[PDF]

Risale-i Nur Külliyatı’ndan
Kader Risalesi
Bediüzzaman Said Nursî
Sadeleştiren ve Yayına Hazırlayan:
Adnan Kayıhan - İlhan Atılgan
UFUK YAYINLARI / RİSALE-İ NUR KÜLLİYATI
KADER RİSALESİ
Copyright © Ufuk Yayınları, 2013
Bu eserin tüm yayın hakları Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’ne aittir. Eserde yer alan metin ve
resimlerin Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’nin önceden yazılı izni olmaksızın elektronik, mekanik,
fotokopi ya da herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılması, yayımlanması ve depolanması yasaktır.
Sadeleştiren ve Yayına Hazırlayan
Adnan KAYIHAN - İlhan ATILGAN
ISBN
978-605-***********
Yayın Numarası
167
Basım Tarihi
Eylül 2013
Basım Yeri
Pasifik Ofset Yay. San. Tic. A.Ş.
Güvercin Cad. Baha İş Merkezi
A Blok No: 3/1 Haramidere / İSTANBUL
Tel: (0212) 412 17 00 Faks: (0212) 422 11 51
Ufuk Yayınları
Rasim Paşa Mh. Rıhtım Cd. Derya İş Merkezi
A Blok No: 28/39-48 Kadıköy / İSTANBUL
Tel: (0216) 449 49 09 Faks: (0216) 449 49 11
www.ufukkitap.com
Yirmi Altıncı Söz
Kader Risalesi
ِْٰ اِِِْــــــِ ِّٰ ا
1رٍ َُْمٍَُُۤ إِ ََِا ََۤاُُِ۬ وََ نُنْ َْءٍ إِ َِْنَوَإِنْ مِ
2إَِمٍ ٍُِيْءٍ أَََْْهُ ِۤ وَُ شَ
Kader ve insanın cüzî iradesi iki mühim meseledir. Bunlara dair birkaç
sırrı dört “bahis” içinde açmaya çalışacağız.
1 “Hiçbir şey yoktur ki, onu meydana getiren hazinelerin anahtarları elimizde olmasın. Biz onu
ancak belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21)
2 “Velhasıl her bir şeyi apaçık bir Kitap’ta sayıp döken biziz.” (Yâsîn sûresi, 36/12)
Birinci Bahis
İmanın kısımlarından olan kader ve cüzî irade, İslamiyet’in ve imanın son
sınırını gösteren, hale ve vicdana dair birer meseledir. İlmî ve nazarî
değildir. Yani, her şeyi, hatta amellerini ve nefsini Cenâb-ı Hakk’a vere
vere sonunda  imtihan ve mesuliyetten kurtulmaması için cüzî irade
müminin önüne  çıkıyor, ona “Sorumlu ve vazifelisin!” diyor. Sonra
işlediği iyiliklerle ve faziletleriyle gururlanmaması için kader karşısına
geçiyor ve ona “Haddini bil, bunl arı yapan sen değilsin!” diyor.
Evet, kader ve cüzî irade, iman ve İslamiyet’in son mertebelerindedir…
Kader nefsi gururdan, cüzî irade ise sorumsuzluktan kurtarmak içindir; bu
sebeple imana dair meseleler arasına girmişlerdir. Yoksa inatçı nefs-i
emmarelerin,3 işledikleri güna hların sorumluluğunda n kurtulmak için
kadere yapışmaları, kendilerine nimet olarak verilen güzelliklerle övünüp
gururlanmaları ve bunları iradelerine dayandırmaları, kader sırrına ve cüzî
iradenin hikmetine tamamen zıttır. Bunlar ilmî meseleler değildir.
Evet, manevî yönde n ilerlememiş avam tabaka tarafından her şeyin kadere
verildiği olur. Fakat bu, geçmiş zaman hadiseleri ve musibetler içindir,
ümitsizliğin ve hüznün ilacıdır. Yoksa güna hlara ve geleceğe dair değildir
ki, haram zevklere girmeye ve tembelliğe sebep olsun. Demek, kader
meselesi, insanı imtihan ve sorumluluktan değil, kendisiyle övünm ekten
ve gururdan kurtarmak için iman esasları arasına girmiştir. Cüzî irade ise
insanın fenalıklarının kaynağıdır ve öyle görülmesi için iman esaslarına
dâhil edilmiştir. Yoksa insanın, onu sahip olduğu güzelliklerin kaynağı
bilip firavunlaşması, kibirlenmesi için değildir.
Evet, Kur’an’ın buyur duğu gibi, insan fenalık ve güna hlarından tamamen
kendisi sorumludur. Çünkü güna hı isteyen odur. Günah bir tür tahrip
olduğu için insan tek bir güna hla çok şeyi yıkıp bozabilir, müthiş bir
cezaya müstahak hale gelir. Bir kibritle bir evi yakmak gibi… Fakat
insanın sevap ve iyilikleriyle övünm eye hakkı yoktur, onlarda payı pek
azdır. Çünkü iyiliği isteyen ve gerektiren, Cenâb-ı Hakk’ın rahmeti;
yaratan ise O’nun kudretidir. İstemek, cevap ve sebep; hepsi Hak’tandır.
İnsan yalnız dua, iman, şuur ve Allah’ın rızası ile onlara sahip olur.
Günahı ya tabiatı gereği ya da iradesiyle isteyen ise insanın nefsidir. Nasıl
ki, bazı maddeler güne şin beyaz, güz el ışığından kararır ve çürür. Siyahlık,
o maddenin tabiatına aittir; fakat onu, içinde pek çok fayda saklayan ilahî
bir kanunla yaratan yine Hak’tır. Demek, sebep olan ve isteyen nefistir ki,
sorumluluk onundur. Cenâb-ı Hakk’a ait olan yaratma, var etme ise başka
güzel neticeleri ve meyveleri bulunduğu i çin güz eldir, hayırdır.
İşte şu sırdandır ki: Şerri işlemek şerdir, şerrin yaratılması ise şer değildir.
Mesela, pek çok faydası bulunan yağmurdan zarar gören tembel bir adam,
“Yağmur rahmet değil.” diyemez. Evet, onu yaratmakta, var etmekte az bir
zarar ile beraber çok hayır vardır. Küçük bir zarar yüzünde n pek çok hayrı
terk etmek ise büyük bir şer olur. Bu sebeple o küçük zarar, hayır hükm üne
geçer. Cenâb-ı Hakk’ın yaratmasında şer ve çirkinlik yoktur, onlar kulun
amellerine ve kabiliyetine aittir.
Hem nasıl ki Allah’ın takdir ettiği kader, neticeleri ve meyveleri itibarı ile
şerden ve çirkinlikten uzaktır, yücedir. Aynı şekilde, sebepleri itibarı ile de
zulümden ve çirkinlikten mukaddestir. Çünkü kader hakiki sebeplere
bakar, adildir. İnsanlar ise görünüş teki sebeplere göre hüküm  verir;
kaderin, adaletin ta kendisi olan hükm ünü takdir edemez, zulme düşerler.
Mesela, hırsız olmadığın halde hâkim seni mahkûm  edip hapse attı. Fakat
senin kimsenin bilmediği gizli bir cinayetin var. İşte kader, seni o
cinayetin için mahkûm  edip adaletle hüküm  vermiştir. Hâkim ise
işlemediğin bir hırsızlıktan dolayı mahkûm  ettiği için zulmetmiştir. İşte,
kaderin ve Cenâb-ı Hakk’ın adaleti ile insanın işlediği zulüm tek bir
hadisede iki yönde n görünüyor . Başka örnekleri de buna  kıyasla. Demek,
kader ve Cenâb-ı Hakk’ın yaratması; başı ve sonu, asıl ve tali yönleri,
sebep ve neticeleri itibarı ile şerden, çirkinlikten ve zulümden uzaktır,
yücedir.
Eğer denilse ki: “Madem insanın cüzî iradesinin yaratma kabiliyeti yok ve
elinde bir emr-i itibarî, yani farazi bir şey olan gayret etmekten başka bir
şey bulunmuyor. Nasıl oluyor da, Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’da insan,
yerlerin ve göklerin Hâlık’ına karşı asi ve düşman olarak tarif ediliyor?
Niçin Cenâb-ı Hak insandan çok şikâyet ediyor, asi insanlara karşı mümin
kullarına yardım edeceğini, yardım için meleklerini toplayacağını
bildiriyor ve insana çok büyük öne m veriyor?”
Cevap: Çünkü küfür, isyan ve güna h tahriptir, yokluğa sebeptir. Hakikatte
var olmayan farazi bir şey çok büyük tahribata, sayısız şeyin yok olmasına
sebebiyet verebilir. Nasıl ki, büyük bir geminin dümencisi vazifesini terk
etse gemi batar ve bütün mürettebatın gayretleri neticesiz kalır. Bütün o
tahribat, bir tek vazifenin ihmalinden kaynaklanır. Aynen öyle de, küfür ve
güna h, yokluk ve tahrip cinsinden olduğu için cüzî irade, farazi bir şeyle
onları tahrik edip müthiş neticelere sebebiyet verebilir. Gerçi küfür bir
fenalıktır, güna htır fakat aynı zamanda bütün kâinatı kıymetsizlik ve
gayesizlikle itham etmek, hor görmek, Cenâb-ı Hakk’ın birliğine delil
olan bütün varlıkları yalanlamak ve O’nun bütün isimlerinin tecellilerini
değersiz göstermek, onlarla alay etmektir. Bu yüzden Cenâb-ı Hakk’ın
bütün kâinat, varlıklar ve isimlerinin tecellileri adına kâfirlerden şiddetle
şikâyeti ve onları dehşetli tehdit etmesi hikmetin ta kendisidir. Kâfirlere
ebedî azabı tam adalettir.
Madem insan küfür ve isyanla tahrip yoluna gider ve az bir gayretle pek
çok şey yapar. O halde müminler, buna karşı Cenâb-ı Hakk’ın yüce
yardımına, lütfuna çok m uhtaçtır. Çünkü on kuvv etli adam bir evi koruyup
tamir ederken, haylaz bir çocuğun o evi ateşe vermeye çalışması
karşısında onun velisine, belki padişahına müracaat etmeye, yalvarmaya
mecbur kalırlar. Aynen bunun gibi, müminler de böyle edepsiz asilere
karşı dayanmak için Cenâb-ı Hakk’ın yardımına çok m uhtaçtır.
Kısacası: Eğer kaderden ve insanın cüzî iradesinden bahseden adam,
Rabbinin huzurunda bulunma şuuruna ve kâmil imana sahip bir mümin ise
kâinatı ve nefsini Cenâb-ı Hakk’a verir, O’nun idaresinde bilir. O vakit
kaderden ve cüzî iradeden bahsetmeye hakkı olur. Nefsinin ve her şeyin
sahibini Cenâb-ı Hak bildiği için cüzî iradesine dayanarak kulluk
sorumluluğunu üstlenir. Günahlarının kaynağının kendisi olduğunu kabul
edip Rabbinin her türlü kusur ve noks andan uzaklığını ilan eder. Kulluk
dairesinde kalıp ilahî teklifi, kulluk vazifesini üstüne alır. Faziletleriyle ve
işlediği sevaplarla gururlanmamak için kadere bakar, övünm ek yerine
şükreder. Başına gelen musibetlerde kaderi görür, sabreder.
Gafil bir adamın ise kaderden ve cüzî iradeden bahsetmeye hakkı yoktur.
Çünkü onun nefs-i emmaresi, gaflet ve dalâletin sevkiyle kâinattaki her
şeyi sebeplere verir, Allah’ın malını onlara paylaştırır. Kendisini de
varlığının sahibi zanneder. Yaptığı güzel şeyleri kendinden ve sebeplerden
bilir, sorumluluğu ve kusuru ise kadere atar. O vakit, neticede Cenâb-ı
Hakk’a verilecek cüzî irade ve en son bakılacak kader bahsi mânâsız olur.
Bu, kaderin ve insanın iradesinin var oluş hikmetine tamamen zıt ve
sorumluluktan kur tulmak için nefsin bir hilesidir.
3 Nefs-i emmare: İnsanı daima kötülüğe sevk eden nefis.
İkinci Bahis
İlim ehline has4 HAŞİYE ince bir ilmî araştırmadır.
Soru: Kader ile insanın cüzî iradesi nasıl bir arada bulunabilir?
Cevap: Yedi bakımdan...
Birincisi: Kâinatın intizam ve denge diliyle hikmetine, adaletine şahitlik
ettiği Hakîm ve Âdil Zât, elbette insana mükâfat veya ceza vesilesi olacak,
mahiyeti bilinmeyen bir cüzî irade vermiştir. O Âdil-i Hakîm’in pek çok
hikmetini bilmediğimiz gibi, insanın cüzî iradesinin de kaderle nasıl bir
arada bulunabileceğini bilmememiz, bunl arın var olmadığını göstermez.
İkincisi: İster istemez herkes kendinde bir irade hisseder, onun  varlığını
vicdanen bilir. Bir şeyin mahiyetini bilmek ayrı, var olduğunu  bilmek
ayrıdır. Pek çok şeyin varlığı bizce apaçık olduğu halde, mahiyeti
meçhul... İşte cüzî irade de bunlar arasında sayılabilir. Her şey bizim
bilgimizle sınırlı değildir. Bir şeyi bilmememiz, onun yokluğuna  delil
olamaz.
Üçüncüsü: Cüzî irade, kadere zıt değildir. Hatta kader, onun varlığını
destekler. Çünkü kader, Allah’ın sınırsız ilminin bir çeşididir. Cenâb-ı
Hakk’ın sonsuz ilmi, irademizi de kuşatmıştır. Öyleyse kader, iradenin
varlığını doğr uluyor, çürütmüyor.
Dördüncüsü: Kader, bir çeşit ilimdir. İlim ise bilinene bağlıdır. Bir şeyin
nasıl olacağıyla ilgilidir. Yoksa bilinen şey, ilme bağlı değildir. Yani ilmin
kanunları, bilineni, haricî varlığı noktasında idare etmek için esas değildir.
Çünkü bilinen şeyin kendisi ve haricî varlığı, iradeye bakar ve kudrete
dayanır. Hem ezel, geçmiş zaman silsilesinin bir ucu değildir ki, eşyanın
varlığında esas tutulup ona göre bir mecburiyet düşünülsün. Aksine o;
geçmişi, şimdiki zamanı ve geleceği birden kuşatan, onlara yüks ekten
bakan bir ayna gibidir. Öyleyse mümkinat5 dairesi içinde uzayıp giden
zamanın geçmiş tarafında bir uç hayal edip ona “ezel” diyerek eşyayı bir
düzenle o ezel ilminin sınırlarında ve kendini de onun dışında farz etmek,
ona göre değerlendirmek hakikat değildir.
Bu sırrın sana açılması için şu misale bak: Senin elinde bir ayna olduğunu
varsayalım. Sağ tarafın geçmiş, sol tarafın gelecek farz edilse, o ayna
yalnız kapasitesi kadarını gösterebilir, iki tarafı ancak sırayla yansıtır,
çoğunu gösteremez. Hem ayna ne kadar aşağıda olursa o kadar az gösterir,
yüks eğe çıktıkça yansıttığı daire genişler. Gitgide iki tarafı tamamen ve
birden gösterebilir hale gelir. O ayna, şu vaziyetteyken onda  görünen
mesafelerde gerçekleşen hadiselerin birbirinden önce mi sonra mı,
birbiriyle uyum lu mu birbirine zıt mı olduğu  söylenemez.
İşte kader, Cenâb-ı Hakk’ın ezelî ilmindendir ve o ezelî ilim, hadisin
tabiriyle, ezelden ebede kadar olmuş ve olacak her şeyi “manzar-ı âlâdan”,
yani en yüce makamdan, birden görür, kuşatır. Biz ve hüküm lerimiz onun
dışında kalamayız ki, kader sadece geçmişi gösteren bir ayna gibi olsun.
Beşincisi: Kader, bir hadisenin sebep ve neticesiyle de ilgilidir. Yani, “Şu
netice, şu sebeple meydana gelecek.” hükm ünü içerir. Öyleyse, “Madem
filan adamın filan vakitte ölmesi mukadderdir. Kendi cüzî iradesiyle
tüfeğini ateşleyen adamın ne kabahati var? Ateş etmeseydi diğer adam
yine ölecekti.” denilmemelidir.
Soru: Niçin denilmesin?
Cevap: Çünkü kader o adamın ölmesini, berikinin tüfeğiyle belirlemiştir.
Eğer tüfekle ateş edilmediğini varsaysan, kaderin bu hadiseyle ilgisi
bulunmadığını kabul etmiş olursun. O zaman adamın ölmesi hakkında
neyle hüküm  vereceksin? Ya Cebriye mezhebi gibi sebebin ve neticenin
ayrı birer kaderi olduğunu kabul edersin ya da Mutezile mezhebi gibi
kaderi inkâr edersin. Her iki halde de Ehl-i Sünne t ve Cemaat’i bırakıp
dalâlet yoluna girmiş olursun.
Öyleyse biz hak ehli deriz ki: “Tüfekle ateş edilmeseydi o adam ölür
müydü, bilemeyiz.” Cebriye mezhebindekiler der ki: “Ateş edilmeseydi
yine ölürdü.” Mutezile ise şöyle der: “Ateş edilmeseydi adam ölmezdi.”
Altıncısı:6 HAŞİYE Cüzî iradenin temel hususiyeti olan meyletmek,
Matüridi mezhebince bir emr-i itibarîdir, yani farazidir ve kula verilebilir.
Fakat Eşari mezhebi ona mevcut nazarıyla baktığı için meyli kula isnat
etmemiştir. Eşari mezhebince o meyildeki tasarruf bir emr-i itibarîdir.
Öyleyse o meyil, o tasarruf izafidir, görecedir; mutlak olarak görünen bir
varlığı yoktur. Emr-i itibarî, bir şeyin varlığı için şart olan bütün sebepleri
gerektirmez ki, o sebeplerin var olması için lüzum, zorunluluk ve vücûb7
araya girip iradeyi ortadan kaldırsın. Belki o emr-i itibarînin sebebi, daha
üstün bir vaziyet alsa o iş gerçekleşebilir. Öyleyse insan iradesiyle onu o
anda terk edebilir. Kur’an ona  o anda diyebilir ki, “Şu şerdir, yapma!”
Evet, eğer kul kendi amellerini yaratabilseydi ve bir şey var etmeye gücü
olsaydı, iradesi ortadan kalkardı. Çünkü kelâm ilminde ve felsefede, َ َْ
مْ ََُِْْ لَ kaidesince, “Bir şey vacip olmazsa vücuda gelmez.” görüşü,
yerleşmiş hüküm lerdendir. Yani, bir şey var olması gereken bütün sebepler
bir araya toplandıktan sonra vücuda gelebilir. O sebepler, o neticeyi
zorunlu olarak gerektirir. O vakit ortada irade kalmaz.
Soru: “Tercih bilâ-müreccih muhaldir”, yani bir şeyde tercihi gerektiren
bir sebep, bir üstünlük olmadan o şey tercih edilebilir demek akıl dışıdır.
Halbuki insanın fiillerine, bir şeyi yapmasına veya bazen yapmamasına
emr-i itibarî diyoruz. Bu da, tercihi gerektiren bir sebep olmadan da bir
şeyin diğerlerinden üstün tutulabilmesini, tercih edilebilmesini gerektirir.
Bu ise kelâm ilminin en öne mli esaslarından birini yıkar.
Cevap: “Tereccuh bilâ-müreccih muhaldir”,8 HAŞİYE yani bir şeyin, bir
sebep olmadan, tercih edilebilecek başka şeylere üstün olması
imkânsızdır. Tercihi gerektiren bir sebep olmadan üstünlük mümkün
değildir. Yoksa tercihi gerektiren bir sebep olmadan tercih yapılabilir
demek caizdir ve bu mümkündür . İrade bir sıfattır, onun gereği ve vazifesi
böyle bir işi görmektir.
Soru: Madem katli yaratan Hak’tır. Niçin cinayeti işleyene kâtil denir?
Cevap: Çünkü sarf9 ilmi kaidelerine göre ism-i fail, izafi olan mastardan
türetilir. Yoksa kesin olan ve o mastarla meydana gelen fiilden türetilmez.
Mastar, yapılan iştir; kâtil unva nını da cinayeti işleyen alır. Mastarın
neticesi olan fiili Cenâb-ı Hak yaratır. Mesuliyeti hissettiren bir şey,
fiilden türetilmez.
Yedincisi: İnsanın cüzî iradesi gerçi zayıftır, bir emr-i itibarîdir, farazidir.
Fakat Cenâb-ı Hak, Hakîm-i Mutlak, insanın o zayıf, sınırlı iradesini kendi
küllî iradesine bağlamış, bir şart-ı adi, yani basit bir ön şart yapmıştır.
Mânen der ki: “Ey kulum, iradenle hangi yolu istersen seni o yolda
götürürüm. Öyleyse sorumluluk sana aittir.”
Teşbihte hata olmasın, mesela zayıf bir çocuğu omzuna aldın ve tercihinde
serbest bırakıp “Nereye istersen seni oraya götüreceğim.” dedin. Çocuk
yüks ek bir dağa çıkmak istedi, sen de onu götürdün. Sonra çocuk üşüdü
yahut düştü. Elbette “Sen istedin!” diyerek onu azarlayacak, üstüne de bir
tokat vuracaksın. İşte Hâkimlerin Hâkimi Cenâb-ı Hak, sonsuz zayıf olan
kulunun iradesini kendi küllî iradesine bir ön şart yapar, O’nun küllî
iradesi bu ba sit şarta bakar.
Sözün Özü: Ey insan! Sende gayet zayıf, fakat eli güna hta ve tahripte
gayet uzun; sevapta ve iyilikte ise gayet kısa, sınırlı bir irade var. O
iradenin bir eline duayı ver ki, hayır ve iyilikler zincirinin bir meyvesi
olan cennete yetişsin ve bir çiçeği olan ebedî saadete uzansın. Diğer eline
tevbe ve istiğfarı ver ki, güna h ve çirkinliklerden çekilsin ve o lânetlenmiş
ağacın bir meyvesi olan cehennem zakkum una uzanmasın.
Demek, dua ve tevekkül hayra kuvve tli bir meyil verdiği gibi, istiğfar ve
tevbe de şerre meyli keser, haddi aşmaya engel olur.
4 HAŞİYE Bu ikinci bahis, çok derin ve anlaşılması zor “kader sırrı” hakkındadır. Bütün hakikat
ehli âlimlerce kelâm ilminin inanca dair en mühim ve tartışmalı meselelerinden kabul edilir.
Risale-i Nur bu meseleyi tam halletmiştir.
5 Mümkinat: Allah'ın ilminde olup henüz varlık âlemine çıkmamış şeyler.
6 HAŞİYE Gayet dikkatli âlimlere has bir hakikattir.
7 Vücub: Varlığı zorunlu ve kendinden olma.
8 HAŞİYE Tereccuh ayrı, tercih ayrıdır; çok fark var.
9 Sarf: Kelime bilgisi, gramer.
Üçüncü Bahis
Kadere, yani “her şeyin Cenâb-ı Hakk’ın takdiriyle” olduğuna  inanmak,
imanın esaslarındandır. Kaderin varlığına dair kesin deliller o kadar çoktur
ki, hadde hesaba gelmez. Şu iman esasını, onun ne kadar kuvve tli ve geniş
olduğunu ba sit ve açık bir şekilde, bir “mukaddime” ile göstereceğiz.
Mukaddime1 0
Kâinatta her şeyin var olmadan önce ve var olduktan sonra yazıldığını وََ
11ا ِ َِبٍ ٍَُِّلطٍْ وََ ٍَِ إِرَ gibi pek çok Kur’an ayeti açıkça bildiriyor.
Kâinat denilen, kudretin şu büyük kitabı da Kur’an’ın bu hükm ünü düzen,
denge, intizam, tasvir, her şeyi süsleme ve birbirinden ayırma gibi
yaratılış kanunlarıyla tasdik ediyor. Evet, kâinat kitabının manzum
kelimeleri ve vezinli ayetleri, her şeyin yazılı olduğuna  şahittir.
Yaratılmadan önce her şeyin takdir edilmiş ve yazılı olduğuna , bütün
tohum lar, kökler, çekirdekler, miktarlar ve suretler birer şahittir. Zira her
tohum  ve çekirdek, kâf nun12 tezgâhından çıkan latif birer hazinedir ki, her
birine kaderle çizilen bir program yüklenmiştir. Cenâb-ı Hakk’ın kudreti,
o kader programına göre, zerreleri çalıştırıp o tohum cukların üstünde  koca
kudret mucizeleri bina eder. Demek, bir ağacın geçireceği bütün haller
çekirdeğinde yazılı vaziyettedir. Fakat o tohum lar maddece basittir ve
birbirinin aynıdır; görünüş te onlarda bir şey yokt ur.
Hem her şeydeki muntazam miktar, kaderin varlığını açıkça gösterir. Evet,
hangi canlıya bakılsa, onda  gayet hikmetli ve sanatlı bir kalıptan çıkmış
gibi bir miktar, bir şekil bulunduğu görülür. O canlının o miktarı, o sureti,
o şekli alması için ya harika ve son derece girift, maddî bir kalıp
bulunmalıdır ya da kaderden gelen ölçülü, ilmî, manevî bir kalıpla Ezelî
Kudret o sureti, o şekli ona biçip giydirir. Mesela, şu ağaca, şu hayvana
dikkatle bak! Cansız, sağır, kör, şuursuz, birbirinin benzeri olan zerreler o
canlının büyüyüp gelişmesi için hareket eder. Meyvelerin ve faydaların
yerini tanır, bilir, görür gibi bazı eğri büğrü sınırlarda dururlar. Sonra
başka bir yerde, büyük bir gayeyi takip eder gibi yollarını değiştirirler.
Demek ki zerreler, kaderden gelen manevî bir miktara göre ve onun
manevî emriyle hareket eder.
Madem kaderin gözle görülen maddî şeylerde bu kadar tecellisi var.
Elbette varlıkların giydiği suretler ve hareketleriyle zaman içinde
meydana gelen haller de bir kader programına göredir.
Evet, bir çekirdekte kaderin iki tecellisi bulunur. Biri, irade ve yaratılış
kanunlarının unvanı olan “Kitab-ı Mübîn”den haber veren ve ona işaret
eden açık tecellidir. Diğeri ise Cenâb-ı Hakk’ın emirlerinin ve ilminin bir
unva nı olan “İmam-ı Mübîn”den haber verip ona işaret eder, nazarî bir
tecellidir.
Birincisi, o çekirdekte saklı bulunan ağacın maddî mahiyeti, halleri ve
yapısıdır ki, sonra gözle görülecektir.
İkincisi ise o çekirdekten yaratılacak ağacın alacağı vaziyetler ve şekiller
ile hareketleri ve tesbihatıdır. O tecellide “tarihçe-i hayat” denilen ve her
vakit değişen tavırlar, haller, şekiller, fiiller ve o ağacın dalları, yaprakları
gibi, kadere ait intizamlı birer ölçü bul unur.
Madem kaderin en basit şeyde böyle tecellisi var. Bu, elbette her şeyin, o
şey var edilmeden önce yazılı olduğunu ifade eder ve az bir dikkatle
anlaşılır.
Her şeyin, var olduktan sonra başından geçen hallerin yazıldığına delil ise
Kitab-ı Mübîn ve İmam-ı Mübîn’i haber veren, âlemdeki bütün meyveler
ve insanların Levh-i Mahfuz’a işaret eden hafızalarıdır. Bunlar birer şahit,
birer emaredir.
Evet, her bir meyvenin ve bütün ağacın kaderle belirlenmiş hayat
programı, onun  kalbi hükm ünde ki çekirdeğinde yazılıyor. Başından
geçenlerle beraber bazı geçmiş zaman hadiseleri de insanın hafızasında
öyle bir surette yazılıyor ki, âdeta hardal tanesi kadar küçük o hafızada,
kudret eli ve kader kalemiyle, amel defterinden küçük bir senet, hesap
vaktinde amellerini onunl a hatırlaması için insanın eline verilmiş, aklının
cebine konul muştur. Hem insan tam tatmin olsun diye bu gelip geçici
dünya  kargaşasında Kadîr-i Hakîm’in, üzerlerinde fâni şeylerin suretlerini
resmedip bâkileştirdiği aynalar vardır. Hem bekâ âlemine bakan pek çok
levha vardır ki, her şeyin kaydını tutan sonsuz ilim sahibi Hafız-ı Alîm,
onlarda fâni şeylerin mânâlarını yazıyor.
Kısacası: Madem en basit ve en aşağı hayat mertebesi olan bitkilerin
hayatı, kaderin düzenine bu derece tâbidir. Elbette en yüks ek varlık
derecesi olan insan hayatı, bütün teferruatıyla, kader cetveliyle çizilmiştir
ve kader kalemiyle yazılıyor. Evet, nasıl ki yağmur damlaları bulutlardan
haber verir, sızıntılar bir su kaynağını gösterir, senetler ve cüzdanlar
büyük  bir defterin varlığına işaret eder… Aynen öyle de, canlılarda şu
şahit olduğum uz maddî düzenin, yani apaçık kader tecellisinin ve manevî,
hayatî intizamın, yani nazarî kader tecellisinin sızıntıları, damlaları,
senetleri, cüzdanları hükm ünde ki meyveler, spermler, tohum lar,
çekirdekler, suretler, şekiller; “Kitab-ı Mübîn” denilen, iradenin ve
yaratılış kanunlarının defterini ve “İmam-ı Mübîn” denilen, Allah’ın
ilminin bir divanı olan Levh-i Mahfuz’u açıkça gösterir.
Netice: Madem her bir canlının büyüyüp  boy atma zamanında, zerrelerin
eğri büğrü sınırlara gidip durduğunu, yolunu değiştirdiğini gözümüzle
görüyoruz ve o sınırların sonunda  birer hikmeti, birer faydayı netice
veriyorlar. Açıktır ki, o canlının sureti kader kalemiyle çizilmiştir. İşte
şahit olduğum uz apaçık kader tecellisi, o canlının manevî hallerinde dahi
kader kalemiyle çizilmiş muntazam, meyve veren sınırlar olduğunu
gösterir. Kudret faildir, kaynaktır; kader tezgâhtır. İlahî kudret, o mânâ
kitabını o tezgâh üzerinde yazar.
Madem maddî ve manevî kader kalemiyle belirlenmiş meyveli ve hikmetli
sınırlar bulunduğunu kesin bir şekilde anlıyoruz. Elbette her bir canlının
hayatı boyunc a geçireceği haller ve alacağı şekiller de o kader kalemiyle
çizilmiştir. Çünkü her canlının hayatı, bir düzen ve ölçüyle devam ediyor;
o canlı, suret değiştiriyor, farklı şekiller alıyor. Madem böyle bütün
canlılarda kader kalemi hükmeder; elbette âlemin en mükemmel meyvesi,
yeryüzünün halifesi13 ve en büyük emanetin taşıyıcısı olan insanın hayat
yolculuğu, he r şeyden çok ka derin kanununa  tâbidir.
Eğer desen: Kader bizi böyle bağlamış ve hürriyetimizi ortadan
kaldırmıştır. Kadere iman, serbestliği ve rahatça dolaşmayı şiddetle
arzulayan kalbe ve ruha bir ağırlık, bir sıkıntı vermez mi?
Cevap: Katiyen ve asla! Sıkıntı vermediği gibi, sonsuz bir hafiflik, bir
rahatlık, reyhan kokul u ve emniyetli bir sevinç, bir nur verir. İnsan kadere
inanmazsa, küçük bir dairede az bir serbestlik ve geçici bir hürriyet içinde
dünya  kadar ağır bir yükü zavallı ruhunda  taşımaya mecbur kalır. Çünkü o,
bütün kâinatla alâkadardır. Gayeleri ve istekleri sonsuzdur. Kudreti,
iradesi ve özgürlüğü arzularının milyonda  birini karşılamaya yetmediği
için çektiği manevî sıkıntının ağırlığının ne kadar dehşetli ve korkutucu
olduğu anlaşılır. İşte kadere iman, bütün o ağırlığı kader gemisine atar, ruh
ve kalbin tam bir ferahlıkla serbestçe gezmesine, yüks elmesine imkân
verir. Yalnız nefs-i emmarenin sınırlı özgürlüğünü ortadan kaldırır,
firavunluğunu, kendi kendisine mâlik olduğu zannını kırar, keyfince
hareket etmesine engel olur.
Kadere iman o kadar lezzetli ve saadet vericidir ki, tarif edilmez. O
lezzete ve saadete şu temsille yalnızca işaret edeceğiz:
İki adam, bir padişahın payitahtına gider ve hayret verici şeylerin
bulunduğu hususi sarayına girerler. Onlardan biri padişahı bilmez, zorba
bir hırsız gibi oraya yerleşmek ister. Fakat sarayın ve bahçesinin
gerektirdiği idare, gelir kaynaklarını sağlamak, makineleri işletmek ve
garip canlıların erzakını vermek gibi zahmetli işleri görür, sürekli ızdırap
çeker. O cennet gibi bahçe ona bir cehennem olur. O hırsız, edepsiz adam
her şeye acır, hiçbir şeyi idare edemez. Vaktini tasalanarak geçirir. Sonra
da cezalandırılıp hapse atılır.
İkinci adam ise padişahı tanır, kendini onun misafiri bilir. O saraydaki ve
bahçedeki bütün işlerin bir kanunla gerçekleştiğine, her şeyin bir
programla, kolayca işlediğine inanır. Zahmet ve külfetleri padişahın
kanununa  bırakıp safa ile o cennet gibi bahçenin bütün lezzetlerinden
istifade eder. Padişahın merhametine ve idare kanunlarının güzelliğine
güve nerek her şeyi hoş görür, hayatını tam bir lezzet ve saadet içinde
geçirir.
İşte 14َِرِ أََِ َِ اََْرَْ اََٰ َِْ hadis-i şerifinin sırrını anla.
10 Mukaddime: Giriş.
11 “Yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki açık, apaçık bir kitapta bulunmasın.” (En’âm sûresi, 6/59)
12 Arapça ُْ “(Kün”:“Ol”) emrinin harfleri.
13 Bakara sûresi, 2/30.
14 “Kadere iman eden, gam ve hüzünden emin olur.” el-Kudâî, Müsnedü’ş-Şihâb 1/187; ed-
Deylemî, el-Müsned 1/113; el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 3/187.
Dördüncü Bahis
S or u : Birinci Bahis’te, kadere dair her şeyin güzel ve hayır olduğunu  ispat
ettin. Ondan gelen şerrin bile hayır, çirkinliğin bile güzel olduğunu
gösterdin. Halbuki dünya daki musibetler ve belâlar bu hükm ü çürütüyor.
C e v ap: Ey şefkatinin fazlalığından, şiddetli bir elemi hisseden nefsim ve
arkadaşım! Bütün güzelliklerin ve kemâlâtın varlığa dönük olması ve
bütün güna hların, musibetlerin, kusurların kaynağının yokluk olması;
varlığın mutlak hayır, yokl uğun i se mutlak şer olduğuna  delildir.
Madem yokluk, mutlak şerdir. Öyleyse yoklukla neticelenen veya onu
hissettiren haller de şerri içerir. Bu yüzden, varlığın en parlak nuru olan
hayat, çeşitli vaziyetler içinde yuva rlanıp kuvve t buluyor, zıt hallere
bürünüp saflaşıyor ve türlü keyfiyetler alıp istenen neticeleri veriyor. Onu
ihsan eden Zât’ın isimlerinin nakışlarını güzelce gösteriyor. İşte şu
hakikattendir ki, canlıların maruz kaldıkları elem, musibet, zorluk ve belâ
gibi durumlar sayesinde hayatlarında varlık nuru yenilenir, yokluk
karanlığı uzaklaşıp hayatları saf hale gelir. Çünkü durgunluk, sükûne t,
sükût, atalet, istirahat ve tekdüz elik, birer yokluk işaretidir. Hatta en
büyük l ezzet bile tekdüz elik içinde hiçe iner.
Kısacası: Madem hayat, Cenâb-ı Hakk’ın güzel isimlerinin nakışlarını
gösterir. O halde, hayatta insanın başına gelen her şey güzeldir. Mesela
gayet zengin, pek çok sanatta son derece usta bir sanatkâr, eserlerini ve
kıymetli servetini göstermek için basit, miskin bir adama bir ücret
karşılığında modellik vazifesi gördürür. Bir saatte dikip süslediği gömleği
ona giydirir, üstünde  türlü şekiller verir. Her çeşit sanatını göstermek için
gömleği keser, değiştirir, uzatıp kısaltır. Acaba ücretle çalışan o miskin
adamın şu zâta, “Bana zahmet veriyorsun, eğilip kaldırmakla, beni
güzelleştiren bu gömleği kesip kısaltmakla güzelliğimi bozuyorsun.”
demeye hakkı var mıdır? “Merhametsizlik, insafsızlık ettin.” diyebilir mi?
İşte bunun gibi, Sâni-i Zülcelâl, her şeyi sanatlı, benzersiz bir şekilde
yaratan Fâtır-ı Bîmisal, güzel isimlerinin nakışlarını göstermek için
canlılara giydirdiği göz, kulak, akıl, kalb gibi duyu ve latifelerle süslü
vücut gömleğini çeşitli haller içinde çevirir, değiştirir. Elemler ve
musibetler, O’nun bazı isimlerinin tecellilerini gösteren, hikmet parıltıları
içinde bir kısım rahmet nurlarıdır. O rahmet nurlarında ince güzellikler
vardır.
Hâtime
Eski Said’in asi, kendini beğenmiş, gururlu, ameline güve nen, riyakâr
nefsini susturan ve teslim olmaya mecbur eden Beş Fıkra’dır.15
Birinci Fıkra: Madem eşya var ve sanatlıdır. Elbette bir ustası vardır.
Yirmi İkinci Söz’de kesin bir şekilde ispat edildiği gibi, eğer her şeyin tek
bir Zât’a ait olduğu kabul edilmezse, o vakit her bir şeyin varlığını
açıklamak, bütün eşya kadar zor ve ağır olur. Eğer her şey tek bir Zât’a
verilse, o zaman bütün eşyanın varlığını izah etmek tek bir şey kadar
kolaylaşır.
Madem yerleri ve gökleri bir Zât yapmış, yaratmıştır. Elbette, o çok
hikmet sahibi ve sanatkâr Zât, yerlerin ve göklerin meyvesi, neticesi ve
gayesi olan canlıları da başkasına bırakmayacak, hikmetini bozmayacaktır.
Onları başka ellere teslim edip bütün hikmetli işlerini mânâsız hale
getirmeyecek, onların kıymetini hiçe indirmeyecek, şükür ve ibadetlerini
başkasına vermeyecektir.
İkinci Fıkra: Ey gururlu nefsim! Sen üzüm ağacına benzersin. Kendinle
övünm e! Çünkü s alkımlarını o ağaca kendisi değil, başkası takmıştır.
Üçüncü Fıkra: Sen, ey riyakâr nefsim! “Dine hizmet ettim.” diye
gururlanma. 16اِِذَا اَ ُِِ اَْإِن َّٰ ََُُ هٰ hadisinin sırrınca, tertemiz
olmadığın için belki kendini o günahkâr adam bilmelisin. Hizmetini ve
kulluğunu, sana verilen nimetlerin şükrü, yaratılışının vazifesi, gereği ve
sende görünen ilahî sanatın neticesi bil! Ameline güve nmekten ve riyadan
kurtul!
Dördüncü Fıkra: Hakikat ilmini, hakiki hikmeti istersen, Cenâb-ı
Hakk’ın marifetini kazan, yani O’nu bil ve tanı. Çünkü bütün varlıkların
hakikati, O’nun Hak isminin parıltıları, isim ve sıfatlarının tecellileridir.
Maddî-manevî, cevherî-arazî17 her bir şeyin, her bir insanın hakikati,
Allah’ın birer isminin nuruna ve hakikatine dayanır. Yoksa asılsız,
önemsiz birer surettirler. Yirminci Söz’ün sonunda  bu sırdan bir parça
bahsedilmiştir.
Ey nefis! Eğer şu dünya  hayatına şiddetli bir arzuyla bağlanır ve ölümden
kaçmaya çalışırsan kesinlikle bil ki, hayat zannettiğin şey yalnız içinde
bulunduğun dakikadır. O dakikadan önceki bütün hayatın ve o zaman
içindeki dünya ya ait her şey, o dakikada ölmüştür. O dakikadan sonraki
bütün hayatın ve onun  içindekiler ise henüz yoktur, hiçtir. Demek,
güve ndiğin maddî hayat yalnız bir dakikadır. Hatta varlığın hakikatini
araştırıp bilen bir kısım zâtlar dünya hayatı için, “Bir aşiredir,18 belki
kısacık bir andır.” demişler. İşte bu sırdandır ki, bazı veli zâtlar, dünya nın
kendisine bakan yönüyl e var olmadığına hükm etmişler.
Madem hakikat böyledir. Nefsin arzularına bağlı olan maddî hayatı bırak!
Kalb, ruh ve sırrın19 hayat derecesine çık, ne kadar geniş bir hayat
daireleri olduğunu gör! Senin için ölü olan geçmiş ve gelecek, o hayat
mertebesinde canlı ve mevcuttur.
Ey nefsim! Madem öyle, sen de kalbim gibi ağla, bağır ve de ki:
Fâniyim, fâni olanı istemem.
Acizim, aciz olanı istemem.
Ruhum u Rahman’a teslim eyledim, başkasını istemem.
İsterim, fakat bâki bir yâr isterim.
Zerreyim, fakat bir Ebedî Güneş isterim.
Tamamen bir hiçim, fakat bu mevcudatı birden isterim.
Beşinci Fıkra: Bu kısım kalbe Arapça geldiği için öyl e yazıldı.
20ََُُّْٰ أَك zikrindeki otuz üç tefekkür mertebesinden birine işarettir.
ةُ ِٰهِِ اِي َ ََِاَُِْ اشُ اَْزََُِ اَُِْ اُِ وَ اَُِْ اَُِْ الَُّْٰ أََُْ إِذْ هُ
َءًًِّ وَوُُدًا وَبَُدَاتِ ًُّ وَََُُِْ ِٰهِ اَْْاَِ وَطَََتٍ وََ ًّ وَُْءًا وَََاََِْتِ كُ
َِِْهِْ۪۪ وََِِْ۪ وَةٍ وَُُشُ ََْرِ عِِه۪ ٍِِْ وََِْوََِِْ۪ وََِْمِ ََِ۪ وَََرِه۪ إِ ُُطُ ََ
رَمٍِِْه۪ ٍُِْ وَكَِ۪ وََِِْ۪ وَتََءِ ُِْ۪ وََِيَوَََِْتُ َِ َْه۪ ٍُِْ وٍَََِ وََِِْ
ه۪رََِْ۪ وٍَََِِْ وََََاتُ َضِ ِ۪ ٍََِْ وَِْوَََددِه۪ وَََفِ ُِْ۪ وَََِ۪ وَأَزَاُِ ََئِ
ِةِ اََْاَ وََلِه۪ ََِدَاتِ ََََِتِ ََِ۪ وَََلِالِ وََََتِ وَََِ۪ ََِلِ وَََوَََِ۪ وَََ
ورَِ اُُْلِ وَاَُُْ وَاُرِ َٰ دِ اَِْي ااِِ اَءِ اََْلِ اَُْاََِِْ ََ بَ
ِِي ٍَْ َََُ اَُُْ َُل أََْامِ ََْ ََْأََمِ وَاَْمِ وَالْإَِْمِ َٰ َ الْوَاُرِ وَدَاِِ الْ
ََلُ َُل ََِْاَِ ُ اُِْْ اَُْى اِِْْ اَُِْ دُل ِِي ٍَْ ََاُِْْ اَُُْ يَِِْ اَُِْ ُ الْ
ُ َُلِ ُ اْنُ اَُْةِ ََ اْنِ اََُُْ َُل ُِورَِ ُ اَُْْ اُْاَِْْ اَُْ
وَالُ اَُْْدَاتِ ََََِ اِْْاٰةِ: زَاَْ اَُِْ. ََْ ا َُِ ِاتِ وََُ َٰ ََلِ ااتِ ََِِِِْ 
َُْ اََِِْ.. ِْاََْلَ اَِ ََْ أَظَِْ اَاِِ أَن َِْ اَُْزِمِ ِْ اَ ااِِ ََ الْ
ََِْاِِ اُُْدِ.. ِْإَِْنِ اَُْدِ لََِلِ اَُْدِ ِْأَوَِْ َُْنٍ ِْأََِْ َِْنٍ.. ِْ 
21..اَْدُودِ
22ِْ۪ وََْهِ وََٰ اِٰ۪ وَصَدَدَ َ ِ ِِْ اّٰزَلِ إَِ اََِْ عََ ٍَُ َِ اَُْ َ َٰ َِاَّٰ
15 Fıkra: Madde, bölüm, paragraf.
16 “Muhakkak ki Allah, bu dini günahkâr biriyle de güçlendirir.” (Buhârî, cihâd 182)
17 Bir şeyin değişmez özü ve gelip geçici olan kısmı.
18 Aşire: Saniye dakikanın, salise de (aslen) saniyenin 60’da biridir. Bunun onuncu seviyesi olan
aşire de dakikanın 60 üzeri 9’da biridir.
19 Sır: Kalbde ilahî emanet olan, bedende ruhun emanet olması mânâsında Rabbanî bir latife.
20 Sadece büyüklükte değil, hiçbir konuda eşi ve benzeri olmayan, başka bir şey kendisiyle
kıyas bile edilemeyecek yegâne büyük, Allah’tır.
21 Allah en büyüktür. Çünkü O öyle bir Kadir, Alîm, Hakîm, Kerîm, Rahîm, Cemîl ve Nakkaş-ı
Ezelî’dir ki, küll ve cüz olarak bu kâinatın sayfalarının ve tabakalarının hakikati, küllî ve cüzî
olarak varlık ve bekâ itibarı ile varlıkların hakikatleri ancak O’nun kaza ve kaderinin, düzene
koymasının ve takdirinin ilim ve hikmetle çizilmiş çizgileri; O’nun ilim ve hikmet pergeliyle,
sanatı ve yardımıyla tasvir ve idare edilen nakışları; O’nun sanat, itina, tezyin ve
nurlandırmasının, mucize elinin lütuf ve keremle gerçekleştirdiği süslemeleri; rahmet ve nimetiyle
ortaya koyup kendini tanıtmasının, sevdirmesinin, ikram ve lütfunun tatlı çiçekleri; O’nun coşkun
rahmet, nimet, şefkat ve rahmetinin cemâl ve kemâlle yarattığı meyveleridir. Aynaların fâniliği ve
mazharların akıp gitmesiyle beraber, onlarda tecelli eden ebedî güzellik bâki kalarak,
mevsimlerin, asırların ve çağların geçmesiyle; gelip giden mahlûkat, günler ve yıllar boyunca
nimetinin devamına şahitlik etmesiyle cemâl ve kemâlinin parıltılarından başka bir şey değildir.
Evet, mükemmel eser, akıl sahipleri için mükemmel fiile, mükemmel fiil anlayış sahipleri için
açıkça mükemmel vasfa, mükemmel vasıf zorunlu olarak mükemmel icraat ve sıfatlara, o da
şüphesiz kendisine yakışan bütün hususiyetlerle zâtın kemâline delildir. Bu, gerçek ve kesindir.
Evet, aynaların fâniliği ve varlıkların geçip gitmesiyle beraber tecellilerin ve feyizlerin devam
etmesi; bütün bu görünen güzelliklerin, mazharların mülkü olmadığına en açık delildir. Bu,
Vacibü’l-Vücûd ve Baki-i Vedûd’un güzelliğinin, durmadan tazelenen ihsanlarının en açık
ispatıdır.
22 Allahım, Efendimiz Muhammed’e (aleyhissalâtü vesselam), onun âl ve ashabına, ezelden
ebede Senin ilmindeki varlıklar sayısınca salât ve selam et.
Zeyl2 3
ِِِْــــــِ ِّٰ اِْٰ ا
(Bu küçücük ilavenin büy ük önemi var.
Herkese faydalıdır.)
İnsanı Cenâb-ı Hakk’a ulaştıracak yollar pek çoktur ve bütün hak yollar
Kur’an’dan alınmıştır. Fakat onların bazısı diğerlerinden daha kısa, daha
emniyetli ve daha geniştir. O yollar içinde, benim eksik kavrayışımla
Kur’an’dan anladığım, “acz, fakr, şefkat ve tefekkür” yoludur.
Evet, acz de aşk gibi, belki onda n daha emniyetli bir yoldur ki, kulluk
vasıtasıyla insanı mahbubi yete, yani Allah tarafından sevilme makamına
kadar götürür.
Fakr, insanı Cenâb-ı Hakk’ın Rahman ismine ulaştırır.
Şefkat, aşk gibi, belki daha keskin ve daha geniş bir yoldur ki, insanı
Rahîm ismine kavuşturur.
Tefekkür de aşk gibi, hatta daha zengin, daha parlak, daha geniş bir yoldur
ki, insanı Allah’ın Hakîm ismine götürür.
Bu yol, “tarik-i hafi” denilen ve sessiz zikir yapılan, işe nefisle
mücadeleden başlanan tarikatlar gibi on adımdan değil, “tarik-i cehriye”
denilen ve yüks ek sesle zikir yapılan, işe tabiat putunu kırmakla başlanan
tarikatlar gibi nefsin yedi mertebesine atılan adımlardan da değil; sadece
dört mertebeden ibarettir. Tarikattan ziyade hakikattir, şeriattır. Yanlış
anlaşılmasın; aczini, fakrını ve kusurunu Cenâb-ı Hak karşısında görmek
demektir, yoks a insanlara göstermek değildir.
Şu kısa yolun esası sünnete uymak, farzları işlemek ve büyük güna hları
terk etmektir. Bilhassa namazı tâdil-i erkân24 ile kılmak ve ardından
tesbihatı yapmaktır.
Birinci mertebeye 25 أََََُُْْ َُا ayeti işaret ediyor.
İkinci mertebeye 26مْأَُْْٰ أََََُُِْ َُا َّٰ فَوََ َُُا  ayeti,
ٰ
Üçüncü mertebeye 27َِِْنْ ٍََ َِْ ََ ِّٰ۬ وََۤ أََََ مَكَ ِْ ٍَََ ََِۤ أََب
ayeti,
Dördünc ü mertebeye ise 28ََُْا وَُّّ َْءٍ ٌَِ إِلُ ayeti işaret ediyor.
Bu dör t mertebenin kısaca izahı şudur:
Birinci mertebede:
ا أََََُُْْ َُ ayetinin işaret ettiği gibi, nefsi temize çıkarmamak... Çünkü
insan, yaradılışı gereği nefsini sever. Hatta önce ve bizzat, yalnız onu
sever, her şeyi nefsine feda eder. Nefsini ibadete lâyıkmış gibi metheder,
ayıplardan uzak görüp temize çıkarır. Elden geldiğince kusurları kendine
yakıştırmaz ve kabul etmez. Nefsini taparcasına, şiddetle savunur . Hatta
fıtratına yerleştirilmiş, Hakiki Mabud’u hamd ve tesbih etmesi için
kendisine verilmiş dona nım ve kabiliyetleri nefsi için kullanarak َِ اََ
29َُِٰ َُٰإ ayetinin tehdidine muhatap olur. Sadece kendini görür, kendine
güve nir, kendini beğenir.
İşte bu mertebede nefsin asıl temizliği, onu t emize çıkarmamaktır.
İkinci mertebede:
مْ أَََُُُْْا َّٰ َََُْٰ َُُا ََِ وَ ayetinin ders verdiği gibi, insan kendini
unutmuş, kendinden haberi yok. Ölümü bile başkasına yakıştırır. Fâniliği
ve yokluğu görse üstüne alınmaz. Zahmet ve hizmet sırasında nefsini
unutmak, ücret alma ve lezzetlerden istifade etme vaktinde ise kendini
düşünmek, şiddetle savunm ak ve çok mühim görmek nefs-i emmarenin
gereğidir.
Nefsin bu makamdaki temizliği, arınması, terbiyesi şu halin zıddıyla
mümkündür . Yani, nefsi haz ve ihtiraslarda unutmak, ölümde ve hizmette
ise düşünmek...
Üçüncü mertebede:
30َََِْ ِْ ٍََ َِْ نِنَ ِّٰ۬ وََۤ أََََاََ ِْ ٍَََ ََۤ أَص ayetinin ders verdiği
gibi, nefis tabiatı gereği, iyiliği daima kendinden bilip övünür  ve ameline
güve nir. Bu mertebede insan, nefsinde yalnız kusuru, noks anlığı, aczi ve
fakrı görüp bütün güzellik ve faziletlerin kendisine Fâtır-ı Zülcelâl
tarafından ihsan edilmiş nimetler olduğunu anlar; övünm ek yerine
şükreder, kendini beğendirmek yerine hamd eder.
Şu mertebede nefsin temizliği, 31ََْ َْ زَََّْٰ أَف sırrıyla, kemâlini kusurda,
kudretini aczde, zenginliği fakrda bilmektir.
Dördüncü mertebede:
32ا وَََُّْلُل َْءٍ ٌَِ إِك ayetinin ders verdiği gibi, nefis kendini serbest, tek
başına ve bizzat mevcut bilir. O sebeple bir tür rubûbi yet dava eder,
Mabud’una karşı düşmanca bir isyan içine girer.
İşte nefis, bu ha lden şu hakikati anlamakla kurtulur:
Her şey, nefsinde mânâ-yı ismiyle, yani kendisine bakan yönüyl e fânidir,
kayıptır, sonradan olmadır, ölüdür. Fakat mânâ-yı harfiyle, yani
Sanatkârına, Yaratıcısına bakan yönüyl e, Sani-i Zülcelâl’in isimlerine
ayna olması ve vazifesi itibarı ile şahittir, gözle görülür, vücuda
getiricidir, mevcuttur.
Bu makamda nefsin temizliği şöyledir: Varlıkta yokluk, yoklukta varlık
bulur. Yani kendini sahibi bilse, kendine varlık atfetse kâinat kadar büyük
bir yokluk karanlığı içinde kalır. Kendi varlığına güve nip Hakiki
Yaratıcı’yı unutsa, ateş böceği gibi kendi şahsî, zayıf ışığıyla sonsuz
yokluk karanlıklarında ve ayrılıklar içinde boğul ur. Fakat benliğini ve
gururu bırakıp bizzat nefsinin hiç olduğunu ve aslında Hakiki Yaratıcı’nın
bir tecelli aynası bulunduğunu görse bütün mevcudatı ve sonsuz bir varlığı
kazanır. Zira bütün varlıkların, isimlerinin cilvelerine mazhar olduğu
Vâcibü’l-Vücud Zât’ı bulan, he r şeyi bulmuştur.
Hâtime3 3
Şu acz, fakr, şefkat ve tefekkür yolunda ki dört mertebenin izahı, hakikatin
ilmine, şeriatın hakikatine, Kur’an’ın hikmetine dair yirmi altı adet
Söz’de yapılmıştır. Burada yalnız bir iki nokt aya kısaca işaret edeceğiz.
Evet, bu yol daha kısadır, çünkü dört mertebedir. Acz yolunun yolcusu,
elini nefisten çekse doğrudan doğruya Kadîr-i Zülcelâl’e yöne lir. Halbuki
en keskin yol olan aşkın yolcusu, nefisten elini çeker, mecazî bir sevgiliye
yapışır. Ancak onun yokl uğunu gör dükten sonra Hakiki Sevgili’ye gider.
Hem bu yol daha emniyetlidir. Çünkü bu yolda nefsin hakka aykırı,
mübalağalı, yalan iddiaları bulunmaz. İnsan, nefsinde acz, fakr ve
kusurdan başka bir şey bul amaz ki haddini aşsın.
Hem bu yol çok daha umumidir, geniş bir caddedir. Çünkü bu yolun
yolcusu, vahdet-i vücûd meşrebindekiler gibi, daimî huzuru kazanmak için
kâinatı yokluğa mahkûm  zannedip 34ا ََُّإِلَ َُْدَ  hükm üne varmaya
veyahut vahdet-i şuhûd ehli gibi, daimî huzur için kâinatı mutlak bir
unutuş perdesinde hapse mahkûm  kabul edip 35ا ََُُّدَ إِلَ َْ demeye
mecbur olmuyor. Belki Kur’an onu ebedî yokluktan ve hapisten açıkça
bağışladığı için bu yolun yolcusu da varlıkları kendileri hesabına
hizmetten azlederek Fâtır-ı Zülcelâl hesabına kullanıyor. Her şeyi Cenâb-ı
Hakk’ın güzel isimlerinin tecellilerine mazhar ve onların aynası olmakla
vazifeli görüyor. Varlıklara mânâ-yı harfî ile, yani Yaratıcılarını gösteren
yüzlerine bakıp mutlak gafletten kurtularak daima O’nun huzurunda  olma
şuurunu kazanıyor. Her şeyde Cenâb-ı Hakk’a bir yol buluyor.
Sözün özü, varlıklara kendileri hesabına, yani mânâ-yı ismî ile bakmıyor.
23 Zeyl: İlave
24 Tâdil-i erkân: Namazı bütün rükün ve esaslarını usulünce yerine getirerek edâ etmek.
25 “Öyleyse nefislerinizi temize çıkarmayın, kendinizi hatasız görmeyin.” (Necm sûresi, 53/32)
26 “Allah’ı unutup da Allah’ın da kendilerine, kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın!”
(Haşir sûresi, 59/19)
27 “Sana gelen her iyilik Allah’tandır. Başına gelen her fenalık ise nefsindendir.” (Nisâ sûresi,
4/79)
28 “O’nun Vechi (Zâtı ve rızası) dışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi,
28/88)
29 “(Baksana) şu kendi heva ve heveslerini ilah edinen kimseye!” (Furkan sûresi, 25/43; Câsiye
sûresi, 45/23)
30 “Sana gelen her iyilik Allah’tandır. Başına gelen her fenalık ise nefsindendir.” (Nisâ sûresi,
4/79)
31 “Nefsini maddî ve manevî kirlerden arındıran, kurtuluşa erer.” (Şems sûresi, 91/9).
32 “O’nun Vechi (Zâtı ve rızası) dışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi,
28/88)
33 Hâtime: Sonsöz
34 Vücûd-u Vâcib’e nispeten başka şeylere var denilmemeli… Onlar varlık unvanına lâyık
değildir.
35 Görünen sadece O’dur.
 
  
HuginRisale/content/pdf/Kader_Risalesi-Bediuzzaman_Said_Nursi.pdf