfeleri varsa, umumunu memnun edip doyuracak 
ve her birisini ayr ı ayr ı okşay ıp mesut edecek, maddî ve mânevî her nevi zî-
net ve hüsn-ü cemâle hûriler câmi’dirler. Demek hûriler, cennetin aksam- ı zî-
netinden yetmi ş tarz ını, bir tek cinsten olmad ığından birbirini setretmeyecek 
sûrette giydikleri gibi; kendi vücûdlar ından ve nefis ve cisimlerinden, belki 
yetmiş mertebeden ziyade ayr ı ayr ı hüsün ve cemâlin aksam ını gösteriyorlar; 
1ُīُĻْĐَْŶا ُّñَĥَÜوَ ُ÷ُęْĬَْŶا ِįĻِıَÝْýَÜ َאĨ َאıĻِĘوَ işaretinin hakikatini gösteriyorlar.
Hem, cennette lüzumsuz, k ışırlı ve fuzulî maddeler olmad ığından; ehl-i 
cennetin ekl ve şürbünden sonra kazurat ı olmad ığını2 hadîs-i şerif beyân edi-
yor. Madem şu süflî dünyada, en âdi zîhayat olan a ğaçlar, çok tegaddi ettikle-
ri hâlde kazurats ız oluyorlar. En yüksek tabaka-y ı hayat olan cennet ehli, ne-
den kazurats ız olmas ın?
Suâl : Ehâdîs-i şerifede denilmi ştir ki: “ Bâz ı ehl-i cennete, dünya kadar 
bir yer veriliyor, yüz binler kasr, yüz binler hûri ihsan ediliyor. ” 
Bir tek adama bu kadar şeylerin ne lüzumu var, ne ihtiyac ı var, nas ıl 
olabilir ve ne demektir?
Elcevap Elcevap : Eğer insan, yaln ız câmid bir vücûd olsayd ı veyahut yaln ız mi-
deden ibaret nebatî bir mahluk olsayd ı veyahut yaln ız mukayyed, a ğır ve mu-
vakkat ve basit bir zât- ı cismâniye ve bir cism-i hayvanîden ibaret olsayd ı; öy-
le çok kas ırlara, çok hûrilere lây ık ve mâlik olmazd ı. Fakat insan öyle câmi bir 
mucize-i kudrettir ki; hattâ şu dünya-y ı fânide, şu k ısa bir ömürde, şu inkişaf 
etmemiş bâz ı letâifinin ihtiyac ı cihetiyle bütün dünyan ın saltanat ı, serveti ve 
lezâizi verilse belki h ırsı tok olmayacakt ır. Hâlbuki ebedî bir dâr- ı saadette, ni-
hayetsiz istidada mâlik, nihayetsiz ihtiyaçlar lisan ıyla, nihayetsiz arzular eliyle, 
nihayetsiz bir rahmetin kap ısını çalan bir insan; elbette ehadîste beyân olunan 
ihsânât- ı ilâhiyeye mazhariyeti makuldür ve hakt ır ve hakikattir. Ve şu haki-
kat-i ulviyeye bir temsil dürbünüyle rasad edece ğiz. Şöyle ki:
1 “Hülâsa orada can ınız ne isterse, gözleriniz hangi manzaralardan ho şlan ırsa hepsi var!” (Zuhruf sûresi, 
43/71)
2 Buhârî, bed’ü’l-halk , 8; Müslim, cennet  17-19YİRMİ SEKİZİNCİ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------   545
546  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Bu dere bahçesi gibi,1(Hâşiye) şu Barla ba ğ ve bahçelerinin her birinin ay-
rı ayr ı mâliki bulundu ğu hâlde, Barla’da g ıdas ı itibar ıyla ancak bir avuç ye-
me mâlik olan her bir ku ş, her bir serçe, her bir ar ı; “Bütün Barla’n ın bağ ve 
bostanlar ı, benim nüzhetgâh ım ve seyrangâh ımd ır.” diyebilir. Barla’y ı zabt 
edip daire-i mülküne dahil eder. Ba şkalar ının iştirâki onun bu hükmünü boz-
maz. Hem, insan olan bir insan diyebilir ki : “Benim Hâl ık’ım bu dünya-
yı bana hâne yapm ış, güneş benim bir lâmbamd ır; y ıldızlar benim elekt-
riklerimdir; yeryüzü çiçekli-miçekli hal ılarla serilmi ş benim bir be şiğim-
dir.” der, Allah’a şükreder.  Sair mahlukat ın iştirâki, onun bu hükmünü nak-
zetmez. Bilâkis, mahlûkat onun hânesini tezyin eder, hânenin müzeyyenat ı 
hükmünde kal ırlar.
Acaba bu darac ık dünyada insan, insâniyet itibar ıyla, hattâ bir ku ş dahi, 
böyle bir daire-i azîmede bir nevi tasarruf dâva etse, cesîm bir nimete mazhar olsa; geni ş ve ebedî bir dâr- ı saadette, ona be ş yüz senelik bir mesâfede bir 
mülk ihsan etmek
2, nas ıl istib’âd edilebilir?
Hem nas ıl ki; şu kesafetli, karanl ıklı, dar dünyada güne şin pek çok ayna-
larda bir anda aynen bulunmas ı gibi; öyle de, nuranî bir zât, bir anda çok yer-
lerde aynen bulunmas ı; –On Alt ınc ı Söz’de isbat edildi ği gibi– meselâ: Hazreti 
Cebrâil (aleyhisselâm) , bin y ıldızda bir anda, hem Ar ş’ta, hem huzur-u nebevî’de, 
hem huzur-u ilâhîde bir vakitte bulunmas ı; hem Hazreti Peygamber’in (aley-
hissalâtü vesselâm)  haşirde bir anda ekser etk ıya- ı ümmetiyle görü şmesi ve dün-
yada hadsiz makamlarda bir anda tezahür etmesi ve evliyan ın bir nevi gari-
bi olan ebdallar ın, bir vakitte çok yerlerde görünmesi ve avâm ın, rüyada bâ-
zan bir dakikada bir sene kadar i şler görmesi ve mü şâhede etmesi ve herke-
sin kalb, ruh, hayâl cihetiyle bir anda pek çok yerlerle temas edip alâkadârâ-ne bulunmas ı, mâlûm ve me şhud oldu ğundan; elbette nuranî, kay ıtsız, geniş 
ve ebedî olan cennette, cisimleri ruh kuvvetinde ve hiffetinde ve hayâl süra-tinde olan ehl-i cennet, bir vakitte yüz bin yerlerde bulunup yüz bin hûrilerle sohbet ederek yüz bin tarzda zevk almak, o ebedî cennete, o nihayetsiz rah-
1(Hâşiye) Sekiz sene kemâl-i sadakatla bu fakire hizmet eden Süleyman’ ın bahçesidir ki, bir 
veya iki saat zarf ında şu söz orada yaz ıldı.
2 Baz ı cennet nimetlerinin ehemmiyeti “gökler ve yer kadar, yani be ş yüz senelik mesafe” şeklinde 
vurgulanm ıştır (Bkz.: Tirmizî, cennet  8). Nitekim cennetin, gökler ve yer kadar geni şliğe sahip oldu ğu, 
Kur’ân- ı Kerîm’de de beyân edilmi ştir (Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/133; Hadîd sûresi, 57/21). Hatta 
cennette en alt mertebedekilerin bile, bin senelik mesafeye denk gelecek kadar bol nimetlere mazhar olacaklar ına dair hadisler vard ır. (Bkz.: Tirmizî, 
tefsîru sûre (75)  2, cennet  17; Ahmed İbni Hanbel, 
el-Müsned  2/13, 64)
mete lây ıktır ve Muhbir-i Sâd ık’ın (aleyhissalâtü vesselâm)  haber verdi ği gibi hak ve 
hakikattir. Bununla beraber, bu küçücük akl ımızın terazisiyle o muazzam ha-
kikatler tart ılmaz.
İdrâk-i maâli bu küçük akla gerekmez.
Zira bu terazi o kadar s ıkleti çekmez.1
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
3َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
 َאıِéْÝَĘ ĵٰĥَĐ ُįُÝَّĨأُ ُįْÜَïَّĺوَأَ ۪įِÜَŻَāِÖوَ ۪įِÝَّĻِ×Ļِ×َéِÖ ِÙَّĭَåْĤا َابَĳْÖأَ َçَÝَĘ ِيñَّĤا ِכَ×Ļِ×َè ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
4َīĻِĨاٰ َאرِÝْíُĩْĤا ِכَ×Ļِ×َè ِÙَĐَאęَýِÖ َارِóْÖَْŶا َďَĨ َÙَّĭَåْĤا َאĭْĥِìأَدْ َّħُıّٰĥĤاَ َمُ،ŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤا ِįْĻَĥَĐ ْħِıِÜَاĳَĥَāِÖ
1 Ziya Paşa (1825-1880), Eş’âr- ı Ziyâ  (Terkîb-i Bend).
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
3 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)
4 Allah ım! Senin sevgine mazhariyeti ve dualar ıyla cennetin kap ılar ını açan ve o kap ılar ı O’na olan 
salavâtlar ıyla açmalar ı için ümmetini te şvik ettiğin Sevgiline salât ve selâm eyle. Allah ım! O seçkin 
sevgilinin şefaatiyle bizleri iyi kullar ınla cennete koy, âmîn...YİRMİ SEKİZİNCİ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------   547
Cennet Sözüne Küçük Bir Zeyl
Cehenneme Dairdir. Cehenneme Dairdir.
İkinci ve Sekizinci Söz’lerde isbat edildi ği gibi; îmân, 
mânevî bir cennetin çekirde ğini taşıyor. Küfür dahi, mâne-
vî bir cehennemin tohumunu sakl ıyor. Nas ıl ki küfür, ce-
hennemin bir çekirde ğidir; öyle de, cehennem, onun bir 
meyvesidir. Nas ıl küfür, cehenneme duhûlüne sebeptir; 
öyle de, cehennemin vücûduna ve îcad ına dahi sebeptir. 
Zira küçük bir hâkimin küçük bir izzeti, küçük bir gayreti, küçük bir celâli bulunsa, bir edepsiz ona serke şane dese: 
“Beni te’dib etmezsin ve edemezsin!” Her hâlde, o yerde hapishane yoksa da, tek o edepsiz için bir hapishane te ş-
kil edecek, onu içine atacakt ır. Hâlbuki kâfir, cehennemi 
inkâr ile, nihayetsiz izzet ve gayret ve celâl sahibi ve gayet büyük ve nihayetsiz Kadîr bir Zât’ ı tekzip ve isnad- ı acz edi-
yor, yalanc ılıkla ve acz ile ittiham ediyor, izzetine şiddetle 
dokunuyor, gayretine deh şetli dokunduruyor, celâline âsi-
yane ilişiyor. Elbette, farz- ı muhâl olarak, cehennemin hiç-
bir sebeb-i vücûdu bulunmazsa da şu derece tekzip ve is-
nad- ı aczi tazammun eden küfür için bir cehennem halke-
dilecek, o kâfir içine at ılacakt ır.
1َّאرِĭĤا َابَñَĐ َאĭِĝَĘ َכَĬَאéْ×ُø ًۘŻِĈَאÖ َاñٰİ َÛْĝَĥَì َאĨ َאĭَّÖرَ
1 “Ey büyük Rabbimiz! Sen bunlar ı gayesiz, bo şuna yaratmad ın. Seni bu gibi noksanlardan tenzih ede-
riz. Sen bizi o ate ş azab ından koru!” (Âl-i İmran sûresi, 3/191)
Yirmi Dokuzuncu Söz
Bekâ-yı Ruh ve Melâike ve Haşr’e Dairdir. Bekâ-y ı Ruh ve Melâike ve Ha şr’e Dairdir.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ، 1ِħĻِäَّóĤا َאنِĉْĻَّýĤا َīِĨ ِّٰųِאÖ ذُĳُĐأَ
3ĹِّÖرَ ِóْĨأَ ْīِĨ ُّوحُóĤا ِģُĜ ، 2ْħِıِّÖرَ ِذْنِÍِÖ َאıĻِĘ ُّوحُóĤوَا ُÙٰۤئِכَĥَĩْĤا َّلُõَĭَÜ
(Şu makam, iki maksad- ı esas ile bir mukaddimeden ibarettir.)
Mukaddime
Melâike ve ruhâniyat ın vücûdu, insan ve hayvanlar ın vücûdu kadar kat’-
îdir, denilebilir. Evet, On Be şinci Söz’ün Birinci Basama ğı’nda beyan edildi ği 
gibi: Hakikat katiyen iktiza eder ve hikmet yakînen ister ki; zemin gibi, semâ-vât ın dahi sekeneleri bulunsun ve zî şuur sekeneleri olsun ve o sekeneler o se-
mâvâta münasip bulunsun.
Şeriat ın lisan ında, pek çok muhtelifü’l-cins olan o sekenelere melâike ve 
ruhâniyat tesmiye edilir.
Evet, hakikat böyle iktiza eder. Zira şu zeminimiz, semâya nisbeten kü-
çüklüğü ve hakaretiyle beraber, zî şuur mahlûklarla doldurulmas ı, aras ıra bo-
şalt ıp yeniden yeni zî şuurlarla şenlendirilmesi i şaret eder, belki tasrih eder ki; 
şu muhteşem burçlar sahibi olan müzeyyen kas ırlar misâli olan semâvât dahi, 
nur-u vücûdun nuru olan zîhayat ve zîhayat ın ziyas ı olan zîşuur ve zevil-idrâk 
mahlûklarla elbette doludur. O mahlûklar dahi, ins ve cin gibi, şu saray- ı âle-
min seyircileri ve şu kâinat kitab ının mütalâac ılar ı ve şu saltanat- ı rubûbiyetin 
dellâllar ıdırlar. Küllî ve umumî ubûdiyetleri ile kâinat ın büyük ve küllî mevcu-
dat ın, tesbihâtlar ını temsil ediyorlar.
1 Kovulmu ş şeytan ın şerrinden Allah Teâlâ’ya s ığınırım.
2 “O gece Rablerinin izniyle Ruh ve melekler, her türlü i ş için iner de iner...” (Kadir sûresi, 97/4)
3 “De ki: ‘Ruh, Rabbimin bir emri, emir âleminden bir tecellisidir.’” ( İsrâ sûresi, 17/85)
550  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Evet, şu kâinat ın keyfiyat ı, onlar ın vücûdlar ını gösteriyor. Çünkü; kâina-
tı hadd ü hesaba gelmeyen dakik sanatl ı tezyinat ve o mânidar mehâsin ile 
ve hikmettar nuku ş ile süslendirip tezyîn etmesi; bilbedahe ona göre mütefek-
kir ve istihsan edicilerin ve mütehayyir takdir edicilerin enzar ını ister, vücûd-
lar ını talep eder. Evet, nas ıl ki hüsün elbette bir â şık ister. Taam ise, aç olana 
verilir. Öyle ise; şu nihayetsiz hüsn-ü sanat içinde g ıda-y ı ervâh ve kût-u ku-
lûb, elbette melâike ve ruhânîlere bakar, gösterir. Madem bu nihayetsiz tez-yînat, nihayetsiz bir vazife-i tefekkür ve ubûdiyet ister. Hâlbuki ins ve cin, şu 
nihayetsiz vazifeye, şu hikmetli nezarete, şu vüs’atli ubûdiyete kar şı, milyon-
dan ancak birisini yapabilir. Demek, bu nihayetsiz ve çok mütenevvi olan şu 
vezâif ve ibadete, nihayetsiz melâike envâlar ı, ruhâniyat ecnaslar ı lâz ımd ır ki, 
şu mescid-i kebîr-i âlemi saflar ıyla doldurup şenlendirsin.
Evet, şu kâinat ın her bir cihetinde, her bir dairesinde, ruhâniyat ve me-
lâikelerden birer tâife, birer vazife-i ubûdiyetle muvazzaf olarak bulunurlar. Baz ı rivayat- ı ehâdîsiyenin i şârât ıyla ve şu intizam- ı âlemin hikmetiyle denile-
bilir ki; bir k ısım ecsâm- ı câmide-i seyyare, y ıldızlar seyyarat
ından tut, tâ ya ğ-
mur katarat ına kadar bir k ısım melâikenin sefîne ve merâkibidirler.1 O melâ-
ikeler, bu seyyarelere izn-i ilâhî ile binerler, âlem-i şehâdeti seyredip gezerler 
ve o merkeblerinin tesbihât ını temsil ederler. Hem denilebilir: Bir k ısım ha-
yattar ecsam, –bir hadîs-i şerifte “ Ehl-i cennet ruhlar ı, berzah âleminde ye-
şil kuşlar ın cevflerine girerler ve cennette gezerler. ”2 diye işaret ettiği– “tu-
yûrun hudrun ” tesmiye edilen cennet ku şlar ından tut, tâ sineklere kadar bir 
cins ervâh ın tayyareleridir. Onlar, bunlar ın içine emr-i Hak’la girerler; âlem-i 
cismaniyât ı seyredip, o hayattar cesedlerdeki göz, kulak gibi duygular ı ile, 
âlem-i cismânîdeki mucizât- ı fıtrat ı temâşa ediyorlar, tesbihât- ı mahsusalar ı-
nı edâ ediyorlar.
İşte, nas ıl hakikat böyle iktiza ediyor, hikmet dahi aynen öyle iktiza eyli-
yor. Çünkü; şu kesafetli ve ruha münasebeti az olan topraktan ve şu küdûretli 
ve nur-u hayata münasebeti pek cüz’î olan sudan, mütemadiyen hummal ı bir 
faaliyetle, letâfetli hayat ı ve nuraniyetli zevi’l-idrâki halkeden Fât ır-ı Hakîm, 
elbette, ruha çok lây ık ve hayata çok münasip şu nur denizinden ve hattâ şu 
zulmet bahrinden, şu havadan, şu elektrik gibi sair madde-i latîfeden bir k ısım 
zîşuur mahluklar ı vard ır. Hem pek çok kesretli olarak vard ır.
1 Semân ın, Allah’a secde hâlindeki meleklerle dolu oldu ğuna dair bkz.: Tirmizî, zühd  9; İbni Mâce, zühd  
19. Ayr ıca Allah Teâlâ’n ın (celle celâlüh) , her bir damlas ından bir melek yaratt ığı nehir için bkz.: Ebu’ ş-
Şeyh, el-Azame  2/735.
2 Bkz.: Müslim, imâre  121; Tirmizî, tefsîru sûre (3)  19; Ebû Dâvûd, cihâd  25.
Birinci Maksad
Melâikenin tasdiki, îmân ın bir rüknüdür.
Şu maksatta dört nükte-i esasiye vard ır.
Birinci Esas
Vücudun kemâli, hayat iledir. Belki vücûdun hakikî vücûdu, hayat ile-
dir. Hayat, vücûdun nurudur. Şuur, hayat ın ziyas ıdır. Hayat, her şeyin başı-
dır ve esas ıdır. Hayat, her şeyi her bir zîhayat olan şey’e mal eder. Bir şey’i, 
bütün eşyâya mâlik hükmüne geçirir. Hayat ile bir şey’-i zîhayat diyebilir ki: 
“Şu bütün e şya, mal ımd ır. Dünya, hânemdir. Kâinat, Mâlik’im taraf ından ve-
rilmiş bir mülkümdür.”
Nas ıl ki ziya ecsam ın görülmesine sebeptir ve renklerin –bir kavle göre– 
sebeb-i vücûdudur. Öyle de, Hayat dahi, mevcudat ın keşşâfıdır. Keyfiyat ın 
tahakkukuna sebeptir. Hem cüz’î bir cüz’îyi, küll ve küllî hükmüne getirir. Ve küllî şeyleri bir cüz’e s ığıştırmaya sebeptir. Ve hadsiz e şyay ı, iştirak ve ittihat 
ettirip bir vahdete medâr, bir ruha mazhar yapmak gibi, kemâlât- ı vücûdun 
umumuna sebeptir. Hattâ hayat, kesret tabakat ında bir çe şit tecelli-i vahdet-
tir ve kesrette ehadiyetin bir aynas ıdır. Bak hayats ız bir cisim, büyük bir da ğ 
dahi olsa yetimdir, gariptir, yaln ızd ır. Münasebeti yaln
ız oturduğu mekân ile 
ve ona kar ışan şeyler ile vard ır. Başka kâinatta ne varsa, o da ğa nisbeten ma-
dumdur. Çünkü; ne hayat ı var ki, hayat ile alâkadar olsun; ne şuûru var ki, 
taalluk etsin. Şimdi bak küçücük bir cisme, meselâ bal ar ısına. Hayat ona gir-
diği anda, bütün kâinatla öyle münasebet te’sis eder ki, bütün kâinatla, husu-
san zeminin çiçekleriyle ve nebâtatlar ı ile, öyle bir ticaret akdeder ki, diyebilir: 
“Şu arz, benim bahçemdir, ticarethanemdir.”
İşte, zîhayattaki me şhur havâss- ı zâhire ve bât ına duygular ından başka, 
gayr-i me ş’ur sâika ve şâika hisleriyle beraber o ar ı, dünyan ın ekser envâ ıyla 
ihtisas ve ünsiyet ve mübadele ve tasarrufa sahip olur. İşte en küçük zîhayat-
ta hayat böyle te’sirini gösterse, elbette hayat tabaka-y ı insâniye olan en yük-
sek mertebeye ç ıktıkça, öyle bir inbisat ve inki şaf ve tenevvür eder ki; hayat ın 
ziyas ı olan şuur ile, ak ıl ile bir insan kendi hânesindeki odalarda gezdi ği gibi, 
o zîhayat, kendi akl ı ile avâlim-i ulviyede ve ruhiyede ve cismâniyede gezer. 
552  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Yâni, o zî şuur ve zîhayat, mânen o âlemlere misafir gitti ği gibi, o âlemler dahi 
o zîşuurun mir’ât- ı ruhuna misafir olup irtisam ve temessül ile geliyorlar.
Hayat, Zât- ı Zülcelâl’in en parlak bir bürhân- ı vahdeti ve en büyük bir 
mâden-i nimeti ve en latîf bir tecelli-i merhameti ve en hafî ve bilinmez bir nakş-ı nezih-i sanat ıdır.
Evet, hafî ve dakiktir. Çünkü; envâ- ı hayat ın en ednâs ı olan hayat- ı ne-
bat ve o hayat- ı nebat ın en birinci derecesi olan çekirdekteki ukde-i hayati-
yenin tenebbühü, yâni uyan ıp aç ılarak neşv ü nema bulmas ı, o derece zâhir 
ve kesrette ve mebzuliyette, ülfet içinde, zaman- ı Âdem’den beri hikmet-i be-
şeriyenin nazar ında gizli kalm ıştır. Hakikati, hakikî olarak be şerin akl ı ile keş-
fedilmemi ş. Hem hayat, o kadar nezih ve temizdir ki; iki vechi, yâni, mülk ve 
melekûtiyet vecihleri temizdir, pâkt ır, şeffaft ır. Dest-i kudret, esbâb ın perdesi-
ni vaz’etmeyerek, do ğrudan do ğruya müba şeret ediyor. Fakat, sair şeylerde-
ki umûr-u hasiseye ve kudretin izzetine uygun gelmeyen nâpâk keyfiyat- ı zâ-
hiriyeye men şe’ olmak için esbab- ı zâhiriyeyi perde etmi ştir.
Elhâs ıl: Denilebilir ki, hayat olmazsa; vücûd, vücûd de ğildir. Ademden 
fark ı olmaz. Hayat, ruhun ziyas ıdır. Şuur, hayat ın nûrudur.  Madem ki ha-
yat ve şuur, bu kadar ehemmiyetlidirler. Ve madem şu âlemde bilmü şâhede bir 
intizam- ı kâmil-i ekmel vard ır. Ve şu kâinatta bir itkan- ı muhkem, bir insicam- ı 
ahkem görünüyor. Madem, şu bîçâre perî şan küremiz, sergerdan zeminimiz, 
bu kadar hadd ü hesaba gelmez zevil-hayat ile, zevil-ervâh ile ve zevil-idrâk ile dolmuştur... Elbette sad ık bir hads ile ve kat’î bir yakîn ile hükmolunur ki; şu 
kusûr-u semâviye ve şu bürûc-u sâmiyenin dahi kendilerine münasip zîhayat, 
zîşuur sekeneleri vard ır. Bal ık suda ya şad ığı gibi, güne şin ateşinde dahi, o nu-
rânî sekeneler bulunur. “Nar, nuru yakmaz.” Belki, “Ate ş, ışığa medet verir.” 
Madem, kudret-i ezeliye, bilmü şâhede en âdi maddelerden, en kesif unsurlar-
dan hadsiz zîhayat ve zîruhu halkeder ve gayet ehemmiyetle madde-i kesifeyi, hayat vas ıtas ıyla madde-i latîfeye çevirir ve nur-u hayat ı her şeyde kesretle ser-
piyor ve şuur ziyâs ıyla ekser şeyleri yald ızlıyor. Elbette o Kadîr-i Hakîm, bu ku-
sursuz kudretiyle, bu noksans ız hikmetiyle; nur gibi, esîr gibi ruha yak ın ve mü-
nasip olan sair seyyâlât- ı latîfe maddeleri ihmâl edip hayats ız b ırakmaz, câmid 
bırakmaz, şuursuz b ırakmaz. Belki, madde-i nurdan, hattâ zulmetten, hattâ esir 
maddesinden, hattâ mânâlardan, hattâ havadan, hattâ kelimelerden zîhayat, 
zîşuuru kesretle halkeder ki; hayvanât ın pek çok muhtelif ecnaslar ı gibi pek çok 
muhtelif ruhânî mahlûklar ı, o seyyâlât- ı latîfe maddelerinden halkeder. Onlar ın 
bir k ısm ı melâike, bir k ısm ı da ruhânî ve cin ecnaslar ıdır.
Melâikelerin ve ruhânîlerin kesretle vücûdlar ını kabûl etmek ne derece 
hakikat ve bedihî ve mâkul oldu ğunu ve Kur’ân’ ın beyan etti ği gibi onlar ı ka-
bûl etmeyen, ne derece hilâf- ı hakikat ve hilâf- ı hikmet bir hurafe, bir dalâlet, 
bir hezeyan, bir divânelik oldu ğunu şu temsile bak, gör:
İki adam... Biri bedevî, vah şî; biri medenî, akl ı başında olarak arkada ş 
olup İstanbul gibi ha şmetli bir şehre gidiyorlar. O medenî muhte şem şehrin 
uzak bir kö şesinde pis, peri şan, küçük bir hâneye, bir fabrikaya rast geliyorlar. 
Görüyorlar ki, o hâne; amele, sefil, miskin adamlarla doludur. Acîb bir fabrika içinde çal ışıyorlar. O hânenin etraf ı da zîruh ve zîhayatlarla doludur. Fakat on-
lar ın medâr- ı taayyüşü ve hususî şerâit-i hayatiyeleri vard ır ki, onlar ın bir k ısm ı 
âkilü’n-nebatt ır, yaln ız nebâtat ile ya şıyorlar. Di ğer bir k ısm ı âkilü’s-semek’tir, 
bal ıktan başka bir şey yemiyorlar. O iki adam, bu hâli görüyorlar. Sonra bak ı-
yorlar ki, uzakta binler müzeyyen saraylar, âlî kas ırlar görünüyor. O saraylar ın 
ortalar ında geniş tezgâhlar ve vüs’atli meydanlar vard ır. O iki adam, uzakl ık 
sebebiyle veyahut göz zay ıflığıyla veya o saray ın sekenelerinin gizlenmesi se-
bebiyle; o saray ın sekeneleri, o iki adama görünmüyorlar. Hem ş
u perişan hâ-
nedeki şerait-i hayatiye, o saraylarda bulunmuyor. O vah şî bedevî, hiç şehir 
görmemi ş adam, bu esbaba binaen görünmediklerinden ve buradaki şerait-i 
hayat orada bulunmad ığından der: “O saraylar, sekenelerden hâlîdir, bo ştur, 
zîruh içinde yoktur.” der, vah şetin en ahmakça bir hezeyan ını yapar.
İkinci adam der ki: “Ey bedbaht! Şu hakir, küçük hâneyi görüyorsun ki, 
zîruh ile, amelelerle doldurulmu ş... Ve biri var ki, bunlar ı her vakit tazelendi-
riyor, istihdam ediyor. Bak, bu hâne etraf ında boş bir yer yoktur; zîhayat ve 
zîruh ile doldurulmu ştur. Acaba hiç mümkün müdür ki; şu uzakta bize görü-
nen şu muntazam şehrin, şu hikmetli tezyinat ın, şu sanatl ı saraylar ın onlara 
münasip âlî sekeneleri bulunmas ın! Elbette o saraylar, umumen doludur ve 
onlarda ya şayanlara göre ba şka şerait-i hayatiyeleri var. Evet, ot yerine belki 
börek yerler; bal ık yerine baklava yiyebilirler. Uzakl ık sebebiyle veyahut gö-
zünün kabiliyetsizli ği veya onlar ın gizlenmekli ği ile sana görünmemeleri, on-
lar ın olmamalar ına hiçbir vakit delil olamaz. “ Adem-i rü’yet, adem-i vücûda 
delâlet etmez. Görünmemek, olmamaya hüccet olamaz. ”
İşte şu temsil gibi, ecrâm- ı ulviye ve ecsâm- ı seyyare içinde küre-i ar-
zın hakaret ve kesafeti ile beraber bu kadar hadsiz zîruhlar ın, zîşuurlar ın 
vatan ı olmas ı ve en hasis ve en müteaffin cüz’leri dahi, birer menba- ı ha-
yat kesilmesi, birer mah şer-i huveynat olmas ı, bizzarure ve bilbedahe ve 
bittar ıkı’l-evlâ ve bilhadsi’s-sâd ık ve bilyakîni’l-kat’î delâlet eder, şehâdet YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ /  BİRİNCİ MAKSAD  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------   553
554  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
eyler, ilân eder ki : Şu nihayetsiz fezâ-y ı âlem ve şu muhte şem semâvât, 
burçlar ıyla, y ıldızlar ıyla zîşuur, zîhayat, zîruhlarla doludur. Nârdan, nur-
dan, ate şten, ışıktan, zulmetten, havadan, savttan, rayihadan, kelimât-
tan, esirden ve hattâ elektrikten ve sair seyyâlât- ı latîfeden halk olunan 
o zîhayat ve o zîruhlara ve o zî şuurlara, Şeriat- ı Garrâ-y ı Muhammediye 
(aleyhissalâtü vesselâm) , Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân, “Melâike ve cân ve ruhâni-
yatt ır” der, tesmiye eder.
Melâikenin ise; ecsâm ın muhtelif cinsleri gibi, cinsleri muhteliftir. Evet, el-
bette bir katre ya ğmura müekkel olan melek, şemse müekkel mele ğin cinsinden 
değildir. Cin ve ruhâniyat dahi, onlar ın da pek çok ecnâs- ı muhtelifeleri vard ır.
Şu Nükte-i Esasiyenin Hâtimesi
Bittecrübe, madde as ıl değil ki vücûd, ona müsahhar kals ın ve tâbi olsun; 
belki madde, bir mânâ ile kaimdir. İşte o mânâ, hayatt ır, ruhtur. Hem bilmü-
şâhede madde, mahdum de ğil ki, her şey ona irca edilsin. Belki hâdimdir; bir 
hakikatin tekemmülüne hizmet eder. O hakikat, hayatt ır. O hakikatin esas ı da 
ruhtur. Bilbedahe madde hâkim de ğil ki, ona müracaat edilsin, kemâlât on-
dan istenilsin; belki mahkûmdur, bir esas ın hükmüne bakar, onun gösterdi-
ği yollar ile hareket eder. İşte o esas, hayatt ır, ruhtur, şuurdur. Hem bizzarure 
madde lüb de ğil, esas de ğil, müstekar de ğil ki; işler ve kemâlât ona tak ılsın, 
ona bina edilsin; belki yar ılmaya, erime ğe, y ırtılmaya müheyya bir k ışırdır, bir 
kabuktur ve köpüktür ve bir surettir.
Görülmüyor mu ki, gözle görülmeyen hurdebînî bir hayvan ın ne kadar 
keskin duygular ı var ki, arkada şının sesini işitir, r ızkını görür, gayet hassas ve 
keskin hisleri vard ır. Şu hâl gösteriyor ki; maddenin küçülüp incele şmesi nis-
betinde âsâr- ı hayat tezayüd ediyor, nûr-u ruh te şeddüd ediyor. Güya madde 
inceleştikçe, bizim maddiyat ımızdan uzakla ştıkça ruh âlemine, hayat âlemine, 
şuûr âlemine yakla şıyor gibi hararet-i ruh, nur-u hayat daha şiddetli tecelli 
ediyor. İşte hiç mümkün müdür ki, bu madde perdesinde bu kadar hayat ve 
şuûr ve ruhun tere şşuhât ı bulunsun; o perde alt ında olan âlem-i bât ın, zîruh 
ve zîşuurlarla dolu olmas ın. Hiç mümkün müdür ki, şu maddiyat ve âlem-i şe-
hâdetteki mânân ın ve ruhun ve hayat ın ve hakikatin şu hadsiz tere şşuhât ı ve 
lemeât ve semerat ının menabii, yaln ız maddeye ve maddenin hareketine ir-
ca edilip izah edilsin. Hâ şâ ve kat’â ve aslâ! Bu hadsiz tere şşuhât ve lemeât 
gösteriyor ki, şu âlem-i maddiyat ve şehâdet ise, âlem-i melekût ve ervâh 
üstünde serpilmi ş tenteneli bir perdedir.
İkinci Esas
Melâikenin vücûduna ve ruhânîlerin sübutuna ve hakikatlerinin vücûdu-
na bir icmâ’- ı mânevî ile –tâbirde ihtilâflar ıyla beraber– bütün ehl-i ak ıl ve ehl-i 
nakil, bilerek, bilmeyerek ittifak etmi şler denilebilir. Hattâ maddiyatta çok ileri 
giden hükemâ-y ı işrâkiyyûn’un me şşâiyyûn k ısm ı, melâikenin mânâs ını inkâr 
etmeyerek “Her bir nev’in bir mahiyet-i mücerrede-i ruhâniyeleri vard ır.” der-
ler. Melâikeyi öyle tâbir ediyorlar. Eski hükemân ın işrâkiyyûn k ısm ı dahi melâ-
ikenin mânâs ında kabûle muztar kalarak, yaln ız yanl ış olarak “ukûl-ü a şere ve 
erbabü’l-envâ” diye isim vermi şler. Bütün ehl-i edyân, “melekü’l-cibâl, mele-
kü’l-bihar, melekü’l-emtar” gibi her nev’e göre birer melek-i müekkel, vahyin ilham ı ve irşâd ı ile bulundu ğunu kabûl ederek o namlarla tesmiye ediyorlar. 
Hattâ ak ıllar ı gözlerine inmi ş ve insâniyetten cemâdat derecesine mânen sukut 
etmiş olan maddiyyûn ve tabiiyyûn dahi, melâikenin mânâs ını inkâr edeme-
yerek
1(Hâşiye) “Kuvâ-y ı sâriye” nam ıyla bir cihette kabûle mecbur olmu şlar.
Ey Melâike ve rûhâniyat ın kabûlünde tereddüd gösteren bîçâre adam! 
Neye istinad ediyorsun? Hangi hakikate güveniyorsun ki; bütün ehl-i ak ıl, bi-
lerek bilmeyerek melâikenin mânâs ının sübutuna ve tahakkukuna ve rûha-
nîlerin tahakkuklar ı hakk ında ittifaklar ına karşı geliyorsun, kabûl etmiyorsun? 
Madem ki; Birinci Esas’ta isbat edildi ği gibi hayat, mevcudat ın keşşafıdır, bel-
ki neticesidir, zübdesidir; bütün ehl-i ak ıl, mânâ-y ı melâikenin kabûlünde mâ-
nen müttefiktirler ve şu zeminimiz, bu kadar zîhayat ve zîruhlarla şenlendiril-
miştir. Şu hâlde hiç mümkün olur mu ki; şu fezâ-y ı vesîa, sekenelerden; şu se-
mâvât- ı latîfe, mutavattinînden hâlî kals ın. Hiç hat ırına gelmesin ki; şu hilkat-
te cârî olan nâmuslar, kanunlar kâinat ın hayattar olmas ına kâfi gelir. Çünkü; 
o cereyan eden nâmuslar, şu hükmeden kanunlar, itibarî emirlerdir, vehmî 
düsturlard ır; ademî say ılır. Onlar ı temsil edecek, onlar ı gösterecek, onlar ın 
dizginlerini ellerinde tutacak melâike denilen ibâdullah olmazsa o nâmuslara, o kanunlara bir vücûd taayyün edemez, bir hüviyet te şahhus edemez, bir ha-
kikat-i hariciye olamaz. Hâlbuki: “Hayat, bir hakikat-i hariciyedir. Vehmî bir emr, hakikat-i hariciyeyi yüklenemez.”
Elhâs ıl: Madem ehl-i hikmetle ehl-i din ve ashâb- ı ak ıl ve nakil mânen it-
tifak etmi şler ki; mevcudat, ş
u âlem-i şehâdete münhas ır değildir. Hem ma-
1(Hâşiye) Melâike mânâs ını ve ruhâniyat ın hakikatini inkâra mecal bulamam ışlar, belki f ıtrat ın 
nâmuslar ından “ kuvâ-y ı sâriye ” diye, “cereyan eden kuvvetler” nam ını vererek yanl ış bir 
sûrette tasvir ile bir cihetten tasdikine mecbur kalm ışlar. Ey kendini ak ıllı zanneden!..YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ /  BİRİNCİ MAKSAD  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------   555
556  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
dem, zâhir olan âlem-i şehâdet, câmid ve te şekkül-ü ervâha nâmuvâf ık oldu-
ğu hâlde bu kadar zîruhlarla tezyin edilmi ş... Elbette vücûd, ona münhas ır de-
ğildir; belki daha çok tabakat- ı vücûd vard ır ki, âlem-i şehâdet onlara nisbe-
ten münakka ş bir perdedir. Hem madem, denizin bal ığa nisbeti gibi, ervâha 
muvâf ık olan âlem-i gayb ve âlem-i mânâ, ervâhlar ile dolu olmak iktiza eder. 
Hem madem, bütün emirler, mânâ-y ı melâikenin vücûduna şehâdet ederler.. 
Elbette, bilâ- şek velâ şüphe, melâike vücûdlar ının ve ruhânî hakikatlerinin en 
güzel sureti ve ukûl-ü selime kabûl edecek ve istihsan edecek en mâkul key-fiyeti odur ki; Kur’ân, şerh ve beyan etmi ştir. O Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân der 
ki: “
Melâike, ibâd- ı mükerremdir. Emre muhalefet etmezler. Ne emrolun-
sa onu yaparlar. Melâike, ecsâm- ı latîfe-i nûrâniyedirler. Muhtelif nevile-
re münkas ımd ırlar.”
Evet, nas ıl ki: Beşer bir ümmettir, “Kelâm ” sıfat ından gelen şeriat- ı 
ilâhiyenin hameleleri, mümessilleri, mütemessilleridir. Öyle de, melâike dahi, muazzam bir ümmettir ki, onlar ın amele k ısm ı 
“İrâde” sıfat ından 
gelen şeriat- ı tekvîniyenin hamelesi, mümessili ve mütemessilleridirler.  
Müessir-i hakikî olan kudret-i fât ıran ın ve irâde-i ezeliyenin emirlerine tâbi bir 
nevi ibâdullaht ırlar ki; ecrâm- ı ulviyenin her biri onlar ın birer mescidi, birer 
mabedi hükmündedirler.
Üçüncü Esas
Mesele-i melâike ve ruhâniyat, o mesâildendir ki; tek bir cüzün vücûdu 
ile, bir küllün tahakkuku bilinir. Bir tek şahs ın rü’yeti ile umum nev’in vücû-
du mâlûm olur. Çünkü; kim inkâr ederse, külliyen inkâr eder. Bir tekini ka-bûl eden, o nev’in umumunu kabûl etmeye mecburdur. Madem öyledir, i şte 
bak! Görmüyor musun ve i şitmiyor musun ki; bütün ehl-i edyân, bütün as ır-
larda, zaman- ı Âdem’den şimdiye kadar melâikenin vücûduna ve ruhânîlerin 
tahakkukuna ittifak etmi şler ve insan ın tâifeleri, birbirinden bahsi ve muha-
veresi ve rivayeti gibi melâikelerle muhavere edilmesine ve onlar ın müşâhe-
desine ve onlardan rivayet etmesine icmâ’ etmi şlerdir. Acaba hiçbir fert me-
lâikelerden bilbedahe görünmezse, hem bilmü şâhede bir şahs ın veya müte-
addid eşhas ın vücûdu kat’î bilinmezse, hem onlar ın bilbedahe, bilmü şâhede 
vücûdlar ı hissedilmezse, hiç mümkün müdür ki; böyle bir icmâ’ ve ittifak de-
vam etsin ve böyle müsbet ve vücûdî bir emirde ve şuhuda istinad eden bir 
hâlde müstemirren ve tevâtüren o ittifak devam etsin.
Hem hiç mümkün müdür ki; şu itikad- ı umumînin men şei, mebâdi-i za-
rûriye ve bedihî emirler olmas ın. Hem hiç mümkün müdür ki; hakikatsiz bir 
vehim, bütün ink ılâbat- ı beşeriyede, bütün akaid-i insâniyede istimrar etsin, 
beka bulsun.
Hem hiç mümkün müdür ki; şu ehl-i edyân ın, bu icmâ- ı azîmin senedi, 
bir hads-i kat’î olmas ın, bir yakîn-i şuhudî olmas ın. Hem hiç mümkün müdür 
ki; o hads-i kat’î, o yakîn-i şuhudî, hadsiz emârelerden ve o emâreler, hadsiz 
müşahedât vâk ıalar ından ve o mü şâhedat vâk ıalar ı, şeksiz ve şüphesiz mebâ-
di-i zarûriyeye istinad etmesin. Öyle ise, şu ehl-i edyândaki bu itikadat- ı umu-
miyenin sebebi ve senedi, tevâtür-ü mânevî kuvvetini ifade eden pek çok ker-rat ile Melâike mü şâhedelerinden ve ruhânîlerin rü’yetlerinden hâs ıl olan me-
bâdi-i zarûriyedir, esasât- ı kat’iyedir.
Hem hiç mümkün müdür, hiç mâkul mudur, hiç kabil midir ki: Hayat- ı 
içtimaiye-i be şeriye semâs ının güneşleri, y ıldızlar ı, aylar ı hükmünde olan en-
biyâ ve evliya, tevâtür suretiyle ve icmâ- ı mânevî kuvveti ile ihbar ettikleri ve 
şehâdet ettikleri melâike ve ruhâniyat ın vücûdlar ı ve müşâhedeleri, bir şüp-
he kabûl etsin, bir şekke medâr olsun. Bâhusus onlar 
şu meselede ehl-i ihti-
sast ırlar. Mâlûmdur ki; iki ehl-i ihtisas, binler ba şkas ına müreccaht ırlar, hem 
şu meselede ehl-i isbatt ırlar. Mâlûmdur ki; iki ehl-i isbat, binler ehl-i nefy ve 
inkâra müreccaht ırlar. Ve bilhassa kâinat semâs ında daim parlayan ve hiç-
bir vakit gurub etmeyen, âlem-i hakikatin Şemsü’ş-Şümûs’u olan Kur’ân- ı 
Mu’cizü’l-Beyân’ ın ihbarât ı ve risâlet güne şi olan Zât- ı Ahmediye’nin (aleyhis-
salâtü vesselâm)  şehâdât ı ve müşâhedât ı, hiç kabil midir ki, bir şüphe kabûl et-
sin. Madem tek bir ruhâniyat ın vücûdu, bir zamanda tahakkuk etse, şu nev’-
in umumen tahakkukunu gösteriyor ve madem şu nev’in vücûdu tahakkuk 
ediyor; elbette onlar ın suret-i tahakkukunun en ahseni, en mâkulü, en mak-
bulü; Şeriat’ ın şerhettiği gibidir, Kur’ân’ ın gösterdi ği gibidir, Sahib-i Mi’râc’ ın 
gördüğü gibidir.
Dördüncü Esas
Şu kâinat ın mevcudat ına nazar- ı dikkat ile bak ılsa görünür ki: Cüz’iyat 
gibi külliyat ın dahi birer şahs- ı mânevîsi vard ır ki, birer vazife-i külliyesi gö-
rünüyor. Onda bir hizmet-i külliye görünüyor. Meselâ; bir çiçek, kendince bir nakş-ı sanat ı gösterip, lisân- ı hâliyle esmâ-y ı Fât ır’ı zikrettiği gibi küre-i arz 
bahçesi dahi, bir çiçek hükmündedir. Gayet muntazam küllî vazife-i tesbîhi-YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ /  BİRİNCİ MAKSAD  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------   557
558  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
yesi vard ır. Nas ıl ki bir meyve, bir intizam içinde bir ilânat ı, tesbihât ı ifade edi-
yor. Öyle de koca bir a ğac ın heyet-i umumiyesiyle gayet muntazam bir vazi-
fe-i f ıtriyesi ve ubûdiyeti vard ır. Nas ıl bir ağaç, yaprak, meyve ve çiçeklerinin 
kelimât ı ile bir tesbihât ı var; öyle de koca semâvât denizi dahi, kelimât ı hük-
münde olan güne şler, y ıldızlar ve aylar ı ile Fât ır-ı Zülcelâl’ine tesbihât yapar 
ve Sâni-i Zülcelâl’ine hamd eder ve hâkezâ.. mevcudat- ı hâriciyenin her biri, 
sureten câmid, şuursuz iken, gayet hayatkârâne ve şuurdârane vazifeleri ve 
tesbihâtlar ı vard ır. Elbette nas ıl melâikeler bunlar ın âlem-i melekûtta mümes-
silidirler, tesbihâtlar ını ifade ederler; bunlar dahi âlem-i mülk ve âlem-i şehâ-
dette o melâikelerin timsâlleri, hâneleri, mescidleri hükmündedirler.
Yirmi Dördüncü Söz’ün Dördüncü Dal ı’nda beyan edildi ği gibi; şu saray- ı 
âlemin Sâni-i Zülcelâl’i, o saray içinde istihdam etti ği dört k ısım amelenin bi-
rincisi melâike ve ruhânîlerdir. Madem nebâtat ve cemadat bilmeyerek ve bir bilenin emrinde gayet mühim ücretsiz hidemâttad ırlar. Ve hayvanât, bir ücret-i 
cüz’iye mukabilinde bilmeyerek gayet küllî maksadlara hizmet ediyorlar. Ve in-san, müeccel ve muaccel iki ücret mukabilinde o Sâni-i Zülcelâl’in makas ıdını 
bilerek tevfik-i hareket etmek ve her şeyde nefislerine de bir hisse ç ıkarmak ve 
sair hademelere nezaret etmek ile istihdam edilmeleri, bilmü şâhede görünüyor. 
Elbette dördüncü k ısım, belki en birinci k ısım olan hizmetkârlar, ameleler bu-
lunacakt ır. Hem insana benzer ki, O Sâni-i Zülcelâl’in makâs ıd-ı külliyesini bi-
lir bir ubûdiyet ile, tevfik-i hareket ederler. Hem, insan ın hilâf ına olarak hazz- ı 
nefisten ve cüz’î ücretlerden tecerrüt ederek yaln ız Sâni-i Zülcelâl’in nazar ı ile, 
emri ile, teveccühü ile, hesab ı ile, nam ı ile ve kurbiyetiyle ihtisas ile ve intisap 
ile hâs ıl ettikleri lezzet ve kemâl ve zevk ve saadeti kâfi görüp, hâlisen muhlisen 
çal ışıyorlar; cinslerine göre kâinattaki mevcudat ın envâ ına göre vazife-i ibadet-
leri tenevvü ediyor. Bir hükûmetin muhtelif dairelerde, muhtelif vazifedârlar ı 
gibi, saltanat- ı rubûbiyet dairelerinde vezaif-i ubûdiyeti ve tesbihât ı öyle tenev-
vü ediyor. Meselâ: Hazreti Mikâil, yeryüzü tarlas ında ekilen masnuat- ı ilâhiye-
ye Cenâb- ı Hakk’ ın havliyle, kuvvetiyle, hesab ıyla, emriyle bir nâz ır-
ı umumî 
hükmündedir. Tâbir caizse umum çiftçi-misâl melâikelerin reisidir. Hem Fât ır-ı 
Zülcelâl’in izniyle, emriyle, kuvvetiyle, hikmetiyle umum hayvanât ın mânevî 
çobanlar ının reisi, büyük bir melek-i müekkeli vard ır.
İşte madem şu mevcudat- ı hariciyenin, her birisinin üstünde, birer melek-i 
müekkel var olmak lâz ım gelir; tâ ki o cismin gösterdi ği vezaif-i ubûdiyet ve hi-
demât- ı tesbihiyesini âlem-i melekûtta temsil etsin, dergâh- ı ulûhiyete bilerek 
takdim etsin; elbette Muhbir-i Sâd ık’ın rivayet etti ği melâikeler hakk ındaki su-
retler, gayet münasiptir ve makûldür. Meselâ, ferman etmi ş ki: “Bâz ı melâike-
ler bulunur, k ırk başı veya k ırk bin ba şı var. Her ba şta k ırk bin ağzı var, her 
bir ağızda k ırk bin dil ile, k ırk bin tesbihât yapar. ”1 Şu hakikat-i hadîsiyenin 
bir mânâs ı var, bir de sureti var. Mânâs ı şudur ki: Melâikenin ibâdât ı, hem ga-
yet muntazamd ır, mükemmeldir; hem gayet küllîdir, geni ştir. Ve şu hakikatin 
sureti ise, şudur ki: Bâz ı büyük mevcudat- ı cismâniye vard ır ki, k ırk bin baş, k ırk 
bin tarz ile vezaif-i ubûdiyeti yapar. Meselâ; semâ güne şlerle, y ıldızlarla tesbihât 
yapar. Zemin tek bir mahlûk iken, yüz bin ba ş ile; her ba şta yüz binler a ğız ile, 
her ağızda yüz binler lisan ile vazife-i ubûdiyeti ve tesbihât- ı rabbâniyeyi yap ı-
yor. İşte küre-i arza müekkel melek dahi, âlem-i melekûtta şu mânây ı göster-
mek için öyle görülmek lâz ımd ır. Hattâ ben, mutavass ıt bir badem a ğac ı gör-
düm ki; k ırka yak ın baş hükmünde büyük dallar ı var. Sonra bir dal ına bakt ım, 
kırka yak ın dili hükmünde küçük dallar ı var. Sonra o küçük dal ının bir diline 
bakt ım, k ırk çiçek açm ıştır. O çiçeklere nazar- ı hikmetle dikkat ettim; her bir çi-
çek içinde k ırka yak ın incecik, muntazam püskülleri, renkleri ve sanatlar ı gör-
düm ki; her biri Sâni-i Zülcelâl’in ayr ı ayr ı birer cilve-i esmâs ını ve birer ismini 
okutturuyor. İşte hiç mümkün müdür ki, şu badem a ğac ının Sâni-i Zülcelâl’i ve 
Hakîm-i Zülcemâl’i, bu câmid a ğaca bu kadar vazifeleri yükletsin; onun mânâ-
sını bilen, ifade eden, kâinata ilân eden, dergâh- ı ilâhîye takdim eden, ona mü-
nasip ve ruhu hükmünde bir melek-i müekkeli ona bindirmesin?
f
Ey arkada ş! Şuraya kadar beyanât ımız, kalbi kabûle ihzâr etmek ve nef-
si teslime mecbur etmek ve akl ı iz’âna getirmek için bir mukaddime idi. E ğer 
o mukaddimeyi bir derece fehmettin ise, melâikelerle görü şmek istersen hâz ır 
ol. Hem evham- ı seyyieden temizlen.
İşte Kur’ân âlemi, kap ılar ı aç ıktır. İşte Kur’ân cenneti 2َابِĳْÖَْŶا ُÙَéَّÝَęُĨ ’d ır; 
gir bak. Melâikeyi o cennet-i Kur’âniye içinde güzel bir surette gör. Her bir 
âyet-i tenzil, birer menzildir. İşte şu menzillerden bak:
 ۝ ًאĜْóَĘ َאتِĜَאرِęْĤَאĘ ۝ ًاóْýَĬ َاتِóِüَّאĭĤوَا ۝ ًאęْāَĐ َאتِęِĀَאđْĤَאĘ ۝ ًאĘْóُĐ َتِŻَøْóُĩْĤوَا
3ًاóذِכْ َאتِĻِĝْĥُĩْĤَאĘ
1 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  15/156; Ebu’ ş-Şeyh, el-Azame  2/547, 740, 742, 747, 3/868; İbni 
Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  3/62.
2 “Kap ılar ı aç ıktır.” (Bkz.: Sâd sûresi, 38/50)
3 “İyilik için birbirinin pe şinden gönderilenler, Esip savuranlar, Tohumlar ını yayd ıkça yayanlar, Hakla 
bat ılı, doğru ile eğriyi ay ırt edenler, Hak sahiplerine vahyi getiren melekler hakk ı için.” (Mürselât sûresi, 
77/1-5)YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ /  BİRİNCİ MAKSAD  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------   559
560  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
 ۝ ًאĝْ×َø َאتِĝِÖَّאùĤَאĘ ۝ ًאéْ×َø َאتِéِÖَّאùĤوَا ۝ ًאĉْýَĬ َאتِĉِüَّאĭĤوَا ۝ ًאĜْóَĔ َאتِĐَّאزِĭĤوَا
1ًاóْĨأَ َاتِóِّÖَïُĩْĤَאĘ
2ْħِıِّÖرَ ِذْنِÍِÖ َאıĻِĘ ُّوحُóĤوَا ُÙٰۤئِכَĥَĩْĤا َّلُõَĭَÜ
3ُونَóَĨْËُĺ َאĨ نَĳُĥَđْęَĺوَ ْħُİَóَĨأَ אƯĨ َّٰųا نَĳُāْđَĺ َź َادٌïِü َظٌŻِĔ ٌÙٰۤئِכَĥَĨ َאıْĻَĥَĐ
Hem dinle:
4نَĳُĥَĩْđَĺ ِه۪óْĨَÉِÖ ْħُİوَ ْلِĳَĝْĤِאÖ ُįَĬĳُĝِ×ْùَĺ َź ۝ نَĳُĨَóُכْĨ َאدٌ×ِĐ ْģَÖ ُįَĬَאéْ×ُø
senalar ını işit. Eğer cinnîlerle görü şmek istersen:
5ِّīِåْĤا َīِĨ ٌóَęَĬ َďَĩَÝْøا ُįَّĬأَ َّĹَĤإِ َĹِèأُۧو ْģُĜ surlu sûreye gir, onlar ı gör, dinle ne 
diyorlar; onlardan ibret al. Bak, diyorlar ki:
6ًاïَèأَ אƯĭِّÖَóِÖ ِكَóْýُĬ ْīَĤوَ ۪ۘįِÖ َّאĭَĨَאٰĘ ِïْüُّóĤا ĵَĤإِ ِۤيïْıَĺ ۝ ًא×َåَĐ ًאĬْاٰóُĜ َאĭْđِĩَø َّאĬإِ
1 “Bütün kuvvetleriyle ko şanlar, Ne şe ve şevkle yürüyenler, Yüzüp yüzüp gidenler, Yar ışıp geçenler, 
İşleri düzenleyip yönetenler, (hakk ı için ki: K ıyâmet gerçektir, hepiniz ölümden sonra diriltileceksiniz.)” 
(Nâziât sûresi, 79/1-5)
2 “O gece Rablerinin izniyle Ruh ve melekler, her türlü i ş için iner de iner...” (Kadir sûresi, 97/4)
3 “Onun ba şında kaba yap ılı, sert ve şiddetli melekler olup onlar asla Allah’a isyan etmez ve kendilerine 
verilen bütün emirleri tam yerine getirirler.” (Tahrîm sûresi, 66/6)
4 “O, bundan münezzehtir. Bilâkis onlar ın evlât dedikleri melekler Onun ikram ve takdirine mazhar 
olmuş kullar ıdır. O, kendilerine sormad ıkça ağızlar ını bile açmazlar, sadece Onun emirlerini yerine 
getirirler.” (Enbiyâ sûresi, 21/26-27)
5 “De ki: Bana vahyolundu ki bir cin cemaati Kur’ân ı dinledi...” (Cin sûresi, 72/1)
6 “Biz gerçekten, do ğru yolu gösteren harikulade bir Kur’ân dinledik. Bundan böyle Rabbimize asla bir 
şerik tan ımayacağız.” (Cin sûresi, 72/1-2)
İkinci Maksad
Kıyâmet ve mevt-i dünya ve hayat- ı âhiret hakk ındad ır.
Şu maksad ın dört esas ı ve bir mukaddime-i temsiliyesi vard ır.
Mukaddime
Nas ıl ki: Bir saray veya bir şehir hakk ında biri dâva etse: “ Şu saray ve-
ya şehir, tahrip edilip yeniden muhkem bir surette bina ve tâmir edilecektir.” 
Elbette onun dâvas ına karşı alt ı suâl  terettüp eder:
Birincisi : “Niçin tahrip edilecek? Sebep ve muktazî var m ıdır?” Eğer, 
“Evet var” diye isbat etti.
İkincisi : Şöyle bir suâl gelir ki: “Bunu tahrip edip, tâmir edecek usta 
muktedir midir? Yapabilir mi?” E ğer, “Evet yapabilir” diye isbat etti.
Üçüncüsü : Şöyle bir suâl gelir ki: “Tahribi mümkün müdür? Hem, sonra 
tahrip edilecek midir?” E ğer, “Evet” diye imkân- ı tahribi, hem vukuunu isbat 
etse; iki suâl daha ona varid olur ki:
“Acaba şu acib saray veya şehrin yeniden tamiri mümkün müdür? 
Mümkün olsa, acaba tâmir edilecek midir?” E ğer, “Evet” diye bunlar ı da is-
bat etse; o vakit bu meselenin hiçbir cihette hiçbir kö şesinde bir delik, bir 
menfez kalmaz ki, şek ve şüphe ve vesvese girebilsin.
İşte şu temsil gibi; dünya saray ının, şu kâinat şehrinin tahrip ve tamiri 
için muktazî var.. Fâil ve ustas ı muktedir.. Tahribi mümkün ve vâki olacak.. 
Tamiri mümkün ve vâki olacakt ır. İşte şu meseleler birinci esastan sonra is-
bat edilecektir.
Birinci Esas
Ruh, katiyen bâkidir.  Birinci maksaddaki melâike ve ruhânîlerin vücûd-
lar ına delâlet eden hemen bütün deliller, şu meselemiz olan beka-i ruha da-
hi delildirler. Bence mesele o kadar kat’îdir ki, fazla beyan abes olur. Evet şu 
âlem-i berzahta, âlem-i ervâhta bulunan ve âhirete gitmek için bekleyen had-siz ervâh- ı bâkiye kafileleri ile bizim mabeynimizdeki mesâfe o kadar ince ve 
562  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
kısad ır ki, bürhân ile gösterme ğe lüzum kalmaz. Hadd ü hesaba gelmeyen 
ehl-i keşfin ve şuhûdun onlarla temas etmeleri, hattâ ehl-i ke şfe’l-kuburun on-
lar ı görmeleri, hattâ bir k ısım avâm ın da onlarla muhabereleri ve umumun da 
rüya-y ı sâd ıkada onlarla münasebet peyda etmeleri, muzaaf tevâtürler sure-
tinde âdeta be şerin ulûm-u müteârifesi hükmüne geçmi ştir. Fakat şu zamanda 
maddiyyûn fikri herkesi sersem etti ğinden, en bedihî bir şeyde zihinlere vesve-
se vermiş. İşte şöyle vesveseleri izale için; hads-i kalbînin ve iz’ân- ı aklînin pek 
çok menbalar ından, bir mukaddime ile dört menba ına işaret edece ğiz.
Mukaddime
Onuncu Söz’ün Dördüncü Hakikati’nde isbat edildi ği gibi; ebedî, sermedî, 
misilsiz bir cemâl, elbette aynadar mü ştâk ının ebediyetini ve bekas ını ister. 
Hem kusursuz, ebedî bir kemâl-i sanat, mütefekkir dellâl ının devam ını ta-
lep eder. Hem nihayetsiz bir rahmet ve ihsan, muhtaç müte şekkirlerinin de-
vam- ı tena’umlar ını iktiza eder. İşte o aynadar mü ştâk, o dellâl mütefekkir, 
o muhtaç müte şekkir, en ba şta ruh-u insânîdir. Öyle ise; ebedü’l-âbad yo-
lunda; o cemâl, o kemâl, o rahmete refâkat edecek, bâki kalacakt ır.
Yine Onuncu Söz’ün Alt ınc ı Hakikati’nde isbat edildi ği gibi; değil ruh-u 
beşer, hattâ en basit tabakat- ı mevcudat dahi, fena için yarat ılmam ışlar; bir 
nevi bekaya mazhard ırlar. Hattâ ruhsuz, ehemmiyetsiz bir çiçek dahi, vücûd-u 
zâhirîden gitse, bin vecihle bir nevi bekaya mazhard ır. Çünkü; sureti, hadsiz 
hâf ızalarda bâkî kal ır. Kanun-u te şekkülât ı, yüzer tohumcuklar ında beka bu-
lup devam eder. Madem bir parçac ık ruha benzeyen o çiçe ğin kanun-u te şek-
külü, timsâl-i sureti, bir Hafîz-i Hakîm taraf ından ibka ediliyor. Da ğdağalı in-
kılâblar içinde kemâl-i intizam ile, zerrecikler gibi tohumlar ında muhafaza edi-
liyor, bâkî kal ır.. Elbette gayet cemiyetli ve gayet yüksek bir mahiyete mâlik 
ve haricî vücûd giydirilmi ş ve zîşuur ve zîhayat ve nûrani kanun-u emrî olan 
ruh-u beşer, ne derece kat’iyetle bekaya mazhar ve ebediyetle merbut ve ser-
mediyetle alâkadar oldu ğunu anlamazsan, nas ıl “Zîşuûr bir insan ım” diyebi-
lirsin? Evet, koca bir a ğac ın bir derece ruha benzeyen program ını ve kanun-u 
teşekkülât ını, bir nokta gibi en küçük çekirdekte dercedip muhafaza eden bir 
Zât- ı Hakîm-i Zülcelâl, bir Zât- ı Hafîz-i Bîzevâl hakk ında “Vefat edenlerin ruh-
lar ını nas ıl muhafaza eder” denilir mi!
Birinci Menba
Enfüsîdir. Yâni, herkes hayat ına ve nefsine dikkat etse, bir ruh-u bâ-
kiyi anlar.  Evet, her bir ruh, kaç sene ya şam ış ise; o kadar beden de ğiştirdiği 
hâlde, bilbedahe aynen bâkî kalm ıştır. Öyle ise: –madem cesed, gelip geçici-
dir– mevt ile bütün bütün ç ıplak olmak dahi ruhun bekas ına te’sir etmez ve 
mahiyetini de bozmaz. Yaln ız, müddet-i hayatta tedricî cesed libas ını değişti-
riyor; mevtte ise, birden soyunur. Gayet kat’î bir hads ile belki mü şâhede ile 
sabittir ki cesed, ruh ile kaimdir. Öyle ise; ruh, onun ile kaim de ğildir. Belki 
ruh, binefsihî kaim ve hâkim oldu ğundan cesed istedi ği gibi dağılıp toplans ın, 
ruhun istiklâliyetine halel vermez. Belki cesed, ruhun hânesi ve yuvas ıdır, li-
bas ı değil. Belki ruhun libas ı, bir derece sabit ve letâfetçe ruha münasip bir g ı-
lâf- ı latîfi ve bir beden-i misâlîsi vard ır. Öyle ise; mevt hengâm ında bütün bü-
tün ç ıplak olmaz; yuvas ından ç ıkar, beden-i misâlîsini giyer.
İkinci Menba
Âfâkîdir. Yâni, mükerrer mü şâhedat ve müteaddit vâk ıat ve kerrat 
ile münasebattan ne şet eden bir nevi hükm-ü tecrübîdir.  Evet, tek bir ru-
hun bâ’delmemat bekas ı anlaşılsa, şu ruh nev’inin külliyetle bekas ını istilzam 
eder. Zira fenn-i mant ıkça kat’îdir ki: Zâtî bir hassa, bir tek fertte görünse; bü-
tün efratta dahi o hassan ın vücûduna hükmedilir; çünkü zâtîdir. Zâtî olsa her 
fertte bulunur. Hâlbuki de ğil bir fert, belki o kadar hadsiz, o kadar hesaba, 
hasra gelmez mü şahedata istinad eden âsâr ve beka-y ı ervâha delâlet eden 
emârât, o derece kat’îdir ki; bize nas ıl Yeni Dünya, yâni Amerika var ve orada 
insanlar bulunur, o insanlar ın vücûdlar ına hiç vehim hat ıra gelmez; öyle de, 
şüphe kabûl etmez ki; şimdi âlem-i melekût ve ervâhta, ölmü ş, vefat etmi ş in-
sanlar ın ervâh ı, pek çok kesretle vard ır ve bizimle münasebettard ırlar. Mânevî 
hedâyâm ız onlara gidiyor, onlar ın nûranî feyizleri de bizlere geliyor.
Hem hads-i kat’î ile vicdanen hissedilebilir ki; insan öldükten sonra esas-
lı bir ciheti bâkidir. O esas ise, ruhtur. Ruh ise, tahrip ve inhilâle mâruz de ğil. 
Çünkü; basittir, vahdeti var. Tahrip ve inhilâl ve bozulmak ise, kesret ve terkib edilmiş şeylerin şe’nidir. Sâb ıkan beyan etti ğimiz gibi hayat, kesrette bir tarz- ı 
vahdeti temin eder, bir nevi bekaya sebebiyet verir. Demek vahdet ve beka, ruhta esast ır ki, ondan kesrete sirayet eder. Ruhun fenas ı, ya tahrip ve inhilâl 
iledir; o tahrip ve inhilâl ise, vahdet yol vermez ki girsin, besâtet b ırakmaz ki 
bozsun. Veyahut îdam iledir; îdam ise, Cevâd- ı Mutlak’ ın hadsiz merhameti 
müsaade etmez ve nihayetsiz cûdu b ırakmaz ki, verdi ği nimet-i vücûdu, o ni-
met-i vücûda pek mü ştâk ve lây ık olan ruh-u insânîden geri als
ın.YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------   563
564  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Üçüncü Menba
Ruh; zîhayat, zî şuur, nuranî, vücûd-u haricî giydirilmi ş, câmi’, haki-
kattar, külliyet kesbetme ğe müstaid bir kanun-u emrîdir.  Hâlbuki; en zay ıf 
olan kavânin-i emriye, sebat ve bekaya mazhard ırlar. Çünkü; dikkat edilse, 
mâruz-u tagayyür olan bütün nevilerde birer hakikat- ı sabite vard ır ki, bütün 
tagayyürat ve ink ılâbât ve etvâr- ı hayat içinde yuvarlanarak suretler de ğişti-
rip, ölmeyerek, ya şayarak bâki kal ıyor. İşte her bir şahs- ı insanî, mahiyetinin 
câmiiyetiyle ve küllî şuûruyla ve umumî tasavvurat ıyla bir şah ıs iken, bir nev’ 
hükmüne geçmi ştir. Bir nev’e gelen ve cârî olan kanun, o şahs- ı insânîde dahi 
cârîdir. Madem Fât ır-ı Zülcelâl, insan ı, câmi bir ayna ve küllî bir ubûdiyetle ve 
ulvî bir mahiyetle yaratm ıştır. Her fertteki hakikat-i ruhiye, yüz binler suret de-
ğiştirse, izn-i rabbânî ile ölmeyecek, ya şayarak geldi ği gibi gidecek. Öyle ise; o 
şahs- ı insânînin hakikat-i zî şuuru ve unsur-u zîhayat ı olan ruhu dahi, Allah’ ın 
emriyle, izni ile ve ibkas ıyla daima bâkidir.
Dördüncü Menba
Ruha bir derece mü şabih ve ikisi de âlem-i emirden ve irâdeden geldik-
lerinden masdar itibar ıyla ruha bir derece muvâf ık, fakat yaln ız vücûd-u his-
sî olmayan nevilerde hükümran olan kavânîne dikkat edilse ve o nâmuslara bak ılsa görünür ki: E ğer o kanun-u emrî, vücûd-u haricî giyse idi, o nevilerin 
birer ruhu olurdu. Hâlbuki o kanun daima bâkîdir. Daima müstemir, sabit-tir. Hiçbir tagayyürat ve ink ılâbat, o kanunlar ın vahdetine te’sir etmez, boz-
maz. Meselâ; bir incir a ğac ı ölse, dağılsa; onun ruhu hükmünde olan kanun-u 
teşekkülât ı, zerre gibi bir çekirde ğinde ölmeyerek bâkî kal ır. İşte madem en 
âdi ve zay ıf emrî kanunlar dahi böyle beka ile, devam ile alâkadard ır; elbette 
ruh-u insanî; de ğil yaln ız beka ile, belki ebedü’l-âbâd ile alâkadar olmak lâ-
zım gelir. Çünkü; ruh dahi Kur’ân’ ın nass ı ile, 
1ĹِّÖرَ ِóْĨأَ ْīِĨ ُّوحُóĤا ِģُĜ ferman- ı 
celîli ile âlem-i emirden gelmi ş bir kanun-u zî şuur ve bir nâmus-u zîhayatt ır 
ki, kudret-i ezeliye, ona vücûd-u haricî giydirmi ş. Demek, nas ıl ki s ıfat- ı irâde-
den ve âlem-i emirden gelen şuûrsuz kavânîn, daima veya a ğleben bâki ka-
lıyor; aynen onlar ın bir nevi karde şi ve onlar gibi s ıfat- ı irâdenin tecellisi ve 
âlem-i emirden gelen ruh, bekaya mazhar olmak daha ziyade kat’îdir, lây ık-
tır. Çünkü; zîvücûddur, hakikat-i hariciye sahibidir. Hem onlardan daha kavî-
dir, daha ulvîdir. Çünkü; zî şuurdur. Hem onlardan daha daimîdir, daha k ıy-
mettard ır. Çünkü; zîhayatt ır.
1 “De ki: Ruh, Rabbimin bir emri, emir âleminden bir tecellisidir.” ( İsrâ sûresi, 17/85)
İkinci Esas
Saadet-i ebediyeye muktazî vard ır ve o saadeti verecek Fâil-i Zülcelâl 
de muktedirdir.  Hem harab- ı âlem, mevt-i dünya mümkündür. Hem vâki 
olacakt ır. Yeniden ihya-y ı âlem ve ha şir, mümkündür. Hem vâki olacak-
tır. İşte bu alt ı meseleyi, birer birer akl ı ikna edecek muhtasar bir tarzda be-
yan edece ğiz. Zaten Onuncu Söz’de kalbi, îmân- ı kâmil derecesine ç ıkaracak 
derecede bürhânlar zikredilmi ştir. Şurada ise; yaln ız akl ı ikna edecek, sustura-
cak, Eski Said’in Nokta Risalesi’ ndeki beyanât ı tarz ında bahsedece ğiz.
Evet saadet-i ebediyeye muktazî mevcuttur. O muktazînin vücûduna de-
lâlet eden bürhân- ı kat’î “ On Menba ve Medar ”dan süzülen bir hadstir.
Birinci Medar
Dikkat edilse, şu kâinat ın umumunda bir nizam- ı ekmel, bir intizam- ı kas-
dî vard ır. Her cihette re şehat- ı ihtiyar ve lemeât- ı kasd görünür. Hattâ her 
şeyde bir nûr-u kasd, her şe’nde bir ziya-y ı irâde, her harekette bir lem’a-y ı 
ihtiyar, her terkibde bir şu’le-i hikmet, semerat ının şehâdetiyle nazar- ı dikka-
te çarp ıyor. İşte eğer saadet-i ebediye olmazsa, şu esasl ı nizam, bir suret-i za-
îfe-i vâhiyeden ibaret kal ır. Yalanc ı, esass ız bir nizam olur. Nizam ve intiza-
mın ruhu olan mâneviyat ve revab ıt ve niseb, hebâ olup gider. Demek niza-
mı nizam eden, saadet-i ebediyedir. Öyle ise; nizam- ı âlem, saadet-i ebedi-
yeye işaret ediyor.
İkinci Medar
Hilkat-i kâinatta bir hikmet-i tâmme görünüyor. Evet, inâyet-i ezeliye’nin 
timsâli olan hikmet-i ilâhiye, kâinat ın umumunda gösterdi ği maslahatlar ın ri-
ayeti ve hikmetlerin iltizâm ı lisan ı ile, saadet-i ebediyeyi ilân eder. Çünkü; sa-
adet-i ebediye olmazsa, şu kâinatta bilbedahe sabit olan hikmetleri, faydala-
rı, mükâbere ile inkâr etmek lâz ım gelir. Onuncu Söz’ün Onuncu Hakikati, bu 
hakikati güne ş gibi gösterdi ğinden, ona iktifaen burada ihtisar ederiz.
Üçüncü Medar
Ak ıl ve hikmet ve istikrâ ve tecrübenin şehâdetleri ile sabit olan hilkat-i 
mevcudattaki adem-i abesiyet ve adem-i israf, saadet-i ebediyeye i şaret eder. 
Fıtratta israf ve hilkatte abesiyet olmad ığına delil, Sâni-i Zülcelâl’in, her şeyin YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------   565
566  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
hilkatinde en k ısa yolu ve en yak ın ciheti ve en hafif sureti ve en güzel key-
fiyeti ihtiyar ve intihap etmesidir ve bâzan bir şeyi, yüz vazife ile tavzif etme-
sidir ve bir ince şeye bin meyve ve gayeleri takmas ıdır. Madem israf yok ve 
abesiyet olmaz, elbette saadet-i ebediye olacakt ır. Çünkü; dönmemek üzere 
adem, her şeyi abes eder, her şey israf olur. Umum f ıtratta, ezcümle insanda, 
fenn-i menâfiu’l-âzâ şehâdetiyle sabit olan adem-i israf gösteriyor ki; insanda 
olan hadsiz istidadât- ı mâneviye ve nihayetsiz âmâl ve efkâr ve müyûlât da-
hi israf edilmeyecektir. Öyle ise; insandaki o esasl ı meyl-i tekemmül, bir ke-
mâlin vücûdunu gösterir ve o meyl-i saadet, saadet-i ebediyeye namzet oldu-ğunu kat’î olarak ilân eder. Öyle olmazsa insan ın mahiyet-i hakikiyesini te şkil 
eden o esasl ı mâneviyat, o ulvî âmâl, hikmetli mevcudat ın hilâf ına olarak is-
raf ve abes olur, kurur, hebâen gider. Şu hakikat, Onuncu Söz’ün On Birinci 
Hakikati’nde isbat edildi ğinden k ısa kesiyoruz.
Dördüncü Medar
Pek çok nevilerde, hattâ gece ve gündüzde, k ış ve baharda ve cevv-i ha-
vada, hattâ insan ın şah ıslar ında, müddet-i hayat ında değiştirdiği bedenler ve 
mevte benzeyen uyku ile ha şir ve neşre benzer birer nevi k ıyâmet, bir k ıyâ-
met-i kübrân ın tahakkukunu ihsas ediyor, remzen haber veriyorlar.
Evet, meselâ; haftal ık bizim saatimizin saniye ve dakika ve saat ve gün-
lerini sayan çarklar ına benzeyen Allah’ ın dünya denilen büyük saatindeki 
yevm, sene, ömr-ü be şer, deveran- ı dünya, birbirine mukaddime olarak bir-
birinden haber veriyor, döner i şlerler. Geceden sonra sabah ı, k ıştan sonra ba-
har ı işledikleri gibi, mevtten sonra subh-u k ıyâmet, o destgâhtan, o saat-i uz-
mâdan ç ıkacağını remzen haber veriyorlar.
Bir şahs ın müddet-i ömründe ba şına gelmiş birçok k ıyâmet çe şitleri var-
dır. Her gece bir nevi ölmekle, her sabah bir nevi dirilmekle emârât- ı haşrî 
gördüğü gibi, be ş-alt ı senede bil-ittifak bütün zerrât ını değiştirerek, hattâ bir 
senede iki def’a tedricî bir k ıyâmet ve ha şir taklidini görmü ş. Hem hayvan ve 
nebât nevilerinde üç yüz binden ziyade ha şir ve neşir ve k ıyâmet-i nev’iyeyi 
her baharda mü şâhede ediyor. İşte bu kadar emârat ve î şârat- ı haşriye ve bu 
kadar alâmat ve rumuzat- ı neşriye elbette k ıyâmet-i kübrân ın tereşşuhât ı hük-
münde, o ha şre işaret ediyorlar.
Bir Sâni-i Hakîm taraf ından nevilerde böyle k ıyâmet-i nev’iyeyi yâni bü-
tün nebâtât köklerini ve bir k ısım hayvanlar ı aynen baharda ihya etmek ve 
yapraklar ı ve çiçekleri ve meyveleri gibi sair bir k ısım şeyleri ayn ıyla değil, 
misliyle iade ederek bir nevi ha şir ve neşir yapmak; her bir şahs- ı insânîde 
kıyâmet-i umumiye içinde bir k ıyâmet-i şahsiyeye delil olabilir. Çünkü; in-
san ın bir tek şahs ı, başkas ının bir nev’i hükmündedir. Zira fikir nûru, insa-
nın âmâline ve efkâr ına öyle bir geni şlik vermiş ki, mâzi ve müstakbeli îhata 
eder. Dünyay ı dahi yutsa tok olmaz. Sair nevilerde fertlerin mahiyeti cüz’iye-
dir; k ıymeti şahsiyedir; nazar ı mahduttur; kemâli, mahsurdur; lezzeti ve ele-
mi, ânidir. Be şerin ise, mâhiyeti ulviyyedir; k ıymeti gâliyedir; nazar ı âmmd ır; 
kemâli hadsizdir; mânevî lezzeti ve elemi k ısmen daimîdir. Öyle ise; bilmü şâ-
hede sair nevilerde tekerrür eden bir çe şit k ıyâmetler ve ha şirler; şu k ıyâmet-i 
kübrâ-y ı umumiyede, her şahs- ı insanî ayn ıyla iade edilerek ha şredilmesine 
remzeder, haber verir. Onuncu Söz’ün Dokuzuncu Hakikati’nde iki kere iki dört eder derecesinde kat’iyet ile isbat edildi ğinden burada ihtisar ederiz.
Beşinci Medar
Beşerin cevher-i ruhunda dercedilmi ş gayr-i mahdut isti’dâdât ve o isti-
’dâdatta mündemiç olan gayr-i mahsur kabiliyetler ve o kabiliyetlerden ne-şet eden hadsiz meyiller ve o hadsiz meyillerden hâs ıl olan nihayetsiz emel-
ler ve o nihayetsiz emellerden tevellüd eden gayr-i mütenahî efkâr ve tasav-vurat- ı insâniye, şu âlem-i şehâdetin arkas ında bulunan saadet-i ebediyeye 
elini uzatm ış, ona gözünü dikmi ş, o tarafa müteveccih olmu ş olduğunu ehl-i 
tahkik görüyor.
İşte hiç yalan söylemeyen f ıtrat ve f ıtrattaki şu kat’î ve şedîd ve sars ılmaz 
meyl-i saadet-i ebediye, saadet-i ebediyenin tahakkukuna dair vicdana bir hads-i kat’î veriyor.
Onuncu Söz’ün On Birinci Hakikati, bu hakikati gündüz gibi gösterdi ğin-
den k ısa kesiyoruz.
Alt ınc ı Medar
“Rahmân- ı Rahîm” olan şu mevcudat ın Sâni-i Zülcemâl’inin rahmeti, sa-
adet-i ebediyeyi gösteriyor. Evet nimeti nimet eden, nimeti n ıkmetlikten ha-
lâs eden ve mevcudat ı, firâk- ı ebedîden hâs ıl olan vaveylâlardan kurtaran sa-
adet-i ebediyeyi, o rahmetin şe’nindendir ki; be şerden esirgemesin. Çünkü; 
bütün nimetlerin re’si, reisi, gayesi, neticesi olan saadet-i ebediye verilmezse, dünya öldükten sonra âhiret suretinde dirilmezse, bütün nimetler n ıkmetlere YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------   567
568  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
tahavvül ederler. O tahavvül ise, bilbedahe ve bizzarure ve umum kâinat ın 
şehâdetiyle muhakkak ve me şhud olan rahmet-i ilâhiyenin vücûdunu inkâr 
etmek lâz ım gelir. Hâlbuki rahmet, güne şten daha parlak bir hakikat- ı sabite-
dir. Bak rahmetin cilvelerinden ve latîf âsâr ından olan a şk ve şefkat ve ak ıl ni-
metlerine dikkat et. E ğer firâk- ı ebedî ve hicran- ı lâyezâlîye, hayat- ı insâniye 
incirar edece ğini farz etsen görürsün ki o latîf muhabbet, en büyük bir musi-
bet olur. O leziz şefkat, en büyük bir illet olur. O nuranî ak ıl, en büyük bir belâ 
olur. Demek rahmet, –çünkü rahmettir– hicran- ı ebedîyi, muhabbet-i hakiki-
yeye karşı çıkaramaz. Onuncu Söz’ün İkinci Hakikati, bu hakikati gayet güzel 
bir surette gösterdi ğinden burada ihtisar edildi.
Yedinci Medar
Şu kâinatta görünen ve bilinen bütün letâif, bütün mehâsin, bütün kemâ-
lât, bütün incizâbat, bütün i ştiyakat, bütün terahhumat; birer mânâd ır, birer 
mazmundur, birer kelime-i mâneviyedir ki; şu kâinat ın Sâni-i Zülcelâl’inin lü-
tuf ve merhametinin tecelliyât ını, ihsan ve kereminin cilvelerini bizzarure, bil-
bedahe kalbe gösterir, akl ın gözüne sokuyor. Madem şu âlemde bir hakikat 
vard ır; bilbedahe hakikî rahmet vard ır. Madem hakikî rahmet vard ır; saadet-i 
ebediye olacakt ır.
Onuncu Söz’ün Dördüncü Hakikati, İkinci Hakikati ile beraber şu haki-
kati gündüz gibi ayd ınlatm ıştır.
Sekizinci Medar
İnsan ın f ıtrat- ı zîşûuru olan vicdan ı, saadet-i ebediyeye bakar, gösterir. 
Evet, kim kendi uyan ık vicdan ını dinlerse “Ebed!.. Ebed!..” sesini i şitecektir. 
Bütün kâinat o vicdana verilse, ebede kar şı olan ihtiyac ının yerini dolduramaz. 
Demek o vicdan, o ebed için mahluktur. Demek bu vicdanî olan incizâb ve cez-be, bir gaye-i hakikiyenin ve bir hakikat- ı câzibedâr ın yaln ız cezbi ile olabilir. 
Onuncu Söz’ün On Birinci Hakikati’nin hâtimesi bu hakikati göstermi ştir.
Dokuzuncu Medar
Sâd ık, masduk, musaddak olan Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın 
ihbar ıdır. Evet O Zât’ ın sözleri, saadet-i ebediyenin kap ılar ını açm ıştır ve O’nun 
(aleyhissalâtü vesselâm)  kelâmlar ı saadet-i ebediyeye kar şı birer penceredir. Zaten 
bütün enbiyân ın (aleyhimüsselâm)  icma ını ve bütün evliyân ın tevâtürünü elinde tut-
muş, bütün kuvvetiyle bütün dâvâlar ı, tevhid-i ilâhîden sonra şu haşir ve saadet 
noktas ında temerküz ediyor. Acaba, şu kuvveti sarsacak bir şey var m ıdır!
Onuncu Söz’ün On İkinci Hakikati, şu hakikati pek zâhir bir surette gös-
termiştir.
Onuncu Medar
On üç as ırda yedi vecihle i’câz ını muhafaza eden ve Yirmi Be şinci Söz’de 
isbat edildi ği üzere k ırk adet envâ- ı i’câz ıyla mucize olan Kur’ân- ı Mu’cizü’l-
Beyân’ ın ihbarat- ı kat’iyesidir. Evet, o Kur’ân’ ın nefs-i ihbar ı, haşr-i cismânî-
nin keşşafıdır ve şu t ılsım- ı muğlak- ı âlemin ve şu remz-i hikmet-i kâinat ın mif-
tâh ıdır. Hem o Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın tazammun etti ği ve mükerreren 
tefekküre emredip nazara vaz’eyledi ği berâhin-i akliye-i kat’iye, binlerdir.
Ezcümle :
Bir k ıyas- ı temsîlîyi tazammun eden; 1َارًاĳْĈأَ ْħَכُĝَĥَì ْïَĜوَ ve
2َّةٍóَĨ أَوَّلَ אƯİَÉَýْĬأَ ِۤيñَّĤا َאıĻِĻْéُĺ ْģُĜ ve bir delil-i adâlete i şaret eden;
3ِïĻِ×َđْĥِĤ َّمٍŻَčِÖ ُّכَÖرَ َאĨوَ gibi pek çok âyât ile ha şr-i cismânîdeki saadet-i ebe-
diyeyi gösterecek pek çok dürbünleri, nazar- ı beşerin dikkatine vaz’etmi ştir.
Kur’ân’ ın sair âyetler ile izah etti ği şu: َارًاĳْĈأَ ْħَכُĝَĥَì ْïَĜوَ ve ِۤيñَّĤا َאıĻِĻْéُĺ ْģُĜ 
َّةٍóَĨ أَوَّلَ אƯİَÉَýْĬأَ’ deki k ıyas- ı temsîlinin hülâsas ını Nokta Risalesi’ nde şöyle be-
yan etmişiz ki:
Vücud-u insan, tav ırdan tav ıra geçtikçe acib ve muntazam ink ılâblar ge-
çiriyor. Nutfeden alakaya, alakadan mudgaya, mudgadan azm ve lahme, azm ve lahmden halk- ı cedîde yâni insan suretine ink ılâb ı, gayet dakik düs-
turlara tâbi’dir. O tav ırlar ın her birisinin öyle kavânin-i mahsusa ve öyle niza-
mat- ı muayyene ve öyle harekât- ı muttarideleri vard ır ki; cam gibi, alt ında bir 
kasd, bir irâde, bir ihtiyar, bir hikmetin cilvelerini gösterir. İşte şu tarzda o vü-
cûdu yapan Sâni-i Hakîm, her sene bir libas gibi o vücûdu de ğiştirir. O vücû-
dun değiştirilmesi ve bekas ı için inhilâl eden eczalar ın yerini dolduracak, çal ı-
1 “O’dur sizi merhale merhale, şekilden şekle geçirerek yaratan.” (Nûh sûresi, 71/14)
2 “Sizi hiçten bu derece hikmetli bir surette kim in şâ etmiş ise, sizi âhirette de diriltecek olan O’dur.” 
(Yâsîn sûresi, 36/79)
3 “Rabbin, kullar ına asla zulmetmez.” (Fussilet sûresi, 41/46)
YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------   569
570  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
şacak yeni zerrelerin gelmesi için bir terkibe muhtaçt ır. İşte o beden hüceyre-
leri, muntazam bir kanun-u ilâhî ile y ıkıldığından yine muntazam bir kanun-u 
rabbânî ile tâmir etmek için r ızık nam ıyla bir madde-i latîfeyi ister ki, o beden 
uzuvlar ının ayr ı ayr ı hâcetleri nisbetinde Rezzâk- ı Hakikî, bir kanun-u mahsus 
ile taksim ve tevzi ediyor.
Şimdi O Rezzâk- ı Hakîm’in gönderdi ği o madde-i latîfenin etvâr ına bak; 
göreceksin ki, o maddenin zerrât ı, bir kafile gibi küre-i havada, toprakta, suda 
dağılm ış iken; birden hareket emrini alm ışlar gibi bir hareket-i kasdîyi i şmam 
eden bir keyfiyet ile toplan ıyorlar. Güya onlardan her bir zerre, bir vazife ile, 
bir muayyen mekâna gitmek için me’murdur gibi gayet muntazam toplan ı-
yorlar. Hem gidi şatından görünüyor ki, bir Fâil-i Muhtar’ ın bir kanun-u mah-
susu ile sevk edilip, cemâdat âleminden mevâlide, yâni zîhayat âlemine girer-ler. Sonra nizamat- ı muayyene ve harekât- ı muttaride ile ve desâtir-i mahsusa 
ile r ızık olarak bir bedene girip o beden içinde dört matbahta pi şirildikten son-
ra ve dört ink ılâbat- ı acîbeyi geçirdikten sonra ve dört süzgeçten süzüldükten 
sonra bedenin aktar ına yay ılarak bütün muhtaç olan âzalar ın muhtelif, ayr ı 
ayr ı derece-i ihtiyaçlar ına göre Rezzâk-
ı Hakikî’nin inâyetiyle ve muntazam 
kanunlar ı ile ink ısam ederler.
İşte o zerrâttan hangi zerreye bir nazar- ı hikmetle baksan göreceksin ki: 
Basîrane, muntazamâne, semîane, alîmâne sevk olunan o zerreye, kör ittifak, kanunsuz tesadüf, sa ğır tabiat, şuursuz esbab, hiç ona kar ışamaz. Çünkü; her 
birisi unsur-u muhitten tut, tâ beden hüceyresine kadar hangi tavra girmi ş ise; 
o tavr ın kavanin-i muayyenesi ile güya ihtiyaren amel ediyor, muntazaman 
giriyor. Hangi tabakaya sefer etmi ş ise, öyle muntazam ad ım at ıyor ki; bilbe-
dahe bir Sâik-i Hakîm’in emri ile gidiyor gibi görünüyor. İşte böyle muntazam 
tav ırdan tav ıra, tabakadan tabakaya git gide hedef ve maksad ından ayr ılma-
yarak tâ makam- ı lây ıkına, meselâ: Tevfik’in göz bebe ğine emr-i rabbânî ile 
girer, oturur, çal ışır. İşte bu hâlde, yâni erzaktaki tecelli-i rubûbiyet gösteriyor 
ki; ibtidâ o zerreler muayyen idiler, muvazzaf idiler, o makamlar için namzet idiler. Güya her birisinin aln ında ve cephesinde “Filân hüceyrenin r ızkı ola-
cak.” yaz ılı gibi bir intizam ın vücûdu, her adam ın aln ında kalem-i kader ile 
rızkı yaz ılı olduğuna ve r ızkı üstünde isminin yaz ılı olmas ına iş
aret eder.
Acaba mümkün müdür ki: Bu derece nihayetsiz bir kudret ve muhît bir 
hikmet ile rubûbiyet eden ve zerrâttan tâ seyyarata kadar bütün mevcudat ı 
kabza-y ı tasarrufunda tutmu ş ve intizam ve mîzân dairesinde döndüren Sâni-i 
Zülcelâl, ne ş’et-i uhrây ı yapmas ın veya yapamas ın! İşte çok âyât- ı Kur’âniye, 
şu hikmetli ne ş’et-i ûlây ı nazar- ı beşere vaz’ediyor. Ha şir ve k ıyâmetteki ne ş’-
et-i uhrây ı ona temsil ederek istib’ad ı izale eder, der:
1َّةٍóَĨ أَوَّلَ אƯİَÉَýْĬأَ ِۤيñَّĤا َאıĻِĻْéُĺ ْģُĜ Yâni: “ Sizi hiçten bu derece hikmetli bir 
surette kim in şâ etmiş ise, O’dur ki, sizi âhirette diriltecektir. ”
Hem der ki: 2ِįْĻَĥَĐ َنُĳْİأَ َĳُİوَ ُهُïĻِđُĺ َّħُà َěْĥَíْĤا َؤُاïْ×َĺ ِيñَّĤا َĳُİوَ Yâni: “ Sizin ha-
şirde iâdeniz, dirilmeniz, dünyadaki hilkatinizden daha kolay, daha ra-
hatt ır.” Nas ıl ki bir taburun askerleri, istirahat için da ğılsa sonra bir boru ile 
çağrılsa kolay bir surette tabur bayra ğı alt ında toplanmalar ı, yeniden bir ta-
bur teşkil etmekten çok kolay ve çok rahatt ır; öyle de, bir bedende birbiriyle 
imtizaç ile ünsiyet ve münasebet peyda eden zerrât- ı esasiye, Hazreti İsrâfil’in 
(aleyhisselâm)  Sûr’u ile Hâl ık-ı Zülcelâl’in emrine “Lebbeyk!” demeleri ve toplan-
malar ı; aklen birinci îcaddan daha kolay, daha mümkündür. Hem, bütün zer-
relerin toplanmalar ı belki lâz ım değil. Nüveler ve tohumlar hükmünde olan 
ve hadiste 3ِÕَĬَّñĤا ُÕْåَĐ tâbir edilen eczâ-y ı esasiye ve zerrât- ı asliye, ikinci 
neşe için kâfi bir esast ır, temeldir. Sâni-i Hakîm, beden-i insanîyi onlar ın üs-
tünde bina eder.
Üçüncü âyet olan 4ِïĻِ×َđْĥِĤ َّمٍŻَčِÖ ُّכَÖرَ َאĨوَ gibi âyetlerin i şaret ettikleri k ıyâs- ı 
adlînin hülâsas ı şudur ki:
Âlemde çok görüyoruz ki: Zâlim, fâcir, gaddar insanlar, gayet refah ve ra-
hatla ve mazlum ve mütedeyyin adamlar, gayet zahmet ve zillet ile ömür ge-çiriyorlar. Sonra ölüm gelir, ikisini müsavi k ılar. Eğer şu müsavat, nihayetsiz 
ise, bir nihayeti yoksa, zulüm görünür. Hâlbuki zulümden tenezzühü, kâinat ın 
şehâdetiyle sabit olan adâlet ve hikmet-i ilâhiye, bu zulmü hiçbir cihetle kabûl 
etmediğinden; bilbedahe bir mecmâ’-i âheri iktiza ederler ki; birinci, cezas ını; 
ikinci, mükâfat ını görsün. Tâ şu intizams ız, perişan beşer, istidad ına münasip 
tecziye ve mükâfat görüp adâlet-i mahzaya medâr ve hikmet-i rabbâniyeye mazhar ve hikmetli mevcudat- ı âlemin bir büyük karde şi olabilsin.
Evet, şu dâr- ı dünya, be şerin ruhunda mündemiç olan hadsiz istidatlar ın 
sünbüllenmesine müsait de ğildir; demek ba şka âleme gönderilecektir. Evet, 
1 Yâsîn sûresi, 36/79.
2 Rûm sûresi, 30/27.
3 Buhârî, tefsîru sûre (39)  3, (78) 1; Müslim,  fiten 28, 141-143.
4 “Rabbin, kullar ına asla zulmetmez.” (Fussilet sûresi, 41/46)YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------   571
572  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
insan ın cevheri büyüktür; öyle ise, ebede namzettir. Mahiyeti âliyedir; öyle 
ise, cinâyeti dahi azîmdir. Sair mevcudata benzemez. İntizam ı da mühimdir. 
İntizams ız olamaz, mühmel kalamaz, abes edilmez; fenâ-y ı mutlak ile mahkûm 
olamaz; adem-i s ırfa kaçamaz. Ona, cehennem a ğzını açm ış bekliyor. Cennet 
ise, âğûş-u nazdârânesini açm ış gözlüyor. Onuncu Söz’ün Üçüncü Hakikati bu 
ikinci misâlimizi gayet güzel gösterdi ğinden burada k ısa kesiyoruz.
İşte, misâl için şu iki âyet-i kerîme gibi pek çok berâhin-i latîfe-i akliyeyi ta-
zammun eden sair âyetleri dahi k ıyas eyle, tetebbu et. İşte Menabi-i A şere ve 
On Medâr, bir hads-i kat’î, bir bürhân- ı kat’îyi intaç ediyorlar ve o pek esasl ı 
hads ve o pek kuvvetli bürhân, ha şir ve k ıyâmete dâî ve muktazînin vücûduna 
katiyen delâlet ettikleri gibi, Sâni-i Zülcelâl’in dahi –Onuncu Söz’de katiyen is-bat edildi ği üzere– Hakîm, Rahîm, Hafîz, Âdil gibi ekser esmâ-y ı hüsnâs ı, haşir 
ve k ıyâmetin gelmesini ve saadet-i ebediyenin vücûdunu iktiza ederler ve sa-
adet-i ebediyenin tahakkukuna kat’î delâlet ederler. Demek ha şir ve k ıyâmete 
muktazî o derece kuvvetlidir ki, hiçbir şek ve şüpheye medâr olamaz.
Üçüncü Esas
Fâil, muktedirdir.  Evet, nas ıl haşrin muktazîsi, şüphesiz mevcuttur; ha ş-
ri yapacak Zât da nihayet derecede muktedirdir. O’nun kudretinde noksan yoktur. En büyük ve en küçük şeyler O’na nisbeten birdirler. Bir bahar ı halk 
etmek, bir çiçek kadar kolayd ır. Evet, bir Kadîr ki, şu âlem; bütün güne şle-
ri, y ıldızlar ı, avâlimi, zerrât ı, cevâhiri nihayetsiz lisanlarla O’nun azametine ve 
kudretine şehâdet eder. Hiçbir vehim ve vesvesenin hakk ı var m ıdır ki, haşr-i 
cismânîyi o kudretten istib’âd etsin. Evet bilmü şâhede bir Kadîr-i Zülcelâl, şu 
âlem içinde, her as ırda birer yeni ve muntazam dünyay ı halkeden, hattâ her 
senede birer yeni seyyar, muntazam kâinat ı îcad eden, hattâ her günde bi-
rer yeni muntazam âlem yapan, daima şu semâvât ve arz yüzünde ve birbiri 
arkas ında geçici dünyalar ı, kâinatlar ı kemâl-i hikmet ile halkeden, de ğiştiren 
ve as ırlar ve seneler, belki günler adedince muntazam âlemleri zaman ipine 
asan ve onunla azamet-i kudretini gösteren ve yüz bin çe şit haşrin nak ışlar ıy-
la tezyin etti ği koca bahar çiçe ğini küre-i arz ın başına bir tek çiçek gibi takan 
ve onunla kemâl-i hikmetini, cemâl-i sanat ını izhar eden bir Zât, “Nas ıl k ıyâ-
meti getirecek, nas ıl bu dünyay ı âhiretle de ğiştirecek.” denilir mi? Şu Kadîr’in 
kemâl-i kudretini ve hiçbir şey O’na a ğır gelmedi ğini ve en büyük şey en kü-
çük şey gibi O’nun kudretine a ğır gelmedi ğini ve hadsiz efrad, bir tek fert gibi 
o kudrete kolay geldi ğini, şu âyet-i kerîme ilân ediyor: َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ 
1َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ Şu âyetin hakikatini Onuncu Söz’ün Hâtimesi’nde icmâlen ve 
Nokta Risalesi’nde ve Yirminci Mektub’da îzâhen beyan etmi şiz. Şu makam 
münasebetiyle üç mesele suretinde bir parça izah ederiz.
İşte, kudret-i ilâhiye, zâtiyyedir; öyle ise, acz tahallül edemez. Hem mele-
kûtiyet-i e şyaya taalluk eder; öyle ise, mevâni’ tedâhül edemez. Hem nisbeti, 
kanunîdir; öyle ise cüz’, külle müsavi gelir ve cüz’î, küllî hükmüne geçer. İşte 
şu üç mesele yi isbat edece ğiz.
Birinci Mesele
Kudret-i ezeliye, Zât- ı Akdes-i ilâhiyenin lâzime-i zaruriye-i zâtiyesidir.  
Yâni, bizzarure zât ın lâz ımesidir. Hiçbir cihet-i infikâki olamaz. Öyle ise; kud-
retin z ıdd ı olan acz, o kudreti istilzam eden zâta bilbedahe âr ız olamaz. Çünkü: 
O hâlde cem’-i z ıddeyn lâz ım gelir. Madem acz, zâta âr ız olamaz; bilbedahe, 
o zât ın lâz ımı olan kudrete tahallül edemez. Madem acz, kudretin içine gire-
mez; bilbedahe o kudret-i zâtiyede merâtib olamaz. Çünkü her şeyin vücûd 
merâtibi, o şeyin z ıdlar ının tedâhulü iledir. Meselâ: Hararetteki merâtib, bürû-
detin tahallülü iledir; hüsündeki derecât, kubhun tedâhulü iledir ve hâkezâ k ı-
yâs et... Fakat mümkinâtta, hakikî ve tabiî lüzum-u zâtî olmad ığından, müm-
kinâtta z ıdlar birbirine girebilmi ş. Mertebeler tevellüd ederek ihtilâfat ile tegây-
yürat- ı âlem neşet etmiştir. Madem ki kudret-i ezeliyede merâtib olamaz. Öyle 
ise; makdûrat dahi, bizzarure kudrete nisbeti bir olur. En büyük, en küçü ğe 
müsavi ve zerreler, y ıldızlara emsâl olur. Bütün ha şr-i beşer, bir tek nefsin ih-
yâs ı gibi; bir bahar ın îcad ı, bir tek çiçe ğin sun’u gibi; o kudrete kolay gelir. 
Eğer esbaba isnad edilse; o vakit bir tek çiçek, bir bahar kadar a ğır olur.
Şu Söz’ün İkinci Makam ı’nın Dördüncü ‘Allahu Ekber Mertebesi’nin âhir 
fıkras ının hâşiyesinde, hem Yirmi İkinci Söz’de, hem Yirminci Mektub’da ve 
Zeyli’nde isbat edilmi ş ki; hilkat-i e şya Vâhid-i Ehad’e verilse, bütün e şya, bir şey 
gibi kolay olur. E ğer esbaba verilse; bir şey, bütün e şya kadar külfetli, a ğır olur.
İkinci Mesele
ki: Kudret; melekûtiyet-i e şyaya taalluk eder.  Evet, kâinat ın ayna gibi 
iki yüzü var. Biri, mülk ciheti ki: Aynan ın renkli yüzüne benzer. Di ğeri, mele-
1 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------   573
574  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
kûtiyet ciheti ki; Aynan ın parlak yüzüne benzer. Mülk ciheti ise, z ıdlar ın ce-
velângâh ıdır. Güzel, çirkin; hay ır, şer; küçük, büyük; a ğır, kolay gibi emirle-
rin mahall-i vürûdudur. İşte şunun içindir ki: Sâni-i Zülcelâl, esbab- ı zâhirî-
yi, tasarrufat- ı kudretine perde etmi ştir. Tâ dest-i kudret, zâhir akla göre ha-
sis ve nâ-lây ık emirlerle bizzat müba şereti görünmesin. Çünkü: Azamet ve 
izzet, öyle ister. Fakat o vesait ve esbaba hakikî tes’ir vermemi ştir. Çünkü: 
Vahdet-i ehadiyet öyle ister. Melekûtiyet ciheti ise, her şeyde parlakt ır, temiz-
dir. Teşahhusat ın renkleri, müzahrafatlar ı, ona kar ışmaz. O cihet, vas ıtas ız 
kendi Hâl ık’ına müteveccihtir. Onda terettüb-ü esbab, teselsül-ü ilel yoktur. 
Ona; illiyet, ma’lûliyet giremez. E ğribüğrüsü yoktur. Mâniler müdahale ede-
mezler. Zerre, şemse karde ş olur.
Elhâs ıl: O kudret hem basittir, hem namütenahîdir, hem zâtîdir. Mahall-i 
taalluk-u kudret ise, hem vas ıtas ız, hem lekesiz, hem isyans ızd ır. Öyle ise; o 
kudretin dairesinde büyük, küçü ğe karşı tekebbürü yok. Cemaat ferde kar şı 
rüçhân ı olamaz. Küll cüz’e nisbeten, kudrete kar şı fazla nazlanamaz.
Üçüncü Mesele
ki: Kudret’in nisbeti kanunîdir.  Yâni: Ço ğa-aza, büyü ğe-küçüğe bir ba-
kar. Şu mesele-i gâm ızay ı, birkaç temsil ile zihne takrib edece ğiz.
İşte kâinatta “ Şeffâfiyet ”, “Mukabele ”, “Muvâzene ”, “İntizam ”, “Tecer-
rüt”, “İtaat” birer emirdir ki; ço ğu aza, büyü ğü küçüğe müsavi k ılar.
Birinci Temsil : “Şeffâfiyet S ırrı”n ı gösterir.
Meselâ: Şemsin feyz-i tecellisi olan timsâli ve aksi, denizin yüzünde ve de-
nizin her bir katresinde ayn ı hüviyeti gösterir. E ğer küre-i arz, perdesiz, güne-
şe karşı muhtelif cam parçalar ından mürekkeb olsa; şemsin aksi, her bir par-
çada ve bütün zemin yüzünde müzahametsiz, tecezzisiz, tenakussuz bir olur. Eğer faraza şems, fâil-i muhtar olsa idi ve feyz-i ziyas ını, timsâl-i aksini irâde-
siyle verse idi; bütün zemin yüzüne verdi ği feyzi, bir zerreye verdi ği feyzden 
daha ağır olamazd ı.
İkinci Temsil : “
Mukabele S ırrı”d ır.
Meselâ: Zîhayat fertlerden –yâni insanlardan– terekküp eden bir daire-i azî-
menin nokta-y ı merkeziyesindeki ferdin elinde bir mum ve daire-i muhitteki fert-
lerin ellerinde de birer ayna farz edilse; nokta-y ı merkeziyenin muhit aynalar ına 
verdiği feyiz ve cilve-i aks, müzahametsiz, tecezzisiz, tenakussuz, nisbeti birdir.
Üçüncü Temsil : “Muvâzene S ırrı”d ır.
Meselâ: Hakikî ve hassas ve çok büyük bir mîzân bulunsa; iki gözünde iki 
güneş veya iki y ıldız veya iki da ğ veya iki yumurta veya iki zerre herhangisi 
bulunursa bulunsun, sarf olunacak ayn ı kuvvet ile o hassas azîm terazinin bir 
gözü göğe, biri zemine inebilir.
Dördüncü Temsil : “İntizam S ırrı”d ır.
Meselâ: En azîm bir gemi, en küçük bir oyuncak gibi çevrilebilir.Beşinci Temsil : “
Tecerrüt S ırrı”d ır.
Meselâ: Te şahhusattan mücerred bir mahiyet, bütün cüz’iyat ına en kü-
çüğünden en büyü ğüne tenakus etmeden, tecezzi etmeden bir bakar, girer. 
Teşahhusat- ı zâhiriye cihetindeki hususiyetler, müdahale edip şaşırtmaz. O 
mahiyet-i mücerredin nazar ını tağyîr etmez. Meselâ; i ğne gibi bir bal ık, bali-
na bal ığı gibi o mahiyet-i mücerredeye mâliktir. Bir mikrop, bir gergedan gibi 
mahiyet-i hayvaniyeyi ta şıyor.
Alt ınc ı Temsil : “İtaat S ırrı”n ı gösterir.
Meselâ: Bir kumandan, “Ar ş!” emri ile bir neferi tahrik etti ği gibi, ay-
nı emir ile bir orduyu tahrik eder. Şu temsil-i itâat s ırrının hakikati şudur ki: 
Kâinatta, bittecrübe her şeyin bir nokta-y ı kemâli vard ır. O şeyin, o nokta-
ya bir meyli vard ır. Muzaaf meyil, ihtiyaç olur. Muzaaf ihtiyaç, i ştiyak olur. 
Muzaaf iştiyak, incizâb olur ve incizâb, i ştiyak, ihtiyaç, meyil; Cenâb- ı Hakk’ ın 
evâmir-i tekvîniyesinin, mahiyet-i e şya taraf ından birer habbe ve nüve-i im-
tisâlidirler. Mümkinat mahiyetlerinin mutlak kemâli, mutlak vücuttur. Hususî kemâli, istidatlar ını kuvveden fiile ç ıkaran ona mahsus bir vücuttur. İşte bütün 
kâinat ın 
1ْīכُ emrine itâat ı, bir tek nefer hükmünde olan bir zerrenin itâat ı gi-
bidir. İrâde-i ezeliye’den gelen ْīכُ emr-i ezelîsine mümkinât ın itâat ı ve imtisâ-
linde, yine irâdenin tecellisi olan meyil ve ihtiyaç ve şevk ve incizâb; birden, 
beraber mündemiçtir. Latîf su, nâzik bir meyille incimad emrini ald ığı vakit 
demiri parçalamas ı, itâat s ırrının kuvvetini gösterir.
Şu alt ı temsil, hem nâk ıs, hem mütenahî, hem zaif, hem te’sir-i hakikîsi 
yok olan mümkinât kuvvetinde ve fiilinde bilmü şâhede görünse; elbette hem 
gayr-i mütenahî, hem ezelî, hem ebedî, hem bütün kâinat ı adem-i s ırfdan 
1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, (o da oluverir).” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; …)YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------   575
576  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
îcad eden ve bütün ukulü hayrette b ırakan, hem âsâr- ı azametiyle tecelli eden 
kudret-i ezeliyeye nisbeten şüphesiz her şey müsavidir. Hiçbir şey O’na a ğır 
gelmez. Gaflet olunmaya! Şu alt ı sırrın küçük mîzânlar ıyla o kudret tart ılmaz 
ve münasebete giremez. Yaln ız fehme takrib ve istib’âd ı izale için zikredilir.
Üçüncü Esas’ ın Netice ve Hulâsas ı
Madem kudret-i ezeliye, gayr-i mütenahîdir. Hem Zât- ı Akdes’e lâzime-i 
zarûriyedir. Hem, her şeyin lekesiz, perdesiz melekûtiyet ciheti, ona mütevec-
cihtir. Hem, ona mukabildir. Hem tesâvi-i tarafeynden ibaret olan imkân iti-bar ıyla muvâzenettedir. Hem, şeriat- ı fıtriye-i kübrâ olan nizam- ı fıtrata ve 
kavanin-i âdetullaha mutî’dir. Hem, mânilerden ve ayr ı ayr ı hususiyetlerden 
melekûtiyet ciheti mücerred ve sâfidir... Elbette en büyük şey, en küçük şey 
gibi, o kudrete ziyade nazlanmaz, mukavemet etmez. Öyle ise; ha şirde bütün 
zevil-ervâh ın ihyas ı, bir sineğin baharda ihyas ından daha ziyade kudrete a ğır 
olmaz. Öyle ise; 
1َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ fermân ı mübalâğasızd ır, 
doğrudur, hakt ır. Öyle ise müddeam ız olan “ Fâil muktedirdir. O cihette hiç-
bir mâni yoktur. ” kat’î bir surette tahakkuk etti.
Dördüncü Esas
Nas ıl, k ıyâmet ve ha şre muktazî var ve ha şri getirecek Fâil dahi muk-
tedirdir; öyle de, şu dünyan ın, k ıyâmet ve ha şre kabiliyeti vard ır. İşte “Şu 
mahal kabildir.” olan müddeam ızda dört mesele  vard ır.
Birincisi : Şu âlem-i dünyan ın imkân- ı mevtidir.
İkincisi : O mevtin vukuudur.
Üçüncüsü : O harap olmu ş, ölmüş dünyan ın, âhiret suretinde tâmir ve di-
rilmesinin imkân ıdır.
Dördüncüsü : O mümkün olan tâmir ve ihyân ın vuku bulmas ıdır.
Birinci Mesele
Şu kâinat ın mevti, mümkündür.  Çünkü; bir şey, kanun-u tekâmülde 
dâhil ise, o şeyde alâküllihâl ne şv ü nema vard ır. Neşv ü nema ve büyümek 
1 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
varsa ona alâküllihâl bir ömr-ü f ıtrî vard ır. Ömr-ü f ıtrîsi var ise, alâküllihâl bir 
ecel-i f ıtrîsi vard ır. Gayet geni ş bir istikra ve tetebbu ile sabittir ki; öyle şey-
ler, mevtin pençesinden kendini kurtaramaz. Evet, nas ıl ki insan küçük bir 
âlemdir, y ıkılmaktan kurtulamaz; âlem dahi büyük bir insand ır, o dahi ölü-
mün pençesinden kurtulamaz. O da ölecek, sonra dirilecek veya yat ıp sonra 
subh-u ha şirle gözünü açacakt ır. Hem nas ıl ki kâinat ın bir nüsha-y ı musağğa-
ras ı olan bir şecere-i zîhayat, tahrip ve inhilâlden ba şını kurtaramaz; öyle de, 
şecere-i hilkatten te şa’ub etmi ş olan silsile-i kâinat tâmir ve tecdid için, tah-
ripten, da ğılmaktan kendini kurtaramaz. E ğer dünyan ın ecel-i f ıtrîsinden ev-
vel irâde-i ezeliye’nin izni ile, hâricî bir maraz veya muharrip bir hâdise ba şı-
na gelmezse ve onun Sâni-i Hakîm’i dahi ecel-i f ıtrîden evvel onu bozmazsa, 
her hâlde, hattâ fennî bir hesap ile bir gün gelecek ki:
1َتْóِّĻُø َאلُ×ِåْĤا وَإِذَا ۝ َرَتْïْכَĬا مُĳُåُّĭĤا وَإِذَا ۝ ِّرَتْĳכُ ُ÷ْĩَّýĤا إِذَا
2َتْóِّåُĘ َאرُéِ×ْĤا وَإِذَا ۝ َتْóَáَÝْĬا ُÕَاכِĳْכَĤا وَإِذَا ۝ َتْóَĉَęْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا
mânalar ı ve s ırlar ı, Kadîr-i Ezelî’nin izni ile tezahür edip, o dünya olan büyük 
insan sekerâta ba şlay ıp, acip bir h ırıltı ile ve müthi ş bir savt ile fezây ı çınlat ıp 
dolduracak, ba ğırıp ölecek; sonra emr-i ilâhî ile dirilecektir.
İnce Remizli Bir Mesele İnce Remizli Bir Mesele
Nas ıl ki su, kendi zarar ına olarak incimad eder. Buz, buzun zarar ına te-
meyyu eder. Lüb, k ışrın zarar ına kuvvetle şir. Laf ız, mânâ zarar ına kal ınlaşır. 
Ruh, cesed hesab ına zaifleşir. Cesed, ruh hesab ına incele şir. Öyle de: Âlem-i 
kesif olan dünya, âlem-i latîf olan âhiret hesab ına, hayat makinesinin i şleme-
siyle şeffaflaşır, latîfleşir. Kudret-i fât ıra, gayet hayret verici bir faaliyetle ke-
sif, câmid, sönmü ş, ölmüş eczalarda nur-u hayat ı serpmesi, bir remz-i kudret-
tir ki; âlem-i latîf hesab ına şu âlem-i kesifi nur-u hayat ile eritiyor, yand ırıyor, 
ışıkland ırıyor; hakikatini kuvvetle ştiriyor. Evet, hakikat ne kadar zaif ise de öl-
mez, suret gibi mahvolmaz. Belki te şahhuslarda, suretlerde, seyr u sefer eder. 
Hakikat büyür, inki şaf eder, gittikçe geni şlenir. K ışır ve suret ise; eskile şir, in-
celeşir, parçalan ır. Sabit ve büyümü ş hakikatin kametine yak ışmak için daha 
güzel olarak tazele şir. Ziyade ve noksan noktas ında hakikatle suret, mâkûsen 
1 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman; y ıldızlar yerlerinden dü şüp dağıldığı zaman, da ğlar yürütüldü ğü 
zaman..” (Tekvir sûresi, 81/1-3)
2 “Gök yar ıldığı zaman, y ıldızlar parçalan ıp etrafa saç ıldığı zaman, denizler birbirine kat ılıp tek deniz 
hâline geldi ği zaman..” ( İnfitâr sûresi, 82/1-3)YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------   577
578  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
mütenasiptirler. Yâni suret kal ınlaştıkça, hakikat incele şir. Suret incele ştikçe 
hakikat o nisbette kuvvet bulur. İşte şu kanun, kanun-u tekâmüle dâhil olan 
bütün eşyaya şâmildir. Demek, her hâlde bir zaman gelecek ki, Kâinat haki-
kat-i uzmas ının k ışır ve sureti olan âlem-i şehâdet, Fât ır-ı Zülcelâl’in izniyle 
parçalanacak, sonra, daha güzel bir surette tazelenecektir.
1َْرْضِŶا َóْĻَĔ َْرْضُŶا َّلُïَ×ُÜ ْمَĳَĺ sırrı tahakkuk edecektir.
Elhâs ıl; dünyan ın mevti mümkün, hem hiç şüphe götürmez ki müm-
kündür.
İkinci Mesele
Mevt-i dünyan ın vuku bulmas ıdır. Şu meseleye delil, bütün edyân- ı se-
mâviyenin icmâ ıdır ve bütün f ıtrat- ı selimenin şehâdetidir ve şu kâinat ın bü-
tün tahavvülât ve tebeddülât ve tagayyürat ının işaretidir. Hem as ırlar, seneler 
adedince zîhayat dünyalar ın ve seyyar âlemlerin, şu dünya misafirhanesinde 
mevtleriyle, as ıl dünyan ın da onlar gibi ölmesine şehâdetleridir.
Şu dünyan ın sekerât ını, âyât- ı Kur’âniye’nin i şaret ettiği surette tahayyül 
etmek istersen, bak: Şu kâinat ın eczalar ı, dakik, ulvî bir nizam ile birbirine ba ğ-
lanm ış. Hafî, nâzik, latîf bir râb ıta ile tutunmu ş ve o derece bir intizam içinde-
dir ki; eğer ecrâm- ı ulviyeden tek bir cirm, “Kün!” emrine veya “Mihverinden 
çık!” hitab ına mazhar olunca, şu dünya sekerata ba şlar. Y ıldızlar çarp ışacak, 
ecrâmlar dalgalanacak, nihayetsiz fezâ-y ı âlemde milyonlar gülleleri, küreler 
gibi büyük toplar ın müthiş sadalar ı gibi vâveylâya ba şlar. Birbirine çarp ışa-
rak, k ıvılcımlar saçarak, da ğlar uçarak, denizler yanarak yeryüzü düzlenecek. 
İşte şu mevt ve sekerat ile Kadîr-i Ezelî kâinat ı çalkalar; kâinat ı tasfiye edip, 
cehennem ve cehennemin maddeleri bir tarafa, cennet ve cennetin mevâdd- ı 
münasibeleri ba şka tarafa çekilir, âlem-i âhiret tezâhür eder.
Üçüncü Mesele
Ölecek âlemin dirilmesi mümkündür.  Çünkü; İkinci Esas’ta isbat edil-
diği gibi; kudret’te noksan yoktur. Muktazî ise, gayet kuvvetlidir. Mesele ise 
mümkinâttand ır. Mümkün bir meselenin gayet kuvvetli bir muktazîsi var ise; 
fâilin kudretinde noksaniyet yok ise; ona mümkün de ğil, belki vâki suretiyle 
bak ılabilir.
1 “Gün gelir, yer ba şka bir yere... çevrilir.” ( İbrahim sûresi, 14/48)
Remizli Bir Nükte Remizli Bir Nükte
Şu kâinata dikkat edilse görünüyor ki: İçinde iki unsur var ki, her tara-
fa uzanm ış, kök atm ış. Hay ır-şer, güzel-çirkin, nef’-zarar, kemâl-noksan, ziyâ-
zulmet, hidâyet-dalâlet, nur-nâr, îmân-küfür, tâat-isyan, havf-muhabbet gi-bi âsârlar ıyla, meyveleriyle şu kâinatta ezdad birbiriyle çarp ışıyor, daima ta-
gayyür ve tebeddülâta mazhar oluyor. Ba şka bir âlemin mahsulât ının tezgâ-
hı hükmünde çarklar ı dönüyor. Elbette o iki unsurun birbirine z ıd olan dalla-
rı ve neticeleri ebede gidecek; temerküz edip birbirinden ayr ılacak. O vakit, 
cennet-cehennem suretinde tezahür edecektir. Madem âlem-i beka, şu âlem-i 
fenâdan yap ılacakt ır; elbette anâs ır-ı esasiyesi, bekaya ve ebede gidecektir. 
Evet, cennet-cehennem, şecere-i hilkatten ebed taraf ına uzan ıp eğilerek gi-
den dal ının iki meyvesidir ve şu silsile-i kâinat ın iki neticesidir ve şu seyl-i şu-
ûnat ın iki mahzenidir ve ebede kar şı cereyan eden ve dalgalanan mevcudat ın 
iki havz ıdır ve lütuf ve kahr ın iki tecelligâh ıdır ki; dest-i kudret bir hareket-i şe-
dide ile kâinat ı çalkalad
ığı vakit, o iki havuz, münasip maddelerle dolacakt ır.
Şu Remizli Nükte’nin s ırrı şudur ki :
Hakîm-i Ezelî, inâyet-i sermediye ve hikmet-i ezeliyenin iktizas ı ile şu 
dünyay ı, tecrübeye mahal ve imtihana meydan ve esmâ-y ı hüsnâs ına ayna 
ve kalem-i kader ve kudretine sayfa olmak için yaratm ış. Ve tecrübe ve imti-
han ise ne şv ü nemaya sebeptir. O ne şv ü nema ise, istidatlar ın inkişafına se-
beptir. O inki şaf ise, kabiliyetlerin tezahürüne sebeptir. O kabiliyetlerin teza-
hürü ise, hakâik-i nisbiyenin zuhuruna sebeptir. Hakâik-i nisbiyenin zuhuru ise, Sâni-i Zülcelâl’in esmâ-y ı hüsnâs ının nukuş-u tecelliyât ını göstermesine 
ve kâinat ı mektûbât- ı Samedâniye suretine çevirmesine sebeptir. İşte şu s ırr- ı 
imtihan ve s ırr- ı teklif iledir ki; ervâh- ı âliyenin elmas gibi cevherleri, ervâh- ı 
sâfilenin kömür gibi maddelerinden tasaffi eder, ayr ılır.
İşte, bu mezkûr s ırlar gibi daha bilmedi ğimiz çok ince, âlî hikmetler için, 
âlemi bu surette irâde etti ğinden; şu âlemin tagayyür ve tahavvülünü dahi 
o hikmetler için irâde etti. Tahavvül ve tagayyür için z ıtlar ı birbirine hikmet-
le kar ıştırdı ve karşı karşıya getirdi. Zararlar ı menfaatlara mezcederek, şerleri 
hay ırlara idhâl ederek, çirkinlikleri güzelliklerle cem’ederek, hamur gibi yo ğu-
rarak şu kâinat ı tebeddül ve tagayyür kanununa ve tahavvül ve tekâmül düs-
turuna tâbi k ıldı.
Vaktaki meclis-i imtihan kapand ı. Tecrübe vakti bitti. Esmâ-y ı hüsnâ hük-
münü icra etti. Kalem-i kader, mektûbat ını tamam ıyla yazd ı. Kudret, nuku ş-u YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------   579
580  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
sanat ını tekmil etti. Mevcudat, vezaifini îfâ etti. Mahlûkat, hizmetlerini bitirdi. 
Her şey, mânâs ını ifade etti. Dünya, âhiret fidanlar ını yetiştirdi. Zemin, Sâni-i 
Kadîr’in bütün mucizât- ı kudretini, umum havârik- ı sanat ını teşhir edip gös-
terdi. Şu âlem-i fena, sermedî manzaralar ı teşkil eden levhalar ı zaman şeridi-
ne takt ı. O Sâni-i Zülcelâl’in hikmet-i sermediyesi ve inâyet-i ezeliyesi, o im-
tihan neticelerini, o tecrübenin neticelerini, o esmâ-y ı hüsnân ın tecellilerinin 
hakikatlerini, o kalem-i kader mektûbât ının hakâikini, o nümûne-misâl nu-
kuş-u sanat ının as ıllar ını, o vezaif-i mevcudat ın faydalar ını, gayelerini, o hi-
demât- ı mahlûkat ın ücretlerini ve o kelimât- ı kitab- ı kâinat ın ifade ettikleri 
mânâlar ın hakikatlerini ve istîdat çekirdeklerinin sünbüllenmesini ve bir mah-
keme-i kübrâ açmas ını ve dünyadan al ınm ış misâlî manzaralar ın gösterme-
sini ve esbab- ı zâhiriyenin perdesini y ırtmas ını ve her şey doğrudan do ğruya 
Hâl ık-ı Zülcelâl’ine teslim etmesi gibi hakikatleri iktiza etti ve o mezkûr haki-
katleri iktiza etti ği için, kâinat ı dağdağa-y ı tagayyür ve fenadan, tahavvül ve 
zevâlden kurtarmak ve ebedîle ştirmek için o z ıtlar ın tasfiyesini istedi ve tagay-
yürün esbâb ını ve ihtilâfat ın maddelerini tefrik etmek istedi... Elbette k ıyâmeti 
koparacak ve o neticeler için tasfiye edecek. İşte şu tasfiyenin neticesinde ce-
hennem, ebedî ve deh şetli bir suret al ıp, tâifeleri 1نَĳُĨِóْåُĩْĤا َאıُّĺأَ ْمَĳَĻْĤا َאزُواÝْĨوَا 
tehdidine mazhar olacak. Cennet, ebedî, ha şmetli bir suret giyerek ehil ve as-
hâb ı 2َīĺِïِĤَאì َאİĳُĥُìَאدْĘ ْħُÝْ×ِĈ ْħْכُĻَĥَĐ َمٌŻَø hitab ına mazhar olacak.
Yirmi Sekizinci Söz’ün Birinci Makam’ ının İkinci Suâli’nde isbat edildi ği 
gibi, Hakîm-i Ezelî, şu iki hânenin sekenelerine, kudret-i kâmilesiyle ebedî ve 
sabit bir vücut verir ki, hiç inhilâl ve tagayyüre ve ihtiyarl ığa ve ink ırâza mâruz 
kalmazlar. Çünkü ink ırâza sebebiyet veren tagayyürün esbâb ı bulunmaz.
Dördüncü Mesele
Şu mümkün, vâki olacakt ır. Evet dünya, öldükten sonra âhiret olarak diril-
tilecektir. Dünya harab edildikten sonra, o dünyay ı yapan Zât, yine daha güzel 
bir surette onu tâmir edecek, âhiretten bir menzil yapacakt ır. Şuna delil ba şta 
Kur’ân- ı Kerîm binler berâhin-i akliyeyi tazammun eden umum âyât ıyla ve bü-
tün kütüb-ü semâviye, bunda müttefik bulundu ğu gibi; Zât- ı Zülcelâl’in evsaf- ı 
celâliyesi ve evsaf- ı cemâliyesi ve esmâ-y ı hüsnâs ı, bunun vukuuna kat’î su-
rette delâlet ederler. Ve enbiyâya gönderdi ği bütün semâvî fermanlar ı ile k ıyâ-
1 “Bugün sizler, şöyle bir tarafa çekilin ey mücrimler.” (Yâsîn sûresi, 36/59)
2 “Selâm olsun sizlere, ne mutlu size. Haydi, ebediyen kalmak üzere, giriniz oraya!” (Zümer sûresi, 39/73)
meti ve ha şrin îcâd ını vaad etmi ş. İşte madem vaad etmi ş, elbette yapacakt ır. 
Onuncu Söz’ün Sekizinci Hakikati’ne müracaat et. Hem ba şta Muhammed-i 
Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın bin mucizât ının kuvveti ile, bütün enbiyâ ve mür-
selînin ve evliya ve s ıdd ıkînin, vukuunda müttefik olup haber verdikleri gibi, şu 
kâinat bütün âyât- ı tekvîniyesiyle, vukuundan haber veriyor.
Elhâs ıl: “Onuncu Söz” bütün hakâikiyle; Yirmi Sekizinci Söz, İkinci Maka-
mı’nda Lâsiyyemalar’daki bütün berahiniyle; gurub etmi ş güneşin sabahleyin 
yeniden tulû’ edece ği derecesinde bir kat’iyetle göstermi ştir ki: Hayat- ı dünyevi-
yenin gurubundan sonra şems-i hakikat, hayat- ı uhreviye suretinde ç ıkacakt ır.
İşte baştan buraya kadar beyanât ımız, İsm-i Hakîm’den istimdat ve feyz-i 
Kur’ân’dan istifade suretinde kalbi kabûle, nefsi teslime, akl ı iknaya ihzâr için 
“Dört Esas ” söyledik. Fakat biz neyiz ki, buna dair söz söyleyece ğiz? As ıl şu 
dünyan ın sahibi, şu kâinat ın Hâl ık’ı, şu mevcudat ın Mâlik’i ne söylüyor... 
O’nu dinlemeliyiz. Mülk sahibi söz söylerken ba şkalar ının ne haddi var ki, fu-
zûliyâne kar ışsın!..
İşte o Sâni-i Hakîm, dünya mescidinde ve arz mektebinde, as ırlar arka-
sında oturan tâifelerin umum saflar ına hitaben îrad etti ği hutbe-i ezeliyesin-
de, kâinat ı zelzeleye veren:
 ٍñَئِĨْĳَĺ ۝ َאıَĤ َאĨ َאنُùْĬِْŸا َאلَĜوَ ۝ َאıَĤَאĝْàأَ َْرْضُŶا ِÛَäَóْìوَأَ ۝ َאıَĤَاõْĤزِ َْرْضُŶا ِÛَĤِõْĤزُ إِذَا
 ۝ ْħُıَĤَאĩْĐأَ َوْاóُĻِĤ ًאÜَאÝْüأَ َّאسُĭĤا ُرُïْāَĺ ٍñَئِĨْĳَĺ ۝ َאıَĤ ĵٰèأَوْ َّכَÖرَ َنَّÉِÖ ۝ َאİَאرَ×ْìأَ ِّثُïَéُÜ
1َهُóَĺ ًّاóَü ذَرَّةٍ َאلَĝْáِĨ ْģَĩْđَĺ ْīَĨوَ ۝ َهُóَĺ ًاóْĻَì ذَرَّةٍ َאلَĝْáِĨ ْģَĩْđَĺ ْīَĩَĘ
ve bütün mahlûkat ı neşelendiren, şevke getiren:
 اĳُĜرُزِ َאĩَّĥכُ َאرُۘıْĬَْŶا َאıِÝْéَÜ ْīِĨ ِيóْåَÜ َّאتٍĭَä ْħُıَĤ أَنَّ َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ِóِّýَÖوَ
 أَزْوَاجٌ אƯıĻِĘ ْħُıَĤوَ ًאۘıِÖَאýَÝُĨ ۪įِÖ اĳُÜوَأُ ُģْ×َĜ ْīِĨ َאĭْĜرُزِ ِيñَّĤا َاñٰİ اĳُĤَאĜ ًאۙĜرِزْ َةٍóَĩَà ْīِĨ َאıْĭِĨ
2ُونَïِĤَאì َאıĻِĘ ْħُİوَ َةٌóَّıَĉُĨ
1 “Yer o müthi ş depremiyle sars ıldığı zaman, ve yer ba ğrındaki ağırlıklar ı çıkard ığı zaman, insan şaşkın 
şaşkın: “Ne oluyor buna!” dedi ği zaman, i şte o gün yer, üstünde olan biten her şeyi anlat ır: Çünkü 
Rabbin ona bunlar ı vahyeder. İşte o gün bölükler hâlinde insanlar, kabirlerinden ç ıkıp Yüce Divana 
dururlar, ta ki yapt ıklar ının karşılığını görüp al ırlar. Zerre a ğırlığınca hay ır yapan onu bulur, zerre a ğır-
lığınca şer yapan da onu bulur.” (Zilzâl sûresi, 99/1-8)
2 “İman eden ve iyi i şler işleyen müminlere be şaret ver ki, alt ında nehirler akan cennetler onlar ınd ır. 
O cennetlerden bir meyve yedikleri zaman, ‘Bu, bundan evvel yedi ğimiz meyvedir.’ derler. Biribirine 
benzer bir surette r ızıklar ı getirilip verilir. Ve o cennetlerde, onlar için temiz kad ınlar vard ır. Ve onlar, 
o cennetlerde de daimî bir şekilde kalacaklard ır.” (Bakara sûresi, 2/25)YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------   581
582  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
gibi binler fermanlar ı, Mâlikü’l-mülk’ten, Sâhib-i dünya ve âhiretten dinleme-
liyiz. “ Âmennâ ve Saddaknâ! ” demeliyiz.
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
2َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
 َħĻِİَاóْÖإِ ĵٰĥَĐ َÛْĻَّĥَĀ َאĩכَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø اٰلِ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
3ٌïĻِåَĨ ٌïĻِĩَè َّכَĬإِ َīĻِĩَĤَאđْĤا ĹِĘ َħĻِİَاóْÖإِ اٰلِ ĵٰĥَĐوَ
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
2 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)
3 “Allah’ ım! Hazreti İbrahim’e ve Hazreti İbrahim’in âline merhamet etti ğin gibi Efendimiz Muhammed’e 
ve Efendimiz Muhammed’in âline, her zaman ve her yerde merhamet eyle! Şüphesiz bütün övgülere 
lây ık ve şan ı yüce olan sadece sensin!” (Buhârî, enbiyâ  10, tefsîru sûre (33)  10, deavât  32, 33; 
Müslim, salât  65-69)
Tılsım- ı Kâinat ı Keşfeden,
Kur’ân- ı Hakîm’in Mühim Bir T ılsımını Halleden
Otuzuncu Söz
“Ene” ve “Zerre”den ibaret bir “Elif” bir “Nokta”dır. “Ene” ve “Zerre”den ibaret bir “Elif” bir “Nokta”d ır.
Şu söz İki Maksad’d ır: Birinci Maksad, “Ene”nin mahiyet ve netice-
sinden; İkinci Maksad, “Zerre ”nin hareket ve vazifesinden bahseder.
Birinci Maksad
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 أَنْ َīْĻَÖَÉَĘ َאلِ×ِåْĤوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĵَĥَĐ َÙَĬَאĨَْŶا َאĭْĄَóَĐ َّאĬإِ
1ًźĳُıَä ًאĨĳُĥَČ כَאنَ ُįَّĬإِ َאنُۘùْĬِْŸا َאıَĥَĩَèوَ َאıْĭِĨ َīْĝَęْüوَأَ َאıَĭْĥِĩْéَĺ
Şu âyetin büyük hazinesinden tek bir cevherine i şaret edece ğiz.
Şöyle ki:
Gök, zemin, da ğ tahammülünden çekindi ği ve korktu ğu emanetin 
mü te ad dit vücuhundan bir ferdi, bir vechi, “ene”dir. Evet “ene”, zaman- ı 
Âdem’den şimdiye kadar âlem-i insaniyetin etraf ına dal budak salan nurânî 
bir şecere-i tûbâ ile, müthi ş bir şecere-i zakkumun çekirde ğidir. Şu azîm haki-
kate girişmeden evvel, o hakikatin fehmini teshil edecek bir mukaddime  be-
yân ederiz. Şöyle ki:
Ene, künûz-u mahfiye olan esmâ-y ı ilâhiyenin anahtar ı olduğu gibi, kâ-
inat ın t ılsım- ı muğlak ının dahi anahtar ı olarak bir muamma-y ı müşkül-küşâ-
1 “Biz emaneti göklere, yere, da ğlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten kaç ınd ılar, zira sorumlulu-
ğundan korktular, ama onu insan yüklendi. İnsan bu emanetin hakk ını gözetmedi ğinden cidden çok 
zâlim, çok cahil bulunuyor.” (Ahzâb sûresi, 33/72).
584  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
dır, bir t ılsım- ı hayretfezâd ır. O ene, mahiyetinin bilinmesiyle o garib muam-
ma, o acib t ılsım olan ene, aç ılır ve kâinat t ılsımını ve âlem-i vücûbun künû-
zunu dahi açar. Şu meseleye dair “ Şemme” isminde bir risâle-i Arabiyemde 
şöyle bahsetmi şiz ki, âlemin miftah ı insan ın elindedir ve nefsine tak ılm ıştır. 
Kâinat kap ılar ı zâhiren aç ık görünürken, hakikaten kapal ıdır. Cenâb- ı Hak, 
emanet cihetiyle insana ene nâm ında öyle bir miftah vermi ş ki; âlemin bütün 
kap ılar ını açar ve öyle t ılsıml ı bir enaniyet vermi ş ki; Hallâk- ı kâinat ın künûz-u 
mahfiyesini onun ile ke şfeder.
Fakat ene, kendisi de gayet mu ğlâk bir muamma ve aç ılmas ı müşkül bir 
tılsımd ır. Eğer onun hakiki mahiyeti ve s ırr- ı hilkati bilinse, kendisi aç ıldığı gi-
bi kâinat dahi aç ılır. Şöyle ki:
Sâni-i Hakîm, insan ın eline emanet olarak, rubûbiyetinin, s ıfât ve şuûnâ-
tının hakikatlerini gösterecek, tan ıttıracak, işârât ve numûneleri câmi bir ene 
vermiştir. Tâ ki o ene, bir vâhid-i k ıyâsî olup, evsâf- ı rubûbiyet ve şuûnât- ı 
ulûhiyet bilinsin. Fakat vâhid-i k ıyâsî, bir mevcud-u hakiki olmak lâz ım değil. 
Belki hendesedeki farazî hatlar gibi, farz ve tevehhümle bir vâhid-i k ıyasî teş-
kil edilebilir. İlim ve tahakkukla hakiki vücûdu lâz ım değildir.
Suâl : Niçin Cenâb- ı Hakk’ ın s ıfât ve esmâs ının marifeti, “enaniyet”e 
bağlıdır?
Elcevap Elcevap : Çünkü mutlak ve muhît bir şeyin hududu ve nihayeti olmad ığı 
için, ona bir şekil verilmez ve üstüne bir suret ve bir taayyün vermek için hük-
medilmez, mahiyeti ne oldu ğu anlaşılmaz. Meselâ zulmetsiz daimî bir ziyâ, bi-
linmez ve hissedilmez. Ne vakit hakiki veya vehmî bir karanl ık ile bir hat çe-
kilse, o vakit bilinir. İşte Cenâb- ı Hakk’ ın ilim ve kudret, Hakîm ve Rahîm gibi 
sıfât ve esmâs ı; muhît, hududsuz, şeriksiz oldu ğu için onlara hükmedilmez ve 
ne olduklar ı bilinmez ve hissolunmaz. Öyle ise hakiki nihayet ve hadleri olma-
dığından, farazî ve vehmî bir haddi çizmek lâz ım geliyor. Onu da “enaniyet” 
yapar. Kendinde bir rubûbiyet-i mevhume, bir mâlikiyet, bir kudret, bir ilim tasavvur eder, bir had çizer. Onun ile muhît s ıfatlara bir hadd-i mevhum vaz’-
eder. “Buraya kadar benim, ondan sonra O’nundur” diye bir taksimat yapar. Kendindeki ölçücükler ile, onlar ın mahiyetini yava ş yavaş anlar.
Meselâ daire-i mülkünde mevhum rubûbiyetiyle, daire-i mümkinâtta 
Hâl ık’ının rubûbiyetini anlar ve zâhir mâlikiyetiyle, Hâl ık’ının hakiki mâlikiye-
tini fehmeder ve “Bu hâneye mâlik oldu ğum gibi, Hâl ık da şu kâinat ın mâli-
kidir.” der ve cüz’î ilmiyle O’nun ilmini fehmeder ve kisbî sanatç ığıyla o Sâni-i 
Zülcelâl’in ibda-y ı sanat ını anlar. Meselâ, “ Ben şu evi nas ıl yapt ım ve tan-
zim ettim. Öyle de şu dünya hânesini birisi yapm ış ve tanzim etmi ş.” der 
ve hâkezâ... Bütün s ıfât ve şuûnât- ı ilâhiyeyi bir derece bildirecek, göste-
recek binler esrârl ı ahvâl ve s ıfât ve hissiyât, “ene”de münderiçtir.
Demek ene, ayna-misâl ve vâhid-i k ıyâsî ve âlet-i inki şâf ve mana-y ı har-
fî gibi; mânâs ı kendinde olmayan ve ba şkas ının mânâs ını gösteren, vücûd-u 
insaniyetin kal ın ipinden şuûrlu bir tel ve mahiyet-i be şeriyenin hullesinden 
ince bir ip ve şahsiyet-i âdemiyetin kitab ından bir eliftir ki, o elif’in “iki yüzü” 
var. Biri, hayra ve vücûda bakar. O yüz ile yaln ız feyze kâbildir. Vereni kabul 
eder, kendi îcad edemez. O yüzde fâil de ğil, îcaddan eli k ısad ır.1
Bir yüzü de şerre bakar ve ademe gider. Şu yüzde o fâildir, fiil sahibidir.2 
Hem onun mahiyeti, harfiyedir; ba şkas ının mânâs ını gösterir. Rubûbiyeti, ha-
yâliyedir. Vücûdu o kadar zay ıf ve incedir ki, bizzât kendinde hiçbir şeye ta-
hammül edemez ve yüklenemez. Belki e şyan ın derecât ve miktarlar ını bildi-
ren mizanü’l-hararet ve mizanü’l-hava gibi mizanlar nev’inden bir mizand ır ki, 
Vâcibü’l-vücûd’un mutlak ve muhît ve hududsuz s ıfât ını bildiren bir mizand ır.
İşte, mahiyetini şu tarzda bilen ve iz’an eden ve ona göre hareket eden 
3َאıĻزَכّٰ ْīَĨ َçَĥْĘأَ ْïَĜ beşaretinde dâhil olur. Emaneti bihakk ın edâ eder ve o ene-
nin dürbünüyle kâinat ne oldu ğunu ve ne vazife gördü ğünü görür ve âfâkî 
mâlûmat nefse geldi ği vakit, enede bir musadd ık görür. O ulûm, nur ve hik-
met olarak kal ır. Zulmet ve abesiyete ink ılâb etmez. Vaktâki ene, vazifesini şu 
suretle îfa etti.. vâhid-i k ıyâsî olan mevhum rubûbiyetini ve farazî mâlikiyeti-
ni terk eder.
5نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ُħُכْéْĤا ُįَĤوَ ، 4ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ْכُĥُĩْĤا ُįَĤ
der, hakiki ubûdiyetini tak ınır, “makam- ı ahsen-i takvim”e ç ıkar.6
Eğer o ene, hikmet-i hilkatini unutup, vazife-i f ıtriyesini terk ederek ken-
dine mana-y ı ismîyle baksa, kendini mâlik itikat etse; o vakit emanete hiyâ-
1 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/78.
2 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/79; Yûsuf sûresi, 12/53.
3 “Nefsini maddî ve manevî kirlerden ar ınd ıran, felâha erer.” ( Şems sûresi, 91/9)
4 “(Varl ıklar üzerinde) mutlak mülkiyet ve hakimiyet O’nundur, bütün hamd de O’na mahsustur.” 
(Teğâbün sûresi, 64/1; Tirmizî, deavât  36; Nesâî, menâsik  163; İbni Mâce, ticârât 40, menâsik  84)
5 “Hüküm yetkisi O’nundur. Sonunda varaca ğınız yer de O’nun huzurudur.” (Kasas sûresi, 28/70).
6 Bkz.: Tîn sûresi, 95/4.OTUZUNCU SÖZ /  BİRİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------   585
586  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
net eder; 1َאıĻّٰøدَ ْīَĨ َאبَì ْïَĜوَ alt ında dâhil olur. İşte, bütün şirkleri ve şerleri 
ve dalâletleri tevlid eden enaniyetin şu cihetindendir ki; semâvât ve arz ve ci-
bâl tedehhü ş etmişler, farazî bir şirkten korkmu şlar. Evet ene; ince bir elif, bir 
tel, farazî bir hat iken, mahiyeti bilinmezse tesettür topra ğı alt ında neşv ü ne-
ma bulur, gittikçe kal ınlaşır. Vücûd-u insan ın her taraf ına yay ılır. Koca bir ej-
derha gibi vücûd-u insan ı bel’ eder. Bütün o insan, bütün letâifiyle âdeta ene 
olur.2 Sonra nev’in enaniyeti de bir asabiyet-i nev’iye ve milliye cihetiyle o 
enaniyete kuvvet verip; o ene, o enaniyet-i nev’iyeye istinad ederek şeytan 
gibi, Sâni-i Zülcelâl’in evâmirine kar şı mübâreze eder.3 Sonra k ıyas- ı binnefs 
suretiyle herkesi, hatta her şeyi kendine k ıyas edip, Cenâb- ı Hakk’ ın mülkü-
nü onlara ve esbaba taksim eder. Gayet azîm bir şirke düşer. ٌħْĥُčَĤ ْكَóِّýĤا إِنَّ 
4ٌħĻِčَĐ meâlini gösterir. Evet, nas ıl mîrî mal ından k ırk paray ı çalan bir adam, 
bütün hâz ır arkadaşlar ına birer dirhem almas ını kabul ile hazmedebilir. Öyle 
de; “Kendime mâlikim.” diyen adam, “Her şey kendine mâliktir.” demeye ve 
itikat etmeye mecburdur.
İşte ene, şu hâinâne vaziyetinde iken cehl-i mutlaktad ır. Binler fünûnu bilse 
de, cehl-i mürekkeble bir echeldir. Çünkü duygular ı, efkârlar ı kâinat ın envâr- ı 
marifetini getirdi ği vakit, nefsinde onu tasdik edecek, ışıkland ıracak ve idame 
edecek bir madde bulmad ığı için sönerler. Gelen her şey, nefsindeki renkler ile 
boyalan ır. Mahz- ı hikmet gelse, nefsinde abesiyet-i mutlaka suretini al ır. Çünkü 
şu hâldeki enenin rengi, şirk ve ta’tildir; Allah’ ı inkârd ır. Bütün kâinat, parlak 
âyetlerle dolsa; o ene’deki karanl ıklı bir nokta, onlar ı nazarda söndürür, göster-
mez.5 On Birinci Söz’de mahiyet-i insaniyenin ve mahiyet-i insaniyedeki ena-
niyetin, –mana-y ı harfî cihetiyle– ne kadar hassas bir mizân ve do ğru bir mik-
yas ve muhît bir fihriste ve mükemmel bir harita ve câmi bir ayna ve kâinata güzel bir takvim, bir rûznâme oldu ğu gayet kat’î bir surette tafsil edilmi ştir. Ona 
müracaat edilsin. O Söz’deki tafsilâta iktifâen k ısa keserek mukaddimeye niha-
yet verdik. E ğer mukaddimeyi anlad ınsa gel, hakikate giriyoruz.
İşte bak, âlem-i insaniyette zaman- ı Âdem’den şimdiye kadar iki cereyan- ı 
azîm, iki silsile-i efkâr, her tarafta ve her tabaka-y ı insaniyede dal budak salm ış 
1 “Onu günahlarla örten ise ziyana u ğrar.” (Şems sûresi, 91/10)
2 Bkz.: “(Firavun), adamlar ını toplad ı ve onlara: “Sizin en yüce rabbiniz benim!” dedi.” (Nâziât sûresi, 
79/23-24).
3 Bkz.: A’râf sûresi, 7/12; Hicr sûresi, 15/32-33; Sâd sûresi, 38/75-76.
4 “Doğrusu şirk, pek büyük bir zulümdür.” (Lokman sûresi, 31/13).
5 Bkz.: Âraf sûresi, 7,146; Yûnus sûresi, 10/101; Yûsuf sûresi, 12/105; Nahl sûresi, 16/83; Neml sûresi, 27/4.
iki şecere-i azîme hükmünde –biri, silsile-i nübüvvet ve diyanet; di ğeri, silsile-i 
felsefe ve hikmet– gelmi ş, gidiyor. Her ne vakit o iki silsile imtizaç ve ittihat et-
miş ise; yani silsile-i felsefe, silsile-i diyanete dehâlet edip itâat ederek hizmet 
etmiş ise; âlem-i insaniyet parlak bir surette bir saadet, bir hayat- ı içtimâiye ge-
çirmiştir. Ne vakit ayr ı gitmişler ise; bütün hay ır ve nur, silsile-i nübüvvet ve di-
yanet etraf ına toplanm ış.. ve şerler ve dalâletler, felsefe silsilesinin etraf ına ce-
molmuştur. Şimdi şu iki silsilenin men şelerini, esaslar ını bulmal ıyız.
İşte diyanet silsilesine itâat etmeyen silsile-i felsefe ki, bir şecere-i zakkum 
suretini al ıp, şirk ve dalâlet zulümât ını etraf ına dağıtır. Hatta kuvve-i akliye da-
lında; dehriyyûn, maddiyyûn, tabiiyyûn meyvelerini, be şer akl ının eline ver-
miş.. ve kuvve-i gadabiye dal ında; Nemrudlar ı, Firavunlar ı, Şeddadlar ı1(Hâşiye) 
beşerin başına atm ış.. ve kuvve-i şeheviye-i behîmiye dal ında; âliheleri, sa-
nemleri ve ulûhiyet dâva edenleri semere vermi ş, yetiştirmiş. O şecere-i zak-
kumun men şei ile silsile-i nübüvvetin –ki bir şecere-i tûbâ-y ı ubûdiyet hük-
münde bulunan o silsilenin– küre-i zeminin ba ğında mübarek dallar ı, kuvve-i 
akliye dal ında enbiyâ ve mürselîn ve evliya ve s ıdd ıkîn meyvelerini yeti ştirdiği 
gibi.. kuvve-i dâfia dal ında; âdil hâkimleri, melek gibi melikler meyvesini ve-
ren.. ve kuvve-i câzibe dal ında hüsn-ü sîret ve ismetli cemâl-i suret ve sehâvet 
ve keremnâmdarlar meyvesini yeti ştiren.. ve be şer, nas ıl şu kâinat ın en mü-
kemmel bir meyvesi oldu ğunu gösteren o şecerenin men şei ile beraber ene-
nin iki cihetindedir. O iki şecereye men şe ve medâr, esasl ı bir çekirdek olarak 
enenin iki vechini beyân edece ğiz. Şöyle ki:
Enenin bir vechini nübüvvet tutmu ş gidiyor, di ğer vechini felsefe tutmu ş 
geliyor.
Nübüvvetin vechi olan birinci vecih : Ubûdiyet-i mahzan ın menşei-
dir. Yani ene, kendini abd bilir; ba şkas ına hizmet eder, anlar. Mahiyeti, har-
fiyedir. Yani; ba şkas ının mânâs ını taşıyor, fehmeder. Vücûdu, tebeîdir. Yani; 
başka birisinin vücûdu ile kâim ve îcad ıyla sabittir, itikat eder. Mâlikiyeti, veh-
miyedir. Yani; kendi mâlikinin izni ile sûrî, muvakkat bir mâlikiyeti vard ır, bi-
lir. Hakikati, z ılliyedir. Yani; hak ve vâcib bir hakikatin cilvesini ta şıyan müm-
kin ve miskin bir z ılldir. Vazifesi ise; kendi Hâl ık’ının s ıfât ve şuûnât ına mikyas 
1(Hâşiye) Evet Nemrudlar ı, Firavunlar ı yetiştiren ve dâyelik edip emziren, eski M ısır ve Babil’in 
ya sihir derecesine ç ıkm ış veyahut hususî oldu ğu için etraf ında sihir telâkki edilen eski fel-
sefeleri oldu ğu gibi; âliheleri eski Yunan kafas ında yerle ştiren ve esnâm ı tevlid eden felse-
fe-i tabiiye batakl ığıdır. Evet, tabiat ın perdesi ile Allah’ ın nurunu görmeyen insan, her şeye 
bir ulûhiyet verip kendi ba şına musallat eder.9OTUZUNCU SÖZ /  BİRİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------   587
588  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ve mîzân olarak, şuûrkârâne bir hizmettir. İşte, enbiyâ ve enbiyâ silsilesinde-
ki asfiya ve evliya, eneye şu vecihle bakm ışlar, böyle görmü şler, hakikati an-
lam ışlar. Bütün mülkü Mâlikü’l-mülk’e teslim etmi şler1 ve hükmetmi şler ki; O 
Mâlik-i Zülcelâl’in ne mülkünde, ne rubûbiyetinde, ne ulûhiyetinde şerik ve 
nazîri yoktur;2 muîn ve vezire muhtaç de ğil;3 her şeyin anahtar ı O’nun elinde-
dir;4 her şeye Kâdir-i Mutlak’t ır;5 esbab, bir perde-i zâhiriyedir; tabiat, bir şeri-
at- ı fıtriyesidir ve kanunlar ının bir mecmuâs ıdır ve kudretinin bir mistar ıdır.
İşte şu parlak, nurânî, güzel yüz; hayattar ve mânidar bir çekirdek hük-
müne geçmi ş ki, Hâl ık-ı Zülcelâl bir şecere-i tûbâ-y ı ubûdiyeti ondan halket-
miştir ki; onun mübârek dallar ı, âlem-i be şeriyetin her taraf ını nurânî mey-
velerle tezyin etmi ştir. Bütün zaman- ı mâzideki zulümât ı dağıtıp, o uzun za-
man- ı mâzi; felsefenin gördü ğü gibi bir mezar- ı ekber, bir ademistan olmad ı-
ğını.. belki istikbale ve saadet-i ebediyeye atlamak için, ervâh- ı âfilîne bir me-
dâr- ı envâr ve muhtelif basamakl ı bir mîrâc- ı münevver ve a ğır yüklerini b ıra-
kan ve serbest kalan ve dünyadan göçüp giden ruhlar ın nurânî bir nuristan ı 
ve bir bostan ı olduğunu gösterir.
İkinci vecih ise , felsefe tutmu ştur. Felsefe ise, eneye mana-y ı ismîyle 
bakm ış. Yani; kendi kendine delâlet eder, der. Mânâs ı kendindedir, kendi he-
sab ına çal ışır, hükmeder. Vücûdu; aslî, zâtî oldu ğunu telâkki eder. Yani, zâ-
tında bizzât bir vücûdu vard ır, der. Bir hakk- ı hayat ı var, daire-i tasarrufun-
da hakiki mâliktir, zu’meder. Onu, bir hakikat-i sâbite zanneder. Vazifesini, hubb-u zât ından neşet eden bir tekemmül-ü zâtî oldu ğunu bilir ve hâkezâ.. 
çok esâsât- ı fâsideye mesleklerini bina etmi şler. O esâsât, ne kadar esass ız ve 
çürük oldu ğunu sair risâlelerimde ve bilhassa Sözler’de, hususan On İkinci ve 
Yirmi Beşinci Sözler’de kat’î isbat etmi şiz.
Hatta silsile-i felsefenin en mükemmel fertleri ve o silsilenin dâhileri olan 
Eflâtun ve Aristo, İbni Sînâ ve Fârâbî gibi adamlar; “ İnsaniyetin gayetü’l-ga-
yât ı, teşebbüh-ü bi’l-Vâcib’dir.” yani “Vâcibü’l-vücûd’a benzemektir.” deyip 
firavunâne bir hüküm vermi şler ve enaniyeti kamç ılay ıp, şirk derelerinde ser-
best koşturarak; esbap-perest, sanem-perest, tabiat-perest, nücûm-perest gi-
bi çok envâ- ı şirk tâifelerine meydan açm ışlar. İnsaniyetin esas ında münderiç 
1 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/26.
2 Bkz.: İsrâ sûresi, 17/111; Şûrâ sûresi, 42/11; İhlâs sûresi, 112/ 4.
3 Bkz.: İhlâs sûresi, 112/ 2.
4 Bkz.: En’âm sûresi, 6/59; Zümer sûresi, 39/63; Şûrâ sûresi, 42/12.
5 Bkz.: Bakara sûresi, 2/259; Mâide sûresi, 5/120; Te ğâbün sûresi, 64/1.9
olan acz ve zaaf,1 fakr ve ihtiyaç,2 naks ve kusur kap ılar ını kapay ıp, ubûdiye-
tin yolunu seddetmi şler. Tabiata saplan ıp, şirkten tamamen ç ıkamay ıp, şük-
rün geniş kap ısını bulamam ışlar...
Nübüvvet ise; gaye-i insaniyet ve vazife-i be şeriyet, ahlâk- ı ilâhiye ile ve 
secâyâ-y ı hasene ile tahalluk etmekle beraber,3 aczini bilip kudret-i ilâhiyeye 
iltica..4 zaaf ını görüp kuvvet-i ilâhiyeye istinad.. fakr ını görüp rahmet-i ilâhi-
yeye itimat..5 ihtiyac ını görüp g ınâ-y ı ilâhiyeden istimdat..6 kusurunu görüp 
aff- ı ilâhîye isti ğfar..7 naks ını görüp kemâl-i ilâhîye tesbihhân olmakt ır diye, 
ubûdiyetkârâne hükmetmi şler.
İşte diyanete itâat etmeyen felsefenin böyle, yolu şaşırdığı içindir ki; ene, 
kendi dizginini eline alm ış, dalâletin her bir nev’ine ko şmuş. İşte şu vecihteki 
enenin ba şı üstünde bir şecere-i zakkum ne şv ü nemâ bulup, âlem-i insaniye-
tin yar ısından fazlas ını kaplam ış.
İşte o şecerenin kuvve-i şeheviye-i behîmiye dal ında; beşerin enzâr ına 
verdiği meyveler ise, esnamlar ve âlihelerdir. Çünkü felsefenin esas ında, kuv-
vet müstahsendir. Hatta “el-Hükmü li’l-gâlib”8 bir düsturudur. “Galebe eden-
de bir kuvvet var. Kuvvette hak vard ır.” der.9(Hâşiye-1) Zulmü mânen alk ışlam ış, 
zâlimleri te şcî etmiştir ve cebbarlar ı, ulûhiyet dâvas ına sevk etmi ştir. Hem 
masnûdaki güzelli ği ve nak ıştaki hüsnü, masnûa ve nak şa mal edip, Sâni’ ve 
Nak kaş’ın mücerred ve mukaddes cemâlinin cilvesine nisbet etmeyerek, “Ne 
güzel yap ılm ış.” yerine “Ne güzeldir.” der, peresti şe lây ık bir sanem hükmüne 
getirir. Hem herkese sat ılan müzahraf, hodfürû ş, gösterici, riyâkâr bir hüsnü, 
is tih san ettiği için riyâkârlar ı alk ışlam ış, sanem-misâlleri kendi âbidlerine âbi-
de10(Hâşiye-2) yapm ıştır. O şecerenin kuvve-i gadabiye dal ında; bîçâre be şerin 
1 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/28.
2 Bkz.: Fât ır sûresi, 35/15.
3 Güzel ahlâk ile alâkal ı olarak bkz.: Ahzâb sûresi, 33/21; Kalem sûresi, 68/4; el-Hakîm et-Tirmizî, 
Nevâdiru’l-usûl  2/312; İbni Abdilberr, et-Temhid  16/254; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  10/191.
4 Bkz.: Tevbe sûresi, 9/118.
5 Bkz.: Enbiyâ sûresi, 21/83.
6 Bkz.: Enbiyâ sûresi, 21/87.
7 Bkz.: Mü’minûn sûresi, 23/118.
8 “Hüküm, ço ğunluğa göre verilir.” (es-Serahsî, el-Mebsût  5/140; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân  5/208; 
el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  1/303).
9 (Hâşiye-1) Düstur-u nübüvvet “ Kuvvet haktad ır, hak kuvvette de ğildir.” der, zulmü keser, 
adâleti temin eder.
10 (Hâşiye-2) Yani o sanem-misaller peresti şkârlar ının hevesâtlar ına hoş görünmek ve teveccüh-
lerini kazanmak için riyâkârâne gösteri ş ile ibadet gibi bir vaziyet gösteriyorlar.OTUZUNCU SÖZ /  BİRİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------   589
590  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
başında küçük-büyük Nemrudlar, Firavunlar, Şeddadlar meyvelerini yeti ştir-
miş. Kuvve-i akliye dal ında; âlem-i insaniyetin dima ğına dehriyyûn, maddiy-
yûn, tabiiyyûn gibi meyveleri vermi ş; beşerin beynini bin parça etmi ştir...
Şimdi şu hakikati tenvir için, felsefe mesle ğinin esâsât- ı fâsidesinden ne şet 
eden neticeleriyle, silsile-i nübüvvetin esâsât- ı sâd ıkas ından tevellüd eden ne-
ticelerinin binler muvâzenesinden numûne olarak üç-dört misâl zikrediyoruz.
Meselâ : Nübüvvetin hayat- ı şahsiyedeki düsturî neticelerinden
1ِّٰųا َقِŻْìَÉِÖ اĳُĝَّĥَíَÜ kaidesiyle “Ahlâk- ı ilâhiye ile muttas ıf olup Cenâb- ı 
Hakk’a mütezellilâne teveccüh edip acz, fakr, kusurunuzu bilip dergâh ına abd 
olunuz.” düsturu nerede? Felsefenin “Te şebbüh-ü bi’l-Vâcib insaniyetin ga-
yet-i kemâlidir.” kaidesiyle “Vâcibü’l-vücûd’a benzeme ğe çal ışınız.” hodfü-
ruşâne düsturu nerede? Evet nihayetsiz acz, zaaf, fakr, ihtiyaç ile yo ğrulmuş 
olan mahiyet-i insaniye nerede? Nihayetsiz kadîr, kavî, ganî ve müsta ğnî olan 
Vâcibü’l-vücûd’un mahiyeti nerede?..
İkinci Misâl : Nübüvvetin hayat- ı içtimâiyedeki düsturî neticelerinden ve 
şems ve kamerden tut, tâ nebatât, hayvanât ın imdad ına ve hayvanât, insa-
nın imdad ına, hatta zerrât- ı taamiye, hüceyrât- ı bedenin imdad ına ve muâ-
venetine ko şturulan düstur-u teâvün, kanun-u kerem, nâmus-u ikram nere-
de? Felsefenin hayat- ı içtimâiyedeki düsturlar ından ve yaln ız bir k ısım zâlim 
ve canavar insanlar ın ve vahşi hayvanlar ın, f ıtratlar ını sû-i istimâllerinden ne-
şet eden düstur-u cidâl nerede? Evet düstur-u cidâli o kadar esasl ı ve küllî ka-
bul etmişler ki; “Hayat bir cidâldir.” diye eblehâne hükmetmi şler.
Üçüncü Misâl : Nübüvvetin tevhid-i ilâhî hakk ındaki netâic-i âliyesinden 
ve düstur-u gâliyesinden 2ِïِèَاĳْĤا ِīَĐ َّźإِ ُرُïْāَĺ َź ُïِèَاĳْĤاَ yani: “Her birli ği bu-
lunan, yaln ız birden sudûr edecektir.”
“Madem her şeyde ve bütün e şyada bir birlik var; demek bir tek Zât’ ın 
îcâd ıdır.” diye olan tevhidkârâne düsturu nerede! Eski felsefenin bir düstûr-u 
itikadiyesinden olan 3ُïِèَاĳْĤا َّźإِ ُįْĭَĐ ُرُïْāَĺ َź ُïِèَاĳْĤاَ“ Birden bir sudûr eder.” 
yani: “Bir zâttan, bizzât bir tek sudûr edebilir. Sair şeyler, vas ıtalar vas ıtas ıy-
la ondan sudûr eder.” diye Ganiyy-i ale’l- ıtlak ve Kadîr-i Mutlak’ ı âciz vesâite 
1 Bkz.: el-Kelâbâzî, et-Taarruf  1/5; el-Gazâlî, el-Mak sadü’l-esnâ  s.150; el-Gazâlî, İhyâu ulû mi’d-dîn  
4/306; el-Cürcânî, et-Ta’rifât  1/564.
2 Bkz.: eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-nihal  2/124; el-Îcî, Kitabü’l-Mevâk ıf 2/589.
3 Bkz.: eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-nihal  2/187; el-Îcî, Kitabü’l-Mevâk ıf 2/689-690.


muhtaç göstererek, bütün esbâba ve vesâite, rubûbiyette bir nevi şirket verip 
Hâl ık-ı Zülcelâl’e, “akl- ı evvel”1 nâm ında bir mahlûku verip, âdeta sair mül-
künü esbâba ve vesâite taksim ederek bir şirk-i azîme yol açan, şirk-âlûd ve 
dalâlet-pî şe o felsefenin düsturu nerede? Hükemân ın yüksek k ısm ı olan işrâ-
kiyyûn böyle haltetseler; maddiyyûn, tabiiyyûn gibi a şağı kısımlar ı ne kadar 
halt edeceklerini k ıyas edebilirsin…
Dördüncü Misâl : Nübüvvetin düstur-u hakimânesinden
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ sırrıyla “Her şeyin, her zîhayat ın neticesi ve 
hikmeti kendine ait bir ise; Sâni’ine ait neticeleri, Fât ır’ına bakan hikmetleri 
binlerdir. Her bir şeyin, hatta bir meyvenin, bir a ğac ın meyveleri kadar hik-
metleri, neticeleri bulundu ğu” mahz- ı hakikat olan düstur-u hikmet nerede? 
Felsefenin “Her bir zîhayat ın neticesi kendine bakar veyahut insan ın menafi’-
ine aittir.” diye, koca bir da ğ gibi ağaca, hardal gibi bir meyve, bir netice tak-
mak gibi gayet mânâs ız bir abesiyet içinde gördü ğü hikmetsiz hikmet-i mü-
zahrafe düsturlar ı nerede?.. Şu hakikat, Onuncu Söz’ün Onuncu Hakikat’inde 
bir derece gösterildi ğinden k ısa kestik. İşte bu dört misâle, binler misâli k ıyas 
edebilirsin. “Lemeât” nâm ındaki bir risalede bir k ısm ına işaret etmişiz.3
İşte felsefenin şu esâsât- ı fâsidesinden ve netâic-i vahîmesindendir ki; 
İslâm hükemâs ından İbni Sînâ ve Fârâbî gibi dâhîler, şâşaa-y ı sûrîsine mef-
tun olup, o mesle ğe aldan ıp, o mesle ğe girdiklerinden; âdî bir mümin derece-
sini ancak kazanabilmi şler. Hatta İmam Gazâlî gibi bir Hüccetü’l- İslâm, onla-
ra o dereceyi de vermemi ş.4
Hem mütekellimînin mütebahhirîn ulemâs ından olan Mu’tezile imamlar ı, 
zînet-i sûrîsine meftun olup, o mesle ğe ciddî temas ederek; akl ı, hâkim ittihaz 
ettiklerinden; ancak fâs ık, müptedî bir mümin derecesine ç ıkabilmişler. Hem 
üdebâ-y ı İslâmiyenin me şhurlar ından bedbînlikle mâruf Ebu’l-Alâ el-Maarrî 
ve yetîmâne a ğlay ışıyla mevsuf Ömer Hayyam gibilerin, o mesle ğin nefs-i 
emmâreyi ok şayan zevkiyle zevklenmesi sebebiyle ehl-i hakikat ve kemâlden 
bir sille-i tahkir ve tekfir yiyip; “Edepsizlik ediyorsunuz, z ınd ıkaya giriyorsu-
nuz, z ınd ıklar ı yetiştiriyorsunuz!” diye zecirkârâne te’dib tokatlar ını alm ışlar.5
1 Bkz.: İbni Teymiyye, Şerhu’l-Akîdeti’l-Esfahâniyye  2/80; eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-nihal  2/75, 88-89.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Bu Lemeât Risâlesi, Hz. Üstad ımız’ın tensibi ile Sözler Mecmuas ı’nın nihayetinde dercedilmi ştir.
Hizmetindeki Talebeleri
4 Bkz.: el-Gazâlî, Munk ızü mine’d-dalâl  s.39-40, 46.
5 Bkz.: İbnü’l-Cevzî, Telbîsü iblîs  134-136; Süleyman İbni Abdillâh, Şerhu Kitabi’t-Tevhîd  s.616.OTUZUNCU SÖZ /  BİRİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------   591
592  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hem meslek-i felsefenin esâsât- ı fâsidesindendir ki; ene, kendi zât ında ha-
va gibi zay ıf bir mahiyeti oldu ğu hâlde, felsefenin me ş’um nazar ı ile mana-y ı 
ismî cihetiyle bakt ığı için; güya buhar misâl o ene temeyyu edip, sonra ülfet ci-
hetiyle ve maddiyata tevaggul sebebiyle güya tasallub ediyor. Sonra gaflet ve inkâr ile o enaniyet tecemmüd eder. Sonra isyan ile tekeddür eder, şeffâfiye-
tini kaybeder. Sonra gittikçe kal ınlaşıp sahibini yutar. Nev-i insan ın efkâr ıyla 
şişer. Sonra sair insanlar ı, hatta esbâb ı kendine ve nefsine k ıyas edip, onlara 
–kabul etmedikleri ve teberrî ettikleri hâlde– birer firavunluk verir. İşte o vakit, 
Hâl ık-ı Zülcelâl’in evâmirine kar şı mübâreze vaziyetini al ır. 
َĹِİوَ َאمَčِđْĤا ِĹْéُĺ ْīَĨ 
1ٌħĻِĨرَ der. Meydan okur gibi Kadîr-i Mutlak’ ı acz ile itham eder. Hatta Hâl ık-ı 
Zülcelâl’in evsâf ına müdahâle eder. İşine gelmeyenleri ve nefs-i emmârenin fi-
ravunluğunun hoşuna gitmeyenleri ya red, ya inkâr, ya tahrif eder.
Ezcümle : Felâsifenin bir tâifesi, Cenâb- ı Hakk’a “Mûcib-i Bizzât” demi ş-
ler, ihtiyar ını nefyetmi şler; ihtiyar ını isbat eden bütün kâinat ın nihayetsiz şe-
hâdetlerini tekzip etmi şler. Feyâ Sübhanallah! Şu kâinatta zerreden şemse ka-
dar bütün mevcudât taayyünâtlar ıyla, intizâmat ıyla, hikmetleriyle, mizanlar ıy-
la Sâni’in ihtiyâr ını gösterdikleri hâlde, şu kör olas ı felsefenin gözü görmüyor.
Hem bir k ısım felâsife, “Cüz’iyyata ilm-i ilâhî taalluk etmiyor.”2 Diye ilm-i 
ilâhînin azametli ihatas ını3 nefyedip, bütün mevcudât ın şehâdât- ı sâd ıkalar ı-
nı reddetmi şler.
Hem felsefe, esbaba tesir verip, tabiat eline îcad verir. Yirmi İkinci Söz’de 
kat’î bir surette isbat edildi ği gibi; her şeyde, Hâl ık-ı külli şey’e4 has, parlak 
sikkeyi görmeyip âciz, câmid, şuûrsuz, kör ve iki eli tesadüf ve kuvvet gibi iki 
körün elinde olan tabiata masdariyet verip, binler hikmet-i âliyeyi ifade eden ve her biri birer mektubât- ı samedâniye hükmünde olan mevcudât ın bir k ıs-
mını ona mal eder.
Hem Onuncu Söz’de isbat edildi ği gibi Cenâb- ı Hak, bütün esmâs ıyla ve 
kâinat, bütün hakâikiyle ve silsile-i nübüvvet, bütün tahkikat ıyla ve kütüb-ü 
semâviye, bütün âyât ıyla gösterdikleri ha şir ve âhiret kap ısını bulmay ıp, haş-
ri nefyedip, ervâhlara bir ezeliyet isnad etmi şler. İşte bu hurâfâtlara sair me-
selelerini k ıyas edebilirsin...
1 “Çürümü ş vaziyetteki o kemikleri kim diriltecek!” (Yâsîn sûresi, 36/78).
2 Bkz.: el-Gazâlî, Munk ızü mine’d-dalâl  s.46.
3 Bu konu ile ilgili baz ı âyet-i kerîmeler için bkz.: Nisâ sûresi, 4/126; Talâk sûresi, 65/12; Fussilet sûresi, 
41/54.
4 Bkz.: En’âm sûresi, 6/102.
Evet şeytanlar, güya enenin gaga ve pençesiyle dinsiz feylesoflar ının ak ıl-
lar ını havaya kald ırıp dalâlet derelerine at ıp dağıtm ıştır.1 Küçük âlemde ene, 
büyük âlemde tabiat gibi tâ ğutlardand ır.
 ْوَةِóُđْĤِאÖ َכَùْĩَÝْøا ِïَĝَĘ ِّٰųِאÖ ْīِĨْËُĺوَ تِĳُĔَّאĉĤِאÖ ْóُęَכْĺ ْīَĩَĘ
2ٌħĻِĥَĐ ٌďĻِĩَø ُّٰųوَا َאۘıَĤ َאمَāِęْĬا َź ۠ĵٰĝْàُĳْĤا
Geçen hakikati tenvir edecek bir seyahat-i hayâliye suretinde nîm-man-
zum olarak “Lemeât”ta yazd ığım bir vâk ıa-y ı misâliyenin meâlini şurada zik-
retmeğe münasebet geldi. Şöyle ki:
Bu risalenin telifinden sekiz sene evvel İstanbul’da, Ramazan- ı Şerîf’te 
meslek-i felsefe ile münasebette bulunan Eski Said’in Yeni Said’e ink ılâb ede-
ceği bir hengâmdad ır ki, Fâtiha-y ı Şerife’nin âhirinde;
3َīĻِّĤَّאٓąĤا َźوَ ْħِıْĻَĥَĐ بِĳُąْĕَĩْĤا ِóْĻَĔ ْۙħِıْĻَĥَĐ َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤا َاطَóِĀ
ile işaret ettiği üç mesle ği düşünürken şöyle bir vâk ıa-y ı hayâliye, bir hâdise-i 
misâliye, rüyaya benzer bir hâdise gördüm ki:
Kendimi, bir sahra-y ı azîmede görüyorum. Bütün zeminin yüzünü karan-
lıklı, s ıkıcı ve boğucu bir bulut tabakas ı kaplam ış. Ne nesîm var, ne ziyâ, ne 
âb- ı hayat.. hiçbirisi bulunmuyor. Her taraf ın canavarlar, muz ır ve muvah-
hiş mahlûklarla dolu oldu ğunu tevehhüm ettim. Kalbime geldi ki; “ Şu zemi-
nin öteki taraf ında ziyâ, nesîm, âb- ı hayat var. Oraya geçmek lâz ım.” Bakt ım 
ki, ihtiyârs ız sevk olunuyorum. Zeminin içinde, tünel-vârî bir ma ğaraya so-
kuldum. Gitgide zeminin içinde seyahat ettim. Bak ıyorum ki, benden evvel o 
tahte’l-arz yolda çok kimseler gitmi şler. Her tarafta bo ğulup kalm ışlar. Onlar ın 
ayak izlerini görüyordum. Bâz ılar ının bir zaman seslerini i şitiyordum. Sonra 
sesleri kesiliyordu.
Ey hayâli ile benim seyahat-i hayâliyeme i ştirâk eden arkada ş! O zemin, 
tabiatt ır ve felsefe-i tabiiyedir. Tünel ise, ehl-i felsefenin efkâr ı ile hakikate yol 
1 Bkz.: Hac sûresi, 22/31.
2 “Art ık kim tâğutu reddedip Allah’a iman ederse, i şte o kopmas ı mümkün olmayan en sa ğlam tutama ğa 
yap ışmıştır. Allah her şeyi işitir, bilir.” (Bakara sûresi, 2/256).
3 “Nimet ve lutfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet. Gazaba u ğrayanlar ın ve sapk ınlar ınkine de ğil.” 
(Fâtiha sûresi, 1/7).OTUZUNCU SÖZ /  BİRİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------   593
594  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
açmak için açt ıklar ı meslektir. Gördü ğüm ayak izleri, Eflâtun ve Aristo1(Hâşiye) 
gibi meşâhirlerindir. İşittiğim sesler, İbni Sînâ ve Fârâbî gibi dâhîlerindir. Evet 
İbni Sînâ’n ın bâz ı sözlerini, kanunlar ını bâz ı yerlerde görüyordum. Sonra, bü-
tün bütün kesiliyordu. Daha ileri gidememi ş, demek bo ğulmuş. Her ne ise, 
seni meraktan kurtarmak için hayâlin alt ındaki hakikatin bir kö şesini göster-
dim. Şimdi seyahatime dönüyorum.
Gitgide bakt ım ki benim elime iki şey verildi. Biri, bir elektrik; o tahte’l-
arz tabiat ın zulümât ını dağıtır. Diğeri, bir âlet ile dahi azîm kayalar, da ğ-mi-
sâl taşlar parçalan ıp bana yol aç ılıyor. Kula ğıma denildi ki: “Bu elektrik ile o 
âlet, Kur’ân’ ın hazinesinden size verilmi ştir.” Her ne ise.. çok zaman öylece 
gittim. Bakt ım ki, öteki tarafa ç ıktım. Gayet güzel bir bahar mevsiminde bulut-
suz bir güne ş, ruh-efzâ bir nesîm, hayattar bir âb- ı leziz, her taraf şenlik içinde 
bir âlem gördüm. “Elhamdülillâh” dedim. Sonra bakt ım ki, ben kendi kendi-
me mâlik de ğilim. Birisi beni tecrübe ediyor...
Yine evvelki vaziyette o sahra-y ı azîmede, bo ğucu bulut alt ında yine ben 
kendimi gördüm. Daha ba şka bir yolda, bir sâik beni sevk ediyordu. Bu de-
fa tahte’z-zemin de ğil, belki seyir ve seyahatle yeryüzünü kat’edip öteki yüze 
geçmek için gidiyordum. O seyahatimde öyle acâib ve garâibi görüyordum ki, târif edilmez. Deniz bana hiddet ediyor, f ırtına beni tehdid eder, her şey 
bana mü şkülât peydâ eder.
Fakat yine Kur’ân’dan bana verilen bir vas ıta-y ı seyahatimle geçiyor-
dum, galebe çal ıyordum. Gitgide bak ıyordum, her tarafta seyyahlar ın cena-
zeleri bulunuyor. O seyahati bitirenler, binde ancak birdir. Her ne ise... O bu-luttan kurtulup, zeminin öteki yüzüne geçip güzel güne şle karşılaştım. Ruh-ef-
zâ nesîmi teneffüs ederek, “Elhamdülillâh” dedim. O cennet gibi o âlemi sey-re başlad ım.
Sonra bakt ım, biri var ki, beni orada b ırakm ıyor. Başka yolu bana göste-
recek gibi, yine beni bir anda o müdhi ş sahraya getirdi. Bakt ım ki, yukar ıdan 
1(Hâşiye) Eğer desen:  “Sen necisin, bu me şâhire kar şı meydana ç ıkıyorsun? Sen bir sinek gibi 
olup da, kartallar ın uçmalar ına kar ışıyorsun?”
  Ben de derim ki: Ben de derim ki: “Kur’ân gibi bir üstad- ı ezeliyem varken, dalâlet-âlûd felsefenin ve 
evham-âlûd akl ın şâkirtleri olan o kartallara, hakikat ve marifet yolunda, sinek kana-
dı kadar da k ıymet verme ğe mecbur de ğilim. Ben onlardan ne kadar a şağı isem, onla-
rın üstad ı dahi, benim üstad ımdan bin defa daha a şağıdır. Üstad ımın himmetiyle, onla-
rı gark eden madde, aya ğımı da ıslatamad ı. Evet büyük bir padi şah ın, onun kanununu 
ve evâmirini hâmil küçük bir neferi, küçük bir şah ın büyük bir mü şirinden daha büyük 
işler görebilir.”
inmiş ayn ı asansörler gibi muhtelif tarzlarda bâz ı tayyare, baz ı otomobil, bâ-
zı zenbil gibi şeyler görünüyor. Kuvvet ve istidada göre onlara at ılsa yukar ıya 
çekiliyor. Ben de birisine atlad ım. Bakt ım, bir dakika zarf ında bulutun fevki-
ne beni ç ıkard ı. Gayet güzel, müzeyyen, ye şil dağlar ın üstüne ç ıktım. O bu-
lut tabakas ı, dağın yar ısına kadar gelmemi şti. En latîf bir nesîm, en leziz bir 
âb- ı hayat, en şirin bir ziyâ her tarafta görünüyor. Bakt ım ki, o asansörler gibi 
nurânî menziller, her tarafta var. Hatta iki seyahatimde ve zeminin öteki yü-zünde onlar ı görmüştüm, anlamam ıştım. Şimdi anl ıyorum ki şunlar, Kur’ân- ı 
Hakîm’in âyetlerinin cilveleridir.
İşte 
1َīĻِّĤَّאٓąĤا َźوَ ile işaret olunan evvelki yol , tabiata saplananlar ın ve 
Tabiiyyûn fikrini ta şıyanlar ın mesleğidir ki; onda, hakikate ve nura geçmek 
için ne kadar mü şkülât oldu ğunu hissettiniz.
2بِĳُąْĕَĩْĤا ِóْĻَĔ ile işaret olunan ikinci yol , esbap-perestlerin ve vesaite 
îcad ve tesir verenlerin, me şşâiyyûn hükemâs ı gibi; yaln ız ak ıl ile, fikir ile ha-
kikatü’l-hakâike ve Vâcibü’l-vücûd’un marifetine yol açanlar ın mesleğidir.
3ْħِıْĻَĥَĐ َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤاَ ile işaret olunan üçüncü yol  ise, s ırat- ı müstakîm ehli 
olan ehl-i Kur’ân’ ın cadde-i nurâniyesidir ki en k ısa, en rahat, en selâmet ve 
herkese aç ık, semâvî ve rahmânî ve nurânî bir meslektir.
1 “Sapk ınlar ınkine değil.” (Fâtiha sûresi, 1/7).
2 “Gazaba u ğrayanlar ınkine değil.” (Fâtiha sûresi, 1/7).
3 “Nimet ve lutfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/7)OTUZUNCU SÖZ /  BİRİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------   595
İkinci Maksad
Tahavvülât-ı Zerrâta Dair Tahavvülât- ı Zerrâta Dair
Şu âyetin hazinesinden bir zerreye i şaret edecektir.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ِħِĤَאĐ ْħَّכُĭَĻِÜْÉَÝَĤ ĹِّÖوَرَ ĵٰĥَÖ ْģُĜ ُۘÙَĐَّאùĤا َאĭĻِÜْÉَÜ َź ُواóَęכَ َīĺِñَّĤا َאلَĜوَ
 َْرْضِŶا ĹِĘ َźوَ َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ذَرَّةٍ َאلُĝْáِĨ ُįْĭَĐ ُبُõْđَĺ َź ِÕْĻَĕْĤا
1ٍīĻِ×ُĨ َאبٍÝכِ ĹِĘ َّźإِ ُóَ×أَכْ Ưźوَ ِכَĤذٰ ْīِĨ ُóَĕْĀأَ Ưźوَ
(Şu âyetin pek büyük hazinesinden bir miskal zerre 
miktar ında, yâni zerre sandukças ında olan cevheri gösterir ve 
zerrenin hareket ve vazifesinden bir nebze bahseder. Şu maksad, 
bir “Mukaddime ” ile “Üç Nokta ”dan ibarettir.)
Mukaddime
Tahavvülât- ı zerrât; Nakka ş-ı Ezelî’nin kalem-i kudreti, kitab- ı kâinat-
ta yazd ığı âyât- ı tekvîniyenin hengâm ındaki ihtizazat ı ve cevelân ıdır. Yoksa 
maddiyyûn ve tabiiyyûnlar ın tevehhüm ettikleri gibi tesadüf oyunca ğı ve ka-
rışık, mânâs ız bir hareket de ğildir.
Çünkü; bütün mevcudat gibi zerreler ve her bir zerre, mebde’-i hareke-
tinde “Bismillâh” der. Çünkü nihayetsiz, kuvvetinden fazla yükleri kald ırır ve 
buğday tanesi kadar bir çekirde ğin koca bir çam a ğac ı gibi bir yükü omuzu-
na almas ı gibi...
Hem vazifesinin hitam ında “Elhamdülillâh” der. Çünkü; Bütün ukûlü 
hayrette b ırakan hikmetli bir cemâl-i sanat, faydal ı bir hüsn-ü nak ış göstere-
rek Sâni-i Zülcelâl’in medâyihine bir kaside-i medhiye gibi bir eser gösterir; meselâ: Nar ve m ısıra dikkat et.
1 “Kâfirler: “K ıyâmet saati bize gelmez, böyle bir şey yok!” diye iddia ettiler. De ki: “Hay ır! Rabbim hakk ı 
için gelecektir! O gayblar ı bilen öyle bir Zât’t ır ki O’nun ilminden göklerde ve yerde zerre miktar ı bir 
şey bile kaçamaz. Zerreden daha küçük ve daha büyük hiçbir şey yoktur ki her şeyi aç ıklayan Kitap’ta 
(levh-i mahfuz’da) bulunmas ın.” (Sebe sûresi, 34/3)
Evet, tahavvülât- ı zerrât;1(Hâşiye) âlem-i gaybdan olan her şeyin geçmi ş as-
lında ve gelecek neslindeki intizamata medâr ve ilim ve emr-i ilâhînin bir un-
van ı olan “İmâm- ı Mübîn”in düstûrlar ı ve imlâs ı taht ında ve zaman- ı hâz ır ve 
âlem-i şehâdetten te şkil ve îcad- ı eşyada tasarrufa medâr ve kudret ve irâde-i 
ilâhiyenin bir unvan ı olan “Kitab- ı Mübîn”den istinsah ile ve seyyâl zaman ın 
hakikati ve sayfa-y ı misâliyesi olan “levh-i mahv, isbat”da kelimât- ı kudreti 
yazmak ve çizmekten gelen harekâtt ır ve mânidar ihtizâzatt ır.
1(Hâşiye) İkinci Maksad’ ın tahavvülât- ı zerrât ın tarifine dair olan uzun cümlenin hâ şiyesidir.
  Kur’ân- ı Hakîm’de “ İmâm- ı Mübin” ve “Kitab- ı Mübîn”, mükerrer yerlerde zikredilmi ş-
tir.*1 Ehl-i tefsir, “ İkisi birdir.”*2; bir k ısm ı, “Ayr ı ayr ıdır.” demişler. Hakikatlerine dair beya-
natlar ı muhteliftir. Hülâsa: “ İlm-i ilâhînin unvanlar ıdır.” demişler.*3 Fakat Kur’ân’ ın feyzi ile 
şöyle kanaatim gelmi ş ki:
  “İmâm- ı Mübin”, ilim ve emr-i ilâhînin bir nev’ine bir unvand ır ki, âlem-i şehâdetten 
ziyade âlem-i gayba bak ıyor. Yâni, zaman- ı hâlden ziyade mâzi ve müstakbele nazar eder. 
Yâni, her şeyin vücûd-u zâhirîsinden ziyade asl ına, nesline ve köklerine ve tohumlar ına 
bakar. Kader-i ilâhînin bir defteridir. Şu defterin vücûdu, Yirmi Alt ınc ı Söz’de, hem Onuncu 
Söz’ün hâ şiyesinde isbat edilmi ştir.
  Evet şu “İmâm- ı Mübîn”, bir nevi ilim ve emr-i ilâhînin bir unvan ıdır. Yâni, e şyan ın 
mebâdileri ve kökleri ve as ıllar ı, kemâl-i intizam ile e şyan ın vücûdlar ını gayet sanatkârâne 
intâc etmesi cihetiyle elbette desâtir-i ilm-i ilâhînin bir defteri ile tanzim edildi ğini gösteriyor 
ve eşyan ın neticeleri, nesilleri, tohumlar ı; ileride gelecek mevcudat ın programlar ını, fihris-
telerini tazammun ettiklerinden elbette evâmir-i ilâhiyenin bir küçük mecmuas ı olduğunu 
bildiriyorlar. Meselâ: Bir çekirdek bütün a ğac ın teşkilât ını tanzim edecek olan programla-
rı ve fihristeleri ve o fihriste ve programlar ı tayin eden o evâmir-i tekviniyenin küçücük bir 
mücessemi hükmünde denilebilir.
  Elhâs ıl: “İmâm- ı Mübîn”, mâzi ve müstakbelin ve âlem-i gayb ın etraf ında dal budak 
salan şecere-i hilkatin bir program ı, bir fihristesi hükmündedir. Şu mânâdaki “ İmâm- ı 
Mübîn”, Kader-i ilâhînin bir defteri, bir mecmua-y ı desatiridir. O desatirin imlâs ı ile ve hük-
mü ile zerrât, vücûd-u e şyadaki hidemât ına ve harekât ına sevk edilir.
  Amma “Kitab- ı Mübin” ise, âlem-i gaybdan ziyade, âlem-i şehâdete bakar. Yâni, mâzi 
ve müstakbelden ziyade, zaman- ı hâz ıra nazar eder ve ilim ve emirden ziyade, kudret ve 
irâde-i ilâhiyenin bir unvan ı, bir defteri, bir kitab ıdır. “İmâm- ı Mübîn” kader defteri ise, 
“Kitab- ı Mübîn” kudret defteridir. Yâni: Her şey vücûdunda, mahiyetinde ve s ıfât ve şuû-
nât ında kemâl-i sanat ve intizamlar ı gösteriyor ki; bir kudret-i kâmilenin desâtiri ile ve bir 
irâde-i nâfizenin kavanini ile vücûd giydiriliyor. Sûretleri tayin, te şhis edilip; birer miktar- ı 
muayyen, birer şekl-i mahsus veriliyor. Demek o kudret ve irâdenin küllî ve umumî bir 
mecmua-y ı kavanini, bir defter-i ekberi vard ır ki; her bir şeyin hususî vücûdlar ı ve mahsus 
suretleri ona göre biçilir, dikilir, giydirilir. İşte şu defterin vücûdu “ İmâm- ı Mübîn” gibi kader 
ve cüz-ü ihtiyârî mesâilinde isbat edilmi ştir. Ehl-i gaflet ve dalâlet ve felsefenin ahmakl ığına 
bak ki: Kudret-i fât ıra’n ın o levh-i mahfuz’unu ve hikmet ve irâde-i rabbâniyenin o basîrâ-
ne kitab ının eşyadaki cilvesini, aksini, misâlini hissetmi şler. Hâşâ, “Tabiat” nâm ıyla tesmi-
ye etmişler, körletmi şler. İşte “İmâm- ı Mübîn”in imlâs ı ile, yâni kaderin hükmüyle ve düs-
turu ile kudret-i ilâhiye, îcad- ı eşyada her biri birer âyet olan silsile-i mevcudat ı, “levh-i 
mahv, isbat” denilen zaman ın sayfa-y ı misâliyesinde yaz ıyor, îcadediyor, zerrât ı tahrik edi-
yor. Demek harekât- ı zerrât; o kitabetten, o istinsahtan; mevcudat âlem-i gayptan âlem-i 
şehâdete ve ilimden kudrete geçmelerinde bir ihtizazd ır, bir harekâtt ır.OTUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------   597
598  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Birinci Nokta
İki Mebhas’t ır.
Birinci Mebhas
Her zerrede; hem hareketinde, hem sükûnetinde; iki güne ş gibi iki nur-u 
tevhid parl ıyor. Çünkü; –Onuncu Söz’ün Birinci İşareti’nde icmâlen ve Yirmi 
İkinci Söz’de tafsîlen– isbat edildi ği gibi; her bir zerre, e ğer memur-u ilâhî ol-
mazsa ve O’nun izni ve tasarrufu ile hareket etmezse ve ilim ve kudretiyle ta-havvül etmezse; o vakit her bir zerrenin nihayetsiz bir ilmi, hadsiz bir kudreti, her şeyi görür bir gözü, her şeye bakar bir yüzü, her şeye geçer bir sözü bulun-
mak lâz ım gelir. Çünkü: Anâs ırın her bir zerresi, her bir cism-i zîhayatta mun-
tazaman i şler veya i şleyebilir. E şyan ın intizamat ı ve kavânîn-i te şekkülât ı bir-
birine muhaliftir. Onlar ın nizamat ı bilinmezse, i şlenilmez; i şlenilse de yanl ış-
sız yap ılmaz. Hâlbuki, yanl ışsız yap ılıyor. Öyle ise; o hizmet eden zerreler, ya 
bir ilm-i muhît sahibinin izin ve emriyle ve ilim ve irâdesiyle i şliyorlar veyahut 
kendilerinde öyle bir muhît ilim ve kudret bulunmak lâz ım geliyor.
Evet, havan ın her bir zerresi, her bir zîhayat ın cismine, her bir çiçe ğin her 
bir meyvesine, her bir yapra ğın binas ına girip işleyebilir. Hâlbuki; onlar ın teş-
kilâtlar ı ayr ı ayr ı tarzdad
ır, başka başka nizamat ı var. Bir incir meyvesinin fab-
rikas ı, faraza çuha makinesi gibi olsa; bir nar meyvesinin fabrikas ı da şeker 
makinesi gibi olacakt ır ve hâkezâ.. o binalar ın, o cisimlerin programlar ı birbi-
rinden ba şkad ır. Şimdi şu zerre-i havâiye, bütün onlara girer veya girebilir ve 
  Amma, “ levh-i mahv, isbat ” ise, sâbit ve dâim olan levh-i mahfuz- ı âzam’ ın daire-i müm-
kinâtta, yâni mevt ve hayata, vücûd ve fenâya daima mazhar olan e şyada mütebeddil bir 
defteri ve yazar bozar bir tahtas ıdır ki, hakikat-i zaman odur. Evet her şeyin bir hakikati 
olduğu gibi, zaman dedi ğimiz, kâinatta cereyan eden bir nehr-i azîmin hakikati dahi “levh-i 
mahv, isbat”taki kitabet-i kudretin sayfas ı ve mürekkebi hükmündedir.
4*
ُّٰųا َّźإِ َÕْĻَĕْĤا ُħَĥْđَĺ َź
*1 Kitab- ı Mübin: Mâide sûresi, 5/15; En’âm sûresi, 6/59; Yûnus sûresi, 10/61; Hûd sûresi, 11/6; 
Yûsuf sûresi, 12/1; Şuarâ sûresi, 26/2; Neml sûresi, 27/1, 75; Kasas sûresi, 28/2; Sebe’ sûre-
si, 34/3; Zuhruf sûresi, 43/2; Duhân sûresi, 44/2. İmam- ı Mübin: Yâsîn sûresi, 36/12.
*2 es-Suyûtî, ed-Dürru’l-mensûr  7/48; Ebu’s-Süûd, Tefsîr  7/161; e ş-Şevkânî, Fethu’l-kadîr  
5/367; er-Râzî, Kitabu huceci’l-Kur’ân  1/22; Şihabuddin el-M ısrî, et-Tibyan  348.
*3 et-Taberî, Câmiu’l-beyân  7/212; el-Beyzâvî, Tefsîr  3/206; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-
Kur’ân 7/4; İbni Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  2/138; es-Suyûtî, ed-Dürru’l-mensûr  7/48; Ebu’s-
Süûd, Tefsîr 4/158.
*4 (De ki: Gerek göklerde gerek yerde olanlardan hiç kimse gayb ı bilemez) gayb ı yaln ız Allah 
bilir. (Neml sûresi, 27/65 âyetinden iktibas)
gayet hakimâne ve üstadâne yanl ışsız olarak i şler, vaziyetler al ır. Vazifesi bit-
tikten sonra kalkar gider.
İşte müteharrik havan ın müteharrik zerresi, ya nebâtâta ve hayvanâta, 
hattâ meyvelerine ve çiçeklerine giydirilen sûretlerin, miktarlar ın teşkilât ını, 
biçimini bilmesi lâz ım geldiği.. veyahut onlar, bir bilenin emir ve irâdesiyle 
memur olmas ı lâz ım geldiği gibi; sâkin toprak, sâkin olan her bir zerresi; bü-
tün çiçekli nebâtât ın ve meyvedâr a ğaçlar ın tohumlar ına medâr ve men şe’ 
olmak kâbil oldu ğundan hangi tohum gelse ve o zerrede, yâni misliyet itiba-
rıyla bir zerre hükmünde olan bir avuç toprakta kendine mahsus bir fabrika 
ve bütün levâz ımat ına ve teşkilât ına lâz ım bütün cihâzât ı bulundu ğundan; o 
zerrede ve o zerrenin kulübeci ği olan o bir avuç toprakta; e şcâr ve nebâtât ve 
çiçekler ve meyveler envâ’ ı adedince muntazam mânevî makine ve fabrika-
lar ı bulunmas ı veyahut mucizekâr, her şeyi hiçten îcâd eder ve her şeyin her 
şeyini ve her cihetini bilir bir ilim ve kudret bulunmas ı lâz ımd ır veyahut bir 
Kadîr-i Mutlak,1 bir Alîm-i külli şey’in2 emir3 ve izniyle,4 havl ve kuvveti5 ile o 
vazifeler gördürülür.
Evet, nas ıl ki bir acemî, ham, âmî, âdi, hem kör bir adam; Avrupa’ya git-
se, bütün fabrikalara, tezgâhlara girse, üstadâne kemâl-i intizam ile her bir sa-natta, her bir binada i şler, öyle eserler yapar ki; nihâyet derecede hikmetli, sa-
natl ı, herkesi hayrette b ırak ıyor. Zerre miktar şuûru olan bilir ki: O adam, ken-
di başı ile işlemiyor, belki bir üstad- ı küll, ona ders verir, i şlettirir.
Hem nas ıl ki bir kör, âciz, yerinden kalkam ıyor, basit bir kulübeci ğinde 
oturmuş bir adam bulunuyor. Hâlbuki o kulübeci ğe bir dirhem gibi küçük bir 
taş, kemik ve pamuk gibi birer madde veriliyor. Hâlbuki o kulübecikten bat-
manlarla şeker, toplarla çuha, binlerle mücevherat, gayet sanatl ı, murassaatl ı 
libaslar, lezzetli taamlar ç ıkıp gelse; zerre miktar akl ı olan demeyecek mi ki:
“O adam, gayet mucizekâr bir Zât’ ın menşe-i mucizât ı olan fabrikas ının 
bir mandal ı veyahut miskin bir kap ıcısıdır.”
1 Bkz.: Mâide sûresi, 5/120.
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/231.
3 Bkz.: A’râf sûresi, 7/54; İbrahim sûresi, 14/32; Yâsîn sûresi, 36/82.
4 Bkz.: Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi, 3/145; Nisâ sûresi, 4/64; Mâide sûresi, 5/110; Yûnus 
sûresi, 10/100.
5 Bkz.: Kehf sûresi, 18/39; Buhârî, ezân  7, teheccüd  21; Müslim, salât  12, menasik  139; Ebû Dâvûd, 
salât  36; Tirmizî, deavât  26, 36; Nesâî, ezân  36; İbni Mâce, ikamet  180; Dârimî, salât  10; Muvatta, 
Kur’ân  23; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/66, 71; et-Taberanî, el-Mu’cemü’l-evsat  4/95.OTUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------   599
600  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Aynen öyle de: Havan ın zerreleri, her biri birer mektubât- ı Samedâniye, 
birer antika-i sanat- ı rabbâniye, birer mucize-i kudret, birer hârika-y ı hikmet 
olan nebâtât ve e şcâr, ezhâr ve esmârdaki harekât ve hidemâtlar ı; bir Sâni-i 
Hakîm-i Zülcelâl’in, bir Fât ır-ı Kerîm-i Zülcemâl’in emir ve irâdesiyle hare-
ket ettiğini ve topra ğın zerreleri dahi, her biri birer ayr ı makine ve tezgâh, bi-
rer ayr ı matbaa, birer ayr ı hazine, birer ayr ı antika ve Sâni-i Zülcelâl’in es-
mâs ını ilân eden birer ayr ı ilânnâme ve kemâlât ını söyleyen birer ayr ı kaside 
hükmünde olan o tohumcuklar ının, o çekirdeklerinin sünbüllerine, a ğaçlar ına 
menşe’ ve medâr olmalar ı; emr-i kün feyekûn’e1 mâlik,2 her şey emrine mü-
sahhar3 bir Sâni-i Zülcelâl’in emriyle,4 izniyle,5 irâdesiyle,6 kuvvetiyle7 olmas ı; 
iki kerre iki dört eder gibi kat’îdir.  Âmennâ...
İkinci Mebhas
Zerrât ın harekât ındaki vazifelere, hikmetlere küçük bir i şarettir. Evet, ak ıl-
lar ı gözlerine sukut etmi ş maddiyyûnlar ın hikmetsiz hikmetleri, abesiyet esas ı-
na istinad eden felsefeleri nazar ında tesadüfle ba ğlı olan tahavvülât- ı zerrât ı, 
bütün düstûrlar ına üssü’l-esas tutup, masnûat- ı ilâhiyeye masdar göstermi ş-
ler. Nihayetsiz hikmetlerle müzeyyen masnûat ı, hikmetsiz, mânâs ız, karmaka-
rışık bir şeye isnad etmeleri, ne kadar hilâf- ı ak ıl olduğunu zerre miktar şuû-
ru bulunan bilir.
Şimdi, Kur’ân- ı Hakîm’in hikmeti nokta-y ı nazar ında tahavvülât- ı zerrât ın 
pek çok gayeleri, hikmetleri ve vazifeleri vard ır. 8ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ 
gibi çok âyetlerle hikmetlerine ve vazifelerine i şaret eder. Nümûne olarak bir-
kaç ına işaret ediyoruz.
Birincisi : Cenâb- ı Vâcibü’l-vücûd’un tecelliyât- ı îcâdiyesini tecdid ve ta-
zelendirmek için her bir tek ruhu model gibi ederek, her sene mucizât- ı kud-
retinden taze birer cesed giydirmek ve her bir tek kitaptan ayr ı ayr ı bin muh-
1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
2 Bkz.: Yâsîn sûresi, 36/82.
3 Bkz.: Nahl sûresi, 16/13, 79.
4 Bkz.: Yâsîn sûresi, 36/82.
5 Bkz.: A’râf sûresi, 7/58; İbrahim sûresi, 14/11.
6 Bkz.: Ra’d sûresi, 13/11; İsrâ sûresi, 17/16; Yâsîn sûresi, 36/82.
7 Bkz.: Kehf sûresi, 18/39.
8 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
telif kitab ı, hikmetiyle istinsah etmek ve bir tek hakikati ba şka başka sûrette 
göstermek ve kâinatlar ın ve âlemlerin ve mevcudatlar ın, tâife tâife arkas ın-
dan gelmelerine yer vermek ve zemin haz ırlamak için Fât ır-ı Zülcelâl kudre-
tiyle zerrât ı tahrik ve tavzif etmi ştir.
İkincisi : Mâlikü’l-mülk-i Zülcelâl; şu dünyay ı, bâhusus rûy-u zemin tarla-
sını bir mülk sûretinde yaratm ıştır. Yâni; ne şv ü nemâya, taze taze mahsulât 
vermeğe kabil bir sûrette müheyyâ etmi ştir. Tâ ki, nihayetsiz mucizât- ı kudre-
tini orada ekip biçsin.
İşte şu zemin yüzündeki tarlas ında, zerrât ı hikmetle tahrik ederek, intizam 
dairesinde tavzif edip, her as ırda, her fas ılda, her ayda, belki her günde belki 
her saatte mucizât- ı kudretinden yeni yeni birer kâinat gösterir, yeryüzü av-
lusuna ba şka başka mahsulât verdirir. Nihayetsiz hazine-i rahmetinin hedâ-
yâs ını, nihayetsiz kudretinin mucizât ının nümûnelerini harekât- ı zerrât ile iz-
hâr eder.
Üçüncüsü : Nihayetsiz tecelliyât- ı esmâ-y ı ilâhiyenin nak ışlar ını göster-
mekle, o esmân ın cilvelerini ifade için mahdud bir zeminde hadsiz nuku ş gös-
termek, küçük bir sayfada nihayetsiz maânîleri ifade edecek olan hadsiz âyât-lar ı yazmak için Nakka ş-ı Ezelî zerrât ı, kemâl-i hikmetle tahrik edip kemâl-i in-
tizamla tavzif etmi ştir.
Evet, geçen senenin mahsulât ıyla şu senenin mahsulât ının mahiyetleri 
bir hükmündedir. Fakat, maânîleri ba şka başkad ır. Taayyünât- ı itibâriyeyi 
değiştirmekle, maânîleri de ğişir ve çoğalır. Taayyünât- ı itibariye ve te şahhu-
sat- ı muvakkate, tebdil edildikleri ve zâhiren fânî olduklar ı hâlde; onlar ın ma-
ânî-yi cemileleri muhafaza olunup, sabit ve bâkî kal ır. Şu ağac ın geçen ba-
hardaki yaprak ve çiçek ve meyvelerinin ruhlar ı olmad ığından, şu baharda-
ki emsâlinin, hakikatçe ayn ılar ıdır. Yaln ız teşahhusat- ı itibariyede fark var. 
Fakat o itibarî te şahhuslar, her vakit tecelliyât ı tazelenmekte olan şuûnât- ı es-
mâ-y ı ilâhiyenin maânîlerini ifade için, ş
u bahardakiler ayr ı teşahhusatla on-
lar ın yerine geldiler.
Dördüncüsü : Hadsiz âlem-i misâl gibi gayet geni ş âlem-i melekût ve 
gayr-i mahdut sair uhrevî âlemlere birer mahsulât veya tezyinat veya levâz ı-
mât gibi onlara münasip şeyleri yeti ştirmek için şu dar mezraa-y ı dünyada1, 
zemin yüzünün tezgâh ında ve tarlas ında Hakîm-i Zülcelâl, zerrât ı tahrik edip; 
1 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.OTUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------   601
602  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
kâinat ı seyyâle ve mevcudat ı seyyare ederek; şu küçük zeminde o pek büyük 
âlemlere pek çok mahsulât- ı maneviye yeti ştiriyor. Nihayetsiz hazine-i kudre-
tinden nihayetsiz bir seyli, dünyadan ak ıttırıp âlem-i gayba ve bir k ısm ını âhi-
ret âlemlerine döküyor.
Beşincisi : Nihayetsiz kemâlât- ı ilâhiyeyi, hadsiz celevat- ı cemâliyeyi ve 
gayetsiz tecelliyât- ı celâliyeyi ve gayr-i mütenâhî tesbihât- ı rabbâniyeyi şu dar 
ve mahdud zeminde ve mütenâhî ve az bir zamanda göstermek için zerrât ı 
kemâl-i hikmetle kudretiyle tahrik edip, kemâl-i intizamla tavzif ederek; mü-tenâhî bir zamanda, mahdut bir zeminde gayr-i mütenâhî tesbihât yapt ırı-
yor. Gayr-i mahdut tecelliyât- ı cemâliye ve celâliye ve kemâliyesini gösteri-
yor. Çok hakâik-i gaybiye ve çok semerât- ı uhreviye ve fânîlerin bâkî olan 
hüviyet ve sûretlerinden pek çok nuku ş-u misâliye ve çok mânidar nüsuc-u 
levhiyeyi îcad ediyor. Demek zerreyi tahrik eden; şu makâs ıd-ı azîmeyi, şu hi-
kem-i cesîmeyi gösteren bir Zât’t ır. Yoksa her bir zerrede, güne ş gibi bir di-
mağ bulunmas ı lâz ım gelir.
Daha bu be ş nümûne gibi belki be ş bin hikmetle tahrik olunan zerrât ın 
tahavvülât ını, o ak ılsız feylesoflar hikmetsiz zannetmi şler ve hakikatte; biri en-
füsî, diğeri âfâkî iki hareket-i cezbekârânede zikir ve tesbih-i ilâhî ile mevlevî 
gibi zikreden ve deverana kalkan o zerreleri, kendi kendine, sersem gibi dö-
nüp oynuyorlar zu’metmi şler. İşte bundan anla şılıyor ki; onlar ın ilimleri ilim 
değil, cehildir. Hikmetleri, hikmetsizliktir.
(Üçüncü Nokta’da alt ınc ı uzun bir hikmet daha söylenecektir.)
İkinci Nokta
Her bir zerrede, Vâcibü’l-vücûd’un vücûduna ve vahdetine iki şâhid-i 
sâd ık vard ır.
Evet, zerre; acz ve cümûduyla beraber şuûrkârâne büyük vazifeleri yap-
makla, büyük yükleri kald ırmakla Vâcibü’l-vücûd’un vücûduna kat’î şehâdet 
ettiği gibi, harekât ında nizamât- ı umumiyeye tevfik-i hareket edip her girdi ği 
yerde ona mahsus nizamât ı mürâat etmekle, her yerde kendi vatan ı gibi yer-
leşmesiyle; Vâcibü’l-vücûd’un vahdetine ve mülk ve melekûtun mâliki olan 
Zât’ ın ehadiyetine şehâdet eder. Yâni, zerre kimin ise, gezdi ği bütün yerler de 
O’nundur. Demek zerre, –çünkü; âcizdir, yükü nihayetsiz a ğırdır ve vazifele-
ri nihayetsiz çoktur– bir Kadîr-i Mutlak’ ın ismiyle, emriyle kâim ve mütehar-
rik olduğunu bildirir.
Hem, kâinat ın nizamât- ı külliyesini bilir bir tarzda tevfik-i hareket etme-
si ve her yere mânisiz girmesi; tek bir Alîm-i Mutlak’ ın kudretiyle, hikmetiyle 
işlediğini gösterir. Evet, nas ıl ki bir nefer; tak ımında, bölü ğünde, taburunda, 
alay ında, f ırkas ında ve hâkezâ.. her bir dairede birer nisbeti ve o nisbete gö-
re birer vazifesi oldu ğunu ve o nisbetleri, o vazifeleri bilmekle tevfik-i hareket 
etmek; nizamât- ı askeriye taht ında tâlim ve tâlimat görmekle bütün o daire-
lere kumanda eden bir tek kumandan- ı âzam ın emrine ve kanununa tebai-
yetle oluyor.
Öyle de her bir zerre, birbiri içindeki mürekkebâtta birer münasip vaziye-
ti, ayr ı ayr ı maslahatl ı birer nisbeti, ayr ı ayr ı muntazam birer vazifesi, ayr ı ay-
rı hikmetli neticeleri bulundu ğundan elbette o zerreyi, o mürekkebâtta bütün 
nisbet ve vazifelerini muhafaza edip netice ve hikmetleri bozmayacak bir tarz-da yerleştirmek; bütün kâinat kabza-y ı tasarrufunda olan bir Zât’a mahsustur.
Meselâ: Tevfik’in1(Hâşiye) göz bebe ğinde yerle şen zerre, gözün âsâb- ı mu-
harrike ve hassâse ve şerâyin ve evride gibi damarlara kar şı münasip vaziyet 
almas ı ve yüzde ve sonra ba şta ve gövdede, daha sonra hey’et-i mecmua-y ı 
insâniyede her birisine kar şı birer nisbeti, birer vazifesi, birer faydas ı kemâl-i 
hikmetle bulunmas ı gösteriyor ki: Bütün o cismin bütün âzas ını îcad eden bir 
Zât, o zerreyi o yerde yerle ştirebilir.
Ve bilhassa r ızık için gelen zerreler, r ızık kafilesinde seyr u sefer eden o 
zerreler, o kadar hayret-fezâ bir intizam ve hikmetle seyr u seyahat ederler ve öyle tav ırlarda, tabakalarda intizam-perverâne geçip gelirler ve öyle şuûrkâ-
râne ayak at ıp hiç şaşırmayarak gele gele tâ beden-i zîhayatta dört süzgeçle 
süzülüp r ızka muhtaç âza ve hüceyrât ın imdad ına yetişmek için kandaki kü-
reyvât- ı hamrâya yüklenip bir kanun-u kerem’le imdada yeti şirler. Ondan 
bilbedâhe anla şılır ki: Şu zerreleri binler muhtelif menzillerden geçiren, sevk 
eden; elbette ve elbette bir Rezzâk- ı Kerîm, bir Hallâk- ı Rahîm’dir ki, kudreti-
ne nisbeten zerreler, y ıldızlar omuz omuza müsavidirler.
Hem her bir zerre, öyle bir nak ş-ı sanatta işler ki; ya bütün zerrâtla müna-
sebettar, her birisine ve umumuna hem hâkim ve hem her birisine ve umu-muna mahkûm bir vaziyette bulunmakla, o hayretfezâ sanatl ı nakş
ı ve hik-
met-nümâ nak ışlı sanat ı bilir ve îcad eder. Bu ise, binler defa muhâldir. Veya 
bir Sâni-i Hakîm’in kanun-u kader ve kalem-i kudret’inden ç ıkan, harekete 
memur birer noktad ır.
1(Hâşiye) Nur’un birinci kâtibidir.OTUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------   603
604  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Nas ıl ki, meselâ: Ayasofya kubbesindeki ta şlar, eğer mimar ının emrine 
ve sanat ına tâbi olmazlarsa; her bir ta şı, Mimar Sinan gibi dülgerlik sanat ında 
bir mahâreti ve sair ta şlara hem mahkûm, hem hâkim olmak, yâni “Geliniz, 
düşmemek, sukut etmemek için ba ş başa vereceğiz.” diye bir hüküm sahibi 
olmas ı lâz ımd ır.
Öyle de: Binler defa Ayasofya kubbesinden daha sanatl ı, daha hayretli ve 
hikmetli olan masnûattaki zerreler, Kâinat Ustas ı’nın emrine tâbi olmazlarsa; 
her birine Sâni-i Kâinat’ ın evsâf ı kadar evsâf- ı kemâl verilmesi lâz ım gelir.
Feyâ Sübhanallah! Z ınd ık maddiyyûn gâvurlar bir Vâcibü’l-vücûd’u ka-
bul etmediklerinden, zerrât adedince bât ıl âliheleri kabûl etme ğe mezhepleri-
ne göre muztar kal ıyorlar. İşte şu cihette münkir kâfir ne kadar feylesof, âlim 
de olsa; nihayet derecede bir cehl-i azîm içindedir, bir echel-i mutlakt ır.
Üçüncü Nokta
Şu nokta, Birinci Nokta’n ın âhirinde vaad olunan alt ınc ı hikmet-i azî-
meye bir işarettir. Şöyle ki:
Yirmi Sekizinci Söz’ün İkinci Suâli’nin cevab ındaki hâ şiyede denilmi ş-
ti ki: Tahavvülât- ı zerrât ın ve zîhayat cisimlerde zerrât harekât ının binler hik 
metlerinden bir hikmeti dahi, zerreleri nurland ırmakt ır ve âlem-i uhreviye bi-
nas ına lây ık zerreler olmak için, hayattar ve mânidâr olmakt ır. Güya cism-i 
hayvanî ve insanî hattâ nebatî; terbiye dersini almak için gelenlere bir misafir-hâne, bir k ışla, bir mekteb hükmündedir ki; câmid zerreler ona girerler, nurla-
nırlar. Âdeta bir tâlim ve tâlimâta mazhar olurlar, letâfet peydâ ederler. Birer 
vazifeyi görmekle âlem-i bekâya ve bütün eczas ıyla hayattar olan dâr- ı âhire-
te zerrât olmak için liyâkat kesbederler.
Suâl : Zerrât ın harekât ında şu hikmetin bulunmas ı ne ile bilinir?
Elcevap Elcevap :
Evvelâ : Bütün masnûat ın bütün intizâmât ıyla ve hikmetleriyle sâbit olan 
Sâni’in hikmetiyle bilinir. Çünkü: En cüz’î bir şeye küllî hikmetleri takan bir 
hikmet; seyl-i kâinat ın içinde en büyük faaliyet gösteren ve hikmetli nak ışla-
ra medâr olan harekât- ı zerrât ı hikmetsiz b ırakmaz. Hem en küçük mahlûkat ı, 
vazifelerinde ücretsiz, maa şsız, kemâlsiz b ırakmayan bir hikmet, bir hâkimiyet; 
en kesretli ve esasl ı memurlar ını, hizmetkârlar ını nursuz, ücretsiz b ırakmaz.
Sâniyen : Sâni-i Hakîm, anâs ırı tahrik edip tavzif ederek –onlara bir ücret-i 
kemâl hükmünde– mâdeniyat derecesine ç ıkarmas ıyla ve mâdeniyata mahsus 
tesbihâtlar ı onlara bildirmesiyle.. ve mâdeniyât ı tahrik ve tavzif edip nebâtât 
mertebe-i hayatiyesinin makam ını vermesiyle.. ve nebâtât ı rızk ederek tahrik 
ve tavzif ile hayvanât mertebe-i letâfetini onlara ihsan etmesiyle ve hayvanât-taki zerrât ı tavzif edip r ızık yoluyla hayat- ı insâniye derecesine ç ıkarmas ıyla.. 
ve insan ın vücûdundaki zerrât ı süze süze tasfiye ve taltif ederek tâ dima ğın ve 
kalbin en nâzik ve latîf yerinde makam vermesiyle bilinir ki: Harekât- ı zerrât 
hikmetsiz de ğil, belki kendine lây ık bir nevi kemâlâta ko şturuluyor.
1
Sâlisen : Zîhayat cisimlerin zerrât ı içinde çekirdek ve tohumdaki gibi bir 
kısım zerreler öyle mânevî bir nura, bir letâfete, bir meziyete mazhar oluyorlar 
ki; sair zerrelere ve o koca a ğaca bir ruh, bir sultan hükmüne geçer.
İşte azîm bir a ğac ın bütün zerrât ı içinde bir k ısım zerrelerin şu mertebeye 
çıkmalar ı, o ağac ın tabaka-y ı hayat ında çok devirleri ve nazik vazifeleri gör-
mesiyle oldu ğundan gösteriyor ki: Sâni-i Hakîm’in emriyle vazife-i f ıtrat için-
de zerrât ın envâ- ı harekât ına göre onlara tecelli eden esmân ın hesab ına ve 
şerefine olarak birer mânevî letâfet, birer mânevî nur, birer makam, birer mâ-
nevî ders almalar ını gösteriyor.
Elhâs ıl: Madem Sâni-i Hakîm her şey için o şeye münasip bir nokta-y ı 
kemâl ve ona lây ık bir mertebe-i feyz-i vücûd tâyin edip ve o şeye, o nok-
ta-y ı kemâle sa’yedip gitmek için bir istidat vererek ona sevk ediyor ve bütün 
nebâtât ve hayvanâtta şu kanun-u rubûbiyet câri olmakla beraber, cemâdât-
ta dahi câridir ki; âdi topra ğa, elmas derecesine ve cevâhir-i âliye mertebesi-
ne bir terakkiyât veriyor ve şu hakikatte muazzam bir “Kanun-u rubûbiyet”-
in ucu görünüyor.
Hem madem o Hâl ık-ı Kerîm, tenasül kanun-u azîminde istihdam etti ği 
hayvanâta ücret olarak birer maa ş gibi birer lezzet-i cüz’iye veriyor. Ve ar ı ve 
bülbül gibi, sair hidemât- ı rabbâniyede istihdam olunan hayvanlara birer üc-
ret-i kemâl verir. Şevk ve lezzete medâr birer makam veriyor ve şunda bir mu-
azzam “Kanun-u kerem”in ucu görünüyor.
Hem madem her şeyin hakikati, Cenâb- ı Hakk’ ın bir isminin tecellisine 
bakar, ona ba ğlıdır; ona aynad ır. O şey, ne kadar güzel bir vaziyet alsa, o is-
min şerefinedir; o isim öyle ister. O şey bilse, bilmese; o güzel vaziyet, hakikat 
nazar ında matlubdur. Ve şu hakikatten gayet muazzam bir “Kanun-u tahsin 
ve cemâl”in ucu görünüyor.
1 Bkz.: Tâhâ sûresi, 20/50.OTUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------   605
606  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hem madem Fât ır-ı Kerîm, düstûr-u kerem iktizas ıyla bir şeye verdi ği 
makam ı ve kemâli, o şeyin müddeti ve ömrü bitmesiyle, o kemâli geriye al-
mıyor. Belki o zîkemâlin meyvelerini, neticelerini, mânevî hüviyetini ve mâ-
nâs ını, ruhlu ise ruhunu ibkâ ediyor.
Meselâ: Dünya’da insan ı mazhar etti ği kemâlât ın mânâlar ını, meyveleri-
ni ibkâ ediyor. Hattâ müte şekkir bir müminin yedi ği zâil meyvelerin şükrünü, 
hamdini; mücessem bir meyve-i cennet sûretinde tekrar ona veriyor.1 Ve şu 
hakikatte muazzam bir “Kanun-u rahmet”in ucu görünüyor.
Hem madem Hallâk- ı Bîmisâl israf etmiyor, abes i şleri yapm ıyor. Hattâ 
güz mevsiminde vazifesi bitmi ş, vefat etmi ş mahlûklar ın enkaz- ı maddiyesini 
bahar masnûat ında istimâl ediyor; onlar ın binalar ında dercediyor.
Elbette 2َْرْضِŶا َóْĻَĔ َْرْضُŶا َّلُïَ×ُÜ ْمَĳَĺ sırrıyla, 3َانُĳَĻَéْĤا َĹِıَĤ َةَóِìْٰźا َّارَïĤا وَإِنَّ 
işaretiyle şu dünyada câmid, şuûrsuz ve mühim vazifeler gören zerrât- ı arzi-
yenin elbette ta şı, ağac ı, her şeyi zîhayat ve zî şuur olan âhiretin bâz ı binala-
rında derc ve istimâli mukteza-y ı hikmettir. Çünkü: Harab olmu ş Dünya’n ın 
zerrât ını Dünya’da b ırakmak veya ademe atmak israft ır. Ve şu hakikatten pek 
muazzam bir “Kanun-u hikmet”in ucu görünüyor.
Hem madem şu Dünya’n ın pek çok âsâr ı ve mâneviyat ı ve meyveleri ve 
cin ve ins gibi mükellefînin mensucât- ı amelleri, sahâif-i ef’âlleri, ruhlar ı, ce-
sedleri âhiret pazar ına gönderiliyor. Elbette o semerâta ve mânâlara hizmet 
eden ve arkada şlık eden zerrât- ı arziye dahi, vazife noktas ında kendine gö-
re tekemmül ettikten sonra, yâni nur-u hayata çok defa hizmet ve mazhar ol-duktan sonra ve hayatî tesbihâta medâr olduktan sonra şu harab olacak dün-
yan ın enkaz ı içinde, şu zerrât ı dahi öteki âlemin binas ında dercetmek muk-
teza-y ı adl ve hikmettir. Ve şu hakikatten pek muazzam bir “Kanun-u adl”in 
ucu görünüyor.
Hem madem ruh cisme hâkim oldu ğu gibi; câmid maddelerde dahi ka-
derin yazd ığı evâmir-i tekviniye, o maddelere hâkimdir. O maddeler, kaderin 
mânevî yaz ı
sına göre mevki ve nizam alabilirler.
1 Bkz.: “Kim ‘sübhanallâhi ve bihamdihî, sübhanallâhi’l-azîm’ derse cennette onun için bir hurma a ğac ı 
dikilir.” (Tirmizî, deavât  59; İbni Mâce,  edeb 56); “Kim ‘sübhanallâhi ve’l-hamdülillâhi ve lâ ilâhe 
illâllâhu vallâhu ekber’, derse her harfi için onun ad ına cennette bir a ğaç dikilir.” (et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-evsat  8/226); “Cennet fidanlar ı ‘lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh’t ır.” (Ahmed İbni Hanbel, 
el-Müsned  5/418).
2 “Gün gelir, yer ba şka bir yere... çevrilir.” ( İbrahim sûresi, 14/48)
3 “Âhiret yurdu, (her şeyin diri oldu ğu) gerçek hayatt ır.” (Ankebût sûresi, 29/64)
Meselâ: Yumurtalar ın envâ ında ve nutfelerin aksam ında ve çekirdeklerin 
esnaf ında ve tohumlar ın ecnas ında kaderin ayr ı ayr ı yazd ığı evâmir-i tekviniye 
cihetiyle ayr ı ayr ı makam ve nur sahibi oluyorlar. Ve o madde itibar ıyla ma-
hiyetleri1(Hâşiye-1) bir hükmünde olan o maddeler, hadsiz muhtelif mevcudata 
menşe’ oluyorlar. Ayr ı ayr ı makam ve nur sahibi oluyorlar. Elbette hidemât- ı 
hayatiye ve hayattaki tesbihât- ı rabbâniyede defaatla bir zerre bulunmu ş ise 
ve hizmet etmi ş ise, o zerrenin mânevî aln ında o mânâlar ın hikmetlerini, hiçbir 
şeyi kaybetmeyen kader kalemiyle kaydetmesi; mukteza-y ı ihâta-y ı ilmîdir. Ve 
şunda pek muazzam bir “Kanun-u ilm-i muhît”in ucu görünüyor.
Öyle ise zerreler2(Hâşiye-2) başıboş değiller.
Netice-i kelâm : Geçmiş yedi kanun, yâni kanun-u rubûbiyet, kanun-u 
kerem, kanun-u cemâl, kanun-u rahmet, kanun-u hikmet, kanun-u adl, ka-nun-u ihâta-y ı ilmî gibi pek çok muazzam kanunlar ın görünen uçlar ı arkala-
rında birer ism-i âzam ve o ism-i âzam’ ın tecelli-i âzam ını gösteriyor. Ve o te-
celliden anla şılıyor ki:
Sâir mevcudat gibi şu dünyadaki tahavvülât- ı zerrât dahi, gayet âlî hik-
metler için kaderin çizdi ği hudud üzerine kudretin verdi ği evâmir-i tekviniye-
ye göre hassas bir mîzân- ı ilmî ile cevelân ediyorlar. Âdeta ba şka yüksek bir 
âleme
3(Hâşiye-3) gitmeğe haz ırlan ıyorlar. Öyle ise zîhayat cisimler, o seyyah zer-
relere güya birer mekteb, birer k ışla, birer misafirhâne-i terbiye hükmündedir. 
Ve öyle oldu ğuna bir hads-i sâd ıkla hükmedilebilir.
Elhâs ıl: Birinci Söz’de denildi ği ve isbat edildi ği gibi; her şey “Bismillâh” 
der. İşte bütün mevcudat gibi her bir zerre ve zerrât ın her bir tâifesi ve mah-
sus her bir cemaati, lisân- ı hâl ile “Bismillâh” der, hareket eder.4
1 (Hâşiye-1) Evet bütün onlar bu dört unsurdan mürekkeptir. Müvellidü’l-mâ, müvellidü’l -
humuza, azot, karbon gibi maddelerden te şkil olunuyorlar. Maddece bir say ılabilirler. 
Farklar ı yaln ız kaderin mânevî yaz ısındad ır.
2 (Hâşiye-2) Şu cevap, yedi “Madem” kelimelerine bakar.
3 (Hâşiye-3) Çünkü: Bilmü şâhede gayet cevâdâne bir faaliyetle şu âlem-i kesif ve süflîde pek 
kesretle nur-u hayat ı serpmek ve i ş’al etmek, hattâ en hasis maddelerde ve teaffün etmi ş 
cisimlerde kesretle taze bir nur-u hayat ı ışıkland ırmak, o kesif ve hasis maddeleri nur-u 
hayatla letâfetlendirmek, cilâland ırmak sarahate yak ın işaret ediyor ki: Gayet latîf, ulvî, 
nazif, hayattar di ğer bir âlemin hesab ına şu kesif, câmid âlemi; zerrât ın hareketiyle, haya-
tın nuruyla cilâland ırıyor, eritiyor, güzelle ştiriyor. Güya latîf bir âleme gitmek için, zînetlen-
diriyor. İşte beşer haşrini akl ına s ığıştıramayan dar ak ıllı adamlar, Kur’ân’ ın nuruyla rasad 
etseler görecekler ki: Bütün zerrât ı bir ordu gibi ha şredecek kadar muhît bir “Kanun-u 
Kayyûmiyet” görünüyor, bilmü şâhede tasarruf ediyor.
4 Bkz.: İsrâ sûresi, 17/44.OTUZUNCU SÖZ /  İKİNCİ MAKSAD  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------   607
608  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Evet, geçmi ş üç nokta s ırrıyla; her bir zerre, mebde-i hareketinde lisân- ı 
hâl ile ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ der. Yâni: “Ben, Allah’ ın nâm ıyla, hesab ıyla, is-
miyle, izniyle, kuvvetiyle hareket ediyorum.” Sonra netice-i hareketinde, her bir masnû gibi her bir zerre, her bir tâifesi, lisân- ı hâl ile 
1َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ 
der ki, bir kaside-i medhiye hükmünde olan sanatl ı bir mahlûkun nak şında, 
kudretin küçük bir kalem ucu hükmünde kendini gösterir. Belki her biri; mâ-nevî, rabbânî, muazzam, hadsiz ba şlı bir fono ğraf ın birer plâ ğı hükmünde 
olan masnûlar ın üstünde dönen ve tahmîdât- ı rabbâniye kasideleriyle o mas-
nûat ı konuşturan ve tesbihât- ı ilâhiye ne şidelerini okutturan birer i ğne başı 
sûretinde kendini gösteriyorlar.
 ُóِìوَاٰ َمٌۚŻَø َאıĻِĘ ْħُıُÝَّĻِéَÜوَ َّħُıّٰĥĤا َכَĬَאéْ×ُø َאıĻِĘ ْħُıĺٰĳْĐدَ
2َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤا أَنِ ْħُıĺٰĳْĐدَ
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
4َّאبُİَĳْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ ًۚÙَĩْèرَ ْכَĬُïَĤ ْīِĨ َאĭَĤ ْÕَİوَ َאĭَÝْĺَïَİ إِذْ َïْđَÖ َאĭَÖĳُĥُĜ ِغْõُÜ َź َאĭَّÖرَ
 ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ أَدَاءً ۪įِّĝَéِĤوَ َאءًĄرِ َכَĤ نُĳَכُÜ َةًŻَĀ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
5َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبَّ َאĺ َīĻِĨاٰ َאĭَĭĺدِ ْħِّĥَøوَ َאĭْĩِّĥَøوَ ْħِّĥَøوَ
1 “Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’ad ır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
2 “Onlar ın dualar ı ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi, 10/10)
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
4 “Ey bizim Kerîm Rabbimiz, bize hidâyet verdikten sonra kalblerimizi sapt ırma ve kat ından bize bir 
rahmet ba ğışla. Şüphesiz ba ğışı bol olan Vehhab sensin Sen!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
5 “Allah ım! Efendimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) , O’nun Âl’ine, Ashab ına ve karde ş-
lerine Senin için ho şnutluk ve O’nun için de hakk ı eda olacak bir rahmet ve selâm eyle. Bizi ve dinimizi 
selâmette k ıl. Duam ızı kabul et ey âlemlerin Rabbi!”
Otuz Birinci Söz
Mi’râc-ı Nebeviyyeye Dairdir. Mi’râc- ı Nebeviyyeye Dairdir. (aleyhissalâtü vesselâm)  
İhtar: Mi’râc meselesi, erkân- ı îmâniyenin usûlünden sonra terettüp 
eden bir neticedir. Ve erkân- ı îmâniyenin nurlar ından medet alan bir 
nurdur. Erkân- ı îmâniyeyi kabul etmeyen dinsiz mülhidlere kar şı elbette 
bizzât isbat edilmez. Çünkü; Allah’ ı bilmeyen, Peygamber’i tan ımayan ve 
melâikeyi kabul etmeyen veya semâvât ın vücûdunu inkâr eden adamlara 
Mi’râc’dan bahsedilmez. Evvelâ o erkân ı isbat etmek lâz ım geliyor. Öyle 
ise biz, Mi’râc’da istib’ad ile vesveseye dü şen bir mümini muhatab ittihaz 
ederek, ona kar şı serd-i kelâm edip ara s ıra makam- ı istimâ’da olan mülhidi 
nazara al ıp serd-i kelâm edece ğiz. Bâz ı sözlerde hakikat-i Mi’râc’ ın bir k ısım 
lem’alar ı zikredilmi şti. İhvanlar ımın ısrar ı ile ayr ı ayr ı o lem’alar ı hakikatin 
asl ıyla birle ştirmek ve kemâlât- ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  
cemâline birden bir ayna yapmak için, inâyeti Allah’tan istedik.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ِïِåْùَĩْĤا ĵَĤإِ َامِóَéْĤا ِïِåْùَĩْĤا َīِĨ ًŻْĻَĤ ِه۪ïْ×َđِÖ ٰىóْøأَ ِۤيñَّĤا َאنَéْ×ُø
1ُóĻِāَ×ْĤا ُďĻِĩَّùĤا َĳُİ ُįَّĬإِ َאۘĭِÜَאĺاٰ ْīِĨ ُįَĺِóُĭِĤ ُįَĤْĳَè َאĭَאرَכْÖ ِيñَّĤا ĵَāْĜَْŶا
 ِěُĘُْŶِאÖ َĳُİوَ ۝ ٰىĳَÝْøَאĘ َّةٍóِĨ ذُو ۝ ٰىĳُĝْĤا ُïĺِïَü ُįَĩَّĥَĐ ۝ ĵٰèĳُĺ ٌĹْèوَ َّźإِ َĳُİ إِنْ
 ِه۪ïْ×َĐ ĵٰـĤإِ ĵٰۤèَوْÉَĘ ۝ ĵٰĬأَدْ أَوْ ِīْĻَøْĳَĜ َאبَĜ َכَאنَĘ ۝ ĵّٰĤَïَÝَĘ َאĬدَ َّħُà ۝ ĵٰĥْĐَْŶا
 رَاٰهُ ْïَĝَĤوَ ۝ ٰىóَĺ َאĨ ĵٰĥَĐ ُįَĬَאرُوĩُÝَĘأَ ۝ رَاٰى َאĨ َادُËُęْĤا َبَñכَ َאĨ ۝ ĵٰèأَوْ אƯĨ
 ْرَةَïِّùĤا ĵَýْĕَĺ إِذْ ۝ ْوٰىÉَĩْĤا ُÙَّĭَä َאİَïْĭِĐ ۝ ĵٰıَÝْĭُĩْĤا ْرَةِïِø َïْĭِĐ ۝ ٰىóْìأُ ًÙَĤْõَĬ
2ٰىóْ×ْכُĤا ِįِّÖرَ َאتِĺاٰ ْīِĨ رَاٰى ْïَĝَĤ ۝ ĵٰĕَĈ َאĨوَ ُóَāَ×ْĤا زَاغَ َאĨ ۝ ĵٰýْĕَĺ َאĨ
1 “Bir gece, kendisine bâz ı delillerimizi gösterelim diye kulu Muhammed’i, Mescid-i Haram’dan, çevre-
sini mübarek k ıldığımız Mescid-i Aksâ’ya götüren O Zât’ ın şan ı yücedir, bütün eksikliklerden uzakt ır. 
Gerçekten, her şeyi işiten, her şeyi gören O’dur.” ( İsrâ sûresi, 17/1)
2 “O, kendisine vahyedilen bir vahiyden ba şka bir şey değildir. (O, zamirinden maksad, birçok müfessire 
göre Kur’ân’d ır. Hazreti Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)  İslâm tebli ği, Kur’ân’ ı aç ıklama niteli ği 
610  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Evvelki âyet-i azîmenin azîm hazinesinden yaln ız 1ُįَّĬإِ zamîrinde bir düs-
tûr-u belâgata istinad eden iki remzin meselemize münasebeti oldu ğu için, 
i’câ z bahsinde beyân edildi ği üzere yazaca ğız.
İşte Kur’ân- ı Hakîm, Habib-i Ekrem’in (aleyhi efdalüssalâti ve ekmelüsselâm)  
Mi’râc’ ının mebde’i olan, Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksâ’ya olan sey-
rân ını zikrettikten sonra 2
ُóĻِāَ×ْĤا ُďĻِĩَّùĤا َĳُİ ُįَّĬإِ der. Ve şu kelâm ile Sûre-i
3ٰى﴾ĳَİ إِذَا ِħْåَّĭĤ﴿وَا’da işaret olunan münteha-y ı Mi’râc’a remzeden 4ُįَّĬإِ’ deki 
zamir, ya Cenâb- ı Hakk’a râci’dir veyahut Peygamberedir (aleyhissalâtü vesselâm) .
Peygambere göre olsa, kanun-u belâgat ve münasebet-i siyâk-i kelâm 
şöyle ifade ediyor ki: Bu seyahat-i cüz’iyede bir seyr-i umumî ve bir urûc-u 
küllî var ki; tâ Sidretü’l-Müntehâ’ya, tâ Kâb- ı kavseyn’e kadar merâtib-i kül-
liye-i esmâiyede gözüne, kula ğına tesadüf eden âyât- ı rabbâniyeyi ve acâ-
ib-i sanat- ı ilâhiyeyi i şitmiş, görmüştür, der. O küçük cüz’î seyahati hem küllî, 
hem mah şer-i acâib bir seyahatin anahtar ı hükmünde gösteriyor.
Eğer zamir, Cenâb- ı Hakk’a raci’ olsa, şöyle oluyor ki: Bir abdini bir seya-
hatte huzuruna dâvet edip, bir vazife ile tavzif etmek için, Mescid-i Haram’dan mecma- ı enbiyâ olan Mescid-i Aksâ’ya gönderip,
5 enbiyâlarla görü ştürüp, bü-
tün enbiyâlar ın usûl-ü dînlerine vâris-i mutlak oldu ğunu gösterdikten sonra, tâ 
Sidretü’l-Müntehâ’ya, tâ Kâb- ı kavseyn’e kadar mülk ve melekûtunda gezdirdi.6
taşıyan sözlerinin hepsi vahiy kaynakl ıdır.) Onu kendisine pek güçlü ve kuvvetli, o üstün ak ıl ve kemâl 
sahibi Melek, Cebrâil ö ğretti. Melek, kendi aslî sûretine girip do ğruldu. İşte o zaman kendisi en yüce 
ufukta idi. Sonra o yakla ştı ve iyice sarkt ı. Öyle ki aralar ı yay ın iki ucu aras ı kadar veya daha az kald ı. 
O da kuluna vahyetmek istedi ği her şeyi vahyetti. Gözlerinin gördü ğünü kalbi yalan saymad ı. Şimdi siz 
kalkm ış da onun gördükleri hakk ında şüphe edip kendisiyle münaka şa m ı ediyorsunuz? Onun bir ba ş-
ka inişini Sidretü’l-Müntehâ’n ın yan ında görmü ştü. (Hz. Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)  Cibril’i 
ikinci defa görmesine i şaret. Bu seferinde onu aslî sûretindeki azametiyle görmü ştü. Sidretü’l-Müntehâ, 
Hz. Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem)  miraç gecesinde gösterilen, hilkatin ald ığı son şekli gösteren, 
emir âleminin sonundaki “ şeceretü’l-kevn” yâni yarat ılış, kâinat a ğac ıdır. Başka izahlar aras ında, en 
kuvvetlisi bu görünüyor.) Me’vâ cennet’i de onun yan ındad ır. O dem ki Sidre’yi bir feyiz sar ıyor, sar-
dıkça sar ıyordu... Peygamber’in gözü kaymad ı, şaşmad ı, aşmad ı da. (Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi 
ve sellem)  Rabbine o kadar yönelmi şti ki gök melekûtunda tema şa ettiği say ısız güzellikler onu me şgul 
etmedi.) Vallahi gördü, hem de Rabbinin âyetlerinden en büyü ğünü gördü.” (Necm sûresi, 53/4-18)
1 “Gerçekten O..” ( İsrâ sûresi, 17/1)
2 “...Gerçekten, her şeyi işiten, her şeyi gören O’dur.” ( İsrâ sûresi, 17/1)
3 “Kayan y ıldıza yemin olsun ki!” (Necm sûresi, 53/1).
4 “Gerçekten O..” ( İsrâ sûresi, 17/1)
5 el-Bezzâr, el-Müsned  5/15; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  10/69; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/648; 
et-Taberî, Câmiu’l-beyân  15/3; el-Makdisî, Fezâilü Beyti’l-Makdis  s.58.
6 Bkz.: İsrâ sûresi, 17/1; Necm sûresi, 53/4-18; İbni Kesîr, el-Bidâye  3/109-118; es-Süheylî, er-
Ravdu’l-ünf  2/191-194.
İşte çendan, o bir abddir ve o seyahat, bir mi’râc- ı cüz’îdir. Fakat, bu ab-
din, bütün kâinata taalluk eden bir emanet beraberindedir. Hem şu kâinat ın 
rengini de ğiştirecek bir nur beraberdir. Hem saadet-i ebediyenin kap ısını aça-
cak bir anahtar beraber oldu ğu için, Cenâb- ı Hak kendini “Bütün e şyay ı işi-
tir ve görür.”1 sıfat ıyla tavsif eder. Tâ o emanet, o nur, o anahtar ın cihan-şü-
mûl ve muhît ve umum kâinata âmm ve bütün mahlûkata şâmil hikmetleri-
ni göstersin.2
Bu s ırr- ı azîmin “ Dört Esas ”ı var.
Birincisi : Mi’râc’ ın s ırr- ı lüzumu nedir?
İkincisi : Hakikat-i Mi’râc nedir?
Üçüncüsü : Hikmet-i Mi’râc nedir?
Dördüncüsü : Mi’râc’ ın semerât ve faydas ı nedir?
Birinci Esas
Mi’râc’ın sırr-ı lüzumu Mi’râc’ ın s ırr- ı lüzumu
Meselâ deniliyor ki : “Cenâb- ı Hak 3ِïĺَرِĳْĤا ِģْ×َè ْīِĨ ِįْĻَĤإِ َبُóْĜأَ’ dir. Her 
şeye, her şeyden daha yak ınd ır. Cisimden, mekândan münezzeh-
tir.4 Her veli, kalbi içinde onunla görü şebilir.5 Neden dolay ı velâyet-i 
Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  Mi’râc gibi uzun bir seyahat ın netice-
sinden sonra, her velinin kendi kalbinde muvaffak oldu ğu münâcâ-
ta muvaffak oluyor?”
Elcevap Elcevap : Şu s ırr- ı gâm ızı “iki temsîl” ile fehme takrib ediyoruz. On İkinci 
Söz’ün s ırr- ı i’câz- ı Kur’ân ve s ırr- ı Mi’râc hakk ında olan şu iki temsîli dinle:
Birinci Temsîl
Bir sultan ın iki çeşit mükâlemesi, sohbeti, görü şmesi vard ır. İki tarzda hi-
tâb ı, iltifât ı vard ır. Birisi : Âmî bir raiyetiyle cüz’î bir i ş için, hususî bir hâcete 
1 Bkz.: İsrâ sûresi, 17/1.
2 Bkz.: İsrâ sûresi, 17/1.
3 “İnsana şahdamar ından daha yak ın” (Kaf sûresi, 50/16)
4 Bkz.: İsrâ sûresi, 17/43; Enbiyâ sûresi, 21/22.
5 Bkz.: el-Cürcânî, et-Ta’rîfât  1/76.OTUZ B İRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------   611
612  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
dâir, has bir telefonla sohbet etmektir. Diğeri: Saltanat- ı uzmâ unvan ı ile ve 
hilâfet-i kübrâ nâm ıyla ve hâkimiyet-i âmme haysiyetiyle ve evâmirini etra-
fa neşir ve teşhir maksad ıyla, o işlerle alâkadar bir elçisiyle veya o evâmir ile 
münasebettar büyük bir memuru ile konu şmakt ır, sohbet etmektir. Ve ha ş-
metini izhar eden ulvî bir fermanla bir mükâlemedir.
İşte –1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –şu temsîl gibi: Şu kâinat Hâl ık’ının ve Mâlikü’l-
mülk ve’l-melekût’un ve Hâkim-i Ezel ve Ebed’in iki tarzda mükâlemesi, soh-
beti, iltifât ı vard ır. Birisi cüz’î ve has, di ğeri küllî ve âmm... İşte Mi’râc, velâ-
yet-i Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  bütün velâyât ın fevkinde bir külliyet, 
bir ulviyet sûretinde bir tezahürüdür ki; bütün kâinat ın Rabbi ismiyle, bü-
tün mevcudat ın Hâl ık’ı unvan ıyla Cenâb- ı Hakk’ ın sohbetine ve münâcât ı-
na müşerrefiyettir.
İkinci Temsîl
Bir adam elindeki bir aynay ı güneşe karşı tutar. O ayna kendi miktar ınca 
bir ışık ve yedi rengi hâvi bir ziyây ı, bir aksi, şemsden al ır. Onun nisbetinde 
güneşle münasebettar olur, sohbet eder. Ve o ışıklı aynay ı karanl ıklı hânesi-
ne veya dam alt ındaki küçük, hususî ba ğına tevcih etse; güne şin k ıymeti nis-
betinde de ğil, belki o aynan ın kabiliyeti miktar ınca istifade edebilir. Di ğeri ise 
aynay ı bırak ır, doğrudan do ğruya güne şe karşı çıkar, haşmetini görür, aza-
metini anlar. Sonra pek yüksek bir da ğa ç ıkar, güne şin pek geni ş şâşaa-y ı sal-
tanat ını görür ve bizzât perdesiz onunla görü şür. Sonra döner, hânesinden 
veya bağının dam ından geni ş pencereler açar, gökteki güne şe karşı yollar ya-
par, hakikî güne şin daimî ziyâs ı ile sohbet eder, konu şur. Ve böylece minnet-
tarâne bir sohbet edebilir ve diyebilir: “Ey yeryüzünü ışığıyla yald ızlayan ve 
zeminin vechini ve bütün çiçeklerin yüzlerini güldüren dünya güzeli, gök naz-dâr ı olan nâzenin güne ş!. Onlar gibi benim hâneci ğimi, bahçeci ğimi ısınd ır-
dın ve ışıkland ırdın, bütün dünyay ı ışıkland ırdığın ve yeryüzünü ısınd ırdığın 
gibi.” Hâlbuki evvelki ayna sahibi böyle diyemez. O ayna kayd ı alt ında güne-
şin aksi ise, âsâr ı mahduddur, o kayda göredir.
İşte Şems-i Ezel ve Ebed Sultan ı olan Zât- ı Ehad ve Samed’in tecellisi, ma-
hi yet-i insâniyeye hadsiz merâtibi tazammun eden iki sûretle tezahür eder:
Birincisi : Ayna-y ı kalbe uzanan bir nisbet-i rabbâniye ile bir tezahürdür 
ki; herkes istîdad ına ve tayy- ı merâtibde seyr u sülûküne, esmâ ve s ıfât ın te-
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)
celliyât ına nisbeten cüz’î ve küllî o Şems-i Ezelî’nin nuruna ve sohbetine ve 
münâcât ına mazhariyeti var. Galib-i esmâ ve s ıfât ın z ılâlinde giden velâyetle-
rin derecât ı bu k ısımdan ileri gelir.
İkincisi : İnsan ın câmiiyeti ve şecere-i kâinat ın en münevver meyvesi ol-
duğundan, bütün kâinatta cilveleri tezahür eden esmâ-y ı hüsnây ı, birden ay-
na-y ı ruhunda gösterebilmesi cihetiyle Cenâb- ı Hak, tecelli-i Zât’ ıyla ve es-
mâ-y ı hüsnân ın âzamî mertebede, nev’-i insan ın mânen en âzam bir ferdine, 
tecelli-i âzam tezahür eder ki; bu tezahür ve tecelli, Mi’râc- ı Ahmedî (aleyhissa-
lâtü vesselâm)  sırrıdır ki; O’nun velâyeti, risâletine mebde’ olur. Velâyet ki; z ıll-
den geçer, ikinci temsîlin birinci adam ına benzer. Risâlette z ıll yoktur, do ğru-
dan doğruya Zât- ı Zülcelâl’in ehadiyetine bakar, ikinci temsîlin ikinci adam ı-
na benzer. Mi’râc ise, velâyet-i Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  kerâmet-i 
kübrâs ı, hem mertebe-i ulyâs ı olduğundan, risâlet mertebesine ink ılâb et-
miş. Mi’râc’ ın bât ını velâyettir, halktan Hakk’a gitmi ş. Zâhir-i Mi’râc risâlettir, 
Hak’tan halka geliyor. Velâyet, kurbiyet merâtibinde sülûktur. Çok merâtibin tayy ına ve bir derece zamâna muhtaçt ır. Nur-u âzam olan risâlet ise, akrebi-
yet-i ilâhiyenin inki şâfı sırrına bakar ki, bir ân- ı seyyâle kâfidir. Onun için ha-
dîste denilmi ş: “Bir anda dönmü ş gelmiş.”
1
Şimdi makam- ı istimâ’da bulunan mülhide deriz ki: Madem bu kâinat, 
gayet muntazam bir memleket, gayet muhte şem bir şehir, gayet müzeyyen 
bir saray hükmündedir; elbette onun bir Hâkim’i, bir Mâlik’i, bir ustas ı vard ır. 
Madem böyle ha şmetli bir Mâlik-i Zülcelâl, bir Hâkim-i Zülkemâl, bir Sâni-i 
Zülcemâl vard ır. Hem madem umum o âleme, o memlekete, o şehre, o sara-
ya alâkadarl ık gösteren ve havâs ve duygular ıyla umumuna münasebettar ve 
nazar ı küllî olan bir insan vard ır; elbette o Sâni-i Muhte şem, o küllî nazarl ı ve 
umumî şuûrlu olan insan ile ulvî, âzamî bir münasebeti bulunacakt ır ve ona 
kudsî bir hitâb ı ve âlî bir teveccühü olacakt ır.
Hem madem Âdem (aleyhisselâm) ’dan şimdiye kadar şu münasebete maz-
har olanlar ın içinde âsâr ının şehâdetiyle, yâni küre-i arz ın n ısfını ve nev’-i be-
şerin humsunu daire-i tasarrufuna ald ığı ve kâinat ın şekl-i mânevîsini de ğiş-
tirdiği, ışıkland ırdığı gibi, en âzamî bir mertebede o münasebeti Muhammed-i 
Arabî (sallallâhu aleyhi ve sellem)  göstermi ştir. Öyle ise; o münasebetin en âzamî bir 
mertebesinden ibaret olan Mi’râc, O’na elyak ve O’na evfakt ır.
1 Efendimizin (aleyhissalâtü vesselâm)  bir anda Mi’râc’tan döndü ğüne dair bkz.: es-Suyûtî,  el-Hasâisu’l-
kübrâ  1/272; Kâd ı İyâz, eş-Şifâ s.166; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/409.OTUZ B İRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------   613
614  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İkinci Esas
Hakikat-i Mi’râc nedir? Hakikat-i Mi’râc nedir?
Elcevap Elcevap : Zât- ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  merâtib-i kemâlâtta seyr 
u sülûkünden ibarettir. Yâni, Cenâb- ı Hakk’ ın tertib-i mahlûkatta tecelli ettir-
diği ayr ı ayr ı isim ve unvanlarla ve saltanat- ı rubûbiyetinde te şkil ettiği devâ-
ir-i tedbir ve îcadda ve o dairelerde birer ar ş-ı rubûbiyet ve birer merkez-i ta-
sarrufa medâr olan bir semâ tabakas ında gösterdi ği âsâr- ı rubûbiyeti, birer 
birer o abd-i mahsusa göstermekle, o abdi, hem bütün kemâlât- ı insâniyeyi 
câmi’, hem bütün tecelliyât- ı ilâhiyeye mazhar, hem bütün tabakat- ı kâinata 
nâz ır ve saltanat- ı rubûbiyetin dellâl ı ve marziyyât- ı ilâhiyenin mübelli ği ve t ıl-
sım- ı kâinat ın keşşafı yapmak için, Burak’a bindirip, berk gibi semâvât ı sey-
rettirip, kat’- ı merâtib ettirerek, kamervâri menzilden menzile, daireden dai-
reye rubûbiyet-i ilâhiyeyi temâ şâ ettirip, o dairelerin semâvât ında makamlar ı 
bulunan ve ihvan ı olan enbiyây ı birer birer göstererek, tâ Kâb- ı kavseyn ma-
kam ına ç ıkarm ış, ehadiyet ile kelâm ına ve rü’yetine mazhar k ılm ıştır.1
Şu yüksek hakikate “iki temsîl” dürbünü ile bak ılabilir.
Birincisi
Yirmi Dördüncü Söz’de izah edildi ği gibi; nas ıl ki bir padi şah ın kendi hü-
kûmetinin dairelerinde ayr ı ayr ı unvanlar ı ve raiyetinin tabakalar ında başka 
başka nâm ve vas ıflar ı ve saltanat ının mertebelerinde çe şit çeşit isim ve alâ-
metleri vard ır. Meselâ, adliye dairesinde hâkim-i âdil ve mülkiyede sultan ve 
askeriyede kumandan- ı âzam ve ilmiyede halife ve hâkezâ.. sâir isim ve un-
vanlar ı bulunur. Her bir dairede birer mânevî taht ı hükmünde olan makam 
ve iskemlesi bulunur. O tek padi şah, o saltanat ın dairelerinde ve tabakat- ı hü-
kûmetin mertebelerinde, bin isim ve unvana sahip olabilir. Birbiri içinde bin taht- ı saltanat ı olabilir. Güya o hâkim, her bir dairede şahsiyet-i mâneviye 
haysiyetiyle ve telefonu ile mevcud ve hâz ır bulunur, bilir. Ve her tabakada 
kanunuyla, nizam ıyla, mümessiliyle görünür, görür. Ve her mertebede perde 
arkas ında hükmüyle, ilmiyle, kuvvetiyle idare eder, bakar. Ve her bir dairenin 
başka bir merkezi, bir menzili vard ır. Ahkâmlar ı birbirinden ayr ıdır, tabakatla-
rı birbirinden ba şkad ır. İşte böyle bir sultan, istedi ği bir zât ı, bütün o dairele-
1 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân 15/6; el-Makdîsî, el-Ehadîsü’l-muhtâra  6/258-259; İbni Kesîr, el-
Bidâye  3/109-118.
rinde gezdirip, her daireye mahsus saltanat- ı şâhânesini ve evâmir-i hâkima-
nesini gösterip, daireden daireye, tabakadan tabakaya gezdirip, tâ huzuruna getirir. Sonra bütün o dairelere taalluk eden bâz ı evâmir-i umumiye-i külliye-
yi ona tevdi eder, gönderir.
İşte bu misâl gibi; Ezel ve Ebed Sultan ı olan Rabbü’l-âlemîn için, rubûbi-
yetinin mertebelerinde ayr ı ayr ı fakat birbirine bakar şe’n ve nâmlar ı vard ır. 
Ve ulûhiyetinin dairelerinde ba şka başka fakat birbiri içinde görünür isim ve 
alâmetleri vard ır. Ve haşmetli icraat ında ayr ı ayr ı fakat birbirine benzer tecelli 
ve cilveleri vard ır. Ve kudretinin tasarrufat ında başka başka, fakat birbirini ih-
sas eder unvanlar ı vard ır. Ve s ıfatlar ının tecelliyât ında başka başka, fakat bir-
birini gösterir mukaddes zuhurat ı vard ır. Ve ef’âlinin cilvelerinde çe şit çeşit, 
fakat birbirini ikmal eder tasarrufat ı vard ır. Ve rengârenk sanat ında ve mas-
nûat ında çeşit çeşit, fakat birbirini temâ şâ eder ha şmetli rubûbiyeti vard ır.
İşte şu s ırr-
ı azîme binaen kâinat ı hayret-fezâ acib bir tertib ile tanzim et-
miş. En küçük tabakat- ı mahlûkattan olan zerrâttan tâ semâvâta ve semâvât ın 
birinci tabakas ından tâ Ar ş-ı Âzam’a kadar birbiri üstünde te şkilât var.
Her bir semâ, bir ayr ı âlemin dam ı ve rubûbiyet için bir ar ş ve tasarrufat- ı 
ilâhiye için bir merkez hükmündedir. O dairelerde ve o tabakatta çendan eha-diyet itibar ıyla bütün esmâ bulunabilir. Bütün unvanlarla tecelli eder. Fakat na-
sıl ki adliyede hâkim-i âdil unvan ı as ıldır, hâkimdir. Sair unvanlar orada onun 
emrine bakar, ona tâbidir. Öyle de, her bir tabakat- ı mahlûkatta, her bir se-
mâda bir isim, bir unvan- ı ilâhî hâkimdir, sâir unvanlar da onun z ımn ındad ır. 
Meselâ: İsm-i Kadîr’e mazhar Hazreti Îsâ 
(aleyhisselâm) , hangi semâda Peygamber 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ile görüştü ise; işte o semâ dairesinde Cenâb- ı Hak Kadîr 
unvan ıyla bizzât orada mütecellidir. Meselâ: Hazreti Mûsâ’n ın (aleyhisselâm)  ma-
kam ı olan semâ dairesinde en ziyade hükümfermâ, Hazreti Mûsâ’n ın (aleyhisse-
lâm) mazhar oldu ğu “Mütekellim” unvan ıdır ve hâkezâ...
İşte Zât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  –çünkü; ism-i âzam’a mazhard ır1 
ve nübüvveti umumîdir2 ve bütün esmâya mazhard ır.3– elbette bütün devâ-
ir-i rubûbiyetle alâkadard ır. Elbette o dairelerde makam sahibi olan enbiyâ-
larla görü şmek ve umum tabakattan geçmek; hakikat-i Mi’râc’ ı iktiza ediyor.
1 Bkz.: Ebû Dâvûd,  vitr 8; Tirmizî, deavât  64; İbni Mâce, duâ 9; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/461.
2 Bkz.: Enbiyâ sûresi, 21/107; Sebe’ sûresi, 34/27; Saf sûresi, 61/9; Buhârî, teyemmüm  1, salât  56; 
Müslim, mesacid  3; Nesâî, gusül  26; Dârimî, salât  111.
3 Bkz.: Kad ı İyaz, eş-Şifâ 1/235-246.OTUZ B İRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------   615
616  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İkinci Temsîl
Nas ıl ki bir sultan ın unvanlar ından olan “Kumandan- ı âzam” unvan ı, de-
vâir-i askeriyenin serasker dairesi gibi küllî ve geni ş daireden tut, tâ onba-
şı dairesi gibi cüz’î ve hususî her bir dairede bir zuhuru, bir cilvesi vard ır. 
Meselâ; Bir nefer; o kumandanl ık unvan- ı âzam ının nümûnesini onba şı şah-
sında görür, ona bakar, ondan emir al ır. O nefer onba şı olduğunda; çavu ş 
dairesindeki kumandanl ık dairesi nazar ına çarpar, ona bakar. Sonra çavu ş 
olsa, o vakit kumandanl ık nümûnesini ve cilvesini mülâz ım dairesinde görür. 
O makamda ona mahsus bir iskemle bulunur. Ve hâkezâ... Yüzba şı, binbaşı, 
ferik, müşîr dairelerinden her birinde, dairelerin büyük ve küçüklü ğü nisbetin-
de o kumandanl ık unvan ını görür.
Şimdi bir neferi o kumandan- ı âzam, bütün devâir-i askeriyeye taalluk 
edecek bir vazife ile tavzif etmek istese; bir müfetti ş gibi her devâiri görüp 
ve görünecek bir makam vermek istese; elbette o kumandan- ı âzam o nefe-
ri, onbaşı dairesinden tut, tâ daire-i âzam ına kadar birer birer gezdirecek; tâ 
görsün, görülsün. Sonra huzuruna kabul edip sohbetine mü şerref ederek, ni-
şan ve ferman verip taltif ederek, tâ geldi ği yere kadar bir anda gönderir. Şu 
temsîlde bir noktay ı nazara almak lâz ım ki: Padi şah eğer âciz olmazsa –surî 
olduğu gibi, mânevî cihetinde de iktidar ı olsa– o vakit ferik, mü şîr, mülâz ım 
gibi eşhas ı tevkil etmez, bizzat her yerde bulunur. Yaln ız bâz ı perdeler alt ın-
da ve makam sahibi e şhas ın arkas ında, doğrudan do ğruya emri o verir. Bâz ı 
veliyy-i kâmil olan padi şahlar; çok dairelerde, bâz ı eşhas sûretinde icraat ını 
yapt ığı rivâyet edilir. Şu temsîl ile bakt ığımız hakikat ise; acz, onun içinde ol-
mad ığı için, doğrudan do ğruya her bir dairede emir ve hüküm kumandan- ı 
âzamdan geliyor. Onun emriyle, irâdesiyle, kuvvetiyledir.
İşte şu temsîl gibi; Hâkim-i arz ve semâvât, emr-i kün feyekûn’e1 mâlik, 
Âmir-i Mutlak olan Sultan- ı Ezelî ve Ebedî, tabakat- ı mahlûkat ında cereyan 
eden ve kemâl-i itâat ve intizam ile imtisâl olunan, evâmir ve kumandanl ığı-
nın şuûnat ı ve zerrâttan seyyârata ve sinekten semâvâta kadar olan tabakat- ı 
mahlûkat ve tavâif-i mevcudatta küçük-büyük, cüz’î-küllî tabakat ı ve tâifele-
ri ayr ı ayr ı, fakat birbirine bakar bir tarzda birer daire-i rubûbiyet, birer taba-
ka-y ı hâkimiyet görünüyor. Şimdi, bütün kâinattaki makâs ıd-ı ulyâ ve netâic-i 
uzmây ı anlayacak ve bütün tabakat ın ayr ı ayr ı vezaif-i ubûdiyetlerini görmek-
1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
le, Zât- ı Kibriyâ’n ın saltanat- ı rubûbiyetini, ha şmet-i hâkimiyetini mü şâhede 
ederek, o Zât’ ın marziyyât ı ne olduğunu anlamak ve O’nun saltanat ına del-
lâl olmak için, alâküllihâl, o tabakat ve dairelere bir seyr u sülûk olacakt ır. Tâ 
daire-i âzamiyesinin unvan ı olan Arş-ı âzam’ ına girecek, tâ Kâb- ı kavseyn’e 
–yâni imkân ve vücub ortas ında Kâb- ı kavseyn ile i şaret olunan makama– gi-
recek ve Zât- ı Celil-i Zülcemâl ile görü şecektir ki; şu seyr u sülûk ise, Mi’râc’ ın 
hakikatidir. Her bir insan akl ıyla hayâl süratinde seyeran ı, her bir veli kalbiy-
le berk süratinde cevelân ı ve cism-i nurânî olan her bir melek ruh süratinde 
Arş’tan Ferş’e, Ferş’ten Arş’a deveran ı,1 ehl-i cennetin insanlar ı, Burak süra-
tinde haşirden beş yüz sene fazla mesafeden cennete ç ıkmalar ı olduğu gibi2; 
nur ve nur kabiliyetinde ve evliyâ kalblerinden daha latîf ve emvât ın ruhlar ın-
dan ve melâike cisimlerinden daha hafif ve cesed-i necmî ve beden-i misâlî-den daha zarif olan ruh-u Muhammedî’nin 
(aleyhissalâtü vesselâm)  hadsiz vezâifi-
ne medâr ve cihâzât ının mahzeni olan cism-i Muhammedî (aleyhissalâtü vesselâm) , 
elbette O’nun ruh-u âlîsiyle Ar ş’a kadar beraber gidecektir.
Şimdi makam- ı istimâ’da olan mülhide bak ıyoruz. Hat ıra geliyor ki, o 
mülhid kalbinden der : “Ben Allah’ ı tan ımıyorum, Peygamber’i bil-
miyorum, nas ıl Mi’râc’a inanaca ğım?”
Biz de deriz ki Biz de deriz ki : Madem şu kâinat ve mevcudat var ve içinde ef’âl ve 
îcad var. Hem madem muntazam bir fiil, fâilsiz olmaz. Mânidar bir kitap, kâtipsiz olmaz. Sanatl ı bir nak ış, nakkaşsız olmaz. Elbette şu kâinat ı doldu-
ran ef’âl-i hakimânenin bir fâili ve yeryüzünün mevsim-bemevsim tazelenen hayret-fezâ nuku şlar ının, mânidar mektubât ının bir kâtibi, bir nakka şı vard ır. 
Hem madem bir i şte iki hâkimin bulunmas ı, o işin intizam ını bozuyor. Hem 
madem sinek kanad ından tâ semâvât kandiline kadar mükemmel bir intizam 
var. Öyle ise; o Hâkim birdir. –Bir olmazsa– Çünkü her şeyde sanat ve hik-
met o derece acîptir ki; o şeyin Sâni’i, her bir şeye muktedir olacak, her bir 
işi bilecek bir derecede Kadîr-i Mutlak olmak lâz ım gelir. Öyle ise; bir olmaz-
sa, mevcudat adedince ilâhlar ın bulunmas ı lâz ım gelir. O ilâhlar hem birbiri-
ne z ıd, hem birbirine misil olacaklar ve o hâlde şu acib intizam bozulmamak, 
yüz bin defa muhâldir.
1 Bkz.: Meâric sûresi, 70/4.
2 Hadiste, Efendimiz (aleyhissalâtü vesselâm)  “Cehennemin üzerine kurulan S ırat’tan ameline göre kiminin 
şimşek (berk) süratinde, kiminin rüzgâr süratinde, kiminin ku ş gibi h ızlı, kiminin doludizgin at süra-
tinde, kiminin ko şarak, kiminin de yürüyerek geçece ğini” buyurmu ştur. (Tirmizî, tefsîru’l-Kur’ân  19; 
Dârimî, rikak  89; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  9/356)OTUZ B İRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------   617
618  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hem madem, şu mevcudat ın tabakat ı, bir ordudan bin defa daha mun-
tazam bir emir ile hareket etti ği bilbedâhe görünüyor. Y ıldızlar ın, güneş ve 
kamerin muntazaman hareketlerinden tut, tâ badem çiçeklerine kadar her bir tâife o kadar muntazam, o kadar mükemmel bir sûrette Kadîr-i Ezelî’nin o tâifeye verdi ği nişanlar ı, formalar ı, güzel libaslar ı ve tâyin etti ği harekât ı, bin 
defa ordudan daha muntazam bir tarzda izhar ediyor. Öyle ise; şu kâinat ın 
–mevcudat ı O’nun emrine bakar ve imtisâl eder– perde-i gayb arkas ında bir 
Hâkim-i Mutlak’ ı vard ır. Hem madem O Hâkim, bütün yapt ığı icraat- ı haki-
mâne şehâdetiyle, hem gösterdi ği âsâr- ı haşmetle bir Sultan- ı Zülcelâl’dir.
Hem gösterdi ği ihsanat ile, gayet Rahîm bir Rab’dir. Hem izhar etti ği gü-
zel sanatlar ıyla, sanat-perver ve sanat ını çok sever bir Sâni’dir.
Hem gösterdi ği tezyinat ve merak-âver sanatlar ıyla, zîşuurlar ın nazar- ı is-
tihsan ını âsâr ına celbetmek isteyen bir Hâl ık-ı Hakîm’dir.
Hem hilkat-i âlemde gösterdi ğ
i muhayyirü’l-ukûl tezyinat ın ne demek ol-
duğunu ve mahlûkat nereden gelip nereye gidece ğini, rubûbiyetinin hikme-
tiyle zîşuura bildirmek istedi ği anlaşılıyor. Elbette bu Hâkim-i Hakîm ve Sâni-i 
Alîm, rubûbiyetini göstermek ister.
Hem madem bu kadar gösterdi ği âsâr- ı lütuf ve merhamet ve garâib-i sanat 
ile zîşuura kendini tan ıttırmak ve sevdirmek ister. Elbette zî şuurlardan arzular ını 
ve onlardaki marziyyât ı ne olduğunu, bir mübelli ğ vas ıtas ıyla bildirecektir.
Öyle ise; zî şuurlardan birisini tâyin edip, onun ile o rubûbiyetini ilân ede-
cektir. Ve sevdi ği sanatlar ını teşhir için, bir dellâl ı kurb- ı huzuruna mü şerref 
edip, teşhire vas ıta edecektir. Ve o ulvî makâs ıdını sâir zîşuurlara bildirmek-
le kemâlât ını izhar etmek için, birisini muallim tâyin edecektir. Ve şu kâinatta 
dercettiği tılsımı ve şu mevcudatta gizledi ği muamma-y ı rubûbiyeti mânâs ız 
kalmamak için, her hâlde bir rehber tâyin edecektir. Ve gösterdi ği ve enzâr ın 
temâşâsına neşrettiği mehâsin-i sanat, faydas ız ve abes kalmamak için; onlar-
daki makâs ıdı ders verecek bir rehber tâyin edecektir. Hem marziyyât ını zîşu-
urlara tebli ğ etmek için, birisini bütün zî şuurlar ın fevkinde bir makama ç ıka-
racak ve marziyyât ını ona bildirecek, onlara gönderecektir.
Madem hakikat ve hikmet böyle iktiza ediyor ve şu vezâife en elyak 
Hazreti Muhammed’d ır (aleyhissalâtü vesselâm) . Çünkü bilfiil en mükemmel bir 
sûrette o vazifeleri yapm ıştır. Teşkil ettiği Âlem-i İslâm ve gösterdi ği nur-u 
İslâmiyet, bir şâhid-i âdil ve sâd ıktır. Öyle ise o Zât, do ğrudan do ğruya bütün 
kâinat ın fevkine ç ıkıp, bütün mevcudattan geçip, bir makama girmek lâz ımd ır 
ki; bütün mahlûkat ın Hâl ık’ı ile umumî, ulvî, küllî bir sohbet etsin. İşte Mi’râc 
dahi, bu hakikati ifade ediyor.
Elhâs ıl: Madem şu azîm kâinat ı mezkûr maksadlar gibi çok azîm makâ-
sıd ve çok büyük gayeler için şu sûrette te şkil, tertib ve tezyin etmi ştir. Hem 
madem şu mevcudat içinde, şu umumî rubûbiyeti, bütün dekâik ı ile; şu azîm 
saltanat- ı ulûhiyeti, bütün hakâiki ile görecek insan nev’i vard ır. Elbette o 
Hâkim-i Mutlak, o insan ile konu şacakt ır, makâs ıdını bildirecektir. Madem 
her insan cüz’iyetten ve süfliyetten tecerrüt edip, en yüksek bir makam- ı kül-
lîye ç ıkam ıyor. O Hâkim’in küllî hitâb ına bizzât muhatab olam ıyor. Elbette o 
insanlar içinde bâz ı efrâd- ı mahsusa, o vazife ile muvazzaf olacaklar; tâ iki ci-
hetle münasebeti bulunsun: Hem insan olmal ı, tâ insanlara muallim olsun; 
hem ruhen gayet ulvî olmal ı ki, tâ doğrudan do ğruya hitâba mazhar olsun.
Şimdi; madem şu insanlar içinde, şu kâinat Sâni’inin makâs ıdını en mü-
kemmel bir sûrette bildiren ve şu kâinat t ılsımını keşfeden ve hilkatin muam-
mas ını açan ve rubûbiyetin mehâsin-i saltanat ına en mükemmel tarzda del-
lâll ık eden Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’dır. Elbette bütün efrâd- ı insâniye 
içinde öyle bir mânevî seyr u sülûkü olacakt ır ki; cismânî âlemde seyr u seya-
hat sûretinde bir Mi’râc ı olacakt ır. “Yetmi ş bin perde”1 tabir olunan berzah- ı 
esmâ ve tecelli-i s ıfât ve ef’âl ve tabakat- ı mevcudat ın arkas ına kadar kat’- ı 
merâtib edecektir. İşte Mi’râc budur.
Yine hat ıra geliyor ki : Ey müstemi’! Sen kalbinden diyorsun ki: “Nas ıl ina-
nay ım, her şeyden daha yak ın bir Rabb’e binler sene mesafeyi kat’edip, 
yetmiş bin perdeyi geçtikten sonra O’nunla görü şmek ne demektir?”
Biz de Biz de deriz ki deriz ki : Cenâb- ı Hak her şeye, her şeyden daha yak ınd ır.2 
Fakat her şey, ondan nihayetsiz uzakt ır.3 Nas ıl ki güneşin şuûru ve konu şma-
sı olsa, senin elindeki ayna vas ıtas ı ile seninle konu şabilir. İstediği gibi sen-
de tasarruf eder. Belki ayna-misâl senin göz bebe ğinden sana daha yak ın ol-
duğu hâlde, sen dört bin sene kadar ondan uzaks ın, hiçbir cihette ona yana-
şamazs ın. Eğer terakki etsen, kamer makam ına gelip, do ğrudan do ğruya bir 
mukabele noktas ına ç ıksan, ona yaln ız bir nevi aynadarl ık edebilirsin. Öyle 
de, Şems-i Ezel ve Ebed olan Zât- ı Zülcelâl her şeye her şeyden daha yak ın 
1 Arada yetmi ş bine yak ın perde oldu ğuna dair bkz.: Ebû Ya’lâ, el-Müsned  13/520; et-Taberânî, 
el-Mu’cemü’l-evsat  6/278, 8/382. Ayr ıca bu perdeler olmasa, azamet-i ilâhiyeden her şeyin mahv 
olacağına dair bkz.: Müslim, îmân  293; İbni Mâce, mukaddime  13.
2 Bkz.: Kaf sûresi, 50/16; Vâk ıa sûresi, 56/85.
3 Bkz.: En’âm sûresi, 6/103.OTUZ B İRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------   619
620  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
olduğu hâlde; her şey ondan nihayetsiz uzakt ır. Yaln ız bütün mevcudat ı kat’-
edip, cüz’iyetten ç ıkıp, külliyetin merâtibinde gitgide binler hicâblardan geçip, 
tâ bütün mevcudata muhît bir ismine yana şır, ondan daha ileride çok merâ-
tibi kat’eder. Sonra bir nevi kurbiyete mü şerref olur.
Hem meselâ; bir nefer, kumandan- ı âzam ın şahs- ı mânevîsinden çok 
uzakt ır. O nefer, kumandan ını onbaşılıkta gördü ğü küçük bir nümûne ile ga-
yet uzak bir mesafede, mânevî çok perdeler arkas ında ona bakar. Hakikî 
onun şahs- ı mânevîsiyle kurbiyet ise; mülâz ıml ık, yüzbaşılık, binbaşılık gibi 
çok merâtib-i külliyeden geçmek lâz ım geliyor. Hâlbuki kumandan- ı âzam; 
emriyle, kanunuyla, nazar ıyla, hükmüyle, ilmiyle, –sûreten oldu ğu gibi mâ-
nen de kumandan ise– bizzât zât ıyla o neferin yan ında bulunur, görür. Şu ha-
kikat On Alt ınc ı Söz’de gayet kat’î bir sûrette isbat edildi ğinden, ona iktifâen 
burada k ısa kesiyoruz.
Yine hat ıra gelir ki : Sen kalbinden dersin: “Ben semâvât ı inkâr ediyo-
rum, melâikelere inanm ıyorum. Semâvâtta birinin gezmesine, melâ-
ikelerle görü şmesine nas ıl inanay ım?”
Evet, senin gibi akl ı gözüne inmi ş ve gözüne perde çekilmi ş adamlara söz 
anlatmak ve bir şey göstermek, elbette mü şküldür. Fakat hak o kadar parlak-
tır ki, körler de görebildi ği için biz de deriz ki biz de deriz ki : Fezâ-y ı ulvî, bilittifak “esir” ile 
doludur. Ziyâ, elektrik, hararet gibi sâir seyyâlât- ı latîfe, o fezây ı dolduran bir 
maddenin vücûduna delâlet eder. Meyveler a ğac ını, çiçekler çimenlerini, sün-
büller tarlalar ını, bal ıklar denizini bilbedâhe gösterdi ği gibi; şu y ıldızlar dahi 
bizzarûre men şe’lerini, tarlas ını, denizini, çimengâh ının vücûdunu, akl ın gözü-
ne sokuyorlar. Madem âlem-i ulvîde muhtelif te şkilât var, muhtelif vaziyetler-
de muhtelif ahkâmlar görünüyor; öyle ise o ahkâmlar ın menşe’leri olan semâ-
vât, muhteliftir. İnsanda cisimden ba şka nas ıl ak ıl, kalb, ruh, hayâl, hâf ıza gibi 
mânevî vücûdlar da var; elbette insan- ı ekber olan âlemde ve şu insan mey-
vesinin şeceresi olan kâinatta, âlem-i cismâniyetten ba şka âlemler var. Hem 
âlem-i arzdan, tâ cennet âlemine kadar her bir âlemin birer semâs ı vard ır.
Hem melâike için deriz ki: Seyyârat içinde mutavass ıt ve y ıldızlar içinde 
küçük ve kesîf olan küre-i arz; mevcudat içinde en k ıymettar ve nurânî olan 
hayat ve şuûr, hesaps ız bir sûrette onda bulunuyorlar. Elbette karanl ıklı bir 
hâne hükmünde olan şu arza nisbeten müzeyyen kas ırlar, mükemmel saray-
lar hükmünde olan y ıldızlar ve y ıldızlar ın denizleri olan gökler; zî şuur ve zîha-
yat ve pek kesretli ve muhtelifü’l-ecnas olan melâike ve ruhânîlerin mesken-leridir. Pek kat’î bir sûrette İşârâtü’l-İ’câz nâm ındaki tefsirimde
1َاتٍĳٰĩَø َďْ×َø َّīُİَّاĳَùَĘ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ ٰۤىĳَÝْøا َّħُà
âyetinde, semâvât ın hem vücûdu, hem taaddüdü isbat edildi ğinden ve melâi-
ke hakk ında Yirmi Dokuzuncu Söz’de iki kerre iki dört eder kat’iyyetinde, me-
lâikelerin vücûdunu isbat etti ğimizden, onlara iktifâen burada k ısa kesiyoruz.
Elhâs ıl: Esîrden yap ılm ış; elektrik, ziyâ, hararet, câzibe gibi seyyâlât- ı la-
tîfenin medâr ı olmuş ve hadîste 2فٌĳُęَכْĨ ْجٌĳَĨ َאءُĩَّùĤاَ işaretiyle, seyyârat ve nü-
cûmun harekât ına müsaid olmu ş ve Samanyolu denilen “Mecerretü’s-semâ-
”dan tâ en yak ın seyyareye kadar, muhtelif vaziyet ve te şekkülde yedi taba-
ka, her bir tabaka âlem-i arzdan, tâ âlem-i berzaha, âlem-i misâle, tâ âlem-i âhirete kadar birer âlemin dam ı hükmünde birer semân ın bulunmas ı, hikme-
ten, aklen iktiza eder.
Hem hat ıra gelir ki : Ey mülhid! Sen dersin: “Bin mü şkülât ile tayya-
re vas ıtas ıyla ancak bir-iki kilometre yukar ıya ç ıkılabilir. Nas ıl, bir in-
san cismiyle binler sene mesafeyi birkaç dakika zarf ında kat’eder; gi-
der, gelir?”
Biz de deriz ki Biz de deriz ki : Arz gibi a ğır bir cisim, fenninizce hareket-i seneviyesiy-
le bir dakikada takriben yüz seksen sekiz saat mesafeyi keser. Takriben yirmi beş bin senelik mesafeyi, bir senede kat’ediyor. Acaba, şu muntazam harekâ-
tı ona yapt ıran ve bir sapan ta şı gibi döndüren bir Kadîr-i Zülcelâl; bir insan ı, 
arşa getiremez mi? şemsin câzibesi denilen bir kanun-u rabbânî ile mevlevî 
gibi etraf ında pek a ğır olan cism-i arz ı gezdiren bir hikmet, câzibe-i Rahmet-i 
Rahmân ile ve incizâb- ı muhabbet-i Şems-i Ezel ile bir cism-i insan ı berk gibi 
Arş-ı Rahmân’a ç ıkaramaz m ı?
Yine hat ıra gelir ki : Diyorsun: “Haydi ç ıkabilir, niçin ç ıkm ış? Ne lüzu-
mu var? Veliler gibi ruh ve kalbi ile gitse, yeter?”
Biz de deriz ki Biz de deriz ki : Madem Sâni-i Zülcelâl, mülk ve melekûtundaki âyât- ı 
acîbesini göstermek ve şu âlemin tezgâh ve menbalar ını temâşâ ettirmek ve 
âmâl-i be şeriyenin netâic-i uhreviyesini irae etmek istemi ş. Elbette âlem-i 
mubsarât ın anahtar ı hükmünde olan gözünü ve mesmuât âlemindeki âyât ı 
temâşâ eden kula ğını, Arş’a kadar beraber almas ı lâz ım geldiği gibi; ruhunun 
hadsiz vezâife medâr olan âlât ve cihâzât ının makinesi hükmünde olan cism-i 
1 “Sonra irâdesi yukar ıya yönelip oray ı da yedi gök hâlinde sa ğlamca nizama koydu.” (Bakara sûresi, 2/29)
2 Bkz.: Tirmizî, tefsîru sûre (57)  1; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/370; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
evsat  6/15.OTUZ B İRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------   621
622  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
mübarekini dahi, tâ Ar ş’a kadar beraber almas ı mukteza-y ı ak ıl ve hikmettir. 
Nas ıl ki, cennette, hikmet-i ilâhiye cismi ruha arkada ş ediyor. Çünkü pek çok 
vezâif-i ubûdiyete ve hadsiz lezâiz ve âlâma medâr olan ceseddir. Elbette o cesed-i mübarek, ruha arkada ş olacakt ır. Madem cennete cisim, ruh ile be-
raber gider. Elbette cennetü’l-me’vâ gövdesi olan Sidretü’l-Münteha’ya uruc eden
1 Zât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  ile cesed-i mübarekini refâkat ettir-
mesi, ayn- ı hikmettir.
Yine hat ıra gelir ki : Dersin: “Birkaç dakikada binler sene mesafeyi kat’-
etmek, aklen muhâldir?”
Biz de Biz de  deriz ki  deriz ki : Sâni-i Zülcelâl’in sanat ında harekât, nihayet derecede 
muhteliftir. Meselâ; savt ın süratiyle; ziyâ, elektrik, ruh, hayâl süratleri ne ka-
dar mütefâvit oldu ğu mâlûm... Seyyârat ın dahi fennen harekât ı o kadar muh-
teliftir ki, ak ıl hayrettedir. Acaba latîf cismi, urûcda süratli olan ulvî ruhuna tâ-
bi olmuş; ruh süratinde hareketi nas ıl akla muhalif görünür? Hem on dakika 
yatsan, bâz ı olur ki bir sene kadar hâlâta mâruz olursun. Hattâ bir dakikada 
insan gördü ğü rüyây ı, onun içinde i şittiği sözleri, söyledi ği kelimât ı toplan-
sa, uyan ık âleminde bir gün, belki daha fazla zaman lâz ımd ır. Demek oluyor 
ki; bir zaman- ı vâhid, iki şahsa nisbeten, birisine bir gün, birisine de bir sene 
hükmüne geçer.
Şu mânâya bir temsîl ile bak ki: İnsan ın hareketinden, güllenin hareketin-
den, savttan, ziyâdan, elektrikten, ruhtan, hayâlden tezahür eden sürat-i ha-rekâtta bir mikyas olmak için şöyle bir saat farz ediyoruz ki: O saatta on i ğne 
var. Birisi, saatleri gösterir. Biri de, ondan altm ış defa daha geni ş bir dairede 
dakikay ı sayar. Birisi, altm ış defa daha geni ş bir daire içinde sâniyeleri; di ğe-
ri, yine altm ış defa daha geni ş bir dairede sâliseleri ve hâkezâ râbialar ı, hâmi-
seleri, sâdise, sâbia, sâmine, tâsia, tâ â şireleri sayacak gayet muntazam azîm 
bir dairede birer ibre farz ediyoruz. Faraza saati sayan ibrenin dairesi, küçük saatimiz kadar olsa; her hâlde â şireleri sayan ibrenin dairesi, arz ın medâr- ı se-
nevîsi kadar, belki daha fazla olmak lâz ım gelir.
Şimdi iki ş
ah ıs farz ediyoruz: Biri, saati sayan ibreye binmi ş gibi o ibre-
nin harekât ına göre temâ şâ ediyor. Di ğeri, âşireleri sayan ibreye binmi ş. Bu 
iki şahs ın bir zaman- ı vâhidde mü şâhede ettikleri e şya; saatimizle arz ın me-
dâr- ı senevîsi nisbeti gibi, me şhudatça pek çok farklar ı vard ır. İşte zaman, –
çünkü– harekât ın bir rengi, bir levni yahut bir şeridi hükmünde oldu ğundan, 
harekâtta câri olan bir hüküm, zamanda dahi câridir. İşte bir saatte me şhu-
1 Bkz.: Necm sûresi, 53/14.
dat ımız, bir saatin saati sayan ibresine binen zî şuur şahs ın meşhudat ı kadar 
olduğu ve hakikat-i ömrü de o kadar oldu ğu hâlde; â şire ibresine binen şa-
hıs gibi, ayn ı zamanda, o muayyen saatte Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , 
Burak- ı tevfik-i ilâhîye biner; berk gibi bütün daire-i mümkinât ı kat’edip, acâ-
ib-i mülk ve melekûtu görüp, daire-i vücub noktas ına ç ıkıp, sohbete mü şerref 
olup, rü’yet-i cemâl-i ilâhîye mazhar olarak, ferman ı al ıp vazifesine dönebilir 
ve dönmü ş ve öyledir.
Yine hat ıra gelir ki : Dersiniz: “Evet olabilir, mümkündür. Fakat her 
mümkün vâki’ olmuyor. Bunun emsâli var m ı ki kabul edilsin? Emsâli 
olmayan bir şeyin, yaln ız imkân ı ile vukuuna nas ıl hükmedilebilir?”
Biz de Biz de  deriz ki  deriz ki : Emsâli o kadar çoktur ki, hesaba gelmez. Meselâ; her 
zînazar, gözüyle, yerden tâ Neptün seyyaresine kadar bir saniyede ç ıkar.
Her zîilim akl ıyla kozmo ğrafya kanunlar ına binip, y ıldızlar ın tâ arkas ına 
bir dakikada gider.
Her zîîmân, namaz ın ef’âl ve erkân ına fikrini bindirip, bir nevi Mi’râc ile 
kâinat ı arkas ına at ıp, huzura kadar gider.
Her zîkalb ve kâmil veli, seyr u sülûk ile, ar ştan ve daire-i esmâ ve s ıfâttan 
kırk günde geçebilir. Hattâ Şeyh Geylânî, İmam Rabbânî gibi bâz ı zâtlar ın ih-
barat- ı sâd ıkalar ı ile; bir dakikada ar şa kadar uruc-u ruhânîleri oluyor.
Hem ecsam- ı nurânî olan melâikelerin ar ştan ferşe, ferşten arşa k ısa bir 
zamanda gitmeleri ve gelmeleri vard ır.1
Hem ehl-i cennet, mah şerden cennet ba ğlar ına k ısa bir zamanda uruc 
ediyorlar.2
Elbette bu kadar nümûneler gösteriyorlar ki: Bütün evliyâlar ın sultan ı, 
umum müminlerin imam ı, umum ehl-i cennetin reisi ve umum melâikenin 
makbulü olan Zât- ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  seyr u sülûkuna medâr 
bir mi’râc ı bulunmas ı ve O’nun makam ına münasip bir sûrette olmas ı, ayn- ı 
hikmettir ve gayet mâkuldür ve şüphesiz vâki’dir.
1 “O vakit sen müminlere: “Rabbinizin, indirdi ği üç bin melek ile size imdat göndermesi yetmez mi?” 
diyordun.” (Âl-i İmran sûresi, 3/124); “Biz o melekleri ancak hikmet gere ğince göndeririz.” (Hicr sûresi, 
15/8); “O gece Rab’lerinin izniyle Ruh ve melekler, her türlü i ş için iner de iner...” (Kadir sûresi, 97/4)
2 Bu mânâdaki bir hadiste İnsanl ığın İftihar Tablosu (aleyhissalâtü vesselâm) : “Cehennemin üzerine kurulan 
Sırat’tan ameline göre kiminin şimşek (berk) süratinde, kiminin rüzgâr süratinde, kiminin ku ş gibi h ızlı, 
kiminin doludizgin at süratinde, kiminin ko şarak, kiminin de yürüyerek geçece ğini” buyurmu ştur. 
(Tirmizî, tefsîru’l-Kur’ân  19; Dârimî, rikak  89; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/542; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-kebîr  9/356)OTUZ B İRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------   623
624  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Üçüncü Esas
Hikmet-i Mi’râc nedir? Hikmet-i Mi’râc nedir?
Elcevap Elcevap : Mi’râc’ ın hikmeti o kadar yüksektir ki, fikr-i be şer ulaşam ıyor. 
O kadar derindir ki, ona yeti şemiyor. O kadar incedir ve latîftir ki, ak ıl kendi 
başıyla göremiyor. Fakat bâz ı işaretlerle, hakikatleri bilinmezse de vücûdlar ı 
bildirilebilir. Şöyle ki:
Şu kâinat ın Hâl ık’ı, şu kesret tabakat ında nur-u vahdetini ve tecelli-i eha-
diyetini göstermek için, kesret tabakat ının müntehas ından tâ mebde’-i vahde-
te bir hayt- ı ittisal sûretinde bir Mi’râc ile bir ferd-i mümtaz ı, bütün mahlûkat 
hesab ına, kendine muhatab ittihaz ederek, bütün zî şuur nâm ına, makâs ıd-ı 
ilâhiyesini O’na anlatmak ve O’nunla bildirmek ve O’nun nazar ı ile, ayna-y ı 
mahlûkat ında cemâl-i sanat ını, kemâl-i rubûbiyetini mü şâhede etmek ve et-
tirmektir. Hem Sâni-i Âlem’in, âsâr ın şehâdetiyle nihayetsiz cemâl ve kemâ-
li vard ır. Cemâl hem kemâl, ikisi de mahbub-u lizâtihîdirler. Yâni bizzât sevi-
lirler. Öyle ise, o cemâl ve kemâl sahibinin cemâl ve kemâline nihayetsiz bir muhabbeti vard ır. O nihayetsiz muhabbeti, masnûat ında çok tarzlarda tezahür 
ediyor. Masnûat ını sever, çünkü masnûat ının içinde cemâlini, kemâlini görür. 
Masnûat içinde en sevimli ve en âlî, zîhayatt ır. Zîhayatlar içinde en sevimli ve 
âlî, zîşuurdur. Ve zî şuurun içinde câmiiyet itibar ıyla en sevimli, insanlar için-
de bulunur. İnsanlar içinde istîdad ı tamam ıyla inkişâf eden, bütün masnûatta 
münteşir ve mütecelli kemâlât ın nümûnelerini gösteren ferd, en sevimlidir.
İşte Sâni-i mevcudat, bütün mevcudatta inti şâr eden tecelli-i muhabbe-
tin bütün envâ ını; bir noktada, bir aynada görmek ve bütün envâ- ı cemâlini, 
ehadiyet s ırrıyla göstermek için şecere-i hilkatten bir meyve-i münevver de-
recesinde ve kalbi, o şecerenin hakâik-i esasiyesini istîab edecek bir çekirdek 
hükmünde olan bir Zât’ ı, o mebde’-i evvel olan çekirdekten, tâ münteha olan 
meyveye kadar bir hayt- ı ittisal hükmünde olan bir Mi’râc ile, o ferdin kâinat 
nâm ına mahbubiyetini göstermek ve huzuruna celbetmek ve rü’yet-i cemâli-
ne müşerref etmek ve ondaki hâlet-i kudsiyeyi ba şkas ına sirayet ettirmek için 
kelâm ıyla taltif edip, ferman ıyla tavzif etmektir.
Şimdi şu hikmet-i âliyeye bakmak için “iki temsîl” dürbünü ile tarassud 
edeceğiz.
Birinci Temsîl
On Birinci Söz’ün hikâye-i temsîliyesinde tafsilen beyân edildi ği gibi: 
Nas ıl ki bir Sultan- ı Zîşân’ ın, pek çok hazineleri ve o hazinelerde pek çok ce-
vâhirlerin envâ ı bulunsa, hem sanayi-i garîbede çok mahareti olsa ve hesap-
sız fünûn- ı acîbeye mârifeti, ihatas ı bulunsa, nihayetsiz ulûm-u bedîaya ilim 
ve ıttılâı olsa.. her cemâl ve kemâl sahibi, kendi cemâl ve kemâlini görüp ve 
göstermek istemesi s ırrınca, elbette o Sultan- ı Zîfünûn dahi, bir me şher aç-
mak ister ki; içinde sergiler dizsin, tâ nâs ın enzâr ına saltanat ının haşmetini, 
hem servetinin şâşaas ını, hem kendi sanat ının hârikalar ını, hem kendi mâ-
rifetinin garîbelerini izhar edip göstersin; tâ cemâl ve kemâl-i mânevîsini, iki vecihle mü şâhede etsin. Bir vechi, bizzât nazar- ı dekâik-â şinâs ıyla görsün. 
Diğeri: Gayr ın nazar ıyla baks ın. Ve şu hikmete binaen elbette cesîm, muhte-
şem, geniş bir saray yapmaya ba şlar. Şahâne bir sûrette dairelere, menzillere 
taksim eder. Hazinelerinin türlü türlü murassaat ıyla süslendirip, kendi dest-i 
sanat ını
n en güzel, en latîf sanatlar ıyla zînetlendirir. Fünûn ve hikmetinin en 
incelikleriyle tanzim eder. Ve ulûmunun âsâr- ı mucizekârâneleriyle donat ır, 
tekmil eder. Sonra nimetlerinin çe şitleriyle, taamlar ının lezizleriyle, her tâife-
ye lây ık sofralar ı serer. Bir ziyafet-i âmme ihzar eder. Sonra raiyetine kendi 
kemâlât ını göstermek için, onlar ı seyre ve ziyafete dâvet eder. Sonra birisini 
Yaver-i Ekrem yapar, a şağıdaki tabakat ve menzillerden yukar ıya dâvet eder; 
daireden daireye, üst üstteki tabakalarda gezdirir. O acib sanat ının makine-
lerini ve tezgâhlar ını ve aşağıdan gelen mahsulât ın mahzenlerini göstere gös-
tere, tâ daire-i hususiyesine kadar getirir. Bütün o kemâlât ının mâdeni olan 
mübarek Zât’ ını O’na göstermekle ve huzuruyla O’nu mü şerref eder. Kasr ın 
hakâikini ve kendi kemâlât ını ona bildirir. Seyircilere rehber tâyin eder, gön-
derir. Tâ o saray ın Sâni’ini, o saray ın müştemilât ıyla, nuku şuyla, acâibiyle, 
ahaliye târif etsin. Ve saray ın nak ışlar ındaki rumûzunu bildirip ve içindeki sa-
natlar ının işaretlerini ö ğretip, (derunundaki manzum murassa’lar ve mevzûn 
nukuş nedir? Ve saray sahibinin kemâlât ını ve hünerlerini nas ıl gösterirler?) o 
saraya girenlere târif etsin ve girmenin âdâb ını ve seyrin merasimini bildirip 
ve görünmeyen Sultan- ı Zîfünûn ve Zî şuûn’a kar şı, marziyyât ı ve arzular ı da-
iresinde te şrifat merasimini târif etsin.
Aynen öyle de: –1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –Ezel, Ebed Sultan ı olan Sâni-i Zülcelâl, 
nihayetsiz kemâlât ını ve nihayetsiz cemâlini görmek ve göstermek istemi ştir 
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)OTUZ B İRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------   625
626  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ki, şu âlem saray ını öyle bir tarzda yapm ıştır ki; her bir mevcud, pek çok dil-
lerle O’nun kemâlât ını zikreder. Pek çok i şaretlerle cemâlini gösterir. esmâ-y ı 
hüsnâs ının her bir isminde ne kadar gizli mânevî defineler ve her bir unvan- ı 
mukaddesesinde ne kadar mahfî letâif bulundu ğunu, şu kâinat bütün mevcu-
dat ıyla gösterir. Ve öyle bir tarzda gösterir ki: Bütün fünûn, bütün desâtiriy-
le şu kitab- ı kâinat ı, zaman- ı Âdem’den beri mütalâa ediyor. Hâlbuki o kitap, 
esmâ ve kemâlât- ı ilâhiyeye dair ifade etti ği mânâlar ın ve gösterdi ği âyetlerin 
öşr-i mi’şarını daha okuyamam ış. İşte şöyle bir saray- ı âlemi, Kendi kemâlât 
ve cemâl-i mânevîsini görmek ve göstermek için bir me şher hükmünde açan 
Celil-i Zülcemâl, Cemil-i Zülcelâl, Sâni-i Zülkemâl’in hikmeti iktiza ediyor ki: Şu âlem-i arzdaki zî şuurlara nisbeten abes ve faydas ız olmamak için, o sara-
yın âyetlerinin mânâs ını birisine bildirsin. O saraydaki acâibin menbalar ını ve 
netâicinin mahzenleri olan avâlim-i ulviyede birisini gezdirsin. Ve bütün on-lar ın fevkine ç ıkars ın ve kurb-i huzuruna mü şerref etsin ve âhiret âlemlerinde 
gezdirsin, umum ibâd ına bir muallim ve saltanat- ı rubûbiyetine bir dellâl ve 
marziyyât- ı ilâhiyesine bir mübelli ğ ve saray- ı âlemindeki âyât- ı tekviniyesine 
bir müfessir gibi, çok vazifeler ile tavzif etsin. Mucizât ni şanlar ıyla imtiyaz ını 
göstersin. Kur’ân gibi bir ferman ile o Şahs ı, Zât- ı Zülcelâl’in has ve sâd ık bir 
tercüman ı olduğunu bildirsin.
İşte Mi’râc’ ın pek çok hikmetlerinden şu temsîl dürbünüyle bir-ikisini nü-
mûne olarak gösterdik. Sâirlerini k ıyas edebilirsin...
İkinci Temsîl
Nas ıl ki bir zât- ı zîfünûn, mu’ciznümâ bir kitab ı telif edip yazsa.. Öyle bir 
kitap ki, her sayfas ında yüz kitap kadar hakâik, her sat ırında yüz sayfa kadar 
latîf mânâlar, her bir kelimesinde yüz sat ır kadar hakikatler, her harfinde yüz 
kelime kadar mânâlar bulunsa; bütün o kitab ın meânî ve hakâikleri, o kâtib-i 
mu’ciznümân ın kemâlât- ı mâneviyesine baksa, i şaret etse, elbette öyle bitmez 
bir hazineyi kapal ı bırak ıp abes etmez. Her hâlde o kitab ı, bâz ılara ders vere-
cek. Tâ o k ıymettar kitap, mânâs ız kal ıp, beyhude olmas ın. Onun gizli kemâlâ-
tı zâhir olup, kemâlini bulsun ve cemâl-i mânevîsi görünsün. O da sevinsin ve 
sevdirsin. Hem o acib kitab ı bütün meânîsiyle, hakâikiyle ders verecek birisini, 
en birinci sayfadan, tâ nihayete kadar üstünde ders vere vere geçirecektir.
Aynen öyle de: Nakka ş-ı Ezelî, şu kâinat ı, kemâlât ını ve cemâlini ve ha-
kâik-i esmâs ını göstermek için öyle bir tarzda yazm ıştır ki; bütün mevcudat, 
hadsiz cihetlerle nihayetsiz kemâlât ını ve esmâ ve s ıfât ını bildirir, ifade eder. 
Elbette bir kitab ın mânâs ı bilinmezse hiçe sukut eder. Bâhusus böyle her bir 
harfi, binler mânây ı tazammun eden bir kitap, sukut edemez ve ettirilmez. 
Öyle ise; o kitab ı yazan, elbette onu bildirecektir, her tâifenin istîdad ına göre 
bir k ısm ını anlatt ıracakt ır. Hem umumunu, en âmm nazarl ı, en küllî şuûrlu, 
en mümtaz istîdadl ı bir ferde ders verecektir. Öyle bir kitab ın umumunu ve 
küllî hakâikini ders vermek için, gayet yüksek bir seyr u sülûk ettirmek hikme-ten lâz ımd ır. Yâni, birinci sayfas ı olan tabakat- ı kesretin en nihayetinden tut, 
tâ münteha sayfas ı olan daire-i ehadiyete kadar bir seyeran ettirmek lâz ım ge-
liyor. İşte şu temsîl ile Mi’râc’ ın ulvî hikmetlerine bir derece bakabilirsin.
Şimdi makam- ı istimâ’da olan mülhide bak ıp, kalbini dinleyece ğiz; ne hâ-
le girdiğini görece ğiz. İşte, hat ıra geliyor ki: Onun kalbi diyor: “Ben inanmaya 
başlad ım. Fakat iyi anlayam ıyorum. Üç mühim mü şkülüm daha var.
Birincisi : Şu Mirac- ı Azîm, niçin Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ a 
mahsustur?
İkincisi : O Zât, nas ıl şu kâinat ın çekirde ğidir? dersiniz: Kâinat, O’nun nu-
rundan halkolunmu ş. Hem kâinat ın en âhir ve en münevver meyve-
sidir.1 Bu ne demektir?
Üçüncüsü : Sâb ık beyânat ınızda diyorsunuz ki; âlem-i ulvîye ç ıkmak; şu 
âlem-i arziyedeki âsârlar ın makinelerini, tezgâhlar ını ve netâicinin 
mahzenlerini görmek için urûc etmi ştir. Ne demektir?
Elcevap Elcevap :
Şu birinci mü şkülünüz, otuz üç adet Sözler’de tafsilen halledilmi ştir. 
Yaln ız şurada Zât- ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  kemâlât ına ve delâil-i 
nübüvvetine ve o Mirac- ı Âzam’a en elyak O oldu ğuna icmâlî i şaretler nev’-
inde, bir muhtasar fihriste gösteriyoruz, şöyle ki:
Evvelâ : Tevrat, İncil, Zebûr gibi Kütüb-ü Mukaddese; pek çok tahrifa-
ta mâruz olduklar ı hâlde, şu zamanda dahi, Hüseyin Cisrî gibi bir muhakkik, 
Nübüvvet-i Ahmediye’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  dair o kitaplardan yüz i şârî beşa-
retleri ç ıkar ıp “Risale-i Hamîdiye”de göstermi ştir.2
Sâniyen : Tarihçe müsbettir ki, Şıkk ve Satîh gibi me şhur iki kâhinin, 
Nübüvvet-i Ahmediye’den (aleyhissalâtü vesselâm)  biraz evvel, nübüvvetine ve 
1 Bkz.: ed-Deylemî, el-Müsned  1/171; el-Aclûnî,  Keşfü’l-hafâ  1/311.
2 Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye (Türkçe terceme)  s.52-94.OTUZ B İRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------   627
628  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Âhirzaman Peygamberi oldu ğuna beyânatlar ı gibi çok be şaretler, sahih bir 
surette tarihen nakledilmi ştir.1
Sâlisen : Velâdet-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  gecesinde Kâbe’deki sa-
nemlerin sukutu ile,2 Kisra-y ı Fâris’in saray- ı meşhuresi olan Eyvân’ ı inşikâk 
etmesi3 gibi, irhâsât denilen yüzer hârikalar, tarihçe me şhurdur.
Râbian : Bir orduya parma ğından gelen suyu içirmesi.. ve câmide bir 
cemaat-i azîmenin huzurunda kuru dire ğin, minberin naklinden dolay ı mu-
fârakat- ı Ahmediye’den (aleyhissalâtü vesselâm)  deve gibi enîn ederek a ğlamas ı.. 
4
ُóَĩَĝْĤا َّěَýْĬوَا nass ı ile şakk- ı kamer gibi muhakkiklerin tahkikat ıyla bine bâli ğ 
olan mucizât ıyla5 serfiraz oldu ğunu tarih ve siyer gösteriyor.
Hâmisen : Dost ve dü şman ın ittifak ıyla ahlâk- ı hasenenin şahs ında en 
yüksek derecede.. ve bütün muamelât ının şehâdetiyle secâyâ-y ı sâmiye, va-
zifesinde ve tebli ğâtında en âlî bir derecede.. ve Din-i İslâm’daki mehâsin-i 
ahlâk ın şehâdetiyle şeriat ında en âlî hisâl-i hamîde, en mükemmel derecede 
bulunduğuna ehl-i insaf ve dikkat tereddüd etmez.
Sâdisen : Onuncu Söz’ün İkinci İşaret’inde i şaret edildi ği gibi:
Ulûhiyet, mukteza-y ı hikmet olarak tezahür istemesine mukabil; en 
âzamî bir derecede Zât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) , dinindeki âzamî 
ubûdiyetiyle en parlak bir derecede göstermi ştir.
Hem Hâl ık-ı âlemin nihayet kemâldeki cemâlini bir vâs ıta ile mukte-
za-y ı hikmet ve hakikat olarak göstermek istemesine mukabil; en güzel 
bir surette gösterici ve târif edici, bilbedâhe yine O Zât’ tır.
Hem Sâni-i âlemin nihayet cemâlde olan kemâl-i sanat ı üzerine en-
zâr- ı dikkati celbetmek, te şhir etmek istemesine mukabil; en yüksek bir 
sadâ ile dellâll ık eden, yine bilmü şâhede O Zât’ tır.
Hem bütün âlemlerin Rabbi, kesret tabakât ında vahdâniyetini ilân 
etmek istemesine mukabil, en âzamî bir derecede bütün merâtib-i tevhi-di ilân eden, yine bizzarûre 
O Zât’ tır.
1 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  124-129; 158, 190-192; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  1/431.
2 el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/19; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  1/81; el-Halebî, es-Sîratü’l-
Halebiyye  1/76.
3 Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.139; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/19, 126, 127; et-Taberî, 
Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  1/459.
4 “…Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
5 Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/10; ez-Zemah şerî, el-Keşşâf 1/382; en-Nevevî, Şerhu Sahîh-i 
Müslim  1/2.
Hem Sahib-i âlemin nihayet derecede âsâr ındaki cemâlin i şaretiyle, 
nihayetsiz hüsn-ü zâtîsini ve cemâlinin mehâsinini ve hüsnünün letâifini aynalarda mukteza-y ı hakikat ve hikmet olarak görmek ve göstermek is-
temesine mukabil; en şâşaal ı bir surette aynadarl ık eden ve gösteren ve 
sevip, ba şkas ına sevdiren, yine bilbedâhe 
O Zât’ tır.
Hem şu saray- ı âlemin Sâni’i, gayet hârika mucizeler ile ve gayet k ıy-
mettar cevherler ile dolu hazine-i gaybiyelerini izhar ve te şhir istemesi.. ve 
onlarla kemâlât ını târif etmek ve bildirmek istemesine mukabil; en âzamî 
bir surette te şhîr edici, tavsif edici ve târif edici, yine bilbedâhe O Zât’ tır.
Hem şu kâinat ın Sâni’i, şu kâinat ı envâ- ı acâib ve zînetlerle süslen-
dirmek suretinde yapmas ı.. ve zîşuur mahlûkat ını seyr ve tenezzüh ve ib-
ret ve tefekkür için ona idhal etmesi.. ve mukteza-y ı hikmet olarak onla-
ra o âsâr ve sanayiin manalar ını, k ıymetlerini, ehl-i temâ şâ ve tefekküre 
bildirmek istemesine mukabil; en âzamî bir surette cin ve inse, belki ru-hânîlere ve melâikelere de Kur’ân- ı Hakîm vâs ıtas ıyla rehberlik eden, yi-
ne bilbedâhe 
O Zât’ tır.
Hem şu kâinat ın Hâkim-i Hakîm’i, şu kâinat ın tahavvülât ındaki mak-
sat ve gayeyi tazammun eden t ılsım- ı muğlak ını ve mevcudât ın “Nere-
den? Nereye? Ve ne olduklar ı?” olan şu üç suâl-i mü şkülün muammas ını 
bir elçi vâs ıtas ıyla umum zî şuurlara açt ırmak istemesine mukabil; en vâ-
zıh bir surette ve en âzamî bir derecede hakâik-i Kur’âniye vâs ıtas ıyla o 
tılsımı açan ve o muammay ı halleden, yine bilbedâhe O Zât’ tır.
Hem şu âlemin Sâni-i Zülcelâl’i, bütün güzel masnûât ıyla kendini zî-
şuur olanlara tan ıttırmas ı.. ve k ıymetli nimetler ile kendini onlara sevdir-
mesi, bizzarûre onun mukabilinde zî şuur olanlara marziyyât ı ve arzu-yu 
ilâhiyelerini bir elçi vâs ıtas ıyla bildirmesini istemesine mukabil, en âlâ ve 
ekmel bir surette, Kur’ân vâs ıtas ıyla o marziyyât ve arzular ı beyân eden 
ve getiren, yine bilbedâhe O Zât’ tır.
Hem Rabbü’l-âlemîn, meyve-i âlem olan insana, âlemi içine alacak 
bir vüs’at-i istidat verdi ğinden.. ve bir ubûdiyet-i külliyeye müheyyâ etti-
ğinden.. ve hissiyatça kesrete ve dünyaya müptelâ oldu ğundan, bir reh-
ber vâs ıtas ıyla yüzlerini kesretten vahdete, fâniden bâkîye çevirmek iste-
mesine mukabil; en âzam bir derecede, en ebla ğ bir surette, Kur’ân vâs ı-
tas ıyla en ahsen bir tarzda rehberlik eden ve risaletin vazifesini en ekmel 
bir tarzda îfâ eden, yine bilbedâhe O Zât’ tır.OTUZ B İRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------   629
630  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte mevcudât ın en eşrefi olan zîhayat.. ve zîhayat içinde en e şref 
olan zîşuur.. ve zî şuur içinde en e şref olan hakikî insan.. ve hakikî insan 
içinde geçmi ş vezâifi en âzamî bir derecede, en ekmel bir surette îfâ eden 
Zât; elbette bir Mirac- ı Âzam ile Kâb- ı Kavseyn’e ç ıkacak,1 saadet-i ebedi-
ye kap ısını çalacak, hazine-i rahmeti açacak, iman ın hakâik-i gaybiyesini 
görecek, yine O olacakt ır.
Sâbian : Bilmüşâhede şu masnûâtta gayet güzel tahsinât, nihayet de-
recede süslü tezyinât vard ır.. ve bilbedâhe şöyle tahsinât ve tezyinât, on-
lar ın Sâni’inde gayet şiddetli bir irade-i tahsin ve kasd- ı tezyin var oldu-
ğunu gösterir.. ve irade-i tahsin ve tezyin ise, bizzarûre o Sâni’de sana-
tına karşı kuvvetli bir ra ğbet ve kudsî bir muhabbet oldu ğunu gösterir.. 
ve masnûât içinde en câmî ve letâif-i sanat ı birden kendinde gösteren ve 
bilen ve bildiren ve kendini sevdiren ve ba şka masnûâttaki güzellikleri 
“Mâşallah” deyip istihsan eden, bilbedâhe o sanat--perver ve sanat ını çok 
seven Sâni’in nazar ında en ziyade mahbub, O olacakt ır.
İşte masnûât ı yald ızlayan mezâya ve mehâsine ve mevcudât ı ışıklan-
dıran letâif ve kemâlâta kar şı: “Sübhânallah, Mâ şallah, Allahu Ekber ” 
diyerek semâvât ı çınlatt ıran ve Kur’ân’ ın nağamât ıyla kâinat ı velveleye 
verdiren, istihsan ve takdir ile, tefekkür ve te şhir ile, zikir ve tevhid ile, 
berr ve bahri cezbeye getiren yine bilmü şâhede O Zât’ tır.
İşte böyle bir Zât ki;  2ِģِĐَאęْĤכَא ُÕَ×َّùĤاَ sırrınca bütün ümmetinin i şlediği 
hasenât ın bir misli, O’nun kefe-i mizan ında bulunan.. ve umum ümmeti-
nin salavât ı, O’nun mânevî kemâlât ına imdat veren.. ve risaletinde gör-
düğü vezâifin netâicini ve mânevî ücretleriyle beraber rahmet ve muhab-
bet-i ilâhiyenin nihayetsiz feyzine mazhar olan bir Zât, elbette Miraç mer-
diveniyle cennete, Sidretü’l-Müntehâ’ya, Ar ş’a ve Kâb- ı Kavseyn’e kadar 
gitmek,3 ayn- ı hak, nefs-i hakikat ve mahz- ı hikmettir.
İkinci Mü şkül: Ey makam- ı istimâ’daki insan! Şu ikinci işkâl ettiğin ha-
kikat o kadar derindir, o kadar yüksektir ki, ak ıl ona ne ula şır, ne de yana şır.. 
illâ nur-u îmân ile görünür. Fakat bâz ı temsîlât ile, o hakikatin vücûdu, fehme 
takrib edilir. Öyle ise; bir nebze takribe çal ışacağız.
1 “Öyle ki aralar ı yay ın iki ucu aras ı kadar veya daha az kald ı.” (Necm sûresi, 53/9).
2 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.
3 Bkz.: Necm sûresi, 53/4-18; İsrâ sûresi, 17/1.
İşte şu kâinata nazar- ı hikmetle bak ıldığı vakit, azîm bir şecere mânâs ın-
da görünür. Ve şecerenin nas ıl dallar ı, yapraklar ı, çiçekleri, meyveleri var-
dır; şu şecere-i hilkatin de bir şıkk ı olan âlem-i süflînin; anâs ır dallar ı, nebâtât 
ve eşcar yapraklar ı, hayvanât çiçekleri, insan meyveleri hükmünde görünür. 
Sâni-i Zülcelâl’in a ğaçlar hakk ında câri olan bir kanunu, elbette şu şecere-i 
âzamda da câri olmak, mukteza-y ı ism-i Hakîm’dir. Öyle ise; mukteza-y ı hik-
met, şu şecere-i hilkatin de bir çekirdekten yap ılmas ıdır.1 Hem öyle bir çekir-
dek ki, âlem-i cismânîden ba şka, sâir âlemlerin nümûnesini ve esâsât ını câmi 
olsun. Çünkü; binler muhtelif âlemleri tazammun eden kâinat ın çekirdek-i as-
lîsi ve men şei, kuru bir madde olamaz. Madem şu şecere-i kâinattan daha ev-
vel, o nev’den ba şka şecere yok; öyle ise; ona men şe’ ve çekirdek hükmün-
de olan mânâ ve nur, elbette yine şecere-i kâinatta bir meyve libas ının giydi-
rilmesi, yine Hakîm isminin muktezas ıdır. Çünkü; çekirdek daima ç ıplak ola-
maz. Madem evvel-i f ıtratta meyve libas ını giymemi ş; elbette, âhirde o libas ı 
giyecektir. Madem o meyve insand ır. Ve madem insan içinde sâb ıkan isbat 
edildiği üzere, en me şhur meyve ve en muhte şem semere ve umumun nazar- ı 
dikkatini celbeden ve arz ın n ısfını ve beşerin humsunun nazar ını kendine has-
reden ve mehâsin-i mâneviyesi ile âlemi, ya nazar- ı muhabbet veya hayretle 
kendine bakt ıran meyve ise: Zât- ı Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm) ’dır; el-
bette kâinat ın teşekkülüne çekirdek olan nur, O’nun Zât’ ında cismini giyerek 
en âhir bir meyve sûretinde görünecektir.
Ey müstemi’!. Şu acib kâinat- ı azîme, bir insan ın cüz’î mahiyetinden 
halkolunmas ını istib’âd etme! Bir nevi âlem gibi olan muazzam çam a ğac ı-
nı, buğday tanesi kadar bir çekirdekten halkeden Kadîr-i Zülcelâl, şu kâinat ı 
“Nur-u Muhammedî”den (aleyhissalâtü vesselâm)  nas ıl halketmesin veya edeme-
sin? İşte şecere-i kâinat, şecere-i tûbâ gibi; gövdesi ve kökü yukar ıda, dallar ı 
aşağıda olduğu için, aşağıdaki meyve makam ından, tâ çekirdek-i aslî maka-
mına kadar, nurânî bir hayt- ı münasebet var. İşte Mi’râc, o hayt- ı münasebe-
tin g ılaf ı ve sûretidir ki; Zât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) , o yolu açm ış, velâ-
yetiyle gitmi ş, risâletiyle dönmü ş ve kap ıyı da aç ık b ırakm ış. Arkas ındaki ev-
liyâ-y ı ümmeti, ruh ve kalb ile o cadde-i nurânîde, Mi’râc- ı nebevî’nin gölge-
sinde seyr u sülûk edip istîdadlar ına göre makamat- ı âliyeye ç ıkıyorlar.
Hem sâb ıkan isbat edildi ği üzere: Şu kâinat ın Sâni’i, birinci i şkâlin ceva-
bında gösterilen makâs ıd için şu kâinat ı, bir saray sûretinde yapm ış ve tez-
1 Bkz.: “Sen, şayet olmasayd ın âlemleri de yaratmazd ım.” (Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.385; el-
Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/214). Ayr ıca yak ın ifadeler için bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/314; 
el-Hâkim, el-Müstedrek  2/672.OTUZ B İRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------   631
632  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
yin etmiştir. O makâs ıdın medâr ı, Zât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  olduğu 
için, kâinattan evvel Sâni-i Kâinat’ ın nazar- ı inâyetinde olmas ı ve en evvel te-
cellisine mazhar olmak lâz ım geliyor. Çünkü; bir şeyin neticesi, semeresi; ev-
vel düşünülür. Demek vücûden en âhir, mânen de en evveldir. Hâlbuki Zât- ı 
Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) , hem en mükemmel meyve, hem bütün mey-
velerin medâr- ı kıymeti ve bütün maksadlar ın medâr- ı zuhuru oldu ğundan en 
evvel tecelli-i îcada mazhar, O’nun nuru olmak lâz ım gelir.1
Üçüncü Mü şkülün : O kadar geni ştir ki, bizim gibi dar zihinli insanlar, is-
tiab ve ihâta edemez. Fakat uzaktan uza ğa bakabiliriz.
Evet âlem-i süflînin mânevî tezgâhlar ı ve küllî kanunlar ı, avâlim-i ulvi-
yededir. Ve mah şer-i masnûat olan küre-i arz ın hadsiz mahlûkat ının netâic-i 
âmâlleri ve cin ve insin semerât- ı ef’âlleri, yine avâlim-i ulviyede temessül 
eder. Hattâ hasenat cennetin meyveleri sûretine,2 seyyiât ise cehennemin zak-
kumlar ı şekline3 girdikleri, pek çok emârât ve pek çok rivâyât ın şehâdeti ile ve 
hikmet-i kâinat ın ve ism-i Hakîm’in iktizas ıyla beraber, Kur’ân- ı Hakîm’in i şâ-
rât ı gösteriyor. Evet, zeminin yüzünde kesret, o kadar inti şâr etmiş ve hilkat, o 
kadar teşa’ub etmi ş ki, bütün kâinatta münte şir umum masnûat ın pek çok fev-
kinde ecnâs- ı mahlûkat ve esnaf- ı masnûat, küre-i zeminde bulunur, de ğişir; 
daima dolup bo şalır. İşte şu cüz’iyat ve kesretin menbalar ı, mâdenleri elbette 
küllî kanunlar ve küllî tecelliyât- ı esmâiyedir ki; o küllî kanunlar, o küllî tecelliler 
ve o muhît esmâlar ın mazharlar ı da bir derece basit ve safi ve her biri bir âle-
min arşı ve sakf ı ve bir âlemin merkez-i tasarrufu hükmünde olan semâvâtt ır 
ki; o âlemlerin birisi de Sidretü’l-Münteha’daki cennetü’l-me’vâ’d ır.4 Yerdeki 
tesbihât ve tahmidat, o cennetin meyveleri sûretinde –Muhbir-i Sâd ık’ın ihbar ı 
ile– temessül etti ği sâbittir.5 İşte bu üç nokta gösteriyorlar ki: Yerde olan netâic 
ve semerât ın mahzenleri oralardad ır ve mahsulât ı o tarafa gider.
Deme ki : Havaî bir “Elhamdülillâh” kelimem, nas ıl mücessem bir mey-
ve-i cennet olur?
1 Bkz.: el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/265.
2 Bkz.: Yâsîn sûresi, 36/55/57; Duhân sûresi, 44/27, 55; Sâd sûresi, 38/51; Tûr sûresi, 52/22; Rahman sûre-
si, 55/52, 67; Vâk ıa sûresi, 56/32; Mü’minûn sûresi, 23/19; Sâffât sûresi, 37/42; Mürselât sûresi, 77/42.
3 Bkz.: Sâffât sûresi, 37/62; Duhân sûresi, 44/43; Vâk ıa sûresi, 56/52; Nebe sûresi, 78/ 21-30.
4 Bkz.: Necm sûresi, 53/15.
5 Bkz.: “Kim ‘sübhanallâhi ve bihamdihî, sübhanallâhi’l-azîm’ derse cennette onun için bir hurma a ğac ı 
dikilir.” (Tirmizî, deavât  59; İbni Mâce,  edeb 56); “Kim ‘sübhanallâhi ve’l-hamdülillâhi ve lâ ilâhe 
illâllâhu vallâhu ekber’, derse her harfi için onun ad ına cennette bir a ğaç dikilir.” (et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-evsat  8/226); “Cennet fidanlar ı ‘lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh’t ır.” (Ahmed İbni Hanbel, 
el-Müsned  5/418).
Çünkü; sen, gündüz uyan ık iken güzel bir söz söylersin; bâzen rüyâda gü-
zel bir elma şeklinde yersin. Gündüz çirkin bir sözün, gecede ac ı bir şey sûretin-
de yutars ın. Bir g ıybet etsen, murdar bir et sûretinde sana yedirirler. Öyle ise, şu 
dünya uykusunda söyledi ğin güzel sözlerin ve çirkin sözlerin; meyveler sûretin-
de uyan ık âlemi olan âlem-i âhirette yersin ve yemesini istib’ad etmemelisin.
Dördüncü Esas
Mi’râcın semerâtı ve faydası nedir? Mi’râc ın semerât ı ve faydas ı nedir?
Elcevap Elcevap : Şu şecere-i tûbâ-y ı mâneviye olan Mi’râc ın beş yüzden fazla 
meyvelerinden nümûne olarak yaln ız beş tanesini zikredece ğiz.
Birinci Meyve
Erkân- ı îmâniyenin hakâikini göz ile görüp, melâikeyi, cenneti, âhireti, 
hattâ Zât- ı Zülcelâl’i göz ile mü şâhede etmek; kâinata ve be şere öyle bir ha-
zine ve bir nur-u ezelî ve ebedî bir hediye getirmi ştir ki: Şu kâinat ı, perişan 
ve fânî, karmakar ışık bir vaziyet-i mevhumeden ç ıkar ıp, o nur ve o meyve ile 
o kâinat ı; kudsî mektubât- ı Samedâniye, güzel ayna-y ı cemâl-i Zât- ı Ehadiye 
vaziyeti olan hakikatini göstermi ş. Kâinat ı ve bütün zî şuuru sevindirip mesrur 
etmiş. Hem o nur ve o meyve ile be şeri müşevveş, perişan, âciz, fakir, hâcâ-
tı hadsiz, âdâs ı nihayetsiz ve fânî, bekâs ız bir vaziyet-i dalâletkârâneden o in-
san ı; o nur, o meyve-i kudsiye ile ahsen-i takvîmde, bir mucize-i kudret-i sa-
medâniyesi.. ve mektubât- ı samedâniyenin bir nüsha-y ı câmias ı.. ve Sultan- ı 
Ezel ve Ebed’in bir muhatab ı, bir abd-i hass ı.. ve kemâlât ının istihsanc ısı, ha-
lîli ve cemâlinin hayretkâr ı, habibi.. ve cennet-i bâkiyesine nâmzed bir misa-
fir-i azîzi sûret-i hakikîsinde göstermi ş. İnsan olan bütün insanlara, nihayetsiz 
bir sürûr, hadsiz bir şevk vermi ştir.
İkinci Meyve
Sâni-i mevcudat ve Sahib-i kâinat ve Rabbü’l-âlemîn olan Hâkim-i Ezel 
ve Ebed’in marziyyât- ı rabbâniyesi olan İslâmiyet’in, ba şta namaz olarak, esâ-
sât ını, cin ve inse hediye getirmi ştir ki; o marziyyât ı anlamak, o kadar merak-
âver ve saadet-âverdir ki, târif edilmez. Çünkü; herkes, büyükçe bir veliyy-i nimetini, yahut muhsin bir padi şah ının uzaktan arzular ını anlamaya ne kadar OTUZ B İRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------   633
634  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
arzukeş.. ve anlasa ne kadar memnun olur... Temenni eder ki: “Ke şki bir va-
sıta-y ı muhabere olsa idi do ğrudan do ğruya O Zât ile konu şsa idim. Benden 
ne istiyor, anlasa idim. Benden O’nun ho şuna gideni bilse idim.” der. Acaba 
bütün mevcudat kabza-y ı tasarrufunda ve bütün mevcudattaki cemâl ve ke-
mâlât, O’nun cemâl ve kemâline nisbeten zay ıf bir gölge ve her anda niha-
yetsiz cihetlerle O’na muhtaç ve nihayetsiz ihsanlar ına mazhar olan be şer, ne 
derece O’nun marziyyât ını ve arzular ını anlamak hususunda hâhi şger ve me-
rak-âver olmas ı lâz ım olduğunu anlars ın.
İşte Zât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  yetmiş bin perde arkas ında1 O 
Sultan- ı Ezel ve Ebed’in marziyyât ını doğrudan do ğruya Mi’râc semeresi ola-
rak hakkalyakîn i şitip, getirip be şere hediye etmi ştir.2
Evet beşer, kamerdeki hâli anlamak için ne kadar merak eder ki: Biri gi-
dip, dönüp haber verse. Hem ne kadar fedakârl ık gösterir. E ğer anlasa, ne ka-
dar hayret ve meraka dü şer. Hâlbuki kamer, öyle bir Mâlikü’l-mülk’ün mem-
leketinde geziyor ki: Kamer, bir sinek gibi küre-i arz ın etraf ında pervaz eder. 
Küre-i arz, pervane gibi şemsin etraf ında uçar. Şems, binler lâmbalar içinde 
bir lâmbad ır ki; o Mâlikü’l-mülki Zülcelâl’in bir misafirhânesinde mumdarl ık 
eder. İşte Zât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  öyle bir Zât- ı Zülcelâl’in şuûna-
tını ve acâib-i sanat ını ve âlem-i bekâda hazain-i rahmetini görmü ş, gelmiş, 
beşere söylemi ş. İşte beşer, bu Zât’ ı kemâl-i merak ve hayret ve muhabbetle 
dinlemezse, ne kadar hilâf- ı ak ıl ve hikmetle hareket etti ğini anlars ın.
Üçüncü Meyve
Saadet-i ebediyenin definesini görüp, anahtar ını al ıp getirmi ş; cin ve in-
se hediye etmi ştir. Evet Mi’râc vas ıtas ıyla ve kendi gözüyle cenneti görmü ş ve 
Rahmân- ı Zülcemâl’in rahmetinin bâkî cilvelerini mü şâhede etmi ş ve saadet-i 
ebediyeyi katiyen hakkalyakîn anlam ış, saadet-i ebediyenin vücûdunun müjde-
sini cin ve inse hediye etmi ştir ki: Bîçâre cin ve ins, karars ız bir Dünya’da ve zel-
zele-i zevâl ve firâk içindeki mevcudat ı, seyl-i zaman ve harekât- ı zerrât ile adem 
ve firâk- ı ebedî denizine döküldü ğü olan vaziyet-i mevhume-i canh ıraşânede ol-
duklar ı hengâmda; şöyle bir müjde, ne kadar k ıymettar oldu ğu ve îdam- ı ebedî 
1 Arada yetmi ş bine yak ın perde oldu ğuna dair bkz.: Ebû Ya’lâ, el-Müsned  13/520; et-Taberânî, 
el-Mu’cemü’l-evsat  6/278, 8/382. Ayr ıca bu perdeler olmasa, azamet-i ilâhiyeden her şeyin mahv 
olacağına dair bkz.: Müslim, îmân  293; İbni Mâce, mukaddime  13.
2 Bkz.: Buhârî, menâk ıbu’l-ensar  42; Müslim, îmân 279, müsâfirîn  253; Tirmizî, tefsîru sûre (53)  1.
ile kendilerini mahkûm zanneden fânî cin ve insin kula ğında öyle bir müjde, ne 
kadar saadet-âver oldu ğu târif edilmez. Bir adama, îdam edilece ği anda, onun 
afv ıyla kurb-i şâhânede bir saray verilse, ne kadar sürûra sebeptir. Bütün cin ve 
ins adedince böyle sürûrlar ı topla, sonra bu müjdeye k ıymet ver.
Dördüncü Meyve
Rü’yet-i cemâlullah meyvesini kendi ald ığı gibi, o meyvenin her mümine 
dahi mümkün oldu ğunu, cin ve inse hediye getirmi ştir ki, o meyve, ne dere-
ce leziz ve ho ş ve güzel bir meyve oldu ğunu bununla k ıyas edebilirsin. Yâni; 
Her kalb sahibi bir insan; zîcemâl, zîkemâl, zîihsan bir zât ı sever. Ve o sevmek 
dahi, cemâl ve kemâl ve ihsan ın derecât ına nisbeten tezayüd eder, peresti ş 
derecesine gelir, can ını feda eder derecede muhabbet ba ğlar. Yaln ız bir de-
fa görmesine, dünyas ını feda etmek derecesine ç ıkar. Hâlbuki: Bütün mev-
cudattaki cemâl ve kemâl ve ihsan, O’nun cemâl ve kemâl ve ihsan ına nisbe-
ten, küçük birkaç lemeât ın, güneşe nisbeti gibi de olmaz. Demek; nihayetsiz 
bir muhabbete lây ık ve nihayetsiz rü’yete ve nihayetsiz bir i ştiyâka elyak bir 
Zât- ı Zülcelâli ve’l-kemâl’in saadet-i ebediyede rü’yetine muvaffak olmas ı, ne 
kadar saadet-âver ve medâr- ı sürûr ve ho ş ve güzel bir meyve oldu ğunu in-
san isen anlars ın.
Beşinci Meyve
İnsan, kâinat ın k ıymettar bir meyvesi ve Sâni-i Kâinat’ ın nazdar sevgi-
lisi olduğu, Mi’râc ile anla şılm ış ve o meyveyi cin ve inse getirmi ştir. Küçük 
bir mahlûk, zay ıf bir hayvan ve âciz bir zî şuur olan insan ı, o meyve ile o ka-
dar yüksek bir makama ç ıkar ır ki: Kâinat ın bütün mevcudat ı üstünde bir ma-
kam- ı fahr veriyor. Ve öyle bir sevinç ve sürûr-u mes’udiyetkârâne veriyor 
ki, tasvir edilmez. Çünkü; Âdi bir nefere denilse: “Sen mü şîr oldun.” Ne ka-
dar memnun olur. Hâlbuki: Fânî, âciz bir hayvan- ı nât ık, zevâl ve firâk sille-
sini daima yiyen bîçâre insana, birden “Ebedî, bâkî bir cennette, Rahîm ve Kerîm bir Rahmân’ ın rahmetinde ve hayâl süratinde, ruhun vüs’atinde, ak-
lın cevelân ında, kalbin bütün arzular ında, mülk ve melekûtunda tenezzühe, 
seyerana ve cevelâna muvaffak oldu ğun gibi, saadet-i ebediyede rü’yet-i ce-
mâline de muvaffak olursun.” denildi ği vakit, insâniyeti sukut etmemi ş bir in-
san, ne kadar derin ve ciddî bir sevinç ve sürûru kalbinde hissedece ğini ta-
hayyül edebilirsin.OTUZ B İRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------   635
636  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Şimdi, makam- ı istimâ’da olan zâta deriz ki : İlhad gömle ğini y ırt, 
at. Mümin kula ğını geçir ve müslim gözlerini tak.  Sana iki küçük temsîl ile 
bir-iki meyvenin derece-i k ıymetini gösterece ğiz.
Meselâ : Senin ile biz beraber bir memlekette bulunuyoruz. Görüyoruz ki; 
her şey bize ve birbirine dü şman ve bize yabanc ı.. her taraf müdhi ş cenaze-
lerle dolu.. i şitilen sesler yetimlerin a ğlay ışı, mazlumlar ın vaveylâs ıdır. İşte biz, 
şöyle bir vaziyette oldu ğumuz vakitte; biri gitse, o memleketin padi şah ından 
bir müjde getirse.. o müjde ile, bize yabanc ı olanlar ahbap şekline girse.. dü ş-
man gördü ğümüz kimseler, karde şler sûretine dönse.. o müdhi ş cenazeler, hu-
şû ve huzûda, zikir ve tesbihde birer ibadetkâr şeklinde görünse.. o yetimâne 
ağlay ışlar, senâkârâne “ya şasın”lar hükmüne girse.. ve o ölümler ve o soy-
maklar, garâtlar terhisat sûretine dönse.. kendi sürûrumuz ile beraber, herke-sin sürûruna mü şterek olsak; o müjde ne kadar mesrurâne oldu ğunu elbette 
anlars ın. İşte Mi’râc- ı Ahmediye’nin 
(aleyhissalâtü vesselâm)  bir meyvesi olan nur-u 
îmândan evvel, şu kâinat ın mevcudat ı, nazar- ı dalâletle  bak ıldığı vakit; yaban-
cı, muz ır, müz’iç, muvahhi ş ve dağ gibi cirmler birer müdhi ş cenaze; ecel her-
kesin başını kesip adem-âbâd kuyusuna atar. Bütün sadâlar, firâk ve zevâlden 
gelen vaveylâlar oldu ğu hâlde, dalâletin öyle tasvir etti ği hengâmda; mey-
ve-i Mi’râc olan hakâik-i erkân- ı îmâniye nas ıl mevcudat ı sana karde ş, dost ve 
Sâni-i Zülcelâl’ine zâkir ve müsebbih;1 ve mevt ve zevâl, bir nevi terhis ve vazi-
feden âzad etmek;2 ve sadâlar, birer tesbihât hakikatinde oldu ğunu sana gös-
terir. Bu hakikati tamam görmek istersen, İkinci ve Sekizinci Sözler’e bak.
İkinci Temsîl : Senin ile biz, sahra-y ı kebir gibi bir mevkideyiz. Kum de-
nizi f ırtınas ında, gece o kadar karanl ık olduğundan, elimizi bile göremiyoruz. 
Kimsesiz, hâmisiz, aç ve susuz, me’yus ve ümitsiz bir vaziyette oldu ğumuz da-
kikada, birden bir zât, o karanl ık perdesinden geçip; sonra gelip, bir otomobil 
hediye getirse ve bizi bindirse, birden cennet-misâl bir yerde istikbalimiz te-min edilmi ş, gayet merhametkâr bir hâmimiz bulunmu ş, yiyecek ve içecek ih-
zar edilmi ş bir yerde bizi koysa; ne kadar memnun oluruz, bilirsin.
İşte o sahra-y ı kebir, bu dünya yüzüdür. O kum denizi, bu hâdisat için-
de harekât- ı zerrât ve seyl-i zaman tahrikiyle çalkanan mevcudat ve bîçâ-
re insand ır. Her insan, endi şesiyle kalbi dâ ğdâr olan istikbali; müdhi ş zulü-
mât içinde, nazar- ı dalâletle görüyor. Feryad ını işittirecek kimseyi bilmiyor. 
Nihayetsiz aç, nihayetsiz susuzdur. İşte semere-i Mi’râc olan marziyyât- ı ilâ-
1 Bkz.: Ra’d sûresi, 13/13; İsrâ sûresi, 17/44; Nûr sûresi, 24/41; Zümer sûresi, 39/75.
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/46, 156; Mü’minûn sûresi, 23/160.

hiye ile şu Dünya, gayet kerîm bir Zât’ ın misafirhânesi, insanlar dahi O’nun 
misafirleri, memurlar ı, istikbal dahi cennet gibi güzel, rahmet gibi şirin ve saa-
det-i ebediye gibi parlak göründü ğü vakit; ne kadar ho ş, güzel, şirin bir mey-
ve olduğunu anlars ın.
Makam- ı istimâ’da olan zât diyor ki : “Cenâb- ı Hakk’a yüz binler 
hamd ve şükür olsun ki ilhaddan kurtuldum, Tevhide girdim, tama-
mıyla inand ım ve kemâl-i îmân ı kazand ım.”
Biz de deriz Biz de deriz : Ey karde ş! Seni tebrik ediyoruz. Cenâb- ı Hak bizleri, 
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  şefaat ına mazhar etsin, âmîn...
 ِÕِèَאĀ ِóَàْĳْכَĤכَא َאءُĩْĤا ِįِđِÖَאĀأَ ْīِĨ َďَ×َĬوَ ُóَĩَĝْĤا ِįِÜَאرَüِÍِÖ َّěَýْĬا ِīَĨ ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
 ĵٰĤإِ َאĻْĬُّïĤا أَوَّلِ ْīِĨ َīĻِđَĩْäأَ ۪įِÖَאéْĀوَأَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ُóَāَ×ْĤا زَاغَ َאĨوَ َاجِóْđِĩْĤا
1ِóَýْéَĩْĤا ِóِìاٰ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
3ُħĻِĥَđْĤا ُďĻِĩَّùĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َّאĭِĨ ْģَّ×َĝَÜ َאĭَّÖرَ
4َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
5َאĭَÝْĺَïَİ إِذ َïْđَÖ َאĭَÖĳُĥُĜ ِغõُÜ َź َאĭَّÖرَ
6
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َّכَĬإِ َאۚĭَĤ ْóِęْĔوَا َאĬرَĳُĬ َאĭَĤ ْħِĩْÜأَ אƯĭَّÖرَ
7َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤا أَنِ ْħُıĺٰĳْĐدَ ُóِìوَاٰ
1 “Allah ım! İşaretiyle ay ın ikiye bölündü ğü, parmaklar ından suyun Kevser gibi akt ığı, Mi’râc’ ın ve “Gözü 
kaymad ı.” (Necm sûresi, 53/17) âyetinin sahibi Efendimiz Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) , 
O’nun bütün Âl ve Ashab ına Dünya’n ın evvelinden mah şerin sonuna kadar rahmet eyle.”
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
3 “Ey Rabbimiz! Bu hizmetimizi kabul buyur! Her şeyi hakk ıyla işiten ve bilen ancak sensin.” (Bakara 
sûresi, 2/127).
4 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)
5 “Ey bizim Kerîm Rabbimiz, bize hidâyet verdikten sonra kalblerimizi sapt ırma!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
6 “Ey Kerîm Rabbimiz, nurumuzu daha da art ır, tamam ına erdir, kusurlar ımızı affet, çünkü Sen her şeye 
kadirsin.” (Tahrîm sûresi, 66/8)
7 “Onlar ın dualar ı ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi, 10/10)OTUZ B İRİNCİ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------   637
On Dokuzuncu ve Otuz 
Birinci Sözler’in Zeyli
Şakk-ı Kamer Mucizesine Dairdir. Şakk- ı Kamer Mucizesine Dairdir.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ٌّóِĩَÝْùُĨ ٌóْéِø اĳُĤĳُĝَĺوَ اĳُĄِóْđُĺ ًÙَĺاٰ َوْاóَĺ وَإِنْ ۝ ُóَĩَĝْĤا َّěَýْĬوَا ُÙَĐَّאùĤا ِÛَÖَóَÝْĜاِ
Kamer gibi parlak bir Mucize-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  olan İnşikak- ı 
kameri, evham- ı fâside ile inhisafa u ğratmak isteyen feylesoflar ve onlar ın 
muhakemesiz mukallidleri diyorlar ki : “Eğer inşikak- ı kamer vuku bulsa idi 
umum âleme mâlûm olurdu. Bütün tarih-i be şerin nakletmesi lâz ım gelirdi?”
Elcevap Elcevap : İnşikak- ı kamer dâvâ-y ı nübüvvete delîl olmak için o dâvây ı 
işiten ve inkâr eden haz ır bir cemaate, gecede, vakt-i gaflette âni olarak gös-
terildiğinden.. hem ihtilâf- ı metâlî ve sis ve bulutlar gibi rü’yete mâni esbâb ın 
vücûdu ile beraber.. o zamanda medeniyet taammüm etmedi ğinden ve hu-
susî kald ığından.. ve tarassudat- ı semâviye pek az oldu ğundan bütün etraf- ı 
âlemde görülmek, umum tarihlere geçmek, elbette lâz ım değildir.2 Şakk- ı ka-
mer yüzünden bu evham bulutlar ını dağıtacak çok noktalardan şimdilik “Be ş 
Nokta”y ı dinle:
Birinci Nokta
O zaman, o zemindeki küffâr ın gayet şedit derecede inatlar ı, tarihen mâ-
lûm ve me şhur olduğu hâlde; Kur’ân- ı Hakîm’in 3
ُóَĩَĝْĤا َّěَýْĬوَا demesiyle şu va-
k’ay ı umum âleme ihbar etti ği hâlde; Kur’ân’ ı inkâr eden o küffârdan hiçbir 
kimse, şu âyetin tekzîbine, yani ihbar etti ği şu vâk ıan ın inkâr ına ağız açmam ış-
lar. Eğer o zamanda o hâdise, o küffârca kat’î ve vâki’ bir hâdise olmasa idi; 
1 “K ıyamet saati yakla ştı, ay bölündü. Ama o mü şrikler her ne zaman bir mucize görseler s ırtlar ını döner: 
‘Bu, kuvvetli ve devaml ı bir büyüdür’ derler.” (Kamer sûresi, 54/1-2).
2 el-Gazâlî, Fedâihu’l-bât ıniyye  1/140-141; en-Nevevî, Şerhu Sahîh-i Müslim  17/143-144; İbni Hacer, 
Fethu’l-bârî  7/185-186.
3 “…Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
şu sözü serri şte ederek, gayet deh şetli bir tekzîbe ve Peygamber’in ibtal-i dâvâ-
sına hücum göstereceklerdi. Hâlbuki şu vak’aya dair siyer ve tarih, o vak’a ile 
münasebettar küffâr ın adem-i vukuuna dair hiçbir şeyini nakletmemi şlerdir.
Yaln ız 1ٌّóِĩَÝْùُĨ ٌóْéِø اĳُĤĳُĝَĺوَ âyetinin beyân etti ği gibi, tarihçe menkul olan 
şudur ki; o hâdiseyi gören küffâr, “sihirdir” demi şler ve “Bize sihir gösterdi. 
Eğer sâir taraflardaki kervan ve kafileler görmü şlerse hakikattir. Yoksa bize si-
hir etmiş.” demişler. Sonra sabahleyin Yemen ve ba şka taraflardan gelen ka-
fileler ihbar ettiler ki: “Böyle bir hâdiseyi gördük.” Sonra küffâr, Fahr-i âlem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  hakk ında –hâşâ– “Yetim-i Ebî Talib’in sihri semâya da te-
sir etti.” dediler.2
İkinci Nokta
Sa’d- ı Teftazânî gibi eâz ım- ı muhakkikînin ekseri demi şler ki: “İnşikak- ı 
Kamer3; parmaklar ından su akmas ı, umum bir orduya su içirmesi4, câmide 
hutbe okurken dayand ığı kuru dire ğin müfarakat- ı Ahmediye’den (aleyhissalâ-
tü vesselâm)  ağlamas ı, umum cemaatin i şitmesi gibi mütevâtirdir.5 Yani öyle ta-
bakadan tabakaya bir cemaat-i kesîre nakletmi ştir ki, kizbe ittifaklar ı muhâl-
dir. Hâle gibi me şhur bir kuyruklu y ıldızın bin sene evvel ç ıkmas ı gibi müte-
vâtirdir. Görmedi ğimiz Serendib Adas ı’nın vücûdu gibi tevâtürle vücûdu ka-
t’îdir.” demi şler. İşte böyle gayet kat’î ve şuhûdî mesâilde te şkikât- ı vehmiye 
yapmak, ak ılsızlıktır. Yaln ız muhâl olmamak kâfidir. Hâlbuki şakk- ı kamer, bir 
volkanla in şikâk eden bir da ğ gibi mümkündür.
Üçüncü Nokta
Mucize; dâvâ-y ı nübüvvet’in isbat ı için, münkirleri ikna etmek içindir, ic-
bar için de ğildir. Öyle ise dâvâ-y ı nübüvveti i şitenler için, ikna edecek bir de-
recede mucize göstermek lâz ımd ır. Sâir taraflara göstermek veyahut icbar de-
recesinde bir bedâhetle izhar etmek, Hakîm-i Zülcelâl’in hikmetine münâfî olduğu gibi, s ırr- ı teklife dahi muhaliftir. Çünkü 
“Akla kap ı açmak, ihtiyâr ı 
1 “(Müşrikler): ‘Bu, kuvvetli ve devaml ı bir büyüdür’ derler.” (Kamer sûresi, 54/2).
2 et-Tayâlisî, el-Müsned  1/38; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.281. Ayr ıca bkz.: Kamer sûresi, 54/2; 
Tirmizî, tefsîru sûre (54)  5.
3 Buhârî, menâk ıb 27, menâk ıbü’l-ensâr  36, tefsîru sûre (54)  1; Müslim, münâfikîn  43-48.
4 Buhârî, menâk ıb 25, meğâzî 35; Müslim, fezâil  6, 7, imâre  72, 73.
5 Bkz.: el-Gazâlî, Fedâihu’l-bât ıniyye  1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm  1/356-357; el-Îcî, Kitâbü’l-
Mevâk ıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâs ıd 5/17.OTUZ B İRİNCİ SÖZ / ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------  639
640  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
elinden almamak” sırr- ı teklif iktiza ediyor. E ğer Fât ır-ı Hakîm in şikak- ı ka-
meri, –feylesoflar ın hevesât ına göre– bütün âleme göstermek için bir-iki sa-
at öyle b ıraksayd ı ve beşerin umum tarihlerine geçseydi, o vakit sâir hâdi-
sât- ı semâviye gibi; ya dâvâ-y ı nübüvvete delîl olmazd ı, risalet-i Ahmediye’ye 
(aleyhissalâtü vesselâm)  hususiyeti kalmazd ı veyahut bedâhet derecesinde öyle bir 
mucize olacakt ı ki; akl ı icbar edecek, akl ın ihtiyâr ını elinden alacak, ister iste-
mez nübüvveti tasdik edecek, Ebûcehil gibi kömür ruhlu, Ebûbekri’s-S ıdd ık 
gibi elmas ruhlu adamlar bir seviyede kal ıp, s ırr- ı teklif zâyi olacakt ı. İşte bu 
sır içindir ki; hem âni, hem gece, hem vakt-i gaflet, hem ihtilâf- ı metâlî, sis ve 
bulut gibi sâir mevânii perde ederek umum âleme gösterilmedi veyahut ta-rihlere geçirilmedi.
Dördüncü Nokta
Şu hâdise, gece vakti herkes gaflette iken âni bir surette vuku buldu ğun-
dan etraf- ı âlemde elbette görülmeyecek. Baz ı efrada görünse de, gözüne 
inanmayacak. İnand ırsa da, elbette böyle mühim bir hâdise, haber-i vâhid ile 
tarihlere bâki bir sermaye olmayacak.
Baz ı kitaplarda: “Kamer, iki parça olduktan sonra yere inmi ş.” ilâvesi ise, 
ehl-i tahkik reddetmi şlerdir. “Şu mucize-i bâhireyi k ıymetten dü şürmek niye-
tiyle, belki bir münâf ık ilhak etmi ş.” demişler.
Hem meselâ o vakit, cehalet sisiyle muhât İngiltere, İspanya’da yeni gu-
rûb.. Amerika’da gündüz.. Çin’de, Japonya’da sabah oldu ğu gibi, ba şka yer-
lerde başka esbab- ı mâniaya binâen elbette görülmeyecek. Şimdi bu ak ılsız 
mûterize bak, diyor ki; “ İngiltere, Çin, Japon, Amerika gibi akvâm ın tarih-
leri bundan bahsetmiyor. Öyle ise vukû bulmam ış.” Bin nefrin onun gibi 
Avrupa kâselislerinin ba şına...
Beşinci Nokta
İnşikak- ı kamer, kendi kendine baz ı esbaba binâen vukû bulmu ş, tesadüfî, 
tabiî bir hâdise de ğil ki; âdi ve tabiî kanunlara tatbik edilsin. Belki şems ve ka-
merin Hâl ık-ı Hakîm’i, Resûlü’nün risaletini tasdik ve dâvâs ını tenvir için hâri-
kulâde olarak o hâdiseyi îka etmi ştir. S ırr- ı irşad ve s ırr- ı teklif ve hikmet-i risa-
letin iktizas ıyla, hikmet-i rubûbiyetin istedi ği insanlara ilzam- ı hüccet için gös-
terilmiştir. O s ırr- ı hikmetin iktiza etmedikleri, istemedikleri ve dâvâ-y ı nübüv-
veti henüz i şitmedikleri aktâr- ı zemindeki insanlara göstermemek için, sis ve 
bulut ve ihtilâf- ı metâlî haysiyetiyle; baz ı memleketin kameri daha ç ıkmamas ı 
ve baz ılar ının güneşleri ç ıkmas ı ve bir k ısm ının sabah ı olmas ı ve bir k ısm ının 
güneşi yeni gurûb etmesi gibi, o hâdiseyi görmeye mâni pek çok esbaba bi-
nâen gösterilmemi ş. Eğer umum onlara dahi gösterilse idi, o hâlde ya i şaret-i 
Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  neticesi ve mucize-i nübüvvet olarak göste-
rilecekti; o vakit risaleti, bedâhet derecesine ç ıkacakt ı. Herkes tasdike mecbur 
olurdu, akl ın ihtiyâr ı kalmazd ı. İman ise, akl ın ihtiyâr ıylad ır. S ırr- ı teklif zâyi 
olurdu. E ğer s ırf bir hâdise-i semâviye olarak gösterilse idi, risalet-i Ahmediye 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ile münasebeti kesilirdi ve onunla hususiyeti kalmazd ı.
Elhâs ıl: Şakk- ı kamerin imkân ında şüphe kalmad ı. Kat’î isbat edildi. 
Şimdi, vukûuna delâlet eden çok burhanlar ından alt ısına1(Hâşiye) işaret ede-
riz. Şöyle ki:
Ehl-i adâlet olan sahabelerin, vukûuna icmâ ı..
ve ehl-i tahkik umum müfessirlerin, 2
ُóَĩَĝْĤا َّěَýْĬوَا tefsirinde onun vukûu-
na ittifak ı..3
ve ehl-i rivâyet-i sâd ıka bütün muhaddisînin, pek çok senedlerle ve muh-
telif tarîklerle vukûunu nakletmesi..
ve ehl-i ke şif ve ilham bütün evliya ve s ıddîkînin şehâdeti..
ve ilm-i kelâm’ ın meslekçe birbirinden çok uzak olan imamlar ın ve müte-
bahhir ulemân ın tasdiki..
ve nass- ı kat’î ile dalâlet üzerine icmâlar ı vâki olmayan ümmet-i Muham-
mediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)4 o vak’ay ı telâkki-i bilkabul etmesi, güne ş gibi 
inşikak- ı kameri isbat eder.
Elhâs ıl: Buraya kadar tahkik nâm ına ve hasm ı ilzam hesab ına idi. 
Bundan sonraki cümleler, hakikat nâm ına ve iman hesab ınad ır. Evet, tahkik 
öyle dedi. Hakikat ise diyor ki:
Semâ-y ı risaletin kamer-i münîri olan Hâtem-i dîvan- ı nübüvvet, na-
sıl ki mahbubiyet derecesine ç ıkan ubûdiyetindeki velâyetin keramet-i 
1(Hâşiye) Yani, alt ı defa icmâ suretinde, vukuuna dair alt ı hüccet vard ır. Bu makam çok izaha 
lây ık iken, maatteessüf k ısa kalm ıştır.
2 “…Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
3 Bkz.: el-Vâhidî, el-Vecîz fî tefsîri’l-Kitâbi’l-Azîz  1/370; et-Taberî, Câmiu’l-beyân  27/84-88; el-Be ğavî, 
Meâlimü’t-tenzîl  4/258.
4 Tirmizî,  fiten 7; Ebû Dâvûd,  fiten 1; İbni Mâce,  fiten 8; Dârimî, mukaddime  8.OTUZ B İRİNCİ SÖZ / ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------  641
642  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
uzmâs ı ve mucize-i kübrâs ı olan Miraç ile, yani bir cism-i arz ı semâvât-
ta gezdirmekle semâvât ın sekenesine ve âlem-i ulvî ehline rüçhâniyeti ve 
mahbubiyeti gösterildi ve velâyetini isbat etti. Öyle de : arza bağlı, semâ-
ya as ılı olan kameri, bir arzl ı’nın işaretiyle iki parça ederek arz ın seke-
nesine, o arzl ı’nın risaletine öyle bir mucize gösterildi ki ; Zât- ı Ahmediye 
(aleyhissalâtü vesselâm)  kamerin aç ılm ış iki nurânî kanad ı gibi; risalet ve velâ-
yet gibi iki nurânî kanad ıyla, iki ziyâdâr cenâh ile, evc-i kemâlâta uçmu ş.. 
tâ Kâb- ı Kavseyn’e ç ıkm ış.. hem ehl-i semâvât, hem ehl-i arza medar- ı fa-
hir olmu ştur...
1َاتِĳٰĩَّùĤوَا َْرْضِŶا َْŷِĨ َאتُĩĻِĥْùَّÝĤوَا َةُŻَّāĤا ِįِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
 ِģَאئِøرَ ِÙَ×َĥَĈ بَĳُĥُĜ وَ Ĺِ×ْĥَĜ ْģَđْäا ِįِÜَאرَüِÍِÖ ُóَĩَĝْĤا َّěَýْĬا ِīَĨ ِّěَéِÖ َّħُıّٰĥĤاَ
3َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ ْاٰنِóُĝْĤا ِ÷ْĩَü ِÙَĥَÖَאĝُĨ ĹِĘ ِóَĩَĝْĤכَא َīĻِĜَّאدِāĤا رِĳُّĭĤا
1 O’na (sallallâhu aleyhi ve sellem) , âline ve ashab ına yer ve gökler dolusu salât ve selâmlar olsun.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
3  Allah ım! İşaretiyle Ay’ ın ikiye bölündü ğü Zât (sallallâhu aleyhi ve sellem) , hürmetine, benim ve sad ık Nur 
talebelerinin kalplerini, Kur’ân Güne şi karşısında adeta birer Ay hâline getir. Âmîn, âmîn!
Otuz İkinci Söz
Şu söz üç mevk ıftır.
(Yirmi İkinci Söz’ün Sekizinci Lem’as ı’nı izah eden bir zeyildir. 
Mevcûdat- ı âlem, vahdâniyete şehâdet ettikleri elli be ş lisândan –ki 
Katre Risalesi’nde onlara i şaret edilmi ş– birinci lisân ına bir tefsirdir. Ve
1َאÜَïَùَęَĤ ُّٰųا َّźإِ ٌÙَıِĤاٰ אƯĩِıĻِĘ כَאنَ ْĳَĤ âyetinin pek çok hakâikinden, temsîl libas ı 
giydirilmi ş bir hakikattir.)
Birinci Mevk ıf
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
َאÜَïَùَęَĤ ُّٰųا َّźإِ ٌÙَıِĤاٰ אƯĩِıĻِĘ כَאنَ ْĳَĤ
 َĳُİوَ ُÛĻِĩُĺوَ ۪Ĺْéُĺ ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ْכُĥُĩْĤا ُįَĤ ُįَĤ כَĺِóَü َź َهُïْèوَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
2ُóĻِāَĩْĤا ِįْĻَĤوَإِ ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ُóْĻَíْĤا ِهِïَĻِÖ تُĳُĩَĺ َź ٌّĹَè
Bir Ramazan gecesinde şu kelâm- ı tevhidînin on bir cümlesinin her bi-
rinde birer tevhid mertebesi ve birer müjde bulundu ğunu ve o mertebelerden 
yaln ız 3ُįَĤ כَĺِóَü َź ’deki manay ı, basit, avâm ın fehmine gelecek bir muhâvere-i 
temsîliye ve bir münâzara-y ı faraziye tarz ında ve lisân- ı hâli, lisân- ı kâl suretin-
de söylemi ştim. Bana hizmet eden k ıymettar karde şlerimin ve mescid arkada ş-
lar ımın arzular ı ve istemeleri üzerine o muhâvereyi yaz ıyorum, şöyle ki:
1 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan ba şka ilâhlar bulunsayd ı oralar ın nizam ı bozulurdu.” (Enbiyâ sûresi, 21/22)
2 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O birdir. Orta ğı yoktur. Mülk umumen O’nundur. Ezelden ebede her türlü 
hamd ve övgü, şükür ve minnet O’na mahsustur ve O’na lây ıktır. Hayat ı veren de, alan da O’dur. O, 
ezelî ve ebedî hayat sahibidir. Bütün iyilikler O’na aittir; O, yap ılan her hayr ı kaydeder ve kar şılığını 
verir. O’nun her şeye gücü yeter ve hiçbir şey O’na a ğır gelmez. Dönü ş yaln ız O’nad ır.” (Bkz.: Tirmizî, 
deavât  36; Nesâî, menâsik  163; İbni Mâce, ticârât  40, menâsik  84).
3 Ortağı yoktur.
644  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Bütün tabiat-perest, esbap-perest ve mü şrik gibi umum envâ- ı ehl-i şirkin 
ve küfrün ve dalâletin tevehhüm ettikleri şeriklerin nâm ına bir şah ıs farz edi-
yoruz ki o şahs- ı farazî, mevcudât- ı âlemden bir şeye rab olmak istiyor ve ha-
kikî mâlik olmak dâvâ etmektedir.
İşte o müddeî, evvelâ mevcudât ın en küçü ğü olan bir zerreye  rast gelir. 
Ona rab ve hakikî mâlik olmakta oldu ğunu zerreye tabiat lisan ıyla, felsefe di-
liyle söyler. O zerre dahi, hakikat lisan ıyla ve hikmet-i rabbânî diliyle der ki: 
“Ben hadsiz vazifeleri görüyorum. Ayr ı ayr ı her masnûa girip i şliyorum. E ğer 
bütün o vezâifi bana gördürecek, sende ilim ve kudret varsa; hem, benim gibi hadd ü hesaba gelmeyen zerrât içinde beraber gezip
1(Hâşiye) iş görüyoruz. E ğer 
bütün emsâlim o zerreleri de istihdam edip emir taht ına alacak bir hüküm ve 
iktidar sende varsa; hem kemâl-i intizam ile cüz oldu ğum mevcudlara, mese-
lâ kandaki küreyvât- ı hamrâya hakikî mâlik ve mutasarr ıf olabilirsen bana rab 
olmak dâvâ et; beni, Cenâb- ı Hak’tan ba şkas ına isnad et. Yoksa sus! Hem 
bana rab olamad ığın gibi müdahale dahi edemezsin. Çünkü vezâifimizde ve 
harekât ımızda o kadar mükemmel bir intizam var ki nihâyetsiz bir hikmet ve 
muhit bir ilim sahibi olmayan bize parmak kar ıştıramaz. E ğer kar ışsa kar ıştı-
racak. Hâlbuki senin gibi câmid, âciz ve kör ve iki eli tesadüf ve tabiat gibi iki körün elinde olan bir şah ıs, hiçbir cihette parmak uzatamaz.”
O müddeî, maddiyyûnlar ın dedikleri gibi dedi ki: “Öyle ise sen ken-
di kendine mâlik ol! Neden ba şkas ının hesab ına çal ışmas ını söylüyorsun?” 
Zerre ona cevaben der: “E ğer, güneş gibi bir dima ğım ve ziyâs ı gibi ihatal ı bir 
ilmim ve harareti gibi şümûllü bir kudretim ve ziyâs ındaki yedi renk gibi muhit 
duygular ım ve gezdi ğim her yere ve i şlediğim her mevcuda müteveccih birer 
yüzüm ve bakar birer gözüm ve geçer birer sözüm bulunsa idi, belki senin gi-bi ahmakl ı
k edip kendi kendime mâlik oldu ğumu dâvâ ederdim. Haydi defol 
git, sen benden i ş bulamazs ın!”
İşte şeriklerin vekili, zerreden me’yus olunca küreyvât- ı hamrâdan  iş bu-
lacağım diye, kandaki bir küreyvât- ı hamrâya rast gelir. Ona esbap nâm ına 
1(Hâşiye) Evet müteharrik her bir şey, zerrâttan seyyârâta kadar, kendilerinde olan sikke-i 
samediyet ile vahdeti gösterdikleri gibi, harekâtlar ıyla dahi, gezdikleri bütün yerleri vahdet 
nam ına zabtederler. Kendi mâlikinin mülküne idhal ederler. Hareket etmeyen masnûât ise 
nebâtâttan nücûm-u sevâbite kadar birer mühr-ü vahdâniyet hükmündedirler ki; bulun-duğu mekân ı, kendi Sâni’inin mektubu oldu ğunu gösterirler. Demek her bir nebat, her bir 
meyve, birer mühr-ü vahdâniyet, birer sikke-i vahdettirler ki; mekânlar ını ve vatanlar ını, 
vahdet nam ına Sâni’lerinin mektubu oldu ğunu gösterirler.
  Elhâs ıl: Her bir şey, hareketiyle bütün e şyay ı vahdet nam ına zabteder. Demek bütün 
yıldızlar ı elinde tutmayan, bir tek zerreye rab olamaz.
ve tabiat ve felsefe lisan ıyla der ki: “Ben sana rab ve mâlikim.” O küreyvât- ı 
hamrâ, yani yuvarlak k ırm ızı mevcud, ona hakikat lisan ıyla ve hikmet-i ilâhi-
ye dili ile der:
“Ben yaln ız değilim. Eğer sikkemiz ve memuriyetimiz ve nizamat ımız bir 
olan kan ordusundaki bütün emsâlime mâlik olabilirsen; hem gezdi ğimiz ve 
kemâl-i hikmetle istihdam olundu ğumuz bütün hüceyrât- ı bedene mâlik ola-
cak bir dakik hikmet ve azîm kudret, sende varsa göster ve gösterebilirsen belki senin dâvânda bir mana bulunabilir. Hâlbuki senin gibi sersem ve senin elindeki sa ğır tabiat ve kör kuvvetle de ğil mâlik olmak, belki zerre miktar ka-
rışamazs ın. Çünkü; bizdeki intizam o kadar mükemmeldir ki, ancak her şeyi 
görür ve i şitir ve bilir ve yapar bir Zât bize hükmedebilir. Öyle ise sus! Vazifem 
o kadar mühim ve intizam o kadar mükemmeldir ki senin ile, senin böyle kar-makar ışık sözlerine cevap verme ğe vaktim yok.” der, onu tardeder.
Sonra onu kand ıramad ığı için o müddeî gider, bedendeki hüceyre  tabir 
ettikleri menzilci ğe rast gelir. Felsefe ve tabiat lisan ıyla der: “Zerreye ve kü-
reyvât- ı hamrâya söz anlatt ıramad ım, belki sen sözümü anlars ın. Çünkü sen, 
gayet küçük bir menzil gibi birkaç şeyden yap ılm ışsın. Öyle ise ben seni yapa-
bilirim. Sen benim masnûum ve hakikî mülküm ol!” der. O hüceyre ona ce-vaben, hikmet ve hakikat lisan ıyla der ki:
“Ben, çendan küçücük bir şeyim. Fakat pek büyük vazifelerim, pek ince 
münasebetlerim ve bedenin bütün hüceyrât ına ve heyet-i mecmûas ı
na bağlı 
alâkalar ım var. Ezcümle, evride ve şerâyin damarlar ına ve hassâse ve muhar-
rike asablar ına ve câzibe, dâfia, müvellide, musavvire gibi kuvvelere kar şı de-
rin ve mükemmel vazifelerim var. E ğer bütün bedeni, bütün damar ve âsâb 
ve kuvveleri te şkil ve tanzim ve istihdam edecek bir kudret ve ilim sende var-
sa ve benim emsâlim ve sanatça ve keyfiyetçe birbirimizin karde şi olan bü-
tün hüceyrât- ı bedeniyeye tasarruf edecek nâfiz bir kudret, şâmil bir hikmet, 
sende varsa göster; sonra ben seni yapabilirim diye dâvâ et, yoksa haydi git! Küreyvât- ı hamrâ, bana erzak getiriyorlar. Küreyvât- ı beyzâ da, bana hücum 
eden hastal ıklara mukabele ediyorlar. İşim var, beni me şgul etme. Hem senin 
gibi âciz, câmid, sa ğır, kör bir şey, bize hiçbir cihetle kar ışamaz. Çünkü bizde 
o derece ince ve nazik ve mükemmel bir intizam
1(Hâşiye) var ki eğer bize hük-
1(Hâşiye) Sâni-i Hakîm, beden-i insan ı gayet muntazam bir şehir hükmünde halketmi ştir. 
Damarlar ın bir k ısm ı, telgraf ve telefon vazifesini görür. Bir k ısm ı da çeşmelerin borular ı 
hükmünde, âb- ı hayat olan kan ın cevelân ına medard ırlar. Kan ise içinde iki k ısım kürey-
vât halkedilmi ş. Bir k ısm ı küreyvât- ı hamrâ tabir edilir ki bedenin hüceyrelerine erzak da ğı-OTUZ İKİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MEVKIF  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------   645
646  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
meden bir Hakîm-i Mutlak ve Kadîr-i Mutlak ve Alîm-i Mutlak olmazsa intiza-
mımız bozulur, nizam ımız kar ışır.”
Sonra o müddeî, onda da me’yus oldu. Bir insan ın bedenine  rast ge-
lir. Yine kör tabiat ve serseri felsefe lisan ı ile tabîiyyûnun dedikleri gibi der ki: 
“Sen benimsin, seni yapan benim veya sende hissem var.” Cevaben o be-den-i insan, hakikat ve hikmet diliyle ve intizam ının lisân- ı hâliyle der ki:
“Eğer bütün emsâlim ve yüzümüzdeki sikke-i kudret ve turra-y ı fıtrat bir 
olan bütün insanlar ın bedenlerine hakikî mutasarr ıf olacak bir kudret ve ilim 
sende varsa; hem sudan ve havadan tut, ta nebâtât ve hayvanâta kadar benim erzak ımın mahzenlerine mâlik olacak bir servetin ve bir hâkimiyetin varsa; hem 
ben k ılıf olduğum gayet geni ş ve yüksek olan ruh, kalb, ak ıl gibi letâif-i mânevi-
yeyi benim gibi dar, süflî bir zarfta yerle ştirerek kemâl-i hikmet ile istihdam edip 
ibadet ettirecek sende nihâyetsiz bir kudret, hadsiz bir hikmet varsa göster, son-
tıyor ve bir kanun-u ilâhî ile hüceyrelere erzak yeti ştiriyor (tüccar ve erzak memurlar ı gibi). 
Diğer k ısm ı küreyvât- ı beyzâd ırlar ki ötekilere nisbeten ekalliyettedirler. Vazifeleri, hastal ık 
gibi düşmanlara kar şı asker gibi müdâfaad ır ki ne vakit müdâfaaya girseler mevlevî gibi iki 
hareket-i devriye ile süratli bir vaziyet-i acîbe al ırlar.
  Kan ın heyet-i mecmûas ı ise iki vazife-i umumiyesi var. Biri, bedendeki hüceyrât ın tahri-
bat ını tamir etmek. Di ğeri, hüceyrât ın enkazlar ını toplay ıp, bedeni temizlemektir. Evride ve 
şerâyin nam ında iki k ısım damarlar var ki: Biri, sâfi kan ı getirir, da ğıtır, sâfi kan ın mecrala-
rıdır. Diğer k ısm ı, enkaz ı toplayan bulan ık kan ın mecras ıdır ki; şu ikinci ise kan ı “ree” deni-
len nefesin geldi ği yere getirirler.
  Sâni-i Hakîm, havada iki unsur halketmi ştir. Biri azot, biri müvellidü’l-humuza. 
Müvellidü’l-humuza ise nefes içinde kana temas etti ği vakit, kan ı telvis eden karbon 
unsur-u kesîfini kehribar gibi kendine çeker. İkisi imtizaç eder. Buhârî hâm ız-ı karbon deni-
len (semli havaî) bir maddeye ink ılâb ettirir. Hem hararet-i gariziyeyi temin eder, hem kan ı 
tasfiye eder. Çünkü Sâni-i Hakîm, fenn-i kimyada a şk-ı kimyevî tabir edilen bir münase-
bet-i şedideyi, müvellidü’l-humuza ile karbona vermi ş ki; o iki unsur birbirine yak ın oldu-
ğu vakit, o kanun-u ilâhî ile o iki unsur imtizaç ederler. Fennen sabittir ki imtizaçtan hara-
ret hâs ıl olur. Çünkü imtizaç, bir nevi ihtirakt ır.
  Şu s ırrın hikmeti budur ki: O iki unsurun her birisinin zerrelerinin ayr ı ayr ı hareketleri 
var. İmtizaç vaktinde her iki zerre, yani onun zerresi bunun zerresiyle imtizaç eder. Bir tek 
hareketle hareket eder. Bir hareket muallak kal ır. Çünkü imtizaçtan evvel iki hareket idi; 
şimdi iki zerre bir oldu, her iki zerre bir zerre hükmünde bir hareket ald ı. Diğer hareket, 
Sâni-i Hakîm’in bir kanunu ile hararete ink ılâb eder. Zâten “hareket, harareti tevlid eder” 
bir kanun-u mukarreredir. İşte bu s ırra binaen beden-i insanîdeki hararet-i gariziye, bu imti-
zac- ı kimyeviye ile temin edildi ği gibi kandaki karbon al ınd ığı için kan dahi sâfi olur. İşte 
nefes dâhile girdi ği vakit vücudun hem âb- ı hayat ını temizliyor, hem nar- ı hayat ı iş’al edi-
yor. Ç ıktığı vakit ağızda mucizât- ı kudret-i ilâhiye olan kelime meyvelerini veriyor.
1*لُĳُĝُđْĤا ِįِđْĭُĀ ĹِĘ َóَّĻَéَÜ ْīَĨ َאنَéْ×ُø
*1 Sanat ı karşısında ak ıllar ın hayrete dü ştüğü Zât, ne yücedir! (Bkz.: en-Nevevî, el-Ezkâr  s.292; 
Ali İbni Ebî Talib, Nehcü’l-belâ ğa s.428)
ra ‘ben seni yapt ım’ de. Yoksa sus! Hem bendeki intizam- ı ekmelin şehâdetiy-
le ve yüzümdeki sikke-i vahdetin delâletiyle, benim Sâni’im her şeye Kadîr, her 
şeye Alîm, her şeyi görür ve her şeyi işitir bir Zât’t ır. Senin gibi sersem, âcizin 
parmağı O’nun sanat ına kar ışamaz. Zerre miktar müdahale edemez.”
O şeriklerin vekili, bedende dahi parmak kar ıştıracak yer bulamaz, gider, 
insan ın nev’ine  rast gelir. Kalbinden der ki: “Belki bu da ğınık, karmakar ışık 
olan cemaat içinde şeytan, onlar ın ef’âl-i ihtiyariye ve içtimâiyelerine kar ıştığı 
gibi belki ben de ahvâl-i vücûdiye ve f ıtriyelerine kar ışabileceğim ve parmak 
kar ıştıracak bir yer bulaca ğım ve onda bir yer bulup beni tardeden bedene ve 
beden hüceyresine hükmümü icra ederim.” Onun için be şerin nev’ine yine 
sağır tabiat ve sersem felsefe lisan ıyla der ki: “Siz çok kar ışık bir şey görünü-
yorsunuz. Ben size rab ve mâlikim veyahut hissedar ım.” der. O vakit nev-i in-
san, hak ve hakikat lisan ıyla hikmet ve intizam ın diliyle der ki:
“Eğer bütün küre-i arza giydirilen ve nev’imiz gibi bütün hayvanât ve ne-
bâtât ın yüzler bin envâ ından rengârenk atk ı ve iplerden kemâl-i hikmetle do-
kunan ve dikilen gömle ği ve yeryüzüne serilen ve yüz binler zîhayat envâ ından 
nescolunan ve gayet nak ışlı bir surette îcad edilen haliçeyi yapacak ve her va-
kit kemâl-i hikmetle tecdid edip tazelendirecek bir kudret ve hikmet sende var-sa; hem e ğer biz meyve oldu ğumuz küre-i arza ve çekirdek oldu ğumuz âlemde 
tasarruf edecek ve hayat ımıza lâz ım maddeleri mizan- ı hikmetle aktâr- ı âlem-
den bize gönderecek bir muhit kudret ve şâmil bir hikmet sende varsa ve yü-
zümüzdeki sikke-i kudret bir olan bütün gitmi ş ve gelecek emsâlimizi îcad ede-
cek bir iktidar sende varsa belki bana rubûbiyet dâvâ edebilirsin. Yoksa haydi sus! Benim nev’imdeki karmakar ışıklığa bak ıp parmak kar ıştırabilirim deme. 
Çünkü intizam mükemmeldir. O karmakar ışık zannetti ğin vaziyetler, kudretin 
kader kitab ına göre kemâl-i intizam ile bir istinsaht ır. Çünkü bizden çok a şağı 
olan ve bizim taht- ı nezaretimizde bulunan hayvanât ve nebâtât ın kemâl-i in-
tizamlar ı gösteriyor ki bizdeki kar ışıklıklar bir nevi kitabettir.
Hiç mümkün müdür ki; bir haliçenin her taraf ına yay ılan bir atk ı ipini sa-
natkârâne yerle ştiren, haliçenin ustas ından başkas ı olsun. Hem bir meyvenin 
mûcidi, a ğac ının mûcidinden ba şkas ı olsun. Hem çekirde ği îcad eden, çekir-
dekli cismin sâniinden ba şkas ı olsun. Hem gözün kördür; yüzümdeki muci-
zât- ı kudreti, mahiyetimizdeki havâr ık-ı fıtrat ı görmüyorsun. E ğer görsen an-
lars ın ki benim Sâni’im, öyle bir Zât’t ır ki hiçbir şey O’ndan gizlenemez, hiçbir 
şey O’na nazlan ıp ağır gelemez. Y ıldızlar, zerreler kadar O’na kolay gelir. Bir 
bahar ı bir çiçek kadar sühûletle îcad eder. Koca kâinat ın fihristesini, kemâl-i OTUZ İKİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MEVKIF  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------   647
648  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
intizamla benim mahiyetimde derceden bir Zât’t ır. Böyle bir Zât’ ın sanat ına 
senin gibi câmid, âciz ve kör, sa ğır parmak kar ıştırabilir mi? Öyle ise sus, de-
fol git!” der onu tardeder.
Sonra o müddeî gider zeminin yüzüne serilen geni ş haliçeye  ve zemine 
giydirilen gayet müzeyyen ve münakka ş gömleğe esbap nâm ına ve tabiat li-
san ıyla ve felsefe diliyle der ki: “Sende tasarruf edebilirim ve sana mâlikim ve-
ya sende hissem var.” diye dâvâ eder.
O vakit o gömlek,1(Hâşiye-1) o haliçe, hak ve hakikat nâm ına lisân- ı hikmet-
le o müddeîye der ki: “E ğer seneler, karnlar adedince yere giydirilip sonra in-
tizam ile ç ıkar ılıp geçmiş zaman ın ipine as ılan ve yeniden giydirilecek ve ke-
mâl-i intizam ile kader dairesinde programlar ı ve biçimleri çizilen ve tâyin olu-
nan ve gelecek zaman ın şeridine tak ılan ve intizaml ı ve hikmetli, ayr ı ayr ı na-
kışlar ı bulunan bütün gömlekleri, haliçeleri dokuyacak, îcad edecek kudret ve 
sanat sende varsa; hem hilkat-i arzdan ta harab- ı arza kadar, belki ezelden 
ebede kadar ula şacak hikmetli, kudretli iki mânevî elin varsa ve bütün atk ıla-
rımdaki bütün ferdleri îcad edecek kemâl-i intizam ve hikmetle tamir ve tecdid 
edecek sende bir iktidar ve hikmet varsa; hem bizim modelimiz ve bizi giyen ve bizi kendine peçe ve çar şaf yapan küre-i arz ı elinde tutup mûcid olabilirsen 
bana rubûbiyet dâvâ et. Yoksa haydi d ışarıya! Bu yerde yer bulamazs ın. Hem 
bizde öyle bir sikke-i vahdet ve öyle bir turra-y ı ehadiyet vard ır ki, bütün kâi-
nat kabza-y ı tasarrufunda olmayan ve bütün e şyay ı, bütün şuûnât ıyla birden 
görmeyen ve nihâyetsiz i şleri beraber yapamayan ve her yerde hâz ır ve nâz ır 
bulunmayan ve mekândan münezzeh olmayan ve nihâyetsiz hikmet ve ilim ve kudrete mâlik olmayan bize sahip olamaz ve müdahale edemez.”
Sonra o müddeî gider. “Belki küre-i arz ı kand ırıp orada bir yer bulu-
rum.” der. Gider, küre-i arza2(Hâşiye-2) yine esbap nâm ına ve tabiat lisan ıyla 
der ki: “Böyle serseri gezdi ğinden, sahipsiz oldu ğunu gösteriyorsun. Öyle ise 
sen benim olabilirsin.” O vakit küre-i arz, hak nâm ına ve hakikat diliyle, gök 
1 (Hâşiye-1) Fakat şu haliçe hem hayattard ır, hem intizaml ı bir ihtizazdad ır. Her vakit nak ışlar ı 
kemâl-i hikmet ve intizam ile tebeddül eder. Tâ ki nessac ının muhtelif cilve-i esmâs ını ayr ı 
ayr ı göstersin.
2 (Hâşiye-2) Elhâs ıl: Zerre, o müddeîyi küreyvât- ı hamrâya havale eder. Küreyvât- ı hamrâ onu 
hüceyreye, hüceyre dahi beden-i insana, beden-i insan ise nev-i insana, nev-i insan onu zîhayat envâ ından dokunan arz ın gömleğine, arz ın gömleği dahi küre-i arza, küre-i arz onu 
güneşe, güneş ise bütün y ıldızlara havale eder. Her biri der: “Git, benden yukar ıdakini zab-
tedebilirsen sonra gel benim zabt ıma çal ış. Eğer onu ma ğlub etmezsen, beni ele geçiremez-
sin.” Demek, bütün y ıldızlara sözünü geçiremeyen, bir tek zerreye rubûbiyetini dinletemez.
gürültüsü gibi bir sadâ ile ona der ki: “Haltetme!.. Ben nas ıl serseri, sahipsiz 
olabilirim? Benim elbisemi ve elbisemin içindeki en küçük bir noktay ı, bir ipi 
intizams ız bulmuş musun ve hikmetsiz ve sanats ız görmüş müsün ki bana ‘sa-
hipsiz, serseri’ dersin? E ğer hareket-i seneviyem ile takriben yirmi be ş bin se-
nelik1(Hâşiye) bir mesafede, bir senede gezdi ğim ve kemâl-i mizan ve hikmetle 
vazife-i hizmetimi gördü ğüm o daire-i azîmeye hakikî mâlik olabilirsen ve kar-
deşlerim ve benim gibi vazifedar olan on seyyâreye ve gezdikleri bütün dai-
relere ve bizim imam ımız ve biz onunla ba ğlı ve câzibe-i rahmetle ona tak ılı 
olduğumuz güne şi îcad edip, yerle ştirecek ve sapan ta şı gibi beni ve seyyârât 
yıldızlar ı ona bağlayacak ve kemâl-i intizam ve hikmetle döndürüp istihdam 
edecek bir nihâyetsiz hikmet ve nihâyetsiz kudret sende varsa bana rubûbiyet dâvâ et, yoksa haydi cehennem ol, git! Benim i şim var, vazifeme gidiyorum. 
Hem bizlerdeki ha şmetli intizâmât ve deh şetli harekât ve hikmetli teshirat gös-
teriyor ki; bizim ustam ız öyle bir Zât’t ır ki bütün mevcudât, zerrelerden y ıldız-
lara ve güne şlere kadar emirber nefer hükmünde O’na mutî ve musahhard ır-
lar. Bir ağac ı, meyveleriyle tanzim ve tezyin etti ği gibi kolayca güne şi, seyyâ-
râtla tanzim eder bir Hakîm-i Zülcelâl ve Hâkim-i Mutlak’t ır.”
Sonra o müddeî, yerde yer bulamad ığı için gider güneşe, kalbinden der 
ki: “Bu çok büyük bir şeydir, belki içinde bir delik bulup, bir yol açar ım, ye-
ri de musahhar ederim.” güne şe şirk nâm ına ve şeytanlaşmı
ş felsefe lisan ıyla 
Mecûsîler’in dedikleri gibi der ki: “Sen bir sultans ın, kendi kendine mâliksin, 
istediğin gibi tasarruf edersin.” güne ş ise, hak nâm ına ve hakikat lisan ıyla ve 
hikmet-i ilâhiye diliyle ona der:
“Hâşâ, yüz bin defa hâ şâ ve kellâ!.. Ben musahhar bir memurum. 
Seyyidimin misafirhânesinde bir mumdâr ım. Bir sine ğe, belki bir sine ğin ka-
nad ına dahi hakikî mâlik olamam. Çünkü sine ğin vücûdunda öyle mânevî 
cevherler ve göz, kulak gibi antika sanatlar var ki benim dükkân ımda yok, da-
ire-i iktidar ımın haricindedir.” der, müddeîyi tekdir eder.
Sonra o müddeî döner, firavunla şmış felsefe lisan ıyla der ki: “Madem 
kendine mâlik ve sahip de ğilsin, bir hizmetkârs ın, esbap nâm ına benimsin.” 
der. O vakit güne ş, hak ve hakikat nâm ına ve ubûdiyet lisan ıyla der ki: “Ben 
öyle birinin olabilirim ki bütün emsâlim olan ulvî y ıldızlar ı îcad eden ve se-
mâvât ında kemâl-i hikmetle yerle ştiren ve kemâl-i ha şmetle döndüren ve ke-
mâl-i zînetle süslendiren bir Zât olabilir.”
1 (Hâşiye) Bir dairenin takriben n ısf- ı kutru, yüz seksen milyon kilometre olsa; o daire (kendi-
si) takriben yirmi be ş bin senelik mesafe olur.OTUZ İKİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MEVKIF  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------   649
650  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Sonra o müddeî, kalbinden der ki: “ Yıldızlar çok kalabal ıktırlar. Hem da-
ğınık, karmakar ışık görünüyorlar. Belki onlar ın içinde, müekkillerim nâm ına 
bir şey kazan ırım.” der, onlar ın içine girer. Onlara esbap nâm ına, şerikleri he-
sab ına ve tuğyan etmiş felsefe lisan ıyla, nücûm-perest olan sâbiiyyûnlar ın de-
dikleri gibi der ki: “Sizler, pek çok da ğınık olduğunuzdan, ayr ı ayr ı hâkimlerin 
taht- ı hükmünde bulunuyorsunuz.” O vakit y ıldızlar nâm ına bir y ıldız der ki:
“Ne kadar sersem, ak ılsız ve ahmak ve gözsüzsün ki bizim yüzümüzde-
ki sikke-i vahdeti ve turra-y ı ehadiyeti görmüyorsun, anlam ıyorsun. Ve bi-
zim nizamat- ı âliyemizi ve kavânîn-i ubûdiyetimizi bilmiyorsun. Bizi intizam-
sız zannediyorsun. Bizler öyle bir Zât’ ın sanat ıyız ve hizmetkârlar ıyız ki bizim 
denizimiz olan semâvât ı ve şeceremiz olan kâinat ı ve mesiregâh ımız olan ni-
hâyetsiz fezâ-y ı âlemi kabza-y ı tasarrufunda tutan bir Vâhid-i Ehad’dir. Bizler 
donanma elektrik lâmbalar ı gibi O’nun kemâl-i rubûbiyetini gösteren nurânî 
şâhidleriz ve saltanat- ı rubûbiyetini ilân eden ışıklı burhanlar ız. Her bir tâife-
miz O’nun daire-i saltanat ında ulvî, süflî, dünyevî, berzahî, uhrevî menzillerde 
haşmet-i saltanat ını gösteren ve ziyâ veren nurânî hizmetkârlar ız.
Evet her birimiz kudret-i Vâhid-i Ehad’in birer mucizesi ve şecere-i hilka-
tin birer muntazam meyvesi ve vahdâniyetin birer münevver burhan ı ve me-
lâikelerin birer menzili, birer tayyaresi, birer mescidi ve avâlim-i ulviyenin bi-rer lâmbas ı, birer güne şi ve saltanat- ı rubûbiyetin birer şâhidi ve fezâ-y ı âle-
min birer zîneti, birer kasr ı, birer çiçe ği ve semâ denizinin birer nurânî bal ığı 
ve gökyüzünün birer güzel gözü
1(Hâşiye) olduğumuz gibi heyet-i mecmûam ız-
da sükûnet içinde bir sükût ve hikmet içinde bir hareket ve ha şmet içinde bir 
zînet ve intizam içinde bir hüsn-ü hilkat ve mevzûniyet içinde bir kemâl-i sa-nat bulundu ğundan Sâni-i Zülcelâl’imizi nihâyetsiz diller ile vahdetini, ehadi-
yetini, samediyetini ve evsâf- ı cemâl ve celâl ve kemâlini bütün kâinata ilân 
ettiğimiz hâlde; bizim gibi nihâyet derecede sâfi, temiz, mutî, musahhar hiz-
metkârlar ı, karmakar ışıklık ve intizams ızlık ve vazifesizlik hatta sahipsizlik ile 
itham etti ğinden tokata müstehaks ın.” der. O müddeînin yüzüne recm-i şey-
tan
2 gibi bir y ıldız, öyle bir tokat vurur ki y ıldızlardan ta cehennemin dibi-
1 (Hâşiye) Cenâb- ı Hakk’ ın acâib-i masnûât ına bak ıp, temaşa edip ve ettiren i şaretleriz. Yani 
semâvât, hadsiz gözlerle zemindeki acâib-i sanat- ı ilâhiyeyi tema şa eder gibi görünüyor. 
Semân ın melâikeleri gibi y ıldızlar dahi mah şer-i acâib ve garâib olan arza bak ıyorlar ve 
zîşuurlar ı dikkatle bakt ırıyorlar, demektir.
2 Bkz.: Mülk sûresi, 67/5; Sâffât sûresi, 37/6-8.
ne onu atar ve beraberinde olan tabiat ı,1(Hâşiye) evham derelerine ve tesadü-
fü adem kuyusuna ve şerikleri, imtinâ ve muhâliyet zulümât ına ve din aley-
hindeki felsefeyi, esfel-i sâfilînin dibine atar. Bütün y ıldızlarla beraber o y ıldız,
2َאÜَïَùَęَĤ ُّٰųا َّźإِ ٌÙَıِĤاٰ אƯĩِıĻِĘ כَאنَ ْĳَĤ ferman- ı kudsîsini okuyorlar. Ve “Sinek kana-
dından tut, ta semâvât kandillerine kadar bir sinek kanad ı kadar şerike 
yer yoktur ki parmak kar ıştırsın.” diye ilân ederler.
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ َאĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
 ِכَÜَאĜĳُĥْíَĨ َةِóْáכَ ĹِĘ ِכَÜَïْèوَ َاجِóِø ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
4َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِכَÜَאĭכَאئِ ِóَıْýَĨ ĹِĘ ِכَÝَّĻِĬَاïْèوَ َّلِźوَدَ
1 (Hâşiye) Fakat sukûttan sonra tabiat tevbe etti. Hakikî vazifesi, tesir ve fiil olmad ığını, bel-
ki kabul ve infial oldu ğunu anlad ı. Ve kendisi kader-i ilâhînin bir nevi defteri –fakat tebed-
dül ve tagayyüre kabil bir defteri– ve kudret-i rabbâniyenin bir nevi program ı ve Kadîr-i 
Zülcelâl’in bir nevi f ıtrî şeriat ı ve bir nevi mecmua-y ı kavanini oldu ğunu bildi. Kemâl-i acz ve 
ink ıyad ile vazife-i ubûdiyetini tak ınd ı. Ve f ıtrat- ı ilâhiye ve sanat- ı rabbâniye ismini ald ı.
2 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan ba şka ilâhlar bulunsayd ı oralar ın nizam ı bozulurdu.” (Enbiyâ sûresi, 
21/22).
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
4 Allah’ ım! Yaratt ığın varl ık âlemlerinde senin birli ğini p ırıl p ırıl yans ıtan ve yine kâinat sahnesinde senin 
birliğini gürül gürül ilân eden Efendimiz Hz. Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem)  ve bütün âline, 
ashab ına salât ve selam eyle, âmîn...OTUZ İKİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MEVKIF  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------   651
652  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َאıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
âyetinin ezelî ba ğından, bir çiçe ğine işaret eden Arabî f ıkralard ır.
..َّرَةٌóَéُĨ ٌÙَĨĳُčْĭَĨ َةٌïĻِāَĜ  َةَóَّİَõُĩْĤا َóَåَّýĤا َنَّÉכَ ĵَّÝَè  
..َةَóَّāَ×ُĩْĤا َאıَĬĳُĻُĐ َةٍóْáِכَÖ ْÛَéَÝَĘ أَوْ  َةَóَّıَ×ُĩْĤا َçَائِïَĩْĤا ِóِĈَאęْĥِĤ ُïِýْĭُÜوَ  
..َةَóَّąَíُĩْĤا َאİَאءَąْĐأَ َאİِïĻِđِĤ ْÛَĭَّĺزَ أَوْ  َةَóَّýَĭُĩْĤا َÕَאئِåَđْĤا ِďِĬَّאāĥِĤ َóِčْĭُÝِĤ  
..ِóَİْĳَåْĤا َאتِđَّĀَóُĨ ِóَąْéَĩْĤا ĹِĘ َóِıْýُÜوَ  َّرَةَĳَĭُĩْĤا َאرَهُàاٰ َאıُĬَאĉْĥُø َïَıْýَĻِĤ  
..ِóَĩَّáĤا رَبِّ دِĳُä ْīِĨ ِóَّìَïُĩْĤا َאİِõْĭِכَÖ  ِóَåَّýĤا ِěْĥَì َÙَĩِכْè ِóَýَ×ْĥِĤ َīِĥْđُÜوَ  
..ُįَĬَאĻْ×ِÜ َīَĻْÖأَ َאĨ ُįَĬَאİْóُÖ َīَĺأَزْ َאĨ  ُįَĬَאùْèإِ َīَùْèأَ َאĨ ُįَĬَאéْ×ُø  
..ْĹَĬ َارَانْõَİ َאÖ َאوِيĩَø ْïَĨاٰ ْïَùَä رَا َئِכْŻَĨ َאرْåْüاَ ْīĺاَزِ ْïَĭĻِÖ َאلْĻَì
..ْĹَè ذَاتِ َאيِıْýِĺَאÝِø شْĳُİ َتْïĻِĭَü َאıْĻَĬ ْīĺاَزِ
..ُّĹَè ُّĹَè َאيِĭْđَĨ َرْïَÖ ْïْĬاٰرَ óذِכْ ĳُİ ĳُİ įَĩَİ ïْĬدَارَ َאنْÖزَ َאرَاıْĜوَرَ
ĳŒ ..ْĹَü ْóَİ ْïْĭَĬَõĻِĨ ْóَÖَاóَÖ َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ َź
2ّْٰųاَ ïْĭَĬَõĻِĨ ْóَÖَاóَÖ ْĹَè َאĺ ïْĬَïَĺĳُŜ ْóَøَاóَø ْěَè َאĺ ïْĬَïَĺĳُä َאدَمْĨدَ
3َאرَכًא×ُĨ אءًƯĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ َאĭْĤَّõَĬوَ
1 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor!” (Rûm sûresi, 30/50)
2 Farsça k ısm ın tercemesi:  “Hayal görüyor ki bu a ğaçlar meleklere cesed olmu şlar. Binlerce semâvî ney-
ler ile beraber. Onlar ın neylerinden ak ıl, Hayy olan Allah’ ın medih ve övgüsünü i şitiyor. Yapraklar ı birer 
dil olup daima yâ Hayy, yâ Hayy mânâs ıyla “Hu Hu” zikrini çekiyorlar. Sanki her şey beraber “Lâ ilâhe 
illâllâh” diyor. Daima yâ Hak deyip hakk- ı hayat istiyorlar. Ba ştan başa yâ Hayy deyip Allah diyorlar.”
3 “Gökten bereketli bir su indirdik.” (Kaf sûresi, 50/9)
Arabî f ıkran ın tercümesi:
Yâni: Güya çiçek açm ış her bir a ğaç, güzel yaz ılm ış manzum bir kaside-
dir ki; o kaside Fât ır-ı Zülcelâl’in medâyih-i bâhiresini in şâd edip, şâirâne li-
sân- ı hâl ile söylüyor. Veyahut o çiçek açm ış her bir a ğaç, binler bakar ve 
bakt ırır gözlerini açm ış, tâ Sâni-i Zülcelâl’in ne şir ve teşhir olunan acâib-i sa-
nat ını bir-iki gözle de ğil, belki binler gözlerle baks ın; tâ ehl-i dikkati öyle bak-
tırsın. Veyahut o çiçek açan her bir a ğaç, umumî bayram olan bahar ın için-
deki hususî bayram ında ve resm-i geçit-misâl bir anda ye şillenmiş âzâlar ını 
en süslü müzeyyenatla süslemi ş. Tâ ki, onun Sultan- ı Zülcelâl’i, ona ihsan et-
tiği hedayây ı ve letâifi ve âsâr- ı nuraniyesini mü şâhede etsin. Hem me şher-i 
sanat- ı ilâhiye olan zeminin yüzünde ve bahar mevsiminde, murassaat- ı rah-
metini enzâr- ı halka teşhir etsin. Ve şecerin hikmet-i hilkatini be şere ilân et-
sin. İncecik dallar ında ne kadar mühim hazineler bulundu ğunu ve ihsanat- ı 
rahmâniyenin meyvelerinde ne derece mühim defineler var oldu ğunu göster-
mekle kemâl-i kudret-i ilâhiyeyi göstersin.OTUZ İKİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MEVKIF  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------   653
Birinci Mevk ıf’ın Küçük Bir Zeyli
:1ِÙَĩĺِóْכَĤا ِÙَĺْٰŻِĤ ْďِĩَÝْøَאĘ
2ُوجٍóُĘ ْīِĨ َאıَĤ َאĨوَ َאİَّאĭَّĺوَزَ َאİَאĭْĻَĭَÖ َėْĻכَ ْħُıَĜْĳَĘ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ واưóُčْĭَĺ ْħَĥَĘأَ
 ĹِĘ ًُŷَئْĥَÜ ٍ،Ùَĩِכْè ĹِĘ ًÙَכَóَè ٍ،ÙَĬĳُכُø ĹِĘ ًאÜĳُכُø ٰىóَÜ َėْĻכَ َאءِĩَّùĤا ĵَĤإِ ْóُčْĬا َّħُà
 َאıِäَاóِø ُďُýْđَýَÜ .ِÙَđْĭَّāĤا َانِõِّÜا َďَĨ ِÙَĝْĥِíْĤا َאمِčِÝْĬا َďَĨ ٍ،Ùَĭĺزِ ĹِĘ ًאĩُّùَ×َÜ ٍ،Ùَĩْýِè
...َאءٍıِÝْĬا َŻِÖ ًÙَĭَĉْĥَø ĵٰıُّĭĤا ِģْİَِŶ ُīِĥْđُÜ َאıِĨĳُåُĬ ُËُĥَئْĥَÜ َאıِèَא×ْāِĨ ُģُıْĥَıَÜ
ُوجٍóُĘ ْīِĨ َאıَĤ َאĨوَ َאİَّאĭَّĺوَزَ َאİَאĭْĻَĭَÖ َėْĻכَ ْħُıَĜْĳَĘ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ واưóُčْĭَĺ ْħَĥَĘأَ
Bu âyetin bir nevi tercümesi olan ĹِĘ ًאÜĳُכُø ٰىóَÜ َėْĻכَ َאءِĩَّùĤا ĵَĤإِ ْóُčْĬا َّħُà 
ٍÙَĬĳُכُø tercümesidir. Yani âyet-i kerîme, nazar- ı dikkati semân ın zînetli ve gü-
zel yüzüne çeviriyor. Ta dikkat-i nazar ile semân ın yüzünde fevkalâde sükûnet 
içinde bir sükûtu görüp bir Kadîr-i Mutlak’ ın emir ve teshiriyle o vaziyeti ald ı-
ğını anlas ın. Yoksa e ğer başıboş olsa idiler, birbiri içinde o deh şetli hadsiz ec-
râm, o gayet büyük küreler ve gayet süratli hareketleriyle öyle bir velveleyi ç ı-
karmak lâz ım idi ki kâinat ın kulağını sağır edecekti. Hem öyle bir zelzele-i herc 
ü merc içinde kar ışıklık olacakt ı ki kâinat ı dağıtacakt ı. Yirmi camus, birbiri için-
de hareket etse ne kadar velveleli bir herc ü merce sebebiyet verdi ği mâlûm. 
Hâlbuki küre-i arzdan bin defa büyük ve top güllesinden yetmi ş defa süratli ha-
reket edenler, y ıldızlar içerisinde var oldu ğunu kozmo ğrafya söylüyor. İşte sü-
kûnet içindeki sükût-u ecrâmdan Sâni-i Zülcelâl’in ve Kadîr-i Zülkemâl’in dere-ce-i kudret ve teshirini ve nücûmun O’na derece-i ink ıyad ve itaatini anla.
ٍÙَĩِכْè ĹِĘ ًÙَכَóَè Hem semân ın yüzünde hikmet içinde bir hareketi görmeyi 
âyet emrediyor. Evet, gayet acîb ve azîm o harekât, gayet dakik ve geni ş hik-
met içindedir. Nas ıl ki bir fabrikan ın çarklar ını ve dolaplar ını bir hikmet içinde 
çeviren bir sanatkâr, fabrikan ın azamet ve intizam ı derecesinde derece-i sanat 
1 Şu âyeti dinle.
2 “Hiç üzerlerindeki gö ğe bakmazlar m ı? Bak ıp da Bizim onu nas ıl sağlamca bina edip süsledi ğimizi, 
onda en ufak bir çatlakl ık, dengesizlik olmad ığını düşünmezler mi?” (Kaf sûresi, 50/6).
ve maharetini gösterir. Öyle de koca güne şe seyyârât ile beraber fabrika va-
ziyetini veren ve o müthi ş azîm küreleri sapan ta şlar ı misillü ve fabrika çarkla-
rı gibi etraf ında döndüren bir Kadîr-i Zülcelâl’in derece-i kudret ve hikmeti, o 
nisbette nazara tezahür eder.
ٍÙَĭĺزِ ĹِĘ ًאĩُّùَ×َÜ ٍ،Ùَĩْýِè ĹِĘ ًُŷَئْĥَÜ Yani hem semâvât yüzünde öyle bir ha şmet 
içinde bir parlamak ve bir zînet içinde bir tebessüm var ki Sâni-i Zülcelâl’in 
ne kadar muazzam bir saltanat ı, ne kadar güzel bir sanat ı olduğunu gösterir. 
Donanma günlerinde kesretli elektrik lâmbalar ı, sultan ın derece-i ha şmetini 
ve terakkiyât- ı medeniyede derece-i kemâlini gösterdi ği gibi koca semâvât o 
haşmetli, zînetli y ıldızlar ıyla Sâni-i Zülcelâl’in kemâl-i saltanat ını ve cemâl-i 
sanat ını, öylece nazar- ı dikkate gösteriyorlar.
ِÙَđْĭَّāĤا َانِõِّÜا َďَĨ ِÙَĝْĥِíْĤا َאمِčِÝْĬا َďَĨ Hem diyor ki; semân ın yüzündeki mahlû-
kat ın intizam ını, dakik mizanlar içinde masnûât ın mevzûniyetini gör ve anla 
ki: Onlar ın Sâni’i ne kadar Kadîr ve ne kadar Hakîm oldu ğunu bil. Evet muh-
telif ve küçük cirimleri veyahut hayvanlar ı döndüren ve bir vazife için çeviren 
ve bir mizan- ı mahsus ile her birini muayyen bir yolda sevk eden bir Zât’ ın de-
rece-i iktidar ve hikmetini ve hareket eden cirimlerin ona derece-i itâat ve mu-sahhariyetlerini gösterdikleri gibi; koca semâvât, o deh şetli azametiyle had-
siz y ıldızlar ıyla ve o y ıldızlar da deh şetli büyüklükleriyle ve gayet şiddetli ha-
reketleriyle beraber zerre miktar ve bir sâniyecik kadar hudutlar ından tecavüz 
etmemeleri, bir â şire-i dakika kadar vazifelerinden geri kalmamalar ı, Sâni-i 
Zülcelâl’lerinin ne kadar dakik bir mizan- ı mahsus ile rubûbiyetini icra etti ğini 
nazar- ı dikkate gösterirler. Hem de şu âyet gibi Sûre-i 
1َّ﴾ħَĐ﴿’de ve sâir âyet-
lerde beyan olunan teshir-i şems ve kamer ve nücûmla2 işaret ettiği gibi:
َאءٍıِÝْĬا َŻِÖ ًÙَĭَĉْĥَø ĵٰıُّĭĤا ِģْİَِŶ ُīِĥْđُÜ َאıِĨĳُåُĬ ُËُĥَئْĥَÜ َאıِèَא×ْāِĨ ُģُıْĥَıَÜ َאıِäَاóِø ُďُýْđَýَÜ
Yani semân ın müzeyyen tavan ına güneş gibi ışık verici, ısınd ırıcı bir lâm-
bay ı takmak.. gece gündüz hatlar ıyla k ış yaz sayfalar ında mektubat- ı same-
dâniyeyi yazmas ına bir nur hokkas ı hükmüne getirmek.. ve yüksek minare ve 
kulelerdeki büyük saatlar ın parlayan akrebleri misillü, kubbe-i semâda kame-
ri, zaman ın saat- ı kübrâs ına bir akrep yapmak.. mütefâvit çok hilâller sure-
tinde her geceye güya ayr ı bir hilâl b ırak ıp, sonra dönüp kendine toplamak.. 
1 Nebe sûresi, 78/1.
2 Bkz.: Yûnus sûresi, 10/5; Ra’d sûresi, 13/2; İbrahim sûresi, 14/33...OTUZ İKİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MEVKIF / ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------   655
656  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
menzillerinde kemâl-i mizanla, dakik hesapla hareket ettirmek.. ve kubbe-i 
semâda parlayan, tebessüm eden y ıldızlarla göğün güzel yüzünü yald ızlamak, 
elbette, nihâyetsiz bir saltanat- ı rubûbiyetin şeâiridir. Zî şuura onu i ş’ar eden 
muhteşem bir ulûhiyetin i şârât ıdır. Ehl-i fikri imana ve tevhide dâvet eder:
Bak kitab- ı kâinat ın safha-y ı rengînine
Hâme-i zerrîn-i kudret, gör ne tasvir eylemi ş.
Kalmam ış bir nokta-y ı muzlim, çe şm-i dil erbab ına.
Sanki âyât ın Hudâ, nur ile tahrir eylemi ş.
Bak ne mu’ciz-i hikmet, iz’an-rubâ-y ı kâinat.
Bak ne âlî bir temâ şâd ır fezâ-y ı kâinat.
Dinle de y ıldızlar ı, şu hutbe-i şirinine,
Nâme-i nurunu hikmet, bak ne takrir eylemi ş.
Hep beraber nutka gelmi ş, hak lisan ıyla derler:
Bir Kadîr-i Zülcelâl’in ha şmet-i sultan ına,
Birer burhan- ı nur-efşân ız, vücûd-u Sâni’a
Hem vahdete, hem kudrete şahitleriz biz!..
Şu zeminin yüzünü yald ızlayan
Nâzenin mucizât ı çün melek seyran ına.
Bu semân ın arza bakan, cennete dikkat eden,
Binler müdakkik gözleriz biz!..Tûbâ-y ı hilkatten semâvât şıkk ına,
Hep Kehke şan ağsân ına,
Bir Cemîl-i Zülcelâl’in dest-i hikmetiyle tak ılm ış,
Binler güzel meyveleriz biz!..Şu semâvât ehline birer mescid-i seyyâr,
Birer hâne-i devvâr, birer ulvî â şiyâne,
Birer misbah- ı nevvâr, birer gemi-i cebbâr,
Birer tayyâreleriz biz!..Bir Kadîr-i Zülkemâl’in, bir Hakîm-i Zülcelâl’inBirer mucize-i kudret, birer hârika-y ı sanat- ı hâl ıkâne,
Birer nadire-i hikmet, birer dâhiye-i hilkat,Birer nur âlemiyiz biz!..Böyle yüz bin dil ile yüz bin burhan gösteririz,İşittiririz insan olan insana!..
Kör olas ı dinsiz gözü, görmez oldu yüzümüzü,
Hem işitmez sözümüzü, hak söyleyen âyetleriz biz!..
Sikkemiz bir, turram ız bir,
Rabbimize musahhar ız;
Müsebbihiz, zikrederiz âbidâne.Kehkeşan’ ın halka-y ı kübrâs ına mensup birer meczuplar ız biz!..OTUZ İKİNCİ SÖZ / BİRİNCİ MEVKIF / ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------   657
İkinci Mevk ıf
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُïَĩَّāĤا ُّٰųاَ ۝ ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ
Şu Mevk ıfın Üç Maksad ı Var
Birinci Maksad
(Bir y ıldızın tokat ıyla yere sukut eden ehl-i şirk ve dalâletin vekili, zer-
relerden y ıldızlara kadar hiçbir yerde zerre miktar şirke yer bulamad ığın-
dan, o tarzdaki dâvadan vazgeçip, fakat şeytan gibi, vahdete dair te şkikât 
yapmak için “Üç Mühim Suâl ” ile, ehadiyete ve vahdete dair ehl-i tevhide 
vesvese yapmak istedi.)
Birinci Suâl : Z ınd ıka lisân ıyla diyor ki: “Ey ehl-i Tevhid! Ben, kendi 
müekkillerim nâm ına bir şey bulamad ım, mevcudatta bir hisse ç ıka-
ramad ım, mesle ğimi isbat edemedim. Fakat siz ne ile nihayetsiz bir 
kudret sahibi bir Vâhid-i Ehad’i isbat ediyorsunuz? Neden O’nun kudretiyle beraber ba şka eller kar ışmas ını kabil görmüyorsunuz?”
Elcevap Elcevap : Yirmi İkinci Söz’de kat’î isbat edilmi ş ki; bütün mevcudat, bü-
tün zerrât, bütün y ıldızlar, her biri Vâcibü’l-vücûd’un ve Kadîr-i Mutlak’ ın vü-
cub-u vücûduna birer bürhân- ı neyyirdir. Bütün kâinattaki silsilelerin her bi-
ri, O’nun vahdâniyetine birer delîl-i kat’îdir. Kur’ân- ı Hakîm hadsiz bürhânla-
rında isbat etti ği gibi, umumun nazar ına en zâhir bürhânlar ı daha ziyade zik-
reder. Ezcümle:
2ُّٰųا َّīُĤĳُĝَĻَĤ َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َěَĥَì ْīَĨ ْħُıَÝْĤَÉَø ْīَئِĤوَ
3ْħِכُĬَاĳْĤوَأَ ْħِכُÝَĭِùْĤأَ َفُŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُěْĥَì ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ
1 “De ki: O, Allah birdir. Allah sameddir (Her şey O’na muhtaç, O ise hiçbir şeye muhtaç de ğildir.).” 
(İhlâs sûresi, 112/1-2)
2 “Onlara ‘Gökleri ve yeri kim yaratm ıştır?’ diye soracak olsan, elbette ‘Allah!’ diyeceklerdir.” (Zümer 
sûresi, 39/38)
3 “O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri de: Gökleri ve yeri yaratmas ı, lisanlar ınızın ve renk-
lerinizin farkl ı olmas ıdır.” (Rûm sûresi, 30/22)
gibi pek çok âyâtla, Kur’ân- ı Hakîm; hilkat-i arz ve semâvât ı, vahdâniyete 
bedahet derecesinde bir bürhân gösteriyor ki, ister istemez zî şuur olan her 
adam, hilkat-i arz ve semâvâtta bizzarûre Hâl ık-ı Zülcelâl’ini tasdik etme ğe 
mecburdur ki, ُّٰųا َّīُĤĳُĝَĻَĤ der.
Birinci Mevk ıf’ta nas ıl bir zerreden ba şlad ık, tâ y ıldızlara ve semâvâta ka-
dar sikke-i tevhidi gösterdik. Kur’ân- ı Hakîm şu nevi âyâtla, y ıldızlardan ve 
semâvâttan tutup, tâ zerrelere kadar, şirki tard eder. Şöyle işaret eder ve mâ-
nen der:
Semâvât ve arz ı böyle muntazam halkeden bir Kadîr-i Mutlak’ ın, deva-
ir-i masnûat ından olan manzume-i şemsiye bilbedâhe O’nun kabza-y ı tasar-
rufundad ır.
Madem o Kadîr-i Mutlak, şemsi seyyârat ıyla kabza-y ı tasarrufunda tutu-
yor ve tanzim ve teshir ve tedvir ediyor.1 Elbette o manzume-i şemsiyenin bir 
cüzü ve şems ile ba ğlanan küre-i arz dahi kabza-y ı tasarrufunda ve tedbir ve 
tedvirindedir.2 Madem küre-i arz, kabza-y ı tasarrufunda ve tedbir ve tedvirin-
dedir; bilbedâhe arz ın yüzünde yaz ılan ve îcad edilen ve yerin meyveleri ve 
gayât ı hükmünde olan masnûat dahi, O’nun kabza-y ı rubûbiyetinde ve terbi-
yesindedir. Madem bütün zeminin yüzüne serilen ve serpilen ve yüzünü yal-dızlayan ve zînetlendiren ve her zaman tazelenen, gelip giden ve zemin onlar-
la dolup bo şalan umum masnûat, kabza-y ı kudret ve ilmindedir ve adl ü hik-
metinin mîzân ıyla ölçülüp ve tanzim edilir. Madem bütün envâ, O’nun kab-
za-y ı kudretindedir. Elbette o envâ ın muntazam ve mükemmel ferdleri ve âle-
min küçük misâl-i musa ğğarlar ı ve envâ- ı kâinat ın bilânçolar ı ve kitab- ı âle-
min küçücük fihristeleri hükmünde olan cüz’î ferdleri, bilbedâhe O’nun kab-za-y ı rubûbiyetinde ve îcad ındad ır ve tedvir ve terbiyesindedir. Madem her 
bir zîhayat, kabza-y ı tedbir ve terbiyesindedir. Elbette o zîhayat ın vücûdunu 
teşkil eden hüceyrât ve küreyvât ve âzâ ve âsâb; bilbedâhe O’nun kabza-y ı 
ilim ve kudretindedir. Madem her bir hüceyre ve kandaki her bir küreyvât, O’nun taht- ı emrindedir ve daire-i tasarrufundad ır ve O’nun kanunuyla ha-
reket ederler. Elbette bütün bunlar ın madde-i esasiyesi ve bütün onlardaki 
nakş-ı sanata ve nesc-i nak şa mekikler ve yaylar hükmünde olan zerrât dahi 
bizzarûre O’nun kabza-y ı kudretinde ve daire-i ilmindedir ve O’nun emriyle, 
izniyle, kuvvetiyle muntazam harekât yapar, mükemmel vezâif görür.
1 Bkz.: Ra’d sûresi, 13/2; İbrahim sûresi, 14/33; Nahl sûresi, 16/12; Hac sûresi, 22/18; Ankebût sûresi, 
29/61; Yâsîn sûresi, 36/38.
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/29; Hac sûresi, 22/65; Zümer sûresi, 39/67.OTUZ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MEVKIF / BİRİNCİ MAKSAD  -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   659
660  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Madem her bir zerrenin hareketi ve vazife görmesi, O’nun kanunuyla, iz-
niyle, emriyledir. Elbette te şahhusat- ı vechiye ve herkesin yüzünde herkesten 
onu temyiz edecek birer alâmet-i fârika bulunmas ı ve sîmâlar gibi seslerde, 
dillerde ayr ı ayr ı farklar bulunmas ı, bilbedâhe O’nun ilim ve hikmetiyledir. 
İşte şu silsileye mebde’ ve müntehay ı zikrederek i şaret eden şu âyete bak:
 ْħِכُÝَĭِùْĤأَ َفُŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُěْĥَì ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ
1َīĻِĩِĤَאđْĥِĤ َאتٍĺَٰź ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ ْۘħِכُĬَاĳْĤوَأَ
Şimdi deriz: Ey ehl-i şirkin vekili! İşte silsile-i kâinat kadar kuvvetli bür-
hânlar, meslek-i tevhidi isbat eder. Ve bir Kadîr-i Mutlak’ ı gösterir.
Madem hilkat-i semâvât ve arz, bir Sâni-i Kadîr’i ve o Sâni-i Kadîr’in niha-
yetsiz bir kudretini ve o nihayetsiz bir kudretin, nihayetsiz bir kemâlde oldu ğu-
nu gösterir. Elbette şeriklerden isti ğnâ-y ı mutlak var. Yâni; hiçbir cihette şerik-
lere ihtiyaç yok. İhtiyaç olmad ığı hâlde neden bu zulümâtl ı meslekte gidiyor-
sunuz? Ne zorunuz var ki, oraya giriyorsunuz? Hem de şürekâya hiçbir ihtiyaç 
olmad ığı ve kâinat onlardan müsta ğni-i mutlak olduklar ı hâlde, şerik-i ulûhi-
yet gibi, rubûbiyet ve îcad şerikleri dahi mümteni’dirler, vücûdlar ı muhâldir. 
Çünkü; semâvât ve arz ın Sâni’indeki kudret hem nihayet kemâlde, hem niha-
yetsiz oldu ğunu isbat ettik. E ğer şerik bulunsa, mütenâhî di ğer bir kudret, o ni-
hayetsiz ve gayet kemâldeki kudreti ma ğlûb edip, bir k ısım yer zabt etmek ve 
ona nihayet vermek ve mânen âciz b ırak ıp, hadsiz oldu ğu hâlde tahdid etmek 
ve hiçbir mecburiyet olmadan bir mütenâhî şey, nihayetsiz bir şeye, nihayetsiz 
olduğu bir vakitte nihayet vermek ve mütenâhî yapmak lâz ım gelir ki; bu, mu-
hâlat ın en gayr-i mâkulü ve mümteniât ın en katmerlisidir.
Hem şerikler “müsta ğniyetün anhâ” ve “mümteniâtün bi’z-zât” yâni hiç 
onlara ihtiyaç olmad ığı gibi, vücûdlar ı muhâl olduklar ı hâlde onlar ı dâva et-
mek, s ırf tahakkümîdir. Yâni aklen, mant ıken, fikren o dâvay ı ettirecek bir se-
beb olmad ığı için, mânâs ız sözler hükmündedir. İlm-i Usûlce “tahakkümî” 
tabir edilir. Yâni mânâs ız dâvâ-y ı mücerreddir. İlm-i kelâm ve İlm-i Usûl’ün 
düstûrlar ındand ır ki, denilir:
2ٍģĻِĤدَ ْīَĐ ِÏِüَّאĭĤا ِóْĻَĕْĤا َאلِĩِÝْèِْŻِĤ َةَóْ×ِĐ َź
1 “O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri de: Gökleri ve yeri yaratmas ı, lisanlar ınızın ve renkleri-
nizin farkl ı olmas ıdır. Elbette bunda, bilen ve anlayan kimseler için ibretler vard ır.” (Rûm sûresi, 30/22)
2 Bkz.: Mecelle  s.24; el-Müceddidî, Kavâidü’l-f ıkh s.105; Ömer Nasuhî Bilmen, Hukuk-i İslâmiye ve 
ıstılahât- ı fıkhiyye kamusu  1/279.
1
َّĹِĩْĥِđْĤا َīĻِĝَĻْĤا ُّĹِÜَّاñĤا ْכَאنُĨِْŸا ĹِĘَאĭُĺ َźوَ
Yâni : “Bir delîlden, bir emareden ne şet etmeyen bir ihtimalin ehemmi-
yeti yok. Kat’î ilme şek katmaz. Yakîn-i hükmîyi sarsmaz.” Meselâ; zât ında 
Barla denizi, (yâni E ğirdir gölü) imkân ve ihtimal var ki, pekmez olsun; ya-
ğa ink ılâb etmiş olsun. Fakat madem bir emareden, o imkân ve ihtimal ne-
şet etmiyor; onun vücûduna ve su oldu ğuna, kat’î ilmimize, tesir etmez, şek 
ve vesvese vermez.
İşte bunun gibi, mevcudat ın her taraf ından, kâinat ın her köşesinden sor-
duk: Birinci Mevk ıf’ta gösterildi ği gibi, zerrâttan y ıldızlara kadar ve İkinci Mev-
kıf’ta görüldü ğü gibi; hilkat-i semâvât ve arzdan, tâ sîmâlardaki te şahhusata 
kadar hangi şeyden soruldu ise, lisân- ı hâl ile vahdâniyete şehâdet ve sikke-i 
tevhidi gösterdi. Sen de gördün... Öyle ise; kâinat ın mevcudat ında bir ema-
re yok ki, bir şirk ihtimali ona bina edilsin. Demek dâvâ-y ı şirk, s ırf tahakkümî 
ve mânâs ız söz ve dâvâ-y ı mücerred oldu ğundan; şirki iddia etmek, mahz- ı 
cehalet, ayn- ı belâhettir.
İşte ehl-i dalâletin vekili , buna kar şı diyeceği kalm ıyor. Yaln ız diyor ki : 
“Şirke emare, kâinattaki tertib-i esbapt ır. Her şeyin bir sebeble ba ğlı 
olduğudur. Demek esbâb ın hakikî tesirleri vard ır. Tesirleri varsa, şe-
rik olabilirler?”
Elcevap Elcevap : Meşîet ve hikmet-i ilâhiyenin muktezas ıyla ve çok esmân ın te-
zahür etmek istemesiyle; müsebbebat, esbaba rabtedilmi ş. Her bir şey, bir se-
beble bağlanm ış. Fakat çok yerlerde ve müteaddid Sözlerde kat’î isbat etmi şiz 
ki: “Esbabda hakikî tesir-i îcadî yok.”2 Şimdi yaln ız bu kadar deriz ki: Esbab 
içinde, bilbedâhe en e şrefi ve ihtiyar ı en geniş ve tasarrufat ı en vâsi’, insand ır. 
İnsan ın dahi en zâhir ef’âl-i ihtiyariyesi içinde en zâhiri; ekl ve kelâm ve fikir-
dir. Yâni: Yemek, söylemek, dü şünmektir. Şu yemek, söylemek, dü şünmek 
ise gayet muntazam, acib, hikmetli birer silsiledir. O silsilenin yüz cüzünden, insan ın dest-i ihtiyar ına verilen ancak bir cüzüdür. Meselâ; yemekten, bede-
nin tegaddî-i hüceyrât ından tut, tâ semerât ın teşekkülüne kadar olan silsile-i 
ef’âl içinde, insan ın dest-i ihtiyar ına verilen yaln ız ağızdaki dişlerin değirmeni-
ni tahrik edip onu çi ğnemektir. Ve söylemek silsilesinden yaln ız meharic-i hu-
rûf kal ıplar ına, havay ı sokup ç ıkarmakt ır. Hâlbuki; a ğzında bir tek kelime, bir 
1 Bkz:: el-Müceddidî, Kavâidü’l-f ıkh s.105.
2 Bkz.: Enfâl sûresi, 8/17; Sâffât sûresi, 37/96.OTUZ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MEVKIF / BİRİNCİ MAKSAD  -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   661
662  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
çekirdek gibi iken, bir a ğaç hükmündedir. Hava içinde milyonlar ayn ı kelime 
gibi meyveler verir. Milyonlarla dinleyenlerin kulaklar ına girer. Bu misâlî sün-
büle, insandaki hayâlin eli ancak yeti şebilir. İhtiyar ın k ısac ık eli, nas ıl yetişir?
Madem esbab içinde en e şrefi ve en ziyade ihtiyar sahibi olan insan, 
böyle hakikî îcaddan eli ba ğlansa, sâir cemâdât ve behîmât ve anâs ır ve ta-
biat; nas ıl hakikî mutasarr ıf olabilirler? Yaln ız o esbab, birer zarft ır ve masnû-
at- ı rabbâniyeye birer k ılıftırlar ve hedâyâ-y ı rahmâniyeye birer tablac ıdırlar. 
Elbette bir padi şah ın hediyesinin kab ı veya hediyeye sar ılan mendil veyahut 
hediye eline verilip getiren nefer, o padi şah ın saltanat ına şerik olamazlar. Ve 
onlar ı şerik tevehhüm eden, saçma bir hezeyan eder. Öyle de esbab- ı zâhiri-
ye ve vesait-i sûriyenin, rubûbiyet-i ilâhiyeden hiçbir cihette hisseleri olamaz. Hizmet-i ubûdiyetten ba şka nasibleri yoktur.
İkinci Maksad
Ehl-i şirkin vekili, meslek-i şirki hiçbir cihette isbat edemedi ğinden ve 
onun isbat ından me’yus kald ığından; ehl-i tevhidin mesle ğini, teşkikât ıyla ve 
şüpheleriyle tahrip etme ğe çal ışmak istedi ğinden; şöyle
İkinci bir suâl  ediyor. Diyor ki: Ey ehl-i tevhid! Siz diyorsunuz ki:
1ُïَĩَّāĤا ُّٰųاَ ۝ ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ
 Hâl ık-ı Âlem birdir; Ehad’dir, Samed’dir.2 Hem, her şeyin Hâl ıkı 
O’dur.3 Ehadiyet-i Zâtiye’siyle beraber do ğrudan do ğruya her şeyin 
dizgini O’nun elinde; her şeyin anahtar ı kabzas ında,4 her şeyin nâsi-
yesini tutuyor;5 bir iş bir işe mâni olmuyor6. Bütün e şyada, bütün ah-
vâliyle bir anda tasarruf edebilir.7” Böyle acib bir hakikate nas ıl ina-
nılabilir? Mü şahhas bir tek Zât, nihayetsiz yerlerde, nihayetsiz i şleri 
külfetsiz yapabilir mi?
Elcevap Elcevap : Şu suâle, gayet derin ve ince ve gayet yüksek ve geni ş olan bir 
sırr- ı ehadiyet ve samediyetin beyân ıyla cevap verilir. Fikr-i be şer ise o s ırra, 
ancak bir temsîl dürbünüyle ve mesel rasad ıyla bakabilir. Cenâb- ı Hakk’ ın zât 
ve s ıfât ında misil ve misâli yok.8 Fakat mesel ve temsîl ile bir derece şuûnat ına 
bak ılabilir.9 İşte biz de, temsîlât- ı maddiye ile o s ırra işaret edece ğiz.
Birinci Temsîl : Şöyle ki: On Alt ınc ı Söz’de isbat edildi ği gibi: Bir tek 
zât- ı müşahhas, muhtelif aynalar vas ıtas ıyla külliyet kesbeder. Bir cüz’iyy-i 
hakikî iken, şuûnat- ı kesîreye mâlik bir küllî hükmüne geçer. Evet nas ıl cismâ-
nî şeylere cam ve su gibi maddeler ayna olup, cismânî bir tek şey, o aynalar-
1 “De ki: O, Allah birdir. Allah sameddir (Her şey O’na muhtaç, O ise hiçbir şeye muhtaç de ğildir.).” 
(İhlâs sûresi, 112/1-2)
2 İhlâs sûresi, 112/1-2.
3 Bkz.: En’âm sûresi, 6/102; Ra’d sûresi, 13/16; Zümer sûresi, 39/62; Mü’min sûresi, 40/62.
4 Bkz.: Mâide sûresi, 5/120; En’âm sûresi, 6/59; Hicr sûresi, 15/21; Yâsîn sûresi, 36/83; Zümer sûresi, 
39/63; Şûrâ sûresi, 42/12; Mülk sûresi, 67/1.
5 Bkz.: Hûd sûresi, 11/56.
6 Bkz.: Hûd sûresi, 11/107; Rahman sûresi, 55/29; Bürûc sûresi, 85/16.
7 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/26.
8 Bkz.. Şûrâ sûresi, 42/11.
9 Bkz.: Nahl sûresi, 16/60.9
664  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
da bir külliyet kesbeder. Öyle de: Nurânî şeylere ve ruhâniyata dahi, hava ve 
esir ve âlem-i misâlin bâz ı mevcudat ı, aynalar hükmünde ve berk ve hayâl 
süratinde birer vas ıta-y ı seyr u seyahat sûretine geçerler ki, o nurânîler ve o 
ruhânîler, hayâl süratiyle o merâyâ-y ı nazifede ve o menazil-i latîfede gezer-
ler. Bir anda binler yerlere girerler. Ve her aynada, nurânî olduklar ı ve akisle-
ri onlar ın ayn ı ve onlar ın hâsiyetine mâlik olduklar ı için, cismâniyetin aksine 
olarak, her yerde bizzât bulunur gibi hükmederler. Kesîf cismanilerin akisleri ve misâlleri, o cismâniyetin aynlar ı olmad ığı gibi, hâsiyetlerine dahi mâlik de-
ğil, ölü say ılırlar. Meselâ: Güne ş, müşahhas bir cüz’î oldu ğu hâlde, parlak e ş-
ya vas ıtas ıyla bir küllî hükmüne geçer. Zemin yüzündeki bütün parlak şeylere, 
hattâ her bir katre suya ve cam zerreciklerine birer aksini, birer misâlî güne şi, 
onlar ın kabiliyetine göre verir. Güne şin hararet ve ziyâs ı ve ziyâs ındaki yedi 
rengi ve zât ının bir nevi misâli, her bir parlak cisimde bulunur. Faraza güne şin 
ilmi, şuûru bulunsa idi; her ayna onun bir nevi menzili ve taht ı ve iskemlesi 
hükmünde olup, her şeyle bizzât temas eder, her zî şuurla aynalar ı vas ıtas ıyla, 
hattâ göz bebe ğiyle birer telefon hükmünde muhabere edebilirdi. Bir şey, bir 
şeye mâni olmazd ı. Bir muhabere, bir muhabereye sed çekmezdi. Her yerde 
bulunmakla beraber, hiçbir yerde bulunmazd
ı.
Acaba; bir Zât’ ın bin bir isminden yaln ız Nur isminin maddî ve cüz’î ve 
câmid bir aynas ı hükmünde olan güne ş, böyle te şahhusu ile beraber, küllî 
yerlerde küllî i şlere mazhar olsa; O Zât- ı Zülcelâl, ehadiyet-i zâtiyesiyle bera-
ber nihayetsiz i şleri bir anda yapamaz m ı?
İkinci Temsîl : Kâinat bir şecere hükmünde oldu ğu için, her bir şece-
re, kâinat ın hakâikine misâl olabilir. İşte biz de şu odam ızın önündeki muhte-
şem, muazzam ç ınar ağac ını, kâinata bir misâl-i musa ğğar hükmünde tutup, 
kâinattaki cilve-i ehadiyeti onun ile gösterece ğiz. Şöyle ki:
Şu ağac ın, lâakal on bin meyvesi var. Her bir meyvesinin, lâakal yüzer 
kanatl ı çekirdeği var. Bütün on bin meyve ve bir milyon çekirdek; bir anda, 
beraber bir sanat ve îcada mazhard ırlar. Hâlbuki şu ağac ın çekirdek-i aslîsin-
de ve kökünde ve gövdesinde, cüz’î ve mü şahhas ve ukde-i hayatiye tabir 
edilen bir cilve-i irâde-i ilâhiye ve bir nüve-i emr-i rabbânî ile, şu ağac ın ka-
vânîn-i te şkiliyesinin merkeziyeti; her dal ın başında, her bir meyvenin içinde, 
her bir çekirde ğin yan ında bulunur ki, hiçbirinin bir şeyini, noksan b ırakma-
yarak, birbirine mâni olmayarak; onunla yap ılır. Ve o bir tek cilve-i irâde ve 
o kanun-u emrî; ziyâ, hararet, hava gibi da ğılıp her yere gitmiyor. Çünkü; git-
tiği yerlerin ortalar ındaki uzun mesafelerde ve muhtelif masnûlarda hiçbir iz 
bırakm ıyor, hiçbir eseri görülmüyor. E ğer intişâr ile olsa idi; izi ve eseri görü-9
lecekti. Belki bizzât, tecezzi ve inti şâr etmeden her birisinin yan ında bulunu-
yor. Ehadiyetine ve şahsiyetine o küllî i şler, münafî olmuyor. Hattâ denilebilir 
ki; o cilve-i irâde, o kanun-u emrî, o ukde-i hayatiye; her birinin yan ında bu-
lunur, hiçbir yerde de bulunmaz. Güya şu muhteşem ağaçta meyveler, çekir-
dekler adedince o kanun-u emrînin birer gözü, birer kula ğı var. Belki a ğac ın 
her bir cüzü, o kanun-u emrînin duygular ının birer merkezi hükmündedir ki; 
uzun vas ıtalar ı perde olup bir mâni te şkil etmek de ğil, belki telefon telleri gibi 
birer vesile-i teshil ve takrib olur. En uzak, en yak ın gibidir.
Madem bilmü şâhede Zât- ı Ehad-i Samed’in, irâde gibi bir s ıfat ının bir tek 
cilve-i cüz’îsi, bilmü şâhede milyon yerde, milyonlar i şe vas ıtas ız medâr olur. 
Elbette Zât- ı Zülcelâl’in tecelli-i kudret ve irâdesiyle, şecere-i hilkati bütün ec-
za ve zerrât ıyla beraber tasarruf edebilmesine şuhûd derecesinde yakîn et-
mek lâz ım gelir.
On Alt ınc ı Söz’de isbat ve izah edildi ği gibi deriz ki: Madem, güne ş gibi 
âciz ve musahhar mahlûklar ve ruhânî gibi madde ile mukayyed nîm-nurânî masnûlar ve şu ç ınar ağac ının mânevî nuru, ruhu hükmünde olan ukde-i ha-
yatiyesi ve merkez-i tasarrufu olan emrî kanunlar ve irâdevî cilveler, nurani-yet s ırr
ıyla bir yerde iken ve bir tek mü şahhas cüz’î olduklar ı hâlde, pek çok 
yerlerde ve pek çok i şlerde bilmü şâhede bulunabilirler. Ve madde ile mukay-
yed bir cüz’î olduklar ı hâlde, mutlak bir küllî hükmünü al ırlar. Ve bir anda bir 
cüz-ü ihtiyârî ile, pek çok muhtelif i şleri bilmü şâhede kesbederler. Sen de gö-
rüyorsun ve inkâr edemezsin.
Acaba; maddeden mücerred ve muallâ, hem kayd ın tahdidinden ve ke-
sâfetin zulmetinden münezzeh ve müberrâ, hem şu umum envâr ve şu bü-
tün nuraniyat O’nun Envâr- ı Kudsiye-i Esmâiye’sinin kesîf bir gölgesi ve z ı-
lâli, hem umum vücûd ve bütün hayat ve âlem-i ervâh ve âlem-i berzah ve âlem-i misâl nîm- şeffaf birer ayna-y ı cemâli, hem s ıfât ı muhîta ve şuûnat ı kül-
liye olan bir tek Zât- ı Akdes’in irâde-i külliye ve kudret-i mutlaka ve ilm-i mu-
hît ile zâhir olan tecelli-i s ıfât ı ve cilve-i ef’âli içindeki teveccüh-i ehadiyetin-
den hangi şey saklanabilir?
1 Hangi iş O’na ağır gelebilir?2 Hangi yer O’ndan 
gizlenebilir?3 Hangi ferd O’ndan uzak kalabilir?4 Hangi şah ıs külliyet kesbet-
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/284; Âl-i İmran sûresi, 3/29, 118; İbrahim sûresi, 14/38; Neml sûresi, 27/25; 
Ahzâb sûresi, 32/37, 54; Fussilet sûresi, 41/40; Mümtahine sûresi, 60/1; Hâkka sûresi, 69/18.
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/255.
3 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/5; İbrahim sûresi, 14/38.
4 Bkz.: Bakara sûresi, 2/115, 148, 186; Nisâ sûresi, 4/78; Hûd sûresi, 11/61; Sebe sûresi, 34/50; Vâk ıa 
sûresi, 56/85; Hadîd sûresi, 57/4; Mücadele sûresi, 58/7.OTUZ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MEVKIF / İKİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -  665
666  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
meden O’na yana şabilir?1 Hiç eşya O’ndan gizlenebilir mi?2 Hiçbir iş, bir işe 
mâni olur mu?3 Hiçbir yer, O’nun huzurundan hâlî kal ır m ı?4 İbni Abbas’ ın 
(radiyallâhu anh)  dediği gibi: “Her bir mevcuda bakar birer mânevî basar ı ve işitir 
birer mânevî sem’i” bulunmaz m ı? Silsile-i e şya, O’nun evâmir ve kanunlar ı-
nın süratle cereyanlar ına birer tel, birer damar hükmüne geçmez mi? Mevâni’ 
ve avâik, O’nun tasarrufuna vesail ve vesait olamaz m ı? Esbab ve vesait, s ırf 
zâhirî bir perde olamaz m ı? Hiçbir yerde bulunmad ığı hâlde, her yerde bu-
lunmaz m ı? Hiç tahayyüz ve temekküne muhtaç olur mu? Hiç uzakl ık ve kü-
çüklük ve tabakat- ı vücûdun perdeleri, O’nun kurbiyetine ve tasarrufuna ve 
şuhûduna mâni olabilir mi? Hem hiç maddîlerin, mümkinlerin, kesîflerin, ke-
sîrlerin, mukayyedlerin, mahdudlar ın hassalar ı ve maddenin ve imkân ın ve 
kesâfetin ve kesretin ve takayyüdün ve mahdudiyetin mahsus ve münhas ır 
lâz ımlar ı olan tagayyür, tebeddül, tahayyüz ve tecezzi gibi emirler; madde-
den mücerred ve Vâcibü’l-vücûd ve Nuru’l-envâr ve Vâhid-i Ehad ve kuyûd-dan münezzeh ve hudûddan müberrâ ve kusurdan mukaddes ve noksandan muallâ bir Zât- ı Akdes’e lâhik olabilir mi? Acz, hiç O’na yak ışır m ı? Kusur, hiç 
O’nun dâmen-i izzetine yana şır m ı?
İkinci Maksad’ ın Hâtimesi
Bir zaman ehadiyete dair bir tefekkürde bulundu ğum zaman, odam ın ya-
nındaki ç ınar ağac ının meyvelerine bakt ım: Arabiyyü’l-ibâre bir silsile-i tefek-
kür kalbe geldi. Nas ıl gelmiş ise, öyle Arabî olarak yaz ıp, sonra k ısa bir meâ-
lini söyleyece ğim. İşte:
 َةِïْèَĳْĤا ُīĻِİَاóَÖ ِÙَĩْèَّóĤا َאءُĺَاïَİ ِÙَđْĭَّāĤا َارِقُĳَì ِÙَĩِכْéْĤا َاتُõِåْđُĨ ُورُñُ×ْĤوَا َאرُĩْàَْŶَאĘ ْħَđَĬ
 .ٌħĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģِכُĤ َאıَĜَّŻَì َنَّÉِÖ ٌÙَĜَאدِĀ ُïِİَاĳَü َةِóِìْٰźا دَارِ ĹِĘ ۪įِęْĉُĤ ُóَאئِýَÖ
 َنَّÉِÖ ْرَةِïُĝْĤا زَاتُĳُĨرُ َرِïَĝْĤا َאرَاتُüإِ َةِóْáْכَĤا َافِóْĈأَ ĹِĘ َةِïْèَĳْĤا َאĺَاóَĨ ُورِñُ×ْĤوَا َאرِĩْàَْŶا ُّģכُ
 ĵَĤإِ َّħُà ِóĺِĳْāَّÝĤوَا ِďْĭُّāĤا ĹِĘ ِóِĈَאęْĤا َةِïْèَĳِĤ َةًïِİَאü ُرُïْāَÜ َةِïْèَĳْĤا ِďَ×ْĭَĨ ْīِĨ َةَóْáْכَĤا َאكَÜ
 َنَّÉِÖ ِÙَĩِכْéْĤا َאتُéĺِĳْĥَÜ َّīُİ َاñوَכَ ِóĻِÖْïَّÝĤوَا ِěْĥَíْĤا ĹِĘ َאدِرِĝْĤا ِÙَĩِכْéِĤ َةًóذَاכِ ĹِıَÝْĭَÜ َةِïْèَĳْĤا
1 Bkz.: Mutaffifîn sûresi, 83/21.
2 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/5; İbrahim sûresi, 14/48.
3 Bkz.: Bakara sûresi, 2/253; Âl-i İmran sûresi, 3/27; Hûd sûresi, 11/107; İbrahim sûresi, 14/27; Enbiyâ 
sûresi, 21/23; Hac sûresi, 22/14, 18; Bürûc sûresi, 85/16.
4 Bkz.: Bakara sûresi, 2/115, 148, 255; Âl-i İmran sûresi, 3/26, 129; Nisâ sûresi, 4/78; Mâide sûresi, 
5/17-18; Fât ır sûresi, 35/13; Hadîd sûresi, 57/4; Mücadele sûresi, 58/7.
 دُĳُāْĝَĩْĤا َĳُıَĘ ًاóَĩَà כَאنَ إِنْ إِذْ ۪įْئِõُä ĵَĤإِ َّħُà ُóُčْĭَĺ ِّĹْئِõُåْĤا ĵَĤإِ ِóَčَّĭĤا ِÙَّĻِّĥِכُÖ ِّģْכُĤا َďِĬَאĀ
 ِěِĤَאíِĤ ُóَıْČَْŶا بُĳُĥْĉَĩْĤا َĳُıَĘ َאتِĭْכَאئِĤا ِهِñٰıِĤ ٌóَĩَà ُóَýَ×ْĤَאĘ ..ِóَåَّýĤا َاñٰİ ِěْĥَì ْīِĨ ُóَıْČَْŶا
 َאرَĀ ِÙَĩِכْéْĤا ِهِñٰİ ْīِĨ َאتِĭْכَאئِĤا ِďِĬَאāِĤ َرُĳْĬَْŶا ْاٰةُóِĩْĤا َĳُıَĘ َاةِĳَّĭĤכَא ُÕْĥَĝْĤوَا. دَاتِĳُäْĳَĩْĤا
 ِهِñٰİ ĹِĘ ِóَýْéَĩْĤوَا ِóْýَّĭĥِĤ َóَıْČَْŶا َارَïَĩْĤا َĳُİ َאتِĜĳُĥْíَĩْĤا ِهِñٰİ ĹِĘ ُóَĕْĀَْŶا َאنُùْĬِْŸا
.َאتِĭْכَאئِĤا ِهِñٰıِĤ ِģĺِïْ×َّÝĤوَا ِÕĺِóْíَّÝĤوَا دَاتِĳُäْĳَĩْĤا
Bu Arabî F ıkran ın Mebdei Şudur :
 ۪įِÝَĩْèرَ َóَİْõَĨ ۪įِÜْرَïُĜ َóَıْčَĨ ۪įِÝَĩِכْè َóَýْéَĨ ۪įِÝَđْĭَĀ َóَıْýَĨ ۪įِĄأَرْ َÙَĝĺِïَè َģَđَä ْīَĨ َאنَéْ×ُùَĘ
 َאتِĬَاĳَĻَéْĤا ُīَّĺَõُĩَĘ َאتِĐĳُĭْāَĩْĤا َģĻَכِĨ دَاتِĳُäْĳَĩْĤا َģĻِùَĨ َאتِĜُĳĥْíَĩْĤا َّóَĩَĨ ۪įِÝَّĭَä ْرَعَõَĨ
 َאĺَاïَİ ۪įِđْĭُĀ َارِقُĳَì ۪įِĩْĥِĐ َاتُõِåْđُĨ َאتِÜَא×َّĭĤا ُóَّİَõُĨ َاتِóَåَّýĤا ُóَّĩَáُĨ رَاتِĳُĻُّĉĤا ُûَّĝَĭُĨ
 ُّجُõَıَÜ َאرِéْøَْŶا ِÙَĩْùَĬ ĹِĘ َאرِĻْĈَْŶا ُďُّåَùَÜ َאرِĩْàَْŶا ِÙَĭĺزِ ْīِĨ َאرِİَْزْŶا ُħُّùَ×َÜ .۪įِęْĉُĤ ُóَאئِýَÖ دِه۪ĳُä
 َدُّدُĳَÜ وَدُودٍ ُّفُóَđَÜ َאرِĕِّāĤا َאلِęْĈَْŶا ĵَĥَĐ َاتِïِĤَاĳْĤا ُħُّèَóَÜ َאرِİَْزْŶا ُودِïُì ĵٰĥَĐ َאرِĉْĨَْŶا
.َאنِّåْĤوَا َכِĥَĩْĤوَا َانِĳَĻَéْĤوَا ُّوحِóĤوَا َאنِùْĬِْŸوَا ِّīِåْĥِĤ َّאنٍĭَĨ ُīُّĭَéَÜ َّאنٍĭَè ُħُّèَóَÜ ٍīٰĩْèرَ
İşte bu Arabî tefekkürün k ısa bir meâli şudur ki :
Bütün meyveler ve içindeki tohumcuklar; hikmet-i rabbâniyenin birer 
mucizesi.. sanat- ı ilâhiyenin birer hârikas ı.. rahmet-i ilâhiyenin birer hediye-
si.. vahdet-i ilâhiyenin birer bürhân- ı maddîsi.. âhirette eltâf- ı ilâhiyenin bi-
rer müjdecisi.. kudretinin ihatas ına ve ilminin şümûlüne birer şâhid-i sâd ık ol-
duklar ı gibi; şunlar, âlem-i kesretin aktâr ında ve şu ağaç gibi tekessür etmi ş bir 
nevi âlemin etraf ında vahdet aynalar ıdırlar. Enzâr ı, kesretten vahdete çeviri-
yorlar. Lisân- ı hâl ile her birisi der: “Dal budak salm ış şu koca ağac ın içinde 
dağılma, boğulma, bütün o a ğaç bizdedir. Onun kesreti, vahdetimizde dâhil-
dir.” Hattâ her meyvenin kalbi hükmünde olan her bir çekirdek dahi, vahde-tin birer maddî aynas ı olduklar ı gibi; zikr-i kalbiyy-i hafî ile koca a ğac ın zikr-i 
cehrî sûretiyle çekti ği ve okudu ğu bütün esmây ı zikreder, okur.
Hem o meyveler, tohumlar; vahdetin aynalar ı olduklar ı gibi, kaderin me ş-
hud işârât ı ve kudretin mücessem rumûzat ıdır ki; kader onlar ile i
şaret eder ve 
kudret o kelimeler ile remzen der: “Nas ıl ki şu ağac ın kesretli dal ve budaklar ı, 
bir tek çekirdekten gelmi ş ve şu ağac ın sanatkâr ının îcad ve tasvirde vahdetini 
gösteriyor. Sonra şu ağaç, dal ve budak sal ıp tekessür ve inti şâr ettikten son-
ra, bütün hakikatini bir meyvede toplar. Bütün mânâs ını bir çekirdekte derce-OTUZ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MEVKIF / İKİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -  667
668  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
der. Onunla Hâl ık-ı Zülcelâl’inin halk ve tedbirindeki hikmetini gösterir.” Öyle 
de: Şu şecere-i kâinat, bir menba- ı vahdetten vücûd al ır, terbiye görür. Ve o 
kâinat ın meyvesi olan insan, şu kesret-i mevcudat içinde, vahdeti gösterdi ği 
gibi; kalbi dahi, îmân gözüyle kesret içinde s ırr- ı vahdeti görür.
Hem o meyveler ve tohumlar, hikmet-i rabbâniyenin telvihat ıdır. Hikmet 
onlarla ehl-i şuûra şöyle ifade ediyor ve diyor ki: “Nas ıl şu ağaca müteveccih 
küllî nazar, küllî tedbir, külliyetiyle ve umumiyetiyle bir tek meyveye bakar. Çünkü o meyve, o a ğaca bir misâl-i musa ğğard ır. Hem o a ğaçtan maksud, 
odur. Hem o küllî nazar ve umumî tedbir, bir meyvenin içinde her bir çekir-değe dahi nazar eder. Çünkü çekirdek, umum a ğac ın mânâs ını, fihristesini ta-
şıyor. Demek a ğac ın tedbirini gören Zât, o tedbir ile alâkadar bütün esmâs ıy-
la, ağac ın vücûdundan maksud ve îcad ının gayesi olan her bir semereye mü-
teveccihtir. Hem şu koca ağaç, o küçük meyveler için bâzan budan ır, kesilir, 
tecdid için bâz ı cihetleri tahrip edilir. Daha güzel, bâkî meyveler vermek için, 
aşılan ır. Öyle de: Şu şecere-i kâinat ı
n semeresi olan be şer; kâinat ın vücûdun-
dan ve îcad ından maksud odur ve îcad- ı mevcudat ın gayesi de odur. Ve o 
meyvenin çekirde ği olan insan ın kalbi dahi, Sâni-i Kâinat’ ın en münevver ve 
en câmi bir aynas ıdır. İşte şu hikmettendir ki: Şu küçücük insan, ne şir ve ha-
şir gibi muazzam ink ılâblara medâr olmu ş. Kâinat ın tahrip ve tebdiline sebeb 
olur. Onun muhakemesi için dünya kap ısı kapan ıp, ahiret kap ısı aç ılır.
Madem ha şrin bahsi geldi. Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın haşrin isbat ına 
dair cezâlet-i beyân ını ve kuvvet-i ifadesini gösteren bir nükte-i hakikatini be-
yân etme ğe münasebet geldi. Şöyle ki:
Şu tefekkür neticesi gösteriyor ki:
Beşerin muhakemesi ve saadet-i ebediye kazanmas ı için lüzum olsa bü-
tün kâinat tahrip edilir ve tahrip ve tebdil edecek bir kudret görünüyor ve vard ır. Fakat ha şrin merâtibi var. Bir k ısm ına îmân farzd ır. Mârifeti lâz ımd ır. 
Diğer k
ısm ı, terakkiyât- ı ruhiye ve fikriyenin derecât ına göre görünür. Ve ilim 
ve mârifeti lâz ım olur. Kur’ân- ı Hakîm, en basit ve kolay olan mertebeyi, kat’î 
ve kuvvetli isbat için en geni ş ve en büyük bir daire-i ha şri açacak bir kudre-
ti gösteriyor. İşte umuma îmân lâz ım olan ha şrin mertebesi şudur ki: İnsanlar 
öldükten sonra, ruhlar ı başka makamlara gider. Cesedleri çürüyor. Fakat in-
san ın cesedinden, bir çekirdek, bir tohum hükmünde olacak “acbü’z-zeneb” 
tabir edilen küçük bir cüzü bâkî kal ıp Cenâb- ı Hak, onun üstünde cesed-i in-
sanîyi haşirde halkeder, onun ruhunu ona gönderir.1 İşte bu mertebe o kadar 
1 Bkz.: Buhârî, tefsîru sûre (39)  3; Müslim,  fiten 141-143; Ebû Dâvûd, sünnet  22; Nesâî, cenâiz  117; 
İbni Mâce, zühd  32; Muvatta, cenâiz  48; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/322.
kolayd ır ki; her baharda milyonlarla misâli görülüyor. İşte bâzan şu mertebe-
yi isbat için âyât- ı Kur’âniye öyle bir daireyi gösteriyor ki: Bütün zerrât ı haşr 
u neşredecek bir kudretin tasarrufat ını gösterir.1 Bâzan da bütün mahlûkat ı 
fenaya gönderip, yeniden getirecek bir kudret ve hikmetin âsâr ını gösterir.2 
Bâz ı, y ıldızlar ı dağıtıp, semâvât ı parçalayabilir bir kudret ve hikmetin tasarru-
fat ını ve âsâr ını gösterir.3 Bâz ı, bütün zîhayat ı öldürecek, yeniden def’aten bir 
sayha ile diriltecek bir kudret ve hikmetin tasarrufat ını ve tecelliyât ını göste-
rir.4 Bâz ı, bütün rûy-u zeminde zîhayat olanlar ı ayr ı ayr ı haşr u neşredecek bir 
kudret ve hikmetin tecelliyât ını gösterir.5 Bâzan, küre-i arz ı bütün bütün da ğı-
tacak, da ğlar ı uçuracak, düzeltip daha güzel bir sûrete çevirecek bir kudret ve 
hikmetin âsâr ını gösterir. Demek, herkese îmân ı ve mârifeti farz olan ha şirden 
başka, çok mertebe-i ha şirleri dahi o kudret ve hikmetle yapabilir.6 Hikmet-i 
rabbâniye iktiza etmi ş ise, elbette ha şr u neşr-i insanî ile beraber umum onla-
rı dahi yapacak veyahut bâz ı mühimlerini yapar.
Bir Suâl : Diyorsunuz ki: “Sen Sözler’de k ıyas- ı temsîlî çok istimâl edi-
yorsun. Hâlbuki Fenn-i Mant ıkça k ıyas- ı temsîlî, yakîni ifade etmi-
yor.7 Mesâil-i yakîniyede bürhân- ı mant ıkî lâz ımd ır. K ıyas- ı temsîlî, 
usûl-ü f ıkıh ulemâs ınca zann- ı galib kâfi olan metalibde istimâl edilir. 
Hem de sen, temsîlât ı bâz ı hikâyeler sûretinde zikrediyorsun. Hikâye 
hayâlî olur, hakikî olmaz, vak ıa muhalif olur?”
Elcevap Elcevap : İlm-i Mant ıkça çendan “K ıyas- ı temsîlî, yakîn-i kat’î ifade etmi-
yor.”8 denilmiş. Fakat k ıyas- ı temsilînin bir nev’i var ki; mant ıkın yakînî bür-
hân ından çok kuvvetlidir ve mant ıkın birinci şeklinin birinci darb ından daha 
yakînîdir. O k ısım da şudur ki: Bir temsîl-i cüz’î vas ıtas ıyla bir hakikat-i küllî-
nin ucunu gösterip, hükmü o hakikate bina ediyor. O hakikatin kanununu, 
1 Bkz.: En’âm sûresi, 6/38; Fussilet sûresi, 41/39; Ahkaf sûresi, 46/33; Kaf sûresi, 50/41-44.
2 Bkz.: Yûnus sûresi, 10/3-6; Hicr sûresi, 15/23; Tâhâ sûresi, 20/55; Enbiyâ sûresi, 21/103-104; Hac 
sûresi, 22/5/7; Mü’minûn sûresi, 33/78-80; Mü’min sûresi, 40/67-68; Duhân sûresi, 44/37-40; Kaf sûresi, 50/43-44; Necm sûresi, 53/44; Hadîd sûresi, 57/1-2.
3 Bkz.: Sebe sûresi, 34/9; Rahman sûresi, 55/37; Hâkka sûresi, 69/16; Müzzemmil sûresi, 73/18; Mürselât sûresi, 77/1-19; Tekvir sûresi, 81/1-13.
4 Bkz.: Kehf sûresi, 18/99; Neml sûresi, 27/87-88; Yâsîn sûresi, 36/49-53; Sâd sûresi, 38/15; Zümer sûresi, 39/68; Kaf sûresi, 50/41-44; Hâkka sûresi, 69/13-16.
5 Bkz.: Fât ır sûresi, 35/9; Zuhruf sûresi, 43/11.
6 Bkz.: Tûr sûresi, 52/7-11; Vâk ıa sûresi, 56/3-6; Hâkka sûresi, 69/13-14; Meâric sûresi, 70/8-9; 
Müzzemmil sûresi, 73/13-14; Mürselât sûresi, 77/7-10.
7 Bkz.: el-Cürcânî, Şerhu’l-Mevâk ıf 2/18; Ahmed Hamdi Şirvânî, Muhtasar mant ık s.56; Mehmed 
Hâlis, Mîzânü’l-ezhan  s.161.
8 Bkz.: el-Cürcânî, Şerhu’l-Mevâk ıf 2/18; Ahmed Hamdi Şirvânî, Muhtasar mant ık s.56; Mehmed 
Hâlis, Mîzânü’l-ezhan  s.161.OTUZ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MEVKIF / İKİNCİ MAKSAD ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -  669
670  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
bir hususî maddede gösteriyor. Tâ o hakikat-i uzmâ bilinsin ve cüz’î madde-
ler, ona irca’ edilsin. Meselâ: “Güne ş nuraniyet vas ıtas ıyla, bir tek zât iken her 
parlak şeyin yan ında bulunuyor.” temsîliyle bir kanun-u hakikat gösteriliyor 
ki, nur ve nurânî için kay ıd olamaz. Uzak ve yak ın bir olur. Az ve çok müsavi 
olur. Mekân onu zabtedemez.
Hem meselâ: “A ğac ın meyveleri, yapraklar ı; bir anda, bir tarzda kolayl ık-
la ve mükemmel olarak bir tek merkezde, bir kanun-u emrî ile te şkili ve tasvi-
ri” bir temsîldir ki, muazzam bir hakikatin ve küllî bir kanunun ucunu gösterir. O hakikat ve o hakikatin kanununu gayet kat’î bir sûrette isbat eder ki, o koca kâinat dahi şu ağaç gibi o kanun-u hakikatin ve o s ırr- ı ehadiyetin bir mazha-
rıdır, bir meydan- ı cevelân ıdır.
İşte bütün Sözler’deki k ıyasat- ı temsîliyeler bu çe şittirler ki, bürhân- ı kat’î-
-yi mant ıkîden daha kuvvetli, daha yakînîdirler.
İkinci suâle İkinci suâle cevapcevap : Mâlûmdur ki: Fenn-i Belâgat’ta bir lafz ın, bir kelâ-
mın mânâ-y ı hakikîsi, ba şka bir maksud mânâya s ırf bir âlet-i mülâhaza ol-
sa, ona “lafz- ı kinaî” denilir. Ve “kinaî” tabir edilen bir kelâm ın mânâ-y ı aslî-
si, medâr- ı sıdk ve kizb de ğildir. Belki kinaî mânâs ıdır ki, medâr- ı sıdk ve kizb 
olur. Eğer o kinaî mânâ do ğru ise, o kelâm sâd ıktır. Mânâ-y ı aslî, kâzib dahi 
olsa s ıdk ını bozmaz. E ğer mânâ-y ı kinaî do ğru değilse; mânâ-y ı aslîsi do ğru 
olsa, o kelâm kâziptir. Meselâ: Kinaî misâllerinden: َאدِåِّĭĤا ُģĺِĳَĈ َنٌŻُĘ denilir. 
Yâni: “K ılıcının kay ışı, bendi uzundur.”1 Şu kelâm, o adam ın kametinin uzun-
luğuna kinâyedir. E ğer o adam uzun ise, k ılıcı ve kay ışı ve bendi olmasa da, 
yine bu kelâm sâd ıktır, doğrudur. Eğer o adam ın boyu uzun olmazsa; çendan 
uzun bir k ılıcı ve uzun bir kay ışı ve uzun bir bendi bulunsa, yine bu kelâm kâ-
ziptir. Çünkü mânâ-y ı aslîsi, maksud de ğil.
İşte Onuncu Söz’ün ve Yirmi İkinci Söz’ün hikâyeleri gibi, sâir Sözler’in 
hikâyeleri, kinâiyat k ısm ındand ırlar ki, be-gayet do ğru ve gayet sâd ık ve mu-
tâb ık-ı vâki’ olan hikâyelerin sonlar ındaki hakikatler, o hikâyelerin mânâ-y ı 
kinâiyeleridir. Mânâ-y ı asliyeleri, bir temsîl-i dûrbînîdir. Nas ıl olursa olsun, 
sıdk ına ve hakkaniyetine zarar vermez. Hem o hikâyeler birer temsîldirler. 
Yaln ız umuma tefhim için lisân- ı hâl, lisân- ı kâl sûretinde ve şahs- ı mânevî, 
bir şahs- ı maddî şeklinde gösterilmi ştir.
1 Bkz.: el-Cürcânî, Delâilü’l-i’câz  1/66, 69, 203; ez-Zemah şerî, el-Müstaksâ  1/406; el-Kazvînî, el-Îzâh  
1/301; el-Hamevî, Hizânetü’l-edeb  2/263; 265.
Üçüncü Maksad
Umum ehl-i dalâletin vekili, ikinci suâline1(Hâşiye) karşı, kat’î ve muknî ve 
mülzim cevab ı ald ıktan sonra, şöyle üçüncü bir suâl  ediyor, diyor 
ki: Kur’ân’da:
3َīĻِĩِèَّاóĤا ُħَèأَرْ ، 2َīĻِĝِĤَאíْĤا ُīَùْèأَ
 gibi kelimât, ba şka hâl ıklar, râhimler bulundu ğunu iş’ar eder. Hem di-
yorsunuz ki: “Hâl ık-ı Âlem’in nihayetsiz kemâlât ı var. Bütün envâ- ı ke-
mâlât ın en nihayet mertebelerini câmi’dir.” Hâlbuki e şyan ın kemâlât ı, 
ezdâd ile bilinir; elem olmazsa lezzet bir kemâl olmaz, zulmet olmazsa ziyâ tahakkuk etmez, firâk olmazsa visal lezzet vermez ve hâkezâ?
[Suâlin Birinci Şıkk ına Cevap]
Elcevap Elcevap : Birinci şıkka “Beş İşaret” ile cevap veririz:
Birinci İşaret Birinci İşaret
Kur’ân ba ştan başa tevhidi isbat etti ği ve gösterdi ği için, bir delîl-i kat’îdir 
ki; Kur’ân- ı Hakîm’in o nevi kelimeleri sizin fehmetti ğiniz gibi de ğildir. Belki 
4َīĻِĝِĤَאíْĤا ُīَùْèأَ demesi, “ Hâl ıkıyet mertebelerinin en ahsenindedir. ” de-
mektir ki, ba şka hâl ık bulundu ğuna hiç delâleti yok. Belki hâl ıkıyetin sâir s ı-
fatlar gibi çok merâtibi var.
َīĻِĝِĤَאíْĤا ُīَùْèأَ demek, “ Merâtib-i hâl ıkıyetin en güzel, en münteha 
mertebesinde bir Hâl ık-ı Zülcelâl’dir. ” demektir.
İkinci İşaret İkinci İşaret
َīĻِĝِĤَאíْĤا ُīَùْèأَ gibi tabirler, hâl ıklar ın taaddüdüne bakm ıyor. Belki mah-
lûk ıyetin envâ ına bak ıyor. Yâni “ Her şeyi, her şeye lây ık bir tarzda, en gü-
1(Hâşiye) İkinci Maksad’ ın başındaki suâl demektir. Yoksa, hâtimenin âhirindeki bu küçücük 
suâl değildir.
2 Mü’minûn sûresi, 23/14; Sâffât sûresi, 37/125.
3 “O, merhamet edenlerin en merhametlisidir.” (A’râf sûresi, 7/151; Yûsuf sûresi, 12/64, 92; Enbiyâ 
sûresi, 21/83)
4 Mü’minûn sûresi, 23/14; Sâffât sûresi, 37/125.
672  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
zel bir mertebede halkeder bir Hâl ık’t ır.” Nas ıl ki şu mânây ı ْءٍĹَü َّģכُ َīَùْèأَ 
1ُįَĝَĥَì gibi âyetler ifade eder.
Üçüncü İşaret Üçüncü İşaret
5َīĻِĭِùْéُĩْĤا ُóْĻَì ، 4َīĻِĥِĀَאęْĤا ُóْĻَì ، 3
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ ، 2َīĻِĝِĤَאíْĤا ُīَùْèأَ
gibi tabirattaki müvâzene, Cenâb- ı Hakk’ ın vâki’deki s ıfât ve ef’âli, sâir o s ıfât 
ve ef’âlin nümûnelerine mâlik olanlarla müvâzene ve tafdil de ğildir. Çünkü bü-
tün kâinatta cin ve ins ve melekte olan kemâlât, O’nun kemâline nisbeten za-yıf bir gölgedir; nas ıl müvâzeneye gelebilir? Belki müvâzene, insanlar ın ve bâ-
husus ehl-i gafletin nazar ına göredir. Meselâ: Nas ıl ki bir nefer, onba şısına kar-
şı kemâl-i itâat ve hürmeti gösteriyor, bütün iyilikleri ondan görüyor; padi şah ı 
az düşünür. Onu dü şünse de yine te şekkürât ını onbaşıya veriyor. İşte böyle bir 
nefere kar şı denilir: “Yahu, padi şah senin onba şından daha büyüktür. Yaln ız 
ona teşekkür et.” Şimdi şu söz, vâki’deki padi şah ın haşmetli hakikî kumandan-
lığıyla, onba şısının cüz’î, surî kumandanl ığını müvâzene de ğil; çünkü o müvâ-
zene ve tafdil, mânâs ızd ır. Belki neferin nazar-
ı ehemmiyet ve irtibat ına göredir 
ki, onbaşısını tercih eder, te şekkürât ını ona verir, yaln ız onu sever.
İşte bunun gibi, hâl ık ve mün’im tevehhüm olunan zâhirî esbab, ehl-i 
gafletin nazar ında Mün’im-i Hakikî’ye perde olur. Ehl-i gaflet onlara yap ı-
şır, nimet ve ihsan ı, onlardan bilir. Medih ve senâlar ını, onlara verir. Kur’ân 
der ki: “Cenâb- ı Hak daha büyüktür,6 daha güzel bir Hâl ık’t ır,7 daha iyi bir 
Muhsin’dir,8 O’na bak ınız, O’na te şekkür ediniz.9
1 “(O Allah ki), yaratt ığı her şeyi güzel ve muhkem yapt ı.” (Secde sûresi, 32/7)
2 Mü’minûn sûresi, 23/14; Sâffât sûresi, 37/125.
3 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.
4 “O doğruyu eğriden ay ırt edenlerin, hükmedenlerin en hay ırlısıdır.” (En’âm sûresi, 6/57)
5 “İhsan ından öte ihsan olmayan, iyilik edenlerin en hay ırlısı. (el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb  
(Evrâd- ı Muhyiddin İbni Arabî –el-Cev şenü’l-kebîr duas ında–)  s.231.
6 Bkz.: En’âm sûresi, 6/100; A’râf sûresi, 7/190; Yûnus sûresi, 10/18; İsrâ sûresi, 17/43; Neml sûresi, 
27/63; Rûm sûresi, 30/40.
7 Bkz.: Mü’minûn sûresi, 23/4; Sâffât sûresi, 37/25.
8 Bkz.: Secde sûresi, 32/7.
9 Bkz.: Bakara sûresi, 2/152, 172; Nahl sûresi, 16/114; Ankebût sûresi, 29/17; Lokman sûresi, 31/12, 14; Sebe sûresi, 34/15.
Dördüncü İşaret Dördüncü İşaret
Müvâzene ve tafdil, vâki’ mevcudlar içinde oldu ğu gibi; imkânî, hattâ fa-
razî eşyalar içinde dahi olabilir. Nas ıl ki ekser mahiyetlerde, müteaddid merâ-
tib bulunur. Öyle de: Esmâ-y ı ilâhiye ve s ıfât- ı kudsiyenin mahiyetlerinde de, 
ak ıl itibar ıyla hadsiz merâtib bulunabilir. Hâlbuki Cenâb- ı Hak, o s ıfât ve es-
mân ın mümkin ve mutasavver bütün merâtibinin en ekmelinde, en ahsenin-
dedir. Bütün kâinat, kemâlât ıyla bu hakikate şâhiddir.
1ĵٰĭْùُéْĤا אءُƯĩْøَْŶا ُįَĤ bütün esmâs ını ahseniyet ile tavsif, şu mânây ı ifade 
ediyor.
Beşinci İşaret Beşinci İşaret
Şu müvâzene ve müfâdale; Cenâb- ı Hakk’ ın mâsivâya mukabil de ğil, 
belki iki nevi tecelliyât- ı sıfât ı var.
Biri: Vâhidiyet s ırrıyla ve vesait ve esbab perdesi alt ında ve bir ka-
nun-u umumî sûretinde tasarrufat ıdır.
İkincisi : Ehadiyet s ırrıyla; perdesiz, do ğrudan do ğruya, hususî bir te-
veccüh ile tasarruftur. İşte ehadiyet s ırrıyla, doğrudan do ğruya olan ihsan ı ve 
îcad ı ve kibriyâs ı ise; vesait ve esbâb ın mezâhiriyle görünen âsâr- ı ihsan ından 
ve îcad ve kibriyâs ından daha büyük, daha güzel, daha yüksektir, demektir.
Meselâ nas ıl bir padi şah ın, –fakat veli bir padi şah ın– ki, umum memur-
lar ı ve kumandanlar ı sırf bir perde olup, bütün hüküm ve icraat onun elinde 
farz ediyoruz. O padi şah ın tasarrufat ve icraat ı iki çeşittir:
Birisi : Umumî bir kanunla, zâhirî memurlar ın ve kumandanlar ın sûretin-
de ve makamlar ın kabiliyetine göre verdi ği emirler ve gösterdi ği icraatlerdir.
İkincisi : Umumî kanunla de ğil ve zâhirî memurlar ı da perde yapma-
yarak, do ğrudan do ğruya ihsanat- ı şâhânesi ve icraat ı daha güzel, daha yük-
sek denilebilir.
Öyle de: Sultan- ı Ezel ve Ebed olan Hâl ık-ı kâinat, çendan vesait ve es-
bâb ı icraat ına perde yapm ış, haşmet-i rubûbiyetini göstermi ş. Fakat ibâd ı-
nın kalbinde hususî bir telefon b ırakm ış ki, esbâb ı arkada b ırak ıp, doğrudan 
doğruya ona teveccüh etmek için, ubûdiyet-i hâssa ile mükellef edip ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ 
2ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ deyiniz diye, kâinattan yüzlerini kendine çevirir.
1 “En güzel isimler Allah’a mahsustur.” ( İsrâ sûresi, 17/110; Tâhâ sûresi, 20/8; Ha şir sûresi, 59/24).
2 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5)9
9
9
9OTUZ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MEVKIF / ÜÇÜNCÜ MAKSAD  -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   673
674  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte 3َīĻِĝِĤَאíْĤا ُīَùْèأَ ، 2َīĻِĩِèَّاóĤا ُħَèأَرْ ، 1
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ meânîsi, şu mânâya da 
bak ıyor.
[Suâlin İkinci Şıkk ına Cevap]
Vekilin ikinci şık suâline “ Beş Remiz ” ile cevapt ır:
Birinci Remiz Birinci Remiz
Suâlde diyor ki : “Bir şeyin z ıdd ı olmazsa, o şeyin nas ıl kemâli olabilir?
Elcevap Elcevap : Şu suâl sahibi, hakikî kemâli bilmiyor. Yaln ız nisbî bir kemâl 
zannediyor. Hâlbuki gayra bakan ve gayra nisbeten hâs ıl olan meziyetler, fa-
ziletler, tefevvuklar; hakikî de ğiller, nisbîdirler, zay ıftırlar. Eğer gayr, nazardan 
sâk ıt olsalar; onlar da sukut ederler. Meselâ: S ıcakl ığın nisbî lezzeti ve fazile-
ti, soğuğun tesiri iledir. Yeme ğin nisbî lezzeti, açl ık eleminin tesiri iledir. Onlar 
gitse, bunlar da azal ır. Hâlbuki hakikî lezzet ve muhabbet ve kemâl ve fazi-
let odur ki; gayr ın tasavvuruna bina edilmesin, zât ında bulunsun ve bizzât bir 
hakikat-i mukarrere olsun. “ Lezzet-i vücûd ve lezzet-i hayat ve lezzet-i mu-
habbet ve lezzet-i mârifet ve lezzet-i îmân ve lezzet-i bekâ ve lezzet-i rah-met ve lezzet-i şefkat ve hüsn-ü nur ve hüsn-ü basar ve hüsn-ü kelâm ve 
hüsn-ü kerem ve hüsn-ü sîret ve hüsn-ü sûret ve kemâl-i zât ve kemâl-i sıfât ve kemâl-i ef’âl gibi bizzât meziyetler; gayr olsun olmas ın, şu mezi-
yetler tebeddül etmez.
”
İşte Sâni-i Zülcelâl ve Fât ır-ı Zülcemâl ve Hâl ık-ı Zülkemâl’in bütün ke-
mâlât ı hakikiyedir, zâtiyedir; gayr ve mâsivâ, ona tesir etmez. Yaln ız mezâ-
hir olabilirler.
İkinci Remiz İkinci Remiz
Seyyid Şerif-i Cürcânî “ Şerhu’l-Mevâk ıf”ta demi ş ki: “Sebeb-i muhabbet 
ya lezzet veya menfaat, ya mü şâkelet (yâni meyl-i cinsiyet), ya kemâldir. 
Çünkü kemâl, mahbub-u lizâtihîdir. ”4 Yâni, ne şeyi seversen ya lezzet için se-
versin, ya menfaat için, ya evlâda meyil gibi bir mü şakele-i cinsiye için, ya ke-
1 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.
2 “O, merhamet edenlerin en merhametlisidir.” (A’râf sûresi, 7/151; Yûsuf sûresi, 12/64, 92; Enbiyâ 
sûresi, 21/83)
3 Mü’minûn sûresi, 23/14; Sâffât sûresi, 37/125.
4 el-Cürcânî, Şerhu’l-Mevâk ıf 6/138.
mâl olduğu için seversin. E ğer kemâl ise, ba şka bir sebeb, bir garaz lâz ım değil. 
O bizzât sevilir. Meselâ; eski zamanda sahib-i kemâlât insanlar ı herkes sever, 
onlara kar şı hiçbir alâka olmad ığı hâlde istihsankârâne muhabbet edilir.
İşte Cenâb- ı Hakk’ ın bütün kemâlât ı ve esmâ-y ı hüsnâs ının bütün me-
râtibleri ve bütün faziletleri, hakikî kemâlât olduklar ından bizzât sevilirler. 
“Mahbubetün lizâtihâ”d ırlar. Mahbub-u bilhak ve Habib-i Hakikî olan Zât- ı 
Zülcelâl, hakikî olan kemâlât ını ve s ıfât ve esmâs ının güzelliklerini kendine lâ-
yık bir tarzda sever, muhabbet eder. Hem o kemâlât ın mazharlar ı, aynala-
rı olan sanat ını ve masnûat ını ve mahlûkat ının mehâsinini sever, muhabbet 
eder. Enbiyâs ını ve evliyâs ını, hususan Seyyidü’l-mürselîn ve Sultanü’l-evli-
yâ olan Habib-i Ekrem’ini sever. Yâni kendi cemâlini sevmesiyle, o cemâlin aynas ı olan Habib’ini sever. Ve kendi esmâs ını sevmesiyle, o esmân ın maz-
har- ı câmi’i ve zî şuuru olan o Habib’ini ve ihvan ını sever. Ve sanat ını sevme-
siyle, o sanat ın dellâl ve te şhircisi olan o Habib’ini ve emsâlini sever. Ve mas-
nûat ını sevmesiyle, o masnûata kar şı “Mâşâallah, Bârekâllah, ne kadar güzel 
yap ılm ışlar!” diyen ve takdir eden ve istihsan eden o Habib’ini ve O’nun ar-
kas ında olanlar ı sever. Ve mahlûkat ının mehâsinini sevmesiyle, o mehâsin-i 
ahlâk ın umumunu câmi olan o Habib-i Ekrem’ini ve O’nun etbâ ve ihvan ını 
sever, muhabbet eder.
Üçüncü Remiz Üçüncü Remiz
Umum kâinattaki umum kemâlât, bir Zât- ı Zülcelâl’in kemâlinin âyât ıdır 
ve cemâlinin i şârât ıdır. Belki hakikî kemâline nisbeten bütün kâinattaki hü-
sün ve kemâl ve cemâl, zay ıf bir gölgedir. Şu hakikatin “ Beş Hüccet ”ine ic-
mâlen işaret ederiz.
Birinci Hüccet
Nas ıl ki mükemmel, muhte şem, münakka ş, müzeyyen bir saray; mükem-
mel bir ustal ık, bir dülgerli ğe bilbedâhe delâlet eder. Ve mükemmel fiil olan o 
dülgerlik, o nakka şlık; bizzarûre mükemmel bir fâile, bir ustaya, bir mühendi-
se ve “nakka ş ve musavvir” gibi unvan ve isimleriyle beraber delâlet eder. Ve 
mükemmel o isimler dahi, şüphesiz o ustan ın mükemmel, sanatkârâne s ıfat ı-
na delâlet eder. Ve o kemâl-i sanat ve s ıfat, bilbedâhe o ustan ın kemâl-i istî-
dad ına ve kabiliyetine delâlet eder. Ve o kemâl-i istîdad ve kabiliyet, bizzarû-
re o ustan ın kemâl-i zât ına ve ulviyet-i mahiyetine delâlet eder.
Aynen öyle de: Şu saray- ı âlem, şu mükemmel, müzeyyen eser; bilbe-
dâhe gayet kemâldeki ef’âle delâlet eder. Çünkü eserdeki kemâlât, o ef’âlin OTUZ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MEVKIF / ÜÇÜNCÜ MAKSAD  -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   675
676  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
kemâlât ından ileri gelir ve onu gösterir. Kemâl-i ef’âl ise, bizzarûre bir Fâil-i 
Mükemmel’e ve O Fâil’in kemâl-i esmâs ına, yâni âsâra nisbeten Müdebbir, 
Musavvir, Hakîm, Rahîm, Müzeyyin gibi isimlerin kemâline delâlet eder. İsimlerin ve unvanlar ın kemâli ise, şeksiz şüphesiz o fâilin kemâl-i evsâf ına 
delâlet eder. Zira s ıfat mükemmel olmazsa, s ıfattan neşet eden isimler, unvan-
lar mükemmel olamaz. Ve o evsâf ın kemâli, bilbedâhe şuûnat- ı zâtiyenin ke-
mâline delâlet eder. Çünkü s ıfât ın mebde’leri, o şuûn-u zâtiyedir. Ve şuûn-u 
zâtiyenin kemâli ise; biilmelyakîn Zât- ı Zîşuûn’un kemâline ve öyle lây ık bir 
kemâline delâlet eder ki; o kemâlin ziyâs ı, şuûn ve s ıfât ve esmâ ve ef’âl ve 
âsâr perdelerinden geçti ği hâlde, şu kâinatta yine bu kadar hüsnü ve cemâ-
li ve kemâli göstermi ş.
İşte şu derece hakikî kemâlât- ı zâtiyenin bürhân- ı kat’î ile vücûdu sabit ol-
duktan sonra, gayra bakan ve emsâl ve ezdâda tefevvuk cihetiyle olan nisbî kemâlât ın ne ehemmiyeti kal ır, ne derece sönük dü şer, anlars ın...
İkinci Hüccet
Şu kâinata nazar- ı ibretle bak ıldığı vakit, vicdan ve kalb bir hads-i sâd ık-
la hisseder ki: Şu kâinat ı bu derece güzelle ştiren ve süslendiren ve envâ- ı me-
hâsin ile tezyin edenin, nihayet derecede bir cemâl ve kemâlât ı vard ır ki, şöy-
le yap ıyor.
Üçüncü Hüccet
Mâlûmdur ki; mevzûn ve muntazam ve mükemmel ve güzel sanatlar, ga-
yet güzel bir programa istinad eder. Mükemmel ve güzel bir program ise, mü-kemmel ve güzel bir ilme ve güzel bir zihne ve güzel bir kabiliyet-i ruhiyeye delâlet eder. Demek ruhun mânevî güzelli ğidir ki; ilim vas ıtas ıyla sanat ında 
tezahür ediyor.
İşte şu kâinat, hadsiz mehâsin-i maddiyesiyle, bir mânevî ve ilmî mehâsi-
nin tereşşuhât ıdır. Ve o ilmî ve mânevî mehâsin ve kemâlât, elbette hadsiz bir 
sermedî hüsün ve cemâl ve kemâlin cilveleridir.
Dördüncü Hüccet
Mâlûmdur ki; ziyây ı verenin ziyâdâr olmas ı lâz ım, tenvir edenin nurâ-
nî olmas ı gerek, ihsan g ınâdan gelir, lütuf latîften zuhur eder. Madem öyle-
dir; kâinata bu kadar hüsün ve cemâl vermek ve mevcudata muhtelif kemâlât vermek; ışık, güneşi gösterdi ği gibi, bir Cemâl-i Sermedî’yi gösterirler.
Madem mevcudat, zeminin yüzünde büyük bir nehir gibi kemâlât ın le-
m’alar ıyla parlar geçer. O nehir, güne şin cilveleriyle parlad ığı gibi, şu seyl-i 
mevcudat dahi, hüsün ve cemâl ve kemâlin lem’alar ıyla muvakkaten parlar 
gider. Arkalar ından gelenler ayn ı parlamay ı, ayn ı lem’alar ı gösterdiklerinden 
anlaşılıyor ki: Cereyan eden suyun kabarc ıklar ındaki cilveler, güzellikler, na-
sıl kendilerinden de ğil; belki bir güne şin ziyâs ının güzellikleri, cilveleridir. Öyle 
de: Şu seyl-i kâinattaki muvakkat parlayan mehâsin ve kemâlât, bir Şems-i 
Sermedî’nin lemeât- ı cemâl-i esmâs ıdır.
 ِóَıْČأَ ْīِĨ َزِمِŻُĩْĤا ِăْĻَęْĤا َďَĨ ِħَّائِïĤا ĹِّĥَåَÜ َďَĨ دَاتِĳُäْĳَĩْĤا زَوَالُ ْاٰتِóِĩْĤا ĹِĬَאęَÜ ْħَđَĬ
 َאنٍİْóُÖ ِçَĄأَوْ ْīِĨ َאنٍĻْ×ِÜ ِçَāْĘأَ ْīِĨ ِóِİَאčَĩْĤا ْכَĥُĨ َ÷ْĻَĤ َóِİَّאčĤا َאلَĩَåْĤا أَنَّ ِóِİَاĳَّčĤا
1...َدُودِĳْĤا ĹِĜَא×ْĥِĤ دِĳُäُĳْĤا ِÕِäَاĳْĥِĤ َّدِïَåُĩْĤا َאنِùْèِْŹِĤ َّدِóَåُĩْĤا َאلِĩَåْĥِĤ
Beşinci Hüccet
Mâlûmdur ki; üç-dört muhtelif yoldan gelenler, ayn ı bir hâdiseyi söyle-
seler, yakîni ifade eden tevâtür derecesinde o hâdisenin kat’î vukuuna delâ-let eder.
İşte meşrebçe ve meslekçe ve istîdadça ve as ırca gayet muhtelif ayr ı ayr ı 
bütün muhakkikînin muhtelif tabakat ından ve evliyân ın muhtelif turuklar ın-
dan ve asfiyân ın muhtelif mesleklerinden ve hükemâ-y ı hakikiyenin muhtelif 
mezheplerinden olan bütün ehl-i ke şif ve zevk ve şuhûd ve mü şâhede, ke şif 
ve zevk ve şuhûd ile ittifak etmi şler ki: Kâinat mezâhirinde ve mevcudat ay-
nalar ında görülen mehâsin ve kemâlât, bir tek Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’un tecel-
liyât- ı kemâlidir ve cilve-i cemâl-i esmâs ıdır. İşte bunlar ın icmâ ı, sars ılmaz bir 
hüccet-i kat ıad ır.
Tahmin ederim ki: Şu remizde ehl-i dalâletin vekili, i şitmemek için kula-
ğını kapay ıp kaçmaya mecburdur. Zâten zulmetli kafalar ı, huffaş misillü, bu 
nurlar ı görmeğe tahammül edemezler. Öyle ise, bundan sonra onlar ı, pek de 
nazara almayaca ğız.
Dördüncü Remiz Dördüncü Remiz
Bir şeyin lezzeti, hüsnü, cemâli, emsâl ve ezdâd ına bakmaktan ziyade, 
mazharlar ına bakarlar. Meselâ: Kerem, güzel ve ho ş bir s ıfatt ır. Kerîm olan 
1 Evet, tecelli ve feyiz devam etmesine ra ğmen aynalar ın fenaya gitmesi, mevcudat ın yok olmas ı, görü-
nen cemalin aynalar ın mal ı olmad ığına en aç ık delillerindendir; Vacibü’l-vücud’un, Baki-i Vücud’un 
cemal-i mücerredine ve tazelenen ihsan ına en aç ık bürhân ıdır.OTUZ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MEVKIF / ÜÇÜNCÜ MAKSAD  -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   677
678  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
zât, başka mükrimlere tefevvuk cihetiyle ald ığı lezzet-i nisbiyeden bin defa da-
ha hoş bir lezzeti, ikram etti ği adamlar ın telezzüzleriyle, ferahlar ıyla al ır. Hem 
bir şefkat ve merhamet sahibi, şefkat ettiği mahlûklar ın istirahatleri derecesin-
de hakikî bir lezzet al ır. Meselâ: Bir vâlidenin evlâd ının mes’udiyetlerinden ve 
istirahatlerinden, şefkat vas ıtas ıyla ald ığı lezzet, o derece kuvvetlidir ki; onla-
rın rahat ı için ruhunu feda eder derecesine getirir. Hattâ o şefkatin lezzeti, ta-
vuğu civcivlerini himaye etmek için arslana sald ırtır.
İşte, madem evsâf- ı âliyedeki hakikî lezzet ve hüsün ve saadet ve ke-
mâl, akran ve ezdâda bakm ıyor. Belki mezâhir ve müteallikat ına bak ıyor. 
Elbette Hayy- ı Kayyûm ve Hannân- ı Mennân ve Rahîm ve Rahmân olan 
Zât- ı Zülcemâl ve’l-kemâl’in rahmetindeki cemâl ise, merhumlara bakar. 
Merhametine mazhar olanlar ın, hususan cennet-i bâkiyede nihayetsiz envâ- ı 
rahmet ve şefkatine mazhar olanlar ın derece-i saadetlerine ve tena’umlar ına 
ve ferahlar ına göre o Zât- ı Rahmân- ı Rahîm, ona lây ık bir tarzda bir muhab-
bet, bir sevmek gibi (ona lây ık şuûnatla tabir edilen) ulvî, kudsî, güzel, münez-
zeh mânâlar ı vard ır. “Lezzet-i kudsiye, a şk-ı mukaddes, ferah- ı münezzeh, 
mesruriyet-i kudsiye ” tabir edilen, izn-i şer’î olmad ığından yâd edemedi ği-
miz gayet münezzeh, mukaddes şuûnat ı vard ır ki; her biri kâinatta gördü ğü-
müz ve mevcudat mabeyninde hissetti ğimiz aşk ve ferah ve mesruriyetten ni-
hayetsiz derecelerde daha yüksek, daha ulvî, daha mukaddes, daha münez-zeh olduğunu çok yerlerde isbat etmi şiz. O mânâlar ın birer lem’as ına bakmak 
istersen, gelecek temsîlât ın dürbünü ile bak:
Meselâ: Nas ıl ki sehâvetli, âlîcenâb, mü şfik bir zât, güzel bir ziyafeti, ga-
yet fakir ve aç ve muhtaç olanlara vermek için, seyahat eden güzel bir gemi-sine serer. Kendi de üstünde seyreder. O fukaran ın minnet-darâne tena’um-
lar ı ve o aç olanlar ın müteşekkirâne telezzüzleri ve o muhtaç olanlar ın senâ-
kârâne memnuniyetleri; ne derece o kerîm zât ı mesrur ve müferrah eder, ne 
kadar onun ho şuna gider, anlars ın.
İşte küçücük bir sofran ın hakikî mâliki olmayan ve bir tevziat memuru 
hükmünde olan bir insan ın mesruriyeti böyle ise; cin ve insi ve hayvanât ı, fe-
zâ-y ı âlem denizinde seyr u seyahat ettiren ve bir sefîne-i rabbâniye olan ko-
ca zeminin üstüne bindirip, yüzünde hadsiz envâ- ı mat’umat ı câmi bir sofra-
yı serip, bütün zîhayat ı küçük bir kahvalt ı nev’inde o ziyafete dâvet etmekle 
beraber, gayet mükemmel ve bütün envâ- ı lezâizi câmi’, sermedî, ebedî bir 
dâr- ı bekâda cennetleri, her birisini birer sofra-y ı nimet ederek hadsiz lezâizi 
ve letâifi câmi bir tarzda, nihayetsiz bir zamanda, nihayetsiz muhtaç, nihayet-
siz müştâk, nihayetsiz ibâd ına, hakikî yemek için ziyafet açan bir Rahmân- ı 
Rahîm’e ait ve tabirinde âciz oldu ğumuz meânî-i mukaddese-i muhabbeti ve 
netâic-i rahmeti k ıyas edebilirsin.
Hem meselâ: Mahir bir sanat-perver maharetini göstermeyi sever bir us-
ta; güzel, plâks ız konuşan fonoğraf gibi bir sanat ı îcad ettikten sonra, onu ku-
rup tecrübe ediyor, gösteriyor. O sanatkâr ın düşündüğü ve istedi ği neticeleri 
en mükemmel bir tarzda gösterse; onun mucidi ne kadar iftihar eder, ne ka-dar memnun olur, ne derece ho şuna gider. Kendi kendine “Bârekâllah” der.
İşte küçücük bir insan, îcads ız, s ırf surî bir sanatç ığı ile, bir fono ğraf ın gü-
zel işlemesiyle böyle memnun olsa; acaba bir Sâni-i Zülcelâl, koca kâinat ı, bir 
musikî, bir fono ğraf hükmünde îcad etti ği gibi, zemini ve zemin içindeki bü-
tün zîhayat ı ve bilhassa zîhayat içinde insan ın başını öyle bir fono ğraf- ı rab-
bânî ve bir mûsika-i ilâhî tarz ında yapm ış ki; hikmet-i be şer, o sanat kar şısın-
da hayretinden parma ğını ısırıyor.
İşte bütün o masnûat, bütün onlardan matlub neticeleri, nihayet dere-
cede ve gayet güzel bir sûrette gösterdiklerinden ve ibâdât- ı mahsusa ve tes-
bihât- ı hususiye ve tahiyyat- ı muayyene ile tabir edilen evâmir-i tekviniyeye 
karşı onlar ın itâatlar ı ve onlardan matlub olan makâs ıd-ı rabbâniyenin husu-
lünden hâs ıl olan ve iftihar ve memnuniyet ve ferahla tabir edemedi ğimiz me-
ânî-i mukaddese ve şuûn-u münezzeh, o derece âlî ve mukaddestir ki; bütün 
ukûl-u be şer ittihat edip bir ak ıl olsa, yine onlar ın künhüne yeti şemez ve iha-
ta edemez.
Hem meselâ: Adâlet-perver, ihkak- ı hakk ı sever ve ondan zevk al ır bir 
hâkim, mazlumlar ın haklar ını vermekten ve mazlumlar ın teşekkürlerinden, 
zâlimleri tecziye etmekle mazlumlar ın intikamlar ını almaktan nas ıl memnun 
olur, bir zevk al ır.
İşte Hakîm-i Mutlak ve Âdil-i bilhak ve Kahhâr- ı Zülcelâl, de ğil yaln ız cin 
ve inste, belki bütün mevcudatta ihkak- ı haktan, yâni her şeye hakk- ı vücû-
du ve hakk- ı hayat ı vermekten ve vücûd ve hayat ını mütecavizlerden muha-
faza etmekten ve deh şetli mevcudlar ı tecavüzlerden tevkif ve durdurmaktan, 
hususan mah şerde ve dâr- ı âhirette cin ve insin muhakemesinden ba şka bü-
tün zîhayata kar şı tecelli-i kübrâ-y ı adl ve hikmetten gelen meânî-i mukadde-
seyi k ıyas edebilirsin.
OTUZ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MEVKIF / ÜÇÜNCÜ MAKSAD  -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   679
680  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte şu üç misâl gibi, bin bir esmâ-y ı ilâhiyenin her birinde pek çok taba-
kat- ı hüsün ve cemâl ve fazl ve kemâl bulundu ğu gibi, pek çok merâtib-i mu-
habbet ve iftihar ve izzet ve kibriyâ vard ır. İşte bundand ır ki: “Vedûd” ismi-
ne mazhar olan muhakkikîn-i evliyâ; “ Bütün kâinat ın mâyesi, muhabbet-
tir. Bütün mevcudat ın harekât ı, muhabbetledir. Bütün mevcudattaki in-
cizâb ve cezbe ve câzibe kanunlar ı, muhabbettendir. ” demişler. Onlardan 
birisi demi ş:
ÛْùَĨ مْĳُåُĬ ÛْùَĨ َכْĥَĨ ÛْùَĨ َכْĥَĘ
ÛْùَĨ ْīĻِĨزَ ÛْùَĨ ْóَĩَĜ ÛْùَĨ ْ÷ْĩَü ÛْùَĨ َاتْĳَĩَø
ْذيóَøَاóَø ÛْùَĨ ْóَýَÖ ÛْùَĨ ْóَåَü ÛْùَĨ َאتْ×َĬ ÛْùَĨ ْóِĀَאĭَĐ
Ûْøاَ ÛْùَĨدَرْ ÛْùَĨ ْóَÖَاóَÖ دَاتْĳُäْĳَĨ ذَرَّاتِ įَĩَİ ÛْùَĨ َאتْĻَè
Yâni: Muhabbet-i ilâhiyenin tecellisinde ve o şarab- ı muhabbetten herkes 
istîdad ına göre mesttir. Mâlûmdur ki: Her kalb, kendine ihsan edeni sever ve 
hakikî kemâle muhabbet eder ve ulvî cemâle meftun olur. Kendiyle beraber sevdiği ve şefkat ettiği zâtlara dahi ihsan edeni daha pek çok sever. Acaba, –
sâb ıkan beyân etti ğimiz gibi– her bir isminde binler ihsan defineleri bulunan 
ve bütün sevdiklerimizi ihsanat ıyla mesut eden ve binler kemâlât ın menba ı 
olan ve binler tabakat- ı cemâlin medâr ı olan bin bir esmâs ının müsemmâs ı 
olan Cemil-i Zülcelâl, Mahbub-u Zülkemâl, ne derece a şk ve muhabbete lâ-
yık olduğu ve bütün kâinat, O’nun muhabbetiyle mest ve sergerdan olmas ı-
nın şâyeste bulundu ğu anlaşılmaz m ı?
İşte şu s ırdand ır ki; “Vedûd” ismine mazhar bir k ısım evliyâ, “ Cenneti is-
temiyoruz. Bir lem’a-y ı muhabbet-i ilâhiye, ebeden bize kâfidir. ” demişler.
Hem ondand ır ki; hadîste geldi ği gibi: “ Cennette bir dakika rü’yet-i ce-
mâl-i ilâhî, bütün cennet lezâizine faiktir. ”1
İşte şu nihayetsiz kemâlât- ı muhabbet, vâhidiyet ve ehadiyet dairesinde 
Zât- ı Zülcelâl’in kendi esmâ ve mahlûkat ıyla hâs ıl olur. Demek o daire hari-
cinde tevehhüm olunan kemâlât, kemâlât de ğildir.
1 Bkz.: Müslim, îmân  297; Tirmizî, cennet  16; İbni Mâce mukaddime  13; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned  4/332-333.
Beşinci Remiz Beşinci Remiz
Beş Nokta’d ır.1
Birinci Nokta
Ehl-i dalâletin vekili der ki : “Ehâdîsinizde dünya tel’in edilmi ş,2 “cî-
fe” ismiyle yâdedilmi ş.3 Hem bütün ehl-i velâyet ve ehl-i hakikat, 
dünyay ı tahkir ediyorlar. “Fenad ır, pistir” diyorlar. Hâlbuki sen, bü-
tün kemâlât- ı ilâhiyeye medâr ve hüccet, onu gösteriyorsun ve â şıkâ-
ne ondan bahsediyorsun?”
Elcevap Elcevap : Dünyan ın üç yüzü var:
Birinci yüzü : Cenâb- ı Hakk’ ın esmâs ına bakar. Onlar ın nukuşunu göste-
rir. Mânâ-y ı harfiyle, onlara aynadarl ık eder.4 Dünyan ın şu yüzü, hadsiz mek-
tubât- ı samedâniyedir. Bu yüzü gayet güzeldir. Nefrete de ğil, aşka lây ıktır.
İkinci yüzü : Âhirete bakar; âhiretin tarlas ıdır, cennetin mezraas ıdır, rah-
metin mezheresidir.5 Şu yüzü dahi, evvelki yüzü gibi güzeldir. Tahkire de ğil, 
muhabbete lây ıktır.
Üçüncü yüzü : İnsan ın hevesât ına bakan ve gaflet perdesi olan ve ehl-i 
dünyan ın mel’abe-i hevesât ı olan yüzdür. Şu yüz çirkindir. Çünkü fânîdir, zâ-
ildir, elemlidir, aldat ır.6 İşte hadîste vârid olan tahkir ve ehl-i hakikatin etti ği 
nefret, bu yüzdedir.
Kur’ân- ı Hakîm’in kâinattan ve mevcudattan ehemmiyetkârâne, istihsan-
kârâne bahsi ise;7 evvelki iki yüze bakar. Sahabelerin ve sâir ehlullah ın mer-
gub dünyalar ı, evvelki iki yüzdedir.
1 Burada sadece Birinci Nokta bulunmaktad ır. İkinci Nokta ise, bundan sonra gelen Üçüncü Mevk ıf’tan 
ibarettir.
2 Bkz.: Tirmizî, zühd  14; İbni Mâce, zühd  3; Dârimî, mukaddime  32.
3 Bkz.: ed-Deylemî, el-Müsned  1/141-142; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/492.
4 Bkz.: Bakara sûresi, 2/164, 259; En’âm sûresi, 6/141; Yûnus sûresi, 10/22,101; Ra’d sûresi, 13/4; Nahl 
sûresi, 16/11; Yâsîn sûresi, 36/34; Fussilet sûresi, 41/12; Câsiye sûresi, 45/5; Rûm sûresi, 46/48-50; Hâkka sûresi, 69/6.
5 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.
6 Bkz.: En’âm sûresi, 6/70; Tevbe sûresi, 9/38; Yûnus sûresi, 10/7, 24; Kehf sûresi, 18/28; Ankebût 
sûresi, 29/64; Fât ır sûresi, 35/5; Hadîd sûresi, 57/20.
7 Bkz.: Bakara sûresi, 2/22, 164; Âl-i İmran sûresi, 3/109, 191; A’râf sûresi, 7/96; Ra’d sûresi, 13/13; 
Hicr sûresi, 15/16, 22; İsrâ sûresi, 17/44; Enbiyâ sûresi, 21/79; Furkan sûresi, 25/61; Rûm sûresi, 
30/24; Ha şir sûresi, 59/1; Cum’a sûresi, 62/1.OTUZ İKİNCİ SÖZ / İKİNCİ MEVKIF / ÜÇÜNCÜ MAKSAD  -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   681
682  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Şimdi, dünyay ı tahkir edenler dört s ınıftır:
Birincisi : Ehl-i mârifettir ki, Cenâb- ı Hakk’ ın mârifetine ve muhabbet ve 
ibadetine sed çekti ği için tahkir eder.
İkincisi : Ehl-i âhirettir ki; ya dünyan ın zarûrî işleri onlar ı amel-i uhrevîden 
men ettiği için veyahut şuhûd derecesinde îmân ile cennetin kemâlât ve me-
hâsinine nisbeten dünyay ı çirkin görür. Evet Hazreti Yûsuf’a (aleyhisselâm)  güzel 
bir adam nisbet edilse, yine çirkin göründü ğü gibi; dünyan ın ne kadar k ıymet-
tar mehâsini varsa, cennetin mehâsinine nisbet edilse, hiç hükmündedir.1
Üçüncüsü : Dünyay ı tahkir eder. Çünkü eline geçmez. Şu tahkir, dünya-
nın nefretinden gelmiyor; muhabbetinden ileri geliyor.
Dördüncüsü : Dünyay ı tahkir eder. Zira dünya, eline geçiyor. Fakat dur-
muyor, gidiyor. O da k ızıyor. Teselli bulmak için tahkir eder. “Pistir.” der. Şu 
tahkir ise; o da, dünyan ın muhabbetinden ileri geliyor. Hâlbuki makbul tahkir 
odur ki, hubb-u âhiretten ve mârifetullah ın muhabbetinden ileri gelir.
Demek makbul tahkir, evvelki iki k ısımd ır. Cenâb- ı Hak, bizi onlardan 
yaps ın, âmîn...
2َīĻِĥَøْóُĩْĤا ِïِّĻَø ِÙَĨْóُéِÖ
1 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/77; Ra’d sûresi, 13/26; Mü’min sûresi, 40/39; A’lâ sûresi, 87/16-17.
2 Peygamberlerin Efendisi hürmetine duam ızı kabul et Allah ım!
Üçüncü Mevk ıf
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
Şu Üçüncü Mevk ıf “İkinci Nokta ”dır. O da İki Mebhas’t ır.
Birinci Mebhas
ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ sırrınca: Her şeyden Cenâb- ı Hakk’a kar şı 
pencereler hükmünde çok vecihler var. Bütün mevcudat ın hakâiki, bütün kâ-
inat ın hakikati; esmâ-y ı ilâhiyeye istinad eder. Her bir şeyin hakikati, bir is-
me veyahut çok esmâya istinad eder. E şyadaki s ıfatlar, sanatlar dahi, her bi-
ri birer isme dayan ıyor. Hattâ hakikî fenn-i hikmet, “Hakîm” ismine ve ha-
kikatli fenn-i t ıb “Şâfî” ismine ve fenn-i hendese “Mukaddir” ismine ve hâ-
kezâ her bir fen, bir isme dayand ığı ve onda nihayet buldu ğu gibi, bütün fü-
nûn ve kemâlât- ı beşeriye ve tabakat- ı kümmelîn-i insâniyenin hakikatleri, es-
mâ-y ı ilâhiyeye istinad eder. Hattâ muhakkikîn-i evliyân ın bir k ısm ı demişler: 
“Hakikî hakâik-i e şya, esmâ-y ı ilâhiyedir. Mahiyet-i e şya ise, o hakâikin 
gölgeleridir. Hattâ bir tek zîhayat şeyde, yaln ız zâhir olarak yirmi kadar 
esmâ-y ı ilâhiyenin cilve-i nak şı görünebilir. ” Şu ince ve dakik ve pek büyük 
ve geniş hakikati, bir temsîl ile fehme takribe çal ışacağız. İki üç ayr ı ayr ı elek 
ile elemek sûretinde tahlil edece ğiz. Ne kadar uzun beyân etsek yine k ısad ır. 
Usanmamak gerek. Şöyle:
Nas ıl ki gayet mahir bir tasvirci ve heykeltra ş bir zât, gayet güzel bir çiçek-
le ve insan cins-i latîfinden gayet güzel bir hasnâ’n ın sûret ve heykelini yap-
mak istese; evvelâ, o iki şeyin umumî şekillerini bâz ı hatlarla tâyin eder. Şu 
tâyini, bir tanzim iledir, bir takdir ile yap ıyor. Hendeseye istinaden hudûd tâ-
yin ediyor. Şu tanzim ve takdir, bir hikmet ve ilim ile yap ıldığını gösteriyor ki, 
tanzim ve tahdid fiilleri, ilim ve hikmet pergeliyle dönüyor. Öyle ise, tanzim ve tahdid arkas ında, ilim ve hikmet mânâlar ı hükmediyor. Öyle ise, ilim ve 
1 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
684  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
hikmet pergeli, kendini gösterecek. İşte kendini gösterdi ki, o hudûdlar için-
de, göz, kulak, burun, yaprak ve incecik püskülcükler gibi şeylerin tasvirine 
başlad ı. Şimdi görüyoruz ki: İçindeki pergelin harekât ıyla tâyin edilen âzâlar, 
sanatkârâne ve inâyetkârâne dü şüyor. Öyle ise o ilim ve hikmet pergelini çe-
viren, arkada sun’ ve inâyet mânâlar ı var, hükmediyorlar ve kendilerini gös-
terecekler. İşte ondand ır ki; bir hüsün ve zînete kabiliyet gösteriyor. Öyle ise; 
sun’ ve inâyeti çal ıştıran, irâde-i tahsin ve kasd- ı tezyindir. Öyle ise onlar hük-
mediyorlar ki; tezyine, tenvire ba şlad ı. Bir tebessüm vaziyetini gösterdi ve ha-
yattarl ık hey’etini verdi. Elbette şu tahsin ve tenvir mânâs ını çal ıştıran, lütuf 
ve kerem mânâs ıdır. Evet o iki mânâ, onda o derece hükmeder ki; âdeta o 
çiçek bir lütf-u mücessem, o heykel bir kerem-i mütecessiddir. Şimdi bu mâ-
nâ-y ı kerem ve lutfu çal ıştıran ve tahrik eden, “teveddüd ve taarrüf” mânâ-
lar ıdır. Yâni: Kendini, hüneri ile tan ıttırmak ve halka kendini sevdirmek mâ-
nâlar ı arkada hükmediyor. Bu tan ıttırmak ve sevdirmek, elbette meyl-i mer-
hamet ve irâde-i nimetten geliyor. Madem rahmet ve irâde-i nimet, arkada hükmediyor. Öyle ise o heykeli, nimetin envâ ıyla dolduracak, tezyin edecek, 
o çiçeğin sûretini de bir hediyeye takacak. İşte o heykelin ellerini, kuca ğını ve 
ceplerini k
ıymettar nimetler ile doldurdu ve o çiçek sûretini de bir mücevhera-
ta takt ı. Demek bu rahmet ve irâde-i nimeti çal ıştıran, terahhum ve tahannün-
dür. Yâni “ac ımak ve şefkat etmek” mânâs ı, rahmet ve nimeti tahrik ediyor.
Ve o müsta ğni ve hiç kimseye ihtiyac ı olmayan zâtta olan terahhum ve 
tahannün mânâs ını tahrik eden ve izhara sevk eden, elbette o zâttaki mânevî 
cemâl ve kemâldir ki, tezahür etmek isterler. Ve o cemâlin en şirin cüzü olan 
muhabbet ve en tatl ı kısm ı olan rahmet ise, sanat aynas ıyla görünmek ve 
müştâklar ın gözleriyle kendilerini görmek isterler. Yâni cemâl ve kemâl, –
çünkü; bizzât sevilirler– her şeyden ziyade kendi kendini severler. Hem 
hüsündür, hem a şktırlar. Hüsün ve a şkın ittihad ı bu noktadand ır. Cemâl 
madem kendini sever, kendini aynalarda görmek ister. İşte heykele konulan 
ve sûrete tak ılan sevimli nimetler, güzel meyveler, o cemâl-i mânevînin –ken-
di kabiliyetlerine göre– birer lem’as ını taşıyorlar. O lem’alar ı hem cemâl sahi-
bine, hem ba şkas ına gösteriyorlar.
Aynen öyle de: Sâni-i Hakîm, cenneti ve dünyay ı, semâvât ı ve zemini, 
nebâtât ve hayvanât ı, cin ve insi, melek ve ruhâniyat ı, küllî ve cüz’î bütün 
eşyay ı; cilve-i esmâs ıyla eşkâlini tahdid ediyor, tanzim ediyor, birer miktar- ı 
muayyene veriyor. Onun ile bunlara “Mukaddir, Munazz ım, Musavvir” isim-
lerini okutturuyor. Öyle bir tarzda şekl-i umumîsinin hudûdunu tâyin eder ki, 
“Alîm, Hakîm ” ismini gösterir. Sonra ilim ve hikmet cetveliyle, o hudûd için-
de, o şeyin tasvirine ba şlar. Öyle bir tarzda ki, sun’ ve inâyet mânâlar ını ve 
“Sâni ve Kerîm ” isimlerini gösteriyor. Sonra sanat ın yed-i beyzâs ıyla, inâye-
tin f ırças ıyla o sûretin, –e ğer bir tek insan ve bir tek çiçek ise– göz, kulak, yap-
rak, püskül gibi âzâlar ına bir hüsün, bir zînet renkleri veriyor. E ğer zemin ise; 
meâdin, nebâtât ve hayvanât ına bir hüsün ve zînet renkleri veriyor. E ğer cen-
net ise; ba ğlar ına, kas ırlar ına, hûrilerine bir hüsün ve zînet renkleri veriyor ve 
hâkezâ... Ba şkalar ını kıyas et.
Hem öyle bir tarzda tezyin ve tenvir eder ki: Lütuf ve kerem mânâlar ı, on-
da o derece hükmediyor ki; âdeta o mevcud-u müzeyyen, o masnû-u münev-ver; bir lütf-u mücessem, bir kerem-i mütecessid hükmüne geçer. “
Latîf  ve 
Kerîm ” ismini zikreder. Sonra o lütuf ve keremi şu cilveye sevk eden, elbet-
te teveddüd ve taarrüftür, yâni kendini zîhayata sevdirmek ve zî şuura bildir-
mek şe’nleridir ki, “ Latîf, Kerîm ” isimlerinin arkalar ında “ Vedûd  ve Ma’ruf ” 
isimlerini okutuyor ve masnûun lisân- ı hâlinden i şitiliyor. Sonra o müzeyyen 
mevcudu, o güzel mahlûku, leziz meyveler, sevimli neticelerle süslendirip, zî-netten nimete, lütuftan rahmete çevirir. “
Mün’im  ve Rahîm ” ismini okutturur 
ve zâhirî perdeler arkas ında, o iki ismin cilvesini gösterir. Sonra bu Rahîm  ve 
Kerîm ’i, –Müsta ğnî-i ale’l- ıtlak olan Zât’ta– bu cilveye sevk eden, elbette bir 
terahhum, tahannün şe’nleridir ki; ism-i “ Hannân  ve Rahmân ”ı okutturuyor 
ve gösteriyor. Şu terahhum, tahannün mânâlar ını cilveye sevk eden, elbette 
bir cemâl ve kemâl-i zâtîdir ki, tezahür etmek ister. “ Cemil ” ismini ve Cemil 
isminde münderiç olan “ Vedûd  ve Rahîm ” isimlerini okutturuyor. Çünkü; 
cemâl, bizzât sevilir. Zîcemâl ve cemâl, kendi kendini sever. Hem hüsün-dür, hem muhabbettir. Kemâl dahi, bizzât mahbubdur, sebebsiz olarak se-vilir. Hem muhibdir, hem mahbubdur.
Madem nihayetsiz derece-i kemâlde bir cemâl ve nihayetsiz derece-i ce-
mâlde bir kemâl; nihayet derecede sevilir, muhabbete ve a şka lây ıktır. Elbette 
aynalarda ve aynalar ın kabiliyetlerine göre lemeât ını ve cilvelerini görmek 
ve göstermekle tezahür etmek ister. Demek Sâni-i Zülcelâl’in ve Hakîm-i Zülcemâl’in ve Kadîr-i Zülkemâl’in zât ındaki cemâl-i zâtî ve kemâlât- ı zâtiye-
si, terahhum ve tahannün ister ve “
Rahmân  ve Hannân ” isimlerini tecelliye 
sevk eder. Terahhum ve tahannün ise, rahmet ve nimeti göstermekle “ Rahîm  
ve Mün’im ” isimlerini cilveye sevk eder. Rahmet ve nimet ise; teveddüd, ta-
arrüf şe’nlerini iktiza edip “ Vedûd  ve Ma’ruf ” isimlerini tecelliye sevk eder. 
Masnûun bir perdesinde onlar ı gösterir, teveddüd ve taarrüf ise; lütuf ve ke-OTUZ İKİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEVKIF / BİRİNCİ MEBHAS  -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   685
686  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
rem mânâlar ını tahrik eder. “ Latîf  ve Kerîm ” isimlerini masnûun bâz ı perde-
lerinde okutturuyor. Lütuf ve kerem şe’nleri ise, tezyin ve tenvir fiillerini tahrik 
eder. “ Müzeyyin ve Münevvir ” isimlerini masnûun hüsün ve nuraniyeti lisâ-
nıyla okutturur. Ve o tezyin ve tahsin şe’nleri ise, sun’ ve inâyet mânâlar ını ik-
tiza eder. Ve “ Sâni ve Muhsin ” isimlerini, o masnûun güzel sîmâs ıyla okuttu-
rur. Ve o sun’ ve inâyet ise, bir ilim ve hikmeti iktiza eder. Ve ism-i “ Alîm ve 
Hakîm ”i, o masnûun intizaml ı, hikmetli âzâs ıyla okutturur. O ilim ve hikmet 
ise tanzim, tasvir, te şkil fiillerini iktiza ediyor. “ Musavvir ve Mukaddir ” isim-
lerini masnûun hey’etiyle, şekliyle okutturur, gösterir.
İşte Sâni-i Zülcelâl, bütün masnûat ını öyle bir tarzda yapm ış ki; ekserisi, 
hususan zîhayat k ısm ı, çok esmâ-y ı ilâhiyeyi okutturur. Güya her bir masnû-
una ayr ı ayr ı, birbiri üstünde yirmi gömlek giydirmi ş, yirmi perdeye sarm ış. 
Her gömlekte, her perdede ayr ı ayr ı esmâs ını yazm ış. Meselâ: Temsîlde gös-
terildiği gibi, tek güzel bir çiçekle, insan ın k ısm- ı sânisinden bir ferd-i hasnâ-
nın yaln ız zâhirî hilkatlerinde, çok sayfalar vard ır. Başka büyük ve küllî mas-
nûat ı, o iki cüz’î misâle k ıyas et.
Birinci sayfa : Umumî şekil ve miktar ını gösteren hey’ettir ki: “ Yâ 
Musavvir, Yâ Mukaddir, Yâ Munazz ım” isimlerini yâdeder.
İkinci sayfa : Sûretlerinde ayr ı ayr ı âzâlar ın inkişâfıyla hâs ıl olan çiçek 
ve insan ın basit hey’etidir ki; o sayfada “ Alîm, Hakîm ” isimleri gibi çok isim-
ler yaz ılıyor.
Üçüncü sayfa : O iki mahlûkun ayr ı ayr ı âzâlar ına, ayr ı ayr ı hüsün ve 
zînet vermekle, o sayfada “ Sâni ve Bâri ” isimleri gibi çok isimler yaz ılıyor.
Dördüncü sayfa : Öyle bir zînet ve hüsün, o iki masnûa veriliyor ki; 
güya lütuf ve kerem tecessüm etmi ş, onlar olmu ş. O sayfa “ Yâ Latîf, Yâ 
Kerîm ” gibi çok isimleri yâdeder, okur.
Beşinci sayfa : O çiçeğe leziz meyveler, o hasnâya sevimli evlâdlar, gü-
zel ahlâklar takmakla; o sayfa “ Yâ Vedûd, Yâ Rahîm, Yâ Mün’im ” gibi isim-
leri okutturuyor.
Alt ınc ı sayfa : O in’am ve ihsan sayfas ında, “ Yâ Rahmân, Yâ 
Hannân ” gibi isimler okunuyor.
Yedinci sayfa : O nimetlerde, o neticelerde, öyle lemeât- ı hüsün ve ce-
mâl görünüyor ki, hakikî bir şevk ve şefkatle yo ğrulmuş hâlis bir şükür ve sa-
fi bir muhabbete lây ık olur. O sayfada “ Yâ Cemil-i Zülkemâl, Yâ Kâmil-i 
Zülcemâl ” isimleri yaz ılı okunuyor.9
9
9
9
99
9
İşte yaln ız bir güzel çiçek ve hasnâ bir insan ve yaln ız maddî ve zâhir sûretin-
de bu kadar esmây ı gösterirse; acaba umum çiçekler ve bütün zîhayat ve büyük 
ve küllî mevcudat, ne derece ulvî ve küllî esmây ı okutuyor, k ıyas edebilirsin.
Hem insan ruh, kalb, ak ıl cihetiyle ve hayat ve letâif sayfalar ıyla “Hayy, 
Kayyûm ve Muhyî ” gibi ne kadar esmâ-y ı kudsiye-i nuraniyeyi okur ve okut-
turur, k ıyas edebilirsin.
İşte, cennet bir çiçektir. Hûri tâifesi dahi bir çiçektir. Rûy-u zemin dahi bir 
çiçektir. Bahar da bir çiçektir. Semâ da bir çiçektir; y ıldızlar, o çiçe ğin yald ızlı 
nak ışlar ıdır. Güneş de bir çiçektir; ziyâs ındaki yedi rengi, o çiçe ğin nak ışlı bo-
yalar ıdır. Âlem, güzel ve büyük bir insand ır; nas ıl ki insan, küçük bir âlemdir. 
Hûriler nev’i ve ruhânîler cemaat ı ve melek cinsi ve cin tâifesi ve insan nev’i, 
birer güzel şah ıs hükmünde tasvir ve tanzim ve îcad edilmi ştir. Hem her biri 
külliyetiyle; hem her bir ferdi, tek ba şıyla Sâni-i Zülcemâl’inin esmâs ını gös-
terdikleri gibi; O’nun cemâline, kemâline, rahmetine ve muhabbetine birer ayr ı ayr ı aynalard ır. Ve nihayetsiz cemâl ve kemâline ve rahmet ve muhab-
betine birer şâhid-i sâd ıktır. Ve o cemâl ve kemâlin ve rahmet ve muhabbetin 
birer âyât ıdır, birer emârât ıdır. İşte şu nihayetsiz envâ- ı kemâlât, daire-i vâhi-
diyette ve ehadiyette hâs ıldır. Demek o daire haricinde tevehhüm olunan ke-
mâlât, kemâlât de ğ
ildir.
İşte hakâik-i e şyan ın esmâ-y ı ilâhiyeye dayand ığını ve istinad etti ğini, 
belki hakikî hakâik, o esmân ın cilveleri oldu ğunu ve her şeyin çok cihetlerle, 
çok dillerle Sâni’ini zikr ve tesbih etti ğini anla. 1ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ 
’nin bir mânâs ını bil ve 2رِه۪ĳُıُČ َّةِïِýِÖ ĵٰęَÝْìا ِīَĨ َאنَéْ×ُø de. Ve âyetlerin âhirle-
rinde olan 5ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ ، 4ُħĻِèَّóĤا رُĳُęَĕْĤا َĳُİوَ ، 3
ُóĺِïَĝْĤا ُħĻِĥَđْĤا َĳُİوَ gibi zikir 
ve tekrarlar ındaki bir s ırrı fehmet.
Eğer bir çiçekte esmây ı okuyam ıyorsan ve vâz ıh göremiyorsan; cennete 
bak, bahara dikkat et, zeminin yüzünü temâ şâ et. Rahmetin şu büyük çiçekle-
ri olan cennet ve bahar ve zeminde yaz ılan esmây ı vâz ıhan okuyabilirsin, cil-
velerini ve nak ışlar ını anlar, görürsün.
1 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
2 Şiddet-i zuhurundan gizlenmi ş olan Zât’ ı her türlü kusur ve noksan s ıfatlardan tenzih ederiz. (Bkz.: 
Ğazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/221; el- İskendarânî, Şerhu hikemi’l-atâiyye  s.119)
3 “Her şeyi bilen, her şeye Kadir olan, yaln ız O’dur.” (Rûm sûresi, 30/54)
4 “O, öyle Gafûr, öyle Rahimdir.” (Yûnus sûresi, 10/107; Ahkaf sûresi, 46/8)
5 “O azîzdir, hakîmdir (mutlak galiptir, tam hüküm ve hikmet sahibidir)” ( İbrahim sûresi, 14/4; Nahl 
sûresi, 16/60; Ankebût sûresi, 29/42; Rûm sûresi, 30/27; …)OTUZ İKİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEVKIF / BİRİNCİ MEBHAS  -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   687
İkinci Nokta’n ın İkinci Mebhas ı
Ehl-i dalâletin vekili , tutunacak ve dalâletini ona bina edecek hiçbir 
şey bulamad ığı ve mülzem kald ığı zaman şöyle diyor ki: “Ben, saa-
det-i dünyay ı ve lezzet-i hayat ı ve terakkiyât- ı medeniyeti ve kemâl-i 
sanat ı, –kendimce– âhireti dü şünmemekte ve Allah’ ı tan ımamakta 
ve hubb-u dünyada ve hürriyette ve kendine güvenmekte gördü-ğüm için, insan ın ekserisini bu yola şeytan ın himmetiyle sevk ettim 
ve ediyorum.
Elcevap Elcevap : Biz dahi Kur’ân nâm ına diyoruz ki : Ey bîçâre insan! Akl ını 
başına al! Ehl-i dalâletin vekilini dinleme! E ğer onu dinlersen hasâretin o 
kadar büyük olur ki, tasavvurundan ruh, ak ıl ve kalb ürperir. Senin önün-
de iki yol var:
Birisi : Ehl-i dalâletin vekilinin gösterdi ği şekâvetli yoldur.
Diğeri: Kur’ân- ı Hakîm’in tarif etti ği saadetli yoldur. İşte o iki yolun pek 
çok muvâzenelerini, çok Sözler’de, hususan Küçük Sözler’de gördün ve an-lad ın. Şimdi makam münasebetiyle binde bir muvâzenelerini yine gör, anla. 
Şöyle ki:
Şirk ve dalâletin ve f ısk ve sefâhetin yolu,  insan ı nihayet derecede 
sukut ettiriyor. Hadsiz elemler içinde nihayetsiz a ğır bir yükü zay ıf ve âciz be-
line yükletir. Çünkü insan, Cenâb- ı Hakk’ ı tan ımazsa ve O’na tevekkül et-
mezse; o vakit insan, gayet derecede âciz ve zay ıf, nihayet derecede muhtaç, 
fakir, hadsiz musibetlere mâruz, elemli, kederli bir fânî hayvan hükmünde olup,
1 bütün sevdi ği ve alâka peydâ etti ği bütün e şyadan mütemadiyen firak 
elemini çeke çeke, nihayette, bâkî kalan bütün ahbab ını bir firâk- ı elîm içinde 
bırak ıp, kabrin zulümât ına yaln ız olarak gider.
Hem müddet-i hayat ında gayet cüz’î bir ihtiyar ve küçük bir iktidar ve k ı-
sac ık bir hayat ve az bir ömür ve sönük bir fikir ile nihayetsiz elemler ile ve 
emeller ile faydas ız çarp ışır ve hadsiz arzular ın ve makâs ıdın tahsiline, seme-
resiz boşu boşuna çal ışır.2
1 Bkz.: A’râf sûresi, 7/179; Furkan sûresi, 25/43-44; Muhammed sûresi, 47/12.
2 Bkz.: Mâide sûresi, 5/5, 53; En’âm sûresi, 6/88; A’râf sûresi, 7/147; Hûd sûresi, 11/16; Zümer sûresi, 
39/65; Muhammed sûresi, 47/9, 28, 32.
Hem kendi vücûdunu yüklenemedi ği hâlde, koca dünya yükünü bîçâ-
re beline ve kafas ına yüklenir. Daha cehenneme gitmeden cehennem aza-
bını çeker.1
Evet şu elîm elemi ve deh şetli mânevî azab ı hissetmemek için, ehl-i dalâlet 
iptal-i his nev’inden gaflet sarho şluğu ile muvakkaten hissetmez. Fakat hisse-
deceği zaman yani kabre yak ın olduğu vakit birden hisseder.2 Çünkü Cenâb- ı 
Hakk’a hakiki abd olmazsa, kendi kendine mâlik zannedecek. Hâlbuki o cüz’ î 
ihtiyar, o küçük iktidar ı ile şu f ırtınal ı dünyada vücûdunu idare edemiyor. 
Hayat ına muz ır mikroptan tut, tâ zelzeleye kadar binler tâife dü şmanlar ı, ha-
yat ına karşı tehacüm vaziyetinde görür. Elîm bir korku deh şeti içinde her va-
kit kendine müdhi ş görünen kabir kap ısına bak ıyor.
Hem bu vaziyette iken insaniyet itibar ıyla nev-i insanî ile ve dünya ile alâka-
dar olduğu hâlde, dünyay ı ve insan ı Hakîm, Alîm, Kadîr, Rahîm, Kerîm bir Zât’ ın 
tasarrufunda tasavvur etmedi ği ve onlar ı tesadüf ve tabiata havale etti ği için, 
dünyan ın ehvâli ve insan ın ahvâli onu daima iz’aç eder. Kendi elemiyle beraber 
insanlar ın elemini de çeker. Dünyan ın zelzelesi, tâunu, tûfan ı, kaht u galâs ı, fenâ 
ve zevâli, ona gayet müz’iç ve karanl ıklı birer musibet suretinde onu tâzib eder.
Hem şu hâldeki insan, merhamet ve şefkate lây ık değildir. Çünkü kendi 
kendine bu deh şetli vaziyeti veriyor. Sekizinci Söz’de kuyuya girmi ş iki karde-
şin muvâzene-i hâlinde denildi ği gibi; nas ıl bir adam, güzel bir bahçede, gü-
zel bir ziyafette, güzel ahbaplar içinde, nezahetli, tatl ı, nâmuslu, ho ş, meşrû 
bir lezzet ve e ğlenceye kanaat etmeyip, gayrime şrû ve mülevves bir lezzet için 
çirkin ve necis bir şarab ı içse, sarho ş olup kendini k ış ortas ında, pis bir yerde, 
vahşi canavarlar içinde tahayyül etse, titreyip ba ğırıp çağırsa nas ıl merhame-
te lây ık değil. Çünkü ehl-i nâmus ve mübarek arkada şlar ını canavar tasavvur 
eder, onlara kar şı hakaret eder. Hem ziyafetteki leziz taamlar ı ve temiz kaplar ı 
mülevves, pis ta şlar tasavvur eder, k ırmaya ba şlar. Hem mecliste muhterem 
kitaplar ı ve mânidar mektublar ı mânâs ız ve âdi nak ışlar tasavvur eder, y ırta-
rak ayak alt ına atar ve hâkezâ... Böyle bir şah ıs, nas ıl merhamete müstehak 
değil, belki tokata müstehakt ır.
Öyle de, sû-i ihtiyar ından neşet eden küfür sarho şluğu ile ve dalâlet diva-
neliğiyle Sâni-i Hakîm’in şu misafirhâne-i dünyas ını, tesadüf ve tabiat oyun-
cağı olduğunu tevehhüm edip ve cilve-i esmâ-y ı ilâhiyeyi tazelendiren mas-
1 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/56; En’âm sûresi, 6/124-125; A’râf sûresi, 7/152; Tevbe sûresi, 9/55; Ra’d 
sûresi, 13/34; Zümer sûresi, 39/22; Fussilet sûresi, 41/16.
2 Bkz.: “Derken, İsrâiloğullar ını denizden geçirdik. Hemen Firavun, askerleriyle beraber zulmederek ve 
sald ırarak peşlerine düştü. Nihayet bo ğulmak üzere iken: ‘ İman ettim. İsrâiloğullar ının inand ığı İlâh’tan 
başka ilâh yokmu ş. Ben de Müslümanlardan ım.’ dedi.” (Yûnus sûresi, 10/90).OTUZ İKİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEVKIF / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   689
690  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
nûat ın, zaman ın geçmesiyle vazifelerinin bitti ğinden âlem-i gayba geçmele-
rini, adem ile idam tasavvur ederek.. ve tesbihât sadâlar ını, zevâl ve firâk- ı 
ebedî vaveylâs ı olduklar ını tahayyül etti ğinden.. ve mektubât- ı samedâniye 
olan şu mevcudât sayfalar ını, mânâs ız, karmakar ışık tasavvur etti ğinden.. ve 
âlem-i rahmete yol açan kabir kap ısını zulümât- ı adem ağzı tasavvur etti ğin-
den.. ve eceli, hakiki ahbaplara visal dâveti oldu ğu hâlde, bütün ahbaplardan 
firak nöbeti tasavvur etti ğinden hem kendini deh şetli bir azab- ı elîmde b ırak ı-
yor; hem mevcudât ı, hem Cenâb- ı Hakk’ ın esmâs ını, hem mektubât ını inkâr 
ve tezyif ve tahkir etti ğinden, merhamete ve şefkate lây ık olmad ığı gibi, şid-
detli bir azaba da müstehakt ır. Hiçbir cihette merhamete lây ık değildir.
İşte ey bedbaht ehl-i dalâlet ve sefâhet! Şu dehşetli sukuta kar şı ve ezici 
me’yusiyete mukabil; hangi tekemmülünüz, hangi fünûnunuz, hangi kemâ-liniz, hangi medeniyetiniz, hangi terakkiyât ınız karşı gelebilir? Ruh-u be şerin 
eşedd-i ihtiyaç ile muhtaç oldu ğu hakiki teselliyi nerede bulabilirsiniz?
Hem güvendi ğiniz ve bel ba ğlad ığınız ve âsâr- ı ilâhiyeyi ve ihsanat- ı rab-
bâniyeyi onlara isnad etti ğiniz hangi tabiat ınız, hangi esbâb ınız, hangi şerikiniz, 
hangi keşfiyât ınız, hangi milletiniz, hangi bât ıl mâbudunuz, sizi sizce idam- ı ebe-
dî olan mevtin zulümât ından kurtar ıp; kabir hudûdundan, berzâh hudûdundan, 
mahşer hudûdundan, s ırat köprüsünden hâkimâne geçirebilir, saadet-i ebedi-
yeye mazhar edebilir? Hâlbuki kabir kap ısını kapamad ığınız için, siz kat’î olarak 
bu yolun yolcususunuz. Böyle bir yolcu, öyle birisine dayan ır ki, bütün bu dai-
re-i azîme ve bu geni ş hudûtlar, O’nun taht- ı emrinde ve tasarrufundad ır.
Hem dahi, ey bedbaht ehl-i dalâlet ve gaflet! “ Gayrime şrû bir muhab-
betin neticesi, merhametsiz azab çekmektir. ” kaidesi s ırrınca siz, f ıtrat ınız-
daki Cenâb- ı Hakk’ ın zât ve s ıfât ve esmâs ına sarf edilecek muhabbet ve ma-
rifet istîdad ını ve şükür ve ibâdât cihâzât ını, nefsinize ve dünyaya gayrime şrû 
bir surette sarf etti ğinizden, bilistihkak cezas ını çekiyorsunuz. Çünkü Cenâb- ı 
Hakk’a ait muhabbeti, nefsinize verdiniz. Mahbubunuz olan nefsinizin hadsiz belâs ını çekiyorsunuz. Çünkü hakiki bir rahat ı o mahbubunuza vermiyorsu-
nuz. Hem onu, hakiki mahbub olan Kadîr-i Mutlak’a tevekkül ile teslim etmi-yorsunuz, daima elem çekiyorsunuz.
Hem Cenâb- ı Hakk’ ın esmâ ve s ıfât ına ait muhabbeti, dünyaya verdi-
niz ve âsâr- ı sanat ını, âlemin esbâb ına taksim ettiniz.. belâs ını çekiyorsunuz. 
Çünkü o hadsiz mahbublar ınızın bir k ısm ı size “Allah’a ısmarlad ık!” demeyip, 
size arkas ını çevirip, b ırak ıp gidiyor. Bir k ısm ı sizi hiç tan ı
mıyor, tan ısa da sizi 
sevmiyor, sevse de size bir fayda vermiyor. Daima hadsiz firaklardan ve ümit-siz dönmemek üzere zevâllerden azab çekiyorsunuz.
İşte ehl-i dalâletin saadet-i hayatiye ve tekemmülât- ı insaniye ve mehâ-
sin-i medeniyet ve lezzet-i hürriyet dedikleri şeylerin iç yüzleri ve mahiyetleri 
budur. Sefâhet ve sarho şluk bir perdedir, muvakkaten hissettirmez. “Tuh on-
lar ın akl ına!” de...
Amma Kur’ân’ ın cadde-i nuraniyesi ise ; bütün ehl-i dalâletin çekti ği 
yaralar ı, hakâik-i imaniye ile tedavi eder, bütün evvelki yoldaki zulümât ı da-
ğıtır, bütün dalâlet ve helâket kap ılar ını kapat ır. Şöyle ki:
İnsan ın zaaf ve aczini ve fakr ve ihtiyac ını, bir Kadîr-i Rahîm’e tevekkül 
ile tedavi eder.1 Hayat ve vücûdun yükünü, O’nun kudretine, rahmetine tes-
lim edip;2 kendine yüklemeyip belki kendisi o hayat ına ve nefsine biner hük-
münde bir rahat makam bulur. Kendisinin “nât ık bir hayvan” de ğil, belki ha-
kiki bir insan ve makbul bir misafir-i Rahmân oldu ğunu bildirir. Dünyay ı, bir 
misafirhâne-i Rahmân oldu ğunu göstermekle ve dünyadaki mevcudât ise, 
esmâ-y ı ilâhiyenin aynalar ı olduklar ını.. ve masnûat ı ise, her vakit tazelenen 
mektubât- ı samedâniye olduklar ını bildirmekle, insan ın fenâ-y ı dünyadan ve 
zevâl-i eşyadan ve hubb-u fâniyâttan gelen yaralar ını güzelce tedavi eder ve 
evham ın zulümât ından kurtar ır.
Hem mevt ve eceli, âlem-i berzâha giden ve âlem-i bekâda olan ahbab-
lara visal ve mülâkat mukaddimesi olarak gösterir. Ehl-i dalâletin nazar ında 
bütün ahbab ından bir firâk- ı ebedî telâkki etti ği ölüm yaralar ını böylece teda-
vi eder ve o firak, ayn- ı lika oldu ğunu isbat eder. Hem kabrin âlem-i rahmete 
ve dâr- ı saadete ve ba ğistan- ı cinâna ve nuristan- ı Rahmân’a aç ılan bir kap ı 
olduğunu isbat etmekle, be şerin en müdhi ş korkusunu izale edip, en elîm ve 
kasâvetli ve s ıkıntılı olan berzâh seyahatini, en leziz ve ünsiyetli ve ferahl ı bir 
seyahat oldu ğunu gösterir. Kabir ile ejderha a ğzını kapat ır, güzel bir bahçeye 
kap ı açar. Yani kabir, ejderha a ğzı olmad ığını; belki ba ğistan- ı rahmete aç ılan 
bir kap ı olduğunu gösterir.
Hem mümine der: “ İhtiyâr ın cüz’î ise, kendi Mâlik’inin irâde-i külliyesine 
işini b ırak.3 İktidar ın küçük ise, Kadîr-i Mutlak’ ın kudretine itimad et.4 Hayat ın 
az ise, hayat- ı bâkiyeyi dü şün.5 Ömrün k ısa ise; ebedî bir ömrün var, merak 
1 “Allah’a tevekkül etmek”le ilgili baz ı ayetlere bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/122; A’râf sûresi, 7/89; Tevbe 
sûresi, 9/129; Hûd sûresi, 11/56; Yûsuf sûresi, 12/67.
2 “Allah’a teslim olmak”la ilgili baz ı ayetlere bkz.: Bakara sûresi, 2/112, 131; Nisâ sûresi, 4/125; Lokman 
sûresi, 31/22; Zümer sûresi, 39/54.
3 Bkz.: Mü’min sûresi, 40/44.
4 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/159, 173; Nisâ sûresi, 4/81; Mâide sûresi, 5/23; Hûd sûresi, 11/123; İbrahim 
sûresi 14/12; Furkan sûresi, 25/58…
5 Bkz.: Tevbe sûresi, 9/38; Yûnus sûresi, 10/24; Kehf sûresi, 18/45; Hadîd sûresi, 57/20; Mü’min sûresi, 40/39; Duhâ sûresi, 93/4.OTUZ İKİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEVKIF / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   691
692  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
etme. Fikrin sönük ise; Kur’ân’ ın güneşi alt ına gir, iman ın nuruyla bak ki; y ıl-
dız böceği olan fikrin yerine her bir âyet-i Kur’ân, birer y ıldız misillü sana ışık 
verir.1 Hem hadsiz emellerin, elemlerin varsa, nihayetsiz bir sevab ve hadsiz 
bir rahmet seni bekliyor.2 Hem hadsiz arzular ın, makâs ıdın varsa, onlar ı dü-
şünüp muztarip olma. Onlar bu dünyaya s ığışmaz. Onlar ın yerleri ba şka di-
yard ır ve onlar ı veren de ba şkad ır.3”
Hem der: “Ey insan! Sen, kendine mâlik de ğilsin.4 Sen, kudreti nihayet-
siz bir Kadîr, rahmeti hadsiz bir Rahîm-i Zât- ı Zülcelâl’in memlûküsün.5 Öyle 
ise sen, kendi hayat ını kendine yükleyip zahmet çekme. Çünkü hayat ı veren 
O’dur, idare eden de O’dur.6
Hem dünya sahipsiz de ğil ki, sen kendi kafana dünya yükünü yüklettire-
rek ehvâlini dü şünüp merak etme. Çünkü onun sahibi Hakîm’dir, Alîm’dir.7 
Sen de misafirsin, fuzulî olarak kar ışma, kar ıştırma. Hem insanlar,8 hayvan-
lar gibi mevcudât, ba şı boş değiller, belki vazifedar memurdurlar. Bir Hakîm-i 
Rahîm’in nazar ındad ırlar. Onlar ın âlâm ve me şakkatlerini dü şünüp, ruhuna 
elem çektirme. Ve onlar ın Hâl ık-ı Rahîm’inin rahmetinden daha ileri şefka-
tini sürme. Hem sana dü şmanl ık vaziyetini alan mikroptan, tâ tâun ve tûfan 
ve kaht ve zelzeleye kadar bütün e şyan ın dizginleri, o Rahîm-i Hakîm’in elin-
dedirler.9 O Hakîm’dir, abes i ş yapmaz. Rahîm’dir, rahîmiyeti çoktur. Yapt ığı 
her işinde bir nevi lütuf var.10
Hem der: “ Şu âlem çendan fânîdir, fakat ebedî bir âlemin levâz ımât ı-
nı yetiştiriyor. Çendan zâildir, geçicidir; fakat bâkî meyveler veriyor, bâkî bir 
Zât’ ın bâkî esmâs ının cilvelerini gösteriyor. Ve çendan lezzetleri az, elemleri 
çoktur; fakat Rahmân- ı Rahîm’in iltifâtât ı, zevâlsiz hakiki lezzetlerdir. Elemler 
1 Bkz.: Yûnus sûresi, 10/57; Yûsuf sûresi, 12/111; İbrahim sûresi, 14/1; Tegabun sûresi, 64/8; Nisâ 
sûresi, 4/174; …
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/157, 218; Âl-i İmran sûresi, 3/107; Nisâ sûresi, 4/96, 175; A’râf sûresi, 7/156.
3 Bkz.: Yâsîn sûresi, 36/55; Sâffât sûresi, 37/42-43, 46; Sâd sûresi, 38/52; Zuhruf sûresi, 43/71, 73; 
Muhammed sûresi, 47/15; Dehr sûresi, 76/22.
4 Bkz.: A’râf sûresi, 7/188; Yûnus sûresi, 10/49; Cin sûresi, 72/21.
5 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/30; Mâide sûresi, 5/118; Hicr sûresi, 15/49; İsrâ sûresi, 17/65; Mü’minûn 
sûresi, 23/109; Ankebût sûresi, 29/56; Zümer sûresi, 39/16,53; Mü’min sûresi, 40/31 ...
6 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/156; A’râf sûresi, 7/158; Tevbe sûresi, 9/116; Yûnus sûresi, 10/56...
7 Bkz.: Bakara sûresi, 2/107; Âl-i İmran sûresi, 3/26, 189; Mâide sûresi, 5/40, 120; En’âm sûresi, 6/73; 
A’râf sûresi, 7/158.
8 Bkz.: Mü’minûn sûresi, 23/115; K ıyâmet sûresi, 75/36
9 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/83; Mü’minûn sûresi, 23/88; Mülk sûresi, 67/1, Fussilet sûresi, 41/11; Zümer 
sûresi, 39/63,67; Şûrâ sûresi, 42/12.
10 Bkz.: Şûrâ sûresi, 42/19.
ise sevab cihetiyle mânevî lezzet yeti ştiriyor.1 Madem me şrû daire, ruh ve kalb 
ve nefsin bütün lezzetlerine, safalar ına, keyiflerine kâfidir. Gayrime şrû daire-
ye girme. Çünkü o dairedeki bir lezzetin bazen bin elemi var. Hem hakiki ve daimî lezzet olan iltifâtât- ı rahmaniyeyi kaybetme ğe sebeptir.”
2
Hem dalâletin yolunda sâb ıkan beyân edildi ği gibi esfel-i sâfilîne insan ı 
öyle bir sukut ettiriyor ki; hiçbir medeniyet, hiçbir felsefe ona çâre bulamad ık-
lar ı ve o derin zulümât kuyusundan hiçbir terakkiyât- ı beşeriye, hiçbir kemâ-
lât- ı fenniye insan ı çıkaramad ığı hâlde, Kur’ân- ı Hakîm, iman ve amel-i sâlih 
ile o esfel-i sâfilîne sukuttan insan ı âlâ-y ı illiyyîne ç ıkar ır ve delâil-i kat’iyye ile 
çıkarmas ını isbat ediyor.. ve o derin kuyuyu terakkiyât- ı mâneviyenin basa-
maklar ıyla ve tekemmülât- ı ruhiyenin cihâzât ıyla dolduruyor.3
Hem beşerin uzun ve f ırtınal ı ve dağdağalı olan ebed taraf ındaki yolcu-
luğunu gayet derecede teshil eder ve kolayla ştırır. Bin, belki elli bin senelik 
mesafeyi bir günde kestirecek vesaiti gösterir. Hem Sultan- ı ezel ve ebed olan 
Zât- ı Zülcelâl’i tan ıttırmakla insan ı, O’na bir memur, abd ve bir vazifedar mi-
safir vaziyetini verir.
Hem dünya misafirhânesinde, hem berzâhî ve uhrevî menzillerde ke-
mâl-i rahatla seyahatini temin eder. Nas ıl ki bir padi şah ın müstakîm bir me-
muru, onun daire-i memleketinde, hem her vilayetin hudutlar ından sühuletle 
ve tayyare, gemi, şimendifer gibi süratli vas ıta-y ı seyahatle gezer, geçer. Öyle 
de Sultan- ı Ezelî’ye iman ile intisap eden ve amel-i sâlih ile itâat eden bir in-
san, şu misafirhâne-i dünya menzillerinden ve âlem-i berzâh ve âlem-i mah-
şer dairelerinden ve hâkezâ.. kabirden sonraki bütün âlemlerin geni ş hudutla-
rından berk ve burak süratinde geçer. Tâ saadet-i ebediyeyi bulur. Ve şu ha-
kikati kat’î isbat eder ve asfiya ve evliyaya gösterir.
Hem de Kur’ân’ ın hakikati der ki; “Ey mümin! Sendeki nihayetsiz mu-
habbet kabiliyetini, çirkin ve noksan ve şerûr ve sana muz ır olan nefs-i em-
mârene verme.4 Onu mahbub ve onun hevâs ını kendine mâbud ittihaz et-
me.5 Belki sendeki o nihayetsiz muhabbet kabiliyetini, nihayetsiz bir muhab-
1 Bkz.: Hûd sûresi, 11/23; Furkan sûresi, 25/75-76; Ankebût sûresi, 29/58; Ahkaf sûresi, 46/14; Fetih 
sûresi, 48/5; Te ğâbün sûresi, 64/9; Talâk sûresi, 65/11.
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/81, 275; Furkan sûresi, 25/68-69; Yûnus sûresi, 10/27, 52; Mü’minûn sûresi, 
23/103; Zuhruf sûresi, 43/74.
3 Bkz.: İnşikak sûresi, 84/25; Tîn sûresi, 95/5-6; Asr sûresi, 103/2-3.
4 Bkz.: Yûsuf sûresi, 12/53.
5 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/135; Kehf sûresi, 18/28; Tâhâ sûresi, 20/16; Furkan sûresi, 25/43; Kasas sûresi, OTUZ İKİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEVKIF / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   693
694  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
bete lây ık, hem nihayetsiz sana ihsan edebilen.. hem istikbalde seni nihayet-
siz mesud eden, hem bütün alâkadar oldu ğun ve onlar ın saadetleriyle mesûd 
olduğun bütün zâtlar ı ihsanat ıyla mesûd eden.. hem nihayetsiz kemâlât ı bu-
lunan ve nihayetsiz derecede kudsî, ulvî, münezzeh, kusursuz, noksans ız, ze-
vâlsiz cemâl sahibi olan.. ve bütün esmâs ı, nihayet derecede güzel olan ve her 
isminde pek çok envâr- ı hüsün ve cemâl bulunan.. ve cennet bütün güzellik-
leriyle ve nimetleriyle, O’nun cemâl-i rahmetini ve rahmet-i cemâlini göste-ren.. ve sevimli ve sevilen bütün kâinattaki bütün hüsün ve cemâl ve mehâsin 
ve kemâlât, O’nun cemâline ve kemâline i şaret eden ve delâlet eden ve emâ-
re olan bir Zât’ ı, mahbub ve mâbud ittihaz et.”
1
Hem der: “Ey insan! O’nun esmâ ve s ıfât ına ait istîdad- ı muhabbetini, 
sâir bekâs ız mevcudâta verme; faydas ız mahlûkata da ğıtma.2 Çünkü âsâr ve 
mahlûkat fânîdirler. Fakat o âsârda ve o masnûatta nak ışlar ı, cilveleri görü-
nen esmâ-y ı hüsnâ bâkîdirler, daimîdirler.3 Ve esmâ ve s ıfât ın her birisinde 
binler merâtib-i ihsan ve cemâl ve binler tabakat- ı kemâl ve muhabbet var. 
Sen yaln ız Rahmân ismine bak ki; cennet bir cilvesi ve saadet-i ebediye bir le-
m’as ı ve dünyadaki bütün r ızık ve nimet, bir katresidir.”4
İşte şu muvâzene, ehl-i dalâletle ehl-i iman ın hayat ve vazife cihetindeki 
mahiyetlerine i şaret eden
 َģَęْøأَ َאهُĬرَدَدْ َّħُà ۝ ٍħĺِĳْĝَÜ ِīَùْèأَ ĹِۤĘ َאنَùْĬِْŸا َאĭْĝَĥَì ْïَĝَĤ
5َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا َّźإِ ۝ َīĻِĥِĘَאø
hem netice ve âk ıbetlerine i şaret eden 6َْرْضُŶوَا אءُƯĩَّùĤا ُħِıْĻَĥَĐ ْÛَכَÖ َאĩَĘ olan 
âyete dikkat et. Ne kadar ulvî, mucizâne, beyân etti ğimiz müvâzeneyi ifade 
ederler.
Birinci âyet , On Birinci Söz’de tafsilen o âyetin i’câzkârâne ve îcâzkârâ-
ne ifade etti ği hakikati, o Söz’de beyân edildi ğinden, onu oraya havale ederiz.
28/50; Câsiye sûresi, 45/23; Nâziât sûresi, 79/40.
1 Bkz.: Tâhâ sûresi, 20/14; Zümer sûresi, 39/2,66; Yasin sûresi, 36/60-61.
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/165; En’am sûresi, 6/76-79; Tevbe sûresi, 9/23-24; K ıyâmet sûresi, 75/20-35; 
Dehr sûresi, 76/27; Fecr sûresi, 89/20-26.
3 Bkz.: Kasas sûresi, 28/88; Rahman sûresi, 55/25,26.
4 Bkz.: Meryem sûresi, 19/61, 93; Rahman sûresi, 55/1-12; Mülk sûresi, 67/19-20.
5 “Biz insan ı en mükemmel surette yaratt ık. Sonra da onu en a şağı derekeye dü şürdük. Ancak iman 
edip güzel ve makbul i şler yapanlar müstesnad ır.” (Tîn sûresi, 95/4-6).
6 “(Merhamete lây ık olma haklar ını kaybettiklerinden) peri şan hâllerine gök de a ğlamad ı, yer de a ğla-
mad ı.” (Duhân sûresi, 44/29)9
İkinci âyet ise, yaln ız bir küçük i şaretle gösterece ğiz ki, ne kadar ulvî 
bir hakikati ifade ediyor. Şöyle ki:
Şu âyet, mefhum-u muvâf ık ile şöyle ferman ediyor: “Ehl-i dalâletin öl-
mesiyle semâvât ve zemin, onlar ın üstünde a ğlam ıyorlar.” Ve mefhum-u mu-
halif ile delâlet ediyor ki: “Ehl-i iman ın dünyadan gitmesiyle, semâvât ve ze-
min, onlar ın üstünde a ğlıyor.” Yani ehl-i dalâlet; madem semâvât ve arz ın 
vazifelerini inkâr ediyor, mânâlar ını bilmiyor, onlar ın k ıymetlerini ıskat edi-
yor, Sâni’lerini tan ımıyor. Onlara kar şı bir hakaret, bir adâvet etti ğinden el-
bette semâvât ve zemin, onlara a ğlamak de ğil, belki onlara nefrin eder, on-
lar ın gebermesiyle memnun olurlar. Ve mefhum-u muhalif ile der: “Semâvât 
ve arz, ehl-i iman ın ölmesiyle a ğlarlar.” Zira ehl-i iman ise –çünkü semâvât 
ve arz ın vazifelerini bilir. Hakiki hakikatlerini tasdik ediyor. Ve onlar ın ifade 
ettikleri mânâlar ı iman ile anl ıyor– “Ne kadar güzel yap ılm ışlar, ne kadar gü-
zel hizmet ediyorlar.” diyor. Ve onlara lây ık k ıymeti veriyor ve ihtiram edi-
yor. Cenâb- ı Hak hesab ına onlara ve onlar ayna olduklar ı esmâya muhabbet 
ediyor. İşte bu s ır içindir ki semâvât ve zemin, a ğlar gibi ehl-i iman ın zevâline 
mahzun oluyorlar.1
Mühim Bir Suâl
Diyorsunuz ki : “Muhabbet, ihtiyarî de ğil. Hem ihtiyac- ı fıtrîye binaen, 
leziz taamlar ı ve meyveleri severim. Peder ve vâlide ve evlâdlar ımı 
severim. Refika-y ı hayat ımı severim. Dost ve ahbablar ımı severim. 
Enbiyâ ve evliyây ı severim. Hayat ımı, gençliğimi severim. Bahar ı ve 
güzel şeyleri ve dünyay ı severim. Nas ıl bunlar ı sevmeyece ğim? Nas ıl 
bütün bu muhabbetleri, Cenâb- ı Hakk’ ın zât ve s ıfât ve esmâs ına ve-
rebilirim? Bu ne demektir?
Elcevap Elcevap : “Dört Nükte ”yi dinle.
Birinci Nükte Birinci Nükte
Muhabbet, çendan ihtiyarî de ğil. Fakat ihtiyar ile, muhabbetin yüzü, bir 
mahbubdan di ğer bir mahbuba dönebilir. Meselâ: Bir mahbubun çirkinli ğini 
göstermekle veyahut as ıl lây ık-ı muhabbet olan di ğer bir mahbuba perde ve-
ya ayna oldu ğunu göstermekle, muhabbetin yüzü, mecâzî mahbuptan haki-
kî mahbuba çevrilebilir.
1 Meselâ “Ar ş’ın, Sa’d İbni Muaz’ ın (radiyallâhu anh)  vefat ıyla sars ıldığı” ifade buyurulmu ştur. (Bkz.: 
Buhârî, menâk ıbü’l-ensar  12; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  123-125; Tirmizî, menâk ıb 50)9OTUZ İKİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEVKIF / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   695
696  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İkinci Nükte İkinci Nükte
Ta’dad etti ğin sevdiklerini, sevme demiyoruz. Belki onlar ı Cenâb- ı Hakk’ ın 
hesab ına ve O’nun muhabbeti nâm ına sev, deriz. Meselâ: Leziz taamlar ı, gü-
zel meyveleri, Cenâb- ı Hakk’ ın ihsan ı ve o Rahmân- ı Rahîm’in in’am ı cihe-
tinde sevmek, “Rahmân” ve “Mün’im” isimlerini sevmektir, hem mânevî bir şükürdür. Şu muhabbet, yaln ız nefis hesab ına olmad ığını ve Rahmân nâm ına 
olduğunu gösteren; me şrû dairesinde kanaatkârâne kazanmak ve mütefekki-
râne, müte şekkirâne yemektir.
Hem peder ve vâlideyi şefkat ile teçhiz eden ve seni onlar ın merhamet-
li elleriyle terbiye ettiren hikmet ve rahmet hesab ına onlara hürmet ve mu-
habbet, Cenâb- ı Hakk’ ın muhabbetine aittir.
1 O muhabbet ve hürmet, şefkat; 
Allah için oldu ğuna alâmeti şudur ki: Onlar ihtiyar olduklar ı ve sana hiçbir 
faydalar ı kalmad ığı ve seni zahmet ve me şakkate att ıklar ı zaman, daha ziya-
de muhabbet ve merhamet ve şefkat etmektir.
2أُفٍّ אƯĩُıَĤ ْģُĝَÜ َŻَĘ َאĩُİَŻכِ أَوْ אƯĩُİُïَèأَ َóَ×ْכِĤا َكَïْĭِĐ َّīَĕُĥْ×َĺ َّאĨإِ âyeti beş merte-
be hürmet ve şefkate evlâd ı dâvet etmesi; Kur’ân’ ın nazar ında vâlideynin hu-
kuklar ı ne kadar ehemmiyetli ve ukuklar ı ne derece çirkin oldu ğunu gösterir. 
Madem peder; kimseyi de ğil, yaln ız veledinin kendinden daha ziyade iyi ol-
mas ını ister. Ona mukabil veled dahi, pedere kar şı hak dâva edemez. Demek 
vâlideyn ve veled ortas ında f ıtraten sebeb-i münaka şa yok. Zira münaka-
şa, ya g ıpta ve hasedden gelir. Pederde o ğluna karşı o yok. Veya münaka-
şa, haks ızlıktan gelir. Veledin hakk ı yoktur ki, pederine kar şı hak dâva etsin. 
Pederini haks ız görse de, ona isyan edemez. Demek pederine isyan eden ve 
onu rencide eden, insan bozmas ı bir canavard ır.
Ve evlâdlar ını, o Zât- ı Rahîm-i Kerîm’in hediyeleri oldu ğu için kemâl-i 
şefkat ve merhamet ile onlar ı sevmek ve muhafaza etmek3, yine Hakk’a aittir. 
Ve o muhabbet ise, Cenâb- ı Hakk’ ın hesab ına olduğunu gösteren alâmet ise: 
Vefatlar ında sab ır ile şükürdür, me’yusâne feryad etmemektir.4 “Hâl ık’ımın 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/83; Nisâ sûresi, 4/36; En’âm sûresi, 6/151; İbrahim sûresi, 14/41; İsrâ sûresi, 
17/23; Ankebût sûresi, 29/8; Lokman sûresi, 31/14; Ahkaf sûresi, 46/15, 17; Nûh sûresi, 71/28.
2 “Şayet onlardan her ikisi veya birisi ya şlanm ış olarak senin yan ında bulunursa sak ın onlara hizmetten 
yüksünme, “öff!” bile deme.” ( İsrâ sûresi, 17/23)
3 Bkz.: Bakara sûresi, 2/132-133; En’âm sûresi, 6/151; Hûd sûresi, 11/42-45; Nahl sûresi, 16/72; Yûsuf 
sûresi, 12/67, 87; İbrahim sûresi, 14/35; İsrâ sûresi, 17/31; Lokman sûresi, 31/13-23; Mümtahine 
sûresi, 60/12.
4 Bkz.: Bakara sûresi, 2/156.
benim nezaretime verdi ği sevimli bir mahlûku idi, bir memlûkü idi, şimdi hik-
meti iktiza etti, benden ald ı, daha iyi bir yere götürdü. Benim o memlûkte bir 
zâhirî hissem varsa, hakikî bin hisse onun Hâl ık’ına aittir. 1ِِّٰų ُħُכْéْĤاَ deyip tes-
lim olmakt ır. Hem dost ve ahbab ise: E ğer onlar îmân ve amel-i sâlih sebe-
biyle Cenâb- ı Hakk’ ın dostlar ı iseler, 2ِّٰųا ĹِĘ ُّÕُéْĤاَ sırrınca o muhabbet dahi, 
Hakk’a aittir.
Hem refika-y ı hayat ını, rahmet-i ilâhiyenin mûnis, latîf bir hediyesi ol-
duğu cihetiyle sev ve muhabbet et.3 Fakat çabuk bozulan hüsn-ü sûretine 
muhabbetini ba ğlama. Belki kad ının en câzibedâr, en tatl ı güzelliği, kad ın-
lığa mahsus bir letafet ve nezaket içindeki hüsn-ü sîretidir. Ve en k ıymettar 
ve en şirin cemâli ise; ulvî, ciddî, samimî, nurânî şefkatidir. Şu cemâl-i şefkat 
ve hüsn-ü sîret, âhir hayata kadar devam eder, ziyadele şir. Ve o zaîfe, latîfe 
mahlûkun hukuk-u hürmeti, o muhabbetle muhafaza edilir. Yoksa hüsn-ü sû-retin zevâliyle, en muhtaç oldu ğu bir zamanda bîçâre, hakk ını kaybeder.
Hem enbiyâ ve evliyây ı sevmek, Cenâb- ı Hakk’ ın makbul ibâd ı olmak 
cihetiyle, Cenâb- ı Hakk’ ın nâm ına ve hesab ınad ır ve o nokta-y ı nazardan 
O’na aittir.4
Hem hayat ı, Cenâb- ı Hakk’ ın insana ve sana verdi ği en k ıymettar ve ha-
yat- ı bâkiyeyi kazand ıracak bir sermaye ve bir define ve bâkî kemâlât ın cihâ-
zât ını câmi bir hazine cihetiyle onu sevmek, muhafaza etmek, Cenâb- ı Hakk’ ın 
hizmetinde istihdam etmek, yine o muhabbet bir cihette Mâbud’a aittir.
Hem gençli ğin letafetini, güzelli ğini; Cenâb- ı Hakk’ ın latîf, şirin, güzel bir 
nimeti nokta-y ı nazar ından istihsan etmek, sevmek, hüsn-ü istimâl etmek, şâ-
kirâne bir nevi muhabbet-i me şrûad ır.
Hem bahar ı; Cenâb- ı Hakk’ ın nurânî esmâlar ının en latîf, güzel nak ışla-
rının sayfas ı ve Sâni-i Hakîm’in antika sanat ının en müzeyyen ve şâşaal ı bir 
meşher-i sanat ı olduğu cihetiyle mütefekkirâne sevmek, Cenâb- ı Hakk’ ın es-
mâs ını sevmektir.
1 Her işte verilecek hüküm Allah için olmal ıdır.
2 “İçte duyulacak sevgi, Allah için olmal ıdır.” ‘Allah için sevmek ve nefret etmek’ baz ı hadislerde amelle-
rin en faziletlisi say ılm ış;*1 baz ı hadislerde de iman ın en güçlü bir ba ğı olduğuna dikkat çekilmi ştir.*2
*1 Ebû Dâvûd, sünnet 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/146; el-Bezzâr, el-Müsned 9/461.
*2 et-Tayâlisî, el-Müsned s.101; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/170, 172, 7/80.
3 “Allah kendilerinizden, insan karde şlerinizden size e şler yaratt ı...” (Nahl sûresi, 16/72)
4 Bkz.: Âl-i İmran, 3/31; Buhârî, îmân 9; Müslim, îmân 66-67; Tirmizî, îman10 .OTUZ İKİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEVKIF / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   697
698  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hem dünyay ı; âhiretin mezraas ı1 ve esmâ-y ı ilâhiyenin aynas ı ve Cenâb- ı 
Hakk’ ın mektubât ı ve muvakkat bir misafirhânesi cihetinde sevmek,2 –nefs-i 
emmâre kar ışmamak şart ıyla– Cenâb- ı Hakk’a ait olur.
Elhâs ıl: Dünyay ı ve ondaki mahlûkat ı mânâ-y ı harfî ile sev.3 Mânâ-y ı is-
mîyle sevme.4 “Ne kadar güzel yap ılm ış.” de. “Ne kadar güzeldir.” deme. Ve 
kalbin bât ınına, başka muhabbetlerin girmesine meydan verme.5 Çünkü bâ-
tın-ı kalb, ayna-y ı Samed’dir ve O’na mahsustur. َאĨ َّÕُèوَ َّכَ×ُè َאĭْĜارْزُ َّħُıّٰĥĤاَ 
6ْכَĻَĤإِ َאĭُÖِّóَĝُĺ de.7
İşte bütün ta’dad etti ğimiz muhabbetler, e ğer bu sûretle olsa, hem elem-
siz bir lezzet verir, hem bir cihette zevâlsiz bir visaldir. Hem muhabbet-i ilâhi-yeyi ziyadele ştirir. Hem me şrû bir muhabbettir. Hem ayn- ı lezzet bir şükür-
dür. Hem ayn- ı muhabbet bir fikirdir.
Meselâ: Nas ıl ki bir padi şah- ı âlî,
8(Hâşiye) sana bir elmay ı ihsan etse, o el-
maya iki muhabbet ve onda iki lezzet var: Biri; elma, elma oldu ğu için sevi-
lir ve elmaya mahsus ve elma kadar bir lezzet var. Şu muhabbet padi şaha ait 
değil. Belki huzurunda o elmay ı ağzına at ıp yiyen adam, padi şah ı değil, elma-
yı sever ve nefsine muhabbet eder. Bâzan olur ki; padi şah o nefis-perverâne 
olan muhabbeti be ğenmez, ondan nefret eder. Hem elma lezzeti dahi cüz’î-
dir. Hem zevâl bulur; elmay ı yedikten sonra o lezzet dahi gider, bir teessüf ka-
lır. İkinci muhabbet ise: Elma içindeki elma ile gösterilen iltifâtât- ı şâhânedir. 
1 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.
2 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
3 Mâna-y ı harfiyle sevmeye şu âyet işaret etmektedir: “Hani bir gün ikindi vakti ona (Hz. Süleyman), 
durduğunda sakin, ko ştuğu zaman ise süratli safkan ko şu atlar ı gösterilmi şti. Onlarla ilgilenip “Ben 
Rabbim’i hat ırlatt ıklar ı için güzel şeyleri severim.” dedi ve onlar gözden kayboluncaya dek onlar ı seyre-
dip durdu. Sonra: “Onlar ı tekrar bana getirin!” deyip bacaklar ını ve boyunlar ını sıvazlamaya ba şlad ı.” 
(Sâd sûresi, 38/31-33)
4 Mâna-y ı ismiyle sevmemeye şu âyet işaret etmektedir: “Allah’ ın sana ihsan etti ği bu servetle ebedî 
âhiret yurdunu mâmur etmeye gayret göster, ama dünyadan da nasibini unutma, ihtiyac ına yetecek 
kadar sakla. Allah sana ihsan etti ği gibi sen de insanlara iyilik et, sak ın ülkede nizam ı bozma pe şinde 
olma, çünkü Allah bozguncular ı sevmez.” (Kasas sûresi, 28/77)
5 “İyi bilin ki gönüller ancak Allah’ ı anmakla huzur bulur.” (Ra’d sûresi, 13/28)
6 Bkz.: Ra’d sûresi, 13/27; Kehf sûresi, 18/28; Hac, 22/32; Şuarâ sûresi, 26/89; Sâffât sûresi, 37/84; Kaf 
sûresi, 50/33, 37.
7 “Allah ım, bize Senin sevgini ve bizi Sana yakla ştıracak şeylerin sevgisini nasip et!” (Bkz.: Tirmizî, tef-
sîru sûre (4) 38; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/243; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef , 6/76)
8(Hâşiye) Bir zaman iki a şiret reisi, bir padi şah ın huzuruna girmi şler, yaz ılan ayn ı vaziyette 
bulunmu şlar.
Güya o elma, iltifât- ı şâhânenin nümûnesi ve mücessemidir diye ba şına ko-
yan adam, padi şah ı sevdiğini izhar eder. Hem iltifât ın g ılaf ı olan o meyvede 
öyle bir lezzet var ki, bin elma lezzetinin fevkindedir. İşte şu lezzet ayn- ı şük-
rand ır. Şu muhabbet, padi şaha karşı hürmetli bir muhabbettir.
Aynen onun gibi bütün nimetlere ve meyvelere, zâtlar ı için muhabbet 
edilse, yaln ız maddî lezzetleriyle gafilâne telezzüz etse, o muhabbet nefsanî-
dir. O lezzetler de geçici ve elemlidir. E ğer Cenâb- ı Hakk’ ın iltifâtât- ı rahmeti 
ve ihsanat ının meyveleri cihetiyle sevse ve o ihsan ve iltifâtât ın derece-i lütuf-
lar ını takdir etmek sûretinde kemâl-i i ştiha ile lezzet alsa; hem mânevî bir şü-
kür, hem elemsiz bir lezzettir...
Üçüncü Nükte Üçüncü Nükte
Cenâb- ı Hakk’ ın esmâs ına karşı olan muhabbetin tabakat ı var: Sâb ıkan 
beyân etti ğimiz gibi; bâzan âsâra muhabbet sûretiyle esmây ı sever. Bâzan es-
mây ı, kemâlât- ı ilâhiyenin unvanlar ı olduğu cihetle sever. Bâzan insan, câmi-
iyet-i mahiyet cihetiyle hadsiz ihtiyacat noktas ında esmâya muhtaç ve mü ştâk 
olur ve o ihtiyaçla sever. Meselâ: Sen bütün şefkat ettiğin akraba ve fukara ve 
zay ıf ve muhtaç mahlûkata kar şı, âcizâne istimdat ihtiyac ını hissettiğin hâlde; 
biri ç ıksa, istedi ğin gibi onlara iyilik etse, o zât ın in’am edici unvan ı ve kerîm 
ismi ne kadar senin ho şuna gider, ne kadar o zât ı, o unvan ile seversin. Öyle 
de: Yaln ız Cenâb- ı Hakk’ ın Rahmân ve Rahîm isimlerini dü şün ki: Sen sev-
diğin ve şefkat ettiğin bütün mümin âbâ ve ecdad ını ve akraba ve ahbab ını 
dünyada nimetlerin envâ ıyla ve cennette envâ- ı lezâiz ile ve saadet-i ebediye-
de onlar ı sana gösterip ve kendini onlara göstermesiyle mesut etti ği cihette o 
“Rahmân” ismi ve “Rahîm” unvan ı, ne kadar sevilme ğe lây ıktırlar ve ne de-
rece o iki isme ruh-u be şer muhtaç oldu ğunu k ıyas edebilirsin. Ve ne derece: 
1۪įِÝَّĻِĩĻِèرَ ĵٰĥَĐوَ ۪įِÝَّĻِĭٰĩْèرَ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ yerindedir anlars ın.
Hem alâkadar oldu ğun ve peri şaniyetlerinden müteessir oldu ğun; senin 
bir nevi hânen ve içindeki mevcudat, senin o hânenin ünsiyetli levâz ımâ-
tı ve sevimli müzeyyenat ı hükmünde olan dünyay ı ve içindeki mahlûkat ı ke-
mâl-i hikmet ile tanzim ve tedbir ve terbiye eden Zât’ ın “Hakîm” ismine ve 
“Mürebbî” unvan ına senin ruhun ne kadar muhtaç, ne kadar mü ştâk oldu-
ğunu dikkat etsen anlars ın. Hem bütün alâkadar oldu ğun ve zevâlleriyle mü-
teellim oldu ğun insanlar ı, mevtleri hengâm ında adem zulümât ından kurtar ıp 
1 Dünya’da bütün mahlûkat ına âhirette ise sadece mümin kullar ına şefkat ve marhametle muamele 
etmesinden dolay ı Allah’a hamd ve övgüler olsun.OTUZ İKİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEVKIF / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   699
700  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
şu dünyadan daha güzel bir yerde yerle ştiren bir Zât’ ın “Vâris, Bâis” isimleri-
ne, “Bâkî, Kerîm, Muhyî ve Muhsin” unvanlar ına ne kadar ruhun muhtaç ol-
duğunu dikkat etsen anlars ın.
İşte insan ın mahiyeti ulviye, f ıtrat ı câmia oldu ğundan; binler envâ- ı hâ-
cât ile bin bir esmâ-y ı ilâhiyeye, her bir ismin çok mertebelerine f ıtraten muh-
taçt ır. Muzaaf ihtiyaç, i ştiyâkt ır. Muzaaf i ştiyâk, muhabbettir. Muzaaf muhab-
bet dahi a şktır. Ruhun tekemmülât ına göre merâtib-i muhabbet, merâtib-i 
esmâya göre inki şâf eder. Bütün esmâya muhabbet dahi –Çünkü o esmâ 
Zât- ı Zülcelâl’in unvanlar ı ve cilveleri oldu ğundan– muhabbet-i zâtiyeye dö-
ner. Şimdi yaln ız nümûne olarak bin bir esmâdan yaln ız “Adl” ve “Hakem” 
ve “Hak” ve “Rahîm” isimlerinin bin bir mertebelerinden bir mertebeyi be-yân edece ğiz. Şöyle ki:
Hikmet ve adl içindeki “Rahmân Rahîm” ve “Hak” ismini âzamî bir dai-
rede görmek istersen, şu temsîle bak: Nas ıl ki bir orduda dört yüz muhtelif tâ-
ifeler bulundu ğunu farz ediyoruz ki, her bir tâife be ğendiği elbiseleri ayr ı, ho-
şuna gittiği erzak ı ayr ı, rahatla istimâl edece ği silâhlar ı ayr ı ve mizac ına devâ 
olacak ilâçlar
ı ayr ı olduklar ı hâlde, bütün o dört yüz tâife, ayr ı ayr ı tak ım, bö-
lük tefrik edilmeyerek, belki birbirine kar ışık olduğu hâlde onlar ı kemâl-i şef-
kat ve merhametinden ve hârikulâde iktidar ından ve mucizâne ilim ve iha-
tas ından ve fevkalâde adâlet ve hikmetinden, misilsiz bir tek padi şah onlar ın 
hiçbirini şaşırmayarak, hiçbirini unutmayarak, bütün ayr ı ayr ı onlara lây ık el-
bise, erzak, ilâç ve silâhlar ını muinsiz olarak bizzât kendisi verse, o zât acaba 
ne kadar muktedir, mü şfik, âdil, kerîm bir padi şah olduğunu anlars ın. Çünkü 
bir taburda on milletten efrâd bulunsa, onlar ı ayr ı ayr ı giydirmek ve teçhiz et-
mek çok mü şkül olduğundan, bilmecburiye ne cinsten olursa olsun, bir tarz-
da teçhiz edilir.
İşte öyle de: Cenâb- ı Hakk’ ın adl ve hikmet içindeki ism-i “Hak ve 
Rahmân- ı Rahîm”in cilvesini görmek istersen bahar mevsiminde zeminin yü-
zünde çad ırlar ı kurulmu ş, muhteşem dört yüz bin milletten mürekkeb nebâtât 
ve hayvanât ordusuna bak ki; bütün o milletler, o tâifeler, birbiri içinde olduk-lar ı hâlde, her birinin libas ı ayr ı, erzak ı ayr ı, silâh
ı ayr ı, tarz- ı hayat ı ayr ı, tâli-
mat ı ayr ı, terhisat ı ayr ı olduklar ı hâlde ve o hâcâtlar ını tedarik edecek iktidar-
lar ı ve o metalibi isteyecek dilleri olmad ığı hâlde, daire-i hikmet ve adl için-
de, mîzân ve intizam ile “Hak” ve “Rahmân”, “Rezzâk” ve “Rahîm”, “Kerîm” unvanlar ını seyret, gör. Nas ıl hiçbirini şaşırmayarak, unutmayarak, iltibas et-
meyerek terbiye ve tedbir ve idare eder.
İşte, böyle hayret verici muhît bir intizam ve mîzân ile yap ılan bir işe, 
başkalar ının parmaklar ı kar ışabilir mi? Vâhid-i Ehad, Hakîm-i Mutlak, Kadîr-i 
külli şey’den ba şka, bu sanata, bu tedbire, bu rubûbiyete, bu tedvire hangi 
şey elini uzatabilir? Hangi sebeb müdahale edebilir?1
Dördüncü Nükte Dördüncü Nükte
Diyorsun : Benim taamlara, nefsime, refikama, vâlideynime, evlâd ıma, 
ahbab ıma, evliyâya, enbiyâya, güzel şeylere, bahara, dünyaya mü-
teallik ayr ı ayr ı muhtelif muhabbetlerimin (Kur’ân’ ın emretti ği tarzda 
olsa) neticeleri, faydalar ı nedir?
Elcevap Elcevap : Bütün neticeleri beyân etmek için büyük bir kitap yazmak lâ-
zım gelir. Şimdilik yaln ız icmâlen bir-iki neticeye i şaret edilecek. Evvelâ, dün-
yadaki muaccel neticeleri beyân edilecek. Sonra âhirette tezahür eden neti-celeri zikredilecek. Şöyle ki:
Sâb ıkan beyân edildi ği gibi; ehl-i gaflet ve ehl-i dünya tarz ında ve nefis 
hesab ına olan muhabbetlerin; dünyada belâlar ı, elemleri, me şakkatleri çok-
tur. Safalar ı, lezzetleri, rahatlar ı azd ır. Meselâ: Şefkat, acz yüzünden elemli bir 
musibet olur. Muhabbet, firâk yüzünden belâl ı bir hirkat olur. Lezzet, zevâl 
yüzünden zehirli bir şerbet olur. Âhirette ise; Cenâb- ı Hakk’ ın hesab ına olma-
dıklar ı için, ya faydas ızd ır veya azapt ır. (Eğer harama girmi ş ise.)
2
Suâl : Enbiyâ ve evliyâya muhabbet, nas ıl faydas ız kal ır?
Elcevap Elcevap : Ehl-i Teslis’in Îsâ (aleyhisselâm) ’a ve Râf ızîlerin Hazreti Ali’ye (radi-
yallâhu anh)  muhabbetleri faydas ız kald ığı gibi.3
Eğer o muhabbetler, Kur’ân’ ın irşâd ettiği tarzda ve Cenâb- ı Hakk’ ın he-
sab ına ve muhabbet-i Rahmân nâm ına olsalar, o zaman hem dünyada, hem 
âhirette güzel neticeleri var. Amma dünyada ise leziz taamlara, güzel meyve-lere muhabbetin, elemsiz bir nimet ve ayn- ı şükür bir lezzettir.
Nefsine muhabbet  ise: Ona ac ımak, terbiye etmek, zararl ı hevesâttan 
men etmektir.
4 O vakit nefis sana binmez, seni hevâs ına esir etmez. Belki sen 
nefsine binersin. Onu hevâya de ğil, hüdâya sevk edersin.5
1 Bkz.: Fât ır sûresi, 35/3; Zümer sûresi, 39/62; Mü’min sûresi, 40/62; Tûr sûresi, 52/35; Vâk ıa’ sûresi, 
56/59.
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/165; Âl-i İmran sûresi, 3/14; Tevbe sûresi, 9/23-24; İbrahim sûresi, 14/3; Nahl 
sûresi, 16/107; Nûr sûresi, 24/19; Fussilet sûresi, 41/17.
3 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/160; el-Hâkim, el-Müstedrek 3/132; el-Buhârî,  et-Târîhu’l-
kebîr 3/281.
4 Bkz.: Haşir sûresi, 59/9; Nâziât sûresi, 79/40; A’lâ sûresi, 87/14; Şems sûresi, 91/9.
5 Bkz.: Neml sûresi, 27/92; Fât ır sûresi, 35/32.OTUZ İKİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEVKIF / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   701
702  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Refika-y ı hayat ına muhabbetin , madem hüsn-ü sîret ve mâden-i şef-
kat ve hediye-i rahmet oldu ğuna bina edilmi ş. O refikaya samimî muhabbet 
ve merhamet edersen, o da sana ciddî hürmet ve muhabbet eder. İkiniz ih-
tiyar oldukça o hâl ziyadele şir, mes’udâne hayat ını geçirirsin. Yoksa hüsn-ü 
sûrete muhabbet nefsanî olsa, o muhabbet çabuk bozulur, hüsn-ü mua şere-
ti de bozar.
Peder ve vâlideye kar şı muhabbetin , Cenâb- ı Hak hesab ına olduğu 
için hem bir ibadet, hem de onlar ihtiyarland ıkça hürmet ve muhabbeti ziya-
deleştirirsin. En âlî bir his ile, en merdâne bir himmet ile onlar ın tûl-ü ömrünü 
ciddî arzu edip bekâlar ına dua etmek, tâ onlar ın yüzünden daha ziyade sevab 
kazanay ım diye samimî hürmetle onlar ın elini öpmek, ulvî bir lezzet-i ruhânî 
almakt ır. Yoksa nefsanî, dünya itibar ıyla olsa, onlar ihtiyar olduklar ı ve sana 
bâr olacak bir vaziyete girdikleri zaman; en süflî ve en alçak bir his ile vücûd-lar ını istiskal etmek, sebeb-i hayat ın olan o muhterem zâtlar ın mevtlerini arzu 
etmek gibi vah şi, kederli, ruhânî bir elemdir.
Evlâd ına muhabbet  ise: Cenâb- ı Hakk’ ın senin nezaretine ve terbiye-
ne emanet etti ği sevimli, ünsiyetli o mahlûklara muhabbet ise; saadetli bir 
muhabbet, bir nimettir. Ne musibetleriyle fazla elem çekersin, ne de ölümle-riyle me’yusâne feryad edersin. Sâb ıkan geçti ği gibi; onlar ın Hâl ık’lar ı hem 
Hakîm, hem Rahîm oldu ğundan, onlar hakk ı
nda o mevt bir saadettir dersin. 
Senin hakk ında da, onlar ı sana veren zât’ ın rahmetini dü şünürsün, firâk ele-
minden kurtulursun.
Ahbablara muhabbetin  ise: Madem Allah içindir. O ahbablar ın firâkla-
rı, hattâ ölümleri, sohbetinize ve uhuvvetinize mâni olmad ığı için, o mânevî 
muhabbet ve ruhânî irtibattan istifade edersin. Ve mülâkat lezzeti daimî olur. Allah için olmazsa, bir günlük mülâkat lezzeti, yüz günlük firâk elemini neti-ce verir.
1(Hâşiye)
Enbiyâ ve evliyâya muhabbetin  ise: Ehl-i gaflete karanl ıklı bir vahşet-
gâh görünen âlem-i berzah, o nurânîlerin vücûdlar ıyla tenevvür etmi ş men-
zil-gâhlar ı sûretinde sana göründü ğü için o âleme gitme ğe tevahhu ş, tedeh-
hüş değil; belki bilâkis temayül ve i ştiyâk hissini verir; hayat- ı dünyeviyenin 
lezzetini kaç ırmaz. Yoksa onlar ın muhabbeti, ehl-i medeniyetin me şâhir-i in-
sâniyeye muhabbeti nev’inden olsa, o kâmil insanlar ın fena ve zevâllerini ve 
mâzi denilen mezar- ı ekberinde çürümelerini dü şünmekle, elemli hayat ına 
1(Hâşiye) Allah r ızas ı için bir saniye mülâkat, bir senedir. Dünya için olsa; bir sene, bir saniyedir.
bir keder daha ilâve eder. Yâni “Öyle kâmilleri çürüten bir mezara, ben de 
gireceğim.” diye dü şünür; mezaristana endi şeli bir nazarla bakar. “Ah!” çe-
ker. Evvelki nazarda ise: Cisim libas ını mâzide b ırak ıp, kendileri istikbal salo-
nu olan berzah âleminde kemâl-i rahatla ikametlerini dü şünür, mezaristana 
ünsiyetkârâne bakar.
Hem güzel şeylere muhabbetin , madem Sâni’leri hesab ınad ır.1 “Ne gü-
zel yap ılm ışlar.” tarz ındad ır. O muhabbetin bir leziz tefekkür oldu ğu hâlde, 
hüsün-perest, cemâl-perest zevkinin nazar ını daha yüksek, daha mukaddes 
ve binler defa daha güzel cemâl mertebelerinin definelerine yol açar, bakt ı-
rır. Çünkü o güzel âsârdan ef’âl-i ilâhiyenin güzelli ğine intikal ettirir. Ondan 
esmân ın güzelliğine, ondan s ıfât ın güzelliğine, ondan Zât- ı Zülcelâl’in cemâl-i 
bîmisâline kar şı kalbe yol açar. İşte bu muhabbet bu sûrette olsa, hem lezzet-
lidir, hem ibadettir ve hem tefekkürdür.
Gençliğe muhabbetin  ise: Madem Cenâb- ı Hakk’ ın güzel bir nimeti ci-
hetinde sevmi şsin; elbette onu ibadette sarf edersin, sefahette bo ğdurup öl-
dürmezsin. Öyle ise o gençlikte kazand ığın ibadetler, o fânî gençli ğin bâkî 
meyveleridir. Sen ihtiyarland ıkça, gençli ğin iyilikleri olan bâkî meyvelerini el-
de ettiğin hâlde, gençli ğin zararlar ından, taşkınlıklar ından kurtulursun. Hem 
ihtiyarl ıkta daha ziyade ibadete muvaffakiyet ve merhamet-i ilâhiyeye da-
ha ziyade liyâkat kazand ığını düşünürsün. Ehl-i gaflet gibi be ş-on senelik bir 
gençlik lezzetine mukabil, elli senede “Eyvah gençli ğim gitti.” diye teessüf 
edip, gençli ğe ağlamayacaks ın. Nas ıl ki, öylelerin birisi demi ş:
2ُÕĻِýَĩْĤا َģَđَĘ َאĩِÖ َهُóِ×ْìُÉَĘ ًאĨْĳَĺ دُĳُđَĺ َאبَ×َّýĤا َÛْĻَĤ
Yâni: Keşke gençli ğim bir gün dönse idi; ihtiyarl ık benim ba şıma neler 
getirdiğini şekva ederek haber verecektim.”
Bahar gibi zînetli me şherlere muhabbet  ise: Madem sanat- ı ilâhiye-
yi seyran itibar ıylad ır. O bahar ın gitmesiyle, temâ şâ lezzeti zâil olmaz. Çünkü 
bahar yald ızlı bir mektub gibi, verdi ği mânâlar ı her vakit temâ şâ edebilirsin. 
Senin hayâlin ve zaman, ikisi de sinema şeridleri gibi sana o temâ şâ lezzetini 
idame ettirmekle beraber o bahar ın mânâlar ını, güzelliklerini sana tazelendirir-
ler. O vakit muhabbetin esefli, elemli, muvakkat olmaz. Lezzetli, safal ı olur.
1 Bkz.: Sâd sûresi, 38/32.
2 Bkz.: el-Üb şeyhî, el-Müstatraf  2/71; el-Câh ız, el-Beyân ve’t-tebyîn  1/429 (Ebû’l-Atâhiye’nin sözü 
olarak kaydedilmi ştir.)OTUZ İKİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEVKIF / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   703
704  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Dünyaya muhabbetin  ise: Madem Cenâb- ı Hakk’ ın nâm ınad ır. O va-
kit dünyan ın dehşetli mevcudat ı, sana ünsiyetli bir arkada ş hükmüne geçer. 
Mezraa-y ı âhiret cihetiyle sevdi ğin için, her şeyinde, âhirete fayda verecek bir 
sermaye, bir meyve alabilirsin. Ne musibetleri sana deh şet verir, ne zevâl ve fe-
nas ı sana s ıkıntı verir. Kemâl-i rahatla o misafirhânede müddet-i ikametini geçi-
rirsin. Yoksa ehl-i gaflet gibi seversen, yüz defa sana söylemi şiz ki: S ıkıntılı, ezi-
ci, boğucu, fenaya mahkûm, neticesiz bir muhabbet içinde bo ğulur, gidersin.
İşte bâz ı mahbublar ın, Kur’ân’ ın irşâd ettiği sûrette oldu ğu vakit, her biri-
sinden yüzde ancak bir letafetini gösterdik. Kur’ân’ ın gösterdi ği yolda olmaz-
sa, yüzden bir mazarrât ına işaret ettik. Şimdi şu mahbublar ın dâr- ı bekâda, 
âlem-i âhirette, Kur’ân- ı Hakîm’in âyât- ı beyyinat ıyla işaret ettiği neticeleri 
işitmek ve anlamak istersen, i şte o çeşit meşrû muhabbetlerin dâr- ı âhiretteki 
neticelerini bir “Mukaddime” ve “Dokuz İşaret”le yüzden bir faydas ını icmâ-
len gösterece ğiz:
f
Mukaddime
Cenâb- ı Hak celil ulûhiyetiyle, cemil rahmetiyle, kebîr rubûbiyetiyle, kerîm 
re’fetiyle, azîm kudretiyle, latîf hikmetiyle, şu küçük insan ın vücûdunu bu kadar 
havâs ve hissiyat ile, bu derece cevarih ve cihâzât ile ve muhtelif âzâ ve âlât ile ve mütenevvi letâif ve mâneviyat ile, techiz ve tezyin etmi ştir ki; tâ, mütenevvi 
ve pek çok âlât ile, hadsiz envâ- ı nimetini, aksam- ı ihsanat ını, tabakat- ı rahme-
tini, o insana ihsas etsin, bildirsin, tatt ırsın, tan ıttırsın. Hem tâ bin bir esmâs ının 
hadsiz envâ- ı tecelliyâtlar ını, insana o âlât ile bildirsin, tartt ırsın, sevdirsin. Ve o 
insandaki pek kesretli âlât ve cihâzât ın her birisinin ayr ı ayr ı hizmeti, ubûdiyeti 
olduğu gibi, ayr ı ayr ı lezzeti, elemi, vazifesi ve mükâfat ı vard ır.
Meselâ göz, sûretlerdeki güzellikleri ve âlem-i mubsarâtta güzel muci-
zât- ı kudretin envâ ını temâşâ eder. Vazifesi, nazar- ı ibretle Sâni’ine şükrand ır. 
Nazara mahsus lezzet ve elem mâlûmdur, târife hâcet yok.
Meselâ kulak, sadâlar ın envâlar ını, latîf nağmelerini ve mesmuât âlemin-
de Cenâb- ı Hakk’ ın letâif-i rahmetini hisseder. Ayr ı bir ubûdiyet, ayr ı bir lez-
zet, ayr ı da bir mükâfat ı var.
Meselâ kuvve-i şâmme, kokular tâifesindeki letâif-i rahmeti hisseder. 
Kendine mahsus bir vazife-i şükraniyesi, bir lezzeti vard ır. Elbette mükâfat ı 
dahi vard ır.
Meselâ dildeki kuvve-i zâika, bütün mat’umat ın ezvâk ını anlamakla gayet 
mütenevvi bir şükr-ü mânevî ile vazife görür ve hâkezâ... Bütün cihâzât- ı in-
sâniyenin ve kalb ve ak ıl ve ruh gibi büyük ve mühim letâifin böyle ayr ı ayr ı 
vazifeleri, lezzetleri ve elemleri vard ır.
İşte Cenâb- ı Hak ve Hakîm-i Mutlak, bu insanda istihdam etti ği bu ci-
hâzât ın elbette her birerlerine lây ık ücretlerini verecektir. O müteaddid en-
vâ- ı muhabbetin sâb ıkan beyân edilen dünyadaki muaccel neticelerini, her-
kes vicdan ile hisseder ve bir hads-i sâd ık ile isbat edilir. Âhiretteki neticele-
ri ise; katiyen vücûdlar ı ve tahakkuklar ı, icmâlen Onuncu Söz’ün on iki haki-
kat-i kat ıa-y ı sat ıasıyla ve Yirmi Dokuzuncu Söz’ün alt ı esas- ı bâhiresiyle is-
bat edildi ği gibi, tafsilen 1َّمِŻَđْĤا ِõĺِõَđْĤا ِכِĥَĩْĤا ِّٰųا َمُŻכَ َאمِčِّĭĤا ُēَĥْÖوَأَ َمِŻْכَĤا َقُïْĀأَ 
olan Kur’ân- ı Hakîm’in âyât- ı beyyinat ıyla tasrih ve telvih ve remiz ve i şârâ-
tıyla katiyen sabittir. Daha uzun bürhânlar ı getirmeğe lüzum yok. Zâten ba şka 
Sözlerde ve cennete dair Yirmi Sekizinci Söz’ün Arabî olan İkinci Makam ı’nda 
ve Yirmi Dokuzuncu Söz’de çok bürhânlar geçmi ştir.
Birinci İşaret
Leziz taamlara, ho ş meyvelere şâkirâne muhabbet-i me şrûan ın uhrevî 
neticesi, Kur’ân’ ın nass ıyla, cennete lây ık bir tarzda leziz taamlar ı, güzel mey-
veleridir.2 Ve o taamlara ve o meyvelere mü ştehiyâne bir muhabbettir. Hattâ 
dünyada yedi ğin meyve üstünde söyledi ğin “Elhamdülillâh” kelimesi, cennet 
meyvesi olarak tecessüm ettirilip sana takdim edilir. Burada meyve yersin, orada “Elhamdülillâh” yersin. Ve nimette ve taam içinde in’am- ı ilâhîyi ve il-
tifât- ı Rahmânî’yi gördü ğünden o lezzetli şükr-ü mânevî, cennette gayet leziz 
bir taam sûretinde sana verilece ği, hadîsin nass ıyla,
3 Kur’ân’ ın işârât ıyla4 ve 
hikmet ve rahmetin iktizas ıyla sabittir.
1 “Sözün en do ğrusu ve anlat ımın en harikas ı, sonsuz ilim, izzet ve hakimiyet sahibi olan Allah’ ın sözü-
dür.” Bkz.: Buhârî, edeb  70; Nesâî, sehv 65, ıydeyn  22; İbni Mâce, mukaddime  7.
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/25; Yasîn sûresi, 36/55-57; Sâffât sûresi, 37/41-42; Zuhruf sûresi, 43/72; Duhân 
sûresi, 44/51-57; Tûr sûresi, 52/19-20; Rahman sûresi, 55/68; Vak ıa, sûresi, 56/20, 32; Mürselât sûre-
si, 77/41-42.
3 Bkz.: “Kim ‘sübhanallâhi ve bihamdihî, sübhanallâhi’l-azîm’ derse cennette onun için bir hurma a ğac ı 
dikilir.” (Tirmizî, deavât  59; İbni Mâce,  edeb 56); “Kim ‘sübhanallâhi ve’l-hamdülillâhi ve lâ ilâhe 
illâllâhu vallâhu ekber’, derse her harfi için onun ad ına cennette bir a ğaç dikilir.” (et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-evsat  8/226); “Cennet fidanlar ı ‘lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh’t ır.” (Ahmed İbni Hanbel, 
el-Müsned  5/418).
4 Bkz.: Bakara sûresi, 2/25; Yâsîn sûresi, 36/55-57; Sâffât sûresi, 37/41-42; Zuhruf sûresi, 43/72; Tûr 
sûresi, 52/19-20; Duhân sûresi, 44/51-57; Rahman sûresi, 55/68; Vak ıa, sûresi, 56/20, 32; Mürselât 
sûresi, 77/41-42OTUZ İKİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEVKIF / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   705
706  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İkinci İşaret
Dünyada me şrû bir sûrette nefsine muhabbet, yâni mehâsinine bina edi-
len muhabbet de ğil, belki noksaniyetlerini görüp tekmil etme ğe bina edilen 
şefkat ile onu terbiye etmek ve onu hayra sevk etmek neticesi; o nefse lâ-
yık mahbublar ı, cennette veriyor. Nefis, madem dünyada hevâ ve hevesini 
Cenâb- ı Hak yolunda hüsn-ü istimâl etmi ş. Cihâzât ını, duygular ını hüsn-ü sû-
retle istihdam etmi ş. Kerîm-i Mutlak, ona dünyadaki me şrû ve ubûdiyetkârâ-
ne muhabbetin neticesi olarak cennette, cennetin yetmi ş ayr ı ayr ı envâ- ı zînet 
ve letafetinin nümûneleri olan yetmi ş muhtelif hulleyi giydirip, nefisteki bütün 
hasseleri memnun edecek, ok şayacak yetmi ş envâ- ı hüsün ile vücûdunu süs-
lendirip1; her biri, ruhlu küçük birer cennet hükmünde olan hûrileri, o dâr- ı 
bekâda verece ği, pek çok âyât ile tasrih ve isbat edilmi ştir.2
Hem dünyada gençli ğe muhabbet, yâni ibadette gençlik kuvvetini sarf et-
menin neticesi: Dâr- ı saadette ebedî bir gençliktir.3
Üçüncü İşaret
Refika-y ı hayat ına meşrû dairesinde, yâni latîf şefkatine, güzel hasletine, 
hüsn-ü sîretine binaen samimî muhabbet ile, refika-y ı hayat ını da nâşizelikten, 
sâir günahlardan muhafaza etmenin netice-i uhreviyesi ise: Rahîm-i Mutlak, o refika-y ı hayat ı, hûrilerden daha güzel bir sûrette ve daha zînetli bir tarzda, da-
ha câzibedâr bir şekilde, ona dâr- ı saadette ebedî bir refika-y ı hayat ı
4 ve dün-
yadaki eski maceralar ı birbirine mütelezzizâne nakletmek ve eski hat ırat ı birbi-
rine tahattur ettirecek enis, latîf, ebedî bir arkada ş, bir muhib ve mahbub ola-
rak verilece ğini vaad etmi ştir.5 Elbette vaad etti ği şeyi kat’î verecektir.
Dördüncü İşaret
Vâlideyn ve evlâda muhabbet-i me şrûan ın neticesi: Nass- ı Kur’ân ile 
Cenâb- ı Erhamürrâhimîn, onlar ın makamlar ı ayr ı ayr ı da olsa yine o mesut 
1 Bkz.: Tirmizî, kıyâmet  60, cennet  5, 7; Dârimî, rikak  108; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/23, 247, 
316.
2 Bkz.: Kehf sûresi, 18/30-31; Duhân sûresi, 44/50-55; Tûr sûresi, 52/17-20; Rahman sûresi, 55/72; Vâk ıa sûresi, 56/22-24; Dehr sûresi, 76/21-22; Nebe sûresi, 78/33.
3 Bkz.: Bakara sûresi, 2/25, 72; Âl-i İmran sûresi, 3/15, 198; Nisâ sûresi, 4/13, 57, 122; Tevbe sûresi, 
9/22, 72, 89; Yûnus sûresi, 10/26; Hûd sûresi, 11/23; İbrahim sûresi, 14/23; ...
4 Dünyada evli olan kimselerin, bu beraberliklerini cennette de devam ettireceklerine dâir bkz.: Buhârî, 
fezâilü ashâb  30; Tirmizî, menâk ıb 62; Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’  11/302.
5 Bkz.: Bakara sûresi, 2/25; Ra’d sûresi, 13/23-24; Yâsîn sûresi, 36/22; Zuhruf sûresi, 43/70; Vâk ıa 
sûresi, 56/34-38.
aileye safi olarak lezzet-i sohbeti, cennete lây ık bir hüsn-ü mua şeret sûretin-
de, dâr- ı bekâda ebedî mülâkat ile ihsan eder. Ve on be ş yaşına girmeden, 
yâni hadd-i bülu ğa vâs ıl olmadan vefat eden çocuklar, 1ُونَïَّĥَíُĨ َانٌïْĤوِ ile ta-
bir edilen cennet çocuklar ı şeklinde ve cennete lây ık bir tarzda gayet süslü, se-
vimli bir sûrette, onlar ı cennette dahi peder ve vâlidelerinin kucaklar ına verir. 
Veled-perverlik hislerini memnun eder. Ebedî o zevki ve o lezzeti onlara verir. Zira çocuklar sinn-i teklife girmediklerinden; ebedî, sevimli, şirin çocuk ola-
rak kalacaklar. Dünyadaki her lezzetli şeyin en âlâs ı cennette bulunur.
2 Yaln ız 
çok şirin olan veled-perverlik, yâni çocuklar ını sevip ok şamak zevki –cennet 
tenasül yeri olmad ığından– cennette yoktur zannedilirdi. İşte bu sûrette o da-
hi vard ır. Hem en zevkli ve en şirin bir tarzda vard ır.3 İşte kable’l-bülû ğ evlâ-
dı vefat edenlere müjde...
Beşinci İşaret
Dünyada 4ِّٰųا ĹِĘ ُّÕُéْĤاَ hükmünce sâlih ahbablara muhabbetin neticesi: 
Cennette 5َīĻِĥِÖَאĝَÝُĨ ُرٍóُø ĵٰĥَĐ ile tabir edilen, kar şı karşıya kurulmu ş cennet is-
kemlelerinde oturup ho ş, şirin, güzel, tatl ı bir sûrette, dünya maceralar ını ve 
kadîm olan hat ıratlar ını birbirine nakledip e ğlendirmeleri sûretinde; firâks ız, 
safi bir muhabbet ve sohbet sûretinde ahbablar ıyla görüştüreceği, Kur’ân’ ın 
nass ıyla sabittir.6
Alt ıncı İşaret
Enbiyâ ve evliyâya Kur’ân’ ın târif etti ği tarzda muhabbetin neticesi: O 
enbiyâ ve evliyân ın şefaatlar ından berzahta, ha şirde istifade etmekle bera-
ber; gayet ulvî ve onlara lây ık makam ve füyuzâttan o muhabbet vas ıtas ıyla 
istifâza etmektir.7
1 “Ebedîliğe ermiş çocuklar” (Vâk ıa sûresi, 56/17; Dehr sûresi, 76/19)
2 Bkz.: Bakara sûresi sûresi, 2/25; Tevbe sûresi, 9/72; Fât ır sûresi, 35/33; Yâsîn sûresi, 36/55; Sâffât sûresi, 
37/43; Şûrâ sûresi, 42/22; Muhammed sûresi, 47/15; Rahman sûresi, 55/54-58; Meâric sûresi, 70/35.
3 Bkz.: “Mümin, cennette çocuk arzu etti ğinde haml, do ğum ve yeti şme gibi işler hemen k ısa bir zaman 
zarf ında olup, bu arzusu gerçekle şir.” (Tirmizî, cennet  23; İbni Mâce, zühd  39; Dârimî, rikak  110)
4 “İçte duyulacak sevgi, Allah için olmal ıdır.” ‘Allah için sevmek ve nefret etmek’ baz ı hadislerde amel-
lerin en faziletlisi say ılm ış;*1 baz ı hadislerde de iman ın en güçlü bir ba ğı olduğuna dikkat çekilmi ştir.*2
*1 Ebû Dâvûd, sünnet  2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/146; el-Bezzâr, el-Müsned  9/461.
*2 et-Tayâlisî, el-Müsned  s.101; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/170, 172, 7/80.
5 “Dost ve karde ş olarak, divanlar üzerinde kar şı karşıya otururlar.” (Hicr sûresi, 15/47; Sâffât sûresi, 
37/44).
6 Bkz.: Yâsîn sûresi, 36/56; Dehr sûresi, 76/13; Mutaffifîn sûresi, 83/23.
7 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/31; Buhârî, tevhid  19, 24; Müslim, îmân 322, 327, 334-345.OTUZ İKİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEVKIF / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   707
708  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Evet 1َّÕَèأَ ْīَĨ َďَĨ ْءُóَĩْĤاَ sırrınca, âdi bir adam, en yüksek bir makama, 
muhabbet etti ği âlî makam bir Zât’ ın tebaiyetiyle girebilir.
Yedinci İşaret
Güzel şeylere ve bahara me şrû muhabbetin, yâni “Ne kadar güzel yap ıl-
mış!”2 nazar ile, o âsâr ın arkas ındaki ef’âlin güzelli ğini ve intizam ını ve inti-
zam- ı ef’âl arkas ındaki güzel esmân ın cilvelerini ve o güzel esmân ın arkas ın-
da s ıfât ın tecelliyât ını ve hâkezâ sevmekli ğin neticesi ise: Dâr- ı bekâda o güzel 
gördüğü masnûattan bin defa daha güzel bir tarzda esmân ın cilvesini ve esmâ 
içindeki cemâl ve s ıfât ını, cennette görmektir. Hattâ İmam Rabbânî (radiyallâhu 
anh) demiş ki: “Letâif-i cennet, cilve-i esmân ın temessülât ıdır.” Teemmel!..
Sekizinci İşaret
Dünyada, dünyan ın âhiret mezraas ı3 ve esmâ-y ı ilâhiye aynas ı olan iki 
güzel yüzüne kar şı mütefekkirâne muhabbetin uhrevî neticesi: Dünya kadar, 
fakat fânî dünya gibi fânî de ğil, bâkî bir cennet verilecektir.4 Hem dünyada 
yaln ız zay ıf gölgeleri gösterilen esmâ, o cennetin aynalar ında en şâşaal ı bir sû-
rette gösterilecektir.
Hem dünyay ı, mezraa-y ı âhiret yüzünde sevmenin neticesi: Dünyay ı fi-
danl ık, yâni ancak fidanlar ı bir derece yeti ştiren küçük bir mezraas ı hükmün-
de olacak öyle bir cenneti verecek ki: Dünyada havâs ve hissiyat- ı insâniye, 
küçük fidanlar oldu ğu hâlde, cennette en mükemmel bir sûrette inki şâf ve 
dünyada tohumcuklar hükmünde olan istidadlar ı, envâ- ı lezâiz ve kemâlât ile 
sünbüllenecek sûrette ona verilece ği, rahmetin ve hikmetin muktezas ı olduğu 
gibi, hadîsin nususuyla5 ve Kur’ân’ ın işârât ıyla6 sabittir. Hem madem dünya-
nın; her hatân ın başı olan mezmum muhabbeti7 değil, belki esmâya ve âhi-
1 “Kişi sevdiği ile beraberdir.” (Buhârî, edeb  96; Müslim, birr 165; Tirmizî, zühd  50; Dârimî, rikak  71)
2 Bkz.: “Hani bir gün ikindi vakti ona (Hz. Süleyman), durdu ğunda sakin, ko ştuğu zaman ise süratli 
safkan ko şu atlar ı gösterilmi şti. Onlarla ilgilenip ‘Ben Rabbimi hat ırlatt ıklar ı için güzel şeyleri severim.’ 
dedi ve onlar gözden kayboluncaya dek onlar ı seyredip durdu. Sonra: ‘Onlar ı tekrar bana getirin!’ 
deyip bacaklar ını ve boyunlar ını sıvazlamaya ba şlad ı.” (Sâd sûresi, 38/31-33)
3 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.
4 Cenâb- ı Hakk’ ın cennete en son girecek olan ki şiye dünyan ın on misli kadar bir yer verece ğine dair 
bkz: Buhârî, rikak  51, ezân  129; Müslim, îmân 308, 311.
5 Bkz.: “Cenâb- ı Hak, salih kullar ına gözlerin görmedi ği, kulaklar ın işitmediği ve hiçbir insan ın hayâline 
gelmeyecek nimetler haz ırlam ıştır.” (Buhârî, bed’ü’l-halk  8, tevhid  35; Müslim, îmân 312, cennet  2-5)
6 Bkz.: Enbiyâ sûresi, 21/102; Secde sûresi, 32/17; Fussilet sûresi, 41/31; Zuhruf sûresi, 43/71.
7 Bkz.: el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  7/338; el-Münzirî, et-Terğîb ve’t-terhîb  3/178; es-Suyûtî, et-Tedrîbü’r-
râvî s.287; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/496.
rete bakan iki yüzünü, esmâ ve âhiret için sevmi ş ve ibadet-i fikriye ile o yüz-
leri ma’mur etmi ş, güya bütün dünyas ıyla ibadet etmi ş. Elbette dünya kadar 
bir mükâfat almas ı, mukteza-y ı rahmet ve hikmettir. Hem madem âhiretin 
muhabbetiyle onun mezraas ını sevmiş ve Cenâb- ı Hakk’ ın muhabbetiyle ay-
na-y ı esmâs ını sevmiş. Elbette dünya gibi bir mahbub ister. O da, dünya ka-
dar bir cennettir.
Suâl : O kadar büyük ve hâlî bir cennet neye yarar?
Elcevap Elcevap : Nas ıl ki eğer mümkün olsa idi, hayâl süratiyle zeminin aktâr ını 
ve y ıldızlar ın ekserisini gezsen, “Bütün âlem benimdir.” diyebilirsin. Melâike 
ve insan ve hayvanlar ın iştirakleri, senin o hükmünü bozmaz. Öyle de: O cen-
net dahi dolu olsa, “O cennet benimdir.” diyebilirsin. Hadîste bâz ı ehl-i cen-
nete verilen be ş yüz senelik bir cennet s ırrı,1 Yirmi Sekizinci Söz’de ve İhlâs 
Lem’as ı’nda beyân edilmi ştir.
Dokuzuncu İşaret
Îmân ve muhabbetullah ın neticesi: Ehl-i ke şif ve tahkikin ittifak ıyla; dün-
yan ın bin sene hayat- ı mes’udânesi, bir saatine de ğmeyen cennet hayat ı2 ve 
cennet hayat ının dahi bin senesi, bir saat mü şâhedesine de ğmeyen3 bir kud-
sî, münezzeh cemâl ve kemâl sahibi olan Zât- ı Zülcelâl’in mü şâhedesi, rü’yeti-
dir ki;4(Hâşiye) hadîs-i kat’î5 ile ve Kur’ân’ ın nass ıyla6 sabittir. Hazreti Süleyman 
(aleyhisselâm)  gibi muhte şem bir kemâl ile me şhur bir zât ın rü’yetine i ştiyâkl ı bir 
merak, Hazreti Yûsuf (aleyhisselâm)  gibi bir cemâl ile mümtaz bir zât ın şuhûdu-
na merakl ı bir iştiyâk; herkes vicdanen hisseder. Acaba dünyan ın bütün me-
1 Baz ı cennet nimetlerinin ehemmiyeti “gökler ve yer kadar, yani be ş yüz senelik mesafe” şeklinde 
vurgulanm ıştır (Bkz.: Tirmizî, cennet  8). Nitekim cennetin, gökler ve yer kadar geni şliğe sahip oldu ğu, 
Kur’ân- ı Kerîm’de de beyân edilmi ştir (Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/133; Hadîd sûresi, 57/21). Hatta 
cennette en alt mertebedekilerin bile, bin senelik mesafeye denk gelecek kadar bol nimetlere mazhar olacaklar ına dair hadisler vard ır. (Bkz.: Tirmizî, 
tefsîru sûre (75)  2, cennet  17; Ahmed İbni Hanbel, 
el-Müsned  2/13, 64)
2 Bkz.: Buharî, cihâd  5, bed’ü’l-halk  8, rikak  51; Tirmizî, cihâd  17; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned  
2/482, 483...
3 Bkz.: Müslim, îmân  297; Tirmizî, cennet  16; İbni Mâce mukaddime  13; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned  4/332-333.
4(Hâşiye) Hadîsin nass ıyla “O şuhûd, bütün lezâiz-i cennetin o derece fevkindedir ki, onlar ı unut-
turur. Ve şuhûddan sonra ehl-i şuhûdun hüsn-ü cemali o derece fazlala şır ki; döndükleri vakit, 
saraylar ındaki aileleri çok dikkat ile zor ile onlar ı tan ıyabilirler.”*1 hadîste vârid olmu ştur.
*1 Tirmizî, cennet  15; İbn Mâce, zühd  39; İbn Hibbân, es-Sahîh  16/468.
5 Bkz.: Buhârî, mevâkîtü’s-salât  16, 26, ezân  129; Müslim, mesâcid  211-212.
6 Bkz.: “Yüzler vard ır o gün p ırıl p ırıl... O güzel ve Yüce Rab’lerine bakakal ır...” (K ıyâmet sûresi, 75/22-23)OTUZ İKİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEVKIF / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   709
710  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
hâsin ve kemâlât ından binler derece yüksek olan cennetin bütün mehâsin ve 
kemâlât ı, bir cilve-i cemâli ve kemâli olan bir Zât’ ın rü’yeti, ne kadar mergub, 
merak-âver ve şuhûdu ne derece matlub ve i ştiyâk-âver oldu ğunu k ıyas ede-
bilirsen et...
 َÙَĨَאĝِÝْøِْźوَا ْכَĻَĤإِ َאĭُÖِّóَĝُĺ َאĨ َّÕُèوَ َّכَ×ُè َאĻْĬُّïĤا ĹِĘ َאĭْĜارْزُ َّħُıّٰĥĤاَ
1َכَÝَĺوَرُؤْ َכَÝَĩْèرَ َةِóِìْٰźا ĹِĘوَ ْتَóَĨأَ אƯĩכَ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
3َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ َīĻِĩَĤَאđْĥِĤ ًÙَĩْèرَ ُįَÝْĥَøأَرْ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
f
TenbihTenbih
Şu sözün âhirinde uzun tafsilât ı uzun görme; ehemmiyetine nisbeten k ı-
sad ır, daha uzun ister.
Bütün Sözlerde konu şan ben de ğilim. Belki, i şârât- ı Kur’âniye nâm ına 
hakikattir. Hakikat ise hak söyler, do ğru konuşur. Eğer yanl ış bir şey gördü-
nüz, muhakkak biliniz ki: Haberim olmadan fikrim kar ışmış, kar ıştırm ış, yan-
lış etmiş.
f
Münâcât
Yâ Rab! Nas ıl büyük bir saray ın kap ısını çalan bir adam, aç ılmad ığı va-
kit, o saray ın kap ısını, diğer makbul bir zât ın sarayca me’nus sadâs ıyla çalar; 
tâ ona aç ılsın. Öyle de: Bîçâre ben dahi, senin dergâh- ı rahmetini, mahbub 
abdin olan Üveys el-Karanî’nin nidâs ıyla ve münâcât ıyla şöyle çal ıyorum. O 
dergâh ını ona açt ığın gibi, rahmetinle bana da aç.
1 Allah ım! Bizi dünyada Senin sevgin ve bizi Sana ve Senin emretti ğin gibi istikametli olmaya yakla ştı-
racak şeylerin sevgisiyle r ızıkland ır! Âhirette ise rahmetinle ve cemâlini göstermekle bizi r ızıkland ır!
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
3 Allah ım! Âlemlere rahmet olarak gönderdi ğin Resûlün Hz. Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) , 
O’nun bütün Âline ve Ashab ına salât ve selâm eyle!
:َאلَĜ َאĩכَ لُĳُĜأَ
قُĳُĥْíَĩْĤا َאĬوَأَ ُěِĤאíْĤا َÛْĬوَأَ  ُïْ×َđْĤا َـאĬوَأَ ĹِّـÖرَ َÛْـĬأَ ĹِـıٰـĤإِ  
كُĳُĥْĩَĩْĤا َאĬوَأَ ِכُĤَאĩْĤا َÛْĬوَأَ  ْزُوقُóَĩْĤا َאĬوَأَ َّزَّاقُóĤا َÛْĬوَأَ  
ُóĻِĝَęْĤا َـאĬوَأَ ُّĹِـĭَـĕْـĤا َÛْـĬوَأَ  ُģـĻِـĤَّñـĤا َـאĬوَأَ ُõـĺِõَđْĤا َÛْĬوَأَ  
ĹِـĬَאęْĤا َـאĬوَأَ ĹِـĜَـא×ْـĤا َÛْـĬوَأَ  ُÛِّĻَـĩْـĤا َـאĬوَأَ ُّĹَـéْـĤا َÛْـĬوَأَ  
ُÏĻِùُĩْĤا َאĬوَأ ُīِùْéُĩْĤا َÛْĬوَأَ  ُħĻَّـئِـĥĤا َـאĬوَأَ ُħĺِóْـכَĤا َÛْـĬوَأَ  
ُóĻِـĝَéْĤا َـאĬوَأَ ُħĻِčَđْـĤا َÛْـĬوَأَ  ُÕِĬْñُĩْĤا َאĬوَأَ رُĳُęَĕْĤا َÛْĬوَأَ  
ُģَّـאئِـùĤا َאĬوَأَ ĹِĉْđُĩْĤا َÛْĬوَأَ  ُėĻِđَّąĤا َאĬوَأَ ِيُّĳَĝْĤا َÛْĬوَأَ  
ُīĻْכِùِĩْĤا َאĬوَأَ َادُĳَåْĤا َÛْĬوَأَ  ُėَאئِíْĤا َאĬوَأَ ُīĻِĨَْŶا َÛْـĬوَأَ  
ُăĺِóَĩْĤا َאĬوَأَ ĹِĘَّאýĤا َÛْĬوَأَ  ĹِĐَّاïĤا َאĬوَأَ ُÕĻِåُĩْĤا َÛْĬوَأَ  
 َאĺ ُħĻِèرَ َאĺ ĹِĘوَا َאĺ رَبُّ َאĺ ĹِĘכَא َאĺ ُّٰųاَ َאĺ ĹِĄَاóْĨأَ ِėْüوَا ĹِّĭَĐ َאوَزْåَÜوَ ĹِÖĳُĬذُ ĹِĤ ْóِęْĔَאĘ
 ًاïَÖأَ ĹِّĭَĐ وَارْضَ دَاءٍ ِّģכُ ْīِĨ ĹِĭِĘَאĐوَ ٍÕْĬذَ ِّģכُ ْīِĨ ĹِّĭَĐ ُėْĐَאĘ ĹِĘَאđُĨ َאĺ ُħĺِóכَ َאĺ ĹِĘَאü
1َīĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺ ِכَÝَĩْèَóِÖ
2َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤا أَنِ ْħُıĺٰĳْĐدَ ُóِìوَاٰ
1 Ben de onun dedi ği gibi derim: “Allah ım! Sen benim Rabbimsin, ben ise Senin kulun! Yaratan 
Sensin, yarat ılan benim. R ızık veren Sensin r ızıkland ırılan benim. Mülk sahibi Sensin, kul ve köle 
benim. Aziz Sensin, zelil benim. Zengin Sensin, fakir benim. Diri Sensin, ölü benim. Baki Sensin, fani olan benim. Kerîm Sensin, hakir (zelil) benim. İyilik yapan Sensin, suçlu ve günahkâr benim. Affedip 
bağışlayan Sensin, günah i şleyen benim. Büyük ve yüce Sensin, küçük ve de ğersiz benim. Güçlü 
ve kuvvetli Sensin zay ıf ve güçsüz benim. Veren Sensin, isteyen benim. Her şeyden Emin Sensin, 
korkan benim. Cömert Sensin, muhtaç ve fakir benim. Dualara cevap veren Sensin, dua edip isteyen benim. Şifa veren Sensin, hasta benim. Her türlü noksan s ıfattan münezzeh ve bütün kemâl s ıfatlarla 
muttas ıf Rabbim! Günahlar ımı affet hatalar ımı bağışla, hastal ıklar ıma şifa ver, ebediyen beni r ızana 
mazhar eyle. Bunu rahmetinle ihsan eyle ey merhamet edenlerin en merhametlisi! (el-Gümü şhânevî, 
Mecmûatü’l-ahzâb  (Evrâd- ı Şâzelî)  323-324)
2 “Onlar ın dualar ı ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi, 10/10)OTUZ İKİNCİ SÖZ / ÜÇÜNCÜ MEVKIF / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   711
Otuz Üçüncü Söz
Otuz Üç Penceredir.
(Bir Cihette Otuz Üçüncü Mektub (Bir Cihette Otuz Üçüncü Mektub 
ve Bir Cihette Otuz Üçüncü Söz) ve Bir Cihette Otuz Üçüncü Söz)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ُįَّĬأَ ْħُıَĤ َīَّĻَ×َÝَĺ ĵَّÝَè ْħِıِùُęْĬأَ ĹِۤĘوَ َאقِĘْٰźا ĹِĘ َאĭِÜَאĺاٰ ْħِıĺِóُĭَø
1ٌïĻِıَü ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ ُįَّĬأَ ِّכَÖَóِÖ ِėَכْĺ ْħَĤأَوَ ُّۘěَéْĤا
Suâl : Şu iki âyet-i câmian ın ifade etti ği vücub ve vahdâniyet-i ilâhiye ve 
evsâf ve şuûnat- ı rabbâniyeye, âlem-i asgar ve ekber olan insan ve 
kâinat ın vech-i delâletlerini, mücmel ve k ısa bir sûrette beyânlar ını 
isteriz. Çünkü münkirler pek ileri gittiler. Ne vakte kadar ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ 
2
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü deyip, elimizi kald ıracağız? diyorlar.
Elcevap Elcevap : Yaz ılan bütün otuz üç adet Sözler, o âyetin denizinden ve ifâ-
za ettiği hakikat bahrinden otuz üç katredir. Onlara baksan ız, cevab ınızı ala-
bilirsiniz. Şimdilik yaln ız o denizden bir katrenin re şehat ına işaret nev’inden 
şöyle deriz ki:
Meselâ: Nas ıl ki bir zât- ı mu’ciz-nümâ, büyük bir saray yapmak istese: 
Evvelâ temellerini, esaslar ını muntazaman hikmetle vaz’eder ve ilerideki neti-
celerine ve gayelerine muvâf ık bir tarzda tertib eder. Sonra menzillere, k ısım-
lara maharetle tefrik ve tafsil ediyor. Sonra o menzilleri tanzim ve tertib edi-yor. Sonra nuku şlarla tezyin ediyor. Sonra elektrik lâmbalar ıyla tenvir ediyor. 
Sonra o muhte şem ve müzeyyen sarayda maharetini, ihsanat ını tecdid etmek 
1 “Rahmân ve Rahim Allah’ ın ad ıyla: “Evet, Biz ileride onlara delillerimizi gerek d ış dünyada, gerek kendi 
öz varl ıklar ında gösterece ğiz; ta ki Kur’ân’ ın, Allah taraf ından gelen gerçe ğin ta kendisi oldu ğu onlar 
taraf ından da iyice anla şılacak; Rabbinin her şeye şahid olmas ı yetmez mi?” (Fussilet sûresi, 41/53)
2 “Allah her şeye kâdirdir.” (Mâide sûresi, 5/120; Hûd sûresi, 11/4; Rûm sûresi, 30/50; …)
için her bir tabakada yeni yeni îcadlar, tebdiller, tahviller yap ıyor. Sonra her 
bir menzilde kendi makam ına merbut bir telefon rabtedip birer pencere aça-
rak, her birinden onun makam ı görünür.
Aynen öyle de: –1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –Sâni-i Zülcelâl, Hâkim-i Hakîm, Adl-i 
Hakem ve bin bir esmâ-y ı kudsiye ile müsemmâ Fât ır-ı Bîmisâl, şu âlem-i ekber 
olan kâinat saray ının ve hilkat şeceresinin îcad ını irâde etti. Alt ı günde o sara-
yın, o şecerenin esâsât ını desâtir-i hikmet ve kavânîn-i ilm-i ezelîsi ile vaz’etti.2 
Sonra ulvî ve süflî tabakata ve dallara ay ırıp, kaza ve kader desâtiri ile tafsil ve 
tasvir etti. Sonra her mahlûkat ın her tâifesini ve her tabakas ını sun’ ve inâyet 
düstûru ile tanzim etti.3 Sonra her şeyi, her bir âlemi ona lây ık bir tarzda, me-
selâ semây ı yıldızlarla, zemini çiçeklerle tezyin etti ği gibi, süslendirip tezyin etti.4 
Sonra o kavânîn-i külliye ve desâtir-i umumiye meydanlar ında esmâlar ını te-
celli ettirip tenvir etti. Sonra bu kanun-u küllînin tazyikinden feryad eden ferd-lere Rahmân- ı Rahîm isimlerini hususî bir sûrette imdada yeti ştirdi. Demek o 
küllî ve umumî desâtiri içinde hususî ihsanat ı, hususî imdatlar ı, hususî cilveleri 
var ki: Her şey, her vakit, her hâceti için O’ndan istimdat eder, O’na bakabilir.
5 
Sonra her menzilden, her tabakadan, her âlemden, her tâifeden, her fertten, her şeyden, kendini gösterecek yâni vücûdunu ve vahdetini bildirecek pence-
reler açm ış. Her kalb içinde bir telefon b ırakm ış. Şimdi şu hadsiz pencerelerden 
elbette haddimizin fevkinde olarak bahse giri şemeyeceğiz. Onlar ı ilm-i muhît-i 
ilâhîye havale edip, yaln ız âyât- ı Kur’âniye’nin lemeât ı olan Otuz Üç Pencere’yi 
Otuz Üçüncü Söz’ün Otuz Üçüncü Mektubu’nun namazdan sonraki tesbihât ın 
otuz üç aded-i mübarekine muvâf ık olmak için Otuz Üç Pencere’ye icmâlî ve 
muhtasar bir sûrette i şaret edip, izah ını sâir Sözler’e havale ederiz...
Birinci Pencere
Bilmüşâhede görüyoruz ki: Bütün e şya, hususan zîhayat olanlar ın pek 
çok muhtelif hâcât ı ve pek çok mütenevvi metalibi vard ır. O matlablar ı, o 
hâcetleri, ummad ığı ve bilmedi ği ve eli yeti şmediği yerden münasip ve lây ık 
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)
2 Bkz.: A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi, 10/3-6; Hûd sûresi, 11/7; Furkan sûresi, 25/59; Secde sûresi, 
32/4-6; Mücâdele sûresi, 48/4-6; Kaf sûresi, 50/38; Hadîd sûresi, 57/4-6.
3 Bkz.: Bakara sûresi, 2/29; Yûnus sûresi, 10/2-3; Ra’d sûresi, 13/2.
4 Bkz.: Hicr sûresi, 15/16-21; Sâffât sûresi, 37/6; Fussilet sûresi, 41/10-12; Kaf sûresi, 50/6-8; Mülk sûresi, 67/5.
5 Bkz.: Bakara sûresi, 2/186; Âl-i İmran sûresi, 3/195; Enfâl sûresi, 8/9; Yûsuf sûresi, 12/34; Enbiyâ 
sûresi, 21/76, 84, 88, 90; Neml sûresi, 27/62; Mü’min sûresi, 40/60; Şûrâ sûresi, 42/26.OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   713
714  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
bir vakitte onlara veriliyor, imdada yeti ştiriliyor.1 Hâlbuki o hadsiz maksudla-
rın en küçü ğüne o muhtaçlar ın kudreti yeti şmez, elleri ula şmaz. Sen kendine 
bak: Zâhirî ve bât ınî hasselerin ve onlar ın levâz ımât ı gibi elin yeti şmediği ne 
kadar eşyaya muhtaçs ın. Bütün zîhayatlar ı kendine k ıyas et.
İşte bütün onlar, birer birer, Vücub-u Vâcib’e şehâdet ve vahdetine i şaret 
ettikleri gibi, hey’et-i mecmuas ıyla, güne şin ziyâs ı güneşi gösterdi ği gibi, o hâl 
ve bu keyfiyet, perde-i gayb arkas ında bir Vâcibü’l-vücûd’u, bir Vâhid-i Ehad’i, 
hem gayet Kerîm, Rahîm, Mürebbî, Müdebbir unvanlar ı içinde akla gösterir.
Şimdi ey münkir-i cahil ve ey fâs ık-ı gafil! Bu faaliyet-i hakimâneyi, basî-
râneyi, rahîmâneyi ne ile izah edebilirsin? Sa ğır tabiatla m ı? Kör kuvvetle mi? 
Sersem tesadüfle mi? Âciz câmid esbabla m ı izah edebilirsin?..
İkinci Pencere
Eşya, vücûd ve te şahhusatlar ında, nihayetsiz imkânat yollar ı içinde mü-
tereddid, mütehayyir, şekilsiz bir sûrette iken, birdenbire gayet muntazam, 
hakimâne öyle bir te şahhus-u vechî veriliyor ki; meselâ her bir insan ın yü-
zünde, bütün ebnâ-y ı cinsinden her birisine kar şı birer alâmet-i fârika, o kü-
çük yüzde bulundu ğu ve zâhir ve bât ın duygular ıyla kemâl-i hikmetle teçhiz 
edildiği cihetle, o yüz gayet parlak bir sikke-i ehadiyet oldu ğunu isbat eder. 
Her bir yüz, yüzer cihetle bir Sâni-i Hakîm’in vücûduna şehâdet ve vahdetine 
işaret ettikleri gibi, bütün yüzlerin hey’et-i mecmuas ıyla izhar ettikleri o sikke, 
bütün eşyan ın Hâl ık’ına mahsus bir hâtem oldu ğunu ak ıl gözüne gösterir.
Ey münkir! Hiçbir cihetle kâbil-i taklid olmayan şu sikkeleri ve mecmuun-
daki parlak sikke-i samediyeti hangi tezgâha havale edebilirsin?..
Üçüncü Pencere
Zeminin yüzünde dört yüz bin muhtelif tâifeden2(Hâşiye) ibaret olan bütün 
hayvanât ve nebâtât envâ ının ordusu; bilmü şâhede ayr ı ayr ı erzaklar ı, sûret-
leri, silâhlar ı, libaslar ı, tâlimatlar ı, terhisatlar ı kemâl-i mîzân ve intizamla hiçbir 
şey unutulmayarak, hiçbirini şaşırmayarak bir sûrette tedbir ve terbiye etmek 
1 Bkz.: Talâk sûresi, 65/3.
2(Hâşiye) Hattâ o tâifelerden bir k ısım var ki; bir senedeki efrad ı, zaman- ı Âdem’den k ıyâme-
te kadar vücûda gelen bütün insan efrad ından ziyadedir.
öyle bir sikkedir ki; –hiçbir şüphe kabul etmez– güne ş gibi parlak bir sikke-i 
Vâhid-i Ehad’dir. Hadsiz bir kudret ve muhît bir ilim ve nihayetsiz bir hikmet sahibinden ba şka kimin haddi var ki, o hadsiz derecede hârika olan şu ida-
reye kar ışsın. Çünkü şu birbiri içinde girift olan envâlar ı, milletleri, umumunu 
birden idare ve terbiye edemeyen, onlardan birisine kar ışsa elbette kar ıştıra-
cak. Hâlbuki 
1رٍĳُĉُĘ ْīِĨ ٰىóَÜ ْģَİ َۙóَāَ×ْĤا ِďِäَאرْĘ sırrı ile, hiçbir kar ışık alâmeti yok-
tur. Demek ki hiçbir parmak kar ışam ıyor.
Dördüncü Pencere
İstîdad lisân ıyla bütün tohumlar taraf ından ve ihtiyac- ı fıtrî lisân ıyla bü-
tün hayvanlar taraf ından ve lisân- ı ıztırârî ile bütün muztarlar taraf ından edi-
len dualar ın makbuliyetidir.2 İşte bu nihayetsiz dualar ın bilmüşâhede kabul 
ve icabeti, her biri vücuba ve vahdete şehâdet ve i şaret ettikleri gibi, mecmuu 
büyük bir mikyasta bilbedâhe bir Hâl ık-ı Rahîm ve Kerîm ve Mücîb’e delâlet 
eder ve bakt ırır.
Beşinci Pencere
Görüyoruz ki; e şya hususan zîhayat olanlar, def’î gibi âni bir zamanda 
vücûda gelir. Hâlbuki def’î ve âni bir sûrette basit bir maddeden ç ıkan şey-
ler, gayet basit, şekilsiz, sanats ız olmas ı lâz ım gelirken; çok maharete muhtaç 
bir hüsn-ü sanatta, çok zamâna muhtaç ihtimamkârâne nak ışlarla münakka ş, 
çok âlâta muhtaç acib sanatlarla müzeyyen, çok maddelere muhtaç bir sûret-te halk olunuyorlar.
İşte bu def’î ve âni bir sûrette bu hârika sanat ve güzel hey’et, her biri 
bir Sâni-i Hakîm’in vücub-u vücûduna şehâdet ve vahdet-i rubûbiyetine i şa-
ret ettikleri gibi mecmuu gayet parlak bir tarzda nihayetsiz Kadîr, nihayetsiz Hakîm bir Vâcibü’l-vücûd’u gösterir.
Şimdi, ey sersem münkir! Haydi bunu ne ile izah edersin? Senin gibi 
sersem, âciz, cahil tabiatla m ı? Veyahut hadsiz derece hatâ ederek o Sâni-i 
Mukaddes’e “tabiat” ismini verip O’nun mucizât- ı kudretini, o tesmiye bahane-
siyle tabiata isnad edip, bin derece muhâli birden irtikâp etmek mi istersin?
1 “Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur?!” (Mülk sûresi, 67/3)
2 Bkz.: En’âm sûresi, 6/63; İsrâ sûresi, 17/67; Neml sûresi, 27/62.OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   715
716  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Alt ınc ı Pencere
 ĹِÝَّĤا ْכِĥُęْĤوَا َאرِıَّĭĤوَا ِģْĻَّĥĤا َفِŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ِěْĥَì ĹِĘ إِنَّ
 אءٍƯĨ ْīِĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ ُّٰųا َلَõْĬأَ אƯĨوَ َّאسَĭĤا ُďَęْĭَĺ َאĩÖِ ِóْéَ×ْĤا ĹِĘ ِيóْåَÜ
 َאحِĺِّóĤا ِėĺِóْāَÜوَ ٍ۞ÙَّÖاƯد ِّģכُ ْīِĨ َאıĻِĘ َّßَÖوَ َאıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِįِÖ َאĻْèَÉَĘ
1نَĳُĥِĝْđَĺ ْمٍĳَĝِĤ َאتٍĺَٰź َْرْضِŶوَا אءِƯĩَّùĤا َīْĻَÖ ِóَّíَùُĩْĤا َאبِéَّùĤوَا
Şu âyet, vücub ve vahdeti gösterdi ği gibi, bir ism-i âzam’ ı gösteren gayet 
büyük bir penceredir.
İşte şu âyetin hülâsatü’l-hülâsas ı şudur ki:
Kâinat ın ulvî ve süflî tabakat ındaki bütün âlemler ayr ı ayr ı lisânla bir tek 
neticeyi, yâni bir tek Sâni-i Hakîm’in rubûbiyetini gösteriyorlar. Şöyle ki:
Nas ıl göklerde –hattâ kozmo ğrafyan ın itiraf ıyla dahi– gayet büyük netice-
ler için gayet muntazam hareketler, bir Kadîr-i Zülcelâl’in vücûd ve vahdetini ve kemâl-i rubûbiyetini gösterir. Öyle de: Zeminde bilmü şâhede –hattâ co ğ-
rafyan ın şehâdetiyle ve ikrar ıyla– gayet büyük maslahatlar için mevsimlerde-
ki gibi gayet muntazam tahavvülâtlar dahi, ayn ı o Kadîr-i Zülcelâl’in vücub ve 
vahdetini ve kemâl-i rubûbiyetini gösterir.
Hem nas ıl berr’de ve bahr’de kemâl-i rahmet ile r ızıklar ı verilen ve ke-
mâl-i hikmet ile muhtelif şekiller giydirilen ve kemâl-i rubûbiyetle türlü türlü 
duygularla teçhiz edilen bütün hayvanât, birer birer yine o Kadîr-i Zülcelâl’in vücûduna şehâdet ve vahdetine i şaret etmekle beraber, hey’et-i mecmuas ıyla 
gayet geni ş bir mikyasta azamet-i ulûhiyetini ve kemâl-i rubûbiyetini gösterir. 
Öyle de: Ba ğlardaki muntazam nebâtât ve nebâtât ın gösterdikleri müzeyyen 
çiçekler ve çiçeklerin gösterdikleri mevzûn meyveler ve meyvelerin gösterdik-leri müzeyyen nak ışlar, birer birer yine o Sâni-i Hakîm’in vücûduna şehâdet 
ve vahdetine i şaret etmekle beraber külliyetleriyle gayet şâşaal ı bir sûrette ce-
mâl-i rahmetini ve kemâl-i rubûbiyetini gösterir.
1 “Göklerin ve yerin yarat ılışında, gece ile gündüzün sürelerinin de ğişmesinde, insanlara fayda sa ğlamak 
üzere denizlerde gemilerin süzülü şünde, Allah’ ın gökten indirip kendisiyle ölmü ş yeri canland ırdığı 
yağmurda ve yeryüzünde hayat verip yayd ığı canl ılarda, rüzgârlar ın yönlerini de ğiştirip durmas ında, 
gökle yer aras ında emre haz ır bulutlar ın duruşunda, elbette akl ını çal ıştıran kimseler için Allah’ ın var-
lığına ve birli ğine nice deliller vard ır.” (Bakara sûresi, 2/164)
Hem nas ıl cevv-i semâdaki bulutlardan mühim hikmetler ve gayeler ve 
lüzumlu faydalar ve semereler için tavzif edilen ve gönderilen katreler, katre-ler adedince yine o Sâni-i Hakîm’in vücubunu ve vahdetini ve kemâl-i rubû-biyetini gösterir. Öyle de: Zemindeki bütün da ğlar ın ve dağlar içindeki mâ-
denlerin ayr ı ayr ı hâsiyetleriyle beraber ayr ı ayr ı maslahatlar için ihzar ve id-
diharlar ı, dağ metanetinde bir kuvvetle yine o Sâni-i Hakîm’in vücub ve vah-
detini ve kemâl-i rubûbiyetini gösterir.
Hem nas ıl sahralarda ve da ğlardaki küçük küçük tepelerin türlü türlü 
muntazam çiçeklerle süslenmeleri, her biri bir Sâni-i Hakîm’in vücubuna şe-
hâdet ve vahdetine i şaret etmekle beraber, hey’et-i mecmuas ıyla haşmet-i 
saltanat ını ve kemâl-i rubûbiyetini gösterir. Öyle de: Bütün otlarda ve a ğaç-
lardaki bütün yapraklar ın türlü türlü e şkâl-i muntazamalar ı ve ayr ı ayr ı vazi-
yetleri ve cezbekârâne mevzûn hareketleri, yapraklar adedince yine o Sâni-i Hakîm’in vücub-u vücûdunu ve vahdetini ve kemâl-i rubûbiyetini gösterir.
Hem nas ıl bütün ecsam- ı nâmiyede, büyümek zaman ında muntazaman 
hareketleri ve türlü türlü âlât ile teçhizleri ve çe şit çeşit meyvelere şuûrkârâne 
teveccühleri, her biri ferden-ferdâ yine o Sâni-i Hakîm’in vücub-u vücûduna şehâdet ve vahdetine i şaret eder. Ve hey’et-i mecmuas ıyla gayet büyük bir 
mikyasta ihata-y ı kudretini ve şümûl-ü hikmetini ve cemâl-i sanat ını ve ke-
mâl-i rubûbiyetini gösterir. Öyle de: Bütün hayvanî cesedlerde kemâl-i hik-metle nefislerini, ruhlar ını yerleştirmek, türlü türlü cihâzât ile kemâl-i intizam 
ile teslih etmek, türlü türlü hizmetlerde kemâl-i hikmetle göndermek, hayva-nât adedince belki cihâzâtlar ı say ısı
nca yine o Sâni-i Hakîm’in vücub-u vücû-
duna ve vahdetine şehâdet ve i şaret ettikleri gibi, hey’et-i mecmuas ıyla gayet 
parlak bir sûrette cemâl-i rahmetini ve kemâl-i rubûbiyetini gösterir.
Hem nas ıl bütün kalblere, insan ise her nevi ulûm ve hakikatleri bildi-
ren, hayvan ise her nevi hâcetlerinin tedarikini ö ğreten bütün ilhamât- ı gay-
biye, bir Rabb-i Rahîm’in vücûdunu ihsas eder ve rubûbiyetine i şaret eder. 
Öyle de; gözlere kâinat bostan ındaki mânevî çiçekleri toplayan şuaât- ı ayniye 
gibi zâhirî ve bât ınî bütün duygular ın, ayr ı ayr ı âlemlere her biri birer anah-
tar olmalar ı, yine o Sâni-i Hakîm, o Fât ır-ı Alîm, o Hâl ık-ı Rahîm, o Rezzâk- ı 
Kerîm’in vücub-u vücûdunu ve vahdet ve ehadiyetini ve kemâl-i rubûbiyeti-ni güneş gibi gösterir.
İşte şu yukar ıda geçen on iki ayr ı ayr ı pencerelerden, on iki vecihten bir 
pencere-i âzam aç ılıyor ki; on iki renkli bir ziyâ-y ı hakikat ile Cenâb- ı Hakk’ ın 
ehadiyetini ve vahdâniyetini ve kemâl-i rubûbiyetini gösterir.OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   717
718  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte ey bedbaht münkir! Şu daire-i arz kadar, belki medâr- ı senevîsi kadar 
geniş olan şu pencereyi ne ile kapatabilirsin? Ve güne ş gibi parlak olan şu mâ-
den-i nuru ne ile söndürebilirsin ve hangi perde-i gaflette saklayabilirsin?..
Yedinci Pencere
Şu kâinat yüzünde serpilen masnûat ın kemâl-i intizamlar ı ve kemâl-i mev-
zûniyetleri ve kemâl-i zînetleri ve îcadlar ının suhuleti ve birbirine benzemeleri 
ve bir tek f ıtrat izhar etmeleri, nas ıl ki bir Sâni-i Hakîm’in vücub-u vücûdunu 
ve kemâl-i kudretini ve vahdetini gayet geni ş bir mikyasta gösteriyorlar.
Öyle de; câmid ve basit unsurlardan, hadsiz ve ayr ı ayr ı ve muntazam 
mürekkebât ın îcad ı, mürekkebât adedince yine o Sâni-i Hakîm’in vücub-u 
vücûduna şehâdet ve vahdetine i şaret etmekle beraber, hey’et-i mecmuas ıy-
la gayet parlak bir tarzda kemâl-i kudretini ve vahdetini gösterdi ği gibi terki-
bât- ı mevcudat tabir edilen terkib ve tahlil hengâm ındaki teceddüdde nihayet 
derecede ihtilât ve kar ışma içinde nihayet derecede bir imtiyaz ve tefrik ile, 
meselâ topraktaki tohumlar ın ve köklerin çok kar ışık olduğu hâlde hiç şaşır-
mayarak bir sûrette sünbüllenmelerini ve vücûdlar ını temyiz ve tefrik etmek 
ve ağaçlara giren kar ışık maddeleri yaprak ve çiçek ve meyvelere tefrik etmek 
ve hüceyrât- ı bedene kar ışık bir sûrette giden g ıdaî maddeleri kemâl-i hikmet-
le ve kemâl-i mîzânla ay ırıp tefrik etmek, yine o Hakîm-i Mutlak ve o Alîm-i 
Mutlak ve o Kadîr-i Mutlak’ ın vücub-u vücûdunu ve kemâl-i kudretini ve vah-
detini gösterdi ği gibi; zerreler âlemini hadsiz ve geni ş bir tarla hükmüne geti-
rip, her dakikada kemâl-i hikmetle ekip biçip, yeni yeni kâinatlar mahsulât ını 
ondan almak ve o câmide, âcize, cahile olan zerrâta gayet şuûrkârâne ve ga-
yet hakimâne ve muktedirâne hadsiz muntazam vazifeleri gördürmek, yine o Kadîr-i Zülcelâl’in ve o Sâni-i Zülkemâl’in vücub-u vücûdunu ve kemâl-i kud-retini ve azamet-i rubûbiyetini ve vahdetini ve kemâl-i rubûbiyetini gösterir.
İşte bu dört yol ile büyük bir pencere mârifetullaha aç ılır. Ve büyük bir 
mikyasta bir Sâni-i Hakîm’i akla gösterir.
Şimdi ey bedbaht gafil! Şu hâlde O’nu görmek ve tan ımak istemezsen; 
akl ını çıkar at, hayvan ol, kurtul...
Sekizinci Pencere
Nev’-i be şerdeki bütün ervâh- ı neyyire ashab ı olan enbiyâlar (aleyhimüsse-
lâm), bâhir ve zâhir mucizâtlar ına istinad ederek ve bütün kulûb-u münevve-
re aktab ı olan evliyâlar, ke şif ve kerâmetlerine itimad ederek ve bütün ukûl-u 
nuraniye erbab ı olan asfiyâlar, tahkikatlar ına istinad ederek, bir tek Vâhid-i 
Ehad, Vâcibü’l-vücûd, Hâl ık-ı külli şey’in vücub-u vücûduna ve vahdetine ve 
kemâl-i rubûbiyetine şehâdetleri, pek büyük ve nurânî bir penceredir. Hem 
her vakit o makam- ı rubûbiyeti göstermektedir.
Ey bîçâre münkir! Kime güveniyorsun ki, bunlar ı dinlemiyorsun? Veyahut 
gündüz içinde gözünü kapamakla, dünyay ı gece mi oldu zannediyorsun?
Dokuzuncu Pencere
Kâinattaki ibâdât- ı umumiye, bilbedâhe bir Mâbud-u Mutlak’ ı gösteriyor. 
Evet âlem-i ervâha ve bât ına giden ve ruhânî ve meleklerle görü şen zâtlar ın 
şehâdetleriyle sabit olan umum ruhânî ve melâikelerin kemâl-i imtisâl ile ubû-
diyetleri ve bilmü şâhede bütün zîhayatlar ın kemâl-i intizamla ubûdiyetkârâne 
vazifeler görmeleri ve bilmü şâhede anâs ır gibi bütün cemâdât ın kemâl-i itâatla 
ubûdiyetkârâne hizmetleri, bir Mâbud-u bilhakk’ ın vücub-u vücûdunu ve vah-
detini gösterdi ği gibi, her bir tâifesi icmâ ve tevâtür kuvvetini ta şıyan bütün ârif-
lerin hakikatli mârifetleri, bütün şâkirler tâifesinin semeredar şükürleri ve bütün 
zâkirlerin feyizli zikirleri ve bütün hâmidlerin nimet art ıran hamdleri ve bütün 
muvahhidlerin bürhânl ı tevhidleri ve tavsifleri ve bütün muhiblerin hakikî mu-
habbet ve a şklar ı ve bütün müridlerin sâd ık irâde ve ra ğbetleri ve bütün mü-
nîblerin ciddî talep ve inabeleri, yine Ma’ruf, Mezkûr, Me şkûr, Mahmûd, Vâhid, 
Mahbûb, Mer ğûb, Maksûd olan o Mâbud-u Ezelî’nin vücub-u vücûdunu ve ke-
mâl-i rubûbiyetini ve vahdetini gösterdi ği gibi, kâmil insanlardaki bütün mak-
bul ibâdât ın ve o makbul ibâdât ın neticesinden hâs ıl olan füyuzât ve münâcât, 
müşahedât ve ke şfiyât, yine o Mevcud-u lem-yezel ve o Mâbud-u lâ-yezâl’in 
vücub-u vücûdunu ve vahdetini ve kemâl-i rubûbiyetini gösterir. İşte şu üç ci-
hette ziyâdâr büyük bir pencere, vahdâniyete aç ılır.
Onuncu Pencere
 َóَّíَøوَ ْۚħَכُĤ ًאĜرِزْ َاتِóَĩَّáĤا َīِĨ ۪įِÖ َجَóْìَÉَĘ אءًƯĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ َلَõْĬوَأَ
 َóَّíَøوَ ۝ َאرَıْĬَْŶا ُħَכُĤ َóَّíَøوَ ِه۪ۚóْĨَÉِÖ ِóْéَ×ْĤا ĹِĘ ِيَóْåَÝِĤ ْכَĥُęْĤا ُħَכُĤ
 ْħَאכُÜوَاٰ ۝ َאرَıَّĭĤوَا َģĻَّĥĤا ُħَכُĤ َóَّíَøوَ ِۚīْĻَ×ائِƯد َóَĩَĝْĤوَا َ÷ْĩَّýĤا ُħَכُĤOTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   719
720  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
1َאİĳُāْéُÜ َź ِّٰųا َÙَĩْđِĬ ُّواïُđَÜ وَإِنْ هُۘĳُĩُÝْĤَÉَø َאĨ ِّģכُ ْīِĨ
Şu kâinattaki mevcudat ın birbirine teâvünü, tecâvübü, tesanüdü gös-
terir ki; umum mahlûkat, bir tek Mürebbî’nin terbiyesindedirler. Bir tek Müdebbir’in idaresindedirler. Bir tek Mutasarr ıf’ın taht- ı tasarrufundad ırlar. 
Bir tek Seyyid’in hizmetkârlar ıdırlar. Çünkü; zemindeki zîhayatlara levâz ı-
mât- ı hayatiyeyi emr-i rabbânî ile pi şiren güne şten ve takvimcilik eden ka-
merden tut, tâ ziyâ, hava, mâ, g ıdan ın zîhayatlar ın imdad ına koşmalar ına ve 
nebâtât ın dahi hayvanât ın imdad ına koşmalar ına ve hayvanât dahi insanla-
rın imdad ına koşmalar ına, hattâ âzâ-y ı bedenin birbirinin muavenetine ko ş-
malar ına ve hattâ g ıda zerrât ının hüceyrât- ı bedeniyenin imdad ına koşmala-
rına kadar cari olan bir düstûr-u teâvün ile, câmid ve şuûrsuz olan o mevcu-
dat- ı müteavine, bir kanun-u kerem, bir nâmus-u şefkat, bir düstûr-u rahmet 
alt ında gayet hakimâne, kerîmâne birbirine yard ım etmek, birbirinin sadâ-y ı 
hâcetine cevap vermek, birbirini takviye etmek, elbette bilbedâhe bir tek, yektâ, Vâhid-i Ehad, Ferd-i Samed, Kadîr-i Mutlak, Alîm-i Mutlak, Rahîm-i Mutlak, Kerîm-i Mutlak bir Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’un hizmetkârlar ı ve memur-
lar ı ve masnûlar ı olduklar ını gösterir.
İşte ey bîçâre müflis felsefî! Bu muazzam pencereye ne diyorsun? Senin 
tesadüfün buna kar ışabilir mi?...
On Birinci Pencere
2بُĳُĥُĝْĤا ُّīَئِĩْĉَÜ ِّٰųا ِóِכْñِÖ َźأَ
Bütün ervâh ve kulûbün dalâletten ne şet eden ıztırabat ve ke şmekeş ve 
ıztırabattan ne şet eden mânevî elemlerden kurtulmalar ı, bir tek Hâl ık’ı tan ı-
makla olur. Bütün mevcudat ı, bir tek Sâni’a vermekle necât buluyorlar, bir 
tek Allah’ ın zikriyle mutmain olurlar.
Çünkü; hadsiz mevcudat bir tek Zât’a verilmezse (Yirmi İkinci Söz’de 
kat’ î isbat edildi ği gibi) o zaman her bir tek şeyi, hadsiz esbaba isnad etmek 
lâz ım gelir ki, o hâlde bir tek şeyin vücûdu, umum mevcudat kadar mü şkül 
1 “Allah gökleri ve yeri yaratand ır. Gökten ya ğmur indirip size r ızık olsun diye, onunla türlü türlü 
meyveler, ürünler ç ıkarand ır. İzni ile denizde dola şmak üzere gemileri size râm eden, akan sular ı da, 
ırmaklar ı da sizin hizmetinize verendir. Mutad seyirlerini yapan güne ş ile ay ı size âmade k ılan, geceyi 
ve gündüzü istifadenize veren de O’dur.” Hâs ılı O, Kendisinden diledi ğiniz her şeyi verdi. Öyle ki 
Allah’ ın size verdi ği nimetleri birer birer saymaya kalkarsan ız, mümkün de ğil, onlar ı toptan olarak bile 
sayamazs ınız.” (İbrahim sûresi, 14/32-34)
2 “İyi bilin ki gönüller ancak Allah’ ı anmakla huzur bulur.” (Ra’d sûresi, 13/28).
olur. Çünkü; Allah’a verse, hadsiz e şyay ı bir Zât’a verir. O’na vermezse, her 
bir şeyi hadsiz esbaba vermek lâz ım gelir. O vakit bir meyve, kâinat kadar 
müşkülât peydâ eder, belki daha ziyade mü şkül olur.
Çünkü; nas ıl bir nefer yüz muhtelif adam ın idaresine verilse, yüz mü şkülât 
olur. Ve yüz nefer, bir zâbitin idaresine verilse, bir nefer hükmünde kolay olur.
Öyle de; çok muhtelif esbab ın bir tek şeyin îcad ında ittifaklar ı, yüz derece 
müşkülâtl ı olur. Ve pek çok e şyan ın îcad ı, bir tek Zât’a verilse yüz derece ko-
lay olur. İşte mahiyet-i insâniyedeki merak ve taleb-i hakikat cihetinden gelen 
nihayetsiz ıztıraptan kurtaracak yaln ız tevhid-i Hâl ık ve mârifet-i ilâhiyedir.
Madem küfürde ve şirkte nihayetsiz mü şkülât ve ıztırabat var. Elbette o 
yol muhâldir, hakikati yoktur. Madem tevhidde, mevcudat ın yarat ılışındaki 
suhulete ve kesrete ve hüsn-ü sanata muvâf ık olarak nihayetsiz suhulet ve ko-
layl ık var. Elbette o yol vâciptir, hakikattir.1
İşte ey bedbaht ehl-i dalâlet! Bak: Dalâlet yolu ne kadar karanl ıklı ve 
elemli!. Ne zorun var ki, oradan gidiyorsun? Hem bak: Îmân ve tevhid yolu ne kadar kolay ve safal ı... Oraya gir, kurtul...
On İkinci Pencere
2ٰىïَıَĘ َّرَïَĜ ِيñَّĤوَا ۝ ّٰىĳَùَĘ َěَĥَì ِيñَّĤاَ ۝ ĵٰĥْĐَْŶا ِّכَÖرَ َħْøا ِçِّ×َø
sırrınca, umum e şyada hususan zîhayat masnûlarda hikmetli bir kal ıptan ç ık-
mış gibi her şeye bir miktar- ı muntazam ve bir sûret, hikmetle verildi ği ve o 
sûret ve o miktarda maslahatlar ve faydalar için e ğri büğrü hududlar bulun-
mas ı; hem müddet-i hayatlar ında değiştirdikleri sûret-i libaslar ı ve miktarlar ı 
yine hikmetlere, maslahatlara muvâf ık bir tarzda mukadderat- ı hayatiyeden 
terkib ve tanzim edilen mânevî ve muntazam birer sûret, birer miktar bulun-mas ı, bilbedâhe gösterir ki: Bir Kadîr-i Zülcelâl’in ve bir Hakîm-i Zülkemâl’in 
kader dairesinde sûretleri ve biçimleri tertib edilen ve kudretin destgâh ında 
vücûdlar ı verilen o hadsiz masnûat, o Zât’ ın vücub-u vücûduna delâlet ve 
vahdetine ve kemâl-i kudretine hadsiz lisân ile şehâdet ederler.
Sen kendi cismine ve âzâlar ına ve onlardaki e ğri büğrü yerlerin meyvele-
rine ve faydalar ına bak! Kemâl-i hikmet içinde kemâl-i kudreti gör.
1 Bkz.: İsrâ sûresi, 17/42; Enbiyâ sûresi, 21/21.
2 “Tenzih et Rabbinin yüce ad ını. O seni yarat ıp, mükemmel yarat ılış vereni. O her canl ıyı bir ölçüye 
göre yap ıp hayat ının devam ını sağlayacak yollar ı göstereni.” (A’lâ sûresi, 87/1-3)OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   721
722  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
On Üçüncü Pencere
1ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ sırrınca: Her şey lisân- ı mahsusu ile Hâl ık’ını 
yâdeder, takdis eder. Evet bütün mevcudat ın lisân- ı hâl ve kâl ile etti ği tesbi-
hât, bir tek Zât- ı Mukaddes’in vücûdunu gösteriyor. Evet f ıtrat ın şehâdeti red-
dedilmez.
Delâlet-i hâl ise, hususan çok cihetlerle gelse, şüphe getirmez. Bak had-
siz f ıtrî şehâdeti tazammun eden ve nihayetsiz tarzlarda lisân- ı hâl ile delâlet 
eden ve mütedâhil daireler gibi bir tek merkeze bakan şu mevcudat ın mun-
tazam sûretleri, her biri birer dildir. Ve mevzûn hey’etleri, her biri birer lisân- ı 
şehâdettir. Ve mükemmel hayatlar ı, her biri birer lisân- ı tesbihtir ki, Yirmi 
Dördüncü Söz’de kat’î isbat edildi ği gibi, o bütün diller ile pek zâhir bir sûret-
te tesbihâtlar ı ve tahiyyatlar ı ve bir tek mukaddes Zât’a şehâdetleri, ziyâ gü-
neşi gösterdi ği gibi bir Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’u gösterir. Ve kemâl-i ulûhiyeti-
ne delâlet eder.
On Dördüncü Pencere
2ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ْīَĨ ْģُĜ
3ُįُĭائِƯõَì َאĬَïْĭِĐ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
4َאıِÝَĻِĀَאĭِÖ ٌñِìاٰ َĳُİ َّźإِ ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ َאĨ
5ٌċĻِęَè ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ ĹِّÖرَ إِنَّ
sırlar ınca: Her şey her şeyinde ve her şe’ninde tek bir Hâl ık-ı Zülcelâl’e muhtaç-
tır. Evet kâinattaki mevcudata bak ıyoruz ve görüyoruz ki: Zaaf- ı mutlak içinde 
bir kuvvet-i mutlaka tezahürat ı var. Ve acz-i mutlak içinde bir kudret-i mutla-
kan ın âsâr ı görünüyor. Meselâ, nebâtât ın tohumlar ında ve köklerindeki ukde-i 
hayatiyelerinin intibahlar ı zaman ında gösterdikleri hârika vaziyetleri gibi...
1 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
2 “Peki!” de, “Her şeyin gerçek yönetimini elinde tutan, Kendisi her şeyi koruyup gözeten kimdir!..” 
(Mü’minûn sûresi, 23/88)
3 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarlar ı elimizde olmas ın.” (Hicr sûresi, 15/21)
4 “Yürüyen hiçbir varl ık yoktur ki, Allah, onun perçeminden tutmu ş olmas ın.” (Hûd sûresi, 11/56)
5 “Muhakkak ki Rabbim her şeyi koruyand ır.” (Hûd sûresi, 11/57)
Hem fakr- ı mutlak ve kuruluk içinde bir g ınâ-y ı mutlak ın tezahürat ı var: 
Kıştaki topra ğın ve ağaçlar ın vaziyet-i fakirâneleri ve baharda şâşaal ı servet 
ve g ınâlar ı gibi...
Hem cümud-u mutlak içinde bir hayat- ı mutlakan ın tereşşuhât ı görünü-
yor: Anâs ır-ı câmidenin zîhayat maddelere ink ılâb ı gibi...
Hem bir cehl-i mutlak içinde muhît bir şuûrun tezahürat ı görünüyor: 
Zerrelerden y ıldızlara kadar her şeyin harekât ında nizamat- ı âleme ve mesa-
lih-i hayata ve metalib-i hikmete muvâf ık bir tarzda hareket etmeleri ve şuûr-
kârâne vaziyetleri gibi...
İşte bu acz içindeki kudret ve zaaf içindeki kuvvet ve fakr içindeki servet 
ve g ınâ ve cümud ve cehil içindeki hayat ve şuûr; bilbedâhe ve bizzarûre bir 
Kadîr-i Mutlak ve Kaviyy-i Mutlak ve Ganiyy-i Mutlak ve Alîm-i Mutlak ve Hayy- ı 
Kayyûm bir Zât’ ın vücub-u vücûduna ve vahdetine kar şı her taraftan pencereler 
açar. Hey’et-i mecmuas ı ile büyük bir mikyasta bir cadde-i nuraniyeyi gösterir.
İşte ey tabiat batakl ığına düşen gafil! E ğer tabiat ı bırak ıp kudret-i ilâhiye-
yi tan ımazsan; her bir şeye, hattâ her bir zerreye, hadsiz bir kuvvet ve kudret 
ve nihayetsiz bir hikmet ve maharet, belki ekser e şyay ı görecek, bilecek, idare 
edecek bir iktidar, her şeyde bulundu ğunu kabul etmek lâz ım gelir.
On Beşinci Pencere
1ُįَĝَĥَì ْءٍĹَü َّģכُ َīَùْèأَ ِۤيñَّĤاَ
sırrınca: Her şeye, o şeyin kabiliyet-i mahiyetine göre kemâl-i mîzân ve inti-
zam ile biçilip hüsn-ü sanat ile tertib edilip, en k ısa yolda, en güzel bir sûrette, 
en hafif bir tarzda, istimâlce en kolay bir şekilde, meselâ; ku şlar ın elbiselerine 
ve her vakit tüylerini kolayca oynatmalar ına ve istimâl etmelerine bak. Hem 
israfs ız hikmetli bir tarzda vücûd vermek, sûret giydirmek, e şya adedince dil-
ler ile bir Sâni-i Hakîm’in vücub-u vücûduna şehâdet ve bir Kadîr-i Alîm-i 
Mutlak’a i şaret ederler.
On Alt ınc ı Pencere
Rûy-u zeminde mevsim-bemevsim tazelenen mahlûkat ın îcad ve tedbirlerin-
deki intizamat ve tanzimat, bilbedâhe bir hikmet-i âmmeyi gösterir.2 Sıfat, mev-
suf suz olmad ığından; elbette o hikmet-i âmme, bizzarûre bir Hakîm’i gösterir.
1 “(O Allah ki), yaratt ığı her şeyi güzel yapm ıştır.” (Secde sûresi, 32/7)
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/259; En’âm sûresi, 6/99; Hac sûresi, 22/5; Mü’minûn sûresi, 23/14; Rûm sûresi, 
30/50; Mülk sûresi, 67/3; Ğâşiye sûresi, 88/17.OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   723
724  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hem o perde-i hikmet içinde hârika tezyinat, bilbedâhe bir inâyet-i tâm-
meyi gösterir. Ve o inâyet-i tâmme, bizzarûre inâyet-kâr bir Hâl ık-ı Kerîm’i 
gösterir. Ve o perde-i inâyette umuma şâmil bir taltifat ve ihsanat, bilbedâ-
he bir rahmet-i vâsiay ı gösterir. Ve o rahmet-i vâsia, bizzarûre bir Rahmân- ı 
Rahîm’i gösterir. Ve o perde-i rahmet üstünde dahi bütün r ızka muhtaç zîha-
yatlar ın lây ık ve mükemmel bir tarzda iâ şeleri ve erzaklar ı, bilbedâhe terbiye-
kârâne bir rezzâk ıyet ve şefkatkârâne bir rubûbiyeti gösterir. Ve o terbiye ve 
idare, bizzarûre bir Rezzâk- ı Kerîm’i gösterir.
Evet zeminin yüzünde kemâl-i hikmetle terbiye edilen ve kemâl-i inâyet-
le tezyin edilen ve kemâl-i rahmetle taltif edilen ve kemâl-i şefkatle iâ şe edilen 
bütün mahlûkat, birer birer bir Sâni-i Hakîm, Kerîm, Rahîm, Rezzâk’ ın vücu-
buna şehâdet ve vahdetine i şaret ettikleri gibi, yeryüzünün mecmuunda teza-
hür eden ve umumunda görülen ve kasd ve irâdeyi bilbedâhe gösteren hik-met-i âmme; ve hikmeti dahi tazammun eden umum masnûata şâmil inâyet-i 
tâmme; ve inâyet ve hikmeti tazammun eden ve umum mevcudat- ı arziye-
ye şâmil olan rahmet-i vâsia; ve rahmet ve hikmet ve inâyeti de tazammun 
eden umum zîhayata şâmil bir sûrette ve gayet kerîmâne bir tarzda olan r ızık 
ve iâşe-i umumiyeyi birden nazara al, bak! Nas ıl ki elvan- ı seb’a, ziyây ı teş-
kil eder. Ve yeryüzünü tenvir eden o ziyâ, nas ıl şüphesiz güne şi gösterir. Öyle 
de; o hikmet içindeki inâyet ve inâyet içindeki rahmet ve rahmet içindeki iâ-şe-i r ızkî, nihayet derecede Hakîm, Kerîm, Rahîm, Rezzâk bir Vâcibü’l-vücû-
d’un vahdetini ve kemâl-i rubûbiyetini büyük bir mikyasta, yüksek bir dere-cede, parlak bir sûrette gösterir.
1
İşte ey sersem münkir-i gafil! Göz önündeki bu hakimâne, kerîmâne, ra-
hîmâne, rezzâkâne terbiyeti ve bu acib ve hârika ve mucize keyfiyeti ne ile izah edebilirsin? Senin gibi serseri tesadüfle mi? Ve kalbin gibi kör kuvvetle mi? Ve kafan gibi sa ğır tabiatla m ı? Ve senin gibi âciz, câmid, cahil esbabla 
mı? Yoksa nihayetsiz derecede mukaddes, münezzeh ve müberrâ, muallâ ve 
nihayetsiz derecede Kadîr, Alîm, Semî’, Basîr olan Zât- ı Zülcelâl’e nihayetsiz 
derecede âciz, cahil, sa ğır, kör, mümkin, miskin olan “tabiat” nâm ını verip 
nihayetsiz hatâ i şlemek mi istersin? Hem güne ş gibi parlak şu hakikati, hangi 
kuvvet ile söndürebilirsin? Hangi perde-i gaflet alt ında saklayabilirsin?
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/22; Yûnus sûresi, 10/21; İbrahim sûresi, 14/32; Hicr sûresi, 15/19-22; Neml 
sûresi, 17/64; Sebe sûresi, 34/24; Fât ır sûresi, 35/3; Mü’min sûresi, 40/13; Zâriyât sûresi, 51/58.
On Yedinci Pencere
1َīĻِĭِĨْËُĩْĥِĤ َאتٍĺَٰź َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ إِنَّ
Zeminin yüzünü yaz zaman ında temâ şâ edip görüyoruz ki; îcad- ı eşya-
da müşevveşiyeti iktiza eden ve intizams ızlığa sebep olan nihâyetsiz sehâvet 
ve bir cûd-u mutlak, gayet derecede bir insicam ve intizam içinde görünüyor. İşte zemin yüzünü tezyin eden bütün nebâtât ı gör!
Hem mizans ızlığı ve kabal ığı iktiza eden îcad- ı eşyadaki sürat-i mutlaka 
dahi kemâl-i mevzûniyet içinde görünüyor. İşte zemin yüzünü süslendiren bü-
tün meyvelere bak!
Hem ehemmiyetsizli ği, belki çirkinli ği iktiza eden kesret-i mutlaka dahi, 
kemâl-i hüsn-ü sanat içinde görünüyor. İşte yeryüzünü yald ızlayan bütün çi-
çeklere bak!
Hem sanats ızlığı, basitliği iktiza eden îcad- ı eşyadaki sühûlet-i mutlaka 
dahi, nihâyetsiz derecede sanatkârl ık ve maharet ve ihtimamkârl ık içinde gö-
rünüyor. İşte yeryüzündeki a ğaç ve nebâtât cihâzât ının sandukçalar ı ve prog-
ramlar ı ve tarihçe-i hayatlar ının kutucuklar ı hükmünde olan bütün tohumla-
ra, çekirdeklere dikkatle bak!
Hem ihtilâf ve ayr ılığı iktiza eden uzakl ık ve bu’d-u mutlak dahi bir itti-
fak- ı mutlak içinde görünüyor. İşte bütün aktâr- ı zeminde zer’edilen her ne-
vi hububata bak!
Hem kar ışmay ı ve bulaşmay ı iktiza eden kemâl-i ihtilât, bilâkis kemâl-i 
imtiyaz ve tefrik içinde görünüyor. İşte bütün yer alt ına kar ışık at ılan ve mad-
de itibar ıyla birbirine benzeyen tohumlar ın sünbül vaktinde kemâl-i imtiyaz-
lar ı.. ve ağaçlara giren muhtelif maddelerin yaprak, çiçek ve meyvelere ke-
mâl-i imtiyaz ile tefrikleri.. ve mideye giren kar ışık g ıdalar ın muhtelif âzâ ve 
hüceyrâta göre kemâl-i imtiyazla ayr ılmalar ına bak, kemâl-i hikmet içinde ke-
mâl-i kudreti gör!
Hem ehemmiyetsizli ği, k ıymetsizliği iktiza eden gayet derecede mebzûli-
yet ve nihâyet derecede ucuzluk dahi yeryüzünde masnûâtça, sanatça nihâ-
1 “Şüphesiz göklerde ve yerde müminler için Allah’ ın kudret ve hikmetine dair çok deliller vard ır.” 
(Câsiye sûresi, 45/3).OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   725
726  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
yet derecede k ıymettar ve pahal ı bir keyfiyette görünüyor. İşte o hadsiz acâ-
ib-i sanat içinde yeryüzünün rahmânî sofras ında yaln ız kudretin şekerlemeleri 
olan dutlar ın nevîlerine bak! Kemâl-i rahmeti, kemâl-i sanat içinde gör!
İşte bütün rûy-u zeminde gayet k ıymettarl ık ile beraber hadsiz ucuzluk..
ve hadsiz ucuzluk içinde hadsiz ihtilât ve kar ışıklık ile beraber hadsiz 
imtiyaz ve tefrik..
ve hadsiz imtiyaz ve tefrik içinde gayet uzakl ık ile beraber son derece-
de muvâfakat ve benzeyi ş..
ve son derece benzemek içinde gayet derecede sühûlet ve kolayl ık ile 
beraber gayet derecede ihtimamkârâne yap ılış..
ve gayet derecede güzel yap ılış içerisinde sürat-i mutlaka ve çabukluk-
la beraber gayet derecede mevzûn ve mizanl ı ve israfs ızlık..
ve gayet derecede israfs ızlık içinde son derece çokluk ve kesret ile be-
raber son derecede hüsn-ü sanat..
ve son derece hüsn-ü sanat içinde nihâyet derecede sehâvet ile be-
raber intizam- ı mutlak, elbette gündüz, ışığı; ışık, güneşi gösterdi ği gibi bir 
Kadîr-i Zülcelâl’in, bir Hakîm-i Zülkemâl’in, bir Rahîm-i Zülcemâl’in vücûb-u vücûduna ve kemâl-i kudretine ve cemâl-i rubûbiyetine ve vâhidiyetine ve 
ehadiyetine şehâdet ederler, 
1ĵٰĭْùُéْĤا אءُƯĩْøَْŶا ُįَĤ sırrını gösterirler.
Şimdi ey bîçâre cahil, gafil, muannit, muatt ıl! Bu hakikat-i uzmây ı ne ile 
tefsir edebilirsin? Bu nihâyet derecede mucize ve harika keyfiyeti ne ile izah edebilirsin? Bu hadsiz derecede acîb şu sanatlar ı neye isnad edebilirsin? Bu 
yeryüzü derecesinde geni ş bu pencereye hangi perde-i gafleti at ıp kapatabi-
lirsin? Senin tesadüfün nerede, tabiat dedi ğin ve güvendi ğin şuursuz yolda şın 
ve dalâlette istinadgâh ın ve arkada şın nerede? Bu i şlere tesadüfün kar ışmas ı 
yüz derece muhâl de ğil mi? Ve şu harika i şlerin binden birinin tabiata hava-
lesi, bin derece muhâl olmuyor mu?
Yoksa câmid, âciz tabiat ın; her bir şeyin içinde o şeyden yap ılan eşya 
adedince mânevî makine ve matbaalar ı m ı var?
1 “En güzel isimler Allah’a mahsustur.” ( İsrâ sûresi, 17/110; Tâhâ sûresi, 20/8; Ha şir sûresi, 59/24).9
99999
On Sekizinci Pencere
1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا تِĳَכُĥَĨ ĹِĘ ُواóُčْĭَĺ ْħَĤ أَوَ
Yirmi İkinci Söz’de izah edilen şu temsîle bak ki: Nas ıl mükemmel, mun-
tazam, sanatl ı, saray gibi bir eser, bilbedâhe muntazam bir fiile delâlet eder. 
Yâni bir bina, bir dülgerli ğe delâlet eder. Ve mükemmel, muntazam bir fiil, 
bizzarûre mükemmel bir fâile ve mahir bir ustaya, bir dülgere delâlet eder. Ve mükemmel usta ve dülger unvanlar ı, bilbedâhe mükemmel bir s ıfata, yâni sa-
nat melekesine delâlet eder. Ve mükemmel s ıfat ve o mükemmel meleke-i sa-
nat, bilbedâhe mükemmel bir istidad ın vücûduna delâlet eder. Ve mükemmel 
bir istidat ise, âlî bir ruh ve yüksek bir Zât’ ın vücûduna delâlet eder.
Öyle de, zeminin yüzünü, belki kâinat ı dolduran müteceddid eserler, bil-
bedâhe gayet derece-i kemâlde bulunan ef’âli gösteriyor. Ve şu nihayet de-
recedeki intizam ve hikmet dairesindeki ef’âl, bilbedâhe unvanlar ı ve isimleri 
mükemmel olan bir Fâil’i gösteriyor.
Çünkü; muntazam, hakimâne fiiller, fâilsiz olmad ığı katiyen mâlûm. Ve 
son derece mükemmel unvanlar, o fâilin son derece kemâldeki s ıfatlar ına de-
lâlet eder. Çünkü fenn-i Sarfça nas ıl ism-i fâil masdardan yap ılır. Öyle de, un-
vanlar ın ve isimlerin dahi masdarlar ı ve menşe’leri, s ıfatlard ır. Ve son dere-
ce-i kemâlde s ıfatlar, şüphesiz son derece mükemmel olan şuûnat- ı zâtiyeye 
delâlet eder. Ve kabiliyet-i zâtiye –tabir edemedi ğimiz– o mükemmel şuûn-u 
zâtiye, bihakkalyakîn hadsiz derece-i kemâlde olan bir Zât’a delâlet eder.
İşte bütün âlemdeki âsâr- ı sanat ve bütün mahlûkat, her biri birer eser-i 
mükemmel oldu ğundan, her biri bir fiile ve fiil ise isme, isim ise vasfa ve vas ıf 
ise şe’ne ve şe’n ise zâta şehâdet ettikleri için; masnûat adedince bir tek Sâni-i 
Zülcelâl’in vücub-u vücûduna şehâdet ve ehadiyetine i şaret ettikleri gibi; he-
y’et-i mecmuas ı ile, silsile-i mahlûkat kadar kuvvetli bir tarzda bir mi’râc- ı mâ-
rifettir. Hiçbir cihette içine şüphe girmeyen müteselsil bir bürhân- ı hakikattir.
Şimdi ey bîçâre münkir-i gafil! Silsile-i kâinat kadar kuvvetli şu bürhân ı 
ne ile k ırabilirsin? Şu masnûat adedince hakikatin şua ını gösteren hadsiz de-
likli ve kafesli şu pencereyi ne ile kapatabilirsin? Hangi perde-i gafleti üstüne 
çekebilirsin?
1 “Hiç düşünmezler mi göklerin ve yerin melekûtunu ve o muazzam saltanat ı?” (A’râf sûresi, 7/185)OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   727
728  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
On Dokuzuncu Pencere
1ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ َّۘīِıĻِĘ ْīَĨوَ َْرْضُŶوَا ُďْ×َّùĤا َاتُĳٰĩَّùĤا ُįَĤ ُçِّ×َùُÜ
sırrınca: Sâni-i Zülcelâl, semâvât ın ecrâm ına o kadar hikmetler, mânâlar tak-
mış ki; güya celâl ve cemâlini ifade etmek için semâvât ı; güneşler, aylar, y ıl-
dızlar kelimeleriyle süslendirdi ği gibi, cevv-i semâda dahi olan mevcudata öy-
le hikmetler ve mânâlar ve maksadlar takm ış ki; güya o cevv-i semây ı berkler, 
şimşekler, ra’dlar, katreler kelimeleriyle intak ediyor. Ve kemâl-i hikmet ve ce-
mâl-i rahmetini ders veriyor.
Ve nas ıl zemin kafas ını, hayvanât ve nebâtât denilen mânidar kelimele-
riyle söyle ştirip kemâlât- ı sanat ını kâinata gösteriyor. Öyle de; o kafan ın birer 
kelimesi olan nebatlar ı ve ağaçlar ı dahi; yapraklar, çiçekler, meyveler kelime-
leriyle intak edip yine kemâl-i sanat ını ve cemâl-i rahmetini ilân ediyor. Ve bi-
rer kelime olan çiçekleri ve meyveleri dahi tohumcuklar kelimeleriyle konu ş-
turup dekâik- ı sanat ını ve kemâl-i rubûbiyetini ehl-i şuûra tâlim ediyor.
İşte bu hadsiz kelimât- ı tesbihiye içinde yaln ız tek bir sünbül ve tek bir çi-
çeğin tarz- ı ifadesine kulak verip dinleyece ğiz. Nas ıl şehâdet eder, bilece ğiz.
Evet her bir nebat, her bir a ğaç, pek çok lisân ile Sâni’lerini öyle gösteriyor-
lar ki; ehl-i dikkati hayretlerde b ırak ır ve bakanlara “Sübhânallah! Ne kadar gü-
zel şehâdet ediyor!” dedirtirler. Evet, her bir nebat ın çiçek açmas ı zaman ında 
ve sünbül vermesi an ında, tebessümkârâne mânevî tekellümleri hengâm ındaki 
tesbihleri, kendileri gibi güzel ve zâhirdir. Çünkü her bir çiçe ğin güzel a ğzı ile ve 
muntazam sünbülün lisân ıyla ve mevzûn tohumlar ın ve muntazam habbelerin 
kelimât ıyla hikmeti gösteren o nizam, bilmü şâhede ilmi gösteren bir mîzân için-
dedir. Ve o mîzân ise, maharet-i sanat ı gösteren bir nak ş-ı sanat içindedir ve o 
nakş-ı sanat, lütuf ve keremi gösteren bir zînet içindedir. Ve o zînet dahi, rah-
met ve ihsan ı gösteren latîf kokular içindedir. Ve birbiri içinde bulunan şu mâ-
nidar keyfiyetler, öyle bir lisân- ı şehâdettir ki; hem Sâni-i Zülcemâl’ini esmâs ıy-
la târif eder, hem evsâf ıyla tavsif eder, hem cilve-i esmâs ını tefsir eder, hem te-
veddüd ve taarrüfünü, yâni sevdirilmesini ve tan ıttırılmas ını ifade eder.
İşte bir tek çiçekten böyle bir şehâdet işitsen, acaba zemin yüzündeki rabbâ-
nî bağlarda umum çiçekleri dinleyebilsen, ne derece yüksek bir kuvvetle Sâni-i 
Zülcelâl’in vücub-u vücûdunu ve vahdetini ilân ettiklerini i şitsen, hiç şüphen ve 
vesvesen ve gafletin kalabilir mi? E ğer kalsa, sana insan ve zî şuur denilebilir mi?
1 “Yedi kat gök, dünya ve onlar ın içinde olan herkes Allah’ ı takdis ve tenzih eder. Hatta hiçbir şey yoktur 
ki O’na hamd ile tenzih etmesin.” ( İsrâ sûresi, 17/42-44)
Gel şimdi bir a ğaca dikkatle bak! İşte bahar mevsiminde yapraklar ın 
muntazaman ç ıkmas ı, çiçeklerin mevzûnen aç ılmas ı, meyvelerin hikmetle, 
rahmetle büyümesi ve dallar ın ellerinde, masum çocuklar gibi, nesimin es-
mesiyle oynamas ı içindeki latîf a ğzını gör. Nas ıl bir dest-i kerem ile ye şillenen 
yapraklar ın dili ile ve bir ne şe-i lütuf ile tebessüm eden çiçeklerin lisân ıyla ve 
bir cilve-i rahmet ile gülen meyvelerin kelimât ı ile ifade edilen hikmetli nizam 
içindeki adilli mîzân; ve adli gösteren mîzân içinde bulunan dikkatli sanatlar, nak ışlar ve maharetli nak ışlar ve zînetler içinde rahmet ve ihsan ı gösteren ay-
rı ayr ı tatl ı tatmaklar ve ayr ı ayr ı güzel kokular ve ho ş tatmaklar içinde birer 
mucize-i kudret olan tohumlar ve çekirdekler, gayet zâhir bir sûrette bir Sâni-i Hakîm, Kerîm, Rahîm, Muhsin, Mün’im, Mücemmil, Mufadd ıl’ın vücub-u vü-
cûdunu ve vahdetini ve cemâl-i rahmetini ve kemâl-i rubûbiyetini gösterir. İşte eğer bütün rûy-u zemindeki a ğaçlar ın lisân- ı hâllerini birden dinleyebil-
sen: 
1َْرْضِŶا ĹِĘ َאĨوَ َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ َאĨ ِِّٰų ُçِّ×َùُĺ hazinesinde ne kadar güzel cevher-
ler bulundu ğunu göreceksin, anlayacaks ın.
İşte ey nankörlük içinde kendini ba şıboş zanneden bedbaht gafil! Bu 
derece hadsiz lisânlarla kendini sana tan ıttıran ve bildiren ve sevdiren bir 
Kerîm-i Zülcemâl, tan ımak istenilmezse bu lisânlar ı susturmal ı. Madem ki sus-
turulmaz, dinlemeli. Gafletle kula ğını kapasan kurtulamazs ın. Çünkü sen ku-
lağını kapamakla kâinat sükût etmez, mevcudat susmaz, vahdâniyet şâhidleri 
seslerini kesmezler. Elbette seni mahkûm ederler...
Yirminci Pencere2(Hâşiye)
1 “Göklerde ve yerde olanlar ın hepsi, Allah’ ı tesbih eder.” (Cum’a sûresi, 62/1)
2(Hâşiye) Şu Yirminci Pencere’nin hakikati, bir zaman Arabî bir surette şöyle kalbe gelmi şti:
َכَĬَאĉْĥُø َħَčْـĐأَ َאĨ َـאنَéْـ×ُø  ِכَęĻِČْĳَÜ ِכَęĺِóْāَـÜ ْīِĨ َאرِāْـĐَْŶا ُّجُĳَـĩَـÜ  ِكَóĻِıْýَÜ ِكَóـĺِĳْĭَـÜ ْīِĨ َאءِĻِّąĤا ُُŷَـئْĥَـÜ  
َכَÝَĩِכْè َعَïْÖأَ َאĨ َכَĬَאéْ×ُø  ِكَóـĺِĳْـāَـÜ ـכَĺِóـĻِـÖْïَـÜ ْīِĨ َאرِåْèَْŶا ُīُّĺَõَÜ  ِكَóĻِíْùَÜ ِكَóĻِìْïَÜ ْīِĨ َאرِıْĬَْŶا ُóُّåَęَÜ  
َכَÝَđْĭَĀ َīَùْèأَ َאĨ َכَĬَאéْ×ُø  ِכَĨَاóإِכْ ِـכَĨَאđْĬإِ ْīِĨ َאرِĩْàَْŶا ُّجُóَـ×َـÜ  ِכَĭĻِùْéَÜ ِכَĭĻِĺْõَÜ ْīِĨ َאرِİَْزْŶا ُħُّùَ×َÜ  
َכَÝَĩْèرَ َďَøأَوْ َאĨ َכَĬَאéْ×ُø  ِכَĤَאąْـĘإِ ِכَĤَاõْـĬإِ ْīِĨ َאرِĉْĨَْŶا ُّجُõَـıَـÜ  ِכَĜَאĘإِرْ ِכَĜَאĉْĬإِ ْīِĨ َאرِĻْĈَْŶا ُďُّåَùَÜ  
ِكَóĺِĳْĭَÜ ِكَóĺْوِïَÜ ِكَóĻِÖْïَÜ ِكَóĺِïْĝَÜ ْīِĨ َאرِĩْĜَْŶا ُّكُóَéَÜ
َכَĬَאĉْĥُø َóَıْÖأَ َאĨ َכَĬَאİْóُÖ َرَĳْĬأَ َאĨ َכَĬَאéْ×ُø
  Tercemesi : Işığın parlamas ı, masnuat- ı ilâhiye-yi izn-i Rabbânî ile te şhir ve ilân etmek-
tir.. Rüzgârlar ın dalgalanmas ı, emr-i rabbânînin yerine getirilmesine süratle çal ışmakt ır.
  Sen her türlü noksan s ıfattan münezzehsin; Senin saltanat ın ne büyüktür! Nehirlerin, çay-
lar ın ve ırmaklar ın, yerden ve da ğlardan kaynamas ı, Senin onlar ı depolaman ve insanlara 
musahhar k ılman iledir.OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   729
730  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
1ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ِيñَّĤا َאنَéْ×ُùَĘ
2مٍĳُĥْđَĨ َرٍïَĝِÖ َّźإِ ưįُĤِّõَĭُĬ َאĨوَ ُ۬įُĭائِƯõَì َאĬَïĭِĐ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
3َīĻِĬَאزِíِÖ ُįَĤ ْħُÝْĬأَ אƯĨوَ هُۚĳُĩَאכُĭْĻَĝْøَÉَĘ אءًƯĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ َאĭْĤَõْĬَÉَĘ َçِĜَاĳَĤ َאحَĺِّóĤا َאĭْĥَøوَأَرْ
Nas ıl cüz’iyat ve neticelerde ve teferruatta kemâl-i hikmet ve cemâl-i sa-
nat görünüyor. Öyle de: Tesadüfî ve kar ışık tevehhüm edilen küllî unsurlar ın, 
büyük mahlûkat ın zâhiren kar ışık vaziyetleri dahi, bir hikmet ve sanat ile va-
ziyetler al ıyorlar.
İşte ziyân ın parlamas ı, sâir hikmetli hidemât ının delâletiyle, yeryü-
zünde masnûat- ı ilâhiyeyi izn-i rabbânî ile te şhir ve ilân etmektir. Demek bir 
Sâni-i Hakîm taraf ından ziyâ istihdam ediliyor. Çar şı-yi âlem sergilerindeki 
antika sanatlar ını onun ile irâe ediyor.
Şimdi rüzgârlara bak ki: Sâir hakimâne, kerîmâne faydalar ının ve va-
zifelerinin şehâdetiyle gayet mühim ve kesretli vazifelere ko şuyorlar. Demek 
o dalgalanmak bir Sâni-i Hakîm taraf ından bir tavziftir, bir tasriftir, bir kullan-
makt ır. Dalgalanmalar ı ise, emr-i rabbânînin çabuk yerine getirilmesine sü-
ratle çal ışmakt ır.
Şimdi bak çe şmelere, çaylara, ırmaklara! Yerden, da ğlardan kayna-
malar ı tesadüfî de ğildir. Çünkü onlara terettüp eden âsâr- ı rahmet olan fay-
dalar ın ve semerelerin şehâdetiyle ve da ğlarda bir mîzân- ı hâcetle iddiharlar ı-
nın ifadesi ile ve bir mîzân- ı hikmetle gönderilmelerinin delâletiyle gösteriliyor 
  K ıymetli taşlar ın süslenmesi Senin tedbirin ve tasvirin iledir. Sen her türlü noksan s ıfat-
tan münezzehsin; Senin hikmetin ne güzeldir!
  Çiçeklerin gülümsemesi Senin süslemen ve güzelle ştirmen iledir. Meyvelerin süslenip 
kendilerini bize takdim etmeleri Senin ihsan ve ikram ın iledir.
  Sen her türlü noksan s ıfattan münezzehsin; Senin sanat ın ne güzeldir. Ku şlar ın ahenkle 
cıvıldaşmalar ı Senin konu şturman ve onlar ı birbirlerine kar şı şefkatli k ılman iledir.
  Yağmurlar ın serpişmesi Senin ya ğdırman ve ihsan ın iledir. Sen her türlü noksan s ıfattan 
münezzehsin. Senin rahmetin ne kadar da geni ştir!
  Ay ın (kamerlerin) hareket etmesi Senin takdirin ve tedbirin, döndürmen nurland ırman 
(ayd ınlatman) iledir. Sen her türlü noksan s ıfattan münezzehsin; Senin bürhân ın ne kadar 
da nurludur, Senin saltanat ın ne kadar da zahirdir (gözler önündedir).
1 “Sübhand ır, münezzehdir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet O’nun elindedir.” (Yâsîn sûresi, 36/83)
2 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarlar ı elimizde olmas ın. Biz onu ancak 
belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21)
3 “Aşılay ıcı olarak rüzgârlar gönderdik. Derken gökten ya ğmur indirip onunla sizi sulad ık. Hâlbuki o 
suyu hazinelerde depolayan da sizler de ğilsiniz.” (Hicr sûresi, 15/22)9
9
9
ki; bir Rabb-i Hakîm’in teshiriyle ve iddihar ıylad ır. Ve kaynamalar ı ise, O’nun 
emrine heyecanla imtisâl etmeleridir.
Şimdi yerdeki bütün ta şlar ın ve cevâhirlerin ve mâdenlerin envâ ına 
bak! Bunlar ın tezyinatlar ı ve menfaatli hâsiyetleri bir Sâni-i Hakîm’in tezyini 
ile, tertibi ile, tedbiri ile, tasviri ile oldu ğunu, onlara müteallik hakimâne fay-
dalar ı ve mesalih-i hayatiye ve levâz ımât- ı insâniye ve hâcât- ı hayvaniyeye 
muvâf ık bir tarzda ihzarlar ı gösteriyor.
Şimdi çiçeklere, meyvelere bak! Bunlar ın gülümsemeleri ve tadlar ı ve gü-
zellikleri ve nak ışlar ı ve koku vermeleri; bir Sâni-i Kerîm’in, bir Mün’im-i Rahîm’in 
sofras ında birer târife, birer dâvetnâme hükmünde olarak muhtelif renk ve koku 
ve tadlarla her nev’e ayr ı ayr ı târife ve dâvetnâme olarak verilmi ştir.
Şimdi kuşlara bak! Onlar ın söyleşmeleri ve c ıvıldaşmalar ı, bir Sâni-i 
Hakîm’in intak ve söyletmesi oldu ğuna delîl-i kat’î ise, hayret verir bir tarzda 
birbirine o seslerle müdavele-i hissiyat ve ifade-i maksad etmeleridir.
Şimdi bulutlara bak! Ya ğmurun şıpıltılar ı, mânâs ız bir ses olmad ığı-
na ve şimşek ile gök gürlemesi, bo ş bir gürültü olmad ığına kat’î delîl ise, hâ-
lî bir boşlukta o acâibi îcad etmek ve onlardan âb- ı hayat hükmündeki dam-
lalar ı sağmak ve zemin yüzündeki muhtaç ve mü ştâk zîhayatlara emzirmek, 
gösteriyor ki: O şırıltı, o gürültü gayet mânidar ve hikmettard ır ki; bir Rabb-i 
Kerîm’in emriyle, mü ştâklara o ya ğmur bağırıyor ki, “Sizlere müjde, geliyo-
ruz!” mânâs ını ifade ederler.
Şimdi göğe bak! Gök içinde hadsiz ecrâmdan yaln ız kamere dikkat et! 
Onun hareketi, bir Kadîr-i Hakîm’in emriyle oldu ğu, ona müteallik ve yeryüzü-
ne ait mühim hikmetlerdir ki, ba şka yerde beyân etti ğimizden k ısa kesiyoruz.
İşte ziyâdan tut, tâ kamere kadar sayd ığımız küllî unsurlar gayet geni ş bir 
tarzda ve büyük bir mikyasta bir pencere açar. Bir Vâcibü’l-vücûd’un vahde-tini ve kemâl-i kudretini ve azamet-i saltanat ını gösterir, ilân ederler.
İşte ey gafil! E ğer bu gök gürlemesi gibi bu sadây ı susturabilirsen ve güne şin 
ışığı gibi parlak o ziyây ı söndürebilirsen, Allah’ ı unut! Yoksa akl ını başına al!
1َّ﴾īِıĻِĘ ْīَĨوَ َْرْضُŶوَا ُďْ×َّùĤا َاتُĳٰĩَّùĤا ُįَĤ ُçِّ×َùُÜ﴿ ْīَĨ َאنَéْ×ُø de.
1 Bütün noksanl ıklardan münezzehtir o Allah ki “Yedi gök, yer ve bunlarda bulunan herkes O’nu tesbih 
eder.” (İsrâ sûresi, 17/44)9
9
9
9
9OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   731
732  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Yirmi Birinci Pencere
1ِħĻِĥَđْĤا ِõĺِõَđْĤا ُóĺِïْĝَÜ ِכَĤذٰ َאۘıَĤ ٍّóَĝَÝْùُĩِĤ ِيóْåَÜ ُ÷ْĩَّýĤوَا
Şu kâinat ın lâmbas ı olan güne ş, kâinat Sâni’inin vücûduna ve vahdâni-
yetine güne ş gibi parlak ve nurânî bir penceredir. Evet, manzume-i şemsiye 
denilen küremizle beraber on iki seyyare;2 cirmleri küçüklük-büyüklük itiba-
rıyla pek çok muhtelif ve mevkileri uzakl ık-yak ınlık noktas ında pek çok mü-
tefâvit ve sürat-i hareketleri çok mütenevvi’ oldu ğu hâlde kemâl-i intizam ve 
hikmet ile ve kemâl-i mîzân ile ve bir sâniye kadar şaşırmayarak hareketleri ve 
deveranlar ı ve güneş ile, câzibe kanunu tabir edilen bir kanun-u ilâhî ile ba ğ-
lanmalar ı, yâni onlar imamlar ına iktidalar ı; büyük bir mikyasta bir azamet-i 
kudret-i ilâhiyeyi ve vahdâniyet-i rabbâniyeyi gösterir.
Çünkü; o câmid cirmleri, o şuûrsuz büyük kütleleri, nihayet derecede in-
tizam ve mîzân- ı hikmet içinde muhtelif şekillerde ve muhtelif mesafelerde ve 
muhtelif hareketlerde döndürmek, istihdam etmek, ne derece bir kudreti ve bir hikmeti isbat etti ğini k ıyas et. Bu büyük ve a ğır işe zerre miktar tesadüf 
kar ışsa, öyle bir patlay ış verecek ki, kâinat ı dağıtacak. Çünkü; bir dakika, te-
sadüf birisini tevkif etse, mihverinden ç ıkmas ına sebebiyet verir, ba şkalar ı ile 
müsademe etmesine yol açar. Küre-i arzdan bin defa büyük cirmlerle müsa-demenin ne derece deh şetli olduğunu k ıyas edebilirsin.
Manzume-i şemsiyenin yâni şemsin me’mumlar ı ve meyveleri olan on 
iki seyyarenin acâibini ilm-i muhît-i ilâhîye havale edip, yaln ız gözümüzün 
önünde seyyaremiz bulunan arza bak ıyoruz, görüyoruz ki: Bu seyyaremiz, 
bir azamet-i şevket-i rubûbiyeti ve ha şmet-i saltanat- ı
 ulûhiyeti ve kemâl-i 
rahmeti ve hikmeti gösterir bir sûrette güne şin etraf ında, emr-i rabbânî ile –
Üçüncü Mektup’ta beyân edildi ği gibi– pek büyük bir hizmet için bir uzun 
seyr u seyahat ona ettiriliyor. Bir sefîne-i rabbâniye olarak acâib-i masnûat- ı 
ilâhiye ile doldurulmu ş ve zîşuur ibâdullaha seyrangâh gibi bir mesken-i sey-
yar vaziyeti verilmi ş. Ve evkat ve hesab ı bildirecek saat akrebi gibi kamer da-
hi dakik hesaplarla, azîm hikmetlerle ona tak ılm ış ve o kamere ba şka menzil-
lerde ayr ı seyr u seyahat verilmi ş.3 İşte bu mübarek seyyaremizin şu hâlleri, 
1 “Güneş de bir delildir onlara, akar gider yörüngesinde... Takdir-i Azîz-i Alîm böyle olur i şte!” (Yâsîn 
sûresi, 36/38)
2 “Bir zaman Yûsuf babas ına, “Babac ığım! Ben rüyamda on bir y ıldızın, güneş ve ay ın bana secde 
ettiklerini gördüm.” (Yûsuf sûresi, 12/4) âyeti Kur’ân’da güne ş sistemindeki gezegenlerin say ısına işaret 
etmektedir. Güne ş ile beraber say ı on iki olmaktad ır.
3 “Ay için de birtak ım safhalar, duraklar tâyin ettik, dola şa dolaşa, nihayet eski hurma salk ımının çöpü 
gibi kuru, sar ı, kavisli bir hâle gelir.” (Yâsîn sûresi, 36/39)
küre-i arz kuvvetinde bir şehâdetle, bir Kadîr-i Mutlak’ ın vücub-u vücûdunu 
ve vahdetini isbat eder. Madem şu seyyaremiz böyledir, manzume-i şemsiye-
yi ona k ıyas edebilirsin.
Hem şemse kendi mihveri üstünde câzibe denilen mânevî ipleri yumak 
yapt ırmak için dolap ve ç ıkrık hükmünde olan güne şi, bir Kadîr-i Zülcelâl’in 
emriyle döndürüp, o seyyârat ı o mânevî iplerle ba ğlay ıp tanzim etmek ve gü-
neşi bütün seyyârat ı ile sâniyede be ş saatlik bir mesafeyi kestirecek kadar bir 
süratle, bir tahmine göre “Herkül Burcu” taraf ına veya “ Şemsü’ş-Şümûs” câ-
nibine sevk etmek, elbette ezel ve ebed Sultan ı olan Zât- ı Zülcelâl’in kudretiy-
le ve emriyledir. Güya ha şmet-i rubûbiyetini göstermek için, bu emirber ne-
ferleri hükmünde olan manzume-i şemsiye ordusu ile bir manevra yapt ırır.
Ey kozmo ğrafyac ı efendi! Hangi tesadüf bu i şlere kar ışabilir? Hangi es-
bâb ın eli buna ula şabilir? Hangi kuvvet buna yana şabilir? Haydi sen söyle... 
Hiç böyle bir Sultan- ı Zülcelâl, aczini gösterip mülküne ba şkas ını kar ıştırır m ı? 
Bâhusus kâinat ın meyvesi, neticesi, gayesi, hülâsas ı olan zîhayatlar ı, başka 
ellere verir mi? Ba şkas ını müdahale ettirir mi? Bâhusus o meyvelerin en câmii 
ve o neticelerin en mükemmeli ve zeminin halifesi ve o sultan ın aynadar bir 
misafiri olan insanlar ı başıboş bırak ır m ı? Ve onlar ı tabiata ve tesadüfe havale 
edip haşmet-i saltanat ını hiçe indirir mi, kemâl-i hikmetini sukut ettirir mi?..
Yirmi İkinci Pencere
1ًאäأَزْوَا ْħَאכُĭْĝَĥَìوَ ۝ َאدًاÜأَوْ َאلَ×ِåْĤوَا ۝ َאدًاıِĨ َْرْضَŶا ِģَđْåَĬ ْħَĤأَ
2َאıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
Küre-i arz bir kafad ır ki, yüz bin a ğzı vard ır. Her bir a ğzında, yüz bin lisâ-
nı vard ır. Her lisân ında, yüz bin bürhân ı var ki; her biri çok cihetle Vâcibü’l-
vücûd, Vâhid-i Ehad, her şeye kadîr, her şeye alîm bir Zât- ı Zülcelâl’in vü-
cub-u vücûduna ve vahdetine ve evsâf- ı kudsiyesine ve esmâ-y ı hüsnâs ına 
şehâdet ederler.
Evet arz ın evvel-i hilkatine bak ıyoruz ki: Mâyi hâline gelen bir madde-i 
seyyâleden ta ş ve taştan toprak halkedilmi ş. Mâyi kalsayd ı, kâbil-i süknâ ol-
mazd ı. O mâyi ta ş olduktan sonra, demir gibi sert olsa idi kâbil-i istifade ol-
1 “Biz yeri bir dö şek yapmad ık m ı? Dağlar ı da arz ı tutan birer destek yapmad ık m ı? Hem, sizi çift yarat-
tık. (Nebe sûresi, 78/6-8)
2 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor!” (Rûm sûresi, 30/50)OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   733
734  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
mazd ı. Elbette buna bu vaziyeti veren, yerin sekenelerinin hâcetlerini gören 
bir Sâni-i Hakîm’in hikmetidir.
Sonra tabaka-y ı turabiye, da ğlar direği üzerine at ılm ış, tâ içindeki dâhilî in-
kılâblardan gelen zelzeleler, da ğlarla teneffüs edip, zemini hareketinden ve va-
zifesinden şaşırtmas ın. Hem denizin istilâs ından topra ğı kurtars ın. Hem zîha-
yatlar ın levâz ımât- ı hayatiyesine birer hazine olsun. Hem havay ı taras ın, ga-
zât- ı muz ırradan tasfiye etsin, tâ teneffüse kabil olsun. Hem sular ı biriktirip id-
dihar etsin. Hem zîhayata lâz ım olan sâir mâdenlere men şe’ ve medâr olsun.
İşte bu vaziyet bir Kadîr-i Mutlak ve bir Hakîm-i Rahîm’in vücub-u vücû-
duna ve vahdetine gayet kat’î ve kuvvetli şehâdet eder.
Ey coğrafyac ı efendi! Bunu ne ile izah edersin? Hangi tesadüf şu acâib-i 
masnûat ile dolu sefîne-i rabbâniyeyi bir me şher-i acâib yaparak yirmi dört 
bin sene bir mesafede, bir senede süratle çevirip, onun yüzünde dizilmi ş eş-
yadan hiçbir şey düşürmesin?
Hem zeminin yüzündeki acib sanatlara bak! Anâs ırlar, ne derece hikmet-
le tavzif edilmi şler. Bir Kadîr-i Hakîm’in emriyle zemin yüzündeki Rahmân 
misafirlerine nas ıl güzel bak ıyorlar, hizmetlerine ko şuyorlar.
Hem acib ve garib sanatlar içinde rengârenk acib hikmetli zemin yüzünün 
sîmâs ındaki bu nak ışlı çizgilere bak! Nas ıl sekenelerine enhar ve çaylar ı, deniz ve 
ırmaklar ı, dağ ve tepeleri, ayr ı ayr ı mahlûklar ına ve ibâd ına lây ık birer mesken ve 
vesait-i nakliye yapm ış. Sonra yüz binler ecnas- ı nebâtât ve envâ- ı hayvanât ı ile 
kemâl-i hikmet ve intizam ile doldurup hayat vererek şenlendirmek, vakit-beva-
kit muntazaman mevt ile terhis ederek bo şalt ıp yine muntazaman “ Ba’sü ba’de-
’l-mevt ” sûretinde doldurmak; bir Kadîr-i Zülcelâl’in ve bir Hakîm-i Zülkemâl’in 
vücub-u vücûduna ve vahdetine yüz binler lisânlarla şehâdet ederler.
Elhâs ıl: Yüzü, acâib-i sanata bir me şher ve garâib-i mahlûkata bir mah-
şer ve kafile-i mevcudata bir memer ve sufûf-u ibâd ına bir mescid ve makarr 
olan zemin; bütün kâinat ın kalbi hükmünde oldu ğundan, kâinat kadar nur-u 
vahdâniyeti gösterir.
İşte ey coğrafyac ı efendi! Bu zemin kafas ı yüz bin a ğız, her birinde yüz 
bin lisân ile Allah’ ı tan ıttırsa ve sen O’nu tan ımazsan, ba şını tabiat batakl ığına 
soksan, derece-i kabahat ını düşün. Ne derece deh şetli bir cezaya seni müste-
hak eder, bil, ay ıl ve başını batakl ıktan ç ıkar.
1ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ِيñَّĤا ِّٰųِאÖ ُÛْĭَĨاٰ de.
1 İman ettim O Allah’a ki “Her şey üzerinde hâkimiyet elindedir.” (Mü’minûn sûresi, 33/88; Yâsîn sûresi, 
36/83)
Yirmi Üçüncü Pencere
1ةَĳٰĻَéْĤوَا ْتَĳَĩْĤا َěَĥَì ِيñَّĤاَ
Hayat, kudret-i rabbâniye mucizât ının en nurânîsidir, en güzelidir. Ve 
vahdâniyet bürhânlar ının en kuvvetlisi ve en parla ğıdır. Ve tecelliyât- ı sa-
medâniye aynalar ının en câmii ve en berrak ıdır. Evet, hayat tek ba şıyla bir 
Hayy- ı Kayyûm’u bütün esmâ ve şuûnat ı ile bildirir. Çünkü hayat, pek çok 
sıfât ın memzuç bir macunu hükmünde bir ziyâ, bir tiryakt ır. Elvan- ı seb’a, zi-
yâda; ve muhtelif edviyeler, tiryakta nas ıl ki mümtezicen bulunur. Öyle de: 
Hayat dahi, pek çok s ıfâttan yap ılm ış bir hakikattir. O hakikatteki s ıfatlardan 
bir k ısm ı, duygular vas ıtas ıyla inbisât ederek inki şâf edip ayr ılırlar. K ısm- ı ek-
seri ise hissiyat sûretinde kendilerini ihsas ederler ve hayattan kaynama sûre-tinde kendilerini bildirirler.
Hem hayat, kâinat ın tedbir ve idaresinde hüküm-ferma olan r ızk ve rah-
met ve inâyet ve hikmeti tazammun ediyor. Güya hayat onlar ı arkas ına tak ıp, 
girdiği yere çekiyor. Meselâ; hayat bir cisme, bir bedene girdi ği vakit; Hakîm 
ismi dahi tecelli eder, hikmetle yuvas ını güzelce yap ı
p tanzim eder. Ayn ı hâl-
de Kerîm ismi de tecelli edip, meskenini hâcât ına göre tertib ve tezyin eder. 
Yine ayn ı hâlde Rahîm isminin cilvesi görünüyor ki, o hayat ın devam ve ke-
mâli için türlü türlü ihsanlarla taltif eder. Yine ayn ı hâlde Rezzâk isminin cil-
vesi görünüyor ki, o hayat ın bekas ına ve inki şâfına lâz ım maddî, mânevî g ı-
dalar ı yetiştiriyor. Ve k ısmen bedeninde iddihar ediyor. Demek hayat bir nok-
ta-y ı mihrak ıye hükmünde; muhtelif s ıfât birbiri içine girer, belki birbirinin ay-
nı olur. Güya hayat tamam ıyla hem ilimdir, ayn ı hâlde kudrettir, ayn ı hâlde 
de hikmet ve rahmettir ve hâkezâ...
İşte hayat bu câmi mahiyeti itibar ıyla şuûn-u zâtiye-i rabbâniyeye ayna-
darl ık eden bir ayna-y ı samediyettir. İşte bu s ırdand ır ki: Hayy- ı Kayyûm olan 
Zât- ı Vâcibü’l-vücûd, hayat ı pek çok kesretle ve mebzûliyetle halkedip, ne-
şir ve teşhir eder. Ve her şeyi hayat ın etraf ına toplatt ırıp, ona hizmetkâr eder. 
Çünkü hayat ın vazifesi büyüktür.
Evet samediyetin aynas ı olmak kolay bir şey değil, âdi bir vazife de ğil. 
İşte göz önünde her vakit gördü ğümüz bu hadd ü hesaba gelmeyen yeni yeni 
1 “Hanginizin daha güzel i ş ortaya koyaca ğını denemek için, ölümü ve hayat ı yaratan O’dur.” (Mülk 
sûresi, 67/2)OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   735
736  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
hayatlar ve hayatlar ın as ıllar ı ve zâtlar ı olan ruhlar, birden ve hiçten vücûda 
gelmeleri ve gönderilmeleri, bir Zât- ı Vâcibü’l-vücûd ve Hayy- ı Kayyûm’un 
vücub-u vücûdunu ve s ıfât- ı kudsiyesini ve esmâ-y ı hüsnâs ını; lemeât ın gü-
neşi gösterdi ği gibi gösteriyorlar. Güne şi tan ımayan ve kabul etmeyen adam, 
nas ıl gündüzü dolduran ziyây ı inkâr etmeye mecbur oluyor. Öyle de: Hayy- ı 
Kayyûm, Muhyî ve Mümît olan Şems-i Ehadiyet’i tan ımayan adam, zeminin 
yüzünü belki mâzi ve müstakbeli dolduran zîhayatlar ın vücûdunu inkâr etme-
li ve yüz derece hayvandan a şağı düşmeli. Hayat mertebesinden dü şüp câ-
mid bir cahil-i echel olmal ı.
Yirmi Dördüncü Pencere
1نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ُħُכْéْĤا ُįَĤ ُۘįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź
Mevt, hayat kadar bir bürhân- ı rubûbiyettir. Gayet kuvvetli bir hüccet-i 
vahdâniyettir.
2ةَĳٰĻَéْĤوَا ْتَĳَĩْĤا َěَĥَì ِيñَّĤاَ delâletince, mevt; adem, îdam, fena, hiçlik, fâil-
siz bir ink ıraz değil, belki bir Fâil-i Hakîm taraf ından hizmetten terhis ve tahvil-i 
mekân ve tebdil-i beden ve vazifeden paydos ve haps-i bedenden âzad etmek ve muntazam bir eser-i hikmet oldu ğu, Birinci Mektub’ta gösterilmi ştir.
Evet nas ıl zemin yüzündeki masnûat ve zîhayatlar ve hayattar zemin yü-
zü, bir Sâni-i Hakîm’in vücub-u vücûduna ve vahdâniyetine şehâdet ediyor-
lar. Öyle de: O zîhayatlar ölümleriyle bir Hayy- ı Bâkî’nin sermediyetine ve 
vâhidiyetine şehâdet ediyorlar. Yirmi İkinci Söz’de; mevt, gayet kuvvetli bir 
bürhân- ı vahdet ve bir hüccet-i sermediyet oldu ğu isbat ve izah edildi ğin-
den, şu bahsi o Söz’e havale edip yaln ız mühim bir nüktesini beyân edece-
ğiz. Şöyle ki:
Nas ıl zîhayatlar, vücûdlar ı ile bir Vâcibü’l-vücûd’un vücûduna delâlet edi-
yorlar. Öyle de: O zîhayatlar, ölümleri ile bir Hayy- ı Bâkî’nin sermediyetine, 
vâhidiyetine şehâdet ediyorlar. Meselâ; yaln ız bir tek zîhayat olan zemin yü-
zü, intizamat ı ile, ahvâliyle Sâni’i gösterdi ği gibi, öldü ğü vakit yâni k ış, beyaz 
kefeni ile ölmü ş o zemin yüzünü kapamas ı ile nazar- ı beşeri ondan çeviriyor. 
1 “O’ndan ba şka ilâh yoktur. O’nun vechi (Zât ı), hariç her şey yok olacakt ır. Hüküm O’nundur ve hepi-
niz O’nun huzuruna götürüleceksiniz.”(Kasas sûresi, 28/88)
2 “Ölümü ve hayat ı yaratan O’dur.” (Mülk sûresi, 67/2)
Veyahut nazar, o giden bahar cenazesinin arkas ından mâziye gider, daha ge-
niş bir manzaray ı gösterir. Yâni her biri birer mucize-i kudret olan zemin dolusu 
bütün geçen baharlar misillü yeni gelecek birer hârika-y ı kudret ve birer hayat-
tar zemin olan, bahar dolusu hayattar mevcudat- ı arziyenin gelmelerini ihsas 
ve vücûdlar ına şehâdet ettiklerinden; öyle geni ş bir mikyasta, öyle parlak bir 
sûrette, öyle kuvvetli bir derecede bir Sâni-i Zülcelâl’in bir Kadîr-i Zülkemâl’in, bir Kayyûm-u Bâkî’nin, bir Şems-i Sermedî’nin vücub-u vücûduna ve vahde-
tine ve beka ve sermediyetine şehâdet ederler ve öyle parlak delâili gösterirler 
ki, ister istemez bedahet derecesinde 
1ِïَèَْŶا ِïِèَاĳْĤا ِّٰųِאÖ ُÛْĭَĨاٰ dedirtir.
Elhâs ıl: 2َאıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺوَ sırrınca; hayattar bu zemin, bir baharda 
Sâni’a şehâdet etti ği gibi; onun ölmesiyle, zaman ın geçmiş ve gelecek iki ka-
nad ına dizilmi ş mucizât- ı kudretine nazar ı çeviriyor. Bir bahar yerine binler 
bahar ı gösteriyor. Bir mucize yerine binler mucizât- ı kudretine i şaret eder. Ve 
onlardan her bahar, şu haz ır bahardan daha kat’î şehâdet eder. Çünkü mâzi 
taraf ına geçenler, zâhirî esbablar ıyla beraber gitmi şler; arkalar ında yine ken-
dileri gibi ba şkalar yerlerine gelmi şler. Demek esbab- ı zâhiriye hiçtir. Yaln ız 
bir Kadîr-i Zülcelâl, onlar ı halkedip, hikmetiyle esbaba ba ğlayarak gönderdi-
ğini gösteriyor. Ve gelecek zamanda dizilmi ş hayattar olan zemin yüzleri ise, 
daha parlak şehâdet eder. Çünkü yeniden, yoktan, hiçten yap ılıp gönderile-
cek, yere konup vazife gördürüp sonra gönderilecekler.
İşte ey tabiata saplanan ve batakl ıkta boğulmak derecesine gelen gafil! 
Bütün mâzi ve müstakbele ula şacak hikmetli ve kudretli mânevî el sahibi ol-
mayan bir şey, nas ıl bu zeminin hayat ına kar ışabilir? Senin gibi hiç ender hiç 
olan tesadüf ve tabiat buna kar ışabilir mi? Kurtulmak istersen: “Tabiat, olsa 
olsa bir defter-i kudret-i ilâhiyedir. Tesadüf ise, cehlimizi örten gizli bir hik-met-i ilâhiyenin perdesidir.” de, hakikate yana ş.
Yirmi Beşinci Pencere
Nas ıl ki madrub, elbette dâribe delâlet eder. Sanatl ı bir eser, sanatkâr ı 
îcab eder. Veled, vâlidi iktiza eder. Tahtiyet, fevk ıyeti istilzam eder ve hâke-
zâ... Bütün umûr-u izafiye tabir ettikleri biri birisiz olmayan evsâf- ı nisbiye mi-
sillü şu kâinat ın cüz’iyat ında ve hey’et-i umumiyesinde görünen imkân dahi, 
1 Zât ve s ıfatlar ında eşsiz ve tek olan Allah’a îmân ettim.
2 “Ve ölmü ş toprağa hayat verir.” (Rûm sûresi, 30/19)OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   737
738  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
vücubu gösterir. Ve bütün onlarda görünen infial, bir fiili gösterir. Ve umu-
munda görünen mahlûk ıyet, hâl ıkıyeti gösterir. Ve umumunda görünen kes-
ret ve terkib, vahdeti istilzam eder. Ve vücub ve fiil ve hâl ıkıyet ve vahdet, 
bilbedâhe ve bizzarûre mümkin, münfail, kesîr, mürekkeb, mahlûk olmayan; vâcib ve fâil, vâhid ve hâl ık olan mevsuflar ını ister. Öyle ise bilbedâhe bütün 
kâinattaki bütün imkânlar, bütün infialler, bütün mahlûk ıyetler, bütün kesret 
ve terkibler bir Zât- ı Vâcibü’l-vücûd, Fa’âlün limâ yürîd,
1 Hâl ık-ı külli şey’e,2 
Vâhid-i Ehad’e3 şehâdet eder.
Elhâs ıl: Nas ıl imkândan vücub görünüyor, infialden fiil ve kesretten 
vahdet; bunlar ın vücûdu, onlar ın vücûduna katiyen delâlet eder. Öyle de: 
Mevcûdat üstünde görünen masnûiyet ve merzuk ıyet gibi s ıfatlar dahi, sâni’-
iyet, rezzâk ıyet gibi şe’nlerin vücûdlar ına kat’î delâlet ediyor. Şu s ıfât ın vücû-
du dahi, bizzarûre ve bilbedâhe bir Hallâk ve bir Rezzâk Sâni-i Rahîm’in vü-cûduna delâlet eder. Demek her bir mevcud, ta şıdığı yüzler bu çe şit s ıfatlar 
lisân ı ile, Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’un yüzler esmâ-y ı hüsnâs ına şehâdet ederler. 
Bu şehâdetler kabul edilmezse, mevcudat ın bütün bu çe şit s ıfatlar ını inkâr et-
mek lâz ım gelir...
Yirmi Alt ınc ı Pencere4(Hâşiye)
Şu kâinat ın mevcudat ı yüzünde tazelenen ve gelip geçen cemâller ve hü-
sünler; bir Cemâl-i Sermedî cilvelerinin bir nevi gölgeleri oldu ğunu gösterir. 
Evet, ırmağın yüzündeki kabarc ıklar ın parlay ıp gitmesinden sonra arkadan 
gelenlerin gidenler gibi parlamalar ı, daimî bir şemsin şualar ının aynalar ı ol-
duklar ını gösterdikleri gibi; seyyâl zaman ırmağında, seyyar mevcudat ın üs-
tünde parlayan lemeât- ı cemâliye dahi, bir Cemâl-i Sermedîye i şaret ederler 
ve O’nun bir nevi emareleridirler.
Hem kâinat kalbindeki ciddî a şk, bir Ma şuk-u lâ-yezâlî’yi gösterir. Evet, 
ağac ın mahiyetinde olmayan bir şey, esasl ı bir sûrette meyvesinde bulunma-
dığı delâletiyle; şecere-i kâinat ın hassas meyvesi olan nev’-i insandaki ciddî 
aşk-ı lahutî gösterir ki; bütün kâinatta –fakat ba şka şekillerde– hakikî a şk ve 
muhabbet bulunuyor. Öyle ise kalb-i kâinattaki şu hakikî muhabbet ve a şk, 
bir Mahbub-u Ezelî’yi gösterir.
1 “(Allah) Diledi ği her şeyi yapar.” (Bkz.: Hûd sûresi, 11/107; Bürûc sûresi, 85/16)
2 “(Rabbiniz Allah) Her şeyi yaratan O’dur.” (Bkz.: En’âm sûresi, 6/102; Ra’d sûresi, 13/16)
3 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/171; İhlâs sûresi, 112/1.
4(Hâşiye) Şu pencere, umumî de ğil; ehl-i kalbe ve ehl-i muhabbete hususiyeti var.
Hem kâinat ın sînesinde çok sûretlerde tezahür eden incizâblar, cezbe-
ler, câzibeler; ezelî bir hakikat-i câzibedâr ın cezbiyle oldu ğunu hüşyar kalble-
re gösterir. Hem mahlûkat ın en hassas ve nurânî tâifesi olan ehl-i ke şif ve ve-
lâyetin ittifak ıyla, zevk ve şuhûda istinad ederek, bir Cemîl-i Zülcelâl’in cilve-
sine, tecellisine mazhar olduklar ını ve o Celîl-i Zülcemâl’in (kendini) tan ıttırıl-
mas ına ve sevdirilmesine zevk ile muttali olduklar ını, müttefikan haber ver-
meleri, yine bir Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’un, bir Cemîl-i Zülcelâl’in vücûduna ve 
insanlara kendini tan ıttırmas ına katiyen şehâdet eder.
Hem kâinat yüzünde ve mevcudat üstünde i şleyen kalem-i tahsin ve tez-
yin; o kalem sahibi Zât’ ın esmâs ının güzelliğini vâz ıhan gösteriyor.
İşte kâinat yüzündeki cemâl ve kalbindeki a şk ve sînesindeki incizâb ve 
gözlerindeki ke şif ve şuhûd ve hey’at ındaki hüsün ve tezyinat; pek latîf, nurâ-
nî bir pencere açar. Onun ile, bütün esmâs ı cemîle bir Cemîl-i Zülcelâl’i ve bir 
Mahbub-u lâ-yezâlî’yi ve bir Mâbud-u lem-yezel’i, hü şyar olan ak ıl ve kalb-
lere gösterir.
İşte ey maddiyat karanl ığında, evham zulümât ında, boğucu şübehat için-
de ç ırpınan gafil! Kendine gel. İnsaniyete lây ık bir sûrette yüksel. Şu dört delik 
ile bak; cemâl-i vahdeti gör, kemâl-i îmân ı kazan, hakikî insan ol!..
Yirmi Yedinci Pencere
1ٌģĻوَכِ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ْءٍĹَü ِّģכُ ُěِĤَאì ُّٰųاَ
Kâinatta, “esbab ve müsebbebat” görünen e şyaya bak ıyoruz ve görüyo-
ruz ki: En âlâ bir sebeb, en âdi bir müsebbebe kuvveti yetmiyor. Demek es-bab bir perdedir. Müsebbebleri yapan ba şkad ır. Meselâ; hadsiz masnûattan 
yaln ız cüz’î bir misâl olarak insan ba şı içinde bir hardal küçüklü ğünde bir yer-
de yerleştirilen kuvve-i hâf ızaya bak ıyoruz. Görüyoruz ki: Öyle bir câmi kitap 
belki kütüphâne hükmündedir ki, bütün sergüze şt-i hayat ı, içinde kar ıştırıl-
maks ızın yaz ılıyor.
Acaba şu mucize-i kudrete hangi sebeb gösterilebilir? Telâfif-i dima ği-
ye mi? Basit, şuûrsuz hüceyrât zerreleri mi? Tesadüf rüzgârlar ı m ı? Hâlbuki 
o mucize-i sanat, öyle bir zât ın sanat ı olabilir ki; be şerin haşirde neşredilecek 
büyük defter-i âmâlinden muhasebe vaktinde hat ıra getirilecek ve i şlediği her 
1 “Her şeyi yaratan Allah’t ır. Her şey O’nun tasarruf ve yönetimindedir.” (Zümer sûresi, 39/62)OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   739
740  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
fiilleri yaz ıldığını bildirmek için bir küçük sened istinsah edip, yaz ıp akl ının eli-
ne verecek bir Sâni-i Hakîm’in sanat ı olabilir.
İşte beşerin kuvve-i hâf ızas ına misâl olarak bütün yumurtalar ı, çekirdek-
leri, tohumlar ı kıyas et ve bu câmi küçücük mucizelere, sâir müsebbebat ı da 
kıyas et. Çünkü hangi müsebbebe ve masnûa baksan, o derece hârika bir sa-
nat var ki, de ğil onun âdi, basit sebebi, belki bütün esbab toplansa, ona kar şı 
izhar- ı acz edecekler. Meselâ: Büyük bir sebeb zannedilen güne şi; ihtiyarl ı, şu-
ûrlu farz ederek ona denilse: “Bir sine ğin vücûdunu yapabilir misin?” Elbette 
diyecek ki: “Hâl ık’ımın ihsan ı ile dükkân ımda ziyâ, renkler, hararet çok. Fakat 
sineğin vücûdunda göz, kulak, hayat gibi öyle şeyler var ki, ne benim dükkâ-
nımda bulunur ve ne de benim iktidar ım dâhilindedir.”
Hem nas ıl ki müsebbebdeki hârika sanat ve tezyinat, esbâb ı azledip Mü-
seb bibü’l-esbab olan Vâcibü’l-vücûd’a i şaret ederek, 1ُįُّĥכُ ُóْĨَْŶا ُďَäْóُĺ ِįْĻَĤوَإِ sır-
rınca: O’na teslim-i umûr eder. Öyle de: Müsebbebata tak ılan neticeler, ga-
yeler, faydalar; bilbedâhe perde-i esbab arkas ında bir Rabb-i Kerîm’in, bir 
Ha kîm-i Rahîm’in i şleri olduğunu gösterir. Çünkü şuûrsuz esbab, elbette bir 
gayeyi dü şünüp çal ışmaz. Hâlbuki görüyoruz: Vücuda gelen her mahlûk, bir 
gaye değil, belki çok gayeleri, çok faydalar ı, çok hikmetleri takip ederek vü-
cûda geliyor. Demek bir Rabb-i Hakîm ve Kerîm, o şeyleri yap ıp gönderiyor. 
O faydalar ı onlara gaye-i vücûd yap ıyor. Meselâ, ya ğmur geliyor. Ya ğmuru 
zâhiren intac eden esbab; hayvanât ı düşünüp, onlara ac ıyıp merhamet et-
mekten ne kadar uzak oldu ğu mâlûmdur. Demek hayvanât ı halkeden ve r ı-
zıklar ını taahhüd eden bir Hâl ık-ı Rahîm’in hikmetiyle imdada gönderiliyor. 
Hattâ yağmura “rahmet” deniliyor. Çünkü çok âsâr- ı rahmet ve faydalar ı ta-
zammun etti ğinden, güya ya ğmur şeklinde rahmet tecessüm etmi ş, takattur 
etmiş, katre katre geliyor.
Hem bütün mahlûkat ın yüzüne tebessüm eden bütün zînetli nebâtât ve 
hayvanâttaki tezyinat ve gösteri şler, bilbedâhe perde-i gayb arkas ında bu süslü 
ve güzel sanatlar ile kendini tan ıttırmak ve sevdirmek ve bildirmek isteyen bir 
Zât- ı Zülcelâl’in vücub-u vücûduna ve vahdetine delâlet ederler. Demek e şya-
daki süslü vaziyetler, gösteri şli keyfiyetler; tan ıttırmak ve sevdirmek s ıfatlar ına 
katiyen delâlet eder. Sevdirmek ve tan ıttırmak s ıfatlar ı ise; bilbedâhe Vedûd, 
Ma’ruf bir Sâni-i Kadîr’in vücub-u vücûduna ve vahdetine şehâdet eder.
1 “Bütün işler hükmetmesi için O’na götürülür.” (Hûd sûresi, 11/123)
Elhâs ıl: Sebeb gayet âdi, âciz ve ona isnad edilen müsebbeb ise gayet 
sanatl ı ve k ıymetli oldu ğundan, sebebi azleder. Hem müsebbebin gayesi, fay-
das ı dahi, cahil ve câmid olan esbâb ı ortadan atar, bir Sâni-i Hakîm’in eline 
teslim eder. Hem müsebbebin yüzündeki tezyinat ve maharetler, kendi kud-retini zîşuurlara bildirmek isteyen ve kendini sevdirmek arzu eden bir Sâni-i 
Hakîm’e i şaret eder.
Ey esbap-perest bîçâre! Bu üç mühim hakikati ne ile izah edebilirsin? Sen 
nas ıl kendini kand ırabilirsin? Akl ın varsa, esbab perdesini y ırt.
1ُįَĤ כَĺِóَü َź َهُïْèوَ de, hadsiz evhamdan kurtul.
Yirmi Sekizinci Pencere
 ْħِכُÝَĭِùْĤأَ َفُŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُěْĥَì ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ
2َīĻِĩِĤَאđْĥِĤ َאتٍĺَٰź ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ ْۘħِכُĬَاĳْĤوَأَ
Şu kâinata bak ıyoruz, görüyoruz ki: Hüceyrât- ı bedenden tut, tâ mec-
mû-u âleme şâmil bir hikmet ve tanzim var. Hüceyrât- ı bedene bak ıyoruz, gö-
rüyoruz ki: Mesalih-i bedeni gören ve idare eden birisinin emriyle, kanunuy-la o küçücük hüceyrelerde ehemmiyetli bir tedbir var. Mideye, nas ıl bir k ısım 
rızık, iç yağı sûretinde iddihar olunup vakt-i hâcette sarf edilir. Aynen o küçü-
cük hüceyrelerde de, o tasarruf ve iddihar var.
Nebâtâta bak ıyoruz, gayet hakimâne bir terbiye, bir tedbir görünüyor. 
Hayvanâta bak ıyoruz; nihayet derecede kerîmâne bir terbiye ve iâ şe görüyo-
ruz. Kâinat ın erkân- ı azîmesine bak ıyoruz; mühim gayeler için ha şmetkârâne 
bir tedvir ve tenvir görüyoruz. Âlemin mecmuuna bak ıyoruz; muntazam bir 
memleket, bir şehir, bir saray hükmünde âlî hikmetler, galî gayeler için mü-
kemmel bir tanzimat görüyoruz. –Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevk ıfı’nda izah 
ve isbat edildi ği üzere– bir zerreden tut, tâ y ıldızlara kadar zerre miktar şirke 
yer b ırakm ıyor. Öyle birbirlerine mânen münasebettard ırlar ki; bütün y ıldızlar ı 
müsahhar etmeyen ve elinde tutmayan, bir zerreye rubûbiyetini dinlettiremez. Bir zerreye hakikî Rab olmak için, bütün y ıldızlara sahip olmak lâz ım gelir.
Hem –Otuz İkinci Söz’ün İkinci Mevk ıfı’nda izah ve isbat edildi ği üzere– 
semâvât ın halk ve tesviyesine muktedir olmayan, be şerin sîmâs ındaki teşah-
1 “Allah’ ın hiçbir şeriki yoktur.” (Buhârî, îmân 42, meğâzî 29; Müslim îmân 46)
2 “O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri de: Gökleri ve yeri yaratmas ı, lisanlar ınızın ve renkleri-
nizin farkl ı olmas ıdır. Elbette bunda bilen ve anlayan kimseler için ibretler vard ır.” (Rûm sûresi, 30/22)OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   741
742  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
husu yapamaz. Demek bütün semâvât ın Rabbi olmayan, bir tek insan ın sî-
mâs ındaki alâmet-i fârika olan nak ş-ı sîmâvîyi yapamaz. İşte kâinat kadar bü-
yük bir pencere ki; onunla bak ılsa
1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُïĻِĤَאĝَĨ ُįَĤ ۝ ٌģĻوَכِ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ْءٍĹَü ِّģכُ ُěِĤَאì ُّٰųاَ
âyetleri, büyük harflerle kâinat sayfalar ında yaz ılı olduğu, ak ıl gözüyle de gö-
rülecek. Öyle ise: Görmeyenin ya akl ı yok, ya kalbi yok veya insan sûretin-
de bir hayvand ır!
Yirmi Dokuzuncu Pencere
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
Bir bahar mevsiminde, garibâne, mütefekkirâne seyahate gidiyordum. 
Bir tepeci ğin eteğinden geçerken, parlak bir sar ıçiçek nazar ıma ilişti. Eskiden 
vatan ımda ve sâir memleketlerde gördü ğüm o cins sar ıçiçekleri derhat ır ettir-
di. Şöyle bir mânâ kalbe geldi ki: Bu çiçek kimin turras ı ise, kimin sikkesi ise 
ve kimin mührü ise ve kimin nak şı ise, elbette bütün zemin yüzündeki o nevi 
çiçekler, O’nun mühürleridir, sikkeleridir.
Şu mühür tahayyülünden sonra şöyle bir tasavvur geldi ki: Nas ıl bir mü-
hür ile mühürlenmi ş bir mektub; o mühür, o mektubun sahibini gösterir. Öyle 
de; şu çiçek, bir mühr-ü Rahmânî’dir. Şu envâ- ı nak ışlarla ve mânidar nebâ-
tât sat ırlar ıyla yaz ılan şu tepecik dahi, bu çiçek Sâni’inin mektubudur.
Hem şu tepecik dahi bir mühürdür. Şu sahra ve ova bir mektub-u 
Rahmânî hey’at ını ald ı. İşbu tasavvurdan şöyle bir hakikat zihne geldi ki: Her 
bir şey, bir mühr-ü rabbânî hükmünde bütün e şyay ı kendi Hâl ık’ına isnad 
eder. Kendi kâtibinin mektubu oldu ğunu isbat eder.
İşte her bir şey, öyle bir pencere-i tevhiddir ki, bütün e şyay ı bir Vâhid-i 
Ehad’e mal eder. Demek her bir şeyde, hususan zîhayatlarda öyle hârika bir 
nak ış, öyle mucize-kâr bir sanat var ki: Onu öyle yapan ve öyle mânidar nak-
şeden, bütün e şyay ı yapabilir ve bütün e şyay ı yapan, elbette O olacakt ır. 
Demek bütün e şyay ı yapamayan, bir tek şeyi îcad edemez.
1 “Her şeyi yaratan Allah’t ır. Her şey O’nun tasarruf ve yönetimindedir. Göklerin ve yerin hazinelerinin 
anahtarlar ı O’nun nezdindedir.” (Zümer sûresi, 39/62-63)
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
İşte ey gafil! Şu kâinat ın yüzüne bak ki: Birbiri içinde hadsiz mektubât- ı 
samedâniye hükmünde olan sahaif-i mevcudat ve her bir mektub üstünde hadsiz sikke-i tevhid mühürleriyle temhir edilmi ş. Bütün bu mühürlerin şehâ-
detlerini kim tekzip edebilir? Hangi kuvvet onlar ı susturabilir? Kalb kula ğı ile 
hangisini dinlesen, 
1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüأَ dediğini işitirsin.
Otuzuncu Pencere
2َאÜَïَùَęَĤ ُّٰųا َّźإِ ٌÙَıِĤاٰ אƯĩِıĻِĘ כَאنَ ْĳَĤ
3نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ُħُכْéْĤا ُįَĤ ُۘįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ
Şu pencere, imkân ve hudûsa müesses umum mütekellimînin penceresi-
dir ve isbat- ı Vâcibü’l-vücûd’a kar şı caddeleridir. Bunun tafsilât ını, “Şerhu’l-
Mevâk ıf” ve “Şerhu’l-Makâs ıd” gibi muhakkiklerin büyük kitaplar ına havale 
ederek, yaln ız Kur’ân’ ın feyzinden ve şu pencereden ruha gelen bir-iki şua ı 
gösterece ğiz. Şöyle ki:
Âmiriyet ve hâkimiyetin muktezas ı; rakib kabul etmemektir, i ştiraki red-
detmektir, müdahaleyi ref’etmektir... Onun içindir ki; küçük bir köyde iki muhtar bulunsa, köyün rahat ını ve nizam ını bozarlar. Bir nahiyede iki mü-
dür, bir vilayette iki vali bulunsa, herc ü merc ederler. Bir memlekette iki pa-dişah bulunsa, f ırtınal ı bir karmakar ışıklığa sebebiyet verirler.
Madem hâkimiyet ve âmiriyetin gölgesinin zay ıf bir gölgesi ve cüz’î bir 
nümûnesi, muavenete muhtaç âciz insanlarda böyle rakib ve z ıdd ı ve emsâ-
linin müdahalesini kabul etmezse; acaba saltanat- ı mutlaka sûretindeki hâ-
kimiyet ve rubûbiyet derecesindeki âmiriyet, bir Kadîr-i Mutlak’ta ne dere-ce o redd-i müdahale kanunu ne kadar esasl ı bir sûrette hükmünü icra etti-
ğini k ıyas et. Demek ulûhiyet ve rubûbiyetin en kat’î ve daimî lâz ımı; vahdet 
ve infiradd ır. Buna bir bürhân- ı bâhir ve şâhid-i kat’î, kâinattaki intizam- ı ek-
mel ve insicam-
ı ecmeldir. Sinek kanad ından tut, tâ semâvât kandillerine ka-
dar öyle bir nizam var ki; ak ıl onun kar şısında hayretinden ve istihsan ından 
1 “Şehadet ederim ki Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Müslim, salât  60; Tirmizî, salât  216; Ebû Dâvûd, 
salât  178; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/292)
2 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan ba şka ilâhlar bulunsayd ı oralar ın nizam ı bozulurdu.” (Enbiyâ sûresi, 21/22)
3 “O’nun vechi (Zât ı), hariç her şey yok olacakt ır. Hüküm O’nundur ve hepiniz O’nun huzuruna götü-
rüleceksiniz.”(Kasas sûresi, 28/88)OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   743
744  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
“Sübhânallah, mâ şâallah, bârekâllah” der, secde eder. E ğer zerre miktar şe-
rike yer bulunsa idi, müdahalesi olsa idi,
1َאÜَïَùَęَĤ ُّٰųا َّźإِ ٌÙَıِĤاٰ אƯĩِıĻِĘ כَאنَ ْĳَĤ âyet-i kerîmesinin delâletiyle: Nizam bozu-
lacakt ı, sûret de ğişecekti, fesad ın âsâr ı görünecekti. Hâlbuki:
 َóَāَ×ْĤا ِďِäارْ َّħُà ۝ رٍĳُĉُĘ ْīِĨ ٰىóَÜ ْģَİ َۙóَāَ×ْĤا ِďِäَאرْĘ
2
ٌóĻِùَè َĳُİوَ ِئًאøَאì ُóَāَ×ْĤا ْכَĻَĤإِ ْÕِĥَĝْĭَĺ ِīْĻَÜَّóכَ
delâletiyle ve şu ifade ile nazar- ı beşer, kusuru aramak için ne kadar çabalasa, 
hiçbir yerde kusuru bulamayarak, yorgun olarak menzili olan göze gelip, onu gönderen münekkid akla diyecek: “Beyhude yoruldum, kusur yok.” deme-siyle gösteriyor ki: Nizam ve intizam, gayet mükemmeldir. Demek intizam- ı 
kâinat, vahdâniyetin kat’î şâhididir.
Gel gelelim “Hudûs”a. Mütekellimîn demi şler ki: “Âlem, mütegayyirdir. 
Her mütegayyir, hâdistir. Her bir hâdisin, bir muhdisi, yâni mûcidi var. Öyle ise bu kâinat ın kadîm bir mûcidi var.”
Biz de deriz Biz de deriz : Evet kâinat hâdistir. Çünkü görüyoruz: Her as ırda, belki 
her senede, belki her mevsimde bir kâinat, bir âlem gider, biri gelir. Demek bir Kadîr-i Zülcelâl var ki, bu kâinat ı hiçten îcad ederek her senede belki her 
mevsimde, belki her günde birisini îcad eder, ehl-i şuûra gösterir ve sonra onu 
alır, başkas ını getirir. Birbiri arkas ına tak ıp zincirleme bir sûrette zaman ın şe-
ridine as ıyor. Elbette bu âlem gibi birer kâinat- ı müteceddide hükmünde olan 
her baharda gözümüzün önünde hiçten gelen ve giden kâinatlar ı îcad eden 
bir Zât- ı Kadîr’in mucizât- ı kudretidirler. Elbette âlem içinde her vakit âlemleri 
halkedip de ğiştiren Zât, mutlaka şu âlemi dahi O halketmi ştir. Ve şu âlemi ve 
rûy-u zemini, o büyük misafirlere misafirhâne yapm ıştır.
Gelelim “ İmkân”
 bahsine. Mütekellimîn demi şler ki: “İmkân, mütesavi-
yü’t-tarafeyn”dir. Yâni: Adem ve vücûd, ikisi de müsavi olsa; bir tahsis edici, bir tercih edici, bir mûcid lâz ımd ır. Çünkü mümkinât, birbirini îcad edip te-
selsül edemez. Yahut o onu, o da onu îcad edip devir sûretinde dahi olamaz. Öyle ise bir Vâcibü’l-vücûd vard ır ki, bunlar ı îcad ediyor. Devir ve teselsülü, 
1 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan ba şka ilâhlar bulunsayd ı oralar ın nizam ı bozulurdu.” (Enbiyâ sûresi, 
21/22)
2 “(Yedi kat gö ğü birbiriyle tam uyum içinde yaratan O’dur. Rahmân’ ın yaratmas ında hiçbir nizams ızlık 
göremezsin.) Çevir de bak gözünü görebilir misin bir kusur? Sonra tekrar tekrar gözünü çevir de bak, gözün bulamad ığından bir kusur, eli bo ş ve bitkin geri döner.” (Mülk sûresi, 67/3-4)
on iki bürhân yâni ar şî ve süllemî gibi nâmlar ile müsemmâ me şhur on iki de-
lîl-i kat’î ile devri ibtal etmi şler ve teselsülü muhâl göstermi şler. Silsile-i esbab ı 
kesip, Vâcibü’l-vücûd’un vücûdunu isbat etmi şler.
Biz de deriz ki Biz de deriz ki : Esbab, teselsülün berâhini ile âlemin nihayetinde kesil-
mesinden ise, her şeyde Hâl ık-ı külli şey’e has sikkeyi göstermek daha kat’ î, 
daha kolayd ır. Kur’ân’ ın feyziyle bütün Pencereler ve bütün Sözler, o esas 
üzerine gitmi şler. Bununla beraber imkân noktas ının hadsiz bir vüs’ati var. 
Hadsiz cihetlerle Vâcibü’l-vücûd’un vücûdunu gösteriyor. Yaln ız, mütekel-
limînin teselsülün kesilmesi yoluna, –elhak geni ş ve büyük olan o caddeye– 
münhas ır değildir. Belki hadd ü hesaba gelmeyen yollar ile, Vâcibü’l-vücûd’-
un mârifetine yol açar. Şöyle ki:
Her bir şey vücûdunda, s ıfât ında, müddet-i bekas ında hadsiz imkânat, 
yâni gayet çok yollar ve cihetler içinde mütereddid iken, görüyoruz ki; o had-siz cihetler içinde vücûdça muntazam bir yolu takip ediyor. Her bir s ıfat ı da 
mahsus bir tarzda ona veriyor. Müddet-i bekas ında bütün de ğiştirdiği sıfat ve 
hâller dahi, böyle bir tahsis ile veriliyor. Demek bir muhass ısın irâdesiyle, bir 
müreccihin tercihiyle, bir Mûcid-i Hakîm’in îcad ıylad ır ki; hadsiz yollar içinde, 
hikmetli bir yolda onu sevk eder, muntazam s ıfât ı ve ahvâli ona giydiriyor.
Sonra infiraddan ç ıkar ıp, bir terkibli cisme cüz yapar, imkânat ziyadele-
şir. Çünkü o cisimde binler tarzda bulunabilir. Hâlbuki neticesiz o vaziyetler 
içinde neticeli, mahsus bir vaziyet ona verilir ki; mühim neticeleri ve faydala-rı ve o cisimde vazifeleri gördürülüyor. Sonra o cisim dahi di ğer bir cisme cüz 
yapt ırılıyor. İmkânat daha ziyadele şir. Çünkü binlerle tarzda bulunabilir. İş
te 
o binler tarz içinde, bir tek vaziyet veriliyor. O vaziyet ile mühim vazifeler gör-dürülüyor ve hâkezâ... Gittikçe daha ziyade kat’î bir Hakîm-i Müdebbir’in vü-cub-u vücûdunu gösteriyor. Bir Âmir-i Alîm’in emriyle sevk edildi ğini bildiri-
yor. Cisim içinde cisim, birbiri içinde cüz olup giden bütün bu terkiblerde; na-sıl bir nefer, tak ımında, bölü ğünde, taburunda, alay ında, f ırkas ında, ordusun-
da mütedâhil o hey’etlerden her birisine mahsus birer vazifesi, hikmetli birer nisbeti, intizaml ı birer hizmeti bulunuyor. Hem nas ıl ki senin göz bebe ğinden 
bir hüceyre; gözünde bir nisbeti ve bir vazifesi var. Senin ba şın hey’et-i umu-
miyesi nisbetine dahi, hikmetli bir vazifesi ve hizmeti vard ır. Zerre miktar şa-
şırsa, s ıhhat ve idare-i beden bozulur. Kan damarlar ına, his ve hareket asab-
lar ına, hattâ bedenin hey’et-i umumiyesinde birer mahsus vazifesi, hikmetli 
birer vaziyeti vard ır. Binlerle imkânat içinde, bir Sâni-i Hakîm’in hikmetiyle o 
muayyen vaziyet verilmi ştir.OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   745
746  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Öyle de: Bu kâinattaki mevcudat, her biri kendi zât ı ile, s ıfât ı ile çok im-
kânat yollar ı içinde has bir vücûdu ve hikmetli bir sûreti ve faydal ı sıfatlar ı, 
nas ıl bir Vâcibü’l-vücûd’a şehâdet ederler. Öyle de: Mürekkebâta girdikleri 
vakit, her bir mürekkebde daha ba şka bir lisânla yine Sâni’ini ilân eder. Git 
gide, tâ en büyük mürekkebe kadar nisbeti, vazifesi, hizmeti itibar ıyla Sâni-i 
Hakîm’in vücub-u vücûduna ve ihtiyar ına ve irâdesine şehâdet eder. Çünkü 
bir şeyi, bütün mürekkebâta hikmetli münasebetleri muhafaza sûretinde yer-
leştiren, bütün o mürekkebât ın Hâl ık’ı olabilir. Demek bir tek şey, binler li-
sânlarla O’na şehâdet eder hükmündedir. İşte kâinat ın mevcudat ı kadar de-
ğil, belki mevcudat ın s ıfât ve mürekkebât ı adedince imkânat noktas ından da 
Vâcibü’l-vücûd’un vücûduna kar şı şehâdetler geliyor.
İşte ey gafil! Kâinat ı dolduran bu şehâdetleri, bu sadâlar ı işitmemek.. ne 
derece sa ğır ve ak ılsız olmak lâz ım geliyor? Haydi sen söyle...
Otuz Birinci Pencere
1ٍħĺِĳْĝَÜ ِīَùْèأَ ĹِۤĘ َאنَùْĬِْŸا َאĭْĝَĥَì ْïَĝَĤ
2ُونَóِāْ×ُÜ َŻَĘأَ ْħِכُùُęْĬأَ ĹِۤĘوَ ۝ َīĻِĭِĜĳُĩْĥِĤ َאتٌĺاٰ َْرْضِŶا ĹِĘوَ
Şu pencere insan penceresidir ve enfüsîdir. Ve enfüsî cihetinde şu pence-
renin tafsilât ını binler muhakkikîn-i evliyân ın mufassal kitaplar ına havale ede-
rek yaln ız feyz-i Kur’ân’dan ald ığımız birkaç esasa i şaret ederiz. Şöyle ki:
On Birinci Söz’de beyân edildi ği gibi: “İnsan, öyle bir nüsha-y ı câmia-
dır ki: Cenâb- ı Hak bütün esmâs ını, insan ın nefsi ile insana ihsas ediyor.” 
Tafsilât ını başka Sözlere havale edip yaln ız üç noktay ı gösterece ğiz.
Birinci Nokta
İnsan, üç cihetle esmâ-y ı ilâhiyeye bir aynad ır.
Birinci Vecih : Gecede zulümât, nas ıl nuru gösterir. Öyle de: İnsan, zaaf 
ve acziyle, fakr u hâcât ıyla, naks ve kusuru ile, bir Kadîr-i Zülcelâl’in kudretini, 
kuvvetini, g ınâs ını, rahmetini bildiriyor ve hâkezâ pek çok evsâf- ı ilâhiyeye bu 
1 “Biz, insan ı en mükemmel surette yaratt ık.” (Tîn sûresi, 95/4)
2 “Yeryüzünde kesin inanmak isteyenler için birçok deliller vard ır. Bizzat kendi varl ıklar ınızda da böyle 
deliller vard ır. Hâlâ görmeyecek misiniz?” (Zâriyât sûresi, 51/20-21)
sûretle aynadarl ık ediyor. Hattâ hadsiz aczinde ve nihayetsiz zaaf ında, hadsiz 
âdas ına karşı bir nokta-y ı istinad aramakla, vicdan daima Vâcibü’l-vücûd’a 
bakar. Hem nihayetsiz fakr ında, nihayetsiz hâcât ı içinde, nihayetsiz maksad-
lara karşı bir nokta-y ı istimdat aramaya mecbur oldu ğundan, vicdan daima 
o noktadan bir Ganiyy-i Rahîm’in dergâh ına dayan ır, dua ile el açar. Demek 
her vicdanda şu nokta-y ı istinad ve nokta-y ı istimdat cihetinde iki küçük pen-
cere, Kadîr-i Rahîm’in barigâh- ı rahmetine aç ılır, her vakit onunla bakabilir.
İkinci Vecih aynadarl ık ise : İnsana verilen nümûneler nev’inden cüz’î 
ilim, kudret, basar, sem’, mâlikiyet, hâkimiyet gibi cüz’iyat ile kâinat Mâlik’inin ilmine ve kudretine, basar ına, sem’ine, hâkimiyet-i rubûbiyetine aynadarl ık 
eder. Onlar ı anlar, bildirir. Meselâ: “Ben nas ıl bu evi yapt ım ve yapmas ını bi-
liyorum ve görüyorum ve onun mâlikiyim ve idare ediyorum. Öyle de şu ko-
ca kâinat saray ının bir ustas ı var. O Usta onu bilir, görür, yapar, idare eder 
ve hâkezâ...”
Üçüncü Vecih 
aynadarl ık ise: İnsan, üstünde nak ışlar ı görünen esmâ-y ı 
ilâhiyeye aynadarl ık eder. Otuz İkinci Söz’ün Üçüncü Mevk ıfı’nın başında bir 
nebze izah edilen insan ın mahiyet-i câmias ında nak ışlar ı zâhir olan yetmi şten 
ziyade esmâ vard ır. Meselâ: Yarat ılışından Sâni’, Hâl ık ismini ve hüsn-ü tak-
viminden Rahmân ve Rahîm isimlerini ve hüsn-ü terbiyesinden Kerîm, Latîf isimlerini ve hâkezâ... Bütün âzâ ve âlât ı ile, cihâzât ve cevarihi ile, letâif ve 
mâneviyat ı ile, havâs ve hissiyat ı ile ayr ı ayr ı esmân ın ayr ı ayr ı nak ışlar ını 
gösteriyor. Demek nas ıl esmâda bir ism-i âzam var, öyle de o esmân ın nuku-
şunda dahi bir nak ş-ı âzam var ki, o da insand ır.
Ey kendini insan bilen insan! Kendini oku... Yoksa hayvan ve câmid hük-
münde insan olmak ihtimali var!
İkinci Nokta
Mühim bir s ırr- ı ehadiyete i şaret eder. Şöyle ki:
İnsan ın nas ıl ruhu bütün cesedine öyle bir münasebeti var ki: Bütün âzâs ı-
nı ve eczas ını birbirine yard ım ettirir. Yâni, irâde-i ilâhiye cilvesi olan evâmir-i 
tekviniye ve o emirden vücûd-u haricî giydirilmi ş bir kanun-u emrî ve latîfe-i 
rabbâniye olan ruh,1 onlar ın idaresinde onlar ın mânevî seslerini hissetmesin-
de ve hâcâtlar ını görmesinde birbirine mâni olmaz, ruhu şaşırtmaz. Ruha nis-
1 Bkz.: İsrâ sûresi, 17/85.OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   747
748  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
beten uzak-yak ın bir hükmünde. Birbirine perde olmaz. İsterse, ço ğunu birinin 
imdad ına yetiştirir. İsterse bedenin her cüzü ile bilebilir, hissedebilir, idare ede-
bilir. Hattâ çok nuraniyet kesbetmi ş ise, her bir cüzü ile görebilir ve i şitebilir.
Öyle de: –1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ –Cenâb- ı Hakk’ ın madem onun bir kanun-u 
emri olan ruh, küçük bir âlem olan insan cisminde ve âzâs ında bu vaziyeti gös-
teriyor. Elbette âlem-i ekber olan kâinatta o Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’un irâde-i 
külliyesine ve kudret-i mutlakas ına hadsiz fiiller, hadsiz sadâlar, hadsiz dualar, 
hadsiz işler, hiçbir cihette O’na a ğır gelmez, birbirine mâni olmaz. O Hâl ık-ı 
Zülcelâl’i me şgul etmez, şaşırtmaz. Bütününü birden görür, bütün sesleri birden 
işitir. Yak ın uzak birdir. İsterse, bütününü birinin imdad ına gönderir. Her şey ile 
her şeyi görebilir, seslerini i şitebilir ve her şey ile her şeyi bilir ve hâkezâ...
Üçüncü Nokta
Hayat ın pek mühim bir mahiyeti ve ehemmiyetli bir vazifesi var. Fakat 
o bahis, Hayat Penceresi’nde ve Yirminci Mektub’un Sekizinci Kelimesi’nde tafsili geçti ğinden ona havale edip yaln ız bunu ihtar ederiz ki:
Hayatta hissiyat sûretinde kaynayan memzuç nak ışlar; pek çok esmâ ve 
şuûnat- ı zâtiyeye i şaret eder. Gayet parlak bir sûrette Hayy- ı Kayyûm’un şuû-
nat- ı zâtiyesine aynadarl ık eder. Şu s ırrın izah ı, Allah’ ı tan ımayanlara ve daha 
tam tasdik etmeyenlere kar şı zaman ı olmad ığından kap ıyı kap ıyoruz...
Otuz İkinci Pencere
 َهُóِıْčُĻِĤ ِّěَéْĤا ِīĺوَدِ ٰىïُıْĤِאÖ ُįَĤĳُøرَ َģَøأَرْ ِۤيñَّĤا َĳُİ
2ًاïĻِıَü ِّٰųِאÖ ĵٰęوَכَ ۪ۘįِّĥכُ ِīĺِّïĤا ĵَĥَĐ
 ْכُĥُĨ ُįَĤ ِيñَّĤا ًאđĻِĩَä ْħْכُĻَĤإِ ِّٰųا لُĳُøرَ ĹِّĬإِ َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ ْģُĜ
3ُÛĻِĩُĺوَ ۪Ĺْéُĺ َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź َْرْضِۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا
Şu pencere, semâ-y ı risâletin güne şi, belki güne şler güneşi olan Hazreti 
Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  penceresidir.
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60)
2 “Bütün dinlere üstün k ılmak için Resûlünü hidâyet ve hak dinle gönderen O’dur. Buna şahit olarak 
Allah yeter.” (Fetih sûresi, 48/28)
3 “De ki: Ey insanlar ben sizin hepinize Allah taraf ından gönderilen Peygamberim. O ki, göklerin ve 
yerin hakimiyeti O’na aittir. O’ndan ba şka ilâh yoktur. Hayat ı veren de, ölümü yaratan da O’dur.” 
(A’râf sûresi, 7/158)
Şu gayet parlak ve pek büyük ve çok nurânî pencere Otuz Birinci Söz olan 
Mi’râc Risalesi’yle, On Dokuzuncu Söz olan Nübüvvet-i Ahmediye (aleyhissalâ-
tü vesselâm)  Risalesi’nde ve on dokuz i şaretli olan On Dokuzuncu Mektup’ta, ne 
derece nurânî ve zâhir oldu ğu isbat edildi ğinden, o iki Sözü ve o Mektubu ve 
o Mektubun On Dokuzuncu İşareti’ni bu makamda dü şünüp, sözü onlara ha-
vale edip, yaln ız deriz ki:
Tevhidin bir bürhân- ı nât ıkı olan Zât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  risâ-
let ve velâyet cenahlar ıyla, yâni kendinden evvel bütün enbiyân ın tevâtürle 
icmâlar ını ve O’ndan sonraki bütün evliyân ın ve asfiyân ın icmâkârâne tevâ-
türlerini tazammun eden bir kuvvetle bütün hayat ında bütün kuvvetiyle vah-
dâniyeti gösterip ilân etmi ş. Ve Âlem-i İslâmiyet gibi geni ş, parlak, nurânî bir 
pencereyi, mârifetullaha açm ıştır. İmam Gazâlî, İmam Rabbânî, Muhyiddîn-i 
Arabî, Abdülkadir-i Geylânî gibi milyonlar muhakkikîn-i asfiyâ ve s ıdd ıkîn o 
pencereden bak ıyorlar, ba şkalar ına da gösteriyorlar.
Acaba böyle bir pencereyi kapatacak bir perde var m ı? Ve onu ittiham 
edip, bu pencereden bakmayan ın akl ı var m ı? Haydi sen söyle!
Otuz Üçüncü Pencere
1ًאĩِّĻَĜ ۝ ًאäَĳِĐ ُįَĤ ْģَđْåَĺ ْħَĤوَ َאبَÝْכِĤا ِهِïْ×َĐ ĵٰĥَĐ َلَõْĬأَ ِۤيñَّĤا ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
2رِĳُّĭĤا ĵَĤإِ َאتِĩُĥُّčĤا َīِĨ َّאسَĭĤا ِجَóْíُÝِĤ ْכَĻَĤإِ َאهُĭْĤَõْĬأَ َאبٌÝכِ ٰۗóۤĤا
Bütün geçmi ş pencereler, Kur’ân denizinden bâz ı katreler oldu ğunu dü-
şün. Sonra Kur’ân’da ne kadar âb- ı hayat hükmünde olan envâr- ı tevhid var 
olduğunu k ıyas edebilirsin. Fakat bütün o pencerelerin menba ı ve mâdeni ve 
asl ı olan Kur’ân’a gayet mücmel bir sûrette, gayet basit bir tarzda bak ılsa dahi, 
yine gayet parlak, nurânî bir pencere-i câmiad ır. O pencere ne kadar kat’î ve 
parlak ve nurânî oldu ğunu, Yirmi Be şinci Söz olan İ’câz- ı Kur’ân Risalesi’ne ve 
On Dokuzuncu Mektub’un On Sekizinci İşaretine havale ediyoruz. Ve Kur’ân’ ı 
bize gönderen Zât- ı Zülcelâl’in Ar ş-ı Rahmânî’sine niyaz edip deriz:
1 “Hamd, O Allah’a mahsustur ki kuluna Kitab ı indirdi ve onun içine tutars ız hiçbir şey koymad ı. 
Dosdoğru bir Kitap olarak gönderdi.” (Kehf sûresi, 18/1-2)
2 “Elif, Lâm, Râ. Bu, Rab’lerinin izniyle insanlar ı karanl ıklardan ayd ınlığa, üstün kudret sahibi ve her i şi 
övgüye lây ık olan Allah’ ın yoluna, göklerde ve yerdeki her şeyin sahibinin yoluna insanlar ı çıkarmalar ı 
için sana indirdi ğimiz bir kitapt ır.” (İbrahim sûresi, 14/1)OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   749
750  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
1َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
2َאĭَÝْĺَïَİ إِذ َïْđَÖ َאĭَÖĳُĥُĜ ِغõُÜ َź َאĭَّÖرَ
3ُħĻِĥَđْĤا ُďĻِĩَّùĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َّאĭِĨ ْģَّ×َĝَÜ َאĭَّÖرَ
4ُħĻِèَّóĤا َّابُĳَّÝĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ אƯĭْĻَĥَĐ ْÕُÜوَ
f
İhtarİhtar
Şu otuz üç pencereli olan “Otuz Üçüncü Mektub”, îmân ı olmayan ı in-
şâallah îmâna getirir. Îmân ı zay ıf olan ın îmân ını kuvvetle ştirir. Îmân ı kavî ve 
taklidî olan ın îmân ını tahkikî yapar. Îmân ı tahkikî olan ın îmân ını genişlendi-
rir. Îmân ı geniş olana bütün kemâlât- ı hakikiyenin medâr ı ve esas ı olan mâri-
fetullahta terakkiyât verir; daha nurânî, daha parlak manzaralar ı açar.
İşte bunun için, “Bir pencere bana kâfi geldi, yeter.” diyemezsin. Çünkü; 
senin akl ına kanaat geldi, hissesini ald ı ise; kalbin de hissesini ister, ruhun da 
hissesini ister. Hattâ hayâl de o nurdan hissesini isteyecek. Binaenaleyh her bir pencerenin ayr ı ayr ı faydalar ı vard ır.
Mi’râc Risalesi’nde as ıl muhatab, mümin idi; mülhid ikinci derecede isti-
mâ’ makam ında idi. Şu risalede ise muhatab, münkirdir; istimâ’ makamlar ın-
da mümindir. Bunu dü şünüp öylece bakmal ı.
Fakat maatteessüf mühim bir sebebe binaen şu mektub gayet süratle 
yaz ıldığından ve hattâ müsvedde hâlinde kald ığından, elbette bana ait olan 
tarz- ı ifadede mü
şevveşiyet ve kusurlar olacakt ır. Nazar- ı müsamaha ile bak-
malar ını ve ellerinden gelirse ıslahlar ını ve mağfiret ile bana dua eylemelerini 
ihvanlar ımdan isterim...
1 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)
2 “Ey bizim Kerîm Rabbimiz, bize hidâyet verdikten sonra kalblerimizi sapt ırma!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
3 “Ey Rabbimiz! Bu hizmetimizi kabul buyur! Her şeyi hakk ıyla işiten ve bilen ancak sensin.” (Bakara 
sûresi, 2/127).
4 “Tevbelerimizi de kabul buyur! Muhakkak ki tevbeleri en güzel şekilde kabul eden ve çok merhamet 
eden ancak sensin!” (Bakara sûresi, 2/128).
2ٰىĳَıْĤا َďَ×َّÜا ِīَĨ ĵٰĥَĐ َمُŻَĩْĤوَا ، 1ٰىïُıْĤا َďَ×َّÜا ِīَĨ ĵٰĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
4َīĻِĨاٰ ْħِّĥَøوَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ َīĻِĩَĤَאđْĥِĤ ًÙَĩْèرَ ُįَÝْĥَøأَرْ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
1 “Kurtuluş ve selamet, hidayete uyanlarad ır.” (Tâhâ sûresi, 20/47).
2 Azarlama, k ınama da nefsine tâbi olanlarad ır.
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
4 Allah ım, âlemlere rahmet olarak gönderdi ği Zâta, O’nun Âl’ine ve Ashab ına salât ve salâm eyle, âmîn...OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------   751
Lemeât
1ِïĻِđْĤا َلِŻِİوَ ْمِĳَّāĤا َلِŻِİ ِīْĻَÖ ْīِĨ
Çekirdekler Çiçekleri
Risâle-i Nur Şâkirtlerine 
Küçük Bir Mesnevî  ve Îmânî Bir Dîvand ır.
Müellifi:
Bediüzzaman
Said Nursî
1 “Ramazan ve Bayram hilâli aras ından. (Ramazan Esintileri)”
TenbihTenbih
Bu Lemeât nâm ındaki eserin sâir dîvanlar gibi bir tarzda bir-iki mevzu ile 
gitmediğinin sebebi: Eski eserlerinden “ Hakikat Çekirdekleri ” nâm ındaki k ı-
sac ık vecizeleri bir derece izah etmek için, hem nesir tarz ında yaz ılm ış, hem 
de sâir dîvanlar gibi hayâlâta, mîzâns ız hissiyata girilmemi ş olmas ıdır. Baştan 
aşağıya mant ık ile hakâik-i Kur’âniye ve îmâniye olarak, yan ında bulunan bi-
râderzâdesi gibi bâz ı talebelerine bir ders-i ilmîdir, belki bir ders-i îmânî ve 
Kur’ânî’dir. Üstad ımızın baştaki ifadesinde dedi ği gibi, biz de anlam ışızd ır ki: 
Nazma ve şiire hiç meyli ve onlarla i ştigali de yoktur.
1
َóْđِّýĤا َאهُĭْĩَّĥَĐ َאĨوَ
sırrının bir nümûnesini gösteriyor.
Bu eser, birçok me şâgil ve Dâru’l-Hikmet’teki vazife içinde yirmi gün Ra-
ma zan’da, günde iki veya iki buçuk saat çal ışmak sûretiyle manzum gibi ya-
zılm ıştır. Bu kadar k ısa zamanda ve manzum bir sayfa on sayfa kadar mü ş-
kül olduğu cihetle, birden dikkatsiz, tashihsiz böyle söylenmi ş, tab’edilmi ştir. 
Bizce Risâle-i Nur hesab ına bir hârikad ır. Hiçbir naz ıml ı dîvan, bunun gibi te-
kellüfsüz, nesren okunabilir görülmüyor. İnşâallah bu eser bir zaman Risâle-i 
Nur şâkirtlerine bir nevi mesnevî olacak. Hem bu eser, kendisinden on sene 
sonra ç ıkan ve yirmi üç senede tamamlanan Risâle-i Nur’un mühim eczalar ı-
na bir işaret-i gaybiye nev’inden müjdeli bir fihrist hükmündedir.
Risâle-i Nur Şâkirtlerinden
Sungur, Mehmed Feyzi, Hüsrev
İhtarİhtar
2َģِıَä َאĩِĤ ُوٌّïَĐ ْءُóَĩْĤاَ kaidesiyle, ben dahi naz ım ve kafiyeyi bilmedi ğimden 
ona k ıymet vermezdim. Safiyeyi kafiyeye feda etmek tarz ında hakikatin sûre-
tini nazm ın keyfine göre ta ğyir etmek hiç istemezdim. Şu kafiyesiz, naz ıms ız 
kitapta en âlî hakikatlere, en mü şevveş bir libas giydirdim.
Evvelâ : Daha iyisini bilmezdim. Yaln ız mânây ı düşünüyordum.
Sâniyen : Cesedi libasa göre yontmakla rendeleyen şuarâya tenkidimi 
göstermek istedim.
1 “Biz ona (Peygamber’e) şiir öğretmedik.” (Yâsîn sûresi, 36/69)
2 “Kişi bilmediği şeyin düşman ıdır.” (Bkz.: Ali İbni Ebî Talib, Nehcü’l-belâ ğa s.780)LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   753
754  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Sâlisen : Ramazan’da kalb ile beraber nefsi dahi hakikatlerle me şgul et-
mek için, böyle çocukça bir üslûp ihtiyar edildi. Fakat ey kâri’! Ben hatâ ettim, itiraf ederim. Sak ın sen hatâ etme! Y ırtık üslûba bak ıp o âlî hakikatlere kar şı 
dikkatsizlik ile hürmetsizlik etme!..
İfade-i Meram İfade-i Meram
Ey kâri’! Pe şinen bunu itiraf ederim ki: Sanat- ı hat ve naz ımda istîdad ım-
dan çok mü ştekiyim. Hattâ şimdi ismimi de düzgün yazam ıyorum. Naz ım, ve-
zin ise; ömrümde bir f ıkra yapamam ıştım. Birdenbire zihnime, nazma mus ırrâ-
ne bir arzu geldi. Sahabelerin gazevât ına dair Kürtçe 1َאنْ×َùĻِøَźَاĳَĬ ْلِĳَĜ nâm ın-
da bir destan vard ı. Onun ilâhî tarz ındaki tabiî nazm ına ruhum ho şlan ıyordu. 
Ben de kendime mahsus onun tarz- ı nazm ını ihtiyar ettim. Nazma benzer bir 
nesir yazd ım. Fakat vezin için katiyen tekellüf yapmad ım. İsteyen adam, naz-
mı hat ıra getirmeden zahmetsiz, nesren okuyabilir. Hem nesren olarak bak-
mal ı, tâ mânâ anla şılsın. Her k ıtada ittisal-i mânâ vard ır. Kafiyede tevakkuf 
edilmesin. Külâh püskülsüz olur, vezin de kafiyesiz olur, naz ım da kaidesiz 
olur. Zann ımca laf ız ve naz ım, sanatça câzibedâr olsa, nazar ı kendiyle me şgul 
eder. Nazar ı mânâdan çevirmemek için peri şan olmas ı daha iyidir.
Şu eserimde üstad ım, Kur’ân’d ır. Kitab ım, hayatt ır. Muhatab ım, yine be-
nim. Sen ise ey kâri’ müstemi’sin. Müstemi’in tenkide hakk ı yoktur; be ğendiği-
ni al ır, beğenmediğine ilişmez. Şu eserim, bu mübarek Ramazan’ ın feyzi2(Hâşiye) 
olduğundan, ümit ederim ki in şâallah din karde şimin kalbine tesir eder de lisâ-
nı bana bir dua-y ı mağfiret bahşeder veya bir Fâtiha okur.
1 Dört yüz beyitlik uzun bir kasîdedir. Sahabe-i Kirâm’ ın kahramanl ıklar ından bahsetmektedir. Ya şad ığı 
dönemde zühd ve takvâs ıyla tan ınm ış olan Molla A ğa ez-Zîbarî taraf ından Kürtçe’nin Kuzey Kirmanc ı 
şivesiyle kaleme al ınm ıştır.
2(Hâşiye) Hattâ tarihi َאنَąَĨرَ ْĹَĤَŻِıِĤ َïِĤوُ أَدَبٍ ُħْåَĬ çıkm ış. Yâni: “Ramazan’ ın iki hilâlinden do ğmuş 
bir edeb y ıldızıdır.” (Bin üç yüz otuz yedi eder.)
ed-Dâî ed-Dâî
Yıkılm ış bir mezar ım ki, y ığılm ıştır içinde1(*)
Said’den yetmi ş dokuz emvât2(**) bâ-âsam âlâma.
Sekseninci olmu ştur, mezara bir mezar ta ş.
Beraber a ğlıyor3(***) hüsran- ı İslâm’a.
Mezar taşımla pür-emvât enindâr o mezar ımla
Revan ım saha-y ı ukbâ-y ı ferdâma.
Yakînim var ki: İstikbal semâvât u zemin-i âsiyâba
Hem olur teslim, yed-i beyzâ-y ı İslâm’a.
Zira yemin-i yümn-ü îmând ır
Verir emn ü emân ile enâma...
1(*) Bu k ıta, onun imzas ıdır.
2(**) Her senede iki defa cisim tazelendi ği için iki Said ölmü ş demektir. Hem bu sene Said yetmi ş 
dokuz senesindedir. Her bir senede bir Said ölmü ş demektir ki, bu tarihe kadar Said ya şayacak.
3(***) Yirmi sene sonraki bu şimdiki hâli, hiss-i kable’l-vuku’ ile hissetmi ş.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   755
756  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ِïِّĻَø ĵٰĥَĐ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤوَا َ،īĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
1َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َīĻِĥَøْóُĩْĤا
Tevhidin İki Bürhan- ı Muazzam ı
Şu kâinat tamam ıyla bir bürhan- ı muazzamd ır. Lisân- ı gayb, şehadetle mü-
sebbihtir, muvahhiddir. Evet tevhid-i Rahmân’la, büyük bir sesle zâkirdir ki:
Lâ İlâhe İllâ Hû...2
Bütün zerrât hüceyrât ı, bütün erkân ve âzâs ı birer lisân- ı zâkirdir; o bü-
yük sesle beraber der ki:
Lâ İlâhe İllâ Hû...
O dillerde tenevvü var, o seslerde merâtib var. Fakat bir noktada toplar, 
onun zikri, onun savt ı ki:
Lâ İlâhe İllâ Hû...
Bu bir insan- ı ekberdir, büyük sesle eder zikri; bütün eczas ı, zerrât ı, küçü-
cük sesleriyle, o bülend sesle beraber der ki:
Lâ İlâhe İllâ Hû...
Şu âlem halka-y ı zikri içinde okuyor a şrı, şu Kur’ân ma şrık-ı nuru. Bütün 
zîruh eder fikri ki:
Lâ İlâhe İllâ Hû...
Bu Furkan- ı Celilü’ş-Şân, o tevhide nât ık bürhân, bütün âyât sâd ık lisan. 
Şuâât-bârika-y ı iman. Beraber der ki:
Lâ İlâhe İllâ Hû...
Kulağı ger yap ıştırsan, şu Furkan’ ın sînesine, derinden tâ derine, sarîhan 
işitirsin semâvî bir sadâ der ki:
Lâ İlâhe İllâ Hû...
1 Âlemlerin Rabbi, Rahman ve Rahîm Allah’a, üzerimizdeki hadd ü hesaba gelmez lütuflar ı adedince 
hamd ü senâ.. bütün insanl ığa rahmet ve kurtulu ş vesilesi olarak gönderdi ği habibi Hazreti Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’a, nezih aile fertlerine ve seçkin ashab ına salât ü selam olsun.
2 “O’ndan ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 
4/87; En’âm sûresi, 6/102, 106; A’râf sûresi, 7/158 Tevbe sûresi, 9/31…)
O sestir gayeten ulvî, nihayet derece ciddî, hakikî pek samimî, hem niha-
yet mûnis ve muknî ve bürhânla mücehhezdir. Mükerrer der ki:
Lâ İlâhe İllâ Hû...
Şu bürhân- ı münevverde, cihât- ı sittesi şeffaf ki üstünde münakka ştır mü-
zehher sikke-i i’câz. İçinde parlayan nur-u hidâyet der ki:
Lâ İlâhe İllâ Hû...
Evet, alt ında nescolmu ş mühefhef mant ık ve bürhân, sa ğında akl ı istin-
tak; mürefref her taraf, ezhân “sadakte” der ki:
Lâ İlâhe İllâ Hû...
Yemîn olan şimalinde, eder vicdan ı istişhad. Emâm ında hüsn-ü hay ırdır, 
hedefinde saadettir. Onun miftah ıdır her dem ki:
Lâ İlâhe İllâ Hû...
Emâm olan verâs ında ona mesned semâvîdir ki vahy-i mahz- ı rabbânî. 
Bu şeş cihet ziyadârd ır; bürûcunda tecellidâr ki:
Lâ İlâhe İllâ Hû...
Evet vesvese-i sâr ık, bâvehim şüphe-i târ ık, ne haddi var ki o mâr ık, 
girebil sin bu bâr ık kasra. Hem şârık ki sur sûreler şâhik, her kelime bir me-
lek-i nât ık ki:
Lâ İlâhe İllâ Hû...
O Kur’ân- ı Azîmüşşân nas ıl bir bahr-i tevhiddir. Bir tek katre, misal için 
bir tek Sûre-i İhlâs.. fakat k ısa bir tek remzi, nihayetsiz rumûzundan. Bütün 
envâ- ı şirki reddeder, hem de yedi envâ- ı tevhidi eder isbat; üçü menfî, üçü 
müsbet şu alt ı cümlede birden:
Birinci cümle : 1َĳُİ ْģُĜ karinesiz i şarettir. Demek ıtlakla tâyindir. O tâyin-
de taayyün var. Ey
Lâ Hüve İllâ Hû...2
Şu tevhid-i şuhûda bir i şarettir: Hakikat-bîn nazar tevhide müsta ğrak 
olursa der ki:
Lâ Meşhûde İllâ Hû…3
1 “De ki: O’dur.” ( İhlâs sûresi, 112/1)
2 O’ndan ba şka o yok.
3 O’ndan ba şka meşhud yok.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   757
758  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İkinci cümle : 1ٌïَèأَ ُّٰųاَ’ dir ki tevhid-i ulûhiyete tasrihtir. Hakikat, hak li-
san ı der ki:
Lâ Ma’bûde İllâ Hû...2
Üçüncü cümle : 3ُïَĩَّāĤا ُّٰųاَ’ dir. İki cevher-i tevhide sadeftir. Birinci dür-
rü: Tevhid-i rubûbiyet. Evet nizam- ı kevn lisân ı der ki:
Lâ Hâl ıka İllâ Hû...4
İkinci dürrü: Tevhid-i Kayyûmiyet. Evet serâser kâinatta, vücûd ve hem 
bekada, müessire ihtiyaç lisân ı der ki:
Lâ Kayyûme İllâ Hû...5
Dördüncü : 6ْïِĥَĺ ْħَĤ ’dir. Bir tevhid-i celâlî müstetirdir; envâ- ı şirki redde-
der, küfrü keser bîi ştibah.
Yâni tagayyür, ya tenasül, ya tecezzi eden elbet; ne hâl ıktır, ne kayyûm-
dur, ne ilâh...
Veled fikri, tevellüd küfrünü ْħَĤ reddeder, birden keser atar. Şu şirktendir 
ki olmuştur beşer ekserisi gümrâh...
Ki Îsâ (aleyhisselâm) , ya Üzeyr’in, ya melâik, ya ukûlün tevellüd şirki meydan 
alıyor nev-i be şerde gâh bâ-gâh...
Beşincisi : 7ْïَĤĳُĺ ْħَĤوَ Bir tevhid-i sermedî i şareti şöyledir: Vâcib, Kadîm, 
Ezelî olmazsa, olmaz ilâh...
Yani: Ya müddeten hâdis ise, ya maddeden tevellüd, ya bir as ıldan mün-
fas ıl olsa, elbette olmaz şu kâinata penah...
Esbap-perestî, nücûm-perestlik, sanem-perestî, tabiat-perestlik şirkin bi-
rer nev’idir; dalâlette birer çâh...
1 “Allah Mutlak Bir’dir.” ( İhlâs sûresi, 112/1)
2 O’ndan ba şka mabud yok.
3 “Allah, Samed (Kendisi hiçbir şeye muhtaç olmayan, fakat ezelde ve ebedde her varl ığın Kendisine 
muhtaç olup, Kendisine s ığınd ığı Zât)t ır.” (İhlâs sûresi, 112/2)
4 O’ndan ba şka yarat ıcı yok.
5 O’ndan ba şka Kayyûm (bizatihi var olup ba şkas ına muhtaç olmayan ve her şeyin varl ık ve bekas ı 
kendisine muhtaç olan) yok.
6 “Ne doğurdu…” ( İhlâs sûresi, 112/3)
7 “…ne de do ğuruldu.” ( İhlâs sûresi, 112/3)
Alt ınc ı: 1ْīَכُĺ ْħَĤوَ Bir tevhid-i câmi’dir. Ne zât ında nazîri, ne ef’âlinde şe-
riki, ne s ıfât ında şebihi ْħَĤ lafz ına nazargâh...
Şu alt ı cümle mânen birbirine netice, hem birbirinin bürhân ı, müselseldir 
berâhin, müretteptir netâiç şu sûrede karargâh...
Demek şu Sûre-i İhlâs’ta, kendi miktar- ı kametinde müselsel, hem müret-
tep otuz sûre münderiç; bu bunlara sehergâh...
2ُّٰųا َّźإِ َÕْĻَĕْĤا ُħَĥْđَĺ َź
f
Sebep S ırf Zâhirîdir
İzzet ve azamet ister ki; esbab- ı tabiî, perdedâr- ı dest-i kudret ola akl ın 
nazar ında.
Tevhid ve celâl ister ki; esbab- ı tabiî, dâmenke ş-i tesir-i hakikî ola3(Hâşiye) 
kudret eserinde.
f
Vücud, Âlem-i Cismanîde Münhas ır Değil
Vücudun hasra gelmez muhtelif envâ ını, münhas ır olmaz, s ıkışmaz şu şe-
hâdet âleminde.
Âlem-i cismânî bir tenteneli perde gibi, şu’le-feşân gaybî avâlim üzerinde.
f
Kalem-i Kudrette İttihad, Tevhidi İlân Eder
Eser-i itkan- ı sanat, f ıtrat ın her köşesinde bilbedâhe reddeder esbâb ının 
îcad ını.
Nakş-ı kilkî ayn- ı kudret; hilkatin her noktas ında bizzarûre reddeder ve-
sâitin vücûdunu.
f
1 “(O’na denk, O’nunla mukayese edilebilecek) hiçbir şey yoktur.” ( İhlâs sûresi, 112/4)
2 Hiç kimse gayb ı bilemez, gayb ı yaln ız Allah bilir.
3(Hâşiye) Hakikî tesirden elini çeksin, îcada kar ışmas ın, demektir.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   759
760  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Bir Şey, Her Şeysiz Olmaz
Kâinatta serbeser s ırr- ı tesanüd müstetir, hem münte şir. Hem cevânibde 
tecâvüb, hem teâvün gösterir
Ki yaln ız bir kudret-i âlem- şümûldür yapt ırır, zerreyi her nisbetiyle halke-
dip yerleştirir.
Kitab- ı âlemin her sat ırıyla her harfi hayy.. ihtiyaç sevk ediyor, tan ıştırır.
Her nereden gelirse gelsin nidâ-y ı hâcete lebbeyk-zendir, s ırr- ı tevhid nâ-
mına etraf ı görüştürür.
Zîhayat her harfi, her bir cümleye müteveccih birer yüzü, hem de nâz ır 
birer gözü bakt ırır.
f
Güneş’in Hareketi Câzibe İçindir, 
Câzibe İstikrar- ı Manzumesi İçindir
Güneş bir meyvedârd ır, silkinir tâ dü şmesin müncezib seyyar olan ye-
mişleri.
Ger sükûtuyla sükûnet eylese, cezbe kaçar, a ğlar fezâda muntazam mec-
zuplar ı.
f
Küçük Şeyler Büyük Şeylerle Merbuttur
Sivrisinek gözünü halkeyleyendir mutlaka, güne şi hem kehke şi halkey-
lemiş.
Pirenin midesini tanzim edendir mutlaka, manzume-i şemsiyeyi nazmey-
lemiş.
Gözde rü’yet, midede hem ihtiyac ı dercedendir mutlaka, semâ gözüne zi-
yâ sürmesi çekmi ş, zemin yüzüne g ıda sofras ı sermiş.
f
Kâinat ın Nazm ında Büyük Bir İ’câz Var
Kâinat ın gör ki telifinde bir i’câz var. Ger bütün esbab- ı tabiiye bi’l-farz ı’l -
muhâl
Ola her biri muktedir bir Fâil-i Muhtar. O i’câza kar şı nihayet acz ile bi-
limtisâl
Ederek secde ki 1َلِŻَåْĤا ذُو ُّĹِĤَْزَŶا ُóĺِïَĝْĤا َÛْĬأَ َאĭَّÖرَ َאĭĻِĘ ْرَةَïُĜ َź َכَĬَאéْ×ُø
f
Kudrete Nisbet Her Şey Müsavidir
2َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ
Bir kudret-i zâtiyedir, hem ezelî; acz tehallül edemez.
Onda merâtib olmay ıp, mevâni’ tedâhül edemez. İsterse küll, isterse cüz 
nisbet tefavüt eylemez.
Çünkü her şey bağlıdır her şey ile. Her şeyi yapamayan bir şeyi de ya-
pamaz.
f
Kâinat ı Elinde Tutamayan, Zerreyi Halk Edemez
Tesbih gibi nazmeyleyip kald ıracak; arz ımızı, şümûsu, nücûmu, hasra 
gelmez
Şu fezân ın başına hem sînesine takacak öyle kuvvetli ele bir kimse mâ-
lik olmaz
Dünyada hiçbir şeyde dâvâ-y ı halk edip, iddia-y ı îcad edemez...
f
1 Seni her türlü noksan s ıfattan tenzih ederiz. Ey Rabbimiz! Bizde hiçbir güç ve kudret yok. Sen ise ezelî 
kudret, ululuk ve ikram sahibisin.
2 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   761
762  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İhyâ-y ı Nev’, İhyâ-y ı Ferd Gibidir
Mevt-âlûd bir nevm ile k ışta uyuşmuş bir sinek, nas ıl onun ihyâs ı kudre-
te ağır gelmez.
Şu Dünya’n ın mevti de, ihyâs ı da öyledir. Bütün zîruh ihyâs ı onda faz-
la nazlanmaz.1
f
Tabiat, Bir Sanat- ı ilâhiyedir
Değil tâbi’ tabiat, belki matba’. De ğil nakkaş, o belki bir nak ıştır. Değil fâ-
il, o kâbildir. De ğil masdar, o mistard ır...
Değil nâz ım, o nizamd ır... Değil kudret, o kanundur... İrâdî bir şeriatt ır, 
değil haric hakikattar.
f
Vicdan, Cezbesi ile Allah’ ı Tan ır
Vicdanda mündemiçtir, bir incizâb ve cezbe. Bir câzibin cezbiyle daim 
olur incizâb.
Cezbe dü şer zîşuur, ger Zülcemâl görünse. Etse tecelli daim pür- şâşaa bî-
hicâb.
Bir Vâcibü’l-vücûd’a, Sahib-i Celâl ve Cemâl; şu f ıtrat- ı zîşuur kat’î şehâ-
det-meab.
Bir şâhidi o cezbe, hem di ğeri incizâb.
f
Fıtrat ın Şehâdeti Sâd ıkad ır
Fıtratta yalan yoktur; ne dediyse do ğrudur. Çekirde ğin lisân ı,
Meyl-i nümüv der: “Ben, sünbüllenip meyvedâr...” Do ğru ç ıkar beyân ı.
Yumurtan ın içinde, derin derin söyler hayat ın meyelân ı
1 Bkz.: Lokman sûresi, 39/6.
Ki: “Ben piliç olurum, izn-i ilâhî ola.” Sâd ık olur lisân ı.
Bir avuç su, bir demir gülle içinde e ğer niyet etse incimâd. Bürûdetin za-
man ı
İçindeki inbisât meyli der: “Geni şlen, bana lâz ım fazla yer.” Bir emr-i bî-
emânî...
Metin demir çal ışır, onu yalan ç ıkarmaz. Belki onda do ğruluk, hem de 
sıdk- ı cenânî
O demiri parçalar. Şu meyelânlar bütün birer emr-i tekvînî, birer hükm-ü 
Yezdânî,
Birer f ıtrî şeriat, birer cilve-i irâde. İrâde-i ilâhî, idare-i ekvanî
Emirleri şunlard ır: Birer birer meyelân, birer birer imtisâl, evâmir-i rab-
bânî.
Vicdandaki tecelli aynen böyle cilvedir; ki incizâb ve cezbe iki musaffa 
cân ı.
İki mücellâ camd ır, akseder içinde Cemâl-i lâ-yezâlî, hem de nur-u îmânî.
f
Nübüvvet Be şerde Zarûriyedir
Kar ıncay ı emîrsiz, ar ılar ı ya’subsuz b ırakmayan kudret-i ezeliye elbette
Beşeri de b ırakmaz şeriats ız, nebîsiz. S ırr- ı nizam- ı âlem, böyle ister elbette.
f
Meleklerde Mi’râc, İnsanlarda Şakk- ı Kamer Gibidir
Bir mi’râc- ı kerâmetle melekler, gördüler elhak ki müsellem bir nübüvvet-
te muazzam bir velâyet var.
O parlak Zât, Burak’a binmi ş de berk olmu ş. Kamer-vâri serâser, âlem-i 
nuru da görmü ştür.
Şu şehâdet âleminde münte şir insanlara hissî büyük bir mucize nas ıl ki 
1
ُóَĩَĝْĤا َّěَýْĬاِ’ dir.2
1 “Ve Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1)
2 Bkz.: el-Gazâlî, Fedâihu’l-bât ıniyye  1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm  1/356-357; el-Îcî, Kitâbü’l-
Mevâk ıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâs ıd 5/17.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   763
764  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Bu Mi’râc’d ır, âlem-i ervâhtaki sâkinlere en büyük bir mucize ki, َאنَéْ×ُø 
1ٰىóْøأَ ِۤيñَّĤا’ d ır.
f
Kelime-i Şehâdetin Bürhan ı İçindedir
Kelime-i şehâdet vard ır iki kelâm ı. Birbirine şâhiddir, hem delîl ve bür-
hând ır.
Birincisi, sâniye bir bürhân- ı limmîdir. İkincisi, evvele bir bürhân- ı innîdir.
f
Hayat Bir Çe şit Tecelli-i Vahdettir
Hayat bir nur-u vahdettir. Şu kesrette eder tevhid tecelli. Evet, bir cilve-i 
vahdet eder kesretleri tevhid ve yektâ.
Hayat bir şeyi her şeye eder mâlik. Hayats ız şey, ona nisbet ademdir 
cümle eşya.
f
Ruh, Vücud-u Haricî Giydirilmi ş Bir Kanundur
Ruh bir nurânî kanundur, vücûd-u haricî giymi ş bir nâmustur2; şuûru ba-
şına takm ış.
Bu mevcud ruh, şu mâkul kanuna olmu ş iki karde ş, iki yolda ş.
Sabit ve hem daim f ıtrî kanunlar gibi, ruh dahi hem âlem-i emir, hem irâ-
de vasf ından gelir.
Kudret vücûd-u hissî giydirir, şuûru başına takar, bir seyyâle-i latîfeyi o 
cevhere sadef eder.
Eğer envâdaki kanunlara kudret-i Hâl ık vücûd-u haricî giydirirse, her bi-
ri bir ruh olur.
1 “Gece yürüten O Zât bütün noksanl ıklardan münezzehtir.” ( İsrâ sûresi, 17/1)
2 “Bir de sana “ruh” hakk ında soru sorarlar. De ki: Rûh Rabbimin emrindedir, O’nun bilece ği işlerden-
dir. Size sadece az bir ilim verilmi ştir.” (İsrâ sûresi, 17/85)
Ger vücûdu ruh ç ıkarsa, ba şından şuûru indirirse, yine lâyemut kanun 
olur.
f
Hayats ız Vücud, Adem Gibidir
Ziyâ ile hayat ın her biri, mevcudat ın birer ke şşafıdır. Bak nur-u hayat ol-
mazsa,
Vücud, adem-âlûddur; belki adem gibidir. Evet garib, yetimdir; hayats ız 
ger kamerse...
f
Hayat Sebebiyle Kar ınca Küreden Büyük Olur
Ger mîzânü’l-vücûdla kar ıncay ı tartarsan, onda ç ıkan kâinat küremize s ı-
kışmaz.
Bence Küre hayevând ır, başkalar ın zann ınca meyyit olan Küre’yi ger ge-
tirip koyarsan
Kar ıncan ın karşısına, o zîşuur başının n ısfı bile olamaz...
f
Nasrâniyet İslâmiyet’e Teslim Olacak
Nasrâniyet, ya intifa ya ıstıfa bulacak. İslâm’a kar şı teslim olup terk-i si-
lâh edecek.
Mükerreren y ırtıldı, purutluğa tâ geldi, purutlukta görmedi ona salâh ve-
recek.
Perde yine y ırtıldı, mutlak dalâle dü ştü. Bir k ısm ı lâkin, bâz ı yak ınlaştı 
tevhide; onda felâh görecek.
Haz ırlan ır şimdiden1(Hâşiye) y ırtılmaya ba şlıyor. Sönmezse safvet bulup 
İslâm’a mal olacak.
1(Hâşiye) Bu dehşetli Harb-i Umumî neticesindeki vaziyete i şaret eder. Belki, İkinci Harb-i 
Umumî’den tam haber verir.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   765
766  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Bu bir s ırr- ı azîmdir, ona remz ü i şaret; Fahr-i Rusül demi ştir: “Îsâ, Şer’im 
ile amel edip ümmetimden olacak.”1
f
Tebaî Nazar, Muhâli Mümkün Görür
Meşhurdur ki: Iyd’in hilâline bakard ı cemaat- ı kesîre. Kimse bir şey gör-
medi.
Zevâlî bir ihtiyar yemin etti ki: “Gördüm.” Hâlbuki gördü ğü, kirpiğinin te-
kavvüs etmi ş beyaz bir k ılı idi.
O k ıl oldu onun hilâli. O mukavves k ıl nerede? Hilâl olmu ş kamer nere-
de? Ger anlad ın şu remzi:
Zerrâttaki harekât; kirpik-i akl ın olmuş, birer k ıl-ı zulmettar.. kör etmi ş 
maddî gözü.
Teşkil-i cümle envâ’ fâilini göremez, dü şer başına dalâl.
O hareket nerede? Nazzâm- ı kevn nerede! Onu ona vehmetmek, muhâl 
ender muhâl!..
f
Kur’ân Ayna İster, Vekil İstemez
Ümmetteki cumhûru, hem avâm ın umumu; bürhândan ziyade me’haz-
daki kudsiyet şevk-i itâat verir, sevk eder imtisâle.
Şeriat yüzde doksan ı; müsellemât- ı şer’î, zarûriyât- ı dînî birer elmas sü-
tundur.
İçtihadî, hilâfî, fer’î olan mesâil; yüzde ancak on olur. Doksan elmas sü-
tunu, on alt ının sahibi
Kesesine koyamaz, ona tâbi k ılamaz. Elmaslar ın mâdeni: Kur’ân ve hem 
hadîs’tir. O’nun mal ı.. oradan, her zaman istemeli.
Kitaplar, içtihadlar Kur’ân’ ın aynas ı, yahut dürbün olmal ı. Gölge, vekil is-
temez o Şems-i Mu’ciz-Beyân.
f
1 Bkz.: Buhârî, enbiyâ  50; Müslim, îmân  242; Ebû Dâvûd, melâhim  14; İbni Hibbân, es-Sahîh  15/233.
Mübt ıl, Bât ılı Hak Nazar ıyla Al ır
İnsandaki f ıtrat ı mükerrem oldu ğundan, kasden hakk ı ar ıyor. Bâzan gelir 
eline, bât ılı hak zanneder, koynunda sakl ıyor.
Hakikati kazarken ihtiyar ı olmadan dalâl dü şer başına; hakikattir zanne-
der, kafas ına geçirir.
f
Kudretin Aynalar ı Çoktur
Kudret-i zülcelâl’in pek çoktur mir’âtlar ı. Her biri ötekinden daha e şeff ve 
eltaf pencereler aç ıyor bir âlem-i misâle.
Sudan havaya kadar, havadan tâ esîre, esîrden tâ misâle, misâlden tâ er-
vâha, ervâhtan tâ zamana, zamandan tâ hayâle,
Hayâlden fikre kadar muhtelif aynalar, daima temsîl eder şuûnat- ı seyyâ-
le. Kulağınla nazar et ayna-y ı havaya: Kelime-i vâhide, olur milyon kelimât!
Acib istinsah eder o kudretin kalemi.. şu s ırr- ı tenasülât...
f
Temessülün Aksam ı Muhtelifedir
Aynada temessül, münkas ım dört sûrete: Ya yaln ız hüviyet; ya beraber 
hâsiyet; ya hüviyet hem şu’le-i mahiyet; ya mahiyet, hüviyet.
Eğer misâl istersen, i şte insan ve hem şems, melek ve hem kelime. Kesîfin 
timsâlleri, aynada oluyor birer müteharrik meyyit.
Bir ruh-u nurânînin, kendi mir’âtlar ında timsâlleri oluyor birer hayy- ı 
murtab ıt; ayn ı olmazsa e ğer, gayr ı dahi olmay ıp
Birer nur-u münbasit. Ger şems hayevân olayd ı; olur harareti hayat ı, zi-
yâ onun şuûru.. şu havâssa mâliktir aynada timsâli.
İşte budur şu esrâr ın miftah ı: Cebrâil hem Sidre’de,1 hem sûret-i D ıhye’de 
meclis-i nebevî’de,2
1 Bkz.: Buhârî, salât  1; Müslim, îmân 259; Tirmizî, tefsîru’l-Kur’ân  108; Nesâî, salât  1.
2 Bkz.: Buhârî, menâk ıb 25, fezâilü’l-Kur’ân  1; Müslim, îmân  271, fezâilü’s-sahâbe  100.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   767
768  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hem kim bilir kaç yerde!.. Azrâil’in bir anda Allah bilir kaç yerde, ruhlar ı 
kabzediyor.1 Peygamber’in bir anda,
Hem keşf-i evliyâda, hem sâd ık rüyâlarda ümmetine görünür, hem ha şir-
de umum ile şefaatle görü şür.
Velilerin abdâl ı, çok yerlerde bir anda zuhur eder, görünür.
f
Müstaid, Müçtehid Olabilir; Mü şerri’ Olamaz
İçtihad ın şart ını haiz olan her müstaid, ediyor nefsi için, nass olmayanda 
içtihad; ona lâz ım, gayre ilzam edemez.
Ümmeti dâvetle te şri’ edemez. Fehmi, şeriattan olur; lâkin şeriat olamaz. 
Müçtehid olabilir, fakat mü şerri’ olamaz.
İcmâ ile cumhûrdur, sikke-i şer’i görür. Bir fikre dâvet etmek; zann- ı ka-
bul-ü cumhûr, şart- ı evvel oluyor.
Yoksa dâvet bid’att ır, reddedilir. A ğzına t ıkılır, onda daha ç ıkamaz...
f
Nur-u Ak ıl, Kalbden Gelir
Zulmetli münevverler bu sözü bilmeliler: Ziyâ-y ı kalbsiz olmaz nur-u fi-
kir münevver.
O nur ile bu ziyâ mezcolmazsa zulmettir, zulüm ve cehli f ışkırır. Nurun li-
bas ını giymiş bir zulmet-i müzevver.
Gözünde bir nehar var, lâkin ebyaz ve muzlim. İçinde bir sevad var ki, 
bir leyl-i münevver.
O içinde bulunmazsa, o şahm-pâre göz olmaz; sen de bir şey göremez. 
Basîretsiz basar da para etmez.
Ger fikret-i beyzâda süveyda-y ı kalb olmazsa, halîta-y ı dimağî ilim ve ba-
siret olmaz. Kalbsiz ak ıl olamaz.
f
1 Bkz.: En’âm sûresi, 6/61; Secde sûresi, 32/11.
Dimağda Merâtib-i İlim Muhtelifedir, Mültebise
Dimağda merâtib var; birbiriyle mültebis, ahkâmlar ı muhtelif. Evvel ta-
hayyül olur, sonra tasavvur gelir,
Sonra gelir taakkul, sonra tasdik ediyor, sonra iz’an oluyor, sonra gelir il-
tizam, sonra itikat gelir.
İtikad ın başkad ır, iltizam ın başkad ır. Her birinden ç ıkar bir hâlet: Salâbet 
itikattan,
Taassub iltizamdan, imtisâl iz’andan, tasdikten iltizam, taakkulde bîtaraf, 
bîbehre tasavvurda.
Tahayyülde safsata hâs ıl olur, mezcine e ğer olmaz muktedir. Bât ıl şeyleri 
güzel tasvir etmek, her demde sâfi olan zihinleri cerhdir, hem idlâli.
f
Hazmolmayan İlim Telkin Edilmemeli
Hakikî mür şid-i âlim koyun olur, ku ş olmaz. Hasbî verir ilmini.
Koyun verir kuzusuna hazmolmu ş musaffâ sütünü.
Kuş veriyor ferhine lûab-âlûd kayy ını.
f
Tahrip Esheldir; Zay ıf, Tahripçi Olur
Vücud-u cümle-ecza, şart- ı vücûd-u külldür. Adem ise, oluyor bir cüzün 
ademiyle; tahrip eshel oluyor.
Bundand ır ki: Âciz adam, sebeb-i zuhur-u iktidar müsbete hiç yana şmaz. 
Menfîce müteharrik, daim tahripkâr olur.
f
Kuvvet Hakka Hizmetkâr Olmal ı
Hikmetteki desâtir, hükûmette nevâmis, hakta olan kavânîn, kuvvetteki 
kavâid birbiriyle olmazsa müstenid ve müstemid:LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   769
770  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Cumhûr-u nâsta olmaz, ne müsmir ve müessir. Şeriatta şeâir; kal ır müh-
mel, muattal. Umûr-u nâsta olmaz, müstenid ve mu’temid.
f
Bâzan Z ıd, Z ıdd ını Tazammun Eder
Zaman olur z ıd, z ıdd ını saklarm ış. Lisân- ı siyasette laf ız, mânân ın z ıdd ı-
dır. Adâlet külâh ını1(Hâşiye-1)
Zulüm ba şına geçirmi ş. Hamiyet libas ını, h ıyânet ucuz giymi ş.
Cihad ve hem gazâya, ba ğy ismi tak ılm ış. Esâret-i hayvanî, istibdâd- ı şey-
tanî; hürriyet nâm verilmi ş. Z ıdlarda emsâl olmu ş, sûretlerde tebadül, isimler-
de tekabül, makamlarda becayi ş-i mekânî.
f
Menfaati Esas Tutan Siyaset, Canavard ır
Menfaat üzere çark ı kurulmu ş olan siyaset-i hâz ıra; müfteristir, canavar.
Aç olan canavara kar şı tahabbüb etsen; merhametini de ğil, iştihas ını açar.
Sonra döner, geliyor; t ırnağının, hem di şinin kiras ını senden ister.
f
Kuvâ-y ı İnsaniye Tahdid Edilmedi ğinden 
Cinâyât ı Büyük Olur
Hayvan ın hilâf ına, insandaki kuvveler, f ıtrî tahdid olmam ış. Onda ç ıkan 
hayr u şer, lâ-yetenâhî gider.
Onda olan hodgâml ık, bundan ç ıkan hodbinlik, gurur, inat birle şse; öyle 
günah oluyor2(Hâşiye-2) ki beşer şimdiye kadar ona isim bulmam ış. cehennemin 
lüzumuna delîl oldu ğu gibi, cezas ı da yaln ız cehennem olabilir.
Hem meselâ: Bir adam, tek yalanc ı sözünü do ğru göstermek için, İslâm’ ın 
felâketini kalben arzu eder.
1(Hâşiye-1) Bu zaman ı tam görmü ş gibi bahseder.
2(Hâşiye-2) Bunda da bir i şaret-i gaybiye var.
Şu zaman da gösterdi: Cehennem lüzumsuz olmaz, cennet ucuz de ğildir.
f
Bâzan Hay ır, Şerre Vas ıta Olur
Havastaki meziyet filhakika sebeptir tevâzu’, mahviyete. Olmu ş maatte-
essüf sebeb-i tahakküme,
Tekebbüre hem illet. Fakirlerdeki aczi, âmîlerdeki fakr ı filhakika sebeptir 
ihsan ve merhamete.
Lâkin maatteessüf müncer olmu ştur şimdi, zillet ve esârete. Bir şeyde hâ-
sıl olan mehâsin ve şerefse;
Havas ve rüesaya o şey peşkeş edilir. O şeyden ne şet eden seyyiât ve şer 
ise; efrâd ve hem avâma
Taksim, tevzi’ edilir. A şiret-i galibte hâs ıl olan şerefse: “Hasan A ğa, âfe-
rin!” Hâs ıl olan şer ise,
Efrâda olur nefrin. Be şerde şerr-i hazîn!..
f
Gaye-i Hayâl Olmazsa, Enaniyet Kuvvetle şir
Bir gaye-i hayâl olmazsa, yahut nisyan basarsa, ya tenasi edilse; elbette 
zihinler enelere dönerler,
Etraf ında gezerler. Ene kuvvetle şiyor, bâzan sinirleniyor.
Delinmez, tâ “nahnü” olsun. Enesini sevenler, ba şkalar ı sevmezler.
f
Hayat- ı İhtilâl; Mevt-i Zekât, Hayat- ı Ribâdan Ç ıkm ış
Bilcümle İhtilâlât, bütün herc ü fesâdât; hem as ıl, hem mâdeni.. rezâil ve 
seyyiât, bütün fâsid hasletler,
Muharrik ve menba ı iki kelimedir tek.. yahut iki kelâmd ır.
Birincisi  şudur ki: “Ben tok olsam, ba şkalar ac ından ölse neme lâ-
zım!..”9LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   771
772  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İkincisi : “Rahat ım için zahmet çek; sen çal ış, ben yiyeyim. Benden ye-
mek, senden emekler!”
Birinci kelimede olan semm-i kâtili, hem kökünü kesecek, şâfî devâ ola-
cak tek bir devâs ı vard ır.
O da zekât- ı şer’î ki, bir rükn-ü İslâm’d ır. İkinci kelimede, zakkum şecer 
münderic. Onun ırkını kesecek, ribân ın hurmetidir.
Beşer salâh isterse, hayat ını severse; zekât ı vaz’ etmeli, ribây ı kald ırmal ı.
f
Beşer Hayat ını İsterse, Envâ-y ı Ribây ı Öldürmeli
Tabaka-y ı havâstan tabaka-y ı avâma s ıla-y ı rahm kopmu ştur. Aşağıdan 
fırlıyor
Sadâ-y ı İhtilâlî, vaveylâ-y ı intikamî, kin ü hased enîni... Yukar ıdan iniyor
Zulüm ve tahkir ate şi, tekebbürün s ıkleti, tahakküm sâ ıkas ı... Aşağıdan 
çıkmal ı
Tahabbüb ve itâat, hürmet ve hem imtisâl. Fakat merhamet ve ihsan yu-
kar ıdan inmeli,
Hem şefkat ve terbiye... Be şer bunu isterse sar ılmal ı zekâta, ribây ı tar-
detmeli.
Kur’ân’ ın adâleti bâb- ı âlemde durup ribâya der: “Yasakt ır! Hakk ın yok-
tur, dönmeli!”
Dinlemedi bu emri, be şer yedi bir sille.1(Hâşiye) Müdhişini yemeden bu em-
ri dinlemeli.
f
Beşer Esirliği Parçalad ığı Gibi, 
Ecîrliği de Parçalayacakt ır
Bir rüyâda demi ştim: Devletler, milletlerin hafif muharebesi; tabakat- ı be-
şerin şedid olan harbine terk-i mevki ediyor.
1(Hâşiye) Kuvvetli bir i şaret-i gaybiyedir. Evet be şer dinlemedi, İkinci Harb-i Umumî ile bu 
dehşetli silleyi de yedi.9
Zira beşer, edvârda esirlik istemedi, kan ıyla parçalad ı. Şimdi ecîr olmu ş-
tur; onun yükünü çeker, onu da parçal ıyor.
Beşerin başı ihtiyar; edvâr- ı hamsesi var. Vah şet ve bedeviyet, memlûki-
yet, esâret, şimdi dahi ecîrdir, ba şlam ıştır geçiyor.
f
Gayr-i Me şrû Tarîk, Z ıdd- ı Maksuda Gider
1ِثُóَĺ َź ُģِÜَאĝْĤاَ bir düstûr-u azîmdir: “Gayr-i me şrû tarîk ile bir maksada gi-
den zât, galiben maksudunun z ıdd ıyla görür mücâzât.”
Avrupa muhabbeti, gayr-i me şrû muhabbet, hem taklid ve hem ülfet.
Âk ıbeti mükâfat: Mahbubun gaddarâne adâveti, cinâyât...
Fâs ık-ı mahrum bulmaz, ne lezzet ve ne necât...
f
Cebir ve İ’tizâlde Birer Dâne-i Hakikat Bulunur
Ey tâlib-i hakikat! Mâziye, hem musibet; müstakbel ve ma’siyet ayr ı görür 
şeriat. Mâziye, mesâibe nazar olur kadere.
Söz olur Cebriye. Müstakbel ve maâsi nazar olur teklife, söz olur İ’tizâle. 
İ’tizal ile Cebir.
Şurada bar ışırlar. Şu bât ıl mezheplerde birer dâne-i hakikat mevcud 
münderiçtir; mahsus mahalli vard ır; bât ıl olan ta’mimdir.
f
Acz ve Cez’ Bîçârelerin Kâr ıdır
Ger istersen hayat ı, çareleri bulunan şeyde acze yap ışma.
Ger istersen rahat ı, çaresi bulunmayan şeyde ceza’a sar ılma.
f
1 “Kâtil, (katletti ği şahsa) varis olamaz.” (Ebû Dâvûd, diyât 18; Tirmizî, ferâiz  17; İbni Mâce, ferâiz  8, 
diyât  14; Dârimî, ferâiz  41; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/49)LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   773
774  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Bâzan Küçük Bir Şey, Büyük Bir İş Yapar
Öyle şerait oluyor, taht ında az bir hareke, sahibini ç ıkar ıyor tâ âlâ-y ı il-
liyyîn...
Öyle hâlât oluyor ki; küçük bir hareket, kâsibini indiriyor tâ esfel-i sâfilîn...
f
Bâz ılara Bir An, Bir Senedir
Fıtratlar ın bir k ısm ı birdenbire parl ıyor. Bir k ısm ı tedricîdir, şey’en şey’en 
kalk ıyor. Tabiat- ı insanî ikisine de benziyor.
Şeraite bak ıyor; ona göre de ğişir. Bâzan tedricî gider. Bâzan dahi oluyor 
barut gibi zulmanî, birdenbire f ışkırıyor.
Nurânî bir nâr olur. Bâz ı olur bir nazar, fahmi elmas ediyor. Bâz ı olur bir 
temas, ta şı iksir ediyor. Bir nazar- ı Peygamber,
Birdenbire kalbeder; bir bedevi-i cahil, bir ârif-i münevver. E ğer mîzân is-
tersen: İslâm’dan evvel Ömer, İslâm’dan sonra Ömer...
Birbiriyle k ıyas ı: Bir çekirdek, bir şecer... Def’aten verdi semer, o nazar- ı 
Ahmedî, o himmet-i Peygamber...
Cezîretü’l-Arap’ta, fahmolmu ş fıtratlar ı kalbetti elmaslara... Birdenbire 
serâser...
Barut gibi ahlâk ı parlatt ırdı, oldular birer nur-u münevver.
f
Yalan, Bir Lafz- ı Kâfirdir
Bir dâne s ıdk, yakar milyonla yalan ı. Bir dâne-i hakikat, y ıkar kasr- ı ha-
yâli. S ıdk büyük esast ır, bir cevher-i ziyâl ı.
Yeri verir sükûta, e ğer ç ıksa zararl ı... Yalana yer hiç yoktur, çendan olsa 
faydal ı. Her sözün do ğru olsun, her hükmün hak olmal ı.
Lâkin hakk ın olamaz, her do ğruyu söz etmek. Bunu iyi bilmeli.
1ِرَïכَ َאĨ وَدَعْ َאęَĀ َאĨ ْñُì kendine düstûr etmeli.
1 “Duru ve saf olan ı al, kar ışık ve bulan ık olan ı b ırak.” Bkz. Bkz.: İbni Düreyd, el-İştikâk  s.146; ez-
Zemahşerî, Esâsü’l-belâ ğa s.703; ez-Zebîdî, Tâcü’l-arûs  14/22 (k-d-r maddesi).
Güzel gör, hem güzel bak. Tâ güzel dü şünmeli. Güzel bil, hem güzel dü-
şün. Tâ leziz hayat ı bulmal ı.
Hayat içinde hayatt ır, hüsn-ü zanda emeli. Sû-i zanla yeistir: Saadet mu-
harribi, hem de hayat ın kâtili.
f
Bir Meclis-i Misâlîde Şeriatla Medeniyet-i Hâz ıra, 
Dehâ-y ı Fennî ile Hüdâ-y ı Şer’î Müvâzeneleri
(Birinci Harb’in) Mütâreke ba şında, bir Cuma gecesinde bir rüyâ-y ı sâd ı-
kada, misâlî âleminde, bir meclis-i azîmde, benden suâl ettiler:
“Mağlûbiyet sonunda İslâm’ ın âleminde ne hâl peydâ olacak?” Asr- ı hâ-
zır mebusu s ıfat ıyla söyledim, onlar da dinlediler:
Eski zamandan beri istiklâl-i İslâm’ ın bekas ı, hem Kelimetullah’ ın i’lâs ı 
için farz- ı kifâye-i cihad ı, o lâzime-i diyanet.
Deruhde ile, kendini yek vücûd-u vahdânî, İslâm’ ın âlemine fedaya vazi-
fedâr, hilâfete bayrakdâr görmü ş olan bu devlet,
Şu millet-i İslâm’ ın felâket-i mâzisi, getirecek de elbet İslâm’ ın âlemine sa-
adet ve hürriyet. Olur geçen musibet,
İstikbalde telâfi. Üçü veren, üç yüzü kazand ıran, etmiyor elbette hiç hasâ-
ret. Hâlini istikbale tebdil eder, zîhimmet...
Zira ki şu musibet, hayat ımız mâyesi olan şefkat, uhuvvet, tesanüd-ü 
İslâmî hârikulâde etti. İnkişâf- ı uhuvvet.
Tesri’-i ihtizaz ı, Tahrib-i medeniyet. Deniyet-i hâz ıra sureti de ğişecek, sis-
temi bozulacak; zuhur edecek o vakit, İslâmî medeniyet.
Müslümanlar bilihtiyâr elbet evvel girecek. Muvâzene istersen ; şer’in 
medeniyeti, şimdiki medeniyet.
Esaslara dikkat et, âsârlara nazar et. Şimdiki medeniyet esâsât ı, menfîdir. 
Menfî olan beş esas  ona temel, hem k ıymet,
Onlarla çarh kurulur. İşte nokta-y ı istinad , Hakka bedel kuvvettir.
Kuvvet ise, şe’nidir tecavüz ve teâruz, bundan ç ıkar h ıyânet.
Hedef-i kasd ı, fazilet bedeline hasîs bir menfaattir. Menfaatin şe’nidir te-
zâhum ve tehâsum, bundan ç ıkar cinâyet.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   775
776  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hayattaki kanunu , teâvün bedeline bir düstur-u cidâldir. Cidâlin şe’ni 
budur: Tenâzu ve tedâfü, bundan ç ıkar sefâlet..
Akvamlar ın beyninde râb ıta-y ı esas ı, âhar ın zarar ına müntebih unsuri-
yet. Başkalar ı yutmakla beslenir, al ır kuvvet.
Milliyet-i menfiye, unsuriyet, milliyet; şe’ni olur daima böyle müdhi ş te-
sâdüm, böyle feci telâtum, bundan ç ıkar helâket.
Beşincisi şudur ki : Câzibedâr hizmeti ; hevâ, hevesi te şcî, teshil.. heve-
sât ı, arzular ı tatmin.. bundan ç ıkar sefâhet.
O hevâ, hem heves, şe’ni budur daima: İnsan ı memsuh eder, sîreti de ğiş-
tirir, mânevî meshediyor, de ğişir insaniyet.
Şu medenîlerden ço ğunun, eğer içini d ışına çevirsen, görürsün; ba şta 
maymunla tilki, y ılanla ay ı, h ınz ır.. sîreti olur suret.
Gelir hayâli kar şına, postlar ıyla tüyleri. İşte şununla görünür meydandaki 
âsâr ı. Zemindeki mevâzin mîzân ıdır şeriat...
Şeriattaki rahmet, semâ-y ı Kur’ân’dand ır. Medeniyet-i Kur’ân esaslar ı 
müsbettir. Beş müsbet esas üzere döner çarh- ı saadet .
Nokta-y ı istinad ı, kuvvete bedel hakt ır. Hakk ın daim şe’nidir, adâlet ve 
tevazün. Bundan ç ıkar selâmet, zâil olur şekâvet.
Hedefinde menfaat yerine fazilettir. Faziletin şe’nidir, muhabbet ve tecâ-
züb. Bundan ç ıkar saadet, zâil olur adâvet.
Hayattaki düsturu, cidâl-k ıtal yerine, düstur-u teâvündür. O düsturun 
şe’nidir, ittihat ve tesanüd; hayatlan ır cemaat.
Suret-i hizmetinde , hevâ heves yerine hüdâ-y ı hidâyettir. O hüdân ın 
şe’n idir, insana lây ık tarzda terakki ve refahet.
Ruha lâz ım surette tenevvür ve tekâmül. Kitlelerin içinde cihetü’l-vahdeti 
de tardeder unsuriyet, hem de menfî milliyet.
Hem onlar ın yerine râb ıta-y ı dinîdir, nisbet-i vatanîdir, alâka-y ı sınıfîdir, 
uhuvvet-i imanî. Şu râb ıtan ın şe’nidir; samimî bir uhuvvet,
Umumî bir selâmet. Haric etse tecavüz, o da eder tedâfû. İşte şimdi anla-
dın; s ırrı nedir ki küsmü ş, almad ı medeniyet.
Şimdiye kadar İslâm’lar ihtiyârla girmemi ş, şu medeniyet-i hâz ıra. Onlara 
yaramam ış, hem de onlara vurmu ş müdhiş kayd- ı esâret.


Belki nev-i be şere tiryak iken zehir olmu ş. Yüzde seksenini atm ış meşak-
kat ve şekâvet. Yüzde onu ç ıkarm ış müzahraf bir saadet.
Diğer onu b ırakm ış beyne beyne bîrahat. Zâlim ekallin olmu ş gelen ribh-i 
ticaret. Lâkin saadet odur: Külle ola saadet.
Lâakall ekseriyete olsa medâr- ı necât. Nev-i be şere rahmet nâzil olan şu 
Kur’ân, ancak kabul ediyor bir tarz- ı medeniyet;
Umuma, ya eksere verirse bir saadet. Şimdiki tarz- ı haz ır, heves serbest 
olmuştur, hevâ da hür olmu ştur, hayvanî bir hürriyet.
Heves tahakküm eder. Hevâ da müstebittir, gayr-i zarûrî hâcât ı havâic-i 
zarûrî hükmüne geçirmi ştir. İzale etti rahat...
Bedavette bir adam dört şeye muhtaç iken, medeniyet yüz şeye muhtaç, 
fakir etmi ştir. Sa’y-i helâl, masrafa etmemi ştir kifâyet.
Onda hile, harama be şeri sevk etmi ştir. Ahlâk ın esas ını şu noktadan boz-
muştur. Cemaate, hem nev’e vermi ştir servet, ha şmet.
Ferdi, şahs ı ahlâks ız, hem fakir eylemi ştir. Bunun şâhidi çoktur. Kurûn-u 
ûlâdaki mecmu-u vah şet ve cinâyet, hem gadr ve hem h ıyânet.
Şu medeniyet-i habîse tek bir defada kustu. Midesi daha bulan ır. 1(Hâşiye) 
Âlem-i İslâm’daki istinkâf- ı mânidâr hem de bir cây- ı dikkat.
Kabulde muzdariptir, so ğuk da davranm ıştır. Evet şeriat- ı garrâda olan 
nur-u ilâhî, hassa-y ı mümtaz ıdır; istiğnâ, istiklâliyet.
O hassad ır b ırakmaz ki o nur-u hidâyet, şu medeniyet ruhu olan Roma 
dehâs ı ona tahakküm etsin. Onda olan hidâyet,
Bundaki felsefe ile mezcolmaz, hem a şılanmaz, hem de tâbi olamaz. 
İslâmiyet ruhunda şefkat, izzet-i iman, besledi ği şeriat,
Kur’ân- ı Mu’ciz-Beyân tutmu ş yed-i beyzâda hakâik-i şeriat. O yemin-i 
beyzâda birer Asâ-y ı Mûsâ’d ır. Sehhâr medeniyet, istikbalde edecek ona sec-
de-i hayret...
Şimdi buna dikkat et: Eski Roma, Yunan’ ın iki dehâs ı vard ı; bir as ıldan 
tev’emdi, biri hayâl-âlûddu, biri madde-perestti.
1(Hâşiye) Demek daha deh şetli kusacak. Evet iki harb-i umumî ile öyle kustu ki; hava, deniz, 
kara yüzlerini buland ırdı, kanla lekeledi.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   777
778  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Su içinde ya ğ gibi imtizaç olamad ı. Mürûr-u zaman istedi, medeniyet ça-
balad ı. H ıristiyanl ık da çal ıştı, temzicine muvaffak hiçbiri de olmad ı.
Her biri istiklâlini filcümle h ıfzeyledi. Hatta el’an âdeta o iki ruh, şimdi de 
cesetleri de ğişmiş; Alman, Frans ız oldu.
Güya bir nevi tenasüh ba şlar ından geçmi şti. Ey birâder-i misâlî! Zaman 
böyle gösterdi. O ikiz iki dehâ, öküz gibi reddetti
Temzicin esbab ını. Şimdi de bar ışmad ı. Madem onlar tev’emdi, karde ş 
ve arkada ştı, terakkide yolda ştı, birbiriyle dövü ştü.
Hiç de bar ışmad ılar. Nas ıl olur ki asl ı, hem mâdeni, matla ı başka çeşit ol-
muştu. Kur’ân’da olan nuru, şeriat hidâyeti.
Şu medeniyetin ruhu olan Roma dehâs ı, birbiriyle bar ışır hem mezc ü it-
tihad ı.
O dehâ ile bu hüdâ men şeleri ayr ıdır: Hüdâ semâdan indi, dehâ zemin-
den ç ıktı. Hüdâ kalbde i şliyor, dima ğı da işletir.
Dehâ dima ğda işler, kalbi de kar ıştırır. Hüdâ ruhu eder tenvir, taneleri 
sünbüllettirir. Karanl ıklı tabiat onunla ışıklan ır.
İstîdad- ı kemâli birdenbire yol al ır, nefs-i cismânî yapar hizmetkâr- ı emir-
ber. Melek-sîmâ ediyor insan- ı himmet-perver.
Dehâ ise; evvelâ nefs ü cisme bak ıyor, tabiata giriyor, nefsi tarla ediyor. 
İstîdad- ı nefsânî ne şv ü nemâ buluyor.
Ruhu eder hizmetkâr, taneleri kuruyor. Şeytan ın sîmas ını beşerde göste-
riyor.
Hüdâ, hayateyne saadet veriyor. Dâreyne ziyâ ne şrediyor. İnsan ı yük-
seltiyor.
Deccal-misâl1(Hâşiye) dehâ-y ı âver, bir dâr ile bir hayat ı anlar; madde-pe-
rest olur ve dünya-perver. İnsan ı yapar birer canavar.
Evet dehâ, sa ğır tabiata tapar. Kör kuvvete fermanber. Fakat hüdâ, şu-
ûrlu sanat ı tan ır, hikmetli kudrete bakar. Dehâ, zemine küfrân perdesi çeker. 
Hüdâ, şükran nurunu serper.
Bu s ırdand ır: Dehâ, âmâ vü asamm; hüdâ, semî u basir. Dehân ın naza-
rında zemindeki nimetler sahipsiz ganimettir.
1(Hâşiye) Bunda da bir ince i şaret var.
Minnetsiz gasb ve sirkat, tabiattan koparmak canavarca his verir. Hüdân ın 
nazar ında; zeminin sînesinde kâinat ın yüzünde.
Serpilmiş olan niam, rahmetin semerât ı. Her nimetin alt ında bir yed-i 
muhsin görür, şükran ile öptürür.
Bunu da inkâr etmem: Medeniyette vard ır mehâsin-i kesîre.. lâkin onlar 
değildir ne Nasrâniyet mal ı, ne Avrupa îcad ı, ne şu asr ın sanat ı.. belki umum 
mal ıdır:
Telâhuk-u efkârdan, semâvî şerâyîden, hem hâcât- ı fıtrîden, hususan şer’-i 
Ahmedî, İslâmî ink ılâptan ne şet eden bir mald ır. Kimse temellük etmez.
Misâlîler meclisi, o meclisin reisi tekrar sordu, hem dedi: “Musibet olur 
her dem h ıyânet neticesi, mükâfat ın sebebi. Ey şu asr ın adam ı! Kader bir sil-
le vurdu, kazaya da çarpt ırdı.
Hangi efâlinizle kazaya, hem kadere şöyle fetva verdiniz ki, kaza-y ı ilâhî 
musibetle hükmetti, sizleri h ırpalad ı?
Hatâ-y ı ekseriyet olur sebeb daima musibet-i âmmeye.” Dedim: Be şerin 
dalâlet-i fikrîsi, Nemrudâne inad ı,
Firavunâne gururu şişti şişti zeminde, yeti şti semâvâta. Hem de dokundu 
hassas s ırr- ı hilkate. Semâvâttan indirdi.
Tufan, tâun misâli şu harbin zelzelesi, gâvura yap ıştırdı semâvî bir silleyi. 
Demek ki şu musibet, bütün be şer musibetiydi,
Nev’en umuma şâmil. Bir mü şterek sebebi; maddiyyûnluktan gelen da-
lâlet-i fikrîydi, hürriyet-i hayvanî, hevân ın istibdâd ı...
Hissemizin sebebi, erkân- ı İslâmî’de ihmal ve terkimizdi. Zira Hâl ık Teâlâ 
yirmi dört saatten bir saati istedi,
Beş vakit namaz için yaln ız o saati.. bizden yine bizim için emretti, hem 
istedi. Tembellikle terk ettik, gafletle ihmal oldu.
Şöyle de ceza gördük: Be ş senede, yirmi dört saatte daima tâlim ve me-
şakkatle tahrik ve ko şturmakla bir nevi namaz k ıldırdı.
Hem senede yaln ız bir ay oruç için nefsimizden istedi. Nefsimize ac ıdık, 
keffâreten be ş sene cebren oruç tutturdu.
Kendi verdi ği mal ından, k ırkından ya onundan birini zekât istedi. Buhl ile 
hem zulmettik, haram ı kar ıştırdık, ihtiyarla vermedikti.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   779
780  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
O da bizden ald ırdı müterâkim zekât ı, haramdan da kurtard ı. Amel, cins-i 
cezad ır. Ceza, cins-i ameldir. Sâlih amel ikiydi :
Biri müsbet ve ihtiyarî, biri menfî ıztırarî. Bütün âlâm, mesâib, a’mâl-i sâ-
lihad ır; lâkin menfîdir, ıztırarî. Hadîs teselli verdi.1
Bu millet-i günahkâr kan ıyla abdest ald ı. Fiilî bir tevbe etti. Mükâfat- ı âci-
li; şu milletin humsu, dört milyonu ç ıkard ı,
Derece-i velâyet, mertebe-i şehâdet ile gazilik verdi, günah ı sildi. Bu mec-
lis-i âlî-i misâlî, bu sözü tahsin etti.
Ben de birden uyand ım, belki yakaza ile yeni yatt ım. Bence yakaza rü-
yad ır,
Rüya bir nevi yakazad ır. Orada asr ın vekili, burada Said Nursî...
f
Cehil, Mecâz ı Eline Alsa Hakikat Yapar
İlmin elinden e ğer cehlin eline dü şse mecâz, eder ink ılâb hakikate, hem 
açar hurâfâta kap ılar.
Küçüklüğümde gördüm ki hasf olmu ştu kamer. Sordum ben vâlidem-
den. Dedi: “Y ılan yutmu ştur.” Dedim: “Neden görünür?”
Dedi: “Orada y ılanlar böyle nîm- şeffaf olur.” İşte böyle bir mecâz hakikat 
zannedilmi ş: Medâr- ı şems ve kamer
Tekatu’ noktalar ı olan re’s ve zenebde arz ın haylûletiyle bir emr-i ilâhîy-
le münhasif olur kamer.
İki kavs-i mevhûme tinnîneyn yâdedilmi ş, hayâlî bir te şbih ile isim, mü-
semmâ olmu ş. Tinnîn ise y ıland ır.
f
1 Bkz.: “Müminin durumu şâyân- ı takdirdir; niye olmas ın ki; onun her i şi hay ırdır ve bu da müminden 
başkas ı için müyesser de ğildir. O, ne şe ve sevinç ifade eden bir duruma mazhar olunca şükreder, bu 
onun için hay ır olur; herhangi bir s ıkıntıya maruz kald ığında da sabreder, bu da yine onun için hay ır 
olur.” (Müslim, zühd  64; Dârimî, rikak  61; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/332, 5/24).
Mübalâğa Zemm-i Z ımnîdir
Hangi şeyi vasfetsen oldu ğu gibi vasfet. Medhin mübalâ ğası bence 
zemm-i z ımnîdir.
İhsan- ı ilâhîden fazla ihsan, ihsan de ğildir...
f
Şöhret Zâlimedir
Şöhret bir müstebiddir, sahibine mal eder ba şkas ının mal ını.
Meşhur Hoca Nasreddin letâifi içinde, zekât ı1 as ıl mal ı...
Rüstem-i Sistanî onun hayâl-i şân ı garet etti bir as ır mefâhir-i İran’ ı. Gasb 
u garetle şişti o nâmdâr hayâli..
Hurâfâta kar ıştı, att ı nev’-i insanî..
f
Din ile Hayat Kâbil-i Tefrik Oldu ğunu 
Zannedenler Felâkete Sebeptirler
Şu Jön-Türk’ün hatâs ı; bilmedi o bizdeki din hayat ın esas ı. Millet ve 
İslâmiyet ayr ı ayr ı zannetti.
Medeniyet müstemir, müstevli vehmeyledi. Saadet-i hayat ı içinde görü-
yordu. Şimdi zaman gösterdi,
Medeniyet sistemi2(Hâşiye) bozuktu, hem muz ırdı; tecrübe-i kat’iyye bize 
bunu gösterdi.
Din hayat ın hayat ı, hem nuru, hem esas ı. İhyâ-y ı din ile olur şu milletin 
ihyâs ı. İslâm bunu anlad ı...
Başka dinin aksine, dinimize temessük derecesi nisbeten milletin terak-
kisi. İhmali nisbetinde idi milletin tedennisi. Tarihî bir hakikat, ondan olmu ş 
tenâsi...
f
1 Yâni, onda biri onundur.
2(Hâşiye) Tam bir i şaret-i gaybiyedir. Sekeratta olan dinsiz zâlim medeniyete bak ıyor.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   781
782  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Mevt, Tevehhüm Edildi ği Gibi Deh şetli Değil
Dalâlet vehmîdir; mevti deh şetlendirir. Mevt, tebdil-i câmedir, ya tahvil-i 
mekând ır. Sicinden bostana ç ıkar.
Kim hayat ı isterse şehâdet istemeli. Şehidin hayat ına Kur’ân i şaret eder.1 
Sekerat ı tatmam ış her bir şehid, kendini
Hayy biliyor, görüyor. Lâkin yeni hayat ı daha nezih buluyor.
Zanneder ki ölmemi ş.2 Meyyitlere nisbeti, dikkat et şuna benzer:
İki adam, rüyâda lezâiz envâ ına câmi güzel bahçede ikisi geziyorlar. Biri 
rüyâ oldu ğunu bilir; lezzet alm ıyor.
Onu müferrah etmez, belki teessüf eder. Öbürüsü; biliyor ki âlem-i yaka-
zad ır; hakikî lezzet al ır, ona hakikî olur.
Rüyâ misâlin z ılli, misâl ise berzah ın z ılli olmuştur. Ondan onlar ın düstûr-
lar ı birbirine benziyor.
f
Siyaset, Efkâr ın Âleminde Bir 
Şeytand ır; İstiaze Edilmeli!
Siyaset-i medenî, ekserin rahat ına feda eder ekalli. Belki ekall-i zâlim, 
kendine kurban eder ekserîn-i avâm ı.
Adâlet-i Kur’ânî; tek mâsumun hayat ı, kan ı heder göremez, onu feda 
edemez de ğil ekseriyete, hattâ nev’in umumu...
Âyet-i 3ٍ÷ْęَĬ ِóْĻَĕِÖ ًאùْęَĬ َģَÝَĜ ْīَĨ iki s ırr-ı azîmi  vaz’ediyor nazara. Biri: 
Mahz- ı adâlet. Bu düstûr-u azîmi
Ki ferd ile cemaat, şah ıs ile nev’-i be şer, kudret nas ıl bir görür; adâlet-i ilâ-
hî, ikisine bir bakar. Bir sünnet-i daimî.
Şahs- ı vâhid, hakk ını kendi feda ediyor. Lâkin feda edilmez, hattâ umum 
insana. Onun ibtal-i hakk ı, hem iraka-y ı demi,
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/154; Âl-i İmran sûresi, 3/169.
2 Bkz.: Tirmizî, cihâd  6; Nesâî, cihâd  35; İbni Mâce, cihâd  16; Dârimî, cihâd  7.
3 “Kim kâtil olmayan ve yeryüzünde fesat ç ıkarmayan bir ki şiyi öldürürse (sanki bütün insanlar ı öldür-
müş gibi olur.)” (Mâide sûresi, 5/32)
Hem zevâl-i ismeti: İbtal-i hakk- ı nev’in hem ismet-i be şerin mislidir, hem 
nazîri. İkinci  sırrı budur: Hodgâmî bir âdemî
Hırs ve heves yolunda bir mâsumu öldürse, e ğer elinden gelse, hevesine 
mâni ise harab eder dünyay ı, imha eder benîâdem’i.
f
Zaaf, Hasm ı Teşci’ Eder. Allah Abdini Tecrübe 
Eder. Abd Allah’ ını Tecrübe Edemez.
Ey hâif ve hem zay ıf! Havf ve zaaf ın beyhude, hem senin aleyhinde; te-
sirat- ı haricî teşci’ eder, celbeder.
Ey vesveseli vehham! Muhakkak bir maslahat, mazarrât- ı mevhûme için 
feda edilmez. Sana lâz ım hareket, netice Allah’ ınd ır.
İşine kar ışılmaz. Allah çeker abdini meydan- ı imtihana. “Böyle yaparsan 
eğer, böyle yapar ım Ben.” der.
Abd ise hiç yapamaz Allah’ ını tecrübe. “Rabbim muvaffak etsin, ben de 
bunu işlerim.” dese, tecavüz eder.
Îsâ’ya demi ş Şeytan: “Madem her şeyi O yapar; kader birdir, de ğişmez. 
Dağdan kendini at. O da sana ne yapar?”
Îsâ (aleyhisselâm)  dedi: “Ey mel’un! Abd edemez Rabbini tecrübe ve imti-
han!.”1
f
Beğendiğin Şeyde İfrat Etme2
Bir derdin derman ı, başka derde dert olur. Panzehiri zehir olur. Derman 
hadden geçerse dert getirir, öldürür.
f
1 Bkz.: Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’  11/113; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  4/12; Kitâb- ı Mukaddes 
(Türkçe tercüme), Matta, bâb: 4, cümle : 1-11.
2 Bkz.: “Sevdi ğini ölçülü sev ki bir gün gelir sevmedi ğin biri olur. Sevmedi ğin kimseye de ölçülü bu ğzet 
ki, olur ki bir gün sevdi ğin biri olur.” (Tirmizî, birr 60; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  3/357; el-
Beyhakî, Şuabü’l-îmân  1/382)LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   783
784  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İnad ın Gözü, Mele ği Şeytan Görür
İnad ın işi budur: Şeytan yard ım ederse birisine “melek” der, rahmeti de 
okutur.
Muhalif taraf ında eğer meleği görse; libas ını değişmiş, onu şeytan zanne-
der, adâvet lânet eder.
f
Hakk ı Bulduktan Sonra Ehak İçin İhtilâf ı Ç ıkarma
Ey tâlib-i hakikat, madem hakta ittifak, ehakta ihtilâft ır. Bâzan hak, ehak-
tan ehakt ır. Hem de olur hasen, ahsenden ahsen.
f
İslâmiyet, Selm ve Müsâlemettir; 
Dâhilde Nizâ ve Husûmet İstemez
Ey Âlem-i İslâmî! Hayat ın ittihatta. Ger ittihat istersen düstûrun bu olmal ı:
1ُّěَéْĤا َĳُİ yerine 2ٌّěَè َĳُİ olmal ı; 3ُīَùَéْĤا َĳُİ yerine 4ُīَùْèَْŶا َĳُİ olmal ı...
Her müslim kendi meslek, mezhebine demeli: “ İşte bu hakt ır, başkas ına 
ilişmem. Ba şkalar ı güzelse, benim en güzelidir.”
Dememeli: “Budur hak, ba şkalar ı battald ır. Ya yaln ız benimkidir güzeli; 
başkalar ı yanl ıştır, hem çirkindir.”
Zihniyet-i inhisar, hubb-u nefisten geliyor, sonra maraz oluyor, nizâ on-
dan ç ıkıyor. Dert ile dermanlar
Taaddüdü hak olur, hak da taaddüd eder. Hâcât ve a ğdiyenin tenevvüü 
hak olur, hak da tenevvü eder.
İstîdad, terbiyeler, tekessürü hak olur, hak da tekessür eder. Bir madde-i 
vâhide, hem zehir ve hem panzehir.
İki mîzaca göre mesâil-i fer’îde hakikat sabit de ğil, izafî ve mürekkeb, mü-
kellefîn mizaclar
1 Sadece o hakt ır.
2 O hakt ır.
3 Sadece o iyidir.
4 O en iyidir.
Ona bir hisse verip, ona göre ederek tahakkuk ve terekküb, her mezhe-
bin sahibi mühmel mutlak hükmeder.
Mezhebinin hududu tâyinini b ırak ır temayül-ü mîzaca; taassub-u mezhe-
bî tâmime sebeb olur.
Tâmimin iltizam ı sebeb olur nizâa. İslâmiyet’ten evvel tabakat- ı beşerde 
derin uçurumlar,
Hem tebâüd-ü acibi istedi bir vakitte taaddüd-ü enbiyâ, tenevvü-i şerâ-
yi’, müteaddid mezhepler.
Beşerde bir ink ılâb İslâmiyet yapt ırdı, beşer tekarüb etti, Şer’ etti ittihat, 
vâhid oldu Peygamber.
Seviye bir olmad ı; mezhep taaddüd etti. Terbiye-i vâhide kâfi geldi ği za-
man, ittihat eder mezhepler...
f
Îcad ve Cem’-i Ezdâdda Büyük Bir Hikmet 
Var. Kudret Elinde Şems ve Zerre Birdir
Ey birâder-i kalb-i hü şyar! Ezdâd ın cem’indendir tecelli-i iktidar; lezzet 
içinde elem, hayr ın içinde şerri,
Hüsnün içinde kubhu, nef’in içinde dârr ı, nimet içinde n ıkmet, nurun 
içinde nâr ı bilir misin ki s ırrı?
Hakâik-i nisbiye, sübut takarrür etsin, bir şeyde çok şey olsun, bulsun vü-
cûd, görünsün. Sürat-i hareketle bir nokta bir hat olur.
Çevirmenin sürati yapar bir lem’a-y ı nur, daire-i nurânî. Hakâik-i nisbiye 
vazifesi, dünyada taneler sünbül olur.
Kâinat ın çamuru, revâb ıt-ı nizam ı, alâik-i nak şını odur te şkil ediyor. 
Âhirette bu nisbî emirler orada hakâik olur.
Hararette merâtib, ona olmu ştur sebeb tahallül-ü bürûdet.
Hüsündeki derecât kubhun tedâhulüdür. Sebeb, illet oluyor.Ziyâ zulmete borçlu, lezzet eleme medyun; s ıhhat, marazs ız olmaz. Cennet 
olmazsa belki cehennem tâzib etmez. Zemherîrsiz olmuyor... Ger zemherir
1 
olmazsa, o da ihrak edemez.
1 Buhârî, mevâkît  9, bed’ü’l-halk  10; Müslim, mesâcid  185; Tirmizî, cehennem  9; İbni Mâce, zühd  38; 
Dârimî, rikak  119; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/276, 394, 503.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   785
786  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
O Hallâk- ı lem-yezel, halk- ı ezdâd içinde hikmetini gösterdi. Ha şmeti et-
ti zuhur...
O Kadîr-i lâ-yezâl, cem’-i ezdâd içinde iktidar ı gösterdi. Azamet etti zu-
hur. Madem o kudret-i ilâhî lâz ıme-i Zâtî olur
O Zât- ı Ezeliye, hem zarûre-i nâ şie; onda z ıdd ı olamaz, acz tahallül ede-
mez, onda merâtib olamaz, her şeye nisbeti bir, hiçbir şey ağır olmuyor.
O kudretin ziyâs ına güneş mişkât olmuştur. Bu mi şkât ın nuruna deniz yü-
zü ayna, şebnemlerin gözleri birer mir’ât olmu ştur.
Denizin geni ş yüzü, gösterdi ği güneşi çin-i cebînindeki katreler de göste-
rir, şebnemin küçük gözü y ıldız gibi parl ıyor.
Ayn ı hüviyet tutar; şebnem, deniz bir olur güne şin nazar ında, kudreti tan-
zir eder; şebnemin göz bebe ği küçücük bir güne ştir.
Şu muhteşem güneş de küçücük bir şebnemdir; göz bebe ği bir nurdur ki 
şems-i kudretten gelir, o kudrete kamer olur.
Semâvât bir denizdir; bir nefes-i Rahmân’la çin-i cebînlerinde mevcele-
nip, katarât ki nücûm ve hem şümûstur.
Kudret tecelli etti, o katarâta serpti nurânî lemeât ı. Her bir güne ş bir kat-
re, her bir y ıldız bir şebnem, her bir lem’a timsâldir.
O feyz-i tecellinin küçücük bir aksidir o katre-misâl güne ş. Eder mücellâ 
cam ını o lümey’a zücâce dürri-misâl parl ıyor
O şebnem-misâl y ıldız latîf gözü içinde, bir yer yapar lem’aya, lem’a olur 
bir sirac, gözü olur zücâce, misbâh ı nurlan ıyor.
f
Meziyetin Varsa Hafa Turab ında Kals ın; 
Tâ Neşv ü Nemâ Bulsun
Ey zîhassa-y ı meşhure! Taayyünle zulmetme, ger perde-i hafan ın alt ında 
sen kal ırsan, ihvan ına verirsin ihsan ve bereketi.
Her bir ihvan ın alt ında sen ç ıkmas ı, hem de o sen olmas ı imkân ve ihti-
mali, her birine celbeder bir nazar- ı hürmeti.
Eğer taayyün edip perde alt ından ç ıksan, mükerrem iken alt ında; üstün-
de zâlim olursun. Güne ş iken orada; burada gölge edersin.
İhvan ını düşürttürüp hem nazar- ı hürmetten. Demek taayyün ve te şah-
hus, zâlim birer emirdir, sahih do ğru böyle ise, hem de böyle görürsün.
Nerede kald ı yalanc ı tasannu’ ve riyâ ile kesb-i te şahhus-u şöhret? İşte bir 
sırr- ı azîm ki hikmet-i ilâhî, hem o nizam- ı ahsen
Bir ferd-i fevkalâde, kendi nev’i içinde setr ile perde çeker, bununla k ıy-
met verdirir, hem de eder müstahsen.
İşte sana misâli: İnsan içinde veli,1 ömür içinde ecel,2 olmuş meçhul ve 
mühmel. Cuma’da müstetirdir bir saat, kabul olur dua edersen.3
Ramazan’da münte şir bir leyle-i zû-kadir,4 esmâ-y ı hüsnâda muzmer ik-
sir-i ism-i âzam.5 Bu misâllerin ha şmeti, hem de o s ırr- ı hasen
İbhâmda izhar eder, ihfâda isbat eder. Meselâ: Ecelin ibhâm ında bir mü-
vâzene vard ır; her dakikada tutar ne vaziyet al ırsan.
Kefeteyn-i havf u recâ, hizmet-i ukbâ, dünya; tevehhüm-ü bekaî, lezzet-i 
ömrü verir. Yirmi sene müphem bir ömür olsa ahsen
Nihayeti muayyen bin senelik bir ömre. Zira n ısfı geçerse, her saati gel-
dikçe güya ad ım atarak dara ğac ına gidersin.
Şey’en şey’en üzülmek.. ve hem de teselli vermez, sen de rahat etmezsin...
f
Allah’ ın Rahmet ve Gazab ından Fazla Tahassüs Hatâd ır
Allah’ ın rahmetinden fazla rahmet edilmez. Allah’ ın gazab ından fazla ga-
zab edilmez.
Öyle ise i şi b ırak o Âdil-i Rahîm’e. Fazla şefkat elemdir, fazla gazab ze-
mîme...
f
1 Bkz.: “İnsanlar ın değer vermedi ği yüzüne bakmad ığı nice saç ı-başı dağınık kimseler vard ır ki Allah’a 
yemin etseler Cenâb- ı Hak onlar ı yeminlerinde yalanc ı çıkarmaz.” (Müslim, hudûd  18; Tirmizî, menâ-
kıb 54; Dârimî, rikak  61; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/332)
2 “Hiç kimse nerede ölece ğini bilemez.” (Lokman sûresi, 31/34)
3 Bkz.: Buhârî, cum’a  37; Müslim, cum’a  13-15; Tirmizî, cum’a  2.
4 Leyle-i Kadr’in Ramazan’ ın on yedinci, yirmi birinci, yirmi yedinci, son on gecesinde, yahut son yedi 
gecesinde veyahutta bütün Ramazan’da aranmas ı gerektiğine dair bkz.: Buhârî, îmân 36, leyletü’l-
kadr 3-4; Müslim, müsâfirîn  176, 177, 179, 180, sıyâm 205-218.
5 Bkz.: Ebû Dâvûd,  vitr 8; Tirmizî, deavât  64; İbni Mâce, duâ 9; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/461.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   787
788  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İsraf Sefahetin, Sefahet Sefâletin Kap ısıdır
Ey müsrifli karde şim! Tagaddî noktas ında bir iken iki lokma; bir lokma bir 
kuruşa, bir lokma on kuru şa.
Hem ağıza girmeden, hem bo ğazdan geçtikten, müsavi bir olurlar. Yaln ız 
ağızda, o da kaç sâniyede bîhû şe verir nû şe.
Zevkî bir fark bulunur, daim onu aldat ır o kuvve-i zâika, bedene, hem 
mideye kap ıcı, müfettişe.
Onun tesiri menfî, müsbet de ğil! Vazife yaln ız kap ıcıyı taltif ve memnun 
etmek? Nû ş verirsin o bîhû şe
Aslî vazifesinde onu mü şevveş etmek, tek bir kuru ş yerine on bir kuru şu 
vermek, olur şeytanî pîşe.
İsraf ın en sefihi, tebzîrin en sakîmi, bir tarzd ır bir çeşidi; heves etme bu 
işe...
f
Zâika Telgrafç ıdır, Telzîz ile Ba ştan Ç ıkarma
1(Hâşiye) Rubûbiyet-i İlâh hikmet ve inâyeti, a ğızla hem burunla iki merkezi 
teşkil eylemi ştir, içinde hudud karakolu, hem
Muhbirleri de koymu ş. Şu âlem-i sa ğîrde damarlar ı telefon, âsablar ı telg-
raf hükmüne vaz’eylemi ş. Şâmme telefonu, hem
Telgrafa zâika inâyet memur etmi ş. O Rezzâk- ı Hakikî, erzak üstüne koy-
muş rahmetten bir târife; taam ve levn ve hem
Rayiha. İşte şu havâss- ı selâse, o Rezzâk cânibinden birer ilânnâmesi, bi-
rer dâvetnâmesi, bir izinnâmesi, hem
Bir dellâld ır ki muhtaç ve mü şteriler hep onlarla celb olur. Mürtez ık hay-
vanlara zevk ve rü’yet ve şemm, birer âlet vermi ş. Hem
Taamlar ı muhtelif zînetlerle süsletmi ş; hevâî gönülleri avutup, lâkaydlar ı 
tehyic ile cezbetmi ş. Vakta, taam girse hem
Ağıza, birdenbire zâika her tarafa bir telgraf çekiyor bedenin aktâr ına. 
Şâmme telefon veriyor, gelen taam nev’i, hem
1(Hâşiye) İktisad Risalesi’nin çekirde ğidir. Belki on sayfa olan İktisad Risalesi’ni kable’l-vücûd 
on sat ırda okumu ş.
Çeşitleri de söyler. Hâcetleri muhtelif, ayr ı ayr ı mürtez ık, ona göre davra-
nır, ona da haz ırlan ır ya cevab- ı red gelir. Hem
Kap ı dışarı atar, yüzüne de tükürür. İnâyet taraf ından madem buna me-
murdur; zevkle ba ştan ç ıkarma. Hem
Telzîz ile aldatma. Sonra o da unutur do ğru iştiha nedir, bir i ştiha-y ı kâ-
zib gelir; ba şına çatar. hatâs ı, maraz ile hem
İlletlerle cezalar gelir. Hakikî lezzet hakikî i ştihadan ç ıkar, doğru iştiha sâ-
dık bir ihtiyaçtan. Bu lezzet-i kâfide, şah hem
Gedâ beraber. Hem bâhemdir bir dinar ve bir dirhem o lezzet berhem-
zened eleme olur merhem.
f
Niyet Gibi, Tarz- ı Nazar Dahi Âdeti İbadete Çevirir
Şu noktaya dikkat et; nas ıl olur niyetle mübah âdât, ibâdât... Öyle tarz- ı 
nazarla fünûn-u ekvan, olur maârif-i ilâhî...
Tetkik dahi, tefekkür, yâni ger harfî nazarla, hem sanat noktas ında “Ne 
güzeldir.” yerine “Ne güzel yapm ış Sâni’, nas ıl yapm ış o mâhî.”
Nokta-y ı nazar ında kâinata bir baksan, nak ş-ı Nakkaş-ı Ezel, nizam ve 
hikmetiyle lem’a-y ı kasd ve itkan, tenvir eder şübehi.
Döner ulûm-u kâinat, maârif-i ilâhî. E ğer mânâ-y ı ismîyle, tabiat nokta-
sında, “Zât ında nas ıl olmuş.” eğer etsen nigâh ı,
Bakarsan kâinata, daire-i fünûnun daire-i cehl olur. Bîçâre hakikatler, 
kıymetsiz eller k ıymetsiz eder. Çoktur bunun güvâh ı...
f
Böyle Zamanda Tereffühte İzn-i 
Şer’î Bizi Muhtar B ırakmaz
Lezâiz ça ğırdıkça “Sanki yedim.” demeli. Sanki yedim düstûr eden, bir 
mescidi yemedi.1(Hâşiye)
Eskide ekser İslâm fi’l-cümle aç de ğildi. Tena’uma ihtiyar bir derece var idi.
1(Hâşiye) İstanbul’da Sanki Yedim nam ında bir mescid var. “Sanki Yedim” diyen adam, heve-
sinden kurtard ığı paralarla bina etmi ş.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   789
790  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Şimdi ise, ekseri açl ığa düştü kald ı. Telezzüze ihtiyar, izn-i şer’î kalmad ı.
Sevâd- ı âzam, hem ekseriyet-i mâsumun mai şeti basittir. Tagaddî besa-
tetiyle onlara tâbi olmak
Bin kerre müreccaht ır, ekalliyet-i müsrife, ya bir k ısım sefihe tagaddîde 
tereffüh noktas ında benzemek...
f
Zaman Olur Ki, Adem-i Nimet Nimettir
Hâf ıza bir nimettir. Fakat ahlâks ız bir adamda musibet zaman ında nis-
yan ona râcihtir.
Nisyan da bir nimettir. Yaln ız her günün âlâm ını çektirir, müterâkim ol-
muş âlâm ı unutturur.
f
Her Musibette, Bir Cihet-i Nimet Var
Ey musibetzede! Musibetin içinde bir nimet münderiçtir. Dikkat et de onu 
gör. Nas ıl her şeyde vard ır
Bir derece-i hararet, her musibette vard ır bir derece-i nimet. Daha büyü-
ğü düşün. Küçükteki nimetin
Dereceyi görerek Allah’a çok şükür et. Yoksa isti’zamla ürkersen, “of of”-
la üflersen, o da aksine şişer.
Şişer de deh şetlenir. E ğer merak da etsen, bir iken ikile şir. Kalbde olan 
misâli, döner hakikat olur;
Hakikatten ders al ır. Sonra döner, ba şlıyor, kalbini tokatl ıyor...
f
Büyük Görünme Küçülürsün1
Ey enesi çifteli, kafas ı da kibirli! Şu mîzân ı bilmeli: Her adam için elbet 
cemiyet-i be şerde, içtimâî binada,
1 Bkz.: “Kim büyüklük taslarsa Allah, onu alçalt ır da alçalt ır. Kim de tevazu ederse Allah, onu yücelttikçe 
yüceltir.” (Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/76; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  2/237)
Görmek görünmek için şu mertebe denilen bir penceresi var.
Ger pencere, kamet-i k ıymetinden yüksekse, tekebbürle tetavül edecek, 
uzanacak. Ger pencere, kamet-i himmetinden alçaksa, tevâzuyla tekavvüs edecek, e ğilecek.
Kâmillerde, büyüklük mikyas ıdır küçüklük. Nâk ıslarda, küçüklük mîzân ı-
dır büyüklük...
f
Hasletlerin Yerleri De ğişse, Mahiyetleri De ğişir
Bir haslet.. yer ayr ı, sîmâ bir. Kâh dev, kâh melek, kâh sâlih, kâh tâlih; 
misâli şunlard ır:
Zay ıfın kavîye kar şı izzet-i nefsi say ılan bir s ıfat, ger olursa kavîde, tekeb-
bür ve gururdur.
Kavînin bir zay ıfa karşı da tevâzuu say ılan bir s ıfat ı, ger olursa zay ıfta, te-
zellül ve riyâd ır.
Bir ülü’l-emr, makam ında olursa ciddiyeti, vakard ır; mahviyeti, zillettir.
Hânesinde bulunsa mahviyeti tevâzu’, ciddiyeti kibirdir.Mütekellim-i vahde olsa e ğer bir zâtta: Müsamaha, hamiyet. Fedakârl ık; 
bir haslet, bir amel-i sâlihtir.
Mütekellim-i maa’l-gayr olsa e ğer o zâtta: Müsamaha, h ıyânet. Fedakârl ık; 
bir s ıfat, bir amel-i tâlihtir.
Tertib-i mebâdide tevekkül, tembelliktir. Terettüb-ü netice noktas ındaki 
tefviz, tevekkül-ü şer’îdir.
Semere-i sa’yine, k ısmetine r ıza ise, memduh bir kanaattir, meyl-i sa’ye 
kuvvettir.
Mevcud mala iktifâ, mergub kanaat de ğil; belki dûn-himmetliktir. Misâller 
daha çoktur.
Kur’ân mutlak zikreder, sâlihat
1 ve takvây ı.2 İbhâm ında remzeder maka-
mat ın tesiri. Îcâz ı bir tafsildir. Sükûtu geni ş sözdür.
f
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/25; Âl-i İmran sûresi, 3/57; Nisâ sûresi, 4/122; Mâide sûresi, 5/9.
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/197; Mâide sûresi, 5/2; A’râf sûresi, 7/26; Hac sûresi, 22/32.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   791
792  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
1ĳُĥْđَĺ ُّěَéْĤاَ Bizzât, Hem Âk ıbet Muradd ır
Ey arkada ş! Bir zaman bir sâil dedi: “Madem ĳُĥْđَĺ ُّěَéْĤاَ hakt ır. Neden kâ-
fir, müslime; kuvvet, hakka galibtir?”
Dedim: Dört noktaya bak! Bu mü şkül de hallolur:
Birinci nokta  şudur : Her hakk ın her vesilesi hak olmas ı lâz ım değildir.
Öyle de, her bât ılın her vesilesi bât ıl olmas ı, yine lâz ım değildir. Neticesi 
şu ç ıkar: Hak olan bir vesile, bât ıl vesileye galibtir.
Dolay ısıyla, bir hak bir bât ıla mağlûbdur. Muvakkaten, bilvas ıta olmuş-
tur. Yoksa bizzât, hem daima de ğildir.
Lâkin âk ıbetü’l-âk ıbe, her dem yine hakk ınd ır.2 Kuvvetin bir hakk ı var, 
bir s ırr- ı hilkati var.
İkinci nokta  şudur : Her müslimin her vasf ı müslim olmak vâcib iken, 
haricen her dem vâki’, sabit de ğildir.
Öyle de: Her kâfirin her vasf ı kâfir olmak, küfründen ne şet etmek yine lâ-
zım değildir.
Her fâs ıkın her vasf ı fâs ık olmak, f ıskından neşet etmek, öyle de her dem 
sabit değildir.
Demek bir kâfirin müslim olan bir vasf ı, müslimdeki lâ-me şrû’ vasf ına ga-
lib olur. Bilvas ıta, o kâfir dahi ona galibtir.
Hem dünyada, hayat ın hakk ı şâmil ve âmmd ır. O rahmet-i âmmenin bir 
cilve-i mânidâr, onun bir s ırr- ı hikmeti var; küfür mâni de ğildir.
Üçüncü nokta  şudur : O Zât- ı Zülcelâl’in iki vasf- ı kemâlden iki Şer’i 
tecelli; vasf- ı irâdeden gelen me şîetle takdirdir,
O da şer’-i tekvînî... Vasf- ı Kelâm’dan gelen şeriat- ı meşhure. Teşriî evâ-
mire karşı itâat, isyan
Nas ıl olur. Öyle de tekvînî evâmire itâat ve isyan olur. Birincisi galibâ 
dâr- ı uhrâda görür,
Mücâzât ı, sevab ı. İkincisi ağlebâ dâr- ı Dünya’da çeker, mükâfat ve ikab ı. 
Meselâ: Nas ıl sabr ın mükâfat ı zaferdir;
1 “Hak yücedir (ve ona üstün gelinmez)” Bkz.: Buhârî, cenâiz  79; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/128.
2 Bkz.: Hûd sûresi, 11/49; Kasas sûresi, 28/83; Lokman sûresi, 31/22.9
9
9
Atâletin mücâzât ı sefâlet. Öyle de, sa’yin sevab ı olur servet. Sebatta da 
galebedir mükâfat. Zehirin ikab ı bir maraz, panzehirin sevab ı bir s ıhhattir.
Bâzan iki şeriat evâmiri, bir şeyde beraber müctemi’dir. Her birine bir ci-
het... Demek tekvînî emre itâat ki bir hakt ır.
İtâat galib olur, o emrin isyan ına ki bir tavr- ı bât ıldır. Bir bât ıla vesile ol-
muş olursa bir hak, vaktaki galib olsa
Bir bât ıla ki, olmu ş o da vesile-i hak. Bilvas ıta bir hakk ın bir bât ıla mağ-
lûbdur. Fakat bizzât de ğildir.
Demek ĳُĥْđَĺ ُّěَéْĤاَ bizzât demektir. Hem âk ıbet muradd ır, kayd- ı haysiyet 
maksuddur.
Dördüncü nokta  şudur : Bir hak bilkuvve kalm ış, yahut kuvvetsiz kal-
mış, ya mahlûttur, hem ma ğşûş. Ona da bir inki şâf, ya bir taze kuvvet ver-
mek lâz ım gelmiştir.
Mühezzeb ve müzehheb yapmak için, muvakkat bât ıl ona musallat, tâ ki 
sebike-i hak ne miktar lüzum vard ır
Tâ mahz ve hâlis ç ıksın. Mebâdide, Dünya’da bât ıl etse galebe, fakat ka-
zanmaz harbi. “Âk ıbetü’l-müttakîn” ona vurur bir darbe!
İşte bât ıl mağlûbdur. ĳُĥْđَĺ ُّěَéْĤاَ sırrı onu çarpar ikaba; i şte hak da galibtir.
f
Bir K ısım Desâtir-i İçtimâiye
İçtimâî hey’ette düstûrlar ı istersen: Müsavats ız adâlet, önce adâlet de ğil. 
Temâsülse, tezad ın mühim bir sebebidir.
Tenasübse tesanüdün esas ı. S ığar- ı nefistir tekebbürün menba ı. Zaaf- ı 
kalbdir gururun mâdeni. Olmu ş acz, muhalefet men şei. Meraksa ilme hocad ır.
İhtiyaçt ır terakkinin üstad ı. S ıkıntıdır muallime-i sefâhet. Demek sefahe-
tin menba ı sıkıntı olmuş. S ıkıntı ise mâdeni: Yeisle sû-i zand ır.
Dalâlet, fikrîdir.. zulümât, kalbîdir.. israf, cesedîdir..
f9LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   793
794  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Kad ınlar Yuvalar ından Ç ıkıp Beşeri Yoldan 
Çıkarm ış, Yuvalar ına Dönmeli
 إِذَنْ َאتِøَĳَıْĤِאÖ َאءُıَęُّùĤا َאلُäِّóĤا َßَّĬَÉَÜ إِذَا(Hâşiye-1)1
2َאتِèَאĜَĳْĤِאÖ َاتُõِüَّאĭĤا َאءُùِّĭĤا َģَّäَóَÜ
Mimsiz medeniyet, tâife-i nisây ı yuvalardan uçurmu ş, hürmetleri de k ır-
mış, mebzûl meta ı yapm ış. Şer’-i İslâm onlar ı
Rahmeten dâvet eder eski yuvalar ına. Hürmetleri orada, rahatlar ı evler-
de, hayat- ı ailede. Temizlik zînetleri.
Haşmetleri, hüsn-ü hulk; lütf-u cemâli, ismet; hüsn-ü kemâli, şefkat; eğ-
lencesi, evlâd ı. Bunca esbab- ı ifsat, demir sebat karar ı
Lâz ımd ır tâ dayans ın. Bir meclis-i ihvanda güzel kar ı girdikçe riyâ ile re-
kabet, hased ile hodgâml ık debretir damarlar ı!
Yatm ış olan hevesât, birdenbire uyan ır. Tâife-i nisâda serbestî inki şâfı, 
sebeb olmu ş beşerde ahlâk- ı seyyienin birdenbire inki şâfı.
Şu medenî be şerin h ırçınlaşmış ruhunda, şu sûretler denilen küçük cenaze-
lerin, mütebessim meyyitlerin rolleri pek azîmdir; hem müthi ştir tesiri.3(Hâşiye-2)
Memnû heykel, sûretler: Ya zulm-ü mütehaccir, ya mütecessid riyâ, ya 
müncemid hevestir. Ya t ılsımd ır: Celbeder o habîs ervâhlar ı.
f
Tasarruf-u kudretin Vüs’ati, Vesâit 
ve Muinleri Reddeder
O Kadîr-i Zülcelâl; tasarruf-u kudreti tevessü-i tesiri noktas ında oluyor 
şemsimiz zerre-misâl
1(Hâşiye-1) Tesettür Risalesi’nin esas ıdır. Yirmi sene sonra müellifinin mahkûmiyetine sebeb 
gösteren bir mahkeme, kendini ve hâkimlerini ebedî mahkûm ve mahcup eylemi ş.
2 Zevk ve e ğlenceye dü şkün erkeklerin nefislerine uyarak kad ınlaşmalar ı, kad ınlar ın hayas ızlıkla erkek-
leşmesine sebeptir. (Bu manaya yak ın hadisler için bkz.: Buhârî, libâs 61; Tirmizî,  edeb 34; Ebû 
Dâvûd, libâs 28)
3(Hâşiye-2) Nas ıl meyyite bir kar ıya nefsânî nazarla bakmak nefsin deh şetle alçakl ığını göste-
rir. Öyle de, rahmete muhtaç bir bîçare meyyitenin güzel tasvirine mü ştehiyane bir nazar-
la bakmak, ruhun hissiyat- ı ulviyesini söndürür.
Nev’-i vâhidde olan tasarruf-u azîmi mesafesi vâsi’dir. İki zerre beynin-
de câzibeyi ele al;
Git de tâ Şemsü’ş-Şümûs ve Kehke şan beynindeki câzibenin yan ında 
koy. Yükü bir kar dânesi bir melek, şemsi ele alm ış bir şems-misâl
Meleğin yan ına getir. İğne kadar bir bal ığı, balina bal ığı da yan yana b ı-
rak. O Kadîr-i Ezelî-i Zülcelâl
Tecelli-i vasii, asgardan tâ ekbere itkan- ı mükemmeli birden tasavvura al. 
Câzibe ve nevâmis, vesail-i pür-seyyâl
Gibi örfî emirler; tecelli-i kudrete, tasarruf-u hikmete birer isim olmas ı.. 
odur yaln ız meâl.
Başka meâli olmaz, beraber de bir dü şün; bileceksin bizzarûre ki: Esbab- ı 
hakikî, vesâit-i zîmisâl,
Muinler, hem şerikler birer emr-i bât ıldır, birer hayâl-i muhâl, o kudret 
nazar ında. Hayat vücûda kemâl,
Makam ı büyük, mühimdir; buna binaen derim: Küremiz, âlemimiz ne-
den mutî, müsahhar olmas ın hayvan-misâl.
O Sultan- ı Ezel’in bu tarz hayvan tuyuru kesretle münte şirdir şu mey-
dan- ı fezâda, muhte şem ve pür-cemâl.
Bostan- ı hilkatinde salm ış da döndürüyor, onlardaki na ğamât, bunlarda-
ki harekât; tesbihâtt ır o akval,
İbadettir o ahvâl, Kadîm-i lem-yezel’e, Hakîm-i lâ-yezâl’e. Küremiz hay-
vana pek benziyor, âsâr- ı hayat gösteriyor. E ğer yumurta kadar küçülse bi’l-
farz ı’l-muhâl,
Minimini bir hayvan olmas ı pek muhtemel. Yuvarlak bir huveyne, küre 
kadar büyüse, o da böyle olmas ı pek karîb bir ihtimal.
Âlemimiz insan kadar küçülse; y ıldızlar ı, zerreler sûretine dönerse, bir zî-
şuur hayvana dönmesi caiz olur, ak ıl da bulur mecal.
Demek âlem erkânlar ıyla birer âbid-i müsebbih, birer mutî müsahhar 
Hâl ık-ı lem-yezel’e, Kadîr-i lâ-yezâl’e.
Kemmen büyük olmas ı, keyfen büyük olmas ı her vakit lâz ım gelmez; zira 
daha cezâletlidir saat-i hardal-misâl,LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   795
796  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Bir saatten ki timsâli Ayasofya kadard ır. Bir sine ğin hilkati hayret-fezâd ır 
filden, o mahlûk-u bîfasal.
Ger kalem-i kudretle bir cüz-ü ferd üstüne esîrin cevâhir-i ferdiyle yaz ılsa 
bir Kur’ân ki, s ığar- ı sayfa nisbeti, bir kibr-i sanat-meâl
Sayfa-y ı semâda y ıldızlarla yaz ılan bir Kur’ân- ı Kerîm’e cezâletle müsavi. 
Nakkaş-ı Ezelî’nin sanat ı her tarafta pür-cemâl ve pür-kemâl.
Her tarafta böyledir. Derece-i kemâlde kalemdeki ittihat, tevhidi ilân 
eder. Bu kelâm- ı pür-meâl; iyi bir dikkate al!
f
Melâike Bir Ümmettir; Şeriat- ı Fıtriye ile Memurdur
Şeriat- ı ilâhî ikidir. Hem iki s ıfattan gelmi ş, iki insan muhatab, hem de 
mükellef olmu ş. S ıfat- ı irâdeden gelen şer’-i tekvînî.
İnsan- ı ekber olan âlemin ahvâlini, hem de harekât ını ki ihtiyarî de ğil, 
tanzim eden şer’dir. O me şîet-i rabbânî
Yanl ış bir ıstılahla tabiat da denilir. S ıfat- ı kelâm ından gelen şeriat ise, 
âlem-i asgar olan insan ın ef’âlini,
Ki ihtiyarî olmu ş, tanzim eden şer’dir. İki şer’ bir yerde bâzan eder içti-
mâ’. Melâike-i ilâhî, bir ümmet-i azîme, hem bir cünd-ü sübhânî1
Birinci şer’a olmu ş hamele-i mümtesil,2 amele-i mümessil. Hem onlardan 
bir k ısm ı ibâd- ı müsebbihtir.3 Bir k ısm ı da müsta ğrak, Arş’ın mukarrebîni.4
f
Madde Rikkat Peydâ Ettikçe, Hayat Şiddet Peydâ Eder
Hayat as ıl, esast ır; madde ona tâbidir, hem de onunla kaimdir.
Bir hurdebinî huveyn havâss- ı hamsesiyle, insan ın havâss ını müvâzene 
edersen, görürsün; insan ondan ne derece büyükse, havâss ı o derece onun-
kinden aşağı. O huveyne i şitir kardeşinin sesini.
1 Meleklerin Cenâb- ı Hakk’ ın ordular ı olduğuna dair bkz.: Enfâl sûresi, 8/9; Tevbe sûresi, 9/26, 40; Neml 
sûresi, 27/37; Ahzâb sûresi, 33/9; Yâsîn sûresi, 36/28; Muhammed sûresi, 47/27; Fetih sûresi, 48/4; Müddessir sûresi, 74/31.
2 Hamele-i ar ş melekleri için bkz.: Müslim, selâm  124; Tirmizî, tefsîru’l-Kur’ân  34; Ebû Davûd, sünnet  18.
3 Tesbih eden melekler için bkz.: Nahl sûresi, 16/49; Zümer sûresi, 39/75; Şûrâ sûresi, 42/5.
4 Mukarreb melekler için bkz.: Nisâ sûresi, 4/172.
Hem de görür r ızkını. Ger insan kadar büyüse, havâss ı hayret-fezâ; haya-
tı şu’le-feşân; rü’yeti de berk-âsâ bir nur-u âsumânî.
İnsan, bir kitle-i mevattan bir zîhayat de ğildir. Belki de milyarlarla zîhayat 
hüceyrât ından mürekkeb ve zîhayat bir hücre-i insanî.
2َīĻِĝِĤَאíْĤا ُīَùْèأَ ُّٰųا َאرَكَ×َÝَĘ ، 1(ۤ÷ٰĺ) رَةُĳُø َאıĻِĘ ْÛَ×ِÝכُ( ۤ÷ٰĺ) رَةِĳُāכَ َאنَùْĬِْŸا إِنَّ
f
Maddiyyûnluk, Bir Tâun-u Mânevîdir
Maddiyyûnluk bir tâun-u mânevî, be şere de tutturdu şu müdhiş bir s ıt-
may ı.3(Hâşiye) Hem de âni çarpt ırdı bir gazab- ı ilâhî, telkin hem de taklid,
Tenkide kabiliyet-i tevessüü nisbeten, o tâun da ediyor tevessü’ ve inti-
şâr. Telkini fenden alm ış, medeniyetten taklid.
Hürriyet, tenkid vermi ş, gururundan dalâlet ç ıkm ış.
f
Vücudda Atâlet Yok. İşsiz Adam, 
Vücudda Adem Hesab ına İşler
En bedbaht s ıkıntılı muztarib, i şsiz olan adamd ır; zira ki atâlet: Vücud 
içinde adem, hayat içinde mevttir.
Sa’y ise: Vücudun hayat ı, hem hayat ın yakazas ıdır elbet!
f
Ribâ, İslâm’a Zarar- ı Mutlakt ır
Ribâ atâlet verir, şevk-i sa’yi söndürür. Ribân ın kap ılar ı hem de onun 
kaplar ı olan bu bankalar ın her
Dem nef’i ise, be şerin en fena k ısm ınad ır; onlar da gâvurlard ır. Gâvur-
lardaki nef’i en fena k ısm ınad ır, onlar da zâlimler, her
1 Bir hattat taraf ından yâ-sîn harfleri içinde “Yâsîn” sûresinin tamam ının yaz ıldığı gibi, insan ın içinde de 
binlerce âlem vard ır.
2 “İşte bak da Allah’ ın ne mükemmel Yaratan oldu ğunu bir dü şün!” (Mü’minûn sûresi, 23/14)
3(Hâşiye) Eski Harb-i Umumî’ye i şaret eder.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   797
798  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Dem zâlimlerdeki nef’i en fena k ısm ınad ır; onlar da sefihlerdir. Âlem-i 
İslâm’a bir zarar- ı mutlakt ır. Mutlak be şer her
Dem refah ı nazar- ı şer’îde yoktur; zira harbî bir gâvur hürmetsiz, ismet-
sizdir; demi hederdir her
De........m
f
1(Hâşiye)Kur’ân, Kendi Kendini Himaye 
Edip Hâkimiyetini İdame Eder
Bir zât ı gördüm ki yeis ile müptelâ, bedbînlikle hasta idi. Dedi: Ulemâ 
azald ı, kemmiyet keyfiyeti. Korkar ız dinimiz sönecek de bir zaman
Dedim: Nas ıl kâinat söndürülmezse, îmân- ı İslâmî de sönemez. Öyle de, 
zeminin yüzünde çak ılm ış mismarlar hükmünde her an
Olan İslâmî şeâir, dînî minârât, ilâhî maâbid, şer’î maâlim itfa olmazsa, 
İslâmiyet parlayacak ân-be-ân!..
Her bir mâbed bir muallim olmu ş tab’ ıyla tabâyie ders verir. Her maâ-
lim dahi birer üstad olmu ştur; onun lisân- ı hâli eder telkin-i dinî; hatâs ız, hem 
bînisyan.
Her bir şeâir bir hoca-y ı dânâd ır, ruh-u İslâm’ ı daim enzâra ders veriyor. 
Mürûr-u âsâr ile sebeb-i istimrâr- ı zaman.
Güya tecessüm etmi ş envâr- ı İslâmiyet, şeâiri içinde. Güya tasallüb etmi ş 
zülâl-i İslâmiyet, maâbidi içinde. Birer sütun-u îmân.
Güya tecessüd etmi ş ahkâm- ı İslâmiyet, maâlimi içinde. Güya tahaccür 
etmiş erkân- ı İslâmiye, avâlimi içinde. Birer sütun-u elmas. Onunla murtab ıt-
tır zemin ile âsumân.
Lâsiyyemâ bu Kur’ân- ı Hatîb-i Mu’ciz-Beyân; daima tekrar eder bir hut-
be-i ezelî, aktâr- ı İslâmî’de kalmam ış hiç de bir köy, hem dahi hiçbir mekân;
Nutkunu dinlemesin, tâlimi i şitmesin. 2نَĳُčِĘَאéَĤ ُįَĤ َّאĬوَإِ sırrı ile hâf ızlıktır 
pek de büyük bir rütbe. Tilâvet ise, ibadet-i ins ü cân.
1(Hâşiye) Otuz beş sene evvel yaz ılan bu makam, bu sene yaz ılm ış tarz ını gösteriyor. Demek 
Ramazan bereketiyle yazd ırılm ış bir nevi ihbar- ı gaybîdir.
2 “Onu (Kur’ân’ ı) koruyacak olan da Biziz.” (Hicr sûresi, 15/9)
Onun içinde tâlim, hem müsellemât ı tezkîr. Tekerrür-ü zamanla nazari-
yat, kalbolur müsellemâta hem döner bedihiyata. İstemez daha beyân.
Zarûriyât- ı dînî, nazariyattan ç ıkıp zarûriyât olmu ştur. Tezkîr ise kâfidir. 
İhtar ise vâfidir. Şâfîdir her dem Kur’ân.
İhtara, hem tezkîre, şu intibah- ı İslâm, hem içtimâî yakaza her birine ve-
riyor: Umuma ait olan delâil ve hem mîzân.
Madem içtimâî hayat İslâm’da ba şlam ıştır; her birinin îmân ı kendine 
mahsus olan delîle münhas ıran değil; müstenid vicdan.
Belki cemaat ın kalbinde gayr-i mahdud esbaba dahi eder istinad. Hattâ 
cây- ı dikkattir: Bir mezheb-i zaîfi, mürûr ettikçe zaman,
İptali müşkül olur. Nerede kald ı ki İslâm, vahy ile f ıtrat gibi, iki metin esa-
sa hem istinad etmi ştir; hem bu kadar âsârda nâfizâne hükümrân!..
Râsih esaslar ıyla, bâhir eserleriyle kürenin yar ısıyla iltiham peydâ etmi ş, 
bir ruh-u f ıtrî olmuş; nas ıl küsûfa girer.. küsûftan ç ıkm ış el’ân!
Fakat maatteessüf, bâz ı zevzek kefere, safsatal ı adamlar şu kasr- ı âlînin 
metin esaslar ına ilişir buldukça imkân.
Onlar ı deprettirir. Esaslara ili şilmez, onlarla oynan ılmaz, sussun şimdi 
dinsizlik! İflâs etti o teres. Besdir tecrübe-i küfrân ve yalan.
Bu Âlem-i İslâm’ ın âlem-i küfre kar şı en ileri karakolu şu dâru’l-fünûn idi. 
Lâkayt ve gafletlikle hasm- ı tabiat-y ılan
Gediği açt ı cephenin arkas ında, dinsizlik hücum etti, millet epey sars ıldı. 
En ileri karakol, İslâmiyet ruhuyla tenevvür etmi ş cinân.
En mütesallib olmal ı. En müteyakk ız olmal ı yahut o dar olmamal ı, İslâm’ ı 
aldatmamal ı. Îmân ın yeri kalbdir; dima ğ ise oluyor ma’kes-i nur-u îmân.
Bâzan da mücahiddir, bâzan süpürgecidir, dima ğda vesveseler, hem pek 
çok ihtimaller kalb içine girmese, sars ılmaz îmân, vicdan.
Yoksa bâz ılar ın zann ınca îmân dima ğda olsa; ruh- ı îmân olan hakkalya-
kîne, ihtimalât- ı kesîre olur birer hasm-i bîemân.
Kalb ile vicdan, mahall-i îmân. Hads ile ilham, delîl-i îmân.Bir hiss-i sâdis; tarîk- ı îmân... Fikr ile dima ğ, bekçi-i îmân.
fLEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   799
800  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Tâlim-i Nazariyattan Ziyade, Tezkîr-i 
Müsellemâta İhtiyaç Var
Zarûriyât- ı dînî, müsellemât- ı şer’î; kulûblerde hâs ıldır, ihtar ile huzuru, 
tezkîr ile şuûru.
Matlub da hâs ıl olur. İbâre-i Arabî1(Hâşiye) daha ulvî ediyor tezkîri, hem 
ihtar ı.
Onun için Cuma’da hutbe-i Arabiye, zarûriyât ı ihtar, müsellemât ı tezkîr, 
maalkifâye olur onun tarz- ı tezkîri.
Nazariyat ı tâlim onda maksud de ğildir; hem İslâm’ ın vahdânî sîmâs ında 
şu Arabî ibâre bir nak ş-ı vahdettir; kabul etmez teksiri.
f
Hadîs Der Âyete: Sana Yeti şmek Muhâl!
Hadîs ile âyeti müvâzene edersen, bilbedâhe görürsün be şerin en beli ği, 
vahyin de mübelli ği, o dahi bali ğ olmaz
Belâgat- ı âyete. O da ona benzemez. Demek ki: Lisân- ı Ahmedî’den ge-
len her bir kelâm her dem O’nun olamaz.
f
Îcâz ile Beyân İ’câz- ı Kur’ân
Bir zaman rüyada gördüm ki: A ğrı dağı alt ınday ım. Birden o da ğ patlad ı, 
dağ gibi taşlar ı âleme da ğıttı, sarst ı cihan ı.
Füc’eten bir adam yan ımda peyda oldu. Dedi ki: “Îcâz ile beyân et, icmâl 
ile îcâz et, bildi ğin envâ- ı i’câz- ı Kur’ân’ ı!”
Daha rüyada iken tabirini dü şündüm, dedim: Şuradaki infilâk, be şerde 
bir ink ılâba misal. İnk ılâbda ise elbet hüdâ-y ı Furkanî,
Her tarafta yükselip hem de hâkim olacak. İ’câz ının beyân ı, zaman ı da 
gelecek! O sâile cevaben dedim: İ’câz- ı Kur’ânî;
Yedi menâbi-i külliyeden tecelli, hem yedi anâs ırdan terekküp eder: 
1(Hâşiye) On sene sonra gelen bir hâdiseyi hissetmi ş, mukabeleye çal ışmış.
Birinci Menba : Lafz ın fesâhat ından selâset-i lisân ı;
Nazm ın cezâletinden, mânâ belâgat ından, mefhumlar ın bedâat ından, 
mazmunlar ın berâatinden, üslûplar ın garabetinden birden tevellüd eden bâ-
rika-y ı beyân ı.
Onlarla oldu mümteziç, mizac- ı i’câz ında acîb bir nak ş-ı beyân, garib bir 
sanat- ı lisânî. Tekrar ı hiçbir zaman usand ırmaz insan ı.
İkinci Unsur ise : Umûr-u kevniyede gaybî olan esâsât, ilâhî hakâikten 
gaybî olan esrârdan, gaybî-yi âsumânî.
Mâzide kaybolan gaybî olan umûrdan, müstakbelde müstetir kalm ış olan 
ahvâlden birden tazammun eden bir ilmü’l-guyub h ızân ı,
Âlemü’l-guyub lisan ı, şehâdet âlemiyle konu şuyor erkân ı, rumûz ile be-
yan ı, hedef nev-i insanî, i’câz ın bir lem’a-y ı nuranî...
Üçüncü Menba ise : Beş cihetle hârika bir câmiiyet vard ır. Lafz ında, 
manas ında, ahkâmda, hem ilminde, makâs ıdın mîzân ı.
Lafz ı tazammun eder: Pek vâsi’ ihtimalât; hem vücuh-u kesîre ki her biri 
nazar- ı belâgatta müstahsen, Arabiyece sahih, s ırr- ı teşriî lây ık görüyor ân ı.
Manas ında: Meşârib-i evliya, ezvâk- ı ârifîni, mezahib-i sâlikîn, turuk-u 
mütekellimîn, menahic-i hükemâ, o i’câz- ı beyân ı
Birden ihata etmi ş, hem de tazammun etmi ş. Delâletinde vüs’at, mânâ-
sında genişlik. Bu pencere ile baksan, görürsün ne geni ştir meydan ı!
Ahkâmdaki istiab: Şu hârika şeriat ondan olmu ş istinbat, saadet-i dârey-
nin bütün desâtirini, bütün esbab- ı emni.
İçtimâî hayat ın bütün revâb ıtını, vesail-i terbiye, hakâik-i ahvâli birden 
tazammun etmi ş onun tarz- ı beyân ı...
İlmindeki isti ğrak: Hem ulûm-u kevniye, hem ulûm-u ilâhî, onda merâ-
tib-i delâlât, rumûz ile i şârât, sûreler surlar ında cemetmi ştir cinân ı.
Makâs ıd ve gayâtta: Müvâzenet, ıttırad, f ıtrat desâtirine mutabakat, itti-
hat; tamam mürâat etmi ş, h ıfzeylemiş mizan ı.
İşte lafz ın ihatas ında, manan ın vüs’atinde, hükmün istiab ında, ilmin isti ğ-
rak ında, müvâzene-i gayâtta câmiiyet-i pür-şân ı!..
Dördüncü Unsur ise : Her asr ın derece-i fehmine, edebî rütbesine, 9
9
9
9LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   801
802  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
hem her as ırdaki tabakata, derece-i istîdad, rütbe-i kabiliyet nisbetinde edi-
yor bir ifâza-y ı nuranî.
Her asra, her as ırdaki her tabakaya kap ısı küşâde. Güya her demde, her 
yerde taze nâzil oluyor o Kelâm- ı Rahmânî.
İhtiyarland ıkça zaman, Kur’ân da gençle şiyor. Rumûzu hem tavazzuh 
eder, tabiat ve esbâb ın perdesini de y ırtar o hitâb- ı Yezdânî.
Nur-u tevhidi, her dem her âyetten f ışkırır. Şehâdet perdesini gayb üstün-
den kald ırır. Ulviyet-i hitâb ı dikkate dâvet eder, o nazar- ı insan ı.
Ki o lisân- ı gaypt ır; şehâdet âlemiyle bizzât odur konu şur. Şu unsurdan 
bu ç ıkar hârika tazeli ği bir ihata-y ı ummanî!
Te’nis-i ezhân için akl- ı beşere karşı ilâhî tenezzülât. Tenzil’in üslûbunda 
tenevvüü, mûnisli ğidir mahbub-u ins ü cân ı.
Beşinci Menba ise : Nakil ve hikâyat ında, ihbar- ı sâd ıkada esasî nok-
talardan haz ır müşahid gibi bir üslûb-u bedi-i pür-maânî
Naklederek, be şeri onunla ikaz eder. Menkulât ı şunlard ır: İhbar- ı evvelî-
ni, ahvâl-i âhirîni, esrâr- ı cehennem ve cinân ı.
Hakâik-i gaybiye, hem esrâr- ı şehâdet, serâir-i ilâhî, revâb ıt-ı kevnîye da-
ir hikâyat ıdır hikâyet-i ayânî
Ki ne vâki’ reddeylemi ş, ne mant ık tekzip etmi ş. Mant ık kabul etmezse 
red de bile edemez. Semâvî kitaplar ın ki matmah- ı cihanî.
İttifakî noktalarda musadd ıkâne nakleder. İhtilâfî yerlerinde musahhihâ-
ne bahseder. Böyle naklî umûrlar bir “Ümmî”den sudûru hârika-y ı zamanî.
Alt ınc ı Unsur ise : Mutazamm ın ve müessis olmu ş Din-i İslâm’a. 
İslâmiyet misline ne mâzi muktedirdir, ne müstakbel muktedir; ara ştırsan za-
man ile mekân ı!..
Arz ımızı senevî, yevmî dairesinde şu hayt- ı semâvîdir; tutmu ş da döndü-
rüyor. Küreye a ğır basm ış, hem dahi ona binmi ş. B ırakm ıyor isyan ı.
Yedinci Menba ise : Şu alt ı menbadan ç ıkan envâr- ı sitte, birden eder 
imtizac. Ondan ç ıkar bir hüsün, bundan gelir bir hads, vas ıta-y ı nuranî.
Şundan ç ıkan bir zevktir; zevk-i i’câz bilinir, tabirine lisân ımız yetişmez. 
Fikir dahi kâs ırdır, görünür de tutulmaz o nücûm-u âsumânî.9
9
9
On üç as ır müddette meylü’t-tahaddî varm ış Kur’ân’ ın âdâs ında, şevk-i 
taklid uyanm ış Kur’ân’ ın ahbab ında. İşte i’câz ın bir bürhân ı...
Şu iki meyl-i şedidle yaz ılm ıştır meydanda, milyonlarla kütüb-ü Arabiye, 
gelmiştir kütüphâne-i vücûda. Onlar ile tenzili dü şerse bir mîzân ı
Müvâzene edilse, de ğil dânâ-y ı bî-müdânî, hatta en âmî adam, göz ku-
lakla diyecek: Bunlar ise insanî, şu ise âsumânî!
Hem de hükmedecek: Şu bunlara benzemez, rütbesinde olamaz. Öyle ise 
ya umumdan a şağı; bu ise, bilbedâhe mâlûm olmu ş butlan ı.
Öyle ise umumun fevkindedir. Mazmunlar ı o kadar zamanda, kap ı aç ık, 
beşere vakfedilmi ş; kendine davet etmi ş ervâh ıyla ezhân ı!
Beşer onda tasarruf, kendine de maletmi ş. Onun mazmunlar ı ile yine 
Kur’ân’a kar şı çıkmam ış, hiçbir zaman ç ıkamaz; geçti zaman- ı imtihan ı.
Sâir kitaplara benzemez, onlara makîs olmaz; zira yirmi sene zarf ında 
müneccemen hâcetlere nispeten nüzûlü; müteferrik mütekat ı’, bir hikmet-i 
rabbânî.
Esbab- ı nüzûlü muhtelif, mütebayin. Bir maddede es’ile mütekerrir, mü-
tefâvit. Hâdisat- ı ahkâm ı müteaddid, mütegayir. Muhtelif, mütefarik nüzûlü-
nün ezman ı.
Hâlât- ı telâkkisi mütenevvi’, mütehalif. Aksam- ı muhatab ı müteaddid, 
mütebaid. Gayât- ı irşâd ında mütederric, mütefâvit. Şu esaslara müstenid bi-
nâî, hem beyânî,
Cevabî, hem hitabî. Bununla da beraber selâset ve selâmet, tenasüb ve 
tesanüd, kemâlini göstermi ş; işte onun şâhidi: Fenn-i Beyân, Maânî.
Kur’ân’da bir hâssa var; ba şka kelâmda yoktur. Bir kelâm ı işitsen, as ıl sa-
hib-i kelâm ı arkas ında görürsün, ya içinde bulursun. Üslûb: Ayna-y ı insanî.
Ey sâil-i misalî! Sen ki îcâz istedin, ben de i şaret ettim. E ğer tafsil istersen, 
haddimin haricinde!.. Sinek seyretmez âsumân ı.
Zira o k ırk envâ- ı i’câz ından yaln ız bir tekini ki cezâlet-i nazm ıdır; İşârâtü’l-
İ’câz’da s ıkışmad ı tibyan ı.
Yüz sayfa tefsirim ona kâfi gelmedi. Senin gibi ruhânî ilhamlar ı ziyade. 
Ben istiyorum senden tafsil ile beyân ı!
fLEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   803
804  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
َאدَارْİدَ َاכَאرِĳَİ َאرِÖ َسْĳَİ أَدَبْ ْبِóَĔ ِÛْøدَ ْõَĩْüَźأُ
1َادَارْïُİ َאכَאرِęِü َאدَارِĻِĄ اٰنِóُĜ َّتْïُĨ ْïَÖأَ أَدَبِ دَأْبِ
Kâmilîn insanlar ın zevk-i maâlîsini ho şnut eden bir hâlet, çocukça bir he-
vese, sefihçe bir tabiat sahibine ho ş gelmez,
Onlar ı eğlendirmez. Bu hikmete binaen, bir zevk-i süflî, sefih, hem nefsî 
ve şehvanî içinde tam beslenmi ş, zevk-i ruhîyi bilmez.
Avrupa’dan tere şşuh etmiş şu haz ır edebiyat roman-vârî nazarla, 
Kur’ân’da olan letâif-i ulviyet, mezâyâ-y ı haşmeti göremez, hem tadamaz.
Kendindeki miheki ona ayar edemez. Edebiyatta vard ır üç meydan- ı ce-
velân; onlar içinde gezer, haricine ç ıkamaz:
Ya aşkla hüsündür, ya hamaset ve şehamet, ya tasvir-i hakikat. İşte ya-
bani edepse hamaset noktas ında hakperestli ği etmez.
Belki zâlim nev-i be şerin gaddarl ıklar ını alk ışlamakla kuvvet-perestlik his-
sini telkin eder. Hüsün ve a şk noktas ında, aşk-ı hakikî bilmez.
Şehvet-engiz bir zevki nefislere de zerkeder. Tasvir-i hakikat maddesinde, 
kâinata sanat- ı ilâhî sûretinde bakmaz,
Bir s ıbğa-y ı rahmanî sûretinde göremez. Belki tabiat noktas ında tutar, 
tasvir ediyor, hem ondan da ç ıkamaz.
Onun için telkini a şk-ı tabiat olur. Madde-perestlik hissi, kalbe de yerle ş-
tirir, ondan ucuzca kendini kurtaramaz.
Yine ondan gelen, dalâletten ne şet eden ruhun ızd ırabat ına o edepsizlen-
miş edep (müsekkin hem münevvim); hakikî fayda vermez.
Tek bir ilâc ı bulmuş, o da romanlar ıym ış. Kitap gibi bir hayy- ı meyyit, si-
nema gibi bir müteharrik emvât! Meyyit hayat veremez.
Hem tiyatro gibi tenasüh-vârî, mâzi denilen geni ş kabrin hortlaklar ı gibi 
şu üç nevi romanlar ıyla hiç de utanmaz.
Beşerin ağzına yalanc ı bir dil koymu ş, hem insan ın yüzüne fâs ık bir göz 
takm ış, dünyaya bir âlûfte fistan ını giydirmiş, hüsn-ü mücerret tan ımaz.
1 Bat ının hevâ ve hevese dayal ı dehas ından kaynaklanan edebiyat ı, Kur’ân’ ın sonsuza ışık ve şifa saçan 
hidâyet edici edeb kurallar ına ulaşmaz.
Güneşi gösterirse, sar ı saçl ı güzel bir aktrisi karie ihtar eder. Zâhiren der: 
“Sefahet fenad ır, insanlara yak ışmaz.”
Netice-i muz ırray ı gösterir. Hâlbuki sefahete öyle mü şevvikâne bir tasviri 
yapar ki a ğız suyu ak ıtır, ak ıl hâkim kalamaz.
İştihay ı kabart ır, hevesi tehyiç eder, his daha söz dinlemez. Kur’ân’daki 
edepse hevây ı kar ıştırmaz.
Hakperestlik hissi, hüsn-ü mücerret a şkı, cemâl-perestlik zevki, hakikat-
perestlik şevki verir; hem de aldatmaz.
Kâinata tabiat cihetinde bakm ıyor; belki bir sanat- ı ilâhî, bir s ıbğa-y ı rah-
manî noktas ında bahseder, ak ıllar ı şaşırtmaz.
Mârifet-i Sâni’in nurunu telkin eder. Her şeyde âyetini gösterir. Her ikisi 
rikkatli birer hüzün de veriyor, fakat birbirine benzemez.
Avrupazâde edepse fakdü’l-ahbaptan, sahipsizlikten ne şet eden gaml ı bir 
hüznü veriyor, ulvî hüznü veremez.
Zira sağır tabiat, hem de bir kör kuvvetten mülhemâne ald ığı bir hiss-i 
hüzn-ü gamdâr. Âlemi bir vah şet-zâr tan ır, başka çeşit göstermez.
O sûrette gösterir, hem de mahzunu tutar, sahipsiz de olarak yabanîler 
içinde koyar, hiçbir ümit b ırakmaz.
Kendine verdi ği şu hissî heyecanla git gide ilhada kadar gider, ta’tile ka-
dar yol verir, dönmesi mü şkül olur, belki daha dönemez.
Kur’ân’ ın edebi ise: Öyle bir hüznü verir ki â şıkâne hüzündür, yetimâne 
değildir. Firaku’l-ahbaptan gelir, fakdü’l-ahbaptan gelmez.
Kâinatta nazar ı, kör tabiat yerine şuûrlu, hem rahmetli bir sanat- ı ilâhî 
onun medâr- ı bahsi, tabiattan bahsetmez.
Kör kuvvetin yerine inâyetli, hikmetli bir kudret-i ilâhî ona medâr- ı be-
yan. Onun için kâinat, vah şet-zâr sûret giymez.
Belki muhatab- ı mahzunun nazar ında oluyor bir cemiyet-i ahbap. Her 
tarafta tecâvüb, her canipte tahabbüp; ona s ıkıntı vermez.
Her köşede istînas, o cemiyet içinde mahzunu vaz’ediyor bir hüzn-i mü ş-
tâkâne, bir hiss-i ulvî verir, gaml ı bir hüznü vermez.
İkisi birer şevki de verir: O yabanî edebin verdi ği bir şevk ile nefis dü şer 
heyecana, heves olur münbasit; ruha ferah veremez.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   805
806  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Kur’ân’ ın şevki ise: Ruh dü şer heyecana, şevk-i maâlî verir. İşte bu s ırra 
binaen, Şeriat- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  lehviyat ı istemez.
Bâz ı âlât- ı lehvi tahrim edip, bir k ısm ı helâl diye izin verip… Demek 
hüzn-ü Kur’ânî veya şevk-i tenzilî veren âlet, zarar vermez…
Eğer hüzn-ü yetimî veya şevk-i nefsânî verse, âlet haramd ır. Değişir eşha-
sa göre, herkes birbirine benzemez…
f
Dallar Semerât ı Rahmet Nâm ına Takdim Ediyor
Şecere-i hilkatin dallar ı her tarafta semerât- ı niam ı zîruhun ellerine zâhi-
ren uzat ıyor.
Hakikatte bir yed-i rahmet, bir dest-i kudrettir ki, o semerât ı, o dallar ı 
içinde sizlere uzat ıyor.
O yed-i rahmeti, siz de şükür ile öpünüz. O dest-i kudreti de minnetle tak-
dis ediniz...
f
Fâtiha’n ın Âhirinde İşaret Olunan Üç Yolun Beyân ı1
Ey birader-i pür emel! Hayalini ele al, benimle beraber gel. İşte bir zemin-
deyiz, etraf ına bakar ız; kimse de görmez bizi.
Çad ır direkleri hükmünde yüksek da ğlar üstünde karanl ıklı bir bulut ta-
bakas ı at ılm ış, hem o dahi kaplatm ış zeminimizin yüzü.
Müncemit bir sakf olmu ş, fakat alt ı yüzü aç ıkm ış, o yüz güne ş görürmü ş. 
İşte bulut alt ınday ız, s ıkıyor zulmet bizi.
Sıkıntı da boğuyor; havas ızlık öldürür. Şimdi bize üç yol var: Bir âlem-i 
ziyadâr, bir kerre seyrettimdi bu zemin-i mecazî.
Evet bir kerre buraya da gelmi şim, üçünde ayr ı ayr ı gitmişim. • Birinci 
yolu budur : Ekseri burdan gider; o da devr-i âlemdir, seyahate çeker bizi.
1 Bkz.: “Bizi do ğru yola, Sana do ğru varan yola ilet. Nimet ve lutfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet. 
Gazaba u ğrayanlar ın ve sapk ınlar ınkine değil. (Fâtiha sûresi, 1/6-7)
İşte biz de yolday ız, böyle yayan gideriz. Bak şu sahran ın kum deryalar ı-
na, nas ıl hiddet saç ıyor, tehdit ediyor bizi!
Bak şu deryan ın dağ-varî emvâc ına! O da bize k ızıyor. İşte elhamdülillâh, 
öteki yüze ç ıktık; görürüz güne ş yüzü.
Fakat çekti ğimiz zahmeti ancak da biz biliriz. Of! tekrar buraya döndük 
şu zemin-i vah şet-zâr, bulut dam ı zulmettar. Bize lâz ım; Revnakdâr eder kalb-
deki gözü
Bir âlem-i ziyadâr. Fevkalâde e ğer bir cesâretin var; gireriz de beraber, bu 
yol-u pür-hatarkâr. • İkinci yolumuzu :
Tabiat- ı arz ı deleriz, o tarafa geçeriz. Ya f ıtrî bir tünelden titreyerek gide-
riz. Bir vakitte bu yolda seyrettim de geçtim bî-nâz ve pür-niyazî.
Fakat o zaman tabiat ın zemini eritecek, y ırtacak bir madde var idi elim-
de. Üçüncü yolun, o delil-i mu’cizi
Kur’ân onu bana vermi şti. Kardeşim, arkam ı da b ırakma, hiç de korkma! 
Bak hâ şurada tünel-vârî ma ğaralar, tahte’l-arz ak ıntılar beklerler ikimizi.
Bizi geçirecekler. Tabiat da şu müdhiş cümudiyeleri de seni hiç korkut-
mas ın. Zira bu abus çehresi alt ında merhametli sahibinin tebessümlü yüzü.
Radyum-vârî o madde-i Kur’ânî ışığıyla sezmi ştim. İşte, gözüne ayd ın! 
Ziyadâr âleme ç ıktık, bak şu zemin-i pür-nâzî
Bu fezâ-y ı latîf, şirin. Yahu ba şını kald ır! Bak semâvâta ser çekmi ş, bulut-
lar ı da y ırtm ış, aşağıda b ırakm ış. Davet ediyor bizi.
Şu şecere-i tûbâ, me ğer o Kur’ân imi ş. Dallar ı her tarafa uzanm ış. Tedelli 
eden bu dala biz de as ılmal ıyız, oraya als ın bizi.
O şecere-i semâvî; bir timsâli zeminde olmu ş şer’-i enveri. Demek zahmet 
çekmeden o yol ile ç ıkard ık bu âlem-i ziyaya, s ıkmadan zahmet bizi.
Madem yanl ış etmişiz; eski yere döneriz, do ğru yolu buluruz. Bak, • üçün-
cü yolumuz;  şu dağlar üstünde durmu ş olan şehbazi
Hem de bütün cihana okuyor bir ezan ı. Bak müezzin-i âzama, Muhamme-
dü’l-Hâşimî (aleyhissalâtü vesselâm)  davet eder insan ı âlem-i nur-u envere. İlzam 
eder niyaz ile namaz ı.
Bulutlar ı da y ırtm ış, bak bu hüdâ da ğlar ına. Semâvâta ser çekmi ş, bak 
şeriat cibâline. Nas ıl müzeyyen etmi ş zeminimizin yüzü-gözü.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   807
808  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
İşte ç ıkmal ıyız buradan himmet tayyaresiyle. Ziya, nesim orada, nur u ce-
mâl orada. İşte buradad ır Uhud-u Tevhid, o cebel-i azizi.
İşte şuradad ır Cûdi-i İslâmiyet, o cebel-i selâmet. İşte Cebelü’l-Kamer olan 
Kur’ân- ı Ezher, zülâl-i Nîl ak ıyor o muhte şem menbadan. İç o âb- ı lezizi!..
1َīĻِĝِĤَאíْĤا ُīَùْèأَ ُّٰųا َאرَكَ×َÝَĘ
2َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤا أَنِ ْħُıĺٰĳْĐدَ ُóِìوَاٰ
Ey arkada ş! Şimdi hayali ba ştan ç ıkar, akl ı kafaya geçir! Evvelki iki yolun 
mağdûb ve dâllîn yolu; hatarlar ı pek çoktur, k ıştır daim güz, yaz ı...
Yüzde biri kurtulur; Eflâtun, Sokrat gibi. Üçüncü yol; sehildir, hem karîb-i 
müstakîmdir. Zay ıf, kavî müsavi. Herkes o yoldan gider. En rahat ı budur ki: 
Şehid olmak ya gazi.
İşte neticeye gireriz. Evet dehâ-y ı fennî; evvelki iki yoldur ona meslek ve 
mezhep. Fakat hüdâ-y ı Kur’ânî; üçüncü yoldur, onun s ırat- ı müstakîmi îsâl 
eder o bizi.
 َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤا َاطَóِĀ ۝ َħĻِĝَÝْùُĩْĤا َاطَóِّāĤا َאĬِïْİ﴿ا َّħُıّٰĥĤاَ
َīĻِĨاٰ 3َ﴾īĻِّĤَّאąĤا َźوَ ْħِıْĻَĥَĐ بِĳُąْĕَĩْĤا ِóْĻَĔ ْۙħِıْĻَĥَĐ
f
Hakikî Bütün Elem Dalâlette, Bütün Lezzet İmândad ır
Hayâl Libasını Giymiş Muazzam Bir Hakikat Hayâl Libas ını Giymiş Muazzam Bir Hakikat
Ey yoldaş-ı hüşdar! S ırat- ı müstakîmin o meslek-i nuranî, ma ğdûb ve dâl-
lînin o tarîk-i zulmanî, tam farklar ını görmek e ğer istersen ey aziz!
Gel vehmini ele al, hayal üstüne de bin, şimdi seninle gideriz zulümât- ı 
ademe. O mezar- ı ekberi, o şehr-i pür-emvât ı bir ziyaret ederiz.
Bir Kadîr-i Ezelî, kendi dest-i kudretle bu zulümât- ı kıtadan bizi tuttu ç ı-
kard ı, bu vücuda bindirdi, gönderdi şu dünyaya; şu şehr-i bî-lezâiz.
1 “İşte bak da Allah’ ın ne mükemmel Yaratan oldu ğunu bir dü şün!” (Mü’minûn sûresi, 23/14)
2 “Onlar ın dualar ı ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi, 10/10)
3 Allah ım! “Bizi do ğru yola, Sana do ğru varan yola ilet. Nimet ve lütfuna nail ettiklerinin yoluna ilet. 
Gazaba u ğrayanlar ın ve sapk ınlar ınkine değil. (Fâtiha sûresi, 1/6-7)” âmîn!
İşte şimdi biz geldik şu âlem-i vücuda, o sahra-y ı hâile. Gözümüz de aç ıl-
dı, şeş cihette biz bakt ık; evvel istîtafkârâne önümüze bakar ız.
Lâkin beliyyeler, elemler önümüzde dü şmanlar gibi tehacüm eder. Ondan 
korktuk, çekindik. Sa ğa sola, anâs ır-ı tabâyia bakar ız, ondan medet bekleriz.
Lâkin biz görüyoruz ki onlar ın kalbleri kâsiyye, merhametsiz. Di şlerini bi-
lerler, hiddetli de bakarlar; ne nâz dinler, ne niyaz!
Muztar adamlar gibi me’yusâne nazar ı yukar ıya kald ırdık. Hem istimdad-
kârâne ecrâm- ı ulviyeye bakar ız; pek deh şetli tehdidkâr da görürüz.
Güya birer gülle bomba olmu şlar, yuvalardan ç ıkm ışlar, hem etraf- ı fezâ-
da pek süratli geçerler, her nas ılsa ki onlar birbirine dokunmaz.
Ger birisi yolunu kazara bir şaşırtsa, –el-iyâzü billâh!– şu âlem-i şehâdet 
ödü de patlayacak. Tesadüfe ba ğlıdır; bundan dahi hay ır gelmez.
Me’yusâne nazar ı o cihetten çevirdik, elîm hayrete dü ştük. Başımız da 
eğildi, sinemizde sakland ık, nefsimize bakar ız. Mütalâa ederiz.
İşte işitiyoruz: Zavall ı nefsimizden binlerle hâcetlerin sayhalar ı geliyor. 
Binlerle fâkatlerin enînleri ç ıkıyor. Teselliyi beklerken tevahhu ş ediyoruz.
Ondan da hay ır gelmedi. Pek ilticakârâne vicdan ımıza girdik; içine bak ı-
yoruz, bir çareyi bekleriz. Eyvah! Yine bulmay ız; biz medet vermeliyiz.
Zira onda görünür binlerle emelleri, galeyanl ı arzular, heyecanl ı hissiyat, 
kâinata uzanm ış. Her birinden titreriz, hiç yard ım edemeyiz.
O âmâl s ıkışmışlar vücûd-u adem içinde; bir taraf ı ezele, bir taraf ı ebede uza-
nıp gidiyorlar. Öyle vüs’atlar ı var; ger dünyay ı yutarsa o vicdan da tok olmaz.
İşte bu elîm yolda nereye bir ba ş vurduk, onda bir belâ bulduk. Zira ma ğ-
dûb ve dâllîn yollar ı böyle olur. Tesadüf ve dalâlet, o yolda nazar-endaz.
O nazar ı biz takt ık, bu hâle böyle dü ştük. Şimdi dahi hâlimiz ki mebde ve 
meâdi, hem Sâni’ ve hem ha şri muvakkat unutmu şuz.
Cehennemden beterdir, ondan daha muhriktir, ruhumuzu eziyor. Zira o 
şeş cihetten ki onlara ba şvurduk. Öyle hâlet alm ışız.
Ki yap ılm ış o hâlet, hem havf ile deh şetten, hem acz ile ra’ şetten, hem ka-
lâk ve vah şetten, hem yütm ve hem yeisten mürekkep vicdan-sûz.
Şimdi her cihete mukabil bir cepheyi al ırız, def’ine çal ışırız. •Evvel,  kud-
retimize müracaat ederiz, vâesefâ görürüz.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   809
810  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Ki âcize zaîfe. • Sâniyen : Nefiste olan hâcât ın susmas ına teveccüh ediyo-
ruz. Vâesefâ durmay ıp bağırırlar görürüz.
Sâlisen : İstimdadkârâne, bir halâskâr ı için bağırır, çağırırız, ne kimse 
işitiyor, ne cevab ı veriyor. Biz de zannediyoruz:
Her bir şey bize dü şman, her bir şey bizden garib. Hiçbir şey kalbimize bir 
teselli vermiyor; hiç emniyet bah şetmez, hakikî zevki vermez.
Râbian : Biz ecrâm- ı ulviyeye bakt ıkça, onlar nazara verir bir havf ile 
dehşeti. Hem vicdan ın müz’ici bir tevahhu ş geliyor: Ak ıl-sûz, evham-sâz!
İşte ey birâder! Bu dalâletin yolu, mahiyeti şöyledir. Küfürdeki zulmeti, 
bu yolda tamam gördük. Şimdi de gel karde şim, o ademe döneriz.
Tekrar yine geliriz. Bu kerre tarîk ımız s ırat- ı müstakîmdir, hem iman ın yo-
ludur. Delil ve imam ımız, inâyet ve Kur’ân’d ır, şehbaz- ı edvâr-pervaz.
İşte Sultan- ı Ezel’in rahmet ve inâyeti, vakta bizi istedi, kudret bizi ç ıkard ı, 
lutfen bizi bindirdi kanun-u me şîete: Etvâr üstünde perdaz.
Şimdi bizi getirdi, şefkat ile giydirdi şu hil’at-i vücudu, emanet rütbesini 
bize tevcih eyledi. Ni şan ı niyaz ve namaz.
Şu edvâr ve etvâr ın, bu uzun yolumuzda birer menzil-i nazd ır. Yolumuzda 
teshilât içindir ki kaderden bir emirnâme vermi ş, sayfada cephemiz.
Her nereye geliriz, herhangi tâifeye misafir oluyoruz, pek uhuvvetkârâne 
istikbal görüyoruz. Mal ımızdan veririz, mallar ından al ırız.
Ticaret muhabbeti, onlar bizi beslerler, hediyelerle süslerler, hem de te şyî 
ederler. Gele gele i şte geldik, dünya kap ısınday ız işitiyoruz âvâz.
Bak girdik şu zemine; aya ğımızı bast ık şehâdet âlemine: Şehr-âyîne-i 
Rahmân, gürültühâne-i insan. Hiçbir şey bilmeyiz, delil ve imam ımız,
Meşîet-i Rahmân’d ır. Vekil-i delilimiz, nâzenin gözlerimiz. Gözlerimizi aç-
tık, dünya içine sald ık. Hat ırına gelir mi evvelki geli şimiz?
Garib, yetim olmu ştuk; düşmanlar ımız çoktu, bilmezdik hâmimizi. Şimdi 
nur-u imanla o dü şmanlara kar şı bir rükn-ü metînimiz
İstinadî noktam ız, hem himayetkâr ımız defeder dü şmanlar ı. O iman- ı bil-
lâht ır ki ziyâ-y ı ruhumuz, hem nur-u hayat ımız, hem de ruh-u ruhumuz.
İşte kalbimiz rahat, dü şmanlar ı ald ırmaz, belki dü şman tan ımaz. Evvelki 
yolumuzda, vakta vicdana girdik; i şittik ondan binlerle feryad u fîzar ve âvâz.9
9
Ondan belâya dü ştük. Zira âmâl, arzular, istîdad ve hissiyat; daim ebedi 
ister. Onun yolunu bilmezdik, bizden yol bilmemezlik, onda fîzar ve niyaz.
Fakat elhamdülillâh, şimdi gelişimizde bulduk nokta-y ı istimdad, ki daim 
hayat verir o istîdad, âmâle; tâ ebedü’l-âbâda onlar ı eder pervaz.
Onlara yol gösterir, o noktadan istîdad hem istimdat ediyor, hem âb- ı ha-
yat ı içer, hem kemâline ko şuyor; o nokta-y ı istimdad, o şevk-engiz remz ü nâz.
İkinci kutb-u iman ki: Tasdik-i ha şirdir, saadet-i ebedî; o sadefin cevheri 
iman, bürhan ı Kur’ân. Vicdan, insanî bir râz.
Şimdi başını kald ır, şu kâinata bir bak, onun ile bir konu ş. Evvelki yolu-
muzda pek müdhi ş görünürdü. Şimdi de mütebessim her tarafa gülüyor, nâ-
zenînâne niyaz ve âvâz.
Görmez misin: Gözümüz ar ı-misâl olmu ştur; her tarafa uçuyor. Kâinat 
bostan ıdır, her tarafta çiçekler, her çiçek de veriyor ona bir âb- ı leziz.
Hem ünsiyet, teselli, tahabbübü veriyor. O da al ır getirir; şehd-i şehâdet 
yapar. Balda bir bal ak ıtır, o esrâr-engiz şehbaz.
Harekât- ı ecrâma, ya nücûm, ya şümûsa nazar ımız kondukça, ellerine 
verirler Hâl ık’ın hikmetini. Hem mâye-i ibreti, hem cilve-i rahmeti al ır ediyor 
pervaz.
Güya şu güneş bizlerle konu şuyor: Der: “Ey karde şlerimiz! Tevahhu şla 
sıkılmay ınız, ehlen sehlen merhaba, ho ş teşrif ettiniz. Menzil sizin; ben bir 
mumdâr- ı şehnaz.
Ben de sizin gibiyim; fakat sâfi isyans ız, mutî bir hizmetkâr ım. O Zât- ı 
Ehad-i Samed ki mahz- ı rahmetiyle hizmetinize beni müsahhar- ı pür-nur et-
miş. Benden hararet, ziya; sizden namaz ve niyaz.”
Yahu, bak ın kamere! Y ıldızlarla denizler her biri de kendine mahsus birer 
lisanla: “Ehlen sehlen merhaba!” derler. “Ho ş geldiniz, bizi tan ımaz m ısınız?”
Sırr- ı teâvünle bak, remz-i nizamla dinle. Her birisi söylüyor: “Biz de bi-
rer hizmetkâr, rahmet-i Zülcelâl’in birer aynadar ıyız; hiç de üzülmeyiniz, biz-
den s ıkılmay ınız.”
Zelzele nâralar ı, hâdisat sayhalar ı sizi hiç korkutmas ın, vesvese de ver-
mesin. Zira onlar içinde bir zemzeme-i ezkâr, bir demdeme-i tesbih, velvele-i nâz u niyaz.LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   811
812  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Sizi bize gönderen o Zât- ı Zülcelâl, ellerinde tutmu ştur bunlar ın dizginleri-
ni. İman gözü okuyor yüzlerinde âyet-i rahmet, her biri birer âvâz.
Ey mümin-i kalbi hü şyâr! Şimdi gözlerimiz bir parça dinlensinler, onlar ın 
bedeline hassas kula ğımızı iman ın mübarek eline teslim ederiz, dünyaya gön-
deririz. Dinlesin leziz bir sâz.
Evvelki yolumuzda bir matem-i umumî, hem vaveylâ-y ı mevtî zannolu-
nan o sesler, şimdi yolumuzda birer nevaz u namaz, birer âvâz u niyaz, birer 
tesbihe â ğâz.
Dinle, havadaki demdeme.. ku şlardaki civcive.. ya ğmurdaki zemzeme.. 
denizdeki gamgama.. ra’dlardaki rakraka.. ta şlardaki t ıktıka.. birer mânidâr 
nevaz...
Terennümat- ı hava, naarat- ı ra’diye, na ğamât- ı emvâc, birer zikr-i aza-
met. Yağmurun hezecat ı, kuşlar ın seceât ı birer tesbih-i rahmet, hakikate bir 
mecâz.
Eşyada olan asvat, birer savt- ı vücûddur: Ben de var ım derler. O kâinat- ı 
sâkit, birden söze ba şlıyor: “Bizi câmid zannetme, ey insan- ı boşboğaz!”
Tuyurlar ı söylettirir ya bir lezzet-i nimet, ya bir nüzûl-ü rahmet. Ayr ı ay-
rı seslerle, küçük â ğâzlar ıyla rahmeti alk ışlarlar, nimet üstünde iner, şükür ile 
eder pervaz.
Remzen onlar derler: “Ey kâinat karde şler! Ne güzeldir hâlimiz: Şefkatle 
perverdeyiz, Hâlimizden memnunuz. Sivri dimdikleriyle fezâya saç ıyorlar bi-
rer âvâz- ı pür-nâz.
Güya bütün kâinat ulvî bir musikîdir, iman nuru i şitir ezkâr ve tesbihleri. 
Zira hikmet reddeder tesadüf vücûdunu, nizam ise tardeder ittifak- ı evham-sâz.
Ey yoldaş! Şimdi şu âlem-i misâlîden ç ıkar ız, hayalî vehimden ineriz, ak ıl 
meydan ında dururuz, mizana çekeriz, ederiz yollar ı ber-endaz.
Evvelki elîm yolumuz ma ğdûb ve dâllîn yolu, o yol verir vicdana, tâ en 
derin yerine hem bir hiss-i elîmi, hem bir şedid elemi. Şuûr onu gösterir. 
Şuûra z ıd olmuşuz.
Hem kurtulmak için de muztar ve hem muhtac ız; ya o teskin edilsin, ya 
ihsas da olmas ın; yoksa dayanamay ız, feryad u fîzar dinlenmez.
Hüdâ ise şifad ır; hevâ, ibtal-i histir. Bu da teselli ister, bu da tegâfül ister, 
bu da me şgale ister, bu da e ğlence ister. Hevesât- ı sihirbaz.
Tâ vicdan ı aldats ın, ruhu tenvim edilsin, tâ elem hissolmas ın. Yoksa o 
elem-i elîm, vicdan ı ihrak eder; fîzara dayan ılmaz, elem-i yeis çekilmez.
Demek s ırat- ı müstakîmden ne kadar uzak dü şse, o derece nisbeten şu 
hâlet tesir eder, vicdan ı bağırttırır. Her lezzetin içinde elemi var, birer iz.
Demek heves, hevâ, e ğlence, sefâhetten memzuç olan şâşaa-y ı mede-
nî, bu dalâletten gelen şu müdhiş sıkıntıya bir yalanc ı merhem, uyutucu ze-
hir-baz.
Ey aziz arkada şım! İkinci yolumuzda, o nuranî tarîkte bir hâleti hissettik; 
o hâletle oluyor hayat, maden-i lezzet. Âlâm, olur lezâiz.
Onunla bunu bildik ki mütefâvit derecede, kuvvet-i iman nispetinde ruha 
bir hâlet verir. Ceset ruhla mültezdir, ruh vicdanla mütelezziz.
Bir saadet-i âcile, vicdanda münderiçtir; bir firdevs-i mânevî, kalbinde 
mündemiçtir. Dü şünmekse de şmektir; şuûr ise, şiar- ı râz.
Şimdi ne kadar kalb ikaz edilirse, vicdan tahrik edilse, ruha ihsas verilse; 
lezzet ziyade olur, hem de döner ate şi nur, şitas ı yaz.
Vicdanda firdevslerin kap ılar ı aç ılır, dünya olur bir cennet. İçinde ruhlar ı-
mız, eder pervaz u perdaz, olur şehbaz u şehnaz, yelpez namaz u niyaz.
Ey aziz yolda şım! Şimdi Allah’a ısmarlad ık. Gel, beraber bir dua ederiz, 
sonra da bulu şmak üzere ayr ılırız...
1َīĻِĨاٰ َ﴾ħĻِĝَÝْùُĩْĤا َاطَóِّāĤا َאĬِïْİ﴿ا َّħُıّٰĥĤاَ
1 Allah ım! “Bizi do ğru yola, Sana do ğru varan yola ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/6) âmîn! LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   813
Anglikan Kilisesi’ne Cevap1(Hâşiye)
Bir zaman bî-aman İslâm’ ın düşman ı, siyasî bir dessas, yüksekte kendini 
göstermek isteyen vesvas bir papaz, desise niyetiyle hem inkâr sûretinde,
Hem de bo ğazımızı pençesiyle s ıktığı bir zaman- ı elîmde pek şematetkâ-
râne bir istifham ile dört şey sordu bizden.
Alt ı yüz kelime istedi. Şematetine kar şı: Yüzüne “tuh!” demek. Desisesine 
karşı: Küsmekle sükût etmek, inkâr ına karşı da:
Tokmak gibi bir cevab- ı müskit vermek lâz ımd ı. Onu muhatab etmem. 
Bir hakperest adama böyle cevab ımız var. O dedi •birincide :
“Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  dini nedir?” Dedim : İşte Kur’ân’d ır. 
Erkân- ı sitte-i îmân, erkân- ı hamse-i İslâm, esas maksad- ı Kur’ân. Der •ikin-
cisinde :
“Fikir ve hayata ne vermi ş?” Dedim : “Fikre tevhid, hayata istikamet. 
Buna dair şâhidim:
3ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ ، 2ْتَóِĨأُ אƯĩכَ ْħِĝَÝْøَאĘ Der •üçüncüsünde :
“Mezahim-i hâz ıra nas ıl tedavi eder?” Derim : “Hurmet-i ribâ, hem vü-
cub-u zekâtla. Buna dair şâhidim: 4اĳٰÖِّóĤا ُّٰųا ُěَéْĩَĺ ’da.
6اĳٰÖِّóĤا َّمَóَèوَ َďْĻَ×ْĤا ُّٰųا َّģَèوَأَ ، 5ةَĳَّכٰõĤا اĳُÜوَاٰ ةَĳٰĥَّāĤا اĳُĩĻِĜوَأَ
Der •dördüncüsünde : “İhtilâl-i be şere ne nazarla bak ıyor?” Derim : Sa’y, 
asıl esast ır. Servet-i insâniye, zâlimlerde toplanmaz, saklanmaz ellerinde.
1(Hâşiye) Yüz mâşâallah bu cevaba!
2 “Emrolundu ğun gibi dosdo ğru ol!” (Hûd sûresi, 11/112)
3 “De ki: O, Allah’t ır, gerçek İlaht ır ve Birdir.” ( İhlâs sûresi, 112/1)
4 “Allah faizin bereketini eksiltir.” (Bakara sûresi, 2/276)
5 “Namaz ı hakk ıyla eda edin, zekât ı verin...” (Bakara sûresi, 2/43, 83, 110; Nisâ sûresi, 4/77; Nûr sûresi, 
24/56; Müzzemmil sûresi, 73/20).
6 “Allah, al ış-verişi mübah; faizi ise haram k ılm ıştır.” (Bakara sûresi, 2/275).
Buna dair şâhidim:
1ĵٰđَø َאĨ َّźإِ َאنِùْĬِْŹِĤ َ÷ْĻَĤ وَأَنْ
2ٍħĻِĤأَ َابٍñَđِÖ ْħُİْóِّýَ×َĘ ِّٰۙųا ِģĻِ×َø ĹِĘ َאıَĬĳُĝِęْĭُĺ َźوَ َÙَّąِęْĤوَا َÕَİَّñĤا ُونَõِĭَכْĺ َīĺِñَّĤوَا
1 “Ve insan için ancak eme ğinin karşılığı vard ır.” (Necm sûresi, 53/39)
2 “Alt ını, gümüşü y ığıp Allah yolunda harcamayanlar var ya, i şte onlar ı ac ı bir azab ın bekledi ğini müj-
dele!” (Tevbe sûresi, 9/34)LEMEÂT (ÇEK İRDEKLER Ç İÇEKLER İ) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------   815
Konferans
Teşrin-i sânî 1950’de
Ankara Üniversitesi’nde
Profesör ve meb’uslar ımız ve Pakistanl ı misafirleri-
miz ve muhtelif fakülte talebelerinin huzurunda, Fakülte Mescidinde gece yar ısına kadar devam eden bir mecliste 
verilen ve büyük bir alâka ve ehemmiyetle dinlenmi ş olan 
bir konferanst ır.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ِïِّĻَø ĵٰĥَĐ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤوَا َ،īĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
1َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َīĻِĥَøْóُĩْĤا
Îmân ve İslâmiyet Âb- ı Hayat ına Susam ış Kıymetli Karde şlerim!
Evvelâ: İtiraf edeyim ki, bu konferans ın verildiği kürsüde bulunmu ş ol-
mak itibar ıyla sizlerden fark ım yoktur. Sizin bir karde şinizim. Hem bu konfe-
rans, benim çok muhtaç oldu ğum gayet nâfi’ bir dersimdir. Muhatab, ken-
dimdir. Dersimi müzakere nev’inden, siz mübarek karde şlerime okuyaca ğım. 
Kusurlar bendendir. Kemâl ve güzellikler, istifade etti ğim Risâle-i Nur eserleri-
ne aittir. Bir mâni ba şımıza gelmezse, haftada bir defa olarak devam edece ği-
miz dinî konferanslardan, bugün birincisi îmâna dairdir. Çünkü Bediüzzaman Said Nursî’nin Birinci Millet Meclisinde beyân etti ği gibi, “
Kâinatta en yük-
sek hakikat îmând ır, îmândan sonra namazd ır.” Bunun için biz de konfe-
rans ımızın Kur’ân, İman, Peygamberimiz Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  
Efendimiz hakk ında olmas ını münasip gördük. İkincisi de in şâallah namaz ve 
ibadete ait olacakt ır.
Bu mevzular ı bize ders verecek bir eser arad ık. Nihayet bu hayatî ve ebe-
dî ihtiyac ımızı, asr ımızın fehmine uygun ve ikna edici bir tarzda ders veren ve 
yar ım asra yak ınd ır, büyük bir itimad ve emniyete mazhar olmakla en mute-
ber dinî bir eser olan “Risâle-i Nur”u intihap ettik. Şimdi, ilk konferans ımızın 
niçin îmân mevzuunda oldu ğunu izah ile, bu eser ve müellifi hakk ında gayet 
kısa olarak mâlûmat verece ğiz. Şöyle ki:
Bu as ırda din ve İslâmiyet dü şmanlar ı, evvelâ îmân ın esaslar ını zay ıf-
latmak ve y ıkmak plân ını, programlar ının birinci maddesine koymu şlard ır. 
Hususan bu yirmi be ş sene içinde, tarihte görülmemi ş bir hâlde münâf ıkâne 
ve çeşit çeşit maskeler alt ında îmân ın erkân ına yap ılan sû-i kastlar pek deh-
şetli olmuştur, çok y ıkıcı şekiller tatbik edilmi ştir.
Hâlbuki: İman ın rükünlerinden birisinde hâs ıl olacak bir şüphe veya in-
kâr, dinin teferruat ında yap ılan lâkaydl ıktan pek çok defa daha felâketli ve za-
rarl ıdır. Bunun içindir ki; şimdi en mühim i ş, taklidî îmân ı tahkikî imâna çe-
1 Âlemlerin Rabbi, Rahman ve Rahîm Allah’a, üzerimizdeki hadd ü hesaba gelmez lütuflar ı adedince 
hamd ü senâ.. bütün insanl ığa rahmet ve kurtulu ş vesilesi olarak gönderdi ği habibi Hazreti Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’a, nezih aile fertlerine ve seçkin ashab ına salât ü selam olsun.KONFERANS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------   817
818  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
virerek îmân ı kuvvetlendirmektir, îmân ı takviye etmektir, îmân ı kurtarmakt ır. 
Her şeyden ziyade îmân ın esâsât ıyla meşgul olmak kat’î bir zarûret ve müb-
rem bir ihtiyaç, hattâ mecburiyet hâline gelmi ştir. Bu, Türkiye’de böyle oldu-
ğu gibi; umum İslâm dünyas ında da böyledir.
Evet, temelleri y ıprat ılm ış bir binan ın odalar ını tamir ve tezyine çal ışmak, 
o binan ın y ıkılmamas ı için ne derece bir fayda temin edebilir? Köklerinin çü-
rütülmesine çabalanan bir a ğac ın kurumamas ı için, dal ve yapraklar ını ilâçla-
yarak tedbir almaya çal ışmak, o ağac ın hayat ına bir fayda verebilir mi?..
İnsan, saray gibi bir binad ır; temelleri, erkân- ı îmâniyedir. İnsan, bir şe-
ceredir; kökü esâsât- ı îmâniyedir. Îmân ın rükünlerinden en mühimmi, îmân- ı 
billâht ır; Allah’a îmând ır. Sonra Nübüvvet ve Ha şir’dir. Bunun için, bir insa-
nın en başta elde etmeye çal ıştığı ilim; îmân ilmidir. İlimlerin esas ı, ilimlerin 
şah ı ve padişah ı; îmân ilmidir.
Îmân, yaln ız icmâlî bir tasdikten ibaret de ğildir. Îmân ın çok mertebele-
ri vard ır. Taklidî bir îmân, hususan bu zamandaki dalâlet, sapk ınlık f ırtınala-
rı karşısında çabuk söner. Tahkikî îmân ise sars ılmaz, sönmez bir kuvvettir. 
Tahkikî îmân ı elde eden bir kimsenin, îmân ve İslâmiyet’i deh şetli dinsizlik 
kas ırgalar ına da mâruz kalsa, o kas ırgalar bu îmân kuvveti kar şısında tesirsiz 
kalmaya mahkûmdur. Tahkikî îmân ı kazanan bir kimseyi, en dinsiz feylesof-
lar dahi, bir vesvese veya şüpheye dü şürtemez.
İşte bu hakikatlere binaen, biz de tahkikî îmân ı ders vererek, îmân ı kuv-
vetlendirip insan ı ebedî saadet ve selâmete götürecek Kur’ân ve îmân haki-
katlerini câmi bir eseri, sebat ve devam ve dikkatle okumay ı kat’iyyetle lâz ım 
ve elzem gördük. Aksi takdirde, bu zamanda dünyevî ve uhrevî deh şetli mu-
sibetler içine dü şmek, şüphe götürmez bir hakikat hâlindedir. Bunun için ye-
gâne kurtulu ş çaremiz, Kur’ân- ı Hakîm’in îmânî âyetlerini ve bu asra bakan 
âyet-i kerîmelerini tefsir eden yüksek bir Kur’ân tefsirine sar ılmakt ır.
Şimdi, “Böyle bir eser, bu as ırda var m ıdır?” diye bir suâlin içinizde hâs ıl 
olduğu; nurânî bir heyecan ı ifade eden sîmâlar ınızdan anla şılmaktad ır.
Evet, bu çe şit ihtiyac ımızı tam kar şılayacak olan bir eseri bulmak için 
çok dikkat ve itina ile arad ık. Nihayet, hem Türk gençli ğine, hem umum 
Müslümanlara ve be şeriyete Kur’ânî bir rehber ve bir mür şid-i ekmel olacak 
bir eserin Bediüzzaman Said Nursî’nin Risâle-i Nur eserleri oldu ğu kanaatine 
vard ık. Bizimle beraber, bu hakikate Risâle-i Nur’la îmân ını kurtaran yüzbin-
lerle kimseler de şâhiddir.
Evet, yirminci as ırda küllî ve umumî bir rehberlik vazifesini görecek 
Kur’ânî bir eserin müellifinin, şu hususiyetleri haiz olmas ını esas ittihaz ettik. 
Bu hâsiyetlerin de tamam ıyla Risâle-i Nur’da ve müellifi Bediüzzaman Said 
Nursî’de mevcud oldu ğunu gördük. Şöyle ki:
Birincisi : Müellifin, yaln ız Kur’ân- ı Hakîm’i kendine üstad edinmi ş ol-
mas ı...
İkincisi : Kur’ân- ı Hakîm, hakikî ilimleri havi bir kitab- ı mukaddestir. Ve 
bütün as ırlarda, insanlar ın umum tabakalar ına hitâb eden, ezelî bir hutbe-
dir. Bunun için, Kur’ân’ ı tefsir ederken, hakikatin sâfi olarak ifade edilmesi ve 
böylece hakikî bir tefsir olmas ı için, müfessirin kendi hususî meslek ve me ş-
rebinin tesiri alt ında kalmam ış ve hevesi kar ışmam ış olmas ı lâz ımd ır. Ve hem 
de Kur’ân’ ın mânâlar ını keşif ile tezahür eden Kur’ân hakikatlerinin tesbiti için 
elzemdir ki: O müfessir zât, her bir fende mütehass ıs geniş bir fikre, ince bir 
nazara ve tam bir ihlâsa mâlik bir allâme ve hem gayet âlî bir dehâ ve nüfuz-lu, derin bir içtihad ve bir kuvve-i kudsiyeye sahib olsun...
Üçüncüsü : Kur’ân tefsirinin tam bir ihlâsla telif edilmi ş olmas ı ki: 
Müellifin, Cenâb- ı Hakk’ ın r ızas ından başka, hiçbir maddî, mânevî menfaati 
gaye edinmemesi ve bu ulvî hâletin müellifin hayat ındaki vukuatlarda mü şâ-
hede edilmi ş olmas ı...
Dördüncüsü : Kur’ân’ ın en büyük mucizelerinden birisi de, gençlik ve ta-
zeliğini muhafaza etmesidir. Ve o as ırda inzal edilmi ş gibi, her asr ın ihtiyac ını 
karşılayan bir vechesi olmas ıdır.
İşte, bu as ırda meydana getirilen bir tefsirde; Kur’ân- ı Hakîm’in asr ımıza 
bakan vechesinin ke şif edilip, avâmdan en havâssa kadar her tabakan ın isti-
fade edebilece ği bir üslûpla izah ve isbat edilmi ş olmas ı...
Beşincisi : Müfessirin, Kur’ân ve îmân hakikatlerini, cerh edilmez delîl ve 
hüccetlerle isbat ederek tedris etmesi. Yâni, pozitivizm (isbatiyecilik)i bir esas ittihaz etmi ş olmas ı...
Alt ınc ısı: Ders verdi ği Kur’ânî hakikatlerin; hem akl ı, hem kalbi, hem ru-
hu ve vicdan ı tenvir ve tatmin ve nefsi musahhar etmesi ve şeytan ı dahi ilzam 
edecek derecede kuvvetli ve gayet belig, nâfiz ve müessir olmas ı...
Yedincisi : Hakikatlerin derkine de mâni olan benlik, gurur, ucub ve ena-
niyet gibi kötü hasletlerden kurtar ıp, tevazu ve mahviyet gibi yüksek ve güzel 
ahlâklara sahip k ılmas ı...KONFERANS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------   819
820  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Sekizincisi : Kur’ân- ı Kerîm’i tefsir eden bir allâmenin Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  Sünnet’ine ittiba’ etmi ş olmas ı ve Ehl-i Sünnet ve Cemaat 
mezhebi üzere ilmiyle âmil olmas ı ve âzamî bir zühd ve takvâ ve âzamî ihlâs 
ve dine hizmetinde âzamî sebat, âzamî s ıdk ve sadakat ve fedakârl ığa, âzamî 
iktisad ve kanaate mâlik olmas ı şartt ır.
Hülâsa olarak; müfessirin, Kur’ânî risaleleriyle, risâlet-i Ahmediye’nin (aley-
hissalâtü vesselâm)  âzamî takvâ ve âzamî ubûdiyeti ve kuvve-i kudsiyesiyle de velâ-
yet-i Ahmediye’nin lemeât ına mazhar olmu ş hâdim-i Kur’ân bir zât olmas ı...
Dokuzuncusu : Müfessirin, Kur’ânî ve Şer’î meseleleri beyân ederken, şu 
veya bu tazyik ve i şkenceyi nazara almayan, herhangi bir tesir alt ında kalarak 
fetva vermeyen ve ölümü istihkar edip, dünyaya meydan okuyacak bir îmân kuvvetiyle hakikati pervas ızca söyleyen İslâmî şecaat ve cesârete mâlik olan 
bir müfessir olmas ı gerektir.
Hem îdam plânlar ının tatbik edildi ği ve bir tek dinî risale ne şrettirilmedi-
ği dehşetli bir devirde, bilhassa imha edilmesi ve söndürülmesi hedef tutulan 
Kur’ânî, Şer’î esâsât ı telif ve ne şretmiş olduğu meydanda olmakla bir mür şid-i 
kâmil ve İslâm’ ın bu as ırda hakikî bir rehber-i ekmeli ve Kur’ân’ ın muteber bir 
müfessir-i âzam ı olmuş olmas ı lâz ımd ır.
İşte bu zamanda, yukar ıda mezkûr dokuz şart ve hususiyetlerin, müel-
lif Said Nursî’de ve eserleri olan Nur Risaleleri’nde ayn ıyla mevcud oldu-
ğu, hakikî ve mütebahhir ulemâ-y ı İslâm’ ın icmâ ve tevâtür ve ittifak ıyla sa-
bit olmuştur. Ve hem intibaha gelmekte olan bu Millet-i İslâmiye’ce, Avrupa 
ve Amerika’ca mâlûm ve musaddakt ır. İşte arkada şlar! Biz, böyle bir tefsir-i 
Kur’ân ar ıyor ve böyle bir müfessir istiyorduk.
Kıymetli karde şlerim! Böyle deh şetli bir as ırda, insan ın en büyük mese-
lesi: Îmân ı kurtarmak veya kaybetmek dâvas ıdır. Umumî harbler be şere inti-
bah vermi ş, dünya hayat ının fânîliğini ihtar etmi ştir. Ve bâkî bir âlemde, ebe-
dî bir saadet içinde ya şamak hissini uyand ırm ıştır. Elbette böyle muazzam bir 
dâvay ı, şaşırtıcı ve aldat ıcı bir zamanda kazanabilmek için, bir dâva vekili bul-
makta,1(Hâşiye) çok dikkatli olmam ız lâz ımd ır. Bunun için, tetkikât ımızı biraz da-
ha genişleteceğiz. Şöyle ki:
Asr ımızdan evvelki, İslâmiyet’in ilm-i kelâm dâhîleri ve dinimizin hâri-
ka imamlar ı ve Kur’ân- ı Hakîm’in dâhî müfessirlerinin vücûda getirdikleri 
1(Hâşiye) Bu zamanda, böyle bir dâvâ vekilinin, Risâle-i Nur oldu ğuna Risâle-i Nur’la îmanla-
rını kurtaran milyonlarca kimseler şahiddir.
eserler, k ıymet takdiri mümkün olmayacak derecede k ıymettard ır. O zâtlar, 
İslâmiyet’in birer güne şidirler. Fakat bu zaman, o büyük zâtlar ın yaşad ığı za-
man gibi de ğildir.
Eski zamanda dalâlet, cehaletten geliyordu. Bunun yok edilmesi kolay-
dır. Bu zamanda dalâlet, –Kur’ân ve İslâmiyet’e ve imâna taarruz– fen ve fel-
sefe ve ilimden geliyor. Bunun izalesi mü şküldür. Eski zamanda ikinci k ısım, 
binden bir bulunuyordu; bulunanlardan, ancak binden biri, ir şâd ile yola ge-
lebilirdi. Çünkü öyleler hem bilmiyorlar, hem kendilerini bilir zannediyorlar.
Hem bundan evvelki as ırlarda, müsbet ilimlerin, yirminci as ırdaki kadar 
terakki etmemi ş olduğu mâlûmunuzdur. Şu hâlde, bu as ırda dünyaya yay ılm ış 
olan dinsizlik ve maddiyyûnlu ğu kökünden y ıkabilmek, hak ve hakikat yolunu 
gösterip, be şeri s ırat- ı müstakîme kavu şturmak, îmân ı kurtarabilmek için, an-
cak ve ancak Kur’ân- ı Hakîm’in bu asra bakan vechesini ke şif edip, umumun 
müstefid olabilece ği bir şekilde tefsir edilmesi, elbette bu as ırda kabil olacakt ır.
İşte Bediüzzaman Said Nursî; Kur’ân- ı Kerîm’deki bu asr ın muhtaç oldu-
ğu hakikatleri ke şfedip, Nur Risaleleri’nde, herkesin kabiliyeti nisbetinde is-
tifade edebilece ği bir tarzda tefsir ve izah etmek muvaffakiyetine mazhar ol-
muştur. Bunun içindir ki: Risâle-i Nur, emsâli görülmemi ş bir şâheserdir ka-
naatine var ılm ıştır.
Ve yine Risâle-i Nur’daki bu imtiyazdan dolay ıdır ki, bu mübarek İslâm 
milletinden milyonlarca bahtiyar kimseler, tercihen ve ziyade bir ihtiyaç du-yarak, büyük bir i ştiyâk ve sevgiyle senelerce devam eden tazyikatlar içerisin-
de Risâle-i Nur’u okumu şlard ır.
Hem Risâle-i Nur ihtiyaç zaman ında telif edildi ğinden; Türkiye ve İslâm 
dünyas ı genişliğinde gelişmiş ve dünyay ı alâkadar eden bir imtiyaza mazhar 
olduğunu gözlere göstermi ştir...
Kıymetli karde şlerim! Said Nursî k ırk sene evvel İstanbul’da iken, “Kim ne 
isterse sorsun.” diye, hârikulâde bir ilânat yapm ıştır. Bunun üzerine o zama-
nın meşhur âlim ve allâmeleri, Bediüzzaman’ ın hücresine kafile kafile gidip, 
her nevi ilimlere ve muhtelif mevzulara dair sorduklar ı en müşkül, en mu ğlak 
suâlleri, Bediüzzaman duraklamadan, do ğru olarak cevapland ı
rm ıştır.
Böyle had ve hudûdu tâyin edilmeyen, yâni “ Şu veya bu ilimde veya 
mevzuda, kim ne isterse sorsun.” diye bir kay ıt konulmadan ilânat yapmak ve 
neticede daima muvaffak olmak; be şer tarihinde görülmemi ş ve böyle ihata-KONFERANS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------   821
822  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
lı ve yüksek bir ilme sahip böyle bir İslâm dâhîsi, şimdiye kadar zuhur etme-
miştir (Asr- ı saadet müstesna).
Hattâ o zamanlarda, M ısır Ezher Üniversitesi reislerinden me şhur Şeyh 
Bahid Efendi, İstanbul’a bir seyahat için geldi ğinde, Kürdistan’ ın sarp, yal-
çın kayalar ı aras ından gelerek, İstanbul’da bulunan Bediüzzaman Said 
Nursî’yi ilzam edemeyen İslâm ulemâs ı, Şeyh Bahid’den bu genç hocan ın 
(Bediüzzaman’ ın) ilzam edilmesini isterler. Şeyh Bahid de, bu teklifi kabul 
ederek bir münazara zemini arar. Ve bir namaz vakti, Ayasofya Câmii’nden çıkılıp “çayhâne”ye oturuldu ğunda, bunu f ırsat telâkki eden Şeyh Bahid 
Efendi, Bediüzzaman Said Nursî’ye hitâben:
؟ ِÙَّĻِĬَאĩْáُđْĤوَا َّאÖَْورُŶا ِّěَè ĹِĘ لُĳُĝَÜ َאĨ
Yâni: “Avrupa ve Osmanl ı Devleti hakk ında ne diyorsunuz? Fikriniz ne-
dir?” Şeyh Bahid Efendi hazretlerinin bu suâlden maksad ı; Bediüzzaman 
Said Nursî’nin, şek olmayan bir bahr-i umman gibi ilmini ve ate şpâre-i ze-
kâs ını tecrübe etmek de ğildi. Zaman- ı istikbale ait şiddet-i ihatas ını ve idare-i 
âlemdeki siyasetini anlamak fikrinde idi.
Buna kar şı, Bediüzzaman’ ın verdiği cevap şu oldu:
َא،Ĩ ًאĨْĳَĺ ُïِĥَÝَùَĘ ِÙَّĻِĨَŻْøِْŸِאÖ ٌÙَĥِĨَאè َّאÖَْورُŶا إِنَّ
َאĨ ًאĨْĳَĺ ًאąْĺأَ ُïِĥَÝَùَĘ ِÙَّĻَّאئِÖَْورُŶِאÖ ٌÙَĥِĨَאè َÙَّĻِĬَאĩْáُđْĤا وَإِنَّ
Yâni: “Avrupa bir İslâm Devletine, Osmanl ı Devleti de bir Avrupa Devle-
ti ne hâmiledir. Bir gün gelip do ğuracaklard ır.”
Bu cevaba kar şı, Şeyh Bahid Hazretleri: “Bu gençle münazara edilmez, 
ben de ayn ı kanaatte idim. Fakat bu kadar vecîz ve beligâne bir tarzda ifade 
etmek, ancak Bediüzzaman’a hast ır.” demiştir. Nitekim Bediüzzaman’ ın de-
diği gibi, ihbarat ın iki kutbu da tahakkuk etmi ş. Bir-iki sene sonra Me şrûtiyet 
devrinde, şeâir-i İslâmiye’ye muhalif çok âdât- ı ecnebiyeyi ahzetmek ve git-
tikçe Türkiye’de yerle ştirmekle; ve şimdi Avrupa’da Kur’ân’a ve İslâmiyet’e 
karşı gösterilen hüsn-ü alâka ve bilhassa bahtiyar Alman Milleti’nde fevç fevç 
İslâmiyet’i kabul etmek gibi hâdiseler; o ihbar ı tamam ıyla tasdik etmi şlerdir.
İşte büyük ulemâ-y ı İslâm ve me şayih-i kirâm çok tecrübe ve imtihan-
larla şöyle bir kanaate varm ışlard ır ki: Bediüzzaman ne söylerse hakikattir. 
Bediüzzaman’ ın eserleri, sünuhat- ı kalbiye olup, cumhûr-u ulemân ın tasdik 
ve takdirine mazhard ır.
Ehl-i ilim, ehl-i tasavvuf ve ehl-i mekteb ve fen, Bediüzzaman’ ın eserle-
rinden sadece istifâza ve istifade ederler. Evet, üç ayl ık bir tahsili bulunan ve 
kırk seneden beri Kur’ân- ı Kerîm’den ba şka bir kitapla i ştigal etmeyen, yüz 
otuzu Türkçe, on be şi Arapça olan eserlerini telif ederken hiçbir kitaba müra-
caat etmedi ği, henüz hayatta olan kâtipleri taraf ından şehâdet edilen.. esasen 
kütüphânesi de bulunmayan, yar ım ümmi bir zât, öyle misilsiz bir ilânatla, 
ulûm-u cedide de dâhil mütenevvi’ ilimlerde, yüksek âlimler ve büyük mür-şidlerle, genç ya şında yapt ığı münazaralar ın hepsinde muvaffak oldu ğu mey-
danda bulunan, ittifakl ı olan meseleleri tasdik ve ihtilâfl ı olanlar ı tashih eden, 
kendisi için “Bediüzzaman’ ın cevap veremeyece ği bir suâl yoktur.” diye al-
lâmeler taraf ından tasdik edilen; ve Avrupa’n ın bir k ısım idraksiz ve garazkâr 
feylesoflar ının, müteşabih âyet-i kerîme ve hadîs-i şeriflere yapt ığı taarruzlar ı-
nı, o âyet ve hadîslerin birer mucize oldu ğunu eserleriyle isbat ederek itirazla-
rını kökünden y ıkan ve böylece evhama dü şürülen bâz ı ehl-i ilmi de kurtar ıp, 
İslâmiyet’e olan hücumlar ı akîm b ırakan Said Nursî gibi bir müellifin, elbet-
te dâhî bir müfessir-i Kur’ân ve onun ilminin vehbî ve vasi oldu ğuna, eserle-
ri olan Nur Risaleleri’nin bir hayat boyunca okumaya lây ık hârika bir şaheser 
olduğuna şüphe edilemez.
Müteyakk ız kardeşlerim! Hem bizim, hem İslâm dünyas ının ebedî haya-
tının necât ını, kurtulmas ını temin edecek ve bizi tenvir ve ir şâd ederek dalâ-
letten muhafaza edecek bir eser intihap etmekte, bu kadar dikkatli olmam ız 
çok lüzumludur. Çünkü bu zamanda, türlü türlü aldatmalarla, perde arkas ın-
da İslâm gençli ğini yoldan ç ıkarmaya çal ışıyorlar.
Bir eser okunaca ğı veya bir söz dinlenece ği zaman, evvelâ
َאلَ؟Ĝ َאĩĻِĘوَ َאلَĜ َאĩِĤوَ َאلَĜ ْīَĩِĤوَ َאلَĜ ْīَĨ
yâni: Kim söylemi ş? Kime söylemi ş? Ne için söylemi ş? Ne makamda söyle-
miş? olan bir kaide-i esasiyeyi, nazar- ı itibara almal ı. Evet kelâm ın tabakat ının 
ulviyeti, güzelli ği ve kuvvetinin menba ı, şu dört şeydir: Mütekellim, muhatab, 
maksad ve makam. Yoksa, her ele geçen kitap okunmamal ı, her söylenen sö-
ze kulak vermemelidir. Meselâ: Bir kumandan ın, bir orduya verdi ği arş emriy-
le; bir neferin, ar ş sözü aras ında ne kadar fark vard ır? Birincisi, koca bir ordu-
yu harekete getirir. Ayn ı kelâm olan ikincisi, belki bir neferi bile yürütemez.
İşte, bu dört esastan dolay ı ve hem Said Nursî’ye kar şı kalblerinde büyük 
bir sevgi ta şıyan yüz binlerle kimseler, sevgiyle üstadlar ının en küçük hâline KONFERANS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------   823
824  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
dahi, büyük bir ehemmiyet vererek onlar ı öğrenip ittiba’ etmek, uymak ar-
zusunu ta şıdıklar ından; buradaki bir k ısım kardeşlerimiz, üstad ımızın hayat ı, 
eserleri, meslek ve me şrebi hakk ında mâlûmat verilmesini ısrar ile istediler.
Fakat, Bediüzzaman gibi bir zât ın hayat ı ve eserleri ve seciyelerini tam 
ifade edemeyece ğiz. Bu hakikat, basiretli ehl-i ilim olan ediblerce de iti-
raf edilmi ş olduğundan bu hizmet, bizim haddimizden çok uzakt ır. Hem 
Bediüzzaman hakk ında mâlûmat almak isteyen karde şlerimize, bunun ancak 
ve ancak Risâle-i Nur Külliyat ı’nı dikkat ve devamla okumak sûretiyle müm-
kün oldu ğunu arz ederiz.
Aziz karde şlerim! Bu mübarek vatan ve milletin ve Âlem-i İslâm’ ın ebedî 
saadetini ve kurtulu şunu ve dolay ısıyla yeryüzünde umumî sulh ve selâmeti 
temin edecek bir inâyet ve kudrete mâlik olan Risâle-i Nur’un şahs- ı mânevî-
sinde şöyle gayet sa ğlam kuvvetler toplanm ış ve imtizaç etmi ştir:
Yüksek bir kuvvet ve bütün kemâlât ın üstad ı olan, hakikat-i İslâmiye...
Şehamet-i îmâniye. Yâni tezellül etmemek, bîçârelere tahakküm ve te-
kebbür etmemek...
Müslümanl ığın insana verdi ği izzet ve şeref, terakki ve teâlînin en mühim 
âmili olan izzet-i İslâmiye...
Arkadaşlar! Şu meâlde bir Hadîs-i Şerif var ki: “Hakikî âlimler, zâlim hü-
kümdarlara kar şı hak ve hakikati pervas ızca söyleyen âlimlerdir.”1 İşte biz, 
ancak böyle ve müttakî bir allâmenin söz ve eserlerine itimad edebiliriz.
Asr ımızda ise, hayat ındaki vak ıalar ve eserleriyle bu Hadîs-i Şerife mâ-
sadak olan Risâle-i Nur meydandad ır. Müellif Bediüzzaman dinî mücâhede-
si ve Kur’ân’a hizmetinde ve ubûdiyetinde, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesse-
lâm) Sünnet-i Seniyesi’ne tam ittiba’ etmi ş bir mücahiddir. Resûl-i Ekrem (aley-
hissalâtü vesselâm)  Efendimiz, dünyan ın en muazzam siyasî hâdisesi olan Bedir 
muharebesi’nde; sahabe-i kirâma, nöbet nöbet cemaatla namaz k ıldırm ıştır. 
Yâni vâcib olmayan, hususan muharebe zaman ında terk edilebilen “cema-
atla namaz k ılmak” gibi bir hayr ı, dünyan ın en büyük siyasî vak’as ına tercih 
etmiştir, üstün tutmu ştur. Ufak bir sevab ı, harb cephesinin o deh şetleri içinde 
dahi terk etmemi ştir.
Bediüzzaman, gönüllü alay kumandan ı olarak kat ıldığı Rus Harbi’nde, 
harb cephesinde, avc ı hatt ında, Kur’ân’ ın bir k ısm ının tefsiri olan me şhur 
1 Bkz.: Nesâî, bey’at  37; İbni Mâce,  fiten 20; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/314-315.
Arabî İşârâtü’l-İ’câz tefsirini telif etmi ş. Ve bu eser-i azîm, Âlem-i İslâm’da en 
büyük âlimlerin takdir ve tahsinine mazhar olmu ş ve tam anlamaktan âciz kal-
dıklar ını ve öyle bir tefsir görmediklerini itiraf etmi şlerdir ki, Kur’ân- ı Kerîm’in 
en ince nükte ve en derin meselelerini ve misilsiz i’câz ve hârikulâde yüksek belâgat ve fesâhat ını izhar ve isbat etmi ştir. Hattâ bir harfin nüktesini izhar 
ederken, avc ı ateş hatt ında, düşman toplar ı zihnini ondan çevirememi ş, har-
bin dağdağa ve dehşetleri mâni olamam ıştır.
Ezan- ı Muhammedî’nin 
(aleyhissalâtü vesselâm)  yasak edildi ği ve bid’alar ın 
cebren umuma yapt ırıldığı zulümâtl ı ve dehşetli bir devirde, Nur Talebeleri, o 
uydurma ezan ı okumam ışlar ve böyle bid’alara kar şı, kendilerini kahraman-
ca muhafaza ederek, bid’alara girmemi şlerdir.
Îmân ve İslâmiyet’in ortadan kald ırılmaya çal ışıldığı ve bir âlimin gizliden 
gizliye dahi bir tek dinî eser ne şredemedi ği fecaat devrinde, Bediüzzaman 
nefyedildi ği yerlerde, zâlim müstebidlerin tarassudat ve tazyikat ı içinde, gizli-
den gizliye yüz otuz adet îmânî eser telif ve ne şretmiştir. Bununla beraber, ge-
celeri pek az bir uykudan sonra, esâret alt ında inleyen İslâm Milletleri’nin ne-
cât ve salâh ı için dualar etmi ş, dergâh- ı ilâhîye iltica ederek yalvarm ıştır.
Evet Hazreti Üstad, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  Efendimizin sün-
net-i seniyesine tam iktida etmi ştir.
Bediüzzaman’ ın bu hâli de, bütün İslâm mücahidlerine ve umum Müslü-
man lara bir örnektir. Yâni, cihad ile ubûdiyet ve takvây ı beraber yap ıyor; biri-
ni yap ıp, diğerini ihmal etmiyor. Cebbar ve zâlim din dü şmanlar ının plân ıyla 
hapishânelere sevk edilip, tecrid-i mutlakta ve gayet so ğuk bir odada b ırak ıl-
mas ı ve şiddetli so ğuklar ın ve hastal ıklar ın ızd ıraplar ı ve titremeleri ve ihtiyar-
lığın tâkats ızlıklar ı içinde bulunmas ı dahi, telifata noksanl ık vermemi ştir.
Sıdd ık-ı Ekber (radiyallâhu anh)  demiştir ki: “Cehennemde vücûdum o ka-
dar büyüsün ki, ehl-i imâna yer kalmas ın.” Bediüzzaman, bu gayet ulvî seci-
yenin bir lem’ac ığına mazhar olmak için, “Birkaç adam ın îmân ını kurtarmak 
için cehenneme girmeye haz ırım.” diye fedakârl ığın şahikas ına yükselmi ş ve 
böyle oldu ğu, Kur’ân ve İslâmiyet’in fedai ve muhlis bir hâdimi oldu ğu, sek-
sen senelik hayat ının şehâdetiyle sabit olmu ştur.
Kur’ân ve îmân hizmeti için Bediüzzaman’ ın haysiyetini, şerefini, ruhu-
nu, nefsini, hayat ını feda ettiği; mâruz kald ığı o kadar şedid zulüm ve i şken-
celere ve giriftar edildi ği çok musibet ve belâlara kar şı gösterdiği son derece 
sab ır, tahammül ve itidal, birer şâhid-i sâd ık hükmündedirler.KONFERANS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------   825
826  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Bediüzzaman Kur’ân, îmân, İslâmiyet hizmeti için, dünyevî rahatl ıklar ını 
feda etmi ş, dünyevî şahsî servetler edinmemi ş, zühd ve takvâ ve riyâzet, ikti-
sad ve kanaatla ömür geçirerek, dünya ile alâkas ını kesmiştir.
Bu cümleden olarak, Müslümanlar ın refah ve saadeti için, bütün ömür 
dakikalar ını sırf îmân hizmetine vakf ve hasretmek ve ihlâsa tam muvaf-
fak olmak için, kendini dünyadan tecrid ederek mücerred kalm ıştır. Evet, 
Bediüzzaman îmân ve İslâmiyet hizmeti için, her şeyden bu derece fedakâr-
lık yapan, fakat bütün bunlarla beraber; ubûdiyet, zühd ve takvâda da bir is-
tisna teşkil eden tarihî bir İslâm fedaisi ve Kur’ân- ı Hakîm’in muhlis bir hâdi-
mi payesine yükselmi ştir.
Bediüzzaman’ ın, Risâle-i Nur dâvas ında öyle bir itminan ı, öyle bir s ıdk 
ve sadakati, öyle bir sebat ve metaneti, öyle bir ihlâs ı vard ır ki: Din dü şman-
lar ının o kadar şiddetli zulüm ve istibdâdlar ı, o kadar hücum ve tazyikatlar ı 
ve bunlarla beraber maddî yokluklar içinde bulunmas ı, dâvas ından vazgeçi-
rememiş ve küçük bir tereddüd dahi ika’ edememi ştir.
Said Nursî, Eski Said tabir etti ği gençliğinde felsefede çok ileri gitmi ştir. 
Garb ın Sokrat’ ı, Eflâtun’u, Aristo’su gibi hakikatli feylesoflar ı ve şark ın İbni 
Sînâ, İbni Rüşd, Fârâbî gibi dâhî hükemâlar ından felsefe ve hikmette Kur’ân- ı 
Hakîm’in feyziyle çok ileri geçmi ş ve Kur’ân’dan ba şka halâskâr ve hakikî 
rehber olmad ığını dâva etmi ş ve Risâle-i Nur eserlerinde isbat etmi ştir. Bu 
hakikatlerde şüphesi olan olursa, Üstad âhirete te şrif etmeden bizzât şüphe-
sini izale edebilir.
Said Nursî, Kur’ân ve imâna hizmet mesle ğini ihtiyar edip, hiçbir maddî 
ve mânevî menfaat, salâhat ve velilik gibi mânevî makamlar ı maksad ve gaye 
etmeden, s ırf Cenâb- ı Hakk’ ın r ızas ı için hizmet yapm ıştır. Basiretli ehl-i ilim 
taraf ından bütün Müslümanlarca “Zuhuru beklenen siyasî ve dinî bir halâs-
kârd ır.” gibi şahs ına verilen yüksek mertebeyi, Bediüzzaman hiddetle reddet-
miş, kendisinin ancak Kur’ân’ ın bir hizmetkâr ı ve Risâle-i Nur Talebeleri’nin 
bir ders arkada şı olduğuna inanm ış ve beyân etmi ştir.
Millî Müdafaa Vekâleti’nde yirmi be ş sene hizmet görmü ş muhterem 
âlim bir zât ın, şimdi aram ızda bulunan bir k ısım arkada şlar ımızla, evvel-
ki gün ziyaretine gitti ğimiz vakit, Bediüzzaman Hazretleri hakk ında demi ş-
ti ki: “Bediüzzaman’ ın nas ıl bir zât oldu ğunu anlayabilmek için, Risâle-i Nur 
Külliyat ı’nı dikkatle, sebatla okumak kâfidir. Size bir misâl olarak, yaln ız dün-
yevî iktidar ı bak ımından derim ki: Bediüzzaman, Risâle-i Nur’un şahs- ı mâ-
nevîsiyle yaln ız bir devleti de ğil, dünya yüzündeki milletlerin idaresi ona veril-
se, onlar ı selâmet ve saadet içinde idare edecek bir iktidar ve inâyete mâlik-
tir.” Evet, Bediüzzaman nâdire-i hilkattir. Fakat yirmi be ş senedir hem kendi-
ni, hem talebelerini siyasetten men etmi ştir; dünyevî i şlerle meşgul değildir.
Bediüzzaman’ ın Risâle-i Nur’u telif etti ği zamanlarda ve hizmet-i 
Kur’âniye’de istihdam edildi ği anlarda; zekâs ı, fetaneti, akl ı, mant ıkı, zihni, 
hayâli, hâf ızas ı, teemmülü, feraseti, sezi ş ve kavray ışı, sürat-i intikali ve ruhî, 
kalbî, vicdanî hâsseleri, duygular ı ve mânevî letâifinin emsâlsiz bir tarzda ol-
mas ı, istihdam edildi ğine aşikâr bir delîldir ki; kendi ihtiyar ıyla, keyfiyle de ğil, 
inâyet-i ilâhiye ile Kur’ân’a hizmetkârl ık etmiş bir derecede oldu ğu, basiretli 
ehl-i ilim ve ehl-i kalbce musaddak ve müstahsendir.
Mısır’da fâz ıl ulemâdan, merhum Abdülaziz Çâvi ş, Bediüzzaman’ ın fa-
tînü’l-asr oldu ğu ve müdhi ş bir fart- ı zekâya mâlik bulundu ğu mevzuunda, 
Mısır matbuat ında makale ne şretmiştir.
Büyük ve salâbetli bir âlim olan Şeyhü’l-İslâm merhum Mustafa Sabri 
Efendi, M ısır’da Risâle-i Nur’a sahip ç ıkm ış ve Câmiü’l-Ezher Üniversitesinde 
en yüksek bir mevkiye koymu ştur.
Risâle-i Nur, İslâmiyet’in gayet keskin ve elmas bir k ılıcıdır. Bu hakikat-
lere bir delîl ise, Bediüzzaman’ ın zâlim hükümdarlara ve kumandanlara, ölü-
mü istihkar ederek, hakikati pervas ızca tebliğ etmesi ve dünyay ı saran din-
sizlik kuvvetine mukabil, hakâik-i Kur’âniye ve îmâniyeyi, kendini feda ede-rek, istibdâd ın en koyu devrinde ne şretmesi ve bu kudsî hakikate, cansiperâ-
ne hizmet etmesidir.
Bir müddeiumumî, iddianâmesinde: “Bediüzzaman, ihtiyarlad ıkça artan 
enerjisiyle dinî faaliyete devam etmektedir.” Denizli mahkemesi, ehl-i vukuf raporunda: “Evet, Said Nursî’de bir enerji vard ır, fakat bu enerjisini, tarîkat 
veya bir cemiyet kurmakta sarf etmemi ş, Kur’ân hakikatlerini beyân ve dine 
hizmete sarf etti ği kanaatine var ılm ıştır.” denilmektedir.
Din aleyhindeki eski hükûmetlerin vekillerinden birisi (antidemokratik 
kanunlar ın Millet Meclisinde müzakeresi esnas ında): “Bediüzzaman Said-i 
Nursî’nin dinî faaliyetine, yirmi be ş seneden beri mâni olam ıyoruz.” demi ştir.
Biz de deriz ki Biz de deriz ki : Evet, Said Nursî Hazretleri; emsâli görülmemi ş dinamik 
ve enerjik bir zâtt ır. Bediüzzaman’ ın hârika bir insan oldu ğunu, din dü şman-
lar ı olan muar ızlar ı dahi kalben tasdik ve takdir etmektedirler.KONFERANS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------   827
828  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Said Nursî, bâzan bir talebesine Risâle-i Nur’dan okuyuvermek nimetini 
lutfettiği zaman der ki: “Bu benim dersimdir. Ben kendim için okuyorum. Bu 
risaleyi, şimdiye kadar belki yüz defa okumu şum. Fakat, şimdi yeni görüyo-
rum gibi tekrar okumaya ihtiyaç ve i ştiyâk ım var.”
Hem yine der ki: “Ben ba şkalar ı için kitap yazmam ışım. Kendim için yaz-
mışım. Kur’ân’dan buldu ğum bu devalar ımı arzu edenler okuyabilir.” Evet, 
Bediüzzaman itikat ediyor ve diyor ki: “Ben derse, terbiyeye ve nefsimi ıslaha 
muhtac ım.” Bediüzzaman gibi bir zât böyle derse, bizim bu eserlere ne kadar 
muhtaç oldu ğumuz art ık k ıyas edilsin.
Bediüzzaman Said Nursî bütün hayat ında, şan ve şöhretten, hürmetten 
kaçm ış ve insanlardan isti ğnâ etmiştir. Arabî bir eserinde, şöhret hakk ında di-
yor ki: “Şöhret, ayn- ı riyâd ır ve kalbi öldüren zehirli bir bald ır. İnsan ı, insanlara 
abd ve köle yapar. Yâni, nâm ve şöhret isteyen adam; halklara kendini be ğen-
dirmek, sevdirmek için, insanlara riyâkârl ık, dalkavukluk yapar. Tasannu’kâr 
tav ırlar tak ınır. O belâ ve musibete dü şersen 1نَĳُđِäرَا ِįْĻَĤإِ َّאĬوَإِ ِِّٰų َّאĬإِ de.”
Üstad, şöhretten fiilen ve hâlen bu kadar kaçmas ına rağmen, her ne hik-
metse, insanlar âdeta bir sevk-i ilâhî varm ış gibi, istimdadkârâne ona ko şmuş-
lard ır ve ona ak ın etmektedirler. Ve onun mahz- ı hak olan bu kudsî seciyesi, 
Risâle-i Nur gibi cihan- şümûl bir esere hâdim olmu ştur...
Bediüzzaman küçük ya şından beri, halklar ın mukabilsiz hediyelerinden is-
tiğnâ etmiştir. Hediye kabul etmemeyi meslek edinmi ştir. Zindandan zindana, 
memleketten memlekete sürgün edildi ği zamanlarda, ihtiyarl ığın tahmil etti ği 
zarûretler içinde dahi, bu seksen senelik isti ğnâ düstûrunu bozmam ıştır. En has 
bir talebesi, bir lokma bir şey hediye etse, mukabilini verir; vermese dokunur.
Neden hediye kabul etmedi ğinin sebeblerinden birisi olarak der ki: “Bu 
zaman, eski zaman gibi de ğildir. Eski zamanda îmân ı kurtaran on el varsa, 
şimdi bire inmi ş. Îmâns ızlığa sevk eden sebebler eskiden on ise, şimdi yüze ç ık-
mış. İşte böyle bir zamanda îmâna hizmet için, dünyaya el atmad ım, dünya-
yı terk ettim. Hizmet-i îmâniyemi hiçbir şeye âlet etmeyece ğim.” der. Hazreti 
Üstad, kendi şahs ı için birisi zahmet çekse, bir hizmetini görse; mukabilinde bir 
ücret, bir teberrük verir. Aksi hâlde, ruhuna a ğır gelir, ho şuna gitmez.
Bediüzzaman Said Nursî; Kur’ân, Îmân ve Din’e yapt ığı hizmetinde, se-
nelerden beri mütemadî bir tarassud ve tecessüs, takibat ve tetkikât alt ında 
1 “Biz Allah’a âidiz ve vakti geldi ğinde elbette O’na dönece ğiz.” (Bakara sûresi, 2/156)
bulundurulmu ştur. Yaln ız ve yaln ız r ızâ-y ı ilâhî için, yaln ız ve yaln ız hakikat 
için İslâmiyet’e hizmet etti ği ve hizmet-i Kur’âniye’sini hiçbir şeye âlet etmedi-
ği müteaddid mahkemelerde de sabit olmu ştur.
Eğer bu mezkûr hakikatlere ve eserlerindeki hak ve hakikati gören hak-
perestlerin, Bediüzzaman ve eserlerinde gördükleri ve ne şrettikleri âlî meziyet 
ve yüksek hakikate mugayir en küçük bir şey olsa idi, en büyük ilâvelerle, şâ-
şaalarla ve yaygaralarla, bu yirmi be ş sene içinde, din dü şmanlar ı taraf ından 
dünyaya ilân edilecek idi.
Nitekim bütün bütün iftira ve ittihamlarla, cebbar, müstebid din dü şman-
lar ının tahrikât ıyla mahkemelere sevk edildi ği zaman, gazetelerin birinci say-
falar ında, bire yüz ilâvelerle te şhir ettirilmesi; tahkikat ve muhakeme netice-
sinde hiçbir suç olmad ığı tahakkuk ederek, beraet etti ği vakit sükût edilmesi; 
bu hakikatin a şikâr çok delîllerinden bir tanesidir.
Bediüzzaman, din karde şlerine ziyade şefkatlidir. Onlar ın elemleriyle elem 
çektiği, İslâm dünyas ında hürriyet ve istiklâli için can veren, fedai İslâm müca-
hidlerinin ac ılar ıyla muzdarib oldu ğu, Kur’ân ve İslâmiyet’e yap ılan darbeler 
ân ında çok ıztırablar çekti ği, böyle ac ı ac ılar ın tesirat ıyla, zâten pek az yedi ği 
bir parça çorbas ını da yiyemedi ği çok defa görülmü ş ve görülmektedir.
Ekser günleri hastal ıklar ve s ıkıntılarla geçmektedir. Bir Nur talebesinin 
yazd ığı gibi, “Ey Millet-i İslâm’ ın ebedî refah ve saadeti için, dünyada rahatl ık 
görmeyen mü şfik üstad ım! Senin devam eden hastal ıklar ın cismânî de ğildir. 
Dinimize icra edilen istibdâd ve zulüm sona ermedikçe, Âlem-i İslâm kurtul-
mad ıkça senin ıztırab ın dinmeyecektir.” Evet biz de bu kanaatteyiz.
Fakat o elîm ac ılar, Bediüzzaman’ ı asla yeise dü şürmemiş, bilâkis öyle kül-
lî ve umumî bir dinî cihada ve dua ve ubûdiyete sevk etmi ştir ki: “Kurtulu şun 
çare-i yegânesi, Kur’ân’a sar ılmakt ır.” demiş ve sar ılm ış.
Kur’ân’da buldu ğu devâ ve dermanlar ı kaleme alarak, bu zamanda bir 
halâskâr- ı İslâm ve nev-i be şerin saadetine medâr olan Risâle-i Nur eserleri-
ni meydana getirmi ştir.
Hunhar din dü şmanlar ının, dünyevî satvet ve şevketleri, Bediüzzaman’ ı 
katiyen atâlete dü şürtememi ştir. “Vazifem Kur’ân’a hizmettir. Galib etmek, 
mağlûb etmek Cenâb- ı Hakk’a aittir.” diye îmân ederek, bir an bile faaliyet-
ten geri kalmam ıştır. Evet Hazreti Üstad, öyle bir himmet-i azîmeye mâliktir 
ki; ona icra edilen müdhi ş mezâlim, bu himmetin mukabilinde tesirsiz kalma-
ya mahkûm olmu ştur.KONFERANS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------   829
830  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Bediüzzaman, arz ve semâvâttaki mevcudat ı, hayret ve istihsanla temâ-
şâ eder. K ırlarda ve da ğlarda hususan bahar mevsiminde çok gezinti yapar. 
O seyrangâhlarda zihnen me şguliyet ve dakik bir tefekkür ve daimî bir huzur 
hâlindedir. A ğaç ve nebâtât ve çiçekleri
3َīĻِĝِĤَאíْĤا ُīَùْèأَ ُّٰųا َאرَكَ×َÝَĘ ، 2ُّٰųا َאرَكَÖ ، 1ُّٰųا אءَƯü َאĨ
“Ne güzel yarat ılm ışlar.” diyerek, ibret nazar ıyla onlar ı seyreder; kâinat 
kitab ını okur. Her âzâ ve hasseleri gibi, gözünü de daima Cenâb- ı Hak hesa-
bına ve izni dairesinde çal ıştırır. Gözü, şu kitab- ı kebir-i kâinat ın bir mütalâa-
cısı ve şu âlemdeki mucizât- ı sanat- ı rabbâniyenin bir seyircisidir. Ve şu küre-i 
arz bahçesindeki rahmet çiçeklerinin bir mübarek ar ısı derecesindedir.
Üstad, hususî hayat ında mütevazi, vazife ba şında vakurdur. Tevazu ve 
mahviyette nümûne-i misâl olacak bir mertebededir. Bu mevzuda der ki: “Bir nefer nöbette iken, ba ş kumandan da gelse, silâh ını bırakmayacak. Ben 
Kur’ân’ ın bir hizmetkâr ı ve bir neferiyim. Vazife ba şında iken kar şıma kim ç ı-
karsa ç ıksın, hak budur derim, ba şımı eğmem.”
Hülâsa olarak arz ederiz ki: Bediüzzaman, ihlâs- ı tâmmeye mâlik, hâriku-
lâde, hakikî bir müfessir-i Kur’ân’d ır. Hem ihlâs- ı etemme vâs ıl olmu
ş, kahra-
man ve yektâ bir hâdim-i Kur’ân’d ır. Risâle-i Nur’un müellifi olmak itibar ıyla; 
hem bir mütekellim-i âzamd ır, hem ilimde gayet derecede mütebahhir ve râ-
sih, muhakkik ve müdakkik bir allâmedir, hem ilm-i Mant ık’ın yüksek, nazirsiz 
bir üstad ıdır. Ta’likat nâm ındaki telifat ı, Mant ık’ta bir şaheserdir.
Hem mümtaz ve hakperest ve hakikatbîn bir dâhîdir, hem Kur’ân’la bar ı-
şık müstakîm felsefenin hakikat-perver bir feylesofudur, hem nazirsiz bir sos-
yolog (içtimâiyatç ı) ve bir psikolog (ruhiyatç ı) ve bir pedagog’dur (terbiyeci), 
hem daima hakikat terennüm etmi ş ve eden, yüksek ve emsâlsiz ve dâhî bir 
müellif ve ediptir.
Said Nursî, senelerden beri şiddetli bir istibdâd ve takyidat alt ında bulun-
durulup tan ıttırılmad ığı ve hem de kendisi, şahsî kemâlât ını setrettiği, gizlediği 
için; mezkûr s ıfatlar ın her birisine muttali olamayan bulunabilir. Hem bunlar 
ve hem Risâle-i Nur’un hususiyetleri hakk ındaki beyânat ımız, hakikat-perver 
ve fazilet-perver ve bu zamanda bir k ısım ulemâ-y ı hakikînin ve ehlullah ın itti-
fak ve icmâ kuvvetindeki hükümleridir. Hem de bizim kat’î kanaatlar ımızd ır.
1 “Mâşâallah! Allah ne güzel dilemi ş ve yapm ış!”
2 Allah hay ır ve bereketini art ırsın.
3 “İşte bak da Allah’ ın ne mükemmel Yaratan oldu ğunu bir dü şün!” (Mü’minûn sûresi, 23/14)
Bediüzzaman’ ın, öyle bir ilim ve s ıfatlara mâlik oldu ğuna en mu’teber ve 
en birinci ve en hakikî delîlimiz, Bediüzzaman Said Nursî’dir. Kimin şüphesi 
varsa, Risâle-i Nur’u okusun. Evet biz zikretti ğimiz ve edece ğimiz bu hakâik-i 
uzmây ı, bütün İslâm Dünyas ı’na ve umum be şeriyet âlemine if şa ve ilân edi-
yoruz. Evet bin seneden beri Âlem-i İslâmiyet ve insâniyet, Risâle-i Nur gibi 
bir esere intizar ediyordu.
Bediüzzaman Said Nursî, çok ilimlerde müstesna birer eser yazabilirdi. 
Fakat o “Zaman, îmân ı kurtarmak zaman ıdır.” demiş ve bütün himmet ve 
mesaisini ve hayat ını, ulûm-u îmâniyenin telif ve ne şrine hasretmi ştir.
Evet, Hazreti Üstad ulûm-u îmâniyeyi ne şretmekle, Âlem-i İslâm ve 
âlem-i insâniyeti hayattar ve ziyâdâr eylemi ştir. Cenâb- ı Hak, o büyük üstad-
dan ebediyen raz ı olsun, uzun ömürler versin, âmîn, âmîn, âmîn...
Risâle-i Nur, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın bu as ırda bir mucize-i mânevi-
yesi olan yüksek ve parlak bir tefsiridir. Evet Risâle-i Nur kalblerin fatihi ve mahbubu, ruhlar ın sultan ı, ak ıllar ın muallimi, nefislerin mürebbî ve müzekkî-
sidir. Risâle-i Nur’un bir hususiyeti de, Mektubât’ ın birinci cildinin 129’uncu 
sayfas ındaki şu bahistir: “Bâz ı Sözlerde, ulemâ-y ı ilm-i kelâm’ ın mesleğiyle, 
Kur’ân’dan al ınan minhac- ı hakikînin farklar ı hakk
ında şöyle bir temsîl söyle-
mişiz ki, meselâ: Bir su getirmek için bâz ılar ı küngân (su borusu) ile uzak yer-
den, dağlar alt ında kazar, su getirir. Bir k ısm ı da her yerde kuyu kazar, su ç ı-
kar ır. Birinci k ısım çok zahmetlidir. T ıkan ır, kesilir. Fakat her yerde kuyular 
kaz ıp su ç ıkarmaya ehil olanlar; zahmetsiz, her bir yerde suyu bulduklar ı gi-
bi... Aynen öyle de: Ulemâ-y ı ilm-i kelâm, esbâb ı, nihayet-i âlemde teselsül 
ve devrin muhâliyeti ile kesip, sonra Vâcibü’l-vücûd’un vücûdunu onunla is-bat ediyorlar. Uzun bir yolda gidiliyor. Amma Kur’ân- ı Hakîm’in minhac- ı ha-
kikîsi ise; her yerde suyu buluyor, ç ıkar ıyor. Her bir âyeti, birer asâ-y ı Mûsâ 
gibi, nereye vursa âb- ı hayat f ışkırtıyor.
1ٌïِèوَا ُįَّĬأَ ĵٰĥَĐ ُلُّïَÜ     ٌÙَĺاٰ ُįَĤ ْءٍĹَü ِّģכُ ĹِĘوَ
düstûrunu her şeye okutturuyor.
Hem îmân yaln ız ilim ile de ğil.. îmânda çok letâifin hisseleri var. Nas ıl 
ki bir yemek mideye girse; o yemek muhtelif asaba, muhtelif bir sûrette ink ı-
sam edip tevzi olunuyor. İlim ile gelen mesâil-i îmâniye dahi, ak ıl midesine 
1 “Bütün her şeyde Allah’ ın varl ık ve birli ğini gösteren bir âyet (i şaret) vard ır.” (Bkz.: el-Esfehanî, el-
Eğânî 4/39; el-Kalka şendî, Subhu’l-a’ şâ 12/413; el-Üb şeyhî, el-Müstatraf  1/16, 2/280)KONFERANS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------   831
832  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
girdikten sonra, derecâta göre ruh, kalb, s ır, nefis ve hâkezâ.. letâif, kendine 
göre birer hisse al ır, masseder. E ğer onlar ın hissesi olmazsa, noksand ır.” İşte 
Risâle-i Nur her yerde suyu buluyor, ç ıkart ıyor. Evvelce gidilen uzun yolu k ı-
salt ıyor ve müstakîm ve selâmetli yap ıyor.
Eski hükemâ, ahkâm- ı şer’iyeden ve akaid-i îmâniyeden bâz ılar ı için: 
“Bu nakildir, îmân ederiz, ak ıl buna yeti şmez.” demi şler. Hâlbuki bu as ırda 
ak ıl hükmediyor. Bediüzzaman Said Nursî ise; “Bütün ahkâm- ı şer’iye ve ha-
kâik-i îmâniye aklîdir. Aklî oldu ğunu isbata haz ırım.” demi ş ve Risâle-i Nur’da 
isbat etmi ştir.
Risâle-i Nur’da müstesna bir edebiyat ve belâgat ve îcâz, nazirsiz, câzib ve 
orijinal bir üslûp vard ır. Evet, Bediüzzaman zât ına mahsus bir üslûba mâlik-
tir. Onun üslûbu, ba şka üslûplarla müvâzene ve mukayese edilemez. Eserlerin 
bâz ı yerlerinde, edebiyat kaidesine veya ba şka üslûplara nazaran pek münasip 
düşmemiş gibi zannedilen bir noktaya rastlan ırsa, orada gayet ince bir nükte, 
bir îmâ veya ince bir mânâ veya hikmet vard ır. Ve o beyân tarz ı, oraya tam 
muvâf ıktır. Fakat o ince inceli ği, âlimler de birden pek anlamad ıklar ını itiraf 
etmişlerdir. Bunun için, Bediüzzaman’ ın eserlerindeki hususiyet ve incelikleri, 
Risâle-i Nur’la fazla i ştigal etmemi ş olanlar, birden intikal edemezler.
Büyük şâirimiz, edebiyat ımızın medâr- ı iftihar ı merhum Mehmed Âkif, 
bir üdebâ meclisinde, “Viktor Hügo’lar, Şekspir’ler, Dekart’lar; edebiyatta ve 
felsefede, Bediüzzaman’ ın bir talebesi olabilirler.” demi ştir.
Edib ve şâirler, zevâl ve firâktan a ğlam ışlar, ölümden vaveylâ etmi şlerdir. 
Güz mevsimini hüzünle tasvir etmi şlerdir. Hattâ dünyaca me şhur Arap edip-
leri “Eğer firâk olmasa idi, ölüm ruhlar ımızı almak için yol bulup gelemezdi” 
mânâs ında
1ًŻُ×ُø َאĭِèأَرْوَا ĵٰĤإِ َאĺَאĭَĩْĤا َאıَĤ  َتْïَäوَ َאĨ َאبِ×ْèَْŶا ُÙَĜَאرَęُĨ َźْĳَĤ  
demişlerdir.
Bediüzzaman ise, “Kâinattaki zevâl, firâk ve adem zâhirîdir. Hakikatte 
firâk yok, visal var. Zevâl ve adem yok, teceddüd var. Ve kâinatta her şey, 
bir nevi bekâya mazhard ır. Ölüm, bu âlem-i fânîden âlem-i bâkîye gitmek-
tir. Ölüm, ehl-i hidâyet ve ehl-i Kur’ân için, öteki âleme gitmi ş eski dost ve 
ahbablar ına kavuşmaya vesiledir. Hem hakikî vatanlar ına girmeye vas ıta-
1 Bkz.: el-Hamevî, Hizânetü’l-edeb  1/197; el-Kazvînî, el-Îzâh 1/374. (Ebu’t-Tayyib el-Mütenebbî’nin 
sözü olarak nakledilmi ştir.)
dır. Hem zindan- ı dünyadan, bostan- ı cinâna bir dâvettir. Hem Rahmân- ı 
Rahîm’in fazl ından, kendi hizmetine mukabil ahz- ı ücret etmeye bir nöbettir. 
Hem vazife-i hayat külfetinden bir terhistir. Hem ubûdiyet ve imtihan ın tâlim 
ve tâlimat ından bir paydostur. Azrâil (aleyhisselâm)  bugün gelse, ho ş geldin, safa 
geldin diye gülerek kar şılayacağım.” diyor.
Bediüzzaman, be şeri Risâle-i Nur’la sefahet ve dalâletten kurtar ırken, 
korku ve deh şet vermek tarz ını takip etmiyor. Gayr-i me şrû bir lezzetin için-
de, yüz elemi gösterip, hissi ma ğlûb ediyor. Kalb ve ruhu hissiyata ma ğlûb 
olmaktan muhafaza ediyor. Risâle-i Nur’da müvâzenelerle küfür ve dalâlet-te, bir zakkum-u cehennem tohumu oldu ğunu ve dünyada dahi cehennem 
azablar ı çektirdiğini ve îmân ve İslâmiyet ve ibadette, bir cennet çekirde ği ve 
leziz lezzetler ve zevkler ve cennet meyveleri bulundu ğunu, dünyada dahi bir 
nevi mükâfata nâil eyledi ğini isbat ediyor.
Risâle-i Nur nifak ve şikak ı, tefrikay ı, fitne ve fesad ı kald ırıp; kardeşliği, 
uhuvvet-i diniyeyi, tesanüd ve teâvünü yerle ştirir. Risâle-i Nur mesle ğinin bir 
esas ı da budur. Risâle-i Nur gurur ve kibir ve hodfüru şluk ve zillet gibi ahlâk- ı 
seyyieden kurtararak, tevazu’ ve mahviyet ve izzet ve vakar gibi güzel ahlâk-lara sahip k ılar.
Risâle-i Nur, insan olan bir insana, acz ve fakr ını derk ettirir. Bediüzzaman 
der ki: “İnsan, acz ve fakr ını anlamakla, tam Müslüman ve abd olur.”
Bu dinsizleri ma ğlûb etmek için, yeni tahsili de yapal ım diyenler veya ya-
panlar, Nur risalelerini devam ve sebatla mütalâa ederek, bu hedeflerine vâ-sıl olurlar ve çare-i yegâne de budur. Hem böylelikle, mekteb mâlûmatlar ı da 
maârif-i ilâhiyeye ink ılâb eder.
Ey, bin seneden beri İslâmiyet’in bayraktarl ığını yapan bir milletin to-
runlar ı olan cengâver ruhlu karde şlerim! Bu zaman ın ve gelecek as ırlar ın 
Müslümanlar ı ve bizler, Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın tefsiri olan öyle bir rehbere 
muhtac ız ki; tahkikî îmân dersleriyle, îmân mertebelerinde terakki ve teâli et-
tirsin. Hem korkak de ğil, bilâkis Risâle-i Nur Talebeleri gibi cesur ve kahra-
man ve fa’al ve amel-i sâlih sahibi, mütedeyyin, müttakî ve bununla beraber, şahsî rahatl ık ve menfaatlar ını îmân ve İslâmiyet’in kurtulu şu uğrunda feda 
eden, fedai ve mücahid Müslümanlar yeti ştirsin, neme lâz ımc ılıktan kurtars ın. 
Hem taarruz ve i şkenceler ve ölüm ihtimalleri kar şısında, tahkikî îmân kuv-
vetinden gelen bir cesâretle, Kur’ân ve İslâmiyet cephesinden asla çekilme-
yen, “Ölürsem şehidim, kal ırsam Kur’ân’ ın hizmetkâr ıyım.” diyen ve y ılgın-KONFERANS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------   833
834  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
lık hâline dü şmeyen sâd ık ve ihlâsl ı, yaln ız Allah r ızas ı için hizmet eden, Nur 
Talebeleri gibi İslâmiyet hâdimleri yeti ştirsin, böyle muazzez Müslümanlar 
meydana getirsin.
Evet bu asra öyle bir Kur’ân tefsiri lâz ım ve elzemdir ki; Risâle-i Nur gibi 
ak ıl, fikir ve mant ığı çal ıştırsın, ruh ve kalb ve vicdan ı tenvir etsin. Müslümanlar ı, 
beşeri uyand ırsın; intibah versin, gafletten kurtars ın. S ırat- ı müstakîm olan 
Kur’ân yolunu göstersin. Sünnet-i seniyeye ve İslâmiyet’in şeâirine muhalif 
olarak yapt ırılan ve yap ılan şeyleri fark ettirip, Sünnet-i Peygamberî’ye (aley-
hissalâtü vesselâm)  ittiba ı ders versin ve ihyâ etmek cehdini uyand ırsın.
İşte Risâle-i Nur’un böyle hâsiyetleri havi bir Kur’ân tefsiri oldu ğu, otuz 
seneden beri meydandad ır ve ehl-i hakikatin tasdikiyle sabittir. Hem aman-
sız din dü şmanlar ının plânlar ıyla mahkemelere sürüklenen Risâle-i Nur 
Talebeleri’nin müdafaalar ı; ve bu talebelerin İslâmiyet’e hizmetleri esnas ın-
da, gizli İslâmiyet dü şman ı, insafs ız, cebbar zâlimlerin entrikalar ıyla mâruz 
kald ıklar ı işkencelerden y ılmamak, şah ıslar ını düşünmeden, yâni şahsî refah-
lar ını İslâm’ ın refah ve saadeti için feda ederek, s ıdd ıkıyetle sebat etmeleri ve 
eşedd-i zulme mukavemet etmeleri a şikâr bir delîl te şkil etmektedir.
Evet, hem yirmi be ş seneden beri Risâle-i Nur’la îmân hizmetine bütün 
varl ığını vakfeden ve şimdiye kadar “gaddar din dü şmanlar ının” çok defalar 
tecavüz ve taarruzuna ve taharriyata mâruz kald ığı hâlde, yirmi be ş senedir 
inzivâ içinde, Risâle-i Nur’un na şirliğini yapan Nur kahramanlar ı ağabeyleri-
miz, bizlere birer nümûne-i imtisâl olan, îmân ve İslâmiyet fedaileridir.
İşte biz Müslümanlar, böyle bir tefsir-i Kur’ân ar ıyor, böyle bir hâdîyi bek-
liyorduk. O ihlâsl ı Nur talebeleri ki, “Cenâb- ı Hak, Hafîz’dir. Ben onun inâyeti 
ve himayeti alt ınday ım. Başıma ne gelse hay ırdır.” diye îmân etmekle bera-
ber amel ederler. Îmân hizmetini yaparlar. Din dü şmanlar ına yakalanmamak 
ve canlar ından k ıymetli oldu ğuna inand ıklar ı Nur Risaleleri’ni onlara kapt ır-
mamak için de ihtiyat ederler. Şah ıslar ına gelecek zararlar ı nazar- ı itibara al-
madan hizmetlerine devam ederler. Hapse, zindana at ılıp, işkence yap ıldığı 
zamanda, onlar yine üstadlar ı Bediüzzaman ile alâkadard ırlar. Eğer gizlice bir 
imkân bulurlarsa, onlar yine Risâle-i Nur ile me şguldürler. Hattâ “Belki hapse 
atılırım, Nur Risaleleri’mi vermezler, çal ışmaktan mahrum kal ırım.” diye bâz ı 
Nur’lar ı ezberleyen talebeler de olmu ştur.
Muhlis bir Nur talebesi, hapishâneden ç ıkar ıldığı vakit; güya o k ırbaç-
lı, falakal ı, türlü türlü i şkenceli hapishâne, ona bir kuvvet, bir enerji kayna-
ğı olmuş sadakat ve teyakkuzla Nur hizmetinde ko şturmak için bir k ırbaç te-
siri yapm ış gibi, üstad ına daha ziyade yak ınlaşır ve eskisinden daha fazla 
Nur’lar’a çal ışır, neşriyat yapar.
Afyon hâdisesinde, Bediüzzaman hapiste iken, muallim bir Nur talebesi, 
savc ılıkta Risâle-i Nur ve Üstad ı hakk ında kahramanca cevaplar verdi ği için, 
savc ı kızm ış. “Şimdi seni hapse atar ım.” diye tehdid etmi ş. O İslâm fedaisi 
muallim de cevaben “Ben haz ırım, derhâl hapse gönderin.” demi ştir.
Yine Afyon mahkemesinde, bir Nur talebesi hakk ında tevkif karar ı verili-
yor, fakat adliye bulamaz. O talebe bundan haberdar olur. Di ğer Nur karde ş-
leri gibi, “Üstad ım ve karde şlerim hapiste iken, nas ıl hariçte kalabilirim.” di-
yerek savc ılığa teslim olup, hapse girer.
Ayn ı bu hapishânede, bir Nur talebesini sehven tahliye ederler. O da 
“Üstad ım ve karde şlerim henüz hapistedirler. Hem istinsah ını tamamlayaca-
ğım yeni telif edilen Nur Risaleleri var.” diye dü şünerek hapishâne müdürü-
ne, “Benim k ırk gün sonra tahliye edilmem lâz ım. Ceza müddetim daha bit-
medi.” der. Hesap ederler ki hakikaten böyledir, tekrar hapse koyarlar.
Hamiyet-i diniye meziyetine lây ık anlay ışlı kardeşlerim!
Said Nursî, kendi hakk ında verilen böyle bir mâlûmat ı görürse, diye-
ceklerdir ki: “Ne için böyle yap ıyorlar? Şahs ımın ehemmiyeti yok. K ıymet, 
Kur’ân’dan tere şşuh eden ve Kur’ân- ı Hakîm’in mal ı olan Risâle-i Nur’dad ır. 
Ben bir hiçim.”
Üstad ın şahs ının mazhar ve ayna oldu ğu Kur’ânî hakikatler ve Nur’lar iti-
bar ıyla ve neşrettiği îmân ve İslâmiyet dersleriyle, ihlâs- ı tâmme ile, umumî ve 
küllî bir tarzda Kur’ân’a ve dine hizmet etmesiyle, onun hakk ındaki takdir ve 
tahsinler, mânâ-y ı harfî ile şahs ına aid kalm ıyor. Kur’ân ve İslâmiyet’e racidir. 
Allah nâm ve hesab ınad ır. Din dü şmanlar ı taraf ından, ona yap ılan düşman-
lık ve taarruzlar da, Bediüzzaman’ ın hâdimli ğini yapt ığı Kur’ân ve İslâmiyet’in 
ortadan kald ırılmas ı maksad- ı mahsusuna mâtuftur.
Zira hakâik-i Kur’âniye ve îmâniyeyi câmi’, o cihan- şümûl Risâle-i Nur 
eserleri ona ihsan edilmi ştir.
İşte bu bedihî hakikati bilen, maskeli, gizli ve münâf ık îmân ve İslâmiyet 
muar ızlar ı ve düşmanlar ı, yar ım asra yak ınd ır, Bediüzzaman’ ın çürütemedikleri 
şahs ını, yalan ve yaygaralarla hâlâ çürütmeye çabal ıyorlar. Maksadlar ı: Risâle-i 
Nur, rağbet ve revaç görüp inti şâr etmesin, îmân ve İslâmiyet inki şâf etmesin. KONFERANS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------   835
836  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Hâlbuki, Said Nursî’ye ili ştikçe Risâle-i Nur parl ıyor. Neşriyat dairesi geni şliyor. 
Birer nümûne olan yirmi be ş sene içindeki hâdiseler meydandad ır.
İslâmiyet dü şmanlar ı, bir taraftan tamam ıyla yalan propagandalar ına ve 
taarruzlar ına devam ederken, di ğer taraftan da Nur talebelerinin üstadlar ı ve 
Risâle-i Nur hakk ında istîdadlar ı nisbetinde, istifade ve istifâzalar ından doğan 
minnet ve şükranlar ını ifade eden takdirkâr yaz ı ve sözlerden mürekkeb bir 
nevi müdafaalar ını perdeler arkas ından men etmeye çal ışıyorlar. Bunun için, 
sâfdil gördükleri dostlar ın dostlar ına veya dostlara samimî görünerek “ İfrata 
gidiyorsunuz.” gibi, birtak ım şeyler söylettiriyorlar. İşte böyle sinsi, böyle des-
sas, böyle entrikal ı çeşitli iftiralarla bizi korkutmaya, y ıldırmaya ve susturma-
ya çal ışıyorlar.
Evet, acaba hiç ak ıl kâr ı m ıdır ki: Din dü şmanlar ı, iftira ve yalanlardan 
ibaret yaygaralar ını yaps ınlar da, bizler hakikati izhar tarz ıyla müdafaa et-
mekte susal ım? Acaba hiç mümkün müdür ki: İslâmiyet dü şmanl ığıyla, Üstad 
Bediüzzaman hakk ında zâlimâne ve cebbarâne haks ızlıklar ı irtikâp eden o in-
safs ız propagandac ılar, yalanlar ını savururken, biz, Üstad ve Risâle-i Nur’un 
hakkaniyetini ilân ederek, o acib yalanlar ını akîm b ırakmaya çal ışmayal ım? 
Acaba eblehlik ve sâfderunluk olmaz m ı ki: Kur’ân ve îmân ın hunhar ve müs-
tebid zâlim dü şmanlar ı; Kur’ân ve İslâmiyet’i ve dini Risâle-i Nur’la küfr-ü 
mutlaka kar şı müdafaa ve muhafaza hizmetini yapan Bediüzzaman aleyhtar-
lığında, mütemadiyen uydurmalarla seslerini yükseltsinler de, biz hak ve haki-
kati beyân ve ilân etmekte sükût edelim, susal ım veya “Biraz susun.” gibi bir 
şeyle, paravanalar, perdeler arkas ında icra-y ı faaliyet yapan o gizli dinsizle-
re bir nevi yard ım etmiş veya desteklemi ş olal ım? Aslâ ve kellâ, kat’â ve aslâ 
susmayaca ğız ve hem susturamayacaklard ır. Durmayaca ğız ve hem durdura-
mayacaklard ır. Bu can bu kafesten ç ıkıncaya kadar, bu ruh bu cesedden ay-
rılıncaya kadar, bu nefes, bu bedenden gidinceye kadar; Risâle-i Nur’u oku-
yacağız, neşredeceğiz. Risâle-i Nur’un mahz- ı hakikat ve ayn- ı hak oldu ğunu 
ve Bediüzzaman Said Nursî’nin, yap ılan ithamlardan tamam ıyla münezzeh 
ve müberrâ oldu ğunu, iftirac ı ve tertibci, hunhar din dü şmanlar ına mukabil, 
izhar ve ilân edece ğiz.
Kıymetli karde şlerim! İslâm tarihinde, alt ın sayfalarda mevkileri bulunan, 
büyük ve nazirsiz zâtlar meydana gelmi ştir. O misilsiz zâtlar ın tefsirleri ve eser-
leri, hiçbir Avrupal ı feylesofun eseriyle kâbil-i k ıyas olmayacak derecede em-
sâlsizdir. O büyük İslâm müellifleri ve İslâm dâhîleri, herhangi bir hükûmetin, 
senelerce a ğır bir esâret ve koyu bir istibdâd ı taht ında olmaks ızın, Kur’ân ve 
İslâmiyet’e hakk ıyla ve hâlis bir sûrette hizmet etmi şlerdi. Tarihte e şine rast-
lanmayan bir istibdâd- ı mutlak ve e şedd-i zulüm alt ında ve deh şetli bir esâret 
içinde b ırak ılan ve kendini ve eserlerini imha etmeye çal ışan din dü şmanla-
rına mukabil, bir şahs- ı mânevî olan Bediüzzaman Said Nursî, Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  Efendimizin sünnetine tam ittiba’ ederek yapt ığı dinî ci-
had- ı ekberinde, be şer tarihinde misli görülmemi ş bir tarzda muvaffak ve mu-
zaffer olmu ştur.
Bediüzzaman gibi, yüz otuz parça îmânî eserlerini şiddetli bir istibdâd, taz-
yikat ve takyidat alt ında, gizliden gizliye telif edebilmek, hem kuvvetli bir takvâ 
ve ubûdiyete sahip olmak ve hem bunlarla beraber, harb cephesinde de fedai olarak gönüllü askerleriyle muharebe etmi ş olmak ve harb cephesinde, avc ı 
hatt ında dahi, f ırsat buldukça Kur’ân’ ın en ince nüktelerini ve hârika i’câz ını 
beyân eden bir Kur’ân tefsiri telif etmi ş olmak ve ayn ı zamanda nefis müca-
delesinde de galib olup, nefsini de dine hizmetkâr yapmak ve hürriyeti gasbe-dilerek, ücra bir köye sürgün edilip, tecrid-i mutlak ve tarassudlar ve her türlü azablar içinde ablukaya al ınıp, Engizisyon zulümlerini çok geride b ırakan hâ-
kim bir kuvvetin tazyikat ı alt ında, câni canavarlar ın pek vah şi işkenceleri için-
de, “sirran tenevverat” s ırrıyla perde alt ında Risâle-i Nur eserleri gibi eserler 
neşretmek ve böylece cihan ın maddî mânevî “Fâtih”i olan Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  sünnet-i seniyesinin bir hizmetkâr ı olarak, bugün milyonla-
ra baliğ olan bir câmiay ı, inâyet-i ilâhî ile, Kur’ân- ı Hakîm’in cadde-i kübrâs ın-
da selâmetle ilerletmek ve müminlerin ve be şeriyetin sadece dünyalar ını değil, 
ebedî saadetlerini temine Risâle-i Nur gibi bir eserle vesile olmak; bu mezkûr hususiyetlerin mânevî şahs ında toplanmas ı, Risâle-i Nur müellifi Bediüzzaman 
Said Nursî gibi, tarihte hangi bir zâta daha nasip olmu ştur acaba?
Evet karde şlerim! Risâle-i Nur, öyle bir ziyâ-y ı hakikat, öyle bir bürhân- ı 
hak ve bir sirac- ı hakikat ne şrediyor ve iki cihan ın saadetini temin edecek, 
Kur’ân ve îmân hakikatlerini ders veriyor ve öyle bir lütf-u ilâhîdir ki: Yirmi beş seneden beri, çoluk-çocuk, genç-ihtiyar, kad ın-erkek, muallimi, feylesofu, 
talebesi, âlimi, mutasavv ıfı gibi, her bir tabaka-y ı insâniye, bu Nur’un â şıkı, 
bu Nur’un pervanesi, bu Nur’un meclûbu, bu Nur’un muhibbi olmu şlar, bu 
Nur’a koşmuşlar, bu Nur’un sînesine at ılm ışlar, bu Nur’dan medet istemi şler. 
Milyonlarca bahtiyar kimselerden müte şekkil muazzam bir kütle, bu Nur’la 
nurlan ıp, bu Nur’la kurtulmu şlard ır.
Evet karde şlerim! Mahzen-i mucizât ve mucize-i kübrâ olan Kur’ân- ı 
Azîmüşşân’ ın hakikî bir tefsiri olan Risâle-i Nur, o kadar merak-âver, o ka-KONFERANS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------   837
838  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
dar câzibedâr, o kadar deh şetli ve muazzam hakikatleri ders veriyor ve mesâ-
ili isbat ediyor ki; îmân ve İslâmiyet’in k ıtalar geni şliğinde inkişâf ve fütuhat ı-
na medâr oluyor ve olacakt ır.
Evet Risâle-i Nur, kalblere o derece bir a şk ve muhabbet, ruhlara o kadar 
bir vecd ve heyecan vermi ş, ak ıl ve mant ıklar ı öyle bir tarzda ikna etmi ş ve 
öyle bir itminan- ı kalb hâs ıl etmiştir ki, milyonlarca Nur talebelerine, kendini 
defalarca okutmu ş, yazd ırm ış ve bir ömür boyunca mütalâa ettirmi ş ve sene-
lerden beri âdeta kendi kendini ne şretmiştir.
Aziz karde şlerim! Ecnebi parma ğıyla idare edilen z ınd ıka komiteleri, 
İslâmiyet’i imha için, İslâm memleketlerinde, bilhassa Türkiye’de, öyle de-
siselerle entrikalar çevirmi şler, haince dolaplar döndürmü şler, hunharâne ve 
vahşiyâne zulümler irtikâp ve şeytanî ve menfur plânlar tatbik etmi şler ve iğ-
falatta bulunmu şlar; iblisâne, sinsî metodlar takip etmi şler ve karde şi kardeşe 
çarp ıştırm ışlar ve öyle aldat ıcı yalan ve propagandalar ve yaygaralar yapm ış-
lar, fitne ve fesat ve tefrika tohumlar ı saçm ışlard ır ki; bunlar İslâm’ ın bünye-
sinde derin rahneler açm ış ve büyük tahribatlar yapm ıştır.
Fakat o musibetler, Cenâb- ı Hakk’ ın imdad ı ile, tahrik ve istihdam olu-
nan Bediüzzaman Said Nursî gibi, ihlâs- ı tâmm ı kazanm ış olan bir zât vas ıta-
sıyla, rahmet-i ilâhî ile medet-res ve şifâ-resan ve cihan-pesent ve cihan- şü-
mûl bir mahiyeti haiz Risâle-i Nur eserlerinin meydana gelmesine sebeb ol-muştur. Ve ayn ı zamanda, Müslümanlar ı uyand ırm ış; onlar ı halâs, kurtulu ş 
çarelerini aramaya sevk etmi ştir. Ebedî âhiret hayatlar ını kurtarmak için, ha-
kikî îmân derslerini almak ve Allah’a iltica ve emirlerine itâat etmek ihtiyac ını 
şiddetle hissettirmi ş ve bu husustaki gaflet ve kusurat ı; o musibetlerin ihtar et-
tiğini, idrak ettirmi ştir. Zâten insanlar ın, müminlerin ba şına gelen belâ ve mu-
sibetlerin hikmeti budur.
Evet o ecnebilerin, canavarlar gibi yapt ıklar ı muamele ve zulümler, İslâm 
dünyas ı’nda, hürriyet ve istiklâl ve ittihad- ı İslâm cereyan ını da h ızland ırm ıştır. 
Ni ha yet, müstakil İslâm devletlerinin te şkilini intac etmi ştir. İnşâallahü Teâlâ, Ce-
mâ hir-i Müttefika-y ı İslâmiye de meydana gelecek ve İslâmiyet, dünyaya hâkim 
ve hükümrân olacakt ır. Rahmet-i ilâhîden kuvvetle ümit ve niyaz ediyoruz.
İşte Risâle-i Nur müellifi Bediüzzaman Said Nursî, öyle bir mücahid-i 
İslâm’d ır ki; ve telifat ı Risâle-i Nur, öyle uyand ırıcı ve öyle halâskâr ve öyle 
fevkalâde ve cihangir bir eserdir ki: Din aleyhindeki bütün o komitelerin bel-lerini k ırm ış ve mezkûr muz ır ve habîs faaliyetlerini akamete dûçar ve dinsiz-
lik esaslar ının temel ta şlar ını paramparça etmi ş ve köküyle kesmi ştir ve İslâmî 
ve îmânî fütuhat ı, perde alt ında, kalbden kalbe inki şâf ettirmi ş ve Kur’ân- ı 
Azîmüşşân’ ın hâkimiyet-i mutlakas ına zemin ihzar etmi ştir.
Evet Risâle-i Nur, o tahribat ı Kur’ân’ ın elmas hakikatleriyle ve Kur’ân- ı 
Kerîm’deki en k ısa ve en müstakîm bir tarîkle tamir ve o yaralar ı, Kur’ân- ı 
Hakîm’in eczahâne-i kübrâs ındaki edviyelerle tedavi ediyor ve edecektir.
Hem, masum Müslümanlar ın kanlar ını sömüren ve servetleri tahaccür 
etmiş millet kan ı olan, parazit, tufeylî ve aç gözlü canavar ve barbar emper-
yalistleri, müstemlekecileri ve onlar ın içimizdeki, sadece şahsî menfaat zebu-
nu, zâlim, hunhar, harîs ve müstebid u şaklar ını, hâk ile yeksân edip izmih-
lâl ve inhidam- ı mutlakla ma ğlûb eden ve edecek yegâne çarenin Kur’ân- ı 
Mu’cizü’l-Beyân’ ın bu as ırda bir mucize-i mânevîsi olan Risâle-i Nur eserle-
ri olduğunda, basiretli İslâm mücahidleri ve âlimleri, icraat ve mü şahedâta 
müstenid, yakînî bir kanaat- ı kat’iyye ile müttefiktirler.
Evet tarih-i be şer, Risâle-i Nur gibi bir eser göstermiyor. Demek anla şılı-
yor ki: Risâle-i Nur, Kur’ân’ ın emsâlsiz bir tefsiridir.
Evet Bediüzzaman Said Nursî’ye, yaln ız Âlem-i İslâm değil, H ıristiyan 
dünyas ı da medyun ve minnettard ır ki; dinsizli ğe karşı umumî cihad ında maz-
har olduğu muvaffakiyet ve galibiyetten dolay ı Roma’daki Papa dahi, kendi-
sine resmen tebrik ve te şekkürnâme yazm ıştır.
Şimdi Risâle-i Nur Külliyat ı’ndan, îmân, Kur’ân ve Hazreti Peygamber 
(aleyhissalâtü vesselâm)  Efendimiz hakk ında olan eserlerden bâz ı kısımlar ı aynen 
okuyacağım. Siz bu eserleri elde edip tamam ını okursunuz. Okurken, bel-
ki izah edilmesini isteyen karde şlerimiz olacakt ır. Fakat bu hususta arz ede-
yim ki, üstad ımız Bediüzzaman, bir Nur talebesine Risâle-i Nur’dan bâzan 
okuyuvermek lutfunu bah şederken izah etmiyor, diyor ki: “Risâle-i Nur, îmâ-
nî meseleleri lüzumu derecesinde izah etmi ş. Risâle-i Nur’un hocas ı, Risâle-i 
Nur’dur. Risâle-i Nur, ba şkalar ından ders almaya ihtiyaç b ırakm ıyor. Herkes 
istîdad ı nisbetinde kendi kendine istifade eder. Akl ınız her bir meseleyi tam 
anlamasa da, ruh, kalb ve vicdan ınız hissesini al ır. Ne kadar istifade etseniz, 
büyük bir kazançt ır.”
Okunan Türkçe veya Arapça bir risalenin izah ı, başka bir risalede varsa, 
onu getirip okuyor. Risâle-i Nur’daki gayet ince nükteleri derk eden basiretli âlimler de der ki: Bir âlimin yüksek bir ilmi olabilir fakat Risâle-i Nur’u cema-ata okurken tafsilâta giri şip eski mâlûmatlar ıyla aç ıklarsa, bu izahat ı, Risâle-i KONFERANS   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------   839
840  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Nur’un beyân etti ği, asr ımızın fehmine uygun ve ihtiyac ına tam cevap veren 
hakikatlerin anla şılmas ında ve tesirat ında ve Risâle-i Nur’un mahiyetinin der-
kine bir perde olabilir. Bunun için, bâz ı lugatlerin mânâlar ını söyleyerek ay-
nen okumak daha müessir ve daha efdaldir.
İstanbul Üniversitesi’ndeki karde şlerimiz de böyle okuyorlar. Biz de hu-
lâsaten deriz ki: Risâle-i Nur, gayet fasih ve vecîzdir. Sözün k ıymeti; îcâz ında-
dır, k ısal ığındad ır. Bir mesele-i îmâniye ve Kur’âniye umuma ders verilirken, 
mücmel olarak tedrisinde, daha fazla istifâza ve istifade vard ır.
Ey Üstad ımız Efendimiz! Umum kadir şinas insanlar Risâle-i Nur’u ve si-
zi ebediyen tebcil ve tekrim edeceklerdir. Tahkikî îmân dersleriyle îmân ımı-
zı kurtaran cihanbaha ve cihande ğer bir k ıymette olan Risâle-i Nur’u bütün 
ruh-u can ımızla, bütün mevcudiyetimizle seviyor ve tekrim ediyoruz. Bu a şk 
ve bu muhabbet, bu ta’zim ve bu hürmet, nesilden nesile, as ırdan as ıra, de-
virden devire intikal edecektir.
Evet, Risâle-i Nur’daki hakâik-i Kur’âniye öyle bir kuvvettir ki: Bu kudret 
karşısında, küfr-ü mutlak ın ve dinsizli ğin temelleri târumâr olacak; inhidam 
çukurlar ına yuvarlanarak geberecektir. Bâkî kalanlar, îmân ve Kur’ân nuruy-
la felâh ve necât bulacaklard ır.
Evet dağlar ı, taşlar ı, pamuk gibi da ğıtacak, demir ve granitleri ya ğ gibi 
eritecek derecede olan bu kuvvet-i Kur’âniye dünyay ı nur ve saadete gark 
edecek. Bu Nur-u Kur’ân, îmânlar ın kurtulu şunda, dünyaya hâkim ve hü-
kümrân olacakt ır.
1َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤا أَنِ ْħُıĺٰĳْĐدَ ُóِìوَاٰ
1 “Onlar ın dualar ı ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi, 10/10)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُّوسُïُĜ َאĺ ْلُïَĐ َאĺ ُħَכَè َאĺ مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĺ ْدُóَĘ َאĺ ُħĻِèرَ َאĺ ُīٰĩْèرَ َאĺ ُّٰųاَ َאĺ
İsm-i âzam ın hakk ına ve Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın hürmetine ve Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın şerefine, bu mecmuay ı bast ıranlar ı ve mübarek 
yard ımc ılar ını ve Risale-i Nur talebelerini Cennetü’l-Firdevs’te saadet-i ebe-
diyeye mazhar eyle, âmîn…
Ve hizmet-i imaniye ve Kur’âniye’de dâima muvaffak eyle, âmîn…Ve defter-i hasenâtlar ına Sözler Mecmuas ı’nın her bir harfine mukabil, 
bin hasene yazd ır, âmîn...
Ve Nur’lar ın neşrinde sebat ve devam ve ihlâs ihsan eyle, âmîn…
Yâ Erhamerrâhimîn!.. Umum Risale-i Nur şâkirtlerini iki cihanda mesûd 
eyle, âmîn…
İnsî ve cinnî şeytanlar ın şerlerinden muhafaza eyle, âmîn…
Ve bu âciz ve bîçâre Said’in kusurât ını affeyle, âmîn...
Umum Nur Şâkirtleri Nâm ına
Said Nursî
1 Ya Allah, yâ Rahmân: Ey Zât’ ı itibar ıyla merhametli olan! yâ Rahim: Ey rahmetiyle mahlûkât ına mer-
hamet eden! yâ Ferd: Ey e şi ve benzeri olmayan! yâ Hayy: Ey her zaman var olan, diri olan, ezelî ve 
ebedî hayat sahibi olan! yâ Kayyûm: Ey kendi Zât’ ı ile var olup, zeval bulmayan ve bütün varl ıklar ı 
varl ıkta tutup onlar ı yöneten! yâ Hakem: Ey hükmü geçersiz k ılınmayan Hâkim! yâ Adl: Ey tam adalet 
sahibi! yâ Kuddûs: Ey her şeyi tertemiz yapan ve kendisi bütün eksiklerden uzak ve yüce Zât!

Fihrist
Âyât- ı Kur’âniye’nin Bir Nevi Tefsiri Olan Risâle-i Nur Eczala-
rından “Sözler Mecmuas ı”nın Mücmel Bir Fihristesidir.
BİRİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. .................................. 4
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’in çok esrâr- ı mühimmesinden bir s ırrını güzel bir tem-
sîl ile tefsir eder. Ve “Bismillâh” ne kadar k ıymettar bir şeâir-i İslâmiye oldu ğu-
nu gösteriyor.
On Dördüncü Lem’a’n ın İkinci Makam ı ...................................................................................... 7
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’in en mühim be ş-alt ı sırlar ını tefsir ediyor. Ve ِّٰųا ِħْــــــùِÖ 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا Kur’ân’ ın bir hülâsas ı ve bir fihristesi ve miftah ı olduğunu gösterdi-
ği gibi, arştan ferşe kadar uzanm ış bir hatt- ı kudsî-i nurânî olmakla beraber saa-
det-i ebediye kap ısını açan bir anahtar ve her mübarek şeye feyz ve bereket ve-
ren bir menba- ı envâr oldu ğunu beyân eder. Bu İkinci Makam, en birinci risale 
olan Birinci Söz’e bakar. Âdeta Risâle-i Nur eczalar ı, bir daire hükmünde olup, 
müntehas ı ibtidâs ına ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ hatt- ı mübarekiyle ittihat ediyor. Ve 
bu makamda alt ı sır yerine, otuz yaz ılacakt ı. Şimdilik alt ı kald ı. K ısad ır, fakat ga-
yet büyük hakâiki tazammun ediyor. Bunu dikkatle okuyan ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ 
ne kadar k ıymettar bir hazine-i kudsiye oldu ğunu anlar.
İKİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. .................................. 15
1ِÕْĻَĕْĤِאÖ نَĳُĭِĨْËُĺ َīĺِñَّĤاَ meâlinde ve îmân hakk ındaki âyetlerin mühim bir s ırrını, 
gayet mâkul bir temsîl ile tefsir eder.
ÜÇÜNCÜ SÖZ  .............................................................................................................................. .......................... 17
2ُواïُ×ْĐا َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ âyetinin meâlinde ve îmân hakk ındaki âyetlerin mühim bir 
hakikatini, mant ıkî bir temsîl ile tefsir ediyor.
1 “O müttakîler ki görünmeyen âleme inan ırlar.” (Bakara sûresi, 2/3).
2 “Ey insanlar! (Hem Sizi hem de sizden önceki insanlar ı yaratan) Rabbinize ibadet ediniz.” (Bakara 
sûresi, 2/21).
844  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
DÖRDÜNCÜ SÖZ  .............................................................................................................................. ................ 20
1ًאÜĳُĜْĳَĨ ًאÖَאÝכِ َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ĵَĥَĐ ْÛَĬכَא ةَĳٰĥَّāĤا إِنَّ âyetinin meâlinde ve namaz hakk ında-
ki âyetlerin mühim bir s ırrını, gayet mâkul ve mant ıkî bir temsîl ile tefsir ediyor. 
Zerre miktar insaf ı bulunan ı teslime mecbur ediyor.
BEŞİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. ............................ 22
2نَĳُĭِùْéُĨ ْħُİ َīĺِñَّĤوَا ْاĳَĝَّÜا َīĺِñَّĤا َďَĨ َّٰųا إِنَّ âyetinin meâlinde ve takvâ ve ubûdiyet 
hakk ındaki âyetlerin ve vazife-i ubûdiyet ve takvân ın mühim bir s ırrını gayet gü-
zel bir temsîl ile tefsir ediyor. O tefsir herkesi ikna ediyor.
ALTINCI SÖZ  .............................................................................................................................. ............................. 25
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
3َÙَّĭَåْĤا ُħُıَĤ َنَّÉِÖ ْħُıَĤَاĳْĨوَأَ ْħُıَùُęْĬأَ َīĻِĭِĨْËُĩْĤا َīِĨ ٰىóَÝْüا َّٰųا إِنَّ âyetinin meâlinde ve ne-
fis ve mal ını Cenâb- ı Hakk’a satmak hakk ındaki âyetlerin gayet mühim bir s ırrını 
tefsir etmekle beraber, nefis ve mal ını Cenâb- ı Hakk’a satanlar ın beş derece kâr 
içinde kâr ve satmayanlar ın beş derece hasâret içinde hasâret kazand ıklar ını, ga-
yet muknî bir temsîl ile tefsir ediyor. Hakikate kar şı mühim bir kap ı aç ıyor.
YEDİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. ............................ 30
4ِóِìْٰźا ْمِĳَĻْĤوَا ِّٰųِאÖ نَĳُĭِĨْËُĺ
5ُورُóَĕْĤا ِّٰųِאÖ ْħَّכُĬَّóُĕَĺ َźوَ َאۗĻْĬُّïĤا ةُĳٰĻَéْĤا ُħَّכُĬَّóُĕَÜ َŻَĘ ٌّěَè ِّٰųا َïْĐوَ إِنَّ
âyetinin meâlinde ve “Îmân- ı billâh ve’l-yevmi’l-âhir” ve hayat- ı dünyeviye hak-
kındaki âyetlerin mühim bir s ırrını gayet mâkul bir temsîl ile tefsir etmekle bera-
ber, ehl-i gaflet hakk ında dünyan ın ne kadar deh şetli; ve mevt ve ecel, ne kadar 
müdhiş; ve acz ve fakr, ne kadar elîm oldu ğunu ve ehl-i hidâyet hakk ında hayat- ı 
dünyeviyenin iç yüzü, ne kadar güzel; ve kabir ve ecel ve acz ve fakr, nas ıl birer 
vesile-i saadet bulundu ğunu gayet kat’î bir tarz ile isbat eder. Saadet-i Dâreyn’e 
giden yolu gösterir.
SEKİZİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. ...................... 35
1 “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belli bir farzd ır.” (Nisâ sûresi, 4/103)
2 “Allah fenâl ıktan korunanlar ve hep güzel davrananlarla beraberdir.” (Nahl sûresi, 16/128).
3 “Allah, kar şılık olarak cenneti verip müminlerden canlar ını ve mallar ını sat ın alm ıştır.” (Tevbe sûresi, 9/111).
4 “Bunlar Allah’ ı ve âhireti tasdik eder.” (Âl-i İmran sûresi, 3/114; Tevbe sûresi, 9/44; Mücadele sûresi, 58/22)
5 “Allah’ ın (âhiretle ilgili) vaadi elbette hakt ır, dolay ısıyla dünya hayat ı sizi sak ın ola ki aldatmas ın! Yine 
sak ın ola ki, (o çok hilekâr şeytan dahil) aldatanlar da sizi Allah hakk ında (yanl ış bilgi, yanl ış inanç ve 
yanl ış yaklaşımlarla) aldatmas ın.” (Lokman sûresi, 31/33; Fât ır sûresi, 35/5)
1مُۚĳُّĻَĝْĤا ُّĹَéْĤا َۚĳُİ َّźإِ َįٰـĤإِ Ưź ُّٰųاَ ve 2َمُŻْøِْŸا ِّٰųا َïْĭِĐ َīĺِّïĤا إِنَّ âyetlerinin meâlinde ma-
hiyet-i dünya ve dünyada mahiyet-i insan ve insanda mahiyet-i din hakk ında-
ki âyât ın mühim bir s ırrını (Suhuf-u İbrahim’de asl ı bulunan) güzel ve parlak bir 
temsîl ile3 tefsir etmekle beraber, dünyan ın mahiyetini ve dünyadaki ruh-u insan ı 
ve insandaki dinin k ıymetini göstermekle beraber, dinsiz insan en bedbaht mah-
lûk olduğunu isbat etmekle ve şu âlemin t ılsımını açan ve ruh-u be şeri zulmetten 
kurtarmak çarelerini göstermekle beraber, gayet latîf ve güzel bir müvâzene ile; fâs ık olan bedbaht adam ın müdhiş vaziyetini, sâlih olan bahtiyar adam ın saadet-
li vaziyetini gösteriyor.
DOKUZUNCU SÖZ
 .............................................................................................................................. ............42
 ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ۝ نَĳُéِ×ْāُÜ َīĻِèوَ نَĳُùْĩُÜ َīĻِè ِّٰųا َאنَéْ×ُùَĘ
4ُونَóِıْčُÜ َīĻِèوَ ًّאĻِýَĐوَ َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ
âyetinin meâlinde ve be ş vakit namaz hakk ındaki âyât ın gayet mühim bir s ırrını 
“Beş Nükte” ile tefsir etmekle beraber, mâlûm olan be ş vakit namaz ın o vakitle-
re hikmet-i tahsisini o kadar güzel ve şirin bir tarzda beyân ediyor ki: Zerre mik-
tar şuûru bulunan bir insan, bu câzibedâr hikmet ve parlak hakikate kar şı teslime 
mecbur olur. Ve cesed-i insan; havaya, suya, g ıdaya muhtaç oldu ğu gibi, ruh-u 
insan da namaza muhtaç bulundu ğunu gayet kat’î bir sûrette beyân eder.
ONUNCU SÖZ  .............................................................................................................................. ......................... 51
 إِنَّ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
5
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ
1 “Allah o ilâht ır ki kendisinden ba şka ilâh yoktur. Hayy (Her zaman var olan, diri olan, ezelî ve ebedî 
hayat sahibi olan) O’dur, Kayyûm (Kendi zât ı ile var olup, zevâl bulmayan ve bütün varl ıklar ı varl ıkta 
tutup onlar ı yöneten) O’dur.” (Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi, 3/2).
2 “Allah kat ında hak din, İslâmd ır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/19).
3 “Hz. Ebû Zerr el- Ğıfârî demiştir ki: Allah Resûlü’ne “Yâ Resûlallah; Hz. İbrâhim’in (aleyhisselâm)  sayfalar ı 
ne hakk ındayd ı?” diye sordum. Buyurdu ki: “Hepsi örneklerle doluydu. Meselâ; “Ey ma ğrur ve zâlim 
kral, ben seni, dünyay ı birbirine katas ın diye göndermedim. Mazlumun ça ğrısını duyas ın diye gönder-
dim. Zira ben, kâfir de olsa mazlumu duymazl ıktan gelemem.” gibi âyetler vard ı. Ayr ıca bu sayfalarda 
ibretler de vard ı: “Ak ıllı bir adam ın zaman ını iyi kullanmas ı gerekir. Vaktinin bir bölümünü, Allah’a 
yalvarmaya adamal ı, bir bölümünü, yapt ıklar ını muhasebe etmek için ay ırmal ı, bir bölümünü Allah’ ın 
yaratt ıklar ını düşünerek geçirmeli, bir bölümünü de, ihtiyac ını gidermek için ay ırmal ıdır. Ak ıllı bir 
adam ın, zaman ını iyi kullanmas ı, dilini korumas ı ve düşünerek hareket etmesi gerekir.” ( İbni Hibbân, 
es-Sahîh  2/78; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  1/167; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  1/187; İbni 
Abdilberr, et-Temhîd  9/199)
4 “Haydi siz ak şama girerken, sabaha ç ıkarken Allah’ ı takdis ve tenzih edin, namaz k ılın. Göklerde ve 
yerde hamd, güzel övgü O’na mahsustur. İkindi vaktinde de, ö ğleye girerken de O’nu takdis ve tenzih 
edin, namaz k ılın.” (Rûm sûresi, 30/17-18).
5 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50)FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   845
846  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
âyetinin meâlinde ve ha şir ve âhiret hakk ındaki âyât ın mühim bir hakikatini, on 
iki mant ıkî ve mâkul sûret-i temsîliye ile ve on iki hakâik-i kat ıa-y ı bâhire ile tef-
sir etmekle beraber, îmân- ı bi’l-âhireti o kadar kuvvetli bir sûrette isbat eder ki: 
Bütün bütün kalbi ölmemi ş ve bütün bütün akl ı sönmemi ş bir insan, o isbata kar-
şı teslim olur. İzn-i ilâhî ile imâna gelir. İmâna gelmezse de inkârdan vazgeçme-
ye mecbur olur.
ON BİRİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. ............... 128
 إِذَا ِģْĻَّĥĤوَا ۝ َאıĻّٰĥَä إِذَا َאرِıَّĭĤوَا ۝ َאıĻٰĥَÜ إِذَا ِóَĩَĝْĤوَا ۝ َאıĻٰéُĄوَ ِ÷ْĩَّýĤوَا
 ۝ َאıĺّٰĳَø َאĨوَ ٍ÷ْęَĬوَ ۝ َאıĻٰéَĈ َאĨوَ َْرْضِŶوَا ۝ َאıĻٰĭَÖ َאĨوَ אءِƯĩَّùĤوَا ۝ َאıĻٰýْĕَĺ
1َאıĻّٰøدَ ْīَĨ َאبَì ْïَĜوَ ۝ َאıĻزَכّٰ ْīَĨ َçَĥْĘأَ ْïَĜ ۝ َאıĺٰĳْĝَÜوَ َאİرَĳُåُĘ َאıَĩَıْĤَÉَĘ
2ُونِïُ×ْđَĻِĤ َّźإِ َ÷ْĬِْŸوَا َّīِåْĤا ُÛْĝَĥَì َאĨوَ
âyetlerinin yüksek ve geni ş bir hakikatini Sûre-i “ Şems”in mucizâne i şaret ettiği-
ni ve kâinat ı muntazam bir saray sûretinde gösterdi ğini, ulvî ve vüs’atli bir temsîl 
ile tefsir etmekle beraber, mahiyet-i insâniyedeki vezâif-i ubûdiyet ve cihâzât- ı in-
sâniyeyi ve rubûbiyet-i ilâhiyenin envâ- ı tecelliyât ına karşı ubûdiyet-i insâniyenin 
mukabelelerini o kadar güzel bir sûrette isbat ediyor ki: Sûre-i ِ﴾÷ْĩَّýĤ﴿وَا’nin mu-
cizâne olan i şaretini hârika bir sûrette ve en azîm bir dairede âzam bir rubûbiyeti, 
ekmel bir ubûdiyetle kar şılaştırıyor.
ON İKİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. ................... 138
4َلَõَĬ ِّěَéْĤِאÖوَ َאهُĭْĤَõْĬأَ ِّěَéْĤِאÖوَ ، 3ًاóĻِáכَ ًاóْĻَì َĹِÜأُۧو ْïَĝَĘ َÙَĩِכْéْĤا ْتَËُĺ ْīَĨوَ
âyetlerinin meâlinde ve hikmet-i Kur’âniye’nin fazileti hakk ında yüzer âyât ın mü-
him bir hakikatini, hikmet-i felsefe ile hikmet-i Kur’âniye’nin müvâzenesi sûre-tinde gayet parlak bir temsîl ile tefsir etmekle Kur’ân’ ın bir mucizesini ve i’câz ını 
ve onun kar şısında hikmet-i felsefenin aczini ve sukutunu hârika bir sûrette isbat 
eder, körlere de gösterir. Bu söz, On Birinci Söz gibi gayet mühimdir. Herkes on-lara muhtaçt ır.
1 “Güneşe ve onun ayd ınlığına.. onu izledi ği zaman aya.. Dünyay ı aç ığa ç ıkaran gündüze.. onu bürüyüp 
saran geceye.. gö ğe ve onu bina edene.. yere ve onu yay ıp döşeyene.. her bir nefse ve onu düzenleye-
ne.. ona hem kötülü ğü, hem de ondan sak ınma yolunu ilham edene yemin olsun ki: nefsini maddî ve 
mânevî kirlerden ar ınd ıran felâha erer. Onu günahlarla örten ise ziyâna u ğrar.” (Şems sûresi, 91/1-10)
2 “Ben cinleri ve insanlar ı sırf Beni tan ıyıp yaln ız Bana ibadet etsinler diye yaratt ım.” (Zâriyât sûresi, 
51/56)
3 “Kime hikmet nasip edilmi şse doğrusu, büyük bir hayra mazhar olmu ştur.” (Bakara sûresi, 2/269).
4 “Biz Kur’ân’ ı hak olarak indirdik. O da hakk ın ve gerçe ğin ta kendisi olarak indi. Seni de ey Resûlüm, 
sadece rahmetle müjdelemen ve inanmayanlar ı ise azapla uyarman için gönderdik.” ( İsrâ sûresi, 17/105)
ON ÜÇÜNCÜ SÖZ  .............................................................................................................................. ...........146
“İki Makam”d ır.
Birinci Makam  .............................................................................................................................. ........................ 146
1َīĻِĭِĨْËُĩْĥِĤ ٌÙَĩْèوَرَ אءٌƯęِü َĳُİ َאĨ ْاٰنِóُĝْĤا َīِĨ ِّلُõَĭُĬوَ âyetiyle, 2ُįَĤ Ĺِĕَ×ْĭَĺ َאĨوَ َóْđِّýĤا َאهُĭْĩَّĥَĐ َאĨوَ 
âyetinin meâlinde ve hikmet-i Kur’âniye’nin kudsiyeti ve vüs’ati ve şiirden isti ğ-
nâs ı hakk ındaki âyât ın mühim bir s ırrını tefsir etmekle beraber, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-
Beyân’ ın yüksek mucizâne hikmetini, felsefenin a şağı ve dar hikmeti ile müvâze-
ne ediyor. Hikmet-i Kur’âniye’deki kesret ve vüs’ati ve felsefenin fakr ve iflâs ını 
muhtasar beyân etmekle beraber, Kur’ân’ ın şiirden isti ğnâs ının ve adem-i tenez-
zülünün sebebi, hakâik-i Kur’âniye’nin yüksekli ği ve parlakl ığı olduğunu gösterir. 
Ve mühim bir temsîl ile bir nevi i’câz- ı Kur’âniye’yi beyân eder.
İkinci Makam  .............................................................................................................................. ........................... 151
Gençliği, dalâlet ve sefahet uçurumuna dü şmekten kurtaran ve îmânda, bu 
dünyada dahi hakikî bir cennet lezzeti ve dalâlette ise cehennemî bir azab ve s ı-
kıntı bulundu ğunu misâllerle izah ve isbat eden bir derstir.
İkinci Makam ın Hâşiyesi  ......................................................................................................................... 157
Mahpuslara teselli hakk ında dört mektubdur.
İkinci Makam ın Zeyli  .............................................................................................................................. ......163
(Leyle-i kadir’de ihtar edilen bir mesele-i mühimmedir.)
Meyve Risalesi’nden Alt ınc ı Mesele  ........................................................................................... 164
Hüve Nüktesi  .............................................................................................................................. .......................... 169
ON DÖRDÜNCÜ SÖZ ............................................................................................................................... .173
Dar ak ıllara s ığışmayan yüksek ve geni ş bir k ısım hakâik-i Kur’âniye’yi göze 
görünen emsâl ve nazireleriyle fehme takrib ediyor. Meselâ:
4ٍīĻِ×ُĨ َאبٍÝכِ ĹِĘ َّźإِ ٍ÷ِÖَאĺ َźوَ ٍÕْĈرَ َźوَ ، 3َّאمٍĺأَ ِÙَّÝِø ĹِĘ َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َěَĥَì
6نُĳَכُĻَĘ ْīכُ ُįَĤ لَĳُĝَĺ أَنْ ْئًאĻَü أَرَادَ اƯإِذ ưُهóْĨأَ אƯĩَّĬإِ ، 5۪įِĭĻِĩَĻِÖ َّאتٌĺِĳْĉَĨ َاتُĳٰĩَّùĤوَا
7ِóَāَ×ْĤا ِçْĩَĥכَ َّźإِ ِÙَĐَّאùĤا ُóْĨأَ אƯĨوَ
1 “Biz Kur’ân’ ı mü’minlere şifa ve rahmet olarak indiririz.” ( İsrâ sûresi, 17/82)
2 “Biz Resûl’e Kur’ân ö ğrettik, şiir öğretmedik, o zaten ona yara şmaz.” (Yâsîn sûresi, 36/69)
3 “Rabbiniz o Allah’t ır ki gökleri ve yeri alt ı günde yaratt ı.” (A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi, 10/3; Hûd 
sûresi, 11/3; Hadîd sûresi, 57/4)
4 “Yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki aç ık, net bir kitapta bulunmas ın.” (En’âm sûresi, 6/59)
5 “Hâlbuki bütün bir gökler âlemi bükülmü ş olarak Allah’ ın elinin içindedir.” (Zümer sûresi, 39/67).
6 “Bir şeyi diledi ğinde O’nun buyru ğu, sadece “Ol!” demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi, 36/83)
7 “K ıyametin olu ş işi ise, başka değil, ancak göz aç ıp kapama (yahut daha da k ısa bir anda) olup biter.” FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   847
848  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
âyetlerinin gayet yüksek ve gayet geni ş hakikatlerini temsîl ve tanzir ile akla kabul 
ettirir ve kalbi ikna eder bir tarzda beyân ediyor.
On Dördüncü Söz’ün Hâtimesi  ...................................................................................................... 180
Gafil kafaya bir tokmak ve bir ders-i ibrettir.
Âhirinde, nefs-i emmâreye müessir bir sille-i ikaz var. Nefse esir olan onu 
okusa ve kabul etse, esâretten kurtulur.
On Dördüncü Söz’ün Zeyli  ................................................................................................................... 182
Zelzele hakk ında ehemmiyetli alt ı suâle cevapt ır.
ON BEŞİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. ............. 187
1ِīĻِĈَאĻَّýĥِĤ ًאĨĳُäرُ َאİَאĭْĥَđَäوَ َçĻِÖَאāَĩِÖ َאĻْĬُّïĤا אءَƯĩَّùĤا َّאĭَّĺزَ ْïَĝَĤوَ âyetinin meâlinde ve melâ-
ike ile şeytanlar ın mübârezeleri hakk ındaki âyât ın, kozmo ğrafyac ılar ın dar ak ılla-
rına yerleşmeyen mühim bir s ırrını, “Yedi Basamak” nâm ıyla yedi muhkem hüc-
cet ve metin bir mukaddime ile tefsir ediyor. Ve şu âyetin semâs ından evham- ı 
şeytaniyeyi recmedip tardeder.
On Beşinci Söz’ün Zeyli  .......................................................................................................................... 195
Kur’ân’ ın kelâmullah ve Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  Allah’ ın 
Resûlü oldu ğunu muknî delîllerle isbat eden, münazara tarz ında yaz ılm ış beliğ 
bir risaledir.
ON ALTINCI SÖZ  .............................................................................................................................. .............. 206
 َאنَéْ×ُùَĘ ۝ نُĳَכُĻَĘ ْīכُ ُįَĤ لَĳُĝَĺ أَنْ ْئًאĻَü أَرَادَ اƯإِذ ưُهóْĨأَ אƯĩَّĬإِ
2نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ِيñَّĤا
âyetlerinin meâlindeki çok âyât ın ifade etti ği: “Ehadiyet-i zâtiyesi ile külliyet-i ef’-
âl; ve vahdet-i şahsiyesiyle muinsiz umumiyet-i rubûbiyet ve ferdâniyetiyle şerik-
siz şümûl-ü tasarrufat; ve mekândan münezzehiyetiyle her yerde haz ır bulunmas ı 
ve nihayetsiz ulviyetiyle her şeye yak ın olmas ı; ve bir tek zât- ı ehadî olmakla her 
şeyi bizzât elinde tutmak” olan hakâik-i âliye-i Kur’âniye’nin “Dört Şua” nâm ıy-
la gayet mühim bir s ırrını tefsir ediyor. Ve o hakâiki müstakîm ak ıllara ve selim 
kalblere teslim ettiriyor.
(Nahl sûresi, 16/77)
1 “Gerçek şu ki, yere en yak ın olan gö ğü lambalarla donatt ık ve onlardan bir k ısm ını şeytanlara at ılan 
mermiler yapt ık.” (Mülk sûresi, 67/5)
2 “Bir şeyi diledi ğinde O’nun buyru ğu, sadece “Ol!” demektir, hemen oluverir... Sübhand ır, münezzeh-
dir O Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir. Ve... hepinizin de dönü şü, O’na olacakt ır.” (Yâsîn 
sûresi, 36/82-83)
ON YED İNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. ............. 216
 ُīَùْèأَ ْħُıُّĺأَ ْħُİَĳُĥْ×َĭِĤ َאıَĤ ًÙَĭĺزِ َْرْضِŶا ĵَĥَĐ َאĨ َאĭْĥَđَä َّאĬإِ
1ُزًاóُä ًاïĻِđَĀ َאıْĻَĥَĐ َאĨ نَĳُĥِĐَאåَĤ َّאĬوَإِ ۝ ًŻَĩَĐ
2ٌĳْıَĤوَ ٌÕِđَĤ َّźإِ אƯĻْĬُّïĤا ةُĳٰĻَéْĤا َאĨوَ
âyetlerinin meâllerinde: Lezzet-i hayat içinde elem-i mevt ve sürûr ve visal içinde 
elem-i zevâl hakk ındaki âyât ın mühim bir s ırrını ve ism-i Kahhâr’a kar şı Rahmân 
isminin cilvesini gayet güzel bir sûretle gösterip tefsir ediyor. Ve ehl-i îmân için dünyan ın mahiyetini, seyyar bir ticaretgâh ve muvakkat bir misafirhâne ve bir-
kaç günlük bir te şhirgâh ve k ısa bir müddet için i şleyecek bir tezgâh ve ahz u i’tâ 
için yol üstünde kurulmu ş bir pazar oldu ğunu gösterip, dünyadan berzah ve âhi-
ret taraf ına insan seyahat ını sevdirir, ve deh şetini izâle eder. Ve bu sözün âhirin-
de bâz ı nüshalarda “Siyah Dut’un Meyvesi” nâm ıyla k ıymettar ve câzibedâr ve 
şiir k ıyafetinde birkaç hakikat var.
Kalbe Farisî olarak tahattur eden bir münâcât  ..................................................... 223
Ehl-i gaflet dünyas ının hakikatini tasvir eden Birinci Levha  ............... 232
Ehl-i hidayet ve huzurun hakikat-i dünyalar ına işaret eden İkinci 
Levha  .............................................................................................................................. ............................................................ 233
Barla yaylas ı, çam, katran, ard ıç, karakava ğın bir meyvesi  ......................... 235
Yıldızlar ı konuşturan bir Y ıldıznâme  .......................................................................................... 241
ON SEK İZİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. .......243
Bu söz, “ İki Makam”d ır. İkinci Makam ı: Yaz ılmam ış.
Birinci Makam ı .............................................................................................................................. ...................... 243
Üç noktad ır.
Birincisi : 3اĳُĥَđْęَĺ ْħَĤ َאĩِÖ ُواïَĩْéُĺ أَنْ نَĳُّ×ِéُĺوَ ْاĳَÜأَ אƯĩِÖ نَĳُèَóْęَĺ َīĺِñَّĤا َّīَ×َùْéَÜ َź âyetinin 
fahre meftun, şöhrete müptelâ, medhe dü şkün, hodbin nefs-i emmârenin kafas ı-
na sille-i te’dibi vuran bir s ırrını,
İkincisi : 4ُįَĝَĥَì ْءٍĹَü َّģכُ َīَùْèأَ’ nun, çirkin ve bahsi hilâf- ı edep görünen şeyle-
rin güzel cihetlerini gösteren bir s ırrını,
1 “Biz, dünyada bulunan her şeyi ona bir zinet k ıldık. Böylece insanlardan kimin daha iyi i ş gerçekleşti-
receğini ortaya koymak istedik. Ve elbette Biz onun üstünde ne varsa hepsini, kupkuru yap ıp dümdüz 
edeceğiz.” (Kehf sûresi, 18/7-8).
2 “Dünya hayat ı bir oyun ve oyalanmadan ba şka bir şey değildir.” (En’âm sûresi, 6/32).
3 “Yapt ıklar ından ötürü sevinen, öbür taraftan yapmad ıklar ı işlerden dolay ı övülmek isteyen kimselerin 
sak ın azaptan yakay ı kurtaracaklar ını sanma!” (Âl-i İmran sûresi, 3/188)
4 “(O Allah ki), yaratt ığı her şeyi güzel ve muhkem yapt ı.” (Secde sûresi, 32/7)FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   849
850  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
Üçüncüsü : 1ُّٰųا ُħْכُ×ِ×ْéُĺ ĹِĬĳُđِ×َّÜَאĘ َّٰųا نَĳُّ×ِéُÜ ْħُÝْĭכُ إِنْ âyetinin risâlet-i Ahmediye’ye 
(aleyhissalâtü vesselâm)  dair ince fakat kuvvetli bir delîlini gösteren bir s ırrını tefsir 
eder.
ON DOKUZUNCU SÖZ ............................................................................................................................ 248
2َīĻِĥَøْóُĩْĤا َīِĩَĤ َّכَĬإِ ۝ ِħĻَכِéْĤا ْاٰنِóُĝْĤوَا ۝ ۤ÷ٰĺ
âyetinin meâlindeki yüzer âyât ın en mühim hakikatleri olan risâlet-i Ahmediye’yi 
(aleyhissalâtü vesselâm)  “On Dört Re şha” nâm ıyla on dört kat’î ve parlak ve muhkem 
bürhânlarla tefsir ve isbat ediyor. Ve en muannit bir hasm ı dahi ilzam eder. Güne ş 
gibi risâlet-i Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  izhar ediyor.
YİRMİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. ....................... 260
“İki Makam”d ır.
Birinci Makam ı .............................................................................................................................. ...................... 260
Sûre-i Bakara’n ın başında: Hazreti Âdem’e meleklerin secdesi ve bir bakara-
nın zebhi ve ta şlardan su ç ıkmas ı hakk ındaki üç mühim âyete kar şı şeytan ın ga-
yet müdhi ş üç şüphesini öyle bir tarzda reddedip mahveder ki: Şeytan ı ve şeytan 
gibi insanlar ı öyle desiselerden peri şan edip vazgeçiriyor. Çünkü onlar, tenkid ve 
itirazlar ıyla lemeât- ı i’câziyenin kap ısını açt ırttılar. O üç âyetten üç lem’a-y ı i’câ-
ziye göründü.
İkinci Makam ı .............................................................................................................................. ......................... 268
Mucizât- ı enbiyâ (aleyhimüsselâm)  yüzünde parlayan bir mucize-i Kur’âniye’yi 
göstermekle beraber, mucizât- ı enbiyâya dair âyât- ı Kur’âniye’nin ne kadar mâ-
nidar ve hikmettar olduklar ını gösterir. Ve Kur’ân’da kapal ı kalm ış çok defineler 
bulunduğunu ihtar eder.
YİRMİ BİRİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. ........285
İki Makamd ır.
Birinci Makam ı .............................................................................................................................. ...................... 285
Namaz ın o kadar güzel bir tarzda k ıymetini ve faydas ını gösterir ki, en tembel 
ve en fâs ık adama dahi namaza kar şı bir iştiyâk verir ve gayrete getirir.
İkinci Makam ı .............................................................................................................................. ......................... 291
Şeytan ın çok istimâl etti ği mühim desiselerini ibtal ediyor. Ve vesvesesi ile 
müminlerin kalbinde açt ığı yaralar ın beşine, güzel merhemler târif ediyor.
1 “Ey insanlar, e ğer Allah’ ı seviyorsan ız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmran sûresi, 3/31).
2 “Yâ sîn, Hikmetli Kur’âna andolsun: Sen elbette gönderilen resûllerdensin.” (Yâsîn sûresi, 36/1-3)
YİRMİ İKİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. ............297
2ْءٍĹَü ِّģכُ ُěِĤَאì ُّٰųاَ ، 1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُįَّĬأَ ْħَĥْĐَאĘ
meâlinde ve tevhid-i hakikî hakk ındaki yüzer âyât ın mühim bir hakikatini “ İki 
Makam” ile tefsir eder.
Birinci Makam  .............................................................................................................................. ........................ 297
Gayet güzel ve parlak ve muhkem bir hikâye-i temsîliye ile on iki basamak 
hükmünde “On İki Bürhan” ile vahdâniyet-i ilâhiyeyi, o kadar kat’î bir sûrette is-
bat eder ki: En mütemerrit mü şrikleri de tevhide mecbur ediyor. Ve kolay fakat 
kuvvetli ve basit fakat parlak bir sûrette Vâcibü’l-vücûd’un vücûdunu ve vahde-tini ve ehadiyetini bütün s ıfât ve esmâs ıyla isbat eder.
İkinci Makam ı ise
  ............................................................................................................................. ................ 310
Hakikat-i tevhidi ve tevhid-i hakikîyi, “On İki Lem’a” nâm ıyla hikâye-i tem-
sîliyenin perdesi alt ında on iki bürhân- ı bâhire ile vahdâniyet-i ilâhiyeyi isbat et-
mekle beraber, evsâf- ı celâliye ve cemâliye ve kemâliyesini vahdâniyet içinde is-
bat ediyor. O Lem’alardaki delîller o kadar kat’îdir ki, hiçbir şüphe yeri kalm ıyor. 
Ve o kadar küllîdirler ki, mevcudat adedince, belki zerrât say ısınca mârifetullaha 
pencereler aç ıyor. Ve onun ile Vâcibü’l-vücûd’un vücûdunu, umum s ıfât ve es-
mâs ıyla en muannitlere kar şı isbat ediyor.
YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ  .............................................................................................................................. ....331
 َģَęْøأَ َאهُĬرَدَدْ َّħُà ۝ ٍħĺِĳْĝَÜ ِīَùْèأَ ĹِۤĘ َאنَùْĬِْŸا َאĭْĝَĥَì ْïَĝَĤ
3َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا َّźإِ ۝ َīĻِĥِĘَאø
âyetlerinin meâlindeki çok âyât ın îmâna dair ve terakkiyât ve tedenniyat- ı insâ-
niyeye medâr hakikatlerini “Be ş Nokta” ile ve “Be ş Nükte” içinde herkese ta-
alluk eden ve herkes ona muhtaç olan on mebhas ile o s ırr- ı azîmi tefsir eder. 
İstîdadat- ı insâniye ile vezâif-i insâniyeyi, gayet mâkul ve makbul bir sûrette be-
yân eder.
Bu söz, şimdiye kadar binler adam ı hâb- ı gafletten kurtard ığı gibi, çoklar ını 
da îmâna getirmi ş. Gayet k ıymettar ve yüksek olmakla beraber, temsîller ile feh-
mi kolayla şmış, herkes onun dilini anl ıyor.
1 “O halde şu gerçeği hiç unutma ki: Allah’tan ba şka ilah yoktur.” (Muhammed sûresi, 47/19)
2 “Her şeyi yaratan Allah’d ır.” (Zümer sûresi, 39/62)
3 “Biz insan ı en mükemmel surette yaratt ık. Sonra da onu en a şağı derekeye dü şürdük. Ancak iman 
edip güzel ve makbul i şler yapanlar müstesnad ır.” (Tîn sûresi, 95/4-6).FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   851
852  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ ......................................................................................................................... 353
1ĵٰĭْùُéْĤا אءُƯĩْøَْŶا ُįَĤ َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ âyetinin meâlinde ve esmâ-y ı hüsnân ın cilve-
leri hakk ındaki çok âyât ın muazzam bir hakikatini be ş dal nâm ıyla mebahis-i azî-
me ile tefsir ediyor.
Birinci ve İkinci Dallar ı, mühim esrâr ın muhtasar bir hazinesidir.
Üçüncü Dal , hadîslere gelen evham ı on iki kaide ile reddeder. Evham ın 
esaslar ını keser.
Dördüncü Dal , kâinat saray ında istihdam olunan nebâtât ve hayvanât ve 
insan ve melâike tâifelerinin s ırr- ı istihdamlar ını ve güzel vazife-i ubûdiyet ve tes-
bihlerini ve ha şmet-i rubûbiyet-i ilâhiyeyi câzibedâr bir tarzda beyân eder.
Beşinci Dal , ĵٰĭْùُéْĤا אءُƯĩْøَْŶا ُįَĤ َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ âyetinin şecere-i nuraniyesinin 
hadsiz meyvelerinden be ş meyvesini gayet parlak ve güzel bir sûrette gösteriyor. 
Bu beş meyve ve Otuz Birinci Söz’ün âhirindeki be ş meyve, çok şirindirler. Tatl ı 
ilim isteyenler onlar ı als ın okusun.
YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. ......390
 ْاٰنِóُĝْĤا َاñٰİ ِģْáِĩِÖ اĳُÜْÉَĺ أَنْ ĵٰۤĥَĐ ُّīِåْĤوَا ُ÷ْĬِْŸا ِÛَđَĩَÝْäا ِīَئِĤ ْģُĜ
2ًاóĻِıَČ ٍăْđَ×ِĤ ْħُıُąْđَÖ כَאنَ ْĳَĤوَ ۪įِĥْáِĩِÖ نَĳُÜْÉَĺ َź
âyetinin hakikatini teyid eden yüzer âyât ın en mühim bir hakikati olan i’câz- ı 
Kur’ânî’yi tefsir eder. Üç Şua içinde k ırk vücuh-u i’câziyeyi beyân ve tefsir ediyor 
ki; Kur’ân, kelâmullah oldu ğunu; gündüzdeki ziyâ, güne şin vücûdunu gösterdi ği 
gibi, öylece gösterir ve isbat eder. N ısf- ı evvel çendan süratli telif edilmi ş, fakat is-
tirahat- ı kalb ile yaz ıldığı için izahl ıdır. N ısf- ı âhir bâz ı esbab- ı mühimmeye bina-
en muhtasar ve mücmel kalm ıştır. Fakat bununla beraber her tâifeye göre (ve ne 
fikirde bulunursa bulunsun) bu mübarek Söz, i’câz- ı Kur’ân’ ı ona gösterir ve is-
bat eder. Bu söz şimdiye kadar i’câz- ı Kur’ân’a kar şı çok muannitleri serfürû etti-
rerek secdeye getirmi ş...
YİRMİ ALTINCI SÖZ  .............................................................................................................................. .......503
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1 “O’dur Allah. O’ndan ba şka yoktur İlâh. Hep O’nundur, en güzel isimler ve vas ıflar.” (İsrâ sûresi, 
17/110; Tâhâ sûresi, 20/8; Ha şir sûresi, 59/24).
2 “De ki: Yemin ederim! E ğer insanlar ve cinler, bu Kur’ân’ ın benzerini yapmak için bir araya toplan-
salar, hatta birbirlerine destek olup güçlerini birle ştirseler bile, yine de onun gibi bir kitap meydana 
getiremezler.” ( İsrâ sûresi, 17/88).
1مٍĳُĥْđَĨ َرٍïَĝِÖ َّźإِ ưįُĤِّõَĭُĬ َאĨوَ ُ۬įُĭائِƯõَì َאĬَïĭِĐ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
2ٍīĻِ×ُĨ َאمٍĨإِ ĹِۤĘ َאهُĭْĻَāْèأَ ْءٍĹَü َّģوَכُ
gibi âyetlerin s ırr- ı kadere ait ve “Îmân- ı bi’l-kader” “hayrihî ve şerrihî minallahi 
teâlâ”n ın3 isbat ına medâr mühim bir hakikatini dört mebhas ile öyle bir sûrette 
tefsir eder ki: Havass ın fikirleri yeti şmediği esrâr- ı kaderiyeyi, basit avâmlar ın zi-
hinlerine takrib edip anlatt ırıyor. Hâtimesinde: En k ısa ve en selim ve en müsta-
kîm bir tarîk ın esas ını “Dört Hatve” nâm ıyla tezkiye-i nefsin ve tekemmül-ü ru-
hun medâr ı olan dört mühim dersi veriyor. Ve hâtimenin hâtimesinde mesâil-i 
müteferrikadan alt ı mesele var ki, birisi Sûre-i Feth’in âhirindeki âyetin bir s ırr- ı 
i’câziyesini aç ıyor.
YİRMİ YEDİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. ......522
 ُįَĬĳُĉِ×ْĭَÝْùَĺ َīĺِñَّĤا ُįَĩِĥَđَĤ ْħُıْĭِĨ ِóْĨَْŶا ĹِĤأُۨو ĵٰۤĤوَإِ لِĳُøَّóĤا ĵَĤإِ رَدُّوهُ ْĳَĤوَ
4ًŻĻِĥَĜ َّźإِ َאنَĉْĻَّýĤا ُħُÝْđَ×َّÜَź ُįُÝَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ ِّٰųا ُģْąَĘ َźْĳَĤوَ ْۘħُıْĭِĨ
âyetinin meâlindeki âyât ın içtihada dair mühim bir hakikatini tefsir eder. Ve bu 
zamanda haddinden tecavüz edip içtihaddan dem vuranlar ın haddini bildirip, ih-
tilâf- ı mezâhibin s ırrını güzel beyân eder. “Bu zamanda eski zaman gibi içtihad 
edebiliriz.” diyenlerin ne kadar yanl ış hatâ ettiklerini isbat eder. Bu sözün zeylin-
de sahabe-i güzin’in evliyâdan yüksek olan mertebelerini gayet parlak bir sûret-te ve kat’î bir tarzda isbat etmekle beraber, sahabelerin nev’-i be şer içinde enbi-
yâdan sonra en mümtaz şahsiyetler olduklar ını ve onlara yeti şilmediğini kat’î bir 
sûrette isbat eder.
YİRMİ SEKİZİNCİ SÖZ
 .............................................................................................................................. 541
 َאıِÝْéَÜ ْīِĨ ِيóْåَÜ َّאتٍĭَä ْħُıَĤ أَنَّ َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ِóِّýَÖوَ
 ُģْ×َĜ ْīِĨ َאĭْĜرُزِ ِيñَّĤا َاñٰİ اĳُĤَאĜ ًאۙĜرِزْ َةٍóَĩَà ْīِĨ َאıْĭِĨ اĳُĜرُزِ َאĩَّĥכُ َאرُۘıْĬَْŶا
5ُونَïِĤَאì َאıĻِĘ ْħُİوَ َةٌóَّıَĉُĨ أَزْوَاجٌ אƯıĻِĘ ْħُıَĤوَ ًאۘıِÖَאýَÝُĨ ۪įِÖ اĳُÜوَأُ
1 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarlar ı elimizde olmas ın. Biz onu ancak 
belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21)
2 “Velhâs ıl her bir şeyi, apaç ık bir Kitap’ta say ıp döken Biz’iz.” (Yâsîn sûresi, 36/12)
3 “Kaderde olan hay ır da şer de Allah’tand ır.” (Ebû Hanîfe, el-F ıkhu’l-ekber  s.27-29. Bunu îmân esas-
lar ından sayan hadisler için bkz.: Buhârî, îmân  50; tefsîr (31)  2; Müslim, îmân  1, 8, 9)
4 “Hâlbuki onlar bu haberi Peygamber’e ve aralar ındaki yetkili zâtlara arz etselerdi elbette i şin iç yüzünü 
araştırıp ortaya ç ıkaranlar, onun mahiyetini, haberin neye delâlet etti ğini bilirlerdi. E ğer Allah’ ın lütuf ve 
rahmeti üzerinizde olmasayd ı, pek az ınız hariç hepiniz şeytana uymu ş gitmiştiniz.” (Nisâ sûresi, 4/83)
5 “İman eden ve iyi i şler işleyen müminlere be şaret ver ki, alt ında nehirler akan cennetler onlar ınd ır. 
O cennetlerden bir meyve yedikleri zaman, ‘Bu, bundan evvel yedi ğimiz meyvedir.’ derler. Biribirine FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   853
854  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
âyetinin cennete ve saadet-i ebediyeye dair hakikatini teyid eden yüzer âyâ-
tın mühim bir hakikatini iki makamla tefsir eder. Birinci Makam , “Beş Suâl ve 
Cevap” nâm ıyla cennetin lezâiz-i cismaniyesine ve hûriler hakk ında medâr- ı ten-
kid olmuş meseleleri öyle güzel bir sûrette beyân eder ki, herkesi ikna eder. İkinci 
Makam , Arabiyyü’l-ibâre olarak on iki lâsiyyemâ kelimesiyle ba şlar ve gayet kuv-
vetli ve kat’î ve hiçbir cihette sars ılmaz, haşre dair, cennet ve cehennemin hakka-
niyetine medâr binler bürhân ı tazammun eden bir bürhân- ı bâhirdir ki; o bürhân, 
Onuncu Söz’ün men şei ve esas ı ve hülâsas ıdır.
YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ  ..................................................................................................................... 549
2ĹِّÖرَ ِóْĨأَ ْīِĨ ُّوحُóĤا ِģُĜ ، 1ْħِıِّÖرَ ِذْنِÍِÖ َאıĻِĘ ُّوحُóĤوَا ُÙٰۤئِכَĥَĩْĤا َّلُõَĭَÜ
3َبُóْĜأَ َĳُİ أَوْ ِóَāَ×ْĤا ِçْĩَĥכَ َّźإِ ِÙَĐَّאùĤا ُóْĨأَ אƯĨوَ
4َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ
âyetlerinin meâlindeki yüzer âyât ın Haşir ve Bekâ-y ı Ruh’a ve Melâike’ye dair üç 
mühim hakikatini tefsir eder. Bekâ-y ı Ruhu o kadar güzel isbat eder ki: Cesedin 
vücûdu gibi, ruhun bekâs ını gösterir. Ve melâikenin vücûdlar ını, Amerika insan-
lar ının vücûdlar ı gibi isbat eder. Ve Ha şir ve K ıyâmetin vücûd ve tahakkuklar ını o 
kadar mant ıkî ve aklî bir sûrette isbat eder ki: Hiçbir feylesof, hiçbir münkir itira-
za mecal bulamaz. Teslim olmazsa da mülzem olur. Hususan âhirindeki “Remizli Nüktenin S ırrı” nâm ıyla Haşr-i Ekberin esbab- ı mûcibesini ve hikmetlerini öyle 
bir tarzda beyân eder ki; t ılsım- ı kâinat ın üç muammas ından bir muammas ını ga-
yet parlak bir sûrette halleder.
5(Hâşiye)
OTUZUNCU SÖZ  .............................................................................................................................. ............... 583
6َאıĻّٰøدَ ْīَĨ َאبَì ْïَĜوَ ۝ َאıĻزَכّٰ ْīَĨ َçَĥْĘأَ ْïَĜ
benzer bir surette r ızıklar ı getirilip verilir. Ve o cennetlerde, onlar için temiz kad ınlar vard ır. Ve onlar, 
o cennetlerde de daimî bir şekilde kalacaklard ır.” (Bakara sûresi, 2/25)
1 “O gece Rablerinin izniyle Ruh ve melekler, her türlü i ş için iner de iner...” (Kadir sûresi, 97/4)
2 “De ki: ‘Ruh, Rabbimin bir emri, emir âleminden bir tecellisidir.’” ( İsrâ sûresi, 17/85)
3 “K ıyametin olu ş işi ise, başka değil, ancak göz aç ıp kapama yahut daha da k ısa bir anda olup biter.” 
(Nahl sûresi, 16/77)
4 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
5(Hâşiye) Yirmi Dokuzuncu Söz’ün göz ile görünen bir kerâmeti var. Ezcümle, on alt ı sayfas ın-
da ihtiyars ız, tasannu’suz her sayfan ın sat ırlar ının başlar ında on alt ı elif gelmesidir. Bu teva-
fuku görmek isteyenler, eski harfli nüshas ına müracaat etsinler.
6 “Nefsini maddî ve mânevî kirlerden ar ınd ıran felâha erer. Onu günahlarla örten ise ziyâna u ğrar.” 
(Şems sûresi, 91/9-10)
 َْرْضِŶا ĹِĘ َźوَ َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ذَرَّةٍ َאلُĝْáِĨ ُįْĭَĐ ُبُõْđَĺ َź ِÕْĻَĕْĤا ِħِĤَאĐ
1ٍīĻِ×ُĨ َאبٍÝכِ ĹِĘ َّźإِ ُóَ×أَכْ Ưźوَ ِכَĤذٰ ْīِĨ ُóَĕْĀأَ Ưźوَ
âyetlerinin enaniyet-i insâniye ve tahavvülât- ı zerrât hakk ındaki hakikate dair ge-
len âyât ın iki mühim s ırrını iki maksad ile beyân eder.
Birinci Maksad  .............................................................................................................................. ....................... 583
Enaniyet-i insâniyenin muamma-y ı acîbesini hallederek silsile-i diyanet ile 
silsile-i felsefenin men şe’lerini gayet parlak bir tarzda gösterir.
İkinci Maksad  .............................................................................................................................. .......................... 596
Tahavvülât- ı zerrât ın t ılsımını keşfediyor. Zerrât ın harekât ını, o derece hik-
metli ve muntazam gösteriyor ki: O umum zerreler, Sultan- ı Ezelî’nin muhte şem 
ve muazzam bir ordusu ve mutî ve musahhar memurlar ı olduğunu kat’î delîl-
lerle isbat eder. Yirmi Dokuzuncu Söz nas ıl ki t ılsım- ı kâinat ın üç muammas ın-
dan birisini ke şfetmiş. Bu Otuzuncu Söz dahi ak ıllar ı hayrette b ırakan ve feylesof-
lar ı sersemle ştiren o t ılsımın üç muammas ından ikinci muammas ını halletmiştir. 
Hususan hâtimesinde: Yedi hikmet ve yedi kanun-u azîm ile bir ism-i âzam ın te-
cellisini göstermekle; tahavvülât- ı zerrât ın hikmetini gayet kat’î ve parlak bir sûret-
te gösterdi ği gibi, zîhayat cisimlerini, o zerrât ın seyr u seferine bir misafirhâne ve 
bir k ışla ve bir mekteb hükmünde gösterir, isbat eder.
OTUZ BİRİNCİ SÖZ  ............................................................................................................................... .......609
 ِïِåْùَĩْĤا ĵَĤإِ َامِóَéْĤا ِïِåْùَĩْĤا َīِĨ ًŻْĻَĤ ِه۪ïْ×َđِÖ ٰىóْøأَ ِۤيñَّĤا َאنَéْ×ُø
2
ُóĻِāَ×ْĤا ُďĻِĩَّùĤا َĳُİ ُįَّĬإِ َאۘĭِÜَאĺاٰ ْīِĨ ُįَĺِóُĭِĤ ُįَĤْĳَè َאĭَאرَכْÖ ِيñَّĤا ĵَāْĜَْŶا
3ٰىĳَİ إِذَا ِħْåَّĭĤوَا
âyetlerinin hakikatini teyid eden âyât ın en mühim bir hakikati olan Mi’râc- ı 
Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  ve o Mi’râc içinde Kemâlât- ı Muhammediye’yi 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ve o kemâlât içinde risâlet-i Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  
ve o risâlet içinde çok esrâr- ı rubûbiyeti tefsir eder. Ve kat’î delîllerle isbat eder bir 
risaledir. Muhtelif tabakattan olan insanlardan bu risaleyi kim görmü şse, karşısın-
1 “O gayblar ı bilen öyle bir Zât’t ır ki O’nun ilminden göklerde ve yerde zerre miktar ı bir şey bile kaça-
maz. Zerreden daha küçük ve daha büyük hiçbir şey yoktur ki her şeyi aç ıklayan Kitap’ta (levh-i 
mahfuz’da) bulunmas ın.”(Sebe sûresi, 34/3)
2 “Bir gece, kendisine bâz ı delillerimizi gösterelim diye kulu Muhammed’i, Mescid-i Haram’dan, çevre-
sini mübarek k ıldığımız Mescid-i Aksâ’ya götüren O Zât’ ın şan ı yücedir, bütün eksikliklerden uzakt ır. 
Gerçekten, her şeyi işiten, her şeyi gören O’dur.” ( İsrâ sûresi, 17/1)
3 “Kayan y ıldıza yemin olsun ki!” (Necm sûresi, 53/1).FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   855
856  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
da hayran olup, ak ıldan uzak mesele-i Mi’râc’ ı en zâhir ve vâcib ve lâz ım bir tarz-
da gösterdi ğini kabul ediyorlar. Hususan o şecere-i nuraniye-i Mi’râc’ ın âhirlerin-
de beş yüz meyveden “Be ş Meyve”sini o kadar güzel tasvir eder ki; zerre miktar 
zevki, şuûru bulunan onlara meftun olur.
Zeyl ............................................................................................................................... ..................................................... 638
Şakk- ı kamer mucizesine bu zaman feylesoflar ının ettikleri itirazlar ını “Beş 
Nokta” ile gayet kat’î bir sûrette reddedip, İnşikak- ı kamerin1 vukuuna hiçbir 
mâni bulunmad ığını gösterir. Ve âhirinde de “Be ş İcma” ile Şakk- ı kamerin 
vuku buldu ğunu gayet muhtasar bir sûrette isbat eder. Şakk- ı kamer mucize-i 
Ahmediye’sini güne ş gibi gösterir.
OTUZ İKİNCİ SÖZ  .............................................................................................................................. ............643
Üç Mevk ıftır.
Birinci Mevk ıf .............................................................................................................................. .......................... 643
3ُïَĩَّāĤا ُّٰųاَ ۝ ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ ، 2َאÜَïَùَęَĤ ُّٰųا َّźإِ ٌÙَıِĤاٰ אƯĩِıĻِĘ כَאنَ ْĳَĤ
âyetinin meâlindeki yüzer âyât ın vahdâniyete dair en mühim hakikatini öyle bir 
sûrette isbat eder ki; şirk ve küfür yolunu muhâl ve mümteni’ gösterir. Kâinat ın 
etraf ından küfür ve şirki tardeder. Zerrât adedince vahdâniyetin delîlleri bulundu-
ğunu beyân eder. Gayet latîf ve yüksek ve mant ıkî bir muhavere-i temsîliye sûre-
tinde, hadsiz geni ş mesâili o temsîl içinde dercedip gösterir. Ve zeylinde gayet la-
tîf birkaç mesele var ki; hakikat olduklar ı hâlde şiirin en parlak ve geni ş hayâlin-
den daha parlak, daha geni ştir.
İkinci Mevk ıf .............................................................................................................................. ............................. 658
ُïَĩَّāĤا ُّٰųاَ ۝ ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ ’in hakikatine dair s ırr- ı ehadiyete ve vahdete gelen te ş-
kikât ve evham ı izale eder. Ehl-i dalâletin ehl-i tevhide kar şı ettikleri itirazat ı kat’î bir 
sûrette reddediyor. Birinci Mevk ıf’tan daha kuvvetli, âyât- ı Kur’âniye’nin vahdâni-
yete dair mucizâne isbatlar ını gösterir. Ehadiyet-i zâtiye ile bütün e şyay ı birden bir 
anda tedbir ve terbiye etmek olan hakikat-i muazzama-y ı Kur’âniye’yi gayet güzel 
ve vâz ıh bir temsîl ile isbat eder. Akl ı ikna ve kalbi teslime mecbur eder.
Ve bilhassa bu İkinci Mevk ıf’ın hâtimesinden evvel ikinci temsîlin neticesinde 
Zât- ı Akdes-i ilâhiyeden hiçbir şey saklanmad ığını ve hiçbir şey ondan gizleneme-
diğini, hiçbir ferd O’ndan uzak kalmad ığını hiçbir şah ıs külliyet-i kudsiye kesbet-
1 Buhârî, menâk ıb 27, menâk ıbü’l-ensâr  36, tefsîru sûre (54)  1; Müslim, münâfikîn  43-48.
2 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan ba şka ilâhlar bulunsayd ı oralar ın nizam ı bozulurdu.” (Enbiyâ sûresi, 
21/22)
3 “De ki: O, Allah birdir. Allah sameddir (Her şey O’na muhtaç, O ise hiçbir şeye muhtaç de ğildir.).” 
(İhlâs sûresi, 112/1-2)
meden O’na yana şamad ığını ve rubûbiyetinde ve tasarrufunda bir i ş, bir işe mâ-
ni olmad ığını ve hiçbir yer O’nun huzurundan hâlî kalmad ığını, her şeyde bakar 
ve işitir sem’ ve basar ının cilvesi bulundu ğunu, silsile-i e şya emirlerinin sürat-i ce-
reyanlar ına birer tel, birer damar hükmüne geçti ğini, esbab ve vesait s ırf zâhirî bir 
perde oldu ğunu, hiçbir yerde bulunmad ığı hâlde her yerde ilim ve kudretiyle bu-
lunduğunu, hiçbir tahayyüz ve temekküne muhtaç olmad ığını ve uzakl ık ve güç-
lük ve tabakat- ı vücûdun perdeleri O’nun kurbiyetine ve tasarrufuna ve şuhûdu-
na mâni olmad ığını ve maddîlerin, mümkinlerin, kesîflerin, kesîrlerin, mahdudla-
rın hassalar ı O’nun dâmen-i izzetine yana şamad ığını ve tagayyür ve tebeddül ve 
tahayyüz ve tecezzi gibi emirlerden mücerred, münezzeh, müberrâ ve mukaddes olduğunu gayet güzel bir sûrette isbat eder. Bu İkinci Mevk ıf’ın hâtimesinde s ırr- ı
 
ehadiyete dair Arabiyyü’l-ibâre gayet mühim bir parça tercümesiyle beraber ga-yet parlak bir sûrette çok mesâil-i mühimmeyi ifade eder. Hususan insan ın mu-
hasebe-i âmâli için ha şir ve neşri yapmak, koca kâinat ı tağyir ve tebdil ve tahrip 
ve tamir etmek s ırrını beyân eder.
Üçüncü Mevk ıf
 .............................................................................................................................. ....................... 683
2َانُĳَĻَéْĤا َĹِıَĤ َةَóِìْٰźا َّارَïĤا وَإِنَّ ، 1ُورِóُĕْĤا َאعُÝَĨ َّźإِ אƯĻْĬُّïĤا ةُĳٰĻَéْĤا َאĨوَ
âyetlerinin meâlindeki yüzer âyât ın mühim bir hakikatini gayet mühim bir mü-
vâzene ile beyân eder. Ehl-i dalâlet hakk ında hayat- ı dünyeviye ne kadar müd-
hiş neticeler getirdi ğini ve ehl-i hidâyet hakk ında ne kadar güzel neticeler ve ga-
yeler verdi ğini gösterir. Hususan, muhabbet hakk ındaki semerât- ı dünyeviye ve 
uhreviye; ehl-i dalâlet için ne kadar elîm, ehl-i hidâyet için ne kadar ho ş olduğu-
nu gösterir. Bu Üçüncü Mevk ıf hakk ında bâz ı müdakkik karde şlerimiz demi şler ki: 
“Sâir risaleler y ıldızlar olsa, bu güne ştir.” Diğer biri ona mukabil demi ş: “Her bir 
risale, kendi âleminde ve kendine mahsus semâ-y ı hakikatte birer güne ştir. Uzak 
olanlara y ıldız, yak ın olanlara şemstirler.”
OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ  .............................................................................................................................. ....712
 ُįَّĬأَ ْħُıَĤ َīَّĻَ×َÝَĺ ĵّٰÝَè ْħِıِùُęْĬأَ ĹِۤĘوَ َאقِĘْٰźا ĹِĘ َאĭِÜَאĺاٰ ْħِıĺِóُĭَø
3ٌïĻِıَü ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ ُįَّĬأَ ِّכَÖَóِÖ ِėَכْĺ ْħَĤأَوَ ُّۘěَéْĤا
Otuz Üç âyetin birer hakikatlerini tefsir eden Otuz Üç Pencere’dir. Otuz Üç 
risale olmaya lây ık iken gayet müstâcel bir zamanda yaz ıldığı için, bir veya yar ım 
1 “Bu dünya hayat ı, aldat ıcı ve geçici bir zevkten ba şka bir şey değildir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/185).
2 “Âhiret yurdu, (her şeyin diri oldu ğu) gerçek hayatt ır.” (Ankebût sûresi, 29/64)
3 “Evet, Biz ileride onlara delillerimizi gerek d ış dünyada, gerek kendi öz varl ıklar ında gösterece ğiz; ta 
ki Kur’ân’ ın, Allah taraf ından gelen gerçe ğin ta kendisi oldu ğu onlar taraf ından da iyice anla şılacak. 
Rabbinin her şeye şahid olmas ı yetmez mi?” (Fussilet sûresi, 41/53)FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------   857
858  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------   SÖZLER
sayfal ık pencereleri birer risale kuvvetinde ve birer risaleyi tazammun eden ma-
hiyetinde oldu ğunu gösterir. Fakat maatteessüf ba ştaki pencereler gayet mücmel 
ve muhtasar kalm ış, lâkin gittikçe inbisât ederek n ısf- ı âhirdeki pencereler vâz ıh 
düşmüştür.
LEMEÂT  .............................................................................................................................. ........................................ 752
Risâle-i Nur Şâkirtleri’ne küçük bir mesnevî ve îmânî bir dîvand ır.
Anglikan Kilisesi’ne Cevap  ................................................................................................................... 814
KONFERANS  .............................................................................................................................. .......................... 816
FİHRİST  .............................................................................................................................. ......................................... 841
HuginRisale/content/pdf/SOZLER.pdf