[PDF]

Risale-i Nur Külliyatı’ndan
Aslına Sadık Kalınarak Kısmen Sadeleştirilmiştir
S öz l e r
Bediüzzaman Said Nursî
Hazırlayanlar
Adnan Kayıhan - İlhan Atılgan
UFUK YAYINLARI / RİSALE-İ NUR KÜLLİYATI
SÖZLER
Copyright © Ufuk Yayınları, 2013
Bu eserin tüm yayın hak ları Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’ne aittir.
Eserde yer alan m etin ve resimlerin Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’nin
önceden yazılı izni olmaksızın elektronik, mekanik, fotokopi ya da
herhangi  bir kayıt sistemi ile çoğaltılması, yayımlanması ve depolanması
yasaktır.
Sadeleştiren ve Yayına Hazırlayan
Adnan KAYIHAN - İlhan ATILGAN
Görsel Tasarım
Ali BIYIKLI
ISBN
978-605-5314- 36-1
Yayın Numarası
152
Basım Tarihi
Eylül 2014
Basım Yeri
Pasifik Ofset Yay. San. Tic. A.Ş.
Güvercin Cad. No: 3/1 Baha İş Merkezi A Blok
34310 H aramidere / İSTANBUL
Tel: (0212)  412 17 00 F aks: (0212)  422 1 1 51
Ufuk Yayınları
Rasim Paşa Mah. Rıhtım Cad. Derya İş Merkezi
A Blok N o: 28/39-48, K adıköy /  İstanbul
Tel: (0216)  449 49 09 F aks: (0216)  449 49 1 1
www.ufukkitap.com
Yayıncının Notu
Risale-i Nur’un geçmişine şöyle bir baktığımızda, alınan mesafenin şükür
gerektirecek bir mazhariyet olduğunu görmemek körlük olur. Onun,
minicik kâğıt parçalarına yazılıp rutubetli dehlizlerden muhataplarına
ulaştırıldığı çetin günler çoktan geride kaldı. Bin bir ihtimamla, göz nuru
dökül erek hazırlanan teksirlerin yerini şimdilerde az gayretle milyonlarca
baskıya ulaşabilen matbaa teknikleri aldı.
Risale-i Nur ülke sınırlarını aştı ve artık dünya nın takip ettiği temel
kaynaklardan biri haline geldi. Onlarca dilde milyonlarca insan, onun
penceresinden Kur’an’ı ve kâinatı okuyor . Onunla ilgili olarak hemen her
gün yeni bir etkinliğin haberi geliyor; seminerler, sempozyumlar,
konferanslar birbirini izliyor. Nitelikli üniversitelerde kürsüler açılıyor ve
onun dünya sına ait yenilikler akademik tezlere konu oluyor. Risale-i Nur,
“İzm”lerin iflas ettiği yaşlı dünya mıza, Kur’an deryasının eşsiz bir dersi
olarak kendi renk ve  deseniyle hitap eden bir ümit kaynağı…
Henüz çok az sayıda insan tarafından ve el marifetiyle çoğaltılarak gizlice
yayıldığı döne mde, “Bu eserleri dünya ya okutacağım.” diyen Üstad’ın bir
hayali daha hayat bulmuş durumda. Bugünl eri ihsan eden Rabbimizin,
yarının nesillerine neler lütfedeceğini şimdiden tahmin etmek zor olsa da
gelecek günl erin daha aydınlık olacağından kuş kumuz yok.
Dünya nın Kur’an hakikatlerine koştuğu böyle bir döne mde, yakınında
olduğu halde onun nur iklimine giremeyen bir neslin varlığı da gerçek. Bu
nesil, araya örülen duva rları aşıp Risale-i Nur’a ulaşamıyor; ulaşsa da
anlayamadığı için onda n mahrumiyet yaşıyor.
Evet, din adına ortaya koym amız gereken gayret kadar dilimizin
muhafazası için de duruşumuzun net olması şart. Bu açıdan bakıldığında
Risale-i Nur’un duruşu, takdirlerin üstünde . Dilin muhafazası konus unda
Risale-i Nur’un yerine getirdiği işlevi kimse inkâr edemez. Ancak yolu
henüz ona uğramayan büyük  bir kitle var ve onlarla Nur külliyatı
arasındaki mesafe her geçen gün a çılıyor.
Öte yandan dilimiz, dünya  dili olma yolunda  dikkat çekici adımlarla
ilerliyor.
Başka bir gerçek de yurt dışında yaşayan ve dilimizi canlı tutacak
unsurlardan uzak büyüm ek zorunda  kalan yeni nesiller.
İşte bu üç zümreyi göz önüne  alan yayınevimiz, diğer dillere çevrilirken
riayet edilen ölçüler çerçevesinde bazı tasarruflarla Risale-i Nur’u bu
insanların da anlayabileceği bir dille yayımlamaya karar verdi. Bu
çalışmanın üç temel hedefi var:
1. Özellikle televizyon ve internetten beslenen yeni neslin de
anlayabileceği bir metin oluşturmak ve bu metin üzerinden eserin aslına
geçiş imkânı sağlamak,
2. Türkçenin dünya  dili olma yolunda  ilerlediği bu döne mde, dilimizi yeni
öğrenenlerin Risale-i Nur Külliyatı’na daha kolay ulaşıp Üstad’la daha
erken tanışmasını sağlamak,
3. Ülkemiz dışında doğup büyüye n ve diyar-ı gurbette yaşayan, tabii
olarak da Risale-i Nur’un yazıldığı dile aşina olmayan genç kuşakların,
Nurların mesajına daha kolay ulaşmasına katkıda bulunmak.
İşte bu çalışma, böyle bir niyetin ürünü. Hedefi olan insana, onu
ulaştırabilmek için atılan samimi bir adım...
Peki, bunun i çin ne yapıldı?
Öncelikle, Risale-i Nur’un mesajının günüm üz diliyle ve en açık biçimde
anlaşılması esas alındı. Ancak bu yapılırken, asıl metnin dokus unun
bozulmamasına özen gösterildi. Anlamayı kolaylaştıracağı düşünülen
yerlerde, kelimelerin bugünkü karşılıklarının seçilmesinin yanında, uzun
cümleler bölündü ve aynı malzemeyle yeniden kuruldu. Istılahta yer alan
terimler ve Nur külliyatının anahtar kavramları ise aynen korundu,
değiştirilmedi.
Her ne kadar azami dikkat, titizlik ve hassasiyet gösterilmeye çalışılmış
olsa da bize bakan yönüyl e mutlaka eksiklikler, kusurlar ve gözden kaçan
noktalar olacaktır. Samimiyetle atılan bu adımın, okurlarımızdan gelecek
yönlendirmelerle gerçek mecrasını bulacağından şüphe miz yok.
Bu vesileyle başta Adnan Kayıhan ve İlhan Atılgan beyefendilere, yapılan
çalışmaya dair tenkit, yorum ve katkılarını esirgemeyen hocalarımıza
teşekkür ederiz.
Hiç şüphe siz hatalar bize, güzellikler ise eserin pek muhterem müellifine
aittir.
Ufuk Yayınları
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
وَِ۪ ََُِْ
اََُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ وَاَةُ وَاَمُ
1َٰ ََِ ٍَُ وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ أَََِْ
1 Rahman, Rahîm Allah’ın adıyla başlar ve ancak O’ndan yardım dileriz. Ezelden ebede her türlü
hamd ve övgü, medih ve minnet, âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur. Bütün insanlığa rahmet
ve kurtuluş vesilesi olarak gönderdiği habibi Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselam) ile âline
ve ashabına salât ve selam olsun.
Ey kardeş! Benden birkaç nasihat istedin. Sen bir as ker olduğun  için as- 
ker lik temsilleriyle sekiz hi kâye ciği ve birkaç hakikati nefsimle be raber
dinle. Çün kü ben, nefsimi nasihate her kesten daha muh  taç gö rüyo rum.
Vak tiyle sekiz ayet ten isti fade ederek sekiz “söz”ü, nefsime biraz u zunca
söylemiştim. Şimdi kı saca ve herkesin anlayacağı bir dille anlatacağım.
Kim isterse beraber dinlesin.
Birinci Söz
ِْـِ ِّٰ اِْٰ اِِ
“Bismillah” her hayrın başıdır.2 Biz de önce onunl a başlarız. Bil ey
nefsim! Şu mübarek kelime, İslam’ın nişanı olduğu gibi bütün varlıkların
da hal diliyle daimî virdidir.
2 Cenâb-ı Hakk’ın isminin zikredilmediği bir işin eksik kalacağına dair bkz. İbn Mâce, nikâh 19;
Müsned 2/359; en-Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6/127-128; Abdurrezzak, el-Musannef 6/189; İbn
Hibbân, es-Sahîh 1/173, 174.
“Bismillah”ın ne büyük tükenmez bir kuvve t, ne bitmez bir bereket ol- 
duğunu a nlamak istersen şu temsilî hikâyeciğe bak, dinle:
Eskiden bedevî Arap çöllerinde bir adamın rahatça seyahat edebilmesi ve
eşkıyanın şerrine uğramadan ihtiyaçlarını karşılayabilmesi için bir kabile
reisi nin ismini alması ve onun himayesine girmesi gerekirmiş. Yoksa o
adam tek başına, sayısız düşman karşısında ihtiyaçlarıyla pe rişan olurmuş.
İşte böyle bir seyahat için iki adam çölde yola çıkmışlar. Onlardan biri
mütevazı, diğeri gururluymuş. Mütevazı olan, bir reisin ismini almış;
öteki al mamış. Reisin ismini alan, her yerde selametle gezmiş. Ne zaman
biri yolunu kesse, “Ben filan reisin ismiyle geziyorum.” der, eşkıya da ona
ilişemezmiş. Bir çadıra girdiğinde o reisin namıyla hürmet görürmüş.
Mağrur olan ise seyahati boyunc a öyle belâlar çe kmiş ki, tarif edilemez.
Daima titremiş, dilencilik etmiş; hem zelil hem rezil olmuş.
İşte ey mağrur nefsim! Sen, o yolcusun. Şu dünya  ise bir çöldür. Aczin ve
fakrın sınırsızdır.3 Düşmanların ve ihtiyaçların sonsuzdur. Madem öyle,
bütün kâinata di lencilik etmekten ve her hadise karşısında titremekten
kurtulmak için şu çölün Ebedî Mâlik’inin ve Ezelî Hâkim’inin ismini al!
3 Bkz. Nisâ sûresi, 4/28.
Evet, bu kelime öyle mübarek bir definedir ki, sınırsız aczin ve fakrın ile
seni sonsuz kudrete, rahmete bağlayıp Kadîr-i Rahîm’in dergâhın da aczi
ve fakrı en makbul bir şefaatçi yapar.
Bu kelime ile hareket eden, askere kaydolup devlet adına iş gören ve hiç
kimseden kor kusu olmayan adama benzer. “Kanun namına, devlet namına”
der, her işi yapar ve her şeye karşı dayanır.
Başta demiştik ki: “Bütün va rlıklar hal diliyle ‘Bismillah’ der.” Öyle mi?
Evet, nasıl ki, bütün şehir ahâlisini zorla bir yere sevk eden ve çalıştıran
bir adam görsen onun kendi adına, kendi kuvve tiyle hareket etmediğini,
bir asker olduğunu şüphe siz bilirsin. O adam, devlet namına hareket eder
ve bir padişahın kuvve tine dayanır.
Aynen öyle de, her şey, Cenâb-ı Hakk’ın namına hareket eder. Zerre kadar
tohum lar ve çekirdekler, başlarında koca ağaçları taşır, dağ gibi yükleri
kaldı rır. Demek ki, her bir ağaç “Bismillah” diyerek rahmet hazinesinin
meyve leriyle ellerini doldurur, bize tablacılık eder. Her bir bostan “Bis- 
mil lah” der, içinde çeşit çeşit pek çok leziz yiyeceğin beraber pişirildiği,
Cenâb-ı Hakk’ın kudret mutfağından bir kazan haline gelir. İnek, deve,
koyun,  keçi gibi mü barek hayvanlardan her biri “Bismillah” diyerek
rahmetin feyzinden birer süt çeş mesi o lur. Bize hoş, temiz, âbıhayat gibi
bir gı dayı Rezzak4 namına tak dim e der. Her bir bitkinin, ağacın, otun ipek
gibi yumuşak kök ve damar ları, “Bismillah” diyerek sert taş ve toprağı
deler geçer. “Al lah namına, Rahman namına” der, her şey ona  itaat eder.
4 Rezzak: Rızkın gerçek sahibi, sınırsız rızık veren Cenâb-ı Hak.
Evet, dalların havada büyüm esi ve meyve vermesi gibi, o sert taş ve
toprağın altındaki köklerin kolayca yayılması ve yer altında yemiş ver- 
mesi, hem o nazik, yeşil yaprakların, sıcaklığın şiddetine karşı aylarca yaş
kalma sı da her şeyi tabiata bağlayanların ağzına şiddetli bir tokat vuruyor.
Kör olası gözlerine par mağını so kuyor  ve diyor ki:
“En güvendiğin sertlik ve sıcaklık bile bir emirle hareket ediyor ve o ipek
misali yumuşak damarlar, Hazreti Musa’nın (aleyhisselam) asâsı gibi, ََُْ
5اِْبْ ََِكَ اَََْ emrine uyarak taşları yarıyor. O si gara kâğıdı gibi ince,
nazenin yapraklar ise Hazreti İbrahim’in (aleyhisselam) azaları gibi, ateş
saçan sıcaklığa karşı 6َْدًا وًَََ َٰۤ إَِِْٰ َ َرُ ُِ ayetini oku yor.”
5 “(Bir zaman da Musa, kavmi için su arayıp Allah’a yalvarmıştı.) Biz de ‘Asanı taşa vur!’
demiştik.” (Bakara sûresi, 2/60)
6 “(Ateşe şöyle ferman ettik:) Ey ateş! Dokunma İbrahim’e! Serin ve selamet ol ona!” (Enbiyâ
sûresi, 21/69)
Madem her şey mânen “Bismillah” der, Allah’ın nimet le rini O’nun
namına getirip bize verir. Biz de “Bismillah” demeliyiz. Allah adına
vermeli, Allah adına almalıyız. O’nun namına vermeyen ga fil insanlardan
bir şey almamalıyız.7
7 Bkz. “Allah adına kesilmeyen hayvanın etini yemeyin!” (En‘âm sûresi, 6/121); “Ey iman
edenler! Sadaka verdiğiniz kimselere minnet etmek, incitmek suretiyle o sadakalarınızı boşa
çıkarmayın. Allah’a da ahirete de inanmadığı halde sırf insanlara gösteriş yapmak için malını
harcayan kimsenin durumuna düşmeyin.” (Bakara sûresi, 2/264)
Soru: Tablacı hükm ünde ki insanlara bir fiyat veriyoruz. Acaba asıl mal
sahibi Cenâb-ı Hak bizden karşılık olarak ne istiyor?
Cevap: Evet, nimetlerin asıl sahibi Allah, o kıymetli nimetlere, mal lara
karşılık üç şey istiyor: Zikir, şükür ve fikir.
Başta “Bismillah”, zikirdir. Sonda  “El ham dülillah”, şükürdür. Ortada bu
kıymetli, sanat harikası nimet lerin, Ehad ve Samed bir Zât’ın kudretinin
mucizesi ve rahmetinin hediyesi olduğunu dü şünmek ve anlamak ise
fikirdir.
Bir padişahtan kıymetli bir hediye getiren miskin bir adamın ayağını öpüp
hediyenin sahibini tanımamak ne kadar ahmaklık ise, nimetlerin
görünüş teki sahiplerini yüceltip sevmek ve asıl sahibi olan Allah’ı
unutmak, on dan bin derece daha büyük bi r ahmaklıktır.
Ey nefis! Böyle ahmak olmamak istersen, Allah namına ver, Allah namına
al, Allah nam ına baş la, Allah nam ına işle8 vesselam.
8 Buunları Allah için yapanın imanının kemâle ermiş olacağına dair bkz. Tirmizî, sünnet 15; Ebû
Dâvûd, kıyâmet 60; Müsned 3/438, 440.
On Dördüncü Lem’anın İkinci Makamı
(Makam münas ebetiyle buraya alınmıştır.)
ٰ
9 ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’in binlerce sırrından altısına dairdir.
9 Rahman ve Rahîm Allah'ın adıyla.
Bir Hatırlatma: Besmelenin rahmet noktasında parlak bir nuru, sönük
aklıma uzaktan göründü. Onu, kendi nefsim için kaydetmeyi arzuladım.
Yirmi-otuz kadar sır ile o nurun etrafında bir daire örmek, onu avlayıp
kavramak istedim. Fakat maalesef şimdilik o arzumu tam
gerçekleştiremedim, sırlar yirmi-otuzdan beş-altıya indi.
“Ey insan!” dediğim vakit, nefsimi kastediyorum. Bu dersi, nefsime has
olduğu halde, ruhen benimle irtibatlı ve nefsi nefsimden daha uyanık
zâtlara, belki istifade vesilesi olur niyetiyle, On Dördünc ü Lem’a’nın
İkinci Makamı olarak sunuyor , dikkatli kardeşlerimin değerlendirmesine
havale ediyorum. Bu ders akıldan çok ka lbe, delilden çok zevke bakar.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
 إُِ ِْ ََُْٰ وَإُِ ۝ََْ َۤ أََ اََُْۨ إِ أَُِْ إَِ َِبٌ ٌَِ 
10ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
10 “(Hazreti Süleyman’ın mektubunu alan Sebe’ Kraliçesi Belkıs:) ‘Değerli danışmanlarım! Bana
çok önemli bir mektup gönderildi. Mektup Süleyman’dandır ve Rahman ve Rahîm Allah’ın
adıyla diye başlamaktadır.’ dedi.” (Neml sûresi, 27/29-30)
Bu makamda birkaç “sır” zikredilecektir.
Birinci Sır
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’in bir cilvesini şöyle gördüm:
Kâinatın, yeryüzünün ve insanın simasında birbirinin numunesi olan üç
rubûbi yet mührü var.
Biri: Kâinatın bütününde ki yardımlaşma, dayanışma, birliktelik ve
birbirinin ihtiyacına cevap verme gibi hususiyetlerden ortaya çıkan büyük
ulûhiyet mührüdür ki, 11ِِْ ِّٰ [Bismillah] ona bakıyor.
11 Allah’ın adıyla.
İkincisi: Yeryüzünün simasında bitki ve hayvanların ihtiyaçlarının
karşılanmasındaki, beslenip idare edilmesindeki benzerlik, münasebet,
intizam, uyum , lütuf ve merhametten ortaya çıkan büyük Rahmaniyet
mührüdür ki, ِِْ ِّٰ اِْٰ [Bismillahi’r-Rahman] ona bakıyor.
Üçüncüsü: İnsanın engin mahiyetinin simasındaki, Cenâb-ı Hakk’ın
merhametinin latifelerinden, şefkatinin inceliklerinden ve parıltılarından
ortaya çıkan yüce Rahîmiyet mührüdür ki, ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’deki اِِ
[Rahîm] ona bakıyor.
Demek ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ âlem sayfasında nuranî bir satır meydana
getiren üç ehadiyet12 mührünün mukaddes bir unva nı, kuvve tli bir bağı ve
parlak bir hattıdır. Yani, ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’in ucu, yuka rıdan indirilerek
kâinatın meyvesi ve âlemin küçük bir nüshası olan insana dayanır. Yeri
Arş’a bağlar. İnsanın kendi arşına çıkması için bir yol olur.
12 Ehadiyet: Cenâb-ı Hakk'ın tek tek her varlıkta görünen birlik tecellisi.
İkinci Sır
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan, akılları sayısız varlıkta görünen birlik
tecellisinde boğm amak için daima o vahidiyetin içinde ehadiyet cilvesini
gösteriyor. Mesela, nasıl ki güne ş, ışığıyla sayısız şeyi kuşatır. Işığının
tamamıyla beraber güne şin zâtını kavrayabilmek için gayet geniş bir
tasavvur ve engin bir bakış gerektiğinden, güne ş zâtını unutturmamak için
her bir parlak şeydeki aksi vasıtasıyla kendini gösterir. Her parlak şey
kendi kabiliyetince, güne şin zâtının cilvesiyle beraber ışık, sıcaklık gibi
hususiyetlerini bildirir. Ve o parlak şeyler kabiliyetine göre, güne şi bütün
sıfatlarıyla gösterdiği gibi, güne şin ışığı, sıcaklığı ve ışığındaki yedi renk
gibi keyfiyetlerinin her biri de ulaştığı her şeyi kuşatır. Aynı şekilde, –وَِِّٰ
13اََُْ اَْْٰ temsilde hata olmasın– Cenâb-ı Hakk’ın ehadiyet ve
samediyetinin,14 her bir şeyde, bilhassa canlılarda, hele insanın
mahiyetinin aynasında bütün isimleriyle bir cilvesi bulunduğu gibi,
vahdet15 ve vahidiyet16 yönüyl e de varlıklarla alâkalı olan her bir ismi
onları kuşatıyor. İşte Kur’an, akılları birlik tecellileri içinde boğm amak ve
kalblere Zât-ı Akdes’i unutturmamak için daima vahidiyetteki ehadiyet
mührünü nazara veriyor ki, ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ o mührün üç mühim
düğüm  nokt asını gösterir.
13 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
14 Samediyet: Her şey Cenâb-ı Hakk'a muhtaç olduğu halde O'nun hiçbir şeye muhtaç olmaması.
15 Vahdet: Birlik.
16 Vahidiyet: Cenâb-ı Hakk'ın her şeyde birden görülen birlik tecellisi.
Üçüncü Sır
Şu sonsuz kâinatı şenlendiren, açıkça görüldüğü gibi, rahmettir. Karanlık
içindeki şu varlıkları ışıklandıran, açıkça, yine rahmettir. Sonsuz ihtiyaçlar
içinde yuva rlanan mahlûkatı terbiye eden, apaçık görüldüğü üzere, yine
rahmettir. Bir ağaç her şeyiyle meyvesi için var olduğu gibi, bütün kâinatı
insan için var eden ve her tarafta ona baktıran, onun yardımına koşturan,
açıkça, rahmettir. Bu sonsuz uzayı ve boş, ıssız âlemi dolduran,
nurlandıran ve şenlendiren, bizzat gördüğüm üz gibi, rahmettir. Ve fâni
insana ebediyet nimetini veren, onu ezelî ve ebedî bir Zât’a muhatap ve
dost kılan, açıkça, yine rahmettir.
Ey insan! Madem rahmet böyle kuvve tli, cazibeli, sevimli, sana yardımcı
ve sevilen bir hakikattir; ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ de, o hakikate yapış ve
mutlak yalnızlıktan, kimsesizlikten, sonsuz ihtiyaçlarının elemlerinden
kurtul. O Ezel ve Ebed Sultanı’nın dergâhına yöne l ve o rahmetin
şefkatiyle, şefaatiyle, parıltılarıyla o Sultan’a muhatap ve dost ol!
Evet, kâinattaki her çeşit varlığı hikmet dairesinde, insanın etrafında
toplayıp onun bütün ihtiyaçlarına kusursuz bir intizam ve inayet ile
koşturmak, açıkça, iki şekilde izah edilebilir. Ya kâinattaki her varlık
insanı kendi kendine tanıdığı için ona itaat ediyor, onun  yardımına
koşuyor. Bu ihtimal, akıldan yüz derece uzak olmasının yanında, pek çok
imkânsızlığı da doğur ur. İnsan gibi mutlak aciz bir varlıkta kuvve ti
sınırsız Sultan-ı Mutlak’ın kudretinin bulunduğunu varsaymak lâzım gelir.
Ya da bu yardımın, kâinatın perdesi arkasında bir Kadir-i Mutlak’ın
ilmiyle gerçekleştiğini kabul etmek gerekir. Demek, kâinattaki varlıklar
insanı tanımaz; onlar insanı bilen ve tanıyan, ona merhamet eden bir
Zât’ın varlığının delilleridir.
Ey insan! Aklını başına al. Hiç mümkün müdür ki, bütün varlıkları sana
yöne ltip yardım ellerini uzattıran, senin ihtiyaçlarına “Lebbeyk!”17
dedirten Zât-ı Zülcelâl seni bilmesin, tanımasın, görmesin? Madem O seni
biliyor, rahmetiyle bildiğini bildiriyor. Sen de O’nu bil, hürmetle bildiğini
bildir ve katiyen anla ki, bu koca kâinatı senin gibi mutlak zayıf, aciz,
fakir, fâni ve küçük bir varlığın emrine vermek ve varlıkları yardımına
gönde rmek, elbette hikmet, inayet, ilim ve kudreti de içeren bir rahmet
hakikatidir. Böyle bir rahmet, senden küllî ve hâlis bir şükür, ciddi ve saf
bir hürmet ister. İşte o hâlis şükrün, saf hürmetin tercümanı ve unva nı olan
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’i dilinden düşürme. Onu rahmete kavuşmaya vesile
ve Rahman’ın dergâhında şefaatçi yap.
17 Buyur, emret!
Evet, rahmetin varlığı ve gerçekleşmesi, güne ş kadar aşikârdır. Nasıl ki,
merkezdeki bir nakış, farklı yönlerden uzanan atkı ve iplerin düzeninden
ve desenlerinden meydana gelir. Aynen öyle de, bu kâinatın büyük
dairesinde bin bir ilahî ismin cilvesinden uzanan nuranî atkılar, kâinatın
simasında öyle bir rahmet damgası içinde bir Rahîmiyet ve şefkat nakşını
dokuyor  ve öyle bir inayet mührünü işliyor ki, akıl sahiplerine kendini
güne şten daha parlak bir şekilde gösteriyor.
Evet, güneşi ve ayı, yeryüzünde ki unsurları ve madenleri, bitki ve
hayvanları büyü k bir nakşın atkı ipleri gibi bin bir isminin tecellileriyle
tanzim eden ve hayata hizmetkâr kılan, bitki ve hayvanlar âlemindeki
bütün annelerin yavrularına gayet şirin ve fedakârca şefkatleriyle şefkatini
gösteren,18 canlıları insanın emrine veren, böylece ilahî rubûbi yetin gayet
güzel, şirin, büyük bir nakşını ve insanın kıymetini gösteren ve parlak
rahmetini ortaya koya n Rahman-ı Zülcemâl, elbette kendi mutlak
istiğnasıyla, yani hiçbir şeye muhtaç olmamasıyla beraber rahmetini,
mutlak ihtiyaç içindeki canlılara ve insana makbul bir şefaatçi yapmıştır.
Ey insan! Eğer insan isen ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ de, o şefaatçiyi bul.
18 Varlıklarda bulunan acıma hissinin, Cenâb-ı Hakk’ın yüz mertebe rahmetinden sadece birinin
bütün canlılar arasında taksim edilmiş hali olduğuna dair bkz. Buhârî, edeb 19; Müslim, tevbe
17, 20, 21.
Evet, yeryüzünde  dört yüz bin farklı bitki ve hayvan türünü, hiçbirini
unutmadan, şaşırmadan, vakti vaktine, kusursuz bir intizam, hikmet ve
inayetle idare eden, yeryüzünün simasına ehadiyet mührünü koya n, açıkça,
bizzat görüldüğü üzere, rahmettir. O rahmetin varlığı, şu yeryüzünde ki
varlıklar kadar  kesin olduğu gibi, onun gerçekleştiğinin varlıklar
sayısınca delili var.
Evet, zeminin yüzünde  bir rahmet ve ehadiyet mührü bulunduğu gibi,
insanın manevî mahiyetinin simasında da öyle bir rahmet damgası vardır
ki, yeryüzünün simasındaki merhamet mühründe n ve kâinatın simasındaki
büyük rahmet damgasından daha aşağı değildir. Onun âdeta bin bir ismin
cilvesinin oda k nokt asıymış gibi bir kuşatıcılığı var.
Ey insan! Hiç mümkün müdür ki, sana bu simayı veren ve ona böyle bir
rahmet ve ehadiyet mührü vuran Zât seni başıboş bıraksın,19 sana kıymet
vermesin, senin hareketlerine dikkat etmesin, senin için var olan bu
kâinatı abes kılsın,20 yaratılış ağacını meyvesi çürük, bozuk, kıymetsiz bir
ağaç hükmüne indirsin? Hem hiçbir şekilde şüphe  kabul etmeyen ve hiçbir
bakımdan noks anlığı bulunmayan, güne ş gibi aşikâr olan rahmetini ve ışık
gibi açıkça görünen hikmetini inkâr ettirsin? Hâşâ!..
19 Bkz. “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır?” (Kıyâmet sûresi, 75/36)
20 Bkz. “Bizim sizi boşuna yarattığımızı, Bizim huzurumuza dönüp hesap vermeyeceğinizi mi
sandınız?” (Mü’minûn sûresi, 23/115)
Ey insan! Bil ki, o rahmetin arşına ulaşmak için bir merdiven var. O da
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’dir. Onun ne kadar mühim olduğunu anlamak
istersen, Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın yüz on dört sûresinin başına, bütün
mübarek kitapların ve mübarek işlerin başlangıçlarına bak. Besmelenin
kıymetinin büyükl üğüne  kesin bir delil şudur: İmam Şâfiî (radiyallâhu
anh) gibi çok büyük müçtehitler demiş ki, “Besmele tek bir ayet olduğu
halde, Kur’an’da yüz on dör t defa naz il olmuştur.”21
21 Bkz. eş-Şâfiî, el-Ümm 1/208; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân 1/8; el-Gazâlî, el-Mustasfâ 1/82;
İbnü’l-Cevzî, et-Tahkîk fî Ehâdîsi’l-Hilâf 1/345-347; ez-Zeylaî, Nasbu’r-Râye 1/327.
Dördüncü Sır
Sınırsız bir çokluk içinde birlik tecellisi, 22إِكَ َُُْ demekle herkese kâfi
gelmiyor, fikir dağılıyor. Bütün kâinattaki vahdetin arkasında bulunan
Ehad Zât’ı düşünüp 23إِكَ َُُْ وَإِكَ ََُِْ demek için yeryüzü genişliğinde
bir kalb gerekir. Ve bu sırdan dolayı, küçük şeylerde ehadiyet mührünü
açıkça gösterdiği gibi, her bir varlık türünde  ehadiyet damgasına işaret
etmek ve Zât’ını akla getirmek için Ehad Yaratıcı, rahmaniyet mührü
içinde bir ehadiyet imzası gösteriyor ki, herkes her mertebede zahmetsizce
إِكَ َُُْ وَإِكَ ََُِْ diyerek doğrudan doğruya Zât-ı Akdes’e hitap edip
yöne lsin.
22 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yalnız Sana ibadet ederiz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
23 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yalnız Sana ibadet eder, yalnız senden medet umarız.” (Fâtiha sûresi,
1/5)
İşte, Kur’an-ı Hakîm bu büyük sırrı ifade etmek için kâinatın en büyük
dairesini, mesela göklerin ve yerin yaratılışını anlattığı sırada, birden en
küçük daireden, ince ve basit bir şeyden bahseder ki, ehadiyet mührünü
açıkça göstersin. Mesela göklerin ve yerin yaratılışını anlatırken, insanın
yaratılışından, sesinden, simasındaki nimet ve hikmet inceliklerinden
bahis açar. Ta ki fikir dağılmasın, kalb boğul masın, ruh doğrudan doğruya
Mabud’unu bulsun. 24وَِْ اَِٰ۪ َُْ اَٰاتِ وَاَْرْضِ وَاَِْفُ أََُِِْْ وَأََْاُِْ ayeti
bu ha kikati mucizevî bir şekilde gösteriyor.
24 “O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de gökleri ve yeri yaratması, lisanlarınızın ve
renklerinizin farklı olmasıdır.” (Rûm sûresi, 30/22)
Evet, sonsuz vahdet mühürlerinin iç içe daireler gibi en büyüğünde n en
küçüğüne  kadar sayısız varlıkta çeşitleri ve mertebeleri vardır. Fakat o
vahdet ne kadar olsa da yine çokluk içinde bir vahdettir. Hakiki hitabı tam
sağlayamaz. Onun için vahdetin arkasında ehadiyet mührünün bulunması
lâzımdır. Ta ki, çokluğu hatıra getirmesin. Kalbde doğrudan doğruya Zât-ı
Akdes’e yol açsın.
Hem nazarları o ehadiyet mührüne çevirmek ve kalbleri ona çekmek için
üstüne gayet cazibeli bir nakış, parlak bir nur, şirin bir tatlılık, sevimli bir
güzellik ve kuvve tli bir hakikat olan rahmet ve rahîmiyet damgasını
basmıştır. Evet, o rahmetin kuvve tidir ki, şuur sahiplerinin nazarlarını
kendine çeker ve ehadiyet mührüne ulaştırır. Ehad Yaratıcı’yı düşündür ür,
sonra da insanı 25إِكَ َُُْ وَإِكَ ََُِْ ayetindeki hakiki hitaba mazhar eder.
İşte ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ Fatiha’nın fihristi ve Kur’an’ın kısa bir özeti
olması yönüyl e zikredilen bu büyük sırrın unva nı ve tercümanıdır. Bu
unva nı eline alan, rahmetin tabakalarında gezebilir. Bu tercümanı
konuş turan, rahmet sırlarını öğrenir, rahîmiyet ve şefkat nurlarını görür.
25 “(Haydi öyleyse deyiniz:) Yalnız Sana ibadet eder, yalnız Senden medet umarız.” (Fâtiha sûresi,
1/5)
Beşinci Sır
Bir hadis-i şerifte buyrulmuş ki: 26إِن َّٰ َََ اَِْْنَ َٰ ُرَةِ اِْٰ– veya
denildiği gibi.
26 “Şüphesiz Allah Teâlâ, insanı Rahman suretinde yaratmıştır.” Buhârî, isti’zân 1; Müslim, birr
115, cennet 28; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/244, 251, 315, 323, 434, 463, 519.
Tarikat ehli bir kısım zâtlar, bu hadisi iman esaslarıyla örtüşmeyen tuhaf
bir tarzda tefsir etmişler. Hatta onlardan aşk ehli bazı kimseler, insanın
manevî yüzüne Rahman’ın bir sureti olarak bakmış. Ehl-i tarikatın bir
kısmında sekr, yani manevî sarhoşluk hali, aşk ehlinin çoğunda  da
istiğrak27 ve hakikatleri birbirine karıştırma gibi haller bulunduğund an,
onlar hakikate zıt anlayışlarında belki mazur görülebilirler. Fakat aklı
başında olan, inanç esaslarına aykırı mânâları kabul edemez. Yoksa hata
etmiş olur.
27 İstiğrak: Allah aşkı ile dünyayı unutup kendinden geçmek.
Evet, bütün kâinatı bir saray, bir ev gibi muntazam bir şekilde idare eden,
yıldızları zerreler gibi hikmetle ve kolayca çeviren, gezdiren, zerreleri
itaatkâr memurlar gibi istihdam eden Zât-ı Akdes-i İlahî’nin ortağı, eşi,
zıddı, dengi bulunmadığı gibi, 28ََْ َِِْ۪ َْءٌ وََُ اُِ اَُِْ sırrıyla,
sureti, misli, misali, benzeri de olamaz. Fakat وََُ اََُْ اَْْٰ ِ اَٰاتِ
29وَاَْرْضِ وََُ اَُِْ اَُِْ sırrıyla, örnek ve temsillerle icraatına, sıfatlarına
ve isimlerine bakılır. Demek, örnekler ve temsiller, O’nun icraatı hakkında
olabilir. Zikredilen hadis-i şerifin pek çok maksadından biri şudur: İnsan,
Rahman ismini tamamen gös teren bir surette yaratılmıştır. Evet, daha önce
söylediğimiz gibi, kâinatın simasında, bin bir ilahî ismin parıltılarından
tezahür eden Rahman ismi görünür; yeryüzünün simasında Cenâb-ı
Hakk’ın mutlak rubûbi yetinin sayısız cilvesiyle tezahür eden Rahman ismi
gösterilir. Aynen öyle de, insan her şeyi içine alan kuşatıcı suretiyle küçük
bir ölçekte, dünya nın ve kâinatın siması gibi yine Rahman isminin
mükemmel bir cilvesini gösterir.
28 “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, her şeyi hakkıyla işitir ve görür.” (Şûrâ sûresi, 42/11)
29 “Göklerde ve yerde en yüce sıfatlar Allah’ındır. O Aziz ve Hakîmdir: Mutlak galiptir, tam
hüküm ve hikmet sahibidir.” (Rûm sûresi, 30/27). Ayrıca Nahl sûresinin 60. ayeti de aynı
hususu biraz değişik ifadelerle beyan etmektedir.
Hadis şuna da işaret eder: Rahman ve Rahîm Yaratıcının delilleri ve
aynaları olan canlılar ve insan gibi mazharların, Vacibü’l-Vücûd Zât’ı
gösterdikleri o kadar kesin ve aşikârdır ki, mesela güne şin suretini ve
aksini tutan parlak bir aynanın parıltısına ve güne şe delil oluşunun
açıklığına işaret mahiyetinde, “O ayna güne ştir.” denilmesi gibi, “İnsanda
Rahman’ın sureti var.” ifadesi delâletin açıklığına ve münasebetin
mükemmelliğine işaret olarak söylenmiştir. Şu sırdan dolayı, Vahdet-i
Vücûd inancını kabul edenlerin aşırıya gitmeyen kısmı, bu delâletin
aşikârlığına ve bu münasebetin mükemmelliğine bir unva n olarak َ َُْدَ
30ا ََُّإِل demiştir.
30 Vücûd-u Vâcib’e nispeten başka şeylere var denilmemeli... Onlar “varlık” unvanına lâyık
değildir.
اَُّٰ َ رَُْٰ َ رَُِ َِ ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ اِرََْْ ََ َُِ ََِِِِ وَََْ أََْارَ
31ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ ََ َُِ ََِِِْٰ اَِٰ
31 Ey Rahman, Rahîm Allahım! ‘Bismillâhirrahmânirrahîm’in hakkı için, rahîmiyetine yaraşır
şekilde bize merhamet et ve rahmaniyetine yaraşır şekilde, bize ‘Bismillâhir rahmânirrahîm’in
sırlarını anlamayı lütfet.
Altıncı Sır
Ey sonsuz acz ve fakr içinde yuva rlanan biçare insan! Rahmetin ne kadar
kıymetli bir vesile ve ne kadar makbul bir şefaatçi olduğunu şuradan anla:
O rahmet, öyle Yüce bir Sultan’a ulaşmaya vesiledir ki, O’nun ordusunda
yıldızlarla zerreler beraberce, tam bir intizam ve itaatle hizmet ediyor. O
Zât-ı Zülcelâl’in, o Ezel ve Ebed Sultan’ının Zât’ına ait bir istiğnası var;
O, mutlak bir istiğna içindedir, hiçbir şeye muhtaç değildir. Hiçbir şekilde
kâinata ve varlıklara ihtiyacı olmayan sınırsız ve kayıtsız bir Ganî’dir,
zenginlik sahibidir. Ve bütün kâinat emri, idaresi, heybet ve azameti
altında tam bir itaatle, celâline boyun e ğmiştir.
İşte ey insan! Rahmet seni her bakımdan Müstağni olan o Zât’ın, o Ebedî
Sultan’ın huzuruna çıkarır, O’na dost ve muhatap yapar, sana sevgili bir
kul vaziyeti verir. Nasıl ki, sen güne şe çok uzaksın, hiçbir şekilde
yetişemiyor ve yanaşamıyorsun. Fakat güne şin ışığı, aksini ve cilvesini
aynan vasıtasıyla senin eline ulaştırıyor. Aynen öyle de: Biz her türlü
kusur ve noks andan münezzeh o Zât’a, o Ezel ve Ebed Güneşi’ne sonsuz
uzak olsak ve yanaşamasak da rahmetinin nur u O’nu bi ze yakın ediyor.
İşte ey insan! Bu rahmeti bulan, ebedî, tükenmez bir nur hazinesi bulmuş
olur. O hazineyi bulmanın yol u, rahmetin en parlak misali ve temsilcisi, en
belâgatli lisanı ve ilancısı olan ve Kur’an’da “Âlemlere Rahmet”32
unva nıyla anılan Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) sünne tine
uymaktır. Âlemlere rahmet olan, rahmetin o cisimleşmiş haline ulaşma
vesilesi ise salâvattır. Evet, salâvatın mânâsı rahmettir. O canlı,
cisimleşmiş rahmete bir rahmet duası hükm ünde ki salâvat, âlemlere
rahmet olan o zâta kavuşmaya vesiledir.33 Öyleyse âlemlere rahmet olan
Resûl-u Ekrem’e kavuşmak için salavâtı kendine vasıta yap ve o zâtı da
(aleyhissalâtü vesselam) Rahman’ın rahmetine vesile kabul et.
32 Bkz. Enbiyâ sûresi, 21/107.
33 Peygamber Efendimiz’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) salât ve selam getirmenin önemine dair bkz.
Ahzâb sûresi, 33/56; Müslim, salât 11, 70; Tirmizî, vitr 21; Ebû Dâvûd, salât 36, 201, vitr 26.
Bütün ümmetin, “rahmeten li’l-âlemîn”34 olan zât (aleyhissalâtü vesselam)
hakkında sonsuz rahmet mânâsıyla salâvat getirmesi, rahmetin ne kadar
kıymetli bir ilahî hediye olduğunu ve ne kadar geniş bir daireye sahip
bulunduğunu pa rlak bir şekilde ispat eder.
34 Âlemlere rahmet.
Sözün Özü: Rahmet hazinelerinin en kıymetli pırlantası ve bekçisi Zât-ı
Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam) olduğu gibi, birinci anahtarı da ِْــــــِ
ِّٰ اِْٰ اِِ’ dir. Bu hazinelerin kapısını en kolay açan anahtar ise
salâvattır.
 اَُّٰ َِ أََْارِ ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ َ وََْ َٰ َْ أَرََُْْ
رًََْ َََِِْ ََ َُِ َََِِْ وََُِِْ۪، وََٰ اِٰ۪ وَأََِْ۪ أَََِْ
35وَارََْْ رًََْ َُِْ َِ َْ رََِْ َْ َِاكَ ِْ ََِْ اَِٰ
35 Allahım! ‘Bismillâhirrahmânirrahîm’in sırlarının hakkı için, âlemlere rahmet olarak gönderdiğin
zâta ve bütün âl ve ashabına, Senin rahmetine ve onun hürmetine yaraşır bir şekilde salât ve
selam eyle. Bize de, öyle bir rahmetle merhamet et ki, Senden gayrı, mahlûkatından hiç
kimsenin merhametine muhtaç olmayalım.
36َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
36 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
İkinci Söz
ِْـِ ِّٰ اِْٰ اِِ
37اََِ ُُِْنَ َِِْْ
37 “O takva sahipleri ki görünmeyen âleme inanırlar.” (Bakara sûre si, 2/3)
İmanda ne kadar büyük bir saadet ve nimet, ne kadar büyük bir lez zet ve
rahatlık bul unduğunu a nlamak istersen, şu temsilî hikâyeciğe bak, dinle:
Bir vakit iki adam, hem keyif hem de ticaret için seyahate çıkarlar.
Bunlardan kendini beğenmiş ve talihsiz olan bir tarafa; hakkı, hakikati
tanıyan ve bahtiyar olansa diğer tarafa gi der.
Kendini beğenmiş adam, sadece kendini düşünmesinin, bencilliğinin ve
her şeyi kötü görmesinin cezası olarak kendi bakışına göre pek fena bir
memlekete düşer. Her yerde aciz biçarelerin, zorba ve dehşetli adamların
elinden ve zulmünde n feryat ettiğini duya r, hazin, elemli bir hal gö rür.
Bütün memleket, baştan başa bir matem yurduna  döndüğünde n, o adam şu
elemli ve karanlık hali hissetmemek için sarhoşluktan başka çare bulamaz.
Çün kü ortalıkta dehşet verici ce na zeler ve ümitsizce ağlayan yetimler
görür, herkes ona düşman ve yabancı görünür. Vicdanı azap içinde kalır.
Hakkı tanıyan, daima hak düşünen ve güzel ahlâklı olan adam ise
nazarında pek güzel bir memlekete düşer. İşte bu iyi adam, gittiği her
yerde büyük bir şenlik, her tarafta bir sevinç, bir eğlence, coşkunluk ve
neşe içinde zikir meclisleri görür. Herkes ona dost ve akraba görünür.
Bütün memlekette 'yaşasın'lar ve teşekkürlerle umumi bir terhis şenliği
vardır. O adam, sevinçli bir şekilde asker alımı için tek bir ve kelime-i
tevhid nidalarıyla bir davul sesi, bir mûsikî işitir. Önceki bahtsız adam
hem kendisinin hem de bütün halkın elemiyle acı çekerken şu bahtiyar,
hem kendisinin hem de herkesin sevinciyle mutlu olur, ferah bulur. O
ticaretten güz el bir kazanç elde eder, Allah’a şükreder.
Sonra döne r, öteki adama rastlar. Onun halini anlayınca şöyle der: “Yahu
sen di vane olmuşsun! İçindeki çirkinlikler dışına aksetmiş olmalı ki, gül- 
meyi ağlamak, terhisi soymak ve talan etmek zannetmişsin. Aklını başına
al, kalbini temizle. Ta ki gözünden şu musibetli perde kalksın, hakikati
görebilesin. Zira son derece adil, merhametli, idaresi altındakilerin
hukukunu gözeten, kudretli, intizamı seven, şefkatli bir Melik’in, göz
önün de bu derece terakki ve mükemmellik eserleri gösteren memleketi,
senin zannettiğin gibi olamaz.”
Sonra o bedbahtın aklı başına gelir. Pişman olur ve “Evet, ben
sarhoşluktan divane olmuştum. Allah senden razı olsun, beni cehennem
gibi bir vaziyetten kur tardın.” der.
Ey nefsim! Bil ki, temsildeki birinci adam kâfir veya Allah’a isyan eden
gafildir. Şu dünya  o nun gözünde  baştan başa bir matem yurdudur . Bütün
canlılar, ayrılık ve yokluk tokadıyla ağlayan birer yetimdir. Hayvanlar ve
insanlar ise ecelin pençesiyle parçala nan kimsesiz başıbozuklardır. Dağlar
ve denizler gibi büyük varlıklar, ruh suz, dehşet verici cenazeler
hükm ünde dir. Küfründe n ve dalâletinden kaynaklanan daha bunun gibi pek
çok elemli, ezici, deh şetli vehim ona manevî bir azap verir.
Diğer adam ise mümindir. Cenâb-ı Hâlık’ı tanır, tasdik eder. Onun
gözünde  şu dünya  Rahman’ın bir zikir meclisi, insan ve hayvanların talim
yeri, insanlarla cinlerin imtihan meydanıdır. Bütün hayvan ve insanların
ölümü ise bir terhistir.
Hayat vazifesini bitirenler, yeni vazifelilere yer açılsın ve onlar gelip
çalışsınlar diye bu fâni diyardan, manevî bir sevinç içinde, derdi, sıkıntısı
olmayan başka bir âleme giderler.
Hayvanların ve insanların doğum u ise as kere, si lah altına, vazife başına
alınmaktır. Bütün canlılar vazifeli, mutlu birer as ker; işini doğru yapan,
halinden memnun birer memurdur. İşitilen bütün sedâlar ise ya va zife baş- 
langıcındaki zikir ve tesbihler, ya paydos  esnasında duyul an şükür ve
ferahlama nidaları yahut çalışma neşesinden doğa n nağmelerdir. O
müminin nazarın da bütün varlıklar, Seyyid-i Kerîm’inin ve Mâlik-i
Rahîm’inin sevimli birer hiz metkârı, dost birer memuru, şirin birer
kitabıdır. O talihli adamın imanından bunun gibi daha pek çok hoş, yüce,
leziz ve tatlı hakikat tecelli eder, ortaya çıkar.
Demek, iman manevî bir tûba ağacının38 çekirdeğini taşıyor. Küfür ise
manevî bir cehennem zakkum unun39 tohum unu s aklıyor.
38 Tûbâ’nın, cennetteki bir ağaç olduğuna dair bkz. Müsned 4/183; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef
7/29; İbn Hibbân, es-Sahîh 16/429, 430; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 17/127, 128.
39 Zakkum ağacı için bkz. İsrâ sûresi, 17/60; Sâffât sûresi, 37/62-65; Duhân sûresi, 44/43-44;
Vâkıa sûresi, 56/51-53; Buhârî, menâkıbü’l-ensâr 42, kader 10; Tirmizî, tefsîru sûre (17) 4; İbn
Mâce, cehennem 38; Müsned 1/300, 338.
Demek ki, selamet ve emniyet yalnız İslamiyet’te ve imandadı r. Öyleyse
daima, 40اََُْْ ِِّٰ َٰ دِِ اَِْْمِ وَََلِ اَِْنِ demeliyiz.
40 Bize ihsan ettiği İslam dini ve kâmil iman nimeti için Allah’a hamd olsun.
Üçüncü Söz
ِِْ ِّٰ اِْٰ اِِ
41َۤ أََ اسُ اُُْوا
41 “Ey insanlar! (Hem sizi hem de sizden önceki insanları yaratan) Rabbinize ibadet ediniz.”
(Bakara sûresi, 2/21)
İbadetin ne kadar büyük bir ticaret ve saadet, Allah’a isyanın ve haram
zevklere düşkünlüğün  ise ne büyük bir zarar ve felâket olduğunu anlamak
istersen, şu temsilî hikâyeciğe bak, dinle:
Bir zamanlar iki asker, uzak bir şehre gitmek için emir alırlar. Yol
ikileşinceye kadar beraber gi derler. Orada bulunan bir adam onlara şöyle
der: “Şu sağdaki yol zararsızdır ve yolcularının onda  dokuz u büyük kâr
elde eder, rahatlık görür. Soldaki yolun ise hiç faydası olmamakla beraber
on yolcu sun dan dokuz u zarara uğrar. Yolların ikisi de kısa ve aynı
uzunluktadır. Aralarında yalnız bir fark var ki, düzeni ve kanunu olmayan
sol yolun yolcusu çantasız, silahsız gi der. Görünüş te bir hafiflik, yalancı
bir rahatlık hisseder. Askerî düzen altındaki sağ yolun yolcusu ise
besleyici gıdalarla dolu dört okka lık42 bir çantayı ve her düşmanı alt
edecek iki okka lık, de vlete ait mükemmel bir silahı taşı maya mecburdur.”
42 1,282 kilogramlık ağırlık ölçüsü.
Yolu tarif eden o adamın sözünü dinledikten sonra iki askerden bahtiyar
olan sağa gider. Görünüş te omzuna ve sırtına bir ağırlık yüklenir. Fakat
kalbi ve ruhu binlerce batman43 ağırlığındaki minnet ve korkulardan
kurtulur.
43 7,692 kilogramlık ağırlık ölçüsü, 6 okka.
Öteki, talihsiz olan ise askerliği bırakır. Düzene uymak istemez, so l tarafa
gider. Bedeni bir batman ağırlıktan kurtulur; fakat kalbi binlerce batman
min net, ruhu da sonsuz korkular altında ezilir. Hem herkese dilen ci olur
hem de her şey ve her hadise karşısında titrer. Sonunda  gideceği yere varır.
Orada, asi ve kaçak olmanın cezasını görür.
Askerlik nizamını seven, çantasını ve silahını muhafaza edip sağ tarafa
giden asker ise varmak istediği şehre kimsenin minneti altına girmeden,
kimseden korkmadan, kalbi ve vicdanı rahat bir şekilde ulaşır. Orada,
vazifesini güzelce yapan namuslu bir askere yaraşır mükâfat görür.
İşte ey isyankâr nefis!
Bil ki: O iki yolcudan birincisi, Allah’ın emirlerine itaat eden, öteki ise
nefsin kötü arzularına uyan asi in sandır. O yol, ruhlar âleminden gelip
kabirden ge çerek ahirete giden hayat yoludur. O çanta ve silah, ibadet ve
takvayı temsil eder. İbadetin görünüş te bir ağırlığı olsa da mânâsında öyle
bir rahatlık ve hafiflik vardır ki, tarif edilemez. Çünkü kul, namazında,
44ا َُّّٰأََُْ أَنْ َ إَِٰ إِل yani, “O’ndan başka Hâlık ve Rezzak yoktur! Zarar ve
fayda O’nun elindedir.45 O hem Hakîm’dir, abes iş yapmaz; hem
Rahîm’dir, ihsanı, merhameti çok tur.” der. Buna inandığından, her şeyde
bir rahmet hazinesinin kapısını bulur ve dua ile o kapıyı çalar. Her şeyi
Rabbinin emrine boyun eğmiş görür, O’na sığınır. Tevekkül ile O’na
dayanıp her musibet karşısında korunur. İma nı, kendisine tam bir emniyet
hissi verir.
44 “Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah yoktur.” (Müslim, salât 60; Tirmizî, salât 216; Ebû
Dâvûd, salât 178; Ahmed İbn Hanbel, el-Müsned 1/292)
45 Bkz. Bakara sûresi, 2/102; Âl-i İmran sûresi, 3/26; 6/71; A’râf sûresi, 7/188; Yûnus sûresi,
10/18, 49, 106; Ra’d sûresi, 13/16; Tâhâ sûresi, 20/89; Enbiyâ sûresi, 21/66; Hac sûresi, 22/12;
Furkan sûresi, 25/3, 55; Şuarâ sûresi, 26/73; Fetih sûresi, 48/11; Mücadele sûresi, 58/10;
Mümtahine sûresi, 60/3; Ayrıca bkz. Tirmizî, kader 10; Müsned 6/441.
Evet, her hakiki iyi vasıf gibi cesaretin de kaynağı imandır, kulluktur;46 her
kötü has let gibi korkaklığın da k aynağı dalâlettir!47
46 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/173.
47 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/151; Enfâl sûresi, 8/12.
Evet, yerküre bom ba olup pa tlasa, muhtemeldir ki, kalbi tam nurlanmış bir
kulu korkutmaz. Aksine o kul, Samed Rabbinin harika kudretini lez zetli
bir hayret içinde seyreder. Aklı aydınlanmış denilen kalbsiz ve Allah’a
karşı asi, meşhur bir filozof ise gökte bir kuyruklu yıldız görse yerde
titrer. “Acaba bu serseri yıldız dünyamıza çarpar mı?” deyip evhama
düşer. (Bir vakit böyle bir yıldızdan koca Amerika titredi. Çokları gece
vakti evlerini terk etti.)
Evet, insanın ihtiyaçları sınırsız olduğu halde, sermayesi neredeyse yok
gibidir; sayısız musibete maruz kaldığı halde bunlara karşı koya cak
kudreti hiç hükm ünde dir. Sermayesinin ve iktidarının sınırı, elinin
yetiştiği yere kadardır. Emellerinin, arzularının, elem ve endişelerinin
dairesi ise gözünün, ha  yalinin ulaştığı nokt aya kadar geniştir.
İşte bu derece aciz, zayıf, fa kir ve muhtaç insan ruhu48 için ibadet, te- 
vekkül, tevhid ve teslimin ne kadar büyük bir kâr, bir saadet, bir nimet
olduğunu, büt ün büt ün kör  olma yan gö rür, anlar.
48 Bkz. Fâtır sûresi, 35/15.
Malûmdur ki, zararsız yol zararlı yola –onda  bir kaybetme ihtimali olsa
bile– tercih edilir. Kaldı ki, meselemiz olan kulluk yolu zararsızdır ve
onda  dokuz  ihtimalle insanı bir ebedî saadet hazinesine ulaştırır. Nefsin
arzularına uyma ve Allah’a isyan yolunda  ise –o yolda gidenlerin de
itirafıyla– fayda yoktur ve onda  dokuz  ihtimalle ebedî azap ve helâk
bulunur. Bu, şu hususta söz sahibi olan, gözü manevî alemlere açık sayısız
zâtın şahitliğiyle sabit tir; zevk ve keşf ehlinin haber vermesiyle,
yanlışlığına ihtimal bulunmayacak derecede kesindir.
K ı s ac as ı: Ahiret saade ti gibi düny a saadetin de ibade tte ve Allah’a
kulluktadır. Öyleyse daima 49اََُْْ ِِّٰ ََ اَِ وَاِِْ demeli ve Müslüman
olduğum uza şükretmeliyiz.
49 Bize itaat ve muvaffakiyet nasip eden Allah’a hamd olsun.
Dördüncü Söz
ِْــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
50اََةُ َِدُ اِ
50 “Namaz, dinin direğidir.” hadisi için bkz. el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-Usûl 3/135, 136; el-
Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 3/39; ed-Deylemî, el-Müsned 2/404. Yakın ifadeler için ayrıca bkz.
Tirmizi, îmân 8; Müsned 5/231, 237; en-Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6/428; el-Buhârî, et-
Târîhu’l-Kebîr 7/426.
Namazın ne kadar kıymetli ve mühim olduğunu, ne kadar az bir gayretle
ne çok şey kazandırdığını, namazsız insanın ne kadar divane ve zararda
olduğu nu iki kere iki dört eder derecesinde kesin bir şekilde anlamak
istersen, şu temsilî hi kâ yeciğe bak, gör :
Bir zaman büyük bir hüküm dar, iki hizmetkârını, her birine yirmi dört
altın verip ikamet etmeleri için iki ay uzaklıktaki has ve güzel çiftliğine
gönde ri r. Onlara der ki: “Şu parayı yol ve bilet masrafı yapınız, orada size
lâzım olacak bazı şeyleri satın alınız. Bir günlük mesafede bir istasyon
var. Oraya hem araba hem gemi hem tren hem de uçak bu lunur. Herkes
sermayesine göre birine biner.”
İki hizmetkâr bu dersi aldıktan sonra yola çıkarlar. Bahtiyar olan, istasyo- 
na kadar parasının bir kısmını harcar. Fakat o masrafla birlikte,
efendisinin ho şuna gidecek öyle güzel bir ticaret yapar ki, sermayesi
birden bine çı kar.
Öteki hizmetkâr, talihsiz ve serseri olduğunda n istasyona  kadar yirmi üç
altınını harcar. Kumar gibi şeylere verip ziyan eder. Elinde bir tek altın
kalır. Arka daşı ona, “Yahu, bu uzun yolda yaya ve aç kalmamak için şu
altınını bir bilete ver. Efendimiz kerimdir; sana merhamet eder, işlediğin
ku suru bağışlar. Seni de uçağa bindirirler, ikamet edeceğimiz yere bir
günde  gi deriz. Yoksa iki ayda aşılan bu çölde aç, yaya ve yalnız yolculuk
etmeye mecbur kalırsın.” der.
Acaba şu adam inat ederek o tek altınını bir define anahtarı hükm ünde ki
bilete vermeyip geçici bir lezzet için eğlenceye sarf etse; onun gayet
zararda, akıl sız ve talihsiz olduğunu e n akılsız adam bile anlamaz mı?
İşte ey namazsız insan ve ey namazdan hoş lanmayan nefsim!
O hüküm dar, Rabbimiz, Hâlık’ımızdır. O iki hizmetkâr yolcudan biri
dindar, namazını şevkle kılan; öteki ise gafil ve namazsız insandır. O
yirmi dört altın, her günkü yirmi dört saatlik ömre işaret eder. O has
çiftlik, cennettir. O istasyon, kabirdir. O seyahat ise insanın kabre, haşre,
ebediyete gidecek yolculuğudur . Amellere ve takvanın derecesine göre, o
uzun yol farklı mertebelerde kat edilir. Takva sahiplerinden bir kısmı,
şimşek gibi, bin senelik yolu bir günde  geçer. Bir kısmı da hayal gibi, elli
bin senelik mesafeyi bir gün de aşar. (Kur’an-ı Azîmüşşan bu hakikate iki
ayetiyle işaret ediyor.51) O bi let ise namazdır. Bir tek saat, abdestle beraber
beş vakit namaza kâfi gelir.
51 Bkz. “Gökten yere kadar her işi düzenleyip yönetir. Sonra bütün bu işler, sizin hesabınıza göre
bin yıl tutan bir günde O’na yükselir.” (Secde sûresi, 32/5); “Melekler ve Ruh O’nun Arş’ına,
uzunluğu elli bin sene olan bir günde yükselirler.” (Meâric sûresi, 70/4)
Acaba, yirmi üç saatini şu kısacık dünya  hayatına sarf eden ve o uzun,
ebedî hayata bir tek saatini ayırmayan insan, ne kadar zarardadır, nefsine
ne kadar zulmeder ve ne kadar akılsızca davranır! Zira bin adamın
katıldığı bir piyango kumarına malının yarısını vermeyi akıl kabul etmez,
çünkü kazanç ihtimali binde birdir. Malının yirmi dörtte birini, kazanma
ihtimalinin yüzde dok san dokuz  olduğu tasdik edilmiş ebedî bir hazineye
verme mek de, aynı şekilde, akıl ve hikmete zıt hareket etmektir. Kendini
akıllı zanneden insan bunu a nlamaz mı?
Halbuki namazda ruh, kalb ve akıl için büyük bir rahatlık vardır. Hem
namaz bedene de o ka dar ağır bir iş değildir.
Hem namaz kılanın düny aya ait diğer mubah işleri de güzel bir ni yetle
ibade t yerine geçer. İnsan, ömür sermayesini bu şekilde a hi rete mal edebi- 
lir. Böylece fâni ömrünü bi r yönüy le ebedileştirir.
Beşinci Söz
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
52إِن َّٰ ََ اَِ اَْا وَاَِ ُْ ُُِْنَ
52 “Allah fenâlıktan korunanlar ve hep güzel davrananlarla beraberdir.” (Nahl sûresi, 16/128)
Namaz kılmanın ve büyük güna hları işlememenin,53 insan için ne derece
hakiki bir va zife ve onun yaradılışına ne kadar uygun bir gaye oldu ğunu
görmek istersen şu temsilî hikâyeciğe bak, dinle:
53 Bkz. Nisâ sûresi, 4/31; Şûrâ sûresi, 42/37; Necm sûresi, 53/32.
Seferberlik halindeki bir taburda, biri eğitimli, vazifesini seven; diğeri
acemi, nefsine düşkün iki asker bulunuy ordu. Vazifesini seven, eğitime ve
harbe katılır, işine dikkat eder, erzakını ve yiyeceğini hiç düşünmezdi.
Çünkü onu bes lemenin, ihtiyaçlarını karşılamanın, hasta olduğunda  tedavi
etmenin, hatta ihtiyaç duyduğunda  lok mayı ağzına koym anın devletin işi
olduğunu bilirdi. Onun asıl vazi fesi eğitim ve hizmetti. Bazı erzak ve
teçhizat işlerinde çalışır, kazan kay natır, kara vanayı yıkar, taşırdı. Ona,
“Ne yapıyorsun?” diye sorulsa, “Nafakam için çalışıyorum.” demez,
“Devletin işini görüyorum.” derdi.
Nefsine düşkün ve acemi olan diğer asker ise eğitime ve hizmete dikkat
etmezdi. “O devletin işidir, bana ne!” der, daima nafakasını düşünüp onun
peşinde koşar, taburunu t erk eder, çarşıya gidip alışveriş yapardı.
Bir gün, talimli arkadaşı ona şöyle dedi: “Arkadaş, asıl vazifen eğitim
almak ve savaşmaktır. Sen onun için buraya getirildin. Padişaha güve n, o
seni aç bırakmaz. Çünkü bu, onun vazifesidir. Hem sen aciz ve fakirsin,
kendine her yerde yiyecek bulamazsın. Şimdi savaş ve seferberlik
zamanıdır. Hem çalışmazsan sana asi der, ceza verirler. Evet, ortada iki
vazife görünüyor . Biri, padişahınkidir ki, bazen onun işini görürüz, o da
bizi besler. Diğeri bizim vazifemiz, eğitim ve hizmettir. Hem padişah
işimizi kolaylaştırır, bize yardım eder.”
Acaba o serseri asker, arkadaşına kulak vermezse ne kadar teh likede kalır,
anlarsın!
İşte ey tembel nefsim! O dalgalı harp meydanı, bu gürültülü ve sıkıntılı
dünya  ha ya tıdır. Taburlara taksim edilen ordu, bütün insanlıktır. O tabur
ise bu asrın İslam cemaatidir. O iki askerden biri, dinin farzlarını bi len ve
yerine getiren, büyük güna hları terk edip güna h işlememek için nefsine ve
şeytana karşı savaşan takva sahibi Müslümandır. Diğeri ise rızkın gerçek
sahibi Cenâb-ı Hakk’ı it ham et mek derecesinde geçim derdine düşüp farz
ibadetlerini terk eden ve tuttuğu yolda rastgele güna hlar işleyen, zarar
içindeki isyankârdır. O eğitim, başta namaz olmak üzere, ibadetlerdir. O
harp ise nefse ve heveslere, cin ve insan şeytanlara karşı savaşıp kalbini ve
ruhunu güna hlardan, kötü ahlâktan ve ebediyen mahvolmaktan
kurtarmaktır. Ve hikâyedeki iki vazifeden biri, hayatı verip insanı
beslemek; diğeri ise hayatı verene ve kendisini besleyene kulluk edip
yalvarmak, O’na tevek kül edip güve nmektir.
Evet hayat, Cenâb-ı Hakk’ın Samediyetine54 yaraşır sanatının en parlak
mucizelerinden biri ve Rabbanî hikmetinin bir harikasıdır. İşte, bu hayatı
kim vermiş ise rızıkla besleyen ve devam ettiren de O’dur,55 başkası
olamaz! Buna delil mi istiyorsun? Meyve kurdu ve balık gibi en zayıf, en
aptal hayvanlar en iyi şekilde beslenir. Çocuklar ve yavrular gibi en aciz,
en nazik varlıklara en iyi rızık verilir.
54 Samediyet: Her şey Cenâb-ı Hakk'a muhtaç olduğu halde O'nun hiçbir şeye muhtaç olmaması.
55 Bkz. Bakara sûresi, 2/22, 60; En’âm sûresi, 6/99, 141, 142, 151; A’râf sûresi, 7/32, 160; Enfâl
sûresi, 8/26; Yûnus sûresi, 10/31, 59, 93; Hûd sûresi, 11/6; İbrahim sûresi, 14/32; Hicr sûresi,
15/20; Nahl sûresi, 16/72, 112, 114; İsrâ sûresi, 17/70; Ankebût sûresi, 29/17, 60, 62; Rûm
sûresi, 30/37, 40; Sebe sûresi, 34/15, 24, 36; Yâsîn sûresi, 36/47; Zümer sûresi, 39/52; Mü’min
sûresi, 40/13, 64; Fussilet sûresi, 41/10; Şûrâ sûresi, 42/12, 19, 27; Zâriyât sûresi, 51/22, 58;
Cum’a sûresi, 62/11; Talâk sûresi, 65/3; Mülk sûresi, 67/15, 21.
Evet, helâl rızık kazanmanın iktidar ve irade ile değil, acz ve zaaf ile
olduğunu anlamak için balıklar ile tilkileri, yavrular ile canavarları,
ağaçlar ile hayvanları kıyaslamak kâfidir.
Demek ki, geçim derdi için namazını terk eden,56 eğitimi ve siperini
bırakıp çarşıda di lencilik yapan askere benzer. Bununl a beraber, baş- 
kalarına yük olmamak için, namazını kıldıktan sonra Cenâb-ı Rezzak-ı
Kerîm’in rahmet mutfağından rızkını bizzat aramak güzeldir, mertliktir ve
bir ibadettir.
56 Bkz. Tâhâ sûresi, 20/132; Zâriyât sûresi, 51/57-58.
Hem fıtratı ve manevî dona nımı, insanın ibadet için yaratıldığını
gösteriyor.57 Zira dünya  hayatı için lâzım olan amel ve iktidar yönünde n
insan küçük bir serçe kuşuna bile yetişemez. Fakat manevî ve uhrevî
hayatı için gerekli ilim, fakrını itiraf ederek Allah’a yalvarma ve ibadet
yönünde n o, büt ün canlıların sultanı ve kum andanı hükm ünde dir.
57 Bkz. Zâriyât sûresi, 51/56.
Ey nefsim! Demek, dünya  hayatını asıl maksat yapar ve daima ona
çalışırsan, küçük bir serçe kuşunun  askeri hükm ünde olursun. Eğer ahiret
hayatını asıl maksat yapıp bu hayatı da ona vesile ve tarla bilir,58 orası için
çalışırsan, o vakit canlıların büyük bir kuman danı, şu dünya da Cenâb-ı
Hakk’ın nazlı ve niyaz eden bir kulu, aziz ve muhterem bir misafiri
olursun.
58 “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19; el-
Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/495; es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s. 497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-
Merfûa s. 205. Ayrıca, aynı hususu değişik şekilde ifade eden Şûrâ sûresinin 20. ayetine ve el-
Hâkim, el-Müstedrek 4/348; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 10/53; ed-Deylemî, el-Müsned
2/228’e de bakılabilir.
İşte sana iki yol.59 İstediğini seçebilirsin. Hidayeti ve başarıyı
merhametlilerin en merhametlisi Allah’tan iste...
59 Bkz. “şükür” ya da “küfür” yolu (Dehr sûresi, 76/3); “iki yol (hayır ve şer yolu)” (Beled sûresi,
90/10); “kötülük” ya da “takva” yolu (Şems sûresi, 91/8); “en kolay yol” ya da “en güç yol”
(Leyl sûresi, 92/5-10).
Altıncı Söz
ِِنِ احِْٰــــــِ ِّٰ اْ
60َُُْ وَأََْاَُْ َِن َُُ اَََْْ أَنِى َِ اُِْْٰإِن َّٰ اَْ
60 “Allah, karşılık olarak cenneti verip müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır.” (Tevbe
sûresi, 9/111)
Nefsini ve malını Cenâb-ı Hakk’a satmanın, O’na kul ve asker olmanın ne
kadar kârlı bir ticaret, ne kadar şerefli bir rütbe olduğunu anlamak
istersen, şu temsilî hikâyeciği dinle:
Bir zamanlar bir padişah, emrindeki iki adama emanet olarak, içinde
fabrika, makine, at ve silah gibi şeyler bulunan birer çiftlik verir. Fakat
fırtınalı bir savaş zamanı olduğunda n hiçbir şey kararında kalmaz, ya
mahvolur ya da değişip gider. Padişah, kusursuz merhametiyle o iki adama
en yüks ek memurunu, başyaverini gönde rir ve çok şefkatli bir ferman ile
onlara şöyle der:
“Elinizdeki emanetimi bana satınız. Ben sizin için muhafaza edeyim, boş
yere ziyan olmasın. Savaş bittikten sonra onu size daha güzel bir şekilde
iade edeceğim. Hem o emanet kendi malınızmış gibi size çok yüks ek bir
fiyat vereceğim. O makineler ve fabrikadaki âletler benim adımla ve
benim tezgâhımda işletilecek, fiyatları birden bine yüks elecek. Bütün kârı
da size bırakacağım. Hem siz aciz ve fakirsiniz, o büyük işlerin giderlerini
karşılayamazsınız. İhtiyacınız olan her şeyi ve bütün masrafları ben
üzerime alacağım. Bütün geliri ve kazancı ise size vereceğim, vazifeniz
bitene kadar elinizde bırakacağım. İşte beş mertebe kâr içinde kâr!..
Görüyorsunuz  ki, hiç kimse elindekini muhafaza edemiyor. Eğer o emaneti
bana satmazsanız, herkesinki gibi elinizden çıkacak ve boş yere gidecek.
Hem o yüks ek fiyattan da mahrum kalacaksınız. O nazik, kıymetli âletler,
ölçüler işlenecekleri uygun maden ve kullanılacakları iş bulunmayınca
bütün bütün kıymetten düşecek. Hem idare ve muhafaza zahmeti, külfeti
başınıza kalacak. Hem de emanete hıyanet cezası göreceksiniz. İşte beş
derece zarar içinde zarar...
Emanetimi bana satmak, bana asker olup onu benim adımla kullanmak
demektir. Adi bir esir ve başıbozuk olmak yerine, yüce bir padişahın has,
serbest, kıymetli bir askeri olursunuz .”
Şu iltifatı ve fermanı dinledikten sonra, o iki adamdan aklı başında olan
şöyle der:
— B aşüstüne! Ben iftiharla satarım ve binlerce teşekkür ederim.
O çiftlikte ebediyen kalacakmış gibi dünya nın sarsıntılarından, gürültü ve
sıkıntılarından habersiz, mağrur, nefsi firavunlaşmış, bencil ve ayyaş olan
diğer adam ise,
— H ayır! Padişah kimmiş! Ben mülkümü satmam, keyfimi bozmam, der.
Bir zaman sonra birinci adam öyle bir mertebeye çıkar ki, herkes onun
haline gıpta eder. Padişahın lütfuna mazhar olur ve has sarayında saadet
içinde yaşar. Diğer adam ise öyle bir hale düşer ki, hem herkes ona acır ve
hem de “müstahaktır!” der. Çünkü hatasının neticesi olarak hem saadeti ve
mülkü elinden kayıp gitmiştir hem de cezasını çekip azap gör mektedir.
İşte ey hevesleri sınırsız nefis! Şu misalin dürbünüyl e hakikatin yüzüne
bak!
O padişah, Ezel ve Ebed Sultanı olan Rabbin, Hâlıkındır. O çiftlikler,
makineler, âletler, ölçüler ise hayat dairende sahip oldukların; bedenin,
ruhun ve kalbin ile onların içindeki göz ve dil, akıl ve hayal gibi görünen
ve görünmeyen uzuvların, duygularındır. O şerefli başyaver, Resûl-u
Kerim’dir (sallallâhu aleyhi ve sellem). Sağlam esaslar içeren o ferman
ise Kur’an-ı Hakîm’dir ki, bahsettiğimiz büyük ticareti şu ayetle ilan
ediyor:
61َُُْ وَأََْاَُْ َِن َُُ اَََْْ أَنِى َِ اُِْْٰإِن َّٰ اَْ
61 “Allah, karşılık olarak cenneti verip müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır.” (Tevbe
sûresi, 9/111)
Ve o dalgalı savaş meydanı, şu fırtınalı dünya  yüzüdür; durmuyor,
dönüyor , bozuluyor ve her insanın aklına şu fikri getiriyor: “Madem her
şey fânidir, elimizden çıkacak, kaybolacak. Acaba bunları
ebedileştirmenin bir çaresi yok mu?” Böyle düşünürken birden Kur’an’ın
semavî sedâsı işitilir: “Evet, var. Hem de beş mertebe içinde kârlı bir
şekilde güzel ve kolay bir çaresi var.”
Soru: Nedir?
Cevap: Emaneti hakiki sahibine satmak... İşte o satışta, beş derece kâr
içinde kâr vardır.
Birinci Kâr: Fâni mal sonsuzluk kazanır. Çünkü Kayyûm  ve Bâki olan
Zât-ı Zülcelâl’e verilen ve O’nun yolunda  sarf edilen şu geçici ömür
ebedileşir, bâki meyveler verir. O vakit ömrün dakikaları, âdeta tohum lar,
çekirdekler gibi görünüş te yok olup çürüse de bekâ âleminde saadet
çiçekleri açar ve sümbüllenir. Ve berzah âleminde parlak, hoş, sevimli
birer manzara haline gelir.
İkinci Kâr: Cennet gibi bir karşılık verilir.
Üçüncü Kâr: Her uzvun ve  kabiliyetin kıymeti, birden bine çıkar.
Mesela, akıl bir âlettir. Eğer onu Cenâb-ı Hakk’a satmayıp nefis hesabına
çalıştırırsan, öyle uğursuz, sıkıntı veren ve insanı rahatsız eden bir âlet
olur ki, geçmiş zamanın hazin elemlerini ve gelecek zamanın korkutucu
hallerini senin şu biçare başına yükler. Uğursuz ve zararlı bir âlet
seviyesine iner. İşte bunun içindir ki, Allah’a isyan eden bir insan, aklın
verdiği sıkıntıdan ve rahatsızlıktan kurtulmak için çoğunl ukla ya
sarhoşluğa ya da eğlenceye sığınır. Eğer Hakiki Mâlik’ine satılsa ve O’nun
hesabına çalıştırılsa akıl öyle tılsımlı bir anahtar olur ki, şu kâinattaki
sayısız rahmet hazinesini ve hikmet definesini açar. Böylece sahibini
ebedî saadete hazırlayan Rabbanî bir kılavuz derecesine çıkar.
Mesela, göz bir uzuvdur  ki, ruh bu âlemi o pencereden seyreder. Eğer onu
Cenâb-ı Hakk’a satmayıp nefis hesabına çalıştırırsan; geçici, devamsız
bazı güzellikleri, manzaraları seyrederek şehvete ve nefsin heveslerine
arsız bir hizmetkâr olur.
Eğer her şeyi gören Sâni’ine satarsan, O’nun hesabına ve izni dairesinde
kullanırsan o zaman göz, şu büyük kâinat kitabının okuyuc usu, şu
âlemdeki Rabbanî sanat mucizelerinin bir seyircisi ve yeryüzü
bahçesindeki rahmet çiçeklerinin mübarek bir arısı mertebesine çıkar.
Mesela, dildeki tat alma duyus unu Fâtır-ı Ha kîm’ine satmayıp nefis
hesabına, miden için çalıştırırsan, o vakit midenin ahırına ve fabrikasına
bir kapıcı seviyesine iner, kıymeti düşer. Eğer Rezzak-ı Kerim’e satarsan,
o tat alma hissi ilahî rahmet hazinelerinin mahir bir nezaretçisi ve Samed
Yaratıcının kudr et sofralarının şükreden bir müfettişi rütbesine yüks elir.
İşte ey akıl, dikkat et! Uğursuz bir âlet nerede, kâinatın anahtarı nerede?
Ey göz, güzel bak! Adi, arsız bir adam nerede, kâinat kitabının ilim sahibi
bir seyircisi nerede? Ve ey dil, iyi tat! Bir kapıcı ve bir fabrika yasakçısı
nerede, Cenâb-ı Hakk’ın hus usi rahmet hazinesinin nezaretçisi nerede?..
Bunlar gibi başka âletleri ve uzuvları da kıyaslarsan, hakikaten müminin
cennete lâyık ve kâfirin cehenneme müstahak bir mahiyet kazandığını
anlarsın. Onların öyle bir kıymet almalarının sebebi, müminin imanıyla
Hâlık’ının emanetini O’nun adına ve izni dairesinde kullanması; kâfirin
ise emanete hıyanet edip onu ne fs-i emmare62 hesabına çalıştırmasıdır.
62 Nefs-i emmare: İnsanı daima kötülüğe sevk eden nefis.
Dördüncü Kâr: İnsan zayıftır, belâları çok; fakirdir, ihtiyacı pek fazla;
acizdir, hayat yükü pek ağır... Eğer Kadîr-i Zülcelâl’e dayanıp tevekkül
etmezse, O’na güve nip teslim olmazsa vicdanı daima azap içinde kalır.
Neticesiz zahmetler, elemler, üzüntüler onu boğa r; ya sarhoş ya da canavar
eder.
Beşinci Kâr: Zevk ve keşif ehli, bu husuta söz sahibi olan ve bizzat
şahitliklerine dayanan zâtlar, bütün o uzuv ve âletlerin ibadetinin,
tesbihatının ve o yüks ek ücretlerin, en muhtaç olduğun bir zamanda, sana
cennet yemişleri suretinde verileceğinde ittifak etmişlerdir.
İşte bu beş mertebe içindeki kârlı ticareti yapmazsan, şu kârlardan
mahrum kalmanın yanında, beş derece zarar içinde zarara düşeceksin.
Birinci Zarar: O kadar sevdiğin mal ve evlat, taparcasına bağlandığın
nefsin ve heveslerin, tutkun olduğun gençlik ve hayat ziyan olup gidecek;
güna hlarını, elemlerini boynuna  yükl eyip elinden çıkacaklar.
İkinci Zarar: Emanete hıyanetin cezasını çekeceksin. Çünkü en kıymetli
âletleri en kıymetsiz işlerde kullanıp nefsine zulmettin.
Üçüncü Zarar: Bütün o kıymetli maddî-manevî dona nımını hayvanlıktan
çok aşağı bir seviyeye düşürüp ilahî hikmete iftira ve zulmettin.
Dördüncü Zarar: Acizliğin ve fakrın ile beraber,63 o pek ağır hayat yükünü
zayıf beline yükleyip yok oluş ve ayrılık sillesi altında daima feryat
edeceksin.
63 Bkz. Fâtır sûresi, 35/15.
Beşinci Zarar: Sana ebedî hayatın esaslarını ve ahiret saadeti için gerekli
olan şeyleri elde etmen için verilen akıl, kalb, göz ve dil gibi Rahman’ın
güzel hediyelerini, cehennem kapılarını açacak çirkin bir surete
çevirmektir.
O halde, şimdi bu emaneti satmaya bakacağız. Acaba o kadar ağır bir şey
midir ki çokları satmaktan kaçıyor? Hayır, asla! Hiç öyle ağırlığı yoktur.
Zira helâl dairesi geniştir, keyfe kâfi gelir. Harama girmeye hiç lüzum
yoktur.64 Allah’ın farz kıldığı şeyler ise hafif ve azdır. Allah’a kul ve asker
olmak öyl e lezzetli bir şereftir ki, tarif edilemez.
64 “Allahım, haramına karşı helâlinle bana kifâyet et.” anlamındaki dua için bkz. Tirmizî, deavât
110; Müsned, 1/153.
Öyleyse bir asker gibi yalnız Allah namına başlamalı, işlemeli ve Allah
hesabına vermeli, almalı, O’nun izni ve kanunu dairesinde hareket etmeli,
sükûne t bulmalı... Kusur işleyince de istiğfar etmeli:
“Ya Rab! Kusurumuzu affet, bizi kendine kul kabul et, emanetini geri alma
zamanına kadar  bizi emanette emin kıl. Âmin!..” diyerek O’na yalvarmalı.
Yedinci Söz
ِِْ ِّٰ اِْٰ اِِ
Şu kâinatın anlaşılması zor tılsımını çözen 65هِ وََِْْمِ اِِِْٰاَُْٰ ِّٰ
ifadelerinin insan ruhu için saadet kapısını açan ne kadar kıymetli iki
anahtar olduğunu;  sabır ile Hâlık’ına tevekkül edip sığınmanın, şükür ile
Rezzak’ından talepte bulunmanın ve O’na duanın ne kadar faydalı,
panzehir gibi iki ilaç olduğunu;  Kur’an’ı dinlemenin, onun hüküm lerine
boyun eğmenin, namaz kılmanın ve büyük güna hları terk etmenin ebediyet
yolculuğunda  ne kadar mühim, değerli, parlak birer bilet, ahiret için birer
azık ve kabir için nur olduğunu anlamak istersen şu temsilî hikâyeciğe
bak, dinle:
65 “Allah’a ve ahiret gününe iman ettim.” Allah’a ve ahiret gününe iman ile ilgili ayetler için bkz.
Bakara sûresi, 2/8, 62, 126, 177, 228, 232, 264; Âl-i İmran sûresi, 3/114; Nisâ sûresi, 4/38, 39,
59, 136, 162; Mâide sûresi, 5/69; Tevbe sûresi, 9/18, 19, 29, 44, 45, 99; Nûr sûresi, 24/2;
Mücadele sûresi, 58/22; Talâk sûresi, 65/2.
Bir zamanlar bir asker, savaş ve imtihan meydanında, kâr ve zarar
deveranında pek müthiş bir hale düşer. Şöyle ki:
Sağ ve sol tarafından dehşetli, derin iki yara almıştır. Arkasında cüsseli bir
aslan, sanki ona saldırmak için fırsat kollamaktadır. Ve gözü önünde  bütün
sevdiklerini asıp yok eden bir darağacı kurulmuş, onu da beklemektedir.
Bu haliyle uzun bir yolculuğa çıkacak, başka bir diyara gönde rilecektir. O
biçare asker, şu dehşetli halde ümitsizce düşünürken sağ tarafında Hızır
gibi hayır tavsiye eden, nur anî bir zât belirir. Ona der ki:
“Ümitsiz olma! Sana iki tılsım öğreteceğim. Onları güzelce
değerlendirirsen o aslan sana itaat eden bir at olur. O darağacı da keyif ve
seyir için hoş bir salıncağa döner. Hem sana iki ilaç vereceğim. Onları
güzelce kullanırsan çürüyüp fena koku yayan o iki derin yaran, Gül-ü
Muhammedî (aleyhissalâtü vesselam) denilen güzel kokulu iki latif çiçek
haline gelir. Hem sana bir bilet vereceğim. Onunla, uçar gibi, bir senelik
yolu bir günde  gidersin. İnanmıyorsan bunları bir tecrübe et ki, doğru
olduklarını anlayasın.” O asker hakikaten bir parça tecrübeyle doğru
olduğunu t asdik eder.
Evet, ben, yani şu biçare Said dahi bunu tasdik ederim. Çünkü biraz
tecrübe ettim, pek doğr u gör düm.
Sonra o asker birden, sol tarafından şeytan gibi hilekâr, ayyaş, aldatıcı bir
adamın ziynetler, süslü suretler, gösterişli fanteziler ve içkiler ile gelip
karşısında durduğunu gör ür. Adam ona:
— Hey arkadaş! Gel, beraber eğlenip keyfedelim. Şu güzel kadın
suretlerine bakalım, şu hoş şarkıları dinleyelim, şu tatlı yemekleri
yiyelim, der ve sorar, gizlice okuduğun o ş ey de nedir?
— B ir tılsım.
— Bırak şu anlaşılmaz işi. Hazır keyfimizi bozmayalım. Peki, ellerindeki
şu şey nedir?
— B ir ilaç.
— At şunu. Sağlamsın, neyin var? Şimdi alkış zamanıdır. Ya şu beş nişanlı
kâğıt?
— B ir bilet. Bir tayin senedi.
— Yırt onları! Şu güzel bahar mevsiminde yolculuk bizim nemize gerek,
der.
Her bir hileyle askeri ikna etmeye çalışır. Hatta biçare asker, ona biraz
meyleder.
Evet, insan aldanır. Ben de öyle bir hilekâra aldandım.
Sonra birden sağ tarafından gök gürültüsü gibi bir ses gelir, o askere şöyle
der: “Sakın aldanma! Ve o hilekâra de ki: Sende eğer arkamdaki aslanı
öldürüp önüm deki darağacını kaldıracak, sağımdaki ve solumdaki yaraları
iyileştirip yolculuğum a son verecek bir çare varsa, bulursan haydi göster,
görelim. Sonra, ‘Gel keyfedelim’ de. Yoksa sus hey sersem! Ta ki, Hızır
gibi semâdan haber getiren bu z ât diyeceğini desin.”
İşte ey gençliğinde gülmüş, şimdi güldüğüne  ağlayan nefsim! Bil ki, o
biçare asker sensin ve bütün insanlardır. O aslan, eceldir. O darağacı,
ölüm, yokluk ve ayrılıktır; gece-gündüz  döngüs ünde  her dost veda eder,
kaybolur. O iki yaradan biri, insanın kendisine sıkıntı veren sınırsız aczi,
diğeri elemli ve sonsuz fakrıdır.66 O sürgün ve yolculuk ise ruhlar
âleminden, anne karnından, çocukluktan, ihtiyarlıktan, dünya dan,
kabirden, berzahtan, haşirden ve sırattan geçilen uzun bir imtihan
seferidir. Ve o iki tılsım, Cenâb-ı Hakk’a ve ahirete imandır.
66 Bkz. Fâtır sûresi, 35/15.
Evet, şu kutsî tılsım sayesinde ölüm, mümin insanı dünya  zindanından
cennet bahçelerine, Rahman’ın huzuruna götüren emre amade bir at ve
burak suretini alır. Bunun içindir ki, ölümün hakikatini gören kâmil
insanlar onu sevmiş, ölüm daha gelmeden ölmek istemişler.67 Hem yokluk,
ayrılık, ölüm ve aslında bir darağacı olan zaman, o iman tılsımı ile Sâni-i
Zülcelâl’in mucizelerinin taze taze, renk renk, çeşit çeşit nakışlarını,
kudretinin harikalarını, rahmetinin tecellilerini tam bir lezzetle seyretmek
için birer vasıta haline gelir. Evet, güne şin ışığındaki renkleri gösteren
aynaların yenilenmesi ve sinema perdelerinin değişmesi, daha hoş, daha
güzel manzaralar meydana getirir.
67 Bkz. Yûsuf sûresi, 12/101.
Hikâyedeki iki ilaçtan biri, sabır ve tevekküldür. Hâlık’ının kudretine
dayanmak, hikmetine güve nmektir. Öyle mi?
Evet, 68ُْ ََُنُ emrinin sahibi bir Cihan Sultanı’na acz tezkeresiyle
dayanan bir insanın ne korkusu olabilir? Zira o, en dehşetli musibet
karşısında 69 إَِِْ رَاُِنَإِ ِِّٰ وَإِۤ deyip kalb huzuru ile Rabb-i Rahîm’ine
güve nir. Allah’ı hakkıyla bilen, aczden, Allah korkusunda n lezzet duya r.
Evet, korkuda  bir lezzet vardır. Eğer bir yaşındaki çocuğun aklı olsa ve
ona, “En tatlı halin nedir?” diye sorulsa, “Aczimi, zayıflığımı anlayıp
annemin tatlı tokadından korkarak yine onun şefkatli sinesine sığındığım
haldir.” diyecektir.
68 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; Meryem sûresi, 19/35; Yâsîn
sûresi, 36/82; Mü’min sûresi, 40/68)
69 “(Sabırlılar o kimselerdir ki başlarına musibet geldiğinde,) ‘Biz Allah’a aidiz ve vakti
geldiğinde elbette O’na döneceğiz’ (derler).” (Bakara sûresi, 2/156)
Halbuki bütün annelerin şefkatleri, Cenâb-ı Hakk’ın rahmet tecellilerinin
ancak bir parıltısıdır.70 Onun için kâmil insanlar, aczde ve Allah
korkusunda  öyle bir lezzet bulmuşlar ki, kendi kuvve tlerine hiç
güve nmeyip acz ile Allah’a sığınmışlar. Aczi ve korkuyu kendilerine
şefaatçi yapmışlar.
70 Varlıklarda bulunan acıma hissinin, Cenâb-ı Hakk’ın rahmetinin yüz mertebesinden sadece
birinin, bütün mahlûkat arasında taksim edilmiş hali olduğuna dair bkz. Buhârî, edeb 19;
Müslim, tevbe 17, 20, 21; Tirmizî, deavât 99; İbn Mâce, zühd 35; Dârimî, rikak 69; Müsned
2/334, 434, 484, 514, 526, 3/55, 4/312, 5/439.
Diğer ilaç ise şükür ve kanaat, talep ve dua ile Rezzak-ı Rahîm’in
rahmetine güve nmektir. Öyle mi?
Evet, bütün yeryüzünü bir nimet sofrası yapan ve bahar mevsimini bir
çiçek destesi halinde o sofranın yanına koya n, üstüne serpen sonsuz
cömertlik sahibi Kerîm bir Zât’ın misafirine, fakrı ve ihtiyaçları nasıl
elemli ve ağır gelebilir? Onun fakrı ve ihtiyacı, hoş bir lezzete dönüş ür.
Tıpkı aldığı lezzet gibi fakrının da artması için çalışır. O yüzden kâmil
insanlar, fakr ile övünm üşler.71 (Sakın yanlış anlama! Bu, Allah’a karşı
fakrını hissedip yalvarmak demektir. Yoksa onu halka gösterip bir dilenci
vaziyeti almak değildir.)
71 Bkz. es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s. 745; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 320; el-
Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 2/113; ed-Deylemî, el-Müsned 2/70, 71.
Hikâyedeki bilet ise başta namaz olmak üzere farzları yerine getirmek,
büyük güna hları terk etmektir. Öyle mi?
Evet, bu hususta söz sahibi ve şahitliğine dayanan bütün zâtların, zevk ve
keşf ehlinin ittifakıyla o uzun ve karanlık ebediyet yolculuğunda  yol azığı,
ışık ve burak; ancak Kur’an’ın emirlerini yerine getirmek ve
yasaklarından kaçınmak ile elde edilebilir. Yoksa ilim ve felsefe, sanat ve
hikmet o yol da beş para etmez. Onların ışığı, kabir kapısına kadardır.72
72 Ölüyü mezara kadar takip eden üç şeyden ailesi ve malının geriye dönüp, sadece amelinin
kendisiyle kalacağına dair bkz. Buhârî, rikak 42; Müslim, zühd 5; Tirmizî, zühd 46; Nesâî,
cenâiz 52; Müsned 3/110.
İşte ey tembel nefsim! Beş vakit namazı kılmanın, yedi büyük güna hı terk
etmenin zahmeti ne kadar az ve hafif!.. Neticesi, meyvesi ve faydası ne
kadar çok, mühim ve büyük! .. Aklın varsa, bozulmamışsa bunu anlarsın.
Ve seni Allah’a isyana ve haram zevklere teşvik eden şeytana ve o aldatıcı
adama dersin ki:
“Eğer ölümü öldürüp fâniliği, yokluğu dünya dan, acz ile fakrı insanlıktan
kaldırıp kabir kapısını kapatmanın çaresi varsa söyle, dinleyelim. Yoksa
sus!.. Kâinatın büyük mescidinde Kur’an, kâinatı okuyor ! Onu dinleyelim.
O nur ile nurlanalım, hidayetiyle amel edelim ve onu daimî vird edinelim.
Evet, söz odur ve ona derler. Hak olup, Hak’tan gelip Hak diyen ve
hakikati gösteren, nur anî hikmeti neşreden odur .”
73اَُّٰ َرْ ََُُ ُِرِ اَِْنِ وَاُْْاٰنِ
73 Allahım, kalbimizi iman ve Kur’an nuruyla nurlandır.
74اَُّٰ أََِْ َِِِْْرِ إََِْ وََ ََُْْ َِِِْْْءِ ََْ
74 “Allahım, Sana karşı fakrımızla bizi zengin kıl; Senden istiğna ile bizi fakir düşürme.” el-
Bâkıllânî, İ’câzü’l-Kur’ân, s. 129. Ayrıca benzer ifadeler değişik dualarda da geçmektedir:
Ahmed b. Hanbel, ez-Zühd 1/71; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 2/225; İbn Ebî Âsım, ez-Zühd
1/71, 315; el-Azîmâbâdî, Avnü’l-Ma’bûd 4/283; el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân 16/28.
وََ ََِْ إِٰ] ََأَْ إََِْ ِْ ََِْ وََُِ وَاَََْْ إِٰ ََِْ وََُِ َََْْ َِ اَََُِْ َََْ
ٰى ََِ ٍَُ وَاََْْ َِِِْ وَارََْْ وَارَِْ اَُِِْْ وَاَُِْْتِ وََ وََْ َ[أََُِْ
َِْكَ وَََِ وَََِ وَََِِ وَََلِ َُِْ وََِِ َُِْ وََِْ َََِِ وََِْ َِاََِ وََِنِ
َُِ وََِلِ رَََِْ وَُرِ ََِْ وَََفِ َُْدَاَِ وََِاجِ وَََِْ ِ ََْةِ َََُُِ وََِِ
طِِِْ َََِِ وَدَلِ َََِْ رَُُِِ وََُِ ََِِْ وََُفِ ُُزِ أَََِْۤ وََُِ َِدِكَ
وََََْنِ اََِٰ وَِْاٰتِ ََلِ رَُُِِ وَََارِ ُُدِكَ وَإَِْدِكَ وَََِِ وَرََُِ اِي أَرََُْْ
ٰٰٰٰ 
ٰى َََِِٰرًََْ َََِِْ وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ أَََِْ وََٰ إَِْاِ۪ َِ اَِ وَاََُِْْ وََ
75اََُِْ وََٰ َِدِكَ اَِِ اَِٰ
75 “Allahım! Biz kendi güç ve kuvvetimizden sıyrılıp Senin kuvvetine ve kudretine sığındık. Sen
de bizi, Sana tevekkül edenlerden eyle. [Bizi nefsimizle baş başa bırakma*] Bizi hıfzınla koru.
Bize ve erkek-kadın bütün müminlere rahmet et. Kulun, nebîn, safiyyin, halilin, mülkünün
cemâli, yarattığın sanatlı varlıkların melîki ve sultanı, inayetinin göz bebeği, hidayetinin
güneşi, delillerinin lisanı, rahmetinin misali, mahlûkatının nuru, mevcudatının şerefi, yarattığın
sayısız varlık içinde birliğinin kandili, kâinatının tılsımının kâşifi, rubûbiyet saltanatının
ilancısı, razı olduğun şeylerin tebliğcisi, Senin güzel isimlerinin hazinelerinin tarif edicisi,
kullarının rehberi, ayetlerinin tercümanı, rubûbiyetinin güzelliğinin aynası, Senin görülüp
gösterilmene vesile olan habibin ve âlemlere rahmet olarak gönderdiğin resûlün olan
Efendimiz Muhammed’e (sallallahü aleyhi ve sellem), bütün âl ve ashabına, kardeşleri olan nebî ve
resûllere, Sana yakın olan büyük meleklere ve salih kullarına salât ve selam et. Âmin.”
* “Bizi nefsimizle baş başa bırakma.” Bu ifade aynen ya da yakın ifadelerle, Peygamber
Efendimiz’in (sallallahü aleyhi ve sellem) değişik zamanlarda yaptığı veya tavsiye ettiği dualarında
yer almaktadır: Ebû Dâvûd, edeb 101; Müsned 1/412, 5/42, 191; el-Buhârî, el-Edebü’l-
Müfred s. 244; en-Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6/147, 167; en-Nesâî, Amelü’l-Yevm ve’l-Leyle
1/381, 413; et-Tayâlisî, el-Müsned 1/117; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef 6/20; İbn Hibbân, es-
Sahîh 3/250; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 5/119, 157, 9/186.
Sekizinci Söz
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
77ُ إِن اَ َِْ ِّٰ اَِْْمُ76إِ َُ اَْ اَْمُ َُّٰ َۤ إَِٰ
76 “Allah o ilahtır ki, kendisinden başka ilah yoktur. Hayy (her zaman var olan, diri olan, ezelî ve
ebedî hayat sahibi) O’dur, Kayyûm (Kendi zâtı ile var olup, zeval bulmayan ve her şeyi
varlıkta tutup onları yöneten) O’dur.” (Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi, 3/2)
77 “Allah katında hak din, İslam’dır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/19)
Şu dünyanın, insan ruhunun ve insanda dinin mahiyet ve kıymetini; eğer
hak din olmazsa dünya nın bir zindan, dinsiz insanın da en talihsiz varlık
olacağını gösteren ve şu âlemin tılsımını çözen, insanın ruhunu
karanlıklardan kurtaran sözlerin ََُّٰ  ve78ُّٰا َّهَ إِلَٰ إِل olduğunu79 anlamak
istersen şu temsilî hikâyeciğe bak, dinle:
78 “Allah’tan başka ilah yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
79 Bkz. A’lâ sûresi, 87/14-19.
Bir zamanlar iki kardeş beraber uzun bir seyahate çıkarlar. Gide gide
önlerinde yol ikileşir. O yol ayrımında ciddi bir adam görürler. Ona,
“Hangi yol iyidir?” diye sorarlar. Adam da, “Sağ yolda kanuna  ve düzene
uyma mecburiyeti var. Fakat o külfet içinde bir emniyet ve saadet bulunur.
Sol yolda ise görünüş te bir serbestlik ve hürriyet, fakat o serbestlik içinde
bir tehlike ve her türlü sıkıntı var. Şimdi seçme hakkı sizde.” diye cevap
verir.
Bunu dinledikten sonra güzel huylu kardeş 80ََُْ ََ ِّٰ deyip sağ yola
gider, kanuna  ve düzene uymayı kabul eder. Ahlâksız ve serseri olan diğeri
ise sırf serbestlik için sol yolu seçer. Şimdi, görünüş te hafif, mânen ağır
bir vaziyette giden bu a damı hayalen takip ediyoruz:
80 “Allah’a tevekkül ettim. (Allah kerim..!)” (Hûd sûresi, 11/56) Benzer ayet-i kerimeler için bkz.
Tevbe sûresi, 9/129; Yûnus sûresi, 10/71; Hûd sûresi, 11/88...
İşte bu adam, dereler tepeler aşıp gide gide ıssız bir ovaya vardı. Birden
müthiş bir ses işitti. Dehşetli bir aslanın meşelikten çıkıp kendisine hücum
ettiğini görünce kaçtı. Sonra altmış arşın81 derinliğinde susuz bir kuyuya
rastladı ve korkusunda n içine atladı. Kuyunun yarısına kadar düştüğü
sırada elleri bir ağaca yapıştı. Kuyunun duva rında yeşermiş olan o ağacın
iki kökü  vardı. Biri beyaz biri siyah iki fare o köklere musallat olmuş,
onları kemiriyordu. Adam yuka rıya baktı, gördü ki, aslan bir nöbe tçi gibi
kuyunun başında duruyor. Aşağıya baktı, gördü ki, dehşetli bir ejderha
bekliyor. Ağzı, kuyu ağzı gibi geniş olan o ejderha başını kaldırmış,
adamın otuz arşın yuka rıdaki ayağına yaklaşmıştı. Sonra adam kuyunun
duva rına baktı, gördü ki etrafını ısırıcı, zararlı böcekler sarmış. Ağacın
başına bakınca onun bir incir ağacı olduğunu fark etti. Fakat alışılmadık
bir şekilde, o ağacın dallarında cevizden nara kadar pek çok çeşit meyve
vardı.
81 68 santimetrelik uzunluk ölçüsü.
İşte şu adam, anlayışsızlığından ve akılsızlığından, bunun basit bir iş
olmadığını fark edemedi. Bu tuhaf hadiselerin arkasında garip sırların ve
pek büyük bir işleyicinin var olduğunu kavrayamadı; oysa bu işler tesadüfî
olamaz.
Kalbi, ruhu ve aklı şu elemli vaziyetten içten içe feryat ettiği halde, nefs-i
emmaresi,82 güya bir şey yokm uş gibi bilmezden gelerek ruhunun ve
kalbinin ağlamasına kulağını tıkayıp kendini aldattı, adam sanki bir
bahçedeymişçesine o ağacın meyvelerini yemeye başladı. Halbuki o
meyvelerin bir kısmı zehirli ve zararlıydı.
82 Nefs-i emmare: İnsanı daima kötülüğe sevk eden nefis.
Bir kutsî hadiste Cenâb-ı Hak 83أََ َِْ ظَ َِْي ِ yani “Kulum beni nasıl
tanırsa ona öyle muamele ederim.” buyur muş.
83 Buhârî, tevhid 15, 35; Müslim, zikir 2, 19, tevbe 1; Tirmizî, zühd 51, deavât 131; İbn Mâce,
edeb 58; Dârimî, rikak 22; Müsned 2/251, 315, 391, 413, 445, 482, 516, 517, 524, 534, 3/210,
277, 491, 4/106.
İşte bu talihsiz adam, su-i zannı ve akılsızlığı yüzünde n şahit olduğu
hadiseleri basit ve hakikat zannetti. Öyle de muamele gördü, görüyor ve
görecek! Ne ölüp kurtuluyor ne de yaşıyor,84 böylece azap çekiyor. Biz de
şu uğur suzu azap içinde bırakıp öteki kardeşin haline bakacağız:
84 A’lâ sûresi, 87/13.
İşte sağ yolda giden şu mübarek, akıllı adam, kardeşi gibi sıkıntı çekmez.
Güzel ahlâklı olduğunda n güzel şeyler düşünür, güzel hülyalar kurar, iç
huzuruna erer. Hem kardeşi gibi zahmet ve zorluk çekmez. Çünkü düzeni
bilir, ona  uyar, kolaylık gör ür. Asayiş ve emniyet içinde serbestçe dolaşır.
Sonra bir bahçeye rast gelir. Bahçede hem güzel çiçek ve meyveler, hem
de bakılmaması gereken pis, haram şeyler vardır. Kardeşi de böyl e bir yere
girmişti; fakat pis şeylere dikkat edip onlarla meşgul olmuş, midesini
bulandırmış, hiç istirahat edemeden çıkıp gitmişti. Bu adam ise “Her şeyin
iyisine bak” kaidesince amel edip helâl olmayan şeylere hiç bakmaz. İyi
şeylerden faydalanır, güz elce istirahat ederek bahçeden çıkıp gider.
Sonra o da kardeşi gibi büyük bir ovaya varır. Birden, hücum eden bir
aslanın sesini işitir ve korkar, fakat kardeşi kadar değil. Çünkü hüsn-ü
zannıyla, güzel düşünerek, “Şu ovaya hükm eden biri var ve bu aslan onun
emri altında bir hizmetkâr olabilir.” deyip teselli bulur. Fakat yine de
kaçar ve altmış arşın derinliğindeki susuz bir kuyuya  rast gelir, içine atlar.
Kardeşi gibi kuyunun ortasında bir ağaca tutunup havada asılı kalır. Bakar
ki, iki hayvan, o ağacın iki kökünü kemiriyor. Yukarıya bakar bir aslan,
aşağıya bakar bir ejderha… Tıpkı kardeşi gibi garip bir vaziyet görür.
Dehşete düşer. Fakat onunki , kardeşinin dehşetinden bin derece hafiftir.
Çünkü güzel ahlâkı, ona güzel fikirler vermiş, güzel düşünmek de her
şeyin güz el tarafını göstermiştir.
İşte bu yüzden, “Bu garip işler, birbiriyle alâ kalıdır. Hepsi bir emirle
olmuş gibi görünüyor . Öyleyse bunda  bir tılsım var. Evet, bu işler, gizli bir
hüküm darın emriyle dönüyor . Öyleyse ben yalnız değilim, o gizli
hüküm dar bana bakıyor, beni tecrübe ediyor ve bir maksat için bir yere
sevk ve  davet ediyor.” diye düşünür.
Şu tatlı korkuda n ve güzel fikirden şöyle bir merak doğa r: Acaba beni
tecrübe edip kendini bana tanıtmak isteyen ve bu hayret verici yolla beni
bir maksada sevk eden kimdir?
Sonra, onu tanıma merakından tılsım sahibine karşı bir muhabbet ortaya
çıkar ve bu muhabbetten, o tılsımı çözme arzusu uyanır. O arzudan da
tılsım sahibini razı edecek ve onun hoşuna gidecek güzel bir vaziyet alma
iradesi doğa r.
Sonra adam ağacın başına bakar, onun bir incir ağacı olduğunu görür.
Fakat dallarında binlerce ağacın meyvesi vardır. O vakit korkusu tamamen
gider. Kesinlikle anlar ki, bu incir ağacı bir liste, bir fihrist, bir sergidir.
“O gizli hüküm dar, bağ ve bahçelerindeki meyvelerin numunelerini, bir
tılsım ve bir mucizeyle o ağaca takmış ve o ağacı, misafirlerine
hazırladığı yiyeceklere birer işaret suretinde süslemiş olmalı. Yoksa bir
tek ağaç, binlerce ağacın meyvelerini veremez.” diye düşünür.
Sonra dua etmeye başlar. Tılsımın anahtarı ona ilham edilsin diye şöyle
seslenir: “Ey bu yerlerin hâkimi! Bahtına düştüm. Sana sığınıyorum, senin
hizmetkârınım, rızanı istiyorum ve seni arıyorum.”
Bu yakarıştan sonra birden kuyunun duva rı yarılır, şahane, nezih ve güzel
bir bahçeye kapı açılır. Ejderhanın ağzı o kapıya dönüş ür ve aslan ile
ejderha, iki hizmetkâr suretini alarak onu içeri davet eder. Hatta aslan,
adamın emrine amade bir at şekline girer.
İşte ey tembel nefsim ve ey hayalî arkadaşım! Geliniz, bu iki kardeşin
vaziyetlerini karşılaştıralım. Böylece, iyilik nasıl iyilik85 ve fenalık nasıl
fenalık getirir; görelim, bilelim.
85 Buhârî, cihâd 27; Müslim, zekât 123.
Bakınız, sol yolun talihsiz yolcusu, her an ejderhanın ağzına girecekmiş
gibi titriyor. Sağ yolun bahtiyar yolcusu ise meyveli ve göz alıcı bir
bahçeye davet ediliyor. O talihsiz yolcunun kalbi, elemli bir dehşette ve
büyük bir korku içinde parçalanırken, şu bahtiyar yolcu leziz bir ibret, tatlı
bir korku, sevimli bir marifet içinde hayret verici şeyleri seyrediyor. O
talihsiz, yabancılık, ümitsizlik ve kimsesizlik içinde azap çekerken; şu
bahtiyar, dostluk, ümit ve iştiyak içinde halinden lezzet duyuyor . Hem o
talihsiz, kendini vahşi canavarların hücumuna uğrayan bir mahpus  gibi
görüyor. Bahtiyar yolcu ise aziz bir misafiri olduğu, kendisini ağırlayan
Kerim Zât’ın hayret verici hizmetkârlarıyla dostça eğleniyor. Talihsiz
yolcu, görünüş te lezzetli, mânen zehirli yemişleri yiyerek azabını
çabuklaştırıyor. Oysa o meyveler, birer numunedir. Asıllarına talip ve
müşteri olunması için tatmaya izin verilmiştir; fakat hayvan gibi yutmaya
izin yoktur. O bahtiyar yolcu meyveleri tadar, işi anlar. Yemeyi erteleyip
beklemekten lezzet alır. Talihsiz yolcu ise kendi kendine zulmetmiş,
gündüz  gibi güzel bir hakikati ve parlak bir vaziyeti basiretsizliğiyle
kendisi için karanlık bir vehim, bir cehennem haline getirmiştir. Ne şefkati
hak eder ne de kimseden şikâyet etmeye hakkı vardır.
Nasıl ki, bir adam yaz mevsiminde, güzel bir bahçede, dostlarının
arasında, hoş bir ziyafetteki keyifle yetinmez, pis içkilerle sarhoş olup
kendisini kış ortasında, canavarlar içinde aç ve çıplak hayal ederek
bağırmaya, ağlamaya başlar ve dostlarını canavar gibi görüp aşağılarsa,
şefkate lâyık değildir ve kendi kendine zulmetmiş olur. İşte bu talihsiz
yolcu da aynen öyledir. Bahtiyar yolcu ise hakikati görür. Hakikat
güzeldir; o yolcu, bu güzelliği anlayıp hakikat sahibinin kemâline hürmet
eder, rahmetine lâyık olur.
İşte, Kur’an’ın “Fenalığı kendinden, iyiliği Allah’tan bil.”86 şeklindeki
hükm ünün sırrı ortaya çıkıyor. Daha bunlar gibi pek çok farkı kıyaslarsan
anlayacaksın ki: İlk yolcunun nefs-i emmaresi, ona manevî bir cehennem
hazırlamıştır. Ötekinin iyi niyeti, temiz ahlâkı ve güzel düşünceleri ise onu
büyük bir ihsana ve saadete, parlak bir fazilete ve berekete
kavuşturmuştur.
86 Bkz. Nisâ sûresi, 4/79.
Ey nefsim ve ey nefsimle beraber bu hi kâyeyi dinleyen insan!
Eğer talihsiz değil, bahtiyar yolcu olmak istersen Kur’an’ı dinle ve
emirlerine itaat et, ona y apış ve hükümleriyle amel et!
Şu hikâyedeki hakikatleri anladıysan dinin, dünya nın, insanın ve imanın
hakikatlerini onda  görebilirsin. Mühim olanları ben söyleyeceğim, daha
incelerini kendin bul … İşte bak!
O iki kardeşten biri müminin ruhu ve salih bir insanın kalbi, diğeri kâfirin
ruhu ve bozulmuş kalbidir. O iki yoldan sağa giden, Kur’an ve iman yolu,
soldaki ise isyan ve küfür yoludur.
Ve o yoldaki bahçe, insanlığın ve medeniyetin geçici toplum hayatıdır ki,
orada iyi ve kötü, temiz ve pis şeyler, hayır ve şer beraber bulunur. Akıllı
insan odur ki, 87ُْ َ ََ دَعْ َ َِرَ kaidesince amel eder, kalb huzuruna ve
kurtuluşa erer.
87 “Duru ve saf olanı al, karışık ve bulanık olanı bırak.” Bkz. İbn Düreyd, el-İştikâk, s. 146; ez-
Zemahşerî, Esâsü’l-Belâğa, s. 703; ez-Zemahşerî, el-Müstaksâ, 2/72; ez-Zebîdî, Tâcü’l-Arûs,
14/22 (k-d-r maddesi). Ayrıca yakın anlamlar için bkz. A’râf sûresi, 7/145; er-Rûyânî, el-
Müsned 2/235; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 8/165; el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 2/185.
O ova, şu yeryüzüdür.
O aslan, ölüm ve eceldir.
O kuyu, i nsan bedeni ve zamandır.
O altmış arşın derinlik ise ortalama ömür olan altmış seneye işarettir.88
88 Peygamber Efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem), ümmetinin ömrünün “60 ile 70 sene arası”
olduğunu belirtmiştir. Bkz. Tirmizî, zühd 23, deavât 101; İbn Mâce, zühd 27; Ebû Ya’lâ, el-
Müsned 5/283, 10/390, 12/11; İbn Hibbân, es-Sahîh 7/246; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat
6/85.
O ağaç da insanın büt ün öm rü ve hayatıdır.
Siyah ve beyaz olan iki hayvan, ge ce ve gündüz dür.
O ejderha, ağzı kabir olan berzah yolu ve ahiret kapısıdır. Fakat o ağız,
mümin için bir zindandan bir bahçeye giriştir.89
89 Bkz. Buhârî, cenâiz 68, 87; Müslim, cennet 70; Tirmizî, cenâiz 70; Nesâî, cenâiz 110; Müsned
3/3, 4/287.
O zararlı böcekler ise dünye vî musibetlerdir; fakat mümin için gaflet
uykus una dalmaya engel olan tatlı birer ilahî ikaz ve Rahmanî iltifat
hükm ünde dir.
O ağaçtaki yemişler, dünya  nimetleridir ki, Cenâb-ı Kerîm-i Mutlak onları
ahiret nimetlerinin bir listesi ve kullarını cennet meyvelerine davet eden,
onların benzeri, onları hatırlatan birer num une yapmıştır.90
90 Bkz. Bakara sûresi, 2/25.
O ağacın başka başka meyveler vermesi ise Samed Yaratıcının kudretinin
damgasına, rubûbiyetinin mührüne ve ulûhiyet saltanatının imzasına
işarettir. Çünkü “bir tek şeyden her şeyi yapmak”, yani aynı topraktan
bütün bitkileri ve meyveleri, aynı sudan bütün hayvanları yaratmak,91 basit
bir yemekten has bir bedeni var etmek; bununl a beraber “her şeyi bir tek
şey yapmak”, yani canlıların yediği çeşit çeşit yemeklerden o canlıya has
bir beden yaratmak, bir ten ve cilt dokum ak gibi sanatlar, Ehad ve Samed
olan Ezel ve Ebed Sultanı’nın hususi damgası, kendine has mührü, taklit
edilemez imzasıdır. Evet, bir şeyi her şey ve her şeyi bir şey yapmak, her
şeyin Yaratıcısına, gücü her şeye yeten Kadir Zât’a has bir nişan ve
alâmettir.
91 Bkz. Enbiyâ sûresi, 21/30.
Ve o tılsım, iman nur u ile çözülen yaratılış hikmetinin sırrıdır.
O anahtarlar ise 92ا َُ اَْ اَْمََُُّّٰ َۤ إَِٰ إِل ve 93ُهٰلّا اَلَّإَِٰ إِل  َُهٰلَّ اَل cümleleridir.
92 “Allah o ilahtır ki kendisinden başka ilah yoktur. Hayy (Her zaman var olan, diri olan, ezelî ve
ebedî hayat sahibi olan) O’dur, Kayyûm (Kendi zâtı ile var olup, zevâl bulmayan ve her şeyi
varlıkta tutup onları yöneten) O’dur.” (Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi, 3/2)
93 Ey Kendisinden başka ilah olmayan Allahım!
O ejderha ağzının bir bahçe kapısına dönüş mesi, kabrin dalâlet ehli ile
zulüm ve küfürde ileri gidenler için yalnızlık ve unutuluş içinde zindan
gibi sıkıntılı, ejderha karnı gibi dar bir mezara açılan bir kapı; Kur’an ve
iman ehli için ise dünya  zindanından bekâ bostanına, imtihan
meydanından cennet bahçelerine ve hayat zahmetinden rahmet-i
Rahman’a açılan bir kapı olduğuna  işarettir.94
94 Kabrin, mümin ve kâfir için iki farklı yönü olduğuna dair bkz. Tirmizî, kıyâmet 26; Dârimî,
rikak 94; Müsned 3/38. Aynı konu için ayrıca bkz. Ahmed b. Hanbel, el-Vera’ 1/203;
Abdurrezzak, el-Musannef 3/443; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef 7/165; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Evsat 8/273.
O vahşi aslanın uysal bir hizmetkâra dönüş mesi ve emre amade bir at
olması ise şunu gösterir: Ölüm, dalâlet yolunda kiler için bütün
sevdiklerinden elemli ve ebedî bir ayrılık, kendi yalancı cennetleri olan
dünya dan çıkarılma ve kovul ma, vahşet ve yalnızlık içinde mezar
zindanına atılma ve hapistir. Hidayet ve Kur’an ehli için ise ölüm, öteki
âleme gitmiş eski dostlarına ve sevdiklerine kavuşma vesilesidir. Hem
hakiki vatanlarına ve ebedî saadet makamlarına girmeye vasıta, hem de
dünya  zindanından cennet bahçelerine bir davettir. Rahman-ı Rahîm’in
lütuf ve cömertliğinden, hizmetine karşılık ücret alma vaktidir. Hem hayat
vazifesinin zorluklarından bir terhis, hem de kulluk ve imtihan talim ve
talimatından paydos tur.
Sözün Özü: Her kim fâni hayatı esas maksat yaparsa, görünüş te bir cennet
içinde olsa da mânen cehennemdedir. Kim de bâki hayata ciddi bir şekilde
yöne lirse, iki cihan saadetine erişir. Dünya  hayatı ne kadar fena ve sıkıntılı
da olsa, onu cennetin bekleme salonu saydığı için hoş görür, tahammül
eder, sabır içinde şükreder.95
95 Sabır içinde şükretmek tabiri ile ilgili bkz. İbrahim sûresi, 14/5; Lokman sûresi, 31/31; Sebe
sûresi, 34/19; Şûrâ sûresi, 42/33.
اَُّٰ اََْْ ِْ أَِْ اَدَةِ وَاََِ وَاُْْاٰنِ وَاَِْنِ اَِٰ
اَُّٰ َ وََْ َٰ ََِ ٍَُ وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ ََِدِ َِِ اُُْوَتِ اَََُِْ ِ َِِ
اََِْتِ اَََُِِّْ ِِذْنِ اِْٰ ِ ََاَ َََتِ اََْاءِ َِْ َِاءَةِ ُ ٍََِ َِ اُْْاٰنِ ِْ ُ
َرِئٍ ِْ أَولِ اُولِ إِٰ اِِٰ اَنِ وَارََْْ وَوَاََِْ وَارَِْ اَُِِْْ وَاَُِْْتِ ََِدَِ
َََِِْ َ أَرََْ ااَِِ
96اَِٰ وَاَُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ
96 Allahım! Bizi saadet, selamet, Kur’an ve iman ehlinden eyle, âmin. Allahım, Efendimiz
Muhammed’e (sallallahü aleyhi ve sellem), âline ve ashâbına, indirilişinden zamanın sonuna kadar
Kur’an okuyan her bir okuyucunun okuduğu her bir kelimenin, Rahman’ın izniyle hava
dalgalarının aynalarında temessül eden bütün harfleri adedince salât ve selam et. Ve bunlar
adedince bize, anne ve babamıza, erkek ve kadın bütün müminlere rahmetinle merhamet et, ey
Erhamürrâhimîn (merhametlilerin en merhametlisi). Âmin. Âlemlerin Rabbi Allah’a hamd
olsun.
Dokuzuncu Söz
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
ََُْنَ ِّٰ َِ ُُْنَ وََِ ُُِْنَ وََُ اَُْْ ِ اَٰاتِ 
97وَاَْرْضِ وًََِّ وََِ ُُِْونَ
97 “Haydi, siz akşama girerken, sabaha çıkarken Allah’ı takdis ve tenzih edin, namaz kılın.
Göklerde ve yerde hamd, güzel övgü O’na mahsustur. İkindi vaktinde de, öğleye girerken de
O’nu takdis ve tenzih edin, namaz kılın.” (Rûm sûresi, 30/17-18). Burada serlevha yapılan bu
iki ayetin, beş vakit namaza işaret ettiğine dair bkz. Abdurrezzak, el-Musannef 1/454;
Abdurrezzak, Tefsîru’s-San’ânî 3/103; et-Taberî, Câmi’u’l-Beyân 21/29; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Kebîr 10/247; el-Hâkim, el-Müstedrek 2/445; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ
1/359.
Ey arkadaş! Bana, namazın belirli beş vakte98 tahsis edilmesinin hikmetini
soruyorsun. P ek çok hi kmetinden yalnız birine işaret edeceğiz.
98 Namazın beş vakit olarak farz kılındığına dair bkz. Buhârî, zekât 1, 41, 64, meğâzî 60, tevhid 1;
Müslim, îmân 8, 29, 31, 259, mesâcid 166; Tirmizî, zekât 2, 6; Ebû Dâvûd, salât 1, 9, vitr 2,
zekât 5; Nesâî, salât 1, 4, 6, sıyâm 1, îmân 23, zekât 1, 46; İbn Mâce, ikâmetü’s-salât 194, zekât
1; Dârimî, tahâret 1, ezan 208, zekât 1; Muvatta, sefer 94; Müsned 1/233.
Evet, her namazın vakti, mühim bir değişimin başı, büyük bir ilahî
tasarrufun ve o tasarruf içinde her şeyi kuşatan ilahî ihsanların birer
aynasıdır. Bu yüzden, Kadîr-i Zülcelâl’i o vakitlerde daha çok tesbih
etmek, O’nun büyükl üğünü dile getirmek ve hadsiz nimetlerinden iki vakit
arasında toplanmış olanlara karşı şükür ve hamd demek olan namaz o
vakitlerde emredilmiştir. Şu ince ve derin mânâyı bir parça anlamak için
beş “nükte”yi nefsimle beraber dinlemek lâzım...
Birinci Nükte
Namazın mânâsı, Cenâb-ı Hakk’ı tesbih etmek, O’nun yüceliğini ilan ve
O’na şükretmektir. Yani, celâline karşı sözle ve fiilen “Sübha nallah” deyip
O’nu takdis etmek… Kemâline karşı sözle ve amelle “Allahu Ekber”
deyip yüceliğini ilan etmek… Cemâline karşı da kalb, dil ve bedenle
“Elhamdülillah” deyip şükretmektir.
Demek ki, tesbih, tekbir ve hamd, namazın çekirdekleri hükm ünde dir. O
yüzden bu üç şey, namazın bütün hareket ve zikirlerinde bulunur. Bu
sebeple de namazdan sonra onun mânâsını kuvve tlendirmek için şu
mübarek kelimeler, otuz üçer defa tekrar edilir.99 Namazın mânâsı, işte şu
özlü ifadelerle perçinlenir.
99 Bkz. Müslim, mesâcid 144, 146; Tirmizî, deavât 25; Nesâî, sehv 92; İbn Mâce, ikâmetü’s-salât
32.
İkinci Nükte
İbadetin mânâsı, kulun Cenâb-ı Hakk’ın huzurunda  kendi kusurunu, aczini
ve fakrını görüp O’nun kusursuz rubûbi yetinin, kudretinin ve rahmetinin
önünde  hayret ve muhabbetle secde etmesidir. Yani rubûbi yetin saltanatı,
nasıl kulluğu ve itaati isterse, onun kutsiyeti ve paklığı da kulun kendi
kusurunu görüp istiğfar ile Rabbinin bütün noks anlıklardan uzak, dalâlet
ehlinin bâtıl fikirlerinden münezzeh ve yüce, kâinatın bütün kusurlarından
mukaddes ve arınmış olduğunu “Sübha nallah” tesbihi ile ilan etmesini
ister.
Hem rubûbi yetin kusursuz kudreti, kulun kendi zayıflığını ve bütün
yaratılmışların aczini görerek, Samed Yaratıcının kudretinden tecelli eden
eserlerdeki ihtişam karşısında hayranlık ve hayret içinde “Allahu Ekber”
deyip tevazu ile rükûa  gitmesini, O’na sığınmasını ve tevekkül etmesini
ister.
Rubûbi yetin sonsuz rahmet hazinesi ise kulun kendi ihtiyacı ile bütün
yaratılmışların fakrını, ihtiyaçlarını talep ve dua lisanıyla bildirmesini,
Rabbinin ihsan ve nimetlerini “Elhamdülillah” diyerek şükür ve senâ ile
ilan etmesini ister.
Demek, namazın fiilleri ve sözleri, bu mânâları içeriyor ve namaz işte
bunlar için Allah tarafından emir buyr ulmuştur.
Üçüncü Nükte
Nasıl ki insan, şu büyük âlemin küçültülmüş bir misali ve Fatiha sûresi, şu
şanı yüce Kur’an’ın nurlu bir timsali ise namaz da bütün ibadetleri içine
alan nuranî bir fihrist ve bütün varlıkların kendilerine has renk renk, türlü
türlü ibadetlerine işaret eden kut sî bir haritadır.
Dördüncü Nükte
Nasıl ki, bir saatin saniye, dakika, saat ve günlerini sayan miller birbirine
bakar, birbirine benzer ve birbirinin hükm ünü alır. Aynen öyle de, Cenâb-ı
Hakk’ın koca bir saati olan şu dünya nın saniyeleri hükm ünde ki gece ile
gündüz , dakikaları sayan seneler, saatleri sayan insan ömrünün tabakaları
ve günleri sayan kâinatın ömrünün devirleri birbirine bakar ve birbirini
hatırlatır.
Mesela sabah  vakti, güneşin doğuş una kadar, ilkbahar zamanına, insanın
anne karnına düştüğü anlara ve gökler ile yerin altı gün süren yaratılışının
birinci gününe  benzer. O zamanlardaki ilahî icraatı akla getirir.
Öğle vakti, yaz mevsiminin ortasına, gençliğin zirvesine ve dünya nın
ömrü içinde insanın yaratıldığı devre benzer ve işaret eder. Onlardaki
rahmet tecellilerini ve nimetin bereketini hatırlatır.
İkindi vakti, güz  mevsimine, ihtiyarlık çağına, Ahirzaman Peygamberi’nin
(aleyhissalâtü vesselam) saadet asrına benzer. O zamanlardaki ilahî
tecellileri ve Rahmanî nimetleri akla getirir.
Akşam vakti, güz mevsiminin sonunda  pek çok canlının göçüp gitmesini,
insanın vefatını, dünya nın kıyamet esnasında harap oluşunu akla getirerek
Cenâb-ı Hakk’ın celâlinin tecellilerini gösterir ve insanı gaflet
uykus unda n uya ndırır, ikaz eder.
Yatsı vakti, karanlığın, siyah kefeni ile gündüz ün bütün izlerini örtmesini;
hem kışın, beyaz kefeniyle ölmüş yeryüzünü kaplamasını; hem vefat etmiş
insandan geriye kalan eserlerin de yok olup unutuluş perdesi altına
girmesini; hem de imtihan yeri olan bu dünya nın tamamen kapanacağını
hatırlatarak Kahhâr-ı Zülcelâl’in haşmetli tasarruflarını ilan eder.
Gece vakti ise hem kışı, hem kabri, hem berzah âlemini akla getirerek
insan ruhunun r ahmet-i Rahman’a ne kadar muhtaç olduğunu ha tırlatır.
Ve gece teheccüd namazının,100 kabir gecesinde ve berzah karanlığında ne
kadar lüzumlu bir ışık olduğu nu gösterir, insanı ikaz eder. Bütün bu
değişimler içinde nimetlerin asıl sahibi Cenâb-ı Hakk’ın sonsuz
nimetlerini hatırlatıp O’nun hamd ve senâya ne derece lâyık olduğunu
bildirir.
100 Karanlıkta namaza yönelenlerin tam bir nura kavuşacaklarına dair bkz. Tirmizî, mevâkîtü’s-
salât 51; Ebû Dâvûd, salât 49; İbn Mâce, mesâcid 14.
İkinci sabah  ise haşir sabahını hatırlatır. Evet, şu gecenin sabahı ve şu
kışın baharı ne kadar akla uygun, gerekli ve kesinse, haşir sabahı ve
berzahın baharı da o ke sinliktedir.
Bu vakitlerin her biri, mühim bir inkılâbın başı olduğu ve büyük
değişimleri hatırlattığı gibi,101 Samed olan Cenâb-ı Hakk’ın kudretinin her
gün görülen büyük icraatlarının işaretiyle, senelik, asırlık ve bin senelik
kudret mucizelerini ve rahmet hediyelerini de hatırlatır. Demek ki, asıl
yaratılış vazifesi, kulluğun esası ve kati bir borç olan farz namaz, şu
vakitlere lâyıktır ve daha çok ya kışır.
101 Mesela Peygamber Efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem), Tevrat ehlinin Tevrat’la gün ortasına
kadar, Hıristiyanların da İncil’le ikindi vaktine kadar amel ettiklerini belirtmiş, önceki
ümmetlere nazaran kendi ümmetinin ömrünü de ikindi vakti ile güneşin batması arasındaki
müddete benzetmiştir: Buhârî, mevâkîtü’s-salât 17, enbiyâ 50, fezâilü’l-Kur’ân 17, tevhid 31,
47; Tirmizî, edeb 82; Müsned 2/121, 124, 129.
Beşinci Nükte
İnsan, yaratılışı itibarı ile gayet zayıftır.102 Halbuki her şey ona ilişir, tesir
eder ve onu üzer. Hem insan gayet acizdir. Halbuki belâları ve düşmanı
pek çoktur. Hem gayet fakirdir. Oysa ihtiyaçları çok fazladır. Hem tembel
ve kuvve tsizdir. Halbuki hayatın yüküm lülükleri gayet ağırdır. İnsan
oluşu, onu kâinatla alâkadar etmiştir. Oysa sevdiği, dostluk kurduğu
şeylerin yok olup gitmesi ve onlardan ayrılık, insanı sürekli incitir. Aklı
ona yüks ek maksatlar ve bâki meyveler gösterir; fakat eli kısa, ömrü az,
iktidarı ve sabrı sınırlıdır.
102 Bkz. “İnsan hilkatçe zayıf yaratılmıştır.” (Nisâ sûresi, 4/28)
İşte bu vaziyetteki bir ruhun, sabah  vaktinde bir Kadîr-i Zülcelâl’in, bir
Rahîm-i Zülcemâl’in dergâhına namaz ve dua ile müracaat edip halini
bildirmesinin, yardım ve medet istemesinin ne kadar gerekli ve önünde ki
gündüz  âleminde başına gelecek, omzuna yüklenecek işlere, vazifelere
tahammül için ne kadar lüzumlu bir dayanak noktası olduğu açıkça
anlaşılır.
Öğle vakti ki, güne şin en tepeye çıkıp günün akşama meyletmeye
başladığı, insanın günlük işlerin yoğunl uğunda n ve meşguliyetlerinden
buna ldığı geçici bir istirahat zamanıdır, insan ruhu fâni dünya nın geçici ve
ağır işlerinin verdiği gaflet ve sersemlikten teneffüse ihtiyaç duya r ve ilahî
nimetler görünür.
Ruhun o baskıdan kurtulup, gafletten sıyrılıp, mânâsız ve fâni şeylerden
uzaklaşıp Kayyûm -u Bâki’nin, nimetlerin asıl sahibi olan Cenâb-ı Hakk’ın
dergâhında el bağlaması; bütün nimetlerine şükür ve hamd edip O’ndan
yardım dilemesi; celâli ve büyükl üğü karşısında rükû ile aczini ortaya
koym ası; daimî kemâline ve benzersiz cemâline karşı secde edip hayretini,
muhabbetini ve farkında olduğu küçüklüğünü ilan etmesi demek olan öğle
namazını kılmanın, ne kadar güzel, ne kadar hoş, lüzumlu ve münasip
olduğunu a nlamayan insan, insan değil...
İkindi vakti ki, hazin güz mevsimini, ihtiyarlığın mahzun halini ve elemli
ahirzaman mevsimini hatırlatır. Hem günlük işlerin neticelendiği, hem o
gün mazhar olunan sağlık, selamet, hayırlı hizmetler ve başka ilahî
nimetlerin büyü k bir yekûn teşkil ettiği, hem koca güne şin batmaya
meyletmesinin işaretiyle insanın dünya da bir misafir memur olduğunun,
her şeyin geçiciliğinin ve kararsızlığının ilan edildiği zamandır.
Ebediyeti isteyen, onun için yaratılan, ihsana kulluk eden ve ayrılıktan
elem çeken insanın, abdest alıp şu vakitte ikindi namazını kılmak için
Kadîm-i Bâki ve Kayyûm -u Sermedî’nin dergâhında içini dökm esi, daimî
ve sonsuz rahmetinin iltifatına sığınıp O’nun hesapsız nimetlerine karşı
şükür ve hamd ile rubûbi yetinin izzeti karşısında küçüklüğünün idraki
içinde rükûa  gitmesi, ebedî ulûhiyetine karşı kendi küçüklüğünü bilerek
secde etmesi ve hakiki bir teselli, bir ruh ferahlığı bulup yüce huzurunda
tam bir kulluk şuuru içinde ikindi namazını kılması ne kadar yüce bir
vazife, ne kadar münasip bir hizmettir, bir yaratılış borcunu ödemek ve
çok hoş  bir saadet elde etmektir, insan olan anlar.
Akşam vakti ise kışın başlangıcında yaz ve güz âlemindeki nazenin ve
güzel varlıkların hazin bir veda içinde kaybolup gittiği zamanı andırır;
insanın vefatıyla bütün sevdiklerinden elemli bir şekilde ayrılıp kabre
gireceği zamanı hatırlatır. Hem dünya nın sekerat103 zelzelesi içinde
ölümüyle, üzerindeki her şeyin başka âlemlere göçeceğini ve bu imtihan
yerinin lambasının söndür üleceğini hatırlatır; yok olup giden sevgililere
taparcasına bağlananları şiddetle ikaz eder.
103 Sekerat: Ölüm anı, can çekişme.
İşte akşam namazı için, böyle bir vakitte, yaradılışı gereği yüzünü arzuyla
bir Cemâl-i Bâki’ye döne n, O’na ayna olan insan ruhu, şu büyük işleri
yapan ve bu koca âlemleri çekip çeviren, değiştiren, varlığının başlangıcı
ve sonu bulunmayan Kadîm ve Bâki Zât’ın yüce arşına yöne lir. Bütün
fânilerin üstünde  “Allahu Ekber” diyerek onlardan elini çekip Mevlâ’ya
hizmet için el bağlar ve Dâim-i Bâki’nin huzurunda  kıyam edip
“Elhamdülillah” der. O’nun kusursuz kemâline, benzersiz cemâline,
sonsuz rahmetine karşı hamd ve sena edip 104إِكَ َُُْ وَإِكَ ََُِْ demekle,
yardımcıya ihtiyaç duym ayan rubûbi yetine, ortaksız ulûhiyetine, vezirsiz
saltanatına karşı kullukta bulunur ve O’ndan yardım diler. Hem nihayetsiz
büyükl üğü, sınırsız kudreti ve kusursuz izzeti karşısında rükûa  gidip bütün
kâinatla beraber zayıflığını ve aczini, fakrını ve küçüklüğünü ortaya
koym akla 105َُْنَ رََ اَِِْ diyerek Yüce Rabbini tesbih eder. Hem
Zât’ının daimî güzelliğine, değişmez, kutsî sıfatlarına, mutlak ebediliğine
karşı secde edip hayret içinde kendi küçüklüğünü bilmekle, Allah’tan
başka her şeyi terk edip muhabbetini, kulluğunu ilan etmekle ve bütün
fânilere bedel bir Cemîl-i Bâki, bir Rahîm-i Sermedî bulup َُْنَ رََ
106اَْْٰ demekle bâki ve kusurdan münezzeh Yüce Rabbini takdis eder.
104 “(Haydi öyleyse deyiniz:) Yalnız Sana ibadet eder, yalnız Senden medet umarız.” (Fâtiha
sûresi, 1/5)
105 “Büyük ve yüce Rabbimi her türlü noksandan tenzih ederim.” Peygamber Efendimiz’in
(sallallahü aleyhi ve sellem), namazın rükûunda bunu üç defa söylediğine dair bkz. Müslim, salâtü’l-
müsâfirîn 203; Tirmizî, salât 79, vitr 19; Ebû Dâvûd, salât 147; Nesâî, iftitâh 77, tatbîk 9, 25,
74, 86, kıyâmü’l-leyl 25; İbn Mâce, ikâmetü’s-salât 20; Dârimî, ezan 69; Müsned 1/371, 5/382,
384, 389, 394, 397, 398, 400.
106 “En yüce olan Rabbimi her türlü noksandan tenzih ederim.” Peygamber Efendimiz’in (sallallahü
aleyhi ve sellem), namazın secdelerinde üç defa bunu söylediği de yukarıda belirtilen kaynaklarda
geçmektedir.
Sonra teşehhüde  oturup bütün mahlûkatın mübarek selam ve dualarını,
tertemiz salâvatlarını kendi adına, varlığının başlangıcı ve sonu olmayan o
Cemîl ve Celîl Zât’a hediye eder ve Resûl-u Ekrem’ine selam ile
bağlılığını yeniler. Emirlerine itaatini göstererek imanını tazelemek ve
nurlandırmak için şu kâinat sarayındaki hikmetli intizamı seyredip Sâni-i
Zülcelâl’in birliğine şahitlik eder.
İşte, rubûbiyet saltanatını ilan ve Allah’ın razı olduğu şeyleri tebliğ eden,
kâinat kitabının ayetlerinin tercümanı olan Muhammed-i Arabî’nin
(aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğine şehadet demek olan akşam
namazını kılmanın ne kadar hoş, temiz bir vazife, ne kadar aziz, lezzetli
bir hizmet, ne güzel bir kulluk, ne kadar ciddi bir hakikat ve bu fâni
misafirhanede bekâya yakışır bir sohbe t, sürekli bir saadet olduğunu
anlamayan insan, na sıl insan olabilir?
Yatsı vaktinde, gündüz ün ufukta kalan izleri de kaybolup gece âlemi
kâinatı kaplar.
107َُُ اِْ وَاَرِ olan Kadîr-i Zülcelâl’in o beyaz sayfayı siyah bir sayfaya
çevirmesini, Rabbanî tasarrufuyla yaz mevsiminin süslü, yeşil sayfasını
kışın soğuk, beyaz sayfasına dönüş türmesini ve 108َُُ اِْ وَاََِْ olan
Hakîm-i Zülkemâl’in ilahî icraatını hatırlatır.
107 “Gece ve gündüzü birbiri ardınca çeviren” (Bu lafız Nur sûresinin 44. ayetinin ifadesidir).
108 Güneşi ve ayı emri altında tutan.
Hem ölümü ve hayatı yaratan Cenâb-ı Hakk’ın,109 zamanın akışıyla kabir
ehlinden geriye kalan eserlerin şu dünya dan silinip tamamen başka âleme
geçmesindeki icraatını andırır. Yerlerin ve göklerin Hâlık’ının110 şu dar,
fâni ve kıymetsiz dünya nın dehşetli bir sonla tamamen harap olmasındaki
ve geniş, bâki, muazzam ahiret âleminin ortaya çıkışındaki haşmetli
tasarruflarını ve güzelliğini gösteren tecellilerini akla getirir.
109 Cenâb-ı Hakk’ın (celle celâlüh), ölümün ve hayatın yaratıcısı olduğuna dair bkz. Mülk sûresi,
67/2.
110 Cenâb-ı Hakk’ın (celle celâlüh), yeryüzünün ve göklerin yaratıcısı olduğuna dair bkz. Bakara
sûresi, 2/164; Âl-i İmran sûresi, 3/190, 191; En’âm sûresi, 6/1, 73; A’râf sûresi, 7/54; Tevbe
sûresi, 9/36; Yûnus sûresi, 10/3, 6; Hûd sûresi, 11/7; İbrahim sûresi, 14/19, 32; Hicr sûresi,
15/85, Nahl sûresi, 16/ 3; İsrâ sûresi, 17/99; Kehf sûresi, 18/51; Furkan sûresi, 25/59; Neml
sûresi, 27/60, Ankebût sûresi, 29/44, 61; Rûm sûresi, 30/8, 22; Lokman sûresi, 31/25; Secde
sûresi, 32/4; Yâsîn sûresi, 36/81; Zümer sûresi, 39/5, 38; Mü’min sûresi, 40/57; Şûrâ sûresi,
42/29; Zuhruf sûresi, 43/9; Duhân sûresi, 44/38; Câsiye sûresi, 45/22; Ahkaf sûresi, 46/3, 33;
Kaf sûresi, 50/38; Hadîd sûresi, 57/4; Teğâbün sûresi, 64/3.
Hem şu kâinatın gerçek Mâlik’inin ve Mutasarrıf’ının, hakiki
Mabud’unun ve Mahbub’ unun ancak gece ile gündüz ü, kış ile yazı,
dünya yı ve ahireti, bir kitabın sayfaları gibi kolayca çeviren, yazıp bozan,
değiştiren bir Zât ve bütün bunlara hükm eden bir Kadir-i Mutlak
olabileceğini ispat eden bir vakittir.
İşte sınırsız bir acz içinde, zayıf, fakir, muhtaç, geleceğin sonsuz
karanlıklarına dalan ve hadiseler içinde çalkalanmakta olan insan ruhunun,
yatsı namazını kılmak için şu vakitte Hazreti İbrahim gibi 111َۤ أُِ اَِِْٰ
deyip varlığının başlangıcı ve sonu olmayan Mabud’unun ve
Mahbub’ unun de rgâhına namaz ile iltica etmesi…
111 “(Gece bastırınca İbrahim bir yıldız gördü, ‘[İddianıza göre] Rabbim budur!’ dedi. Yıldız
sönünce de) ‘Ben öyle sönüp batanları (tanrı diye) sevmem’ (dedi).” (En’âm sûresi, 6/76)
Şu fâni âlemde ve geçici ömürde, karanlık dünya da ve karanlık istikbâlde,
bir Bâkî-i Sermedî’ye yakarıp bir parçacık bâki sohbe t, birkaç dakikacık
bâki ömür içinde, dünya sına nur serpecek, istikbâlini aydınlatacak,
varlıkların ve sevdiklerinin kendisini terk edip gitmesinden ve
yokluğunda n doğa n yaralarına merhem sürecek olan Rahman-ı Rahîm’in
rahmetinden gelen lütufları ve hidayet nurunu gör üp istemesi…
Hem kendisini bir süreliğine unutan ve gizlenen dünya yı bırakıp dertlerini
kalbinin ağlamasıyla Cenâb-ı Hakk’ın rahmet dergâhına dökm esi, hem ne
olur ne olmaz diyerek ölüme benzeyen uykuya112 geçmeden önc e son kul luk
vazifesini yapıp günlük amel defterini güzel bir son ile bağlamak için
namaza durması…
112 “Uyku, ölümün kardeşidir.” mânâsındaki hadis için bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat
8/342; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 4/183; İbnü’l-Mübârek, ez-Zühd s. 79; İbn Ebî Âsım, ez-Zühd
s. 9; ed-Deylemî, el-Müsned 3/494, 4/309.
Fâni olan bütün sevdiklerine bedel, bâki bir Mabud’un ve Mahbub’ un;
dilencilik ettiği bütün acizlere bedel, bir Kadîr-i Kerîm’in ve korkusunda n
titrediği bütün zararlı şeylerin şerrinden kurtulmak için bir Hafîz-i
Rahîm’in huz uruna çıkması...
Hem namaza Fatiha ile başlayarak, bir şeye yaramayan, yerinde olmayan,
kusurlu, aciz varlıkları övmeye ve onlara minnettarlığa bedel, mutlak
kemâl ve zenginlik sahibi, Rahîm ve Kerîm olan Âlemlerin Rabbini medh
ü sena etmesi…
113إِكَ َُُْ hitabına yüks elerek küçüklüğüne , hiçliğine ve kimsesizliğine
rağmen Ezel ve Ebed Sultanı olan Din Gününün Sahibi’ne bağlanıp şu
kâinatta nazlı bir misafir ve mühim bir memur makamına ulaşması, إِكَ
114َُُْ وَإِكَ ََُِْ demekle kainattaki bütün yaratılmışlar adına o büyük
cemaatin kendi dilleriyle yaptıkları ibadetleri ve duaları O’na arz
etmesi…
113 “Yalnız Sana ibadet ederiz.”(Fâtiha sûresi, 1/5)
114 “(Haydi öyleyse deyiniz:) Yalnız Sana ibadet eder, yalnız Senden medet umarız.” (Fâtiha
sûresi, 1/5)
Hem 115اَِِْ اَاطَ اََُِْْ demekle, istikbâl karanlığı içinde ebedî saadete
giden nur anî yol olan sırat-ı müstakime ulaşmayı istemesi…
115 “Bizi doğru yola (Sana doğru varan yola) ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/6)
Hem o vakitte uykuya  dalmış bitki ve hayvanlar gibi, gizlenmiş
güne şlerin, uyanık yıldızların da birer asker misali emrine amade olduğu
ve onları bu dünya misafirhanesine birer lamba ve hizmetkâr yapan Zât-ı
Zülcelâl’in büyükl üğünü düşünüp “Allahu Ekber” diyerek rükûa
varması…
Hem her varlığın büyük dairedeki secdesini, yani şu gecede uyuya n
canlılar gibi her sene ve her asırdaki bütün varlıkların, hatta yeryüzünün,
dünya nın, birer düzenli ordu, birer itaatkâr asker gibi kulluk vazifesinden
116ُْ ََُنُ emriyle terhis edildiği, yani gayb âlemine gönde rildiği zaman,
son derece intizam ile kaybolup gitme esnasında, gurûb117 seccadesinde
“Allahu Ekber” diyerek secde ettiklerini düşünmesi…
116 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; Meryem sûresi, 19/35; Yâsîn
sûresi, 36/82; Mü’min sûresi, 40/68)
117 Gurûb: Batma, gözden kaybolma.
Hem ُْ ََُنُ emrinden gelen bir diriliş sedâsı ve ikaz ile bitkilerin
baharda kısmen aynı, kısmen benzer şekilde diriltilip Mevlâ’ya hizmet
için emre hazır olmaları gibi, insanın da onlara uyarak o Rahman-ı
Zülkemâl’in, Rahîm-i Zülcemâl’in huzurunda  hayretle karışık bir
muhabbet, bekâ esintili bir mahviyet ve izzetli bir tevazu içinde “Allahü
Ekber” deyip secdeye gitmesi, bir tür miraca çıkmak mânâsına gelen yatsı
namazını kılması ne kadar hoş, ne kadar güzel, şirin, yüks ek, aziz ve leziz,
ne kadar makul ve münasip bir vazife, bir hizmet, bir kulluk ve ciddi bir
hakikattir, elbette anladın.
Demek, şu beş vaktin her biri, büyük birer inkılâbın işaretleri, geniş
Rabbanî icraatının izleri ve her şeyi kuşatan ilahî nimetlerin alâmetleri
olduğunda n, borç ve zimmet olan farz namazın o zamanlara tahsis
edilmesi son de rece hikmetlidir.
118َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
118 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
اَُّ َ وََْ َٰ َْ أَرََُْْ ًَُ َِِدِكَ ََُُِْ ََِْ َََِِْ وَاُُْدَِ ََ وًََُ ُُِزِ
۪ ََِلِ رَُُِِ وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ أَََِْأَََِْۤ وًََََْ َِٰتِ َِبِ َََِِۤ وَِْاًٰ ُُِدِِ
119وَارََْْ وَارَِْ اَُِِْْ وَاَُِْْتِ اَِٰ َََِِْ َۤ أَرََْ ااَِِ
119 Allahım, kullarına Seni nasıl tanıyacaklarını ve Sana nasıl kulluk edeceklerini öğretmek ve
isimlerinin hazinelerini tarif etmek üzere kâinat kitabının ayetlerinin tercümanı ve kullukla
senin rubûbiyetinin cemâline bir ayna olarak gönderdiğin zâta, onun bütün âl ve ashâbına salât
ve selam et. Bize ve erkek-kadın bütün müminlere merhamet et. Rahmetine güveniyoruz,
kabul buyur ey merhametlilerin en merhametlisi Rabbimiz.
Onuncu Söz
HAŞİR (ÖLÜMDEN SONRA DİRİLİŞ) BAHSİ
Bir Hatırlatma: Bu risaledeki hakikatleri hikâye şeklinde, teşbih ve
temsillerle yazmamın sebebi, hem okuya na kolaylık sağlamak hem de
İslam esaslarının ne kadar akla uygun, sağlam, birbiriyle uyum lu ve
birbirini destekleyen hakikatler olduğunu göstermektir. Hikâyelerin
mânâları, sonlarındaki hakikatlerdedir; temsiller, üstü kapalı bir şekilde o
hakikatlere işaret eder. Demek, bunlar hayalî hikâyeler değil, hakikatin ta
kendisidir.
نِ اِِٰهِ اِْْٰــــــِ اّ
ا إِن ذَِٰ َُِْ اَْْٰ وََُ َٰ ُ َْءٍۤى اَٰرِ رََِْ ِّٰ ََْ ُِْ اَْرْضَ ََْ َََُِْْْٰۤ إِل
120ٌَِ
120 “İşte bak, Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor! İşte bunları yapan
kim ise ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
Ey kardeş, haşrin, yani ölümden sonra diriltilip mahşerde toplanmanın ve
ahiretin basit, herkesin anlayacağı dille, açık bir şekilde izahını istersen şu
temsilî hikâyeyi nefsimle beraber dinle:
Bir zaman iki adam, cennet gibi güzel bir memlekete (bu dünya ya
işarettir) giderler. Bakarlar ki, herkes ev ve dükkâ nlarının kapılarını açık
bırakmış, kimse onların korunmasına dikkat etmiyor. Mal ve paraların
meydanda sahipsiz olduğunu gör ürler.
O iki adamdan biri, her istediği şeye elini uzatıp ya çalar ya da gasp eder.
Hevesine uyup her türlü fenalığı ve yasak şeyi yapar. Kimse de ona pek
ilişmez.
Arkadaşı, “Ne yapıyorsun? Cezalandırılacaksın, benim de başımı belâya
sokacaksın. Bunlar devlet malıdır. Buradaki herkes, çoluk çocuğuyl a
padişahın askeri veya memurudur. Şu işlerde sivil olarak çalıştırılıyor,
onun için sana çok ilişmiyorlar. Fakat bu memlekette düzen çok sıkıdır.
Padişahın her yerde telefonu, memurları bulunur. Çabuk git, onun
himayesine gir.” deyince o sersem inat edip, “Hayır, bunlar devlet malı
değil, belki vakıf malıdır, sahipsizdir. Herkes bunlardan istediği gibi
faydalanabilir. Bu güzel şeylere el sürmemek için hiçbir sebep
göremiyorum. Gözümle görmezsem inanmayacağım.” diye karşılık verir
ve pek çok felsefî safsata anlatır. İki adam arasında ciddi bir münazara
başlar.
Önce o sersem der ki: “Padişah kimdir? Tanımam.”
Arkadaşı cevap verir: “Bir köy m uhtarsız olmaz. Bir iğne ustasız, sahipsiz;
bir harf kâtipsiz olamaz, biliyorsun. Şu son derece düzenli memleket nasıl
hüküm darsız olabilir? Buraya her saat, âdeta gaipten yollanan, kıymetli,
sanatlı mallarla dolu bir tren121 HAŞİYE geliyor, içindekileri döküp gidiyor. Bu
kadar çok servet, her yerde görünen şu ilanlar, fermanlar, her malın
üstünde ki imzalar, damgalar ve her köşede sallanan bayraklar nasıl
sahipsiz olur? Anlaşılan, sen biraz firengî122 okum uşsun; bu İslam
yazılarını okuya mıyor, bilene de sormuyorsun. O zaman gel, sana en
büyük f ermanı okuya cağım.”
121 HAŞİYE Seneye işarettir. Evet, her bahar, içinde rızıkların, nimetlerin bulunduğu bir vagondur,
gaipten gelir.
122 Firengî okumak: Latin harflerini öğrenip Kur'an'ı okuyamamak gibi Batı felsefesi nazarıyla
bakıp kainattaki ilahî hikmeti tanıyamamak.
O sersem de dönüp, “Haydi, diyelim ki padişah var, fakat benim şu
servetten azıcık faydalanmam ona ne zarar verir, hazinesinden neyi
eksiltir? Hem burada hapis falan da yok, c eza görünmüyor.” der.
Arkadaşı ona, “Yahu, şu gördüğün memleket herkesin gelip geçtiği bir
meydandır. Bir sultanın hayret verici sanatlarının sergilendiği yerdir.
Geçici, temelsiz bir misafirhanedir. Her gün bir kafilenin gelip bir
başkasının gittiğini, kaybolduğunu görmüyor musun? Devamlı dolup
boşalan şu memleket, bir zaman sonra tamamen değiştirilecek. Burada
yaşayanlar başka ve daimî bir yere nakledilecek. Orada herkes hizmetine
karşılık ya ceza ya da mükâfat görecek.” diye cevap verir.
O hain sersem yine inat edip der ki: “İnanmam! Bu memleketin harap
edilmesi ve içinde yaşayanların başka bir memlekete göç etmesi hiç
mümkün m üdür?”
Bunun üzerine emin, güve nilir arkadaşı şöyle cevap verir: “Madem bu
kadar inat edip direniyorsun. Gel, haddi hesabı olmayan deliller içinden on
iki ‘suret’ ile sana göstereceğim ki, her gün biraz boşalan bu memleket,
bir gün tamamen boşaltılıp harap edilecek. Büyük bir mahkeme kurulacak.
Lütuf görülen bir mükâfat yurdu ve ceza çekilen bir zindan var, oraya
gidilecek.”
[On İki Suret]
Birinci Suret
Hiç mümkün müdür ki, bir saltanatın, hele böyle muhteşem bir saltanatın,
güzelce hizmet eden itaatkârlara mükâfatı ve isyan edenlere cezası
bulunmasın? Burada yok hükm ünde dir.
Demek, baş ka yerde büyük bir mahkeme var.
İkinci Suret
Şu memleketin nasıl idare edildiğine bak! En fakirden, en zayıftan
başlayarak herkese mükemmelce hazırlanmış rızıkları nasıl da veriliyor!
Kimsesiz hastalara çok güzel bakılıyor. Hem burada gayet leziz ve
benzersiz yiyecekler, şahane kaplar, kıymetli taşlarla bezenmiş nişanlar,
süslü elbiseler, muhteşem ziyafet sofraları var. İşte bak! Senin gibi
sersemlerden başka herkes vazifesine çok dikkat ediyor. Kimse haddini
zerrece aşmıyor. En büyük şahıs, kusursuz bir itaatle, tevazu içinde bir
korkuyla, o saltanatın heybetini hissederek hizmet ediyor.
Demek ki, şu saltanat sahibinin sınırsız cömertliği, pek geniş bir
merhameti, pek büyük bir izzeti, pek yüce bir haysiyeti ve namusu var.
Cömertlik, nimet vermek ister. Merhamet, lütufsuz olamaz. İzzet, gayret
ister. Haysiyet ve namus ise edepsizlerin terbiye edilmesini gerektirir.
Halbuki şu memlekette o vasıflara lâyık işlerin binde biri bile yapılmıyor.
Zalim izzetiyle, mazlum zilletiyle buradan göç üp gi diyor.
Demek, büy ük bir mahkemeye bırakılıyor.
Üçüncü Suret
Bak, şu memleket ne kadar yüce bir hikmet ve kusursuz bir düzenle idare
ediliyor. İşler tam bir adalet ve dengeyle görülüyor. Hüküm etin hikmeti,
saltanatının himayesine sığınanların lütuf görmesini gerektirir. Adalet ise
idare altındakilerin hukukunun gözetilmesini ister ki, hüküm etin haysiyeti
ve saltanatın haşmeti korunsun.
Halbuki şu memlekette o hikmete, o adalete lâyık icraatın binde biri bile
yerine getirilmiyor. Senin gibi sersemlerin çoğu buradan ceza görmeden
göçüp gi diyor.
Demek, büy ük bir mahkemeye bırakılıyor.
Dördüncü Suret
Bak, şu had ve hesaba gelmez sergilerdeki eşsiz mücevherler ve
sofralardaki benzersiz yiyecekler, bu memleketin padişahının sınırsız
cömertliğini, sonsuz hazinelerini gösteriyor. Böyle bir cömertlik ve böyle
tükenmez hazineler, içinde her şeyin bulunduğu, daimî bir ziyafet yurdu
ister. Hem ister ki, o ziyafetten lezzet alanlar orada kalmaya devam etsin,
yokluk ve ayrılık ile elem çekmesinler. Çünkü elemin bitmesi lezzet
olduğu gi bi, lezzetin sona ermesi de elemdir.
Şu sergilere bak, ilanlara dikkat et ve ilancılara kulak ver; hepsi, mucize
sahibi bir padişahın benzersiz sanatlarıdır. O’nun kusursuzluğunu
gösteriyor, benzersiz manevî cemâlini anlatıyor, gizli güzelliklerinin
inceliklerinden bahsediyorlar.
Demek ki o padişahın pek mühim, hayret verici, kusursuz vasıfları ve
manevî bir güzelliği vardır. Gizli, kusursuz vasıflar kendisini takdir
edenlerin, beğenip “maşallah” diyerek seyredenlerin karşısında
sergilenmek ister. Gizli, eşsiz bir güzellik ise görünmek ve görmek ister.
Yani, kendi güzelliğini iki şekilde görmeyi arzu eder: Çeşitli aynalarda
bizzat seyrederek ve onu arzulayan seyircilerin, hayranlık duyup
beğenenlerin gözüyle… O sonsuz güzellik, hem görmek hem görünmek
hem daimî bir seyir hem de ebedî şahitler ister. Kendisini arzulayan ve
takdir eden seyircilerin varlıklarının devamını diler. Çünkü daimî bir
güzellik, âşıklarının geçiciliğine, yokluğa gitmesine razı olamaz. Zira
dönm emek üzere yokluğa mahkûm olanın sevgisi, yokluk düşüncesiyle
düşmanlığa döne r; hayreti ve hürmeti, hor görmeye meyleder. Çünkü
insan, bilmediği ve elinin yetişmediği şeye düşmandır.
Halbuki herkes şu misafirhanede biraz durup sonra hemen kayboluyor. O
mükemmelliğin ve güzelliğin bir ışığına, belki zayıf bir gölgesine bir an
bakıp doym adan gidiyor.
Demek, daimî bir seyir yerine gidiliyor.
Beşinci Suret
Bak, her şeyde o benzersiz Zât’ın pek büyük şefkati görünüyor . Çünkü O,
musibete uğrayan herkesin imdadına yetişiyor, her isteğe ve ihtiyaca cevap
veriyor. Hatta idaresi altındakilerin en küçüğünün en basit bir ihtiyacını
görse şefkatle yardım ediyor.123 Bir çobanın koyununun ayağı incinse şifa
gönde riyor.
123 Allah Teâlâ’nın her canlıya rızkını gönderdiğine dair bkz. Hûd sûresi, 11/6; Ankebût sûresi,
29/60.
Şimdi gel, gidelim, şu adada büyük bir kalabalık var, oraya bakalım.
Memleketin bütün ileri gelenleri toplanmış. Bak! Padişahın pek büyük bir
nişan taşıyan yaver-i ekremi, en yüks ek memuru bir nutuk okuyor, şefkatli
padişahından bir şeyler istiyor. Bütün ahali de, “Evet, evet biz de
istiyoruz.” diyerek onu tasdik ediyor, destekliyor. Şimdi dinle, padişahın o
en sevgili memuru:
“Ey bizi nimetleriyle dona tan Sultanımız! Bize burada numunelerini ve
gölgelerini gösterdiğin nimetlerin asıllarını, kaynaklarını göster. Bizi
saltanatının makamına eriştir. Bu çöllerde mahvettirme, huzuruna al. Bize
merhamet et. Burada tattırdığın leziz nimetleri orada yedir. Yoklukla,
rahmetinden uzaklaştırmakla bize azap etme. Sana arzu duya n, şükreden
itaatkâr kullarını başıboş bırakıp yokluğa atma.” diyor ve çok yalvarıyor.
Sen de işitiyorsun.
Hiç mümkün müdür ki, bu kadar şefkatli ve kudretli bir padişah, en basit
bir adamın en küçük isteğini itina ile yerine getirsin de, o en sevgili, en
büyük memurunun en güzel dileğini karşılıksız bıraksın? Halbuki o
sevgilinin dileği, herkesin dileğidir; hem padişahın hoşnutluğunu kazanma
vesilesi hem de O’nun merhamet ve adaletinin gereğidir. Hem o isteği
yerine getirmek, padişah için çok kolaydır. O’na bu misafirhanedeki geçici
seyir yerlerini hazırlamak kadar bile ağır gelmez. Madem nimetlerinin
numunelerini göstermek için şu memleketi kurdu, beş-altı günlük şu
misafirhaneye bu kadar masraf ediyor. Elbette hakiki hazinelerini,
kusursuz eserlerini ve hüne rlerini saltanat makamında öyle bir tarzda
gösterecek, öyl e seyir yerleri açacaktır ki, akılları hayrette bırakacaktır.
Demek, bu imtihan meydanındak iler başıboş değil. Saade t sarayları ve
zindanl ar onları bekliyor.
Altıncı Suret
İşte bak, şu muhteşem trenler, uçaklar, teçhizat, depolar, sergiler ve icraat
gösteriyor ki, perde arkasında hükm eden pek muhteşem bir saltanat var.124
HAŞİYE Böyle bir saltanat, idaresi altında, kendisine lâyık kimseler ister.
Halbuki görüyorsun, herkes bu misafirhanede toplanmış. Misafirhane ise
her gün dolar, boşalır. Herkes tecrübe edilmek için bu imtihan meydanında
bulunuyor . Meydan her saat değiştiriliyor. Bütün bu insanlar, padişahın
kıymetli lütuflarının numunelerini ve harika sanatının benzersiz
örneklerini şu sergide sadece birkaç dakika durup seyrediyor. Sergi ise her
dakika yenileniyor. Gelen gider, giden gelmez.
124 HAŞİYE Mesela, bir savaş sırasında, “Silah al, süngü tak!” emriyle koca bir ordu baştan başa
dikenli bir meşeliğe benzediği gibi ve her bayram gününde geçit resmi için, “Üniformalarınızı
giyip nişanlarınızı takınız!” emriyle bütün bir ordu baştan başa rengârenk çiçek açmış, süslü bir
bahçeyi hatırlattığı gibi; yeryüzü meydanında, o Ezelî Sultan’ın çeşit çeşit, sayısız askerinden
melek, cin, insan ve hayvanların yanı sıra şuursuz bitkiler dahi hayatlarını koruma
mücadelesinde ُْ ََُنُ emriyle, “Müdafaa için silahlarınızı ve teçhizatınızı takınız.”
dendiğinde süngücüklerini taktıkları zaman, yeryüzü bütün dikenli ağaç ve bitkileriyle baştan
aşağı aynen süngü takmış muhteşem bir orduya benziyor.
Hem baharın her bir günü, her bir haftası, birer bitki cinsinin bayramı hükmündedir. Her topluluk
da Sultanlarının kendilerine ihsan ettiği güzel hediyeleri, süslü nişanları, birer geçit resmi
şeklinde o Ezelî Sultan’ın nazarına arz ettiğinden, bütün bitkiler ve ağaçlar âdeta “Rabbanî
sanatın süslerini, çiçek ve meyve denilen ilahî yaratılış nişanlarını takınız, çiçek açınız.” emrini
dinliyor. Yeryüzü gayet muhteşem bir bayram gününde, şahane bir geçit resminde, sürmeli
üniformaları ve süslü nişanları parlayan bir orduya benziyor.
İşte bu kadar hikmetli, düzenli teçhizat ve süsler, bu işlerin elbette kudreti sonsuz bir Sultan’ın ve
hikmeti sınırsız bir Hâkim’in emriyle yapıldığını kör olmayanlara gösterir.
İşte bu vaziyet kesin bir şekilde gösteriyor ki, şu misafirhanenin, imtihan
meydanının ve sergilerin arkasında ebedî saraylar, daimî meskenler,
örnekleri ve suretleri görülen şu nimetlerin hâlis, benzersiz asıllarıyla dolu
bağ ve hazineler vardır.
Demek, buradak i çabalar orası içindir. O padişah burada çalıştırır, orada
ücret verir. Herkesin haz ırlığına gör e orada bi r saade ti olacaktır.
Yedinci Suret
Gel, biraz gezelim. Şu medenî toplum içinde ne var, ne yok gör elim.
İşte bak! Her yerde, her köşede çeşit çeşit fotoğrafhaneler kurulmuş,
suretler alınıyor. Her yerde türlü türlü kâtipler oturmuş, bir şeyler yazıyor,
her şeyi kaydediyorlar. En önemsiz bir hizmeti, en basit bir hadiseyi bile
kayıt altına alıyorlar.125 Bir de şu yüks ek dağda padişaha has büyük bir
fotoğrafhane var,126 HAŞİYE nerede bir şey olursa sureti alınıyor. Demek ki o
Yüce Zât, mülkünde  olup biten her şeyin kaydedilmesini emretmiş; bütün
hadiseleri kayıt altına aldırıyor, hepsinin suretini saklıyor. İşte şu dikkatli
muhafaza, elbette bir hesap içindir.
125 Bkz. Kehf sûresi, 18/49; Kaf sûresi, 50/17-18; İnfitâr sûresi, 82/10-12.
126 HAŞİYE Bu Suret’in işaret ettiği mânâların bir kısmı Yedinci Hakikat’te anlatılacak. Yalnız burada
şu kadarını söyleyelim, padişaha has büyük fotoğrafhane, “Levh-i Mahfuz”a işaret ediyor.
Levh-i Mahfuz’un varlığının kesinliği Yirmi Altıncı Söz’de şöyle ispat edilmiştir: Nasıl ki,
küçük küçük cüzdanlar büyük bir kütük defterinin varlığını hissettirir, küçük küçük senetler
büyük bir kayıt defterinin var olduğunu bildirir ve çok sayıdaki sızıntı büyük bir su kaynağını
haber verir. Aynen öyle de, küçük küçük cüzdanlar hükmünde, birer küçük Levh-i Mahfuz
mânâsında ve büyük Levh-i Mahfuz’u yazan kalemden damlayan küçük noktalar suretinde
olan insanların hafızaları, ağaçların meyveleri, meyvelerin çekirdekleri, tohumları elbette
büyük bir hafızayı, defteri, yüce Levh-i Mahfuz’u hissettirir, haber verir ve ispat eder. Belki,
keskin zekâlara gösterir…
Şimdi, idaresi altındaki en basit bir ferdin en basit işini ihmal etmeyen,
her şeyi kayıt altına alan bir Hakîm ve Hafîz, hiç mümkün müdür ki, en
büyük memurlarının en mühim amellerini kaydetmesin, onlara hesap
sormasın, mükâfat ve ceza vermesin? Halbuki o Zât’ın izzetine ve
gayretine dokun acak ve merhametinin hiç kabul etmeyeceği işler, o büyük
memurlar tarafından yapılıyor. Fakat padişah, onları burada cezaya
çarptırmıyor.
Demek, büy ük bir mahkemeye bırakılıyor.
Sekizinci Suret
Şimdi sana O’ndan gelen fermanı okuya cağım. Bak, vaatlerini tekrar
tekrar bildiriyor ve şiddetli tehdit ediyor: “Sizi oradan alıp saltanatımın
makamına getireceğim ve itaatkârları sevindirip asileri hapsedeceğim. O
geçici meydanı yıkıp ebedî sarayları, zindanları olan başka bir memleket
kuracağım.” Şu vaat ettiği şeyleri yapmak, O’nun için gayet kolay, idaresi
altındakiler için gayet mühimdir. Vaadinde durmamak ise o padişahın
iktidarının yüc eliğine zıttır.127
127 Cenâb-ı Hakk’ın (celle celâlüh) vaat ettiği şeyden asla dönmeyeceğine dair bkz. Bakara sûresi,
2/80; Âl-i İmran sûresi, 3/9, 194; Ra’d sûresi, 13/31; İbrahim sûresi, 14/47; Hac sûresi, 22/47;
Rûm sûresi, 30/6; Zümer sûresi, 39/20.
İşte bak ey sersem! Sen yalancı vehmini, saçmalayan aklını, aldatıcı
nefsini tasdik ediyorsun. Hem hiçbir şekilde sözünde n dönm eye ve yalana
mecburiyeti olmayan, sözünü tutmamak hiçbir şekilde haysiyetine
yakışmayan ve doğruluğuna  her şeyin şahitlik ettiği bir Zât’ı
yalanlıyorsun. Elbette, büyük bir cezayı hak edersin. Bu halinle, güne şin
ışığına gözünü kapayıp kendi hayaline bakan bir yolcuya benziyorsun.
Vehmin, bir yıldız böceği gibi, kafa fenerinin ışığıyla dehşetli yolunu
aydınlatmak istiyor.
O Zât madem vaat etmiş, elbette yapacaktır. Hem vaadini yerine getirmesi
çok kolaydır, O’nun saltanatının gereğidir; bize ve her şeye ise çok
lâzımdır.
Demek, büy ük bir mahkeme, daimî bir saade t makamı vardır.
Dokuzuncu Suret
Şimdi gel, şu dairelerin ve toplulukların bazı reislerine bak!128 HAŞİYE Her
birinin padişah ile bizzat görüşmek için hususi birer telefonu var. Hatta
bazıları O’nun huzuruna çıkmış. Ne diyorlar dinle, hepsi ittifakla o Zât’ın
mükâfat ve ceza için pek muhteşem ve dehşetli bir yer hazırladığını, çok
kuvve tli vaatlerini ve şiddetli tehditlerini bildiriyorlar. O’nun izzetinin ve
celâlinin, sözünde  durmamaya tenezzülü ve zillete düşmeyi hiçbir şekilde
kabul etmeyeceğini haber veriyorlar.
128 HAŞİYE Bu suretin ispat ettiği mânâlar Sekizinci Hakikat’te görünecek. Mesela, temsildeki
dairelerin reisleri peygamberlere ve evliyaya işaret eder. Telefon ise vahyin aksettiği yer,
ilhama mazhar olan kalbden uzanan Rabbanî bir bağdır. Kalb, o telefonun ahizesi
hükmündedir.
Halbuki o elçiler, doğruluğu farklı yollarla ispatlanmış, yanlışlığına
ihtimal verilmeyecek bir kesinlikle, ittifakla, bazı eserleri görünen şu yüce
saltanatın kaynağının ve makamının, buradan uzak başka bir memlekette
bulunduğunu ve şu imtihan meydanındaki binaların geçici olduğunu
bildiriyor. Vakti gelince bu binaların daimî saraylara dönüş türüleceğini, bu
yerlerin değişeceğini naklediyorlar.
Çünkü büyükl üğü eserleriyle anlaşılan şu muhteşem, sürekli saltanat;
böyle geçici, devamsız, kararsız, önemsiz, değişken, fâni, eksik, kusurlu
şeyler üzerine kurulmaz, onların üzerinde durmaz. O saltanat, kendisine
lâyık, da imî, sabit, bâki, mükemmel ve muhteşem şeylerin üzerinde durur.
Demek, baş ka bir diyar var, elbette oraya gidilecektir.
Onuncu Suret
Gel, bugün o sultanın nevruzu, baharın ilk günüdür .129 HAŞİYE Burada bir
değişim olacak, garip işler görülecek. Şu tatlı bahar gününde , şu güzel
çiçekli, yeşil ovaya gidip biraz gezelim.
129 HAŞİYE Bu suretin işaret ettiği mânâyı Dokuzuncu Hakikat’te göreceksin. Mesela, o yeni gün
bahar mevsimine işarettir. Çiçekli, yeşil ova, bahar mevsimindeki yeryüzüdür. Değişen
perdeler, manzaralar ise baharın başından yazın sonuna kadar Sâni-i Kadîr-i Zülcelâl’in, Fâtır-ı
Hakîm-i Zülcemâl’in kusursuz bir intizamla değiştirdiği, mükemmel rahmetiyle tazelediği ve
birbiri ardınca gönderdiği varlık tabakalarına, canlılara ve onların rızkı olan nimetlere işarettir.
İşte bak, ahali de bu tarafa geliyor. Sanki bir sihirle oradaki binalar birden
harap oldu, ova başka bir şekil aldı. Bak, bir mucizeyle o yıkılan binalar,
birden burada yapıldı. Şu boş ova âdeta medeni bir şehir haline geldi;
sinema perdeleri gibi, her saat başka bir âlemi gösteriyor, başka bir şekle
bürünüyor .
O kadar karışık, hızla değişen sayısız hakiki perdenin içinde ne kadar
mükemmel bir düzen olduğuna  dikkat et! Her şey yerli yerine konul uyor.
Hayalî suretleri gösteren sinema perdeleri bile bu kadar kusursuz olamaz.
Milyonlarca usta sihirbaz bir araya gelse bu sanatı gösteremez. Demek ki,
gözümüzle göremediğimiz o pa dişahın çok büyük m ucizeleri var.
Ey sersem! Sen, “Bu koca memleket nasıl yıkılıp başka yere kurulacak?”
diyorsun.
İşte görüyorsun ki, her saat, bunun gibi, senin aklının kabul etmediği
değişiklikler oluyor. Bu görünen süratli toplanmaların, dağılmaların, şekil
vermelerin, yapıp yıkmaların içinde başka bir maksat olduğu anlaşılıyor.
Bir saatlik seyir için on senelik masraf yapılıyor. Demek, bu gördüklerin
asıl maksat değil, birer temsil, birer taklittir. O Zât, suretler alınıp düzene
konul sun ve neticeleri kaydedilsin diye mucizeler gösteriyor, tıpkı o
imtihan meydanında her şey kayıt altına alınıp yazıldığı gibi… Demek,
büyük bir toplanma yerinde, hesap meydanında muameleler bunlar üzerine
görülecek, neticeleri büyük bir sergide ebediyen gösterilecek. İşte şu
geçici ve kararsız vaziyetler, sabit suretleri ve bâki meyveleri netice
verecek.
Demek, bütün bu merasimler ve olup bitenler ebedî bir saade t, büyük bir
mahkeme ve bilmediğimiz yüce gayeler içindir.
On Birinci Suret
Gel, ey inat eden arkadaş! Doğuya  ve batıya –yani geçmişe ve geleceğe–
giden uçak, tren gibi bir vasıtaya binelim. Şu mucize sahibi Zât’ın, başka
yerlerde ne çeşit mucizeler gösterdiğini görelim.
İşte her tarafta menziller, meydanlar ve sergi gibi hayret verici şeyler
bulunuyor . Fakat bunlar sanatça, suretçe birbirinden farklıdır. Şuna iyice
dikkat et: O geçici menzillerde, devamsız meydanlarda ve fâni sergilerde
ne kadar açık bir hikmetin intizamı, gözle görülür bir inayetin işaretleri,
yüce bir adaletin izleri ve ne derece geniş bir merhametin neticeleri
görünüyor . Basiret sahibi herkes şüphe siz anlar ki, O’nun hikmetinden
daha kusursuz bir hikmet, inayetinden daha güzel bir inayet,
merhametinden daha kuşatıcı bir merhamet ve adaletinden daha üstün bir
adalet olamaz, düş ünülemez.
Eğer senin sandığın gibi, O’nun memleketinde daimî menzillerin, yüce
mekânların, sabit makamların, bâki meskenlerin ve oralarda mutlu bir
şekilde ikamet edenlerin bul unmadığını varsayarsak; şu geçici memleketin
o hikmetin, inayetin, merhamet ve adaletin hakikatlerine mazhar
olamadığı mâlum… Bunlara mazhar olacak başka bir yer de
bulunmadığına göre, gündüz  ortasında ışığını gördüğüm üz halde güne şi
inkâr etmek derecesinde bir ahmaklıkla, şu gözümüzün önünde ki hikmeti,
inayeti, merhameti ve şu pek kuvve tli izleri, işaretleri görünen adaleti
inkâr etmemiz gerekir. Ve bu gördüğüm üz hikmetli icraatın, ancak cömert
bir Zât’a yakışır işlerin, şefkat ve merhamet eseri lütufların sahibi olan
Zât’ın –hâşâ, sümme hâşâ!– zevk ve eğlence düşkünü bir oyunc u, gaddar
bir zalim olduğunu kabul etmek lâzım gelir. Bu ise hakikatin zıddına
dönm esidir ve bütün akıl sahiplerinin ittifakıyla imkânsızdır. Buna ancak
her şeyin varlığını inkâr eden Sofist ahmaklar inanır.
Demek, buradan başka bir diyar var. Orada büyük bir mahkeme kurulacak,
adaletin yerini bulacağı bir makam ve büyük bir ikram yurdu olacaktır ki,
şu merhamet, hikmet, inayet ve adal et tamamen ortaya çıksın.
On İkinci Suret
Gel, şimdi dönelim. Şu toplulukların reisleriyle ve kumandanlarıyla
görüşelim, onların teçhizatına bakalım. Acaba o teçhizat, yalnız şu tecrübe
meydanındaki kısa zamanda geçinmek için mi, yoks a başka yerde uzun bir
saadet hayatı elde etmek için mi verilmiştir, görelim. Herkese ve her
teçhizata bakamayacağımız için örnek olarak bir kumandanın cüzdanına
ve defterine bakacağız. Bu cüzdanda onun rütbesi, maaşı, vazifesi,
kendisinden talep edilen şeyler ve hareket düsturları yazılıdır.
Bak, bu rütbe birkaç günlüğüne değil ancak pek uzun bir zaman için
verilmiş olabilir. Cüzdanda, “Maaşını padişahın hususi hazinesinden filan
tarihte alacaksın.” diye yazar. Halbuki o tarih, çok zaman sonra, bu
meydanın kapanmasının ardından gelecektir. Demek ki, o kumandana
vazifesi bu geçici meydana göre değil, padişahın yakınında daimî bir
saadeti kazanması için verilmiştir. Ondan talep edilenler, şu birkaç günlük
misafirhanede geçinmek için değil, ancak uzun ve mesut bir hayat için
olabilir. Hareket düsturları ise cüzdan sahibinin başka bir yere
hazırlandığını, başka bir âlem için çalıştığını tamamen ortaya koya r.
Cüzdanda o rütbeli askerin vazifeleri ve teçhizatındaki âletlerin kullanım
şekli de yazılıdır. Eğer bu meydandan başka, yüce, daimî bir yer
bulunmazsa, kesin buyrukları olan o cüzdan tamamen mânâsız kalır. Ve şu
muhterem asker, hürmete lâyık kumandan, aziz reis; herkesten daha aşağı,
bedbaht, çaresiz, zelil, musibetli, fakir ve zayıf bir seviyeye düşer.
İşte bunları düşün. Neye dikkat etsen, bu fâni memleketten sonra bâki bir
diyar olduğunu gös terir.
Ey arkadaş! Demek, bu geçici memleket bir tarla hükmünde dir. Bir talim
yeri, bir pazardır. Elbette arkasından büyük bir mahkeme ve ebedî bir
saade t gelecektir. Eğer bunu inkâr edersen, bütün o rütbeli askerlerin
cüzdanlarını, teçhizatını, düsturlarını, hatta şu memleketteki düzeni ve
hüküm eti de inkâr etmeye mecbur kalırsın. Görülen bütün icraatın
varlığını yalanlaman gerekir. O vakit sana insan ve şuur sahibi denemez.
Sofistlerden130 daha akılsız olursun.
130 Sofistler: Her şeyi, hatta kendi varlıklarını dahi inkâr eden, şüpheciliği esas alan felsefe
anlayışının mensupları.
Sakın bu memleketin değişeceğini gösteren delillerin “On İki Suret” ile
sınırlı olduğun u zannetme! Şu kararsız, değişken memleketin yok
olmayacak, bâki bir diyara dönüş türüleceğine dair işaret ve deliller hadde
hesaba gelmez. Hem sayısız işaret ve delil var ki, burada bulunanların şu
geçici misafirhaneden alınıp saltanatın daimî makamına gönderileceğini
ispat eder.
Bilhassa, sana bu “On İki Suret”ten de kuvve tli bir delil daha
göstereceğim.
İşte bak! Şu uzakta görünen büyük topluluk içinde, padişahın daha önce
bir adada gördüğüm üz yüks ek nişan sahibi yaver-i ekremi bir şey ilan
ediyor. Gidelim, dinleyelim. O parlak, şerefli zât, yüks ek bir makamda
buyrulmuş ve yüks eğe asılmış yüce bir fermanı insanlara bildiriyor, diyor
ki:
“Hazırlanınız, başka, daimî bir memlekete gideceksiniz. Öyle bir
memleket ki, burası oraya kıyasla bir zindan hükm ünde dir.131 Eğer bu
fermanı güzelce dinleyip itaat ederseniz, padişahımızın saltanat makamına
çıkıp merhametine, ihsanlarına kavuşacaksınız. İsyan edip onu
dinlemezseniz dehşetli zindanlara atılacaksınız.”
131 Dünyanın mümin için zindan, kâfir için cennet hükmünde olduğuna dair bkz. Müslim, zühd 1;
Tirmizî, zühd 16; İbn Mâce, zühd 3; Müsned 2/197, 323, 389, 485.
O yüce fermanda hiçbir şekilde taklidi mümkün olmayan mucizevî bir
mühür bulunduğunu sen de görüyorsun. Senin gibi sersemlerden başka
herkes o fermanın padişaha ait olduğunu kesinlikle bilir. O parlak yaver-i
ekremde öyle nişanlar var ki, senin gibi körlerden başka herkes o zâtın,
padişahın emirlerinin pek doğr u bir tercümanı olduğunu ş üphe siz anlar.
Acaba o yaver-i ekremin ve yüce fermanın, bütün kuvve tleriyle dava edip
bildirdikleri şu meseleye itiraz etmek mümkün m üdür? Elbette hayır! Aksi
halde, gördüğüm üz her şeyi inkâr etmek gerekir.
Ey arkadaş! Şimdi söz sende, ne diyorsan de!
— Ne diyeyim, buna karşı bir şey denebilir mi? Gündüz ün ortasında
güne şe karşı söz söylenir mi? Yalnız şöyle derim: “Elhamdülillah, yüz bin
defa şükürler olsun ki, vehimlerimin ve kötü arzularımın baskısından,
nefsime ve heveslerime esir olmaktan, ebedî hapis ve zindandan
kurtuldum. Ve inandım ki: Bu karmakarışık, kararsız misafirhaneden
başka, o pa dişaha yakın bir saadet diyarı vardır, biz de oraya gideceğiz.”
•••
İşte haşir ve ahiretten kinaye ve ibaret olan temsilî hikâye burada
tamamlandı. Şimdi Cenâb-ı Hakk’ın yardımı ile o büyük hakikate
geçeceğiz. Bu on iki “suret”e karşılık birbirini destekleyen on iki
“hakikat”i ve bir “mukaddime” kısmını beyan edeceğiz.
[On İki Hakikat]
Mukaddime132
132 Mukaddime: Giriş.
Birkaç işaretle, Yirmi İkinci, On Dokuz uncu ve Yirmi Altıncı Sözlerde
izah edilen bazı meseleleri bildireceğiz.
Birinci İşaret
Hikâyedeki sersem adam ve emin arkadaşı üç hakikati, kıyaslamayı temsil
eder.
Birincisi: Nefs-i emmarem133 ile kalbim arasındadır.
133 Nefs-i emmare: İnsanı daima kötülüğe sevk eden nefis.
İkincisi: Yolunu şaşırmış dinsiz felsefenin takipçileriyle Kur’an-ı
Hakîm’in talebeleri arasındadır.
Üçüncüsü: İslam ümmetiyle küfür milleti arasındadır.
Nefs-i emmarenin, o felsefecilerin ve küfür milletinin en müthiş
sapkınlığı, Cenâb-ı Hakk’ı tanımamaktır. Hikâyede nasıl ki emin adam,
“Bir harf kâtipsiz olmaz, bir köy m uhtarsız olamaz.” demişti.
Biz de şöyle deriz: Nasıl ki bir kitabın, bilhassa her kelimesinin içinde
küçük kalemle yazılmış birer eser ve her harfinde muntazam birer kaside
bulunan bir kitabın kâtipsiz olması düşünülemez. Aynen öyle de, şu
kâinatın bir Nakkaşının, bir Yaratıcısının olmaması tamamen akıl dışıdır,
imkânsızdır.
Zira bu kâinat öyle bir kitaptır ki, her sayfası pek çok kitabı içerir. Hatta
her kelimesinin içinde bir kitap, her harfinin içinde bir kaside vardır.
Yeryüzü, içinde sayısız kitap bulunan bir sayfadır. Bir ağaç, pek çok
sayfası olan bir kelimedir. Bir meyve bir harf, bir çekirdek bir noktadır. O
noktada koca ağacın programı, fihristi bulunur. İşte böyle bir kitap ancak
celâl ve cemâl vasıflarına, sonsuz kudrete ve hikmete sahip yüce bir Zât’ın
kudret kaleminden çıkmış olabilir. Demek, bütün âlemin şahitliğiyle, her
şey O’na imanı gerektirir. Yeter ki insan dalâletten sarhoş olmasın...
Nasıl ki bir bina ustasız olamaz. Hele harika sanatlarla, hayret verici
nakışlarla, garip süslerle dona tılmış, hatta her bir taşına bir saray kadar
sanat işlenmiş bir binanın ustasız olmasını hiçbir akıl kabul etmez. O bina,
gayet mahir bir sanatkârın varlığını gerektirir. Hem içinde her saat sinema
perdeleri gibi, hakiki manzaralar hazırlanan o bina, tam bir intizamla bir
elbise gibi değiştirilir. Hatta her bir hakiki perde içinde, küçük küçük,
çeşitli menziller var edilir.
O bina gibi şu kâinat da sonsuz hikmet, ilim ve kudret sahibi bir
Yaratıcının varlığını gerektirir. Çünkü şu muhteşem kâinat öyle bir
saraydır ki, ay ve güne ş onun  lambaları, yıldızlar mumlarıdır. Zaman,
Sâni-i Zülcelâl’in ona her sene bir başka âlemi takıp gösterdiği bir ip, bir
şerittir. O Zât, şu âlemlerin içindeki suretleri her gün muntazam bir
şekilde yeniler, hikmetle değiştirir. Bir nimet sofrası yaptığı yeryüzünü
her bahar mevsiminde, üç yüz bin çeşit sanatlı eseriyle süsler. Had ve
hesaba gelmez türlü ihsanlarıyla doldurur. Bunu öyle bir tarzda yapar ki, o
eserler tamamen birbirine karışmış olduğu halde, nihayet derecede
farklılıklarıyla birbirinden ayrılır. Bunlar gibi başka örnekleri de düşün...
Böyle bir sarayın Sâni’inden nasıl gafil olunabilir?
Nasıl ki, bulutsuz bir günde  denizin yüzünde ki bütün kabarcıklarda,
karadaki bütün parlak şeylerde ve bütün kar tanelerinde güne şin tecellisi,
yansıması görüldüğü halde onu inkâr etmek tuhaf bir divanelik ve hezeyan
olur. Çünkü o vakit, bir tek güneşi inkâr ederken damlalar, kabarcıklar, kar
taneleri sayısınca hakiki güne şçikleri kabul etmek lâzım gelir. Her
zerreciğin içine ancak bir zerre sığabildiği halde, onda  koca bir güne şin
hususiyetlerinin var olduğuna  inanmak gerekir. Aynen öyle de, âdeta bir
sırayla, her zaman hikmetle değişen ve bir düzen içinde tazelenen şu
muntazam kâinatı görüp de Hâlık-ı Zülcelâl’i kusursuz sıfatlarıyla tasdik
etmemek, bunda n daha berbat bir dalâlettir, divaneliktir, bir deli
saçmasıdır. Çünkü aksi takdirde, her şeyde, hatta her bir zerrede mutlak
bir ilahlık olduğunu ka bul etmek lâzımdır.
Mesela, her bir hava zerresi, her çiçeğe, meyveye, yaprağa girip
işleyebilir. Eğer Cenâb-ı Hakk’ın memuru olmazsa o zerrenin, içine
girdiği her şeyin nasıl meydana geldiğini, suretini ve mahiyetini bilmesi
gerekir ki onlarda işini görebilsin. Yani o zerre her şeyi kuşatan bir ilim ve
kudrete sahip olmalıdır.
Ya da mesela, toprağın her bir zerresinin birbirinden farklı bütün tohum  ve
çekirdeklere yuva  olması, onların büyüm esini sağlaması mümkündür . Eğer
toprak Cenâb-ı Hakk’ın memuru olmazsa, otlar ve ağaçlar sayısınca,
onların boy atmasını sağlayacak manevî dona nıma ve makinelere sahip
bulunması gerekir. Veyahut onların nasıl meydana geldiğini bilmesi,
hepsine giydirilen suretleri tanıması, o ağaçlara ve otlara bu suretleri
dikebilecek bir sanat ve kudret vermesi lâzım gelir. Daha başka varlıkları
da düşün; anlayacaksın ki, her şeyde açıkça, Cenâb-ı Hakk’ın birliğinin
çok de lili var.
Evet, bir şeyden her şeyi yapmak ve her şeyi bir tek şey yapmak ancak her
şeyin Hâlık’ına has bir iştir. 134ا َُُ َِِْهَّ۪وَإِنْ ِْ َْءٍ إِل yüce fermanına
dikkat et. Demek, Vahid ve Ehad Yaratıcı kabul edilmezse varlıklar
sayısınca ilahı kabul etmek gerekir.
134 “Hiçbir şey yoktur ki Allah’ı hamd ile tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
İkinci İşaret
Hikâyede padişahın yaver-i ekreminden, en büyük memurunda n
bahsedilmiş ve şöyle denilmişti: Kör olmayan herkes, nişanlarını görünce
o zâtın, padişahın emriyle hareket ettiğini ve onun has hizmetkârı
olduğunu anlar. İşte o yaver-i ekrem, Resûl-u Ekrem’dir (aleyhissalâtü
vesselam).
Evet, ışık nasıl güne şi gerektiriyorsa, bu şekilde dona tılmış kâinatın öyle
mukaddes Sâni’inin de böyle bir Resûl-u Ekrem’i bulunmalıdır. Çünkü
nasıl güne şin varlığı ışık vermeksizin mümkün değilse, ulûhiyetin de
peygamberler gönde rmeyip kendini göstermemesi mümkün de ğildir.
• Hem kusursuz bir güzelliğin, tarif ve işaret edici bir vasıta ile kendini
göstermek istememesi hiç mümkün m üdür?
• Gayet güzel, benzersiz bir sanatın, bir ilan edici vasıtasıyla bütün
dikkatleri üzerine çekip sergilenmek istememesi mümkün m üdür?
• Cenâb-ı Hakk’ın her şeyi içine alan rubûbi yet saltanatının, küçük
varlıklardan oluşan sayısız tabakada, birliğini ve her şey kendisine muhtaç
olduğu halde hiçbir şeye muhtaç bulunmadığını, iki yönlü bir elçi
vasıtasıyla ilan etmek istememesi mümkün müdür? Evet, o zât
(aleyhissalâtü vesselam) iki yönlüdür: Engin kulluğu yönüyl e
yaratılmışların ilahî dergâhta elçisi olduğu gibi, Allah’a yakınlığı ve
peygamberliği nokt asından da o de rgâhın tebliğ memurudur.
• Hem hiç mümkün müdür ki, sonsuz güzelliğe sahip bir Zât, güzelliğinin
inceliklerini, latifelerini birtakım aynalarda görmek ve göstermek
istemesin! Yani o Zât, isimlerinin güzelliklerini sevgili bir resûl
vasıtasıyla gösterir. O resûl hem O’nun sevgilisidir, kulluğuyl a kendini o
Zât’a sevdirir, O’nun güzelliklerine ayna olur; hem de elçisidir, O’nu
mahlûkatına sevdirir.
• Hiç mümkün müdür ki, benzeri olmayan mucizelerle, hayret verici ve
kıymetli şeylerle dolu hazinelerin sahibi o Zât, ehil bir söz ustası ve
mükemmel bir tarif edici vasıtasıyla gizli, kusursuz vasıflarını herkesin
nazarına sunmayı dilemesin!
• Hiç mümkün müdür ki, bu kâinatı, bütün isimlerinin kemâlini bildiren
eşsiz varlıklarla dona tarak seyir için, hayret verici ve ince sanatlarla
süslenmiş bir saraya benzetsin de ona bir rehber tayin etmesin!135
135 Peygamber Efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem), bir rehber olarak gönderildiğini buyurmaktadır:
İbn Mâce, mukaddime 17; Dârimî, mukaddime 32; et-Tayâlisî, el-Müsned s. 298; İbnü’l-
Mübârek, ez-Zühd s. 488.
• Hiç mümkün müdür ki, şu kâinatın sahibi, onun yaratılışındaki ve yıkılıp
yeniden kurulacak olmasındaki gayenin ne olduğunu, anlaşılması zor
sırrını ve mevcudatla alâkalı “Nereden? Nereye? Necisin?” gibi üç zor
sorunun c evabını bir elçi vasıtasıyla haber vermesin!
• Hiç mümkün müdür ki, şuur sahiplerine kendini bu güzel, sanatlı
varlıklarla tanıtan ve kıymetli nimetlerle sevdiren Sâni-i Zülcelâl, buna
karşılık rızasının ve onlardan isteklerinin ne olduğunu bir elçiyle
bildirmesin!
• Hiç mümkün müdür ki, insanı şuuruyla pek çok şeye müptela,
kabiliyetleriyle engin bir kulluğa hazır surette yaratıp da onun yüzünü bir
rehber vasıtasıyla kesretten vahdete, yani insanı Yaratıcısından
uzaklaştıran sayısız varlıkların bulunduğu âlemden O'nun birliğine
çevirmek istemesin!
Daha bunlar gibi pek çok peygamberlik vazifesi var ki, hepsi ulûhiyetin
peygambersiz olamayacağına kesin birer delildir.
Acaba âlemde şu vasıflara ve vazifelere Hazreti Muhammed’den
(aleyhissalâtü vesselam) daha ehil ve bütün bu sıfatları kendinde toplayan
bir insan ortaya çıkmış mıdır? Zaman, peygamberlik rütbesine ve tebliğ
vazifesine onda n daha lâyık, daha uygun bir kimseyi göstermiş midir?
Hayır, asla ve kat’a!.. O, bütün resûllerin efendisidir. Bütün
peygamberlerin imamı, bütün asfiyanın reisidir,136 Cenâb-ı Hakk’a en yakın
zâttır, yaratılmışların en mükemmeli, rehberlerin sultanıdır.
136 Asfiya: Safiyet, takva ve kemâl sahibi, peygamber varisi zâtlar.
Evet, hakikatleri araştırıp delilleriyle bilen zâtların ittifakla haber verdiği,
ayın yarılması ve parmaklarından su akması gibi bine varan mucizesindeki
had ve hesaba gelmez peygamberlik delillerinden başka, kırk yönüyl e
büyük bir mucize ve bir hakikat denizi olan Kur’an-ı Azîmüşşan, onun
peygamberliğini güne ş gibi göstermeye yeter. Başka risalelerde, bilhassa
Yirmi Beşinci Söz’de Kur’an’ın kırka yakın mucizelik yönünde n
bahsettiğimiz için bur ada kısa kesiyoruz.
Üçüncü İşaret
Sakın, “Şu küçücük insanın ne önemi var ki, bu koca dünya  onun,
amellerinin hesabını vermesi için kapansın ve başka bir âlem kurulsun?”
diye düşünme. Çünkü şu küçücük insan, yaratılışının kuşatıcılığı itibarı ile
bütün varlıklar içinde bir ustabaşı, ilahî saltanatın bir ilancısı ve küllî bir
kulluğa mazhar olduğunda n büyük kı ymete sahiptir.
“İnsan kısacık bir ömürde nasıl ebedî azaba müstahak olur?” diye de
düşünme. Zira küfür, Samed Yaratıcının muhteşem sanatını anlatan bir
mektup derecesindeki ve kıymetindeki şu kâinatı mânâsız, gayesiz bir
seviyeye düşürür. Küfür, kâinatı hor görme olduğu gibi, her şeyde
cilveleri, nakışları görünen, Cenâb-ı Hakk’ın bütün mukaddes isimlerini
inkâr, ret ve O’nun adaletini, doğruluğunu gösteren sınırsız delilleri
yalanlama mânâsına geldiğinden sonsuz bir cinayettir. Sonsuz cinayet ise
sonsuz azabı gerektirir.
Dördüncü İşaret
Nasıl ki hikâyede geçen on iki “suret” ile şunu görmüştük: Böyle geçici
misafirhane gibi bir memleketi bulunan padişahın, haşmetine ve büyük
saltanatına yakışır başka, sabit, daimî bir memleketinin bulunmaması
hiçbir şekilde mümkün de ğildir.
Bu fâni âlemin bâki Yaratıcısının burayı var edip ebedî bir âlemi
yaratmaması da aynı şekilde mümkün de ğildir.
Evet, şu benzersiz fakat geçici kâinatın ebedî Sâni’inin burayı vücuda
getirip de başka, daimî bir kâinatı yaratmaması hiç mümkün m üdür?
Bir sergi, imtihan meydanı ve tarla hükm ünde ki bu dünya nın Hakîm,
Kadir ve Rahîm Fâtır’ının burayı yaratıp onun bütün gayelerine mazhar
olacak ahiret yurdunu ya ratmaması imkânsızdır!
İşte bu hakikate on iki “kapı”dan girilir. O kapılar on iki “hakikat” ile
açılır. En kısa ve basit olandan başlayalım:
Birinci Hakikat
Rubûbiyet ve saltanat kapı sıdır.
Rab isminin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, tecellisi olan fiillerle rubûbi yet, saltanatıyla da
ulûhiyet, kusursuzluğunu göstermek için böyle bir kâinatı gayet yüce
gayeler ve yüks ek maksatlarla yaratsın da o gayelere iman ve kullukla
karşılık veren müminleri mükâfatlandırmasın; inkâr ve hor görmekle
karşılık veren dalâlet ehlini cezalandırmasın!
İkinci Hakikat
Kerem ve rahmet kapı sıdır.
Kerîm ve Rahîm isimlerinin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, gösterdiği eserlerle sonsuz cömertlik, rahmet,
izzet ve gayret sahibi olan şu âlemin Rabbi, cömertliğine ve rahmetine
lâyık mükâfatlar, izzetine ve gayretine yakışır cezalar vermesin!
Evet, şu dünya nın haline bakınca, en aciz ve zayıftan137 HAŞİYE en kuvve tliye
kadar her canlıya ihtiyacı olan rızkın verildiği görülüyor. En zayıf ve en
aciz canlıya en iyi rızık veriliyor. Her dertliye ummadığı yerden derman
yetiştiriliyor. Öyle yüce bir cömertlikle ziyafetler, ikramlar oluyor ki, her
şeyde sonsuz bir kerem sahibinin elinin işlediğini açıkça gösteriyor.
137 HAŞİYE Helâl rızkın iktidar ile elde edilmediğine, aczden dolayı verildiğine kesin bir delil, güçsüz
yavruların rızıklarını kolayca kazanması ve kuvvetli canavarların yiyecek sıkıntısı çekmesi;
zekâsız balıkların semizliği ve zeki, kurnaz olan tilki ve maymun gibi hayvanların rızık
derdiyle vücutça zayıf düşmesidir. Demek ki rızık, kuvvet ve irade ile ters orantılıdır.
Kuvvetine ve iradesine güvenen, o derece geçim derdine düşer.
Mesela o Zât, bahar mevsiminde bütün ağaçları cennet hurileri gibi âdeta
parlak ipekli elbiselerle giydirip, çiçek ve meyvelerle süsleyip bize
hizmetkâr yapar. Onların nazik birer eli olan dallarıyla çeşit çeşit, en tatlı,
benzersiz yemişleri bize ikram eder. Zehirli bir sineğin eliyle şifalı, tatlı
balı yedirir. En güzel ve yumuşak elbiseyi bize elsiz bir böcek vasıtasıyla
giydirir. Büyük  bir rahmet hazinesini küçük bir çekirdekte bizim için
saklar. Bütün bunların nasıl güzel bir cömertlik, ne kadar tatlı bir rahmet
eseri olduğu a çıkça görülür.
İnsandan ve bazı canavarlardan başka –güne ş, ay ve yerküreden en küçük
varlıklara kadar– her şeyin vazifesini tam bir dikkatle yapması, hiçbirinin
haddini zerrece aşmaması ve muazzam bir heybet altında umumi bir
itaatin bulunması, hepsinin büyük bir Celâl ve İzzet Sahibi’nin emriyle
hareket ettiğini gösteriyor.
İster bitki veya hayvan isterse insan olsun, bütün varlıkların aciz ve zayıf
yavrularını şefkatle,138 HAŞİYE süt gibi hoş bir gıda ile beslemesinde ne kadar
geniş bir rahmetin cilvesinin işlediği açıkça anlaşılır.
138 HAŞİYE Evet, mesela aç bir aslanın zayıf yavrusunu kendi nefsine tercih ederek, bulduğu eti
yemeyip yavrusuna bırakması, korkak tavuğun yavrusunu korumak için köpeğe, aslana
saldırması ve incir ağacının çamur yiyerek yavrusu olan meyvelerine hâlis süt vermesi, sonsuz
Rahîm, Kerim, şefkat sahibi bir Zât’ın emriyle hareket ettiklerini kör olmayana açıkça
gösteriyor. Bitki ve hayvan gibi şuursuz varlıkların gayet şuurlu ve hikmetli işler görmesi,
onları idare eden sonsuz ilim ve hikmet sahibi bir Zât’ın varlığına, zorunlu olarak, işarettir.
Onlar, o Zât’ın adıyla hareket ediyorlar.
Madem bu âlemde tasarruf eden Zât’ın böyle sonsuz cömertliği, rahmeti,
celâl ve izzeti vardır. Elbette sonsuz celâl ve izzet, edepsizlere hadlerinin
bildirilmesini ister. Sonsuz cömertlik, sonsuz ikramı gerektirir. Sonsuz
rahmet ise kendine lâyık ihsanda bulunmak ister.
Halbuki bu fâni dünya da ve kısa ömürde, denizden bir damla gibi, şu
icraatın milyonlarca kısmından ancak biri gerçekleşiyor, görünüyor .
Demek ki, o cömertliğe, o rahmete yakışan bir saadet yurdu olacaktır.
Yoksa gündüz ü ışığıyla dolduran güne şin varlığını inkâr eder gibi, bu
görünen rahmetin varlığını inkâr etmek gerekir.
Çünkü mutlak yokluk, şefkati belâya, sevgiyi yakıcı bir ateşe, nimeti
şiddetli bir cezaya, aklı uğursuz bir âlete ve lezzeti eleme çevirir. O zaman
da rahmet hakikatinin ortadan kalkması gerekir.
Hem o celâl ve izzete uygun bir ceza yeri olacaktır. Çünkü çoğu kez, zalim
izzetiyle, mazlum zilletiyle kalıyor, bu dünya dan öyle göçüp gidiyorlar.
Demek, hesap büyük bir mahkemeye bırakılıyor, erteleniyor; yoksa
görülmeyecek değil.
O Zât bazen dünya da da ceza verir. Geçmiş çağlarda asi ve inatçı
kavimlerin helâk olması gösteriyor ki, insan başıboş değildir, her vakit bir
celâl ve gayret tokadına maruz kalabilir.
Evet, bütün varlıklar içinde mühim bir vazifesi ve kabiliyeti bulunan
insana Rabbi bu kadar kusursuz, sanatlı nimetleriyle kendini tanıtır da,
karşılığında insan iman ile O’nu tanımazsa; o Zât rahmetinin bunc a süslü
meyveleriyle kendini sevdirir de, karşılığında insan ibadetle kendini O’na
sevdirmezse; Rabbi türlü nimetleriyle sevgisini ve rahmetini gösterir,
karşılığında insan şükür ve hamd ile O’na hürmet etmezse hiç mümkün
müdür ki cezasız kalsın, başıboş bırakılsın! İzzet ve gayret sahibi Zât-ı
Zülcelâl ona ceza çekeceği bir zindan hazırlamasın!
Hem hiç mümkün müdür ki, o Rahman ve Rahîm Zât; kendini tanıtmasına
karşılık iman ile O’nu tanıyan, kendini sevdirmesine karşılık ibadetle
O’nu seven, sevdiren ve rahmetine şükürle, hürmetle karşılık veren
müminlere bir mükâfat yurdu ha zırlamasın, ebedî saadet vermesin!
Üçüncü Hakikat
Hikmet ve adal et kapı sıdır.
Hakîm ve Âdil isimlerinin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki,139 HAŞİYE zerrelerden güne şlere kadar işleyen hikmet,
intizam, adalet ve dengeyle rubûbi yetinin saltanatını gösteren Zât-ı
Zülcelâl, himayesine sığınan, iman ve kullukla o hikmete, adalete uygun
hareket eden müminlere ikramda bulunmasın; küfür ve azgınlıkla isyan
eden edepsizlere hadlerini bildirmesin!
139 HAŞİYE Bu risalede “hiç mümkün müdür ki” ifadesi çokça tekrar ediliyor, çünkü mühim bir sırrı
ifade eder. Şöyle ki: Küfür ve inkârın çoğu, iman esaslarını akla uzak görmekten ileri gelir.
İnkârcılar, haşri akıldan uzak ve imkânsız görür. İşte Haşir Risalesi’nde, asıl akıldan uzaklığın,
imkânsızlığın, mantıksızlığın, hatta mutlak imkânsızlık derecesinde zorluğun küfür ve inkâr
yolunda olduğu açık bir şekilde gösterilmiştir. Hakiki imkân ve akla uygunluk, hatta vücûb
(zorunluluk) derecesinde kolaylık, iman yolunda ve İslamiyet caddesindedir. Kısacası, yolunu
şaşırmış felsefeciler imanı akıldan uzak görmekle inkâra gider. Onuncu Söz, akıldan uzaklığın
ve mantıksızlığın hangi tarafta olduğunu “hiç mümkün müdür ki” tabiriyle gösteriyor.
İnkârcıların ağzına bir şamar vuruyor.
Halbuki bu geçici dünya da o hikmete ve adalete lâyık işlerin binde biri
bile yerine getirilmiyor, hesap erteleniyor. Dalâlet yolunda kilerin çoğu
cezasını çekmeden, hidayet yolunda kilerin çoğu da mükâfat görmeden bu
dünya dan göç üp gi diyor.
Demek, büy ük bir mahkemeye, daimî bir saade t yurduna bı rakılıyor.
Açıktır ki, şu âlemde tasarruf eden Zât, sonsuz bir hikmetle iş görüyor.
Buna delil mi istersin? Her şeyde bir fayda gözetilmesi bunun delilidir.
İnsanın bütün uzuvlarında, kemiklerinde, damarlarında, hatta bütün
hücrelerinde fayda ve hikmetler gözetildiğini görmüyor musun? Hatta bazı
uzuvlara bir ağacın meyveleri kadar hikmet ve fayda konul ması, her şeyin
yaratılışında son derece intizam bulunması, bu işlerin sonsuz hikmet
sahibi bir el tarafından gör üldüğünün de lilidir.
Evet, güzel bir çiçeğin hassas programının küçücük bir tohum a
yerleştirilmesi, büyük bir ağacın fihristinin küçücük bir çekirdekte manevî
kader kalemiyle yazılması, onlarda sonsuz hikmete sahip bir kalemin
işlediğini gösterir.
Her şeyin yaratılışında benzersiz bir sanat bulunması, onların son derece
hikmetle iş gören bir Sâni’in nakışları olduğuna  işaret eder. O Zât’ın, şu
küçücük insan bedenine bütün kâinatın programını, bütün rahmet
hazinelerinin anahtarlarını, bütün isimlerinin aynalarını yerleştirmesi, son
derece güzel bir sanat içindeki hikmeti gösterir.
Acaba o Zât’ın rubûbi yetinde hâkim olan hikmetin; o rubûbi yetin kanatları
altına sığınanların ve ona iman ile itaat edenlerin lütuf görmesini
istememesi ve onlara ebedî ihsanlarda bulunmaması hiç mümkün m üdür?
Kâinatta işlerin adalet ve denge ile görüldüğüne  delil mi istiyorsun? Her
şeyin hassas mizanlarla, hususi ölçülerle var edilmesi, yerli yerine
konul ması, her şeye bu şekilde suret giydirilmesi, bu işlerin sonsuz bir
adalet ve denge ile görüldüğünü gös terir.
Her hak sahibine kabiliyeti ölçüsünde  hakkının verilmesi, yani vücudunun
bütün ihtiyaçlarının karşılanması, yaşaması için gerekenlerin en uygun
şekilde yerine getirilmesi, sonsuz adalet sahibi bir elin varlığına işaret
eder.
Kabiliyet, fıtrî ihtiyaç ve çaresizlik lisanlarıyla istenen her şeye daima
cevap verilmesi, sınırsız bir adaleti ve hikmeti gösterir.
Acaba en küçük bir canlının en küçük ihtiyacına yetişen böyle bir adaletin
ve hikmetin, insan gibi en büyük canlının bekâ gibi en büyük ihtiyacını
ihmal etmesi hiç mümkün müdür? Onun en büyük talebini ve arzusunu
cevapsız bırakması, rubûbi yetin haşmetini ve kullarının hukukunu
gözetmemesi mümkün müdür? Halbuki şu fâni dünya da kısa bir hayat
geçiren insan, öyl e bir adaletin hakikatine mazhar olamaz ve olamıyor.
Demek, büy ük bir mahkemeye bırakılıyor.
Zira hakiki adalet, şu küçücük insanın, küçüklüğü ölçüsünde  değil,
vazifesinin ve işlediği cinayetin büyükl üğü, mahiyetinin önemi ölçüsünde
mükâfat ve ceza görmesini gerektirir. Madem ebediyet için yaratılan insan
şu fâni, geçici dünya da öyle bir adalete ve hikmete mazhar olmaktan çok
uzaktır. Elbette Âdil olan o Celîl-i Zülcemâl, Hakîm olan o Cemîl-i
Zülcelâl Zât’ın ebedî bir cehennemi ve cenneti vardır.
Dördüncü Hakikat
Cömertlik ve güzellik kapı sıdır.
Cevâd140 ve Cemil isimlerinin cilvesidir.
140 Cevâd: Çok ihsan eden, cömert.
Hiç mümkün müdür ki, sonsuz bir cömertlik, tükenmez servet, bitmez
hazineler, benzersiz, ölümsüz bir güzellik ve kusursuz, bâki bir kemâl; bir
saadet yurdu ve ziyafet makamında ebediyen kalacak muhtaç şükredenleri,
kendisine arzu ve hayranlık duya n, ayna olan seyircileri istemesin?
Evet, dünya yı bu kadar nakışlı, sanatlı nimetlerle süslemek, ay ile güne şi
ona lamba kılmak, yeryüzünü bir nimet sofrası haline getirerek en güzel
yiyeceklerle doldurmak, meyveli ağaçları birer kap yapıp her mevsimde
birçok de fa yenilemek sınırsız bir cömertliği gösterir.
Böyle sonsuz bir cömertlik, öyle tükenmez hazineler ve engin bir rahmet,
içinde arzu edilen her şeyin bulunduğu daimî bir ziyafet sofrası ve saadet
yurdu ister.
Hem kesinlikle ister ki, o ziyafetten lezzet alanlar orada ebediyen kalsın,
yokluk ve ayrılıkla elem çekmesinler. Zira elemin bitmesi lezzet olduğu
gibi, lezzetin sona ermesi de elemdir. Halbuki öyle bir cömertlik, elem
çektirmek istemez. Demek, bâki bir cennet ve içinde ebediyen kalacak
muhtaç misafirler ister.
Çünkü sonsuz bir cömertlik, sınırsızca ihsan etmeyi, nimet vermeyi diler.
Sınırsız ihsan, sonsuz minnettarlık ve nimetler ister. Bu ise ihsana mazhar
olan şahsın varlığının devamını ister, ta ki nimetlerden devamlı istifade
ederek o daimî nimetlere karşı şükrünü ve minnettarlığını göstersin. Yoksa
kısa süren, yokl uk ile acılaşan az bir lezzet, öyle bir cömertliğe yakışmaz.
Şu âlemin her tarafındaki, ilahî sanatın görüldüğü sergilere bak. Bütün
bitki ve hayvanlardaki Rabbanî mühürlere dikkat et,141 HAŞİYE rubûbi yetin
güzelliklerini ilan eden peygamberlere ve evliyaya kulak ver. Nasıl hep
beraber Sâni-i Zülcelâl’in kusursuz icraatını,142 harika sanatlarına işaret
ederek gös teriyor, bildiriyor ve bakışları O’na çeviriyorlar!
141 HAŞİYE Evet, kemik gibi kuru bir ağacın ucundaki tel gibi incecik bir dalda bulunan gayet
nakışlı, süslü bir çiçek ve gayet sanatlı, benzersiz bir meyve, elbette gayet sanatkâr, mucize ve
hikmet sahibi bir Yaratıcının sanatının güzelliğini şuur sahiplerine ilan eder. İşte bitkilere
hayvanları da kıyasla…
142 Bkz. “Yedi kat göğü birbiriyle tam uyum içinde yaratan O’dur. Rahman’ın yaratmasında hiçbir
nizamsızlık göremezsin. Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur? Sonra tekrar tekrar
gözünü çevir de bak, gözün bulamadığından bir kusur, eli boş ve bitkin geri döner.” (Mülk
sûresi, 67/3-4)
Demek, bu âlemin Sâni’inin pek mühim, hayret verici, gizli ve kusursuz
vasıfları vardır. Bu harika sanatlarla onları göstermek ister. Çünkü gizli,
kusursuz kemâl, kendisini takdir edenlerin, beğenip mâşâllah diyerek
seyredenlerin karşısında sergilenmek ister. Daimî kemâl, daima görünmek
ister; kendisini takdir edip beğenenlerin devamlı var olmasını diler. Zira
fâni bir takdir edicinin nazarında, kemâlâtı vasıflarının kıymeti düşer.143
HAŞİYE
143 HAŞİYE Evet, darbımesellerde geçtiği gibi: Bir dünya güzeli, bir zaman kendisine âşık olan basit
bir adamı huzurundan kovmuş. Adam teselli bulmak için onun hakkında, “Ne kadar çirkindi!”
demiş. O güzelin güzelliğini inkâr etmiş. Yine bir vakit bir ayı, gayet tatlı bir üzüm asmasının
altına girmiş. Üzümleri yemek istemiş ama eli yetişmemiş. Asmaya da çıkamayınca teselli
bulmak için kendi diliyle, “Bu üzüm ekşidir.” diyerek gümleyip gitmiş.
Hem kâinatın yüzüne yayılmış şu gayet güzel, sanatlı, parlak ve süslü
varlıklar, ışığın güne şi göstermesi gibi, benzersiz, manevî bir cemâlin
inceliklerini bildirir, eşsiz ve saklı bir güzelliğin latifelerini haber
verirler.144 HAŞİYE Kusurdan, noks andan arınmış o güzellik, o mukaddes
cemâlin cilvesiyle, Cenâb-ı Hakk’ın her bir isminde çok gizli defineler
bulunduğuna  işaret eder.
144 HAŞİYE Ayna gibi varlıklar birbiri ardınca yok olup gittikten sonra arkalarından gelenlerin
üstünde ve yüzlerinde aynı güzelliğin cilvesinin bulunması, o güzelliğin onlara ait olmadığını,
onların münezzeh ve mukaddes bir cemâle işaret ettiklerini gösterir.
İşte bu kadar eşsiz, yüce, gizli bir güzellik; inceliklerini ve derecesini
kıyaslayacağı şeyleri, şuur sahibi ve kendisine arzu duya n bir aynada
seyretmek ister. Sevgili cemâline başkalarının nazarıyla bakmak için
görünmeyi de arzu eder. Yani kendi güzelliğine iki şekilde bakmak ister:
Başka başka renkteki aynalarda bizzat seyrederek ve kendisine iştiyak
duya n seyircilerin, hayran takdir edicilerin gözüyle… Demek ki, güzellik
ve cemâl, görmek ve görünmek ister. Görmek ve görünmek ise arzulu
seyircilerin ve hayran takdir edicilerin varlığını gerektirir. Güzellik, ebedî
olduğunda n, kendisine arzu duya nların varlığının devamını ister. Çünkü
daimî bir güzellik, ge çici bir âşığa razı olamaz.
Zira dönm emek üzere yokluğa mahkûm  olan bir seyircinin sevgisi, yokluk
düşüncesiyle düşmanlığa döne r. Hayreti, hafife almaya; hürmeti, hor
görmeye meyleder. Çünkü bencil insan, bilmediği şeye düşman olduğu
gibi, elinin yetişmediğine de karşıdır. Sonsuz bir sevgiye, hadsiz bir şevk
ve takdire lâyık olan bir güzelliğe, üstü kapalı bir düşmanlık, kin ve inkâr
ile karşılık verir. İşte kâfirin, Allah’ın düşmanı olmasının sırrı buradan
anlaşılıyor.
Madem o sonsuz cömertlik, o benzersiz güzellik ve o kusursuz vasıflar;
şükredenlerin, onlara arzu duya nların ve takdir edicilerin ebedî olmasını
gerektirir. Halbuki şu dünya  misafirhanesinde herkesin biraz durup sonra
hemen kaybolduğunu görüyoruz. İnsan, o cömertliğin ihsanını ancak bir
parça tadar. İştahı açılır fakat yiyemeden gider. O güzelliğin ve kemâlin de
az bir ışığına, belki zayıf bir gölgesine ancak bir an bakıp doym adan
dünya dan ayrılır.
Demek, daimî bir seyir yerine gidiliyor.
Kısacası: Şu âlem her şeyiyle Sâni-i Zülcelâl’in varlığının kesin delili
olduğu gibi, o Yüce Sâni’in sıfatları ve kutsî isimleri de ahirete işaret eder,
onu gös terir ve gerektirir.
Beşinci Hakikat
Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam)
kulluğu ve şefkat kapı sıdır.
Mucîb145 ve Rahîm isimlerinin cilvesidir.
145 Mucîb: Her duaya cevap veren.
En küçük canlının en basit ihtiyacını görüp tam bir şefkatle, ummadığı
yerden ona el uzatan ve en gizli bir mahlûkunun en gizli sesini işitip ona
yardım eden, hal diliyle ve sözle istenen her şeye cevap veren sonsuz
şefkat ve merhamet sahibi bir Rab; hiç mümkün müdür ki, en büyük
kulunun,146 HAŞİYE en sevgili mahlûkunun en büyük ihtiyacını görüp de
karşılamasın, en yüc e duayı işitip kabul etmesin! Evet, mesela zayıf, yavru
hayvanların rızık ve terbiyelerinde görülen lütuf ve kolaylık, şu kâinatın
Mâlikinin rubûb iyetindeki sonsuz rahmeti gösteriyor. Rubûb iyetinde bu
derece rahmet ve şefkat bulunan bir Zât, hiç mümkün m üdür ki, varlıkların
en faziletlisinin, en üstününün  en güzel duasını kabul buyur masın! On
Dokuz uncu Söz’de izah edilen şu hakikati burada tekrar şöyle söyleyelim:
146 HAŞİYE Evet, bin üç yüz elli sene süren saltanatı bugün de devam eden, o zamandan beri üç yüz
elli milyondan fazla insanın yolundan gittiği [bu rakam bugün dört misline çıkmıştır],
ümmetinin her gün kendisine bağlılığını yenilediği, mükemmelliğine şahitlik ettiği, tam bir
itaatle emirlerine boyun eğdiği, yeryüzünün yarısını ve insanlığın beşte birini manevî rengine
boyayan, onların kalblerinin sevgilisi ve ruhlarının terbiye edicisi olan o zât, elbette, şu kâinatta
tasarruf eden Rabbin en büyük kuludur.
Kâinattaki pek çok varlık o zâtın mucizesinin birer meyvesini taşımak suretiyle onun vazifesini
ve memuriyetini alkışlıyor. Elbette o zât, şu kâinatın Hâlık’ının en sevgili kuludur. İnsanlığın
her şeyiyle arzuladığı bekâ gibi insanı en aşağı seviyeden en yüce mertebeye çıkaran bir dileği,
elbette o en büyük kul herkes adına, bütün ihtiyaçlara cevap veren Cenâb-ı Hak’tan
isteyecektir.
Ey nefsimle beraber beni dinleyen arkadaş! Temsilî hikâyede, “Herkes bir
adada toplanmış. Padişahın yaver-i ekremi, en büyük memuru bir nutuk
okuyor .” demiştik. O hikâyenin işaret ettiği hakikat şudur: Gel! Bu
zamandan sıyrılıp hayalen Saadet Asrı’na ve Arap yarımadasına gidelim.
Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselam) vazife başında, kulluğunu ye rine
getirirken görüp ziyaret edelim. Bak! O zât nasıl peygamberliğiyle,
hidayetiyle ebedî saadetin var edilmesinin ve ona ulaşmanın sebebiyse,
kulluğu ve  duasıyla da o saadete ve cennetin yaratılmasına vesiledir.
İşte bak! O zât, dairesi öyle geniş bir namazda, öyle yüce bir ibadetle
ebedî saadet için dua ediyor ki, âdeta bu yarımada, hatta bütün yeryüzü
onunl a birlikte namaz kılar, niyaz eder. Çünkü onun kulluğu, ümmetinin
kulluğunu kapsadığı gibi, muvafakat (birbirine uygunl uk) sırrıyla, bütün
peygamberlerin kul luk hi kmetlerini de içerir.
Hem o geniş dairedeki namazı öyle büyük bir cemaatle kılar ve dua eder
ki, âdeta Hazreti Âdem’den asrımıza kadar gelmiş, hatta kıyamete kadar
gelecek bütün nuranî ve kâmil insanlar ona uyup duasına “âmin” derler.147
HAŞİYE
147 HAŞİYE Evet, saadet asrından bugüne kadar ümmetin bütün salât ve selamları Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) duasına birer âmin ve umumi bir iştiraktir. Hatta ona getirilen her salâvat,
ümmetinin her bir ferdinin her namazda ona salât ü selam getirmesi, kametten sonra Şafiîlerin
dua etmesi onun ebedî saadet hususundaki duasına gayet kuvvetli ve umumi bir “âmin”dir. İşte
bütün insanlığın hal diliyle, bütün kuvvetiyle istediği bekâyı ve ebedî saadeti, insanlık adına
Zât-ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam) istiyor ve insanlığın hayırlıları, onun arkasında âmin diyor.
Acaba şu duanın kabule lâyık olmaması hiç mümkün müdür?
Bak! O zât herkesin muhtaç olduğu bekâ için dua ediyor. Sadece
yeryüzünde kiler değil, belki gök ehli, hatta bütün varlıklar duasına ortak
olup hal diliyle, “Ey Rabbimiz! Evet, onun istediklerini ver, duasını kabul
et. Biz de istiyoruz.” diyorlar.
Hem bak, ebedî saadeti öyle hüzünle, aşkla, iştiyakla, öyle tevazu ile
yalvararak istiyor ki,148 bütün kâ inatı ağlatıp dua sına ortak ediyor.
148 Bkz. Tirmizî, deavât 30.
Öyle bir gaye için saadet dileyip dua ediyor ki, insanı ve bütün varlıkları
aşağıların en aşağısı olan mutlak fânilik seviyesine düşmekten,
kıymetsizlikten, faydasızlıktan, gayesizlikten; en yüks ek mertebe olan
bekâya, kıymete, yüc e vazifeye, Samed Yaratıcının bir mektubu de recesine
çıkarıyor.
Bak! Öyle yüks ek, öyle yakaran bir sesle istiyor ve öyle tatlı, öyle
merhamet dileyen bir niyaz ile yalvarıyor ki, âdeta sesini bütün varlıklara,
göklere, arşa işittirip onları kendinden geçirerek duasına “Âmin Allahım,
âmin” dedirtiyor.149 HAŞİYE
149 HAŞİYE Evet, şu âlemi idare eden Zât’ın bütün tasarruflarının şuurla, ilimle, hikmetle gerçekleştiği
açıkça görüldüğü halde, o Zât’ın, kulları içindeki en seçkin ferdin hareketlerinden habersiz
olması hiçbir şekilde mümkün değildir.
Hem o Mutasarrıf-ı Alîm’in, o seçkin kulunun hareketlerinden ve dualarından haberdar olduğu
halde ona karşı kayıtsız kalması, hiçbir şekilde mümkün değildir.=>
Hem her şeyi dilediğince idare eden Kadîr-i Rahîm’in, o kulunun dualarına kayıtsız kalmadığı
halde o duaları kabul etmemesi mümkün değildir.
Evet, Zât-ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselam) nuruyla âlemin şekli değişmiştir. İnsanın ve bütün
kâinatın hakiki mahiyetleri o nur ile meydana çıkmıştır. Şu kâinattaki varlıkların, Samed
Yaratıcının isimlerini okutan birer mektup, birer vazifeli memur ve bekâya mazhar, kıymetli,
mânidar birer mahlûk oldukları anlaşılmıştır. Eğer o nur olmasaydı, her şey mutlak fâniliğe
mahkûm ve kıymetsiz, mânâsız, faydasız, abes, karmakarışık, tesadüf oyuncağı, evhamlı bir
karanlık içinde kalırdı.
İşte şu sırdandır ki: İnsanlar Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) duasına âmin dedikleri gibi,
yerden göklere, serâdan süreyyaya kadar bütün varlıklar da onun nuruyla iftihar edip ona alâka
gösteriyor. Zaten Allah Resûlü'nün (aleyhissalâtü vesselam) kulluğunun ruhu, duadır. Kâinattaki
hareketler ve görülen vazifeler de bir çeşit duadır. Mesela bir çekirdeğin hareketi, bir ağaç
olmak için Yaratıcısına bir duadır.
Saadeti ve bekâyı öyle Semî (her şeyi işiten) ve Kerim bir Kadir’den, öyle
Basîr (her şeyi duya n) ve Rahîm bir Alîm’den istiyor ki, o Zât, en küçük
canlının en gizli arzusunu, yakarışını görür, işitir, kabul buyur ur ve ona
merhamet eder. Yapılan dua hal diliyle de olsa cevap verir. Bunu, her şeyi
görerek öyle hikmetle, merhametle yapar ki, o terbiyenin ve idarenin
Semî’, Basîr, Kerim ve Rahîm bir Zât’a has olduğuna  şüphe  bırakmaz.
Bütün insanlığı arkasına alıp, şu yeryüzünde  Arş-ı Âzama doğru el
kaldırıp insanın kulluğunun özünü içeren “ubudi yet-i Ahmediye”150
(aleyhissalâtü vesselam) hakikati içinde dua eden, insanlığın en şereflisi,
zaman ve mekânın içinde benzeri olmayan Fahr-i Kâinat151 (aleyhissalâtü
vesselam) acaba ne istiyor, dinleyelim:
150 Peygamber Efendimiz’in kulluğu.
151 Fahr-i Kâinat: Kâinatın iftihar vesilesi.
Bak! Kendine ve ümmetine ebedî saadet istiyor. Bekâ ve cennet istiyor.
Hem de bunu,  varlıkların aynasında güzelliklerini gösteren, Cenâb-ı
Hakk’ın bütün kutsî isimleriyle istiyor, o isimlerden şefaat talep ediyor,
görüyorsun. Eğer ahireti gerektiren sayısız sebep ve delil olmasaydı,
yalnız o zâtın tek duası bile, Hâlık-ı Rahîm’in kudretine baharımızın
yaratılışı kadar hafif gelen cennetin var edilmesine vesile olurdu.152 HAŞİYE
152 HAŞİYE Evet, ahirete nispeten gayet dar bir sayfa hükmünde olan yeryüzünde had ve hesaba
gelmez harika sanat numunelerini, haşir ve kıyametin misallerini göstermek ve üç yüz bin kitap
hükmündeki muntazam eserleri, o tek sayfada hatasız yazıp işlemek, elbette geniş ahiret
âleminde güzel ve muntazam cennetin yaratılmasından daha zordur. Evet, cennet bahardan ne
kadar yüksek ise bahar bahçelerinin yaratılması da cennetin yaratılmasından o derece zor ve
hayret vericidir, denilebilir.
Evet, baharda yeryüzünü bi r mahşer haline getiren, ölümden sonra dirilişin
yüz binlerce numunesini gösteren Kadir-i Mutlak’a, cennetin yaratılması
nasıl ağır gelebilir?
Nasıl ki Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliği, şu
imtihan meydanının açılmasına sebebiyet vermiş ve o, ََْكَ ََْكَ ََ ََُْ
153اََْْكَ sırrına erişmiştir. Aynı şekilde, onun kulluğu da ebedî saadet
âleminin yaratılmasına vesile olmuştur.
153 “Sen olmasaydın, âlemleri yaratmazdım.”: Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 385; el-Aclûnî,
Keşfü’l-Hafâ 2/214; eş-Şevkânî, el-Fevâidü’l-Mecmûa s. 326. Ayrıca yakın ifadeler için bkz.
et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 6/314; et-Taberânî, el-Mu’cemü’s-Sağîr 2/182; el-Hallâl, es-
Sünne 1/237; el-Hâkim, el-Müstedrek 2/672; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 5/489; ed-
Deylemî, el-Müsned 5/227.
Hiç mümkün müdür ki, şu âlemin bütün akılları hayrette bırakan düzeni,
geniş rahmet içindeki kusursuz sanat ve rubûbi yetin benzersiz güzelliği, o
duaya cevap vermemekle çirkinliği, merhametsizliği, intizamsızlığı kabul
etsin! En ufak, en önemsiz istekleri, sesleri noks ansız işitip ihtiyaçları
karşılasın da, en mühim, lüzumlu arzuları kıymetsiz görüp işitmesin,
anlamasın, cevapsız bıraksın! Hâşâ ve kellâ, yüz bin defa hâşâ! Böyle bir
güzellik, öyl e bir çirkinliği kabul edip çirkin hale gelemez.154 HAŞİYE
154 HAŞİYE Evet, hakikatlerin başka bir şeye dönüşmesi, ittifakla, imkânsızdır. Bir şeyin kendi zıddına
dönmesi ise imkânsız içinde imkânsızdır. Ve bin derece imkânsız olan, bir şeyin hem kendi
mahiyetinde kalması hem de zıddının aynısı olmasıdır. Mesela, sonsuz bir güzellik, hakiki
güzellik iken hakiki çirkinlik olamaz. İşte şu örnekte, gözle görülen ve varlığı kesin olan bir
rubûbiyetin güzelliği, kendi mahiyetinde daim iken, çirkinliğe dönüşemez. Bunun aksini
söylemek, akıl dışı ve bâtıl örneklerin en tuhafıdır.
Demek, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğiyle
dünya nın kapısını açtığı gibi, kulluğuyl a da ahiretin kapısını açmıştır.
َِ اَُِْٰى َِْكَ وَرََُِ ذُٰ َ وََْ َٰنِ ِْءَ اَْ وَدَارِ اَِْنِ، اَََِّْٰ َََاتُ اَ
اِي َُ َُ اََِْْْ وََُْ اَََِْ وَََةُ اارَِْ وَوََُِ اَدََِْ وَذُو اَََِْْ وَرَُلُ
نِْاََ
155َِٰ َِ اَِ وَاََُِْْ ا۪ى إَِْاِٰۤ أَََِْ وََ۪ۤ وََِِْٰ۪ى اٰۤوََ
155 Rahman olan Cenâb-ı Hakk’ın (celle celâlüh), dünya ve cennetler dolusu rahmeti, Peygamber
Efendimiz’in (sallallahü aleyhi ve sellem) üzerine olsun. Allahım! Kulun ve resûlün, iki cihanın
efendisi, iki âlemin iftihar kaynağı, iki dünyanın hayatı, iki cihan saadetinin vesilesi,
zülcenâheyn (iki taraflı), cinlerin ve insanların peygamberi olan Habîbine, bütün âl ve
ashabına, nebi ve resûl kardeşlerine salât ve selam et. Âmin.
Altıncı Hakikat
Haşmet ve ebediyet kapı sıdır.
Celîl ve Bâki isimlerinin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, güne şlerden, ağaçlardan zerrelere kadar bütün
varlıkları itaatkâr birer asker hükm üne getirip idare eden bir rubûbi yetin
haşmeti, şu dünya  misafirhanesinde geçici bir hayat süren perişan fânilerin
üstünde  dursun da , bâki bir saltanat dairesini ve rubûbi yetin tecelli edeceği
ebedî, yüc e bir makamı yaratmasın!
Evet, şu kâinatta mevsimlerin değişmesi gibi haşmetli icraatlar,
gezegenlerin uçak misali hareketleri gibi muazzam işler, yerkürenin
insana beşik, güne şin lamba olması gibi emirle meydana gelen müthiş
haller ve ölmüş, kurumuş yeryüzünü diriltmek, süslemek gibi büyük
değişimler, perde arkasında her şeye gücü yeten bir terbiye edicinin
muhteşem bir saltanatla hükm ettiğini gösteriyor. Böyle bir rubûbi yet
saltanatı, kendine lâyık kul lar ve mazharlar ister.
Halbuki mahiyeti her şeyi içine alan en kıymetli kulların, şu dünya
misafirhanesinde perişan bir surette, geçici olarak toplandıklarını
görüyorsun. Bu misafirhane her gün dolar, boşalır. Bütün o kullar, hizmet
ve tecrübe için şimdilik şu imtihan meydanında bulunuyor lar. Meydan, her
saat değişiyor. Hepsi, Sâni-i Zülcelâl’in kıymetli ikramlarının örneklerini
ve harika, benzersiz bir sanatla yaratılmış eserlerini âlem çarşısının
sergilerinde, ticaret nazarıyla birkaç dakika durup seyrediyor, sonra
kayboluyor. Şu sergiler ise her an değiştiriliyor. Gelen gider, giden gelmez.
İşte bu vaziyet açıkça gösteriyor ki, şu misafirhanenin, şu meydanın ve
sergilerin arkasında, ebedî bir saltanata mazhar olacak daimî saraylar,
meskenler, şu dünya da gördüğü müz numunelerin ve suretlerin en hâlis, en
yüks ek asıllarıyla dolu bağlar ve hazineler vardır. Demek, buradaki
çabalar orası içindir. Cenâb-ı Hak burada çalıştırır, orada ücret verir.
Herkesin orada, hazırlığına göre –eğer kaybetmezse– bir saadeti olacaktır.
Evet, öyle ebedî bir saltanatın şu fâni, geçici şeylerin üstünde durması
imkânsızdır.
Bu hakikate, şu temsilin dürbünüyle bak: Mesela sen yolda giderken bir
han görüyorsun. Büyük bir zât o hanı misafirlerine yapmış. Onların bir
gece gezmeleri ve ibret almaları için hanın süslenmesine milyonlarca altın
sarf etmiş.
Misafirler o süslemelerin pek azına kısa bir süre bakıp, o nimetlerden
biraz tadıp doym adan gidiyorlar. Fakat her misafir kendine has fotoğraf
makinesiyle handa gördüklerinin suretini alıyor. Hanın sahibi olan büyük
zâtın hizmetkârları da misafirlerin hareketlerini çok dikkatle kaydediyor.
Ve görüyorsun ki, o zât her gün, o kıymetli süslerin çoğunu bozup gelecek
yeni misafirler için başka süslemeler yapıyor.
Bunu gördükten sonra, yola şu hanı yapan zâtın daimî, pek ihtişamlı
meskenlerinin, tükenmez, kıymetli hazinelerinin bulunduğunda n ve onun
sonsuz cömertliğinden hiç şüphe n kalır mı? O zât, şu handa yaptığı ikram
ile kendi makamında bulunan asıl nimetlerine karşı misafirlerinin iştahını
açıyor ve onlar için hazırladığı hediyelere heveslerini uyandırıyor.
Aynen bunun gibi, dünya  misafirhanesindeki vaziyete sarhoşça değil
dikkatlice baksan şu dokuz  esası anlarsın:
Birinci Esas: O han gibi bu dünya  da kendisi için var edilmemiştir. Onun,
bu sureti kendi kendine alması imkânsızdır. Dünya , canlıların kafile kafile
gelerek konup göçtükleri, sürekli dolup boşalan, hikmetle yapılmış bir
misafirhanedir.
İkinci Esas: Şu hanın içinde oturanlar misafirdir. Rabb-ı Kerîm, onları
selamet yeri olan cennete davet ediyor.156
156 Selamet yeri olan cennet (darü’s-selam) için bkz. Yûnus sûresi, 10/25; En’âm sûresi, 6/127.
Üçüncü Esas: Şu dünya daki süslemeler, güzellikler yalnız lezzet almak
veya gezip görmek için değildir. Çünkü biraz lezzet verse, ayrılıkla uzun
zaman elem çektirir. Dünya  lezzetlerini tattırır, iştahını açar fakat seni
doyur maz. Zira ya onun ömrü kısadır ya da senin... Doymaya yetmez.
Demek, kıymeti yüks ek, müdde ti kısa olan şu süsler ve güzellikler, ibret157
HAŞİYE ve şükür içindir; daimî olan asıl güzelliklere teşvik ve başka, çok yüce
gayeler içindir.
157 HAŞİYE Evet, madem her şeyin kıymeti, ince sanatı gayet yüksek ve güzel olduğu halde müddeti
kısa, ömrü azdır. Demek ki, bunlar numunelerdir, başka şeylerin sureti hükmündedirler. Ve
madem bunlar, misafirlerin bakışlarını asıllarına çeviren bir mahiyettedir. Öyleyse şu dünyadaki
o çeşitli güzellikler, nimetler, elbette bir Rahman-ı Rahîm’in rahmetiyle, sevdiği kullarına
hazırladığı cennet nimetlerinin numuneleridir, denilebilir ve öyledir.
Dördüncü Esas: Şu dünya daki göz alıcı nimetler,158 HAŞİYE cennette müminler
için Rahman’ın rahmetiyle hazırlanan nimetlerin örnekleri, suretleri
hükm ünde dir.
158 HAŞİYE Evet, her varlığın çeşitli gayeleri ve hayatının türlü neticeleri vardır. Onların varlığı,
inkârcıların ve dalâlet yolundakiiklerin zannettiği gibi dünyaya, nefse bakan gayelerden ibaret
değildir. Öyle olsaydı, abes ve hikmetsiz bir hal alırdı. Her şeyin varoluş gayesi ve hayatının
neticeleri üç kısımdır:
Birincisi ve en yücesi, Yaratıcısına bakar: O şeye taktığı sanat harikalarını Şahid-i Ezelî’nin
nazarına geçit resmi suretinde arz etmektir. Zira o nazara karşı bir an yaşamak yeter. Hatta
vücuda gelmeden, potansiyel halde, niyet hükmünde olan kabiliyet yine kâfidir. İşte hızla yok
olup giden güzel varlıklar ve vücuda gelmeyen, yani sümbül vermeyen birer sanat harikası
olan çekirdekler, tohumlar tamamen bu gayeyi gösterir. Faydasızlık ve abes onlara uğramaz.
Demek, hayatıyla, varlığıyla Yüce Yaratıcı’nın kudret mucizelerini ve sanat eserlerini sergileyip
yine o Sultan’ın nazarına arz etmek her şeyin birinci gayesidir.
İkinci kısım, şuur sahibi varlıklara bakar. Her şey, Sâni-i Zülcelâl’in hakikatleri bildiren birer
mektubu, tatlı birer kasidesi, hikmetli birer kelimesi hükmündedir ki, meleklerin, cinlerin,
hayvanların ve insanların nazarına sunulur, onları durup düşünmeye davet eder. Demek ki, ona
bakan bütün şuur sahibi varlıklar için ibretli bir tefekkür vesilesidir.
Üçüncü kısım, o şeyin nefsine bakar. Lezzet içinde, rahat yaşamak gibi küçük neticelerdir.
Mesela, bir sultanın büyük gemisinde dümencilik eden bir hizmetkârın vazifesindeki gayenin
yüzde biri kendi küçük ücretine, yüzde doksan dokuzu sultana aittir. Bunun gibi, her şeyin
nefsine ve dünyaya ait gayesi bir ise, Yaratıcısına ait gayesi doksan dokuzdur.
Gayelerin çokluğunda, birbirine zıt görünen hikmet ve iktisat ile sonsuz cömertliğin bir arada
bulunmasının sırrı şudur: Bir gayede cömertlik hükmeder, Cevâd (çok ihsan eden, cömert) ismi
tecelli eder. Meyveler, tohumlar, o tek gaye için hesapsızdır, sonsuz cömertliği gösterirler. Fakat
umumi gayeler bakımından hikmet hükmeder, Hakîm ismi tecelli eder. Bir ağacın ne kadar
meyvesi varsa belki her meyvenin o kadar gayesi vardır. Bunlar söylediğimiz şu üç kısma
ayrılır. Bütün bu gayeler, sonsuz bir hikmeti ve iktisadı gösteriyor. Zıt gibi görünen sonsuz
hikmet, sonsuz cömertlikle bir arada bulunuyor. Mesela ordunun bir gayesi, asayişi
sağlamaktır. Bu gaye için yeterli sayıda, hatta daha fazla asker vardır. Fakat sınırı korumak ve
düşmanla savaş gibi diğer vazifeler için, bu mevcut ancak yeter. Bunlar tam bir hikmetle
dengededir. İşte hükümetin hikmeti, haşmet ile bir arada bulunuyor. O halde, o orduda fazlalık
yoktur, denilebilir.
Beşinci Esas: Şu sanatlı, fâni şeyler, biraz görünüp kaybolmak için değil;
kısa bir zaman var olup istenen vaziyetlere girmeleri, suretlerinin
alınması, mânâlarının bilinmesi, neticelerinin kaydedilmesi, mesela
cennette ebediyen kalacaklara daimî manzaralar hazırlanması ve bekâ
âleminde başka gayelere vesile olmak için yaratılmıştır.
Her şeyin bekâ için yaratıldığı, görünüş teki fâniliğin vazifenin
tamamlanması ve terhis mânâsına geldiği şuradan anlaşılıyor: Fâni bir şey,
bir yönüyl e yokl uğa gider fakat pek çok yönüyl e bâki kalır.
Mesela, kudret kelimelerinden olan şu çiçeğe bak! Bize kısa bir süre
tebessüm ederek bakar, sonra hemen yokluk perdesinde saklanır. Ağızdan
çıkan fakat binlerce misalini kulaklara bırakan bir kelime gibidir;
kendisini görenler sayısınca, mânâlarını bâkileştirir. Vazifesi olan mânâyı
ifade ettikten sonra, onu gören her şeyin hafızasında resmini ve her bir
tohum unda  manevî mahiyetini bırakıp öyle gider. Âdeta her hafıza ve her
tohum , onun güzel suretini muhafaza etmek için birer fotoğraf makinesi
ve varlığının devamı için birer menzildir.
En basit hayat mertebesindeki sanatlı bir varlık böyleyse, en yüks ek hayat
tabakasındaki, ölümsüz bir ruha sahip insanın bekâ ile ne kadar alâkadar
olduğu anlaşılır. Çiçekli ve meyveli koca bitkilerin her birinin ruha bir
parça benzeyen oluşum kanunları ve sureti, tam bir intizamla,
karmakarışık değişimler sırasında, zerre kadar tohum larda saklanır.
Öyleyse her şeyi içinde barındıran ve yüks ek bir mahiyetteki, haricî bir
vücut giydirilmiş, şuur sahibi, nuranî bir kanun-u emrî159 olan insan
ruhunun da  bekâ ile ne derece irtibatının ve alâkasının bul unduğu a nlaşılır.
159 Kanun-u emrî: Cenâb- Hakk'ın emir âleminden gelen kanun.
Altıncı Esas: İnsan, istediği yerde gezinmesi için ipi boğa zına dolanıp da
başıboş bırakılmış bir hayvan gibi değildir. Aksine, bütün amellerinin
sureti alınır ve bütün fiilleri bir hesap için kaydedilir.160
160 Bkz. Kehf sûresi, 18/49; Kaf sûresi, 50/17-18; İnfitâr sûresi, 82/10-12.
Yedinci Esas: Güz mevsiminde, yaz ve bahar âleminin güzel varlıklarının
yok olması idam değil, vazifelerinin tamamlanmasıyla terhisleridir.161 HAŞİYE
Yeni baharda gelecek canlılar ve yeni vazifeliler için yer hazırlamaktır.
Şuur sahiplerine vazifesini unutturan gaflete ve şükrü unutturan
sarhoşluğa karşı ilahî bir ikazdır.
161 HAŞİYE Evet, rahmetin erzak hazinelerinden olan bir ağacın dallarının ucundaki meyveler,
çiçekler, yapraklar ihtiyarlayıp vazifeleri sona erince gitmelidirler ki, arkalarından gelenlere
kapı kapanmasın. Yoksa rahmetin enginliğine ve arkadan gelecek benzerlerinin hizmetine set
çekilir. Hem o meyveler, tazeliklerinin sona ermesiyle çürür. İşte bahar da, mahşer gibi
kalabalık, meyveli bir ağaçtır. Her asırdaki insanlık âlemi, ibret veren birer ağaçtır. Yeryüzü ise
içinde benzersiz eserlerin toplandığı, meyveleri ahiret pazarına gönderilen, hayret uyandıran
bir ağaçtır.
Sekizinci Esas: Şu fâni âlemin ebedî Sâni’inin başka, bâki bir âlemi
vardır, kullarını oraya sevk ve  teşvik eder.
Dokuzuncu Esas: Öyle bir Rahman, öyle bir âlemde, has kullarına öyle
ikramlar sunacak ki, ne göz görmüş, ne kulak işitmiş, ne de şimdiye kadar
kimsenin aklından geçmiştir.162 Âmennâ...
162 Bkz. Secde sûresi, 32/17; Zuhruf sûresi, 43/71; Buhârî, bed’ü’l-halk 8, tefsîru sûre (32) 1,
tevhid 35; Müslim, îmân 312, cennet 2-5; Tirmizî, cennet 15, tefsîru sûre (32) 2, (56) 1; İbn
Mâce, zühd 39; Dârimî, rikak 98, 105; Müsned 2/313, 370, 407, 416, 438, 462, 466, 495, 506,
5/334.
Yedinci Hakikat
Muhafaza ve görüp göz etme kapı sıdır.
Hafîz163 ve Rakib164 isimlerinin cilvesidir.
163 Hafîz: Esirgeyen, muhafaza eden.
164 Rakib: Daima görüp gözeten.
Hiç mümkün müdür ki, yüce bir fıtrattaki, yeryüzünün halifeliği gibi
yüks ek bir rütbedeki165 ve ‘emanet-i kübra’ya166 sahip çıkmakla vazifeli
insanın kâinattaki rubûbi yete temas eden amelleri; gökte ve yerde, karada
ve denizde, yaş kuru, küçük büyük, basit veya kıymetli her şeyi tam bir
intizam ve dengeyle koruyup gözeten, bir tür hesapla onların neticelerini
eleyen bir muhafaza içinde kaydedilmesin! Yaptıkları hesap eleğinden
geçirilmesin, adalet terazisinde tartılmasın ve insan hak ettiği cezayı çekip
mükâfatı görmesin! Hayır, asla!..
165 Bkz. Bakara sûresi, 2/30; En’âm sûresi: 6/165; Yûnus sûresi, 10/14; Enbiyâ sûresi, 21/105;
Neml sûresi, 27/62; Kasas sûresi, 28/5; Fâtır sûresi, 35/39.
166 Bkz. Ahzâb sûresi, 33/72.
Evet, şu kâinatı idare eden Zât, her şeyi bir düzen ve denge içinde
kaydediyor. Bu, ilim ile hikmetin, irade ile kudretin neticesidir. Her
varlığın gayet sanatlı, muntazam ve dengeli yaratıldığını görüyoruz. Bir
canlının hayatı boyunc a değiştirdiği suretler muntazam olduğu gibi, genel
hali de bir ahenk içindedir.
Zira görüyoruz ki, Hafız-ı Zülcelâl, vazifesinin bitmesiyle ömrüne son
verilen ve şu görünen âlemden göçüp giden her şeyin birçok suretini
koruyuc u levhalar hükm ünde ki167 HAŞİYE hafızalarda ve bir tür misalî
aynalarda saklıyor. Onların hayat programlarını çekirdeklerine,
meyvelerine nakşedip yazıyor. Görünen ve görünmeyen aynalarda
bâkileştiriyor. Mesela, insanın hafızası, ağacın meyvesi, meyvenin
çekirdeği ve çiçeğin tohum u, bu muhafaza kanununun ne çok şeyi
kuşattığını gösteriyor.
167 HAŞİYE Yedinci Suret’in haşiyesine bakınız.
Görmüyor musun, koca baharın hep çiçekli, meyveli bütün bitkileri ve
onların kendilerine göre bütün programları, oluşum kanunları ve suretleri,
belli sayıdaki tohum cukların içinde yazılıyor, saklanıyor. Cenâb-ı Hak,
yeni bir mevsimde, onlara göre bir hesap içinde programlarını neşredip
tam bir intizam ve hikmetle koca bir bahar âlemini daha meydana
getiriyor, muhafaza kanununun ne derece geniş bir dairede cereyan ettiğini
gösteriyor. Acaba geçici, basit, önemsiz şeyler böyle muhafaza edilirse,
insanın gayb, ahiret ve ruhlar âleminde, her şeyi kuşatan bir rubûbi yet
içinde mühim neticeler verecek amellerinin korunup gözetilmek suretiyle
eksiksiz kaydedilmemesi mümkün m üdür? Hayır ve asla!
Evet, şu muhafaza ediciliğin bu şekilde tecellisinden anlaşılıyor ki, şu
varlıkların Mâliki, mülkünde  olup biten her şeyin yolunda  gitmesine
büyük özen gösterir. Hâkimiyetine son derece dikkat eder. Saltanatının
rubûbi yetinde de azamî dikkati gözetir. O kadar ki, en küçük bir hadiseyi,
en ufak bir hizmeti bile kaydettirir. Mülkünde  olup biten her şeyin suretini
türlü türlü şeylerde saklar.
Şu muhafaza, mühim bir hesap ve amel defterinin açılacağına, bilhassa
mahiyetçe en yüks ek, en aziz, en şerefli varlık olan insanın büyük
amellerinin, mühim fiillerinin mühim bir hesaptan ve teraziden
geçirileceğine, amel defterinin sayfalarının sergileneceğine işarettir.
Acaba hilafet168 ve emanetle169 aziz olan, rubû biyetin küllî icraatına şahitlik
yaparak kesret dairelerinde, yani sayısız varlığın bulundu ğu âlemde
Cenâb-ı Hakk’ın birliğini ilan eden, pek çok varlığın tesbihat ve
ibadetlerine müdahale edip kumandan ve şahit derecesine çıkan insanın
kabre girip rahatça yatması ve uyandırılmaması hiç mümkün müdür?
Küçük-büyük her amelinden hesaba çekilmemesi, mahşere gidip o büyük
mahkemeyi görmemesi mümkün m üdür? Hayır, asla!..
168 Bkz. Bakara sûresi, 2/30; En’âm sûresi: 6/165; Yûnus sûresi, 10/14; Enbiyâ sûresi, 21/105;
Neml sûresi, 27/62; Kasas sûresi, 28/5; Fâtır sûresi, 35/39.
169 Bkz. Ahzâb sûresi, 33/72.
Gelecekte gerçekleşmesi170 HAŞİYE mümkün olan her şeye gücü yeten, geçmiş
zamandaki bütün olup bitenler kudret mucizelerine şahitlik eden, kıyamet
ve haşre benzer kış ile baharı her vakit gözümüzün önünde  var eden bir
Kadîr-i Zülcelâl’den, insan nasıl yokluğa gidip kaçabilir, toprağa girip
saklanabilir?
170 HAŞİYE Evet, bugünden âlemin yaratılışının başlangıcına kadar olan geçmiş zaman, bütünüyle
vakalardan meydana gelir. Her bir gün, her bir sene, her bir asır, kudret kalemiyle yazılan birer
satır, birer sayfa, birer kitaptır. Kudret eli, ayetlerinin mucizelerini onlarda tam bir hikmet ve
intizam ile yazmıştır. Şu zamandan kıyamete, cennete, ebediyete kadar olan gelecek zaman ise
bütünüyle imkânattır, yani olması imkân dâhilindeki şeylerden meydana gelir. Geçmiş zaman,
vakalardır; gelecek ise imkânlardan ibarettir. İşte zamanın o iki silsilesi karşılaştırılsa, dünü ve
düne mahsus varlıkları yaratan Zât’ın, yarını da yaratmaya gücünün yettiği açık bir şekilde
görülür. Aynen öyle de, geçmiş zamanın varlıklarının ve harikalarının, bir Kadîr-i Zülcelâl’in
mucizeleri olduğuna şüphe yoktur. O varlıklar, o Kadir Zât’ın gücünün, bütün geleceğin ve
olması mümkün şeylerin yaratılmasına yettiğine kesin bir şekilde şahitlik eder.
Evet, nasıl ki bir elmayı yaratacak zâtın, elbette dünyadaki bütün elmaları yaratmaya ve koca
baharı var etmeye muktedir olması gerekir. Baharı yaratamayan, bir elmayı yaratamaz. Zira
elma, o tezgâhta dokunur. Bir elmayı yaratan, baharı da yaratabilir. Bir elma bir ağacın, bir
bahçenin, hatta kâinatın küçük bir örneğidir. Koca bir ağacın bütün programını taşıyan
çekirdeği itibarı ile o elma öyle bir sanat harikasıdır ki, onu yaratanın her şeye gücü yetmelidir.
Aynen öyle de, bugünü yaratan, kıyamet gününü de yaratabilir ve baharı var edecek Zât, ancak
haşri yaratmaya gücü yeten Zât olabilir. Geçmişteki bütün âlemleri zamanın şeridine tam bir
hikmet ve intizam ile takıp gösteren, elbette istikbal şeridine de başka âlemleri takıp gösterebilir
ve gösterecektir. Pek çok Söz’de, bilhassa Yirmi İkinci Söz’de kesin bir şekilde ispat ettiğimiz
gibi: Her şeyi yapamayan, hiçbir şeyi yapamaz ve bir tek şeyi yaratan, her şeyi yaratabilir.
Eşyanın yaratılışı bir tek zâta verilse, bütün eşyanın varlığını açıklamak, bir tek şeyin varlığını
açıklamak kadar kolay olur. Eğer çeşitli sebeplere dayandırılsa, bir tek şeyin yaratılışı,
kâinattaki her şeyin yaratılması kadar zahmetli olur ve imkânsızlık derecesinde zorlaşır.
Madem düny ada bunların hesabı gerektiği gibi görülüp hüküm verilmiyor;
elbette büyük bir mahkemeye, daimî bir saade t makamına gi dilecektir.
Sekizinci Hakikat
Vaat ve tehdit kapı sıdır.
Cemîl ve Celîl isimlerinin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, mutlak Alîm ve Kadir olan, şu sanatlı eserlerin
Sâni’i, bütün peygamberlerin yanlışlığına ihtimal bulunmayacak bir
kesinlikle haber verdikleri, bütün sıddıkların ve evliyanın ittifakla şahitlik
ettikleri, sıkça tekrarlanan ilahî vaat ve tehditlerini yerine getirmeyip –
hâşâ– acz ve cehalet göstersin! Halbuki vaat ettiği ve tehditle bildirdiği
şeyler, kudretine hiç ağır gelmez, O’nun için pek hafif ve kolaydır. Geçmiş
bahardaki sayısız varlığı, gelecek baharda kısmen aynı171 HAŞİYE kısmen
benzer172 HAŞİYE şekilde yeniden yaratması kadar kolaydır.
171 HAŞİYE Ağaç ve otların kökleri gibi...
172 HAŞİYE Yapraklar, meyveler gibi...
O’nun vaadini yerine getirmesi, bize ve her şeye çok lâzımdır. O’na,
rubûbi yetinin saltanatına yakışan budur .
Vaadinde durmaması ise iktidarının izzetine zıttır, ilminin enginliğine
aykırıdır. Zira vaadinde durmamak ya cehaletten ya da aczden ileri gelir.
Ey inkârcı! Küfrün ve inkârın ile ne kadar ahmakça bir cinayet işlediğini
biliyor musun? Kendi yalancı vehmini, saçmalayan aklını, aldatıcı nefsini
tasdik edip, hiçbir şekilde sözünde  durmamaya ve yalana mecburiyeti
olmayan, bunlar hiçbir şekilde izzetine, haysiyetine yakışmayan; her
şeyin, doğruluğuna  ve adaletine şahitlik ettiği bir Zât’ı yalanlıyorsun!
Sonsuz küçüklüğün içinde sonsuz büyük bir cinayet işliyorsun! Elbette
ebedî, büyük bir cezayı hak edersin. Cehennem ehlinden bazılarının bir
dişinin dağ kadar olacağı haber verilmiş.173 Bu, cinayetlerinin büyükl üğüne
bir ölçü olarak söylenmiştir. Sen, güne şin ışığına gözünü kapayan bir
yolcuya benziyorsun. O yolcu, kafasının içindeki hayale bakar da vehmi,
bir yıldız böceği gibi kafa fenerinin ışığıyla dehşetli yolunu aydınlatmak
ister.
173 Bkz. Müslim, cennet 44; Tirmizî, sıfatü cehennem 3; İbn Mâce, zühd 38; Müsned 2/26, 328,
334, 537, 3/29, 366.
Bütün varlıklar hak söyleyen dosdoğru kelimeleri, kâinattaki hadiseler
doğru söyleyen, konuş an birer ayeti olan Cenâb-ı Hak, madem vaat etmiş,
elbette yapacaktır. Büyük bir mahkeme kuracak, daimî bir saade t makamı
verecektir.
Dokuzuncu Hakikat
Hayat verme ve öldürme kapı sıdır.
Hayy-ı Kayyûm, Muhyî174 ve Mümit175 isimlerinin cilvesidir.
174 Muhyî: Hayat veren, dirilten.
175 Mümit: Ölümü yaratan ve veren.
Hiç mümkün müdür ki; ölmüş, kurumuş koca yeryüzüne hayat veren ve o
diriltme içinde her birinin haşri insanın haşri gibi hayret verici olan üç yüz
binden fazla canlı türünü haşr ü neşredip kudretini gösteren.. o son derece
karışık haşr ü neşr sırasında her şeyi birbirinden ayırt ederek ilminin
enginliğini bildiren.. bütün semavî fermanlarıyla insanın da öldükten
sonra diriltileceğini vaat edip kullarının bakışını ebedî saadete çeviren..
bütün varlıkları baş başa, omuz omuza, el ele verdirip emir ve iradesi
dairesinde döndür en.. onları birbirine yardımcı ve itaatkâr kılmakla
rubûbi yetinin büyükl üğünü gös teren ve insanı kâinat ağacının en kapsamlı,
en nazik, en nazenin, en nazlı, niyaz eden meyvesi suretinde yaratıp
kendine muhatap kabul ederek her şeyi ona boyun eğdirmekle insana ne
kadar kıymet verdiğini gösteren bir Kadîr-i Rahîm, bir Alîm-i Hakîm,
kıyameti yaratmasın! Ölüleri diriltmesin veya diriltemesin! İnsana
yeniden hayat vermesin veya veremesin! Büyük bir mahkeme kuramasın,
cennet ve cehennemi yaratamasın! Hâşâ ve kellâ!..
Evet, şu âlemi idaresi altında tutan yüce Zât her asırda, her sene, her gün
bu dar, geçici yeryüzünde , o büyük haşrin ve kıyamet meydanının pek çok
benzerini, örneğini, işaretlerini yaratıyor.
Mesela: Bahardaki yeniden dirilişte, beş-altı gün içinde küçük ve büyük
hayvanların, bitkilerin üç yüz binden fazla türünün haşr ü neşredildiğini
görüyoruz. O Zât, bütün ağaçların, otların köklerini ve bazı hayvanları
aynen diriltiyor. Başkalarını da aynıymışçasına bir benzerlikle var ediyor.
Görünüş te farkları pek az olan tohum cuklar o kadar karışmışken,
birbirlerinden kusursuzca ayırt edilerek o kadar sürat, genişlik ve kolaylık
içinde tam bir düzen ve denge ile altı gün veya altı haftada ihya ediliyor.
Bu işleri yapan Zât’a bir şeyin ağır gelmesi hiç mümkün müdür? O’nun,
gökleri ve yeri altı günde  yaratamamasını, insanı bir sedâ ile
diriltememesini akıl kabul eder mi? Hâşâ!
Acaba mucizeler gösteren bir kâtip, harfleri karışmış veya silinmiş üç yüz
bin kitabı tek bir sayfada birbirine karıştırmaksızın, hatasız, eksiksiz,
gayet güzel bir şekilde, beraberce, bir saatte yazsa ve biri sana, “Şu kâtip
kendi telif ettiği, senin suya düşen kitabını yeniden, bir dakika içinde
hafızasından yazacak.” dese, “Yapamaz, inanmam.” diyebilir misin?
Veya kendi iktidarını göstermek ya da ibret ve seyir için bir işaretle
dağları kaldıran, memleketleri değiştiren, denizi karaya çeviren mucizeler
sahibi bir sultan düşünelim. Onu tanıdığın halde görsen ki, büyük bir taş
dereye yuva rlanmış, o sultanın ziyafete davet ettiği misafirlerinin yolunu
kesmiş, geçemiyorlar. Biri sana, “O zât o taşı, ne kadar büyük olursa
olsun, bir işaretle kaldıracak. Misafirlerini yolda bırakmayacak.” dese, sen
“Hayır, kaldırmaz.” veya “Kaldıramaz!” diye cevap versen…
Veyahut bir zât büyük bir orduyu bir günde  baştan meydana getirdiği halde
biri sana, “O zât bir boru sesiyle, istirahat için dağılmış olan taburları
toplar, emri altına alır.” dese, sen de “İnanmam!” desen ne kadar akılsızca
hareket ettiğini anlarsın...
İşte şu üç temsili anladıysan, bak: Nakkaş-ı Ezelî, gözümüzün önünde
kışın beyaz sayfasını çevirip bahar ve yazın yeşil yaprağını açar. Yeryüzü
sayfasında üç yüz binden fazla çeşidi, kudret ve kader kalemiyle en güzel
surette yazar. İç içe oldukları halde, hiçbiri diğerine karışmaz. Beraber
yazar, fakat biri ötekine mâni olmaz. Mahiyet ve görünüş  bakımından
birbirlerinden ayrıdırlar, fakat o Zât hiç şaşırmaz, yanlış yazmaz.
Evet, koca bir ağacın programını bir nokta gibi küçücük bir çekirdeğe
yerleştirip orada saklayan Hakîm-i Hafîz hakkında, “Vefat edenlerin
ruhlarını nasıl muhafaza eder?” diye sorulur mu?
Yerküreyi bir sapan taşı gibi çeviren Kadir Zât için, “Ahirete giden
misafirlerinin yol unda n bu dünya yı nasıl kaldıracak?” denir mi?
Bütün canlıları cisimlerinin taburlarında hiçten, baştan, kusursuz bir
intizamla toplayan, zerreleri 176ُْ ََُنُ emriyle kaydedip yerleştiren,
ordular var eden Zât-ı Zülcelâl için, “Bir vücutta birbiriyle tanışan aslî
zerreleri ve unsurları bir sedâ ile tekrar nasıl bir araya getirebilir?” diye
sorulur mu? Bahardaki yeniden diriliş gibi, dünya nın her devrinde, her
asrında, hatta gece ile gündüz ün değişiminde, havada bulutların yaratılıp
yok edilmesinde haşre misal ve işaret olacak ne kadar çok nakış
bulunduğunu gözünle görüyorsun. Hatta kendini hayalen bin sene
öncesinde farz etsen, sonra zamanın iki tarafı olan geçmiş ile geleceği
karşılaştırsan; asırlar, günler adedince haşir ve kıyamet misallerini
göreceksin. Bu kadar misale rağmen bedenen tekrar dirilmeyi hâlâ akıldan
uzak görüp inkâr edersen, bunun ne kadar divanelik olduğunu sen de
anlarsın.
176 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; Meryem sûresi, 19/35; Yâsîn
sûresi, 36/82; Mü’min sûresi, 40/68)
Bak, en büyük f erman olan Kur’an, ba hsettiğimiz hakikate dair ne diyor:
َْءٍِ َا إِن ذَِٰ َُِْ اَْْٰ وََُ َٰ ُّۤى اَٰرِ رََِْ ِّٰ ََْ ُِْ اَْرْضَ ََْ ََُِْْْٰۤ إِل
177ٌَِ
177 “İşte bak, Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor! İşte bunları yapan
kim ise, ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
Kısacası: Haşre mâni hiçbir şey yoktur ve her şey onu ge rektirir.
Evet, hayret verici şeylerin bir mahşeri olan şu koca yeryüzünü küçük bir
canlı gibi öldürüp ona hayat veren, insan ve hayvanlara hoş bir beşik,
güzel bir gemi yapan, şu misafirhanede güne şi onlara ışık ve ısı verici bir
lamba haline getiren, göklerdeki küreleri meleklerine binek kılan bir
Zât’ın, bu kadar muhteşem ve ebedî rubûbi yeti, bu derece muazzam ve
geniş hâkimiyeti elbette, yalnız bu geçici, devamsız, kararsız, önemsiz,
değişken, fâni, eksik, kusurlu dünya  işleri üzerine kurulamaz ve onların
üzerinde durmaz.
Demek, o Zât’a yaraşır, daimî, sabit, yok olmaz, muhteşem bir başka
diyar, bâki başka bir memleket vardır. Bizi onun için çalıştırıyor, oraya
davet ediyor. Oraya gideceğimize, zahirden hakikate geçen ve o Zât’ın
huzuruna yakınlıkla şereflenen bütün nuranî ruh sahipleri, kalbi münevver
kutub zâtlar ve aklı nurlanmış bütün âlimler şahitlik ediyor. Bir mükâfat
ve ceza hazırlandığını ittifakla haber veriyor, o Zât’ın tekrar tekrar
bildirdiği pek kuvve tli vaatlerini ve pek şiddetli tehditlerini naklediyorlar.
Vaadinde durmamak, hem zillet hem de zilleti kabul etmektir; hiçbir
şekilde O’nun mukaddes celâline yanaşamaz. Tehdidinden dönm ek ise ya
affetmekten ya da acizlikten ileri gelir. Halbuki küfür, mutlak bir
cinayettir,178 HAŞİYE affı mümkün değil. Ve Kadir-i Mutlak, aczden münezzeh
ve uzaktır.
178 HAŞİYE Evet, küfür, her şeyin kıymetini düşürüp her şeyi mânâsızlıkla itham eder. Bütün kâinatı
aşağılama, ilahî isimlerin varlıkların aynalarındaki cilvelerini inkâr ve onları hor görmedir.
Küfür, varlıkların Cenâb-ı Hakk’ın birliğine şehadetlerini reddettiğinden ve bütün yaratılmışları
yalanla itham ettiğinden, insanın kabiliyetlerini
öyle bozar ki, hayrı kabul etmeye liyâkat bırakmaz. Hem küfür, büyük bir zulümdür. Bütün
varlıkların ve ilahî isimlerin hukukuna tecavüzdür. İşte bu hukukun muhafazası ve kâfirin
nefsinin hayra kabiliyetsizliği, küfrün affedilmemesini gerektirir. إِن اْكَ ٌَُْ ٌَِ beyanı bu
mânâyı ifade eder.
Şahitler ve haberciler, yolları, meşrepleri, mezhepleri farklı olduğu
halde tam bir ittifakla bu meselenin özünde  birleşirler. Sayıca tevatür179
derecesinde, mahiyetçe icma180 kuvve tindedirler. Her biri insanlığın birer
yıldızı, bir topluluğun reisi, bir milletin azizi konum unda dır. Şu meselede
söz sahibi ve ispat ehlidirler.
179 Tevatür: Yanlışlığına ihtimal bulunmayacak derecede kuvvetle nakledilen haber.
180 İcma: Müçtehit âlimlerin bir meselede ittifak etmesi. (Üzerinde icma edilen mesele dinen delil
sayılır).
Hem bir ilimde veya sanatta iki ihtisas sahibi, başka binlerce kişiye
yeğdir. Bir haberi doğrulayan iki kişi, binlerce inkârcıya tercih edilir.
Mesela, ramazan hilâlinin göründüğünü haber veren iki adam, binlerce
inkârcının sözünü ge çersiz kılar.
Sözün özü: Dünyada bundan daha doğr u bir habe r, daha sağlam bir dava,
daha açık bir hakikat olamaz. Demek, düny a şüphe siz bir tarladır.181
Mahşer bir harman yeridir. Cennet ve cehennem ise birer mahzendir.
181 “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19;
es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s. 497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 205; el-Aclûnî,
Keşfü’l-Hafâ 1/495. Ayrıca, aynı hususu değişik şekilde ifade eden Şûrâ sûresi, 42/20. ayete ve
el-Hâkim, el-Müstedrek 4/348; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 10/53; ed-Deylemî, el-Müsned
2/228’e de bakılabilir.
Onuncu Hakikat
Hikmet, inayet, rahmet ve adal et kapı sıdır.
Hakîm, Kerim, Âdil ve Rahîm isimlerinin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, şu geçici dünya  misafirhanesinde, şu devamsız
imtihan meydanında ve şu değişen yeryüzü sergisinde bu derece açık bir
hikmetin, inayetin, bu derece üstün bir adaletin ve geniş bir merhametin
eserlerini gösteren, bütün mülkün gerçek sahibi yüce Allah’ın memleketi
dairesinde, mülk ve melekût âlemlerinde daimî meskenleri, bâki
makamları ve oralarda ikâmet eden mahlukları bulunmasın! Ve şu görünen
hikmetin, inayetin, adaletin ve merhametin hakikatleri hiçe insin!..
Hiç mümkün müdür ki, o Hakîm Zât, insanı bütün varlıklar içinde kendine
küllî muhatap ve kuşatıcı bir ayna yapıp rahmet hazinelerindeki her şeyi
ona tattırsın, tarttırsın, tanıtsın ve kendini bütün isimleriyle bildirsin, onu
sevsin ve sevdirsin de, sonra o biçare insanı ebedî memleketine
gönde rmesin! O daimî saadet makamına çağırıp mesut etmesin!
Hiç akıl kabul eder mi ki, çekirdek kadar her bir varlığa bir ağaç kadar
vazife yüklesin, ağacın çiçekleri kadar hikmet yerleştirsin, meyveleri
kadar fayda taksın da bütün o vazifelere, hikmetlere, faydalara yalnız
dünya ya yöne lik, bir çekirdek kadar gaye versin! O varlığın bir hardal
tanesi kadar önemi olmayan dünye vî hayatını maksat yapsın! O vazifeleri,
hakiki ve lâyık gayelerini vermeleri için, mânâ âlemine çekirdekler ve
ahiret âlemine tarla kılmasın! Ve bu kadar mühim merasimleri maksatsız,
boş, abes bıraksın! Asıl gayelerini ve lâyık meyvelerini vermeleri için
onların yüz ünü m ânâ âlemine ve ahirete çevirmesin!
Evet, hiç mümkün müdür ki, bunları böyle hakikate ters yapmakla kendi
gerçek vasıfları olan Hakîm, Kerim, Âdil, Rahîm isimlerinin zıtlarıyla –
hâşâ, sümme hâşâ– vasıflanmış görünüp hikmet ve keremini, adalet ve
rahmetini gösteren bütün kâinatı yalanlasın! Bütün varlıkların şahitliğini
reddetsin, de lil oluşlarını iptal etsin!
Hiç akıl kabul eder mi ki, insana saçının telleri adedince vazife yüklesin
de, yalnız bir saç teli hükm ünde  dünye vî bir ücret versin; hakiki adaletine
ve hikmetine zıt, mânâsız iş yapsın!
Hiç mümkün müdür ki, her bir canlıda, belki onların dil gibi her bir
uzvunda , bir ağaca taktığı neticeler ve meyveler miktarınca hikmet, fayda
gözetmekle kendisinin bir Hakîm-i Mutlak olduğunu ispat edip göstersin,
sonra bütün hikmetlerin en büyüğü, bütün faydaların en mühimi ve bütün
neticelerin en gereklisi olan; hikmeti hikmet, nimeti nimet, rahmeti
rahmet yapan ve bütün hikmetlerin, nimetlerin, rahmetlerin, faydaların
kaynağı ve gayesi olan bekâyı, kendisine kavuşmayı ve ebedî saadeti
vermesin! Bütün icraatını abes kılsın! Her bir taşında binlerce nakış, her
tarafında binlerce süs ve her köşesinde binlerce kıymetli eşya bulunan bir
saray kurup sonra ona bir çatı yapmayarak kendini her şeyin çürümesine,
boş yere bozulmasına izin veren bir zâta benzetsin! Hâşâ ve kellâ!..
Mutlak hayırdan hayır gelir. O Mutlak Cemâl Sahibi Zât’tan güzellik
gelir,182 o M utlak Hakîm’den abes bir şey gelmez.
182 Cenâb-ı Hakk’ın, Cemîl-i Mutlak olduğuna ve güzelliği sevdiğine dair bkz. Müslim, îmân 147;
Müsned 1/399, 4/133, 134, 151; İbn Hibbân, es-Sahîh 12/280; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 2/320.
Evet, her kim fikren tarihte yolculuk edip geçmişe gitse, bu gördüğüm üz
dünya , şu imtihan meydanı ve sergi gibi, seneler sayısınca yok olmuş
menziller, meydanlar, sergiler, âlemler görecektir. Hepsi sureti ve
mahiyetiyle birbirinden farklı olduğu halde; intizam, hayret vericilik,
Sâni’in kudr et ve hikmetini göstermek bakımından birbirine benzer.
O geçici menzillerde, o de vamsız meydanlarda, o fâni sergilerde apaçık bir
hikmetin intizamı, bir inayetin işaretleri, çok yüce bir adaletin emareleri
ve son derece engin bir merhametin neticeleri görülür. O yolcu basiretsiz
değilse şüphe siz bilir ki: O hikmetten daha kusursuz bir hikmet olamaz.
Eserleri görünen o inayetten daha güzel bir inayet mümkün değildir.
Emareleri görünen o adaletten daha üstün bir adalet yoktur ve neticeleri
görünen o m erhametten daha geniş bir merhamet düşünülemez.
Farz-ı muhal olarak eğer şu işleri idare eden, misafirleri ve misafirhaneyi
değiştiren ebedî Sultan’ın memleketinde daimî menziller, yüce mekânlar,
sabit makamlar, bâki meskenler ve oralarda ikamet eden mesut kullar
bulunmazsa; ışık, hava, su, toprak gibi kuvve tli ve kuşatıcı dört manevî
unsur olan hikmet, adalet, inayet ve merhametin hakikatlerini ve açıkça
görünen varlıklarını inkâr etmek gerekir. Çünkü şu geçici dünya nın ve
dünya daki her şeyin, bu unsurların tam hakikatine mazhar olamadığı
malûmdur. Eğer onlara tam mazhar olunacak başka bir mekân
bulunmazsa, o vakit gündüz ü dolduran ışığı görüp güne şin varlığını inkâr
etmek derecesinde bir divanelikle; her şeyde bulunan şu gözümüzün
önünde ki hikmeti, nefsimizde ve pek çok eşyada her vakit şahit
olduğum uz inayeti, şu pek kuvve tli işaretleri görünen adaleti183 HAŞİYE ve her
yerde açıkça gördüğüm üz merhameti inkâr etmek lâzım gelir. Ve şu
kâinatta gördüğüm üz hikmetli icraatın, cömertçe işlerin ve merhametle
sunulan ihsanların sahibinin –hâşâ, sümme hâşâ– eğlenceye düşkün bir
oyunc u, gaddar bir zalim olduğunu kabul etmek gerekir. Oysa bu, sonsuz
derecede akıl dışıdır, imkânsızdır, gerçeğin zıddıdır. Her şeyin varlığını,
hatta kendi varlıklarını inkâr eden ahmak Sofistler bile bunu düşünmeye
kolay kol ay yanaşamazlar.
183 HAŞİYE Evet, adalet iki kısımdır: Biri müspet, diğeri menfi kısım. Müspet adalet, hak sahibine
hakkını vermektir. Bu tür adalet, dünyada açıkça görülür. Çünkü Üçüncü Hakikat’te ispat
edildiği gibi, her şeyin kabiliyet, ihtiyaç ve çaresizlik dilleriyle Fâtır-ı Zülcelâl’den bütün
istekleri ve yaşamaları için lâzım olan şeyler, onlara belli ölçülerle verilir ve bu apaçık görülür.
Demek, adaletin bu kısmı, varlık ve hayat derecesinde şüphesizdir.
İkinci kısım adalet ise menfidir, haksızları, zalimleri terbiye etmektir. Onlara gereken cezanın
verilmesidir. Şu tür adalet gerçi bu dünyada tamamen ortaya çıkmaz. Fakat o hakikatin
varlığını hatırlatacak sayısız işaret vardır. Mesela, Âd ve Semud kavimlerinden bu zamanın
inkârda inat eden kavimlerine kadar gelen ikaz silleleri ve azap kırbacı, gayet yüce bir adaletin
hükmettiğini kesinlikle gösteriyor.
Kısacası: Şu görünen icraat, dünya daki geniş hayat kanunu, ölümle gelen
süratli ayrılıklar, haşmetli toplanmalar, çabuk dağılmalar, büyük
merasimler ve tecelliler ile onların bu fâni âlemdeki, kısa bir zamanda
mâlumumuz olan ufak neticeleri, önemsiz ve geçici gayeleri arasında
denge yoktur. Aksini düşünmek, âdeta küçük bir taşa büyük bir dağ kadar
hikmetler, gayeler yüklemeye; büyük bir dağa, küçük bir taş gibi geçici,
ufak bir gaye vermeye benzer. Bu, akla ve hiçbir hikmete uym az.
Demek, şu varlıklar ve gördükleri işler ile dünya ya ait gayeleri arasındaki
bu derece nispetsizlik, bu varlıkların yüzlerinin kesinlikle mânâ âlemine
dönük olduğunu, meyvelerini orada verdiklerini gösterir. Gözleri Cenâb-ı
Hakk’ın kutsî isimlerine bakar, gayeleri o âleme dönükt ür. Özleri dünya
toprağı altında, sümbülleri misal âleminde boy atıp açığa çıkar. İnsan,
kabiliyeti ölçüsünde  burada eker, ahirette mahsulünü alır. Evet, her şeyin
ilahî isimlere ve ahiret âlemine dönük yüzüne baksan, birer kudret
mucizesi olan her çekirdeğin bir ağaç kadar gayesi olduğunu görürsün.
Birer hikmet kelimesi olan her çiçeğin184 HAŞİYE bir ağacın bütün çiçekleri
kadar mânâları vardır. Birer sanat harikası ve rahmet manzumesi olan her
meyvede, bir ağacın bütün meyveleri kadar hikmet bulunur. Onların bize
rızık olması, o binlerce hikmetten yalnızca biridir ki, mânâlarını ifade
ettiklerini, ölüp m idemize defnedilmekle vazifelerinin bittiğini bildirir.
184 HAŞİYE Soru: Örnekleri neden en çok çiçeklerden, tohumlardan ve meyvelerden veriyorsun?
Cevap: Çünkü onlar kudret mucizelerinin en benzersizleri, en harikaları, en nazeninleridir.
Tabiatçılar ve dalâlet ehli ile yolunu şaşırmış felsefeciler, kader ve kudret kaleminin onlarda
yazdığı ince hattı okuyamadıkları için bu meselede boğulmuş, tabiat bataklığına düşmüşlerdir.
Madem bu fâni şeyler, başka bir âlemde bâki meyveler verir, daimî
suretler bırakır, ebedî mânâlar ifade eder ve devamlı tesbihat yapar. İnsan,
onların bekâya dönük şu yüzüne bakmakla insan olur, fânide bâkiye yol
bulur.
Demek ki, her şeyin hayat ve ölüm arasında yuva rlanmasında, toplanıp
dağılmasında başka bir maksat var. Teşbihte hata olmaz: Bu, taklit ve
temsil için kurulan, tertip edilen sahnelere benzer. Suretler alınsın,
düzenlensin, sinema perdesinde art arda gösterilsin diye nasıl büyük
masraflarla her şey kısa bir sürede toplanıp dağıtılıyorsa, aynen onun gibi,
bu kısa dünya  hayatının bir gayesi de, suretlerin alınıp terkip edilmesi,
amellerin neticelerinin saklanmasıdır. Ta ki, büyük bir meydanda hesap
görülsün ve insanın daimî bir saadet makamına kabiliyeti büyük bir
sergide gösterilsin. Hadis-i şerifte “Dünya  ahiretin tarlasıdır.” buyrularak
bu ha kikat ifade ediliyor.
Madem düny a var ve düny ada şu görünen eserleriyle hikmet, inayet,
rahmet ve adalet var. Elbette, düny anın varlığı gibi kesin olarak ahiret de
vardır. Madem düny ada her şey bir yönüy le o âleme bakıyor, demek ki
oraya gidiliyor. Ahireti inkâr etmek, düny ayı ve içindekileri de inkâr etmek
demektir.
Ecel ve kabir insanı beklediği gibi, cennet ve cehennem de bekliyor ve
onun y olunu göz lüyor.
On Birinci Hakikat
İnsaniyet kapı sıdır.
Hak isminin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, hakkıyla ibadete lâyık olan Cenâb-ı Allah, insanı
şu kâinatta mutlak, umumi rubûbi yetine ve bütün âlemlere karşı en
kıymetli kul; ilahî hitabına lâyık, düşünen bir muhatap; isimlerine mazhar
en kuşatıcı ayna; ism-i âzamın ve her isimde bulunan ism-i âzamlık
mertebesinin tecellisine ermiş, “ahsen-i takvim”185 suretinde en güzel
kudret mucizesi olarak... Rahmet hazinelerinin içindekileri tartmak ve
tanımak için gereken ölçülere ve duygul ara sahip; sonsuz nimetlerine en
çok muhtaç, fânilikten en çok elem çeken, bekâya en çok arzu duya n;
bütün canlılar içinde en nazik, en nazlı, en fakir ve en muhtaç; dünya
hayatında en çok elemi tadan, en bedbaht ve dona nımı bakımından en
yüks ek bir surette yaratsın da, onu kabiliyetli ve lâyık olduğu, arzu
duyduğu ebedî âleme gönde rmesin! İnsanın hakikatini yok ederek kendi
adaletine taban tabana zıt ve hakikat nazarında çirkin bir haksızlık yapsın!
185 Ahsen-i takvim: İnsanın yaratılışının en güzel surette olması.
Mutlak Hâkim ve Rahîm Cenâb-ı Hak insana yerlerin, göklerin ve dağların
yüklenmekten çekindiği emanet-i kübraya186 tahammül kabiliyeti verdiği
halde, onun kendi küçücük ölçüleriyle, Hâlık’ının her şeyi kuşatan
sıfatlarını, küllî icraatını, sonsuz tecellilerini bilmesini sağladığı..onu
yeryüzünde  en nazik, nazenin, nazlı, aciz, zayıf varlık olarak yaratmasına
rağmen bütün bitki ve hayvanlara bir çeşit nizam memuru yaptığı.. onların
tesbihat ve ibadetlerine müdahale ettirdiği.. kâinattaki ilahî icraata küçük
ölçekte bir misal yapıp rubûbi yetini fiilen ve sözle kâinata ilan ettirdiği ve
insanı meleklerine tercih edip ona hilafet rütbesini187 verdiği halde, hiç
mümkün müdür ki, bütün bu vazifelerinin gayesi, neticesi ve meyvesi olan
ebedî saadeti ihsan etmesin! Onu bütün yaratılmışlar içinde en bedbaht, en
çaresiz, en belâlı, en dertli hale düşürüp en aşağı seviyeye atarak en
mübarek, nuranî ve mutluluğa götürücü bir hikmet hediyesi olan aklı
insana en uğursuz ve karanlık bir azap vasıtası haline getirsin! Mutlak
hikmetine büsbütün zıt ve mutlak rahmetine tamamen aykırı bir şekilde
merhametsizlik etsin! Hâşâ ve kellâ!..
186 Emanet-i Kübra: Büyük emanet. Bkz. “Biz emaneti göklere, yere, dağlara teklif ettik de onlar
bunu yüklenmekten kaçındı, zira sorumluluğundan korktular, ama onu insan yüklendi. İnsan
bu emanetin hakkını gözetmediği için gerçekten çok zalim, çok cahildir.” (Ahzâb sûresi,
33/72)
187 Bkz. Bakara sûresi, 2/30; En’âm sûresi: 6/165; Yûnus sûresi, 10/14; Enbiyâ sûresi, 21/105;
Neml sûresi, 27/62; Kasas sûresi, 28/5; Fâtır sûresi, 35/39.
Sözün Özü: Temsilî hikâyede bir kumandanın cüzdanına ve defterine
bakmıştık. Rütbesi, vazifesi, maaşı, hareket düsturları ve teçhizatı bize
göstermişti ki, o rütbeli asker, şu geçici meydan için değil, gideceği daimî
bir memleket için çalışıyor. Aynen öyle de, hakikatleri delilleriyle bilen ve
varlığın perde arkasını keşfen gören zâtlar, insanın kalb cüzdanındaki, akıl
defterindeki latifelerinin, his ve kabiliyetlerinin tamamen ebedî saadeti
kazanmak için verilmiş ve insanın orası için dona tılmış olduğunda
birleşirler.
Mesela, aklın bir hizmetkârı ve tasvircisi olan hayal gücüne dense ki,
“Sana bir milyon sene ömür ve dünya  saltanatı verilecek, fakat sonunda
mutlak hiçliğe gömüleceksin.” Vehim aldatmamak, nefsi karışmamak
şartıyla “Oh” yerine “Ah” diyecek ve elem çekecektir.
Demek, fâni olan en büyük şey, insanın en küçük latifesini doyuramıyor.
İşte insandak i bu kabiliyet ve onun ebediyete uzanmış emelleri, kâinatı
kuşatan fikirleri, ebedî saade tin türlü lezzetlerine dönük  arzuları, insanın
bâki bir âlem için yaratıldığını ve oraya gideceğini gösterir. Bu düny a
onun i çin bir misafirhane  ve ahiretin bekleme salonudur .
On İkinci Hakikat
Peygamberlik ve vahiy kapı sıdır.
“Bismil la hir  rahmanirrahîm”in cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, bütün peygamberlerin mucizeleriyle sözünü
doğruladıkları, bütün evliyanın keşif ve kerametleriyle davasını tasdik
ettikleri ve bütün asfiyanın araştırmalarıyla doğruluğuna  şehadette
bulundukl arı Resûl-u Ekrem’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hakikat
olarak meydana gelmiş binlerce mucizesine dayanıp bütün kuvve tiyle ve
kırk yönde n mucize olan Kur’an-ı Hakîm’in şüphe  götürmez binlerce
ayetine istinat ederek bütün kesinliğiyle açtığı ahiret yolunu ve cennet
kapısını, sinek kanadı kadar kuvve ti bulunmayan boş vehimler
kapatabilsin!
• • •
Ölümden sonra diriliş, temelleri öyle sağlam bir hakikattir ki, yerküreyi
kaldıracak, tutup atacak bir kuvve tin bile onu sarsamayacağı geçen
“Hakikat”lerden anlaşıldı. Zira o hakikati Cenâb-ı Hak bütün isim ve
sıfatlarının gereği olarak sapasağlam bir şekilde yerleştiriyor, Resûl-u
Ekrem (sallallahu aleyhi ve sellem) bütün mucizeleri ve delilleriyle
doğruluyor, Kur’an-ı Hakîm bütün hakikatleri ve ayetleriyle ispatlıyor ve
şu kâinat, bütün yaratılış kanunları ve hikmetli işleyişiyle ona şahitlik
ediyor.
Hiç mümkün müdür ki, Vâcibü’l-Vücûd ile –kâfirler hariç– bütün
mevcudat ölümden sonra dirilmenin ve hesap gününün varlığı konus unda
ittifak etmiş olsun da tüy kadar kuvve ti bulunmayan şüphe ler ve şeytanî
kuruntular, o dağ gibi sağlam, yüce hakikati sarssın, yerinden oyna tsın!
Hâşâ ve kellâ!..
Sakın haşir delillerinin anlattığımız bu “On İki Hakikat” ile sınırlı
olduğunu zannetme! Hayır, yalnız Kur’an-ı Hakîm, geçen şu on iki
hakikati bize ders verdiği gibi, meselenin daha binlerce yönüne  işaret
ediyor. Onlardan her biri, Hâlıkımızın bizi bu fâni âlemden bâki bir âleme
gönde receğine kuvve tli birer delildir.
Hem sakın haşri gerektiren ilahî isimlerin, yalnız bahsettiğimiz Hakîm,
Kerim, Rahîm, Âdil, Hafîz ile sınırlı olduğunu düşünme! Hayır, kâinatın
idaresinde tecelli eden bütün ilahî isimler ahireti gerektirir, hatta zorunlu
kılar.
Haşri gösteren yaratılış kanunlarının, şu anlattıklarımızdan ibaret
olduğunu da zannetme! Her varlığın sağa sola açılan perdeler gibi öyle
keyfiyetleri vardır ki, bir yönü Yüce Yaratıcı’ya şehadet ettiği gibi, diğer
yönü ha şri gösterir.
Mesela, insanın ‘ahsen-i takvim’ üzere yaratılışındaki güzellik Sâni’i
gösterdiği gibi, o en güzel, kuşatıcı suretteki kabiliyetlerinin kısa bir
zamanda yok olup gitmesi haşre işaret eder. Bazen bir yönde n iki nazarla
bakılsa hem Sâni’i hem haşri gösterir.
Mesela, nasıl ki pek çok şeyde görülen hikmetin tanzimi, inayetin
süslemeleri, adaletin dengesi ve rahmetin ikramları, onların Sâni, Hakîm,
Kerim, Âdil, Rahîm bir Zât’ın kudret elinden çıktığına işaret eder. Aynen
öyle de, kuvve tleri ve sınırsızlıklarıyla beraber bu sıfatların mazharı olan
şu fâni varlıkların sıradan bir şekilde ve az yaşamalarına bakılırsa, ahiret
görünür. Demek ki, her şey hal diliyle 188اَُْٰ ِِّٰ وََِْْمِ اِِْٰ sözlerini
okuyor  ve okut uyor.
188 “Allah’a ve ahiret gününe iman ettim.”
Hâtime189
189 Hâtime: Sonsöz.
Geçen On İki Hakikat, birbirini doğrular, tamamlar ve birbirine kuvve t
verir. Hepsi birleşerek neticeyi gösterir. Hangi vehmin haddi var ki, şu
demir gibi, hatta elmas gibi on iki sağlam suru delip geçebilsin ve
sarsılmaz olan haşre iman hakikatini sarsabilsin!
190ا ٍََْ وَاَِةٍََّ َُُْْ وََ َُُْْ إِل ayet-i kerimesi şunu ifade ediyor: “Cenâb-ı
Hakk’ın kudreti için bütün insanların yaratılması ve öldükten sonra
diriltilmesi, bir tek insanın yaratılışı ve haşri kadar kolaydır.” Evet,
öyledir. Nokta adlı risalenin haşir bahsinde, bu ayetin ifade ettiği hakikati
etraflıca yazmıştım. Burada yalnız bir kısım temsillerle meselenin özüne
işaret edeceğiz. Geniş izah istersen Nokta risalesine bakabilirsin.191
190 “Ey insanlar, sizin hepinizi yaratmak veya öldükten sonra diriltmek bir tek kişiyi diriltmek
gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
191 Nokta risalesi, Mesnevî-i Nûriye’nin sonunda yer almaktadır. Ayrıca Üstad Hazretleri orada,
aynı konuyla ilgili olarak, Sünûhât isimli küçük risalenin giriş kısmına da göndermede
bulunmaktadır.
Mesela, 192وَِِّٰ اََُْ اَْْٰ –temsilde hata olmaz– nasıl ki “nuraniyet” sırrıyla,
güne şin cilvesi kendi iradesiyle bile olsa, bir zerreye verdiği ışığı, aynı
kolaylıkla sayısız şeffaf şeye de verir.
192 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
“Şeffaflık” sırrıyla, şeffaf bir zerrenin küçücük göz bebeği, güne şin aksini
almakta, denizin geniş yüzüne eşittir.
“İntizam” sırrıyla, bir çocuk, parmağıyla oyunc ak gemisini çevirdiği gibi,
kocaman bir savaş gemisini de döndür ebilir.
“İmtisal” (itaat) sırrıyla, bir kumandan bir tek askeri “Marş!” emriyle
hareket ettirdiği gibi, koca bir orduyu da aynı kelimeyle harekete
geçirebilir.
“Denge” sırrıyla, uzayda hakiki, hassas ve o derece büyük bir terazi farz
edelim; kefelerine konul an iki cevizi tarttığı gibi, iki güne şi de içine alıp
tartabiliyor olsun. O terazi iki kefesinde bulunan cevizlerden birini göğe
çıkaran, ötekini yere indiren kuvve tle, iki güne şten birini arşa kaldırıp
diğerini zemine indirebilir.
Madem şu basit, noks an, fâni mümkinat193 âleminde nuraniyet, şeffaflık,
intizam, itaat ve denge sırlarıyla, en büyük şey en küçük şeye eşit olur.
Hadsiz hesapsız şeyler tek bir şeye denk görünür. Elbette, Kadir-i
Mutlak’ın Zât’ına ait, sonsuz ve kusursuz kudretinin nuranî tecellileri,
eşyanın perde arkasının şeffaflığı, hikmet ve kaderin intizamları, eşyanın
yaratılış kanunlarına tam itaati, mümkinatın varlık ve yokluğun
eşitliğinden ibaret olan imkânındaki denge sırlarıyla; az-çok, büyük- küçük
her şey O’nun için eşittir. Ve o Zât, bütün insanları tek bir insan gibi, bir
sedâ ile diriltebilir.
193 Mümkinat: Allah’ın bütün yarattıklarına verilen isim. Yoktan var edilenler. Cenâb-ı Hakk’ın
Zât’ından başka her şey.
Bir şeyin kuvve tinin veya zayıflığının mertebeleri, onun zıddıyla
anlaşılabilir. Mesela sıcaklığın derecesi, soğuğun müdahalesidir.
Güzelliğin mertebeleri, çirkinliğin müdahalesiyle ortaya çıkar. Işığın
tabakaları, karanlığa bakarak anlaşılır. Fakat bir şey zâtî, yani kendinden
ise, varlığı bir başkasına muhtaç değilse zıddı ona müdahale edemez;
çünkü o zaman zıtların bir arada bulunması gerekir. Bu ise imkânsızdır,
akıl dışıdır. Demek, zâtî olan bir şeyde mertebe yokt ur.
Madem Kadir-i Mutlak’ın kudreti zâtîdir, varlığı bir başkasına muhtaç
değildir ve mutlak kemâldedir. Şu halde zıddı olan aczin o kudrete
karışması mümkün değildir. Bir baharı yaratmak, Zât-ı Zülcelâl için bir
çiçeği yaratmak kadar kolaydır. Eğer sebeplere dayandırılırsa, bir çiçeğin
var edilmesi bir baharınki kadar zor olur. Hem bütün insanları diriltmek,
haşretmek o Z ât için bir insanı diriltmek gibidir.
Haşir meselesinin başından buraya kadar anlattığımız temsiller ve
hakikatleri, Kur’an-ı Hakîm’in feyzindendir. Nefsi teslime, kalbi kabule
hazırlamak içindir. Asıl söz ise Kur’an’ındır. Söz O’dur ve O’nundur .
Dinleyelim:
194هِ اُُْ اَََُِِّْٰ
194 “(De ki:) En kesin ve mükemmel delil, Allah’ındır.” (En’âm sûresi, 6/149)
َْءٍ ا إِن ذَِٰ َُِْ اَْْٰ وََُ َٰ ُۤى اَٰرِ رََِْ ِّٰ ََْ ُِْ اَْرْضَ ََْ َََُِْْْٰۤ إِل
195ٌَِ
195 “İşte bak Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor! İşte bunları yapan
kim ise ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
196ا أَولَ َةٍ وََُ ُِ ٍَْ ٌَََِۤهَْي أَنُْۤ َُِْ اِ۝َلَ َْ ُِْ اَِْمَ وََِ رٌَِ
196 “(Nasıl yaratıldığını unutarak, bir de misal fırlattı Bize:) ‘Çürümüş vaziyetteki o kemikleri kim
diriltecek!’ diye. De ki: Onları ilk defa inşa eden diriltir, hem O her türlü yaratmayı bilir.”
(Yâsîn sûresi, 36/78-79)
َْمَ ََوََْ ََُْ ُ ٍَُِْ َۤ۝َۤ أََ اسُ اُا رَُْ إِن زََََْ اَِ َْءٌ ٌَِ
197ٌَِ أَرََْْ وَََُ ُ ذَاتِ ٍَْ َََْ وَََى اسَ َُرٰى وََ ُْ َُِرٰى وَِٰ ََابَ ِّٰ
197 “Ey insanlar! Rabbinize karşı gelmekten sakının. Gerçekten kıyamet saatinin depremi müthiş
bir olaydır. Onu göreceğiniz gün... Çocuğunu emziren anne, dehşetten çocuğunu unutup terk
eder. Hamile olan her kadın ceza günü çocuğunu düşürür. İnsanları sarhoş olmuş görürsün,
halbuki gerçekte onlar sarhoş değildirler. Fakat Allah’ın azabı pek çetindir.” (Hac sûresi, 22/1-
2)
198ى َْمِ اََِِْ َ رََْ ِِ وََْ أََْقُ ِْ ِّٰ ًَِٰا إََِ إِ َُ ََََُْْ إِلٰۤهُ لّٰاَ
198 “Allah, o hak Mabud’dur ki kendisinden başka ilah yoktur. Kıyamet günü hepinizi bir araya
toplayacaktır. Bunda hiç şüphe yoktur. Allah’tan daha doğru sözlü kim olabilir?” (Nisâ sûresi,
4/87)
199ٍوَإِن اُْرَ َِ َِ۝إِن اََْْارَ َِ ٍَِ
199 “İyi ve hayırlı insanlar Naîm cennetinde, nimetler içindedirler. Yoldan sapan kâfirler ise
ateştedir.” (İnfitâr sûresi, 82/13-14)
َُثُ ٍََِْ۝َنُ َ ََْوََلَ اِْن۝وَأَََِْ اَْرْضُ أََََْ۝إِذَا زَُِِْ اَْرْضُ زَِْاََ
ََْْ َِْلَ ذَرةٍ ََْ۝ٍََِْ َُْرُ اسُ أًََْ َُوْا أَََُْْ۝ى َََِٰن رََ أَوْح۝أََْرََ
200 ََْْ َِْلَ ذَرةٍ ًَّا ََهُْوََ۝ًَْا ََهُ
200 “Yer o müthiş depremiyle sarsıldığı zaman... Ve yer bağrındaki ağırlıkları çıkardığı zaman...
İnsan şaşkın şaşkın: “Ne oluyor buna!” dediği zaman... İşte o gün yer, üstünde olan biten her
şeyi anlatır; çünkü Rabbin ona bunları vahyeder. İşte o gün bölükler halinde insanlar,
kabirlerinden çıkıp Yüce Divana dururlar, ta ki yaptıklarının karşılığını görüp alsınlar. Zerre
ağırlığınca hayır yapan onu bulur, zerre ağırlığınca şer yapan da onu bulur. ” (Zilzâl sûresi,
99/1-8)
وََُنُ۝اَُْْثِ َْمَ َُنُ اسُ َََْاشِ۝َا أَدْرَاكَ َ اَْرَُِۤوَم۝َ اَْرَُِ۝اَْرَُِ
وَأَ َْ َْ۝ََُ ِ ٍَِ راٍَِ۝ََ َ ََُْ ََازُُِ۝ُشِْاَِْلُ َِِْْ اَْ
۝ا أَدْرَاكَ ََِْۤوَمَ۝َُُ َوٌَِ۝ََازُِ
201َرٌ ٌٌََِ
201 “Kâria... Nedir o kâria? Kâriayı, o kapıları döven ve dehşetiyle kalplere çarpan o kıyamet
felâketini sen nereden bileceksin ki! O gün insanlar uçuşan kelebekler gibi şuraya buraya
fırlatılır, dağlar atılmış yüne döner. Artık kimin tartıları ağır basarsa, memnun kalacağı bir
hayata girer. Kimin tartıları da hafif gelirse, onun barınağı da Hâviye olur. Onun ne olduğunu
bilir misin? Hâviye kızgın mı kızgın bir ateştir!” (Kâria sûresi, 101/1-11)
َْءٍ ى ُٰهَ ََّٰا أَُْ اَِ إِ ََِْ اََِْ أَوْ َُ أََْبُ إِن اۤوَاتِ وَاَْرْضِ وَمٰهِ َُْ اّٰوَِ
202ٌَِ
202 “Bütün göklerin ve yerin gaybını bilmek de Allah’a mahsus. Kıyametin kopması ise, başka
değil, ancak bir göz açıp kapamada yahut daha da kısa bir anda olur biter. Şüphe yok ki Allah
her şeye kâdirdir.” (Nahl sûresi, 16/77)
Kur’an’ın bunlar gibi başka apaçık ayetlerini de dinleyip “inandık ve
tasdik ettik” diyelim.
ى وَاَُْْ ََْٰ َِ ِّٰ ََل۪ وََهِِ۪ وَََِْرِ َِْهٰاْ وَاَْْمِ ال۪ وَرُُِ۪ وَُُِ۪اَََُِِْۤ ِِّٰ وََٰا
 وَأَن ًَُْا وًََِا َ وَأَن َّٰ ََُْ ٌَْاَْْتِ َ وَأَن اََْ َ وَارَ َ وَأَن اَََ َّ
203ِهَ إِ ُّٰ وَأََُْ أَن ًَُا رَُلُ ِّٰٰ اُُْرِ أََُْ أَنْ َ إِل
203 “Allah’a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, kadere, hayır ve şerrin
Allah Teâlâ’dan geldiğine, ölümden sonra dirilişin hak olduğuna, cennetin hak olduğuna,
cehennem ateşinin hak olduğuna, şefaatin hak olduğuna, Münker ve Nekir’in hak olduğuna,
Allah’ın kabirlerdeki ölüleri tekrar dirilteceğine iman ettim. Allah’tan başka ibadete lâyık ilah
bulunmadığına ve Muhammed’in Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet ederim.” Peygamber
Efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) teheccüd namazında okuduğu duada bunların gerçek
olduklarını ifade buyurmaktadır: Buhârî, teheccüd 1, deavât 10, tevhid 8, 24, 35; Müslim,
salâtü’l-müsâfirîn 199; Muvatta, Kur’ân 34; Tirmizî, deavât 29, 32. Bunlara inanmanın
hükmüyle ilgili ayrıca bkz. el-Eş’arî, el-İbâne 1/27; el-Eş’arî, Makâlâtü’l-İslâmiyyîn 1/293; el-
Lâlekâî, İ’tikâdü Ehli’s-Sünne 1/177, 4/833; el-Beyhakî, el-İ’tikâd 1/226.
َََِِْ ى أََِْ وَأََْفِ وَأََِْ وَأََِْ َََاتِ طَُءِ رَََِْ اِي أَرََُْْ رًََُْٰ َ َٰاَّ
دَارِ ىٰى َََاتِ َِْ اَءِ اَََُِْ َٰى وَأَْٰى أَزَِْ وَأََِْ وَأَْٰوَوًََِ َُُِِ إِل
أََْارِْال ُ أََِْ وَأَِْ وَاََِْ َِ ارِ وَأَدَِْْ وَأَدِْْ وَاََِْ اََْ َََِٰةِ أَيِ اَِْ. اَّٰاْال
204ََِِٰهِ ََِ اَُْْرِ ا
204 Allahım! Rahmetinin ağacı Tûbâ’nın en latif, en şerefli, en mükemmel ve en güzel meyvesi
olan zâta salât ve selam et. Ki Sen onu hem âlemlere rahmet olarak, hem de ahiret yurdunu
yani cenneti gösteren şu Tûbâ’nın en süslü, en güzel, en parlak ve en yüce meyvelerine
kavuşma vesilemiz olarak gönderdin. Allahım, bizi, anne ve babamızı ateşten koru. Bizi, anne
ve babamızı, ebrâr (özü sözü bir sadık kulların) ile beraber, seçkin Peygamberinin hürmetine
cennete dahil et. Âmin.
• • •
Şu risaleyi insaf ile okuyup değerlendiren arkadaş! “Onunc u Söz’ü niçin
bir anda, bütünüyl e anlayamıyorum?” diye düşünüp üzülme. Çünkü İbn
Sina gibi bir felsefe dâhisi bile اََُْْ ََْ َٰ َََِ ٍَِْ demiş, yani “Haşre
iman ederiz, fakat akıl bu yol da gidemez.” diye hüküm  vermiştir.
Hem bütün İslam âlimleri, “Haşir, naklî bir meseledir, delili nakildir. Ona
akıl ile varılamaz.” diye ortak bir hükm e varmışlardır. Elbette bu kadar
derin ve mânen pek yüks ek bir yol, birdenbire herkesin akılla ulaşacağı bir
yol haline gelmez. Taklidî imanın bile azaldığı, teslimiyetin zayıfladığı şu
asırda, bize Kur’an-ı Hakîm’in feyziyle ve Hâlık-ı Rahîm’in merhametiyle
o derin ve mânen yüks ek yolda bu kadar ilerlemek ihsan edildiği için
binlerce şükretmeliyiz. Çünkü bu, imanımızın kurtulmasına yeter.
Anladığımız kadarına memnun olup, tekrar okuyup düşünerek daha iyi
anlamaya çalışmalıyız.
Haşir meselesine akıl yoluyla varılamamasının bir sırrı da şudur: O büyük
hakikat, ism-i âzamın tecellisiyle gerçekleştiğinden, Cenâb-ı Hakk’ın ism-
i âzamının ve her isminin en üst mertebedeki tecellisiyle ortaya çıkan
büyük icraatı görmek ve göstermekle, bahar gibi kolay ispat edilir, kesin
bir şekilde anlaşılır ve tahkikî iman205 kazanılır.
205 Tahkikî iman: İmana dair meseleleri delillleriyle bilmek, yaşamak ve tabiatına mal etmekle
kazanılan sarsılmaz iman.
İşte Onunc u Söz’de Kur’an’ın feyziyle haşir öyle görülüyor ve
gösteriliyor. Yoksa akıl, yetersiz ve küçük düsturlarıyla kendi başına aciz
kalır, taklide mecbur olur.
Onuncu Söz’ün Mühim Bir Zeyli 2 0 6 ve Lâhikasının Birinci Parçası
206 Zeyl: Ek, ilave.
نِ اِِِْٰــــــِ ِّٰ اْ
أَرْضِ وًََِّ وََِْوَاتِ وَالٰوََُ اَُْْ ِ ا۝ََُْنَ ِّٰ َِ ُُْنَ وََِ ُُِْنَ
 وََََِۘأَرْضَ ََْ ََُِِْْْجُ اَْ َِ اَِْ وَُِْجُ اََْ َِ اَْ وَُِْ ال۝ُُِْونَ
 أَنْ َََ َُْ َِِْٰ۪ۤوَِْ ا۝َُِونَْا أَُْْ ٌََ َۤ أَنْ َََُْ ِْ َُابٍ ُ إِذََِٰ۪ۤوَِْ ا۝َُُْنَ
وَِْ۝َتٍ َِْمٍ َََُونََِٰ َٰوا إََِْ وََََ ََُْْ ََدةً وَرًََْ إِن ِ ذُُِْۤ أَزْوَاً َُُِْْأَن
َِٰ۪وَِْ ا۝َتٍ َََِِِِْٰ َٰأَرْضِ وَاَِْفُ أََُِِْْ وَأََْاُِْ إِن ِ ذْوَاتِ وَالٰ َُْ اَِٰ۪ا
 َُُِِْٰ۪وَِْ ا۝َتٍ َِْمٍ ََُْنََِٰ َٰ إِن ِ ذ۪اؤُُْ ِْ َََُُِْْۤ ِِْ وَاَرِ وَاَِْ
َتٍ َِْمٍَِٰ َٰأَرْضَ ََْ ََِْ إِن ِ ذْ ِِ ال۪اءً َُْۤاءِ مَۤاَْْقَ ًَْ وَطًََ وََُلُ ِْ اَ
ا أَُْْۤأَرْضِ إِذَْ ُ إِذَا دََُْ دََْةً ِْ ال۪أَرْضُ َِِْهْاءُ وَالۤ أَنْ َُمَ اََِٰ۪ۤوَِْ ا۝َُِْنَ
ُا اََْْ ُ ُُِهُ وََُؤوََُ اِي ََْ۝أَرْضِ ُ َُ َُِنَْوَاتِ وَالٰوََُ َْ ِ ا۝َُُْنَ
207أَرْضِ وََُ اَُِْ اَُِْْوَاتِ وَالٰى ِ اٰأَْْأََْنُ ََِْ وََُ اََُْ ال
207 “Haydi siz akşama girerken, sabaha çıkarken Allah’ı takdis ve tenzih edin, namaz kılın.
Göklerde ve yerde hamd, güzel övgü O’na mahsustur. İkindi vaktinde de, öğleye girerken de
O’nu takdis ve tenzih edin, namaz kılın. O, ölüden diriyi çıkarır, diriden ölüyü çıkarır ve ölmüş
toprağa hayat verir. İşte siz de öldükten sonra böylece diriltileceksiniz. O’nun varlığının ve
kudretinin delillerinden biri, sizi topraktan yaratmış olmasıdır. Sonra dünyaya yayılmış
beşeriyet haline geldiniz. O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de, kendilerine
ısınmanız için, size içinizden eşler yaratması, birbirinize karşı sevgi ve şefkat var etmesidir.
Elbette bunda, düşünen kimseler için ibretler vardır. O’nun varlığının ve kudretinin
delillerinden biri de, gökleri ve yeri yaratması, lisanlarınızın ve renklerinizin farklı olmasıdır.
Elbette bunda bilen ve anlayan kimseler için ibretler vardır. O’nun varlığının ve kudretinin
delillerinden biri de, geceleyin veya gündüz vakti uyumanız ve O’nun geniş lütfundan geçim
vesileleri aramanızdır. Elbette bunda işiten kimseler için ibretler vardır. O’nun delillerinden biri
de, kâh korku kâh ümit vermek için size şimşeği göstermesi, gökten bir su indirip ölmüş
toprağa onun sayesinde hayat vermesidir. Elbette bunda aklını çalıştıran kimseler için ibretler
vardır. O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de, göğün ve yerin, Kendisinin
buyruğu ile kaim olmaları, belirlenen yerde sapasağlam işlerinin başında bulunmalarıdır. Sonra
sizi yattığınız yerden bir çağırdı mı, birden kabirlerinizden çıkıverirsiniz! Göklerde ve yerde
kim varsa O’nundur. Onların hepsi, isteyerek veya istemeyerek O’na divan durmaktadır.
Mahlûkları ilkin yoktan yaratan, ölümden sonra da dirilten O’dur. Bu diriltme O’nun için pek
kolaydır. Göklerde ve yerde en yüce sıfatlar O’nundur. O Aziz ve Hakîmdir: Mutlak galiptir,
tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (Rûm sûresi, 30/17-27)
İmanın bir kutbunu gösteren bu semavî, yüce ayetlerin ve haşri ispat eden
şu kutsî, muazzam işaretlerin en büyük nüktelerinden ve delillerinden biri
Dokuz uncu Şua’da beyan edilecek. Cenâb-ı Hakk’ın hoş bir inayetidir ki:
Bunda n otuz sene önce Eski Said, yazdığı tefsire giriş mahiyetindeki
Muhak emât adlı eserin sonunda , “İkinci Maksat: Kur’an’da haşre işaret
eden iki ayet tefsir ve beyan edilecek. 208ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ َُ ”demiş
ama gerisini yazamamıştı. Hâlık-ı Rahîmime haşrin delilleri ve işaretleri
adedince şükür ve hamd olsun ki, otuz sene sonra bunu başarmayı ihsan
eyledi. Evet, bunda n dokuz -on sene önce o iki ayetten ilki olan:
208 Öyleyse: Rahman Rahîm Allah’ın adıyla.
َْءٍ َا إِن ذَِٰ َُِْ اَْْٰ وََُ َٰ ُۤى اَٰرِ رََِْ ِّٰ ََْ ُِْ اَْرْضَ ََْ ََُِْْْٰۤ إِل
209ٌَِ
209 “İşte bak, Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor! İşte bunları yapan
kim ise, ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
ilahî fermanının iki parlak, çok kuvve tli delilini ve tefsirini, yani Onunc u
Söz ile Yirmi Dokuz uncu Söz’ü lütfetti, inkârcıları susturdu. İşte dokuz -on
sene sonra da haşre imanın hücum edilemez şu iki sağlam kalesinden
ikinci ayet olan yuka rıdaki yüce ayetin tefsirini bu risale ile ikram etti.
Dokuz uncu Şua, bu ayetlerle işaret edilen “dokuz  yüce makam”ı ve
mühim bir “mukaddime” kısmını içerir.
Mukaddime210
210 Giriş.
(Ahiret inancının ruha pek çok faydasını ve hayatî, kuşatıcı neticelerinden
birini kısaca anlatan, insan hayatı ve bilhassa toplum hayatı için ne kadar
lüzumlu ve zaruri olduğunu ortaya koya n, öldükten sonra dirilmenin pek
çok delilinden bir tek küllî delili özetle gösteren ve bunun ne derece açık,
şüphe  götürmez bir hakikat olduğunu bi ldiren iki “nokta”dır.)
Birinci Nokta
Ahiret inancının, insanın şahsî ve toplum hayatında en temel esas ve
saadetin, faziletin kaynağı olduğunu gösteren yüzlerce delilden sadece
dört tanesine bir ölçü mahiyetinde işaret edeceğiz.
Birinci delil: İnsanlığın hemen hemen yarısını meydana getiren çocuklar,
kendilerine dehşetli ve ağlatıcı görünen ölümlere yalnız cennet fikriyle
dayanabilirler. Böylece gayet zayıf ve nazik vücutlarında manevî bir
kuvve t ve her şey karşısında çabuk incinen ruhlarında cennet inancıyla bir
ümit bulup m utlu yaşayabilirler.
Mesela, bir çocuk cennet fikriyle, vefat etmiş küçük kardeşi veya arkadaşı
hakkında, “O öldü, cennetin bir kuşu oldu. Cennette geziyor, bizden daha
güzel yaşıyor.” der. Yoksa her vakit etraflarında kendileri gibi çocukların
ve büyükl erin ölümleri o zayıf biçarelerin endişeli nazarlarına çarpar,
tahammüllerini ve manevî kuvve tlerini yerle bir ederek gözleriyle beraber
ruh, kalb, akıl gibi bütün latifelerini de öyle ağlatır ki, o çocuklar ya
mahvolur ya da insanî vasıflarını kaybeden divane birer bedbaht haline
gelir.
İkinci delil: İnsanlığın yarısı olan ihtiyarlar, yaklaştıkları kabre ancak
ahiret inancı ile tahammül edebilir ve çok alâka duydukl arı hayatlarının
yakında bitecek, güzel dünya larının kapanacak olması karşısında bir
teselli bulabilirler. Çocuk gibi her şeyden çabuk etkilenen ruhlarında ve
mizaçlarında, ölüm ve yokluktan gelen elemli ve dehşetli ümitsizliğe
ancak bâki bir hayat ümidiyle dayanabilirler. Yoksa şefkate lâyık o
muhteremler, sükûne te ve kalb istirahatına çok muhtaç o endişeli anne-
babalar ruhlarında öyle bir feryat kopa rır, kalblerinde öyle bir ızdırap
hissederler ki, bu dünya  onlara karanlık bir zindan, hayat da boğuc u bir
azap olur.
Üçüncü delil: Toplum hayatının temeli olan gençlerin, delikanlıların
coşkun hislerini, haddi aşan kötü arzularını tecavüzlerden, zulümlerden ve
başkalarına zarar vermekten yalnız cehennem fikri alıkoya r ve toplumda
huzurun devamını sağlar. Cehennem endişesi bulunmazsa, “Kuvvetli olan
hükm eder” kaidesince o sarhoş delikanlılar, heveslerinin peşine düşüp
biçare zayıflara, acizlere dünya yı cehennem eder ve yüks ek insanlığı gayet
süflî bir hayvanlığa dönüş türürler.
Dördüncü delil: İnsan için dünya  hayatındaki en mühim merkez ve itici
kuvve t, dünya  saadeti için bir cennet ve sığınak, aile hayatıdır. İnsanın evi,
onun küçük dünya sıdır. O evde aile hayatı ve saadeti, ancak samimi, ciddi
ve vefalı bir şekilde hürmet ve hakiki, fedakârca bir merhamet ile
sürdürülebilir. Bu hakiki hürmet ve samimi merhamet de ebedî bir
arkadaşlığın, daimî bir beraberliğin ve sonsuz bir zamanda, sınırsız bir
hayatta baba-oğul, kardeş, hayat arkadaşı münasebetlerinin devam edeceği
fikriyle ve inancıyla sağlanabilir.
Mesela insan, “Hanımım, ebedî âlemde, sonsuz bir hayatta daimî eşim
olacak. Şimdilik ihtiyarlayıp çirkinleşmişse de zararı yok. Çünkü gelecek
ebedî bir güzelliği var. Böyle daimî bir arkadaşlığın hatırı için her
fedakârlığı yapar, ona merhamet ederim.” diyerek o ihtiyar hanımına,
sanki bir huriymişçesine sevgiyle, şefkatle, merhametle davranabilir.
Yoksa kısacık, bir-iki saatlik, görünüş te bir beraberlikten sonra ebedî bir
ayrılığa uğrayan arkadaşlık, elbette geçici ve temelsizdir. Ancak
hayvanlardaki gibi cinsî bir alâka ile mecazî bir merhamet ve yapmacık
bir hürmet duygus u verebilir. Başka menfaatler ve insana üstün gelen
hisler, o hürmeti ve merhameti mağlup eder, dünya  cennetini cehenneme
çevirir.
İşte haşre imanın yüzlerce neticesinden biri, toplum hayatıyla alâkalıdır.
Bu tek neticenin de yüzlerce farklı yönünde n ve faydasından, yuka rıdaki
dört delile ötekiler kıyaslansa anlaşılır ki: Öldükten sonra diriltilip mahşer
meydanında toplanac ağız. Bu, insanlığın yüce hakikati ve küllî duas ı
derecesinde kesindir. İnsanın midesindeki ihtiyacın varlığının,
yiyeceklerin varlığını göstermesinden daha açıktır, haşrin gerçekleşeceğini
bunda n daha kuvve tli bir şekilde bildirir. Eğer haşir hakikatinin neticeleri
insanlıktan çıksa, insanın o çok mühim, yüks ek ve canlı mahiyetinin,
murdar ve mikrop yuva sı bir leş hükm üne ineceği açıkça görülür.
Toplumların idaresi, ahlâkı ve yaşayışı ile çok alâkadar olan idarecilerin,
siyasetçilerin ve ahlâkçıların kulakları çınlasın! Gelsinler, bakalım bu
boşluğu ne yle doldurabilir, bu de rin yaraları nasıl tedavi edebilirler?
İkinci Nokta
Haşir hakikatinin sayısız delilinden, diğer iman esaslarından gelen
şehadetlerin özünde n çıkan bir delili kısaca beyan edeceğiz. Şöyle ki:
Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğini ve
doğruluğunu gösteren bütün mucizeler, bütün deliller birden haşir
hakikatini de ispat eder. Çünkü onun (aleyhissalâtü vesselam) hayatındaki
bütün davaları, Allah’ın birliğinden sonra haşir hakikati etrafında
toplanıyor.
Hem bütün peygamberleri tasdik eden ve ettiren mucizeleri, delilleri aynı
hakikate şahitlik ediyor.
211وَُُِِ۪ kelimesindeki şahitliği iyice sağlamlaştıran 212وَُُِ۪ şehadeti de aynı
hakikati gösteriyor. Şöyle ki:
211 “Allah’ın resûllerine iman ederim.”
212 “Allah’ın kitaplarına iman ederim.”
Başta Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın doğruluğunu ispatlayan bütün
mucizeler, deliller ve hakikatler, hep beraber haşre şahitlik eder. Çünkü
Kur’an’ın hemen hemen üçte birinde haşir hakikati vardır. Birçok kısa
sûrenin başında gayet kuvve tli haşir ayetleri yer alır. Kur’an, açıkça ve
işaretlerle, binlerce ayetiyle aynı hakikati haber verir, ispat eder.
Mesela:
213إِذَا اُْ ُرَتْ
213 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman...” (Tekvîr sûresi, 81/1)
214ا أََ اسُ اُا رَُْ إِن زََََْ اَِ َْءٌ ٌَِۤيَ
214 “Ey insanlar! Rabbinize karşı gelmekten sakının. Gerçekten kıyamet saatinin depremi müthiş
bir olaydır.” (Hac sûresi, 22/1)
215أَرْضُ زَِْاََْإِذَا زَُِِْ ال
215 “Yer o müthiş depremiyle sarsıldığı zaman...” (Zilzâl sûresi, 99/1)
217َْْاءُ انۤإِذَا اَ 216َََتَْْاءُ انۤإِذَا ا
216 “Gök yarıldığı zaman...” (İnfitâr sûresi, 82/1)
217 “Gök yarıldığı zaman...” (İnşikak sûresi, 84/1)
219َ َُِ اَََِِْْٰ أَت 218اءَُنََۤ َََ
218 “Onlar birbirine neyi sorup duruyorlar?” (Nebe sûresi, 78/1)
219 “Ğâşiyenin, dehşeti her tarafı saracak olan o felâketin mahiyeti hakkında elbet sen de bilgi
sahibi oldun.” (Ğâşiye sûresi, 88/1)
gibi ayetler, otuz-kırk sûrenin başında, haşrin kâinatın en mühim ve zaruri
hakikati olduğunu bütün kesinliğiyle gösterir. Başka ayetler de çeşit çeşit
delillerle insanı o ha kikatin varlığına ikna eder.
Acaba gözümüzün önünde , İslamî ilimlerdeki çeşitli kaidelerle ve yaratılış
kanunlarıyla ilgili hakikatleri bir tek ayetinin tek işaretiyle ders veren bir
kitabın, böyle binlerce delille güneş gibi ortaya koyduğu haşir inancının
hakikat olmamasına ihtimal var mı? Onun inkârı, güne şin yokluğunu,
hatta kâinatın var olmadığını kabul etmek gibidir. Bu ise son derece akıl
dışı ve saçma olmaz mı?
Acaba bir sultanın bir tek işaretini yalan çıkarmamak için bazen bir ordu
harekete geçip çarpıştığı halde, âlemin o pek ciddi ve izzetli Sultan’ının
binlerce sözünün, vaadinin ve tehdidinin boş olması hiçbir şekilde
mümkün m üdür? Bunların hakikat olmaması akla sığar mı?
Acaba on üç asırdır aralıksız olarak sayısız ruha, akla, kalbe, nefse hak ve
hakikat dairesinde hükm eden, onları terbiye ve idare eden manevî Sultan-ı
Zîşan’ın bir tek işareti böyle bir hakikati ispatlamaya yeterken, binlerce
açık delille haşrin ispatından sonra o hakikati hâlâ tanımayan katmerli
cahil bir ahmak için cehennem azabı gerekmez mi ve bu, adaletin ta
kendisi olmaz mı?
Her biri birer devre hükm eden bütün semavî suhuf ve mukaddes kitaplar
da kendi asırlarına ve devirlerine göre, bütün zamanlara hükm eden
Kur’an’ın etraflıca, izahlı tekrarlarla beyan ve ispat ettiği haşir hakikatini
kesin bir surette kabul etmiş; özetle, perdeli ve kısa bir şekilde, fakat
kuvve tli iddia ve delilleriyle ortaya koym uştur. Onlar da Kur’an’ın
davasını binlerce imza ile tasdik eder.
Bu bahis münasebetiyle Münac ât risalesinin sonunda ki, “ahiret gününe
iman” esasına, öteki iman esaslarının, özellikle “peygamberlerin” ve
“mukaddes kitapların” şahitliğini, bir yakarış suretinde ifade eden pek
kuvve tli, özlü ve bütün şüphe leri ortadan kaldıran bir haşir delilini buraya
alıyoruz. Münac ât’ta şöyle denilmişti:
Ey Rabb-i Rahîmim! Resûl-u Ekrem’inin (aleyhissalâtü vesselam)
rehberliği ve Kur’an-ı Hakîm’in dersiyle anladım ki: Başta Kur’an ve
Resûl-u Ekrem olmak üzere bütün mukaddes kitaplar ve peygamberler, bu
dünya da, her tarafta numuneleri görülen celâl ve cemâl cilvesi taşıyan
isimlerinin tecellilerinin ebedî âlemde daha parlak bir şekilde devam
edeceğini gösterirler. Bu fâni âlemde rahîmane cilveleri, misalleri görülen
ihsanların o saadet yurdunda  daha şaşaalı bir tarzda süreceğine, bu kısa
dünya  hayatında o numuneleri zevkle seyredenlerin ve onlara muhabbetle
eşlik edip arzu duya nların, ebedî âlemde de beraber olacaklarına icma ve
ittifakla şahitlik ve işaret ederler.
Yüzlerce açık mucizesiyle Resûl-u Ekrem (aley his salâtü vesselam) ve
şüphe siz ayetleriyle Kur’an-ı Hakîm başta olmak üzere nuranî ruh
sahipleri olan bütün peygamberler, nurlu kalblerin kutubları olan veliler,
keskin ve aydınlanmış akılların madenleri olan sıddıklar ve bütün semavî
suhuf ile mukaddes kitaplar da senin çok tekrar ettiğin binlerce vaadine ve
tehdidine; kudret, rahmet, inayet, hikmet, celâl ve cemâl gibi ahireti
gerekli kılan kutsî sıfatlarına, icraatına, celâlinin izzetine ve rubûbi yetinin
saltanatına; ahiretin izlerini ve haberlerini bildiren hadsiz keşiflerine,
müşahedelerine ve ilmelyakîn,220 aynelyakîn221 derecesindeki imanlarına
dayanarak insanlara ebedî saadeti müjdeliyorlar. Dalâlet ehli için
cehennemin, hidayet yolunda kiler için ise cennetin bulunduğunu haber
veriyor, buna  kuvve tli bir imanla şehadet ediyorlar.
220 İlmelyakîn: Kesin bilgiye dayanarak, ilim yoluyla şüpheye yer bırakmayacak şekilde bilmek.
221 Aynelyakîn: Gözüyle görmüş derecede kesin bir şekilde bilmek.
Ey Kadîr-i Hakîm! Ey Rahman-ı Rahîm! Ey sözünde mutlaka duran
sonsuz kerem sahibi! Ey izzet, büyüklük ve celâl sahibi Kahhâr-ı
Zülcelâl!..
Sen, bunc a sadık dostunu, vaadini, sıfat ve icraatını yalancı çıkarmaktan;
rubûbi yet saltanatının şüphe siz gereklerini yalanlayıp yapmamaktan;
sevdiğin, tasdik ve itaatle kendilerini sana sevdiren makbul kullarının
ahirete dair hadsiz dualarını ve davalarını reddetmekten, dinlememekten;
küfür ve isyan ile seni vaadinde durmamakla itham eden, azamet-i
kibriyana dokun an, celâlinin izzetine dokundur an, ulûhiyetinin haysiyetine
ilişen ve şefkatli rubûbi yetini müteessir eden sapkınları ve kâfirleri haşri
inkârlarında tasdik etmekten yüz binlerce derece mukaddes, sonsuz derece
uzak ve yücesin. Böyle hadsiz bir zulümden ve çirkinlikten, senin o
nihayetsiz adaletini, cemâlini ve rahmetini, sonsuz derece takdis ediyoruz.
Ve bütün kuvve timizle iman ediyoruz ki: O yüz binlerce sadık elçinin,
saltanatının o çok doğru ilancıları olan peygamberlerin, asfiya ve
evliyanın, senin ahiretteki rahmet hazinelerine, bekâ âlemindeki
ihsanlarının definelerine ve o saadet yurdunda  tamamen ortaya çıkacak
güzel isimlerinin harika cilvelerine hakkalyakîn,222 aynelyakîn, ilmelyakîn
suretinde şahitlikleri hak ve hakikattir. Onların işaretleri doğrudur ve
birbirini destekler. Müjdeleri sadık ve gerçektir. Onlar bütün hakikatlerin
kaynağı, güne şi ve himaye edicisi olan “Hak” isminin en güçlü parıltısının
büyük haşir hakikati olduğuna  iman ederek emrinle senin kullarına hak
dairesinde ders veriyor ve ölümden sonra dirilişin, hakikatin ta kendisi
olduğunu öğr etiyorlar.
222 Hakkalyakîn: Marifet mertebesinin en yükseği. Hakikati bizzat yaşayarak görme hali.
Ya Rab! Onların ders verip öğrettiklerinin hakkı ve hürmeti için, bize ve
bütün Risale-i Nur talebelerine kâmil iman ver ve o iman ile ahirete
gitmeyi nasip et! Bizi o zâtların şefaatine eriştir, âmin...
• • •
Nasıl ki, Kur’an’ın, belki bütün semavî kitapların doğruluğunu ispat eden
deliller ve Habibullah’ın (aleyhissalâtü vesselam), belki bütün nebilerin
peygamberliklerini ispat eden mucizeler, onların en büyük davası olan
ahiretin bir hakikat suretinde ortaya çıkacağını da gösterir. Aynen öyle de,
Vâcibü’l-Vücûd’un varlığına ve birliğine şahitlik eden pek çok delil,
dolayısıyla rubûbi yetin ve ulûhiyetin en büyük neticesi ve mazharı olan o
saadet yurdunun ve bekâ âleminin varlığına işaret eder. Çünkü –gelecek
makamlarda beyan ve ispat edileceği gibi– Vâcibü’l-Vücûd Zât’ın varlığı,
sıfatları, pek çok ismi ve rubûbiyet, ulûhiyet, rahmet, inayet, hikmet,
adalet gibi vasıfları, bu vasıflardan ortaya çıkan icraatı ahireti gerektirir.
Bunlar, bâki bir âlemi vücûb223 derecesinde lüzumlu kılar, mükâfat ve ceza
için haşri zaruret derecesinde ister.
223 Vücûb: Vacip, zorunlu, varlığı kendinden olma.
• Evet, madem ezelî ve ebedî Allah var; elbette O’nun ulûhiyet saltanatının
daimî bir makamı olan ahiret de vardır.
• Madem bu kâinatta ve canlılar üzerinde gayet haşmetli, hikmetli ve
şefkatli, mutlak bir rubûbi yet var ve görünüyor . Elbette o rubûbi yetin
haşmetini kıymetsizlikten, hikmetini gayesizlikten ve şefkatini
merhametsizlikten kurtaran ebedî bir saadet yurdu olacak ve oraya
gidilecektir.
• Madem gözle görülen bu sınırsız nimetler, ihsanlar, lütuflar, ikramlar,
inayet ve rahmet, gayb perdesi arkasında Rahman ve Rahîm bir Zât’ın
bulunduğunu sönmemiş akıllara, ölmemiş kalblere gösterir. Elbette nimet
vermeyi bir oyun olmaktan, ihsanı aldatmaktan, inayeti düşmanlıktan,
rahmeti azaptan, lütuf ve ikramı ihanetten kurtaran, ihsanı ihsan ve nimeti
nimet yapan, bâ ki bir âlemde sonsuz bir hayat olacaktır.
• Madem bahar mevsiminde yeryüzünün dar sayfasında yüz binlerce kitabı
birbiri içinde hatasız yazan bir kudret kalemi gözümüzün önünde
yorulmadan işliyor. O kalemin sahibi, yüz bin defa, “Bu dar yerde karışık
ve harfleri iç içe yazılan bahar kitabından daha kolay bir şekilde, geniş bir
mekânda, güzel ve yok olmaz bir kitabı yazacağım ve size okutacağım.”
diye vaat etmiş ve bütün fermanlarında o kitaptan bahsediyor. Elbette o
kitabın aslı yazılmıştır. Haşir ve neşir ile o kitap tamamlanacak ve
herkesin amelleri ona kaydedilecektir.
• Hem madem bu yeryüzü, sayısız varlığın ve sürekli değişen yüz binlerce
tür canlının meskeni, kaynağı, fabrikası, sergisi, mahşeri olması itibarı ile
kâinatın kalbi, merkezi, özü, neticesi ve yaratılış sebebi hükm ünde dir, çok
büyük önem taşır; küçüklüğüyl e beraber koca göklere denk tutulmuştur.
Semavî fermanlarda daima 224وَاتِ وَاَْرْضِرَب اٰ buyr ulur.
224 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16; İsrâ sûresi, 17/102; Kehf sûresi, 18/14; Meryem
sûresi, 19/65; Enbiyâ sûresi, 21/56; Şuarâ sûresi, 26/24; Sâffât sûresi, 37/5; Sâd sûresi, 38/66;
Zuhruf sûresi, 43/82; Duhân sûresi, 44/7; Nebe sûresi, 78/37).
• Hem madem insan, bu mahiyetteki yeryüzünün her tarafına, pek çok
canlıya hükm eder, çoğu varlığı emri altına alıp etrafında toplar, hevesine
ve ihtiyaçlarına göre güzelce düzenler, sergiler, dona tır ve antika gibi pek
çok eşsiz türü bir liste gibi derleyip süsler. Bu şekilde yalnız insanların ve
cinlerin değil, belki gök ehlinin ve bütün kâinatın da dikkatini çeker,
Kâinat Sahibi’nin takdirini kazanır. Böylece gayet büyük bir kıymete
yüks elen insan, sanatıyla ve ilmiyle; kâinatın yaratılış hikmeti, büyük
neticesi, aziz meyvesi ve yeryüzünün halifesi225 olduğunu gösterir. Ve
dünya da âlemin Sâni’inin mucizeli sanatlarını gayet güzel bir şekilde
sergileyip tanzim eder. Buna rağmen isyanı ve küfrüyle beraber dünya da
bırakılır, azabı ertelenir, bu hizmeti için kendisine mühlet verilir, hatta
başarı ihsan edilir.
225 Bkz. Bakara sûresi, 2/30.
• Hem madem bu mahiyetteki insan, mizaç ve yaratılış itibarı ile gayet
zayıf ve acizdir. Çok kudret, hikmet ve şefkat sahibi, her şeyde tasarruf
eden bir Zât; acz ve fakrıyla beraber sınırsız ihtiyaçları ve elemleri olan
insan için, onun kuvve tinin ve iradesinin çok üstünde , koca yerküreyi
insana gerekli her çeşit madene mahzen, her çeşit yiyeceğe ambar ve
hoşuna gidecek her türlü malın bulunduğu bir dükkâ n haline getirmiştir. O
Zât, insana bakar, istediğini verir ve onu be sler.
• Hem madem bütün bunları yapan Rabbi, insanı sever, kendini ona
sevdirir. Bâkidir, ebedî âlemleri vardır, her işi adaletle ve hikmetle görür.
Bu kısa dünya  hayatında, kısacık insan ömründe  ve geçici, fâni
yeryüzünde  o Hâkim-i Ezelî’nin haşmetli saltanatı ve ebedî hâkimiyeti
tam tecelli etmez. İnsanın, kâinatın intizamına, adaletine, dengesine ve
güzelliğine zıt çok büyük isyanları, zulümleri, onu şefkatle besleyen
velinimeti Rabbine karşı ihaneti, inkârı, küfrü bu dünya da cezasız kalır.
Gaddar zalimler hayatlarını rahat bir şekilde; biçare mazlumlar ise
zorluklar içinde geçirir. Ve bütün kâinatta eserleri görünen şu mutlak
adaletin mahiyeti, o gaddar zalimlerin ve ümitsiz mazlumların eşit şekilde
vefatlarına tamamen zıttır, dirilmemek üzere ölmelerine müsaade etmez,
bunu ka ldırmaz.
• Hem madem nasıl ki, Kâinatın Sahibi, kâinatta bu dünya yı ve dünya da
insanı seçip ona çok büyük bir makam ve kıymet vermiştir. Aynı şekilde,
insanların içinden de rubûbi yetinin gayelerine uyan, kendilerini iman ve
teslim ile O’na sevdiren hakiki insanlar olan peygamberleri, evliya ve
asfiyayı seçip kendine dost ve muhatap yapmıştır. Onlara mucizelerle ve
yardımlarıyla ikramda bulunmuş, düşmanlarına semavî tokatlar ile azap
etmiştir. Bu kıymetli, sevimli dostları arasından da, onların imamı ve
iftihar vesilesi olan Hazreti Muhammed’i (aleyhissalâtü vesselam)
seçmiştir. Şu mühim yeryüzünün yarısını ve kıymetli insanlığın beşte
birini asırlardır onun nuruyla aydınlatıyor. Âdeta bu kâinat kendisi için
yaratılmış gibi, bütün gayeler onunl a (aleyhissalâtü vesselam), onun dini
ve Kur’an’ı ile ortaya çıkıyor. Hem o zât (aleyhissalâtü vesselam) çok
kıymetli ve milyonlarca sene yaşayacak kadar sonsuz hizmetlerinin
ücretini sonsuz bir zamanda almaya lâyık iken, ona bile zorluklar içinde
ve cihadla geçen altmış üç sene gibi kısacık bir ömür verilmiştir. Acaba
hiç imkân ve ihtimal var mı ki, o zât bütün dostlarıyla beraber dirilmesin
ve şimdi de ruhuyl a diri ve hayatta olmasın! Ebedî yokluk ile mahvolsun!
Hâşâ, yüz bin defa hâşâ ve kellâ!.. Evet, bütün kâinat ve âlemin hakikati,
onun (aleyhissalâtü vesselam) dirileceğini dava eder ve ona hayat
vermesini Kâinatın Sahibi’nden ister.
• Ve madem Yedinci Şuâ olan Ayetü’l-Kübrâ risalesinde, her biri bir dağ
kuvve tindeki otuz üç muazzam delil, bu kâinatın bir elden çıktığını ve bir
tek Zât’ın mülkü olduğunu ispat etmiştir. O deliller, Cenab-ı Hakk’ın
kemâlâtının kaynağı olan birliğini ve ehadiyetini açıkça göstermiştir.
Birlik ve ehadiyet ile bütün varlıklar, o Vahid Zât’ın emrine uyan askerleri
ve itaatkâr memurları hükm üne geçer. Ve ahiretin varlığıyla, O’nun
kusursuzluğu kıymetsizlik, mutlak adaleti alay edercesine bir
merhametsizlik, her şeyde görünen hikmeti gayesizlik, geniş rahmeti
boşuna azap etmek ve kudretinin izzeti acz gibi ithamlardan kurtulur,
mukaddes hale gelir.
Elbette, şüphe siz, Allah’a imanın yüzlerce nüktesinden “madem”
kelimesiyle başlayan bu on hakikatin gerektirdiği gibi, kıyamet kopa cak,
haşr ü neşr olacak, bir ceza ve mükâfat yeri açılacaktır. Ta ki, yeryüzünün
anlattığımız önemi, merkeziliği ve insanın kıymeti ortaya çıksın,
yeryüzünün ve insanın Hâlıkı ve Rabbi olan Mutasarrıf-ı Hakîm’in
bahsettiğimiz adaleti, hikmeti, rahmeti ve saltanatı yerini bulsun. Ve o
Bâki Rabbin hakiki dostları ve O’na arzu duya nlar ebedî yokluktan
kurtulsun. O dostların en büyüğ ü ve en kıymetlisi, bütün kâinatı memnun
ve minnettar eden kutsî hizmetlerinin mükâfatını görsün. O Ebedî
Sultan’ın kemâlâtı kusur, kudreti acz, hikmeti oyun ve adaleti zulüm
ithamlarından kur tulsun, m ünezzeh, mukaddes ve beri olsun.
Kısacası: Madem Allah var, elbette ahiret vardır.
Nasıl ki zikredilen üç iman esası, bütün delilleriyle haşrin varlığını
gösteriyor. Aynı şekilde, 226وََََِِِ۪ وَََِْرِ َِْه۪ وََه۪ َِ ِّٰ ََٰ olan iki iman
esası da haşri gerektirir, kuvve tli bir surette bekâ âlemine şehadet ve işaret
eder. Şöyle ki:
226 “Meleklere, kadere, hayır ve şerrin Allah Teâla’dan geldiğine iman ederim.”
Meleklerin varlığını ve kulluk vazifelerini ispatlayan bütün deliller,
sayısız şahitlik ve onlarla konuş malar,227 aynı zamanda ruhlar âleminin,
gayb âleminin, bekâ âleminin, ahiretin, ileride cinler ve insanlar ile
şenlendirilecek olan saadet yurdunun, cennet ve cehennemin de varlığını
gösterir. Çünkü melekler bu âlemleri Allah’ın izniyle görebilir ve oralara
girerler. Hazreti Cebrail gibi, insanlar ile görüşen,228 Cenâb-ı Hakk’a yakın
bütün melekler, o âlemlerin varlığını ve oralarda gezdiklerini ittifakla
haber veriyorlar. Görmediğimiz Amerika kıtasının var olduğunu, oradan
gelenlerin haber vermesiyle gözümüzle görmüşçesine bildiğimiz gibi,
meleklerin şüphe  götürmeyecek şekilde, yüz tevatür kuvve tinde
bildirmesiyle bekâ âleminin, ahiretin, cennet ve cehennemin varlığına da o
kesinlikte iman etmek gerekir ve öyle iman ederiz.
227 Bkz. Hûd sûresi, 11/69-72, 78; Meryem sûresi, 19/17-21; Buhârî, bed’ü’l-halk 6; Müslim, îmân
7, fezâilü’s-sahâbe 90, 91, 100; Tirmizî, îmân 4, menâkıb 63; Ebû Dâvûd, sünnet 16; Nesâî,
îmân 6.
228 Hazreti Cebrail’in (aleyhisselam), Dıhye isimli sahabi suretinde insanlara göründüğüne dair bkz.
Buhârî, menâkıb 25, fezâilü’l-Kur’ân 1; Müslim, îmân 271, fezâilü’s-sahâbe 100; Tirmizî,
menâkıb 12; Nesâî, îmân 6; Müsned 2/107, 3/334. Ayrıca Cenâb-ı Hakk’ın (celle celâlüh),
İsrailoğulları'ndan üç kişiye, onları imtihan etmek üzere bir melek gönderdiğine dair bkz.
Buhârî, enbiyâ 50; Müslim, zühd 10.
Yirmi Altıncı Söz olan Kader Risalesi’ndeki, kadere iman esasını ispat
eden bütün deliller de aynı zamanda haşri, amellerin neşredilip o büyük
terazide tartılacağını gösterir. Çünkü her şeyin mukadderatını gözümüzün
önünde  nizam ve mizan levhalarına kaydetmek; her canlının hayatını
hafızalarda, çekirdeklerde ve başka misalî levhalarda saklamak ve ruh
sahiplerinin, bilhassa insanın amel defterini muhafaza edilen levhalara
geçirip onlarda tespit etmek gibi, kuşatıcı bir kader, hikmetli bir takdir ve
her şeyi muhafaza altına alan titiz bir kayıt; ancak o büyük mahkemede
umumi bir hesap neticesinde, sonsuz bir mükâfat ve ceza için olabilir.
Yoksa her şeyi kuşatan o inceden inceye kayıt ve muhafaza tamamen
mânâsız, faydasız kalır, hikmete ve hakikate zıt olur. Hem ölümden sonra
bir hesap günü gelmezse kader kalemiyle yazılan şu kâinat kitabının bütün
hakiki mânâları bozulur, varlığının hiçbir mânâsı kalmaz. O ihtimali kabul
etmek, kâ inatın varlığını inkâr gibi akıl dışı bir hezeyandır.
Kısacası: İmanın diğer beş esası da bütün delilleriyle, haşri ve ahiretin
varlığını gösterir, onu i ster ve ona ş ahitlik eder.
İşte haşir hakikatinin, büyükl üğüne  uygun böyle muazzam, sarsılmaz
direkleri ve delilleri bulunduğu için Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın hemen
hemen üçte biri haşirden ve ahiretten bahsediyor. Kur’an, onu bütün
hakikatlerine temel ve ana esas yapıyor, her şeyi onun üs tüne kuruyor.
(“Mukaddime” burada s on bul du.)
Zeylin İkinci Parçası
Baştaki ayetlerin mucizevî bir şekilde işaret ettiği dokuz  tabaka olan haşir
delillerine dair dokuz  makamdan “Birinci Makam”:
Ölümden sonra dirilişi ifade eden,
أَرْضِ وًََِّ وََِْوَاتِ وَالٰوََُ اَُْْ ِ ا۝ََُْنَ ِّٰ َِ ُُْنَ وََِ ُُِْنَ
َََِِْٰ وََ أَرْضَ ََُِْْْجُ اَْ ِْ اَِْ وَُِْجُ اََْ ِْ اَْ وَُِْ ال۝ُُِْونَ
229َُُْنَ
229 “Haydi siz akşama girerken, sabaha çıkarken Allah’ı takdis ve tenzih edin, namaz kılın.
Göklerde ve yerde hamd, güzel övgü O’na mahsustur. İkindi vaktinde de, öğleye girerken de
O’nu takdis ve tenzih edin, namaz kılın. O, ölüden diriyi, diriden ölüyü çıkarır ve ölmüş
toprağa hayat verir. İşte siz de öldükten sonra böylece diriltileceksiniz.” (Rûm sûresi, 30/17-19)
fermanının gös terdiği açık ve kesin delil beyan ve izah edilecek, inşallah.230
HAŞİYE
230 HAŞİYE O makam daha yazılmamıştır.
Otuzuncu Lem’anın Beşinci Nüktesinin Dördüncü Remzi231
231 Remiz: İşaret. Buradan itibaren Zeylin Üçüncü Parçası’na kadar olan kısım, Otuzuncu
Lem’a’nın, Hayy isminin bir cilvesinden bahseden Beşinci Nüktesi’nin Dördüncü Remzi olup,
Lem’alar’da da yer almaktadır.
Hayatın yirmi sekizinci vasfında, onun, imanın altı şartına bakıp onları
ispat ettiği, onların birer hakikat olarak meydana çıkmalarına işaretlerde
bulunduğu bi ldirilmiştir.232
232 Bu kısım, “hayat” meselesinin haşirle münasebetinden dolayı burada yer almıştır. Meselenin
sonunda, kader esasına pek ince ve derin bir şekilde işaret edilir.
Evet, madem bu kâinatın en mühim neticesi, meyvesi ve yaratılış hikmeti
hayattır; elbette o yüce hakikat, bu fâni, kısacık, noks an, elemli dünya  ile
sınırlı değildir. Yirmi dokuz  maddede mahiyetinin büyükl üğü anlaşılan
hayat ağacının gayesi, neticesi ve büyükl üğüne  lâyık meyvesi, ebedî ahiret
hayatıdır; taşıyla, ağacıyla, toprağıyla canlı olan o saadet yurdunda ki
hayattır. Yoksa bu hadsiz mühim meyvelerle dona tılan hayat ağacının,
şuur sahipleri için, bilhassa insan için meyvesiz, faydasız, hakikatsiz
olması gerekecek. Sermaye ve dona nım bakımından, mesela bir serçeden
yirmi derece yüks ek, kâinattaki ve canlılar arasındaki en mühim, en
kıymetli mahlûk olan insan, hayat saadeti bakımından bir serçeden yirmi
derece aşağı düşüp bedbaht, alçak bir biçare haline gelecek. Çok kıymetli
bir nimet olan akıl da geçmiş zamanı hüzünle ve geleceği korkuyla
düşünerek insanın kalbini sürekli incitip bir lezzete dokuz  elem
karıştırdığından, en musibetli belâlardan birine dönüş ecek. Bu ise yüz
derece bâtıldır. Demek ki, şu dünya  hayatı, ahirete iman esasını kesin bir
şekilde ispat ediyor ve her baharda haşrin üç yüz binden fazla örneğini
bize gösteriyor.
Acaba senin bedeninde, bahçende ve vatanında hayatın için gerekli, uygun
olan bütün ihtiyaçları ve dona nımı, hikmet, inayet ve rahmetle hazırlayan,
hepsini vaktinde yetiştiren, hatta midenin bekâ ve yaşama arzusuyla ettiği
hususi ve basit rızık duasını bilen, işiten, o duayı kabul buyur duğunu
sayısız leziz yiyecekle gösteren ve mideyi memnun eden, her şeyin
tasarrufunu elinde tutan Kadir bir Zât, hiç mümkün müdür ki, seni
bilmesin, gör mesin? İnsanın en büyük ga yesi olan ebedî hayat için gereken
sebepleri hazırlamasın? Hem insanın en büyük, en mühim, kendisine en
lâyık umumi bekâ duasını; ahiret âlemini ve cenneti yaratarak kabul
etmesin? Ve kâinattaki en mühim varlık, yeryüzünün sultanı ve neticesi
olan insanın arş ve ferşi çınlatan kapsamlı ve çok kuvve tli duasını
işitmeyip ona küçük bir mide kadar kıymet vermesin, onu memnun
etmesin, kusursuz hikmetini ve sonsuz rahmetini inkâr ettirsin? Hâşâ, yüz
bin defa hâşâ!
Hem hiç mümkün m üdür ki, en basit hayat mertebesindeki bir canlının pek
gizli sesini duys un, derdini dinlesin, nazını çeksin, ona derman versin, onu
tam bir itina ve alâka ile beslesin, her şeyi ona dikkatle hizmet ettirsin,
büyük mahlûkatını ona hizmetkâr kılsın da; en büyük ve kıymetli, bâki ve
nazlı bir hayat mertebesindeki insanın gök gürlemesi gibi yüks ek sesini
işitmesin? Onun çok mühim bekâ duasını, nazını, niyazını nazara almasın!
Âdeta bir askerin teçhizatını tam bir itina ile versin, onu idare etsin de
itaatkâr ve muhteşem orduya  hiç bakmasın! Zerreyi görsün de güne şi
görmesin! Sivrisineğin sesini işitsin, fakat gök gürültüsünü duym asın!
Hâşâ, yüz  bin defa hâşâ!
Hem hiçbir şekilde akıl kabul eder mi ki, sonsuz rahmet, muhabbet ve
şefkat sahibi, sanatını çok seven, kendini çok sevdiren ve kendisini
sevenleri daha da seven Kadir ve Hakîm bir Zât; O’nu en çok seven,
sevimli ve sevilen, Sâni’ine yaratılışı gereği tapan insanı ve onun
hayatının ta kendisi ve özü olan ruhu ebedî ölümle idam edip o sevgili
dostunu ve habibini ebediyen küstürsün, darıltsın, müthiş inciterek rahmet
sırrını ve muhabbet nurunu inkâr etsin ve ettirsin! Yüz bin defa hâşâ ve
kellâ!
Bu kâinatı tecellileriyle süsleyen mutlak bir güzellik ve bütün varlıkları
sevindiren mutlak bir rahmet, böyle sonsuz ve mutlak bir çirkinlikten,
zulümden ve merhametsizlikten, elbette sonsuz derece uzaktır,
mukaddestir.
Netice: Madem dünya da hayat var, elbette insanlardan hayatın sırrını
anlayanlar ve onu boş yere harcamayanlar, kötü yolda kullanmayanlar
bekâ âleminde, ebedî cennette sonsuz bir hayata kavuşacaklardır.233
Âmennâ!234
233 Bu hakikati ifade eden bazı ayet-i kerimeler için bkz. Bakara sûresi, 2/25, 82; Âl-i İmran
sûresi, 3/133-136; A’râf sûresi, 7/42; Yûnus sûresi, 10/26; Hûd sûresi, 11/23; Nisâ sûresi,
4/122; Nahl sûresi, 16/30-31, 97.
234 İnandık, iman ettik.
Hem nasıl, yeryüzünde ki parlak şeylerin güne şin akisleriyle parlaması ve
denizlerin yüzünde ki kabarcıkların ışığın parıltılarıyla parlayıp sönmesi,
arkalarından gelen kabarcıkların da yine hayalî güne şçiklere ayna olması
açıkça gösteriyor ki: O parıltılar, yüks ekteki bir tek güne şin akislerinin
cilveleridir ve güne şin varlığını çeşitli dillerle bildiriyor, ışık
parmaklarıyla ona işaret ediyorlar. Aynen öyle de, Hayy ve Kayyûm
Rabbimizin Muhyî (hayat veren, dirilten) isminin en büyük cilvesiyle,
O’nun kudretiyle yeryüzünde ki ve denizlerdeki canlıların parlayıp
arkalarından gelenlere yer vermek için “Ya Hayy!” diyerek gayb perdesi
ardına gizlenmeleri; ebedî bir hayata sahip Hayy ve Kayyûm  Zât’a ve
O’nun varlığının vücûbiyetine235 şahittir ve O’nu gösterir. Yine bunun gibi,
Allah’ın bütün varlıkları düzenle idaresinde eseri görülen ilmine şehadet
eden; kâinatı hükm ü altında tutan kudreti, kâinatın düzeninde ve
idaresinde hüküm  süren iradeyi, dilemeyi ve Allah kelâmının, vahyin
kaynağı olan peygamberlik vazifelerini ispatlayan bütün alâmetler,
mucizeler ve bunun gibi, yedi ilahî sıfatı gösteren deliller; hepsi birleşerek
Zât-ı Hayy-ı Kayyûm ’un ha yatına delâlet, şehadet ve işaret ediyor.
235 Vücûbiyet: Vacip, zorunlu, varlığı kendinden olma.
Zira nasıl ki, bir şeyde görme kabiliyeti varsa onun hayatı da vardır;
işitme duyus u varsa, bu, hayatın belirtisidir; konuş ma vasfı varsa bu,
hayatın varlığına işaret eder; irade varsa hayatı gösterir. Aynen öyle de, bu
kâinatta eserleri sayesinde varlıkları kesin ve açık olan mutlak kudret,
kuşatıcı irade ve her şeyi içine alan ilim gibi sıfatlar bütün delilleriyle
Hayy ve Kayyûm  Yaratıcının hayatına, O’nun varlığının vücûbiyetine
şehadet eder. O Zât’ın, bir gölgesiyle bütün kâinatı aydınlatan ve bir
cilvesiyle ahiret âlemine zerreleriyle beraber hayat veren ebedî varlığının
delilidirler.
Hem hayat, “meleklere iman” esasına da bakar, işaretlerle onu da ispat
eder. Çünkü madem kâinatta en mühim netice hayattır ve yeryüzüne en
çok yayılmış olan, kıymetlerinden dolayı çok yaratılan ve yeryüzü
misafirhanesini gelip geçen kafilelerle şenlendiren, canlılardır. Ve madem
yeryüzü bu kadar canlı türüyle dolmuştur, onların sürekli yenilenmesinin
ve çoğaltılmasının hikmetiyle her vakit dolar boşalır. Ve en kıymetsiz,
çürümüş maddelerden dahi çok sayıda canlı yaratılarak o maddeler gözle
görülemeyecek kadar küçük canlıların bir mahşeri olur. Hem madem
hayatın süzülmüş, en saf özü olan şuur ve akıl, en latif ve sabit cevheri
olan ruh bu dünya da çok fazla yaratılıyor; âdeta yeryüzü hayat, akıl, şuur
ve ruhlar ile canlandırılıp öyle şenlendirilmiş. Elbette, yeryüzünde n daha
latif, daha nuranî, daha büyük , daha mühim olan gökc isimlerinin ölü,
cansız, hayatsız, şuursuz kalması imkân dışındadır.
Demek ki, gökleri, güne şi, yıldızları şenlendirecek, onlara canlı vaziyeti
verecek, göklerin yaratılışının neticesini gösterecek ve ilahî hitaba mazhar
olacak şuur sahibi, canlı ve göklere yaraşır sakinler, hayat sırrıyla, elbette
mevcuttur. İşte onlar, meleklerdir.
Hem hayatın mahiyetinin sırrı, “peygamberlere iman” esasına da bakar,
onu da işaretlerle ispat eder. Evet, madem kâinat, hayat için yaratılmıştır
ve hayat da Hayy ve Kayyûm  olan o Ezelî Yaratıcının en büyük
cilvelerindendir, mükemmel bir nakşı ve en güzel sanatıdır. Ve ebedî
hayat, resûllerin gönde rilmesiyle ve kitapların indirilmesiyle kendini
gösterir. (Evet, eğer semavî kitaplar ve peygamberler olmasaydı, o ezelî
hayat bilinemezdi. Nasıl ki bir adamın diri, canlı olduğu konuşmasıyla
anlaşılır; aynen öyle de, bu kâinatın perdesi altındaki gayb âleminin
arkasında konuş an, emir ve yasaklarını bildirip kullarına hitap eden bir
Zât’ın kelimelerini, hitabını gösteren, peygamberler ve onlara indirilmiş
kitaplardır.) Elbette, şu kâinattaki hayat, kesin bir şekilde Hayy-ı Ezelî’nin
varlığının vücûbiyetine şahitlik eder ve o Ezelî Zât’ın parıltıları,
tecellileri, münasebetleri olan “peygamberlerin gönde rilmesi” ve
“kitapların indirilmesi” esaslarına bakar, onları işaretlerle ispatlar. Ve
bilhassa Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliği ve
Kur’an’ın vahyi, hayatın ruhu ve aklı hükm ünde  olduğunda n, onların
doğruluğu bu ha yatın varlığı gibi kesindir, denilebilir.
Evet, nasıl ki hayat, bu kâinattan süzülmüş bir özdür. Şuur  ve his de
hayattan süzülmüştür, hayatın birer özüdür. Ve akıl da şuurdan ve histen
süzülmüştür, şuurun bir özüdür. Ruh ise hayatın hâlis ve saf bir cevheri,
sabit ve müstakil zâtıdır. Aynen öyle de, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) maddî ve manevî hayatı, kâinatın hayatından ve ruhundan
süzülmüştür, özün özüdür. Onun (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliği
ise kâinatın his, şuur ve aklından süzülmüş en saf özüdür. Belki Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) maddî ve manevî hayatı, eserlerinin
şahitliğiyle, kâinatın hayatının hayatıdır. Onun (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliği, kâinatın şuurunun şuuru ve nurudur. Ve Kur’an’ın vahyi,
capcanlı hakikatlerinin şahitliğiyle, kâinatın ruhu v e aklıdır.
Evet, evet, evet! Eğer Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliğinin nuru çıkıp gitse kâinatın ömrü son bulacak. Eğer Kur’an
gitse236 kâinat divane olacak ve yerküre aklını kaybedecek, belki şuursuz
kalan baş ını bir gezegene çarpıp kıyameti kopar acak.
236 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), kıyamete yakın bir dönemde, Kur’an’ın
yeryüzünden çekilip alınacağını ifade buyurmaktadır: İbni Mâce, fiten 26; İbni Hibbân, es-
Sahîh 15/267; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/520, 587.
Hem hayat, “kadere iman” esasına bakıp işaretlerle onu da ispat eder.
Çünkü madem hayat, şu görünen âlemin ışığıdır ve onu kuşatır, varlığın
neticesi ve gayesidir, kâinatın Hâlık’ının en geniş aynası, Rabbanî icraatın
en mükemmel örneği, fihristi ve –temsilde hata olmasın– bir çeşit
programı hükm ünde dir. Elbette hayat sırrı, gayb âlemindeki, yani geçmiş
ve gelecekteki varlıkların, manevî hayatları hükm ünde  olan intizam,
nizam, bilinme ve görülme, meydana çıkma ve yaratılış kanunlarına
uymaya hazır bir vaziyette bulunmalarını gerektiriyor.
Nasıl ki bir ağacın asıl çekirdeği, kökü, hatta dallarının en ucunda ki ve
meyvelerindeki çekirdekleri dahi aynen ağaç gibi bir çeşit hayata sahiptir.
Onlar, belki ağacın hayat kanunlarından daha ince kanunları taşır. Hem
nasıl ki, bu gördüğüm üz bahardan önceki güzün bıraktığı tohum lar, kökler
ve bu bahar geçtikten sonra gelecek mevsimlere bırakacağı çekirdeklerle
kökler de tıpkı bu bahar gibi hayat cilvesi taşıyor ve hayat kanunlarına
tâbidir. Aynen öyle de, kâinat ağacının bütün dal ve buda klarının birer
geçmişi ve geleceği vardır. Onların, geçmiş ve gelecek hallerinden,
vaziyetlerinden oluşan birer silsilesi bulunur. Her varlık türünün ve onun
fertlerinin Cenâb-ı Hakk’ın ilminde çeşitli hallerle farklı var oluşları bir
ilmî varlık silsilesi meydana getirir. Ve maddî varlık gibi o ilmî varlık da
umumi hayatın manevî bir cilvesine mazhardır ki, kader kalemiyle
yazılmış hayat programı o mânidar ve canlı kader levhalarından alınır.
Evet, gayb âleminin bir çeşidi hükm ünde ki ruhlar âleminin hayatın ta
kendisi, özü ve hayat için gerekli olan ruhlarla dolu bulunması, elbette
geçmiş ve gelecek denilen gayb âleminin diğer dairesinin, yani ikinci
kısmının da hayat cilvesine mazhar olmasını ister ve gerektirir. Hem her
bir şeyin ilmî varlığındaki kusursuz düzen, mânidar vaziyetler, canlı
meyveler, tavırlar; o şeyin bir tür manevî hayata sahip olduğu nu gösterir.
Evet, ezelî hayat güne şinin bir parıltısı hükm ünde ki bu hayat cilvesi,
elbette yalnız şu görünen âlemle, içinde bulunduğum uz zamanla ve maddî
varlıkla sınırlı olamaz; belki her bir âlem, kabiliyetine göre hayatın
cilvesine mazhardır. Ve o cilve sayesinde kâinat bütün âlemleriyle canlı ve
parlaktır. Yoksa, dalâlet nazarıyla bakıldığında görüldüğü gibi, geçici ve
görünüş te bir hayatın ardında her bir âlem, büyük ve müthiş birer cenaze
ve karanlık birer virane olurdu.
İşte, “kaza ve kadere iman” esası da geniş bir şekilde hayat sırrıyla
anlaşılıyor ve sabit hale geliyor. Yani, nasıl ki şu görünen âlemin ve
mevcut, gözümüzün önünde ki eşyanın, düzeniyle ve neticeleriyle canlı
olduğu görülüyor; aynen öyle de, gayb âleminden sayılan geçmiş ve
gelecek mahlûkların dahi mânen canlı, manevî ve ilmen sabit birer
varlıkları mevcuttur. Kaza ve Kader levhası vasıtasıyla o manevî hayatın
neticesi, mukadderat şeklinde görünür, ortaya çıkar.
Zeylin Üçüncü Parçası
Haşir hakkında bir soru: Kur’an’da tekrarlanan 237ا ًََْ وَاَِةًَّإِنْ ََْ إِل ve
238ا ََِْ اَََِّْوََۤ أَُْ اَِ إِل beyanları, o büyük haşrin bir anda, çok kısa
sürede meydana geleceğini gösteriyor. Sınırlı akıl, bu son derece harika ve
benzersiz meseleyi tam anlayamaz. Kabul etmek için gözle görülür bir
örnek ister.
237 “Bütün olay, tek bir çağrıdan ibaret!” (Yâsîn sûresi, 36/29, 53)
238 “Kıyametin kopması ise başka değil, ancak göz açıp kapama (yahut daha da kısa) bir anda
olup biter.” (Nahl sûresi, 16/77)
Cevap: Haşirde, ruhların bedenlere dönm esi, bedenlerin diriltilmesi ve
inşası var. Bunlar üç meseledir.
Birinci Mesele
Ruhların bedenlerine dönm esine örnek: Gayet düzenli bir ordunun,
istirahat için her tarafa dağılmışken yüks ek bir boru sesiyle toplanmasıdır.
Evet, İsrafil’in borusu olan Sûr, ordunun borazanından daha geri olmadığı
gibi, ebediyet tarafında ve zerreler âlemindeyken ezel yönünde n gelen أََُْ
239َُِْ hitabını işiten ve ona 240َُا َٰ ile cevap veren ruhlar, elbette
ordunun askerlerinden çok daha düzenli ve itaatkârdırlar. Yalnız ruhların
değil, kâinattaki bütün zerrelerin, Cenâb-ı Hakk’ın bir ordusunun itaatkâr
askerleri olduğunu O tuzuncu Söz kesin delillerle ispat etmiştir.
239 “Ben Sizin Rabbiniz değil miyim?” (A’râf sûresi, 7/172)
240 “Onlar da ‘Elbette!’ diye ikrar etmişlerdi.” (A’râf sûresi, 7/172)
İkinci Mesele
Bedenlerin diriltilmesine örnek: Çok büyük bir şehirde, şenlikli bir
gecede, bir tek merkezden, yüz binlerce elektrik lambasının âdeta
zamansız, bir anda yanması gibi, bütün yeryüzünde  de bir tek merkezden
yüz milyonlarca lambaya ışık vermek mümkündür . Madem Cenâb-ı
Hakk’ın elektrik gibi bir nimeti, misafirhanesindeki bir hizmetkârı ve
lambası, Hâlık’ından aldığı terbiye ve intizam dersiyle bu hale mazhar
oluyor. Elbette O’nun elektrik gibi binlerce nuranî hizmetkârının temsil
ettikleri ilahî hikmetin muntazam kanunları dairesinde, o büyü k haşir göz
açıp kapayıncaya kadar gerçekleşebilir.
Üçüncü Mesele
Bedenlerin hep beraber, bir defada inşasına örnek: Bahar mevsiminde,
birkaç gün içinde sayıca insanların tamamından binlerce kat fazla olan
ağaçların bütün yapraklarıyla beraber, önceki baharın aynısı gibi birden,
mükemmel bir şekilde inşası… Yine ağaçların bütün çiçeklerinin,
meyvelerinin ve yapraklarının, geçmiş baharın mahsulleri gibi, şimşek
hızıyla var edilmesi… Baharın başlangıcında sayısız tohumcuğun,
çekirdeğin, kökü n birden, beraberce uyanması, büyüm esi ve canlanması…
Ölüler misali, kemikten ibaretmiş gibi ayakta duran bütün ağaçların
cenazelerinin bir emir ile hep beraber “ölümden sonra diriliş” hakikatine
mazhar olması… Küçücük cinslerden sayısız hayvanın son derece
benzersiz bir şekilde diriltilmesi… Bilhassa, daima yüzünü, gözünü,
kanadını temizlemekle bize abdesti ve temizliği hatırlatan, yüzümüzü
okşayan ve bir senede dünya ya gönde rilenlerinin sayısı Hazreti Âdem
zamanından beri gelen bütün insanlardan daha fazla olan sineklerin her
baharda diğer canlı türleriyle birlikte birkaç günde  yaratılması… Elbette
bütün bunlar, kıyamette insanın bedenindeki uzuvların tekrar bir araya
getirileceğine bir değil, binlerce örnektir.
Evet, dünya  hikmet yurdu, ahiret kudret yurdu olduğunda n Cenâb-ı
Hakk’ın Hakîm, Mürettib (her şeyi düzene koya n), Müdebbir (bütün
varlıkları sonsuz hikmetiyle idare eden), Mürebbi (her şeyi en güzel
şekilde terbiye eden) gibi pek çok isminin neticesi olarak, dünya da
eşyanın yaratılışının derece derece ve zamanla gerçekleşmesi, Rabbanî
hikmetin gereğidir. Ahirette ise hikmetten çok kudret ve rahmet
görüleceği için maddeye, zamana ve beklemeye ihtiyaç bırakmadan eşya
birden inşa edilir. Burada bir günde, bir senede yapılan işlerin, ahirette bir
anda gerçekleşeceğine işaretle Kur’an-ı Mucizü’l Beyan اَّأَُْ اَِ إِل اوَمَۤ
241ََِْ اََِْ أَوْ َُ أََْبُ buyur uyor.
241 “Kıyametin kopması ise başka değil, ancak göz açıp kapayıncaya kadar yahut daha da kısa bir
anda olup biter.” (Nahl sûresi, 16/77)
Eğer haşri, önüm üzdeki baharın gelmesi gibi kesin bir şekilde anlamak
istersen, haşre dair Onunc u ve Yirmi Dokuz uncu Söz’leri dikkatle oku,
hakikati gör. Eğer öldükten sonra diriltileceğine, baharın geleceğine
inandığın gibi inanmazsan, ge l parmağını gözüme sok!
İlave Olarak Dördüncü Bir Mesele
Dünyanın sonu ve kıyametin kopması: Bir anda bir gezegenin veya bir
kuyruklu yıldızın Cenâb-ı Hakk’ın emriyle dünya mıza, misafirhanemize
çarpması onu harap edebilir. On senede yapılan bir sarayın, bir dakikada
yıkılması gibi...
Zeylin Dördüncü Parçası
ا أَولَ َةٍََۤهَْي أَنُْۤ َُِْ اِ۝َلَ َْ ُِْ اَِْمَ وََِ رٌَِ 
242وََُ ُِ ٍَْ ٌَِ
242 “(Nasıl yaratıldığını unutarak, bir de misal fırlattı Bize:) ‘Çürümüş vaziyetteki o kemikleri kim
diriltecek!’ diye. De ki: Onları ilk defa inşa eden diriltir, hem O her türlü yaratmayı bilir.”
(Yâsîn sûresi, 36/78-79)
Yani, insan, “Çürümüş kemikleri kim diriltecek?” diye sorar. Sen de ki,
“İlk defa kim yaratıp onl ara hayat vermişse o diriltecek.”
Onunc u Söz’ün Dokuz uncu Hakikati’nin üçüncü temsilinde tasvir edildiği
gibi, bir zât göz önünde , büyü k bir orduyu bir günde  baştan meydana
getirdiği halde biri, “Şu zât, askerleri istirahat için dağılmış olan bir
taburu bir boru sesiyle toplar, tabur düzeni altına alır.” dese… Sen de,
“İnanmam!” desen… B unun ne  kadar divanece bir inkâr olduğunu bi lirsin.
Aynı şekilde, ordu misali bütün hayvanların ve diğer canlıların tabur
misali cesetlerine, kusursuz bir intizamla ve hikmetli bir dengeyle o
bedenlerin zerrelerini ve latifelerini “kün feyekûn”243 emriyle kaydedip
yerleştiren, her devirde, hatta her baharda yeryüzünde  ordu gibi yüz
binlerce canlı türünü ve topluluğunu yaratan sonsuz kudret ve ilim sahibi
Zât hakkında, “Tabur gibi bir cesedin nizamı altına girerek birbiriyle
tanışan zerreleri ve aslî unsurları bir sedâ ile, İsrafil’in Sûr’uyla nasıl
toplayabilir?” diye sorulur mu? Bunu akıldan uzak görüp sormak,
ahmakça bir divaneliktir.
243 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; Meryem sûresi, 19/35; Yâsîn
sûresi, 36/82; Mü’min sûresi, 40/68)
Kur’an bazen Cenâb-ı Hakk’ın ahiretteki harika icraatını kalbe kabul
ettirmek ve zihni tasdike hazırlamak için dünya daki hayret verici işleri
zikreder. Veyahut gelecekten ve ahiretteki harika ilahî icraattan öyle
bahseder ki, gördüğüm üz pek çok m isalle ona inanırız.
Mesela:
244َنُ أَ َََْهُ ِْ ٍَُْ َِذَا َُ ٌَِ ٌُِْإِنْأَوََْ ََ ال
244 “İnsan şunu hiç görüp düşünmedi mi: Biz kendisini bir nutfeden yaratmışken, yaman bir hasım
kesildi Bize.” (Yâsîn sûresi, 36/77)
ayetinden surenin sonuna  kadar... İşte şu bahiste Kur’an-ı Hakîm, haşir
meselesini yedi-sekiz farklı şekilde ispat ediyor.
Öncelikle dünya ya ilk gelişi nazara veriyor ve diyor ki: “Bir damla sudan
kan pıhtısına, onda n küçük bir et parçasına ve ta insanın ortaya çıkışına
kadar olan yaratılışınızı görüyorsunuz . Nasıl oluyor da öldükten sonra
diriltilmeyi inkâr ediyorsunuz ? Bu, ilk yaratılışın benzeridir, hatta onda n
daha kolaydır.”
Hem Cenâb-ı Hak, insana sunduğu büyük ihsanlarına اِي َََ َُْ َِ اَِ
245اََِْْ َرًا ayetiyle işaret ederek diyor ki: “Size böyle nimet veren bir
Zât, sizi başıboş bırakmaz ki kabre girip kalkmamak üzere yatasınız!”
245 “O’dur ki sizin için yeşil ağaçtan bir ateş yaratır.” (Yâsîn sûresi, 36/80)
Hem şu mânâya işaret ediyor: “Ölmüş ağaçların dirilip yeşillendiğini
görüyorsunuz . Odun gibi kemiklerin hayat bulmasını buna  kıyaslamayıp
akıldan uzak sayıyorsunuz . Gökleri ve yeri yaratan Zât, göklerin ve yerin
meyvesi olan insana hayat vermekten ve onu öldürmekten aciz kalır mı?
Koca ağacı idare eden, o ağacın meyvesine kıymet vermeyip onu
başkasına mal eder mi? Neticesini terk etmekle, bütün kısımları hikmetle
yoğrulmuş yaratılış ağacını abes ve beyhude  kılar mı zannediyorsunuz ?”
Hem diyor ki, “Ahirette sizi diriltecek Zât öyle bir Zât’tır ki, kâinat O’nun
emri altında bir asker hükm ünde dir, ‘kün feyekûn’ emrine tam bir itaatle
boyun eğer. Bir baharı yaratmak, O’na bir çiçeği yaratmak kadar kolay
gelir. Bütün hayvanları var etmek, O’nun için bir sineğin yaratılışı kadar
kolaydır. Böyle bir Zât’a karşı 246َْ ُِْ اَِْمَ deyip kudretini acizlikle
itham ederek O’na meydan okunm az.”
246 “(Çürümüş vaziyetteki) o kemikleri kim diriltecek?” (Yâsîn sûresi, 36/78)
Sonra 247ََُْنَ اِي َِِه۪ ََُتُ ُ َْءٍ tabiriyle O’nun, her şeyin dizgini
elinde, anahtarı katında bulunan, gece ile gündüz ü, kış ile yazı bir kitabın
sayfaları gibi kolayca çeviren, dünya  ve ahireti iki oda hükm üne getirerek
birini kapayıp ötekini açan bir Kadîr-i Zülcelâl olduğunu ifade eder.
Madem böyledir, bütün delillerin neticesi olarak Kur’an şöyle der: وَإَِِْ
248َُُْنَ ,yani sizi mezarlarınızdan kaldıracak, diriltip yüce huzurunda
hesabınızı görecektir.
247 “Sübhandır, münezzehdir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir. Ve hepinizin de
dönüşü, O’na olacaktır.” (Yâsîn sûresi, 36/83)
248 Yâsîn sûresi, 36/83.
İşte şu ayetler, zihni ve kalbi, haşri kabul etmeye hazırlar. Çünkü
dünya daki benzer icraattan da örnekler verir.
Hem bazen Kur’an ahirette olup bitecekleri öyle tarif eder ki, dünya daki
benzerlerini hatırlatır. Böylece onları akıldan uzak görüp inkâr etmeye
meydan bırakmaz.
Mesela: 249إِذَا اُْ ُرَتْ ilâ âhir… Ve 250إِذَا اَۤءُ اَََْتْ ilâ âhir… Ve َاءُإِذَا اۤ
251اَْْ ilâ âhir...
249 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman...” (Tekvîr sûresi, 81/1)
250 “Gök yarıldığı zaman...” (İnfitâr sûresi, 82/1)
251 “Gök yarıldığı zaman...” (İnşikak sûresi, 84/1)
İşte şu sûrelerde, kıyamet ve haşirdeki büyük inkılâplar ve rubûbi yetin
icraatı öyle anlatılır ki, insan onların benzerlerini dünya da, mesela güz ve
bahar mevsimlerinde gördüğü için, kalbe dehşet verip akla sığmayan o
değişimleri kolayca kabul eder. Şu üç sûrenin mealine kısa bir işaret bile
pek uzun olur. Onun için örnek olarak bir tek ifadeyi göstereceğiz. Şöyle
ki:
252وَإِذَا اُُ َُِتْ beyanı, “Haşirde herkesin bütün amelleri bir sayfa içinde
yazılı olarak neşredilecek.” mânâsını ifade eder. Şu mesele tek başına çok
hayret uyandırdığından akıl ona yol bulamaz. Fakat sûrenin işaret ettiği
üzere, bahar mevsiminde başka noktaların misalleri olduğu gibi, şu
meselenin de benzeri çok açıktır. Çünkü meyve veren bir ağacın ve çiçekli
bir otun da amelleri, fiilleri, vazifeleri bulunur. Allah’ın isimlerini ne
şekilde göstererek tesbihat yapmışsa ona göre kulluğu vardır. İşte onun
bütün bu amelleri hayatıyla beraber bütün çekirdeklerinde,
tohum cuklarında saklanıp başka bir baharda, başka bir zeminde ortaya
çıkar. Kendi suretinin diliyle asıllarının amellerini açıkça zikrettiği gibi;
dal, budak, yaprak, çiçek ve meyveleriyle de amel sayfalarını neşreder.
İşte gözümüzün önünde  bu hikmetli; muhafaza, idare ve terbiye edici
güzel işi yapan O’dur ki, 253وَإِذَا اُُ َُِتْ der.
252 “Hesap defterleri açıldığı zaman...” (Tekvîr sûresi, 81/10)
253 “Hesap defterleri açıldığı zaman...” (Tekvîr sûresi, 81/10)
Başka noktaları buna  kıyasla. Gücün yeterse başka mânâlar çıkar. Sana
yardım etmek için şunu da söyleyelim: 254إِذَا اُْ ُرَتْ beyanı, “tekvir”
lafzıyla, yani sarmak ve toplamak mânâsıyla parlak bir temsil gösterdiği
gibi, benzerini de imâ eder. Bunun i ki mânâsı var:
254 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman...” (Tekvîr sûresi, 81/1)
Birincisi: Cenâb-ı Hak, yokluk, esîr ve gök perdelerini açarak güne ş gibi
yeryüzünü ışıklandıran pırlanta misali bir lambayı, rahmet hazinesinden
çıkarıp dünya ya gösterdi. Dünya  kapandıktan sonra o pırlantayı örtüsüne
sarıp kaldıracaktır.
İkincisi: Güneş, ışığını yaymak ve yeryüzüne karanlıkla nöbe tleşe
sarmakla vazifeli bir memur olduğu ve her akşam eşyasını toplayıp
gizlendiği gibi, bazen bir bulut perdesine saklanır, bazen ay onun yüzüne
perde olur. O memur, ışığını ve hesap defterlerini topladığı gibi, elbette bir
gün vazifesinden temelli ayrılacaktır. Hatta hiçbir sebep bulunmasa bile,
güne şin yüzündeki şimdilik küçük, fakat büyüm eye yüz tutmuş iki leke
genişleyerek onun yeryüzüne Cenâb-ı Hakk’ın izni ile verdiği ışığı, yine
Rabbi, emriyle geri alıp güne şin başına saracak ve “Haydi, burada işin
kalmadı, cehenneme git, sana ibadet edip senin gibi itaatkâr bir memuru
sadakatsizlikle itham edenleri, hor görenleri yak” diyecektir. Güneş, إِذَا
255ُرَتْ اُْ fermanını lekeli siyah yüz üyle, yüz ünde  okur .
255 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman...” (Tekvîr sûresi, 81/1)
Zeylin Beşinci Parçası
Evet, hadisin kesin hükm üyle, insanlığın en seçkin şahsiyetleri olan yüz
yirmi dört bin peygamber,256 yanlışlığına ihtimal bulunmayan bir ittifakla,
kısmen şahitliğe, kısmen de bizzat tecrübeye dayanarak ahiretin varlığını,
insanların oraya sevk edileceğini ve bu kâinatın Hâlık’ının kesinlikle vaat
ettiği ahireti meydana getireceğini haber verir. Aynı şekilde, bu haberi
keşif ve şahitlik yoluyla, ilme dayanan kesin bilgiyle tasdik eden yüz
yirmi dört milyon evliyanın ahiretin varlığına şehadetleri ve kâinatın
Hakîm Yaratıcısının bütün isimleri, bu dünya da gösterdikleri cilvelerle
bâki bir âlemi açıkça gerektirir. Yine her sene baharda, yeryüzünde  ayakta
duran sayısız ölmüş ağacın cenazesini “kün feyekûn”257 emriyle dirilten,
haşir ve neşrin yüz binlerce örneği olarak üç yüz bin bitki ve hayvan
türüne can veren sonsuz, ezelî bir kudret; sınırsız, israfsız, ebedî bir
hikmet, rızka muhtaç bütün canlıları tam bir şefkatle harika bir tarzda
besleyen ve her baharda, had ve hesaba gelmez çeşitli güzelliklerini kısa
bir zamanda gösteren bâki bir rahmet ve daimî bir inayet açıkça ahiretin
varlığını gerektirir. Ve şu kâinatın en mükemmel meyvesi, kâinatın
Hâlık’ının en sevdiği sanatlı varlığı ve bütün varlıklarla en çok alâkadar
olan insandaki şiddetli, sarsılmaz, daimî bekâ aşkı, ebediyet arzusu ve
ölümsüzlük emeli, işaret ve delilleriyle bu fâni âlemden sonra bâki bir
âlem ve bir saadet yurdu bulunduğunu o derece kesin ispatlar ki, ahiretin
varlığını apaçık bir şekilde, dünya nın varlığı gibi kabul etmeyi gerektirir.258
HAŞİYE Madem Kur’an-ı Hakîm’in bize en mühim derslerinden biri “ahirete
iman”dır ve bu iman o derece kuvve tlidir, onda  öyle bir ümit ve teselli
bulunur ki, bir tek şahsa yüz bin ihtiyarlık gelse bu imanın verdiği teselli
ona yetebilir. Şu halde biz ihtiyarlar 259اََُْْ ِِّٰ َٰ ََلِ اَِْنِ deyip
ihtiyarlığımıza sevinmeliyiz.
256 124 bin nebi, 315 (veya 313) resûl olduğuna dair bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/265;
İbni Hibbân, es-Sahîh 2/77; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 8/217.
257 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40 …)
258 HAŞİYE Evet, ispata dayanan bir şeyi haber vermenin kolaylığı, inkâr etmenin gayet zor olduğu,
şu temsilden anlaşılır: Biri dese, “Yeryüzünde meyveleri süt konserveleri olan gayet harika bir
bahçe var.” Bir başkası da dese ki: “Hayır, yoktur.” Birinci adam, yalnız onun yerini veya bazı
meyvelerini göstermekle davasını kolayca ispatlar. İnkâr eden adam ise iddiasını, bütün
yeryüzünü görmek ve göstermekle ispatlayabilir. Aynen öyle de, cenneti haber verenlerin,
onun yüz binlerce tecellisini, meyvesini, eserini gösterdiklerini göz ardı etsek bile, doğru
söyleyen iki şahidin şehadetleri ispatlarına yeterken; onu inkâr eden, sonsuz kâinatı, ebedî
zamanı görüp eledikten sonra inkârını ispatlayabilir, cennetin var olmadığını gösterebilir. İşte
ey ihtiyar kardeşler! Ahirete imanın ne kadar sağlam bir esas olduğunu anlayınız.
259 Kâmil iman nasip ettiği için Allah’a hamdolsun!
On Birinci Söz
ِٰ اِِِْــــــِ ِّٰ احْ
 وَاَۤءِ۝َ وَاِْ إِذَا َْٰ ۝َرِ إِذَا ََّٰ  وَا۝إِذَا ََٰ  وَاََِْ ۝َُٰ وَاِْ وَ
دْ قَ۝َ وَََْٰ َََََْ ُُرَ ۝ٍْ وََ ََّٰ  وَنَ۝وََ طََٰ  وَاَْرْضِ ۝ََٰ وََ 
260َّٰ وََْ َبَ َْ دَ۝ا أَََْ َْ زََّٰ
260 “Güneşe ve onun parlak aydınlığına... Onu izleyip (ışığını) yansıtan aya… Dünyayı açığa
çıkaran gündüze… Onu bürüyüp saran geceye… Göğe ve onu bina edene… Yere ve onu
yayıp döşeyene… Her bir nefse ve onu bir nizama koyana… Ona hem kötülüğü, hem de
ondan sakınma yolunu ilham edene yemin olsun ki: Nefsini maddî ve manevî kirlerden
arındıran kurtuluşa erer. Onu günahlarla örten ise ziyana uğrar.” (Şems sûresi, 91/1-10)
Ey kardeş! Eğer âlemdeki hikmetin tılsımını, insanın yaratılış
muammasını ve namaz hakikatinin ince mânâlarını bir parça anlamak
istersen, ne fsimle beraber şu temsilî hikâyeciğe bak:
Bir zaman bir sultan varmış. Onun, içinde her çeşit cevher, elmas ve
zümrüt olan pek çok hazinesi, gizli ve pek hayret verici defineleri
bulunuyor muş. O sultan hem kemâl vasıflarıyla eşsiz sanatlarda pek çok
hüne re, hem hayranlık uyandıran sayısız fende marifete ve engin bir
nazara, hem de sonsuz, benzeri olmayan ilimlerde bilgiye, vukuf a
sahipmiş.
İşte her güzellik ve kemâl sahibinin, kendi güzelliğini ve mükemmelliğini
görmek ve göstermek istemesi sırrınca, o şanlı sultan da bir sergi açıp
içine eserlerini dizerek insanlara saltanatının haşmetini, servetinin
şaşaasını, sanatının harikalarını ve marifetinin hayret verici örneklerini
göstermek istemiş ki, kendi manevî güzelliğini ve kemâlini iki şekilde
seyretsin:
Birincisi: Bizzat kendi, inceliklere âşina nazarıyla görsün.
Diğeri: Başkalarının göz üyle baksın.
Sultan, bu hikmete binaen, büyük, geniş ve muhteşem bir saray yapmaya
başlamış. O sarayı saltanatına yakışır bir şekilde dairelere, odalara
ayırarak hazinelerindeki türlü türlü kıymetli taşlarla süslemiş. Sanatının
en latif, en güzel eserleriyle bezeyip hikmetli ilminin en ince örnekleriyle
düzenleyerek ve mucizeli eserleriyle dona tarak tamamladıktan sonra, her
çeşit yiyeceğin ve nimetinin en lezizlerinden oluşan sofralar kurmuş. Her
bir topluluk için bir sofra ayırmış. Öyle cömertçe ve sanatına yakışır
umumi bir ziyafet hazırlamış ki, âdeta her bir sofraya, yüz farklı ince
sanatın eseri olarak meydana gelen kıymetli, sayısız nimeti sermiş. Sonra
memleketinin her tarafındaki ahaliyi ve emri altındakileri seyre, gezintiye
ve ziyafete çağırmış.
Ardından bir yaver-i ekremine, yani en büyük memuruna sarayın
hikmetlerini ve içindekilerin mânâlarını bildirerek onu üstad ve rehber
tayin etmiş ki, sarayın sanatkârını içindekilerle beraber ahaliye tarif etsin,
nakışlarının gizli mânâlarını bildirip oradaki sanatların neye işaret ettiğini
öğretsin, içine intizamla dizilmiş süslerin ve ölçülü nakışların ne
olduğunu, saray sahibinin kusursuzluğunu ve hüne rlerini ne şekilde
gösterdiğini anlatsın.. saraya girmenin âdâbını ve seyir merasiminin nasıl
olacağını bildirip o görünmeyen sultanın rızası dairesinde ağırlanmanın
gereklerini tarif etsin.
İşte o yol gösterici üstadın her dairede birer yardımcısı varmış. Kendisi de
en büyük dairede, talebelerinin içinde durup bütün seyircilere şöyle
seslenmiş:
“Ey ahali! Şu sarayın sahibi olan efendimiz, bu eserleri göstermekle ve bu
sarayı yapmakla kendini size tanıtmak istiyor. Siz de onu tanıyınız ve
güzelce tanımaya çalışınız. Hem şu nakışlarla kendini size sevdirmek
istiyor. Siz de sanatını takdir edip işlerini beğenerek kendinizi ona
sevdiriniz. Hem bu gördüğünüz  ihsanlarla size sevgisini bildiriyor. Siz de
kendisine itaat ederek onu seviniz. Hem şu görünen nimetleri ve
ikramlarıyla size şefkatini ve merhametini gösteriyor. Siz de şükürle ona
hürmet ediniz. Hem kusursuz vasıflarının eserleriyle manevî güzelliğini
bildirmek istiyor. Siz de onu görmek ve alâkasını kazanmak için şevkinizi
gösteriniz. Hem gördüğünüz  bütün şu sanatlı eserlerin ve nakışların üstüne
birer hususi damga, birer mühür, birer taklit edilmez imza koym akla, her
şeyin kendisine ait olduğunu, kendi elinden çıktığını, zâtının tekliğini,
benzersizliğini, hiçbir şeye bağlı bulunmadığını size göstermek istiyor. Siz
de onu tek, bir, eşsiz, benzersiz, emsalsiz tanıyınız, kabul ediniz.” O
yaver-i ekrem, seyircilere daha bunun gibi, kendisine ve o makama
yakışan sözler söylemiş. Sonra saraya giren ahali iki kısma ayrılmış:
Birinci kısım, kendini bilen, aklı başında ve kalbi bozulmamış kişiler
olduklarından o sarayın içindeki hayret verici şeylere baktıkları zaman,
“Bunda  büyük bir iş var.” demişler. Anlamışlar ki, bunlar boşuna
hazırlanmış, basit birer oyunc ak değil... O yüzden merak etmişler; “Acaba
tılsımı nedir, içinde ne var?” diye düşünürken, birden o yol gösterici
üstadın nutkunu işitmişler. Görmüşler ki, bütün sırların anahtarları
onda dır. Kendisine doğru giderek şöyle demişler: “Selam sana ey üstad!
Gerçekten böyle muhteşem bir saraya, senin gibi doğru sözlü ve sarayın
inceliklerini bilen bir tarif edici lâzımdır. Efendimiz sana ne bildirmişse
lütfen bize bildir.” Üstad daha önce bahsi geçen nutku onlara okum uş.
Onlar da güzelce dinlemiş, iyice kabul edip onda n tam faydalanarak
padişahın rızası dairesinde hareket etmişler. Bu edepli davranışları ve
vaziyetleri hoşuna gittiğinden, padişah onları has, yüks ek ve tarifi
imkânsız bir başka saraya davet etmiş, kendilerine ihsanda bulunmuş.
Öyle cömert bir sultana yakışır, öyle itaatkâr bir ahaliye lâyık, öyle edepli
misafirlere ve öyle yüks ek bir saraya yaraşır şekilde ikramlar sunmuş;
onlara daimî saadet vermiş.
İkinci kısım ise akılları bozulmuş, kalbleri sönmüş kişiler olduklarından,
saraya girdikleri vakit nefislerine yenilmiş, lezzetli yiyeceklerden başka
hiçbir şeyle ilgilenmemişler. Bütün o güzelliklere gözlerini kapamış, o
üstadın irşadına ve talebelerinin ikazlarına kulak tıkamış, hayvan gibi
yiyerek uykuya  dalmışlar. İçilmesi yasak fakat bazı şeyler için hazırlanmış
olan iksirlerden içmişler. Sarhoş olup bağırmış, ortalığı karıştırmış,
seyirci misafirleri çok rahatsız etmişler. Sarayın şanı yüce sanatkârının,
sahibinin kanunlarına karşı edepsizlikte bulunmuşlar. O zâtın askerleri de
onları tutup öyl e edepsizlere yaraşır bir hapse atmış.
Ey benimle beraber bu hikâyeyi dinleyen arkadaş! Elbette anladın ki, o
şanlı hüküm dar, bu sarayı, şu bahsedilen maksatlar için yapmıştır. Şu
maksatların meydana gelmesi ise iki şeye bağlıdır:
Birincisi: Şu gördüğüm üz ve nutkunu işittiğimiz üstadın varlığıdır. Çünkü
o olmazsa, bütün maksatlar beyhude  hale gelir. Anlaşılmaz bir kitap, onu
izah edecek biri yoks a mânâsız bir kâğıttan ibaret kalır.
İkincisi: Ahalinin, o üs tadın sözünü di nleyip kabul etmesidir.
Demek, üstadın varlığı sarayın varlık sebebidir. Ve ahalinin onu dinlemesi,
sarayın bekâsına sebeptir. Öyleyse denilebilir ki, o üstad olmasaydı, o şanı
yüce sultan şu sarayı yapmazdı. Ve yine denilebilir ki, ahali o üstadın
emirlerini dinlemediği vakit, elbette o saray yıkılıp değiştirilecektir.
Ey arkadaş! Hikâye burada bitti. Eğer şu temsilin sırrını anladıysan bak,
hakikatin yüz ünü de  gör:
İşte o saray, şu âlemdir ki, tavanı, tebessüm eden yıldızlarla nurlandırılmış
gökyüz ü;261 zemini ise doğuda n batıya çeşit çeşit, renk renk çiçeklerle
süslenmiş yeryüzüdür.262 O sarayın sahibi, ezel ve ebed sultanı olan bir Zât-
ı Mukaddes’tir; yedi kat gökler, yeryüzü ve içlerindeki her şey, kendilerine
has dillerle O’nu takdis ve tesbih ediyor.263 O öyle bir Melik-i Kadir’dir ki,
gökleri ve yeri altı günde  yaratarak264 arş-ı rubûbi yetinde duran, gece ile
gündüz ü siyah-beyaz iki hat gibi birbiri ardınca döndür üp265 kâinat
sayfasında ayetlerini yazan; güne şi, ayı ve yıldızları emrine amade kılan266
haşmet ve kudret sahibidir. O sarayın daireleri ise şu on sekiz bin
âlemdir;267 her biri kendine lâyık bir tarzda süslenmiş ve düzene
koyul muştur. İşte o sarayda gördüğün hayret verici sanatlar, ilahî kudretin
bu âlemde görünen mucizeleridir. Orada gördüğün yiyecekler, ilahî
rahmetin bu âlemde, hele yaz mevsiminde, hele Barla bahçelerindeki
harika meyvelerine işarettir. Oradaki ocak ve mutfak ise burada, kalbinde
ateş olan toprağa ve yeryüzüne işaret eder. Temsilde gördüğün gizli
definelerin cevherleri, hakikatte Cenâb-ı Hakk’ın kutsî isimlerinin
cilvelerine misaldir. Oradaki nakışlar ve gizli mânâları, bu âlemi süsleyen
muntazam, sanatlı eserler ve kudret kaleminin ölçülü nakışlarıdır ki,
Kadir-i Zülcelâl’in isimlerini gösterir.
261 Bkz. Sâffât sûresi, 37/6; Fussilet sûresi, 41/12; Mülk sûresi, 67/5.
262 Bkz. Kehf sûresi, 18/7; Rûm sûresi, 30/50.
263 Bkz. Ra’d sûresi, 13/15; İsrâ sûresi, 17/44; Nahl sûresi, 16/49; Hac sûresi, 22/18.
264 Bkz. A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi, 10/3; Hûd sûresi, 11/7; Furkan sûresi, 25/59.
265 Bkz. Bakara sûresi, 2/164; Âl-i İmran sûresi, 3/27, 190; A’râf sûresi, 7/54.
266 Bkz. A’râf sûresi, 7/54; Ra’d sûresi, 13/2; İbrahim sûresi, 14/33; Nahl sûresi, 16/12.
267 Fâtiha sûresindeki “Âlemlerin Rabbi” ifadesindeki “âlemler”in on sekiz bin âlem olduğuna
dair Bkz. et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 1/63; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 2/219; İbni Kesîr,
Tefsîru’l-Kur’ân 1/24, 25.
Ve o üstad ise Efendimiz Hazreti Muhammed’dir (aleyhissalâtü vesselam).
Onun yardımcıları peygamberlerdir (aleyhimüsselam). Talebeleri, evliya
ve asfiyadır.268 Hüküm darın o saraydaki hizmetkârları, meleklere
(aleyhimüsselam) işaret eder. Temsilde seyir ve ziyafete davet edilen
misafirler ise şu dünya  misafirhanesinde cinlere, insanlara ve insanın
hizmetkârı olan hayvanlara işarettir.
268 Asfiya: Safiyet, takva ve kemâl sahibi, peygamber varisi zâtlar.
Ahalinin o iki kısmından birincisi müminlerdir, kâinat kitabındaki
ayetlerin tefsircisi olan Kur’an-ı Hakîm’in talebeleridir. Diğer kısım ise
küfür ve azgınlık yol unda kilerdir, nefislerine ve şeytana uyup ya lnız dünya
hayatını tanıyan, hayvan gibi, belki daha da aşağı olan sağır, dilsiz,
sapkınlar güruhudur .269
269 Bkz. Bakara sûresi, 2/18, 171; A’râf sûresi, 7/179; Hac sûresi, 22/46; Ahkaf sûresi, 46/26.
Cenâb-ı Hakk’ın rızasını kazanmış ve hayır yolunda ki birinci kafile,
“zülcenaheyn”270 olan o üstadı dinledi. Evet, o üstad hem kuldur, kulluğu
noktasında Rabbinin vasıflarını anlatıp O’nu tarif eder, Cenâb-ı Hakk’ın
dergâhında ümmetinin elçisi hükm ünde dir. Hem de resûldür;
peygamberliği noktasında Rabbinin hüküm lerini Kur’an vasıtasıyla
cinlere ve insanlara bildirir.
270 Çift kanatlı, iki yönlü. Bu söz, Peygamber Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hem Hak’tan
insanlığa, hem de insanlık adına Cenâb-ı Hakk’ın dergâhına elçiliğini ifade eder.
Şu bahtiyar cemaat, o Resûl’ü dinleyip Kur’an’a kulak verdi. Kendilerini,
bütün ibadetlerin çekirdeği olan “namaz” ile birçok yüce makam içinde,
çok güzel vazifeler kuşanmış halde gördüler. Evet, namazın çeşitli zikir ve
hareketleriyle işaret ettiği vazifelere, makamlara etraflıca şahit oldular.
Şöyle ki:
İlk olarak: Kâinattaki eserlere bakıp, Cenâb-ı Hakk’ı görür gibi,
kendilerini rubûbi yet saltanatının güzelliklerine seyirci makamında
bildiklerinden, tekbir ve tesbih vazifesini yerine getirip “Allahü Ekber”
dediler.
İkincisi: Cenâb-ı Hakk’ın kutsî isimlerinin tecellisi olan benzersiz ve
parlak eserlerin ilancısı makamında görünmekle “Sübha nallah,
velhamdülillah” diyerek takdis ve hamd vazifesini yerine getirdiler.
Üçüncüsü: İlahî rahmetin, hazinelerinde toplanmış nimetlerini, görünen
ve görünmeyen duygul arla tadıp anlamak makamında, şükür ve övgü
vazifesini edâ etmeye başladılar.
Dördüncüsü: Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin definelerindeki cevherleri,
manevî dona nımlarının terazisiyle tartıp bilmek makamında, tenzih ve
övgü va zifesine başladılar.
Beşincisi: Cenâb-ı Hakk’ın kader cetveli üstünde  kudret kalemiyle yazılan
birer mektubu hükm ünde ki eserlerini mütalaa makamında, tefekkür ve
takdir vazifesini yerine getirmeye koyul dular.
Altıncısı: Eşyanın yaratılışındaki ve sanatındaki tatlı incelikleri ve
nazenin güz ellikleri seyrederek tenzih makamında, Fâtır-ı Zülcelâl’i, Sâni-
i Zülcemâl’i sevme ve O’na şiddetli bir arzu duym a vazifesine girdiler.
Demek, kâinata ve onda ki eserlere bakıp Cenâb-ı Hakk’a, O’nu görmeden
görür gibi kulluk yaparak bahsedilen makamlardaki bu vazifeleri yerine
getirdikten sonra, Sâni-i Hakîm’in dahi muamelesine ve icraatına bakma
derecesine çıktılar. Huzurunda ymış gibi, önce Hâlık-ı Zülcelâl’in,
sanatının mucizeleriyle kendini şuur sahiplerine tanıtmasına, hayret içinde
bir marifetle 271َ َ ََََََِِْْ َ َََْكُ diyerek, “Senin tarif edicilerin,
bütün sanatlı varlıklardaki mucizelerindir.” sözleriyle karşılık verdiler.
271 Bkz. el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 2/410; Mer’î İbni Yûsuf; Ekâvîlü’s-Sikât s. 45.
Sonra o Rahman’ın, rahmetinin güzel meyveleriyle kendini sevdirmesine
muhabbet ve aşk ile karşılık verip 272ُُُِْ وَإِكَ ََْإِكَ َ dediler.
272 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yalnız Sana ibadet eder, yalnız senden medet umarız.” (Fâtiha
sûresi, 1/5)
Ardından nimetlerin gerçek sahibi olan Allah’ın, tatlı nimetleriyle
merhamet ve şefkatini göstermesine şükür ve hamd ile karşılık verdiler.
273َِْكََََُْ وَِ yani, “Sana lâyık şükrü nasıl edâ edebiliriz? Sen öyle şükre
lâyık, kendisine şükredilen bir Zât’sın ki, kâinata serilmiş bütün
ihsanların, açıkça, hal dilleriyle sana şükredip seni övüyor . Hem âlem
çarşısında dizilmiş ve yeryüzüne serpilmiş bütün nimetlerin, sana hamd ve
övgül erini ilan edip bildiriyor. Rahmetinin ve nimetlerinin bir nizam
içindeki meyveleri ve bir ölçüyle verilen yemişleri, cömertliğine ve
keremine şahitlik etmekle mahlûkatın nazarları önünde  sana şükür
vazifesini yerine getiriyor.” dediler.
273 Bu ifade pek çok hadisin başında, ortasında veya sonunda geçmektedir: Müslim, salât 218;
Ebû Dâvûd, edeb 98; Nesâî, iftitâh 17; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/77, 151.
Sonra şu kâinatın yüzünde ki değişen varlıkların aynasında güzelliğini,
celâlini, kemâlini ve büyükl üğünü göstermesi karşısında, 274ّٰهُ أََُْاَ deyip
hürmet içinde bir aczle rükûa  giderek tevazu içinde bir muhabbet ve
hayretle secde ettiler.
274 Sadece büyüklükte değil, hiçbir konuda eşi ve benzeri olmayan, başka bir şey kendisiyle kıyas
bile edilemeyecek yegâne büyük, Allah’tır.
Ardından mutlak ve sonsuz zenginliğe sahip Cenâb-ı Hakk’ın servetinin
çokluğunu ve rahmetinin genişliğini göstermesine, fakr ve ihtiyaçlarını
ortaya koyup dua  ile karşılık vererek 275َ ََُِْوَإِك dediler.
275 “Yalnız senden medet umarız.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
Sonra o Sâni-i Zülcelâl’in, sanatının inceliklerini, harikalarını, benzersiz
örneklerini kâinat sergisinde göstermesine, her tarafa 276َ َءَ ُّٰ diyerek
takdirle, “Ne güzel yapılmış!” diyerek beğenmeyle karşılık verdiler. َارَكَب
277ُّٰ deyip seyrederek, 278اٰمَ deyip şahitlik yaparak, “Geliniz, bakınız!”
deyip hayranlıkla, 279َ ََ اََْحِ deyip herkesi şahit tutarak mukabele
ettiler. Hem o Ezel ve Ebed Sultanı’nın, kâinatın her tarafında rubûbi yet
saltanatını ilan etmesi, birliğini ve tekliğini göstermesi karşısında, tevhid
ve tasdik ile 280َِْ وَأَطََْسَ diyerek itaat edip boyun e ğdiler.
276 “Maşallah! Allah ne güzel dilemiş ve yapmış!”
277 Allah hayır ve bereketini artırsın.
278 İnandık, iman ettik.
279 Haydi buyrun kurtuluşa...
280 “İşittik ve itaat ettik…” (Bakara sûresi, 2/285)
Sonra Âlemlerin Rabbi’nin ulûhiyetini göstermesine; zaaf içinde aczlerini,
ihtiyaç içinde fakrlarını ilan etmekten ibaret olan kullukla ve kulluğun özü
olan namazla karşılık verdiler.
Daha bunlar gibi çeşit çeşit kulluk vazifeleriyle şu büyük dünya
mescidinde hayat vazifelerini yerine getirip “ahsen-i takvîm”281 suretini
aldılar. Bütün va rlıkların üstünde  bir mertebeye çıkarak imanın bereketi ve
emanet282 ile dona tılıp yeryüzünün emin bir halifesi283 oldular. Ve şu tecrübe
ve imtihan meydanından sonra Rabb-i Kerim onları imanlarına mükâfat
olarak ebedî saadete ve Müslümanlıklarına ücret olarak “darü’s-selam”a284
davet edip öyle ikramlarda bulundu ve bulunur ki, gözlerin hiç görmediği,
kulakların işitmediği ve insanın aklına bile gelmemiş, kalbine dahi
doğm amış derecede285 parlak bir tarzda rahmetine mazhar etti. Onlara
ebediyet ve bekâ verdi. Çünkü ebedî, bâki bir güzelliğe arzu duya n seyirci
ve ayna vazifesi gören âşık, elbette bâki kalıp ebediyete gidecektir. İşte
Kur’an talebelerinin âkıbetleri böyledir. Cenâb-ı Hak bizi onlardan
eylesin, âmin…
281 Ahsen-i takvim: İnsanın yaratılışının en güzel surette olması. Bkz. Tîn sûresi, 95/4.
282 Bkz. Ahzâb sûresi, 33/72.
283 Bkz. Bakara sûresi, 2/30; En’âm sûresi, 6/165; Yûnus sûresi, 10/14; Enbiyâ sûresi, 21/105;
Neml sûresi, 27/62; Kasas sûresi, 28/5; Fâtır sûresi, 35/39.
284 Cennet anlamında “Dâru’s-selam” (selam yurdu) ifadesi için bkz. En’âm sûresi, 6/127; Yûnus
sûresi,10/25.
285 Bkz. Secde sûresi, 32/17; Zuhruf sûresi, 43/71; Buhârî, bed’ü’l-halk 8, tefsîru sûre (32) 1,
tevhid 35; Müslim, îmân 312, cennet 2-5.
Günahkâr ve şerli olan diğer kısım ise buluğ çağı ile şu âlem sarayına
girdikleri vakit, Cenâb-ı Hakk’ın bir ve tek oluşunun bütün delillerine
küfürle yüz çevirdiler. Bütün nimetlere nankörlükle karşılık vererek
kâfirce, her şeyi kıymetsizlikle itham ettiler, hor gördüler. Cenâb-ı
Hakk’ın bütün isimlerinin tecellilerine ret ve inkâr ile cevap
verdiklerinden, kısa bir zamanda sonsuz bir cinayet işlediler, sonsuz bir
azaba müstahak oldular.
Evet, insana ömür sermayesi, kabiliyetleri, dona nımı şu bahsedilen
vazifeler için verilmiştir.
Ey sersem nefsim ve ey heveslerle dolu arkadaşım! Acaba hayat vazifemiz
yalnız medenî terbiye ile nefsimizi güzelce muhafaza etmekten ve
midemize, bedenî arzularımıza hizmetten mi ibarettir? Yahut hayat
makinemiz olan vücudum uza yerleştirilen şu nazik latifelerin, manevî
duygul arın, şu hassas âzâ ve uzuvların, şu muntazam cevherlerin ve
dona nımın, geçici şeylerle tatmin olmayan şu hislerin tek gayesi bu fâni
hayatta nefsin rezil arzularının, süfli heveslerin tatmini için mi
kullanılmaktır? Hâşâ ve kellâ! Bunların var edilmesinin ve yaradılışınızda
bulunmasının iki sebebi var:
Birincisi: Nimetlerin gerçek sahibi Cenâb-ı Hakk’ın nimetlerinin her bir
çeşidini size hissettirip şükretmenizi sağlamaktan ibarettir. Siz de bunları
duya rak şükür ve ibadet etmelisiniz.
İkincisi: Size o duygul ar ve kabiliyetler vasıtasıyla Cenâb-ı Hakk’ın
âlemde tecelli eden kutsî isimlerinin bütün cilvelerinin çeşitlerini birer
birer bildirip tattırmaktır. Siz de onları tatmakla tanıyarak iman
etmelisiniz.
İşte insanın kemâl vasıfları bu iki esas üzerinde gelişip boy atar. İnsan,
bunlarla insan olur. Ona kabiliyetlerinin, hayvanlardaki gibi sadece dünya
hayatını kazanmak için verilmemiş olduğuna  şu temsilin sırrıyla bak:
Mesela bir zât, hususi bir kumaştan bir kat elbise alması için bir
hizmetçisine yirmi altın verir. O hizmetçi gider, o kumaşın en iyisinden
dikilmiş mükemmel bir elbise alır, giyer. Sonra görür ki, efendisi bir başka
hizmetçisine de bin altın verip cebine içinde bazı şeyler yazılı olan bir
kâğıt koym uş, onu t icarete gönde rmiş.
Şimdi, aklı başında herkes bilir ki, o bin altınlık sermaye, sadece bir kat
elbise almak için değildir. İlk hizmetçi, yirmi altınla en iyi kumaştan bir
kat elbise almış olduğunda n, elbette bu bin altın, tek bir elbiseye sarf
edilmez. Eğer ikinci hizmetçi, cebine konul an kâğıdı okum adan, belki
önceki hizmetçiye bakıp bütün parasını bir kat elbise için harcasa, bir
dükkâ ndan o kumaşın en çürüğünde n, arkadaşının elbisesinden elli derece
kötü bir elbise alsa, elbette son de rece ahmaklık etmiş olacağı için şiddetle
cezalandırılacak ve hiddetli bir şekilde haddi bildirilecektir.
Ey nefsim ve ey arkadaşım! Aklınızı başınıza toplayınız. Ömür
sermayesini ve kabiliyetlerinizi hayvan gibi, hatta hayvandan çok aşağı bir
derecede, şu fâni hayata, maddî lezzetlere sarf etmeyiniz. Yoksa
sermayece en üstün hayvandan elli derece yüks ek olduğunuz  halde, en
aşağısından elli derece aşağı düşersiniz.
Ey gafil nefsim! Hayatının gayesini, mahiyetini, suretini, hakikat sırrını ve
tam saadetini bir derece anlamak istersen bak. Senin hayatının gayesi
kısaca şu dokuz  emirdir:
Birincisi: Vücuduna  konul an duygul arın terazisiyle, ilahî rahmetin
hazinelerinde toplanan nimetleri tartmak ve onlara kuşatıcı bir şükürle
karşılık vermektir.
İkincisi: Yaradılışına yerleştirilen dona nımın, kabiliyetlerin anahtarlarıyla
Cenâb-ı Hakk’ın kutsî isimlerinin gizli definelerini açmak, Zât-ı Akdes’i o
isimlerle tanımaktır.
Üçüncüsü: Şu dünya  sergisinde, mahlûkat nazarında, Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerinden sana tecelli eden hayret verici sanatları ve latif cilveleri
bilerek hayatınla onları ortaya koym ak, göstermektir.
Dördüncüsü: Halin ve sözlerinle Hâlık’ının rubûbi yet dergâhına
kulluğunu ilan etmektir.
Beşincisi: Nasıl bir asker, padişahından aldığı türlü türlü nişanları resmî
mesai vakitlerinde takıp padişahına görünmekle onun kendisine
iltifatlarını gösterir. Aynı şekilde, Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin sana
verdiği insanî latifelerin nakışlarıyla onların şuurunda  olarak süslenip o
Şahid-i Ezelî’nin gör en ve gösteren nazarına görünmektir.
Altıncısı: Canlıların Hâlık’a, hayat tezahürü denilen manevî hediyelerini;
hayatın mânâsı hükm ünde ki tesbihatlarını; hayatın neticesi ve gayesi olan
kulluklarını, hayatı bahşeden Cenâb-ı Hakk’a arz etmelerini şuurla
seyretmek, tefekkürle görüp şahitlikle göstermektir.
Yedincisi: Sana verilen sınırlı ilim, kudret ve irade gibi sıfat ve hallerin
küçük misallerini ölçü birimi kabul ederek Hâlık-ı Zülcelâl’in mutlak
sıfatlarını ve sıfatlarının neticesi olan mukaddes icraatını o ölçülerle
bilmektir. Mesela, sen sınırlı iktidarın, ilmin ve iradenle evini muntazam
bir şekilde yaptığın gibi, şu âlemin ustasını, âlem sarayının senin evinden
büyükl üğü derecesinde Kadir, Alîm, Hakîm ve Müdebbir (her şeyi çekip
çeviren, he r şeyin idaresini önceden gör en) bilmen lâzımdır.
Sekizincisi: Şu âlemde her varlığın kendine has bir dille, Hâlık’ının
birliğine ve tekliğine, Sâni’inin rubûbi yetine dair söylediği manevî sözleri
anlamaktır.
Dokuzuncusu: Aczin ve zayıflığın, fakrın ve ihtiyaçların ölçüsüyle ilahî
kudretin ve Rabbin zenginliğinin tecelli mertebelerini bilmektir. Nasıl ki,
yiyeceklerin lezzet dereceleri ve çeşitleri, açlığın derecesi ölçüsünde  ve
ihtiyacın türüne göre anlaşılır. Aynen onun gibi, sen de sınırsız aczin ve
fakrınla, Cenâb-ı Hakk’ın sonsuz kudretinin ve zenginliğinin derecelerini
anlamalısın. İşte senin hayatının gayesi, kısaca bunl ar gibi emirlerdir.
Şimdi hayatının mahiyetine bak; onun öz eti şudur:
• Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin hayret verici tecellilerinin fihristi
• Hem ilahî sıfatların ve onların neticesi olan icraatın bir ölçeği
• Hem kâinattaki alemlerin bir terazisi
• Hem şu büyük â lemin bir listesi
• Hem şu kâinatın bir haritası
• Hem şu yüc e kitabın bir özeti
• Hem Cenâb-ı Hakk’ın kudretinin gizli definelerini açacak bir anahtar
külçesi
• Hem de varlıklara serpilen ve vakitlere takılan kemâl vasıflarının
“ahsen-i takvim”i yani en güz el suretidir.
İşte hayatının mahiyeti bunlar gibi emirlerdir.
Evet, senin hayatının sureti ve vazife tarzı şudur ki:
Hayatın bir mektubun kelimesi, kudret kalemiyle yazılmış hikmetli bir
sözdür. Görünüp işitilerek Cenâb-ı Hakk’ın güzel isimlerine işaret eder.
İşte hayatının sureti bu gi bi emirlerdir.
Hayatının hakikat sırrı, Ehadiyet286 tecellisine ve Samediyet287 cilvesine
ayna olmaktır. Yani Cenâb-ı Hakk’ın bütün âlemde tecelli eden isimlerinin
toplandığı bir nokta hükm ünde  kuşatıcı bir merkezilikle o Ehad ve Samed
Zât’a aynalıktır.
286 Cenâb-ı Hakk’ın her bir varlıkta görülen birlik tecellisi.
287 Cenâb-ı Hak hiçbir şeye muhtaç olmadığı gibi hazinesinden hiçbir şeyin eksilmemesi.
Hayatının saadet içindeki kemâli ise aynasında görünen Ezelî Güneş’in
nurlarını hissedip sevmektir. Şuur sahibi olarak ona şevk göstermek,
O’nun muhabbetiyle kendinden geçmektir. Kalbinin gözbebeğine nurunun
yansımasını yerleştirmektir. İşte bu sırdandır ki, seni yüceler yücesi
mertebeye çıkaran bir kutsî hadisin288 meali olarak:
288 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, ez-Zühd s. 81; Ebu’ş-Şeyh, el-Azame 2/608; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-
Evliyâ 4/24; el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 3/15; ed-Deylemî, el-Müsned 3/174.
289َُِِْْْ ََِْ ُْمأَزْ ََْ گُ و زَِْ  َُْْ دَرْ ََٰاتَْ َ
289 Cenâb-ı Hak, “Benim gökyüzüm ve yeryüzüm Beni taşımaya takat getiremedi. Fakat verâ (ileri
derecede takva) sahibi mülayim müminin kalbi Beni taşıyabildi.” buyurdu.
buyrulmuştur.
İşte ey nefsim! Hayatın böyle yüce gayelere dönük ve kıymetli hazinelere
sahip olduğu halde, onu tamamen bir hiç olan nefsin geçici hazlarına,
dünya  lezzetlerine harcayıp ziyan etmek akla ve insafa sığar mı! Eğer
hayatını ziyan etmemek istersen geçen temsile ve hakikate işaret eden
 وَاَۤءِ۝ََْٰ  وَاِْ إِذَا ي۝َا  وَاَرِ إِذَا َّٰ۝ََِ إِذَا ََٰ  وَاْ۝ْسِ وََُٰ وَا
 َْ۝ ُُرََ وَََْٰ َََََْ ف۝َا  وٍََْ وََ َّٰ۝َرْضِ وََ طََٰ  وَاْ۝ََ ََٰ و
290َنْ دََّٰ وََْ َبَ م۝ََّٰ أَََْ َْ ز
290 “Güneşe ve onun parlak aydınlığına... Onu izleyip (ışığını) yansıtan aya… Dünyayı açığa
çıkaran gündüze… Onu bürüyüp saran geceye… Göğe ve onu bina edene… Yere ve onu
yayıp döşeyene… Her bir nefse ve onu bir nizama koyana… Ona hem kötülüğü, hem de
ondan sakınma yolunu ilham edene yemin olsun ki: Nefsini maddî ve manevî kirlerden
arındıran kurtuluşa erer. Onu günahlarla örten ise ziyana uğrar.” (Şems sûresi, 91/1-10)
sûresindeki yeminleri ve o yeminlere verilen cevapları düşün, ona göre
amel et.
ومِ اَِْاَِ،ِ۪ وَأََِْ۪ ُُجِ اُةِ وََٰ اٰاََِ وَََِ ُْمْ َٰ َِْ ََءِ اَُّٰ َ وََ
291َِ اَِٰ اََِِٰ وَاَُِْْتِ اَٰ وَارَِْ اُْْمِوَارَْْ
291 Allahım! Peygamberlik semâsının güneşi, nübüvvet burcunun ayı olan Peygamber
Efendimiz’e (sallallâhu aleyhi ve sellem), hidayet yıldızları olan âl ve ashabına salât ve selam eyle.
Bize ve erkek, kadın bütün müminlere rahmet et, âmin, âmin, âmin.
On İkinci Söz
نِ اِِِْٰــــــِ ِّٰ اْ
292ِيَ ًَْا ًَِاَ اََِْْ ََْ أُوتوََْ ُْت
292 “Kime hikmet nasip edilmişse doğrusu büyük bir hayra mazhar olmuştur.” (Bakara sûresi,
2/269)
Kur’an-ı Hakîm’in mukadde s hikmeti ile Allah’ı tanımayan felsefenin
kısaca karşılaştırması; Kur’an hikmetinin insanın şahsî ve toplum
hayatına verdiği terbiye dersinin gayet kısa bir özeti ve Kur’an’ın başka
ilahî ve beşerî sözlerden üstün taraflarına bir işarettir. Bu Söz’de dört
“esas” var.
Birinci Esas
Kur’an hikmeti ile felsefe ve bilimin farklarına şu temsilî hikâyenin
dürbünüyl e bak:
Bir zaman, hem dindar hem gayet sanatkâr meşhur bir hüküm dar, Kur’an-ı
Hakîm’i mânâlarındaki kutsiyete ve kelimelerindeki mucizeliğe yakışır
bir yazıyla yazmak, o mucizelerle dolu beyan abidesine harika bir suret
giydirmek ister. İşte o nakkaş zât, Kur’an’ı çok hayret verici bir tarzda
yazar. Yazısında bütün kıymetli cevherleri kullanır. Hakikatlerinin
zenginliğine, çeşitliliğine işaret etmek için harflerin bazılarını elmas ve
zümrütle, bir kısmını inci ve akikle, bir kısmını pırlanta ve mercanla, bir
kısmını da altın ve gümüşle yazar. Hem harfleri öyle bir tarzda süsleyip
nakşeder ki, okum ayı bilen bilmeyen herkes o yazıyı hayranlık ve takdirle
seyreder. Bilhassa hakikat ehlinin nazarında o görünüş teki güzellik,
Kur’an’ın mânâsındaki gayet parlak güzelliğe ve şirin ziynetlere işaret
ettiğinden, o ya zı pek kıymetli bir antika olmuştur.
Sonra o hüküm dar, şu sanatlı ve nakışlı Kur’an’ı, yabancı bir felsefeci ile
Müslüman bir âlime gösterir. Onları hem tecrübe etmek hem de
mükâfatlandırmak için, “Her biriniz bunun hikmetine dair bir eser
yazınız!” diye emreder.
Önce o felsefeci, sonra da Müslüman âlim, ona dair birer kitap yazar.
Fakat felsefecinin kitabı, yalnız harflerin nakışlarından, birbirleriyle
münasebetlerinden, vaziyetlerinden, cevherlerinin mahiyetinden bahsedip
bunları tarif eder; mânâsına hiç ilişmez. Çünkü o yabancı adam, Kur’an
harflerini okum ayı bilmez. Hatta o sanatlı, ziynetli Kur’an’ın bir kitap
olduğunu ve mânâlar ifade ettiğini anlamaz. Ona nakışlı bir antikaymış
gibi bakar. Zira Arapça bilmese de çok iyi bir mühendis, güzel bir tasvirci,
mahir bir kimyager, sarraf bir cevher ustasıdır. İşte o adam, eserini bu
sanatlara göre yazar.
Müslüman âlim ise kitaba baktığı vakit anlar ki, o, Kitab-ı Mübin’dir,
Kur’an-ı Hakîm’dir. İşte bu hakperest zât, ne görünüş teki süslere önem
verir ne de harflerin nasıl nakşedildiği ile ilgilenir. Öyle bir şeyle meşgul
olur ki, öteki adamın uğraştığı meselelerden milyonlarca mertebe daha
yüce, daha kıymetli, daha hoş, daha şerefli, daha faydalı ve daha
kapsamlıdır. Çünkü o âlim, nakışların perdesi altındaki kutsî hakikatlerden
ve nurlu sırlardan bahseder; bu şekilde gayet güzel, mübarek bir tefsir
yazar.
Sonra ikisi de eserlerini götürüp o şanı yüce hüküm dara arz ederler.
Hüküm dar, önce felsefecinin eserini alıp bakar. Görür ki: O kendini
beğenmiş ve tabiata kul olmuş adam çok çalışmış fakat Kur’an’ın hakiki
hikmetini yazmamış. Hiçbir mânâsını anlamamış, hatta her şeyi
karıştırmış. Ona karşı hürmetsizlik ve edepsizlik etmiş. Hakikatler
kaynağı olan Kur’an’ı mânâsız harflerden ibaret zannederek mânâ
yönünde n kıymetsiz sayıp hor gördüğünde n, o hikmet sahibi hüküm dar da
eserini başına vurur ve onu huz urunda n kova r.
Sonra hakperest ve ince mânâları gözeten âlimin eserine bakar, görür ki,
bu gayet güzel ve faydalı bir tefsir, gayet hikmetli ve yol gösterici bir
eserdir. “Aferin, bârekâllah!” der, “İşte hikmet budur , ilim ve hikmet
sahibi bunu yazana derler. Öteki adam ise haddini aşmış bir sanatkârdır.”
Ardından hüküm dar, eserine bir mükâfat olarak, o âlime tükenmez
hazinesinden her bir harfine karşılık on a ltın verilmesini buyur ur.
Eğer bu temsili anladıysan bak, ha kikatin yüz ünü de  gör:
Hikâyedeki o ziynetli Kur’an, şu sanatla yaratılmış kâinattır. O hüküm dar,
sonsuz hikmet sahibi, varlığı ezelî olan Cenâb-ı Hak’tır. O iki adamdan
ilki, Allah’ı tanımayan felsefeyi ve onun takipçilerini temsil eder. Diğer
adam ise Kur’an ve talebelerini… Evet, Kur’an-ı Hakîm, büyük bi r Kur’an
hükm ünde ki şu kâinatın en yüce tefsircisi ve en beliğ tercümanıdır. O
Furkan’dır ki, şu kâinatın sayfalarında ve zamanın yapraklarında kudret
kalemiyle yazılan yaratılış kanunlarını cinlere ve insanlara ders verir. Hem
her biri mânidar birer harf olan varlıklara “manâ-yı harfî” nazarıyla, yani
onu s anatla yaratan Zât hesabına bakar, “Ne kadar güzel yapılmış, ne kadar
güzel bir surette Yaratıcısının güzelliğine işaret ediyor!” der. Ve böylece
kâinatın hakiki güzelliğini gösterir.
“İlm-i hikmet” dedikleri felsefe ise kâinat kitabının harfleri hükm ündeki
varlıkların süslerine ve birbiriyle münasebetlerine dalmış, sersemleşmiş
ve hakikatin yolunu şaşırmıştır. Şu yüce kitabın harflerine “manâ-yı harfî”
ile, yani Allah hesabına bakmak gerekirken, öyle yapmayıp “manâ-yı
ismî” ile, yani her şeye kendisi için bakar, her şeyden öyle bahseder. “Ne
güzel yapılmış!” demek yerine, “Ne güzeldir!” der, onu çirkinleştirir.
Böylece kâinatı kıymetsiz görüp kendinden şikâyetçi yapar. Evet dinsiz
felsefe, hakikatsiz bir safsatadır ve kâinatı hor görmedir.
İkinci Esas
Kur’an-ı Hakîm’in hikmetinin insanın şahsî hayatına verdiği ahlâk
terbiyesiyle felsefenin verdiği dersin karşılaştırması:
Felsefenin hâlis talebesi, bir firavundur . Fakat menfaati için en kıymetsiz
şeye ibadet eden zelil bir firavundur . Menfaat gördüğü her şeyi kendine
“rab” tanır. Hem o dinsiz felsefe talebesi asi ve inatçıdır, fakat bir lezzet
için sonsuz zilleti kabul eden miskin bir asidir. Kıymetsiz bir menfaat için
şeytan gibi insanların ayağını öpecek kadar alçalan bir inatçıdır. Hem o
dinsiz talebe, zorba bir mağrurdur. Fakat kalbinde dayanak noktası
bulamadığı için aslında gayet aciz ve kendini beğenmiş bir zorbadır. Hem
menfaatine düşkündür , sadece kendini düşünür; bütün gayreti nefsinin,
midesinin ve bedeninin heveslerini tatmin etmek ve topluma ait bazı
menfaatler içinde şahsî menfaatini aramak olan hilekâr bir bencildir.
Kur’an’ın hâlis talebesi ise bir kuldur. Fakat yaratılmışların en üstününe
bile ibadete tenezzül etmez. O, cennet gibi çok büyük bir mükâfatı dahi
ibadetin gayesi kabul etmeyen aziz bir kuldur. Hakiki Kur’an talebesi
mütevazıdır, halim selimdir, fakat Yaratıcısından başkasının karşısında
eğilmeye, O’nun izni olmadan, iradesiyle tenezzül etmez. Hem fakir ve
zayıftır, fakrını ve zayıflığını bilir. Fakat Mâlik-i Kerim’inin ona
hazırladığı ahiret serveti ile gönlü toktur ve Efendisinin sonsuz kudretine
dayandığı için kuvve tlidir. Yalnız Allah için, O’nun rızası için, fazilet için
amel eder, çalışır.
İşte Kur’an’ın verdiği terbiyeyle felsefenin dersi arasındaki fark, iki
talebenin kıyaslanmasıyla anlaşılır.
Üçüncü Esas
Felsefe ile Kur’an hikmetinin toplum hayatına verdiği dersler:
Felsefe, toplum hayatında dayanak noktasını “kuvve t” kabul eder. Hedefi
“menfaat” bilir. Hayat kanununu “mücadele” sayar. Toplumları bir arada
tutan bağın “ırk ve menfî milliyetçilik” olduğunu iddia eder. Bunların
neticesi ise “nefsin heveslerini tatmin ve insanın ihtiyaçlarını artırmak”tır.
Halbuki kuvve tin hususiyeti ve gereği, tecavüzdür. Menfaatin gereği, her
arzuya yetmediğinden, üstünde  “boğuş mak”tır. Mücadele düsturunun
gereği, “çarpışmak”tır. Irkçılığın gereği, tabiatında başkasını yutarak
beslenmek olduğunda n, “tecavüz”dür. İşte bu hikmettendir ki, insanlığın
saadeti yok ol muştur.
Kur’an hikmeti ise dayanak noktasını kuvve t yerine “hak” kabul eder.
Gayede menfaat yerine “fazilet”i ve “Allah’ın rızası”nı tanır. Hayatta
mücadele kanunu yerine, “yardımlaşma düsturu”nu esas alır. Toplumlarda
ırk ve milliyet yerine “din, sınıf, vatan” bağlarını kabul eder. Gayesi,
nefsin heveslerinin haddi aşmasına set çekmek ve ruhu yüks ek meziyetlere
teşvik etmektir. Ulvî hislerini tatmin ederek insanı “kemâl vasıflarına”
ulaştırır, insan eder.
Hakkın gereği “ittifak”tır. Faziletin gereği “dayanışma”dır. Yardımlaşma
düsturunun gereği “birbirinin imdadına yetişmek”tir. Dinin gereği
“kardeşlik”tir, “samimiyet ve beraberlik”tir. Nefsi gemleyip bağlamanın
ve ruhu yüks ek vasıflara kamçılayarak serbest bırakmanın neticesi ise iki
cihan saadetidir.
Dördüncü Esas
Kur’an’ın, bütün ilahî kelâmlar içinde yüceliğini ve bütün sözlere karşı
üstünlüğünü a nlamak istersen şu iki temsile bak:
Birincisi: Bir sultanın iki çeşit konuş ması, iki tarzda hitabı vardır. Biri,
sıradan bir memuruyla basit bir iş için, hususi bir ihtiyaca dair, has bir
telefonla konuş masıdır. Diğeri, geniş saltanatının unva nıyla, hilafetinin
yüce namıyla, her yeri kuşatan hâkimiyeti itibarıyla, emirlerini yaymak ve
göstermek maksadıyla, bir elçisi veya büyük bir memuru vasıtasıyla,
haşmetini gösteren ulvî bir fermanla konuş masıdır.
İkincisi: Bir adam, elindeki aynayı güneşe tutar. O aynanın büyükl üğünc e,
yedi rengi içeren bir ışığa sahip olur. Güneşle o ölçüde münasebet kurar,
sohbe t eder. O ışıklı aynayı karanlık evine veya dam altındaki bağına
tutsa, ışıktan güne şin kıymeti ölçüsünde  değil, o aynanın kapasitesi kadar
faydalanabilir. Bir başkası ise evinden veya bağının damından geniş
pencereler açar. Gökteki güneşe doğru yollar yapar. Hakiki güne şin daimî
ışığıyla konuş ur ve hal diliyle, onunl a şöyle minnettar bir şekilde sohbe t
eder: “Ey yeryüzünü ışığıyla yaldızlayan ve bütün çiçeklerin yüzünü
güldüren dünya  güzeli, göklerin nazlısı nazenin güne ş! Onlar gibi benim
evciğimi ve bahçeciğimi de ısıttın, ışıklandırdın.” Halbuki aynaya sahip
olan öteki adam böyle diyemez. Onun aynasında, kayıt altındaki güne şin
ışığı ve tesiri sınırlıdır, o ka yda göredir.
Kur’an’a işte bu iki temsilin dürbünüyl e bak ki, onun mucizeliğini göresin
ve kutsiyetini anlayasın…
Evet, Kur’an der ki: “Eğer yerdeki ağaçlar kalem, denizler mürekkep olsa
ve Cenâb-ı Hakk’ın kelimelerini yazsalar, bitiremezler.”293 Şimdi, şu
sonsuz kelimeler içinde en büyük makamın Kur’an’a verilmesinin sebebi
şudur:
293 Bkz. Lokman sûresi, 31/27.
Kur’an, ism-i âzamdan294 ve her ismin en yüce mertebesinden gelmiştir.
Hem bütün âlemlerin Rabbi oluşu itibarı ile Allah’ın kelâmıdır. Hem
bütün varlıkların ilahı unva nıyla O’nun fermanıdır. Hem göklerin ve yerin
Hâlık’ının hitabıdır. Hem O’nun mutlak rubûbi yeti yönünde n bir
konuş madır. Hem her şeyi kuşatan saltanatı hesabına ezelî bir hutbedir.
Hem engin rahmeti noktasında, Rahman’ın lütuflarının yazılı olduğu bir
defterdir. Hem ulûhiyetin haşmetinin yüceliği itibarı ile, kısımlarının
başında bazen şifre bulunan bir haber mecmuasıdır. Hem ism-i âzamın
katından indirilip Arş-ı Âzam’ın bütününü kuşatan, teftiş eden hikmetli,
mukaddes bir kitaptır. İşte bu sırdandır ki, “Allah kelâmı” unva nı tam bir
liyakatle Kur’an’a verilmiştir.
294 Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinden en büyüğü ve mânâ bakımından diğer bütün isimleri kuşatmış
olanı.
Diğer ilahî kelamların ise bir kısmı, has bir itibarı, küçük bir unva nı ve
hususi bir ismin sınırlı tecellisini barındırır. Has bir rubûbi yet, hususi bir
saltanat ve rahmetle görünür. Hususiyet ve kuşatıcılık yönünde n dereceleri
farklıdır. Çoğu ilham da bu kısımdandır, fakat dereceleri çok çeşitlidir.
Mesela en küçüğü ve basiti, hayvanların mazhar olduğu ilhamlardır.295
Sonra sıradan insanların ilhamları,296 ardından meleklerin, sonra da
evliyanın ilhamlarıdır. Ondan sonra ise büyük meleklerin mazhar olduğu
ilhamlar gelir. İşte şu sırdandır ki, kalbin telefonuyl a Cenâb-ı Hakk’a
vasıtasız yakaran bir veli, 297“رَدَِ َِْ َْ حَ ”yani, “Kalbim benim
Rabbimden haber veriyor.” der; “Âlemlerin Rabbinden haber veriyor.”
demez. “Kalbim, Rabbimin aynasıdır, arşıdır.” der; “Âlemlerin Rabbinin
arşıdır.” demez. Çünkü kabiliyeti kadar ve yetmiş bine yakın perdeden298
her birinin kalkması ölçüsünde  hitaba mazhar olabilir.
295 Bal arısına vahyedildiğine dair Bkz. Nahl sûresi, 16/68.
296 Hazreti Musa’nın (aleyhisselam) annesine vahyedildiğine dair Bkz. Tâhâ sûresi, 20/38-39.
297 Bkz. İbnü’l-Cevzî, Telbîsü İblîs s. 217, 390, 450, 451; İbn Kayyim, İğâsetü’l-Lehefân 1/123;
İbn Kayyim, Medâricü’s-Sâlikîn 1/40, 3/412; İbn Hacer, Fethu’l-Bârî 11/345; İbn Hacer, el-
İsâbe, 2/528; İbn Hacer, Lisânü’l-Mîzân, 2/452; el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 5/401.
298 Arada yetmiş bine yakın perde olduğuna dair Bkz. Ebû Ya’lâ, el-Müsned 13/520; et-Taberânî,
el-Mu’cemü’l-Evsat 6/278, 8/382; er-Rûyânî, el-Müsned 2/212; İbn Ebî Âsım, es-Sünne 2/367;
et-Taberî, Câmi’u’l-Beyân 16/95; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid 1/79. Ayrıca bu perdeler
olmasa, Cenâb-ı Hakk’ın azametinden her şeyin mahvolacağına dair Bkz. Müslim, îmân 293;
İbn Mâce, mukaddime 13; Müsned 4/405.
İşte bir padişahın yüce saltanatının şanıyla çıkan fermanı, sıradan bir
adamla basitçe konuş masından ne kadar yüks ekse ve gökteki güne şin
ışığından, bereketinden istifade, aynadaki yansımasından istifade
etmekten ne derece çok ve üstünse; Kur’an-ı Azîmüşşan da bütün sözlerin
ve kitapların o ölçüde üstünde dir. Kur’an’dan sonra ikinci derecede
mukaddes kitapların ve semavî suhufun, mertebeleri ölçüsünde
üstünlükleri vardır. Onlar da o üstünlük sırrından hissedardır. Eğer cinlerin
ve insanların Kur’an’dan süzülüp gelmiş olmayan bütün güzel sözleri
toplansa, yine Kur’an’ın kut sî mertebesine yetişemez, ona  benzeyemez.
Eğer Kur’an’ın ism-i âzamdan ve her ismin en yüce mertebesinden
geldiğini bir parça anlamak istersen:
Âyetü’l-Kürsî,299
299 “Allah o ilahtır ki kendisinden başka ilah yoktur. Hayy (her zaman var olan, diri, ezelî ve ebedî
hayat sahibi) O’dur, Kayyûm (kendi zâtı ile var olup zeval bulmayan ve bütün varlıkları
varlıkta tutup onları yöneten) O’dur. Kendisini ne bir uyuklama ne uyku tutar. Göklerde ve
yerde ne varsa O’nundur. İzni olmadan huzurunda şefaat etmek kimin haddine? Yarattığı
mahlûkların önünde ardında ne var, hepsini bilir. Mahlûklar ise O’nun dilediğinden başka,
ilminden hiçbir şey kavrayamazlar. O’nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır. Gökleri ve yeri
koruyup gözetmek O’na ağır gelmez, O öyle Yüce, öyle Büyüktür.” (Bakara sûresi, 2/255)
300َِِْْهُ ََُِ اَْوَ ayeti,
300 “Görünmeyen gayb âleminin anahtarları O’nun katındadır.” (En’âm sûresi, 6/59).
301َاَِ اُُِِْْ اُ م ayeti,
301 “De ki: Ey mülk ve hâkimiyet sahibi Allahım!” (Âl-i İmran sûresi, 3/26)
302هِومَ ََُاتٍ ََِِْْ وَاَََْ وَاُطُُُْ ًَِ وَاِْ اَْ اَرَ يَيُ ayeti,
302 “O Allah ki geceyi, durmadan onu kovalayan gündüze bürür. Güneş, ay ve bütün yıldızlar hep
O’nun buyruğu ile hareket eder.” (A’râf sûresi, 7/54)
303ُ أَِِْاءَِۤ َءَكِ وََ ََا أَرْضُ اْۤيَ ayeti,
303 “Ey yer, suyunu yut ve sen ey gök, suyunu tut!” (Hûd sûresi, 11/44)
304نأَرْضُ وََْ ِِْعُ وَالُ َُ اَوَاتُ اَُْ ayeti,
304 “Yedi kat gök, dünya ve onların içindeki her şey Allah’ı takdis ve tenzih eder.” (İsrâ sûresi,
17/44)
305ٍََْ وَاَِةٍا كَّْ وََ َُُْْ إِلَ َُُْ ayeti,
305 “(Ey insanlar,) hepinizi öldükten sonra diriltmek, bir tek kişiyi diriltmek gibidir.” (Lokman
sûresi, 31/28)
306أَرْضِ وَاَِْلِْالاََ ََ اَوَاتِ وَأَمَْإِ َََْ ال ayeti,
306 “Biz emaneti göklere, yere, dağlara teklif ettik.” (Ahzâb sûresi, 33/72)
307ُبَِ ََ اِ ُِْاءَْۤمَ َِْي اَ ayeti,
307 “Gün gelir, gök sayfasını, tıpkı kâtibin yazdığı kâğıdı dürüp rulo yapması gibi düreriz.”
(Enbiyâ sûresi, 21/104)
308هُ َْمَ اََِِْرْضُ ًَِ ََُْأَْهَ َ َْرِهِ وَالّٰوا اوََ ََرُ ayeti ve
308 “Ama onlar, Allah’ın kudret ve azametini hakkıyla takdir edemediler, O’na lâyık hürmeti
göstermediler. Halbuki bütün bir dünya kıyamet günü O’nun avucunda, gökler âlemi de
bükülmüş olarak elinin içindedir.” (Zümer sûresi, 39/67)
309ى ٍََ ََأََُْنَ ََٰا ََا اُْْاَْ أَََْْ gibi ayetlerin küllî, kuşatıcı, yüce
ifadelerine bak...
309 “Eğer Biz bu Kur’an’ı bir dağın tepesine indirseydik onun, (Allah’a hürmeti sebebiyle başını
eğip parçalandığını) görürdün.” (Haşir sûresi, 59/21)
Hem başlarında 311ََ ,310هِّٰاََُْْ ِ veyahut 312َُُ bulunan sûrelere dikkat et ki,
bu büyük sırrın parıltılarını göresin. Hem sûrelerin başındaki 313ۤـۤال lere,
314ٰـۤال lara ve 315ۤمٰح lere bak ki, Kur’an’ın, Cenâb-ı Hak katındaki önemini
bilesin.
310 Bkz. Fâtiha sûresi, 1/2; En’âm sûresi, 6/1; Kehf sûresi, 18/1; Sebe sûresi, 34/1; Fâtır sûresi,
35/1.
311 Bkz. Hadîd sûresi, 57/1; Haşir sûresi, 59/1; Saf sûresi, 61/1; A’lâ sûresi, 87/1 (emir kipiyle).
312 Bkz. Cum’a sûresi, 62/1; Teğâbün sûresi, 64/1.
313 Bkz. Bakara sûresi, 2/1; Âl-i İmran sûresi, 3/1; Ankebût sûresi, 29/1; Rûm sûresi, 30/1;
Lokman sûresi, 31/1; Secde sûresi, 32/1.
314 Bkz. Yûnus sûresi, 10/1; Hûd sûresi, 11/1; Yûsuf sûresi, 12/1; İbrahim sûresi, 14/1; Hicr sûresi,
15/1.
315 Bkz. Mü’min sûresi, 40/1; Fussilet sûresi, 41/1; Şûrâ sûresi, 42/1; Zuhruf sûresi, 43/1; Duhân
sûresi, 44/1; Câsiye sûresi, 45/1; Ahkaf sûresi, 46/1.
Eğer şu “Dördünc ü Esas”ın kıymetli sırrını kavradıysan, peygamberlere
vahyin çoğunl ukla melekler vasıtasıyla geldiğini ve ilhamın vasıtasız
olduğunu a nlarsın.
Hem en büyük velinin, hiçbir peygamberin derecesine yetişememesinin
sırrını öğrenirsin.
Hem Kur’an’ın azametini, kutsiyetinin izzetini ve mucizeliğinin yücelik
sırrını idrak edersin.
Hem Mirac’ın lüzumunun sırrını, yani ta göklere, Sidretü'l-Münteha’ya,316
Kab-ı Kavseyn’e317 gidip, 318 ْ َِْ اَْرِِأََْبُ إَِِْ ِ olan Zât-ı Zülcelâl’e
münâcâtını arz ederek göz açıp kapayıncaya kadar geri dönm enin
hikmetini anlarsın.
316 Yedinci kat gökte olduğu rivayet edilen, Hazreti Cebrail’in (aleyhisselam) çıkabildiği son makam.
317 Peygamber Efendimiz’in Mirac hadisesinde Cenâb-ı Hak’la görüştüğü, O’na en yakın olduğu
makam.
318 “İnsana şahdamarından daha yakın” (Kaf sûresi, 50/16).
Evet, ayın ikiye yarılması nasıl ki bir peygamberlik mucizesidir. Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğini cinlere ve insanlara
göstermiştir… Mirac da onun kulluğunun bir mucizesidir; Cenâb-ı
Hakk’ın habibi olduğunu, r uhanîlere ve meleklere göstermiştir.
319َِٰ اََِْ۪ وََُِِْ ََ َُِ َِحِ۪هلٰى اٰمْ ََِْ وََاَُ َ وََ
319 “Allahım! Senin rahmetine ve onun hürmetine nasıl yaraşırsa, ona ve âline öylece salât ve
selam et. Âmin.
On Üçüncü Söz
[Birinci Makam]
نِ اِِْْٰــــــِ ِّٰ ا
320ٌَْ َُِِِْْاءٌ وَرَحِۤ َ َُ َِنََُٰلُ َِ اُْْاو
320 “Biz Kur’an’ı müminlere şifa ve rahmet olarak indiririz.” (İsrâ sûresi, 17/82)
321ا ََِْ َََُْهُ اَْ وَمَوََ 
321 “Biz Resûl’e Kur’an öğrettik, şiir öğretmedik, bu zaten ona yaraşmaz da.” (Yâsîn sûresi,
36/69)
Kur’an-ı Hakîm ile felsefî ilimlerin hikmet meyvelerini, ibret derslerini
ve ilmî derecelerini kıyaslamak istersen, şu sözlerimize dikkat et!
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan, bütün kâinattaki “âdiyat”322 diye isimlendirilen,
harikulâde ve birer kudret mucizesi olan varlıkların üstünde ki âdet ve
alışkanlık perdesini keskin beyanlarıyla yırtıp o hayret verici hakikatleri
şuur sahiplerine gösterir. İbret nazarlarını çekerek akıllara tükenmez bir
ilimler hazinesi açar.
322 Alışılmış, sıradan şeyler.
Felsefe ise harikulâde olan bütün o kudret mucizelerini âdet perdesi
altında saklayıp cahil ve lâkayt bir şekilde görmezden gelir.323 Yalnız
harikulâdelikten düşen, yaratılıştaki intizamın ve mükemmelliğin dışına
çıkan nadir örnekleri dikkatlere sunar, onları şuur sahiplerine ibretli birer
hikmet diye gösterir. Mesela, en kapsamlı kudret mucizelerinden olan
insanın yaratılışına sıradan deyip kayıtsızca bakar. Fakat bu kusursuz
yaratılışa istisna teşkil eden, üç ayaklı yahut iki başlı bir insanı hayret ve
şaşkınlık dolu bir gürültüyle ibretli nazarlara gösterir. Ya da mesela, bütün
yavruların rızıklarının gayb hazinesinden en tatlı ve umumi bir rahmet
mucizesi olarak sürekli ve düzenli bir şekilde verilmesini basit görüp
üstüne nankörlük perdesini çeker. Fakat o intizamın dışında kalmış,
benzerlerinden ayrı, yalnız başına uzak düşmüş, denizin altındaki bir
böceğin bir yeşil yaprakla beslendiğini görür, onda n tecelli eden lütuf ve
keremle buna  şahit olan bütün balıkçıları ağlatmak ister.324 HAŞİYE İşte Kur’an-
ı Kerim’in ilim, hikmet ve Cenâb-ı Hakk’ı tanıma yönünde n servet ve
zenginliğini; felsefenin ise ilim, ibret ve Sâni’i bilme noktasında
acizliğini, iflasını gör, ibret al!
323 Bkz.“Göklerde ve yerde Allah’ın varlığını, birliğini, kudretini gösteren nice delil vardır ki,
insanlar yanından geçip gittikleri halde yüzlerini çevirdiklerinden farkına varmazlar.” (Yûsuf
sûresi, 12/105)
324 HAŞİYE Bu hadise Amerika’da aynen olmuştur.
İşte bu sırdan, Kur’an-ı Hakîm sonsuz derecede parlak, yüks ek hakikatleri
içerdiğinden, şiirin hülyalarından uzaktır, yücedir. Evet, Kur’an-ı
Mucizü’l Beyan, mucizelik derecesindeki kusursuz nizam ve intizamıyla
beraber, kâinat kitabındaki sanatın kusursuzluğunu muntazam üslûbuyl a
tefsir ettiği halde manzum olmamasının bir sebebi de şudur: Birer yıldız
gibi olan ayetlerinin her biri, vezin kaydı altına girmeyip diğer ayetlere bir
tür merkez ve kardeş hükm üne geçer, aralarında mevcut olan manevî
münasebeti sağlamak için o geniş dairedeki ayetler arasında birer hat
meydana getirir. Âdeta her bir ayetin, diğer ayetlere bakan birer gözü,
onlara dönük birer yüzü vardır. Kur’an’ın içinde binlerce Kur’an bulunur
ki, her meşrep sahibine birini açar. Mesela, Yirmi Beşinci Söz’de
anlatıldığı gibi, İhlâs sûresinin içinde, otuz altı İhlâs sûresi kadar, her biri
pek çok yönlü olan altı cümlenin terkibinden meydana gelmiş, Cenâb-ı
Hakk’ın birliğini gösteren birer ilim hazinesi vardır. Evet, nasıl ki,
gökyüz ünde  bulunan yıldızların her biri görünüş teki intizamsızlığı
yönüyl e, kayıt altına girmeyip diğer yıldızlara bir tür merkez
hükm ünde dir; geniş dairesindeki her bir yıldıza, varlıklar arasındaki gizli
irtibata işaret olarak birer münasebet çizgisi uzatır. Âdeta her birinin,
yıldız misali ayetler gibi, diğer bütün yıldızlara bakan birer gözü, onlara
dönük birer yüzü vardır. İşte intizamsızlık içindeki kusursuz intizamı gör,
ibret al! 325 ََُْ وََ ََِْوََ ََْهُ ا ayetinin bir sırrını bil.
325 “Biz Resûl’e Kur’an öğrettik, şiir öğretmedik, bu zaten ona yaraşmaz da.” (Yâsîn sûresi,
36/69)
Hem َ ََِْ َُوَ ifadesinin sırrını da şuradan anla ki: Şiir, küçük ve sönük
hakikatleri büyük ve parlak hayallerle süsleyip beğendirmek ister. Halbuki
Kur’an’ın hakikatleri o kadar büyük, yüce, parlak ve göz alıcıdır ki, en
büyük ve parlak hayal o hakikatlerin yanında gayet küçük ve sönük kalır.
Mesela:
327هُ ًَِاَْ اَرَ َُُْ ُِْ 326ِ ُُِِْاءَ ََ اَۤطِْي اََْمَ ن
326 “Gün gelir, gök sayfasını, tıpkı kâtibin yazdığı kâğıtları dürüp rulo yapması gibi düreriz.”
(Enbiyâ sûresi, 21/104)
327 “O Allah ki geceyi, durmadan onu kovalayan gündüze bürür.” (A’râf sûresi, 7/54)
328َُونٌََِ َََْ ُْوَاَِةً َِذَا ُْ نْ ََْ إِ ًََْ إِ
328 “Bütün hadise, tek bir çağrıdan ibaret! İşte hepsi duruşma için toplanmışlar...” (Yâsîn sûresi,
36/53)
gibi sayısız Kur’an hakikati buna  şahittir. Kur’an’ın her ayetinin, karanlığı
delen parlak birer yıldız gibi i’caz329 ve hidayet nurunu yaydığını ve küfür
karanlığını nasıl dağıttığını görmek, bunun zevkine varmak istersen,
kendini cahiliye asrında, bedevî çöllerinde farz et. Her şeyin cehalet ve
gaflet karanlığı altında, tabiatın donuk perdesine sarılmış olduğu bir anda,
birden Kur’an’ın yüc e lisanından,
329 İ’caz: Mucize olma, benzerinin yapılması mümkün olmadığı için herkesi şaşırtıp aciz bırakma.
330َِِِْكِ اُْوسِ اَِِْ الأَرْضِ اَََْْ ِ الاوَاتِ وِِّٰٰ َ ِ اَُُ 
330 “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Melik (kâinatın gerçek Hükümdarı), Kuddüs (çok yüce, her
noksandan münezzeh) Aziz ve Hakîm olan Allah’ı tesbih ve tenzih eder.” (Cum’a sûresi, 62/1)
gibi ayetleri işit, bak: Âlemdeki o ölmüş veya uyumuş varlıklar, َُُ
sedâsıyla işitenlerin zihninde nasıl diriliyor, uyanıyor, ayağa kalkarak
zikrediyor! Hem o karanlık gökyüz ünde  yıldızlar cansız birer ateş parçası,
yerdeki varlıklar ise perişanken; 331أَرْضُْاوَاتُ اُْ وَالَُُٰ َُ ا seslenişiyle,
işitenlere gökyüz ü bir ağız, bütün yıldızlar hikmetli birer kelime, hakikati
bildiren birer nur, yeryüzü bir baş, karalar ve denizler birer lisan, bütün
hayvanlar ve bitkiler ise Cenâb-ı Hakk’ı tesbih eden birer kelime suretinde
kendini gösteriyor. Yoksa bugünde n ta o zamana bakarak bahsedilen
zevkin inceliklerini göremezsin. Evet, o zamandan beri nurunu yayan,
zamanla herkesin bildiği bir şey haline gelen, İslam’ın diğer nurlu
hakikatleriyle parlayan, Kur’an’ın güne şiyle gündüz  rengini alan bir
vaziyetin içinden yahut sığ, basit bir alışkanlık perdesi ardından baksan,
elbette her bir ayetin ne kadar tatlı bir i’caz nağmesi içinde hangi
karanlıkları dağıttığını hakkıyla göremezsin. Türlü mucizeler içinde bu
çeşit i’cazın zevkine varamazsın. Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın
mucizeliğinin en yüks ek derecelerinden birini görmek istersen, şu temsili
dinle, bak:
331 “Yedi kat gök, dünya ve onların içinde olan herkes Allah’ı takdis ve tenzih eder.” (İsrâ sûresi,
17/44)
Gayet yüksek, garip ve dalları her yana uzanmış hayret verici bir ağaç farz
edelim. O ağaç bir gayb perdesi altında, bir gizlilik tabakası içinde
saklanmış olsun. Malûmdur ki, insanın uzuvları arasında olduğu gibi bir
ağacın da dalları, meyveleri, yaprakları ve çiçekleri gibi bütün kısımları
arasında bir münasebet, uyum  ve denge lâzımdır. Her bir kısmı, o ağacın
mahiyetine göre şekil alır, onlara öyle bir suret verilir. İşte, biri çıksa, hiç
görünmeyen (hâlâ görünmüyor) o ağacın kısımlarını bir perde üstünde
resmetse, hepsine birer sınır, daldan meyveye, meyveden yaprağa uyum lu
birer suret çizse ve o perdeyi ağacın birbirinden son derece uzak olan
köküyl e dal uçlarının ortasında, dallarının, meyvelerinin, yapraklarının
şekil ve suretini aynen gösterecek uygun resimlerle doldursa; elbette o
ressamın, şu görünmeyen ağacın tamamını gayba açık gözüyle gördüğüne ,
sonra tasvir ettiğine şüphe  kalmaz.
Aynen onun gibi, mümkinat332 hakikatine dair (ki o hakikat, dünya nın
başından ahiretin en sonuna  kadar uzanmış ve yerden göklere, zerrelerden
güne şe kadar yayılmış olan yaratılış ağacının hakikatidir) Kur’an-ı
Mucizü’l Beyan’ın doğruyla yanlışı ayıran beyanları o kadar uyum u
muhafaza etmiş ve o ağacın her bir dalına, meyvesine münasip birer suret
vermiştir ki, hakikati delilleriyle bilen bütün âlimler araştırmalarının
nihayetinde, Kur’an’ın tasvirine “Maşallah, bârekallah! Kâinatın tılsımını
ve yaratılış muammasını keşfedip çözen yalnız sensin ey Kur’an-ı
Hakîm!” demişlerdir.
332 Mümkinat: Allah’ın bütün yarattıklarına verilen isim. Yoktan var edilenler. Cenâb-ı Hakk’ın
Zât’ından başka her şey.
333ىٰوَِِِّٰ اََُْ اَْ –temsilde kusur olmaz– Cenâb-ı Hakk’ın isim ve
sıfatlarını, o sıfatların neticesi olan icraatını ve fiillerini nuranî bir tûbâ
ağacı şeklinde düşünelim. O nuranî ağacın geniş dairesi ezelden ebede
uzanıyor. Büyüklüğünün hudu tları, sonsuz, uçsuz bucaksız âlemlere
yayılıyor, onları kuşatıyor. İcraatının sınırları,
333 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
335ىٰاُِ اَْ وَا فَ334َُلُ ََْ اَْْءِ وََِِْ
334 “Bilin ki Allah insan ile kalbi arasına girer (dilediği takdirde arzusunu gerçekleştirmesini
önler).” (Enfâl sûresi, 8/24)
335 “Taneleri ve çekirdekleri çatlatıp yararak (her şeyi gelişme yoluna koyan) Allah’tır.” (En’âm
sûresi, 6/95)
336اءَُۤامِ ََْ ََأَرْحَُْرُُْ ِ الَُ اِي ي
336 “O’dur ki analarınızın rahimlerinde size dilediği şekli verir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/6).
ayetlerindeki sınırlardan ta
337اوَاتُ َِْتٌ َِِِِٰوَا
337 “Halbuki bütün bir gökler âlemi bükülmüş olarak Allah’ın elinin içindedir.” (Zümer sûresi,
39/67)
338َمٍأَرْضَ ِ ِِ أِْ وَالاوَاتَََٰ ا
338 “Rabbiniz o Allah’tır ki, gökleri ve yeri altı günde yarattı.” (A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi,
10/3; Hûd sûresi, 11/3; Hadîd sûresi, 57/4)
339ََوَََ اَْ وَاَْ
339 “(Allah O’dur ki) Güneşi ve ayı hizmet etmeleri için sizin emrinize verdi.” (Ra’d sûresi, 13/2;
Ankebût sûresi, 29/61; Fâtır sûresi, 35/13; Zümer sûresi, 39/5)
ayetlerinde ifade edilen sınırlara kadar uzanan o nuranî hakikati; o isim,
sıfat, icraat ve fiillerin hakikatlerini Kur’an, bütün dal ve buda klarıyla,
gaye ve meyveleriyle son derece münasip ve birbirine uygun, birbirine
yakışır, birbirinin hükm ünü bozmayacak, birbirine yabancı düşmeyecek
bir şekilde bildirmiştir. Bütün keşf ve hakikat ehli, melekût âleminde
yolculuk eden bütün irfan ve hikmet sahipleri, Kur’an’ın bu beyanları
karşısında “Sübhanallah! Ne kadar doğru, hakikate ne kadar uygun, ne
kadar güzel, mucizeliğine ne kadar lâyık!” diyerek onu t asdik ediyorlar.
Mesela Kur’an, bütün imkân ve vücûb dairesine bakan ve o iki büyük
ağacın bir tek dalı hükm ünde  olan imanın altı esasını, o esasların büt ün da l
ve buda klarını ta aralarındaki en ince meyve ve çiçeklere kadar öyle uyum
gözeterek tasvir eder, o derece dengeyle tarif eder ve o kadar münasip bir
şekilde gösterir ki, insan aklı bunu idrakten aciz kalıp güzelliğine hayran
olur. Ve o iman dalının bir buda ğı hükm ünde ki İslamiyet’in beş esası,
aralarındaki en ince teferruata, en küçük âdâba, en uzak gayelere, en derin
hikmetlere ve en küçük neticelere varıncaya kadar tam bir uygunl uk,
münasebet ve dengeyle muhafaza edilir. Bunun delili, beyanı bütün varlığı
kuşatan Kur’an-ı Kerîm’in açık ve kesin hüküm lerinden, okunuş
tarzlarından, işaretlerinden ve ince mânâlarından çıkan İslamiyet’in yüce
kanunlarındaki kusursuz intizam, denge, birbirine uygunl uk ve
sağlamlıktır. Bunlar, inkâr edilemez, adil birer şahit; şüphe  götürmez,
kesin birer delildir.
Demek ki, Kur’an’ın beyanları insanın sınırlı ilmine, hele okum a yazma
bilmeyen bir ümminin ilmine dayanıyor olamaz. O, her şeyi kuşatan bir
ilme dayanıyor; bütün eşyayı, ezel ve ebed arasındaki bütün hakikatleri bir
anda görebilen bir Zât’ın kelâmıdır.
340ِوًََ وََْ ََْْ َُ عى َِْهِ اَِْبَٰلُ ِِّٰ اِي أََلَ عاََْْ ayeti bu ha kikate işaret eder.
340 “Hamd O Allah’a mahsustur ki kuluna Kitabı indirdi ve onun içine tutarsız hiçbir şey
koymadı.” (Kehf sûresi, 18/1)
إَِنََِْ ُِرِ الرْ ََُُ وَُُرنُ ََٰ ََِْ اُْْاِ وََِ َْ أُِْلنٰنِ َِ اُْْاٰاَُُْْ َ َُلَ الا
341َانَُِ َ َُْٰنِ اُٰرْاواْ
341 “Ey Kur’an’ı indiren Allahım! Kur’an’ın ve kendisine Kur’an indirilen zâtın hakkı için
kalblerimizi ve kabirlerimizi iman ve Kur’an nuruyla nurlandır. Âmin, ey kendisinden yardım
dilenilen Müsteân!”
On Üçüncü Söz’ün İkinci Makamı
نِ اِِْٰــــــِ ِّٰ اِْ
Cazibeli Bir Fitne İçinde Bulunan ve Henüz Aklını
Kaybetmemiş Bazı Gençlerle Bir Konuşmadır
Bir kısım gençler, şimdiki aldatıcı ve cazibeli haram zevk ve heveslerin
hücumu karşısında, “Ahiretimizi nasıl kurtaracağız?” diyerek Risale-i
Nur’dan yardım istediler. Ben de Risale-i Nur’un şahs-ı manevîsi adına
onlara dedim ki:
Kabir var, hiç kimse inkâr edemez. Herkes ister istemez oraya girecek. Ve
oraya girmek için de üç yoldan başka yol yok.
Birinci yol: Kabir, müminler için bu dünya dan daha güzel bir âlemin
kapısıdır.342
342 Bkz. Buhârî, cenâiz 68, 87; Müslim, cennet 70; Tirmizî, cenâiz 70, kıyâmet 26; Nesâî, cenâiz
110; Müsned 3/3, 4/287.
İkinci yol: Ahireti tasdik eden, fakat haram zevk ve eğlencelere dalıp
dalâlet yolunda  gidenlere ebedî bir zindan ve bütün dostlarından ayrı, tek
başına bir hapsin kapısıdır.343 O yolda giden insan, öyle gördüğü, inandığı
fakat inandığı gibi hareket etmediği için bu ş ekilde muamele görecek.
343 Bkz. Dârimî, rikak 94; Müsned 3/38; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef 7/58; Abd b. Humeyd, el-
Müsned s.290; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 2/491, 11/522; İbn Hibbân, es-Sahîh 7/391, 392.
Üçüncü yol: Ahirete inanmayan inkârcılar ve dalâlet yolunda kiler için
ebedî idam kapısıdır. Yani kabir, hem kendisini hem bütün sevdiklerini
idam edecek bir darağacıdır. İnkârcı, öyle bildiği için, ceza olarak aynısını
görecek. Bu iki şık açıktır; delil istemez, göz le görülür.
Madem ecel gizlidir, ölüm her vakit başını kesmek için gelebiliyor ve
genç-ihtiyar farkı yoktur. Elbette biçare insan için, daima gözünün
önünde ki öyle büyük, dehşetli bir mesele karşısında, o ebedî idamdan, o
dipsiz, sonsuz, tek başına hapisten kurtulmanın çaresini aramak ve kabir
kapısını kendisi hakkında bâki ve nurlu bir âleme, ebedî saadete açılan bir
kapıya çevirmek, dünya  kadar büyük bi r meseledir.
Bu kesin hakikate üç yol bulunduğunu ve bu üç yolun da zikredilen üç
hakikatten ibaret olduğunu yüz yirmi dört bin doğru sözlü haberci;344
ellerinde birer tasdik nişanı olarak mucizeler bulunan peygamberler haber
veriyor. Yüz yirmi dört milyon evliya, o peygamberlerin haber verdiği
hakikati keşf, zevk ve şuhud ile doğrulayıp imza basarak ona şahitlik
ediyor. Ve sayısız muhakkik zât da, o peygamber ve velilerin verdikleri
haberi kesin delilleriyle, aklen, ilmelyakîn345 derecesinde ispatlıyor.346 HAŞİYE
Hepsi ittifakla, “Yüzde doks an dokuz  ihtimalle, ebedî idam ve zindandan
kurtulmak ve o yolu ebedî saadete çevirmek, yalnız iman ve itaat ile
mümkündür .” diye haber veriyor.
344 124 bin nebi, 315 (veya 313) resûl olduğuna dair Bkz. Müsned 5/265; İbn Hibbân, es-Sahîh
2/77; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr 8/217; el-Hâkim, el-Müstedrek 2/652; İbn Sa’d, et-
Tabakâtü’l-kübrâ 1/32, 54.
345 Kesin bilgiye dayanarak, ilim yoluyla şüpheye yer bırakmayacak şekilde bilmek.
346 HAŞİYE Onlardan biri Risale-i Nur’dur ve meydandadır.
Acaba yüzde bir helâk olma ihtimali bulunan tehlikeli bir yolda gitmemek
için bir tek habercinin sözü dikkate alındığı ve helâk olma endişesinden
gelen manevî elem, o habercinin sözünü dinlemeyip o yolda giden adamın
yemek iştahını bile kaçırdığı halde… Böyle yüz binlerce doğru sözlü ve
doğruluğu tasdik edilmiş haberci, yüzde yüz ihtimalle, dalâletin ve haram
zevklerin, göz önünde ki kabri bir darağacına ve ebedî, tek başına bir hapse
çevirmeye sebep olduğunu;  iman ve kulluğun ise yüzde yüz ihtimalle o
darağacını kaldırıp o zindanı kapatarak şu göz önünde ki kabri ebedî bir
hazineye ve saadet sarayına açılan bir kapıya çevirdiğini haber verdikleri,
bunun işaret ve alâmetlerini gösterdikleri halde… Bu hayret verici, garip,
dehşetli ve büyük meseleyle karşı karşıya bulunan, her vakit kabre
çağrılma nöbe ti bekleyen biçare insana, bilhassa Müslüman değilse, iman
ile kullukta bulunmamışsa; bütün dünya  saltanatı ve lezzeti bile verilse o
endişeden gelen acı elemi yok e debilir mi? Size soruyorum.
Madem ihtiyarlık, hastalık, musibet ve her taraftaki ölümler o dehşetli
elemi deşiyor ve hatırlatıyor. Elbette, haram zevk ve eğlencelere dalıp
dalâlet yolunda  gidenler, yüz bin lezzeti ve zevki tatsalar da, kalblerinde
yine manevî bir cehennem yaşar ve onları yakar. Fakat pek kalın gaflet
sersemliği bunu geçici olarak hissettirmez.
Madem müminler ve dinin emir ve yasaklarına uyanlar, gözleri önünde ki
kabrin kendileri hakkında ebedî bir hazineye, sonsuz bir saadete kapı
olduğunu anlamışlar ve onlara iman vesikasıyla o ezelî kader
piyangos unda n milyarlarca altın ve elması kazandıracak bir bilet çıkmış.
Her vakit, “Gel biletini al!” denilmesini beklemekten derin, esaslı, hakiki
bir lezzet ve manevî bir zevk duya rlar. Bu öyle bir lezzettir ki, eğer cisme
bürünse ve o çekirdek bir ağaç olsa, o mümin için hususi bir cennet
hükm üne geçer. Şu halde, o büyük zevk ve lezzeti terk edip gençliğin
sevkiyle, zehirli bir bala benzeyen, sonu gelmez elemlerle karışık o haram
eğlence ve heveslerin peşinde geçici bir gayrimeşru lezzeti tercih eden,
hayvandan yüz  derece aşağı düşer.
Böyle bir insan yabancı dinsizler gibi de olamaz. Çünkü onlar, Hazreti
Peygamber’i (aleyhissalâtü vesselam) inkâr etseler, diğer peygamberleri
tanıyabilirler. Peygamberleri bilmeseler, Allah’ı tanıyabilirler. Allah’ı
bilmeseler de kemâl vasıfları kazanmaya vesile olacak bazı güzel
hasletlere sahip bulunabilirler. Fakat bir Müslüman, hem peygamberleri
hem Rabbini hem de bütün üstün meziyetleri, Muhammed-i Arabî
(aleyhissalâtü vesselam) vasıtasıyla bilir. Onun terbiyesini bırakan ve
zincirinden çıkan, artık hiçbir peygamberi de Allah’ı da tanımaz ve
ruhunda  kemâl vasıflarını muhafaza edecek hiçbir esası bilemez.
Çünkü peygamberlerin sonunc usu, en büyüğü, dini ve daveti bütün
insanlığa bakan, mucizeleri ve diniyle peygamberlerin en üstünü olan ve
beşeriyete bütün hakikatlerde üstadlık edip bunu on dört asırda parlak bir
surette ispatlayan, insanlığın iftihar kaynağı bir zâtın terbiyesinin
esaslarını ve dininin kanunlarını terk eden, elbette, hiçbir şekilde bir nur,
bir kemâl bulamaz. Mutlak bir düşüşe mahkûm dur.
İşte ey dünya  hayatının zevklerine tutkun ve gelecek endişesiyle hayatını
kazanmak için çabalayan biçareler! Dünya nın lezzetini, zevkini, saadetini
ve rahatını isterseniz meşru dairedeki keyifle yetininiz. O, keyfinize
kâfidir.347 Onun dışındaki, gayrimeşru dairedeki bir lezzetin içinde bin
elem olduğunu da ha önceki sözlerden elbette anladınız.
347 “Allahım, haramına karşı helâlinle bana kifayet et” anlamındaki dua için Bkz. Tirmizî, deavât
110; Müsned, 1/153.
Geçmiş zamanın hadiseleri sinema perdesinde gösterildiği gibi, gelecek de
–mesela elli sene sonraki halleri– kendilerine gösterilseydi, haram
zevklere dalıp gidenler şimdi güldüklerine yüz binlerce lânet ve nefretle
ağlayacaklardı.
Dünya  ve ahirette ebedî, daimî sevinci isteyenin, iman dairesindeki
Muhammedî (aleyhissalâtü vesselam) terbiyeyi kendine rehber edinmesi
gerekir.
• • •
Birkaç Biçare Gence Verilen
Bir Tembih, Bir Ders, Bir İhtardır
Bir gün yanıma birkaç parlak genç geldi. Hayat, gençlik ve hevesler
yönünde n gelen tehlikelerden sakınmak için tesirli bir ihtar almak
istediler. Ben de onlara, eskiden Risale-i Nur’dan yardım talep eden
gençlere dediğim gibi, dedim ki:
Sizdeki gençlik kesinlikle gidecek. Eğer meşru dairede kalmazsanız, o
gençlik ziyan olup başınıza hem dünya da hem kabirde hem de ahirette
kendi lezzetinden çok daha büyük belâlar açacak, elemler getirecek. Eğer
İslam terbiyesiyle, gençlik nimetine karşı bir şükür olarak onu i ffet, namus
ve itaat yolunda  sarf ederseniz, o gençlik mânen bâki kalır ve ebedî bir
gençlik kazanmanıza vesile olur.
Eğer iman olmazsa veyahut isyan ile tesirsiz kalırsa, hayat görünüş teki
kısacık bir zevk ve lezzetle beraber, o zevkten ve lezzetten binlerce derece
fazla elem, hüzün, keder verir. Çünkü insan akıl sahibi olduğunda n,
hayvanların aksine, yaradılış itibarı ile içinde bulunduğu zamanla beraber
geçmiş ve gelecekle de alâkadardır. O zamanları düşününc e de hem elem
hem lezzet duya bilir.
Hayvanların ise aklı olmadığı için, geçmişten gelen hüzünler ve geleceğe
dair korkular, endişeler hazır lezzetlerini bozmaz.
Fakat insan eğer dalâlete ve gaflete düşmüşse geçmişten gelen hüzünler ve
gelecek endişesi o küçük lezzeti cidden acılaştırıyor, bozuyor. Bilhassa o
lezzet gayrimeşru ise bütün büt ün zehirli bir bal hükm ünde dir.
Demek insan, hayattan lezzet alma noktasında hayvandan yüz derece aşağı
düşer. Belki dalâlet ve gaflet ehlinin hayatı, varlığı, hatta kâinatı, içinde
bulunduğu günde n ibarettir. Bütün geçmiş zaman ve âlemler, onun da lâleti
noktasında yok olmuş, ölmüştür. Akıl, geçmişle alâkadarlığı yüzünde n ona
karanlıklar verir. Gelecek zaman ise inançsızlığı sebebiyle yine yoktur. Ve
bu yokluktan gelen ebedî ayrılıklar sürekli aklına düşüp insanı karanlıklar
içinde bırakır. Eğer iman hayata hayat olsa, o vakit hem geçmiş hem
gelecek zamanlar imanın nuruyla ışıklanır ve varlığa bürünür. Tıpkı içinde
bulunulan zaman gibi, insanın ruhuna  ve kalbine iman noktasında yüce,
manevî zevkler ve varlık nuru verir. İhtiyarlar Risalesi’ndeki Yedinci
Ümit’te bu ha kikatin izahı var, ona  bakmalısınız.
İşte hayat böyledir. Onun lezzetini ve zevkini isterseniz hayatınızı imanla
hayatlandırınız, farz ibadetlerle süsleyiniz ve güna hlardan sakınmakla
muhafaza ediniz. Vefatların her gün, her yerde, her vakit gösterdiği
dehşetli ölüm hakikatini, size –başka gençlere söylediğim gibi– bir
temsille anlatacağım:
Mesela, burada gözünüz ün önünde  bir darağacı kurulmuş. Onun yanında,
pek büyük bir ikramiyenin biletlerini veren bir piyango dairesi var. Biz
buradaki on kişi, ister istemez, çaresiz oraya davet edileceğiz, bizi
çağıracaklar. Çağırma zamanı gizli olduğunda n, her dakika ya “Gel idam
biletini al, darağacına çık!” ya da “Milyonlarca altın kazandıran bir
ikramiye bileti sana çıkmış, gel, al!” demelerini beklerken, birden kapıya
iki kişi gelir. Biri -yarı çıplak, güzel ve aldatıcı bir kadın- elindeki
görünüş te gayet tatlı fakat zehirli helvayı yedirmek ister.
Diğeri ise aldatmaz ve aldanmaz, ciddi bir adamdır; o kadının arkasından
girer ve der ki:
“Size bir tılsım, bir ders getirdim. Bunu okur ve o helvayı yemezseniz şu
darağacından kurtulursunuz . Bu tılsımla o benzersiz ikramiye biletini
alırsınız. İşte, zaten gözünüz le görüyorsunuz  ki, balı yiyenler darağacına
gidiyor, gidinceye kadar da o helvanın zehrinden dehşetli karın sancısı
çekiyorlar. O büyük ikramiye biletini alanlar ise gerçi görünmüyor ve
görünüş te onlar da o darağacına çıkıyorlar. Fakat milyonlarca, milyarlarca
şahit, onların asılmadığını, belki oradan kolayca ikramiye dairesine
girmek için darağacını basamak yaptığını haber veriyor. İşte,
pencerelerden bakınız! En büyük memurlar ve bu işle alâkalı büyük zâtlar,
‘O darağacına gidenleri bizzat, gözünüz le gördüğünüz  gibi, bu ikramiye
biletini de ancak o tılsımı değerlendirenlerin aldığını hiç şüphe  götürmez
şekilde, gündüz  gibi kesin biliniz.’ diye yüks ek sesle ilan ediyor ve haber
veriyorlar.”
İşte bu temsildeki gibi, zehirli bir bal hükm ünde  olan gayrimeşru
dairedeki gençliğin haram zevkleri, ebedî bir hazinenin ve saadetin bileti
ve vesikası olan imanı kaybettirir. İnsan, darağacı hükm ünde ki ölümün ve
ebedî karanlık kapısı olan kabrin musibetine, aynen göründüğü gibi düşer.
Ve ölüm vakti gizli olduğu için genç-ihtiyar fark etmeden ecel celladı her
an başını kesmek için gelebilir.
Eğer zehirli bal hükm ünde ki o gayrimeşru hevesleri terk edip Kur’an’ın
tılsımı olan imanı elde eder ve farzları yerine getirirsen, o fevkalâde kader
piyangos unda n çıkan ebedî saadet hazinesinin biletini kazanacağını, yüz
yirmi dört bin peygamber348 (aleyhimüsselam) ile beraber had ve hesaba
gelmez sayısız veli, hakikat ehli ve muhakkik zât ittifakla haber veriyor ve
bunun i şaretlerini gösteriyorlar.
348 124 bin nebi, 315 (veya 313) resûl olduğuna dair Bkz. Müsned 5/265; İbn Hibbân, es-Sahîh
2/77; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 8/217; el-Hâkim, el-Müstedrek 2/652; İbn Sa’d, et-
Tabakâtü’l-Kübrâ 1/32, 54.
Kısacası: Gençlik gidecek. Haram zevk ve eğlencelerde gitmişse hem
dünya da hem ahirette binlerce belâ ve elemi netice vereceğini ve öyle
gençlerin çoğunl ukla, gençliklerini kötüye kullanmaktan ve israftan gelen
evhamlı hastalıklarla hastanelere, taşkınlıklarıyla hapishanelere, sefalet
yuva larına veyahut manevî elemlerden gelen sıkıntılarla meyhanelere
düşeceklerini anlamak isterseniz, hastanelere, hapishanelere ve
kabristanlara sorunuz .
Elbette hastanelerin hal dilinden, çoğu kez, gençliğin sevkiyle yapılan
israfların ve onu kötüye kullanmanın yol açtığı hastalıklardan inlemeler,
eyvahlar işiteceğiniz gibi, hapishanelerde de çoğunl ukla gençlik
taşkınlıklarının sebep olduğu gayrimeşru dairedeki hareketlerin tokadını
yiyen bedbaht gençlerin pişmanlıklarını duya caksınız. Kabristanda ve
kapıları oraya girenler için sürekli açılıp kapanan berzah âleminde ise –
kabirde olup bi tenleri kalb gözüyle keşfen görenlerin ve bütün hakikat ehli
zâtların tasdiki ve şahitliğiyle– azabın çoğunun gençliği kötü yolda sarf
etmenin neticesi olduğunu bi leceksiniz.
Hem insanlığın büyük kısmını teşkil eden ihtiyarlara ve hastalara sorunuz .
Elbette, büyük çoğunl uğu pişmanlık ve hasretle, “Eyvah! Gençliğimizi
beyhude  harcadık, belki zararlı bir yolda ziyan ettik. Sakın bizim gibi
yapmayınız.” diyecekler. Çünkü beş-on senelik gençliğin gayrimeşru
zevkleri için dünya da çok sene gam ve keder yaşayan, berzahta azap ve
zarar gören, ahirette cehennem ve sakar349 belâsını çeken adam, en acınacak
halde olmasına rağmen, 350َهُ َِرِ َ َُُْ لاَاِ sırrıyla hiç acınmayı hak
etmez. Çünkü zarara rızasıyla girene merhamet edilmez; o, merhamete
lâyık değildir.351
349 Yedi cehennemden biri. Bkz. Kamer sûresi, 54/48; Müddessir sûresi, 74/26, 27, 42.
350 “Zarara kendi rızasıyla girene merhamet edilmez.”
351 Bkz. İmâm Rabbânî, el-Mektûbât 2/83 (49. Mektup).
Cenâb-ı Hak bizi ve sizi bu zamanın cazibeli fitnesinden kurtarsın ve
korusun, â min...
Risale-i Nur’un Mizanlarından On Üçüncü Söz’ün İkinci Makamı’nın
Haşiyesidir
352ََُْ سُِِْ۪
352 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
Risale-i Nur’daki hakiki teselliye mahpus lar çok muhtaçtır. Bilhassa
gençlik darbesini yiyip taze ve şirin ömrünü hapiste geçirenlerin, Nur’lara
ekmek kadar ihtiyaçları var.
Evet, gençlik damarı, akıldan çok hissiyatı dinler. His ve heves ise kördür,
âkıbeti görmez. Bir dirhem hazır lezzeti, gelecekteki bir batman353 lezzete
tercih eder. İnsan bir dakikalık intikam lezzeti için kâtil olur, seksen bin
saat hapis elemi çeker. Ve bir saat gayrimeşru zevk yüzünde n bir namus
meselesinde, binlerce gün hem hapisten hem de düşmandan duyduğu
endişeden gelen sıkıntılarla ömrünün s aadeti mahvolur.
353 Bir dirhemin 2400 katına denk gelen, 7,692 kilogramlık ağırlık ölçüsü.
Bunlar gibi, biçare gençler için çok tehlikeler var ki, hayatlarının en tatlı
çağını en acı ve acınacak hale çeviriyor. Bilhassa kuzeyde koca bir devlet,
gençlik heveslerini kötüye kullanarak bu asrı fırtınalarıyla sarsıyor. Çünkü
âkıbeti görmeyen kör hissiyatla hareket eden gençlere, namuslu insanların
güzel kızlarını ve kadınlarını helâl gösteriyor. Hatta hamamlara erkek-
kadın beraber çıplak girmelerine izin vererek fuhşiyatı teşvik ediyor. Hem
serseri ve fakir olanlara zenginlerin mallarını helâl ediyor ki, insanlık bu
musibet karşısında titriyor.
İşte bu asırda İslam ve Türk gençlerinin kahramanca davranıp, iki yönde n
hücum eden bu tehlikeye, Risale-i Nur’un Meyve Risalesi ve Gençlik
Rehberi gibi keskin kılıçlarıyla karşılık vermesi şarttır. Yoksa o biçare
genç, hem dünya daki istikbalini, mutlu ömrünü hem de ahiretteki
saadetini ve bâki hayatını azaplara, elemlere çevirip mahveder. Gençliğini
kötü yolda sarf etmesinin ve haram zevklerin neticesinde hastanelere ve
hissiyatın taşkınlıklarıyla hapishanelere düşer. Eyvahlar ve pişmanlıklarla
ihtiyarlığında çok ağlar.
Eğer Kur’an terbiyesi ve Nur’un hakikatleriyle kendini muhafaza ederse,
tam bir kahraman genç, mükemmel bir insan, mesut bir Müslüman ve
bütün canlılara, hayvanlara bir nevi sultan olur.
Evet, bir genç, hapiste her günkü yirmi dört saatlik ömründe n tek bir
saatini beş farz namazına sarf etse, hapis zaten çoğu güna ha mâni olduğu
gibi, o musibete sebebiyet veren hatadan da tevbe edip diğer zararlı, elem
veren güna hlardan el çekse; hem kendine hem istikbaline hem vatanına
milletine hem de yakınlarına büyük bir faydası olur. Bu şekilde o on-on
beş senelik fâni gençlikle ebedî, parlak bir gençliği kazanacağını, başta
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan, bütün mukaddes kitaplar ve semavî suhuf kesin
bir şekilde haber verip müjdeliyor.
Evet, bir genç o şirin, güzel gençlik nimetine istikamet ve itaatle şükretse,
nimet hem artar hem bâki olur hem de lezzetlenir. Yoksa belâlı, elemli,
gamlı ve kâbuslu olur, o gencin elinden kayıp gider. Hem yakınlarına, hem
vatanına, hem milletine zararlı bir serseri hükm üne geçmesine sebebiyet
verir.
Eğer mahpus , zulümle, haksız yere mahkûm  olmuşsa, farz namazını
kılmak şartıyla, her bir saati bir gün ibadet yerine geçer. Hapis onun  için
inzivaya çekildiği bir çilehane olur. O mahpus , eski zamanlarda
mağaralara girerek ibadet eden münzevi salihlerden sayılabilir.
Eğer fakir, ihtiyar, hasta ve iman hakikatlerine bağlı ise farz ibadetlerini
yapmak ve tevbe etmek şartıyla her bir saati yirmişer saat ibadet olur,
hapis ona bir istirahat yeri, merhametle kendisine bakan dostları için de
bir muhabbet ve terbiye yuva sı, bir dershane hükm üne geçer. Dışarıdaki
karmakarışık, her taraftan güna hların hücumuna maruz kalınan
serbestlikten çok o hapiste durmaktan hoşlanabilir. Hapisten tam terbiye
alır. Çıktığı zaman bir kâtil veya intikam peşinde biri değil; tevbekâr,
tecrübeli, terbiyeli, millete faydalı bir insan olarak çıkar. Hatta Denizli
hapsindeki mahkûm lardan, az zamanda Nur’lardan fevkalâde güzel ahlâk
dersi alanları gören bazı alâkadar zâtlar demiş ki: “Terbiye için on beş
sene hapis yerine on beş hafta Risale-i Nur dersi alsalar, bu onları daha
çok ıslah eder.”
Madem ölüm ölmüyor ve ecel gizlidir, her vakit gelebilir. Ve madem kabir
kapısı kapanmıyor, kafile kafile gelenler oraya girip kayboluyor. Hem
madem ölümün, müminler hakkında ebedî idamdan terhis tezkeresine
çevrildiği Kur’an hakikatleriyle gösterilmiştir ve dalâlet yolunda , haram
zevkler peşinde gidenler için ölüm, gözle görüldüğü gibi ebedî bir idam,
bütün sevdiklerinden ve dünya dan daimî bir ayrılıktır. Elbette ve elbette,
hiç şüphe siz, en bahtiyar insan, sabır içinde şükreden ve hapis süresinden
tam istifade edip Nur’ların dersini alarak istikamet dairesinde, imana ve
Kur’an’a hizmete çalışandır.
Ey zevke ve lezzete tutkun insan! Ben yetmiş beş yaşımda, binlerce
tecrübe, delil ve hadiseyle aynelyakîn354 bildim ki: Hakiki zevk, elemsiz
lezzet, kedersiz sevinç ve hayattaki saadet yalnız imandadır, iman
hakikatleri dairesinde bulunur. Dünye vî bir lezzette ise çok elem var.
Dünya  bir üzüm tanesini yedirip on tokat vurur gibi, hayatın lezzetini
kaçırır.
354 Aynelyakîn: Gözüyle görmüş derecede kesin bir şekilde bilmek.
Ey hapis musibetine düşen biçareler! Madem dünya nız ağlıyor ve
hayatınız acılaştı. Çalışınız, ahiretiniz de ağlamasın! Bâki hayatınız
gülsün, tatlılaşsın! Hapisten istifade ediniz. Nasıl bazen ağır şartlarda,
düşman karşısında bir saat nöbe t bir sene ibadet hükm üne geçebilir;355
aynen öyle de, sizin bu ağır şartlar altında her bir saat ibadet zahmetiniz
saatler hükm üne geçip o z ahmetleri rahmete çevirir.
355 Bkz. Buhârî, cihâd 5, 73; Müslim, imâret 112-115, 163; Tirmizî, fezâilü’l-cihâd 26; Nesâî,
cihâd 39; İbn Mâce, cihâd 2, 24; Dârimî, cihâd 9, 32; Müsned 1/62, 65, 66, 75, 2/177, 5/339,
440, 441.
• • •
356هُ َُْنَِِْ۪
356 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
357َُُمْ وَرََُْ ِّٰ وَََاََمُ ََُْ
357 Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.
Aziz, sıddık kardeşlerim,
Hapis musibetine düşenlere ve onlara yardımcı olup merhametle,
sadakatle dışarıdan gelen erzaklarına nezaret edenlere kuvve tli bir teselliyi
“Üç Nokta”da söyleyeceğim.
Birinci Nokta: Hapiste geçen her bir gün, insana on gün kadar ibadet
sevabı kazandırabilir. Fâni saatleri –meyveleri yönüyl e– mânen bâki
saatlere çevirebilir. Ve beş-on senelik ceza, milyonlarca senelik ebedî
hapisten kur tulmaya vesile olabilir.358 İşte iman sahipleri için bu pek büyük
ve çok kıymetli kazancın şartı, farz namazları kılmak, hapse sebebiyet
veren güna hlardan tevbe ve sabır içinde şükretmektir. Zaten hapis pek çok
güna ha engeldir, meydan vermez.
358 İşlediği suçtan dolayı dünyada cezalandırılmış kimse için, bunun kefaret sayılacağına dair bkz.
Buhârî, îmân 11, ahkâm 49, hudûd 8, tefsîru sûre (60) 3, menâkıbü’l-ensâr 43; Müslim, hudûd
41; Tirmizî, hudûd 12; Nesâî, bey’a 9, 17; İbn Mâce, hudûd 33; Dârimî, siyer 16; Müsned
1/159, 5/214, 215, 314, 320.
İkinci Nokta: Zeval-i lezzet elem olduğu gibi, zeval-i elem dahi lezzettir;
yani lezzetin sona ermesi elem olduğu gibi, elemin bitmesi de lezzettir.
Evet, kim geçmiş lezzetli, safalı günlerini düşünse, pişmanlık ve hasretin
manevî elemini hissedip “Eyvah!” der. Ve kim geçmiş musibetli, elemli
günlerini hatırlasa, onların geçip gitmesinden manevî bir lezzet duya r ki,
“Elhamdülillah, şükür, o belâ sevabını bıraktı, gitti.” deyip rahat bir nefes
alır. Demek, bir saat geçici elem, ruhta manevî bir lezzet; lezzetli bir saat
ise bilakis elem bırakır.
Madem hakikat budur  ve madem geçmiş musibet saatleri, elemleriyle
beraber yok olmuştur. Gelecek belâ günleri ise henüz yoktur. Yoktan elem
yoktur, var olmayan bir şeyden elem gelmez.
Mesela, insanın birkaç gün sonra aç ve susuz kalma ihtimaline karşı,
bugünde n sürekli ekmek yiyip su içmesi ne kadar divaneliktir. Aynen öyle
de, geçmiş ve gelecek elemli saatleri -ki hâlihazırda yokturlar- şimdiden
düşünüp sabırsızlık göstermek ve kusurlu nefsini bırakıp Allah’ı şikâyet
eder gibi, “Of, of!” demek divaneliktir. Eğer insan sabır kuvve tini sağa-
sola, yani geçmiş ve gelecek zamana dağıtmaz ve içinde bulunduğu saate,
güne  karşı kullanırsa sabrı ona tamamen yeter. Sıkıntısı onda n bire iner.
Hatta -şikâyet olmasın- bu üçüncü Medrese-i Yusufiye’de,359 birkaç gün
içinde, ömrümde hiç görmediğim maddî ve manevî sıkıntılı, hastalıklı
musibette, bilhassa Nur’a hizmetten mahrum kalmanın verdiği ümitsizlik,
kalbî ve ruhî sıkıntılar beni ezdiği sırada, Cenâb-ı Hakk’ın inayeti bu
bahsedilen hakikati bana gösterdi. Ben de hastalığımdan ve hapsimden
razı oldum. “Benim gibi kabir kapısındaki bir biçare için, gafletle
geçebilecek bir saati on saat ibadete çevirmek büyük kârdır.” diyerek
şükrettim.
359 Afyon Hapishanesi.
Üçüncü Nokta: Mahpus lara şefkatle hizmet ve yardım etmekte, muhtaç
oldukları rızkı ellerine ulaştırmakta ve manevî yaralarına tesellilerle
merhem sürmekte, az bir amel karşılığı büyük bir kazanç var. Dışarıdan
gelen yemeklerini onlara vermeleri, o gardiyanın ve gardiyanla beraber
içeride ve dışarıda çalışanların amel defterlerine aynen o yemeği kendileri
yapıp hibe etmişler gibi sadaka olarak yazılır.360 Bilhassa musibete uğramış
o mahpus ; ihtiyar, hasta, fakir veya garipse, o manevî sadakanın sevabı
daha da artar.
360 Bir hayra sebep olanın, onu yapan kadar mükâfatı olacağına dair Bkz. Müslim, imâret 133;
Tirmizî, ilim 14; Ebû Dâvûd, edeb 115; Müsned 4/120, 5/273.
İşte bu kıymetli kazancın şartı, farz namazını kılmaktır ki, o hizmet sırf
Allah için olsun.
O kazancın bir şartı da sadakat, şefkat ve sevinçle, minnet altında
bırakmadan mahpus ların yardımına koşmaktır.
• • •
361ِْهِيْءٍ إِ َُُ َِوَإِنْ ِْ شَ ََُُْ ِِْ۪
361 “Hiçbir şey yoktur ki Allah’ı hamd ile tenzih etmesin.” (İsrâ sûresi, 17/44)
362ًَِرََُُ أًََا دَائُْْ وَرََُْ ِّٰ وَباََمُ ََ
362 Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi sonsuza kadar sürekli üzerinize olsun.
Ey hapis arkadaşlarım ve din kardeşlerim!
Size, hem dünya  hem ahiret azabından kurtulmaya vesile olacak bir
hakikati bildirmek, ka lbime ihtar edildi. O da şudur:
Mesela bir adam, birinin kardeşini veya akrabasını öldürmüş. Bir dakika
intikam lezzetiyle işlenen cinayet, o katile milyonlarca dakika hem kalbî
sıkıntı hem de hapis azabı çektirir. Öldürülen kişinin akrabaları da,
intikam alacakları endişesiyle ve onları karşısında düşmanı olarak
düşündüğü i çin o a damın hayatının lezzetini ve ömrünün zevkini kaçırır. O
adam hem korku yaşar hem öfke azabı çeker. Bunun tek bir çaresi var; o
da, Kur’an’ın emrettiği,363 hakkın, hakikatin, herkesin faydasının,
insanlığın ve İslamiyet’in gerektirdiği ve teşvik ettiği barıştır.
363 Bkz. Hucurât sûresi, 49/10.
Evet, hakikat ve herkesin faydası barışmayı gerektirir. Çünkü ecel birdir,
değişmez.364 Öldürülen o kişi her halükârda, eceli geldiğinden, daha fazla
yaşamayacaktı. O kâtil ise Allah’ın takdirinin gerçekleşmesine vasıta
olmuştur.
364 Bkz. Nahl sûresi, 16/61; Münâfikûn sûresi, 63/11.
Eğer barışmazlarsa, iki taraf da daima korku içinde yaşar ve intikam azabı
çeker. Onun için İslamiyet, “bir müminin bir başka mümine üç günde n
fazla küs kalmamasını”365 emrediyor. Eğer o cinayet, bir düşmanlıktan,
kinli bir garazdan dolayı meydana gelmemişse ve bir münafık o fitneye
sebep olmuşsa hemen barışmak şarttır. Yoksa o küçük musibet büyür ,
devam eder.
365 Bkz. Buhârî, edeb 57, 62, isti’zân 9; Müslim, birr 23, 25, 26; Ebû Dâvûd, edeb 47; Tirmizî,
birr 21, 24; İbn Mâce, mukaddime 7; Müsned 1/176, 2/392, 3/110, 165, 199, 209, 225, 4/20,
220, 327, 328, 329, 373, 416, 421, 422, 5/416, 421, 422.
Eğer barışsalar ve öldüren tevbe edip ölene her vakit dua etse bunda n her
iki taraf da çok kazançlı çıkar ve kardeş gibi olurlar. Ölmüş bir kardeşe
bedel birkaç dindar kardeş kazanırlar. Kaza ve kadere teslim olup
düşmanlarını affederler. Bilhassa, madem Risale-i Nur dersini dinlemişler,
hem herkesin faydası hem şahsın ve toplumun huzuru hem de Nur
dairesindeki kardeşlik elbette aralarındaki bütün dargınlıkları bırakmayı
gerektiriyor.
Nasıl ki Denizli hapsinde birbirine düşman bütün mahpus lar, Nur dersleri
sayesinde kardeş oldular ve bizim beraatımıza bir vesile teşkil edip –hatta
dinsizlere ve serserilere bile– kendileri hakkında “Maşallah, bârekallah”
dedirttiler. Ve o mahpus lar teneffüslerini tam yaptılar. Oysa ben burada
gördüm ki, bir tek kişi yüzünde n yüz adam sıkıntı çekiyor ve beraber
teneffüse çıkmıyorlar. Bu, onlara zulüm olur. Mert ve vicdanlı bir mümin,
küçük ve basit bir hata yüzünde n veya menfaat için başka müminlere
yüzlerce zarar veremez. Eğer hatayla zarar verirse çabuk tevbe etmek
lâzımdır.
367َِْهَِْءٍ إِ َُُ بِ وَإِنْ ِْ 366 ََُُِِْْ۪
366 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
367 “Hiçbir şey yoktur ki Allah’ı hamd ile tenzih etmesin.” (İsrâ sûresi, 17/44)
Aziz, yeni kardeşlerim ve eski mahpus lar!
Benim kesin kanaatim şudur ki, buraya girmemizin, Cenâb-ı Hakk’ın
inayeti yönünde n mühim bir sebebi sizsiniz. Yani Nurların, iman
hakikatleriyle sizi bu hapis musibetinin sıkıntılarından ve pek çok dünye vî
zararından, boşu boşuna gam ve hüzünle giden hayatınızı faydasızlıktan,
beyhude  ziyan olmaktan ve dünya nız gibi ahiretinizi de ağlamaktan
kurtarıp size tam bir teselli vermesidir.
Madem hakikat budur , elbette sizin de, Denizli mahpus ları ve Nur
talebeleri gibi birbirinizle kardeş olmanız lâzımdır. Görüyorsunuz  ki,
içeriye bir bıçak girmemesi ve birbirinize saldırmamanız için dışarıdan
gelen bütün eşyanızı, yemeğinizi, ekmeğinizi ve çorbanızı karıştırıyorlar.
Size sadakatle hizmet eden gardiyanlar çok zahmet çekiyor. Hem beraber
teneffüse çıkmıyorsunuz . Güya canavar ve vahşi gibi birbirinize
saldıracaksınız. İşte şimdi sizin gibi yaradılıştan kahramanlık damarı
taşıyan yeni arkadaşlar, bu zamanda büyük bir manevî kahramanlıkla
idarecilere şöyle deyiniz:
“Elimize değil bıçak, mavzer368 ve revolver369 de verilse, hatta saldırmamız
emredilse, bu biçare ve bizim gibi musibete uğramış arkadaşlarımıza
dokunm ayacağız. Eskiden yüz düşmanlığımız da olsa, onlara hakkımızı
helâl edip hatırlarını kırmamaya çalışacağımıza, Kur’an’ın, imanın, İslam
kardeşliğinin emri ve irşadıyla, faydamız gereği karar verdik.” Ve bu hapsi
mübarek bir dershaneye çeviriniz.
368 Bir cins tüfek.
369 Altıpatlar; fişek koymaya yarayan bölümü silindir biçiminde ve namlu gerisinde olan tek parça
tabanca.
Kadir Gecesinde İhtar Edilen Mühim Bir Mesele
[On Üçüncü Söz’ün İkinci Makamı’nın Zeyli]370
370 Zeyl: İlave
Kadir Gecesi’nde kalbe gelen pek uzun ve geniş bir hakikate kısaca işaret
edeceğiz. Şöyle ki:
Bu son dünya  savaşının çok şiddetli zulüm ve baskısı, merhametsiz
tahribatı ve bir düşman yüzünden yüzlerce masumu perişan etmesiyle…
Mağlupların dehşetli ümitsizlikleri ve galiplerin dehşetli telaşı,
hâkimiyetlerini koruyamamaktan ve büyük tahribatlarını tamir
edememekten gelen dehşetli vicdan azaplarıyla… Dünya hayatının bütün
bütün fâni, geçici, medeniyet fantezilerinin ise aldatıcı ve uyutucu
olduğunun herkese görünmesiyle... İnsanın yaradılışındaki yüks ek
kabiliyetlerin ve mahiyetinin umumi bir şekilde, dehşetli
yaralanmasıyla… Gaflet ve dalâletin, sert ve sağır tabiatın Kur’an’ın
elmas kılıcı altında parçalanmasıyla… Ve gaflet ile dalâletin en boğuc u,
aldatıcı ve en geniş perdesi olan dünya  siyasetinin pek çirkin, pek
gaddarca olan gerçek yüzünün görünmesiyle, elbette, hiç şüphe  yok ki:
İnsanlık kuzeyde, batıda, Amerika’da görülen emarelere binaen, yalancı
sevgilisi hükm ündeki dünya  hayatının böyle çirkin ve geçici olmasından
dolayı, yaradılışı gereği hakiki olarak sevdiği bâki hayatı bütün kuvve tiyle
arayacaktır.
Ve elbette, hiç şüphe  yok ki, insanlık aklını bütün bütün kaybetmezse,
maddî veya manevî bir kıyamet kopm azsa; İsveç, Norveç, Finlandiya ve
İngiltere’de Kur’an’ı kabule çalışan meşhur hatipler ve Amerika’da hak
dinini arayan çok mühim topluluklar gibi yeryüzünün geniş kıtaları ve
büyük devletleri Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ı arayacak ve hakikatlerini
anladıktan sonra ona canla başla sarılacaklardır. Çünkü Kur’an, bin üç yüz
altmış senede, her asırda üç yüz elli milyon talebesi bulunan, her
hükm üne, her davasına hakikat yolunda ki milyonlarca insanın tasdik ile
imza bastığı, her dakikada milyonlarca hafızın kalbinde kutsiyetle bulunup
lisanlarıyla insanlığa ders veren, hiçbir kitapta benzeri bulunmayan bir
tarzda insanlık için bâki hayatı ve ebedî saadeti müjdeleyen ve bütün
insanlığın yaralarını tedavi eden bir kitaptır. O, kuvve tli ve tekrarlanan
binlerce ayetiyle, açıkça ve imâ ile, sarsılmaz, kesin, şüphe  götürmez
sayısız delille bâki bir hayatı müjdeler ve ebedî saadeti ders verir.
Kur’an’ın bu hakikatler noktasında kesinlikle benzeri yoktur ve olamaz.
Hiçbir şey bu e n büyük  mucizenin yerini tutamaz.
İkinci olarak: Risale-i Nur, o büyük mucizenin elinde bir elmas kılıç
hükm ünde  hizmetini göstermiş ve en inatçı düşmanlarını teslime mecbur
etmiştir. Hem kalbi hem ruhu hem hissiyatı tam nurlandıracak ve onlara
ilaç olacak bir tarzda Kur’an hazinelerinin ilancılığını yapan, Kur’an’dan
başka kaynağı ve mercii olmayan ve onun manevî bir mucizesi
hükm ünde ki Risale-i Nur, o vazifeyi yapıyor. Aleyhindeki dehşetli
propagandalara ve gayet inatçı dinsizlere karşı tam galip gelmiş ve
dalâletin en sert, kuvve tli kalesi olan tabiatçılığı Tabiat Risalesi’yle
paramparça etmiştir. Gafletin en kalın, boğuc u, geniş dairesinde ve
ilimlerin en geniş perdelerinde Asâ-yı Musa’daki Meyve’nin Altıncı
Meselesi ve Birinci, İkinci, Üçüncü, Sekizinci Delilleriyle gayet parlak bir
şekilde gafleti dağıtıp tevhid nur unu gös termiştir.
Meyve Risalesi’nden371 Altıncı Mesele
371 Meyve Risalesi, On Birinci Şua’dır.
(Risale-i Nur’un pek çok yerinde izahı ve kesin, sayısız ispatı bulunan
Allah’a iman esasının binlerce küllî delilinden bir tekine kısaca bir
işarettir.)
Kastamonu’da bir kısım lise talebeleri yanıma geldiler. “Bize Hâlıkımızı,
Yaratıcımızı tanıt, öğretmenlerimiz Allah’tan bahsetmiyor.” dediler. Ben
de dedim ki:
“Sizin okuduğunuz  ilimlerden her biri, kendine has diliyle sürekli
Allah’tan bahseder, O’nu tanıtır. Öğretmenleri değil, onları dinleyiniz.
Mesela nasıl ki, her kavanozunda  harika ve hassas ölçülerle alınmış, hayat
veren macunlar ve ilaçlar bulunan mükemmel bir eczane, şüphe siz gayet
maharetli, kimyager ve hikmetle iş gören bir eczacıyı gösterir.
Aynen öyle de, yeryüzü eczanesinde bulunan dört yüz bin çeşit bitki ve
hayvan kavanozlarındaki canlı macunlar ve ilaçlar, yeryüzünün bu
misaldeki eczaneden mükemmelliği ve büyükl üğü ölçüsünde , okuduğunuz
tıp ilminin penceresinden, büyük yeryüzü eczanesinin sahibi olan Hakîm-i
Zülcelâl’i kör gözlere de gösterir, tanıtır.
Hem mesela, nasıl ki binlerce, çeşit çeşit kumaşı basit bir maddeden
dokuya n harika bir fabrika, şüphe siz, bir fabrikatörü ve maharetli bir
makinisti gösterir.
Aynen öyle de, Cenâb-ı Hakk’ın yeryüzü denilen yüz binlerce başlı, her
başında yüz binlerce mükemmel fabrika bulunan bu seyyar makinesi, şu
misaldeki fabrikadan ne derece büyük ve mükemmelse, okuduğunuz
teknik ilimler de kendi ölçüleriyle şu yeryüzünün Ustasını ve Sahibini o
derecede bildirir, tanıtır.
Hem mesela, nasıl ki, içinde gayet mükemmel bin bir çeşit erzakın
muntazaman istif edilip hazırlandığı bir depo, gıda ambarı ve dükkâ n,
fevkalâde sahibini ve memurunu ş üphe siz bildirir.
Aynen öyle de, her sene yirmi dört bin senelik bir dairede muntazaman
seyahat eden ve ayrı ayrı erzak isteyen yüz binlerce varlık türünü içinde
barındıran, seyahatiyle mevsimlere uğrayıp baharı büyük bir vagon gibi
binlerce ayrı ayrı yemişle doldurarak kışın erzakı tükenen biçare canlılara
getiren, yeryüzü denilen bu Rahmanî gıda ambarı, Cenâb-ı Hakk’ın
gemisi, bin bir çeşit malzemeyi, malı ve kons erve paketini taşıyan bu depo
ve Rabbanî dükkâ n temsildeki ambardan ne derece büyük ve
mükemmelse, okuduğunuz  ve okuya cağınız gıda ilimleri de kendi
pencerelerinden yeryüzü deposunun Sahibini, Mutasarrıfını ve İdarecisini
o kesinlikte ve o de recede bildirir, tanıtır, sevdirir.
Hem nasıl ki, içinde dört yüz bin millet bulunan ve her birinin istediği
erzak, kullandığı silah, giydiği elbise, talimi ve terhisi farklı olan bir
ordunun mucize sahibi kumandanı, bütün o milletlerin ayrı ayrı erzakını,
çeşit çeşit silahlarını, elbiselerini ve teçhizatını, hiçbirini unutmadan ve
şaşırmadan tek başına verirse, o hayret verici ordu ve kışla, şüphe siz,
açıkça o ha rika kum andanı gösterir, takdirle sevdirir.
Aynen öyle de, yeryüzü kışlasında ve Cenâb-ı Hakk’ın her bahar yeniden
silah altına alınan yeni bir ordusunda , bitki ve hayvan milletlerinden dört
yüz bin türün farklı elbise, erzak, silah, talim ve terhisleri gayet
mükemmel ve muntazam bir şekilde, hiçbiri unutulmadan, şaşırılmadan
bir tek büyük kumandan tarafından verilir. İşte yeryüzünün bahar kışlası,
şu temsildeki orduda n ve kışladan ne derece büyük ve mükemmelse sizin
okuya cağınız askerî ilimler de kendi penceresinden, dikkatli ve aklı
başında olanlara yeryüzünün Hâkim’ini, Rabbini, her şeyin idaresini gören
Müdebbir’ini ve her türlü kusurdan, noks andan uzak Kumandan’ını
hayretler ve takdislerle bildirir, hamd ve tesbihle sevdirir.
Mesela, harika bir şehirde milyonlarca elektrik lambası hareket ederek her
yeri gezer. Nasıl ki, ışığı tükenmeyen bu tarzdaki elektrik lambaları ve
fabrikası, şüphe siz, açıkça elektriği idare eden, seyyar lambaları yapan,
fabrikayı kuran ve yanacak maddeleri getiren mucize sahibi bir ustayı ve
fevkalâde kudretli bir elektrikçiyi hayret ve tebriklerle tanıtır, yaşasınlar
ile sevdirir.
Aynen öyle de, bu âlem şehrinde, dünya  sarayının çatısındaki yıldız
lambalarının bir kısmı –astronom inin dediğine bakılırsa- yerküreden bin
kat büyük olduğu ve top güllesinden yetmiş kat süratli hareket ettiği halde
düzeni bozmuyor, birbirine çarpmıyor ve sönmüyor, yanmalarını sağlayan
maddeleri tükenmiyor. Okuduğunuz  astronom inin dediğine göre, dünya dan
bir milyon kattan daha büyük olan, bir milyon seneden daha uzun yaşayan
ve Rahman’ın şu misafirhanesine bir lamba ve soba vazifesi gören
güne şimizin yanmaya devam etmesi için, her gün yeryüzünün denizleri
kadar gazyağı ve dağları kadar kömür veya bin yeryüzü kadar odun yığını
lâzımdır. Onu ve onun gibi büyük  yıldızları gazyağı, odun ve kömür
olmadan yakan ve söndür meyen, beraberce süratle hareket ettiren,
birbirine çarptırmayan sonsuz bir kudreti ve saltanatı ışık parmaklarıyla
gösteren bu muhteşem kâinat şehrindeki dünya  sarayının elektrik
lambaları ve onların idaresi şu misaldekinden ne derece büyük ve
mükemmeldir... İşte sizin okuduğunuz  veya okuya cağınız elektrikle ilgili
ilimler de kendi pencerelerinden, bu büyük kâinat sergisinin Sultan’ı,
nurlandıran Münevvir’i, idarecisi Müdebbir’i ve Sâni’i olan Zât’ı o nuranî
yıldızları şahit göstererek o derecede tanıtır, tesbih ve takdislerle sevdirir
ve herkesi O’na ibadet ettirir.
Hem mesela, nasıl ki, her satırında ince yazılmış bir kitap ya da her
kelimesinde ince kalemle işlenmiş bir Kur’an sûresi bulunan gayet
mânidar, bütün meseleleri birbirini destekleyen, kâtibini ve müellifini
fevkalâde maharetli, kudretli gösteren hayret verici bir kitap, şüphe siz,
gündüz  gibi, yazarını mükemmel vasıflarıyla, hüne rleriyle bildirir, tanıtır.
“Mâşallah, bâ rekâllah” sözleriyle takdir ettirir.
Aynen öyle de, bu büyük kâinat kitabının bir tek sayfası olan yeryüzünde
ve bir tek forması olan baharda, üç yüz bin ayrı ayrı kitap hükm ünde ki üç
yüz bin bitki ve hayvan türünü beraberce, birbiri içinde, yanlışsız, hatasız,
birbirine karıştırmadan, şaşırmadan, mükemmel, muntazam bir şekilde
yazan bir kalemin işlediğini gözümüzle görüyoruz. O kalem, bazen ağaç
gibi bir kelimede bir kasideyi, çekirdek gibi bir noktada bir kitabın bütün
fihristini yazar. Bu sonsuz derecede mânidar ve her kelimesinde çok
hikmet bulunan kâinat kitabı ve cisme bürünmüş en büyük Kur’an
hükm ünde ki âlem, şu misaldeki kitaptan ne kadar büyük, mükemmel ve
mânidar ise, sizin okuduğunuz , varlığın hikmetini araştıran ilimler ve
okulda bilfiil meşgul olduğunuz  kıraat ve kitabet372 de kendi geniş ölçüleri
ve dürbün gözleriyle bu kâinat kitabının Nakkaşını, Kâtibini sonsuz kemâl
vasıflarıyla tanıtır, “Allahü Ekber” cümlesiyle bildirir, “Sübha nallah”
takdisiyle tarif eder, “Elhamdülillah” şükür ve övgül eriyle sevdirir.
372 Kıraat ve kitabet: Düzgün, usulüne uygun okuma ve yazma.
İşte bunlar gibi yüzlerce ilimden her biri, geniş ölçüleri, hususi aynaları,
dürbün gibi gözleri ve ibretli bakışlarıyla bu kâinatın Hâlık-ı Zülcelâl’ini
isimleriyle bildirir, O’nun s ıfatlarını ve kemâlâtını tanıtır.
İşte Cenâb-ı Hakk’ın birliğine muhteşem ve parlak bir delil olan bu işareti
ders vermek için Kur’an-ı Mucizü’l Beyan, çok tekrarla, en çok da َََ
374رْضَِوَاْ ٰاوَاتِا رَب 373وَاَْرْضَ ِاٰوَات ayetleriyle Hâlıkımızı bize tanıtıyor.”
373 “Gökleri ve yeri yaratan…” (En’âm sûresi, 6/1, 73; A’râf sûresi, 7/54; Tevbe sûresi, 9/36;
Yûnus sûresi, 10/3; Hûd sûresi, 11/7; İbrahim sûresi, 14/19, 32; Nahl sûresi, 16/3; İsrâ sûresi,
17/99; Furkan sûresi, 25/59; Neml sûresi, 27/60; Ankebût sûresi, 29/61; Lokman sûresi, 31/22;
Secde sûresi, 32/4; Yâsîn sûresi, 36/81; Zümer sûresi, 39/5, 38; Zuhruf sûresi, 43/9; Ahkaf
sûresi, 46/33; Hadîd sûresi, 57/4; Teğâbün sûresi, 64/3)
374 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16; İsrâ sûresi, 17/102; Kehf sûresi, 18/14; Meryem
sûresi, 19/65; Enbiyâ sûresi, 21/56; Şuarâ sûresi, 26/24; Sâffât sûresi, 37/5; Sâd sûresi, 38/66;
Zuhruf sûresi, 43/82; Duhân sûresi, 44/7; Nebe sûresi, 78/37)
O talebe gençler bu hakikatleri tamamen kabul ve tasdik ederek, “Sonsuz
şükürler olsun Rabbimize ki, hakikatin ta kendisi olan mukaddes bir ders
aldık. Allah senden razı olsun.” dediler. Ben de dedim ki:
“İnsan binlerce elemle üzülen, binlerce lezzeti tadan canlı bir makine, son
derece acziyle beraber sayısız maddî-manevî düşmanı ve sınırsız fakrıyla
beraber görünen-görünmeyen hadsiz ihtiyaçları bulunan, sürekli yokluk ve
ayrılık tokatlarını yiyen zavallı bir varlıktır. Hal böyleyken, birden bütün
düşmanlarına karşı bir dayanak noktası ve bütün ihtiyaçlarına cevap
verecek bir yardım kaynağı bularak, herkes mensup olduğu efendisinin
şerefiyle, makamıyla iftihar ettiği gibi, o da sonsuz Kadir ve Rahîm bir
Padişah’a iman ile bağlansa, kullukla O’nun hizmetine girse ve ecelin
idam fermanını kendisi hakkında terhis tezkeresine çevirse ne kadar
memnun ve minnettar olur, müteşekkir bir şekilde bununl a övüne bilir,
kıyaslayınız.”
O mektepli gençlere söylediğim gibi musibete uğramış mahpus lara da
tekrar derim ki: O’nu tanıyan ve O’na itaat eden, zindanda da olsa
bahtiyardır. O’nu unutan, saraylarda da olsa zindandadır, bedbahttır.
Hatta bahtiyar bir mazlum idam edilirken bedbaht zalimlere şöyle der:
“Ben yok ol muyorum, terhis edilerek saadet diyarına gidiyorum. Fakat sizi
de ebedî bir idam ile mahkûm gördüğüm den sizden intikamımı tam
alıyorum.” ve 375ُهّٰا اَّلِإَ هَلِإ َ diyerek ruhunu s evinçle teslim eder.
375 “Allah’tan başka ilah yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
376اَُِْ اَََُِْْ إَِ أََْ مَ ََ إِ َ ََََُْ َ ِْ
376 “(Melekler:) ‘Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi
hakkıyla bilen, her şeyi hikmetle yapan Sensin.’ dediler.” (Bakara sûresi, 2/32)
Hüve377 Nüktesi
377 Hüve: O, Allah.
378ِهِا َُُ ٍََِّْ إِلوَإِنْ ِْ َْء ََُُْ ِِْ۪
378 “Hiçbir şey yoktur ki Allah’ı hamd ile tenzih etmesin.” (İsrâ sûresi, 17/44)
379اَُُ أًََا دَاًِهِ وَََّٰمْ وَرََُْ ااََمُ ََُْ
379 Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi sonsuza kadar sürekli üzerinize olsun.
Çok aziz ve sıddık kardeşlerim,
380ا ََُّهَ إِلَٰ إِل ve 381 أٌََُّٰهُوَ اُْ ه beyanlarındaki َُ [Hüve] kelimesinde, hayalî
ve fikrî bir seyahatte hava sayfasının yalnız maddî yönde n mütalaasıyla
aniden görünen zarif bir tevhid nüktesinde, iman yolunun  sonsuz derecede,
vücûb382 mertebesinde kolaylığını; şirk ve dalâlet yolunda  ise sayısız
zorluk ve binlerce imkânsızlık bulunduğunu gördüm. O geniş ve uzun
nükteyi gayet kısa bir işaretle beyan edeceğim.
380 “Allah, o hak Mabud’dur ki, kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; En’âm sûresi, 6/102, 106; A’râf sûresi, 7/158; Tevbe
sûresi, 9/31, 129; Hûd sûresi, 11/14; Ra’d sûresi, 13/30; Tâhâ sûresi, 20/8, 98; Mü’minûn
sûresi, 23/116; Neml sûresi, 27/26; Kasas sûresi, 28/70, 88; Fâtır sûresi, 35/3; Zümer sûresi,
39/6; Mü’min sûresi, 40/3, 62, 65; Duhân sûresi, 44/8; Haşir sûresi, 59/22, 23; Teğâbün sûresi,
64/13; Müzzemmil sûresi, 73/9)
381 “De ki: O, Allah’tır, Tektir.” (İhlâs sûresi, 112/1)
382 Vacip, zorunlu, varlığı kendinden olma.
Evet, nasıl ki, yüzlerce çiçeğe nöbe tle saksılık eden bir avuç toprağın
yaratılışı tabiata, sebeplere verilirse, ya o toprakta küçük ölçekte yüzlerce,
belki çiçekler sayısınca manevî makineler, fabrikalar bulunması ya da bir
parça topraktaki her zerrenin bütün o çiçekleri ayrı ayrı hususiyetleriyle,
canlı dona nımlarıyla yapmayı bilmesi, hepsinin âdeta birer ilah gibi
sonsuz ilim ve kudr et sahibi olması gerekir.
Aynen öyle de: Emir ve iradenin bir makamı olan havada, rüzgârın her
zerresinde ve bir nefes, bir tırnak kadar olan َُ kelimesindeki hava
zerrelerinde, küçük ölçekte dünya daki bütün telefonların, telgrafların,
radyoların ve hadsiz, muhtelif konuş maların merkezi, santrali, ahizesi ve
vericisi bulunması ve o sayısız işi beraber ve bir anda yapabilmeleri
lâzımdır. Veyahut o َُ kelimesindeki havanın, hatta hava unsurunun her
bir zerresinin, bütün telefoncular, ayrı ayrı bütün telgrafçılar ve radyo
vasıtasıyla konuş anlar kadar manevî şahsiyetleri ve kabiliyetleri
bulunması, her zerrenin onların dilini bilmesi ve aynı zamanda başka
zerrelere de bildirmesi, yayması gerekir. Çünkü bilfiil bu vaziyet kısmen
görünüyor  ve havanın bütün zerrelerinde o kabiliyet var. İşte kâfirlerin,
tabiatçıların ve maddecilerin yolunda  sadece bir imkânsızlık değil,
havadaki zerreler adedince imkânsızlık ve zorluk olduğu açıkça görülüyor.
Eğer Sâni-i Zülcelâl’e verilirse hava, bütün zerreleriyle onun ita atkâr bir
askeri olur. Bütün zerrelerin sayısız küllî vazifesi, bir tek zerrenin bir tek
düzenli vazifesi kadar kolayca, Hâlık’ın izni ve kuvve tiyle, O’na bağlanıp
dayanarak ve O’nun kudret tecellisiyle bir anda, şimşek süratinde, َُ
kelimesinin telaffuzu ve havadaki dalgalanması kadar kolay bir şekilde
yerine getirilir. O zaman hava, kudret kaleminin sayısız, harika ve
muntazam yazılarına bir sayfa olur. Zerreleri o kalemin uçları; zerrelerin
vazifeleri de kader kaleminin noktaları haline gelir. Bir tek zerrenin
hareketi derecesinde kolay çalışır.
İşte ben ا ََُّهَ إِلَٰ إِل ve ُ أٌََهُّْٰ َُ ا ifadelerindeki fikrî seyahatimde hava
âlemini seyredip o unsurun sayfalarını düşünürken, bu özetlenen hakikate
açıkça, etraflıca, aynelyakîn şahit oldum. َُ kelimesinde, havasında böyle
parlak bir delil ve Cenâb-ı Hakk’ın her şeyde görünen birliğinin parıltısı
bulunduğu gibi, mânâsında ve işaretinde de gayet nuranî bir ehadiyet
tecellisi, çok kuvve tli bir tevhid delili gördüm. Ve َُ zamirinin mutlak ve
örtülü bir şekilde hangi Zât’a baktığının bir işareti o delilde bulunduğu
için, hem Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın hem de zikir ehlinin tevhid
makamında bu kutsî kelimeyi neden çok tekrar ettiklerini ilmelyakîn
anladım.
Evet, mesela üzerinde bir nokta bulunan beyaz kâğıda iki-üç nokta daha
konul sa hepsi birbirine karışır. Bir adam, birçok farklı vazifeyi aynı anda
yaparsa şaşırır. Küçük bir canlıya fazla yük yüklenirse altında ezilir.
Birçok kelimenin ağızdan beraber çıkması ve kulağa aynı anda girmesi
intizamı bozup karıştırır. Hal böyleyken, aynelyakîn gördüm ki, َُ
anahtarı ve pusulasıyla fikren seyahat ettiğim hava unsurunun her bir
parçasının, hatta her bir zerresinin içine binlerce farklı nokta, harf, kelime
konul duğu veya konulabileceği halde, hiçbiri karışmaz ve intizamı
bozmaz. Ayrı ayrı pek çok vazife hiç şaşmadan yapılır. Bir hava zerresi,
pek çok ağır yük yüklendiği halde hiç zaaf göstermeden, geri kalmadan
hepsini düzenli bir şekilde taşır.
Hem ayrı ayrı tarzda, mânâda binlerce farklı kelime birbirine karışmadan,
kusursuz bir intizamla o küçücük kulaklara girer ve incecik dillerden
çıkar. Her zerre, her parçacık bu hayret verici vazifeleri görmekle beraber
cezbeli bir hal diliyle, zikredilen hakikatin şahitliği ve lisanıyla ا ََُّهَ إِلَٰ إِل
ve هُ أٌََّٰاُْ َُ  deyip tam bir serbestlik içinde gezer. Fırtına, şimşek ve gök
gürültüsü gibi havayı çarpıştırıcı hadiseler sırasında hiçbiri intizamını ve
vazifesini bozmaz, şaşırmaz ve bir iş diğerine mâni olmaz. Ben bunu
aynelyakîn gör düm.
Demek, havanın her bir zerresinde sonsuz bir hikmet, ilim, irade, kuvve t,
kudret ve bütün zerrelere hükm eden bir hususiyet bulunması lâzımdır ki,
bu işlere vesile olabilsin. Oysa bu ihtimal, zerreler sayısınca imkânsız ve
bâtıldır. Şeytanlar bile bunu a kıllarına getiremez.
Öyleyse bu hava sayfası, hakkalyakîn,383 aynelyakîn, ilmelyakîn
derecesinde açıkça, Zât-ı Zülcelâl’in sonsuz ilim ve hikmetiyle çalıştırdığı
kudret ve kader kaleminin sürekli değişen sayfasıdır. Levh-i Mahfuz’un şu
değişip duran âlemde ve icraatlarında “levh-i mahv-isbat”384 adındaki yaz-
boz tahtası hükm ünde dir.
383 Hakkalyakîn: Marifet mertebesinin en yükseği. Hakikati bizzat yaşayarak görme hali.
384 Eşya ve hadiselerin yazılıp silindiği zaman levhası.
İşte hava unsuru, yalnız seslerin nakli vazifesinde, Allah’ın birliğinin
zikredilen tecellisini ve hayret verici şeyleri gösterir, dalâletin ne kadar
akıl dışı olduğunu ortaya koya r. Bunun gibi, havayı meydana getiren
unsurların mühim vazifelerinden biri de, elektrik, çekme-itme kuvve ti,
ışık gibi başka şeylerin naklinde şaşırmadan, muntazaman, seslerin
naklindeki vazifeyi görmesidir. Aynı zamanda, bütün bitki ve hayvanlara
hava ve aşılama gibi hayat için lüzumlu şeyleri de tam bir intizamla
yetiştirir. İlahî emir ve iradenin bir makamı olduğunu kesinlikle ispat
eder; serseri tesadüfün, kör kuvve tin, sağır tabiatın, karışık, hedefsiz
sebeplerin ve aciz, cansız, cahil maddelerin bu hava sayfasının
yazılmasına, intizamına ve vazifelerine karışmasına hiçbir şekilde ihtimal
ve imkân bulunmadığını aynelyakîn gösterir. Ben buna  kesin kanaat
getirdim. Her bir zerrenin ve her bir parçanın hal diliyle وَا هَُّهَ إِلَٰ إِل ve ُْ َُ
دٌهُ أَحَّٰا dediğini bildim. Bu َُ anahtarı ile havanın maddî yönde n bu hayret
verici hususiyetlerini gördüğüm  gibi, hava unsuru da bir َُ hükm üne
geçerek misal385 ve mânâ âlemine bir anahtar oldu.
385 Misal âlemi: Maddî âlem ile ruhlar âlemi arasındaki geçiş yeri.
(Gerisi şimdilik yazdırılmadı. Herkese binlerce selam.)
On Dördüncü Söz
نِ اِِٰهِ اِّْْٰــــــِ ا
386ٍ ٍََِْ ِْ َُنْ ََُُِ ُ فَُِْْٰ ا َِبٌ أُٰرۤال
386 “Elif, Lâm, Râ. Bu öyle bir Kitaptır ki, ayetleri en kesin delillerle desteklenmiş, sonra da
güzelce açıklanmış, tam hüküm ve hikmet sahibi, her şeyden haberdar olan Hakîm ve Habîr
tarafından gönderilmiştir.” (Hûd sûresi, 11/1)
Kur’an-ı Hakîm’in ve onun  hakiki tefsircisi olan hadislerin bir kısım
yüksek ve ulvî hakikatlerine çıkmak için, teslimiyeti ve itaati noksan
kalblere yardım edecek basamaklar hükmünde , o hakikatlerin bazı
misallerine işaret edeceğiz. Bu Söz’ün “hâtime”sinde387 bir ibret dersi ve
Cenâb-ı Hakk’ın inayetinin bir sırrı ifade edilecek. O hakikatlerden haşir
ve kıyametin misalleri, Onunc u Söz’de, bilhassa Dokuzuncu Hakikat’inde
zikredildiği için tekrara lüzum yoktur. Yalnız diğer hakikatlerden örnek
olarak beş “mesele”yi söyleyeceğiz.
387 Hâtime: Sonsöz.
[Beş Mesele]
Birincisi
Mesela: 388َ ِ ِِ أَمٍأَرْضْاوَاتِ وَالَََٰ اخ“ Gökleri ve yerleri altı günde
yarattı” mealindeki ayet, belki bin veya elli bin sene gibi uzun bir
zamandan ibaret olan Kur’an günlerine göre dünya nın ömrünün altı gün
süreceğine işaret eder. Bu ayetin yüc e hakikati hakkında bir kanaat vermek
için, birer gün hükm ünde ki her bir asırda, her bir senede, her bir günde
Fâtır-ı Zülcelâl’in yarattığı akıp giden âlemleri, seyyar kâinatları, geçici
dünya ları gözlere gösteriyoruz. Evet, tıpkı insanlar gibi, dünya lar da birer
misafirdir. Âlem, her mevsim Zât-ı Zülcelâl’in emriyle dolar, boş alır.
388 “Rabbiniz o Allah’tır ki, gökleri ve yeri altı günde yarattı.” (A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi,
10/3; Hûd sûresi, 11/3; Hadîd sûresi, 57/4)
İkincisi
Mesela:
ُْبُ ََُْ يَ 390َمٍ ٍُِي إِۤيْءٍ أََْْهُ فِ وَُ شَ389 َِبٍ ٍُِْبٍ وََ ٍَِ إِ ِوََ رَط
391ٍَُُِْ إِ ِ َِبٍ ا أََِۤ وَلََُٰ ِْ ذا أَصْۤأَرْضِ وَلََْ ِ الاوَاتِ وَٰذَرةٍ ِ اَِْلُ 
389 “Hâsılı, yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki, apaçık bir kitapta bulunmasın.” (En’âm sûresi, 6/59)
390 “Velhasıl her şeyi apaçık bir Kitap’ta sayıp döken Biziz.” (Yâsîn sûresi, 36/12)
391 “O (gaybları bilen) öyle bir zâttır ki, O’nun ilminden göklerde ve yerde zerre miktarı bir şey
bile kaçamaz. Zerreden daha küçük ve daha büyük hiçbir şey yoktur ki, her şeyi açıklayan
Kitapta (Levh-i Mahfûz’da) bulunmasın.” (Sebe sûresi, 34/3)
gibi ayetlerin ifade ettiği, “Her şey, her haliyle, var olmadan önce, var
olduktan sonra ve yokluğa gitmesinin ardından, yazılıdır, yazılır ve
yazılıyor.” mânâsındaki yüce hakikat hakkında bir kanaat vermek için
Nakkaş-ı Zülcelâl’in, yeryüzü sayfasında her mevsim, bilhassa her
baharda değiştirdiği sayısız muntazam varlığın fihristini, hayat
programını, hareket kanunlarını onların çekirdeklerinde, tohumlarında,
köklerinde manevî bir surette sakladığını… Onlar yok olduktan sonra
meyvelerinde, basit tohum cuklarında kader kalemiyle, manevî bir tarzda
aynen yazdığını… Hatta her geçici baharda, yaş-kuru ne varsa hepsini,
sınırlı zerrecikler ve kemikler hükm ünde ki tohum larda, kuru odunl arda
tam bir intizam ile muhafaza ettiğini, gören gözlere gösteriyoruz. Âdeta
her bir bahar, bir tek çiçek gibi, gayet muntazam ve ölçülü olarak,
yeryüzüne Cemil ve Celil bir Zât’ın eliyle takılıp kopa rılıyor, konul up
kaldırılıyor. Hakikat böyleyken, kader kaleminin sayfası olan Levh-i
Mahfuz’un yalnızca bir tecellisi, Cenâb-ı Hakk’ın sanatının fihristi
hükm ünde ki, gafillerin tabiat dedikleri bu yaratılış kitabını, bu sanat
nakşını, başkasının filli olan bu hikmet planını, tesir sahibi tabiat diyerek
bir kaynak ve fail kabul etmek insanın en tuhaf aldanışlarındandır.
392ا َِ اَٰاأََْ  Hakikat nerede, gafillerin anlayışları nerede!
392 “Yer nerde, Süreyya nerde!”
Üçüncüsü
Mesela, sadece hakikati haber veren, doğru sözlü Peygamberimiz
(aleyhissalâtü vesselam), arşı taşıyan, yerlerin ve göklerin vazifeli
meleklerini ve başka bazı melekleri, kırk bin başlı, her bir başlarında kırk
bin dil bulunan ve her bir dilleriyle kırk bin tarzda tesbihat yapan393
varlıklar olarak tasvir ediyor; kulluklarının kusursuzluğunu, kuşatıcılığını
ve enginliğini bildiriyor. Bu hakikate ulaşmak için şuna dikkat et: Zât-ı
Zülcelâl,
393 Bkz. et-Taberî, Câmi’u’l-Beyân 15/156; Ebu’ş-Şeyh, el-Azame 2/547, 740, 742, 747, 3/868;
İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân 3/62; İbn Hacer, Fethu’l-Bârî 8/402; el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 2/82.
Arşı taşımakla vazifeli meleklerin tesbihleriyle ilgili ayrıca Bkz. Müslim, selâm 124; Tirmizî,
tefsîru sûre (34) 3; Müsned 1/218.
394أَرْضُ وََْ َِِْالاوَاتُ اُْ وُٰ َُ اَُ
394 “Yedi kat gök, dünya ve onların içinde olan herkes Allah’ı takdis ve tenzih eder.” (İsrâ sûresi,
17/44)
395ََِلَ ََُ َُْإِ ََْ اْ
395 “Biz (sabah akşam) kendisiyle zikir ve ibadet etmeleri için dağları Dâvud’un hizmetine boyun
eğdirmiştik.” (Sâd sûresi, 38/18)
396أَرْضِ وَاَِْلِِْ وَالاوَاتََََٰ ََ اإِ َََْ ا
396 “Biz emaneti göklere, yere, dağlara teklif ettik.” (Ahzâb sûresi, 33/72)
gibi ayetlerle, en büyük ve küllî varlığın dahi kendi enginliğine ve
büyükl üğüne  uygun bir tarzda tesbihat yaptığını gösteriyor ve öyle de
görünüyor . Evet, Allah’ı tesbih eden şu gök denizinin tesbih kelimeleri
güne ş, ay ve yıldızlar olduğu gibi; O’nu tesbih ve O’na hamd eden o
denizdeki şu dünya  gemisinin de hamd kelimeleri hayvanlar, bitkiler ve
ağaçlardır. Demek, her bir ağacın, her bir yıldızın küçük birer tesbihatı
bulunduğu gi bi, yeryüzünün ve yeryüzünde ki her bir kıtanın, her bir dağın,
derenin, karaların, denizlerin ve göklerin her bir katının, her bir burcunun
da küllî birer tesbihi vardır. Elbette, binlerce başı olan şu yeryüzünün, her
başında yüz binlerce dil bulunan ve her dilinde yüz bin türlü tesbihat
çiçeklerini, hamd meyvelerini misal âleminde397 tercümanlık edip
gösterecek, ruhlar âleminde temsil ve ilan edecek, ona göre vazifeli bir
meleği vardır.
397 Maddî âlem ile ruhlar âlemi arasında geçiş âlemi.
Evet, çok sayıda varlık bir cemaat meydana getirse, bir şahs-ı manevîleri
olur. Eğer o topluluk birleşip kaynaşsa, onu temsil edecek bir şahs-ı
manevîsi, bir nevi ruhu ve tesbih vazifesini gören vazifeli bir meleği
bulunacaktır. İşte, misal olarak bu Barla ağzının, şu dağ dilinin muazzam
bir kelimesi olan, odamızın önünde ki çınar ağacına bak: Bu ağacın şu üç
büyük dalının her birinde kaç yüz dalın dilleri var, gör! Her dilde kaç yüz
ölçülü ve muntazam meyve kelimesi ve her meyvede kaç yüz kanatlı,
ölçülü tohum cuk harfi olduğuna  dikkat et! Hepsinin 398ُونُُْ ََ emrinin
sahibi Sâni-i Zülcelâl’i ne kadar beliğ bir şekilde övdükl erini, güzel, açık
ve düzgün bir dille tesbih ettiklerini işitiyor, görüyorsun. Aynen bunun
gibi, vazifeli meleği de mânâ âleminde ona göre çeşitli dillerle şu ağacın
tesbihatını temsil eder. Hikmetin gereği budur .
398 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; Meryem sûresi, 19/35; Yâsîn
sûresi, 36/82; Mü’min sûresi, 40/68)
Dördüncüsü
Mesela,
399َ َُ ُْ ََُنَُادَ ًَْ أَنْ َُلا أَرۤ إِذَۤا أَُْهَُۤإِ
399 “Bir şeyi dilediğinde O’nun buyruğu sadece ‘Ol!’ demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi,
36/82)
400 ََِْ اََِْا أَُْ اَِ إَِۤمَو
400 “Kıyametin kopması ise, başka değil, ancak göz açıp kapama (yahut daha da kısa) bir anda
olup biter.” (Nahl sûresi, 16/77)
401ِِْ ِْ َِْ اَْرِوََُْ أََْبُ إِلَ
401 “Biz insana şahdamarından daha yakınız.” (Kaf sûresi, 50/16)
402ةٍهُ ََِْ أََْ ََي َْمٍ َنَ َِْارَُُ وَاوحُ إَِِْ فِئَُِْٰۤجُ اَْ
402 “Melekler ve Rûh, O’nun arşına, miktarı elli bin sene olan bir günde yükselirler.” (Meâric
sûresi, 70/4)
gibi ayetlerin ifade ettiği yüce hakikate bak! Kadir-i Mutlak eşyayı o
derece kolay, süratle, vasıtasız ve doğrudan yaratır ki, her şeyi yalnız bir
emirle var etmiş gibi görünür, öyle anlaşılır. Hem o sınırsız kudret sahibi
Sâni, sanatla yarattığı varlıklara son derece yakın olduğu halde, onlar
Yaratıcılarından sonsuz derecede uzaktır. Yine o Zât nihayetsiz
büyükl üğüyl e beraber, gayet küçük ve basit işleri dahi ihmal etmeden
düzenler ve benzersiz sanatının dışında bırakmaz. Kâinatta görülen mutlak
kolaylık içindeki mükemmel düzen, işte bu Kur’an hakikatinin varlığına
şahitlik ettiği gibi, şu temsil de onun hi kmet sırrını gösteriyor:
Mesela, 403ىٰأَََُْْ الهِ الّْٰوَِ Sâni-i Zülcelâl’in güzel isimlerinden Nur
isminin kesif bir aynası hükmünde ki güne şin, O’nun emri ve itaat
ettirmesiyle gördüğü vazifeler, şu hakikati anlamayı kolaylaştırır. Şöyle
ki:
403 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
Güneş yüks ekliğiyle beraber bütün şeffaf ve parlak şeylere son derece
yakın, hatta onlara kendilerinden daha yakın olduğu, tecellisiyle, ışığıyla
ve tasarrufa benzer pek çok sıfatıyla onlara tesir ettiği halde, o şeffaf
şeyler güne şten binlerce sene uzaktır. Hiçbir şekilde ona tesir edemez,
yakınlık iddiasında bulunamazlar.
Hem güne ş, her bir şeffaf zerreye tesir eder. Hatta ışığı nereye ulaşmışsa
orada hazır ve nâzır gibidir; bu, o zerrenin kabiliyetine ve rengine göre
güne şin aksinin ve bir çeşit suretinin gör ünmesiyle anlaşılır.
Hem güne şin ulaştığı ve nüfuz ettiği daire, parlaklığının kuvve ti ölçüsünde
genişler. Muazzam parlaklığındandır ki, en ufak şeyler bile ondan gizlenip
kaçamaz. Demek, onun her şeyi kuşatan büyükl üğü, nuraniyet sırrıyla,
basit ve ufak şeyleri de dışarıda bırakmaz; bilakis, dairesine alır. Hem
farz-ı muhal, güne şin tecellilerinin ve vazifesinin kendi iradesiyle
olduğunu kabul etsek, o derece kolaylık, sürat ve enginlik içinde, zerreden,
damladan ve denizin yüzünde n gezegenlere kadar Allah’ın izniyle öyle
işler görür ki, onun şu geniş icraatı ancak has bir emirle yaptığı
düşünülebilir. Zerre ile gezegen, o Zât’ın emri karşısında eşittir. Güneş,
denizin yüzüne verdiği ışığı ve bereketi, kabiliyetine göre zerreye de
kusursuz bir intizamla verir.
İşte, gök denizinin yüzünde  parlak bir kabarcık ve Kadir-i Mutlak’ın Nur
isminin cilvesine kesif bir aynacık olan güne şin, açıkça, şu hakikatin üç
esasının misallerini gösterdiğini görüyoruz. Elbette, güne şin ışığı ve
sıcaklığı, kendi ilmi ve kudreti yanında toprak gibi kesif kalan, “Nuru’n-
nur, Münevviru’n-nur, Mukaddiru’n-nur”404 olan Zât-ı Zülcelâl, ilim ve
kudretiyle her şeye sonsuz yakınlıktadır, her yerde hazır ve nâzırdır;
varlıklar ise O’ndan çok uzaktır. Bu işleri o kadar zahmetsiz, doğrudan ve
kolaylıkla yapar ki, hepsinin yalnız bir tek emrin sürati ve kolaylığı ile
gerçekleştiği anlaşılır. Hem küçük-büyük hiçbir şey O’nun kudret
dairesinin dışında kalmaz; büyükl üğü her şeyi kuşatır. İşte bütün bunlara
gözümüzle görmüş gibi şüphe siz bir imanla inanırız ve inanmak gerekir.
404 Nurların nuru, bütün nurlar kendisinden feyiz alan, bütün nurları aydınlatan, miktarlarını takdir
eden Cenâb-ı Hak.
BEŞİNCİSİ
405ِ۪هَاتُ َِْتٌ َِِاوَٰوْمَ اََِِْ وَاُ ًَِ ََُُْ يأَرْضْ وَالَ۪ َ َْرِهوََ ََرُوا ّٰ
ayetinden tut,
405 “Ama onlar, Allah’ın kudret ve azametini hakkıyla takdir edemediler, O’na lâyık tazimi
göstermediler. Halbuki bütün bir dünya kıyamet günü O’nun avucunda, gökler âlemi de
bükülmüş olarak elinin içindedir.” (Zümer sûresi, 39/67)
406َْ۪ءِ وََِْهَ َُلُ ََْ الّْٰأَن اوا ۤوَاَُْ ayetine kadar;
406 “Bilin ki Allah insan ile kalbi arasına girer (dilediği takdirde arzusunu gerçekleştirmesini
önler).” (Enfâl sûresi, 8/24)
407َيْءٍ وٌَِى ُ شْٰءٍ وََُ َهُ َُِ ُ َّٰاَ ayetinden,
407 “Her şeyi yaratan Allah’tır. Her şey O’nun mutlak tasarrufundadır.” (Zümer sûresi, 39/62)
408ا ُُِْنََُ َ ُِونَ وَمََْ ayetine kadar;
408 “(Bilmiyorlar mı ki Allah) onların gizlediklerini de bilir, açıkladıklarını da?” (Bakara sûresi,
2/77; Hûd sûresi, 11/5; Nahl sûresi, 16/23)
409َأَرْضْاوَاتِ وَالَََٰ اخ ayetinden,
409 “Gökleri ve yeri yaratan...” (En’âm sûresi, 6/1, 73; A’râf sûresi, 7/54; Tevbe sûresi, 9/36;
Yûnus sûresi, 10/3; Hûd sûresi, 11/7; İbrahim sûresi, 14/19, 32; Nahl sûresi, 16/3; İsrâ sûresi,
17/99; Furkan sûresi, 25/59; Neml sûresi, 27/60; Ankebût sûresi, 29/61; Lokman sûresi, 31/22;
Secde sûresi, 32/4; Yâsîn sûresi, 36/81; Zümer sûresi, 39/5, 38; Zuhruf sûresi, 43/9; Ahkaf
sûresi, 46/33; Hadîd sûresi, 57/4; Teğâbün sûresi, 64/3)
410ا ََُْنَوَُّٰ َََُْ وَمَ ayetine kadar;
410 “Sizi de yaptığınız şeyleri de yaratan Yüce Allah’tır.” (Sâffât sûresi, 37/96).
411هِّٰا َِِّلهُ َ ُةَ إّٰاءَ اَۤ شَ ayetinden,
411 “Maşallah! Allah ne güzel dilemiş ve yapmış! O’ndan başka gerçek güç ve kuvvet sahibi
yoktur.” (Kehf sûresi, 18/39)
412هُّٰااءَ ۤا أَنْ َََّاءُونَ إِلۤشَوََ تَ ayetine kadar…
412 “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz.” (Dehr sûresi, 76/30)
Rubûbi yetinin ihtişamı ve ulûhiyetinin yüceliği her yeri kuşatmış olan
Ezel ve Ebed Sultanı’nın, şu aciz, sonsuz derecede zayıf, fakir, muhtaç ve
yalnız sınırlı bir iradeye sahip, bir şey var etmeye kabiliyeti bulunmayan
ve kendi gayretiyle elde edebileceği şeyler çok az olan insanoğluna karşı
Kur’an’daki şiddetli şikâyetlerinin, ağır tehditlerinin ve müthiş
korkutmalarının413 hikmeti nedir? Bu nasıl izah edilebilir?
413 Bkz. Bakara sûresi, 2/39, 161, 257; Âl-i İmran sûresi, 3/4, 10, 12, 56, 90, 91, 116; Nisâ sûresi,
4/56, 168; Mâide sûresi, 5/10, 36, 73 ...
Bu sorunun cevabı olan derin ve yüks ek hakikati anlamak için şu iki
temsile bak:
Birinci Temsil: Mesela, içinde sanatla yaratılmış sayısız meyveli ve
çiçekli varlığın bulunduğu şahane bir bağ ve ona bakmak için tayin
edilmiş pek çok hizmetkâr olsun. Bir hizmetkâr da yalnız o bağa yayılacak
ve içilecek suyun yatağındaki deliğin kapağını açmakla vazifeli bulunsun.
Eğer o hizmetkâr tembellik edip deliğin kapağını açmazsa bağ geç yeşerir
veyahut kurur. O zaman, Hâlık’ın Rabbanî sanatının, bağın sahibi sultanın
saltanatına yakışır nezaretinin ve o bağa kusursuzca hizmet eden ışık, ha va
ve toprağın yanı sıra, diğer bütün hizmetçilerin de o sersemden şikâyete
hakkı olur. Çünkü o, hepsinin hizmetlerini neticesiz bırakmış veya onlara
zarar vermiştir.
İkinci Temsil: Mesela, bir sultanın büyük bir gemisinde, basit bir adam
küçük vazifesini terk etmekle gemideki bütün çalışanların hizmetlerinin
neticesine zarar verdiğinden ve bazen o hizmetleri mahvettiğinden,
geminin sahibi, gemideki bütün vazifeliler adına o adamdan şiddetle
şikâyet eder. Kusurlu adam ise, “Ben basit bir adamım, önemsiz ihmalim
yüzünde n bu şiddeti hak etmiyorum.” diyemez. Çünkü  tek bir şeyin
yokluğu, pek çok şeyin olmamasına yol açabilir. Halbuki varlık kendi
kıymetince netice verir. Çünkü bir şeyin varlığı, bütün şartların ve
sebeplerin varlığına bağlıdır. O şeyin yokluğu, ortadan kalkması ise tek bir
şartın yokluğuyl a veya ortadan kalkmasıyla gerçekleşebilir, o şey netice
itibarı ile yok olur. Bu yüzden, “Tahrip, tamirden çok daha kolaydır.” sözü,
herkesçe bilinen bir kaide hükm üne geçmiştir. Madem küfrün ve dalâletin,
azgınlığın ve isyanın esası inkârdır, rettir, terktir ve kabulün yokluğudur .
Bunlar görünüş te ne kadar müspet ve var olsa da hakikatte yoktur. Öyleyse
küfür, her şeye tesir eden bir cinayettir. Bütün varlıkların amellerinin
neticelerine zarar verdiği gibi, Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin cemâl
tecellilerine perde çeker.
İşte bu sonsuz şikâyete hakkı olan varlıklar adına onların Sultan’ı, şu asi
insandan şiddetle şikâyet eder ve bu, hikmetin gereği ve ta kendisidir. O
asi, şiddetli tehditleri ve dehşetli korkutmaları elbette, şüphe siz hak eder.
Hâtime414
414 Sonsöz.
نِ اِِٰهِ اِّْٰ اِْــــــ
415 إِ ََعُ اُُْورِۤاةُ اَََْٰ اَْو
415 “Bu dünya hayatı, aldatıcı ve geçici bir zevkten başka bir şey değildir.” (Âl-i İmran sûresi,
3/185)
Gafil kafaya bir tokmak ve bir ibret dersi
Ey gaflete dalıp, bu dünya  hayatını tatlı görüp, ahireti unutup dünya ya
talip olan bedbaht nefsim! Neye benzediğini bilir misin? Deve kuşuna...
Avcıyı görür fakat uçamaz; avcı onu görmesin diye başını kuma sokar,
koca gövdesi dışarıda kalır. Avcı onu görür, fakat o gözünü kuma soktuğu
için avcıyı görmez.
Ey nefis! Şu temsile bak ve gözünü dünya ya dikmenin aziz bir lezzeti
nasıl acı veren bir eleme çevirdiğini gör!
Mesela: Bu köyde  (yani Barla’da) yaşayan iki adam olsun. Onlardan
birinin dostlarının yüzde doks an dokuz u İstanbul’a gitmiş, orada güzelce
yaşıyorlar. İçlerinden yalnız o burada kalmış. Bir gün o da gidecek. Bu
yüzden o adam İstanbul’a gitmeye arzu duya r, orayı düşünür, dostlarına
kavuşmak ister. Ona, “Haydi oraya git!” dendiği vakit sevinip gülerek
gider. İkinci adamın da dostlarının yüzde doks an dokuz u buradan gitmiş.
Fakat bir kısmı ölmüş, bir kısmını da kimse bir daha görmemiş. Adam, o
dostlarının da perişan olduğunu zanneder. Giden dostlarının yerine yalnız
bir misafire bağlanıp teselli bulmak, ayrılık elemini onunl a gidermek
ister.
İşte ey nefis! Başta Habibullah (aleyhissalâtü vesselam) olmak üzere,
bütün dostların kabrin öbür tarafındadır. Burada kalan bir-iki dostun da
gidiyor. Ölümden ürküp, kabirden korkup başını çevirme! Kabre mertçe
bak, ne talep ediyor, dinle! Ölümün yüzüne erkekçesine gül, ne istiyor,
anla! Sakın gafil olup temsildeki ikinci adama benzeme!
Ey nefsim! “Zaman değişti, asır başkalaştı, artık herkes dünya ya dalmış,
hayata tapıyor. Herkes geçim derdiyle sarhoş.” deme! Çünkü ölüm
değişmiyor. Ayrılık, bekâya dönm üyor. İnsanın aczi ve fakrı bitmiyor;
artıyor. Yolculuğu ke silmiyor, sürat kazanıyor.
Hem, “Ben de herkes gibiyim.” deme! Çünkü herkes sana ancak kabir
kapısına kadar arkadaşlık edebilir. Herkesle musibette beraber olma
tesellisi ise kabrin öbür tarafında pek temelsizdir. Hem kendini başıboş
zannetme! Zira şu dünya  misafirhanesine hikmet penceresinden baksan,
düzensiz, gayesiz hiçbir şey göremezsin. Sen nasıl başıboş, gayesiz
kalabilirsin! Deprem gibi yeryüzü hadiseleri, tesadüf oyunc ağı değildir.
Mesela: Yeryüzüne, birbiri içinde gayet muntazam ve nakışlı gömlekler
gibi giydirilmiş bitki ve hayvan türleri baştan aşağı gayelerle, hikmetlerle
dona tılmıştır. Ve yerküre gayet yüce gayeler içinde kusursuz bir intizam
ile meczup mevlevî gibi döne r. Bunları gördüğün ve bildiğin halde, nasıl
olur da –bir inkârcının yaptığı gibi– dünya nın, insanoğlunda , bilhassa
müminlerde- beğenmediği bir kısım gaflet tavırlarına karşı manevî
ağırlığından omuz silkmesine benzer deprem gibi416 HAŞİYE hadiseleri gayesiz,
tesadüfî zannedersin! Böyle yapanlar, o musibeti yaşayanların elîm
zayiatını sebepsiz, boşu boşuna olmuş gösterip onları müthiş bir
ümitsizliğe düşürürler. Hem büyük bir hata hem de büyük bir zulüm
işlerler.
416 HAŞİYE İzmir depremi münasebetiyle yazılmıştır.
Öyle hadiseler, Hakîm ve Rahîm bir Zât’ın emriyle müminlerin fâni
malını sadaka hükm üne çevirip bâkileştirir ve nimetlere karşı
nankörlükten gelen güna hlara kefarettir.
Bir gün gelecek, şu itaatkâr yerküre, yüzünün süsü olan insanlığın
eserlerini şirke bulaşmış ve şükürsüz görüp çirkin bulacak. İşte o zaman
Hâlık’ın emriyle büyük bir deprem bütün yüzünü siler, temizler. Yeryüzü
Allah’ın emriyle O’na ortak koşanları cehenneme döke r, şükredenlere
“Haydi, Cennet’e buyr un!” der.
On Dördüncü Söz’ün Zeyli417
417 Zeyl: İlave.
نِ اِِٰهِ اّْٰاِْــــــِ 
 ٍََِْ۝ََ إَِْنُ َ ْ وََلَ ال۝ا أَرْضُ أَََََِْْ ال وَأََْ۝زَِْاََ أَرْضُ ْذَا زَُِِْ الإِ
نْ ََْْ ََ۝وْا أَََُْْ اسُ أًََْ َُِ ٍََِْ َُْرُ ۝ا ى ََٰن رََ أَوْح َِ۝دثُ أََْرََ َُ
418ذَرةٍ ًَّا ََهَُْ ََْْ َِْلَ  وَ۝رةٍ ًَْا ََهُ َِْلَ ذَ
418 “Yer o müthiş depremiyle sarsıldığı zaman… Ve yer bağrındaki ağırlıkları çıkardığı zaman…
İnsan şaşkın şaşkın: ‘Ne oluyor buna!’ dediği zaman… İşte o gün yer, üstünde olan biten her
şeyi anlatır: Çünkü Rabbin ona bunları vahyeder. İşte o gün bölükler halinde insanlar,
kabirlerinden çıkıp Yüce Divana durur, yaptıklarının karşılığını görüp alırlar. Zerre ağırlığınca
hayır yapan onu bulur, zerre ağırlığınca şer yapan da onu bulur.” (Zilzâl sûresi, 99/1-8)
Şu sûre, yeryüzünün, hareketlerinde ve depremlerde vahye ve ilhama
mazhar olarak bir emir altında hareket ettiğini, bazen de titrediğini kesin
bir şekilde bildiriyor.
(Şimdiki deprem münasebetiyle419 sorulan altı-yedi kısa sorunun cevapları,
manevî ve mühim bir taraftan yine manevî ihtar yardımıyla kalbe geldi.
Kaç defa etraflıca yazmaya niyet ettiysem de izin verilmedi. Yalnız özetle,
kısaca yazılacak.)
419 1939’da meydana gelen İzmir ve Erzincan depremleri.
Birinci Soru: Bu büyük depremin, maddî felâketinden daha elem verici,
manevî bir musibeti olarak, devam edeceğinden gelen korku ve ümitsizlik,
halkın büyük kı smının memleketin birçok ye rinde gece istirahatını ortadan
kaldırdı, onlara dehşetli bir sıkıntı verdi. Bunun s ebebi nedir?
Manevî taraftan gelen cevap: Ramazan-ı şerifte, teravih vakti bu mübarek
İslam merkezinin her köşesinde, hevesleri tahrik eden şarkıların neşe ve
sevinçle, sarhoşçasına ve bazen kızların sesiyle radyoda n cazibeli bir
şekilde dinletilmesi bu kor ku azabını netice verdi.
İkinci Soru: Bu semavî tokat niçin gayrimüslimlerin memleketlerine
gelmiyor da bu bi çare Müslümanlara iniyor?
Cevap: Büyük hataların ve cinayetlerin cezası ertelenerek büyük
merkezlerde, küçücük suçlarınki ise hemen küçük merkezlerde verilir.
Aynen bunun gibi, mühim bir hikmete binaen, kâfirlerin cinayetlerinin
büyük kısmı mahşerdeki büyük mahkemeye bırakılıyor. Müminlerin
hatalarının cezası ise kısmen bu dünya da veriliyor.420 HAŞİYE
420 HAŞİYE Hem Ruslar gibi olanlar, hükmü ortadan kalkmış ve tahrif edilmiş bir dini terk etmekle,
hak, ebedî ve hükmü süren bir dine ihanet etmek derecesinde gayretullaha
dokunmadıklarından, yerküre şimdilik onları bırakıp bunlara hiddet ediyor.
Üçüncü Soru: Bazı şahısların hatası yüzünde n gelen bu musibetin
memlekette bir derece umumi hal almasının sebebi nedir?
Cevap: Umumi musibet, çoğunl uğun  hatasından ileri gelmesi yönüyl e,
insanların büyük kısmının o zalim şahısların icraatına fiilen veya onu
lüzumlu sayarak veyahut onların tarafında yer alarak mânen katıldığını
gösterir. Bu da umumi musibete sebebiyet vermiştir.
Dördüncü Soru: Madem bu deprem musibeti, hataların neticesi ve
güna hlara kefarettir. Masum ve hatasız insanların o musibetin içinde zarar
görmesinin hikmeti nedir? Allah’ın adaleti buna  nasıl müsaade eder?
Yine manevî taraftan gelen cevap: Bu mesele kader sırrıyla alâkalı olduğu
için cevabını Kader Risalesi’ne havale edip burada yalnız şu kadarını
söyleyelim:
421ُا ُِْْ ًََ َُِ اَِ ظََوَاُا ًَِْ  Yani: “Bir belâdan, bir musibetten
çekininiz ki, geldiği vakit zalimlere mahsus kalmaz, masumları da yakar.”
421 Enfâl sûresi, 8/25.
Bu ayetin sırrı şudur: Dünya  bir tecrübe ve imtihan meydanıdır, teklif ve
cihad yurdudur . İmtihan ve teklif, hakikatlerin perdeli kalmasını,
müsabaka ve cihad ile Ebûbe kirlerin alâ-yı illiyyîne, yani yücelerin yücesi
olan mertebeye çıkmasını, Ebûcehillerin ise esfel-i safilîne, yani
aşağıların aşağısı seviyeye düşmesini gerektirir. Eğer masumlar böyle
musibetlerde zarar görmeseydi, Ebûcehiller aynen Ebûbe kirler gibi teslim
olacak, Allah yolunda  cihad ve nefisle mücadele ederek manen yüks elme
kapısı kapanacak ve teklif sırrı bozulacaktı.
Madem mazlumun zalimle beraber musibete düşmesi, Cenâb-ı Hakk’ın
hikmetinin gereğidir. Acaba o biçare mazlumların rahmet ve adaletten
hisseleri nedir?
Bu soruya cevaben denildi ki: O musibetteki gazap ve hiddet içinde onlara
bir rahmet cilvesi var. Çünkü o masumların fâni malları, kendileri
hakkında sadaka olup bâki bir mal hükm üne geçtiği gibi, fâni hayatları da
bir nevi şehitlikle onlara bâki bir hayatı kazandırır. Nispeten az, geçici bir
sıkıntı ve azaptan, büyük ve daimî bir kazanç elde etmeyi sağlayan bu
deprem, onlar hakkında gazap içinde bir rahmettir.
Beşinci Soru: Âdil ve Rahîm, Kadir ve Hakîm Cenâb-ı Hak, neden hususi
hatalara hususi ceza vermeyip koca bir musibeti insanların başına musallat
eder? Bu, O’nun rahmetinin güzelliğine ve kudretinin enginliğine nasıl
uygun düş er?
Cevap: Kadîr-i Zülcelâl, yeryüzünde ki her bir unsura pek çok vazife
vermiştir ve her bir vazifede çok netice saklar. Bir unsurun bir tek
vazifesinde, bir tek netice çirkin, şer ve musibet olsa da, diğer güzel
neticeler, o neticeyi de güzelleştirir. Eğer o tek çirkin neticenin ortaya
çıkmaması için, insana karşı hiddete gelmiş o unsur vazifesinden men
edilse; o va kit o güz el neticeler sayısınca hayır terk edilmiş ve lüzumlu bir
hayrı yapmamak şer hükmüne geçtiğinden, o hayırlar miktarınca şer
işlenmiş olur. Bu ise bir tek şer gelmesin diye işlenen gayet çirkin,
hikmete ve hakikate zıt bir kusurdur. Kudret, hikmet ve hakikat, kusurdan
uzaktır, yüc edir.
Madem insanın bazı hataları (toprak, hava, su gibi) unsurları ve yeryüzünü
hiddete getirecek derecede büyük bir isyan ve pek çok varlığı hor görerek
onların hukukun a yapılmış bir tecavüzdür. Elbette, o cinayetin fevkalâde
çirkinliğini göstermek için, koca bir unsura, çok geniş vazifesi içinde
“Onları terbiye et!” diye emir verilmesi, hikmetin gereği ve ta kendisidir,
adalettir ve mazlumlara rahmettir.
Altıncı Soru: Gafiller, depremin yeraltındaki madenlerde meydana gelen
değişimlerin neticesi olduğunu söyleyip yayarak, ona âdeta tesadüfî, tabiî
ve maksatsız bir hadiseymiş gibi bakarlar. Bu hadisenin manevî
sebeplerini ve neticelerini görmezler ki uyansınlar. Onların dayandığı
noktanın bir hakikati var mıdır?
Cevap: Dalâletten başka hiçbir hakikati yoktur. Çünkü her sene elli
milyonda n fazla nakışlı, muntazam gömleği giyen ve değiştiren
yeryüzünde ki binlerce canlı türünde n sadece biri olan, mesela sineklerden
bir tekinin yüzlerce uzvunda n biri olan kanadını, Cenâb-ı Hak kasd, irade
ve hikmet cilvesine mazhar kılar, ona lâkayt kalmaz, onu başıboş
bırakmaz. Bu da gösteriyor ki, sayısız şuur sahibi varlığın beşiği, anası,
yuva sı ve koruyuc usu olan koca yeryüzünde  yalnızca mühim işler ve
haller değil, –küçük olsun, büyük olsun- hiçbir şey O’nun iradesi ve kasdı
dışında değildir. Fakat Kadir-i Mutlak, hikmetinin gereği olarak, görünen
sebepleri icraatına perde yapar. Depremi dilediği vakit bazen bir maden
yatağına harekete geçmesini emrederek onu ateşler. Yani deprem,
madenlerdeki değişimler neticesinde de olsa, yine Cenâb-ı Hakk’ın emri
ve hikmetiyle meydana gelir; başka türlü olamaz.
Mesela, bir adam tüfekle birini vursa, vuran adamı yok sayıp yalnız
fişekteki barutun ateş almasına bakarak biçare maktulün hukukunu
büsbütün çiğnemek, ne derece akılsızlık ve divaneliktir. Aynen öyle de,
Kadîr-i Zülcelâl’in itaatkâr bir memuru, hatta bir gemisi, göklerde süzülen
bir misafirhanesi olan yeryüzüne verilen, “Gaflet ve azgınlık yolunda kileri
uyandırmak için gövde nde bulunan, hikmet ve irade ile saklanmış
bombayı ateşle!” şeklindeki Rabbanî emri unutmak ve tabiata sapmak,
ahmaklığın en çirkinidir.
Altıncı Soruyu Tamamlayan  Bir Haşiye:
Dalâlet yolunda kiler ve dinsizler, menfaatlerini korumak ve müminlerin
uyanışına karşı koyup mâni olmak için o kadar garip bir inat ve hayret
verici bir ahmaklık gös terirler ki, insanı insan olduğuna  pişman ederler.
Mesela, bu son zamanlarda insanoğlunun bir derece umumi hal alan
zulümlü, karanlık isyanlarına kâinat ve yeryüzünde ki bütün unsurlar
kızdığından, yerlerin ve göklerin Hâlık’ı da, yalnız hususi bir rubûbi yet ile
değil, belki bütün kâinatın, âlemlerin Rabbi ve Hâkim’i olması itibarı ile,
kuşatıcı ve geniş bir tecelliyle kâinatın bütününde  ve rubûbi yetinin küllî
dairesinde insanlığı uyandırmak, dehşetli azgınlığından vazgeçirmek ve
tanımak istemediği Zât’ını ona tanıtmak istedi. Bunun için benzersiz,
kesilmeyen bir su, hava ve elektrikten deprem, fırtına ve düny a savaşı gibi
umumi, dehşetli afetleri insanın yüzüne çarptı. Bunun la hikmetini,
kudretini, adaletini, kayyûm iyetini,422 iradesini ve hâkimiyetini pek açık bir
şekilde gösterdi. Böyle olduğu halde, insan suretindeki bir kısım ahmak
şeytanlar, o küllî, Rabbanî işaretlere ve ilahî terbiye ediciliğe akılsızca bir
inatla karşılık verip, “Deprem, tabiatın eseridir, bir madenin patlamasıdır,
tesadüfîdir. Güneşin sıcaklığının elektrikle çarpmasıdır ki, Amerika’da
bütün makineleri beş saat durdurmuş ve Kastamonu semâlarında havayı
kızıllaştırmış, ona yangın sureti vermiştir.” diyerek mânâsız, saçma sözler
söylüyorlar.
422 Cenâb-ı Hakk’ın daimî varlığı, kaim oluşu, her şeyi ayakta tutması.
Dalâletten ileri gelen sınırsız bir cehalet ve dinsizlikten doğa n çirkin bir
inat yüzünde n, sebeplerin yalnız birer bahane, birer perde olduğunu
bilmiyorlar. Dağ gibi bir çam ağacının var olması için lüzumlu her şeyi
dokum ak ve yetiştirmek, bir köy büyükl üğünde  yüz fabrika ve tezgâh
gerektirirken, onun küçücük çekirdeğini gösterir ve “İşte şu ağaç bunda n
çıkmıştır.” diyerek Sâni’in o çam ağacındaki binlerce mucizesini inkâr
edercesine görünüşteki bazı sebepleri ileri sürerler. Hâlık’ın iradesi ve
hikmetiyle işleyen pek büyük rubûbi yetinin icraatını hiçe indirirler. Bazen
gayet derin, bilinmez ve çok mühim, binlerce yönüyl e hikmet taşıyan bir
hakikate ilmî bir isim takarlar. Güya o isimle o hakikatin mahiyeti
anlaşılır, basitleşir, hikmetsiz ve mânâsız hale gelir!
İşte gel, akılsızlığın ve ahmaklığın sınırsız derecelerine bak ki: Yüzlerce
sayfa ile tarif edilse ve hikmetleri anlatılsa tam mânâsıyla ancak bilinecek
olan derin, ge niş ve meçhul bir hakikate bir isim takar, malûm bir şey gibi,
“Bu, budur .” derler. Mesela, güne şin bir hususiyeti, elektrikle çarpmasıdır.
O ahmaklar rubûbi yetin hususi ve kasdî bir hadisesini küllî, geniş bir
iradenin ve bir varlık türüne ait hâkimiyetin unva nları olan ve “âdetullah”
denilen yaratılış kanunlarının sadece birine bağlarlar. Böylece iradeden
bağını keser, sonra onu tutup tesadüfe ve tabiata havale ederler. Bu şekilde
Ebûcehil’den kat kat fazla bir cehalet gösterirler. Bir askerin veya bir
taburun savaştaki zaferini askerî düzene ve kanuna  dayandırıp o zaferi
kumandanla, padişahla, hükümetle ve harekât taktiğiyle alâkasız görür
gibi, asi birer divane olurlar.
Hem mesela, meyveli bir ağacın bir çekirdekten yaratılması gibi,
mucizeler gösteren bir usta, tırnak kadar bir odun parçasından, yüz okka423
çeşitli yiyecek, yüz arşın424 farklı kumaş yapsa; bir adam da o odun
parçasını gösterip, “Bu işler, tabiî ve tesadüfî olarak bunda n meydana
gelmiştir.” dese… O  ustanın harika sanatını, hüne rlerini hiçe indirse, bu ne
derece bir ahmaklıktır. Aynen öyl e de...
423 1,283 gramlık ağırlık ölçüsü.
424 68 cm. uzunluğundaki ölçü birimi.
Yedinci Soru: Şu yeryüzü hadisesinin (depremin), bu memleketin
Müslümanlarına bakması ve onları hedef alması nasıl anlaşılmalı ve neden
bu ha dise daha çok Erzincan ve İzmir taraflarında görülüyor?
Cevap: Bu hadisenin hem şiddetli kışta, hem karanlık gecede, hem dehşetli
soğukt a gelmesi, hem ramazana gereken hürmeti göstermeyen bu
memlekete mahsus olması ve tahribatından uyanmadıkları için gafilleri
hafifçe uyandırmak maksadıyla devam etmesi gibi pek çok emare ve
işaretle, deprem müminleri hedef alıp onları namaza ve duaya uyandırmak
için sarsıyor ve yeryüzünün kendisi de titriyor.
Biçare Erzincan gibi yerleri daha çok sarsmasının iki sebebi var:
Birincisi: Halkının hataları az olduğu için oranın temizlenmesine acele
edildi.
İkincisi: O gibi yerlerde imanı ve İslamiyet’i koruyan kuvve tli ve hakikatli
insanların biraz veya tam mağlup olmasını fırsat bilen dinsizler, tesirli bir
faaliyet merkezi kurdukları için ilk önce oraların tokatlanmış olması
ihtimali var.
425هَُُّٰ اََْْ إِ اَ َْ
425 “Hiç kimse gaybı bilemez, gaybı yalnız Allah bilir.” Bu ifade, Neml sûresi, 27/65. ayetinin
kısaltılmış halidir.
426َُِ اَََُِْ إَِ أََْ اْا إِ َ ََْۤنََََُْ َ َِْ ل
426 “(Melekler:) ‘Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi
hakkıyla bilen, her şeyi hikmetle yapan Sensin.’ dediler.” (Bakara sûresi, 2/32)
On Beşinci Söz
ِٰ اِِِْــــــِ ِّٰ احْ
427ِاَ رًُُ َِطَََِِِ وََََْ اَۤءَ اَْ وَََْ زَ
427 “Gerçek şu ki, yere en yakın olan göğü lambalarla donattık ve onlardan bir kısmını şeytanlara
atılan mermiler yaptık.” (Mülk sûresi, 67/5)
Ey astronom inin ruhsuz meseleleriyle zihni darlaşan, aklı gözüne inen ve
şu ayetin muazzam sırrını o sıkışmış zihnine sığdıramayan mektepli
efendi! Şu ayetin semâsına yedi basamaklı bir merdivenle çıkılabilir. Gel,
beraber çıkacağız!
Birinci Basamak
Hakikat ve hikmet, yeryüzü gibi göklerin de kendine yaraşır sakinlerinin
bulunmasını ister. Dinde, o cinsten çeşitli varlıklar, “melekler ve
ruhanîler” diye isimlendirilir.
Evet, hakikat bunu  gerektirir. Zira yeryüzünün küçüklüğü ve maddî olarak
kıymetsizliğiyle beraber, canlı ve şuur sahibi varlıklarla doldurulması ve
ara sıra boşaltılıp yeniden şenlendirilmesi, şu muhteşem burçlara sahip,
ziynetli köşkler hükm ünde ki göklerin de şuur ve idrak sahibi varlıklarla
dolu olduğuna  işaret eder, belki bunu açıkça gösterir. Onlar da insanlar ve
cinler gibi, şu âlem sarayının seyircileri, kâinat kitabının mütalâacıları ve
Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yet saltanatının ilancılarıdır. Çünkü O’nun, kâinatı
hadde hesaba gelmez ziynetlerle, güzelliklerle, nakışlarla süsleyip
dona tması, açıkça, düşünen ve ona hayranlık duya n takdir edicilerin
nazarlarını ister. Evet, güzellik elbette bir âşık ister. Yiyecek ise aç olana
verilir. Halbuki insanlar ve cinler, şu sonu olmayan vazifenin, şu haşmetli
nezaretin ve şu geniş dairedeki kulluğun milyonda  birini ancak yapabilir.
Demek, bu sayısız, çeşitli vazife ve ibadetler için sonsuz sayıda, cins cins
melek ve ruhanî lâzımdır.
Bazı rivayetlerin işaretiyle ve âlemdeki düzenin hikmetiyle denilebilir ki,
gezegenlerden yağmur damlacıklarına kadar bir kısım seyyar gök
cisimleri, bazı meleklerin bineğidir.428 Allah’ın izniyle bunlara biner,
şehadet âlemini seyredip gezerler. Hem denilebilir ki, hadiste “tuyûrun
hudr un”429 diye isimlendirilen cennet kuşlarından sineklere kadar bir kısım
hayvanların cisimleri ruhanilerin bir cinsini taşır. Onlar, bu cisimlerin
içine Cenâb-ı Hakk’ın emriyle girer, cismanî âlemi gezip o bedenlerdeki
uzuvların, duyu ların penceresinden maddî âlemdeki yaratılış mucizelerini
seyrederler. Kesif topraktan ve bulanık sudan sürekli tatlı hayatı ve idrak
sahibi nuranî varlıkları yaratan Hâlık’ın, elbette, ruha ve hayata münasip
şu nur denizinden, hatta karanlık deryasından bir kısım şuur sahibi
mahlûkları vardır. Hem de çok fazla vardır. Meleklerin ve ruhanîlerin
varlığı, Nokta adlı bir risalemde430 ve Yirmi Dokuzuncu Söz’de iki kere iki
dört eder derecesinde bir kesinlikle ispat edilmiştir. İstersen onlara
müracaat et.
428 Semânın her tarafında Allah’a secde için alnını koymuş bir melek bulunduğuna, dört parmak
sığacak kadar boş bir yer olmadığına dair Bkz. Tirmizî, zühd 9; İbn Mâce, zühd 19. Ayrıca
Allah Teâlâ’nın (celle celâlüh), her bir damlasından bir melek yarattığı nehir için Bkz. Ebu’ş-Şeyh,
el-Azame 2/735.
429 “Yeşil kuşlar” (Bkz. Müslim, imâre 121; Tirmizî, tefsîru sûre (3) 19; Ebû Dâvûd, cihâd 25).
430 Nokta Risalesi, Mesnevî-i Nûriye’nin sonunda yer almaktadır.
İkinci Basamak
Yeryüzü ile gökler, aynı hüküm etin iki şehri gibi birbiriyle alâkalıdır.
Aralarında mühim irtibat ve alışverişler vardır. Yeryüzüne lâzım olan ışık,
sıcaklık, bereket ve rahmet gibi şeyler gökten gelir, yani gönde rilir. Vahye
dayanan bütün semavî dinlerin ittifakı ve kalb gözüyle gördüklerine
dayanan keşf ehli zâtların yanlışlığına ihtimal bulunmayacak derecedeki
kesin, birbirini doğrulayan haberleriyle, melekler ve ruhlar gökten yere
iniyor.431
431 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/124; Hicr sûresi, 15/8; Kadir sûresi, 97/4.
Bunda n, hisse yakın kesin bir sezgiyle bilinir ki, yeryüzü sakinlerinin de
semâya çıkmaları için bir yol vardır. Evet, nasıl ki herkesin aklı, hayali ve
bakışı her vakit göklere uzanabilir. Aynen öyle de, peygamberlerin ve
velilerin ağırlıklarını bırakan veya ölmüşlerin bedenlerinden sıyrılan
ruhları, Allah’ın izniyle oraya gider. Madem hafiflik ve letafet bulanlar
oraya gidiyor, elbette maddeden arınmış misalî birer beden giyen, ruhlar
gibi hafif ve latif bir kısım yeryüzü ve hava sakinleri de semâya çıkabilir.
Üçüncü Basamak
Göklerin sessizliği ve sükûne ti, daimî intizamı, genişliği ve nuraniliği;
sakinlerinin, yeryüzü sakinleri gibi olmadığını gösterir. Oranın bütün
ahalisi Allah’ın emirlerine uyar, ne emredilse onu yaparlar.432 Orada
izdiham ve münakaşayı gerektirecek bir sebep yoktur. Zira memleket
geniş, orada bulunanların yaradılışı saf, temiz, kendileri masum,
makamları sabittir. Fakat yeryüzünde  zıtlar bir araya gelmiş, şerliler
hayırlılara karışmış ve aralarında çekişmeler başlamış; o yüzden ihtilaflar
ve sıkıntılar meydana gelmiştir. Bunda n imtihan ve teklif sırrı, onda n da
mânen yüks elme ve alçalma ortaya çıkmıştır. Bu hakikatin hikmeti şudur:
432 Bkz. Nahl sûresi, 16/49-50; Tahrîm sûresi, 66/6.
İnsan, yaratılış ağacının ucundaki meyvesidir. Malûmdur ki, bir şeyin
meyvesi, onun köküne  en uzak, en kapsamlı, en nazik ve en mühim
kısmıdır.
İşte âlemin meyvesi olan insan da en kapsamlı, en benzersiz, en aciz, en
zayıf ve en latif kudret mucizesidir. Bu yüzden, insanın beşiği ve meskeni
olan yeryüzü, göklere nispeten maddî küçüklüğü ve kıymetsizliğiyle
beraber, mânen ve sanatça bütün kâinatın kalbi, merkezi.. bütün sanat
mucizelerinin sergisi.. Allah’ın isimlerinin bütün tecellilerinin mazharı,
odak noktası.. sınırsız Rabbanî icraatın mahşeri ve aynası.. Cenâb-ı
Hakk’ın sonsuz yaratıcılığının, bilhassa bitki ve hayvanların sayısız küçük
türlerinde görülen cömertçe icadın merkezi ve çarşısı.. pek geniş ahiret
âlemlerindeki sanatlı eserlerin numunelerinin küçük ölçekte sergilendiği
yer.. ebedî dokum aların süratle işleyen, bâki manzaraların hızla değişen
tezgâhı ve aynen yapıldığı fabrikası.. ve daimî bahçelerin tohum cukları
için süratle sümbüllenen dar ve geçici bir tarla, bir terbiye ocağı
hükm ünde dir.
İşte bu manevî büyükl üğünde n ve sanatça önemindendir ki, Kur’an-ı
Hakîm, göklere nispeten büyük bir ağacın küçük meyvesine benzeyen
yeryüzünü433 bütün semâlara denk tutuyor. Onu bir kefeye, gökleri bir
kefeye koyuyor . Tekrar tekrar 434ضِرَب اَٰاتِ وَاَْرْ diyor.
433 Evet, yeryüzü, küçüklüğüyle beraber, göklerle kıyaslanabilir. Çünkü nasıl daima akan bir
çeşmenin artık beslenmeyen büyük bir gölden daha büyük olduğu söylenebilir. Hem dağ gibi
bir cisim, görünüşte kendisinden binlerce defa daha küçük bir ölçekle ölçülebilir… Aynen öyle
de, Cenâb-ı Hak yeryüzünü sanatına bir sergi, yaratıcılığına bir mahşer, hikmetine merkez,
kudretine mazhar, rahmetine bahçe, cennetine tarla, sonsuz kâinata ve mahlûkat âlemlerine bir
ölçek ve mâzi denizlerine, gayb âlemine akacak bir çeşme hükmünde yaratmıştır. Her sene kat
kat ve katmerli yüz bin tarzda, sanatlı nakışlarla dokunmuş gömleklerini değiştirdiği ve çok
defa doldurup mâziye boşaltarak gayb âlemine döktüğü bütün o yenilenen âlemlere ve
yeryüzünün çeşitli gömleklerine bak! Yani yeryüzünün bütün mâzisini o anda hazır farz et!
Sonra tekdüze ve bir derece basit göklerle kıyasla! Göreceksin ki, yeryüzü üstün gelmese de,
noksan da kalmaz. İşte رْضِرَب اَٰاتِ وَاَْ sırrını anla.
434 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16; İsrâ sûresi, 17/102; Kehf sûresi, 18/14; Meryem
sûresi, 19/65 …)
Hem bu hikmetlerden kaynaklanan, yeryüzünde ki süratli ve devamlı
değişimler, yeryüzü sakinlerinin de kabiliyetlerine göre o değişimlerin
mazharı olmasını gerektirir. Şu sınırlı yeryüzünde  sayısız kudret mucizesi
görüldüğü ve en mühim sakinleri olan insanların ve cinlerin duygu ve
kabiliyetlerine, diğer canlılardaki gibi yaradılıştan bir sınır ve kayıt
konul madığı için, onlar sonsuz derecede yüks elmeye ve alçalmaya
müsaittir. Peygamberlerden, evliyadan tut, nemrutlara, şeytanlara kadar
herkes için uzun bir imtihan meydanı açılmıştır. Madem öyledir, elbette
firavunlaşmış şeytanlar, sonsuz şerleriyle göklere ve gök ehline taş
atacaktır.
Dördüncü Basamak
Bütün âlemlerin Rabbi, Müdebbir’i (sonsuz hikmetiyle idare edeni, çekip
çevireni) ve Hâlık’ı Zât-ı Zülcelâl’in, hüküm leri ayrı ayrı olan pek çok
namı, unva nı ve güzel ismi vardır. Mesela, peygamber ashabının safında
kâfirlere karşı savaşmaları için melekleri gönde rmesini435 gerektiren ismi
ve unva nı hangisiyse, o isim ve unva n, meleklerle şeytanlar arasında bir
savaş ve semânın hayırlı sâkinleriyle yeryüzünün  şerlileri arasında da bir
mücadele olmasını gerektirir. Evet, kâfirlerin nefis ve nefesleri kudret
elinde olan Kadîr-i Zülcelâl, onları bir emirle, bir sedâ ile mahvetmez. Her
şeyi kuşatan rubûbiyetinin unva nıyla, Hakîm ve Müdebbir isimleriyle bir
imtihan ve mücadele meydanı açar. Temsilde hata olmasın, nasıl ki bir
padişahın, hükü meti dairesinde ayrı ayrı pek çok unva nı ve ismi bulunur.
Mesela, adliye dairesi onu “Âdil Hâkim” ismiyle anar. Askeriye dairesi
“Başkumandan” namıyla bilir. Din işleri dairesi “Halife” ismiyle zikreder.
Mülkiyedekiler onu “Sultan” ismiyle tanır. İtaatkâr ahali ona “Merhametli
Padişah”, asi insanlar ise “Kahredici Hüküm dar” der. Daha başka isimleri
de bunl ara kıyasla…
435 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/124, 125; Enfâl sûresi, 8/9, 10, 12. Ayrıca Bkz. Ebû Ya’lâ, el-Müsned
1/379; el-Hâkim, el-Müstedrek 3/72; İbn Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 2/16; et-Taberî, Târîhu’l-
Ümem ve’l-Mülûk 1/98.
İşte bazen, bütün ahali idaresi altında olan o yüce padişah; aciz, zelil bir
asiyi bir emirle idam etmez. Belki onu Âdil Hâkim ismiyle mahkemeye
gönde rir. Hem iktidar sahibidir, sadık bir memurunun iltifata liyakatini
bilir. Fakat ona hususi ilmiyle, hususi telefonuyl a iltifat etmez.
Saltanatının haşmeti ve hüküm etinin idaresi unva nıyla, o memurun
mükâfatı hak ettiğini göstermek için bir imtihan meydanı açar. Vezirine
emir verir ve ahaliyi seyre davet eder. Saltanatına yakışır bir karşılama
yaptırır. Muhteşem ve büyük bir imtihan neticesinde, herkesin toplandığı
yüce bir mekânda o memuruna iltifatta bulunur, onun liyakatini ilan eder.
Daha başka örnekleri de düşün…
İşte –436اََُْ اَْْٰوَِِّٰ – Ezel ve Ebed Sultanı’nın pek çok güzel ismi; celâl
tecellileri ve cemâl tezahürleriyle pek çok icraatı ve unva nı vardır. O’nun,
nur ve karanlığın, yaz ve kışın, cennet ve cehennemin varlığını gerektiren
ismi, unva nı ve icraatı; nesillerin devamı, müsabaka, yardımlaşma benzeri
pek çok kanun gibi, mücadele kanununun da bir derece umumi olmasını
ister. Kalbin etrafındaki ilham ve vesveselerin mücadelesinden tut, semâ
ufuklarında meleklerle şeytanların mücadelesine kadar,437 o kanunun her
yerde geçerli olmasını gerektirir.
436 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
437 Bkz. Tirmizî, tefsîru sûre (2) 36; en-Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6/305; İbn Hibbân, es-Sahîh
3/278; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 8/417.
Beşinci Basamak
Madem yerden göklere gidip gelmek, göklerden yere inip çıkmak var;
dünya  için gerekli, mühim şeyler oradan gönde riliyor. Ve madem temiz
ruhlar oraya gidiyor. Elbette, kötü ruhlar da maddeden arınmış ve hafif
oldukları için hayırlı ve iyi ruhları taklit ederek oraya gitmeye teşebbüs te
bulunacak, fakat şüphe siz reddedilip kovul acaklardır. Çünkü
mahiyetlerinde şer ve uğursuzluk vardır. Hem hiç şüphe siz, şu mühim
hadisenin ve manevî mücadelenin, görünen âlemde bir alâmeti, bir işareti
olacaktır. Çünkü rubûbi yet saltanatının hikmeti, şuur sahipleri için,
bilhassa en mühim vazifesi seyir, şahitlik, ilancılık ve nezaret olan insan
için, gayba ait tasarrufların mühim olanlarına birer işaret koym ayı, alâmet
bırakmayı gerektirir. Nasıl ki Cenâb-ı Hak, bu görünen âlemde yaşayanları
şahit tutmak için yağmuru sonsuz bahar mucizelerine işaret kılmış ve
görünüş teki sebepleri sanatının harikalarına alâmet yapmıştır. Hatta o
hayret verici temaşaya, bütün gök ehlinin ve yeryüzü sakinlerinin dikkat
nazarlarını çekmek, yani koca gökleri, etrafında nöbe tçiler dizilmiş,
burçları süslenmiş bir kale hükm ünde , bir şehir suretinde gösterip
rubûbi yetinin haşmetini tefekkür ettirmek istemiştir.
Madem şu büyük mücadelenin ilanı, hikmetin gereğidir; elbette ona bir
işaret olacaktır. Halbuki havadaki ve göklerdeki hadiseler içinde şu ilana
münasip hiçbir hadise görünmüyor. O halde, bunda n daha uygunu yoktur.
Evet, yüksek kalelerin sağlam burçlarından mancınıkla atılan ateş
toplarına ve işaret fişeklerine benzeyen yıldızların kayması hadisesinin,
şeytanların taşlanması meselesine ne kadar uygun düştüğü açıkça anlaşılır.
Hem şu hadisenin, bu hikmetten ve gayeden başka, ona münasip bir
mânâsı da bilinmiyor. Halbuki başka hadiseler öyle değil. Ayrıca şu
hikmet, Hazreti Âdem zamanından beri meşhurdur ve hakikat ehli için
apaçıktır.
Altıncı Basamak
İnsanlar ve cinler, sınırsız şerre ve ahlâksızlığa kabiliyetli olduklarından,
sonsuz bir inat ve azgınlık gösterirler. İşte bunun için Kur’an-ı Hakîm,
insanları ve cinleri öyle mucizevî bir belâgatle, öyle yüce ve berrak bir
üslûpla, öyle kıymetli, açık temsil ve mesellerle isyandan ve azgınlıktan
men eder ki, kâinatı titretir.
Mesela, “Ey insanlar ve cinler! Emirlerime itaat etmezseniz, elinizden
gelirse, haydi mülkümün hudut larından çıkınız!” meseline işaret eden
َُُْونَ إِأَرْضِ َُُْواۚ َ أََْرِ اَٰاتِ وَالْمْ أَنْ َُُْوا ِْ إِِْ إِنِ اََُْْا َََْ اِْ وَالْيَ
438رَانَُِسٌ ََ َََِْ َُاظٌ ِْ َرٍ وَ َُُْ ََُْ۝انِ اءِ رََُ َُبَ ََِي اٰلَۤ۝َْنٍ ُِ
438 “Ey cin ve insan topluluğu! Yapabilirseniz haydi göklerin ve yerin hududundan geçin bakalım!
Ama geçemezsiniz, ancak üstün bir güç, kuvvetli bir delil ve ilimle geçebilirsiniz. O halde
Rabbinizin hangi nimetlerini inkâr edebilirsiniz? Üzerinize ateşler, duman alevleri gönderilir de
artık kendinizi savunamazsınız.” (Rahman sûresi, 55/33-35)
ayetlerindeki muazzam ihtara, dehşetli tehdide ve şiddetli sakındırmaya
dikkat et. İnsanların ve cinlerin gayet mağrurca inatlarını mucizevî bir
belâgatle nasıl kırar ve aczlerini ilan eder. Rubûbi yet saltanatının genişliği
ve büyü klüğü nispetinde aciz ve biçare olduklarını gösterir. Şu ayetle ve
439ًُُ َِطِِوَََََْ ر ayetiyle âdeta şöyle der:
439 “(Gerçek şu ki, yere en yakın olan göğü lambalarla donattık) ve onlardan bir kısmını
şeytanlara atılan mermiler yaptık.” (Mülk sûresi, 67/5)
“Ey küçüklüğüne  rağmen gururlu ve isyankâr, zayıflığına ve fakrına
rağmen asi ve inatçı olan cinler ve insanlar! Buna nasıl cesaret edersiniz;
zira isyanınızla öyle şanlı bir Sultan’ın emirlerine karşı geliyorsunuz  ki,
yıldızlar, ay ve güneş itaatkâr birer asker gibi O’nun emirlerine uyar. Hem
azgınlığınızla öyle bir Hâkim-i Zülcelâl’e karşı itaatsizlik ediyorsunuz  ki,
O’nun –varsayalım şeytanlarınız dayanabilse– onları dağ gibi güllelerle
taşlayabilecek büyük, itaatkâr askerleri var. Hem nankörlüğünüz le öyle bir
Mâlik-i Zülcelâl’in memleketinde isyan ediyorsunuz ki, O’nun, değil sizin
gibi küçücük aciz mahlûkları, farz-ı muhal, dağlar ve yerküre
büyükl üğünde  birer kâfir düşman olsa onları da, o büyükl ükte yıldızlar,
ateşli demirler ve kordan toplar atarak dağıtacak kulları ve askerleri var.
Hem karşı geldiğiniz kanun öyle şeylerle bağlıdır ki, gerekirse dünya nızı
yüzünüz e çarpar, yerkürenize benzeyen yıldızları gülleler gibi üstünüz e
yağdırabilirler.”
Evet, Kur’an’da bazı hususların üzerinde mühim bir şekilde durulması,
düşmanların kuvvetli olmasından ileri gelmez. Belki bunun sebeplerinden
biri, Cenâb-ı Hakk’ın haşmetini ve düşmanın fenalığını göstermektir. Hem
bazen Kur’an, kâinattaki kusursuz intizamı, sonsuz adaleti, kuşatıcı ilmi
ve hikmetin kuvve tini göstermek için en büyük ve kuvve tli sebepleri çok
küçük ve zayıf bir şeye karşı önemle hatırlatır ve onun üstünde  tutar,
kıymetlerini düşürmez, onların hukukuna  tecavüz ettirmez. Mesela şu
ayete bak:
440ذَِٰ ظٌَِوَاََُِْٰۤ ََْ وََُِ اَُِِْْ وَ ََْهُ وَُِِْ ََِْ َِن َّٰ هُوَإِنْ ََََا 
440 “Yok eğer hislerinize mağlup olup peygambere karşı birbirinize arka çıkarsanız bilin ki, Allah
da onun yardımcısıdır. Cebrail de, salih müminler ve melekler de ayrıca onun yardımcılarıdır.”
(Tahrîm sûresi, 66/4)
Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) hakkına ne kadar hürmet
ve zevcelerinin hukukuna  ne kadar merhamet var. Şu mühim ikaz, yalnız
Hazreti Peygamber’e hürmetin büyükl üğünü, iki zayıf hanımının
şikâyetlerinin önemini ve haklarının gözetilmesini merhametle ifade
etmek içindir.
Yedinci Basamak
Melekler ve balıklar gibi, yıldızların da çok çeşitli cinsleri vardır. Bir
kısmı son derece küçük, bir kısmı gayet büyükt ür. Hatta gökyüz ünde  her
parlayana “yıldız” denilir. İşte Fâtır-ı Zülcelâl, Sâni-i Zülcemâl, bu yıldız
cinslerinden birini de nazenin gökyüz ünün kıymetli süsleri, o ağacın nurlu
meyveleri ve o denizin, Zât’ını tesbih eden balıkları hükm ünde  yaratmış,
meleklerine seyir yeri, binek ve mesken yapmıştır. Ve yıldızların küçük bir
türünü şeytanların taşlanmasına vasıta kılmıştır. İşte şeytanların
taşlanması için atılan bu a lev toplarının üç mânâsı olabilir:
Birincisi: Mücadele kanununun en geniş dairede dahi cereyan ettiğine
işaret ve alâmettir.
İkincisi: Cenâb-ı Hakk’ın göklerde uyanık nöbe tçileri, itaatkâr sakinleri,
yeryüzünde ki şerlilerin aralarına karışmasından ve kendilerini
dinlemesinden hoş lanmayan askerleri bulunduğuna  işarettir.
Üçüncüsü: Dünya nın aldatıcı yüzünün habis temsilcileri olan casus
şeytanların, temiz ve temizlerin meskeni olan gökleri kirletmemesi ve
kötü ruhlar hesabına gözetlememesi için, edepsiz casusları korkutmak
maksadıyla mancınıkla atılan ateş topları ve işaret fişekleri gibi, o
şeytanları gök kapılarından o a lev toplarıyla kovm aktır.441
441 Bkz. Hicr sûresi, 15/16-18; Sâffât sûresi, 37/6-10; Buhârî, bed’ü’l-halk 6, 11, tefsîru sûre (15)
1, (34) 1; tevhid 32; Müslim, selam 122, 123, 124; Tirmizî, tefsîru sûre (34) 3; İbn Mâce,
mukaddime 122, 123; Müsned 6/87.
İşte, yıldız böceği hükm ünde ki kafa fenerine güve nen ve Kur’an güne şine
gözünü yuman gökbi limci efendi! Şu yedi basamakta işaret edilen
hakikatlerin hepsine birden bak. Gözünü aç, kafa fenerini bırak, Kur’an’ın
gündüz  gibi mucizelik ışığı altında şu ayetin mânâsını gör. O ayetin
semâsından bir hakikat yıldızı al, başındaki şeytana at, kendi şeytanını
taşla!..
Biz de böyl e yapmalı ve 442َطِِوذُ َِ ِْ َََاتِ ارَب أَعُ demeliyiz.
442 “Ya Rabbi, şeytanların vesveselerinden Sana sığınırım!” (Mü’minûn sûresi, 23/97)
443َُِْ اَْطَُُُِ اََُِْ وَاَِِّْٰ اْ
443 Tam, kesin delil ve her şeyde açık, kati şekilde eserleri görünen hikmet Allah’ındır.
444اَُِْ اَََُِْْۘ إَِ أََْ ََۤ إِ َ ََََُْ َ َِْ لس
444 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
On Beşinci Söz’ün Zeyli 4 4 5
445 Zeyl: İlave.
[Yirmi Altıncı Mektup’un Birinci Bahsi]
447دِه۪إِ َُُ َِْ وَإِنْ ِْ َْءٍ 446هُِِْ۪ َُْنَ
446 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
447 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
ِٰ اِِِْــــــِ ِّٰ احْ
448اَُِِّْٰ إُِ َُ اُِ انِ َْغٌ ََِْْ بَََِْ َِ اَْوَإِ يَ
448 “Eğer şeytandan gelen bir vesvese seni dürterse hemen Allah’a sığın! Çünkü O, her şeyi işitir,
her şeyi mükemmel tarzda bilir.” (A’râf sûresi, 7/200; Fussilet sûresi, 41/36)
Şeytana v e taraftarlarına karşı Kur’an’ın bir delili
İblisi, şeytanları ve azgınlık yolunda  gidenleri susturan Birinci Bahis’te,
tarafsız bir değerlendirmeyle şeytanın müthiş bir hilesinin kesin bir
şekilde reddedilişi anlatılacak. O hadisenin bir kısmını on sene önce
Lemaât’ta özetle yazmıştım. Şöyle ki:
Bu risalenin telifinden on bir sene önce ramazan-ı şerifte, İstanbul’da,
Bayezid Cami-i Şerif’inde hafızları dinliyordum. Birden, şahsını
göremedim fakat bana manevî bir ses işittim gibi geldi. Zihnimi kendine
çevirdi. Hayalen dinledim. Baktım ki, bana şöyle diyor:
“Sen Kur’an’ı pek yüce, çok parlak görüyorsun. Tarafsızca değerlendir,
öyle bak. Yani onu bir insan sözü farz edip bak... Acaba o meziyetleri, o
ziynetleri görecek misin?”
Hakikaten ben de ona aldandım. İnsan sözü farz edip Kur’an’a öyle
baktım. Gördüm ki, nasıl Bayezid Camii’nin elektrik düğm esi çevrilip
ışıklar söndür ülünce ortalık karanlığa bürünürse, insan sözü farz edip
baktığımda Kur’an’ın parlak ışıkları da öyle gizlenmeye başladı. O vakit
anladım; benimle konuş an şeytandır, beni uçuruma yuva rlıyor. Kur’an’dan
yardım diledim. Birden kalbime bir nur geldi, müdafaa için bana büyük bi r
kuvve t verdi. O zaman şeytanla aramızda şöyle bir münazara başladı:
Dedim ki:
“Ey şeytan! Tarafsızca değerlendirme için iki tarafın ortasında bir vaziyet
almak gerekir. Halbuki senin ve insanlar arasındaki talebelerinin dediğiniz
tarafsızca değerlendirme, karşı tarafı tercihtir; tarafsızlık değil, geçici bir
dinsizliktir. Çünkü Kur’an’a insan sözü diye bakmak ve onu öyle
değerlendirmek, diğer şıkkı esas almaktır. Bu ise tarafsızlık değil, bâtılı
tercih, ha tta ona taraftar olmaktır.”
Şeytan dedi ki:
“Öyleyse Kur’an’a, ne Allah kelâmı ne de insan sözüdür de! Onu ortada
farz et, öyle bak.”
Ben cevap verdim:
“O da olamaz. Çünkü kime ait olduğu tartışmalı bir mal bulunsa, eğer
onun sahibi olduğunu iddia eden iki kişi mekânca birbirine yakınsa, o
zaman o mal ikisinden başka birine veya ikisinin de ellerinin yetişeceği
bir yere bırakılır. Hangisi kendisine ait olduğunu ispat ederse onu alır.
Eğer iki iddia sahibi birbirinden gayet uzak, mesela biri doğuda , biri
batıda ise o vakit kaide gereği, “sahibü’l yed”449 kim ise mal onun elinde
bırakılır. Çünkü or tada bırakmak mümkün de ğildir.450
449 Malı elinde tutan kimse.
450 Bkz. es-Serahsî, el-Mebsût 11/8; el-Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi’ 6/202; el-Merğînânî, el-Hidâye
2/177.
İşte Kur’an, kıymetli bir maldır. İnsan sözü Cenâb-ı Hakk’ın kelâmından
ne kadar uzaksa, o iki taraf da birbirinden o kadar, belki sonsuz derecede
uzaktır. Kur’an’ı, yer-gök gibi birbirinden uzak olan o iki tarafın ortasında
bırakmak mümkün değildir. Hem bunun ortası yoktur. Çünkü varlık-
yokluk gibi, ters kutuplar gibi birbirlerine zıttırlar; ortası olamaz. Öyleyse
Kur’an için “sahibü’l yed”, Cenâb-ı Hak’tır. Demek, Kur’an O’nun elinde
kabul edilip delillerine öyle bakılmalıdır. Eğer öteki taraf Kur’an’ın Allah
kelâmı olduğuna  dair bütün delilleri birer birer çürütürse elini ancak o
zaman ona uzatabilir, yoks a uzatamaz. Heyhat! Binlerce kesin delilin
çivisiyle Arş-ı Âzam’a çakılan bu muazzam pırlantayı hangi el, bütün o
çivileri söküp, o di rekleri kesip düş ürebilir?
İşte ey şeytan! Hak yolunda kiler ve insaf sahipleri, sana rağmen bu şekilde
doğru bir muhakeme ile düşünürler. Hatta en küçük bir delilde dahi
Kur’an’a imanlarını artırırlar. Senin ve takipçilerinin gösterdiğiniz yol ise
hakikate zıttır. Bir kere, Kur’an insan sözü farz edilse, yani Arş’a bağlanan
o muazzam pırlanta yere atılsa, onu yerden kaldırıp manevî Arş’a çakmak
için bütün deliller kuvve tinde ve sağlamlığında bir tek delil gerekir. Ta ki,
insan küfür karanlığından kurtulup imanın nurlarına erişsin. Halbuki bunu
başarmak pek güçtür. Onun için senin hilene aldanıp şu zamanda,
tarafsızca değerlendirme perdesi altında çokları imanını kaybediyor.”
Sonra şeytan döndü ve dedi ki:
“Kur’an, insan sözüne benziyor, onların konuş ması tarzındadır. Demek,
insan sözüdür. Eğer Allah’ın kelâmı olsa, O’na yakışacak, her yönde n
harikulâde bir tarzı bulunurdu. O’nun sanatı nasıl insanların sanatına
benzemiyorsa, kelâmı da benzememeli!”
Cevaben şöyle dedim:
“Nasıl ki Peygamberimiz (aleyhissalâtü vesselam) mucizelerinden ve
hususi vasıflarından başka, hal, hareket ve tavırlarında beşerilikte kalıp
her insan gibi ilahî kaidelere ve yaratılış kanunlarına uymuştur. O da
soğuğa  katlanmış, elem çekmiştir vesaire... Ümmetine fiilleriyle imam,
tavırlarıyla rehber olması ve bütün hareketleriyle ders vermesi için her hal
ve tavrında harikulâde bir vaziyet görülmez. Eğer her davranışı harikulâde
olsa, her yönüyl e bizzat imam, herkese mutlak rehber ve her haliyle
“âlemlere rahmet”451 olamazdı.
451 Bkz. Enbiyâ sûresi, 21/107.
Aynen öyle de, Kur’an-ı Hakîm şuur sahiplerine imam, cinlere ve
insanlara yol gösterici, kemâl ehline de rehberdir. Hakikat yolunda kilere
ders verir. Öyleyse hitabının, insanoğlunun konuş ması ve üslûbu tarzında
olması zaruri ve şarttır. Çünkü cinler ve insanlar münâcâtını onda n alır,
duasını onda n öğrenir, meselelerini onun lisanıyla söyler, birlikte yaşayıp
iyi geçinmenin âdâbını onda  görür ve bunun gibi... Herkes ona müracaat
eder.
Öyleyse Kur’an-ı Kerîm, eğer Hazreti Musa’nın (aleyhisselam) Tûr
Dağı’nda işittiği Allah kelâmı tarzında olsaydı, insan bunu dinlemeye,
işitmeye tahammül edemez ve onu merci yapamazdı. Hazreti Musa
(aleyhisselam) gibi bir ulü’l-azm452 bile ancak birkaç sözü işitmeye
tahammül edebilmiştir. Musa Aleyhisselam: 453ُكَ؟أَََٰا ََم demiş, Allah
Teâlâ cevap olarak şöyle buyur muş: 454َِِِْ ُةُ َِِ اَْ
452 Büyüklük, ciddiyet, sabır sahibi büyük peygamberler Hazreti Musa, Hazreti İsa, Hazreti Nuh,
Hazreti İbrahim (aleyhimüsselam) ve Peygamber Efendimiz Hazreti Muhammed’e (aleyhissalâtü
vesselam) verilen sıfat.
453 Senin kelâmın böyle midir?
454 “Musa (aleyhisselam): ‘Senin konuşman böyle midir?’ diye sorunca, Cenâb-ı Hak: ‘Bütün
lisanların kuvveti benimdir.’ buyurdu.” (Bkz. Ahmed İbni Hanbel, er-Reddü ale’z-Zenâdika
ve’l-Cehmiyye s. 36; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 6/210; et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 6/30)
Şeytan yine döndü, de di ki:
“Pek çok kimse Kur’an’ın meseleleri gibi çeşitli hususları din adına
söylüyor. Şu halde, bir insanın din adına böyle bir şey yapması mümkün
değil mi?”
Cevap olarak –K ur’an’ın nuruyla– dedim ki:
“Öncelikle: Dindar bir adam, dine muhabbetinden dolayı, ‘Hak ve hakikat
budur . Allah’ın emri böyledir.’ der. Yoksa Allah’ı kendi keyfince
konuş turamaz. Haddini sınırsızca aşıp –hâşâ– Allah’ın taklidini
yaparcasına O’nun yerine konuş amaz. 455بَ ََ ِّٰنْ أَظَُْ ِْ ََََ ayetindeki
hüküm den titrer.
455 “Uydurduğu yalanı Allah’a mal eden kimseden daha zalim biri olabilir mi?” (Zümer sûresi,
39/32)
İkincisi: Bir insanın kendi başına böyle yapması ve bunda  başarılı olması
hiçbir şekilde mümkün değildir, yüz derece akıl dışıdır. Çünkü ancak
birbirine yakın zâtlar birbirini taklit edebilir. Aynı cinsten olanlar
birbirinin suretine girebilir; mertebece yakın olanlar birbirinin
makamındaymış gibi davranabilir. İnsanları geçici olarak kandırabilir,
fakat sürekli aldatamazlar. Çünkü dikkatli kimselerin gözünde , hal ve
tavırlarındaki sunîlik ve zorakilik, sahtekârlıklarını er geç gösterir, hileleri
devam etmez. Eğer sahtekârlıkla taklide çalışan, benzemeye çalıştığı
kişiden gayet uzaksa, mesela sıradan bir adam, ilimde İbni Sina gibi bir
dâhîyi taklit etmek istese ya da bir çoban, bir padişahın vaziyetini takınsa,
elbette hiç kimseyi aldatamaz, kendisi maskara olur. Onun her hali şöyle
bağırır: “Bu sahtekârdır!”
İşte –hâşâ, yüz bin defa hâşâ– Kur’an’ı insan sözü farz etmek,
imkânsızlığı apaçık, akıl dışı bir şeyi, olmuş saymak gibi bir saçmalıktır.
Bir yıldız böceği, rasat ehline nasıl bin sene kolayca hakiki bir yıldız
olarak görünsün! Hem bir sinek nasıl seyredenlere kendini bir sene
tamamen yapmacıksız bir şekilde tavus kuşu gibi göstersin! Hem sahtekâr,
basit bir asker, namlı, yüce bir paşanın tavrını takınsın, makamında
otursun, çok zaman öyle kalsın ve hilesini hissettirmesin! Ya da iftiracı,
yalancı, inançsız bir adam, en dikkatli bakışlar karşısında bir ömür boyu
daima en doğru sözlü, en emin, en inançlı zâtın vasıflarını ve halini
telaşsızca göstersin, dâhilerden sunîliğini saklasın!
Bu, yüz  derece imkânsızdır, hiçbir akıl sahibi buna  mümkün di yemez.
Aynen öyle de, Kur’an’ı insan sözü farz etmek; İslam âleminin semâsında
apaçık görülen pek parlak ve daima hakikat nurları yayan bir hakikat
yıldızı, hatta bir kemâl güneşi kabul edilen Kitab-ı Mübin’in mahiyetini –
hâşâ, sümme hâşâ– bir yıldız böceği hükm ünde ki, yapmacık tavırlar
takınan bir insanın hurafeli bir düzmecesi kabul etmeyi gerektirir. O
zaman, en yakınında olanların ve ona dikkatle bakanların bu hali fark
etmemesi ve onu daima parlak, hakikat kaynağı bir yıldız bilmesi gerekir.
Bu ise yüz derece imkânsızdır. Sen ey şeytan! Şeytanlığında yüz derece
ileri gitsen bile buna  imkân sağlayamazsın, bozulmamış hiçbir aklı
kandıramazsın! Yalnızca mânen pek uzaktan baktırarak aldatıyorsun.
Yıldızı, yıldız böceği gibi küçük gös teriyorsun.
Üçüncüsü: Hem Kur’an’ı insan sözü farz etmek; apaçık görüldüğü üzere,
eserleri, tesiri ve neticeleriyle insanlığı en canlı ve hayat bahşeden, en
hakikatli ve saadete ulaştıran, en kapsayıcı ve mucizeli, yüce
meziyetleriyle yaldızlayan bir Furkan’ın gizli hakikatini –hâşâ- tek başına,
tahsilsiz bir insanın aklının uydurması saymayı gerektirir. Ve yakınında
onu izleyen, ona merakla, dikkatle bakan büyük zekâların, yüce dehaların
onda  hiçbir zaman, hiçbir şekilde sahtekârlık ve sunîlik eseri görmemiş;
daima ciddiyet, samimiyet ve ihlâs bulmuş olmaları lâzım gelir. Bu ise
yüz derece akıl dışıdır, imkânsızdır. Bu, aynı zamanda, bütün halleri,
sözleri ve hareketleriyle hayatı boyunc a emaneti, imanı, emniyeti, ihlâsı,
ciddiyeti, istikameti gösteren, ders veren ve sıddıkları yetiştiren, en
yüks ek, en parlak, en yüce meziyetlere sahip kabul edilen bir zâtı; en
güve nilmez, en ihlâssız ve inançsız insan farz etmekle katmerli bir
imkânsızlığı mümkün görmek gibi şeytanı bile utandıracak bir küfür
hezeyanıdır.
Çünkü bu meselenin ortası yoktur. Farz-ı muhal olarak, Allah kelâmı
kabul edilmezse Kur’an Arş’tan yere düşer gibi alçalır, ortada kalmaz.
Hakikatler kaynağı iken hurafeler yuva sı olur. Ve o harika fermanı
gösteren zâtın –hâşâ, sümme hâşâ– eğer Allah’ın resûlü olmadığı farz
edilirse, yüceler yücesi mertebeden aşağıların en aşağısına, kemalâtın
kaynağı derecesinden hileler madeni makamına düşmesi gerekir; ortada
kalamaz. Zira Allah namına iftira eden ve yalan söyleyen, en aşağı
dereceye düşer. Bir sineği, daimî olarak tavus kuşu gibi görmek ve onda
her vakit tavusun güzel vasıflarını seyretmek ne kadar akıl dışı ise şu
mesele de öyle imkânsızdır. Ancak yaradılıştan akılsız, sarhoş bir divane
olmalı ki, buna  ihtimal versin.
Dördüncüsü: İnsanlığın en büyük ve muhteşem ordusu ümmet-i
Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) mukaddes bir kumandanı olan
Kur’an, açıkça görülen kuvve tli kanunları, esaslı düsturları ve tesirli
emirleriyle o pek büyük orduyu , iki cihanı fethedecek derecede bir intizam
ve emniyet altına almış, maddî-manevî dona tmıştır. Bütün fertlerinin
derecelerine göre akıllarına ders vermiş, kalblerini terbiye etmiş, ruhlarını
itaat altına alıp vicdanlarını temizlemiş, uzuv ve kabiliyetlerini nasıl
değerlendirmeleri gerektiğini gösterip onları istihdam etmiştir. Böyle
olduğu halde, Kur’an’ı insan sözü farz etmek –hâşâ, yüz bin defa hâşâ–
onu kuvve tsiz, kıymetsiz, asılsız bir düzmece sayıp yüz derece muhali
kabul etmek demektir. Bununl a beraber, hayatı boyunc a ciddi
hareketleriyle Hakk’ın kanunlarını insanlığa ders veren… Samimi
amelleriyle hakikat düsturlarını öğreten… Hâlis ve makul sözleriyle
istikametin ve saadetin usûllerini gösteren, tesis eden… Bütün hayatının
şahitliğiyle Allah’ın azabından çok korkan ve O’nu herkesten çok bilen,
bildiren…456 İnsanlığın beşte birine ve yeryüzünün yarısına bin üç yüz elli
sene tam bir haşmetle kumandanlık eden ve cihanı çınlatan… Meşhur
icraatıyla insanlığın, hatta kâinatın hakikaten iftihar kaynağı olan bir zâtı
–hâşâ, yüz bin defa hâşâ– Allah’tan korkmaz, O’nu bilmez, yalandan
çekinmez, O’nun haysiyetini tanımaz farz etmekle, yüz derece akıl dışı
olan pek çok şeyi birden yapmak gerekir.
456 Bkz. Buhârî, edeb 72, i’tisâm 5; Müslim, fezâil 127, 128; Müsned 6/45, 181.
Çünkü bu meselenin ortası yoktur. Farz-ı muhal, Kur’an Allah kelâmı
kabul edilmezse, Arş’tan düşse, ortada kalamaz. Belki onun yerde, yalancı
birinin malı olduğunu kabul etmek gerekir. Fakat ey şeytan! Sen yüz
derece katmerli bir şeytan olsan bile bozulmamış hiçbir aklı
kandıramazsın ve çürümemiş hiçbir kalbi buna  ikna edemezsin!”
Şeytan döndü ve dedi ki: “Nasıl kandıramam? Çoğu insana ve insanlığın
bazı meşhur âkil kişilerine Kur’an’ı ve Muhammed’i inkâr ettirdim, onları
kandırdım.”
Cevap:
Birincisi: Gayet uzak mesafeden bakınca en büyük şey, en küçük şey gibi
görünebilir. Bir yıldıza, mum kadar denilebilir.
İkincisi: Dolaylı ve sığ bir nazarla bakınca imkânsız bir şey mümkün
görünebilir. Bir zaman ihtiyar bir adam ramazan hilâlini görmek için göğe
bakmış. Gözüne beyaz bir kıl kaçmış. Adam o kılı ay zannetmiş ve “Ayı
gördüm.” demiş. İşte hilâlin o beyaz kıl olması imkânsızdır. Fakat adam
kasten ve bizzat aya baktığı ve o kılı dolaylı olarak, ikinci derecede
gördüğü i çin bu m uhali mümkün s aymış.
Üçüncüsü: Kabul etmemek başka, inkâr etmek başkadır. Kabulün yokluğu
bir lâkaytlıktır, bir göz kapamadır ve cahilce bir hüküm süzlüktür. Bu
şekilde pek çok imkânsız şey onun içinde gizlenebilir. İnsanın aklı onlarla
uğraşmaz. İnkâr ise kabulün yokluğu değil, yokluğu kabul etmektir, bir
hüküm dür. İnkârcının aklı hareket etmeye mecburdur. O halde senin gibi
bir şeytan onun aklını elinden alır, sonra inkârı ona yutturur.457 Ey şeytan!
Bâtılı hak ve muhali mümkün gösteren gaflet, dalâlet, safsata, inat, laf
kalabalığı, büyükl ük taslama, kandırma ve görenek gibi şeytanî hilelerle,
akıl dışı pek çok şeyi netice veren küfür ve inkârı, ancak insan suretindeki
o bedbaht hayvanlara yutturmuşsun!
457 Bkz. Haşir sûresi, 59/16.
Dördüncüsü: Hem Kur’an insan sözü farz edildiğinde; insanlık âleminin
semâsında yıldızlar gibi parlayan asfiyaya,458 sıddıklara ve kutub zâtlara,
apaçık görüldüğü üzere, rehberlik eden… Sürekli hakkı ve hakkaniyeti,
doğruluğu ve sadakati, emn ü emaneti bütün kemâl ehline öğreten… İman
esaslarının hakikatleri ve İslam esaslarının düsturlarıyla iki cihan
saadetini sağlayan... Bu icraatının şahitliğiyle, ister istemez hâlis hak, saf
hakikat, gayet doğru ve pek ciddi olması gereken bir kitabı, kendi
vasıflarının, tesirinin ve nurlarının zıddıyla vasıflanmış kabul edip -hâşâ,
hâşâ- ona bir sunîlik ve iftiralar mecmuası gözüyle bakmak gerekir. Bu,
sofistleri ve şeytanları bile utandıracak, titretecek çirkin bir küfür
hezeyanıdır. Bununla beraber, ortaya koyduğu dinin ve İslam kanunlarının
şahitliğiyle, hayatı müdde tince gösterdiği –ittifakla haber verilen–
fevkalâde takvasının, hâlis ve saf kulluğunun işaretiyle, –yine ittifakla–
kendisinde görülen güzel ahlâkın gereği olarak ve yetiştirdiği bütün
hakikat ehlinin ve kemâl vasıflarına sahip zâtların tasdikiyle; en inançlı,
en sağlam, en emin, en doğru sözlü zâtı -hâşâ, sümme hâşâ, yüz bin kere
hâşâ- inançsız, en güve nilmez, Allah’tan korkmaz, yalandan çekinmez bir
insan farz edip muhallerin en çirkin ve nefrete lâyık şeklini ve dalâletin en
zulümlü, ka ranlık tarzını işlemek gerekir.
458 Asfiya: Safiyet, takva ve kemâl sahibi, peygamber varisi zâtlar.
Kısacası: On Dokuz uncu Mektup’un On Sekizinci İşareti’nde dendiği
gibi, nasıl ki sadece duyduğ unu idrak eden avam tabaka Kur’an’ın
mucizeliği hakkında kendi anlayışınca şöyle demiştir ki: “Kur’an,
dinlediğim ve dünya da mevcut kitapların hiçbirine benzemiyor, onların
derecesinde değil.” Öyleyse Kur’an ya hepsinin altında ya da bütün
kitapların üstünde  bir dereceye sahiptir. Birinci şık, akıl dışı olmakla
beraber, hiçbir düşman, hatta şeytan bile bunu  söyleyemez ve kabul etmez.
Öyleyse Kur’an, büt ün ki tapların üstünde dir ve mucizedir.
Aynı şekilde biz de usûl ve mantık ilimlerinde “sebr ve taksim”459 denilen
kesin bir delille460 deriz ki: Ey şeytan ve onun takipçileri! Kur’an ya Arş-ı
Âzam’dan, ism-i âzamdan gelmiş bir Allah kelâmıdır ya da –hâşâ, sümme
hâşâ, yüz bin kere hâşâ– yerde, Allah’tan korkmaz, Allah’ı bilmez,
inançsız bir insanın uydur masıdır. Ey şeytan! Geçen deliller karşısında
bunu sen bile diyemezsin, diyemezdin ve diyemeyeceksin! Öyleyse,
zorunlu olarak ve şüphe siz, Kur’an, kâinatın Hâlık’ının kelâmıdır. Çünkü
bu meselenin ortası yoktur, olması imkânsızdır ve olamaz. Nasıl ki kesin
bir şekilde ispat ettik, sen de gördün ve  dinledin.
459 Mantıkta ihtimalleri teker teker ayıklayarak doğru neticeye ulaşma şeklindeki bir ispatlama
yöntemi.
460 Bkz. el-Cüveynî, el-Burhân, 2/534, 535; er-Râzî, el-Mahsûl, 5/299.
Hem Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselam) ya Allah’ın resûlü,
bütün resûllerin en mükemmeli ve bütün varlıkların en faziletlisidir ya da
onu –hâşâ, yüz bin defa hâşâ- Allah’a iftira ettiği, Allah’ı bilmediği ve
azabına inanmadığı için inançsız, aşağıların en aşağısına düşmüş bir insan
farz etmek461 gerekir. Oysa ey şeytan! Ne sen ne de güve ndiğin Avrupalı
felsefeciler ve Asya münafıkları bunu diyemezsiniz, diyememişsiniz,
diyemeyeceksiniz; dememişsiniz ve demeyeceksiniz! Çünkü dünya da bu
şıkkı dinleyecek ve kabul edecek kimse yoktur. Onun içindir ki,
güve ndiğin o felsefecilerin en fitnecileri ve o münafıkların en
vicdansızları dahi, “Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselam) çok
akıllı ve güzel ahlâklıydı.” diyorlar. Madem şu mesele iki şıktan ibarettir
ve madem ikinci şık akıl dışıdır, hiç kimse ona sahip çıkmıyor. Ve madem
kesin delillerle ispat ettik ki, şu meselenin ortası yoktur. Elbette ve
zorunlu olarak, sana ve senin taraftarlarına rağmen, açıkça ve
hakkalyakîn,462 Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselam) Allah’ın
resûlüdür, bütün resûllerin en üstünü ve  yaratılmışların en faziletlisidir.
461 Kur’an-ı Hakîm’in, kâfirlerin küfürlerini ve galiz tabirlerini çürütmek için bazı yerlerde
zikretmesine dayanarak, inkârcıların küfürlerinin tamamen akıl dışı ve temelsiz olduğunu
göstermek için şu tabirleri farz-ı muhal suretinde titreyerek kullanmaya mecbur kaldım.
462 Marifet mertebesinin en yükseği. Hakikati bizzat yaşayarak görme hali.
463وَاَْندِ اََِْ وَاِِْْ اَةُ وَاَمُ ََََِِْ 
463 Melekler, insanlar ve cinler sayısınca, O’na salât ve selam olsun.
Şeytanın İkinci, Küçük Bir İtirazı
464ِِقٓ وَاُْْاٰنِ اَْ sûresinde,
464 “Kâf. Şanlı şerefli Kur’an hakkı için.” (Kaf sûresi, 50/1)
۝ َُْ ُِْ َُِ ْتِ َِْ ذَِٰ َََۤءَتْ ََْةُ اَْ و۝َِْ رٌَِ ٌَِ ُ ِْ َْلٍ إِ ََ َِْ
ٍَْ ََْ َُْ ِ َ۝ََ ٌَِۤ وٌََِ ََۤءَتْ ُ ٍَْ َ و۝ِكَ َْمُ اَِِْ وََُِ ِ ارِۚ ذٰل
 أََِْ ِ۝ٌِ ُ َٰا َ ََي َ وََلَ َُِ۝َدٌِ َ َََُكَ اَْْمَ حََْ ََْ َِۤءَكِْ َٰا ََ
465ٍَََِ ُ َرٍ َج
465 “Ağzından çıkan bir tek söz olmaz ki, yanında bu iş için hazırlanmış gözcü olmasın, onun
söylediğini ve yaptığını kaydetmiş olmasın. Vakti geldiğinde ölüm sekeratı başlayınca, can
çekiştiği sırada insana ‘İşte!’ denir, ‘senin en çok nefret edip kaçtığın şey!’ Sûra üfürülür kalk
borusu çalar. İşte bu da tehditle bildirilen azabın günüdür. O gün herkes beraberinde bir
muhafız, bir de şahit olarak Yüce Divana gelir. Allah ona buyurur: ‘Sen bundan gaflet
içindeydin. İşte gözünün önünden perdeyi kaldırdık, şimdi artık gözün pek keskindir!’
Yanındaki arkadaşı ‘İşte!’ der, ‘Onun defteri! Her ne yapmışsa, burada yazılı!’ Allah muhafızla
şahide veya cehennem görevlisi iki meleğe: ‘Atın!’ buyuracak, ‘atın cehenneme her nankör,
inatçı kâfiri.” (Kaf sûresi, 50/18-24)
ayetlerini okur ken şeytan dedi ki:
“Kur’an’ın en mühim üslûp güzelliğini siz onun ahenginde, akıcılığında
ve açıklığında buluyorsunuz . Halbuki şu ayette nereden nereye atlıyor!
Ölüm ânından ta kıyamete geçiyor. Sûr’a üfürülmesinden466 hesap gününe
uzanıyor, onda n sonra da cehenneme girişi zikrediyor. Bu hayret verici
geçişler içinde hangi selaset kalır? Kur’an’ın pek çok yerinde böyle
birbirinden uzak meseleler birleşiyor. Üslûp güzelliği, akıcılık, ahenk ve
açıklık bunun ne resinde?”
466 Bkz. En’âm sûresi, 6/73; Kehf sûresi, 18/99; Tâhâ sûresi, 20/102; Mü’minûn sûresi, 23/101;
Neml sûresi, 27/87; Yâsîn sûresi, 36/49, 51, 53; Sâffât sûresi, 37/19; Sâd sûresi, 38/15; Zümer
sûresi, 39/68; Kaf sûresi, 50/20, 42; Hâkka sûresi, 69/13; Nebe sûresi, 78/18, Nâziât sûresi,
79/6-7, 13. Ayrıca Bkz. Müsned 2/162, 166, 192.
Cevap: “Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın mucizelik esaslarının en
mühimlerinden biri, belâgatinden sonra vecizliği, az sözle çok mânâ ifade
etmesidir. Bu, Kur’an’ın mucizeliğinin en sağlam ve mühim
esaslarındandır. Şu mucizevî vecizlik Kur’an-ı Hakîm’de o kadar çok ve o
kadar güzeldir ki, inceleyenler onun ka rşısında hayrete düşer.
• Mesela,
َتْ ََ اُْدِيَُِ اَُْْ وَاَِِْ وََِ اَْۤءُ وَقَكِ وََ ََۤءُ أََْۤا أَرْضُ اَِْ َۤءوََِ ي
467ِ اََِِِ ًُْا َِْْموَق
467 “(Kâfirler boğulduktan sonra yerle göğe:) ‘Ey yeryüzü! Vazifen bitti; suyunu yut. Ey semâ!
İhtiyaç kalmadı; yağmuru kes’ diye emir buyuruldu. Su çekildi, iş bitirildi, gemi Cudi üzerinde
yerleşti ve ‘Kahrolsun o zalimler!’ denildi.” (Hûd sûresi, 11/44)
ayeti birkaç kısa cümle içinde tufan gibi büyük bir hadiseyi neticeleriyle
öyle veciz ve mucizevî bir şekilde anlatıyor ki, çok edibi belâgatine secde
ettirmiştir.
• Hem mesela şu ayetlere bak:
ٰٰ ٰ
 ََُهُ۝َٰ ِّٰ َََ ِّٰ وَُْ ََلَ َُْ رَُلُ ۝ذِ اَََْ أََْٰ  إِ۝ُدُ ََِْٰ ََْ ثَ
468َ وََ ََفُ ُْٰ۝ذَِِْْ َََّٰ ََِْْ رَُْ بََُِوَ َََْمَ فَ
468 “Azgınlığı yüzünden Semûd halkı, resûllerinin bildirdiği gerçekleri yalan saydı. Bir ara onların
en azılı olanları öne atıldığında, bu yalanlamaları iyice şiddetlendi. Peygamberleri ise
kendilerine: ‘Mucizevî olarak verilen Allah’ın devesini ve onun su içme sırasını gözetin, ona
dokunmayın!’ dedi. Fakat onlar o peygamberi yalancı sayıp deveyi kestiler. Allah da böylesi
suç ve isyanları sebebiyle azap indirdi, onları yerle bir etti. Bunun sonucundan da asla endişe
etmedi.” (Şems sûresi, 91/11-15)
İşte Semûd kavminin başına gelen hayret verici ve mühim hadiseleri,
bunların neticelerini ve o kavmin kötü âkıbetini böyle birkaç kısa
cümleyle, veciz ve mucizevî bir şekilde, akıcı, açık ve anlaşılır bir tarzda
beyan ediyor.
• Hem mesela,
َادٰى ِ اَُتِْ َِْرَ ََِْ ََاًِ ََ أَنْ ََا انِ إِذْ ذَََ ُوَذ
469ُُْ َِ اَِِْتَ َََُْ۠ إِ كْ َۤ إَِٰ إِ أَنأَن
469 “Önderler içinde Zünnûn’u da an. O, (inkârda direten ve uyarılardan hiç etkilenmeyen halkına)
kızarak onları terk etmişti. Bizim hiçbir zaman kendisini sıkıştırmayacağımıza inanıyordu.
Sonra, (düştüğü balığın karnının, gecenin ve denizin, bir de bulunduğu halin) karanlıkları
içinde, ‘Senden başka ilah yoktur. Sen her türlü kusurdan, eksiklikten, eşi-ortağı bulunmaktan
mutlak münezzehsin. Ben, gerçekten kendine yazık edenlerden oldum!’ diye yakardı.” (Enbiyâ
sûresi, 21/87)
ayetine bak. 470رَ ََِْأَنْ َْ َِْ cümlesinden 471ى ِ اَُتََِدٰ ifadesine kadar
arada çok cümle gizlidir. O zikredilmeyen cümleler anlamaya engel
olmuyor, Kur’an’ın ahengine ve akıcılığına zarar vermiyor. Hazreti
Yunus ’un (aleyhisselam) kıssasından mühim esasları zikredip gerisini akla
havale ediyor.
470 “Bizim hiçbir zaman kendisini sıkıştırmayacağımıza (inanıyordu).” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
471 “Sonra karanlıklar içinde şöyle yakarmıştı.” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
• Yine mesela, Yusuf sûresinde 472ونََِرُِْ kelimesi ile 473ا اُُُُ أََ
ifadesi arasında yedi sekiz cümle, veciz bir şekilde atlanmıştır. Fakat
anlayışı hiç bozmuyor ve Kur’an’ın ahengine, akıcılığına zarar vermiyor.
Bu çeşit mucizevî hususiyetler Kur’an’da pek çoktur ve pek güz eldir.
472 “Beni Yusuf’a gönderin.” (Yûsuf sûresi, 12/45)
473 “Ey Yusuf, ey doğru sözlü kişi.” (Yûsuf sûresi, 12/46)
Kaf sûresindeki ayette ise vecizlik pek hayret verici ve mucizevîdir.
Çünkü kâfirin pek müthiş, çok uzun ve bir günü elli bin sene olan
istikbaline ve o istikbaldeki dehşetli değişimlerde başına gelecek elem
verici ve mühim hadiselere birer birer parmak basıyor, fikri şimşek gibi
onların üstünde  gezdiriyor. O pek uzun zamanı, hazır bir sayfa gibi gözlere
gösteriyor. Zikredilmeyen hadiseleri hayale havale edip yüce bir selasetle
anlatıyor.
474َُْ َُُْنَ َُ وَأَُِْا َُْْاٰنُ ََُِْاوَإِذَا ُِئَ ال
474 “Öyle ise Kur’an okunduğunda hemen ona kulak verin, susup dinleyin ki merhamete nail
olasınız.” (A’râf sûresi, 7/204)
İşte, ey şeytan, şimdi bir sözün da ha varsa söyle!”
Buna karşılık şeytan der ki: “Bunlara karşı gelemem, iddiamı müdafaa
edememem. Fakat çok ahmaklar var, beni dinliyorlar. İnsan suretinde çok
şeytan var, bana yardım ediyorlar. Ve felsefeciler arasında çok firavun var,
benliklerini okşayan meseleleri benden ders alıyor, senin bu gibi
Söz’lerinin neşrine set çekiyorlar. Bu yüz den sana teslim olmam!”
475َُِ اَََُِْۘ إَِ أََْ اَْۤا إِ َ ََََْْ َ َِْ َُ
475 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
On Altıncı Söz
ِٰ اِِِْــــــِ ِّٰ احْ
ََُِْتُ ُ َْءٍ وَإَِنَ اِي َِِه۪ مَ َُْ۝ُْ ََُنُ ًْ أَنْ َُلَ َُ ُْهُۤ إِذَۤا أَرَادَ شَإَِۤ أَ
476َُُْنَ
476 “Bir şeyi dilediğinde O’nun buyruğu, sadece ‘Ol!’ demektir, hemen oluverir... Sübhan’dır,
münezzehtir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet, elindedir. Ve hepinizin de dönüşü O’na
olacaktır.” (Yâsîn sûresi, 36/82-83)
(Nefsimin şüphe siz, kesin bir imana kavuşmasını sağlayacak ve karanlığı
dağıtacak şu ayetin nurunda n dört “şua”yı göstererek kör nefsime bir
basiret vermek için yazılmıştır.)
Birinci Şua477
477 Şua: Güneşten veya bir ışık kaynağından uzanan tel tel ışıklar.
Ey cahil nefis! Diyorsun ki:
“Cenâb-ı Hakk’ın ehadiyeti478 ile icraatının genişliği; Zât’ının tekliği ile
yardımcıya ihtiyaç duym ayan rubûbi yetinin her şeyi içine alması; bir ve
benzersiz oluşuyla ortaksız tasarruflarının kuşatıcılığı; mekândan
münezzehliğiyle beraber her yerde hazır bulunması; sonsuz yüceliğiyle
beraber her şeye yakınlığı ve birliğiyle beraber her işi bizzat elinde
tutması, Kur’an hakikatlerindendir. Kur’an hakîmdir, sonsuz hikmet
sahibidir; akla kabul etmeyeceği şeyleri yüklemez. Oysa akıl bu meselede
bir tezat görüyor. Onu teslim olmaya sevk edecek bir izah isterim.”
478 Cenâb-ı Hakk’ın her bir varlıkta ayrı ayrı görülen birlik tecellisi.
Cevap: Madem tam imana ulaşmak için bir izah istiyorsun, biz de
Kur’an’ın feyzine dayanarak deriz ki: Allah’ın Nur ismi pek çok zor
meselemizi halletmiştir, inşallah bunu da halleder. Akla açık olan, kalbe
nur veren temsil yolunu tercih ederek İmam-ı Rabbanî (radiyallahü anh)
gibi şöyle deriz:
479َُْ َََْْْ أَزْ َِْ ِ رََْْ َْ َُمِ شََ ََْ َ َْ پَ
479 “Ben ne geceyim ne de geceye kulluk ederim. Ben bir hakikat güneşinin hizmetkârıyım ki,
size O’ndan haber getiriyorum.” İmam Rabbânî, el-Mektûbât 1/124 (130. Mektup).
Temsil, Kur’an’ın mucizevî üslûbunun en parlak aynalarından biri olduğu
için biz de şu sırra bir temsille bakacağız. Şöyle ki:
Bir tek zât, farklı aynalar vasıtasıyla külliyet kazanır. Aslında küçük ve
sınırlı iken çok geniş icraata sahip bir küllî hükm üne geçer. Mesela, güne ş
belli, tek bir varlık iken şeffaf şeyler vasıtasıyla öyle geniş bir tesire sahip
olur ki, yeryüzünü ışığıyla, akisleriyle doldurur. Hatta damlalar ve parlak
zerreler sayısınca cilveleri bulunur. Güneşin sıcaklığı, ışığı ve ışığındaki
yedi rengin her biri, ulaştığı şeyleri içine alıp kuşatırken, her bir şeffaf şey
de suretiyle beraber güne şin sıcaklığını, ışığını ve yedi rengini göz
bebeğinde saklar, temiz kalbini onlara bir taht yapar. Demek güne ş, tekliği
itibarı ile ulaştığı her şeyi birden kuşattığı gibi, her bir şeyde de ayrı ayrı
tecellileriyle, pek çok sıfatı ve kendine ait bir cilvesiyle bulunur.
Madem temsilden suretlerin görünmesi bahsine geçtik. Bunun birçok
çeşidinden, şu meseleyi anlamayı sağlayacak üçüne işaret edeceğiz.
Birincisi: Şeffaf olmayan maddî şeylerin akisleridir. O akisler hem o
şeyden farklıdır –aynısı değil– hem de cansızdır, ölüdür. Görünüş ten ibaret
benzerlikten başka aslının hiçbir hususiyetine sahip değildir. Mesela, sen
aynalarla dolu bir mahzene girsen, bir Said binlerce Said olur. Fakat canlı
olan yalnız sensin, ötekiler ölüdür. Onlarda hayat alâmeti yokt ur.
İkincisi: Nuranî olan maddî şeylerin akisleridir. Bu, o şeyin kendisi
değilse de, onda n tamamen farklı da değildir. Mahiyeti onun yerini
tutmaz, fakat o nuranî şeyin pek çok hususiyetine sahiptir. Onun gibi canlı
sayılır. Mesela, güne ş dünya ya nüfuz eder. Her bir aynada aksini gösterir.
O akislerin her birinde, güne şin hususiyetlerinden olan sıcaklık, ışık ve
yedi renk bulunur. Farz edelim güne ş şuur sahibi olsaydı -sıcaklığı
kudreti; ışığı ilmi; yedi rengi de sıfatları olsaydı- o vakit, o tek ve
benzersiz güne ş, aynı anda her aynada bulunur, her bir aynayı kendine bir
çeşit makam ve telefon yapabilirdi. Biri diğerine engel olmazdı. Güneş,
her birimizle kendi aynamız vasıtasıyla görüşebilirdi. Biz onda n uzakken
o, bize bizden daha yakın olurdu.
Üçüncüsü: Nuranî ruhların aksidir. Bu hem canlıdır hem de o şeyin
kendisidir. Fakat aynaların kabiliyeti ölçüsünde  göründüğünd en, o ruhun
gerçek mahiyetinin yerini tamamen tutmaz. Mesela, Hazreti Cebrail
(aleyhisselam) Dıhye suretinde, Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü
vesselam) meclisinde bulunduğu480 sırada, hem haşmetli kanatlarıyla
Cenâb-ı Hakk’ın huz urunda , Arş-ı Âzam’ın önünde  secdeye gider481 hem de
sayısız yerde bulunur, ilahî emirleri tebliğ ederdi. Bir iş diğerine engel
olmazdı. İşte şu sırdandır ki, mahiyeti nur ve hakikati nuranî olan Hazreti
Peygamber (aleyhissalâtü vesselam), dünya da bütün ümmetinin
salâvatlarını birden işitir ve kıyamette bütün asfiya ile aynı anda
görüşecektir. Bir iş diğerine mâni olmaz. Hatta çok nuraniyet kazanan ve
“abdal” denilen bir kısım evliya, aynı anda birçok yerde görülüyormuş.
Aynı zât, ayrı ayrı pek çok işi birden yapıyormuş.
480 Bkz. Buhârî, menâkıb 25, fezâilü’l-Kur’ân 1; Müslim, îmân 271, fezâilü’s-sahâbe 100.
481 Bkz. Buhârî, bed’ü’l-halk 6, edeb 41, tevhîd 33; Müslim, îmân 346, birr 157. Ayrıca Bkz.
Ebu’ş-Şeyh, el-Azame 2/730, 766-778.
Evet, nasıl cam ve su gibi şeyler maddî varlıklara ayna olursa, aynı
şekilde, hava, esir ve misal âlemindeki bazı başka varlıklar da ruhanilere
ayna hükmünde , şimşek ve hayal süratinde birer seyir ve seyahat vasıtası
olur. Ve o ruhaniler o temiz aynalarda, o latif menzillerde hayal süratiyle
gezer, aynı anda binlerce yere girerler.
Madem güne ş gibi aciz ve itaatkâr mahlûklar ve ruhaniler gibi maddeyle
sınırlı, yarı nuranî varlıklar, nuraniyet sırrıyla, aynı anda pek çok yerde
bulunabilir. Kayıtlarla kuşatılmış, cüzî birer varlık iken mutlak bir küllî
hükm ünü a lırlar. Sınırlı bir irade ile bir anda pek çok farklı işi yapabilirler.
Acaba, maddeden sıyrılmış ve yüce.. kayıt altına alınmaktan, kesifliğin
karanlığından uzak ve arınmış.. bütün şu nurlar ve nuranî varlıklar kutsî
isimlerinin nurlarının şeffaf olmayan bir gölgesi.. bütün varlık ve hayat,
ruhlar ve misal âlemi; güzelliğinin, kuşatıcı sıfatlarının ve geniş icraatının
yarı şeffaf bir aynası olan bir Zât-ı Akdes’in482 küllî iradesiyle, mutlak
kudretiyle ve engin ilmiyle tecelli eden sıfatlarından ve icraatının cilveleri
içinde görünen ehadiyetinden hangi şey saklanabilir? Hangi iş O’na ağır
gelebilir, hangi varlık O’ndan gizlenebilir, kim uzak kalabilir, külliyet
kazanmadan kim O’na yaklaşabilir?
482 Her türlü kusur ve noksandan yüce, mukaddes Zât, Cenâb-ı Allah.
Evet, nasıl ki, güne ş kayıtlarla sınırlanamayan ışığı ve maddesiz aksi
vasıtasıyla sana, göz bebeğinden daha yakın olduğu halde sen sınırlarla
kuşatılmış olduğun için onda n gayet uzaksın. Ona yaklaşmak için pek çok
kayıttan sıyrılman ve birçok küllî mertebeden geçmen gerekir. Âdeta,
mânen yeryüzü kadar büyüyüp, ay kadar yükseldikten sonra doğrudan
doğruya güne şin asıl mertebesine bir derece yaklaşabilir ve onunl a
perdesiz görüşebilirsin. Aynen öyle de, Celîl-i Zülcemâl, Cemîl-i
Zülkemâl sana gayet yakındır, sen ise O’ndan çok uzaksın. Kalbinde
kuvve t, aklında yüks ek bir kavrayış varsa, temsildeki noktaları hakikate
uydur maya çalış…
İkinci Şua
Ey sersem nefis! Diyorsun ki :
483ََُنُا أَنْ َُلَ َُ ُْ هُۤ إِذَۤا أَرَادَ ًَْإَِۤ أَُْ
483 “Bir şeyi dilediğinde O’nun buyruğu sadece ‘Ol!’ demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi,
36/83)
ve
484ونٌَ َََْ َُُْدَةً َِذَا ُْ َِا ًََْ وَاحَِّتْ إِلإِنْ َنَ gibi ayetler, eşyanın
yaratılışının sırf bir emirle ve bir kerede olduğunu, 485ٍِۤي أَََْ ُ َْءَُْ ِّٰ ا
ve 486ْءٍ َََُأَََْ ُ َ gibi ayetler ise bunun ilim içinde büyük bir kudretle,
hikmet içinde ince bir sanatla derece derece gerçekleştiğini gösteriyor.
Bunlar birbiriyle nasıl bağdaşır?
484 “Her şey, tek bir çağrıdan ibaret! İşte hepsi duruşma için toplanmışlar...” (Yâsîn sûresi, 36/53)
485 “İşte bu, her şeyi sapasağlam ve mükemmel yapan Allah’ın sanatıdır.” (Neml sûresi, 27/88)
486 “(O Allah ki) yarattığı her şeyi güzel ve sağlam yaptı.” (Secde sûresi, 32/7)
Cevap: Kur’an’ın feyzine dayanarak deriz ki:
Birincisi: Bunda  tezat yoktur. Bir kısmı öyledir, ilk yaratılış gibi... Bir
kısmı da diğer türlüdür, eşyanın benzerini tekrar yaratmak gibi...
İkincisi: Eşyada görülen kolaylık, sürat, bolluk ve genişlik içinde son
derece intizam, sağlamlık, güzel sanat ve mükemmel yaratılış, şu iki
kısım, farklı ayetlerin hakikatine kesin bir şekilde şahitlik eder. Öyleyse
şunların bir hakikat olarak varlığının bahis konus u edilmesi lüzumsuzdur.
Belki yalnız “Bunun hikmet sırrı nedir?” denilebilir. Öyleyse biz de
temsilî bir kıyaslamayla şu hikmete işaret edeceğiz:
Mesela, nasıl ki sanatkâr bir terzi çok zahmetle, maharetle sanatlı bir
elbise diker ve onu bir model olarak hazırlar. Sonra onun benzerini
zahmetsizce, çabuk ya pabilir. Hatta bu ba zen öyle kolay olur ki, âdeta terzi
emreder, o şey yapılır. Saat gibi, öyle sağlam bir düzen kazanır ki, sanki
bir emrin dokunm asıyla o elbise işlenir ve o terzi işler. Aynen öyle de,
kâinatın sonsuz hikmet sahibi Sâni’i, sonsuz ilim sahibi Nakkaş’ı şu âlem
sarayını, içindekilerle beraber benzersiz bir surette yarattıktan sonra
küçük-büyük her şeye bir model hükm ünde  bir kader ölçüsüyle, belli bir
miktar tayin etmiştir.
İşte bak, o Ezelî Nakkaş her asrı bir model yaparak kudret mucizeleriyle
süslü, taze birer âlemi onlara giydiriyor. Her bir seneyi bir ölçü kılarak
rahmetinin harikalarıyla sanatlı, taze birer kâinatı o endama göre dikiyor.
Her bir günü bir satır yaparak onda  hikmetinin incelikleriyle süslenmiş,
sürekli yenilenen eserlerini yazıyor.
Hem o Kadir-i Mutlak, her asrı, seneyi ve günü birer model yaptığı gibi,
yeryüzünü, her bir dağı, çölü, bağ ve bahçeyi, ağacı da model yapmıştır.
Yeryüzünde  her vakit taze birer kâinat kurar, yeni birer dünya  var eder. Bir
âlemi bozup bir başka muntazam âlemi getirir. Mevsimden mevsime her
bağ ve bahçede taze taze kudret mucizelerini ve rahmet hediyelerini
gösterir. Hikmet ifade eden, yeni birer kitap yazar. Taze rahmet mutfakları
kurar. Her şeye, daima yenilenen, sanatlı birer elbise giydirir. Her baharda
her bir ağaca ipek gibi taze birer çarşaf geçirir. Onları inci misali yeni
ziynetlerle süsler. Ellerini yıldız gibi parlak rahmet hediyeleriyle doldurur.
İşte şu işleri son derece güzel bir sanat ve kusursuz bir intizamla yapan, şu
birbiri ardınca gelen ve zaman ipine takılan seyyar âlemleri sonsuz bir
hikmet ve inayet, kusursuz bir kudret ve sanatla değiştiren Zât, elbette
gayet Kadir ve Hakîm’dir; Basîr ve Alîm’dir, her şeyi görür ve bilir. O’nun
işine tesadüf karışamaz. İşte o Zât-ı Zülcelâl’dir ki,
487َُنَُنْ َُلَ َُ ُْ َِذَۤا أَرَادَ ًَْ أإَِۤ أَُْهُۤ إ
487 “Bir şeyi dilediğinde O’nun buyruğu sadece ‘Ol!’ demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi,
36/83)
488رَبُاََِْ أَوْ َُ أَقْاَِ إِ ََِْ وََۤ أَُْ 
488 “Kıyametin kopması ise, başka değil, ancak göz açıp kapayıncaya kadar yahut daha da kısa
bir anda olup biter.” (Nahl sûresi, 16/77)
buyur arak hem kusursuz kudretini ilan ediyor hem de kudreti için haşir ve
kıyametin çok kolay ve zahmetsiz olduğunu bildiriyor. Yaratılış
kanunlarının kudret ve iradeyi içerdiğini, her şeyin, emirlerine karşı gayet
itaatkâr olduğun u ve doğrudan, vasıtasız var etmesindeki mutlak kolaylığı
göstermek için icraatını sırf bir emirle yaptığını Kur’an-ı Mucizü’l Beyan
ile ferman ediyor.
Sözün Özü: Bir kısım ayetler eşyadaki, bilhassa ilk yaratılıştaki son
derece güzel sanatı ve kusursuz hikmeti ilan ediyor. Diğer kısım ise
eşyadaki, bilhassa eşyanın tekrar yaratılması ve iadesindeki son derece
kolaylığı ve sürati, itaati ve zahmetsizliği bildiriyor.
Üçüncü Şua
Ey haddini aşmış, vesveselerle dolu nefis! Diyorsun ki :
489َُتُ ُ َْءٍَِِه۪ مَ
489 “O Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet, elindedir.” (Yâsîn sûresi, 36/83)
490اوَ اٌِٰ َََِِِ هُاَّلا ِْ دَۤاٍ إِمَ
490 “Yürüyen hiçbir varlık yoktur ki, Allah onun perçeminden tutmuş olmasın.” (Hûd sûresi,
11/56)
491َرَِِِِْ ِْ َِْ اْوََُْ أََْبُ إ
491 “Biz ona şahdamarından daha yakınız.” (Kaf sûresi, 50/16)
gibi ayetler, Cenâb-ı Hakk’ın yarattıklarına son derece yakınlığını
gösteriyor.
492ُرَُْنَوَإَِِْ ت
492 “Ve sonuçta O’na döndürülürsünüz.” (Bakara sûresi, 2/245; Yûnus sûresi, 10/56; Hûd sûresi,
11/34; Kasas sûresi, 28/70, 88; Yâsîn sûresi, 36/22, 83, Fussilet sûresi, 41/21; Zuhruf sûresi,
43/85)
493ْفَ ٍَََِْارُهُ ََِْ أَلَِْ ِ َْمٍ َنَ مََُِْٰۤ وَاوحُ إِلَُْجُ ال
493 “Melekler ve Rûh, O Allah’ın Arş’ına, miktarı elli bin sene olan bir günde yükselirler.” (Meâric
sûresi, 70/4)
ayetleri, hadiste buyrulan, “Cenâb-ı Hak yetmiş bin perde arka sın dadır.”494
gibi beyanlar ve Mirac gibi hakikatler ise bizim O’ndan sonsuz derecede
uzaklığımızı ifade ediyor. Şu anlaşılması zor sırrı anlamayı
kolaylaştıracak bir izah isterim.”
494 Arada yetmiş bine yakın perde olduğuna dair Bkz. Ebû Ya’lâ, el-Müsned 13/520; et-Taberânî,
el-Mu’cemü’l-evsat 6/278, 8/382. Ayrıca bu perdeler olmasa, Cenâb-ı Hakk’ın azametinden her
şeyin mahvolacağına dair Bkz. Müslim, îmân 293; İbni Mâce, mukaddime 13.
Cevap: Öyleyse dinle…
Öncelikle: Birinci Şua’nın sonunda  şöyle demiştik: Nasıl ki güne ş,
kayıtlarla sınırlanamayan ışığı ve maddî olmayan aksi vasıtasıyla sana,
ruhunun penceresi ve aynası hükm ünde ki gözbebeğinden daha yakın
olduğu halde; sen, sınırlarla kuşatılmış ve maddede hapis olduğun için
onda n gayet uzaksın. Onun yalnız bir kısım yansımalarıyla, gölgeleriyle
temas edebilir ve bir nevi cilveleriyle, küçük tecellileriyle görüşebilirsin.
Bazı sıfatları hükm ündeki renklerine, bir kısım isimleri hükm ünde ki
parıltılarına ve onlara mazhar olan şeylere yaklaşabilirsin. Eğer güne şin
asıl mertebesine yaklaşmak ve doğrudan doğruya, bizzat onunl a görüşmek
istersen, o vakit pek çok kayıttan sıyrılman ve pek çok küllî mertebeden
geçmen gerekir. Âdeta kayıtlardan mânen sıyrılarak dünya  kadar büyüyüp,
ruhunl a hava gibi genişleyip ay kadar yüks eldikten, güne şin karşısına
geçtikten sonra onunl a bizzat, perdesiz görüşebilir, ona bir derece
yaklaştığını iddia edebilirsin. Aynen öyle de, o sonsuz kemâl ve haşmet
sahibi Celîl, o benzersiz güzellik sahibi Cemîl, o Vâcibü'l-Vücûd, o her
şeyin yaratıcısı Mevcûd, o Daimî Güneş, o Ezel ve Ebed Sultanı sana
senden yakındır. Sen ise O’ndan sonsuz uzaksın.
Gücün ye terse temsildeki şu incelikleri hakikate uygul a...
İkincisi: –495هِ اََُْ اَْْٰوَِّٰ –Mesela, bir padişahın pek çok isminden biri
olan “kumandan” ismi birbiri içindeki dairelerde tesirini gösterir.
Başkumandanlığın kuşatıcı dairesinden tut, paşalık, yüzbaşılık ve ta
onba şılığa kadar geniş ve dar, büyük ve küçük dairelerde de görünür,
tecellisi vardır. Bir asker, askerlik hizmetinde onba şı rütbesinde sahip
olduğu cüzî kumandanlık noktasına dayanarak padişahıyla “kumandan”
isminin küçük tecellisi vasıtasıyla münasebet kurar. Eğer asıl ismiyle
temas etmek, padişahla o unva nı ile görüşmek isterse, onba şılıktan ta
başkumandanlığın geniş mertebesine çıkması gerekir. Demek padişah, o
askere ismi, hükm ü, kanunu ve ilmiyle, telefonu ve idaresiyle; eğer o
padişah, abdal diye isimlendirilen, evliyadan nuranî bir zât ise bizzat
yanında hazır bulunarak, gayet yakındır. Hiçbir şey ona mâni olamaz.
Halbuki o asker, padişahından gayet uzaktır. Binlerce mertebe ona
engeldir, binlerce perde araya girer. Fakat bazen padişah merhamet
gösterir, âdeti olmadığı halde bir askeri huzuruna alır, lütfuna mazhar eder.
495 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60).
Aynen öyle de: 496ُْ ََُنُ emrinin sahibi, güne ş ve yıldızlar itaatkâr birer
askeri hükmünde  olan Zât-ı Zülcelâl, her şeye her şeyden daha yakın
olduğu halde, her şey O’ndan sonsuz derecede uzaktır. O’nun yüce
huzuruna perdesiz girmek istense, karanlık ve nuranî perdelerden; yani
maddî ve ekvanî497 perdelerin yanında isim ve sıfatlarının da yetmiş bin
perdesinden geçmek, her ismin binlerce hususi ve küllî tecelli derecesine
çıkmak, sıfatlarının gayet yüks ek tabakalarını aşıp ta ism-i âzamına
mazhar olan Arş-ı Âzam’ına yüks elmek gerekir. Eğer O’nun cezbi ve lütfu
olmazsa bunun için binlerce sene çalışmak ve yol kat etmek lâzım gelir.
Mesela sen, Cenâb-ı Hakk’a “Hâlık” ismiyle yaklaşmak istersen, O’nunla,
“senin Hâlık’ın” olması hususiyetiyle, sonra “bütün insanların Hâlık’ı”
olması yönüyl e, ardından “bütün canlıların Hâlık’ı” unva nıyla ve nihayet
“bütün varlıkların Hâlık’ı” ismiyle münasebet kurman gerekir. Yoksa
gölgede kalırsın, ya lnız küçük bi r cilveyi bulursun.
496 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40 …)
497 Varlıklarla, eşyayla ilgili.
Bir Hatırlatma: Temsildeki padişah, aczinden dolayı “kumandanlık”
unva nının mertebelerinde araya vasıtalar koym uştur. Fakat ۪ ََُتُ َُِِه
498َْءٍ ayetinin işaretiyle, Kadir-i Mutlak’ın vasıtalara ihtiyacı yoktur.
Onlar sırf görünüş tedir, izzet ve büyükl üğün perdesidir. O’nun rubûbiyet
saltanatının kulluk, hayret ve acz içinde, fakrını gösteren birer ilancısı ve
seyircisidirler. Yardımcısı değiller; rubûbi yetinin saltanatına ortak
olamazlar.
498 “Her şey üzerinde hâkimiyet O’nun elindedir.” (Mü’minûn sûresi, 33/88; Yâsîn sûresi, 36/83)
Dördüncü Şua
İşte ey tembel nefsim! Bir çeşit mirac hükm ünde ki namazın hakikati,
önceki temsilde bir askerin tamamen bir lütuf olarak padişahın huzuruna
kabulü gibi, tamamen bir rahmet eseri olarak Celîl-i Zülcemâl Zât’ın,
Cemîl-i Zülcelâl Mabud’un huzuruna kabulündür . “Allahü Ekber” deyip
mânen, hayalen veya niyetinle iki cihandan geçip, maddî kayıtlardan
sıyrılıp engin bir kulluk mertebesine veya onun bir gölgesine veyahut
suretine çıkarak bir nevi huzuruyla şereflenmektir. 499َُُْإِكَ  hitabına -
herkesin kabiliyeti ölçüsünde - büyük bir mazhariyettir. Âdeta, namazdaki
her harekette tekrar tekrar “Allahü Ekber, Allahü Ekber” demek,
mertebeleri kat edip manevî bir yüks elişe ve cüzî dairelerden küllî
dairelere çıkmaya bir işarettir. O’nun, bilemediğimiz yüce kemâl
vasıflarının özlü bir unva nıdır. Âdeta her bir “Allahü Ekber” bir mirac
basamağı kat etmeye işarettir. İşte şu namaz hakikatinin mânen, niyetle,
tasavvurla veya hayalen bir gölgesine, bir parıltısına mazhar olmak bile
büyük bir saadettir. Hacda pek çok kere “Allahü Ekber” denilmesi de şu
sırdandır. Çünkü hacc-ı şerif, herkes için bizzat küllî mertebede bir
kulluktur. Nasıl ki bir asker, bayram gibi hususi bir günde , bir paşa gibi,
padişahın bayram davetine gider ve iltifatına mazhar olur. Aynen öyle de,
hac ibadetinde sıradan bir insan da, çok mertebe kat etmiş bir veli gibi
bütün yeryüzünün Yüce Rabbi unva nıyla Rabbine yöne lir. Küllî bir
kullukla şereflenir. Elbette rubûbi yetin hac anahtarıyla açılan küllî
mertebeleri, ulûhiyetin hac dürbünüyl e görünen yüce ufukları, hac
ibadetinin şeairiyle500 kalbde ve hayalde gittikçe genişleyen kulluk
daireleri, büyükl ük mertebeleri ve tecelli ufuklarının verdiği hararet,
hayret, dehşet ve rubûbi yet karşısında duyul an heybet 501ّٰهُ أَََُُّْٰ أََُْ.. اَ
demekle sükûn bulabilir. Bizzat görülen veya tasavvur edilen o mertebeler
“Allahü Ekber” diyerek ilan edilebilir. Şu yüce ve küllî mânâ, hacdan
sonra çeşitli derecelerde bayram namazında, yağmur namazında, husuf ve
küsuf502 namazlarında ve cemaatle kılınan namazlarda bulunur. İşte, sünne t
nevinden de olsa İslam şeairinin öneminin sırrı budur .
499 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yalnız Sana ibadet ederiz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
500 Görüldüğünde İslam’ı hatırlatan, bütün Müslümanları alâkadar eden İslam alâmetleri.
501 Sadece büyüklükte değil hiçbir konuda eşi ve benzeri olmayan, başka bir şey Kendisiyle kıyas
bile edilemeyecek yegâne büyük, Allah’tır.
502 Husuf ve Küsuf: Ay ve güneş tutulmaları.
503نَ اَْفِ وَانَََِ ََاَُِ ََُْْنَ َْ 
503 Kudretinin hazinelerini bir ‘Ol!’ emriyle var eden Zât-ı Zülcelâl, her türlü kusurdan
münezzehtir.
504إَِِْ َُُْنَََُتُ ُ َْءٍ وََْنَ اِي َِِه۪ َُ
504 “Sübhandır, münezzehtir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet, elindedir. Ve hepinizin de
dönüşü O’na olacaktır.” (Yâsîn sûresi, 36/83)
505اَُِْ اَََُِْْۘ إَِ أََْ ََۤ إِ َ ََََُْ َ َِْ 
505 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
506ََْْا إِنْ ََِۤ أَوْ أََ َ ُٰاِْنَۤرَ
506 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286)
507ََْ اَْبَُُْ رًََْۚ إَِ أ وََْ ََ ِْ َََْ إِذْ َََََْا ُِغْ ََُُ برََ ل
507 “Ey Kerîm Rabbimiz, bize hidayet verdikten sonra kalblerimizi saptırma ve katından bize bir
rahmet bağışla. Şüphesiz bağışı bol olan Vehhab sensin Sen!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
َِِْ۪ه۪ وَإَِْاِ۪ وَأَتَٰ اِٰ۪ وَأََْبِ اَِْ اََِْْ وَعِكَ اََْْمِ ََِّْ وََْ َٰ رَُلوََ
508ََْ ااَِِاَِٰ َ أَر
508 İsm-i Âzam’ının mazharı olan Resûl-u Ekrem’ine, âl ve ashabına, kardeşlerine ve ona tâbi
olanlara salât ve selam et. Kabul buyur ey merhametlilerin en merhametlisi olan Rabbimiz.
Küçük Bir Zeyl509
509 Zeyl: İlave.
Sonsuz kudret ve ilim sahibi Kadîr-i Alîm, her şeyi sonsuz bir sanat ve
hikmetle var eden Sâni-i Hakîm, kanun şeklindeki âdetlerinin işaret ettiği
nizam ve intizamla; kudretini, hikmetini ve icraatına hiçbir tesadüfün
karışmadığını gösterir. Aynen bunun gibi, kanunlarının dışına çıkan
misallerle, âdetinin harikalarıyla, aynı türden yarattığı fertlere onları
birbirinden ayırt etmeyi sağlayan farklı suretler ve hususiyetler
vermesiyle, tabii hadiselerin hep aynı vakitte gerçekleşmeyip zaman ve
mekânın değişmesiyle; iradesini, dilediği zaman dilediğini yaptığını ve
hiçbir kayıt altında olmadığını gösterir. Tekdüz elik perdesini yırtarak her
şeyin, her an, her işinde, her halinde kendisine muhtaç olduğunu ve
rubûbi yetine itaat ettiğini bildirir, gafleti dağıtır. İnsanların ve cinlerin
bakışını sebeplerden, onların asıl sahibi olan Zât’ına çevirir. Kur’an’ın
beyanları şu esasa bakıyor:
Mesela, çoğu yerde bir kısım meyveli ağaçlar bir sene meyve verir, yani
rahmet hazinesinden elleri doldurulur, onlar da verir. Aynı ağaç öbür sene,
görünüş teki bütün sebepler hazırken meyve vermez.
Hem mesela, hayat için lüzumlu diğer işlerin aksine, yağmurun yağma
vakti o kadar değişkendir ki, bu, Kur’an’da insanın ilmi dışında olduğu
bildirilen beş husus, yani “mugayyebat-ı hamse”510 arasında sayılmıştır.
Çünkü varlıkta en mühim yer, hayat ve rahmetindir. Yağmur ise hayat
kaynağı ve rahmetin ta kendisi olduğu için elbette o âb-ı hayat, rahmet
olan o su, gaflet veren ve hakikati perdeleyen tekdüz elik kaidesi altına
girmez. Bütün canlılara nimet ve hayat veren Rahman ve Rahîm Zât-ı
Zülcelâl, onu doğr udan doğr uya, perdesiz bir şekilde elinde tutar ki, dua  ve
şükür kapılarını her vakit açık bıraksın.
510 Bkz. Lokman sûresi, 31/34; Buhârî, istiskâ 29, tefsîru sûre (6) 1, (13) 1, (31) 2, tevhîd 4;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/24, 52, 58, 122.
Yine mesela, canlılara rızık ve insanlara belli bir sima verilmesinin, birer
hususi ihsan eseri gibi umulmadık tarzda olması, Cenâb-ı Hakk’ın
iradesini ve dilemesini ne kadar güzel bir şekilde gösteriyor. Havanın
idaresi ve bulutların itaati gibi daha başka ilahî icraatı da bunl ara kıyasla...
On Yedinci Söz
ِٰ اِِِْــــــِ ِّٰ احْ
۝َُْ ًََ َُُْْ أَُْ أَرْضِ زًَِ ََ ََِْ َ ََ اَْإِ ََ
511زًاََْ ًَِا ُُ ََُِنَ َ عَوَإِ
511 “Biz, dünyada bulunan her şeyi ona bir ziynet kıldık. Böylece insanlardan kimin daha iyi iş
yapacağını ortaya koymak istedik. Ve elbette Biz onun üstünde ne varsa hepsini kupkuru yapıp
dümdüz edeceğiz.” (Kehf sûresi, 18/7-8)
512ٌَََْْۤ إِ ٌَِ ووََ اَْٰةُ ا
512 “Dünya hayatı bir oyun ve oyalanmadan başka bir şey değildir.” (En’âm sûresi, 6/32)
Bu söz, iki yüce makam  ve parlak bi r zeylden513 ibarettir.
513 Zeyl: İlave.
[Birinci Makam]
Hâlık-ı Rahîm, Rezzak-ı Kerîm ve Sâni-i Hakîm, şu dünya yı ruhlar âlemi
ve ruhaniler için bir bayram, bir şenlik yeri suretinde yaratıp bütün
isimlerinin benzersiz nakışlarıyla süslemiştir. Küçük-büyük, ulvî-süflî her
bir ruha, kendilerine münasip ve o ba yramdaki ayrı ayrı sayısız güzellik ve
nimetten istifade etmeye uygu n, kabiliyetlerle ve duyul arla dona tılmış
birer beden giydirir, cismanî birer vücut verir, onları bir defalığına o seyir
yerine gönde rir.
Zaman ve mekân yönüyl e pek geniş olan o bayramı asırlara, senelere,
mevsimlere, hatta günlere, kıtalara bölerek her bir asrı, seneyi, mevsimi,
hatta bir yönüyl e her bir günü ve kıtayı bir canlı türüne ve sanatla
yaratılmış bitkilere resmigeçit tarzında büyük bir bayram yapmıştır.
Bilhassa yeryüzü, hele bahar ve yaz mevsiminde, küçük varlık türleri için
öyle şaşaalı ve sürekli yenilenen bir bayram yeridir ki, yüce tabakalardaki
ruhanileri, melekleri ve gökyüz ü sakinlerini seyre çekecek bir cazibe
gösterir. Ve tefekkür edenler için öyle şirin bir mütalaa yeri olur ki, akıl
tarif etmekten acizdir.
Fakat bu ilahî ziyafet ve Rabbanî bayramda, Rahman (rahmeti bütün
varlıkları kuşatan) ve Muhyî (hayatı veren, ölümden sonra tekrar hayat
bahşeden) isimlerinin tecellilerine karşılık, Cenâb-ı Hakk’ın Kahhar
(mutlak hâkimiyet sahibi, kahredilecekleri kahreden) ve Mümît (ölümü
yaratan) isimleri, ayrılık ve ölümün yüzüyle görünür. Bu ise َِْوَرََِْ وَس
514ُ َْءٍ ayetinde ifade edilen, rahmetin enginliğine görünüş te uygun
düşmüyor. Fakat hakikatte birkaç yönde n uygundur . Onlardan biri şudur:
514 “Rahmetim her şeyi kaplar.” (A’râf sûresi, 7/156)
Sâni-i Kerîm, Fâtır-ı Rahîm, her bir canlı türünün resmi geçit nöbe ti
bittikten ve o resmi geçidin maksadı olan neticeler alındıktan sonra,
onların büyük kısmını merhametli bir şekilde dünya dan nefret ettirip
usandırıyor, istirahata meylettiriyor ve başka bir âleme göçmek için onlara
bir şevk ihsan ediyor. Ve hayat vazifesinden terhis edildikleri zaman,
ruhlarında asıl vatanları olan ahiret âlemine karşı şevk veren bir meyil
uyandırıyor.
Nasıl ki, vazife uğrunda , cihad yolunda  ölen bir askere şehitlik rütbesi
vermek ve kurban olarak kesilen bir koyuna  ahirette cismanî ve bâki bir
vücut giydirerek onu sırat üstünde , sahibine burak olma ve bineklik
mertebesiyle mükâfatlandırmak o Rahman’ın sonsuz rahmetinden uzak
değildir.515 Aynen öyle de, kendilerine mahsus, Rableri tarafından verilmiş
fıtrî vazifelerinde, ilahî emirlere itaatleri sırasında telef olan ve şiddetli
sıkıntı çeken diğer canlılara ve hayvanlara da, kendilerine göre bir çeşit
ruhanî mükâfat ve kabiliyetlerine göre bir manevî ücret vermek, Cenâb-ı
Hakk’ın o tükenmez rahmet hazinesinden uzak değildir. Ta ki, dünya dan
ayrıldıkları için çok incinmesin, be lki buna  memnun ol sunlar.
515 “Kurbanlarınızı hoş tutun, zira onlar Sırat köprüsünde sizin bineklerinizdir.” anlamındaki hadis
için Bkz. ed-Deylemî, el-Müsned 1/85.
516إِ َُّٰ ََُْ اََْْ 
516 Hiç kimse gaybı bilemez, gaybı yalnız Allah bilir.
Nitekim ruh sahiplerinin en şereflisi olan ve şu bayramlardan hem
mahiyet hem nicelik yönüyl e en çok istifade eden insanın, dünya ya çok
tutkun ve bağlı olduğu halde, dünya dan nefret duym ası ve bâki âleme
geçmeyi arzulaması için Cenâb-ı Hak rahmetinin eseri olarak ona bir şevk
vaziyeti verir. İnsanlığı gaflet karanlığında boğul mamış bir kimse, bu
halden faydalanır. Dünya dan kalb huzuru ile gider. Şimdi, o hali netice
veren hus uslardan beşini misal olarak söyleyeceğiz.
Birincisi: Cenâb-ı Hak, ihtiyarlık mevsimiyle, dünye vî, güzel ve cazibeli
şeylerin üstündeki fânilik, yokluk damgasını ve acı mânâyı göstererek
insanı dünya dan ürkütüp o f âniye bedel, bir bâkiyi talep ettirir, aratır.517
517 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/185; Hadîd sûresi, 57/20.
İkincisi: İnsanın alâka duyduğu dostlarından yüzde doks an dokuz u
dünya dan ayrılıp başka bir âleme yerleştikleri için, o ciddi muhabbetin
sevkiyle, insana, dostlarının gittiği yere karşı bir şevk ihsan edip ölümü ve
eceli sevinçle karşılatır.518
518 Bkz. Yûnus sûresi, 10/7-11.
Üçüncüsü: İnsana sonsuz zayıflığını ve acizliğini bazı şeylerle hissettirip
hayat yükünün ve yaşamak vazifesinin ne kadar ağır olduğunu  göstererek
istirahata ciddi bir arzu ve başka bir diyara gitmeye samimi bir şevk ve rir.
Dördüncüsü: İnanmış insana iman nur u ile gösterir ki:
Ölüm bir idam, bir yok oluş değil, mekân değiştirmedir. Kabir, karanlık
bir kuyu ağzı değil, nuranî âlemlerin kapısıdır. Dünya ise bütün
gösterişiyle, ahirete kıyasla bir zindan hükm ünde dir.519 Elbette, dünya
zindanından cennet bahçelerine çıkmak, cismanî hayatın boğu cu telaş ve
ızdırabından bir rahat âlemine, ruhların yüks eklerde gezeceği bir meydana
geçmek ve mahlûkâtın sıkıntı veren gürültüsünde n sıyrılıp Rahman’ın
huzuruna gitmek, bin can ile arzu edilecek bir seyahat, hatta bir saadettir.
519 Bkz. Tevbe sûresi, 9/38; Nahl sûresi, 16/30; Furkan sûresi, 25/15; Ankebût sûresi, 29/64;
Muhammed sûresi, 47/36.
Beşincisi: Kur’an’ı dinleyen insana, Kur’an’daki hakikat ilmi ve nuruyla
dünya nın mahiyetini bildirerek ona aşk ve alâka duym anın pek mânâsız
olduğunu a nlatır.520 Yani insana şöyle der ve şunları ispat eder:
520 Bu konudaki bazı ayetler için Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/14; Kehf sûresi, 18/45-46; Tâhâ sûresi,
20/131.
“Dünya , Samed Yaratıcının bir kitabıdır. Harfleri ve kelimeleri kendilerine
değil, başka bir Zât’a, O’nun sıfatlarına ve isimlerine delildir. Öyleyse
mânâsını bil, al; nakışlarını bırak, git!
Hem dünya  bir tarladır.521 Onu ek, mahsulünü al, muhafaza et; kalan
pisliğini at, aldatıcı yüzüne kıymet verme!
521 “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için Bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19;
es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-hasene s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 205.
Hem dünya  birbiri ardınca, sürekli gelip geçen aynalar bütünüdür . Öyleyse
onlarda tecelli edeni bil, O’nun nurlarını gör! O aynalarda görünen
isimlerin tecellilerini anla, sahibini sev ve yok olmaya, kırılmaya mahkûm
olan o c am parçalarından alâkanı kes!
Hem dünya  seyyar bir ticarethanedir. Öyleyse alışverişini yap, dön… Ve
senden kaçan, sana iltifat etmeyen kafilelerin arkasından beyhude  koşma,
yorulma!
Hem dünya  geçici bir seyir yeridir. Öyleyse ona ibret nazarıyla bak ve
görünen, çirkin yüzüne değil; Cemîl ve Bâkî Yaratıcısına bakan gizli,
güzel yüzüne dikkat et, hoş ve faydalı bir gezinti yap, dön… O güzel
manzaraları ve güzel şeyleri gösteren perdelerin kapanmasıyla akılsız
çocuk gi bi ağlama, meraka düşme!
Hem dünya bir misafirhanedir. Öyleyse onu yapan, kullarını orada misafir
eden Kerîm Zât’ın izni dairesinde ye, iç, şükret; kanunu dairesinde hareket
et… Sonra arkana bakma; çık, git… Saçma sapan, fuzuli bir şekilde her
şeye karışma. Senden ayrılan ve sana ait olmayan şeylerle mânâsızca
uğraşma ve dünya nın geçici işlerine bağlanıp boğul ma!”
Cenâb-ı Hak, bu gibi açık hakikatlerle dünya nın içyüzünde ki esrarı
gösterip onda n ayrılmayı gayet hafifleştirir, hatta kalbi uyanık olanlara
sevdirir ve her şeyde, her icraatında rahmetinin bir izi bulunduğunu
gösterir.
İşte Kur’an şu beş hususa işaret ettiği gibi, başka hususi yönlere de
ayetleriyle işarette bulunuyor .
Yazıklar olsun o ki mseye ki, şu beş husustan bir hissesi olmaya!..
On Yedinci Söz’ün İkinci Makamı522 Haşiye
522 HAŞİYE Bu ikinci makamdaki parçalar şiire benzer, fakat şiir değildir. Manzum şekilde kasten
yazılmadılar. Belki hakikatlerin tam bir intizamla ifade edilmesi için bir derece manzum şekil
aldılar.
Bırak biçare feryadı, belâdan ge l, tevekkül kıl.
Zira feryat belâ içinde, hata içinde belâdır, bil.
Belâ vereni bulduns a, lütuf içinde, safâ içinde belâdır, bil.
Bırak feryadı, şükür kıl bülbüller gibi, daima keyfinden gül er hep gül  mül.
Eğer bulmazsan, bütün düny a cefâ içinde, fenâ içinde hebâdır, bil.
Cihan dol usu belâ baş ınday ken, ne  bağı rırsın küçük bir belâdan? G el,
tevekkül kıl.
Tevekkülle belânın yüzüne gül ki o da gül sün.
O güldükçe küçülür, eder tebeddül.523
523 Değişmek.
Bil, ey bencil! Bu düny ada s aade t, terk-i düny ada.
Hakkı tanıyorsan, O  kâfidir, bıraksan da büt ün eşya lehinde.
Eğer bencil ve kibirliysen helâk sebebidir, ne yapar san bütün eşya
aleyhinde.
Demek terki gerektir, her iki halde bu düny anın.
Terki demek: Hüdâ m ülkü, O’nun i zni, O’nun nam ıyla bak maktır.
Ticaret istiyorsan eğer, şu fâni ömrünü bâk iye çevirmektir.
Eğer nefsine talipsen çürüktür, hem temelsiz de.
Eğer âfâkı524 istersen, fenâ dam gası üstünde .
524 Ufuklar. Dış dünya.
Demek değmez ki alınsın, çürük maldır hep bu ç arşıda.
Öyleyse geç, iyi mallar dizilmiş arkasında.
Siyah Dutun Bir Meyvesi
O mübarek dut  ağacının başında Eski Said,
Yeni Said lisanıyla söylemiştir.
Muhatabım Ziya Paşa değil, Avrupa meftunlarıdır.
Konuş an ne fsim değil, Kur’an talebeleri nam ına kalbimdir.
Geçen Sözler hakikattir, sakın şaşma, hududunu s akın aşma.
Ecnebilerin fikrine sapma, dalâlettir kulak asma, eder elbet seni pişman.
Görürsün en nur lu, zekâda bay raktarın olan,
O hayretten der ki her zaman: “Eyvah, kimden kime şikâyet edeyim, ben
dahi şaştım!”
Kur’an de dirtir, ben de derim, hiç de çekinmem.
O’ndan O ’na şikâyet ederim, senin gibi şaşmam.
Hak’tan H akk’a feryat ederim, haddi mi aşmam.
Yerden göğe  dava ederim, senin gibi kaçmam.
Ki, Kur’an’da dav a hep nur dan nur adır, senin gibi caymam.
Kur’an’dadır hak hikmet, ispat ederim, ona z ıt felsefeyi beş para saymam.
Furkan’dadır elmas hakikat, canımdan az iz bilirim, senin gibi satmam.
Halktan H akk’a yolculuk ederim, senin gibi sapmam.
Dikenli yolda uç arak giderim, senin gibi basmam.
Yerden Arş’a şükran ederim, senin gibi asmam.
Ölüme, ecele dost bakarım, senin gibi korkmam.
Kabre gülerek girerim, senin gibi ürkmem.
Ejderha ağz ı, vahşet yatağı, hiçlik boğaz ı; senin gibi görmem.
Ahbaba  kavuşturur beni, kabre darılmam, senin gibi kızmam.
Rahmet kapısı, nur  kapısı, Hak kapısı, ondan s ıkılmam, geri çekilmem.
Bismillâh di yerek çalıyorum,525 HAŞİYE arkama bak mam, dehşet de duymam.
525 HAŞİYE Eyvah diyerek kaçmıyorum.
Elhamdülillâh di yerek rahat bulup yatacağım, zahmet çekmem, korkmam.
“Allahu E kber” diyerek haşir ezanını işitip kalkacağım,526 HAŞİYE o büy ük
mahşerden çekinmem, o muazzam mescitten çekilmem.
526 HAŞİYE İsrafil’in ezanını haşir şafağında işitip “Allahu Ekber” diyerek kalkacağım. O büyük
namazdan çekilmem, herkesin toplanacağı o en büyük meydandan çekinmem.
Yezdan’ın527 lütfu, Kur’an’ın nuru, imanın feyzi sayesinde hiç üzülmem. 
Durmayıp koşacağım, Rahman’ın Arş’ının göl gesine uçacağım, senin gibi
şaşmam, inşallah.
527 Cenâb-ı Hak.
Kalbe Farsça Gelen Bir Münâcât
َانِ اَْرَِِِْ ََٰا ََِْاةُ َََتْ ِ اِْٰهِ اَُْج
Bu münâc ât kalbe Farsça geldiğinden öyle yazılmıştır.
(Daha önc e basılmış olan H ubab Risalesi’nde yer almıştı.)
دَرَْنْ َِ دَِمْرْدَمْ، دَرْدِ ُدْرَا شْ َِْ ََْ ِ كََ رَبْ! ََ
Ya Rab! Tevekkülsüz, gafletle, kendi sınırlı iktidar ve irademe dayanıp
derdime derman aramak için “cihet-i sitte”528 denilen altı yönüm e baktım.
Maalesef derman bulamadım. Bana mânen denildi ki: “Derman olarak
yetmez mi dert sana!”
528 Altı yön.
توزْ ََارِ ََرْ ََِْ دَِمْ ِ: دِي رُدَرْ رَاَْ 
Evet, sağımdaki geçmiş zamanda teselli bulmak için gafletle oraya
baktım. Fakat dünkü gün bana babamın kabri, geçmiş zaman ise
ecdadımın büyük mezarı şeklinde göründü. Teselli yerine yalnızlık ve
korku verdi.
HAŞİYE İman o yalnızlık ve korku veren büyük mezarı dostların toplandığı
nurlu, aşina bir meclis olarak gös terir.
تَْدَا َِْ ََْوَدَرْ َْ دَِمْ ِ: 
Sonra sol tarafımdaki geleceğe baktım. Derman bulamadım. Ertesi gün
benim kabrim; istikbal ise akranlarımın ve gelecek neslin büyük mezarı
suretinde görünüp ba na dostluk de ğil, yalnızlık ve korku hi ssi verdi.
HAŞİYE İman ve onun verdiği huzur, o dehşetli, büyük mezarın, sevimli saadet
saraylarına Rahman’ın bir daveti olduğunu gösterir.
َِْْ ُْ اَِِْابِ مَوَإُِْوزْ: َُتِ جِ
Soldan da hayır görünmediğinden, içinde bulunduğum  güne baktım.
Gördüm ki, şu gün âdeta bir tabuttur; can çekişmekte olan cismimin
cenazesini taşıyor.
HAŞİYE İman, o tabutu bir ticarethane ve şaşaalı bir misafirhane şeklinde
gösterir.
َْ اَِْدَه اَْرْ َِ ُْ ََزَۀِ بَ
Bu tarafta da deva bulamadım. Sonra kafamı kaldırıp ömür ağacımın
başına baktım. Gördüm ki, o ağacın tek meyvesi benim cenazemdir;
ağacın üstünde  duruyor, bana bakıyor.
HAŞİYE İman, o ağacın meyvesinin bir cenaze olmadığını, aksine, ebedî hayata
mazhar olan ve ebedî saadete hazırlanan ruhum un, yıldızlarda gezmek için
eskimiş yuva sından çıktığını gösterir.
َِِْ َِمِ َََْاـِ َِِْ َْ وََكدَرْ ََمْ: اٰبِ خ
O yöne  bakınca da ümitsizliğe düşüp başımı aşağı eğdim. Baktım ki:
Aşağıda, ayağımın altında, kemiklerimin toprağı ile yaratılışımın
başlangıcındaki toprak birbirine karışmış. Bu da bana derman olmadı,
derdime dert kattı.
HAŞİYE İman, o toprağın rahmet kapısı ve cennet salonunun perdesi olduğunu
gösterir.
َدْ ِْ دَرْ َِْْاِْ دَُْءِ ِ ُْسْ ِ ََِمْ، َِْ: ُنْ دَرْ پَ
Gözümü oradan da çevirip arkama baktım. Gördüm ki, esassız, fâni bir
dünya , hiçlik derelerinde ve yokluk karanlığında yuva rlanıp gidiyor.
Derdime merhem olmadı, aksine, korku ve  dehşet zehri ilave etti.
HAŞİYE İman, o karanlıkta yuva rlanan dünya nın; vazifesi bitmiş, mânâsını
ifade etmiş, geride neticelerini bırakmış, Samed Yaratıcının bir mektubu
ve ilahî nakışların sayfaları olduğunu gös terir.
ادَه اََُْْ، دَرِ َْْ َُـْ: اََْازَۀِ ََْ مِوَدَرْ پِ
َارَْدْ َُورُو دِرَازْ َِوَرَاهِ اَبَ
Oradan da hayır bulamadığım için önüm e, ileriye baktım. Gördüm ki,
kabir kapısı yolun sonunda  açık duruyor, onun arkasında ebediyete giden
bir cadde uzaktan uzağa göze çarpıyor.
HAŞİYE İman, o kabir kapısının, nur âleminin kapısı ve o yolun da, ebedî
saadete giden yol olduğunu gösterdiğinden, dertlerime hem derman hem
merhem olur.
ْت ِِي ِْ دَرْ دَسُزْ ُْءِ اَِِْرِيََا ج
İşte şu altı yönde  dostluk hissi ve teselli değil, dehşet ve korku bulduğum
halde, elimde cüzî, sınırlı bir iradeden başka bir şey yoktur ki, ona dayanıp
o dehşet ve korkuya  karşılık vereyim.
HAŞİYE İman, bir zerre hükm ünde ki o sınırlı irade yerine, sonsuz bir kudrete
dayanmak için bir vesika verir ve belki imanın kendisi bir vesikadır.
مْ ََرَْزْ، َْ َُهُ و َْ كَه اُو ُْء َْ َجِكِ
Halbuki insanın cüzî irade denilen o silahı hem aciz hem kısadır; ayarı
noks andır, bir şey var edemez. Gayretten başka bir şey elinden gelmez.
HAŞİYE İman, o cüzî iradeyi Allah namına değerlendirmeyi sağlayıp her şeye
kâfi hale getirir. Bir askerin, sınırlı kuvve tini devlet hesabına kullandığı
vakit kendi gücünün bi nlerce kat üstünde  işler görmesi gibi…
َََْْْْ ََارِ ُُذَالِ ُُلْ، َ دَرْ َُ دَرْ َِ َ
Cüzî iradem ne geçmiş zamana dâhil olabilir ne de gelecek zamana nüfuz
edebilir. Geçmişe ve geleceğe dair emellerime ve elemlerime faydası
yoktur.
HAŞİYE İman, dizginini hayvanî olan cismin elinden alıp kalbe ve ruha teslim
ettiği için, geçmişe nüfuz edip geleceğe gidebilir. Çünkü kalb ve ruhun
hayat dairesi geniştir.
ٰ
نِ ََْْ زََنِ َلْ، وََْ اََْٰانِ اُو اِ
O cüzî iradenin hareket sahası, şu kısacık şimdiki zaman ve sadece bir
andır.
وَِْ اَْ،رَتِ ُ اَِٰرَه نُوَََْ، ََِ ُْا اِْ ََ ََْ بَ
دْ وَاََِ ََْْ: َِْ اَبَ«طَْتِ َدَرْ فِ»
İşte bütün bu ihtiyaçlarımla, zayıflığımla, fakrım ve acizliğimle beraber
altı yönde n gelen dehşet ve korkularla perişan bir haldeyken; kudret
kalemiyle, yaradılışımın sayfasında ebediyete uzanan arzular ve
sonsuzluğa yayılan emeller açık bir şekilde yazılmış, mahiyetime
yerleştirilmiştir.
ِ َْ، ََِْْ َْ 
Belki dünya da ne varsa, örnekleri fıtratımda bulunur. Hepsiyle alâkadarım.
Onlar için kabiliyetlerimi, duygul arımı çalıştırıyor, çalışıyorum.
ارَْد ََْ ُُرِْ دََجْ ََِْ دَاَِ مَدَاَِۀِ اِِْ
İhtiyaç dairesi, göz ün ul aştığı daire kadar büyük ve geniştir.
دْدْ اَِِْجْ ِْ رَسَََلْ َُامْ رَسَ
َِْْ دَرْ اَِِْجْ دَرْ دَْ َْ ِ 
Hatta hayal nereye giderse ihtiyaç dairesi de o kadar genişler. Orada da
ihtiyaç vardır. Belki elde ne yoks a ihtiyaçta vardır; elde olmayan, ihtiyaç
dairesinde bulunur. Elde olmayanlar ise sonsuzdur.
تِ َُهْ ََُْارْ َُْ دَاَِ دَسْدَاَِۀِ اَِِْ
Halbuki iktidar dairesi sınırlıdır. Elimin uzanabildiği daire kadar küçük ve
dardır.
ا ََْرِ َََِْْ َُْ و ََتِ مَ
Demek ki, fakrım ve ihtiyaçlarım dünya  kadardır.
ْ اَ«زْءِ َ َََاجُ» ََِ َ َُْوََْ
Sermayem ise zerre kadar, az bir şeydir.
ْ؟ََِتِ ََت َُامَْ ُْء َُامْ وَاِْ اِ
İşte cihan kadar ve milyarlar ile ancak elde edilecek ihtiyaçlar nerede, şu
beş paralık cüzî irade nerede? Onlar bununl a satın alınmaz, bununl a
kazanılmaz. Öyleyse başka bir çare aramak gerekir.
َْ اَِْ ََُْْ َرَۀِ زْ اِْ ُْء ِْ َزْ َْ دَرْ رَاهِ ُ، اَ
O çare, cüzî iradeden de vazgeçip, işini Cenâb-ı Hakk’ın iradesine
bırakarak kendi güç ve kuvv etinden sıyrılmak, O’nun kudretine ve
kuvve tine sığınarak tevekkül hakikatine yapışmaktır. Ya Rab! Madem
kurtuluş çaresi budur . Senin yolunda  cüzî irademden vazgeçiyor ve
benliğimi terk ediyorum.
َْ اَْي ََِِ ُ َـَهِ َْ ََدْ، رََِْ بََِِ ُ دَِْْـِ َ عِ
Ta ki, senin inayetin aczime ve zayıflığıma merhamet edip elimden tutsun.
Ve rahmetin, fakr ve ihtiyacıma şefkat gösterip bana dayanak olabilsin,
kapısını açsın.
َه اََََِْ رََْْ َْْ َْ ِ َِْ ِ ناِن
ْ ََْه ََاَِْ اَِِْرِي ِ َ َُْ َْ اِْ ُْءََْ َ
Evet, rahmetin sonsuz denizini bulan, elbette bir damla serap hükm ünde ki
cüzî iradesine güve nmez, Allah’ın rahmetini bırakıp ona  müracaat etmez.
ِي َُْ ََََْْاهْ! اِْ زََِْنا
ْ َُْ َدَِْْ ُِْ ِ َُْدو
Eyvah, aldandık! Şu dünya  hayatını sabit zannettik, o yüzden bütün bütün
ziyan ettik. Evet, şu hayat yolculuğu bir uykudur , bir rüya gibi geçti. Şu
temelsiz ömür de bir rüzgâr gibi uçar, gider…
ْ َ ََ اََْٰلْ ِ ََ اَٰمَْ َََ اَْ، ااَِْنْ ََوَالْ دُن
Kendine güve nen ve varlığını ebedî zanneden gururlu insan, yok olmaya
mahkûm dur, süratle yokluğa gidiyor. İnsanın evi olan dünya  ise hiçlik
karanlığına düşer. Emeller fâni olur, elemler ruhta bâki kalır.
رَا ََا َُْمْ! وُُدِ َِ ُْا اَيْ َِْ َ ََِْ
ِ وَدَِ َُْدْرَا ِ اِْ ََِِْ 
Madem hakikat budur , gel, ey hayata çok arzu duya n, yaşamaya çok
istekli, dünya ya çok âşık, sonsuz emellere ve elemlere müptela talihsiz
nefsim! Uyan, aklını başına al! Nasıl ki yıldızböceği, kendi ışıkçığına
güve ndiğinden, gecenin sonsuz karanlığında kalır. Bal arısı kendine
güve nmediği için güne şi bulur. Dostları olan bütün çiçekleri, güne şin
ışığıyla yaldızlanmış olarak görür. Aynen öyle de, kendine, varlığına ve
benliğine dayanırsan yıldızböceği gibi olursun. Eğer fâni varlığını, onu
sana veren Hâlık’ın yolunda  feda edersen bal arısı gibi olur, sonsuz bir
varlık nuru bul ursun. O  halde feda et, çünkü ş u varlık sende emanettir.
ََ ََْ،دَادَه ََ ُْ َ وَُِْ اُو وَاُو 
اَِْت اَْ «َِْ َْ» :ري ِاَزْ انْ سِ
Hem varlığın O’nun mülküdür , O vermiştir. Öyleyse kimseye minnet
etmeden ve çekinmeden varlığını fâni kıl, feda et ki, bekâ bulsun. Çünkü
“nefy-i nefy, ispattır”; yani bir şeyin yokluğu yok ise o şey vardır. Yok,
yok i se var olur.
زْ ُُدْرَا ِ ََدْ اَُْ ََمْ ُدْ ُِْ َُايِ 
َهْ دَارَْانْ دَادَه ََايِ ُ نََِيِ ِ َِ
Hâlık-ı Kerîm, kendi mülkünü s enden satın alıyor, karşılığında sana cennet
gibi büyük bir fiyat veriyor. Hem o mülkü senin için güzelce muhafaza
ediyor. Kıymetini yüks eltiyor. Onu yine sana, hem bâki hem mükemmel
bir surette geri verecektir. Öyleyse ey nefsim, hiç durma! Birbiri içinde
beş kârlı ticareti yap ki, beş zarardan kurtulup beş kazancı birden elde
edesin.529
529 Buradaki beş kâr ve beş zarar için Altıncı Söz’e bakınız.
• • •
اِْٰ اِِِْــــــِ ِّٰ 
530ب اَِِْٰا أَََ َلَ َۤ أُحََِ
530 “(Gece bastırınca İbrahim bir yıldız gördü, ‘(İddianıza göre) Rabbim budur!’ dedi. Yıldız
sönünce de, ‘Ben öyle sönüp batanları tanrı diye sevmem’ (dedi).” (En’âm sûresi, 6/76)
ُٰ 
َِِ ِّٰ ِْ «أُِ اََِِْٰۤ » أََِْ َََُْْ 
Hazreti İbrahim’in (aleyhisselam) kâinatın yok olup gideceğini ve
ölümünü i lan eden أُِ اََِِْٰۤ  feryadı beni ağlattı.
ٍ ِْ ُُونِ ِِّْٰ َََاتٍ ََِتََْ َُْ َ
Onun için kalb gözü ağladı, acı gözyaşları döktü. Kalb gözü ağladığı gibi,
döktüğü her bir damla da o kadar hazindir ki, ağlatırken âdeta kendileri de
ağlıyor. O damlalar, aşağıdaki Farsça ifadelerdir.
ِ ٍِِّٰ أَيْ َ ِ ََمَِِْ ََمٍ ِْ َِ
İşte o damlalar, Hakîm Yaratıcının bir nebisinin, peygamberinin Allah
kelâmı içinde bulunan bir sözünün bi r çeşit tefsiridir.
وبْ ُْ َُنْ َُْ«دَهأُُلْ» َِ زَِْ
Güzel değildir batıp kaybolan bir sevgili… Çünkü yokluğa mahkûm  olan,
hakiki güzel olamaz; ebedî aşk için yaratılan ve Samed’in aynası olan kalb
ile sevilmez ve sevilmemeli!
َْْ َُنْ َُْبْ «ُُوَْه» ي اَرْزَدَِْ
İstenen bir şey ki, batıp kaybolmaya mahkûm dur; kalbin alâkasına, aklın
merakına değmez, arzulara yuva  olamaz. Gam ve kederle ardından
üzülmeye lâyık değildir. Nerede kaldı ki, kalb ona tapsın ve bağlanıp
kalsın!
ودْ َْْ َُنْ َُْ«هََدَ» َِ ََْ
Arzu edilen bir şey ki, fânilikte mahvoluyor, onu istemem. Çünkü f âniyim,
fâni olanı istemem, neyleyeyim!..
َُنْ َُْدْ دَْْ «زَوَاَْه» اََِْ خَ
Bir mabud ki, yokluğa gömülüyor, onu çağırmam, ona sığınmam. Çünkü
sonsuz derecede muhtaç ve acizim. Aciz olan, benim pek büyük dertlerime
deva bulamaz, ebedî yaralarıma merhem süremez. Yokluktan kendini
kurtaramayan, na sıl mabud ol ur?
رُوَْ ِ زََْ «اََِِْٰۤ أُِ » ارَدْ، َِاءَِْ ََْدْ ِ دَ
Evet, görünüş e göre hüküm  veren akıl, kâinatın şu keşmekeşinde
taparcasına bağlandığı şeylerin yok olduğunu görüp ümitsizce feryat eder
ve bâki bir sevgiliyi arayan ruh da  أُِ اََِِْٰۤ  diye haykırır.
َاَِاَْ َِ ََْ َِِ ََْ َِ خ
İstemem, arzu etmem ayrılığı, ona  dayanamam…
َاِِْ زَوَالْ دَرْ َْ َ ا«ََاَ» ِي اَرْزَدَْ
Hemen arkasından gelen ayrılıkla acılaşan kavuşmalar, kedere ve meraka
değmez. Arzu duym aya hiç lâyık değildir. Çünkü lezzetin bitmesi elem
olduğu gibi, bunu düşünmek de bir elemdir. Mecazî aşka düşen bütün
âşıkların divanları, yani aşknâmeleri olan manzum kitapları, şu ayrılık
düşüncesinden gelen elemden birer feryattır. Her birinin şiirlerinin ruhunu
sıksan, elemli birer feryat damlar.
َْْ ِ زََْ َ«ََِِٰۤ أُِ اْ» ْدِ ِِاَزْ انْ دَر
İşte o ayrılığa mahkûm  kavuşmaların, o elemli, mecazî aşkların derdinden
ve belâsındandır ki, kalbim Hazreti İbrahim gibi َۤا أُِ اَِِْٰل feryadıyla
ağlıyor ve bağırıyor.
ا َِدْ ََدَنْاِ ََ َزِي ََدَرْ اِْ فَ
Eğer şu fâni dünya da bekâ istiyorsan; bekâ, fânilikten çıkıyor. Nefs-i
emmareni531 fâni kıl ki, bâki olasın.
531 Nefs-i emmare: İnsanı daima kötülüğe sevk eden nefis.
«ادَنََْ»  رَاهْ«َََ» َدَمْ ِْ، ِ اَزْ دُنَْْ ََا ُْ، َْ عَََ ُ، 
Dünya ya taparcasına bağlanmanın esası olan kötü ahlâktan sıyrıl, fâni ol!
Sahip bulundukl arını Hakiki Sevgili’nin yolunda  feda et! Varlıkların
yokluğu haber veren âkıbetlerini gör! Çünkü şu dünya dan bekâya giden
yol, fânilikten geçiyor.
زََْ وَِْانْ ِ «أُِ اََِِْٰۤ » ِ دَارَدْ، اَِِِِْ َِارْ 
Sebeplerin içine dalan insan aklı, dünyanın yok olacağını düşünmenin
sarsıntısıyla hayrette kalıp ümitsizce feryat ediyor. Hakiki bir varlık
isteyen vicdan, Hazreti İbrahim (aleyhisselam) gibi ََِِۤ أُِ اْٰ
inlemesiyle mecazî sevgililerden ve gelip geçici şeylerden alâkasını kesip
Hakiki Mevcud’a ve Bâki Sevgili’ye bağlanıyor.
ْ َْْد اَزْ َِ دُو رَاهَاَْ! ِ: دَرْ َْ ََِانْ اَي َِْ َد
 ِ َنِ َََِ َِ، دُو
Ey cahil nefsim! Bil ki, dünya  ve varlıklar gerçi fânidir, fakat her fâni
şeyde, bâkiye ulaştıran iki yol bulabilirsin. Can ve canan olan Ebedî
Sevgili’nin cemâl tecellilerinden iki parıltıyı, iki sırrı görebilirsin. Ancak,
fâni suretlerden ve kendinden geçebilmen şartıyla...
 ْ َِْي،َارَْ اََْ ِِـَْمْ َْ وََْ اٰث دَرْ ََِْْ اِنِ
ََْْ ََ انْ ِِْ ِ مو َِنْ دَر
Evet, nimetlerin içinde nimet verme fiili görünür, Rahman’ın iltifatı
hissedilir. Nimetten “nimet verme”ye geçersen Mün’im’i (nimet vereni)
bulursun. Hem Samed Yaratıcının her eseri, bir mektup gibi, o Sâni-i
Zülcelâl’in isimlerini bildirir. Nakıştan mânâya geçersen, o ilahî isimler
yoluyla onların Sahibini bulursun. Madem şu fâni, sanatlı varlıkların
özünü, içini bulabilirsin; onu elde et, mânâsız kabuğunu acımadan fânilik
seline at…
ْ َِْ ِ َْدَا و َِنْ دَرْ ََا انََْ َِنْ ََِْاََْ َِْ ُْ م اَٰرَْ َُْ، زَِ
Evet, sanatlı varlıklardan hiçbiri yok ki, cisme bürünmüş, çok mânâlı bir
kelime olmasın, Sâni-i Zülcelâl’in pek çok ismini okutmasın. Madem şu
eserler, kudret kelimeleridir; mânâlarını oku, kalbine koy. Mânâsız
kalanları korkusuzca yokluğa at. Arkalarından alâkadar bir şekilde bakıp
onlarla meşgul olma!
ْ اَيْ ََْْ َِن«ُِ اََِِْٰۤ أ» ِي دَارَدْ، َِثَِْ ََْدْ م
İşte, dış görünüş e göre hüküm  veren ve sermayesi afakî bilgilerden ibaret
olan dünye vî akıl, böyle fikirler silsilesini hiçe ve yokluğa doğru çektiği
için, hayretinden ve mahrumiyetinden ümitsizce feryat ediyor. Hakikate
giden doğru bir yol arıyor. Madem ruh, batıp gidenlerden ve yok
olanlardan elini çekti; kalb de mecazî sevgililerden vazgeçti, vicdan dahi
ُ
fânilerden yüz çevirdi. Sen de, biçare nefsim, Hazreti İbrahim gibi أَُِۤ 
532اَِِْٰ yardım nidâsını haykır, kurtul!
532 “Ben öyle sönüp batanları Tanrı diye sevmem.” (En’âm sûresi, 6/76)
:ْ ُيْ عِ«َِ» اُو ََْاِ ُشْ َُْ 
Fıtratı aşkla yoğrulmuş gibi, aşk kadehiyle sarhoş olan Mevlânâ Câmi,
yüzleri kesretten vahdete, yani Allah’tan uzaklaştıran şeylerden Bir’e
çevirmek için, ba k ne güzel söylemiş:
HAŞİYE 533َِ دَانْ، َِ ُيَِْ ُيْ، َِ ِْ، َِ َاهْ، َِ َانْ، 
533 HAŞİYE Yalnız bu satır Mevlânâ Câmi’nin sözüdür.
Yalnız Bir’i iste, başkaları istenmeye değmiyor.
Bir’i çağır, başkaları imdada gelmiyor.
Bir’i talep et, başkaları buna  lâyık değil.
Bir’i gör, başkaları her vakit görünmüyor, yokl uk perdesinde saklanıyor.
Bir’i bil, O’nu bi lmeye yardım etmeyen başka mâlumat faydasızdır.
Bir’i söyle, O’na ait olmayan sözler boş, lüzumsuz sayılabilir.
َطُْبُ،ْتَ اَيْ َِ؛ َُ اََْْ ََق
َُْْدُُ، َُ اَُْْدُ، َُ الَُ اَُْْب
Evet Câmi, pek doğru söyledin. Hakiki mahbub (sevgili), hakiki matlup
(talep edilen), hakiki maksut (istenen), hakiki mabud ya lnız O’dur...
اَْ ََِْ ََْ ََ534«َٰ إِ ََُۤ إِ» ِ
534 “Allah, o hak Mabud’dur ki kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87 …)
Çünkü  bu âlem, her şeyiyle, türlü türlü dilleriyle, ayrı ayrı nağmeleriyle,
Cenâb-ı Hakk’ın zikredildiği büyük bir halkada beraber ا َََُّۤا إَِٰ إِلل der,
O’nun birliğine ve tekliğine şahitlik eder. 535ا أُِ اَِِْٰلَۤ sözünün açtığı
yaraya merhem sürer ve alâkayı kestiği mecazî sevgililer yerine, insana
bâki bir Sevgili’yi gösterir.
535 “Ben öyle sönüp batanları tanrı diye sevmem.” (En’âm sûresi, 6/76)
Bundan y irmi beş sene kadar önce, İstanbul  Boğazı’ndak i Yuşa Tepesi’nde,
düny ayı terk etmeye karar verdiğim bir zamanda, bazı mühim dostlarım
beni dünyaya, eski halime döndür mek için yanıma geldiler. Dedim ki,
“Beni yarına kadar  bırakınız, istihare edeyim.” Sabahl eyin kalbime bu iki
levha doğdu. Şiire benzer, fakat şiir değil. O mübarek hâtıranın hatırı için
ilişmedim. Geldiği gibi muhafaza edildi. Yirmi Üçüncü Söz’ün sonuna
eklenmişti. Makam münas ebetiyle buraya alındı.
Birinci Levha
Gafillerin dünya sının hakikatini tasvir eden levhadır.
Beni düny aya çağırma,
Ona ge ldim fenâ536 gördüm.
536 Fânilik, geçicilik.
Gaflet daima perde oldu,
Ve Hak nurunu nihan537 gördüm.
537 Gizli, saklı.
Bütün eşya ve varlıkları
Birer fâni muzır538 gördüm.
538 Zararlı.
Vücut desen, onu gi ydim,
Ah, ade mdi,539 çok belâ gördüm.
539 Hiçlik, yokluk.
Hayat desen onu t attım
Azap içinde azap gör düm.
Akıl azabın ta kendisi oldu,
Bekâyı bir belâ gör düm.
Ömür tamamen heva oldu,
Kemâli hep heba gör düm.
Ameli riyanın ta kendisi,
Emeli tamamen elem gördüm.
Kavuşmak ayrılık oldu,
Devâyı hastalık gördüm.
Bu nur lar karanlık oldu,
Bu ahbabı  yetim gördüm.
Bu sesler ölümün habe rcisi oldu,
Bu canlıları ölmüş gördüm.
İlim evhama döndü,
Hikmette bin illet gördüm.
Lezzet ayn-ı elem oldu,
Varlıkta bin yokluk gördüm.
Sevgili desen onu bul dum,
Ah, ay rılıkta çok elem gördüm.
İkinci Levha
Hidayet ve huzur yolunda  olanların
dünya larının hakikatine işaret eden levhadır.
Daimî gaflet yok oldu,
Ve Hak nurunu ay an540 gördüm.
540 Apaçık, aşikâr.
Varlık Zât’ının delili oldu,
Hayat, Hakk’ın aynasıdır, gör.
Akıl, haz inelere anaht ar oldu,
Fenâ, be kâ kapısıdır, gör.
Kemâlin par ıltısı söndü,
Fakat bir cemâl güne şi var, gör.
Ayrılık, kavuşma oldu,
Elem ayn-ı lezzettir, gör.
Ömür bütün am el oldu,
Ebed ayn-ı ömürdür, gör.
Karanlıklar ışığa kılıf oldu,
Bu ölümde hak hayat var, gör.
Bütün eşya dost oldu,
Bütün sesler zikirdir, gör.
Bütün zerreler, varlıklar
Zikir ve tesbih eder, gör.
Fakrı gınâ541 hazinesi buldum,
Aczde tam kuvvet var, gör.
541 Zenginlik.
Eğer Allah’ı bulduns a
Bütün eşya senindir, gör.
Eğer Mâlik-i Mülk’e kul isen
O’nun m ülkü senindir, gör.
Eğer bencil ve kendi nefsine mâliksen
Sayısız belâdır, gör,
Sons uz bir azaptır, tat,
Hesapsızca, gay et ağırdır, gör.
Eğer Hüdâ’yı tanıyan hak iki bir kul isen,
Hudutsuz bir safâdır, gör,
Hesapsız bir sevap var, tat,
Nihayetsiz saade t gör.
• • •
Yirmi beş sene önce, ramazanda, ikindiden sonra Şeyh Geylânî’nin
(kuddise sirruh) Esmâ-i Hüsnâ manzumesini okuyordum. Allah’ın güzel
isimleriyle bir münâc ât yazmak için bir arzu hissettim. Fakat o vakit bu
kadar  yazıldı. O kutsî üstadımın mübarek Münâc ât-ı Esmâiye’sinin bir
benzerini yazmak istedim. Heyhat! Nazma kabiliyetim yok; yapam adım,
noksan kaldı. Bu münâc ât, Otuz Üçüncü Söz’ün Otuz Üçüncü Mektup’u
olan Pencereler Risalesi’ne eklenmişti. Makam münas ebetiyle buraya
alındı.
َُ اَِْ
َـُ اَْرْضُ وَاــَـءُُـَ اََُْ اْـَـْلُ نُ ِ َِْ ُِْ۪ َُِ اَََْ َْ
هُ اَْْشُ وَاَاءُوَ اَْدِرُ اَْمُ لَـُـُـبِ ِ ُـْـِ۪ هَُـُِ اَْـََ وَالْ
ُُْ وَاََْءَُطُِ اَْدُودُ َُ الْوشِ ِ ُـْـِ۪ َُ الْـُِ اََْاَ وَاـُلَ
ز وَاَِِْْءُُِ اُْوسُ َُ اِِْ َـْـِـ۪ َُ اَُْ اََْاَ وَاـُونِ َـِ
ُـُْ وَاْـََءُااِـُ اْـَِ َُ الْنْ َـْـِ ُِْـ۪ َُ ُ اََْاَ َُْ مَِـِ
َُْ وَاَءُازاقُ اَِْ َُ الْنْ رَِْ َِْ۪ َُ ُ اَََْ َُْ مَِِ
ُدُ وَاََْءَُُِ اَْاِ َُ الَْْـِ ِـِْ۪ َُ الْاََْاَ َُْ ِْ َُِ 
ي َُ اُْ وَاَءُـْـِـ۪ َُ ااُِ افِاــَـَ وَاـَءِ ِـََـِـُ 
542ُْ وَاَءَُرُ اُِ َُ اَُْبِ ِـَـْـِه۪ َُ الَْـُـرُ اْـَـَـَ وَاـ
542 O’dur Bâkî. O, hükmünün kazasında Hakîm’dir; biz de O’nun hükmü altındayız. Hakem olan
O, Adl olan O’dur; yeryüzü ve gökler O’nundur. Mülkünde gizli ve kapalı olanı O hakkıyla
bilir. Kadir olan O, Kayyûm olan O’dur; Arş da, yer de O’nundur. Sanatının nakışlarında ve
vasıflarında görünen, O’nun lütfudur. Fâtır O’dur, Vedûd O; mahlûkattaki bütün güzellikler
O’nundur. Varlıkların aynasında ve mahlûkatının her şeyinde görünen, O’nun celâlidir. Melik
O’dur, Kuddûs O; izzet ve büyüklük de O’na aittir. Mahlûkatını büyüleyici sanat içinde var
eden O’dur; biz de O’nun sanatının nakışlarıyız. Dâim O’dur, Bâkî O; mülk ve bekâ O’nundur.
O ihsanlarında pek kerîmdir; biz de O’nun misafir kafilelerindeniz. Rezzak O’dur, her ihtiyaca
Kâfi O; hamd ve senâ O’na mahsustur. Rahmet hediyelerinde görünen, O’nun cemâlidir. Biz de
O’nun ilminin nakışlarındanız. Hâlık O’dur, Vâfî O; cömertlik ve bağışlama O’nundur.
Mahlûkatının şikâyet ve dualarını işiten O’dur. Merhamet eden O, şifâ veren O; şükür ve senâ
O’na mahsustur. Kullarının hata ve günahlarını bağışlayan da O’dur. Gaffâr O’dur, Rahîm O; af
da, rıza da O’ndandır.
Ey nefsim! Kalbim gibi ağla, bağır ve de ki:
“Fâniyim, fâni olanı istemem.
Acizim, aciz olanı istemem.
Ruhum u Rahman’a teslim eyledim, baş kasını istemem!
İsterim, fakat bâki bir yâr isterim.
Zerreyim, fakat ebedî bir güne ş isterim.
Tamamen bir hiçim, fakat bu m evcudatı her şeyiyle isterim.”
Barla Yaylası’nda Çam, Katran, Ardıç
ve Karakavak  Ağaçlarının Bir Meyvesidir
On Birinci Mektup’un bir parçasıdır. Makam münas ebetiyle buraya
alınmıştır.
Esaretteyken bir gün, dağ başında, muazzam çam, katran ve ardıç
ağaçlarının heybetli suretlerini, hayret veren vaziyetlerini seyrederken pek
tatlı bir rüzgâr esti. O vaziyeti, pek muhteşem, şirin, gürültülü ve raksa
benzer bir zelzele, cezbeli bir tesbihat suretine çevirdiğinden, o eğlence
seyri bir ibret bakışına ve hikmet dersine döndü. B irden Ahmed-i Cizrî’nin
şu Kürtçe sözleri hatırıma geldi:
543َازِنَْارَانْ ََََِ دِنَِِْ ََِِْيْ َاَ ِ ََُْ ژََْْ َِ
543 el-Cizrî, el-Ikdü’l-Cevherî fî Şerhi Dîvâni’ş-Şeyh el-Cizrî s. 438.
Kalbim, ibret mânâlarını ifade etmek için şöyle ağladı:
و زََِْيْ ََزِيَََِِ ُِْ تَُ رَبْ! َْ َْ 
دَاءِ ِوَازِيََِْ دََنْ ِِزَُِِ اَزْ َِازِي 
رْ رَْ َزِيزََِلِ َِْ ُ دَدَمْ دَمْ 
َِزِيالِ ُِْ ُ ُشْ ُشْ زََِ
يازِ ُدْ َْ َْ دَِزِزِِِِ اوَ
ََْ َزِياَزْ وَيْ رََْ اَْ 
ََزِيرْ َْ دَرْسِ َُِْ اَرِ رََْْ َْ هَاَزِْ 
ََ ََِْازِيَْ َِ َْ َْـِ اَِْدَْ 
ي َُْ ََْزِيارَا ََرَْهِ اِِٰرَازْ َْدَْ دََْدِ
ََْزِيارَا ََْق اَِْـْ ََُِْْ زَُْ
ازِيَيِ َيِ ُيِ ِْ بَََْ اَزْ َْدَه َََ مِ
ازِيزَوَاِ اَزْ ُ َََِِْيِ دِرَِْيِ َِِْ َُ كِ
اَِْـْ اَزِيَ َََْيِ ُْن َْ َِ َُْدْ
ـْ ََازِيِ اَزْ ُْن اََِْرَا َََْيِ اَزَُْدَ
ازُ َِزِياَْ ازُو زَََْۂِ نَ ِ «رُوَ»
ظِْ اَِْزِير َِْْ زُُِ نَواَْ اَزِْ اََْ: سَْ َِ
ََيِ دَُْ َزِيَ: ذَوْقِ َِ دَرْ وََ َ.. زَََْ َِاَْ دَرْ اِْ وَلَْْ 
زِ رَازِيتْ، َِْ َِْْ، ََْ َ: َِْ َِْزَََْ َ.. دَََْْ َِِْ اَزِْ 
كِ اَذْوَاقِ ََزِيا َْگِ ُد دَرْ ََْ َ.. َََْه هَدْ ََا اَزِْ ََْارْزُو َِارَ
ارَأنْ َْدْ اَْ ََوِي، ََََرْ: ََِْ رَا َََلْ َِْ اَزِْ اَشْخَ
َْيِ ذَاتِ َْا ََِتْ ُشْ: َِيِاَزِْ ََْ
َ َْارَْ ََرْ ََْيِ،  ذِْ «ُ ُ» َََرَا زََنْ دَارَْ.. وَرَقْ
رْ ََِْ َْ َْ ََابَ544«هَ إِ ََُۤ إِلٰ» ُ
544 “Allah, o hak Mabud’dur ki kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87 …)
«َّْٰ» :ََْ ََاَْ مِ«َ َْ» :د ََاَْ ََُنْ«ََْ » َدَمْ ََُْدَ
اِْ َ َمَِ َ َمُ َِ ََ 
َشْ رَا... اَِٰ.تْ دِه َِْ َِْ مُرَِنْ رَا اَِِْمَي دِه َِْ َِْ پَََتِ
Barla Yaylası, Tepelice’de çam, katran, ardıç ve karakavak  ağaç larının
meyvesi hakkında yaz ılan Farsça beyitlerin mânâsı:
545دَِزِنَِْرَانْ ََََِ َِِْ ه ژََِْيْ َََ ِ َُْتَََْْ بِ
545 el-Cizrî, el-Ikdü’l-Cevherî fî Şerhi Dîvâni’ş-Şeyh el-Cizrî s. 438.
Yani: Senin güzelliğini seyretmeye, herkes her yerden koşup gelmiş. Senin
cemâlinle naz ediyorlar.
َيْ ََزِياِ ُِْ ُ زَِْرَبْ! َْ َْ ََِشََ 
Her canlı, Senin sanatın olan yeryüzünü seyretmek için her yerden çıkıp
bakıyor.
ِوَازِيِْ دََنْ َِِاءِ ُِ اَزْ َِازِي َنَزِنَ
Aşağıdan, yuka rıdan ilancılar gibi çıkıp bağırıyorlar.
َزِي دَرْ رَِْ NÜSHA 546شِ ُدَمْ دَمْ زََِلِ َْ
546 NÜSHA *َوْقِ ُزِ ََايِ ش 
 *Sana olan tutkusundan.
Birer ilancı gibi olan o ağaçlar Senin nakışlarının güzelliğinden keyiflenip
oynuyor .
يعِ ُ ُشْ ُشْ َِزِزََِلِ ُْ
Senin kus ursuz sanatınla neşelenip güz el güzel seslerini duyur uyorlar.
يْ َْ دَِزِيِِِ اٰوَازِ ُدْ هَزِ
Âdeta seslerinin tatlılığı onları da neşelendirip nazenin bir şekilde
nazlandırıyor.
ه َزِييْ رََْ اَْ َْبَاَزْ وَ
İşte ondandır ki, şu ağaçlar raksa kalkmış, âdeta kendilerinden geçmek
istiyor.
َزِيَْ دَرْسِ َُِْ نَارِ رََْْ َْْ َْ اَزِْ اٰثَ
İlahî rahmetin şu eserleriyle, her canlı, kendine has tesbihin ve namazın
dersini alıyor.
َِْ ََ ََِْارِىَْْ ََِْ َْساَِْد
Ders aldıktan sonra her bir ağaç yüks ek bir taşın üstünde  başını arşa
kaldırıp dur muş.
 ََْزِيَْهِ اَِِ ََُْْ دََْرَا ََردِرَازْ َْد
Her biri, yüzlerce elini Şehbâz-ı Kalender547 HAŞİYE gibi Cenâb-ı Hakk’ın
dergâhına uzatıp muhteşem bir ibadet vaziyeti almış.
547 HAŞİYE Şehbâz-ı Kalender, meşhur bir kahramandır. Şeyh Geylânî’nin irşadıyla Cenâb-ı Hakk’ın
dergâhına sığınıp velilik mertebesine çıkmıştır.
HAŞİYE 548َزِيََْق اَِْـْ ََِْْْ زَُْرَا َُ
548 HAŞİYE Şehnaz-ı Çelkezî, kırk örme saç ile meşhur bir dünya güzelidir.
Zülüf gibi küçük dallarını oynatıyor ve böylece seyredenlere de tatlı
şevklerini, ulvî zevklerini hatırlatıyorlar.
 ِْ َزِي«ُويَِيِ ه» َزْ َْدَه َيَََِ ََِْ ا
Aşkın “hay huy” perdelerinden en hassas tellere, damarlara dokunur  gibi
ses veriyorlar.549 NÜSHA
549 NÜSHA Şu nüsha, mezarlıktaki ardıç ağacına bakar:
*ُْن اَِْـْ ََازِيََْيِ أَزَِ أَزْ ُْدََرَا نَ«ايِ ُيِهَ» د أَزْ َْدَه َيَِـََ ََِْ
* Aşkın “hay huy” perdelerinden en hassas tellere, damarlara dokunuyor gibi ses veriyorlar.
Okşamanın verdiği hüzünden gelen ezelî nağmelerini ölülere de duyuruyorlar.
ازِيزَوَاِ اَزْ ُ َََِِْيِ دِرَِْيِ َِِْ َُ كِ
Akla şu vaziyetten şöyle bir mânâ geliyor: Mecazî sevgilerin yok
olacağından gelen elemle ağlayışı ve derinden derine hazin bir inleyişi
hatırlatıyorlar.
ن اَِْـْ اَزِيودَْ َََْيِ َُْْ َِ َُْ
Mahmud’ların, yani Sultan Mahmud gibi sevdiğinden ayrılmış bütün
âşıkların başında, onlara âdeta sevgililerinin hüzünlü nağmelerini
dinletiyorlar.
وَازِياَزْ ُْن اَِْـْ نَا َََْيِ اَزَِ ُْدََرَ
Dünye vî sesleri ve sözleri artık dinleyemeyen ölmüşlere; ezelî nağmeleri,
hüzün uya ndıran sedâları işittiriyor gibi bir vazife yapar görünüyor lar.
ِي زَََْۂِ َزُ َِز ِ اَْ ازُو«رُوَ»
Ruh ise bu vaziyetten şunu anlıyor: Eşya tesbihat ile Sâni-i Zülcelâl’in
isimlerinin tecellilerine karşılık verip naz-niyaz nağmelerine kapılmış.
َِْزِيِْْ زُُِ َِْ اَزِْ اََْ  ََْ َِاَْ ا
Kalb, her biri surete bürünmüş birer ayet hükm ünde  olan şu ağaçların
mucizevî, yüks ek nazmından tevhid sırrını okuyor . Yani yaratılışlarında o
derece harika bir intizam, sanat ve hikmet vardır ki, kâinatta var olan
bütün sebepler toplansa ve irade sahibi, dilediğini yapmakta serbest farz
edilse, onları taklit edemez.
 َزِيِي دَرْ ََيِ دَُْْزََ َ ذَوْقِ َقِْ وَََْ َ زَلَْ َِاَْ دَرْ ا
Nefis, şu vaziyete baktıkça, bütün yeryüzünü gürültülü bir ayrılık
zelzelesinde yuvarlanıyor gibi görür. Bâki bir zevk arar. “Onu, dünya ya
taparcasına bağlanmayı terk etmekte bulacaksın.” manâsını anlar.
ِ رَازِيْ، َِْ َِْْ، ََْه َ: َِْ ََََِْْ َ دََْمَْ َِِْ اَزِْ زع
Akıl ise hayvanların, ağaçların, bitkilerin ve havanın zemzeme ve
demdemelerinde (nağmelerinde) gayet mânidar bir yaratılış intizamı, bir
hikmet nakşı, bir sırlar hazinesi buluyor. Her şeyin pek çok yönde n Sâni-i
Zülcelâl’i tesbih ettiğini anlıyor.
ِ ََزِيُود دَرْ َْكِ اَذْوَاقَوََْه َ َْگِ خَزِْ َََْ َ هْزُو َِارَدْ ََا ااٰر
Kötü arzulara sahip nefis de havanın şu esintisinden ve yaprakların
hışırtısından öyle bir lezzet alıyor ki, o kötü arzuların hayatı olan bütün
mecazî zevkleri unut up terk ederek bu ha kiki zevk içinde ölmek istiyor.
َأنْ ََْْٰ ََوِي َََارْ: ََِْ رَا ََْ اْ َِْ اَزِْ اََْرََل
Hayal ise vazifeli meleklerin, âdeta şu ağaçların içine girip her bir dalına
pek çok ney takılmış o ağaçları ceset olarak giydiklerini görüyor. Âdeta
Ebedî Sultan, binlerce ney sedâsıyla muhteşem bir merasimde meleklere
onları giydirmişçesine, o ağaçlar cansız, şuursuz birer cisim gibi değil,
gayet şuurlu, mânidar vaziyetler gösteriyor.
َاتِ ََْتْ ُشْ: ََِِْيِ ذاَزِْ ََْ َِ
İşte o neylerin sesi, semavî, yüce bir musikiden geliyor gibi saf ve
tesirlidir. Akıl, o neylerden, başta Mevlânâ Celâleddin-i Rumî olmak
üzere, bütün âşıkların işittikleri elemli ayrılık şikâyetlerini işitmiyor;
belki o Hayy ve Kayyûm  Zât’a takdim edilen Rahmanî şükürleri ve
Rabbanî hamdleri dinliyor.
َايِ َ َْْر ارَْ ََرْ َْ ذِك«ُ ُ» ْد ََََْرَا زََنْ دَارَنوَر
Madem ağaçlar birer ceset, bütün yapraklar da birer dil oldu. Demek her
biri binlerce dille, havanın dokunm asıyla “Hû, Hû” zikrini tekrar ediyor.
Hayat nimetine şükürle, dualarıyla O’nu selamlayarak Sâni’in Hayy ve
Kayyûm  olduğunu  ilan ediyorlar.
ََِْ َْ َْ ََاَْ م«550ِ ََُۤ إَِٰ إ» ُ
550 “Allah, o hak Mabud’dur ki kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87 …)
Çünkü her şey َا ََُّۤ إَِٰ إِل deyip kâinatın büyük zikir halkasında beraber
zikrederek çalışıyor.
«َّْٰ» :ََْ ََاَْ مِ«َ َْ» :د ََاَْ ََُنْ«ََْ » َدَمْ ََُْدَ
Her vakit, kabiliyetlerinin diliyle “Ya Hak” deyip hayat haklarını Cenâb-ı
Hakk’ın rahmet hazinesinden istiyorlar. Baştan başa, hayata
mazhariyetlerinin lisanıyla “Ya Hayy” ismini zikrediyorlar.
مِمُ َِ اِْ َ قَََ َ َ قَ
551.اَِٰنْ َِْ َُشْ رَا... اََِِْْ دِه َيِنْ َِْ ََِنْ رَا ََِ دِه َيِ
551 Ya Hayy, ya Kayyum! Hayy-u Kayyum ismin hürmetine perişan kalbime hayat, karışık aklıma
istikamet ver. Amin.
Yıldızları Konuşturan Bir Yıldızname
Bir vakit Barla’da, Çam Dağı’nda, yüksek bir mevkide, geceleyin
gökyüz üne baktım. Şu ifadeler birden kalbime doğdu. Yıldızların hal
diliyle konuş malarını hayalen işittim gibi yazıldı. Nazım ve şiir
bilmediğim için şiir kaidelerine girmedi, ilham edildiği gibi kaldı.
Dördünc ü Mektup ile Otuz İkinci Söz’ün birinci kısmının sonunda n
alınmıştır.
“Dinle de yıldızların şu şirin hut besini,
Nurlu nağm esini hikmet, bak  nasıl beyan eylemiş.
Hep beraber nutka gelmiş, hak  lisanıyla derler:
Bir Kadîr-i Zülcelâl’in haş metli saltanatına,
Nurlu birer deliliz, Sâni ’in varlığına
Hem vahde te hem kudrete şahitleriz biz!
Şu zeminin yüzünü y aldızlayan
Nazenin mucizeleri gibi melek seyranına.
Şu semânın yeryüzüne bakan, c ennete dikkat eden
Binlerce dikkatli gözüz biz!552 HAŞİYE
552 HAŞİYE Yani cennet çiçeklerinin fidanlık ve tarlacığı olan yeryüzünde sayısız kudret mucizesi
sergilendiğinden semâvat âlemindeki melekler o mucizeleri ve harikaları seyrettikleri gibi;
gökcisimlerinin gözleri hükmünde olan yıldızlar da âdeta melekler gibi yeryüzündeki nazenin,
sanatlı eserleri gördükçe cennet âlemini izliyor, o geçici harikaları bâki bir surette cennette dahi
seyrediyorlar gibi bir zemine, bir cennete bakıyorlar. Yani, o iki âleme nezaretleri var demektir.
Tûba-yı hilkatten553 semâvat şıkkına,
553 Yaratılış ağacı.
Samanyolunun dal larına,
Bir Cemîl-i Zülcelâl’in hikmet eliyle takılmış,
Pek güzel meyveleriz biz!
Şu semâvât ehline birer mescid-i seyyâr,554
554 Göklerin, Allah’a secde halindeki meleklerle dolu olduğuna dair Bkz. Tirmizî, zühd 9; İbni
Mâce, zühd 19.
Birer hâne -i devvâr,555 birer ulvî yuva,
555 Dönen birer ev.
Birer misbah-ı nevvâr,556 birer gemi-i cebbâr,557
556 Nurlu kandil.
557 Büyük gemi.
Birer tayyareyiz biz!..
Bir Kadîr-i Zülkemâl’in, bir Hakîm-i Zülcelâl’in
Birer kudret mucizesi, birer sanat ve hilkat harikası,
Hikmetin ve hilkatin nadi r birer misali,
Birer nur âlemiyiz biz...
Böyle yüz bin dille yüz bin delil gösteririz,
İşittiririz insan ol an insana.
Kör olası dinsiz gözü, gör mez oldu yüzümüzü,
Hem işitmez sözümüzü, hak  söyleyen ayetleriz biz…
Mührümüz bir, imzamız bir,
Rabbimize itaatkârız;
Tesbih eder, zikrederiz abidâne .558
558 Kulluğa yakışır şekilde.
Samanyolunun büy ük halkasına m ensup m eczuplarız biz...”
dediklerini hayalen dinledim.
On Sekizinci Söz
Bu Söz’ün iki Makam ’ı var. İkinci Makam
henüz yazılmamıştır. Birinci Makam  üç “nokta”dır.
[Birinci Makam]
Birinci Nokta
اِْٰ اِِِْــــــِ ِّٰ 
مْ ََِزَةٍ َِوا ََ َََُْوا َِ َْ ََُُِْنَ أَنْ َُُُْنَ َِۤ أََْا وَََْ اَِ َََْ تَ
559ٌِذَابِ وََُْ ََابٌ أَاَْ
559 “Yaptıklarından ötürü sevinen, öbür taraftan yapmadıkları işlerden dolayı övülmek isteyen
kimselerin sakın azaptan yakayı kurtaracaklarını sanma! Çünkü onlara o can yakıcı azap
vardır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/188)
Nefs-i emmareme560 haddini bildiren bir tokat:
560 Nefs-i Emmare: İnsanı daima kötülüğe sevkeden nefis.
Ey böbür lenmeye tutkun, şöhrete sevdalı, övülmeye düşkün, kendini
beğenmişlikte benzersiz, sersem nefsim!
Eğer binlerce meyve veren bir incir ağacının çıktığı küçücük çekirdeğin ve
yüzlerce salkımı bulunan bir üzümün siyah, kuru çubuğunun , bütün o
meyveleri ve salkımları kendi hüne riyle yaptığı ve bunlardan istifade
edenlerin o çubuğu, o çekirdeği methedip onlara hürmet göstermesi
gerektiği doğru bir iddia ise senin de sana verilen nimetler için övünm eye,
gururlanmaya belki hakkın olur. Halbuki sen, daima kınanmaya
müstahaksın. Çünkü o ç ekirdek ve o çubuk gi bi değilsin. Sınırlı bir iradeye
sahip olduğunda n, övüne rek o nimetlerin kıymetini düşürüyor, gururunla
tahrip ediyor, nankörlüğünl e hiçe indiriyor ve onları sahiplenerek gasp
ediyorsun. Senin vazifen böbür lenmek değil, şükürdür. Sana lâyık olan,
şöhret değil, tevazu ve mahcubiyettir. Hakkın övülmek değil, istiğfardır,
pişmanlıktır. Kemâl vasıflarına kendini beğenmekle değil, her şeyi
Allah’tan bilmekle ulaşırsın.
Evet, sen benim vücudum da, âlemdeki tabiata benzersin. İkiniz de hayrı
kabul etmek ve şerre çıkış noktası olmak için yaratılmışsınız. Yani fail ve
kaynak değilsiniz; aksine, dış tesir ile hareket edersiniz. Yalnız bir
tesiriniz var; o da, mutlak hayırdan gelen hayrı güzel bir surette kabul
etmeyerek şerre sebep olmanızdır. Hem siz birer perde olarak
yaratılmışsınız ki, güz elliği fark edilmeyip çirkin görünen hadiseler sizden
bilinsin ve Cenâb-ı Hakk’ın mukaddes Zât’ının noks anlıklardan uzak
görülmesine vesile olasınız. Halbuki yaratılış vazifenize tamamen zıt bir
suret giymişsiniz. Kabiliyetsizliğiniz yüzünde n hayrı şerre çevirdiğiniz
halde, güya  Hâlık’ınıza icraatında ortak olduğunuz u iddia ediyorsunuz !
Demek, her şeyi nefsinden ve tabiattan bilen, ga yet ahmak, ga yet zalimdir.
Sakın, “Ben bu güzelliklere mazharım. Güzele mazhar olan güzelleşir.”
deme. Zira güzellik mahiyetinin özü haline gelmediğinden, ona mazhar
değil, sadece onun uğr ağı olursun.
Hem, “İnsanlar içinde ben seçildim. Bu meyveler benimle gösteriliyor.
Demek, bir meziyetim var.” da deme! Hayır, hâşâ! Belki herkesten önce
sana verildi, çünkü sen herkesten daha müflis ve daha muhtaçtın, daha çok
elem çekiyordun.561 HAŞİYE Bu yüz den senin eline verildi.
561 HAŞİYE Hakikaten ben de bu münazarada Yeni Said’in nefsini bu derecede susturmasını çok
beğendim ve “Bin bârekâllah” dedim.
İkinci Nokta
562ُل َْءٍ َََُأَََْ ك ayetinin bir sırrını izah eder. Şöyle ki:
562 “(O Allah ki) yarattığı her şeyi güzel ve sağlam yaptı.” (Secde sûresi, 32/7)
Her şeyde, hatta en çirkin görünen şeylerde bile hakiki bir güzellik tarafı
vardır. Evet, kâinattaki her şey, her hadise ya bizzat güzeldir; buna  “hüsn-ü
bizzat” (zâtına ait güzellik) denir. Ya da neticeleri yönüyl e güzeldir, buna
da “hüsn-ü bilgayr” (dolaylı güzellik) denir. Bir kısım hadiseler var ki,
görünüş te çirkin ve karmakarışıktır. Fakat o görünen perdenin arkasında
gayet parlak güz ellikler ve intizam bulunur.
Mesela: Bahar mevsiminde fırtınalı yağmur ve çamurlu toprak perdesi
altında, sonsuz güzellikteki çiçeklerin ve kusursuz bitkilerin tebessümleri
saklanmıştır. Güz mevsiminin haşin tahribatı, hazin ayrılık perdeleri
arkasında, Cenâb-ı Hakk’ın celâl tecellilerinin mazharı olan kış
hadiselerinin verdiği sıkıntıdan korumak için, nazlı çiçeklerin dostu olan
nazenin hayvancıkları hayat vazifesinden terhis eder. Bunun la beraber, o
kış perdesi ardında nazenin, taze, güzel bir bahara yer hazırlanır. Fırtına,
deprem, veba gibi hadiselerin perdesi altında gizlenen pek çok manevî
çiçek açar. Büyüyüp boy atamayan birçok kabiliyet çekirdeği, dışarıdan
çirkin görünen o hadiseler sayesinde tohum lar gibi sümbüllenip güz elleşir.
Âdeta bütün inkılâplar ve büyük ç aplı değişimler birer manevî yağmurdur.
Fakat insan, hem görünüş e aldandığından hem de bencil olduğunda n, dış
yüzlerine bakıp bu hadiselerin çirkinliğine hükm eder. Sadece kendini
düşündüğünde n, yalnız kendine bakan neticeleriyle değerlendirerek
onların şer olduğu hükm üne varır. Halbuki eşyanın insana ait gayesi bir ise
Sâni’inin isimlerine ait gayeleri binlercedir.
Mesela insan, Fâtır’ın kudretinin büyük  mucizelerinden olan dikenli otları
ve ağaçları zararlı, mânâsız görür. Halbuki onlar, ot ve ağaç türlerinin
dikenlerle dona tılmış kahramanlarıdır. Mesela, atmacanın serçelere
musallat olması, görünüş te rahmete uygun düşmez. Halbuki serçenin
kabiliyeti bu şekilde gelişir. Mesela, karın yağmasının pek soğuk ve tatsız
olduğu düşünülür. Halbuki onun  soğuk, tatsız perdesi altında o kadar sıcak
gayeler ve öyle şeker gibi tatlı neticeler vardır ki, tarif edilemez.
Hem insan, bencilliği ve görünüş e aldanmakla, her şeyi kendine bakan
yüzüyle değerlendirdiğinden, edebin kaynağı ve ta kendisi olan pek çok
şeyi edebe aykırı zanneder. Mesela, tenasül uzvunda n bahsedilmesi,
insanlar için mahcubiyet sebebidir. Fakat şu mahcubiyet perdesi, insana
bakan yüzdedir. Yoksa yaratılışa, sanata ve fıtratın gayelerine bakan
yüzleri öyle perdelerdir ki, hikmet nazarıyla bakılsa tam da edep
dairesindedir, mahcubiyet ona hiç temas etmez.
İşte edep kaynağı olan Kur’an-ı Hakîm’in bazı tabirleri bu yüzlere ve
perdelere göredir. Evet, bize çirkin görünen mahlûkların ve hadiselerin dış
sureti altında gayet güzel, hikmetli bir sanat ve yaratılışa bakan öyle güzel
yüzler var ki, Sâni’ini gösterir… Çok güzel perdeler var ki, hikmetler
saklar; görünüş te intizamsız ve karışık olan pek çok şey var ki, pek
muntazam, kutsî birer yazıdır.
Üçüncü Nokta
563ُُِْْ ُّٰونَ َّٰ َُِِ يُإِنْ ُُْْ ُِ
563 “Ey insanlar, eğer Allah’ı seviyorsanız gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmran
sûresi, 3/31)
Madem kâinatta eşsiz güzellikte bir sanat, açıkça görüldüğü gibi, vardır ve
kesindir. Elbette, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliğinin de gözle görülür derecede bir kesinlikle sabit olması
gerekir. Zira şu güzel varlıklardaki sanat ve nakışlar gösteriyor ki, onların
sanatkârında mühim bir güzel kılma iradesi ve ziynetli yaratmak için
kuvve tli bir istek vardır. Şu irade ve istek, o Sâni’de yüce bir muhabbetin
ve eserlerinde ortaya koyduğu kusursuz sanatına karşı kutsî bir rağbetin
var olduğunu gösteriyor. Şu muhabbet ve rağbet de yaratılmışların en
nurlusu ve mükemmeli olan insana daha çok yöne lip onda toplanmak ister.
İnsan, yaratılış ağacının şuurlu meyvesidir. Meyve ise o ağacın en
kapsayıcı, en uzak, nazarı en geniş ve şuuru küllî olan kısmıdır. İşte nazarı
geniş ve şuuru küllî zât, o sonsuz güzellik sahibi Sanatkâr’a muhatap olup
O’nunla görüşen, küllî şuurunu ve geniş nazarını tamamen Sâni’ine
kulluğa, O’nun sanatını takdire ve nimetlerine şükretmeye sarf eden en
yüks ek, en parlak fert olabilir.
Şimdi iki levha, iki daire görünüyor . Biri: Gayet muhteşem, muntazam bir
rubûbi yet dairesi, gayet kusursuz, ziynetli bir sanat levhası… Diğeri:
Gayet nurlu, âdeta yıldızlarla bezenmiş bir kulluk dairesi; gayet geniş,
kuşatıcı bir tefekkür, takdir, teşekkür ve iman levhası… İkinci daire, bütün
kuvve tiyle birinci dairenin namına hareket eder.
İşte, o Sâni’in, sanatında çok dikkat gözetmesindeki bütün maksatlara
hizmet eden o dairenin reisinin, Sâni’i ile ne derece irtibatlı, O’nun
nazarında ne kadar sevgili ve makbul olduğu a çıkça anlaşılır.
Acaba hiç akıl kabul eder mi ki, şu güzel, sanatlı varlıkların, sanatında bu
derece hassas, hatta ağzın her çeşit tadını bilen ve ona göre nimet veren
Sanatkârı, yeri ve göğü çınlatacak takdir nağmeleri içinde, karaları ve
denizleri cezbeye getirecek şükran ve tekbir nidalarıyla, kendisine
kullukla yöne len o en güzel mahlûkuna  karşı lâkayt kalsın ve onunl a
konuş masın? Kendisiyle alâkadar olmasın, onu resûl yapıp güzel halinin
başkalarına da geçmesini istemesin? Asla! Onunla konuş maması ve onu
resûl yapmaması mümkün de ğildir...
564دَ ِّٰ اَِْْمُإِن اَ ِْ
564 “Allah katında (hak ve makbul) din ancak İslam’dır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/19)
565َََُْْ اُْرِ رََُۤءُ ءُ عَۤذَِ ََُۤ أَِاٌَ رَُلُ ِّٰۘ وَالمُ
565 “Muhammed Allah’ın resûlüdür. Onun beraberindeki müminler de kâfirlere karşı şiddetli olup
kendi aralarında şefkatlidirler.” (Fetih sûresi, 48/29)
Ayrılık ve gurbet içinde bir esarette, şafak vakti ağlayan  bir kalbin
ağlayan  feryadıdır:
Seherlerde eser tecelli rüzgârı
Uyan ey gözlerim seher vaktinde
Dergâh-ı ilahiden inayet isteyen;
Seherdir günahk ârların tevbegâhı
Uyan ey kalbim şafak vaktinde
Tevbe et, bağı şlanma dile dergâh-ı ilahiden.
ََ ََُْْرْ دَرْ َِْْ هَرْ َِْْ، دَرُو هَ
َ َْ؟َتْ ََْْ ََْْ حََابِ َْ
ْ ِ ََْ زَِْ َْرِْ ََْ ََُْْ َ
ْ اٰوَازِي ُنْ َُْو َِزِي ُ َُِِِْْ ََزِي چ
ََِْ َرَمْ اَزْ ََتْ، َََِْ، ذََِْ، اَزْ َُهِ ِ َُرَمْ، ََِْ، ََْرَمْ اُو: َ رَبْ! ََََِ
ْ َُْ، اَِِْرَمْ، اَََنِزَمْ، اَِِْرَمْ، َِاَُاَْ، ََِْ، َجْ، ِ ََْ، ََِْ، نِ ََارَمْ، ََِ
566 !َتْ اََِِدَدْ َاَْ زِدَرَْهَُْ َُْ، م
566 Seher vakti, haşir meydanını andırır. Her şey uyanıp gelmiş, tesbih ediyor. Ey nefsim, ne
zamana kadar gaflet uykusu içinde böyle sersem kalacaksın? Ömrünün ikindi vakti gelmiş,
kabre doğru sefer başlamıştır. Her canlıdan ayrılıyorsun. Ney gibi inlemek için niyaz ve
namaza gayret et.
De ki: ‘Ya Rab! pişmanım; mahcubum, utanıyorum. Sayısız günahtan dolayı perişanım.
Zelilim, gözlerim yaş dolu, hayatım kararsız. Garibim, kimsesizim, yalnızım, zayıfım,
güçsüzüm, hastayım, acizim; hem ihtiyarım hem iradesizim. Aman diliyorum, af arıyorum,
yardım istiyorum Senin dergâhından ey Allahım…
On Dokuzuncu Söz
Resûl-u Ekrem’in peygamberliğine dairdir (aleyhis salâtü vesselam).
567وَِْٰ ََُْ َََِ ٍَُِوََ ََُْ ًَُا َََِِ 
567 “Ben sözlerimle Muhammed’i (aleyhissalâtü vesselam) övmüş olmadım; aslında sözlerimi
Muhammed (aleyhissalâtü vesselam)’la övmüş ve güzelleştirmiş oldum.” Hassân İbni Sâbit’in sözü
olarak İbnü’l-Esîr, el-Meselü’s-Sâir 2/357; el-Kalkaşendî, Subhu’l-A’şâ 2/321; İmâm Rabbânî,
el-Mektûbât 1/58 (44. Mektup).
Evet şu söz güzeldir. Fakat onu güzelleştiren, güzeller güzeli Resûl-u
Ekrem’in (aleyhis salâtü vesselam) vasıflarıdır.
On dört “reşha”yı içeren On Dördüncü Lem’a’nın
Birinci Reşha568
568 Reşha: Damla, sızıntı.
Rabbimizi bize tarif eden üç büyük, kül lî öğretici var:
Biri, şu kâinat kitabıdır ki, onun şahitliğini ilk on üç Lem’a’dan ve Arapça
Nur Risalesi’nin569 On Üçüncü Ders’inden bir parça işittik.
569 Nurun İlk Kapısı (Mesnevî-i Nuriye).
Biri, şu büyük kitabın en büyük ayeti olan Son Peygamber’dir
(aleyhissalâtü vesselam).
Biri de, Kur’an-ı Azîmüşşan’dır.
Şimdi, konuş an bir delil olan Son Peygamber’i (aleyhissalâtü vesselam)
tanımalı, dinlemeliyiz. Evet, onun m anevî şahsiyetine bak:
Yeryüzü bir mescit, Mekke bir mihrap, Medine bir minber, açık bir tevhid
delili olan Peygamberimiz (aleyhissalâtü vesselam) bütün müminlere
imam, insanlığa hatip, bütün peygamberlere reis, evliyaya efendi,
peygamber ve velilerin meydana getirdiği bir zikir halkasının başı…
O, öyle nuranî bir ağaçtır ki, bütün peygamberler canlı, dipdiri kökleri,
veli zâtlar taze meyveleridir. Mucizeleriyle bütün peygamberler ve
kerametleriyle bütün veliler, onun her bir davasını tasdik edip imzalar.
ٰٰ
Zira o, 570ا ََُّّٰۤ إَِٰ إِل der ve bunu dava eder. Onun sağında ve solunda , yani
geçmiş ve gelecek taraflarında saf tutan o nuranî, zikreden zâtlar aynı
kelimeyi tekrar ederek hep beraber, mânen “Sadak te ve bilhakkı natakte”
(“Doğru söyledin ve hakkı konuş tun.”) derler. Hangi vehmin haddine ki,
böyle sayısız imzayla doğr ulanan bir davaya şüphe  karıştırsın!
570 “Allah’tan başka ilah yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
İkinci Reşha
O nuranî tevhid delili, nasıl ki, iki tarafındaki o zâtların ittifakı ve
yanlışlığına ihtimal bulunmayacak derecede kesin haberleriyle
doğrulanıyor. Aynen öyle de, Tevrat ve İncil gibi semavî kitapların571 HAŞİYE
yüzlerce işareti, doğum unda n önce ve doğum u anında meydana gelen
harika hadiselerin binlerce emaresi, sesi işitilip kendisi görünmeyen
varlıkların, gelecekten haber veren cinlerin meşhur müjdeleri, kâhinlerin
birbirini destekleyen tevatür derecesindeki şahitlikleri, ayın iki parçaya
bölünmesi gibi peygamberliğine delil olan binlerce mucizesi ve getirdiği
dinin hakkaniyeti de onu doğrular ve tasdik eder. Bununl a beraber, zâtında
gayet mükemmel, övülmeye lâyık ahlâkı.. vazifesinde sonsuz güzellikteki
yüks ek vasıfları.. kusursuz olan güve nilirliği.. iman kuvve tini, tereddütsüz
inancını ve Allah’a son derece itimadını gösteren fevkalâde takvası,
fevkalâde kulluğu, fevkalâde ciddiyeti ve metaneti; onun, davasında ne
kadar doğr u sözlü olduğunu güne ş gibi aşikâr gösteriyor.
571 HAŞİYE Hüseyin-i Cisrî Risale-i Hamîdiye’sinde o semavî kitaplardan yüz işaret çıkarmıştır.*
Tahriften sonra bile bu kadar varsa, elbette öncesinde bundan daha çok işaret olduğu anlaşılır.
* Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye (Türkçe tercüme) s. 52-94.
Üçüncü Reşha
İstersen gel, Saadet Asrı’na, Arap yarımadasına gidelim. Hayalen de olsa,
onu va zife başında görüp ziyaret edelim. İşte bak:
Ahlâkının mükemmelliği ve yüzünün, görünüş ünün güzelliğiyle seçkin bir
zât görüyoruz. Elinde mucizeli bir kitap, dilinde hakikatleri bildiren bir
hitap, bütün insanlara, hatta cinlere, meleklere ve bütün varlıklara ezelî bir
hutbeyi okuyor . Âlemin yaratılışındaki sır olan hayret verici bir
muammayı çözüp açıklayarak ve kâinatın hikmeti olan muğlâk tılsımı
keşfederek, “Necisin? Nereden geliyorsun? Nereye gidiyorsun?” gibi,
bütün varlıklara sorulan, akılları hayrette bırakıp meşgul eden üç zor,
müthiş ve mühim soruya ikna edici, makbul cevaplar veriyor.
Dördüncü Reşha
Bak, o zât öyle bir hakikat ışığı yayar ki, eğer onun nuranî irşad dairesinin
dışından baksan, elbette kâinatı büyük bir matem yurdu hükm ünde  ve her
şeyi birbirine yabancı, hatta düşman, cansız varlıkları dehşetli cenazeler
şeklinde, bütün canlıları da yokluk ve ayrılık tokadıyla ağlayan yetimler
gibi görürsün.
Şimdi bak, onun nuruyla o matem yurdu, şevk ve cezbe içinde bir zikir
meclisine döndü. O birbirine yabancı ve düşman görünen varlıklar, dost ve
kardeş oldu. O cansız, hareketsiz, ölü varlıklar, sevimli birer memur,
itaatkâr birer hizmetçi halini aldı. Ağlayıp şikâyet eden o kimsesiz
yetimler ise tesbihle Allah’ı zikreden veya vazife paydos una şükreden
birer varlık şekline girdi.
Beşinci Reşha
Hem o nur ile, kâinatta olup bitenler, bütün hareketler, çeşitlilik ve
değişimler mânâsızlıktan, gayesizlikten ve tesadüf oyunc ağı olmaktan
kurtulur. Bunlar Cenâb-ı Hakk’ın birer mektubu, yaratılış kanunlarının
birer sayfası, ilahî isimlerin birer aynası seviyesine, âlem de Samed
Yaratıcının hikmetli bir kitabı mertebesine yüks elir.
Hem insanı bütün hayvanların aşağısına düşüren sonsuz zayıflığı, aczi,
fakrı ve ihtiyaçları, onu bütün canlılardan daha bedbaht eden, ona gam,
elem ve hüzün veren aklı o nurla aydınlandığı vakit; insan bütün
canlıların, bütün varlıkların üstünde  bir dereceye çıkar. O nurlanmış aczi,
fakrı, aklı ve duası ile nazenin bir sultan ve yakarışı ile yeryüzünün nazlı
bir halifesi olur.
Demek, o nur olmazsa kâinatın, insanın, hatta her şeyin kıymeti hiçe iner.
Evet, elbette böyle benzersiz bir sanatla yaratılmış olan kâinatta böyle bir
zât lâzımdır. Yoksa kâinat ve felekler olmamalıdır.
Altıncı Reşha
İşte o zât, ebedî bir saadetin habercisi, müjdecisi; sonsuz bir rahmetin
kâşifi, ilancısı; Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetindeki güzellikleri bildiren,
onların seyircisi ve ilahî isimlerin hazinelerinin keşfedicisi, rehberi
olduğunda n; kulluğu yönüyl e baksan, onun bir muhabbet ve rahmet
timsali, insanlığın en şereflisi ve yaratılış ağacının en nuranî meyvesi
hükm ünde ki mahiyetini görürsün. Peygamberliği yönüyl e baksan, o zâtın
hak bir delil, bir hakikat ışığı, hidayet güne şi ve saadet vesilesi olduğunu
anlarsın.
İşte, bak! Onun nuru nasıl şimşek gibi, doğuda n batıya her tarafı tuttu.
Yeryüzünün yarısı ve insanlığın beşte biri onun hidayet hediyesini kabul
edip canından aziz bildi. Bizim nefsimize ve şeytanımıza ne oluyor ki,
böyle bir zâtın bütün davalarının esası 572ا ََُّّٰۤ إَِٰ إِل hakikatini bütün
mertebeleriyle beraber kabul etmesin!
572 “Allah’tan başka ilah yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
Yedinci Reşha
İşte bak, o zât (aleyhissalâtü vesselam) şu geniş yarımadada, âdetlerine
körü kör üne bağlı ve inatçı çeşitli kavimlerin köt ü ahlâkını, çirkin ve vahşi
âdetlerini ne çabuk, bir defada söküp attı, onları güzel ahlâk ile dona tıp
bütün âleme rehber ve medenî milletlere üstad eyledi. Bak, bu görünüş te
ve zorla elde edilmiş bir hâkimiyet değildir. O zât, akılları, ruhları,
kalbleri, nefisleri fethedip kendine bağlamış; kalblerin sevgilisi, akılların
rehberi, nefislerin terbiyecisi ve ruhların sultanı olmuştur.
Sekizinci Reşha
Bilirsin ki, sigara gibi küçük bir âdeti bile, küçük bir toplumda büyük bir
hüküm dar ancak büyük bir gayretle temelli ortadan kaldırabilir. Halbuki
bak:
Bu zât, inatçı, tutucu ve büyük toplumlardan pek çok köklü âdeti,
görünüş te küçük bir kuvve tle, az bir gayretle, kısa bir zamanda kaldırıp
yerine öyle yüks ek bir ahlâk koym uştur ki, âdeta onların dem ve
damarlarına karışmış gibi kalıcı olarak yerleştirmiştir. Bunun gibi daha
birçok ha rika icraat yapmıştır.
İşte, şu Saadet Asrı’nı görmeyenlerin gözüne Arap yarımadasını
sokuyor uz. Haydi, yüzlerce filozofu alsın, oraya gidip yüz sene çalışsınlar!
Acaba o zâtın, o zamana kıyasla yaptığı bir senelik icraatın yüzde birini
yapabilirler mi?
Dokuzuncu Reşha
Hem bilirsin ki, basit bir adam, küçük fakat mahcup edici bir yalanı az bir
haysiyetle, küçük bir toplulukta, küçük ve tartışmalı bir meselede,
düşmanlarının yanında, utanmadan, korkusuzca, hilesini hissettirmeyecek
derecede endişe ve telâş göstermeden söyleyemez. Şimdi bu z âta bak:
Onun pek büyük  bir vazifede, pek büyük bir vazifeli olarak, pek büyük bir
haysiyetle, çok emniyete muhtaç bir halde, pek büyük bir cemaatte, pek
büyük bir düşmanlık karşısında, pek büyük meselelerde, pek büyük bir
davada serbestçe, korkusuzca, tereddütsüz, telâşsız, utanmaksızın, samimi
bir şekilde, büyük bir ciddiyetle, hasımlarının damarlarına dokundur acak
gür bir sesle, yüce bir üslûpla söylediği sözlerde hiç yalan bulunabilir mi?
O sözlere hile karışması mümkün m üdür? Asla!
573ا وٌَْ َُّٰإِنْ َُ إِل Evet, hak aldatmaz, hakikati gören aldanmaz. Onun ha k
olan mesleği hileye ihtiyaç duym az, tenezzül etmez. Hayalin ne haddine
ki, hakikati görenlerin göz üne hakikat gibi görünsün, onl arı aldatsın!
573 “O, kendisine indirilen bir vahiyden başka bir şey değildir.” (Necm sûresi, 53/4)
Onuncu Reşha
İşte bak! O zât ne kadar merak uyandıran, cazibeli, lüzumlu ve müthiş
hakikatleri gösterir, meseleleri ispat eder. Bilirsin ki, insanı en çok tahrik
eden şey meraktır. Hatta sana, “Ömrünün ve malının yarısını verirsen,
aydan ve Jüpiter gezegeninden biri gelip oralarda ne var, ne yok
söyleyecek. Senin istikbalini ve başına gelecekleri doğru olarak haber
verecek.” dense, merakın varsa ömrünün ve  malının yarısını verirsin.
Halbuki şu zât öyle bir Sultan’dan haber getiriyor ki, O’nun memleketinde
ay, bir sinek gibi, bir pervanenin etrafında döne r. O pervane dünya dır, bir
lambanın etrafında uçar. O lamba ise güne ştir, o Sultan’ın binlerce
menzilinden bir misafirhanesinde, binlerce lambadan biridir.
Hem o zât, akıllara durgunluk veren öyle bir âlemden doğru şekilde
bahsediyor ve öyle bir değişimi haber veriyor ki, binlerce yerküre bomba
olup patlasa o kadar hayret uyandırmaz. Bak, onun dilinde ،574إِذَا اُْ ُرَتْ
576، اََْرَُِ575إِذَا اَۤءُ اَََْتْ gibi sûreleri işit…
574 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)
575 “Gök yarıldığı zaman.” (İnfitâr sûresi, 82/1)
576 “…kapıları döven ve dehşetiyle kalblere çarpan o kıyamet felaketi…” (Kâria sûresi, 101/1)
Hem öyle bir istikbalden doğru haberler veriyor ki, şu dünya nın geleceği
ona nispeten bir damla serap hükm ünde dir. Ve öyle bir saadeti müjdeliyor
ki, dünya nın bütün saadetleri ona kıyasla ebedî bir güne şin yanındaki bir
anlık parıltı gibidir.
On Birinci Reşha
Böyle hayret uyandırıcı ve muamma dolu olan şu kâinatın görünen perdesi
altında, elbette ve elbette öyle harikulâdelikler bizi bekliyor. Onları haber
verecek, böyle harika ve fevkalâde, mucizeler gösteren bir zât lâzımdır.
Hem bu zâtın halinden, sözlerinden anlaşılıyor ki, o görmüş, görüyor ve
gördüğünü söylüyor. Bizi nimetleriyle dona tan şu “Göklerin ve Yerin
İlahı” bizden ne istiyor, O’nun rızası nasıl elde edilir; pek sağlam bir
şekilde ders veriyor.
Bunlar gibi daha pek çok merak uyandıran, lüzumlu hakikati ders veren bu
zât karşısında her şeyi bırakıp ona koşmak, onu dinlemek gerekirken, çoğu
insana ne olmuş ki, sağır, kör ve divane hale gelmişler; hakkı görmüyor,
bu ha kikati işitmiyor, anlamıyorlar…
On İkinci Reşha
Şu varlıkların tek bir Yaratıcının eseri olması, nasıl şüphe  götürmez bir
hakikatse, işte şu zât da o derecede hak ve doğru sözlü bir delil, aynı
şekilde haşrin ve ebedî saadetin kesin, parlak bir şahididir. Hatta doğru
yolu göstermesiyle ebedî saadetin meydana gelme sebebi ve ona ulaşma
vesilesi olduğu gibi, duası ve niyazıyla da o saadetin varlık sebebi ve
yaratılış vesilesidir.
Haşir meselesinde geçen şu sırrı, makam münasebetiyle burada tekrar
ediyoruz.
• İşte bak, o zât, dairesi öyle geniş ve büyük bir namazda dua ediyor ki,
âdeta bu yarımada, hatta bütün yeryüzü onun namazına uyar, onunl a niyaz
eder.
• Bak! Hem o geniş dairedeki namazı öyle büyük bir cemaatle kılıyor,
Cenâb-ı Hakk’a öyle yalvarıyor ki, âdeta Hazreti Âdem’den asrımıza
kadar gelmiş ve kıyamete kadar gelecek bütün nuranî, kâmil insanlar ona
uyup dua sına “âmin” diyor.
• Hem bak, o zât herkesin muhtaç olduğu öyle bir maksat için dua ediyor
ki, sadece yeryüzünde kiler değil, belki gök ehli, hatta bütün varlıklar
duasına ortak olup, “Evet, ey Rabbimiz! Onun istediklerini ver, duasını
kabul et! Biz de istiyoruz.” diyorlar.
• Hem fakrının şuurunda  olarak, öyle hüzünle, aşkla, iştiyakla, öyle tevazu
ile yalvarıyor ki, bütün kâ inatı ağlatıp dua sına ortak ediyor.
• Öyle bir gaye için dua ediyor ki, insanı ve âlemi, hatta bütün varlıkları
aşağıların en aşağısı olan dereceye düşmekten, kıymetsizlikten,
faydasızlıktan kurtarıyor; en yüks ek mertebe olan bekâya, kıymete, yüce
vazifeye yüks eltiyor.
• Hem öyle yüks ek, öyle yakaran bir sesle istiyor ve öyle tatlı, merhamet
dileyen bir niyaz ile yalvarıyor ki, âdeta sesini bütün varlıklara, göklere,
Arş’a işittirip onları kendinden geçirircesine duasına “Âmin Allahım,
âmin!” dedirtiyor.
• Bak, ebedî saadeti ve bekâyı, her şeyi işiten, sonsuz kerem sahibi öyle bir
Kadîr’den ve her şeyi gören, sonsuz merhamet sahibi öyle bir Alîm’den
istiyor ki, o Zât, açıkça, en küçük canlının en gizli ihtiyacını, duasını
görür, işitir, kabul buyur ur ve ona merhamet eder. Yapılan dua, hal diliyle
de olsa ona istediğini verir. Bunu öyle hikmetle, her şeyi görerek,
merhametle yapar ki, o terbiye ve idarenin Semî, Basîr, Kerim ve Rahîm
bir Zât’a has olduğuna  şüphe  bırakmaz.
On Üçüncü Reşha
İnsanların en faziletlilerini arkasına alarak şu yeryüzünde  Arş-ı Âzam’a
doğru el kaldırıp dua eden, insanlığın şeref kaynağı, zaman ve mekânda
benzeri olmayan, gerçekten “Fahr-i Kâinat” unva nına lâyık o zât
(aleyhissalâtü vesselam) acaba ne istiyor, bak, dinle:
Ebedî saadet istiyor, bekâ istiyor, Allah’a kavuşmayı ve cenneti istiyor.
Hem de varlıkların aynasında hüküm lerini ve güzelliklerini gösteren,
Cenâb-ı Hakk’ın bütün kutsî isimleriyle istiyor. Eğer rahmet, inayet,
hikmet ve adalet gibi, bu istediklerinin varlığını gerektiren sayısız sebep
ve delil olmasaydı, yalnız şu zâtın tek duası bile, Cenâb-ı Hakk’ın
kudretine baharımızın yaratılışı kadar hafif gelen cennetin var edilmesi
için yeterli olurdu. Evet, nasıl ki onun peygamberliği şu imtihan
meydanının açılmasına sebep oldu, kulluğu da öteki âlemin açılmasına
vesiledir.
Acaba hiç mümkün müdür ki, akıl sahiplerine ve varlığın hakikatini
delilleriyle bilen zâtlara 577ََْ ِ اَِْْنِ أََْعُ ِ َنَ dedirten, âlemin şu
görünen, üstün intizamı, şu rahmet içindeki kusursuz sanat ve rubûbi yetin
benzersiz güzelliği; öyle bir çirkinliği, merhametsizliği, intizamsızlığı
kabul etsin; en ufak, en önemsiz istekleri, sesleri itina ile işitip ihtiyaçları
karşılasın da, en mühim, lüzumlu arzuları basit görüp işitmesin,
anlamasın, karşılıksız bıraksın! Hâşâ ve kellâ! Yüz bin defa hâşâ! Böyle
bir güzellik, öyl e bir çirkinliği kabul edip çirkin hale gelemez.
577 “Şu varlık âleminde, mevcut olandan daha mükemmeli, daha üstününün olması mümkün
değildir.” (Bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/258; İbni Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye 1/53,
4/154, 6/392, 7/82, 8/221)
Ey hayalî arkadaşım! Şimdilik yeter, geri dönm eliyiz. Zira şu zamanda, şu
yarımadada yüz sene de kalsak, o zâtın hayret verici icraatının ve
vazifelerinin yüz de birini bile tamamen kavrayıp seyrine doya mayız.
Şimdi gel, bugüne  doğru döne rken geçmiş her asra birer birer bakacağız.
İşte bak, nasıl her asır, o hidayet güne şinden aldığı feyizle çiçek açmış;
Ebû Hanife, İmam Şâfiî, Bayezid-i Bistâmî, Şah-ı Geylânî, Şah-ı
Nakşibend, İmam Gazâlî ve İmam Rabbânî gibi milyonlarca nurlu meyve
vermiş. Gördüklerimizin etraflıca tarifini başka vakte bırakıp şimdi o
mucizeler sahibi ve hidayete götüren zâta –bir kısım kesin mucizelerine
işaret eden– bir salâvat getirmeliyiz.
أَِْ َٰ َْ أُِْلَ ََِْ اَُْْنُ اَُِْ َِ اِْٰ اِِ َِ اَْْشِ اَِِْ ََِ ٍَُ أَُْ
ََةٍ وَأَُْ أَِْ ََمٍ ََِدِ َََتِ أُِ۪
وَأَوَِْءُ َٰ َْ ََ ََِِِِ اْرَاةُ وَاُِِْْ وَاُرُ، وَََ ُُِِِ اِْرََْتُ وَََاُِ اِْ
وَأَُْ أَِْ ََمٍ اِِْْ وَََاُِ اََِْ، وَاَْ َِِرَِِ اََُْ ََِ وََََْ ٍَُ أَُْ أَِْ ََةٍ
ََِدِ أََْسِ أُِ۪
َٰ َْ َءَتْ ََِِِْ اَُ، وَََلَ ًَُْ َُِِِ اََُْ، وَأَظَُْ اَََُْ َِ اَْ، وَََِ ِْ
َعٍ ِْ طََِ۪ ِٰتٌ َِ اََِْ، وََََ اَْءُ ِْ َِْ أََِِ۪ ََثَ َاتٍ َََِْْ وَََ ِ َِْ
اََْةُ وَاََْرُ، وَأَََْ ُّٰ َُ ا وَاَْ وَاَْ وَاِْْعَ وَارَاعَ وَاَََْ وَاَََْ وَاَََْ
وَاََ، َِِ اَِْْاجِ وََ زَاغَ اََُْ، ََِ وََََْ وَََِِ ٍَُ أَُْ أَِْ ََةٍ وَأَُْ
أَِْ ََمٍ ََِدِ ُ اُُْوفِ اَََُِْ ِ اََِْتِ اَََُِْ ِِذْنِ اِْٰ ِ ََاَ َََتِ اََْاءِ
َِْ َِاءَةِ ُ ٍََِ َِ اُْْاٰنِ ِْ ُ َرِئٍ ِْ أَولِ اُولِ إِٰ اِِٰ اَنِ وَاِْْ ََ وَارََْْ َ
578إََِٰ ُِ ََةٍ َِْ، اَِٰ اَِٰ اَِٰ
578 “Ey varlığıyla varlığımızı aydınlatan, gözlerimize nurlar serpip bizi nefsin karanlıklarından
kurtaran Rahmeti Sonsuz Rabbimiz! Arş-ı Azîm’den Kur’an-ı Hakîm’i üzerine indirdiğin
nuranî zâta, yani Peygamber Efendimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinin
iyilikleri adedince, milyonlarca salât ve milyonlarca selam olsun!
Peygamberliğini Tevrat, İncil ve Zebur’un müjdelediği, irhâsatın (doğumundan hemen önce ve
doğumu anında meydana gelen harikulâde hallerin), cinlerin hâtiflerinin, insanlık âleminden
Allah dostlarının ve kâhinlerin haber verdiği, bir işaretiyle ayın parçalandığı Efendimiz Hazreti
Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinin nefesleri adedince, milyonlarca salât ve selam
olsun!
Davetine ağaçların koşup geldiği; duasıyla yağmurun hemen iniverdiği; sıcaktan korumak için
bulutların kendisine gölge yaptığı; bir ölçek yiyeceğiyle yüzlerce insanın doyduğu;
parmaklarının arasından üç defa Kevser gibi suların çağladığı; avuçlarının içindeyken çakıl
taşlarının ve toprağın Allah’ı tesbih ettiği; onun hürmetine Allah’ın kertenkeleyi, ceylanı,
kurdu, ağaç kütüğünü, keçinin zehirli bacağını, deveyi, dağı, taşı ve ağacı konuşturduğu,
Mirac’ın ve “Resûl’ün gözü başka yana kaymadı (ki, gördüğünü yanlış görmüş olsun),
görebileceğinin ötesine yönelmedi (ki, bir serap görmüş olsun).”* ayetinin mazharı olan
Efendimiz ve Şefaatçimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem), indirilmesinden bu yana
Kur’an’ı okuyan her bir kimsenin okuduğu her bir kelimenin hava dalgalarının aynalarında
Rahman’ın izniyle surete bürünen bütün kelimeleri ve bütün harfleri adedince, milyonlarca
salât ve selam olsun.
Bütün bu salâvatların her biri hürmetine bizi bağışla, ey ilahımız, bize merhamet et, âmin, âmin,
âmin…”
* Necm sûresi, 53/17.
Şuâât -ı Mârifetü’n-Nebî adındaki Türkçe bir risalede; On Dokuz uncu
Mektup’ta ve bu Söz’de kısaca işaret ettiğimiz Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) peygamberlik delillerini beyan etmiştim. Hem o
risalede Kur’an-ı Hakîm’in mucizelik yönleri de özet şeklinde
anlatılmıştı. Yine Lemaât adında Türkçe bir risalede ve Yirmi Beşinci
Söz’de Kur’an’ın kırk yönde n mucize olduğunu kısaca gösterip o yönlere
işaret etmiştim. O kırk yönde n, yalnız Kur’an’ın nazmındaki belâgati,
İşârâtü’l-İ’câz adındaki Arapça bir tefsirde, kırk sayfada yazmıştım.
İhtiyacın varsa şu üç kitaba müracaat edebilirsin.
On Dördüncü Reşha
Mucizeler kaynağı ve en büyü k mucize olan Kur’an-ı Hakîm, Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliği ile Cenâb-ı Hakk’ın
birliğini ve tekliğini o derece kesin ispat ediyor ki, başka delile ihtiyaç
bırakmıyor. Biz de onun tarifine ve tenkit konus u yapılmış bir iki parlak
mucizelik yönüne  işaret edeceğiz.
İşte, Rabbimizi bize tarif eden Kur’an-ı Hakîm,
• Şu büyük kâ inat kitabının ezelî bir tercümesi...
• Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin şu yeryüzü ve gök sayfalarında saklı
hazinelerinin kâşifi...
• Hadiselerin gör ünen yüz ü altında gizli hakikatlerin anahtarı…
• Şu görünen âlemin perdesi arkasındaki gayb âleminden gelen Rahmanî
lütufların ve ezelî hitabın hazinesi...
• İslam âleminin manevî güne şi, temeli, dayanağı, ahiret âlem le rinin
haritası…
• Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ının, sıfatlarının ve icraatının şerh edicisi, açık bir
tefsiri, konuş an bir delili, parlak bir tercümanı…
• Şu insanlık âleminin terbiyecisi, hakiki hikmet kaynağı, rehberi ve
hidayet vesilesi…
• Hem bir hikmet ve şeriat kitabı…
• Hem bir dua ve kulluk ki tabı…
• Hem bir emir ve davet kitabı…
• Hem de bir zikir ve marifet (Allah’ı tanıma) kitabıdır.
İşte Kur’an, bunun gibi, bütün manevî ihtiyaçlara hitap eden bir kitap,
çeşitli yol ve meşreplerden evliya ve sıddıkların, asfiya579 ve hakikati
araştırıp delilleriyle bilen zâtların her birinin meşrebine lâyık birer risale
ortaya koya n mukaddes bir kütüpha nedir.
579 Asfiya: Safiyet, takva ve kemâl sahibi, peygamber varisi zâtlar.
Kur’an’ın kusur zannedilen tekrarlarındaki mucizelik par ıltısına bak :
Kur’an hem bir zikir hem bir dua hem de bir davet kitabı olduğunda n,
içindeki tekrarlar güzeldir, hatta gerekli ve daha beliğdir. Bunu kusur
zannedenlerin düşündüğü gibi değil... Zira zikrin hususiyeti, tekrar ile
nurlandırmasıdır. Duanın hususiyeti, tekrar ede ede istekteki ısrarı ortaya
koym aktır. Emir ve davetin gereği ise tekrar ile pekiştirmektir.
Hem herkes, her vakit Kur’an’ın tamamını okum aya güç yetiremez, fakat
çoğu kez bir sûre okuya bilir. Onun için, Kur’an’daki en mühim maksatlar
birçok uzun sûrede beyan edilerek her bir sûre küçük birer Kur’an
hükm üne geçmiştir. Demek ki, hiç kimseyi mahrum etmemek için tevhid,
haşir ve Hazreti Musa’nın kıssası gibi bazı meseleler tekrarlanmıştır.
Hem bedenin ihtiyaçları gibi, manevî ihtiyaçlar da çeşitlidir. Bazısına
insan her nefeste muhtaçtır; cisme hava, ruha Hû gibi… Bazısına her saat
ihtiyaç duya r; 580ِهِِّْٰ ا gibi… Demek, ayetlerin tekrarı, ihtiyaçların
yinelenmesinden ileri gelmiştir ve bu ihtiyaca işaretle insanı uyandırıp
teşvik etmek, onun manevî arzularını ve iştahını harekete geçirmek
içindir.
580 Allah’ın adıyla.
Hem Kur’an, tesis edicidir; iyiyi ve kötüyü ayıran apaçık bir dinin (Din-i
Mübin’in) esası ve şu İslam âleminin temelidir. Toplum hayatını düzenler,
çeşitli tabakalardaki insanların tekrar edilen sorularına cevap verir. Tesis
edene, koyduğu esasları sabit kılmak için tekrar lâzımdır. Pekiştirmek için
tekrar, teyit için takrir,581 tahkik ve yine tekrar gerekir.
581 Takrir: Yerleştirme, sağlamlaştırma.
Hem Kur’an öyle büyük meselelerden ve ince hakikatlerden bahsediyor ki,
onları herkesin kalbinde yerleştirmek için çok defa farklı suretlerde tekrar
lâzımdır.
Bununl a beraber, Kur’an’daki bu tekrarlar lafızları itibarı iledir. Yoksa
aslında her bir ayetin pek çok mânâsı, faydası, yönü ve tabakaları vardır.
Her bir makamda ayrı bir mânâ, fayda ve maksat için o beyanlar tekrar
edilir.
Kur’an’ın kâinatla ilgili meselelerin bazılarına üstü kapalı bir şekilde,
kısaca işaret etmesi ise irşada dair parlak bir mucizedir. İnkârcıların
zannettiği gibi tenkit sebebi olamaz ve kusur değildir.
Soru: “Acaba Kur’an-ı Hakîm, neden varlıklardan felsefenin bahsettiği
gibi bahsetmiyor? Bazı meseleleri özet halinde bırakıyor; bazısını ise
herkesin anlayışını okşayacak, kimsenin hislerini rencide etmeyecek,
sıradan insanların zihnini yormayacak, açık ve basit bir şekilde söylüyor.”
Cevap olarak deriz ki: Felsefe hakikatin yolunu şaşırmış da onun için...
Geçmiş derslerden ve Söz’lerden elbette anlamışsındır ki, Kur’an-ı Hakîm
şu kâinattan, Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ını, sıfat ve isimlerini bildirmek için
bahsediyor. Yani bu kâinat kitabının mânâlarını anlatıp Hâlık’ını tanıtıyor.
Demek, varlıklara kendileri için değil, Yaratıcıları hesabına bakıyor. Hem
herkese hitap ediyor. Felsefe ise varlıklara kendileri için bakıyor. Bilhassa
ilim sahiplerine hitap ediyor. Mademki Kur’an-ı Hakîm varlıkları delil
yapıyor, öyleyse delilin açık olması, herkesçe çabuk a nlaşılması gerekir.
Hem mademki doğru yola ulaştıran Kur’an, insanlığın bütün tabakalarına
hitap eder. İnsanların çoğu ise avam tabakadandır. Elbette irşad, lüzumsuz
şeylerin üstü kapalı bir şekilde, kısaca anlatılmasını ve ince şeylerin
temsille akla yaklaştırılmasını ister. Safsata ve yanlışa düşürmemek için,
onların sığ nazarlarında aşikâr olan şeyleri lüzumsuz, belki zararlı bir
surette değiştirmemeyi gerektirir.
Mesela Kur’an, güne ş için der ki, “Dönen bir kandil, bir lambadır.”582 Zira
güne şten, güne şin mahiyeti için bahsetmez. Onun bir çeşit intizamın
zembereği ve bir düzenin merkezi olduğunu, o intizam ve düzenin ise
Sâni’in marifetine ayna olduğunu bildirir. Evet, Kur’an, 583وَاُْ َِْي
“Güneş döne r.” der. “Döner” tabiriyle, kış-yaz, gece-gündüz  değişimindeki
kusursuz kudret tasarrufunu hatırlatıp Sâni’in büyükl üğünü anlatır. İşte, bu
“dönm ek” fiilinin hakikati ne olursa olsun, kastedilen, nakış nakış işlenen
ve görünen intizama tesir etmez.
582 Bkz. Yûnus sûresi, 10/5; Enbiyâ sûresi, 21/33; Furkan sûresi, 25/61...
583 Yâsîn sûresi, 36/38.
Hem Kur’an, 584وََََ اَْ َِاً der. “Sirac” yani “lamba” tabiriyle, âlemin
bir saray şeklinde yaratıldığını, içindeki eşyanın ise insanlar ve canlılar
için hazırlanmış ziynetler, yiyecekler ve hayat için gerekli şeyler
olduğunu;  güne şin de o sarayı aydınlatan itaatkâr bir lamba mahiyeti
taşıdığını hatırlatarak Hâlık’ın rahmet ve ihsanını anlatır.
584 “Güneşi de (ışığı kendinden) bir lamba yaptı.” (Nûh sûresi, 71/16)
Şimdi bak, şu sersem ve geveze felsefe ise ne der:
“Güneş sıvı haldeki büyük bir ateş kütlesidir. Kendisinden kopm uş olan
gezegenleri etrafında döndür ür. Büyükl üğü şu kadardır, mahiyeti şöyledir,
böyledir…” Ruha korkutucu bir dehşetten, müthiş bir hayretten başka bir
şey vermez. Güneşten Kur’an gibi bahsetmez.
İşte, içi kof, dışı gösterişli felsefî meselelerin ne kıymette olduğunu
buradan anla. Onların görünüş teki parlaklığına aldanıp Kur’an’ın gayet
mucizevî beyanına karşı hürmetsizlik etme!
Bir Hatırlatma: Arapça Risale-i Nur’da On Dördünc ü Reşha’nın altı
“katre”si, bilhassa Dördünc ü Katre’nin altı “nükte”si, Kur’an-ı Hakîm’in
kırk kadar mucizelik yönünde n on beşini bildirir. Onunla yetinerek burada
kısaca temas ettik. İstersen ona müracaat et, bir mucizeler hazinesi
bulursun.
اَُّٰ اَِْ اُْْاٰنَ َِءً ََ ِْ ُ دَاءٍ وًَُِ ََ ِ َََِ وَََْ َََِ وَِ اَْ ًَِ وَِ اَِْْ
ًُِ وَِ اََِِْ ًَِ وَََ اَاطِ ُرًا وََِ ارِ ًِْا وًََِ وَِ اَِْ رًَِ وَإَِ
اََْْاتِ َُ دًَِ وَإًَِ ََِِْ وَُدِكَ وََََِ وَرَََِْ َ أََْمَ اَََِْْ وََ أَرََْ
ااَِِ، اَِٰ
اَُّٰ َ وََْ َٰ َْ أُِْلَ ََِْ اَُْْنُ اَُِْ
وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ أَََِْ
585اَِٰ
585 Allahım! Kur’an’ı bizim için her türlü derde şifa, hayatımızda ve ölümümüzden sonra en sıcak
bir arkadaş, dünyada cana yakın bir dost, kabirde en samimi arkadaş, kıyamette bir şefaatçi,
sırat üzerinde bir nur, ateşe karşı örtü ve perde, cennette bir yoldaş ve bütün hayırlı işlere
götüren rehber ve önder eyle. Bütün bunları bize fazlınla, cömertliğinle, kereminle ve
rahmetinle ihsan et, ey kerem sahiplerinin en kerimi ve merhametlilerin en merhametlisi
Rabbimiz, âmin...
Allahım! Furkan-ı Hakîm’in indirildiği zâta, onun bütün âl ve ashabına salât ve selam eyle, âmin,
âmin…
Yirminci Söz
İki Makam dır
Birinci Makam
ِ ِّٰ اِْٰ اِِِْــــــ
586َِِْا إَّٰٓمَ َََُۤوا إِلَِِٰۤ اُُْوا ِٰدَإِذْ َُْ َِْو
586 “O vakit meleklere: ‘Âdem için secde edin!’ dedik de İblis dışındaki bütün melekler secde
ettiler.” (Bakara sûresi, 2/34; İsrâ sûresi, 17/61; Kehf sûresi, 18/50; Tâhâ sûresi, 20/116)
587ُوا َََةًُُُْْ أَنْ ََْإِن َّٰ َ
587 “(Bir vakit Musa kavmine:) ‘Allah, bir inek kesmenizi emrediyor’ (demişti).” (Bakara sûresi,
2/67)
588ْوَةًَِرَةِ أَوْ أََ َْدِ ذَِٰ ََِ ََْتْ ُُُُْ ِْ َُ َ
588 “Sonra bunun arkasından kalpleriniz katılaştı, artık onlar taş gibi, hatta ondan da katı!” (Bakara
sûresi, 2/74)
Bir gün şu ayetleri okurken şeytanın telkinlerine karşı Kur’an-ı Hakîm’in
feyzinden kalbime üç nükte ilham edildi. O vesvese şudur:
Şeytan dedi ki: “Kur’an mucizedir diyorsunuz . Onun hem sonsuz belâgate
sahip hem de herkes için her vakit hidayet kaynağı olduğunu
söylüyorsunuz . Halbuki Kur’an, bazı küçük hadiseleri tarih kitabı gibi,
ısrarla tekrar ediyor. Bunun ne mânâsı var? Bir ineği kesmek gibi basit bir
hadiseyi o kadar mühim bir şekilde, etraflıca zikretmekteki, hatta o yüce
sûreye “el-Bakara”589 isminin verilmesindeki münasebet nedir? Hem
Hazreti Âdem’e secde hadisesi sırf gayb âlemine ait bir meseledir, akıl
ona yol bulamaz. Ancak kuvve tli bir imanı elde ettikten sonra anlaşılabilir
ve ona teslim olunabilir. Halbuki Kur’an, bütün akıl sahiplerine ders
veriyor. Pek çok ye rde 590ََ َُِْنَأَف beyanıyla meseleleri akla havale ediyor.
Ayrıca Kur’an’ın, taşların tesadüfî olan bazı tabii hallerini mühim bir
şekilde bildirmesinde nasıl bir hidayet vesilesi var?”
589 İnek.
590 “Hâlâ akıllanmazlar mı?” (Yâsîn sûresi, 36/68). Ayrıca َُِْنَأَََ ت şeklinde muhatap sigasıyla
birçok yerde geçmektedir. Bkz. Bakara sûresi, 2/44, 76; Âl-i İmran sûresi, 3/65; En’âm sûresi,
6/32; A’râf sûresi; 7/169; Yûnus sûresi, 10/16 ...
Kalbime ilham edilen nükt elerin sureti şudur:
Birinci Nükte
Kur’an-ı Hakîm’de zikredilen pek çok küçük hadise vardır ki, her birinin
arkasında küllî birer kaide saklanmış ve o hadiseler umumi birer kanunun
ucu olarak gösterilmiştir. Mesela, 591َۤاءَ ََََُ اٰدَمَ اَْْو ayeti, Hazreti
Âdem’in melekler karşısında hilâfete kabiliyetini göstermek için, bir
mucizesi olan Cenâb-ı Hakk’ın isimlerini öğrenmesini anlatır. Bu küçük
bir hadisedir, fakat şöyle küllî bir kanunun ucudur: İnsana, kabiliyetlerinin
kuşatıcılığı itibarı ile, sonsuz ilimlerin, kâinatın bütününe  yayılmış pek
çok fennin, Hâlık’ın icraat ve vasıflarını içine alan çok sayıda marifetin
öğretildiğini ifade eder. Ona, yalnızca meleklere karşı değil, göklere,
yeryüzüne ve dağlara karşı da “emanet-i kübrâ”592 denilen o büyük emaneti
taşıma davasında bir üstünlük verildiğini ve insanın, bütün dona nımıyla
yeryüzünün  manevî bir halifesi olduğunu bildirir. Aynı şekilde, basit
görünen ve gaybî olan “meleklerin Hazreti Âdem’e secde etmesi, şeytanın
ise etmemesi” hadisesi, pek geniş, umumi, apaçık bir kanunun ucu olduğu
gibi, pek büyük bir hakikate de üstü kapalı bir şekilde işaret ediyor. Şöyle
ki:
591 “Ve Allah, Âdem’e bütün isimleri öğretti.” (Bakara sûresi, 2/31)
592 Bkz. Ahzâb sûresi, 33/72.
Kur’an, meleklerin Hazreti Âdem’in (aleyhisselam) şahsına itaatini ve
boyun eğmesini, şeytanın ise kibirlenip bunda n kaçınmasını zikrederek,
kâinattaki pek çok maddî varlık türünün ve onların manevî âlemdeki
temsilcilerinin, vazifelilerinin insanın emrine verildiğini, onun bütün
kabiliyet ve duygul arıyla istifadesine hazır ve emrine amade olduklarını
anlatır. Bununl a beraber, insanoğlunun kabiliyetlerini bozan ve onu yanlış
yollara sevk eden zararlı şeylerle onların manevî âlemdeki temsilcilerinin
ve habis sakinlerinin, insanın kemâl vasıflarına ulaşmasında ne büyük bir
engel teşkil ettiğini, ne müthiş birer düşman olduklarını hatırlatır. Kur’an-
ı Mucizü’l Beyan, o küçük hadiseyi bir tek Hazreti Âdem’le konuş urken,
bütün kâ inata ve insanlığa da yüce bir hitapta bulunur.
İkinci Nükte
Mısır toprakları, bir kum denizi hükm ünde ki Büyük Sahrâ Çölü’nün bir
parçası olduğun dan ve mübarek Nil nehrinin bereketiyle gayet verimli bir
tarla halini aldığından, cehennemi hatırlatan o çölün yanı başında öyle
cennet gibi mübarek bir yerin bulunması, çiftçilik ve ziraatı oranın halkı
için pek cazip bir hale getirmiş ve onların karakterlerine öyle kalıcı bir
şekilde yerleştirmişti ki, o devirde Mısır halkı ziraatı, ziraat vasıtası olan
“bakar”ı (sığır) ve öküz ü mukaddes saymış, hatta mabud mertebesine
çıkarmıştı. Ona ibadet etmek derecesinde bir kutsiyet vermişlerdi. İşte o
zamanlar İsrailoğulları da o kıtada yaşıyor ve aynı inanışın tesirinde
kalıyordu. B u, “icl”593 meselesinden anlaşılıyor.
593 İsrailoğulları Firavun’dan kurtulup Sinâ Çölü’ne yerleştikleri zaman yaşanan buzağı hadisesi.
Hazreti Musa (aleyhisselam) Sinâ Dağı’na çıkmış ve orada bir süre kalmıştı. İsrailoğulları da bu
esnada Samiri’nin yaptığı altından bir buzağıya tapmaya başlamışlardı.
İşte Kur’an-ı Hakîm, Hazreti Musa’nın (aleyhisselam), peygamberliğiyle
o milletin tabiatına işlemiş olan ineğe tapma inancını kesip öldürdüğü nü,
bir sığırın boğa zlanması hadisesiyle anlatıyor. Şu basit hadiseyle umumi
bir kanuna  işaret ederek bunun herkes için her vakit gayet lüzumlu bir
hikmet dersi olduğunu yüc e, mucizevî bir beyanla bildiriyor.
Buna bakarak bil ki, Kur’an-ı Hakîm’de bazı tarihî vakalar şeklinde
anlatılan küçük hadiseler, umumi kanunların uçlarıdır. Hatta misal olarak,
pek çok sûrede beyan ve tekrar edilen Hazreti Musa’nın (aleyhisselam)
kıssasının yedi cümlesinden her birinde nasıl mühim, umumi birer kanun
bulunduğunu Lemaât’ta ve Kur’an’ın Mucizeleri Risalesi’nde (Yirmi
Beşinci Söz) göstermiştik. İstersen o risalelere bak.
Üçüncü Nükte
 ٰ
رُ َُِْرَةِ ََ ََََْةً وَإِن َِ اَِِْرَةِ أَوْ أََ قَِْ ذَِٰ ََِ َلَْْ ُُُُْ ِْ بَُ قَ
هُ ٍَِِ َََِْ ِّٰ وََ اّٰا ََ َُِْ ِْ هُ اَْۤءُ وَإِن َُِْ ََُْجُ ِْإِن َِْ ََ يَاََْْرُ وَ
594َُنََْ
594 “Sonra bunun arkasından kalpleriniz katılaştı, artık onlar taş gibi, hatta ondan da katı! Çünkü
öyle taş var ki içinden ırmaklar fışkırır, öylesi var ki çatlar da bağrından su kaynar ve öylesi var
ki Allah karşısındaki ürpertisi ve saygısı sebebiyle aşağılara yuvarlanıp parçalanır. Allah
yaptıklarınızdan habersiz değildir.” (Bakara sûresi, 2/74)
Şu ayeti okurken, vesvese veren şeytan dedi ki: “Herkesin bildiği, basit
taşların bazı tabii hallerinin, en mühim ve büyük meseleler gibi
anlatılmasının mânâsı nedir? Bunda  nasıl bir münasebet ve buna  ne ihtiyaç
var?”
Şu vesveseye karşı, Kur’an’ın feyzinden kalbime şöyle bir nükte ilham
edildi:
Evet, münasebet ve buna  ihtiyaç var. Hem o derece büyük bir münasebet,
mühim bir mânâ ve o kadar muazzam, lüzumlu bir hakikat var ki, ancak
Kur’an’ın mucize olan veciz beyanı ve irşadının lütfuyla bir derece
basitleştirilmiş ve kısaca ifade edilmiştir. Evet, Kur’an’ın mucizeliğinin
bir esası olan vecizliği, bir hidayet nuru olan lütfuyla doğru yola erdirmesi
ve güzel beyanı; geniş hakikatlerin, derin ve umumi kanunların,
muhatapları içinde çoğunl uğu teşkil eden avam tabakaya alışılmış ve basit
bir şekilde anlatılmasını gerektirir. Fikirleri basit olan o geniş tabakaya o
muazzam hakikatlerin yalnız uçlarının ve basit birer suretinin
gösterilmesini ister. Hem âdet perdesi ardındaki ve yerin altındaki
harikulâde ilahî tasarruflara kısaca işaret edilmesini gerekli kılar. İşte şu
sırdandır ki, Kur’an-ı Hakîm bu a yetle şöyle diyor:
Ey İsrailoğulları ve ey insanlar! Sizlere ne olmuş ki, kalbleriniz taştan
daha cansız ve katı bir hale gelmiş! Görmüyor musunuz , o pek sert, cansız
ve toprak altında büyük bir tabaka meydana getiren koca taşlar, Cenâb-ı
Hakk’ın emirlerine karşı o kadar itaatkâr, Rabbanî icraat karşısında o
kadar yumuşak ve emre amadedir ki, ilahî tasarruf havada ağaçların
büyüm esinde ne derece kolaylıkla cereyan ederse, yerin altında o sert ve
sağır taşlarda da o ka dar kolayca ve intizamla gerçekleşir. Hatta muntazam
su yol ları595 HAŞİYE ve su damarları, tıpkı kanın damarlarda dolaşması gibi tam
bir hikmetle, o taşlardan rahatça geçer. Hem Kur’an, havada bitki ve
ağaçların dallarının kolayca uzaması gibi köklerin nazik damarlarının da
yeraltındaki taşların arasında, aynı kolaylıkla, engellerle karşılaşmadan,
Cenâb-ı Hakk’ın emriyle muntazaman ilerlediğine işaret ediyor. Şu ayetle
geniş bir hakikati ders veriyor, katı kalblere şu mânâyı bildiriyor, üstü
kapalı bir şekilde diyor ki:
595 HAŞİYE Evet, yeryüzü denilen muhteşem ve seyyar sarayın temeli olan taş tabakasına Fâtır-ı
Zülcelâl tarafından verilen en mühim üç vazifeyi beyan etmek, ancak Kur’an’a yakışır.
İşte birinci vazifesi: Toprak, Cenâb-ı Hakk’ın kudretiyle bitkilere yuvalık edip onları yetiştirdiği
gibi, ilahî kudretle taşlar da toprağa kucak açıp onları yetiştirir.
İkinci vazife: Yeryüzünde devr-i daim hükmünde olan suların muntazam akışına hizmetidir.
Üçüncü vazife: Çeşmelerin, ırmakların, pınarların, akarsuların muntazam bir ölçü ile ortaya çıkıp
akmalarına kaynaklık etmektir. Evet, taşlar bütün kuvvetleriyle ve ağızlarının dolusuyla
akıttıkları âb-ı hayat suretinde, Cenâb-ı Hakk’ın birliğinin delillerini yeryüzüne yazıp serpiyor.
Ey İsrailoğulları ve ey insanlar! Zayıflığınız ve acziniz içinde nasıl bir
kalb taşıyorsunuz  ki, öyle bir Zât’ın emirlerine katılıkla karşı geliyor!
Halbuki o koca, sert taşların muazzam tabakası, o Zât’ın emirlerine tam
bir teslimiyetle boyun eğer. Karanlıkta hassas vazifelerini mükemmelce
yerine getirir, itaatsizlik göstermezler. Hatta o taşlar, toprağın üstünde
bulunan bütün canlıların, suyla beraber, yaşamaları için lüzumlu her
ihtiyacına öyle bir hazinedir ve o ihtiyaçların adilce, hikmetle
dağıtılmasına öyle vesile ve vasıta olur ki, Hakîm-i Zülcelâl’in kudret
elinde balmumu gibi, belki hava gibi yumuşaktır, teslimiyet içindedir ve
O’nun kudretinin büyükl üğü karşısında secdededir. Zira toprağın üstünde
gördüğüm üz şu kusursuz, sanatlı varlıklar ve hikmetli, inayet eseri ilahî
tasarruflar, yerin altında da aynen gerçekleşiyor. Belki Cenâb-ı Hakk’ın
hikmeti ve yardımı, hikmet ve intizam bakımından daha hayret verici,
daha harika bir şekilde tecelli ediyor. Bakınız! O en sert ve hissiz koca
taşlar, yaratılış kanunları karşısında, âdeta balmumu gibi nasıl yumuşaktır.
Cenâb-ı Hakk’ın memuru olan o tatlı sulara, o nazik köklere, o ipek gibi
damarlara karşı ne kadar teslimiyet içindedir. Âdeta birer âşık gibi, o latif
ve güzel varlıkların temasıyla kalblerini parçalıyor, yollarında toprak
oluyorlar!
Hem Kur’an, 596ْ ََِْ َِّٰا ََ َُِْ ِوَإِن ِْ ayetiyle şöyle muazzam bir
hakikatin ucunu gösteriyor: Hazreti Musa’nın (aleyhisselam) “taleb-i
rüyet”597 hadisesinde, meşhur dağın tecelliyle parçalanması ve taşlarının
dağılması598 gibi, bütün yeryüzünde , aslı suların donm asıyla meydana
gelen, âdeta yekpare taşlardan ibaret olan çoğu dağın zirvelerindeki taşlar
zelzele veya başka bazı yeryüzü hadiseleri suretinde, korku verici celâl
tecellileriyle parçalanır. Bir kısmı ufalanıp toprağa dönüş ür ve bitkilere
yuva  olur. Diğer bir kısmı ise taş kalarak yuva rlanıp derelere, ovalara
dağılır. Yeryüzü sakinlerinin meskenlerinin, binalarının inşası gibi birçok
işlerinde kullanılarak onlara hizmetkârlık yapar, bazı gizli hikmetler ve
faydalar için ilahî kudrete ve hikmete itaatle secde eder, Cenâb-ı Hakk’ın
hikmetli kanunlarına uyan itaatkâr birer nefer şeklini alırlar. Elbette, o
taşların Allah korkusuyla o yüks ek zirveleri terk edip mütevazı bir şekilde
aşağılara yuvarlanması ve o mühim faydaları netice vermesi boşuna ve
tesadüfî olmadığı gibi, onlar başıboş da değildir. O taşlarla alâkalı
faydalar ve onların üstünde  yuva rlandıkları dağa giydirilen, çiçek ve
meyvelerle nakışlı, ziynetli gömleklerin kusursuz intizamı, güzel sanatı;
Hakîm ve Kadir bir Zât’ın hikmetli tasarruflarıyla, o intizamsızlık içinde
göze görünmeyen hikmetli bir intizam bulunduğuna  kesin ve şüphe siz bir
delildir, buna  şahitlik eder. İşte şu üç ayetin, hikmet noktasında ne kadar
kıymetli olduğunu gör dünüz .
596 “Öyle taş var ki, Allah karşısındaki ürpertisi ve saygısı sebebiyle aşağılara yuvarlanıp
parçalanır.” (Bakara sûresi, 2/74)
597 Cenâb-ı Hakk’ın cemâlini görme isteği.
598 “Derken Rabbi dağa tecelli eder etmez onu unufak ediverdi.” (A’râf sûresi, 7/143)
Şimdi Kur’an’ın beyanındaki tatlılığa ve belâgatindeki mucizeliğe
bakınız: Nasıl, şu bahsedilen büyük, geniş ve mühim hakikatlerin uçlarını,
üç fıkrada (kısımda), üç meşhur ve şahit olunmuş vaka ile gösteriyor. İbret
verici üç hadiseyi hatırlatarak latif bir irşad yapıyor, karşı gelinemez
yasaklar koyuyor .
• Mesela ikinci fıkrada diyor ki: 599جُ ُِْ اَْۤءَُ َُ ََُْوَإِن َِْ لَ
599 “Öyle taş var ki, çatlar da bağrından su kaynar.” (Bakara sûresi, 2/74)
Şu beyan ile Hazreti Musa’nın (aleyhisselam) asâsı karşısında tam bir
şevkle yarılıp on iki gözünde n on iki çeşme akıtan taşa600 işaret ederek
şöyle bir mânâyı bildiriyor: Ey İsrailoğulları! Musa’nın (aleyhisselam) bir
tek mucizesi karşısında koca taşlar yumuşayıp parçalandığı, korkusunda n
veya sevincinden ağlayarak sel gibi yaş akıttığı halde, onun (aleyhisselam)
bütün mucizeleri karşısında inat edip ağlamamanız, gözünüz ün kupkur u
olması, kalbinizin yum uşamaması hangi insafa sığar?
600 “Bir zaman da Musa, kavmi için su arayıp Allah’a yalvarmıştı. Biz de: ‘Asânı taşa vur!’
demiştik. Bunun üzerine o taştan on iki pınar fışkırmış, her bölük kendine mahsus pınarı
bilmişti.” (Bakara sûresi, 2/60)
• Üçüncü fıkrada diyor ki: 601َةِ َِّٰا َُِْ ِْ َْوَإِن َِْ َ
601 “Öyle taş var ki, Allah karşısındaki ürpertisi ve saygısı sebebiyle aşağılara yuvarlanıp
parçalanır.” (Bakara sûresi, 2/74)
Bu beyan ile Hazreti Musa’nın (aleyhisselam) Sinâ Dağı’ndaki yakarışı
sırasında meydana gelen celâl tecellilerinin heybetinden koca dağın
parçalanıp dağıldığı602 ve o Allah korkusunda n taşların etrafa yuvarlandığı
meşhur vakayı hatırlatarak şöyle bir mânâyı ders veriyor: Ey Musa kavmi!
Nasıl Allah’tan korkmuyorsunuz ! Halbuki taşlardan ibaret olan dağlar bile
O’nun korkusunda n ezilip dağılıyor. O Zât’ın sizden söz almak için
üstünüz de Sinâ Dağı’nı tuttuğunu603 ve “taleb-i rüyet” hadisesinde dağın
parçalandığını bilip gördüğünüz  halde, ne cesaretle O’nun korkusunda n
titremiyor, kalbiniz taş gibi katı bir halde duruyorsunuz !
602 “Derken Rabbi dağa tecelli eder etmez onu unufak ediverdi. Musa da düşüp bayıldı.” (A’râf
sûresi, 7/143)
603 Bkz. Bakara sûresi, 2/63, 93; Nisâ sûresi, 4/154; A’râf sûresi, 7/171.
• Birinci fıkrada ise diyor ki: 604ْهُ اََْْرُِ ََ َََُ ِوَإِن َِ اَِْرَة
604 “Öyle taş var ki, içinden ırmaklar fışkırır.” (Bakara sûresi, 2/74)
Bu beyanla, kaynağı dağlarda olan mübarek Nil, Dicle ve Fırat gibi
ırmakları hatırlatarak taşların yaratılış kanunlarına ne kadar harika ve
mucizevî bir şekilde mazhar olduğun u ve itaat ettiğini anlatıyor. Uyanık
kalblere şu mânâyı bildiriyor: Böyle büyük ırmakların hakiki kaynağının
şu dağlar olması elbette mümkün değildir. Çünkü farz edelim o dağlar
tamamen su kesilse ve mahruti605 birer havuz olsalar bile, o büyük
nehirlerin süratli, devamlı ve coşkun akışlarına dengeyi kaybetmeden
ancak birkaç ay dayanabilirler. Ve toprağa çoğunlukla bir metre kadar
nüfuz eden yağmur, bunun  için yeterli olamaz. Demek ki, şu nehirlerin
kaynaklarından çıkmaları, basit, tabii ve tesadüfî bir iş değildir. Fâtır-ı
Zülcelâl, onları pek harika bir şekilde sırf gayb ha zinesinden gönde rir.606
605 Koni şeklinde, konik.
606 Bkz. Mü’minûn sûresi, 23/8; Zümer sûresi, 39/21.
İşte bu sırra işaret olarak, bu mânâyı ifade etmek için hadiste buyruluyor
ki: “O üç nehrin her birine cennetten her vakit birer damla düşüyor, o
yüzden bereketlidirler.”607 Bir rivayette de şöyle denilmiş: “Şu üç nehrin
kaynakları cennettedir.”608 Bu rivayetin hakikati şudur: Madem maddî
sebepler, şu nehirlerin bu derece tükenmez kaynakları için yeterli değildir.
Elbette onların kaynağı görünmeyen bir âlemdedir ve gizli bir rahmet
hazinesinden gelir ki, kaynaktan çıkan su ile nehirlerin akışı arasındaki
denge devam eder.
607 Bkz. el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd 1/55; el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr 5/381.
608 Seyhan, Ceyhan, Fırat ve Nil nehirleri için Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/260, 289,
440; el-Humeydî, el-Müsned 2/491. Dicle için Bkz. el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd 1/55; el-
Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/565 (İbni Hacer el-Mekkî’den naklen).
İşte Kur’an-ı Hakîm bu mânâyı hatırlatarak şu dersi veriyor: Ey
İsrailoğulları ve ey insanlar! Kalbinizdeki katılıkla öyle bir Zât-ı
Zülcelâl’in emirlerine karşı itaatsizlik ediyorsunuz  ve öyle bir Ebedî
Güneş’in marifet ışığına gafletle gözlerinizi yumuyorsunuz  ki, o Zât,
Mısır’ınızı cennete çeviren mübarek Nil gibi koca nehirleri, basit, cansız
taşların ağzından akıtıp kudret mucizelerini ve birliğinin şahitlerini, o
koca nehirlerin kuvve ti, ortaya çıkışı ve akışları derecesinde kâinatın
kalbine ve yeryüzünün dimağına veriyor, cinlerin ve insanların kalblerine
ve akıllarına gösteriyor. Hem hissiz, cansız bazı taşları böyle hayret verici
bir tarzda609 HAŞİYE kudret mucizelerine mazhar etmesi, ışığın güne şin
varlığını göstermesi gibi o Fâtır-ı Zülcelâl’i gösterdiği halde, nasıl O’nun
marifet nuruna karşı kör kalıp bunu gör müyorsunuz !
609 HAŞİYE Mübarek Nil nehri (Somali’deki) Ay Dağı’ndan çıktığı gibi, Dicle’nin en mühim bir kolu
da Van’ın Müküs nahiyesindeki bir mağaradan çıkıyor. Fırat’ın da mühim bir kolu, Diyadin
taraflarında bir dağın eteğinden geliyor. Dağların aslının sıvı bir maddenin katılaşmasıyla
meydana gelmiş taşlar olduğu ilmen sabittir. Peygamber Efendimiz’in (aleyhissalâtü vesselam)
tesbihatında yer alan ْْضَ َٰ َءٍ َََْنَ َْ َََ اَْرُ“( Yeryüzünü donmuş bir su üzerinde yayan
Zât, her türlü noksanlıktan yücedir.”) ifadesi kesin bir şekilde işaret ediyor ki, yeryüzünün
yaratılışının aslı şöyledir: Su gibi bir madde, Cenâb-ı Hakk’ın emriyle katılaşır, taş olur. Taş,
yine O’nun izniyle toprak olur. Tesbihteki “arz” kelimesi, toprak demektir. Demek ki, su çok
yumuşaktır, üstünde durulmaz. Taş çok serttir, ondan istifade edilmez. Onun için Hakîm ve
Rahîm Cenâb-ı Hak, toprağı taşın üstüne sermiş, canlılara mesken yapmıştır.
İşte şu üç hakikate nasıl bir belâgat giydirilmiş gör ve Kur’an’ın irşad
üslûbunda ki belâgate dikkat et! Acaba hangi sertlik ve katılık, şu hararetli
belâgate karşı ezilmeden dayanabilir!
Meseleyi baştan buraya kadar anladıysan, Kur’an-ı Hakîm’in
mucizeliğinin irşad edici bir parıltısını gör, Allah’a şükret!..
610ََُِِْ أََْ اَُِْ الا َ َََْۘ إَ َ َِْ ََۤ إِلََُْ
610 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan Sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
َِِِْ۪ اََِٰرْٰ، وَوََْ لْاٰنِ ََ ُِ وَتَْ أََْارَ اُْاَُّٰ َ
611َ ااََََِِِْ َ أَرَِْ
611 Allahım! Kur’an’ın sırlarını, sevdiğin ve razı olduğun şekilde bize duyur ve onun hizmetine
bizi muvaffak et, âmin. Rahmetinden ümit ediyoruz ey Erhamürrâhimîn.
 ٰٰ ُٰ ٰ
612َََِْٰى اِٰ۪ وََِْ۪ أُرْاٰنُ اَُِْ وََْ أُِْلَ ََِْ اَْل وََْ َٰ َاَُّٰ ص
612 Allahım! Kur’an-ı Hakîm’in kendisine indirildiği zâta ve onun bütün âl ve ashâbına salât ve
selam et.
Yirminci Söz’ün İkinci Makamı
Kur’an’ın, peygamber mucizelerinin
yüzünde görünen bir i’caz613 parıltısı
613 Mucize olma, benzerinin yapılması mümkün olmadığı için herkesi şaşırtıp aciz bırakma.
Sondak i iki soruya ve cevaplarına di kkat et.
ِِِْــــــِ ِّٰ اِْٰ احب
614َابٍ ٍُِ ٍَِ إِ ِ ِوََ رَطٍْ وََ
614 “Yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın.” (En’âm sûresi, 6/59)
On dört sene önce (şimdi otuz seneyi geçti), şu ayetin bir sırrına dair,
İşârâtü’l-İ’câz adlı tefsirimde Arapça bir bahis yazmıştım. Şimdi, arzuları
bence pek mühim olan iki kardeşim, o bahse dair Türkçe bir parça izah
istediler. Ben de Cenâb-ı Hakk’ın yardımına güve nerek ve Kur’an’ın
feyzine dayanarak diyorum ki:
Bir yoruma göre Kitab-ı Mübin, Kur’an’dan ibarettir. Şu ayet-i kerime,
yaş ve kuru her şeyin onun  içinde bulunduğunu bildiriyor. Öyle mi? Evet,
her şey içinde bulunur, fakat herkes her şeyi göremez. Zira onda  her şey
çeşitli derecelerde bulunur. Bazen çekirdeği, bazen tohum larıyla, bazen
özet olarak, bazen kanunlarıyla, bazen de alâmetleriyle; ya açıkça, ya
işaretlerle, imâlarla, üstü kapalı bir şekilde veyahut ihtar tarzında yer alır.
İhtiyaca göre, Kur’an’ın maksatlarına uygun ve makamın gerektirdiği
şekilde, şu yollardan biriyle ifade edilir. Mesela:
İnsanlığın sanat ve ilim yönünde n ilerlemesinin neticesi olan harika
icatlar, uçak, elektrik, tren, telgraf gibi şeyler, insanın maddî hayatında en
büyük yeri almıştır. Elbette, bütün insanlığa hitap eden Kur’an-ı Hakîm,
onları ihmal etmez. Evet, ihmal etmemiştir. Kur’an onlara iki şekilde
işarette bulunur.
Birincisi: Peygamber mucizeleriyle…
İkincisi: Bazı tarihî hadiseler suretinde...
Mesela:
ٰ َ ََُْنَ وَُْ عَ۝َ ُُدٌ  إِذْ ُْ ََْ۝ُدِ  اَرِ ذَاتِ اَْ۝دُودِ َُِ أََْبُ اُْخْ
615ِِوا ِِّٰ اَِِْ اَْمْ إِ أَنْ ُُِْوََ ََُا ُِْ ۝اَُِِْْ ُُدٌ بِ
615 “Tıpkı kahrolası Uhdud Ashabı’nın, o tutuşturulmuş ateşle dolu hendeği hazırlayanların melun
oldukları gibi... Hani onlar ateşin başında oturur, müminlere yaptıklarını acımasızca
seyrederlerdi. Müminlere bu işkenceyi yapmalarının tek sebebi, onların (göklerin ve yerin tek
Hâkimi), Aziz ve Hamîd olan Allah’a iman etmeleriydi.” (Bürûc sûresi, 85/4-8)
Yine,616 HAŞİYE
616 HAŞİYE Şu ayet trene işaret ediyor. Evet, tren İslam âlemini esaret altına almıştır. Kâfirler onunla
İslam’ı mağlup etmiştir.
617ِ۪ َ ََُْنََْ َُْ ِْ ِْ وَََ۝كِ اَُْْنِ ِ اُْْ
617 “Bir delil daha onlara: Nesillerini dopdolu gemilerde taşımamızdır. Onlar için, gemiye benzer
daha nice binekler yaratırız...” (Yâsîn sûresi, 36/41-42)
gibi ayetler trene işaret ettiği gibi,
اَََُ ََََِْحُ ِ زٍََُۘ وةٍ َِ َِْحٌۘ اَلََُْ ُرِه۪ َِْٰورُ اَٰاتِ وَاَْرْضِۘ َُّٰ نُ
ِۤءُ وََْ َْةٍۙ ََدُ زََُْ يٍُِ وََ َِْةٍ زٍََُْ َ َِْْ َََةٍ َُرَكٌَََْ دُري َُُ 
618ه۪ َْ ََۤءُورٍۘ َِْى ُّٰ ُِرُِْ َرٌۘ ُرٌ َٰ نََُْ
618 “Allah göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali, tıpkı içinde lamba bulunan bir
kandillik gibidir. Lamba bir sırça (cam) içinde, o sırça da sanki parlayan incimsi bir yıldız! Bu
lamba, doğuya veya batıya ait olmayan kutlu, pek bereketli bir zeytin ağacından tutuşturulur.
Bu öyle bereketli bir ağaç ki, neredeyse ateş değmeden de yağı kendiliğinden ışık verir. Işığı
pırıl pırıldır. Allah dilediği kimseyi nuruna iletir.” (Nûr sûresi, 24/35)
ayeti619 HAŞİYE pek çok nur ve sırla beraber elektriğe de işaret ediyor. İkinci
kısımdaki misallerle hem pek çok zât uğraştığından, hem bunlar çok
dikkat istediğinden, izaha muhtaç ve fazla olduğunda n, şimdilik trene ve
elektriğe işaret eden şu ayetlerle yetinip o ka pıyı açmayacağım.
619 HAŞİYE *ٍورُْ َرٌ ُرٌ َٰ نُِۤءُ وََْ َْ ََََْدُ زََُْ يُ cümlesi, o işareti ışıklandırıyor.
* “Bu öyle bereketli bir ağaç ki, nerdeyse ateş değmeden de yağı kendiliğinden ışık verir. Işığı
pırıl pırıldır.” (Nûr sûresi, 24/35)
Birinci kısım ise sanat harikalarına ve ilmî icatlara peygamber
mucizeleriyle işaret ediyor. Biz de o kısımdan bazı misalleri göstereceğiz.
Mukaddime620
620 Giriş
Cenâb-ı Hak, peygamberleri manevî yükseliş için insanlığa birer rehber ve
imam olarak gönde rdiği gibi, maddî ilerleme için de o peygamberlerin her
birinin eline bazı harikalar verip onları insanlara birer ustabaşı ve üstad
kılmıştır. Peygamberlere mutlak şekilde uyulmasını emreder. İşte Kur’an-ı
Hakîm, peygamberlerin manevî kemâl vasıflarından bahsederek insanları
onlardan istifadeye teşvik ettiği gibi, mucizelerinden söz ederek bunların
benzerlerine yetişmeye ve taklitlerini yapmaya üstü kapalı bir şekilde
teşvikte bulunuyor . Hatta denilebilir ki, manevî kemâlât gibi, maddî
mükemmellikleri ve harikaları da insanlığa ilk önce peygamberlerin
mucize eli hediye etmiştir. İşte Hazreti Nuh’un (aleyhisselam) bir
mucizesi olan gemiyi ve Hazreti Yusuf’un (aleyhisselam) bir mucizesi
olan saati insanlığa ilk hediye eden, o mucize elidir. Bu hakikate latif bir
işaret olarak sanatkârların çoğu her bir meslekte bir peygamberi pîr kabul
eder. Mesela, gemiciler Hazreti Nuh’u (aleyhisselam), saatçiler Hazreti
Yusuf’u (aleyhisselam), terziler Hazreti İdris’i (aleyhisselam)...
Evet, madem hakikati delilleriyle bilen zâtlar ve belâgat âlimleri,
Kur’an’ın her bir ayetinde pek çok irşad yönü ve çeşitli hidayet vesileleri
olduğunda  birleşirler. Öyleyse Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın en parlak
ayetleri olan peygamber mucizelerini anlatan ayetler, birer tarihî hikâye
gibi görülmemeli; onlarda pek çok irşad mânâsı bulunur. Evet, Kur’an
peygamber mucizelerini zikrederek insanlık için ilim ve sanatın son
sınırını çiziyor, en ileri gayelerine parmak basıyor ve en son hedeflerini
belirliyor. Sırtına teşvik elini vurup insanı o gayelere sevk ediyor. Geçmiş
zaman, geleceğin tohum larının mahzeni ve icraatının aynası olduğu gibi,
gelecek zaman da geçmişin tarlası ve aynasıdır. Şimdi, o çok geniş
kaynaktan yalnız birkaç örneği göstereceğiz.
• Mesela, Hazreti Süleyman’ın (aleyhisselam) bir mucizesi olarak, havanın
emrine verilmesini bildiren 621ٌْرٌ وَرَوَاَُ َْٰنَ اَ ُُوَ َوََُِْ ayeti,
“Hazreti Süleyman, iki aylık mesafeyi havadan bir günde  kat etmiştir.”
der. İşte bununl a, insana böyle bir mesafeyi havadan aşması için yolun
açık olduğuna  işaret ediyor. Öyleyse, ey insan! Madem sana yol açıktır, bu
mertebeye yetiş ve yanaş. Cenâb-ı Hak, şu ayetin lisanıyla mânen diyor ki:
621 “Süleyman’ın emrine de rüzgârı verdik. Onun sabah gidişi bir aylık mesafe, akşam dönüşü de
bir aylık mesafe idi.” (Sebe sûresi, 34/12)
“Ey insanlar! Bir kulum nefsinin köt ü arzularını terk ettiği için onu ha vada
gezdirdim. Nefis tembelliğini bırakıp bazı tabiat kanunlarımdan güzelce
istifade ederseniz, siz de aynı şeyi yapabilirsiniz.”
• Hem Hazreti Musa’nın (aleyhisselam) bir mucizesini bildiren,
622َُسٍ ًَََُْْْ َْ ََِ ُ أُ اََْ ََْةَ ََرَ ََََْتْ ِْ اِْبْ ََِكَ اَََُْْ
622 “(Bir zaman da Musa, kavmi için su arayıp Allah’a yalvarmıştı.) Biz de: ‘Asânı taşa vur!’
demiştik. Bunun üzerine o taştan on iki pınar fışkırmış, her bölük kendine mahsus pınarı
bilmişti.” (Bakara sûresi, 2/60)
ayeti, yerin altında gizli olan rahmet hazinelerinden, basit âletlerle istifade
edilebileceğine, hatta taş gibi sert bir yerden bir asâ ile su
çıkarılabileceğine işaret ediyor. İşte ayet bu mânâ ile insana diyor ki:
“Rahmetin en tatlı bereket kaynağı olan suyu bir asâ ile bulabilirsiniz.
Öyleyse haydi, çalışın, bul un!”
Cenâb-ı Hak, şu ayetin işaret lisanıyla mânen şöyle diyor:
“Ey insan! Madem bana güve nen bir kulumun eline öyle bir asâ veriyorum
ki, onunl a istediği yerden su çıkarabilir. Sen de benim rahmet kanunlarıma
dayanırsan ona benzer veyahut yakın bir âleti elde edebilirsin. Haydi!”
İşte insanlığın ilerlemesi için mühim adımlardan biri, vurulduğu vakit
çoğu yerden su fışkırtan bir âletin icadıdır. Şu ayet, onun daha ileri
noktalarının ve gayelerinin son sınırını çizmiştir. Tıpkı önceki ayetin,
hâlihazırdaki uçaktan çok da ha ileri nokt aları tayin etmesi gibi…
• Hem mesela, Hazreti İsa’nın (aleyhisselam) bir mucizesine dair,
ُٰ ُ
623وْٰ ِِذْنِ ِّٰأََْصَ وَأُِْ اَِْْئُ اَََْْ وَالْوَأُ
623 “(İsa da İsrailoğullarına şöyle diyecektir): ‘Kezâ ben anadan doğma körü ve alacalıyı
(cüzamlıyı) iyileştirir, hatta Allah’ın izniyle ölüleri diriltirim.’” (Âl-i İmran sûresi, 3/49)
buyruluyor.
Kur’an, insanı nasıl açıkça Hazreti İsa’nın (aleyhisselam) yüce ahlâkına
uymaya teşvik ederse, aynen öyle de, imâlarla, elindeki yüce sanata ve
Rabbanî tıp ilmine yöne ltir. İşte şu ayet işaret ediyor ki: “En çaresiz
dertlere dahi derman bulunabilir. Öyleyse ey insanlar, ey musibete
uğrayanlar! Ümitsiz olmayınız. Her derdin –ne olursa olsun– dermanı
vardır. Arayınız, bulunuz . Hatta ölüme de geçici bir hayat rengi vermek
mümkündür .”
Cenâb-ı Hak, şu ayetin işaret lisanıyla mânen diyor ki: “Ey insan! Benim
için dünya yı terk eden bir kuluma iki hediye verdim. Biri manevî dertlerin
dermanı, biri de maddî dertlerin ilacı. İşte ölmüş kalbler hidayet nuruyla
diriliyor. Ölü gibi hastalar dahi onun nefesiyle ve ilacıyla şifa buluyor. Sen
de benim hikmet eczanemde her derdine deva bulabilirsin. Çalış, bul!
Elbette ararsan bul ursun.”
İşte şu ayet, insanlığın tıp ilminde vardığı şimdiki noktadan çok ilerideki
sınırı çiziyor, ona işaret ve insanı teşvik ediyor.
• Hem mesela Hazreti Davud (aleyhisselam) hakkındaki,
624طَبََِِْ وَََْ اِْوَاََْٰهُ الْ
624 “Biz Davud’a hikmet, nübüvvet, isabetli karar verme ve meramını güzelce ifade etme
kabiliyeti verdik.” (Sâd sûresi, 38/20).
625اََِْوَأََ َُ 
625 “Ayrıca demiri Davud’a yumuşattık (ona demiri şekillendirme kudreti verdik).” (Sebe sûresi,
34/10).
ve Hazreti Süleyman (aleyhisselam) hakkındaki 626ََْ اِِْْوَأَََْ َُ  ayetleri,
“telyin-i hadid”627 hadisesinin, en büyük ilahî nimetlerden biri olduğuna
işaret ediyor ki, Cenâb-ı Hak büyük bir peygamberinin faziletini onunla
gösteriyor. Evet, “telyîn-i hadid” yani demiri hamur gibi yumuşatmak,
bakırı eritmek ve madenleri bulup çıkarmak, insanlık için bütün maddî
sanayinin aslı, anası, esası ve temel kaynağıdır. İşte ayet şuna işaret
ediyor: “Büyük bir resûle, yeryüzünün büyük bir halifesine, büyük  bir
mucize suretinde, büyük bir nimet olarak verilen ‘telyin-i hadid’, demiri
hamur gibi yumuşatmak, tel gibi inceltmek ve bakırı eritmek, insanlığın
çoğu zanaatına ve ilerlemesine esas olmaktadır.” Madem Cenâb-ı Hak, bir
resûlünün, bir halifesinin, yani hem manevî hem maddî hüküm dar olan bir
elçisinin diline hikmet ve eline sanat vermiş. İnsanları onun dilindeki
hikmete açıkça teşvik ettiği gibi, elbette, elindeki sanata da işaretlerle
teşvikte bulunacaktır. Cenâb-ı Hak, şu ayetlerin işaret lisanıyla mânen
şöyle diyor:
626 “Süleyman için erimiş bakırı kaynağından sel gibi akıttık.” (Sebe sûresi, 34/12).
627 Demirin eriyip yumuşaması.
“Ey insanlar! Emirlerime itaat eden bir kulumun diline ve kalbine öyle bir
hikmet verdim ki, her şeyi açıkça birbirinden ayırıp hakikatlerini gösterir.
Onun eline de öyle bir sanat verdim ki, demiri balmumu gibi her şekle
sokar. Halifeliği ve padişahlığı için mühim kuvve t elde eder. Madem bu
mümkündür , veriliyor. Hem mühimdir, toplum hayatında ona çok
muhtaçsınız. Yaratılış kanunlarıma uyarsanız o hikmet ve sanat size de
verilebilir. Zamanla ona yaklaşıp yetişebilirsiniz.”
İşte insanlığın sanat yönünde n en ileri noktaya gitmesi ve maddî kuvve t
bakımından en mühim iktidarı elde etmesi, demiri yumuşatmak ve bakırı
eritmekle mümkündür . Ayette bakır, “kıtr” (erimiş bakır) kelimesiyle
ifade edilmiş. Şu ayetler, bütün insanlığın bakışını bu hakikate çeviriyor,
bunun ne kadar mühim olduğunu takdir etmeyen eski insanları ve şimdiki
tembelleri şiddetle ihtar ediyor.
• Hem mesela, Belkıs’ın tahtını Hazreti Süleyman’ın (aleyhisselam)
yanına getirmek için vezirlerinden, ke ndisine uzaktaki eşyada tasarruf ilmi
verilmiş âlim bir zâtın, “Gözünüz ü açıp kapayıncaya kadar o tahtı
yanınızda hazır ederim.” dediği harika hadiseyi ifade eden şu ayet:
ٰٰۨ 
628ُُ ًَُِّْا َِْهَرَُْ ََ رَاٰهَنْ ََْ إََِْ طَاۨ اَِٰ ِ۪ ََْ أٌِْ َِ اَِْبِ أَنَلَ اِي َِْهُ ع ... ilâ
ahir.
628 “Ama kitaptan hususi bir bilgiye sahip olan bir zât da: ‘Ben, sen gözünü açıp kapamadan onu
getirebilirim’ der demez, Süleyman tahtın yanı başında hazır oluverdiğini görünce...” (Neml
sûresi, 27/40)
İşaret ediyor ki, uzak mesafelerden eşyayı aynen veya suretiyle, bir anda
getirip hazır etmek mümkündür . Cenâb-ı Hak, peygamberlikle beraber
saltanatla da şereflenen Hazreti Süleyman’a (aleyhisselam), hem
masumiyetini koruması hem de adaleti sağlaması için, pek geniş
memleketinin her tarafından bizzat, zahmetsizce haberdar olmayı, idaresi
altındakilerin hallerini görmeyi ve dertlerini işitmeyi bir mucize suretinde
ihsan etmiştir. Demek, Hazreti Süleyman (aleyhisselam) Cenâb-ı Hakk’a
güve nip ismet629 lisanıyla bunu istediği gibi, bir insan da kabiliyetlerinin
diliyle istese ve O’nun kâinatta işleyen kanunlarına ve inayetine uygun
hareket etse, dünya  kendisi için küçük bir şehir hükm üne geçebilir. Evet,
Belkıs’ın tahtı Yemen’deyken Şam’da aynen veyahut suretiyle hazır
olmuş, görülmüştür. Elbette tahtın etrafındaki adamların suretleri
görüldüğü gibi sesleri de işitilmiştir. İşte Kur’an, suretlerin ve seslerin
uzak mesafeden nakline haşmetli bir şekilde işaret ediyor ve mânen diyor
ki:
629 Günahsızlık, masumiyet, şaibelerden arınmış olmak. Peygamber vasıflarındandır.
“Ey saltanat sahipleri! Kusursuz bir adalet uygul amak isterseniz, Hazreti
Süleyman gibi, yeryüzünü tamamıyla görmeye ve anlamaya çalışınız.
Çünkü adaletli bir hüküm dar, idaresi altındakilerin hukukunu gözeten bir
padişah, ancak memleketinin her tarafından, istediği vakit haberdar olma
derecesine çıkarak manevî sorumluluktan kurtulur veya tam adaleti
sağlayabilir.”
Cenâb-ı Hak bu ayetin işaret lisanıyla mânen şöyle diyor: “Ey insanlar!
Madem bir kuluma geniş bir mülk verip o geniş mülkünde  tam adaleti
sağlaması için onu yeryüzünde  olup bitenlerden bizzat haberdar ediyorum.
Ve madem her bir insana, yaradılıştan, yeryüzüne halife olma kabiliyetini
vermişim. Elbette buna  göre hikmetim, yeryüzünü görecek, anlayacak ve
ona bakacak kabiliyeti de vermeyi gerektirdiğinden, onu da ihsan etmişim.
İnsan o noktaya şahsen yetişemese de tür olarak yetişebilir. Maddî olarak
erişemese de veli zâtlar gibi, mânen erişebilir. Öyleyse şu büyük nimetten
istifade edebilirsiniz. Haydi, göreyim sizi, kulluk vazifenizi unutmamak
şartıyla öyle çalışınız ki, yeryüzünü, her tarafı her birinizce görülen ve her
köşesindeki sesler işitilen bir bahçeye çeviriniz.
630َِْ اُرُُوا ِْ رِزِْ۪ وَإِل ِ َََِِ وََُرْضَ ذًَُ َُْاذِي َََ َُُ اَُْ ال
630 “Yeryüzünü size hizmete hazır, uysal bir binek kılan da O! Haydi öyleyse siz de yeryüzünün
omuzlarında rahatça dolaşın. Allah’ın sizi için hazırladığı rızıklardan yiyin, istifade edin. Ama
ölümden sonra dirilip O’nun huzuruna çıkacağınızı da bilin.” (Mülk sûresi, 67/15)
ayetindeki Rahmanî fermanı dinleyiniz.”
İşte şu ayet, insanlığın ince sanatlarından olan suret ve ses naklinin çok
ilerisindeki son sınıra işaret ve insanı üstü kapalı bir şekilde ona teşvik
ediyor.
• Hem mesela, yine Hazreti Süleyman’ın (aleyhisselam), cinleri, şeytanları
ve kötü ruhları kendine boyun eğdirip şerlerine engel olmasını ve onları
faydalı işlerde kullanmasını anlatan,
631َبٍأَوْ أَِْْ َِْ حِا ََۤؤَُۨ َُْْ  َٰ۝ِ اََْْدِ وَاََِٰ ََُِ 
631 “(Bina yapan, dalgıçlık yapan her şeytanı ve) bukağılarla bağlı olan başkalarını da onun
hizmetine verdik. Buyurduk: ‘Süleyman! İşte bu, sana ihsanımızdır. İster dağıt, ister yanında
tut, bu hesapsızdır.’” (Sâd sûresi, 38/38-39)
632ََِِذَِٰ وَُ َُْ َُْنَ ًََ دُونَ َْ َُُنَ َُ وَيَوََِ اَطِِ 
632 “Kendisi için denize dalan ve daha başka birtakım işler yapan bazı cinleri de (şeytanları)
hizmetine amade kıldık. Biz onları gözetim altında tutardık.” (Enbiyâ sûresi, 21/82)
ayetleriyle Kur’an diyor ki: “Yerin, insandan sonra en mühim şuur sahibi
sakinleri cinler, insana hizmetkâr olabilir. Onlarla temas edilebilir.
Şeytanlar da düşmanlığı bırakmaya mecbur olup ister istemez insana
hizmet edebilirler ki, Allah onları, emirlerine uyan bir kuluna boyun
eğdirmiştir.”
Cenâb-ı Hak, şu ayetlerin işaret lisanıyla mânen şöyle buyuruyor: “Ey
insan! Bana itaat eden bir kuluma cinleri ve şeytanları, hatta onların
şerlilerini itaat ettiriyorum. Sen de benim emirlerime uyarsan pek çok
varlık, ha tta cinler ve şeytanlar bile sana hizmetkâr olabilir.”
İşte şu ayetler, sanat ve ilmin kaynaşmasından süzülen, insanın maddî-
manevî fevkalâde hassasiyetinden doğa n ispritizma gibi, ruh çağırmanın
ve cinlerle haberleşmenin en son sınırını çiziyor, en faydalı şeklini tayin
ediyor ve ona yolu açıyor. Fakat bu, şimdiki gibi, bazen kendini ruhu
çağrılan ölü diye gösteren cinlere, şeytanlara ve kötü ruhlara itaat edip
maskara ve oyunc ak olmak değil, belki Kur’an’ın tılsımları ile onları
kendine boyun e ğdirmek, şerlerinden kur tulmaktır.
• Hem ruhların surete bürünmesine işaret eden, Hazreti Süley-man’ın
(aleyhisselam) kötü cinleri (ifritleri) çağırmasına ve kendine itaat
ettirmesine dair ayetler, hem 633َا ًََا ًَُِّوََ ََََ َََْْۤ إََِْ رََر gibi bazı
ayetler, ruhanîlerin suretlerinin görünmesiyle beraber, ruhların
çağrılmasına da işaret ediyor. Fakat işaret edilen, temiz ruhların
çağrılmasından maksat, bazı medenilerin yaptığı gibi o pek ciddi olan ve
ciddi bir âlemde bulunan ruhlara hürmetsizlik edip onları yanına çağırmak
ve alaycı bir surette oyunc ak etmek değil, belki ciddi olarak ve ciddi bir
maksat için, istediği vakit ruhlarla görüşen bir kısım veliler misali,
Muhyiddin-i Arabî gibi zâtlarla münasebet kurmak ve onların makamına
gidip âlemlerine bir derece yaklaşmakla ruhaniyetlerinden mânen istifade
etmektir. Ayetler buna işarette bulunur ve bu işaret içinde bir teşviki
hissettirir. Bu çeşit gizli sanat ve ilimlerin en ileri sınırını çizer ve en
güzel suretini gösterir.
633 “Biz Meryem’e ruhumuzu gönderdik de, ona kusursuz, mükemmel bir insan şeklinde
görünüverdi.” (Meryem sûresi, 19/17)
• Hem mesela, Hazreti Davud’un (aleyhisselam) mucizelerine dair
634َاَِْْاقََُِْ َِِْ وَْ اَِْلَ ََُ يإِ َ
634 “Biz sabah akşam kendisiyle zikir ve ibadet etmeleri için dağları Davud’un hizmetine boyun
eğdirmiştik.” (Sâd sûresi, 38/18)
635َا ََِْ اُِْْ
635 “(Süleyman Davud’a varis oldu ve) ‘Ey insanlar, bize kuşların dili öğretildi.’ (dedi).” (Neml
sûresi, 27/16)
636 َُ اََََُِْ وَاَْ وَأَلََ َِلُ أَوِ 
636 “(Biz Davud’a tarafımızdan bir imtiyaz verdik ve:) ‘Ey dağlar! Ey kuşlar! Onunla beraber
tesbih edin, şevke gelip Allah’ın yüceliğini terennüm edin.’ dedik. Ayrıca ona demiri
yumuşattık (demiri şekillendirme kudretini verdik).” (Sebe sûresi, 34/10)
ayetleri şuna işaret ediyor: Cenâb-ı Hak, tesbihatına öyle bir kuvve t,
yüks ek bir ses ve hoş bir edâ vermişti ki, dağları kendinden geçirircesine
coşturup muazzam birer fonogr af637 ve birer insan gibi, bir baş zâkirin
etrafında, ufka yayılan bir halka olarak tesbihat yapar hale getirirdi. Acaba
bu m ümkün m üdür, hakikat midir?
637 Gramofon.
Evet, hakikattir. Mağarası olan her dağ insanla, hem de papağan gibi,
insanın diliyle konuş abilir. Çünkü sesin yankısı vasıtasıyla sen dağın
önünde  “Elhamdülillah” desen, dağ da aynen senin gibi “Elhamdülillah”
der. Madem Cenâb-ı Hak bu kabiliyeti dağlara ihsan etmiştir. Elbette, o
kabiliyet geliştirilebilir ve o çekirdek sümbüllenir.
İşte Cenâb-ı Hak, Hazreti Davud’a (aleyhisselam) müstesna bir surette,
peygamberlikle beraber yeryüzünün halifeliğini de verdiğinden, Hazreti
Davud o geniş peygamberlik vazifesine ve muazzam saltanata lâyık bir
mucize olarak o kabiliyetin çekirdeğini öyle geliştirmişti ki, çok büyük
dağlar birer asker, birer talebe, birer mürid gibi kendisine uyup onun
diliyle, onun emriyle Hâlık-ı Zülcelâl’i tesbih ediyordu. Hazreti Davud
(aleyhisselam) ne söylese onlar da tekrarlıyordu. Tıpkı, şimdiki
haberleşme ve ulaşım vasıtalarının çokluğu ve gelişmesi sayesinde,
haşmetli bir kumandanın, dağlara dağılan büyük ordusuna bir anda
“Allahu Ekber” dedirtmesi ve o koca dağları konuş turup velveleye
getirmesi gibi… Madem insanların bir kumandanı, dağları sakinlerinin
diliyle mecazî olarak konuş turur. Elbette, Cenâb-ı Hakk’ın emrindeki
haşmetli bir kumandan da, o dağları gerçekten konuş turup onlara tesbihat
yaptırabilir. Bununl a beraber, her dağın bir şahs-ı manevîsi bulunduğunu,
kendine göre birer tesbihi ve ibadeti olduğunu önceki Söz’lerde
söylemiştik. Demek ki, her dağ, sesin yankılanması sırrıyla, insanların
diliyle tesbihat yaptığı gibi, kendine has diliyle de Hâlık-ı Zülcelâl’i
tesbih eder.
639ِقَ اِْ َُْ َْ638ورَةًوَاَْ َُْ beyanları, Cenâb-ı Hakk’ın Hazreti Davud
ve Süleyman’a (aleyhimesselam) kuşların dilini ve kabiliyetlerini, yani
hangi işe yaradıklarını bilmeyi ihsan ettiğini gösteriyor. Evet, madem bu
hakikattir ve madem yeryüzü Rahman’ın bir sofrasıdır, insanın şerefine
kurulmuştur. Öyleyse o sofradan istifade eden hayvanların ve kuşların
çoğu, insana itaat edip hizmetkâr olabilir. Nasıl ki insan, hayvanların en
küçüklerinden bal arısı ve ipekböc eğinden faydalanarak, onların ilahî
ilhamlarından büyük bir istifade yolunu açarak, güve rcinleri bazı işlerde
kullanarak ve papağan gibi kuşları konuş turarak medeniyetin
güzelliklerine güzel şeyler ilave etmiştir. Aynen öyle de, başka kuş ve
hayvanların kabiliyetlerinin dili bilinirse, pek çok canlı türünden –
kardeşleri olan ehil hayvanlar gibi– mühim birer işte faydalanılabilir.
Mesela, çekirge istilası afetine karşı, çekirgeyi yemeden mahveden
sığırcık kuşlarının dili bilinse ve hareketleri kontrol edilse, o kuşlar ne
kadar faydalı bir hizmette ücretsiz olarak kullanılabilir. İşte şu ayetler,
kuşlardan bu şekilde istifadenin, onları emri altına almanın ve telefon,
fonogr af gibi cansız cisimleri konuş turmanın en son sınırını çiziyor, en
uzak hedefini belirliyor, en haşmetli suretini parmakla gösterip insanı ona
bir nevi teşvik ediyor. Cenâb-ı Hak şu ayetlerin işaret lisanıyla mânen
diyor ki:
638 “(Biz sabah akşam kendisiyle zikir ve ibadet etmeleri için dağları,) toplu haldeki kuşları
(Davud’un hizmetine boyun eğdirmiştik).” (Sâd sûresi, 38/19)
639 “(Süleyman Davud’a varis oldu ve) ‘Ey insanlar, bize kuşların dili öğretildi.’ (dedi).” (Neml
sûresi, 27/16)
“Ey insanlar! Bana tam kul olan bir hemcinsinize, peygamberliğinin
ismetini koruması ve saltanatında tam adaleti sağlaması için mülkümdeki
muazzam mahlûkları itaat ettirip onunl a konuş turuyorum ve emrim
altındaki varlıklardan, hayvanlarımdan çoğunu ona hizmetkâr kılıyorum.
Madem her birinize de göklerin, yerin ve dağların taşımaktan çekindiği
‘emanet-i kübrâ’yı640 yüklemiş, yeryüzünün halifesi olma kabiliyetini
vermişim. Öyleyse şu mahlûkatın dizginleri kimin elindeyse O’na itaat
etmeniz lâzımdır ki, mülkünde ki mahlûklar da size tâbi olsun. Ancak
onların dizginleri elinde olan Zât’ın namına bunu elde edebilir ve
kabiliyetlerinize lâyık makama çıkarsanız…”
640 Bkz. Ahzâb sûresi, 33/72.
Madem hakikat böyledir, mânâsız birer eğlence hükmünde olan fonogr af
çalmak, güve rcinlerle oyna yıp onlara postacılık yaptırmak ve papağanları
konuş turmak yerine; en hoş, en yüks ek, en yüce ve masum bir eğlenceye
yöne l ki, dağlar Hazreti Davud gibi sana da muazzam birer fonogr af
olabilsin, tatlı havanın dokunm asıyla ağaçlardan ve bitkilerden kulağına
bir musikî gibi zikir nağmeleri gelsin, dağlar binlerce dille tesbihat yapan
harika birer varlığa dönüş sün ve kuşların çoğu Hazreti Süleyman’ın
(aleyhisselam) Hüthüt’ü gibi sana birer dost, arkadaş veya itaatkâr
hizmetçi sureti giysin. Seni hem eğlendirsin hem de kabiliyetli olduğun
kemâl vasıflarına şevkle yöne ltsin. Öteki, gayrimeşru zevkler gibi,
insanlığın gereği olan makamdan düş ürmesin...
• Hem mesela, Hazreti İbrahim’in (aleyhisselam) bir mucizesi hakkındaki,
641ى إَِِْٰرْدًا وًَََ ََٰۤ َ َرُ ُِ بَُْ ayetinde üç ince işaret var.
641 “(Ateşe şöyle ferman ettik:) Ey ateş! Dokunma İbrahim’e! Serin ve selamet ol ona!” (Enbiyâ
sûresi, 21/69)
Birincisi: Ateş de diğer tabii sebepler gibi, kendi keyfince, tabiatınca,
körü körüne hareket etmiyor. Bir emir altında vazife yapıyor ki, Hazreti
İbrahim’i (aleyhisselam) yakmadı; ona “yakma!” diye emredildi.
İkincisi: Ateşin bir derecesi vardır ki, soğukl uğuyl a yakar, yani yakmış
gibi bir tesir yapar. Cenâb-ı Hak, ًَسَ kelimesiyle642 HAŞİYE soğuğa  diyor ki:
“Soğukl uğunl a, sen de ateş gibi yakma!” Demek, o derecedeki ateş,
soğukl uğuyl a yakar gibi tesir gösteriyor. Hem ateştir hem soğukt ur. Evet,
fizikte ateşin akkor (nâr-ı beyza) halinde bir derecesi var ki, sıcaklık
yaymaz ve etrafındaki sıcaklığı kendine çektiği için, su gibi sıvı şeyleri
dondur up mânen soğukl uğuyl a yakar. İşte “zemherir”, soğukl uğuyla yakan
bir tür ateştir. Öyleyse ateşin bütün derecelerini ve türlerini içinde
bulundur an cehennemde elbette “zemherir”in de bulunması zaruridir.
642 HAŞİYE Bir tefsir şöyle diyor: ًََ( esenlik) demeseydi, soğukluğuyla yakacaktı.*
* Bkz. İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/330; Ahmed İbni Hanbel, ez-Zühd 1/79; et-Taberî,
Câmiu’l-Beyân 17/44, 45.
Üçüncüsü: Cehennem ateşinin tesirini yok edecek ve insanı onda n emin
kılacak iman gibi bir manevî kuvve t, İslamiyet gibi bir zırh olması misali,
dünya daki ateşin de tesirini engelleyecek bir madde vardır. Çünkü Cenâb-ı
Hak, Hakîm isminin gereğince, bu dünya  hikmet yurdu olduğu için
icraatını sebepler perdesi altında yapıyor. Öyleyse Hazreti İbrahim’in
bedeni gibi gömleğine de ateşe karşı dayanma hususiyeti vermiştir. Ateş
Hazreti İbrahim’i yakmadığı gibi gömleğini de yakmamıştır. İşte bu
işaretle ayet mânen şöyle diyor:
“Ey millet-i İbrahim! Hazreti İbrahim gibi olunuz  ki, maddî ve manevî
gömlekleriniz, en büyük düşmanınız ateşe hem burada hem de ahirette
zırh olsun. Ruhunuz a giydireceğiniz iman cehennem ateşine karşı zırhınız
olacağı gibi, Cenâb-ı Hakk’ın yeryüzünde  sizin için sakladığı ve
hazırladığı bazı maddeler de sizi ateşin şerrinden korur. Arayınız,
çıkarınız, giyiniz!”
İşte, ateşin yakmayacağı, ateşe dayanıklı bir maddeyi bulmak, bir gömlek
giymek insanlığın ilerlemesinde mühim keşiflerdendir. Şu ayet, ona
karşılık, bak ne kadar yüce, latif, güzel ve ebede kadar yırtılmayacak, ًَِ
643ًُِْ tezgâhında dokuna cak bir elbiseyi gösteriyor.
643 “Dupduru bir tevhid inancı üzerinde (İbrahim Milleti’ne bağlılık).” (Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned 3/375, 406; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6/4; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 5/484).
Aynı hususu ifade eden ayetler için bkz. Bakara sûresi, 2/135; Âl-i İmran sûresi, 3/95; Nisâ
sûresi, 4/125; En’âm sûresi, 6/161; Nahl sûresi, 16/123.
• Yine mesela, 644َمَ اََْْۤءَ َُوَََ اٰد ayeti “Hazreti Âdem’in (aleyhisselam)
büyük hilâfet davasındaki en büyük mucizesi, Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin
kendisine öğretilmesidir.” diyor. İşte diğer peygamberlerin mucizeleri
insanlığın hususi birer harikasına işaret ettiği gibi, bütün peygamberlerin
babası ve nebilik divanının fatihası (başlangıcı) olan Hazreti Âdem’in
(aleyhisselam) mucizesi, bütün insanî kemâl vasıflarının ve ilerlemelerin
son noktasını, en ileri hedeflerini neredeyse açıkça gösteriyor. Cenâb-ı
Hak şu ayetin işaret lisanıyla mânen diyor ki:
644 “Ve Allah, Âdem’e bütün isimleri öğretti.” (Bakara sûresi, 2/31)
“Ey Âdemoğulları! Meleklere karşı hilâfet davasında üstünlüğüne  delil
olarak babanıza bütün isimlerimi öğrettiğimden, -madem onun evladı ve
kabiliyetlerinizle varisisiniz- sizin de bütün o isimleri öğrenip emanet-i
kübra mertebesinde, bütün varlıklara karşı üstünlüğe lâyık olduğunuz u
göstermeniz gerekir. Zira sizin için, kâinatta bütün varlıkların üstünde , en
yüks ek makamlara ve yeryüzü gibi büyük varlıkları kendinize itaat
ettirmek misali yüce mertebelere yol açıktır. Haydi, ileri atılınız ve birer
ismime yapışınız, o mertebelere çıkınız!.. Fakat babanız bir defa şeytana
aldandı, cennet gibi bir makamdan geçici olarak yeryüzüne düştü. Sakın
siz de o mertebelere çıkarken şeytana uyup ilahî hikmetin semâsından
tabiat dalâletine düşmeyiniz. Her vakit başınızı kaldırıp esmâ-yı hüsnâma
dikkat ederek o semâlara yüks elmek için ilimlerinizi ve maddî
ilerlemelerinizi merdiven yapınız ki, ilmin ve mükemmelliklerin kaynağı
ve hakikati olan isimlerimin semâsına çıkasınız ve onların dürbünüyl e,
kalbinizle Rabbinize bakasınız.”
Mühim bir nükte ve çok mühim bir sır
Şu hayret verici ayet, insanın, kabiliyetlerinin kuşatıcılığı itibarı ile
mazhar olduğu  bütün ilmî mükemmellikleri, ilerlemeleri ve sanat
harikalarını “tâlim-i esmâ”645 tabiriyle ifade ediyor. Bunda  şöyle ince ve
yüce bir işaret var: Her bir mükemmellik vasfının, her bir ilmin,
ilerlemenin, fennin yüks ek bir hakikati vardır ki, o hakikat Cenâb-ı
Hakk’ın bir ismine dayanır. Pek çok perdesi, çeşitli tecellileri ve daireleri
bulunan o isme dayanmakla o ilim, o mükemmellik vasfı, o sanat en
kusursuz şeklini bulur, hakikat olur. Yoksa yarım yamalak bir şekilde,
kusurlu bir gölgedir.
645 (Cenâb-ı Hakk’ın) isimlerin(in) öğretilmesi.
Mesela, geometri bir ilimdir. Onun hakikati ve en son noktası, Cenâb-ı
Hakk’ın Adl (mutlak adalet sahibi) ve Mukaddir (her şeyi takdir edip
düzene koya n) isimlerine ulaşıp onların hikmetli cilvelerini kendi
aynasında haşmetiyle seyretmektir.
Mesela, tıp hem bir ilim hem bir sanattır. Onun da son noktası ve hakikati,
Hakîm-i Mutlak’ın Şâfî (şifa veren) ismine dayanır. Tıp, Cenâb-ı Hakk’ın
büyük bir eczanesi olan yeryüzünde  O’nun merhamet ve şefkat cilvelerini
devalarda görmekle kemâlini bulur, hakikat olur.
Yine mesela, varlıkların hakikatinden bahseden tabii ilimler, Cenâb-ı
Hakk’ın (celle celâlüh) Hakîm isminin, varlığı idare ve terbiyedeki büyük
tecellisini eşyada, kendilerine ait faydalarda ve mühim meselelerde
görmekle, o isme yetişmekle ve dayanmakla hakiki ilim olabilir. Yoksa ya
hurafeye döne r ve boş, faydasız olur ya da tabiatçı felsefe gibi dalâlete yol
açar. İşte sana üç misal! Başka kemâl vasıflarını ve ilimleri bu üç misale
kıyasla...
İşte Kur’an-ı Hakîm şu ayetle insanı, şimdiki vaziyetinde henüz çok geri
kaldığı en yüks ek noktalara, en ileri sınıra ve en son mertebelere sevk
ediyor, sırtına teşvik elini vurup parmağıyla o mertebeleri göstererek,
“Haydi, arş, ileri!” diyor. Şu ayetin büyük hazinesinden şimdilik bu
cevherle yetinerek o ka pıyı kapatıyoruz.
Hem mesela, peygamberlik divanının mührü ve bütün peygamberlerin
mucizeleri onun  kendi peygamberlik davasında bir tek mucize hükmünde
olan nebiler efendisi, şu kâinatın iftihar kaynağı… Hazreti Âdem’e
(aleyhisselam) kısaca, özetle öğretilen Cenâb-ı Hakk’ın bütün isimlerinin
bütün mertebeleriyle, etraflıca mazharı… Yukarıya celâl ile parmağını
kaldırmasıyla ayı iki parça eden646 ve aşağıya cemâl ile indirmesiyle yine
on parmağından kevser gibi su akıtan…647 Binlerce mucizeyle doğrulanan
ve desteklenen Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) en büyük
mucizesi olan Kur’an-ı Hakîm’in en parlak mucizelik yönlerinden, hak ve
hakikate dair beyanlarındaki berraklığı, ifadesindeki belâgati,
mânâlarındaki kuşatıcılığı, üslûbunda ki yüceliği ve tatlılığı ifade eden,
646 Bkz. Buhârî, tefsîru sûre (54) 1, menâkıb 27; Müslim, münâfikîn 46; Tirmizî, tefsîru sûre (54)
5.
647 Buhârî, vudû’ 32, menâkıb 25, eşribe 31, meğâzî 35; Müslim, zühd 74, fezâil 5, 6.
مْه۪ وََْ َنَ ََُُْ َُْنَ ِِِِْْ َٰا اُْْاٰنِ ٰۤ أَنْ َُْا ِِتِ اُِْْ وَاِْ عَُْ َِِ اَََْ
648ٍَِْ ظًَِا
648 “De ki: Yemin ederim! Eğer insanlar ve cinler bu Kur’an’ın benzerini yapmak için bir araya
toplansalar, hatta birbirlerine destek olup güçlerini birleştirseler bile, yine de onun gibi bir kitap
meydana getiremezler.” (İsrâ sûresi, 17/88)
gibi apaçık pek çok ayet, insanların ve cinlerin nazarını şu ebedî
mucizenin en açık ve en parlak mucizelik yönüne  çeviriyor. Bütün
insanların ve cinlerin damarlarına dokunuyor . Dostlarının şevkini,
düşmanlarının inadını tahrik edip büyük bir teşvikle, şiddetli bir istek
uyandırmayla dost ve düşmanı sözlerini ona benzetmeye, onun benzerini
yapmaya, onu taklide sevk ediyor. Hem o mucizeyi herkesin gözü önüne
öyle bir şekilde koyuyor  ki, insanın bu dünya ya gelişindeki biricik gayenin
o mucizeyi hedef ve rehber edinip ona bakarak, yaratılışının neticesini
bilerek yür ümek olduğunu gös teriyor.
Kısacası: Diğer peygamberlerin (aleyhimüsselam) mucizeleri, birer sanat
harikasına işaret ediyor; Hazreti Âdem’in (aleyhisselam) mucizesi ise
insanlığın ortaya koyduğu sanat esasları ile beraber, ilimlerine, icat ettiği
harikalara ve kemâl vasıflarına bir fihrist halinde, kısaca işaret ve insanı
bunlara teşvik ediyor. Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) en büyük
mucizesi olan Kur’an-ı Mucizü’l Beyan ise onun, Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerinin öğretilmesi hakikatine etraflıca mazhariyetini, hak ve hakikat
olan ilim ve fenlerin doğru hedeflerini, dünya  ve ahirette kemâlâtı ve
saadeti açıkça gösteriyor. Hem pek çok, büyük teşviklerle insanı onlara
sevk ediyor. Bunu öyle bir tarzda yapıyor ki, âdeta şöyle diyor: “Ey insan!
Şu kâinattan en yüce maksat, Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetinin tezahürüne
karşı, insanın küllî bir kulluk sergilemesidir. İnsanın en yüks ek gayesi, o
kulluğa ilimler ve kemâl vasıfları ile yetişmektir.” Hem Kur’an bunu öyle
bir şekilde ifade ediyor ki, şuna da işarette bulunuyor : “Elbette insanlık,
ahirzamanda ilme ve bilime yöne lecektir. Bütün kuvve tini ilimden
alacaktır. Hüküm ve kuvve t, ilmin eline geçecektir.” Yine Kur’an-ı
Mucizü’l Beyan, üslûbunda ki berraklığı ve belâgati tekrar tekrar öne
çıkardığından, işaret ediyor ki: “İlimlerin en parlağı olan belâgat ve
kusursuz, açık, berrak beyan, ahirzamanda her çeşidiyle çok rağbet
görecektir. Hatta insanlar fikirlerini birbirlerine kabul ettirmek ve
hüküm lerini uygul atmak için en keskin silahlarını beyan güzelliğinde ve
açıklığında bulacak, en karşı konul maz kuvve tlerini edâdaki belâgatten
alacaklardır.”
Sözün özü, Kur’an ayetlerinin her biri birer kemâlât hazinesinin ve ilim
definesinin anahtarıdır. Eğer Kur’an’ın semâsına ve ayetlerinin
yıldızlarına ulaşmak istersen, geçen yirmi Söz’ü yirmi basamaklı649 HAŞİYE bir
merdiven yaparak çık; Kur’an’ın ne kadar parlak bir güne ş olduğunu gör!
İlahî hakikatler ve mümkinat650 hakikatleri üstüne nasıl saf bir nur serpiyor
ve parlak bir ışık yayıyor, bak!
649 HAŞİYE Risale-i Nur’daki otuz üç Söz, otuz üç Mektup, otuz bir Lem’a ve on üç Şuâ; yüz yirmi
basamaklı bir merdivendir...
650 Mümkinat: Allah’ın bütün yarattıklarına verilen isim. Yoktan var edilenler. Cenâb-ı Hakk’ın
Zât’ından başka her şey.
Netice: Madem peygamberlere dair ayetler, insanlığın şimdiki
ilerlemesinin harikalarına birer çeşit işaretle beraber, daha ilerideki
sınırlarını çiziyor, Kur’an’ın böyle bir ifade tarzı var. Madem her bir
ayetin birden çok, farklı mânâları gösterdiği muhakkaktır, herkes bunda
birleşir. Ve madem peygamberlere uymaya dair kesin emirler var. Öyleyse
şu geçen ayetler, açık mânâlarının yanında, insanlık için mühim olan sanat
ve ilimleri işaretlerle gösteriyor, insanı onlara teşvik ediyor, denilebilir.
İki Mühim Soruya İki Mühim Cevap
Birincisi:
“Madem Kur’an insan için inmiştir, neden insanın nazarında en mühim
şey olan medeniyet harikalarını açıkça beyan etmiyor? Yalnız gizli bir
imâ, hafif bir işaret, zayıf bir ihtar ile yetiniyor?”
Cevap: Çünkü medeniyet harikalarının yeri Kur’an’da ancak o kadar
olabilir. Zira Kur’an’ın asıl vazifesi, rubûbi yet dairesinin kemâlât ve
icraatını, kulluk dairesindeki vazife ve halleri ders vermektir. Öyleyse
insanlığın şu harika icatlarının o iki dairede yeri, ancak zayıf, hafif bir
işaret kadar olabilir. Çünkü onlar, rubûbi yet dairesinden yer isteseler pek
az yer bulabilirler.
Mesela, insan icadı olan uçak Kur’an’a dese ki:651 HAŞİYE “Bana bir söz hakkı
ve ayetlerinde yer ver.” Elbette o rubûbiyet dairesinin uçakları olan
gezegenler, yerküre ve ay, Kur’an namına şöyle diyecektir: “Burada
büyükl üğün kadar yer alabilirsin.” Eğer insan eseri denizaltılar Kur’an
ayetlerinden yer istese, o dairenin denizaltıları olan (yani geniş hava
âleminde ve esir denizinde yüzen) dünya  ve yıldızlar ona diyecektir ki:
“Yanımızda senin yerin, görünmeyecek kadar küçüktür.” Eğer parlak,
yıldız gibi elektrik lambaları söz hakkı talep edip ayetlere girmek istese, o
dairenin elektrik lambaları olan şimşekler, alev topları, gökyüz ünü
süsleyen yıldızlar ve ışık veren gökcisimleri diyecektir ki: “Bahse ve
beyana ancak ışığın ölçüsünde  girebilirsin.” Eğer medeniyet harikaları,
sanatlarındaki incelik yönünde n haklarını istese ve ayetlerden makam
talep etseler, o vakit bir tek sinek onlara “Susunuz !” diyecektir, “Benim
bir kanadım kadar hakkınız yok. Zira sizlerdeki, insanın sınırlı iradesiyle
elde edilen bütün ince sanatlar ve nazik cihazlar toplansa benim küçücük
vücudum daki ince sanat ve hassas uzuvlar kadar hayret verici olamaz...
651 HAŞİYE Şu ciddi meseleyi yazarken iradem dışında, kalemim üslûbunu şu hoş latifeye çevirdi.
Ben de onu serbest bıraktım. Bu latifenin, meselenin ciddiyetine zarar vermemesini ümit
ederim.
َابُ ًَْ ََإِنْ َُُُْْ ابََِ اََُْا َُ وْ َُُْا ذًَُ وُْنَ ِْ دُونِ ِّٰ َإِن اَِ َ
652اُِ وَاَُْْبُُِوهُ ُِْ ََُ اَْنَْ
652 “Ey insanlar! İşte size bir misal gösteriliyor, ona iyi kulak verin: Allah’tan başka, ilah yerine
koyup taptığınız her şey güç birliği yapsalar da bir sinek bile yaratamazlar. Hatta sinek
onlardan bir şey kapsa onu dahi kurtarıp geri alamazlar. İsteyen de, kendisinden istenilen de,
kaçan da, kovalayan da ne kadar güçsüz!” (Hac sûresi, 22/73)
ayeti sizi susturur.”
Eğer o harikalar, kulluk dairesine gidip o daireden yer istese, şöyle bir
cevap alırlar: “Sizin bizimle münasebetiniz pek azdır, dairemize kolay
giremezsiniz. Çünkü programımıza göre: Dünya  bir misafirhanedir. İnsan
ise onda  biraz duracaktır, vazifesi çok olan bir misafirdir ve kısa bir
ömürde ebedî hayata lâzım olan şeyleri elde etmekle yüküm lüdür. En
mühim ve en lüzumlu işlere öncelik verilecektir. Halbuki siz, çoğunuz
itibarı ile şu fâni dünya yı ebedî bir makam gibi ve gaflet perdesi altında
görüyorsunuz , sizde dünya perestlik hissiyle işlenmiş bir suret görülüyor.
Öyleyse hakperestlik ve ahireti düşünmek esasları üzerine tesis edilmiş
olan kulluktan hisseniz pek azdır. Eğer arkanızda ve içinizde, kıymetli bir
ibadet hükm ünde , sırf insanların faydasına, menfaatlerine, herkesin
rahatına ve toplum hayatının mükemmelleşmesine hizmet eden ve elbette
azınlığı meydana getiren muhterem sanatkârlar ve ilhama mazhar kâşifler
varsa, o ha ssas zâtlara şu Kur’an işaretleri –çalışmaya teşvik ve sanatlarını
takdir etmek için– elbette yeter.”
İkinci Soru:
“Şimdi şu kadar araştırma ve incelemeden sonra, Kur’an’da pek çok
hakikatle beraber, hâlihazırdaki medeniyetin harikalarına ve belki daha da
ilerisine işaretler bulunduğuna  şüphe m kalmadı, bunu t asdik ettim. İnsanın
dünya  ve ahiret saadetine lâzım olan her şey, değeri ölçüsünde  Kur’an’da
bulunur. Fakat Kur’an onları niçin açıkça zikretmiyor? Ta ki inatçı kâfirler
de tasdike mecbur kalsın, ka lbimiz de rahat olsun…”
Cevap: Din bir imtihandır. İlahî teklifler, yani Cenâb-ı Hakk’ın insana
yüklediği mükellefiyetler, yüks ek ruhlar ile bayağı ruhların müsabaka
meydanında birbirinden ayrılması için bir tecrübedir. Nasıl ki, elmasla
kömür, altınla toprak birbirinden ayrılsın diye bir madene ateş veriliyor.
Aynen öyle de, bu imtihan meydanında ilahî teklifler, insanın
kabiliyetlerinin madenindeki yüks ek cevherler ile süflî vasıfların
birbirinden ayrılması için bir tecrübedir ve bir müsabakaya sevktir.
Madem Kur’an, bu imtihan yerinde, müsabaka meydanında, bir tecrübe
suretinde, insanlığın kemâle ermesi için indirilmiştir. Elbette, şu dünye vî
ve herkese görünen, ge leceğe ait gaybî hadiselere yalnızca işaret edecek ve
akla sadece delillerini ispatlayacak kadar kapı açacaktır. Eğer her şeyi
açıkça zikretse, teklif sırrı bozulur. Bu, âdeta gökyü zünde ki yıldızlarla
aşikâr bir şekilde “Lâ ilâhe illâllah” yazmaya benzer. O zaman herkes ister
istemez onu tasdik eder. Bu ise müsabaka olmaz ve imtihan ortadan
kalkar. Kömür gibi bir ruh ile elmas gibi bir ruh653 HAŞİYE aynı derecede kalır.
653 HAŞİYE Ebûcehl-i Laîn ile Ebûbekir-i Sıddık eşit görünecek. Teklif sırrı ziyan olacak...
Kısacası: Kur’an-ı Hakîm, sonsuz hikmet kaynağıdır. Her şeye kıymeti
ölçüsünde  bir makam verir. İşte Kur’an, bin üç yüz sene önce, istikbalin
karanlığında saklı ve gaybî olan neticeleri ve ilerlemeleri görüyor ve
gördüğüm üzden, göreceğimizden daha güzel bir surette gösteriyor.
Demek, Kur’an öyle bir Zât’ın kelâmıdır ki, o Zât bütün zamanları ve
içindeki her şeyi bir anda görüyor.
İşte Kur’an’ın peygamber mucizelerinin yüzünde  görünen bir i’caz
parıltısı...
654وَزََنٍدَِْ۪ ِ ُ اٰنٍ اٰنِ وَوََْ َِِْ أََْارَ اُْْاَُّٰ َ
654 Allahım! Bize Kur’an’ın sırlarını öğret, her an ve her zaman onun hizmetine muvaffak et.
655ََُِ أََْ اَُِْ الْا َ َََْۘ إَِ َِْ ََۤ إِلَََُْ 
655 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan Sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
656َۤ أَوْ أَََُْْٰاَِْۤ إِنْ َِرََ َ 
656 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286)
َ اِ اُْ،َ وَََِ وَرََُِاَ ٍَُ َِْكٰى ََِ وََْلْ وََرِكْ وََمْ َاَُّٰ َ وََ
َ وَاَْوَِْءَََِِِ اََُِْ وَاََُِْْ وَاْاِ۪، وَََ اِ۪ وَأَزْوَاِ۪ وَذُريٰى اِٰ۪ وَأََِْوََ
َََِِِٰ۪۪ وَُُوِ۪ وَكِ َُرِ اُْْاٰنِ وَاْٰ َََتٍ ََِدَأَزْٰ ََمٍ وَأَنَِِ، أَََْ ََةٍ ووَال
 ُِ ََةٍََٰ َ ََََِاُْْ َِ َ إِلْ ََ وَارََْْ و۪ وَدَََِ۪ وَاَِْإَِرَاِ۪ وَرُُزِهوَََِ۪ و
657َِ اَِْٰدُ ِِّٰ رَب اََََْْ ااَِِ وَاَْ َََِِْ َ أَرَِْ
657 Allahım! Efendimiz, kulun, nebin ve resûlün olan ümmî peygamber Hazreti Muhammed’e
(sallallâhu aleyhi ve sellem), âline, ashabına, hanımlarına, mübarek nesline, diğer peygamber ve
resûllere, Sana en yakın meleklere, evliya ve salih kullarına salâvatın en faziletlisi, selametin en
temizi, bereketlerin en bereketlisiyle, Kur’an’ın sûreleri, ayetleri, harfleri, kelimeleri, mânâları,
işaretleri, remizleri ve delâletleri adedince salât ve selam et, bereket ihsan eyle, ikramda bulun.
Ey ilahımız, ey Hâlıkımız, bütün bu salâvatlardan her biri için bizi mağfiret et, bize merhamet
et, bize iltifat et. Rahmetinle, ey Erhamürrâhimîn. Âlemlerin Rabbi Allah’a hamdolsun, âmin...
Yirmi Birinci Söz
Yirmi Birinci Söz’ün Birinci Makamı
ِِِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اب
658إِن اٰةَ ََْ ََ اَُِِْْ ًَِ ًَُْ
658 “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belli bir farzdır.” (Nisâ sûresi, 4/103)
Bir zamanlar, yaşı, cüssesi ve mevkisi büyük bir adam bana dedi ki:
“Namaz iyidir. Fakat her gün he r gün be şer defa kılmak insana çok ge liyor.
Bitmediğinden usanç veriyor.”
O adamın bu sözünde n hayli zaman sonra nefsimi dinledim, aynı sözleri
söylediğini işittim. Ona baktım, tembellik kulağıyla şeytandan aynı dersi
aldığını gördüm. O vakit, o adamın, âdeta kötülüğü arzulayan bütün
nefisler adına konuş tuğunu veya bu sözün ona söyletildiğini anladım.
Kendi kendime dedim ki: “Madem nefsim daima kötülüğü emrediyor,
nefsini ıslah etmeyen başkasını ıslah edemez. Öyleyse işe nefsimden
başlarım.”
Ey nefis! Koyu bir cehalet içinde, tembellik döşeğinde, gaflet uykus unda
söylediğin bu s öze karşılık benden şu beş “ikaz”ı dinle!
Birinci İkaz
Ey bedbaht nefsim! Acaba ömrün ebedî midir? Gelecek seneye, hatta
yarına çıkacağına dair elinde senedin mi var? Sana usanç veren, ebedî
yaşayacağını zannetmendir. Keyif için dünya da ebediyen kalacakmış gibi
nazlanıyorsun. Eğer ömrünün kısa olduğunu ve faydasız işlerde gittiğini
anlasaydın, elbette, onun yirmi dörtte birini, sana hakiki ve ebedî bir
hayatta saadeti kazandıracak güzel, hoş, rahat ve bereketli bir hizmete sarf
ederdin. Usanmak şöyle dursun, bu sende ciddi bir şevk ve hoş bir zevk
uyandırırdı.
İkinci İkaz
Ey doymak bilmeyen nefsim! Her gün her gün yemek yiyor, su içiyor ve
havayı teneffüs ediyorsun; bunlar sana usanç veriyor mu? Madem
vermiyor, hatta ihtiyaç tekrar ettiğinden usanç duym uyor, aksine, onlardan
lezzet alıyorsun. Öyleyse bedenimde senin arkadaşların hükm ünde ki
kalbimin gıdası, ruhum un âb-ı hayatı olan ve Rabbanî latifelerimin tatlı
havasını kendinde toplayan namazın da seni usandırmaması gerekir.
Evet, sonsuz keder ve elem içinde, fakat bir o kadar da zevklere, emellere
tutkun ve sevdalı bir kalbin gıdası ve kuvve ti, her şeye gücü yeten Rahîm
ve Kerim bir Zât’ın kapısını dua ile çalmakla elde edilebilir.
Şu fâni dünya da, ayrılıktan feryat ederek süratle göçüp giden bütün
varlıklarla alâkadar bir ruhun  âb-ı hayatı ise her şeye bedel Bâki bir
Yaratıcının, ölümsüz bir Sevgilinin rahmet çeşmesine namaz ile yönelerek
içilebilir.
İnsanda, tabiatı gereği sonsuzluğu isteyen, ebediyet için yaratılmış, ezelî
ve ebedî bir Zât’ın aynası olan son derece hassas, manevî ve şuurlu bir sır
ile latife-yi Rabbaniye denilen nurlu bir his vardır ki, bunlar, şu kasvetli,
ezici, sıkıntılı, boğuc u, karanlık ve geçici dünya  halleri içinde, elbette
teneffüse çok m uhtaçtır ve ancak namaz penceresiyle nefes alabilir.
Üçüncü İkaz
Ey sabırsız nefsim! Acaba geçmiş günlerdeki ibadetlerin zahmetini,
namazın zorluğunu ve musibetlerin sıkıntısını hatırlayıp ızdırap çekmek
ve gelecekteki ibadetleri, namaz vazifesini ve musibetlerin elemini
bugünde n düşünüp s abırsızlık gös termek hiç akıl kârı mıdır?
Şu sabırsız halin şöyle sersem bir kumandanın haline benziyor: Düşmanın
sağ taraftaki kuvve ti kendi birliğine katılıp taze bir kuvve t olmuşken, o
tutar, mühim bir kuvve tini o tarafa gönde rir, merkezi zayıflatır. Sol tarafta
da henüz düşman askeri yokke n, oraya büyük bir kuvve t gönde rip “Ateş!”
emri verir. Merkezi tamamen zayıf bırakır. Düşman işi anlar, merkeze
saldırır ve orayı yerle bir eder.
Şu halinle sen, işte bu kumandana benziyorsun. Çünkü geçmiş günlerdeki
ibadetlerin zahmeti, bugün rahmete çevrilmiştir. Elemi gitmiş, lezzeti
kalmış. Zahmeti lezzete, sıkıntısı sevaba dönüş müş. Öyleyse namazdan
usanmak yerine yeni bir şevk, taze bir zevk ve ciddi bir gayretle ona
devam etmek gerekir. Gelecek günler henüz gelmediğine göre, onları
şimdiden düşünüp usanmak ve gevşeklik göstermek, aynen ileride başına
gelecek açlığı ve susuzluğu bugünde n düşünerek bağırıp çağırmak gibi bir
divaneliktir.
Madem hakikat böyledir, aklın varsa yalnız bugünkü ibadetini düşün ve
“Günüm ün bi r saatini, ücreti pek büyük, zahmeti pek az olan, hoş , güz el ve
yüce bir hizmete sarf ediyorum.” de! O zaman acı usancın tatlı bir gayrete
dönüş ür.
İşte, ey sabırsız nefsim! Sen üç çeşit sabırla vazifelisin. Biri: İtaat ve
ibadette sabırdır. İkincisi: Günahlara karşı sabırdır. Üçüncüsü: Belâ ve
sıkıntılar karşısında sabırdır. Aklın varsa, bu üçüncü ikazdaki temsilde
görünen hakikati kendine rehber edin, mertçe “Ya Sabûr” de, üç sabrı
omzuna al! Eğer Cenâb-ı Hakk’ın sana verdiği sabır kuvve tini yanlış yolda
kullanıp dağıtmazsan, o her zorluğa ve her derde katlanmaya yeter... O
kuvve tle dayan!
Dördüncü İkaz
Ey sersem nefsim! Acaba kulluk vazifesi neticesiz ve ücreti az mı ki sana
usanç veriyor? Mesela bir adam sana biraz para verse veyahut seni
korkutsa, akşama kadar çalıştırır, sen de itiraz etmeden çalışırsın. Peki, bu
dünya  misafirhanesinde aciz ve fakir kalbini zenginleştiren, elbette
gireceğin kabrini ışıklandıran, her halükârda hesap vereceğin mahşerdeki
o büyük mahkemede sana kurtuluş senedi ve ister istemez üstünde n
geçeceğin sırat köprüsünde  nur ve burak olacak namaz neticesiz midir
veyahut karşılığı az mıdır?
Bir adam yüz liralık bir hediye vaat etse, seni yüz gün çalıştırır. Sözünde n
dönm e ihtimali olan o adama güve nir, usanmadan çalışırsın. Acaba
sözünde n dönm esi imkânsız bir Zât, sana cennet gibi bir karşılık ve ebedî
saadet gibi bir hediye vaat etse, seni pek az bir zaman, güzel bir vazifede
çalıştırsa, buna  rağmen hizmet etmezsen veya isteksizce, usançla, yarım
yamalak hizmetinle O’nu yalancılıkla itham edip hediyesini hafife alırsan,
şiddetli bir cezaya ve dehşetli bir azaba müstahak olacağını düşünmüyor
musun? Dünya da hapis korkusunda n, en ağır işlerde şikayet etmeden
çalıştığın halde, cehennem gibi ebedî bir hapsin korkusu, hafif ve hoş bir
vazife için sana gayret vermiyor mu?
Beşinci İkaz
Ey dünya ya tutkun nefsim! Acaba ibadetteki isteksizliğin ve namazdaki
ihmalin dünya  meşguliyetlerinin çokluğunda n mıdır? Veyahut geçim
derdiyle ibadete vakit bulamayışından mıdır? Sırf dünya  için mi yaratıldın
ki bütün va ktini ona sarf ediyorsun?
Sen, kabiliyetlerinle bütün canlılardan üstün olduğunu fakat dünya
hayatının devamı için gerekli şeyleri temin etme kudreti bakımından bir
serçe kuşuna bile yetişemeyeceğini biliyorsun. Asıl vazifenin hayvanlar
gibi çabalamak değil, gerçek bir insan gibi hakiki ve daimî bir hayat için
gayret etmek olduğunu neden anlamıyorsun? Hem dünya  işleri dediğin,
çoğu sana ait olmayan, boş yere karıştığın ve karıştırdığın faydasız
şeylerdir. En lüzumlu işi bırakıp güya  binlerce sene ömrün varmış gibi, en
lüzumsuz malûmatla vakit geçiriyorsun. Mesela, kıymetli vaktini, “Satürn
gezegeninin etrafındaki halkaların mahiyeti nedir? Amerika’da kaç tane
tavuk vardır?” gibi kıymetsiz şeyleri düşünmeye harcıyorsun. Güya
astronom i ve istatistik bilimleriyle uğraşıyor, onlardan istifade
ediyorsun!..
Eğer, “Beni namazdan ve ibadetten alıkoya n, bana usanç veren, böyle
lüzumsuz şeyler değil, geçim derdinin zaruri işleridir.” dersen, ben de sana
şöyle derim: Bir yerde yüz kuruş gündelikle çalışsan, sonra biri gelse ve
sana, “Gel şurayı on dakika kadar kaz, yüz lira değerinde bir pırlanta ve
bir zümrüt bulacaksın.” dese, sen de ona, “Hayır, gelmem! Çünkü
günde liğimden on kur uş kesilecek, ka zancım azalacak.” diye cevap versen,
bunun ne  kadar divanece bir bahane olduğunu elbette bilirsin.
Aynen bunun gibi, sen şu bahçende nafakan için çalışıyorsun. Eğer farz
namazlarını terk edersen, bütün gayretinin neticesi, yalnız dünye vî,
önemsiz ve bereketsiz bir kazançtan ibaret kalır. Fakat eğer istirahat ve
teneffüs vaktini, ruhunu rahatlatan ve kalbini ferahlatan namaza sarf
edersen, o zaman, bereketli dünya kazancın ile beraber ahiret azığın için
çok de ğerli iki manevî maden bul ursun:
Birinci maden: Güzel bir niyetle, bahçende659 HAŞİYE yetiştirdiğin çiçekli ya
da meyveli her bitkinin, he r ağacın tesbihatından hisse alırsın.
659 HAŞİYE Bu kısım, bir bahçede bir kardeşime ders olduğu için bu şekilde yazılmıştır.
İkinci maden: Bahçende yetişen mahsullerden kim yese –ister hayvan
olsun, ister insan; ister müşteri olsun, ister hırsız– bu senin için sadaka
hükm üne geçer. Fakat bahçeni Rızkın Hakiki Sahibi adına ve O’nun izni
dairesinde kullanman, ke ndine O’nun m alını O’nun m ahlûklarına veren bir
dağıtım memuru göz üyle bakman şartıyla…
İşte bak, namazı terk eden ne kadar zarara uğrar! Ne büyük bir serveti
kaybeder! Ve çalışmak için büyük bir şevk veren, amellerde manevî bir
kuvve t sağlayan o iki neticeden, o iki madenden mahrum kalır, iflas eder.
Hatta ihtiyarladıkça bahçesinde çalışmaktan usanır, yorulur. “Neme lâzım!
Ben zaten dünya dan gidiyorum. Bu kadar zahmeti niçin çekeceğim?”
diyerek kendini tembelliğe bırakır. Fakat evvelki adam der ki: “Daha çok
ibadet ederek helâl dairede çalışacağım. Böylece kabrime daha çok ışık
gönde receğim, ahiretim için daha çok azık hazırlayacağım.”
Kısacası: Ey nefis! Bil ki, dün, senin elinden çıktı. Yarına ulaşacağına dair
de güvencen yok. Öyleyse asıl ömrünü, içinde bulunduğun gün bil. Günün
en az bir saatini, zor zamanlara ayırdığın bir altın gibi, hakiki istikbalin
olan ebedî hayatın için birer kumbara hükmünde ki bir mescide veya bir
seccadeye at!
Ve bil ki, her yeni gün, herkes için yeni bir âlemin kapısıdır. Eğer namaz
kılmazsan, o günk ü âlemin karanlık ve perişan bir hal alır. Misal âleminde
aleyhinde şahitlik eder. Zira herkesin, şu âlem içinde, her günde  hususi
birer âlemi vardır. O âlemin mahiyeti de, o kişinin kalbine ve ameline göre
değişir.
Nasıl ki, aynada görünen muhteşem bir saray, o aynanın rengini alır. Ayna
siyah ise saray da siyah, kırmızı ise kırmızı görünür. Sarayın sureti,
aynanın mahiyetine göre değişir. Ayna düzgüns e sarayı güzel, düzgün
değilse çirkin gösterir. O ayna en nazik şeyleri kaba gösterdiği gibi, sen de
kalbinle, aklınla, amelinle, gönlünle, kendi âleminin şeklini değiştirirsin.
Ona aleyhinde veya lehinde şahitlik ettirebilirsin.
Eğer namaz kılarsan, na mazınla bu kâinatın Sâni-i Zülcelâl’ine yöne lirsen,
sana bakan âlemin birden nurlanır. Namazın âdeta bir elektrik lambası,
namaza niyetin de onun düğm esine dokunm ak gibi, o âlemin karanlığını
dağıtır. Ve şu dünya  kargaşasında perişanlık içindeymiş gibi görünen
hadiselerin, hikmetli bir intizam ve mânâlı bir kudret eseri olduğunu
gösterir. Nurlarla dolu 660وَاتِ وَاَْرْضِٰهُ ُرُ اٰاَّ ayetinden kalbine bir nur
verir. O günkü âlemini o nurla ışıklandırır, misal âleminde senin lehinde
şahitlik ettirir.
660 “Allah göklerin ve yerin nurudur.”(Nûr sûresi, 24/35)
Sakın, “Benim namazım nerede, hakiki namaz nerede!” deme. Zira bir
hurma çekirdeği, hurma ağacının bütün hususiyetlerini içinde taşır ve onu
tarif eder. Farkları, birinin çekirdek, ötekinin ise onun dal buda k salmış
hali olmasıdır. Aynen öyle de, senin benim gibi sıradan bir insanın
namazının –hissetmese ve şuurunda  olmasa da– büyük bir velinin namazı
gibi şu nurdan, şu hakikatten bir hissesi vardır. Fakat o nur dereceye göre
açığa çıkar.
Bir hurma çekirdeği ile mükemmel bir hurma ağacı arasında ne kadar
mertebe ve fark varsa, namazda da öyle, hatta daha fazla farklı mertebeler
bulunabilir. Fakat bütün o mertebelerde namaza ait nuranî hakikatin esası
vardır.
661 أَََِْ۪ وََِِْٰ۪ى اٰ وََ«اََةُ َِدُ اِ» ُ َ وََْ َٰ َْ َلَٰاَّ
661 Allahım! “Namaz dinin direğidir.” buyuran Resulullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve onun âl ve
ashabına salât ve selam eyle.
Yirmi Birinci Söz’ün İkinci Makamı
Kalbin beş yarasına be ş merhemi içerir.
ــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِِْ
662ُُْونَُِذُ َِ رَب أَنْ َ وَأ۝ََاتِ اَطِِ رَب أَُذُ َِ ِْ هَ
662 “Ya Rabbi, şeytanların vesveselerinden, yanımda bulunmalarından Sana sığınırım.”
(Mü’minûn sûresi, 23/97-98)
Ey vesvese hastalığına tutulmuş insan! Biliyor musun, vesvesen neye
benzer? Musibete… Önem verdikçe şişer; önem vermezsen söner. Onu
büyük görürsen büyür ; küçük görürsen küçülür. Korkarsan ağırlaşır, hasta
eder; korkmazsan hafifler, gizli kalır. İçyüzünü bilmezsen devam eder,
yerleşir; bilirsen, onu tanırsan gider. Öyleyse şu musibetli vesvesenin pek
çok çeşidinden yalnız sıkça görülen beşini söyleyeceğim. Belki sana da
bana da şifa olur. Çünkü vesvese öyle bir şeydir ki, cehalet onu davet eder,
ilim uzaklaştırır. Onu tanımazsan gelir, tanırsan gider.
Birincisi - Birinci Yara
Şeytan önce şüphe yi kalbe atar. Eğer kalb kabul etmezse şüphe den, çirkin
ve kötü sözlere döne r. Çirkin sözlerdekine benzer bazı pis suretleri ve
edebe aykırı çirkin halleri tasvir eder, hayal ettirir. Kalbe “Eyvah!”
dedirtir, insanı ümitsizliğe düşürür. Vesveseli adam da zanneder ki, kalbi
Rabbine karşı edepsizlikte bulunuy or. Müthiş bir telâş ve heyecan duya r.
Bunda n kurtulmak için huzurdan kaçar, gaflete dalmak ister. Bu yaranın
merhemi şudur:
Bak ey vesveseye düşmüş biçare insan! Telâş etme, çünkü senin hatırına
gelen kötü sözler ve haller gerçek değil, hayaldir. Küfrü hayal etmek küf ür
olmadığı gibi, o kötü sözleri ve halleri düşünmek de onları söylemek ve
yapmak değildir. Zira mantıkça hayal etmek, hüküm  yerine geçmez. Kötü
sözü söylemek ise hüküm dür. Bununl a beraber, o çirkin sözler, senin
kalbinin sözleri değildir. Çünkü kalbin, onlardan müteessir olur, üzülür,
kederlenir. O çirkin sözler belki şeytanın, kalbe yakın olan ve “lümme-i
şeytani” denilen yuva sından gelir. Vesvesenin zararı, insanın onu zararlı
zannetmesi ve kalben onda n zarar görmesidir. Çünkü insan, hüküm süz bir
hayali hakikat vehmeder. Şeytanın işini kendi kalbine mal eder. Onun
sözünü, kendinden zanneder. Zarar ettiğini düşünüp  zarara düşer. Zaten
şeytanın da istediği budur .
İkincisi
Mânâlar kalbden çıktığı vakit, bir sureti olmadığı halde hayale girer, orada
surete bürünürler. Hayal, her vakit bir sebep perdesi altında suretleri bir
nevi dokur. Önem verdiği şeyin suretini yol üstünde  bırakır; hangi mânâ
geçse o sureti ona ya giydirir, ya takar, ya bulaştırır veyahut da perde
yapar. Eğer mânâlar çirkinlikten arınmış ve temiz, suretler pis ve rezil ise
temiz mânâlar pis suretleri giymez, fakat onlara temas eder. Vesveseli
insan, bu teması, mânâların sureti giymesiyle karıştırır. “Eyvah!” der,
“Kalbim ne kadar bozulmuş! Bu sefillik, nefsimin bu açgözlülüğü beni
Allah’ın rahmetinden kovul muşlardan edecek!” Şeytan onun bu
damarından çok faydalanır. Bu yaranın merhemi şudur:
Dinle ey biçare! Nasıl ki, karnının içindeki pislik, senin, namazın
şartlarından ve adabından olan dış temizliğine tesir etmez ve onu bozmaz.
Aynen öyle de, mukaddes mânâların pis suretlere komşuluğu onlara zarar
vermez. Mesela, sen Allah’ın ayetlerini tefekkür ediyorsun. Birden bir
rahatsızlık, bir iştah ya da ihtiyaç gidermek gibi zaruri bir hal şiddetle
hislerine dokun uyor. Elbette hayalin, bunun çaresine bakacak ve o
ihtiyacını gidermek için lâzım olan şeyleri bulacak, onlara uygun süflî
suretleri dokuya cak ve gelen mânâlar bu suretlerin ortasından geçecek.
Bunda  ne sakınca ne pislenmek ne zarar ne de tehlike vardır. Asıl tehlike,
dikkatini buna  yoğunl aştırmak, zarara düştüğünü zannetmektir.
Üçüncüsü
Varlıklar arasında bazı gizli münasebetler bulunur. Hatta hiç ummadığın
şeyler arasında münasebet bağları vardır. Bunlar, ya hakikaten mevcuttur
ya da hayalin, meşgul olduğu işe göre o bağları yapmış, o şeyleri birbirine
bağlamıştır. Şu münasebet sırrıyla, bazen mukaddes bir şeyi görmek, pis
bir şeyi hatıra getirir. Beyan ilminde ifade edildiği gibi, “Dış dünya da
uzaklık sebebi olan zıtlık, hayalde yakınlık sebebidir.” Yani, iki zıt şeyin
suretlerinin bir araya gelmesine vasıta olan şey, hayalî bir münasebettir.
Zıtların bu münasebetle hatıra gelmesine “tedâi-yi efkâr” (bir düşüncenin
başka düşünceleri çağrıştırması) denir. Mesela, sen namazda, münâcât
esnasında, Kâbe’nin karşısında, Cenâb-ı Hakk’ın huzurunda yken, O’nun
ayetlerini tefekkür ettiğin sırada, şu çağrışımlar tutup seni en uzak, rezil,
boş ve faydasız düşüncelere sevk eder. Böyle düşünceler aklından
gitmiyorsa sakın telâşlanma! Farkına vardığın anda dön, “Aman, ne kusur
ettim!” deyip sebebini araştırarak üzerinde durma ki, o zayıf münasebet
dikkatinle kuvve t kazanmasın. Zira sen üzüldükç e, önem verdikçe o zayıf,
küçük hatırlayışların alışkanlığa döne r, hayalî bir hastalık olur. Korkma,
bu kalbî bir hastalık değildir. Şu tür hatırlayışlar çoğunl ukla irade dışıdır.
Bilhassa asabî ve hassas insanlarda daha çok görülür. Şeytan bu çeşit
vesvesenin madenini çok işletir. Bu yaranın merhemi şudur:
Çağrışımlar çoğu kere irade dışıdır. Bunda  insanın mesuliyeti yoktur. Hem
çağrışımda zıt şeyler birbirine yakın olabilir, fakat temas edip karışmazlar.
Onun için fikirlerin mahiyeti birbirine geçmez, zarar vermez. Nasıl ki,
şeytan ile ilham meleğinin kalb taraflarında birbirine yakın olmaları ve
güna hkârlar ile hayırlı kimselerin aynı mekânda bulunmaları zararsızdır.
Aynen öyle de, çağrışımların sevkiyle istemediğin pis hayaller gelip temiz
fikirlerinin içine girse, kasten olmadıkça ve zarar ettiğin zannıyla onlarla
fazla meşgul olmadığın sürece sana zarar vermezler. Bazen de kalb
yorulur. Fikir, eğlenmek için rastgele bir şeyle meşgul olur. Şeytan fırsat
bulup pi s şeyleri önüne  serper, sürer.
Dördüncüsü
Amelin en iyi şeklini aramaktan doğa n vesvesedir. Takva zannıyla bu
arayış arttıkça vesvese şiddetlenir. Hatta bir dereceye varır ki, insan
amelin daha makbulünü ararken harama düşer. Bazen bir sünne ti araması,
bir vacibi terk ettirir. “Acaba amelim sahih oldu mu?” der, onu tekrar eder.
Bu hal sürdükç e de büyük ümitsizliğe düşer. Şeytan şu halinden
faydalanarak insanı yaralar. Bu yaranın iki merhemi var:
Birinci Merhem: Bu gibi vesvese, Mutezile mezhebindekilerde olabilir.
Çünkü onlar şöyle der: “İlahî emir ve yasaklara mevzu olan fiiller ve
şeyler, ahiret itibarı ile ya kendi zâtında güzel ya da kendi zâtında
çirkindir. Yani ya bizzat güzel olduğu için emredilmiş ya da bizzat çirkin
olduğunda n yasaklanmıştır. Demek, eşyada ahiret ve hakikat noktasından
güzellik ve çirkinlik zâtidir (kendindendir), ilahî emir ve yasaklar ona
tâbidir.” Bu mezhebe göre, işlediği her amelde insana şöyle bir vesvese
gelir: “Acaba amelim, hakikatteki zâti güzelliğine uygun ol du m u?”
Hak mezhep olan Ehl-i Sünne t ve Cemaat ise der ki: “Bir şey, Cenâb-ı Hak
emrettiği için güzel; O yasakladığı için çirkin olur.” Demek, güzellik
emirle, çirkinlik ise yasakla bir hakikat olarak ortaya çıkar. Güzellik ve
çirkinlik, amelden sorumlu kulun bilmesine bakar ve ona göre yerleşir.
Bunlar, görünüş te ve o amelin dünya ya bakan yüzünde  değil, ahirete bakan
yüzünde dir. Mesela, namaz kıldın veya abdest aldın ama sen hiç farkında
olmadan, aslında namazını veya abdestini bozacak bir sebep varmış. Şu
halde senin namazın ve abdestin hem sahih hem güzeldir. Mutezile
mezhebindekiler ise der ki: “O ibadet hakikatte fena ve kusurludur fakat
kabul edilir. Çünkü bilmiyordun, özrün var.” Öyleyse Ehl-i Sünne t
mezhebince, görünüş te dinin kaidelerine uygun şekilde işlediğin amelin
hakkında, “Acaba sahih oldu mu?” deyip vesvese yapma! Fakat “Kabul
olmuş mudur?” de, gururlanma, ameline güve nme!
İkinci Merhem: Dinde zorluk yoktur, 663ِِّا يِفَ جَرَح اَل .Madem dört
mezhep haktır ve madem istiğfarı gerektiren “kusurlarını idrak etmek” -
böyle vesveseli kimse için- gurura sebep olan “amelini güzel görme”ye
tercih edilir. Yani vesveseli insanın, amelini güzel görüp gurura
girmektense onu kusurlu sayıp istiğfar etmesi makbuldür. O halde,
vesveseyi at! Şeytana de ki: “Şu hal bir zorluktur. Hakikatini bilmek
güçtür, dindeki kolaylığa zıttır. 665ٌرْسُيُ َِّ, ا664ِِّا يِفَ جَرَح اَل esasına ters
düşer. Şu amelim elbette bir hak mezhebine uygun olur. Bu bana yeter.
Hem en azından aczimi itiraf ederek, ibadeti lâyıkıyla yerine
getiremediğimden, istiğfar ve yakarış ile Cenâb-ı Hakk’ın merhametine
sığınıp kusurumun affedilmesi ve noks an amelimin kabulü için
acizliğimin ve küçüklüğüm ün şuurunda  olarak bir duaya vesiledir.”
663 “Dinde zorluk yoktur.” Bu ifade, “Allah yolunda gereği gibi cihad edin. Sizi insanlar içinde bu
emanete ehil bulup seçen O’dur. Din konusunda, size hiçbir zorluk da yüklemedi...” (Hac
sûresi, 22/78) ayeti ve “Din kolaylıktır.” (Buhârî, îmân 29; Nesâî, îmân 28) gibi hadis-i
şeriflerden çıkarılan bir fıkıh kaidesidir.
664 Dinde zorluk yoktur.
665 Din kolaylıktır. (Buhârî, îmân 29; Nesâî, îmân 28; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/69)
Beşincisi
İmana dair meselelerde şüphe  suretinde gelen vesvesedir. Biçare vesveseli
insan, bazen hayal etmekle düşünmeyi birbirine karıştırır. Yani, hayale
gelen bir şüphe yi aklına girmiş zannedip inancının zarar gördüğünü
düşünür. Bazen de kendi kurduğu bir şüphe yi, imana zarar veren bir şüphe
zanneder. Hem bazen tasavvur ettiği bir şüphe yi, aklıyla tasdik ettiğini
sanır. Yine bazen küfürle ilgili bir mesele hakkında düşünmeyi küfür
sayar. Yani dalâletin sebeplerini anlamak için bir mesele üzerinde fikir
yürütmeyi, onu araştırmayı ve tarafsızca değerlendirmeyi imana ters
zanneder. İşte şeytanın telkinlerinin eseri olan şu zanlardan ürkerek,
“Eyvah! Kalbim bozulmuş, inancım zayıflamış!” der. O haller çoğu kere
irade dışı olduğunda n ve insan onları kendi sınırlı iradesiyle
düzeltemediğinden üm itsizliğe düşer. Bu yaranın merhemi şudur:
Küfrü hayal etmek küfür olmadığı gibi, onu vehmetmek de küfür değildir.
Dalâleti tasavvur etmek dalâlet olmadığı gibi, onun ha kkında düşünmek de
dalâlet değildir. Çünkü hayal etmek, vehmetmek, tasavvur etmek ve
düşünmek; akılla tasdikten, kalbin bir şeye teslim olmasından farklıdır,
başkadır. Bunlar bir derece serbesttir, insanın cüzî iradesini pek dinlemez.
Dinî sorumluluk altına çok girmez. Tasdik ve teslim ise öyle değildir, bir
ölçüye tâbidir. Hem nasıl ki, bunlar tasdik ve teslim değildir; aynen öyle
de, şüphe  ve tereddüt de sayılmazlar. Fakat eğer lüzumsuz yere tekrar ede
ede akla ve kalbe yerleşirlerse, o vakit onlardan bir tür hakiki şüphe
doğa bilir. Hem tarafsızca değerlendirme veya insaf namına deyip diğer
şıkkı lüzumlu göre göre öyle bir hale gelir ki, insan, iradesi dışında ondan
taraf olur. Üzerine vacip olan “hakkın tarafında yer alma” esası kırılır. O
da tehlikeye düşer. Zihnine, onu düşmanın veya şeytanın lüzumsuz bir
vekili yapacak bir hal yerleşir.
Bu çeşit vesvesenin en mühimi şudur: Vesveseli adam, bir şeyin aslında
mümkün olması ile onun zihinde mümkün görülmesini birbirine karıştırır.
Yani bir şeyi zâtında mümkün görse, o şeyi zihnen de mümkün ve
muhtemel zanneder. Halbuki kelâm ilminin kaidelerindendir ki: Zâtî
imkân, kesin bilgiye aykırı değildir, zihnen zaruri olan bilgilere ters
düşmez. Mesela, şu dakikada Karadeniz’in sularının çekilmesi, zâtında
mümkündür  ve zâtî imkân ile muhtemeldir. Halbuki gözümüzle görüyor
gibi, o denizin yerinde olduğuna  hükm ediyoruz, bunu şüphe siz biliyoruz.
O ihtimal ve zâtî imkân, bizde şüphe  uyandırmıyor, kesin bilgimize zarar
vermiyor. Mesela, güne şin bugün batmaması veya yarın doğm aması da
zâtında mümkündür . Halbuki bu ihtimal, güne şin batıp doğa cağına dair
kesin bilgimize zarar vermez, şüphe  düşürmez. İşte bunun gibi, zâtî imkân
yönünde n gelen vehimler, mesela iman hakikatlerinden olan, dünya
hayatının sona ereceğine ve ahiret hayatının başlayacağına dair kesin
inancımızı zayıflatmaz. 666ٍِلَدْ نَعِ ئِاشَّاِ رْيَغْالِ الَمِتْحِاْلِلَ ةَرْبِع اَل yani “Bir
delilden kaynaklanmayan ihtimalin hiç kıymeti yoktur.” diye ifade edilen
meşhur hüküm , hem kelâm hem de fıkıh ilimlerinin yerleşmiş
kaidelerindendir.
666 Mecelle s. 24; el-Müceddidî, Kavâidü’l-Fıkh s.105; Ömer Nasuhî Bilmen, Hukuk-u İslâmiye ve
Istılahât-ı Fıkhiyye Kamusu 1/279.
Eğer dersen ki, “Müminlere bu derece zarar ve sıkıntı veren vesvese hangi
hikmetten dol ayı bize belâ olmuştur?”
Cevap: Aşırıya varmamak ve üstün gelmemek şartıyla vesvesenin aslı,
uyanıklığa ve araştırmaya sebeptir, ciddiyete vesiledir. Lâkaytlığı atar,
gevşekliği yok eder. Onun için Hakîm-i Mutlak, şu imtihan dünya sında, şu
müsabaka meydanında bize bir teşvik kamçısı olarak, vesveseyi şeytanın
eline vermiş. Şeytan onu insanın başına vuruyor. Şayet çok incitirse,
Hakîm ve Rahîm Rabbimize şikâyet etmeli, 667ِِجَّاِ انَطْيَّاَ نِمِ هّٰاِبُ وذُعَأ
demeliyiz.
667 Kovulmuş şeytanın şerrinden Allah Teâlâ’ya sığınırım.
Yirmi İkinci Söz
İki makam dır
Birinci Makam
ِْٰ اِِِْــــــِ ِّٰ اح
668ُونَِ ََُْ َََُ ُّٰ اََْْلَ ِسوََِْب
668 “Düşünüp ders çıkarsınlar diye Allah insanlara böyle temsiller getirir.” (İbrahim sûresi, 14/25)
669ُونَِ ََُْ ََََالُ ََُِْ ِسوََِْ اَْْ
669 “Bunlar birtakım misallerdir ki, düşünüp istifade etmeleri için biz onları insanlara anlatıyoruz.”
(Haşir sûresi, 59/21)
Bir zamanlar iki adam bir havuzda yıkanmış, fevkalâde bir tesir altında
kendilerinden geçmişler. Gözlerini açtıkları vakit hayret verici bir âleme
götürüldüklerini görmüşler. Bu öyle bir âlemmiş ki, kusursuz düzeniyle
bir memleket, bir şehir, hatta bir saraya benziyormuş. O iki adam son
derece hayret içinde etraflarına bakmış, görmüşler ki: Burası bir taraftan
bakınca büyük bir âlem… Bir taraftan bakınca düzenli bir memleket… Bir
taraftan mükemmel bir şehir… Bir başka taraftan bakınca ise gayet
muhteşem bir âlemi içine alan bir saray… O hayret verici âlemi gezerek
seyretmişler. Yine görmüşler ki, farklı bir tarzda konuş an bir kısım
varlıklar var, fakat onlar dillerini bilmiyor. Yalnız işaretlerinden, o
varlıkların mühim işler gördüğü ve  mühim vazifeler yaptığı anlaşılıyor.
O iki adamdan biri, arkadaşına demiş ki:
— Şu hayret verici âlemin elbette bir idarecisi, şu düzenli memleketin, şu
mükemmel şehrin bir sahibi, şu süslü sarayın bir ustası vardır. Çalışmalı,
O’nu tanımalıyız. Zira anlaşılıyor ki, bizi buraya getiren O’dur. O’nu
tanımazsak kim bize yardım edecek? Dillerini bilmediğimiz ve bizi
dinlemeyen şu aciz varlıklardan ne bekleyebiliriz? Hem koca bir âlemi bir
memleket suretinde, bir şehir, bir saray şeklinde yapan ve baştanbaşa
harika şeylerle dolduran, türlü ziynetlerle süsleyen ve ibret verici
mucizelerle donatan bir Zât’ın, elbette bizden ve buraya gelenlerden bir
istediği vardır. O’nu tanımalı, bizden ne istediğini öğrenmeliyiz.
Öteki adam şöyle demiş:
— Böyle bahsettiğin gibi bir zât bulunduğuna  ve onun bütün bu âlemi tek
başına idare ettiğine inanmam.
Arkadaşı cevap vermiş:
— O’nu tanımayıp kendisine karşı kayıtsız kalırsak, bunun bize hiç
faydası yoktur ama zararı olursa pek büyük olur. Eğer O’nu tanımaya
çalışırsak zahmeti pek hafiftir, faydası ise olursa pek büyükt ür. Bu yüzden
O’na karşı kayıtsız kalmak hiç akıl kârı değildir.
O serseri adam tekrar demiş ki:
— Ben bütün rahatımı, keyfimi onu düşünmemekte görüyorum. Hem
böyle aklıma sığışmayan şeylerle uğraşmayacağım. Bütün bu işler tesadüf
ve karmakarışıktır; kendi kendine oluyor. Neme lâzım!
Akıllı arkadaşı da ona,
— Senin bu inadın benim de, belki çoklarının da başımıza belâ getirecek.
Bir edepsizin yüz ünde n bazen bir memleket harap olur, diye cevap vermiş.
O serseri dönüp de miş ki:
—Ya bu koc a memleketin tek bir sahibi, tek bir ustası olduğunu ba na kesin
bir şekilde ispat et ya da ilişme!
Arkadaşı şöyle cevap vermiş:
— Madem inadın divanelik derecesine çıkmış, o inadınla bizi, belki bütün
memleketi kahra uğratacaksın. Ben de sana ‘On İki Delil’ ile göstereceğim
ki, bir saraya benzeyen şu âlemin, bir şehir gibi olan şu memleketin tek bir
ustası vardır ve her şeyi idare eden yalnız O’dur. O’nda hiçbir şekilde
noks anlık bulunmaz. Bize görünmeyen o usta, bizi ve her şeyi görür,
sözlerimizi işitir. Bütün işleri mucize ve harikadır. Gördüğüm üz ve
dillerini bilmediğimiz bütün bu va rlıklar O’nun e mrindedir.
Birinci Delil
Gel, her tarafa bak, her şeye dikkat et! Bütün bu işlerin arkasında gizli bir
el işliyor. Çünkü bak, bir dirhem670 HAŞİYE kadar kuvve ti olmayan, çekirdek
kadar küçük bir şey, binlerce batman671 yükü kaldırıyor. Zerre kadar şuuru672
HAŞİYE olmayan şeyler gayet hikmetle iş görüyor. Demek hiçbiri kendi
kendine işlemiyor; onları işleten gizli bir kudret sahibi vardır. Eğer kendi
kendine olsa, baştanbaşa gördüğümüz bu memlekette her işin bir mucize,
her şeyin mucizeli birer harika olması gerekir. Bu ise bir safsatadır.
670 HAŞİYE Ağaçları başlarında taşıyan çekirdeklere işarettir. (Dirhem: Yaklaşık 3 grama denk gelen
ağırlık ölçüsü).
671 Batman: 7,692 kilogramlık ağırlık ölçüsü. Dirhemin 2400 katı.
672 HAŞİYE Kendi kendine yükselemeyen ve meyvelerin ağırlığına dayanamayan üzüm dalları gibi
nazenin bitkilerin, latif ellerini başka ağaçlara uzatıp sarmalarına ve onlara yüklenmelerine
işarettir.
İkinci Delil
Gel, bütün bu ovaları, meydanları, kona kları süsleyen şeylere dikkat et!
Her birinde o gizli Zât’ı bildiren işler oluyor. Âdeta hepsi birer imza, birer
damga gibi, o görünmeyen Zât’tan haber veriyor. İşte gözünün önünde ,
bak, bir dirhem pamuktan673 HAŞİYE ne yapıyor! Kaç top çuha, patiska ve
çiçekli kumaş çıkıyor; ne kadar şekerleme, yuva rlak tatlı köfte yapılıyor
ki, bizim gibi binlerce adam giyse ve yese yeter. Hem bak, de miri, toprağı,
suyu, kömürü, bakırı, gümüşü, altını o görünmeyen avucuna alıyor, bir et
parçası674 HAŞİYE haline getiriyor.
673 HAŞİYE Tohuma işarettir. Mesela, zerre kadar bir afyon tohumu, bir dirhem kadar zerdali ve bir
kavun çekirdeği; çuhadan daha güzel dokunmuş yaprakları, patiskadan daha beyaz ve sarı
çiçekleri, şekerlemeden daha tatlı, köftelerden ve konserve kutularından daha leziz, daha şirin
meyveleri rahmet hazinesinden nasıl da getirip bize sunuyor.
674 HAŞİYE Yeryüzündeki unsurlardan hayvanların bedenini, spermden canlıları yaratmaya işarettir.
İşte ey akılsız adam! Bu işler öyle bir Zât’a mahsustur ki, bütün bu
memleket her zerresiyle O’nun kudret mucizeleri altında duruyor, her
arzusuna boyun e ğiyor.
Üçüncü Delil
Gel, şu hareket eden antika675 HAŞİYE sanat eserlerine bak. Her biri öyle bir
tarzda yapılmıştır ki, âdeta bu koca sarayın küçük birer örneğidir. Bütün
bu sarayda ne varsa, o küçücük, hareket eden makinelerde de bulunur. Hiç
mümkün müdür ki, bu hayret verici sarayı, ustasından başka biri küçük bir
makineye yerleştirsin! Hem hiç mümkün müdür ki, bütün bir âlemi içine
alan, kut u kadar bir makinede tesadüfî veya abes bir iş bulunsun!
675 HAŞİYE Hayvanlara ve insanlara işarettir. Zira hayvanlar, şu âlemin küçük bir fihristi ve
mahiyetiyle insan, kâinatın küçük bir örneği olduğundan, âdeta âlemde ne varsa, insanda da
bir numunesi vardır.
Demek, gözün gördüğü  bütün antika, benzersiz makineler, o gizli Zât’ın
birer damgası hükm ünde dir. Belki birer ilancı, birer ilannamedir. Hal
diliyle şöyle derler: “Biz öyle bir Zât’ın sanatıyız ki, O, bütün bu âlemi,
bizi yaptığı, var ettiği gibi kolayca yapabilir.”
Dördüncü Delil
Ey inatçı arkadaş! Gel, sana daha hayret verici bir şey göstereceğim. Bak,
şu memlekette bütün bu işler, şeyler değişti, değişiyor. Hiçbir şey belli bir
halde durmuyor. Dikkat et, bu gördüğüm üz cansız cisimler, hissiz kutular,
her şeye hükm eden birer varlık şeklini alıyor. Âdeta her bir şey bütün
eşyaya hükmediyor. İşte yanımızdaki şu makineye bak,676 HAŞİYE sanki emir
veriyor ve onun dona tılması, işlemesi için gereken maddeler uzak
yerlerden koşup geliyor. İşte bak! O şuursuz cisim677 HAŞİYE âdeta işaret ediyor
ve en büyük bir cismi kendine hizmetkâr yapıyor, işlerinde çalıştırıyor.
Daha başka şeyleri de bunlara kıyasla. Âdeta her bir şey, bu âlemdeki
bütün varlıkları kendine itaat ettiriyor.
676 HAŞİYE Makine, meyve veren ağaçlara işarettir. Çünkü yüzlerce tezgâhı, fabrikayı incecik
dallarında taşıyor gibi, hayret verici yaprakları, çiçekleri, meyveleri dokuyor, süslüyor,
pişiriyor ve bize uzatıyorlar. Halbuki çam ve katran gibi muhteşem ağaçlar, tezgâhlarını kuru
bir taşta açmış, çalışıp duruyor.
677 HAŞİYE Hububata, tohumlara, sineklerin tohumcuklarına işarettir. Mesela bir sinek bir karaağacın
yaprağına yumurtasını bırakır. Birden o koca karaağaç, yapraklarını o yumurtalar için anne
karnına, bir beşiğe, bal gibi bir gıda ile dolu bir mahzene çevirir. Âdeta o meyvesiz ağaç, bu
şekilde canlı meyveler verir.
Eğer o gizli Zât’ı kabul etmezsen, O’nun bu memleketin taşında,
toprağında, hayvanlarda ve insan misali varlıklarda görünen bütün
hüne rlerini, sanatını, kemâl vasıflarını tek tek o şeylere vermen gerekir.
İşte, aklın uzak gördüğü mucize sahibi bir tek Zât’a bedel, milyarlarca
şeyin O’nun gibi mucizeler gösterdiğini, birbirine hem zıt hem benzer
olduğunu ve iç içe bulunduğunu kabul edeceksin ki, intizam bozulmasın,
ortalığı karıştırmasınlar. Halbuki bu koca memlekette idareye iki parmak
karışsa her şeyi karıştırır. Çünkü bir köyde  iki muhtar, bir şehirde iki vali,
bir memlekette iki padişah bulunsa işler karışır. Nerede kaldı ki, her şeye
hükm eden sayısız varlık beraber bulunsun!
Beşinci Delil
Ey vesveseli arkadaş! Gel, bu koca sarayın nakışlarına dikkat et, bütün bu
şehrin süslemelerine bak, bu memleketin kusursuz düzenini gör ve bu
âlemdeki sanatları tefekkür et! İşte bak, eğer sonsuz mucizeleri ve
hüne rleri olan gizli bir Zât’ın kaleminin işlediği kabul edilmezse, şu
nakışları şuursuz sebeplere, kör tesadüfe ve sağır tabiata vermek gerekir.
O vakit, bu memleketin her bir taşının, her bir otunun öyle mucize sahibi
birer nakkaş, öyle harikulâde birer kâtip olması lâzım gelir ki, bir harfte
bin kitabı yazabilsin, bir nakşa milyonlarca sanatı yerleştirebilsin. Çünkü
bak şu taşlardaki nakşa;678 HAŞİYE her birinde bütün sarayın nakışları, bütün
şehrin düzeni ve kanunları, bütün memleketin teşkilat programı var.
Demek, bu nakışları yapmak, bütün memleketi yapmak kadar harikadır.
Öyleyse her bir nakış, her bir sanat o gizli Zât’ın birer ilancısı, birer
mührüdür.
678 HAŞİYE Yaratılış ağacının meyvesi olan insana ve kendi ağacının programını, fihristini taşıyan
meyveye işarettir. Zira kudret kalemi, büyük âlem kitabında ne yazmışsa onun özetini de
insanın mahiyetinde yazmıştır. Kader kalemi, dağ gibi bir ağaçta ne yazmışsa tırnak kadar
meyvesine de onu yerleştirmiştir.
Madem bir harf, kâtibini göstermeden olmaz; sanatlı bir nakşın nakkaşını
bildirmemesi mümkün değildir. O halde, bir harfte koca bir kitabı yazan,
bir nakışta bin nakış işleyen nakkaşın, kendi kitabıyla ve nakşıyla
bilinmemesi nasıl mümkün ol ur!..
Altıncı Delil
Gel, şu geniş ovaya gideceğiz.679 HAŞİYE İşte o ovada yüks ek bir dağ var.
Üstüne çıkacağız ki her taraf görünsün. Yanımıza da her şeyi yakınlaştıran
güzel dürbünler alacağız. Çünkü bu hayret verici memlekette harika işler
oluyor. Her saat hiç aklımıza gelmeyecek şeyler gerçekleşiyor. İşte bak!
Bu dağlar, ovalar ve şehirler birden değişiyor. Hem bu iş öyle bir tarzda
oluyor ki, birbiri içindeki milyonlarca iş gayet muntazaman başka şekil
alıyor. Âdeta milyonlarca türlü kumaş iç içe, beraber dokunuyor  gibi pek
hayret verici değişimler meydana geliyor.
679 HAŞİYE Bahar ve yaz mevsimindeki yeryüzüne işarettir. Zira yüz binlerce varlık türü, birbiri içinde
beraberce yaratılır, yeryüzünde yazılır. Hatasız, kusursuz bir şekilde, tam bir intizamla
değiştirilir. Rahman’ın binlerce sofrası kurulur, kaldırılır, nimetleri taze taze gelir. Her ağaç
birer tablacı, her bahçe birer kazan hükmüne geçer.
Bak, o kadar aşinalık duyduğum uz ve tanıdığımız çiçekler, bitkiler
kayboldu. Yerlerine düzenli bir şekilde, mahiyetçe onlara benzer, fakat
görünüş te farklı başkaları geldi. Şu ova ve dağlar, âdeta içinde yüz
binlerce ayrı ayrı kitabın hatasız, noks ansız yazıldığı birer sayfa… İşte
bunların kendi kendine olması yüz derece akıl dışıdır. Evet, şu son derece
sanatlı, ince işlerin kendiliğinden olması bin derece imkânsızdır; çünkü
onlar, kendilerinden çok sanatkârını gösteriyor. Hem bunları yapan, öyle
mucizeler ortaya koya n bir Zât’tır ki, hiçbir iş O’na ağır gelmez. Bin kitap
yazmak, O’nun i çin bir harf kadar kolaydır.
Bununl a beraber, her tarafa bir bak! O Zât her şeyi öyle hikmetle yerli
yerine koyuyor , herkese, lâyık oldukları lütufları öyle cömertçe veriyor ve
ihsanıyla öyle geniş perdeler, kapılar açıyor ki, herkesin arzularını tatmin
ediyor. Öyle cömertçe sofralar kuruyor ki, bütün bu memleketin ahalisine,
hayvanlarına, her bir topluluğuna  has ve lâyık, hatta her bir ferdine hususi
ismiyle ve resmiyle bir nimet tablası veriyor. İşte bu gördüğüm üz işlerde
tesadüf bulunması, bunların abes ve faydasız olması, bir işe çok elin
karışması, bunların ustasının her şeye gücünün yetmemesi veya her şeyin
O’na itaat etmemesi kadar akıl dışı, imkânsız bir şey var mıdır? İşte ey
arkadaş, yapabiliyorsan buna  karşı bir bahane bul!
Yedinci Delil
Ey arkadaş, gel! Şimdi bu küçük şeyleri bırakıp saray şeklindeki şu hayret
verici âlemi meydana getiren unsurların birbirine karşı vaziyetlerine
dikkat edeceğiz. İşte bak: Şu âlemde küllî işler ve umumi değişimler o
kadar intizamla oluyor ki, âdeta bütün bu saraydaki taşlar, topraklar,
ağaçlar, her bir şey istediğini yapmakta serbest, irade sahibiymiş gibi
bütün âlemin umumi düzenini gözetip ona göre hareket ediyor. En uzak
şeyler birbirinin imdadına koşuyor. İşte bak! Binekleri ağaçlara, bitkilere,
dağlara benzeyen hayret verici birer kafile680 HAŞİYE gaipten çıkıp geliyor.
Başlarında birer erzak tablası taşıyorlar. İşte, bu tarafta bekleyen türlü
hayvanların rızıklarını getiriyorlar.
680 HAŞİYE Bu tür hayvanların rızıklarını taşıyan, bitki ve ağaç kafileleridir.
Hem bak, bu kubbe deki büyü k elektrik lambası681 HAŞİYE onlara ışık verdiği
gibi, bütün yemeklerini de güzelce pişiriyor. Yalnız pişirilecek yemekler
görünmez bir el tarafından birer ipe takılıp682 HAŞİYE o lambaya karşı
tutuluyor. Bu tarafa da bak… Şu biçare, zayıf, çelimsiz, kuvve tsiz
hayvancıkların önüne  nasıl tatlı bir gıdayla dolu çeşme gibi iki
tulumbacık683 HAŞİYE takılmış. Kuvve tsiz yavrusunun yalnız ağzını ona
yapıştırması kâfidir.
681 HAŞİYE O büyük elektrik lambası, güneşe işaret eder.
682 HAŞİYE İp ve ipe takılan yiyecekler ise ağacın ince dalları ve leziz meyveleridir.
683 HAŞİYE O iki tulumbacık, annelerin memelerine işarettir.
Kısacası: Bu âlemde her şey, birbirine bakar gibi yardımlaşır. Birbirini
görür gibi el ele verir. Birbirinin işini tamamlamak için omuz omuza, sırt
sırta beraber çalışır. Başka şeyleri de buna  kıyasla; örnekler saymakla
bitmez...
İşte bütün bunlar, iki kere iki dört eder derecesinde kesin bir şekilde
gösterir ki, her şey şu hayret verici sarayın ustasına, yani şu garip âlemin
sahibine itaat eder, O’nun hesabına çalışır, O’nun emrine amade birer
asker hükm ünde dir. Her şey O’nun kuvve tiyle döne r, emriyle hareket eder,
hikmetiyle düzenlenir. Bütün varlıklar O’nun lütfuyla yardımlaşır, O’nun
merhametiyle bir diğerinin imdadına koşar, yani koşturulur. Ey arkadaş,
gücün ye terse buna  karşı bir söz söyle!
Sekizinci Delil
Gel, ey nefsim gibi kendini akıllı zanneden akılsız arkadaş! Şu muhteşem
sarayın sahibini tanımak istemiyorsun. Halbuki her şey O’nu gösteriyor,
O’na işaret ve şahitlik ediyor. Bütün bu şeylerin şahitliğini nasıl
yalanlıyorsun? Öyleyse bu sarayı da inkâr et ve “âlem yok, memleket yok”
de, kendini de inkâr edip işin içinden çık! Yahut aklını başına al, beni
dinle!
İşte bak: Şu sarayda ve memleketin her tarafında değişmez unsurlar,
madenler var.684 HAŞİYE Âdeta memleketten çıkan her şey bu maddelerden
yapılıyor. Demek, bu maddeler kimin mülküys e bunlardan yapılan her şey
de onun dur. Tarla kiminse mahsul ona aittir. Deniz kiminse içindekiler de
onundur . Hem bak, bu tezgâhlarda dokuna n şeyler, işlenen nakışlı
kumaşlar bir tek maddeden yapılıyor. O maddeyi taşıyan, hazırlayan ve ip
haline getiren, elbette, açıkça, birdir. Çünkü bu iş ortaklık kabul etmez.
Öyleyse dokunup işlenen bütün sanatlı şeyler O’na mahsustur. Bak, bu
dokuna n, yapılan şeylerin her bir çeşidi memleketin her tarafında
bulunuyor . Hemcinsleriyle her yere öyle yayılmış ki, beraberce, birbiri
içinde, aynı tarzda, aynı anda yapılıyor ve dokunuyor lar. Demek bu, bi r tek
Zât’ın işidir, çünkü her şey tek emirle hareket ediyor. Yoksa böyle bir
anda, bir tarzda, bir mahiyette, bir toplulukta ittifak ve birbirine uygunl uk
imkânsızdır. Öyleyse bu sanatlı şeylerin her biri, o gizli Zât’ın ilancısı
hükm ünde , O’nu gös teriyor.
684 HAŞİYE O unsurlar ve madenler, pek çok düzenli vazifesi bulunan, Cenâb-ı Hakk’ın izniyle her
muhtacın imdadına koşan ve O’nun emriyle her yere giren, yardım götüren, hayat için gerekli
şeyleri sağlayan, canlıları emziren ve Allah’ın yeryüzündeki sanatlı eserlerinin dokunup
işlenmesine zemin ve beşik olan hava, su, ışık ve toprağa işarettir.
Âdeta her çiçekli kumaş, sanatlı makine ve tatlı lokma, o mucize sahibi
Zât’ın birer damgası, mührü, nişanı ve imzasıdır. Her biri hal diliyle der
ki: “Ben kimin sanatıysam, içinde bulunduğum  sandıklar ve dükkâ nlar da
O’nun m ülküdür .”
Her bir nakış der ki, “Beni kim dokuduys a, bulunduğum  top da O’nun
dokum asıdır.” Her tatlı lokma ise, “Beni kim yapıyor, pişiriyorsa
bulunduğum  kazan da O’nundur .” diye ilan eder.
Her bir makine şöyle der: “Beni kim yaptıysa her yere yayılmış bütün
benzerlerimi de O yapıyor ve memleketin her tarafında bizi yetiştiren
O’dur. Demek, bu memleket de O’na aittir. Öyleyse bu memlekete, bu
saraya kim sahipse bize de o sahip olabilir.”
Mesela, devlete ait tek bir palaskaya veyahut düğm eye sahip olmak için,
onları yapan bütün fabrikaları elinde bulundur mak lâzımdır ki, onlara
gerçekten sahip olunabilsin. Yoksa o mallar “devlet malı” diye elinden
alınıp, onların kendisine ait olduğunu iddia eden boşboğa z başıbozuğa
ceza verilir.
Sözün Özü: Nasıl ki şu memleketi meydana getiren unsurlar, maddeler
memleketin her tarafına yayılmıştır ve onların sahibi de bütün memleketi
elinde tutan bir tek Zât olabilir. Aynen öyle de, onda ki bütün sanatlar,
birbirine benzediği ve aynı damgayı taşıdığı için, memleketin bütününe
yayılmış sanatlı varlıklar, her şeye hükm eden tek bir Zât’ın eseri
olduklarını gösteriyor.
İşte ey arkadaş! Madem şu memlekette, yani şu muhteşem sarayda birlik
alâmeti ve damgası vardır. Çünkü bir kısım şeyler ancak bir iken
kavranabilir. Farklı bir kısım şeyler ise -birbirine benzediği ve her tarafta
bulunduğu için- tür bakımından birlik gösterir. Ve birlik, bir olan bir Zât’a
işaret eder. Demek, onların ustasının, sahibinin, sanatkârının da bir olması
gerekir.
Bununl a beraber, gayb perdesinden kalınca bir ip çıktığına dikkat et.685 HAŞİYE
Bak, sonra onda n binlerce ip uzanmış. Her bir ipin başına bak; birer elmas,
birer nişan, birer ihsan takılmış, herkese göre birer hediye veriliyor. Böyle
garip bir gayb perdesinden böyle hayret verici ihsanları, hediyeleri şu
varlıklara uzatan Zât’ı tanımamak, O’na teşekkür etmemek ne kadar
divanece bir harekettir, bilir misin? Çünkü O’nu tanımazsan, mecburen
diyeceksin ki, “Bu ipler, uçlarındaki elmasları ve diğer hediyeleri
kendileri yapıp veriyor.” O vakit her ipe bir padişahlık kudreti atfetmek
gerekir. Halbuki gözümüzün önünde , görünmez bir el o ipleri yapıp bu
hediyeleri onlara takıyor. Demek, bu sarayda her şey, kendisinden çok o
mucize sahibi Zât’ı gösteriyor. O’nu tanımazsan, bütün bu şeyleri inkâr
etmekle hayvandan yüz  derece aşağı düşersin.
685 HAŞİYE Kalınca ip meyve veren ağaca, binlerce ip onun dallarına, iplerin başındaki elmaslar,
nişanlar, ihsanlar ve hediyeler ise çiçeklerin kısımlarına ve meyvelerin çeşitlerine işaret eder.
Dokuzuncu Delil
Gel, ey bunları düşünüp değerlendiremeyen arkadaş! Sen şu sarayın
sahibini tanımıyor, tanımak da istemiyorsun; çünkü O’nun varlığına
ihtimal vermiyorsun. O’nun hayret verici sanatlarını ve sıfatlarını aklına
sığdıramadığından inkâra sapıyorsun. Halbuki asıl akıldan uzak olan,
hakiki zorluk ve dehşetli külfetler, O’nu tanımamaktadır. Çünkü O’nu
tanısak, bütün bu sarayın, bu âlemin varlığını izah etmek, bir tek şeyinki
kadar kolay ve rahat olur. Ortadaki şu ucuzluk ve bolluk ancak o zaman
akla sığar. Eğer O’nu tanımazsak, O olmazsa, her bir şeyin varlığı, bütün
bu saray kadar zor olur; çünkü her şey bu saray kadar sanatlıdır. O vakit ne
ucuzluk ne de bolluk kalır. O olmasaydı, bu gördüğüm üz şeylerin biri bile,
değil sadece bizim elimize, hiç kimsenin eline geçmezdi. Yalnız şu ipe
takılan tatlı kons erve kutusuna bak!686 HAŞİYE Eğer şu sarayın sahibinin gizli,
mucizevî mutfağından çıkmasaydı, şimdi kırk paraya687 aldığımız o nimeti
yüz liraya alamazdık.
686 HAŞİYE Konserve kutusu, ilahî kudretin kavun, karpuz, nar ve bir süt kutusu olan hindistancevizi
gibi rahmet hediyelerine işarettir.
687 Kırk para: Bir kuruş.
Evet, asıl akıldan uzak olan, bütün zorluk, helâk sebebi, hatta imkânsızlık,
O’nu tanımamaktadır. Çünkü nasıl bir ağaca bir kökten, bir kanunla, bir
merkezden hayat veriliyor. Böylelikle binlerce meyvenin meydana
gelmesi, bir meyve gibi kolaylaşıyor. Eğer o ağacın meyveleri ayrı ayrı
kanunlarla, ayrı ayrı merkezlere ve köklere bağlansa, her bir meyvenin
büyüm esi ağacınki kadar zor olur. Hem nasıl ki bütün bir ordunun
teçhizatı bir kanunla, bir merkezden bir fabrikadan çıksa onu hazırlamak,
nicelik itibarı ile bir tek askerin teçhizatını hazırlamak kadar kolaylaşır.
Fakat eğer her askerin teçhizatı ayrı ayrı yerlerde yapılsa, oralardan alınsa,
her biri için bütün ordunun teçhizatına lâzım olan fabrikaların bulunması
gerekir.
Aynen bu iki misal gibi, şu muntazam sarayda, şu mükemmel şehirde, şu
sürekli değişip yenilenen memlekette, şu muhteşem âlemde bütün bu
şeylerin yaratılışı bir tek Zât'a verildiği vakit, o kadar kolay ve hafif olur
ki, gördüğüm üz sınırsız ucuzluğu, bolluğu ve cömertliği açıklar. Yoksa her
şey o kadar pahalı, o kadar zahmetli olur ki, dünya verilse biri bile elde
edilemez.
Onuncu Delil
Ey bir parça insafa gelmiş arkadaş! On beş gündür688 HAŞİYE buradayız. Eğer şu
âlemin düzenini bilmez, padişahını tanımazsak cezaya müstahak oluruz.
Özrümüz kalmadı. Zira on beş gün (âdeta süre verilmiş gibi) bize
ilişmiyorlar. Elbette başıboş değiliz. Bu derece nazik, sanatlı, ölçülü, latif,
ibret verici eserlerin içinde hayvan gibi gezip onları bozamayız, bize
bozdurmazlar. Şu memleketin haşmetli sahibinin elbette cezası da
dehşetlidir. O Zât’ın ne kadar kudretli, haşmetli olduğunu şuradan
anlayınız ki, şu koca âlemi bir saray gibi düzenliyor, bir dolap gibi
çeviriyor. Şu büyük memleketi bir ev gibi, hiçbir şeyi noks an bırakmadan
idare ediyor.
688 HAŞİYE On beş gün, teklif yaşı olan buluğ çağına girişe, on beş seneye işarettir.
İşte bak, her vakit, bir kabı doldurup boşaltır gibi şu sarayı, memleketi,
şehri kusursuz bir intizamla doldurup tam bir hikmetle boşaltıyor. Bir
sofrayı koyup kaldırır gibi, koca memlekette baştanbaşa, çeşit çeşit
sofralar689 HAŞİYE görünmez bir el tarafından konul up kaldırılıyor, türlü
yemekler sırayla getirilip yediriliyor. O Zât birini kaldırıp bir başkasını
koyuyor , sen de görüyorsun. Aklın varsa anlarsın ki, o müthiş haşmet
içinde sonsuz bir cömertlik ve lütuf vardır.
689 HAŞİYE Sofralar ise yaz mevsimindeki yeryüzüne işaret eder. Rahmet mutfağından taze taze, ayrı
ayrı yüzlerce Rahmanî sofra serilir, yenilenir. Her bahçe bir kazan, her ağaç bir tablacıdır.
Hem bak, bütün bunlar o görünmez Zât’ın saltanatına, birliğine şahitlik
ettiği gibi, kafilelerin arka arkaya gelip geçtiği, perdelerin art arda açılıp
kapandığı bu hakiki inkılâplar, değişimler de o Zât’ın varlığının devamına,
bekâsına şahitlik eder. Çünkü yokluğa giden şeylerle beraber sebepleri de
kayboluyor. Halbuki arkalarından, onlara isnat ettiğimiz şeyler tekrar
meydana geliyor. Demek ki, onlar bu varlıkların değil, yok olmaz bir
Zât’ın eseridir. Nasıl ki bir ırmağın kabarcıkları kaybolur ve ardından
gelen kabarcıkların gidenler gibi parlamasından anlaşılır ki, onları
parlatan, daimî ve yüks ek bir ışık sahibidir. Aynen öyle de, bu şeylerin
süratle değişmesi, arkalarından gelenlerin kaybolup gidenlerle aynı rengi
alması gösteriyor ki, bunlar bâki, daimî bir tek Zât’ın cilveleri, nakışları,
aynaları ve sanatıdır.
On Birinci Delil
Ey arkadaş! Gel, şimdi sana geçen şu on delil kuvve tinde kesin bir delil
daha göstereceğim. Bir gemiye bineceğiz, şu uzakta bir ada var, oraya
gideceğiz.690 HAŞİYE Çünkü bu tılsımlı âlemin anahtarları oradadır. Herkes
oraya bakıyor, oradan bir şeyler bekliyor, emir alıyor. İşte gidiyoruz.
Şimdi o adaya çıktık. Bak, pek büyük bir kalabalık var, şu memleketin
bütün büyükl eri buraya toplanmış gibi mühim bir merasim görünüyor . İyi
dikkat et! Bu büyük topluluğun bir reisi var. Gel, daha yakına gideceğiz. O
reisi tanımalıyız. İşte bak! Onun ne kadar parlak binlerce691 HAŞİYE nişanı
bulunuyor . Ne kadar kuvve tli sözler söylüyor, ne kadar tatlı sohbe t ediyor.
Şu on beş gün içinde, dediklerini ben bir parça öğrendim, sen de benden
öğren. Bak, o zât, bu memleketin mucizeler sahibi sultanından bahsediyor.
Kendisini bize o şanlı sultanın gönde rdiğini söylüyor. Bak, öyle harikalar
gösteriyor ki, o pa dişahın has bir memuru olduğuna  şüphe  bırakmıyor.
690 HAŞİYE Gemi tarihe, o ada ise Saadet Asrı’na işarettir. Şu asrın karanlık sahilinde, mimsiz
medeniyetin giydirdiği elbiseden soyunup, zamanın denizine girip, tarih ve siyer gemisine
binip Saadet Asrı’na ve Arap Yarımadası’na çıkarak Âlemin İftihar Kaynağı’nı (aleyhissalâtü
vesselam) iş başında ziyaret etmekle, o zâtın ne kadar parlak bir tevhid delili olduğunu,
yeryüzünü ve zamanın geçmiş ve gelecek iki tarafını baştan başa aydınlattığını, küfür ve
dalâlet karanlığını dağıttığını biliriz.
691 HAŞİYE Bin nişan, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam), hakikati delilleriyle bilen zâtlarca tespit
edilmiş bine varan mucizeleridir.
Dikkat et, bu zâtın söylediği sözleri yalnızca şu adadakiler değil,
harikulâde bir şekilde bütün memleket dinliyor. Çünkü herkes uzaktan
uzağa onun nutkunu işitmeye çalışıyor. Yalnız insanlar değil, belki
hayvanlar,692 hatta bak, dağlar693 bile onun getirdiği emirleri dinliyor ki,
yerinden kımıldıyor. Ağaçlar onun işaret ettiği yere gidiyor.694 O zât nerede
istese su çıkarıyor.695 Hatta parmağını bir kevser çeşmesi gibi yaparak696
onda n âb-ı hayat içiriyor. Bak, şu sarayın yüks ek kubbe sindeki mühim
lamba697 HAŞİYE onun işaretiyle ikiye bölünüyor .698 Demek, bu memleket her
şeyiyle onun memuriyetini tanıyor. “Mucizeler sahibi, görünmez bir
Zât’ın en has ve doğru tercümanı, saltanatının ilancısı, tılsımının kâşifi ve
emirlerini tebliğ eden güve nilir bir elçisi” olduğunu biliyor gibi, onu
itaatle dinliyor. İşte, etrafındaki aklı başında herkes, bu zâtın söylediği her
sözü, “Evet, evet, doğrudur!” diyerek tasdik ediyor. Hatta dağlar, ağaçlar
ve bütün memleketleri ışıklandıran büyük lamba699 HAŞİYE o zâtın işaret ve
emirlerine boyun eğerek, “Evet, evet, her dediğin doğr udur!” diyor.
692 Mesela etrafına kimseyi yaklaştırmayan huysuz bir devenin, Peygamber Efendimiz (sallallâhu
aleyhi ve sellem) çağırdığında hemen itaat ettiğine dair bkz. Dârimî, mukaddime 4; Ahmed İbni
Hanbel, el-Müsned 3/310; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/316.
693 Mesela Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), sahabilerle beraber Uhud Dağı’ndayken
dağın sarsılıp Efendimiz’in emri üzerine sakinleştiğine dair Buhârî, fezâilü ashâb 5, 7; Tirmizî,
menâkıb 18; Ebû Dâvûd, sünnet 8. Aynı hadise Hira Dağı’ndayken de gerçekleşmiştir. Müslim,
fezâilü’s-sahâbe 50; Tirmizî, menâkıb 18.
694 Mesela Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir ağacı peygamberliğine şahitlik
etmesi için çağırdığında ağacın geldiğine, “Git!” deyince de gittiğine dair bkz. el-Hâkim, el-
Müstedrek 4/190; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s.390; İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 4/365.
Ayrıca Mescid-i Nebevi’de Resûl-u Ekrem’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hutbe okurken dayandığı
direğin minber-i şerif yapıldıktan sonra devenin ağlaması gibi ses çıkardığına dair Tirmizî,
cum’a 10, menâkıb 6; İbni Mâce, ikâme 199; Dârimî, mukaddime 6.
695 Mesela Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), suyu tükenen Bi’r-i Kubâ kuyusuna abdest aldığı
suyu dökmüş, ardından dua etmiş, ondan sonra o kuyunun suyu hiç tükenmemiştir. (el-
Beyhâkî, Delâilü’n-Nübüvve 6/136; Kadı Iyâz, eş-Şifâ 1/331 İbni Kesîr, el-Bidâye 6/101).
696 Mesela Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) parmaklarından su aktığına ve bundan
üç yüz kişinin abdest aldığına dair Buhârî, menâkıb 25; Müslim, fezâil 6, 7.
697 HAŞİYE O mühim lamba aydır, Peygamber Efendimiz’in (aleyhissalâtü vesselam) işaretiyle iki parça
olmuştur. Yani Mevlâna Câmî’nin dediği gibi, “Hiç yazı yazmamış olan o ümmi zât, parmak
kalemiyle gökyüzü sayfasında bir elif yazmış, bir kırkı iki elli yapmıştır.” Yani ay, yarılmadan
önce [ebced hesabıyla] kırk olan mim’e benziyordu, yarıldıktan sonra iki hilâl oldu, elli olan
iki nun’a benzedi.
698 Kamer sûresi, 54/1-2; Buhârî, menâkıb 27; Müslim, münâfikîn 46, 47.
699 HAŞİYE Büyük lamba ise güneştir. Yerkürenin doğudan geri dönmesiyle yeniden güneş
görünmüş, kucağında Hazreti Peygamber (aleyhissalâtü vesselam) yattığı için ikindi namazını
kılamayan Hazreti Ali (radiyallahü anh) o mucize sayesinde ikindi namazını edâ etmiştir.
İşte ey sersem arkadaş! Padişahın hususi hazinesine has bin nişan taşıyan
şu nuranî, muhteşem ve pek ciddi zâtın bütün kuvve tiyle, memleketin
bütün ileri gelenlerinin tasdikleri altında bildirdiği mucize sahibi bir Zât’a
ait vasıflarda ve tebliğ ettiği emirlerde hiçbir şekilde yalan ve hile
bulunabilir mi? Bunda  hakikate zıt bir şey olması mümküns e, şu sarayın,
lambaların ve cemaatin de varlığını, hakikatini yalanlamak gerekir. Eğer
gücün yetiyorsa buna  karşı itiraz parmağını uzat! Parmağın bu delillerin
kuvve tiyle nasıl kırılıp göz üne sokulacak, gör !
On İkinci Delil
Ey aklı bir parça başına gelen kardeş! Gel, sana bütün bu on bir delil
kuvve tinde bir delil daha göstereceğim. İşte, yuka rıdan inen ve herkesin
hayretinden veya hürmetinden kendisine tam dikkat kesildiği şu nuranî
fermana700 HAŞİYE bak. O bin nişanlı zât, yanında durmuş, onun mânâsını
herkese bildiriyor. İşte şu fermanın üslûbu öyle parlıyor ki, herkesin takdir
eden bakışlarını çekiyor. Öyle ciddi ve mühim meselelerden bahsediyor ki,
herkes ona kulak vermeye mecbur kalıyor. Çünkü  o zât, bütün bu
memleketi idare eden, bu sarayı yapan ve bu hayret verici eserleri ortaya
koya n Sultan’ın icraatını, fiillerini, emirlerini ve vasıflarını birer birer
anlatıyor. O fermanın tamamında büyük bir damga, her bir satırında, her
bir cümlesinde taklit edilmez bir imza olduğu gibi, bak, ifade ettiği
mânâların, hakikatlerin, emirlerin ve hikmetlerin üstünde  de manevî bir
mühür hükm ünde  o Zât’a has bir tarz görünüyor .
700 HAŞİYE O nuranî ferman Kur’an’a, üstündeki imza ise onun mucizeliğine işarettir.
Sözün Özü: Şu yüc e ferman, o yüce Zât’ı güne ş gibi gösterir, kör olmayan
görür.
İşte ey arkadaş! Aklın başına geldiyse bu kadar yeter... Eğer bir sözün
varsa şimdi söyle. O inatçı adam cevap olarak demiş ki: “Ben senin bu
delillerine karşı yalnız, ‘Elhamdülillah, inandım.’ derim. Hem de güne ş
gibi parlak ve gündüz  gibi aydın bir şekilde inandım; şu memleketin
kemâl sahibi tek bir Mâliki, şu âlemin celâl sahibi tek bir Hâkimi, şu
sarayın cemâl sahibi tek bir Sanatkârı bulunduğunu kabul ettim. Allah
senden razı olsun ki, beni inadımdan ve divaneliğimden kurtardın.
Getirdiğin delillerin her biri tek başına bu hakikati göstermeye yeterdi.
Fakat her bir delil O’nu bilme yolunda  daha parlak, daha şirin, daha hoş,
daha nuranî ve daha güzel tabakalar, tanıma perdeleri, muhabbet
pencereleri açtığı için bekledim, dinledim…”
Cenâb-ı Hakk’ın birliğinin yüce hakikatine ve Allah’a iman esasına işaret
eden temsilî hikâye tamamlandı. Rahman’ın yardımı, Kur’an’ın feyzi ve
iman nuru sayesinde, temsilî hikâyedeki “On İki Delil”e karşılık hakiki
tevhidin güne şinden “On İki Lem’a” ile bir “Mukaddime”yi göstereceğiz.
701وُِْ وَاَِْاَُوََِ ِّٰ ا
701 Yardım ve hidayet ancak Allah’tandır.
İkinci Makam
نِ اِِِْــــــِ ِّٰ اْٰ
702ِ وَاَْرْضِ َُ ََُِ اَٰات۝ٰى ُ َْءٍ وٌَِ ُ ُ َْءٍ وََُ ََُّٰ َِ
702 “Her şeyi yaratan Allah’tır. Her şey O’nun tasarrufunda ve idaresindedir. Göklerin ve yerin
hazinelerinin anahtarları O’nun katındadır.” (Zümer sûresi, 39/62-63)
703َِْ َُُْنََُتُ ُ َْءٍ وَإِلَانَ اِي َِِه۪ ََُْ
703 “Sübhandır, münezzehtir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet, elindedir. Ve hepinizin de
dönüşü O’na olacaktır.” (Yâsîn sûresi, 36/83)
704ََِرٍ َُْمٍَا َُُُۤ إِ بََِ ََۤاُُِ۬ وَمِنْ ِْ َْءٍ إِ عوَإ
704 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarları elimizde olmasın. Biz onu
ancak belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21)
705َاطٍ ٍَُِْ إِن رَ َٰ َِ اٌِٰ َََِِِۤ ِْ دَۤاٍ إِ َُ
705 “Hiçbir canlı yoktur ki mukadderatı O’nun elinde olmasın. Rabbim elbette (her hüküm ve
tasarrufunda) mutlak doğru, mutlak adildir.” (Hûd sûresi, 11/56)
Mukaddime706
706 Giriş.
İman esaslarının en yücesi olan Allah’a imana dair Katre risalesinde,
kâinattaki her bir şeyin, elli beş lisanla Cenâb-ı Hakk’ın varlığının
vücûbiyetine707 ve birliğine işaret ve şahitlik ettiğini kısaca göstermiştik.
Nokta risalesinde de, Cenâb-ı Hakk’ın varlığının ve birliğinin
delillerinden, her biri bin delil kuvve tinde olan dört küllî delili
zikretmiştik. Yine on iki kadar Arapça risalemde, Cenâb-ı Hakk’ın
varlığının vücûbiyetini ve birliğini gösteren yüzlerce kesin delili
zikrettiğimizden, onlarla yetinerek şimdi meseleyi derince ele almaya
girişmeyeceğiz. Burada yalnız Arapça Risale-i Nur’da kısaca yazdığım,
Allah’a iman esasının güne şinden “On İki Lem’a”yı708 göstermeye
çalışacağız.
707 Zorunlu, vacip, varlığı kendinden olma.
708 Lem’a: Parıltı.
Birinci Lem’a
Tevhid iki kısımdır. Mesela, nasıl ki bir çarşıya, bir şehre büyük bir zâtın
çeşitli malları gelse, bunl arın o z âta ait olduğu i ki şekilde bilinir:
Biri basitçe, avamcadır: “Bu kadar çok mala onda n başka kimse sahip
olamaz.” denilir. Fakat böyle diyen avam tabakadan bir adamın o mallara
nezareti sırasında çok hırsızlık olabilir. Malların bazılarında çok kişi hak
iddia edebilir.
İkincisinde ise bir adam, her destenin üzerindeki yazıyı okur, her bir topun
üstünde ki imzayı tanır, her ilandaki mührü bilir ve bu şekilde, “Her şey o
zâtındır” der. İşte şu halde her bir şey mânen o z âtı gösterir.
Aynen bunu gi bi, tevhid de iki çeşittir.
Birincisi: Avamca ve görünüş te olan tevhiddir ki, “Cenâb-ı Hak birdir,
ortağı-benzeri yokt ur, bu kâ inat O’nundur .” demektir.
İkincisi: Hakiki tevhiddir. Üzerlerinde kudretinin damgasını,
rubûbi yetinin mührünü ve kaleminin nakışlarını görmekle her şeyden
doğrudan doğruya Cenâb-ı Hakk’ın nuruna karşı bir pencere açıp O’nun
birliğini, her şeyin kudret elinden çıktığını, ulûhiyetinde, rubûbi yetinde ve
mülkünde  hiçbir şekilde ortağı ve yardımcısı olmadığını gözüyle görmüş
gibi kesin, şüphe siz bir şekilde tasdik etmek ve buna  inanmaktır. Bir nevi,
daima O’nun huzurunda  olma şuuru elde etmektir. Biz de bu Söz’de, o
hâlis ve yüce hakiki tevhidi gösteren parıltıları zikredeceğiz.
Birinci nükte içinde bir ihtar: Ey her şeyi sebeplere bağlayan gafil!
Sebepler bir perdedir, çünkü izzet ve büyükl ük öyle ister. İş gören ise
Samed Yaratıcının kudretidir, çünkü tevhid ve celâl öyle ister ve her
şeyden bağımsız olmayı gerektirir. O Ezelî Sultan’ın memurları, rubûbi yet
saltanatında icraatçısı değil, saltanatının ilancısı ve rubûbiyetinin
seyircisidirler. Ve o memurlar, o vasıtalar kudretin izzetini, rubûbi yetin
haşmetini göstermek içindir. Ta ki kudret ile kıymetsiz işler arasında
temas görünmesin. Cenâb-ı Hak, acz ve fakr içindeki, insanlardan bir
sultan gibi, memurlarını acizlik ve ihtiyaç sebebiyle ortak edinmiş
değildir.
Demek sebepler, görünüş e bakıp hüküm  veren aklın sığ nazarına karşı
kudretin izzeti muhafaza edilsin diye konul muştur. Zira aynanın iki tarafı
gibi, her şeyin bir “mülk” bir de “melekût” tarafı vardır. “Mülk” tarafı
aynanın boya lı arka yüzüne benzer, farklı renklerde ve hallerde olabilir.
“Melekût” tarafı ise aynanın parlak yüzüne benzer. Her şeyin görünen,
“mülk” tarafında, Samed Yaratıcının kudretinin izzetine ve kemâline zıt
haller vardır. Sebepler, o hallere hem perde hem vesile olmak için
konul muştur. “Melekût” ve hakikat tarafında ise her şey şeffaftır, güzeldir.
Kudretin bizzat temas etmesine uygundur , izzetine zıt değildir. Bu yüzden
sebepler sırf görünüş tedir, melekût âleminde ve hakikatte tesirleri yokt ur.
Görünüş teki sebeplerin bir hikmeti de şudur: Haksız şikâyetlerin ve
temelsiz itirazların mutlak adalet sahibi Allah’a yöne lmemesi için o
şikâyetlere ve itirazlara hedef olmak maksadıyla yaratılmışlardır. Çünkü
kusur onlardan çıkıyor, onların kabiliyetsizliğinden ileri geliyor. Bu sırra
hoş bir misal olarak manevî bir temsil rivayet ediliyor:
Hazreti Azrail (aleyhisselam), Cenâb-ı Hakk’a demiş ki:
— Ruhları alma vazifesinde kulların benden şikâyet edecek, bana
küsecekler.
Cenâb-ı Hak, hikmet lisanıyla ona şöyle buyur muş:
— Seninle kullarımın arasına musibetleri, hastalıkları perde yapacağım ki
şikâyetler onlara gitsin, kul larım sana küsmesin.709
709 Ebu’ş-Şeyh, el-Azame 3/897, 917; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 5/51; el-Hakîm et-Tirmizî,
Nevâdiru’l-Usûl 1/177-178; es-Suyûtî, ed-Dürru’l-Mensûr 6/543.
İşte bak, nasıl ki hastalıklar, ecelde var olduğu zannedilen fenalıklara
perdedir ve ruhların alınması işinde bir hakikat olarak bulunan hikmet ve
güzellik, Azrail Aleyhisselam’ın vazifesiyle alâkalıdır. Aynı şekilde,
Hazreti Azrail de bir perdedir. Ruhların alınmasında, merhametsiz
addedilen ve Cenâb-ı Hakk’ın rahmetinin kusursuzluğuna  zıt görünen bazı
haller kendisinden bilinsin diye o işle vazifeli bir memurdur ve ilahî
kudrete bir perde olmuştur.
Evet, izzet ve büyükl ük ister ki, sebepler kudret elinin perdedârı olsun
aklın nazarında… Tevhid ve celâl ister ki, sebepler ellerini çeksin hakiki
tesirden…
İkinci Lem’a
Bak şu kâinat bostanına, şu yeryüzü bağına! Şu semânın yıldızlarla
yaldızlanmış güzel yüzüne dikkat et!.. Göreceksin ki, bir Sâni-i
Zülcelâl’in, bir Fâtır-ı Zülcemâl’in, o serilmiş ve serpilmiş sanatlı
varlıklardan her birinde, her şeyin yaratıcısı oluşuna mahsus damgası ve
her bir mahlûkunun üstünde , her şeyi sanatla yaratmasına has bir mührü
vardır. Kudret kaleminin eserlerinin neşredildiği gece ve gündüz , yaz ve
bahar sayfalarında yazılan varlık tabakalarının üstünde  taklit kabul etmez
parlak bir imzası bulunur. Şimdi o damgalardan, mühürlerden, imzalardan
örnek olarak birkaçını zikredeceğiz.
Mesela, hesapsız damgalarından, hayat üzerine koyduğu pek çok misalin
birine bak: “Cenâb-ı Hak bir şeyden her şeyi, her şeyden de bir tek şeyi
yapar.” Çünkü spermden ve içilen basit bir sudan, sayısız uzvu ve
hayvanlara ait dona nımı yaratır. İşte bir şeyi her şey yapmak, elbette bir
Kadir-i Mutlak’ın işidir. Yenilen sayısız yiyecekteki (o yiyecek ister
hayvanî ister bitkilerden olsun) çeşitli maddeleri, kusursuz bir intizamla o
varlığa has bir cisme çeviren, onda n hususi bir cilt dokuya n ve basit
uzuvları yapan, elbette her şeye gücü yeten bir Kadir’dir ve mutlak,
sonsuz ilim sahibi bir Alîm’dir. Evet, ölümü ve hayatı yaratan Zât, şu
dünya  tezgâhında hikmetiyle, hayatı öyle mucize bir kanunuyl a idare
ediyor ki, o kanunu uygul amak, ancak bütün kâinatı tasarrufu altında tutan
bir Zât’a mahsustur. İşte eğer aklın sönmemiş, kalbin kör olmamışsa
anlarsın ki, bir şeyi tam bir kolaylık ve intizamla her şey yapmak ve her
şeyi kusursuz bir ölçü ve düzenle, sanatlı bir şekilde bir tek şey yapmak,
her şeyin Yaratıcısına has bir damgadır.
Mesela, harika işler yapan bir zâtın, bir dirhem pamuktan yüz top çuha,
ipek veya patiska gibi çeşitli kumaşları dokuduğunu ve helva, baklava gibi
birçok yiyeceği yaptığını görsen… Sonra görsen ki, o zât, demiri ve taşı,
balı ve yağı, suyu ve toprağı avucuna alıyor, bir güzel altın yapıyor.
Elbette, o zâtın kendine has bir sanatı bulunduğuna , yeryüzünde ki bütün
unsurların onun emrine itaat ettiğine ve topraktaki bütün maddelerin onun
buyruğuna  baktığına kesinlikle hükm edersin. Evet, hayattaki kudret ve
hikmet tecellileri, bu m isaldekinden bin derece daha harikadır.
İşte hayat üzerindeki pek çok da mgadan biri...
Üçüncü Lem’a
Bak şu akıp giden kâinatta, şu seyyar varlıklar arasında dolaşıp duran
canlılara! Göreceksin ki, her birinin üstünde , Hayy ve Kayyûm  Yaratıcının
koyduğu pek çok mühür vardır. Onlardan biri şudur: Bir canlı, mesela
insan, âdeta kâinatın küçük bir misali, yaratılış ağacının bir meyvesi ve şu
âlemin bir çekirdeği gibi, çoğu varlık türünün numunelerini içinde
barındırır. Âdeta o, bütün kâinattan gayet hassas ölçülerle süzülmüş bir
damladır. Demek, şu canlıyı yaratmak ve ona Rab olmak için bütün kâinatı
hükm ü ve idaresi altında tutmak gerekir.
İşte, eğer aklın evhamda boğul mamışsa anlarsın ki: Bir kudret kelimesini,
mesela bal arısını, çoğu şeye bir çeşit küçük fihrist yapmak.. bir sayfada,
mesela insanda, şu kâinat kitabının birçok meselesini yazmak.. bir
noktaya, mesela küçücük incir çekirdeğine koca incir ağacının programını
yerleştirmek.. bir harfte, mesela insanın kalbinde, Cenâb-ı Hakk’ın şu
koca âlemin safhalarında tecelli eden ve onu kuşatan bütün isimlerinin
eserlerini göstermek.. insanın bir mercimek tanesi büyükl üğünde ki
hafızasına bir kütüpha ne kadar yazı sığdırmak ve bütün yaratılış
hadiselerinin etraflı bir fihristini o hafızada saklamak, elbette ve elbette
her şeyin Hâlık’ına, bu kâ inatın Rabb-i Zülcelâl’ine has bir mühürdür.
İşte canlıların üstünde ki pek çok Rabbanî mühürden yalnız biri nurunu
böyle gösterir ve O’nun ayetlerini okutursa, acaba bütün o mühürlere
birden bakabilsen, hepsini görebilsen, 710ةِ ظُُرِهَ۪انَ َِ اَْٰ ُِِْ
demeyecek misin?
710 Zuhurunun şiddetinden gizlenmiş olan Zât’ı her türlü kusur ve noksan sıfattan tenzih ederiz.
(Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/221; el-İskendarânî, Şerhu Hikemi’l-Atâiyye s. 119)
Dördüncü Lem’a
Şu gök denizinde yüzen, şu yeryüzüne serpilmiş rengârenk varlıklara ve
çeşit çeşit sanatlı eserlere dikkat et! Her birinin üstünde  Ezelî Güneş’in
taklit edilmez imzaları olduğunu göreceksin. Nasıl ki o Zât’ın hayat
üzerinde damgaları, canlılarda mühürleri görünüyor  ve bunların bir ikisini
gördük; O’nun canlılara hayat verilmesinde de öyle imzaları vardır.
Temsil, derin mânâları anlamayı kolaylaştırdığından, şu hakikati bir
temsille göstereceğiz:
Mesela, gezegenlerden tut, damlalara, küçük cam parçalarına ve parlak kar
zerreciklerine kadar her şeyde, güne şin misalî cilvelerinin ve yansımasının
bir imzası, kendine mahsus nuranî bir izi görünüyor . Eğer o sayısız şeyde
görünen güne şçiklerin, güne şin yansıması ve tecellisi olduğunu kabul
etmezsen, o vakit mecburen, her bir damlada, ışığın ulaştığı her bir cam
parçasında ve her şeffaf zerrecikte, tabii ve hakiki bir güne şin bizzat
varlığını kabul etmek gibi son derece divaneliğe, sonsuz bir ahmaklığa
düşersin. Aynen öyle de, o Ezelî Güneş’in, nuranî tecellilerinden “ihyâ”
yani “hayat vermek” yönüyl e, her canlının üstünde  öyle bir imzası vardır
ki, farz edelim bütün sebepler toplansa ve hepsi istediğini yapmakta
serbest, irade sahibi birer varlık kabul edilse yine o imzayı taklit
edemezler. Zira her biri birer kudret mucizesi olan canlılar, o Ezelî
Güneş’in parıltıları hükm ünde ki isimlerinin odak noktası gibidir.
Canlılarda görünen hayret verici sanat nakışları, benzersiz hikmet ölçüleri
ve ehadiyet sırrının tecellisi, Ehad ve Samed Zât’a verilmediği zaman, her
bir canlıda, mesela bir sinekte, bir çiçekte sonsuz bir yaratıcı kudretin
saklandığını, her şeyi kuşatan bir ilim bulunduğunu ve kâinatı idare
edecek mutlak bir iradenin olduğunu varsaymak gerekir. Belki onlarda
Vâcibü’l-Vücud’a has bâki sıfatların da bulunduğunu kabul etmek lâzım
gelir. Âdeta o çiçeğin, o sineğin her bir zerresine ilahlık atfetmek gibi,
dalâletin ve hurafelerin en ahmakçasına düşülür. Zira o varlığın
zerrelerine, bilhassa tohum larına öyle bir hususiyet verilmiştir ki, o zerre,
parçası olduğu canlıya bakar, ona göre vaziyet alır. Hatta o canlının bütün
hemcinslerine bakar gibi, o türün devamını sağlamak ve her yerde ekilip
bayrağını dikmek için kanatçıklarla kanatlanır. Belki o canlının alâkadar
ve muhtaç olduğu her şeye karşı muamelelerini ve rızkıyla alâkalı
münasebetlerini devam ettirecek bir hale bürünür. İşte eğer o zerre bir
Kadir-i Mutlak’ın memuru olmazsa ve O’ndan bağı kesilirse, o vakit o
zerrede her şeyi gören bir göz, her şeyi kavrayan bir şuur bulunduğunu
kabul etmek gerekir.
Kısacası: Nasıl şu damlalardaki ve cam zerrelerindeki güne şçikler ve
çeşit çeşit renkler güne şin tecellisine verilmezse bir tek güne ş yerine
sayısız güne şi kabul etmek lâzım gelir. Böylece imkânsız içinde imkânsız
bir hurafe kabul edilmiş olur. Aynı şekilde, eğer her şey Kadir-i Mutlak’a
verilmezse, bir tek Allah’a karşılık, belki kâinattaki zerreler sayısınca
ilahı kabul etmek gibi, yüz derece akıl dışılığı mümkün görüp divanelik
hezeyanına düşülür.
Sözün Özü: O Ezelî Güneş’in birliğinin nuruna ve varlığının vücûbiyetine
her bir zerreden üç pencere açılır.
Birinci Pencere: Her bir zerre, bir asker gibi hareket eder. Nasıl ki, bir
askerin her dairede, yani takımda, bölükte, taburda, alayda, tümende,
orduda  bir bağı, o bağa göre bir vazifesi ve o vazifeye göre düzen
çerçevesinde bir hareket programı vardır. Aynen öyle de, gözbebeğindeki
cansız bir zerreciğin dahi senin gözünle, başınla, vücudunl a, kan
dolaşımını sağlayan atar ve toplardamarlarınla; çekme-itme kuvve tlerine,
meydana getirici kuvve te, maddeye şekil verme gücüne, his ve
hareketlerine hizmet eden diğer sinirlerle ve hatta bütün insan türüyle
birer bağı ve onlarla alâkalı birer vazifesi bulunur. O zerre, açıkça, bir
Kadir-i Ezelî’nin sanat eseri, vazifeli memuru ve O’nun idaresi altında
olduğunu, kör  olmayan göz e gösterir.
İkinci Pencere: Havadaki her bir zerre, her bir çiçeği, her bir meyveyi
ziyaret edebilir. Her çiçeğe, meyveye girip işleyebilir. Eğer her şeyi gören
ve bilen bir Kadîr-i Mutlak’ın itaatkâr memuru olmazsa, o başıboş
zerrenin, bütün meyvelerin ve çiçeklerin dona nımını, yapılışını, ayrı ayrı
sanatlarını, onlara giydirilen suretlerin terziliğini ve geniş, mükemmel
sanatındaki ibrişimleri bilmesi gerekir. İşte şu zerre, güne ş gibi, bir tevhid
nurunun pa rıltısını gösteriyor. Işığı havaya, suyu t oprağa kıyasla…
Zaten eşyanın asıl kaynağı dört maddedir: Hidrojen, oksijen, karbon ve
azot. Bu dör t unsur diğer şeyleri meydana getirir.
Üçüncü Pencere: Dünya daki her türlü çiçeğin ve meyveli bitkinin
tohum cukları, tıpkı hayvanların spermleri gibi, ayrı ayrı şeyler değil,
aynıdır. Spermler bir sudan olduğu gibi, o tohum lar da karbon, azot,
hidrojen ve oksijenden oluşur; mahiyetçe birbirinin benzeri, fakat özünde
birbirinden farklıdır. Yalnız her tohum a kader kalemiyle, sırf manevî
olarak kendi programı yazılmıştır. İşte o tohum ları sırayla, her çiçekli ve
meyveli bitkinin büyüyüp boy atmasına saksılık yapabilecek bir kâse
toprağa koys ak, her birinin harika dona nımıyla, şekil ve vaziyetiyle
açacağına, vuku bulmuş gibi inanırsın. Eğer o topraktaki zerreler, her bir
şeyin her halini bilen, her şeye kendisine lâyık vücudu ve o vücudun
gereklerini vermeye gücü yeten ve her şey kudretine kusursuz bir şekilde,
kolayca boyun  eğen bir Zât’ın itaatkâr memurları kabul edilmezse, onların
her birinde bütün çiçekler ve meyveli bitkiler sayısınca manevî fabrika ve
matbaa bulunması gerekir ki, tohum lar, dona nımları ve şekilleri
birbirinden uzak ve farklı türde çiçek ve bitkilere kaynak olabilsin. Veya
bütün o bitkilere her şeyi kuşatan bir ilim ve büyüyüp boy atmalarını
sağlayacak bir kudret vermek lâzımdır ki, mevcut şekillerini alsınlar.
Demek, topraktaki zerrelerin Cenâb-ı Hak’tan bağı kesilse, onlar sayısınca
ilahı kabul etmek gerekir. Bu ise bin defa imkânsız içinde imkânsız bir
hurafedir. O’nun m emuru kabul edildikleri vakit ise her şey çok kol aydır.
Nasıl ki, büyük bir sultanın basit bir askeri, onun namıyla ve kuvve tiyle
bir memleketin halkını hicret ettirebilir, iki denizi birleştirebilir, bir şahı
esir edebilir. Aynen öyle de, Ezel ve Ebed Sultanı’nın emriyle, bir sinek
Nemrut’u yere serer,711 bir karınca Firavun’un sarayını harap eder ve bir
incir çekirdeği incir ağacını yükl enir.
711 İbni Kesîr, el-Bidâye 1/149.
Hem her bir zerrede, Sâni’in vücûbuna712 ve birliğine iki doğru şahit daha
vardır. Birincisi, her bir zerre, mutlak acizliğiyle beraber pek büyük ve
çeşitli vazifeleri üstlenir; ikincisi, cansız olmasına rağmen küllî bir şuuru
gösteren umumi düzene uygun hareket eder. Demek, her bir zerre,
acizliğinin diliyle Kadir-i Mutlak’ın varlığının vücûbiyetine; âlemdeki
düzeni gözetmesiyle de O’nun bi rliğine şahittir.
712 Zorunlu, vacip, varlığı kendinden olma.
713هُ أٌََ ٌَََهُ اََٰنِ َٰ أَنَذَِٰ ِ ُ َ ل أَُ وَاٌِ وَاٌِ كَرةٍ ََِِْ َََٰ أَن ِ ُ ذ
713 Her bir zerrede O’nun Vacib ve Vahid (Bir) olduğuna iki şahit bulunduğu gibi, her canlıda da
O’nun Ehad ve Samed olduğuna dair iki delil vardır.
Evet, her canlıda bir ehadiyet714 damgası, bir de samediyet715 imzası
bulunuyor . Zira bir canlı, Cenâb-ı Hakk’ın kâinatta cilveleri görünen bütün
isimlerini birden kendi aynasında aksettirir. Âdeta bir odak noktası
hükm ünde , Hayy-ı Kayyûm ’un ism-i âzamının tecellisini gösterir. İşte her
canlı, Muhyî isminin perdesi altında o Ehad Zât’ın bir nevi gölgesini
gösterdiğinden, bir ehadiyet damgası taşır. Hem o canlı, bu kâinatın küçük
bir misali ve yaratılış ağacının bir meyvesi hükm ünde  olduğu için, onun
kâinat kadar büyük ihtiyaçlarını birden, kolayca, küçücük hayat dairesine
yetiştirmek, samediyet imzasının delilidir. Yani bu hal şuna işaret ediyor:
Öyle bir Rabbi var ki, o canlıya her şeye bedel bir alâkası ve her şeyin
yerini tutacak bir nazarı bulunur. Bütün eşya, O’nun bir teveccühünün
yerini tutamaz.
714 Cenâb-ı Hakk’ın her varlıkta tek tek görülen, kendine ait birlik tecellisi.
715 Cenâb-ı Hak hiçbir şeye muhtaç olmadığı halde her şeyin ona ebediyen muhtaç oluşu.
716دٍءٍ وََْ َِْءٍ وَاحِِْ َُْ ُ َْنْ ُ َْءٍ وََ يَُِ َْءٍ َْءٌ عَََْ َِْ 
716 Bu ibarenin manası, üst paragrafta “Yani bu hal...” ile başlayan cümledir.
Yine bu hal gösteriyor ki, o canlının Rabbi hiçbir şeye muhtaç olmadığı
gibi, hazinesinden hiçbir şey eksilmez ve kudretine hiçbir şey ağır gelmez.
İşte samediyetin, gölgesine işaret eden bir çeşit imzası... Demek, her
canlıda bir ehadiyet damgası, bir samediyet imzası vardır. Evet, her bir
canlı, hayat lisanıyla 717دَُمَّاُ هَّٰا ۝ٌ دَحَأُ هّٰاَ وُهْ لُق ayetlerini okuyor . Bu iki
damgadan başka birkaç mühim pencere daha var. Başka bir yerde etraflıca
izah edildiği için bur ada kısaca anlatıldı.
717 “De ki: O, Allah birdir. Samed’dir (her şey O’na muhtaç, O ise hiçbir şeye muhtaç değildir.).”
(İhlâs sûresi, 112/1-2)
Madem Vâcibü’l-Vücud’un birliğine, şu kâinatın her bir zerresi böyle üç
pencere ve iki delik, hayat da iki kapı birden açıyor. Zerrelerden güne şe
kadar varlık tabakalarının, Zât-ı Zülcelâl’in marifetinin nurlarını nasıl
yaydığını kıyas edebilirsin.
İşte, marifetullahtaki718 manevî yüks elişin derecelerini ve huzurun
mertebelerini buradan anla ve kıyasla!
718 Cenâb-ı Hakk’ı tanımak, bilmek, ilahî hakikatlere vâkıf olmak.
Beşinci Lem’a
Nasıl ki bir kitap eğer yazma ve mektup ise onu yazmak için bir kalem
yeter. Eğer basılı, matbu olursa, o kitabın basılması için harfleri sayısınca
kalem, yani demir harf gerekir. Eğer bazı harflerine gayet ince bir hatla o
kitabın büyük kısmı sığdırılmışsa –Yâsin sûresi “Yâ Sin” ifadesinde
yazıldığı gibi– o vakit bütün o demir harflerin küçükleri de lâzımdır ki,
kitap o tek harfe sığsın. Aynen öyle de, şu kâinat kitabına, Samed
Yaratıcının kudret kaleminin bir yazması ve Ehad Zât’ın bir mektubu
dersen, zorunluluk derecesinde bir kolaylık ve lüzum derecesinde bir akla
uygunl uk yoluna gidersin. Eğer onu tabiata ve sebeplere verirsen,
imkânsızlık derecesinde zor, akıl dışılık derecesinde zahmetli ve hiçbir
şüphe nin kabul etmeyeceği hurafeli bir yola saparsın. Bu ikinci yolda,
tabiat için her bir toprak parçasında, su damlasında, hava zerresinde
milyarlarca madenî matbaa ve sayısız manevî fabrika bulunması lâzımdır
ki, çiçekli, meyveli, sanatlı sayısız varlığın meydana gelmesine vesile
olabilsin. Yahut onlarda her şeyi kuşatan bir ilim, her şeye yeten bir
kuvve t bulunduğunu kabul etmek gerekir ki, şu sanatlı varlıklara hakiki
kaynaklık edebilsinler. Çünkü toprağın her bir parçası, suyun her bir
damlası ve havanın her bir zerresi çoğu bitkinin yetişmesini sağlayabilir.
Halbuki her bitkinin -meyveli de olsa, çiçekli de olsa- meydana gelişi o
kadar muntazam, o kadar ölçülü ve özünde  o kadar birbirinden farklıdır ki,
her birine, yalnız kendisine mahsus manevî birer fabrika veya ayrı birer
matbaa lâzımdır. Demek ki, tabiat her şeyin asıl sebebi kabul edilirse,
vasıta ve araç olmaktan kaynaklık mertebesine çıkarsa her bir şeyde diğer
bütün varlıkların makinelerini bulundur maya mecburdur. İşte bu
tabiatperestlik fikrinin esası öyle bir hurafedir ki, hurafeciler bile onda n
utanıyor. Kendini akıllı zanneden aldanmışların nasıl saçmalayarak sonu
olmayan bir akılsızlığı kabul ettiklerini gör, ibret al!
Kısacası: Nasıl ki bir kitabın her harfi, kendi varlığını bir harf kadar
gösterir ve kendisine tek bir şekilde işaret eder; kâtibini ise on kelimeyle
tarif edip pek çok yönüyl e gösterir. Mesela, “Benim kâtibim yazı
sanatında ustalık sahibidir, kalemi kırmızıdır, şöyledir, böyledir.” der.
Aynen öyle de, şu büyük âlem kitabının her bir harfi, kendi varlığını ancak
büyükl üğü ve sureti kadar gösterirken, Nakkaş-ı Ezelî’nin isimlerini bir
kaside kadar tarif eder ve keyfiyetleri sayısınca işaret parmaklarıyla
gösterir, o isimlerin Sahibine şahitlik eder. Demek, hem kendini hem
bütün kâinatı inkâr eden safsatacı bir ahmağın, yine de Sâni-i Zülcelâl’i
inkâra gitmemesi gerekir.
Altıncı Lem’a
Hâlık-ı Zülcelâl, nasıl ki her bir mahlûkunun çehresine ve her bir sanatlı
eserinin yüzüne ehadiyetinin damgasını koym uştur (bunların bir kısmını
önceki “lem’a”larda gördün). Aynen öyle de, gayet parlak bir şekilde, her
bir varlık türü üstünde  birçok ehadiyet damgasını, her bir bütün üstünde
tekliğinin çeşitli mühürlerini ve âlemin tamamında birliğinin imzalarını
gösterir. İşte onlardan birine, yeryüzü sayfasına ve bahar mevsimine
konul an bir mühre işaret edeceğiz:
Nakkaş-ı Ezelî yeryüzünde , yaz ve bahar mevsimlerinde en az üç yüz bin
bitki ve hayvan türünü, sonsuz karışıklık içinde son derece itina ile
farklılıklarını gözetip seçerek, intizamla, hepsini birbirinden ayırarak
haşir ve neşreder. Bu, bahar gibi apaçık, parlak bir tevhid mührüdür. Evet,
bahar mevsiminde, ölmüş yeryüzüne hayat verip üç yüz bin haşir
numunesini kusursuz bir intizamla yaratmanın, yeryüzü sayfasında birbiri
içinde üç yüz bin farklı türün fertlerini hatasız, yanlışsız, noks ansız, gayet
ölçülü, muntazam ve mükemmel bir şekilde yazmanın, elbette, sonsuz bir
kudrete, engin bir ilme ve kâinatı idare edecek bir iradeye sahip bir Zât-ı
Zülcelâl’in, bir Kadîr-i Zülkemâl’in, bir Hakîm-i Zülcemâl’in hususi
mührü olduğunu, zerre kadar şuuru bulunanın anlaması gerekir. Kur’an-ı
Hakîm şöyle ferman ediyor:
ى ُ َْءٍاَْْٰۚ وََُ َٰاۘ إِن ذَِٰ َُِْ اَْرْضَ ََْ ََِْتِ ِّٰ ََْ ُِْ رْ إِٰۤ اَٰرِ رَََُْْ
719ٌَِ
719 “İşte bak Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor! İşte bunları yapan
kim ise ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
Evet, yeryüzünün diriltilmesinde üç yüz bin haşir numunesini birkaç
günde  yapan, gösteren yaratıcı kudret için insanın yeniden diriltilmesi
elbette kolaydır. Mesela, Gelincik Dağı’nı ve Süpha n Dağı’nı bir işaretle
kaldıran mucize sahibi bir zâta, “Şu dereden, yolumuzu kapayan koca taşı
kaldırabilir misin?” diye sorulur mu? Aynen öyle de, gökleri, dağları ve
yeri altı günde  var eden, her vakit doldurup boşaltan Kadir ve Hakîm,
Kerîm ve Rahîm Zât’a karşı, bunu akıldan uzak görerek, “Ebedî âlemde
bizim için hazırlayıp kurduğun ziyafet sofrasına giden yolumuzu kapayan
şu toprak tabakasını üstümüzden kaldırabilir misin? Yeri düzeltip bizi
oradan geçirebilir misin?” denilir mi!
Şu yeryüzünde , yaz mevsimindeki bir tevhid damgasını gördün. Şimdi
bak! Zeminin yüzünde ki icraatını her şeyi görerek, sonsuz bir hikmetle
yapan bir Zât’ın eseri olan şu büyük bahar hadiselerinin üstünde  de bir
tevhid mührü açıkça görünüyo r. Çünkü şu icraat mutlak bir genişlik, o
genişlik içinde mutlak bir sürat ve o süratle beraber mutlak bir cömertlik
ile gerçekleşiyor; onda  görünen mutlak intizam, kusursuz, güzel sanat ve
yaratılış mükemmelliği öyle bir mühürdür ki, ancak sonsuz ilim ve kudret
sahibi bir Zât’a ait olabilir.
Evet, görüyoruz ki, bütün yeryüzünde  mutlak bir genişlik içinde bir
yaratma, bir tasarruf, bir faaliyet var. Hem bu işler o genişlik içinde
mutlak bir süratle yapılıyor. Hem o sürat ve genişlikle beraber, farklı
türlerden sayısız varlığın yaratılmasında mutlak bir cömertlik görünüyor .
Yine bunlarla beraber mutlak bir kolaylık göze çarpıyor. Bütün bunların
yanında da, her bir varlık türünde  ve her bir fertte görünen kusursuz
intizam, gayet seçkin, güzel sanat ve müstesna yaratılış güzelliği ile
beraber son derece cömertlik içinde tam bir düzen var. O sayısız
varlıkların yaratılmasında görülen mükemmellik, gayet sürat içinde bir
sanat güzelliği, son derece karışıklık içinde tam bir farklılık, gayet bolluk
içinde çok kıymetli eserler, gayet geniş bir daire içinde tam bir ahenk ve
gayet kolaylık içinde sanatlı, benzersiz şeyleri yaratmak; bir anda, her
yerde, her fertte, aynı tarzda bir sanat harikası, mucizevî bir faaliyet
göstermek, elbette ve elbette öyle bir Zât’ın mührüdür ki, O, hiçbir yerde
olmadığı halde her yerde hazır ve nâzırdır. Hiçbir şey O’ndan
gizlenmediği gibi, hiçbir iş kendisine ağır gelmez. Zerrelerle yıldızlar
O’nun kudr eti karşısında eşittir.
Mesela, o Rahîm-i Zülcemâl’in lütuf ve cömertliğinin bahçelerinden,
mucizelerinin salkımlarından bir tanecik hükm ünde  gördüğüm , iki parmak
kalınlığında bir üzüm asmasındaki salkımları saydım, yüz elli beş çıktı.
Bir salkım tanesini saydım, yüz yirmi kadar üzüm vardı. Düşündüm ,
dedim ki: Eğer bu asma çubuğu, bir ballı su musluğu olsa ve daima su
verse, şu sıcaklık karşısında rahmetin o yüzlerce şurup tulumbacığını
emziren salkımlara ancak yeter. Halbuki yalnız bazen az bir rutubet
görüyor. İşte bu işi yapanın, he r şeye kadir olması gerekir.
720ِِْ اُُْلُانَ َْ َََ ِ صَُُْ
720 Sanatı karşısında akılların hayrete düştüğü Zât ne yücedir! (en-Nevevî, el-Ezkâr s. 292; Ali
İbni Ebî Talib, Nehcü’l-Belâğa s. 428)
Yedinci Lem’a
Biraz dikkatle baksan, yeryüzü sayfasında Ehad ve Samed Zât’ın
mühürlerini görebilirsin. Başını kaldır, gözünü aç, şu muazzam kâinat
kitabına bir bak! Göreceksin ki, kâinatın bütünü üstünde , büyükl üğü
ölçüsünde , açık bir tevhid mührü okunuyor . Çünkü şu varlıklar bir
fabrikanın, bir sarayın, muntazam bir şehrin unsurları ve mensupları gibi
sırt sırta verip birbirine yardım elini uzatarak birbirinin ihtiyaçlarına
“Buyur! Baş üstüne!” der, el ele verip bir düzen içinde çalışır. Baş başa
verip canlılara hizmet ederler. Omuz omuza verip bir gayeye doğru, her
şeyi idare eden sonsuz hikmet sahibi bir Zât’a boyun eğerler. Evet, güne ş
ve aydan, gece ve gündüz den, kış ve yazdan tut, ta bitkilerin muhtaç ve aç
hayvanların imdadına gelmesinde, hayvanların zayıf ve yaradılıştan şerefli
olan insanların yardımına koşmasında, hatta gıda maddelerinin nazik,
kuvve tsiz yavruların ve meyvelerin; besleyici zerrelerin ise beden
hücrelerinin ihtiyacına yetişmesinde işleyen yardımlaşma düsturu, bütün
bütün kör olmayana gösterir ki, onlar, her şeyi terbiye ve idare eden gayet
Kerîm ve Hakîm bir tek Zât’ın emri altındadır.
İşte kâinatta işleyen bu dayanışma, yardımlaşma, kucaklaşma, birbirine
sarılma, itaat ve intizam kanunu, her şeyin bir tek Müdebbir’in (her şeyi
çekip çeviren Zât’ın) düzene koym asıyla idare edildiğine ve bir tek
Mürebbi’nin (terbiye edicinin) hükmüyle sevk edildiğine kesin bir şahittir.
Bununl a beraber, eşyadaki sanatta açıkça görünen şu geniş hikmet içindeki
kusursuz inayet, o inayet içinde parlayan engin rahmet ve o rahmet üstüne,
rızka muhtaç her canlının ihtiyacına uygun bir tarzda cevap vermek için
serilen ve serpilen umumi rızık ve nimetler, öyle parlak bir tevhid
mührüdür ki, aklı tamamen sönmeyen ve bütün bütün kör olmayan bunu
anlar, görür. Evet, kast, şuur ve iradeyi gösteren bir hikmet perdesi bütün
kâinatı kaplamış ve o perde üstüne Cenâb-ı Hakk’ın lütuflarını, her şeyi
ziynetlendirip güzelleştirme iradesini ve ihsanlarını gösteren bir inayet
perdesi serilmiştir. O ziynetli inayet perdesi üstünde , kendini sevdirmek,
tanıtmak, nimet vermek ve ikram etmek için parıltılarını gösteren bir
rahmet örtüsü, kâinatı içine almıştır. O nurlu ve geniş rahmet perdesi
üstüne ise Cenâb-ı Hakk’ın merhametini, ihsanlarını, ikramlarını,
kusursuz şefkatini, verdiği güzel terbiyeyi ve rubûbi yetinin lütuflarını
gösteren um umi bir rızık sofrası dizilmiştir.
Evet, zerrelerden güne şlere kadar her varlığa -fertler olsun, türler olsun;
küçük olsun, büyük olsun- netice, gaye ve faydalarla nakışlı bir hikmet
kumaşından muhteşem bir gömlek giydirilmiş.. hikmet ifade eden o suret
gömleği üstünde , her şeyin endamına göre, lütuf ve ihsan çiçekleriyle
süslü bir inayet elbisesi biçilmiş.. o ziynetli inayet elbisesinin üzerine
muhabbet, ikram, şefkat ve nimet parıltılarıyla nurlanmış rahmet nişanları
takılmış.. o nurlu ve süslü nişanları ihsan etmenin yanında, yeryüzünde
bütün canlı topluluklarına yetecek, onların ihtiyaçlarını karşılayacak
umumi bir rızık sofrası kurulmuştur. İşte bu, sonsuz Hakîm, Kerîm,
Rahîm, Rezzak bir Zât-ı Zülcemâl’e işaret ediyor ve O’nu güne ş gibi
açıkça gösteriyor.
Gerçekten öyle mi? Her şey rızka muhtaç mıdır? Evet, bir fert, rızka ve
hayatını devam ettirmeye muhtaç olduğu gibi, görüyoruz ki, âlemdeki her
varlığın -bilhassa canlı ise- küllî olsun cüzî olsun, büyük olsun küçük
olsun, vücudu, bekâsı, hayatı ve onu devam ettirmek için maddî- manevî
pek çok talebi, ihtiyaçları var. Fakrı ile öyle şeylere muhtaçtır ki, en
basitine eli yetişmediği, en küçük arzusunu elde etmeye gücü yetmediği
halde, bütün taleplerinin, maddî ve manevî rızıklarının -721َُِِْْ َُْ َ يَ-
ummadığı yerlerden kusursuz bir düzenle, tam vaktinde, en uygun şekilde
ve mükemmel bir hikmetle verildiğini görüyoruz. İşte varlıkların bu fakr
ve ihtiyacı ve gaybda n onlara bu tarzdaki yardımlar, acaba her şeyi terbiye
eden bir Hakîm-i Zülcelâl’i, her şeyin idaresini elinde tutan bir Rahîm-i
Zülcemâl’i güne ş gibi göstermiyor mu?
721 “…hiç ummadığı yerlerden (rızıklandırır).” (Talâk sûresi, 65/3)
Sekizinci Lem’a
Nasıl ki, bir tarlaya ekilen bir çeşit tohum , o tarlanın elbette tohum
sahibinin tasarrufu altında olduğunu, kendisinin de aynı zâta ait
bulunduğunu gösterir. Aynen öyle de, şu “anâsır”722 denilen, varlıkların
tarlası hükm ünde ki maddelerin, birlik ve basitlikleriyle beraber külliyet ve
kuşatıcılıkları; tüm kâinata yayılmış olmaları… Şu “mahlûkat” denilen,
birer rahmet meyvesi, kudret mucizesi ve hikmet kelimesi olan bitki ve
hayvanların, benzerlikleriyle beraber her tarafta bulunması, oraları yuva
edinmesi; tek bir Mucize Sahibi Sâni’in tasarrufu altında olduklarını
gösteriyor. Hem bu öyle bir tarzda oluyor ki, âdeta her bir çiçek, meyve ve
hayvan, her şeyi sanatla yaratan o Zât’ın birer damgası, mührü, imzasıdır.
Nerede olursa olsun, her biri hal diliyle der ki: “Ben kimin damgasıysam
bulunduğum  yer de O’nun sanatlı bir eseridir. Ben kimin mührüysem bu
mekân da O’nun mektubudur . Ben kimin imzasıysam vatanım da O’nun
tezgâhından çıkmıştır.” Demek ki, en basit bir varlığın terbiye ve idaresi,
bütün unsurları hükm ü altında tutan Zât’a mahsustur. En basit hayvanı
idare etmenin, yaşatıp beslemenin ancak bütün hayvanları, bitkileri,
varlıkları rubûbi yeti altında terbiye eden Zât’a has bulunduğunu kör
olmayan görür.
722 Anâsır: Yeryüzünü meydana getiren unsurlar, elementler.
Evet, her bir fert, diğerleriyle benzerliğinin lisanıyla der ki: “Kim bütün
hemcinslerime sahipse, bana da ancak o sahip olabilir.” Her canlı türü,
diğer türlerle beraber yeryüzünün her tarafına yayılır ve hal diliyle der ki:
“Kim bütün yeryüzüne mâlikse bana ancak o mâlik olabilir.” Dünya , diğer
gezegenlerle birlikte güne şin yörünge sinde, göklerle ahenginin lisanıyla
der ki: “Kim bütün kâinata sahipse, bana o sahip olabilir.” Evet, bir elmayı
şuurlu farz etsek ve biri ona, “Sen benim sanatımsın” dese, o elma hal
diliyle “Sus!” diyecektir, “Eğer yeryüzünde ki bütün elmaları var etmeye
gücün yeterse, yeryüzünün her tarafına yayılmış, hemcinsimiz olan bütün
meyveli ağaçlara, bitkilere, rahmet hazinesinden gelen bütün Rahmanî
hediyelere hükm edebilirsen benim üzerimde hak iddia et!” İşte o elma
böyle diyecek ve o ahmağın ağzına bir tokat vuracaktır...
Dokuzuncu Lem’a
Cenâb-ı Hakk’ın küçük-büyü k, cüzî-küllî her şeyde, âlemin bütününde ,
hayatta, canlılarda, canlıların yeniden diriltilmesinde görülen
damgalarından, mühürlerinden, imzalarından bazısına işaret ettik. Şimdi,
varlık türlerindeki sayısız damgasından birini göstereceğiz.
Evet, mesela bir ağacın hesapsız meyveleri, aynı Zât tarafından bir
terbiyeyle, birlik kanunuyl a, tek bir merkezden idare edildiğinden, zahmet,
zorluk ve masraf o kadar azalır ki, bütün meyvelerin büyüm esi tek bir
meyveye eşit olur. Demek merkezlerin çoğalması, her meyve için, sayıca
bütün ağaçtaki meyveler kadar zahmet, masraf ve dona nım gerektirir. Fark
yalnız özü itibarı iledir. Nasıl ki, bir tek askerin teçhizatını hazırlamak
için bir orduya  gereken bütün fabrikalar kadar fabrika lâzımdır… Demek
ki, idare tek bir elden olmazsa, zahmet -nicelik itibarı ile-fertler sayısınca
artar. İşte her canlı türünün yaratılışında ve çekip çevrilmesinde açıkça
görünen fevkalâde kolaylık elbette Yaratıcının birliğinin eseridir.
Kısacası: Aynı cinsten, aynı türden varlıkların temel uzuvlarındaki
münasebet ve benzerlikler, nasıl ki tek bir Yaratıcının eseri olduklarını
ispat eder. Çünkü kalemin ve damganın birliği bunu gerektirir. Aynen öyle
de, gözle görülen bu mutlak kolaylık, her şeyin tek bir Yaratıcının eseri
olmasını vücûb derecesinde zorunlu kılar. Yoksa imkânsızlık derecesine
çıkan bir zorluk, o va rlık türünü yokl uğa götürürdü.
Sözün Özü: Cenâb-ı Hakk’a isnat edilirse, bütün eşyanın yaratılışı bir tek
şey gibi kolaylaşır. Eğer sebeplere verilirse, her bir şeyin yaratılışı bütün
âlemin yaratılışı kadar zor olur. Madem öyledir, kâinatta görünen şu son
derece ucuzluk ve göz önünde ki sınırsız bolluk, Cenâb-ı Hakk’ın birliğinin
damgasını güne ş gibi gösterir. Eğer elimize bolca geçen yeryüzünde ki şu
sanatlı meyveler Vahid ve Ehad bir Zât’ın malı olmasaydı, bütün dünya yı
versek bile bir tek narı yiyemezdik.
Onuncu Lem’a
Cenâb-ı Hakk’ın cemâl tecellilerini gösteren hayat, nasıl ki bir ehadiyet
delilidir ve O’nun birliğinin bir çeşit tecellisidir. Celâl tecellilerini
gösteren ölüm de O’nun birliğine delildir. Evet, –723ىٰلْعَأْالُ لَثَمْالِ هّٰلِلَو–
mesela büyük bi r ırmağın kabarcıkları ve yeryüzünde ki diğer parlak, şeffaf
şeyler güneşin ışığını yansıtarak onun varlığına şahitlik ettikleri gibi, o
damlaların ve şeffaf şeylerin kaybolup gitmesinden sonra, arkalarından
gelenlerin üstünde  yine güneşin aksinin görünmesi, ışığın tecellisinin
haşmetle, noks ansız sürmesi kesinlikle gösterir ki, sönüp yanan, değişip
tazelenen, gelip parlayan o misalî güne şçikler, parıltılar, ışıklar; bâki,
daimî, yüce ve tecellisi yok olmayan bir tek güne şin cilveleridir. Demek, o
parlayan damlalar, görünmeleriyle ve vücuda gelmeleriyle güne şin
varlığını bildirdiği gibi, yok olup gitmeleriyle de güne şin bekâsını,
devamını ve birliğini gösteriyor. Aynen öyle de, şu kâinatta akıp giden
şeyler, varlıklarıyla ve hayatlarıyla Vâcibü’l-Vücud’a, O’nun vücûbiyet
derecesindeki varlığına, ehadiyetine şahit oldukları gibi; yokluğa
gitmeleriyle, ölümleriyle de O’nun ezeli oluşuna, bekâsına ve ehadiyetine
şahitlik ederler. Evet, gece ve gündüz ün, kış ve yazın, asırların ve
devirlerin değişmesiyle, ölüm ve yokluk perdesinde yenilenen ve
tazelenen güzel, sanatlı varlıklar, elbette yüce, bâki ve tecellisi daimî bir
cemâl sahibinin varlığını, bekâsını ve birliğini gösterir. O varlıkların
görünüş teki kıymetsiz sebepleriyle beraber yok olup gitmesi ise o
sebeplerin hiçliğine ve bir perde olduğuna  işarettir. Şu hal kesinlikle ispat
eder ki, bu sanatlar, nakışlar ve cilveler, bütün isimleri kutsî ve güzel olan
Cemîl-i Zülcelâl’in tazelenen sanatları, yeni bir şekil alan nakışları,
hareket eden aynaları, birbiri arkasından gelen damgaları ve hikmetle
değişen mühürleridir.
723 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
Kısacası: Şu büyük kâinat kitabı, nasıl ki Cenâb-ı Hakk’ın varlığına ve
birliğine delil olan yaratılış kanunlarını bize ders veriyor. Aynen öyle de, o
Zât-ı Zülcelâl’in bütün kemâl, cemâl ve celâl vasıflarına şahitlik eder.
Kusursuz, noks ansız Zât’ının kemâlini ispatlar. Çünkü açıktır ki, bir
eserdeki mükemmellik, onu meydana getiren fiilin mükemmelliğine
delildir. Fiilin mükemmelliği ismin mükemmelliğine, ismin
mükemmelliği sıfatınkine, sıfatın mükemmelliği sahibinin zâtındaki o
sıfatın eseri olan icraatın mükemmelliğine ve bu da onun zâtına ait
hususiyetlerin mükemmelliğine sezgi yoluyla, zorunlu olarak ve açıkça
işaret eder.
Mesela, nasıl ki kusursuz bir sarayın mükemmel nakış ve süslemeleri, bir
ustanın yaptığı işin mükemmelliğini gösterir. İşin mükemmelliği, o
ustanın maharetini, ustalık derecesini ifade eden unva n ve isimlerinin
mükemmelliğini ortaya koya r. Bunlar da o ustanın sanatına dair
sıfatlarının mükemmelliğine işaret eder. Bu ise o sanatın sahibinin “şuun-
u zâtiye” denilen, şahsına ait kabiliyetlerinin mükemmelliğini gösterir. Ve
bu da o ustanın zâtının mükemmelliğinin delilidir. Aynen öyle de, َْ َٰى
724ِْ ُُرٍ ayetinin sırrına mazhar olan, şu kusursuz âlemdeki gözle görülen
eserler ve şu muntazam kâinattaki varlıklarda şahit olunan sanat, hüküm
ve iktidar sahibi bir Zât’ın fiillerinin mükemmelliğine açıkça delildir. Bu
ise apaçık bir şekilde o Fâil-i Zülcelâl’in isimlerinin kemâlini gösterir. O
isimlerin kemâli, zorunlu olarak onların Sahibinin sıfatlarının
mükemmelliğine delil ve şahittir. Sıfatların mükemmelliği, şüphe siz,
Sahibinin icraatının kemâlini bildirir. Bu ise, hakkalyakîn725 şekilde, O’nun
Zât’ının kemâline öyle delâlet eder ki, kâinatta görülen bütün
mükemmelliklerin, O’nun kemâline nispeten sönük, zayıf bir gölge gibi
kaldığını, o Zât’ın kemâlinin, celâlinin ve cemâlinin işaretleri olduğunu
gösterir.
724 “(Çevir de bak gözünü) görebilir misin bir kusur?” (Mülk sûresi, 67/3)
725 Marifet mertebesinin en yükseği. Hakikati bizzat yaşayarak görme hali.
Güneşler Kuvvetindeki On Birinci Lem’a
Şu muazzam kâinat kitabının en büyük delili.. o yüce Kur’an’daki ism-i
âzamın aynası.. kâinat ağacının çekirdeği ve en nurlu meyvesi.. âlem
sarayının güne şi.. İslam âleminin nur saçan dolunayı.. Cenâb-ı Hakk’ın
rubûbi yetinin ve saltanatının ilancısı.. ve şu kâinatın tılsımının hikmetli
kâşifi olan Efendimiz Muhammedü’l-Emin’in (aleyhissalâtü vesselam);
bütün nebileri gölgesi altına alan peygamberliği, bütün İslam âlemini
himayesine alan İslamiyet yönü ve hakikat tabakalarında uçan bütün nebi
ve resûlleri, evliyayı, sıddıkları, asfiyayı726 ve hakikati delilleriyle bilen
zâtları arkasına alıp, bütün kuvvetiyle Allah’ın birliğini gösterip O’nun
ehadiyetinin arşına yol açarak bildirdiği Allah’a iman ve ispatladığı tevhid
hakikatleri, On Dokuz uncu Söz’de tarif edilmişti. Acaba hiçbir vehmin ve
şüphe nin haddi var mı ki bunlara perde olabilsin! Madem On Dokuz uncu
Söz’de ve On Dokuz uncu Mektup’ta o kesin delilin marifet kaynağından
On Dört Reşha ve On Dokuz  İşaret ile, o zâtın türlü mucizeleriyle beraber
bunu kısaca, bir derece tarif ve beyan etmiştik. Burada onunl a yetinerek
Cenâb-ı Hakk’ın birliğinin kesin delili olan Peygamber Efendimiz’in
(aleyhissalâtü vesselam) doğruluğuna  şahitlik eden esaslara işaret
suretinde, sözümüze bir salâvat-ı şerife ile son ve riyoruz:
726 Asfiya: Safiyet, takva ve kemâl sahibi, peygamber varisi zâtlar.
َاَِ وََََِِدَ َٰ أَوَْفِ ََوََْاَِِ وَََٰ وُُبِ وُُدِكَ وَّ َ َٰ َْ دَل عاَُّٰ
ََِْ اَُِْ ُِ اََِْْءِ وَاُْاطُِ اَُُْ ََُقُ وَاَُْْنُ اَاَِ اُِ ادِقُ اْوََ
ِِِِْر اَِِْ وََِْ وَاَِ اَْوِي سْ وَإَِمُ اَْوَِْءِِْ وََُِْاَِِِِِْْ وََِْإ
ََُِْ َُ ذُوَاطَِِ اََُِْ الاَِةِ وَاَِِ اَْاَِةِ وَاََْارِقِ اْ ذُو اَُِْْاتِ اْوَََاَِِ
ََِِ ِ ََِِِ اُِْه۪ وَاََ اَََِِِْ ِ وَظَِ ذَاِ۪ وَاََْْقِ الَِْلِ اََِِْ ِال
لِ ََِْ َرَُاَُْْلِ وَاَُِْإَِْعِ اُِْْلِ وِطُ اَِْْ اِ بَهُ َِ اَِْفِ َْاََُِْ ل
ََِْتِ ًََْةِ أَُْذَجُ ََلِ الِ وََُُِ اََُِْوتِ َُُِ اَْرْوَاحَمِ اَِْْ وَاَََْل
َالُِ َِْلُ اَِْ َِق َُْنُ اََِِْ اَِِْْ( َِاجُ اْْوَرُ َََاتِ َََةَوًْ وًَِْ )أَنوَن
هََُِِْ إِٰ أَنِِ َِِِْ اْةِ اُُِْْ ُِْالُ َََِْ اُِِِِْ اََِْتِ دَلاََِْ َفُ ط
َِ ُُِِ دَََِِ وَُتِ اِ َِ َََُِِْْتِ ذُو اَِِ اََِْ ِ َِْ الَُْ َِْ َطِ
َََِْا اَمِ اََْ اَْاظَِ اََِْتِ ََِِْٰتِ ََْ إِن نَوْنِ وَوَُْ َِِ الَ َِمُ َظِِ اْإِٰ أَن
َانِ ََُُِْْ إَِ اَِْاَِ َِ اٰدَمَ وَمِ ََُ َُْ َِ اََِْْ اَََْْا اِ َِٰا اَمَُ َظُِ ٰ
َم اَِْتِ َََُْ اََاتِ وَأَتِ اُِِْ ََِْ أُ َِْ ِّٰ اِْ َُْؤَِِْ َُُ اَََِْ اْ
َْدِ َُدًَِدُ َٰ رُؤُۧسِ اَْشادِقَ اَُْقَ َُْ َِن ذَِٰ اَِ اَتِ اَْرْضُ وَاَٰاتدَام
ِ۪ وَََِِِِ۪ وَََِِ ِيًُِّْ َِِِ ُِ وَاََْْرِ َِاءً عََِ ََْ اََْْرًَ ََِْلِ اْوَُ
727ََُْهُ َ ََِ ََا إَِٰ إِ ُّٰ وَاِ۪ ََُِْ أَنْ لَِْ۪ وَََِلِ إُِوِ۪ وَُِةِ اطِْوُث
727 Allahım! Senin varlığının vücûbiyetini ve birliğini gösteren, Senin celâl, cemâl ve kemâline
şahitlik eden, doğru sözlü ve doğruluğu tasdik edilmiş olan, doğru konuşan bir delil, nebilerin
ve resûllerin efendisi, onların icma, tasdik ve mucizelerinin sırrını taşıyan, evliya ve sıddıkların
ittifak, tahkik ve kerametlerinin sırrını kendinde bulunduran, parlak mucizeler, açık harikalar,
araştırılmış ve kendisini doğrulayan kesin deliller sahibi olan, zâtında kıymetli özellikler
bulunan, vazifesinde yüksek ahlâk, şeriatında yüce seciyelerin sahibi, Kur’an’ı indiren
Allah’ın, indirilen Kur’an’ın ve kendisine Kur’an inen zâtın icmaı ile; Rabbânî vahyin iniş
yeri… Gayb ve melekût âlemini gezip dolaşan, ruhları görüp meleklerle arkadaşlık eden, şahıs,
tür ve cins olarak kâinatın kemâlâtının numunesi, yaratılış ağacının en nurlu meyvesi, hakkın
kandili, hakikatin delili, rahmetin timsali, muhabbetin misali, kâinatın tılsımının kâşifi,
rubûbiyet saltanatının ilancısı, şahs-ı manevîsinin işaretiyle âlemi yaratan Zât’ın kâinatı
yaratmasındaki asıl gaye... Öyle bir şeriat sahibi ki, o şeriat, sağlamlığı ve düsturlarının
genişliğiyle şunu gösterir: O, kâinatı tanzim eden Zât’ın düzenidir. Ve o Yaratıcının koyduğu
düsturlardır. Evet kâinatı bu mükemmel düzen ile kim tanzim etmişse bu güzel ve üstün dinin
sahibi de O’dur. Biz insanların efendisi, biz müminlere iman yolunu gösteren, Abdullah İbni
Abdülmüttalib’in oğlu Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) sonsuz salât ve selam et. O’na yer
ve gökler durdukça en üstün salâvatlar ve en mükemmel selamlar olsun. İşte doğru sözlü ve
doğruluğu tasdik edilmiş olan O şahit ve bütün şahitlerin huzurunda asırların ve mekânların
arkasından bütün nesillere bütün kuvvetiyle son derece ciddiyetle, son derece huzur ve güven
içinde tam ve mükemmel bir iman ile seslenip diyor ki: “Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah
yoktur. O birdir, O’nun ortağı yoktur.”
Güneşler Kuvvetindeki On İkinci Lem’a
Yirmi İkinci Söz’ün bu On İkinci Lem’ası öyle bir hakikat denizidir ki,
bütün yirmi iki Söz, onun ancak yirmi iki damlasıdır. Bu öyle bir nur
kaynağıdır ki, şu yirmi iki Söz, o güne şten ancak yirmi iki parıltıdır. Evet,
yirmi iki adet Söz’ün her biri, Kur’an’ın semâsında birer yıldız gibi
parlayan ayetlerden bir tekinin bir ışığı, o Furkan’ın denizinden akan bir
ayetin ırmağından sadece bir damla ve yüce bir hazine olan Allah’ın
kitabında her biri cevherlerle dolu birer sandık hükm ünde ki ayetlerden
yalnızca birinin bir tek incisidir. İşte On Dokuz uncu Söz’ün On Dördünc ü
Reşha’sında bir parça tarif edilen o Allah kelâmı, ism-i âzamdan, arş-ı
âzamdan, rubûb iyetin en büyük tecellisinden inip ezeli ebede, yeri arşa
bağlayacak bir genişlik ve yücelik içinde, bütün kuvve tiyle ve ayetlerinin
bütün kesinliğiyle, tekrar tekrar 728َوُه اَّلِإَ هٰلِإ اَۤل der, bütün kâinatı buna  şahit
tutar. Evet, 729ْمَالَعْ دَنَِمْ رَابَرَبَ وُه اَّلِإَ هٰلِإ اَل.
728 “Allah, o hak Mabud’dur ki kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87 …)
729 Âlem hep beraber “Lâ ilâhe illâ Hû” diyor.
Kur’an’a temiz bir kalb gözüyle baksan göreceksin ki, onun altı yönü de
içine hiçbir karanlık, dalâlet, şüphe  ve hile giremeyecek kadar parlak ve
şeffaftır. Bunların hiçbiri onun ismet730 dairesine girecek yer bulamaz.
Çünkü  üstünde  mucizelik damgası.. altında ispat ve delil.. arkasında
dayanak noktası olan hâlis, saf Rabbanî vahiy.. önünde  iki cihan saadeti..
sağında, aklı konuş turup tasdikini sağlama.. solunda  vicdanı şahit tutarak
teslimini tespit etme.. içi, açıkça, saf Rahmanî hidayet.. üstü, görüldüğü
üzere, hâlis iman nuru.. ve meyveleri, bizzat gördüğüm üz gibi, insanî
kemâl vasıflarıyla donatılmış asfiya, hakikati delilleriyle bilen evliya ve
sıddıklar olan o gaybî lisanın sinesine kulağını yapıştırıp dinlesen,
derinden derine, gayet sevimli ve ikna edici, son derece ciddi ve ulvi,
delillerle bezeli semavî bir ses işiteceksin. O ses öyle kesin bir şekilde اَۤل
731َوُه اَّلِإَ هٰلِإ der ve bunu tekrar eder ki, hakkalyakîn derecesinde söylediğini,
sana aynelyakîn732 gibi şüphe siz bir bilgiyle ifade ediyor ve feyiz veriyor.
730 Günahsızlık, masumiyet, şaibelerden arınmış olmak.
731 “Allah, o hak Mabud’dur ki kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87 …)
732 Gözüyle görmüş derecede kesin bir şekilde bilmek.
Sözün Özü: İkisi de birer güne ş olan Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) ile hüküm leri sapasağlam, sarsılmaz o Furkan ki;
Biri: Şu görünen âlemin lisanı olarak bin mucize içinde bütün
peygamberlerin ve asfiyanın tasdikiyle, İslamiyet ve peygamberlik
parmaklarıyla, bütün kuvve tiyle bir hakikati gösterir.
Diğeri: Gayb âleminin lisanı hükmünde , kırk çeşit mucizelik yönüyl e,
bütün yaratılış kanunlarının tasdikiyle, hakkaniyet ve hidayet
parmaklarıyla, bütün ciddiyetiyle aynı hakikate işaret eder. Acaba o
hakikat, güne şten daha parlak, gündüz den daha açık değil midir?
Ey dalâlete düşmüş inatçı insancık!733 HAŞİYE Ateşböceğinin ışığından daha
sönük kafa fenerinle nasıl şu güneşlere karşı gelebilirsin, onlara kayıtsız
kalabilirsin, onları üflemekle söndür meye çalışırsın? Tüh senin o inkârcı
aklına! Gayb âleminin ve görünen âlemin o iki lisanının, bütün âlemlerin
Rabbi ve şu kâinatın Sahibi adına, O’nun hesabına söyledikleri sözleri ve
davalarını nasıl inkâr edebilirsin! Ey biçare, sinekten daha aciz ve daha
aşağı mahlûk! Sen necisin ki, şu kâinatın Sahib-i Zülcelâl’ini yalanlamaya
yelteniyorsun!
733 HAŞİYE Bu hitap, Kur’an’a düşman olan insanadır.
Hâtime734
734 Sonsöz.
Ey aklı uyanık, kalbi tetikte arkadaş! Eğer şu Yirmi İkinci Söz’ün
başından buraya kadar anladıysan, on iki “lem’a”yı birden elinde tut.
Binlerce elektrik lambası kuvve tinde bir hakikat ışığını bularak arş-ı
âzamdan gelen Kur’an ayetlerine yapış. Cenâb-ı Hakk’ın yardımının
burağına bin, hakikatin semâsına yüks el, Allah’ın marifetinin arşına çık,
735ََتَ وََْكَ َ ََِ ا أَنََّْ إَِٰ إِلأََُْ أَنْ  de ve
735 Şehadet ederim ki, Senden başka ilah yoktur. Sen teksin, Senin ortağın yoktur.
اَُْْي َ َُتُ َِِهِ ْ۪ وَُُِ وََُ حَُْ وََُ اَُْْ يُا ََِ َُ َُ اُْا ُّٰ وََْهُ لََّإِلَ إَِٰ 
736ُ َْءٍ ٌَِوََُ َٰ  diyerek her şeyin üstünde , bu büyük âlem mescidinde
Cenâb-ı Hakk’ın birliğini ilan et!..
736 “Allah’tan başka ilah yoktur. O birdir. Ortağı yoktur. Mülk tamamen O’nundur. Ezelden ebede
her türlü hamd ve övgü, şükür ve minnet O’na mahsustur ve O’na lâyıktır. Hayatı veren de,
alan da O’dur. O, ezelî ve ebedî hayat sahibidir. Bütün iyilikler O’na aittir; O, yapılan her hayrı
kaydeder ve karşılığını verir. O’nun her şeye gücü yeter ve hiçbir şey O’na ağır gelmez.” (Bkz.
Tirmizî, deavât 36; Nesâî, menâsik 163; İbni Mâce, ticârât 40, menâsik 84)
737َُِ أََْ اَُِْ اََْا َََْۘ إِ َِْ ََۤ إِ مَََُْ َ
737 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
ذَِ ِْ َََِْا َََُْ ََ الَََْۤ إًِْا ََ وََ َِْْ ع أَوْ أَََْْ رَبٰاَِْۤ إِنْ ََِۤرََ َ ُ
 اَْْمَِا ََُْْ ََََْۤ أََْ َْٰ وَاِْْ ََ وَارْحََ ِ۪ وَاُْ ََْ َ َ طَََ لََ وََ َُر
738اََِِْ
738 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme! Ey
Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır yük yükleme. Ey Rabbimiz! Takat
getiremeyeceğimiz şeylerle bizi yükümlü tutma. Affet bizi, lütfen bağışla kusurlarımızı,
merhamet buyur. Sensin Mevlamız, yardımcımız, kâfir topluluklara karşı Sen yardım eyle
bize.” (Bakara sûresi, 2/286)
۝ابُ َةًۚ إَِ أََْ اَْهَا ِْ ََُْ رََْدَََْ وََْ َََُُ ََْ إِذْ هرََ َ ُِغْ ق
739َا ُُِْ اَِْدَ رََْ ِِ إِن َّٰ لَاُِ اسِ َِْمٍ َرََۤ إَِ ج
739 “Ey Kerîm Rabbimiz, bize hidayet verdikten sonra kalblerimizi saptırma ve katından bize bir
rahmet bağışla. Şüphesiz bağışı bol olan Vehhab sensin Sen! Sen, geleceğinde hiç şüphe
olmayan bir günde bütün insanları bir araya toplayacaksın. Allah sözünden asla dönmez.” (Âl-i
İmran sûresi, 3/8-9)
َََُْْ وَارَْْ أُمَِْ۪ أَََِْ وَارَِ وََٰ اِٰ۪ وَصَهُ رًََْ ََِْْ َٰ َْ أَرَْْاَُّٰ َ وََ
740َِ أَرََْ ااَِِ اٰمَََِِْ َ
740 Allahım! Âlemlere rahmet olarak gönderdiğin zâta, onun bütün âl ve ashabına salât ve selam
eyle. Ey merhamet edenlerin en merhametlisi, rahmetin hürmetine bize ve O’nun ümmetine
merhamet eyle, âmin...
741ِ رَب اَََُِْمْ أَنِ اَُْْ ِّٰوَاُِٰ دَْٰ
741 “Onların duaları ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi,
10/10)
Yirmi Üçüncü Söz
Bu Söz’ün iki bahsi var.
ــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِِْ
اهُ أَََْ ََِِ ُ رَدَدْنَ۝ٍِْ َْنَ ِۤ أََِْ تَََْ َََْ اِْ
742وََُِا اَِتِإِ اَِ اَُٰا  ۝
742 “Biz insanı en mükemmel surette yarattık. Sonra da onu en aşağı dereceye düşürdük. Ancak
iman edip güzel ve makbul işler yapanlar müstesna.” (Tîn sûresi, 95/4-6)
Birinci Bahis
İmanın binlerce güzelliğinden yalnız beşini, beş “nokta” içinde
anlatacağız.
Birinci Nokta
İnsan, iman nuru ile “a’lâ-yı illiyyîn”e, yani mertebelerin en yüks eğine
çıkar, cennete lâyık bir kıymet alır. Ve küfür karanlığı ile “esfel-i sâfilîn”e,
yani aşağıların en aşağısına düşer, cehenneme müstahak hale gelir. Çünkü
iman, insanı Sâni-i Zülcelâl’ine bağlıyor. İman bir bağdır. Öyleyse insan,
iman sayesinde kendisinde görünen ilahî sanatlar ve Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerinin nakışlarına göre bir kıymet alır. Küfür ise o bağı keser,
insandaki Rabbanî sanat gizlenir, kıymeti de yalnız maddeden ibaret kalır.
Madde fâni, geçici olduğunda n kıymeti hiç hükm ünde dir. Bu sırrı bir
temsille anlatacağız:
Mesela, insanların eserlerinde nasıl ki maddî kıymetle sanat kıymeti ayrı
ayrıdır. Bazen ikisi eşittir, bazen madde daha kıymetlidir, bazen de beş
kuruşluk demir gibi bir maddede beş liralık sanat bulunur. Hatta bazen
antika bir sanat eserine bir milyon kıymet biçildiği halde, maddesi beş
kuruş etmez.
İşte öyle antika bir eser, antikacılar çarşısında, harikalar gösteren, kadim
ve pek hüne rli sanatkârına bağlanarak, onun adıyla ve sanatıyla sergilense,
bir milyon fiyata satılır. Fakat kaba demirciler çarşısına gidilse ancak beş
kuruşluk bi r demir fiyatına alıcı bulur.
İşte insan, Cenâb-ı Hakk’ın böyle antika bir sanatıdır. En nazik ve nazenin
kudret mucizesidir ki, Cenâb-ı Hak onu bütün isimlerinin cilvesine,
nakışlarına mazhar ve kâinata küçük bi r misal suretinde yaratmıştır.
İman nuru insanın içine girse, üstünde ki bütün mânidar nakışlar o ışıkla
okunur . Mümin, onları şuurla okur ve iman bağıyla okutur. Yani, “Sâni-i
Zülcelâl’in sanatlı bir eseriyim, mahlûkuyum , O’nun rahmetine ve
keremine mazharım” gibi mânâlarla, insandaki Rabbanî sanat ortaya çıkar.
Demek, Yaratıcısına bağlanmaktan ibaret olan iman, insandaki sanatın
bütün eserlerini görünür kılar. İnsanın kıymeti, o Rabbanî sanata göredir
ve Samed Yaratıcısının aynası olması itibarı iledir. O halde, şu önemsiz
insan, bu yönüyl e bütün yaratılmışların üstünde , Rabbine bir muhatap
haline gelir ve O’nun c ennete lâyık bir misafiri olur.
Eğer o bağın kesilmesinden ibaret olan küfür insanın içine girse, Cenâb-ı
Hakk’ın isimlerinin bütün o mânidar nakışları karanlığa gömülür,
okunm az. Zira Sâni unutulsa O’na bakan manevî taraflar da anlaşılmaz,
insan âdeta baş aşağı düşer. O mânidar, yüce sanatların ve manevî,
kıymetli nakışların çoğu gi zlenir.
Geri kalan ve gözle görülen kısmı ise basit sebeplere, tabiata ve tesadüfe
verilip kıymetten sonsuz derece düşer. Her biri parlak birer elmas iken
sönük birer şişe olur. Kıymetleri yalnız hayvanî olan maddeden ibaret
kalır.
Maddenin gayesi ve meyvesi ise, dediğimiz gibi, canlıların en acizi, en
muhtacı ve en kederlisi olduğu  halde, insanın kısacık bir ömürde yalnız
basit bir hayat geçirmesidir. Sonra çürüyüp gider. İşte küfür insanın
mahiyetini böyl e bozar, elmastan köm üre çevirir.
İkinci Nokta
İman, nasıl ki bir nurdur, insanı ışıklandırıyor; üstünde  yazılmış olan,
Samed Yaratıcının bütün nakışlarını gösterip okutuyor. Aynı şekilde,
kâinatı da aydınlatıyor, geçmiş ve gelecek zamanı karanlıktan kurtarıyor.
  ٰٰ 
Şu sırrı, bir vakada 743إَِ ارِرُُِْ َِ اَُتِ ي اَِ اَُٰا َُُّْٰ وَلِ ayet-i
kerimesinin bir sırrına dair gördüğüm  bir temsille anlatacağız:
743 “Allah iman edenlerin yardımcısıdır, onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır.” (Bakara sûresi,
2/257)
Hayalî bir vakada gördüm ki, iki yüks ek dağ var, birbirine bakıyor.
Aralarında dehşetli bir köprü kurulmuş. Köprünün altında pek derin bir
dere... Ben o köprünün  üstündeyim. Dünya yı da koyu bir karanlık
kaplamış.
Sağ tarafıma baktım, sonsuz bir karanlık içinde büyük bir mezar gördüm,
yani hayal ettim. Soluma baktım, dehşet veren karanlığın dalgaları içinde
dev fırtınalar, gürültü ve ızdıraplar, felâketler hazırlandığını görür gibi
oldum. Köprünün altına baktım, gayet derin bir uçurum gördüğüm ü
zannettim. Bu dehşetli karanlık karşısında sönük bir cep fenerim vardı.
Onu kullandım, etrafıma onun  yarım yamalak ışığıyla baktım. Bana pek
müthiş bir vaziyet göründü . Hatta önüm deki köprünün başında ve
etrafında öyle dehşetli ejderhalar, aslanlar, canavarlar vardı ki, “Keşke şu
cep fenerim olmasaydı, bu dehşeti görmeseydim!” dedim. Feneri hangi
tarafa çevirdiysem öyle dehşete düştüm. “Eyvah, şu fener başıma belâdır”
diyerek ona kızdım ve cep fenerimi yere çarpıp kırdım. Âdeta onun
kırılmasıyla dünya yı ışıklandıran büyük elektrik lambasının düğm esine
dokunm uşum gibi, karanlık birden yok oldu. Her taraf o lambanın ışığıyla
doldu. H er şeyin hakikati göründü.
Baktım ki, o gördüğüm  köprü, gayet düzgün bir yerde, ova içinde bir
caddedir. Sağ tarafımda gördüğü m büyük mezarın, baştan başa güzel, yeşil
bahçelerle çevrili, başında nuranî insanların bulunduğu ibadet, hizmet,
sohbe t ve zikir meclisleri olduğunu fark ettim. Sol tarafımdaki fırtınalı,
gürültülü, ızdıraplı zannettiğim uçurumların ve zirvelerin ise süslü,
sevimli, cazibeli dağların arkasında büyük bir ziyafet, güzel ve yüksek bir
seyir yeri olduğunu  hayal meyal seçtim. Ve dehşetli birer canavar ve
ejderha zannettiğim varlıkların uysal deve, öküz , koyun, keçi gibi ehil
hayvanlar olduğunu  gördüm. 744ِ َٰ ُرِ اَِْنِاََُْْ ِّٰ diyerek اَُٰاَُّٰ وَِ اَِ 
 
ورَِِ اَُتِ إَِ اُُُِْْ  ayet-i kerimesini okudum , o hayalî vakadan
uyandım.
744 Lütfettiği iman nurundan dolayı hamdolsun Allah’a.
İşte o iki dağ, hayatın başlangıcı ile sonu, yani dünya  ve berzah
âlemleridir. O köprü, hayat yoludur. Sağ taraf geçmiş zaman, sol taraf ise
gelecektir. O cep feneri bencil, kendi bildiğine güve nen ve semavî vahyi
dinlemeyen insanın gururu, benliğidir. Canavar zannedilen şeyler ise
âlemdeki hadiseler ve hayret verici varlıklardır.
İşte benliğine güve nen, gaflet ve dalâlet karanlığına düşen adam şu
vakadaki ilk halime benzer. O cep feneri hükmünde ki kusurlu ve dalâlete
bulaşmış bilgilerle geçmiş zamanı büyük bir mezar şeklinde ve hiçliğe
benzer bir karanlık içinde görür. Geleceği ise gayet fırtınalı, tesadüfe
bağlı, korku ve yalnızlık hissi veren bir yer zanneder. Her biri Hakîm ve
Rahîm bir Zât’ın itaatkâr memurları olan hadiseleri ve varlıkları zararlı
birer canavar bilir,
745َُتُِْ َِ ارِ إَِ اُُ اُتُ ُُِْنََ ََُۤوا أَوَِْۤؤُۨوَاِ ayetindeki hükm e
müstahak olur.
745 “İnkâr edenlerin dostları ise tağutlar olup onları aydınlıktan karanlıklara götürürler.” (Bakara
sûresi, 2/257)
Eğer Cenâb-ı Hak’tan hidayet yetişse, iman kalbine girse, nefsinin
firavunluğu kırılsa ve Allah’ın kitabını dinlese şu vakadaki ikinci halime
benzeyecek. O vakit kâinat birden gündüz  rengini alır, ilahî nur ile dolar.
Âlem 746وَاتِ وَاَْرْضَُِّٰ ُرُ اٰ ayetini okur. İnsan, geçmiş zamanı büyük bir
mezar olarak gör mez; belki kalb göz üyle her bir asırda bir peygamberin ya
da velinin başında bulunduğu , kulluk vazifesini yerine getiren temiz
ruhlardan ibaret cemaatlerin hayat vazifelerini bitirip 747َُّٰ أََُْ diyerek yüce
makamlara uçtuğunu ve  istikbal tarafına geçtiğini görür.
746 “Allah göklerin ve yerin nurudur.” (Nûr sûresi, 24/35)
747 Sadece büyüklükte değil, hiçbir konuda eşi ve benzeri olmayan, başka bir şey Kendisiyle
kıyas bile edilemeyecek yegâne büyük, Allah’tır.
Sol tarafına bakar; o iman nuruyla dağ gibi bazı berzah ve ahiret
hadiselerinin, değişimlerin arkasında cennet bağlarındaki saadet
saraylarında kurulmuş Rahmanî bir ziyafet sofrasını uzaktan uzağa fark
eder. Fırtına, zelzele ve salgın hastalık gibi hadiseleri itaatkâr birer memur
bilir. Bahar fırtınası ve yağmur gibi, görünüş te sert hadiselerin mânen çok
tatlı hikmetlere vesile olduğu nu görür. Hatta ölümü ebedî hayatın
başlangıcı, kabri de bâki saadetin kapısı bilir. Başka noktaları da bunlara
kıyasla, hakikati temsile uygul a…
Üçüncü Nokta
İman hem nurdur, hem kuvve ttir. Evet, hakiki imanı elde eden adam
kâinata meydan okuya bilir ve imanının kuvve tine göre, hadiselerin
baskısından kurtulabilir. 748تُ ََ ََِّْٰ der, hayat gemisinde, hadiselerin
dağlar gibi yüks elen dalgaları içinde tam emniyetle yolculuk yapar. Bütün
ağırlıklarını Kadir-i Mutlak’ın kudret eline emanet ederek dünya dan
rahatça geçer, berzahta istirahat eder. Sonra da ebedî saadet dairesine
girmek için cennete uçabilir. Fakat tevekkül etmezse dünya nın ağırlıkları
uçmasına izin vermez, aksine, onu aşağıların en aşağısı olan seviyeye
çeker. Demek, iman tevhidi, tevhid teslimi, teslim tevekkülü, tevekkül de
iki cihan saadetini gerektirir.
748 “Allah’a tevekkül ettim. (Allah kerîm..!)” (Hûd sûresi, 11/56)
Fakat yanlış anlama! Tevekkül, sebepleri tamamen reddetmek değildir.
Aksine, onları kudret elinin perdesi bilip sebeplere uymak, bunu  da bir tür
fiilî dua kabul ederek neticeyi yalnız Cenâb-ı Hak’tan istemek, O’ndan
bilmek ve O’na minnettar olmaktan ibarettir.
Tevekkül eden ve etmeyen insanın halleri şu hikâyedekine benzer:
Vaktiyle iki adam, hem bellerine hem başlarına ağır yükler yüklenip bilet
alarak büyük bir gemiye binmişler. Onlardan biri biner binmez yükünü
yere bırakmış, üstüne oturup ona bekçilik etmeye başlamış. Diğeri hem
ahmak hem gururlu olduğunda n yükünü ye re bırakmamış.
Ona, “Ağır yükünü yere bırak, rahat et.” dendiğinde, “Yok,
bırakmayacağım, belki ziyan olur. Ben kuvve tliyim, malımı belimde ve
başımda taşıyacağım.” demiş.
O adama yine denilmiş ki: “Sultan’ın bizi ve seni taşıyan şu emniyetli
gemisi daha kuvve tlidir, malını daha iyi korur. Belki başın döne r, yükünl e
beraber denize düşersin. Hem gittikçe kuvve tin tükenir. Şu bükül müş
belin, şu akılsız başın iyice ağırlaşan o yüklere güç yetiremeyecek. Kaptan
da seni bu halde görse ya divane deyip kova cak ya da ‘Bu adam haindir,
gemimizi itham ediyor, bizimle alay ediyor. Hapsedilsin!’ diye emir
verecektir. Hem herkese maskara olursun. Çünkü dikkatlice bakanların
nazarında zayıflığı gösteren kibrinle, acizliği gösteren gururunla, riyayı ve
alçaklığı gösteren suniliğinle kendini halka maskara yaptın. Herkes sana
gülüyor.” Bu sözlerden sonra o biçarenin aklı başına gelmiş. Yükünü yere
koyup üstüne oturmuş, “Oh, Allah senden razı olsun! Zahmetten, hapisten,
maskaralıktan kur tuldum.” demiş.
İşte ey tevekkül etmeyen insan! Sen de bu adam gibi aklını başına al,
tevekkül et ki, bütün kâinata dilenci olmaktan, her hadise karşısında
titremekten, kendini beğenmişlikten, maskaralıktan, ahirette azaptan ve
dünya daki sıkıntıların hapsinden kur tulasın…
Dördüncü Nokta
İman, insanı insan eder, hatta sultan eder. Öyleyse insanın asıl vazifesi
iman ve duadır. Küfür ise insanı gayet aciz, canavar bir hayvan yapar.
Şu meselenin binlerce delilinden yalnız biri olan, hayvan ile insanın
dünya ya gelişlerindeki farklar, bunu açık ve kesin bir şekilde ispat eder.
Evet, insanlığın ancak iman ile mümkün olduğunu, insan ile hayvanın
dünya ya gelişindeki farklar gösterir.
Çünkü hayvan dünya ya, âdeta ihtiyacı olan her şeyi başka bir âlemde
öğrenmiş gibi, kabiliyetlerine göre mükemmel olarak gelir, yani
gönde rilir. Yaşaması için gerekli bütün şartları, hayat kanunlarını ve
kâinatla münasebetini ya iki saatte ya iki günde  veya iki ayda öğrenir,
beceri sahibi olur. Serçe veya arı gibi bir hayvan, insanın yirmi senede
kazandığı, hayat için gerekli kuvve ti ve pratik becerileri yirmi günde  elde
eder, yani bunl ar ona ilham olunur.
Demek, hayvanın asıl vazifesi öğrenerek daha mükemmel hale gelmek,
marifet kazanarak gelişmek veya aczini göstermekle yardım istemek, dua
etmek değildir. Onun vazifesi, kabiliyetine göre işini yapmak ve fiilî
kullukta bulunmaktır.
İnsan ise dünya ya gelişinde her şeyi öğrenmeye muhtaç ve hayat kanunları
hakkında cahildir. Hatta bu kanunları yirmi senede bile tamamen
öğrenemez. O, ömrünün sonuna  kadar öğrenmeye muhtaç, gayet aciz ve
zayıf bir surette dünya ya gönderilmiştir. Bir-iki senede ancak ayağa
kalkabilir. Zarar ve menfaati ancak on beş senede birbirinden ayırır ve
ancak toplum hayatı sayesinde menfaatlerini elde edip zararlardan
sakınabilir.
Demek ki, insanın yaradılıştan gelen vazifesi hayat kanunlarını öğrenerek
gelişmektir, dua ile kulluktur. Yani, “Kimin merhametiyle böyle hikmetli
bir şekilde idare ediliyorum? Kimin cömertliğiyle böyle şefkatlice terbiye
ediliyorum? Nasıl bir Zât’ın lütuflarıyla böyle nazlı bir surette besleniyor
ve çekip çevriliyorum?” sorularının cevabını bilmektir. Ve ancak binde
birine elinin yetişebildiği ihtiyaçlarının hepsini karşılayan Rabbine,
acizliğinin ve fakrının lisanıyla yalvarmak, muhtaç olduğu şeyleri O’ndan
istemek, O’na dua etmektir. Yani acz ve fakr kanatlarıyla kulluğun yüce
makamına uçmaktır.
Demek ki, insan bu âleme ilim ve dua vasıtasıyla mükemmelliğe ulaşmak
için gelmiştir. Mahiyet ve kabiliyet itibarı ile her şey ilme bağlıdır ve
bütün hakiki ilimlerin esası, madeni, nuru ve ruhu marifetullah, yani
Allah’ı bilmek ve tanımaktır. Bunun t emel esası da Allah’a imandır.
Hem insan, sonsuz acizliğiyle sayısız belâya, hadsiz düşmanın hücumuna
maruz ve sonsuz fakrıyla beraber sınırsız ihtiyaçlarla kuşatılmış ve sonsuz
arzularının karşılanmasına muhtaç olduğunda n, asıl yaradılış vazifesi,
imandan sonra duadır. Dua, kulluğun e sasıdır.749
749 Bakara sûresi, 2/186; Mü’min sûresi, 40/60; Furkan sûresi, 25/77. Ayrıca “Dua, ibadetin
özüdür.” (Tirmizî, deavât 1) ve “Duanın kendisi ibadettir.” (Tirmizî, tefsîru sûre [2] 16)
anlamında hadis-i şerifler bulunmaktadır.
Nasıl ki bir çocuk, elinin yetişmediği bir maksadını, bir arzusunu elde
etmek için ya ağlar ya da onu ister. Yani fiilen veya sözle, acizliğinin
diliyle dua eder, isteğine ulaşır. Aynen öyle de, insan bütün canlılar âlemi
içinde nazik, nazenin, nazlı bir çocuk hükm ünde dir. Rahman ve Rahîm
Rabbinin dergâhında ya zayıflığı ve acizliğiyle ağlaması ya da fakr ve
ihtiyacını bilerek dua etmesi gerekir ki, istedikleri kendisine verilsin
veyahut bunun şükrünü eda etsin.750 Yoksa bir sinekten korkup bağıran
ahmak ve haylaz çocuk gibi, “Ben elde edilmesi mümkün olmayan ve
gücümün bin kat üstünde ki bu harika şeyleri kendi kuvve timle elde
ediyorum, onları aklım ve idaremle kendime itaat ettiriyorum.” deyip
nankörlüğe sapmak insanın yaradılış gayesine zıt olduğu gibi, onu şiddetli
bir azaba müstahak eder.751
750 Hac sûresi, 22/36.
751 İbrahim sûresi, 14/7.
Beşinci Nokta
İman, duayı kesin bir vesile olarak gerektirdiği gibi, insanın fıtratı da onu
şiddetle ister. Cenâb-ı Hak da, “Duanız olmazsa ne kıymetiniz var?”
mealinde, 752مْ ََْ دَُۤؤُۨكُا ََُْۨا ُِْ رَُْ مَ buyur uyor ve 753َِْْ َُْاُدُِْۤ أَ diye
emrediyor.
752 “(Resûlüm!) De ki: (Kulluğunuz ve) yalvarmanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin?”
(Furkan sûresi, 25/77)
753 “Bana dua edin, size cevap vereyim.” (Mü’min sûresi, 40/60)
Eğer dersen ki: Birçok defa dua ediyoruz, kabul olmuyor. Halbuki ayet
umumidir, her duaya cevap verildiğini bildiriyor. Bunun i zahı nedir?
Cevap: Cevap vermek ayrı, kabul etmek ayrıdır. Her duaya cevap verilir,
fakat her duayı kabul etmek, istenen şeyi aynen vermek Cenâb-ı Hakk’ın
hikmetine tâbidir.
Mesela, hasta bir çocuk doktoru çağırır. Doktor, “Buyur!” der, “Ne
istiyorsun?” Çocuk, “Şu ilacı ver bana.” der. Doktor ise ya aynen çocuğun
istediğini ya da faydası için ondan daha iyisini verir. Belki de ilacın zararlı
olduğunu bi lir, hiç vermez.
İşte Cenâb-ı Hak, Hakîm-i Mutlak, her yerde hazır ve nâzır olduğunda n
kulun duasına cevap verir. Yalnızlık, korku ve kimsesizlik dehşetini, her
yerde hazır bulunuş u ve her şeye cevap vermesiyle dostane bir hale çevirir.
Fakat insanın arzu ve heveslerinin zorlamasıyla istediklerini değil,
hikmetinin gerektirdiği gibi, ya onun dilediğini aynen ya da daha iyisini
verir veyahut hiç vermez.
Hem dua bir kulluktur. Kulluğun neticeleri ahirete aittir. Dünye vî
maksatlar ise o tür dua ve ibadetin vaktidir, gayesi değil. Mesela, yağmur
namazı ve duası bir ibadettir. Yağmursuzluk o ibadetin vaktidir. Yoksa o
ibadet ve dua, yağmurun yağması için değildir. Eğer sırf bu niyetle
yapılsa, o dua  ve ibadet hâlis sayılmayacağından kabule lâyık olmaz.
Mesela, günba tımı akşam namazının vaktidir. Güneş ve ay tutulmaları da
“küsuf ve husuf namazları” denilen iki hususi ibadetin vaktidir. Yani gece
ve gündüz ün nuranî ayetlerinin perdelenmesi754 Zât’ının büyükl üğünü ilana
vesile olduğunda n, Cenâb-ı Hak kullarını o vakitte ibadete davet eder.
Yoksa o namaz –vakti ve ne kadar devam edeceği gökbi limcilerin
hesabıyla zaten belli olan– ay ve güne ş tutulmalarının sona ermesi için
değildir.
754 “Biz gece ve gündüzü kudretimizi gösteren iki delil kıldık. Gece delili olan ayı sildik, gündüz
delili olan güneşi aydınlatıcı yaptık.” (İsrâ sûresi, 17/12)
Aynen bunun gibi, yağmursuzluk da yağmur namazının vaktidir. Belâ ve
sıkıntıların hücumu ve zararlı şeylerin insana musallat olması ise bazı
duaların hususi vaktidir ki, insan o vakitlerde aczini anlar, dua ve niyaz ile
Kadir-i Mutlak’ın dergâhına sığınır.
Eğer çok dua edildiği halde belâlar ortadan kalkmazsa, “Dua kabul
olmadı.” değil, “Duanın vakti sona ermedi.” denmelidir. Cenâb-ı Hak lütuf
ve keremiyle belâyı kaldırırsa –ki nur üstüne nur olur– duanın vakti biter,
ilahî takdir yerine gelir.
Demek, dua bir kulluk sırrıdır. Kulluk ise hâlis bir şekilde, sadece Allah
için olmalı.755 İnsan yalnız aczini ortaya koyup dua ile O’na sığınmalı,
O’nun rubûbi yetine karışmamalı. İdareyi O’na bırakmalı, O’nun
hikmetine güve nmeli, rahmetini itham etmemeli…
755 Kulluğun sırf Allah için yapılacağını belirten ayet-i kerimelerden bir kısmı için Fâtiha sûresi,
1/5; Nisâ sûresi, 4/146; En’âm sûresi, 6/162; A’râf sûresi, 7/29 ...
Evet, Kur’an ayetlerinin apaçık beyanıyla sabit olan, hakikatte her varlığın
kendine has birer tesbihi, birer hususi ibadeti, secdesi bulunduğu gibi;756
bunlar bütün kâinattan Cenâb-ı Hakk’ın dergâhına giden birer duadır. Bu
dualar:
756 Varlığın tesbih, secde ve ibadetlerine dair ayet-i kerimelerden bir kısmı için Nahl sûresi, 16/49;
İsrâ sûresi, 17/44; Meryem sûresi, 19/93; Hac sûresi, 22/18 ...
• Ya kabiliyet diliyledir; bütün bitkilerin duaları gibi… Her biri kendi
kabiliyetinin lisanıyla mutlak feyz, bereket ve bolluk sahibi Cenâb-ı
Hak’tan bir suret talep eder ve O’nun isimlerinin tecellisine açıkça mazhar
olmak ister.
• Ya fıtrî ihtiyaç diliyledir; bütün canlıların, güçlerinin yetmediği zaruri
ihtiyaçları için dualarıdır... Her bir canlı o fıtrî ihtiyacın lisanıyla mutlak
cömertlik sahibi, çok ihsan eden Yaratıcısından hayatını devam ettirmek
için bir tür rızık hükm ünde  bazı şeyler ister.
• Veya çaresizlik diliyle bir duadı r ki, çaresiz kalan her bir canlı, kesin bir
iltica ile dua eder, bilmediği bir koruyuc uya sığınır, belki Rabb-i
Rahîm’ine yöne lir. Bu üç çeşit dua, bir mâni olmazsa daima makbuldür.
• Dördünc ü çeşit –ki en meşhurudur– bizim duamızdır. Bu da iki kısımdır:
Biri fiil ve hâl ile, diğeri kalb ve söz iledir.
Mesela sebeplere uymak, fiilî bir duadır. Sebeplerin bir araya gelmesi,
neticeyi meydana getirmek için değil, hal diliyle neticeyi Cenâb-ı Hak’tan
istemek için, O’nun razı olacağı bir vaziyet almaktır. Mesela çift sürmek,
rahmet hazinesinin kapısını çalmaktır. Bu tür fiilî dua, mutlak cömertlik
ve bol ihsan sahibi Cenâb-ı Hakk’ın isim ve unva nlarına baktığından
büyük ç oğunl ukla kabul edilir.
İkinci kısım ise dille, kalbden dua etmektir. Elinin yetişmediği bir kısım
arzuları istemektir. Bunun en mühim tarafı, en güzel gayesi, en tatlı
meyvesi şudur: Dua eden insan anlar ki, kalbinden geçenleri işiten, her
şeye eli yetişen, her bir arzusunu yerine getirebilecek, acizliğine
merhamet gösterecek ve fakrından dol ayı ona yardım edecek biri var.
İşte ey aciz ve fakir insan! Dua gibi, rahmet hazinesinin anahtarı ve
tükenmez bir kuvve tin kaynağı olan bir vesileyi elden bırakma. Ona yapış,
insanlığın en yüks ek makamına çık. Bir sultan gibi bütün kâinatın
dualarını kendi duanın içine al! Bütün âlemi temsil eden bir kul ve umumi
bir vekil gibi 757ُِوَإِكَ ََْ de, kâinatın güz el bir takvimi758 ol!
757 “Yalnız senden medet umarız.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
758 Ahsen-i takvim: İnsanın yaratılışının en güzel surette olması. Bkz. Tîn sûresi, 95/4.
İkinci Bahis
İnsanın saade t ve hüsranının sebeplerini izah eden
beş "nükte"den ibarettir.
İnsan ahsen-i takvimde, yani en güzel surette yaratıldığı ve kendisine
gayet geniş bir kabiliyet verildiği için, aşağıların aşağısı olan “esfel-i
sâfilin” seviyesinden ta yüks eklerin en yüks eği “âlâ-yı illiyyin”e,759 yerden
arşa, zerreden güne şe kadar dizilmiş makamlara, mertebelere, derecelere
çıkabileceği ya da seviyelere düşebileceği bir imtihan meydanına
atılmıştır. Önünde  sonsuz alçalıp yüks elebileceği iki yol760 açılmış ve insan
bir kudret mucizesi, yaratılışın neticesi ve bir sanat harikası olarak şu
dünya ya gönde rilmiştir. İşte insanın bu müthiş yüks eliş ve alçalışının
sırrını beş “nükte”de anlatacağız.
759 Tîn sûresi, 95/4-6.
760 “Şükür” ya da “küfür” yolu (Dehr sûresi, 76/3); “iki yol (hayır ve şer yolu)” (Beled sûresi,
90/10); “kötülük” ya da “takvâ” yolu (Şems sûresi, 91/8); “en kolay yol” ya da “en güç yol”
(Leyl sûresi, 92/5-10).
Birinci Nükte
İnsan, kâinattaki çoğu varlık türüne muhtaç ve onlarla alâkalıdır.
İhtiyaçları âlemin her tarafına dağılmış, arzuları ebede kadar uzanmıştır.
Bir çiçeği istediği gibi, koca bir baharı da ister. Bir bahçeyi arzu ettiği
gibi, ebedî cenneti de arzu eder. Bir dostunu görmeyi aşk ve şevkle
dilediği gibi, Cemîl-i Zülcelâl’i görmeyi de arzular. Başka bir yerdeki
sevdiğini ziyaret etmek için oranın kapısını açmaya muhtaç olduğu gibi,
dostlarının berzah âlemine göçmüş yüzde doks an dokuz unu ziyaret etmek
ve ebedî ayrılıktan kurtulmak için, koca dünya nın kapısını kapayacak,
hayret verici şeylerin bir mahşeri olan ahiretin kapısını açacak, dünya yı
kaldırıp yerine onu kuracak ve koya cak bir Kadir-i Mutlak’ın dergâhına
sığınmaya da muhtaçtır.
İşte şu vaziyetteki insana hakiki Mabud, yalnız her şeyin dizgini elinde,
her şeyin hazinesi katında bulunan, her yerde hazır ve nâzır, mekândan
münezzeh, aczden uzak, kus urdan mukaddes, noks anlıktan yüc e bir Kadîr-i
Zülcelâl, bir Rahîm-i Zülcemâl, bir Hakîm-i Zülkemâl olabilir. Çünkü
insanın sınırsız ihtiyaçlarını ancak sonsuz kudrete ve her şeyi kuşatan ilme
sahip bir Zât karşılayabilir. Öyleyse ibadet edilmeye lâyık yalnız O’dur.
İşte ey insan! Eğer yalnız O’na kul olursan bütün varlıkların üstünde  bir
makam kazanırsın. Kulluktan yüz çevirirsen aciz varlıklara alçak bir kul
olursun. Eğer kendine ve kuvve tine güve nip tevekkül ve duayı bırakır,
kibre ve benlik davasına saparsan, o vakit iyilik ve bir şey var etme
yönünde n, arıdan ve karıncadan daha aşağı, örümcekten ve sinekten daha
zayıf düşersin. Şer ve tahrip yönünde n ise bir dağdan daha ağır, vebadan
daha zararlı olursun.
Evet, ey insan! Senin iki yüzün var: Biri icat, varlık, hayır, müspet ve fiil
yüzündür . Diğeri ise tahrip, yokluk, şer ve inkâr mahiyeti taşıyan, tesir
altında kalan yüz ündür .
Birincisi itibarı ile arıdan, serçeden daha aşağı; sinekten, örümcekten daha
zayıfsın. İkinci yüzünle ise dağları, yerleri, gökleri geçersin. Onların
yüklenmekten çekindiği ve bu hususta acizliklerini gösterdiği bir yükü
kaldırırsın.761 Onlardan daha geniş, daha büyük bir daireyi kuşatırsın.
Çünkü sen yalnız elinin ulaştığı, gücünün yettiği kadar iyilik yapabilir ve
bir şey var edebilirsin. Fakat fenalık yapsan ve bir şeyi tahrip etsen,
fenalığın haddini aşar ve tahribin gittikçe yayılır.
761 Ahzâb sûresi, 33/72.
Mesela, küfür bir fenalıktır, tahriptir, tasdik etmemedir. Fakat o tek güna h,
bütün kâinatı, Cenâb-ı Hakk’ın bütün isimlerini ve bütün insanlığı hor
görmeyi, aşağılamayı da içinde taşır. Çünkü şu varlıkların yüce bir
makamı, mühim bir vazifesi vardır; onlar Cenâb-ı Hakk’ın birer mektubu,
isimlerinin aynası ve O’nun m emurlarıdır.
Küfür ise onları vazife görme, ayna ve manidar birer yazı olma
makamından düşürür, abes ve tesadüfün oyunc ağı seviyesine, yokluk ve
ayrılığın tahribiyle çabuk bozulup değişen fâni maddeler konum una,
kıymetsizlik ve hiçlik mertebesine indirir. Aynı şekilde, bütün kâinatta ve
varlıkların aynasında nakışları, cilveleri ve güzellikleri görünen ilahî
isimleri inkâr ile değersiz gösterir.
Ve insan denilen, Allah’ın bütün kutsî isimlerinin cilvelerini güzelce ilan
eden manzum hikmet kasidesini, bâki bir ağacın dona nımını içeren
çekirdek misali açık bir kudret mucizesini ve emanet-i kübrâyı762
yüklenmekle yerlerden, göklerden, dağlardan üstün olan ve meleklere
karşı üstünlük kazanan yeryüzünün halifeliği mertebesinin sahibini; en
aşağı, fâni hayvandan daha aşağı, daha zayıf, daha aciz, daha fakir bir
seviyeye atar. Ve mânâsız, karmakarışık, çabuk bozulan adi bir levha
konum una indirir.
762 Ahzâb sûresi, 33/72.
Sözün Özü: Nefs-i emmare763 tahrip ve şer yönünde n sonsuz cinayet
işleyebilir, fakat bir şey var etme ve hayır yönünde n iktidarı pek azdır,
sınırlıdır. Evet, insan bir evi bir günde  harap eder, yüz  günde  yapamaz.
763 Nefs-i emmare: İnsanı daima kötülüğe sevk eden nefis.
Ama bencilliği ve gururu bıraksa, hayır ve varlık için Cenâb-ı Hak’tan
yardım istese, şerden, tahripten ve nefsine güvenmekten vazgeçse, istiğfar
ederek tam kul olsa 764َََتٍدلُ ُّٰ َِِْٰ َُ sırrına erişir. Ondaki sonsuz şer
kabiliyeti, sonsuz hayır kabiliyetine döne r. İnsan “ahsen-i takvim”
kıymetini alır, yüks eklerin en yüks eği mertebeye çıkar.
764 “Allah onların kötülüklerini iyiliklere, günahlarını sevaplara çevirir.” (Furkan sûresi, 25/70)
İşte ey gafil insan! Cenâb-ı Hakk’ın lütfuna ve keremine bak: Adalet,
güna hı bir iken bin yazmak, sevabı ise bir yazmak veya hiç yazmamak
olduğu halde; bir güna hı bir yazar, bir sevabı ise on, bazen yetmiş, bazen
yedi yüz, bazen de yedi bin yazar.765 Şu nükteden anla ki, o dehşet veren
cehenneme girmek amelin karşılığı ve tam adalettir, cennete girmek ise
tamamen Allah’ın lütfudur.
765 Günah bir yazıldığı halde, sevabın on kattan yedi yüz kata kadar yazıldığına dair En’âm sûresi,
6/160; Buhârî, îmân 31; Müslim, îmân 206, 207.
İkinci Nükte
İnsanın iki yüzü var. Biri benliği yönünde n bu dünya  hayatına, diğeri
kulluğu yönünde n ebedî hayata bakar.
Birinci yüzüyle insan öyle çaresiz bir varlıktır ki, sermayesi yalnız bir saç
teli gibi zayıf bir cüzî irade, sınırlı bir çabadan ibaret bir iktidar, çabuk
sönen bir parıltı hükm ünde  bir hayat, hemen geçen bir müdde tçik ömür ve
çabuk çürüyen küçük bir cisimdir. Bu haliyle insan, kâinatın tabakalarına
serilmiş sayısız varlık türünün hesapsız fertleri içinde nazik, zayıf bir fert
olarak bulunuyor .
İkinci yüzüyle ise insanın, bilhassa kulluğa bakan acizliği ve fakrı
yönünde n, pek geniş bir mahiyeti, pek büyük bir önemi var. Çünkü Fâtır-ı
Hakîm, insanın manevî mahiyetine sınırsız bir acz ve fakr koym uştur ki,
kudreti sonsuz bir Kadîr-i Rahîm’in ve serveti sınırsız bir Ganiyy-i
Kerîm’in hadsiz tecellilerini gösteren geniş bir ayna olsun.
Evet, insan bir çekirdeğe benzer. Nasıl ki, çekirdeğe toprak altında çalışıp
o dar âlemden çıkması ve geniş hava âlemine geçerek Yaratıcısından
kabiliyet diliyle bir ağaç olmayı isteyip kendine lâyık bir mükemmelliğe
ulaşması için, kudret tarafından manevî ve mühim bir dona nım, kader
tarafından ince ve kıymetli bir program verilmiştir. Eğer o çekirdek,
mahiyetinin bozukluğu sebebiyle, ona verilen manevî dona nımı toprak
altında bazı zararlı maddeleri toplamak için sarf etse, o dar yerde, kısa bir
zamanda faydasız bozulup çürüyecektir. Fakat 766ب وَاٰىَُِ اَْ ayetindeki
yaratılış kanununa  uyup manevî dona nımını güzelce değerlendirse o dar
âlemden çıkacak, meyveli koca bir ağaç olacak ve küçücük, cüzî hakikati
ve manevî ruhu, büyük ve küllî bir hakikat suretini alacaktır. İşte aynen
bunun gibi, insanın mahiyetine de kudret tarafından mühim bir dona nım
ve kader tarafından kıymetli programlar yerleştirilmiştir.
766 “Taneleri ve çekirdekleri çatlatıp yararak (her şeyi gelişme yoluna koyan) Allah’tır.” (En’âm
sûresi, 6/95)
Eğer insan, şu dar yeryüzü âleminde, dünya  hayatı toprağı altında o
manevî dona nımını nefsinin kötü heveslerine sarf etse çürüyen bir
çekirdek gibi, az bir lezzet için kısa bir ömürde, dar bir yerde, sıkıntılı bir
halde çürüyüp bozularak manevî sorumluluğu bedbaht ruhuna  yüklenecek
ve şu dünya dan öyl ece göçüp gi decektir.
Eğer o kabiliyet çekirdeğini kulluk toprağı altında İslamiyet suyuyl a,
imanın ışığıyla terbiye ederek Kur’an’ın emirlerine uysa, manevî
dona nımını hakiki gayelerine yöne ltse, elbette misal âleminde ve berzahta
dal buda k salacak ve ahiret hayatında, cennette sınırsız kemâlâta vesile
olup nimetler verecek bâki bir ağacın, daimî bir hakikatin özünü saklayan
kıymetli bir çekirdek, parlak bir makine ve bu kâinat ağacının mübarek,
nurlu bir meyvesi olacaktır.
Evet, hakiki yüks eliş, insana verilen kalb, sır, ruh, akıl, hatta hayal ile
diğer duygu ve kabiliyetlerin yüzünü ebedî hayata çevirerek her birinin
kendine lâyık hususi bir kulluk vazifesiyle meşgul olmasını sağlamaktır.
Yoksa dalâlet ehlinin zannettiği gibi, dünya  hayatının bütün inceliklerine
girmek ve her çeşit zevkini, hatta en bayağısını bile tatmak için bütün
latifelerini, kalbini ve aklını nefs-i emmarenin emrine verip ona yardımcı
kılmak yüks eliş değil, alçalmaktır.
Şu hakikati hayalî bir vakada, şöyle bir temsilde gördüm:
Büyük bir şehre giriyordum. Baktım ki, o şehirde büyük saraylar var. Bazı
sarayların kapısında pek çok şenlik, parlak bir tiyatro gibi dikkati çeken,
herkesi eğlendiren bir cazibe görünüyor du. Dikkat ettim, o sarayın
efendisi kapıya gelmiş, bir köpekle oynuyor , onun oyna masına yardımcı
oluyordu. Hanımlar yabancı gençlerle tatlı sohbe tler ediyordu. Yetişkin
kızlar da çocukları oyna tıyordu. Kapıcı ise onlara kumandanlık eder gibi
bir aktör tavrı almıştı. O vakit anladım ki, o koca sarayın içi bomboş…
Hassas vazifeler hep sahipsiz kalmış. Saraydakilerin ahlâkı bozulmuş, o
yüzden kapıda bu ha li almışlar.
Sonra orayı geçtim, büyük bir saraya daha rast geldim. Gördüm ki, kapıda
uzanmış vefalı bir köpe k, ciddi, sert, sakin bir kapıcı ve sönük bir vaziyet
var. Niçin orası öyle, burası böyle diye merak ettim, içeri girdim. Baktım
ki içerisi çok şenlik… Saray sakinleri üst üste dairelerde, ayrı ayrı hassas
vazifelerle meşguldü. Birinci dairedeki adamlar sarayın idaresini sağlıyor,
üstünde ki dairede kızlar ve çocuklar ders okuyor du. Daha üstte hanımlar
gayet hoş sanatlarla, güzel nakışlarla uğraşıyordu. En yuka rıda ise sarayın
efendisi, padişahla görüşüp halkın rahatını sağlamak ve kendi kemâlâtı,
yüks elişi için ona has, yüce vazifelerle meşguldü. Onlar beni
göremedikleri için “Yasak!” demediler, gezebildim. Sonra çıktım, etrafıma
baktım. O şehrin her tarafında bu iki çeşit saraydan vardı. Sorduğum da, “O
kapısında şenlik olan içi boş saraylar, kâfirlerin ileri gelenlerinin ve
dalâlet ehlinindir. Diğerleri ise namuslu Müslüman büyükl erinindir.”
dediler.
Sonra bir köşede bir saraya daha rastladım. Üstünde  “Said” ismini
gördüm, merak ettim. Daha dikkatli bakınca, üstünde  suretimi gördüğüm ü
sandım. Çok şaşırdığımdan, bağırınca aklım başıma geldi, ayıldım. İşte şu
hayalî vakayı sana tabir edeceğim. Allah hayretsin…
O şehir, insanlığın toplum hayatı ve bugünkü medeniyetin bir şehridir. O
sarayların her biri birer insandır. Saray sakinleri ise insandaki göz, kulak,
kalb, sır, ruh, akıl gibi latifeler ile nefis, onun kötü arzuları, şehvet ve öfke
hissi gibi şeylerdir. Her insanda her bir latifenin ayrı ayrı kulluk va zifeleri,
ayrı ayrı lezzetleri, elemleri var. Nefis, kötü arzular, şehvet ve öfke birer
kapıcı ve temsildeki kapıda duran köpekler hükm ündedir. İşte o yüks ek
latifeleri nefse ve onun kötü arzularına teslim etmek ve onlara asıl
vazifelerini unutturmak, elbette alçalmaktır, yüks elme değil. Bu temsilin
diğer nokt alarını sen tabir edebilirsin.
Üçüncü Nükte
İnsan, fiil ve amel yönünde n, maddî çabası itibarı ile zayıf bir hayvan, aciz
bir varlıktır. Bu yönde ki tasarruf dairesi ve sahipliği o kadar dardır ki,
ancak elinin yetişebildiği yere kadardır. Hatta dizginini insanın eline veren
ehil hayvanlar, onun zayıflığından, aczinden ve tembelliğinden birer hisse
aldıkları için yabani emsalleriyle kıyaslandıklarında büyük fark görülür;
ehil keçi ve öküz  ile yabani keçi ve öküz  arasındaki fark gibi...
Fakat aynı insan infialleri, kabulleri, duası ve yakarışıyla şu dünya
hanında aziz bir yolcudur. Ve öyle bir Kerîm’e misafir olmuştur ki, o Zât
sonsuz rahmet hazinelerini insana açmıştır. Sanatla yarattığı hadsiz
varlıklarını, hizmetkârlarını onun emrine vermiş ve o misafirinin gezmesi,
seyretmesi ve faydalanması için öyle büyük bir daire açıp hazırlamıştır ki,
o dairenin yarıçapı, yani merkezden çevre çizgisine kadar gözün ulaştığı
miktar, belki hayalin gittiği yere kadar geniş ve uzundur .
İşte eğer insan benliğine dayanıp dünya  hayatını asıl gaye yaparak geçim
derdiyle, bazı geçici lezzetler için çalışsa gayet dar bir daire içinde
boğul ur gider. Kendisine verilen bütün dona nım, uzuvlar, latifeler onda n
şikâyet ederek mahşerde aleyhinde şahitlik yapacak ve davacı olacaktır.767
767 Fussilet sûresi, 41/20-21; Yasin sûresi, 36/65.
Fakat insan kendini dünya da misafir bilse, ömür sermayesini misafir
olduğu Kerîm Zât’ın izni dairesinde sarf etse öyle geniş bir dairede uzun,
ebedî bir hayat için güzelce çalışır ve ferah bulup istirahat eder. Sonra âlâ-
yı illiyyîne, yani en yüks ek mertebelere kadar çıkabilir. Hem insana
verilen bütün bu dona nım ve uzuvlar, onda n memnun olarak ahirette
lehinde şahitlik eder. Evet, bütün bu harika dona nım, insana şu önemsiz,
geçici dünya  hayatı için değil, pek mühim, bâki bir hayat için verilmiştir.
Çünkü insanı hayvana kıyaslarsak görürüz ki, o, dona nımı ve uzuvları
itibarı ile çok zengindir. Hayvandan yüz derece üstündür . Dünya  hayatının
lezzetini tatmakta ve hayvanca yaşayışta ise yüz derece aşağı düşer. Zira
aldığı her lezzette binlerce elemin izi vardır. Geçmiş zamanın elemleri,
gelecek zamanın korkuları ve her bir lezzetin de bir gün yok olacağını
bilmenin kederi, onun z evklerini bozuyor ve lezzetinde bir iz bırakıyor.
Fakat hayvan öyle değildir. Elemsiz bir lezzet alır, kedersiz bir zevk
hisseder. Onu ne geçmiş zamanın elemleri incitir ne gelecek zamanın
korkuları ürkütür. Rahatça yaşar, yatar ve Hâlık’ına şükreder.
Demek, “ahsen-i takvim” denilen en güzel surette yaratılan insan, her
şeyini dünya  hayatına sarf etse, sermaye bakımından hayvandan yüz
derece yüks ek olduğu halde, serçe gibi bir canlıdan yüz derece aşağı düşer.
Başka bir yerde bu hakikati bir temsille anlatmıştım. Münasebet geldi, o
temsili tekrar ediyorum:
Bir adam bir hizmetkârına on altın verip, “Hususi bir kumaştan kendine
bir kat elbise diktir.” diye emreder. Bir başka hizmetkârına da bin altın
verir, cebine içinde bazı şeyler yazılı bir pusula koya r ve onu bir pazara
gönde rir. İlk hizmetkâr, on altınla kıymetli bir kumaştan mükemmel bir
elbise alır. İkincisi ise divanelik edip önceki hizmetkâra bakarak cebine
konul an hesap pusulasını okum az. Bir dükkâ ncıya bin altın vererek bir kat
elbise ister. İnsafsız dükkâ ncı da ona kumaşın en çürüğünde n bir kat elbise
verir. O bedbaht hizmetkâr, efendisinin huzuruna gelir ve şiddetli bir ceza
görür, dehşetli bir azap çeker. İşte azıcık şuuru olan anlar ki, ikinci
hizmetkâra verilen bin altın bir kat elbise almak için değil, mühim bir
ticaret içindir.
Aynen bunun gibi, insandaki manevî dona nım ve latifelerin her biri
hayvana nispeten yüz derece gelişmiştir. Mesela insanın, güzelliğin bütün
mertebelerini fark eden gözü, yiyeceklerin çeşit çeşit bütün has
lezzetlerini birbirinden ayıran dilindeki tat alma duyus u, hakikatlerin
bütün inceliklerine nüfuz eden aklı ve mükemmelliklerin her çeşidine arzu
duya n kalbi gibi uzuvları, dona nımı nerede… Hayvanın pek basit, yalnız
bir-iki mertebe gelişmiş uzuvları nerede!.. Yalnız şu kadar fark var ki,
hayvanın kendine has bir işte –sadece o hayvanda bulunan– bir kabiliyeti
daha çok ge lişmiştir. Fakat bu, hus usidir.
İnsanın dona nım yönünde n zenginliğinin sırrı şudur: Aklı ve fikri
sayesinde kabiliyetleri, duygul arı fazla açığa çıkmış ve gelişmiştir.
İhtiyaçlarının çokluğu sebebiyle türlü türlü hisleri ortaya çıkmış ve
hassasiyeti çeşitlenmiştir. Yaradılışının kuşatıcılığı itibarı ile pek çok
maksada yöne len arzulara sahip olmuş ve pek çok fıtrî vazifesi bulunması
sebebiyle uzuvları ve dona nımı çok ge lişmiştir. Ve her çeşit ibadete müsait
bir fıtratta yaratıldığı için, insana bütün kemâl vasıflarının tohum larını
saklayan bir kabiliyet verilmiştir.
İşte donanım bakımından zenginlik ve sermayece bu derece bolluk, elbette
şu önemsiz, geçici dünya  hayatını elde etmek için verilmemiştir. İnsanın
asıl vazifesi, sonsuz maksatlara yöne lik sorumluluklarını yerine getirip
aczini, fakrını ve kusurunu kulluğuyl a ilan etmek, engin bir nazarla
varlıkların tesbihatını seyredip onlara şahitlik etmek, nimetler içinde
Rahman’ın yardımlarını görüp şükretmek ve sanatlı varlıklarda O’nun
kudret mucizelerine bakarak ibret nazarıyla tefekkür etmektir.
Ey dünya ya tutkun, dünya  hayatına âşık ve ahsen-i takvim sırrından gafil
insan! Eski Said şu dünya  hayatının hakikatini hayalî bir vakada görmüştü.
Onu Yeni Said’e döndür en şu temsilî vakayı dinle:
Gördüm ki, ben bir yolcuyum ; uzun bir yola gidiyor, bir yere
gönde riliyorum. Efendim olan zât, bana ayırdığı altmış altından bir
miktarı azar azar veriyordu. Ben de onları harcayıp pek eğlenceli bir hana
geldim. O handa, bir gecede on altını kumara mumara verdim, eğlence ve
şöhret için harcadım. Sabahleyin elimde bir şey kalmamıştı. Bir ticaret
yapamadım. Gideceğim yer için bir mal alamadım. O altınlardan elimde
yalnız elemler, güna hlar ve eğlencelerin sebep olduğu yaralar, kederler
kalmıştı. Ben o hüz ünlü haldeyken birden bir adam göründü. B ana dedi ki:
“Sermayeni tamamen ziyan ettin, tokada müstahak oldun. Gideceğin yere
de iflas etmiş şekilde, eli boş gideceksin. Fakat tevbe kapısı açıktır, aklın
varsa bunda n sonra sana verilecek, kalan on beş altın eline geçtikçe
yarısını tedbir olarak sakla. Yani gideceğin yerde sana lâzım olacak bazı
şeyleri al.” Baktım nefsim razı olmuyor. Adam, “Üçte birini!” dedi.
Nefsim buna  da itaat etmedi. Ardından “dörtte birini” dedi. Baktım nefsim
bağımlı olduğu âdetini terk edemiyor, adam da hiddetle yüzünü çevirdi,
gitti.
Sonra birden o hal değişti. Baktım ki, bir tünelin içinde, düşer gibi hızla
giden bir trendeyim. Telâşlandım, fakat ne çare ki hiçbir tarafa
kaçılmıyordu. Sıra dışı bir şekilde o trenin iki tarafından pek cazibeli
çiçekler, leziz meyveler görünüyor du. Ben de akılsız acemiler gibi onlara
bakıp elimi uzattım. Çiçekleri kopa rmaya, meyveleri almaya çalıştım.
Fakat hepsi dikenliydi, dokundukç a elime batıyor, kanatıyordu. Tren yol
aldıkça elimi parçaladı, bana pek pahalıya mal oldular.
Birden trendeki bir hizmetkâr dedi ki: “Beş kuruş ver, sana o çiçek ve
meyvelerden istediğin kadar vereceğim. Zaten elinin parçalanmasıyla beş
kuruş değil, yüz kuruşluk zarar ediyorsun. Hem ceza var, izinsiz
kopa ramazsın!”
Birden sıkıntıdan, tünel ne vakit bitecek diye başımı çıkarıp ileri baktım.
Tünel kapısı yerine pek çok delik görünüyor du. Uzun trenden o deliklere
adamlar atılıyordu. Bana bakan bir delik gördüm, iki tarafında iki mezar
taşı dikilmişti. Merakla dikkat ettim, mezar taşında büyük harflerle “Said”
yazılmıştı. Kederimden ve hayretimden “Eyvah!” dedim. Birden o han
kapısında bana nasihat eden zâtın sesini işittim: “Aklın başına geldi mi?”
“Evet, geldi,” diye cevap verdim, “fakat kuvve tim kalmadı, çare yok.”
“Tevbe et, tevekkül et.” dedi. Ben de, “Ettim.” dedim, ayıldım. Eski Said
kaybolmuştu. Kendimi Yeni Said olarak gör düm.
İşte bu hayalî vakanın –Allah hayretsin– bir iki kısmını ben tabir
edeceğim. Diğerlerini kendin tabir et...
O yolculuk, ruhlar âleminden, ana rahminden, gençlikten, ihtiyarlıktan,
kabirden, berzahtan, kıyamet gününde n, sırat köprüsünde n ebediyet
tarafına gider. O altmış altın, altmış senelik ömürdür768 ki, bu vakayı
gördüğüm  zaman kırk beş yaşında olduğum u tahmin ediyordum. O kadar
yaşayacağıma dair senedim yoktu fakat kalan on beş senemin yarısını
ahirete sarf etmem için Kur’an-ı Hakîm’in hâlis bir talebesi bana doğru
yolu gösterdi. O han, benim için İstanbul’du. O tren ise zamandır. Her yıl
birer vagon, o tünel de dünya  hayatıdır. O dikenli çiçek ve meyveler ise
meşru olmayan lezzetler ve haram eğlencelerdir ki, onlara kavuştuğum
anda yok olacaklarını düşünmekteki elem kalbi kanatıyor, ayrılınca
parçalıyor ve ceza çektiriyor.
768 Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem), ümmetinin ömrünü “60 ile 70 sene arası” diye
belirttiğine dair Tirmizî, zühd 23, deavât 101; İbni Mâce, zühd 27.
Trendeki hizmetkâr demişti ki: “Beş kuruş ver, sana onlardan istediğin
kadar vereceğim.” Tabiri şudur: İnsanın helâl yoldan, meşru dairede tattığı
zevkler, lezzetler keyfine kâfidir. Harama girmeye ihtiyaç bırakmaz.769
769 “Allahım, haramına karşı helâlinle beni doyur.” anlamındaki dua için Tirmizî, deavât 110;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/153.
Temsildeki diğer kısımları kendin tabir edebilirsin.
Dördüncü Nükte
İnsan şu kâinatta pek nazik ve nazlı bir çocuğa benzer: Zayıflığında büyük
bir kuvve t, aczinde büyük bir kudret vardır. Çünkü zayıflığının kuvve ti ve
aczinin kudr eti sayesinde şu varlıklar onun e mrine verilmiştir.
Eğer insan zayıflığını anlayıp sözleriyle, haliyle, tavırlarıyla dua etse ve
aczini bilip Cenâb-ı Hak’tan yardım dilese, bu nimetin şükrünü edâ
etmekle beraber isteklerine öyle bir şekilde erişir ki, kendi iktidarıyla
onun yüzde birine bile ulaşamaz.770 Fakat bazen hal diliyle yaptığı dua
neticesinde elde ettiği bir isteğini yanlışlıkla kendi gücüne verir.
770 İnsanın kendisine verilen nimetlere kendi iktidarı ile ulaşamayacağı halde bu nimetlere mazhar
olmasının şükrü gerektirdiğine dair Zuhruf sûresi, 43/13; Hac sûresi, 22/36.
Mesela, yavrusunun zayıflığındaki kuvve t, tavuğu aslana saldırtır.
Dünya ya yeni gelen aslan yavrusu, o canavar ve aç aslanı kendine hizmet
ettirir, annesi aç kalırken kendisi doya r. İşte zayıflıktaki dikkat çekici
kuvve t ve seyretmeye değer bir rahmet cilvesi...
Nasıl ki, nazlı bir çocuk ağlamakla, istemekle veya üzgün haliyle
arzularına ulaşır ve öyle kuvve tli kimseler ona hizmet eder ki, bu sayede
elde ettiği arzularının binde birine kendi kuvve tçiğinin bin katıyla
erişemez. Demek, zayıflığı ve aczi, onun hakkında şefkat ve himaye
duygul arı uyandırdığı için küçücük parmağıyla kahramanları kendine
boyun eğdirir. Şimdi böyle bir çocuk, o şefkati inkâr ve o himayeyi itham
eder şekilde, ahmakça bir gururla, “Ben bunları kendi kuvve timle
yapıyorum.” dese, elbette bir tokat yiyecektir.
İşte insan da Hâlık’ının rahmetini inkâr ve hikmetini itham edecek bir
tarzda, nankörce, Karun gibi 771ٍ أُۧوُُِ َٰ ِْإَِۤ yani “Ben servetimi kendi
ilmimle, kendi kuvve timle kazandım.” derse, elbette bir azap tokadına
müstahak olur.
771 Kasas sûresi, 28/78; Zümer sûresi, 39/49.
Demek ki, insanlığın şu görünen saltanatı, ilerlemesi ve medeniyetle
ulaştığı mükemmellikler; zorla, üstünlükle, mücadeleyle meydana
gelmemiş, aksine, bütün bunlar insana zayıflığından, aczinden ve
fakrından dolayı verilmiş, cehaletinden ötürü ilham edilmiş ve ihtiyacı
için ikram edilmiştir. Ve o saltanatın sebebi, insanın ilmiyle elde ettiği
kuvve t ve iktidar değil, Cenâb-ı Hakk’ın şefkati, merhameti, rahmeti ve
hikmetidir ki, eşyayı insanın emrine vermiştir. Evet, gözsüz bir akrep ve
ayaksız bir yılan gibi haşerelere mağlup olan insana küçük bir kurttan
ipekli elbiseler giydiren, zehirli bir böcekten balı yediren kendi iktidarı
değil; Cenâb-ı Hakk’ın, onları zayıflığının neticesi olarak insanın
hizmetine vermesi ve Rahmanî ikramıdır.
Ey insan! Madem hakikat böyledir, gururu ve bencilliği bırak! Cenâb-ı
Hakk’ın ulûhiyet dergâhında aczini ve zayıflığını yalvarırcasına, fakr ve
ihtiyacını yakarış ve dua diliyle ilan et ve kul olduğunu göster, ََُْ ُّٰ
772َْ اَُِْوَنِ de, yüks el!
772 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173)
Sakın, “Ben bir hiçim, ne kıymetim var ki bu kâinat bir Hakîm-i Mutlak
tarafından kasten benim emrime verilsin, benden engin bir şükür
istensin?” deme!
Çünkü sen, nefsin ve suretin itibarı ile hiç hükmünde  olsan da, vazifen ve
merteben nokt asında şu haşmetli kâinatın dikkatli bir seyircisi, şu hikmetli
varlıkların belâgatli bir lisanı, şu âlem kitabının anlayışlı bir okuyuc usu,
Cenâb-ı Hakk’ı tesbih eden mahlûkatın onlara hayretle bakan bir
nezaretçisi ve ibadet eden şu sanatlı eserlerin hür metli bir ustabaşısın.
Evet, ey insan! Sen, bitkilere benzeyen cismaniyetin ve hayvanî nefsin
itibarı ile ufak bir cüz, küçük bir cüzî, fakir bir mahlûk, zayıf bir
hayvansın ki, akıp giden bütün şu dehşetli varlık ve hadiselerin dalgaları
içinde çalkalanıp gidiyorsun.
Fakat ilahî muhabbetin ışığını içeren imanın nuruyla aydınlanmış olan
İslamiyet terbiyesiyle kemâl vasıflarını kazanırsan, insanlığın itibarı ile
kulluğun içinde bir sultan olursun. Cüzîliğin içinde engin bir mahiyete
erişir, küçüklüğün içinde bir âlem hükm üne geçersin ve kıymetsizliğin
içinde makamın öyle büyür , baktığın daire öyle genişler ki, “Rabb-i
Rahîm’im düny ayı bana bir ev yaptı. Ayı ve güne şi evime birer lamba,
baharı bir deste gül, yazı bir nimet sofrası ve hayvanları hizmetkâr kıldı.
Bitkileri de o ev için gerekli süsler haline getirdi.” diyebilirsin.
Sözün Özü: Eğer nefsini ve şeytanı dinlersen, aşağıların en aşağısı
seviyeye düşersin. Eğer hakkı ve Kur’an’ı dinlersen mertebelerim en
yüks eğine çıkar, kâinatın güzel bir takvimi773 olursun.
773 Ahsen-i takvim: İnsanın yaratılışının en güzel surette olması. Bkz. Tîn sûresi, 95/4.
Beşinci Nükte
İnsan bu dünya ya bir memur ve misafir olarak gönde rilmiş, çok mühim
kabiliyetlerle dona tılmış ve ona kabiliyetleri ölçüsünde  mühim vazifeler
verilmiştir. İnsanı o vazifelere ve gayesine yöne ltmek için şiddetli
teşvikler ve dehşetli tehditler bildirilmiştir.
Başka yerde izah ettiğimiz, insanın vazifelerini ve kulluğun esaslarını
burada kısaca tekrar edeceğiz ki, “ahsen-i takvim” sırrı anlaşılsın.
İşte insanın şu dünya ya geldikten sonra iki şekilde kulluğu vardır.
Birincisi, Yaratıcısını gözüyle görmeden, eserlerinden tanıyarak kulluğu
ve tefekkürü... Diğeri ise huzurunda ymış gibi, O’na doğrudan doğruya
hitap edecesine kulluğu ve  yakarışı…
Birincisi: Kâinatta görünen rubûbi yet saltanatını itaat ile tasdik edip bu
saltanatın mükemmellik ve güzelliklerini hayretle seyretmektir.
• Sonra Cenâb-ı Hakk’ın kutsî isimlerinin nakışlarından ibaret olan eşsiz
sanatları ibret nazarlarına gösterip ilancılık yapmaktır.
• Sonra Cenâb-ı Hakk’ın her biri gizli, manevî birer hazine hükm ünde ki
isimlerinin cevherlerini idrak terazisiyle tartmak, kalbin kıymetbilirliğiyle
takdir ederek onl ara değer vermektir.
• Sonra kudret kaleminin yazıları hükm ünde  olan varlık sayfalarını,
yeryüzü ve gök yapraklarını okuyup değerlendirerek hayretle tefekkür
etmektir.
• Sonra şu varlıklardaki ziynetleri ve latif sanatları takdirle seyredip
onların Fâtır-ı Zülcemâl’ini tanımayı arzulamak ve Sâni-i Zülkemâl’inin
huzuruna çıkmaya, iltifatına mazhar olmaya şevk duym aktır.
İkincisi: Doğrudan doğruya hitap makamıdır, insan eserden eser sahibine
geçer, görür ki, bir Sâni-i Zülcelâl sanatının mucizeleriyle kendini
tanıtmak ve bildirmek istiyor. İnsan da imanla ve O’nu tanımakla buna
karşılık verir.
• Sonra görür ki, Rabb-i Rahîm rahmetinin güzel meyveleriyle kendini
sevdirmek istiyor. İnsan da muhabbetini bütünüyl e O’na vermekle, yalnız
O’na kulluk etmekle kendini Rabbine sevdirir.
• Sonra görür ki, nimetlerin asıl sahibi olan Kerim Rabbi onu maddî ve
manevî leziz nimetleriyle dona tıyor. Buna karşılık o da fiil, hal ve
sözleriyle, hatta elinden gelse bütün duyguları ve dona nımıyla şükür ve
hamd eder, Rabbini över.
• Sonra görür ki, Celîl ve Cemîl bir Zât şu varlıkların aynasında
büyükl üğünü ve kemâlini, celâl ve cemâlini gösterip dikkat nazarlarını
kendine çekiyor. O da buna  karşılık, “Allahuekber, Sübhâ nallah” deyip
tevazu içinde, hayret ve muhabbetle secde eder.
• Sonra görür ki, sonsuz servet sahibi bir Zât, mutlak bir cömertlik içinde
sınırsız servetini, hazinelerini gösteriyor. O da buna  karşılık, hürmet ve
övgüyl e, fakrının tam şuuru içinde dua eder ve O’ndan talepte bulunur.
• Sonra görür ki, o Fâtır-ı Zülcelâl, yeryüzünü bir sergi hükm ünde  yapmış,
bütün antika sanatlarını orada gözlere gösteriyor. O da buna , “Mâşaallah”
diyerek takdirle, “Bârekallah” diyerek beğenmekle, “Sübhâ nallah” diyerek
hayretle, “Allahuekber” diyerek güz el bulmakla karşılık verir.
• Sonra görür ki, Vahid ve Ehad bir Zât şu kâinat sarayında, kendine
mahsus taklit edilmez mühürleriyle, imzalarıyla ve has fermanlarıyla
bütün varlıklara birliğinin damgasını vuruyor ve tevhid delillerini
nakşediyor. Âlemin her tarafına birliğinin ve tekliğinin bayrağını dikiyor,
rubûbi yetini ilan ediyor. O da buna  tasdikle, imanla, tevhidle, şahitlik
etmekle ve kullukla karşılık verir.
İşte insan, bu çeşit ibadet ve tefekkürlerle hakiki insan olur, en güzel
surette yaratıldığını gösterir. İmanın bereketiyle yeryüzünün emanete
lâyık, emin bir halifesi haline gelir.
Ey ahsen-i takvimde yaratılan fakat iradesini kötüye kullanarak aşağıların
en aşağısına düşen gafil insan! Beni dinle! Ben de senin gibi gençlik
sarhoşluğuyl a, gaflet içinde, dünya yı hoş ve güzel gördüğüm  halde iken, o
sarhoşluktan ihtiyarlık sabahında ayıldığım dakikada, dünya nın o güzel
zannettiğim, ahirete bakmayan yüzünü nasıl çirkin bulduğum u ve ahirete
bakan hakiki yüzünün ne kadar güzel olduğunu, On Yedinci Söz’ün İkinci
Makamı’ndaki iki hakikat levhasında anlatmıştım. Oraya bak, sen de gör.
Birinci levha: Dalâlet yolunda kiler gibi, fakat sarhoş olmadan, gaflet
perdesi ardından eskiden gördüğüm , gafillerin dünya sının hakikatini tasvir
eder.
İkinci levha: Hidayet ve huzur ehlinin dünya larının hakikatine işarettir.
Eskiden nasıl yazılmışsa öyle bıraktım. Şiire benzer, fakat şiir değildir.
774ََُِ أََْ اَُِْ الْا َ َََْۘ إَِ َِْ ََۤ إِلَََُْ 
774 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
775ي ََُْا َْلِ۝ي لْ َُْةً ِْ َِنِ وَاُْ۝ِۤ أَِْي  وََْ ۝ي َْرِي رَب اَْحْ لِ
775 “Ya Rabbi, dedi, genişlet göğsümü, kolaylaştır işimi, çözüver şu dilimin bağını. Ta ki anlasınlar
sözümü.” (Tâhâ sûresi, 20/25-28)
ِ وَََِِْ وَََِْ اََْْارَِْ ََءِ اََْْارطَِِ اََِِْ ش ااتِ اَُِِْ ااَُّٰ َ ََ
ِي وَأَذِِْْْ وَأَِْ ََْتِه۪ إََِْ اِْٰ َه۪ َََْ وََََِْْلِ. اَُّٰ ََِِلِ وَُِْ ََِ الََارِ اْ
ََِِْْْ ًَُْ ََءَ َ. وََ َِ. وَارْزُِْ اْ وَُِْ إََِْ م وَِِْ. وَُْ ُِِْ
ُّ َ َمُ!َي َ َمُ َ َ َ َ َمُ َ حْ ُ ِ َُْمٍ َِ. وَاِْْ ِ ًََُْ ِ
َ وََ أََْمََ َ أَرََْ ااَِِانِ وَاُْْاٰنِ، اِٰ وَارَْْ أََْ اِِْي وَارَْْ رََُِوَارَْْ
776ْرََِاَْك
776 Allahım! Sırlar semâsının güneşi, nurların mazharı, celâl sıfatının merkezi ve cemâl sıfatı
burcunun kutbu olan Efendimiz Hazreti Muhammed’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) biricik latif zâtına
salât eyle. Allahım! Onun, senin nezdindeki sırrı ve sana olan seyri için beni korkudan emin
kıl, hatalarımı azalt, üzüntümü ve hırsımı gider. Yardımcım ol ve beni benden kurtarıp yanına
al. Faniliği benden gidermekle beni rızıklandır. Beni nefsime tutkun, duygularıma karşı
mahcup etme. Gizli olan her sırrı bana aç, ey Hayy ve Kayyûm, ey Hayy ve Kayyûm, ey Hayy
ve Kayyûm! Bana ve arkadaşlarıma, iman ve Kur’an ehline merhamet eyle, ey merhametlilerin
en merhametlisi ve ey kerem sahiplerinin en keremlisi Allahım, âmin...
777ِِّٰ رَب اَََِْْوُْٰ أَنِ اَُْْ لوَاُِٰ دَع
777 “Onların duaları ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi,
10/10)
Yirmi Dördüncü Söz
Bu söz beş “dal ”dır. Dördüncü Dal’a dikkat et.
Beşinci Dal’a yapış, çık; meyvelerini kopar , al.
ِْٰ اِِِْــــــِ ِّٰ ا
778ٰىَهُ اََْْۤءُ اَُْْۤا إَِٰ إِ َُ لَُّٰ ل
778 “O’dur Allah. O’ndan başka yoktur ilah. Hep O’nundur, en güzel isimler ve vasıflar.” (İsrâ
sûresi, 17/110; Tâhâ sûresi, 20/8; Haşir sûresi, 59/24)
Şu yüce ayetin nuranî ağacındaki pek çok hakikatten birinin beş “dal”ına
işaret edeceğiz.
Birinci Dal
Nasıl ki bir sultanın, hüküm etinin dairelerinde ayrı ayrı unva nları, emri
altındakilerin tabakaları arasında başka başka nam ve vasıfları,
saltanatının mertebelerinde çeşit çeşit isim ve alâmetleri vardır. O, mesela
adliye dairesinde adaletli hâkim, mülkiyede sultan, askeriyede
başkumandan, ilmiyede779 halifedir. Bunlar gibi başka isim ve unva nlarını
bilsen anlarsın ki, bir tek padişah, saltanatının dairelerinde ve hüküm etinin
kademelerinde binlerce isme ve unva na sahip olabilir. O hüküm dar âdeta
her bir dairede manevî şahsiyeti ve hususi telefonuyl a mevcuttur; orada
bulunur ve olan biteni bilir. Kanunuyl a, nizamıyla, temsilcileriyle her
kademede görünür, her şeyi görür. Ve her bir mertebede hükm üyle,
ilmiyle, kuvve tiyle her şeyi perde arkasında idare eder, görür ve her yere
bakar.
779 Şeriat ve fıkıh meseleleriyle uğraşan âlimler sınıfı.
Aynen öyle de, Ezel ve Ebed Sultanı olan Âlemlerin Rabbinin,
rubûbi yetinin mertebelerinde ayrı ayrı, fakat birbiriyle alâkalı fiilleri,
sıfatları ve unva nları vardır. Ulûhiyetinin dairelerinde başka başka, fakat
birbiri içinde görünen isim ve nişanları bulunur. Haşmetli icraatında ayrı
ayrı, fakat birbirine benzer tecelli ve cilveleri görülür. Kudretinin her şeyi
çekip çevirmesinde birbirini hissettiren farklı unva nları mevcuttur.
Sıfatlarının tecellileri başka başka, fakat birbirini gösterecek şekilde,
mukaddes bir surette ortaya çıkar. Ve fiillerinin cilvelerinde çeşit çeşit,
fakat birbirini tamamlayan hikmetli tasarrufları; rengârenk sanatında ve
çeşit çeşit benzersiz eserlerinde birbiriyle alâkalı haşmetli icraatı görünür.
Bununl a beraber, kâinattaki her bir âlemde, her varlık türünde O’nun güzel
isimlerinden biri tecelli eder. O isim, o dairede hâkimdir; başka isimler
orada ona tâbidir, belki onun göl gesinde bulunur.
Hem Cenâb-ı Hakk’ın, yarattığı her bir varlıkta, az-çok, küçük-büyük,
hususi-umumi has bir tecelli, has bir rubûbi yet ve has bir isimle cilvesi
vardır. Yani o isim her şeyi kuşattığı, her şeyde tecelli ettiği halde, âdeta
yalnız tek bir şeye hasmış gibi bir kasıt ve önemle o varlığa yöne lir.
Bununl a beraber, Hâlık-ı Zülcelâl her şeye yakın olduğu halde, yetmiş bin
kadar nuranî perdeye sahiptir.780 Mesela, sende tecelli eden Hâlık isminin,
senin yaratılmandaki küçük mertebesinden tut, Cenâb-ı Hakk’ın bütün
kâinatın Hâlık’ı olmasındaki en büyük mertebeye ve unva na kadar nice
perdesi bulunduğunu kıyaslayabilirsin. Demek, bütün kâinatı arkada
bırakmak şartıyla, yaratılmış olmanın kapısından Hâlık isminin en son
noktasına yetişir, O’nun s ıfat dairesine yaklaşırsın.
780 Arada yetmiş bine yakın perde olduğuna dair Ebû Ya’lâ, el-Müsned 13/520; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Evsat 6/278, 8/382. Ayrıca bu perdeler olmasa Cenâb-ı Hakk’ın azametinden her
şeyin mahvolacağına dair Müslim, îmân 293; İbni Mâce, mukaddime 13.
Madem o perdelerin birbirine bakan pencereleri var; isimler birbiri içinde
görünür, ilahî icraat birbirine bakar, tecelliler birbirinin içine girer,
unva nlar birbirini hissettirir, ortaya çıkan cilveler birbirine benzer,
tasarruflar birbirini tamamlar ve rubûbi yetin çeşitli eserleri birbirine
yardım eder. Elbette, Cenâb-ı Hakk’ı bir ismi, bir unva nı, rubûbi yetinin bir
eseriyle.. tanıyan insanın, O’nu başka unvanları, rubûbi yetinin eserleri ve
icraatıyla da tanıması, inkâr etmemesi gerekir. Belki her bir ismin
cilvesinden Cenâb-ı Hakk’ın diğer isimlerine ulaşamazsa zarar eder.
Mesela, Kadir ve Hâlık isimlerinin eserini görüp Alîm ismini görmezse
gaflet ve tabiat karanlığına düşebilir. Belki karşısında daima 781َُُّٰ َُ 
ٰ
gerçeğini görmesi, okum ası, her şeyden 782ْ َُ ُّٰ أٌََُ hakikatini işitmesi
lazım gelir. Dilinin devamlı, 783ََْ ََْا َُ ََاَْ مَِّإِلَ إَِٰ  deyip bunu ilan
etmesi gerekir. İşte Kur’an-ı Mübîn, 784َْٰ َُ اََْْۤءُ اُْا َُُّ َۤ إَِٰ إِلَّٰ
fermanıyla, söylediğimiz hakikatlere işaret eder.
781 O, O Allah’tır.
782 “De ki: O, Allah’tır, gerçek ilahtır ve birdir.” (İhlâs sûresi, 112/1)
783 Âlem hep beraber “Lâ ilâhe illâ Hû” diyor.
784 “O’dur Allah. O’ndan başka yoktur ilah. Hep O’nundur en güzel isimler ve vasıflar.” (İsrâ
sûresi, 17/110; Tâhâ sûresi, 20/8; Haşir sûresi, 59/24)
O yüks ek hakikatleri yakından görmek istersen git, fırtınalı bir denize,
zelzeleli bir zemine, “Ne diyorsunuz ?” diye sor. Elbette “Ya Celîl, ya
Celîl, ya Azîz, ya Cebbâr” dediklerini işiteceksin. Sonra denizde ve karada
merhamet ve şefkatle terbiye edilen küçük hayvanlara, yavrulara, “Ne
diyorsunuz ?” de. Elbette “Ya Cemîl, ya Cemîl, ya Rahîm, ya Rahîm”
diyecekler.785 HAŞİYE Gökyü zünü dinle! Nasıl “Ya Celîl-i Zülcemâl” diyor.
Yeryüzüne kulak ver! Nasıl “Ya Cemîl-i Zülcelâl” diyor. Hayvanlara
dikkat et! Nasıl “Ya Rahman, ya Rezzak” diyor. Bahara sor, “Ya Hannân,
ya Rahman, ya Rahîm, ya Kerîm, ya Latîf, ya Atûf, ya Musavvir, ya
Münevvir, ya Muhsin, ya Müzeyyin” gibi Cenâb-ı Hakk’ın birçok ismini
işiteceksin. Ve insan olan bir insana sor; bak, çehresinde yazılı, O’nun
bütün güzel isimlerini nasıl okuyor . Sen de dikkat etsen okuya bilirsin.
Âdeta kâinat büyük bir zikir musikisidir. En küçük nağme en gür seslere
karışıyor, haşmetli bir tatlılık veriyor. Ve bunun gibi başka örnekleri de
kıyasla...
785 HAŞİYE Hatta bir gün kedilere baktım. Yemeklerini yedi, oynadı, yattılar. “Bu vazifesiz
canavarcıklara nasıl mübarek denir?” diye kendi kendime düşündüm. Sonra gece uyumak için
uzandım. O kedilerden biri geldi, yastığıma dayandı, ağzını kulağıma getirdi. Açık bir şekilde
“Ya Rahîm, Ya Rahîm, Ya Rahîm, Ya Rahîm” diyerek sanki aklıma gelen itirazı ve hor görmeyi
bütün kediler adına reddedip yüzüme çarptı. “Acaba bu zikir yalnız bu kediye mi mahsustur,
yoksa bütün kediler için mi geçerlidir? Bu zikri işitmek yalnız benim gibi haksız bir itirazcıya
mı hastır, yoksa dikkat eden herkes bir derece işitebilir mi?” diye düşündüm. Sonra sabahleyin
başka kedileri dinledim. Gerçi onun gibi açık bir şekilde değildi, fakat farklı derecelerde aynı
zikri tekrar ediyorlardı. Başta “hır-hır” sesleri arasında “Ya Rahîm” dedikleri fark edilir. Git
gide “hır-hır, mır-mır” sesleri “Ya Rahîm”e dönüşür. Harflerin çıkışı tam belli olmayan düzgün,
güzel, hüzünlü bir zikir olur. Kedi ağzını kapatır, güzelce “Ya Rahîm” çeker. Yanıma gelen
kardeşlerime anlattım. Onlar da dikkat etti, “Bir derece işitiyoruz” dediler.
Sonra kalbime şu soru geldi: “Acaba bilhassa Rahîm isminin zikredilmesinin sebebi nedir? Ve
niçin kediler hayvan lisanıyla değil de insan gibi zikrederler?” Kalbime gelen cevap: Bu
hayvanlar çocuk gibi çok nazlı, nazik ve insana arkadaş olduklarından, çok şefkat ve
merhamete muhtaçtır. Kediler okşandıkları vakit hoşlarına giden iltifatları görünce, o nimete bir
hamd olarak, köpeklerin aksine, sebepleri bırakıp yalnız Rahîm Yaratıcılarının rahmetini kendi
âlemlerinde ilan ederek gaflet uykusunda olan insanları uyarırlar. Ve “Ya Rahîm” nidasıyla,
kimden yardım geleceğini, kimden rahmet bekleneceğini, her şeyi sebeplere bağlayanlara
hatırlatırlar.
Gerçi insan Cenâb-ı Hakk’ın bütün isimlerine mazhardır, fakat kâinattaki
çeşitliliği ve meleklerin ibadetlerinin türlü türlü olmasını netice veren o
güzel isimlerin farklılığı, insanların da bir derece farklı olmasına yol
açmıştır. Peygamberlerin ayrı ayrı şeriatları, evliyanın başka başka
tarikatları, asfiyanın786 çeşit çeşit meşrepleri şu sırdan doğm uştur. Mesela,
Hazreti İsa’da (aleyhisselam) diğer ilahî isimlerin yanında Allah’ın Kadir
ismi daha üstündür . Aşk ehlinde Vedûd, tefekkür ehlinde ise Hakîm
isimleri daha çok hâ kimdir.
786 Asfiya: Safiyet, takva ve kemâl sahibi, peygamber varisi zâtlar.
İşte, nasıl ki bir adam hem hoca, hem subay, hem adliye kâtibi, hem
mülkiye müfettişi olsa, onun her dairede birer bağı, vazifesi, hizmeti,
maaşı, sorumluluğu, rütbesi ve başarısızlığına sebep olan düşman ve
rakipleri bulunur. O adam, padişahına birçok farklı unva nla görünür ve
onu öyle görür. Ondan pek çok dille yardım ister. Âmirinin farklı
unva nlarına müracaat eder. Düşmanlarının şerrinden kurtulmak için onun
yardımını türlü şekillerde diler. Aynen öyle de, Cenâb-ı Hakk’ın pek çok
ismine mazhar, pek çok vazifeyle yüküm lü ve çok düşmana sahip insan,
duasında, Allah’a sığınışında O’nun birçok ismini zikreder. Zira insanlığın
iftihar kaynağı ve elbette en hakiki insan-ı kâmil olan Muhammed-i Arabî
(aleyhissalâtü vesselam) Cevşenü’l-Kebîr adlı münâcâtında Allah’ın bin
bir ismiyle dua ediyor, cehennem ateşinden O’na sığınıyor.
İşte şu sırdandır ki, Cenâb-ı Hak, Nâs sûresinde,
787سِنْ َ اََْْاسِ اَْ مِ۝ إِِٰ اسِ ۝اسِ  َِِ ۝وذُ َِب اسِ ُْ أَعُ
787 “De ki: İnsanların Rabbine, insanların yegâne hükümdarına, insanların ilahına sığınırım, o sinsi
şeytanın şerrinden.” (Nâs sûresi, 114/1-4)
ayetlerinde üç unva nı ile kendisine sığınmayı emrediyor ve ِْ ِّٰ اِْٰ
ِاحِ’de üç ismiyle kendisinden nasıl yardım isteneceğini gösteriyor.
İkinci Dal
Pek çok esrarın anaht arlarını içeren iki sırrı bildirir.
Birinci Sır: Evliya, iman esaslarında birleştikleri halde niçin kalb gözüyle
gördükleri şeylerde, keşiflerinde ayrı düşüyorlar? Neden gözle görülmüş
gibi apaçık olan keşifleri bazen hakka ve hakikate zıt çıkıyor? Hem niçin
tefekkür ehli ve engin nazarlı zâtlar, kesin delillerle hak kabul ettikleri
fikirlerinde, hakikati birbirine uymayan şekillerde görüyor ve
gösteriyorlar? Bir hakikat niçin çok renge giriyor?
İkinci Sır: Geçmiş peygamberler niçin öldükten sonra bedenen dirilmek
gibi bazı iman esaslarını bir derece kapalı bırakmış, Kur’an gibi etraflıca
izah etmemişler ve sonra ümmetlerinin bir kısmı o esasları inkâra kadar
gitmiş?
Hem niçin hakiki arif olan evliyanın bir kısmı yalnız tevhid hususunda
ilerlemiş? Hakkalyakîn788 derecesine kadar ulaştıkları halde, bazı iman
esasları onların meşreplerinde pek az ve kapalı bir şekilde görünüyor .
Hatta bu sebeple, onlara tâbi olanlar, ileride o iman esaslarına gereken
önemi vermemiş, kimileri yoldan sapmış. Madem gerçek mânâda
mükemmellik bütün iman esaslarının ortaya çıkmasıyla bulunur, niçin
hakikat yolunda ki zâtlar onların bazısında çok ileri gitmiş, bir kısmında
ise çok geri kalmışlar? Halbuki Cenâb-ı Hakk’ın bütün isimlerinin en yüce
mertebelerine mazhar ve peygamberlerin efendisi olan Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) ve bütün mukaddes kitapların nurlu reisi Kur’an-
ı Hakîm, iman esaslarını açık bir şekilde, pek ciddi bir üslûpla ve
doğrudan tarif etmişlerdir.
788 Hakkalyakîn: Marifet mertebesinin en yükseği. Hakikati bizzat yaşayarak görme hali.
Cevap: Çünkü hakiki ve mutlak kemâl bunu gerektirir. İşte bu sırların
hikmeti şudur: İnsan Cenâb-ı Hakk’ın bütün isimlerine mazhar ve bütün
kemâlâta müsait yaradılışta olsa da iktidarı az, iradesi sınırlı, kabiliyet ve
arzuları çeşitli olduğunda n, hakikati binlerce perde ve berzah789 içinde arar.
Bu yüzden hakikatin keşfinde ve hakkın görülmesinde berzahlar araya
giriyor, bazıları onlardan geçemiyor. Kabiliyetler başka başka oluyor,
kimilerininki bazı iman esaslarının ortaya çıkmasını sağlayamıyor. Hem
Cenâb-ı Hakk’ın isimlerindeki cilvelerin renkleri ayna olana göre
değişiyor, farklı görülüyor. Ayna olan zât, bazen bir ismin cilvesini tam
yansıtamıyor. Hem külliyet ve cüziyet, gölge ve asıl olmak itibarı ile o
isimlerin tecellileri başka başka şekil alıyor. Bazı kabiliyetler cüzilikten
geçemiyor ve gölgeden çıkamıyor. Ve kabiliyete göre bazen bir isim üstün
oluyor, yalnız kendi hükm ünü icra ediyor. O kabiliyette onun hükm ü
geçiyor. İşte şu derin sırra ve geniş hikmete, esrarlı, geniş ve hakikatle bir
derece karışık bir temsille işaret edeceğiz.
789 Berzah: Perde, koridor, iki âlem arası.
Mesela, Zühre790 adında nakışlı bir çiçek, Katre791 adında aya âşık canlı bir
su damlası ve Reşha792 adında güne şe bakan saf, duru bir sızıntı farz
edelim. Her birinin şuuru, mükemmel birer vasfı ve o mükemmelliğe
arzusu bulunsun. Şu üç şey pek çok hakikatle beraber, nefis, akıl ve kalbin
yolculuklarına işaret eder ve üç tabakada hakikat ehlinin misalleridir.793 HAŞİYE
790 Zühre: Çiçek. Çoban yıldızı, Venüs.
791 Katre: Damla.
792 Reşha: Sızıntı.
793 HAŞİYE Her tabakada da üç kısım bulunur. Temsildeki üç misal, her tabakadaki o üç kısma da,
yani aslında dokuz tabakaya bakar.
Birincisi: Tefekkür ehline, evliyaya ve peygamberlere işaret eder.
İkincisi: Cismanî duyu ve uzuvlarıyla kemâle ulaşmak için çalışıp
hakikate gidenlerin… Nefsini her türlü kötülükten arındırıp aklını
kullanarak mücahede794 yoluyla hakikate gidenlerin… Ve kalbini
temizleyip iman ve teslimiyetle hakikate gidenlerin misalleridir.
794 Mücahede: Cihad. Nefis ve şeytanla mücadele.
Üçüncüsü: Benliği ve gururu bırakmayan, kâinattaki eserlere dalan ve
yalnız onlardan hüküm  çıkarmakla hakikate giden… İlim ve hikmetle, akıl
ve marifetle hakikati aramaya giden… İman ve Kur’an ile, fakr ve
kullukla hakikate çabuk ulaşan, ayrı ayrı kabiliyetteki üç tabakanın farklı
olmasının hikmetine işaret eden temsillerdir.
İşte şu üç tabakanın hakikate yolculuklarındaki, yüks elişlerindeki sırrı ve
geniş hikmeti Zühre, Katre ve Reşha adlı birer temsille bir derece
göstereceğiz.
Mesela güne ş, Hâlık’ının izni ve emriyle, üç şekilde tecelli eder, yansır ve
ışık verir. Biri çiçeklerdeki, biri ay ve gezegenlerdeki, biri de cam ve su
gibi parlak şeylerdeki ayrı ayrı yansımalarıdır.
Birincisi üç tarzdadır: İlki, kuşatıcı ve umumi bir tecellidir, bütün
çiçeklere birden ışık verir. Bir diğeri has bir tecellidir, her bir türe göre
hususi bir yansıması vardır. Biri de küçük bir tecellidir ki, her bir çiçeğin
hususiyetine göre değişir. Şu temsilimiz, çiçeklerin süslü renklerinin,
güne şin ışığındaki yedi rengin yansımalarındaki değişmesinden meydana
geldiği kabulüne dayanır. Buna göre çiçekler de güne şin bir çeşit
aynalarıdır.
İkincisi: Güneşin aya ve gezegenlere, Hakîm Yaratıcının izniyle verdiği
ışık ve feyizdir. Ay ve o ışığın gölgesi hükm ünde ki nuru, bunda n geniş bir
surette istifade eder. Sonra güne ş, o ışığı hususi bir tarzda denizlere,
havaya, parlak toprağa, az bir miktarda denizin kabarcıklarına, toprağın
şeffaf kısmına ve hava zerrelerine verir.
Üçüncüsü: Güneşin, Cenâb-ı Hakk’ın emriyle havayı ve denizlerin yüz ünü
birer ayna yaparak yansıyan saf, geniş ve gölgesiz bir aksi var. Sonra
denizdeki kabarcıklara, su damlalarına, hava zerrelerine ve kar
şişeciklerine küçük bi rer aksini, suretini gönde riyor.
İşte güne ş, her bir çiçeğe ve aya verdiği gibi, her bir damlaya da bu üç
tarzda, iki yoldan ışık ve feyiz verir.
Birinci yol: Bizzat, doğrudan doğruya ve perdesizdir. Peygamberliğin
yolunu t emsil eder.
İkinci yol: Perdeler vasıta olur. Işığa mazhar ve ayna olanların
kabiliyetleri, güne şin cilvelerine birer renk takar. Bu, velâyet yolunu
temsil eder.
İşte Zühre, Katre ve Reşha, her biri, ilk yolda diyebilir ki: “Ben bütün
âlemin güne şinin bir aynasıyım.” Fakat ikinci yolda öyle diyemezler.
Belki, “Ben kendi güne şimin aynasıyım.” veyahut “Kendi cinsime tecelli
eden güne şin aynasıyım.” derler. Çünkü güne şi öyle tanır, onun bütün
âleme bakan yüzünü göremezler. Kendilerinin ve hemcinslerinin güne şi
onlara, dar bir berzah içinde, bir kayıt altında görünür. Dolayısıyla
kayıtsız, perdesiz, mutlak güne şin eserlerini o sınırlı güne şe veremezler.
Çünkü bütün yeryüzünü ısıtmak, aydınlatmak, bütün bitki ve hayvanları
yaşatmak ve gezegenleri etrafında döndür mek gibi muhteşem işler, o dar,
kayıt altında ve sınırlı berzah içinde gördükleri güne şe tam bir kalb
huzuruyla verilemez. Şuurlu farz ettiğimiz o üç şey, Zühre, Katre ve
Reşha, şu hayret verici eserleri, kayıt altında gördükleri güne şe verse de
bunu sırf aklî ve imanî bir tarzda, teslimiyetle (o kayıt altındaki güne şin
asıl güne ş olduğunu bilerek) yapabilirler. İşte insan gibi akıllı
varsaydığımız Zühre, Katre ve Reşha’nın şu hüküm leri, yani pek büyük
eserleri güne şlerine isnat etmeleri akıl yoluyladır; şahitlikle değil. Belki
bazen imana dair hüküm leri, âlemde gördükleri şeylerle örtüşmez, pek
güçlükle inanabilirler.
İşte üçümüz de hakikate dar gelen, bazı köşelerinde hakikatin uçları
görünen ve hakikatle karışık şu temsilin içine girmeliyiz. Kendimizi
Zühre, Katre ve Reşha yerine koya cağız. Zira onlarda var olduğunu farz
ettiğimiz şuur yetmiyor, biz aklımızı da onlara katmalıyız. Yani, onlar
maddî güneşlerinden nasıl feyiz alıyorsa biz de manevî güne şimizden öyle
feyiz aldığımızı düşünmeliyiz.
İşte sen, ey dünya yı unutmayan, maddiyata dalmış ve nefsi katılaşmış
arkadaş! Sen Zühre ol. Nasıl ki o Zühre çiçeği, güne şin ışığından dağılmış
bir renk alıyor ve o renge güne şin suretini karıştırıp süslü bir şekle
bürünüyor . Senin kabiliyetin de ona benzer.
Sebeplere dalmış, Eski Said gibi mektepli şu felsefeci ise aya âşık Katre
olsun. Ay, güne şten aldığı ışıkla onun gözbebeğine gölgeli bir nur verir; o
da bu nurla parlar. Fakat Katre, bu nurla yalnız ayı görür, güne şi göremez.
Onu be lki imanıyla görebilir.
Her şeyi doğrudan doğruya Cenâb-ı Hak’tan bilen, sebepleri bir perde
kabul eden şu fakir adam da Reşha olsun. Öyle bir Reşha ki, kendi zâtında
fakirdir. Hiçbir şeyi yoktur ki ona dayanıp Zühre gibi kendine güve nsin.
Hiçbir rengi yoktur ki onunl a görünsün. Başka bir şeyi tanımaz ki ona
yöne lsin. Hâlis, saf bir mahiyeti vardır, doğrudan doğruya güne şin suretini
gözbebeğinde saklar.
Şimdi, madem biz bu üç şey yerine geçtik, kendimize bakmalıyız. Bizde
ne var, ne yapacağız?
İşte bakıyoruz ki, Kerîm bir Zât ihsanıyla bizi son derece süslüyor,
nurlandırıyor ve terbiye ediyor. İnsan, ihsan edenin kuludur. Taparcasına
sevilmeye lâyık olanın yakınında bulunmak ve onu görmek ister. Öyleyse
her birimiz, kabiliyetimize göre, o muhabbetin cazibesiyle yol alacağız.
Ey Zühre’ye benzeyen arkadaş! Sen gidiyorsun; çiçek olarak git. İşte
gittin. Yüksele yüks ele engin bir mertebeye çıktın. Âdeta bütün çiçeklerin
yerine geçtin. Halbuki Zühre şeffaf olmayan bir aynadır. Işığın yedi rengi
onda  dağılır ve kırılır. O, güne şin yansımasını gizler. Sevdiğin güne şin
yüzünü göremezsin. Çünkü kayıt altında olan renkler, hususiyetler ışığı
dağıtıyor, araya perde çekiyor, güneşi göstermiyor. Şu halde sen suretlerin,
perdelerin sebep olduğu a yrılıktan kur tulamazsın.
Ancak bir şartla kurtulabilirsin: Kendi nefsini sevmeye dalmış olan başını
kaldırmak ve nefsin güzelliklerinden lezzet duyup onunl a iftihar eden
nazarını gökyüz ünde ki güne şin yüzüne çevirmek şartıyla… Hem rızkını
elde etmek için aşağı, toprağa bakan yüzünü yuka rıdaki güne şe
çevirmelisin. Çünkü sen onun aynasısın. Vazifen ayna olmaktır. Bilsen de
bilmesen de, rızkın rahmet hazinesinin kapısı olan topraktan gelecektir.
Evet, nasıl ki bir çiçek, güne şin küçücük bir aynasıdır. Şu koca güne ş de
gökyüz ünde  Ezelî Güneş’in (celle celâlûhu) Nur isminden tecelli eden bir
parıltının damla misali bir aynasıdır.
Ey insan kalbi! Nasıl bir güne şin aynası olduğunu buradan anla! Bu şartı
yerine getirdikten sonra mükemmel suretini bulursun. Fakat o güne şi
hakikatteki haliyle göremez, o hakikati çıplak bir şekilde anlayamazsın.
Belki senin sıfatlarının renkleri ona bir renk verir, şeffaf olmayan
dürbünün bi r suret takar. Ve sınırlı kabiliyetin onu bi r kayıt altına alır.
Şimdi sen, ey Katre’nin içine giren hikmet sahibi felsefeci! Sen akıl
dürbünüyl e, felsefenin merdiveniyle ta aya kadar yüks eldin, onun içine
girdin. Bak, ay kendi özünde  şeffaf değil, karanlıktır. Ne ışığı var, ne
hayatı... Senin gayretin boşa, ilmin faydasız gitti. Ümitsizlik
karanlığından, kimsesizliğin vahşetinden, kötü ruhların tacizlerinden ve o
yalnızlık hissinin dehşetinden ancak tabiat gecesini terk edip hakikat
güne şine yöne lir ve şu gece nurlarının, güne şin ışığının gölgeleri olduğuna
şüphe siz inanırsan kurtulabilirsin. Bunları yaptıktan sonra mükemmel
suretini alırsın. Fakir ve karanlık ay yerine, haşmetli güne şi bulursun.
Fakat sen de, öteki arkadaşın gibi, güne şi saf haliyle göremezsin. Onu
belki aklının ve felsefenin âşina olduğu, ilim ve hikmetin dokuduğu
perdeler arkasında ve kabiliyetinin verdiği bir renk içinde görebilirsin.
Reşha misali üçüncü arkadaşınız ise hem fakir hem renksizdir. Güneşin
sıcaklığıyla çabuk buha rlaşır, benliği ve gururu bırakır, buha ra biner,
havaya çıkar. İçindeki yoğun  madde aşk ateşiyle tutuşur, ışığa, nura
dönüş ür. Kendisi de o ışığın cilvelerinden gelen bir parıltıya yapışır,
yanaşır.
Ey Reşha’ya benzeyen arkadaş! Madem doğrudan doğruya güne şe ayna
oluyorsun, hangi mertebede bulunursan bulun, bizzat güne şe karşı,
aynelyakîn795 bir tarzda, perdesiz bakılacak bir delik, bir pencere bulursun.
Hem güne şin benzersiz eserlerini ona vermekte zorluk çekmezsin. Ona
lâyık haşmetli vasıflarını tereddütsüz verebilirsin; kendisine ait
saltanatının müthiş eserlerini ona vermekten hiçbir şey seni alıkoya maz.
Ne berzahların darlığı, ne kabiliyetlerinin sınırlı olması, ne de aynaların
küçüklüğü seni şaşırtabilir. Hiçbir şey seni hakikatin dışına çıkaramaz.
Saf, hâlis bir şekilde, doğrudan doğruya ona baktığın için, mazharlarda ve
aynalarda görünenin güne ş değil, belki onun bir tür cilveleri, bir çeşit
renkli akisleri olduğunu anlarsın. Gerçi bu akisler onun unva nlarıdır, fakat
haşmetinin büt ün eserlerini gösteremezler.
795 Gözle görür derecede kesin bir şekilde bilmek.
İşte hakikatle karışık şu temsilde, kemâle böyle üç farklı yoldan gidilir. O
üç yol, kemâlâta ait meziyetlerde ve ona şahit olma mertebesinin etraflıca
tarifinde başka başkadır. Fakat neticede, Hakk’a kesin bir imanda ve
hakikati tasdikte birleşirler.
Mesela, güne şi hiç görmemiş, gece yaşayan bir adam, yalnız ayın
aynasında onun bir gölgesini görür, güne şe mahsus haşmetli ışığı, müthiş
cazibeyi aklına sığıştıramaz. Belki görenlere inanıp onları taklit eder.
Aynen öyle de, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) yolunda  Cenâb-
ı Hakk’ın Kadîr ve Muhyî gibi isimlerinin yüce mertebesine çıkamayan,
büyük ha şri ve kıyamet gününü takliden kabul eder, “Bu, akılla anlaşılacak
bir mesele değildir.” der. Çünkü haşir ve kıyamet hakikati, İsm-i Âzam’ın
ve Cenâb-ı Hakk’ın bazı isimlerinin en yüce mertebelerinin mazharıdır.
Nazarı oraya ulaşamayan, taklide mecburdur. Kimin fikri de oraya ulaşırsa
haşir ve kıyameti; gece-gündüz , kış ve bahar derecesinde kolay görür, tam
bir kalb huz uruyla kabul eder.
İşte şu sırdandır ki, haşir ve kıyameti en yüce mertebede, en mükemmel
şekilde, etraflıca Kur’an anlatıyor ve İsm-i Âzam’ın mazharı olan
Peygamberimiz (aleyhissalâtü vesselam) ders veriyor. Geçmiş
peygamberler ise irşadın hikmeti gereği, bir derece basit ve iptidai halde
olan ümmetlerine haşri çok geniş, etraflı bir şekilde ders vermemişler.
Hem bu sırdan dolayı, bir kısım evliya, bazı iman esaslarını en son
mertebesinde görememiş veya gösterememişler. Aynı sırdan dolayı,
ariflerin Allah’ı tanıyıp bilmede dereceleri çok farklılık gös terir.
Şu hakikatten bunlar gibi daha pek çok sır açığa çıkar. Şu temsil, hem bir
derece hakikati hissettirdiğinden hem hakikat çok geniş ve derin
olduğunda n biz de şimdilik onunl a yetiniyoruz. Haddimizi ve gücümüzü
aşan sırları anlatmaya girişmeyeceğiz.
Üçüncü Dal
Kıyamet alâmetlerinden, ahirzaman hadiselerinden ve bazı amellerin
fazilet ve sevaplarından bahseden hadis-i şerifler güzelce anlaşılmadığı
için, akıllarına güvenen bir kısım âlimler, onların bazılarına “zayıf” veya
“mevzu” (uydur ma) demişler. İmanı zayıf, benliği ve gururu kuvve tli
bazıları da inkâra kadar gitmiş. Şimdi etraflıca izahına girişmeyecek,
yalnız “On İki Asıl”ı söyleyeceğiz.
Birinci Asıl
Yirminci Söz’ün sonunda ki soruya verilen cevapta izah ettiğimiz
meseledir. Özeti şudur:
Din bir imtihan, bir tecrübedir; yüce ruhları aşağı ruhlardan ayırır. Şu
halde hadis-i şerifler, ileride herkes tarafından gözle görülecek
hadiselerden öyl e bir tarzda bahsetmeli ki, ne bütün bütün meçhul bıraksın
ne de açıkça anlatsın da herkes tasdike mecbur kalsın. Akla kapı açacak,
fakat iradeyi elden almayacak. Çünkü eğer apaçık bir kıyamet alâmeti
görülse, herkes tasdike mecbur olsa, o vakit kömür gibi bir kabiliyet,
elmas gibi bir kabiliyetle aynı seviyede kalır. Teklif sırrı ve imtihanın
neticesi ortadan kalkar. İşte bu sebeple Mehdî ve Süfyan gibi pek çok
meselede çok fikir ayrılığı meydana gelmiş, rivayetler de çeşitli
olduğunda n birbirine zıt hüküm ler ortaya çıkmıştır.
İkinci Asıl
İslam’a dair meselelerin tabakaları vardır. Biri kesin delil isterken,
diğerine herkesçe kabul görmüş bir kanaat yeter. Bir başkası da yalnız
teslim, kabul ve reddedilmemeyi ister. Öyleyse iman esaslarından
olmayan ikinci derecedeki meselelerde veya zamanın her bir hadisesinde
şüphe siz bir inanç, kesin bir delil şart değildir. Belki yalnız reddetmemek
ve teslimiyet gösterip ilişmemek yeter.
Üçüncü Asıl
Sahabe zamanında pek çok Yahudi ve Hıristiyan âlimi İslam’a girdi. Eski
bilgileri de onlarla beraber Müslüman oldu. Geçmişteki bazı yanlış
bilgileri İslamiyet’e ait zannedildi.
Dördüncü Asıl
Hadis rivayet edenlerin bazı sözleri veyahut hadislerden çıkardıkları
mânâlar, hadisin asıl metninden sayılıyordu. Halbuki insan hatadan uzak
değildir. Bu yüzden hakikate zıt bazı mânâlar veya sözler hadis
zannedilerek hadis-i şeriflerin zayıflığına hükm edilmiştir.
Beşinci Asıl
796ي ََُِإِن ِ أُِ yani 797ََُِْ sırrınca, keşf ehli ve velilerden ilhama
mazhar olan bazı hadis âlimlerine ilham yoluyla gelen birtakım mânâlar
hadis sanılmış. Halbuki evliyanın ilhamında da -bazı arızalarla- hata
olabilir. İşte bu türden bir kısım şeyler hakikate zıt çıkabilir.
796 “Ümmetim içerisinde ilhama mazhar kimseler vardır.” (el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâ-mi’l-
Kur’an 13/174. Ayrıca Buhârî, fezâilü ashâb 6; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 23)
797 İlhama mazhar olanlar.
Altıncı Asıl
Meşhur bazı hikâyeler vardır ki, darbımesel hükm üne geçmiştir. Hakiki
mânâsına değil, ne maksat için söylendiğine bakılır. İşte Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) böyle, herkesçe bilinen bazı kıssa ve hikâyeleri
irşad maksadıyla, temsille, dolaylı olarak zikredivermiş. Şu tür
meselelerin hakiki mânâsında kusur varsa, insanların örf ve âdetlerine,
kulaktan dol ma bilgilerine aittir.
Yedinci Asıl
Pek çok teşbih ve temsil vardır ki, zamanla veya âlimlerin elinden
cahillerin eline geçmekle bizzat maddî hakikat kabul edilerek hataya
düşülüyor. Mesela, “Sevr” (öküz ) ve “Hut” (balık) isminde, misal
âleminde öküz  ve balık suretinde, kara ve denizlerdeki hayvanlara nezaret
eden iki melek,798 âdeta koca bir öküz ve cismanî bir balık zannedilerek
hadise ilişilmiş.
798 et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/636; İbni Abdilberr, et-
Temhîd 4/9; el-Heysemî, Mecmeu’z-Zevâid 8/131 (Bezzar’dan naklen).
Yine mesela, bir vakit Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam)
huzurunda  derin bir ses işitildi. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam)
buyur du ki: “Bu gürültü, yetmiş senedir yuva rlanıp ancak şu dakikada
cehennemin dibine düşen bir taşın gürültüsüdür.”799 İşte bu hadisi işiten,
hakikatini, içyüzünü bilmeyen kişi inkâra sapar. Halbuki kesinlikle sabittir
ki, o hadisin buyrulmasından yirmi dakika sonra biri gelip Resûl-u
Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam): “Meşhur münafık yirmi dakika önce
öldü.” demiştir. Allah Resûlü (aleyhissalâtü vesselam), yetmiş yaşına
giren o münafığın bütün ömrünün cehennemin bir taşı olarak alçalmaktan,
en aşağı mertebeye ve küfre yuva rlanmaktan ibaret olduğunu, gayet
belagatli bir şekilde bildirmiştir. Cenâb-ı Hak, onun vefat ettiği dakikada o
sesi işittirip resûlüne işaret vermiştir.
799 Müslim, cennet 31; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/341, 346.
Sekizinci Asıl
Mutlak Hakîm Cenâb-ı Hak, şu tecrübe ve imtihan meydanında çok
mühim şeyleri sayısız eşya içinde saklıyor. Bunda  pek çok hikmet ve gaye
vardır. Mesela, Kadir gecesini bütün ramazanda,800 duaya icabet saatini
cuma gününde ,801 makbul velisini insanların içinde, eceli ömürde802 ve
kıyametin vaktini dünya nın ömrü içinde803 saklamıştır. Zira insanın eceli
belli olsaydı, ömrünün yarısına kadar gafletle yaşar, yarısından sonra
darağacına adım adım gider gibi bir dehşet hissederdi. Halbuki ahiret-
dünya  dengesini koruma ve her vakit korku ile ümit arasında bulunma
keyfiyeti, her dakika hem ölmenin hem yaşamanın mümkün olmasını
gerektirir. Şu halde, eceli gizli yirmi senelik bir ömür, ne zaman biteceği
belli olan bin senelik öm re tercih edilir.
800 Buhârî, îmân 36, fazlü leyleti’l-kadr 2, 3, ta’bîr 8; Müslim, sıyâm 205-213.
801 Buhârî, cum’a 37, talâk 24, deavât 61; Müslim, cum’a 13-15.
802 Lokman sûresi, 31/34; Buhârî, istiskâ 29, tefsîru sûre (6) 1, (13) 1, (31) 2, tevhîd 4; Ahmed
İbni Hanbel, el-Müsned 2/24, 52, 58, 122.
803 A’râf sûresi, 7/187; Lokman sûresi, 31/34; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/389.
İşte kıyamet de insanın büyük bir misali olan şu dünya nın ecelidir. Eğer
vakti belli olsaydı, bütün ilk ve orta çağlar mutlak bir gaflete dalacak,
kıyamete yakın sonraki asırlar ise dehşette kalacaktı. İnsan nasıl şahsî
hayatıyla, evinin ve köyünün geleceğiyle alâkadarsa, toplum hayatıyla,
bütün insanlıkla ve dünya nın yaşamasıyla da öyle alâkadardır.
Kur’an 804ُاَََِِْ اَ der, “Kıyamet yakındır” buyur ur. Bin şu kadar
senedir kıyametin hâlâ kopm aması, yakın olduğu hakikatini değiştirmez.
Zira kıyamet, dünya nın ecelidir. Dünya nın ömrüne nispeten bin veya iki
bin sene, bir seneye kıyasla bir-iki gün veya bir-iki dakika gibidir.
Kıyamet saati yalnız insanlığın eceli değildir ki, onun ömrüne kıyaslanıp
uzak görülsün. İşte bunun için Hakîm-i Mutlak, kıyameti “mugayyebât-ı
hamse”den,805 yani Kur’an’da zikredilen beş bilinmeyen şeyden biri olarak
kendi ilminde saklıyor. Bu sırdandır ki, her asır, hatta hakikati gören asr-ı
saadet dahi daima kıyametten korkmuş. Hatta bazıları “Alâmetleri hemen
hemen çıktı.” demişler.
804 Kamer sûresi, 54/1.
805 Lokman sûresi, 31/34; Buhârî, istiskâ 29, tefsîru sûre (6) 1, (13) 1, (31) 2, tevhîd 4; Ahmed
İbni Hanbel, el-Müsned 2/24, 52, 58, 122.
İşte bu hakikati bilmeyen insafsız insanlar derler ki: “Ahireti etraflıca ders
alan, uyanık kalbli, keskin nazarlı sahabiler niçin fikirleri hakikatten bin
sene uzak düşmüş gibi, bin dört yüz sene sonra gelecek bir hakikati kendi
asırlarına yakın zannetmişler?”
Cevap: Çünkü sahabiler, peygamber sohbe tinin feyziyle, ahireti herkesten
fazla düşünerek, dünya nın fâni olduğunu bilerek, kıyamet vaktinin
gizlenmesindeki ilahî hikmeti anlayarak, şahsî ecelleri gibi dünya nın
eceline karşı da daima hazır bir vaziyette ahiretlerine ciddi çalışmışlar.
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) “Kıyameti bekleyiniz, ona
hazır olunuz .”806 diye tekrar etmesi, şu hikmetten ileri gelen nebevî bir yol
göstermedir. Yoksa belli bir hadiseye dair bir vahyin hükm üyle değildir ki
hakikatten uzak olsun. Sebep ayrı, hikmet ayrıdır. İşte Hazreti
Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) bu tür sözleri, kıyamet vaktinin
gizli bırakılmasındaki hikmetten ileri geliyor.
806 Buhârî, ilim 2, rikak 35; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/36.
Bunun bir sırrı da şudur: Mehdî ve Süfyan gibi ahirzamanda gelecek
şahısları çok zaman önce, hatta Tâbiîn devrinde beklemiş, onlara yetişmek
istemişler. Hatta bazı veliler, “Onlar geçti.” demiş. İşte ilahî hikmet,
kıyametin vakti gibi onların geleceği de vaktin belli olmamasını gerektirir.
Çünkü her devir, her asır manevî kuvve tin takviyesini sağlayacak ve
insanlığı ümitsizlikten kurtaracak Mehdî mânâsına muhtaçtır. Her asrın bu
mânâda bir hissesinin bulunması lâzımdır. Hem gaflet içinde kötülere
uymamak ve nefsin dizginini kayıtsızlıkta bırakmamak için her asır,
bozgunc uluğun başına geçecek dehşetli şahıslardan çekinmeli ve
korkmalı! Eğer o şahısların gelecekleri vakit belli olsaydı, herkesi irşad
etmenin hikmeti ortadan kalkardı.
Şimdi, Mehdî gibi şahıslar hakkındaki rivayetlerin farklı olmasının sırrı
şudur: Hadisleri yorumlayanlar, onların metnini kendi yorum ve hüküm
çıkarmalarına uygul amışlar. Mesela, saltanatın merkezi o zaman Şam’da
veya Medine’de olduğunda n, Mehdi veya Süfyan ile ilgili hadiseleri o
civardaki Basra, Kûfe, Şam gibi yerlerde düşünerek hadisleri öyle tefsir
etmişler. Hem o şahısların şahs-ı manevîsine veya temsil ettikleri
cemaatlere ait büyük neticeleri o şahısların zâtlarında düşünerek
yorumlamış, o fevkalâde şahıslar çıktığı vakit herkesin onları tanıyacağını
düşünmüşler. Halbuki demiştik: Bu dünya  tecrübe meydanıdır; akla kapı
açılır, fakat irade elden alınmaz. Öyleyse o şahıslar, hatta o müthiş Deccal
bile çıktığı zaman, çokları -hatta ilk başta kendisi de- Deccal olduğunu
bilmez. O ahirzaman şahısları belki iman nur unun dikkatiyle tanınabilir.
Kıyamet alâmetlerinden olan Deccal hakkındaki hadis-i şerifte, “Birinci
günü bir sene, ikinci günü bir ay, üçüncü günü bir hafta, dördünc ü günü de
diğer günler gibidir.807 Ortaya çıktığı zaman bütün dünya  işitir.808 Dünya yı
kırk günde  gezer.809” buyrulduğu rivayet ediliyor. İnsafsız insanlar bu
rivayete akıl dışı demiş -hâşâ- onu inkâra ve hükümsüz saymaya kadar
gitmişler. Halbuki –810ِوَاُِْْ َِْ ّٰ –hadisin hakikati şu olmalıdır:
807 Müslim, fiten 110; Tirmizî, fiten 59; Ebû Dâvûd, melâhim 14; İbni Mâce, fiten 33; Ahmed İbni
Hanbel, el-Müsned 4/181.
808 el-Hâkim, el-Müstedrek 4/573.
809 İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/496; et-Taberânî, el-Mu‘cemü’l-Kebîr 11/313; ed-Deylemî, el-
Müsned 2/237; Nuaym İbni Hammâd, el-Fiten 2/543.
810 Gerçek bilgi Allah katındadır.
Hadiste, tabiatçıların küfür düşüncesinden süzülen büyük bir cereyanın
başına geçecek ve Yaratıcı fikrini inkâr edecek bir şahsın, küfrün en yoğun
olduğu kuzey tarafından çıkacağına işaret ve bu işaret içinde bir hikmet
nüktesi vardır. Şöyle ki: Kuzey kutbuna  yakın dairede bütün sene, bir gece
ile bir gündüz dür; altı ay gece, altı ay gündüz  olur. “Deccal’ın bir günü bir
senedir” beyanı, o dairenin yakınında ortaya çıkacağına işarettir. “İkinci
günü bir aydır” denmesinden maksat ise şudur: Kuzeyden bu tarafa
geldikçe mesela bazen, yaz mevsiminde bir ay boyunc a güne ş batmaz. Bu
da, Deccal’ın kuzeyden çıkıp medenî dünya ya doğru saldıracağına
işarettir. Günü Deccal’a isnat etmekle hadis şuna işarette bulunur: Daha
güne ye geldikçe, güne ş bir hafta batmaz. Daha da geldikçe, güne şin
doğuş u ile batışı arasındaki fark üç saate iner. Ben Rusya’da esaretteyken
böyle bir yerde bulundum . Bize yakın, bir hafta güne ş batmayan bir yer
vardı, seyir için oraya gidiyorlardı. “Deccal çıktığı vakit bütün dünya
işitecek.” kaydını ise telgraf ve radyo doğrulamıştır. Onun dünya yı kırk
günde  gezmesini de, bineği olan tren ve uçak mümkün kılmıştır. Eskiden
bu iki kaydı akıl dışı kabul eden dinsizler şimdi sıradan bir şey olarak
görüyorlar!
Kıyamet alâmetlerinden Ye’cüc ile Me’cüc ve Zülkarneyn’in Seddi
hakkında bir başka risalede811 daha ayrıntılı yazdığımdan, ona havale edip
burada yalnız şunu deriz: Eskiden Mançur ve Moğol unva nıyla insanlığın
huzurunu altüst eden toplulukların ve Çin Seddi’nin yapılmasına sebep
olanların, kıyamete yakın yine anarşistlik gibi bir fikirle medeniyeti yerle
bir edecekleri, rivayetlerde vardır.
811 On Altıncı Lem’a.
Bazı dinsizler der ki: “Bu kadar hayret verici şeyleri yapan ve yapacak
topluluklar nerede?”
Cevap: Çekirge gibi bir âfet, bir mevsimde çok fazla bulunur. Mevsim
değiştikçe, memleketi istila eden o kalabalık sürülerin hakikati, birkaç
tanesinde saklanıyor. Zamanı gelince, Allah’ın emriyle o çekirgelerden
aynı afet yine başlar. Âdeta onların bağları inceliyor, kopm uyor; mevsimi
gelince yine ortaya çıkıyorlar. Aynen öyle de, bir zaman dünya yı altüst
eden o topluluklar, Cenâb-ı Hakk’ın izniyle, mevsimi geldiği vakit
medeniyeti darmadağın edecekler. Fakat onları harekete geçiren şey başka
bir surette ortaya çıkar.
812َُمُ اََْْ إِ َّٰ َْ
812 Hiç kimse gaybı bilemez, gaybı yalnız Allah bilir.
Dokuzuncu Asıl
İmana dair meselelerden bir kısmının neticeleri, şu sınırlı ve dar âleme;
bir kısmı da geniş ve mutlak olan ahiret âlemine bakar. Amellerin fazilet
ve sevabına dair hadis-i şeriflerin bir kısmı, hem şevklendirmek hem
korkutmak için belâgatli bir üslûp taşıdığından, dikkatsiz insanlar onları
mübalâğalı zannetmişler. Halbuki hepsi hakkın ta kendisi ve hakikat
kaynağı olduğunda n, içlerinde aldatma ve mübalâğa yoktur. Mesela,
insafsızların zihnini en çok kur calayan şu hadistir:
813َۤاءٍِرُ َِْ ََُْ مُوٍَ َ َِبَ اَْف َِْ ِّٰ ََحَ ََْ وُزَِِ اَْ
813 Buhârî, tefsîru sûre (18) 6; Müslim, münafikûn 18, zühd 13.
–veya denildiği gibi– meal-i şerifi: “Dünya nın, Cenâb-ı Hakk’ın katında
bir sinek kanadı kadar kıymeti olsaydı, kâfirler onda n bir yudum  su
içemezdi.” Hadisin hakikati şudur: َِْ ِّٰ tabiri, “bekâ âleminden”
demektir. Evet, bekâ âlemindeki bir sinek kanadı kadar nur, madem
ebedîdir, o halde yeryüzünü dolduracak geçici bir nurdan daha çoktur.814
Demek, koca dünyanın, bir sinek kanadıyla değil; herkesin kısacık ömrüne
yerleşen hususi dünya sının, bekâ âlemindeki bir sinek kanadı kadar daimî
ilahî feyz ve ihsanla kıyaslanamayacağı mânâsına gelir.
814 Buhârî, cihâd 73, bed’ü’l-halk 8, rikak 2; Tirmizî, cihâd 17, 25, tefsîru sûre (3) 22, (56) 1; İbni
Mâce, zühd 30; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/310, 438, 3/142, 434, 5/330, 337, 339.
Dünya nın iki, belki üç yüzü var: Biri, Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin
aynalarıdır. Diğeri ahirete bakar, onun tarlasıdır. Sonuncusu fâniliğe,
yokluğa bakar. Bizim bildiğimiz, Cenâb-ı Hakk’ın rızasına uygun
olmayan, da lâlet ehlinin dünya sıdır. Demek hadis, esmâ-i hüsnânın aynası,
Samed Yaratıcının bir mektubu ve ahiretin tarlası olan koca dünya nın815
değil, aksine bütün hataların, belâların kaynağı olan, dünya perestlerin
dünya sının, ahiret âleminde müminlere verilecek daimî nimetlerin bir
zerresine bile denk ol amayacağına işarettir.
815 “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19; es-
Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s. 497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 205.
İşte şu en doğru ve ciddi hakikat nerede, insafsız dinsizlerin anladıkları,
mübalâğa ve aldatma zannettikleri mânâ nerede!
Hem mesela: İnsafsız inkârcıların mübalâğa zannettikleri, hatta akıl dışı
bir mübalağa ve aldatma saydıkları şeylerden biri de, amellerin sevabına
ve bazı surelerin faziletlerine dair hadis-i şeriflerdir. Mesela, Fâtiha’nın
Kur’an kadar sevabı bulunduğuna ,816 İhlâs sûresinin Kur’an’ın üçte biri,817
Zilzal818 ve Kâfirûn819 sûrelerinin Kur’an’ın dörtte biri, Yâsin sûresinin on
Kur’an kadar olduğuna  dair rivayetler820 vardır. İşte insafsız ve dikkatsiz
insanlar demişler ki: “Bu imkânsızdır. Çünkü Yâsin ve öteki faziletli
sûreler zaten Kur’an’ın içindedir. Bu yüz den böyl e bir şey mânâsız olur.”
816 Buhârî, tefsîru sûre (1) 1, (15) 3, fezâilü’l-Kur’an 9; Tirmizî, sevâbü’l-Kur’an 1; Ahmed İbni
Hanbel, el-Müsned 4/211.
817 Buhârî, fezâilü’l-Kur’an 13; Tirmizî, sevâbü’l-Kur’an 10, 11; Ebû Dâvûd, vitr 18; Nesâî, iftitah
69; İbni Mâce, edeb 52.
818 Tirmizî, sevâbü’l-Kur’an 10; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/147, 221.
819 Tirmizî, sevâbü’l-Kur’an 10; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/147, 221.
820 Tirmizî, sevâbü’l-Kur’an 7.
Cevap: O rivayetlerin hakikati şudur: Kur’an-ı Hakîm’in her bir harfinin
bir sevabı var.821 Cenâb-ı Hakk’ın lütfu ile o harflerin sevabı sümbüllenir,
bazen on, bazen yetmiş, bazen yedi yüz (Âyetü’l-Kürsî’nin harfleri gibi),
bazen bin beş yüz (İhlâs sûresinin harfleri gibi), bazen on bin (Berat
gecesinde ve makbul vakitlerde okuna nlar gibi), bazen de haşhaş
tohum unun çokluğu misali otuz bin verir (Kadir Gecesi’nde okuna n
ayetler gibi). Ve “O gece bin aydan daha hayırlıdır”822 ayetinin işaretiyle, o
gece bir harfin otuz bin sevabı olduğu a nlaşılır.
821 Tirmizî, fezâilü’l-Kur’an 16; Dârimî, fezâilü’l-Kur’an 1.
822 Kadir sûresi, 97/3.
İşte Kur’an-ı Hakîm, sevapların katlanmasıyla, elbette ölçülemez. Belki
asıl sevabıyla, bazı sûrelerle kıyas edilebilir. Mesela, içine bin tane mısır
tohum u ekilmiş bir tarla farz edelim. Bazı tohum ların yedi sümbül
verdiğini varsaysak, her bir sümbülde yüzer tohum  olsa, o vakit tek bir
tohum  bütün tarlanın üçte ikisine karşılık gelir. Mesela bir tohum  da her
birinde iki yüz tohum  bulunan on sümbül vermiş olsun. O zaman bir tek
tohum , tarladaki bütün tohum ların iki misli kadar olur. Bunun gibi başka
örnekleri de kıyasla…
Şimdi Kur’an-ı Hakîm’i nuranî, mukaddes, semavî bir tarla olarak
düşünelim. İşte her bir harfi, asıl sevabıyla birer tohum  hükm ünde dir.
Sümbülleri dikkate alınmazsa; Yâsin, İhlâs, Fâtiha, Kâfirûn ve Zilzal gibi
faziletlerine dair rivayetler olan sûre ve ayetlerle kıyaslanabilir. Mesela,
Kur’an-ı Hakîm’in 300 bin 620 harfi var. İhlâs sûresi, besmeleyle beraber
69 harftir. Üç kere 69, 207 eder. Demek, İhlâs sûresinin her bir harfinin
sevabı 1500’ e yakındır. Yâsin sûresinin harfleri hesap edilse, Kur’an-ı
Hakîm’in harflerinin toplamına kıyaslansa ve on defa katlandığı dikkate
alınsa şöyle bir netice çıkar: Yâsin-i Şerif’in her bir harfinin beş yüze
yakın sevabı vardır, yani o kadar sayılabilir. İşte başka sûreleri de bunlara
kıyaslarsan hadiste ifade edilenin ne kadar hoş, güzel, doğru ve hilesiz bir
hakikat olduğunu a nlarsın.
Onuncu Asıl
Çoğu varlık türünde  olduğu gibi, insanlar arasında da fiilleri ve amelleri
harika bazı fertler bulunur. O fertler eğer iyilikte ileri gitmişse, türlerinin
iftihar kaynağıdır; aksi takdirde uğursuzluk vesilesi olurlar. Onlar gizlidir,
âdeta birer manevî şahsiyet, birer gaye-i hayal823 hükmünde dirler. Her fert
onlar gibi olmaya çalışır ve olma ihtimali vardır. Demek, o mükemmel ve
harika fert, mutlak ve gizli olduğu için her yerde bulunması mümkündür.
Bu itibarla, mantıkça onun herhangi bir yerde bulunacağına
hükm edilebilir. Yani her bir amelin öyle bir netice vermesi mümkündür .
Mesela, “Kim iki rekât namazı filan vakitte kılarsa sevabı bir hac
kadardır.”824 buyruluyor. İşte iki rekât namazın bazı vakitlerde bir hac
ibadetine bedel olduğu bir hakikattir. Her iki rekât namazda bu mânâ her
zaman mümkündür .
823 Gaye-i hayal: İdeal, mefkure.
824 Tirmizî, cum’a 59.
Şu türden rivayetlerin gerçekleşmesi, daimî ve her fiil için geçerli bir
kaide değildir. Çünkü madem kabulün şartları var; o halde her fiil için
geçerli ve daimî olmaktan çıkar. Belki ya bilfiil geçicidir, mutlaktır ya da
varlığı ve yokluğu imkân dâhilindedir, gerçekleşmesi her zaman
mümkündür . Demek, şu türden hadislerdeki külliyet, amellerden birinin bu
mânâyla kabul olabilmesinin mümkünlüğü itibarı iledir.
Mesela, “Gıybet, bir insanı öldürmek gibidir.”825 buyruluyor. Demek,
gıybette öyle bir çekirdek bulunur ki, cinayet gibi öldürücü bir zehirden
daha zararlıdır. Mesela, “Bir güzel söz, bir köleyi azat etmek gibi büyük
bir sadaka yerine geçer.”826 diye rivayet ediliyor. Hadis teşvik için, bunun
mutlak bir surette, her zaman mümkün olabileceğini göstermekle hayra
karşı şevklendirir ve insanı şerden nefret ettirir. Hem ebedî âlemin
kıymetleri şu dünya nın ölçüleriyle tartılmaz. Buranın en büyüğü, or anın en
küçüğüne  denk olamaz. Amellerin karşılığı o âleme baktığı için dünye vî
nazarımız ona dar geliyor, aklımıza sığıştıramıyoruz. Mesela
825 ed-Deylemî, el-Müsned 3/116.
826 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 7/230; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 6/124.
827وَابِ ُٰ وَُٰونَأَُِْ َُ ُِْ ثََْ ََأَ َٰا 
827 Kim bu duayı okursa, ona Musa ve Harun'un (aleyhimusselam) sevabı kadar sevab verilir. (el-
Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb [Evrâd-ı Şâzelî] s. 263)
buyrularak şu dua ya işaret ediliyor:
َاَْرْضِ وََُْرَِۤءُ ِ اَٰاتِ وَََِْ وََُ اَِْرَب اَْرََِ، رَب الُ ِِّٰ رَب اَٰاتِ واََْْ
ََُ ِ اَٰاتَََِِْ وََُ اََْرَب اَْرََِ، رَب الُ ِِّٰ رَب اَٰاتِ وُِ اَُِْ. اََْْاَْ
828َ اَُِْ اَُِْْكُ رَب اَٰاتِ وَُُ اَُِْ. وََُ اُْْأَرْضِ وََُ اَِْوَال
828 Bütün hamdler, övgüler göklerin ve yerlerin Rabbi Allah’a mahsustur. Göklerde ve yerde
büyüklük, âlemlerin Rabbine hastır. O, sonsuz izzet ve hikmet sahibidir. Bütün hamdler,
övgüler göklerin ve yerlerin Rabbi Allah’a mahsustur. Göklerde ve yerde azamet sadece
âlemlerin Rabbi olan O’na aittir. O, sonsuz izzet ve hikmet sahibidir. Mülk sadece O’nundur. O
göklerin Rabbidir, sonsuz izzet ve hikmet sahibidir. (el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb
[Evrâd-ı Şâzelî] s. 262-263)
İnsafsız ve dikkatsizlerin alâkasını en çok çeken, bu gibi rivayetlerdir.
Hakikati şudur: Dünya da dar bakışımızla, kısacık fikrimizle Musa ve
Harun’un (aleyhimusselam) sevaplarını ne derece tasavvur edebildiğimizi
biliyoruz. Rahîm-i Mutlak’ın sonsuz ihtiyaç içindeki bir kuluna, ebedî
saadet âleminde bir tek virde karşılık vereceği sevap, o iki peygamberin –
ilim dairemiz ve tahminimiz içindeki– sevaplarına eşit olabilir.
Mesela, padişahı hiç görmemiş, onun saltanatının haşmetini bilmeyen
bedevî ve vahşi bir adam bir köy ağasını nasıl bilirse, o sınırlı fikriyle
padişahı da ondan büyükç e bir ağa olarak hayal eder. Hatta bizde safdil bir
kısım insanlar eskiden, “Padişah kendi ocağında bulgur çorbası pişirdiği
tenceresinin başında ne yapıyorsa bizim ağamız biliyor.” diyorlardı.
Demek onlar padişahı o kadar sınırlı vaziyette ve basit hayal ediyorlar ki,
bulgur çorbasını kendisinin pişirdiğini düşünüyor , onu âdeta bir yüzbaşı
makamında farz ediyorlardı. Şimdi bir kimse o adamlardan birine, “Sen
bugün benim için şu işi yaparsan, sana bildiğin padişah haşmeti kadar bir
büyükl ük vereceğim. Yani yüzbaşı kadar bir rütbe takacağım.” dese, bu
söz hakikattir. Çünkü padişahın haşmetinden onun dar fikrine giren, ancak
bir yüzbaşınınki kadar bir büyükl üktür.
İşte dünya  nazarıyla, dar fikrimizle, ahirete dönük sevapların hakikatini o
bedevî adam kadar da düşünemiyoruz. Kıyaslanan, Hazreti Musa
(aleyhisselam) ve Harun’un (aleyhisselam) bilemediğimiz hakiki sevapları
değil –çünkü teşbih kaidesi bilinmeyeni bilinene kıyas eder– malûmumuz
olan ve tahmin edebildiğimiz sevaplarıyla mümin bir kulun bir virdine
karşılık bilmediğimiz hakiki sevabıdır.
Hem denizin yüzü ile bir damlanın gözbebeği, güne şin aksini tamamen
tutmakta eşittir. Fark, keyfiyettedir. Hazreti Musa (aleyhisselam) ve
Harun’un (aleyhisselam) deniz misali ruh aynalarına akseden sevabın
mahiyeti, bir damla hükm ünde ki mümin bir kulun bir ayetten aldığı
sevabın mahiyetiyle aynıdır. Keyfiyet ise kabiliyete göre değişir. Hem
bazen bir tek kelime, bir tek tesbih altmış sene hizmetle açılmamış bir
saadet hazinesini açar. Demek ki, bazı hallerde bir tek ayet Kur’an kadar
fayda verebilir.
Hem İsm-i Âzam’a mazhar olan Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) bir ayette ulaştığı ilahî feyiz, belki bir peygamberin mazhar
olduğu bütün feyiz kadardır. Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselam)
yolunda n giderek İsm-i Âzam’ın gölgesine erişen bir mümin de kendi
kabiliyeti itibarı ile nicelik bakımından bir nebinin feyzi kadar sevap
kazanıyor dense hakikate zıt olmaz.
Hem sevap ve fazilet, nur âlemindendir. O âlemde bir zerreye dünya lar
sığabilir. Nasıl ki bir cam zerreciğinden gökyüz ü ve yıldızlar görünebilir,
aynen öyl e de, hâlis bir niyetle şeffaflık kazanan bir zikirde veya bir ayette
gökler kadar nuranî sevap ve fazilet bulunabilir.
Sözün Özü: Ey insafsız, dikkatsiz, imanı zayıf, felsefesi kuvve tli, bencil
ve tenkitçi insan! Şu “On Asıl”ı dikkate al ve hakikate kesinlikle zıt
gördüğün bi r rivayeti bahane ederek hadis-i şeriflere ve dolayısıyla Resûl-
u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) ismet829 mertebesine gölge düşürecek
itiraz parmağını uzatma! Zira o “On Asıl”ın on dairesi seni inkârdan
vazgeçirir, şöyle der: “Hakiki bir kusur varsa bize aittir, hadise ait olamaz.
Eğer kusur hakiki değilse, senin boz uk anlayışın yüz ünde ndir.”
829 İsmet: Günahsızlık, masumiyet, şaibelerden arınmış olmak. Peygamber vasıflarındandır.
Kısacası, inkâr ve ret yolunda  gitmek için şu “On Asıl”ı yalanlamak ve
çürütmek gerekir. Şimdi, insafın varsa bunları dikkatle düşündükt en sonra
aklının hakikate ters gördüğü bir hadisi inkâra kalkışma! “Bir tefsiri, bir
tevili veya bir tabiri vardır.” de, ilişme!
On Birinci Asıl
Nasıl ki Kur’an-ı Hakîm’in “müteşabih”830 ayetleri vardır; izaha ve tefsire
muhtaçtır veya mutlak teslimiyet ister. Hadis-i şeriflerin de öyleleri
vardır; bazen çok dikkatli yorum ve tabir gerektirir. Önceki misaller bunu
göstermeye yeter.
830 Mânâsı açık olmayan.
Evet, nasıl ki uykuda ki bir adamın rüyasını uyanık biri tabir edebilir. Aynı
şekilde, bazen uykuda ki bir adam yanında konuş ulan sözleri işitir fakat
onlara kendi uykus unda ki âleme göre mânâ verir.
İşte ey gaflet ve felsefe uykus una dalmış insafsız insan!
831 ََ طََٰ زَاغَ اََُْ و ve 832ََِِْْ وََ ََمُ ََمُ  beyanlarındaki hükm e mazhar
ve hakikaten uyanık olan zâtın gördüğünü, sen kendi rüyanda inkâr değil,
tabir et! Evet, uykuda ki bir adamı sinek ısırsa, müthiş bir savaşta
yaralandığını zanneder. Ona sorulsa, “Hakikaten yaralandım. Bana topla,
tüfekle ateş edildi” diyecektir. Yanında oturanlar, onun uykus unda ki
ızdırabına güler. İşte bu uykul u gaflet nazarı ve felsefe, elbette
peygamberlik hakikatine kıstas olamaz.
831 “Peygamberin gözü kaymadı, şaşmadı, aşmadı da.” (Necm sûresi, 53/17)
832 "Benim gözüm uyur, kalbim uyumaz." Buhârî, teravîh 1, menâkıb 24, teheccüd 16; Müslim,
müsafirîn 125.
On İkinci Asıl
Peygamberlik, tevhid ve iman nazarı; Allah’ın birliğine, ahirete ve
ulûhiyete baktığı için hakikatleri ona göre görür. Felsefeciler ise kesrete,
yani insanı Cenâb-ı Hak’tan uzaklaştıran sayısız şeye, sebeplere ve tabiata
bakar, hakikatleri ona göre yorumlar. Dolayısıyla bakış açıları birbirinden
çok uzaktır. Felsefecilerin en büyük maksadı, kelâm âlimlerinin
maksatlarına kıyasla görünmeyecek derecede küçük ve  önemsizdir.
İşte onun  içindir ki, felsefeciler varlıkların etraflıca mahiyetini ve ince
hallerini izah etmekte çok ileri gitmişlerdir. Fakat hakiki hikmet olan
Cenâb-ı Hakk’ın tanımaya ve ahirete dair yüks ek ilimlerde o kadar
geridirler ki, en basit bir mümine bile yetişemezler. Bu sırrı anlamayanlar,
hakikati delilleriyle bilen İslam âlimlerini felsefecilerden geri zannediyor.
Halbuki akılları gözlerine inmiş, insanın yüzünü Cenâb-ı Hak’tan çeviren
sayısız şeyde boğul muş olanların ne haddi var ki, peygamber varisliği ile
yüce, mukaddes gayelere ulaşanlara yetişebilsinler!
Hem bir şey, iki türlü bakıldığı vakit, iki farklı hakikati gösterir; bunların
ikisi de hakikat olabilir. Fakat ilmin kesin hakikat olarak gördüğü hiçbir
şey, Kur’an’ın mukaddes hakikatlerine ilişemez; ilmin kısa eli, onun
noks anlıklardan uzak ve yüce eteğine erişemez.
Mesela, felsefe nazarıyla bakınca dünya nın hakikati şudur: Sayısız yıldız
içinde, güne şin etrafında döne n orta büyükl ükte bir gezegen, yıldızlara
kıyasla küçük bir varlık... Fakat Kur’an ehlinin nazarıyla bakıldığı vakit,
On Beşinci Söz’de izah edildiği gibi, dünya nın hakikati şöyledir: Âlemin
meyvesi olan insan en kuşatıcı, en benzersiz, en aciz, en aziz, en zayıf ve
en latif kudret mucizesi olduğu ndan, beşiği ve evi olan yeryüzü, göklere
nispeten maddî küçüklüğüyl e beraber mânen ve sanatça bütün kâinatın
kalbi, merkezi.. bütün sanat mucizelerinin sergisi.. Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerinin bütün tecellilerinin mazharı ve odak noktası.. sonsuz Rabbânî
icraatın mahşeri, aynası.. Cenâb-ı Hakk’ın hadsiz yaratıcılığının, bilhassa
sayısız küçük bitki ve hayvan türlerindeki cömertçe yaratmanın zemini,
çarşısı.. pek geniş ahiret âlemlerindeki sanatlı eserlerin küçük ölçekteki
misallerinin sergisi.. ebedî dokum aların süratle işleyen tezgâhı.. bâki
manzaraların çabuk değişen bir taklit yeri.. ve ebedî cennet bahçelerinin
tohum cuklarının süratle sümbüllendiği dar ve geçici bir tarla, yetiştirilip
büyüt üldüğü bi r yer olmuştur.
İşte bu manevî büyükl üğü ve sanatça kıymetindendir ki, Kur’an-ı Hakîm,
göklere nispeten büyük bir ağacın küçük bir meyvesi hükm ünde  olan
yeryüzünü, küçücük bir kalbi büyük bir kalıba denk tutar gibi, kâinata
denk tutuyor. Onu bir kefeye, gökleri bir kefeye koyuyor . Tekrar tekrar رَب
833اَْرْضِاَٰاتِ وَ diyor.
833 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16; İsrâ sûresi, 17/102; Kehf sûresi, 18/14; Meryem
sûresi, 19/65 …)
İşte diğer meseleleri buna  kıyasla ve anla ki, felsefenin ruhsuz, sönük
hakikatleri Kur’an’ın parlak ve canlı hakikatleriyle boy ölçüşemez. Bakış
açıları ayrı ayrı olduğu i çin hakikat farklı görünür.
Dördüncü Dal
وَاُمُ وَاَِْلُضِ وَاُْ وَاََُْ وَاتِ وََْ ِ اَْرُُْ َُ َْ ِ اَْٰ ََ أَن َّٰ َْأَ
ََُّٰ ِْ ُِْمٍ إِن َْ ُِِ ُّٰ ََ ق ََِْ اََْابُ وٌَ َِ اسِ وٌََِ حَاَُ وَاوَاب وََِوَ
834اءََُُْ َ ََۤ
834 “Bilmez misin ki göklerde ve yerde bulunan kimseler, hatta güneş, ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar
bütün canlılar ve insanların da bir çoğu Allah’ın yüceliğine secde ediyorlar. İnsanların çoğu
hakkında ise azap hükmü kesinleşmiştir. Allah’ın zelil kıldığını aziz edecek kuvvet yoktur.
Şüphesiz ki Allah ne dilerse yapar.” (Hac sûresi, 22/18)
Şu büyük ve  geniş ayetin hazinesinden yalnız bir tek cevheri göstereceğiz:
Kur’an-ı Hakîm açıkça bildiriyor ki: Arştan yere, yıldızlardan sineklere,
meleklerden balıklara, gezegenlerden zerrelere kadar her şey Cenâb-ı
Hakk’a secde, ibadet, hamd ve O’nu tesbih eder. Fakat ibadetleri, ayna
oldukları ilahî isimlere ve kabiliyetlerine göre ayrı ayrı, çeşit çeşittir.
İbadetlerinin farklı olmasının bir yönünü bi r temsille anlatacağız.
Mesela –835اََُْ اَْْٰوَِِّٰ – sonsuz mülke sahip yüce bir sultan, büyük bir
şehri veya muhteşem bir sarayı yapmak için dört kısım hizmetkâr
çalıştırır.
835 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
Birinci kısım: Onun köleleridir. Bunların ne maaşı ne de ücreti vardır.
Efendilerinin emriyle yaptıkları her işten, gayet hoş bir zevk ve şevk
alırlar. Efendilerini övmek için onun vasıflarından bahsettikçe zevkleri ve
şevkleri artar. Onlar, mukaddes efendilerine bağlılığı büyük bir şeref
bilerek bunu  kâfi görürler. Hem yaptıkları işlere efendilerinin adıyla,
nazarıyla ve onun  hesabına bakmaktan manevî bir lezzet duya rlar. Ücrete,
rütbeye, maaşa ihtiyaçları yokt ur.
İkinci kısım: Bazı basit hizmetkârlardır. Niçin çalıştıklarını bilmezler. O
şanlı mâlik onları kullanır, kendi fikri ve ilmiyle çalıştırır. Onlara lâyık az
bir ücret de verir. O hizmetkârlar, amellerinin ne çeşit büyük gayeleri,
yüks ek faydaları netice verdiğini bilmez. Hatta bazıları, amellerinin
kendilerine ait o üc ret ve maaştan başka gayesi olmadığını zanneder.
Üçüncü kısım: O mülk sahibinin bir kısım hayvanları da vardır. Onları
şehrin ve sarayın yapımında bazı işlerde çalıştırır, yalnızca yemlerini
verir. Onlar da kabiliyetlerine uygun işlerde çalışmaktan lezzet duya r.
Çünkü potansiyel bir kabiliyet fiile dökül ürse sahibine ferahlık sağlar,
rahatlık ve lezzet verir. Bütün faaliyetlerdeki lezzet bu sırdandır. Şu kısım
hizmetkârların ücret ve maaşları, yalnız yiyecekleri ve manevî
lezzetleridir. Onunla yetinirler.
Dördünc ü kısım: Öyle hizmetkârlardır ki, ne yaptıklarını, niçin ve kimin
için iş gördüklerini, diğer hizmetkârların neden çalıştığını ve o mülk
sahibi sultanın bütün bu işlerden maksadının ne olduğunu  bilirler. İşte bu
kısım hizmetkârların ötekilere bir üstünlüğü vardır, onlara nezaret ederler;
derece ve rütbelerine göre maaşları olur.
Aynen bunun  gibi, göklerin ve yerin Mâlik-i Zülcelâl’i, dünya  ve ahiretin
Yaratıcısı, Âlemlerin Rabbi, ihtiyacı olduğunda n değil -çünkü her şeyin
Hâlık’ı O’dur- izzetinin, büyükl üğünün ve rubûbi yetinin icraatları gibi
bazı hikmetler için şu kâinat sarayında, sebepler dairesinde, hem melekleri
hem hayvanları hem cansız varlıkları ve bitkileri hem de insanları
çalıştırıyor, kendine ibadet ettiriyor.
Şu dört kısım hizmetkârına ayrı ayrı kulluk vazifeleri vermiştir.
Birinci kısım: Temsilde kölelerle anlatılan meleklerdir. Meleklerde nefis
ve şeytanla mücadele ederek yüks elme yoktur. Her birinin sabit bir
makamı, belli bir rütbesi vardır; fakat amellerinde hususi bir zevk,
ibadetlerinde derecelerine göre feyiz bulunur. Demek, o hizmetkârların
mükâfatı hizmetlerinin içindedir. Nasıl ki, insan su, hava, ışık ve gıda ile
beslenip onlardan lezzet alır, aynen öyle de, melekler zikir, tesbih, hamd,
ibadet, marifet ve muhabbetin nurlarıyla beslenir, bunlardan lezzet duya r.
Nurdan varlıklar oldukları için gıdalarına nur kâfidir. Hatta nura yakın
olan güzel kokul ar da meleklerin bir çeşit gıdasıdır, onda n hoşlanırlar.
Evet, o pâ k ruhaniler güzel kokul arı sever.
Hem melekler, Mabud’larının emriyle yaptıkları işlerde, O’nun hesabına
işledikleri amellerde, O’nun adıyla gördükleri hizmetlerde, O’nun
nazarıyla varlıklara nezaretlerinde, O’na olan bağlarıyla kazandıkları
şerefte, O’nun mülkünü ve varlığın iç yüzünü okuyup değerlendirmekten
aldıkları lezzette ve O’nun cemâl ve celâl tecellilerini seyretmekte öyle
büyük bir saadet bulurlar ki, insan aklı bunu anlayamaz, melek olmayan
bilemez.
Meleklerin bir kısmı sürekli ibadet eder, diğer bir kısmının kullukları
amellerindedir. Yeryüzünde ki işlerle meşgul olan meleklerin hizmetkâr
kısmı, bir mânâda insan gibidir, tabir caizse bir tür çobanlık ederler. Bir
kısmı da çiftçilik yapar. Yani yeryüzü geniş bir tarladır; içindeki bütün
hayvan cinslerine, Hâlık’ın emriyle, izniyle, kudretiyle, O’nun hesabına,
vazifeli bir melek nezaret eder. Bunlardan daha küçük her bir canlı türüne
mahsus, onlara bir tür çobanlık edecek vazifeli birer melek vardır.
Hem yeryüzü, içinde bütün bitkilerin ekili olduğu bir tarladır. Cenâb-ı
Hakk’ın adıyla, kudretiyle onların hepsine nezaret edecek vazifeli bir
melek vardır. Ondan daha aşağı birer melek de ayrı ayrı türlere nezaret
eder. Bunda n başka, Cenâb-ı Hakk’a ibadet ve O’nu tesbih eden melekler
mevcuttur. Rezzakıyet (her varlığa uygun rızkını verme) arşını
taşıyanlardan Hazreti Mikâil (aleyhisselam) bunl ara nezaret eden en büyük
melektir.
Meleklerin çoban ve çiftçi hükm ünde  olanları insana benzemez. Çünkü
onların nezareti sırf Cenâb-ı Hak hesabına, O’nun adıyla, kudretiyle ve
emriyledir. Belki nezaretleri, vazifeli oldukları türde yalnız rubûbi yetin
tecellilerini seyretmek, kudret ve rahmetin cilvelerini okuyup
değerlendirmek, ilahî emirleri o canlı türüne bir mânâda ilham etmek ve o
türün iradeleriyle işledikleri fiillerini bir nevi düzene koymaktan ibarettir.
Bilhassa yeryüzü tarlasındaki bitkilere nezaretleri, onların manevî
tesbihatını melek lisanıyla temsil etmek ve hayatlarıyla Fâtır-ı Zülcelâl’e
sundukl arı manevî dua ve hediyeleri ilan etmektir. Onların, kendilerine
verilen kabiliyetleri güzelce kullanmalarını sağlamak, bazı gayelere
yöne ltmek ve bir bakıma düzenlemekten ibarettir.
Meleklerin şu hizmetleri, bir bakıma kendi sınırlı iradeleriyle elde
ettikleri bir şeydir. Bir tür kulluk ve ibadettir fakat onda  hakiki tasarrufları
yoktur. Çünkü her şeyde, her şeyin Hâlık’ına has bir damga bulunur,
başkaları parmağını O’nun yaratmasına karıştıramaz. Demek, meleklerin
şu tür amelleri onların ibadetidir, insanda olduğu gi bi alışkanlık değildir.
Bu kâinat sarayında ikinci kısım hizmetkârlar, hayvanlardır. Onlar iştahlı
birer nefis ve cüzî irade sahibidir, bu yüzden amelleri hâlis bir şekilde sırf
Allah için olmuyor. Bir derece nefislerine de hisse çıkarıyorlar. Mülkün
gerçek mâliki, celâl ve ikram sahibi Cenâb-ı Hak da Kerîm olduğunda n,
nefislerine bir hisse vermek için amellerinin içinde onlara birer maaş
ihsan ediyor.
Mesela bülbül…836 HAŞİYE Fâtır-ı Hakîm, güle olan aşkıyla meşhur o
hayvancığı beş gaye için kul lanıyor:
836 HAŞİYE Bülbül şairane konuştuğu için şu bahsimiz de bir parça şairane oldu. Fakat hayal değil,
hakikattir.
Birincisi: Bülbül, bütün hayvan cinsleri adına, onların bitkilerle olan
şiddetli münasebetlerini ilan etmeye memurdur.
İkincisi: Rahman’ın rızka muhtaç misafirleri hükm ünde ki hayvanlar adına
Rabbanî bir hatiptir. Rezzak ve Kerîm Rabbi tarafından gönde rilen
hediyeleri alkışlamakla ve hayvanların sevincini ilan etmekle vazifelidir.
Üçüncüsü: Hemcinslerine yardım için gönde rilen bitkileri güzelce
karşılamayı herkesin başında gösterir.
Dördünc üsü: Hayvanların bitkilere aşk derecesine varan şiddetli
ihtiyacını, bitkilerin güz el yüzüne karşı mübarek başları üstünde  ilan eder.
Beşincisi: Bütün mülkün mâliki, sonsuz celâl, güzellik ve ikram sahibi
Cenâb-ı Hakk’ın merhamet makamına en tatlı bir tesbihi, en şirin bir şevk
içinde, gül gibi en güz el bir yüzde arz eder.
İşte şu beş gaye gibi başka mânâlar da vardır. Bütün bunlar, bülbülün Hak
Sübhâ nehu ve Teâlâ hesabına işlediği amelin gayesidir. Bülbül kendi
diliyle konuş ur, biz şu mânâları onun hüzünlü sözlerinden anlıyoruz. O,
kendi nağmelerinin mânâsını meleklerin ve ruhanilerin anladıkları gibi
tamamen bilmese de bu bizim anlamamıza mâni olmaz. “Dinleyen,
söyleyenden daha iyi anlar.” sözü meşhurdur. Hem bülbülün şu gayeleri
etraflıca bilmemesi, bunların var olmadığını göstermez. En azından, saat
gibi, sana vakti bildirir. Kendisi ne yaptığını bilmez fakat bu senin bilmeni
engellemez. O bülbülün maaşı, tebessüm eden güzel gülleri seyretmekten
duyduğu zevk ve onlarla konuş maktan, onlara derdini dökm ekten aldığı
lezzettir. Demek, onun hüzünlü nağmeleri, hayvanî elemlerden gelen
şikâyetler değil, Rahmanî hediyelere teşekkürdür.
Bülbüle; arıyı, bütün hayvanların erkek cinslerini, örümceği, karıncayı,
böcekleri ve bülbül gibi şakıyan öteki küçük canlıları kıyasla! Her birinin
amellerinin bülbülünki gibi pek çok gayesi vardır. Onların hizmetlerinin
içine de az bir maaş hükmünde  hususi birer zevk konul muştur. O zevk ile
Rabbânî sanattaki mühim gayelere hizmet ediyorlar. Nasıl bir sultanın
gemisinde bir asker dümencilik edip az bir maaş alırsa, Cenâb-ı Hakk’ın
hizmetinde bulunan bu ha yvanların da küçük birer maaşı vardır.
Bülbül bahsine bir ilave: Sakın, bu ilan ve tesbihat nağmeleriyle
şakımanın bülbüle has olduğunu zannetme! Belki çoğu canlı türünün
bülbül misali bir sınıfı vardır; hemcinslerinin en tatlı hissiyatını, güzel bir
tesbihle, hoş bir ahenkle temsil edecek hoş birer ferdi ya da fertleri
bulunur. Bilhassa sinek ve böcek türlerinin bülbülleri hem çok hem de
çeşit çeşittir; tesbihatlarını güzelce, ahenkle, en küçüğünde n en büyüğüne
kadar kulağı olan bütün hayvanlara işittirir, onlara zevk verirler.
Bunlardan bir kısmı gece yaşar. Gecenin sükûne tinde her şey sessizliğe
bürünmüşken bütün küçük hayvanların kaside okuya n arkadaşları ve tatlı
dilli hatipleridirler. Ve o tenha meclisteki gizli zikrin dairesinde birer
kutupturlar ki, her canlı onları dinler ve kendi kalbiyle Fâtır-ı Zülcelâl’ini
bir nevi tesbih eder. Diğer bir kısmı ise gündüz  yaşar. Gündüz  vakti
ağaçların minberlerinde, bütün canlıların başında, yaz ve bahar
mevsimlerinde yüks ek sesleriyle, hoş nağmeleriyle ve ahenkli
tesbihatlarıyla Rahmânü’r-Rahîm’in rahmetini ilan ederler. Âdeta sesli bir
zikir halkasının başı gibi işitenleri coşturup kendinden geçirirler. O vakit
işitenlerin her biri kendine has lisanı ve sesiyle Fâtır-ı Zülcelâl’ini zikre
başlar.
Demek, her canlı türünün, hatta yıldızların da başında zikreden ve nur
saçan birer bülbülü var.
Fakat bütün bülbüllerin en faziletlisi, en şereflisi, en nurlusu, en parlağı,
en büyü ğü ve en kerîmi.. sesi en yüks ek, vasıfları en parlak, zikri en
kusursuz, şükrü en kuşatıcı, mahiyeti en mükemmel ve sureti en güzel
olanı.. kâinat bahçesinde, yerdeki ve göklerdeki bütün varlıkları ahenkli
sesiyle, hoş nağmeleriyle, yüce tesbihatıyla kendinden geçirip cezbeye
getiren, insanlığın şanlı, Kur’an okuya n bülbülü, Muhammed-i Arabî’dir
(aleyhissalâtü vesselam).
837َِْتُِ اَةِ وَأََُْ ا۪ وَأََِْ۪ أََََِْْ وََٰ اِٰع
837 Ona, âline ve diğer bütün peygamberlere en yüce salât ve en güzel selamlar eyle.
Kısacası: Kâinat sarayında hizmet eden hayvanlar, tam bir itaatle yaratılış
kanunlarına uyup fıtratlarındaki gayeleri güzelce, Cenâb-ı Hakk’ın adıyla
ortaya koya rak hayat vazifelerini benzersiz bir şekilde yerine getiriyorlar.
O’nun kudretiyle çalışarak yaptıkları tesbihat ve ibadetler, onların
hediyeleri ve dualarıdır ki, bu hediye ve duaları her şeyi üstün sanatıyla
yoktan var eden, bütün canlılara hayat bağışlayan Zât’ın dergâhına arz
ediyorlar.
Üçüncü kısım hizmetkârlar, bitkiler ve cansız varlıklardır. Kendi iradeleri
olmadığı için maaşları yoktur. Amelleri sırf Allah içindir, Cenâb-ı
Hakk’ın iradesiyle, ismiyle, kudr etiyle ve O’nun he sabınadır.
Bitkilerin hallerinden anlaşılıyor ki, onlar aşılama, meyve verme ve
meyvelerin terbiyesi gibi vazifelerinden bir çeşit lezzet alır. Fakat hiç
elem çekmezler. Hayvan, irade sahibi olduğu  için lezzetle beraber elemi
de duyar. Cansız varlıkların ve bitkilerin amellerinde irade
bulunmadığından, eserleri de irade sahibi olan hayvanlarınkinden daha
kusursuzdur. İrade sahibi olanların içinde ise arı gibi vahiy ve ilhamla
nurlanan hayvanların amelleri, kendi sınırlı iradesine güve nenlerinkinden
daha mükemmeldir.
Yeryüzü tarlasında her bitki türü, kendi hal ve kabiliyet diliyle Hakîm
Yaratıcısına şöyle dua eder: “Ey Rabbimiz! Bize kuvve t ver ki,
yeryüzünün her bir tarafına cinsimizin bayrağını dikerek rubûbiyetinin
saltanatını kendi lisanımızla ilan edelim. Şu yeryüzü mescidinin her bir
köşesinde sana ibadet etmemiz için bize yardım et! Ve şu yeryüzü
sergisinin her bir tarafında senin güzel isimlerinin nakışlarını, benzersiz
ve antika sanatlarını kendi dilimizle göstermemiz için bizi kıymetli hale
getir, bize seyahat için kuvve t ver.”
Fâtır-ı Hakîm onların manevî dualarını kabul edip bir kısmının
tohum larına kıldan kanatçıklar verir; her tarafa uçup gider, türleri adına
Cenâb-ı Hakk’ın isimlerini okuturlar (çoğu dikenli bitkinin ve bazı
sarıçiçeklerin tohumları gibi). Bir kısmına, insana lâzım olacak veya onun
hoşuna gidecek güzel meyveler verir, insanı o bitkiye hizmetkâr edip onu
her tarafa ektirir. Bir kısmına, hazmedilmeyecek sert bir kemik üstünde ,
hayvanların yutacağı bir et verir, hayvanlar onu pek çok tarafa dağıtır.
Bazılarına çengelcikler takıp onları her temas edene yapıştırır, böylece
başka yerlere giderek cinslerinin bayrağını diker, Sâni-i Zülcelâl’in
benzersiz sanatını sergilerler. Ve bir kısmına da -“acı düve lek” denen bitki
gibi- saçmalı tüfek misali bir kuvve t verir, vakti geldiği zaman onun
meyvesi olan hıyarcık düşer, saçma gibi tohum cuklarını birkaç metre
uzağa atar, eker. Fâtır-ı Zülcelâl’i sayısız dille zikir ve tesbih etmeye
çalışır. Başka örnekleri de kıyasla...
O Fâtır-ı Hakîm, Kadîr-i Alîm, her şeyi kusursuz bir intizamla yaratmış,
güzelce dona tmış, güzel gayelere yöne ltmiş, güzel işlerle
vazifelendirmiştir. Her şeye güzelce tesbihat yaptırır, her şeyi kendisine
güzelce ibadet ettirir.
Ey insan! Eğer insan isen şu güzel işlere tabiatı, tesadüfü, gayesizliği,
dalâleti karıştırma; onları çirkinleştirme, çirkin olma!
Dördüncü kısım ise insandır. Şu kâinat sarayında bir çeşit hizmetkâr olan
insan, hem meleklere hem hayvanlara benzer. Meleklere, kulluğunun,
nezaretinin ve marifetinin genişliği ve Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetinin
ilancısı olması yönüyl e benzer. Belki insan, meleklerden daha engin
mahiyette bir varlıktır. Fakat onu şerre çağıran ve iştahlarla dolu bir nefsi
bulunduğunda n, meleklerin aksine, alabildiğine yüks elmeye ve alçalmaya
müsaittir. Yine insan, amelinde nefsi için bir haz, bir hisse aradığından
hayvana benzer.
Öyleyse insanın iki maaşı var: Biri daha küçüktür, hayvanîdir, hemen
verilir. İkincisi melekîdir, büyükt ür, sonraya bırakılır. İnsanın vazifesi ve
maaşı, yüks elişi ve alçalışı geçen yirmi üç Söz’de kısmen anlatılmıştır.
Bilhassa On Birinci ve Yirmi Üçüncü Söz’lerde daha geniş beyan
edilmiştir. Onun için burada kısa keserek kapıyı kapatıyoruz.
Merhametlilerin en merhametlisi Cenâb-ı Hak’tan, bize rahmet kapılarını
açmasını, bizi şu Söz’ün tamamlanmasına muvaffak kılmasını dileyerek,
kusurumuzun ve  hatamızın affını talep ederek bitiriyoruz.
Beşinci Dal
Beşinci Dal’ın beş "meyve"si var.
Birinci Meyve
Ey kendine âşık nefsim ve ey dünya ya tutkun arkadaşım! Muhabbet, şu
kâinatın varlık sebebidir, harcıdır, nurudur, hayatıdır. İnsan âlemin en
kuşatıcı meyvesi olduğu için o meyvenin çekirdeği hükm ünde ki kalbine
kâinatı saracak bir muhabbet konul muştur. İşte böyle sonsuz bir
muhabbete ancak sonsuz bir kemâl sahibi lâyık olabilir.
İşte ey nefis ve ey arkadaş! İnsanın yaradılışına, korkuya  ve muhabbete
vesile olacak iki kabiliyet yerleştirilmiştir. O muhabbet ve korku, ister
istemez, ya halka ya da Hâlık’a yöne lecek. Halbuki halktan korkmak
elemli bir belâdır. Halka muhabbet ise belâlı bir musibettir. Çünkü
korktukların sana merhamet göstermez veya senin merhamet dileğini
kabul etmezler. Şu halde korku, elemli bir belâdır. Muhabbette ise
sevdiğin şey ya seni tanımaz, “Allahaısmarladık” demeden gider
(gençliğin ve malın gibi) ya da ona duyduğun muhabbet sebebiyle seni
aşağılar. Görmüyor musun ki, mecazî aşklarda, âşıkların yüzde doks an
dokuz u sevdiğinden şikâyet ediyor. Çünkü Samed Zât’ın aynası olan
kalble put misali dünye vî sevgililere taparcasına bağlanmak, o sevgililere
ağır gelir. Bu yüzden âşığı hor görür, reddederler. Zira fıtrat, fıtrî ve
kendisine lâyık olmayan şeyi reddeder, atar (şehvani sevmeler bahsimizin
dışındadır).
Demek, sevdiğin şeyler ya seni tanımıyor, ya hor görüyor ya da sana
arkadaşlık etmiyor, istemediğin halde ayrılıp gidiyor. Madem hakikat
budur , öyle birinden kork ve muhabbetini öyle bir Zât’a yöne lt ki, korkun
lezzetli bir boyun e ğme, muhabbetin de zilletsiz bir saadet olsun.
Evet, Hâlık-ı Zülcelâl’inden korkmak, O’nun rahmetinin şefkatine yol
bulup sığınmak demektir. Korku bir kamçıdır, insanı O’nun rahmetinin
kucağına atar. Malûmdur ki, mesela bir anne, yavrusunu korkutup bağrına
basar. Bu korku, o yavru için gayet lezzetlidir; çünkü  onu annesinin
şefkatli sinesine çekiyor. Halbuki bütün annelerin şefkatleri, Cenâb-ı
Hakk’ın rahmetinin ancak bir parıltısıdır.838 Demek, Allah korkusunda
büyük bir lezzet vardır. Allah’tan korkmakta böyle bir lezzet varsa O’nu
sevmekte nasıl sonsuz bir lezzet bulunduğu  anlaşılır. Hem Allah’tan
korkan kişi sıkıntılı, belâlı bir şekilde başkalarından korkmaktan kurtulur.
Allah hesabına olduğu için yaratılmışlara sevgisi de ayrılıkla bitmez,
elemli olmaz.
838 Mahlûkatta bulunan acıma hissinin; Cenâb-ı Hakk’ın yüz rahmetinden sadece birinin, bütün
varlıklar arasında bölüştürülmüş hali olduğuna dair Buhârî, edeb 19; Müslim, tevbe 17, 20, 21.
Evet, insan önce nefsini sever. Sonra yakınlarını, sonra milletini, sonra
canlı varlıkları, sonra da kâinatı ve dünyayı sever. Bu dairelerin her biriyle
alâkadardır. Onların lezzetlerinden zevk duyup elemleriyle üzülebilir.
Halbuki şu karmakarışık âlemde ve rüzgâr gibi esip geçen devranda hiçbir
şey kararında kalmadığından, çaresiz insan kalbi her vakit yaralanıyor.
Yapıştığı şeyler onda n ayrılıp ellerini parçalıyor, belki kopa rıyor. İnsan
daima ızdırap içinde kalır yahut gafletle sarhoş olur. Madem öyle, ey
nefis, aklın varsa bütün o muhabbetleri topla, hakiki sahibine ver, şu
belâlardan kurtul! Şu sonsuz muhabbetler, sonsuz bir kemâl ve cemâl
sahibine mahsustur. Ne vakit onu hakiki sahibine verirsen, o zaman bütün
eşyayı O’nun adıyla ve aynası olmaları itibarı ile ızdırapsız sevebilirsin.
Demek, muhabbetin doğrudan doğruya kâinata sarf edilmemesi gerekir.
Yoksa en leziz nimetken, en elemli ceza olur.
Meselenin bir yönü kaldı ki, en mühimi de odur: Ey nefis! Sen
muhabbetini kendine sarf ediyor, kendini ilah ve sevgili ediniyorsun. Her
şeyi kendin için feda ediyorsun. Âdeta kendine bir çeşit rubûbi yet
veriyorsun. H albuki muhabbetinin sebebi ya kemâldir –zira kemâl zâtı için
sevilir– ya menfaattir ya lezzettir ya da bir hayır ummaktır. Herhangi bir
şey, bunl ar gibi sebepler için sevilir.
Şimdi, ey nefis, birkaç Söz’de kesin bir şekilde ispat ettiğimiz gibi, senin
asıl mahiyetin kusur, noks anlık, fakr ve aczle yoğrulmuştur. Karanlık,
nasıl derecesi ölçüsünde  ışığın parlaklığını gösterirse, sen de mahiyetinin
zıtlığı itibarı ile Fâtır’ının kemâline, cemâline, kudretine ve rahmetine
ayna oluyorsun.
Demek, nefsine muhabbet değil, düşmanlık etmeli ya da acımalısın.
Veyahut “mutmainne”839 olduktan sonra ona şefkat göstermelisin.
839 Nefs-i mutmainne: Nefsin dördüncü mertebesi. Şüphesiz bir imana ve bunun zevkine eren
nefis.
Eğer nefsini seviyorsan –çünkü o, lezzet ve menfaat kaynağıdır, sen de
bunların zevkine tutkuns un– zerre hükm ünde ki lezzetleri ve nefsin
menfaatlerini sonsuz lezzet ve menfaate tercih etme! Yıldız böceği gibi
olma! Çünkü o, bütün dostlarını ve sevdiği şeyleri karanlığın vahşeti
içinde bırakır, nefsindeki bir parıltıyı kâfi görür. Zira nefse ait lezzet ve
menfaatinle beraber, alâka duyduğun, faydalandığın ve saadetleriyle mesut
olduğun bütün varlıkların ve kâinatın menfaatleri ve nimetleri iltifatına
tabi bulunan bir Ezelî Sevgili’yi sevmen lâzımdır. Ta ki, hem kendi
saadetinden hem onların hepsinin saadetlerinden hem de Kemâl-i Mutlak’ı
sevmekten sonsuz lezzet alasın.
Zaten kendi nefsine olan şiddetli muhabbetin, aslında Cenâb-ı Hakk’ın
zâtına muhabbettir ki, sen onu yanlış yolda kullanıp kendine sarf
ediyorsun. Öyleyse, nefsindeki ben’i yırt, O’nu göster. Kâinata dağıttığın
muhabbet, sana O’nun isim ve sıfatlarını sevmen için verilmiştir. Sen
bunu suiistimal ediyor, cezasını da çekiyorsun. Çünkü yerinde
kullanılmayan, gayrimeşru bir muhabbetin cezası, merhametsiz bir
musibettir. Hurilerle süslenmiş, bütün arzularına cevap verecek cennet
gibi bir mekânı Rahmânü’r-Rahîm ismiyle senin cismanî heveslerin için
hazırlayan, isimleriyle ruhunun, kalbinin, sırrının, aklının ve diğer
latifelerinin arzularını tatmin edecek ebedî ihsanlarını o cennette hazır
hale getiren ve her bir isminde pek çok manevî lütuf ve kerem hazinesi
bulunan bir Ezelî Sevgili’nin bir zerre muhabbeti, elbette kâinata bedel
olabilir. Kâinat, O’nun muhabbetinin bir parıltısına değmez. Öyleyse
O’nun ha bibine söylettiği şu ezelî fermanı dinle, ona  uy:
840ِي ُُُِْْ ُُِّٰنَ َّٰ َُِن ُُْْ تِْنإ
840 “Ey insanlar, eğer Allah’ı seviyorsanız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmran
sûresi, 3/31)
İkinci Meyve
Ey nefis! Kulluk, verilecek mükâfatın başlangıcı değil, daha önce verilmiş
olan nimetin neticesidir. Evet, biz ücretimizi almışız. Ona göre hizmet ve
kullukla vazifeliyiz. Çünkü, ey nefis, sana tamamen hayır olan vücudu
giydiren Hâlık-ı Zülcelâl, iştahlı bir mide vermiş, Rezzak ismiyle bütün
nimetlerini bir sofrada önüne  sermiştir. Sonra sana hassas bir hayat
vermiştir, o hayat da mide gibi rızık ister. Göz, kulak gibi bütün uzuvların
ellere benzer, Cenâb-ı Hak yeryüzü kadar geniş bir nimet sofrasını o
ellerin önüne  koym uştur. Sonra pek çok manevî rızık ve nimet isteyen
insanlığı ihsan ettiğinden, mülk ve melekût âlemi gibi geniş bir nimet
sofrasını aklının ereceği ölçüde sana açmıştır. Ardından sınırsız nimetleri
isteyen, sonsuz rahmetin meyveleriyle beslenen ve insana en büyük
makamı kazandıran İslamiyet’i ve imanı verdiğinden, mümkinat âlemi ile
beraber güzel isimlerini ve mukaddes sıfatlarının dairesini içine alan bir
nimet, saadet ve lezzet sofrasını sana açmıştır. Sonra imanın bir nuru olan
muhabbeti vererek sonsuz bir nimet, saadet ve lezzet sofrasını ihsan
etmiştir.
Yani, sen cismaniyetin itibarı ile küçük, zayıf, aciz, aşağı ve sınırlı bir
varlıksın. Onun ihsanıyla küllî ve nuranî bir mahiyet kazandın. Zira
Cenâb-ı Hak, hayatı vermekle seni sınırlı ve küçük bir varlık olmaktan bir
tür külliyete, insanlığı vermekle hakiki külliyete, İslamiyet’i vermekle
yüce ve nuranî bir külliyete ve marifet ve muhabbeti vermekle her şeyi
içine alan engin bir nura çıkarmıştır.
İşte, ey nefis! Sen bu üc reti almışsın. Kulluk gibi lezzetli, nimetli, rahat ve
hafif bir hizmetle vazifelisin ama onda  da tembellik ediyorsun. Kulluğunu
yarım yamalak yapsan da sanki bu ücretler sana yetmiyormuş gibi, çok
büyük şeyleri zorbaca istiyorsun. Hem, “Niçin duam kabul olmadı?” diye
nazlanıyorsun. Senin hakkın naz değil, niyazdır. Cenâb-ı Hak, cenneti ve
ebedî saadeti, mutlak lütfu ve keremiyle ihsan eder. Sen daima O’nun
rahmet ve keremine sığın, O’na güve n ve şu fermanı dinle:
841َُنَُوَ ٌَْ ِ ََِْٰ َََُْْا هِ وَََِِْ۪ َُِْ َِِْ ّٰ
841 “De ki, Allah’ın lütfuyla, rahmetiyle, evet sadece bununla ferahlanın. Çünkü bu, onların dünya
malı olarak topladıkları her şeyden daha hayırlıdır.” (Yûnus sûresi, 10/58)
Eğer, “Şu geniş, sayısız nimetlere şu sınırlı ve cüzî şükrümle nasıl karşılık
verebilirim?” dersen…
Cevap: Engin bir niyet ve sonsuz bir inançla... Mesela, nasıl ki bir adam,
beş kuruş kıymetinde bir hediyeyle padişahın huzuruna girer ve görür ki,
padişaha makbul adamlardan milyonlar değerinde hediyeler gelmiş, orada
dizilmiş. Kalbine şu his gelir: “Benim hediyem bunların yanında hiçtir, ne
yapayım?” Birden der ki: “Ey efendim! Bütün şu kıymetli hediyeleri kendi
adıma sana arz ediyorum. Çünkü sen bunlara lâyıksın. Eğer gücüm
yetseydi bunların aynısını sana hediye ederdim.” İşte hediyeye hiç ihtiyacı
bulunmayan ve emrindekilerin sadakat ve hürmetlerinin alâmeti olarak
hediyelerini kabul eden padişah, o zavallı adamın büyük ve engin niyetini
ve arzusunu, o güzel ve yüks ek inanç liyakatini en büyük hediye gibi kabul
eder.
Aynen öyle de, aciz bir kul, namazında 842اَِتُ ِِّٰ der. Yani, “Yarattığın
bütün varlıkların hayatlarıyla sana sundukl arı kulluk hediyelerini, ben
kendi hesabıma sana arz ediyorum. Elimden gelse, sana onlar kadar
hediyeler sunardım. Çünkü sen onlara ve daha fazlasına lâyıksın.” İşte şu
niyet ve inanç, pek geniş ve engin bir şükürdür.
842 “Bütün tahiyyeler yani canlı varlıkların hayatlarıyla sundukları ibadetler, Allah’a mahsustur.”
(Buhârî, ezân 148; Müslim, salât 55; Tirmizî, salât 99)
Bitkilerin tohum  ve çekirdekleri, onların niyetleridir. Mesela, kavun,
kalbinde çekirdekler suretinde bin niyet eder, “Ey Hâlıkım! Senin güzel
isimlerinin nakışlarını yeryüzünün birçok tarafında ilan etmek istiyorum.”
der. Cenâb-ı Hak gelecek şeylerin nasıl olacağını bildiği için, onların
niyetlerini bilfiil ibadet gibi kabul eder. “Müminin niyeti amelinden
hayırlıdır”843 beyanı şu sırra işarettir.
843 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr 6/185-186; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid 1/61, 1/109; el-
Beyhakî, Şuabü’l-îmân 5/343.
ُِكَ َِِِ ََِْتَ َََِِ وََََُِ ََِْ وََِادَ وَرَِءَ ََِْ وَزَِْكَ ََدَ ََََُِْْ وَِ
844َََِِ وَََِِٰأَََِِْ وَأَوْل
844 Mahlûkatının sayısınca, Zât’ının hoşnutluğu, arşının ağırlığı, kelimelerinin mürekkebi
miktarınca sana hamdederek seni noksan sıfatlardan tenzih ederiz.* Bütün peygamberlerinin,
veli kullarının ve meleklerinin tesbihatıyla seni tesbih ederiz.
* Müslim, zikr 79; Tirmizî, deavât 103; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/258.
gibi sayısızca tesbih etmenin hikmeti şu sırdan anlaşılır.
Hem nasıl ki, bir kumandan, askerlerinin bütün hizmetlerini kendi adına
padişaha arz eder. Aynen öyle de, mahlûkata, hayvanlara ve bitkilere
kumandanlık yapan, yeryüzünde ki her şeye halifelik etmeye kabiliyetli
olan ve hususi âleminde kendini herkese vekil sayan insan, َ َُُْ وَإِكَإِك
845ََُِْ der, bütün insanların ibadet ve dualarını kendi adına Mabud-u
Zülcelâl’e arz eder. Hem ِِاَِ وَََِِِْ جََِتِ َِِ َُْقََََْ َِِِ َْسُ
846َََُِْ der, bütün varlıkları kendi hesabına konuş turur. Ve َ َٰاَُّٰ 
847اتِ وََََََُِدِ ذَراتِ اٍَََُِْ بِ diyerek her şey adına bir salâvat getirir.
Çünkü her şey Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) nuru ile
alâkadardır. İşte tesbihat ve salâvatlardaki adetlerin sonsuz olmasının
hikmetini buradan anla...
845 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yalnız Sana ibadet eder, yalnız senden medet umarız.” (Fâtiha
sûresi, 1/5)
846 Bütün mahlûkatının tesbihatları ve yarattığın bütün sanatlı varlıkların dilleriyle seni tesbih
ederiz.
847 Allahım! Kâinatın zerreleri ve onlardan meydana gelen varlıklar adedince Hazreti
Muhammed’e salât eyle.
Üçüncü Meyve
Ey nefis! Az bir ömürde, ahirete ait sayısız amel işlemek, her bir dakikanı
bir ömür kadar faydalı görmek ve âdetlerini ibadete, gafletini Allah’ın
huzurunda  bulunma hissine çevirmek istersen sünne t-i seniyyeye uy!
Çünkü işlerinde dinî bir kaideye uygun  hareket ettiğin vakit, bir çeşit
huzurda bulunma hissi sağlıyor, yaptığın iş bir tür ibadet oluyor, ahirete
dönük pe k çok m eyve veriyor.
Mesela bir şey satın aldın. Dinin alışveriş kaidelerine uyduğun  anda o
basit alışveriş ibadet hükm üne geçer. O dinî hükm ü hatırlamak vahyi
düşündür ür, bu seni Cenâb-ı Hakk’a yöne ltir ve o da bir huzur verir.
Demek, amelleri sünne t-i seniyyeye göre yapmakla, bu fâni ömürde bâki
meyveler ve ebedî bir hayatı kazandıracak faydalar elde edilir.
848مْ ََُْونَه۪ وَاُِهُ ََُُِ ِِّٰ وَََِتِي اُْ اِي ُِِّْٰ وَرَُِِ اَُِِٰا 
848 “…Öyleyse siz de Allah’a ve O’nun bütün kelimelerine iman eden o ümmi nebiye, o resûle
inanın. Ona tâbi olun ki doğru yolu bulasınız.” (A’râf sûresi, 7/158)
fermanını dinle! Cilveleri şeriatın ve sünne t-i seniyyenin hüküm leri içine
yayılmış, Cenâb-ı Hakk’ın her bir güzel isminin feyzine kuşatıcı bir
mazhar olmaya çalış.
Dördüncü Meyve
Ey nefis! Ehl-i dünya ya, bilhassa haram zevklerin peşinden gidenlere, hele
kâfirlere bakıp, süslü ve aldatıcı gayrimeşru lezzetlerine aldanıp onları
taklit etme! Çünkü sen onları taklit etsen de onlar gibi olamazsın, çok
alçalırsın. Hayvan gibi de olamazsın. Çünkü aklın uğursuz bir âlet olur,
başını daima döve r.
Mesela, bir saray farz edelim; sarayın büyük bir dairesinde büyük bir
elektrik lambası bulunsun. Ona bağlı küçük küçük lambalar, sarayın küçük
odalarına dağıtılmış olsun. Şimdi, biri o büyük elektrik lambasının
düğm esini çevirip ışığı kapasa bütün odalar derin bir karanlık içinde kalır.
Başka bir sarayda ise her odada, büyük elektrik lambasına bağlı olmayan
küçük lambalar bulunsun. O sarayın sahibi büyük elektrik lambasını
kapasa diğer odalarda ışık yanmaya devam eder, onlarla işini görebilir.
Hırsızlar da bunda n istifade edemezler.
İşte ey nefsim! Birinci saray, bir Müslümandır. Hazreti Peygamber
(aleyhissalâtü vesselam) onun kalbinde o büyük elektrik lambasıdır. Eğer
bir Müslüman onu unutsa, –Allah korusun– kalbinden çıkarsa artık hiçbir
peygamberi kabul edemez. Belki ruhunda  hiçbir kemâl vasfına yer kalmaz.
Hatta Rabbini de tanımaz. Mahiyetindeki her şey, bütün latifeler karanlığa
gömülür, kalbinde müthiş bir tahribat olur, içini yalnızlık kaplar. Acaba bu
tahribata ve yalnızlığa karşılık neyi kazanıp onunl a dostluk edebilirsin?
Hangi menfaati bulup o tahribatın zararını tamir edersin? Halbuki
Müslüman olmayanlar o ikinci saraya benzer. Hazreti Peygamber’in
(aleyhissalâtü vesselam) nurunu kalblerinden çıkarsalar da içlerinde
kendilerince bazı nurlar kalabilir veya öyle zannederler. Manevî, ahlâkî
fazilete vesile olacak, Hazreti Musa ve Hazreti İsa’ya (aleyhimesselam)
bir tür imanları ve Hâlık’larına bir çeşit inançları kalabilir.
Ey nefs-i emmare!849 Eğer, “Ben ecnebi değil, hayvan olmak istiyorum”
dersen.. sana kaç defa söylemiştim, hayvan gibi olamazsın. Zira kafandaki
akıl, geçmiş elemlerin ve gelecek korkularının tokadıyla yüzüne, gözüne,
başına vurarak seni döve r. Bir lezzete bin elem katar. Hayvan ise elemsiz,
güzel bir lezzet alarak zevk içinde yaşar. Öyleyse önce aklını çıkar, at,
sonra hayvan ol! Haddini bildiren 850ْ أَََََْْمِ َْ ُ sillesini gör.
849 Nefs-i emmare: İnsanı daima kötülüğe sevk eden nefis.
850 “…Hâsılı onlar hayvan gibi, hatta ondan da aşağıdırlar.” (A’râf sûresi, 7/179; Furkan sûresi,
25/44)
Beşinci Meyve
Ey nefis! Tekrar tekrar söylediğimiz gibi, insan, yaratılış ağacının meyvesi
olduğunda n; meyve gibi en uzak, en kapsamlı, her şeye bakan bir kalb
çekirdeğini taşıyan ve yüzü onu Allah’tan uzaklaştıran sayısız şeye,
fâniliğe, dünya ya dönük bir varlıktır. Kulluk ise insanın yüzünü fânilikten
bekâya, halktan Hakk’a, o sayısız şeyden birliğe, sonda n başa çeviren bir
bağ veyahut baş ile son arasında bir kavuşma noktasıdır.
Nasıl ki, tohum  olacak kıymetli, şuurlu bir meyve, ağacın altındaki
canlılara baksa, güzelliğine güve nse, kendini onların eline atsa veya
gafletle düşse ellerinde kalır, parçalanır, basit bir meyve gibi ziyan olur.
Eğer dayanak noktasını bulsa, içindeki çekirdeğin, ağacın bir ve bütün
olarak bekâsına ve hakikatinin devamına vasıta olacağını düşünebilse, o
vakit o tek meyve içinde bir tek çekirdek, bâki bir ömür içinde daimî ve
küllî bir hakikate mazhar olur.
Aynen öyle de, insan kendisini Allah’tan uzaklaştıran sayısız şeye dalarak
kâinatın içinde boğul up dünya  sevgisiyle sersemlese, fânilerin
tebessümlerine aldansa, onların kucaklarına atılsa, elbette sonsuz zarar
eder. Hem fenâ hem fâni bir şekilde yokluğa düşer. Kendini mânen yok
eder. Eğer Kur’an’ın lisanından kalb kulağıyla iman derslerini işitip başını
kaldırsa, O’nun birliğine yöne lse, kulluğun miracıyla kemâlât arşına
çıkabilir, ölümsüz bir insan olur.
Ey nefsim! Madem hakikat böyledir ve madem millet-i İbrahim’densin
(aleyhisselam); Hazreti İbrahim gibi 851ََۤ أُِ اِِْٰ de, yüzünü Bâki
Sevgili’ye çevir ve benim gibi şöyle ağla…852
851 “Ben öyle sönüp batanları tanrı diye sevmem.” (En’âm sûresi, 6/76)
852 Buradaki Farsça beyitler, On Yedinci Söz’ün İkinci Makamı’nda yazıldığından buraya
alınmamıştır.
Yirmi Beşinci Söz
KUR’AN’IN MUCİZELERİ RİSALESİ
Elde Kur’an gi bi bâki bir mucize varken
Başka delil aramak aklıma lüzumsuz görünür
Elde Kur’an gi bi bir hakikat delili varken
İnkârcıları susturmak gönl üme ağır mı gelir?
Bir hatırlatma: Bu Söz’ün başında “Beş Şûle” yazmaya niyet etmiştik.
Fakat Birinci Şûle’nin sonlarında, eski harflerle çoğaltabilmek için gayet
hızlı bir şekilde yazmaya mecbur olduk. Hatta bazı günler yirmi-otuz
sayfayı iki-üç saatte yazıyorduk. Onun için üç ‘şûle’yi kısaca yazdık, iki
‘şûle’yi yazmayı da şimdilik erteledik. Kardeşlerimizden, bana ait kusur,
noks anlık, zorlaştırma ve hatalara insaf ve müsamaha ile bakmalarını
bekleriz.
Bu “Kur’an’ın Mucizeleri” risalesindeki çoğu ayet ya inkârcılar tarafından
tenkit edilmiş ya bazı ilim adamlarının itirazına uğramış veya cinnî ve insî
şeytanların vesvese ve şüphe lerine maruz kalmıştır. İşte Yirmi Beşinci
Söz, o ayetlerin hakikatini ve inceliklerini öyle bir tarzda anlatıyor ki,
kusur zannedilen noktaların, Kur’an’ın i’cazının853 parıltıları ve
belâgatindeki mükemmelliğin kaynağı olduğunu ilmî kaideleriyle
ispatlıyor. Okuya nın zihnini bulandırmamak için şüphe leri dile getirmeden
onlara kesin cevaplar veriyor.
853 İ’caz: Mucize olma, benzerinin yapılması mümkün olmadığı için herkesi şaşırtıp aciz bırakma.
Şimdiye kadar yalnız Yirminci Söz’ün Birinci Makamı’nda ،854يَِْ وَاُْ
855ادًاوَاَِْلَ أَوْتَ gibi üç-dört ayet hakkındaki şüphe ler söylenmişti. Bu
“Kur’an’ın Mucizeleri Risalesi” her ne kadar gayet kısa ve acele
yazılmışsa da, belâgat ve Arapça ilimleri noktasında âlimleri bile hayrete
düşürecek derecede bilgiyle, derin ve kuvve tli bir tarzda ifade edilmiştir.
Gerçi dikkat eden herkes her bahsini tam anlayamaz, onda n istifade
edemez. Fakat o bahçede herkesin mühim bir hissesi var. Bu söz, pek acele
ve karışık haller içinde yazıldığından ifadelerinde ve üslûbunda  kusurlar
olmasına rağmen ilim noktasında çok mühim meselelerin hakikatini
ortaya koym uştur.
854 “Güneş döner...” (Yâsîn sûresi, 36/38)
855 “Dağları da arzı tutan birer destek (yapmadık mı)?” (Nebe sûresi, 78/7)
Said Nursî
KUR’AN’IN MUCİZELERİ RİSALESİ
اِِِْــــــِ ِّٰ اِْٰ 
ُُِْْ۪ وََْ َنَ َْاٰنِ َ َُْنَ ِِِِِْ َٰا اُْْن َٰۤ أَنْ َُْا ََِ اُِْْ وَاُِْْ َِِ اَْ
856اٍَِْ ظًَِ
856 “De ki: Yemin ederim! Eğer insanlar ve cinler, bu Kur’an’ın benzerini yapmak için bir araya
toplansalar, hatta birbirlerine destek olup güçlerini birleştirseler bile, yine de onun gibi bir kitap
meydana getiremezler.” (İsrâ sûresi, 17/88)
Mucizeler kaynağı ve Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) en büyük
mucizesi olan Kur’an-ı Hakîm-i Mucizü’l Beyan’ın sayısız i’caz
yönünde n kırka yakınına Arapça eserlerimde, Arapça Risale-i Nur’da
(Mesnevi-î Nuriye’de), İşarâtü’l İ’caz adlı tefsirimde ve geçen şu yirmi
dört Söz’de işaret etmiştik. Şimdi onlardan yalnız beşini, başka yönlerine
de kısaca değinerek bir derece bildirecek ve bir “mukaddime” ile
Kur’an’ın tarifini ve mahiyetini göstereceğiz.
Mukaddime857
857 Mukaddime: Giriş.
Üç kısımdır.
Birinci kısım:
Kur’an nedir, tarifi nasıldır?
Cevap: On Dokuzuncu Söz’de söylendiği ve başka Söz’lerde ispat edildiği
gibi Kur’an
• Şu koc a kâinat kitabının ezelî bir tercümesi
• Yaratılış kanunlarını okuya n çeşit çeşit dillerin ebedî tercümanı
• Şu gör ünmez ve görünen âlemlerin kitabının tefsircisi
• Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin yerdeki ve gökteki gizli, manevî
hazinelerinin kâşifi
• Görünen hadiselerin altındaki gizli hakikatlerin anahtarı
• Şu gör ünen âlemde gayb âleminin dili
• Cenâb-ı Hakk’ın şu görünen âlemin perdesi arkasındaki gayb âleminden
gelen ebedî, Rahmanî lütuflarının ve ezelî hitabının hazinesi
• Manevî İslamiyet âleminin güne şi, temeli, hendesesi
• Ahiret âlemlerinin mukaddes haritası
• Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ının, sıfatlarının, isimlerinin ve icraatının tarif
edicisi, apaçık tefsircisi, kesin delili ve parlak tercümanı
• Şu insanlık âleminin terbiye edicisi
• “İnsâniyet-i kübr â” (büyük ve  makbul insanlık) olan İslamiyet’in suyu ve
ışığı
• İnsanlığın gerçek hikmet kaynağı
• Onu saadete ulaştıran hakiki yol gösterici ve rehber
• Ve insan için bir şeriat kitabı
• Bir dua kitabı
• Bir hikmet kitabı
• Bir kulluk ki tabı
• Bir emir ve davet kitabı
• Bir zikir kitabı
• Bir tefekkür kitabı
• Hem insanın bütün manevî ihtiyaçlarına cevap verecek pek çok kitabı bir
araya getiren, kuş atıcı, mukaddes, tek bir kitaptır.
• Hem bütün velilerin, sıddıkların, ariflerin ve hakikati delilleriyle bilen
zâtların farklı meşreplerine ve ayrı ayrı yollarına, her birindeki meşrebin
zevklerine göre olan ve o meşrebi nurlandıran, her bir yolun maksadına
uygun ve onları tasvir eden birer risalenin bulunduğu mukaddes bir
kütüpha ne hükm ünde  semavî bir kitaptır.
İkinci kısım ve tarifin devamı:
Kur’an, arş-ı âzamdan, ism-i âzamdan ve Cenâb-ı Hakk’ın her isminin en
yüce mertebesinden geldiği için On İkinci Söz’de beyan ve ispat edildiği
gibi,
• Bütün âlemlerin Rabbi itibarı ile Allah’ın kelâmıdır.
• Bütün va rlıkların ilahı unva nıyla Allah’ın fermanıdır.
• Yerlerin ve gökl erin Hâlık’ı namına bir hitaptır.
• Cenâb-ı Hakk’ın mutlak rubûbi yeti yönünde n bir konuş madır.
• O’nun he r şeyi kuşatan saltanatı adına ezelî bir hutbedir.
• O’nun he r şeyi kuşatan rahmetiyle verdiği sonsuz lütufların defteridir.
• Ulûhiyetin haşmet ve azameti itibarı ile bazı kısımlarının başında şifre
bulunan bir haber mecmuasıdır.
• İsm-i âzamın dairesinden inerek arş-ı âzamı kuşatan ve orayı teftiş eden
hikmet kaynağı mukaddes bir kitaptır.
İşte Kur’an’a “Allah kelâmı” unva nının tam bir liyâkat ile verilmiş olması
ve daima da verilmesi bu s ırdandır.
Kur’an’dan sonra, öteki peygamberlere gönde rilmiş kitaplar ve suhuf
gelir. Diğer sayısız ilahî sözlerin de bir kısmı, has bir itibar, küçük bir
unva n, bir isim, hususi bir tecelli, has bir rubûbi yet, saltanat ve rahmet ile
ortaya çıkan ilham suretindeki konuş malardır. Meleklerin, insanların ve
hayvanların ilhamları, külliyet ve hususiyet itibarı ile farklı farklıdır.
Üçüncü Kısım:
Kur’an,
• Farklı asırlarda gönde rilmiş bütün peygamberlerin meşreplerini ve
onlara inen kitapları, evliyanın risalelerini ve yollarını, asfiyanın858
eserlerini özetle içeren
858 Asfiya: Safiyet, takva ve kemâl sahibi, peygamber varisi zâtlar.
• Altı yönü de  parlak, ve him ve şüphe lerin karanlığından arınmış
• Temeli şüphe siz vahiy ve Cenâb-ı Hakk’ın ezelî kelâmı
• Hedefi ve gayesi, açıkça görüldüğü üz ere, ebedî saadet
• İçi, apaçık, hâ lis hidayet
• Üstü, elbette iman nur u
• Altı, mutlak, kesin delil
• Sağı, tecrübe ile sabittir ki, kalb ve vicdan ile teslimiyet
• Solu, göz le görülür derecede açıktır ki, akıl ve idrak ile itaat
• Meyvesi, hakkalyakîn859 mertebesinde bilinir ki, Rahman’ın rahmeti ve
cennet yurdu
859 Marifet mertebesinin en yükseği. Hakikati bizzat yaşayarak görme hali.
• Makamı ve kıymeti, yanılmaz bir sezgiyle, melekler, insanlar ve cinlerce
makbul semavî bir kitaptır.
Kur’an’ın tarifine dair bu üç kısımdaki sıfatların her biri Risale-i Nur’un
başka yerlerinde kesin bir şekilde ispat edilmiştir veya edilecektir.
Davamız temelsiz değil, her şey şüphe siz delillerle ispatlanmıştır.
Birinci Şûle860
860 Şûle: Alev.
Bu Şûl e’nin üç “şua”ı861 var.
861 Şua: Işın, güneşten veya başka bir ışık kaynağından uzunan ışık telleri.
BİRİNCİ ŞUA
Kur’an-ı Kerîm’in mucize derecesindeki belâgatidir.
Bu harikulâde belâgat, nazmının akıcılığından ve sağlamlığından,
üslûbunun benzersizliğinden ve güzelliğinden, beyanının parlaklığından,
üstünlüğünde n ve saflığından, mânâsının kuvve tinden ve doğruluğunda n,
kelimelerinin güzel seçilmiş olmasından ve ahenginden doğa r ki,
insanlığın en dâhi edebiyatçılarını, en harika hatiplerini, en derin
âlimlerini boy ölçüşmeye davet edip bin üç yüz senedir meydan okuyor ,
onların damarlarına şiddetle dokunuyor . Buna rağmen, kibir ve
gururlarından başları göğe  vuran o dâhiler, Kur’an’a karşı ağızlarını
açamayıp tam bir zilletle boyun e ğiyorlar.
İşte Kur’an’ın belâgatindeki mucizelik yönlerine iki suretle işaret
edeceğiz:
Birinci Suret: Kur’an’da i’caz vardır; çünkü indirildiği asırda Arap
Yarımadası’nda yaşayan halk çoğunl ukla ümmî idi, okum a yazma
bilmiyordu. Bu sebeple övünül ecek şeylerini, tarihî hadiseleri ve ahlâkın
güzelleşmesine yardım edecek hikmetli hikâyeleri yazmak yerine, sözlü
şiir ve belâgat ile muhafaza ediyorlardı. Mânidar bir söz, şiir ve belâgatin
cazibesiyle hafızalarda kalıyor, nesilden nesle aktarılıyordu. İşte bu fıtrî
ihtiyacın neticesinde o toplulukta mânen en çok revaç bulan şey, beyan
üstünlüğü ve belâgat idi. Hatta bir kabilenin belâgat sahibi bir şairi,
onların en büyük  kahramanı gibiydi. En çok onlarla övünül ürdü. İşte
İslamiyet’ten sonra âlemi idare eden o zeki topluluk, aralarında en çok
revaç bulan, iftihar kaynakları olan, şiddetle muhtaç bulundukları
belâgatte en ileri ve yüks ek mertebedeydi. Belâgat onlar için o kadar
kıymetliydi ki, bir şairin bir sözü için iki kavim büyük bir savaşa tutuşur
ya da onun bir sözüyle barışırdı. Hatta onların içinden yedi şairin yedi
kasidesini “Muallakat-ı Seb’a” adıyla Kâbe’nin duvarına altınla yazmışlar,
bununl a iftihar ediyorlardı.
İşte böyle bir zamanda, belâgatin o kadar kıymetli olduğu bir sırada
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan indi.862 Tıpkı, Hazreti Musa (aleyhisselam)
zamanında sihir863 ve Hazreti İsa (aleyhisselam) zamanında tıp revaçta864
olduğu için onların mühim mucizelerinin o türden olması gibi... İşte
Kur’an, o z amanın ediplerini en kısa sûresine karşılık vermeye davet etti:
862 el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 1/154.
863 el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 1/153.
864 el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 1/153.
865ِْ َِِْ۪ َُْا ُِرَةٍ زَْ َٰ َِْمْ ِ رٍَْ ِ نَوَإِنْ ُُْ
865 “Eğer kulumuza indirdiğimiz Kur’an’ın Allah’ın sözü olduğu hakkında şüpheniz varsa, haydi
onun sûrelerinden birine benzer bir sûre meydana getirin.” (Bakara sûresi, 2/23)
fermanıyla onlara meydan okudu ve dedi ki: “İman etmezseniz
lânetlenecek, cehenneme gireceksiniz.” Onların damarına şiddetli bir
şekilde bastı, gururlarını dehşetli bir şekilde kırdı. O kibirli akıllarını
hafife aldı. Onları önce ebedî yokluk ile sonra da ebedî cehennem ve
dünya da idam ile tehdit etti. “Kur’an’ın bir sûresine karşılık veriniz yahut
can ve malınız zarardadır.” dedi.
İşte, eğer Kur’an’ın sûrelerinden birine benzer bir sûre meydana getirmek
mümkün olsaydı, acaba o zamanın inkârcıları, bir-iki satırla cevap verip
Kur’an’ın davasını çürütmek gibi rahat bir çare varken, en tehlikeli, en zor
olan savaş yolunu tercih ederler miydi? Evet, bir zaman âlemi siyasetle
idare eden o zeki millet, en kısa, rahat ve kolay yolu seçmez miydi? Daha
kolayı olsaydı, mallarını ve canlarını tehlikeye atacak uzun bir yolu tercih
etmeleri hiç mümkün müydü?  Onların bir tek şairleri, Kur’an’ın birkaç
harfinin benzerini getirebilseydi, Kur’an davasından vazgeçerdi, onlar da
madden ve mânen helâk olmaktan kurtulurlardı. Halbuki savaş gibi
dehşetli ve uzun bir yolu tercih ettiler. Demek, Kur’an’a sözle üstünlük
sağlamak mümkün değildi, bu yüzden kılıçla mücadeleye mecbur kaldılar.
Hem Kur’an’ın benzerini, taklidini yapmak için gayet kuvve tli iki sebep
vardı: Biri, düşmanın onunl a boy ölçüşme hırsı; öteki de dostlarının onu
taklit etme arzusu. İşte bu iki kuvve tli sebeple milyonlarca Arapça kitap
yazılmıştır ancak hiçbiri Kur’an’a benzemez. Âlim olsun, avam tabakadan
olsun her kim Kur’an’a ve onlara baksa kesinlikle diyecektir ki: “Kur’an,
bunlara benzemez. Hiçbiri ona nazire olamaz.” Şu halde ya Kur’an
hepsinin altında bir seviyededir. Bu ihtimal ise bütün dost ve düşmanın
ittifakıyla saçmadır, akıl dışıdır. Ya da Kur’an, yazılan bütün o kitapların
üstünde dir.
Soru: Kimsenin Kur’an’ın benzerini yazmaya teşebbüs  etmediğini
nereden biliyoruz? Meydana çıkmak için kimse kendine güve nemedi mi?
İnkârcıların birbirlerine yardımları da mı fayda etmedi?
Cevap: Eğer Kur’an’ın benzerini yapabilmek mümkün olsaydı, buna
mutlaka teşebbüs  edilirdi. Çünkü ortada izzet ve namus meselesi, can ve
mal tehlikesi vardı. Ve eğer teşebbüs  edilseydi, mutlaka pek çok taraftar
bulunacaktı. Çünkü inkârcıların sayısı daima inananlardan fazlaydı. Eğer
böyle bir teşebbüs  gerçekleşseydi ve taraftar bulsaydı, mutlaka duyul urdu.
Çünkü küçük bir mücadele bile insanlığın hayretini uyandırıp destanlarda
meşhur olur. İslamiyet aleyhindeki en çirkin, en kötü şeyler bile dilden
dile aktarılıp meşhur olurken böyle hayret verici bir mücadele gizli
kalamazdı. Halbuki böyle bir teşebbüs e dair bugüne  kadar yalancı
peygamber Müseylime-i Kezzâb’ın bir-iki sözünde n başka bir şey
nakledilmemiştir. Gerçi Müseylime’de belâgat vardır, fakat sonsuz bir
güzelliğe, belâgate sahip olan Kur’an ile kıyaslandığında, onun sözleri de
tarihe hezeyan olarak geçmiştir.
İşte demek ki, Kur’an’ın belâgatinde kesinlikle, iki kere iki dört eder
derecesinde i’caz vardır.
İkinci Suret: Kur’an’ın belâgatindeki mucizeliğin hikmetini Beş
Nokta’da söyleyeceğiz.
Birinci Nokta
Kur’an’ın nazmında harika bir cezâlet, yani tatlı söylenişiyle beraber bir
heybet, düzgünlük ve sağlamlık vardır. İşarâtü’l İ’caz, baştan sona o
nazımdaki cezâleti ifade eder.
Saatin saniyeleri, dakikaları ve saatleri sayan, kusursuz bir düzen içinde
birbirini tamamlayan unsurları nasıl işliyorsa, Kur’an-ı Hakîm’in her bir
ayetindeki, kısmındaki, kelimesindeki ve ayetlerin birbirine karşı
münasebetindeki intizamın da öyle olduğu İşarâtü’l İ’caz’da anlatılmıştır.
Kim isterse ona bakabilir ve Kur’an’ın nazmındaki harika cezâleti bu
surette görebilir. Yalnız bir ayetin bütününde ki nazmı göstermek için bir
iki örnek vereceğiz.
Mesela: 866ٌَ ِْ ََابِ رَََِْ َُْْ َْوَ
866 “Eğer onlara Rabbinin azabından bir esinti bile dokunsa...” (Enbiyâ sûresi, 21/46)
Bu cümle, azabın dehşetini göstermek için en hafif azabın şiddetli tesirine
işaret eder. Yani azabın en azını ifade ederek ayetin bütününde ki mânâyı
kuvve tlendirir. İşte َِْ [eğer] kelimesi, şüphe de bırakmayı ifade eder.
Şüphe , azlığa bakar; َ [dokuns a] kelimesi, azıcık dokunm ak
mânâsındadır, yine azlığı ifade eder. ٌََْ [küçük bir esinti] kelimesi, hafif
bir kokuya  işaret edip azlığı ifade ettiği gibi, kipi de birliği gösterir.
“Masdar-ı merre”, yani fiilin bir defa yapıldığını bildiren mastar, gramer
ilminde “biricik” demektir, azlığı ifade eder. ةٌََْ kelimesindeki
belirsizliğe işaret eden tenvin, azlığı ifade etmek içindir; o kadar küçük ki,
bilinemiyor demektir. ِْ ifadesi, “bir parça” demektir, azlığı bildirir. ََابِ
[azap]kelimesi de azlığa işaret eder, çünkü nekale yani şiddetli azaba ve
ikaba yani ahiret azabına nispeten hafif bir cezadır. رََ [Rabbin] kelimesi
de, Cenâb-ı Hakk’ın Kahhar, Cebbar ve Müntakim isimlerine karşılık yine
şefkati hissettirmekle azlığa işaret ediyor.
Bu cümle, “Bu kadar hafif bir azap böyl e tesirli ise Allah’ın azabı ne kadar
dehşetli olur, kıyas edebilirsiniz.” mânâsını ifade eder. İşte bu cümledeki
kelimeler, parçalar birbirini destekler ve asıl maksadı her biri kendi
lisanıyla güçlendirir. Bu örnek bir dereceye kadar kelimelere ve maksada
bakar.
İkinci örnek: 867َُْ ُُِْنَوَِ رَزَق
867 “Kendilerine rızık olarak (mal, güç, zekâ, bilgi; …) ne lütfetmişsek onun bir miktarını (Allah
rızası için ve kimseyi minnet altında bırakmadan ihtiyaç sahiplerine geçimlik olarak) verirler.”
(Bakara sûresi, 2/3)
Bu ayetteki kelimeler, sadakanın kabulü için gereken beş şarta işaret eder.
Birinci Şart: Sadakaya muhtaç olmayacak derecede sadaka vermek ki, مِ
kelimesindeki 868 ِْ ifadesini bölerek o ş artı bildirir.
868 “…den, …dan” anlamında.
İkinci Şart: Ali’den alıp Veli’ye vermek değil, kendi malından vermektir.
Bu şartı “Size rızık olandan veriniz” mânâsındaki رَزََُْْ sözü ifade ediyor.
Üçüncü Şart: Minnet altında bırakmamaktır. Bu şarta َرَزَقْ daki َ harfi
işaret eder. Yani, “Size rızkı ben veriyorum. Benim malımdan kullarıma
vermekte sizin payınız yokt ur.”
Dördünc ü Şart: Sadakayı, nafakası için kullanacak kimseye vermektir.
Yoksa zevke sarf edenlere sadaka vermek makbul olmaz. Bu şarta ُِنَُْ
kelimesi işaret ediyor.
Beşinci Şart: Allah namına vermektir ki, رَزََُْْ kelimesi bunu ifade
ediyor. Yani, “Mal benimdir, benim namımla vermelisiniz.”
Şu şartlarla beraber, bu c ümlede mânâyı genişletme de vardır. Yani, sadaka
mal ile olduğu gibi ilimle de olur. Sözle, fiille, nasihatle de olur. İşte bu
kısımlara, ِ lafzındaki امَ ifadesi genel olarak, cümlenin kendisi de bizzat
işaret ediyor, çünkü m utlaktır, umumu ifade eder.
İşte şu kısacık cümle, sadakanın beş şartıyla beraber geniş bir dairesini de
akla bildiriyor. O ibadeti bütün dereceleriyle hissettiriyor. İşte bir ayetin
kısımlarında böyle pek çok nazım ve diziliş var. Kelimelerin de, aynen
böyle, geniş bir dairesi, birbirlerine karşı düzeni bulunur.
Mesela: 869َُ ُّٰ أٌََُْ  ayetinde altı cümle var; üçü müspet, üçü menfî. Altı
tevhid mertebesini ispat etmekle beraber şirkin altı çeşidini reddeder. Her
bir cümle ötekilere hem delil hem netice olur. Çünkü her birinin iki
mânâsı vardır. Bir mânâ ile netice, bir mânâ ile ise delil olur. Demek ki,
İhlâs sûresinde otuz İhlâs sûresi kadar, muntazam, birbirini ispat eden
delillerden oluşan sûreler vardır. Mesela,
869 “De ki: O, Allah’tır, gerçek İlahtır ve Birdir.” (İhlâs sûresi, 112/1)
870ا أٌَََْ َُْ َُ ًُُهُ َْ َُْ، َُِ ُ َْ َِْ، َِندٌ، َُِ ٌََ، ََُِ ُّٰ: َُِ أَحَُْ 
870 De ki: O, Allahdır. Çünkü O Ehad’dir, Samed’dir, doğurmamıştır, doğurulmamıştır ve herhangi
bir şey O’na denk değildir.
Hem,
871هُأٌََ، َُِ َُ اّٰأَُ ٌََ، َُِ َُِ َْ َِْ، لِدٌ: َُِ َْ َُْ، ُْ َُ ًُُا أَحَوََْ يَ
871 Herhangi bir şey O’na denk değildir. Çünkü O, doğurulmamıştır, doğurmamıştır, Samed’dir,
Ehad’dir; çünkü O, Allah'tır.
Hem,
872وًا أٌََنْ َْ َُْ َُ ُُذَنْ َْ َُْ، َِذَإِذَنْ َْ َِْ، َِأٌََ، ََُ ٌََ، فََُ ُّٰ ََُ 
872 O, Allahdır. Öyleyse O, Ehaddir, Sameddir. Bundan dolayı doğurmamıştır, doğurulmamıştır ve
herhangi bir şey O’na denk değildir.
Bunlara başka örnekleri de kıyas edebilirsin...
Mesela,
873ًُى ََُِِِْبُ َ رََْ ِِ  ذَِٰ الْ۝آٓ 
873 “Elif, Lâm, Mîm. İşte (eşsiz, mucize) Kitap: Onun (Allah tarafından indirildiği ve baştan sona
hakikatler mecmuası olduğu) hakkında hiçbir şüphe yoktur; o, müttakîler (Allah’a gönülden
saygı besleyip isyandan kaçınan, Din ve hayat kanunları olarak koyduğu bütün emir ve
yasaklara hakkıyla riayet edenler) için baştan sona bir hidayet kaynağıdır.” (Bakara sûresi, 2/2)
Şu ayetlerdeki dört cümlenin her birinin iki mânâsı var. İlk mânâları ile
öteki cümlelere delil, sonraki mânâları ile ise onların neticesidirler. On
altı münasebet hattından muntazam bir mucizelik nakşı meydana gelir ki,
bu, İşarâtü’l İ’caz’da beyan edilmiştir.
On Üçüncü Söz’de de söylendiği gibi, âdeta Kur’an’daki çoğu ayetin,
öteki ayetlerin her birine bakan birer gözü, onlara dönük birer yüzü vardır.
Birer manevî münasebet bağı uzatır, birer mucizelik nakşı dokur lar. İşte
İşarâtü’l İ’caz baştan sona, Kur’an’ın nazmındaki bu cezâleti, yani
heybeti, güz elliği ve sağlamlığı tefsir etmiştir.
İkinci Nokta
Kur’an’ın mânâsındaki harika belâgattir.
On Üçüncü Söz’de geçen şu örneğe bak.
Mesela: 874ُِضِ وََُ اَُِْ اَِْ اَٰاتِ وَاَْرََْ ِِّٰ َ  ayetindeki manevî
belâgati zevkle görmek istersen, kendini Kur’an nuru inmeden önceki
cahiliye asrında, bedevî çöllerinde farz et, her şeyin cehalet ve gaflet
karanlığında, tabiatın cansız ve donuk  perdesine sarılmış olduğu bir anda
Kur’an’ın semavî lisanından  اَٰاتِ وَاَْرْضََِ ِِّٰ َ ِ veyahut َُُ َُ
875ََْ َِِاتُ اُْ وَاَْرْضُ واٰ gibi ayetleri işit, öyle bak!
874 “Göklerde ne var, yerde ne varsa Allah’ı tenzih ve tesbih eder. O Aziz ve Hakîmdir: Üstün
kudret, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (Hadîd sûresi, 57/1)
875 “Yedi kat gök, dünya ve onların içinde olan herkes Allah’ı takdis ve tenzih eder.” (İsrâ sûresi,
17/44)
O ölü veya gaflet karanlığına dalmış varlıkların َُُ , حََ sedasıyla
işitenlerin zihninde nasıl dirildiğini, uyandığını, ayağa kalkıp zikrettiğini
gör! O karanlık gökyüz ünde  cansız birer ateş parçası olan yıldızlar ve
yerde perişan varlıklar, َُُ sesiyle ve nuruyla nasıl da değişir! İşitenin
nazarında gökyüz ü bir ağız, yıldızlar hikmetli birer kelime, hakikati
gösteren birer nur, yerküre bir baş, denizler ve karalar birer lisan,
hayvanlar ve bitkiler Yaratıcısını tesbih eden birer kelime şeklinde
görünür.
Mesela, On Beşinci Söz’de ispat edilen şu misale bak:
ا َُُْونَ إِاَْرْضِ َُُْواۚ لَنْ أََْرِ اَٰاتِ وَُْ أَنْ َُُْوا مِاِِْْ إِنِ اَََْْ َََْ اِْ وَ
َِانِوََُسٌ ََ َََُْ َُاظٌ ِْ َرٍ  َُُْ ََْ۝َنِ َۤءِ رََُ َُ ََِي اٰ۝َُْنٍ بِ
876انِاءِ رََُ َُبَ ََِي اٰلَۤ۝
876 “Ey cin ve ins topluluğu! Yapabilirseniz haydi göklerin ve yerin hududundan geçin bakalım!
Ama geçemezsiniz, ancak üstün bir güç, kuvvetli bir delil ve ilimle geçebilirsiniz. O halde
Rabbinizin hangi nimetlerini inkâr edebilirsiniz? Üzerinize ateşler, duman alevleri gönderilir de
artık kendinizi savunamazsınız. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini inkâr edebilirsiniz?”
(Rahman sûresi, 55/33-36)
877ًُ َِطِِاَِ وَََََْ رُاَۤءَ اَْ ََِوَََْ زَ 
877 “Gerçek şu ki, yere en yakın olan göğü lambalarla donattık ve onlardan bir kısmını şeytanlara
atılan mermiler yaptık.” (Mülk sûresi, 67/5)
ayetlerini dinle, bak, diyor ki: “Ey aczi ve küçüklüğü içinde gururlu ve asi;
zayıflığı ve fakrı içinde isyankâr ve inatçı olan insanlar ve cinler!
Emirlerime itaat etmezseniz, haydi elinizden gelirse mülkümün
hudut larının dışına çıkınız! Yıldızların, ayın ve güne şlerin birer asker gibi
emirlerine itaat ettiği Sultan’a karşı gelmeye nasıl cesaret edersiniz!
Azgınlığınızla öyle bir Hâkim-i Zülcelâl’e itaatsizlik ediyorsunuz  ki,
O’nun, farz edelim şeytanlarınız dayanabilseler, onları dağ gibi güllelerle
taşlayabilecek devasa askerleri var. Hem nankörlüğünüz le öyle bir Mâlik-i
Zülcelâl’in memleketinde isyan ediyorsunuz  ki, O’nun, değil sizin gibi
küçük aciz varlıklara, farz-ı muhal dağlar ve yeryüzü büyükl üğünde ki
kâfir düşmanlara devasa yıldızları, ateşli demirleri atabilecek, onları
dağıtabilecek askerleri var. Hem öyle bir kanunu çiğniyorsunuz  ki, istese
dünya nızı yüzünüz e çarpacak, gülleler gibi yıldızları Allah’ın izniyle
üstünüz e yağdırabilecek varlıklar o ka nuna  bağlıdır.”
Daha başka ayetlerin mânâlarındaki kuvve t ve belâgati, yüce üslûbu
bunlara kıyasla...
Üçüncü Nokta
Kur’an’ın üslûbunda ki harika ve eşsiz güzelliktir.
Evet, Kur’an’ın üslûbu hem hayret verici hem benzersiz hem çok farklı
hem de ikna edicidir. O, hiçbir şeyi, hiç kimseyi taklit etmemiştir; hiç
kimse de onu taklit edemiyor. Üslûbu nasıl gelmişse tazeliğini, gençliğini,
farklılığını daima korumuştur ve koruyor. Mesela, bazı sûrelerin başında
bulunan 883ۤۤۤ 882ٰۤ 881سۤيٰ 880طٰٰ 879اٰۤ 878اۤۤ gibi şifre misali, “huruf-u mukatta”
denilen harflerdeki eşsiz üslûbun beş-altı mucizelik parıltısı sakladığını
İşarâtü’l İ’caz’da yazmıştık.
878 Bkz. Bakara sûresi, 2/1; Âl-i İmran sûresi, 3/1; Ankebût sûresi, 29/1; Rûm sûresi, 30/1;
Lokman sûresi, 31/1; Secde sûresi, 32/1.
879 “Elif, Lâm, Râ.” (Yûnus sûresi, 10/1; Hûd sûresi, 11/1; Yûsuf sûresi, 12/1; İbrahim sûresi,
14/1; Hicr sûresi, 15/1)
880 “Tâ, Hâ.” Tâhâ sûresi, 20/1.
881 “Yâ, Sîn.” Yâsîn sûresi, 36/1.
882 “Hâ, Mîm.” (Mü’min sûresi, 40/1; Fussilet sûresi, 41/1; Şûrâ sûresi, 42/1; Zuhruf sûresi, 43/1;
Duhân sûresi, 44/1; Câsiye sûresi, 45/1; Ahkaf sûresi, 46/1)
883 Şûrâ sûresi, 42/2.
Sûrelerin başında zikredilen bu harfler, nefesin tutulup sesin açığa çıktığı
anda okuna n (mechûre), gizli ve fısıltıyla okuna n (mehmûse), harf sükûn
ile söylendiğinde sesin akmadığı (şedîde), harf sükûn ile okunduğunda
sesin aktığı (rahve), ağızdan keskin olarak çıkan (zelâka) ve mahrecinden
çıkar çıkmaz kesilerek tekrar okuna n (kalkale) harfler gibi pek çok harf
çeşidinin her birinden yarısını almıştır. Bölünme imkânı olmayan ve hafif
okuna n harflerden büyük kısmını, ağır ve kalın okuna nlardan ise az
kısmını almak suretiyle bütün bölümleri ikiye ayrılmıştır. Şu birbiri
içindeki kısımları iki yüz ihtimal içinde ancak gizli ve akılla bilinmeyecek
bir tek yol ile ikiye bölmek mümkünke n, o yolda, o geniş mesafede söz
söylemek insan aklının eseri olamaz. Buna tesadüf hiç karışamaz. İşte
sûrelerin başlarındaki, ilahî birer şifre olan harfler bunun gibi beş-altı
mucizelik parıltısı daha gösterir. Bununl a beraber harflerin sırlı ilmine
vâkıf âlimlerle hakikati delilleriyle bilen veli zâtlar, sûrelerin başındaki
harflerden pek çok sır çıkarmış ve öyle hakikatler bulmuşlar ki, şu harfler
onlar için kendi başlarına gayet parlak birer mucizedir. Onların sırlarına
vâkıf olmadığımız ve hepsini gözle görür derecede ispat edemediğimiz
için o kapıyı açamayız. Yalnız meseleyi İşarâtü’l İ’câz’da onlara dair
anlatılan beş-altı mucizelik yönüne  havale etmekle yetiniyoruz.
Şimdi Kur’an’ın üslûbuna  sûreleri, maksatları, ayetleri, sözleri ve
kelimeleri itibarı ile birer işarette bulunacağız.
Mesela, Amme (Nebe) sûresine dikkat edilse ahireti, ölümden sonra
dirilişi, cennet ve cehennemin hallerini öyle eşsiz bir üslûpla, öyle bir
tarzda gösterir ki, Cenâb-ı Hakk’ın şu dünya daki icraatının ve eserlerinin
ahiret âlemine bakan birer ayna olduğunu ispatlar, kalbi buna  ikna eder. Şu
sûredeki üslûbun izahı uzun olduğunda n yalnız bir-iki noktasına işaret
edeceğiz:
Sûrenin başında kıyamet gününü i spat için şöyle buyr ulur: “Yeryüzünü s ize
güzelce serilmiş bir beşik, dağları sizin için defineli birer direk, içinde
hazineler bulunan birer kazık yaptık. Sizi birbirini seven, birbirine aşina
çiftler halinde yarattık. Geceyi dinlenmeniz için örtü, gündü zü geçiminizi
sağlamanız için bir kazanç meydanı, güne şi ışık veren ve ısıtan bir lamba
kıldık. Bulutları birer âb-ı hayat çeşmesi yapıp onlardan su indirdik.
Erzakınızı taşıyan bütün çiçekli, meyveli, çeşitli şeyleri basit bir sudan,
kolayca ve az bir zamanda yaratırız. Öyleyse hesabın görüleceği, iyinin
kötüden ayrılacağı kıyamet sizi bekliyor. O günü getirmek bize ağır
gelmez.”
İşte bunda n sonra, kıyamette dağların dağılmasının, göklerin
parçalanmasının, cehennemin hazırlanmasının ve cennet ehline bağlar,
bostanlar verilmesinin gizli delillerine işaret eder. Mânen der ki: “Madem
o Zât gözünüz ün önünde , dağlarda ve yeryüzünde  şu işleri yapıyor.
Ahirette de bunlara benzer işleri yapacaktır.” Demek, sûrenin başındaki
“dağ”, kıyametteki dağların haline; sonda ki “bağ” ise ahiret âlemindeki
bahçelere ve bağlara bakar. İşte diğer noktaları buna  kıyasla, sûrede ne
kadar güzel ve yüce bir üslûp bul unduğunu gör .
Mesela:
ُِل َْ ََۤءُۘوَُِ َْ ََۤءُ وَاَُْْ ِْ ََۤءُ۬ َْ ََۤءُ وََِْعُ ِْ ُِْ اَُْْ ُِ اُّٰ ََِ اُْ
ي اِْ۬ وَُِْجَُرِ وَُُِ اَرَ فِ ُُِ اَْ ِ ا۝ٰ ُ َْءٍ ٌَِ دِكَ اَُْْۘ إَِ عََِ
884َۤءُ َِِْ َِبٍَ۬ وََْزُقُ َْ تَِْجُ اََْ َِ الَْ َِ اَِْ وَتُالْ
884 “De ki: ‘Ey mülk ve hakimiyet sahibi Allahım!’ Sen mülkü dilediğine verir, dilediğinden onu
çeker alırsın. Dilediğini aziz, dilediğini zelil kılarsın! Her türlü hayır yalnız Senin elindedir! Sen
elbette her şeye kadirsin! Geceyi gündüze katar, günü uzatırsın; gündüzü geceye katar, geceyi
uzatırsın. Ölüden diri, diriden ölü çıkarırsın. Sen dilediğin kimseye sayısız rızık verirsin.” (Âl-i
İmran sûresi, 3/26-27)
ilâ âhir... Bu ayet, insanda tecelli eden ilahî cilveleri, gece ile gündüz ün
devretmesindeki ilahî tecellileri, her mevsimdeki Rabbanî tasarrufları ve
hayat ile ölümde, yeryüzünde ki yeniden dirilişte izleri görülen Rabbanî
icraatı öyle yüce bir üslûpla bildirir ki, dikkat eden herkesin aklını teslime
mecbur bırakır. Parlak, yüce ve kuşatıcı üslûbu az dikkatle göründüğü i çin
şimdilik o ha zineyi açmayacağız.
Hem mesela:
۝رْضُ ُتْ  وَإِذَا اَْ۝ُْ أَذَِْ ََِ وَ وَ۝ا اَۤءُ اَْْ إِذَ
885َ وَُْ وَأَذَِْ َِب۝تْ تْ َ َِ وَََوَأََْ
885 “Gök yarıldığı zaman ve hep yapageldiği gibi, Rabbinin buyruğunu dinlediği zaman; yer
yayılıp dümdüz edildiği, içindekileri dışarı atıp boşaldığı ve hep yapageldiği gibi, Rabbinin
buyruğunu dinlediği zaman... Seyredin siz, neler olacak o zaman.” (İnşikak sûresi, 84/1-5)
Göklerin ve yeryüzünün Cenâb-ı Hakk’ın emrine nasıl boyun eğdiğini ve
itaatlerini şöyle yüce bir üslûp ile anlatır: Nasıl ki büyük bir kumandan,
savaşta eğitim ve asker alımı şubeleri gibi, lüzumlu işler için iki daire
açar. Savaş ve asker alımı bittikten sonra o iki daireyi başka işlerde
kullanmak, değiştirmek için onlara yöne lir. Dairelerin her biri
hizmetkârlarının diliyle veya nutka gelip kendi lisanıyla der ki:
“Kumandanım! Eski işlerin ufak tefeklerini, artıklarını temizleyip dışarı
atmamız için bize biraz mühlet veriniz, sonra teşrif ediniz. Ondan sonra
emrine hazırız; buyrun, ne yaparsanız yapın. Emrine amadeyiz; senin
yaptığın her şey doğr u, güz el ve faydalıdır.”
Aynen öyle de, gökler ve yeryüzü, teklif, tecrübe ve imtihan için açılmış
iki dairedir. Vazifeleri bittikten sonra imtihan dairesine ait şeyleri Cenâb-ı
Hakk’ın emriyle dağıtır ve “Ey Rabbimiz! Bizi artık ne için kullanırsan
kullan. Hakkımız sana itaattir. Senin her yaptığın da haktır.” derler. İşte bu
ayetlerdeki üslûbun ha şmetine bak, dikkat et…
Hem mesela:
اُْدِي وََُِْ وَاََْتْ ََ َ اَْۤءُ وََُِ اَََْۤءُ أَِِْ وَغِاَِْ َۤءَكِ وََ وََِ َۤ أَرْضُ 
886ا َِْْمِ اًَُِِْ
886 “(Kâfirler boğulduktan sonra yerle göğe:) ‘Ey yeryüzü! Vazifen bitti, suyunu yut. Ey gök!
İhtiyaç kalmadı, yağmuru kes.’ diye emir buyruldu. Su çekildi, iş bitirildi, gemi Cudi üzerinde
yerleşti ve ‘Kahrolsun o zalimler!’ denildi.” (Hûd sûresi, 11/44)
İşte bu ayetin belâgat denizinden bir damlaya işaret olarak üslûbunu bir
temsil aynasında göstereceğiz. Nasıl ki büyük bir savaşta bir kumandan,
zaferden sonra ateş eden bir taburuna “Ateşkes!” ve hücum eden başka bir
taburuna “Dur!” diye emreder. O anda ateş kesilir, hücum durur.
Kumandan, “Savaş bitti, kazandık. Bayrağımız düşmanın yüks ek
kalelerinin burçlarına dikildi. En aşağı mertebeye giden o edepsiz zalimler
cezalarını buldular.” der.
Aynen öyle de, âlemlerin benzersiz padişahı Cenâb-ı Hak, Nuh kavminin
helâkı için göklere ve yeryüzüne emir vermiş. Vazifeleri bittikten sonra
da, “Ey yeryüzü! Suyunu yut! Ey gök! Dur, işin bitti, su çekildi. Dağın
başına bir memurumun çadır vazifesi gören gemisi kuruldu. Zalimler
cezalarını buldular.” diye ferman etmiştir. İşte şu üslûbun  yüceliğine bak!
“Yerler ve gökl er itaatkâr iki asker gibi O’nun e mrini dinler.” diyor. İşte şu
üslûp, insanın Yaratıcısına karşı isyanına kâinatın kızdığına, göklerin ve
yeryüzünün hiddete geldiğine işaret ediyor. Ayet, şu işaretle der ki:
“Yerlerin ve göklerin iki itaatkâr asker gibi emrine uyduğu bir Zât’a isyan
edilmez, edilmemeli…” Dehşetli bir men edişi bildirir. Tufan gibi büyük
bir hadiseyi bütün neticeleriyle, hakikatleriyle birkaç cümlede mucizeli,
i’cazlı, güzel, özlü bir şekilde anlatır. Şu belâgat denizinin diğer
damlalarını buna  kıyasla…
Şimdi kelimelerin penceresinden Kur’an’ın üslûbuna  bak.
Mesela: 887اَِِّْٰ َدَ َُُْْنِ َرَْهُ ََزِلَ حَوَاَََْ  ayetindeki
887 “Ay için de birtakım safhalar, duraklar tayin ettik, dolaşa dolaşa nihayet eski hurma salkımının
çöpü gibi kuru, sarı, kavisli bir hale gelir.” (Yâsîn sûresi, 36/39)
888ُنِ اََُِِْْْ ifadesi, ne kadar tatlı bir üslûbu gös teriyor. Şöyle ki:
888 “Eski hurma salkımının kuru, sarı, kavisli hali gibi.” (Yâsîn sûresi, 36/39)
Ayın, Süreyya yıldızlarının dairesi olan bir menzili vardır. Ayet, ayı hilâl
vaktinde yaşlı bir hurmanın beyaz dalına benzetir. Yani âdeta göğün yeşil
perdesi arkasında bir ağaç bulunuyor  ve o ağacın beyaz, sivri, nuranî bir
dalı perdeyi yırtıp başını çıkarıyor. Ayeti işitenin hayalinde, Süreyya
yıldızı o dalın bir salkımı, diğer yıldızlar da o gizli yaratılış ağacının nurlu
birer meyvesi gibi görünüyor . Bu üslûbun, o devirde çölde yaşayan ve en
mühim geçim kaynakları hurma ağacı olan insanlar için ne kadar münasip,
güzel, tatlı ve yüce olduğunu z evkin varsa anlarsın.
Mesela: On Dokuz uncu Söz’ün sonunda  ispat edildiği gibi, َِْيوَاُْ 
889ََُِْ ََ ayetindeki َِْي [döner] kelimesi şöyle yüce bir üslûba pencere
açar: َِْي kelimesiyle, yani “güne ş döne r” tabiriyle Cenâb-ı Hakk’ın
kudretinin kış ile yazın, gece ile gündüz ün birbiri ardınca gelmelerindeki
muntazam idaresini hatırlatarak O’nun büyükl üğünü bildirir. İnsanın
bakışını, o mevsimlerin sayfalarında Cenâb-ı Hakk’ın kudret kalemiyle
yazdığı, birer mektup hükm ünde ki eserlere çevirir. Hâlık-ı Zülcelâl’in
hikmetini ilan eder.
889 “Güneş de bir delildir onlara, döner gider yörüngesinde...” (Yâsîn sûresi, 36/38)
890َلَ اَْ َِاًوََ Yani lamba tabiriyle der ki: “Şu âlem bir saraydır ve
içindeki her şey, güzellikler, nimetler ve hayata gerekli şeyler, insanlar ve
canlılar için hazırlanmıştır. Güneş de Sâni’in itaatkâr bir lambasıdır.”
Bunu hatırlatarak inkârcıların en mühim ve parlak bir mabud zannettikleri
güne şin, Hâlık’ın itaatkâr bir lambası ve mahlûku, O’nun haşmetini ve
ihsanını bildiren bir tevhid delili olduğunu gösterir. Demek ِرَاًس [lamba,
kandil] tabiri, Hâlık’ın rubûbi yetinin büyükl üğünde ki rahmeti hatırlatır.
O’nun engin rahmetindeki ihsanı bildirir, saltanatının haşmetindeki
cömertliği hissettirir ve vahdaniyetini yani birliğini, ortağının olmadığını
ilan eder. Mânen der ki: “Cenâb-ı Hakk’ın emrindeki cansız bir lamba
hiçbir şekilde ibadete lâyık olamaz.”
890 “Güneşi de (ışığı kendinden) bir lamba yaptı.” (Nûh sûresi, 71/16)
Hem 891رِيَْ [döne r, akar gider] tabirinde gece ile gündüz ün, kış ile yazın
birbiri ardınca gelmelerindeki muntazam, hayret verici idareyi hatırlatır
ve rubûbi yetinde tek başına olan bir Sâni’in kudretinin büyükl üğünü
bildirir.
891 “Döner, akar gider.”
Demek, insanın zihnini güne ş ve ay noktalarından gece ve gündüz , kış ve
yaz sayfalarına çevirir, o sayfalarda yazılan hadiselerin satırlarına dikkati
çeker. Evet, Kur’an güne şten yalnız güne ş olduğu için bahsetmez, onu
ışıklandıran Zât adına bahseder. Hem güne şin insan için lüzumsuz olan
mahiyetini değil, aksine, vazifesini bildirir. Güneşin, Cenâb-ı Hakk’ın
kusursuz sanatına bir zemberek, yaratılıştaki intizama bir merkez ve o
Ezelî Nakkaş’ın gece ve gündüz  ipleriyle dokuduğu eşyadaki sanatın
ahengine bir mekik vazifesi gördüğünü hatırlatır. Kur’an-ı Kerîm’deki
başka kelimeleri de bunlara kıyaslayabilirsin. Her biri âdeta basit,
alışılmış birer kelime iken, ince mânâların definelerine birer anahtar
vazifesi görür.
İşte Kur’an’ın üslûbu çoğunl ukla bu ifade edilen tarzlarda yüks ek ve
parlak olduğund an, bazen bir bedevi bile onun bir tek sözüne hayran kalır,
Müslüman olmasa da secdeye giderdi. Mesela, bir bedevi 892َِ َََُُْْعْ ب
ayetini işittiği anda secdeye gitmişti. Ona, “Müslüman mı oldun? ” diye
sorduklarında, “Yok,” dedi, “ben şu sözün be lâgatine secde ediyorum.”893
892 “Artık sana emrolunanı, başları çatlatırcasına anlat onlara.” (Hicr sûresi, 15/94)
893 Bkz. es-Suyûtî, el-İtkân 2/149; el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî 14/86.
Dördüncü Nokta
Kur’an’ın üslûbunda ki harika fesahat, yani kusursuzluk, açıklık ve
akıcılıktır.
Evet, Kur’an mânâ itibarı ile ‘üslûb-u beyan’ yönünde n son derece
belâgatli olduğu gibi, ifadelerinde gayet akıcı bir ahenk ve düzgünlük
vardır. Dinleyeni usandırmaması, Kur’an’daki fesahatin varlığına kesin
delildir. Beyan ve mânâ âlimlerinin şahitlikleri de onda ki fesahatin
hikmetinin apaçık bir ispatıdır. Evet, Kur’an ifadeleri binlerce defa tekrar
edilse de usandırmıyor, hatta lezzet veriyor. Küçük bir çocuğun basit
hafızasına dahi ağır gelmiyor, çocuk onu ezberleyebiliyor. En hastalıklı, az
bir sözden rahatsız olan kulağa dahi hoş geliyor. Ölüm halindeki insanın
damağına şerbet gibi oluyor. Kur’an nağmeleri o insanın kulağına ve
zihnine, aynen ağızdaki ve damaktaki zemzem suyu gi bi leziz geliyor.
Kur’an’ın insanı usandırmamasının hikmeti ve sırrı şudur: O, kalbe gıda,
akla kuvve t ve zenginlik, ruha âb-ı hayat ve ışık, nefislere deva ve şifa
olduğunda n usandırmaz. Her gün ekmek yeriz, usanmayız; fakat en güzel
meyveyi her gün yesek usanırdık. Demek Kur’an hak, hakikat, doğruluk,
hidayet ve harika bir fesahate sahip olduğunda n muhatabını usandırmıyor;
gençliğini daima muhafaza ettiği gibi tazeliğini ve tatlılığını da koruyor.
Kureyş’in önde  gelenlerinden dikkatli, belâgat sahibi biri, müşrikler
tarafından Kur’an’ı dinlemek için gönde rilmiş. Dinlemiş, dönm üş ve
demiş ki: “Şu kelâmın öyle bir tatlılığı ve tazeliği var ki, insan sözüne
benzemez. Ben şairleri, kâhinleri biliyorum. Bu onların sözlerine hiç
benzemiyor. Olsa olsa halkımızı kandırmak için Kur’an’a sihir
demeliyiz.”894 İşte, Kur’an-ı Hakîm’in en inatçı düşmanları bile onun
kusursuz, açık ve akıcı üslûbuna  hayran olmuşlardır.
894 Bkz. el-Hâkim, el-Müstedrek 2/550; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 1/157; İbni Abdilberr, el-İstîâb
2/433; el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-Usûl 3/260.
Kur’an-ı Hakîm’in ayetlerindeki, ifadelerindeki, cümlelerindeki fesahatin
sebeplerini izah etmek çok uzun sürer. Onun için sözü kısa kesip yalnız
örnek olarak bir ayetteki harflerin vaziyetinden doğa n üslûp güzelliğini,
akıcılığı, ahengi ve bir mucizelik parıltısını göstereceğiz.
İşte: 895َاًَِ ًََُِْْ ًَُ ََْ طْ ِْ َِْ اَْ أَمُم أََْلَ ََُْث ilâ âhir… Şu ayette
alfabenin büt ün ha rfleri mevcuttur. Bak; ağır ve kalın okuna n büt ün ha rfler
beraber olduğu halde üslûbun güzelliğini, akıcılığını bozmuyor; hatta o
harfler ayete bir parlaklık, farklı tellerden ahenkli, sağlam bir fesahat
nağmesi katıyor.
895 “Sonra o kederin peşinden üzerinize bir güven duygusu indirdi. Sizden bir kısmını bürüyen
tatlı bir uyku hali verdi.” (Âl-i İmrân Sûresi, 3/154)
Hem şu mucizelik parıltısına dikkat et ki, o harflerin en hafif ve kolay
okuna nlarından “ya” ile “elif” birbirine ulandığı için iki kardeş gibi her
biri 21’er kere tekrar edilmiş. م ile 896 ن HAŞİYE birbirinin kardeşi sayıldığı ve
birbirlerinin yerine geçtiği için ikisi de 33’er defa zikredilmiştir.
896 HAŞİYE Tenvin de “nun”dur.
ص س, , ش ağızdan çıkışları, şekilleri ve sesleri bakımından kardeş
olduklarından, her biri üçer defa; ع ve  غ ise kardeş oldukları halde ع daha
hafif olduğunda n altı defa, غ ağır ve kalın okunuş uyla onun yarısı olarak
üç defa zikredilmiştir.
ط, ظ, ذ, ز harfleri de ağızdan çıkışları, şekilleri ve sesleriyle kardeş
oldukları için her biri ikişer defa tekrarlanmıştır. ل ve “elif” harfleri 
(lamelif) olarak birleştiklerinde, “elif”in o harfteki hissesi “lâm”ın
yarısıdır. Onun için ل kırk iki defa, “elif” ise onun yarısı olarak yirmi bir
defa zikredilmiştir. “Hemze” ve ـ ağızdan çıkış yerleri bakımından kardeş
oldukları için “hemze”897 HAŞİYE on üç, ـ ise bir derece daha hafif olduğu için
on dör t defa; ق ,ف ,ك kardeş olduklarından “kaf”ın bir noktası fazla olduğu
için ق on, ف dokuz , ك dokuz , ب dokuz ve ت harfi, derecesi üç olduğu için
on iki defa zikredilmiştir.
897 HAŞİYE Hemze, okunan ve okunmayan olarak yirmi beştir ve hemzenin sâkin kardeşi elif’ten üç
derece yukarıdır. Zira hareke üçtür.
ر harfi “lâm”ın (ل )kardeşidir. Fakat ebced hesabıyla ر iki yüz, ل ise
otuzdur. Altı derece yuka rı çıktığı için altı derece aşağı düşmüştür. Hem ر
telaffuzca tekrar ettiğinden ağır ve kalın okunup yalnızca altı defa
zikredilmiştir.
خ ,ح ,ث ,ض harfleri, ağır ve kalın okunuş ları ve bazı münasebetleri yönüyl e
birer defa zikredilmiştir. ح ,و’dan ve “hemze”den daha hafif ve ي ile
“elif”ten daha ağır ve kalın okund uğu için on yedi defa, ağır ve kalın
okuna n “hemze”den dört derece yuka rı, hafif “elif”ten ise dört derece
aşağı zikredilmiştir.
İşte şu harflerin dizilişindeki ve söylenişindeki harikulâde, muntazam
vaziyet ile o gizli münasebet, o güzel düzen, o ince şiiriyet ve ahenk bu
beyanın insan fikri olamayacağını iki kere iki dört eder derecesinde
gösterir. Buna tesadüfün karışması akıl dışıdır. İşte harflerin şu
vaziyetlerindeki benzersiz ve hayret verici düzen, kelimelerdeki akıcılığa
ve fesahate vesile olduğu gibi, daha pek çok gizli hikmeti bulunabilir.
Madem Kur’an’ın harflerinde böyle intizam gözetilmiş; elbette
kelimelerinde, cümlelerinde ve mânâlarında da öyle esrarlı bir intizam,
öyle nurlu bir ahenk gözetilmiş olmalıdır ki, göz görse “Maşaallah”, akıl
anlasa “Bârekallah” diyecektir.
Beşinci Nokta
Kur’an’ın beyanındaki beraat, yani üstünlük, s ağlamlık ve ihtişamdır.
Nasıl ki, nazmında kusursuzluk, kelimelerinde fesahat, mânâsında belâgat
ve üslûbunda  eşsiz bir güzellik var. Beyanında da üstünlük, sağlamlık ve
ihtişam vardır. Evet, teşvik ve korkutma, övme ve kınama, ispat ve irşad,
delillerle ikna edip maksadını anlatma gibi bütün söz ve hitap
tabakalarında Kur’an’ın beyanı en yüks ek mertebededir.
• Mesela: Kur’an’daki teşvik etme ve istek uyandırma makamının sayısız
örneklerinden, 898 اَِْْنِى َََْٰ أَت sûresindeki üslûp899 HAŞİYE Kevser suyu gibi
hoştur, cennetteki selsebil çeşmesi gibi ahenkle ve gürül gürül akar, cennet
meyveleri gibi tatlı, hurilerin elbiseleri gibi güzeldir.
898 “İnsan üzerinden öyle bir devir geçti ki…” (İnsan Sûresi, 76/1)
899 HAŞİYE Buradaki üslûp, o sûrenin mealinin elbisesini giymiştir.
• Kur’an’daki korkutma ve tehdit makamının pek çok örneğinden biri, َْ
900َََِِ َُِ الْٰاَت( Ğaşiye) sûresinin başındaki beyanlardır. Dalâlet
ehline, kulağında kaynayan kurşun gibi, beynini yakan ateş gibi,
damağında zakkum  gibi, yüzüne saldıran cehennem gibi, midesinde acı,
dikenli dari’901 ağacı gibi tesir eder. Evet, cehennem gibi bir azap
memurunun , öfkesinden parçalanacak bir vaziyet alması, sûrede ََُ َََِدُ 
902اَِْْ denilmesi, o Zât’ın tehdidinin ne derece dehşetli olduğunu gös terir.
900 “Ğâşiyenin, dehşeti her tarafı saracak olan o felâketin mahiyeti hakkında elbet sen de bilgi
sahibi oldun.” (Ğâşiye sûresi, 88/1)
901 Dari’: Acı ve dikenli bir ağaç.
902 “Cehennem öfkesinden nerdeyse çatlayacak haldedir.” (Mülk Sûresi, 67/8)
• Övme makamının binlerce örneğinden, başında “Elhamdülillah” olan beş
sûredeki903 Kur’an beyanları ise güne ş gibi parlak,904 HAŞİYE yıldızlar gibi
süslü, gökler ve yeryüzü gibi muhteşem, melekler gibi sevimli, dünya da
yavrulara rahmet gibi şefkatli ve ahirette cennet gibi güzeldir.
903 Fatiha sûresi, En’am sûresi, Kehf sûresi, Sebe’ sûresi, Fâtır sûresi.
904 HAŞİYE Şu tabirlerde o sûrelerdeki bahislere işaret var.
• Kınama ve yasaklama makamının binlerce örneğinden biri ise ِب اََُُْأَُ
905ًَُْْ ََْ أَِِ َأَنْ َ ayetidir; başkalarını çekiştirip ayıplamayı altı
derecede kınar. Gıybeti altı derecede şiddetle yasaklar. Şöyle ki: Ayetin
başında bulunan “hemze”, soru (“acaba?”) mânâsındadır. O mânâ, tıpkı su
gibi, ayetin büt ün kelimelerine girer.
905 “Sizden biri, ölmüş kardeşinin cesedini dişlemekten hoşlanır mı?” (Hucurât Sûresi, 49/12)
İşte birincisi, hemze ile der ki: Acaba soru ve cevap makamı olan aklınız
yok m u ki, bu de rece çirkin bir şeyi anlamıyorsunuz ?
İkincisi: ُِ [sever] kelimesiyle der ki: Acaba sevme ve nefret etme
makamı olan kalbiniz bozulmuş mu ki, en çirkin bir işi sever?
Üçüncüsü: أََُُْ [sizden biri] kelimesiyle der ki: Cemaat yaşayışı ve
yardımlaşma sayesinde devam eden toplum hayatınıza ve medeniyetinize
ne olmuş ki, hayatınızı zehirleyen böyl e bir ameli kabul eder?
Dördünc üsü: ْمَأَنْ ََُْ َ [etini yemek] ifadesiyle der ki: İnsanlığınıza ne
olmuş ki, arkadaşlarınızı dişlerinizle böyle canavarcasına
parçalıyorsunuz ?
Beşincisi: أَِِ [kardeşini] kelimesiyle der ki: Hemcinslerinize karşı hiç
acımanız, yakınlarınızı affetmeniz yok mu ki, böyle pek çok yönde n
kardeşiniz olan bir mazlumun manevî şahsiyetini insafsızca
dişliyorsunuz ? Hiç aklınız yok m u ki, divane gibi dişinizle kendi uzvunuz u
ısırıyorsunuz ?
Altıncısı: ًَْ [ölü] kelimesiyle der ki: Vicdanınız nerede?.. Fıtratınız
bozulmuş mu ki, en hürmete lâyık bir konum daki kardeşinizin etini yemek
gibi iğrenç bir işi yapıyorsunuz ?
Demek, birinin kusurlarını konuşup onu ayıplamak ve gıybet; aklen,
kalben, insanlıkça, vicdanen, fıtraten, İslamî hassasiyet ve milliyetçe
kınanmıştır. İşte bak, şu ayet başkalarını çekiştirip ayıplamayı altı
mertebede nasıl mucizevî bir üslûpla kınıyor. Az sözle çok şey anlatarak o
güna htan altı derecede sakındırıyor.
• Kur’an’daki ispat makamının binlerce örneğinden, mesela Rûm
Sûresindeki
ى ُ َْءٍاَْْٰۚ وََُ َٰاۘ إِن ذَِٰ َُِْ أَرْضَ ََْ ََِْتِ ِّٰ ََْ ُِْ الْرْ إِٰۤ اَٰرِ رَََُْْ
906ٌَِ
906 “İşte bak, Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor! İşte bunları yapan
kim ise, ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
ayeti, haşrin ispatını ve onu akıldan uzak görmenin temelsizliğini öyle bir
tarzda beyan eder ki, bunun ötesinde ispat olamaz. Şöyle ki: Onunc u
Söz’ün Dokuz uncu Hakikat’inde ve Yirmi İkinci Söz’ün Altıncı
Lem’a’sında ispat ve izah edildiği gibi, her bahar mevsiminde yeryüzünü
yeniden dirilterek üç yüz bin tarzda haşrin numunelerini gösteren, her şeyi
son derece girift bir şekilde birbirine karıştırdığı halde son derece intizam
ile birbirinden ayırarak insanın nazarına sunan bir Zât’a haşir ve kıyameti
yaratmak elbette ağır gelmez, der. Hem yeryüzü sayfasında yüz binlerce
varlık türünü beraber, birbiri içinde, kudret kalemiyle hatasız, kusursuz
yazmak, Vahid ve Ehad bir Zât’ın mührü olduğunda n, şu ayet O’nun
birliğini, benzerinin ve ortağının bulunmadığını ispat etmekle beraber,
kıyamet ve haşri de güne şin doğup batması gibi kesin bir şekilde gösterir.
İşte Kur’an, şu hakikati bu ayette فََْ [nasıl] kelimesindeki keyfiyet
noktasında bildirdiği gibi birçok sûrede de etraflıca anlatır.
Mesela: Kâf sûresinde haşri öyle parlak, güzel, şirin ve yüks ek bir üslûpla
ispatlar ki, muhatabını baharın geleceğine inandırır gibi kesin bir şekilde
ikna eder. İşte bak: Kâfirlerin, çürümüş kemiklerin dirilmesini inkâr edip
“Bu hayret vericidir, olamaz!”907 demelerine cevaben, وا إَِ اَۤءِأَََْ َُُْۤ
908ََ ِْ ُُوجٍا وَزََ وََ ُْ ََْ َََْهََْقَ ayetinden, َذََِ اُُْوجُك ayetine kadar
ferman buyur uyor.909 Beyanı su gibi akıyor, yıldızlar gibi parlıyor. Hurma
gibi, kalbe hem lezzet hem zevk ve riyor, hem de rızık oluyor.
907 Kâf sûresi, 50/2
908 “Hiç üzerlerindeki göğe bakmazlar mı? Bakıp da bizim onu nasıl sağlamca bina edip
süslediğimizi, onda en ufak bir çatlaklık, dengesizlik olmadığını düşünmezler mi?” (Kaf sûresi,
50/6)
909 “Hiç üzerlerindeki göğe bakmazlar mı? Bakıp da bizim onu nasıl sağlamca bina edip
süslediğimizi, onda en ufak bir çatlaklık, dengesizlik olmadığını düşünmezler mi? Yeri de
döşedik, oraya dengeyi sağlayacak ağır baskılar, sabit ulu dağlar yerleştirdik. Orada göz gönül
açan her çeşit bitkiden çiftler bitirdik. Bütün bunları, Allah’a yönelecek her kula Yaradanın
kudretini hatırlatması, dersler veren birer basiret nişanesi ve ibret numunesi olması için yaptık.
Gökten bereketli bir su indirdik. Onunla bahçeler ve biçilen ekinler, salkım salkım
meyveleriyle ulu hurma ağaçları yetiştirdik. Bütün bunlar kullarımıza rızık vermek içindir. Hem
o su ile ölü toprağa hayat verdik. İşte ölmüş insanların mezarlarından çıkışı da böyle olacaktır.”
(Kaf sûresi, 50/6-11)
• İspat makamının en tatlı örneklerinden birinde Kur’an-ı Hakîm,
910ََِ اََُِْْ إَِ ۝اٰنِ اَِِْ  وَاُْْ۝ٰۤ  buyur ur. Yani, “Hikmetli Kur’an’a
yemin olsun ki, sen resûllerdensin.” Şu yemin işaret eder ki:
Peygamberliğinin delili o derece şüphe  götürmez ve haktır ve Resûl-u
Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) hakkaniyette öyle bir hürmet makamına
çıkmıştır ki, ona Kur’an ile yemin ediliyor. Kur’an şu yeminin işaretiyle
der ki: Sen resûlsün, çünkü elinde Kur’an var. Kur’an ise haktır ve
Hakk’ın kelâmıdır. Çünkü içinde hakiki hikmet, üstünde  mucizelik mührü
var.”
910 Yâsîn sûresi, 36/1-3.
• İspat makamının az sözle çok şey anlatan mucizeli örneklerinden şu
ayete bak:
911ل ٍَْ ٌَِأَولَ َةٍۘ وََُ ُا اِۤي أََََْۤ  ُْ َُِْ۝رٌَِ ُِْ اَِْمَ وََِ َلَ َْ 
911 Yâsîn sûresi, 36/78-79.
Yani, “İnsan, ‘Çürümüş kemikleri kim diriltecek?’ der. Sen, de ki: ‘Kim o
kemikleri ilk yaratıp onlara hayat vermişse o diriltecek.’” Onunc u Söz’ün
Dokuz uncu Hakikat’inin üçüncü temsilinde tasvir edildiği gibi; büyük bir
orduyu göz önünde , bir günde  baştan kuran bir zât hakkında biri sana, “Şu
zât, istirahat için dağılmış bir taburu bir boru sesiyle toplar, düzen altına
sokar.” dese… Sen ey insan, “İnanmam!” desen, bunun ne kadar divanece
bir inkâr olduğunu bilirsin. Aynen öyle de, bir ordu gibi olan bütün
hayvanların ve başka canlıların bedenlerini bir tabur misali kusursuz bir
intizamla ve hikmet ölçüsüyle hiçten, yeniden bir araya getiren, o
bedenlerin zerrelerini ve duyg ularını “kün feyekûn”912 emriyle kaydedip
yerleştiren ve her devirde, hatta her baharda yeryüzünde  ordu misali yüz
binlerce canlı türünü yaratan Kadir ve Alîm Zât, bir bedenin nizamı altına
girmekle birbiriyle tanışmış aslî zerreleri ve uzuvları bir seda ile,
İsrafil’in Sûr’u ile nasıl toplayabilir, diye sorulur mu? Bunu akıldan uzak
görmek, ahmakça bir divaneliktir.
912 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
• Kur’an’ın irşad makamındaki beyanları o derece tesirli ve ince, o derece
tatlı ve şefkatlidir ki, ruhu şevkle, kalbi zevkle, aklı merakla ve gözü yaşla
doldurur.
Bunun bi nlerce örneğinden yalnızca şuna bak:
أََْرُا َََُ ُِْ الْن َِ اَِْرَةِ ََوْ أََ ََْةً وَإََِِ ََِْرَةِ أَُْ ِْ َِْ ذَِٰ ُ ََْ ُُبُ
َهِ وََ ُّٰ ٍَِِ ُِْ ِْ ََِْ اّٰإِن َِْ ََ يَُْجُ ُِْ اَْۤءُ وَا ََ َُ ََوَإِن َِْ
913ََُْنَ
913 “Sonra bunun arkasından kalbleriniz katılaştı, artık onlar taş gibi, hatta ondan da katı! Çünkü
öyle taş var ki içinden ırmaklar fışkırır, öylesi var ki çatlar da bağrından su kaynar ve öylesi var
ki Allah’a olan hürmeti sebebiyle yukarıdan düşüp parçalanır. Allah yaptıklarınızdan habersiz
değildir.” (Bakara sûresi, 2/74)
Yirminci Söz’ün Birinci Makam’ında üçüncü ayetin bahsinde ispat ve izah
edildiği gibi, Kur’an İsrailoğullarına der ki: “Musa’nın (aleyhisselam)
asâsı gibi bir mucizeye karşı sert taş, on iki gözünde n çeşme gibi yaş
akıttığı halde, size ne olmuş ki, Musa’nın (aleyhisselam) bütün
mucizelerine karşı kayıtsız kalıyorsunuz ; gözünüz  kuru, yaşsız, kalbiniz
katı ve ateşsiz bir halde duruyorsunuz ?” Şu irşad mânâsı o Söz’de
açıklandığı için oraya havale ederek burada kısa kesiyorum.
• Kur’an-ı Hakîm’deki ikna makamının ve onun inkârcıları susturmasının
binlerce misalinden yalnız şu ikisine bak.
Birinci misal:
اءَُْ ِْ دُونِِْ۪۞۞ وَادُْا َََُُْۤا ُرَةٍ ِْ مَِ َٰ ََِْ ي رٍَْ ِ َلْوَإِنْ ُُْْ فِ
914نْ ُُْْ َدَِِِّٰ إِ
914 “Eğer kulumuza indirdiğimiz Kur’an’ın Allah’ın sözü olduğu hakkında şüpheniz varsa, haydi
onun sûrelerinden birine benzer bir sûre meydana getirin ve Allah’tan başka güvendiklerinizin
hepsini çağırın, iddianızda haklı iseniz…” (Bakara sûresi, 2/23)
Yani, “Eğer Kur’an’ın doğruluğunda n bir şüphe niz varsa, size yardım
edecek, şahitlik yapacak bütün büyükl erinizi ve taraftarlarınızı çağırın,
Kur’an’ın bir tek sûresinin benzerini meydana getirin.” İşarâtü’l İ’caz’da
açıklandığı ve ispatlandığı için bur ada meseleye kısaca işaret edeceğiz:
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan şöyle diyor: “Ey insanlar ve cinler! Eğer
Kur’an’ın Allah kelâmı olduğunda n şüphe niz varsa, onu insan sözü
zannediyorsanız, haydi, işte meydan, geliniz! Siz de kendisine
Muhammed-ül Emin915 dediğiniz zât gibi, okum a yazma bilmez bir
ümmîye Kur’an gibi bir kitap yazdırınız. Bunu yapamazsanız, haydi ümmî
olmasın, en meşhur bir edipten, bir âlimden böyle bir kitap isteyiniz. Bunu
da yapamazsanız, haydi bir tek olmasın, bütün ediplerinizin,
hatiplerinizin, hatta bütün geçmiş güzel eserlerin ve gelecek ediplerin
yardımlarını ve ilahlarınızın himmetlerini de yanınıza alınız. Bütün
kuvve tinizle çalışınız ve Kur’an’a bir nazire yapınız! Bunu da
yapamazsanız, haydi taklidi mümkün olmayan Kur’an hakikatlerinden ve
onun sayısız manevî mucizesinden geçtik, yalnız onun sözlerindeki
belâgate nazire olarak bir eser meydana getiriniz.”
915 İbni İshak, es-Sîre 2/57; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye 2/391.
Kur’an, 916َتٍوَرٍ ِِْ۪ َََُُْْا َِِْ سُ ayetiyle inkârcıları susturarak der ki:
“Haydi sizden yapacağınız nazirenin mânâca doğruluğunu istemiyorum.
İsterse içinde iftiralar, yalanlar, bâtıl hikâyeler olsun. Bunu da
yapamıyorsunuz ! Haydi Kur’an’ın tamamına değil, yalnız َِِْ َُرٍ yani
on sûresine nazire getirin. Bunu da yapamıyorsunuz . Haydi, bir tek
sûresinin olsun benzerini yapın. Bu da çoktur, o halde kısa bir sûreye
nazire getirin. Ama bunu da yapamazsınız, hem de bu kadar muhtaç
olduğunuz  halde… Ç ünkü ha ysiyet ve namusunuz , izzetiniz ve dininiz, soy
ve şerefiniz, can ve malınız, dünya  ve ahiretiniz ancak onun benzerini
getirmekle kurtulabilir. Yoksa dünya da haysiyetsiz, namussuz, dinsiz,
şerefsiz ve zillet içinde kalacaksınız, can ve malınız mahvolup ahirette,
917َِرَةُي وَُدَُ اسُ وَالَُْا ارَ اِ işaretiyle cehennemde ebedî hapse
mahkûm  olup putlarınızla beraber ateşe odunl uk edeceksiniz.
916 “İddianızda tutarlı iseniz, haydi belâgatte onunkine benzer on sûre getirin.” (Hûd sûresi, 11/13)
917 “Çırası insanlarla taşlar olan o ateşten sakının.” (Bakara sûresi, 2/24)
Madem sekiz mertebede aczinizi anladınız. Elbette Kur’an’ın mucize
olduğunu sekiz defa bilmeniz gerekir. Ya imana geliniz ya da susunuz,
cehenneme gidiniz!”
İşte Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın ikna makamında inkârcıları nasıl
susturduğuna  bak ve 918َانٌَ ََنِ اُْْاٰنِ َََْ َْ de…
918 el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 1/105.
Evet, Kur’an’ın beyanının üstünde  beyan olamaz, onun üstüne söz
söylemeye ihtiyaç yokt ur.
İkinci misal:
۝ُنِ رَُ ِ۪ رََْ اَْمْ َُُنَ ٌَِ ََ أَ۝نٍ وََ َُْنٍ َِِْ رََ َِهِذَْ ََۤ أََْ بِفَ
 أَمْ۝َْمٌ طَُنَ ُْ َِٰۤا أَمْ ُْ َُُُْْ أََْمُ أَمْ ۝اَََُِْ َِ ََُْ َِ ُْ ََُا 
َِْ أَمْ ُُِا ِْ ۝َ ِ۪ۤ إِنْ َُا َدِقَُِْا ٍَِِ ِْ َْ۝َ ُُِْنَ ُُنَ َََُۚ َْ يَ
نُ رََ أَمْأَمْ َُِْْ ََۤائِ ۝ضَۚ َْ َ ُُِنَ ُا اَٰاتِ وَاَْرْ أَمْ ََ۝اَُِْنَ َْءٍ أَمْ ُُ 
اتُ أَمْ َُ اََْ۝ٍِ ُُِْ َُِْنٍ مُِِۚ ََْْتِ َُْمْ ٌُ ََُِْنَ  أَمْ َُ۝َُِْونَ ُُ اُْ
 أَمْ۝مْ َُُْنَ َُُْ اَُْْ َُ أَمْ عِ۝مٍ َُُْنَ رًا َُْ ِْ ََْأَمْ ََُُْْ أَجْ ۝وََُُ اَُْنَ 
919هِ َ ُُِْنَهٌ َُ ِّٰۘ َُْنَ اّٰ أَمْ َُْ إِلٰ۝ُونَ َ ََُوا ُُ اَِْرُِونَ ًَْاۘ َِيُ
919 “Ey Resûlüm, sen irşad ve nasihatine devam et. Sen Rabbinin ihsanı sayesinde kâfirlerin iddia
ettikleri gibi kâhin de değilsin, deli de. Ne o, yoksa onlar senin hakkında ‘Şairin biri, feleğin
onun başına neler getireceğini göreceğiz’ mi diyorlar? De ki: ‘Bekleyin bakalım! Ben de sizin
feci âkıbetinizi bekliyorum.’ Akılları mı kendilerinden bunu istiyor, yoksa onlar azgın bir
toplum olduklarından mı böyle yapıyorlar? Yahut ‘Kur’an’ı kendi uydurdu’ mu diyorlar?
Hayır! Onlar bu iddialarında samimi değiller. Onların inanmaya niyetleri yok da onun için bu
tarz sözler sarf ediyorlar. O halde bu iddialarında tutarlı iseler Kur’an gibi bir söz getirsinler
bakalım! Onlar bir Yaratan olmaksızın mı yaratıldılar, yoksa kendi kendilerini mi yarattı? Yoksa
gökleri ve yeri onlar mı yarattılar? Hayır, onlar kesin bilgiye ulaşmaya gitmezler. Yoksa
Rabbinin hazineleri onların mı yanında, yoksa kâinatı onlar mı yönetiyor? Yoksa onların
yükselmelerini sağlayan bir merdivenleri, kuleleri var da o sayede mi göklerin haberlerini
dinliyorlar? Öyleyse o haber dinleyen kimseler, meleklerin sözlerini dinlediğine dair kesin bir
delil getirsin! Yoksa kız çocukları O’nun da, erkekler sizin mi? Yoksa onlardan vahyi tebliğ,
peygamberlik ve irşad hizmetlerinden ötürü bir ücret istiyorsun da onlar ağır bir borç yükü
altında eziliyorlar mı? Yoksa gayba dair bilgiler kendilerinin elinin altındadır da onlar oradan
istedikleri tarzda yazıp kopyalıyorlar mı? Yoksa bir tuzak mı kurmak istiyorlar? Şunu bilsinler
ki: Asıl kapana kısılacak olanlar, o kâfirlerdir. Yoksa onların Allah’tan başka bir ilahları mı var?
Allah onların iddia ettikleri ortaklardan Münezzeh ve Yücedir.” (Tûr sûresi, 52/29-43)
İşte şu ayetlerin binlerce hakikatinden yalnız birini, Kur’an’ın ikna
ediciliğine örnek olarak söyleyeceğiz. Şöyle ki: Kur’an 920َمْ-أَمْأ ifadesiyle
olumsuz soru kipiyle on beş tabakada her çeşit dalâlet ehlini susturur ve
her türlü şüphe nin kaynağını yok eder. Dalâlet ehlinin içine girip
saklanacakları şeytanî bir delik bırakmaz, hepsini kapatır. Altına girip
gizlenecekleri bir aldanış perdesi kalmaz, hepsini yırtar. Bütün inkâr
yılanlarının başını ezer. Her bir fıkrada bir topluluğun inkâra sebep olan
fikirlerinin özünü ya kısa bir tabirle çürütür ya bâtıllığı açık olduğunda n,
onda n hiç bahsetmeden bâtılı göz önüne  çıkarır veya başka ayetlerde
etraflıca bahsedilip reddedildiği için onlara kısaca işarette bulunur.
Mesela: Birinci fıkra 921ََ ََِْ ََُا ََْهُ اَْ ووَم ayetine işaret eder. On
beşinci fıkra ise 922ا ُّٰ ََََََِّلَانَ َِِۤ اٌَِٰ إَْ ك ayetine işarettir. Daha başka
fıkraları bunl ara kıyasla…
920 “Yoksa, yoksa...”
921 “Biz Resûl’e Kur’an öğrettik, şiir öğretmedik, o zaten ona yaraşmaz.” (Yâsîn sûresi, 36/69)
922 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan başka ilahlar bulunsaydı oraların nizamı bozulurdu.” (Enbiyâ
sûresi, 21/22)
Şöyle ki, başta şu mânâyı ifade ediyor: Allah’ın hüküm lerini tebliğ et. Sen
kâhin değilsin, zira kâhinlerin sözleri karışık ve tahminîdir. Seninki ise
haktır, doğruluğuna  şüphe  yoktur. Sen mecnun olamazsın, düşmanların
bile senin mükemmel aklına şahitlik eder.
923ِه۪ رََْ اَُْنُِونَ ٌَِ َََُ بأَمْ َُل Yoksa aklını kullanmayan cahil kâfirler
gibi sana şair mi diyorlar? Helâk olmanı mı bekliyorlar? De ki:
“Bekleyiniz, ben de bekliyorum.”924 Senin bildirdiğin parlak, büyük
hakikatler, şiirin hayallerinden yüce ve süslerinden uzaktır, onlara ihtiyacı
yoktur.
923 “Ne o, yoksa onlar senin hakkında ‘Şairin biri, feleğin onun başına neler getireceğini
göreceğiz’ mi diyorlar?” (Tûr sûresi, 52/30)
924 Bkz. Tûr sûresi, 52/31.
925َٰارُُْ أََُُْْ بِأَمْ َْمُ Yahut akıllarına güve nen akılsız felsefeciler gibi,
“Aklımız bize yeter.” deyip sana uymaktan kaçınıyorlar mı? Halbuki akıl
sana uymayı emreder, çünkü her dediğin akla uygundur . Fakat akıl o
hakikatlere kendi başına yetişemez.
925 “Akılları mı kendilerinden bunu istiyor?” (Tûr sûresi, 52/32)
926وْمٌ طَُنَأَمْ ُْ قَ Yoksa inkârlarının sebebi, azgın zalimler gibi, Hakk’a
boyun eğmemeleri midir? Halbuki zorba zalimlerin reisi olan
Firavunların, Nemrudların âkıbetleri mâlumdur.
926 “Yoksa onlar azgın bir toplum olduklarından mı böyle yapıyorlar?” (Tûr sûresi, 52/32)
927َا ُُِْنَُوُنَ َََُۚ َْ لأَمْ َ Yoksa yalancı, vicdansız münafıklar gibi,
“Kur’an senin sözlerindir.” diyerek seni itham mı ediyorlar? Halbuki
şimdiye kadar sana Muhammed-ül Emin928 diyerek içlerinde seni en doğru
sözlü biliyorlardı. Demek, onların imana niyetleri yoktur. Yoksa insanın
meydana getirdiği eserler içinde Kur’an’ın bir benzerini bulsunlar.
927 “Yahut Kur’an’ı ‘kendi uydurdu’ mu diyorlar? Hayır! Onlar bu iddialarında samimi değiller.
Onların inanmaya niyetleri yok da onun için bu tarz sözler sarf ediyorlar.” (Tûr sûresi, 52/33)
928 İbni İshak, es-Sîre 2/57; el-Halebî, es-Sîratü’l-Halebiyye 2/391.
929ِنْ َِْ َْءٍأَمْ ُُِا م Veyahut kâinatı abes ve gayesiz gören faydasız
felsefeyle uğraşanlar gibi kendilerini başıboş, hikmetsiz, gayesiz,
vazifesiz, yaratıcısız mı zannediyorlar? Acaba gözleri kör mü olmuş,
görmüyorlar mı ki, kâinat baştan aşağı hikmet ve gayelerle dona tılmıştır,
zerrelerden güneşlere kadar her varlığın vazifesi vardır ve hepsi Cenâb-ı
Hakk’ın emirlerine itaat eder.
929 “Onlar bir Yaratan olmaksızın mı yaratıldılar?” (Tûr sûresi, 52/34)
930ُُ اَُِْنَأَمْ  Yoksa firavunlaşmış maddeciler gibi, her şeyin kendi kendine
olduğunu, kendi kendini beslediğini, kendine lâzım şeyleri yarattığını mı
hayal ediyorlar ki, imandan, kulluktan uzak duruyorlar? Demek,
kendilerini birer yaratıcı zannediyorlar. Halbuki bir tek şeyin yaratıcısının,
her bir şeyin Hâlık’ı olması gerekir. Demek, kibir ve gururları onları
sonsuz derecede ahmaklaştırmış ki, bir sineğe, bir mikroba mağlup olan
mutlak aciz bir varlığı mutlak kudret sahibi zannederler. Madem akıldan,
insanlıktan bu derece çıkmışlar ve hayvandan, hatta cansız varlıklardan
daha aşağıdırlar. Öyleyse onların inkârlarından dolayı üzülme! Onları da
bir tür zararlı hayvan ve pis madde yerine koy; onlara bakma, önem
verme!
930 “Yoksa kendi kendilerini mi yarattılar?” (Tûr sûresi, 52/35)
931َۚ َْ َ ُُِنَُوا اَٰاتِ وَاَْرْضأَمْ ََ Veyahut Hâlık’ı reddeden fikirsiz,
sersem inançsızlar gibi Allah’ı inkâr mı ediyorlar ki, Kur’an’ı
dinlemiyorlar? Öyleyse göklerin ve yerin varlığını inkâr etsinler ya da
onları biz yarattık desinler. Aklın zıvanasından tamamen çıkıp divanelik
hezeyanına girsinler. Çünkü âlemde gökteki yıldızlar, yerdeki çiçekler
kadar tevhid delilleri görünüyor , okunuyor . Demek, onların sağlam bir
imana ve hakka niyetleri yoktur. Zira bir harfin kâtipsiz olmayacağını
bildikleri halde, her harfinde birer kitap yazılı olan şu kâinat kitabını nasıl
sahipsiz zannediyorlar?
931 “Yoksa gökleri ve yeri onlar mı yarattı? Hayır, onlar kesin bilgiye ulaşmaya gitmezler.” (Tûr
sûresi, 52/36)
932كََُْْ ََۤاُِ رَبأَمْ عِ Yoksa Cenâb-ı Hakk’ın iradesini reddeden bir kısım
sapkın felsefeci ve Brahmanlar933 gibi, senin peygamberliğini inkâr mı
ediyorlar? Sana inanmıyorlarsa, her varlıkta görünen ve bir Yaratıcının
iradesini gösteren bütün hikmet emarelerini, gayeleri, intizamı, meyveleri,
rahmet ve inayet eserlerini ve bütün peygamberlerin bütün mucizelerini de
inkâr etsinler ya da bu ihsanların hazineleri yanımızda ve elimizdedir
desinler! Muhatap kabul edilemeyeceklerini göstersinler. Sen de onların
inkârından dol ayı üzülme. “Allah’ın akılsız hayvanları çoktur.” de...
932 “Yoksa Rabbinin hazineleri onların yanında mı?” (Tûr sûresi, 52/37)
933 Brahmanlar: Sapkın ve bâtıl olan Hind ve Mecusi dinlerinin reisleri.
934َُُِْونَأَمْ ُُ الْ Yoksa aklı tek hâkim sayan ve böylece tahakküm  kuran
Mutezile mezhebindekiler gibi, kendilerini Hâlık’ın işlerine gözetici ve
müfettiş sayıp Hâlık-ı Zülcelâl’i sorumlu tutmak mı istiyorlar? Sakın
vazifende usanç gösterme. Öyle kibirli bencillerin inkârından bir şey
çıkmaz, sen de aldırma!
934 “Yoksa Rabbinin hazineleri onların yanında mı?” (Tûr sûresi, 52/37)
935طَنٍ ٍَُُُُِِْْ ُُِِْنَ ِِۚ ََْْتِ مْ َُْ ٌُ ََْأَ Veyahut cinlere ve şeytana
uyup  kâhinler ve ruh çağıran ispirtizmacılar gibi, gayb âlemine başka bir
yol mu bulunduğunu zannediyorlar? Eğer öyleyse şeytanlarına kapanan
gök kapılarına çıkmak için bir merdivenleri olduğunu mu sanıyorlar ki,
senin göklerden verdiğin haberleri yalanlıyorlar! Böyle şarlatanların
inkârları, hiç hükm ünde dir.
935 “Yoksa onların yükselmelerini sağlayan bir merdivenleri, kuleleri var da o sayede mi göklerin
haberlerini dinliyorlar? Öyleyse o haber dinleyen kimseler, meleklerin sözlerini dinlediğine dair
kesin bir delil getirsin!” (Tûr sûresi, 52/38)
936ُمُ اَُْنََمْ َُ اََْتُ وََأ Yoksa “ukûl-ü aşere”937 ve “erbâb-ül enva”938 adıyla
Yaratıcıya ortak koşan inkârcı felsefeciler gibi, yıldızlara ve meleklere bir
tür ilahlık verip yıldıza tapan topluluklar ve Cenâb-ı Hakk’a evlat atfeden
sapkınlar gibi; o Ehad ve Samed Zât’ın varlığının vüc ûbiyetine,939 birliğine,
Samediyetine, mutlak istiğnasına zıt bir şekilde, O’na evlat isnat ederek,
meleklerin bile kulluğuna  ve masumiyetine aykırı olan dişiliği mi
yakıştırırlar? İnandıkları şeyleri kendilerine şefaatçi mi sanıyorlar ki sana
uymuyorlar? İnsan gibi varlığı ve yokluğu imkân dâhilinde olan, fâni,
türünün bekâsına muhtaç, cismanî, çoğalmaya müsait, aciz, dünya ya
tutkun, yardımcı bir vârise ihtiyaç duya n varlıklar için tenasül yani
çoğalma, yardımlaşma vasıtasıdır, hayatın ve neslin devamı için
gereklidir. Elbette varlığı vacip ve daimî, ezelî ve ebedî, Zât’ı
cismaniyetten uzak ve yüce, mahiyeti acz ve çokluktan münezzeh, temiz,
kudreti aczden arınmış ve benzersiz Zât-ı Zülcelâl’e evlat isnat etmek;
hem de aciz, varlığı ve yokluğu imkân dâhilinde olan, miskin insanların
dahi beğenmedikleri ve gururlu bir şekilde izzetlerine yakıştıramadıkları
sayısız kız evlat yakıştırmak öyle bir safsatadır ve öyle bir divanelik
hezeyanıdır ki, o fikirde olanların inkârları bir hiçtir. Aldırmamalısın. Her
sersemin safsatasına, her divanenin saçmalamasına kulak verilmez.
936 “Yoksa kız çocukları O’nun da, erkekler sizin mi?” (Tûr sûresi, 52/38)
937 Bazı eski felsefecilere göre kâinatı idare eden on akıl.
938 Her varlık türünün bir ilahının olduğunu iddia eden düşünce.
939 Zorunlu, vacip, varlığı kendinden olma.
940َُْنََُْ ِْ ََْمٍ مََُُُْْ أًَْا أَمْ  Veyahut hırsa ve cimriliğe alışmış, azgın,
zalim, dünya  düşkünü insanlar gibi senin tekliflerini ağır mı buluyorlar ki
senden kaçıyorlar? Senin mükâfatını, ücretini yalnızca Allah’tan istediğini
bilmiyorlar mı? Cenâb-ı Hak tarafından kendilerine verilen malın onda
veya kırkta birini, hem bereket hem de haset ve beddua larından kurtulmak
için fakirlere vermek zor bir şey midir ki, zekâtı ağır görüp İslamiyet’ten
çekiniyorlar? Bunların inkârları önemsizdir ve hakları tokattır. Cevap
vermek değil...
940 “Yoksa onlardan vahyi tebliğ, peygamberlik ve irşad hizmetlerinden ötürü bir ücret istiyorsun
da onlar ağır bir borç yükü altında eziliyorlar mı?” (Tûr sûresi, 52/40)
941َُُْنََُُ اَُْْ َُْ يأَمْ ِْ Yoksa gaybda n haber verme iddiasındaki Budistler
ve geleceğe dair tahminlerini kesin hakikat zannederek akıl satanlar gibi,
senin gayba ait haberlerini beğenmiyorlar mı? Gelecekten haber veren
kitapları mı var ki, senin kitabını kabul etmiyorlar? Öyleyse kendilerine
vahiy indirilen resûllerden başka kimseye açılmayan ve oraya tek başına
girmek kimsenin haddi olmayan gayb âlemini önlerinde hazır, açık hayal
edip onda n haber alarak yazıyorlar, bunun hülyasını kuruyorlar. Böyle
haddini hadsiz derecede aşmış kibirli kendini beğenmişlerin yalanlamaları
sana usanç vermesin. Zira kısa bir zamanda senin hakikatlerin onların
hülyalarını yerle bir edecek.
941 “Yoksa gayba dair bilgiler kendilerinin elinin altındadır da onlar oradan istedikleri tarzda yazıp
kopyalıyorlar mı?” (Tûr sûresi, 52/41)
942ُُ اَُِْونَدًاۘ ََِ ََُوا أَمْ ُُِونَ َْ Veyahut fıtratları bozulmuş, vicdanları
çürümüş şarlatan münafıklar ve hilekâr dinsizler gibi, kendi ellerine
geçmeyen hidayetten herkesi yüz çevirtmek, hile ile döndür mek mi
istiyorlar ki, sana kâh kâhin, kâh mecnun, kâh sihirbaz deyip kendileri bile
buna  inanmadıkları halde başkalarını inandırmaya çalışıyorlar? Böyle
hilebaz şarlatanları insan sayıp hilelerinden, inkârlarından dolayı üzülme,
vazifende usanç gösterme. Aksine, daha çok gayret et! Çünkü onlar kendi
nefislerine hile yapar, kendilerine zarar verirler. Onların kötülükteki
başarıları geçicidir, verilmiş bir mühlettir, Cenâb-ı Hakk’ın planıdır.
942 “Yoksa onlar bir tuzak mı kurmak istiyorlar? Şunu bilsinler ki, asıl kapana kısılacak olanlar, o
kâfirlerdir.” (Tûr sûresi, 52/42)
943ُنََنَ ِّٰ َ ُِْمْ إٌِٰ َُ ِّٰۘ ُْأَمْ َُ Veyahut hayrı ve şerri yaratan iki
farklı ilah olduğunu varsayan Mecusîler gibi veya ayrı ayrı sebeplere bir
tür ilahlık atfedenler, onları kendilerine birer destek sayıp her şeyi
sebeplere bağlayanlar ve putperestler gibi, başka sözde ilahlara dayanıp
sana itiraz mı ediyorlar? Senden uzak mı duruyorlar?
943 “Yoksa onların Allah’tan başka bir tanrıları mı var? Allah onların iddia ettikleri ortaklardan
Münezzeh ve Yücedir.” (Tûr sûresi, 52/43)
Demek, 944اا ُّٰ ََََتََّإِلَنَ َِِۤ اٌَِٰ َْ  ayetinin hükm ünce, kör olmuşlar, bütün
kâinatta gündüz  gibi görünen şu kusursuz intizamı, tatlı ahengi
görmüyorlar. Halbuki bir köyde  iki muhtar, bir şehirde iki vali, bir
memlekette iki padişah bulunsa düzen altüst olur ve ahenk karışıklığa
döne r. Oysa âlemde sinek kanadından ta göğün kandillerine kadar o derece
ince bir intizam gözetilmiş ki, sinek kanadı kadar şirke yer
bırakılmamıştır. Madem onlar bu derece akıl dışı; hikmete, hislere ve
apaçık delillere zıt hareket ediyorlar, onların inkârı seni Cenâb-ı Hakk’ın
emirlerini hatırlatma vazifesinden vazgeçirmesin.
944 “Eğer gökte ve yerde Allah’tan başka ilahlar bulunsaydı oraların nizamı bozulurdu.” (Enbiyâ
sûresi, 21/22)
İşte hakikat silsilesi olan şu ayetlerin yüzlerce cevherinden yalnız
muhataplarını iknaya ve susturmaya dair bir tek beyan cevherini kısaca
söyledik. Eğer gücüm yetseydi, birkaç cevherini daha gösterseydim sen de,
“Şu ayetlerin her biri tek başına birer mucizedir.” diyecektin.
Kur’an’ın muhatabını delillerle iknası o kadar harikadır, o derece tatlı ve
akıcıdır ki, en basit bir insan bile en derin bir hakikati kolayca anlar. Evet,
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan pek çok anlaşılması zor, derin hakikati herkesin
nazarını okşayacak, kimsenin hislerini rencide etmeyecek, avam tabakayı
zorlayıp yormayacak bir şekilde basitçe ve açıkça söyler, ders verir. Nasıl
ki, bir çocukla konuş urken çocukça tabirler kullanılır. Aynen öyle de,
945ََُِِْٰ إِٰ ُُلِ الاَََتُ اِْل denilen konuş ma üslûbunda  muhatabın
derecesine inip öyle konuş an Kur’an, en derin âlimlerin bile fikirleriyle
yetişemediği, anlaşılması zor ilahî hakikatleri ve Rabbanî sırları
“müteşabih”946 denilen bazı benzetme ve temsillerle en ümmî, sıradan bir
insanın bile anlamasını sağlar.
945 Cenâb-ı Hakk’ın konuşması, kulların anlayış seviyelerine göredir.
946 Mânâsı açık olmayan.
Mesela, 947َ اَْْشِ اَْٰىاَُْٰ عَ ayeti bir temsille, Cenâb-ı Hakk’ın
rubûbi yetini bir saltanat misaliyle ve âlemin idaresinde O’nun
rubûbi yetinin mertebesini bir sultanın tahtında durup hüküm lerini icra
ettiği gibi bir örnekte gösteriyor.
947 “O’dur Rahman: Rubûbiyet Arşına kurulan, kâinata hükümran.” (Tâhâ sûresi, 20/5)
Evet, Kur’an bu kâinatın Hâlık-ı Zülcelâl’inin kelâmı olarak, O’nun
rubûbi yetinin yüce mertebesinden çıkarak, bütün mertebelerin üstünde , o
mertebelere çıkanları irşad ederek, yetmiş bin perdeden geçerek ve o
perdeleri nurlandırarak, anlayış ve zekâca farklı binlerce tabakadaki
muhataplarına feyzini dağıtıp nurunu yayar. Meyilleri farklı her asırda,
mânâlarını sayısız kere ortaya saçmış olduğu halde, mükemmel tazeliğini,
gençliğini zerre kadar kaybetmemiştir. Gayet taze bir halde, sonsuz
tatlılıkta kalarak gayet rahat bir tarzda, sehl-i mümteni948 bir şekilde avam
tabakadan herkese ders verdiği gibi; aynı derste, aynı sözlerle, anlayışları
ve dereceleri farklı pek çok tabakaya da ders verip onları ikna ve tatmin
eder. Bu mucize kitabın hangi tarafına dikkat edilse elbette bir mucizelik
parıltısı görülebilir.
948 Yazılışı ve söylenişi kolay göründüğü halde taklidi imkânsız ifade.
Kısacası: Nasıl ki “Elhamdülillâh” gibi bir Kur’an ifadesi okunduğu
zaman dağın kulağı olan mağarayı doldurur ve aynı ifade, bir sineğin
küçücük kulağına da tamamen yerleşir. Aynen öyle de, Kur’an’ın mânâları
dağ gibi akılları doyur duğu  gibi, sinek kadar küçük, basit akılları da aynı
sözlerle talim ve tatmin eder. Zira Kur’an, insanların ve cinlerin bütün
tabakalarını imana davet eder. Hepsine iman ilimlerini öğretir, onları
delilleriyle ispatlar. Öyleyse avam tabakadaki en cahil insanla havas
tabakadan en seçkin biri omuz omuza, diz dize verip Kur’an dersini
beraber dinleyebilir ve onda n istifade edebilir.
Demek, Kur’an-ı Kerim öyle bir semavî sofradır ki, binlerce farklı
tabakadan akıllar, kalbler ve ruhlar o sofrada gıdasını buluyor, arzularına
kavuşuyor ve ondan lezzet alıyor. Hatta onun pek çok kapısı istikbalde
gelecekler için kapalı bırakılmıştır. Eğer bu makama örnek istersen,
Kur’an baştan sona buna  örnektir. Evet, bütün müçtehitler, sıddıklar,
büyük İslam felsefecileri, hakikati delilleriyle bilen zâtlar, usûl, fıkıh ve
kelâm âlimleri, arif veliler, âşık kutub zâtlar, hakikati inceden inceye
araştıran âlimler ve halk tabakasından Müslümanlar gibi Kur’an’ın bütün
talebeleri hep beraber diyor ki: “Dersimizi güzelce anlıyoruz.” Sözün özü,
başka makamlarda olduğu gibi, muhatabını ikna ve talim makamında da
Kur’an’ın mucizeleri parlıyor.
İKİNCİ ŞUA
Kur’an’ın har ikulâde kuşatıcılığı, enginliğidir.
Bu “Şua”nın beş lem’ası var.
Birinci Lem’a
Kur’an’ın ifadelerindeki kuşatıcılıktır.
Elbette önceki Söz’lerde ve bu Söz’de zikredilen ayetlerde o kuşatıcılık
açıkça görülüyor. Evet,
  ٰ
949ٌُُنٌ وَُُنٌ وَُُنٌّ وٌََُ وَُِ شٍ ظٌَْ وٌََْ وََُِ اَٰ
949 “Her bir ayetin mânâ mertebeleri vardır; zahirî (açık), batınî (görünür mânâsının içindeki,
ehlinin anlayabileceği mânâ), haddi (kapsamı) ve muttala’ı (anlam çerçevesi) vardır. (Bu dört
mânâ tabakasından) her birinin de fürûâtı (detayları), işaretleri, dalları ve ayrıntıları vardır.”
(Bkz. Abdurrezzak, el-Musannef 3/358; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 9/278; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Evsat 1/236)
hadisinin işaret ettiği gibi, Kur’an’ın beyanları, kelimeleri öyle bir
tarzdadır ki, her bir ifadenin, her bir kelimenin, hatta her bir harfin, bazen
de bir meselenin ifade edilmeyişinin pek çok hikmeti vardır. Kur’an her
bir muhatabına hissesini ayrı bir kapıdan verir.
950أَوَْدًاوَاَِْلَ  yani, “Dağları yeryüzüne kazık ve direk yaptık.” ayeti buna
örnektir.
950 “Dağları da arzı tutan birer destek (yapmadık mı)?” (Nebe sûresi, 78/7)
Sıradan bir insanın bu ifadeden hissesi şudur: Yere çakılmış kazıklar gibi
duran dağları görür, onlardaki fayda ve nimetleri düşünür, Hâlık’ına
şükreder.
Bir şairin bu beyandan hissesi: Yeryüzünü bir taban, gök kubbe yi onun
üstüne konul muş, yeşil, elektrik lambalarıyla süslenmiş muhteşem bir
çadır ve enine bir daire olarak, göğün eteklerinin başında görünen dağları
ise o çadırın kazıkları şeklinde hayal eder. Sâni-i Zülcelâl’ine hayretle
kulluk yapar.
Göçebe bir edibin bu ayetten nasibi: Yeryüzünü bir çöl, sıradağları ise çok
sayıda ve birbirinden farklı bedevî çadırları gibi görür. Dağları, âdeta
toprak tabakası yüks ek direklerin üstüne atılmış ve o direklerin sivri
başları toprak perdesini yuka rı kaldırmış, birbirine bakıyor gibi hayal eder.
Onları pek çok canlının yuva sı olarak düşünür. Büyük, devasa mahlûklar
için yeryüzünde  böyle çadır gibi dağları kolayca kuran ve koya n Fâtır-ı
Zülcelâl’ine hayretle secde eder.
Bir coğrafyacının bu kelâmdan kısmeti: Yerküreyi, sonsuz uzay
boşluğunda  veya esîr denizinde yüzen bir gemi, dağları da o geminin
üstünde , onu sabit tutması ve dengeyi sağlaması için çakılmış direkler
şeklinde düşünür. O koca yerküreyi kusursuz bir gemi gibi yapıp bizleri
içine koya rak uçsuz bucaksız âlemde gezdiren Kadîr-i Zülkemâl’e karşı
951ْظََ ََََََُْ َ أَع der.
951 “Seni noksanlardan tenzih ederiz Ya Rab! Senin şanın ne büyüktür!”
Medeniyeti ve toplum hayatını iyi bilen hikmet sahibi bir âlimin bu
ayetten hissesi: Yeryüzü bir evdir; o evin hayatının direği ise bedenin
yaşamasıdır. Bunun da gereği hayat için şart olan su, hava ve topraktır. Su,
hava ve toprağın direği ve kazığı ise dağlardır. Zira dağlar, suyun m ahzeni,
havanın tarağı (onu zehirli gazlardan temizler), toprağın koruyuc usu
(toprağı bataklıktan ve denizin taşmasından korur) ve insanın yaşaması
için gerekli diğer şeylerin hazinesidir. O âlim, şu koca dağları, evimiz olan
yeryüzüne bu şekilde direk yapan ve geçimimiz için hazine kılan sonsuz
haşmet ve kerem sahibi Sâni’e tam bir hürmetle hamd eder, O’nu öve r.
Tabiat ilimlerini iyi bilen bir felsefecinin bu beyandan nasibi: Yerin
altındaki bazı değişim ve dalgalanmaların neticesi olarak meydana gelen
depremlerin, dağların varlığıyla dindiğini; hem dağların, yerkürenin
ekseninde istikrarla dönm esini ve depremle sarsıldığı zaman senelik
yörünge sinden çıkmamasını sağladığını; hem zeminin hiddet ve gazabının
ancak yanardağların delikleri vasıtasıyla nefes alarak yatıştığını anlar,
tamamen imana gelir, 952اََُِْْ ِِّٰ der.
952 Hikmet Allah’ındır.
Mesela: 953َََََُْرْضَ َََ رًَْ أَن اَٰاتِ وَاَْ ayetindeki ًْرَ kelimesi, felsefe
araştırmalarıyla kafası bulanmamış bir âlime şöyle bir mânâ ifade eder:
Gökyüz ü berrak, bulutsuz; zemin kuru, cansız ve verimsiz bir halde iken..
göğü yağmurla, zemini yeşilliklerle dona tıp bir tür izdivaç ve aşılama ile
bütün canlıları o sudan yaratmak öyle bir Kadîr-i Zülcelâl’in işidir ki,
yeryüzü onun küçük bir bahçesi, göklerin yüz örtüsü olan bulutlar ise o
bahçede bir sünge rdir. O âlim bu m ânâyı anlar, Cenâb-ı Hakk’ın kudr etinin
büyükl üğüne  secde eder.
953 “Göklerle yer bitişik (bir bütün) idi, onları Biz ayırdık.” (Enbiyâ sûresi, 21/30)
Hakikati delilleriyle bilen, hikmet sahibi bir zâta o kelime şu mânâyı
bildirir: Yaratılışın başlangıcında gökler ve yerküre şekilsiz birer küme,
işe yaramaz birer yaş hamur ve verimsiz, içi boş, toplu birer madde iken
Fâtır-ı Hakîm, açıp genişleterek onlara güzel bir şekil, faydalı birer suret
vermiş, onları ziynetli, sayısız varlığa yuva  kılmıştır. O âlim bu mânâyı
anlar, Yaratıcısının engin hikmetine hayran olur.
Yeni zamanın felsefecilerine ise şu kelime şöyle bir mânâyı ifade eder:
Güneş sistemini meydana getiren küremiz ve diğer gezegenler, başlangıçta
güne şle birleşik, açılmamış bir hamur şeklindeyken; Kadîr-i Kayyum  o
hamuru açıp gezegenleri birer birer yerlerine yerleştirmiş, güne şi orada
bırakıp yerküremizi buraya getirerek, zemine toprak sererek, gökten
yağmur yağdırarak, güne şten ışık serperek dünya yı şenlendirip bizi içine
koym uştur. O felsefeciler bu mânâyı anlar, başlarını tabiat bataklığından
çıkarır, 954أََِِّْٰ اَْاِِ الَُْ ِٰا derler.
954 Zâtında ve sıfatlarında eşsiz ve tek olan Allah’a iman ettim.
Mesela:
955ََُِْ ََوَاُْ َِْي  ayetindeki “lâm” harfi; hem kendi mânâsını hem
“fi”956 mânâsını hem “ilâ”957 mânâsını ifade eder.
955 “Güneş de bir delildir onlara, akar gider yörüngesinde...” (Yâsîn sûresi, 36/38)
956 Arapçadaki “harf-i cerr”. Zamana ve mekâna aidiyeti bildirir.
957 Son, dek, değin.. mânâlarına gelir.
İşte ََُِْ kelimesindeki “lâm”, onu “ilâ” mânâsında görüp anlayan avam
tabakaya der ki: “Sizin için ışık verici, ısıtıcı, hareketli bir lamba olan
güne şin seyri elbette bir gün bitecek, vazifesinin sona ereceği yere
ulaşınca güne ş size faydası dokunm az bir hal alacaktır.” Bu dersi dinleyen
insan da Hâlık-ı Zülcelâl’in güne şe bağladığı büyük nimetleri düşünerek
“Sübha nallah”, “Elhamdülillâh” der.
O “lâm” harfi, bir âlime de “ilâ” mânâsında görünür. Fakat o âlim, güne şi
yalnız bir lamba olarak değil, bahar ve yaz tezgâhında dokuna n Rabbanî
nakışların bir mekiği, Cenâb-ı Hakk’ın gece ve gündüz  sayfalarında
yazılan kelimelerinin mürekkebi ve bir nur hokka sı şeklinde tasavvur eder.
Güneşin gör ünebilen hareketlerinin işaret ettiği âlemin düz enini düşünerek
Sâni-i Hakîm’in sanatına “Maşaallah” ve hikmetine “Bârekallah” der,
secdeye kapanır.
“Lâm” harfi, gökbi limle meşgul olan bir felsefeciye ise “fî” mânâsını
şöyle ifade eder: Güneş, Cenâb-ı Hakk’ın emriyle kendi ekseninde,
zemberek gibi bir akış ile sistemini kurup döner. O felsefeci, şöyle büyük
bir saati yaratıp kuran Sâni-i Zülcelâl’ine karşı tam bir hayret ve takdir ile
“El-âzametü lillâh ve-l kudretü lillâh”958 der, dinsiz felsefeyi atar, Kur’an
hikmetinin ışığı altına girer.
958 Büyüklük ve kudret Allah’ındır.
Şu “lâm” harfi, dikkatli, hikmet sahibi bir zâta ise hem sebep mânâsında
hem de kelimenin zarf olarak kullanılmasıyla şunu ifade eder: Sâni-i
Hakîm, işlerine görünüş teki sebepleri perde yaptığından, yerçekimi
denilen ilahî bir kanunuyl a gezegenleri âdeta sapan taşları gibi güne şe
bağlamıştır. Bu kanun ile onları farklı fakat muntazam hareketlerle kendi
hikmet dairesinde döndür ür. O çekimin meydana gelmesi için güne şin
kendi eksenindeki hareketini görünüşte bir sebep kılmıştır. Demek,
َرَُِْ’in mânâsı şudur: ارِ ََََُِْ ََ َِِِْْ َُْ yani, güne ş kendisi
için karar kılınan şekilde, sisteminin istikrarı ve düzeni için hareket
ediyor. Çünkü görünüş te hareketin sıcaklığa, sıcaklığın kuvve te, kuvve tin
ise çekime sebep olması ilahî, Rabbanî bir kanundur .
İşte o hikmet sahibi zât, böyle bir hikmeti Kur’an’ın tek bir harfinden
anladığı zaman, “Elhamdülillah, hak ve hikmet Kur’an’dadır, felsefeyi beş
paraya saymam.” der.
Şairane bir kalbe ve düşüncelere sahip olan biri ise şu “lâm” harfinden ve
istikrardan şöyle bir mânâ çıkarır: “Güneş nuranî bir ağaçtır. Gezegenler
ise onun hareket halindeki meyveleri... Ağaçların aksine güne ş silkinir ki,
o meyveler düşmesin. Eğer silkinmezse düşüp dağılırlar.” Hem o insan
şunu hayal edebilir: “Güneş âdeta meczup bir halde, bir zikir halkasının
başıdır. O halkanın merkezinde cezbeli bir şekilde zikreder ve zikrettirir.”
Bir risalede bu m ânâya dair şöyle demiştim:
“Evet, güne ş meyveli bir ağaçtır, silkinir ki düşmesin seyyar olan
yemişleri.
Eğer güne ş sussa cezbe kaçar, ağlar gökl erde muntazam meczupları.”
Hem mesela:
959ونَوَِٰۤ ُُ اُُِْْأُۨ ayetinde bir sükût var, ucu açıklık var. Kimin nasıl
kurtuluşa ereceğini tayin etmemiş ki, herkes istediğini içinde bulabilsin.
Sözü az söyler ki, mânâsı geniş olsun. Çünkü bu ayetin muhataplarının bir
kısmının maksadı ateşten kurtulmaktır. Bir kısmı yalnız cenneti düşünür.
Bir kısım, ebedî saadeti arzu eder. Bir kısım, yalnız Allah’ın rızasını diler.
Bir kısım ise Cenâb-ı Hakk’ın cemâlini görmeyi asıl gaye bilir... Bunun
gibi, pek çok yerde Kur’an sözün ucunu açık bırakır ki, herkes kendi
hissesini alsın. Kısaca söyler ki, çok mânâ ifade etsin. İşte bu ayette de
اَُُِْْن der, kurtuluşu bulanların neye erişeceğini tam olarak tayin etmez.
Böylece âdeta şunu s öyler:
959 “İşte bunlardır kurtuluşa erenler.” (Bakara sûresi, 2/5)
“Ey Müslümanlar!.. Müjde size! Ey takva sahibi! Sen cehennemden
kurtulursun. Ey salih! Sen cennette kurtuluşa erersin. Ey arif! Sen Allah’ın
rızasına ulaşırsın. Ey âşık! Sen de O’nun cemâlini görmeye mazhar
olursun.” İşte beyanının kuşatıcılığı yönüyl e Kur’an’ın ayetlerinin,
kelimelerinin, harflerinin, hatta bir meseleyi ifade etmemesinin ayrı ayrı
binlerce mânâsından, bunun binlerce örneğinden yalnız birkaç tanesini
gösterdik. Başka ayetleri ve kıssaları da bunl ara kıyaslayabilirsin.
Mesela: 960ِْْ ََِِْا ُّٰ وَاَََّْٰ إِلََْْ أَُ َۤ إِ ayetinin o kadar farklı yönleri ve
öyle mertebeleri var ki, bütün evliya tabakaları, manevî yolculuklarında,
her mertebede şu ayete ihtiyaçlarını görüp onda n kendi derecelerine lâyık
manevî bir gıda, taze bir mânâ almışlar. Çünkü “Allah”, Cenâb-ı Hakk’ın
öteki isimlerini de kapsayan bir isim olduğunda n, içinde O’nun güzel
isimleri sayısınca tevhid mertebesi bulunur. ا َُ ََّإِلا َُ َ ََِ َّإِلأَيْ َ رَزاقَ 
961ا ََُّنَ إِلرَْٰ ve bunun gi bi…
960 “O halde şu gerçeği hiç unutma ki, Allah’tan başka ilah yoktur. Sen kendi günahından dolayı
Allah’tan af dile.” (Muhammed sûresi, 47/19)
961 Yani, O’ndan başka hiçbir rızık verici yoktur, O’ndan başka hiçbir yaratıcı yoktur, O’ndan
başka Rahman yoktur.
Hem mesela: Kur’an kıssalarından Hazreti Musa’nın (aleyhisselam)
kıssasının, âdeta onun asâsı (asâ-yı Musa) gibi binlerce faydası var. O
kıssanın hem Hazreti Peygamber’i (aleyhissalâtü vesselam) teskin ve
teselli, hem kâfirleri tehdit, hem münafıkları kınama, hem de Yahudileri
azarlayarak ikaz etme gibi pek çok maksadı ve yönü bulunur. Onun için
farklı sûrelerde tekrar edilmiştir. Her yerde bütün maksatlar ifade
edilmekle beraber yalnız biri asıl maksat olur, diğerleri ona tâbi kalır.
Soru: Kur’an’ın, bu örneklerdeki bütün mânâları işaret ettiğini nereden
bileceğiz?
Cevap: Madem Kur’an ezelî bir hutbedir. Hem her asırdaki çeşit çeşit,
tabaka tabaka insanlara hitap ediyor, ders veriyor. Elbette o çeşitli
anlayışlara göre farklı mânâları içerip onları kastedecek, onlara işaret
edecektir. Evet, İşarâtü’l İ’caz’da Kur’an’ın böyle çeşitli mânâları sarf ve
nahiv962 ilimlerinin kaideleriyle, beyan ve mânâ ilimlerinin düsturlarıyla,
belâgat ilminin kanunlarıyla ispatlanmıştır. Bununl a beraber, Arapça ve
dinî esaslar bakımından doğru olmak şartıyla; mânâ ilmince makbul,
beyan ilmince münasip ve belâgatçe güzel olan bütün yönleri ve mânâları,
müçtehitlerin, tefsircilerin, usûl ve fıkıh âlimlerinin ittifakıyla ve bu
husustaki farklı fikirlerin şahitliğiyle Kur’an’ın mânâlarındandırlar. O
mânâlara, derecelerine göre birer işaret konul muştur. Bu işaretler ya
sözledir ya da manevîdir. Manevî olanlarda sözün başı ve sonu arasındaki
ahenk, öncesi ve sonrasıyla bulunduğu mevki veya başka bir ayetten bir
emare o mânâya işaret edebilir. Bazıları yirmi, otuz, kırk, altmış, hatta
seksen cilt olan yüz  binlerce tefsir,963 Kur’an’ın beyanındaki kuşatıcılığa ve
harikalığa kesin, apaçık birer delildir. Her neyse... Burada her bir mânâya
işaret eden emareleri kanunlarıyla, kaideleriyle göstersek söz çok uzar.
Onun i çin kısa kesip meseleyi kısmen İşarâtü’l İ’caz’a havale ediyoruz.
962 Sarf ve nahv: Arapçada kelime ve cümle bilgisi.
963 Bkz. el-Kevserî, el-Makalât s. 473-474.
İkinci Lem’a
Kur’an’ın mânâs ındak i harika kuşatıcılık ve kapsayıcılıktır.
Evet, Kur’an bütün müçtehitlerin kaynaklarını, ariflerin zevklerini, hak
yolcularının meşreplerini, kâmil zâtların yollarını ve hakikati delilleriyle
bilen zâtların mezheplerini mânâ hazinelerinden ihsan etmekle beraber,
onlara daima rehber olmuş, mânen yüks elişlerinde yol göstermiştir.
Kur’an’ın tükenmez hazinesiyle yollarını aydınlattığı, bütün o zâtların
doğruladıkları ve üzerinde birleştikleri apaçık bir hakikattir.
Üçüncü Lem’a
Kur’an’ın ilmindeki harika kuşatıcılık ve kapsayıcılıktır.
Evet, Kur’an şeriatın, hakikatin ve tarikatların çeşitli, sayısız ilimlerini
kendi ilim denizinden akıttığı gibi, mümkinat dairesinin hakiki hikmetini,
vücûb dairesinin hakiki ilimlerini ve ahiret âlemine ait sırlı bilgileri de o
denizden muntazam bir şekilde, çokça akıtır. Bu lem’aya bir örnek vermek
için bir cilt yazmak gerekir. Öyleyse yalnız misal olarak ilk yirmi beş
Söz’ü gösteriyoruz. Evet, bütün yirmi beş Söz’ün doğru hakikatleri,
Kur’an’ın ilim deryasından ancak yirmi beş damladır. O Söz’lerde kusur
varsa benim sığ anlayışıma aittir.
Dördüncü Lem’a
Kur’an’ın bahislerindeki harika kuşatıcılık ve kapsayıcılıktır.
Evet, Kur’an insana ve insanın vazifesine, kâinata ve onun Hâlık’ına,
yerlere ve göklere, dünya  ve ahirete, geçmiş ve geleceğe, ezel ve ebede
dair mühim bahisleri bir arada zikreder. Bununl a beraber, insanın bir su
damlasından var edilişinden kabre girişine kadar.. yeme ve yatma
adâbından kaza ve kader bahislerine kadar.. âlemin altı günde
yaratılmasından tut, ta 965اََُْْتِوَ ،964وَاارَِتِ yeminleriyle işaret edilen
rüzgarların esmesindeki vazifelere kadar.. اَّوََ ََؤُنَ إِل ،966اَْْءِ وَََُِِْلُ ََْ 
967ُنْ ََءَ َّٰأَ ayetlerinin işaretiyle, Cenâb-ı Hakk’ın insanın kalbine ve
iradesine müdahalesinden 968ِِوَاتُ َِْتٌ َِِٰوَا ayetinde işaret edilen,
O’nun bütün gökleri kudret elinde tutmasına kadar.. ٍَِ َتٍ ِْ َِوََََْ 
969وَاََْبٍ ayetiyle yeryüzünde ki çiçek, üzüm ve hurmalardan tut, َِإِذَا زُِْ
970َاَْرْضُ زَِْالَ ayetiyle ifade ettiği hayret verici hakikatlere kadar..
göklerin 971َۤءِ وََِ دَُنٌُ اَْٰۤى إَِ ا ayetinde bildirilen vaziyetinden
dumanla yarılmasına ve yıldızlarının düşüp sonsuz göklerde dağılmasına
kadar.. dünya nın imtihan için açılmasından kapanmasına, ahiretin birinci
durağı olan kabirden, sonra berzahtan, haşirden, sırat köprüsünde n cennete
ve ebedî saadete kadar.. geçmiş zaman hadiselerinden, Hazreti Âdem’in
bedeninin yaratılışından, iki oğlunun kavgasından tut, Nuh tufanına,
Firavun kavminin boğul masına ve diğer peygamberlerin mühim
vakalarına kadar.. 972َُْأََُْ ِ ayetinin işaret ettiği ezeli hadiseden ta وُُهٌ
973 َظَِةٌ إِٰـ رََ۝ِرَةٌ َض ٍََِْ ile anlatılan kıyamet haberlerine kadar bütün
esas ve mühim bahisleri öyle bir tarzda bildirir ki, o beyan ancak bütün
kâinatı bir saray gibi idare eden bir Zât-ı Zülcelâl’e yakışır. O Zât ki,
dünya yı ve ahireti iki oda gibi açıp kapar. Yeryüzünü bir bahçe ve
gökyüz ünü lambalarla süslenmiş bir dam kılmıştır. Geçmiş ve geleceği,
gece ve gündüz  gibi karşılıklı iki hazır sayfa hükm ünde  görür. İcraatının
silsilesi O’nun nazarında, ezel ve ebed gibi, dün ve bugün gibi iki tarafı
birleşmiş bir şekilde, hâlihazır hükm ünde dir. Kur’an işte o Zât’a yakışır
bir beyandır.
964 “O tozutup savuran (rüzgârlara)” (Zariyat Sûresi, 51/1)
965 “İyilik için birbirinin peşinden gönderilenler” (Mürselat Sûresi, 77/1)
966 “Bilin ki, Allah insan ile kalbi arasına girer (dilediği takdirde arzusunu gerçekleştirmesini
önler).” (Enfâl Sûresi, 8/24)
967 “Ama Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz.” (İnsan Sûresi, 76/30; Tekvir Sûresi, 81/29)
968 “...gökler âlemi de bükülmüş olarak elinin içindedir.” (Zümer Sûresi, 39/67)
969 “Orada üzüm bağları ve hurmalıklar yaptık.” (Yâsîn Sûresi, 36/34)
970 “Yer o müthiş depremiyle sarsıldığı zaman.” (Zilzâl Sûresi, 99/1)
971 “Sonra iradesi bir gaz halinde olan göğe yöneldi.” (Fussilet sûresi, 41/11)
972 “Ben Sizin Rabbiniz değil miyim?” (A’râf sûresi, 7/172)
973 “O güzel ve Yüce Rablerine bakakalır... Ve nice suratlar vardır o gün asılır.” (Kıyâmet sûresi,
75/22-23)
Nasıl ki, bir usta, yaptığı ve idare ettiği iki binadan bahseder, onların
programını ve işlerinin listesini hazırlar. İşte Kur’an da şu kâinatı yapan,
idare eden ve işlerinin listesini, fihristini -tabir caizse- programını yazan,
gösteren bir Zât’ın beyanına yakışır tarzdadır. Onda hiçbir şekilde
yapmacıklık veya zorlama eseri görülmez. Hiçbir taklit şaibesi veya
başkasının hesabına, kendini onun yerinde farz edip konuş urmuş gibi bir
hile emaresi bulunmaz. Kur’an’ın saf, berrak ve parlak beyanı bütün
ciddiyetiyle, saflığıyla, paklığıyla, gündüz ün ışığının “Güneşten geldim”
demesi gibi, “Ben âlemin Yaratıcısının beyanıyım, kelâmıyım.” der.
Evet, dünya yı takdir nağmeleriyle, hamd ve şükran musikisiyle dolduran
ve yeryüzünü bir zikir meclisine, bir mescide, ilahî sanatı seyir için bir
sergiye çeviren Kur’an-ı Mucizü’l Beyan; şu dünya yı antika sanatlarla
süsleyen, lezzetli nimetlerle dolduran, hayret verici eserlerini ve kıymetli
nimetlerini sanatının harikalarıyla dünya nın yüzüne serpen, güzelce dizen,
zeminin yüzüne seren bir Sâni’den, bir Mün’im’den başka kime yakışır ve
kimin kelâmı olabilir? O’ndan başka kim Kur’an’a sahip olduğunu iddia
edebilir? Bu O’ndan başka kimin sözü olabilir? Dünya yı aydınlatan ışık,
güne şten başka neye yakışır? Kâinatın tılsımını çözüp âlemi ışıklandıran
Kur’an’ın beyanı, o Ezelî Güneş’ten başka kimin nuru olabilir? Kimin
haddine düşmüş ki, onun benzerini, taklidini yapsın? Evet, bu dünya yı
sanatıyla dona tan bir Sanatkârın, sanatını takdir eden insanlarla
konuş maması imkânsızdır. O Zât mademki yapar ve bilir, elbette konuş ur.
Madem konuş ur, elbette O’nun konuş masına yakışan, Kur’an’dır. Bir
çiçeğin ihtiyaçlarına ve donatılmasına bile kayıtsız kalmayan bir Mâlikü’l
Mülk, büt ün mülkünü velveleye veren bir kelâma nasıl kayıtsız kalır? Onu
başkasına atfedip kıymetini hiçe indirir mi?
Beşinci Lem’a
Kur’an’ın üslûbundak i ve az sözle çok şey bildirmesindeki harika
kuşatıcılık ve kapsayıcılıktır.
Bunda  “Beş Işık” var.
Birinci Işık: Kur’an’ın üslûbunun o kadar hayret verici bir enginliği var
ki, bir tek sûre, kâinatı içine alan o geniş Kur’an denizini kapsar. Bir tek
ayet, o sûrenin hazinesini içine alır. Ayetlerin çoğu birer küçük sûre,
sûrelerin çoğu da birer küçük Kur’an’dır. İşte bu, Kur’an’ın az sözle çok
şey anlatan mucizevî üslûbund aki irşadın büyük bir lütfu ve güzel bir
kolaylığıdır. Çünkü herkes her vakit Kur’an’a muhtaç olduğu halde, ya
anlayışsızlığından ya da başka sebepler yüzünde n her vakit Kur’an’ın
tamamını okum az yahut okum aya vakit ve fırsat bulamaz. Onların
Kur’an’dan mahrum kalmaması için her bir sûre, birer küçük Kur’an
hükm üne, hatta her bir uzun ayet, birer kısa sûre makamına geçer. Hatta
gözü mânâ âlemine açık keşf ehli zâtlar, Kur’an’ın Fatiha’da, Fatiha’nın
da besmelede saklı olduğund a birleşirler. Hakikati delilleriyle bilen
zâtların ittifakı şu hakikati ispatlar.974
974 Alûsî, Ruhu’l-Meânî, 1, 39.
İkinci Işık: Kur’an ayetleri emir ve yasak, vaat ve tehdit, teşvik ve
korkutma, sakındırma ve irşad, kıssalar ve misaller, ilahî hüküm ler ve
marifet, tabiat ilimleri ve kanunları, şahsî hayatın ve toplum hayatının
şartları, kalbî ve manevî hayat ve ahiret gibi, bütün beyan ve hakiki
marifet tabakalarını, insanın ihtiyaçlarını delilleri ve işaretleriyle içerir.
Bununl a beraber, ْتَ َِ َُِْْ َ ِ yani, “İstediğin her şey için Kur’an’dan
ne istersen al.” cümlesinin ifade ettiği mânâ, doğruluğuyl a o derece kabul
görmüş ki, hakikat ehli zâtlar arasında darbımesel hükm üne geçmiştir.
Kur’an ayetlerinde öyle bir enginlik, öyle bir kapsayıcılık var ki, her derde
deva, her ihtiyaca gıda olabilir. Evet, öyle olması gerekir, çünkü daima
manevî mertebeler kat eden kâmil zâtların bütün tabakalarına mutlak
rehberin şu vasfa sahip olması şarttır.
Üçüncü Işık: Kur’an’ın az sözle çok şey anlatan mucizevî üslûbudur .
Kur’an bazen uzun bir silsilenin iki tarafını öyle anlatır ki, o silsilenin
bütününü güz elce gösterir.
Hem bazen bir kelimenin içinde açıkça veya işaretlerle, imâ ile bir
davanın pek çok de lilini saklar.
Mesela: 975ُْ وَأََْاُِْوَاَِْفُ أََِِْقُ اَٰاتِ وَاَْرْضِ وَِْ اَِٰ۪ َْ ayetinde
Cenâb-ı Hakk’ın birliğinin delil ve işaretlerinin silsilesini meydana
getiren kâinatın yaratılış silsilesini başı ve sonuyl a zikrederek o ikinci
silsileyi gösterir, birincisini okutur. Evet, bir Sâni-i Hakîm’e şahitlik eden
âlem sayfalarının birinci derecesi, göklerin ve yerkürenin yaratılışının
başlangıcıdır. Sonra göklerin yıldızlarla süslenmesi, yeryüzünün canlılarla
şenlendirilmesi, sonra güne ş ve ayın ilahî emirlere itaatiyle mevsimlerin
değişmesi, ardından gece ve gündüz ün değişimi ve akışı içindeki icraat
silsilesidir. Daha sonra ise gele gele, bolluğun ve çeşitliliğin en çok
görüldüğü insan yüzlerinin ve seslerinin hususiyetleri, farklılıkları ve
şahsilikleri... Mademki intizamdan en uzak ve tesadüfün karışma ihtimali
bulunan insan yüzlerindeki farklılıklarda hayret verici ve hikmetli bir
intizamın var olduğu, gayet sanatkâr bir Hakîm’in kaleminin işlediği
gösterilse, elbette intizamları apaçık olan öteki sayfalar kendi kendine
anlaşılır, Nakkaşını gösterir. Hem madem koca göklerin ve yerkürenin
yaratılışının başlangıcında bir sanatın ve hikmetin izleri görünüyor .
Elbette kâinat sarayının temel taşı olarak gökleri ve yeryüzünü hikmetle
koya n bir Sâni’in diğer eserlerindeki sanatı, hikmetli nakışları da pek
açıktır. İşte şu ayet gizliyi açık, açığı gizli kılarak gayet güzel bir şekilde,
az sözle çok şey anlatan bir üslûp gösteriyor.
975 “O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de, gökleri ve yeri yaratması, lisanlarınızın ve
renklerinizin farklı olmasıdır.” (Rûm sûresi, 30/22)
Evet, 976َِ ُُْنَََُْنَ ِّٰ  ayetinden tut, رْضِى ِ اَٰاتِ وَاََُْ اََُْ اَْْٰوَ
977َُِوََُ اَُِْ الْ ayetine kadar altı defa 978اِ۪نْ اَِٰ۪.. وَِْ اٰيَوَمِ ile başlayan
deliller zinciri, bir cevherler, nurlar, mucizeler ve veciz ifadeler
silsilesidir. Kalb istiyor ki, şu definelerde gizli olan elmasları göstereyim.
Fakat ne yapayım, makam bunu kaldırmıyor. Başka vakte erteleyip o
kapıyı şimdi açmıyorum.
976 “Haydi siz akşama girerken, (sabaha çıkarken) Allah’ı takdis ve tenzih edin, namaz kılın.”
(Rûm sûresi, 30/17)
977 “Göklerde ve yerde en yüce sıfatlar Allah’ındır. O Aziz ve Hakîmdir: Mutlak galiptir, tam
hüküm ve hikmet sahibidir.” (Rûm sûresi, 30/27)
978 “…O’nun varlığının ve kudretinin delilleridir...” (Rûm sûresi, 30/20, 21, 22, 23, 24, 25)
Hem mesela
979َ اُ ُُُ أَي۝َرُِْنِ َ
979 “Hele siz beni hapishaneye bir gönderiverin. Yusuf! Sözü doğru ve isabetli olan aziz dostum!”
(Yûsuf sûresi, 12/45-46)
980ُِنََِرْ beyanıyla 981ُُُ kelimesinin arasında şu ifade var:
980 “Beni Yusuf’a gönderin.” (Yûsuf sûresi, 12/45)
981 “Yusuf!” (Yûsuf sûresi, 12/46)
982ََلَ َُُُذَََ إَِ اِْ وؤَْ ََرَُْهُ فِأَََِْْ ُِْ اإِٰـ َُُ ل
982 Gönderiverin onu, Yusuf’a rüyayı tabir ettirmek için. Onu önderdiler. O da zindana gitti. Ve
şöyle dedi: “Yusuf...”
Demek, beş cümle veciz bir şekilde bir cümlede özetlendiği halde açıklığı
bozulmuyor, anlamayı zorlaştırmıyor.
Hem mesela: 983َِ َرًاُْ َِ اَِ اَْخْاَِي َََ لَ ayetine bak: Asi insanın
“Çürümüş kemikleri kim diriltecek?”984 diye meydan okur gibi inkârına
karşı Kur’an der ki: “Onları ilk kim yaratmışsa o diriltecek. O Zât, her bir
şeyi her haliyle bilir. Hem size yeşil ağaçtan ateş çıkaran bir Zât, çürümüş
kemiğe de hayat verebilir.”985 İşte bu ayet, yeniden diriliş meselesine farklı
yönleriyle bakar, onu i spatlar.
983 “O’dur ki sizin için yeşil ağaçtan bir ateş yaratır.” (Yâsîn sûresi, 36/80)
984 Yâsîn, 36/78.
985 Yâsîn, 36/79, 80.
Öncelikle, Cenâb-ı Hakk’ın insana ihsan ettiği nimet silsilesini hatıra
getirir. Fakat başka ayetlerde etraflıca anlattığı için kısa keser, meseleyi
akla havale eder. Yani, “Size ağaçtan meyveyi ve ateşi, ottan erzakı ve
tohum ları, topraktan tahıl ve bitkileri verdiği gibi, yeryüzünü –her bir
erzakınızın içinde bulunduğu – hoş bir beşik ve âlemi, güzel ve bütün
ihtiyaçlarınızı içinde saklayan bir saray yapan Zât’tan kaçıp başıboş
kalarak hiçliğe, yokluğa saklanılmaz. Vazifesiz olarak kabre girip
uyandırılmamak üzere rahat yatamazsınız.” der.
Sonra ayet o hakikatin bir deliline işaret eder, 986َِ اََِْْاَ kelimesiyle
şu mânâyı bildirir: Ey haşri inkâr eden adam! Ağaçlara bak… Kışın ölen,
kemikler gibi sayısız ağacı baharda dirilten, yeşillendiren, hatta her bir
ağaçta yaprak, çiçek ve meyve olarak haşrin üç farklı misalini gösteren
Zât’ın kudr etine inkârla, haşri akıldan uzak gör mekle meydan okunm az.
986 “Yeşil ağaç.” (Yâsîn sûresi, 36/80)
Sonra bir delile daha işaret eder, der ki: Size ağaç gibi yoğun, ağır,
karanlık bir maddeden ateş gibi hoş, hafif, nuranî bir maddeyi çıkaran bir
Zât’ın odun misali kemiklere ateş gibi bir hayat ve nur gibi bir şuur
vermesini nasıl akıldan uzak gör üyorsunuz ?
Sonra bir delili daha açıklar, der ki: Bedeviler için kibrit yerine ateş
çıkaran meşhur ağacın iki dalı yeşilken birbirine sürüldüğü vakit ateşi
yaratan, rutubetiyle yeşillik ve sıcaklığıyla kuruluk gibi iki zıt tabiatı aynı
ağaçta birleştiren, böylece her bir şeyin ve toprak, hava, su, ateş gibi
tabiattaki aslî unsurların kendi emrine baktığını, kudretiyle hareket
ettiğini, hiçbir şeyin başıboş olmadığını gösteren bir Zât’ın, topraktan
yapılan ve sonra toprağa döne n insanı topraktan yeniden çıkarması akıldan
uzak görülemez. O’na isyan ile meydan okunm az.
Sonra Hazreti Musa’nın (aleyhisselam) meşhur ağacını hatırlatarak, Resûl-
u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) haşir davasının Musa
Aleyhisselam’ın da davası olduğunu bildirir. Peygamberlerin bu husustaki
ittifakına örtük bir şekilde işaret edip şu kelimenin vecizliğine bir incelik,
bir güzellik daha katar.
Dördüncü Işık: Kur’an’ın vecizliği o derece kapsayıcı ve harikadır ki,
dikkat edilse şu görünür: Bazen bir denizi bir ibrikte gösteriyor gibi pek
geniş, çok uzun ve küllî düsturları, umumi kanunları, basit ve avamca
anlayışlara merhamet mahiyetinde basit bir kısmıyla, belli bir hadiseyle
anlatır. Bunun bi nlerce misalinden yalnız ikisine işaret edeceğiz.
Birinci Misal: Yirminci Söz’ün Birinci Makam’ında etraflıca izah edilen
üç ayettir. Hazreti Âdem’e Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin öğretilmesi
hadisesiyle, onun şahsında insanoğluna bütün ilimlerin ilham olunduğunu,
öğretildiğini ifade eder.987 Hazreti Âdem’e meleklerin secde etmesi,
şeytanın ise etmemesi hadisesiyle, balıklardan meleklere kadar pek çok
varlığın insana itaat ettiğini, yılandan şeytana kadar zararlı mahlûkların
ise ona boyun  eğmeyip düşmanlık beslediğini bildirir.988 Hem Musa
(aleyhisselam) kavminin, Mısır’daki ineğe tapma inancından alınan ve
“icl”989 hadisesinde tesirini gösteren inanışının, bir ineği kesmekle, Musa
Aleyhisselam’ın bıçağıyla kesildiğini ifade eder.990 Hem taştan su çıkması,
içinden çayların akması ve taşların dağılıp yuva rlanmasıyla, toprak
altındaki taş tabakasının su damarlarına yuva  olduğunu ve toprağa analık
ettiğini anlatır.991
987 Bkz. Bakara sûresi, 2/31.
988 Bkz. Bakara sûresi, 2/34.
989 İsrailoğulları Firavun’dan kurtulup Sinâ Çölü’ne yerleştikleri zaman yaşanan buzağı hadisesi.
Hazreti Musa (aleyhisselam) Sinâ Dağı’na çıkmış ve orada bir süre kalmıştı. İsrailoğulları da bu
esnada altından bir buzağı yaparak ona tapmaya başlamışlardı
990 Bkz. Bakara sûresi, 2/67-71.
991 Bkz. Bakara sûresi, 2/60.
İkinci Misal: Kur’an’da çok tekrar edilen Hazreti Musa (aleyhisselam)
kıssasında geçen cümleler ve kısımlardır. Her biri umumi bir kanunun ucu
olarak gös terilmiştir ve o kanunu i fade eder.992
992 Bkz. Bakara sûresi, 2/40-71; Nisâ sûresi, 4/153-162; Mâide sûresi, 5/20-26; A’râf sûresi,
7/103-162; Tâhâ sûresi, 20/9-79.
Mesela, 993َانُ اِْ ِ ًََْ َم ayetinde Firavun vezirine şöyle emreder:
“Bana yüks ek bir kule yap, göğü seyredip acaba Musa’nın (aleyhisselam)
dava ettiği gibi gökleri idare eden bir ilah var mı diye bakacağım.” İşte
994َرًْص kelimesiyle ve şu basit hadiseyle ayet; dağsız bir çölde
bulundukl arı için dağları arzulayan, Hâlık’ı tanımadıkları için tabiata
taparak rubûbi yet dava eden, zorbalıkları ve zulümleriyle nam salmış,
şöhrete düşkün olduklarından dağ gibi meşhur piramitler inşa eden, sihre
ve reenkarnasyona (ruhun başka bedenlere geçmesine) inandıkları için
cenazelerini mumyalatıp o dağ misali mezarlarda muhafaza ettiren Mısır
firavunlarının tuhaf bir geleneğini bildirir.
993 “Hâman! Benim için bir kule inşa et.” (Mü’min sûresi, 40/36)
994 Kule.
Mesela, 995ََُ َََََِِْْمَ ن ayetinde Cenâb-ı Hak, boğul an Fira vun’a der ki:
“Bugün senin boğul an cesedini kurtaracağım.” Bununl a bütün
Firavunların, reenkarnasyon inancıyla cenazelerini mumyalatarak
gelecekteki nesillere göstermek gibi ölümü hatırlatan, ibret verici bir
âdetlerini ifade eder. Hem bu asırda, o boğul an Firavun’un cesedi diye
keşfedilen bir bedenin, o boğul duğu de nizden sahile atılması gibi, zamanın
denizinde asırların dalgaları üstünde  asrımızın sahiline atılacağını
mucizevî, gaybî bir işaretle haber verir. Bir mucizelik parıltısı
hükm ünde ki o tek kelime bunun bi r mucize olduğunu gös terir.
995 Yûnus sûresi, 10/92.
Hem mesela, 996ُْوَََُْْنَ َِۤءَذَُنَ أََْۤءَُْ يُ ayeti, İsrailoğullarının
çocuklarının öldürülüp kız çocuklarının hayatta bırakılmasını, bir Firavun
zamanındaki bir hadiseyle anlatır. Yahudi milletinin çoğu memlekette, her
asırda maruz kaldığı çeşitli katliamları, kadın ve kızların haram eğlence
hayatında oyna dıkları rolü ifade eder.
996 “Onlar sizin dünyaya gelen erkek çocuklarınızı kesiyor, kız çocuklarınızı ise kötülük için
hayatta bırakıyorlardı.” (Bakara sûresi, 2/49; İbrahim sûresi, 14/6)
997اسِ َٰ َٰةٍََُِْ أََْصَ اوََ
997 “İnsanlar içinde dünya hayatına en hırslı olanların onlar olduğunu görürsün.” (Bakara sûresi,
2/96)
998ََ َ َُا ََُْنُِِْ اَْۚ َِْْمِ وَاُْْوَانِ وَأَك َُرُِنَ ِ اِْثَرٰى ًَِا ُِْوَت
998 “Onlardan birçoğunun günaha, başkasının hakkına tecavüz etmeye, haram yemeye
yarışırcasına koştuklarını görürsün. Yaptıkları şey ne kadar kötü!” (Mâide sûresi, 5/62)
999َُِ َ ُِ اُِْْْأَرْضِ ََدًاۚ وَّٰوَََْْنَ ِ ال
999 “Sırf fesat çıkarmak için dünyanın her tarafında koşup dururlar. Allah bozguncuları sevmez.”
(Mâide sûresi, 5/64)
1000َُِْن ِ اَْرْضِ َتِي اَِْبِ َُِْٰى َِۤ إَِْۤاَِ فوََََْۤ إِل
1000 “Biz İsrailoğullarına Kitapta şu hükmü de takdir ettik: ‘Siz ülkede iki kere bozgunculuk
yapacaksınız...’” (İsrâ sûresi, 17/4)
1001ِدَِْا ِ اَْرْضِ ُْوََ ََْ
1001 “Fakat sakın yeryüzünde fesat çıkararak taşkınlık yapmayın.” (Bakara sûresi, 2/60; A’râf
sûresi, 7/74; Hûd sûresi, 11/85; Şuarâ sûresi, 26/173; Ankebût sûresi, 29/36)
Yahudilerle ilgili şu iki Kur’an hükm ü, o milletin toplum hayatında dolap
ve hileyle sürdürdükleri şu iki müthiş, umumi düstura işaret eder: Toplum
hayatını sarsan, gayreti ve emeği sermaye ile karşı karşıya getirip fakirleri
zenginlerle çarpıştıran, kat kat faizle bankalar kurmaya sebep olan ve
hileyle mal biriktirenler Yahudiler olduğu gibi, yine o milletin mahrum
kaldığı ve daima zulüm gördüğü hüküm etlerden ve muktedirlerden
intikamını almak için her çeşit fesat komitesine karıştığını ve her tür
ihtilâle parmak karıştırdığını bildiriyor.
Mesela, 1002َوْتََََُا اْ yani, “Eğer doğru iseniz, haydi ölümü isteyiniz! Hiç
istemeyeceksiniz.” İşte Peygamber (aleyhissalâtü vesselam) meclisinde,
küçük bir topluluktaki basit bir hadise, hayat hırsı ve ölüm korkusuyla
meşhur olan Yahudi milletinin ta kıyamete kadar hal diliyle ölümü
istemeyeceğini ve hayat hırsını bırakmayacağını ifade eder.
1002 “Haydi, ölümü istesenize!” (Cum’a sûresi, 62/6. Ayrıca Bkz. Bakara sûresi, 2/94)
Mesela: 1003ةُ وَاَََُْْرَِْ ََُِْ الوَضُ Bu beyan, o milletin kaderini umumi
bir şekilde anlatır. İşte o milletin karakterinde ve kaderinde saklı olan şu
müthiş düsturlar içindir ki, Kur’an onlara pek şiddetli hitap ediyor,
edeplendirmek maksadıyla dehşetli tokat vuruyor. Şu örneklere bakıp
Hazreti Musa’nın (aleyhisselam) ve İsrailloğullarının başka kıssalarını ve
onlar hakkında anlatılan başka kısımları bu kıssaya kıyasla. Bu Dördünc ü
Işık’ta bahsedilen, Kur’an’ın az sözle çok şey anlatmasındaki mucizelik
parıltısı gibi, Kur’an’ın basit kelimelerinin ve küçük bahislerinin ardında
pek çok mucizelik parıltısı vardır. Arif olana bir işaret yeter.
1003 “İşte bu hadiseden sonra üzerlerine horluk ve yoksulluk damgası basıldı.” (Bakara sûresi,
2/61)
Beşinci Işık: Kur’an’ın maksatlarını ve meseleleri beyan edişi, mânâları
ve üslûbu, t atlılığı ve güzelliği itibarı ile harika kuşatıcılığıdır.
Evet, Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın sûrelerine ve ayetlerine, bilhassa
sûrelerin girişlerine ve ayetlerin başlarına, durak yerlerine dikkat edilse
görülür ki: Kur’an, her türlü belâgati, söz sanatını.. kusursuz, üstün ve
yüce bir üslûbun bütün çeşitlerini.. güzel ahlâka dair her hususu.. bütün
tabiî ilimlerin özünü.. Cenâb-ı Hakk’ı bilmenin fihristini.. insan ve toplum
hayatının bütün faydalı düsturlarını.. ve şu kâinatın bütün yüce
hikmetlerini, nuranî kanunlarını bir arada içerir. Buna rağmen onda  hiçbir
karışıklık emaresi görünmüyor.
Evet, o kadar farklı hususiyetleri hiçbir karışıklık olmadan bir araya
toplamak ancak üstün kudret sahibi Kahhar bir Zât’ın mucizevî nizamıyla
olabilir. Gerçekten bütün bu kuşatıcılık içinde şu intizam ile beraber,
geçmiş yirmi dört Söz’de izah ve ispat edildiği gibi, katmerli cehaletin
sebebi olan alışkanlık ve gaflet perdelerini keskin beyanlarıyla yırtmak..
âdet perdeleri altında gizli harikulâdelikleri çıkarıp göstermek..
sapkınlığın ve aldanışın kaynağı olan tabiat putunu tevhid delillerinin
elmas kılıcıyla parçalamak.. gaflet uykus unun kalın tabakalarını şimşek
misali sesiyle dağıtmak.. insan aklının eseri olan felsefeyi aciz bırakan,
kâinatın anlaşılması zor tılsımını ve âlemin yaratılışının garip
muammasını çözüp keşfetmek elbette hakikati gören ve gaybı bilen,
hidayet kaynağı ve doğruluk rehberi Kur’an gibi, mucizeler gösteren bir
kitabın harikulade işleridir.
Evet, Kur’an ayetlerine insaf ile dikkat edilse, onun yalnız bir-iki maksadı
anlatan, tek bir fikir silsilesini yavaş yavaş takip eden başka kitaplara
benzemediği görülür. Kur’an’ın âdeta birdenbire, ani bir tavrı ve
vahyediliyormuş, kalbe bırakılıyormuş gibi bir gidişatı var. Hem beraber
indirilen her bir kısmının, müstakil olarak, uzak bir yerden geldiğinin,
gayet ciddi ve mühim bir haberin tek tek, kısa kısa parçaları olduğunun
işaretleri görülüyor.
Evet, kâinatla ve onun Yaratıcısıyla bu derece ilgili, ciddi haberleri
kâinatın Hâlık’ından başka kim verebilir? Kimin haddine ki, haddini
hadsiz derece aşıp Hâlık-ı Zülcelâl’i kendi keyfince konuş tursun ve şu
kâinatın doğr u bir tercümanı olsun! Evet, Kur’an’da kâinatın Sâni’inin pek
ciddi, hakiki, doğru ve yüce bir üslûpla konuş tuğu, konuş turduğu
görülüyor. Onda taklidi ima edecek hiçbir işaret bulunmaz. O, söyler ve
söyletir. Farz-ı muhal, Müseylime gibi biri haddini hadsiz derece aşıp o
yüce beyanı taklit etse, izzet ve haşmet sahibi Hâlık-ı Zülcelâl’i kendince
konuş tursa ve kâinata da O’na karşı istediğini söyletse, bunda  elbette
binlerce taklit emaresi ve sahtekârlık alâmeti bulunurdu. Çünkü en aşağı
bir haldeyken en yüks ekteymiş gibi tavır takınanların her halleri
taklitçiliklerini gösterir. İşte şu hakikati yeminle ilan eden,
۝َُِْ َِ اَْٰى  وََ ۝وََ َٰى  َ َ َُُِْ ۝وَاِْ إِذَا َٰى 
1004يٌ ُٰإِنْ َُ إِ وَحْ
1004 “Kayan Yıldıza yemin olsun ki. Arkadaşınız Muhammed yanılmadı, sapmadı, aldanmadı. O
kendi heva ve hevesiyle konuşmuyor. O, kendisine indirilen bir vahiyden başka bir şey
değildir.” (Necm sûresi, 53/1-4)
ayetine bak, dikkat et...
ÜÇÜNCÜ ŞUA
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın gayba dair haberlerinin, tazeliğini her asırda
korumasındaki ve her tabakadan insana makul gelmesindeki i’cazdır. Bu
“Şua”nın ‘Üç Cilve’si var.
Birinci Cilve
Kur’an’daki gayba dai r habe rlerdir.
Bu cilvenin de üç ‘şavk’ı1005 var.
1005 Şavk: Parıltı, ışık.
Birinci Şavk: Kur’an’ın geçmişe dair verdiği gaybî haberlerdir.
Evet, Kur’an-ı Hakîm, okum a yazma bilmeyen ümmi ve emin bir zâtın
dilinden, Hazreti Âdem zamanından Saadet Asrı’na kadar bütün
peygamberlerin mühim hallerini ve hadiselerini öyle bir tarzda zikreder
ki, onda ki haberlerin Tevrat ve İncil gibi kitapların da tasdikiyle gayet
kuvve tli ve ciddi olduğunda  herkes birleşir. Kur’an, geçmiş mukaddes
kitapların ittifak ettikleri noktalarda onları doğrular; ayrı düştükleri
bahislerde ise vakanın hakikatini bildirir.
Demek, Kur’an’ın gayba açık gözü, geçmiş zaman hadiselerini öteki
mukaddes kitapların hepsinin üstünde  bir makamdan görür. İttifak edilen
meselelerde onların doğruluğuna  şahitlik eder, diğer meseleleri ise
düzeltir. Halbuki Kur’an’da zikredilen geçmiş zaman hadiseleri ve halleri
akılla bilinecek şeyler değildir. Aksine, o haberler, vahye bağlı birer
nakildir. Nakil ise okum a yazma bilenlere mahsustur. Fakat Kur’an, dost
ve düşmanın ittifakıyla, okuma yazma bilmeyen, doğruluğuyl a,
güve nilirliğiyle meşhur, “ümmi” lâkabıyla anılan bir zâta (aleyhissalâtü
vesselam) inmiştir. Hem Kur’an o geçmiş zaman hadiselerini âdeta gözle
görülmüşçesine anlatır. Çünkü Kur’an’da uzun bir hadisenin özü ve ruhu
bulunur, o hadise belli bir maksada giriş olarak zikredilir. Demek,
Kur’an’daki bütün özet halindeki bahisler ve kısaca zikredilen hadiseler,
onları bildiren Zât’ın bütün mâziyi her haliyle gördüğünün  delilidir. Zira
bir zâtın bir ilimde veya sanatta ehil olduğu , kabiliyeti ve mahareti, özlü
bir sözüyle ya da bir eserinin küçük bir parçasındaki sanatla anlaşılır.
Kur’an’da zikredilen hadiselerin özeti ve ruhu gösteriyor ki, onları
söyleyen, gelmiş geçmiş bütün hadiseleri engin ilmiyle görür -tabir
caizse- benzersiz bir maharetle haber verir.
İkinci Şavk: Kur’an’daki geleceğe dair gaybî haberlerdir.
Bu kısım haberlerin çok çeşidi var. Birincisi hususidir. Varlığın hakikatini
kalb gözüyle gören bazı keşf ehli zâtlara ve velilere hastır. Mesela,
Muhyiddin-i Arabi 1006َِ اومُُِ۝اۤـۤ ayetleriyle başlayan Rum sûresinde
gayba dair pek çok haber bulmuştur. İmam Rabbanî, bazı sûrelerin
başındaki “huruf-u mukatta”da1007 gayba ait birçok hadisenin işaretlerini ve
haberlerini görmüştür... Bunun gibi, eşyanın iç yüzüne vâkıf âlimler için
Kur’an, baştan sona gayba dair haberlerle doludur. Biz yalnızca herkesi
ilgilendirecek bir kısmına işaret edeceğiz. Bunun da pek çok tabakası var,
yalnız birinden bahsedeceğiz.
1006 “Elif, Lâm, Mîm. Rumlar (yakın bir yerde) mağlup oldular.” (Rûm sûresi, 30/1-2)
1007 Bazı sûrelerin başında bulunan ve birer ilahî şifre vasfı taşıyan harfler. Elif, lam, mim, yâ, sin
gibi…
İşte Kur’an-ı Hakîm, Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) der ki:1008
HAŞİYE
1008 HAŞİYE Gaybdan haber veren, kıymetli birer hazine olan bu ayetler pek çok tefsirde izah
edildiğinden ve eski harfle basılması niyetinin müellifine verdiği aceleden dolayı burada
izahsız ve kapalı kaldılar.
1009هِ ََِْْ إِن وََْ اّٰ
1009 “O halde sabret! Çünkü Allah’ın vaadi kesindir.” (Rûm sûresi, 30/60; Mü’min sûresi, 40/55,
77)
1010ونَََُِ َ ََفََُِ رُؤَُُْۧ وَنْ َۤءَ ُّٰ اَِٰ۪ۙ مُاََِْْ اََْامَ إََُُِْ 
1010 “İnşallah siz kiminiz başını tıraş ettirmiş, kiminiz saçlarını kısaltmış olarak, Mescid-i Haram’a
korkmaksızın, tam bir güven içinde gireceksiniz.” (Fetih sûresi, 48/27)
1011رَهُ ََ اِ ُ۪وَدِِ اَْ ُِِْلَ رََُُ ُِْٰى َُ اِۤي أَرْسَ
1011 “Bütün dinlere üstün kılmak için resûlünü hidayet ve hak dinle gönderen O’dur.” (Fetih
sûresi, 48/28)
1012ِّٰ اَُْْ ِ ِِْ َِِ لِ۝َِِْ ََُِْنَ وَُْ ِْ َِْ غَ
1012 “Ama bu yenilgilerinden sonra galip gelecekler. Birkaç yıl içinde. Çünkü işleri karara bağlama
yetkisi Allah’a aittir.” (Rûm sûresi, 30/3-4)
1013َُُِ اَُْْنُ ۝ُِْ وَُُِْونَ ََُ
1013 “Yakında göreceksin, onlar da görecekler. Hanginizde imiş o dertler, o delilikler.” (Kalem
sûresi, 68/5-6)
1014َِ اَََُُِْا َِ ََُْ  ُْ ََب۝اَُْنِ َََُ ِ۪ رََْ أَمْ َُُنَ ٌَِ 
1014 “Ne o, yoksa onlar senin hakkında ‘Şairin biri, feleğin onun başına neler getireceğini
göreceğiz’ mi diyorlar? De ki: Bekleyin bakalım! Ben de sizin feci âkıbetinizi bekliyorum.”
(Tûr sûresi, 52/30-31)
1017ُ أًََا ، وََْ َََْه1016واَُا وََْ ََُْ ، َِنْ َْ َْ1015اسِوَُّٰ ََُِْ َِ 
1015 “Allah seni, zarar vermek isteyenlerin şerlerinden koruyacaktır.” (Mâide sûresi, 5/67)
1016 “Bunu yapamazsanız –ki hiçbir zaman yapamayacaksınız.” (Bakara sûresi, 2/24)
1017 “Onlar asla onu (ölümü) temenni etmezler.” (Bakara sûresi, 2/95)
1018مْ أَُ اََْ ََََ َُاقِ وَِۤ أَُِِْْ اََِٰ ِ اْٰفََُِِْ 
1018 “Evet, Biz ileride onlara delillerimizi gerek dış dünyada, gerek kendi öz varlıklarında
göstereceğiz; ta ki Kur’an’ın, Allah tarafından gelen gerçeğin ta kendisi olduğu onlar
tarafından da iyice anlaşılsın.” (Fussilet sûresi, 41/53)
وْ َنَ َُُْْأُْنَ ِِِْ۪ وَلَذَا اُْْاٰنِ َ يَنْ َُْا ِِِْ هُْٰ وَاِْ َٰۤ أََِِ اَََِْ اُِْْ 
1019ٍْ ظًَِاَِ
1019 “De ki: Yemin ederim! Eğer insanlar ve cinler bu Kur’an’ın benzerini yapmak için bir araya
toplansalar, hatta birbirlerine destek olup güçlerini birleştirseler yine de onun gibi bir kitap
meydana getiremezler.” (İsrâ sûresi, 17/88)
َِِ ِّٰ وََِرَِ َُُِونَ ِ سَ أَِةٍ ََ اَْفةٍ ََ اُُِِْْمْ وََُُِۤ أَذِل ُّٰ َِْمٍ َُِِْ
1020ُونَ َََْ ٍَََِۤف
1020 “Allah onların yerine öyle bir topluluk getirecek ki, Allah onları sever, onlar Allah’ı severler.
Onlar müminlere karşı alçakgönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve zorludur. Allah yolunda cihad
eder ve bu hususta dil uzatan hiç kimsenin ayıplamasından korkmazlar.” (Mâide sûresi, 5/54)
1021ََََُُُِِْْ اَِٰ۪ ََُِ اَُْْ ِِّٰ سو
1021 “De ki: ‘Hamd O Allah’a olsun ki, size er geç alâmetlerini gösterecek siz de onları
tanıyacaksınız.’” (Neml sûresi, 27/93)
1022ٍنْ َُ ِ ََلٍ َُِ ََََُْنَ مَه۪ وَََِْ ََْوَ اُْٰ اَٰ بُِْ هُ
1022 “De ki: Sizi imana davet ettiğimiz ilah Rahman’dır. Biz O’na iman ettik. O’na dayandık.
Yakında öğrenirsiniz: Kimin tarafında kesin sapıklık!” (Mülk sûresi, 67/29)
مْفَ اَِ ِْ َِِْأَرْضِ ََ اََََُِْْْْ ِ الُِْا اَِتِ ََْاَُٰا ُِْْ وَعَوَََ ُّٰ اَِ 
1023وِِْْ أًََُْْ ِْ َِْ خَٰ َُْ وَََُمْ دَُُِ اِي ارْتَوََََُ َُ
1023 “Allah içinizden iman edip makbul ve güzel işler işleyenlere kesin olarak vaat buyurur ki:
Daha önce müminleri dünyada hâkim kıldığı gibi kendilerini de hâkim kılacak, kendileri için
beğenip seçtiği İslam dinini tatbik etme gücü verecek ve yaşadıkları korkulu dönemin
arkasından kendilerini tam bir güvene erdirecektir.” (Nûr sûresi, 24/55)
Bunlar gibi pek çok ayetin ifade ettiği gayba dair haberler aynen, doğru
çıkmıştır. İşte o gayba dair haberlerin, pek çok itiraz ve tenkide uğramış,
en küçük bir hatasıyla davasını kaybedecek bir zâtın lisanından böyle
tereddütsüz, tam bir ciddiyet ve güve n içinde, şaşmaz bir doğruluğu
hissettiren bir şekilde çıkması kesinlikle gösterir ki, o zât Üstad-ı
Ezelî’sinden, ya ni Rabbinden ders alıyor, sonra söylüyor.
Üçüncü Şavk: Kur’an’ın ilahî hakikatlere, yeryüzü kanunlarına ve ahiret
hayatına dair gaybî haberleridir.
Evet, Kur’an’ın ilahî hakikatlere dair ve kâinatın tılsımını çözüp âlemin
yaratılış sırrını bildiren beyanları, gayba ait haberlerin en mühimidir.
Çünkü sonsuz dalâlet yolları içinde istikametle gidip o gaybî haberleri
bulmak insan aklının kârı değildir ve olamaz. En dâhi filozofların bile o
meselelerin en küçüğüne  akıllarıyla yetişemediği mâlumdur. Kur’an o
ilahî hakikatleri gösterdikten ve yeryüzü kanunlarını bildirdikten sonra,
kalbin temizliği, nefsin terbiyesi, ruhun  terakkisi ve aklın kemâle
ermesiyle insan, “Doğru söyledin!” deyip o hakikatleri kabul eder.
Kur’an’a “Barekallah!” der. Bu kısmın izahı ve ispatı On Birinci Söz’de
kısmen geçmiş, tekrara gerek kalmamıştır. Ahiret ve berzaha dair hallere
ise insan aklı gerçi kendi başına yetişemez, o hakikatleri göremez. Fakat
Kur’an’ın rehberliğinde onları gözüyle görmüş derecede ispat edebilir.
Onunc u Söz’de, Kur’an’ın gayba dair şu haberlerinin ne derece doğru
olduğu a nlatılmış ve ispatlanmıştır. Ona müracaat et.
İkinci Cilve
Kur’an’ın tazeliği ve gençliğidir.
Kur’an, her asırda yeni indiriliyor gibi tazeliğini, gençliğini koruyor. Evet,
ezelî bir hutbe olarak her asırdaki her tabakadan insana birden hitap ettiği
için daima genç kalması, taze olması lâzımdır. Öyle olduğu  görülmüş ve
görülüyor. Hatta Kur’an, anlayışları ve meyilleri farklı olan her asra, âdeta
hususi olarak indirilmiş gibi bakar, baktırır ve ders verir. İnsanlığın
eserleri ve kanunları, tıpkı insanlık gibi ihtiyarlıyor, değişiyor. Fakat
Kur’an’ın hüküm leri ve kanunları o kadar sabit ve sağlamdır ki, asırlar
geçtikçe kuvve tini daha çok gösteriyor. Evet, kendine çok güve nen ve
Kur’an’ın sözlerine kulağını kapayan şu asır ve şu asrın ehl-i kitap
insanları, Kur’an’ın 1024َِبِاَِْبِ.. َۤ أََْ الَْۤ أََْ  şeklindeki yol gösterici
hitabına o kadar muhtaçtır ki, âdeta o hitap doğrudan doğruya asrımıza
bakar ve َا أََْ اَِْبِي ifadesi 1025َِ أََْ اََْْ mânâsını da içerir. Kur’an bütün
şiddetiyle, bütün tazeliğiyle 1026ََََُْْةٍ ََۤاءٍ َََْ وَََْا إِٰ ََِۤ أََْ اَِْبِ ت
sedasını âlemin her tarafına savuruyor.
1024 “Ey Ehl-i Kitap!” (Âl-i İmran sûresi, 3/64, 65, 70, 71, 98, 99; Nisâ sûresi, 4/171; Mâide sûresi,
5/59, 68, 77)
1025 Ey ehl-i mektep!
1026 “Ey Ehl-i Kitap, bizimle sizin aramızda birleşeceğimiz, müşterek ve adil şu sözde karar
kılalım…” (Âl-i İmran sûresi, 3/64)
Mesela şahıslar ve toplumlar, Kur’an’ı itirazla çürütmekten aciz kaldıkları
halde, bütün insanlığın ve belki cinlerin de gayretlerinin, fikirlerinin
neticesi olan bugünkü medeniyet, Kur’an’a cephe almıştır. Kur’an’ın
mucizeliğine sihirleriyle karşı koyuyor lar. Şimdi şu müthiş yeni
inkârcılara karşı Kur’an’ın mucizeliğini ve 1027وَاُِِْْ ْ َِِ اَََِْ اُْ
ayetinin davasını ispat etmek için, o itirazcıların ortaya koydukl arı
iddialarla Kur’an esaslarını karşılaştıracağız.
1027 “De ki: Yemin ederim! Eğer insanlar ve cinler bir araya toplansalar...” (İsrâ sûresi, 17/88)
• Birinci derecede: Birinci Söz’den Yirmi Beşinci Söz’e kadar olan bütün
kıyaslamalar, ölçüler, o Söz’lerin hakikatleri ve başlarındaki ayetler, iki
kere iki dört eder derecesinde, medeniyete karşı Kur’an’ın i’cazını ve
üstünlüğünü i spat eder.
• İkinci derecede: On İkinci Söz’de ispatlandığı gibi, Kur’an’ın
üstünlüğünü gös termek için bir kısım düsturlarını özetlemek yeter.
İşte bugünkü medeniyet, felsefesiyle, toplum hayatında dayanak noktasını
“kuvve t” kabul eder. Hedefi “menfaat” bilir. Mücadeleyi hayat düsturu
olarak görür. Toplumları bir arada tutan bağı “ırk ve menfî milliyetçilik”
sayar. Gayesi, nefsin heveslerini tatmin ve insanın ihtiyaçlarını artırmak
için bazı haram eğlencelerdir. Halbuki kuvve tin hususiyeti ve gereği,
tecavüzdür. Menfaatin gereği, her arzuya yetmediğinden, üstünde
boğuş maktır. Mücadele düsturunun gereği, çarpışmaktır. Irkçılığın gereği,
tabiatında başkasını yutarak beslenmek olduğunda n, tecavüzdür. İşte bu
düsturlarıyla medeniyet, bütün güzellikleriyle beraber insanlığın ancak
yüzde yirmisine görünüş te bir saadet verip yüzde seksenini huzursuzluğa,
sefalete atmıştır.
Kur’an hikmeti ise dayanak noktasını kuvve t yerine “hak” kabul eder.
Gayede menfaat yerine “fazilet”i ve “Allah’ın rızası”nı tanır. Hayatta
mücadele kanunu yerine, “yardımlaşma düsturu”nu esas alır. Toplumlarda
ırk ve milliyet yerine “din, sınıf, vatan” bağlarını kabul eder. Gayesi,
nefsin heveslerinin haddi aşmasına set çekmek ve ruhu yüks ek meziyetlere
teşvik etmektir. Ulvi hislerini tatmin ederek insanı “kemâl vasıflarına”
ulaştırır, insan eder.
Hakkın gereği, ittifaktır. Faziletin gereği, dayanışmadır. Yardımlaşma
kanununun gereği, birbirinin imdadına yetişmektir. Dinin gereği,
kardeşlik, samimiyet ve beraberliktir. Nefsi gemleyip bağlamanın ve ruhu
yüks ek vasıflara kamçılayarak serbest bırakmanın neticesi ise iki cihan
saadetidir. İşte bugünkü medeniyet, diğer semavî dinlerin ve bilhassa
Kur’an’ın dersinden aldığı güzellikler bir tarafa, Kur’an’a karşı böyle
hakikat nazarında mağlup düş müştür.
• Üçüncü derecede: Kur’an’daki binlerce meseleden örnek olarak yalnız
üç-dört tanesini göstereceğiz. Evet, Kur’an’ın düsturları, kanunları,
ezelden geldiğinden ebede gidecektir. Medeniyetin kanunları gibi
ihtiyarlamaz, ölüme mahkûm  değildir. Daima gençtir, kuvve tlidir. Mesela
bugünkü medeniyet, bütün hayır cemiyetleriyle, bütün baskıcı ve şiddetli
düzenleriyle ve güzel ahlâk için verdiği terbiye dersiyle, Kur’an-ı
Hakîm’in iki meselesi karşısında mağlup ol muştur:
1029ٰاّٰهُ اََْْ وََمَ ا ، وَأََ ا1028ُوا اٰةََأَُِا اٰةَ وَاٰتو
1028 “Namazı hakkıyla eda edin, zekâtı verin...” (Bakara sûresi, 2/43, 83, 110; Nisâ sûresi, 4/77;
Nûr sûresi, 24/56; Müzzemmil sûresi, 73/20)
1029 “Allah, alışverişi mubah; faizi ise haram kılmıştır.” (Bakara sûresi, 2/275)
Kur’an’ın i’cazındaki bu üs tünlüğü bir giriş ile beyan edeceğiz. Şöyle ki:
İşarâtü’l İ’caz’da ispatlandığı gibi, insanlığın yaşadığı bütün ihtilâllerin
madeni ve bütün köt ü ahlâk vasıflarının sebebi iki cümledir.
Birinci cümle: “Ben tok ol ayım, başkası açlıktan ölse bana ne…”
İkinci cümle: “Sen çalış, ben yiyeyim.”
Evet, toplum hayatında havas ve avam tabaka, yani zenginler ve fakirler,
bir denge içinde rahat yaşarlar. O dengenin esası, havas tabakadaki
merhamet ve şefkat, avam tabakadaki hürmet ve itaattir. Birinci cümle,
zengin tabakayı zulme, ahlâksızlığa, merhametsizliğe sevk etmiştir. İkinci
cümle ise fakirleri kine, hasede, kavgaya sevk edip birkaç asırdır
insanlığın huzurunu kaçırmıştır. Bu asırda emeğin sermaye ile çatışması
neticesinde herkesçe mâlum olan Avrupa’daki büyük hadiseler meydana
geldi.
İşte medeniyet, bütün hayır cemiyetleriyle, ahlâk dersleri ve okullarıyla,
baskıcı ve katı düzeniyle insanlığın o iki tabakasını barıştıramamış, o iki
dehşetli yarayı tedavi edememiştir. Kur’an, birinci cümledeki yarayı,
zekâtı vacip kılmakla kökünde n tedavi eder. İkinci cümledeki yarayı da
faizi haram kılmakla iyileştirir. Evet, Kur’an ayetleri âlem kapısında
durup “faiz yasaktır” der. “Kavga kapısını kapatmak için banka (faiz)
kapısını kapatınız.” buyur ur. Talebelerine o kapıdan girmemelerini
emreder.
İkinci Esas: Bugünkü medeniyet, birden çok kadınla evliliği kabul etmez.
Kur’an’ın o hükmünü, kendi anlayışına muhalif ve insanlığa zararlı görür.
Evet, eğer evlilikteki hikmet, yalnızca şehvani hisleri tatmin etmek
olsaydı, aksine, çok kadınla evlilik olmalıydı. Halbuki bütün hayvanların
ve çiftleşen bitkilerin de gösterdiği gibi, evliliğin hikmeti ve gayesi neslin
devamıdır. Şehvetteki lezzet ise o vazifeyi gördürmek için Cenâb-ı
Hakk’ın rahmeti tarafından verilen küçük bir ücrettir. Madem hikmet ve
hakikat gereği, evlilik neslin çoğalması, devamı içindir. Elbette, kadınlar
bir senede yalnız bir defa doğum  yapabildikleri, ayın yalnız yarısında gebe
kalabildikleri ve o kabiliyetlerini de elli yaşında kaybettikleri için, üreme
kabiliyetini çoğu kez ta yüz yaşına kadar kaybetmeyen bir erkeğe
yetmezler. Bu sebeple medeniyet pek çok fuhuş  yuva sını kabul etmeye
mecburdur.
Üçüncü Esas: Anlayışsız medeniyet, Kur’an kadına mirastan üçte bir hisse
verdiği için1030 ayeti tenkit eder. Halbuki toplum hayatına dair pek çok
hüküm  çoğunl uğa göredir ve kadınlar çoğunl uk itibarı ile kendilerini
himaye edecek birini bulurlar. Erkek ise ona yük olacak, nafakasını
bırakacağı biriyle yaşamaya mecbur olur. İşte bu surette kadın, ba basından
mirasın yarısını alsa kocası noks anını tamamlar. Erkek, babasından iki
parça alsa bir parçasını evlendiği kadının idaresine verir, böylece kız
kardeşine eşit olur. İşte Kur’an’ın adaleti bunu gerektirir, böyle
hükm etmiştir.1031 HAŞİYE
1030 Bkz. “Erkeğin hakkı, kadının hissesinin iki mislidir.” (Nisâ sûresi, 4/11)
1031 HAŞİYE Mahkemeye karşı ve mahkemeyi susturan Temyiz Layihası müdafaasından bir parçadır.
Bu makama ek oldu. Mahkeme heyetine derim ki: Bin üç yüz elli senedir, her asırda üç yüz elli
milyon insanın hayatındaki en kutsî ve hakikatli, ilahî bir düsturu, üç yüz elli bin tefsirin
tasdiklerine ve ittifaklarına dayanarak ve bin üç yüz elli sene zarfında geçmiş ecdadımızın
inançlarına uyarak tefsir eden bir adamı mahkûm eden haksız bir kararı, elbette yeryüzünde
adalet varsa, reddetmelisiniz.
Dördünc ü Esas: Kur’an putperestliği şiddetle yasakladığı gibi,
putperestliğin bir tür taklidi olan suretperestliği, yani suretlere çok değer
vermeyi de yasaklar. Bugünkü medeniyet ise suretleri kendi güzelliğinden
sayıp Kur’an’a itiraz etmek ister. Halbuki gölgeli-gölgesiz suretler,
taşlaşmış birer zulüm, cesede bürünmüş birer riya ve cisimleşmiş birer
hevestir ki, heveslerini kamçılayıp insanı zulme, riyaya ve kötü arzulara
teşvik eder. Hem Kur’an, merhametiyle, kadınların hürmetini korumak
için hayâ perdesini takmalarını, örtünmelerini emreder ki,1032 o şefkat
madenleri rezil heveslerin ayağı altında zillet çekmesin, küçük düşmesin;
hevesleri tatmine yarayan, önemsiz birer meta hükm üne geçmesinler.1033
HAŞİYE Medeniyet ise kadınları yuva larından çıkarıp perdelerini yırtmış,
insanlığı da baştan çıkarmıştır. Halbuki aile hayatı, kadın-erkek arasında
karşılıklı hürmet ve muhabbetle devam eder. Açık-saçıklık, samimi
hürmet ve muhabbeti yok edip aile hayatını zehirlemiştir. Bilhassa
suretlere düşkünlüğün ahlâkı fena halde sarstığı ve ruhun alçalmasına
sebep olduğu şuradan anlaşılır: Mesela, merhume ve rahmete muhtaç
güzel bir kadının cenazesine şehvet ve hevesle bakmak, ahlâkı ne kadar
bozar! Aynen öyle de, ölmüş kadınların resimlerine veyahut sağ kadınların
küçük cenazeleri hükm ünde ki suretlerine hevesle bakmak, insanın ulvi
hislerini derinden derine sarsar, tahrip eder.
1032 Bkz. Nûr sûresi, 24/31; Ahzâb sûresi, 33/59.
1033 HAŞİYE Tesettür hakkında Otuz Birinci Mektup’un Yirmi Dördüncü Lem’a’sı, kesinlikle ispat
etmiştir ki: Tesettür kadınlar için yaradılışın gereğidir. Açık saçıklık ise yaradılışa zıttır.
İşte şu üç örnek gibi, Kur’an’ın binlerce meselesinden her biri, insanın bu
dünya daki saadetini sağlamaya hizmet etmekle beraber ona ebedî hayatını
da kazandırır. Başka meseleleri bunl ara kıyaslayabilirsin.
Nasıl ki bugünü n medeniyeti, Kur’an’ın toplum hayatına dair düsturları
karşısında mağlup olup onun manevî i’cazı karşısında, hakikat noktasında
iflas eder. Aynen öyle de, bu asrın medeniyetinin ruhu olan Avrupa
felsefesiyle Kur’an hikmeti şu yirmi beş Söz’de karşılaştırıldığında ve
ölçüye vurulduğunda ; felsefenin aciz kaldığı, Kur’an’ın mucize olduğu
kesin bir şekilde gösterilmiştir. On İkinci ve On Üçüncü Söz’lerde, dinsiz
felsefenin aczi ve iflası, Kur’an hikmetinin mucizeliği ve zenginliği
ispatlanmıştır, onlara bakabilirsin.
Hem nasıl ki bugünkü medeniyet, Kur’an hikmetinin ilmî ve amellerle
ilgili mucizeliği karşısında mağluptur. Aynı şekilde, bu medeniyetin
edebiyat ve belâgatinin de hali Kur’an’ın edeb ve belâgati karşısında şuna
benzer: Birincisi, öksüz bir yetimin kasvetli bir hüzünle ümitsiz ağlayışı
ve sarhoş bir ayyaşın aşağılık bir vaziyetteki naraları, şarkıları gibidir.
Kur’an’ın belâgati ise buna  kıyasla ulvi bir âşığın geçici bir ayrılıktan
dolayı söylediği şevkli, ümitli ve hüzünlü şarkıya; başkalarını zafere,
savaşa, yüks ek fedakârlıklara sevk etmek için teşvik edici vatan
kasidelerine, marşlara benzer. Çünkü edebiyat ve belâgat, üslûbun tesiri
itibarı ile ya hüzün ya  da neşe verir.
Hüzün iki çeşittir: Ya dostsuzluktan, sahipsizlikten ileri gelir ki, bu,
karanlıklı bir hüzündür . Dalâlete boya nmış, tabiata tapan, gaflet içindeki
medeniyetin edebiyatının verdiği hüzün böyledir. İkinci çeşit hüzün ise
dostlardan ayrılıktan doğa r. Yani dostlar vardır ama onlardan ayrılık
insana şevkli bir hüzün verir. İşte şu hüzün, hidayet kaynağı, nur saçan
Kur’an’ın verdiği hüzündür .
Neşe de iki çeşittir: Birincisi, nefsi heveslerine teşvik eder. Tiyatrocu,
sinemacı, romancı medeniyetin edebiyatının verdiği neşe böyledir. İkinci
tür neşe ise nefsi susturup ruhu, kalbi, aklı, sırrı yüks ek vasıflara, asıl
vatanları, ebedî makamları olan cennete ve ahiretteki dostlarına ulaşmaları
için tatlı, edepli ve masum bir şekilde teşvik eder. İnsanı cennete ve ebedî
saadete, Cenâb-ı Hakk’ın cemâlini görmeye sevk eden ve şevke getiren
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın verdiği neşe böyl edir.
ِِِْ۪ وََْ َنَُرْاٰنِ َ َُْنَ بُوا ِِِْ َٰا اِْْ َٰۤ أَنْ َْتَََِْ اُِْْ وَال ُْ َِِ اجİşte
1034ًِاَُُْْ ٍَِْ ظَب
1034 “De ki: Yemin ederim! Eğer insanlar ve cinler, bu Kur’an’ın benzerini yapmak için bir araya
toplansalar, hatta birbirlerine destek olup güçlerini birleştirseler yine de onun gibi bir kitap
meydana getiremezler.” (İsrâ sûresi, 17/88)
ayetinin ifade ettiği yüce mânâ ve büyük hakikat, anlayışı sınırlı olanlarca
ve dikkatsizlik yüzünde n, abartılı bir belâgat için imkânsız bir suret
zannediliyor. Hâşâ! Bu mübalağa değil, imkânsız değil, hakikatin ta
kendisi olan kus ursuz bir belâgattir ve mümkündür .
Bunun  bir mânâsı şudur: İnsanların ve cinlerin Kur’an’dan süzülüp
gelmeyen ve Kur’an’ın malı olmayan bütün güzel sözleri toplansa
Kur’an’a benzeyemez, demektir. Hem bu ol mamıştır ki, gös terilemiyor.
İkinci bir yönü de şudur: Cinlerin ve insanların, hatta şeytanların
fikirlerinin, gayretlerinin neticesi olan medeniyet, felsefe ve yabancı
edebiyat, Kur’an’ın hüküm leri, hikmeti ve belâgati karşısında acizdir,
demektir. Bunun da  örneğini gösterdik.
Üçüncü Cilve
Kur’an-ı Hakîm, insanlığın her asırdaki her bir tabakasına âdeta doğrudan
doğruya, yalnız hususi olarak o tabakaya inmiş gibi hitap eder. Evet,
insanlığı bütün tabakalarıyla en yüks ek, en ince ve derin ilim olan imana,
en geniş ve nurlu ders olan Cenâb-ı Hakk’ı bilmeye, en mühim ve çeşitli
malumat olan İslam’ın hüküm lerine davet eden Kur’an’ın her insan
tabakasına, her topluluğa, onların seviyesine uygun bir ders vermesi
şarttır. Halbuki Kur’an’ın dersi birdir, ayrı ayrı değil. Öyleyse aynı derste
farklı tabakalar bulunması lâzımdır. Derecesine göre her tabaka, Kur’an’ın
bir perdesinden dersini, hissesini alır. Şu hakikatin pek çok örneğini
zikrettik. Onlara bakılabilir. Burada yalnız meselenin bir-iki kısmına ve
bir-iki tabakanın Kur’an’ın dersinden hissesine işaret edeceğiz:
Mesela,
1035نْ َُ ًُُا أٌََ وََْ َُ۝مْ َُْ َْ َِْ وَلَ
1035 “Ne doğurdu, ne de doğuruldu. Ne de herhangi bir şey O’na denk oldu.” (İhlâs sûresi, 112/3-
4)
En kalabalık tabaka olan avam tabakasının bu ayetlerden alacağı hisse
şudur: “Cenâb-ı Hak, baba ve evlattan, eşten ve benzerden münezzehtir,
uzak ve yücedir.”
Daha orta derecede bir tabaka, bunda n İsa Aleyhisselam’ın, meleklerin ve
doğur maya kabiliyetli varlıkların ilahlıklarının reddini anlar. Çünkü
imkânsız bir şeyi reddetmek görünüş te faydasız olduğunda n, belâgatte
fayda sağlayacak bir hükm ün gereği kastedilir. İşte cismaniyete has olan
doğm ayı ve doğur mayı reddetmekten kasıt, babası, evladı ve eşi
bulunanların ilah oldukları iddiasını çürütmek ve ibadete lâyık
olmadıklarını göstermektir. Şu sırdandır ki, İhlâs sûresi herkese her vakit
fayda verebilir.
Bir parça daha ileri bir tabakanın ayetlerden hissesi ise şudur: “Cenâb-ı
Hak, yarattıklarıyla arasında, doğm ayı ve doğur mayı hatırlatacak bütün
bağlardan münezzehtir. O’nun ortağı, yardımcısı, hemcinsi, benzeri
olamaz. Allah’ın varlıklar ile bağı, Hallâkıyeti, yani yaratıcılığıdır. “Kün
feyekûn”1036 emriyle, ezelî iradesiyle yaratır. Mecburiyet, çaresizlik,
ihtiyaç, gayriihtiyarîlik gibi acizliği hatırlatan, mükemmelliğe zıt her bir
bağdan uzak ve yücedir.”
1036 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
Daha yüks ek bir tabakanın bu ayetten hissesi şudur: “Cenâb-ı Hak ezelî ve
ebedîdir, Evvel ve Âhir’dir. Hiçbir şekilde Zât’ında, sıfatlarında,
icraatında eşi, benzeri, dengi, emsali, misali yoktur.” Yalnız icraatını,
vasıflarını teşbihle ifade eden bir mesel var: 1037ِِّٰٰ اََُْ اَْعْوَ
1037 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
Bu tabakalara arifler, âşıklar, sıddıklar gibi ayrı ayrı hisse sahiplerini de
kıyaslayabilirsin.
İkinci örnek: Mesela, 1038ٍَ ِْ رََُِِْنَ ٌَُ أََۤ أََ 
1038 “Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) içinizden hiçbir erkeğin babası değildir...” (Ahzâb
sûresi, 33/40)
İlk tabakanın bunda n alacağı hisse şudur: “Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) hizmetkârı ve ‘Evladım’ hitabına mazhar olan
Zeyd,1039 izzetli hanımını kendisine denk bulmadığı için boşamış ve
Allah’ın emriyle Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) onu
nikâhlamış.1040 Ayet der ki: “Peygamber size evladım dese, bunu
peygamberliğine bakan yönüyl e söyler. Şahsiyet itibarı ile babanız değil ki
aldığı kadınlar ona uygun düş mesin.”
1039 el-Hâkim, el-Müstedrek 3/239; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid 9/275.
1040 Bkz. Ahzâb sûresi, 33/37; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/24.
İkinci tabakanın ayetten hissesi şudur: Büyük bir âmir, emrindekilere baba
şefkatiyle bakar. Eğer o âmir, görünen ve görünmeyen âlemlerin ruhanî
padişahı ise o vakit merhameti, şefkati bir babanınkinden yüz defa daha
ileri olur ve emrindekiler ona hakiki evladı gibi, baba nazarıyla bakarlar.
Baba nazarı koca nazarına, kız çocuğu nazarı da hanım nazarına kolayca
dönm ediğinden ve Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam)
müminlerin kızlarını alması halkın nazarında şu sırra uygun
görünmediğinden Kur’an der ki: Peygamber (aleyhissalâtü vesselam) size
ilahî merhamet nazarıyla şefkat gösterir, babanız gibi davranır.
Peygamberliği yönünde n siz onun evladı gibisiniz. Fakat şahsiyeti itibarı
ile babanız değildir ki, sizden hanım alması uygun düş mesin.
Üçüncü tabaka ise bu ayetten şunu anlar: “Peygamber’e (aleyhissalâtü
vesselam) bağlanıp onun kemâl vasıflarına dayanarak baba gibi şefkatine
güve nmeli, bunda  kusur ve hata etmemelisiniz.” Evet, çokları var ki,
büyükl erine ve rehberlerine güve nip tembellik eder. Hatta bazen,
“Namazımız bizim yerimize kılınmış.” derler (bir kısım Aleviler gibi).
Dördünc ü bir tabaka ise bu ayetten gayba dair şöyle bir işaret çıkarır:
“Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) erkek evlatları, bir hikmet gereği,
yaşamayacaktır”. Yalnız “erkek” tabiri onun kızların da babası olduğuna
işaret ettiğinden, nesli kızlarından devam edecektir. Allah’a hamd olsun
ki, Hazreti Fâtıma’nın mübarek nesli, Hasan ve Hüseyin gibi iki nurlu
silsilenin nur saçan dolunayı, o Nübüvve t Güneşi’nin (aleyhissalâtü
vesselam) maddi ve manevî neslini devam ettiriyorlar.
1041 اَِّٰ۪ َ ََِْ وََٰاَُّٰ
1041 Allahım, O’na ve Onun âline salât eyle.
(Birinci Şûle, üç Şua i le sona erdi.)
İkinci Şûle
İkinci Şûle’nin üç “nur”u var.
Birinci Nur
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın tamamında hâlis bir akıcılık, benzersiz bir
doğruluk ve sağlamlık, sarsılmaz bir tenasüb1042 vardır, ifadeler birbirine
dayanır, birbirinden yardım alır. Cümleleri ve sûreleri arasında kuvve tli
bir yardımlaşma bulunur, ayetleri ve maksatları yüce bir üslûpla birbirine
bakar. Bu, beyan ve mânâ ilimlerinin, Zemahşerî, Sekkakî, Abdülkahir-i
Cürcani gibi binlerce dâhi imamının şahitliğiyle sabittir. Buna rağmen,
Kur’an’daki bütün bu vasıfları bozacak sekiz-dokuz  mühim sebep varken
o sebepler bu vasıfları bozmamış, aksine, Kur’an’ın akıcılığına,
sağlamlığına, ifadelerin birbirinden yardım almasına kuvve t vermiştir.
Yalnız o sebepler hüküm lerini bir derece yerine getirip başlarını intizam
ve akıcılık perdesinden çıkarmış. Fakat nasıl ki, düz bir ağacın
gövde sindeki bir kısım çıkıntılar, sivrilikler ağacın görünüş ünü bozmak
için değil, onun güzelliğine ve olgunlaşmasına vesile olan meyveyi
vermek için çıkarlar. Aynen bunun gibi, şu sebepler de, Kur’an’ın akıcı,
açık ve ahenkli beyanında kıymetli mânâları ifade etmek için sivri
başlarını çıkarırlar. İşte Kur’an-ı Mübin, yirmi üç senede ihtiyaçlara göre
kısım kısım, parça parça indirildiği halde, öyle kusursuz bir tenasübü
vardır ki, o kısımlar arasında âdeta bir defada indirilmiş gibi bir
münasebet görülür.
1042 Mânâ bakımından birbirine uygun kelimelerin söze güzellik katma maksadıyla bir arada
zikredilmesi.
• Hem Kur’an, yirmi üç senede, farklı zamanlarda, ayrı sebeplerden dolayı
indirildiği halde öyle mükemmel bir bütünlük, uyum  ve tutarlılık gösterir
ki, sanki tek bir sebeple vahyedilmiştir.
• Hem Kur’an, tekrar tekrar sorulan farklı soruların cevabı olarak geldiği
halde, son derece uyum , birlik ve bütünlük gösterir, âdeta tek bir sorunun
cevabıdır.
• Hem birbirinden farklı sayısız hadiseye ait hüküm leri bildirmek için
geldiği halde, öyle kusursuz bir intizam gösterir ki, tek bir hadisenin
beyanı gibidir.
• Hem birbirinden çok farklı seviyelerdeki sayısız muhatabının
anlayışlarına uygun üslûplara sahip olduğu halde, ifadeleri öyle güzel bir
benzerlik, açıklık ve akıcılık gösterir ki, âdeta muhataplarının anlayış
seviyesi birdir; Kur’an’ın beyanı su gibi akar.
• Hem Kur’an o birbirinden uzak seviyelerdeki sayısız muhatap
topluluklarına ayrı ayrı hitap eden bir kelâm olduğu halde, öyle akıcı bir
üslûbu, öyle ahenkli bir nizamı ve açık bir anlatımı var ki, âdeta muhatabı
tek bir zümredir. Hatta her bir zümre zanneder ki, asıl muhatap yalnız
kendileridir.
• Hem Kur’an, derece derece, farklı irşad gayelerine ve hidayete
ulaştırmak için indirildiği halde, öyle mükemmel bir istikameti, ince bir
dengesi ve güzel bir intizamı bulunur ki, âdeta maksadı birdir.
İşte bu sayılan vasıflar, karışıklık sebebiyken, Kur’an’ın mucize
beyanında açıklığa, akıcılığa ve tenasübe sebep olur.
Evet, kalbi bozulmamış, aklı şaşmamış, vicdanı sağlıklı, zevki selim
herkes Kur’an’ın beyanında güzel bir akıcılık, rahatlık, tatlı bir tenasüb,
hoş bir ahenk, eşsiz bir fesahat1043 bulur. Hem kör olmayan görür ki, Kur’an
bütün kâinatı zâhir ve bâtını ile apaçık, göz önünde ki bir sayfa gibi görür,
istediği gibi çevirir, istediği şekilde o sayfanın mânâsını söyler. Bu Birinci
Nur’un hakikatini örneklerle açıklamak istesek birkaç cilt yazmak gerekir.
Öyleyse başka bir Arapça risalemde, İşarâtü’l İ’caz’da ve şu yirmi beş
Söz’de bu hakikatin ispatı için yapılan izahlarla yetinip örnek olarak
Kur’an’ın büt ününü bi rden gös teriyorum.
1043 Sözün ifade, mânâ ve ahenk itibarı ile kusursuz olması.
İkinci Nur
Kur’an-ı Hakîm’in ayetlerinin sonlarındaki neticelere ve üslûbunda ki,
Cenâb-ı Hakk’ın güz el isimleriyle ilgili mucizevî meziyetlere dairdir.
Bir hatırlatma: Bu İkinci Nur’da pek çok ayet zikredilecek. O ayetler
yalnız İkinci Nur’un değil, geçmiş meselelerin ve şuaların da örnekleridir.
Bunları hakkıyla izah etmek çok uzun sürer. Şimdilik özetlemeye
mecburum. Onun için gayet kısa bir şekilde Kur’an’ın şu büyük i’caz
sırrının misalleri olan ayetlere yalnız işaret edip etraflı izahını başka vakte
erteledik.
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan, ayetlerin sonlarında çoğu kez bazı özetler,
neticeler zikreder. Onlar,
• ya Cenâb-ı Hakk’ın güzel isimlerini veya mânâlarını içerir,
• ya aklı tefekküre sevk etmek için meseleyi akla havale eder
• veyahut Kur’an’ın maksatlarından bir küllî kanunu i çerir ki, ayeti
kuvve tlendirmek ve desteklemek içindir.
İşte o neticelerde Kur’an’ın yüce hikmetinden bazı işaretler, hidayet
yolunun âb-ı hayatından bazı sızıntılar ve Kur’an’ın şimşek gibi parlayan
mucizeliğinden bazı kıvılcımlar vardır. Şimdi o pek çok işaretten yalnız
on tanesini kısaca anlatacağız. Hem bu meselenin pek çok örneğinden
birer tanesine ve her bir örnekteki pek çok hakikatten yalnız birine yine
kısaca işaret edeceğiz. Bu on işaretin çoğu, başka ayetlerde hep beraber
bulunup hakiki bir mucizelik nakşını meydana getirir. Hem örnek
verdiğimiz ayetlerin birçoğu, o işaretlerin büyük kısmına da misaldir. Biz
yalnız her ayetten birer işaret göstereceğiz. Örnek vereceğimiz ayetlerden,
önceki Söz’lerde bahsi geçenlerin yalnız mealine hafifçe işarette
bulunacağız.
Birinci Cezalet1044 Meziyeti
1044 Cezalet: Söylenişinde tatlılık bulunan, aynı zamanda heybet, ululuk, korkutma, yıldırma ifade
etmeye uygun kelimelerden oluşan beyan.
Kur’an-ı Hakîm, mucizeli beyanlarıyla Sâni-i Zülcelâl’in icraatını ve
eserlerini göz önüne  serer. Sonra o icraat ve eserlerdeki ilahî isimleri
meydana çıkarır, gösterir veya haşir ve tevhid gibi asıl maksatlarından
birini ispat eder. Birinci mânânın örneklerinden biri,
َُْ ََٰاتٍۘ وََُ بِى اَۤءِ ََُّٰ سًَ ُ اَْٰۤى إِلََ ِ اَْرْضِ َِوَ اِي َََ َُْ هُ
1045َْءٍ ٌَِ
1045 “O’dur ki yeryüzünde bulunan her şeyi sizin için yarattı. Sonra iradesi yukarıya yönelip orayı
da yedi gök halinde sağlamca nizama koydu. O her şeyi hakkıyla bilir.” (Bakara sûresi, 2/29)
ayetidir.
İkinci mânâya ise
... ا1046َاً وََََُْْ أَزْو۝َاَِْلَ أَوَْدًا  و۝ِ اَْرْضَ َِدًا أََْ ََْ
1046 “Biz yeri bir döşek yapmadık mı? Dağları da arzı tutan birer destek yapmadık mı? Hem sizi
çift yarattık.” (Nebe sûresi, 78/6-8)
ayetleri
1047امَ اَِْْ َنَ َِتًإِن َْ ayetine kadar örnektir...
1047 “Evet, o karar günü, vakti kesin olarak belirlenmiş bir gündür.” (Nebe sûresi, 78/17)
Birinci ayet, Cenâb-ı Hakk’ın eserlerini göz önüne  serer. Bir neticenin,
mühim bir maksadın girişi gibi, O’nun ilim ve kudretine, gayeleri ve
nizamıyla şahitlik eden en büyük eserleri gösterir. “Alîm” isminin
kâinattaki tecellisini bildirir. İkinci ayette ise Birinci Şûle’nin Birinci
Şua’ının Üçüncü Nokta’sında bir derece izah edildiği gibi, Cenâb-ı
Hakk’ın büyük icraatını, muazzam eserlerini bildirerek iyinin kötüden
ayrıldığı, hesabın görüldüğü ha şri netice olarak zikreder.
İkinci Belâgat Nüktesi
Kur’an, insanın nazarına ilahî sanatın dokum alarını, nakışlarını açar.
Sonra neticede o nakışları, Cenâb-ı Hakk’ın isimleriyle sarmalar veyahut
akla havale eder.
• Birincisine örnek:
نَ اََِْْ ُِْجُ اَْ مِاَْ وَاََْْرَ وَأَرْضِ أَْ َُِْ ُُْ َِ اَۤءِ وَالُْْ َْ َْزُ
1048مُ اََُُِْٰ ُّٰ رَُ ۝لْ أَََ َُنَ َََُُنَ ُّٰۚ ََُْ َُُ اََْْۚ اََْ َِ اَْ وَوَُِْجُ 
1048 “De ki: Kimdir sizi gökten ve yerden rızıklandıran? Kimdir kulaklarınızı ve gözlerinizi
yaratan? Kimdir ölüden diriyi, diriden ölüyü çıkaran. Kimdir bütün işleri çekip çeviren, kâinatı
yöneten? ‘Allah!’ diyecekler, duraksamadan: De ki: ‘O halde sakınmaz mısınız O’nun
cezasından?’ İşte bunları yapan Allah’tır, sizin gerçek Rabbiniz.” (Yûnus sûresi, 10/31-32)
ayetleridir.
Başta der ki: Gökleri ve yeri rızkınız için iki hazine gibi hazırlayıp gökten
yağmuru, yerden tohum ları çıkaran kimdir? Allah’tan başka kim, koca
gökleri ve yeryüzünü itaatkâr iki hazine memuru hükm üne getirebilir?
Öyleyse yalnız O’na şükretmeli...
İkinci fıkrada der ki: Sizin en kıymetli uzuvlarınız olan göz ve
kulaklarınızın sahibi kimdir? Onları hangi tezgâhtan, hangi dükkâ ndan
aldınız? Bu tatlı, kıymetli gözü ve kulağı size veren ancak Rabbinizdir.
Sizi yaratıp terbiye eden O’dur ki, bunları size ihsan etmiştir. Öyleyse Rab
yalnız O’dur, Mabud da O olabilir.
Üçüncü fıkrada der ki: Ölmüş yeryüzünü diriltip yüz binlerce varlık türüne
hayat veren kimdir? Bu işi Hak’tan ve bütün kâinatın Hâlık’ından başka
kim yapabilir? Elbette O yapar, ölmüşlere ancak O hayat verir. Madem O
Hak’tır, hukukunuz u ziyan etmeyecektir. Sizi büyük bir mahkemeye
gönde recektir. Yeryüzünü dirilttiği gibi, sizi de diriltecektir.
Dördünc ü fıkrada der ki: Bu koca kâinatı bir saray, bir şehir gibi kusursuz
bir düzenle idare eden, Allah’tan başka kim olabilir? Madem Allah’tan
başkası olamaz; koca kâinatı bütün gökc isimleriyle gayet kolay idare eden
kudret o derece kusursuz ve sonsuzdur ki, O’nun ortağa, yardımcıya,
yardıma ihtiyacı yoktur. Koca kâinatı idare eden, küçük varlıkları da başka
ellere bırakmaz. Demek, ister istemez “Allah” diyeceksiniz.
İşte birinci ve dördünc ü fıkra “Allah” der, ikinci fıkra “Rab”, üçüncü ise
“Hak” der. 1049هُ رَُُ اََُُِْٰ اّٰ ayetinin nasıl bir mucize olduğunu anla. İşte
Cenâb-ı Hakk’ın büyük  icraatını, kudretinin mühim nakışlarını zikreder.
Sonra da o büyük eserlerin, nakışların sahibi olarak, َُُ اَََُُِْ ُّٰ ر der.
Yani “Hak”, “Rab” ve “Allah” isimlerini zikretmekle o muazzam
tasarrufların kaynağını gösterir.
1049 “İşte bunları yapan Allah’tır sizin gerçek Rabbiniz.” (Yûnus sûresi, 10/32)
• Kur’an’ın meseleyi akla havale etmesinin örneklerinden:
َِْْ َِ ََُِْ اِ َِْي ِ الْلِ وَاَرِ وَاُْْْأَرْضِ وَاَِْفِ اِي َِْ اَٰاتِ وَالإِن ف
ةٍ۞َث َِ ِْ ُ دَۤابَ ََْ ََِْ وَبَأََْ ِِ اَْرْضُ َِ اَۤءِ ِْ َۤءٍ فاسَ وََۤ أََْلَ ّٰا
ٰ 
1050ُِنََاَٰتٍ َِْمٍ َْْنَ اَۤءِ وَاَْرْضِ لَاَبِ اَُِْ َوََِِْ اَحِ و
1050 “Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün sürelerinin değişmesinde, insanlara fayda
sağlamak üzere denizlerde gemilerin süzülüşünde, Allah’ın gökten indirip kendisiyle ölmüş
yeri canlandırdığı yağmurda ve yeryüzünde hayat verip yaydığı canlılarda, rüzgârların
yönlerini değiştirip durmasında, gökle yer arasında emre hazır bulutların duruşunda, elbette
aklını çalıştıran kimseler için Allah’ın varlığına ve birliğine nice delil vardır.” (Bakara sûresi,
2/164)
İşte bu ayet, Cenâb-ı Hakk’ın kusursuz kudretini ve rubûbi yetinin
büyükl üğünü gösteren, birliğine şahitlik eden göklerin ve yerin
yaratılışındaki ilahî sanat tecellilerini.. gece ve gündüz ün akışındaki
rubûbi yet tecellisini.. toplum hayatında insan için en büyük vasıtalardan
olan gemiyi su üstünde  tutmaktaki rahmet tecellisini.. gökten su indirerek
ölmüş zemini yüz binlerce canlı türüyle diriltmekteki ve yeryüzünü hayret
verici şeylerin bir mahşeri suretine çevirmekteki büyük kudret tecellisini..
yeryüzünde  sayısız farklı hayvanı basit bir topraktan yaratmaktaki rahmet
ve kudret cilvesini.. rüzgârlara bitkilerin ve hayvanların nefes almasına ve
aşılanmasına hizmet gibi mühim vazifeler verip onu buna  hazırlamak için
çekip çevirmesindeki, idare etmesindeki rahmet ve hikmet tecellisini..
yeryüzü ile gökler arasında bir rahmet vasıtası olan bulutları hayret verici
şeylerin bir mahşeri suretinde hava boşluğund a toplayıp dağıtmaktaki, bir
ordu gibi istirahat ettirip vazife başına çağırmaktaki rubûbi yet tecellisi
gibi sanat nakışlarını da tek tek saydıktan sonra aklı, onların hakikatine ve
inceliklerine yöneltip tefekkür ettirmek için 1051َُِْنَََٰتٍ َِْمٍ  der. Böylece
akılları ikaz için meseleyi akla havale eder.
1051 “...Elbette aklını çalıştıran kimseler için Allah’ın varlığına ve birliğine nice delil vardır.”
(Bakara sûresi, 2/164)
Üçüncü Cezalet Meziyeti
Kur’an bazen Cenâb-ı Hakk’ın icraatını etraflıca tarif eder. Sonra da bir
netice ile özetler. Etraflı izah ile kanaat verir, özetle ezberletir, bağlar.
Mesela,
 ْٰ ٰ
 أَََٰۤى اٰلِ َُْبَ ََََُْۤ َََْ وََْأََدِِ وَُِ ََُِ ِْ َْوِِ الَََِْ رََ وَُوَََِٰ ي
1052َّ رََ ٌَِ ٌَِْرَِٰ وَإَِْٰۚ إِنَوََْ ِْ َُْ إِبَٰۤ أَب
1052 “Rabbin seni öylece seçecek, sana rüya tabirini öğretecek ve daha önce büyükbabaların
İbrahim ile İshak’a olan nimetini tamamına erdirdiği gibi, sana ve Yakup ailesine de nimetini
kemâle erdirecektir. Çünkü Rabbin her şeyi hakkıyla bilir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
(Yûsuf sûresi, 12/6)
İşte Hazreti Yusuf’a ve ecdadına verilen nimetlere bu ayetle işaret eder.
Der ki: “Sizi bütün insanlar içinde peygamberlik makamıyla üstün kıldı.
Bütün peygamberler silsilesini soyunuz a bağlayıp sizi insanlığın baş
silsilesi yaptı. Ailenizi ilahî ilim ve Rabbanî hikmetin talim ve hidayet
merkezi haline getirip o ilim ve hikmetle, dünya nın mesut saltanatını
ahiretin ebedî saadetiyle sizde birleştirdi… Seni ilim ve hikmetle Mısır’a
hem aziz bir sultan, hem yüce bir peygamber, hem de hikmetli bir yol
gösterici kıldı.” İşte Cenâb-ı Hakk’ın böyle nimetlerini sayarak Hazreti
Yusuf’u ve onun  soyunu ilim ve hikmetle aziz kıldığını bildirir. Sonra,
“Senin Rabbin Alîm ve Hakîm’dir” der, “O’nun rubûbi yeti ve hikmeti,
senin ve soyunun Alîm ve Hakîm isimlerine mazhar olmanızı gerektirir.”
İşte ayet, o ge niş nimetleri şu netice ile özetler.
Hem mesela,
1053َُْ َْ ََۤءَُ اُِْْ ُِْ اُِْ اُّٰ َِ ayeti, Cenâb-ı Hakk’ın, insanlığın toplum
hayatındaki icraatlarını gösterir. Şöyle ki: İzzet ve zillet, fakirlik ve servet
doğrudan doğruya Cenâb-ı Hakk’ın dilemesine, iradesine bağlıdır. Demek,
“İnsanlığın sayısız tabakasıyla alâkalı en dağınık tasarruflara kadar her
şey O’nun dilemesi ve takdiriyledir, hiçbir şeye tesadüf karışamaz.” Şu
hükm ü verdikten sonra ayet, insanın hayatında en mühim işin rızkını
kazanmak olduğunu bildirir. İnsanın rızkının doğrudan doğruya Rezzak-ı
Hakiki’nin rahmet hazinesinden gönde rildiğini bir-iki mukaddimeyle ispat
eder. Şöyle der: “Rızkınız, toprağa bağlıdır. Ölmüş toprağın dirilmesi
bahara bakar. Bahar ise güne şi ve ayı emri altında tutan, gece ve gündüz ü
çeviren Zât’ın elindedir. Öyleyse bir elmayı bir insana hakiki rızık olarak
vermek, ancak bütün yeryüzünü meyvelerle dolduran O Zât’ın işi olabilir.
Ve ancak O Zât, gerçek Rezzak’tır.” Sonra da: 1054ِْ َِبٍرْزُقُ َْ ََۤءُ َِوَتَ
der. Bu cümlede o geniş icraatı özetler ve ispat eder. Yani der ki: “Size
hesapsız rızık veren O’dur ki, bunl arı yapar.”
1053 “De ki: ‘Ey mülk ve hâkimiyet sahibi Allahım!’ Sen mülkü dilediğine verirsin...” (Âl-i İmran
sûresi, 3/26)
1054 “Sen dilediğin kimseye sayısız rızıklar verirsin.” (Âl-i İmran sûresi, 3/27)
Dördüncü Belâgat Nüktesi
Kur’an bazen Cenâb-ı Hakk’ın mahlûklarını bir sırayla zikreder, sonra
onlar arasında bir düzen, bir ölçü, bir denge olduğunu ve bunun
neticelerini göstererek onlara âdeta bir şeffaflık, bir parlaklık verir. Sonra
o ayna misali düzende cilvesi görünen, Cenâb-ı Hakk’ın güzel isimlerini
bildirir. Âdeta o mahlûklar kelimeler, tecelli eden ilahî isimler de onların
mânâları yahut o meyvelerin çekirdekleri, özleridir.
Mesela,
م َََْ اََْ ثُ۝ِ ََارٍ ٍَِ م َََْهُ ًَُْ  ثُ۝ٍََُ ِْ طٍِ َْ اَِْْنَ ِْ وَََْ ََ
اََٰۚ َََرَكَأَََْْهُ ًَْ اَِْمَ ًَْ ُ ًَِ ََََْ َََْ اََُْْ اََََْ ًَُْ فًََََ ََََْ 
1055أََُْ اََُِِّْٰ 
1055 “Şu bir gerçektir ki Biz insanı süzme çamurdan yaratırız. Sonra onu nutfe (sperm) halinde
sağlam bir yere yerleştiririz. Sonra nutfeyi alakaya, yapışkan döllenmiş hücreye, alakayı
mudgaya, yani bir çiğnem et görünümündeki varlığa, mudgayı kemiklere dönüştürür, sonra da
kemiklere et giydirip, derken yeni bir yaratılışa mazhar ederiz. İşte bak da Allah’ın ne
mükemmel Yaratan olduğunu bir düşün.” (Mü’minûn sûresi, 23/12-14)
İşte Kur’an, insanın yaratılışının o hayret verici, benzersiz, muntazam,
ölçülü safhalarını öyle ayna gibi zikredip sıralıyor ki, bu, َنَََُرَكَ ُّٰ أَْ
1056اََِِْ ayetinde kendi kendine görünüyor  ve kendini söyletiyor. Hatta bir
vahiy kâtibi şu ayeti yazarken, daha bu kelime gelmeden önce onu
söylemiş ve “Acaba bana da mı vahiy geldi?” zannında bulunmuş.1057
Halbuki ayetin başındaki kusursuz nizam, şeffaflık ve ahenk daha o kelime
gelmeden onu gös termiştir.
1056 “İşte bak da Allah’ın ne mükemmel Yaratan olduğunu bir düşün.” (Mü’minûn sûresi, 23/14)
1057 el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî, 18/16.
Hem mesela:
ِْ اَْ اَرَٰى ََ اَْْشِ ُِِ أَمٍ ُ اَْٰوَاتِ وَاَْرْضَ ِ سُ ُّٰ اِي َََ اإِن رَُ
ُ رَبَاَُْْۘ ََرَكَ ّٰ۪ۘ أََ َُ اَُْْ وَ ََُاتٍ َِِْهْسَ وَاَََْ وَاُمُُُْ ًَِۙ وَاَ
1058اَََِْ
1058 “Rabbiniz o Allah’tır ki gökleri ve yeri altı günde yarattı. Sonra da Arşa istiva buyurdu. O
Allah ki geceyi, durmadan onu kovalayan gündüze bürür. Güneş, ay ve bütün yıldızlar hep
O’nun buyruğu ile hareket eder. İyi bilesiniz ki yaratmak da, emretmek yetkisi de O’na
mahsustur. Evet, o âlemlerin Rabbi Allah ne yücedir!” (A’râf sûresi, 7/54)
İşte Kur’an şu ayette Cenâb-ı Hakk’ın kudretinin büyükl üğünü ve
rubûbi yet saltanatını öyle bir tarzda gösteriyor ki, güne şin, ayın ve
yıldızların O’nun itaatkâr askerleri gibi emrine hazır olduğunu bildiriyor.
Ayet, gece ile gündüz ü siyah ve beyaz iki hat veya iki şerit gibi birbiri
ardınca döndür üp rubûbi yetinin delillerini kâinatın sayfalarında yazan ve
arş-ı rubûbi yetinde duran bir Kadîr-i Zülcelâl’i gösterdiğinden, onu duya n
her ruh 1061ُ اََِِْ أََُْهَََّٰرَكَ ا ف1060ُ َرَكَ ّٰ1059َۤاءَ َُّٰ ش demeyi arzular.
Demek, ََِارَكَ ُّٰ رَب اَََْ ifadesi bu ayetin özü, çekirdeği, meyvesi ve
âb-ı hayatı hükm ünde dir.
1059 “Maşallah! Allah ne güzel dilemiş ve yapmış!”
1060 Allah hayır ve bereketini artırsın.
1061 “İşte bak da Allah’ın ne mükemmel Yaratan olduğunu bir düşün!” (Mü’minûn sûresi, 23/14)
Beşinci Cezalet Meziyeti
Kur’an bazen sürekli değişen ve çeşitli keyfiyetlerdeki küçük, maddi
şeyleri zikreder. Onları sabit birer hakikat suretine çevirmek için Cenâb-ı
Hakk’ın sabit, nuranî, küllî isimleriyle özetler, bağlar. Veyahut insanı
tefekküre ve ibrete teşvik eden bir netice ile ayeti sonlandırır.
Birincisine örnek:
۝َ ِ إِنْ ُُْْ َدِِِي ََِْۤءِ َُٰۨۤءَِِ ََلَ أَُِْۧنََُْ ََ اََْْٰۤۤءَ َُ ُ َوَََ اٰدَمَ اَْس
1062َُِكَ أََْ اَُِْ اْ َ َََْۘ إِنَا َِْ ََۤ إَُِا َََُْ ل
1062 “Ve Âdem’e bütün isimleri öğretti. Müteakiben önce onları meleklere göstererek: ‘İddianızda
tutarlı iseniz haydi Bana şunları isimleriyle bir bildirin bakalım!’ dedi. ‘Sübhansın ya Rab!
Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen, her şeyi hikmetle
yapan Sensin.’ dediler.” (Bakara sûresi, 2/31-32)
ayetleridir. Bu ayetler önce, yeryüzünün halifesi olma meselesinde Hazreti
Âdem’in meleklere üstünlük sebebinin onun ilmi olduğunu  bildiren tek
hadiseyi zikreder. Sonra meleklerin Hazreti Âdem karşısında ilim
noktasındaki mağlubiyetlerini bildirir. Sonra bu iki hadiseyi Cenâb-ı
Hakk’ın iki küllî ismiyle özetler. Yani, 1063اَُِْ اَُِْأََْ  cümlesiyle, “Alîm
ve Hakîm sen olduğun için Âdem’e isimlerini öğrettin, onu bize üstün
kıldın. Hakîm olduğun için bize kabiliyetlerimize göre makam veriyorsun.
Ona da kabiliyetine göre üstünlük ve riyorsun.” mânâsını ifade eder.
1063 “Her şeyi hakkıyla bilen, her şeyi hikmetle yapan Sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
İkinci mânânın örneklerinden biri ise
 ِرًََِِ ًَِ ًََِِْۤ َْثٍ وَدَمٍ َا ِ ُُِ۪ ِْ بَِْةًۘ ُُِْْ ُِمْ ِ اََْْمِ َوَإِن َ
ُِْنََ ًََٰ َِْمٍ ًَََۘ إِن ِ ذُِٰ ًََا وَرِزًْ حَْبِ َُِونَ َََِْاتِ اِِ وَاَْع وَِْ ث۝
 ُ ُِ ِْ۝ِ وَِ َُِْنَ ِ ًُُ وََِ اَِ اِِي َِ اَِْلََ إَِ اِْ أَن وَأَوْٰ ر۝
ِۘ إِنَاُُ ِِ َِۤءٌ ِسَرَابٌ ٌَُِْ أَْْرُجُ ِْ َُُِ شُلَ رََ ذًُُۘ َََاتِ َُِْ ُُ ا
1064ُونََةً َِْمٍ َََِ ذَِٰ َٰي
1064 “Doğrusu davarlarda da sizin için deliller vardır: Zira size onların karınlarındaki işkembe ile
kan arasından, hâlis bir süt içiriyoruz ki içenlerin boğazından afiyetle geçer. Hurma ve
üzümden hem sarhoşluk veren içki, hem de güzel gıdalar elde edersiniz. Şüphesiz bunda aklını
çalıştıran kimseler için alacak ibret vardır. Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: “Dağlardan,
ağaçlardan ve insanların kurdukları çardaklardan kendine göz göz ev (kovan) edin. Sonra da
her türlü meyveden ye de Rabbinin sana yayılman için belirlediği yolları tut.” Onların
karınlarından renkleri çeşit çeşit bir şerbet çıkar ki onda insanlara şifa vardır. Elbette düşünen
kimseler için bunda alacak ibret vardır.” (Nahl sûresi, 16/66-69)
ayetleridir. İşte şu ayetler, 1065َََُونََِ ًََٰ َِْمٍ َۤءٌ ِسِۘ إِن ِ ذِِٰ شِ beyanı ile
Cenâb-ı Hakk’ın koyun, keçi, inek, manda, deve gibi mahlûklarını
insanlara hâlis, saf, leziz birer süt çeşmesi; üzüm ve hurma gibi sanatlı
eserlerini hoş, leziz, tatlı birer nimet tablası ve kazanı; ve arı gibi küçük
bir kudret mucizesini şifalı, tatlı, güzel bir şerbetçi yaptığını gösterir.
Sonra insanı tefekküre, ibrete ve başka şeyleri de bunlara kıyaslamaya
teşvik için مٍ َََُونَذَِٰ ًََٰ َِْإِن ِ  diyerek ayeti sonlandırır.
1065 “...Onda insanlara şifa vardır. Elbette düşünen kimseler için bunda alacak ibret vardır.” (Nahl
sûresi, 16/69)
Altıncı Belâgat Nüktesi
Bazen bir ayet, Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetinin hüküm lerini eşyanın çok
geniş tabakalarına serer, sonra O’nun birliğini beyan etmek için onları bir
vahdet bağıyla birleştirir veyahut küllî bir kanunun içine yerleştirir.
Mesela, 1066اَِْ اَُِْهُ َُُِْۚ وََُ اَْرْضَۚ وََ َُۧدُُُِْ اَٰاتِ وَوََِ  İşte Âyetü’l
Kürsi’deki bu ayet, on cümle ile Cenâb-ı Hakk’ın birliğinin on tabakasını
ayrı ayrı renklerde ispat eder. Bununla beraber, 1067ا ِِذَِّْ۪لََُْ َِْهُۤ إَِْ ذَا اِي 
cümlesiyle gayet keskin, şiddetli bir şekilde şirki ve O’nun icraatına
başkasının müdahalesinin bulunma ihtimalini keser, atar. Hem bu ayet
ism-i âzamın mazharı olduğunda n, ilahî hakikatlere dair mânâları çok
büyükt ür; Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetinin azami derecedeki tasarruflarını
gösterir. Hem Cenâb-ı Hakk’ın göklere ve yeryüzüne birden bakan
ulûhiyetinin idaresini, her şeyi kuşatan esirgeyiciliğini, koruyuc uluğunu
zikrettikten sonra O’nun mutlak birliğinin bir yönü, o büyük tecellilerin
kaynaklarını َِ اَُِْوََُ اْ cümlesiyle özetler.
1066 “O’nun kürsüsü gökleri ve yeri kaplamıştır. Gökleri ve yeri koruyup gözetmek O’na ağır
gelmez, O öyle Ulu, öyle Büyüktür.” (Bakara sûresi, 2/255)
1067 “...İzni olmadan huzurunda şefaat etmek kimin haddine?” (Bakara sûresi, 2/255)
Hem mesela:
ْۚ وَََََاتِ رِزًْ ًَُ َََْجَ ِ۪ َِ اََْلَ َِ اَۤءِ َۤءَٰاتِ وَاَْرْضَ وَأَُّٰ اِي َََ ا
َِۚ وَاَََْ دَۤاَِْ وَََ َُُ اْ۝رَ َُُ اََْْرَ َِْ َِِْه۪ۚ وََْكَ َِِْيَ ِ اَُُْ اُْ
1068َاََْ ِّٰ َ ُُْهُوهُۘ وَإِنْ َُوا ِِنْ ُ َ ََُْ وَاَُْٰ م۝َاَرَ وَََ َُُ اَ و
1068 “Allah gökleri ve yeri yaratandır. Gökten yağmur indirip size rızık olsun diye, onunla türlü
türlü meyveler, ürünler çıkarandır. İzni ile denizde dolaşmak üzere gemileri size itaat ettiren,
akan suları da, ırmakları da hizmetinize verendir. Mutat seyirlerini yapan güneş ile ayı size
boyun eğdiren, geceyi ve gündüzü istifadenize veren de O’dur. Kısacası O, kendisinden
dilediğiniz her şeyi verdi. Öyle ki Allah’ın size verdiği nimetleri birer birer saymaya kalksanız,
mümkün değil, onları toptan olarak bile sayamazsınız...” (İbrahim sûresi, 14/32-34)
İşte şu ayetler, öncelikle Cenâb-ı Hakk’ın şu koca kâinatı insan için nasıl
bir saray hükm ünde  yarattığını, gökten zemine âb-ı hayat olan suyu
gönde rip insanlara rızıklarını yetiştirmeleri için yeri ve gökleri iki
hizmetkâr kıldığını bildirir. O Zât, yeryüzünün  her tarafındaki her çeşit
meyveden herkese istifade imkânı vermek, hem geçimlerini her şekilde
temin etmelerini sağlamak için gemiyi insanın emrine sunmuştur. Yani
insanın suda seyahat edebilmesi için denize, rüzgâra ve odunl ara öyle bir
vaziyet vermiştir ki, rüzgâr bir kamçı, gemi bir at, deniz de insanın ayağı
altında bir çöl gibi olur. Cenâb-ı Hak, insanları gemi vasıtasıyla
yeryüzünün her tarafında gezdirmekle beraber ırmakları ve büyük
nehirleri de insan için fıtrî birer nakil vasıtası kılmıştır. Hem güne ş ile ayı
insanlara seyrettirip mevsimleri ve her mevsimde değişen renk renk
nimetlerini takdim etmeleri için onları iki itaatkâr hizmetkâr ve şu büyük
dünya  dolabını döndür mek için iki dümenci hükm ünde  yaratmıştır. Hem
gece ve gündüz ü insanın emrine vermiş; yani geceyi insanın uykus una
örtü, gündüz ü ise geçimini kazanması için bir ticaret meydanı yapmıştır.
İşte Allah’ın bu nimetlerini saydıktan sonra, insana verilen ihsanların ne
kadar geniş bir dairesi olduğunu bildirip o dairede ne derece sonsuz
nimetler bulunduğunu
1069اََ ِّٰ َ ُُْهَوهُ وَإِنْ َُوا ِْنْ ُ َ ََُُْوَاَُْٰ مِ
1069 “Kısacası O, kendisinden dilediğiniz her şeyi verdi. Öyle ki Allah’ın size verdiği nimetleri
birer birer saymaya kalksanız, mümkün değil, onları toptan olarak bile sayamazsınız...”
(İbrahim sûresi, 14/34)
neticesiyle gösterir. Yani: “İnsan, kabiliyetlerinin ve fıtrî ihtiyaçlarının
diliyle ne istemişse, hepsi ona verilmiştir. Cenâb-ı Hakk’ın insana verdiği
nimetler saymakla bitmez, tükenmez. Evet, madem insanın nimet
sofralarından sadece biri gökler ve yeryüzü ve o sofradaki nimetlerden bir
kısmı güne ş, ay, gece ve gündüz  gibi şeylerdir; elbette insana bakan
nimetler hadde hesaba gelmez.” der.
Yedinci Belâgat Sırrı
Bazen bir ayet, görünüş teki bir sebebi, Cenâb-ı Hakk’ın yaratmasından,
icraatından ayırmak, uzak göstermek için o hadisenin gayelerini,
neticelerini bildirir ki, o sebebin yalnız bir perde olduğu anlaşılsın. Çünkü
gayet hikmetli gayeleri ve mühim neticeleri dilemek ancak Alîm ve
Hakîm bir Zât’ın işi olabilir. Sebep ise şuursuz, cansızdır. Hem ayet, bir
hadisenin netice ve gayelerini zikrederek, sebepler görünüş te Cenâb-ı
Hakk’ın yarattığı neticelerle beraber görünseler de aslında aralarında uzak
bir mesafe olduğunu gös teriyor.1070 Sebep ile meydana gelen netice arasında
o derece uzaklık var ki, en büyük bir sebebin eli, en basit neticeyi
yaratmaya yetişemez. İşte sebepler ile neticeler arasındaki uzun mesafede,
Cenâb-ı Hakk’ın isimleri birer yıldız gibi doğar. O isimlerin ortaya
çıktıkları yer, o manevî mesafedir. Nasıl ki, dağlardan bakıldığında, ufuk
çizgisinde göğü n etekleri bitişik ve yakın görünür. Halbuki dağlardan
görünen ufuk çizgisinden göğün eteklerine kadar, bütün yıldızların
doğduğu ve başka şeylerin meskeni olan uçsuz bucaksız bir mesafe vardır.
Aynen bunun gibi, sebepler ile neticeler arasında da öyle büyük bir manevî
mesafe bulunur ki, ancak imanın dür bünüyl e, Kur’an’ın nur uyla görünür.
1070 Mesela Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) göklerin, Allah’a secde halindeki meleklerle
dolu olduğunu bildiriyor: Tirmizî, zühd 9; İbni Mâce, zühd 19.
Mesela,
ََْْ َِ ََن۝ْأَرْضَ ًَّ  ُ َََْ ال۝ًّا  َََْ اَْۤءَ َ أَ۝ِٰ طََِ۪ َُِْْ اَِْْنُ إَ
ُمْ ًََ َ۝َأًَّ  وًَََِ و۝ًُْ  وَََۤاَِ غ۝ًَْ  وَزًَُْ وَن۝ًا  وًََِ وََْ۝ ًَّ
1071وَََُِِْْ
1071 “Hele insan, yiyeceklerinin kaynağına bir baksın: Biz yağmuru gökten bardaktan
boşanırcasına şırıl şırıl döktük. Sonra bitkiler yetişsin diye toprağı iyice sürdük, orada hububat,
tohumlar, üzümler ve yoncalar, zeytinler ve hurmalar, ağaçları gür ve sık bahçeler, meyveler ve
çayırlar bitirdik. Bütün bunları sizin ve davarlarınızın faydalanması için yaptık.” (Abese sûresi,
80/24-32)
İşte şu ayetler, Cenâb-ı Hakk’ın kudret mucizelerini bir hikmet sırasıyla
zikredip sebepleri neticelere bağlayarak son kısmındaki 1072ًََ َُْم
ifadesiyle bir gayeyi gösterir. O gaye, bütün o sebep-netice zinciri içinde
asıl gayeyi gören ve takip eden gizli bir tasarruf ve irade sahibinin
bulunduğunu ve sebeplerin, O’nun perdesi olduğunu ispatlar. Evet, ًََ َُْ
1073ََُِْْوَِ tabiriyle hiçbir sebebin yaratma kabiliyeti bulunmadığını ilan
eder. Mânen der ki: “Size ve hayvanlarınıza rızık yetiştirmek için su,
gökten geliyor. O suda, size ve hayvanlarınıza acıyıp, şefkat gösterip rızık
yetiştirme kabiliyeti yoktur. Demek, su kendiliğinden gelmiyor,
gönde riliyor. Hem toprak, bitkilerinize kucak açıyor ve rızkınız oradan
geliyor. Hissiz, şuursuz toprak, rızkınızı düşünüp size şefkat gösterme
kabiliyetinden pek uzaktır. Demek, toprak bitkilere kendi kendine kucak
açmıyor, biri o kapıyı açıp nimetleri elinize veriyor. Hem otlar ve ağaçlar
rızkınızı düşünüp size merhametle meyveleri, tohum ları yetiştirmekten
çok uzaktır. Ayet gösteriyor ki, onlar Hakîm ve Rahîm bir Zât’ın perde
arkasından uzattığı ipler ve şeritlerdir. O Zât, nimetlerini onlara takmış,
canlılara uzatıyor.”
1072 “...Sizin faydalanmanız için...” (Abese sûresi, 80/32)
1073 “Bütün bunları sizin ve davarlarınızın faydalanması için yaptık.” (Abese sûresi, 80/32)
İşte Kur’an’ın şu beyanında Rahîm, Rezzak, Mün’im ve Kerim gibi,
Cenâb-ı Hakk’ın pek çok isminin tecelli ettiği yerler görünüyor .
Hem mesela,
َِنْ َِِ۪ۚ وََُلُ ى اَْدْقَ َُْجُ مَُُِ رًَُ َََُ ََُْ ُ َِْ ًََ ُ ََُْ ََ أَن َّٰ ُْأَ
ِ۪ َََُْۤءُۘ ََدُ ََ ََُُِْْ َْ َْ يَُِ ِ۪ َْ ََۤءُ وََِ ِْ ََدٍ َُاَۤءِ ِْ َِلٍ 
نْهُ َََ ُ دَۤاٍ مِ وَاّٰ۝وِ اََْْرِ ذَِٰ ََِْةً َُِْۨ وَاَرَۘ إِن ِ  َُُ ُّٰ ال۝َرِ َِْبْ
ُُي َٰۤ أَرٍَْۘ َْوَُِْْ َ َِِْ َٰ رَِِْْۚ ه۪ۚ وَُِْْ َْ ََِْْ َٰ ََِْۤءٍۚ َُِْْ َْ 
1074ءٍ ٌَِن َّٰ َٰ ُ َُّْٰ َ ََۤءُۘ إِ
1074 “Baksana, Allah bulutlar sevk ediyor, sonra onları bir araya getirip üst üste yığıyor. İşte
görüyorsun ki, bunların arasından yağmur çıkıyor. O gökten, oradaki dağlar büyüklüğünde
bulutlardan dolu indirir de onunla dilediğini vurur, dilediğini de ondan korur. Bu bulutların
şimşeğinin parıltısı nerdeyse gözleri alıverecek! Allah gece ile gündüzü birbirine çeviriyor,
geceyi gündüze, gündüzü geceye dönüştürüyor, sürelerini uzatıp kısaltıyor. Elbette bunda
görebilenler için alınacak bir ders vardır. Allah her canlıyı sudan yarattı. Kimi karnı üstünde
sürünür, kimi iki ayağı üstünde, kimi dört ayağı üstünde yürür. Allah dilediğini yaratır. Çünkü
Allah her şeye kadirdir.” (Nûr sûresi, 24/43-45)
Bu ayetler, Cenâb-ı Hakk’ın rubûbiyetinin en mühim mucizelerinden ve
O’nun r ahmet hazinesinin en hayret verici perdesi olan bul utların meydana
gelişindeki ve yağmuru yağdırmasındaki benzersiz iradeyi bildirir. Bulut
parçacıkları gökte dağılıp saklandıkları halde, âdeta istirahata çekilen
askerlerin bir boru sesiyle toplanması gibi, Cenâb-ı Hakk’ın emriyle
toplanır, bulutları meydana getirirler. Sonra küçük küçük bölüklerin bir
ordu teşkil etmesi gibi, o parça parça bulutlar bir araya toplanır.
Büyükl ükleriyle kıyametteki seyyar dağlara, rutubet ve beyazlıklarıyla kar
ve doluya benzeyen o bulut parçalarından bütün canlılara âb-ı hayat
gönde rilir. Bunda  bir irade, bir kasd görünüyor . Yağmur, ihtiyaca göre
geliyor, demek ki gönde riliyor. Hava berrak ve temizken, gökte hiçbir şey
yokke n, hayret verici şeylerin mahşeri hükm ünde , o dağ gibi bulut
parçaları kendi kendine toplanmıyor, yeryüzünde ki varlıkları tanıyan biri
onları bir araya getirip yağmuru gönde riyor. İşte şu manevî mesafede
Cenâb-ı Hakk’ın Kadir, Alîm, Mutasarrıf (her şeyde tasarruf eden),
Müdebbir (kuşatıcı ilmiyle her şeyin idaresini gören), Mürebbi (bütün
varlıkları terbiye eden), Mugîs (mahlûkatının yardımına koşan), Muhyî
(hayat veren, dirilten) gibi isimlerinin tecelli ettiği yerler görünüyor .
Sekizinci Cezalet Meziyeti
Kur’an bazen Cenâb-ı Hakk’ın ahiretteki harika icraatını kalbe kabul ve
akla tasdik ettirmek için bir hazırlık suretinde O’nun dünya daki harikulade
icraatını anlatır. Veyahut ahirette gerçekleşecek hayret verici işlerini öyle
zikreder ki, gözümüzle gördüğüm üz pek çok benzer hadiseyle onların
gerçekleşeceğine kanaat getiririz.
Mesela, 1075وَ ٌَِ ٌُِنْ ٍَُْ َِذَا هُانُ أَ َََْهُ مِأَوََْ ََ اَِْْ ayetinden sûrenin
sonuna  kadar... İşte şu bahiste Kur’an-ı Hakîm, ölümden sonra dirilişi
yedi-sekiz farklı tarzda ispat eder. Önce insanın ilk yaratılışını nazara
verir. Der ki: “Nutfeden kan pıhtısına, kan pıhtısından bir çiğnem et
parçasına, sonra da insan olarak yaratılışınıza kadar olan yaratılış
safhalarını görüyorsunuz . Nasıl oluyor da ölümden sonra dirilişi, ikinci
kez yaratılışı inkâr ediyorsunuz ! O, bunun a ynısı, hatta daha kolayıdır.”
1075 “İnsan şunu hiç görüp düşünmedi mi: Biz kendisini bir nutfeden yaratmışken, yaman bir
düşman kesildi Bize.” (Yâsîn sûresi, 36/77)
Hem Cenâb-ı Hakk’ın insana verdiği büyük nimetlere ْ َِ اَِاَِي َََ َُ
1076ِ َرًااََْْ beyanıyla işaret edip der ki: “Size böyle nimet veren bir Zât,
sizi başıboş bırakmaz ki kabre girip kalkmamak üzere yatasınız!” Hem
şunu ima eder: “Ölmüş ağaçların dirilip yeşerdiğini görüyorsunuz . Odun
gibi kemiklerin hayat bulmasını buna  kıyas edemeyip akıldan uzak
buluyorsunuz . Hem gökleri ve yeri yaratan Zât, kâinatın meyvesi olan
insana hayat vermekten ve onu öldürmekten aciz kalır mı? Koca ağacı
idare eden, o ağacın meyvesine önem vermeyip onu başkasına mal eder
mi? Bütün ağacın neticesini terk etmekle, her zerresi hikmetle yoğrulmuş
yaratılış ağacını abes ve beyhude  kılar mı zannedersiniz?”
1076 “O’dur ki sizin için yeşil ağaçtan bir ateş yaratır.” (Yâsîn sûresi, 36/80)
Hem der ki: “Haşirde sizi diriltecek Zât, öyle bir Zât’tır ki, bütün kâinat
O’nun itaatkâr bir askeri hükm ünde , ‘Kün feyekûn!’1077 emrine tam bir
itaatle boyun  eğer. Bir baharı yaratmak o Zât’a bir çiçeği yaratmak kadar
kolay gelir. Bütün hayvanları var etmek, O’nun kudreti için bir sineğin var
edilmesi kadar kolaydır. Öyle bir Zât’a karşı, 1078ِظَمَُِْ اَْْ  deyip
kudretine, O’nu acizlikle itham edercesine meydan okunm az!” Sonra
1079َْءٍي َِِه۪ ََُتُ كََُُْنَ اِ tabiriyle şöyle der: “Her şeyin dizgini elinde,
her şeyin anahtarı katında olan o Zât, gece ile gündüz ü, kış ile yazı bir
kitabın sayfaları gibi kolayca çevirir. Dünya ve ahiret, o Kadîr-i
Zülcelâl’in iki menzili gibidir; birini kapar, ötekini açar.” Madem
böyledir, bütün bu delillerin neticesi olarak Kur’an, 1080َُُْنَوَإَِِْ  der.
Yani: “Sizi kabirlerinizden kaldırıp dirilterek haşir meydanına getirecek,
yüce huzurunda  hesabınızı görecektir.”
1077 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; …)
1078 “(Çürümüş vaziyetteki) o kemikleri kim diriltecek?” (Yâsîn sûresi, 36/78)
1079 “Sübhandır, münezzehtir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet O’nun elindedir.” (Yâsîn sûresi,
36/83)
1080 “Ve sonuçta O’na döndürülürsünüz.” (Bakara sûresi, 2/245; Yûnus sûresi, 10/56; Hûd sûresi,
11/34; Kasas sûresi, 28/70, 88; Yâsîn sûresi, 36/22, 83, Fussilet sûresi, 41/21; Zuhruf sûresi,
43/85)
İşte şu ayetler, aklı ve kalbi haşri kabul etmeye hazırladı. Çünkü onun
dünya  hadiselerindeki benzerlerini gösterdi.
Hem bazen Kur’an, ahiret hadiselerini öyle bir şekilde anlatır ki,
dünya daki benzerlerini hissettirsin ve onu akıldan uzak görmeye, inkâra
meydan kalmasın.
Mesela,  ... ا1081ا اُْ ُرَتْإِذَ ve  ... ا1082طََتْإِذَا اَۤءُ اَْ ve 1083اَۤءُ اَْْإِذَا 
1081 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)
1082 “Gök yarıldığı zaman.” (İnfitâr sûresi, 82/1)
1083 “Gök yarıldığı zaman...” (İnşikak sûresi, 84/1)
İşte şu sûrelerde kıyamet ve haşirde gerçekleşecek büyük değişimler ve
Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetinin icraatı öyle zikredilir ki, insan onların
benzerlerini dünya da, mesela güzde, baharda gördüğü için kalbe dehşet
veren, akla sığmayan o hakikatleri kolayca kabul eder. Şu üç sûrenin
meallerine kısaca işaret etmek bile pek uzun sürer. Onun için örnek olarak
yalnız bir tek ayeti göstereceğiz:
1084 اُُ َُِتْوَإِذَا Bu ayet, haşirde herkesin bütün amellerinin bir defterde
yazılı olarak neşredileceğini bildirir. Şu mesele çok hayret verici
olduğunda n akıl ona tek başına yol bulamaz. Fakat sûrenin gösterdiği
üzere, baharda yeryüzünün dirilişi, ölümden sonra dirilişe pek çok yönde n
işaret ettiği gibi, amel defterlerinin neşri meselesini de açıkça bildirir.
Çünkü meyveli her ağacın ya da çiçekli her bitkinin de amelleri, fiilleri ve
vazifeleri var. Cenâb-ı Hakk’ın isimlerini nasıl göstererek tesbih
ediyorlarsa, öyle kullukları bulunur. İşte o varlıkların bütün bu amelleri,
programları çekirdeklerinde, tohum cuklarında yazılıp başka bir baharda,
başka bir zeminde tekrar ortaya çıkar. O varlıklar suretlerinin diliyle,
gayet açık bir şekilde asıllarının, çekirdeklerinin amellerini gösterdikleri
gibi, dal, buda k, yaprak, çiçek ve meyveleriyle de kendi amel sayfalarını
neşrederler. İşte gözümüzün önünde ki bu hikmetli, koruyup gözetici, idare
ve terbiye edici, güz el işi yapan O’dur ki, ِرَتْإِذَا اُُ ُ der.
1084 Tekvir sûresi, 81/10.
Başka noktaları buna  kıyasla, gücün yeterse başka mânâları da kendin bul.
Sana yardım için şunu da söyleyeceğiz: 1085تْإِذَا اُْ ُرَ ayeti, sarmak ve
toplamak mânâsına gelen “tekvir” kelimesiyle, parlak bir temsile işaret
ettiği gibi, onun be nzerini de iki şekilde ima eder.
1085 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)
Birincisi: Evet, Cenâb-ı Hak yokluk, esîr ve gök perdelerini açarak güne ş
gibi dünyayı ışıklandıran pırlantaya benzer bir lambayı rahmet
hazinesinden çıkarıp dünya ya gösterdi. Dünya  kapandıktan sonra o
pırlantayı perdelerine sarıp kaldıracaktır.
İkincisi: Güneşin, ışık yaymak ve yeryüzüne ışığı karanlıkla nöbe tleşe
sarmakla vazifeli bir memur olduğunu bildirir. Cenâb-ı Hak her akşam o
memura ışığını ve sıcaklığını gizlettiği gibi, bazen bir bulutu perde
yaparak alışverişini azaltır, bazen de ayı güne şin yüzüne perde kılar,
ışığını bir derece kısar. İşte bir memur olan güne ş, ışığını ve sıcaklığını
her gün toplayıp kaybolduğu gibi, elbette bir vakit o memuriyetten
tamamen alınacaktır. Hatta güneşin vazifesinin bitmesine hiçbir sebep
bulunmasa bile, yüzünde ki şimdilik küçük fakat büyüm eye yüz tutmuş iki
leke büyüyecek ve Cenâb-ı Hak, güne şin yeryüzüne kendi izniyle verdiği
ışığı yine bir emriyle geri alıp güneşin başına saracak ve “Haydi,
yeryüzüyle işin kalmadı. Cehenneme git, sana ibadet edip senin gibi bir
itaatkâr bir memuru sadakatsizlikle itham edenleri yak!” diyecektir. İşte o
zaman güne ş 1086تْإِذَا اُْ ُرَ fermanını lekeli siyah yüz üyle okur .
1086 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)
Dokuzuncu Belâgat Nüktesi
Kur’an-ı Hakîm bazen küçük maksatları zikreder. Sonra onlar vasıtasıyla
zihinleri küllî makamlara sevk etmek için o küçük maksadı, küllî bir
kanun hükm ünde  olan güzel isimleriyle bildirerek tespit eder, tahkik edip
ispatlar. Mesela:
ٌِاوُرََُۤ إِن َّٰ سَهِ۠ وَُّٰ ََُْ ََوَََِْۤ إَِ اّٰادَُِ ِ زَوَِْ ُّٰ َْلَ اِ ََُْ ََِ 
1087ٌَِ
1087 “Kocası hakkında sana başvurup tartışan ve halini Allah’a arz eden o kadının sözlerini elbette
Allah işitti. Allah sizin konuşmalarınızı dinliyordu. Şüphesiz Allah Semi’dir, Basir’dir: Her şeyi
işitir ve görür.” (Mücadele sûresi, 58/1)
İşte Kur’an bu ayetiyle der ki: Cenâb-ı Hak, Semi’-i Mutlak’tır, her şeyi
işitir. Hatta mesela, en basit hadiselerden olan, bir kadının kocasından
şikâyet etmesini ve bu hususta mücadelesini Hak ismiyle işitir. Rahmetin
en tatlı cilvesine mazhar, şefkatin en fedakâr bir hakikatine maden olan
kadının kocasından haklı şikâyetini ve Cenâb-ı Hakk’a yakarışını büyük
bir mesele olarak, önem vererek Rahîm ismiyle işitir ve Hak ismiyle ona
ciddiyetle bakar. İşte bu basit maksadı küllî hale getirmek için en küçük
bir hadiseyi işiten, gören ancak kâinatın imkân dairesinin dışında, her şeyi
işiten, gören bir Zât olabilir. Ve kâinata Rab olan Zât’ın, kâinattaki
mazlum, küçük varlıkların dertlerini görmesi, feryatlarını işitmesi gerekir.
Dertlerini görmeyen, feryatlarını işitmeyen, onlara Rab olamaz. Öyleyse
bu ayet 1088ن َّٰ ٌَِ ٌَِإِ cümlesiyle iki büyük hakikati sağlam bir şekilde
yerleştirir.
1088 “Şüphesiz Allah Semi’dir, Basir’dir: Her şeyi işitir ve görür.” (Mücadele sûresi, 58/1)
Hem mesela,
َُا ََُْ َََُِِْ اِي َرَِْ إَِ اَِِْْ اِْنَ اَِِْْ اََْام َِِْه۪ ًَْ مَُْنَ اِۤي أَْٰىس
1089ُ َُ اُِ اَُِِْْ اََِٰۘ إِ
1089 “Bir gece, kendisine bazı delillerimizi gösterelim diye kulu Muhammed’i, Mescid-i
Haram’dan, çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksa’ya götüren O Zât’ın şanı yücedir,
bütün eksikliklerden uzaktır. Gerçekten, her şeyi işiten, her şeyi gören O’dur.” (İsrâ sûresi,
17/1)
Kur’an, bu ayetle Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) miracının
başlangıcı olan, Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksa’ya seyahatini
zikrettikten sonra 1090وَ اُِ اَُِْإُِ هُ der. 1091إُِ kelimesindeki zamir, ya
Cenâb-ı Hakk’a ya da Hazreti Peygamber’e (aleyhissalâtü vesselam)
atıftır. Eğer atıf Hazreti Peygamber’e ise mânâsı şudur: Bu kısa seyahatte
umumi, küllî bir yüks elişin, seyrin çekirdeği vardır. O zât (aleyhissalâtü
vesselam) ta Sidret-ül Münteha’dan1092 Kab-ı Kavseyn’e1093 kadar, Cenâb-ı
Hakk’ın isimlerinin bütün mertebelerinde, O’nun ayetlerini, hayret verici
sanatını görmüş ve işitmiştir. Ayet, o küçük, kısa seyahati, küllî ve hayret
verici bir seyahatin anahtarı hükm ünde  gösteriyor.
1090 “...Gerçekten, her şeyi işiten, her şeyi gören O’dur.” (İsrâ sûresi, 17/1)
1091 “Gerçekten O...” (İsrâ sûresi, 17/1)
1092 Yedinci kat gökte olduğu rivayet edilen, Hazreti Cebrail’in çıkabildiği en yüksek makam.
1093 Peygamberimizin (aleyhissalâtü vesselam) Mirac’da çıktığı, Cenâb-ı Hakk’a en yakın makam.
Eğer zamirin Cenâb-ı Hakk’a atıf yaptığı düşünülse mânâsı şudur: Bir
kulunu bir seyahatle huzuruna davet edip vazifelendirmek için onu
(aleyhissalâtü vesselam) Mescid-i Haram’dan peygamberlerin toplandığı
yer olan Mescid-i Aksa’ya gönde rmiştir. Peygamberlerle görüştürüp onun
(aleyhissalâtü vesselam) bütün peygamberlerin dinlerinin asıllarına
mutlak varis olduğunu göstermiş, sonra onu Kab-ı Kavseyn’e kadar mülk
ve melekût âlemlerinde gezdirmiştir. İşte o zât Cenâb-ı Hakk’ın bir kulu
olsa da, kısa bir seyahatte bulunsa da, bütün kâinatın emaneti ve âlemlerin
rengini değiştirecek bir nur o seyahatte onunl a (aleyhissalâtü vesselam)
beraberdir. Hem ebedî saadetin kapısını açacak bir anahtar da onun
yanında olduğu için, Cenâb-ı Hak kendi Zât’ının bütün eşyayı işittiğini,
gördüğünü bildirir. Böylece o emanetin, o nurun, o anahtarın engin
hikmetlerini gösterir.
Hem mesela:
َُٰ وَرَُعَۘ ٍَََُِِْ َْٰ وَثَِِ رًُُ أُۨوِۤ أْأَرْضِ َِِ اَّْٰٰۤهِ َطِِ اَٰاتِ وَالاََُْْ ِ
1094َيْءٍ ٌَُِۘ إِن َّٰ َٰ ُ شِي اَِْْ َ ََۤءف
1094 “Hamd, gökleri ve yeri yaratan ve melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler yapan Allah’a
mahsustur. O, yarattıklarından, istediğine, dilediği kadar fazla özellikler verir, çünkü O her şeye
kadirdir.” (Fâtır sûresi, 35/1)
Bu sûrede şu mânâyı ifade eder: “Göklerin ve yerin Fâtır-ı Zülcelâl’i,
kâinatı öyle bir şekilde süsleyip benzersiz eserlerini göstermiştir ki, hadsiz
seyircilerini kendisine sonsuz medh ü sena ettirir. Hem kâinatı sayısız
nimetle öyle dona tmıştır ki, gökyüz ü ve zemin, bütün nimetlerin ve o
nimetlere kavuşanların dilleriyle o Fâtır ve Rahman’a sonsuz hamd ü sena
eder.” Sonra, tıpkı yeryüzünde  Fâtır’ın verdiği dona nım ve kanatlarla
seyahat eden insanlar ve kuşlar gibi, meleklerin de semavî sarayları olan
yıldızlarda ve ulvî memleketleri olan göğün burçlarında gezmeleri için,
Cenâb-ı Hakk’ın o memleketin sakinleri olan meleklerine kanat verdiğini
bildirir. Bunu yapan Zât-ı Zülcelâl’in, elbette her şeye gücünün yetmesi
gerekir. Bir sineğe, bir meyveden bir meyveye; bir serçeye, bir ağaçtan bir
başka ağaca uçabilmesi için kanat veren Zât, elbette meleklere de bir
yıldızdan bir başka yıldıza uçabilmeleri için kanat verir. Hem melekler,
yeryüzünün s akinleri gibi cismaniyetle sınırlı değildir, bir anda sadece bir
mekâna hapsolmazlar. Aynı anda dört veya daha fazla yıldızda
bulunabildiklerine, 1095َرَُعَ َْٰ وََُٰم kelimeleri etraflıca işaret eder. İşte bu
ayet, meleklere kanat vermek gibi basit görünen bir hadiseyle gayet küllî,
umumi, büyük bir kudretin iktidarına işaret ederek, 1096ٰى ُ َْءٍ ٌَِإِن َّٰ َ
neticesiyle bu ha kikati tahkik eder ve yerleştirir.
1095 “...İkişer, üçer, dörder...” (Fâtır sûresi, 35/1)
1096 “Allah gerçekten her şeye kadirdir.” (Bakara sûresi, 2/20, 109, 148; Âl-i İmran sûresi, 3/165;
Nahl sûresi, 16/77; Nûr sûresi, 24/45; Ankebût sûresi, 29/20; Fâtır sûresi, 35/1)
Onuncu Belâgat Nüktesi
Bazen bir ayet, insanın isyankâr amellerini zikreder, şiddetli bir tehdit ile
insanı sakındırır. Sonra o şiddetli tehdidin insanı ümitsizliğe atmaması
için Cenâb-ı Hakk’ın, rahmetine işaret eden bazı isimleriyle son bulur,
muhatabını teselli eder. Mesela:
ُهَانَحْبُس ۝ اًِبَسِ شْرَعْال يِذ ىٰلِإ اْوَغَتْابَل اًذِإَ ونُولُقَي اَمَكٌ ةَهِلٰاُۤ هَعَمَ انَكْ وَلْ لُق
ْنَمَوُ ضْرَأْالَوُ عْبَّاُ اتَوٰمَّاُ هَلُ حِّبَسُت ۝ اًِبَك اًّوُلُعَ ونُولُقَي اَّمَع ىٰالَعَتَو
اًِلَحَ انَكُ هَّنِإْۘ مُهَِبْسَتَ ونُهَقْفَت اَلْ نِكٰلَو۪ هِدْمَحِبُ حِّبَسُي اَّلِإٍ ءْيَشْ نِمْ نِإَوۘ نِِف
1097اًورُفَغ
1097 “De ki: Faraza müşriklerin iddia ettikleri gibi Allah’tan başka ilahlar bulunsaydı, elbette onlar
Arşın ve kâinat hâkimiyetinin sahibi Yüce Allah’a üstün gelmek için çareler arayacaklardı.
(Ama besbelli ki böyle bir şey asla olmamıştır.) Allah onların iddialarından münezzehtir, son
derece Yücedir, Uludur. Yedi kat gök, dünya ve onların içinde olan herkes Allah’ı takdis ve
tenzih eder. Hiçbir şey yoktur ki Allah’ı hamd ile tenzih etmesin. Ne var ki, siz onların bu
tenzih ve takdislerini iyi anlayamazsınız. Bunca azametiyle beraber, kullarının gaflet ve
cürümlerine karşı O, halimdir (çok müsamahalıdır), gafûrdur (çok affedicidir).” (İsrâ sûresi,
17/44)
Ayet şu mânâyı bildirir: “De ki: Eğer dediğiniz gibi O’nun mülkünde
ortağı olsaydı, elbette rubûbi yetinin arşına el uzatacaktı, müdahale eseri
görünecek derece bir karışıklık olacaktı. Halbuki göğün yedi tabakasından
gözle görülmeyecek kadar küçük canlılara kadar her bir varlık, küllî olsun
cüzi olsun, küçük olsun büyük olsun, mazhar olduğu Cenâb-ı Hakk’ın
bütün isimlerinin cilve ve nakışlarının dilleriyle, o isimlerin sahibi
Zülcelâl Zât’ı tesbih edip O’nun eşten ve ortaktan uzak ve yüce olduğunu
bildiriyor. Evet, nasıl ki gökler, nur saçan kelimeleri olan güne ş ve
yıldızlarla, hikmet ve intizamıyla O’nu takdis eder, O’nun birliğine
şahittir. Aynen öyle de, bulutlar, şimşekler, gök gürültüsü ve yağmur
damlaları da birer kelime hükm ünde  Cenâb-ı Hakk’ı tesbih ve takdis eder,
O’nun birliğine şahitlik eder. Yeryüzü de kelimeleri olan bütün canlılarla
Hâlık-ı Zülcelâl’i tesbih eder, O’nun birliğini ilan eder. Her bir ağaç,
kelimeleri olan yaprakları, çiçekleri ve meyveleriyle yine O’nu tesbih edip
O’nun birliğine şahitlik yapar. Hatta en küçük varlık, küçüklüğüyl e
beraber, taşıdığı nakışların ve keyfiyetlerin işaretiyle Cenâb-ı Hakk’ın pek
çok ismini gösterir, o isimlerin sahibini tesbih eder, O’nun birliğine
şahittir.
İşte ayet, bütün kâinat aynı dille, hep beraber Hâlık-ı Zülcelâl’ini tesbih
edip O’nun birliğine şahitlik ederek kendi kulluk vazifesini tam bir itaatle
yerine getirdiği halde, şu kâinatın özü, neticesi, nazlı bir halifesi ve
nazenin bir meyvesi olan insanın, bütün bunlara zıt bir şekilde, işlediği
küfür ve şirkin ne kadar çirkin ve cezaya müstahak olduğunu ifade eder.
Sonra da insanı bütün bütün ümitsizliğe düşürmemek için ve böyle büyük
bir cinayete, sonsuz çirkin bir isyana Kahhar-ı Zülcelâl’in nasıl meydan
verip kâinatı neden başlarına yıkmadığının hikmetini göstermek için إُِ َنَ
1098َُرًاًَِ  der. Ayet, bu şekilde sonlanarak insana verilen mühletin
hikmetini gösterir, bir ümit kapısını açık bırakır.
1098 “O, Halim’dir, Gafur’dur: Pek sabırlı, müsamahalı ve bağışlayıcıdır.” (İsrâ sûresi, 17/44)
İşte şu on mucizevî işaretten, ayetlerin sonlarındaki neticelerde pek çok
hidayet sızıntısı ile beraber mucizelik parıltısı olduğunu anla! En dâhi
edipler bile şu eşsiz üslûp karşısında hayret ve takdirlerinden parmaklarını
ısırmış, duda klarını dişlemiş, “Bu bir insanın sözü olamaz!” demişlerdir.
1099ٰىا وٌَْ ُحَّْ َُ إِلإِن ayetine, hakkalyakîn mertebesinde iman etmişlerdir.
Demek, bazı ayetlerde, bütün bu zikredilen işaretlerle beraber bahsimize
girmeyen pek çok başka meziyet de vardır. O meziyetlerin bütününde  öyle
mucizevî nakışlar görünür ki, bir kör bile görebilir.
1099 “O, kendisine vahyedilen bir vahiyden başka bir şey değildir.” (Necm sûresi, 53/4)
Üçüncü Nur
Kur’an, başka sözlerle kıyaslanamaz. Çünkü sözün tabakaları, yüceliği,
kuvve ti ve güzelliği yönünde n dört kaynağı var: Biri sözün sahibi, biri
muhatap, biri maksat, biri de makamdır. Ediplerin, yanlış bir şekilde
gösterdikleri gibi, tek kaynak makam, yani söyleniş şekli, üslûbu değildir.
Öyleyse bir söze “Kim söylemiş?”, “Kime söylemiş?” “Ne için söylemiş?”
ve “Ne makamda söylemiş?” diyerek bak. Yalnız sözün kendisine bakıp
durma! Madem söz, kuvve tini, güzelliğini bu dört kaynaktan alır. O halde
Kur’an’ın da kaynağına dikkat edilse, onun belâgatinin, yüceliğinin ve
güzelliğinin derecesi anlaşılır. Evet, madem söz, sahibine bakıyor. Eğer o
söz bir emir veya yasaklama ise sahibinin derecesine göre irade ve kudreti
de içerir. O vakit söz karşı konul maz olur, elektrik çarpması gibi tesir eder,
sözün yüc eliği ve kuvve ti o ölçüde artar.
Mesela: 1100ُ أَِِِْي َۤءَكِ وََ ََۤءَۤ أَرْضُ اَْ ayetine bak. Yani: “Ey yeryüzü!
Vazifen bitti, suyunu yut . Ey gökyüz ü! İhtiyaç kalmadı, yağmuru kes!”
1100 Hûd sûresi, 11/44.
Hem mesela, 1101َِ أَََْ طَۤئِٓاََوًْ أَوْ ًَْۘ قََِْرْضِ اَِْ طَََلَ ََ وَ yani: “‘Ey
yeryüzü, ey gökler! İster istemez geliniz, hikmet ve kudretime boyun
eğiniz. Yokluktan kurtulup varlık âleminde sanatımın bir parçası olunuz.’
dedi. Onlar da: ‘Biz sana tam itaat ederek geliyoruz. Bize gösterdiğin her
vazifeyi senin kuvve tinle göreceğiz.’ dediler.” mânâsını ifade eder. İşte
Cenâb-ı Hakk’ın kuvve t ve iradesini gösteren şu hakiki ve tesirli emirlerin
kuvve tine, yüc eliğine bak!
1101 “Ona ve yere şöyle buyurdu: ‘İsteyerek de olsa, istemeyerek de olsa emrime gelin!’ Onlar da:
‘Gönüllü olarak geldik.’ dediler.” (Fussilet sûresi, 41/11)
Sonra insanların 1102َ اََََُِْءُ وَُِ أَُأَرْضُ وَاَْ َ اُُِْ َ  gibi yüce
emirlerle cansız varlıklara hitaben saçma sapan bir şekilde konuş ması hiç
o iki emirle kıyaslanır mı? Evet, keyfî arzulardan doğa n lüzumsuz emirler
nerede; vasıflı, yüce bir âmirin iş başında verdiği emirler nerede… Büyük
bir âmirin, itaatkâr ve devasa ordusuna ‘marş!’ emri vermesi nerede!..
Hem böyle bir emir, basit bir askerden işitildiği zaman, iki emir görünüşte
bir olsa da aralarında mânâca bir askerle bir ordu kumandanı arasındaki
kadar fark vardır.
1102 Ey yer, dur. Ey gök, yarıl. Ve ey kıyamet sen de artık kop.
Mesela, 1103ُلَ َُ ُْ ََُنُأَرَادَ ًَْ أَنْ يََۤ أَُْهُۤ إِذَۤا إِ ve 1104ِٰدَمَاُُْوا  ََِِْٰۤوَإِذْ َُْ لِ
ayetlerindeki iki emrin kuvve tine ve yüceliğine bak! Sonra onları insana
ait emir cümleleriyle kıyasla! Acaba insanların sözleri o ayetlerin yanında,
güne şe nispetle yıldız böcekleri gibi kalmıyor mu?
1103 “Bir şeyi dilediğinde O’nun buyruğu, sadece ‘Ol!’ demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi,
36/83)
1104 “O vakit meleklere: ‘Âdem için secde edin!’ dedik.” (Bakara sûresi, 2/34)
Hakiki bir mâlikin iş başındayken yaptığı o işi tasvir etmesi, hakiki bir
sanatkârın iş görürken sanatına dair konuş ması ve hakiki bir ihsan
sahibinin nimetlerini verirken onları beyan etmesi, yani söz ile fiili
birleştirmek, kendi fiillerini hem göze hem kulağa anlatmak içindir. Bunu
yapan bir zât, şöyle der: “Bakınız! İşte bunu, böyle yapıyorum. Bunu,
şunun için yaptım. Bu böyle olacak, bu sebeple işte bunu böyle
yapıyorum.”
Mesela:
َدَدََْ وَاَْرْضَ م۝ْ ُُوجٍ اَ وََ ََ َِ ََََْ وَزََۤءِ ََُْْ ََْمْ َُُْۤوا إَِ اأََ
 وَََْ۝ ُِ ٍَْ ٍُِ  ََِْةً وَذِْٰى۝ِنْ ُ زَوْجٍ ٍَِ َأَََْْ َِ مَْ َِ رَوَاَِ ووَأََْ
 رِزًْ۝ٌَْ ٌَِ َْ ََِتٍ ََ ط وَا۝ٍ وََ اَِِْ َََْْ ِ۪ َتَۤاءِ َۤءً َُرًَ ََِ ا
1105ًُْ ََِٰ اُُْوجَْ ِ۪ ََْةً ََِِْدِۙ وَأََْ
1105 “Hiç üzerlerindeki göğe bakmazlar mı? Bakıp da Bizim onu nasıl sağlamca bina edip
süslediğimizi, onda en ufak bir çatlaklık, dengesizlik olmadığını düşünmezler mi? Yeri de
döşedik, oraya dengeyi sağlayacak ağır baskılar, sabit ulu dağlar yerleştirdik. Orada göz gönül
açan her çeşit bitkiden çiftler bitirdik. Bütün bunları, Allah’a yönelecek her kula Yaradanın
kudretini hatırlatması, dersler veren birer basiret nişanesi ve ibret numunesi olması için yaptık.
Gökten bereketli bir su indirdik. Onunla bahçeler ve biçilen ekinler, salkım salkım
meyveleriyle ulu hurma ağaçları yetiştirdik. Bütün bunlar kullarımıza rızık vermek içindir. Hem
o su ile ölü toprağa hayat verdik. İşte ölmüş insanların mezarlarından çıkışı da böyle olacaktır.”
(Kaf sûresi, 50/6-11)
ayetlerine bak! Kur’an’ın semâsında, bu sûrenin burcunda  parlayan
yıldızlar misali, cennet meyveleri gibi olan şu tasvirlerdeki, şu icraatın
beyanındaki muntazam belâgat, pek çok tabakada haşrin delillerini
zikredip neticesini 1106ََُِٰ اُُْوج tabiriyle ispatlamak ve sûrenin başında
haşri inkâr edenleri susturmak nerede... İnsanların kendileriyle alâkasız
işlerden lüzumsuz yere bahsetmeleri nerede!.. Bu, taklit suretindeki çiçek
resimlerinin, hakiki, canlı çiçeklere nispeti derecesinde dahi olamaz! أَََْ
ٰ 
1107َُُْوا ifadesinden ta ََُِٰ اُُْوج’a kadar güzelce mealini söylemek bile
çok uz un sürer. Yalnız bir işaret edip geçeceğiz. Şöyle ki:
1106 “İşte ölmüş insanların mezarlarından çıkışı da böyle olacaktır.” (Kaf sûresi, 50/11)
1107 “Hiç bakmazlar mı?” (Kaf sûresi, 50/6)
Kâfirler haşri inkâr ettiklerinden, Kur’an onları haşri kabule mecbur
bırakmak için sûrenin başında şöylece uzun bir giriş yapar. Der ki: “Hiç
üstünüz deki gökyüz üne bakmıyor musunuz ; onu ne kusursuz, muhteşem
bir şekilde, nasıl bina etmişiz… Hem görmüyor musunuz  ki, göğü nasıl
yıldızlarla, ay ve güne şle süslemişiz, onda  hiçbir kusur ve noks anlık
bulunmuyor… Hem fark etmiyor musunuz ; yeryüzünü altınıza nasıl
sermişiz, sayısız hikmetle dona tmışız… Dağları sabit olarak
yerleştirmişiz, sizi denizin istilasından onlarla koruruz. Hem
görmüyorsunuz , orada ne kadar güzel, rengârenk, her cinsten çift çift
yeşillikleri, bitkileri, çiçekleri yarattık, yeryüzünün her tarafını onlarla
güzelleştirdik; hem yeryüzüne gökten nasıl bereketli bir su
gönde riyoruz… Bağ ve bahçeleri, tohum ları, yüks ek, leziz, meyveli hurma
gibi ağaçları o suyla yaratıp kullarıma rızkı onunl a yolluyorum,
yetiştiriyorum. Hem görmüyor musunuz , o su ile ölmüş yeryüzünü
yeniden diriltiyorum. Dünya da binlerce haşir numunesi gösteriyorum.
Kudretimle o bitkileri nasıl ölmüş topraktan çıkarıyorsam, sizi de haşirde
kabirlerinizden öyle çıkaracağım. Kıyamette yeryüzü ölecek, siz
kabirlerinizden sağ olarak çıkacaksınız.”
İşte bu ayetlerin haşri ispatta gösterdiği eşsiz beyan -ki onun da binde
birine ancak işaret edebildik- nerede… İnsanların bir iddiaları için sarf
ettikleri sözler nerede!..
• • •
Bu risalenin başından buraya kadar tahkik adına ve tarafsız bir
değerlendirmeyle Kur’an’ın mucizeliğini inatçı bir düşmanına kabul
ettirmek için onun pek çok hukukunu gizli bıraktık. O güneşi mumlar
katına indirip onlarla kıyaslıyorduk. Sonra bu risale tahkik vazifesini
yerine getirip Kur’an’ın i’cazını parlak bir surette ispatladı. Şimdi ise
tahkik değil hakikat adına bir-iki söz ile Kur’an’ın hiçbir şeyle
kıyaslanamaz gerçek makamına işaret edeceğiz.
Evet, başka sözlerin Kur’an ayetlerine nispeti, şişelerde görünen küçücük
parıltıların gerçek yıldızlara nispeti gibidir. Her biri sarsılmaz birer
hakikati tasvir eden, gösteren Kur’an beyanları nerede; insanın kendi
sınırlı fikir ve duygul arının aynacıklarında kelimelerle ifade etmeye
çalıştığı mânâlar nerede!.. Hidayet nurunu ilham eden, güne şin ve ayın
Hâlık-ı Zülcelâl’inin kelâmı Kur’an’ın melekler gibi canlı kelimeleri
nerede; insanların, hevesleri uyandırmak için aldatıcı nefisleriyle, yalancı
incelikleriyle sarf ettikleri ısırıcı kelimeler nerede!.. Evet, ısırıcı haşeratın
mübarek meleklere ve nuranî ruhanilere nispeti ne ise, insanların
sözlerinin Kur’an’ın beyanına nispeti odur. Şu hakikatleri Yirmi Beşinci
Söz ile beraber önceki yirmi dört Söz ispat etmiştir. Bu davamız temelsiz
değildir; delili, geçmiş neticelerdir.
Evet, her biri hidayet cevherinin birer incisi, iman hakikatlerinin birer
kaynağı, İslam esaslarının birer madeni olan ve doğrudan doğruya
Rahman’ın arşından gelen, kâinatın üstünde n ve dışından insana bakıp
inen, ilim, kudr et ve iradeyi içeren ve ezelî bir hitap olan Kur’an’ın sözleri
nerede; insanın, nefsinden ve adi heveslerinden ilham alan önemsiz sözleri
nerede!..
Evet, Kur’an bir tûbâ ağacı hükm üne geçip şu İslam âlemini bütün
maneviyatıyla, nişanlarıyla ve kemâl vasıflarıyla, kanun ve hüküm leriyle
yapraklar gibi neşreder. Talebesi olan asfiya ve evliyayı birer çiçek
hükm ünde , o ağacın âb-ı hayatıyla taze ve güzel gösterir. Bütün ilahî
kemâl vasıflarını, hakikatleri ve yeryüzü kanunlarını meyve verir.
Meyvelerindeki çekirdekler, işleyen birer kanun, birer program hükm üne
geçer ve Kur’an meyveli bir ağaç olarak o birbirini takip eden hakikatleri
gösterir. İşte bütün bunları yapan Kur’an nerede, insanın mâlumumuz olan
sözleri nerede! 1108 اََِاٰى أََْ 
1108 Süreyya yıldızı nerede, yeryüzü nerede? (Aralarında ne kadar fark var!) Bkz. el-Kannûcî,
Ebcedü’l-Ulûm 3/244; ez-Zürkânî, Menâhilü’l-İrfân 2/109, 310.
Kur’an-ı Hakîm, bütün hakikatlerini bin üç yüz elli senedir kâinat
çarşısında açıp sergilerken herkes, her millet, her zümre onun cevher ve
hakikatlerinden bir şey almıştır ve alıyor. Bunca uzun zaman içinde ne
alışkanlık, ne muhataplarının çokluğu, ne de insanlığın yaşadığı büyük
değişimler onun kıymetli hakikatlerine, güzel üslûbuna  zarar
verebilmiştir. Kur’an ihtiyarlamamış, kıymetten düşmemiş ve güzelliği
sönmemiştir. Bu durum, tek başına bir mucizedir.
Şimdi biri çıksa, Kur’an’ın getirdiği hakikatlerin bir kısmına kendi
hevesince, çocukça bir düzen verse, bazı ayetlere itiraz olarak benzerini
yazsa, “Kur’an’a yakın bir söz söyledim.” dese bu öyle bir ahmaklık olur
ki, o adamın hali şu misaldekine benzer: Taşları türlü cevherlerden,
muhteşem bir saray olsun. O sarayı yapan ve o taşları sarayın yüks ek
sanatını gösterecek muntazam nakışlarla süsleyen bir usta bulunsun. O
benzersiz nakışlardan anlamayan, sarayın bütün cevher ve süslerinden
behresi olmayan basit bir adam, basit binalar yapan bir başka usta o saraya
girip o kıymetli taşlardaki yüce nakışları bozarak orayı çocukça hevesine
göre, basit bir ev gibi düzenlese ve o nakışlara çocukların gözüne hoş
görünecek bazı bonc uklar taksa, sonra da, “Bakınız! O sarayın ustasından
daha çok maharetim ve servetim var, kıymetli süslerim var.” dese... Onun
sanatı o sarayın yanında ancak divanece, saçma sapan konuş an bir
sahtekârın sanatı gibi kalır.
Üçüncü Şûle
Bu ‘şûle’nin üç ışığı var.
Birinci Işık
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın büyük bir mucizelik yönü On Üçüncü Söz’de
beyan edilmişti. Kardeşleri olan diğer mucizelik yönleriyle aynı sıraya
girmesi için bu makama alındı. İşte Kur’an’ın her ayetinin parlak birer
yıldız gibi i’caz ve hidayet nurunu neşrettiğini, küfür ve gaflet karanlığını
dağıttığını görmek istersen kendini Kur’an’ın indirilmesinden önceki o
cahiliye devrinde, bedevi çöllerinde farz et. Her şeyin cehalet ve gaflet
karanlığı altında, tabiatın cansız perdesine sarılmış olduğu bi r anda, birden
Kur’an’ın yüc e lisanından,
1109ُ اَُِْاَْرْضِۚ وََُ اَِْهِ َ ِ اَٰاتِ وَََ ِّٰ
1109 “Göklerde ve yerde ne varsa Allah’ı tenzih ve tesbih eder. O Aziz ve Hakîm’dir: Üstün kudret,
tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (Hadîd sûresi, 57/1)
1110زِِ اَِِْاَِِْ اُْوسِ اَْاتِ وََ ِ اَْرْضِ ِِّٰ َ ِ اََُُٰ 
1110 “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Melik (kâinatın gerçek Hükümdarı), Kuddüs (çok yüce,
her noksandan münezzeh) Aziz ve Hakîm Allah’ı tesbih ve tenzih eder.” (Cum’a sûresi, 62/1)
gibi ayetleri işit, bak! O ölmüş veya uyum uş varlıkların 1111ََ ve 1112َُُ
sedasıyla işitenlerin zihninde nasıl dirildiğini, uyandığını, ayağa kalkarak
zikrettiğini gör!
1111 Bkz. Hadîd sûresi, 57/1; Haşir sûresi, 59/1; Saf sûresi, 61/1; A’lâ sûresi, 87/1 (َْ şeklinde
emir olarak).
1112 Bkz. Cum’a sûresi, 62/1; Teğâbün sûresi, 64/1.
Hem o karanlık gökyüz ünde  yıldızlar cansız birer ateş parçası, yerdeki
varlıklar ise perişanken, 1113اُْ وَاَْرْضَُُُ َُ اَٰاتُ  seslenişiyle
işitenlerin gözünde  nasıl gökyüz ü bir ağız, yıldızlar hikmetli birer kelime,
hakikati ifade eden birer nur; yeryüzü bir baş, kara ve denizler birer lisan
ve bütün canlılar ise Cenâb-ı Hakk’ı tesbih sözleri suretinde görünür.
Yoksa bugünde n ta o zamana bakarak bahsedilen zevkin inceliklerini
göremezsin. Evet, o zamandan beri nurunu yayan, zamanla herkesin
bildiği bir şey haline gelen, İslam’ın diğer nurlu hakikatleriyle parlayan,
Kur’an’ın güne şiyle gündüz  rengini alan bir vaziyetin içinden yahut sığ,
basit bir alışkanlık perdesi ardından baksan, elbette her bir ayetin ne kadar
tatlı bir mucizelik nağmesi içinde hangi karanlıkları dağıttığını hakkıyla
fark edemezsin. Türlü mucizeler içinde bu çeşit mucizeliğin zevkine
varamazsın.
1113 “Yedi kat gök, dünya ve onların içinde olan herkes Allah’ı takdis ve tenzih eder.” (İsrâ sûresi,
17/44)
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın mucizeliğinin en yüksek derecelerinden birini
görmek istersen, şu temsilin dür bünüyl e bak. Şöyle ki:
Gayet büyük, garip ve dalları her yana uzanmış hayret verici bir ağaç farz
edelim. O ağaç bir gayb perdesi altında, bir gizlilik tabakası içinde
saklanmış olsun. Malûmdur ki, insanın uzuvları arasında olduğu gibi bir
ağacın da dalları, meyveleri, yaprakları ve çiçekleri gibi bütün kısımları
arasında bir münasebet, uyum  ve denge lâzımdır. Her bir kısmı, o ağacın
mahiyetine göre şekil alır, onlara öyle bir suret verilir. İşte, biri çıksa, hiç
görünmeyen (hâlâ görünmüyor) o ağacın kısımlarını bir perde üstünde
resmetse, hepsine birer sınır, daldan meyveye, meyveden yaprağa uyum lu
birer suret çizse ve o perdeyi ağacın birbirinden son derece uzak olan
köküyl e dal uçlarının ortasında, dallarının, meyvelerinin, yapraklarının
şekil ve suretini aynen gösterecek uygun resimlerle doldursa; elbette o
ressamın, şu görünmeyen ağacın tamamını gayba açık gözüyle gördüğüne ,
sonra tasvir ettiğine şüphe  kalmaz.
Aynen onun gibi, mümkinat1114 hakikatine dair (ki o hakikat, dünya nın
başından ahiretin en sonuna  kadar uzanmış ve yerden göklere, zerrelerden
güne şe kadar yayılmış olan yaratılış ağacının hakikatidir) Kur’an-ı
Mucizü’l-Beyan’ın doğruyla yanlışı ayıran beyanları o kadar uyum u
muhafaza etmiş ve o ağacın her bir dalına, meyvesine münasip birer suret
vermiştir ki, hakikati delilleriyle bilen bütün âlimler araştırmalarının
nihayetinde, Kur’an’ın tasvirine “Maşallah, bârekallah! Kâinatın tılsımını
ve yaratılış muammasını keşfedip çözen yalnız sensin ey Kur’an-ı
Hakîm!” demişlerdir.
1114 Allah’ın ilminde olup henüz varlık âlemine çıkmamış şeyler.
1115ىٰوَِِّٰ اََُْ اَْ –temsilde kusur olmaz– Cenâb-ı Hakk’ın isim ve
sıfatlarını, o sıfatların neticesi olan icraatını ve fiillerini nuranî bir tûbâ
ağacı şeklinde düşünelim. O nuranî ağacın geniş dairesi ezelden ebede
uzanıyor. Büyüklüğünün hudu tları, sonsuz, uçsuz bucaksız âlemlere
yayılıyor, onları kuşatıyor. İcraatının sınırları,
1115 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
1117ىٰقُ اَْ وَا َلِ1116ِ ََْ ََءُأَرَْمَْورُُْ ِ الَُ اِي ُ
1116 “O’dur ki analarınızın rahimlerinde size dilediği şekli verir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/6)
1117 “Taneleri ve çekirdekleri çatlatıp yararak (her şeyi gelişme yoluna koyan) Allah’tır.” (En’âm
sûresi, 6/95)
1118َُِِْلُ ََْ اَْْءِ وَيَ
1118 “Bilin ki, Allah insan ile kalbi arasına girer (dilediği takdirde arzusunu gerçekleştirmesini
önler).” (Enfâl sûresi, 8/24)
ayetlerindeki sınırlardan ta
1120ٍرْضَ ِ ِِ أَمْأَاوَاتِ وَالَََٰ ا 1119َ اَْ وَاَََْوَسَ
1119 “(Allah O’dur ki) Güneşi ve ayı hizmet etmeleri için sizin emrinize verdi.” (Ra’d sûresi, 13/2;
Ankebût sûresi, 29/61; Fâtır sûresi, 35/13; Zümer sûresi, 39/5)
1120 “Rabbiniz o Allah’tır ki, gökleri ve yeri altı günde yarattı.” (A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi,
10/3; Hûd sûresi, 11/3; Hadîd sûresi, 57/4)
1121اتٌ َِِِِاوَاتُ َِْيٰوَا
1121 “Halbuki bütün bir gökler âlemi bükülmüş olarak Allah’ın elinin içindedir.” (Zümer sûresi,
39/67)
ayetlerinde ifade edilen sınırlara kadar uzanan o nuranî hakikati; o isim,
sıfat, icraat ve fiillerin hakikatlerini Kur’an, bütün dal ve buda klarıyla,
gaye ve meyveleriyle son derece münasip ve birbirine uygun, birbirine
yakışır, birbirinin hükm ünü bozmayacak, birbirine yabancı düşmeyecek
bir şekilde bildirmiştir. Bütün keşf ve hakikat ehli, melekût âleminde
yolculuk eden bütün irfan ve hikmet sahipleri, Kur’an’ın bu beyanları
karşısında “Sübha nallah! Ne kadar doğru, hakikate ne kadar uygun, ne
kadar güzel, mucizeliğine ne kadar lâyık!” diyerek onu t asdik ediyorlar.
Mesela Kur’an, bütün imkân ve vücûb dairesine bakan ve o iki büyük
ağacın bir tek dalı hükm ünde  olan imanın altı esasını, o esasların büt ün da l
ve budaklarını ta aralarındaki en ince meyve ve çiçeklere kadar öyle uyum
gözeterek tasvir eder, o derece dengeyle tarif eder ve o kadar münasip bir
şekilde gösterir ki, insan aklı bunu idrakten aciz kalıp güzelliğine hayran
olur. Ve o iman dalının bir budağı hükm ünde ki İslamiyet’in beş esası,
aralarındaki en ince teferruata, en küçük âdâba, en uzak gayelere, en derin
hikmetlere ve en küçük neticelere varıncaya kadar tam bir uygunl uk,
münasebet ve dengeyle muhafaza edilir. Bunun delili, beyanı bütün varlığı
kuşatan Kur’an-ı Kerîm’in açık ve kesin hüküm lerinden, okunuş
tarzlarından, işaretlerinden ve ince mânâlarından çıkan İslamiyet’in yüce
kanunlarındaki kusursuz intizam, denge, birbirine uygunl uk ve
sağlamlıktır. Bunlar, inkâr edilemez, adil birer şahit; şüphe  götürmez,
kesin birer delildir.
Demek ki, Kur’an’ın beyanları insanın sınırlı ilmine, hele okum a yazma
bilmeyen bir ümminin ilmine dayanıyor olamaz. O, her şeyi kuşatan bir
ilme dayanıyor; bütün eşyayı, ezel ve ebed arasındaki bütün hakikatleri bir
anda görebilen bir Zât’ın kelâmıdır. Âmennâ...
İkinci Işık
Kur’an hikmetine itiraz eden, insan aklının eseri olan dinsiz felsefenin
Kur’an hikmeti karşısında ne kadar çaresiz kaldığını On İkinci Söz’de
temsillerle izah ettiğimizden ve başka Söz’lerde de ispatladığımızdan,
meseleyi onlara havale edip şimdilik başka bir yönde n Kur’an hikmeti ile
felsefe arasında küçük bi r kıyaslama yapacağız. Şöyle ki:
İnsan aklının eseri olan felsefe, dünya ya sabit bakar; varlıkların
mahiyetlerini, vasıflarını etraflıca anlatır. Onların Yaratıcılarına karşı
vazifelerinden bahsetse de kısaca bahseder. Âdeta kâinat kitabının yalnız
nakış ve harflerini anlatır, mânâsına önem vermez. Kur’an ise dünya ya,
onun geçici, aldatıcı, seyyar, kararsız, değişken olduğunu bilerek bakar.
Varlıkların mahiyetlerinden, görünüş teki ve maddi özelliklerinden kısaca
bahseder. Fakat Sâni tarafından verilen kulluk vazifelerini, o varlıkların
O’nun isimlerine ne yönde n ve nasıl işaret ettiklerini ve Cenâb-ı Hakk’ın
yaratılış kanunlarına boyun eğdiklerini etraflıca anlatır. İşte felsefe ile
Kur’an hikmetinin kısa ve uzun bahislerindeki farklara bakacağız ki,
hangisinin hakkın kaynağı ve hakikatin ta kendisi olduğunu görelim.
Mesela, elimizde bir saat olsun. O saat sabit görünür, fakat içindeki
çarkların hareketiyle içinde daima küçük bir sarsıntı vardır, âlet ve
çarkları devamlı işler. Aynen onun gibi, Cenâb-ı Hakk’ın kudretinin büyük
bir saati olan şu dünya , görünüş te sabit olmakla beraber daima sarsıntı ve
değişimlerle fânilik ve yokluk içinde yuva rlanıyor. Evet, dünya da zaman
olduğu için gece ve gündüz , o büyük saatin saniyelerini sayan iki başlı bir
mil hükm ünde dir. Her sene, o saatin dakikalarını sayan birer yelkova n
vaziyetindedir. Her asır ise o saatin, saatleri gösteren akrebidir. İşte
zaman, dünya yı yokluk dalgaları üstüne atar. Bütün geçmişi ve geleceği
yokluğa verip yalnız içinde bulunulan ânı varlık âleminde bırakır.
Zamanın dünya yı şekillendirmesiyle beraber, mekân itibarı ile dünya  yine
sabit olmayan bir saat hükm ünde dir. Dünya nın atmosferi çabuk
değiştiğinden, bir halden bir hale süratle geçtiğinden, bazı günler hava
birkaç defa bulutlarla dolup boşalır, saniye sayan milin değişmesi gibi
dünya yı değiştirir. Şu dünya  evinin tabanı olan yeryüzü ise canlıların
doğup ölmesiyle pek çabuk değiştiğinden dakikaları sayan bir mil
hükm ünde dir, dünya nın bu yönüyle de geçici olduğunu gösterir. Zemin,
yüzü itibarı ile böyle olduğu gibi, altındaki değişimler ve sarsıntılar,
onların neticesinde dağların ve göçüklerin meydana gelmesi de saatleri
sayan bir mil gibi dünya nın ağır ağır son bulduğunu gösterir. Dünya nın
tavanı olan gökyüz ü ise gök cisimlerinin hareketleri, kuyruklu yıldızların
ortaya çıkması, güne ş ve ay tutulmaları, bazı yıldızların sönmesi gibi
değişimlerle kendisinin de sabit olmadığına, ihtiyarlığa, harap olmaya
gittiğine işaret eder. Göklerdeki o değişimler, haftalık bir saatte günleri
sayan bir mil gibi ağır ağır olsa da, dünya nın geçiciliğini ve yokluğa doğr u
gittiğini gösterir.
İşte dünya, kendisine bakan yönüyl e şu yedi esas üzerine bina edilmiştir.
Şu esaslar onu daima sarsıyor. Fakat sarsılan ve hareket eden dünya
Sâni’ine baktığı vakit, o hareket ve değişimlerin, Samed Yaratıcının kudr et
kaleminin, eserlerini yazması için meydana geldiği anlaşılır. Dünya daki
bütün değişimler ise Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin tecellilerini ayrı ayrı
gösteren ve sürekli tazelenen aynalardır. İşte dünya , kendisine bakan
yönüyl e hem yokluğa gider, hem ölüme koşar; her an bir sarsıntı içindedir.
Aslında bir akarsu gibi geçip gittiği halde, gafletle bakılınca sabit görünür.
Tabiatı her şeyin sebebi sayan sapkın fikirlerle katılaşıp bulanık hale
gelmiş ve ahirete perde olmuştur. İşte Allah’ı tanımayan felsefe,
araştırmalarıyla, tabii ilimler perdesi altında güna hlara düşkün
medeniyetin cazibeli, haram eğlenceleri ve sarhoş edici hevesleriyle
dünya yı iyice sabit göstererek hem gafleti kalınlaştırmış, hem zihinleri
daha da bulandırıp insana Yaratıcısını ve ahireti unut turmuştur.
Kur’an ise hakikati bu ol an dünya yı, kendisine bakan yönüyl e,
1122َرَُِ َ الْ۝اََْرَُِ 
1122 “Kâria, nedir o kâria?” (Kâria sûresi, 101/1-2)
1123َِ اَْاَُِإِذَا وَقَ
1123 “O gerçek olan kıyamet gerçekleşince neler olacak neler!” (Vâkıa sûresi, 56/1)
1124 وََِبٍ َُْر۝ورِ وَا
1124 “Tur’a (o Dağa), yazılmış o Kitaba.” (Tûr sûresi, 52/1-2)
ayetleriyle pamuk gi bi hallaç eder, dağıtır.
1125ضُِتِ اَٰاتِ وَاَْرْمْ َُُْوا ِ ََأَوَلَ
1125 “Hiç düşünmezler mi göklerin ve yerin hükümranlığını, o muazzam saltanatı?” (A’râf sûresi,
7/185)
1126اُْ ََْ َََْهَوا إَِ اَۤءِ َْقَأَََْ َُُْۤ
1126 “Hiç üzerlerindeki göğe bakmazlar mı? Bakıp da Bizim onu nasıl sağlamca bina edip
süslediğimizi düşünmezler mi?” (Kaf sûresi, 50/6)
1127ًَِْ وَاَْرْضَ َََ رَ ََُۤوا أَن اَٰاتأَوََْ ََ اِ
1127 “Hakkı inkâr edenler görüp bilmediler mi ki, göklerle yer bitişik (bir bütün) idi...” (Enbiyâ
sûresi, 21/30)
gibi beyanlarıyla o dünya ya şeffaflık verir ve bulanıklığını yok e der.
1128َٰاتِ وَاَْرْضَُِّٰ ُرُ ا
1128 “Allah göklerin ve yerin nurudur.” (Nûr sûresi, 24/35)
1129ٌ إِ ٌَِ وََََْ اَْٰةُ اَْۤو
1129 “Dünya hayatı bir oyun ve oyalanmadan başka bir şey değildir.” (En’âm sûresi, 6/32)
gibi nur saçan hakikatleriyle dünya nın o ka tılığını eritir.
خَ ِ ارِۚ وَُِ1132اءُ اَْْ إِذَا اَۤve 1131ورَتْ إِذَا اُْ كُve 1130تْ إِذَا اَۤءُ اَََْve
1133نْ َۤءَ ُِّٰ اَْرْضِ إِ مَنْ ِ اَٰاتِ وََْ َََِ مَ
1130 “Gök yarıldığı zaman.” (İnfitâr sûresi, 82/1)
1131 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)
1132 “Gök yarıldığı zaman...” (İnşikak sûresi, 84/1)
1133 “Sûra üflenir; Allah’ın diledikleri dışında, göklerde ve yerde kim varsa çarpılıp cansız yere
düşer.” (Zümer sûresi, 39/68)
gibi ölümü hatırlatan ifadeleriyle dünya nın ebedî olduğu zannını
paramparça eder.
ُْم أَََْ ُُُْجُ َِ وََُ ََِنَ اَۤءِ وََ ََْْ وََ َِْلُ مْضِ وََ َُْجُ ُِ َ َُِ ِ اَْرََْ
1134ُونَ ٌَِوَُّٰ َِ ََْ
1134 “Yere gireni, yerden çıkanı, gökten ineni ve göğe yükseleni bilir. Hâsılı siz nerede olursanız
olun O, ilmi ve kudreti ile sizinle beraberdir. Allah bütün yaptıklarınızı görür.” (Hadîd sûresi,
57/4)
1135ََاٍِ َ ََُْنََ وََ رََ ِْ اَِٰ۪ ََُِْنَُْ ِِّٰ َُُِوَُِ اْ
1135 “De ki: ‘Hamd O Allah’a olsun ki size er geç alâmetlerini gösterecek siz de onları
tanıyacaksınız. Senin Rabbin, sizin yaptıklarınızdan habersiz değildir.’” (Neml sûresi, 27/93)
bu gök gür lemesi gibi sedalarıyla tabiat fikrini doğur an gafleti dağıtır.
İşte Kur’an’ın baştan başa kâinata bakan ayetleri şu esas üzerinedir.
Dünya nın hakikatini olduğu gibi açar, gösterir. Yalnızca kendisine bakan
yönüyl e dünya nın ne kadar çirkin olduğunu bildirerek insanın yüzünü
onda n çevirir. Dünya nın Yaratıcısına bakan güzel yüzünü gösterir, insanın
bakışını O’na yöne ltir. Hakiki hikmeti ders verir. Kâinat kitabının
mânâlarını öğretir, onun harf ve nakışlarıyla gereğinden fazla ilgilenmez.
Sarhoş felsefe gibi çirkine âşık olup, dünya nın hakiki mânâsını unutturup
insanların vaktini kâinat kitabının harf ve nakışlarıyla, boş şeylerle ziyan
etmez.
Üçüncü Işık
İkinci Işık’ta insan aklının eseri olan faydasız felsefenin Kur’an hikmeti
karşısında kıymetsizliğine ve Kur’an’ın mucizeliğine işaret ettik. Şimdi
bu kısımda, Kur’an’ın talebeleri olan asfiya ve evliya ile felsefecilerin
nurlu kısmı olan İşrâkiye filozoflarının hikmetlerinin Kur’an’ın hikmeti
karşısında derecesini gösterip Kur’an’ın bu yönde ki mucizeliğine kısaca
işaret edeceğiz.
İşte Kur’an-ı Hakîm’in yüceliğine en doğru bir delil, hakkaniyetine en
açık bir işaret ve mucizeliğine en kuvve tli bir alâmet şudur:
• Kur’an, Cenâb-ı Hakk’ın birliği hakikatini bütün kısımlarıyla, bütün
mertebeleriyle, bütün ge rekleriyle muhafaza ederek bildirir.
• Hem bütün yüc e, ilahî hakikatleri bir dengeyle muhafaza eder.
• Hem Cenâb-ı Hakk’ın bütün isimlerinin gerektirdiği hüküm leri kendinde
toplar, o hüküm leri tam bir uyum la içerir.
• Hem rubûbi yet ve ulûhiyetin icraat ve vasıflarını tam bir dengeyle içinde
barındırır.
İşte şu muhafaza, denge ve belli hüküm leri kendinde toplama, birer
hususiyettir. İnsanların eserlerinde, hatta en büyük  insanların fikirlerinde
bulunmaz. Ne eşyanın iç yüzünü bilen velilerin eserlerinde, ne İşrâkiye
filozoflarının kitaplarında, ne de gayb âlemine geçen ruhanilerin
marifetlerinde bu hususiyet vardır. Âdeta aralarında bir işbölümü varmış
gibi, her bir tabaka o büyük hakikat ağacının yalnız bir-iki dalına yapışır.
Yalnız onun m eyvesiyle, yaprağıyla uğraşır. Ağacın diğer kısımlarından ya
haberi yoktur ya da onlara bakmaz. Evet, mutlak hakikat, sınırlı nazarlar
ile kavranmaz. Kur’an gibi küllî bir nazar lâzımdır ki, hakikatin bütününü
kuşatsın. Gerçi o zâtlar Kur’an’dan da ders alırlar, fakat sınırlı zihinleriyle
o küllî hakikatin ancak bir-iki tarafını tam görür, onlarla meşgul olur,
orada hapsolurlar. İfrat veya tefrit, yani her türlü aşırılık ise hakikatlerin
dengesini bozar, uyum u yok eder. Bu hakikat, Yirmi Dördünc ü Söz’ün
İkinci Dal’ında hayret verici bir temsil ile gösterilmiştir. Şimdi de başka
bir temsil ile aynı meseleye işaret edeceğiz.
Mesela, bir denizde sayısız cevherle dolu bir definenin bulunduğunu farz
edelim. Define arayan dalgıçlar, onu bulmak için dalarlar. Gözleri kapalı
olduğunda n el yordamıyla aramaya devam ederler. Birinin eline uzunca bir
elmas geçer. O dalgıç, bütün hazinenin o uzun, direk gibi elmastan ibaret
olduğu hükm üne varır. Arkadaşlarından başka cevherleri işittiği vakit, o
cevherlerin, bulduğu elmasın kısımları, taşları ve nakışları olduğunu hayal
eder. Bir başka dalgıcın eline küre şeklinde bir yakut geçer. Bir başkası,
dört köşeli bir kehribar bulur ve bunun gibi... Her dalgıç, eliyle dokunduğu
cevheri, o hazinenin aslı ve en mühim parçası; işittiklerini ise hazinenin
fazlalıkları ve teferruatı zanneder. O vakit hakikatin dengesi bozulur, rengi
değişir, dalgıçlar arasında uyum  da kaybolur. Dalgıçlar, hakikatin gerçek
rengini görmek için yorumlara ve zorlamalara mecbur kalır, hatta bazen
onu i nkâra kadar giderler.
İşrâkiye filozoflarının kitapları ile kendi keşif ve tecrübelerini sünne tin
terazisiyle tartmayıp onlara güve nen tasavvufçuların eserlerini dikkatlice
değerlendiren, bu hükm ümüzü şüphesiz tasdik eder. Demek, o kitaplar
Kur’an hakikatlerinin cinsinden oldukları ve Kur’an’dan ders aldıkları
halde -bizzat Kur’an olmadıkları için- böyle eksiktirler. Bir hakikat denizi
olan Kur’an’ın ayetleri de o denizdeki definenin birer dalgıcıdır. Ama
onların gözleri açıktır. Definede ne var ne yoks a görürler. O defineyi öyle
bir uyum  ve ahenkle tarif edip anlatırlar ki, onun hakiki güzelliğini
gösterirler. Mesela,
1136ِِٰ۪وَاتُ َِْتٌ ََِوْمَ اََِِْ وَاُ ًَِ ََُُْ يوَاَْرْض
1136 “Halbuki bütün bir dünya kıyamet günü O’nun avucunda, gökler âlemi de bükülmüş olarak
elinin içindedir.” (Zümer sûresi, 39/67)
1137ُُِِْ اَۤءَ ََ اِ لَْمَ َِْي
1137 “Gün gelir, gök sayfasını, tıpkı kâtibin yazdığı kâğıdı dürüp rulo yapması gibi düreriz.”
(Enbiyâ sûresi, 21/104)
ayetleri, ifade ettiği rubûbi yetin büyükl üğünü gör düğü gi bi,
1138ي اَۤءِِ اَْرْضِ وََ فِْٰ ََِْ َْءٌ إِن َّٰ َ يَ
1138 “Yerde ve gökte hiçbir şey Allah’a gizli kalmaz.” (Âl-i İmran sûresi, 3/5)
1139رَْمِ ََْ ََۤءَُُرُُْ ِ اََُْ اِي 
1139 “O’dur ki, analarınızın rahimlerinde size dilediği şekli verir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/6)
1140ََُ اٌِٰ َََِِِ ِْ دَۤاٍ إِ 
1140 “Yürüyen hiçbir varlık yoktur ki, Allah onun perçeminden tutmuş olmasın.” (Hûd sûresi,
11/56)
1141َُ وَإََُِْْ۠ َُّٰ َْزُقَۤاٍ َ َُِْ رِزوَََْ ِْ د
1141 “Nice canlı mahlûk var ki, rızıklarını kendileri taşıyamazlar. Ama size de bütün onlara da rızık
veren Allah’tır.” (Ankebût sûresi, 29/60)
ayetleri de ifade ettiği rahmetin enginliğini görüyor, gös teriyor.
Hem 1142ورََ وََََ اَُتِ وَاَقَ اَٰاتِ وَاَْرْضَ ayeti, ifade ettiği Cenâb-ı
Hakk’ın yaratıcılığının genişliğini görüp gösterdiği gibi, 1143وََ ََُْنََََُْ 
ayeti de O’nun tasarrufunun ve rubûbi yetinin genişliğini görüp gösterir.
1144َوَُِِْْ اَْرْضَ ََْ مي ayeti, bildirdiği büyük hakikati, 1145 اَِْأَوْٰ رََ إَِو
ayeti O’nun cömertliğini, 1146ِهََُ۪اتٍ َُِْومَ َْ وَاَََْ وَاوَا ayeti ise o
büyük H âkim’in emirlerinin büyük  hakikatini görür, gös terir.
1142 “(Hamd), gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden Allah’ın hakkıdır.” (En’âm
sûresi, 6/1)
1143 “Sizi de yaptığınız şeyleri de yaratan (Yüce Allah’tır).” (Sâffât sûresi, 37/96)
1144 “Ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor!” (Rûm sûresi, 30/50)
1145 “Rabbin bal arısına vahyetti.” (Nahl sûresi, 16/68)
1146 “Güneş, ay ve bütün yıldızlar hep O’nun buyruğu ile hareket eder.” (A’râf sûresi, 7/54)
 ِ اُْْٰنَۘ َ ُُُِْ إَُْ َۤتٍ وََِْْا إَِ اِْ َْقأَوََْ ََو
1147ُِ َْءٍ ٌَِإُِ ب
1147 “Üstlerinde kuşların saf saf dizilip kanatlarını açıp yumarak dolaşmalarını hiç görmüyorlar mı?
Onları havada Rahman’dan başka tutan yoktur. O elbette her şeyi görür.” (Mülk sûresi, 67/19)
ayeti O’nun ş efkatli idaresinin hakikatini,
ُ
1148هُ َُُِْاَْرْضَۚ وََ َُۧدُُُِْ اَٰاتِ وَوََِ  ayeti, ifade ettiği büyük hakikat
ile
1148 “O’nun kürsüsü gökleri ve yeri kaplamıştır. Gökleri ve yeri koruyup gözetmek O’na ağır
gelmez.” (Bakara sûresi, 2/255)
1149أََْ َ ُُْْوََُ ََُْ  ayeti, ifade ettiği O’nun her şeyi görüp gözettiği
hakikatini,
1149 “Hâsılı siz nerede olursanız olun O, ilmi ve kudreti ile sizinle beraberdir.” (Hadîd sûresi, 57/4)
1150ٌِوََُ ُِ َْءٍ عَرُ وَاُِ وَاَْطُِۚ َُ اَْولُ وَاْٰخِ ayeti, bildirdiği O’nun her
şeyi kuşattığı hakikatini,
1150 “Evvel O’dur, Âhir O. Zahir O’dur, Bâtın O. O her şeyi hakkıyla bilir.” (Hadîd sûresi, 57/3)
1151ْوَرُِِ إَِِْ ِْ َِْ الُُْۚ وََُْ أََْبَا َُِْسُ ِ۪ َْإَِْنَ وَََُْ موَََْ َََْ ال
1151 “İnsanı Biz yarattık, onun için, nefsinin kendisine neler fısıldadığını, neler telkin ettiğini de
Biz pek iyi biliriz. Çünkü Biz ona şahdamarından daha yakınız.” (Kaf sûresi, 50/16)
ayeti, O’nun he rkese şahdamarından daha yakın olduğu ha kikatini,
1152ٍَََارُهُ ََِْ أََْ سِ ِ َْمٍ َنَ َُِِْٰۤ وَاوحُ إََُِْْجُ اَْ
1152 “Melekler ve Rûh, O Allah’ın Arşına, miktarı elli bin sene olan bir günde yükselirler.” (Meâric
sûresi, 70/4)
ayeti, işaret ettiği O’nun yüc eliği hakikatini,
1153ََِْۤءِ وَاَُِْْ وَالْوََْٰ َِ اَْْإَِۤءِ ذِي اُْْٰ َْلِ وَاَِْْنِ وَإِن َّٰ َُُْ ِلْ
1153 “Allah başkalarına adaleti, hatta adaletten de fazla ihsanı: en güzel davranışı, muhtaç oldukları
şeyleri yakınlara vermeyi emreder. Hayasızlığı, çirkin işleri, zulüm ve tecavüzü yasaklar.
Düşünüp tutasınız diye size öğüt veriyor.” (Nahl sûresi, 16/90)
ayeti ise ifade ettiği geniş hakikati görür, gös terir.
İşte bu ayetler dünya  ve ahiret ile ilgili bütün ilmî ve amelî iman
esaslarını, İslam’ın beş şartının her birini ve insanı iki cihan saadetine
ulaştıran bütün düsturları etraflıca, kasten, cidden görür, gösterir.
Dengesini muhafaza eder, uyum unu sürdürür. O hakikatlerin bütünün
ahenginden meydana gelen güzelliğin kaynağından, Kur’an’ın manevî bir
mucizesi doğa r.
İşte şu büyük sırdandır ki, kelâm âlimleri Kur’an’ın talebeleri oldukları ve
bir kısmı onlarca cilt olmak üzere iman esaslarına dair binlerce eser
yazdıkları halde, Mutezile mezhebindekiler gibi aklı vahye tercih ettikleri
için davalarını Kur’an’ın on ayeti kadar dahi açıkça ifade edememiş, kesin
bir şekilde ispatlayamamış ve muhataplarını ciddi ikna edememişler.
Onlar âdeta uzak dağların altından borular döşeyip bütün âlemi bir
sebepler ağı ile gezip orada silsileyi keser, sonra âb-ı hayat hükm ünde  olan
Cenâb-ı Hakk’ın marifetini ve Vâcib-ül Vücud’un varlığını ispat ederler.
Kur’an ayetleri ise birer asâ-yı Musa gibi her yerden su çıkarabilir, her
şeyden bir pencere açar, Sâni-i Zülcelâl’i tanıtır. Kur’an denizinden
süzülüp gelen Arapça “Katre” risalesinde ve başka Söz’lerde bu hakikat
fiilen ispat edilmiş, gösterilmiştir. İşte bu sırdandır ki, hadiselerin iç
yüzüne dalarken sünne ti seniyyeye uym ayıp kendi tecrübelerine güve nerek
yarı yoldan dönen ve bir cemaatin reisliğine geçip bir fırka teşkil eden
sapkın toplulukların imamları, hakikatin dengesini, uyum unu muhafaza
edememiştir. Bu yüzden bid’atlara, dalâlete düşüp peşlerinden gelen
insanları yanlış yola sevk etmişlerdir. İşte onların büt ün acizlikleri, Kur’an
ayetlerinin mucizeliğini gösterir.
Hâtime1154
1154 Hâtime: Sonsöz
On Dokuz uncu Söz’ün On Dördünc ü Reşha’sında geçmiştir ki, Kur’an’ın
mucizelik parıltılarından ikisi, yani Kur’an’daki kusur zannedilen
tekrarlar ve tabiat ilimlerinden kısaca bahsedilmesi, birer mucize
parıltısının kaynağıdır. Hem Kur’an’da anlatılan peygamber mucizelerinin
yüzünde ki bir başka mucizelik parıltısı da Yirminci Söz’ün İkinci
Makam’ında açıkça gösterilmiştir. Bunlar gibi başka Söz’lerde ve Arapça
risalelerimde Kur’an’ın daha pek çok mucizelik yönü anlatılmıştır.
Onlarla yetinip bur ada yalnız şunu de riz ki:
Kur’an’ın bir mucizesi de şudur: Bütün peygamberlerin mucizeleri nasıl
Kur’an’ın mucizeliğinin bir nakşını göstermiştir; aynen öyle de, Kur’an
bütün mucizeleriyle Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) bir
mucizesidir. Ve Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) bütün
mucizeleri de Kur’an’ın bir mucizesidir ki, onun Cenâb-ı Hak’la bağını
gösterir ve o bağın görünmesiyle her bir kelimesi bir mucize olur. Çünkü o
zaman bir tek kelime bir çekirdek gibi büyük bir hakikat ağacını mânen
içinde saklayabilir. Hem bir bedendeki kalb gibi o büyük hakikatin bütün
uzuvlarıyla irtibatlı olabilir. Hem sonsuz bir ilme ve iradeye dayandığı
için harfleriyle, kısımlarıyla, vaziyetiyle, konum uyla sayısız şeye
bakabilir. İşte şu sırdandır ki, harflerin sırlarına vâkıf âlimler, Kur’an’ın
bir harfinde bir sayfa kadar esrar bulduklarını iddia eder ve bunu o ilmin
ehline ispatlarlar.
Bu Söz’ün başından buraya kadar bütün şûleleri, şuaları, lem’aları, nurları,
ışıkları nazara al, hepsine birden bak! Baştaki dava şimdi kesin bir netice
olarak gör ünüyor . Yani delillerin hepsi,
ْ َنَ َُُُْْْنَ ِِِْ۪ وَََا اُْْاٰنِ َ َْ َُْا ِِِْ ْٰسُ وَاِْ َٰۤ أَنَِِ اَََِْ اِْنُْ ل
1155ْضٍ ظًَِاَِ
1155 “De ki: Yemin ederim! Eğer insanlar ve cinler, bu Kur’an’ın benzerini yapmak için bir araya
toplansalar, hatta birbirlerine destek olup güçlerini birleştirseler yine de onun gibi bir kitap
meydana getiremezler.” (İsrâ sûresi, 17/88)
ayetini yüks ek bir seda ile okuyup i lan ediyor.
1156ََُِ أََْ اَُِْ الْا َ َََْۘ إَِ َِْ ََۤ إِلَََُْ 
1156 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1157َۤ أَوْ أَََُْْٰاَِْۤ إِنْ َِرََ َ 
1157 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286)
1158َُْا َِْ َ۝َةً ِْ َِِ  وَاُْْ ُْ۝ْرِي  وََْ ِۤ أَم۝ِي رَب اَْحْ ِ َْر
1158 “Ya Rabbi, dedi, genişlet göğsümü, kolaylaştır işimi, çözüver şu dilimin bağını. Ta ki
anlasınlar sözümü.” (Tâhâ sûresi, 20/25-28)
وَأَََْر وَأََْمَ وَأََ ََ وَأَََْ وَأَبَََ وَأَظََْ وَأَطََْ وَأَََْ وَأَنَُْ َ وََْ أَفْاَّٰ
أَدْوَمَ َََِأَرْٰ وَأَرََْ وَأَََْ وَأَزََْ وَََاَِ وَأَوْٰ وَأََْكَ وَأَََْ صَوأَْٰ وَأَزْٰ وَوَأََْفَ 
كَََِِ ََاِِ ُدَِ وََُِ َِاِِ وًا وََُْاً َْةً وَرَِْاً وََْاةً وًَََ وَرََََْ
ا َُولُ أًًََِ َِزََِِ لَودِكَ وَََِِ أَزَلِسِ ََاِِ ََِِ جُو وََُْ ََِئِوََََِ وََُْ
َُْنِورِ اَِِْ اِِ وَالٍْ َِْ ََِْ اَِِ وَرََُِ َُولُ َٰ َِْكَ وَحَأَََِِ َ َُبِ
اَِِِِ وَاََْلِ اَْالِ ااِِ وَاََْلِ الْارِ اَِِْ وَاََْعِ وَاَِْْ ااِِ وَاِِ اَْطِ
َ ذَََُُِ ََةً َُِْ بِِ۪ وَأََِْ۪ َٰكَ ََِْ وََٰ اَْٰ َََِِ ذَاتََََِ اِ صَ
ا وََُهُ َِدسُ َِ أََْارَنَا أَرْوَاََ وََُوََ وََُوحُ َِوََُُ َِ ُُرَحُ َِ ُُورََ وََْ
َُْ َِ أََْلََ أََْاََ وَتَرَارَِ وََِْ بُُِورَاتِ َ ِ أَسَْ وََُ َِ وَاطََِ وَأََْرَخَ
1159.َُُِ
1159 Allahım! En faziletli, en güzel, en yüce, en açık, en temiz, en hoş, en iyi, en değerli, en aziz,
en büyük, en şerefli, en yüksek, en pak, en mübarek, en latif salâvatlarınla; en mükemmel, en
çok, en ziyade, en yüksek, en yüce, en devamlı salât ve selamını bir rahmet, bir rıza, bir af, bir
gufran olarak ihsan eyle. Ve bütün bunlar senin cömertlik ve kereminin bağış yüklü
bulutlarından sağanak halinde artarak devam edip cömertlik ve kereminin, en güzel, şerefli
lütuflarıyla artarak gelişsin, ezeliyetinle birlikte devam edip yok olmasın, ebediyetinle beraber
kesintisiz bir şekilde, kulun, sevgilin, resûlün, yarattıklarının en hayırlısı, apaçık bir nur olan,
en açık, kesin bir delil olan, uçsuz bucaksız bir derya olan, her tarafı aydınlatan bir nur, apaçık
bir güzellik, en üstün şeref ve en kıymetli kemâl vasıflarının sahibi Efendimiz Muhammed’e,
senin Zât’ının büyüklüğüne yakışır şekilde yaptığın bir selam ve salâvat olsun. Ve aynı şekilde
onun âl ve ashabı üzerine olsun. Yine aynı şekilde bütün bu salâvatlar hürmetine günahlarımızı
bağışla, onunla gönlümüzü ferahlat, kalblerimizi temizle, ruhlarımıza rahatlık ver, sırlarımızı
temiz tut, fikir ve düşüncelerimizi onunla arındır, sırlarımızdaki bulanıklığı gider,
hastalıklarımıza şifa ihsan eyle ve onunla kalblerimize vurulmuş kilitleri aç.
1160أََْ اَْبُدَُْ رًََْۚ إَِ ا وََْ ََ ِْ لَََْ إِذْ َََََْ ُِغْ ََُُ رََ 
1160 “Ey Kerîm Rabbimiz, bize hidayet verdikten sonra kalblerimizi saptırma ve katından bize bir
rahmet bağışla. Şüphesiz bağışı bol olan Vehhab sensin Sen!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
1161اَََُِْ ِِّٰ رَب اَُِْ دَُْْٰ أَنِ الْوَاٰ
1161 “Onların duaları ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi,
10/10)
اَِٰاَِٰ ، اَِٰ ، 
Birinci Zeyl1162
1162 Zeyl: İlave
(Makam itibarı ile Yirmi Beşinci Söz’e eklenen,
Yedinci Şua’ nın Birinci Makam’ının On Yedinci Mertebe’sidir.)
Bu dünya da hayatın gayesinin ve özünün  iman olduğunu bilen yorulmaz
ve doym az dünya  seyyahı, kâinata Rabbini soran yolcu kendi kalbine dedi
ki: “Aradığımız Zât’ın kelâmı olduğu söylenen ve bu dünya da en meşhur,
en parlak, en hâkim söz olan, kendisine teslim olmayan herkese, her asırda
meydan okuyan Kur’an-ı Mucizü’l Beyan adındaki kitaba müracaat
edelim, o ne diyor, bilelim.” Sonra, “Fakat ilk önce, bu kitabın bizim
Hâlıkımızın kitabı olduğunu ispat etmek lâzım.” diyerek araştırmaya
başladı. O yolcu bu zamanda bulunduğu için önce Kur’an’ın manevî
mucizelerinin parıltıları Risale-i Nur’a baktı ve onun yüz otuz risalesinin,
Furkan’ın ayetlerinin nükteleri, ışıkları ve esaslı tefsirleri olduğunu gördü.
Risale-i Nur, bu kadar inatçı ve dinsiz bir asırda her tarafa Kur’an
hakikatlerini kahramanca yaydığı halde, karşısına kimsenin çıkamaması
ispat eder ki, onun üstadı, kaynağı ve güne şi olan Kur’an semavîdir, insan
sözü değildir. Hatta Risale-i Nur’un, Kur’an’ın mucizeliğine dair yüzlerce
delilinden ikisi olan Yirmi Beşinci Söz ile On Dokuz uncu Mektup’un son
kısmı, Kur’an’ın kırk yönde n mucize olduğunu öyle ispat etmiştir ki, kim
o risaleleri görmüşse, değil tenkit ve itiraz etmek, aksine, Risale-i Nur’un
ispatlarına hayran olmuş, onu t akdirle çok övm üştür.
Sonra o yolcu, Kur’an’ın mucizelik yönlerinin ve Allah kelâmı olduğunun
ispatını Risale-i Nur’a havale ederek yalnız bir kısa işaretle onun
benzersizliğini gösteren birkaç nokt aya dikkat etti.
Birinci Nokta
Nasıl ki Kur’an bütün mucizeleri ve doğruluğuna  delil olan hakikatleriyle
Muhammed Aleyhissalâtü Vesselam’ın bir mucizesidir. Aynen öyle de,
Muhammed Aleyhissalâtü Vesselam bütün mucizeleri, peygamberliğinin
delilleri ve kusursuz ilmiyle Kur’an’ın bir mucizesidir ve onun Allah
kelâmı olduğuna  açık bir delildir.
İkinci Nokta
Kur’an, bu dünya da toplumların hayatını nurlu, saadetli ve hakikatli bir
şekilde değiştirdiği gibi, insanların hem nefislerinde, hem kalblerinde,
hem ruhlarında, hem akıllarında, hem şahsi hayatlarında, hem de siyasette
öyle bir inkılâp yapmış, onların yaşamalarını sağlamış ve toplumları idare
etmiştir ki, on dör t asırdır her dakika, altı bin altı yüz altmış altı ayeti, tam
bir hürmetle, hiç olmazsa yüz milyonda n fazla insanın dilleriyle okunuyor
ve Kur’an insanları terbiye ediyor, nefisleri ve kalbleri temizliyor. Ruhlarه
inkişaf ettirip yüks eltiyor, akıllara istikamet ve nur, hayata hayat ve saadet
veriyor. Elbette böyle bir kitabın eşi benzeri yoktur. Kur’an harikadır,
fevkalâdedir, mucizedir.
Üçüncü Nokta
Kur’an, indirildiği asırdan bugüne  kadar öyle bir belâgat göstermiş ve
Kâbe’nin duva rına altın harflerle yazılan en meşhur şairlerin “Muallakat-ı
Seb’a” adıyla bilinen kasidelerini o dereceye indirmiştir ki, şair Lebid’in
kızı, babasının kasidesini Kâbe’nin duva rından indirirken, “Kur’an
ayetleri karşısında bunun kı ymeti kalmadı.” demiştir.
Hem bedevi bir edip: 1163َُاَْعْ َِ َُْف ayetini işitince secdeye kapanmış.
Ona, “Müslüman mı oldun? ” diye sorduklarında, “Hayır, ben bu ayetin
belâgatine secde ettim.” demiştir.1164
1163 “Artık sana emrolunanı, başları çatlatırcasına anlat onlara!” (Hicr sûresi, 15/94)
1164 Bkz. es-Suyûtî, el-İtkân 2/149; el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî 14/86.
Hem dâhi belâgat âlimlerinden Abdülkahir-i Cürcanî, Sekkakî ve
Zemahşerî gibi binlerce dâhi imam ve ilim sahibi edip, Kur’an’ın
belâgatinin insan takatinin çok üstünde  olduğu nda, ona
yetişilemeyeceğinde birleşmişlerdir.1165
1165 el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî 13/161.
Hem Kur’an o zamandan bugüne , inkârcıları sürekli boy ölçüşmeye davet
edip, mağrur ve kibirli ediplerin ve belâgat sahiplerinin damarlarına
dokunup gururlarını kıracak bir tarzda der ki: “Ya bir tek sûrenin benzerini
getiriniz ya da dünya  ve ahirette helâk olmayı ve küçük düşmeyi kabul
ediniz.” Buna rağmen o asrın inatçı edipleri ve inkârcıları bir tek sûrenin
benzerini getirmek gibi kısa bir yolu değil, can ve mallarını tehlikeye
atarak uzun olan savaşma yolunu tercih etmişlerdir. Bu da o kısa yolda
gitmenin, Kur’an’ın ayetlerinin benzerini getirmenin imkânsız olduğunu
ispat eder. Hem Kur’an’ın dostları tarafından Kur’an’a benzemek ve onu
taklit etmek şevkiyle ve düşmanları tarafından Kur’an’a karşılık vermek
ve onu t enkit etmek sevkiyle o vakitten beri yazılan ve zaman içinde başka
fikirlerle olgunlaşan milyonlarca Arapça kitap ortada duruyor. Onların
hiçbiri Kur’an’a yetişemediği gibi, en basit bir adam bile onlardan birini
görse, elbette diyecektir ki: “Kur’an, bu kitaplara benzemez ve onların
mertebesinde değildir.” O halde Kur’an ya onların altında ya da hepsinin
üstünde dir. Birinci ihtimali dünya da hiç kimse, hiçbir kâfir, hatta hiçbir
ahmak söyleyemez. Demek, Kur’an’ın belâgatinin mertebesi hepsinin
üstünde dir. Hatta bir adam 1166ْأَرْضِِ َ ِ اَٰاتِ وَالََ ِّٰ ayetini okum uş ve
demiş ki: “Bu ayette harika olduğu söylenen belâgati göremiyorum.” Ona
denilmiş ki: “Sen de bu yolcu gibi o zamana git, Kur’an’ı orada dinle.” O
da kendini Kur’an indirilmeden önce orada hayal ederken şu hali görmüş:
Bütün varlıklar perişan, karanlık, cansız, şuursuz ve vazifesiz olarak ıssız,
sonsuz bir boşlukta, kararsız, fâni bir dünya da bulunuyor lar. Birden
kendini, Kur’an’ın lisanından bu ayeti dinlerken görmüş. Ayet, kâinatın
üstünde , dünya nın yüzünde  öyle bir perde açmış, âlemi öyle ışıklandırmış
ki, bu ezelî nutuk ve ebedî ferman her asırdaki şuur sahiplerine hâlâ ders
veriyor. Hem bu ayet gösteriyor ki, kâinat büyük bir câmi hükm ünde dir ve
başta gökler ve yeryüzü olmak üzere her varlık canlı bir şekilde zikir ve
tesbihte, vazife başında ahenk ve neşeyle, mesut ve memnun bir vaziyette
bulunuyor . O adam bunları görmüş ve ayetin belâgatinin derecesinden
zevk alarak başka ayetlere de bakmış. Kur’an’ın benzersiz nağmelerinin
yeryüzünün yarısını ve insanlığın beşte birini sarıp saltanatının haşmetini
tam bir hürmetle on dört asırdır aralıksız devam ettirmesinin binlerce
hikmetinden birini anlamış.
1166 “Göklerde ve yerde ne varsa Allah’ı tenzih ve tesbih eder.” (Hadîd sûresi, 57/1)
Dördüncü Nokta
Kur’an’ın öyle hakikatli tatlılığı var ki, insanı en tatlı bir şeyden bile
usandıran çok tekrarın, Kur’an okuya nları değil usandırmak, belki kalbi
çürümemiş ve zevki bozulmamış olanlarda onu tekrar okuma isteğini
artırdığı, eskiden beri herkesçe bilinir ve bir darbımesel hükm üne
geçmiştir. Hem Kur’an öyle bir tazelik, gençlik ve benzersizlik
göstermiştir ki, on dört asır önce geldiği ve herkesin eline kolayca ulaştığı
halde, şimdi indirilmiş gibi tazeliğini koruyor. Her asır, onu kendine hitap
ediyor gibi görmüş, onda  bir gençlik bulmuş. Farklı sahalardan âlimler her
vakit istifade etmek için onu daima yanlarında bulundur dukları ve onun
üslûbuna  uydukl arı, onu taklit ettikleri halde, Kur’an üslûbunda ki
benzersizliği, harikuladeliği aynen kor uyor.
Beşinci Nokta
Kur’an’ın bir ucu geçmişte bir ucu gelecekteyken, kökü ve bir kanadı
önceki peygamberlerin üzerinde ittifak edilmiş olan hakikatlerine uzanır.
Kur’an onları tasdik edip desteklediği gibi, onlar da tevafukun hal diliyle
Kur’an’ı doğrularlar. Aynen öyle de, evliya ve asfiya gibi Kur’an’da hayat
bulan meyveleri, kemâlleriyle mübarek ağaçlarının feyizli ve hakikat
kaynağı olduğunu gösteren ve onun ikinci kanadının himayesi altında
yetişen, yaşayan bütün hak tarikatları ve İslamiyet’in bütün hakikatli
ilimleri; Kur’an’ın bir hakikat kaynağı, hakkın ta kendisi, kuşatıcılıkta
benzersiz bir mucize olduğuna  şahitlik ederler.
Altıncı Nokta
Kur’an’ın altı yönü de nuranîdir, onun doğruluğunu  ve hakkaniyetini
gösterir. Evet, altında delil ve burhan direkleri.. üstünde  mucizelik
mührünün parıltıları.. önünde  ve hedefinde iki cihan saadeti hediyeleri..
arkasında dayanak noktası olan vahyin hakikatleri.. sağında sayısız
dosdoğru zâtın delillerle tasdikleri.. solunda  selim kalblerin ve temiz
vicdanların ciddi, şüphe siz inanışları, samimi cezbediliş ve teslimiyetleri;
Kur’an’ın yeryüzünde , fevkalâde, harika, sapasağlam, hücum edilmez
semavî bir kale olduğunu ispat eder. Altı makamdan başka onun hakikatin
ta kendisi ve dosdoğru olduğunu, insan sözü olmadığına imza basan bir
başka delil şudur: Başta bu kâinatta daima güzelliği gösteren, iyiliği ve
doğruluğu himaye eden, sahtekârları ve iftiracıları yok etmeyi icraatının
bir düsturu kabul eden kâinatın Sahibi, Kur’an’a âlemde en makbul, en
yüks ek, en üstün hürmet makamını ve muvaffakiyet mertebesini vermekle
onu t asdik eder. Hem İslamiyet’in kaynağı ve Kur’an’ın bir tercümanı olan
zâtın (aleyhissalâtü vesselam) ona herkesten çok inanması ve hürmeti..
vahiy sırasında uyku gibi bir vaziyette bulunması.. o zâtın (aleyhissalâtü
vesselam) diğer sözlerinin Kur’an’a yetişememesi ve hiç benzememesi.. o
zât (aleyhissalâtü vesselam) okum a yazma bilmediği halde geçmiş ve
gelecek hadiseleri gaybî bir şekilde Kur’an ile tereddütsüz, şüphe siz
bildirmesi.. çok dikkatli gözlerin bakışı altında hiçbir hile emaresi, hiçbir
yanlış vaziyeti görülmeyen o tercümanın bütün kuvve tiyle Kur’an’ın her
bir hükm üne iman edip onu tasdik etmesi ve hiçbir şeyin onu sarsmaması
da Kur’an’ın semavî ve hak olduğunu, o tercümanın Hâlık-ı Rahîm’inin
mübarek kelâmı olduğunu i spatlıyor.
Hem insanlığın beşte birinin, belki büyük bir kısmının göz önünde ki
Kur’an’a cezbedilmişçesine ve dindarca bağlılığı, şevkle kulak vermesi,
hatta birçok emarenin, vakanın ve keşfin gösterdiği üzere; cinlerin,
meleklerin ve ruhanîlerin dahi Kur’an’ın okunuş u sırasında pervane gibi
onun etrafında hakperestçe toplanması, Kur’an’ın kâinatça makbuliyetine
ve en yüks ek makamda bulunduğuna  bir imzadır.
Hem insanlığın bütün tabakaları, en sığ ve cahil insandan en zeki ve âlime
kadar herkes Kur’an’ın dersinden tam hisse alır, en derin hakikatleri anlar.
Yüzlerce âlim, bilhassa büyük müçtehitler ile usûl ve kelâm ilimlerinin,
hakikati delilleriyle bilen dâhi muhakkikleri gibi her zümre kendi
ilimleriyle ilgili bütün ihtiyaçların cevabını Kur’an’da bulmuştur. Bunlar
da Kur’an’ın bir hak ve hakikat kaynağı olduğuna  bir imzadır.
Hem edebiyatta en ileri olan Arap edipleri -İslamiyet’e girmeyenler-
şimdiye kadar Kur’an’a karşılık vermeye çok muhtaç oldukları halde onun
mucizeliğinin yedi büyük esası varken, yalnız bir tek mucizelik yönü olan
belâgatinin, hatta tek bir sûresinin benzerini getirememişlerdir. Şimdiye
kadar gelen ve Kur’an’a karşılık vererek şöhret kazanmak isteyen meşhur
ediplerin ve dâhi âlimlerin, Kur’an’ın hiçbir mucizelik yönüne  karşı
çıkamamaları ve aciz bir şekilde susmaları, onun mucize olduğuna  ve
insan takatini aştığına bir imzadır.
Evet, bir sözün kıymeti, yüceliği ve belâgati, “Kimden gelmiş, kime
gelmiş ve ne için gelmiş?” sorularıyla anlaşıldığından, Kur’an’ın eşi
benzeri olamaz, ona yetişilemez. Çünkü Kur’an, bütün âlemlerin
Rabbinin, kâinatın Hâlık’ının hitabı ve konuş masıdır. Üslûbunda  hiçbir
şekilde taklit ve yapmacıklığı hissettirecek bir emare bulunmaz. Kur’an
bütün insanlar, hatta bütün varlıklar adına elçi ve insanlığın en meşhur
muhatabı olan, İslamiyet’ten süzülen imanının kuvve ti ve enginliği onu
Kab-ı Kavseyn makamına çıkaran Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü
vesselam), Cenâb-ı Hakk’a muhatap olma mazhariyetine ulaştırmıştır.
Hem Kur’an, iki cihan saadetine ve kâinatın yaratılışına dair neticeleri,
onda ki Rabbanî maksatları ve o muhatabın (aleyhissalâtü vesselam) bütün
İslam hakikatlerini içinde barındıran yüks ek ve geniş imanını beyan ve
izah eder. Koca kâinatın bir harita, bir saat, bir ev gibi her tarafını gösterir,
çevirir, onu yapan sanatkârın kim olduğu nu öğretir. İşte bunları yapan
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın elbette benzerini getirmek mümkün değildir,
onun i ’cazının derecesine yetişilmez.
Hem Kur’an’ı tefsir eden ve bir kısmı otuz-kırk, hatta yetmiş ciltlik
tefsirler yazan1167 binlerce yüks ek zekâlı, dikkatli âlimin senet ve
delilleriyle Kur’an’daki sayısız meziyetleri, nükteleri, hususiyetleri,
sırları ve yüks ek mânâları beyan etmeleri… Gayba ait haberlerin her
çeşidinden sayısız örnekleri bildirip ispatlamaları… Bilhassa Risale-i
Nur’un yüz otuz parçasının her birinin Kur’an’ın bir meziyetini, bir
nüktesini kesin delillerle ispat etmesi… Ve bilhassa Kur’an’ın
mucizelerini bildiren Yirmi Beşinci Söz, tren ve uçak gibi medeniyet
harikalarından pek çoğuna  Kur’an’da işaret edildiğini gösteren Yirminci
Söz’ün İkinci Makamı, Risale-i Nur’a ve elektriğe işaret eden ayetlerin
işaretlerini bildiren “Kur’an’ın İşaretleri” adlı Birinci Şua, Kur’an
harflerinin ne kadar muntazam, esrarlı ve mânâlı olduğunu gösteren
“Rumuzat-ı Semâniye”1168 adlı sekiz küçük risale ve Fetih Sûresi’nin son
ayetinin beş mertebede gelecekten nasıl haber verdiğini ve mucizeliğini
ispatlayan küçük bir risale gibi, Risale-i Nur’un her bir kısmının,
Kur’an’ın bir hakikatini, bir nurunu göstermesi… İşte bütün bunlar
Kur’an’ın eşi benzeri olmadığına, bir mucize ve harika olduğuna , bu
görünen âlemde gayb âleminin bir tercümanı ve Allâm-ül Guyub’ un, yani
bütün gaybı, geçmişi ve geleceği bilen Cenâb-ı Hakk’ın kelâmı olduğuna
bir imzadır.
1167 Bkz. el-Kevserî, el-Makalât s. 473-474.
1168 Sekiz işaret. Kur’an’ın sırlarına ait sekiz kısımdan oluşan, Yirmi Dokuzuncu Mektup’un
Sekizinci kısmı.
İşte o dünya  yolcusu, altı noktada, altı yönde n ve altı makamda işaret
edilen Kur’an’ın bu sayılan meziyetleri ve hususiyetleri sayesinde onun
haşmetli, nurlu hâkimiyetinin ve büyük, kutsî saltanatının asırları
ışıklandırarak yeryüzünü bin dört yüz senedir aydınlattığını ve bunun tam
bir hürmetle devam ettiğini.. hem o meziyetler sayesinde, Kur’an’ın her
bir harfinin en azından on sevabı olduğunu, on bâki meyve verdiğini, hatta
bazı ayetlerin ve sûrelerin her bir harfinin yüz, bin ve daha fazla meyvesi
bulunduğunu.. mübarek vakitlerde her bir harfin nurunun, sevabının ve
kıymetinin onda n yüzlere çıkması gibi kutsî imtiyazları kazandığını
anlamış. Sonra o yolcu kalbine demiş ki: İşte böyle her yönde n mucize
olan Kur’an, sûrelerinin ve ayetlerinin ittifakıyla, sırlarının ve nurlarının
tevafukuyl a, neticelerinin, eserlerinin ahengiyle bir tek Vâcib-ül Vücud’un
varlığına, birliğine, sıfat ve isimlerine delillerle öyle şahitlik etmiştir ki,
bütün müminlerin sayısız şehadetleri, onun şahitliğinden süzülüp
gelmiştir.
İşte o yolcunun  Kur’an’dan aldığı tevhid ve iman dersine kısa bir işaret
olarak Birinci Makam’ın On Yedinci Mertebe’sinde şöyle denilmiştir:
ُْْاٰنُ اُُِِْْه۪ ِ وََِْ۪: اَلَل َٰ وُُبِ وُُدَاُِ اََُْ اِي دُ اَْاُِ اُُْدِ اَْ إَِٰ إِ ّٰ
ٍ ََِلَِاِ۪ ِ ُ دَََِان اَُْْوءُ ُ اٰيََِ وَاِِْْ وَاَْرُْبُ ََِْسِ اََْْنِ اَُْْلُ اْال
َِٰ أََْرِ اَْرْضََُُ اُُِْْ عْإَِْنِ ااُِ َََِِْْ َِ َْعِ الِ ََِِِْ َِتِ الاَِِْْام
 ُِِِْ ارَاُِ ََٰاُُِِ اََْْْأَزَْنِ وَاَْرِي ح وُُهِ اََْْرِ وَالوَاََْْانِ وََٰ
َِنَ َِِْعِ َُرِهَََا ََِ وََْهََِلِ اَِِْْمِ وَََ َََ ًَْا بْسِ اََِْ ِ أَرْباَْرْضِ وَُ
ََُِِ َََِِ۪ارِه۪ وَأََْارِه۪ وَبةِ وَََِاُِ أَِْ ارَاِِ اِْٰـِةِ وََِقِ اَِٰاُِِْْ اَوِي
1169َِنِ۪ َََُِْةِ وَاََََْاِ۪ وَاَٰرِهو
1169 Allah’tan başka ilah yoktur. O öyle bir Vâcibü’l-Vücûd, Vahid ve Ehad’dır ki, O’nun
varlığının vücûbiyetine ve birliğine melek, insan ve cin toplulukları tarafından kabul gören ve
rağbet edilen, bütün ayetleri her dakika büyük bir hürmetle milyonlarca insan tarafından
okunan, kutsî saltanatı yeryüzünün ve kâinatın dört bir yanında asırlar boyunca devam eden,
manevî ve nuranî hâkimiyeti yeryüzünün yarısında ve insanlığın beşte biri üzerinde tam bir
ihtişamla on dört asırdır sürüp giden Kur’an-ı Mucizü’l Beyan işaret eder. Ve yine, Kur’an-ı
Kerîm, kutsî ve semavî sûrelerinin icmaı, ilahî ve nuranî ayetlerinin ittifakı, esrar ve nurlarının
tevafuku, hakikatlerinin, meyvelerinin ve eserlerinin uyumluluğu ile Allah’ın varlığının
vücûbiyetine ve birliğine apaçık bir şekilde şahitlik ve bunu ispat eder.
On Birinci Şua Olan Meyve Risalesi’nin Onuncu Meselesi
Emirdağ Ç içeği
(Kur’an’daki tekrarlara gelen itirazlara karşı gayet 
kuvvetli bir cevaptır.)
Aziz, sıddık kardeşlerim!
Gerçi bu mesele, perişan vaziyetimden dolayı dağınık ve tatsız oldu, fakat
o dağınık ifadelerin altında çok kıymetli bir çeşit mucizeliği gördüm.
Maalesef ifade edemedim. Her ne kadar beyanı sönük  olsa da Kur’an’a ait
bulunması yönü yle hem tefekkür ibadeti hükm ünde dir hem de kutsî,
yüks ek, parlak bir cevheri saklar. Yırtık elbisesine değil, elindeki elmasa
bakılsın. Hem bunu gayet hasta, perişan ve gıdasız bir halde, ramazanda
bir iki günde , mecburen gayet kısa ve bir cümlede pek çok hakikati ve
delili ifade ederek yazdım. Kusura bakılmasın.1170 HAŞİYE
1170 HAŞİYE Denizli Hapsinin Meyvesi’ne Onuncu Mesele olarak, Emirdağı’nın ve bu Ramazan-ı
Şerif’in nurlu, küçük bir çiçeğidir. Kur’an’daki tekrarların hikmetini bildirerek dalâlet ehlinin
çürük ve zehirli evhamlarını yok eder.
Aziz, sıddık kardeşlerim!
Ramazan-ı Şerif’te Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ı okurken Risale-i Nur’a
işaretleri Birinci Şua’da beyan edilen otuz üç ayetten hangisi gelse
bakıyordum ki, o ayetin sayfası, yaprağı ve kıssası dahi Risale-i Nur’a ve
talebelerine kıssadan hisse almak noktasında bir derece bakıyor. Bilhassa
Nur sûresindeki nur ayeti1171 Risale-i Nur’a on parmakla baktığı gibi,
ardından gelen ve inkâr karanlığını beyan eden ayet de1172 tam olarak
Risale-i Nur’un düşmanlarına bakıyor ve hisse veriyor. Âdeta o makamın
külliyet kazandığını ve bu asırda onun tam bir ferdinin Risale-i Nur ve
talebeleri olduğunu hi ssettim.
1171 Nûr sûresi, 24/35.
1172 Nûr sûresi, 24/40.
Evet, Kur’an’ın hitabı, öncelikle Mütekellim-i Ezeli’nin her şeyi kuşatan
rubûbi yetinin geniş makamından.. hem insanlık, hatta kâinat adına
Kur’an’a muhatap olan zâtın (aleyhissalâtü vesselam) geniş makamından..
hem insanlığın bütün asırlardaki irşadlarının gayet geniş makamından..
hem dünya  ve ahiretin, yerlerin ve göklerin, ezel ve ebedin ve kâinatın
Hâlık’ının rubûbi yetine, her varlığın idaresine dair ilahî kanunların gayet
yüks ek, kuşatıcı beyanlarının geniş makamından aldığı enginlik ve yücelik
yönüyl e öyle yüks ek bir mucizelik ve kuşatıcılık gösterir ki, Kur’an’ın
dersinin muhataplarından en kalabalık zümre olan avam tabakasının basit
anlayışlarını okşayan görünüş teki ve basit mertebesi dahi en üst tabakaya
tam ders verir. Kur’an yalnız kıssalardan bir hisse ve tarihî hikâyelerden
ibret almak için değildir; küllî bir kanunlar bütünü olarak her asra ve her
tabakaya hitap eder ve âdeta yeni indiriliyor gibidir. Bilhassa çok
 
tekrarlanan 1173َاََِِ.. اَِِ şeklindeki tehditleri; Ad, Semud ve Firavun
kavimlerinin zulümlerinin cezası olarak başlarına gelen musibetleri
şiddetle bildirmesi, insanı bu asrın eşsiz zulümlerine baktırıyor ve
mazlum müminlere İbrahim ve Musa (aleyhimesselam) gibi
peygamberlerin kur tuluşlarını anlatarak teselli veriyor.
1173 Zalimler.. zalimler.. (Bu tehdidin yer aldığı bazı ayetler için Bkz. Bakara sûresi, 2/35, 95,
124...)
Evet, gaflet ve dalâlet nazarı ile vahşetli, dehşetli bir yokluk âlemi, elemli
ve mahvolmuş bir mezarlık gibi görünen bütün geçmiş zaman ve asırları;
canlı birer ibret sayfası ve baştan başa ruhlu, hayret verici bir âlem, hâlâ
mevcut ve bizimle münasebetli Rabbanî bir memleket şeklinde gösterir.
Sinema perdesi gibi, kâh bizi o zamanlara götürerek kâh o zamanları
yanımıza getirerek her asra ve her tabakaya baktırır, yüks ek bir i’caz ile
dersini verir. İşte Kur’an-ı Mucizü’l Beyan aynı i’cazla, dalâlet nazarıyla
perişan, ölü ve yoklukta yuva rlanan sonsuz bir vahşet yuva sı gibi görünen
bu kâinatı, Cenâb-ı Hakk’ın bir kitabı, Rahman’ın bir şehri, sanatlı bir
sergisi olarak gösterir. O ölmüş varlıkları canlandırarak birer vazifeli
memur suretinde birbirleriyle konuş turur, birbirinin imdadına koşturur.
İnsana, cinlere ve meleklere hakiki, nurlu ve zevkli hikmet dersleri veren
Kur’an-ı Azîmüşşan’ın elbette her harfinde on, yüz ve bazen bin ve
binlerce sevap bulunması.. bütün cinler ve insanlar toplansa onun
benzerini getirememeleri..1174 Kur’an’ın bütün insanlıkla ve kâinatla tam
yerinde konuş ması.. milyonlarca hafızın kalblerinde daima zevkle
yazılması.. çok tekrara rağmen usandırmaması.. çok karmaşık cümlelerine
rağmen çocukların nazik ve basit kafalarına bile mükemmelce yerleşmesi..
hastaların ve az sözden bile tesir altında kalan, üzülen ölüm halindekilerin
kulağına zemzem suyu gibi hoş gelmesi gibi meziyetleri, talebelerine iki
cihan saadetini kazandırır. Ve tercümanının ümmilik mertebesine tam
uyması sırrıyla hiçbir zorlama ve gösterişe meydan vermeden fıtrî
akıcılığını ve doğrudan doğruya göklerden geldiğini gösterir. En kalabalık
zümre olan avam tabakanın basit anlayışlarını, onların seviyesine inerek
okşar. En çok gökler ve yeryüzü gibi açık sayfalarını gösterip o sıradan
hadiselerin perdesi altındaki harikulâde kudret mucizelerini ve mânidar
hikmet satırlarını ders verir. İşte Kur’an bütün bunlarla, irşadının lütfuyla
güzel bir i’caz gösterir.
1174 Bkz. Bakara sûresi, 2/23; Yûnus sûresi, 10/38; Hûd sûresi, 11/13; İsrâ sûresi, 17/88; Kasas
sûresi, 28/49; Tûr sûresi, 52/34.
Kur’an, tekrarı gerektiren bir dua ve davet, zikir ve tevhid kitabı da
olduğunu bildirmek için güzel, tatlı tekrarlarıyla bir tek cümlede, bir tek
kıssada ayrı ayrı pek çok mânâyı, farklı muhatap tabakalarına ders verir.
Basit bir hadisede, en önemsiz şeylerin dahi Cenâb-ı Hakk’ın merhamet
nazarında, tasarruf dairesinde ve iradesinde bulunduğunu bildirir.
İslamiyet’in ve şeriatın yerleştirilmesinde sahabilerin küçük hadiselerini
dahi nazara alır. O hadiselerde küllî kanunların bulunması ve umumi olan
İslamiyet’in ve şeriatın tesisinde o basit hadiselerin çekirdekler hükm ünde
çok mühim meyveler vermesi yönüyl e de bir çeşit mucizeliğini gösterir.
Evet, Kur’an ihtiyacın tekrarından ve tekrarın lüzumundan dolayı yirmi
sene içinde yeniden sorulan pek çok soruya cevap olarak ayrı ayrı birçok
tabakaya ders verir. Koca kâinatı parça parça edip kıyamette şeklini
değiştirerek dünya yı kaldırıp onun yerine büyük ahiret âlemini kuracak
Zât’ın zerrelerden yıldızlara kadar her şeyi elinde ve tasarrufunda
bulundur duğunu ispat eder. İnsanlığın, kâinatı, yeryüzünü ve gökleri
kızdıran, hiddete getiren zulümlerine karşı kâinatın yaratılışının neticesi
adına Cenâb-ı Hakk’ın gazabını gösterir. Sonsuz, dehşetli ve geniş bir
inkılâbın tesisinde binlerce netice kuvve tindeki bazı cümleleri ve sayısız
delillerin neticesi olan ayetlerini tekrar eder. O tekrarlar kusur değil,
aksine, gayet kuvve tli bir i’caz, gayet yüks ek bir belâgat ve halin gereği
olan gayet uygun bi r cezalet, bir üslûp güz elliğidir.
Mesela, bir tek ayet olup Kur’an’da yüz on dört defa tekrar edilen ِْــــــِ
ّٰهِ اِْٰ اِِا ,Risale-i Nur’un On Dördünc ü Lem’a’sında söylendiği
gibi, yer ile arşı bağlayan ve kâinatı ışıklandıran, herkesin ona her dakika
muhtaç olduğu öyle bir hakikattir ki, milyonlarca defa tekrar edilse ona
yine ihtiyaç vardır; hem ekmek gibi her gün değil, belki hava gibi her an
ihtiyaç vardır ve arzu duyul ur.
Hem mesela, Şuarâ sûresinde sekiz defa tekrar edilen َزُِاْ َإِن رََ ََُو
1175اُِ ayeti, o sûrede anlatılan peygamberlerin kurtuluşlarını ve
kavimlerinin azaplarını, kâinatın yaratılış hikmeti ve Cenâb-ı Hakk’ın
geniş rubûbi yeti adına beyan eder. Sûre, o binlerce hakikat kuvve tindeki
ayeti tekrar ederek Cenâb-ı Hakk’ın izzetinin o zalim kavimlerin azabını
ve rahmetinin de peygamberlerin kurtuluşlarını gerektirdiğini ders verir.
İşte o ayet veciz ve mucizevî bir belâgattir; binlerce defa tekrar edilse ona
yine ihtiyaç vardır ve arzu duyul ur.
1175 “Ama senin Rabbin Azîz ve Rahîm’dir (mutlak galiptir, geniş merhamet sahibidir)” (Şuarâ
sûresi, 26/9, 68, 104, 122, 140, 159, 175, 191)
Hem mesela, Rahman sûresinde tekrar edilen 1176 ََُنِِأَي اَٰۤءِ رَََُ ayeti ile
Mürselât sûresinde tekrar edilen 1177ٍ ََُِِْوٌَْ ََِْ ayeti, cinlere ve
insanlara, asırlara, yeryüzüne ve göklere; inkârcıların kâinatı kızdıran,
yerleri ve gökleri hiddete getiren, insanın yaratılış hikmetini bozan,
Cenâb-ı Hakk’ın haşmetli saltanatına inkâr ve onu hafife almakla karşılık
vermelerini, küfür ve nankörlüklerini, zulümlerini, bütün varlıkların
hukukuna  tecavüzlerini tehditle ilan eder. Bu iki ayet, böyle binlerce
hakikatle alâkalı ve binlerce mesele kuvve tinde olan umumi bir derste
binlerce defa tekrar edilse onlara yine lüzum vardır. O ayetler celalli bir
mucizelik ve güzel, veciz bir belâgat gösterir.
1176 “O halde Rabbinizin nimetlerinden hangi birini inkâr edebilirsiniz?” (Rahman sûresi, 55/13,
16, 18; …)
1177 “Hakkı yalan sayanların o gün vay hallerine!” (Mürselât sûresi, 77/15, 19, 24, 28, 34, 37, 40,
45, 47, 49, )
Hem mesela, Kur’an’ın hakiki ve tam bir nevi münacatı ve Kur’an’ın bir
çeşit özü olan, Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) Cevşen-ül
Kebir adlı münacatında yüz defa
1178َِ ارِ، ََ َِ ارِنَ ارِ، أََِْ َِ اََْنَ ََْ مَ إِ أََْ اََْنَََْ َ َ إُِٰ
1178 Sübhansın ya Rab! Senden başka yoktur ilah! Af ve yardım diliyoruz Senden, koru bizi
cehennemden!
cümlesinin tekrarında, tevhid gibi kâinatın en büyük hakikati ve
mahlûkatın rubûbiyete karşı tesbih, hamd ve takdis gibi üç büyük
vazifesinden en mühim bir vazifesi, insanın ebedî hüsrandan kurtulmak
gibi en dehşetli meselesi ve insanın kulluğunun ve aczinin en lüzumlu
neticesi bulunur. Bu sebeple şu cümle binlerce defa tekrar edilse yine
azdır.
İşte Kur’an’daki tekrarlar bu gibi esaslara bakıyor. Hatta bazen tevhid
hakikati, bir sayfada makamın gereği olarak ve meselenin anlaşılmasına
olan ihtiyaç ve belâgat yönüyl e yirmi defa açıkça ve ima ile ifade edilir.
Okuya na usanç değil, kuvve t ve şevk verir. Risale-i Nur’da, Kur’an’daki
tekrarların ne kadar yerinde, münasip ve belâgat yönünde n makbul olduğu
delilleriyle gösterilmiştir.
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın Mekke’de inen sûreleriyle Medine’de inen
sûrelerinin belâgat, i’caz ve bir meseleyi etraflıca anlatmak ya da
özetlemek yönü nden birbirinden ayrı olmalarının sırrı ve hikmeti şudur:
Mekke’de Kur’an’ın birinci saftaki muhatap ve düşmanları, Kureyş
müşrikleri ve ümmileri olduğunda n, kuvvetli, yüce, mucizevî, ikna edici
bir üslûp, kanaat verici kısa beyanlar ve meselelerin yerleşmesi için tekrar
gerekmiştir. Bu yüzden Mekke sûreleri çoğunl ukla iman esaslarını ve
tevhidin mertebelerini gayet kuvve tli, yüks ek ve i’cazlı bir üslûpla, veciz
bir şekilde tekrar eder. Yaratılışın başını ve dünya nın sonunu, Allah’ı ve
ahireti, yalnız bir sayfada, bir ayette, bir cümlede, bir kelimede değil;
belki bazen bir harfte anlatır. “Takdim” (önce bildirme), “tehir” (sonraya
bırakma), “tarif” (bir ismi ‘harf-i tarif’ kullanarak belirli kılma), “tenkir”
(bir ismi ‘harf-i tarif’ kullanmayıp belirsiz yapma), “hazf” (sözü aradan
çıkarma, kaldırma) ve zikir gibi üslûp özellikleriyle öyle kuvve tli bir
şekilde ispatlar ki, belâgat ilminin dâhi imamları bunu hayretle
karşılamıştır. Risale-i Nur ve bilhassa Kur’an’ın kırk yönde n mucize
olduğunu ispat eden Yirmi Beşinci Söz ilaveleriyle beraber ve Kur’an’ın
üslûbunda ki mucizeliği harika bir tarzda beyan ve ispat eden Arapça
Risale-i Nur’dan İşarâtü’l İ’caz tefsiri bilfiil göstermiştir ki, Mekke’de
inen ayetlerde en yüce bir üslûp ve belâgat, en yüks ek bir i’caz ve vecizlik
vardır.
Medine’de inen sûre ve ayetlerin ilk saftaki muhatap ve düşmanları ise
Allah’ı tasdik eden Yahudi ve Hıristiyanlar, yani ehl-i kitap olduğunda n;
belâgatin, o makamın, irşadın ve halin gereği olarak sade, açık ve etraflı
bir üslûpla ehl-i kitaba karşı dinin yüks ek kaidelerini ve imanın esaslarını
değil, belki fikir ayrılıklarına sebep olan dinî hüküm lerdeki farklılıkların,
teferruatın ve küllî kanunların kaynaklarını, sebeplerini bildirmiştir.
Medine’de inen ayetlerde çoğunl ukla o etraflı, izahlı ve sade üslûbun
içinde Kur’an’a has eşsiz bir beyan tarzı görünür. O ayetler o teferruatın
içinde yüks ek, kuvve tli bir netice, bir son, bir delil ve dinî hüküm lerle
ilgili o küçük hadiseyi küllîleştiren, onu Allah’a iman esası ile bağlayan,
tevhide, imana ve ahirete ait bir cümleyi zikreder. O makamı nurlandırır,
yüceltir, küllî hale getirir. Risale-i Nur, ayetlerin sonlarında çoğu kez
gelen
1180 ُِ َْءٍ ٌََِّٰ ، إِن 1179َْءٍ ٌَِإِن َّٰ َٰ ُ 
1179 “Allah gerçekten her şeye kadirdir.” (Bakara sûresi, 2/20, 109, 148; Âl-i İmran sûresi, 3/165;
Nahl sûresi, 16/77; Nûr sûresi, 24/45; Ankebût sûresi, 29/20; Fâtır sûresi, 35/1)
1180 “Muhakkak ki Allah her şeyi hakkıyla bilir.” (Enfâl sûresi, 8/75; Tevbe sûresi, 9/115; Ankebût
sûresi, 29/62; Mücadele sûresi, 58/7)
1182اُِ ، وََُ اَُِْ 1181ُِوََُ اَُِْ اَْ
1181 “O Azîz’dir, Hakîm’dir (mutlak galiptir, tam hüküm ve hikmet sahibidir)” (İbrahim sûresi,
14/4; Nahl sûresi, 16/60; Ankebût sûresi, 29/42; Rûm sûresi, 30/27; …)
1182 “O, Azîz’dir, Rahîm’dir (mutlak galiptir, sınırsız merhamet ve ihsan sahibidir)” (Rûm sûresi,
30/5)
gibi tevhidi ve ahireti ifade eden neticelerde ne kadar yüks ek bir belâgat,
meziyet, cezalet ve nükteler bulunduğunu, Yirmi Beşinci Söz’ün İkinci
Şûle’sinin İkinci Nur’unda  on örneğini bildirerek, onlarda büyük bir
mucize bulunduğunu i nkârcılara da ispat etmiştir.
Evet, Kur’an, şeriatın hüküm lerini ve toplum hayatına dair kanunları
beyan ederken, birden muhatabının nazarını yüks ek ve küllî noktalara
çevirir. Sade üslûbu yüce bir üslûba ve şeriat dersi bir tevhid dersine
dönüş ür. Hem bir şeriat, hüküm  ve hikmet kitabı, hem bir inanç, iman,
zikir, fikir, dua  ve davet kitabı olduğunu gösterir. Her makamda irşada dair
pek çok maksadı ders verir. Mekke’de inen ayetlerin belâgatinden farklı
olarak parlak, mucizevî bir üslûp ortaya koya r. Bazen iki kelimede, mesela
1183اَََِْ رَب ve 1184رََ ifadelerinde, رََ tabiriyle ehadiyeti, yani Allah’ın
birliğinin her varlıkta ayrı ayrı tecelli etmesini; رَب اَََِْ tabiriyle de
vahidiyeti, yani O’nun bütün varlıkları bir anda kuşatan birlik tecellisini
bildirir. Ehadiyet içinde vahidiyeti ifade eder. Hatta bir ayette, bir zerreyi
bir gözbebeğinde gördüğü ve oraya yerleştirdiği gibi, güne şi de aynı ayetle
göğün göz bebeğine yerleştirir ve göğe  bir göz yapar.
1183 “Âlemlerin Rabbi” (A’râf sûresi, 7/54; Şuarâ sûresi, 26/23; Kasas sûresi, 28/30; Mü’min
sûresi, 40/64; Fussilet sûresi, 41/9; Tekvir sûresi, 81/29; Hâkka sûresi, 69/4)
1184 “Senin Rabbin” (Bakara sûresi, 2/30, Mâide sûresi, 5/24, 112; En’âm sûresi, 6/112, 131, 132,
133, 158; A’râf sûresi, 7/167, 172; Enfâl sûresi, 8/5; …)
Mesela, 1185اَْرْضََََ اَٰاتِ وَ ayetinden sonra,
1185 “Gökleri ve yeri yaratan…” (En’âm sûresi, 6/1, 73; A’râf sûresi, 7/54; Tevbe sûresi, 9/36;
Yûnus sûresi, 10/3…)
1186وُِ اَرَ ِ اِْاَْ ِ اَرِ وَيُُُِ  ayetinin ardından ذَاتِوََُ ٌَِ بِ
1187اُورِ der. “Yerde ve gökte olup bitenleri bildiği gibi kalblerin
içindekileri de bilir.” mânâsını ifade eder. Böylece o sade, avamın
anlayışına göre olan basit konuş ma, yüce, cazibeli, umumi ve doğru yola
sevk eden bir hitaba döne r.
1186 “Geceyi gündüze katar, böylece gündüz uzar. Gündüzü geceye katar, böylece gece uzar.”
(Hadîd sûresi, 57/6)
1187 “Kalplerin içindekileri O bilir.” (Hadîd sûresi, 57/6)
Bir soru: Bazen mühim bir hakikat, sığ nazarlara görünmediğinden ve
bazı makamlarda basit bir hadise vesilesiyle yüks ek bir tevhid neticesi
veya küllî bir hüküm  beyan edilmesindeki sır bilinmediğinden, bu bir
kusur zannedilir. Mesela, “Hazreti Yusuf’un (aleyhisselam), kardeşini bir
hile ile alması”1188 hadisesi beyan edilirken, 1189ٌِوْقَ ُ ذِي ٍِْ عَوَفَ diye gayet
yüks ek bir düsturun zikredilmesi, belâgat bakımından münasebetli
görünmüyor. Bunun s ırrı ve hikmeti nedir?
1188 Bkz. “İşte Biz Yusuf’a, kardeşini alıkoyması için böyle bir plan öğrettik.” (Yûsuf sûresi,
12/76)
1189 “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen bulunur.” (Yûsuf sûresi, 12/76)
Cevap: Her biri küçük birer Kur’an olan uzun ve orta uzunluktaki çoğu
sûrede pek çok sayfa ve makamda yalnız iki-üç maksat değil, belki bütün
Kur’an’ın mahiyeti zikredilir. Kur’an hem bir zikir, hem bir iman, hem bir
fikir, hem şeriat, hem hikmet ve hem de bir irşad kitabı olduğunda n ayrı
ayrı dersleri içerir. Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetinin her şeyi kuşattığını ve
haşmetli tecellilerini ifade eder. Şu büyük kâinat kitabının bir çeşit tefsiri
olan Kur’an, elbette her makamda, hatta bazen bir sayfada pek çok
maksadı takip ederek Allah’ı bilmeyi, tevhidin mertebelerini ve iman
hakikatlerini ders verdiği gibi, bir başka makamda, mesela görünüş te zayıf
bir münasebeti bulunan başka bir ders verir ve o zayıf münasebeti
kuvve tlendirir. O ders o makama gayet uygun olur, belâgatin mertebesi
yüks elir.
İkinci bir soru: Kur’an’ın açıkça veya ima ve işaretlerle, ahiret ve
tevhidi, insana verilecek mükâfat ve cezayı binlerce defa ispat edip öne
çıkarmasının ve her sûrede, her sayfada, her makamda bu hakikati ders
vermesinin hikmeti nedir?
Cevap: Kur’an imkân dairesinde ve kâinattaki inkılâplarda, emanet-i
kübrâyı1190 ve yeryüzünün halifeliğini omzuna alan insanın ebedî saadetine
ve hüsranına sebep olacak vazifesine dair en mühim, en büyük, en dehşetli
meseleleri ders vermek.. sayısız şüphe leri gidermek.. gayet şiddetli
inkârları ve inatları kırmak, o dehşetli inkılâpları tasdik ettirmek.. ve o
inkılâplar kadar büyük ve insan için lüzumlu olan meseleleri insana kabul
ettirmek için onları binlerce değil, milyonlarca kere tekrar etse yine fazla
olmaz. O bahisler Kur’an’da milyonlarca kez okunur , yine de usanç
vermez, onlara ihtiyaç azalmaz.
1190 “Biz emaneti göklere, yere, dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten kaçındı, zira
sorumluluğundan korktular, ama onu insan yüklendi. İnsan bu emanetin hakkını gözetmediği
için cidden çok zalim, çok cahildir.” (Ahzâb sûresi, 33/72)
Mesela,
 َِ اََْْرُۘاتٌ َِْي ِْ َُْوا اَِتِ َُْ َذَِ اَُٰا وََِإِن ال
1191َ اَْْزُ اَُِْذِٰ
1191 “İman edip makbul ve güzel işler yapanlara ise içinden ırmaklar akan cennetler var. İşte en
büyük muvaffakiyet, en büyük mutluluk budur.” (Bürûc sûresi, 85/11)
ayetinin verdiği ebedî saadet müjdesine bak. “Her dakika kendini gösteren
ölüm hakikati hem çaresiz insanı, hem onun dünya sını, hem de bütün
dostlarını ebedî yokluktan kurtarıp onlara ebedî bir saltanat kazandırır”
beyanı milyarlarca kere tekrar edilse ve ona kâinat kadar önem verilse
yine azdır, o m eselenin kıymeti azalmaz.
İşte bu çeşit sayısız kıymetli meseleleri ders veren, kâinatı bir ev gibi
değiştiren ve onun şeklini bozan dehşetli değişimleri gösterip ölümden
sonra dirilişi ispatlayan, muhatabını ikna edip inandıran Kur’an-ı
Mucizü’l Beyan, o meselelere elbette açıkça ve işaretlerle binlerce kere
dikkati çeker. Bu lüzumsuz değildir; aksine, ekmek, ilaç, hava ve ışık gibi
zaruri birer ihtiyaç hükm ünde  olduğunda n insanın ihsanını tazeler.
Hem mesela Kur’an’ın,
1193َرُ َََاَِ ََُوا َُْ  ، وَ1192ُْ ََابٌ أٌَِإِن اَِِ لَ
1192 “Zalimlere elbette gayet acı bir azap vardır.” (İbrahim sûresi, 14/22; Şûrâ sûresi, 42/21)
1193 “Kâfirlere ise cehennem ateşi var.” (Fâtır sûresi, 35/36)
gibi tehdit ayetlerini gayet şiddetle, hiddetle ve tekrar tekrar zikretmesinin
hikmeti ise -Risale-i Nur’da açıkça ispat edildiği gibi- şudur: İnsanın
küfrü, kâinatın ve kâinattaki çoğu varlığın hukukuna  öyle bir tecavüzdür
ki, gökleri ve yeri kızdırıyor. Toprak, hava, su gibi unsurları hiddete
getirip tufanlarla o zalimleri tokatlıyor.
ُ
1194ُ َِ اَِْْ ََدُ ََ۝َُرُ ََ ًَِ وََِ تُْا َِ َُِا لإِذَۤا أُل
1194 “Onlar oraya atılınca cehennemin müthiş homurtusunu, kaynaya kaynaya çıkardığı uğultuyu
işitirler. Cehennem, öfkesinden neredeyse çatlayacak haldedir.” (Mülk sûresi, 67/7-8)
ayetlerinin açıkça ifade ettiği gibi, o zalim inkârcılara cehennem öyle
öfkelenir ki, hiddetinden parçalanma derecesine gelir.
İşte böyle, ucu kâinattaki her varlığa dokuna n bir cinayete ve sonsuz bir
tecavüze karşı insanın küçüklüğü ve önemsizliği noktasında değil, belki
zalimce cinayetinin büyükl üğüne  ve kâfirce tecavüzünün dehşetine karşı,
kâinatın Sultanı yarattıklarının hukukunu gözettiğini ve o inkârcıların
küfür ve zulmünde ki sonsuz çirkinliği gösterir. Bu hikmetten dolayı
fermanında gayet hiddet ve şiddetle o cinayeti ve cezasını değil bin defa,
belki milyonlarca, milyarlarca kere tekrar etse, yine fazla olmaz, kusur
değildir. Zira bin küsur senedir yüzlerce milyon insan her gün usanmadan
tam bir şevk ve  ihtiyaçla o fermanı okuyor .
Evet, âlem her gün, her zaman, herkes için değişir; bir âlem gider, taze bir
âlemin kapısı açılır. O yenilenen, geçici âlemleri nurlandırmak için Kur’an
ihtiyaç ve şevkle 1195هُّٰا اَّهَ إِلٰ إِلَ cümlesini bin defa tekrar ile o değişen
perdelerin her birine bir هُّٰا اَّهَ إِلَٰ إِل cümlesini lamba yapar. Aynen bunun
gibi, o sayısız, geçici perdeleri, o tazelenen seyyar kâinatları karanlıkta
bırakmamak.. her insanın hayat aynasında yansıyan suretleri
çirkinleştirmemek.. insana lehinde şahit olabilecek o geçici vaziyetleri
onun aleyhine çevirmemek için o cinayetlerin cezasını ve Kâinatın Ezelî
Padişahının şiddetli ve inatları kıran tehditlerini takdir etmek.. ve nefsin
azgınlığından kurtulmaya çalışmak gibi hikmetlerle Kur’an o tehditleri
gayet mânidar bir şekilde tekrar eder. Bu derece kuvve tli, şiddetli tehdit
ayetlerinin çokça tekrar edilmesini hakikatsiz saymaktan şeytan bile kaçar.
O ayetleri dinlemeyen inkârcılar için cehennem azabının adaletin ta
kendisi olduğunu gös terir.
1195 “Lâ ilahe illallah” (Allah’tan başka ilah yoktur. Sâffât Sûresi, 37/35; Muhammed Sûresi,
47/19)
Hem mesela, asâ-yı Musa gibi pek çok hikmeti ve faydası bulunan Hazreti
Musa’nın (aleyhisselam) kıssası ve diğer peygamberlerin
(aleyhimesselam) kıssalarının Kur’an’da çok tekrar edilmesinde de çok
hikmet vardır. Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliğinin hakkaniyetine bütün nebilerin peygamberliğini delil
gösterir. Çünkü onların hepsini birden inkâr edemeyen, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğini de hakikat noktasında inkâr
edemez. İşte herkes her vakit bütün Kur’an’ı okuya madığından, her bir
uzun ve orta uzunluktaki sûreyi birer küçük Kur’an hükm üne getirmek
için iman esasları gibi mühim meselelerin yanında o kıssaları da tekrar
etmesi, lüzumsuz değil, belâgatin, eşsiz bir üslûbun gereğidir. Kur’an
böylece Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğinin
insanlığın en büyük hadisesi ve kâinatın en muazzam meselesi olduğunu
ders verir.
Evet, Kur’an’da Hazreti Peygamber’in zâtına en büyük makamın
verilmesi ve dört iman esasını içine almakla هُّٰا اَّهَ إِلَٰ إِل esasına denk
tutulan 1196هُِّٰولُ اٌَُ رَس hakikati, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) peygamberliğinin kâinatın en büyük hakikati ve onun
(aleyhissalâtü vesselam) bütün varlıkların en şereflisi olduğunu hatırlatır.
Hakikat-i Muhammediye (aleyhissalâtü vesselam) tabir edilen küllî
manevî şahsiyeti ve kutsî makamı, iki cihanın en parlak güne şi olduğuna
ve bu harika makama liyâkatine dair pek çok delil ve işaret, Risale-i
Nur’da kesin bir şekilde ispat edilmiştir. Binlerce delilden biri şudur:
1196 “Muhammedu’r-Rasulullah.” (Muhammed Allah’ın Resûlüdür. Fetih Sûresi, 48/29)
• 1197ِاََُ ََِْ düsturuyla, bütün ümmetinin işlediği sevapların bir
mislinin, aynen onun amel defterine de yazılması…
1197 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.
• Bütün kâ inatın hakikatlerini, getirdiği nur ile aydınlatması…
• Yalnız cinleri, insanları, melekleri ve canlı varlıkları değil, hatta kâinatı,
gökleri ve yeryüzünü de  kendisine minnettar kılması…
• Bitkilerin kabiliyetlerinin diliyle, hayvanların ihtiyaçlarının lisanıyla
ettikleri duaların gözümüzün önünde  bilfiil kabul olmasının gösterdiği
üzere, belki milyarlarca fıtrî duası makbul olan ümmetin salihlerinin her
gün o z âta (aleyhissalâtü vesselam) salât ve selam ile rahmet duaları…
• Manevî kazançlarını ilk önce o zâta (aleyhissalâtü vesselam)
bağışlamaları…
• Ve bütün Müslümanlar tarafından okuna n Kur’an’ların üç yüz bin
harfinin her birinde on, yüz, hatta bin sevap ve meyve olması sırrınca,
yalnız okuna n Kur’an’lar sayesinde bile amel defterine sonsuz nurlar
girmesi…
• O zâtın (aleyhissalâtü vesselam) manevî şahsiyeti olan “hakikat-ı
Muhammediye”nin gelecekte bir tûbâ ağacı hükm ünde  olacağını bilen ve
gören Allâm-ül Guyub ona Kur’an’ında o makama göre en büyük kıymeti
vermiş olması…
• Hem fermanında ona ve onun sünne tine uymayı, şefaatine erişmeyi
insanın en mühim meselesi olarak gös termesi…
• Ve o haşmetli tûbâ ağacının bir çekirdeği olan onun (aleyhissalâtü
vesselam) şahsiyetini ve başlangıçtaki beşeri vaziyetini de bazen nazara
almasıdır.
İşte Kur’an’ın tekrar edilen hakikatleri bu kıymette olduğunda n, onların
tekrarında kuvve tli ve büyük bir manevî mucize bulunduğuna  selim
fıtratlar şahitlik eder. Yeter ki, maddecilik vebasıyla kalb ve vicdan
hastalığına tutulmamış olsun… Y oksa o zaman,
1198َءِ ِْ ٍََُِْ اَُْ طََْ الْوَيُاِْ ِْ رٍََ ُِْ اَْْءُ َْءَ َْ يُ
1198 Bazen insan, gözünün iltihaplı olması sebebiyle güneşin ışığını inkâr ettiği gibi ağız da
hastalığından dolayı suyun tadını inkâr edebilir. (el-Busayrî, Kasîdetü’l-Bürde 104. beyit)
kaidesine dâhil olur.
Onuncu Mesele’ye Bir Sonsöz Olarak İki Haşiye
Birincisi
Bunda n1199 HAŞİYE on iki sene önce işittim ki, dehşetli ve inatçı bir dinsiz,
Kur’an’a onun tercümesiyle iftira atmaya, Kur’an’ın aleyhinde konuş maya
başlamış ve şöyle demiş: “Kur’an tercüme edilsin de ne mal olduğu
bilinsin.” Yani Kur’an’daki lüzumsuz tekrarları herkes görsün ve onun
yerine meali okuns un, di ye dehşetli bir plan yapmış.
1199 HAŞİYE Bu risalenin telifinden.
Risale-i Nur’un çürütülmez delilleri kesin bir şekilde ispat etmiştir ki:
Kur’an’ın hakiki tercümesi mümkün değildir. Arapçadan başka bir dilin
grameri Kur’an’ın meziyetlerini ve nüktelerini muhafaza edemez. Her bir
harfi, on adetten bine kadar sevap veren Kur’an kelimelerinin, mucizevî
ve kuşatıcı tabirlerinin yerini insan eseri olan basit tercümeler tutamaz.
Kur’an yerine camilerde onun tercümesi okuna maz. İşte Risale-i Nur her
tarafa yayılarak o de hşetli planı neticesiz bıraktı.
Fakat o dinsizden ders alan münafıklar, yine şeytan hesabına ahmak
çocuklar gibi divane bir şekilde Kur’an güne şini üflemekle söndür meye
çalıştıkları için bana gayet sıkı, sıkıcı ve sıkıntılı bir halle bu Onunc u
Mesele yazdırıldı, tahmin ediyorum. Başkaları ile görüşemediğim için
hakiki vaziyeti bilmiyorum.
İkincisi
Denizli hapsinden tahliyemizden sonra meşhur Şehir Oteli’nin yüks ek
katında oturmuştum. Karşımdaki güzel bahçelerde çok sayıdaki kavak
ağaçlarının birer zikir halkası gibi gayet tatlı bir şekilde hem kendilerinin,
hem dallarının, hem yapraklarının rüzgârda cezbeli ve cazibeli
hareketlerle oynaması, kardeşlerimden ayrı, yalnız kaldığımdan hüzünlü
ve gamlı kalbime ilişti. Birden güz ve kış mevsimleri hatırıma geldi ve
beni bir gaflet bastı. Neşe ve cezbe ile cilvelenen o nazenin kavaklara ve
canlılara o kadar acıdım ki, gözlerim yaşla doldu. Kâinatın süslü perdesi
altındaki yoklukları, ayrılıkları hatırlatan, hissettiren bu halde kâinat
dolusu ayrılıkların, yoklukların hüznü başıma toplandı. Birden hakikat-i
Muhammediye’nin (aleyhissalâtü vesselam) getirdiği nur imdada yetişti.
O sonsuz hüzünleri ve gamları sevince çevirdi. Hatta o nurun, herkes ve
her mümin gibi benim hakkımdaki milyonlarca feyzinden yalnızca o
vakitte, o halime temas eden yardımı ve tesellisi için Resûl-u Ekrem’e
(aleyhissalâtü vesselam) ebediyen minnettar oldum. Şöyle ki:
O gaflet nazarı, o mübarek, nazenin canlıları vazifesiz, neticesiz, bir
mevsimde görünüp kaybolan, neşeden değil belki yokluk ve ayrılıktan
titreyerek hiçliğe düşen varlıklar şeklinde gösterir. Bu, herkes gibi benim
de bekâ aşkına, güzellik sevgisine, hemcinslerime ve hayata karşı şefkate
vesile olan damarlarıma o derece dokundu ki, âdeta dünya yı manevî bir
cehenneme ve akıl bir işkence âletine çevirdi. Tam o sırada, Muhammed
Aleyhissalâtü Vesselam’ın insanlığa hediye getirdiği nur, perdeyi kaldırdı.
Yokluk, hiçlik, vazifesizlik, abeslik, ayrılık yerine o kavak ağaçlarının her
birinin yaprakları sayısınca hikmet ve mânâları gösterdi. Risale-i Nur’da
ispat edildiği gibi üç kısma ayrılan neticeleri ve vazifeleri gördüm.
Birinci Kısım: Sâni-i Zülcelâl’in isimlerine bakar. Mesela, nasıl ki bir
usta harika bir makine yapsa herkes “Maşaallah, Barekallah” deyip onu
alkışlar. Aynen öyle de, o makine dahi hatasız işleyişiyle onda n beklenen
neticeleri tam göstererek hal diliyle ustasını tebrik eder, alkışlar. İşte her
canlı ve her varlık böyl e birer makinedir, Ustasını tesbihlerle alkışlar.
İkinci Kısım: Canlıların ve şuur sahiplerinin nazarlarına bakar. Onlara
şirin bir mütalâa yeri, birer marifet kitabı olur. Mânâlarını şuur
sahiplerinin zihinlerinde, suretlerini hafızalarında, misal âleminin
levhalarında ve gayb âleminin defterlerinde bırakıp şu görünen âlemi terk
eder, gayb âlemine çekilir. Demek, görünüş te bir varlığı bırakır fakat
manevî, gaybî ve ilmî pek çok va rlık kazanır.
Evet, madem Allah var ve O’nun ilmi her şeyi kuşatır. Elbette yokluk ve
hiçlik, mahv ve fânilik aslında müminin düny asında yoktur. Kâfirlerin
dünya ları ise yokl ukla, ayrılıkla, hiçlikle, fânilikle doludur.
İşte bu hakikati, şu darbımesel ders verir: “Kimin için Allah varsa ona her
şey vardır; kimin için yoks a onun i çin hiçbir şey yokt ur.”1200
1200 Bkz. Ebu’l-Abbas el-Mukri’, Nefhu’t-Tayyib 4/504.
Kısacası: Nasıl ki iman, ölüm vaktinde insanı ebedî idamdan kurtarıyor.
Aynı şekilde, herkesin hususi dünya sını da idamdan ve hiçlik
karanlıklarından kurtarır. Küfür ise –hele mutlak küfür ise– hem o insanı,
hem onun hususi dünya sını ölümle ebediyen idam edip manevî cehennem
karanlıklarına atar. Hayatının lezzetlerini acı zehirlere çevirir. Dünya
hayatını ahirete tercih edenlerin kulakları çınlasın! Gelsinler, ya buna  bir
çare bulsunlar ya da imana girsinler; bu de hşetli zarardan kur tulsunlar!
1201ََُِِْ أََْ اَُِْ الا َ َََْۘ إَ َ َِْ ََۤ إِلََُْ
1201 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
Duanıza çok m uhtaç ve size çok arzu duya n kardeşiniz
Said Nursî
Yirmi Altıncı Söz
KADER RİSALESİ
ِْٰ اِِِْــــــِ ِّٰ ا
1202رٍ َُْمٍَُُۤ إِ ََِا ََۤاُُِ۬ وََ نُدَنَْنْ َْءٍ إِ ِوَإِنْ مِ
1202 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarları elimizde olmasın. Biz onu
ancak belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21)
1203إَِمٍ ٍُِيْءٍ أَََْْهُ ِۤ وَُ شَ
1203 “Velhasıl her bir şeyi apaçık bir Kitap’ta sayıp döken biziz.” (Yâsîn sûresi, 36/12)
Kader ve insanın cüzî iradesi iki mühim meseledir. Bunlara dair birkaç
sırrı dört “bahis” içinde açmaya çalışacağız.
Birinci Bahis
İmanın kısımlarından olan kader ve cüzî irade, İslamiyet’in ve imanın son
sınırını gösteren, hale ve vicdana dair birer meseledir. İlmî ve nazarî
değildir. Yani, her şeyi, hatta amellerini ve nefsini Cenâb-ı Hakk’a vere
vere sonunda  imtihan ve mesuliyetten kurtulmaması için cüzî irade
müminin önüne  çıkıyor, ona “Sorumlu ve vazifelisin!” diyor. Sonra
işlediği iyiliklerle ve faziletleriyle gururlanmaması için kader karşısına
geçiyor ve ona “Haddini bil, bunl arı yapan sen değilsin!” diyor.
Evet, kader ve cüzî irade, iman ve İslamiyet’in son mertebelerindedir…
Kader nefsi gururdan, cüzî irade ise sorumsuzluktan kurtarmak içindir; bu
sebeple imana dair meseleler arasına girmişlerdir. Yoksa inatçı nefs-i
emmarelerin,1204 işledikleri güna hların sorumluluğunda n kurtulmak için
kadere yapışmaları, kendilerine nimet olarak verilen güzelliklerle övünüp
gururlanmaları ve bunları iradelerine dayandırmaları, kader sırrına ve cüzî
iradenin hikmetine tamamen zıttır. Bunlar ilmî meseleler değildir.
1204 Nefs-i emmare: İnsanı daima kötülüğe sevk eden nefis.
Evet, manevî yönde n ilerlememiş avam tabaka tarafından her şeyin kadere
verildiği olur. Fakat bu, geçmiş zaman hadiseleri ve musibetler içindir,
ümitsizliğin ve hüznün ilacıdır. Yoksa güna hlara ve geleceğe dair değildir
ki, haram zevklere girmeye ve tembelliğe sebep olsun. Demek, kader
meselesi, insanı imtihan ve sorumluluktan değil, kendisiyle övünm ekten
ve gururdan kurtarmak için iman esasları arasına girmiştir. Cüzî irade ise
insanın fenalıklarının kaynağıdır ve öyle görülmesi için iman esaslarına
dâhil edilmiştir. Yoksa insanın, onu sahip olduğu güzelliklerin kaynağı
bilip firavunlaşması, kibirlenmesi için değildir.
Evet, Kur’an’ın buyur duğu gibi, insan fenalık ve güna hlarından tamamen
kendisi sorumludur. Çünkü güna hı isteyen odur. Günah bir tür tahrip
olduğu için insan tek bir güna hla çok şeyi yıkıp bozabilir, müthiş bir
cezaya müstahak hale gelir. Bir kibritle bir evi yakmak gibi… Fakat
insanın sevap ve iyilikleriyle övünm eye hakkı yoktur, onlarda payı pek
azdır. Çünkü iyiliği isteyen ve gerektiren, Cenâb-ı Hakk’ın rahmeti;
yaratan ise O’nun kudretidir. İstemek, cevap ve sebep; hepsi Hak’tandır.
İnsan yalnız dua, iman, şuur ve Allah’ın rızası ile onlara sahip olur.
Günahı ya tabiatı gereği ya da iradesiyle isteyen ise insanın nefsidir. Nasıl
ki, bazı maddeler güne şin beyaz, güz el ışığından kararır ve çürür. Siyahlık,
o maddenin tabiatına aittir; fakat onu, içinde pek çok fayda saklayan ilahî
bir kanunla yaratan yine Hak’tır. Demek, sebep olan ve isteyen nefistir ki,
sorumluluk onundur. Cenâb-ı Hakk’a ait olan yaratma, var etme ise başka
güzel neticeleri ve meyveleri bulunduğu i çin güz eldir, hayırdır.
İşte şu sırdandır ki: Şerri işlemek şerdir, şerrin yaratılması ise şer değildir.
Mesela, pek çok faydası bulunan yağmurdan zarar gören tembel bir adam,
“Yağmur rahmet değil.” diyemez. Evet, onu yaratmakta, var etmekte az bir
zarar ile beraber çok hayır vardır. Küçük bir zarar yüzünde n pek çok hayrı
terk etmek ise büyük bir şer olur. Bu sebeple o küçük zarar, hayır hükm üne
geçer. Cenâb-ı Hakk’ın yaratmasında şer ve çirkinlik yoktur, onlar kulun
amellerine ve kabiliyetine aittir.
Hem nasıl ki Allah’ın takdir ettiği kader, neticeleri ve meyveleri itibarı ile
şerden ve çirkinlikten uzaktır, yücedir. Aynı şekilde, sebepleri itibarı ile de
zulümden ve çirkinlikten mukaddestir. Çünkü kader hakiki sebeplere
bakar, adildir. İnsanlar ise görünüş teki sebeplere göre hüküm  verir;
kaderin, adaletin ta kendisi olan hükm ünü takdir edemez, zulme düşerler.
Mesela, hırsız olmadığın halde hâkim seni mahkûm  edip hapse attı. Fakat
senin kimsenin bilmediği gizli bir cinayetin var. İşte kader, seni o
cinayetin için mahkûm  edip adaletle hüküm  vermiştir. Hâkim ise
işlemediğin bir hırsızlıktan dolayı mahkûm  ettiği için zulmetmiştir. İşte,
kaderin ve Cenâb-ı Hakk’ın adaleti ile insanın işlediği zulüm tek bir
hadisede iki yönde n görünüyor . Başka örnekleri de buna  kıyasla. Demek,
kader ve Cenâb-ı Hakk’ın yaratması; başı ve sonu, asıl ve tali yönleri,
sebep ve neticeleri itibarı ile şerden, çirkinlikten ve zulümden uzaktır,
yücedir.
Eğer denilse ki: “Madem insanın cüzî iradesinin yaratma kabiliyeti yok ve
elinde bir emr-i itibarî, yani farazi bir şey olan gayret etmekten başka bir
şey bulunmuyor. Nasıl oluyor da, Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’da insan,
yerlerin ve göklerin Hâlık’ına karşı asi ve düşman olarak tarif ediliyor?
Niçin Cenâb-ı Hak insandan çok şikâyet ediyor, asi insanlara karşı mümin
kullarına yardım edeceğini, yardım için meleklerini toplayacağını
bildiriyor ve insana çok büyük öne m veriyor?”
Cevap: Çünkü küfür, isyan ve güna h tahriptir, yokluğa sebeptir. Hakikatte
var olmayan farazi bir şey çok büyük tahribata, sayısız şeyin yok olmasına
sebebiyet verebilir. Nasıl ki, büyük bir geminin dümencisi vazifesini terk
etse gemi batar ve bütün mürettebatın gayretleri neticesiz kalır. Bütün o
tahribat, bir tek vazifenin ihmalinden kaynaklanır. Aynen öyle de, küfür ve
güna h, yokluk ve tahrip cinsinden olduğu için cüzî irade, farazi bir şeyle
onları tahrik edip müthiş neticelere sebebiyet verebilir. Gerçi küfür bir
fenalıktır, güna htır fakat aynı zamanda bütün kâinatı kıymetsizlik ve
gayesizlikle itham etmek, hor görmek, Cenâb-ı Hakk’ın birliğine delil
olan bütün varlıkları yalanlamak ve O’nun bütün isimlerinin tecellilerini
değersiz göstermek, onlarla alay etmektir. Bu yüzden Cenâb-ı Hakk’ın
bütün kâinat, varlıklar ve isimlerinin tecellileri adına kâfirlerden şiddetle
şikâyeti ve onları dehşetli tehdit etmesi hikmetin ta kendisidir. Kâfirlere
ebedî azabı tam adalettir.
Madem insan küfür ve isyanla tahrip yoluna gider ve az bir gayretle pek
çok şey yapar. O halde müminler, buna karşı Cenâb-ı Hakk’ın yüce
yardımına, lütfuna çok m uhtaçtır. Çünkü on kuvv etli adam bir evi koruyup
tamir ederken, haylaz bir çocuğun o evi ateşe vermeye çalışması
karşısında onun velisine, belki padişahına müracaat etmeye, yalvarmaya
mecbur kalırlar. Aynen bunun gibi, müminler de böyle edepsiz asilere
karşı dayanmak için Cenâb-ı Hakk’ın yardımına çok m uhtaçtır.
Kısacası: Eğer kaderden ve insanın cüzî iradesinden bahseden adam,
Rabbinin huzurunda bulunma şuuruna ve kâmil imana sahip bir mümin ise
kâinatı ve nefsini Cenâb-ı Hakk’a verir, O’nun idaresinde bilir. O vakit
kaderden ve cüzî iradeden bahsetmeye hakkı olur. Nefsinin ve her şeyin
sahibini Cenâb-ı Hak bildiği için cüzî iradesine dayanarak kulluk
sorumluluğunu üstlenir. Günahlarının kaynağının kendisi olduğunu kabul
edip Rabbinin her türlü kusur ve noks andan uzaklığını ilan eder. Kulluk
dairesinde kalıp ilahî teklifi, kulluk vazifesini üstüne alır. Faziletleriyle ve
işlediği sevaplarla gururlanmamak için kadere bakar, övünm ek yerine
şükreder. Başına gelen musibetlerde kaderi görür, sabreder.
Gafil bir adamın ise kaderden ve cüzî iradeden bahsetmeye hakkı yoktur.
Çünkü onun nefs-i emmaresi, gaflet ve dalâletin sevkiyle kâinattaki her
şeyi sebeplere verir, Allah’ın malını onlara paylaştırır. Kendisini de
varlığının sahibi zanneder. Yaptığı güzel şeyleri kendinden ve sebeplerden
bilir, sorumluluğu ve kusuru ise kadere atar. O vakit, neticede Cenâb-ı
Hakk’a verilecek cüzî irade ve en son bakılacak kader bahsi mânâsız olur.
Bu, kaderin ve insanın iradesinin var oluş hikmetine tamamen zıt ve
sorumluluktan kur tulmak için nefsin bir hilesidir.
İkinci Bahis
İlim ehline has1205 HAŞİYE ince bir ilmî araştırmadır.
1205 HAŞİYE Bu ikinci bahis, çok derin ve anlaşılması zor “kader sırrı” hakkındadır. Bütün hakikat
ehli âlimlerce kelâm ilminin inanca dair en mühim ve tartışmalı meselelerinden kabul edilir.
Risale-i Nur bu meseleyi tam halletmiştir.
Soru: Kader ile insanın cüzî iradesi nasıl bir arada bulunabilir?
Cevap: Yedi bakımdan...
Birincisi: Kâinatın intizam ve denge diliyle hikmetine, adaletine şahitlik
ettiği Hakîm ve Âdil Zât, elbette insana mükâfat veya ceza vesilesi olacak,
mahiyeti bilinmeyen bir cüzî irade vermiştir. O Âdil-i Hakîm’in pek çok
hikmetini bilmediğimiz gibi, insanın cüzî iradesinin de kaderle nasıl bir
arada bulunabileceğini bilmememiz, bunl arın var olmadığını göstermez.
İkincisi: İster istemez herkes kendinde bir irade hisseder, onun  varlığını
vicdanen bilir. Bir şeyin mahiyetini bilmek ayrı, var olduğunu  bilmek
ayrıdır. Pek çok şeyin varlığı bizce apaçık olduğu halde, mahiyeti
meçhul... İşte cüzî irade de bunlar arasında sayılabilir. Her şey bizim
bilgimizle sınırlı değildir. Bir şeyi bilmememiz, onun yokluğuna  delil
olamaz.
Üçüncüsü: Cüzî irade, kadere zıt değildir. Hatta kader, onun varlığını
destekler. Çünkü kader, Allah’ın sınırsız ilminin bir çeşididir. Cenâb-ı
Hakk’ın sonsuz ilmi, irademizi de kuşatmıştır. Öyleyse kader, iradenin
varlığını doğr uluyor, çürütmüyor.
Dördüncüsü: Kader, bir çeşit ilimdir. İlim ise bilinene bağlıdır. Bir şeyin
nasıl olacağıyla ilgilidir. Yoksa bilinen şey, ilme bağlı değildir. Yani ilmin
kanunları, bilineni, haricî varlığı noktasında idare etmek için esas değildir.
Çünkü bilinen şeyin kendisi ve haricî varlığı, iradeye bakar ve kudrete
dayanır. Hem ezel, geçmiş zaman silsilesinin bir ucu değildir ki, eşyanın
varlığında esas tutulup ona göre bir mecburiyet düşünülsün. Aksine o;
geçmişi, şimdiki zamanı ve geleceği birden kuşatan, onlara yüks ekten
bakan bir ayna gibidir. Öyleyse mümkinat1206 dairesi içinde uzayıp giden
zamanın geçmiş tarafında bir uç hayal edip ona “ezel” diyerek eşyayı bir
düzenle o ezel ilminin sınırlarında ve kendini de onun dışında farz etmek,
ona göre değerlendirmek hakikat değildir.
1206 Mümkinat: Allah'ın ilminde olup henüz varlık âlemine çıkmamış şeyler.
Bu sırrın sana açılması için şu misale bak: Senin elinde bir ayna olduğunu
varsayalım. Sağ tarafın geçmiş, sol tarafın gelecek farz edilse, o ayna
yalnız kapasitesi kadarını gösterebilir, iki tarafı ancak sırayla yansıtır,
çoğunu gösteremez. Hem ayna ne kadar aşağıda olursa o kadar az gösterir,
yüks eğe çıktıkça yansıttığı daire genişler. Gitgide iki tarafı tamamen ve
birden gösterebilir hale gelir. O ayna, şu vaziyetteyken onda  görünen
mesafelerde gerçekleşen hadiselerin birbirinden önce mi sonra mı,
birbiriyle uyum lu mu birbirine zıt mı olduğu  söylenemez.
İşte kader, Cenâb-ı Hakk’ın ezelî ilmindendir ve o ezelî ilim, hadisin
tabiriyle, ezelden ebede kadar olmuş ve olacak her şeyi “manzar-ı âlâdan”,
yani en yüce makamdan, birden görür, kuşatır. Biz ve hüküm lerimiz onun
dışında kalamayız ki, kader sadece geçmişi gösteren bir ayna gibi olsun.
Beşincisi: Kader, bir hadisenin sebep ve neticesiyle de ilgilidir. Yani, “Şu
netice, şu sebeple meydana gelecek.” hükm ünü içerir. Öyleyse, “Madem
filan adamın filan vakitte ölmesi mukadderdir. Kendi cüzî iradesiyle
tüfeğini ateşleyen adamın ne kabahati var? Ateş etmeseydi diğer adam
yine ölecekti.” denilmemelidir.
Soru: Niçin denilmesin?
Cevap: Çünkü kader o adamın ölmesini, berikinin tüfeğiyle belirlemiştir.
Eğer tüfekle ateş edilmediğini varsaysan, kaderin bu hadiseyle ilgisi
bulunmadığını kabul etmiş olursun. O zaman adamın ölmesi hakkında
neyle hüküm  vereceksin? Ya Cebriye mezhebi gibi sebebin ve neticenin
ayrı birer kaderi olduğunu kabul edersin ya da Mutezile mezhebi gibi
kaderi inkâr edersin. Her iki halde de Ehl-i Sünne t ve Cemaat’i bırakıp
dalâlet yoluna girmiş olursun.
Öyleyse biz hak ehli deriz ki: “Tüfekle ateş edilmeseydi o adam ölür
müydü, bilemeyiz.” Cebriye mezhebindekiler der ki: “Ateş edilmeseydi
yine ölürdü.” Mutezile ise şöyle der: “Ateş edilmeseydi adam ölmezdi.”
Altıncısı:1207 HAŞİYE Cüzî iradenin temel hususiyeti olan meyletmek, Matüridi
mezhebince bir emr-i itibarîdir, yani farazidir ve kula verilebilir. Fakat
Eşari mezhebi ona mevcut nazarıyla baktığı için meyli kula isnat
etmemiştir. Eşari mezhebince o meyildeki tasarruf bir emr-i itibarîdir.
Öyleyse o meyil, o tasarruf izafidir, görecedir; mutlak olarak görünen bir
varlığı yoktur. Emr-i itibarî, bir şeyin varlığı için şart olan bütün sebepleri
gerektirmez ki, o sebeplerin var olması için lüzum, zorunluluk ve vücûb1208
araya girip iradeyi ortadan kaldırsın. Belki o emr-i itibarînin sebebi, daha
üstün bir vaziyet alsa o iş gerçekleşebilir. Öyleyse insan iradesiyle onu o
anda terk edebilir. Kur’an ona  o anda diyebilir ki, “Şu şerdir, yapma!”
1207 HAŞİYE Gayet dikkatli âlimlere has bir hakikattir.
1208 Vücub: Varlığı zorunlu ve kendinden olma.
Evet, eğer kul kendi amellerini yaratabilseydi ve bir şey var etmeye gücü
olsaydı, iradesi ortadan kalkardı. Çünkü kelâm ilminde ve felsefede, َ َْ
مْ ََُِْْ لَ kaidesince, “Bir şey vacip olmazsa vücuda gelmez.” görüşü,
yerleşmiş hüküm lerdendir. Yani, bir şey var olması gereken bütün sebepler
bir araya toplandıktan sonra vücuda gelebilir. O sebepler, o neticeyi
zorunlu olarak gerektirir. O vakit ortada irade kalmaz.
Soru: “Tercih bilâ-müreccih muhaldir”, yani bir şeyde tercihi gerektiren
bir sebep, bir üstünlük olmadan o şey tercih edilebilir demek akıl dışıdır.
Halbuki insanın fiillerine, bir şeyi yapmasına veya bazen yapmamasına
emr-i itibarî diyoruz. Bu da, tercihi gerektiren bir sebep olmadan da bir
şeyin diğerlerinden üstün tutulabilmesini, tercih edilebilmesini gerektirir.
Bu ise kelâm ilminin en öne mli esaslarından birini yıkar.
Cevap: “Tereccuh bi lâ-müreccih muhaldir”,1209 HAŞİYE yani bir şeyin, bir sebep
olmadan, tercih edilebilecek başka şeylere üstün olması imkânsızdır.
Tercihi gerektiren bir sebep olmadan üstünlük mümkün değildir. Yoksa
tercihi gerektiren bir sebep olmadan tercih yapılabilir demek caizdir ve bu
mümkündür . İrade bir sıfattır, onun gereği ve vazifesi böyle bir işi
görmektir.
1209 HAŞİYE Tereccuh ayrı, tercih ayrıdır; çok fark var.
Soru: Madem katli yaratan Hak’tır. Niçin cinayeti işleyene kâtil denir?
Cevap: Çünkü sarf1210 ilmi kaidelerine göre ism-i fail, izafi olan mastardan
türetilir. Yoksa kesin olan ve o mastarla meydana gelen fiilden türetilmez.
Mastar, yapılan iştir; kâtil unva nını da cinayeti işleyen alır. Mastarın
neticesi olan fiili Cenâb-ı Hak yaratır. Mesuliyeti hissettiren bir şey,
fiilden türetilmez.
1210 Sarf: Kelime bilgisi, gramer.
Yedincisi: İnsanın cüzî iradesi gerçi zayıftır, bir emr-i itibarîdir, farazidir.
Fakat Cenâb-ı Hak, Hakîm-i Mutlak, insanın o zayıf, sınırlı iradesini kendi
küllî iradesine bağlamış, bir şart-ı adi, yani basit bir ön şart yapmıştır.
Mânen der ki: “Ey kulum, iradenle hangi yolu istersen seni o yolda
götürürüm. Öyleyse sorumluluk sana aittir.”
Teşbihte hata olmasın, mesela zayıf bir çocuğu omzuna aldın ve tercihinde
serbest bırakıp “Nereye istersen seni oraya götüreceğim.” dedin. Çocuk
yüks ek bir dağa çıkmak istedi, sen de onu götürdün. Sonra çocuk üşüdü
yahut düştü. Elbette “Sen istedin!” diyerek onu azarlayacak, üstüne de bir
tokat vuracaksın. İşte Hâkimlerin Hâkimi Cenâb-ı Hak, sonsuz zayıf olan
kulunun iradesini kendi küllî iradesine bir ön şart yapar, O’nun küllî
iradesi bu ba sit şarta bakar.
Sözün Özü: Ey insan! Sende gayet zayıf, fakat eli güna hta ve tahripte
gayet uzun; sevapta ve iyilikte ise gayet kısa, sınırlı bir irade var. O
iradenin bir eline duayı ver ki, hayır ve iyilikler zincirinin bir meyvesi
olan cennete yetişsin ve bir çiçeği olan ebedî saadete uzansın. Diğer eline
tevbe ve istiğfarı ver ki, güna h ve çirkinliklerden çekilsin ve o lânetlenmiş
ağacın bir meyvesi olan cehennem zakkum una uzanmasın.
Demek, dua ve tevekkül hayra kuvve tli bir meyil verdiği gibi, istiğfar ve
tevbe de şerre meyli keser, haddi aşmaya engel olur.
Üçüncü Bahis
Kadere, yani “her şeyin Cenâb-ı Hakk’ın takdiriyle” olduğuna  inanmak,
imanın esaslarındandır. Kaderin varlığına dair kesin deliller o kadar çoktur
ki, hadde hesaba gelmez. Şu iman esasını, onun ne kadar kuvve tli ve geniş
olduğunu ba sit ve açık bir şekilde, bir “mukaddime” ile göstereceğiz.
Mukaddime1211
1211 Giriş.
Kâinatta her şeyin var olmadan önce ve var olduktan sonra yazıldığını وََ
1212ا ِ َِبٍ ٍَُِّلطٍْ وََ ٍَِ إِرَ gibi pek çok Kur’an ayeti açıkça bildiriyor.
Kâinat denilen, kudretin şu büyük kitabı da Kur’an’ın bu hükm ünü düzen,
denge, intizam, tasvir, her şeyi süsleme ve birbirinden ayırma gibi
yaratılış kanunlarıyla tasdik ediyor. Evet, kâinat kitabının manzum
kelimeleri ve vezinli ayetleri, her şeyin yazılı olduğuna  şahittir.
1212 “Yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki açık, apaçık bir kitapta bulunmasın.” (En’âm sûresi, 6/59)
Yaratılmadan önce her şeyin takdir edilmiş ve yazılı olduğuna , bütün
tohum lar, kökler, çekirdekler, miktarlar ve suretler birer şahittir. Zira her
tohum  ve çekirdek, kâf nun1213 tezgâhından çıkan latif birer hazinedir ki, her
birine kaderle çizilen bir program yüklenmiştir. Cenâb-ı Hakk’ın kudreti,
o kader programına göre, zerreleri çalıştırıp o tohum cukların üstünde  koca
kudret mucizeleri bina eder. Demek, bir ağacın geçireceği bütün haller
çekirdeğinde yazılı vaziyettedir. Fakat o tohum lar maddece basittir ve
birbirinin aynıdır; görünüş te onlarda bir şey yokt ur.
1213 Arapça ُْ“( Kün”:“Ol”) emrinin harfleri.
Hem her şeydeki muntazam miktar, kaderin varlığını açıkça gösterir. Evet,
hangi canlıya bakılsa, onda  gayet hikmetli ve sanatlı bir kalıptan çıkmış
gibi bir miktar, bir şekil bulunduğu görülür. O canlının o miktarı, o sureti,
o şekli alması için ya harika ve son derece girift, maddî bir kalıp
bulunmalıdır ya da kaderden gelen ölçülü, ilmî, manevî bir kalıpla Ezelî
Kudret o sureti, o şekli ona biçip giydirir. Mesela, şu ağaca, şu hayvana
dikkatle bak! Cansız, sağır, kör, şuursuz, birbirinin benzeri olan zerreler o
canlının büyüyüp gelişmesi için hareket eder. Meyvelerin ve faydaların
yerini tanır, bilir, görür gibi bazı eğri büğrü sınırlarda dururlar. Sonra
başka bir yerde, büyük bir gayeyi takip eder gibi yollarını değiştirirler.
Demek ki zerreler, kaderden gelen manevî bir miktara göre ve onun
manevî emriyle hareket eder.
Madem kaderin gözle görülen maddî şeylerde bu kadar tecellisi var.
Elbette varlıkların giydiği suretler ve hareketleriyle zaman içinde
meydana gelen haller de bir kader programına göredir.
Evet, bir çekirdekte kaderin iki tecellisi bulunur. Biri, irade ve yaratılış
kanunlarının unvanı olan “Kitab-ı Mübîn”den haber veren ve ona işaret
eden açık tecellidir. Diğeri ise Cenâb-ı Hakk’ın emirlerinin ve ilminin bir
unva nı olan “İmam-ı Mübîn”den haber verip ona işaret eder, nazarî bir
tecellidir.
Birincisi, o çekirdekte saklı bulunan ağacın maddî mahiyeti, halleri ve
yapısıdır ki, sonra gözle görülecektir.
İkincisi ise o çekirdekten yaratılacak ağacın alacağı vaziyetler ve şekiller
ile hareketleri ve tesbihatıdır. O tecellide “tarihçe-i hayat” denilen ve her
vakit değişen tavırlar, haller, şekiller, fiiller ve o ağacın dalları, yaprakları
gibi, kadere ait intizamlı birer ölçü bul unur.
Madem kaderin en basit şeyde böyle tecellisi var. Bu, elbette her şeyin, o
şey var edilmeden önce yazılı olduğunu ifade eder ve az bir dikkatle
anlaşılır.
Her şeyin, var olduktan sonra başından geçen hallerin yazıldığına delil ise
Kitab-ı Mübîn ve İmam-ı Mübîn’i haber veren, âlemdeki bütün meyveler
ve insanların Levh-i Mahfuz’a işaret eden hafızalarıdır. Bunlar birer şahit,
birer emaredir.
Evet, her bir meyvenin ve bütün ağacın kaderle belirlenmiş hayat
programı, onun  kalbi hükm ünde ki çekirdeğinde yazılıyor. Başından
geçenlerle beraber bazı geçmiş zaman hadiseleri de insanın hafızasında
öyle bir surette yazılıyor ki, âdeta hardal tanesi kadar küçük o hafızada,
kudret eli ve kader kalemiyle, amel defterinden küçük bir senet, hesap
vaktinde amellerini onunl a hatırlaması için insanın eline verilmiş, aklının
cebine konul muştur. Hem insan tam tatmin olsun diye bu gelip geçici
dünya  kargaşasında Kadîr-i Hakîm’in, üzerlerinde fâni şeylerin suretlerini
resmedip bâkileştirdiği aynalar vardır. Hem bekâ âlemine bakan pek çok
levha vardır ki, her şeyin kaydını tutan sonsuz ilim sahibi Hafız-ı Alîm,
onlarda fâni şeylerin mânâlarını yazıyor.
Kısacası: Madem en basit ve en aşağı hayat mertebesi olan bitkilerin
hayatı, kaderin düzenine bu derece tâbidir. Elbette en yüks ek varlık
derecesi olan insan hayatı, bütün teferruatıyla, kader cetveliyle çizilmiştir
ve kader kalemiyle yazılıyor. Evet, nasıl ki yağmur damlaları bulutlardan
haber verir, sızıntılar bir su kaynağını gösterir, senetler ve cüzdanlar
büyük  bir defterin varlığına işaret eder… Aynen öyle de, canlılarda şu
şahit olduğum uz maddî düzenin, yani apaçık kader tecellisinin ve manevî,
hayatî intizamın, yani nazarî kader tecellisinin sızıntıları, damlaları,
senetleri, cüzdanları hükm ünde ki meyveler, spermler, tohum lar,
çekirdekler, suretler, şekiller; “Kitab-ı Mübîn” denilen, iradenin ve
yaratılış kanunlarının defterini ve “İmam-ı Mübîn” denilen, Allah’ın
ilminin bir divanı olan Levh-i Mahfuz’u açıkça gösterir.
Netice: Madem her bir canlının büyüyüp  boy atma zamanında, zerrelerin
eğri büğrü sınırlara gidip durduğunu, yolunu değiştirdiğini gözümüzle
görüyoruz ve o sınırların sonunda  birer hikmeti, birer faydayı netice
veriyorlar. Açıktır ki, o canlının sureti kader kalemiyle çizilmiştir. İşte
şahit olduğum uz apaçık kader tecellisi, o canlının manevî hallerinde dahi
kader kalemiyle çizilmiş muntazam, meyve veren sınırlar olduğunu
gösterir. Kudret faildir, kaynaktır; kader tezgâhtır. İlahî kudret, o mânâ
kitabını o tezgâh üzerinde yazar.
Madem maddî ve manevî kader kalemiyle belirlenmiş meyveli ve hikmetli
sınırlar bulunduğunu kesin bir şekilde anlıyoruz. Elbette her bir canlının
hayatı boyunc a geçireceği haller ve alacağı şekiller de o kader kalemiyle
çizilmiştir. Çünkü her canlının hayatı, bir düzen ve ölçüyle devam ediyor;
o canlı, suret değiştiriyor, farklı şekiller alıyor. Madem böyle bütün
canlılarda kader kalemi hükmeder; elbette âlemin en mükemmel meyvesi,
yeryüzünün halifesi1214 ve en büyük emanetin taşıyıcısı olan insanın hayat
yolculuğu, he r şeyden çok ka derin kanununa  tâbidir.
1214 Bakara sûresi, 2/30.
Eğer desen: Kader bizi böyle bağlamış ve hürriyetimizi ortadan
kaldırmıştır. Kadere iman, serbestliği ve rahatça dolaşmayı şiddetle
arzulayan kalbe ve ruha bir ağırlık, bir sıkıntı vermez mi?
Cevap: Katiyen ve asla! Sıkıntı vermediği gibi, sonsuz bir hafiflik, bir
rahatlık, reyhan kokul u ve emniyetli bir sevinç, bir nur verir. İnsan kadere
inanmazsa, küçük bir dairede az bir serbestlik ve geçici bir hürriyet içinde
dünya  kadar ağır bir yükü zavallı ruhunda  taşımaya mecbur kalır. Çünkü o,
bütün kâinatla alâkadardır. Gayeleri ve istekleri sonsuzdur. Kudreti,
iradesi ve özgürlüğü arzularının milyonda  birini karşılamaya yetmediği
için çektiği manevî sıkıntının ağırlığının ne kadar dehşetli ve korkutucu
olduğu anlaşılır. İşte kadere iman, bütün o ağırlığı kader gemisine atar, ruh
ve kalbin tam bir ferahlıkla serbestçe gezmesine, yüks elmesine imkân
verir. Yalnız nefs-i emmarenin sınırlı özgürlüğünü ortadan kaldırır,
firavunluğunu, kendi kendisine mâlik olduğu zannını kırar, keyfince
hareket etmesine engel olur.
Kadere iman o kadar lezzetli ve saadet vericidir ki, tarif edilmez. O
lezzete ve saadete şu temsille yalnızca işaret edeceğiz:
İki adam, bir padişahın payitahtına gider ve hayret verici şeylerin
bulunduğu hususi sarayına girerler. Onlardan biri padişahı bilmez, zorba
bir hırsız gibi oraya yerleşmek ister. Fakat sarayın ve bahçesinin
gerektirdiği idare, gelir kaynaklarını sağlamak, makineleri işletmek ve
garip canlıların erzakını vermek gibi zahmetli işleri görür, sürekli ızdırap
çeker. O cennet gibi bahçe ona bir cehennem olur. O hırsız, edepsiz adam
her şeye acır, hiçbir şeyi idare edemez. Vaktini tasalanarak geçirir. Sonra
da cezalandırılıp hapse atılır.
İkinci adam ise padişahı tanır, kendini onun misafiri bilir. O saraydaki ve
bahçedeki bütün işlerin bir kanunla gerçekleştiğine, her şeyin bir
programla, kolayca işlediğine inanır. Zahmet ve külfetleri padişahın
kanununa  bırakıp safa ile o cennet gibi bahçenin bütün lezzetlerinden
istifade eder. Padişahın merhametine ve idare kanunlarının güzelliğine
güve nerek her şeyi hoş görür, hayatını tam bir lezzet ve saadet içinde
geçirir.
İşte 1215َِرِ أََِ َِ اََْرَْ اََٰ َِْ hadis-i şerifinin sırrını anla.
1215 “Kadere iman eden, gam ve hüzünden emin olur.” el-Kudâî, Müsnedü’ş-Şihâb 1/187; ed-
Deylemî, el-Müsned 1/113; el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 3/187.
Dördüncü Bahis
Soru: Birinci Bahis’te, kadere dair her şeyin güzel ve hayır olduğunu  ispat
ettin. Ondan gelen şerrin bile hayır, çirkinliğin bile güzel olduğunu
gösterdin. Halbuki dünya daki musibetler ve belâlar bu hükm ü çürütüyor.
Cevap: Ey şefkatinin fazlalığından, şiddetli bir elemi hisseden nefsim ve
arkadaşım! Bütün güzelliklerin ve kemâlâtın varlığa dönük olması ve
bütün güna hların, musibetlerin, kusurların kaynağının yokluk olması;
varlığın mutlak hayır, yokl uğun i se mutlak şer olduğuna  delildir.
Madem yokluk, mutlak şerdir. Öyleyse yoklukla neticelenen veya onu
hissettiren haller de şerri içerir. Bu yüzden, varlığın en parlak nuru olan
hayat, çeşitli vaziyetler içinde yuva rlanıp kuvve t buluyor, zıt hallere
bürünüp saflaşıyor ve türlü keyfiyetler alıp istenen neticeleri veriyor. Onu
ihsan eden Zât’ın isimlerinin nakışlarını güzelce gösteriyor. İşte şu
hakikattendir ki, canlıların maruz kaldıkları elem, musibet, zorluk ve belâ
gibi durumlar sayesinde hayatlarında varlık nuru yenilenir, yokluk
karanlığı uzaklaşıp hayatları saf hale gelir. Çünkü durgunluk, sükûne t,
sükût, atalet, istirahat ve tekdüz elik, birer yokluk işaretidir. Hatta en
büyük l ezzet bile tekdüz elik içinde hiçe iner.
Kısacası: Madem hayat, Cenâb-ı Hakk’ın güzel isimlerinin nakışlarını
gösterir. O halde, hayatta insanın başına gelen her şey güzeldir. Mesela
gayet zengin, pek çok sanatta son derece usta bir sanatkâr, eserlerini ve
kıymetli servetini göstermek için basit, miskin bir adama bir ücret
karşılığında modellik vazifesi gördürür. Bir saatte dikip süslediği gömleği
ona giydirir, üstünde  türlü şekiller verir. Her çeşit sanatını göstermek için
gömleği keser, değiştirir, uzatıp kısaltır. Acaba ücretle çalışan o miskin
adamın şu zâta, “Bana zahmet veriyorsun, eğilip kaldırmakla, beni
güzelleştiren bu gömleği kesip kısaltmakla güzelliğimi bozuyorsun.”
demeye hakkı var mıdır? “Merhametsizlik, insafsızlık ettin.” diyebilir mi?
İşte bunun gibi, Sâni-i Zülcelâl, her şeyi sanatlı, benzersiz bir şekilde
yaratan Fâtır-ı Bîmisal, güzel isimlerinin nakışlarını göstermek için
canlılara giydirdiği göz, kulak, akıl, kalb gibi duyu ve latifelerle süslü
vücut gömleğini çeşitli haller içinde çevirir, değiştirir. Elemler ve
musibetler, O’nun bazı isimlerinin tecellilerini gösteren, hikmet parıltıları
içinde bir kısım rahmet nurlarıdır. O rahmet nurlarında ince güzellikler
vardır.
HÂTİME
Eski Said’in asi, kendini beğenmiş, gururlu, ameline güve nen, riyakâr
nefsini susturan ve teslim olmaya mecbur eden Beş Fıkra’dır.1216
1216 Fıkra: Madde, bölüm, paragraf.
Birinci Fıkra: Madem eşya var ve sanatlıdır. Elbette bir ustası vardır.
Yirmi İkinci Söz’de kesin bir şekilde ispat edildiği gibi, eğer her şeyin tek
bir Zât’a ait olduğu kabul edilmezse, o vakit her bir şeyin varlığını
açıklamak, bütün eşya kadar zor ve ağır olur. Eğer her şey tek bir Zât’a
verilse, o zaman bütün eşyanın varlığını izah etmek tek bir şey kadar
kolaylaşır.
Madem yerleri ve gökleri bir Zât yapmış, yaratmıştır. Elbette, o çok
hikmet sahibi ve sanatkâr Zât, yerlerin ve göklerin meyvesi, neticesi ve
gayesi olan canlıları da başkasına bırakmayacak, hikmetini bozmayacaktır.
Onları başka ellere teslim edip bütün hikmetli işlerini mânâsız hale
getirmeyecek, onların kıymetini hiçe indirmeyecek, şükür ve ibadetlerini
başkasına vermeyecektir.
İkinci Fıkra: Ey gururlu nefsim! Sen üzüm ağacına benzersin. Kendinle
övünm e! Çünkü s alkımlarını o ağaca kendisi değil, başkası takmıştır.
Üçüncü Fıkra: Sen, ey riyakâr nefsim! “Dine hizmet ettim.” diye
gururlanma. 1217اِِذَا اَ ُِِ اَْإِن َّٰ ََُُ هٰ hadisinin sırrınca, tertemiz
olmadığın için belki kendini o günahkâr adam bilmelisin. Hizmetini ve
kulluğunu, sana verilen nimetlerin şükrü, yaratılışının vazifesi, gereği ve
sende görünen ilahî sanatın neticesi bil! Ameline güve nmekten ve riyadan
kurtul!
1217 “Muhakkak ki Allah, bu dini günahkâr biriyle de güçlendirir.” (Buhârî, cihâd 182)
Dördüncü Fıkra: Hakikat ilmini, hakiki hikmeti istersen, Cenâb-ı
Hakk’ın marifetini kazan, yani O’nu bil ve tanı. Çünkü bütün varlıkların
hakikati, O’nun Hak isminin parıltıları, isim ve sıfatlarının tecellileridir.
Maddî-manevî, cevherî-arazî1218 her bir şeyin, her bir insanın hakikati,
Allah’ın birer isminin nuruna ve hakikatine dayanır. Yoksa asılsız,
önemsiz birer surettirler. Yirminci Söz’ün sonunda  bu sırdan bir parça
bahsedilmiştir.
1218 Bir şeyin değişmez özü ve gelip geçici olan kısmı.
Ey nefis! Eğer şu dünya  hayatına şiddetli bir arzuyla bağlanır ve ölümden
kaçmaya çalışırsan kesinlikle bil ki, hayat zannettiğin şey yalnız içinde
bulunduğun dakikadır. O dakikadan önceki bütün hayatın ve o zaman
içindeki dünya ya ait her şey, o dakikada ölmüştür. O dakikadan sonraki
bütün hayatın ve onun  içindekiler ise henüz yoktur, hiçtir. Demek,
güve ndiğin maddî hayat yalnız bir dakikadır. Hatta varlığın hakikatini
araştırıp bilen bir kısım zâtlar dünya hayatı için, “Bir aşiredir,1219 belki
kısacık bir andır.” demişler. İşte bu sırdandır ki, bazı veli zâtlar, dünya nın
kendisine bakan yönüyl e var olmadığına hükm etmişler.
1219 Aşire: Saniye dakikanın, salise de (aslen) saniyenin 60’da biridir. Bunun onuncu seviyesi olan
aşire de dakikanın 60 üzeri 9’da biridir.
Madem hakikat böyledir. Nefsin arzularına bağlı olan maddî hayatı bırak!
Kalb, ruh ve sırrın1220 hayat derecesine çık, ne kadar geniş bir hayat
daireleri olduğunu gör! Senin için ölü olan geçmiş ve gelecek, o hayat
mertebesinde canlı ve mevcuttur.
1220 Sır: Kalbde ilahî emanet olan, bedende ruhun emanet olması mânâsında Rabbanî bir latife.
Ey nefsim! Madem öyle, sen de kalbim gibi ağla, bağır ve de ki:
Fâniyim, fâni olanı istemem.
Acizim, aciz olanı istemem.
Ruhum u Rahman’a teslim eyledim, başkasını istemem.
İsterim, fakat bâki bir yâr isterim.
Zerreyim, fakat bir Ebedî Güneş isterim.
Tamamen bir hiçim, fakat bu mevcudatı birden isterim.
Beşinci Fıkra: Bu kısım kalbe Arapça geldiği için öyl e yazıldı.
1221ََُُّْٰ أَك zikrindeki otuz üç tefekkür mertebesinden birine işarettir.
1221 Sadece büyüklükte değil, hiçbir konuda eşi ve benzeri olmayan, başka bir şey kendisiyle
kıyas bile edilemeyecek yegâne büyük, Allah’tır.
ةُ ِٰهِِ اِي َ ََِاَُِْ اشُ اَْزََُِ اَُِْ اُِ وَ اَُِْ اَُِْ الَُّْٰ أََُْ إِذْ هُ
َءًًِّ وَوُُدًا وَبَُدَاتِ ًُّ وَََُُِْ ِٰهِ اَْْاَِ وَطَََتٍ وََ ًّ وَُْءًا وَََاََِْتِ كُ
َِِْهِْ۪۪ وََِِْ۪ وَةٍ وَُُشُ ََْرِ عِِه۪ ٍِِْ وََِْوََِِْ۪ وََِْمِ ََِ۪ وَََرِه۪ إِ ُُطُ ََ
رَمٍِِْه۪ ٍُِْ وَكَِ۪ وََِِْ۪ وَتََءِ ُِْ۪ وََِيَوَََِْتُ َِ َْه۪ ٍُِْ وٍَََِ وََِِْ
ه۪رََِْ۪ وٍَََِِْ وََََاتُ َضِ ِ۪ ٍََِْ وَِْوَََددِه۪ وَََفِ ُِْ۪ وَََِ۪ وَأَزَاُِ ََئِ
ِةِ اََْاَ وََلِه۪ ََِدَاتِ ََََِتِ ََِ۪ وَََلِالِ وََََتِ وَََِ۪ ََِلِ وَََوَََِ۪ وَََ
ورَِ اُُْلِ وَاَُُْ وَاُرِ َٰ دِ اَِْي ااِِ اَءِ اََْلِ اَُْاََِِْ ََ بَ
ِِي ٍَْ َََُ اَُُْ َُل أََْامِ ََْ ََْأََمِ وَاَْمِ وَالْإَِْمِ َٰ َ الْوَاُرِ وَدَاِِ الْ
ََلُ َُل ََِْاَِ ُ اُِْْ اَُْى اِِْْ اَُِْ دُل ِِي ٍَْ ََاُِْْ اَُُْ يَِِْ اَُِْ ُ الْ
ُ َُلِ ُ اْنُ اَُْةِ ََ اْنِ اََُُْ َُل ُِورَِ ُ اَُْْ اُْاَِْْ اَُْ
وَالُ اَُْْدَاتِ ََََِ اِْْاٰةِ: زَاَْ اَُِْ. ََْ ا َُِ ِاتِ وََُ َٰ ََلِ ااتِ ََِِِِْ 
َُْ اََِِْ.. ِْاََْلَ اَِ ََْ أَظَِْ اَاِِ أَن َِْ اَُْزِمِ ِْ اَ ااِِ ََ الْ
ََِْاِِ اُُْدِ.. ِْإَِْنِ اَُْدِ لََِلِ اَُْدِ ِْأَوَِْ َُْنٍ َِْنٍ.. ِْ ْأََِْ ِ
1222..اَْدُودِ
1222 Allah en büyüktür. Çünkü O öyle bir Kadir, Alîm, Hakîm, Kerîm, Rahîm, Cemîl ve Nakkaş-ı
Ezelî’dir ki, küll ve cüz olarak bu kâinatın sayfalarının ve tabakalarının hakikati, küllî ve cüzî
olarak varlık ve bekâ itibarı ile varlıkların hakikatleri ancak O’nun kaza ve kaderinin, düzene
koymasının ve takdirinin ilim ve hikmetle çizilmiş çizgileri; O’nun ilim ve hikmet pergeliyle,
sanatı ve yardımıyla tasvir ve idare edilen nakışları; O’nun sanat, itina, tezyin ve
nurlandırmasının, mucize elinin lütuf ve keremle gerçekleştirdiği süslemeleri; rahmet ve
nimetiyle ortaya koyup kendini tanıtmasının, sevdirmesinin, ikram ve lütfunun tatlı çiçekleri;
O’nun coşkun rahmet, nimet, şefkat ve rahmetinin cemâl ve kemâlle yarattığı meyveleridir.
Aynaların fâniliği ve mazharların akıp gitmesiyle beraber, onlarda tecelli eden ebedî güzellik
bâki kalarak, mevsimlerin, asırların ve çağların geçmesiyle; gelip giden mahlûkat, günler ve
yıllar boyunca nimetinin devamına şahitlik etmesiyle cemâl ve kemâlinin parıltılarından başka
bir şey değildir.
Evet, mükemmel eser, akıl sahipleri için mükemmel fiile, mükemmel fiil anlayış sahipleri için
açıkça mükemmel vasfa, mükemmel vasıf zorunlu olarak mükemmel icraat ve sıfatlara, o da
şüphesiz kendisine yakışan bütün hususiyetlerle zâtın kemâline delildir. Bu, gerçek ve kesindir.
Evet, aynaların fâniliği ve varlıkların geçip gitmesiyle beraber tecellilerin ve feyizlerin devam
etmesi; bütün bu görünen güzelliklerin, mazharların mülkü olmadığına en açık delildir. Bu,
Vacibü’l-Vücûd ve Baki-i Vedûd’un güzelliğinin, durmadan tazelenen ihsanlarının en açık
ispatıdır
1223ِْ۪ وََْهِ وََٰ اِٰ۪ وَصَدَدَ َ ِ ِِْ اّٰزَلِ إَِ اََِْ عََ ٍَُ َِ اَُْ َ َٰ َِاَّٰ
1223 Allahım, Efendimiz Muhammed’e (aleyhissalâtü vesselam), onun âl ve ashabına, ezelden ebede
Senin ilmindeki varlıklar sayısınca salât ve selam et.
Zeyl1224
1224 Zeyl: İlave
ِِِْــــــِ ِّٰ اِْٰ ا
(Bu küçücük ilavenin büy ük önemi var. Herkese faydalıdır.)
İnsanı Cenâb-ı Hakk’a ulaştıracak yollar pek çoktur ve bütün hak yollar
Kur’an’dan alınmıştır. Fakat onların bazısı diğerlerinden daha kısa, daha
emniyetli ve daha geniştir. O yollar içinde, benim eksik kavrayışımla
Kur’an’dan anladığım, “acz, fakr, şefkat ve tefekkür” yoludur.
Evet, acz de aşk gibi, belki onda n daha emniyetli bir yoldur ki, kulluk
vasıtasıyla insanı mahbubi yete, yani Allah tarafından sevilme makamına
kadar götürür.
Fakr, insanı Cenâb-ı Hakk’ın Rahman ismine ulaştırır.
Şefkat, aşk gibi, belki daha keskin ve daha geniş bir yoldur ki, insanı
Rahîm ismine kavuşturur.
Tefekkür de aşk gibi, hatta daha zengin, daha parlak, daha geniş bir yoldur
ki, insanı Allah’ın Hakîm ismine götürür.
Bu yol, “tarik-i hafi” denilen ve sessiz zikir yapılan, işe nefisle
mücadeleden başlanan tarikatlar gibi on adımdan değil, “tarik-i cehriye”
denilen ve yüks ek sesle zikir yapılan, işe tabiat putunu kırmakla başlanan
tarikatlar gibi nefsin yedi mertebesine atılan adımlardan da değil; sadece
dört mertebeden ibarettir. Tarikattan ziyade hakikattir, şeriattır. Yanlış
anlaşılmasın; aczini, fakrını ve kusurunu Cenâb-ı Hak karşısında görmek
demektir, yoks a insanlara göstermek değildir.
Şu kısa yolun esası sünnete uymak, farzları işlemek ve büyük güna hları
terk etmektir. Bilhassa namazı tâdil-i erkân1225 ile kılmak ve ardından
tesbihatı yapmaktır.
1225 Tâdil-i erkân: Namazı bütün rükün ve esaslarını usulünce yerine getirerek edâ etmek.
Birinci mertebeye 1226 أََََُُْْ َُا ayeti işaret ediyor.
1226 “Öyleyse nefislerinizi temize çıkarmayın, kendinizi hatasız görmeyin.” (Necm sûresi, 53/32)
İkinci mertebeye 1227مْأَُْْٰ أََََُُِْ َُا َّٰ فَوََ َُُا  ayeti,
1227 “Allah’ı unutup da Allah’ın da kendilerine, kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın!”
(Haşir sûresi, 59/19)
Üçüncü mertebeye 1228َِِْنْ ٍََ َِْ ََ ِّٰ۬ وََۤ أََََ مَكَ ِْ ٍَََ ََِۤ أََب
ayeti,
1228 “Sana gelen her iyilik Allah’tandır. Başına gelen her fenalık ise nefsindendir.” (Nisâ sûresi,
4/79)
Dördünc ü mertebeye ise 1229ََُْا وَُّّ َْءٍ ٌَِ إِلُ ayeti işaret ediyor.
1229 “O’nun Vechi (Zâtı ve rızası) dışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi,
28/88)
Bu dör t mertebenin kısaca izahı şudur:
Birinci mertebede:
ا أََََُُْْ َُ ayetinin işaret ettiği gibi, nefsi temize çıkarmamak... Çünkü
insan, yaradılışı gereği nefsini sever. Hatta önce ve bizzat, yalnız onu
sever, her şeyi nefsine feda eder. Nefsini ibadete lâyıkmış gibi metheder,
ayıplardan uzak görüp temize çıkarır. Elden geldiğince kusurları kendine
yakıştırmaz ve kabul etmez. Nefsini taparcasına, şiddetle savunur . Hatta
fıtratına yerleştirilmiş, Hakiki Mabud’u hamd ve tesbih etmesi için
kendisine verilmiş dona nım ve kabiliyetleri nefsi için kullanarak َِ اََ
1230َُِٰ َُٰإ ayetinin tehdidine muhatap olur. Sadece kendini görür, kendine
güve nir, kendini beğenir.
1230 “(Baksana) şu kendi heva ve heveslerini ilah edinen kimseye!” (Furkan sûresi, 25/43; Câsiye
sûresi, 45/23)
İşte bu mertebede nefsin asıl temizliği, onu t emize çıkarmamaktır.
İkinci mertebede:
مْ أَََُُُْْا َّٰ َََُْٰ َُُا ََِ وَ ayetinin ders verdiği gibi, insan kendini
unutmuş, kendinden haberi yok. Ölümü bile başkasına yakıştırır. Fâniliği
ve yokluğu görse üstüne alınmaz. Zahmet ve hizmet sırasında nefsini
unutmak, ücret alma ve lezzetlerden istifade etme vaktinde ise kendini
düşünmek, şiddetle savunm ak ve çok mühim görmek nefs-i emmarenin
gereğidir.
Nefsin bu makamdaki temizliği, arınması, terbiyesi şu halin zıddıyla
mümkündür . Yani, nefsi haz ve ihtiraslarda unutmak, ölümde ve hizmette
ise düşünmek...
Üçüncü mertebede:
1231َََِْ ِْ ٍََ َِْ نِنَ ِّٰ۬ وََۤ أََََاََ ِْ ٍَََ ََۤ أَص ayetinin ders verdiği
gibi, nefis tabiatı gereği, iyiliği daima kendinden bilip övünür  ve ameline
güve nir. Bu mertebede insan, nefsinde yalnız kusuru, noks anlığı, aczi ve
fakrı görüp bütün güzellik ve faziletlerin kendisine Fâtır-ı Zülcelâl
tarafından ihsan edilmiş nimetler olduğunu anlar; övünm ek yerine
şükreder, kendini beğendirmek yerine hamd eder.
1231 “Sana gelen her iyilik Allah’tandır. Başına gelen her fenalık ise nefsindendir.” (Nisâ sûresi,
4/79)
Şu mertebede nefsin temizliği, 1232ََْ َْ زَََّْٰ أَف sırrıyla, kemâlini kusurda,
kudretini aczde, zenginliği fakrda bilmektir.
1232 “Nefsini maddî ve manevî kirlerden arındıran, kurtuluşa erer.” (Şems sûresi, 91/9).
Dördüncü mertebede:
1233ا وَََُّْلُل َْءٍ ٌَِ إِك ayetinin ders verdiği gibi, nefis kendini serbest, tek
başına ve bizzat mevcut bilir. O sebeple bir tür rubûbi yet dava eder,
Mabud’una karşı düşmanca bir isyan içine girer.
1233 “O’nun Vechi (Zâtı ve rızası) dışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi,
28/88)
İşte nefis, bu ha lden şu hakikati anlamakla kurtulur:
Her şey, nefsinde mânâ-yı ismiyle, yani kendisine bakan yönüyl e fânidir,
kayıptır, sonradan olmadır, ölüdür. Fakat mânâ-yı harfiyle, yani
Sanatkârına, Yaratıcısına bakan yönüyl e, Sani-i Zülcelâl’in isimlerine
ayna olması ve vazifesi itibarı ile şahittir, gözle görülür, vücuda
getiricidir, mevcuttur.
Bu makamda nefsin temizliği şöyledir: Varlıkta yokluk, yoklukta varlık
bulur. Yani kendini sahibi bilse, kendine varlık atfetse kâinat kadar büyük
bir yokluk karanlığı içinde kalır. Kendi varlığına güve nip Hakiki
Yaratıcı’yı unutsa, ateş böceği gibi kendi şahsî, zayıf ışığıyla sonsuz
yokluk karanlıklarında ve ayrılıklar içinde boğul ur. Fakat benliğini ve
gururu bırakıp bizzat nefsinin hiç olduğunu ve aslında Hakiki Yaratıcı’nın
bir tecelli aynası bulunduğunu görse bütün mevcudatı ve sonsuz bir varlığı
kazanır. Zira bütün varlıkların, isimlerinin cilvelerine mazhar olduğu
Vâcibü’l-Vücud Zât’ı bulan, he r şeyi bulmuştur.
HÂTİME1234
1234 Sonsöz
Şu acz, fakr, şefkat ve tefekkür yolunda ki dört mertebenin izahı, hakikatin
ilmine, şeriatın hakikatine, Kur’an’ın hikmetine dair yirmi altı adet
Söz’de yapılmıştır. Burada yalnız bir iki nokt aya kısaca işaret edeceğiz.
Evet, bu yol daha kısadır, çünkü dört mertebedir. Acz yolunun yolcusu,
elini nefisten çekse doğrudan doğruya Kadîr-i Zülcelâl’e yöne lir. Halbuki
en keskin yol olan aşkın yolcusu, nefisten elini çeker, mecazî bir sevgiliye
yapışır. Ancak onun yokl uğunu gör dükten sonra Hakiki Sevgili’ye gider.
Hem bu yol daha emniyetlidir. Çünkü bu yolda nefsin hakka aykırı,
mübalağalı, yalan iddiaları bulunmaz. İnsan, nefsinde acz, fakr ve
kusurdan başka bir şey bul amaz ki haddini aşsın.
Hem bu yol çok daha umumidir, geniş bir caddedir. Çünkü bu yolun
yolcusu, vahdet-i vücûd meşrebindekiler gibi, daimî huzuru kazanmak için
kâinatı yokluğa mahkûm  zannedip 1235ا ََُّإِلَ َُْدَ  hükm üne varmaya
veyahut vahdet-i şuhûd ehli gibi, daimî huzur için kâinatı mutlak bir
unutuş perdesinde hapse mahkûm  kabul edip 1236ا ََُُّدَ إِلَ َْ demeye
mecbur olmuyor. Belki Kur’an onu ebedî yokluktan ve hapisten açıkça
bağışladığı için bu yolun yolcusu da varlıkları kendileri hesabına
hizmetten azlederek Fâtır-ı Zülcelâl hesabına kullanıyor. Her şeyi Cenâb-ı
Hakk’ın güzel isimlerinin tecellilerine mazhar ve onların aynası olmakla
vazifeli görüyor. Varlıklara mânâ-yı harfî ile, yani Yaratıcılarını gösteren
yüzlerine bakıp mutlak gafletten kurtularak daima O’nun huzurunda  olma
şuurunu kazanıyor. Her şeyde Cenâb-ı Hakk’a bir yol buluyor.
1235 Vücûd-u Vâcib’e nispeten başka şeylere var denilmemeli… Onlar varlık unvanına lâyık
değildir.
1236 Görünen sadece O’dur.
Sözün özü, varlıklara kendileri hesabına, yani mânâ-yı ismî ile bakmıyor.
Yirmi Yedinci Söz
İÇTİHAT RİSALESİ
Beş altı sene önce Arapça bir risalede içtihada1237 dair bir mesele
yazmıştım. Bu Söz, iki kardeşimin arzusuyla, o mesele hakkında haddi ni
aşana haddi ni bildirmek için yazıldı.
1237 İçtihat: Din âlimlerinin, Kur’an ve sünnete dayanarak verdikleri şer’i hükümler.
ٰنِ اِِِْــــــِ ِّٰ اْ
1238ُمَََُُِْْْ ُِْمْ َََُِ اَِ ي أُۨوِ اَِْْ ُِْ إَِ اُلِ وَإِٰۤوََْ رَدوه
1238 “Halbuki onlar bu haberi peygambere ve aralarındaki yetkili zâtlara arz etselerdi, elbette işin
iç yüzünü araştırıp ortaya çıkaranlar, onun mahiyetini, haberin neye işaret ettiğini bilirlerdi.”
(Nisâ sûresi, 4/83)
İçtihat kapısı açıktır, fakat bu z amanda oraya girmeye altı mâni var.
Birinci Mâni
Nasıl ki, kış mevsiminde, fırtınaların şiddetli olduğu vakitte, bir binadaki
küçük delikler dahi kapatılır, yeni kapılar açmak hiçbir şekilde akıl kârı
değildir. Hem nasıl ki, büyük bir sel baskınında, tamir için duva rlarda
delik açmak boğul maya sebep olur. Aynen öyle de, haramların işlendiği,
yabancı âdetlerinin her yeri sardığı, bid’atların çok arttığı ve dinsizlik
tahribatının olduğu şu zamanda, İslamiyet kalesinde içtihat adıyla yeni
kapılar aralamak, o kalenin duva rlarında bozguncuların girmesine sebep
olacak delikler açmak İslamiyet’e karşı bir cinayettir.
İkinci Mâni
Dinin kesin hüküm leri hakkında içtihat olmaz. Çünkü o hüküm ler açık ve
bellidir, müminlere hayat kaynağı ve gıda hükm ünde dir. Şu zamanda ise o
hüküm ler terk ediliyor, sarsılıyor. Bütün himmet ve gayreti onların ayağa
kaldırılmasına, diriltilmesine sarf etmek gerekirken; İslamiyet’in farklı
görüşlere açık meselelerinde ve geçmiş nesillerin saf, hâlis içtihatlarında
bütün zamanların ihtiyaçlarına cevap veren fikirler bulunduğu halde,
onları bırakıp nefsin heveslerine uyarak yeni içtihatlar yapmak, bid’atları
dine sokan bir ihanettir.
Üçüncü Mâni
Nasıl ki, çarşıda mevsimlere göre birer mal rağbet görüyor, farklı
zamanlarda farklı şeyler revaç buluyor. Aynen öyle de, şu âlem sergisinde,
toplum ve medeniyet çarşısında, her asırda farklı bir şey kıymet buluyor,
öne çıkarılıyor, dikkatleri çekiyor, bakışlar ona yöne liyor, fikirler ona
tutuluyor. Mesela şu zamanda siyasetin, dünya  hayatını kazanma
gayretinin ve felsefenin revaç bulması gibi... Selef-i salihîn1239 devrinde, o
zamanın çarşısında ise en çok rağbet gören şey, yerlerin ve göklerin
Hâlık’ının rızasını kazanmak, bizden ne istediğini bilmek, kelâmından
mânâlar çıkarmak, peygamberlik ve Kur’an nuru ile -bugünkü hayat
tarzımızla arası kapanmayacak derecede açılan- ahiret âleminde ebedî
saadeti kazandıracak vesileleri elde etmekti.
1239 Selef-i salihîn: Ehl-i Sünnet ve Cemaat’in ilk rehberleri; sahabe, tabiin ve tebe-i tabiinin ileri
gelenleri.
İşte o devirde zihinler, kalbler ve ruhlar bütün kuvve tiyle yerlerin ve
göklerin Rabbinin rızasını anlamaya ayarlı olduğunda n, insanların günlük
hayattaki sohbe tleri, konuş maları, halleri ve yaşadıkları hadiseler bununl a
ilgiliydi. Her şey Allah’ın rızasını kazanmak için yapıldığından, güzelce
bir kabiliyete sahip herkes kalben ve fıtraten, farkında bile olmadan
sürekli bir marifet dersi alıyordu. Hadiselerden ve sohbe tlerden bir şeyler
öğreniyordu. Âdeta her şey bir rehber hükm üne geçip o insanın fıtratını ve
kabiliyetlerini içtihada hazırlıyordu. Hatta şu fıtrî ders, insanları o derece
aydınlatıyordu ki, neredeyse çalışmadan içtihada kabiliyetli hale getiriyor,
âdeta ateşsiz nurlandırıyordu. İşte böyle fıtrî bir ders alan kabiliyetli bir
insan içtihat ilmini öğrenmeye başladığı vakit, bir kibrit hükm üne geçen
kabiliyeti “nurun âlâ nur” (nur üstüne nur) sırrına erişir ve o insan kısa
zamanda müçtehit olurdu.
Fakat asrımızda, Avrupa medeniyetinin tahakküm üyle, her şeyi sebeplere
bağlayan tabiatçı felsefenin hücumu ve hayat şartlarının ağırlaşmasıyla
fikirler ve kalbler dağılmış, himmet ve inayet bölünmüştür. Zihinler
maneviyata karşı yabancılaşmıştır. İşte bu yüzden, zamanımızda bir insan,
dört yaşında Kur’an’ı hıfzedip âlimlerle münazarada bulunan Süfyan ibni
Uyeyne gibi bir müçtehidin zekâsına sahip olsa bile, Süfyan’ın içtihat
ilmini kazandığı süreye nispeten, on kat daha fazla zamana muhtaçtır.
Süfyan içtihadı on senede tahsil etmişse, bugün  bir insanın yüz seneye
ihtiyacı vardır. Çünkü Süfyan’ın fıtrî tahsili, iyi ile kötüyü fark edebildiği
yaştan başlamıştır. O zât her şeyden ders almış, kabiliyetleri yavaş yavaş
hazırlanmış, nurlanmış ve bir kibrit hükm üne geçmiştir. Onun bu
zamandaki bir emsalinin ise zihni felsefede boğul muş, aklı siyasete
dalmış, kalbi dünya  hayatıyla sersemlemiş ve kabiliyetleri içtihattan
uzaklaşmıştır. Bu asrın ilimleriyle meşguliyeti derecesinde kabiliyetleri
şer’i içtihada yabancılaşmış ve o insan tabii ilimlerdeki ihtisası ölçüsünde
içtihatta geri kalmıştır. Bu yüzden, “Ben de Süfyan ibni Uyeyne kadar
zekiyim, niçin ona  yetişemiyorum?” diyemez, demeye hakkı yokt ur ve ona
yetişemez.
Dördüncü Mâni
Nasıl ki bir cisimde, büyüyüp gelişmeye meyil bulunur. O meyil, içten
geldiği zaman vücut ve cisim için bir gelişmedir. Fakat eğer dışarıdan
zorla gelirse vücudun cildini yırtar ve onu tahrip eder; gelişme değildir.
Aynen öyle de, İslamiyet dairesine selef-i salihîn gibi, kâmil takva
kapısından ve dinin kesin emirlerine uymak suretiyle girenlerde ilerleme
meyli ve içtihat niyeti bulunursa, bu bir kemâldir, mükemmelleşmedir.
Dinin kesin emirlerini terk eden, dünya  hayatını ahirete tercih eden ve
maddeci felsefeye karışanlarda ise o meyil ve içtihat niyeti İslamiyet’in
gövde sini yıkmaya ve boynunda ki şeriat zincirini çıkarmaya sebep olur.
Beşinci Mâni
Üç sebep, günüm üzün içtihatlarını semavî olmaktan çıkarır, dünye vi
yapar. Halbuki şeriat semavîdir ve şer’i içtihatlar da onun örtülü
hüküm lerini bildirdiği için semavîdir.
Birincisi: Bir hükm ün hi kmeti ayrı, sebebi ayrıdır. Hikmet ve fayda, o şeyi
tercih etmeye sebep olur. Yoksa o şeyin varlık sebebi değildir. Bir hükm ün
sebebi ise onun varlığına vesiledir. Mesela yolculuk esnasında namaz
kısaltılır, iki rekât kılınır. Bu şer’i iznin sebebi yolculuk, hikmeti ise
zahmet ve zorluktur. Yolculukta hiç zorluk çekilmese de namaz kısaltılır,
çünkü sebep var. Fakat yolculuk dışında, yüz zorluk da bulunsa namazın
kısaltılmasına sebep olamaz. İşte şu hakikatin aksine, zamanımızın
anlayışı, fayda ve hikmeti sebep yerine koyup ona göre hüküm  veriyor.
Elbette böyl e içtihatlar dünye vidir, semavî değil.
İkincisi: Bu zamanın bakışı, önceliği dünya  saadetine veriyor, hüküm leri
ona göre belirliyor. Halbuki şeriat, önceliği ahiret saadetine verir, dünya
hayatına ise ikinci derecede, ahirete vesile olması dolayısıyla bakar.
Demek ki, zamanımızın bakışı şeriatın ruhuna  yabancıdır. Öyleyse onunl a
şeriat adına içtihat edilemez.
Üçüncüsü: 1240ُْرَاتِن اُورَاتِ ُُِ اَْإِ yani, “Zaruret haramı helâl
derecesine getirir.” kaidesidir. Bu hüküm  her durumda geçerli değildir.
Zaruret ancak haram yolla meydana gelmemişse haramı helâl kılmaya
sebep olur. Fakat iradenin kötüye kullanılmasıyla ve gayrimeşru
sebeplerle ortaya çıkmışsa haramı helâl kılamaz, ruhsat1241 tanınan
hüküm lere esas olamaz, özür teşkil edemez. Mesela, bir adam kendi
iradesiyle haram bir tarzda sarhoş olsa, âlimlere göre, işlediği ameller
aleyhinde geçerlidir, mazur görülmez. Hanımını boşasa boşanması gerçek
olur. Bir cinayet işlese cezasını görür. Fakat o adam kendi iradesiyle
sarhoş olmadıysa boşanması sayılmaz, cinayetten de ceza görmez. Hem
bir içki müptelâsı, zaruret derecesinde bağımlı da olsa, “Bu zarurettir, o
halde bana helâldir.” diyemez.
1240 eş-Şâtıbî, el-Muvafakât 4/145; İbnü’l-Hümâm, Fethu’l-Kadîr 4/348; Aliyyülkârî, el-Masnû’
s.121; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 2/35.
1241 Ruhsat: Kulların özürlerine dayalı olarak, meşru dairede tanınan kolaylık.
İşte asrımızda zaruret derecesine geçen, insanları bağımlı eden, yaygın
birer belâ suretinde çok şey var ki, iradenin kötüye kullanılmasının,
gayrimeşru meyillerin ve haram işlerin neticesi olduklarından, ruhsat
tanınan hüküm lere esas teşkil edip haramı helâl kılamazlar. Günüm üzün
müçtehitleri ise o zaruri şeyleri şer’i hüküm lere esas yaptıkları için
içtihatları dünye vidir, nefsani heveslerinin eseridir ve tabiatçı felsefenin
tesiriyledir; semavî ve şer’i olamaz. Oysa göklerin ve yerin Hâlık’ının
manevî izni olmadan O’nun hüküm lerine ve kullarının ibadetlerine
müdahale etmek yasaklanmıştır.
Mesela bazı gafiller, hutbe gibi bir İslam şiarının1242 Arapça yerine her
milletin kendi diliyle okunm asının iki gerekçeyle daha güzel olduğunu
söylüyorlar:
1242 Şiar (şeair): İslam’ın sembol haline gelmiş işaretleri.
Birincisi: “Devrin siyasi hadiseleri Müslümanların avam tabakasına da bu
şekilde anlatılsın.” diyorlar. Halbuki bugünkü siyasetin içine o kadar çok
yalan, hile ve şeytanlık girmiştir ki, siyaset âdeta şeytanların hilesi
hükm üne geçmiştir. Minber ise ilahî vahyin tebliğ makamı olduğunda n,
siyasi hilelerin o yüc e makama çıkmaya hakkı yokt ur.
İkincisi: “Hutbe, Kur’an’ın bazı sûrelerindeki nasihatleri izah etmek
içindir.” diyorlar. Evet, eğer Müslümanların çoğu İslamiyet’in kesin
emirlerine, temel esaslarına ve bilinen hüküm lerine uyup onları yerine
getirseydi, o vakit şer’i görüşleri, ince meseleleri ve gizli dersleri anlamak
için farklı dillerde hutbe okunm ası ve Kur’an sûrelerinin -eğer mümkün
olsaydı- tercümesi1243 HAŞİYE belki daha güzel olurdu. Fakat namaz, zekât ve
orucun farz oluşu ve adam öldürmek; zina ve içkinin haramlığı gibi
İslam’ın herkesçe bilinen kesin hüküm leri asrımızda ihmal ediliyor. Avam
halk tabakası, bu farz veya haramların ne olduğunu ders almaya muhtaç
değildir; belki o kutsî hüküm lerin hatırlatılmasına, İslamiyet damarı ve
iman hissi uyandırılarak o emirlere uymaya teşvike ve ikaza muhtaçtır.
Zira cahil bir adam, ne kadar cahil olursa olsun, Kur’an’dan ve Arapça bir
hutbeden şu mânâyı anlar: “İmam herkesin bildiği iman esaslarını ve
İslam’ın şartlarını hatırlatıyor, ders veriyor, okuyor .” O adamın kalbinde
bunlara karşı bir şevk uya nır.
1243 HAŞİYE Kur’an’ın mucizelerine dair Yirmi Beşinci Söz, Kur’an’ın hakiki tercümesinin mümkün
olmadığını göstermiştir.
Acaba kâinatta hangi kelâm, Arş-ı Âzam’dan gelen Kur’an-ı Hakîm’in
mucizevî, izah edici ihtarlarına, ikazlarına ve teşviklerine denk ol abilir?
Altıncı Mâni
Selef-i salihînin büyük müçtehitleri, nur ve hakikat devri Saadet Asrı’na
yakın oldukları için o asırdan saf bir nur alıp hâlis bir şekilde içtihat
edebilirlerdi. Bu zamanın müçtehitleri ise hakikat kitabına o kadar çok
perde arkasından ve uzak bir mesafeden bakar ki, onun en açık bir harfini
bile zor görebilirler.
Eğer dersen ki: Sahabiler de insandır ve hatadan, yalandan tamamen
arınmış olamazlar. Halbuki içtihatların ve şer’i hüküm lerin dayandığı
esas, sahabenin adaleti ve doğruluğudur . Hatta ümmet, sahabilerin
hepsinin adil olduklarında ve doğr u söylediklerinde birleşir.1244
1244 İbni Hibbân, es-Sahîh 10/477; İbni Abdilberr, et-Temhîd 22/47; es-Suyûtî, et-Tedrîbu’r-Râvi
1/207, 318, 2/214-215.
Cevap: Evet, sahabiler büyük çoğunl uğu itibarı ile hakka, doğruluğa âşık
ve adalete bağlıdır. Çünkü o asırda yalan bütün çirkinliğiyle, doğruluk da
bütün güzelliğiyle öyle bir tarzda gösterilmiştir ki, aralarındaki mesafe,
yerle gök arası kadar açılmıştır. Aşağıların en aşağısı olan “esfel-i
sâfilîn”deki Müseylime-i Kezzâb’ın seviyesiyle, yücelerin yücesi olan
“âlâ-yı illiyyîn”deki Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) sıdk1245
derecesi kadar aralarında bir fark görülmüştür. Evet, Müseylime’yi en
aşağı seviyeye düşüren şey yalan olduğu gibi, Muhammedü’l-Emin’i
(aleyhissalâtü vesselam) en yüc e makama çıkaran da sıdktır, doğr uluktur.
1245 Sıdk: Doğru söz, hakka uygunluk. Peygamber vasıflarındandır.
İşte yüce hisler taşıyan, güzel ahlâka çok bağlı bulunan ve Nübüvve t
Güneşi’nin (aleyhissalâtü vesselam) sohbe tinin ışığıyla nurlanan
sahabilerin; Müseylime’nin maskaralık dolu sahte yaldızlı dükkânındaki o
derece çirkin ve alçalmaya sebep olan yalana kendi iradeleriyle el
uzatmadıkları.. küfürden çekindikleri gibi küfrün arkadaşı olan yalandan
çekindikleri.. ve aynı derecede güzel, iftihar kaynağı, yüks elme merdiveni
ve peygamberlik makamının övünc ü Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) yüce hazinesinde en kıymetli şey olan, eşsiz güzelliğiyle
insanlığı nurlandıran sıdka, doğruluğa ve hakka -bilhassa şer’i hüküm lerin
rivayetinde ve tebliğinde- elbette ellerinden geldiği kadar talip ve âşık
oldukları, ona  uygun ha reket ettikleri şüphe sizdir.
Halbuki şu zamanda, yalan ile doğru arasındaki mesafe o kadar kısalmıştır
ki, âdeta omuz omuza vermişler. Doğruluktan yalana pek kolay geçiliyor.
Hatta siyaset propagandası vasıtasıyla yalancılık, doğruluğa tercih
ediliyor. İşte en çirkin şey, en güzel şeylerle beraber aynı dükkâ nda, aynı
fiyatla satılırsa, elbette pek kıymetli olan ve insanı hakikat cevherine
götüren doğruluk ve hak pırlantası, o dükkâ nın sahibinin marifetine ve
sözüne güve nilip kör ü kör üne alınmaz.
Hâtime1246
1246 Sonsöz.
Şeriatlar asırlara göre değişir. Hatta bir asırda, farklı kavimlere ayrı ayrı
şeriatlar, peygamberler gelebilir ve gelmiştir. Hâtemü’l-Enbiya’nın1247
(aleyhissalâtü vesselam) yüce şeriatı ise her asırda, her kavme kâfi
geldiğinden, farklı şeriatlara ihtiyaç bırakmamıştır. Fakat teferruatta ayrı
ayrı mezheplere bir derece ihtiyaç kalmıştır.
1247 Peygamberlerin sonuncusu, mührü (aleyhissalâtü vesselam).
Evet, nasıl ki mevsimlerin değişmesiyle elbiseler değişir ve ilaçlar
bünye lere göre çeşitlilik gösterir. Aynen öyle de, şeriatlar ve hüküm ler
asırlara, milletlerin tabiatına göre değişir. Çünkü şer’i hüküm lerin
teferruat kısmı, beşerî hallerle ilgilidir; ona göre gelir, ilaç olur. Önceki
peygamberler zamanında kavimler birbirinden çok uzak, tabiatları bir
derece kaba, şiddete meyilli, fikren az gelişmiş ve bedeviliğe yakın
olduğunda n, geçmiş dinler onların haline uygun şekilde ayrı ayrı gelmiştir.
Hatta bir kıtada, aynı asırda farklı peygamberler ve şeriatlar bulunurmuş.
Sonra Ahirzaman Peygamberi’nin (aleyhissalâtü vesselam) gelmesiyle
insanlık âdeta iptidai seviyesinden bir üst dereceye yüks eldiğinden ve pek
çok inkılâp ve ihtilâl neticesinde tek bir ders alacak, tek bir rehberi
dinleyecek, tek bir şeriatla amel edecek hale geldiğinden, farklı yollara
ihtiyaç kalmamış, ayrı ayrı rehberlere de lüzum görülmemiştir. Fakat
insanlığın tamamı aynı seviyede olmadığı ve toplum hayatında tek bir
hayat tarzı bulunmadığı için mezhepler çoğalmıştır. Eğer insanlığın büyük
kısmı bir yüks ekokul un talebeleri gibi aynı hayat tarzını benimsese ve
aynı seviyeye gelse, o zaman mezhepler birleşebilir. Fakat dünya nın şu
hali buna  müsaade etmediği gibi mezhepler de bir olmaz.
Dersen ki: Hak bir tane olur. Dört veya on iki mezhebin farklı hüküm leri
nasıl hak olabilir?
Cevap: Su, beş farklı hastaya göre nasıl beş hüküm  alırsa öyle... Mesela
bir hasta için su, hastalığına göre ilaçtır ve tıbben gereklidir, yani vaciptir.
Bir başka hastaya zehir gibi zararlıdır, tıbben yasaktır, yani haramdır. Bir
başkasına daha az zarar verir, tıbben mekruhtur. Diğer bir hastaya
zararsızdır, fayda verir, tıbben sünne ttir. Bir başkasına ise su ne zararlı ne
faydalıdır, afiyetle içsin, tıbben ona mubahtır. İşte hak burada birden
çoktur fakat beş durumda da haktır. Öyleyse diyebilir misin ki: “Su yalnız
ilaçtır, yalnız vaciptir, başka hükm ü yokt ur.”
İşte bunun gibi, ilahî hüküm ler –mezheplere ve ilahî hikmetin sevkiyle
ona uyanlara göre– değişir, her bir hüküm  de hak ve faydalı olur. Mesela
İmam Şâfiî’ye uyanlar, Hanefilere nispeten, çoğunl uk itibarı ile köylülüğe
ve göçebeliğe daha yakındır. Cemaati tek vücut haline getiren toplum
hayatı onlarda fazla gelişmediğinden, her ihtiyaca cevap veren Cenâb-ı
Hakk’ın dergâhında kendi dertlerini söylemek ve hususi arzularını istemek
için namazda imamın arkasında Fâtiha’yı bizzat, ayrı ayrı okurlar. Bu,
hakkın ve hikmetin ta kendisidir. İmam Âzam’a uyanlar ise, İslam
devletlerinin büyük kısmı bu mezhebi tercih ettiğinden, çoğunl uk itibarı
ile medeniyete, şehirliliğe daha yakın ve toplum hayatına yatkındırlar.
Onlarda cemaat bir şahıs hükm üne geçer, tek bir kişi bütün cemaat adına
konuş ur, cemaat onu kalben tasdik eder, ona uyar. İmamın sözü cemaatin
sözü hükm üne geçtiğinden, Hanefi mezhebine göre imamın arkasında
Fâtiha okunm az. Okunm aması hakkın ve hikmetin ta kendisidir.
Hem mesela, madem şeriat, insanın tabiatının haddi aşmasına set çekerek
onu düzeltir, nefs-i emmareyi1248 terbiye eder. Elbette, mensuplarının çoğu
köylü, yarı göçebe ve amelelikle meşgul olan Şâfi mezhebine göre kadına
temasla abdest bozulur ve az bir necaset abdeste zarar verir. Çoğunl uk
itibarı ile toplum hayatına giren, bir derece medeni şekilde yaşayan
insanların mensup olduğu Hanefi mezhebine göre ise kadınlara dokunm ak
abdesti bozmaz ve bir dirhem1249 kadar necasete fetva vardır.
1248 Nefs-i emmare: İnsanı daima kötülüğe sevk eden nefis.
1249 Dirhem: Yaklaşık üç grama denk gelen ağırlık ölçüsü.
Mesela bir amele ile bir efendiyi ele alalım. Amele, yaşayış tarzı itibarı ile
yabancı kadınlarla görüşmeye, temasa ve mesela bir ocağın başında oturup
haram şeylerin içine karışmaya daha meyilli olduğunda n, tabiatı ve nefs-i
emmaresi meydanı boş bulup haddini aşabilir. Şeriat buna  set çekmek için
onun manevî kulağında, “Abdestin bozulur, temas etme! Namazını
hüküm süz kılar, bulaşma!” semavî sedasını çınlatır. Bir efendi ise namuslu
olmak şartıyla, yaşayışı bakımından, toplum ahlâkı namına, yabancı
kadınlarla temasa düşkün değildir; haram ve pis şeylere, medeni nezaket
ve temizlik adına kendini o kadar bulaştırmaz. Onun için şeriat, Hanefi
mezhebi vasıtasıyla ona şiddet ve azimet1250 göstermemiş, ruhsat ile
hayatını kolaylaştırmıştır. “Yabancı bir kadına elin değmişse abdestin
bozulmaz, utanıp kalabalık içinde suyla temizlenememenin zararı yoktur;
bir dirhem kadar necasete fetva vardır.” der, onu ve sveseden kur tarır.
1250 Azimet: İbadetlerin eksiksiz ve mükemmel bir şekilde yapılması.
İşte sana misal olarak denizden iki damla... Başka örnekleri de kıyasla...
Mizan-ı Şa’rânî’nin1251 ölçüsüyle, şeriatın ölçülerini bu şekilde
karşılaştırabilirsen karşılaştır…
1251 İmam Şa’râni’nin dört mezhebin birleştiği ve ayrıldığı noktaları konu alan eseri.
1252َُِ أََْ اَُِْ اََْا َََْۘ إِ َِْ ََۤ إِ مَََُْ َ
1252 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
ِه۪ ِْاٰةً ًَََِ وَأَََِْ َِْنَِ ََِلِ َِِلَ ِِ أََْارُ َََْ َٰ َْ ََاَُّٰ َ وَس
َوِْ۪ أََََْ ِ َََُِْ َََِِ َََِِْرََْ ِِ ََُتُ مَ اُْْٰ وََْ ََََِتِ أََِْل
َرَِ َُُِ وََْ ََهَََِِْْ َََِ َََتِ َََِْ وَُْورَِ۪ أَُْذَجْدَعَ َََُِْ وَصوَأَب
ََِ وَأَرََََِْ ََِِ ََْ َِِْ۪ أَْٰ دَِِْْنِ َََِِْ وَرَََِْ ِِِ ََُِ ََ
َ ََِِِْ وََْ ًَََْ َََِتِ َُوَِ وَأَََُْْ نِي إَِْنِ ُِْ ََُِِْْ ًَْ فاُْ
َوِْ۪ ًََِْفِ َََُِْ ُِوََِ وَََِِ أَوََِِ أََْقِ َِْكَ وَاََِِْْ ِأََْمُ ََ
َاًَارَ َِْاً وََِْةً ََِِْ وََْ صَاِِ اَْوَْفِ َطًِ ََِِِْ وَََِاِِ اََْْقِ ََِ
َِ وَاََُِْاَِِ وَاُُِْْمْ َِ اَُِِْْ وََِْ إَِ ُِِ َْ ذََْتَ ِ ًَُِ َِِ
 َرَ إَِمََ ِ ََُِْ ََُّْْٰ َََِِ أَََُْْْ وَََِِ اَْوَْفِ اِاَِ وَاَْواَِ وَجوَا
ََاِ۪ أَََِْ اِٰ۪ وَأََِْ۪ وَإِِْداَِ وََٰ اُِٰوَِ ََ وَرََِ أَوَ ََ وَََ اَْْاَِِْ
1253ََْ ااََََِِِِْ َ أَر
1253 Allahım! Güzel isimlerinin tecellilerine tam bir ayna olmasıyla, sıfat ve isimlerinin
güzelliklerine olan muhabbetinin nurları kendisinde surete bürünen… Yarattığın sanatlı
varlıkların en mükemmeli, en harikası olmasıyla, tecelli eden sanatına olan muhabbetinin
parıltıları kendisinde toplanan… Nakışlarının güzelliklerinin fihristi ve mükemmel sanatının
numunesi olan, sanatının mükemmelliğinin en harika misali ve nakışlarının güzelliğini ilan ve
takdir etmede en gür sesli olmasıyla, yarattığın varlıklarda gösterdiğin güzelliklerinin ilancısı
olmasıyla, senin sanatına rağbet ve muhabbetinin incelikleri kendisinde görünen… Senin
lütfunla bütün güzel vasıflara sahip, ikramınla bütün güzel ahlâka malik, senin takdir ve
muhabbetinin her çeşidi kendisinde toplanan… Kur’an’da zikrettiğin ve sevdiğin bütün ihsan
sahibi, sabırlı, mümin, takva sahibi, tevbekâr ve sana yönelmiş kimselere; sevdiğin ve seni
sevmekle şereflendirdiğin bütün mahlûkata üstün bir mihenk ve ölçü olan… Öyle ki, seni
sevenlerin imamı, sence sevilenlerin efendisi ve dostlarının reisi olan zâta ve onun bütün âline,
ashabına ve kardeşlerine salât ve selam eyle, âmin... Ey merhametlilerin en merhametlisi!
Yirmi Yedinci Söz’ün Zeyli1254
1254 Zeyl: İlave
Sahabiler hakkındadır
Mevlânâ Câmî’nin dediği gibi derim ki:
 گِ ابِ رل    ُن سَ
رْ زـۀِ اـبِ ـ؟داـ ّـ ََمْ دَ
وَاـَّ  دَرْ ّ  رَاو رَوَدْ دَرْ
1255ابِ ؟او َِ ابِ   َِ 
1255 Ya Resûlullah! Ne olurdu, Ashab-ı Kehf’in köpeği gibi ben de senin ashabının arasında
cennete girseydim. Onun cennete, benim cehenneme gitmem reva mı? O, Ashab-ı Kehf’in
köpeğiyse ben de senin ashabının köpeğiyim.
1257ْدِهٍ۪ إِ َُُ َِ ، وَإِنْ ِْ َْء1256َهُِِْ۪ َُْن
1256 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
1257 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
ِْٰ اِِِْــــــِ ِّٰ اح
ٰ
1258ُمُْرِ رََُۤءُ ََْءُ ََ اَْۤهُۤ أَِاَُلُ ِّٰۘ وَاَِ ٌََُ ر
1258 “Muhammed, Allah’ın resûlüdür. Onun beraberindeki müminler de kâfirlere karşı şiddetli
olup kendi aralarında şefkatlidirler.” (Fetih sûresi, 48/29)
ilâ ahi r...
Soruyorsunuz: Bazı rivayetlerde, “Bid’atların arttığı ve revaç bulduğu
devirde takva sahibi, salih müminlerden bir kısmı sahabe derecesinde,
hatta daha faziletli olabilir.” deniliyor. Bu rivayetler sahih midir? Sahih
ise hakikati nedir?
Cevap: Peygamberlerden sonra insanlığın en faziletlilerinin sahabiler
olduğu,1259 ehl-i sünne t ve cemaatin üzerinde birleştiği kesin bir hüküm dür.
O rivayetlerin sahih kısmı şahsi faziletler hakkındadır. Çünkü şahsi
fazilette ve hususi kemâlde “mecruh racihe tereccuh edebilir”, yani ikinci
derecede bir şey, aslolan şeye tercih edilebilir. Yoksa Fetih sûresinin
sonunda  Cenâb-ı Hakk’ın övgüs üne mazhar olan, Tevrat, İncil ve
Kur’an’da methedilen sahabilere, küllî fazilet noktasında yetişilemez. Şu
hakikatin pek çok sebep ve hikmetinden, şimdilik üç sebebi içeren üç
hikmeti söyleyeceğiz.
1259 İbni Hibbân, es-Sahîh 10/477; İbni Abdilberr, et-Temhîd 22/47; es-Suyûtî, et-Tedrîbu’r-Râvi
1/207, 318, 2/214-215.
Birincisi
Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) sohbeti öyle bir iksirdir ki,
ona bir dakika mazhar olan bir zât, ancak senelerce manevî yolculukla
varılabilecek hakikat nurlarına erişir. Çünkü sohbe tte “insibağ ve inikâs”
vardır; yani o mecliste bulunanlar Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) boya sıyla boya nır, nurunu aksettirir. O yüce nübüvve t nurunun
yansımasıyla ve ona uymakla en yüks ek mertebeye çıkabilir. Nasıl ki, bir
sultanın hizmetkârı, efendisine tâbi olmakla öyle bir makama çıkar ki, bir
vezir bile oraya erişemez. İşte şu sırdan dolayı, en büyük veliler bile
sahabe derecesine ulaşamıyor. Hatta Celâleddin-i Süyutî gibi, uyanıkken
çok defa peygamber sohbe tine mazhar olan veliler, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) sohbe tiyle bu âlemde şereflenseler de yine
sahabeye yetişemezler. Çünkü sahabiler, Nübüvve t-i Ahmediye
(aleyhissalâtü vesselam) nuruyla boya nmış, yani onun “nebi” olarak
sohbe tinde bulunmuşlardır. Evliyanın Resûl-u Ekrem’le (aleyhissalâtü
vesselam), onun dünya dan ayrılmasından sonra görüşmesi ise Allah
Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselam) velâyetinin nuruyla sohbe ttir. Yani
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) onların nazarında cisme
bürünüp görünmesi, Velâyet-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam)
yönüyl edir, peygamberlik itibarı ile değildir. Madem öyle, peygamberlik
derecesi velilik derecesinden ne kadar yüks ekse, o iki sohbe t arasında da o
derece fark olması gerekir.
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) sohbe tinin nasıl nuranî bir
iksir olduğu şuradan anlaşılır: Bedevi bir adam, kalbi kızını sağ olarak
toprağa gömecek kadar vahşi bir şekilde katılaştığı halde, gelip bir saat
Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselam) sohbetiyle şereflenir, artık
karıncaya basamaz derecede bir şefkat ve merhamet kazanırdı. Yahut
cahil, vahşi bir adam, bir gün peygamber sohbetinde bulunur, sonra Çin ve
Hindistan gibi uzak ülkelere gider, medeni toplumlara hakikat ve kemâl
rehberi olurdu.
İkincisi
Bu Söz’ün başındaki içtihat bahsinde beyan ve ispat edildiği gibi,
sahabilerin büyük çoğunl uğu insani kemâlâtın en yüks ek derecesindedir.
Çünkü o zaman, İslam’la gelen o büyük  değişimde, hayır ve hak bütün
güzelliğiyle, şer ve bâtıl da bütün çirkinliğiyle görülmüş ve maddî olarak
hissedilmiş. Şer ile hayır, yalan ile doğru arasında öyle bir mesafe açılmış
ki, bunlar küfür ve iman kadar, belki cehennem ve cennet gibi
birbirlerinden uzaklaşmışlar. Yaradılışları gereği ulvi hislere ve yüks ek
ahlâka düşkün, i zzete meyilli olan sahabiler, elbette bilerek yalana ve şerre
el uzatıp yalanın, şerrin ve bâtılın ilancısı ve numunesi olan Müseylime-i
Kezzab seviyesine düşmemişler. Sıdkın, hayrın, hakkın ilancısı ve misali
olan Habibullah’ın (aleyhissalâtü vesselam) yüceler yücesi kemâl
vasıflarındaki makamına bakarak fıtratları gereği bütün kuvve t ve
gayretleriyle o tarafa koşmuşlar.
Nasıl ki, bazen medeniyet çarşısında ve toplum hayatı dükkâ nında, bazı
şeylerin öldürücü zehir gibi dehşetli neticeleri ve çirkin eserleri görülünce,
herkes o şeyi satın almak şöyle dursun, bütün kuvve tiyle onda n nefret edip
kaçar. Bazı şeylerin ve manevî vasıfların güzel neticeleri ve kıymetli
eserleri ise faydalı bir ilaç ve pırlanta gibi, herkesin dikkatini çeker ve
rağbetini kazanır. Herkes gücü yettiği kadar onları elde etmeye çalışır.
Aynen öyle de, Saadet Asrı’nda, o devrin toplum hayatının çarşısında,
yalan, şer ve küfür gibi şeyler ebedî azabı netice verdiğinden ve
Müseylime-i Kezzab gibi aşağılık maskaraları doğur duğunda n, yüks ek
ahlâka ve vasıflara çok bağlı olan sahabilerin, bunlardan öldürücü
zehirden kaçar gibi kaçtıkları ve nefret ettikleri şüphe götürmez. Fıtratları
saf ve karakterleri yüks ek olan sahabilerin, ebedî saadet gibi bir netice
veren ve Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) gibi nuranî meyveler
gösteren doğruluğa, hakka ve imana, en faydalı iksir ve en kıymetli elmas
misali, bütün kuvve tleriyle, hisleriyle ve latifeleriyle arzu duym aları
kaçınılmazdır.
Halbuki o devirden sonra, doğru ile yalan arasındaki mesafe azala azala
ikisi omuz omuza geldi. Âdeta bir dükkâ nda beraber satılmaya başladığı
gibi, toplum ahlâkı bozuldu. Siyaset propagandası, yalana fazla itibar
kazandırdı. Yalanın müthiş çirkinliği gizlenip doğruluğun parlak
güzelliğinin görünmemeye başladığı bir zamanda, kimin haddine ki,
sahabenin adalet, doğruluk, yüksek ahlâk ve hakkaniyet hususunda ki
kuvve tine, metanetine, takvasına yetişebilsin, onl arı geçsin!
Bu meseleyi bir derece aydınlatacak, yaşadığım bir hali anlatacağım.
Şöyle ki: Bir zaman kalbime şu soru geldi: Niçin Muhyiddin İbni Arabî
gibi harika zâtlar sahabilere yetişemiyor? Sonra namazda يََُْنَ رَب
1260اَْْٰ derken, bu ifadenin mânâsı açığa çıktı. Hakikati tam olmasa da bir
parça göründü. Kalbimden dedim ki: “Keşke bir tek namazı, bu ifadenin
mânâsının açığa çıkması gibi, hakkıyla kılabilseydim, bir sene ibadetten
daha iyiydi.” Namazdan sonra anladım ki, kalbime gelen o mânâ ve o hal,
sahabilerin ibadetteki derecelerine yetişilemeyeceğine dair bir derstir.
1260 “En yüce olan Rabbimi her türlü noksandan tenzih ederim.” Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu
aleyhi ve sellem) namazın secdelerinde bunu üç defa söylediğine dair Müslim, müsâfirîn 203;
Tirmizî, salât 79, vitr 19; Ebû Dâvûd, salât 147.
Evet, Kur’an-ı Hakîm’in nurlarıyla meydana gelen toplumdaki o büyük
değişimde zıt kutuplar birbirinden ayrılmıştır. Şer kendisine bütün tâbi
olanlarla, karanlığıyla ve teferruatıyla; hayır ve faziletler ise bütün
nurlarıyla ve neticeleriyle beraber karşı karşıya gelmiştir. Böyle bir
vaziyette ve zamanda her zikir ve tesbih, bütün mânâ tabakalarını taze ve
canlı bir şekilde ifade etmiş, o büyük değişimin gürültüsü altında bulunan
insanların bütün hissiyatını, manevî latifelerini uyandırmıştır. Hatta
vehim, hayal ve sır gibi duygul ar uyanık bir surette, o zikir ve
tesbihlerdeki çeşitli mânâları kendi zevklerine göre alır, emer.
İşte şu hikmetten dolayı, hisleri ve latifeleri uyanık olan sahabiler, iman
nurlarını ve tesbihatını ifade eden mübarek kelimeleri söyledikleri vakit,
kelimenin bütün mânâsıyla söyler ve onda n bütün duygul arıyla hisse
alırlardı. Halbuki o devirden sonra latifeler git gide uykuya  dalmış,
duygul ar o hakikatler noktasında gaflete düşmüş, o mübarek kelimeler
meyveler gibi git gide alışkanlık perdesiyle tatlılığını ve tazeliğini
kaybetmiştir. Sığlık havasıyla o hisler âdeta kurumuş, az bir yaşlık
kalmıştır ki, ancak kuvve tli bir tefekkür ameliyatıyla önceki haline
döne bilir. İşte bu yüzden, bir sahabinin kırk dakikada kazandığı fazilete ve
ulaştığı makama başkası ancak kırk günde , hatta kırk senede erişebilir.
Üçüncüsü
On İkinci, Yirmi Dördünc ü ve Yirmi Beşinci Söz’lerde ispat edildiği
üzere, peygamberliğin veliliğe nispeti, güne şin aslının, aynalarda görünen
yansımasına nispeti gibidir. İşte peygamberlik dairesi velâyet dairesinden
ne kadar yüks ekse, peygamberlik dairesinin hizmetkârları ve o güne şin
yıldızları olan sahabilerin de, velâyet dairesindeki salih zâtlara o derece
üstün olması gerekir. Hatta bir veli, en büyük velâyet makamı olan
peygamber varisliğini ve sıddıkiyeti -ki sahabenin makamıdır- kazansa,
yine ilk safı teşkil eden sahabilerin makamına yetişemez. Bu üçüncü
sebebin üç yönünü i zah edeceğiz.
Birinci Yönü: İçtihatta, yani Kur’an ve sünnetten hüküm  çıkarmakta ve
Cenâb-ı Hakk’ın kelâmından O’nun rızasını anlamakta sahabilere
yetişilmez. Çünkü o devirdeki o büyük ilahî değişim, Allah’ın rızasını ve
emirlerini anlamak üzere gerçekleşmişti. Zihinler bununl a alâkadardı.
Kalbler, “Rabbimizin bizden istediği nedir?” diye merak ederdi. Devrin
şartları bu hali hissettirecek, hatırlatacak bir tarzdaydı. Sohbe tler bu
mânâlar etrafında dönüyor du. İşte bu yüzden, her şey, her hal, konuş malar
ve hadiseler o mânâları bir derece ders verecek şekilde gerçekleştiğinden
ve bunlar sahabenin kabiliyetlerini geliştirdiğinden ve fikirlerini
aydınlattığından, içtihatta ve hüküm  çıkarmakta kabiliyetleri bir
kıvılcımla tutuşmaya hazırdı. Bu sebeple sahabenin o hususta bir günde
veya bir ayda kazandığı mertebeyi, onlarla aynı zekâ seviyesinde ve
kabiliyette olan bir adam, şu zamanda on senede, belki yüz senede
kazanamayacaktır. Çünkü  bu asırda ebedî saadet yerine dünya  saadeti
itibar görüyor. İnsanların dikkati başka maksatlara yöne liyor. Tevekkülsüz
bir şekilde geçim derdi ruhu sersemlettiğinden, tabiatçı ve maddeci felsefe
aklı körleştirdiğinden toplumdaki çevresi insanın zihnine ve
kabiliyetlerine içtihat hususunda  kuvve t vermiyor, aksine zihnini
dağıtıyor. Bu Söz’ün içtihat bahsinde, Süfyan ibni Uyeyne ve onunl a aynı
zekâ seviyesinde birinin kıyaslanmasında, Süfyan’ın on senede
kazandığını ötekinin yüz  senede kazanamayacağını ispat etmiştik.
İkinci Yönü: Sahabilerin Allah’a yakınlık noktasındaki makamlarına
velâyet ayağıyla erişilmez. Çünkü Cenâb-ı Hak bize her şeyden yakındır,
biz ise O’ndan sonsuz uzağız. O’na yakınlığı kazanmak iki şekilde olur.
• Birincisi, yakınlığın açığa çıkmasıyladır ki, peygamberlikteki yakınlık
böyledir. Peygamber varisi olmaları ve sohbe tiyle şereflenmeleri
dolayısıyla sahabiler bu s ırra mazhardır.
• İkincisi ise Cenâb-ı Hak’tan uzaklığımız noktasında, mertebeleri kat edip
bir derece yakınlıkla şereflenmektir ki, velâyet yolunda ki çoğu seyr ü
sülûk, nefsin iç âlemindeki ve dış dünya daki deliller vasıtasıyla yapılan
manevî yolculuklarla ulaşılan yakınlık böyl edir.
İşte birincisi sırf Allah vergisidir, çalışmayla elde edilmez. Rahmanî bir
cazibenin neticesidir, mahbubi yet, yani Allah tarafından sevilme
makamıdır. Bu yol kısadır, fakat çok sağlam, çok yüks ek ve çok hâlistir,
gölgesizdir. Diğeri ise gayretle kazanılır, uzundur , gölgelidir. Hayret verici
harikaları, kerametleri çok ise de kıymetçe ve Cenâb-ı Hakk’a yakınlık
bakımından ilkine yetişemez.
Mesela, nasıl ki bugünde n düne  ulaşmak için iki yol var: İlki, zamanın
akışına tâbi olmayarak, manevî bir kuvve tle zaman dışına çıkıp dünü
bugün gi bi gözü önünde  görmektir. İkinci yol ise bir sene yol alarak dönüp
dolaşıp dünün tarihine gelmektir. Fakat o gün yine elde tutulamaz, insanı
bırakıp gider. Aynen öyl e de, görünüş ten hakikate geçmek iki şekilde olur.
• Biri, doğrudan doğruya hakikatin cazibesine kapılıp tarikat berzahına
girmeden, ha kikati görünenin kendisinde bulmaktır.
• İkincisi, seyr ü sülûk ile pek çok m ertebeden geçmektir.
Gerçi veli zâtlar nefislerini terbiye etmeye muvaffak olur, nefs-i
emmarelerini öldürürler; fakat yine de sahabeye yetişemezler. Sahabiler,
nefisleri arınıp temizlendiğinden, nefsin mahiyetindeki pek çok latife ile
kulluğun inceliklerine, şükür ve hamdin derinliklerine daha fazla
mazhardır. Evliyanın kulluğu ise ancak nefsi öldürdükten sonra o hale
gelir.
Üçüncü Yönü: Amellerin fazileti, sevabı ve ahirete ait kazanç yönünde n
sahabilere yetişilmez. Çünkü nasıl bir asker bazı şartlar altında, mühim ve
tehlikeli bir mevkide, bir saat nöbe tle bir sene ibadet etmiş kadar fazilet
kazanabilir1261 ve bir kurşun yemekle en az kırk günd e ancak elde edilecek
velilik derecesine çıkar. Aynen öyle de, sahabilerin İslamiyet’in
esaslarının yerleştirilmesindeki ve Kur’an hüküm lerinin tebliğindeki
hizmetleri ve İslam için bütün dünya ya savaş ilan etmeleri o kadar yüks ek
kıymettedir ki, bir dakikasına başkaları bir senede yetişemez. Hatta
denilebilir ki, onların hayatlarının her dakikası, kutsî bir hizmette şehit
olan askerin şehadet dakikası gibidir. Her saatleri, hayati önem taşıyan bir
mevkide bir saat nöbe t tutan fedakâr bir askerin nöbe ti gibidir; amel az,
ücreti çok, kı ymeti yüks ektir.
1261 Buhârî, cihâd 73; Müslim, imâre 163; Tirmizî, cihâd 2; Nesâî, cihâd 39; İbni Mâce, cihâd 7.
Evet, madem sahabiler İslamiyet’in esaslarının yerleştirilmesinde ve
Kur’an nurlarının yayılmasında ilk safı teşkil ediyor. 1262َبُ ََِِْاَ
sırrınca, bütün Müslümanların işlediği sevaplarda hisseleri vardır.
Ümmetin 1263۪ وَأٍَََُِْ۪ وََٰ اَِٰل َٰ ََِ ماَُّٰ ص demesi, sahabilerin büt ün
Müslümanların sevaplarından hisse aldıklarını gösteriyor.
1262 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.
1263 Allahım! Efendimiz Muhammed’e, onun âl ve ashabına salât ve selam eyle.
Hem nasıl ki bir ağacın kökünde ki küçük bir hususiyet, dallarda büyük
neticeler verir; dal büyüdükç e o da büyür . Nasıl ki, başlangıçtaki küçük bir
yüks eklik, gittikçe büyük bir hal alır. Ve nasıl ki merkeze yakın iğne ucu
kadar bir fazlalık, geniş dairede bazen bir metre kadar bir fazlalığa
karşılık gelebilir. Aynen şu misaller gibi, sahabiler İslamiyet’in nuranî
ağacının köklerinden, esaslarından, Müslümanların ilklerinden, ilk
imamlarından oldukları, İslamiyet binasının nurlu temelinde bulundukl arı
ve peygamberlik güne şinin, hakikat ışığının merkezine yakın bulundukl arı
için; onların az amelleri bile çoktur, küçük hizmetleri bile büyükt ür.
Onlara yetişmek için gerçekten sahabi olmak gerekir.
وََُْ اُُْونُِْْ اََُِْْْ ُمِ َِِِ اََْي َلَ: أََِْ ََِ ٍَُ اِاَُّٰ َ َٰ سَ
1264أََِْ۪ وََِْ. وََٰ اِٰ۪ وََْ
1264 Allahım! “Ashabım yıldızlar gibidir, hangi birine uyarsanız hidayete erersiniz.” (el-Münâvî,
Feyzu’l-Kadîr 6/297; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/132) ve “Çağların en hayırlısı benim içinde
yaşadığım çağdır.” (Buhârî, fezâilü ashâb 1, şehâdet 9, rikak 7, eymân 10, 27; Tirmizî, fiten 45,
şehâdet 4, menâkıb 56) buyuran Efendimiz Muhammed’e, onun âl ve ashabına salât ve selam
eyle.
1265اَُِْ اَََُِْْۘ إَِ أََْ ََۤ إِ َ ََََُْ َ َِْ 
1265 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
Soru: Deniliyor ki: “Sahabiler Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselam)
gördüler, sonra iman ettiler. Biz ise görmeden iman ettik. Öyleyse
imanımız daha kuvve tlidir. Hem imanımızın kuvve tine işaret eden bir
rivayet1266 var.”
1266 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/155, 5/257, 264; et-Tayâlisî, el-Müsned s. 252; Abd İbni
Humeyd, el-Müsned s. 247.
Cevap: Sahabiler o devirde, bütün âlem İslam hakikatlerine düşman ve
muhalifken Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselam) yalnız beşerî
suretiyle, bazen mucizesiz olarak gördükleri halde öyle bir iman
etmişlerdi ki, bütün farklı düşünceler ve endişeler toplansa onların imanını
sarsamazdı; değil şüphe , bazısına vesvese bile veremezdi. Sizlerse kendi
imanınızı sahabilerin imanıyla kıyaslıyorsunuz . Bütün İslam âlemi
imanınıza kuvve t verdiği ve senet sayıldığı halde, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) bir tûba ağacı gibi olan peygamberliğinin
çekirdeği hükm ünde ki beşeriyetini ve cismani suretini değil, belki İslam
nuru ve Kur’an hakikatleri ile, nuranî, muhteşem manevî şahsiyetini
binlerce mucizeyle kuşatılmış olarak akıl gözüyle görüyorsunuz . Sizin,
buna  rağmen Avrupalı bir filozofun sözüyle vesveseye ve şüphe ye düşen
imanınız nerede… Sahabilerin; bütün küfür âleminin, Hıristiyanların,
Yahudilerin ve felsefecilerin hücumları karşısında sarsılmayan imanları
nerede! İmanlarının kuvve tini gösteren, imanlarından süzülmüş sağlam
takvaları ve mükemmel, salih kullukları nerede! Ey bu iddianın sahibi,
senin, aşırı zayıflığından, Allah’ın emirlerine tam uyduğunu göstermeyen
sönük i manın nerede!..
“Ahirzamanda beni görmeden iman eden, daha makbuldür.”1267 mealindeki
hadis ise hususi fazilete dairdir, bazı hususi şahıslar hakkındadır. Oysa
bizim bahsimiz, küllî fazilete ve çoğunl uğa dairdir.
1267 Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/155, 5/257, 264; et-Tayâlisî, el-Müsned s. 252; Abd İbni
Humeyd, el-Müsned s. 247.
İkinci Soru: Diyorlar ki: Evliya ve kâmil zâtlar dünya yı kalben terk
etmiştir. Hatta hadiste, “Dünya sevgisi bütün hataların başıdır.”1268
buyruluyor. Halbuki sahabiler dünya  hayatıyla çok meşgul olmuş. Belki
bir kısım sahabe, dünya yı terk etmek yerine, dünya  hayatında o zamanın
medenilerinden bile daha ileri gitmiş. Nasıl oluyor da, böyle sahabilerin
en küç üğü i çin bile en büyük veliden daha üstündür  diyorsunuz ?
1268 el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 7/338; el-Münzirî, et-Terğîb ve’t-Terhîb 3/178; es-Suyûtî, et-
Tedrîbü’r-Râvî s. 287; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/496.
Cevap: Otuz İkinci Söz’ün İkinci ve Üçüncü Mevkıf’larında1269 kesin bir
şekilde ispat edilmiştir ki, düny anın ahirete ve Cenâb-ı Hakk’ın isimlerine
bakan yüzünü sevmek kusur değil, belki kâmil imana ulaşma vesilesidir.
İnsan dünyanın o iki yüzünde  ne kadar ileri giderse, ibadette ve Allah’ı
bilmekte de o kadar ilerler. Sahabilerin dünya sı işte o iki yüzdedir. Onlar
dünya yı ahiretin tarlası görmüş,1270 ekip biçmişler. Varlıkları Cenâb-ı
Hakk’ın isimlerinin aynası görüp onlara âşıkane bakmışlar. Terk ettikleri
ise dünya nın fâni yüzüdür ki, insanın heveslerine bakar.
1269 Mevkıf: Durak
1270 “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19; es-
Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s. 497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 205.
Üçüncü Soru: Tarikatlar hakikate giden yollardır. Onların en meşhuru, en
yüks eği ve en geniş cadde olduğu söylenen Nakşibendî tarikatının
kahramanlarından ve imamlarından bazıları, o yolun esasını şöyle tarif
etmişler:
كْكِ َِْ َْكِ ََْ َْكِ ُْ ََْرِ َْك: َْكِ دُنَِْْي َزِمْ اَْٰ دَرْ طَِِ َِْ
Yani, “Nakşibendî yolunda  dört şeyi bırakmak lâzım: Dünya yı terk etmek,
nefis hesabına ahireti dahi asıl maksat yapmamak, kendi varlığını
unutmak ve kibre, kendini beğenmişliğe girmemek için bu terkleri de
düşünmemek.” Demek, Cenâb-ı Hakk’ı hakiki mânâda bilmek ve insan-ı
kâmil mertebesine erişmek, masivâyı, yani Allah’tan başka her şeyi terk
etmekle olur.
Cevap: İnsan eğer yalnız bir kalbden ibaret olsaydı, Allah’tan başka her
şeyi terk etmesi, hatta O’nun isim ve sıfatlarını dahi bırakması, kalbini
yalnız Cenâb-ı Hakk’ın zâtına bağlaması gerekirdi. Fakat insanın akıl, ruh,
sır, nefis gibi pek çok vazifeli latifesi ve duygul arı vardır. İnsan-ı kâmil
odur ki, bütün bu latifeleri kendilerine has ayrı ayrı kulluk yollarında
hakikate sevk etsin, sahabe gibi geniş bir dairede, zengin bir surette, kalbi
bir kum andan, latifeleri ise onun a skerleri olsun ve  maksadına kahramanca
yürüsün. Yoksa kalbin yalnız kendini kurtarmak için askerini bırakıp o
yola tek başına girmesi iftihar vesilesi değil, belki çaresizliğin neticesidir.
Dördünc ü Soru: Sahabilere karşı üstünlük iddiası nereden çıkıyor? Bunu
kim çıkarıyor? Şu zamanda bu meselenin bahis konus u olmasının sebebi
nedir? Hem büyük müçtehitlerle eşitlik iddia etmek nereden ileri geliyor?
Cevap: Bu meseleyi dile getirenler iki kısımdır. Bir kısmı, saf din ve ilim
ehlidir ki, bazı hadislerden yola çıkarak şu zamanda takva sahibi salih
müminleri teşvik etmek için böyle bahisler açıyorlar. Bu kısma sözümüz
yok. Zaten onlar azdır, hatalarını da çabuk anlarlar. Diğer kısım ise müthiş
mağrur insanlardır ki, mezhepsizliklerini, büyük müçtehitlere karşı eşitlik
iddiası altında yaymak ve dinsizliklerini sahabeyle denklik iddiası altında
uygul amak istiyorlar.
Çünkü öncelikle, o dalâlet ehli kimseler, haram zevk ve eğlencelere
girmiş, dünye vi hazların tiryakisi olmuşlar. Dinin bunlara mâni olan
emirlerini yerine getiremiyorlar. Kendilerine bir bahane bulmak için
diyorlar ki: “Şu meseleler içtihatla ilgilidir. Bunlarda mezhepler birbirine
muhaliftir. Hem büyük müçtehitler de bizim gibi insandır, hataya
düşebilirler. Öyleyse biz de onlar gibi içtihat ederiz, ibadetimizi
istediğimiz gibi yaparız. Onlara uymaya ne mecburiyetimiz var?” İşte o
bedbahtlar, şeytanın bu hilesiyle başlarını mezheplerin zincirinden
çıkarıyorlar. Onların şu iddialarının ne kadar çürük, ne kadar temelsiz
olduğu bu Söz’de kesin bir şekilde gösterildiğinden meseleyi ona havale
ediyoruz.
İkinci olarak, o aldanmış kimseler baktılar ki, iş müçtehitlerle bitmiyor.
Müçtehitlerin omuzlarındaki, yalnız dinin görüşlere bağlı kısmıdır.
Halbuki o dalâlet yolunda kiler, dinin kesin emirlerini de terk edip
değiştirmek istiyor. “Biz müçtehitlerden daha iyiyiz.” deseler de
meseleleri tam çözülmüyor. Çünkü müçtehitler, dinin görüşlere bağlı ve
kesin olmayan teferruat kısmına karışabilirler. Halbuki bu mezhepsiz
gafiller, dinin tartışılmaz, kesin hüküm lerine dahi fikirlerini karıştırmak,
değiştirilmesi mümkün olmayan hüküm leri değiştirmek ve İslam’ın
esaslarına karşı gelmek istediklerinden, elbette dinin temel direkleri olan
sahabilere ilişeceklerdir.
Heyhat! Değil bunlar gibi insan suretindeki hayvanların, hakiki insanların
ve onların en kâmilleri olan evliyanın büyükl erinin bile sahabenin
küçüklerine karşı eşitlik davasını kazanamadıkları, bu Söz’de kesin bir
şekilde ispat edilmiştir.
َا ََََِْ أٍُُ ذًََ مْ أَََْ أََُُْ مَُا أََِْ َُوَِ اِي َلَ: َ تَل وََْ َٰ رَساَُّٰ ص
1271ِنْ أَََِِْْ ُ م
1271 Allahım, “Ashabıma sövmeyin. Şayet sizden biriniz Uhud Dağı kadar altın infak etse, bu,
ashabımdan bir kimsenin yaptığı yarım avuçluk infakın değerine ulaşamaz.”* diyen resûlüne,
onun âl ve ashabına salât ve selam eyle. (Resûlullah doğru söyledi.)
*(Buhârî, fezâilü ashâb 5; Müslim, fezâilu’s-sahâbe 221, 222)
(َقَ رَُلُ ِّٰ)َ
1272ُ اَُِْۘ إَِ أََْ اَِِْ َ ََََْكَ َ َِْ ََۤ إَُْن
1272 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
Yirmi Sekizinci Söz
Cennete Dairdir
Bu Söz’ün iki makamı var. Burada yer alan Birinci Makam, cennetin bazı
güzelliklerine işaret eder. Fakat bu Söz’ün İkinci Makamı’nda,1273 on iki
kesin hakikatle Onunc u Söz’de, yine Onunc u Söz’ün özetinde ve esasında,
bir silsile halindeki gayet sağlam Arapça bir delille açık ve parlak bir
şekilde ispat edilen cennetin varlığından bahs etmez. Yalnız sorulara ve
tenkide konu olan, cennete dair birkaç halden bahs eder. Eğer Cenâb-ı Hak
yardım ederse o büyük hakikate dair sonra uzun bir Söz yazılacaktır
inşallah.
1273 Yirmi Sekizinci Söz’ün İkinci Makamı, Mesnevî-i Nuriye’deki “Lâsiyemmalar” risalesidir.
ِ اِْٰ اِِِْــــــِ ّٰ
َِْ َِْارُۘ َُ رُزُِا مِنْ ََِْ اََُْْْ َتٍ َِْي مَُِا اَِتِ أَن لرِ اَِ اَُٰا وَعوََ
ٌ وَُْ ََِۤا أَزْوَاجٌ ََُةًََِۘ وََُْ َُِْ وَأُُا ِ۪ ُذِي رُزَِْ ِْ قِزًْۙ َُا َٰا الَََةٍ ر
1274ََُِون
1274 “İman eden ve iyi işler yapan müminlere müjdele ki, altında nehirler akan cennetler onlarındır.
O cennetlerden bir meyve yedikleri zaman, ‘Bu, daha önce yediğimiz meyvedir.’ derler.
Birbirine benzer bir surette rızıkları getirilip verilir. O cennetlerde onlar için temiz kadınlar
vardır. Ve o cennetlerde ebediyen kalacaklardır.” (Bakara sûresi, 2/25)
Bâki olan cennete dair bazı sorulara kısa cevaplardır.
Cennet hakkında; cennetten daha güzel, hurilerinden daha şirin, ırmak ve
çeşmelerinden daha tatlı olan Kur’an ayetleri ve beyanları kimseye söz
bırakmamıştır ki, fazla bir şey söylensin. Fakat o parlak, ezelî ve ebedî,
yüks ek ve güzel ayetleri kendi sınırlı anlayışımıza yaklaştırmak için bazı
basamakları ve Kur’an cennetinden numune olarak çiçekler misali bazı
nükteleri söyleyeceğiz. İçinde işaretler bulunan beş soruyu ve cevaplarını
göstereceğiz. Evet, cennet bütün manevî lezzetlerin makamı olduğu  gibi,
bütün cismani zevklerin de kaynağıdır.
Soru: Kusurlu, noks an, sürekli değişen, kararsız ve elemli cismaniyetin
ebediyetle ve cennetle ne alâkası var? Madem ruhun ulvi lezzetleri vardır
ve ona yeter, cismani lezzetler için ölümden sonra bedenen dirilmek neden
gerekiyor?
Cevap: Çünkü nasıl toprak suya, havaya ve ışığa göre daha yoğun ve
karanlık olmasına rağmen Cenâb-ı Hakk’ın her çeşit sanatlı eserine yuva
ve kaynak vazifesi gördüğünde n, mânen diğer bütün unsurlardan üstündür .
Hem insanın kesif bir mahiyete sahip olan nefsi, bütün ilahî tecellileri
içine alması itibarı ile, kirlerinden arınmak şartıyla insanın bütün
latifelerinin üstünde dir. Aynen öyle de, cismaniyet Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerinin tecellilerinin en kuşatıcı, en geniş, en zengin bir aynasıdır.
Bütün rahmet hazinelerinin içindekileri tartacak, ölçecek âletler ve
kabiliyetler onda  bulunur. Mesela, dildeki tat alma duyus u, rızık zevkinde
yiyecek çeşitleri sayısınca tadı duym a kabiliyetine sahip olmasaydı, her
bir nimeti ayrı ayrı hissedip tanımaz, tadıp tartamazdı. Hem Cenâb-ı
Hakk’ın çoğu isminin tecellilerini hissedip bilecek, onlardan zevk alacak
dona nım da cismaniyettedir. Çok çeşitli ve ayrı ayrı sayısız lezzeti
hissedecek kabiliyetler yine cismaniyette bulunur.
Madem şu kâinatın Sâni’inin, şu kâinatla bütün rahmet hazinelerini
tanıtmak, isimlerinin bütün tecellilerini bildirmek ve türlü ihsanlarını
tattırmak istediği –On Birinci Söz’de ispat edildiği gibi– âlemin
işleyişinden ve insanın engin mahiyetinden kesin olarak anlaşılıyor.
Elbette, şu akıp giden kâinatın büyük bir havuzu, o tezgâhta işlenen
mahsullerin geniş bir sergisi ve şu dünya  tarlasının ebedî mahzeni olan
saadet yurdu, bu âleme bir derece benzeyecektir. Dünya nın hem maddî
hem manevî bütün unsurlarını muhafaza edecektir. Her şeyi eşsiz bir
surette, hikmetle yaratan Sâni-i Hakîm ve her şeye tam adaletle,
merhametle hükm eden Adil-i Rahîm, elbette insan bedenindeki uzuvların
vazifelerine ücret, hizmetlerine mükâfat ve hususi ibadetlerine sevap
olarak onlara lâyık lezzetleri verecektir. Yoksa hikmetine, adaletine ve
rahmetine zıt bir hal ortaya çıkar ki, bu O’nun rahmetinin güzelliğine ve
kusursuz adaletine hiçbir şekilde yakışmaz.
Soru: Cisim hayat sahibi olsa bile vücudun unsurları sürekli bir terkip ve
tahlil, yani birleşip çözülme halindedir, yok olmaya mahkûm dur,
ebediyete ulaşamaz. Yeme-içme, insanın şahsi varlığını sürdürmesi ve
karı-koca münasebetleri ise türün devamı içindir; bu yüzden şu âlemde
birer esas olmuşlardır. Ebedî ahiret âleminde ise bunlara ihtiyaç yoktur. O
halde cismani zevkler neden cennetin en büyük lezzetleri arasında
sayılıyor?
Cevap: Öncelikle, bu âlemde canlıların cisimlerinin dağılıp yok olmaya,
ölüme mahkûm iyeti, vücuttaki alışverişin dengesizliğinden kaynaklanır.
Çocukluktan olgunluğa kadar vücut beslenip gelişir, yani sürekli alır.
Ondan sonra ise biriktirdiklerini harcar, sürekli verir. Böylece denge
kaybolur, vücut da ölür. Ebedî âlemde ise bedenin zerreleri sabit kalacak,
bir terkip ve tahlile uğramayacaktır.1275 HAŞİYE Veyahut orada denge sabit kalır;
canlıların vücutları cismani hayat tezgâhı işlemesine rağmen bir
devridaim halinde gibi, cennet lezzetlerini tatmak için ebedîleşir. Yeme-
içme ve nikâh gerçi bu dünya da bir ihtiyaçtan ileri gelir ve bir vazife
içindir; fakat o vazifeye peşin bir ücret olarak içlerine öyle türlü, güzel
lezzetler konul muştur ki, başka lezzetlere üstün geliyor. Madem bu elemli
dünya da, böyl e maddî ihtiyaçlar bile bu kadar harika ve ayrı ayrı lezzetleri
içerir. Elbette lezzet ve saadet yurdu olan cennette onlar çok yüce bir hal
alıp dünyadaki vazifenin ahirete ait ücretini ve dünye vî ihtiyaçları da hoş
bir uhrevî iştah ve lezzet suretinde kendilerine katarak cennete ve ebedî
hayata lâyık, he r zevki içeren canlı birer lezzet madeni olacaklardır.
1275 HAŞİYE Şu dünyada insanların ve hayvanların vücutları, zerreler için âdeta bir misafirhane, bir
kışla, bir okul hükmündedir. Cansız zerreler o vücuda girer ve canlı olan ahiret âleminde var
olmaya lâyık hale gelirler. Ahirette ise ََانُاَِْٰةَ ََِ اَْوَإِن اارَ  sırrınca, hayat nuru
her şeyi kuşatır. Nurlanmak için bu seyrüsefere ve talime lüzum yoktur. Orada zerreler
demirbaş olarak sabit kalabilir.
Evet, 1276رَةَ ََِ اَََْانٌُِۚ وَإِن اارَ اْٰخِا ٌَْ وَلَََّۤ إِلا ِٰهِ اَْٰةُ انْوَمَ sırrınca, şu
dünya daki cansız ve şuursuz maddeler, öbür âlemde şuurlu ve canlı
olacaktır. Buradaki insanlar gibi orada da ağaçlar, buradaki hayvanlar gibi
orada da taşlar verilen emri anlar ve ona uyar. Sen bir ağaca, “Filan
meyveyi bana getir.” desen getirir. Taşa “Gel!” desen gelir. Madem taş ve
ağaç bile cennette bu derece yüks ek bir suret alır. Elbette yeme-içme,
nikâh gibi cismani ihtiyaçların da o âlemde hakikatlerini muhafaza
etmekle beraber, cennetin dünya dan üstünlüğü nispetinde yüks ek bir suret
almaları gerekir.
1276 “Bu dünya hayatı (kendine bakan yüzüyle) boş bir oyalanma ve oyundan başka bir şey
değildir. Ahiret yurdu ise, işte o, (her şeyin diri olduğu) gerçek hayattır.” (Ankebût sûresi,
29/64)
Soru: 1277أََاََْْءُ ََ َْ  sırrınca, “İnsan cennette dostlarıyla beraber
bulunacaktır.” Halbuki basit bir bedevi, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) sohbetinde bir dakika Allah için bir muhabbet hisseder, o
muhabbetle cennette Peygamber Aleyhissalâtü Vesselam’ın yanında
bulunması gerekir. Sonsuz feyze mazhar Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) makamı, basit bir bedeviyle nasıl aynı olur?
1277 Buhârî, edeb 96; Müslim, birr 165; Tirmizî, zühd 50; Dârimî, rikak 71.
Cevap: Şu yüce hakikate bir temsille işaret edeceğiz: Mesela, gayet güzel
ve gösterişli bir bağda, ihtişam sahibi bir zât çok büyük bir ziyafet sofrası
ve gayet süslü bir seyir yeri hazırlamış olsun. Öyle bir yer ki, orada dilin
tadabileceği bütün lezzetler, gözün hoşuna gidecek bütün güzellikler,
hayalin erişebileceği ve keyifleneceği bütün harika şeyler bulunur. O zât,
maddî ve manevî bütün duyul arı, latifeleri okşayacak ve memnun edecek
her şeyi o sofraya koym uştur. İşte iki arkadaş beraber o ziyafete giderler.
Bir locada, aynı sofrada otururlar. Onlardan birinin tat alma duyus u pek
zayıf olduğunda n az bir zevk duya r. Gözü az görür, koku alma kabiliyeti
yoktur. Oradaki hayret verici sanatları anlamaz, harika şeyleri bilmez. O
ziyafet sofrasındaki ve seyir yerindeki nimetlerin ancak binde birini, belki
milyonda  birini kabiliyeti ölçüsünde  tadıp onlardan istifade eder.
Arkadaşının ise bütün maddî-manevî latifeleri, aklı, kalbi ve hisleri o
kadar mükemmel derecede gelişmiştir ki, o seyir yerindeki bütün
incelikleri, güzellikleri ve hayret verici şeyleri ayrı ayrı tadıp onlardan
lezzet aldığı halde dostuyla omuz omuzadır.
Madem bu karmakarışık, elemli ve daracık dünya da böyle oluyor. En
küçük ile en büyük beraberken aralarında yeryüzünde n Süreyya yıldızına
kadar fark bulunuyor . Elbette saadet ve ebediyet yurdu olan cennette iki
dost beraberken, her biri Cenâb-ı Hakk’ın sofrasından kendi kabiliyetine
göre hissesini haydi haydi alacaktır. Bulundukl arı cennet mertebelerinin
farklılığı, beraberliklerine mâni olmaz. Çünkü cennetin sekiz tabakası
birbirinden yüksek olduğu halde, hepsinin çatısı Arş-ı Âzam’dır.1278 Nasıl
ki, koni şeklindeki bir dağın etrafında birbirinden yüks ek, temelinden
zirvesine kadar surla çevrilmiş üst üste daireler bulunsa, birbirlerinin
güne ş görmesini engellemezler. Cennetin de buna  yakın bir tarzda
olduğuna  farklı hadisler işaret ediyor.
1278 Buhârî, tevhid 22; Tirmizî, cennet 4.
Soru: Hadislerde, “Huriler yetmiş kat elbise giydikleri halde bacaklarının
kemiklerindeki ilikleri görünecek.”1279 buyrulmuş. Bu ne demektir, mânâsı
nedir? Nasıl bir güzelliktir?
1279 Tirmizî, kıyâmet 60, cennet 5, 7; Dârimî, rikak 108; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/23, 247,
316.
Cevap: Mânâsı pek güz el, güz elliği pek şirindir. Şöyle ki: Çirkin, cansız ve
çoğu kabuktan ibaret olan şu dünya da güzellik yalnız göze hitap edip
alışmaya mâni olmazsa yeter. Halbuki güzel, canlı, parlak ve kabuks uz,
tamamen özden ibaret cennette, insanın göz gibi bütün uzuvları ve
duygul arı, “cins-i latif” olan hurilerden ve onlar gibi, hatta daha güzel,
dünya dan gelme, cennetteki hanımlardan zevk hisselerini ayrı ayrı almak,
çeşit çeşit lezzetleri tatmak ister. İşte hadis, en dıştaki cennet elbisesinin
güzelliğinden ta iliklere kadar birer duygunun,  birer latifenin o zevkten
hissesi olduğuna  işaret ediyor.
Evet, “Hurilerin yetmiş kat elbise giymeleri ve bacaklarındaki kemiklerin
iliğinin görünmesi” tabiriyle hadis-i şerif şuna işarette bulunuyor : Huriler,
insanın güzelliğe, zevke, ziynete meftun ve  âşık ne kadar duygus u, duyus u,
kabiliyeti ve latifesi varsa hepsini memnun edip doyur acak, ayrı ayrı
okşayıp tatmin edecek maddî-manevî her türlü ziynet ve güzelliğe sahiptir.
Demek, huriler süslü, farklı cinsten yetmiş cennet elbisesini birbirini
örtmeyecek şekilde giydikleri gibi, vücutlarında ve nefislerinde belki
yetmiş mertebeden fazla ayrı ayrı güzelliği gösterecek, ُ ََِِْ اَُْْوََِ َ
1280وَََ اَُُْْ işaretinin hakikatini ifade edecekler.
1280 “Orada canınız ne isterse, gözleriniz hangi manzaralardan hoşlanırsa hepsi vardır.” (Zuhruf
sûresi, 43/71)
Hem hadis-i şerif, cennette lüzumsuz, posalı ve fuzuli maddeler
olmadığından, cennet ehlinin yiyip içtikten sonra pisliğinin
bulunmayacağını bildiriyor.1281 Madem şu süflî dünya da, en basit canlı olan
ağaçlar çok beslendikleri halde gübresiz oluyor. En yüks ek hayat
tabakasındaki cennet ehli neden öyl e olmasın?
1281 Buhârî, bed’ü’l-halk, 8; Müslim, cennet 17-19.
Soru: Hadis-i şerifte, “Cennet ehlinden bazısına dünya  kadar bir yer
verilecek, yüz binlerce köşk, yüz  binlerce huri ihsan edilecek.” buyr uluyor.
Bir tek adama bu kadar şeyin verilmesinin ne lüzumu var, buna  ne ihtiyaç
var, bu na sıl olabilir ve ne demektir?
Cevap: Eğer insan cansız veya yalnız mideden ibaret, bitki gibi bir varlık
olsaydı veyahut sınırlı, ağır, geçici ve basit bir bedenden, hayvanî bir
cisimden ibaret bulunsaydı, öyle çok köşke, huriye lâyık ve sahip
olamazdı. Fakat o, mahiyeti öyle geniş bir kudret mucizesidir ki, şu fâni
dünya da, kısa ömürde, açığa çıkmamış bazı duygul arının ihtiyaçları
yönüyl e, bütün dünya nın saltanatı, serveti ve lezzetleri kendisine verilse
bile gözü doym ayacaktır. Halbuki ebedî bir saadet yurdunda , sınırsız
kabiliyetlere sahip, tükenmez ihtiyaçlarının diliyle ve sonsuz arzularının
eliyle nihayetsiz bir rahmetin kapısını çalan insanın, hadislerde bildirilen
ilahî ihsanlara kavuşması elbette akla uygundur , haktır ve hakikattir. İşte
şu yüc e hakikate bir temsilin dür bünüyl e bakacağız. Şöyle ki:
Bu dere yatağındaki bahçe gibi,1282 HAŞİYE şu Barla bağ ve bahçelerinin her
birinin farklı sahipleri bulunduğu halde, Barla’da gıda itibarı ile ancak bir
avuç yeme sahip olan her kuş, her serçe, her arı, “Barla’nın bütün bağ ve
bostanları benimdir, istediğim gibi gezebilirim.” diyebilir. Barla’yı kendi
mülkü olarak görür. Başkalarının o bahçelere sahip olması bu hükm ü
bozmaz. Hem insan olan bir insan da, “Hâlıkım bu dünya yı bana bir ev
yapmış, güne ş benim lâmbam, yıldızlar kandillerim, yeryüzü ise üzerine
çiçekli, süslü halılar serilmiş beşiğimdir.” der ve Allah’a şükreder. Başka
varlıkların da bunlara sahip olması, onun bu hükm ünü geçersiz kılmaz.
Aksine, diğer varlıklar onun e vini süsler, o evin nakışları hükm üne geçer.
1282 HAŞİYE Sekiz sene bu fakire tam bir sadakatle hizmet eden Süleyman’ın bahçesidir. Bu Söz
birkaç saat içinde orada yazıldı.
Acaba bu daracık dünya da sadece insanlığı itibarı ile bir insan değil, bir
kuş dahi böyle büyük bir dairede bir çeşit hak iddia ediyor ve muazzam bir
nimete erişiyorsa, geniş ve ebedî bir saadet yurdunda , insana beş yüz
senelik mesafeyi içine alan bir mülk verilmesi1283 nasıl akıldan uzak
görülebilir?
1283 Bazı cennet nimetlerinin önemi “gökler ve yer kadar, yani beş yüz senelik mesafe” şeklinde
vurgulanmıştır (Tirmizî, cennet 8). Nitekim cennetin, gökler ve yer kadar genişliğe sahip
olduğu, Kur’an-ı Kerîm’de de beyan edilmiştir (Âl-i İmran sûresi, 3/133; Hadîd sûresi, 57/21).
Hatta cennette en alt mertebedekilerin bile bin senelik mesafeye denk gelecek kadar bol
nimetlere mazhar olacağına dair hadisler vardır. (Tirmizî, tefsîru sûre (75) 2, cennet 17; Ahmed
İbni Hanbel, el-Müsned 2/13, 64).
Hem nasıl ki, şu kesafetli, karanlık, dar dünya da güne şin pek çok aynada
bir anda görünmesi gibi, nurani zâtların, aynı anda birçok yerde aynen
bulunduğu ... On Altıncı Söz’de ispat edildiği gibi, mesela Hazreti
Cebrail’in (aleyhisselam) bir anda bin yıldızda, hem Arş’ta, hem Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) meclisinde hem de Cenâb-ı Hakk’ın
huzurunda  hazır olduğu... Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam)
haşirde ümmetindeki takva sahiplerinin çoğuyl a aynı anda görüşeceği ve
dünya da sayısız makamda aynı anda göründüğü… Evliyanın bir nevi
garibi olan abdalların aynı anda birçok yerde görüldükleri… Sıradan
insanların rüyalarında bazen bir dakikada bir senelik iş gördükleri ve buna
şahit oldukları... Herkesin kendi kalb, ruh ve hayal dünya sında aynı anda
pek çok yerle temas edip ilgilendiği mâlumdur ve bunların misalleri
görülmüştür. Elbette nuranî, bir kayıt altında bulunmayan, geniş ve ebedî
cennette de cisimleri ruh kuvve tinde, hafifliğinde ve hayal süratinde olan
cennet ehlinin, bir anda yüz binlerce yerde bulunup yüz binlerce huriyle
sohbe t ederek yüz bin tarzda zevk alması o ebedî cennete ve Cenâb-ı
Hakk’ın sonsuz rahmetine lâyıktır, Muhbir-i Sadık’ın1284 (aleyhissalâtü
vesselam) haber verdiği gibi hak ve hakikattir. Bununl a beraber, o
muazzam hakikatler bu küç ücük aklımızın terazisiyle tartılmaz.
1284 Doğru, şüphesiz kesinlikte haberleri insanlığa ulaştıran haberci, Peygamber Efendimiz
(aleyhissalâtü vesselam).
İdrâk-i maâli bu küçük akla gerekmez.
Zira bu t erazi o kadar  sıkleti çekmez.1285
1285 Ziya Paşa (1825-1880), Eş’âr-ı Ziyâ (Terkîb-i Bend).
(Yüksek fikirler bu k üçük akla gerekmez
Zira bu terazi o kadar  ağırlığı çekmez)
1286اَُِْإَِ أََْ اَُِْ  َ َََْۘ كَ َ َِْ ََۤ إَُِْنَ
1286 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1287اَِۤ أَوْ أََْْنَا ُٰاَِْۤ إِنْ نَرََ لَ
1287 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286)
ُهُ َٰ ََِِْه۪ وَأََُْ أَُِِِ۪ وَََِتَ أََْابَ اَِْ ِ ََِِ اِي ََاَُّٰ َ َٰ
1288َْرِ اََََِِٰ ََِِ اُْةَ ََ اََْْارِ ُِم أَدَِْْ اَِْ اَةُ وَاَمُ، ََََِّٰاِِْ ََْب
1288 Allahım! Senin sevgine mazhariyeti ve dualarıyla cennetin kapılarını açan ve o kapıları ona
salâvatlarıyla açmaları için ümmetini teşvik ettiğin sevgiline salât ve selam eyle. Allahım! O
seçkin sevgilinin şefaatiyle bizleri iyi kullarınla beraber cennete koy, âmin...
Yirmi Sekizinci Söz’e Küçük Bir İlave
Cehenneme Dairdir
İkinci ve Sekizinci Söz’lerde ispat edildiği gibi, iman manevî bir cennetin
çekirdeğini taşıyor. Küfür ise manevî bir cehennemin tohum unu saklıyor.
Nasıl ki küfür, cehennemin bir çekirdeğidir. Aynen öyle de, cehennem
küfrün bir meyvesidir. Nasıl ki küfür, cehenneme gitmeye sebeptir. Aynı
şekilde, cehennemin varlığına ve yaratılmasına da sebeptir. Zira küçük bir
hâkim bile, azıcık izzet, gayret ve celâl sahibiyse, bir edepsiz kendisine
isyan ederek, “Bana ceza vermezsin, veremezsin.” dediği zaman, herhalde
hapishanesi yoks a da yalnız o edepsiz için bir tane yaptıracak ve onu içine
atacaktır.
Halbuki kâfir, cehennemi inkâr etmekle, sonsuz izzet, gayret ve celâl
sahibi, yüc e ve kudr eti nihayetsiz Kadir bir Zât’a yalan ve acz isnat ediyor,
O’nu yalancılık ve acizlikle itham ediyor, izzetine ve gayretine şiddetle
dokunuyor , celâline asice ilişiyor. Elbette, farz edelim, cehennemin hiçbir
varlık sebebi bulunmasa da, sadece Cenâb-ı Hakk’a bu derece yalan ve
acizlik yakıştıran küfür için bir cehennem yaratılacak, kâfirler içine
atılacaktır.
1289كَ ََِ ََابَ ارِذَا َطًِۘ َُْنََ َ َََْ هٰرَ
1289 “Ey büyük Rabbimiz! Sen bunları gayesiz, boşuna yaratmadın. Seni bu gibi noksanlardan
tenzih ederiz. Sen bizi o ateşin azabından koru!” (Âl-i İmran sûresi, 3/191)
Yirmi Dokuzuncu Söz
Ruhun ölümsüzlüğüne, meleklere
ve ölümden sonra dirilişe dairdir
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِ ِ1290َ اَْنِ اِِأَُذُ ِِّٰ ِ
1290 Kovulmuş şeytanın şerrinden Allah Teâlâ’ya sığınırım.
1292ِنْ أَِْ رَ ، ُِ اوحُ م1291ِ رَُِْ وَاوحُ َِ ِِذْنََلُ اََِْٰۤ
1291 “O gece Rablerinin izniyle Ruh ve melekler, her türlü iş için iner de iner...” (Kadir sûresi,
97/4)
1292 “De ki: ‘Ruh, Rabbimin bir emri, emir âleminden bir tecellisidir.’” (İsrâ sûresi, 17/85)
(Şu makam, bir “mukaddime” ile iki esas “maksat”tan oluşur)
Mukaddime1293
1293 Giriş.
Meleklerin ve ruhanilerin varlığı, insanların ve hayvanların varlığı kadar
kesindir, denilebilir. On Beşinci Söz’ün Birinci Basamağı’nda söylendiği
üzere, hakikat ve hikmet, şüphe siz bir şekilde, yeryüzü gibi göklerde de,
oraya uygun, şuur sahibi varlıkların bulunmasını gerektirir ve ister. Pek
çok farklı cinsten olan o va rlıklara dinde “melekler ve ruhaniler” denir.
Evet, hakikat, meleklerin ve ruhanilerin var olmasını gerektirir. Zira şu
dünya mız, göklere nispeten küçüklüğüyl e beraber, şuur sahibi varlıklarla
doldurulmuştur, ara sıra boşaltılıp sonra tekrar şenlendirilir. Bu açıkça
işaret eder ki, muhteşem burçlara sahip ziynetli saraylara benzeyen gökler
de varlık nurunun ışığı olan canlılarla ve canlıların ışığı olan şuur ve idrak
sahibi mahlûklarla doludur. Onlar da, insanlar ve cinler gibi, şu âlem
sarayının seyircileridir, kâinat kitabını okuyup değerlendirir ve Cenâb-ı
Hakk’ın bütün âlemleri bir düzen içinde çekip çeviren rubûbi yet
saltanatını ilan ederler. Engin ve kuşatıcı kulluklarıyla, kâinattaki büyük
ve her yere yayılmış varlıkların tesbihatını temsil ederler.
Evet, şu kâinatın hali ve mahiyeti, göklerde de şuur sahibi varlıkların
bulunduğunu  gösteriyor. Çünkü Cenâb-ı Hakk’ın kâinatı hadde hesaba
gelmez, ince sanatlı ziynetlerle, mânidar güzelliklerle ve hikmetli
nakışlarla süslemesi; açıkça, bu güzellikleri tefekkür eden ve onlara
hayran olan takdir edicilerin bulunmasını ve nazarlarını ister. Evet, nasıl
ki güzellik elbette bir âşık ister ve yemek aç olana verilir. Öyleyse
kâinattaki şu sonsuz güzelliğe sahip sanat içinde ruhların ve kalblerin
gıdası, elbette meleklere ve ruhanilere bakar, onları gösterir. Madem
âlemdeki sonsuz nakışlar, sonsuz bir tefekkür ve kulluk vazifesi ister;
halbuki insanlar ve cinler, o vazifenin, o hikmetli nezaretin, o engin
kulluğun ancak milyonda  birini yapabilir. O halde, şu sonsuz, çok çeşitli
vazifeler ve ibadetler için sayısız, çeşit çeşit melek ve ruhani varlık
lazımdır ki, büyük â lem mescidini saf saf doldurup şenlendirsinler.
Evet, şu kâinatın her tarafında, her dairesinde kullukla vazifeli birer ruhani
ve melek topluluğu bulunur. Bazı hadislerin işaretiyle ve âlemdeki
düzenin hikmetiyle denilebilir ki: Yıldızlardan ve gezegenlerden ta
yağmur damlalarına kadar birçok gökc ismi, bir kısım meleklerin
bineğidir.1294 O melekler bu gökc isimlerine Cenâb-ı Hakk’ın izniyle biner,
görünen âlemi seyredip gezer ve bineklerinin tesbihatını temsil ederler.
Yine denilebilir ki: Bir hadis-i şerifte, berzah âleminde cennet ehlini
sırtlarında gezdireceklerine işaret edilen ve “tuyûrun hudrun” diye
adlandırılan1295 yeşil kuşlardan tut, ta sineklere kadar bir kısım canlı
varlıklar da ruhanilerin bir cinsinin bineğidir. Ruhaniler ve melekler
Allah’ın emriyle o canlıların bedenlerine girer, maddî âlemi ve maddî
âlemdeki yaratılış mucizelerini onların gözleriyle seyredip kulaklarıyla
duya r ve kendilerine has tesbihatı yaparlar.
1294 Göklerin, Allah’a secde halindeki meleklerle dolu olduğuna dair Tirmizî, zühd 9; İbni Mâce,
zühd 19. Ayrıca Allah Teâlâ’nın (celle celâlüh), her bir damlasından bir melek yarattığı nehir için
Ebu’ş-Şeyh, el-Azame 2/735.
1295 Müslim, imâre 121; Tirmizî, tefsîru sûre (3) 19; Ebû Dâvûd, cihâd 25.
İşte, nasıl ki hakikat böyle gerektirir; hikmet de aynen bunu gerektirir.
Çünkü katı ve ruhla münasebeti pek az olan topraktan ve bulanık, hayat
nuruyla münasebeti pek az olan sudan sürekli, hummalı bir faaliyetle tatlı
hayatı ve nurani bir tarafı bulunan idrak sahibi varlıkları yaratan Fâtır-ı
Hakîm’in, elbette ruha çok lâyık ve hayata çok münasip şu nur, hatta
karanlık denizinden, hava zerrelerinden ve elektrik gibi başka latif
maddelerden yaratılmış bir kısım şuur sahibi mahlûkları vardır, hem de
pek çok va rdır.
Birinci Maksat
Meleklerin varlığını tasdik etmek imanın esaslarındandır. Bu “Maksat”ta
dört nükt eli esas var.
Birinci Esas
Varlığın kemâli, hayat iledir. Belki onun hakiki varlık olması, hayat ile
mümkündür . Hayat, varlığın nuru; şuur, hayatın ışığıdır. Hayat, her şeyin
başı ve esasıdır; her şeyi bir tek canlıya mal eder, bir şeyi bütün eşyanın
sahibi hükmüne geçirir. Hayat sayesinde bir canlı: “Her şey benim
malımdır. Dünya , evimdir. Kâinat bana Mâlikim tarafından verilmiş bir
mülktür.” diyebilir.
Nasıl ki ışık, cisimlerin görülmesini sağlar ve -bir değerlendirmeye göre-
renklerin varlık sebebidir. Aynı şekilde, varlıkların keşşafı, yani onların
gizli inceliklerini ortaya çıkaran da hayattır. Hayat, çeşitli keyfiyetlerin
meydana gelmesine vesiledir. Küçük bir parçayı yani cüzîyi bütün haline
getirir, büyük ve küllî yapar. Bütünü ise bir parçanın içine sığdırır. Sayısız
şeyi ortak kılıp bir araya toplayarak tek varlık haline getirmek ve bir ruha
mazhar etmek gibi, varlığın bütün mükemmel vasıflarının kaynağıdır.
Hatta hayat, sayısız varlık tabakalarında Cenâb-ı Hakk’ın birliğinin bir
çeşit tecellisidir; ehadiyetin, yani O’nun her bir varlıkta ayrı ayrı görünen
birlik tecellisinin aynasıdır.
Bak, cansız bir cisim, büyük bir dağ bile olsa yetimdir, gariptir, yalnızdır.
Sadece bulunduğu mekânla ve ona temas eden şeylerle münasebeti vardır.
Kâinattaki başka her şey o dağ için ölüdür. Çünkü ne hayatı var ki hayatla
alâkası olsun, ne şuuru var ki başka varlıklarla alâkası bulunsun. Şimdi de
küçücük bir canlıya, mesela balarısına bak! Hayat onun içine girdiği anda,
bütün kâinatla öyle bir münasebet kurar, bilhassa yeryüzünde ki çiçek ve
bitkilerle öyle bir alışveriş yapar ki, “Şu yeryüzü benim bahçemdir,
dükkâ nımdır.” diyebilir.
Evet, canlılardaki bildiğimiz maddî duyul ardan ve manevî duygul ardan
başka, şuuruna varılmayan ve kendisine yön ve şevk veren hislerle o arı,
dünya daki çeşitli varlık türleriyle dostluk kurar, alışverişte bulunur, onları
kendine ait kılar ve onlarda tasarruf eder. İşte hayat en küçük canlıda
tesirini böyle gösterirse, elbette en yüks ek mertebe olan insanın hayat
tabakasına çıktıkça öyle genişler, inkişaf eder ve nurlanır ki, ona erişen
canlı, hayatın ışığı olan şuuru ve aklıyla, bir insanın kendi evindeki
odalarda gezmesi gibi, yüce, ruhani ve cismani âlemlerde gezer. Yani, o
şuur sahibi canlı, mânen o âlemlere misafir gittiği gibi, o âlemler de resim
ve suretler halinde onun r uhunun a ynasına misafir olur.
Hayat, Zât-ı Zülcelâl’in birliğinin en parlak delillerinden biri, en büyük bi r
nimet madeni, en tatlı bir merhamet tecellisi ve O’nun nezih sanatının
gizli, bilinmez bir nakşıdır.
Evet, gizli ve incedir. Çünkü hayat mertebelerinin en aşağısı olan
bitkilerin hayatı ve onun da en alt derecesi olan çekirdekteki hayat
düğüm ünün yeşermesi, yani uyanıp açılarak boy atması, o derece göz
önünde  ve çokça meydana geldiği halde, alışkanlık perdesi altında, Hazreti
Âdem zamanından beri gizli kalmıştır. Hakikati, insanın aklı ile tam
olarak keşfedilememiştir. Hem hayat, o kadar nezih ve temizdir ki, iki
yönü de, yani, mülk ve melekût yönleri1296 de paktır, şeffaftır. Cenâb-ı
Hakk’ın kudret eli, sebepler perdesini koym adan, ona doğrudan doğruya
temas eder. Fakat başka kıymetsiz şeylere ve kudretin izzetine uygun
düşmeyen, görünüş te temiz olmayan hallere perde hükm üne geçmesi için
zahirî sebepleri yaratmıştır.
1296 Mülk ve melekût âlemleri: Varlığın, aynanın boyalı ve parlak taraflarına benzeyen, dış ve iç
yüzleri. Melekût tamamen Yaratıcısına dönük, her şeyin şeffaf ve temiz olduğu, sebeplerin
tesirinin bulunmadığı âlemdir. Mülk âleminde ise sebepler, Yaratıcının izzetine ters olan hallere
perde ve vesile olur.
Kısacası: Denilebilir ki, hayat olmadan varlık, varlık değildir; yokluktan
farksızdır. Hayat, ruhun ışığı; şuur, hayatın nurudur. Mademki hayat ve
şuur bu kadar mühimdir. Ve madem şu âlemde açıkça görüldüğü gibi
mükemmel, kusursuz bir düzen vardır. Ve kâinatta sağlam bir mizan,
hükm eden bir ahenk görünüyor . Hem madem şu biçare, perişan küremiz,
başı dönm üş zeminimiz, hadde hesaba gelmez, ruh ve idrak sahibi bu
kadar canlıyla doldurulmuştur… Elbette yanılmaz bir sezgiyle, şüphe siz
bir şekilde, şu gök saraylarının ve yüks ek burçların da kendilerine uygun,
canlı, şuur sahibi sakinleri olduğu anlaşılır. Balık nasıl suda yaşarsa,
güne şin ateşinde de öyle yaşayan nuranî varlıklar bulunur. Ateş, ışığı
yakmaz, hatta onu kuvve tlendirir. Madem ezelî kudret, açıkça görüldüğü
gibi, en basit maddelerden ve en katı maddî unsurlardan sayısız canlıyı,
ruh sahibi varlığı yaratır, katı maddeleri hayat vasıtasıyla, onlara gayet
önem vererek latif maddelere çevirir, hayat nurunu her şeye çokça serper
ve şuur ışığıyla pek çok şeyi yaldızlar. Elbette o Kadir ve Hakîm Zât,
kusursuz kudretiyle, noks ansız hikmetiyle; ışık gibi, esir gibi ruha yakın
ve münasip olan başka akıcı, latif maddeleri de ihmal etmez; hayatsız,
cansız, şuursuz bırakmaz. Aksine ışıktan, hatta karanlıktan, esîr
maddesinden, mânâlardan, havadan ve hatta kelimelerden, canlı ve şuur
sahibi sayısız varlığı yaratır. Hayvanların farklı cinsleri gibi çok çeşitli
ruhani varlıkları o akıcı, latif maddelerden vücuda getirir. Onların bir
kısmı melek, bir kısmı da ruhaniler ve cinlerdir.
Sayısız meleğin ve ruhaninin varlığının ne kadar açık, onları kabul
etmenin ne derece hakikat ve akla uygun olduğunu;  kabul etmemenin ise
Kur’an’ın bildirdiği gibi, hakikate ve hikmete ne kadar zıt bir hurafe, bir
dalâlet, hezeyan ve divanelik olduğunu ş u temsile bak, gör :
Biri bedevi ve vahşi, öteki medeni ve aklı başında iki arkadaş İstanbul gibi
muhteşem bir şehre giderler. O medeni ve muhteşem şehrin uzak bir
köşesinde pis, perişan, küçük, fabrika gibi bir binaya rastlarlar. Görürler
ki, o bina amelelerle, sefil ve miskin adamlarla dolu… Adamlar o tuhaf
fabrikada çalışıyor. Binanın etrafında ise canlı varlıklar bulunuyor . Fakat
onların geçim kaynakları ve hususi hayat şartları birbirinden farklıdır.
Mesela bir kısmı sadece bitkilerle beslenir. Diğer bir kısmı balıktan başka
bir şey yemez. O iki adam, bu hali gördükten sonra bakarlar ki, uzakta
binlerce süslü saray, yüks ek köşkler var. O sarayların ortalarında geniş
tezgâhlar ve meydanlar bulunuyor. Fakat uzaklıkları, gizlenmeleri veya
adamların gözlerinin zayıflığı sebebiyle saray sakinleri onlara
görünmüyor. Hem o saraylardaki hayat şartları şu perişan binadakinden
farklıdır. İşte bu sebeplerden dolayı, o iki adamdan vahşi, bedevi ve hiç
şehir görmemiş olanı, “O saraylar boştur, içlerinde kimse yoktur.” der,
vahşiliğin en ahmakça hezeyanını ifade eder.
İkinci adam ise arkadaşına der ki: “Ey bedbaht! Şu basit, küçük binayı
görüyorsun ki canlı varlıklarla, hizmetlilerle doldurulmuş… Demek,
bunları sürekli yenileyip istihdam eden biri var. Bak, bu binanın etrafında
boş yer yoktur, her yer canlı varlıklarla doldurulmuş. Acaba hiç mümkün
müdür ki, uzakta görünen şu kusursuz şehrin, hikmetle süslenmiş şu
sanatlı sarayların oralara uygun, yüks ek sakinleri bulunmasın? Elbette o
sarayların hepsi doludur ve orada yaşayanların kendilerine göre farklı
hayat şartları vardır. Evet, onlar belki ot yerine börek, balık yerine baklava
yiyebilirler. Uzaklıkları, gizlenmeleri veyahut gözünün zayıflığı sebebiyle
sana görünmemeleri, onların var olmadığını asla göstermez. Senin
görmemen, onların yokluğunu ispatlamaz. Görünmemek, var olmamaya
delil değildir.”
İşte şu temsildeki gibi, dünya  da dönüp duran devasa gökc isimleri içinde
küçüklüğü, maddî ve katı oluşuyla beraber sayısız canlının ve şuur sahibi
varlığın vatanıdır. Onun en kıymetsiz, en çürük kısımları dahi birer hayat
kaynağıdır, gözle görülemeyecek kadar küçük varlıklara birer yuva dır. İşte
bu elbette, açıkça, kesin bir sezgiyle ve şüphe siz bir şekilde, şu sonsuz
âlemin ve burçlarıyla, yıldızlarıyla şu muhteşem göklerin canlı, şuur
sahibi, ruh sahibi varlıklarla dolu olduğunu gösterir, ilan eder ve buna
şahittir. Nurdan, ateşten, ışıktan, karanlıktan, havadan, sesten, güzel
kokul ardan, kelimelerden, esîr maddesinden, hatta elektrikten ve elle
tutulmaz başka latif maddelerden yaratılan o şuur, hayat ve ruh sahibi
varlıklara, Şeriat-ı Garrâ-yı Muhammediye1297 (aleyhissalâtü vesselam) ve
Kur’an-ı Mucizü’l Beyan, “melekler, cinler ve ruhaniler” der, onları böyle
isimlendirir.
1297 Peygamber Efendimiz’in (aleyhissalâtü vesselam) parlak şeriatı; İslamiyet.
Gökcisimleri gibi, melekler de cins cinstir. Evet, elbette bir yağmur
damlasını taşımakla vazifeli melek, güne şe nezaret etmekle vazifeli
meleğin cinsinden değildir. Aynı şekilde, cinlerin ve ruhanilerin de pek
çok farklı cinsi vardır.
Bu Esas’ın Hâtimesi1298
1298 Sonsöz.
Tecrübeyle sabittir ki, madde asıl değildir; varlık onun emrinde ona
hizmet edip tâbi olamaz. Madde ancak bir mânâ ile ayakta durur. İşte o
mânâ hayattır, ruhtur. Hem gözle görüldüğü üzere, madde efendi değildir
ki her şey ona indirgensin. Belki hizmetçidir; bir hakikatin
mükemmelleşmesine hizmet eder. O hakikat, hayattır. O hakikatin esası
ise ruhtur. Hem açıkça görüldüğü gibi, madde hâkim değildir ki ona
müracaat edilsin, mükemmel vasıflar onda n istensin. O, aksine
mahkûm dur, bir kanunun hükm üne bakar ve onun gösterdiği şekilde
hareket eder. İşte o esas hayattır, ruhtur, şuurdur. Hem madde, mahiyeti
gereği, zorunlu olarak öz ve esas değildir, sabit değildir ki kâinattaki icraat
ve mükemmellikler ona takılsın, onun üzerine kurulsun. Madde yarılmaya,
erimeye, yırtılmaya hazır bir kabuktur, köpükt ür, bir surettir.
Gözle görülmeyecek kadar küçük bir canlının bile ne kadar keskin ve
hassas duygul ara sahip olduğu, arkadaşının sesini işittiği, rızkını fark
ettiği görülmüyor mu? Şu hal gösteriyor ki, maddenin küçülüp incelmesi
ölçüsünde  hayatın neticeleri çoğalıyor, ruhun nuru kuvve tleniyor. Âdeta
madde inceldikçe ve insan maddiyattan uzaklaştıkça ruh âlemine, hayat
âlemine, şuur âlemine yaklaşıyor gibi ruhun harareti ve hayatın nuru daha
şiddetli tecelli ediyor. İşte hiç mümkün müdür ki, bu madde perdesinde
hayatın, şuurun ve  ruhun bu ka dar sızıntıları bulunsun da, perde altındaki o
görünmeyen âlem, canlı ve şuur sahibi varlıklarla dolu olmasın! Hiç
mümkün müdür ki, mânânın, ruhun, hayatın ve hakikatin şu görünen
maddî âlemdeki sayısız sızıntılarının, parıltılarının ve neticelerinin
kaynağı, yalnız maddeye ve maddenin hareketine indirgenip öyle izah
edilsin. Hâşâ, katiyen ve asla! Bu sonsuz sızıntılar ve parıltılar gösteriyor
ki, gözle görülen şu maddî âlemimiz, ruhlar âlemi üzerine serilmiş
dantelalı bir perdedir.
İkinci Esas
Bütün felsefeciler ve din âlimleri, bilerek ya da bilmeyerek, manevî bir
ittifakla -tabirlerdeki farklılıklarıyla beraber- meleklerin ve ruhanilerin
varlığı ve hakikati hususunda  birleşirler, denilebilir. Hatta maddecilikte
çok ileri giden Meşşailer, yani hakikatin ancak akılla bulunabileceğini
iddia eden Yunan felsefesinin takipçileri bile meleklerin mânâsını inkâr
etmeyerek, “Her varlık türünün kendi başına bir ruhani mahiyeti vardır.”
der, melekleri öyle yorumlarlar. Eski felsefecilerden hakikate keşf, ilham
ve sezgi yoluyla ulaşılabileceğini savuna n İşrâkiler de meleklerin
mânâsını kabul etmeye mecbur kalmış, ancak onları yanlış bir şekilde,
“On Akıl” veya “Erbab-ül Enva”1299 diye isimlendirmişlerdir. Bütün dinler
vahyin ilhamı ve irşadı ile dağ, deniz, yağmur gibi her varlığın vazifeli
birer meleği bulunduğunu kabul ediyor, o melekleri “melekü'l-cibal”
(dağların meleği), “melekü'l-bihar” (denizlerin meleği) ve “melekü'l-
emtâr” (yağmur meleği) şeklinde adlandırıyor. Hatta akılları gözlerine
inmiş ve mânen insanlıktan çıkıp taş toprak gibi cansız varlıkların
seviyesine düşmüş olan maddeciler ve tabiatçılar bile meleklerin mânâsını
inkâr edememiş,1300 HAŞİYE onları “Kuva-yı Sâriye” (akıp gezici kuvve tler)
diye isimlendirerek bir mânâda kabule mecbur kalmışlardır.
1299 Her varlık türünün bir ilahının olduğunu iddia eden düşünce.
1300 HAŞİYE Meleklerin mânâsını ve ruhani varlıkların hakikatini inkâra kuvvet bulamamış, yaratılış
kanunlarına “Kuva-yı Sâriye” deyip “akıp gezici kuvvetler” ismini vererek onları yanlış bir
şekilde tasvir etmiş ve bir mânâda tasdike mecbur kalmışlar. Ey kendini akıllı zanneden!..
Ey meleklerin ve ruhanilerin varlığını kabul etmekte tereddüt gösteren
zavallı adam! Neye dayanıyorsun, hangi hakikate güve niyorsun da bütün
akıl sahiplerinin, bilerek ya da bilmeyerek, meleklerin ve ruhanilerin
mânâsının kesinliğine ve hakikatine dair ittifaklarına karşı geliyor, bunu
kabul etmiyorsun? Birinci Esas’ta ispat edildiği gibi, madem hayat
varlığın anahtarıdır, hatta neticesi ve özüdür ve bütün akıl sahipleri,
felsefeciler meleklerin mânâsını kabul etmekte mânen birleşir. Ve madem
yeryüzü, bu kadar canlı varlıkla şenlendirilmiştir. O halde hiç mümkün
müdür ki, şu engin ve latif göklerin de kendine has sakinleri bulunmasın!
Sakın yaratılışta geçerli olan kanunlar kâinatta hayatın var olmasına yeter
diye düşünme! Çünkü kâinatta işleyen, hükm eden o kanunlar, olmadıkları
halde var sayılan itibarî emirlerdir, var kabul edilen kaidelerdir, bir
mânâda yok hükm ünde dirler. Allah’ın, onları temsil edecek, gösterecek ve
onların dizginlerini elinde tutacak melek denilen kulları olmazsa o
kanunlara bir varlık atfedilemez, bir hüviyet tayin edilemez, onların dış
dünya ya ait bir hakikatleri olamaz. Halbuki hayat dış dünya da varlığı olan
bir hakikattir. Olmadığı halde var sayılan bir kanun onu t aşıyamaz.
Kısacası: Madem akıl sahipleri, felsefeciler ve din âlimleri temelde,
varlığın şu görünen âlemden ibaret olmadığında birleşirler. Hem madem
gözümüzle gördüğüm üz şehadet âlemi, maddeden ibaret, cansız olduğu ve
ruhların yaratılışına uygun  olmadığı halde bu kadar canlıyla dona tılmıştır.
Elbette varlık bu â lemle sınırlı değildir. Belki daha pek çok varlık tabakası
vardır ki, bu görünen âlem onlara nispeten nakışlı bir perdedir. Hem
madem denizin balıklarla dolu olması gibi, ruhanilere uygun olan gayb ve
mânâ âlemlerinin de ruhani varlıklarla dolu bulunması gerekir. Ve madem
kâinatta olup biten bütün hadiseler, meleklerin ifade ettiği mânânın
varlığına delildir. Elbette, hiç şüphe siz, meleklerin varlığını ve ruhanilerin
hakikatini en güzel surette, aklıselim sahiplerinin kabul ve takdir edeceği
en makul şekilde Kur’an şerh ve beyan etmiştir. Kur’an-ı Mucizü’l Beyan
der ki: “Melekler, Allah’ın aziz kullarıdır. O’nun emrine karşı gelmezler.
Ne emredilirse yaparlar. Melekler gözle görülmeyen, nuranî, latif
varlıklardır. Farklı türleri bulunur.”
Evet, nasıl ki insanlık bir ümmettir ve insanlar Allah’ın “kelâm”
sıfatından gelen ilahî kanunları taşır, temsil eder ve onun suretine
bürünürler. Aynı şekilde, melekler de çok büyük bir ümmettir. Onların
kâinattaki işleri gören kısmı, Cenâb-ı Hakk’ın “irade” sıfatından gelen
yaratılış kanunlarının taşıyıcısıdır, o kanunları temsil eder ve onların
suretini alırlar. Bunlar Allah’ın öyle kullarıdır ki, gerçek tesir ve güç
sahibi olan Yaratıcı Kudret’in ve Ezelî İrade’nin emirlerine uyarlar. Her
bir büyük gökc ismi onların mescidi ve mabedi hükm ünde dir.
Üçüncü Esas
Meleklerin ve ruhanilerin varlığı meselesi, tek bir misalin varlığının,
bütün benzerlerinin varlığını ispat ettiği meselelerdendir. Yani bir tek
meleğin görülmesiyle bütün meleklerin varlığı bilinir. Çünkü kim onları
inkâr ederse, hepsini inkâr eder. Bir tekinin varlığını kabul eden, tamamını
kabul etmeye mecburdur. Madem öyle, işte bak: Görmüyor ve işitmiyor
musun ki, bütün dinler, Hazreti Âdem zamanından bugüne  kadar her asırda
meleklerin ve ruhanilerin varlığının hakikatinde ittifak etmişlerdir.
İnsanların birbirinden bahsetmesi, rivayet aktarması ve birbirleriyle
konuş ması gibi, meleklerle de konuş ulduğu , onların gözle görüldüğü ve
onlardan haberler rivayet edildiği hususunda  birleşmişlerdir. Acaba
meleklerden hiçbiri açıkça görülmeseydi, birinin ya da birçoğunun varlığı
aşikâr şekilde, kesin olarak bilinmeseydi, açıkça hissedilmeseydi, böyle
bir ittifakın ve kabulün devam etmesi mümkün olur muydu?  Böyle müspet
ve varlıkla alâkalı, şahitliğe dayanan bir meselede içine yalan karışması
mümkün olmayan kesinlikte haberlerle, sürekli bir ittifak devam edebilir
miydi?
İşte hiç mümkün müdür ki, herkesçe kabul görmüş bu inancın kaynağı
zaruri prensipler ve apaçık tecrübeler olmasın!
Hem hiç mümkün müdür ki, temelsiz bir vehim, insanlığın yaşadığı bütün
inkılâplarda, bütün inanç sistemlerinde devam etsin, sürekli olsun!
Hem hiç mümkün müdür ki, bütün dinlerin bu meseledeki büyük
ittifakının bir delili, kesin bir seziş ve tecrübeye dayalı şüphe siz bir inanç
olmasın!
Hiç mümkün müdür ki, o kesin seziş ve tecrübe kaynaklı inanç sayısız
emareye, o emareler sayısız şahitliğe ve şahit olunan o hadiseler, şeksiz ve
şüphe siz, zaruri prensiplere dayanmasın.
Öyleyse, dinlerce kabul görmüş bu inancın sebebi ve delili, doğruluğunda
şüphe  bulunmayan manevî bir ittifak kuvve tini ifade eden, melekleri ve
ruhanileri pek çok kere görmekten doğa n zaruri prensipler ve kesin
esaslardır.
Hem hiç mümkün müdür ki, insanlık göğünün güneşleri, yıldızları, ayları
hükm ünde  olan peygamberlerin ve velilerin, yanlışlığına ihtimal
bulunmayan manevî bir ittifakla haber verdikleri ve şahitlik ettikleri
“meleklerin, ruhanilerin varlığı ve görülmesi” meselesi şüphe  kabul etsin,
bir tereddüde  yer bıraksın! Bu hiç akla sığar mı? O zâtlar bu meselede
bilhassa ihtisas ve söz sahibidirler. Mâlumdur ki, bir meselede iki ihtisas
sahibi, öyle olmayan binlerce kişiye tercih edilir. Hem o zâtlar bu
meseleyi ispat edebilme konum unda dır. Yine mâlumdur ki, bir meselede
iki şahit binlerce inkârcıdan üstündür. Ve bilhassa kâinat semâsında daima
parlayan ve hiç batmayan, hakikat âleminin güne şler güneşi olan Kur’an-ı
Mucizü’l Beyan’ın haberleri ve peygamberlik güne şi olan Zât-ı
Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselam) şahitliği ve gördükleri, hiç
mümkün müdür ki şüphe  kabul etsin! Madem tek bir ruhaninin herhangi
bir zamandaki varlığı, bütün ruhanilerin varlığının hakikatini gösteriyor ve
böylece onların bir tür olarak varlığı anlaşılıyor. Elbette bu hakikati en
güzel, en makul ve en makbul şekilde şeriat şerh etmiş, Kur’an göstermiş
ve Sahib-i Mirac (aleyhissalâtü vesselam) görmüştür.
Dördüncü Esas
Şu kâinattaki varlıklara dikkatle bakılsa, tek tek varlıkların olduğu gibi
küllî şeylerin de birer manevî şahsiyetinin ve küllî vazifesinin bulunduğu
görülür. Âlemde topye kûn bir hizmet vardır. Mesela bir çiçek, kendince
bir sanat nakşı gösterip hal diliyle Fâtır’ın isimlerini zikrettiği gibi,
yeryüzü bahçesi de bir çiçek hükm ünde dir ve gayet muntazam, küllî bir
tesbih vazifesi bulunur. Hem nasıl ki bir meyve, bir düzen içinde Cenâb-ı
Hakk’ın büyükl üğünü ilan ve O’nu tesbih eder. Aynen öyle de, koca bir
ağacın bütün dalları ve gövde siyle gayet muntazam, fıtrî bir vazifesi ve
kulluğu vardır. Nasıl bir ağaç, kelimeleri olan yaprak, meyve ve
çiçekleriyle tesbihatını yapar. Aynı şekilde, koca gök denizi de kelimeleri
hükm ünde ki güne ş, yıldızlar ve ay ile Fâtır-ı Zülcelâl’ini tesbih eder, Sâni-
i Zülcelâl’ine hamd eder ve bunun gibi… Yeryüzünde ki her bir varlık
görünüş te cansız ve şuursuz olduğu halde, hepsinin hayat dolu ve şuurlu
vazifeleri, tesbihatları vardır. Elbette, melekler nasıl o varlıkların ruhlar
âleminde temsilcisidir, onların tesbihatını ifade eder; aynı şekilde onlar da
şu gör ünen âlemde meleklerin suretleri, evleri, mescitleri hükm ünde dir.
Yirmi Dördünc ü Söz’ün Dördünc ü Dal’ında söylendiği gibi, şu âlem
sarayının Sâni-i Zülcelâl’inin o sarayda vazife verdiği dört kısım
hizmetkârdan birincisi, melekler ve ruhanilerdir. Madem bitkiler ve cansız
varlıklar bir bilenin emrinde bilmeden çalışan gayet mühim, ücretsiz
hizmetkârlardır. Madem hayvanlar, az bir ücret karşılığında, gayet büyük
maksatlara bilmeden hizmet ediyor. Ve insan, ertelenmiş ve peşin olmak
üzere iki ücret karşılığında o Sâni-i Zülcelâl’in emirlerine göre hareket
etmekle, her şeyde nefsine de bir hisse çıkarmakla ve diğer hizmetkârlara
nezaretle vazifelendirilmiştir, bu açıkça görünüyor . Elbette dördünc ü
kısım, belki aslında birinci kısım olan hizmetkârlar da bulunacaktır. Onlar
insana benzer, Sâni-i Zülcelâl’in küllî emirlerini bilir ve ona göre bir
kullukla hareket ederler. Fakat insandan farklı olarak nefsanî hazlardan
arınmışlardır ve ibadetleri karşılığında ücret beklemezler. Yalnız Sâni-i
Zülcelâl’in nazarı, emri, teveccühü, hesabı ve adıyla, O’na yakınlık ve
bağlılık ile hissedip kazandıkları lezzeti, kemâli, zevk ve saadeti kâfi
görüp hâlis bir şekilde, ihlâsla çalışırlar. İbadet vazifeleri cinslerine ve
kâinatta nezaret ettikleri varlıkların türüne göre değişir. Bir hüküm etin
farklı dairelerindeki memurlar gibi, Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yet
saltanatının dairelerinde kulluk vazifeleri ve tesbihatları farklılık gösterir.
Mesela Hazreti Mikail, Cenâb-ı Hakk’ın yeryüzü tarlasına ekilen sanatlı
eserlerine yine O’nun hesabına, O’nun kudretiyle, kuvve tiyle, emriyle
bakan umumi bir nezaretçi hükm ünde dir. Tabir caizse çiftçi misali bütün
meleklerin reisidir. Hem Fâtır-ı Zülcelâl’in izniyle, emriyle, kudretiyle ve
hikmetiyle bütün hayvanların manevî çobanlarının da bir reisi, büyük bir
vazifeli meleği vardır.
İşte madem kâinattaki maddî varlıkların her biri için vazifeli birer melek
bulunması gerekir ki, o cismin gösterdiği kulluk vazifesini ve tesbihatını
ruhlar âleminde temsil etsin, Cenâb-ı Hakk’ın ulûhiyet dergâhına bilerek
arz etsin. Elbette Muhbir-i Sadık’ın (aleyhissalâtü vesselam) meleklerin
suretleri hakkındaki hadisleri de gayet yerinde ve akla uygundur . Mesela
buyur muş ki: “Bazı meleklerin kırk veya kırk bin başı vardır. Her başta
kırk bin ağızları bulunur, her bir ağızda kırk bin dille kırk bin tesbihat
yaparlar.”1301 Bu hadisin hakikatinin bir mânâsı, bir de sureti var. Mânâsı
şudur: Meleklerin ibadetleri hem gayet muntazam ve mükemmeldir, hem
de gayet kuşatıcı ve geniştir. Sureti ise şudur: Bazı büyük, cismani
varlıklar kulluk vazifelerini kırk bin başla, kırk bin tarzda görür. Mesela
gökyüz ü, tesbihatını güne şlerle, yıldızlarla yapar. Yeryüzü tek bir varlık
iken kulluk vazifesini yüz bin başla, her başta yüz binlerce ağızla, her
ağızda yüz binlerce dille yerine getirir ve Rabbini tesbih eder. İşte
yeryüzüne nezaretle vazifeli meleğin de melekût âleminde bu mânâyı
göstermek için öyle görünmesi lâzımdır. Hatta ben, orta büyükl ükte bir
badem ağacı gördüm; başı hükm ünde  kırka yakın büyük dalı vardı. Bir
dalına baktım, dili hükm ünde  kırka yakın küçük dalı olduğunu gördüm.
Sonra o küçük dallardan birine baktım, kırk çiçek açmıştı. O çiçeklere
hikmet nazarıyla dikkat ettim, her bir çiçeğin içinde kırka yakın incecik,
muntazam püsküller, renkler ve sanatlar gördüm, her biri Sâni-i
Zülcelâl’in birer ismini ve isimlerinin cilvelerini okutuyordu. İşte hiç
mümkün müdür ki, şu badem ağacının Sâni-i Zülcelâl’i ve Hakîm-i
Zülcemâl’i o hareketsiz ağaca bu kadar vazifeyi yüklesin de, onun
mânâsını bilen, bildiren, kâinata ilan eden, ilahî dergâha sunan ve onun
ruhu hükm ünde  olan münasip bir meleği ona nezaretle vazifelendirmesin!
1301 et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 15/156; Ebu’ş-Şeyh, el-Azame 2/547, 740, 742, 747, 3/868; İbni
Kesîr, Tefsîru’l-Kur’an 3/62.
• • •
Ey arkadaş! Buraya kadar söylediklerimiz, kalbi kabule hazırlamak, nefsi
teslime mecbur bırakmak ve aklı itaat ettirmek için bir girişti. Eğer buraya
kadar olan kısmı bir derece anladıysan ve meleklerle görüşmek istersen
hazır ol! Kötü vehimlerden temizlen.
İşte Kur’an âleminin kapıları açıktır; işte Kur’an cenneti 1302ْأََْابََُُِ ال dır;
gir, bak!. Melekleri o Kur’an cenneti içinde güzel bir surette gör. Her ayet,
birer menzildir. İşte şu menzillerden bak:
1302 “Kapıları açıktır.” (Sâd sûresi, 38/50)
 ََُِْْتِ۝َاَْرَِتِ ًَْ  ف۝َاَِاتِ ًَْا  و۝ََِْتِ ًَْ  َل۝ََْتِ ًُْ وَاُْ
1303ًاذِْ
1303 “İyilik için birbirinin peşinden gönderilenler, esip savuranlar, tohumlarını yaydıkça yayanlar,
hakla bâtılı, doğru ile eğriyi ayırt edenler, hak sahiplerine vahyi getiren melekler hakkı için.”
(Mürselât sûresi, 77/1-5)
 َََُْاتِ۝ا  ََِتِ ًَْ۝ا  وَاَِتِ ًَْ۝ا  وَاَِتِ ًَْ۝ا وَازَِتِ َْقً
1304ًْاأَ
1304 “Bütün kuvvetleriyle koşanlar, neşe ve şevkle yürüyenler, yüzüp yüzüp gidenler, yarışıp
geçenler, işleri düzenleyip yönetenler, (hakkı için ki: Kıyamet gerçektir, hepiniz ölümden sonra
diriltileceksiniz.)” (Nâziât sûresi, 79/1-5)
1305ِإِذْنِ رََُِِْٰۤ وَاوحُ َِ بََلُ اَْ
1305 “O gece Rablerinin izniyle Ruh ve melekler, her türlü iş için iner de iner...” (Kadir sûresi,
97/4)
1306َرُونََََُْنَ َ ُْمَ َّٰ َۤ أَََُْ وَاظٌ َِادٌ َ َُْنََْ ٌََِٰۤ َِ
1306 “Onun başında hem görünüş hem karakter itibarı ile sert ve çetin melekler vardır. Onlar asla
Allah’a isyan etmez ve kendilerine verilen bütün emirleri tam yerine getirirler.” (Tahrîm sûresi,
66/6)
Hem dinle,
1307ِْه۪ ََُْنََِْْلِ وَُْ َِ َ ََُُِْ ۝ونَ هُ َْ َِدٌ َُْمَُُْنَ
1307 “O, bundan münezzehtir. Bilakis onların evlat dedikleri melekler O’nun ikram ve takdirine
mazhar olmuş kullarıdır. O kendilerine sormadıkça ağızlarını bile açmazlar, sadece O’nun
emirlerini yerine getirirler.” (Enbiyâ sûresi, 21/26-27)
övgül erini işit. Eğer cinlerle görüşmek istersen,
1308َعَ ٌََ َِ اِِْيَ إَِ أَُ اَُْْ أُوح
1308 “De ki: Bana vahyolundu ki, bir cin cemaati Kur’an’ı dinledi...” (Cin sûresi, 72/1)
diye başlayan surlu sûreye bak, onları gör, ne dediklerini dinle, ibret al!
Bak, diyorlar ki:
1309َۤ أًََاوََْ ُِْكَ َِباِْ ََٰ ِ۪ۘ  َِْۤي إَِ ۝ً َْ ُْاًٰ ََإِ َِ
1309 “Biz gerçekten, doğru yolu gösteren harikulâde bir Kur’an dinledik. Bundan böyle Rabbimize
asla ortak koşmayacağız.” (Cin sûresi, 72/1-2)
İkinci Maksat
Kıyamet, dünyanın sonu ve ahiret hayatı hakkındadır
Bu maksatta dör t “esas” ve temsilden oluşan bi r “mukaddime” var.
Mukaddime
Nasıl ki, bir saray veya şehir hakkında biri, “Şu saray, şu şehir yıkılıp
yeniden, daha sağlam bir şekilde yapılacaktır.” dese, elbette bu iddiaya
karşı altı sorunun c evaplanması gerekir:
Birincisi: “Niçin yıkılacak? Buna sebep ve gerekçe var mı?” Eğer cevap
“Evet, var.” ise ikinci olarak şöyle bir soru gelir: “Orayı yıkıp yeniden inşa
edecek ustanın bunu yapmaya gücü yeter mi? Yapabilir mi?” Cevap yine
evetse ardından şu sorular gelir: “O sarayın veya şehrin yıkılması mümkün
müdür? Hem sonra, gerçekten yıkılacak mıdır?” Eğer bunlar da ispat
edilirse cevaplanması gereken iki soru daha kalır:
“Acaba şu benzersiz sarayın veya şehrin yeniden yapılması, tamiri
mümkün müdür? Eğer mümküns e acaba gerçekten yapılacak mıdır?” Bu
soruların da cevabı evetse ve bunlar ispat edilirse, o vakit meselenin hiçbir
noktasında, hiçbir şekilde tereddüt, şüphe  ve vesveselerin gireceği bir
delik, bir boşluk ka lmaz.
İşte şu temsildeki gibi, bu dünya  sarayının ve kâinat şehrinin de yıkılıp
yeniden yapılması için gereken sebepler var. Yaratıcısının ve Ustasının
bunu yapmaya gücü yeter. Onun yıkılması mümkündür  ve
gerçekleşecektir. Yeniden inşa edilmesi de mümkündür  ve olacaktır. İşte
bu m eseleler Birinci Esas’tan sonra ispat edilecek.
Birinci Esas
Ruh, kesinlikle bâkidir. Meleklerin ve ruhanilerin varlığını ispat eden
Birinci Maksat’taki hemen bütün deliller, ruhun bekâsına da delildir.
Bence mesele o ka dar açıktır ki, fazla söz söylemek abes olur. Evet, berzah
âleminde, ruhlar âleminde bulunan ve ahirete gitmek için bekleyen sayısız
bâki ruh kafilesiyle aramızdaki mesafe o kadar ince ve kısadır ki, bunu
delil ile göstermeye gerek kalmaz. Eşyanın perde arkasını bilen keşf ve
şuhud ehli sayısız zâtın onlarla temas etmesi, kalb gözüyle kabir hayatını
müşahede eden keşf ehlinin onları görmesi, hatta avam tabakadan bir
kısım insanların onlarla haberleşmesi ve hepsinin de sadık rüyalarda
onlarla münasebet kurması âdeta herkesin bildiği, hiçbir yalan ihtimali
bulunmayan hakikatler hükm üne geçmiştir. Fakat şu zamanda maddecilik
fikri herkesi sersemlettiğinden, en açık meselelerde bile zihinlere vesvese
vermiş. İşte böyle vesveseleri yok etmek için kalbin duyuş unun ve aklın
idrakinin pek çok kaynağından dördüne  ve bir mukaddimeye işaret
edeceğiz.
Mukaddi me
Onunc u Söz’ün Dördünc ü Hakikat’inde ispat edildiği gibi; ebedî, daimî,
benzersiz bir güzellik, elbette kendisine ayna olan âşığının da
ölümsüzlüğünü, bekâsını ister. Hem kusursuz, ebedî ve mükemmel bir
sanat, onu tefekkür eden ilancısının varlığının devamını arzular. Hem
sonsuz bir rahmet ve ihsan, şükreden ihtiyaç sahiplerine verilen nimetlerin
sürekli olmasını gerektirir. İşte o güzelliğe ayna olan âşık, o tefekkür eden
ilancı, o şükreden ihtiyaç sahibi; en başta insan ruhudur . Öyleyse o,
ebediyet yolunda  şu cemâl, kemâl ve rahmete eşlik edecek ve bâki
kalacaktır.
Yine Onunc u Söz’ün Altıncı Hakikat’inde ispat edildiği gibi, değil insan
ruhu, en basit hayat tabakasındaki varlıklar dahi yalnız geçici bir hayat
için yaratılmamıştır, bir mânâda bekâya mazhardırlar. Hatta ruhsuz, basit
bir çiçek bile görünüş te yok olsa da binlerce yönde n bir tür bekâya erişir.
Çünkü sureti sayısız hafızada bâki kalır. Yaratılış kanunları yüzlerce
tohum cuğunda  saklanıp devam eder. Madem ruha bir parçacık benzeyen o
çiçeğin sureti ve yaratılış kanunu her şeyi hikmetle muhafaza eden bir
Hafîz-i Hakîm tarafından bâki kılınıyor. Gürültülü, karmakarışık
değişimler içinde kusursuz bir intizamla, zerre kadar küçük tohum larında
muhafaza ediliyor, ölümsüzleşiyor... Elbette, gayet kuşatıcı ve yüks ek bir
mahiyete sahip, haricî bir vücut giydirilmiş, şuurlu, canlı ve Cenâb-ı
Hakk’ın emir âleminden gelen nuranî bir kanun olan insan ruhunun,
bekâya nasıl kesin bir şekilde mazhar, ebediyetle ne kadar bağlı ve alâkalı
olduğunu anlamazsan, nasıl “Şuur sahibi bir insanım” diyebilirsin? Evet,
koca bir ağacın ruha bir derece benzeyen programını ve yaratılış
kanunlarını nokta kadar küçük bir çekirdekte saklayan, her şeyi hikmetle,
eksiksiz muhafaza eden Hakîm ve Hafîz, celâl sahibi ve bâki bir Zât
hakkında, “Ölmüşlerin ruhlarını nasıl muhafaza eder?” diye sorulur mu!
Birinci Kaynak
Enfüsîdir, yani insanın iç dünyasına aittir. Herkes kendi hayatına ve
nefsine dikkat etse bâki bir ruhun varlığını anlar. Evet, her bir ruh, kaç
sene yaşamışsa o kadar beden değiştirdiği halde, açıktır ki, aynen bâki
kalmıştır. Öyleyse -madem beden gelip geçicidir- ölümle bedenden bütün
bütün soyunmak da ruhun bekâsına tesir etmez ve mahiyetini bozmaz.
Yalnız ruh, insanın hayatı boyunc a beden elbisesini yavaş yavaş ve kısmen
değiştirirken, ölümde bedenden birden soyunur . Kesin bir sezgiyle, belki
tecrübeyle sabittir ki, beden ruh ile ayakta durur, hayat bulur. Öyleyse ruh,
varlığını bedenle sürdürmez. Belki o, kendi kendine ayakta durduğunda n
ve hâkim olduğunda n, beden istediği gibi dağılıp toplansa da ruhun
serbestliğine zarar vermez. Beden, ruhun evi ve yuva sıdır, elbisesi değil.
Ruhun elbise olarak, bir derece sabit ve letafet bakımından kendine uygun
bir örtüsü, misalî bir bedeni vardır. Öyleyse ruh, ölüm ânında bütün bütün
çıplak kalmaz; yuva sından çıkar ve misalî bedenini giyer.
İkinci Kaynak
Afâkîdir, yani dış dünya ya aittir. Sayısız şahitlik, çeşitli vakalar ve
münasebetler neticesinde tecrübeyle elde edilmiş bir hüküm dür. Evet, tek
bir ruhun ölümden sonra bâki kaldığı anlaşılsa, bu, bütün ruhların
ölümsüzlüğüne  delildir. Zira mantık ilmince şu kaide kesindir: Zâta ait bir
hususiyet bir türün bir tek ferdinde görülse, o hususiyetin bütün fertlerde
bulunduğuna  hükm edilir. Zâtî olduğunda n, o hususiyet her fertte bulunur.
Halbuki değil bir fert, had ve hesaba gelmez tecrübelere dayanan ve ruhun
bekâsını ispat eden sayısız işaretler o kadar kesindir ki, nasıl bize, “Yeni
Dünya , yani Amerika diye bir yer var, orada insanlar yaşıyor.” dense, o
insanların varlığından hiç şüphe  duym ayız. Aynen öyle de, vefat etmiş
insanların ruhlarının şimdi ruhlar âleminde bulunduğu ve bizimle
münasebet içinde olduğu  şüphe  götürmez. Manevî hediyelerimiz onlara
gidiyor, onların nur anî feyizleri de bize geliyor.
Hem insan öldükten sonra mahiyetinin esasının bâki kaldığı, yanılmaz bir
sezgiyle vicdanda duyul abilir. O esas, ruhtur. Ruh, tahribe ve bozulmaya
maruz kalmaz; çünkü basittir, yekpare bir bütündür . Tahrip ve bozulma ise
birçok kısımdan meydana gelmiş, terkip edilmiş şeylerde görülür. Daha
önce ifade ettiğimiz gibi, hayat, çoklukta birlik sağlar, bir nevi
ölümsüzlüğe sebebiyet verir. Demek, birlik ve bekâ ruhta esastır; oradan
çokluğa geçer. Ruh ancak tahrip ve bozulma ile yok olur. Fakat ruhun
birliği, o tahrip ve bozulmanın, onun  içine girmesine izin vermez,
yekpareliği ruhun bozulmasını engeller. Veyahut ruhun  sonu ebedî yokluk
ile gelir. Buna ise sınırsız ve mutlak cömertlik sahibi Cenâb-ı Hakk’ın
sonsuz merhameti ve cömertliği müsaade etmez ki, verdiği varlık nimetini
o nimete çok arzu duya n ve lâyık olan insan ruhunda n geri alsın.
Üçüncü Kaynak
Ruh, Cenâb-ı Hakk’ın, emir âleminden gelen canlı, şuur sahibi, nuranî,
haricî bir vücut giydirilmiş, kuşatıcı, hakiki ve külliyet kazanmaya müsait
bir kanunudur . Halbuki emir âleminden olan en zayıf kanunlar bile
daimîdir, bekâya mazhardır. Çünkü dikkat edilse, değişime maruz kalan
bütün türlerde sabit birer hakikat bulunduğu görülür; onlar bütün
değişimler, inkılâplar ve hayat merhaleleri içinde yuva rlanarak suret
değiştirip yaşar, bâki kalır. İşte her insan, mahiyetinin kuşatıcılığıyla,
engin şuuru ve tasavvurlarıyla bir tek şahıs iken, bir tür hükm üne
geçmiştir. Bütün bir tür için geçerli olan kanun, bir tek insan için de
geçerlidir. Madem Fâtır-ı Zülcelâl, insanı kuşatıcı bir ayna olarak engin
bir kulluk vazifesiyle, yüce bir mahiyette yaratmıştır. Her insandaki ruh
hakikati, yüz binlerce suret değiştirse de Cenâb-ı Hakk’ın izniyle
ölmeyecek, yaşayıp geldiği gibi gidecektir. Öyleyse insanın şuurlu
hakikati ve hayat unsuru olan ruhu; Allah’ın emri, izni ve bâki kılması ile
daima ölümsüzdür.
Dördüncü Kaynak
Ruha bir derece benzeyen, ikisi de emir ve irade âleminden geldikleri için
kaynak itibarı ile ruha bir parça uygun, fakat yalnızca duyul arı
bulunmayan türlerde geçerli olan kanunlara dikkatle bakılsa görülür ki:
Eğer emir âleminden gelen o kanun haricî bir vücut giyseydi, o türlerin
birer ruhu olurdu. Halbuki o kanun daimî ve sabittir. Hiçbir değişim ve
dönüş üm o kanunların yekpareliğine tesir edemez, onu bozamaz. Mesela
bir incir ağacı ölse ve dağılsa, onun ruhu hükmünde ki yaratılış kanunu,
küçücük çekirdeğinde bâki kalır. İşte madem emir âleminden gelen en
basit ve zayıf kanunlar dahi hayatın devamı ile böyle alâkalıdır. Elbette
insan ruhunun, yalnız hayatın devamıyla değil, ebediyetle de alâkalı
olması gerekir. Çünkü ruh, Kur’an’ın kesin hükm üyle 1310نْ أَِْ رَُِ اوحُ مِ
buyrulduğu gibi, emir âleminden gelmiş şuurlu ve canlı bir kanundur  ki,
ezelî kudret ona haricî bir vücut giydirmiştir. Demek, nasıl ki Cenâb-ı
Hakk’ın irade sıfatından ve emir âleminden gelen şuursuz kanunlar, daima
veya çoğunl ukla bâki kalıyor. Onların bir tür kardeşi, onlar gibi irade
sıfatının bir tecellisi olan ve emir âleminden gelen ruhun da bekâya aynen
mazhar olması gerekir. Bu, daha şüphe sizdir ve ruha lâyıktır. Çünkü ruh,
bir varlığa ve haricî bir hakikate sahiptir. Hem o kanunlardan daha
kuvve tli ve yücedir, çünkü şuur sahibidir. Hem bâkidir ve onlardan daha
kıymetlidir, çünkü c anlıdır.
1310 “De ki: Ruh, Rabbimin bir emri, emir âleminden bir tecellisidir.” (İsrâ sûresi, 17/85)
İkinci Esas
Ebedî saadetin ve ahiret âleminin yaratılması için gerekli sebepler
mevcuttur ve o saadeti verecek Yüce Yaratıcının onu var etmeye gücü
yeter. Hem âlemin harap edilmesi, dünya nın son bulması mümkündür  ve
gerçekleşecektir. Âlemin yeniden yapılması, ölülerin diriltilmesi de
mümkündür  ve olacaktır. İşte bu altı meseleyi birer birer, aklı ikna edecek
şekilde kısaca anlatacağız. Zaten Onunc u Söz’de kalbi kâmil iman
derecesine çıkaracak deliller gösterilmişti. Burada ise meseleden yalnız
aklı ikna edecek ve susturacak şekilde, Eski Said’in Nokta risalesindeki
ifadeleri tarzında bahsedeceğiz.
Evet, ebedî saadetin sebepleri mevcuttur. Onların varlığının kesin delili,
on ka ynaktan ve sebepten süzülen bir his, bir sezgidir.
Birinci Sebep
Dikkat edilse, şu kâinatın bütününde  mükemmel ve bilerek hazırlanmış bir
düzen olduğu görülür. Her şeyde bir iradenin izleri, bir gayenin parıltıları
görünür. Hatta her şeyde, her işte, her harekette bir niyetin nuru, bir
iradenin ışığı, her terkipte bir hikmetin ışıltısı, neticelerinin şahitliğiyle
kendini gösterir. İşte eğer ebedî saadet olmazsa şu esaslı düzen, zayıf ve
mânâsız bir şekilden ibaret kalır, yalancı ve temelsiz olur. Nizam ve
intizamın ruhu olan maneviyat ve varlıkları birbirine bağlayan bağlar heba
olup gi der. Demek, kâ inattaki düzeni düzen yapan, ebedî saadettir. Öyleyse
âlemin nizamı, ebedî saadete işaret ediyor.
İkinci Sebep
Kâinatın yaratılışında kusursuz bir hikmet görünüyor . Evet, Cenâb-ı
Hakk’ın inayetinin bir misali olan hikmeti, kâinatın bütününde  gösterdiği
faydaların diliyle ve hikmetlerin gerektirdiği şekilde ebedî saadeti ilan
eder. Çünkü ebedî saadet olmazsa, şu kâinatta açıkça sabit hikmetleri ve
faydaları kibirle inkâr etmek gerekir. Onunc u Söz’ün “Onunc u Hakikat”i
bu gerçeği güne ş gibi gösterdiğinden, onunl a yetinerek burada kısa
kesiyoruz.
Üçüncü Sebep
Varlıkların yaratılışında hiçbir şeyin abes ve israf olmaması, her şeyin
yerli yerinde bulunuş u; akılla, hikmetle, her varlıktan tek tek çıkarılan
neticelerle ve tecrübeyle sabittir ve ebedî saadete işaret eder. Yaratılışta
hiç israf ve mânâsızlık olmadığına delil, Sâni-i Zülcelâl’in her şeyi
yaratırken en kısa yolu, en hafif sureti ve en güzel keyfiyeti irade
buyur masıdır. Bazen bir varlığa yüzlerce vazife vermesi, ince bir dala
binlerce meyveyi ve gayeyi takmasıdır. Madem yaratılışta israf ve
mânâsızlık yoktur, elbette ebedî saadet olacaktır. Çünkü mutlak yokluk her
şeyi abes hale getirir, onunl a her şey israf olur.
Her şeyin yaratılışında, mesela insan bedeninde, tıp ilmince sabit olan
hikmetlerin varlığı ve hiç israfın bulunmaması gösteriyor ki, insanın
sınırsız manevî kabiliyetleri, sonsuz arzuları, fikirleri ve meyilleri de israf
edilmeyecektir. Öyleyse insandaki, kemâle doğru olan esaslı meyil, bir
kemâl noktasının varlığını gösterir; saadete meyil, onun ebedî saadet için
yaratıldığını kesin bir şekilde ilan eder. Aksi takdirde insanın hakiki
mahiyetini meydana getiren o esaslı maneviyat ve yüks ek arzular;
hikmetli varlıkların tersine, israf ve abes olur, kurur, boşa gider. Şu
hakikat, Onunc u Söz’ün “On Birinci Hakikat”inde ispat edildiğinden bu
kadarla yetiniyoruz.
Dördüncü Sebep
Pek çok varlık türünde ki değişimler, gece ve günd üzün, kış ve baharın yer
değiştirmesi, havanın halden hale geçmesi, hatta insanların hayat boyu
sürekli yenilenen bedenleri ve ölüme benzer uyku ile ölümden sonra
dirilişe benzer birer çeşit kıyamet, büyük bir kıyametin gerçekleşeceğini
hatırlatıyor ve ona işaret ediyor.
Evet, mesela bir saatteki saniye, dakika, saat ve günleri sayan çarklara
benzeyen, Allah’ın dünya  denilen büyük saatindeki gün, sene, insan ömrü
ve asırlar, birbirini haber veriyor, birbirini takip ederek dönüyor  ve öyle
işliyor. Geceden sonra sabahı, kıştan sonra baharı haber verdikleri gibi,
ölümden sonra gelecek kıyamet sabahının o büyük saatten çıkacağına
işaret ediyorlar.
Bir insanın ömrü boyunc a başına gelen birçok çeşit kıyamet vardır. Her
gece bir tür ölüm olan uykuda  ve her sabah bir tür diriliş olan uyanmakta
haşrin emareleri görüldüğü gibi, insan bedeni beş-altı senede, bilimin de
tasdik ettiği üzere, bütün zerrelerini değiştirerek, hatta bir senede iki defa
yavaş yavaş hücrelerini yenileyerek kıyamet ve dirilişin örneğini gösterir.
Hem insan her baharda üç yüz binden fazla hayvan ve bitki türünün
yeniden diriltildiğini ve bir nevi kıyameti görür. İşte ölümden sonra
dirilişin bu kadar emaresi, işareti ve alâmeti elbette büyük kıyameti haber
veren sızıntılar hükm ünde dir.
Bir Sâni-i Hakîm’in her canlı türünde  böyle kıyamet alâmetleri
göstermesi, yani bütün bitki köklerini ve bir kısım hayvanları baharda
aynen diriltmesi; yaprak, çiçek ve meyve gibi başka bir kısım şeyleri
aynen değilse de benzerleriyle tekrar yaratarak bir tür haşir ve neşir
yapması, her insanda büyük bi r kıyameti hatırlatan şahsî bir kıyamete delil
olabilir. Çünkü bir tek insan, başka canlıların bir türüne denktir. Zira akıl
nuru, insanın amellerine ve düşüncelerine öyle bir genişlik vermiştir ki,
geçmişi ve geleceği kuşatır. İnsan dünya yı da yutsa doym az. Başka canlı
türlerinde fertlerin mahiyeti küçük, kıymeti şahsîdir; nazarı ve kemâli
sınırlıdır, lezzeti ve elemi ânidir. İnsanın ise mahiyeti yücedir, kıymeti
yüks ektir; nazarı geniş, kemâli sınırsızdır, duyduğu manevî lezzet ve
elemler kısmen daimîdir. Öyleyse başka canlı türlerinde açıkça, tekrar
tekrar görülen kıyamet ve diriliş örnekleri, asıl büyük kıyamette her
insanın aynen diriltileceğine işaret eder, bunu haber verir. Bu mesele
Onunc u Söz’ün “Dokuz uncu Hakikat”inde iki kere iki dört eder
derecesinde bir kesinlikle ispatlandığından bur ada sözü uzatmıyoruz.
Beşinci Sebep
İnsanın ruhunun özüne yerleştirilmiş sınırsız kabiliyetlerin, o
kabiliyetlerin neticesi olan hadsiz meyillerin, o meyillerden doğa n
nihayetsiz emellerin ve o emellerden ortaya çıkan sonsuz fikir ve
tasavvurların, şu maddî dünya mızın ardından gelecek ebedî saadete elini
uzatmış, gözünü dikmiş, o tarafa yöne lmiş olduğunu  varlığın içyüzünü
araştırıp bilen zâtlar görüyor.
İşte hiç yalan söylemeyen fıtrat ve fıtrattaki, sonsuz bir saadete karşı
kesin, şiddetli ve sarsılmaz meyil, ebedî saadetin hakikat olduğuna  dair
vicdana yanılmaz bir his veriyor. Onunc u Söz’ün “On Birinci Hakikat”i bu
meseleyi gündüz  gibi açıkça gösterdiğinden kısa kesiyoruz.
Altıncı Sebep
Şu varlıkların Rahman, Rahîm ve sonsuz güzellik sahibi Yaratıcısının
rahmeti, ebedî saadeti gösteriyor. Evet, nimeti nimet yapan ve bir ceza
olmaktan çıkaran, varlıkları ebedî yokluğun ve ayrılığın verdiği
elemlerden kurtaran ebedî saadeti insandan esirgememek, o rahmetin
gereği ve hususiyetidir. Çünkü bütün nimetlerin başı, gayesi, neticesi olan
ebedî saadet verilmezse ve dünya  öldükten sonra ahiret suretinde
diriltilmezse, bütün nimetler cezaya döne r. Bu ise açıkça ve elbette,
Cenâb-ı Hakk’ın, bütün kâinatın şahitliğiyle kesin ve gözle görülür olan
rahmetinin varlığını inkâr etmeyi gerektirir. Halbuki O’nun rahmeti,
güne şten daha parlak, sarsılmaz bir hakikattir. İşte, rahmetin cilvelerinden
ve tatlı meyvelerinden olan aşk, şefkat ve akıl nimetlerine dikkat et! Eğer
insan hayatının ebedî bir ayrılık ve hicranla sona ereceğini farz etsen
görürsün ki, o tatlı muhabbet en büyük musibetlerden biri olur. O leziz
şefkat, en büyük bir dert haline gelir. O nuranî akıl, en büyük bir belâya
döne r. Demek rahmet –rahmet olduğu için– hakiki muhabbetin karşısına
ebedî hicranı çıkarmaz. Onunc u Söz’ün “İkinci Hakikat”i bunu ga yet güzel
bir şekilde gösterdiğinden bur ada kısaca bahsedildi.
Yedinci Sebep
Şu kâinatta görünen ve bilinen güzellikler, bütün kemâlat, cazibeler, bütün
arzular, bütün şefkat ve merhamet birer mânâdır, mazmundur1311 ve manevî
birer kelimedir. Kâinatın Sâni-i Zülcelâl’inin lütuf ve merhametinin
tecellilerini, ihsan ve kereminin cilvelerini kalbe ve akla zorunlu olarak,
açıkça gösterirler. Madem bu âlemde bir hakikat vardır, o halde apaçık
görüldüğü gibi hakiki rahmet vardır. Madem hakiki rahmet vardır, ebedî
saadet de olacaktır. Onunc u Söz’ün “Dördünc ü” ve “İkinci Hakikat”leri bu
meseleyi gündüz  gibi aydınlatmıştır.
1311 Mazmun: Anlam, mânâ.
Sekizinci Sebep
İnsanın fıtratının şuurlu kısmı olan vicdanı ebedî saadete bakar, onu
gösterir. Evet, kim kendi uyanık vicdanını dinlese “Ebediyet!.. Ebediyet!”
sesini işitecektir. Bütün kâinat o vicdana verilse, insan sonsuzluğa
duyduğu ihtiyacın yerini dolduramaz. Demek, vicdan sonsuz bir hayat için
yaratılmıştır. Bu vicdanî cazibe ve cezbe, hakiki bir gayenin ve cazibeli bir
hakikatin çekimiyle olabilir. Onunc u Söz’ün “On Birinci Hakikat”inin
sonunda  bu m esele ispat edilmiştir.
Dokuzuncu Sebep
Doğru sözlü, doğruluğu şüphe siz ve herkesçe tasdik edilmiş olan
Muhammed-i Arabî’nin (aleyhissalâtü vesselam) haber vermesidir. Evet, o
zâtın (aleyhissalâtü vesselam) sözleri, ebedî saadetin kapılarını açmıştır.
Onun (aleyhissalâtü vesselam) beyanları ebedî saadete bakan birer
penceredir. Zaten o, bu hususta bütün peygamberlerin (aleyhimüsselam) ve
evliyanın içinde yalan ihtimali bulunmayan ittifaklarını elinde tutmuştur.
Bütün davaları bütün kuvve tiyle Allah’ın birliğinden sonra haşir ve ahiret
noktasında toplanır. Acaba şu sağlam hakikati sarsacak bir şey var mıdır?
Onunc u Söz’ün “On İkinci Hakikat”i bu meseleyi pek açık bir şekilde
göstermiştir.
Onuncu Sebep
On üç asırdır yedi yönde n mucizeliğini koruyan ve Yirmi Beşinci Söz’de
ispat edildiği üzere, kırk yönden mucize olan Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın,
doğruluğu şüphe götürmeyen haberleridir. Evet, Kur’an’ın haberleri,
ölümden sonra bedenen dirilişin sırlarını çözer; o, şu âlemin muğlâk
tılsımının ve kâinatın hikmetli işaretlerinin anahtarıdır. Hem Kur’an-ı
Mucizü’l Beyan’da tekrar tekrar nazara verilen ve tefekkürü emreden
binlerce sağlam aklî delil vardır.
Mesela, temsilî bir kıyaslamayı içeren, 1312ْ أَطَْارًاوََْ َََُ
1312 “O’dur sizi merhale merhale, şekilden şekle geçirerek yaratan.” (Nûh sûresi, 71/14)
1313ََۤ أَولَ َةٍَِْ اِۤي أََُْْ ُ ve bir adalet deliline işaret eden
1313 “Sizi hiçten bu derece hikmetli bir surette kim inşa etmiş ise ahirette diriltecek olan da O’dur.”
(Yâsîn sûresi, 36/79)
1314ِامٍ ََِِّْكَ َِوََ رَب gibi pek çok ayetle Kur’an, âdeta pek çok dürbünle
insanın dikkatini bedenen dirilişe ve ebedî saadete çeker. Kur’an’ın başka
ayetleriyle izah ettiği şu َََُْ أَطَْارًاوََْ  ve َةٍي أََََْۤ أَولَ ُْ َُِْ اِۤ
ayetlerindeki temsilî kıyaslamanın özünü Nokta risalesinde kısaca şöyle
anlatmıştık:
1314 “Rabbin, kullarına asla zulmetmez.” (Fussilet sûresi, 41/46)
İnsan vücudu, halden hale girdikçe hayret verici ve muntazam değişimler
geçiriyor. Onun spermden kan pıhtısına, kan pıhtısından bir çiğnem ete,
ardından ete-kemiğe, daha sonra da insan suretine dönüş mesi, gayet ince
kanunların neticesidir. O safhalardan her birinde öyle hususi kanunlar,
belli kaideler ve birbirini izleyen öyle hareketler vardır ki, ardındaki kasd,
irade ve hikmetin cilvelerini cam gibi apaçık gösterir. İşte insan vücudunu
bu şekilde yapan Hakîm Yaratıcı, onu her sene bir elbise gibi değiştirir. O
vücudun değiştirilmesi ve hayatının devamı için bozulup dağılan
kısımların yerini dolduracak ve orada çalışacak yeni zerrelerin gelmesini
sağlayan bir terkibe ihtiyaç vardır. İşte o beden hücreleri düzenli, ilahî bir
kanunla öldüğün den, yine Cenâb-ı Hakk’ın muntazam bir kanunuyla tamir
için rızıkları olan latif bir maddeyi isterler. Bedendeki uzuvların ayrı ayrı
ihtiyaçları ölçüsünde , rızkın gerçek sahibi Allah da hususi bir kanunla onu
bölüştürüp dağıtır.
Şimdi o Rezzak-ı Hakîm’in gönde rdiği latif maddenin mahiyetine bak.
Göreceksin ki, o maddenin zerreleri havada, toprakta, suda dağılmış bir
kafile gibiyken, birden emir almışçasına, şuurlu bir hareketi hatırlatan bir
şekilde toplanıyorlar. Âdeta her zerre bir vazifeyle belli bir yere gitmek
için emir almış gibi, gayet muntazam şekilde bir araya geliyor. Hem
hallerinden anlaşılıyor ki, onlar, dilediğini yapmaya gücü yeten bir Zât’ın
hususi bir kanunuyl a sevk edilip cansızlar âleminden canlılar âlemine
geçer. Sonra belli bir düzenle, birbirini takip eden hareketler ve hususi
kaidelerle rızık olarak bir bedene girip o bedenin içinde dört tezgâhta
pişirildikten, dört hayret verici safhadan geçtikten ve dört süzgeçten
süzüldükten sonra bedenin her tarafına yayılarak bütün uzuvların ayrı ayrı
ihtiyaç derecelerine göre rızkın gerçek sahibi Cenâb-ı Hakk’ın yardımı ve
muntazam kanunlarıyla dağıtılırlar.
İşte o zerrelerden hangisine hikmet nazarıyla baksan göreceksin ki: Her
şeyi işiten, bilen, gören bir Zât tarafından muntazam bir şekilde sevk
olunan o zerrenin hareketlerine kör ittifak, kanuns uz tesadüf, sağır tabiat
ve şuursuz sebepler asla karışamaz. Çünkü her biri kâinatın en uzak
köşesinden tut, ta beden hücrelerine kadar nereye girmişse o maddenin
belli kanunları içinde ama âdeta kendi iradesiyle vazifesini eksiksiz
görüyor. O zerre hangi tabakaya gitse öyle kusursuzca adım atıyor ki,
Hakîm bir Zât’ın emriyle girdiğini açıkça gösteriyor. İşte halden hale,
tabakadan tabakaya böyle muntazam bir şekilde geçe geçe hedefinden ve
maksadından ayrılmadan lâyık olduğu makama, mesela Tevfik’in1315
gözbebeğine Cenâb-ı Hakk’ın emriyle girer, vazifesini görür. İşte bu hal,
yani rızıklardaki rubûbi yet tecellisi gösteriyor ki, o zerreler en baştan
bellidir, vazifelidir ve o makamlar için hazırlanmıştır. Âdeta her birinin
alnında ve yüzünde , “Filan hücrenin rızkı olacak.” yazılıymış gibi bir
düzenin varlığı, her insanın alnında kader kalemiyle rızkının yazılı
olduğuna  ve rızkının üstünde  isminin bul unduğuna  işaret eder.
1315 Risale-i Nur’un ilk kâtiplerinden, “Nurun Birinci Kâtibi” unvanını alan Şamlı Hafız Tevfik
(1889-1965). Asıl adı Tevfik Göksu’dur (rahmetullahu aleyh).
Acaba hiç mümkün müdür ki, kâinatı böyle sonsuz bir kudret ve kuşatıcı
bir hikmetle idare ve terbiye eden, zerrelerden gezegenlere kadar bütün
varlıkları tasarrufu altında tutan, intizam ve mizan dairesinde döndür en
Sâni-i Zülcelâl, insanı yeniden diriltmesin veya diriltemesin? İşte
Kur’an’ın pek çok ayeti, insanın hikmetli ilk yaratılışını nazara veriyor.
Haşri, kıyametteki dirilişi, yani ikinci yaratılışı ona kıyaslayarak bu
meseleyi akıldan uzak gör menin önüne  geçiyor.
Kur’an diyor ki: 1316ولَ َةٍاِۤي أََََْۤ أَُْ َُِْ  Yani: “Sizi bu kadar hikmetli
bir şekilde kim yokt an var ettiyse ahirette diriltecek olan da O’dur.”
1316 Yâsîn sûresi, 36/79.
Hem diyor ki: 1317َ أََْنُ ََِْْقَ ُ ُُِهُ وَُذِي ََْؤُا اَْوََُ ال Yani: “Sizin
öldükten sonra diriltilmeniz, dünya daki ilk yaratılışınızdan, yoktan var
edilmenizden daha kolaydır.” Nasıl ki bir taburun askerleri istirahat için
dağılsa, bir boru sesiyle çağrılıp tabur bayrağı altında toplanmaları, yeni
bir tabur kurmaktan çok daha kolaydır. Aynen öyle de, bir bedende
birbiriyle kaynaşan, tanışan, münasebet kuran aslî zerrelerin, Hazreti
İsrafil’in (aleyhisselam) Sûr’unu işitince Hâlık-ı Zülcelâl’in emrine
“Lebbeyk!”1318 diyerek toplanmaları, ilk yaratılışlarından aklen çok daha
kolay ve daha mümkündür. Hem belki bütün zerrelerin toplanması da şart
değildir. Çekirdekler ve tohum lar hükm ünde  olan ve hadiste 1319ْبُ اََِ
[acbu’z-zeneb] tabir edilen aslî unsurlar ve zerreler, yeniden diriliş için
yeterli bir esastır, temeldir. Her şeyi benzersiz bir sanat ve kusursuz bir
hikmetle yaratan Cenâb-ı Hak, insan bedenini onların üstüne inşa eder.
1317 Rûm sûresi, 30/27.
1318 Lebbeyk: Buyur, emret!
1319 Buhârî, tefsîru sûre (39) 3, (78) 1; Müslim, fiten 28, 141-143.
Üçüncü ayet olan, 1320امٍ ََِِِّْلوََ رََ َِ gibi ayetlerin işaret ettiği adaletle
ilgili kıyaslamaların özü şudur:
1320 “Rabbin, kullarına asla zulmetmez.” (Fussilet sûresi, 41/46)
Çokça şahit oluyoruz ki, zalim, günahkâr ve gaddar insanlar ömürlerini
gayet refah ve rahat içinde, mazlum ve dindarlar ise zahmet ve zillet
içinde geçiriyor. Sonra ölüm gelir, onları eşit kılar. Eğer bu eşitlikte bir
sınır olmazsa zulüm ortaya çıkar. Halbuki zulümden uzaklığı ve yüceliği
kâinatın şahitliğiyle sabit olan ilahî adalet ve hikmet, bu zulmü hiçbir
şekilde kabul etmediğinden, açıktır ki, başka yerde büyük bir mahkeme
kurulmasını gerektirir. Ta ki, güna hkârlar cezasını çeksin, dindarlar
mükâfatını görsün ve şu dağınık, perişan insanlığa, kabiliyetlerine yakışır
mükâfat ve hak ettiği ceza verilip kusursuz adalet yerine getirilsin. İnsan,
Cenâb-ı Hakk’ın hikmetine erişip âlemdeki hikmetle yaratılmış varlıkların
büyük bi r kardeşi olabilsin.
Evet, şu dünya  yurdu, insan ruhunda  saklı bulunan sınırsız kabiliyetlerin
ortaya çıkıp sümbüllenmesine müsait değildir. Demek, insan başka bir
âleme gönde rilecektir. İnsanın cevheri kıymetlidir, öyleyse o, ebediyet için
yaratılmıştır. Mahiyeti yücedir, öyleyse cinayeti büyükt ür. Hem insan
başka varlıklara benzemez; bir düzen altında bulunması mühimdir, başıboş
ve cezasız kalamaz, dünya ya gönde rilişinin bir sebebi vardır, mutlak
yokluğa mahkûm  olamaz ve tam bir hiçliğe kaçamaz. Cehennem ağzını
açmış onu bekliyor. Cennet ise nazlı bir şekilde kucağını açmış yolunu
gözlüyor. Onunc u Söz’ün “Üçüncü Hakikat”i bu ikinci örneğimizi gayet
güzel bir şekilde izah ettiğinden bur ada kısa kesiyoruz.
Şu iki ayet-i kerime gibi akla uygun, pek çok ince delili içeren başka
ayetleri de bunlara kıyasla ve meseleyi etraflıca düşün. İşte bu on kaynak
ve sebep, yanılmaz bir hissi, sağlam bir delili netice veriyor. O pek esaslı
his ve pek kuvve tli delil, ölümden sonra dirilişin ve kıyametin sebep ve
gerekçelerini kesin bir şekilde gösterdiği gibi, -Onuncu Söz’de açıkça
ispatlandığı üzere- Sâni-i Zülcelâl’in de Hakîm, Rahîm, Hafîz, Âdil gibi
birçok güzel ismi ölümden sonra dirilişin, kıyametin ve ebedî saadetin
varlığını gerektirir, bunların gerçekleşeceğine katiyen işaret eder. Demek,
haşir ve kıyametin gerekçeleri o kadar kuvve tlidir ki, hiçbir tereddüde  ve
şüphe ye yer bırakmaz.
Üçüncü Esas
Fail, muktedirdir. Evet, nasıl ki ölümden sonra dirilişin sebep ve
gerekçeleri şüphesiz mevcuttur. Haşri yaratacak Zât da sonsuz derecede
güç sahibidir, kudretinde noks an yoktur. O’nun katında en büyük ve en
küçük şeyler birdir. Baharı yaratmak, O’nun için bir çiçeği yaratmak kadar
kolaydır. Evet, O öyle bir Kadir’dir ki, şu kâinat bütün yıldızları, âlemleri,
zerreleri, cevherleri ve sayısız diliyle O’nun büyükl üğüne  ve kudretine
şahitlik eder. Hiçbir şüphe  ve vesvese, o kudretin ahirette her şeyi cismen
dirilteceği hakikatini akıldan uzak gösteremez. Evet, açıkça görüldüğü
gibi, bir Kadîr-i Zülcelâl her asırda yeni ve kusursuz bir dünya  yaratır. Her
sene yeni, seyyar, muntazam birer kâinatı, hatta her gün muntazam birer
âlemi var eder. Göklerde ve yeryüzünde  birbiri ardınca geçici dünya ları,
kâinatları noks ansız bir hikmetle yaratır ve değiştirir. Asırlar, seneler,
hatta günler sayısınca muntazam âlemleri zaman ipine dizer, bununl a
kudretinin büyükl üğünü gösterir. Haşrin yüz bin çeşit nakşıyla süslediği
koca bahar çiçeğini yeryüzünün başına tek bir çiçek gibi takar ve onunl a
kusursuz hikmetini, sanatının güzelliğini sergiler. İşte böyle bir Zât
hakkında, “Kıyameti nasıl meydana getirecek, bu dünya yı ahiret âlemiyle
nasıl değiştirecek?” diye sorulur mu! O Kadir Zât’ın eşsiz kudr etini, hiçbir
şeyin O’na ağır gelmediğini, en büyük şeyin bile O’nun kudretine en
küçük şey gibi hafif geldiğini, sayısız fertleri yaratmanın O’nun için bir
tek ferdi yaratmak kadar kolay olduğunu şu ayet-i kerime ilan ediyor: َ
1321ٍََْ وَاَِةٍا ََّ َُُْْ إِلَُُْْ وَ
1321 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ardından (ahirette) hepinizi diriltmek de (O’nun
için) ancak bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
Bu ayetin hakikatini Onunc u Söz’ün “Hâtime”sinde kısaca, Nokta risalesi
ile Yirminci Mektup’ta etraflıca izah etmiştik. Makam gereği üç mesele
ile bir parça daha açıklayacağız.
Evet, Cenâb-ı Hakk’ın kudreti, O’nun Zât’ına aittir. Öyleyse aczden
uzaktır ve yücedir. Hem O’nun kudreti eşyanın melekûtuyla alâkalıdır. .
Öyleyse mâniler ona müdahale edemez. Hem varlıklarla bağı bir kanuna
bağlıdır. Öyleyse parça bütüne eşit olur ve büyük, küçükten farksız gibidir.
İşte şu üç meseleyi ispat edeceğiz.
Birinci Mesele: Ezelî kudret, her türlü kusur ve noks andan sonsuz
derecede uzak Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ının ayrılmaz vasfıdır. Yani, O’nun
Zât’ı zorunlu olarak kudretin varlığını gerektirir. Ezelî kudreti hiçbir
şekilde O’ndan ayrı düşünülemez. Öyleyse açıktır ki, kudretin zıddı olan
acz, Zât’ına yaklaşamaz, ilişemez. Çünkü bu durumda zıtların bir arada
bulunması gerekir ki, bu imkânsızdır. Madem acz, Zât’ına yaklaşamaz; o
halde açıkça, Zât’ının gereği olan kudrete de karışamaz. Madem acz,
kudretin içine giremez; o halde, o Zât’ına ait kudrette mertebeler olamaz.
Çünkü bir şeyin varlık mertebesi, o şeye zıddının müdahalesi ile anlaşılır.
Mesela sıcaklığın derecesi soğuğ a, güzelliğin derecesi çirkinliğe göredir.
Bunun gibi başka örnekleri de kıyasla... Fakat mümkinat1322 âleminde, zâta
ait hakiki ve tabii gereklilikler olmadığından, zıtlar birbirine
karışabilmiştir. Mertebeler arasındaki farklılıklar ve âlemdeki
değişiklikler ortaya çıkmıştır. Mademki o ezelî kudretin mertebeleri
yoktur. Öyleyse Cenâb-ı Hakk’ın kudretiyle meydana gelen eserlerin o
kudrete nispeti de, zorunlu olarak, aynıdır. En büyük, en küçüğe eşittir;
zerreler yıldızlar gibidir. O kudret için bütün insanlığın yeniden
diriltilmesi bir tek insanınki kadar, baharın yaratılışı bir tek çiçeğinki
kadar kolaydır. Fakat sebeplere dayandırılırsa, bir tek çiçeğin yaratılışı bir
baharınki kadar zor olur.
1322 Mümkinat: Allah’ın bütün yarattıklarına verilen isim. Yoktan var edilenler. Cenâb-ı Hakk’ın
Zât’ından başka her şey.
Şu Söz’ün İkinci Makamı’nın dördünc ü “Allahu Ekber” mertebesinin son
fıkrasının haşiyesinde, Yirmi İkinci Söz’de, Yirminci Mektup’ta ve o
mektubun “Zeyl”inde ispat edilmiştir ki: Eşyanın yaratılışı Vahid-i Ehad’a
verilirse, bütün eşyanın yaratılışı bir tek şey gibi kolay olur. Eğer
sebeplere verilirse, bir tek şeyin yaratılışı bütün eşyanınki kadar zahmetli
ve ağır hale gelir.
İkinci Mesele: Kudret, eşyanın melekûtuyla alâkalıdır. Evet, kâinatın bir
ayna gibi iki yüzü vardır. Biri mülk yüzüdür, aynanın mat tarafına benzer.
Diğeri melekût yüzüdür, aynanın parlak tarafı gibidir. Mülk âlemi, zıtların
bir arada olduğu yerdir. Güzel-çirkin, hayır-şer, küçük-büyük, zor-kolay
gibi hususiyetler o âlemde birlikte bulunur. İşte bu yüzden Sâni-i Zülcelâl,
görünüş teki sebepleri kudretinin icraatına ve tasarruflarına perde
yapmıştır. Ta ki, kudret elinin, bizim sınırlı aklımıza göre kıymetsiz ve
ona lâyık olmayan işlerle bizzat teması görünmesin. Çünkü Cenâb-ı
Hakk’ın büyükl üğü ve izzeti öyle ister. Fakat o vasıtalara ve sebeplere
hakiki tesir vermemiştir. Çünkü vahdeti ve ehadiyeti, yani birliği ve her
şeyde tek tek gör ünen birlik tecellisi bunu ge rektirir.
Melekût âlemi ise her şeyde parlak ve temizdir. Maddî, somut âlemin
renkleri ve kirleri ona karışmaz. Kâinatın bu yüzü vasıtasız, kendi
Hâlık’ına dönükt ür. Onda sebep-sonuç  zinciri yoktur. O âlemdeki işler bir
sebebe bağlı değildir. Eğrisi büğrüsü olmaz. Mâniler ona müdahale
edemez. O âlemde zerre, güne şe kardeş olur.
Kısacası: O kudret hem doğrudandır, hem sonsuzdur, hem zâtın
kendisindendir. Kudretin tecelli ettiği yer ise hem vasıtasız, hem
lekesizdir, hem de ona itaatsizlik söz konus u değildir. Öyleyse o kudretin
dairesinde büyüğün küçüğe üstünlüğü yoktur. Cemaat fertten üstün
olamaz. Kudret karşısında küll, cüzden daha fazla nazlanamaz.
Üçüncü Mesele: Kudretin, kendi eserleriyle bağı bir kanuna  göredir. Yani
çoğa-aza, büyüğe -küçüğe aynı şekilde bakar. Kâinatta birer kanun olan
“şeffaflık”, “mukabele”, “denge”, “intizam”, “tecerrüt” (maddeden
soyunm a) ve “itaat”; çoğu aza, büyüğü küçüğe eşit kılar. İşte şu ince
meseleyi birkaç temsille anlayışımıza yaklaştıracağız.
Birinci Temsil: “Şeffaflık” sırrını gösterir.
Mesela güne şin feyzinin tecellisi olan ışığı ve yansıması, denizin yüzünün
tamamında ve her bir damlasında aynı mahiyeti gösterir. Eğer yeryüzü,
perdesiz bir halde güne şe karşı farklı cam parçalarından oluşsaydı,
güne şin yansıması, her bir parçada ve bütün yeryüzünde  karışmadan,
bölünmeden, eksilmeden aynı şekilde görünürdü. Farz edelim, güne ş kendi
iradesiyle dilediğini yapsaydı ve ışığını, aksinin suretini kendi iradesiyle
verseydi, bütün yeryüzüne verdiği ışık, tek bir zerredekinden daha fazla
olmazdı.
İkinci Temsil: “Mukabele” sırrıdır.
Mesela insanlardan oluşan büyük bir dairenin merkez noktasındaki şahsın
elinde bir mum ve dairenin çevresindekilerin ellerinde de birer ayna farz
edilse, merkez noktasındaki mumun çevredeki aynalara verdiği ışık
dağılmaz, karışmaz ve eksilmez; hepsine aynı derecede ulaşır.
Üçüncü Temsil: “Denge” sırrıdır.
Mesela hakiki, hassas ve çok büyük bir terazinin iki kefesinde iki güne ş,
iki yıldız, iki dağ veya iki yumurta, hatta iki zerre; hangisi bulunursa
bulunsun, sarf edilecek aynı kuvve tle o hassas, büyük terazinin bir kefesi
göğe  çıkıp diğeri zemine inebilir.
Dördünc ü Temsil: “İntizam” sırrıdır.
Mesela çok büyük bi r gemi, en küç ük oyunc ak gibi çevrilebilir.
Beşinci Temsil: “Tecerrüt” sırrıdır.
Mesela maddilikten uzak bir mahiyet, en küçüğünde n en büyüğüne  kadar
bütün kısımlarına aynı derecede bakar ve eksilmeden, bölünmeden girer.
Görünüş teki maddî hususiyetler müdahale edip onu şaşırtmaz. O
maddeden sıyrılmış mahiyetin, kısımlarına bakışını değiştirmez. Mesela
iğne gibi bir balık, bir balina misali o soyut mahiyete sahiptir. Bir mikrop,
bir gergedanla aynı hayvanî mahiyeti taşır.
Altıncı Temsil: “İtaat” sırrını gösterir.
Mesela bir kumandan “marş” emriyle bir tek askeri harekete geçirdiği gibi
bir orduyu da harekete geçirir. Bu temsilin hakikati şudur: Tecrübeyle
sabittir ki, kâinatta her şeyin bir kemâl noktası vardır. O şeyin, o noktaya
bir meyli bulunur. Fakat fazla meyil, ihtiyaç doğur ur. Çok ihtiyaç, arzu
haline gelir. Fazla arzu ise bir çekim kuvve ti olur. Bu çekim kuvve ti, arzu,
ihtiyaç ve meyil, Cenâb-ı Hakk’ın yaratma kanunlarının, eşyanın
mahiyetindeki birer tohumu ve çekirdeğidir. Mümkinatın mahiyetlerinin
mutlak kemâli, mutlak varlıktır. Hususi kemâli, kabiliyetlerini
potansiyelden fiile çıkaran, onl ara mahsus bir varlıktır. İşte bütün kâ inatın,
Cenâb-ı Hakk’ın 1323ُْ emrine itaati, bir tek asker hükm ünde olan bir
zerrenin itaati gibidir. Ezelî İrade’den gelen ezelî ُْ emrine mümkinatın,
yani yaratılmışların itaat etmesinde, boyun eğmesinde yine iradenin
tecellisi olan meyil, ihtiyaç, şevk ve çekim kuvve ti hep beraber bulunur.
Tatlı bir nimet olan suyun, nazik bir meyille, “don!” emrini aldığı vakit
demiri parçalaması itaat sırrının kuvve tini gösterir.
1323 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ (der, o da oluverir).” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73 …)
Şu altı temsil hem eksik, hem sınırlı, hem zayıf olan, hem de hakiki tesiri
olmayan mümkinatın kuvve tinde ve fiillerinde bile açıkça görünüyor sa;
sonsuz, ezelî ve ebedî olan, bütün kâinatı yoktan var eden, bütün akılları
hayrette bırakan ve muazzam eserleriyle tecelli eden ezelî kudrete
nispeten şüphe siz her şey eşittir. Hiçbir şey O’na ağır gelmez. Sakın
gaflete düşülmesin, o kudret şu altı sırrın küçük terazileriyle tartılamaz ve
kıyaslanamaz. Yalnız meseleyi anlayışımıza yaklaştırmak ve onu akıldan
uzak gör menin önüne  geçmek için bu t emsiller zikredildi.
Üçüncü Esas’ın Neticesi ve Özeti
Madem ezelî kudret sınırsızdır. Hem Zât-ı Akdes’in1324 ayrılmaz bir
sıfatıdır. Hem her şeyin lekesiz, perdesiz melekût yüzü ona dönükt ür, ona
bakar. Hem varlık ve yokluk ihtimalinin birbirine eşit olması mânâsına
gelen imkân itibarı ile dengededir. Hem büyük fıtrî şeriat olan yaratılıştaki
düzene ve Cenâb-ı Hakk’ın kanunlarına uyar. Hem melekût yüzü,
mânilerden ve birbirinden farklı hususiyetlerden arınmıştır, saftır. Elbette
en büyü k şey, en küçük şey gibi o kudrete boyun eğer. Öyleyse o kudret
için ahirette bütün canlıların diriltilmesi, baharda bir sineğin
diriltilmesinden daha zor olamaz. Demek ki, ا ٍَََّْمْ إِلُُْ وََ ََُُْ َْ
1325دَةٍوَاحِ fermanı mübalâğasızdır, doğrudur, haktır. Şu halde, “Yaratıcının,
Failin gücü her şeye yeter, buna  hiçbir mâni yoktur.” iddiamızın hakikati
kesin bir şekilde açığa çıktı.
1324 Zât-ı Akdes: Cenâb-ı Hakk’ın her türlü kusur ve noksandan münezzeh, mukaddes Zât’ı.
1325 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ardından (ahirette) hepinizi diriltmek de (O’nun
için) ancak bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
Dördüncü Esas
Nasıl ki kıyametin ve ölümden sonra dirilişin gerekçeleri vardır ve haşri
yaratacak Zât’ın buna  gücü yeter. Aynen öyle de, şu dünya , kıyamete ve
haşre müsaittir. İşte bu iddiamızda dört mesele var.
• Birincisi: Bu âlemin, dünya nın ölümünün m ümkün ol ması.
• İkincisi: O ölümün gerçekleşmesi.
• Üçüncüsü: Harap olmuş, ölmüş dünya nın ahiret suretinde yeniden
inşasının ve dirilişinin mümkünlüğü.
• Dördünc üsü: Mümkün ol an o inşanın ve dirilişin gerçekleşmesi.
Birinci Mesele: Şu kâinatın son bulması mümkündür . Çünkü bir şey
mükemmelleşme, daha iyi hale gelme kanununa  tâbi ise ister istemez
büyüyüp gelişir. Büyüyüp gelişen bir şeyin ister istemez fıtrî bir ömrü
vardır. Bir şeyin ömrü varsa elbette fıtrî bir eceli de olur. Tek tek her
varlıkta görülen misallerle ulaşılan umumi bir hüküm  neticesinde sabittir
ki, öyle şeyler kendini ölümün pençesinden kurtaramaz. Evet, nasıl ki
insan küçük bir âlemdir ve ölümden kaçamaz; âlem de büyük bir insandır
ve ölümün pençesinden kurtulamaz. O da ölecek, sonra diriltilecektir;
uykuya  dalıp haşir sabahıyla gözünü açacaktır. Hem nasıl ki kâinatın
küçük bir örneği olan bir ağaç, ömrünü tamamladıktan sonra çürümekten
kurtulamaz. Aynı şekilde, yaratılış ağacından dal buda k salmış kâinat
silsilesi de yenilenmek için yıkılıp dağılmaktan kendini kurtaramaz. Eğer
dünya nın başına, fıtrî ecelinden önce, ezelî iradenin izniyle, dışarıdan bir
felâket veya tahrip edici bir hadise gelmezse, Sâni-i Hakîm’i onu fıtrî
ecelinden önce bozmazsa, ilmî hesapların da gösterdiği gibi, herhalde gün
gelecek,
1326الُ َُتْ وَإِذَا اَِْ۝رَتْ وَإِذَا اُمُ اََْ ۝ذَا اُْ ُرَتْ إِ
1326 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman, yıldızlar yerlerinden düşüp dağıldığı zaman, dağlar
yürütüldüğü zaman…” (Tekvir sûresi, 81/1-3)
1327ارُ َُتْ وَإِذَا اَِْ۝رَتْ ذَا اََْاُِ اََْ وَإِ۝َۤءُ اَََْتْ إِذَا ا
1327 “Gök yarıldığı zaman, yıldızlar parçalanıp etrafa saçıldığı zaman, denizler birbirine katılıp tek
deniz haline geldiği zaman…” (İnfitâr sûresi, 82/1-3)
ayetlerinin mânâları ve sırları, Kadîr-i Ezelî’nin izniyle ortaya çıkacaktır.
İnsanın büyük bir misali olan dünya , ölüm anında acayip bir hırıltı ve
müthiş bir sesle gökleri çınlatacak, bağırarak ölecek ve sonra Cenâb-ı
Hakk’ın emriyle diriltilecektir.
İnce işaretleri bulunan bi r mesele:
Nasıl ki su, kendi mahiyetinin zıddına olarak dona r. Buz, kendi zararına
erir. Öz, kabuğun zararına kuvve tlenir. Lafız, mânânın zararına kalınlaşır.
Ruh, beden hesabına zayıflar; beden, ruh hesabına incelir. Aynen öyle de,
maddî ve yoğun olan dünya , hayat makinesinin işlemesiyle, nuranî ve latif
olan ahiret hesabına şeffaflaşır, letafet kazanır. Yaratıcı kudretin gayet
hayret verici bir faaliyetle katı, cansız, sönük, ölü unsurlara hayat nurunu
serpmesi bir kudret işaretidir ki, şu maddî dünya mızı nuranî ve latif olan
ahiret hesabına hayat nuruyla eritiyor, yakıyor, ışıklandırıyor ve onun
hakikatini kuvv etlendiriyor. Evet, hakikat ne kadar zayıf da olsa ölmez,
suretler gibi yok olmaz. Belki belli, maddî suretlerde dolaşır, büyür  ve
açığa çıkarak gittikçe genişler. Kabuk ve suret ise eskir, incelir, parçalanır;
sabit ve büyüm üş hakikatin kametine yakışmak için daha güzel bir şekle
bürünüp tazelenir. Hakikat ile suret azlık-çokluk noktasında ters
orantılıdır; yani suret kalınlaştıkça hakikat incelir. Suret inceldiği ölçüde
hakikat kuvve t bulur. İşte bu kaide, gelişme ve mükemmelleşme kanununa
dâhil olan her şeyde geçerlidir. Demek ki, zaman gelecek, kâinatın büyük
hakikatinin kabuğu ve sureti olan şu görünen âlem Fâtır-ı Zülcelâl’in
izniyle parçalanacak, sonra tazelenip daha güzel bir suret alacaktır. َْمَ
1328َ اَْرْضَُِلُ اَْرْضُ َْت ayetinin hakikati ortaya çıkacaktır.
1328 “Gün gelir, yer başka bir yere.. çevrilir.” (İbrahim sûresi, 14/48)
Kısacası: Dünya nın ölümü mümkündür , hem de şüphe  götürmez şekilde
mümkündür .
İkinci Mesele: Dünya nın ölümünün gerçekleşmesidir. Bütün semavî
dinlerin ortak hükm ü, bütün temiz fıtratların şahitliği ve kâinattaki bütün
değişimler, dönüş ümler, halden hale geçmeler bu meseleye delildir. Hem
asırlar ve seneler sayısınca canlı ve seyyar âlemin şu dünya
misafirhanesindeki ölümleri, dünya nın da onlar gibi öleceğini ispat eder.
Dünya nın ölüm ânını Kur’an ayetlerinin işaret ettiği şekilde hayalinde
canlandırmak istersen bak: Şu kâinattaki her unsur, ince ve kusursuz bir
düzenle birbirine bağlanmıştır. Gizli, nazik, latif bağlarla birbirlerine
tutunmuş ve o derece intizam içindedirler ki, eğer büyük gökcisimlerinden
yalnız biri “Ol!” emrine veya “Yörünge nden çık!” hitabına muhatap olsa
dünya nın ölümü de başlar. Yıldızlar çarpışacak, gökc isimleri
dalgalanacak, sonsuz uzay boşluğunda  gülle gibi milyonlarca kürenin,
büyük topların müthiş sedaları çınlayacaktır. Onlar birbiriyle çarpışarak
kıvılcımlar saçacak, dağlar uçacak, denizler yanacak ve yeryüzü dümdüz
olacaktır. İşte şu ölüm ve can çekişme ânı ile Kadîr-i Ezelî kâinatı
çalkalayıp boşaltır; cehennem ve cehennemin unsurları bir tarafa, cennet
ve cennete uygun uns urlar bir tarafa çekilir, ahiret âlemi ortaya çıkar.
Üçüncü Mesele: Son bulacak olan bu âlemin dirilmesi mümkündür .
Çünkü İkinci Esas’ta ispat edildiği gibi, Cenâb-ı Hakk’ın kudretinde
noks an yoktur. Ölümden sonra dirilişin gerekçeleri gayet kuvve tlidir ve bu
mesele mümkinattandır. Mümkün bir meselenin gayet kuvve tli bir
gerekçesi varsa ve onu yapacak failin kudretinde noks anlık yoks a, ona
sadece mümkün de ğil, belki olmuş gözüyle bakılabilir.
İnce Bir Nükte:
Şu kâinata dikkat edilse, içinde iki unsurun her tarafa uzandığı, kök saldığı
görülür. Hayır-şer, güzel-çirkin, fayda-zarar, kemâl-noks an, ışık-karanlık,
hidayet-dalâlet, nur-ateş, iman-küfür, itaat-isyan, korku-ümit gibi
meyveleriyle, neticeleriyle âlemde zıtlar birbiriyle çarpışıyor. Her şey
daima değişime uğruyor. Başka bir âlemin mahsullerinin tezgâhı
hükm ünde ki dünya nın çarkları dönüyor . Elbette birbirine zıt olan
unsurların dalları ve neticeleri ebediyete gidecek, orada toplanıp sonra
birbirinden ayrılacak ve cennet-cehennem suretinde ortaya çıkacaktır.
Madem bekâ âlemi, şu fâni âlemden yapılacaktır. Elbette dünya nın esas
unsurları bâki âleme, ebediyete gidecektir. Evet, cennet ve cehennem;
yaratılış ağacının ebediyet tarafına uzanan, eğilen dalının iki meyvesidir..
şu kâinat silsilesinin iki neticesidir.. âlemde olup biten hadiselerin iki
mahzeni ve sonsuzluğa akıp giden, dalgalanan varlıkların iki havuzudur..
lütuf ve kahrın tecelli ettiği iki mekândır. Cenâb-ı Hakk’ın kudret eli
şiddetli bir hareketle kâinatı çalkaladığı vakit, o iki havuz kendilerine
münasip uns urlarla dolacaktır.
Bu ince nüktenin sırrı şudur :
Hakîm-i Ezelî, ebedî inayetinin ve ezelî hikmetinin gereğince şu dünya yı
bir tecrübe ve imtihan meydanı, güzel isimlerine bir ayna, kader ve kudret
kalemine bir sayfa olarak yaratmıştır. Tecrübe ve imtihan, büyüyüp
gelişmeye sebeptir. Bu da kabiliyetlerin açığa çıkmasını sağlar.
Kabiliyetlerin açığa çıkması ise izafi hakikatlerin görünmesine sebeptir. O
hakikatler de Sâni-i Zülcelâl’in güzel isimlerinin tecellilerinin nakışlarını
gösterir ve kâinatı O’nun bir mektubu suretine çevirir. İşte şu imtihan ve
teklif sırrı ile yüce ruhların elmas gibi cevherleri, sefil ve alçak ruhların
kömür gibi unsurlarından ayrılır ve saflaşır.
Bu bahsedilen sırlar gibi daha bilmediğimiz çok ince, yüce hikmetlerden
dolayı Cenâb-ı Hak âlemi bu surette irade etmiş, âlemdeki değişimleri de
o hikmetler için yaratmıştır. O değişimlerin meydana gelmesi için zıtları
birbirine hikmetle karıştırmış ve karşı karşıya getirmiştir. Zararları
faydaların, şerleri hayırların, çirkinlikleri güzelliklerin içine koyup onları
bir araya toplamış, hamur gibi yoğur arak şu kâinatı değişme, gelişme ve
mükemmelleşme kanununa  tâbi kılmıştır.
Ne zaman ki bu imtihan meydanı kapanır… Tecrübe vakti biter… Cenâb-ı
Hakk’ın güzel isimleri hükm ünü icra eder... Kader kalemi yazılarını,
mektuplarını tamamen yazar... Kudret, sanatının nakışlarını tamamlar...
Varlıklar vazifelerini yerine getirir, hizmetlerini bitirir... Her şey mânâsını
ifade eder... Dünya , ahiret fidanlarını yetiştirir... Yeryüzü, Sâni-i Kadir’in
bütün kudret mucizelerini ve sanat harikalarını sergileyip gösterir... Şu
fâni âlem, ebedî manzaraları meydana getiren levhaları zaman şeridine
takar… Yüce Sâni’in sonsuz hikmeti ve ezelî inayeti; o imtihanın ve
tecrübenin neticelerini, güzel isimlerinin tecellilerinin hakikatini, kader
kalemiyle yazdığı mektupların sırlarını, birer numune olan o sanat
nakışlarının asıllarını, o varlıkların vazifelerinin faydalarını, gayelerini,
hizmetlerinin ücretini.. kâinat kitabının kelimelerinin ifade ettiği
mânâların hakikatini, kabiliyet çekirdeklerinin sümbüllenmesini.. büyük
bir mahkeme kurulmasını ve dünya dan alınmış misalî manzaraların
gösterilmesini.. görünüş teki sebeplerin perdesinin yırtılmasını ve her
şeyin doğrudan doğruya Hâlık-ı Zülcelâl’e teslim edilmesini gerektirir…
Bu yüzden, kâinatı değişimlerin gürültüsünde n, kargaşasından, fânilikten,
yok olmaktan kurtarmak ve ebedîleştirmek için Cenâb-ı Hakk’ın hikmeti
zıtların tasfiyesini ister… Kâinattaki değişime ve ihtilaflara sebep olan
unsurları ayırmayı diler… İşte o zaman o Zât elbette kıyameti kopa racak
ve o neticeler için dünya yı tasfiye edecektir. Bu tasfiyenin neticesinde
cehennem ebedî ve dehşetli bir suret alacak ve cehennem ehli, َْمَوَاَْزُوا الْ
1329رُِنَأََ اُْْ tehdidine muhatap olacaktır. Cennet ise ebedî, muhteşem bir
surete bürünecek ve içindekiler, 1330َُُ َََُِِْْ طُِْْ َدََْمٌ عَ hitabına
erişecektir.
1329 “Bugün siz, şöyle bir tarafa çekilin ey mücrimler.” (Yâsîn sûresi, 36/59)
1330 “Selam olsun, ne mutlu size! Haydi, ebediyen kalmak üzere giriniz oraya!” (Zümer sûresi,
39/73)
Yirmi Sekizinci Söz’ün “Birinci Makam”ındaki ikinci soruda ispat
edildiği gibi, Hakîm-i Ezelî şu iki mekânın, yani cennet ve cehennemin
sakinlerine her şeyi kuşatan kusursuz kudretiyle ebedî ve sabit bir hayat
verir. Onlar bozulmaya, değişime, ihtiyarlığa maruz kalmazlar. Çünkü o
âlemde bunl ara yol açan sebepler bulunmaz.
Dördüncü Mesele: Ölümden sonra diriliş mümkündür ve gerçekleşecektir.
Evet, dünya  son bulduktan sonra ahiret âlemi olarak diriltilecektir. Bu
dünya yı yaratan Zât onu harap etmesinin ardından daha güzel bir surette
yeniden inşa edecek, ahiretten bir menzil haline getirecektir. Başta aklı
ikna eden binlerce delili içeren ayetleriyle Kur’an-ı Kerîm ve bu meselede
ittifak eden semavî kitaplar buna şahittir. Zât-ı Zülcelâl’in celâl ve cemâl
sıfatları ve güzel isimleri de ölümden sonra dirilişin gerçekleşeceğini
kesin bir şekilde gösterir. O Zât, peygamberlere gönde rdiği bütün semavî
fermanları ile kıyameti ve ölümden sonra dirilişi vaat etmiştir. Madem
vaat etmiş, elbette yapacaktır. Bu meselede Onunc u Söz’ün “Sekizinci
Hakikat”ine bakabilirsin. Hem başta Muhammed-i Arabî’nin
(aleyhissalâtü vesselam) binlerce mucizesinin kuvve tiyle, sonra bütün
peygamberlerin, velilerin, sıddıkların birleşip haber verdikleri gibi, şu
kâinat bütün yaratılış kanunlarıyla haşrin gerçekleşeceğini ilan ediyor.
Kısacası: Onunc u Söz bütün hakikatleriyle, Yirmi Sekizinci Söz’ün İkinci
Makamı olan “Lâsiyyemalar” bütün delilleriyle; batan güne şin sabahleyin
yeniden doğa cağına inandığımız gibi bir kesinlikle göstermiştir ki: Dünya
hayatının batıp gitmesinden sonra bir hakikat güne şi, ahiret hayatı
suretinde doğa caktır.
İşte baştan buraya kadar, Cenâb-ı Hakk’ın Hakîm isminden yardım dileyip
Kur’an’ın feyzinden istifade ederek kalbi kabule, nefsi teslime, aklı
iknaya hazırlamak için “Dört Esas”ı anlattık. Fakat biz kimiz ki bu
meseleye dair söz söyleyeceğiz? Asıl şu dünya nın sahibi, şu kâinatın
Hâlık’ı, şu varlıkların Mâlik’i ne söylüyor; O’nu dinlemeliyiz. Mülk
sahibi söz söylerken başkasının ne haddi var ki, fuzuli bir şekilde söze
karışsın...
İşte o Sâni-i Hakîm, dünya  mescidinde, yeryüzü mektebinde, asırlar
ardında oturan insanlığın bütün saflarına hitaben verdiği ezelî hutbede,
kâinatı titreten:
 ٍََِْ۝ا ََ  وََلَ اَِْْنُ مَ۝اَْرْضُ أََََْ  وَأَََِْ ۝اََ زَِِ اَْرْضُ زَِْإِذَا زُلْ
 ََْ۝ُْ ا َُِوْا أََْلََُْرُ اسُ أََْتً ٍََِْ ۝ى ََ  َِن رََ أَوْحٰ۝َُثُ أََْرََ 
1331رًّا ََهَُْ َِْلَ ذَرةٍ شَ وََْ َْ۝ا ََهُ َِْلَ ذَرةٍ ًَََْْْ 
1331 “Yer o müthiş depremiyle sarsıldığı zaman ve bağrındaki ağırlıkları çıkardığı zaman, insan
şaşkın şaşkın: ‘Ne oluyor buna!’ dediği zaman, işte o gün yer, üstünde olan biten her şeyi
anlatır: Çünkü Rabbin ona bunları vahyeder. İşte o gün bölükler halinde insanlar, kabirlerinden
çıkıp Yüce Divana dururlar, ta ki yaptıklarının karşılığını görüp alsınlar. Zerre ağırlığınca hayır
yapan onu bulur, zerre ağırlığınca şer işleyen de onu bulur.” (Zilzâl sûresi, 99/1-8)
ve bütün m ahlûkatı neşelendiren, şevke getiren
رُزُِا َِْ ِْا اََْْرُۘ َُ َِْي ِْ َََِْتِ أَن َُْ َتٍ َُا وََُِا الِوََِ اَِ اٰ
اََُةٌ وَُْ ََُِْ َِۤ أَزْوَاجٌ وا ِ۪ ًََُِۘ وََ ِْ َُْ وَأُتُوا َٰا اِي رُزِقَََْةٍ رِزًْۙ َلُ
1332َُِونَ
1332 “İman eden ve iyi işler işleyen müminlere müjdele ki, altında nehirler akan cennetler
onlarındır. O cennetlerden bir meyve yedikleri zaman, ‘Bu, daha önce yediğimiz meyvedir.’
derler. Birbirine benzer bir surette rızıkları getirilip verilir. Ve o cennetlerde onlar için temiz
kadınlar vardır. Ve onlar, o cennetlerde de ebediyen kalacaklardır.” (Bakara sûresi, 2/25)
gibi binlerce ferman buyur uyor. Bunları mülkün gerçek mâliki, dünya nın
ve ahiretin sahibi Yüce Allah’tan dinlemeli, “İnandık ve tasdik ettik.”
demeliyiz.
1333ُ اَُِْاۘ إَِ أََْ اَِْإِ َ َََْاََ َ َِْ ََۤ َُْ
1333 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1334َََِۤ أَوْ أَََْْ ُٰاَِْۤ إِنْ رََ 
1334 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286)
َِِْاَِ وََٰ اٰلََ ََْ َٰ إِ ََِ ٍَُ ك ٍَُ وََٰ اٰلَْ َٰ ََِاَُّٰ َ وَس
1335ٌََِِ إَِ ٌَِ َإَِْاَِ ِ اَْل
1335 “Allahım! Hazreti İbrahim’e ve Hazreti İbrahim’in âline merhamet ettiğin gibi, Efendimiz
Muhammed’e ve onun âline, her zaman ve her yerde merhamet eyle! Şüphesiz bütün övgülere
lâyık ve şanı yüce olan sadece sensin!” (Buhârî, enbiyâ 10, tefsîru sûre (33) 10, deavât 32, 33;
Müslim, salât 65-69)
Kâinatın Tılsımını Keşfeden Kur’an-ı Hakîm’in Mühim Bir Sırrını
Çözen
Otuzuncu Söz
Ene1336 ve Zerre’yi ifade eden bir “elif” ve bir “nokta”dır.
1336 Ene: Benlik, insanın benliği.
Bu Söz iki “Maksat”tan oluşur. Birinci Maksat “ene”nin mahiyetinden ve
neticesinden, İkinci Maksat ise “zerre”nin hareket ve vazifelerinden
bahs eder.
Birinci Maksat
نِ اِِِْــــــِ ِّٰ اْٰ
َََََْْ َِْ وَحَنْ َََِْْ وَأَاَِْلِ ََََْ أَاَٰاتِ وَاَْرْضِ وََ اََََْ ََ إِ ََضْ
1337وًُ َنَ ظًَُ َُاَِْْنُۘ إِ
1337 “Biz emaneti göklere, yere, dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten kaçındı, zira
sorumluluğundan korktular, ama insan onu yüklendi. İnsan bu emanetin hakkını gözetmediği
için cidden çok zalim, çok cahildir.” (Ahzâb sûresi, 33/72)
Şu ayetin büyük ha zinesinden tek bir cevherine işaret edeceğiz. Şöyle ki:
Göklerin, yerin, dağların yüklenmekten çekindiği ve korktuğu emanetin
mânâlarından, yönlerinden biri “ene”, yani benliktir. Evet, “ene” hem
Hazreti Âdem zamanından şimdiye kadar insanlık âleminin etrafına dal
buda k salan nuranî bir tûba ağacının hem de müthiş bir zakkum  ağacının
çekirdeğidir. Bu büyük hakikati anlatmaya başlamadan önce onu anlamayı
kolaylaştıracak bir giriş yapacağız. Şöyle ki:
Benlik, Cenâb-ı Hakk’ın gizli birer hazine hükm ünde ki isimlerinin
anahtarı olduğu gibi, kâinatın muğlâk tılsımının da anahtarıdır, çözülmesi
zor bir muamma ve hayret verici bir sırdır. İşte garip bir muamma, tuhaf
bir sır olan benlik, mahiyetinin bilinmesiyle açılır ve kâinatın tılsımını
çözer, vücûb âleminin1338 hazinelerini de açar. Bu meseleye dair Şemme
isminde Arapça bir risalemde şöyle demiştik: Âlemin anahtarı insanın
elindedir ve nefsine takılmıştır. Kâinatın kapıları görünüş te açık olsa da
hakikatte kapalıdır. Cenâb-ı Hak, emanet olarak insana “ene” adında öyle
bir anahtar vermiştir ki, âlemin bütün kapılarını açar; öyle tılsımlıdır ki,
insan kâinatın Yaratıcısının gizli hazinelerini onunl a keşfeder. Fakat
benlik de gayet kapalı bir muamma ve çözülmesi zor bir tılsımdır. Eğer
onun hakiki mahiyeti ve yaratılış sırrı bilinirse kendisi açıldığı gibi kâinat
da açılır. Şöyle ki:
1338 Vücûb âlemi: Değişmeyen, fâni ve mümkinattan (yaratılmışlardan) olmayan âlemler.
Her şeyi benzersiz bir sanat ve hikmetle yaratan Sâni-i Hakîm, insana
emanet olarak, rubûbi yetinin, sıfat ve icraatının hakikatlerini gösterip
tanıtacak işaret ve numuneleri içine alan bir benlik vermiştir ki, bir vahid-
i kıyasi, yani ölçü birimi olsun; rubûbi yetinin vasıfları ve ulûhiyetinin
icraatı, tecellileri onunl a bilinsin. Fakat o ölçü biriminin hakiki bir varlığa
sahip olması gerekmez. Belki geometrideki farazi çizgiler gibi, var kabul
edilebilir. Onun va rlığının ve hakikatinin ilmen ispatı şart değildir.
Soru: Cenâb-ı Hakk’ın sıfat ve isimlerinin bilinmesi niçin benliğe
bağlıdır?
Cevap: Çünkü mutlak ve kuşatıcı bir şeyin sınırı ve sonu olmadığı için
ona bir suret biçilemez, şekli belirlenemez, mahiyetinin ne olduğu
anlaşılmaz. Mesela karanlık olmadan daimî bir ışık bilinmez, fark
edilmez. O ışığın varlığı ancak hakiki veya farazi bir karanlık çizgi
çekince anlaşılır. İşte Cenâb-ı Hakk’ın ilim ve kudret gibi sıfatları, Hakîm
ve Rahîm gibi isimleri her şeyi kuşattığı, sonsuz ve ortaksız olduğu için
haklarında hüküm verilemez, mahiyetleri bilinmez ve hissedilmez.
Öyleyse hakiki sonları ve sınırları olmadığından, onlara farazi birer sınır
çizmek gerekir. Bunu da insanın benliği yapar. Kendinde bir rubûbi yet
vehmeder, bir mâlikiyet, bir kudret, bir ilim olduğunu varsayar ve bir sınır
çizer. Böylece Cenâb-ı Hakk’ın her şeyi kuşatan sıfatlarına farazi bir sınır
koym uş olur. “Buraya kadar benim, sonrası O’nundur .” diyerek bir ayrım
yapar. Kendindeki ölçücüklerle o sıfatların mahiyetini yavaş yavaş anlar.
Mesela mülk dairesinde, kendisinde bulundu ğu nu varsaydığı idaresi,
rubûbi yeti sayesinde Hâlık’ının mümkinat1339 dairesindeki rubûbi yetini
anlar. Görünüş te sahip olduğu şeylerle Hâlık’ının hakiki mâlikliğini bilir.
“Ben bu eve sahip olduğum  gibi, Hâlıkım da şu kâinatın sahibidir.” der ve
sınırlı ilmiyle O’nun ilmini tanır, çalışarak elde ettiği sanatçığıyla o Sâni-i
Zülcelâl’in eşsiz sanatını anlar. Mesela, “Ben bu evi nasıl yapıp
düzenlediysem, şu dünya yı da bir Zât yapmış ve düzene koym uştur.” der.
Bunlar gibi başka örnekleri de düşünebilirsin. Cenâb-ı Hakk’ın bütün sıfat
ve icraatlarını bir derece bildirecek, gösterecek binlerce esrarlı hal, sıfat
ve hissiyat insanın benliğinde saklıdır.
1339 Mümkinat: Allah’ın bütün yarattıklarına verilen isim. Yoktan var edilenler. Cenâb-ı Hakk’ın
Zât’ından başka her şey.
Demek, benlik bir ayna gibidir, bir ölçü birimidir. Varlığın sırrını ortaya
çıkaran bir âlet ve Yaratıcısına işaret eden bir mânâdır. Kendi varlığını
değil, başka bir Zât’ı gösteren, insanın varlığının kalın ipinden şuurlu bir
tel, mahiyetinin elbisesinden ince bir ip ve şahsiyetinin kitabından bir
“elif”tir ki, o elif’in iki yüzü var. Biri, hayra ve varlığa bakar. Benlik, bu
yüzüyle yalnız feyz alabilir, vereni kabul eder, kendisi bir şey var edemez.
Bu yüz de fail değildir, bir şey yaratma hususunda  eli kısadır.1340
1340 Bkz. Nisâ sûresi, 4/78.
Benliğin diğer yüzü ise şerre bakar ve yokluğa gider. Bu yüzüyle o, faildir;
yapıp ettikleri kendi eseridir.1341 Hem mahiyeti başkasının varlığını,
mânâsını gösterir. Rubûbi yeti hayalîdir. Varlığı o kadar zayıf ve incedir ki,
bizzat kendisi hiçbir yükü taşıyamaz, hiçbir şeyi yüklenemez. Belki
eşyanın derecelerini ve miktarlarını bildiren, hava durumunu ve sıcaklığı
ölçen âletler gibi bir vasıtadır; Vâcibü’l Vücud’un1342 mutlak, kuşatıcı ve
sonsuz sıfatlarını bildirir.
1341 Bkz. Nisâ sûresi, 4/79; Yûsuf sûresi, 12/53.
1342 Varlığı mutlak, kendinde, zorunlu olan, hiçbir şeye muhtaç bulunmayan Cenâb-ı Hak.
İşte mahiyetini bu şekilde bilen, anlayan ve ona göre hareket eden, حََْ أََْ
1343َْ زََّٰ ayetindeki müjdeye erişir. Emanetin gereğini hakkıyla yerine
getirir ve benliğinin dürbünüyle kâinatın ne olduğunu, ne vazife
gördüğünü anlar. Dış dünya ya ait bilgiler nefsine geldiği vakit, benliğinde
bir tasdik edici görür. O ilimler, nur ve hikmet olarak kalır; karanlığa
gömülmez, gayesiz ve beyhude  hale gelmez. Ne zaman ki benlik vazifesini
bu şekilde yerine getirir, o zaman birer ölçü birimi olan sözde rubûbi yetini
ve varsaydığı mâlikiyetini terk eder.
1343 “Nefsini maddî ve manevî kirlerden arındıran, kurtuluşa erer.” (Şems sûresi, 91/9)
1345َُُْنَهُ اُُْْ وَإَِِْ ، وَلَ 1344وََُ اََُُْْ اُُْْ 
1344 “(Varlıklar üzerinde) mutlak mülkiyet ve hâkimiyet O’nundur, bütün hamd de O’na
mahsustur.” (Teğâbün sûresi, 64/1; Tirmizî, deavât 36; Nesâî, menâsik 163; İbni Mâce, ticârât
40, menâsik 84)
1345 “Hüküm ve hâkimiyet O’nundur. Sonunda varacağınız yer de O’nun huzurudur.” (Kasas
sûresi, 28/70).
der, hakiki kulluğunu takınır. Yaratılışın en güzel sureti olan “ahsen-i
takvim”1346 makamına çıkar.
1346 Ahsen-i takvim: İnsanın en güzel surette yaratılmış olması. Bkz. Tîn sûresi, 95/4.
Eğer benlik, yaratılış hikmetini unutup fıtrî vazifesini terk ederek kendine
mânâ-yı ismiyle baksa, yani Sahibini, Yaratıcısını değil sadece kendi
mânâsını bildirse, kendi kendine mâlik olduğuna  inansa, o vakit emanete
ihanet eder, 1347َنْ دََّٰوََْ َبَ م ayetinde işaret buyur ulan kimselerden olur.
İşte bütün şirkleri, şerleri ve dalâletleri doğur an benliğin bu
hususiyetinden dolayı gökler, yeryüzü ve dağlar dehşete düşmüş, bir şirk
ihtimalinden korkmuştur. Evet, benlik ince bir elif, bir tel, farazi bir hat
iken, mahiyeti bilinmezse bir toprak örtüsü altında büyür , gittikçe
kalınlaşır. İnsanın varlığının her tarafına yayılır. Koca bir ejderha gibi onu
yutar. İnsan her şeyiyle, bütün latifeleriyle âdeta bir benlik olur.1348 Sonra
insanlığın enaniyeti de kendi türünü ve milletini müdafaa etmek için o
benliğe kuvve t verir. Benlik, bütün insanlığın enaniyetine dayanarak
şeytan gibi, Sâni-i Zülcelâl’in emirlerine karşı gelir.1349 Ardından kendini
bir ölçü bilerek herkesi, hatta her şeyi kendisiyle kıyaslayıp Cenâb-ı
Hakk’ın mülkünü onlara ve sebeplere bölüştürür. Çok büyük bir şirke
düşer, 1350اْكَ ٌَُْ ٌَِإِن  ayetinin mânâsını gösterir. Evet, nasıl ki devlet
hazinesine ait maldan kırk para çalan bir adam, ancak onu gören bütün
arkadaşlarının birer dirhem1351 almasını kabul ile bunu hazmedebilir. Aynen
öyle de, “Ben kendime mâlikim.” diyen insan, “Her şey kendine mâliktir.”
demeye ve buna  inanmaya mecburdur.
1347 “Onu günahlarla örten ise ziyana uğrar.” (Şems sûresi, 91/10)
1348 Bkz. “(Firavun) adamlarını topladı ve onlara: ‘Sizin en yüce rabbiniz benim!’ dedi.” (Nâziât
sûresi, 79/23-24)
1349 Bkz. A’râf sûresi, 7/12; Hicr sûresi, 15/32-33; Sâd sûresi, 38/75-76.
1350 “Doğrusu şirk, pek büyük bir zulümdür.” (Lokman sûresi, 31/13).
1351 Dirhem: Yaklaşık üç grama denk gelen ağırlık ölçüsü.
İşte benlik, şu haince vaziyetteyken insan mutlak bir cehalet içindedir.
Binlerce ilme sahip olsa bile, bilmediğini de bilmeyen tam bir cahildir.
Çünkü duygul arı ve fikirleri kâinattaki marifet1352 nurlarını görüp hissettiği
vakit, nefsinde onları tasdik edecek, aydınlatacak ve devam ettirecek bir
destek bulamadığı için o nurlar söner. Görüp hissetiği her şey, nefsindeki
renklere boya nır. Hikmetin ta kendisi olsa nefsinde tamamen abes, gayesiz
bir suret alır. Çünkü şu haldeki benliğin rengi şirktir, Allah’ı inkârdır.
Bütün kâinat parlak delillerle dolsa da benlikteki karanlık bir nokta onları
söndür ür, göze göstermez.1353 On Birinci Söz’de insanın mahiyetinin ve
mahiyetindeki benliğin –Yaratıcısını gösteren yönüyl e– ne kadar hassas
bir mizan, doğru bir ölçek, kuşatıcı bir fihrist, mükemmel bir harita, her
şeyi gösteren bir ayna, kâinatın güzel bir takvimi ve küçük bir programı
olduğu kesin bir şekilde, etraflıca izah edilmiştir. Ona bakabilirsin. O
Söz’deki izahlarla yetinerek kısa kesiyor ve bu girişe son veriyoruz. Eğer
bu kı smı anladıysan gel, hakikate geçiyoruz.
1352 Marifet: Allah'ı bilme, tanıma.
1353 Bkz. Âraf sûresi, 7,146; Yûnus sûresi, 10/101; Yûsuf sûresi, 12/105; Nahl sûresi, 16/83; Neml
sûresi, 27/4.
İşte bak, Hazreti Âdem zamanından şimdiye kadar iki büyük cereyan, iki
fikir silsilesi her tarafta, insanlığın her tabakasında dal buda k salmış iki
büyük ağaç hükm ünde dir: Bunlardan biri, peygamberlerin
kılavuzluğunda ki dinler; diğeri ise felsefe silsilesidir. Böyle gelmiş,
gidiyor. Bu iki silsile ne zaman uyum  içinde, birlikte yürümüşse yani
felsefeciler ne zaman din dairesine girerek dinin emirlerine uyup ona
hizmet etmişlerse, insanlık parlak bir saadet devri geçirmiştir. Ne zaman
bu iki silsile ayrı gitmişse bütün hayır ve nur, peygamberler silsilesinin ve
dinin tarafına toplanmış; şer ve dalâlet ise felsefenin etrafında birikmiştir.
Şimdi bu iki silsilenin kaynaklarını ve esaslarını bulmalıyız.
İşte dini tanımayan felsefe, bir zakkum  ağacı suretini alıp etrafına şirk ve
dalâlet karanlığını dağıtır. Hatta o ağaç, fikir ve mantık dalında, âlemin
ezelî ve ebedî olduğunu öne sürüp ahireti inkâr edenleri, maddecileri,
tabiatçıları meyve vermiş, bu fikirleri beşerin aklına sokmuştur. Öfke
hissinin bulunduğu dalıyla Nemrutları, Firavunları, Şeddadları1354 HAŞİYE
insanlığın başına musallat etmiştir. Şehvanî ve hayvanî arzuların dalında
bâtıl ilahları, putları ve ulûhiyet dava edenleri yetiştirmiştir. Kulluğun bir
tûba ağacı hükm ünde  olan peygamberlik silsilesinin yeryüzü bahçesindeki
mübarek dalları ise akıl ve kalb bütünlüğü neticesinde peygamberleri,
velileri ve sıddıkları meyve verdiği gibi, nizam ve adalet duygus uyla âdil
hâkimleri, melek gibi melikleri yetiştirmiştir. Cazibesiyle, iç güzelliği,
ismetli1355 suret güzelliği, cömertliği ve keremiyle meşhur zâtların ortaya
çıkmasını sağlamış ve insanın nasıl şu kâinatın en mükemmel meyvesi
olduğunu göstermiştir. O zakkum ve tûba ağaçlarının kökleri benliğin iki
yüzünde dir. İşte o iki ağaca kök ve esaslı bir çekirdek olan benliğin iki
yüzünü t arif edeceğiz. Şöyle ki:
1354 HAŞİYE Evet, Nemrutları, Firavunları yetiştiren ve kucak açıp onları emziren, eski Mısır ve
Babil’in ya sihir derecesine çıkmış ya da hususi olduğu için etrafında sihir kabul edilen eski
felsefeleri olduğu gibi; bâtıl ilahları eski Yunan kafasına yerleştiren ve putları netice veren de
tabiatçı felsefe bataklığıdır. Evet, tabiat perdesi arkasında Allah’ın nurunu göremeyen insan,
her şeye bir ulûhiyet verip onları kendine musallat eder.
1355 İsmet: Günahsızlık, masumiyet, şaibelerden arınmış olmak. Peygamber vasıflarındandır.
Benliğin bir yüzünü peygamberler silsilesi, diğer yüzünü ise felsefe
tutmuştur.
• Peygamberlerin yolu olan yüzü hâlis kulluğun kaynağıdır. Yani benlik,
kendini kul bilir, başkasına hizmet ettiğini anlar. Mahiyeti Yaratıcısına,
Sahibine işaret eder. Yani başkasının mânâsını taşıdığını bilir. Varlığı
başka bir varlığa tâbidir. Yani başka bir Zât’ın varlığıyla ayakta durduğuna
ve O’nun yaratmasıyla sabit olduğu na inanır. Sahipliği farazidir. Yani
elindekilere Mâlik’inin izniyle, görünüş te ve geçici bir zaman için sahip
olduğunu bilir. Hakikati bir gölgedir. Yani hak ve vacip1356 bir hakikatin
cilvesini taşıyan, varlığı da yokluğu da mümkün, miskin bir gölgedir.
Vazifesi ise Hâlık’ının sıfat ve icraatlarına ölçü birimi ve mizan olarak
şuurluca hizmet etmektir. İşte peygamberler ve onların kılavuzluğunda ki
asfiya1357 ve evliya, benliğe bu yüzüyle bakmış, onu böyle görmüş ve
hakikati anlamışlar. Her şeyi mülkün gerçek sahibi Cenâb-ı Hakk’a teslim
etmiş1358 ve şu hükme varmışlar: O Mâlik-i Zülcelâl’in ne mülkünde  ne
rubûbi yetinde ne ulûhiyetinde ortağı ve eşi vardır.1359 O, yardımcıya ve
vezire muhtaç değildir,1360 her şeyin anahtarı elindedir.1361 O’nun her şeye
gücü yeter.1362 Sebepler O’nun icraatına sadece bir perdedir. Tabiat, O’nun
yaratma kanunlarının bir mecmuası ve kudr etinin bir tezgâhıdır.
1356 Varlığı kendinden, zorunlu olma.
1357 Asfiya: Safiyet, takva ve kemâl sahibi, peygamber varisi zâtlar.
1358 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/26.
1359 Bkz. İsrâ sûresi, 17/111; Şûrâ sûresi, 42/11; İhlâs sûresi, 112/ 4.
1360 Bkz. İhlâs sûresi, 112/ 2.
1361 Bkz. En’âm sûresi, 6/59; Zümer sûresi, 39/63; Şûrâ sûresi, 42/12.
1362 Bkz. Bakara sûresi, 2/259; Mâide sûresi, 5/120; Teğâbün sûresi, 64/1.
İşte benliğin şu parlak, nur anî ve güzel yüzü, canlı ve mânidar bir çekirdek
hükm ünde dir ki, Hâlık-ı Zülcelâl kulluğun tûba ağacını onda n yaratmıştır.
Onun mübarek dalları, insanlık âleminin her tarafını nuranî meyvelerle
süslemiştir. Geçmiş zamanın bütün karanlığını dağıtmış, o uzun mâzinin,
felsefenin gördüğü gibi büyük bir mezar ve hiçlik yurdu olmadığını,
aksine, istikbale ve ebedî saadete atlamak için, göçüp gitmiş ruhlara bir
nur kaynağı, muhtelif basamaklı parlak bir merdiven olduğunu
göstermiştir. Ağır yüklerini bırakan, serbest kalan ve dünya dan göçüp
giden ruhlar için mâzinin nur anî bir bahçe olduğuna  işaret eder.
• Benliğin ikinci yüzünü ise felsefe tutmuştur. Felsefe, benliğe mânâ-yı
ismiyle, yani sadece kendisini bildiren yönüyl e bakar. Onun yalnız kendi
kendine işaret ettiğini söyler. Mânâsı kendindedir, kendi hesabına çalışır,
diye hükmeder. Benliğin varlığını aslî ve zâtına ait görür. Yani bizzat
kendinden bir varlığı olduğunu kabul eder. Bir hayat hakkı bulunduğu,
tasarrufu dairesindekilerin hakiki sahibi olduğu gibi temelsiz iddialar öne
sürer. Varlığını sabit bir hakikat zanneder. Vazifesini, kendine
hayranlığından doğa n, zâtına ait bir mükemmelleşme çabası sayar. İşte
felsefeciler yollarını bunun gibi pek çok çürük esas üzerine kurmuşlardır.
O esasların ne kadar temelsiz ve çürük olduğunu başka risalelerimde,
bilhassa Sözler’de, bilhassa On İkinci ve Yirmi Beşinci Söz’lerde açıkça
ispat etmiştik.
Hatta felsefe silsilesinin en mükemmel fertleri ve dâhileri olan Platon,
Aristoteles, İbni Sina ve Farabî gibi filozoflar, “İnsanın asıl gayesi
‘teşebbüh- ü bil-vâcib’dir, yani Vâcibü’l-Vücud’a benzemektir.” deyip
firavunc a bir hükm e varmışlar. Benliği kamçılayıp şirk derelerinde
serbestçe koşturarak sebeplere, putlara, tabiata ve yıldızlara tapmaya
kadar varan türlü şirk yollarında gidenlere meydan vermişler. İnsanın
özünde  bulunan acz ve zaaf,1363 fakr ve ihtiyaç,1364 noksanlık ve kusur
kapılarını kapayıp kulluğun yoluna set çekmişler. Tabiata saplanmış,
şirkten tamamen çıkamamış, şükrün ge niş kapısını bulamamışlar.
1363 Bkz. Nisâ sûresi, 4/28.
1364 Bkz. Fâtır sûresi, 35/15.
Peygamberler ve takipçileri ise insanın gayesi, vazifesi ilahî ahlâk ve
yüks ek seciyelerle ahlâklanmak,1365 aczini bilip Cenâb-ı Hakk’ın kudretine
sığınmak,1366 zayıflığını görüp O’nun kuvv etine dayanmak, fakrını görüp
rahmetine güve nmek,1367 ihtiyacını görüp O’nun zenginliğinden yardım
dilemek,1368 kusurunu görüp af kapısını çalarak istiğfar etmek1369 ve
noks anlığını görüp O’nun kemâl vasıflarını tesbih etmektir, diye kulluğa
yakışır bir hükm e varmışlar.
1365 Güzel ahlâk ile alâkalı olarak bkz. Ahzâb sûresi, 33/21; Kalem sûresi, 68/4; el-Hakîm et-
Tirmizî, Nevâdiru’l-Usûl 2/312; İbni Abdilberr, et-Temhid 16/254; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-
Kübrâ 10/191.
1366 Bkz. Tevbe sûresi, 9/118.
1367 Bkz. Enbiyâ sûresi, 21/83.
1368 Bkz. Enbiyâ sûresi, 21/87.
1369 Bkz. Mü’minûn sûresi, 23/118.
İşte dini tanımayan felsefe böyle yolunu şaşırdığı için benlik kendi
dizginini eline almış, dalâletin her türlüsüne koşmuş. Benliğin bu yüzünde
bir zakkum ağacı büyüyüp insanlık âleminin yarısından fazlasını
kaplamış.
O ağacın, şehvanî ve hayvanî arzular bulunan dalında insana sunduğu
meyveler; putlar ve bâtıl ilahlardır. Çünkü felsefenin temelinde kuvve te
üstünlük tanınır; hatta “Hüküm , üstün olanındır.”1370 şeklinde bir düsturu
bulunur. Felsefe, “Üstün olanda kuvve t, kuvve tte de hak vardır.” der.1371 HAŞİYE
Zulmü mânen alkışlar, zalimleri cesaretlendirir ve zorba kimseleri
ulûhiyet iddiasına yöne ltir. Hem Cenâb-ı Hakk’ın yarattığı sanatlı bir
varlıktaki, bir nakıştaki güzelliği o şeyin kendisine mal eder; her şeyi
benzersiz bir sanatla yaratan ve nakış nakış işleyen Sâni ve Nakkaş Zât’ın
maddîlikten uzak, yüce ve mukaddes güzelliğinin bir yansıması olarak
görmez. “Ne güzel yapılmış” yerine, “Ne güzeldir” der. O şeyi tapılmaya
lâyık bir put yerine koya r. Hem herkese satılan, sahte yaldızlı, kendini
beğendirmeye çalışan, gösterişçi, riya dolu bir güzelliği takdir ettiği için
riyakârları alkışlamış, put gibi şeyleri kendi sözde kullarına abide1372 HAŞİYE
yapmıştır. O zakkum  ağacı, öfke hissi bulunan dalında, biçare insanlığın
başında büyük- küçük Nemrutları, Firavunları, Şeddadları yetiştirmiştir.
Fikir ve mantık dalında ise ahireti inkâr edenleri, maddecileri, tabiatçıları
meyve vermiş ve insanlığın beynini bin parçaya bölmüştür.
1370 es-Serahsî, el-Mebsût 5/140; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’an 5/208; el-Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi’
1/303.
1371 HAŞİYE Din ise “Kuvvet haktadır, hak kuvvette değildir.” der, zulmü keser atar ve adaleti sağlar.
1372 HAŞİYE Yani o put gibi şeyler kendilerine tapanların heveslerine hoş görünmek ve alâkalarını
kazanmak için riyakârca bir gösterişle, ibadet eder gibi bir tavır sergiliyorlar.
Şimdi şu hakikati aydınlatmak için felsefe yolunun çürük esasları ile
peygamber yolunun  dosdoğru, sarsılmaz esaslarından doğa n neticelerin
binlerce kıyaslamasından, örnek olarak üç-dört tanesini göstereceğiz.
• Mesela: Peygamberlerin rehberliğinde dinin, insanın şahsî hayatındaki
neticelerinden olan 1373َْقِ ََُِّٰا َِ “İlahî ahlâk ile ahlâklanıp Cenâb-ı
Hakk’a, küçüklüğünüz ün şuuru içinde yöne lerek aczinizi, fakrınızı ve
kusurunuz u biliniz, O’nun dergâhına kul olunuz .” düsturu nerede…
Felsefenin, insanın asıl gayesinin Vâcibü’l-Vücûd Zât’a benzemek
olduğunu iddia eden, kendini beğenmişçesine “Vâcibü’l-Vücûd’a
benzemeye çalışınız.” diyen kaidesi nerede? Evet, insanın sınırsız acz,
zaaf, fakr ve ihtiyaçla yoğrulmuş mahiyeti nerede; sonsuz kudret, kuvve t
ve zenginlik sahibi, hiçbir şeye muhtaç olmayan Vâcibü’l-Vücûd ne rede?..
1373 Bkz. el-Kelâbâzî, et-Taarruf 1/5; el-Gazâlî, el-Mak sadü’l-Esnâ s. 150; el-Gazâlî, İhyâu Ulû- 
mi’d-Dîn 4/306; el-Cürcânî, et-Ta’rifât 1/564.
• İkinci Misal: Peygamberlerin bildirdiği düsturların toplum hayatındaki
neticelerinden veyahut güne ş ve aydan tut, bitkileri hayvanların imdadına,
hayvanları insanın imdadına, hatta gıdalardaki zerreleri beden hüc relerinin
imdadına koşturan yardımlaşma düsturu; cömertlik, ihsan ve ikram
kanunu nerede... Felsefenin toplum hayatındaki düsturlarının neticesi olan
ve yalnız bir kısım zalim, canavar insanların ve vahşi hayvanların
fıtratlarını kötüye kullanmaları yüzünde n ortaya çıkan mücadele kanunu
nerede? Evet, felsefeciler mücadele kanununu o kadar esaslı ve geniş
kabul etmişler ki, “Hayat bir mücadeledir.” diye ahmakça bir hükm e
varmışlar.
• Üçüncü Misal: Peygamberlerin yolunun Allah’ın birliği hakkındaki yüce
neticelerinden ve kıymetli düsturlarından 1374ْوَاِِا َِ الَّ َُْرُ إِلاََْاُِ َ yani,
“Bir olan şey ancak bir’den meydana gelebilir. Madem her şeyde birlik
var, demek eşya bir tek Zât’ın eseridir.” mânâsındaki tevhid düsturu
nerede… Eski felsefenin inanca dair olan, 1375ا اَْاَُُِّ إِلِدُ َ َُْرُ َْاََْاح
“Bir’den ancak bir meydana gelir.” yani, “Bir zâttan, bizzat bir tek şey
ortaya çıkabilir. Başka şeyler ise vasıtalar yoluyla onda n vücuda gelir.”
diyen, sınırsız zenginlik ve mutlak kudret sahibi Cenâb-ı Hakk’ı aciz
vasıtalara muhtaç göstererek bütün sebeplere ve vasıtalara O’nun
rubûbi yetinde bir tür ortaklık veren, Hâlık-ı Zülcelâl’e “akl-ı evvel”1376 diye
bir sıfatı isnat edip âdeta O’nun mülkünü sebep ve vasıtalara bölüştürerek
büyük bir şirke yol açan, inkâra ve dalâlete bulaşmış kanunu nerede?
Felsefecilerin yüks ek tabakası olan İşrâkiler1377 böyle yaparsa, maddeciler
ve tabiatçılar gibi aşağı tabakaların ne halt edeceklerini
kıyaslayabilirsin…
1374 Bkz. eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-Nihal 2/124; el-Îcî, Kitabü’l-Mevâkıf 2/589.
1375 Bkz. eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-Nihal 2/187; el-Îcî, Kitabü’l-Mevâkıf 2/689-690.
1376 Bkz. İbni Teymiyye, Şerhu’l-Akîdeti’l-Esfahâniyye 2/80; eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-Nihal
2/75, 88-89.
1377 Hakikate keşf, ilham ve sezgi yoluyla ulaşılabileceğini savunan felsefeciler.
• Dördünc ü Misal: Peygamber yolunun hikmetli düsturlarından 1378 وَإِنْ ِْ
َِْه۪ا َُُ َِّْءٍ إِلَ sırrıyla: “Her şeyin, her canlının kendine ait neticesi ve
hikmeti bir ise, Yaratıcısına ait neticeleri ve O’na bakan hikmetleri
binlercedir. Her bir şeyin, mesela bir meyvenin, ağacın bütün meyveleri
kadar hikmet ve neticeleri bulunur.” büyük hakikatini bildiren hikmet
düsturu nerede… Felsefenin, “Her bir canlının mânâsı, neticesi sadece
kendine bakar veyahut insanın menfaatleriyle ilgilidir.” diyen, dağ gibi
koca bir ağaca hardal tanesi kadar bir meyve, bir netice takılması misali
gayet mânâsız, gayesizlik içinde gördüğü hikmetsiz, aldatıcı düsturları
nerede? Şu hakikat, Onunc u Söz’ün “Onunc u Hakikat”inde bir derece
gösterildiğinden kısa kesiyoruz. İşte bu dört misale, binlerce başka misali
de kıyaslayabilirsin. Lemaât adlı bir risalede bir kısmına işaret etmiştik.1379
1378 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
1379 Lemaât risâlesi, Hazreti Üstadımızın uygun görmesiyle Sözler’in sonuna konulmuştur.
(Hizmetindeki talebeleri)
İşte felsefenin şu çürük esasları ve vahim neticeleri yüzünde n, İslam
filozoflarından İbni Sina ve Farabî gibi dâhiler, görünüş teki şaşaasına
aldanarak o yola girdiklerinden basit bir mümin derecesini ancak
kazanabilmişlerdir. Hatta İmam Gazalî gibi bir “Hüccetü’l İslam”1380 onlara
bu dereceyi bile vermemiştir.1381
1380 İslam’ın delili; Hazreti İmam Gazalî (r.a.)
1381 Bkz. el-Gazâlî, Munkızü mine’d-Dalâl s. 39-40, 46.
Hem kelâm ilminin derin âlimlerinden olan Mutezile imamları,
gösterişine aldanıp o yola ciddi temas ederek aklı hâkim kabul
ettiklerinden ancak güna hkâr ve bid’atçı birer mümin derecesine
çıkabilmişlerdir. Müslüman ediplerin meşhurlarından, karamsarlığıyla
bilinen Ebu’l Alâ el-Maarrî ve yetimane ağlayışıyla şöhret bulan Ömer
Hayyam gibiler ise o yolun nefs-i emmareyi1382 okşayan zevkine
kapılmaları sebebiyle hakikat ve kemâl ehlince hor görülüp küfürle itham
edilmiş, “Edepsizlik yapıyorsunuz , dinden çıkıyorsunuz , dinsizler
yetiştiriyorsunuz .” diye men ve ikaz tokatları yemişlerdir.1383
1382 Nefs-i emmare: İnsanı daima kötülüğe sevk eden nefis.
1383 Bkz. İbnü’l-Cevzî, Telbîsü İblîs 134-136; Süleyman İbni Abdillâh, Şerhu Kitabi’t-Tevhîd s.
616.
Felsefecilerin yolunun çürük esaslarından biri de şudur: Benlik, zâtında
hava gibi zayıf bir mahiyete sahip olduğu halde, kendine felsefenin
uğursuz nazarıyla, mânâ-yı ismî yönüyl e baktığı için âdeta buha r gibiyken
yoğunl aşıp sıvı hale gelir, sonra da ülfet yüzünde n ve maddiyatla meşgul
olması sebebiyle sanki katılaşır. Ardından gaflet ve inkâr ile iyice dona r.
Sonra isyan ile bulanıp şeffaflığını kaybeder. Daha sonra o benlik gittikçe
kalınlaşıp sahibini yutar. Bütün insanlığın fikirleriyle şişer. Ve nihayet
başka insanları, hatta sebepleri kendisiyle kıyaslayıp onlara –kabul
etmedikleri ve uzaklaştıkları halde– birer firavunluk verir. İşte o vakit,
Hâlık-ı Zülcelâl’in emirlerine karşı isyan vaziyeti alır. ِظَمَ وَََِْ ُِْ اْ
1384رٌَِ der. Meydan okur gibi Kadîr-i Mutlak’ı acizlikle itham eder. Hatta
Yüce Hâlık’ın vasıflarına karışır; işine gelmeyenleri ve nefs-i emmarenin
firavunluğunun hoş una gitmeyenleri ret, inkâr veyahut tahrif eder.
1384 “Çürümüş vaziyetteki o kemikleri kim diriltecek?” (Yâsîn sûresi, 36/78)
Mesela: Felsefecilerin bir kısmı Cenâb-ı Hakk’a “mûcib-i bizzât” demiş,
yani O’nun, her şeyi varlığı gereği yapmaya mecbur olduğun u söylemiş ve
iradesini inkâr etmişler. Allah’ın iradesini ispatlayan bütün kâinattaki
sayısız delili yalanlamışlar. Fesubha nallah! Şu kâinatta zerreden güne şe
kadar bütün varlıklar belli şekillerde ortaya çıkmaları, programları,
intizamları, hikmet ve ölçüleriyle Sâni’in iradesini gösterdiği halde, şu kör
olası felsefenin göz ü görmüyor.
Hem bir kısım felsefeciler, “Cenâb-ı Hakk’ın ilmi umumidir, tek tek
varlıklarla alâkası yokt ur.”1385 diyerek O’nun sınırsız ilminin her şeyi bizzat
kuşattığını1386 inkâr edip bütün varlıkların dosdoğru şahitliklerini
reddetmişler.
1385 Bkz. el-Gazâlî, Munkızü mine’d-Dalâl s. 46.
1386 Bu konu ile ilgili bazı ayet-i kerimeler için bkz. Nisâ sûresi, 4/126; Talâk sûresi, 65/12;
Fussilet sûresi, 41/54.
Felsefe, sebeplere tesir atfedip tabiata yaratıcılık verir. Yirmi İkinci
Söz’de kesin bir şekilde ispat edildiği gibi, her varlıktaki, Hâlık-ı Külli
Şey’e1387 has, parlak mührü görmeyip aciz, cansız, şuursuz, kör ve iki eli
tesadüf ve kuvv et gibi iki körün elinde olan tabiata yaratıcılık yakıştırır.
Binlerce yüce hikmeti bildiren ve her biri Samed Yaratıcının birer yazısı,
mektubu hükm ünde  olan varlıkların bir kısmını tabiata mal eder.
1387 Bkz. En’âm sûresi, 6/102.
Hem Onuncu Söz’de ispatlandığı gibi felsefe; Ce nâb-ı Hakk’ın bütün
isimleriyle, kâinatın bütün hakikatleriyle, peygamberlerin bütün tahkikleri
ve semavî kitapların bütün ayetleriyle gösterdiği ahiret kapısını bulamayıp
ölümden sonra dirilişi inkâr ederek ruhun ezelî olduğunu, yaratılmadığını
öne sürer. İşte bu hurafelere felsefecilerin başka iddialarını da
kıyaslayabilirsin.
Evet, şeytanlar âdeta benliğin gaga ve pençesiyle dinsiz felsefecilerin
akıllarını kaldırıp dalâlet derelerine atmış, dağıtmıştır.1388 Küçük âlemde
benlik, büyük â lemde tabiat gibi putlardandır.
1388 Bkz. Hac sûresi, 22/31.
1389ّٰهُ ٌَِ ٌََِا اَِْمَ ََۘ وَاُْْوَةِ اُْْٰ۠ لِ ََِ اَََْْ ِلاُتِ وَُِْْ ََِّْٰ َُْْ ِ
1389 “Artık kim tağutu (sahte ilahları ve insanı Allah’a isyana zorlayan bâtıl güçleri) ret ve inkâr
edip Allah’a iman ederse, işte o kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa yapışmıştır. Allah
her şeyi işitir, bilir.” (Bakara sûresi, 2/256)
Bu hakikati aydınlatacak, hayalî bir yolculuk suretindeki, Lemaât’ta yarı
manzum olarak yazdığım misalî bir vakadan bahsetmenin yeri geldi. Şöyle
ki:
Bu risalenin telifinden sekiz sene önce İstanbul’da, ramazan-ı şerifte,
felsefeyle meşgul olan Eski Said’in Yeni Said’e dönüşeceği bir sırada,
Fatiha-i Şerife’nin sonunda ki
1390َ اُْۤبِ ََِْْ وََََِْْۙ َِْ اََْاطَ اَِ أَََْْ عِ
1390 “Nimet ve lütfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet. Gazaba uğrayanların ve sapkınlarınkine
değil.” (Fâtiha sûresi, 1/7)
ayetinin işaret ettiği üç yolu düşünürken hayalen, misal âleminde, rüyaya
benzer şöyle bir hadise gördüm:
Kendimi büyük bir çölde görüyorum. Bütün yeryüzünü karanlık, sıkıcı ve
boğuc u bir bulut tabakası kaplamış. Ne rüzgâr, ne ışık, ne su.. hiçbiri
bulunmuyor. Her tarafın canavarlarla, zararlı ve vahşi mahlûklarla dolu
olduğunu zannettim. Kalbimden, “Şu çölün öteki tarafında ışık, rüzgâr ve
su var, oraya geçmem lâzım.” dedim. Baktım ki, iradem dışında oraya
sevk ediliyorum. Sonra yeraltında tünele benzer bir mağaraya sokuldum.
Gitgide zeminin altında seyahat ettim. Bakıyorum ki, benden önce
yeraltındaki o yoldan pek çok kimse geçmiş, her tarafta boğul up kalmışlar.
Onların ayak izlerini görüyordum. Kimi zaman bazılarının sesini
işitiyordum. Sonra sesleri kesiliyordu.
Ey hayalen yolculuğum da bana eşlik eden arkadaş! O zemin, tabiattır ve
tabiatçı felsefedir. O tünel ise felsefecilerin fikirleriyle hakikate ulaşmak
için açtıkları yoldur. Gördüğüm  ayak izleri, Platon ve Aristoteles1391 HAŞİYE
gibi meşhur filozoflara aittir. İşittiğim sesler, İbni Sina ve Farabî gibi
dâhilerindir. Evet, İbni Sina’nın bazı sözlerini, hüküm lerini bazı yerlerde
görüyordum, sonra izleri tamamen kayboluyordu. Daha ileri gidememiş,
demek ki boğul muş. Her neyse... Seni meraktan kurtarmak için hayalin
altındaki hakikatin bir köşesini gösterdim. Şimdi yolculuğum a
dönüyor um:
1391 HAŞİYE Eğer, “Sen necisin ki, bu meşhur dâhilere meydan okuyorsun? Bir sinek gibiyken
kartalların uçmasına karışıyorsun?” dersen, ben de derim ki: “Kur’an gibi ezelî bir üstadım
varken, dalâlete gömülmüş felsefenin ve evhamla sersemlemiş aklın talebeleri olan o kartallara,
hakikat ve marifet yolunda sinek kanadı kadar bile kıymet vermeye mecbur değilim. Ben
onlardan ne kadar aşağı isem onların üstadı da benim üstadımdan bin defa daha aşağıdır.
Üstadımın yardımıyla, onları boğan madde benim ayağımı bile ıslatamadı. Evet, büyük bir
padişahın kanun ve emirlerini taşıyan küçük bir asker, küçük bir şahın büyük bir mareşalinden
daha büyük işler görebilir.”
Biraz daha gittikten sonra baktım ki, elime iki şey verildi. Biri bir
lambaydı, o yeraltı mağarasının karanlığını dağıtıyordu. Diğeri ise büyük
kayaları, dağ gibi taşları parçalayıp bana yol açan bir âletti. Kulağıma,
“Bu lamba ve âlet, sana Kur’an’ın hazinesinden verilmiştir.” denildi. Her
neyse, çok zaman öylece gittim. Sonunda  baktım ki, öteki tarafa çıkmışım.
Gayet güzel bir bahar mevsiminde bulutsuz, güne şli bir gökyüz ü, ruhu
okşayan bir rüzgâr, hayat kaynağı lezzetli bir su… Şenlik içinde bir âlem
gördüm. “Elhamdülillah” dedim. Sonra anladım ki, ben kendi kendime
mâlik değilim. Biri beni tecrübe ediyor.
Ardından kendimi yine önceki vaziyette, o büyük çölde, boğuc u bulutların
altında gördüm. Bir şey beni başka bir yola sevk ediyordu. Bu defa yerin
altında değildim, yeryüzünü kat edip öteki tarafa geçmek için gidiyordum.
O yolculuğum da öyle acayip ve hayret verici şeyler görüyordum ki, tarif
edilmez. Deniz bana hiddetleniyor, fırtına beni tehdit ediyor, her şey
zorluk çıkarıyordu.
Fakat yine Kur’an’dan bana verilen bir vasıta ile hepsini sağ salim
geçiyordum. Yol boyunc a her tarafta başka yolcuların cenazelerini
görüyordum. O yolculuğu bitirenler, ancak binde birdi. Her neyse... O
bulutlardan kurtulup zeminin öteki yüzüne geçince güzel güne şle
karşılaştım. Ruhu okşayan havayı teneffüs ederek “Elhamdülillah” dedim.
O cennet gibi âlemi seyretmeye başladım.
Sonra anladım ki, bir zât var ve beni orada bırakmıyor. Başka bir yolu
gösterecekmiş gibi beni yine bir anda o dehşet verici çöle getirdi. Baktım
ki, yuka rıdan tıpkı asansörler misali inmiş çeşitli tarzlarda uçak, otomobil
ve zembil gibi bazı şeyler görünüyo r. Kuvve tine ve kabiliyetine göre
onlara binen yuka rı çekiliyor. Ben de birine atladım. Bir dakika içinde
beni bulutların üzerine çıkardı. Gayet güzel, süslenmiş, yeşil dağların
üstüne çıktım. O bulut tabakası, dağın yarısına kadar gelmemişti. Her
tarafta çok tatlı bir rüzgâr hissediliyor, çok leziz bir su, çok şirin bir ışık
görünüyor du. Asansöre benzeyen o nuranî vasıtalar her taraftaydı. Hatta
önceki iki yolculuğum da ve zeminin öteki yüzünde  de onları görmüş, fakat
ne olduklarını anlamamıştım. Şimdi anlıyordum ki bunlar, Kur’an-ı
Hakîm’in ayetlerinin cilveleridir.
İşte 1392 اَۤوََ ayeti ile işaret edilen ilk yol, tabiata saplananların ve
tabiatçılık fikrini taşıyanların yoludur ki, onda  hakikate ve nura ulaşmak
için ne kadar zorluk bul unduğunu hi ssettiniz.
1392 “Sapkınlarınkine değil.” (Fâtiha sûresi, 1/7)
1393َِْ اَُْْبِ ayeti ile işaret edilen ikinci yol, her şeyi sebeplere
bağlayanların, vasıtalara yaratma gücü ve tesir atfedenlerin, Meşşai
felsefeciler gibi varoluşun hakikatine erişmenin ve Vâcibü’l-Vücûd’u
tanımanın yalnız akılla, fikirle mümkün olabileceğini iddia edenlerin
yoludur.
1393 “Gazaba uğrayanlarınkine değil.” (Fâtiha sûresi, 1/7)
1394مَْ أَََْْ ََِْاَِ ayeti ile işaret edilen üçüncü yol ise sırat-ı müstakim
üzere olan Kur’an ehlinin nuranî caddesidir. En kısa, en rahat, en emin,
herkese açık, semavî, Rahmanî ve nuranî bir yoldur.
1394 “Nimet ve lütfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/7)
İkinci Maksat
Zerrelerin hareketlerine dairdir.
Şu ay etin hazinesinden bir zerreye işaret eder.
ِ اِْٰ اِِِْــــــِ ّٰ
ُ َِْلُ ذَرةٍْبِ َ َُْبُ ََُِْْ َِِ اََْٰ وَرَ ََْتَأَِْ اَُ ُْۘ بَ اَِ ََُوا َ توََل
1395ٍَُِرُ إِ ِ َِبٍ مِنْ ذَِٰ وََۤ أََْرْضِ وََۤ أََُْ مَٰاتِ وََ ِ اِْ ا
1395 “Kâfirler: ‘Kıyamet saati bize gelmez, böyle bir şey yok!’ diye iddia ettiler. De ki: ‘Hayır!
Rabbim hakkı için gelecektir! O gaybı bilen öyle bir Zât’tır ki, ilminden göklerde ve yerde
zerre miktarı bir şey bile kaçamaz. Zerreden daha küçük ve daha büyük hiçbir şey yoktur ki,
her şeyi açıklayan Kitap’ta (levh-i mahfuz’da) bulunmasın.” (Sebe sûresi, 34/3)
Şu ayetin pek büyük ha zinesinden bir miskal1396 zerre miktarı, yani bir zerre
sandıkçığındaki cevheri gösterir ve zerrenin hareketlerinden, vazifesinden
bir parça bahseder. Bu “maksat”ta bir “mukaddime” ile üç “nokta” var.
1396 Miskal: Yaklaşık 4 buçuk grama eşit olan ağırlık ölçüsü.
Mukaddime1397
1397 Giriş.
Zerrelerin hareketleri, Nakkaş-ı Ezelî’nin kudret kaleminin kâinat
kitabında tekvinî ayetleri, yani yaratılış kanunlarını yazması sırasında,
onların titreme ve dolaşmalarıdır. Yoksa maddecilerin ve tabiatçıların
zannettiği gibi tesadüf oyunc ağı, karışık ve mânâsız hareketler değildir.
Çünkü bütün varlıklar gibi her bir zerre de hareketine başlarken
“Bismillah” der. Zira o zerre kuvve tinden fazla, sonsuz yükleri kaldırır;
buğda y tanesi kadar bir çekirdeğin koca çam ağacı gibi bir yükü omzuna
alması misali...
Hem her zerre vazifesinin sonunda  “Elhamdülillah” der. Çünkü bütün
akılları hayrette bırakan hikmetli ve güzel bir sanat, faydalı ve güzel bir
nakış göstererek Sâni-i Zülcelâl’in övgüye  lâyık icraatına âdeta bir kaside
sunar. Mesela, nara ve mısıra dikkat et.
Evet, zerrelerin hareketleri;1398 HAŞİYE gayb âleminden gelen her şeyin geçmiş
aslındaki ve gelecek neslindeki düzenin kaynağı ve Cenâb-ı Hakk’ın
ilminin ve emrinin bir unva nı olan “İmam-ı Mübin”in düsturları ve yazısı
altında, şimdiki zamanda ve şu görünen âlemde eşyanın yaratılışındaki
tasarrufun zeminidir. İlahî kudret ve iradenin bir unva nı olan “Kitab-ı
Mübin”den çoğaltılarak, akıp giden zamanın hakikati ve misalî sayfaları
olan “Levh-i Mahv ve İspat”ta kudret kelimelerinin yazılıp çizilmesinden
meydana gelen hareketler ve mânidar titreşimlerdir.
1398 HAŞİYE İkinci Maksat’taki zerrelerin hareketlerini tarif eden uzun cümlenin haşiyesidir.
Kur’an-ı Hakîm’de İmam-ı Mübîn ve Kitab-ı Mübîn farklı yerlerde defalarca zikredilmiştir.
Tefsircilerin bir kısmı “ikisi aynıdır”, bir kısmı ise “farklıdır” der. Bunların hakikatlerine dair
beyanlar muhteliftir. Kısaca, “ilahî ilmin unvanlarıdır” denilmiştir. Fakat Kur’an’ın feyzi ile ben
şu kanaate vardım:
İmam-ı Mübîn, Cenâb-ı Hakk’ın ilminin ve emrinin bir türünün unvanıdır ki, şu görünen
âlemden çok gayb âlemine bakar. Yani içinde bulunulan zamandan ziyade geçmişe ve
geleceğe nazar eder. Her şeyin görünürdeki varlığından çok aslına, nesline, köklerine ve
tohumlarına bakar. Allah’ın takdiri olan kaderin bir defteridir. Bu defterin varlığı, Yirmi Altıncı
Söz’de ve Onuncu Söz’ün bir haşiyesinde ispat edilmiştir.
Evet, İmam-ı Mübîn, Allah’ın ilim ve emrinin bir türünün unvanıdır. Yani eşyanın çekirdekleri,
kökleri ve asılları, kusursuz bir intizamla eşyanın varlığını gayet sanatkârca netice vermeleri
yönüyle elbette Cenâb-ı Hakk’ın ilim düsturlarının bir defteri vasıtasıyla düzenlendiklerini
gösteriyorlar. Ve eşyanın neticeleri, nesilleri, tohumları; ileride gelecek varlıkların
programlarını, fihristlerini içerdiklerinden, elbette Allah’ın emirlerinin küçük birer mecmuası
olduklarını bildiriyorlar. Mesela bir çekirdek, bir ağacın bütün meydana geliş aşamalarını
düzenleyecek olan programların, fihristlerin, o program ve fihristleri tayin eden yaratılış
kanunlarının küçücük, cisimleşmiş hali hükmündedir, denilebilir.
Kısacası: Madem İmam-ı Mübîn, geçmişin, geleceğin ve gayb âleminin etrafında dal-budak salan
yaratılış ağacının bir programı, fihristi hükmündedir. Demek ki, bu mânâda İmam-ı Mübîn,
kaderin bir defteri, düsturlarının bir mecmuasıdır. O düsturların yazılması ve hükmünü icra
etmesiyle zerreler, eşyanın vücudundaki hizmetlerine ve hareketlerine sevk edilir.
Kitab-ı Mübîn ise gayb âleminden çok, görünen âleme bakar. Yani geçmiş ve gelecekten ziyade
içinde bulunulan zamana nazar eder, ilim ve emirden ziyade Allah’ın kudret ve iradesinin bir
unvanı, bir defteri, bir kitabıdır. İmam-ı Mübîn kader defteri ise Kitab-ı Mübîn kudret defteridir.
Yani her şeyin vücudundaki, mahiyetindeki, sıfat ve fiillerindeki kusursuz sanat ve intizam,
onların mükemmel bir kudretin düsturlarıyla ve her şeye tesir eden bir iradenin kanunlarıyla
var edildiğini, suretleri tayin ve teşhis edilerek onlara belirli birer miktar, hususi birer şekil
verildiğini gösteriyor. Demek ki, o kudret ve iradenin küllî ve umumi bir kanunlar mecmuası,
büyük bir defteri vardır; her bir şeyin hususi vücudu ve sureti ona göre biçilir, dikilir, giydirilir.
İşte bu defterin varlığı İmam-ı Mübîn gibi kader ve cüzî irade meselelerinde ispat edilmiştir.
Gaflet ve dalâlet ehlinin, hak yoldan sapmış felsefecilerin ahmaklığına bak ki, yaratıcı kudretin o
Levh-i Mahfuz’unu, Cenâb-ı Hakk’ın hikmet ve iradesinin her şeyi görerek yazılmış kitabının
eşyadaki o cilvesini, akislerini, misalini hissetmişler fakat –hâşâ– “tabiat” diye isimlendirmiş,
köreltmişler.
İşte İmam-ı Mübîn ile, yani kaderin hükmü ve düsturu ile ilahî kudret, eşyanın yaratılışında hepsi
birer ayet olan varlıklar silsilesini “Levh-i Mahv ve İsbat” denilen zamanın misalî sayfasında
yazıyor, var ediyor, zerreleri hareket ettiriyor. Demek, zerrelerin hareketleri o yazıdan, o
nüshaların icadından –varlıkların gayb âleminden görünen âleme ve ilimden kudrete geçmeleri
sırasında– ortaya çıkan bir titreşim, bir faaliyettir.
“Levh-i Mahv ve İsbat” ise sabit ve daimî olan büyük Levh-i Mahfuz’un mümkinat dairesindeki,
yani ölüme ve hayata, varlığa ve fâniliğe daima mazhar olan eşyadaki sürekli değişen bir
defteri ve yaz-boz tahtasıdır, zamanın hakikati odur.
Evet, her şeyin bir hakikati olduğu gibi, zaman dediğimiz, kâinatta akan büyük nehrin hakikati
de Levh-i Mahv ve İsbat’taki kudret yazısının bir sayfası ve mürekkebi hükmündedir. َ ََُْ
ا َُّّٰإِلاََْْ  (Hiç kimse gaybı bilemez, gaybı yalnız Allah bilir.)
Birinci Nokta 
İki bahi stir
Birinci Bahis
Her zerrede –hem hareket ederken hem dururken– güne ş gibi iki tevhid
nuru parlıyor. Çünkü –Onunc u Söz’ün “Birinci İşaret”inde kısaca ve Yirmi
İkinci Söz’de etraflıca ispat edildiği gibi– her bir zerre eğer Cenâb-ı
Hakk’ın memuru olmazsa, O’nun izni ve tasarrufuyla, ilmi ve kudretiyle
hareket etmezse o vakit her zerrenin sonsuz bir ilme ve sınırsız bir kudrete
sahip olması gerekir. Her zerrenin her şeyi gören bir gözü, her şeye bakan
bir yüzü bulunduğunu, her şeye sözünün geçtiğini kabul etmek lâzım gelir.
Çünkü hava ve su gibi unsurların her bir zerresi, her bir canlının
vücudunda  muntazam bir şekilde işler veya işleyebilir. Halbuki eşyanın
düzeni ve yaratılış kanunları birbirinden farklıdır. Bir zerre onları
bilmezse işleyemez, işlese de bunu hatasız yapamaz. Halbuki hepsi
kusursuz işliyor. Öyleyse canlıların vücudunda  hizmet eden o zerreler ya
sınırsız bir ilim sahibinin izni ve emriyle, ilmi ve iradesiyle iş görüyor
veyahut kendilerinde öyle kuşatıcı bir ilim ve kudr et bulunur.
Evet, havanın her bir zerresi, her canlının vücuduna , her bir çiçeğin her
meyvesine, her yaprağın içine girip işleyebilir. Halbuki onların oluşum
kanunları farklıdır, başka başka yaratılış hususiyetleri vardır. Bir incirin
fabrikası mesela çuha makinesi gibiyse, bir narın fabrikası da şeker
makinesi gibi olacaktır. Bunlar gibi başka örnekleri de düşünebilirsin. O
varlıkların, o cisimlerin programları birbirinden farklıdır. Ama bir hava
zerresi onların hepsine girer veya girebilir, vazifesini gayet hikmetle,
ustaca ve kusursuzca görür, çeşitli haller alır. Vazifesi bittikten sonra da
oradan ayrılır.
İşte hareket eden hava zerrelerinin; bitkilere, hayvanlara, hatta onların
meyve ve çiçeklerine giydirilen suretlerin yaratılış kanunlarını, miktarını,
biçimini bilmesi veyahut bir bilenin iradesine ve emrine uyması gerekir.
Aynı şekilde, hareketsiz toprağın her bir zerresinin bütün çiçekli bitkilerin
ve meyveli ağaçların tohumlarına yuva lık etmesi mümkün olduğunda n,
hangi tohum  gelse o zerrede, yani benzerlik itibarı ile bir zerre
hükm ünde ki bir avuç toprakta kendine has bir fabrikayı, bütün ihtiyaçları
ve büyü mesi için gereken maddeleri bulur. İşte o zerrede ve o zerrenin
kulübeciği olan bir avuç toprakta; ya ağaçların, bitkilerin, çiçeklerin ve
meyvelerin türleri sayısınca muntazam manevî makine ve fabrikaların
bulunması gerekir ya da mucize sahibi, her şeyi yoktan var eden ve her
varlığın her ihtiyacını, her hususiyetini bilen bir ilim ve kudret
bulunduğunu  kabul etmemiz lâzımdır. Veyahut o vazifelerin bir Kadîr-i
Mutlak’ın,1399 bir Alîm-i Küllî Şey’in1400 emri,1401 izni1402 ve kuvve tiyle1403
gördürüldüğü ka bul edilmelidir.
1399 Bkz. Mâide sûresi, 5/120.
1400 Bkz. Bakara sûresi, 2/231.
1401 Bkz. A’râf sûresi, 7/54; İbrahim sûresi, 14/32; Yâsîn sûresi, 36/82.
1402 Bkz. Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi, 3/145; Nisâ sûresi, 4/64; Mâide sûresi, 5/110;
Yûnus sûresi, 10/100.
1403 Bkz. Kehf sûresi, 18/39; Buhârî, ezân 7, teheccüd 21; Müslim, salât 12, menasik 139; Ebû
Dâvûd, salât 36; Tirmizî, deavât 26, 36; Nesâî, ezân 36; İbni Mâce, ikamet 180; Dârimî, salât
10; Muvatta, Kur’an 23; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/66, 71; et-Taberanî, el-Mu’cemü’l-
Evsat 4/95.
Evet, nasıl ki acemi, kaba, cahil, basit ve kör bir adam Avrupa’ya gitse,
oradaki bütün fabrikalara, tezgâhlara girse ve her bir zanaatta, her bir
fabrikada ustalıkla, tam bir intizamla çalışsa son derece hikmetli, sanatlı
öyle eserler yapar ki, herkesi hayrette bırakır. Zerre kadar şuuru olan, o
adamın şu işleri kendi başına yapmadığını, belki büyük bir üstadın ona
ders verdiğini, onu ç alıştırdığını bilir.
Yine mesela basit kulübeciğinde oturmuş, kör, aciz, yerinden kalkamayan
bir adam farz edelim. O kulübeciğin kapısından içeri bir dirhem kadar
küçük taş, kemik ve pamuk gibi maddeler veriliyor olsun. Eğer o
kulübecikten batmanlarca1404 şeker, toplarca çuha, binlerce mücevher, gayet
sanatlı ve değerli taşlarla süslenmiş elbiseler, lezzetli yiyecekler çıksa,
zerre kadar aklı bulunan, “O adam, mucizeler gösteren bir zâtın
mucizelerinin kaynağı olan fabrikasının bekçisi veyahut miskin
kapıcısıdır.” diyecektir.
1404 Batman: 7,692 kilogramlık ağırlık ölçüsü. Dirhemin 2400 katı.
Aynen öyle de, havadaki her bir zerrenin; Samed Yaratıcının birer
mektubu, Rabbanî sanatın birer antikası, birer kudret mucizesi, birer
hikmet harikası olan bitki ve ağaçlardaki, çiçek ve meyvelerdeki hareket
ve hizmetleri, onların Sâni ve Hakîm, Fâtır ve Kerim, celâl ve cemâl
sahibi bir Zât’ın emri ve iradesiyle hareket ettiğini gösterir. Toprağın her
bir zerresi de ayrı birer makine ve tezgâh, ayrı birer matbaa, hazine ve
antika, Sâni-i Zülcelâl’in isimlerini bildiren birer ilanname ve kemâl
vasıflarını söyleyen birer kaside hükm ünde ki tohum cukların, çekirdeklerin
sümbüllerine, ağaçlarına kaynak ve yuva dır. Bütün bunlar “Ol!” emrinin
sahibi,1405 mâliki,1406 her şey kendisine itaat eden1407 bir Sâni-i Zülcelâl’in
emriyle,1408 izniyle,1409 iradesiyle,1410 kuvve tiyle1411 olur ve bu, iki kere iki dört
eder derecesinde kesindir. Âmennâ…
1405 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40 …)
1406 Bkz. Yâsîn sûresi, 36/82.
1407 Bkz. Nahl sûresi, 16/13, 79.
1408 Bkz. Yâsîn sûresi, 36/82.
1409 Bkz. A’râf sûresi, 7/58; İbrahim sûresi, 14/11.
1410 Bkz. Ra’d sûresi, 13/11; İsrâ sûresi, 17/16; Yâsîn sûresi, 36/82.
1411 Bkz. Kehf sûresi, 18/39.
İkinci Bahis
Zerrelerin hareketlerindeki vazife ve hikmetlere küçük bir işarettir. Evet,
akılları gözlerine inmiş maddeciler, gayesizlik esasına dayanan hikmetsiz
felsefeleriyle zerrelerin güya  tesadüfe bağlı olan hareketlerini bütün
kanunlarına temel kabul etmiş ve Cenâb-ı Hakk’ın benzersiz eserlerine
kaynak göstermişler. Onların, sonsuz hikmetlerle dona tılmış varlıkları
hikmetsiz, mânâsız, karmakarışık bir şeye dayandırmalarının ne kadar akıl
dışı olduğunu z erre miktar şuuru bul unan bilir.
Şimdi, Kur’an-ı Hakîm’in hikmeti noktasında bakılırsa zerrelerin
hareketlerinin pek çok gayesi, hikmeti ve vazifesi vardır. اَّإِل نْ ِْ َْءٍوَإِ
1412َُ َِِْه۪يُ gibi birçok ayet, onların hikmetlerine ve vazifelerine işaret
eder. Örnek olarak birkaçını göstereceğiz:
1412 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
Birincisi: Cenâb-ı Vâcibü’l Vücûd, Fâtır-ı Zülcelâl, yaratıcılığının
tecellilerini yenilemek ve tazelemek, her bir ruhu model yaparak onlara
her sene kudret mucizelerinden taze birer beden giydirmek, her bir
kitaptan binlerce farklı kitabı hikmetiyle ayrı ayrı yazarak çoğaltmak, tek
bir hakikati başka başka suretlerde göstermek ve varlıkların, âlemlerin
birbiri ardınca bölük bölük gelmesine zemin hazırlamak için kudretiyle
zerreleri hareket ettirmiş ve vazifelendirmiştir.
İkincisi: Mülkün Yüce Sahibi, şu dünya yı, bilhassa yeryüzü tarlasını bir
mülk suretinde yaratmıştır. Yani taze taze mahsuller vermeye, bitkilerin
büyüm esine müsait bir şekilde hazırlamıştır ki, sonsuz kudr et mucizelerini
orada ekip biçsin.
İşte yeryüzü tarlasında, zerreleri hikmetle hareket ettirerek intizam
dairesinde vazifelendirip her asır, her mevsim, her ay, belki her gün, hatta
her saat kudret mucizelerinden yeni birer kâinat gösterir, yeryüzü avlusuna
başka başka mahsuller verdirir. Sonsuz rahmet hazinelerinin hediyelerini,
kudret mucizelerinin örneklerini zerrelerin hareketleriyle sergiler.
Üçüncüsü: Nakkaş-ı Ezelî, isimlerinin sonsuz tecellilerinin nakışlarını
göstermek, o isimlerin cilvelerini ifade etmek için; sınırlı bir zeminde
hadsiz nakışları sergilemek ve küçük bir sayfada nihayetsiz mânâları
bildirecek olan sayısız ayetleri yazmak için zerreleri kusursuz bir hikmetle
hareket ettirip tam bir intizamla vazifelendirmiştir.
Evet, geçen senenin mahsulleriyle bu seneninkilerin mahiyeti aynı, fakat
mânâları başka başkadır. İtibari olan, bir kararda kalmayan ortaya çıkışları
ve suretleri değiştirilince mânâları da değişir ve çoğalır. İtibari ve geçici
suretler değiştiği ve görünüş te fâni olduğu halde onların güzel mânâları
muhafaza edilip sabit ve bâki kalır. Şu ağacın geçen baharda açan yaprak,
çiçek ve meyvelerinin ruhu olmadığından, onlar bu bahardaki emsallerinin
hakikatçe aynısıdır. Yalnız suretlerde fark vardır. Tecellileri her vakit
tazelenmekte olan ilahî isimlerin ve icraatın mânâlarını ifade etmek için
her baharda yeni mahsuller farklı suretlerle öncekilerin yerine gelir.
Dördünc üsü: Hakîm-i Zülcelâl, uçsuz bucaksız misal âlemi gibi gayet
geniş olan melekût1413 âlemine ve sınırsız başka uhrevî âlemlere birer
mahsul, süs veya gerekli maddeler hükm ünde , onlara uygun şeyleri
yetiştirmek, hazırlamak için şu daracık dünya  tarlasında1414 ve yeryüzü
tezgâhında zerreleri hareket ettiriyor. Kâinatı su gibi akıtıp varlıkları
seyyar bir halde gezdirerek şu küçük zeminde o pek büyük âlemlere pek
çok manevî mahsul yetiştiriyor. Sonsuz kudret hazinelerinden nihayetsiz
bir akışla, onları dünya dan gayb âlemine, bir kısmını da ahiret âlemlerine
döküyor .
1413 Melekût: Varlığın parlak ve temiz, somut âlemin renkleri ve kirlerinin karışmadığı yüzü.
Kâinatın bu yüzü vasıtasız, kendi Hâlık'ına dönüktür. Onda sebep-sonuç zinciri yoktur.
1414 “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19;
es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s. 497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 205.
Beşincisi: Cenâb-ı Hak, sonsuz kemâlini, isimlerinin hadsiz cemâl ve celâl
tecellilerini ve nihayetsiz tesbihatını şu dar ve sınırlı yeryüzünde , az bir
zamanda göstermek için zerreleri tam bir hikmetle ve kudretiyle hareket
ettirip kusursuz bir düzen içinde vazifelendiriyor; onlara sınırlı bir zaman
ve zeminde sınırsız tesbihat yaptırıyor. Sonsuz cemâl, celâl ve kemâl
tecellilerini gösteriyor. Gayba ait pek çok hakikati, ahirete ait pek çok
meyveyi, fâni varlıkların bâki olan hüviyet ve suretlerinden pek çok misalî
nakşı ve sürekli işlenip değişen mânidar levhaları yaratıyor. Demek,
zerreyi hareket ettiren, şu büyük  maksatları ve muazzam hikmetleri
gösteren bir Zât’tır. Yoksa her bir zerrede güne ş gibi bir şuur bulunması
gerekir.
Bu beş örnek gibi belki beş bin hikmetle çekip çevrilen zerrelerin
hareketlerini, o akılsız felsefeciler hikmetsiz zannetmiş. Hakikatte biri
kendine, diğeri dış âleme ait iki cezbeli hareketle Cenâb-ı Hakk’ı tesbih
edip Mevlevî misali zikreden ve semâa kalkan o zerreleri, kendi kendine
sersem gibi dönüp oynuyor  sanıp yanılmışlar. İşte bunda n anlaşılıyor ki,
onların ilmi ilim değil, cehalettir. Hikmetleri yani felsefeleri,
hikmetsizliktir.
(Üçüncü Nokta’da altıncı olarak uzun bi r hikmet daha söylenecektir.)
İkinci Nokta
Her bir zerrede, Vâcibü’l-Vücûd’un varlığına ve birliğine iki dosdoğru
şahit vardır.
Evet, bir zerre, aczi ve cansızlığıyla beraber, şuurlu bir şekilde büyük
vazifeleri yapmak ve büyük yükleri kaldırmakla Vâcibü’l-Vücûd’un
varlığına açıkça şahitlik eder. Hareketlerinde kâinatın umumi düzenine ve
her girdiği yerde oraya mahsus kanunlara uymakla ve her yeri vatanı bilip
oraya yerleşmesiyle de Vâcibü’l-Vücûd’un birliğini, mülk ve melekûtun
mâliki olan Zât’ın ehadiyetini, tek tek her varlıktaki birlik tecellisini
gösterir. Yani zerre kiminse gezdiği her yer de O’nundur . Demek, zerrenin
aciz, yükünün çok ağır ve vazifelerinin sonsuz olması, bir Kadîr-i
Mutlak’ın ismi ve emriyle hareket ettiğini bildirir.
Hem kâinatın umumi kanunlarını bilir gibi hareket etmesi ve her yere
kolayca, mânilerle karşılaşmadan girmesi, o zerrenin, tek bir Alîm-i
Mutlak’ın kudreti ve hikmetiyle iş gördüğünü  gösterir. Evet, nasıl ki bir
askerin, takımında, bölüğünde , taburunda , alayında, tümeninde ve bunlar
gibi her bir dairede birer bağı ve o bağa göre birer vazifesi vardır. Asker o
bağları, o vazifeleri bilmekle, onlara uygun hareket etmekle ve askerî
düzen altında talim görmekle beraber, bütün o daireleri idare eden bir tek
başkumandanın emrine ve kanununa  tâbidir. Aynen öyle de, her zerrenin,
birbiri içinde bir bütünü oluşturan kısımlara karşı uygun birer vaziyeti,
hepsiyle ayrı ayrı, faydaya dayanan birer bağı, düzenli birer vazifesi, ayrı
ayrı hikmetli neticeleri bulunur. Elbette o zerreyi o kısımlara, bütün
bağlarını ve vazifelerini muhafaza edip netice ve hikmetleri bozmayacak
bir şekilde ancak büt ün kâ inat tasarrufu altında olan bir Zât yerleştirebilir.
Mesela, Tevfik’in1415 HAŞİYE gözbebeğine yerleşen zerrenin, gözdeki bütün
sinirlere, atardamar ve toplardamar gibi damarlara göre vaziyet alması ve
yüzde, başta, gövde de, daha sonra da tam bir hikmetle vücudun tamamına
karşı birer bağının, vazifesinin, faydasının bulunması gösteriyor ki, ancak
vücudun büt ün uz uvlarını yaratan Zât o zerreyi oraya yerleştirebilir.
1415 HAŞİYE Nur’un birinci kâtibidir.
Bilhassa rızık olmak için gelen, rızık kafilesinde yolculuk eden zerreler,
çok hayret verici bir düzen ve hikmetle nice merhaleden, tabakadan
muntazam bir şekilde geçip gelirler. Şuurluymuş gibi, hiç şaşırmadan
canlının bedeninde dört süzgeçten geçerek rızka muhtaç uzuv ve
hücrelerin imdadına yetişmek için kandaki alyuva rlara yüklenip bir
cömertlik ve ihsan kanunuyl a yardıma ulaşırlar. İşte açıkça anlaşılır ki: Şu
zerreleri binlerce farklı merhaleden geçiren ve sevk eden, elbette ve
elbette, Rezzak ve Kerîm bir Zât, Rahîm bir Yaratıcıdır; O’nun kudreti
karşısında zerreler ve yıldızlar omuz omuzadır, eşittir.
Hem her bir zerre, vazifesini öyle bir sanatla görür, nakış gibi işler ki, ya
diğer bütün zerrelerle münasebetli, onların her birine ve hepsine hem
hâkim hem bağlı bir vaziyette o hayret verici ve hikmetli sanatı, nakşı
bizzat bilir ve yaratır. Bu ise binlerce defa imkânsızdır, akıl dışıdır. Ya da
o zerreler bir Sâni-i Hakîm’in kader kanununda n ve kudret kaleminden
çıkan, ha reket etmekle vazifeli birer nokt adır.
Nasıl ki, mesela Ayasofya’nın kubbe sindeki taşlar, eğer mimarının emrine
ve sanatına tâbi olmazsa, her bir taşın Mimar Sinan gibi bir usta olması ve
diğer taşlara hem bağlı hem hâkim bulunması, yani “Geliniz, düşmemek,
ayakta durmak için baş başa verelim.” demesi gerekir. Aynen öyle de,
Ayasofya’nın kubbe sinden binlerce defa daha sanatlı, daha hayret verici ve
hikmetli olan varlıklardaki zerreler, Kâinatın Ustasının emrine uymazsa,
her birine kâinatın Sâni’inin sıfatları kadar mükemmel sıfatlar verilmesi
lâzım gelir.
Fesubha nallah! Dinsiz maddeciler bir Vâcibü’l Vücûd’u kabul
etmediklerinden, mezheplerine göre zerreler sayısınca bâtıl ilahı kabul
etmeye mecbur kalıyorlar. İşte bu yüzden inkârcı kâfir ne kadar filozof ve
âlim de olsa, son de rece büyük ve  mutlak bir cehalet içindedir.
Üçüncü Nokta
Bu nokta, Birinci Nokta’nın sonunda  bahsedeceğimizi söylediğimiz altıncı
büyük hi kmete bir işarettir:
Yirmi Sekizinci Söz’deki ikinci soruya verilen cevabın haşiyesinde şöyle
denilmişti: Zerrelerin havadaki ve canlıların cisimlerindeki hareketlerinin
binlerce hikmetinden biri de nurlanmak ve ahiret âlemine lâyık zerreler
olmak için canlı ve mânâlı hale gelmektir. İnsanların ve hayvanların
bedenleri, hatta bitkilerin gövde leri âdeta terbiye dersini almak için
gelenlere bir misafirhane, bir kışla, bir okul hükm ünde dir ki, cansız
zerreler oralara girer ve nurlanır. Âdeta bir talim görür, letafet kazanırlar.
Vazifelerini yapmakla bekâ âleminde ve bütün zerreleriyle canlı ahiret
yurdunda  var olmaya lâyık hale gelirler.
Soru: Zerrelerin hareketlerinde şu hikmetlerin bul unduğu na sıl bilinir?
Cevap: Öncelikle, Sâni’in, kâinattaki bütün sanatlı varlıkların intizam ve
hikmetleriyle sabit olan hikmetiyle bilinir. Çünkü en basit bir şeye en
geniş hikmetleri takan bir Zât, kâinatın akışı içinde en büyük faaliyeti
gösteren ve hikmetli nakışlara vesile ve malzeme olan zerrelerin
hareketlerini hikmetsiz bırakmaz. En küçük varlıkları bile vazifelerinde
ücretsiz, maaşsız, kemâlsiz bırakmayan bir hikmet ve hâkimiyet, sayısız
ve esaslı memurlarını, hizmetkârlarını da nursuz, ücretsiz
bırakmayacaktır.
İkincisi, Sâni-i Hakîm, yeryüzünde ki çeşitli unsurları harekete geçirip
vazifelendirerek onları –bir tür ücret hükm ünde – maden derecesine
çıkarır.. madenlere has tesbihatı onlara bildirir.. madenleri hareket ettirip
vazifelendirerek onlara bitkilerin hayat mertebesini verir.. bitkileri rızık
yapmakla onlara hayvanların letafet mertebesini ihsan eder.. hayvanların
zerrelerini vazifelendirip rızık yoluyla insanın hayat derecesine çıkarır.. ve
nihayet insanın vücudundaki zerreleri süze süze tasfiye ederek onlara
beynin ve kalbin en nazik ve latif yerinde makam verir, lütufta bulunur…
İşte bütün bunlardan anlaşılır ki, zerrelerin hareketleri hikmetsiz değildir.
Belki her biri kendine göre bir çeşit kemâl nokt asına koşturuluyor.1416
1416 Bkz. Tâhâ sûresi, 20/50.
Üçüncüsü, canlıların çekirdek ve tohum larındaki gibi bir kısım zerreler
öyle manevî bir nura, letafete, meziyete mazhar oluyor ki, başka zerrelerin
ve koca bir ağacın ruhu, sultanı hükm üne geçiyorlar. İşte büyük bir ağacın
bütün zerreleri içinde bir kısmının şu mertebeye çıkması ve o ağacın hayat
tabakasında pek çok safhadan geçip nazik vazifeler görmesi; zerrelerin
Sâni-i Hakîm’in emriyle, yaradılış vazifeleri içinde, hareket türlerine göre
kendilerinde tecelli eden ilahî isimler hesabına ve şerefine manevî birer
makam, letafet ve nur kazandıklarını, manevî birer ders aldıklarını
gösteriyor.
Kısacası: Madem Sâni-i Hakîm her şeye, uygun ve lâyık bir kemâl
noktası, bereketli bir varlık mertebesi belirledikten sonra, çalışıp kendi
kemâl noktasına ulaşması için bir kabiliyet vererek o şeyi oraya sevk
ediyor. Şu kanun bütün bitki ve hayvanlarda geçerli olmakla beraber
cansız cisimlerde de geçerlidir ki, Cenâb-ı Hak, elmas derecesine ve yüce
cevherler mertebesine çıkması için basit toprağın kıymetini yüks eltiyor.
Şu hakikatte muazzam bir “rubûbi yet kanunu” nun uc u görünüyor .
Hem madem Hâlık-ı Kerim, nesillerin devamını sağlayan o büyük
kanununda , vazifelendirdiği hayvanlara birer maaş hükm ünde  az bir lezzet
verir. Arı ve bülbül gibi, başka Rabbanî hizmetlerde çalıştırılan hayvanlara
ücret olarak birer kemâl ihsan eder. Şevk ve lezzete vesile birer makam
verir. İşte şunda  muazzam bir “kerem kanunu” nun uc u görünüyor .
Hem madem her şeyin hakikati, Cenâb-ı Hakk’ın bir isminin tecellisine
bakar, ona bağlıdır ve aynadır. O şey ne kadar güzel bir hal alırsa o ismin
şerefinedir; o isim öyle istediği içindir. O şey bilse de bilmese de, güzel
hali hakikat nazarında makbuldür. İşte şu hakikatten gayet muazzam bir
“güzel kılma ve cemâl kanunu” nun uc u gör ünüyor .
Hem madem Fâtır-ı Kerim, kerem düsturu gereği, bir şeye verdiği makamı
ve kemâli o şeyin ömrünün bitmesiyle geri almıyor. Belki kemâle eren o
şeyin meyvelerini, neticelerini, manevî hüviyetini ve mânâsını, canlı ise
ruhunu bâ ki kılıyor.
Mesela dünya da insanı mazhar ettiği kemâl vasıflarının mânâlarını,
meyvelerini saklıyor. Hatta şükreden bir müminin yediği, yok olup giden
meyvelerin şükrünü, hamdini cisme bürünmüş bir cennet meyvesi
suretinde ona veriyor.1417 Şu hakikatte muazzam bir “rahmet kanunu” nun
ucu gör ünüyor .
1417 Bkz. “Kim ‘sübhanallâhi ve bihamdihî, sübhanallâhi’l-azîm’ derse cennette onun için bir
hurma ağacı dikilir.” (Tirmizî, deavât 59; İbni Mâce, edeb 56); “Kim ‘sübhanallâhi ve’l-
hamdülillâhi ve lâ ilâhe illâllâhu vallâhu ekber’ derse her harfi için onun adına cennette bir
ağaç dikilir.” (et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 8/226); “Cennet fidanları ‘lâ havle ve lâ kuvvete
illâ billâh’tır.” (Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/418).
Hem madem eşi benzeri olmayan Yaratıcı, hiçbir şeyi israf etmiyor, abes
iş yapmıyor. Hatta güz mevsiminde vazifesi bitmiş, ölmüş mahlûkların
maddî kalıntılarını baharda yeni canlıları yaratmak için kullanıyor, onların
cisimlerine yerleştiriyor. Elbette 1418أَرْضِدلُ اَْرْضُ ََْ الَْْمَ َُ sırrıyla ve 1419
َََْانُارَ اَِْٰةَ ََِ الوَإِن ا ayetinin işaretiyle bu dünya daki cansız, şuursuz
fakat mühim vazifeler gören zerreleri; taşıyla, ağacıyla, her şeyiyle canlı
ve şuurlu olan ahiret âlemindeki bazı varlıkları yapmak için kullanması
hikmetin gereğidir. Çünkü harap olmuş dünya nın zerrelerini dünya da
bırakmak veya yokluğa atmak israftır. İşte şu hakikatten pek büyük bir
“hikmet kanunu” nun uc u gör ünüyor .
1418 “Gün gelir, yer başka bir yere.. çevrilir.” (İbrahim sûresi, 14/48)
1419 “Ahiret yurdu, (her şeyin diri olduğu) gerçek hayattır.” (Ankebût sûresi, 29/64)
Hem madem dünyadaki pek çok eser, manevî âleme ait şeyler, meyveler;
cinler ve insanlar gibi kullukla vazifeli varlıkların amel defterleri,
yaptıkları işlerin kaydedildiği sayfalar, ruhları ve bedenleri ahiret pazarına
gönde riliyor. Elbette o meyvelere ve mânâlara hizmet ve arkadaşlık eden
zerreler de vazifelerini yaparak kendilerine göre bir kemâl noktasına
ulaştıktan sonra, yani hayat nuruna çok defa hizmet edip eriştikten ve
hayatî tesbihata vesile olduktan sonra şu yıkılacak dünya nın enkazındaki
zerreleri de öteki âlemin binasına yerleştirmek adaletin ve hikmetin
gereğidir. Bu hakikatten de pek muazzam bir “adalet kanunu” nun ucu
görünüyor .
Hem madem ruh cisme hâkim olduğu gibi, kaderin cansız maddelerde
yazdığı yaratılış kanunları da o maddelere hâkimdir. O maddeler, kaderin
manevî yazısına göre mevki ve düzen alabilirler.
Mesela zerreler, yumurtaların çeşitlerinde, spermlerin kısımlarında,
çekirdeklerin ve tohum ların cinslerinde kaderin ayrı ayrı yazdığı yaratılış
kanunları neticesinde ayrı ayrı makam ve nur sahibi oluyorlar. Ve esas
itibarı ile mahiyetleri1420 HAŞİYE aynı olan o maddeler, sayısız farklı varlığın
özü, kaynağı haline geliyor. Elbette bir zerre hayat hizmetinde ve
hayattaki Cenâb-ı Hakk’ı tesbih vazifesinde defalarca bulunmuşsa, o
zerrenin manevî alnında o mânâların hikmetlerinin, her şeyi eksiksiz
yazan kader kalemiyle kaydedilmesi; Allah’ın her şeyi kuşatan ilminin
gereğidir. İşte şunda  da pek muazzam “her şeyi kuşatan ilahî ilim
kanunu” nun uc u gör ünüyor .
1420 HAŞİYE Evet, hepsi şu dört unsurdan oluşur: Oksijen, hidrojen, azot ve karbon. Madde
bakımından aynı sayılabilirler. Farkları yalnızca kaderin manevî yazısındadır.
Öyleyse zerreler1421 HAŞİYE başıboş değildir.
1421 HAŞİYE Şu cevap, yedi “madem” kelimesine bakar.
Sözün Özü: Bu yedi kanunun, yani Rubûbi yet, Kerem, Cemâl, Rahmet,
Hikmet, Adalet ve her şeyi kuşatan İlim gibi muazzam kanunların görünen
uçları, arkalarında birer İsm-i Âzam’ı ve o İsm-i Âzam’ın en büyük
tecellilerini gösteriyor. O tecellilerden anlaşılıyor ki:
Diğer varlıklar gibi şu dünya daki zerreler de gayet yüce hikmetler için
kaderin çizdiği sınır üzerine kudretin koyduğu yaratılış kanunlarına göre,
hassas bir ilmî ölçüyle hareket ediyor. Âdeta başka, yüks ek bir âleme1422
HAŞİYE gitmeye hazırlanıyorlar. Öyleyse canlıların cisimleri, seyahat eden o
zerrelere âdeta birer okul, birer kışla, terbiye için birer misafirhane
hükm ünde dir. Ve böyl e olduğu, ya nılmaz bir sezgiyle anlaşılabilir.
1422 HAŞİYE Çünkü açıkça görüldüğü gibi, gayet cömertçe bir faaliyetle şu maddî, yoğun ve süflî
âleme hayat nurunun çokça serpilmesi ve âlemin ışıklandırılması, hatta en kıymetsiz
maddelerin ve çürümüş cisimlerin taze bir hayat nuruyla aydınlatılması, o kesif ve kıymetsiz
maddelerin yine hayat nuruyla güzelleştirilmesi, cilâlanması neredeyse apaçık bir şekilde işaret
ediyor ki: Şu maddî, cansız âlem gayet latif, yüce, pak ve her şeyiyle canlı olan bir başka âlem
hesabına; zerrelerin hareketiyle ve hayatın nuruyla cilâlanıyor, eritiliyor, güzelleştiriliyor. Âdeta
daha güzel bir âleme gitmek için süsleniyor. İşte insanın öldükten sonra bedenen diriltileceğini
aklına sığıştıramayan dar akıllı kimseler, Kur’an’ın nuruyla baksalar görecekler ki: Kâinatta,
bütün zerreleri bir ordu gibi diriltecek kadar geniş bir “kayyûmiyet kanunu” vardır ve açıkça
hükmediyor.
Kısacası: Birinci Söz’de denildiği ve ispat edildiği gibi, her şey
“Bismillah” der. İşte bütün varlıklar gibi her bir zerre ve zerrelerin her bir
kısmı, her bir hususi topluluğu da hal diliyle “Bismillah” der, öyle hareket
eder.1423
1423 Bkz. İsrâ sûresi, 17/44.
Evet, bu üç “nokta”nın sırrıyla; her bir zerre, hareketinin başında hal
diliyle “Bismillahi’r-rahmâni’r-rahîm”, yani “Ben, Allah’ın adıyla, O’nun
hesabına, izniyle, kuvve tiyle hareket ediyorum.” der. Sonra hareketinin
neticesinde, her varlık gibi her bir zerre ve her bir zerre topluluğu da hal
diliyle 1424َِْدُ ِِّٰ رَب اََْاََْ der, Cenâb-ı Hakk’a bir övgü kasidesi
hükm ünde  olan sanatlı bir varlığın nakışlarında, kudretin küçük bir kalem
ucu hükmünde  görünür. Belki her biri; manevî, Rabbanî, muazzam ve
sayısız başı bulunan bir fonogr afın1425 birer plağı hükm ünde ki varlıkların
üstünde  döne n, Cenâb-ı Hakk’a hamd kasideleriyle onları konuş turan ve
O’nu tesbih bestelerini okut an birer iğne başı şeklinde kendini gösterir.
1424 “Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’adır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
1425 Gramofon.
1426َب اَََِْْ أَنِ اَُْْ ِِّٰ رَامٌۚ وَاُِٰ دََُُُِْْٰ َِ َ َََُْ اُّٰ وَتدَُْْٰ َِ
1426 “Onların duaları ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi,
10/10)
1427ُِ اََُِْاۘ إَِ أََْ اَْ إِ َ َََْاََ َ َِْ ََُْۤ
1427 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1428َ أََْ اَْبَُدَُْ رًََْ ۚإَِا وََْ ََ ِْ ل ََْ إِذْ َََْ َ ُِغْ ََُُرََ
1428 “Ey Kerîm Rabbimiz, bize hidayet verdikten sonra kalblerimizi saptırma ve katından bize bir
rahmet bağışla. Şüphesiz bağışı bol olan Vehhab sensin Sen!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
مْ وَََِْٰ۪ وََِْ۪ وَََ۪ أَدَاءً وََٰ اَُنُ ََ رَِءً وََِِ ٍَُ ََةً تُّٰ َ َٰ َاَ
1429 رَب اَََِْمْ دََِ اَِٰ َوََ
1429 “Allahım! Efendimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem), O’nun âline, ashabına ve
kardeşlerine Senin için hoşnutluk ve onun için de hakkı eda olacak bir rahmet ve selam eyle.
Bizi ve dinimizi selamette kıl. Duamızı kabul et ey âlemlerin Rabbi!”
Otuz Birinci Söz
Resûl-u Ekrem’in Miracına Dairdir (aleyhissalâtü vesselam)
Bir Hatırlatma: Mirac meselesi, imanın esaslarından sonra gelen bir
neticedir. İman esaslarının nurlarıyla anlaşılan bir nurdur. İmanın
şartlarını kabul etmeyen dinsiz inkârcılara karşı elbette tek başına
ispatlanam az. Çünkü Allah’ı bilmeyen, Peygamber’i tanımayan, melekleri
kabul etmeyen veya göğün tabak alarının varlığını inkâr edenlere
Mirac’dan bahs edilmez. Onlara önce bu iman esaslarını ispatlamak
gerekir. Öyleyse biz sözümüzü, Mirac’ı akıldan uzak görüp şüphe ye düşen
bir mümini muhatap kabul ederek söyleyeceğiz. Ara sıra da dinleme
makamında olan inkârcıyı dikkate alacağız. Bazı Söz’lerde Mirac
hakikatinin bir kısım parıltıları zikredilmişti. Kardeşlerimin ısrarıyla o
ayrı ayrı parıltıları hakikatin aslıyla birleştirmek ve Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) kemâl vasıflarının bütün güzelliklerine bir ayna
yapmak için Allah’tan yardım istiyoruz.
ــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِِْ
هَُ ََُْ ُِِيَأََْ اِي َرَكْامِ إَِ اَِِْْ الَِْ اَِِْْ اََْى َِِْه۪ ًَْ َُْنَ اِۤي أَْٰ
1430هُ َُ اُِ اَُِِْْ اََِٰۘ إِن
1430 “Bir gece, kendisine bazı delillerimizi gösterelim diye kulu Muhammed’i, Mescid-i
Haram’dan, çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ’ya götüren O Zât’ın şanı yücedir, O,
bütün eksikliklerden uzaktır. Gerçekten her şeyi işiten, her şeyi gören O’dur.” (İsrâ sûresi,
17/1)
 ُ۝ى وَ ُُِِْ اَْْٰ وَهُ۝رةٍ ََْٰى  ذُو مِ۝دُِ اُْٰى  ََُ شَ۝يٌ ُٰ إِنْ َُ إِ وَحْ
ا ََبَ اَُْادُ َ مَ۝دِه۪ َۤ أَوْٰ ََوْٰۤ إِٰـ َْ ۝َِْ أَوْ أَدْٰ  ََنَ َبَ َْ۝ّٰ دََ َََ
ََِْ ۝دْرَةِ اَُْْٰ  َِْ سِ۝ةً أُْٰى وَََْ رَاٰهُ َْلَ ۝هُ َٰ َ َٰى  أَََُرُونَ۝رَاٰى 
اٰى ِْ اَٰتِ رَِ ََْ رَ۝َ طَٰ  َ زَاغَ اََُْ وَ۝اْرَةَ َ َْٰ  إِذْ ََْ ۝أْوٰى َُ اَْ
1431اُْْٰى
1431 “O, kendisine vahyedilen bir vahiyden başka bir şey değildir. (O, zamirinden maksat, birçok
tefsirciye göre Kur’an’dır. Hazreti Peygamber’in [sallallâhu aleyhi ve sellem] İslam’ı tebliği, Kur’an’ı
açıklama niteliği taşıyan sözlerinin hepsi vahiy kaynaklıdır.) Onu kendisine pek güçlü ve
kuvvetli, o üstün akıl ve kemâl sahibi Melek, Cebrail öğretti. Melek, kendi aslî suretine girip
doğruldu. İşte o zaman kendisi en yüce ufukta idi. Sonra o yaklaştı ve iyice sarktı. Öyle ki,
araları yayın iki ucu arası kadar veya daha az kaldı. O da kuluna vahyetmek istediği her şeyi
vahyetti. Gözlerinin gördüğünü kalbi yalan saymadı. Şimdi siz kalkmış da onun gördükleri
hakkında şüpheye düşüp kendisiyle münakaşa mı ediyorsunuz? Onun bir başka inişini
Sidretü’l-Müntehâ’nın yanında görmüştü. (Hazreti Peygamber’in [sallallâhu aleyhi ve sellem] Cibril’i
ikinci defa görmesine işaret. Bu seferinde onu asıl suretindeki azametiyle görmüştü. Sidretü’l-
Müntehâ, Hazreti Peygamber’e [sallallâhu aleyhi ve sellem] miraç gecesinde gösterilen, yaratılışın
aldığı son şekli gösteren, emir âleminin sonundaki “şeceretü’l-kevn” yani yaratılış, kâinat
ağacıdır. Bu husustaki izahlar arasında en kuvvetlisi budur.) Me’vâ cenneti de onun yanındadır.
O dem ki Sidre’yi bir feyiz sarıyor, sardıkça sarıyordu... Peygamber’in gözü kaymadı, şaşmadı,
aşmadı da. (Hazreti Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Rabbine o kadar yönelmişti ki, gök
melekûtunda, yani ruhlar âleminde seyrettiği sayısız güzellik onu meşgul etmedi.) Vallahi
gördü, hem de Rabbinin ayetlerinden en büyüğünü gördü.” (Necm sûresi, 53/4-18)
Şu ilk yüce ayetin büyük  hazinesinden yalnız 1432 إُِ zamirindeki bir belâgat
kaidesine dayanan iki işareti, meselemizle münasebeti olduğu için
Kur’an’ın mucizeliği bahsinde anlatıldığı üzere izah edeceğiz.
1432 “Gerçekten O..” (İsrâ sûresi, 17/1)
İşte Kur’an-ı Hakîm, Habib-i Ekrem’in (aleyhi efdalüssalâtü ve
ekmelüsselam) Mirac’ının başladığı yer olan Mescid-i Haram’dan Mescid-
i Aksâ’ya yolculuğunu zikrettikten sonra,1433ُوَ اُِ اَُِْإُِ ه der. Bu
beyandaki ve 1434ا َٰىوَاِْ إِذَ ayetiyle başlayan Necm sûresinde geçen,
Mirac’ın son noktasına işaret eden 1435إُِ kelimesindeki zamir ya Cenâb-ı
Hakk’a ya da Hazreti Peygamber’e (aleyhissalâtü vesselam) bakar.
1433 “...Gerçekten, her şeyi işiten, her şeyi gören O’dur.” (İsrâ sûresi, 17/1)
1434 “Kayan yıldıza yemin olsun ki!” (Necm sûresi, 53/1)
1435 “Gerçekten O..” (İsrâ sûresi, 17/1)
Eğer zamir Hazreti Peygamber’e işarette bulunuyor  ise belâgat kaidesi,
kelimenin öncesi ve sonrasıyla olan münasebeti şunu ifade eder: O şahsî,
kısa seyahatte umumi, küllî bir seyir ve yüks eliş vardır ki, Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) ta Sidretü’l-Müntehâ’ya,1436 Kâb-ı Kavseyn’e1437
kadar Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin küllî mertebelerinde bir kısım Rabbanî
ayetleri ve ilahî sanatın harikalarını işitmiş, görmüştür. İşte zamir o
küçük, şahsî seyahati hem küllî hem de hayret verici şeylerin sergisi olan
bir yolculuğun a nahtarı hükm ünde  gösterir.
1436 Sidretü’l-Müntehâ: Yaratılış âleminin ve mahlûkat ilminin son bulduğu nokta. Peygamber
Efendimizin ulaştığı en son makam.
1437 Kâb-ı Kavseyn: Yayın iki ucu arasındaki mesafe. Peygamber Efendimizin Mirac’da Allah’a
yaklaştığı mertebe.
Eğer zamirin Cenâb-ı Hakk’a baktığını kabul edersek ayetin mânâsı şöyle
olur: Bir kulunu huzuruna davet edip ona bir vazife vermek için Mescid-i
Haram’dan peygamberlerin toplandığı yer olan Mescid-i Aksâ’ya
gönde rdi;1438 onlarla görüştürdükten ve hepsinin asıl dinlerine mutlak varis
olduğunu gösterdikten sonra kulunu ta Sidretü’l-Müntehâ’ya, Kâb-ı
Kavseyn’e kadar mülk ve melekût1439 âlemlerinde gezdirdi.1440
1438 el-Bezzâr, el-Müsned 5/15; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 10/69; el-Hâkim, el-Müstedrek
4/648; et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 15/3; el-Makdisî, Fezâilü Beyti’l-Makdis s. 58.
1439 Mülk ve melekût âlemleri: Varlığın, aynanın boyalı ve parlak taraflarına benzeyen, dış ve iç
yüzleri. Melekût tamamen Yaratıcısına dönük, her şeyin şeffaf ve temiz olduğu, sebeplerin
tesirinin bulunmadığı âlemdir. Mülk âleminde ise sebepler, Yaratıcının izzetine ters olan hallere
perde ve vesile olur.
1440 Bkz. İsrâ sûresi, 17/1; Necm sûresi, 53/4-18; İbni Kesîr, el-Bidâye 3/109-118; es-Süheylî, er-
Ravdu’l-Unf 2/191-194.
Gerçi o zât (aleyhissalâtü vesselam) bir kuldur ve o seyahat şahsî bir
yüks eliştir. Fakat o kulun beraberinde bütün kâinatı ilgilendiren bir
emanet, âlemin rengini değiştirecek bir nur ve ebedî saadetin kapısını
açacak bir anahtar vardır. Bu sebeple Cenâb-ı Hak, Zât’ını “bütün eşyayı
işiten ve gören”1441 sıfatıyla tarif eder. Ta ki o emanetin, o nurun ve
anahtarın, kâ inatı ve bütün va rlıkları kuşatan hikmetlerini göstersin.1442
1441 Bkz. İsrâ sûresi, 17/1.
1442 Bkz. İsrâ sûresi, 17/1.
• Bu büyük s ırda dört “esas” var.
• Birincisi: Mirac’ın lüzumlu olmasının sırrı nedir?
• İkincisi: Mirac’ın hakikati nedir?
• Üçüncüsü: Mirac’ın hikmeti nedir?
• Dördünc üsü: Mirac’ın neticeleri ve faydaları nelerdir?
Birinci Esas
Mirac’ın lüzumlu olmasının sırrı
Mesela deniliyor ki: “Cenâb-ı Hak 1443لِ اَْرِِرَبُ إَِِْ ِْ َْأَقْ dir. Yani her
şeye her şeyden, o şeyin kendisinden bile daha yakındır. Cisimden ve
mekândan münezzehtir.1444 Her veli, kalben O’nunla görüşebilir.1445 Şu halde
neden Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) velayeti, her velinin
kendi kalbinde muvaffak olduğu münacâta, Mirac gibi uzun bir seyahatin
neticesinde erişebilmiştir?”
1443 “İnsana şahdamarından daha yakın” (Kaf sûresi, 50/16).
1444 Bkz. İsrâ sûresi, 17/43; Enbiyâ sûresi, 21/22.
1445 Bkz. el-Cürcânî, et-Ta’rîfât 1/76.
Cevap: Bu anlaşılması zor sırrı iki temsil ile kavrayışımıza
yaklaştıracağız. On İkinci Söz’de geçen, Kur’an’ın mucizelik sırları ve
Mirac hakkındaki şu iki temsili dinle:
Birinci Temsil
Bir sultanın iki çeşit konuş ması, sohbe ti, görüşmesi; iki tarzda hitabı ve
iltifatı vardır. Biri basit bir memuruyla küçük bir iş için belli bir ihtiyaca
dair hususi bir telefonla görüşmesidir. Diğeri yüce saltanatının unva nıyla,
büyük hilâfetinin ve geniş hâkimiyetinin namıyla, emirlerini ilan etmesi
için o işle vazifeli bir elçisi veya o emirle münasebetli büyük bir memuru
vasıtasıyla konuş masıdır; haşmetini gösteren yüc e bir fermanla hitabıdır.
İşte –1446ّٰهِ اََُْ اَْْٰوَِ –şu temsildeki gibi, kâinatın Hâlık’ının, mülk ve
melekût âlemlerinin Mâlik’inin, ezel ve ebed Hâkim’inin de iki tarzda
konuş ması, sohbe ti, iltifatı vardır. Biri hususi, diğeri ise herkese hitap
eden umumi bir tarzdadır. İşte Mirac, Velayet-i Ahmediye’nin
(aleyhissalâtü vesselam) bütün velayetlerin üstünde  bir kuşatıcılık ve
yücelikle açığa çıkmasıdır ki, kâinatın Rabbi ve bütün varlıkların Hâlık’ı
unva nıyla Cenâb-ı Hakk’ın sohbe tiyle ve O’na münacâtla şereflenmektir.
1446 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60).
İkinci Temsil
Bir adam elindeki aynayı güne şe tutar. O ayna büyükl üğü nispetinde, yedi
rengi içeren bir ışığı güne şten alır, yansıtır. Adam güne şle o ölçüde
münasebet kurar, sohbe t eder. O aynayı karanlık evine veya dam altındaki
küçük, hususi bağına tutsa, ışıktan güne şin kıymeti ölçüsünde değil, ancak
aynanın kapasitesi kadar faydalanabilir. Bir başka adam ise aynayı bırakır,
doğrudan doğruya güne şe bakar, onun haşmetini görür, büyükl üğünü anlar.
Sonra pek yüks ek bir dağa çıkar, güneşin pek geniş saltanatının şaşaasını
görür ve onunl a biz zat, perdesiz olarak görüşür. Sonra döne r, evinden veya
bağının damından geniş pencereler açar, gökteki güne şe giden yollar
yapar. Hakiki güne şin daimî ışığıyla konuş ur, böylece onunl a minnettar bir
şekilde sohbe t edebilir, “Ey yeryüzünü ışığıyla yaldızlayan ve bütün
çiçeklerin yüzünü güldüren dünya  güzeli ve göklerin nazlısı olan nazenin
güne ş! Dünya yı aydınlattığın, yeryüzünü ısıttığın gibi benim küçük evimi,
bahçeciğimi de ısıttın, ışıklandırdın.” der. Halbuki ayna sahibi öteki adam
böyle diyemez. Onun aynasında, kayıt altındaki güne şin ışığı sınırlıdır,
aynanın büyükl üğüne  göredir.
İşte Ezel ve Ebed Güneşi, Sultanı olan Ehad ve Samed Zât’ın tecellisi,
insanın mahiyetinde sonsuz mertebeleri içine alan iki suretle görünür:
Birincisi: Kalb aynasına uzanan Rabbanî bir bağ iledir. Herkes
kabiliyetine, çeşitli manevî mertebeleri kat etmesine ve Cenâb-ı Hakk’ın
isim ve sıfatlarının tecellilerine göre o Ezelî Güneş’in nuruna, sohbetine
ve O’na münacâta az veya çok mazhar olur. Cenâb-ı Hakk’ın bir insanda
daha hâkim olan isim ve sıfatlarının gölgesindeki velayetlerin dereceleri
bu kı sım tecelliden ileri gelir.
İkincisi: İnsan, kuşatıcı bir mahiyete sahip ve kâinat ağacının en nurlu
meyvesi olduğunda n, bütün kâi natta cilveleri görünen Cenâb-ı Hakk’ın
güzel isimlerini ruhunun aynasında birden gösterebilir. Bu yönüyl e
insanlığın mânen en büyük ferdine Cenâb-ı Hak, Zât’ının ve güzel
isimlerinin en yüce mertebedeki tecellileriyle görünür. Bu görünme ve
tecelli, Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) Mirac’ının sırrı dır
ki, onun ve layeti, peygamberliğine başlangıç olur.
Velayet gölgelerden geçer, ikinci temsildeki ilk ada ma benzer.
Peygamberlikte ise gölge yoktur, o doğrudan doğruya Zât-ı Zülcelâl’in her
şeyde ayrı ayrı görülen birlik tecellisine bakar, ikinci temsildeki ikinci
adama benzer. Mirac, Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselam)
velayetinin en büyük  kerameti ve en yüce mertebesi olduğunda n,
peygamberlik mertebesine dönm üştür. Mirac’ın iç yüzü velayettir, çünkü
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) halktan Hakk’a gitmiştir. Dış
yüzü ise peygamberliktir, çünkü Allah Resûlü, Hak’tan halka gelmiştir.
Velayet, Cenâb-ı Hakk’a yakınlık mertebelerinde manevî bir yolculuktur.
Pek çok mertebeyi aşmayı ve biraz zaman gerektirir. En büyük nur olan
peygamberlik ise Cenâb-ı Hakk’ın kula yakınlığının açığa çıkması sırrına
bakar ki, onun için çok kısa bir an yeter. Bu sebeple hadiste, Resûl-u
Ekrem’in “bir anda dönüp ge ldiği” buyr ulmuştur.1447
1447 Efendimiz’in (aleyhissalâtü vesselam) Mirac’dan bir anda döndüğüne dair bkz. es-Suyûtî, el-
Hasâisu’l-Kübrâ 1/272; Kâdı İyâz, eş-Şifâ s. 166; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/409.
Şimdi dinleme makamında bulunan inkârcıya deriz ki: Madem bu kâinat
gayet muntazam bir memleket, gayet muhteşem bir şehir ve gayet süslü
bir saray hükm ündedir. Elbette onun bir Hâkim’i, bir Mâlik’i, bir Ustası
vardır. Madem böyle haşmetli bir Mâlik-i Zülcelâl, bir Hâkim-i Zülkemâl,
bir Sâni-i Zülcemâl var. Ve madem bütün o âleme, memlekete, şehre,
saraya alâka gösteren, latife ve duygul arıyla kâinatın bütünüyle
münasebetli, nazarı kuşatıcı insan var; elbette o muhteşem Yaratıcının,
nazarı engin ve şuuru kâinatın tamamıyla alâkadar olan insanla yüce, en
üst mertebede bir münasebeti bulunacaktır ve ona kutsî bir hitabı, yüks ek
bir teveccühü olacaktır.
Hem madem Hazreti Âdem’den (aleyhisselam) bugüne  kadar şu
münasebete mazhar olanların içinde bunu en yüce mertebede; eserlerinin
şahitliğiyle, yani yeryüzünün yarısını ve insanlığın beşte birini hükm ü
altına almasıyla ve kâinatın manevî suretini değiştirip aydınlatmasıyla
Muhammed-i Arabî (sallallâhu aleyhi ve sellem) göstermiştir. Öyleyse o
münasebetin en yüc e mertebesi olan Mirac, ona  çok lâyıktır ve çok ya kışır.
İkinci Esas
Mirac’ın hakikati nedir?
Cevap: Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) bizzat kemâl
mertebelerindeki manevî yolculuğunda n ibarettir. Yani Cenâb-ı Hak,
mahlûkatın düzeninde tecelli ettirdiği ayrı ayrı isim ve unva nlarıyla
rubûbi yet saltanatında teşkil ettiği idare ve yaratma dairelerinde.. ve o
dairelerde birer rubûbi yet arşına ve idare merkezine zemin olan gök
tabakalarında görünen eserlerini o has kuluna birer birer göstermiştir.
Böylece kulunu hem bütün insanî kemâl vasıflarına sahip, hem bütün ilahî
tecellilere mazhar, hem de âlemin bütün tabakalarının nezaretçisi,
rubûbi yet saltanatının bir ilancısı, rızasının tebliğcisi ve kâinatın
tılsımının kâşifi yapmak için Burak’a bindirmiş, ona şimşek gibi gökleri
seyrettirip mertebeleri kat ettirmiştir. Ay gibi menzilden menzile, daireden
daireye rubûbi yetine şahit kılıp o dairelerin semâsında makamları bulunan
ve kardeşleri olan peygamberleri birer birer göstererek onu ta Kâb-ı
Kavseyn makamına çıkarmış, Zât’ıyla konuş maya ve cemâlini görmeye
ehadiyetiyle mazhar kılmıştır.1448
1448 Bkz. et-Taberî, Câmiu’l-beyân 15/6; el-Makdîsî, el-Ehadîsü’l-Muhtâra 6/258-259; İbni Kesîr,
el-Bidâye 3/109-118.
Şu yüks ek hakikate iki temsilin dür bünü i le bakılabilir.
Birinci Temsil
Yirmi Dördünc ü Söz’de izah edildiği gibi, nasıl ki bir padişahın
hüküm etinin dairelerinde ayrı ayrı unva nları, emri altındakiler arasında
başka başka nam ve vasıfları ve saltanatının mertebelerinde çeşit çeşit
isimleri, alâmetleri vardır. Mesela adliye dairesinde adaletli bir hâkim,
mülkiyede sultan, askeriyede başkumandan, ilmiye1449 sınıfına göre ise
halifedir... Onun he r bir dairede isim ve unva nları, manevî tahtı hükm ünde
birer makamı ve koltuğu bulunur. O padişah, saltanatının dairelerinde ve
hüküm etinin kademelerinde binlerce isme ve unva na sahip olabilir. Onun
birbiri içinde binlerce saltanat tahtı bulunabilir. O hâkim, hüküm etinin her
bir dairesinde âdeta manevî şahsiyetiyle ve hususi irtibatıyla, telefonuyl a
mevcuttur; hazır bulunur ve her şeyi bilir. Kanunuyl a, nizamıyla,
temsilcileriyle her tabakada görünür, her şeyi görür. Ve emri altındakileri
her mertebede hükm üyle, ilmiyle, kuvve tiyle perde arkasından idare eder,
onlara bakar. Her dairenin farklı bir merkezi, bir menzili vardır.
Hüküm leri birbirinden ayrı, tabakaları başkadır. İşte böyle bir sultan,
istediği kimseyi bütün o dairelerde dolaştırıp her daireye has ve
padişahlığına yakışır saltanatını, hükm ünü icra eden emirlerini ona
gösterir, onu daireden daireye, tabakadan tabakaya gezdirip huzuruna
kadar getirir. Sonra bütün o dairelerle alâkalı bazı umumi emirlerini
kendisine bildirir ve o zâtı geri gönde rir.
1449 Şeriat ve fıkıh meseleleriyle uğraşan âlimler sınıfı.
İşte bu misaldeki gibi, Ezel ve Ebed Sultanı olan Âlemlerin Rabbinin de
rubûbi yetinin mertebelerinde ayrı ayrı, fakat birbirine bakan icraatı, sıfat
ve unva nları vardır. Ulûhiyetinin dairelerinde başka başka, fakat birbiri
içinde görünen isim ve nişanları bulunur. Haşmetli icraatında ayrı ayrı,
fakat birbirine benzer cilveleri görülür. Kudretinin işleyişinde farklı, fakat
birbirini hissettiren, hatırlatan unva nları mevcuttur. Sıfatlarının tecellileri
değişik, fakat birbirini gösterecek mukaddes bir şekilde ortaya çıkar.
Fiillerinin cilvelerinde çeşit çeşit fakat birbirini tamamlayan tasarrufları
ve rengârenk sanatında, eserlerinde türlü türlü fakat birbirine bakan
haşmetli icraatı, terbiye ediciliği görünür.
İşte şu büyük sırdan dolayı Cenâb-ı Hak kâinatı hayret verici, harika bir
şekilde düzene koym uştur. En küçük varlık tabakasındaki zerrelerden
göklere ve göklerin birinci katından ta arş-ı âzama kadar üst üste tabakalar
vardır.
Göğün her katı ayrı bir âlemin damı, rubûbi yet için birer arş ve ilahî
tasarruflar için birer merkez hükm ünde dir. Gerçi o daire ve tabakalarda
Cenâb-ı Hakk’ın ehadiyeti, yani birliğinin her bir varlıkta tek tek
görünmesi itibarı ile bütün isimleri bulunabilir ve bütün sıfatları tecelli
eder. Fakat nasıl ki adliyede âdil hâkim unva nı asıldır ve üstündür ; diğer
unva nlar orada onun emrine bakar, ona tâbidir. Aynen öyle de, her bir
varlık tabakasında ve göğün  her katında Allah’ın bir ismi, bir sıfatı
hâkimdir, diğerleri orada onun gölgesindedir. Mesela, Kadir ismine
mazhar olan Hazreti İsa (aleyhisselam) göğün hangi katında Peygamber
(aleyhissalâtü vesselam) ile görüştüyse, işte o dairede Cenâb-ı Hak, Kadir
ismiyle bizzat tecelli eder. Mesela, Hazreti Musa’nın (aleyhisselam)
makamı olan gök dairesinde en çok hükm ünü gösteren, Hazreti Musa’nın
(aleyhisselam) mazhar bulunduğu “ Mütekellim” ismidir ve bunun gi bi...
İşte İsm-i Âzam’a mazhar,1450 nübüvve ti umumi1451 ve Cenâb-ı Hakk’ın
bütün isimlerinin tecellilerine erişmiş1452 Zât- Ahmediye (aleyhissalâtü
vesselam) elbette bütün rubûbi yet daireleriyle alâkalıdır ve o dairelerde
makam sahibi olan peygamberlerle görüşmek, bütün tabakalardan geçmek,
elbette Mirac hakikatini gerektiriyor.
1450 Bkz. Ebû Dâvûd, vitr 8; Tirmizî, deavât 64; İbni Mâce, duâ 9; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned
6/461.
1451 Bkz. Enbiyâ sûresi, 21/107; Sebe’ sûresi, 34/27; Saf sûresi, 61/9; Buhârî, teyemmüm 1, salât
56; Müslim, mesacid 3; Nesâî, gusül 26; Dârimî, salât 111.
1452 Bkz. Kadı İyaz, eş-Şifâ 1/235-246.
İkinci Temsil
Nasıl ki bir sultanın unva nlarından olan “başkumandan” unva nının,
askeriyenin en üst ve en geniş dairesinden onba şı rütbesi gibi küçük ve
hususi bir daireye kadar her makamda bir tezahürü, bir cilvesi vardır.
Mesela bir asker, o başkumandanlık unva nının tecellisini onba şının
şahsında görür, ona bakar, ondan emir alır. O asker onba şı olduğunda
çavuş dairesindeki kumandanlık cilvesi gözüne çarpar, ona bakar. Sonra
çavuş olsa, o vakit kumandanlık unva nının cilvesini teğmen rütbesinde
görür, zira o makamda da başkumandana ait bir iskemle bulunur. Ve bunun
gibi; yüzbaşı, binbaşı, general, mareşal dairelerinin her birinde, dairelerin
büyükl üğü öl çüsünde  o kum andanlık unva nını görür.
Şimdi başkumandan, bir askere bütün askerî dairelerle alâkalı bir vazife
vermek, onu bir müfettiş gibi her daireyi görüp hepsi tarafından
görüleceği bir makama çıkarmak istese; elbette o askeri, onba şı
dairesinden ta kendi büyük dairesine kadar her tabakayı görmesi ve
görülmesi için birer birer gezdirecektir. Sonra huzuruna kabul edip
sohbe tiyle şereflendirecek, nişan ve fermanlarla iltifatta bulunarak geldiği
yere bir anda gönde recektir. Ancak temsilde şu noktayı nazara almak
lâzım: Padişah eğer aciz değilse -görünüş te olduğu gibi, manevî yönde n de
iktidar sahibiyse- general, mareşal, teğmen gibi şahısları vekil yapmaz,
her yerde bizzat bulunur. Bazı perdeler altında ve makam sahibi şahısların
arkasında olsa da emri doğrudan doğruya o verir. Kâmil birer veli olan
bazı padişahların birçok da irede icraatlarını farklı şahıslar suretinde yerine
getirdikleri rivayet edilir. Temsil ile baktığımız şu hakikatte ise her bir
dairedeki emir ve hüküm , kendisinde acz olmadığından, doğrudan
doğruya, bizzat başkumandandan geliyor. Her şey onun emri, iradesi ve
kuvve tiyledir.
İşte şu temsildeki gibi, yerlerin ve göklerin Hâkim’inin, 1453َُنُُْ فَ
buyruğuna  mâlik ve mutlak emir sahibi olan Ezel ve Ebed Sultanı’nın
varlık tabakalarında tam bir itaat ve intizamla yerine getirilen emirleri ve
kumandanlığının icraatı görülüyor. Hem zerrelerden gezegenlere,
sineklerden göklere kadar bütün varlık tabakalarında ve türlerinde küçük-
büyük, cüzî-küllî âlemleri ve toplulukları ayrı ayrı, fakat birbirine bakan
bir tarzda idare eden birer rubûbi yet ve hâkimiyet dairesi görünüyor .
Şimdi kâinattaki en yüce maksatları, en büyük neticeleri anlayacak bir zât,
bütün tabakaların ayrı ayrı kulluk vazifelerini görüp Zât-ı Kibriyâ’nın
rubûbi yet saltanatını, hâkimiyetinin haşmetini seyrederek O’nun rızasının
ne olduğunu bilmek ve saltanatını ilan etmek için elbette o tabaka ve
dairelere yolculuk yapacaktır. O’nun büyük  dairesinin unva nı olan Arş-ı
Âzam’ına ve Kâb-ı Kavseyn’e –yani imkân1454 ve vücub1455 arasında Kâb-ı
Kavseyn ile işaret edilen makama– girecek ve Celîl-i Zülcemâl Zât ile
görüşecektir ki, işte bu, Mirac’ın hakikatidir. Her insan aklıyla hayal
süratinde seyahat ettiği gibi.. her veli kalbiyle şimşek hızında dolaştığı
gibi.. nuranî birer varlık olan her melek ruh çabukluğunda  Arş’tan
yeryüzüne, yeryüzünde n Arş’a mesafeleri kat ettiği gibi..1456 cennet ehli
olan insanların, haşirden beş yüz senelik mesafedeki cennete Burak
süratinde çıkmaları gibi..1457 nur ve nur kabiliyetindeki evliyanın
kalblerinden daha latif, ölülerin ruhlarından ve meleklerden daha hafif,
yıldız gibi nuranî ve misalî bedenlerden daha zarif olan Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) yüksek, pak ruhuyl a beraber, elbette, sayısız
vazifelerini gördüğü ve kabiliyetlerinin mahzeni olan mübarek cismi de
Arş’a kadar gidecektir.
1453 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40 …)
1454 İmkân: Varlığı ve yokluğu da mümkün, birbirine eşit olmak. Var olmak için başkasına muhtaç
bulunmak.
1455 Vücub: Varlığı zorunlu ve kendinden olma.
1456 Bkz. Meâric sûresi, 70/4.
1457 Hadiste, Efendimiz (aleyhissalâtü vesselam) “Cehennemin üzerine kurulan Sırat’tan ameline göre
kiminin şimşek süratinde, kiminin rüzgâr süratinde, kiminin kuş gibi hızlı, kiminin doludizgin
at süratinde, kiminin koşarak, kiminin de yürüyerek geçeceğini” buyurmuştur. (Tirmizî,
tefsîru’l-Kur’an 19; Dârimî, rikak 89; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 9/356).
Şimdi dinleme makamındaki inkârcıya bakıyoruz. Onun kalbinden, “Ben
Allah’ı tanımıyorum, Peygamber’i bilmiyorum, Mirac’a nasıl
inanacağım?” diyeceği akla geliyor.
Cevap olarak deriz ki: Madem şu kâinat ve mevcudat var ve onlarda bir
icraat, bir yaratma faaliyeti görülüyor. Hem madem muntazam bir iş,
failsiz olmaz. Mânidar bir kitap, kâtipsiz olmaz. Sanatlı bir nakış,
nakkaşsız olmaz. Elbette şu kâinatı dolduran hikmetli icraatın da bir faili
ve yeryüzünde  her mevsim tazelenen hayret verici nakışların, mânidar
birer mektup olan varlıkların da bir kâtibi, bir nakkaşı vardır. Hem madem
bir işte iki hâkimin bulunması o işin intizamını bozar. Ve madem bir
sineğin kanadından ta göğün kandillerine kadar âlemde mükemmel bir
düzen var. Öyleyse o Hâkim birdir. Yoksa varlıklar sayısınca ilahın
bulunması lâzım gelir. Çünkü her şeydeki sanat ve hikmet o derece hayret
vericidir ki, o şeyin Yaratıcısının, her şeye gücü yeten, her işi bilen bir
Kadir-i Mutlak olması gerekir. O sayısız ilahlar hem birbirine zıt hem
benzer olacaktır; o halde ise şu hayret verici intizamın bozulmaması yüz
bin defa imkânsızdır, akıl dışıdır.
Hem madem, şu varlık tabakalarının bir orduda n bin defa daha muntazam
şekilde, tek bir emirle hareket ettiği açıkça görünüyor . Yıldızların, güne şin
ve ayın düzenli hareketlerinden tut, ta badem çiçeklerine kadar her bir
varlık türü Kadîr-i Ezelî’nin kendisine verdiği nişanları, formaları, güzel
elbiseleri ve belirlediği hareketleri, bir orduda n bin defa daha muntazam,
mükemmel bir şekilde gösteriyor. Öyleyse şu kâinatın, gayb perdesi
arkasında -yarattıkları O’nun emrine bakan ve kendisine itaat eden- bir
Hâkim-i Mutlak’ı vardır.
Hem madem o Hâkim, bütün hikmetli icraatının şahitliğiyle ve gösterdiği
muhteşem eserlerle bir Sultan-ı Zülcelâl’dir.
Hem ihsanlarıyla çok merhamet sahibi bir Rab’dir; sergilediği güzel
sanatlarıyla, sanatını itinayla gözeten ve çok seven bir Sâni’dir.
Hem gösterdiği nakışlar ve merak uyandıran sanatlarıyla, şuurlu
varlıkların takdir nazarlarını eserlerine çekmek isteyen, sonsuz hikmet
sahibi bir Hâlık’tır.
Hem O’nun; âlemin yaratılışında gösterdiği, akılları hayrette bırakan
nakışlarının ne demek olduğunu ve varlıkların nereden gelip nereye
gideceğini, rubûbiyetinin hikmetiyle şuur sahiplerine bildirmek istediği
anlaşılıyor. Elbette sonsuz hikmet sahibi Hâkim ve sonsuz ilim sahibi
Sâni, rubûbi yetini göstermek ister.
Hem madem gösterdiği bu kadar lütuf ve merhamet eseri ve sanat
harikaları ile kendini şuur sahiplerine tanıtmak ve sevdirmek ister. Elbette
arzularını ve rızasına ulaştıracak şeylerin ne olduğunu o şuurlu varlıklara
bir elçi vasıtasıyla bildirecektir.
Öyleyse şuur sahiplerinden birini tayin edip onunl a rubûbi yetini ilan
edecektir. Sevdiği sanatlarını göstermek için bir elçiyi yüce huzuruna
yakınlıkla şereflendirip bu işe vasıta kılacaktır. Yüce maksatlarını şuur
sahiplerine bildirmesi ve kemâl vasıflarını göstermesi için bir zâtı yol
gösterici yapacaktır. Şu kâinata koyduğu tılsımın ve varlıklarda gizlediği
rubûbi yet sırrının mânâsız kalmaması için herhalde bir rehber tayin
edecektir. Gösterdiği ve nazarlara sunduğu sanat güzelliklerinin faydasız
ve abes olmaması için onlardaki maksatları ders verecek bir kılavuz
vazifelendirecektir. Ve rızasına ulaştıran şeylerin ne olduğunu şuur
sahiplerine tebliğ etmesi için bir zâtı bütün şuurlu varlıkların üstünde  bir
makama çıkaracak ve rızasını ona bildirecek, onunl a haber verecektir.
Madem hakikat ve hikmet böyle gerektiriyor ve şu vazifelere en lâyık zât
Hazreti Muhammed’dir (aleyhissalâtü vesselam). Çünkü bu vazifeleri en
mükemmel şekilde bilfiil o yapmıştır. Onun eseri olan İslam âlemi ve
gösterdiği İslamiyet nuru, buna  adil ve dosdoğru birer şahittir. Öyleyse o
zâtın bütün kâinatın üstüne çıkıp, bütün varlık tabakalarından geçip öyle
bir makama yüks elmesi lâzımdır ki, bütün mahlûkatın Hâlık’ı ile, hepsi
adına, doğrudan doğruya, yüce, küllî bir sohbe t etsin. İşte Mirac bu
hakikati bildiriyor.
Kısacası: Madem Allah şu koca kâinatı zikredilen maksatlar gibi çok
büyük gayeler için bu şekilde yaratmış, düzene koym uş ve süslemiştir.
Hem madem varlıklar içinde, şu kuşatıcı rubûbi yeti bütün incelikleriyle,
şu büyü k ulûhiyet saltanatını bütün hakikatleriyle sadece insan görebilir.
Elbette o Hâkim-i Mutlak, insan ile konuş acak ve ona isteklerini
bildirecektir. Madem her insan mahiyetinin sınırlarından ve bayağı
arzularından sıyrılıp en yüks ek, küllî makama çıkamıyor. O Hâkim’in
küllî hitabına bizzat muhatap olamıyor. Elbette o vazife, insanlar içinde
bazı hususi fertlere verilecektir ki, iki yönlü bir münasebeti bulunsun:
Hem insan olmalı ki, insanlara rehberlik etsin; hem ruhen gayet yüks ek
olmalı ki, doğr udan doğr uya o hitaba erişsin.
Şimdi madem insanlar içinde, şu kâinatın Sâni’inin maksatlarını en
mükemmel şekilde bildiren, kâinatın tılsımını keşfeden, yaratılışın
muammasını çözen ve rubûbi yet saltanatının güzelliklerini kusursuzca
ilan eden, Hazreti Muhammed’dir (aleyhissalâtü vesselam). Elbette bütün
insanlar içinde onun öyle bir manevî yolculuğu olacaktır ki, bu, cismani
âlemde seyahat suretinde bir Mirac’dır. O zât, “Yetmiş bin perde”1458 diye
tabir edilen, Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin berzahını aşıp, sıfat ve icraatının
tecellilerinden geçip varlık tabakalarının sonuna  kadar mertebeleri kat
edecektir. İşte Mirac budur .
1458 Arada yetmiş bine yakın perde olduğuna dair bkz. Ebû Ya’lâ, el-Müsned 13/520; et-Taberânî,
el-Mu’cemü’l-Evsat 6/278, 8/382. Ayrıca bu perdeler olmasa Cenâb-ı Hakk’ın azametinden her
şeyin mahvolacağına dair bkz. Müslim, îmân 293; İbni Mâce, mukaddime 13.
Ey bizi dinleyen inkârcı! Yine farz edelim ki, sen kalbinden şöyle
diyorsun: “Nasıl inanayım, insana her şeyden daha yakın bir Rab ile
binlerce sene mesafeyi aşıp yetmiş bin perdeyi geçtikten sonra görüşmek
ne demektir?”
Biz de deriz ki: Cenâb-ı Hak her şeye her şeyden, o şeyin kendisinden bile
daha yakındır.1459 Fakat her şey, O’ndan sonsuz uzaktır.1460 Nasıl ki güne şin
şuuru ve konuş ma kabiliyeti olsa, elindeki ayna vasıtasıyla seninle
konuş abilir. Sende istediği gibi tasarruf eder. Belki sana, ayna misali
gözbebeğinden daha yakın olduğu halde, sen onda n dört bin sene kadar
uzaksın, hiçbir şekilde ona yaklaşamazsın. Eğer yüks elsen, ay makamına
gelip onunla doğrudan doğruya görüşme noktasına çıksan, yalnız bir tür
ayna olabilirsin. Aynen öyle de, Ezel ve Ebed Güneşi Zât-ı Zülcelâl her
şeye her şeyden daha yakın olduğu halde her şey O’ndan sonsuz uzaktır.
Ancak bütün varlık tabakalarını kat edip, sınırlı mahiyetinden sıyrılıp,
külliyet mertebelerinde gide gide binlerce perdeden geçerek bütün
varlıkları kuşatan bir ismine yanaşır ve bunda n daha ileride pek çok
mertebeyi aşarsan, O’na bir tür yakınlıkla şereflenirsin.
1459 Bkz. Kaf sûresi, 50/16; Vâkıa sûresi, 56/85.
1460 Bkz. En’âm sûresi, 6/103.
Hem mesela bir asker, başkumandanının manevî şahsiyetinden çok uz aktır.
O asker, kumandanına onba şısında gördüğü küçük bir numune ile gayet
uzak bir mesafeden, pek çok manevî perde arkasından bakar. Onun manevî
şahsiyetine gerçekten yakın olmak için ise teğmenlik, yüzbaşılık,
binbaşılık gibi birçok küllî mertebeden geçmesi gerekir. Halbuki
başkumandan, emriyle, kanunuyl a, bakışıyla, hükm üyle, ilmiyle ve –
görünüş te olduğu gibi mânen de kumandan ise– bizzat o askerin yanında
bulunur, onu görür. Bu hakikat On Altıncı Söz’de kesin bir şekilde ispat
edildiğinden, onunl a yetinerek bur ada kısa kesiyoruz.
Ey inkârcı, bu kez de kalbinden mesela şöyle dersin: “Ben göğün
tabakalarını inkâr ediyorum, meleklere inanmıyorum. Göklerde birinin
gezmesine, meleklerle görüşmesine nasıl inanayım?”
Evet, senin gibi aklı gözüne inmiş, gözüne perde çekilmiş insanlara laf
anlatmak ve bir şey ispatlamak elbette zordur. Fakat hakikat o kadar
parlaktır ki, onu körler bile görebildiği için biz de deriz ki: Muazzam uzay
boşluğu, ittifakla sabittir ki, “esir” maddesi ile doludur. Işık, elektrik,
sıcaklık gibi akıcı ve latif şeyler, uzay boşluğunu  dolduran bir maddenin
varlığına delildir. Meyveler bir ağacı, çiçekler çimenliği, sümbüller
tarlaları, balıklar denizi açıkça gösterdiği gibi, yıldızlar da zorunlu olarak
kendi kaynaklarının, tarlalarının, denizlerinin, çimenliklerinin varlığını
aklın gözüne sokuyor lar. Madem şu yüce âlemde çeşitli tabakalar var,
değişik vaziyetlerde farklı hüküm ler görünüyor . Öyleyse o hüküm lerin
kaynağı olan göklerin tabakaları da birbirinden farklıdır. İnsanda nasıl ki
cisimden başka akıl, kalb, ruh, hayal, hafıza gibi manevî latifeler de var.
Elbette insanın büyük bir misali olan âlemde ve insan meyvesinin ağacı
olan kâinatta da cismani âlemden başka âlemler bulunur. Ve yeryüzünde n
cennete kadar her âlemin birer göğü va rdır.
Melekler için ise deriz ki: En kıymetli ve nuranî şeyler olan hayat ve şuur,
gezegenler içinde orta büyükl ükteki, yıldızlar arasında ise küçük, maddî
ve karanlık olan dünya da sınırsızca bulunur. Elbette karanlık bir ev
hükm ünde ki şu yeryüzüne nispeten süslenmiş köşkler, mükemmel saraylar
gibi olan yıldızlar ve yıldızların denizi olan gökler; şuur sahibi, canlı,
sayısız ve farklı cinslerden meleklerin, ruhanilerin meskenidir. İşârâtü’l
İ’caz adlı tefsirimde, 1461اُ ََْ ََٰاتٍى إَِ اَۤءِ ََُ اَْٰۤ ayetinde
buyrulan, göklerin hem varlığını hem de pek çok tabakadan oluştuğunu,
Yirmi Dokuz uncu Söz’de ise meleklerin varlığını iki kere iki dört eder
derecesinde bir kesinlikle ispatladığımızdan, onlarla yetinerek burada kısa
kesiyoruz.
1461 “Sonra iradesi yukarıya yönelip orayı da yedi gök halinde sağlamca nizama koydu.” (Bakara
sûresi, 2/29)
Sözün Özü: Esir maddesinden yapılmış, elektrik, ışık, sıcaklık, çekim
kuvve ti gibi akıcı ve latif şeylerin meskeni ve hadisteki 1462وفٌاََءُ َْجٌ َُْ
işaretiyle gezegenlerin ve yıldızların hareketlerine müsait olan Samanyolu
adlı yıldız kümesinden en yakın gezegene kadar çeşitli vaziyet ve
mahiyetlerde yedi tabaka vardır. Her tabakada yeryüzünde n berzah
âlemine, misâl âlemine, ahirete kadar birer âlemin damı hükm ünde  birer
gök bul unur. Bu, hikmetin ve aklın gereğidir.
1462 “Sema, dalgaları karar kılmış bir denizdir.” Bkz. Tirmizî, tefsîru sûre (57) 1; Ahmed İbni
Hanbel, el-Müsned 2/370; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 6/15.
Ey dinsiz inkârcı! Hem mesela diyebilirsin ki: “Bin zorlukla ve uçak
vasıtasıyla ancak bir iki kilometre yukarıya çıkılabilir. Bir insan nasıl
cismiyle binlerce senelik mesafeyi birkaç dakikada kat eder, gider gelir?”
Biz de deriz ki: İlminize göre, yerküre gibi ağır bir cisim, senelik
hareketiyle bir dakikada yaklaşık yüz seksen sekiz saatlik mesafe alır.
Yaklaşık yirmi beş bin senelik mesafeyi bir senede kat eder. Acaba, şu
muntazam hareketleri ona yaptıran ve onu bir sapan taşı gibi döndür en bir
Kadîr-i Zülcelâl, bir insanı arşa yüks eltemez mi? Rabbanî bir kanun olan
güne şin çekimi ile etrafındaki pek ağır yerküreyi mevlevî gibi döndür en
bir hikmet, Rahmet-i Rahman’ın cazibesi ve Ezelî Güneş’in aşkının
çekimiyle bir insanı cismen, o Rahman’ın Arşına şimşek gibi çıkaramaz
mı?
Bu kez de, “Haydi, diyelim çıkabilir. Peki, niçin çıkmış? Ne lüzumu var?
Veliler gibi ruhu ve  kalbi ile gitse yetmez miydi?” diyebilirsin.
Biz de deriz ki: Madem Sâni-i Zülcelâl, mülk ve melekût âlem lerindeki
hayret verici ayetlerini, delillerini sergilemek, şu âlemin tezgâh ve
kaynaklarını seyrettirmek ve insanın amellerinin ahiretteki neticelerini
göstermek istemiş. Elbette Mirac’a çıkan zâtın, görünen âlemin anahtarı
hükm ünde ki gözünü ve işitilen âlemdeki ayetleri duya n kulağını da Arş’a
kadar beraber götürmesi lâzım gelir. Ruhunun sayısız vazifesine merkez
olan uzuv ve kabiliyetlerinin makinesi hükm ünde ki mübarek cismini de
Arş’a kadar çıkarması aklın ve hikmetin gereğidir. Nasıl ki, cennette ilahî
hikmet cismi ruha arkadaş edecektir. Çünkü beden, pek çok kulluk
vazifesine, sonsuz lezzet ve eleme medardır. Elbette o mübarek beden,
Mirac’da da ruha arkadaş olacaktır. Madem cennete ruh ile beden beraber
gider. Elbette Cennetü’l-Me’va’nın gövde si olan Sidretü’l-Münteha’ya
yüks elen1463 Zât-ı Ahmediye’ye (aleyhissalâtü vesselam) mübarek
bedeninin eşlik etmesi hikmetin ta kendisidir.
1463 Bkz. Necm sûresi, 53/14.
Yine farz edelim ki, şöyle diyebilirsin: “Binlerce sene mesafeyi birkaç
dakikada aşmak akla sığmaz, imkânsızdır.”
Biz de deriz ki: Sâni-i Zülcelâl’in sanatında hareketler sonsuz
çeşitliliktedir. Mesela sesin hızıyla ışığın, elektriğin, ruhun ve hayalin
hızlarının ne kadar farklı olduğu mâlum... Gezegenlerin de hareketleri
ilmen o kadar çeşitlidir ki, aklı hayrette bırakır. Acaba latif cismi,
yüks elişte süratli olan yüce ruhuna  uymuş o zâtın, ruh süratinde hareketi
nasıl akıl dışı görünür? Hem on dakika uyus an bazen olur ki, bir sene
geçirmiş gibi bir hale maruz kalırsın. Hatta insanın bir dakikada gördüğü
rüyada işittiği sözler, söylediği kelimeler toplansa, uyanıkken geçen bir
güne , belki daha fazla zamana denk gelir. Demek ki, belli bir zaman dilimi
iki şahsa göre farklıdır; biri için bir gün, diğeri için bir sene hükm üne
geçebilir.
Şu mânâya bir temsille bak: İnsanın hareketinin, güllenin hareketinin,
sesin, ışığın, elektriğin, ruhun ve hayalin hareketlerinin hızına ölçek
olacak bir saat farz edelim. O saatte on iğne bulunsun. İğnelerden biri
saatleri göstersin. Biri, onda n altmış defa daha geniş bir dairede dakikaları
saysın. Bir başkası, altmış defa daha geniş bir daire içinde saniyeleri; biri,
yine altmış defa daha geniş bir dairede saliseleri göstersin. Bunun gibi,
ötekiler de sırasıyla bir sonrakinin altmışta biri olan râbiaları, hâmiseleri,
sâdise, sâbia, sâmine, tâsia ve aşireleri saysın. Böylece gayet muntazam,
büyük bir dairede birer ibre farz edelim. Sözgelimi, saati sayan ibrenin
dairesi küçük saatimiz kadarsa, herhalde aşireleri sayan ibrenin dairesi
yeryüzünün bir senede çizdiği daire kadar, belki daha büyük ol acaktır.
Şimdi iki şahıs farz edelim. Biri, saati sayan ibreye binmiş gibi, etrafını o
ibrenin hareketlerine göre seyretsin. Diğeri ise aşireleri sayan ibreye
binmiş olsun. Bu iki şahsın belli bir zaman diliminde gördükleri şeyler
arasındaki fark, küçük saatimizin yeryüzünün bir senede çizdiği dairenin
büyükl üğüne  nispeti gibidir, aralarında çok fark vardır. İşte zaman,
hareketlerin bir rengi yahut bir şeridi hükm ünde  olduğunda n, hareketlerde
geçerli bir hüküm , zamanda da geçerlidir. İşte bir saatte gördüklerimiz,
saatin saati sayan ibresine binen şahsın gördükleri kadar ve gerçek süresi
de aynı olduğu halde, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) aşire
ibresine binen şahıs gibi, aynı sürede, o belli saatte Cenâb-ı Hakk’ın
yardımıyla Burak’a biner, şimşek gibi bütün mümkinat dairesini kat edip,
mülk ve melekût âlemlerindeki harikulâdelikleri görüp vücub dairesine
çıkar, O’nun sohbetiyle şereflenip cemâlini görmeye mazhar olur, fermanı
alıp vazifesine döne bilir ve dönm üştür.
Yine mesela diyebilirsin ki: “Evet olabilir, mümkündür . Fakat mümkün
olan her şey gerçekleşmiyor. Bu hadisenin bir benzeri var mı ki kabul
edilsin? Emsali olmayan bir şeyin, yalnız mümkün diye gerçekleştiğine
nasıl hükm edilebilir?”
Cevaben deriz ki: Bu hadisenin benzerleri o kadar çoktur ki, saymakla
bitmez. Mesela her nazar sahibi, gözüyle yerden ta Neptün gezegenine
kadar bir saniyede çıkar.
Her ilim sahibi, aklıyla astronom inin kanunlarına binip en uzak yıldızlara
bir dakikada gider.
Her mümin, fikrini namazın fiillerine ve rükûnl arına bindirip bir tür Mirac
ile kâinatı arkasına alır, ilahî huzura kadar çıkar.
Her kalb sahibi ve kâmil veli, seyr u sülûk ile arştan, Cenâb-ı Hakk’ın isim
ve sıfatlarının dairesinden kırk günde  geçebilir. Hatta Şeyh Geylanî, İmam
Rabbânî gibi bazı zâtların, dosdoğru şekilde haber verdikleri üzere, ruhen
arşa kadar bir dakikada yüks eldikleri olmuştur.
Hem nuranî bedenlere sahip melekler arştan yere, yeryüzünde n arşa kısa
bir zamanda gidip gelirler.1464
1464 “O vakit sen müminlere: ‘Rabbinizin, indirdiği üç bin melek ile size imdat göndermesi yetmez
mi?’ diyordun.” (Âl-i İmran sûresi, 3/124); “Biz o melekleri ancak hikmet gereğince
göndeririz.” (Hicr sûresi, 15/8); “O gece Rablerinin izniyle Ruh ve melekler, her türlü iş için
iner de iner...” (Kadir sûresi, 97/4).
Hem cennet ehli, mahşer meydanından cennet bağlarına kısa bir zamanda
yüks elir.1465
1465 Bu mânâdaki bir hadiste İnsanlığın İftihar Tablosu (aleyhissalâtü vesselam): “Cehennemin üzerine
kurulan Sırat’tan ameline göre kiminin şimşek süratinde, kiminin rüzgâr süratinde, kiminin kuş
gibi hızlı, kiminin doludizgin at süratinde, kiminin koşarak, kiminin de yürüyerek geçeceğini”
buyurmuştur. (Tirmizî, tefsîru’l-Kur’an 19; Dârimî, rikak 89; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/542; et-
Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 9/356)
Elbette bu kadar örnek gösteriyor ki: Bütün evliyanın sultanı, müminlerin
imamı, cennet ehlinin reisi ve meleklerin makbulü olan Zât-ı
Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselam) seyr u sülûkuna  vesile bir
Mirac’ın varlığı ve bunun, o zâtın makamına münasip surette olması
hikmetin ta kendisidir, akla gayet uygundur  ve şüphe siz gerçekleşmiştir.
Üçüncü Esas
Mirac’ın hikmeti nedir?
Cevap: Mirac’ın hikmeti o kadar yüks ektir ki, insanın fikri ona
ulaşamıyor. O kadar derindir ki, ona yetişemiyor. O kadar ince ve latiftir
ki, akıl onu kendi başına göremiyor. Fakat bazı işaretlerle, o hikmetin
hakikati bilinmese de varlığı bildirilebilir. Şöyle ki:
Şu kâinatın Hâlık’ı, sayısız varlık tabakasında ve ayrı ayrı her varlıkta
birliğinin nurunu ve tecellisini göstermek için o tabakaların son
noktasından vahdetin başlangıcına bir bağ suretinde, Mirac ile, seçkin bir
ferdi bütün varlıklar adına kendine muhatap kabul etmiştir. Bütün şuur
sahipleri namına ilahî maksatlarını ona anlatmış, onunl a bildirmiş ve onun
nazarıyla, yarattığı varlıkların aynasında sanatının güzelliğini,
rubûbi yetinin mükemmelliğini seyretmiş, seyrettirmiştir. Hem âlemin
Sâni’inin, eserlerinin şahitliğiyle, sonsuz bir güzelliği ve kemâli vardır.
Hem güzellik hem kemâl, ikisi de bizzat sevilir. Öyleyse o güzellik ve
kemâl sahibinin, kendi güzelliğine ve kemâline sonsuz bir muhabbeti
vardır. O sonsuz muhabbet, yarattığı sanatlı eserlerde pek çok şekilde
ortaya çıkar. O, benzersiz bir sanatla yarattığı varlıkları sever, çünkü o
varlıklarda kendi güzelliğini ve kemâlini görür. O varlıklar içinde en
sevimli ve en kıymetli, canlılardır. Canlılar içinde en sevimli ve kıymetli,
şuur sahipleridir. Ve şuur sahipleri içinde mahiyetinin kuşatıcılığı itibarı
ile en çok sevilmeye lâyık olanlar, insanlar arasındadır. İnsanların içinde
de kabiliyetleri tamamen açığa çıkmış olan, bütün sanatlı varlıklara
yayılmış ve onlarda tecelli etmiş kemâlâtın numunelerini gösteren fert, en
sevimlidir.
İşte her şeyin Sâni’i, bütün varlıklarda görülen muhabbet tecellisinin her
çeşidini bir noktada, bir aynada görmek ve güzelliğinin bütün
inceliklerini, ehadiyet sırrıyla göstermek için yaratılış ağacından nurlu bir
meyve derecesinde ve kalbi o ağacın esas hakikatlerini içine alacak bir
çekirdek hükm ünde  olan bir zâtı, başlangıçtaki çekirdekten son nokta olan
meyveye kadar birleştiren bir bağ hükm ünde ki Mirac ile huzuruna kabul
etmiştir. O ferdi kâinat namına sevdiğini bildirmek, cemâlini göstermekle
şereflendirmek ve onda ki mukaddes hallerin başkalarına da geçmesini
sağlamak için onu kelâmıyla taltif edip fermanıyla vazifelendirmiştir.
Mirac’ın hikmeti budur .
Şimdi bu yüc e hikmete iki temsilin dür bünü i le bakacağız.
Birinci Temsil
On Birinci Söz’deki temsilî hikâyede etraflıca anlatıldığı gibi: Nasıl ki
şanlı bir sultanın pek çok hazinesi ve o hazinelerde çok çeşitli cevherleri
bulunsa… Benzersiz sanatlarda çok mahareti ve sayısız, hayret verici,
eşsiz ilimlerde marifeti, engin bilgisi olsa... Her güzellik ve kemâl
sahibinin kendi güzelliğini ve kemâlini görüp göstermek istemesi sırrınca,
elbette o sınırsız ilim sahibi sultan da bir sergi açmak ister ki, içine
eserlerini dizsin, saltanatının haşmetini, servetinin şaşaasını, sanatının
harikalarını, marifetinin benzersizliğini göstersin, insanların nazarına
sunsun. B öylece manevî güzelliğini ve kemâlini iki şekilde seyretsin.
Birincisi: Bizzat kendi, inceliklere aşina nazarıyla görsün.
İkincisi: Başkalarının nazarıyla baksın.
İşte şu hikmete binaen o sultan çok büyük, muhteşem, geniş bir saray
yapmaya başlar. Onu şahane bir surette dairelere, odalara ayırır. Türlü
türlü nakışlarla, sanatının en güzel, en hoş eserleriyle süsler. İlminin ve
hikmetinin en ince örnekleriyle düzenler. Mucizeli eserleriyle dona tıp
tamamladıktan sonra çeşit çeşit nimetlerin ve en leziz yemeklerin
bulunduğu sofralar kurar, her topluluğa lâyık birer sofra ayırır ve umumi
bir ziyafet hazırlar. Ardından o sultan, emri altındakilere kemâl vasıflarını
göstermek için onları seyre ve ziyafete çağırır. Sonra içlerinden birini
yaver-i ekremi, yani en yüks ek memuru yapar, onu aşağıdaki tabaka ve
odalardan yuka rıya davet eder; üstteki tabakalarda daireden daireye
gezdirir. Benzersiz sanatının makinelerini, tezgâhlarını ve aşağıdan gelen
mahsullerin mahzenlerini göstere göstere onu hususi makamına kadar
getirir. Bütün kemâlâtının madeni olan mübarek zâtını göstermekle ve
huzuruna almakla onu şereflendirir. Sarayın hakikatlerini ve kendi kemâl
vasıflarını ona bildirir. Onu seyircilere rehber tayin eder, sonra da geri
gönde rir ki, sarayın sahibini, o sarayın içindekilerle, nakışlarıyla, hayret
verici şeyleriyle halka tarif etsin. Ve sarayın nakışlarındaki sırları bildirip
içindeki sanatların işaretlerini, derununda ki manzum süslerin ve ölçülü
nakışların ne olduğunu;  saray sahibinin mükemmelliğini ve hüne rlerini
nasıl gösterdiklerini o saraya girenlere öğretsin. Oraya girmenin âdâbını
ve seyrin merasimini bildirsin; o ilim ve icraat sahibi, görünmeyen
sultanın rızası ve arzuları dairesinde kabul merasimini tarif etsin.
Aynen öyle de, – 1466ّٰهِ اََُْ اَْْٰوَِ –Ezel ve Ebed Sultanı olan Sâni-i
Zülcelâl, sonsuz kemâlâtını ve güzelliğini görmek ve göstermek istemiş ve
şu âlem sarayını öyle bir tarzda yapmıştır ki, her bir varlık, pek çok dille
O’nun kemâl vasıflarını zikreder, pek çok işaretle güzelliğini bildirir.
O’nun güzel isimlerinin her birinde ne kadar gizli, manevî defineler ve her
bir mukaddes sıfatında ne kadar saklı latifeler bulunduğunu, şu kâinat
bütün varlıklarıyla gösterir. Hem bunu öyle bir tarzda yapar ki, bütün
ilimler, bütün kanunlarıyla şu kâinat kitabını Hazreti Âdem zamanından
beri okuyup değerlendiriyor. Halbuki o kitabın, Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerine ve kemâl vasıflarına dair ifade ettiği mânâların ve gösterdiği
ayetlerin yüzde biri bile daha okuna mamıştır. İşte böyle bir âlem sarayını
kendi manevî kemâlâtını ve güzelliğini görmek ve göstermek için bir sergi
hükm ünde  açan Celil-i Zülcemâl’in, Cemil-i Zülcelâl’in, Sâni-i
Zülkemâl’in hikmeti şunu ge rektirir:
1466 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
Yeryüzünde ki şuur sahibi varlıkların gözünde  abes ve faydasız olmaması
için o sarayın ayetlerinin mânâsını bir kuluna bildirsin... O saraydaki
hayret verici şeylerin kaynakları ve neticelerinin mahzenleri olan yüce
âlemlerde birini gezdirsin... Onu bütün âlemlerin üstüne çıkarsın ve
huzuruna yakınlıkla şereflendirsin... Ahiret âlemlerinde dolaştırsın ve ona,
bütün kullarına rehberlik, rubûbi yetinin saltanatına ilancılık, rızasını
tebliğ ve kâinat sarayındaki yaratılış kanunlarını tefsir etmek gibi pek çok
vazife versin... Mucizelerinin nişanlarıyla onun farklılığını, seçkinliğini
göstersin... Kur’an gibi bir ferman ile o şahsın, kendi has ve dosdoğru bir
tercümanı olduğunu bi ldirsin…
İşte Mirac’ın pek çok hikmetinden birkaçını şu temsilin dürbünüyl e örnek
olarak gös terdik. Diğerlerini de bunl ara kıyaslayabilirsin...
İkinci Temsil
Mesela ilim sahibi bir zât, mucizevî bir kitap yazsa... Öyle bir kitap ki, her
sayfasında yüz kitap kadar hakikat, her satırında yüz sayfada izah edilecek
ince mânâlar, her kelimesinde yüz satırda anlatılacak hakikatler, her
harfinde yüz kelimeyle tarif edilecek nükteler bulunsa… O kitabın bütün
mânâ ve hakikatleri, o mucize sahibi kâtibin manevî kemâl vasıflarına
baksa, işaret etse… O zât elbette öyle bitmez bir hazineyi kapalı bırakıp
abes hale getirmeyecek, o ki tabı herhalde birilerine ders verecektir. Ta ki o
kıymetli kitap mânâsız kalıp beyhude  olmasın. O zâtın gizli kemâl
vasıfları ortaya çıkıp manevî güzelliği görünsün. O da memnun olsun ve
sıfatlarını, güzelliğini sevdirsin. Hem o zât, o harika kitabı bütün
mânâlarıyla, hakikatleriyle ders verecek birini, ilk sayfasından sonuna
kadar kitabın üstünde n ders vere vere geçirecektir.
Aynen öyle de: Yarattığı her şeyi benzersiz sanatıyla nakış nakış işleyen
Ezelî Zât, kemâlâtını, güzelliğini ve isimlerinin hakikatlerini göstermek
için şu kâinat kitabını öyle bir tarzda yazmıştır ki, bütün varlıklar O’nun
sonsuz kemâl vasıflarını, isim ve sıfatlarını sayısız yönde n bildirir, ifade
eder. Elbette bir kitabın mânâsı bilinmezse kıymeti hiçe iner. Bilhassa
böyle her bir harfi binlerce mânâyı içeren bir kitabın kıymeti hiç hükm üne
inemez, indirilmez. Öyleyse o kitabı yazan, elbette onu bildirecek, her
toplumun kabiliyetine, bünye sine göre bir kısmını anlattıracaktır. Hem
tamamını en geniş nazarlı, en küllî şuurlu, en seçkin kabiliyetli ferde ders
verecektir. Öyle bir kitabın tamamını ve geniş hakikatlerini ders vermek
için o ferde gayet yüks ek, manevî bir yolculuk yaptırmak hikmetin
gereğidir. Yani onu, o kitabın birinci sayfası olan sayısız varlık
tabakalarının bir ucunda n, son sayfası olan ehadiyet dairesine kadar
seyahat ettirecektir. İşte şu temsil ile Mirac’ın yüce hikmetlerine bir
derece bakabilirsin.
Şimdi dinleme makamında olan inkârcıya bakıp kalbini dinleyeceğiz, ne
hale geldiğini göreceğiz. İşte farz edelim ki, kalbi şöyle diyor: “Ben
inanmaya başladım, fakat meseleyi iyi anlayamıyorum. Cevap
bulamadığım üç mühim soru daha var.
Birincisi: Şu büyük Mirac niçin Muhammed-i Arabî’ye (aleyhissalâtü
vesselam) mahsustur?
İkincisi: O zât hakkında niçin ‘Kâinatın çekirdeğidir, kâinat onun
nurunda n yaratılmıştır ve o, kâinatın en son, en nurlu meyvesidir.’1467
diyorsunuz ? Bu ne demektir?
1467 Bkz. ed-Deylemî, el-Müsned 1/171; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/311.
Üçüncüsü: Önceki beyanlarınızda diyorsunuz  ki, o zât (aleyhissalâtü
vesselam) yüce âlemlere, şu yeryüzünde ki eserlerin makinelerini,
tezgâhlarını ve neticelerinin mahzenlerini görmek için yüks elmiştir.
Bunun m ânâsı nedir?”
Cevap: Şu birinci sorunuz un cevabı, otuz üç adet Söz’de etraflıca izah
edilmiştir. Yalnız burada Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
kemâlâtına, peygamberliğinin delillerine ve o büyük Mirac’a en lâyık
zâtın o olduğuna  dair kısa işaretler türünde n bir özet sunuyor uz. Şöyle ki:
İlk olarak: Pek çok tahrife maruz kaldıkları halde Tevrat, İncil, Zebur gibi
mukaddes kitaplardan, şu zamanda dahi Hüseyin-i Cisrî gibi bir muhakkik,
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğine dair yüz
müjdeli işareti çıkarıp Risale-i Hamîdiye’de göstermiştir.1468
1468 Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye (Türkçe tercüme) s. 52-94.
İkincisi: Şık ve Satîh gibi iki meşhur kâhinin, vahiy gelmeden kısa süre
önce Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselam) nübüvve tine ve ahirzaman
peygamberinin o olduğuna  dair tarihçe sabit olan beyanları gibi pek çok
müjde sahih bir şekilde tarihlerde nakledilmiştir.1469
1469 İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 124-129; 158, 190-192; et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-
Mülûk 1/431.
Üçüncüsü: Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) doğduğu gece
Kâbe’deki putların düşmesi, İran’da Kisra’nın meşhur sarayı Eyvân’ın
çatlaması1470 gibi “irhâsat” denilen yüzlerce harika hadise tarihçe
meşhurdur.
1470 Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 139; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 1/19, 126, 127; et-
Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 1/459.
Dördünc üsü: Bir orduya  parmağından akan suyu içirmesi, mescitte büyük
bir cemaat huzurunda  kuru direğin, minberin taşınmasından dolayı Allah
Resûlü’nden (aleyhissalâtü vesselam) ayrılacağı için deve gibi inleyerek
ağlaması, 1471ََُوَاَْ اْ ayetinin açık ve kesin hükm ü ile ayın yarılması
gibi, muhakkik zâtların araştırmalarıyla bine varan mucizelerle1472 Hazreti
Peygamber’in üstün kı lındığını tarih ve siyer kitapları gösteriyor.
1471 “… Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1)
1472 Bkz. el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 1/10; ez-Zemahşerî, el-Keşşâf 1/382; en-Nevevî, Şerhu
Sahîh-i Müslim 1/2.
Beşincisi: Dost ve düşmanın ittifakıyla, şahsında güzel ahlâkın en yüks ek
derecede, bütün muamelelerinin şahitliğiyle vazifesinde ve tebliğinde
yüks ek vasıfların en ileri mertebede ve İslam’daki ahlâk güzelliğinin
şehadetiyle, getirdiği dinde en yüce, övülmeye lâyık hasletlerin en
mükemmel surette bulunduğunda  insaf ve dikkat sahipleri tereddüt etmez.
Altıncısı: Onunc u Söz’ün İkinci İşaret’inde ifade edildiği gibi: Ulûhiyet,
hikmetin gereği olarak görünmek ister. İşte Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) bunu azami derecede, zirvedeki kulluğuyl a en parlak şekilde
göstermiştir.
Hem âlemin Hâlık’ının, hikmetin ve hakikatin gereği olarak, sonsuz
kemâldeki güzelliğini bir vasıta ile göstermek istemesine karşılık, bunu en
güzel surette gösteren ve tarif eden, açıkça, o zâttır.
Hem âlemin Sâni’inin, dikkat nazarlarını sonsuz güzellikteki kusursuz
sanatına çekmek ve onu sergilemek istemesine karşılık, bunu en yüks ek
bir sedâ ile ilan eden yine, açıkça, o zâttır.
Hem âlemlerin Rabbi sayısız varlık tabakalarında birliğini ve tekliğini ilan
etmek istemesine karşılık bütün tevhid mertebelerini azami derecede ilan
eden yine, elbette, o zâttır.
Hem âlemin Sahibinin, eserlerindeki sonsuz güzelliğin işaretiyle, hakikat
ve hikmetin gereği olarak, Zât’ının nihayetsiz cemâlini, benzersizliğini ve
güzelliğinin inceliklerini aynalarda görmek ve göstermek istemesine
karşılık, O’na en mükemmel surette aynalık eden, O’nu gösteren ve sevip
başkalarına sevdiren yine, apaçık bir şekilde, o zâttır.
Hem şu âlem sarayının Sâni’inin, gayet harika mucizeler ve kıymetli
cevherlerle dolu gayb hazinelerini gösterip sergilemek ve onlarla kemâlini
tarif edip bildirmek istemesine karşılık, en mükemmel rehber ve tarif
edici yine, açıkça, o zâttır.
Hem şu kâinatın Sâni’inin, kâinatı hayret verici, türlü ziynetlerle
süsleyerek yapmasına.. şuur sahibi mahlûklarını seyir, gezinti, ibret ve
tefekkür için oraya göndermesine.. hikmetin gereği olarak o eserlerin ve
sanatların mânâlarını, kıymetini, seyir ve tefekkür edenlere bildirmek
istemesine karşılık; cinlere ve insanlara, hatta ruhanilere ve meleklere de
Kur’an-ı Hakîm vasıtasıyla en mükemmel şekilde rehberlik eden yine,
açıkça, o zâttır.
Hem şu âlemin sonsuz hikmet sahibi Hâkim’inin, kâinattaki değişimlerin
gayesini içeren muğlâk tılsımı ve varlıkların “nereden geldiklerine, nereye
gittiklerine ve ne olduklarına” dair üç hayati sorunun muammasını bir elçi
vasıtasıyla bütün şuur sahiplerine çözdürmek istemesine karşılık, Kur’an
hakikatleri vasıtasıyla en aşikâr ve mükemmel şekilde o tılsımı çözen ve o
muammayı halleden yine, açıkça, o zâttır.
Hem şu âlemin yüce Sâni’inin kendini şuur sahibi varlıklara bütün güzel,
sanatlı eserleriyle tanıtmasına, kıymetli nimetlerle sevdirmesine ve elbette
bunun karşılığında onlara rızasının ve isteklerinin ne olduğunu bir elçi
vasıtasıyla bildirmeyi dilemesine karşılık, O’nun rızasını ve isteklerini en
güzel ve mükemmel surette, Kur’an vasıtasıyla beyan eden ve insanlığa
getiren yine, apaçıktır ki, o zâttır.
Hem Âlemlerin Rabbi, kâinatın meyvesi olan insana, âlemi içine alacak
geniş bir kabiliyet vermiş, onu engin bir kulluğa hazırlamış, fakat insan
hissiyatıyla kesrete ve dünya ya müptelâ olduğunda n, bir rehber vasıtasıyla
onun yüzünü çokluktan birliğe, fâniden bâkiye çevirmek istemiştir. İşte
insanlığa en mükemmel ve beliğ surette, Kur’an vasıtasıyla en güzel
tarzda rehberlik eden ve peygamberlik vazifesini kusursuzca yerine
getiren yine, açıkça, o zâttır.
İşte varlıkların en şereflisi canlılar, canlılar içinde en şerefli olan şuur
sahipleri, şuur sahiplerinin en şereflisi de hakiki insandır. Ve hakiki
insanlar içinde de şu zikredilen vazifeleri kusursuzca, mükemmel bir
şekilde yerine getiren o zâttır; elbette büyük Mirac ile Kâb-ı Kavseyn’e
çıkacak,1473 ebedî saadetin kapısını çalacak, rahmet hazinelerini açacak ve
imanın gayb pe rdesi ardındaki hakikatlerini görecek de o zât olacaktır.
1473 “Öyle ki araları yayın iki ucu arası kadar veya daha az kaldı.” (Necm sûresi, 53/9)
Yedincisi: Şu benzersiz yaratılmış varlıklardaki gayet güzel nakışlar ve
son derece süslü ziynetler açıkça görülür. Bunlar, onların Sâni’inde,
yarattıklarını güzelleştirmek ve süslemek için gayet şiddetli bir irade ve
kasd bulunduğunu apaçık şekilde gösterir. O irade ise zorunlu olarak,
Sâni’de sanatına karşı kuvve tli bir rağbet ve mukaddes bir muhabbet
bulunduğuna  işaret eder. İşte sanatlı varlıklar içinde en kuşatıcı olan ve
bütün sanat inceliklerini birden kendinde gösteren, bilen, bildiren, kendini
sevdiren ve başka varlıklardaki güzellikleri “Maşallah” deyip takdir eden,
açıktır ki, sanatını gözeten ve çok seven Sâni’in nazarında en sevgili
olacaktır.
İşte sanatlı varlıkları yaldızlayan meziyetlere ve güzelliklere, onları
ışıklandıran latifelere ve kemâlâta karşı, “Sübhânal lah, Mâşâallah, Allahu
Ekber” diyerek gökleri ve Kur’an’ın nağmeleriyle kâinatı çınlatan,
beğenip takdir etmekle, tefekkür edip göstermekle, zikir ve tevhid ile
karaları ve denizleri cezbeye getiren yine, açıkça, o zâttır.
Öyle bir zât ki: 1474اِِاََُ ََْ sırrınca bütün ümmetinin işlediği
sevapların bir misli, onun  amel defterine kaydedilir. Ümmetinin
salâvatları onun manevî kemâlâtına kuvve t verir. O, gördüğü
peygamberlik vazifesinin neticeleri ve manevî ücretiyle beraber Cenâb-ı
Hakk’ın rahmet ve muhabbetinin sonsuz feyzine mazhardır. İşte o zâtın
Mirac merdiveniyle cennete, Sidretü’l-Müntehâ’ya, Arş’a ve Kâb-ı
Kavseyn’e kadar gitmesi1475 elbette hakkın, hakikatin ve hikmetin ta
kendisidir.
1474 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.
1475 Bkz. Necm sûresi, 53/4-18; İsrâ sûresi, 17/1.
1476ِي َُ اَِْاََْق
1476 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Said Nursî
İkinci Sorunuza Cevap: Ey bizi dinleme makamındaki insan! Şu sorudaki
hakikat o kadar derin, o kadar yüks ektir ki, akıl ona ne ulaşabilir ne de
yaklaşabilir. O ancak iman nuru ile görünür. Fakat bazı temsillerle o
hakikatin varlığı anlayışımıza yaklaştırılabilir. Biz de bir nebze
yaklaştırmaya çalışacağız.
İşte şu kâinat, hikmet nazarıyla bakıldığı vakit, büyük bir ağaç mânâsında
görünür. Nasıl ki, bir ağacın dalları, yaprakları, çiçekleri, meyveleri vardır.
Şu yaratılış ağacının bir dalı olan maddî âlemin de toprak, ateş, hava ve
sudan ibaret dört unsur dalları, bitki ve ağaçlar yaprakları, hayvanlar
çiçekleri ve insanlar meyveleri hükm ünde dir. Sâni-i Zülcelâl’in bütün
ağaçlarda geçerli bir kanununun elbette şu büyük yaratılış ağacında da
geçerli olması O’nun Hakîm isminin gereğidir. Öyleyse hikmet, yaratılış
ağacının da bir çekirdekten meydana gelmesini gerektirir.1477 Bu öyle bir
çekirdek olmalı ki, cismanî âlemin dışındaki âlemlerin numunelerini ve
esaslarını da içinde taşısın. Çünkü binlerce farklı âlemi içine alan kâinatın
asıl çekirdeği ve kaynağı, kuru bir madde olamaz. Madem şu kâinat
ağacından daha önce yaratılmış, o türden başka ağaç yok. Öyleyse ona
kaynak ve çekirdek hükm ünde  olan mânâ ve nur ve elbette o çekirdeğe de
bir meyve suretinin giydirilmesi, yine Hakîm isminin gereğidir. Çünkü
çekirdek daima çıplak olamaz. Madem yaratılışın başlangıcında meyve
suretini giymemiş, elbette sonra giyecektir. Hem madem o meyve
insandır. Ve madem insanlar içinde, daha önce ispat edildiği üzere, en
meşhur ve en muhteşem meyve, herkesin dikkatini çeken ve yeryüzünün
yarısı ile insanlığın beşte birinin bakışlarını kendine çeviren, manevî
güzelliği ile âlemi muhabbet veya hayret nazarı ile kendine baktıran Zât-ı
Muhammediye’dir (aleyhissalâtü vesselam). Elbette kâinatın yaratılışına
çekirdek olan nur, onun zâtında cisme bürünerek en son, en kâmil meyve
suretinde görünecektir.
1477 Bkz. “Şayet sen olmasaydın âlemleri de yaratmazdım.” (Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s.
385; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 2/214). Ayrıca yakın ifadeler için bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
Evsat 6/314; el-Hâkim, el-Müstedrek 2/672.
Ey bizi dinleyen! Şu hayret verici, büyük kâinatın bir insanın sınırlı
mahiyetinden yaratılmasını akıldan uzak görme! Bir tür âlem gibi olan
muazzam çam ağacını, buğda y tanesi kadar bir çekirdekten yaratan Kadîr-i
Zülcelâl, şu kâinatı Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam)
nurunda n nasıl yaratmasın veya yaratamasın? İşte kâinat ağacı, bir tûba
ağacı gibi, gövde si ve kökü yuka rıda, dalları aşağıda olduğu için,
aşağıdaki meyve makamından aslî çekirdek makamına kadar uzanan
nuranî bir bağ var. İşte Mirac o bağın kılıfı ve suretidir ki, Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) o yolu açmış, velayetiyle gitmiş,
peygamberliğiyle dönm üş ve kapıyı da açık bırakmıştır. Arkasındaki
ümmetin velileri, ruh ve kalb ile o nuranî caddede, Allah Resûlü’nün
Mirac’ının gölgesinde manevî yolculuk yapıp kabiliyetlerine göre yüce
makamlara çıkıyorlar.
Hem daha önce ispat edildiği üzere, şu kâinatın Sâni’i, birinci sorunun
cevabında gösterilen maksatlar için kâinatı bir saray suretinde yapmış ve
dona tmıştır. O maksatların sebebi Zât-ı Ahmediye (aleyhissalâtü
vesselam) olduğunda n, kâinattan önce onun, kâinatın Sâni’inin inayet
nazarında bulunması ve O’nun tecellisine ilk mazhar olması lâzım geliyor.
Çünkü bir şeyin neticesi önce düşünülür. Demek ki o zât, varlık
bakımından en son, mânen ise en evveldir. Zât-ı Ahmediye (aleyhissalâtü
vesselam) hem en mükemmel meyve hem bütün meyvelerin kıymetinin
sebebi ve bütün maksatların ortaya çıkma vesilesi olduğunda n, yaratılış
tecellisine ilk önc e onun nur unun m azhar olması gerekir.1478
1478 Bkz. el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/265.
Üçüncü Sorunuza Cevap: Bu mesele o kadar geniştir ki, bizim gibi dar
zihinli insanlar tam kavrayamaz. Fakat ona uzaktan uzağa bakabiliriz.
Evet, cismani, süfli âlemin manevî tezgâhları ve küllî kanunları, başka,
yüce âlemlerdedir. Ve eşsiz bir sanatla yaratılmış varlıkların mahşeri olan
yeryüzünde ki hadsiz mahlûkatın amellerinin neticeleri, cin ve insanların
fiillerinin semereleri yine o yüce âlemlerde görünür. Hatta iyilik ve
sevapların cennet meyveleri suretine,1479 kötülük ve güna hların ise
cehennem zakkum larına1480 dönüş tüğünü, pek çok emare ve rivayetin
şahitliği, kâinattaki hikmetin ve Cenâb-ı Hakk’ın Hakîm isminin bunu
gerektirmesi ve Kur’an-ı Hakîm’in işaretleri gösteriyor. Evet, yeryüzünde
bolluk o kadar geniştir ve yaratılış o kadar kısımlara ayrılmıştır ki, orada
bütün kâinata yayılmış olan sanatlı eserlerin çok üstünde  varlık cinsleri ve
sınıfları bulunur, yeryüzü daima değişir, dolup boşalır. İşte şu cüzî, küçük
şeylerin ve bolluğun kaynağı ve madenleri elbette küllî kanunlar ve
Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin geniş tecellileridir. O küllî kanunların,
tecellilerin ve o kuşatıcı isimlerin mazharları da bir derece basit, saf ve
her biri bir âlemin arşı, çatısı ve idare merkezi hükm ünde  olan göklerdir
ki, o âlemlerin biri de Sidretü’l-Münteha’daki Cennetü’l-Me’vâ’dır.1481
Dünya daki tesbihat ve hamdlerin –Muhbir-i Sâdık’ın1482 haber vermesiyle–
o cennetin meyveleri suretine büründüğü sabittir.1483 İşte bu üç nokta
gösteriyor ki, yeryüzünde ki netice ve meyvelerin mahzenleri o
âlemlerdedir, yeryüzünün m ahsulleri o tarafa gider.
1479 Bkz. Yâsîn sûresi, 36/55/57; Duhân sûresi, 44/27, 55; Sâd sûresi, 38/51; Tûr sûresi, 52/22;
Rahman sûresi, 55/52, 67; Vâkıa sûresi, 56/32; Mü’minûn sûresi, 23/19; Sâffât sûresi, 37/42;
Mürselât sûresi, 77/42.
1480 Bkz. Sâffât sûresi, 37/62; Duhân sûresi, 44/43; Vâkıa sûresi, 56/52; Nebe sûresi, 78/ 21-30.
1481 Bkz. Necm sûresi, 53/15.
1482 Getirdiği haberler dosdoğru olan, doğruluğunda şüphe bulunmayan Allah Resûlü (aleyhissalâtü
vesselam).
1483 Bkz. “Kim ‘sübhanallâhi ve bihamdihî, sübhanallâhi’l-azîm’ derse cennette onun için bir
hurma ağacı dikilir.” (Tirmizî, deavât 59; İbni Mâce, edeb 56); “Kim ‘sübhanallâhi ve’l-
hamdülillâhi ve lâ ilâhe illâllâhu vallâhu ekber’, derse her harfi için onun adına cennette bir
ağaç dikilir.” (et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 8/226); “Cennet fidanları ‘lâ havle ve lâ kuvvete
illâ billâh’tır.” (Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/418).
Sakın, “Benim havada kaybolup giden bir ‘Elhamdülillâh’ kelimem nasıl
cisme bürünüp bi r cennet meyvesi olur?” deme!
Çünkü mesela, gündüz  uyanıkken güzel bir söz söylersin, bazen onu
rüyanda güzel bir elma olarak yersin. Gündüz  çirkin bir sözünü gece
uykunda  acı bir şey şeklinde yutarsın. Gıybet etsen, onu murdar bir et
suretinde sana yedirirler. Öyleyse şu düny a uykus unda  söylediğin güzel ve
çirkin sözleri, herkesin uyanık olduğu ahiret âleminde meyveler suretinde
yemeyi akıldan uzak gör memelisin.
Dördüncü Esas
Mirac’ın neticeleri ve faydası nedir?
Cevap: Manevî bir tûba ağacı olan Mirac’ın beş yüzden fazla meyvesinden
örnek olarak yalnız beş tanesini zikredeceğiz.
Birinci Meyve
Allah Resûlü’nün, iman esaslarının hakikatlerini; melekleri, cenneti,
ahireti, hatta Zât-ı Zülcelâl’i gözle görmesi, kâinata ve insanlığa öyle bir
hazine, ezelî bir nur ve ebedî bir hediye getirmiştir ki: Şu kâinatı perişan,
fâni ve karmakarışık görünen bir vaziyetten çıkarıp o nur ve meyve ile
Samed Yaratıcının mukaddes bir mektubu, o Ehad Zât’ın güzelliğini ifade
eden güzel bir ayna olarak hakiki vaziyetinde göstermiştir. Kâinatı ve
bütün şuur sahiplerini sevindirmiştir. Hem o nur ve meyve ile insanı
dağınık, perişan, aciz, fakir, ihtiyaçlarının sınırsız, düşmanlarının
nihayetsiz olduğu, fâni, geçici ve yolunu şaşırmış bir vaziyetten
kurtarmıştır. O nur ve mukaddes meyve ile insanı yaratılışın en güzel
sureti olan ahsen-i takvimde, Samed bir Zât’ın bir kudret mucizesi.. O’nun
birer yazısı, mektubu hükm ündeki eserlerinin kuşatıcı bir nüshası.. Ezel ve
Ebed Sultanı’nın bir muhatabı, has bir kulu.. kemâlâtının takdir edicisi..
dostu ve güzelliğinin hayranı.. O’nun tarafından sevilen ve bâki cennetine
hazırlanan aziz bir misafiri olarak hakiki suretinde göstermiştir. İnsan olan
bütün insanlara, sonsuz bir sevinç ve şevk ve rmiştir.
İkinci Meyve
Varlıkların yaratıcısı, kâinatın sahibi ve âlemlerin Rabbi, Ezel ve Ebed
Hâkim’inin razı olduğu İslamiyet’in, başta namaz olmak üzere, esaslarını
cinlere ve insanlara hediye getirmiştir. O’nun rızasını kazandıracak
amelleri anlamak, o kadar merak uyandırıcıdır ve öyle bir saadet
kaynağıdır ki, tarif edilmez. Zira herkes, kendisine nimet veren büyükç e
bir zâtın yahut ihsan sahibi padişahının arzularını uzaktan anlamaya ne
kadar isteklidir ve anlasa ne kadar memnun olur... “Keşke bir haberleşme
vasıtası olsaydı, o zât ile doğrudan konuş saydım. Benden ne istiyor,
anlasaydım. Bende onun hoşuna giden şeyleri bilseydim.” der. İşte bütün
varlıkları tasarrufu altında tutan, bütün âlemlerdeki güzellik ve kemâl
O’nun güzelliğine ve kemâline nispeten ancak zayıf bir gölge olan Zât’a
her an, sayısız yönde n muhtaç ve O’nun sınırsız ihsanlarına mazhar olan
insanın, O’nun rızasını ve arzularını anlamak hususunda  ne derece istekli
ve meraklı olması gerektiğini anlarsın.
İşte Zât-ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam) yetmiş bin perde arkasında1484
o Ezel ve Ebed Sultanı’nın rızasını kazandıracak amelleri doğrudan
doğruya Mirac’ın neticesi olarak hakkalyakîn1485 işitmiş, getirip insanlığa
hediye etmiştir.1486
1484 Arada yetmiş bine yakın perde olduğuna dair bkz. Ebû Ya’lâ, el-Müsned 13/520; et-Taberânî,
el-Mu’cemü’l-Evsat 6/278, 8/382. Ayrıca bu perdeler olmasa, Cenâb-ı Hakk’ın azametinden
her şeyin mahvolacağına dair bkz. Müslim, îmân 293; İbni Mâce, mukaddime 13.
1485 Marifet mertebesinin en yükseği. Hakikati bizzat yaşayarak görme hali.
1486 Bkz. Buhârî, menâkıbu’l-ensar 42; Müslim, îmân 279, müsâfirîn 253; Tirmizî, tefsîru sûre (53)
1.
Evet, insanlık ayda ne olduğunu  çok merak eder; ister ki, biri gidip oradan
haber getirsin... H em bunun için ne kadar fedakârlık gösterir. Eğer ayda ne
olduğunu  anlasa, ne kadar hayrete ve meraka düşer. Halbuki ay, öyle bir
Mâlikü’l Mülk’ün memleketinde geziyor ki, orada ancak bir sinek gibi
yerkürenin etrafında döne r. Yerküre pervane gibi güne şin etrafında uçar.
Güneş, binlerce lamba içinde bir lambadır ki, o yüce Mâlikü’l Mülk’ün bir
misafirhanesine ışık verir. İşte Zât-ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam)
böyle bir Zât-ı Zülcelâl’in icraatını, hayret verici sanatlarını ve bekâ
âlemindeki rahmet hazinelerini görmüş, gelmiş ve insanlığa bildirmiştir.
İşte insanlık o zâtı tam bir merak, hayret ve aşkla dinlemezse akla ve
hikmete ne kadar zıt hareket etmiş olacağını anlarsın.
Üçüncü Meyve
Ebedî saadet definesini görmüş, anahtarını alıp getirmiş, cinlere ve
insanlara hediye etmiştir. Evet, Mirac vasıtasıyla ve kendi gözüyle cenneti
ve sonsuz güzellik sahibi Rahman’ın rahmetinin bâki cilvelerini görmüş,
ebedî saadeti kesin bir şekilde, hakkalyakîn anlamıştır. Ebedî saadetin
varlığının müjdesini cinlere ve insanlara armağan getirmiştir. Biçare
cinler ve insanlar, sürekli değişen bir dünya da, yokluk ve ayrılık
sarsıntıları içindeki mevcudatın zamanın akışı ve zerrelerin hareketleri ile
ebedî yokluk ve ayrılık denizine dökül düğü , yürek paralayan bir vaziyette
bulundukl arı sırada, böyle bir müjdenin ne kadar kıymetli, kendilerini
ebedî yokluğa mahkûm  zanneden fâni cin ve insanlar için ne kadar saadet
verici olduğu tarif edilmez. Bir adam idam edileceği anda affedilse ve
kendisine padişaha yakın bir saray verilse, ne kadar sevinir... İşte bütün
cinler ve insanlar sayısınca böyle sevinçleri topla, sonra bu müjdenin
kıymetini kıyasla…
Dördüncü Meyve
Cenâb-ı Hakk’ın eşsiz güzelliğini görme meyvesini kendi aldığı gibi, o
meyveye ulaşmanın her mümin için mümkün olduğu  müjdesini de cinlere
ve insanlara hediye getirmiştir. O meyvenin ne kadar leziz, hoş ve güzel
olduğunu şununl a kıyaslayabilirsin: Kalbi bulunan her insan güzellik,
kemâl veya ihsan sahibi birini sever. Ve o sevgi de güzelliğin, kemâlin ve
ihsanın derecesine göre artar, hayranlık mertebesine gelir; insan sevdiğine
canını verecek kadar muhabbet bağlar. Yalnız bir defa görmesine rağmen
dünya sını feda edecek hale gelir. Halbuki bütün varlıklardaki güzellik,
kemâl ve ihsan; Cenâb-ı Hakk’ın cemâl, kemâl ve ihsanına nispeten küçük
birkaç parıltının güne şe nispeti gibi bile değildir. İşte, nihayetsiz bir
muhabbete, görme arzusuna ve iştiyaka lâyık, sonsuz haşmet ve kemâl
sahibi bir Zât’ı ebedî hayatta görmeye muvaffakiyetin ne kadar saadet ve
sevinç kaynağı, hoş  ve güzel bir meyve olduğunu i nsan isen anlarsın.
Beşinci Meyve
İnsanın, kâinatın kıymetli bir meyvesi ve onun Sâni’inin sevdiği nazlı bir
varlık olduğu, Mirac ile anlaşılmış ve Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) o meyveyi cinlere ve insanlara getirmiştir. Küçük bir mahlûk,
zayıf bir hayvan, aciz bir şuur sahibi varlık olan insanı o meyve ile o kadar
yüks ek bir mertebeye çıkarır ki, onu bütün varlıkların üstünde  bir şeref
makamına eriştirir. Hem öyle bir sevinç ve mutluluk verir ki, tarif
edilmez. Çünkü mesela basit bir askere, “Bunda n böyle mareşalsin.”
denilse ne kadar memnun olur. İşte fâni ve aciz, konuşan bir hayvan
hükm ünde ki, daima yokluk ve ayrılık sillesini yiyen biçare insana birden,
“Tıpkı bu dünya da hayal hızıyla, ruhun genişliğiyle, aklın serbestliğiyle,
kalbin bütün arzularıyla mülk ve melekût âlemlerinde gezmeye ve seyre
muvaffak olduğun gibi, bâki bir cennette, ebedî saadette Rahîm ve Kerim
bir Rahman’ın rahmetinde cemâlini görmeye de muvaffak olursun.”
denildiği vakit, insanlığı kaybolmamış bir insanın kalbinde ne kadar derin
ve ciddi bir sevinç hissedeceğini hayal edebilirsin.
Şimdi, bizi dinleyen zâta deriz ki: İnkâr gömleğini yırt, at. Mümin
kulağını geçir ve Müslüman gözlerini tak! Sana iki küçük temsille birkaç
meyvenin kıymet derecesini göstereceğiz.
• Mesela: Seninle beraber bir memleketteyiz. Görüyoruz ki, her şey hem
bize hem birbirine düşman ve yabancı... Her taraf müthiş cenazelerle
dolu... İşitilen sesler yetimlerin ağlayışı, mazlumların çığlıklarıdır. İşte
biz öyle bir vaziyetteyken biri gitse ve o memleketin padişahından bir
müjde getirse… O müjde ile bize yabancı olan varlıklar dost şekline
girse… Düşman gördüğüm üz kimseler birer kardeşe döns e… O müthiş
cenazeler huşû içinde, Allah’ın büyükl üğünü  düşünerek zikir ve tesbihle
ibadet vazifesini yerine getiren birer kul şeklinde görünse… O yetimane
ağlayışlar, övgü dolu “yaşasın”lar hükm üne geçse… Ölümler, soygunl ar
ve gasplar terhis suretine döns e... Kendi sevincimizle beraber herkesin
sevincine ortak olsak… İşte o zaman o müjdenin ne kadar sevinç verici
olduğunu elbette anlarsın. İşte Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
Mirac’ının bir meyvesi olan iman nurunda n önce, dalâlet nazarıyla
bakıldığı vakit şu kâinattaki bütün varlıklar yabancı, zararlı, rahatsız edici
ve dehşet verici görünür. Dağ misali cisimler müthiş birer cenaze gibidir.
Ecel âdeta herkesin başını kesip yokluk kuyus una atar. Bütün sedalar,
ayrılık ve yokluktan gelen çığlıklar olduğu halde ve dalâlet öyle tasvir
ettiği sırada; Mirac’ın meyvesi olan iman hakikatleri nasıl bütün varlıkları
sana kardeş, dost ve Sâni-i Zülcelâl’ini zikir ve tesbih eder1487 bir halde
gösterir. Ölüm ve yokluğun bir nevi terhis ve vazifeden azat etmek,1488 o
seslerin ise aslında birer tesbihat olduğun u sana bildirir. İşte bu hakikati
tam görmek istersen, İkinci ve Sekizinci Söz’lere bak.
1487 Bkz. Ra’d sûresi, 13/13; İsrâ sûresi, 17/44; Nûr sûresi, 24/41; Zümer sûresi, 39/75.
1488 Bkz. Bakara sûresi, 2/46, 156; Mü’minûn sûresi, 23/160.
• İkinci Temsil: Seninle beraber çöl gibi büyük bir yerdeyiz. Kum denizi
fırtınasında, gece çok karanlık olduğunda n elimizi bile göremiyoruz.
Kimsesiz, koruyuc usuz, aç, susuz ve ümitsiz bir vaziyetteyken birden bir
zât, o karanlık perdesinden geçip yanımıza gelerek bize bir otomobil
hediye etse, bizi ona bindirse ve birden, istikbalimiz temin edilmiş, bizim
için gayet merhametli bir koruyuc u bulunmuş, yiyecek ve içecekler
hazırlanmış bir halde bizi cennet gibi bir yere bıraksa ne kadar memnun
oluruz, bilirsin.
İşte o büyük çöl bu yeryüzüdür. O kum denizi, hadiseler içinde zerrelerin
hareketleri ve zamanın akışıyla çalkalanan varlıklar ve biçare insandır.
Her insan, kalbi endişeyle yaralı olduğu halde geleceği dalâlet nazarıyla,
müthiş karanlıklar içinde görüyor. Feryadını işitecek kimseyi bilmiyor.
Ölesiye aç ve susuzdur. İşte Mirac’ın meyvesi olan Cenâb-ı Hakk’ın
rızasını kazandıracak şeyler ile şu dünya , gayet kerim bir Zât’ın
misafirhanesi, insanlar da onun misafir ve memurları; gelecek ise cennet
gibi güzel, rahmet gibi şirin ve ebedî saadet gibi parlak göründüğü vakit,
bunun ne  kadar hoş, güz el, şirin bir meyve olduğunu a nlarsın.
Bizi dinleyen zât diyor ki: “Cenâb-ı Hakk’a yüz binlerce hamd ve şükür
olsun ki inkârdan kurtuldum, tevhid dairesine girdim, tam inandım ve
kâmil imanı kazandım.”
Biz de deriz ki: Ey kardeş! Seni tebrik ediyoruz. Cenâb-ı Hak bizleri,
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) şefaatine mazhar eylesin.
Âmin...
ِ اَِْْاجِ وَََاءُ َََِْْ ََِعَ ِْ أََِِِ اَْارَِِ اََُْ وَََٰ َِ اَْ ِِشاَُُّٰ َ ع
1489َرِ إِٰ اِِٰ اََِْْ ِْ أَولِ اَْ۪ وَأََِْ۪ أٍَََُْ وََٰ اَِٰ اََُْ ََِ مزَاغ
1489 “Allahım! İşaretiyle ayın ikiye bölündüğü, parmaklarından suyun Kevser gibi aktığı, Mirac’ın
ve ‘Gözü kaymadı.’ (Necm sûresi, 53/17) ayetinin sahibi Efendimiz Muhammed’e (sallallâhu
aleyhi ve sellem), O’nun bütün âl ve ashabına dünyanın evvelinden mahşerin sonuna kadar rahmet
eyle.”
1490ََُْ اَُِْ اَِْ َََْۘ إَِ أَِْ ََۤ إِ ََََُْ َ ع
1490 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1491ُِ اَُِِْ إَِ أََْ ارََ ََْ م
1491 “Ey Rabbimiz! Bu hizmetimizi kabul buyur! Her şeyi hakkıyla işiten ve bilen ancak sensin.”
(Bakara sûresi, 2/127)
1492َْْ ََِۤ أَوْ أََْ َ ُٰاَِْۤ إِنرََ
1492 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286)
1493 ََََْْإِذ ََُُ ََْ ْزِغرََ َ تُ
1493 “Ey bizim Kerîm Rabbimiz, bize hidayet verdikten sonra kalblerimizi saptırma!” (Âl-i İmran
sûresi, 3/8)
1494ْءٍ ٌَِۚ إَِ َٰ ُ َُورََ وَاِْْ َََۤ أَِْْ ََ نرَب
1494 “Ey Kerîm Rabbimiz, nurumuzu daha da artır, tamamına erdir, kusurlarımızı affet, çünkü Sen
her şeye kadirsin.” (Tahrîm sûresi, 66/8)
1495َُ ِِّٰ رَب اَََُِْْْٰ أَنِ اَْْوَاُِٰ د
1495 “Onların duaları ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi,
10/10)
Şakk-ı Kamer (Ayın Yarılması) Mucizesine Dairdir
On Dokuzuncu ve Otuz Birinci Söz’lerin Zeyli
ِ ِّٰ اِْٰ اِِِْــــــ
1496َُُِْا وََُُا ٌِْ ََوْا اًَٰ ُِْوَإِنْ ۝اَْ اََُْاَََِِْ اَُ وَ
1496 “Kıyamet saati yaklaştı, ay bölündü. Ama o müşrikler ne zaman bir mucize görseler sırtlarını
döner, ‘Bu, kuvvetli ve devamlı bir büyüdür’ derler.” (Kamer sûresi, 54/1-2)
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) ay gibi parlak bir mucizesi
olan ayın yarılması (şakk-ı kamer1497) hadisesini çürük vehimlerle
gölgelemek isteyen felsefeciler ve onların muhakemesiz taklitçileri diyor
ki: “Eğer ay gerçekten ikiye bölünseydi, bu hadise bütün âlem tarafından
bilinirdi. Bütün tarihlerin bunu na kletmesi gerekirdi.”
1497 Ayın yarılması, iki parça olması.
Cevap: Ayın yarılması, Resûl-u Ekrem’in peygamberlik davasına delil
olarak, o davayı işiten ve inkâr eden, orada hazır bulunan bir cemaate,
gece vakti, herkes uykuda yken, ani bir şekilde gösterilmiştir. Hem ayın
doğduğu zamanların farklılığı, sis ve bulutlar gibi onu görmeye mâni
sebeplerin varlığı ile beraber, o devirde medeniyet her yere
yayılmadığından, bazı toplumlara has kaldığından ve pek az kişi
gökyüz ünü rasat ettiğinden, o hadisenin her yerden görülmesi, bütün
tarihlere geçmesi elbette lâzım değildir.1498 Ayın yarılması hadisesinin
önünde n bu evham bulutlarını dağıtacak pek çok noktadan şimdilik beş
“nokta”yı dinle...
1498 el-Gazâlî, Fedâihu’l-bâtıniyye 1/140-141; en-Nevevî, Şerhu Sahîh-i Müslim 17/143-144; İbni
Hacer, Fethu’l-bârî 7/185-186.
Birinci Nokta
O zaman ve zemindeki kâfirlerin gayet şiddetli inatları tarihçe mâlum ve
meşhur olduğu, Kur’an-ı Hakîm 1499رُوَاَْ اََْ diyerek şu vakayı bütün
âleme haber verdiği halde; Kur’an’ı inkâr eden o kâfirlerden hiçbiri bu
ayeti yalanlamaya kalkışmamış, Kur’an’ın haber verdiği şu vakayı inkâr
etmek için ağzını açmamıştır. Eğer o hadise, o zaman kâfirler için kesin ve
gerçekleşmiş olmasaydı, bu ayeti delil sayarak gayet dehşetli bir
yalanlamaya girişir ve Hazreti Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)
davasını çürütmek için hücum ederlerdi. Halbuki siyer ve tarih kitapları,
şu hadiseye dair, onunl a münasebeti olan kafirlerin böyle hiçbir şeyini
nakletmemiştir.
1499 “Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1)
Yalnız 1500ٌِْ َُِْوََُُا س ayetinin beyan ettiği gibi, tarihlerde nakledilen
şudur: O hadiseyi gören kâfirler, bunun sihir olduğunu iddia etmiş ve
“Bize sihir gösterdi. Eğer başka taraflardaki kervan ve kafileler de
görmüşse hadise doğrudur; yoks a bize sihir yapmıştır.” demişler.
Sabahleyin Yemen’den ve başka taraflardan gelen kafileler böyle bir
hadiseyi gördüklerini haber verince kâfirler, Fahr-i Âlem (aleyhissalâtü
vesselam) hakkında (hâşâ) şöyle demiş: “Ebû Talib’in yetiminin sihri
göklere de tesir etti.”1501
1500 “(Müşrikler:) ‘Bu, kuvvetli ve devamlı bir büyüdür’ derler.” (Kamer sûresi, 54/2)
1501 et-Tayâlisî, el-Müsned 1/38; Ebû Nuaym, Delâilü’n-Nübüvve s. 281. Ayrıca bkz. Kamer
sûresi, 54/2; Tirmizî, tefsîru sûre (54)
İkinci Nokta
Sa’d-ı Teftâzânî gibi büyük muhakkiklerin çoğu demiştir ki: “Ayın
yarılması;1502 Resûl-u Ekrem’in parmaklarından su akması, o suyu büt ün bi r
orduya  içirmesi,1503 hutbe okurken dayandığı kuru direğin Allah
Resûlü’nden (aleyhissalâtü vesselam) ayrılacağı için ağlaması ve bunu
bütün cemaatin işitmesi gibi tevatür derecesindeki hadiselerdendir.1504 Yani
onu tabakadan tabakaya öyle geniş bir cemaat nakletmiştir ki, yalanda
birleşmeleri imkânsızdır. Bu hadise, meşhur Halley kuyruklu yıldızının
bin sene önce görünmüş olması gibi, tevatür derecesindedir. Varlığı,
görmediğimiz Serendib Adası’nın1505 varlığı gibi, tevatürle kesindir.” İşte
böyle kesin ve şahitliğe dayanan meselelerde vehimler yüzünde n şüphe ye
düşmek akılsızlıktır. Bu çeşit hadiselerin yalnızca akıl dışı olmaması
yeter. Kaldı ki, ayın yarılması, bir dağın volkanla ikiye bölünmesi gibi
mümkündür .
1502 Buhârî, menâkıb 27, menâkıbü’l-ensâr 36, tefsîru sûre (54) 1; Müslim, münâfikîn 43-48.
1503 Buhârî, menâkıb 25, meğâzî 35; Müslim, fezâil 6, 7, imâre 72, 73.
1504 Bkz. el-Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye 1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-Merâm 1/356-357; el-Îcî,
Kitâbü’l-Mevâkıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd 5/17.
1505 Hindistan’ın güneyindeki Seylan adası.
Üçüncü Nokta
Mucize, peygamberlik davasını ispat ve inkârcıları ikna etmek içindir,
inanmaya mecbur bırakmak için değil. Öyleyse peygamberlik davasını
işitenlere ikna edici bir mucize göstermek lâzımdır. Aynı mucizeyi bütün
âleme göstermek veyahut herkesi iman etmeye mecbur bırakır derecede
bir açıklıkla ortaya koym ak, Hakîm-i Zülcelâl’in hikmetine zıt olduğu
gibi, imtihan sırrına da terstir. Çünkü imtihan sırrı, “akla kapı açmayı,
iradeyi elden almamayı” gerektiriyor. Eğer Fâtır-ı Hakîm ayı –
felsefecilerin heveslerine göre– bütün âleme göstermek için bir iki saat
öyle ikiye bölünmüş halde bıraksaydı ve bu hadise bütün tarihlere
geçseydi, o vakit başka gökyüz ü hadiseleri gibi; ya peygamberlik davasına
delil olmazdı ve Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliğine ait hususiyeti kalmazdı ya da öyle apaçık bir mucize
olurdu ki, aklı kabule mecbur bırakır, iradeyi elden alırdı ve herkes ister
istemez Allah Resûlü’nün peygamberliğini tasdik ederdi. Ebû Cehil gibi
kömür ruhlularla Ebû Bekri-s’Sıddık gibi elmas ruhlu insanlar aynı
seviyede kalır, imtihan sırrı kaybolurdu. İşte bu sırdandır ki, o hadise hem
aniden hem gece vakti herkes uykuda yken gerçekleşti ve ayın doğduğu
zamanların farklı olması, sis ve bulut gibi başka mâniler de perde
kılınarak büt ün âleme gösterilmedi veyahut tarihlere geçirilmedi.
Dördüncü Nokta
Şu hadise, gece vakti herkes uykuda yken, ani bir şekilde
gerçekleştiğinden, elbette dünya nın her tarafından görülmeyecekti. Bazı
kimselerce görülse de, onlar gözlerine inanmayacaktı. İnansalar da, elbette
böyle mühim bir hadise, tek bir kişi tarafından aktarılan bir haberle
tarihlere bâki bir sermaye olmayacaktı.
Bazı kitaplardaki, “Ay, iki parça olduktan sonra yere inmiş.” ilavesini ise
tahkik ehli zâtlar reddetmiş, “Şu apaçık mucizeyi kıymetten düşürmek
niyetiyle bunu be lki bir münafık ilave etmiştir.” demişler.
Hem mesela o vakitte, İngiltere cehalet sisiyle kuşatılmış, İspanya’da gün
yeni batmış, Amerika’da gündüz , Çin’de ve Japonya ’da sabah olduğu gibi,
başka yerlerde de başka sebeplerden dolayı o hadise elbette
görülmeyecekti. Şimdi şu akılsız itirazcıya bak, diyor ki: “İngiltere, Çin,
Japonya , Amerika gibi ülkelerin tarihleri bunda n bahsetmiyor. Öyleyse
gerçekleşmemiştir.” Bin lânet onun gi bi Avrupa dalkavuklarının başına...
Beşinci Nokta
Ayın yarılması, kendi kendine, bazı sebepler neticesinde olmuş, tesadüfî,
tabiî bir hadise değildir ki, alışılmış tabiat kanunları ona uygul ansın.
Güneşin ve ayın sonsuz hikmet sahibi Hâlık’ı, Resûlünün (sallallâhu
aleyhi ve sellem) peygamberliğini tasdik ve davasını aydınlatmak için o
hadiseyi harikulâde olarak yaratmıştır. O mucize, irşad ve imtihan sırrının
ve peygamberliğin hikmetinin gereğince, rubûbi yetin hikmetinin istediği
insanları delille susturmak için gösterilmiştir. O hikmet sırrının
gerektirmediği, istemediği ve peygamberlik davasını henüz işitmemiş
olan, yeryüzünün farklı yerlerindeki insanlara o hadise, sis, bulutlar ve
ayın farklı zamanlarda doğm ası, bazı memleketlerde henüz çıkmamış
olması, bazılarında gündüz  ve sabah, bir kısmında ise güneşin yeni batmış
olması gibi, onu görmeye mâni pek çok sebep perde kılınarak
gösterilmemiştir. Eğer o mucize bütün insanlığa gösterilseydi ya Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğine işaret ve bir
peygamberlik mucizesi olarak gösterilecekti, o zaman Allah Resûlü’nün
peygamberliği apaçık bir dereceye çıkacaktı. Herkes tasdike mecbur
olacak, ortada irade kalmayacaktı. Oysa iman, akıl ve irade iledir; yoksa
imtihan sırrı kaybolur. Ya da o mucize sırf bir gökyüz ü hadisesi olarak
gösterilecekti, o vakit Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliğiyle münasebeti kesilecek ve ona has olmayacaktı.
Kısacası: Ayın yarılması hadisesinin mümkün olduğuna  şüphe  kalmadı,
mesele kesin bir şekilde ispat edildi. Şimdi o hadisenin gerçekleştiğini
gösteren pek çok de lilden altısına1506 HAŞİYE işaret edeceğiz.
1506 HAŞİYE Yani altı defa icmâ suretinde, gerçekleştiğine dair altı delil vardır. Bu makam çok izah
gerektirdiği halde maalesef kısa kalmıştır.
Şöyle ki:
Hepsi çok adil olan sahabilerin, o hadisenin gerçekleştiğinde ittifak
etmesi.. hakikati araştırıp delilleriyle bilen büt ün tefsircilerin,
1507ََُوَاَْ الْ
1507 “… Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1)
ayetinin tefsirinde o hadisenin vuku bulduğunda  birleşmeleri..1508 olan
biteni dosdoğru rivayet eden bütün hadis âlimlerinin pek çok senetle ve
çeşitli kanallarla o hadisenin gerçekleştiğini nakletmesi.. perdeli
hakikatleri Allah’ın izni ile keşfeden ve ilhama mazhar olan bütün evliya
ve sıddıkların şahitliği.. kelâm ilminin, meşrepleri birbirinden çok uzak
olan imamlarının ve çok derin âlimlerinin tasdiki.. ve hadisin kesin ve
açık hükm üyle, dalâlet üzerinde birleşmeleri mümkün olmayan ümmet-i
Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam)1509 o hadiseyi kabul etmesi; ayın
ikiye bölündüğünü güne ş gibi ispat eder.
1508 Bkz. el-Vâhidî, el-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-Azîz 1/370; et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 27/84-88; el-
Beğavî, Meâlimü’t-Tenzîl 4/258.
1509 Tirmizî, fiten 7; Ebû Dâvûd, fiten 1; İbni Mâce, fiten 8; Dârimî, mukaddime 8.
Sözün Özü: Buraya kadar söylediklerimiz tahkik adına ve inkârcıları
susturmak içindi. Bunda n sonraki cümleler, hakikat adına ve iman
hesabınadır. Evet, tahkik böyl e dedi. Hakikat ise diyor ki:
Nasıl ki, Cenâb-ı Hakk’ın mahbubu1510 olma derecesine çıkan kulluğunda ki
velayetin en büyük kerameti ve mucizesi Mirac ile, yani bir dünya lının
bedeniyle gökl erde gezdirilmesiyle, peygamberlik semâsının nur saçan ayı
olan Nübüvve t Divanının Mührü’nün (aleyhissalâtü vesselam) o yüce
âlemin sakinlerine üstünlüğü ve mahbubi yeti gösterildi, velayeti ispat
edildi. Aynen öyle de, yeryüzüne bağlı, göğe  asılı olan ay, bir dünya lının
işaretiyle iki parça edilerek yeryüzünün  sakinlerine o zâtın
peygamberliğinin öyle bir mucizesi gösterildi ki, Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam), ayın açılmış iki nuranî kanadı misali
peygamberlik ve velayet gibi iki nuranî, parlak kanadıyla kemâlâtın en üst
mertebelerine uçmuş, Kâb-ı Kavseyn’e çıkmış, hem gök sakinlerinin hem
de yeryüzünde kilerin iftihar kaynağı olmuştur...
1510 Sevgili, sevilen.
1511ِْأَ اَْرْضِ وَاَٰاتَةُ وَاَِْتُ ِ اَِْ۪ وََٰ اَِٰ
1511 Ona (sallallâhu aleyhi ve sellem), âline ve ashabına yer ve gökler dolusu salât ve selamlar olsun.
1512ْتَ اَُِْ اََََُِْْۘ إَِ أَنْمَ ََۤ إِ َ عَََُْ َ ِ
1512 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
Otuz İkinci Söz
Bu söz üç mevkıftan, yani duraktan oluşur.
Yirmi İkinci Söz’ün Sekizinci Lem’asını izah eden bir ilavedir. Şu âlemdeki
varlıkların Cenâb-ı Hakk’ın birliğine şahitlik ettikleri elli beş lisandan (ki
Katre Risalesi’nde onlara işarette bulunulmuştu) birinci lisanın bir
tefsiridir. Ve 1513ا ُّٰ ََََََّلَِِۤ اٌَِٰ إَِْ َنَ  ayetinin pek çok hakikatinden
temsil sureti giydirilmiş bir hakikattir.
1513 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan başka ilahlar bulunsaydı oraların nizamı bozulurdu.” (Enbiyâ
sûresi, 21/22)
Birinci Mevkıf
ِ ُّٰ ََََََِِۤ اٌَِٰ إ
ُوتُمَي اَلٌّ يَحَ وُهَوُ ِمُيَو۪ يْحُيُ دْمَحْالُ هَلَوُ كْلُمْالُ هَلُ هَلَ ِرَش اَلُ هَدْحَوُ هّٰا اَّلِإَ هٰلِإ اَل
1514 ُِصَمْالِ هْيَلِإَوٌ ِدَقٍ ءْيَشِّ لُك ىٰلَعَ وُهَوُ رْيَخْالِ هِدَيِب
1514 “Allah’tan başka ilah yoktur. O birdir. Ortağı yoktur. Mülk tamamen O’nundur. Ezelden ebede
her türlü hamd ve övgü, şükür ve minnet O’na mahsustur ve O’na lâyıktır. Hayatı veren de,
alan da O’dur. O, ezelî ve ebedî hayat sahibidir. Bütün iyilikler O’na aittir; O, yapılan her hayrı
kaydeder ve karşılığını verir. O’nun her şeye gücü yeter ve hiçbir şey O’na ağır gelmez. Dönüş
yalnız O’nadır.” (Bkz. Tirmizî, deavât 36; Nesâî, menâsik 163; İbni Mâce, ticârât 40, menâsik
84).
Bir Ramazan gecesinde tevhidi, Allah’ın birliğini ifade eden şu beyanın on
bir cümlesinin her birinde bir tevhid mertebesi ve müjde bulunduğunu ve
o mertebelerden yalnız 1515َ ََِ َُ sözünde ki mânâyı herkesin anlayacağı
basit bir temsille, hayalî bir münazara tarzında, eşyanın hal diliyle
söylediğini kelimelere dökm ek suretiyle söylemiştim. Bana hizmet eden
kıymetli kardeşlerimin ve mescit arkadaşlarımın arzu ve istekleri üzerine
o hayalî konuş mayı yazıyorum. Şöyle ki:
1515 Ortağı yoktur.
Her şeyi tabiata ve sebeplere verenlerin, Allah’a ortak koşan her çeşit
kâfirin ve dalâlet ehlinin varsaydıkları, O’na şirk koştukları her şey adına
bir şahıs farz edelim. O farazî şahıs, âlemdeki varlıklardan birine rab
olmak istiyor ve hakiki mâlik olduğunu i ddia ediyor.
İşte bu iddiadaki şahıs, varlıkların en küçüğü olan bir zerreye rast gelir.
Onun rabbi ve hakiki sahibi olduğunu zerreye tabiat ve felsefe diliyle
söyler. O zerre de hakikatin ve Rabbanî hikmetin diliyle der ki: “Ben
sayısız vazife görüyorum. Eşsiz bir sanatla yaratılmış her varlığa ayrı ayrı
girip işliyorum. Sende bana bütün o vazifeleri gördürecek ilim ve kudret
varsa.. hem kendim gibi had ve hesaba gelmez zerrelerle beraber gezip1516
HAŞİYE iş görüyoruz; eğer emsalim olan bütün o zerreleri de istihdam edip
emrin altına alacak bir hükm ün ve iktidarın varsa.. hem kusursuz bir
intizam ile bir parçası olduğum  varlıklara, mesela kandaki alyuva rlara
hakiki mâlik olabilir ve onu idare edebilirsen; işte o zaman benim rabbim
olduğunu iddia et, beni Cenâb-ı Hak’tan başkasına isnat et. Yoksa sus!
Bana rab olamadığın gibi müdahalede de bulunamazsın. Çünkü
vazifelerimizde ve hareketlerimizde o kadar mükemmel bir intizam var ki,
sonsuz bir hikmet ve kuşatıcı bir ilim sahibi olmayan, bize parmak
karıştıramaz. Eğer karışsa, karıştıracaktır. Halbuki senin gibi ruhsuz, aciz,
kör ve iki eli tesadüf ve tabiat gibi iki körün elinde olan bir şahıs, hiçbir
şekilde bize el uzatamaz.”
1516 HAŞİYE Evet, zerrelerden gezegenlere kadar hareket eden her şey, Cenâb-ı Hakk’ın
kendilerindeki samediyetinin ve birliğinin mührünü gösterdikleri gibi, hareketleriyle de
gezdikleri her yeri O’nun birliği namına zapt ederler. Oranın, kendi mâliklerinin mülküne dâhil
olduğunu ilan ederler. Hareket etmeyen varlıklar ise bitkilerden sabit yıldızlara kadar birer
vahdaniyet mührü hükmündedir ki, bulundukları mekânın Yüce Yaratıcılarının bir mektubu
olduğunu gösterirler. Demek ki, her bir bitki, her bir meyve birer vahdaniyet ve vahdet
mührüdür; mekânlarının ve vatanlarının, vahdet namına Yaratıcılarının bir mektubu olduğunu
gösterirler. Kısacası: Her bir şey, hareketiyle bütün eşyayı Cenâb-ı Hakk’ın birliği namına zapt
eder. Demek ki, bütün yıldızları elinde tutamayan, bir tek zerreye rab olamaz.
O iddia sahibi şahıs ise maddecilerin dedikleri gibi der ki: “Öyleyse sen
kendi kendine mâlik ol! Neden başkasının hesabına çalıştığını
söylüyorsun?” Zerre ona cevaben şöyle der: “Eğer güne ş gibi bir aklım,
onun ışığı gibi engin bir ilmim, sıcaklığı gibi geniş bir kudretim,
ışığındaki yedi renk gibi kuşatıcı duygul arım ve gezdiğim her yere,
işlediğim her varlığa bakan birer yüzüm, birer gözüm bulunsaydı ve her
şeye sözüm geçseydi, belki senin gibi ahmaklık yapıp kendi kendime
mâlik olduğum u iddia ederdim. Haydi defol git, sana benden iş çıkmaz!”
İşte Allah’a ortak koşanların vekili, zerreden ümidini kesince
alyuvarlardan medet umarak kandaki alyuva rlardan birine rast gelir. Ona
sebepler adına, tabiat ve felsefe diliyle der ki: “Ben senin rabbin ve
mâlikinim.” O alyuva r, yani yuvarlak kırmızı varlık, ona hakikatin ve ilahî
hikmetin diliyle şöyle cevap verir:
“Ben yalnız değilim. Eğer mührümüz, memuriyetimiz ve düzenimiz aynı
olan kan ordusunda ki bütün benzerlerime sahip olabilirsen ve gezdiğimiz,
tam bir hikmetle çalıştırıldığımız bütün beden hücrelerine hükm edecek
ince bir hikmetin ve büyük bir kudretin varsa göster. Eğer gösterebilirsen
belki iddianda bir mânâ bulunabilir. Halbuki senin gibi bir sersem,
elindeki sağır tabiat ve kör kuvve tle, değil bize sahip olmak, zerre kadar
bile karışamaz. Çünkü bizdeki düzen o kadar mükemmeldir ki, ancak her
şeyi gören, işiten, bilen ve yapan bir Zât bize hükm edebilir. Öyleyse sus!
Vazifem o kadar mühim ve içinde bulunduğum  düzen o kadar kusursuz ki,
senin böyle karmakarışık sözlerine cevap vermeye vaktim yok.”  Ve onu
kova r.
Sonra o iddiacı şahıs alyuva rı kandıramadığı için gider, bedendeki hücre
denilen odacığa rast gelir. Felsefe ve tabiat diliyle ona: “Zerreye ve
alyuva rlara söz geçiremedim, belki sen sözümü dinlersin. Çünkü sen gayet
küçük bir menzil gibi birkaç şeyden yapılmışsın. Öyleyse ben seni
yapabilirim. Sen benim eserim ve hakiki mülküm ol.” der. Hücre ona
cevaben, hikmet ve hakikat diliyle der ki:
“Ben gerçi küçücük bir şeyim. Fakat pek büyük vazifelerim, pek ince
münasebetlerim ve hem bedenin her hücresiyle hem de bütünüyl e
bağlarım var. Mesela, atar ve toplardamarlara, sinir sistemine, vücuda
gerekli gıdaları ayıran, fazlasını dışarı atan, o gıdaları bedene dağıtıp suret
veren uzuvlara karşı ince ve mükemmel vazifelerim bulunur. Eğer bütün
bedene, bütün damarlara, sinirlere ve uzuvlara şekil verip onları
düzenleyecek, çalıştıracak kudretin ve ilmin varsa.. benim emsalim, sanat
ve mahiyet bakımından kardeşim olan bütün beden hücrelerini idare
edecek tesirli kudretin, kuşatıcı hikmetin varsa göster, sonra beni
yapabileceğini iddia et! Yoksa haydi git! Alyuva rlar bana erzak getiriyor,
akyuva rlar ise bana hücum eden hastalıklara karşı koyuyor . İşim var, beni
meşgul etme. Hem senin gibi aciz, ruhsuz, sağır, kör bir şahıs bize hiçbir
şekilde karışamaz. Çünkü bizde o kadar ince, nazik ve mükemmel bir
düzen1517 HAŞİYE var ki; eğer bize hükmeden, mutlak Hakîm, Kadir ve Alîm bir
Zât olmazsa intizamımız bozulur, vazifelerimiz karışır.”
1517 HAŞİYE Her şeyi hikmetle ve sanatla var eden Sâni-i Hakîm, insan bedenini gayet muntazam bir
şehir gibi yaratmıştır. Damarların bir kısmı telgraf ve telefon telleri vazifesi görür. Bir kısmı da
çeşmelerin boruları hükmünde, âb-ı hayat olan kanın dolaşımını sağlar. Kanın içinde de iki
kısım kürecik yaratılmıştır. Bir kısmına alyuvarlar denir ki, bedenin hücrelerine erzak dağıtır,
ilahî bir kanunla onlara besin yetiştirir (tüccarlar ve erzak memurları gibi). Diğer kısmına ise
akyuvarlar denir ki, ötekilere nispeten daha azdırlar. Vazifeleri, hastalık gibi düşmanlara karşı
vücudu asker gibi savunmaktır. Ne vakit müdafaaya girseler mevlevî gibi iki dönüş hareketiyle
süratli, acayip bir vaziyet alırlar.
Bizzat kanın ise iki umumi vazifesi var. Biri, beden hücrelerindeki tahribatı tamir etmek; diğeri,
hücrelerin enkazını toplayıp bedeni temizlemektir. Atar ve toplardamarlar adında iki kısım
damardan biri temiz kanı getirir, dağıtır; temiz kanın mecrasıdır. Diğer kısmı ise enkazı
toplayan kirli kanın mecrasıdır, kanı nefesin geldiği akciğere gönderir.
Sâni-i Hakîm, havada da iki unsur yaratmıştır. Biri azot, diğeri oksijendir. Oksijen, nefes içinde
kana temas ettiği vakit, kanı kirleten yoğun unsur olan karbonu kehribar gibi kendine çeker.
İkisi birbirine karışır. Buhar olup karbon dioksit denilen zehirli gaz halinde bir maddeye
dönüşür. Hem vücut sıcaklığını sağlar, hem de kanı temizler. Çünkü Sâni-i Hakîm, oksijen ile
karbona kimya biliminde “aşk-ı kimyevî” tabir edilen şiddetli bir münasebet vermiştir. O iki
unsur birbirine yakın olduğu vakit, o ilahî kanunla birleşir. İlmen sabittir ki, birleşmelerinden
sıcaklık meydana gelir. Çünkü o birleşme, bir tür yanmadır.
Bu sırrın hikmeti şudur: O iki unsurun her birinin zerrelerinin ayrı ayrı hareketleri var. Birleşme
vaktinde her iki unsurun zerreleri birbirine karışır. Aynı anda hareket ederler. Böylece bir
hareket boşta kalır, çünkü birleşmeden önce iki hareketken, şimdi iki zerre bir oldu, her iki
zerre tek zerre hükmünde hareket etmeye başladı. İşte diğer hareket, Sâni-i Hakîm’in bir
kanunuyla sıcaklığa dönüşür. Zaten “Hareket ısıyı doğurur.” kaidesi, yerleşmiş bir kanundur.
Bu sırra binaen insan bedenindeki vücut ısısı bu kimyevi birleşmeyle sağlandığı gibi, kandaki
karbon alındığı için kan da temiz olur. İşte nefes vücuda girdiği vakit, vücudun hem âb-ı
hayatını temizliyor, hem hayat ateşini tutuşturuyor. Çıktığı vakit ağızda Cenâb-ı Hakk’ın kudret
mucizeleri olan kelimeleri meyve veriyor. ُِِْ اُُْلَُنَ َْ َََ ِ ُْ( Sanatı karşısında
akılların hayrete düştüğü Allah, her türlü kusur ve noksandan uzaktır, yücedir.)
Sonra o şahıs, hücreden de ümidini keser. Bir insanın bedenine rast gelir.
Yine kör tabiatın ve serseri felsefenin diliyle, tabiatçıların dedikleri gibi:
“Sen benimsin. Seni yapan benim veya sende hissem var.” der. İnsan
bedeni cevaben, hakikat ve hikmet lisanıyla ve kendisindeki intizamın hal
diliyle der ki:
“Eğer bütün benzerlerimi, yüzlerindeki kudret mührü ve yaratılış imzası
bir olan bütün insanların bedenlerini her şeyiyle idare edecek kudretin ve
ilmin varsa.. sudan ve havadan tut, bitki ve hayvanlara kadar benim
erzakımın mahzenlerine sahip olacak bir servetin ve hâkimiyetin varsa..
kılıfları olduğum  gayet geniş ve yüks ek ruh, kalb, akıl gibi manevî
latifeleri benim gibi dar, basit bir zarfa yerleştirerek kusursuz bir hikmetle
vazifelendirip ibadet ettirecek sonsuz bir kudretin ve hikmetin varsa
göster, sonra ‘Seni ben yaptım.’ de. Yoksa sus! Hem bendeki mükemmel
düzenin ve yüzümdeki birlik mührünün şahitliğiyle, benim Sâni’imin güc ü
her şeye yeter, O her şeyi bilir, görür ve işitir. Senin gibi sersem bir acizin
parmağı O’nun sanatına karışamaz, zerre kadar müdahale edemez.”
Allah’a ortak koşanların vekili, bedende de parmak karıştıracak yer
bulamaz ve gider, bu kez bütün insanlığa rast gelir. Kalbinden der ki:
“Şeytan bu dağınık, karmakarışık cemaat içine, onların iradelerine ve
toplum hayatlarına karıştığı gibi, belki ben de yaratılışlarına ait hallere
karışabilirim, parmak karıştıracak bir yer bulurum. Ve orada bir yer
bulunca beni kova n bedene ve beden hücresine de sözümü geçiririm.”
Onun için insan türüne yine sağır tabiatın ve sersem felsefenin diliyle der
ki: “Siz çok karışık bir şey gibi görünüyor sunuz . Ben sizin rabbiniz,
mâlikinizim veyahut sizde bir hissem var.” O vakit insan, hak ve hakikat
lisanıyla, hikmet ve intizamın diliyle cevap verir:
“Eğer bütün yeryüzüne giydirilen ve bizimle beraber bütün hayvan ve
bitkilerin yüz binlerce türünde n, rengârenk atkı ve iplerden tam bir
hikmetle dokuna n ve dikilen gömleği, yeryüzüne serilen ve yüz binlerce
canlı türünde n dokuna n, gayet nakışlı bir şekilde yaratılan kilimi yapacak
ve her an kusursuz bir hikmetle yenileyip tazeleyecek kudretin ve
hikmetin varsa.. eğer meyvesi olduğum uz yeryüzünü ve çekirdeği
olduğum uz âlemi idare edecek ve yaşamamız için gereken maddeleri
hikmet dengesiyle kâinatın her yerinden bize gönde recek kuşatıcı bir
kudretin ve hikmetin bulunuyo rsa.. ve yüzlerimizdeki kudret mührü aynı
olan bütün geçmiş ve gelecek emsalimizi yaratacak iktidara sahipsen,
belki ancak o zaman benim rabbim olduğunu iddia edebilirsin. Yoksa sus!
Benim türümdeki karmakarışıklığa bakıp parmak karıştırabileceğini
zannetme! Çünkü intizamımız mükemmeldir. O karmakarışık zannettiğin
haller, kudretin kader kitabına göre kusursuz bir düzenle çoğalttığı
nüshalardır. Çünkü bizden çok aşağı olan ve nezaretimiz altında bulunan
hayvan ve bitkilerin mükemmel intizamı gösteriyor ki, bizdeki
karışıklıklar, düz enli ve hikmetli bir tür yazıdır.
Hiç mümkün müdür ki, bir kilimin her tarafına yayılan bir atkı ipini
sanatla yerleştiren, o kilimin ustasından başkası olsun... Bir meyvenin
yaratıcısı, onun ağacını yaratandan başkası olsun… Çekirdeği meydana
getiren, o çekirdeğin bulunduğu cismin yaratıcısından başkası olsun…
Hem senin gözün kördür, yüzümüzdeki kudret mucizelerini,
mahiyetimizdeki yaratılış harikalarını görmüyorsun. Eğer görsen anlarsın
ki: Benim Sâni’im öyle bir Zât’tır ki, hiçbir şey O’ndan gizlenemez, O’na
nazlanamaz, ağır gelmez. Yıldızları yaratmak O’nun için zerreleri
yaratmak kadar kolaydır. Bir baharı bir çiçek kadar kolaylıkla var eder. O,
koca kâinatın çekirdeğini benim mahiyetime kusursuz bir düzenle
yerleştiren Zât’tır. Böyle bir Zât’ın sanatına senin gibi bir ruhsuz, aciz, kör
ve sağır parmak karıştırabilir mi? Öyleyse sus! Defol git!” Ve sonra onu
kova r.
Ardından o iddia sahibi şahıs gider, yeryüzüne serilmiş o geniş kilime,
zemine giydirilen gayet süslü, nakışlı gömleğe sebepler adına, tabiat ve
felsefe diliyle der ki: “Seni istediğim gibi idare edebilirim, sana mâlikim
veya sende hissem var.”
O vakit o gömlek, o kilim1518 HAŞİYE hak ve hakikat adına, hikmet diliyle o
şahsa cevap verir: “Eğer seneler ve asırlar sayısınca yeryüzüne giydirilip
sonra intizamla çıkarılan, geçmiş zamanın ipine asılan ve yeniden
giydirilecek olan, tam bir düzen içinde kader dairesinde programları ve
biçimleri çizilen, tayin edilen, gelecek zamanın şeridine takılan ve
muntazam, hikmetli, ayrı ayrı nakışları bulunan bütün o gömlekleri,
kilimleri dokuya cak, yaratacak kudretin ve sanatın varsa.. dünya nın
yaratılışından kıyamete, hatta ezelden ebede kadar uzanacak hikmetli ve
kudretli iki manevî elin varsa.. bütün atkılarımdaki bütün nakışları
dokuya cak, fertleri var edecek kusursuz bir intizam ve hikmetle tamir edip
yenileyecek iktidarın ve hikmetin varsa.. hem modelimiz hükm ünde ki,
bizi giyen ve kendine peçe ve çarşaf yapan yerküreyi elinde tutup
yaratabilirsen, işte o zaman benim rabbim olduğunu iddia et. Yoksa haydi
dışarıya! Burada kendine yer bulamazsın. Hem bizde öyle bir vahdet ve
ehadiyet mührü var ki, bütün kâinatı idaresi altında tutamayan, her şeyi
her haliyle, hareketiyle birden görmeyen, sayısız işi beraber yapamayan,
her yerde hazır ve nâzır, mekândan münezzeh olmayan ve sonsuz bir
hikmete, ilme ve kudrete sahip bulunmayan, bize sahip olamaz ve
müdahale edemez.”
1518 HAŞİYE O kilim hem canlıdır hem de düzenli bir hareket halindedir. Nakışları kusursuz bir hikmet
ve intizamla her vakit değişir. Ta ki onu dokuyan Ustasının isimlerinin çeşitli tecellilerini ayrı
ayrı göstersin.
Sonra o şahıs, “Belki yerküreyi kandırıp orada kendime bir yer bulurum.”
der. Gider, yerküreye1519 HAŞİYE yine sebepler adına ve tabiatın diliyle der ki:
“Böyle serseri gibi gezdiğinden, sahipsiz olduğunu gösteriyorsun. Öyleyse
sen benim olabilirsin.” O vakit yerküre, hak adına ve hakikat diliyle, gök
gürültüsü gibi bir seda ile ona şöyle der: “Halt etme!.. Ben nasıl serseri,
sahipsiz olabilirim? Benim elbisemi ve elbisemin içindeki en küçük bir
noktayı, bir ipi intizamsız mı buldun, hikmetsiz ve sanatsız mı gördün ki,
bana sahipsiz ve serseri diyorsun? Eğer senelik hareketimle yaklaşık yirmi
beş bin senelik1520 HAŞİYE bir mesafede, bir senede gezdiğim ve tam bir denge
ve hikmetle hizmetimi, vazifemi gördüğüm  o büyük dairenin hakiki sahibi
olabilirsen.. kardeşlerim hükm ündeki benim gibi vazifeli gezegenlere ve
onların gezdikleri bütün dairelere, imamımız olan ve kendisine bağlı
bulunduğum uz, rahmetin cazibesiyle takılı olduğum uz güne şi yaratıp
yerine yerleştirecek, beni ve diğer gezegenleri sapan taşı gibi ona
bağlayacak, kusursuz bir intizam ve hikmetle döndür üp istihdam edecek
sonsuz bir hikmetin ve kudretin varsa bana rab olduğunu iddia et, yoks a
haydi cehennem ol, git! Benim işim var, vazifeme gidiyorum. Hem
bizlerdeki haşmetli intizam, dehşetli hareketler ve hikmetli itaat
gösteriyor ki, bizim Ustamız, zerrelerden yıldızlara ve güne şlere kadar
bütün varlıkların itaatkâr birer asker gibi emirlerine uyduğu  bir Zât’tır. O,
bir ağacı meyveleriyle tanzim edip dona ttığı gibi, güne şi de gezegenlerle
kolayca düzene koya n bir Hakîm-i Zülcelâl ve Hâkim-i Mutlak’tır.”
1519 HAŞİYE Sözün Kısası: Zerre, o iddia sahibini alyuvarlara havale eder. Alyuvarlar onu hücreye,
hücre insan bedenine, insan bedeni bütün latifeleriyle insan türüne, insan her türlü canlıdan
dokunan yeryüzü gömleğine, yeryüzü gömleği yerküreye, yerküre güneşe, güneş ise yıldızlara
havale eder. Her biri der ki: “Git, benden yukarıdakine sahip olabilirsen sonra gel beni zapt
etmeye çalış. Eğer onu mağlup edemezsen beni de ele geçiremezsin.” Demek, bütün yıldızlara
sözünü geçiremeyen, bir tek zerreye bile rab olduğunu iddia edemez.
1520 HAŞİYE Bir dairenin yaklaşık yarıçapı yüz seksen milyon kilometre olsa, o daire yaklaşık yirmi
beş bin senelik mesafe olur.
O iddiacı şahıs, yeryüzünde  de yer bulamadığı için gider güneşe,
kalbinden der ki: “Bu çok büyük bir şeydir, belki içinde bir delik bulup bir
yol açarım. Böylece yerküreyi de kendime boyun eğdiririm.” Güneşe şirk
adına ve şeytanlaşmış felsefenin diliyle, Mecusilerin dedikleri gibi der ki:
“Sen bir sultansın, kendi kendine mâliksin, istediğini yaparsın.” Güneş ise
hak adına ve hakikatin lisanıyla, ilahî hikmetin diliyle cevap verir:
“Hâşâ, yüz bin defa hâşâ ve kellâ!.. Ben itaatkâr bir memurum. Efendimin
misafirhanesine ışık veren bir mumum. Bir sineğe, hatta bir sineğin
kanadına dahi gerçekten sahip olamam. Çünkü sineğin vücudunda  öyle
manevî cevherler ve göz, kulak gibi antika sanatlar var ki, onlar benim
dükkâ nımda yok, i ktidar dairemin dışındadır.” ve o iddiacı şahsı azarlar.
Sonra adam döne r, firavunlaşmış felsefenin diliyle der ki: “Madem
kendine mâlik değilsin, bir hizmetkârsın; o halde sebepler adına
benimsin.” O vakit güne ş, hak ve hakikat adına ve kulluğunun lisanıyla
karşılık verir: “Ben öyle birine ait olabilirim ki, O ancak emsalim bütün
ulvi yıldızları yaratan, göklere kusursuz bir hikmetle yerleştiren, tam bir
haşmetle döndür en ve mükemmel şekilde süsleyen bir Zât olabilir.”
Sonra o şahıs kalbinden şöyle der: “Yıldızlar hem çok hem de dağınık,
karmakarışık görünüyor lar. Belki onların içinde müvekkillerim adına bir
şey kazanırım.” İçlerine girer, onlara sebepler ve Allah’a ortak koştuğu
şeyler adına, küfürde çok ileri gitmiş felsefenin diliyle, yıldızlara tapan
kimselerin dedikleri gibi der ki: “Sizler çok dağınık olduğunuz dan ayrı
ayrı hâkimlerin hükm ü altında bulunuyor sunuz .” O vakit bütün yıldızlar
adına bir yıldız cevap verir:
“Ne kadar sersem, akılsız, ahmak ve körsün ki, yüzümüzdeki vahdet ve
ehadiyet mührünü görmüyor, anlamıyorsun. Bizdeki yüce, kusursuz düzeni
ve kulluğum uzun kanunlarını bilmiyorsun. Bizi başıboş zannediyorsun.
Bizler öyle bir Zât’ın sanatı ve hizmetkârlarıyız ki, O, denizimiz olan
gökleri, ağacımız olan kâinatı ve gezip dolaştığımız şu sonsuz uzayı
idaresi altında tutan Vahid-i Ehad’dır. Bizler dona nma elektrik lambaları
gibi, O’nun rubûbi yetinin kemâlini gösteren nuranî şahitler ve
rubûbi yetinin saltanatını ilan eden ışıklı delilleriz. Her bir küm emiz O’nun
saltanat dairesinde; ulvi, süflî, dünye vî, berzaha ve ahirete ait bütün
menzillerde saltanatının haşmetini gösteren ve ışık veren nuranî
hizmetkârlarız.
Evet, her birimiz o Vahid ve Ehad Zât’ın kudretinin birer mucizesi..
yaratılış ağacının muntazam birer meyvesi.. O’nun birliğinin nurlu
delilleri.. meleklerin birer menzili, birer bineği, birer mescidi.. yüce
âlemlerin birer lambası, birer güneşi.. rubûbi yet saltanatının birer şahidi..
uzayın birer süsü, birer sarayı, birer çiçeği.. gök denizinin nuranî birer
balığı ve gökyü zünün güzel birer gözüyüz .1521 HAŞİYE Hem hepimizde sükûne t
içinde bir sessizlik, hikmet içinde bir hareket, haşmet içinde bir ziynet,
intizam içinde bir yaratılış güzelliği ve ölçülü, mükemmel bir sanat
bulunduğunda n; Yüce Sâni’mizin birliğini, ehadiyetini, samediyetini ve
cemâl, celâl, kemâl vasıflarını bütün kâinata sayısız dille ilan ederiz.
Böyle olduğu halde, bizim gibi son derece saf, temiz, itaatkâr
hizmetkârları karmakarışıklık, düz ensizlik, va zifesizlik, ha tta sahipsizlikle
itham ettiğinden tokada müstahaksın.”
1521 HAŞİYE Cenâb-ı Hakk’ın hayret verici sanat eserlerine bakan, onları seyreden ve seyrettiren
işaretleriz. Yani gökler, sayısız gözle yeryüzündeki ilahî sanat harikalarını seyreder gibi
görünüyor. Gökyüzündeki melekler gibi, yıldızlar da hayret verici şeylerin mahşeri olan
yeryüzüne bakıyor ve şuur sahiplerini dikkatle baktırıyorlar, demektir.
Yıldız, o iddiacının yüzüne –şeytan taşlar gibi1522 öyle bir tokat vurur ki,
onu yıldızlar katından ta cehennemin dibine gönde rir. Ve beraberindeki
tabiatı1523 HAŞİYE evham derelerine, tesadüfü yokluk kuyus una, Allah’a ortak
koştuğu şeyleri imkânsızlık ve muhal karanlığına ve din karşıtı felsefeyi
aşağıların en aşağısı olan “esfel-i safilîn” mertebesinin dibine atar. O
yıldızla beraber bütün yıldızlar, 1524َََََا ُّٰ َّا اٌَِٰ إِلَْ َنَ َِِۤ mukaddes
fermanını okur ve “Bir sineğin kanadından göklerin kandillerine, Cenâb-ı
Hakk’ın mülkünde  ve icraatında ortağa bir sinek kanadı kadar bile yer
yoktur ki bir şey karışabilsin.” diye ilan ederler.
1522 Bkz. Mülk sûresi, 67/5; Sâffât sûresi, 37/6-8.
1523 HAŞİYE Fakat bu düşüşten sonra tabiat tevbe etti. Hakiki vazifesinin tesir ve bir şey yaratmak
olmadığını, belki kabul ve yaratmaya vesilelik olduğunu anladı. Ve kendisinin, ilahî kaderin bir
tür defteri -fakat değişen bir defteri-, Rabbanî kudretin bir çeşit programı ve Kadîr-i Zülcelâl’in
bir nevi fıtrî şeriatı ve kanunlar mecmuası olduğunu bildi. Tam bir acz ve itaat ile kulluk
vazifesini takındı. İlahî fıtrat ve Rabbanî sanat ismini aldı.
1524 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan başka ilahlar bulunsaydı oraların nizamı bozulurdu.” (Enbiyâ
sûresi, 21/22)
1525ُ اَُِْاۘ إَِ أََْ اَِْإِ َ َََْ ۤاََ َ َِْ َََُْ
1525 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
ي ََِْلِ وََْاَِِ فِرَةِ َََُِْ وَدَاجِ وَََِْ ِ ََِْ ٍَُ ََِ وََْ َٰ سَاَُّٰ 
1526ِ۪ أَََِْوََٰ اِٰ۪ وَََََِِْ 
1526 Allahım! Yarattığın varlık âlemlerinde senin birliğini pırıl pırıl yansıtan ve yine kâinat
sahnesinde birliğini gürül gürül ilan eden Efendimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve
sellem) ve bütün âline, ashabına salât ve selam eyle, âmin...
• • •
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ احِبِ
1527ََُِِْْ اَْرْضَ ََْ ارِ رََِْ ِّٰ ََْ َُْْ إِٰۤ اٰثَ
1527 “İşte bak, Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor!” (Rûm sûresi,
30/50)
ayetinin ezelî bağı ndan bi r çiçeğe işaret eden Arapça kısımlardır.
..َرَةٌََِةٌ ٌََُْ مُن اََ اََُْةَ َ ََ
ا اََُْةَ..تْ ََِْةٍ ََََُُُةَ أَوْ ََََْطِِ اََْاَِ الْوَُُِْ لِ
َءََ اََُْةَ..َْ َِِِ أَعْبَ اََُْةَ أَوْ زَظَِ ِِِ اََْئُِِْ
وَِْ..َِْ ََُتِ اَْةَ وََُِْ ِ اَْا اَٰرَهُ اَُْرََََِْ ََُُْ
اَِ..َُِ ِْ ُدِ رَب اَِ ََِِْ الََِْ ََِْ َِْ وََُِْ ِْ
هُ..َ أَََْ َِْنَا أَزََْ ََُُْ أَََْ إََُِْ مَََُُْ َ 
َ ََارَانْ َْ..ََْ اَْٰ ََوِي اََْرْ ََِْ رَا ََلْ َِْ اَزِْ 
يْ..وشْ ََِِْيِ ذَاتِ حَْ ََْ ََِتْ هُاَزِ
ٰ 
..رْ ََْيِ َ َو ذِْ اٰرَْْ ََدَارَْ ََ ُ هُوَرََْرَا زََنْ 
َْ.. رَاَْ ََِْْ َْ ا إَِٰ إِ َُ بَلَ
1528هْرَاَْ ََِْ اَََُّْٰ َ َْ بَْ َ َْ ََاَْ دََدَمْ ََُ
1528 Farsça kısmın tercümesi: “Hayal görüyor ki, bu ağaçlar meleklere ceset olmuş. Binlerce
semavî ney ile beraber. Onların neylerinden akıl, Hayy olan Allah’ın medih ve övgüsünü
işitiyor. Yaprakları birer dil olup daima ya Hayy, ya Hayy mânâsıyla ‘Hu Hu’ zikrini çekiyor.
Sanki her şey beraber ‘Lâ ilahe illâllâh’ diyor. Daima ya Hak deyip hayat hakkı istiyorlar.
Baştan başa ya Hayy ve Allah diyorlar.”
1529اَۤءِ َۤءً َُرًَوَََْ َِ 
1529 “Gökten bereketli bir su indirdik.” (Kaf sûresi, 50/9)
Arapça kısmın tercümesi:
Çiçek açmış her bir ağaç âdeta güzelce yazılmış manzum bir kasidedir ki,
o kaside sonsuz haşmet sahibi Yüce Fâtır’a açık övgül eri şairane bir hal
diliyle söylüyor. Veyahut çiçek açmış her bir ağaç, bakan ve baktıran
binlerce gözünü açmıştır ki, Sâni-i Zülcelâl’in neşrolup sergilenen sanat
harikalarına bir iki gözle değil, belki binlerce gözle baksın ve dikkat
sahiplerini de baktırsın. Veyahut çiçek açan her bir ağaç, umumi bayram
olan bahardaki hususi bayramında, resmi geçit gibi bir anda yeşillenmiş
dallarını en süslü nakışlarla bezemiş ki, Haşmetli Sultan’ı ona ihsan ettiği
hediyeleri, lütufları ve nuranî eserlerini seyretsin. Hem o ağaç Cenâb-ı
Hakk’ın sanatının sergisi olan yeryüzünde  ve bahar mevsiminde, O’nun
rahmetinin güzelliklerini, nakışlarını halkın nazarına sunsun, yaratılış
hikmetini insanlığa ilan etsin. İncecik dallarında ne kadar mühim
hazineler ve Rahman’ın ihsanlarının meyvelerinde ne derece mühim
defineler bulunduğunu göstermekle Cenâb-ı Hakk’ın kusursuz kudretini
bildirsin.
Birinci Mevkıf’a Küçük Bir Zeyl1530
1530 Zeyl: İlave
1531:ََِِاَِْْ َِِْٰ الْفَ
1531 Şu ayeti dinle.
1532وجٍوََ ََ ِْ ََُُْ وَزََ ََُْْ ََْ ََُُْۤوا إَِ اَۤءِ أَََْ يَ
1532 “Hiç üzerlerindeki göğe bakmazlar mı? Bakıp da Bizim onu nasıl sağlamca bina edip
süslediğimizi, onda en ufak bir çatlak, dengesizlik olmadığını düşünmezler mi?” (Kaf sûresi,
50/6)
ًََ ًَُِْ ِ ٍَِْ، رًََ ِ ٍَِْ، تًَُ ِ ٍَُُ، حَاَءِ ََْ َٰى سُُ اُْْ إَِ 
ا ُُِْا ََُُْ َََُُُُِْ ََََُُِِْْ َِاَِ ةِ ََ اَانِ اَِْ. ََ اَِْمِ اَِْْزٍَِ، 
اَِْءٍ...ٰ ًَََْ َِ َِِْ ا
َ ََ ِْ ُُوجٍََ وَزََ وَوَُْْ ََْ ََْظُُۤوا إَِ اَۤءِ فَأَََْ َْ
Bu ayetin bir mânâda tercümesi olan ٍََُُ َٰى ًُُ ِ سُرْ إَِ اَءِ َُْ اْ
cümlesinin tercümesidir. Yani ayet-i kerime dikkatleri göğün  ziynetli ve
güzel yüzüne çeviriyor. Ta ki, insan, dikkat nazarı ile gökyüz ünde
fevkalâde sükûne t içindeki sessizliği görüp onun bu vaziyeti bir Kadîr-i
Mutlak’ın emriyle aldığını anlasın. Çünkü başıboş olsaydılar, âdeta iç içe
duran o dehşetli, sayısız gök cisimlerinin, o gayet büyük kürelerin çok
süratli hareketleriyle öyle bir gürültü çıkarmaları gerekirdi ki, kâinatın
kulağını sağır ederdi. Hem bir zelzeleyle öyle bir karışıklık olurdu ki,
kâinatı dağıtırdı. Yirmi mandanın yan yana, aynı anda hareket etmesinin
ne kadar gürültü ve karışıklığa sebep olduğu mâlum. Halbuki bazı
yıldızların yerküreden bin defa daha büyük ve top güllesinden yetmiş defa
daha süratli olduğunu astronomi söylüyor. İşte o gök cisimlerinin sükûne t
içindeki sessizliğinden Sâni-i Zülcelâl’in, Kadîr-i Zülkemâl’in kudretinin
derecesini, yıldızların O’na nasıl boyun e ğdiğini, itaat ettiğini anla...
رًََ ِ ٍَِْحَ Hem ayet gökyüz ünde ki hikmetli hareketi görmeyi
emrediyor. Evet, o gayet hayret verici ve muazzam hareketler, gayet ince
ve geniş bir hikmet içinde meydana gelir. Nasıl ki bir fabrikanın çarklarını
ve dolaplarını hikmetle döndür en bir sanatkâr, onun büyükl üğü ve düzeni
derecesinde sanatını ve maharetini gösterir. Aynen öyle de, koca güne şi,
gezegenlerle beraber bir fabrika gibi kusursuzca işleten ve o müthiş,
büyük küreleri sapan taşları ve fabrika çarkları gibi güne şin etrafında
döndür en bir Kadîr-i Zülcelâl’in kudretinin ve hikmetinin derecesi o
ölçüde açığa çıkar, görünür.
ً
ِي زٍَِ ٍَِْ، ًََ فًََُْ ِ Yani gökyüz ünde  öyle haşmetli bir par lama ve
ziynetli bir tebessüm var ki, Sâni-i Zülcelâl’in ne kadar muazzam bir
saltanata, ne kadar güzel bir sanata sahip olduğunu bildirir. Donanma
günlerindeki sayısız elektrik lambası, sultanın haşmetinin derecesini ve
medeniyet yolunda ne kadar ilerlediğini gösterdiği gibi, koca gökler de o
haşmetli, ziynetli yıldızlarıyla Sâni-i Zülcelâl’in sanatının
mükemmelliğini ve güzelliğini dikkat nazarlarına öyle gösterir.
ََ اَانِ اَِْعَ اَِْمِ اَِِْْ مَ Hem diyor ki: Gökyüz ünde ki mahlûkların
intizamını, ince ölçüler içinde sanatla yaratılmış varlıkların dengesini ve
ahengini gör ve onların Sâni’inin nasıl sonsuz bir kudr ete ve hikmete sahip
olduğunu bil, anla. Evet, onlar, sayısız küçük cismi veyahut hayvanları bir
vazife için çekip çeviren ve hususi bir dengeyle, her birini belli bir yola
sevk eden bir Zât’ın iktidar ve hikmetinin derecesini ve hareket eden
cisimlerin O’na nasıl boyun eğdiğini bildirirler. Koca göklerin o müthiş
sonsuzluğu, sayısız yıldızları ve o yıldızların da dehşetli büyükl ükleriyle
ve gayet şiddetli hareketleriyle beraber hudut larını zerre kadar ve bir
saniye bile aşmamaları, vazifelerinden dakikanın aşiresi1533 kadar bile geri
kalmamaları, Yüce Sâni’in rubûbi yetini ne kadar ince, has bir dengeyle
icra ettiğini dikkat nazarlarına gösterir. Hem şu ayet gibi Amme sûresinde
ve başka ayetlerde bildirilen, Cenâb-ı Hakk’ın güne şi, ayı ve yıldızları
kendine boyun e ğdirmesinin1534 işaret ettiği gibi,
1533 Saniye dakikanın, salise de (aslen) saniyenin 60’da biridir. Bunun onuncu seviyesi olan aşire
de dakikanın 60 üzeri 9’da biridir.
1534 Bkz. Yûnus sûresi, 10/5; Ra’d sûresi, 13/2; İbrahim sûresi, 14/33 ...
َِ اَِْءٍِْ اٰ ًَََْ َُِ ُُِْ َََِِ ََُُْ نُاَِ ََُُْ ََُُِْْ َِ
Yani: Gökyüz ünün ziynetli tavanına güne ş gibi ışık ve ısı veren bir
lambayı takmak.. onu, gece-gündüz  çizgileriyle, kış-yaz sayfalarında
Samed Yaratıcının birer mektubu olan eserlerini yazması için bir nur
hokka sı hükm üne getirmek.. yüks ek minare ve kulelerdeki büyük saatlerin
parlayan akrepleri gibi, gök kubbe de ayı zamanın büyük saatine bir akrep
yapmak.. birbirinden farklı hilâller suretinde her geceye âdeta ayrı bir
hilâl bırakarak sonra dönüp onları toplamak, menzillerinde tam bir
dengeyle, ince bir hesapla hareket ettirmek.. gök kubbe de parlayan,
tebessüm eden yıldızlarla göğün  güzel yüzünü yaldızlamak; elbette sonsuz
bir rubûbi yet saltanatını gösterir. Şuur sahiplerine, O’nu bildiren
muhteşem bir ulûhiyetin işaretleridir. Akıl sahiplerini imana ve tevhide
davet eder.
Bak kâinat kitabının rengârenk sayfasına
Kudretin altın kalemi, gör  ne tasvir eylemiş.
Kalmamış karanlık bir nokta, çeşm-i dil1535 erbâbına
Sank i ayetlerini Hudâ, nur la tahrir eylemiş.1536
1535 Kalb gözü.
1536 Tahrir eylemek: Yazmak.
Bak, ne hikmet mucizesidir, yüzü bir delil olan kâinat;
Bak, ne yüce bir seyirdir fezâ-yı kâinat;
Dinle de yıldızların şu şirin hut besini,
Nurlu nağm esini hikmet, bak  nasıl beyan eylemiş.
Hep beraber nutka gelmiş, hak  lisanıyla derler:
Bir Kadîr-i Zülcelâl’in haş metli saltanatına,
Nurlu birer deliliz, Sâni ’in varlığına
Hem vahde te hem kudrete şahitleriz biz!
Şu zeminin yüzünü y aldızlayan
Nazenin mucizeleri gibi melek seyranına.
Şu semânın yeryüzüne bakan, c ennete dikkat eden
Binlerce dikkatli gözleriz biz!
Tûba-yı hilkatten1537 semâvat şıkkına,
Samanyolunun dal larına,
1537 Yaratılış ağacı.
Bir Cemîl-i Zülcelâl’in hikmet eliyle takılmış,
Binlerce güzel meyveyiz biz!
Şu semâvât ehline birer mescid-i seyyâr,1538 
Birer hâne -i devvâr,1539 birer ulvî yuva,
1538 Göklerin, Allah’a secde halindeki meleklerle dolu olduğuna dair bkz. Tirmizî, zühd 9; İbni
Mâce, zühd 19.
1539 Dönen birer ev.
Birer misbah-ı nevvâr,1540 birer gemi-i cebbâr,1541
Birer tayyareyiz biz!..
1540 Nurlu kandil.
1541 Büyük gemi.
Bir Kadîr-i Zülkemâl’in, bir Hakîm-i Zülcelâl’in
Birer kudret mucizesi, birer sanat ve hilkat harikası,
Hikmetin ve hilkatin nadir birer misali, 
Birer nur âlemiyiz biz...
Böyle yüz bin dille yüz bin delil gösteririz,
İşittiririz insan ol an insana.
Kör olası dinsiz gözü, gör mez oldu yüzümüzü,
Hem işitmez sözümüzü, hak  söyleyen ayetleriz biz…
Mührümüz bir, imzamız bir,
Rabbimize itaatkârız;
Tesbih eder, zikrederiz abidâne .1542
Samanyolunun büy ük halkasına m ensup m eczuplarız biz...
1542 Kulluğa yakışır şekilde.
İkinci Mevkıf
ِٰ اِِِْــــــِ ِّٰ احْ
1543دُ َُّٰ اَ۝هُ أٌََ ُْ َُ اّٰ
1543 “De ki: O, Allah birdir. Allah Samed’dir (her şey O’na muhtaç, O ise hiçbir şeye muhtaç
değildir).” (İhlâs sûresi, 112/1-2)
Bu Mevkıf’ta üç “maksat” var
Birinci Maksat
Allah’a şirk koşanların ve hak yoldan sapmışların, bir yıldızın tokadıyla
yere serilen vekili, zerrelerden yıldızlara kadar hiçbir yerde şirke zerre
kadar yer bulamadığından, o iddiasından vazgeçti. Fakat şeytan gibi,
zihinleri Cenâb-ı Hakk’ın birliğine dair şüphe de bırakmak, ehadiyete ve
vahdete dair üç mühim soruyla müminleri vesveseye düşürmek istedi.
Birinci Soru: Dinsizliğin lisanıyla diyor ki: “Ey Allah’ın birliğine
inananlar! Ben kendi vekillerim adına bir şey bulamadım, hiçbir varlıktan
iddiamı destekleyecek bir hisse çıkaramadım, davamı ispat edemedim.
Fakat siz, sonsuz bir kudr ete sahip Vahid ve Ehad bir Zât’ın varlığını ne ile
ispatlıyorsunuz ? Neden O’nun kudretine başka ellerin karışmasını
mümkün gör müyorsunuz ?”
Cevap: Yirmi İkinci Söz’de kesin bir şekilde ispat edilmiştir ki, bütün
varlıklar, bütün zerreler, bütün yıldızlar; her biri Vâcibü’l-Vücud’un,
Kadir-i Mutlak’ın varlığının vüc ûbiyetine1544 nurlu birer delildir. Kâinattaki
silsilelerin her biri, O’nun birliğini kesin bir şekilde ispatlar. Kur’an-ı
Hakîm bunu sayısız delille ispat ederken herkes için en açık delilleri daha
çok zikreder. Mesela:
1544 Vacip, zorunlu, varlığı kendinden olma.
1545َُُ َُّٰٰاتِ وَاَْرْضَ َََُْْ َْ َََ اوََِْ َ
1545 “Onlara ‘Gökleri ve yeri kim yaratmıştır?’ diye soracak olsan, elbette ‘Allah!’ diyeceklerdir.”
(Zümer sûresi, 39/38)
1546ْوَاُُِْ أََُِِْْ وَأَلِ وَاَْرْضِ وَاَِْفَِٰ۪ َُْ اَٰاتوَِْ ا
1546 “O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de: Gökleri ve yeri yaratması, lisanlarınızın
ve renklerinizin farklı olmasıdır.” (Rûm sûresi, 30/22)
gibi pek çok ayetle Kur’an-ı Hakîm, göklerin ve yerin yaratılışını Cenâb-ı
Hakk’ın birliğine apaçık bir delil olarak gösteriyor. Şuur sahibi herkes
göklerin ve yerin yaratılışında Hâlık-ı Zülcelâl’i tasdik etmeye mecburdur
ki, ََُُ ُّٰ der.
Birinci Mevkıf’ta nasıl bir zerreden başladık, ta yıldızlara ve göklere
kadar her tabakada tevhid mührünü gösterdik. Kur’an-ı Hakîm böyle
ayetleriyle, yıldızlardan ve gökl erden zerrelere kadar her yerde şirki kova r.
Şu hakikate işaret ederek mânen der ki:
Elbette gökleri ve yeri böyle muntazam yaratan bir Kadir-i Mutlak’ın,
benzersiz sanatıyla yarattığı dairelerinden biri olan güne ş sistemi, açıkça
O’nun i daresindedir.
Madem o Kadir-i Mutlak, güne şi gezegenleriyle beraber hükm ü altında
tutuyor, düzene koyuyor , emirlerine boyun eğdiriyor, idare ediyor.1547
Elbette güne ş sisteminin bir parçası olan, güne şe bağlı dünya da O’nun
hükm ü ve idaresi altındadır.1548 Madem dünya  hükm ü altında, tedbir ve
idaresindedir; o halde açıkça, yeryüzünde  yazılan, sanatla yaratılan ve
yerin meyveleri, gayeleri hükm ünde  olan varlıklar da O’nun rubûbi yeti ve
terbiyesindedir. Madem bütün yeryüzüne serilen ve serpilen, zemini
yaldızlayan, süsleyen, her zaman tazelenen, gelip giden ve yeryüzünün
kendileriyle dolup boşaldığı bütün varlıklar O’nun kudret elindedir ve
ilmine dâhildir, adalet ve hikmetinin terazisiyle ölçülüp düzene koyul ur.
Madem her varlık türü O’nun kudret elindedir. Elbette âlemin küçük birer
örneği, kâinattaki türlerin bilançoları ve âlem kitabının küçücük fihristleri
hükm ünde  olan, her varlık türünün muntazam, mükemmel, küçük fertleri
de, açıkça O’nun rubûbi yet ve yaratma dairesindedir, idaresi ve
terbiyesindedir. Madem her bir canlı, idaresi ve terbiyesi altındadır.
Elbette o canlının vücudunu teşkil eden hücreler, alyuva rlar-akyuva rlar
gibi kürecikler, uzuvlar ve sinirler de, açıkça O’nun ilim ve kudreti
altındadır. Madem her bir hücre ve kandaki her bir kürecik O’nun e mrinde,
tasarrufu dairesindedir ve kanunlarıyla hareket eder. Elbette bütün
bunların temel maddesi olan, hepsindeki sanatlı nakışlara ve dokum alara
mekik ve yay hükm ünde ki zerreler de zorunlu olarak O’nun kudret elinde
ve ilim dairesindedir; O’nun emri, izni ve kuvve tiyle muntazaman hareket
eder, vazifelerini mükemmel şekilde görürler.
1547 Bkz. Ra’d sûresi, 13/2; İbrahim sûresi, 14/33; Nahl sûresi, 16/12; Hac sûresi, 22/18; Ankebût
sûresi, 29/61; Yâsîn sûresi, 36/38.
1548 Bkz. Bakara sûresi, 2/29; Hac sûresi, 22/65; Zümer sûresi, 39/67.
Madem her bir zerrenin hareketi ve vazife görmesi, O’nun kanunu, izni ve
emriyledir. Elbette simaların şahsiliği, her insanın yüzünde  onu herkesten
ayırt edecek bir alâmet bulunması ve yüzler gibi sesler ve diller arasında
da farklar olması, apaçık bir şekilde O’nun ilim ve hikmetiyledir. İşte en
yakın ve uzak örnekleri zikrederek bu s ilsileye işaret eden şu ayete bak:
1549ََِِي ذَِٰ ََٰتٍ ِْوَأََْاُِْۘ إِن فَِِفُ أََُِِْْ َٰاتِ وَاَْرْضِ وَاخِْْ اَِٰ۪ َُْ اوَ
1549 “O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de: Gökleri ve yeri yaratması, lisanlarınızın
ve renklerinizin farklı olmasıdır. Elbette bunda, bilen ve anlayan kimseler için ibretler vardır.”
(Rûm sûresi, 30/22)
O halde deriz ki: Ey Allah’a şirk koşanların vekili! İşte kâinat silsilesi
kadar kuvve tli şu deliller tevhid yolunu, Allah’ın birliğini ispat eder ve bir
Kadir-i Mutlak’ı gösterir.
Madem gökl erin ve yerin yaratılışı Sâni ve Kadir bir Zât’ı, o Zât’ın sonsuz
kudretini ve o sonsuz kudretin nihayetsiz derecede mükemmel olduğunu
gösterir. O’nun, elbette kendisine ortak koşulan şeylerden mutlak bir
istiğnası var; yani hiçbir şekilde ortağa, yardımcıya ihtiyacı yoktur. Böyle
olduğu halde neden bu karanlık yolda gidiyorsunuz ? Ne zorunuz  var ki, o
yola giriyorsunuz? Hem O’nun ortağa hiç ihtiyacı bulunmaması ve
kâinattaki icraatın, sözde ortaklardan mutlak bir şekilde müstağni
olmasıyla beraber; ulûhiyeti gibi, rubûbi yetinde ve yaratmasında da
ortakların bulunması imkânsızdır, var olmaları akla sığmaz. Çünkü
göklerin ve yerin Sâni’indeki kudretin hem mükemmel hem sonsuz
olduğunu ispat ettik. Eğer ortağı bulunsaydı, sınırlı bir başka kudretin o
sonsuz ve mükemmel kudreti mağlup edip bir yer tutması, ona son
vermesi ve onu mânen aciz bırakıp o hadsiz kudrete bir sınır koym ası
gerekirdi. Hiçbir mecburiyet olmadan, sınırlı bir şeyin sonsuz bir şeye,
sonsuz olduğu halde nihayet vermesi ve onu sınırlı hale getirmesi
gerekirdi ki, bu, muhallerin en akla sığmaz olanı ve imkânsızlığın en
katmerlisidir.
Hem o sözde ortaklar, “kendilerine hiç ihtiyaç bulunmayanlar” ve “bizzat
varlığı imkânsız olanlar”dır. Yani onlara hiç ihtiyaç olmadığı gibi,
varlıkları da ihtimal dışıdır. Böyle olduğu halde onların varlığını iddia
etmek temelsiz ve zorakidir. Yani aklen ve mantıken o iddiayı gerektirecek
bir sebep olmadığı için mânâsız sözler hükm ünde dir. Buna usûl ilminde
“tahakküm î” denir. Yani mânâsız, temelsiz bir iddiadır. Kelâm ve usûl
ilminin kaidelerindendir ki:
1550ِْ اِِ َْ دٍَِةَ َِِِْْلِ اََْ َِْ
1550 Bkz. Mecelle s. 24; el-Müceddidî, Kavâidü’l-Fıkh s. 105; Ömer Nasuhî Bilmen, Hukuk-i
İslamiye ve Istılahât-ı Fıkhiyye Kamusu 1/279.
1551اَِِْْْنُ ااِ اََِْ وََ َُِ اِْ
1551 Bkz:: el-Müceddidî, Kavâidü’l-fıkh s. 105.
Yani: “Bir delilden, bir emareden doğm ayan bir ihtimalin önemi yoktur.
Kesin bilgiye şüphe  düşürmez. Kesinleşmiş hükmü sarsmaz.” Mesela,
aslında Barla Denizi’nin (yani Eğirdir Gölü’nün) pekmez haline gelmesine
veyahut yağa dönüş mesine imkân ve ihtimal vardır. Fakat madem o imkân
ve ihtimal bir emareden doğm uyor, o halde gölün varlığına ve su olduğuna
dair kesin bilgimize tesir etmez, bizi şüphe  ve vesveseye düşürmez.
İşte, her varlığa, kâinatın her köşesine sorduk: Birinci Mevkıf’ta
gösterildiği gibi zerrelerden yıldızlara kadar ve İkinci Mevkıf’ta
görüldüğü gibi göklerin ve yerin yaratılışından insanların simalarındaki
şahsî farklılıklara kadar neye sorulduys a, hal diliyle Cenâb-ı Hakk’ın
birliğine şahitlik etti ve tevhid mührünü gösterdi. Sen de gördün... Öyleyse
kâinattaki varlıklarda, üzerine bir şirk ihtimalinin kurulacağı hiçbir emare
yoktur. Demek, şirk iddiası delilsiz, zoraki, mânâsız ve temelsiz
olduğunda n o iddiada bulunmak baştan aşağı cehalettir ve ahmaklığın ta
kendisidir.
İşte inkârcıların vekilinin buna  karşı diyeceği bir şey kalmıyor. Yalnız
diyor ki: “Kâinattaki sebeplerin sırası, düzeni ve her şeyin bir sebebe bağlı
olması Allah’ın icraatında ortakların bulunduğunun işaretidir. Demek,
sebeplerin hakiki tesiri vardır ve tesirleri varsa Cenâb-ı Hakk’ın icraatına
ortak olabilirler.”
Cevap: Cenâb-ı Hakk’ın iradesinin ve hikmetinin gereği olarak ve
isimlerinin tecellilerini göstermek istemesiyle, her hadise sebeplere
bağlanmıştır. Her şey, bir sebep neticesinde meydana gelir. Fakat pek çok
yerde ve farklı Söz’lerde açıkça ispat ettiğimiz gibi, “Sebeplerde hakiki
yaratma kabiliyeti yoktur.”1552 Şimdilik yalnız şu kadarını deriz ki:
Sebepler içinde, açıkça en kıymetli, iradesi ve tasarrufları en geniş olan,
insandır. İnsanın da en açık iradî filleri içinde en çok görünenleri yemek,
konuş mak ve düşünmektir. Bu üç fiil de gayet muntazam, hayret verici,
hikmetli birer silsileden oluşur. Onların insanın iradesine bırakılan kısmı
ise ancak yüzde birdir. Mesela yemekte, beden hücrelerinin
beslenmesinden tut, neticelerinin meydana gelmesine kadar olan işler
silsilesi içinde insanın iradesine verilen yalnız ağızdaki dişlerin
değirmenini hareket ettirip yemeği çiğnemektir. Ve konuş mak fiilinde
yalnız havayı harflerin çıkış yerlerinin kalıplarına sokup çıkarmaktır.
Ağızdaki bir tek kelime bir çekirdek gibiyken, bir ağaç hükm üne geçer.
Havada milyonlarca aynı kelimeyi meyve verir. Milyonlarca dinleyenin
kulaklarına girer. İşte bu misalî sümbüle, insanın hayali ancak
yetişebilirken iradesinin kısacık eli nasıl yetişsin?
1552 Bkz. Enfâl sûresi, 8/17; Sâffât sûresi, 37/96.
Madem sebepler içinde en şerefli, aziz ve iradeye en çok sahip olan
insanın, hakiki yaratma fiilinde böyle eli bağlıdır. O halde cansız varlıklar,
hayvanlar, başka unsurlar ve tabiat nasıl hakiki tasarruf sahibi olabilir? O
sebepler yalnızca birer zarftır, Cenâb-ı Hakk’ın benzersiz bir şekilde
yarattığı varlıklara birer kılıf ve Rahmanî hediyelere birer tablacıdırlar.
Elbette bir padişahın hediyesinin kabı, hediyenin sarıldığı mendil veyahut
hediyeyi getiren asker, o padişahın saltanatına ortak olamaz; onları ortak
kabul eden, saçmalamış olur. Aynen öyle de, görünüş teki sebeplerin ve
vasıtaların Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetinde hiçbir şekilde hissesi
bulunamaz. Onların, kul luk hi zmetinden başka nasipleri yokt ur.
İkinci Maksat
Allah’a ortak koşanların vekili, şirk iddiasını hiçbir şekilde ispat
edemediğinden ve ispat etmekten ümidi kestiğinden, Allah’ın birliğine
inananların yol unu ş üphe  ve kuruntularla bozmak ister.
Şöyle ikinci bir soru sorar: Ey tevhid ehli! Siz diyorsunuz  ki: “ّٰهُُْ َُ ا
1553َدُ َُّٰ ا۝أٌََ  Âlemin Hâlık’ı birdir; Ehad’dır, birliğinin tecellisi her bir
varlıkta ayrı ayrı görülür; Samed’dir,1554 O hiçbir şeye muhtaç olmadığı
halde her şey O’na muhtaçtır. Her şeyin yaratıcısı O’dur.1555 Zâtına ait
ehadiyetiyle beraber doğrudan doğr uya her şeyin dizgini ve anahtarı O’nun
elindedir.1556 Her şeyin kaderini elinde tutar,1557 icraatında bir iş diğerine
mâni olmaz.1558 Bütün eşyada, bütün halleriyle bir anda tasarruf edebilir.1559”
Böyle hayret verici bir hakikate nasıl inanılabilir? Bir tek Zât, sayısız
yerde sayısız işi zahmetsizce nasıl yapar?
1553 “De ki: O, Allah birdir. Allah sameddir (her şey O’na muhtaç, O ise hiçbir şeye muhtaç
değildir.).” (İhlâs sûresi, 112/1-2)
1554 İhlâs sûresi, 112/1-2.
1555 Bkz. En’âm sûresi, 6/102; Ra’d sûresi, 13/16; Zümer sûresi, 39/62; Mü’min sûresi, 40/62.
1556 Bkz. Mâide sûresi, 5/120; En’âm sûresi, 6/59; Hicr sûresi, 15/21; Yâsîn sûresi, 36/83; Zümer
sûresi, 39/63; Şûrâ sûresi, 42/12; Mülk sûresi, 67/1.
1557 Bkz. Hûd sûresi, 11/56.
1558 Bkz. Hûd sûresi, 11/107; Rahman sûresi, 55/29; Bürûc sûresi, 85/16.
1559 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/26.
Cevap: Bu soruya gayet derin ve ince, gayet yüks ek ve geniş olan bir
ehadiyet ve samediyet sırrıyla cevap verilebilir. İnsanın aklı ise o sırra
ancak bir temsilin dürbünüyl e bakabilir. Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ında ve
sıfatlarında eşi ve benzeri yok.1560 Fakat mesel ve temsil yoluyla icraatına
bir derece bakılabilir.1561 İşte biz de maddî temsillerle o sırra işaret
edeceğiz.
1560 Bkz. Şûrâ sûresi, 42/11.
1561 Bkz. Nahl sûresi, 16/60.
Birinci Temsil: On Altıncı Söz’de ispat edildiği gibi: Bir zât, aynalar
vasıtasıyla külliyet kazanır. Bir tek fert iken, sayısız yerde aynı anda
bulunan küllî bir şahıs hükm üne geçer. Evet, nasıl ki cam ve su gibi
maddeler cismanî şeylere ayna olur ve bir tek cismanî şey, o aynalarda
külliyet kazanır. Öyle de, nuranî şeyler ve ruhaniler için misal âlemindeki
hava ve esir gibi bazı maddeler ayna hükm üne geçer, şimşek ve hayal
hızında birer seyahat vasıtası şeklini alır. Böylece o nuranî ve ruhani
varlıklar o tertemiz aynalarda, o latif menzillerde hayal hızıyla gezerler.
Bir anda binlerce yere girerler. Nuranî oldukları için ve yansımaları
onların aynısı hükm ünde , hususiyetlerine sahip bulunduğu için cismani
varlıkların aksine, her aynada, her yerde bizzat bulunuyor  gibi
hükm ederler. Maddî ve yoğun cismani varlıkların yansımaları ve misalleri
ise kendi cismani varlıklarının aynısı olmadığı gibi, aynı hususiyetlere de
sahip değildir, ölü sayılır. Mesela nuranî olan güne ş, bir tek varlık iken
parlak şeyler vasıtasıyla bir küllî hükm üne geçer. Yeryüzünde ki bütün
parlak şeylere, hatta her su damlasına ve cam zerreciğine onların
kabiliyetine göre aksini, birer misalî güne şi yerleştirir. Güneşin sıcaklığı,
ışığı, ışığındaki yedi renk ve zâtının bir çeşit misali, her bir parlak cisimde
bulunur. Farz edelim, güne şin ilmi ve şuuru bulunsaydı, her ayna onun bir
çeşit makamı, tahtı ve iskemlesi hükm ünde  olurdu. Her şeyle bizzat temas
eder, şuur sahibi her varlıkla aynaları vasıtasıyla, hatta gözbebeğiyle, onlar
birer telefonmuş gibi görüşebilirdi. Bir iş diğerine mâni olmazdı. Bir
görüşme, ötekine set çekmezdi. Böylece güne ş her yerde bulunmakla
beraber hiçbir yerde bulunmazdı.
Acaba bir Zât’ın bin bir isminden yalnız Nur isminin maddî, küçük ve
cansız bir aynası hükm ünde ki güne ş böyle bir tek varlık olmasına rağmen
sayısız yerde küllî işlere mazhar ise, O Zât-ı Zülcelâl, ehadiyetiyle beraber
sonsuz işleri bir anda yapamaz mı?
İkinci Temsil: Kâinat bir ağaç hükm ünde  olduğu için her bir ağaç da
kâinatın hakikatlerine misal olabilir. İşte biz de odamızın önünde ki şu
muhteşem, muazzam çınar ağacını kâinatın küçük bir misali kabul edip
kâinattaki ehadiyet cilvesini onunl a göstereceğiz. Şöyle ki:
Şu ağacın en az on bin meyvesi var. Her bir meyvede en az yüzer tane
kanatlı çekirdek bulunur. Bütün bu on bin meyve ve bir milyon çekirdek,
bir anda, beraber, bir sanata ve yaratma fiiline mazhardır. Halbuki şu
ağacın asıl çekirdeğinde, kökünde  ve gövde sinde cüz’i ve belirli maddî ve
hayat düğüm ü tabir edilen; Cenâb-ı Hakk’ın iradesinin bir cilvesi ve
Rabbânî emrin bir çekirdeği bulunur. Ağacın merkezî yaratılış
kanunlarının merkezi her dalın başında, her bir meyvenin içinde, her bir
çekirdeğin yanındadır ki, hiçbirinin bir şeyi eksik kalmadan, bir şey
diğerine mâni olmadan her iş o kanunlarla yapılır. Ve o bir tek irade
tecellisi ve emrî kanun ışık, sıcaklık, hava gibi dağılıp gitmez. Çünkü
gittiği yerlerle arasındaki uzun mesafelerde ve çeşitli varlıklarda hiçbir iz
bırakmaz, hiçbir eseri görülmez. Eğer yayılsaydı, izi ve eseri görülürdü.
Halbuki bizzat, bölünmeden ve yayılmadan her birinde bulunur. O küllî
işler, tecellisinin her varlıkta ayrı ayrı görülmesine ve mahiyetine zıt
değildir. Hatta denilebilir ki, o irade tecellisi, o emrî kanun, o hayat
düğüm ü hem her birinin içinde bulunur hem de hiçbir yerde bulunmaz.
Âdeta o emrî kanunun şu muhteşem ağaçta meyveler ve çekirdekler
sayısınca birer gözü, kulağı vardır. Belki ağacın her bir kısmı o kanunun
birer merkezi hükmünde dir ki, uzun vasıtaları perde olup bir mâni teşkil
etmez, hatta telefon telleri gibi onu ağacın dallarına kolayca ulaştırıp
yakınlaştırırlar. O kanuna  göre en uzak, en yakın gibidir.
Madem açıkça görüldüğü üzere, o Ehad ve Samed Zât’ın irade gibi bir
sıfatının bir tek küçük cilvesi, milyonlarca yerde milyonlarca işe vasıtasız
sebep oluyor. Elbette Zât-ı Zülcelâl’in, kudret ve iradesinin tecellisiyle
yaratılış ağacının bütün kısım ve zerrelerini idare ettiğine gözle görmüş
gibi inanmak gerekir.
On Altıncı Söz’de ispat ve izah edildiği gibi deriz ki, madem güne ş gibi
aciz ve itaatkâr mahlûklar, ruhaniler gibi madde ile kayıtlı yarı nuranî
varlıklar, şu çınar ağacının manevî nuru ve ruhu hükm ünde ki hayat
düğüm ü ve tasarruf merkezi olan emrî kanunlar ve irade tecellileri;
nuraniyet sırrıyla bir yerde iken ve bir tek şey oldukları halde, pek çok
yerde bulunabilir ve -açıkça görüldüğü üzere- pek çok işi yapabilirler…
Madde ile kayıtlı basit birer varlık oldukları halde, mutlak bir küllî
hükm ünü alırlar… Ve bir anda sınırlı bir irade ile pek çok farklı işi –
açıkça– yerine getirirler… Sen de bunu gör üyorsun ve inkâr edemezsin.
Acaba maddeden arınmış ve yüce.. kaydın sınırlarından ve maddîliğin,
yoğunl uğun karanlığından münezzeh ve temiz.. bütün şu nurlar ve nuranî
varlıklar O’nun mukaddes isimlerinin kesif birer gölgesi olan.. bütün
varlık, hayat, ruhlar âlemi, berzah âlemi ve misâl âlemi güzelliğine yarı
şeffaf bir ayna olan.. sıfatları kuşatıcı ve icraatı küllî olan bir tek Zât-ı
Akdes’in her şeyi içine alan iradesiyle, mutlak kudretiyle ve engin ilmiyle
açığa çıkan sıfat ve fiillerindeki, her varlıkta tecelli eden ehadiyetinden
hangi şey saklanabilir?1562 Hangi iş O’na ağır gelebilir?1563 Neresi O’ndan
gizlenebilir?1564 Hangi fert O’ndan uzak kalabilir?1565 Kim külliyet
kazanmadan O’na yaklaşabilir?1566 Bir şey O’ndan saklanabilir mi?1567 O’nun
icraatında bir iş, diğerine mâni olur mu?1568 Bir yer O’nun huzurunda n uzak
kalır mı?1569 İbni Abbas’ın (radiyallahu anh) dediği gibi, O’nun “her bir
varlığa bakan manevî birer gözü ve onları işiten manevî birer kulağı”
bulunmaz mı? Varlık silsilesi O’nun emir ve kanunlarının süratli akışına
birer tel, birer damar hükm üne geçmez mi? Mâniler, engeller O’nun
tasarrufuna vesile ve vasıta olmaz mı? Sebepler ve vasıtalar sırf görünüş te
birer perde değil midir? O, hiçbir yerde bulunmadığı halde her yerde
bulunmaz mı? Bir yere ve mekâna muhtaç olur mu? Hiç uzaklık, küçüklük
ve varlık tabakalarının perdeleri O’nun yakınlığına, idaresine ve
görmesine mâni olabilir mi? Hem maddî, mümkün, kesif, sayıca çok,
kayıtlı, sınırlı varlıkların vasıfları ve maddenin, imkânın, yoğunl uğun,
çokluğun, kayıt altında bulunmanın ve sınırlılığın hususiyetleri, gerekleri
olan başkalaşma, yenilenme, yer tutma ve bölünme gibi özellikler;
maddeden arınmış, Vâcibü’l-Vücud, Nurların Nuru, Vahid ve Ehad,
kayıtlardan ve sınırlardan münezzeh, kusurdan uzak ve noks andan yüce
Zât-ı Akdes’e yetişebilir mi? Acz O’na hiç yakışır mı? Kusur hiç O’nun
izzetinin eteğine yaklaşabilir mi?
1562 Bkz. Bakara sûresi, 2/284; Âl-i İmran sûresi, 3/29, 118; İbrahim sûresi, 14/38; Neml sûresi,
27/25; Ahzâb sûresi, 32/37, 54; Fussilet sûresi, 41/40; Mümtahine sûresi, 60/1; Hâkka sûresi,
69/18.
1563 Bkz. Bakara sûresi, 2/255.
1564 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/5; İbrahim sûresi, 14/38.
1565 Bkz. Bakara sûresi, 2/115, 148, 186; Nisâ sûresi, 4/78; Hûd sûresi, 11/61; Sebe sûresi, 34/50;
Vâkıa sûresi, 56/85; Hadîd sûresi, 57/4; Mücadele sûresi, 58/7.
1566 Bkz. Mutaffifîn sûresi, 83/21.
1567 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/5; İbrahim sûresi, 14/48.
1568 Bkz. Bakara sûresi, 2/253; Âl-i İmran sûresi, 3/27; Hûd sûresi, 11/107; İbrahim sûresi, 14/27;
Enbiyâ sûresi, 21/23; Hac sûresi, 22/14, 18; Bürûc sûresi, 85/16.
1569 Bkz. Bakara sûresi, 2/115, 148, 255; Âl-i İmran sûresi, 3/26, 129; Nisâ sûresi, 4/78; Mâide
sûresi, 5/17-18; Fâtır sûresi, 35/13; Hadîd sûresi, 57/4; Mücadele sûresi, 58/7.
İkinci Maksat’ın Hâtimesi1570
1570 Sonsöz
Bir zaman ehadiyete dair tefekkür ederken odamın yanındaki çınar
ağacının meyvelerine baktım: Arapça bir tefekkür silsilesi kalbime geldi.
Nasıl geldiyse öyle, Arapça olarak yazıp sonra kısa bir mealini
söyleyeceğim:
ََُِ ُِْ۪ةِ ََاُِ اََْْةِ َِْ ََاَءُ اَْاَِِْْ ََارِقُ اوَاُُْورُ َُِْاتُ ََْ َََْْرُ 
ُُورٌِ. ُ اََْْرِ وَالْدٌِ ُِ َْءٍ َِاََ ُِ َْءٍ قَدُ َدٌَِ َِن َدَارِ اَِْٰةِ ََاهِِ 
ةِِْ ََِْ اَََِْْن َكَ اََْْةَ رِ رُُزَاتُ اُْْرَةِ َْةِ إَِرَاتُ اََْدَةِ ِ أَطَْافِ اَََْاَ اَْحْ
َِ اَْدِرِ َِِ ذَاَِةً ِِْإَِ اََْْةِ َْاِْ وَاِِْ ُ وََْةِ اَْطِِ ِ َُْرُ ََِةً لِ
ظُُ ُ إَِإَِ اُِْْ َُْ ُِِ اَِ َِْ َِن ََِ الْا ُ ََِْتُ اِِْْ وَاِِْ وَََاَْ
َتِ ٌََََُ ِِٰهِ اَْئِذَا اَِ.. َََُْ أَظَُْ ِْ َِْ هٰا ََُ اَُْْدُ الْه۪ إِذْ إِنْ َنَ ًََُْئِ
هِعِ اََِْتِ ِْ ِٰاٰةُ اََْْرُ َِنََِاةِ ََُ اَُِْْْدَاتِ. وَاَُْْ اَْظَُْ َِِِ الْاَُْْبُ 
ِ ِٰهِِِْ وَاََِْْ وَ اََْارَ اَْظََْ ِٰهِ اََُْْتِ هَُْنُ اََُْْ ِ اَِِْْ َرَ اِْ
ِ ِِٰهِ اََِْتِاتِ وَاِِْ وَاِْاَُْْدَ
Bu Arapça fıkranın baş ı şudur :
َْرَعَه۪ َََْ رََِْ۪ ِ۪ َََْ ُْرَتَِِ۪ َََْ َِْأَرِْ۪ َََْ َْانَ َْ َََ َََِ ََُْ
اُرَاتِاَََْاَتِ َُُ ََُْتِ ََُُ اَُْْدَاتِ ََِ الْر اََُْْتِ ََِ َِ۪ ََ
ِ۪. ََُا ُدِه۪ ََُِ ُْوَارِقُ ُِْ۪ ََايََُِْاتُ ِِْ۪ خَرَاتِ َُُ اََتِ َُُ اَ
ارِ َََُٰ ُُودِ اَْزْهَارِ ََجُ اََْْرِ ِ ََِْ اََْْارِ ََُ اَْطَْرِ ارِ ِْ زَِِ اََْْاَْزْهَ
ِِْ وَاَِْْنَِنٍ ََُ َنٍ ددُ رٍَْٰ ََُ ارِ ََفُ وَدُودٍ ََََ اَْطَْلِ اَاَْاَِاتِ 
اََِْ وَاَْنوَاوحِ وَاَََْانِ وَ
İşte bu Arapça tefekkürün kısa bir meali:
Bütün meyveler ve içlerindeki tohum cuklar, Rabbanî hikmetin birer
mucizesi.. ilahî sanatın birer harikası, rahmetin birer hediyesi.. Cenâb-ı
Hakk’ın birliğinin birer maddî delili.. ahiretteki ilahî lütufların birer
müjdecisi.. O’nun kudretinin kuşatıcılığına ve ilminin enginliğine
dosdoğru birer şahit oldukları gibi, kesret âleminin her tarafında ve şu
ağaç gibi çoğalmış bir çeşit küçük âlemin etrafında O’nun birliğinin
aynalarıdır. Bakışları kesretten vahdete, yani insanı Yaratıcısından
uzaklaştıran sayısız varlıkların bulunduğu âlemden O’nun birliğine
çevirirler. Her biri hal diliyle der ki: “Dal buda k salmış şu koca ağacın
içinde dağılma, boğul ma! O ağaç her şeyiyle bizdedir. Onun kesreti,
vahdetimize dâhildir.” Hatta her meyvenin kalbi hükm ünde ki her bir
çekirdek de Allah’ın birliğine maddî birer ayna olduğu gibi, gizli, kalben
yaptığı zikirle koca ağacın açıktan zikrettiği bütün isimleri zikreder, okur .
Hem o meyve ve tohum lar vahdetin aynası oldukları gibi, kaderin ve
kudretin görünen, cisme bürünmüş işaretleridir. Kader ve kudret o
kelimelerle mânen şöyle der: “Nasıl ki şu ağacın sayısız dalı buda ğı bir
tek çekirdekten gelir ve şu ağacın sanatkârının yaratmasındaki, suret
vermesindeki birliği gösterir. Sonra o ağaç, dal ve buda k salarak boy atıp
bütün hakikatini bir meyvede toplar. Bütün mânâsını bir çekirdeğe
yerleştirir. Onunla Hâlık-ı Zülcelâl’inin yaratmasındaki ve idaresindeki
hikmeti gösterir. Aynen öyle de, şu kâinat ağacı, varlığını bir vahdet
kaynağından alır, onunl a idare edilir. Ve kâinatın meyvesi olan insan, şu
sayısız varlıklar içinde Yaratıcısının birliğini gösterdiği gibi, kalbi de
iman göz üyle çokluk içinde birlik sırrını görür.”
Hem o meyveler ve tohum lar, Rabbanî hikmetin ince işaretleridir. Hikmet,
onlarla şuur sahiplerine şu mânâyı ifade ediyor: “Nasıl ki, şu ağaca bakan
küllî nazar ve idare, genişliği ve umumiyetiyle bir tek meyveye bakar.
Çünkü o meyve, ağacın küçük bir misalidir. Hem o ağacın varlık sebebi o
meyvedir. Hem o küllî nazar ve umumi idare, bir meyvenin içindeki her
bir çekirdeğe de bakar. Çünkü çekirdek, ağacın bütün mânâsını,
programını taşıyor. Demek, ağacı idare eden, çekip çeviren Zât, o idare ile
alâkalı bütün isimleriyle, ağacın varlığının ve yaratılışının gayesi olan her
bir meyveye bakar. Hem şu koca ağaç, o küçük meyveler için bazen
buda nır, tazelenmesi için bazı dalları kesilir. Daha güzel, kalıcı meyveler
vermesi için aşılanır. Aynen öyle de, şu kâinat ağacının varlığının ve
yaratılışının gayesi, o ağacın meyvesi olan insandır. Ve o meyvenin
çekirdeği olan insanın kalbi, kâinatın Yaratıcısının en nurlu, en kuşatıcı
aynasıdır. İşte bu hikmettendir ki, insan gibi küçücük bir varlık, haşr ü
neşr gibi muazzam inkılâplara vesile olmuştur. Hem kâinatın yıkılmasına
ve değiştirilmesine sebeptir. Onun büyük bir mahkemede hesap vermesi
için dünya  kapısı kapanıp ahiret kapısı açılır.”
Madem haşir bahsi geçti. Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın haşrin ispatına dair
beyanlarındaki açıklık ve tatlılıkla beraber heybeti ve ifade kuvve tini
gösteren bir hakikat nükt esini söylemenin yeri geldi. Şöyle ki:
Bu tefekkürün ne ticesi şunu gös teriyor:
İnsanın hesap vereceği bir mahkemenin kurulması ve ebedî saadeti
kazanması için gerekirse bütün kâinatı tahrip edecek ve yeniden diriltecek
bir kudret görünüyor  ve vardır. Fakat ölümden sonra dirilişin mertebeleri
var. Bir kısmına iman farzdır, onları bilmek şarttır. Diğer kısmı, ruhen ve
fikren ilerlemenin derecelerine göre görünür ve bilinmesi gerekir. Kur’an-
ı Hakîm, en basit ve kolay olan mertebeyi kesin ve kuvve tli bir şekilde
ispat etmek için en geniş ve en büyük  haşir dairesini açacak bir kudreti
gösteriyor. İşte herkese imanın lâzım olduğu haşir mertebesi şudur:
İnsanlar öldükten sonra ruhları başka makamlara gider, cesetleri çürür.
Fakat insanın cesedinden bir çekirdek, bir tohum  hükm ünde ki
“acbuzzeneb” tabir edilen kuyruk sokum u kemiği, küçük bir kısım olarak
bâki kalır. Cenâb-ı Hak haşirde insan bedenini onda n diriltir ve ruhunu o
bedene gönde rir.1571 İşte bu mertebe o kadar açıktır ki, her baharda
milyonlarca örneği görülüyor.
1571 Bkz. Buhârî, tefsîru sûre (39) 3; Müslim, fiten 141-143; Ebû Dâvûd, sünnet 22; Nesâî, cenâiz
117; İbni Mâce, zühd 32; Muvatta, cenâiz 48; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/322.
İşte bazen şu mertebeyi ispatlamak için Kur’an ayetleri öyle bir daireyi
gösterir ki, bütün zerreleri yeniden diriltecek bir kudretin tasarruflarına
işaret eder.1572 Bazen de bütün mahlûkatı fâni âleme gönde rip geri getirecek
bir kudretin ve hikmetin eserlerini bildirir.1573 Bazen, yıldızları dağıtıp
gökleri parçalayabilecek bir kudret ve hikmetin tasarruflarını ve eserlerini
gösterir.1574 Bazen, bütün canlıları öldürüp birden bir seda ile yeniden
diriltecek bir kudret ve hikmetin tasarruf ve tecellilerine işaret eder.1575
Bazen, bütün yeryüzünde ki canlıları ayrı ayrı haşr ü neşredecek bir kudret
ve hikmetin tecellilerini gösterir.1576 Bazen, yerküreyi tamamen dağıtacak,
dağları uçuracak, sonra da düzeltip daha güzel bir hale getirecek bir kudret
ve hikmetin eserlerini bildirir. Demek, Cenâb-ı Hak, ona  inanmanın ve onu
bilmenin herkese farz olduğu  haşir mertebesinden başka, pek çok haşir
mertebesini de o kudret ve hikmetle yaratabilir.1577 Rabbanî hikmet
gerektirmişse elbette insanın yeniden dirilişiyle beraber bütün bunları da
veyahut bazı mühim misallerini de yapar.
1572 Bkz. En’âm sûresi, 6/38; Fussilet sûresi, 41/39; Ahkaf sûresi, 46/33; Kaf sûresi, 50/41-44.
1573 Bkz. Yûnus sûresi, 10/3-6; Hicr sûresi, 15/23; Tâhâ sûresi, 20/55; Enbiyâ sûresi, 21/103-104;
Hac sûresi, 22/5/7; Mü’minûn sûresi, 33/78-80; Mü’min sûresi, 40/67-68; Duhân sûresi, 44/37-
40; Kaf sûresi, 50/43-44; Necm sûresi, 53/44; Hadîd sûresi, 57/1-2.
1574 Bkz. Sebe sûresi, 34/9; Rahman sûresi, 55/37; Hâkka sûresi, 69/16; Müzzemmil sûresi, 73/18;
Mürselât sûresi, 77/1-19; Tekvir sûresi, 81/1-13.
1575 Bkz. Kehf sûresi, 18/99; Neml sûresi, 27/87-88; Yâsîn sûresi, 36/49-53; Sâd sûresi, 38/15;
Zümer sûresi, 39/68; Kaf sûresi, 50/41-44; Hâkka sûresi, 69/13-16.
1576 Bkz. Fâtır sûresi, 35/9; Zuhruf sûresi, 43/11.
1577 Bkz. Tûr sûresi, 52/7-11; Vâkıa sûresi, 56/3-6; Hâkka sûresi, 69/13-14; Meâric sûresi, 70/8-9;
Müzzemmil sûresi, 73/13-14; Mürselât sûresi, 77/7-10.
Bir soru: Diyorsunuz  ki, “Sen Sözler’de temsilî kıyaslamaları çok
kullanıyorsun. Halbuki mantık ilmine göre temsilî kıyas, şüphe siz bir
bilgiyi ifade etmiyor.1578 Öyle kesin olan meselelerde mantıkî deliller
lâzımdır. Temsilî kıyas, fıkıh usulü âlimlerince, kuvve tli bir kanaatin kâfi
olduğu münakaşalı meselelerde kullanılır. Hem sen temsilleri bazı
hikâyeler suretinde zikrediyorsun. Hikâye hayalî olur, hakikat değildir,
gerçeğe zıttır.”
1578 Bkz. el-Cürcânî, Şerhu’l-Mevâkıf 2/18; Ahmed Hamdi Şirvânî, Muhtasar Mantık s.56;
Mehmed Hâlis, Mîzânü’l-Ezhan s.161.
Cevap: Mantık ilmine göre gerçi “Temsilî kıyas şüphe siz bilgiyi ifade
etmiyor.” denilmiş.1579 Fakat temsîlî kıyasın bir türü var ki, mantık ilminin
şüphe siz delillerinden çok daha kuvve tli ve mantığın birinci şeklinin
birinci hükm ünde n daha kesindir. O kısım da şudur: Basit bir temsil
vasıtasıyla küllî bir hakikatin ucunu gösterip hükm ü o hakikat üzerine
kurar. O hakikatin kanununu, hususi bir maddede gösterir ki, o büyük
hakikat bilinsin ve başka örnekler ona kıyaslansın.
1579 Bkz. el-Cürcânî, Şerhu’l-Mevâkıf 2/18; Ahmed Hamdi Şirvânî, Muhtasar Mantık s.56;
Mehmed Hâlis, Mîzânü’l-Ezhan s.161.
Mesela: “Güneş nuraniliği vasıtasıyla, tek bir varlık iken her parlak şeyin
içinde bulunur.” temsiliyle bir hakikat kanunu gösteriliyor. O da şudur:
Nur ve nuranî bir şey için kayıt olamaz, uzak ve yakın birdir, az ve çok
eşittir, mekân onu s ınırlayamaz.
Hem mesela: “Ağacın meyve ve yapraklarına bir anda, aynı tarzda,
kolaylıkla ve mükemmel olarak bir tek merkezden, bir emrî kanun ile
şekil ve suret verilmesi” bir temsildir, muazzam bir hakikatin ve geniş bir
kanunun ucunu gösterir. O hakikati ve o kanunu kesin bir şekilde ispat
eder ki, koca kâinat da şu ağaç gibi o hakikat kanununa  ve ehadiyet sırrına
mazhardır, o ka nunun i şlediği bir meydandır.
İşte Sözler’deki bütün temsilî kıyaslar bu çeşittir. Mantığın kesin
delillerinden daha kuvve tli, daha şüphe sizdir.
İkinci soruya cevap: Mâlumdur ki, belâgat ilminde bir sözün hakiki
mânâsı, sırf kastedilen başka bir mânâya işaret vasıtası olursa, ona
“kinayeli söz” denir. Ve “kinayeli” tabir edilen bir sözün asıl mânâsı,
doğruluğa veya yalana zemin oluşturmaz. Fakat kinayeli mânâsı, doğruluk
veya yalan sebebi olur. Eğer kinayeli mânâsı doğru ise o söz doğrudur.
Asıl mânâsı yalan da olsa doğruluğu bozulmaz. Eğer kinayeli mânâsı
doğru değilse, asıl mânâsı doğru olsa bile o söz doğru değildir. Mesela,
kinayeli örneklerden: َوُِ اَدَُِنٌ ط yani, “Kılıcının kayışı, bendi (bağı)
uzundur .”1580 Bu söz bir insanın boyunun uzunluğuna  kinayedir. Eğer o
adamın boyu uzunsa; kılıcı, kayışı ve bendi olmasa da bu söz yine
doğrudur. Eğer adamın boyu uzun değilse, uzun bir kılıcı, uzun bir kayışı
ve bendi bulunsa bile bu söz doğru olmaz. Çünkü burada kast edilen, asıl
mânâ değildir.
1580 Bkz. el-Cürcânî, Delâilü’l-İ’câz 1/66, 69, 203; ez-Zemahşerî, el-Müstaksâ 1/406; el-Kazvînî,
el-Îzâh 1/301; el-Hamevî, Hizânetü’l-Edeb 2/263; 265.
İşte Onunc u ve Yirmi İkinci Söz’lerdeki hikâyeler gibi, diğer Söz’lerdeki
hikâyeler de kinayelidir. Son derece doğru ve hakikate uygun  olan o
hikâyelerin sonlarındaki hakikatler, o hikâyelerin kinayeli mânâlarıdır.
Asıl mânâları, uzak hakikatleri dürbün gibi yakınlaştıran birer temsildir.
Nasıl olursa olsun, onların doğruluğuna  ve hakkaniyetine zarar vermez.
Hem o hikâyeler birer temsildir. Yalnız herkesin anlamasını
kolaylaştırmak için hal dili sözle anlatılmış ve manevî şahsiyet, maddî bir
şahıs şeklinde gösterilmiştir.
Üçüncü Maksat
Allah’a ortak koşanların vekili, ikinci sorusuna1581 HAŞİYE karşı kesin, ikna
edici ve itiraza yer bırakmayan cevabı aldıktan sonra, şöyle üçüncü bir
soru soruyor:
1581 HAŞİYE Bu, İkinci Maksat’ın başındaki sorudur. Hâtime’nin sonundaki kısacık soru değildir.
Kur’an’da, 1583أََُْ اََِِْ , 1582أَرَُْ ااَِِ gibi ifadeler, başka yaratıcılar,
merhametli ilahlar bulunduğu nu akla getiriyor. Hem diyorsunuz  ki:
“Âlemin Hâlık’ının sonsuz kemâli var ki, bütün kemâl vasfılarının en yüc e
mertebelerini içine alır.” Halbuki eşyanın kemâli, zıtların varlığıyla
bilinir. Mesela, elem olmazsa lezzet bir kemâl olmaz, karanlık olmazsa
ışık gör ünmez, ayrılık olmazsa kavuşmak lezzet vermez ve bunun  gibi…
1582 “O, merhamet edenlerin en merhametlisidir.” (A’râf sûresi, 7/151; Yûsuf sûresi, 12/64, 92;
Enbiyâ sûresi, 21/83).
1583 Mü’minûn sûresi, 23/14; Sâffât sûresi, 37/125.
Cevap: Sorunun i lk kısmına beş “işaret” ile cevap vereceğiz.
Birinci İşaret
Kur’an baştanbaşa tevhidi ispat ettiği ve gösterdiği için kesin bir delildir
ki Kur’an-ı Hakîm’in o türden ifadeleri sizin anladığınız gibi değildir.
1584َُْ اََِِْأَ ifadesi, “Hâlıkıyet mertebelerinin en güzelindedir.” demektir
ki, burada başka bir yaratıcının varlığına hiç işaret yok. Belki hâlıkıyetin,
yani yaratıcılığın da başka sıfatlar gibi pek çok mertebesi var. ََِِْأََُْ ال
ifadesi, “O, yaratıcılık mertebelerinin en güzelinde, sonunc usunda  bir
Hâlık-ı Zülcelâl’dir.” demektir.
1584 Mü’minûn sûresi, 23/14; Sâffât sûresi, 37/125.
İkinci İşaret
أََُْ اََِِْ gibi tabirler, yaratıcının birden fazla olduğuna  işaret etmez;
yaratılanların türlerine ve mertebelerine bakar. Yani “O, her şeyi, o şeye
lâyık bir tarzda, en güz el mertebede yaratan Hâlık’tır.” İşte şu mânâyı أَََْ
1585َََُُ َْءٍ  gibi ayetler ifade eder.
1585 “(O Allah ki), yarattığı her şeyi güzel ve muhkem yaptı.” (Secde sûresi, 32/7)
Üçüncü İşaret
1589ُ اََُِِْْْ , 1588ْرُ اَََِِْ , 1587 أََُُْهّٰاَ , 1586أََُْ اََِِْ
1586 Mü’minûn sûresi, 23/14; Sâffât sûresi, 37/125.
1587 Sadece büyüklükte değil, hiçbir konuda eşi ve benzeri olmayan, başka bir şey kendisiyle
kıyas bile edilemeyecek yegâne büyük, Allah’tır.
1588 “O doğruyu eğriden ayırt edenlerin, hükmedenlerin en hayırlısıdır.” (En’âm sûresi, 6/57)
1589 “İhsanından öte ihsan olmayan, iyilik edenlerin en hayırlısı. (el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-
Ahzâb (el-Cevşenü’l-Kebîr duasında) s. 231.
gibi tabirlerdeki kıyaslamalar; Cenâb-ı Hakk’ın meydana gelen
hadiselerdeki sıfat ve fiillerini, o sıfat ve fiillerin numunelerine sahip
olanlarla karşılaştırmak ve üstün tutmak değildir. Çünkü bütün kâinatta,
cinlerde, insanlarda ve meleklerde bulunan kemâl vasıfları, O’nun
kemâline nispeten zayıf bir gölgedir; nasıl kıyaslanabilir? Kıyaslama
belki, insanların ve bilhassa gafillerin anlayışına göredir. Mesela, nasıl ki
bir asker, onba şısına tam bir itaat ve hürmet gösterir, bütün iyilikleri
onda n görür, padişahı az düşünür. Onu düşünse de teşekkürünü yine
onba şıya sunar. İşte böyle bir askere, “Yahu, padişah senin onba şından
daha büyükt ür. Yalnız ona teşekkür et.” denir. Şimdi bu söz, gerçek
padişahın haşmetli, hakiki kumandanlığıyla, onba şının cüzî, görünüş teki
kumandanlığını kıyaslamak değildir. Çünkü böyle bir kıyaslama, birini
ötekine üstün tutmak mânâsızdır. Belki askerin neyi mühim gördüğüne  ve
irtibatına göredir ki, o, onba şısını tercih eder, teşekkürünü ona sunar,
yalnız onu s ever.
İşte bunun gibi, yaratıcı ve nimetleri veren olduğu  zannedilen görünüş teki
sebepler, gafillerin nazarında nimetlerin hakiki sahibi Cenâb-ı Hakk’a
perde olur. Gaflet ehli onlara yapışır, nimet ve ihsanları onlardan bilir.
Medihlerini, övgülerini onlara sunar. Kur’an der ki: “Cenâb-ı Hak daha
büyükt ür,1590 güzel ve asıl Hâlık,1591 Muhsin O’dur,1592 O’na bakınız, O’na
teşekkür ediniz.”1593
1590 Bkz. En’âm sûresi, 6/100; A’râf sûresi, 7/190; Yûnus sûresi, 10/18; İsrâ sûresi, 17/43; Neml
sûresi, 27/63; Rûm sûresi, 30/40.
1591 Bkz. Mü’minûn sûresi, 23/4; Sâffât sûresi, 37/25.
1592 Bkz. Secde sûresi, 32/7.
1593 Bkz. Bakara sûresi, 2/152, 172; Nahl sûresi, 16/114; Ankebût sûresi, 29/17; Lokman sûresi,
31/12, 14; Sebe sûresi, 34/15.
Dördüncü İşaret
Kıyaslama ve üstün tutma, mevcut şeyler arasında olduğu  gibi mümkün ve
muhtemel, hatta farazî şeyler arasında da olabilir. Nasıl ki birçok
mahiyette çeşitli mertebeler bulunur. Aynen öyle de, Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerinin ve mukaddes sıfatlarının mahiyetlerinde de akıl itibarı ile
sayısız mertebe bulunabilir. Halbuki Cenâb-ı Hak, o sıfat ve isimlerinin
mümkün ve tasavvur edilebilir bütün mertebelerinin en mükemmelinde,
en güzelindedir. Bütün kâinat, kemâlâtıyla bu hakikate şahittir. َْۤءَُُ اَْس
1594اُْْٰ beyanında, O’nun bütün isimlerinin “en güzel” olarak
vasıflandırılması bu m ânâyı ifade ediyor.
1594 “En güzel isimler Allah’a mahsustur.” (İsrâ sûresi, 17/110; Tâhâ sûresi, 20/8; Haşir sûresi,
59/24)
Beşinci İşaret
Şu kıyaslama ve üstün tutma, Cenâb-ı Hakk’ı başka şeylere denk tutma
değildir. O’nun s ıfatlarının iki çeşit tecellisi var.
Biri: Vahidiyet (birlik) sırrıyla, vasıta ve sebepler perdesi altında, umumi
kanunlarıyla idaresidir.
İkincisi: Ehadiyet, yani birliğinin her şeyde tek tek görülen tecellisinin
sırrıyla, perdesiz, doğr udan doğr uya, hus usi bir teveccüh ile idaresidir. İşte
ehadiyet sırrıyla, doğrudan doğruya olan ihsanı, yaratması ve büyükl üğü;
vasıtaların ve sebeplerin aynasında görünen ihsan eserlerinden,
yaratmasından ve büyükl üğünde n daha büyük, daha güzel ve daha
yüks ektir, demektir.
Mesela, nasıl ki bir padişahın –fakat veli bir padişahın– bütün
memurlarını ve kumandanlarını sadece bir perde sayıp bütün hüküm  ve
icraatı onun e linde farz ediyoruz. O padişahın idaresi ve icraatı iki çeşittir:
Birincisi: Umumi bir kanunla, görünüş teki memurları ve kumandanları
vasıtasıyla ve makamlara göre verdiği emirler, yaptığı icraatlardır.
İkincisi: Umumi bir kanunla değil, görünüş teki memurlarını da perde
yapmadan, doğrudan doğruya verdiği, saltanatına yakışır ihsanlar ve
gösterdiği icraat daha güzel, daha yüks ektir denilebilir.
Aynen öyle de, Ezel ve Ebed Sultanı olan Kâinatın Hâlıkı, gerçi vasıta ve
sebepleri icraatına perde yapmış, rubûbi yetinin haşmetini göstermiştir.
Fakat kullarının kalbine âdeta hususi birer telefon koym uş, sebepleri
arkada bırakıp doğrudan doğruya kendisine yöne lmeleri için onları has bir
kullukla vazifelendirmiştir, 1595ََُُُِْ وَإِكَ َْإِكَ  demeleri için yüzlerini
kâinattan Zât’ına çevirir.
1595 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yalnız Sana ibadet eder, yalnız Senden medet umarız.” (Fâtiha
sûresi, 1/5)
İşte 1598أََُْ اََِِْ 1597أَرَُْ ااِِ 1596َُّٰ أََُْ gibi ifadelerin mânâları şu
hakikate de bakıyor.
1596 Sadece büyüklükte değil, hiçbir konuda eşi ve benzeri olmayan, başka bir şey kendisiyle
kıyas bile edilemeyecek yegâne büyük, Allah’tır.
1597 “O, merhamet edenlerin en merhametlisidir.” (A’râf sûresi, 7/151; Yûsuf sûresi, 12/64, 92;
Enbiyâ sûresi, 21/83)
1598 Mü’minûn sûresi, 23/14; Sâffât sûresi, 37/125.
Bu “Maksat”ta sorulan sorunun ikinci kısmına beş “remiz”1599 ile cevap
vereceğiz:
1599 Remiz: İşaret
Birinci Remiz
Soruda deniliyor ki: “Bir şeyin zıttı olmazsa kemâli, yani mükemmel hali
nasıl olabilir?”
Cevap: Bu soruyu soran, hakiki kemâlin ne olduğunu bilmiyor. Onu yalnız
izafi bir şey zannediyor. Halbuki bir şeyin kendisi dışındaki şeylere bakan
ve onlara göre ortaya çıkan meziyetler, faziletler, üstünlükler hakiki
değildir, izafi ve zayıftır. Eğer bütün o diğer şeyler gözden kaybolsa o
meziyetler de kaybolur. Mesela, sıcaklığın izafi lezzeti ve fazileti,
soğuğun tesirine göredir. Yemeğin izafi lezzeti, açlık duygus unun
tesiriyledir. Berikiler kaybolsa, ötekiler de azalır. Halbuki hakiki lezzet,
muhabbet, kemâl ve fazilet odur ki, başka şeylerin tasavvuruna bina
edilmesin, o şeyin kendinde bulunsun ve bizzat, kesin, yerleşmiş bir
hakikat olsun. Varlıktaki lezzet, hayattaki lezzet, muhabbetteki,
marifetteki, imandaki lezzet, bekâdaki, rahmetteki, şefkatteki lezzet…
Nurun güzelliği, görme sıfatının ve kelâm sıfatının güzelliği, keremin
güzelliği, ahlâk ve suret güzelliği… Zâtın kemâli, sıfatların ve fiillerin
kemâli gibi bizzat mevcut meziyetler, başka şeyler olsa da olmasa da
değişmez.
İşte Sâni-i Zülcelâl’in, Fâtır-ı Zülcemâl’in, Hâlık-ı Zülkemâl’in bütün
kemâlâtı hakikidir, kendindendir; başka şeyler ona tesir etmez, yalnız
mazhar olabilir.
İkinci Remiz
Seyyid Şerif-i Cürcanî Şerhü’l-Mevakıf’ta der ki: “Muhabbetin sebebi ya
lezzet ve menfaat, ya cinsî meyil, ya kemâldir. Çünkü kemâl, bizzat
sevilir.”1600 Yani, neyi seversen ya lezzeti için ya menfaatin için ya evlada
meyil gibi bir cinsî yakınlık için ya da o şeyde kemâl olduğu için seversin.
Eğer sebep kemâl ise başka bir sebep, başka bir gaye gerekmez; o şey
bizzat sevilir. Mesela eski zamanlarda kemâl sahibi insanları herkes,
onlara karşı hiçbir alâkaları olmadığı halde takdirle severmiş.
1600 el-Cürcânî, Şerhu’l-Mevâkıf 6/138.
İşte Cenâb-ı Hakk’ın bütün kemâlâtı, güzel isimlerinin bütün mertebeleri
ve faziletleri, hakiki kemâlât olduklarından bizzat sevilirler. “Mahbube tün
lizâtihâ” yani bizzat sevilendirler. Hakiki Sevgili ve Seven Zât-ı Zülcelâl,
hakiki olan kemâlâtına, sıfat ve isimlerinin güzelliklerine kendine lâyık
bir tarzda muhabbet besler. Hem o kemâlâtın mazharı, aynası olan
sanatını, sanatla yarattığı varlıkları ve onların güzelliklerini sever.
Peygamberlerini ve evliyasını, bilhassa Peygamberlerin Efendisi ve
Evliyanın Sultanı olan Habib-i Ekrem’ini (sallallahü aleyhi ve sellem)
sever. Yani kendi güzelliğini sevmekle o güzelliğin aynası olan Habib’ini
sever. Kendi isimlerini sevmekle o isimlerinin kuşatıcı ve şuurlu bir
mazharı olan Habib’ini ve onun kardeşlerini sever. Sanatını sevmekle o
sanatın ilancısı ve teşhircisi olan Habib’ini ve diğer peygamberleri sever.
Yarattığı sanatlı varlıkları sevmekle onlar karşısında “Mâşâallah,
Bârekâllah, ne kadar güzel yapılmışlar!” diyen ve onları beğenip takdir
eden Habib’ini ve onun yolunda  olanları sever. Ve mahlûkatının
güzelliklerini sevmekle o ahlâk güzelliklerinin hepsini kuşatan Habib-i
Ekrem’ine, ona  uyanlara ve onun ka rdeşlerine muhabbet eder.
Üçüncü Remiz
Bütün kâinattaki kemâlât, bir Zât-ı Zülcelâl’in kemâlinin ayetleri ve
cemâlinin işaretleridir. O’nun hakiki kemâline nispeten kâinattaki bütün
güzellikler, kemâl ve cemâl, zayıf bir gölgedir. Şu hakikatin beş deliline
kısaca işaret edeceğiz.
Birinci Delil: Nasıl ki mükemmel, muhteşem, nakışlı, süslenmiş bir saray
kusursuz bir ustalığa, ince bir işçiliğe açıkça delildir. Mükemmel bir fiil
olan o işçilik, o nakkaşlık, zorunlu olarak mükemmel bir faile, bir ustaya,
bir mühendise, “nakkaş” ve “suret veren” gibi unva n ve isimleriyle işaret
eder. O mükemmel isimler şüphe siz o ustanın mükemmel, sanatkârca
sıfatlarını gösterir. O kusursuz sanat ve sıfatlar, açıkça, o ustanın
mükemmel kabiliyetine delildir. Ve o mükemmel kabiliyet, ister istemez o
ustanın zâtının kemâline ve mahiyetinin yüc eliğine işaret eder.
Aynen öyle de: Şu âlem sarayı, şu mükemmel, nakışlarla bezenmiş eser,
açıkça, gayet mükemmel fiillere işarettir. Çünkü bir eserdeki
mükemmellik, fiillerin kemâlinden ileri gelir ve onu gösterir. Fiillerin
kemâli ise zorunlu olarak mükemmel bir Fâil’e ve o Fâil’in isimlerinin
kemâline delildir. Yani eserlerine nispeten; O’nun her şeyi sonsuz ilmiyle
idare eden “Müdebbir”, her şeye istediği sureti mükemmel bir şekilde
veren “Musavvir”, her şeyi hikmetle yapan “Hakîm”, sonsuz şefkat ve
merhamet sahibi “Rahîm”, her şeyi eşsiz sanatıyla süsleyen “Müzeyyin”
gibi isimlerinin kemâline işaret eder. İsimlerin ve unva nların kemâli ise
şüphe siz o Fâil’in sıfatlarının mükemmelliğine delildir. Zira sıfat
mükemmel olmazsa, sıfattan doğan isimler, unva nlar da mükemmel
olamaz. Ve o sıfatların kemâli, açıkça, Zât’ına ait hususiyetlerin kemâline
işaret eder. Çünkü sıfatların kaynağı, o hususiyetlerdir. Zât’ına ait
hususiyetlerin kemâli ise ilmelyakîn1601 ile o hususiyetlerin sahibi Zât’ın
kemâline delildir. Hem buna  öyle lâyık bir Zât’ın kemâline delildir ki, o
kemâlin ışığı icraatının, sıfatlarının, isimlerinin, fiillerinin ve eserlerinin
perdelerinden geçtiği halde, şu kâinatta yine bu kadar güzelliği, cemâli ve
kemâli gösterir.
1601 Kesin bilgiye dayanarak, ilim yoluyla şüpheye yer bırakmayacak şekilde bilmek.
İşte bu derece hakiki, Zât’ına ait kemâl vasıflarının varlığı kesin delillerle
sabit olduktan sonra, izafi olan, emsallerine ve zıtlarına üstünlük yönüyl e
ortaya çıkan kemâlât ne kadar önemsiz ve sönük ka lır, anlarsın...
İkinci Delil: Şu kâinata ibret nazarıyla bakıldığı vakit, vicdan ve kalb
yanılmaz, dosdoğru bir sezgiyle hisseder ki: Kâinatı bu derece
güzelleştiren ve türlü nakışlarla süsleyen Zât’ın sonsuz bir güzelliği ve
kemâli vardır ki, böyl e yapıyor.
Üçüncü Delil: Mâlumdur ki, ölçülü, muntazam, mükemmel ve güzel
sanatlar, gayet güzel bir programa dayanır. Mükemmel ve güzel bir
program ise mükemmel ve güzel bir ilmin, zihnin ve ruha ait güzel bir
kabiliyetin delilidir. Demek ruhun manevî güzelliğidir ki, ilim vasıtasıyla
sahibinin sanatında açığa çıkıyor.
İşte şu kâinat, sonsuz maddî güzellikleriyle, manevî ve ilmî güzelliklerin
sızıntılarıdır. O ilmî ve manevî güzellikler ve kemâlât ise elbette hadsiz,
daimî bir güzelliğin, cemâl ve kemâlin cilveleridir.
Dördüncü Delil: Mâlumdur ki, ışık verenin ışığa sahip bulunması,
nurlandıranın nuranî olması gerekir. İhsan zenginlikten, lütuf ise lütuf
sahibinden gelir. Madem öyle, kâinattaki bu kadar güzellik ve
varlıklardaki türlü kemâl vasıfları, ışığın güne şi gösterdiği gibi daimî bir
Cemâl’i gösterir.
Madem varlıklar yeryüzünde n kemâlâtın yansımalarıyla büyük bir nehir
gibi parlar geçer. Bir nehir güne şin cilveleriyle parladığı gibi, şu akıp
giden varlıklar da güzellik, cemâl ve kemâlin yansımalarıyla geçici olarak
parlar. Arkalarından gelenlerin aynı parlamayı, aynı yansımayı
göstermelerinden anlaşılıyor ki: Akan suyun kabarcıklarındaki cilveler,
güzellikler nasıl kendilerinden değildir; güne şin ışığının güzelliği ve
cilveleridir. Aynen öyle de, şu kâinatın akışında geçici olarak parlayan
güzellikler ve kemâl vasıfları, bir Ebedî Güneş’in güzel isimlerinin
yansımalarıdır.
َِْ اَاِِ أَنْضِ اَُْزِمِ ِْ أَظَ ااِِ ََ اَُْ اَُْْدَاتِ ََ ََاِ اِْْاٰتِ زَوَالََْ َ
َْنَِالِ اَُْدِ ِِْحَِْ َُْنٍ ََِِْْ َِْنٍ ِْ أَوْكَ اََِِْ ِْ أَفََلَ اَِ ََْ ُاْ
HAŞİYE 1602 ...ِي اَْدُودَِاِِ اُُْدِ َِْقاَُْدِ ِْ
1602 HAŞİYE Evet, tecelli ve feyiz devam etmesine rağmen aynaların yokluğa gitmesi, mevcudatın yok
olması, görünen güzelliğin aynalara ait olmadığına en açık delillerindendir; Vacibü’l-
Vücud’un, Baki-i Vücud’un maddilikten uzak, yüce güzelliğine ve tazelenen ihsanına en açık
delildir.
Beşinci Delil: Mâlumdur ki, bir yere üç dört farklı yoldan gelenler aynı
hadiseyi nakletseler, bu, şüphe siz bir bilgiyi ifade eder, yanlışlığına
ihtimal bulunmayacak derecede bir kesinlikle o hadisenin meydana
geldiğini gösterir.
İşte meşrep, yol ve kabiliyet bakımından gayet farklı, ayrı asırlarda
yaşamış, hakikati delilleriyle bilen bütün zâtların farklı tabakalarından,
evliyanın farklı tarikatlarından, asfiyanın1603 farklı yollarından ve dini
tanıyan hakiki felsefecilerin farklı mezheplerinden olan bütün keşif, zevk,
şuhûd ve müşahede ehli zâtlar, keşif, zevk, şuhûd ve müşahade ile ittifak
etmişler ki: Kâinatın ve varlıkların aynasında görülen güzellikler ve
kemâlât, Vâcibü’l-Vücud bir tek Zât’ın kemâlinin ve güzel isimlerinin
tecellileridir. İşte bu ittifak sarsılmaz, kesin bir delildir.
1603 Asfiya: Safiyet, takva ve kemâl sahibi, peygamber varisi zâtlar.
Tahmin ederim ki, bu remizde inkârcıların vekili, işitmemek için kulağını
kapayıp kaçmaya mecburdur. Zaten karanlık kafaları yarasa gibi, bu
nurları görmeye tahammül edemez. Öyleyse bunda n sonra onları pek de
dikkate almayacağız.
Dördüncü Remiz
Bir şeyin lezzeti ve güzelliği, daha çok emsallerine ve zıtlarına değil,
mazharlarına bakar. Mesela kerem, yani cömertlik güzel ve hoş bir sıfattır.
Kerim bir zât, başka kerem sahiplerine üstünlüğü yönüyl e aldığı izafi
lezzetten bin defa daha hoş bir lezzeti, ikramda bulunduğu insanların
lezzet duymalarıyla, ferahlarıyla alır. Hem şefkat ve merhamet sahibi bir
zât, şefkat gösterdiği mahlûkların rahat etmesi derecesinde hakiki bir
lezzet duya r. Mesela bir annenin, evladının mutluluğunda n ve rahatından
şefkat vasıtasıyla aldığı lezzet o derece kuvve tlidir ki, onların rahatı için
ruhunu feda edecek dereceye gelir. Hatta o şefkatin lezzeti, civcivlerini
korumak için tavuğu a slana saldırtır.
İşte madem yüce vasıflar olan hakiki lezzet, güzellik, saadet ve kemâl;
akranlara ve zıtlara değil, belki mazharlarına ve kendisiyle alâkalı olanlara
bakıyor. Elbette Hayy ve Kayyûm , Hannân ve Mennân, Rahîm ve Rahman
olan Cemâl ve Kemâl sahibi Zât’ın rahmetindeki güzellik de rahmetine
erişenlere bakar. Merhametine, bilhassa bâki cennette sonsuz ve türlü
rahmet ve şefkatine mazhar olanların saadetlerinin derecesine,
nimetlenmelerine ve ferahlarına göre o Rahman ve Rahîm Zât’ın, kendine
lâyık bir tarzda bir muhabbet, bir sevme gibi, O’na lâyık hususiyetlerle
tabir edilen yüce, mukaddes, güzel, münezzeh mânâları vardır. “Lezzet-i
kuds iye, aşk-ı mukaddes, ferah-ı münezzeh, mesruriyet-i kuds iye” tabir
edilen, şer’i izin olmadığından zikredemediğimiz gayet münezzeh,
mukaddes hususiyetleri vardır ki, her birinin kâinatta gördüğüm üz ve
varlıklar arasında hissettiğimiz aşktan, ferahtan ve sevinçten sonsuz
derecede daha yüks ek, yüce, mukaddes ve münezzeh olduğunu pek çok
yerde ispat ettik. O mânâların birer parıltısını görmek istersen, şu
temsillerin dür bünüyl e bak.
Mesela: Nasıl ki cömert, âlicenap, şefkatli bir zât, gayet fakir, aç ve
muhtaç olanlar için seyahat halindeki güzel bir gemisinde bir ziyafet
hazırlar, kendisi de seyreder. O fukaranın minnet duya rak nimetlere
kavuşması, aç olanların müteşekkir bir şekilde lezzet alması ve
muhtaçların onu överek memnuniyetleri, ikram etmeyi seven o zâtı ne
derece sevindirir, ne kadar hoşuna gider, anlarsın.
İşte küçücük bir sofranın hakiki sahibi olmayan ve bir dağıtım memuru
hükm ünde ki bir insanın sevinci böyle ise cinleri, insanları ve hayvanları,
sonsuz uzay denizinde seyahat ettiren bir gemisi olan koca yerküreye
bindirip üzerine sayısız yiyecek çeşitlerinin bulunduğu bir sofrayı onun
üzerine sererek bütün canlıları küçük bir kahvaltı türünde n o ziyafete
davet eden.. gayet mükemmel ve bütün lezzetleri barındıran, daimî, ebedî
bir bekâ yurdunda  cennetleri, her birini birer nimet sofrası kılarak hadsiz
lezzet ve güzellikleri içinde bulundur an bir tarzda, sonsuz bir zamanda,
nihayetsiz muhtaç ve arzulu olan sayısız kullarına hakiki yemek için bir
ziyafet sofrası yapan Rahman ve Rahîm Zât’a ait, tabir etmekten aciz
olduğum uz muhabbetin mukaddes mânâlarını ve rahmetin neticelerini
kıyaslayabilirsin.
Hem Mesela: Mahir bir sanatkâr, maharetini göstermeyi seven bir usta;
güzel, plaksız konuş an fonogr af1604 gibi bir sanat eseri icat ettikten sonra
onu kurup tecrübe ediyor ve herkese gösteriyor. O fonogr af, sanatkârının
düşündüğü ve istediği neticeleri mükemmel şekilde verse onun mucidi ne
kadar iftihar eder, ne kadar memnun olur, bu onun ne derece hoşuna
gider... Kendi kendine “Bârekâllah” der.
1604 Gramofon.
İşte küçücük bir insan, aslında bir şey var etmediği halde, sırf görünüş teki
bir sanatçığı ile, bir fonogr afın güzelce işlemesiyle böyle memnun
olursa… Acaba koca kâinatı bir musiki, bir fonogr af hükm ünde  yarattığı
gibi, yeryüzünü ve yeryüzünde ki bütün canlıları, bilhassa canlılar içinde
insanın başını öyle Rabbanî bir fonogr af ve ilahî bir musiki tarzında yapan
bir Sâni-i Zülcelâl’in o sanatı karşısında insan hayretinden parmağını
ısırmaz mı?
İşte benzersiz bir sanatla yaratılmış bütün o varlıklar, kendilerinden
beklenen bütün neticeleri son derece güzel bir şekilde gösterirler. Onların
yaratılış kanunlarına itaati hususi bir ibadet, kendilerine has bir tesbihat ve
hususi bir dua hükm ünde dir. Onlardan gaye olan Rabbanî maksatlardan
ortaya çıkan, iftihar, memnuniyet ve ferahla tabir edemediğimiz mukaddes
mânâlar, münezzeh hususiyetler o kadar yüce ve mukaddestir ki, bütün
insanlığın aklı birleşip tek akıl olsa yine onların künhüne  yetişemez ve
onları kavrayamaz.
Hem Mesela: Adaletli, hakkı sahibine veren ve bunda n zevk alan bir
hâkim, mazlumların haklarını vermekten, teşekkürlerinden ve zalimleri
cezalandırıp mazlumların intikamını almaktan nasıl memnun olur, bir
zevk alır.
İşte Hakîm-i Mutlak, Âdil-i Bilhak ve Kahhar-ı Zülcelâl’in, değil yalnız
cin ve insanlarda, belki bütün varlıklarda hakkı sahibine vermesinden,
yani her şeye var olma ve hayat hakkı ihsan etmesinden, her şeyin
varlığını ve hayatını haddini aşanlara karşı korumasından ve dehşetli
varlıkları haddi aşmaktan alıkoym asından; bilhassa mahşerde, ahiret
yurdunda  cin ve insanların hesaba çekilmesinden başka, bütün canlılara
karşı adalet ve hikmetinin büyü k tecellisinden gelen mukaddes mânâları
kıyaslayabilirsin.
İşte şu üç örnek gibi, Cenâb-ı Hakk’ın bin bir isminin her birinde pek çok
güzellik, cemâl, fazilet ve kemâl tabakası bulunmasının yanında, pek çok
muhabbet, iftihar, izzet ve büyüklük mertebesi vardır. İşte bunda ndır ki,
Vedûd ismine mazhar olan Allah dostu muhakkikler, “Bütün kâinatın
mayası aşktır. Bütün varlıkların hareketleri aşk iledir, varlıklardaki çekim,
cezbe ve cazibe kanunları aşktandır.” demişler. Onlardan biri demiş ki:
َْ ُُمْ َََْْ َْ ََْ 
ْ َْْ ََْ َْ زَمََِاتْ َْ َْْ مَسَ
رَاََْْ ََْ َْ سَت ََتْ َْ ََْ ََِْ َْ
َْ اَْاتْ ََاَْ َْ دَرََْ ذَراتِ َُْدَذي ََتْ َْ 
Yani: İlahî aşkın tecellisinden ve o aşk şarabından herkes kabiliyetine göre
mest olur. Mâlumdur ki, her kalb kendine ihsan edeni sever, hakiki kemâle
muhabbet duya r ve yüce bir güzelliğe bağlanır. Kendisiyle beraber, sevdiği
ve şefkat beslediği zâtlara da ihsan edeni daha da çok sever. Acaba –daha
önce söylediğimiz gibi– her bir isminde binlerce ihsan definesi bulunan ve
bütün sevdiklerimizi ihsanlarıyla mesut eden, binlerce kemâlâtın ve cemâl
tabakasının kaynağı olan bin bir isimle müsemma Cemil-i Zülcelâl’in,
Mahbub- u Zülkemâl’in sevilmeye ne derece lâyık olduğu ve bütün
kâinatın, O’nun muhabbetiyle mest ve sarhoş olmasının kâinata ne kadar
yaraştığı anlaşılmaz mı?
İşte şu sırdandır ki, Vedûd ismine mazhar bir kısım evliya, “Cenneti
istemiyoruz. İlahî aşkın bir parıltısı bize ebediyen yeter.” demişler.
Hem bunda ndır ki, hadiste buyrulduğu gibi, “Cennette Cenâb-ı Hakk’ın
cemâlini bir dakika görmek, büt ün cennet lezzetlerinin üstünde dir.”1605
1605 Bkz. Müslim, îmân 297; Tirmizî, cennet 16; İbni Mâce mukaddime 13; Ahmed İbni Hanbel,
el-Müsned 4/332-333.
İşte şu sonsuz aşkın kemâli, vahidiyet ve ehadiyet dairesinde Zât-ı
Zülcelâl’in isimleriyle ve yarattıklarıyla ortaya çıkar. Demek ki, o
dairenin dışında var zannedilen kemâl, kemâl değildir.
Beşinci Remiz
Beş Nokta’dır.1606
1606 Burada sadece Birinci Nokta bulunmaktadır. İkinci Nokta ise bundan sonra gelen Üçüncü
Mevkıf’tan ibarettir.
Birinci Nokta: Allah’a ortak koşanların vekili der ki, “Hadislerde dünya
lanetlenmiş,1607 ‘cîfe’ yani leş ismiyle anılmış.1608 Hem bütün veliler ve
varlığın hakikatini bilen zâtlar, dünya yı kıymetsiz görüyor, ‘fenâdır, pistir’
diyorlar. Halbuki sen, bütün ilahî kemâlâta vesile ve delil olarak onu
gösteriyor, onda n âşıkane bahsediyorsun?”
1607 Bkz. Tirmizî, zühd 14; İbni Mâce, zühd 3; Dârimî, mukaddime 32.
1608 Bkz. ed-Deylemî, el-Müsned 1/141-142; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/492.
Cevap: Dünya nın üç yüzü var.
Birinci yüzü: Cenâb-ı Hakk’ın isimlerine bakar. Onların nakışlarını
gösterir. Mânâ-yı harfiyle, yani Sahibini, Yaratıcısını gösteren manasıyla o
isimlere aynalık eder.1609 Dünya nın bu yüzü, Samed Yaratıcının birer
mektubu olan sayısız eseridir. İşte bu yüzü gayet güzeldir. Nefrete değil,
aşka lâyıktır.
1609 Bkz. Bakara sûresi, 2/164, 259; En’âm sûresi, 6/141; Yûnus sûresi, 10/22,101; Ra’d sûresi,
13/4; Nahl sûresi, 16/11; Yâsîn sûresi, 36/34; Fussilet sûresi, 41/12; Câsiye sûresi, 45/5; Rûm
sûresi, 46/48-50; Hâkka sûresi, 69/6.
İkinci yüzü: Ahirete bakar, ahiretin ve cennetin tarlasıdır, rahmetin çiçek
bahçesidir.1610 Bu da dünya nın önceki yüzü gibi güzeldir. Kıymetsiz
görülmeye değil, sevilmeye lâyıktır.
1610 “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19;
es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 205.
Üçüncü yüzü: İnsanın heveslerine bakan, gaflet perdesi olan ve ehl-i
dünya nın hevesleri için bir oyun yeri hükm ünde ki yüzüdür. Bu yüz
çirkindir, çünkü  fânidir, geçicidir, elemlidir, aldatır.1611 Hadisteki tahkir ve
hakikat ehlinin nefreti, dünya nın bu yüz ünedir.
1611 Bkz. En’âm sûresi, 6/70; Tevbe sûresi, 9/38; Yûnus sûresi, 10/7, 24; Kehf sûresi, 18/28;
Ankebût sûresi, 29/64; Fâtır sûresi, 35/5; Hadîd sûresi, 57/20.
Kur’an-ı Hakîm’in kâinattan ve varlıklardan önem vererek bahsi ve
onların güzelliklerini beyan etmesi ise1612 önceki iki yüzüne bakar.
Sahabenin ve diğer Allah dostlarının rağbet ettikleri, dünya nın o iki
yüzüdür.
1612 Bkz. Bakara sûresi, 2/22, 164; Âl-i İmran sûresi, 3/109, 191; A’râf sûresi, 7/96; Ra’d sûresi,
13/13; Hicr sûresi, 15/16, 22; İsrâ sûresi, 17/44; Enbiyâ sûresi, 21/79; Furkan sûresi, 25/61;
Rûm sûresi, 30/24; Haşir sûresi, 59/1; Cum’a sûresi, 62/1.
Şimdi, dünya ya kıymet vermeyenler dört sınıftır:
Birincisi: Marifet ehlidir ki, Cenâb-ı Hakk’ı bilmeye, O’nun sevgisine ve
ibadete set çektiği için dünya ya kıymet vermezler.
İkincisi: Ahiret ehlidir ki, ya dünya nın zaruri işleri onları uhrevî
amellerden alıkoyduğu için ya da gözle görür derecedeki imanları ile
cennetin kemâl ve güzelliklerine nispeten dünya yı çirkin gördükleri için
ona kıymet vermezler. Evet, güzel bir adam Hazreti Yusuf’la
(aleyhisselam) kıyaslansa yine çirkin göründüğü gibi, dünya nın ne kadar
kıymetli güzelliği varsa cennetin güzelliklerine kıyasla hiç
hükm ünde dir.1613
1613 Bkz. Nisâ sûresi, 4/77; Ra’d sûresi, 13/26; Mü’min sûresi, 40/39; A’lâ sûresi, 87/16-17.
Üçüncüsü: Dünya yı kıymetsiz görür, çünkü  eline geçmez. Bu ise dünya ya
duyul an nefretten değil, muhabbetten ileri geliyor.
Dördüncüsü: Dünya ya kıymet vermez, zira dünya  eline geçer fakat
durmaz, gider. O da kızar, teselli bulmak için dünya yı hor görür. “Pistir”
der. Bu da dünya  sevgisinden ileri gelir. Oysa dünya ya kıymet
vermemenin makbul şekli odur ki, ahiret arzusunda n ve marifetullaha
duyul an aşktan ileri gelsin.
Demek, dünya ya kıymet vermemenin makbul sureti, ilk iki kısımdaki
gibidir. Cenâb-ı Hak bizi onlardan yapsın. Âmin.
1614ِ اَََُُِِِْْْ َ
1614 Peygamberlerin Efendisi hürmetine duamızı kabul et Allahım!
Üçüncü Mevkıf
ِِِْــــــِ ِّٰ اِْٰ ا
1615دِه۪إِ َُُ َِْوَإِنْ ِْ َْءٍ 
1615 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
Bu mevkıf iki noktadır, iki bahi sten oluşur.
Birinci Bahis
َِْه۪ا َُُ َِّْءٍ إِلوَإِنْ ِْ َ ayetinin sırrınca: Her şeyden, Cenâb-ı Hakk’a
pencereler hükm ünde  pek çok yol var. Bütün varlıkların ve kâinatın
hakikati, Cenâb-ı Hakk’ın isimlerine dayanır. Her şeyin hakikati O’nun bir
veyahut birçok ismine bakar. Eşyadaki sıfat ve sanatların da her biri O’nun
bir isminin tecellisidir. Mesela hakiki felsefe “Hakîm” ismine, hakikatli
tıp ilmi “Şâfi” ismine, geometri “Mukaddir” ismine ve bunun gibi her bir
ilim bir isme dayandığı ve mükemmel halini onda  bulduğu gibi, bütün
ilimler, insanlığın kemâli ve kâmil insan tabakalarının hakikatleri de
Cenâb-ı Hakk’ın isimlerine dayanır. Hatta evliyadan hakikati araştırıp
delilleriyle bilen zâtların bir kısmı demiş ki: “Eşyanın hakikati, Cenâb-ı
Hakk’ın isimleridir. Eşyanın mahiyeti ise o hakikatlerin gölgeleridir.”
Hatta bir tek canlının yalnızca dış yüzünde  Allah’ın yirmi kadar isminin
nakışlarının cilveleri görünebilir. Şu ince, pek büyük ve geniş hakikati bir
temsille anlayışımıza yaklaştırmaya çalışacağız. Birkaç farklı elekle
elemek suretiyle tahlil edeceğiz. Ne kadar uzun anlatsak yine kısadır. O
yüzden usanmamak gerek. Şöyle ki:
Nasıl gayet mahir ressam ve heykeltıraş bir zât, gayet güzel bir çiçekle
cins-i latif olan güzel bir insan sureti ve heykeli yapmak istese, önce o
ikisinin ana şekillerini bazı hatlarla tayin eder. Bunu bir düzene göre ve
ölçüsünü belirleyerek yapar. Geometri kaidelerince sınırlarını çizer. Bu
düzen ve ölçü belirleme, o suretin ve heykelin bir hikmet ve ilim ile
yapıldığını gösterir ki, tanzim ve sınır çizme fiilleri, ilim ve hikmet
pergeliyle döne r. Öyleyse o fiillerin arkasında, ilim ve hikmet mânâları
hükm eder. Demek ki, ilim ve hikmet pergeli, kendini gösterecektir. İşte
kendini göstermesiyle, o sınırlar içinde göz, kulak, burun, yaprak ve
incecik püskülcükler gibi şeylerin tasvirine başlar. Şimdi görüyoruz ki,
içindeki pergelin hareketleriyle belirlenen uzuvlar, sanatkârca ve inayet
eden bir zâta yakışır şekilde tasvir ediliyor. Öyleyse o ilim ve hikmet
pergelini çeviren sanat ve inayet mânâları var, ona hükm ediyorlar ve
kendilerini gösterecekler.
İşte bu yüzden o tasvir, güzelliğe ve ziynete kabiliyet gösteriyor. Öyleyse
sanat ve inayeti harekete geçiren, güzelleştirme ve süsleme iradesidir.
Demek bunlar hükm ediyor ki, o zât süslemeye ve nurlandırmaya başladı.
O tasvire bir tebessüm ve canlılık sureti verdi. Elbette şu güzelleştirme ve
nurlandırma mânâsını ortaya çıkaran, lütuf ve kerem mânâsıdır. Evet, o iki
mânâ, onlarda o derece hükm eder ki, âdeta o çiçek cisme bürünmüş bir
lütuf, o he ykel de cisimleşmiş bir keremdir.
Şimdi bu kerem ve lütuf mânâsını harekete geçiren, “kendini sevdirme ve
tanıtma” mânâlarıdır. Yani kendini hüne riyle tanıtmak ve halka sevdirmek
mânâları perde arkasında hükm eder. Bu tanıtma ve sevdirme, elbette
merhamete meyilden ve nimet verme iradesinden geliyor. Madem rahmet
gösterme ve nimet verme iradesi arkada hükm ediyor. Öyleyse o zât, o
heykeli her çeşit nimetle dona tacak, süsleyecek, o çiçeğin suretini de bir
hediyeye takacaktır.
İşte o heykelin ellerini, kucağını ve ceplerini kıymetli nimetlerle doldurdu
ve o çiçek suretini de bir mücevhere taktı. Demek ki, bu rahmet ve nimet
verme iradesini işleten, merhamet ve şefkat göstermedir. Yani acıma ve
şefkat etme mânâsı, rahmeti ve nimeti harekete geçirir. Ve hiç kimseye
ihtiyacı olmayan o müstağni zâttaki merhamet ve şefkat gösterme
mânâsını faal hale getiren, elbette o zâttaki manevî cemâl ve kemâldir ki,
görünmek ister. Ve o cemâlin en şirin kısmı olan muhabbet ve en tatlı
kısmı olan rahmet ise sanat aynasında görünmek ve kendilerine arzu
duya nların gözleriyle kendilerini görmek ister. Yani cemâl ve kemâl bizzat
sevildiklerinden, her şeyden çok kendilerini severler. Hem güzellik hem
aşktırlar. Güzellik ve aşkın birleşmesi bu noktadandır. Madem güzellik
kendini sever ve aynalarda görmek ister. İşte heykele konul an ve surete
takılan sevimli nimetler, güzel meyveler, o manevî güzelliğin –kendi
kabiliyetlerine göre– birer parıltısını taşıyor. O parıltıları hem güzelliğin
sahibine hem de başkalarına gösteriyorlar.
Aynen öyle de: Sâni-i Hakîm, cenneti ve dünya yı, gökleri ve yeri, bitki ve
hayvanları, cinleri ve insanları, melek ve ruhanileri, küllî-cüzî her şeyi
isimlerinin tecellileriyle şekillendirir, düz ene koya r, onlara belli birer sınır
ve miktar belirler. Böylece her şeyi tam bir ölçü ile takdir edip yaratan
Mukaddir, her şeyi en güzel şekilde düzenleyen Munazzım, yarattıklarına
en güzel sureti veren Musavvir isimlerini okutur. Umumi şekillerinin
sınırını öyle bir tarzda belirler ki, Alîm ve Hakîm isimlerini gösterir.
Sonra ilim ve hikmet cetveliyle, o sınır içinde o şeyin tasvirine başlar.
Bunu öyle bir şekilde yapar ki, sanat ve inayet mânâlarını, Sâni ve Kerim
isimlerini gösterir. Sonra sanatın parlak eliyle, inayetin fırçasıyla o suretin
-eğer bir tek insan ve bir tek çiçek ise- göz, kulak, yaprak, püskül gibi
uzuvlarına ve kısımlarına bir güzellik ve ziynet rengi verir. Eğer yeryüzü
ise madenlerini, bitkilerini ve hayvanlarını bir güzellik ve ziynet rengine
boya r. Eğer cennet ise bağlarına, köşklerine, hurilerine aynı rengi verir...
Başka örnekleri de kıyasla.
Hem onu öyle bir tarzda süsleyip nurlandırır, lütuf ve kerem mânâları
onda  o derece hükm eder ki, âdeta o süslenmiş, nurlanmış sanatlı varlık,
cisme bürünmüş bir lütuf ve kerem haline gelir. Latif ve Kerim isimlerini
zikreder. Sonra o lütuf ve keremi şu cilveye sevk eden, elbette kendini
sevdirme ve tanıtma iradesidir, canlılara sevdirme ve şuur sahiplerine
bildirme vasıflarıdır ki, Latif ve Kerim isimlerinin arkasında Vedûd ve
Maruf isimlerini okutur, sanatlı varlıkların hal diliyle ilan eder. Ardından
o ziynetli ve güzel varlığı leziz meyveler ve sevimli neticelerle süsleyip
onları ziynetten nimete, lütuftan rahmete çevirir. Mün’im ve Rahîm
isimlerini okut ur ve zahirî perdeler arkasında o iki ismin cilvesini gösterir.
Sonra Rahîm ve Kerim isimlerini, o hiçbir şeye muhtaç olmayan, mutlak
müstağni Zât’ta bu cilveye sevk eden, elbette merhamet ve şefkat
gösterme vasıflarıdır ki, Hannan ve Rahman isimlerini okutur. Şu
merhamet ve şefkat gösterme mânâlarını tecelliye sevk eden, elbette zâta
ait bir güzellik ve kemâldir ki, açığa çıkmak ister. Cemîl ismini ve o ismin
mânen kapsadığı Vedûd ve Rahîm isimlerini okutur. Çünkü  cemâl, yani
güzellik bizzat sevilir. Cemâl sahibi ve cemâl, kendi kendini sever. O hem
güzellik hem aşktır. Kemâl de bizzat mahbubdur , sebepsiz sevilir. Hem
seven hem sevilendir.
Madem sonsuz kemâl derecesinde bir cemâl ve sonsuz cemâl derecesinde
bir kemâl nihayetsiz derecede sevilir, sevilmeye ve aşka lâyıktır. Elbette
aynalarda, aynaların kabiliyetine göre parıltılarını ve cilvelerini görmek
ve göstermekle açığa çıkmak ister.
Demek, Sâni-i Zülcelâl’in, Hakîm-i Zülcemâl’in, Kadîr-i Zülkemâl’in
zâtındaki cemâl ve kemâl, merhametini ve şefkatini göstermeyi arzular,
Rahman ve Hannan isimlerini tecelliye sevk eder. Merhamet ve şefkat,
rahmet ve nimeti göstermekle Rahîm ve Mün’im isimlerinin cilvesini
ortaya çıkarır. Rahmet ve nimet ise kendini sevdirme ve tanıtma
vasıflarını gerektirip Vedûd ve Maruf isimlerini tecelliye sevk eder. O
sanatlı varlığın bir perdesinde onları gösterir. Kendini sevdirme ve tanıtma
ise lütuf ve kerem mânâlarını harekete geçirir. Latif ve Kerim isimlerini o
varlığın bazı perdelerinde okutur. Lütuf ve kerem vasıfları ise süsleyip
nurlandırma fiillerini işletir. Müzeyyin ve Münevvir isimlerini sanatlı
varlıkların güzelliğinin ve nuraniliğinin diliyle okutur. O süsleyip
güzelleştirme vasıfları ise sanat ve inayet mânâlarını gerektirir. Ve Sâni ve
Muhsin isimlerini, o sanatlı varlığın güzel simasıyla gösterir. O sanat ve
inayet ise bir ilim ve hikmeti gerektirir. Alîm ve Hakîm isimlerini o
sanatlı varlığın intizamlı, hikmetli uzuvlarıyla, kısımlarıyla okutur. O ilim
ve hikmet ise düzene koym a, suret verme, teşkil etme fiillerini gerektirir.
Musavvir ve Mukaddir isimlerini o sanatlı varlığın yapısıyla, şekliyle
okutur, gös terir.
İşte Sâni-i Zülcelâl, bütün sanatlı eserlerini öyle bir tarzda yapmıştır ki,
çoğu, bilhassa canlılar, O’nun pek çok ismini okutur. Âdeta her bir eserine
üst üste, ayrı ayrı yirmi gömlek giydirmiş, onları yirmi perdeye sarmıştır.
Her gömlekte, her perdede farklı isimlerini yazmıştır. Mesela temsilde
gösterildiği gibi, güzel bir tek çiçekle güzel bir insanın yaratılışlarının
yalnız görünen yüzünde  pek çok sayfa vardır. (Başka büyük ve küllî
varlıkları bu iki küçük m isale kıyasla.)
Birinci sayfa: O varlıkların umumi şeklini ve miktarını gösteren yapısıdır
ki, Musavvir (her şeye en güzel sureti veren), Mukaddir (her varlığın
mahiyetini, şeklini takdir eden, belirleyen), Munazzım (düzene koya n)
isimlerini yâd eder.
İkinci sayfa: Suretlerinde ayrı ayrı kısımların ve uzuvların açığa
çıkmasıyla, gelişmesiyle meydana gelen çiçek ve insanın basit suretleridir
ki, o sayfada Alîm ve Hakîm gibi birçok isim yazılıdır.
Üçüncü sayfa: O iki varlığın ayrı ayrı uzuvlarını ve kısımlarını ayrı ayrı
güzelleştirip süslemekle, o sayfada her şeyi benzersiz bir sanatla yaratan
Sâni ve her şeyi kalıptan döke r gibi mükemmel bir surette var eden Bâri
isimleri gibi pek çok isim yazılır.
Dördünc ü sayfa: O iki sanatlı varlığa öyle bir ziynet ve güzellik verilir ki,
âdeta lütuf ve kerem cisme bürünmüş, onlar haline gelmiştir. Bu sayfada
çok lütuf sahibi Latif ve çok cömert ve kerem sahibi Kerim gibi pek çok
isim okunur .
Beşinci sayfa: O çiçeğe leziz meyveler, o güzele sevimli evlatlar ve güzel
ahlâk takmakla o sayfada çok şefkatli, sevilen Vedûd, rahmeti her şeyi
kuşatan sonsuz merhamet sahibi Rahîm, nimetlerin gerçek sahibi Mün’im
gibi isimleri okut ur.
Altıncı sayfa: O nimet verme ve ihsan sayfasında, her şeyin rızkını veren,
yarattıklarına sonsuz rahmet gösteren Rahman ve en tatlı rahmet
tecellilerini ortaya koya n Hannan gibi isimler okunur .
Yedinci sayfa: O nimetlerde, o neticelerde öyle bir güzelliğin parıltıları
görünüyor  ki, hakiki bir şevk ve şefkatle yoğrulmuş halis bir şükür ve saf
bir muhabbete lâyıktır. O sayfada Cemil-i Zülkemâl ve Kâmil-i Zülcemâl
isimleri yazılıdır.
İşte tek bir güzel çiçek ve güzel bir insan yalnız maddî suretleriyle O’nun
bu kadar ismini gösterirse, acaba bütün çiçekler, canlılar ve büyük, küllî
varlıklar ne kadar yüce ve tecellileri her şeyi kuşatan isimleri okutur,
kıyaslayabilirsin. Hem insan ruh, kalb ve akıl yönüyl e, hayatının ve
latifelerinin sayfalarıyla Hayy, Kayyûm  ve Muhyî gibi ne kadar nurlu,
mukaddes isimleri okur ve okut ur, kıyas edebilirsin.
İşte, cennet bir çiçektir. Huriler bir çiçektir. Yeryüzü ve bahar bir çiçektir.
Gökyüz ü de bir çiçektir, yıldızlar o çiçeğin yaldızlı nakışlarıdır. Güneş de
bir çiçek, ışığındaki yedi renk o çiçeğin nakışlı boya larıdır. Nasıl insan
küçük bir âlemse, âlem de güzel ve büyük bir insandır. Huriler, ruhaniler,
melekler, cinler ve insanlar, kendilerine güzel birer şahıs hükm ünde
suretler verilerek bir düzene göre yaratılmıştır. Hem her biri engin
mahiyetiyle tek başına Sâni-i Zülcemâl’inin isimlerini gösterdiği gibi,
O’nun güzelliğine, kemâline, rahmetine ve muhabbetine ayrı ayrı birer
aynadırlar. Sonsuz güzelliğine, kemâline, rahmet ve muhabbetine,
dosdoğru birer şahittirler. Ve o güzellik ve kemâlin, rahmet ve muhabbetin
birer delili, birer emaresidirler. İşte şu sonsuz kemâl vasıfları, vahidiyet ve
ehadiyet yani Allah’ın birliği ve birliğinin tecellisinin her varlıkta ayrı
ayrı görülmesi dairesinde meydana gelir. Demek, o dairenin dışında var
olduğu z annedilen kemâl, kemâl değildir.
İşte eşyanın hakikatinin Cenâb-ı Hakk’ın isimlerine dayandığını, belki asıl
hakikatin o isimlerin cilveleri olduğunu ve her şeyin pek çok yönde n, pek
çok dille Sâni’ini zikir ve tesbih ettiğini anla. 1616َُ َِِْه۪ا يَُّإِلنْ ِْ َْءٍ وَإِ
ayetinin bir mânâsını bil ve 1617ورِه۪اَْٰ ِِةِ ظَُُُْنَ َِ  de. Ve ayetlerin
sonlarındaki 1619ََُ اَُْرُ اُِو 1618اَُِْ اَُِْوََُ 
1616 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
1617 Şiddet-i zuhurundan gizlenmiş olan Zât’ı her türlü kusur ve noksan sıfatlardan tenzih ederiz.
(Bkz. Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/221; el-İskendarânî, Şerhu Hikemi’l-Atâiyye s. 119)
1618 “Her şeyi bilen, her şeye Kadir olan, yalnız O’dur.” (Rûm sûresi, 30/54)
1619 “O, öyle Gafûr, öyle Rahîmdir.” (Yûnus sûresi, 10/107; Ahkaf sûresi, 46/8)
1620ُِوََُ اَُِْ اَْ gibi zikir ve tekrarlardaki bir sırrı anla!
1620 “O azizdir, hakîmdir (mutlak galiptir, tam hüküm ve hikmet sahibidir)” (İbrahim sûresi, 14/4;
Nahl sûresi, 16/60; Ankebût sûresi, 29/42; Rûm sûresi, 30/27 …)
Eğer bir çiçekte O’nun isimlerini okuya mıyor ve açıkça göremiyorsan
cennete bak, bahara dikkat et, yeryüzünü seyret. Rahmetin büyük çiçekleri
olan cennette, baharda ve yeryüzünde  yazılan isimleri açıkça
okuya bilirsin, onl arın cilvelerini ve nakışlarını anlar, görürsün.
İkinci Bahis
Dalâlet yolunda kilerin vekili, tutunacağı ve inkârını onun üzerine kuracağı
hiçbir şey bulamayıp susmak zorunda  kalınca şöyle der: “Ben, dünya
saadetini, hayatın lezzetini, medeni ilerlemeyi ve sanattaki mükemmelliği,
kendimce, ahireti düşünmemekte, Allah’ı tanımamakta, dünya  sevgisinde,
hürriyette ve kendime güve nmekte gördüğüm  için insanların çoğunu
şeytanın yardımıyla bu yol a sevk ettim ve ediyorum.”
Cevap: Biz de Kur’an namına diyoruz ki: Ey biçare insan! Aklını başına
al! Hak yoldan sapmışların vekilini dinleme! Eğer onu dinlersen zararın o
kadar büyük olur ki, onu düşününc e ruh, akıl ve kalb ürperir. Senin önünde
iki yol var. Biri, inkârcıların vekilinin gös terdiği belâlı, sıkıntılı yol; diğeri
ise Kur’an-ı Hakîm’in tarif ettiği saadetli yoldur.
İşte o iki yolun kıyaslamasını birçok Söz’de, bilhassa Küçük Sözler’de
gördün ve  anladın. Şimdi makam münasebetiyle binlerce karşılaştırmadan
birini yine gör, anla. Şöyle ki:
Şirk ve dalâlet yolu, güna hkârlık ve gayrimeşru zevkler insanı son derece
alçaltır. Hadsiz elemler içinde sonsuz ağır bir yükü  insanın zayıf ve aciz
beline yükler. Çünkü insan Cenâb-ı Hakk’ı tanımaz ve O’na tevekkül
etmezse gayet aciz, zayıf, son derece muhtaç, fakir, hadsiz musibetlere
maruz, elemli, kederli, fâni bir hayvan hükm ünde  olur.1621 Sevdiği ve alâka
beslediği her şeyden sürekli ayrılık elemini çeke çeke sonunda , geride
kalan bütün dostlarını elem veren bir ayrılık içinde bırakıp kabrin
karanlığına yalnız başına gider.
1621 Bkz. A’râf sûresi, 7/179; Furkan sûresi, 25/43-44; Muhammed sûresi, 47/12.
Hem gayet sınırlı bir irade, küçük bi r iktidar, kısacık bir hayat, az bir ömür
ve sönük bir akıl ile nihayetsiz elemlere ve emellere karşı faydasız
çarpışır. Sonu gelmez arzularını ve maksatlarını elde etmek için neticesiz,
boşu boşuna çalışır.1622 Hem kendi varlığını yüklenemediği halde, koca
dünya  yükünü biçare beline ve kafasına yüklenir. Daha cehenneme
gitmeden cehennem azabını çeker.1623
1622 Bkz. Mâide sûresi, 5/5, 53; En’âm sûresi, 6/88; A’râf sûresi, 7/147; Hûd sûresi, 11/16; Zümer
sûresi, 39/65; Muhammed sûresi, 47/9, 28, 32.
1623 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/56; En’âm sûresi, 6/124-125; A’râf sûresi, 7/152; Tevbe sûresi, 9/55;
Ra’d sûresi, 13/34; Zümer sûresi, 39/22; Fussilet sûresi, 41/16.
Evet, dalâlet yolunda kiler şu acı elemi ve dehşetli manevî azabı
hissetmemek için hislerini iptal edercesine gaflet sarhoşluğuna  dalar ve o
azabı geçici olarak hissetmezler. Fakat hissedecekleri zaman, yani kabre
yaklaştıklarında birden duya rlar.1624 Çünkü insan Cenâb-ı Hakk’a hakiki kul
olmazsa, kendi kendine mâlik olduğunu  zanneder. Halbuki o sınırlı
iradesiyle, küçük iktidarıyla şu fırtınalı dünya da varlığını idare edemez.
Kendisine zarar veren bir mikroptan tut, zelzeleye kadar binlerce düşmanı
hayatına hücum eder vaziyette görür. Elemli bir korku ve dehşet içinde
ona her vakit dehşetli görünen kabir kapısına bakar. Hem bu vaziyetteyken
insanlığı itibarıyla bütün insanlar ve dünya  ile alâkadar olduğu halde,
dünya yı ve insanı Hakîm, Alîm, Kadir, Rahîm, Kerim bir Zât’ın idaresinde
kabul etmediği ve onları tesadüfe, tabiata havale ettiği için dünya nın
korkuları, insanın halleri onu daima sıkıntıya boğa r. Kendi elemiyle
beraber diğer insanların elemini de çeker. Dünyanın zelzelesi, salgın
hastalıkları, tufanı, kıtlığı, pahalılığı, geçiciliği ve yok olup gidecek
olması ona çok sıkıntı veren ve karanlık birer musibet şeklinde görünür,
azap verir.
1624 Bkz. “Derken, İsrailoğullarını denizden geçirdik. Hemen Firavun, askerleriyle beraber
zulmederek ve saldırarak peşlerine düştü. Nihayet boğulmak üzere iken: ‘İman ettim.
İsrailoğullarının inandığı İlah’tan başka ilah yokmuş. Ben de Müslümanlardanım.’ dedi.”
(Yûnus sûresi, 10/90)
Hem şu haldeki insan, merhamete ve şefkate lâyık değildir. Çünkü bu
dehşetli vaziyete kendi kendini düşürüyor. Sekizinci Söz’de kuyuya  düşen
iki kardeşin halleri karşılaştırılırken denildiği gibi, nasıl bir adam güzel
bir bahçede, güzel bir ziyafette, güzel dostlar arasında, temiz, tatlı,
namuslu, hoş , meşru bir lezzet ve eğlenceye kanaat etmeyip gayrimeşru ve
pis bir lezzet için çirkin, necis bir şarabı içse, sarhoş olup kendini kış
ortasında, pis bir yerde, hatta canavarlar içinde hayal etse, titreyerek
bağırıp çağırsa merhamete lâyık değildir. Çünkü namuslu ve mübarek
arkadaşlarını canavar gibi görür, onlara hakaret eder. Hem ziyafetteki leziz
yiyecekleri ve temiz kapları pis taşlar zanneder, kırmaya başlar. Hem o
meclisteki hürmete lâyık kitapları ve mânidar yazıları mânâsız ve
kıymetsiz nakışlar gibi görür, yırtarak ayaklar altına atar ve bunun gibi
başka şeyler yapar. Böyle bir şahıs, nasıl ki merhamete layık değil, hatta
tokada müstahaktır. Aynen öyle de, iradesini kötüye kullanmaktan
kaynaklanan küfür sarhoşluğu ve dalâlet divaneliğiyle Sâni-i Hakîm’in şu
dünya  misafirhanesini tesadüf ve tabiat oyunc ağı zannettiğinden.. O’nun
isimlerinin cilvelerini tazeleyen sanatlı varlıkların vazifeleri zamanın
geçmesiyle bittiği için onların gayb âlemine geçmesini yokluk ile idam
gibi gördüğünde n.. tesbihat seslerini, ebedî yokluk ve ayrılık feryatları
olarak hayal ettiğinden.. Samed Yaratıcının birer mektubu olan şu varlık
sayfalarını mânâsız, karmakarışık tasavvur ettiğinden… rahmet âlemine
yol açan kabir kapısını yokluk karanlığının ağzı saydığından… eceli,
hakiki dostlara kavuşma daveti olduğu halde bütün dostlardan ayrılık
nöbe ti zannettiğinden.. kendini dehşetli, elemli bir azapta bırakıp hem
varlıkları, hem de Cenâb-ı Hakk’ın isimlerini ve birer mektubu
hükm ünde ki eserlerini inkâr ederek kıymetsiz gördüğünde n merhamete ve
şefkate lâyık olmadığı gibi, şiddetli bir azaba müstahaktır. Hiçbir şekilde
merhamete lâyık değildir.
İşte ey bedbaht dalâlet ehli ve gayrimeşru zevklere dalanlar! Şu dehşetli
alçalmaya ve ezici ümitsizliğe hangi gelişmeniz, hangi ilminiz, hangi
mükemmelliğiniz, hangi medeniyetiniz, hangi ilerlemeniz karşı gelebilir?
İnsan ruhunun şiddetle muhtaç olduğu hakiki teselliyi nerede
bulabilirsiniz? Hem güve ndiğiniz, bel bağladığınız, Cenâb-ı Hakk’ın
eserlerini ve ihsanlarını kendilerine isnat ettiğiniz hangi tabiatınız, hangi
sebepleriniz, Allah’a ortak koştuğunuz  hangi şeyler, hangi keşifleriniz,
milletleriniz, bâtıl tanrılarınız sizi, sizce ebedî yokluk olan ölümün
karanlığından kur tarabilir? Kabir kapısından, be rzah koridorunda n, mahşer
meydanından, sırat köprüsünde n hükm ederek geçirip sizi ebedî saadete
kavuşturabilir?
Halbuki kabir kapısını kapatamadığınız için siz kesin olarak bu yolun
yolcususunuz . Böyle bir yolcu, öyle bir Zât’a dayanmalı ki, bütün bu
büyük daire ve geniş sınırlar, onun emri altında ve idaresinde olsun. Hem
ey aldanmış ve gafil bedbahtlar! “Gayrimeşru bir muhabbetin neticesi,
merhametsiz azap çekmektir.” kaidesinin sırrınca, siz yaradılışınızdaki,
Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ına, sıfat ve isimlerine sarf edilecek muhabbet ve
marifet kabiliyetini, şükür ve ibadet dona nımını gayrimeşru bir şekilde
nefsinize ve dünya ya harcadığınızdan, bunun cezasını hak ediyor ve
çekiyorsunuz . Cenâb-ı Hakk’a ait muhabbeti nefsinize verdiğinizden,
sevgiliniz olan nefsinizin hadsiz belâsına uğruyorsunuz . Çünkü o
sevgilinize hakiki bir rahat veremiyorsunuz. Hem onu hakiki sevgili olan
Kadir-i Mutlak’a tevekkül ile teslim etmeyip daima elem çekiyorsunuz .
Hem Cenâb-ı Hakk’ın isim ve sıfatlarına ait muhabbeti dünya ya verip
sanatının eserlerini âlemdeki sebeplere bölüştürüyor, bunun belâsını
çekiyorsunuz . Çünkü o hadsiz sevdiklerinizin bir kısmı
“Allahaısmarladık” bile demeden size arkasını dönüp gider. Bir kısmı sizi
hiç tanımaz, tanısa da sevmez. Sevse de size bir fayda vermez. Sayısız
ayrılıklardan ve dönm emek üzere ümitsiz yokluklardan daima azap
çekiyorsunuz .
İşte dalâlet yolunda kilerin hayat saadeti, beşerî ilerleme, medeniyet
güzelliği ve hürriyet lezzeti dedikleri şeylerin iç yüzü ve mahiyeti budur.
Gayrimeşru zevkler ve sarhoşluk bir perdedir, o azabı geçici olarak
hissettirmez. “Tuh onl arın aklına!” de...
Ama Kur’an’ın nuranî caddesi ise bütün o dalâlet ehlinin yaralarını iman
hakikatleriyle tedavi eder. Birinci yoldaki bütün karanlığı dağıtır. Bütün
aldanış ve helâk olma kapılarını kapatır. İnsanı Kadir ve Rahîm bir Zât’a
tevekkül etmeye yöne lterek onun  zaaf ve aczini, fakr ve ihtiyacını
giderir.1625 İnsan hayatın ve varlığın yükünü O’nun kudretine, rahmetine
teslim edip1626 kendisi yüklenmeden, belki hayatı ve nefsi kendisini
taşıyormuş gibi rahat bir makam bulur. “Konuş an bir hayvan” değil, hakiki
bir insan ve Rahman’ın makbul bir misafiri olduğunu bildirir. Dünya nın
Rahman’ın bir misafirhanesi olduğu nu göstermekle ve dünya daki
varlıkların Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin aynaları, o Samed Zât’ın birer
mektubu hükm ünde ki her vakit tazelenen sanatlı eserleri olduğun u
bildirmekle insanın, dünya nın fâniliğinden, her şeyin yok olup
gitmesinden ve fâni şeyleri sevmekten açılan yaralarını güzelce tedavi
eder ve onu vehimlerin karanlığından kurtarır. Hem ölümü ve eceli, berzah
âlemine gitmiş, bekâ âlemindeki dostlara kavuşmanın ilk adımı olarak
gösterir. Dalâlet ehlinin, bütün dostlarından ebedî bir ayrılık gibi gördüğü
ölümün yaralarını böylece tedavi eder. Ve o ayrılığın, kavuşmanın ta
kendisi olduğunu i spatlar.
1625 “Allah’a tevekkül etmek”le ilgili bazı ayetler için bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/122; A’râf sûresi,
7/89; Tevbe sûresi, 9/129; Hûd sûresi, 11/56; Yûsuf sûresi, 12/67.
1626 “Allah’a teslim olmak”la ilgili bazı ayetler için bkz. Bakara sûresi, 2/112, 131; Nisâ sûresi,
4/125; Lokman sûresi, 31/22; Zümer sûresi, 39/54.
Hem kabrin rahmet ve saadet yurdu, cennet bahçesi ve Rahman’ın nurlu
âlemi ahirete açılan bir kapı olduğunu ispat etmekle, insanın en dehşetli
korkusunu ortadan kaldırıp elemli, kasvetli ve sıkıntılı görünen berzah
yolculuğunun en leziz, sevimli ve ferahlı bir seyahat olduğunu gösterir.
Kabrin ejderha ağzı gibi görünen yüzünü kapatır, güzel bir bahçeye kapı
açar. Yani kabrin bir ejderha ağzı değil, rahmet bahçelerine açılan bir kapı
olduğunu bi ldirir.
Hem mümine der ki: “İraden sınırlı ise işini Mâlik’inin küllî iradesine
bırak.1627 İktidarın az ise Kadir-i Mutlak’ın kudretine güve n.1628 Hayatın fâni
ise bâki bir hayatı düşün.1629 Ömrün kısa ise ebedî bir ömrün var, merak
etme. Aklın sönük ise Kur’an’ın güneşi altına gir, imanın nuruyla bak ki:
Yıldız böceği gibi olan aklın yerine her bir Kur’an ayeti birer yıldız gibi
sana ışık verir.1630 Hem sınırsız emellerin, elemlerin varsa sonsuz bir sevap
ve rahmet seni bekliyor.1631 Hadsiz arzuların, maksatların varsa onları
düşünüp ızdırap çekme. Onlar bu dünya ya sığmaz. Onların yerleri başka
diyardır ve onları veren de başkasıdır.”1632
1627 Bkz. Mü’min sûresi, 40/44.
1628 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/159, 173; Nisâ sûresi, 4/81; Mâide sûresi, 5/23; Hûd sûresi, 11/123;
İbrahim sûresi 14/12; Furkan sûresi, 25/58…
1629 Bkz. Tevbe sûresi, 9/38; Yûnus sûresi, 10/24; Kehf sûresi, 18/45; Hadîd sûresi, 57/20;
Mü’min sûresi, 40/39; Duhâ sûresi, 93/4.
1630 Bkz. Yûnus sûresi, 10/57; Yûsuf sûresi, 12/111; İbrahim sûresi, 14/1; Tegabun sûresi, 64/8;
Nisâ sûresi, 4/174 …
1631 Bkz. Bakara sûresi, 2/157, 218; Âl-i İmran sûresi, 3/107; Nisâ sûresi, 4/96, 175; A’râf sûresi,
7/156.
1632 Bkz. Yâsîn sûresi, 36/55; Sâffât sûresi, 37/42-43, 46; Sâd sûresi, 38/52; Zuhruf sûresi, 43/71,
73; Muhammed sûresi, 47/15; Dehr sûresi, 76/22.
Hem der ki: “Ey insan! Sen kendine mâlik değilsin.1633 Kudreti sonsuz bir
Kadir’in, rahmeti sınırsız Rahîm bir Zât-ı Zülcelâl’in kulusun.1634 Öyleyse
hayatını kendi başına yükl enip zahmet çekme, çünkü ha yatı veren de, idare
eden de O’dur.1635
1633 Bkz. A’râf sûresi, 7/188; Yûnus sûresi, 10/49; Cin sûresi, 72/21.
1634 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/30; Mâide sûresi, 5/118; Hicr sûresi, 15/49; İsrâ sûresi, 17/65;
Mü’minûn sûresi, 23/109; Ankebût sûresi, 29/56; Zümer sûresi, 39/16,53; Mü’min sûresi,
40/31 ...
1635 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/156; A’râf sûresi, 7/158; Tevbe sûresi, 9/116; Yûnus sûresi, 10/56 ...
Hem dünya  sahipsiz değil, dünya  yükünü kendi sırtına yüklenerek
korkularını düşünüp merak etme, çünkü onun sahibi Hakîm’dir,
Alîm’dir.1636 Sen de bir misafirsin, fuzuli karışma, karıştırma. Hem insan1637
ve hayvan gibi varlıklar başıboş değildir, vazifeli birer memurdur. Hakîm
ve Rahîm bir Zât’ın nazarı altındadırlar. Onların elem ve zahmetlerini
düşünüp ruhuna  elem çektirme. Onların Hâlık-ı Rahîm’inin rahmetinden
daha ileri bir şefkat öne sürme. Sana düşman vaziyeti alan mikroptan
salgın hastalığa, tufan, kıtlık ve zelzeleye kadar her şeyin dizginleri, o
Rahîm ve Hakîm Zât’ın elindedir.1638 O, Hakîm’dir, sonsuz hikmet
sahibidir, abes iş yapmaz; Rahîm’dir, sonsuz şefkat sahibidir, merhameti
çoktur. Yaptığı her işte bir çeşit lütuf vardır.”1639
1636 Bkz. Bakara sûresi, 2/107; Âl-i İmran sûresi, 3/26, 189; Mâide sûresi, 5/40, 120; En’âm sûresi,
6/73; A’râf sûresi, 7/158.
1637 Bkz. Mü’minûn sûresi, 23/115; Kıyâmet sûresi, 75/36
1638 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/83; Mü’minûn sûresi, 23/88; Mülk sûresi, 67/1, Fussilet sûresi,
41/11; Zümer sûresi, 39/63,67; Şûrâ sûresi, 42/12.
1639 Bkz. Şûrâ sûresi, 42/19.
Hem der ki: “Şu âlem gerçi fânidir, fakat ebedî bir âlem için gerekli
şeyleri yetiştiriyor. Dünya  her ne kadar geçici olsa da bâki meyveler
veriyor, bâki bir Zât’ın bâki isimlerinin cilvelerini gösteriyor. Gerçi şu
âlemin lezzeti az, elemi çoktur; fakat Rahman-ı Rahîm’in iltifatları, bâki
ve hakiki lezzetlerdir. Elemler ise sevap yönüyl e içlerinde manevî
lezzetler saklıyor.1640 Madem meşru daire ruhun, kalbin ve nefsin bütün
lezzetlerine, sefalarına, keyiflerine kâfidir. Gayrimeşru daireye girme!
Çünkü o dairedeki bir lezzetin bazen bin elemi var. Hem hakiki ve daimî
lezzet olan Rahmanî iltifatları kaybetmeye sebeptir.”1641
1640 Bkz. Hûd sûresi, 11/23; Furkan sûresi, 25/75-76; Ankebût sûresi, 29/58; Ahkaf sûresi, 46/14;
Fetih sûresi, 48/5; Teğâbün sûresi, 64/9; Talâk sûresi, 65/11.
1641 Bkz. Bakara sûresi, 2/81, 275; Furkan sûresi, 25/68-69; Yûnus sûresi, 10/27, 52; Mü’minûn
sûresi, 23/103; Zuhruf sûresi, 43/74.
Hem daha önce beyan edildiği gibi, dalâlet yolunda  insan aşağıların en
aşağısı olan esfel-i safilîn mertebesine öyle bir düşer ki, hiçbir medeniyet,
hiçbir felsefe ona çare bulamadığı ve hiçbir beşeri ilerleme ve ilmî
mükemmellik insanı o derin karanlık kuyuda n çıkaramadığı halde,
Kur’an-ı Hakîm iman ve salih amel ile onu aşağıların en aşağısına
düşmekten korur ve yücelerin en yücesi olan âlâ-yı iliyyin mertebesine
çıkarır. İşte, kesin delillerle çıkaracağını ispat ediyor ve o derin kuyuyu
manevî yüks elişin basamaklarıyla ve ruhi mükemmelliğin dona nımıyla
dolduruyor.1642
1642 Bkz. İnşikak sûresi, 84/25; Tîn sûresi, 95/5-6; Asr sûresi, 103/2-3.
Hem insanın ebediyete doğru olan uzun, fırtınalı ve gürültülü yolculuğunu
son derece kolaylaştırır. Bin, belki elli bin senelik mesafeyi bir günde
alacak vasıtaları gösterir. Hem Ezel ve Ebed Sultanı olan Zât-ı Zülcelâl’i
tanıtmakla, insana O’nun memur bir kulu ve vazifeli bir misafiri suretini
verir. Hem düny a misafirhanesinde, hem berzah ve ahiret âlemlerinde tam
bir rahat içinde seyahat etmesini sağlar. Nasıl ki, bir padişahın dosdoğru
bir memuru, onun memleketinde, her vilayetin sınırlarından uçak, gemi,
tren gibi hızlı seyahat vasıtalarıyla kolayca geçer ve gezer. Aynen öyle de,
Ezel Sultanı’na iman ile bağlanan ve salih amel ile itaat eden bir insan, şu
dünya  misafirhanesinin menzillerinden, berzah ve mahşer âlemlerinin
dairelerinden ve aynı şekilde kabirden sonraki bütün âlemlerin geniş
hudut larından şimşek ve burak süratinde geçer, nihayet ebedî saadeti
bulur. Kur’an şu hakikati açıkça ispat eder, asfiya ve evliyaya gösterir.
Hem Kur’an’ın hakikati der ki: “Ey mümin! Sendeki sonsuz sevme
kabiliyetini çirkin, noks an, şerli ve sana zararlı olan nefs-i emmarene1643
sarf etme!1644 Onu kendine sevgili, onun arzularını da ilah yapma!1645 O
sonsuz sevme kabiliyetini, sonsuz bir muhabbete lâyık.. hem sana
nihayetsiz nimetler ihsan edebilen.. he m seni ebediyen mesut edecek.. he m
alâka duyduğun ve saadetleriyle mesut olduğun bütün zâtları ihsanlarıyla
mesut eden.. hem nihayetsiz kemâlâtı bulunan ve nihayetsiz derecede
kutsi, yüc e, münezzeh, kusursuz, noks ansız, ebedî bir güzellik sahibi olan..
bütün isimleri son derece güzel ve her isminde pek çok güzellik nuru
bulunan.. cennetin, bütün güzellikleriyle ve nimetleriyle, O’nun
rahmetinin güzelliğini ve güzelliğinin rahmetini gösterdiği.. sevimli ve
sevilen, kâinattaki bütün güzellikler ve kemâl vasıfları O’nun güzelliğine
ve kemâline işaret ve delil olan bir Zât’ı sevgili ve ilah kabul et...”1646
1643 Nefs-i emmare: İnsanı daima kötülüğe sevk eden nefis.
1644 Bkz. Yûsuf sûresi, 12/53.
1645 Bkz. Nisâ sûresi, 4/135; Kehf sûresi, 18/28; Tâhâ sûresi, 20/16; Furkan sûresi, 25/43; Kasas
sûresi, 28/50; Câsiye sûresi, 45/23; Nâziât sûresi, 79/40.
1646 Bkz. Tâhâ sûresi, 20/14; Zümer sûresi, 39/2, 66; Yasin sûresi, 36/60-61.
Hem der ki: “Ey insan! Sana, O’nun isim ve sıfatlarını sevmen için verilen
kabiliyeti başka, fâni varlıklara sarf etme, faydasız mahlûkata dağıtma.1647
Çünkü onlar fânidir, fakat üzerlerinde nakışları, cilveleri görünen Cenâb-ı
Hakk’ın isimleri bâkidir, daimîdir.1648 Ve O’nun isim ve sıfatlarının her
birinde binlerce ihsan ve güzellik mertebesi, binlerce kemâl ve muhabbet
tabakası vardır. Yalnız Rahman ismine bak: Cennet bir cilvesi, ebedî
saadet bir parıltısı ve dünya daki bütün rızık ve nimetler bir damlasıdır.”1649
1647 Bkz. Bakara sûresi, 2/165; En’am sûresi, 6/76-79; Tevbe sûresi, 9/23-24; Kıyâmet sûresi,
75/20-35; Dehr sûresi, 76/27; Fecr sûresi, 89/20-26.
1648 Bkz. Kasas sûresi, 28/88; Rahman sûresi, 55/25-26.
1649 Bkz. Meryem sûresi, 19/61, 93; Rahman sûresi, 55/1-12; Mülk sûresi, 67/19-20.
İşte şu kıyaslamaya, dalâlet ehliyle müminlerin hayat ve vazife yönünde n
mahiyetlerine işaret eden
َُا وََُِا إِ اَِ اٰ۝َِ دَدَْهُ أَََْ َفِ ُ رَ۝َِ ٍَِْ ا اَِْْنَ ِۤ أَحََْْ َََْ
1650َتِالِ
1650 “Biz insanı en mükemmel surette yarattık. Sonra da onu en aşağı seviyeye düşürdük. Ancak
iman edip güzel ve makbul işler yapanlar müstesnadır.” (Tîn sûresi, 95/4-6)
ve akıbetlerini bildiren 1651 اءُ وَاَْرْضََُْ ََُِْ اَََۤ  ayetlerine dikkat et.
Söylediğimiz kıyaslamayı ne kadar yüce ve mucizevî bir şekilde
gösteriyorlar. Birinci ayetin mucizevî ve az sözle çok mânâyı bildirerek
ifade ettiği hakikat On Birinci Söz’de etraflıca anlatıldığından oraya
havale ediyoruz. İkinci ayetin ise ne kadar yüce bir hakikati bildirdiğini
yalnız küçük bi r işaretle göstereceğiz. Şöyle ki:
1651 “(Merhamete lâyık olma haklarını kaybettiklerinden) perişan hallerine gök de ağlamadı, yer
de.” (Duhân sûresi, 44/29)
Ayet, doğrudan anlaşılan mânâsı ile şöyle buyuruyor: “Dalâlet ehli
öldüğünde  gökler ve yeryüzü onlara ağlamaz.” Dolaylı mânâsı ile de şuna
işaret ediyor: “Müminlerin dünya dan gitmesiyle gökler ve yeryüzü onlara
ağlar.” Yani dalâlet ehli, madem göklerin ve yerin vazifelerini inkâr
ediyor, mânâlarını bilmiyor, kıymetlerini düşürüyor, Yaratıcılarını
tanımıyor. Onlara hakaret edip düşmanlık gösteriyor. Elbette gökyüz ü ve
zemin onlara değil ağlamak, belki beddua  eder, onların gebermesiyle
memnun olur. Ve dolaylı mânâsı ile der ki: “Gökler ve yeryüzü,
müminlerin ölümüne ağlar.” Zira mümin, göklerin ve yeryüzünün
vazifelerini bilir, hakikatlerini tasdik eder ve onların bildirdiği mânâları
iman ile anlar. “Ne kadar güzel yapılmışlar, ne kadar güzel hizmet
ediyorlar.” der. Onlara, lâyık oldukları kıymeti verir, hürmet gösterir.
Cenâb-ı Hak namına onları ve ayna oldukları ilahî isimleri sever. İşte bu
sırdan, gökl er ve yeryüzü, müminlerin vefatına ağlar gibi mahzun ol ur.1652
1652 Mesela “Arş’ın, Sa’d İbni Muaz’ın (radiyallâhu anh) vefatıyla sarsıldığı” ifade buyurulmuştur.
Bkz. Buhârî, menâkıbü’l-ensar 12; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 123-125; Tirmizî, menâkıb 50.
Mühim Bir Soru
Diyorsunuz  ki: “Sevmek iradeyle değildir. Mesela, fıtrî ihtiyaçla leziz
yiyecekleri ve meyveleri severim. Babamı, annemi ve evladımı severim.
Hayat arkadaşımı severim. Dost ve ahbaplarımı severim. Peygamberleri
ve evliyayı severim. Hayatımı, gençliğimi severim. Baharı, güzel şeyleri
ve dünya yı severim. Bunları nasıl sevmem! Bütün bu sevgileri Cenâb-ı
Hakk’ın Zât’ına, sıfat ve isimlerine nasıl yönlendirebilirim? Bu ne
demektir?”
Cevap: “Dört Nükte”yi dinle.
Birinci Nükte: Sevmek gerçi iradeyle olmaz, fakat irade ile yüzü bir
sevgiliden diğerine çevrilebilir. Mesela, bir sevgilinin çirkinliğini veyahut
asıl sevilmeye lâyık bir başka sevgiliye perde veya ayna olduğunu
görmekle, muhabbetin yüz ü, mecazî sevgiliden hakiki sevgiliye döne bilir.
İkinci Nükte: Bu saydıklarını sevme demiyoruz. Fakat onları Cenâb-ı Hak
hesabına ve O’nun için sev, diyoruz. Mesela, leziz yiyecekleri, güzel
meyveleri, Cenâb-ı Hakk’ın ihsanı ve Rahman-ı Rahîm’in nimetleri
olmaları yönüyl e sevmek, “Rahman” ve “Mün’im” isimlerini sevmektir ve
manevî bir şükürdür. Bu sevginin yalnız nefis hesabına olmadığını,
Rahman namına olduğunu gösteren; meşru dairede kanaatkârca kazanmak
ve o nimetlerin sahibini düşünerek, O’na şükrederek yemektir.
Hem anne babayı şefkat ile donatan ve seni onların merhametli elleriyle
terbiye ettiren hikmet ve rahmet hesabına ebeveyne hürmet ve muhabbet,
Cenâb-ı Hakk’ın sevgisine dâhildir.1653 O muhabbetin, hürmetin ve şefkatin
Allah için olduğuna  işaret, ihtiyarladıkları, sana hiçbir faydaları kalmadığı
ve seni zahmete soktukları zaman onları daha çok sevmek, onlara
merhamet ve şefkat göstermektir.
1653 Bkz. Bakara sûresi, 2/83; Nisâ sûresi, 4/36; En’âm sûresi, 6/151; İbrahim sûresi, 14/41; İsrâ
sûresi, 17/23; Ankebût sûresi, 29/8; Lokman sûresi, 31/14; Ahkaf sûresi, 46/15, 17; Nûh sûresi,
71/28.
1654 ا أُفا ََ َُْ ََُۤدَُُۤ أَوْ َََُِِْكَ اََِْ أَحَإِ ََُْ  ayetinin, evlatları beş
mertebe hürmet ve şefkate davet etmesi, Kur’an’ın nazarında anne ve
babanın hukukl arının ne kadar mühim ve onlara hürmetsizliğin, isyanın ne
derece çirkin olduğunu gös terir.
1654 “Şayet onlardan her ikisi veya birisi yaşlanmış olarak senin yanında bulunursa sakın onlara
hizmetten yüksünme, ‘öff!’ bile deme.” (İsrâ sûresi, 17/23)
Madem bir baba, kimsenin değil, yalnız çocuğunun kendinden daha iyi
olmasını ister. Buna mukabil evladı da babasına karşı hak iddia edemez.
Demek, anne-baba ile evlat arasında fıtraten bir münakaşa sebebi yoktur.
Zira münakaşa ya gıpta ve hasetten doğa r; oysa babada oğluna karşı o
yoktur. Ya da haksızlıktan ileri gelir. Evladın babasına karşı hak iddia
etmeye hakkı yoktur. Babasını haksız görse de ona isyan edemez. Demek,
babasına isyan ve onu r encide eden, insan boz ması bir canavardır.
Evladını Kerim ve Rahîm bir Zât’ın hediyesi olduğu için tam bir şefkat ve
merhamet ile sevmek ve korumak1655 da yine Hakk’a aittir. O sevginin
Cenâb-ı Hak adına olduğunu gösteren işaret ise vefatlarında sabır ile
şükürdür, ümitsizce feryat etmemektir.1656 “Hâlıkımın benim nezaretime
verdiği sevimli bir mahlûku, bir kulu idi, şimdi hikmeti gerektirdi, onu
benden aldı, daha iyi bir yere götürdü. Benim o kulda görünüş te bir hissem
varsa hakiki bin hisse onun Hâlık’ına aittir. 1657ُِِّْٰ اَُْ ”deyip teslim
olmaktır.
1655 Bkz. Bakara sûresi, 2/132-133; En’âm sûresi, 6/151; Hûd sûresi, 11/42-45; Nahl sûresi, 16/72;
Yûsuf sûresi, 12/67, 87; İbrahim sûresi, 14/35; İsrâ sûresi, 17/31; Lokman sûresi, 31/13-23;
Mümtahine sûresi, 60/12.
1656 Bkz. Bakara sûresi, 2/156.
1657 Her işte verilecek hüküm Allah için olmalıdır.
Dost ve ahbap eğer iman ve salih amel sebebiyle Cenâb-ı Hakk’ın dostları
iseler, 1658ي ِّٰاَُْ فِ sırrınca onları sevmek de Hakk’a aittir.
1658 “İçte duyulacak sevgi, Allah için olmalıdır.” ‘Allah için sevmek ve nefret etmek’ bazı
hadislerde amellerin en faziletlisi sayılmış;* bazı hadislerde de imanın en güçlü bir bağı
olduğuna dikkat çekilmiştir.**
* Ebû Dâvûd, sünnet 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/146; el-Bezzâr, el-Müs-ned 9/461.
**et-Tayâlisî, el-Müsned s.101; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/170, 172, 7/80.
Hem hayat arkadaşını, ilahî rahmetin cana yakın, tatlı bir hediyesi olması
yönüyl e sev.1659 Fakat muhabbetini çabuk bozulan suret güzelliğine
bağlama. Belki kadının en cazibeli, en tatlı güzelliği, kadınlığa has bir
letafet ve nezaket içindeki ahlâk güzelliğidir. En kıymetli ve en şirin
cemâli ise yüce, ciddi, samimi, nuranî şefkatidir. Şu şefkat ve ahlâk
güzelliği hayatın sonuna  kadar devam eder, artar. Ve o zayıf, latif varlığın
hürmet hakkı o muhabbetle muhafaza edilir. Yoksa suret güzelliğinin yok
olup gitmesiyle, en muhtaç olduğu  bir zamanda o biçare, hakkını
kaybeder.
1659 “Allah kendilerinizden, insan kardeşlerinizden size eşler yarattı...” (Nahl sûresi, 16/72)
Hem peygamberleri ve evliyayı sevmek, Cenâb-ı Hakk’ın makbul kulları
olmaları yönüyl e Cenâb-ı Hak namına ve hesabınadır, bu noktadan O’na
aittir.1660
1660 Bkz. Âl-i İmran, 3/31; Buhârî, îmân 9; Müslim, îmân 66-67; Tirmizî, îman10.
Hem hayatı, Cenâb-ı Hakk’ın insana ve sana verdiği, bâki bir ömrü
kazandıracak en kıymetli bir sermaye, bir define ve bâki kemâlâtın
çekirdeğini saklayan bir hazine olması yönüyl e sevmek, muhafaza etmek
ve Cenâb-ı Hakk’ın hizmetinde geçirmekle yine o sevgi bir yönde n
Mâbud’a ait olur.
Hem gençliğin tatlılığını, güzelliğini, Cenâb-ı Hakk’ın latif, şirin, güzel
bir nimeti olması yönüyl e beğenmek, sevmek, onu güzelce hayır yolunda
geçirmek, şükür dolu bir tür meşru muhabbettir.
Hem baharı Cenâb-ı Hakk’ın nuranî isimlerinin en latif ve güzel
nakışlarının sayfası ve Sâni-i Hakîm’in antika sanatının en süslü, şaşaalı
bir sergisi olması yönüyl e tefekkür ederek sevmek, Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerini sevmektir.
Hem dünyayı ahiretin tarlası,1661 Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin aynası, O’nun
bir tür yazısı, mektubu ve geçici bir misafirhanesi olması yönüyl e
sevmek1662 –nefs-i emmare karışmamak şartıyla– Cenâb-ı Hakk’a ait olur.
1661 “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19;
es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 205.
1662 “İşte bak, Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor! İşte bunları yapan
kim ise, ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
Kısacası: Dünya yı ve onda ki varlıkları mânâ-yı harfî ile, yani
Yaratıcılarını gösteren yönleriyle sev;1663 mânâ-yı ismî ile, yalnızca
kendilerine bakan yönleriyle sevme.1664 “Ne kadar güzel yapılmış.” de, “Ne
kadar güzeldir.” deme! Ve kalbinin içine başka sevgilerin girmesine
meydan verme.1665 Çünkü kalbin içi, Samed Zât’ın aynasıdır ve O’na
mahsustur. 1666كَا ََُُ إََِْْ َُ وَُ مَاَُّٰ ارْزُ de.1667
1663 Mânâ-yı harfiyle sevmeye şu ayet işaret etmektedir: “Hani bir gün ikindi vakti ona (Hazreti
Süleyman), durduğunda sakin, koştuğu zaman ise süratli safkan koşu atları gösterilmişti.
Onlarla ilgilenip ‘Ben Rabbim’i hatırlattıkları için güzel şeyleri severim.’ dedi ve onlar gözden
kayboluncaya dek onları seyredip durdu. Sonra: ‘Onları tekrar bana getirin!’ deyip bacaklarını
ve boyunlarını sıvazlamaya başladı.” (Sâd sûresi, 38/31-33)
1664 Mâna-yı ismiyle sevmemeye şu âyet işaret etmektedir: “Allah’ın sana ihsan ettiği bu servetle
ebedî âhiret yurdunu mâmur etmeye gayret göster, ama dünyadan da nasibini unutma,
ihtiyacına yetecek kadar sakla. Allah sana ihsan ettiği gibi sen de insanlara iyilik et, sakın
ülkede nizamı bozma peşinde olma, çünkü Allah bozguncuları sevmez.” (Kasas sûresi, 28/77)
1665 “İyi bilin ki gönüller ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.” (Ra’d sûresi, 13/28)
1666 Bkz. Ra’d sûresi, 13/27; Kehf sûresi, 18/28; Hac, 22/32; Şuarâ sûresi, 26/89; Sâffât sûresi,
37/84; Kaf sûresi, 50/33, 37.
1667 “Allahım, bize Senin sevgini ve bizi Sana yaklaştıracak şeylerin sevgisini nasip et!” (Bkz.
Tirmizî, tefsîru sûre (4) 38; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/243; İbni Ebî Şeybe, el-
Musannef, 6/76).
İşte bütün saydığımız sevgiler, eğer bu surette olursa, hem elemsiz bir
lezzet verir, hem bir yönde n daimî birer kavuşmadır. Allah sevgisini
artırır. Meşrudur, lezzetin ta kendisi olan birer şükürdür. Muhabbetin ta
kendisi olan birer fikirdir.
Mesela nasıl ki, yüce bir padişah1668 HAŞİYE sana bir elma ihsan etse, o elma iki
yönde n sevilir ve onda  iki türlü lezzet bulunur. Birincisi, elma olduğu  için
sevilir. Zira onda  kendine has bir elma lezzeti vardır. Şu sevgi padişaha ait
değildir. Belki huzurunda  o elmayı ağzına atıp yiyen adam, padişahı değil,
elmayı sever ve nefsine muhabbet besler. Fakat bazen olur ki, padişah
nefsi gözeten o muhabbeti beğenmez, onda n nefret eder. Hem elmanın
lezzeti azdır, geçicidir, elmayı yedikten sonra o lezzet de gider, geriye bir
üzüntü kalır. İkinci lezzet ise elma içindeki elma ile gösterilen, padişaha
yakışır, yüks ek iltifattır. Âdeta o elma, o yüks ek iltifatın numunesi ve
cisme bürünmüş halidir, diye ona hürmet eden adam, padişahı sevdiğini
gösterir. Hem iltifatın kılıfı olan o meyvede öyle bir lezzet vardır ki, bin
elma lezzetinin üstünde dir. İşte şu lezzet şükranın ta kendisidir. Şu sevgi,
padişaha karşı hürmetli bir muhabbettir.
1668 HAŞİYE Bir zaman iki aşiret reisi, bir padişahın huzuruna girmişler, aynen bu yazılan vaziyette
bulunmuşlar.
Aynen onun gibi, bütün nimet ve meyveler kendileri için sevilse ve
onlardan yalnız gafilce maddî lezzet alınsa o sevgi nefsanîdir. O lezzetler
geçici ve elemlidir. Eğer insan onları Cenâb-ı Hakk’ın rahmetinin iltifatı
ve ihsanlarının meyvesi olmaları yönüyl e sevse, o ihsan ve iltifatların
lütuf derecelerini takdir etmek suretiyle tam bir iştahla lezzet alsa, bu hem
manevî bir şükür hem elemsiz bir lezzettir.
Üçüncü Nükte: Cenâb-ı Hakk’ın isimlerini sevmenin tabakaları var: Daha
önce beyan ettiğimiz gibi, insan bazen eserlerine muhabbet suretiyle
O’nun isimlerini sever. Bazen, ilahî kemâlâtın unva nı olmaları yönüyl e
sever. Bazen insan, mahiyetinin kuşatıcılığı yönüyl e, hadsiz ihtiyaçları
noktasında o isimlere muhtaç olur, arzu duya r ve o ihtiyaçla sever. Mesela
sen şefkat duyduğun bütün akrabalarına, fakir insanlara, zayıf ve muhtaç
varlıklara acizane yardım etmek istediğin anda biri çıksa, onlara istediğin
gibi iyilik etse, o zâtın nimet verici unva nı ve “kerim” ismi ne kadar
hoşuna gider, o zâtı o unva n ile ne kadar seversin. Aynen öyle de, yalnız
Cenâb-ı Hakk’ın Rahman ve Rahîm isimlerini düşün: Sevdiğin ve şefkat
duyduğun bütün mümin ecdadını, akraba ve dostlarını dünya da türlü
nimetlerle, cennette her çeşit lezzetle ve ebedî saadette sana gösterip
Zât’ını da onlara göstererek hepsini mesut etmesi yönüyl e o Rahman ismi
ve Rahîm unva nı ne kadar sevilmeye lâyıktır. İnsan ruhunun o iki isme ne
derece muhtaç olduğunu kıyas edebilirsin. Ve ِِ۪ وََٰدُ ِِّٰ َٰ رَْٰاََْْ
1669ِِ۪رَحِ duası ne kadar yerindedir, anlarsın.
1669 Dünyada bütün mahlûkatına ahirette ise sadece mümin kullarına şefkat ve merhametle
muamele etmesinden dolayı Allah’a hamd ve övgüler olsun.
Hem alâkadar olduğun ve perişanlıklarından dolayı üzüldüğün, senin bir
nevi evin olan ve içindeki varlıklar da o eve lâzım dost şeyler ve sevimli
süslemeler hükm ünde ki dünya yı ve içindeki varlıkları tam bir hikmetle
düzene koya n, idare ve terbiye eden Zât’ın Hakîm ismine ve Mürebbî
(terbiye edici) unva nına ruhunun ne kadar muhtaç bulundu ğunu, ne kadar
arzu duyduğunu, dikkat etsen anlarsın. Hem alâkadar olduğu n ve yokluğa
gitmelerinden elem duyduğun bütün insanları, öldükleri zaman yokluk
karanlığından kurtarıp şu dünya dan daha güzel bir yere yerleştiren bir
Zât’ın Vâris (her şeyin gerçek varisi, tek sahibi) ve Bâis (ölüleri dirilten)
isimlerine, Bâki, Kerim, Muhyî ve Muhsin unva nlarına ruhunun ne kadar
muhtaç olduğunu di kkat etsen gör ürsün.
İşte insan, mahiyeti yüce ve fıtratı engin olduğunda n, binlerce ihtiyacı ile
bin bir ilahî isme, her bir ismin pek çok mertebesine yaradılışı gereği
muhtaçtır. Çok ihtiyaç, iştiyaktır. Çok iştiyak, muhabbet; çok muhabbet
ise aşktır. Muhabbetin mertebeleri ruhun olgunlaşmasına ve Cenâb-ı
Hakk’ın isimlerinin mertebelerine göre açığa çıkar. O’nun bütün isimlerini
sevmek de –o isimler Zât-ı Zülcelâl’in unva nları ve cilveleri olduğunda n–
Zât’ına muhabbete döne r. Şimdi örnek olarak bin bir isminden yalnız Adl,
Hakem, Hak ve Rahîm isimlerinin bin bir mertebesinden birini
söyleyeceğiz.
Şöyle ki: Hikmet ve adalet içindeki Rahmân’ür-Rahîm ve Hak isimlerini
en büyük dairede görmek istersen, şu temsile bak: Bir orduda  dört yüz
farklı milletten ve mizaçtan askerler bulunduğunu farz edelim. Her birinin
beğendiği elbiseler, hoşlarına giden erzak, rahatça kullanacakları silahlar
ve mizaçlarına deva olacak ilaçlar ayrı olduğu halde, bütün o askerler,
takım, bölük ayrılmadan, belki karışık vaziyetteyken, benzersiz, bir tek
padişah onları tek tek, tam bir şefkat ve merhametle, harikulâde
iktidarıyla, mucizevî ilmi ve kuşatıcılığıyla, fevkalâde adalet ve
hikmetiyle, hiçbirini şaşırmadan, unutmadan, hepsine uygun ayrı ayrı
elbise, erzak, ilaç ve silahlarını yardımcısız olarak, bizzat kendisi verse, o
zâtın ne kadar kudr et sahibi, şefkatli, adaletli, cömert bir padişah olduğunu
anlarsın. Çünkü bir taburda on milletten asker bulunsa, onları ayrı ayrı
giydirmek ve hepsine farklı teçhizat vermek çok zor olduğunda n,
mecburen, vazifeleri ve milletleri ne olursa olsun, hepsine aynı teçhizat
verilir.
İşte öyle de: Cenâb-ı Hakk’ın adalet ve hikmet içindeki Hak ve
Rahmânü’r-Rahîm isimlerinin cilvesini görmek için bahar mevsiminde
yeryüzünde  çadırları kurulmuş dört yüz bin muhteşem milletten oluşan
bitki ve hayvan ordusuna bak. Bütün o hayvan ve bitki türleri, birbiri
içinde bulundukl arı halde, her birinin elbisesi ayrı, erzakı ayrı, silahı ayrı,
hayat tarzı ayrı, talimatı ayrı, terhisatı ayrı olduğu halde ve ihtiyaçlarını
elde edecek kuvve tleri, arzularını isteyecek dilleri olmadığı halde; hikmet
ve adalet dairesi içinde, ölçü ve düzenle tecelli eden Hak, Rahman,
Rezzak, Rahîm ve Kerim isimlerini seyret, gör. O Zât nasıl hiçbirini
şaşırmadan, unutmadan, karıştırmadan terbiye ve idare eder. İşte böyle
hayret verici, geniş bir intizam ve ölçü ile yapılan bir işe başkalarının
parmağı karışabilir mi? Vahid-i Ehad’dan, Hakîm-i Mutlak’tan, Kadîr-i
Külli Şey’den başka, bu sanata, bu rubûbi yete, bu idareye kim el
uzatabilir? Hangi sebep müdahale edebilir?1670
1670 Bkz. Fâtır sûresi, 35/3; Zümer sûresi, 39/62; Mü’min sûresi, 40/62; Tûr sûresi, 52/35; Vâkıa’
sûresi, 56/59.
Dördüncü Nükte: Diyorsun ki: Bana nimet olarak verilen yiyecekleri,
nefsimi, hayat arkadaşımı, anne ve babamı, evladımı, dostlarımı, evliyayı,
peygamberleri, güzel şeyleri, baharı ve dünya yı ayrı ayrı, Kur’an’ın
emrettiği tarzda sevmenin neticeleri, faydaları nelerdir?
Cevap: Bütün neticeleri anlatmak için büyük bir kitap yazmak gerekir.
Şimdilik yalnızca bir iki neticeye kısaca işaret edilecek. Önce, dünya daki
peşin neticeleri anlatılacak. Sonra ahirette ortaya çıkacak olan neticeleri
zikredilecek. Şöyle ki:
Daha önce söylendiği gibi, gafillerin ve ehl-i dünya nınki gibi, nefis
hesabına olan sevgilerin dünya da belâsı, elemi, zahmeti çoktur. Sefası,
lezzeti, rahatı ise azdır. Mesela şefkat, acizlik yüz ünde n elemli bir musibet
olur. Sevmek, ayrılık yüzünde n belâlı, yakıcı bir ateş olur. Lezzet,
geçiciliği yüzünden zehirli bir şerbet haline gelir. Ahirette ise Cenâb-ı Hak
hesabına olmadıkları için bunlar ya faydasız ya da –harama girilmişse–
azaptır.1671
1671 Bkz. Bakara sûresi, 2/165; Âl-i İmran sûresi, 3/14; Tevbe sûresi, 9/23-24; İbrahim sûresi, 14/3;
Nahl sûresi, 16/107; Nûr sûresi, 24/19; Fussilet sûresi, 41/17.
Soru: Peygamberleri ve evliyayı sevmek nasıl faydasız kalır?
Cevap: Teslis1672 inancına sahip olanların İsâ Aleyhisselam’a ve Râfızîlerin
Hazreti Ali’ye (radiyallahu anh) sevgilerinin faydasız kaldığı gibi.1673 Eğer
o muhabbetler, Kur’an’ın gösterdiği tarzda, Cenâb-ı Hak hesabına ve
Rahman’a muhabbet namına olsa, o zaman hem dünya da hem ahirette
güzel neticeleri var. Leziz yiyecekleri, güzel meyveleri sevmenin
dünya daki neticesi, elemsiz bir nimet ve şükrün ta kendisi olan bir
lezzettir.
1672 Hıristiyanların üçleme inancı.
1673 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/160; el-Hâkim, el-Müstedrek 3/132; el-Buhârî, et-
Târîhu’l-Kebîr 3/281.
Nefse hakiki sevgi ise ona acımak, onu terbiye etmek ve zararlı
heveslerden men etmektir.1674 O vakit nefis seni hükm ü altına almaz, kötü
arzularına esir etmez. Belki sen ona hükm edersin. Onu kötü arzularına
değil, hidayete sevk edersin.1675
1674 Bkz. Haşir sûresi, 59/9; Nâziât sûresi, 79/40; A’lâ sûresi, 87/14; Şems sûresi, 91/9.
1675 Bkz. Neml sûresi, 27/92; Fâtır sûresi, 35/32.
Hayat arkadaşını sevmen madem onun ahlâk güzelliğine, şefkat madeni ve
rahmet hediyesi olmasına bina edilmiş. Ona samimi muhabbet ve
merhamet edersen, o da sana ciddi hürmet gösterir ve seni sever. İkiniz de
ihtiyarladıkça o hal kuvve tlenir ve hayatını mesut bir şekilde geçirirsin.
Yoksa nefsanî bir şekilde onun sadece suret güzelliğini seversen, o sevgi
çabuk a zalır, iyi münasebetlerinizi de bozar.
Anne ve babanı sevmen, Cenâb-ı Hak hesabına olduğunda  hem bir
ibadettir hem de onlar ihtiyarladıkça hürmetini ve sevgini artırırsın. En
yüce bir hisle, mertçe bir himmetle onların ömrünün uzunluğunu cidden
arzulayıp daha çok ya şamaları için dua  etmek, “onların sayesinde daha çok
sevap kazanayım” diye samimi bir hürmetle ellerini öpmek, yüks ek bir
ruhanî lezzet almaktır. Yoksa sevgin nefsanî, dünya  için olsa onlar
ihtiyarladıkları ve sana yük olacak bir hale geldikleri zaman en bayağı ve
alçak bir hisle varlıklarını yük kabul etmek, varlık sebebin olan o
muhterem zâtların ölümlerini istemek gibi vahşi, kederli, ruhanî bir
elemdir.
Evladını sevmek, Cenâb-ı Hakk’ın senin nezaretine ve terbiyene emanet
ettiği o sevimli, şirin varlıklara muhabbet ise saadetli bir nimettir. Ne
musibetleriyle fazla elem çeker ne de ölümleriyle ümitsizce feryat
edersin. Daha önce geçtiği gibi, “Onların Hâlık’ı hem Hakîm hem Rahîm
olduğunda n ölüm onlar için bir saadettir.” dersin. Kendi hakkında da,
onları sana veren Zât’ın rahmetini düşünür, ayrılık eleminden kur tulursun.
Dostlarını sevmen ise madem Allah içindir; o dostlardan ayrılık, hatta
ölüm, sohbe tinize ve kardeşliğinize engel olmadığından, o manevî
muhabbetten ve ruhanî irtibattan faydalanırsın ve kavuşma lezzeti daimî
olur. Fakat Allah için olmazsa, bir günlük kavuşma lezzeti, yüz günlük
ayrılık elemini netice verir.1676 HAŞİYE
1676 HAŞİYE Allah için bir saniye görüşme, kavuşma, bir senedir. Fakat dünya için olsa bir sene, bir
saniyedir.
Peygamberleri ve evliyayı Allah için seversen, gafillere karanlık bir
vahşet yurdu gi bi görünen berzah âlemi sana o nuranî zâtların varlıklarıyla
nurlanmış göründüğü için o âleme gitmekten vahşet ve dehşet duym azsın.
Bilakis o muhabbet, oraya gitmeye meyil ve arzu uyandırır, dünya
hayatının lezzetini kaçırmaz. Yoksa onlara sevgin, medenilerin meşhur
insanları sevmesi türünde n olsa, o kâmil insanların fâniliklerini, ölümlü
olmalarını ve mâzi denilen büyük mezarda çürümelerini düşünüp elemli
hayatına bir keder daha ilâve edersin. Yani, “Öyle kâmil insanları çürüten
bir mezara ben de gideceğim.” diye düşünür, kabristana endişeyle bakar ve
“Ah!” çekersin. Önceki nazarla ise onların beden elbisesini mâzide bırakıp
istikbal salonu olan berzah âleminde tam bir rahat içinde ikamet
edeceklerini düşünür, kabre dostça bakarsın.
Hem güzel şeyleri sevmen madem Sâni hesabınadır.1677 “Ne güzel
yapılmışlar.” demek tarzındadır. O sevgin leziz bir tefekkür olur ve
güzelliğe düşkün zevkini daha yüks ek, daha mukaddes ve binlerce defa
daha güzel cemâl mertebelerinin definelerine çevirir; çünkü seni o güzel
eserlerden ilahî icraatın güzelliğine ulaştırır. Ondan Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerinin güzelliğine, onda n sıfatlarının güzelliğine, onda n Zât-ı
Zülcelâl’in benzersiz cemâline karşı kalbe yol açar. İşte güzel şeyleri bu
şekilde sevmen hem lezzetli hem ibadet hem de tefekkürdür.
1677 Bkz. Sâd sûresi, 38/32.
Gençliği ise madem Cenâb-ı Hakk’ın güzel bir nimeti olması yönüyl e
seversin. Elbette onu ibadete sarf eder, gayrimeşru zevklerde boğup
öldürmezsin... Öyleyse gençlikteki ibadetler, o fâni gençliğin bâki
meyveleridir. İhtiyarladıkça gençliğin iyilikleri olan bâki meyvelerini elde
eder ve zararlarından, taşkınlıklarından kurtulursun. Hem ihtiyarlıkta daha
çok ibadete muvaffakıyet ve Cenâb-ı Hakk’ın merhametine daha çok
liyâkat kazandığını düşünürsün. Gafiller gibi beş-on senelik bir gençlik
lezzetine karşılık elli sene, “Eyvah gençliğim gitti.” diye hayıflanıp
gençliğe ağlamayacaksın. Öylelerinden biri demiş ki:
1678َِ َََ اًََُِْْ ََُِْهُ ََْ اَبَ َُدُ 
1678 Bkz. el-Übşeyhî, el-Müstatraf 2/71; el-Câhız, el-Beyân ve’t-Tebyîn 1/429 (Ebû’l-Atâhiye’nin
sözü olarak kaydedilmiştir.)
Yani: “Keşke gençliğim bir gün döns eydi, ihtiyarlığın başıma neler
getirdiğini ona şikâyet edip anlatacaktım.”
Bahar gibi ziynetli sergileri sevmen ise madem ilahî sanat eserlerini
seyretmek içindir. O baharın geçmesiyle o lezzet yok olmaz. Çünkü
baharın yaldızlı bir mektup gibi verdiği mânâları her vakit seyredebilirsin.
Hayalin ve zaman, ikisi de sinema şeridi gibi o seyir lezzetini devam
ettirmekle beraber, o baharın mânâlarını, güzelliklerini senin için
tazelerler. O vakit sevgin geride pişmanlık bırakmaz, elemli ve geçici
olmaz; lezzetli, safalı olur.
Dünya yı sevmen ise madem Cenâb-ı Hak namınadır. O vakit dünya daki
dehşet verici varlıklar, senin için cana yakın birer arkadaş hükm üne geçer.
Dünya yı ahiretin tarlası olması yönüyl e sevdiğinden her şeyde ahirete
fayda sağlayacak bir sermaye, bir meyve bulabilirsin. Sana dünya nın ne
musibetleri dehşet ne de yokluğu ve geçiciliği sıkıntı verir. O
misafirhanede ikamet süreni tam bir rahat içinde geçirirsin. Ama onu
gafiller gibi seversen, sana yüz defa söyledik ki: Sıkıntılı, ezici, boğuc u,
fâniliğe mahkûm , neticesiz bir muhabbet içinde boğul ur gidersin.
İşte sevdiklerinden bazılarını Kur’an’ın öğrettiği şekilde sevdiğin vakit
elde edeceğin neticelerin her birinden ancak yüzde birini gösterdik.
Kur’an’ın gösterdiği yolda olmazsa vereceği zararların yüzde birine işaret
ettik. Şimdi meşru dairedeki o çeşit sevgilerin bekâ yurdunda , ahiret
âleminde, Kur’an-ı Hakîm’in apaçık ayetleriyle bildirdiği neticelerini
işitmek ve anlamak istersen, işte ahiretteki o türlü neticelerin, faydaların
yüzde birini bir “mukaddime” ve dokuz  “işaret” ile kısaca göstereceğiz.
Mukaddime
Cenâb-ı Hak azametli ulûhiyetiyle, güzel rahmetiyle, büyük rubûbi yetiyle,
kerim merhametiyle, yüce kudretiyle, tatlı hikmetiyle şu küçük insanın
vücudunu bu kadar duyguyl a, uzuvlarla, çeşitli kabiliyet ve latifelerle,
maneviyat ile dona tıp süslemiştir. Ta ki bütün bunlarla hadsiz nimetlerinin
her çeşidini, türlü ihsanlarını, rahmetinin tabakalarını o insana hissettirsin,
bildirsin, tattırsın ve tanıtsın. Hem bin bir isminin sonsuz çeşitlilikteki
tecellilerini insana onlarla bildirsin, tarttırsın ve sevdirsin.
İşte insandaki sayısız duygunun , kabiliyetin ve uzvun her birinin ayrı birer
hizmeti ve kulluğu olduğu gibi, ayrı ayrı lezzetleri, elemleri, vazifeleri ve
mükâfatları vardır. Mesela göz, suretlerdeki güzellikleri ve görünen
âlemdeki çeşitli, güzel kudret mucizelerini seyreder. Vazifesi, ibret
nazarıyla Sâni’ine şükürdür. Göze has lezzet ve elemler mâlumdur, tarife
gerek yok. Mesela kulak, her çeşit sesi, tatlı nağmeleri ve Cenâb-ı Hakk’ın
rahmetinin işitilen âlemdeki güzelliklerini duya r. Onun ayrı bir kulluğu,
ayrı bir lezzeti, ayrı bir mükâfatı vardır. Mesela koku alma duyus u,
kokul ardaki rahmet güzelliklerini hisseder. Kendine has bir şükür vazifesi,
bir lezzeti bulunur. Elbette mükâfatı da vardır. Mesela dildeki tat alma
duyus u, bütün yiyeceklerden zevk almakla türlü manevî şükürle vazife
görür ve bunun gibi... İnsandaki bütün kabiliyetlerin, uzuvların, kalb, akıl
ve ruh gi bi büyük ve mühim latifelerin böyle ayrı ayrı vazifeleri, lezzetleri
ve elemleri vardır.
İşte Cenâb-ı Hak, Hakîm-i Mutlak insanda istihdam ettiği bu ka biliyetlerin
her birine elbette lâyık oldukları ücreti verecektir. O çeşitli muhabbetlerin
daha önce söylenen, dünya daki peşin neticelerini herkes vicdanında
hisseder ve onların varlığı yanılmaz bir sezgiyle ispat edilir. Ahiretteki
neticelerin ise kesin varlıkları ve gerçekleşecekleri özetle Onunc u Söz’ün
on iki parlak ve kesin hakikatiyle ve Yirmi Dokuz uncu Söz’deki altı aşikâr
esasla ispatlandığı gibi, etraflıca izahı ِ اََُِِْْ اَمِ ََمُ ََّْٰقُ اََْمِ وَأَبأ
1679امََِّلاَِِْ اْ olan Kur’an-ı Hakîm’in apaçık ayetleriyle, ince mânâlarıyla
ve işaretleriyle açıkça bildirilmiştir, katiyen sabittir. Daha uzun deliller
getirmeye lüzum yok. Zaten başka Söz’lerde, cennete dair Yirmi Sekizinci
Söz’ün Arapça olan ikinci makamında ve Yirmi Dokuz uncu Söz’de pek
çok de lil geçmiştir.
1679 “Sözün en doğrusu ve beyanın en harikası, sonsuz ilim, izzet ve hakimiyet sahibi olan
Allah’ın sözüdür.” Bkz. Buhârî, edeb 70; Nesâî, sehv 65, ıydeyn 22; İbni Mâce, mukaddime 7.
Birinci İşaret
Leziz yiyeceklere, hoş meyvelere şükrederek onları meşru dairede
sevmenin ahiretteki neticesi, Kur’an’ın açık ve kesin hükm üyle, cennete
lâyık bir tarzdaki leziz yiyecekler ve güzel meyvelerdir.1680 Ve o
yiyecekleri, meyveleri iştahlı bir şekilde sevmektir. Hatta dünya da bir
meyve yiyip söylediğin “Elhamdülillâh” kelimesi, cennet meyvesi olarak
cisme büründür ülüp sana takdim edilir. Burada meyveyi, orada
“Elhamdülillâh”ın mükâfatını yersin. Ve o yiyeceğin içinde ilahî
nimetleri, Rahmanî iltifatları gördüğünde n o lezzetli manevî şükrün
cennette gayet leziz bir yiyecek suretinde sana verileceği, hadisin kesin
ifadesiyle,1681 Kur’an’ın işaretleriyle,1682 hikmetin ve rahmetin gereği olarak
sabittir.
1680 Bkz. Bakara sûresi, 2/25; Yasîn sûresi, 36/55-57; Sâffât sûresi, 37/41-42; Zuhruf sûresi, 43/72;
Duhân sûresi, 44/51-57; Tûr sûresi, 52/19-20; Rahman sûresi, 55/68; Vakıa, sûresi, 56/20, 32;
Mürselât sûresi, 77/41-42.
1681 Bkz. “Kim ‘sübhanallâhi ve bihamdihî, sübhanallâhi’l-azîm’ derse cennette onun için bir
hurma ağacı dikilir.” (Tirmizî, deavât 59; İbni Mâce, edeb 56); “Kim ‘sübhanallâhi ve’l-
hamdülillâhi ve lâ ilahe illâllâhu vallâhu ekber’, derse her harfi için onun adına cennette bir
ağaç dikilir.” (et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat 8/226); “Cennet fidanları ‘lâ havle ve lâ kuvvete
illâ billâh’tır.” (Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/418).
1682 Bkz. Bakara sûresi, 2/25; Yâsîn sûresi, 36/55-57; Sâffât sûresi, 37/41-42; Zuhruf sûresi, 43/72;
Tûr sûresi, 52/19-20; Duhân sûresi, 44/51-57; Rahman sûresi, 55/68; Vakıa, sûresi, 56/20, 32;
Mürselât sûresi, 77/41-42.
İkinci İşaret
Dünya da nefsini meşru bir surette sevmek, yani onun güzelliklerini değil,
belki noks anlarını görüp tamamlamaya dayanan şefkat ile onu terbiye
etmek ve hayra sevk etmek, cennette o nefse lâyık sevgilileri netice verir.
Nefis madem dünya da arzu ve heveslerini Cenâb-ı Hak yolunda  güzelce
değerlendirmiş. Kabiliyetlerini, duygul arını güzel bir surette kullanmış.
Kerîm-i Mutlak’ın, ona dünya daki meşru ve kulluğa yakışır muhabbetinin
neticesi olarak cennette, cennetin yetmiş ayrı ziynet ve güzelliğinin
numuneleri olan yetmiş farklı elbiseyi giydirip, nefisteki bütün duyul arı
memnun edecek, okşayacak yetmiş çeşit güzellikle vücudunu süsleyip1683
her biri canlı, küç ük bi rer cennet hükmünde  olan hurileri vereceği, pek çok
ayet ile açıkça gösterilmiş ve ispat edilmiştir.1684 Hem dünya da gençliği
meşru dairede sevmenin, yani gençlik kuvve tini ibadette sarf etmenin
neticesi ahirette ebedî bir gençliktir.1685
1683 Bkz. Tirmizî, kıyâmet 60, cennet 5, 7; Dârimî, rikak 108; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned
2/23, 247, 316.
1684 Bkz. Kehf sûresi, 18/30-31; Duhân sûresi, 44/50-55; Tûr sûresi, 52/17-20; Rahman sûresi,
55/72; Vâkıa sûresi, 56/22-24; Dehr sûresi, 76/21-22; Nebe sûresi, 78/33.
1685 Bkz. Bakara sûresi, 2/25, 72; Âl-i İmran sûresi, 3/15, 198; Nisâ sûresi, 4/13, 57, 122; Tevbe
sûresi, 9/22, 72, 89; Yûnus sûresi, 10/26; Hûd sûresi, 11/23; İbrahim sûresi, 14/23 ...
Üçüncü İşaret
Hayat arkadaşını meşru dairede, yani tatlı şefkati, güzel huyu, ahlâk
güzelliği için samimi bir şekilde sevmekle onu da geçimsizlikten,
isyandan ve diğer güna hlardan korumanın ahiretteki neticesi ise şudur:
Rahîm-i Mutlak, saadet yurdunda  hayat arkadaşının, hurilerden daha güzel
bir surette ve daha ziynetli bir tarzda, daha cazibeli bir şekilde sana ebedî
bir hayat arkadaşı1686 ve dünya daki eski maceraları birbirinize lezzet alarak
nakledeceğiniz, eski hatıraları karşılıklı yâd edeceğiniz bir dost, tatlı,
ebedî bir arkadaş, bir sevgili olarak verileceğini vaat etmiştir.1687 Elbette
vaat ettiği şeyi kesinlikle verecektir.
1686 Dünyada evli olan kimselerin, bu beraberliklerini cennette de devam ettireceklerine dair bkz.
Buhârî, fezâilü ashâb 30; Tirmizî, menâkıb 62; Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’ 11/302.
1687 Bkz. Bakara sûresi, 2/25; Ra’d sûresi, 13/23-24; Yâsîn sûresi, 36/22; Zuhruf sûresi, 43/70;
Vâkıa sûresi, 56/34-38.
Dördüncü İşaret
Anne-baba ve evladı meşru dairede sevmenin neticesi: Kur’an’ın kesin
hükm üyle, Cenâb-ı Erhamürrâhimîn, makamları ayrı ayrı da olsa yine o
mesut aileye bekâ âleminde saf bir sohbe t lezzeti, cennete lâyık güzel bir
beraberlik suretinde ebedî kavuşma ihsan eder. Ve on beş yaşına girmeden,
yani bulûğ çağına ermeden vefat eden çocuklar 1688انٌ َُُونَوَِْ denilen
cennet çocukları olarak cennete lâyık bir tarzda gayet süslü, sevimli bir
surette anne ve babalarının kucaklarına verilir. Onların evlat sevgisi
hislerini tatmin ederler. O zevki ve lezzeti onlara ebediyen verirler. Zira
çocuklar teklif yaşına girmediklerinden ebedî, sevimli, şirin çocuklar
olarak kalacaklar. Dünya daki her lezzetli şeyin en âlâsı cennette bulunur.1689
Yalnız çok şirin olan çocuklarını sevip okşamak zevki –cennet, nesillerin
devam ettiği bir yer olmadığından– cennette yoktur zannedilirdi. İşte bu
surette o da vardır. Hem de en zevkli ve en şirin şekilde vardır.1690 İşte
evladı buluğ çağından önc e vefat edenlere müjde...
1688 “Ebedîliğe ermiş çocuklar” (Vâkıa sûresi, 56/17; Dehr sûresi, 76/19)
1689 Bkz. Bakara sûresi sûresi, 2/25; Tevbe sûresi, 9/72; Yâsîn sûresi, 36/55; Muhammed sûresi,
47/15; Rahman sûresi, 55/54-58; Meâric sûresi, 70/35 ...
1690 Bkz. “Mümin, cennette çocuk arzu ettiğinde haml, doğum ve yetişme gibi işler hemen kısa bir
zaman zarfında olup bu arzusu gerçekleşir.” (Tirmizî, cennet 23; İbni Mâce, zühd 39; Dârimî,
rikak 110)
Beşinci İşaret
Dünya da 1691هِاَُْ ِ اّٰ hükm ünce salih dostları sevmenin neticesi olarak,
cennette 1692ى ُُرٍ ََََُِِٰ tabir edilen, karşı karşıya kurulmuş cennet
divanlarında oturup hoş, şirin, güzel, tatlı bir şekilde, dünya maceralarını
ve eski hatıralarını birbirlerine nakledip eğlenerek ayrılıksız, saf bir
muhabbet ve sohbe t suretinde insanın dostlarıyla görüştürüleceği,
Kur’an’ın açık ve kesin hükm üyle sabittir.1693
1691 “İçte duyulacak sevgi, Allah için olmalıdır.” ‘Allah için sevmek ve nefret etmek’ bazı
hadislerde amellerin en faziletlisi sayılmış;* bazı hadislerde de imanın en güçlü bir bağı
olduğuna dikkat çekilmiştir.**
* Ebû Dâvûd, sünnet 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/146; el-Bezzâr, el-Müs-ned 9/461.
** et-Tayâlisî, el-Müsned s.101; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/170, 172, 7/80.
1692 “Dost ve kardeş olarak, divanlar üzerinde karşı karşıya otururlar.” (Hicr sûresi, 15/47; Sâffât
sûresi, 37/44)
1693 Bkz. Yâsîn sûresi, 36/56; Dehr sûresi, 76/13; Mutaffifîn sûresi, 83/23.
Altıncı İşaret
Peygamberleri ve evliyayı Kur’an’ın tarif ettiği şekilde sevmenin neticesi,
o peygamberlerin ve evliyanın şefaatlerinden berzahta, haşirde
faydalanmak, bununl a beraber gayet yüce ve onlara lâyık makam ve
feyizlerden o muhabbet vasıtasıyla feyizlenmektir.1694 Evet, ََْْءُ ََ َْا
1695َبأَح sırrınca, basit bir adam yüks ek bir makama, o makamın sahibi,
sevdiği bir zâta tabi olmakla girebilir.
1694 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/31; Buhârî, tevhid 19, 24; Müslim, îmân 322, 327, 334-345.
1695 “Kişi sevdiği ile beraberdir.” (Buhârî, edeb 96; Müslim, birr 165; Tirmizî, zühd 50; Dârimî,
rikak 71)
Yedinci İşaret
Güzel şeyleri ve baharı meşru dairede sevmenin, yani “Ne kadar güzel
yapılmış.”1696 diyerek, o eserlerin arkasındaki fiillerin güzelliğini,
intizamını, o intizamın arkasındaki güzel isimlerin cilvelerini ve o güzel
isimlerin arkasında sıfatların tecellilerini sevmenin neticesi ise bekâ
âleminde o güzel gördüğü sanatlı varlıklardan bin defa daha güzel bir
tarzda Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin cilvesini ve isimleri içindeki cemâlini
ve sıfatlarını cennette görmektir. Hatta İmam Rabbanî (radiyallahu anh)
demiş ki: “Cennetteki güzellikler, Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin cilvelerinin
cisme bürünmüş halidir.” Dikkatlice düşün!..
1696 Bkz. “Hani bir gün ikindi vakti ona (Hazreti Süleyman), durduğunda sakin, koştuğu zaman
ise süratli safkan koşu atları gösterilmişti. Onlarla ilgilenip ‘Ben Rabbimi hatırlattıkları için
güzel şeyleri severim.’ dedi ve onlar gözden kayboluncaya dek onları seyredip durdu. Sonra:
‘Onları tekrar bana getirin!’ deyip bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı.” (Sâd sûresi,
38/31-33)
Sekizinci İşaret
Dünya nın ahiretin tarlası1697 ve Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin aynası olan iki
güzel yüzünü tefekkür ederek sevmenin ahiretteki neticesi: İnsana dünya
kadar, fakat dünya  gibi fâni olmayan bâki bir cennet verilecektir.1698 Hem
Cenâb-ı Hakk’ın dünya da yalnız zayıf gölgeleri gösterilen isimleri, o
cennetin aynalarında en şaşaalı bir surette gösterilecektir. Dünya yı ahiretin
tarlası olan yüzüyle sevmenin neticesi ise şudur: Dünya  bir fidanlığı, yani
ancak fidanlarını bir derece yetiştiren küçük bir tarlası hükm ünde  olan
öyle bir cennet verilecek ki, insanın hisleri ve kabiliyetleri dünya da küçük
fidanlar ve tohum cuklar hükm ünde yken cennette en mükemmel şekilde
açığa çıkacak, türlü lezzet ve kemâlât ile sümbüllenecektir. Bu, rahmetin
ve hikmetin gereği olduğu gibi, hadislerin açık, kesin hüküm leri1699 ve
Kur’an’ın işaretleriyle1700 sabittir. Hem insan madem her hatanın başı olan
kınanmış dünya  sevgisine1701 aldanmamış, belki Allah’ın isimlerine ve
ahirete bakan iki yüzünü O’nun isimleri ve ahiret için sevmiş ve tefekkür
ibadetiyle o yüzleri mâmur etmiş, âdeta bütün dünya sıyla ibadet etmiş.
Elbette dünya  kadar bir mükâfat alması, rahmetin ve hikmetin gereğidir.
Hem madem ahiret muhabbetiyle onun tarlasını sevmiş ve Cenâb-ı
Hakk’ın muhabbetiyle isimlerinin aynasını sevmiş. Elbette dünya  gibi bir
sevgili ister. O da, dünya  kadar bir cennettir.
1697 “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19;
es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 205.
1698 Cenâb-ı Hakk’ın cennete en son girecek olan kişiye dünyanın on misli kadar bir yer
vereceğine dair bkz: Buhârî, rikak 51, ezân 129; Müslim, îmân 308, 311.
1699 Bkz. “Cenâb-ı Hak, salih kullarına gözlerin görmediği, kulakların işitmediği ve hiçbir insanın
hayaline gelmeyecek nimetler hazırlamıştır.” (Buhârî, bed’ü’l-halk 8, tevhid 35; Müslim, îmân
312, cennet 2-5)
1700 Bkz. Enbiyâ sûresi, 21/102; Secde sûresi, 32/17; Fussilet sûresi, 41/31; Zuhruf sûresi, 43/71.
1701 Bkz. el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 7/338; el-Münzirî, et-Terğîb ve’t-Terhîb 3/178; es-Suyûtî, et-
Tedrîbü’r-Râvî s.287; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/496.
Soru: O kadar büyük, uç suz bucaksız cennet neye yarar?
Cevap: Nasıl ki eğer mümkün ol sa, hayal süratiyle yeryüzünün he r tarafını
ve yıldızların çoğunu gezsen, “Bütün âlem benimdir.” diyebilirsin.
Meleklerin, insanların ve hayvanların da oralarda bulunmaları o hükm ü
bozmaz. Aynen öyle de, cennet dolu da olsa, “O cennet benimdir.”
diyebilirsin. Hadiste ifade edilen, “bazı cennet ehline verilen beş yüz
senelik cennet” sırrı,1702 Yirmi Sekizinci Söz’de ve İhlâs Risalesi’nde
anlatılmıştır.
1702 Bazı cennet nimetlerinin ehemmiyeti “gökler ve yer kadar, yani beş yüz senelik mesafe”
şeklinde vurgulanmıştır (Bkz. Tirmizî, cennet 8). Nitekim cennetin, gökler ve yer kadar
genişliğe sahip olduğu, Kur’an-ı Kerîm’de de beyan edilmiştir (Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/133;
Hadîd sûresi, 57/21). Hatta cennette en alt mertebedekilerin bile, bin senelik mesafeye denk
gelecek kadar bol nimetlere mazhar olacaklarına dair hadisler vardır. Bkz. Tirmizî, tefsîru sûre
(75) 2, cennet 17; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/13, 64.
Dokuzuncu İşaret
İmanın ve Allah sevgisinin neticesi: Keşf ehlinin ve hakikati delilleriyle
bilen zâtların ittifakıyla, dünya nın bin sene mesut hayatı cennet hayatının
bir saatine denk gelmezken,1703 cennet hayatının da bin senesinin, bir
saatine denk olmadığı1704 kutsî, münezzeh cemâl ve kemâl sahibi bir Zât-ı
Zülcelâl’i müşahede etmek, görmektir ki,1705 HAŞİYE sahih hadislerle1706 ve
Kur’an’ın kesin hüküm leriyle1707 sabittir. Hazreti Süleyman (aleyhisselam)
gibi muhteşem faziletlerle meşhur bir zâtı görme arzusunu, Hazreti Yusuf
(aleyhisselam) gibi güzellikle mümtaz bir zâtı görmek için meraklı bir
şevki herkes vicdanında hisseder. Acaba dünya nın bütün güzelliklerinden
ve kemâlâtından binlerce derece yüks ek olan cennetin bütün güzellikleri
ve kemâlâtı, cemâlinin ve kemâlinin ancak bir cilvesi olan Zât’ı görmek,
ne kadar cazibeli ve merak uyandırıcıdır, ne kadar arzu edilir ve iştiyak
vericidir, kıyas edebilirsen et...
1703 Bkz. Buharî, cihâd 5, bed’ü’l-halk 8, rikak 51; Tirmizî, cihâd 17; Ahmed b. Hanbel, el-
Müsned 2/482, 483 ...
1704 Bkz. Müslim, îmân 297; Tirmizî, cennet 16; İbni Mâce mukaddime 13; Ahmed İbni Hanbel,
el-Müsned 4/332-333.
1705 HAŞİYE Hadisin açık ve kesin hükmüyle, O’nun cemâlini görmek, bütün cennet lezzetlerinin o
kadar üstündedir ki, onları unutturur. O şuhuddan, yani görmeden sonra ehl-i şuhudun
cemâllerinin güzelliği o derece fazlalaşır ki, döndükleri vakit, saraylarındaki aileleri onları çok
dikkatle, zor tanıyabilirler. Bu, hadiste beyan edilmiştir.
1706 Bkz. Buhârî, mevâkîtü’s-salât 16, 26, ezân 129; Müslim, mesâcid 211-212.
1707 Bkz. “Yüzler vardır o gün pırıl pırıl... O güzel ve Yüce Rablerine bakakalır...” (Kıyâmet
sûresi, 75/22-23)
ََۤ أََْتََْ وَاَََِِْْ َ ََُُ إِلَاَْ َُ وَُ ُّٰ ارْزَُْ ِ اَ
1708وَرُؤَََْاَِْٰةِ رََََْ وَِ 
1708 Allahım! Bizi dünyada Senin sevgin ve bizi Sana ve Senin emrettiğin gibi istikametli olmaya
yaklaştıracak şeylerin sevgisiyle rızıklandır! Ahirette ise rahmetinle ve cemâlini göstermekle
bizi rızıklandır!
1709ُ اَُِْاۘ إَِ أََْ اَِْإِ َ َََْاََ َ َِْ ََۤ َُْ
1709 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan Sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1710ََِْى اِٰ۪ وََِْ۪ أَةً َََِِْ وََٰنْ أَرََُْْ رَََْ وََْ َٰ مَاَُّٰ 
1710 Allahım! Âlemlere rahmet olarak gönderdiğin resûlün Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve
sellem), O’nun bütün âline ve ashabına salât ve selam eyle!
Tembih
Bu Söz’ün sonunda ki etraflıca izahı uzun görme; önemine nispeten
kısadır, hatta daha uzun anlatmak gerekir. Bütün bu Söz’lerde konuş an ben
değilim. Belki Kur’an’ın işaretleri adına hakikattir. Hakikat ise hak söyler,
doğru konuş ur. Eğer yanlış bir şey gördünüz se kesinlikle biliniz ki,
haberim olmadan fikrim karışmış, karıştırmış, yanlış yapmıştır.
• • •
MÜNÂCÂT
Ya Rab! Nasıl büyük bir sarayın kapısını çalan bir adam, açılmadığı vakit
o sarayın kapısını başka, makbul bir zâtın tanıdık sesiyle çalar ki kapı ona
açılsın... İşte biçare ben de senin rahmet dergâhını, sevgili bir kulun olan
Üveys el-Karanî’nin nidası ve münâcâtıyla şöyle çalıyorum. Dergâhını ona
açtığın gibi, rahmetinle bana da aç.
Onun gi bi derim ki:
َُْقَُْ اُِْ وَأََ الْوَأَوَأََـ اَُْْ إِٰـِـ أَْـَ رَـ 
َ اَُْْكُوَأََْ اَُِْ وَأَاقُ وَأََ اَْْزُوقُ وَأََْ از
وَأََـ اَُِِْــُ وَأَْـَ اْـَـِـ تَ اَِْـُ وَأََـ اـوَأَنْ
ـ وَأََـ اَِْــَـُ وَأَْـَ اْـَـقِْـَ اْـَـ وَأََـ الْوَأَ
ُِْ وَأَ اُُِْوَأََْ اُْـ اـِـُ أَْـَ اْـَُِ وَأَنَوَ
َِـُـَ اْـَُِ وَأََـ الْوَأَنَْ اُُِْْ وَأََْ اَُْرُ وَأَ
ا اـِـَُْ اُِْْ وَأَنَوَأَي وَأََ اُِ وَأََْ اَِْ
َ اُِِْْوَأََْ اََْادُ وَأَُِ وَأََ اَُِْ وَأَْـَ اَْ
أََ اَُِْوَأََْ اِ وَاِ تَ اُُِْ وَأََ اوَأَنْ
اِ َاِ َ رَُِ َ شََِ َ رَب َ وَرَاِ َ َُّٰ َ اوَزْ َ وَاِْ أَمْرْ ِ ذُُِ وََََِْ
ََِ َ أَرَََْ أًََا َِحْي ِْ ُ دَاءٍ وَارْضَ نْ ُ ذٍَْ وَََِِِ َُْ َ مَُِِ َ مُ
1711اَِِا
1711 “Allahım! Sen benim Rabbimsin, ben ise Senin kulun! Yaratan Sensin, yaratılan benim. Rızık
veren Sensin rızıklandırılan benim. Mülk sahibi Sensin, kul ve köle benim. Aziz Sensin, zelil
benim. Zengin Sensin, fakir benim. Diri Sensin, ölü benim. Baki Sensin, fani olan benim.
Kerîm Sensin, hakir (zelil) benim. İyilik yapan Sensin, suçlu ve günahkâr benim. Affedip
bağışlayan Sensin, günah işleyen benim. Büyük ve yüce Sensin, küçük ve değersiz benim.
Güçlü ve kuvvetli Sensin, zayıf ve güçsüz benim. Veren Sensin, isteyen benim. Her şeyden
Emin Sensin, korkan benim. Cömert Sensin, muhtaç ve fakir benim. Dualara cevap veren
Sensin, dua edip isteyen benim. Şifa veren Sensin, hasta benim. Her türlü noksan sıfattan
münezzeh ve bütün kemâl sıfatlarla vasıflanmış Rabbim! Günahlarımı affet, hatalarımı bağışla,
hastalıklarıma şifa ver, ebediyen beni rızana mazhar eyle. Bunu rahmetinle ihsan eyle ey
merhamet edenlerin en merhametlisi! (el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb [Evrâd-ı Şâzelî]
323-324).
1712ِّٰ رَب اَََِْوُْٰ أَنِ اَُْْ لِوَاُِٰ دَعْ
1712 “Onların duaları ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi,
10/10)
Otuz Üçüncü Söz
Otuz Üç Penceredir
(Bir yönde n Otuz Üçüncü Mektup, bi r yönde n Otuz Üçüncü Söz )
ِِحَّاِ نٰمْحَّاِ هّٰاِ ــــــْسِب
ۘقَحْالُ هَّنَأْ مُهَلَ نَّيَبَتَي ىَّتَحْ مِهِسُفْنَأ يِۤفَوِ اقَفٰاْال يِف اَنِاتَيٰاْ مِِرُنَس
1713ٌِهَشٍ ءْيَشِّ لُك ىٰلَعُ هَّنَأَ كِّبَرِبِ فْكَيْ مَلَوَأ
1713 “Rahman ve Rahîm Allah’ın adıyla. Evet, Biz ileride onlara delillerimizi gerek dış dünyada,
gerek kendi öz varlıklarında göstereceğiz; ta ki Kur’an’ın, Allah tarafından gelen gerçeğin ta
kendisi olduğu onlar tarafından da iyice anlaşılacak; Rabbinin her şeye şahit olması yetmez
mi?” (Fussilet sûresi, 41/53)
Soru: “Kuşatıcı hakikatleri içeren şu iki ayetin ifade ettiği, Cenâb-ı
Hakk’ın varlığının vücûbiyetine1714 ve birliğine, vasıflarına ve icraatına, en
küçük âlem olan insan ile en büyük âlem olan kâinatın nasıl işaret
ettiklerinin özetle, kısa bir şekilde anlatılmasını istiyoruz. Çünkü
inkârcılar çok ileri gittiler. Ne vakte kadar 1715ٰى ُ َْءٍ ٌَِوََُ َ deyip
elimizi kaldıracağız?” diyorlar.
1714 Zorunlu, vacip, varlığı kendinden olma.
1715 “Allah her şeye kadirdir.” (Mâide sûresi, 5/120; Hûd sûresi, 11/4; Rûm sûresi, 30/50 …)
Cevap: Yazılan bütün otuz üç Söz, o ayetin denizinden ve feyiz verdiği
hakikat deryasından otuz üç damladır. Onlara bakarsanız cevabınızı
alabilirsiniz. Şimdilik o denizden yalnız bir damlanın sızıntılarına işaret
olarak şöyle deriz:
Mesela, nasıl ki mucize sahibi bir zât, büyük bir saray yapmak istese önce
onun temellerini, esaslarını muntazaman, hikmetle yerleştirir ve ilerideki
neticelerine, gayelerine uygun bir tarzda düzenler. Sonra sarayı maharetle
odalara ve kısımlara ayırır. Ardından o odaları tanzim ve tertip eder,
nakışlarla süsler. Sonra elektrik lambalarıyla aydınlatır. Ardından o
muhteşem ve süslü sarayda maharetini, ihsanlarını tazelemek için her bir
tabakada yeni yeni icatlar, değişiklikler yapar. Sonra da her odadan kendi
makamına bir telefon hattı bağlayıp birer pencere açar; her odadan onun
makamı görünür.
Aynen öyle de –1716وَِِّٰ اََُْ اَْْٰ –Sâni-i Zülcelâl, her şeye hikmetle
hükm eden Hâkim-i Hakîm, haklıyı haksızdan ayıran sonsuz adalet sahibi
Adl-ı Hakem ve bin bir mukaddes ismiyle müsemma benzersiz Fâtır, en
büyük âlem olan şu kâinat sarayını ve yaratılış ağacını var etmeyi diledi.
O sarayın, o ağacın esaslarını hikmet düsturlarıyla ve ezelî ilminin
kanunlarıyla altı günde  yerleştirdi.1717 Sonra onu ulvî ve süflî tabakalara ve
dallara ayırıp kaza ve kader düsturları ile kısımlara böldü, ona suret verdi.
Ardından her varlık türünü ve tabakasını sanat ve inayet düsturu ile tanzim
etti.1718 Sonra her şeyi, her bir âlemi ona lâyık bir tarzda, mesela göğü
yıldızlarla, yeryüzünü çiçeklerle süslediği gibi, süsledi.1719 Ardından o küllî
kanunların, umumi düsturların meydanında isimlerini tecelli ettirip âlemi
aydınlattı. Sonra bu küllî kanunların ağırlığından feryat edenlerin
imdadına hususi bir surette Rahman ve Rahîm isimlerini yetiştirdi.
Demek, o küllî ve umumi düsturlar içinde hususi ihsanları, hususi
yardımları, hususi cilveleri var ki, her şey, her vakit, her ihtiyacı için
O’ndan yardım ister, O’na bakabilir.1720
1716 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
1717 Bkz. A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi, 10/3-6; Hûd sûresi, 11/7; Furkan sûresi, 25/59; Secde
sûresi, 32/4-6; Mücâdele sûresi, 48/4-6; Kaf sûresi, 50/38; Hadîd sûresi, 57/4-6.
1718 Bkz. Bakara sûresi, 2/29; Yûnus sûresi, 10/2-3; Ra’d sûresi, 13/2.
1719 Bkz. Hicr sûresi, 15/16-21; Sâffât sûresi, 37/6; Fussilet sûresi, 41/10-12; Kaf sûresi, 50/6-8;
Mülk sûresi, 67/5.
1720 Bkz. Bakara sûresi, 2/186; Âl-i İmran sûresi, 3/195; Enfâl sûresi, 8/9; Yûsuf sûresi, 12/34;
Enbiyâ sûresi, 21/76, 84, 88, 90; Neml sûresi, 27/62; Mü’min sûresi, 40/60; Şûrâ sûresi, 42/26.
Sonra o Zât her menzilden, her tabakadan, her âlemden, her topluluktan,
her fertten, her şeyden kendisini gösterecek yani varlığını ve birliğini
bildirecek pencereler açtı. Her kalbin içine bir telefon koydu. Şimdi
elbette haddimizi aşıp şu sayısız pencerelerden bahsetmeye
girişmeyeceğiz. Onları Cenâb-ı Hakk’ın her şeyi kuşatan ilmine havale
ederek yalnız Kur’an ayetlerinin parıltıları olan, Otuz Üçüncü Söz’ün Otuz
Üçüncü Mektubunda n –namazdan sonraki tesbihatın otuz üç mübarek
adedine denk gelmesi için– Otuz Üç Pencere’ye kısaca, özetle işarette
bulunup i zahını başka Söz’lere bırakıyoruz.
Birinci Pencere
Apaçık bir şekilde görüyoruz ki: Her şeyin, bilhassa canlıların çok çeşitli
ihtiyaç ve arzuları vardır. O arzuları, o ihtiyaçları ummadıkları,
bilmedikleri ve ellerinin yetişmediği yerden uygun bir vakitte
karşılanıyor, imdada yetiştiriliyor.1721 Halbuki o hadsiz arzuların en
küçüğüne  bile o muhtaçların gücü yetmez, elleri ulaşmaz. Mesela kendine
bak: Görünen ve görünmeyen duyu ve duygul arının ihtiyaç duyduğu şeyler
gibi elinin yetişmediği ne kadar çok şeye muhtaçsın. Bütün canlıları
kendine kıyasla…
1721 Bkz. Talâk sûresi, 65/3.
İşte bütün bunlar, birer birer, Cenâb-ı Hakk’ın varlığının vücû biyetine
şahitlik ve birliğine işaret eder. Hem güne şin ışığı güne şi gösterdiği gibi,
bu hal ve keyfiyet bütünüyl e, gayb perdesi arkasında bir Vâcibü’l-
Vücud’u, bir Vahid-i Ehad’ı; Kerîm, Rahîm, Mürebbi (besleyip büyüt en,
terbiye eden), Müdebbir (hikmetle idare eden, çekip çeviren) unva nları
içinde akla gösterir.
Şimdi ey cahil inkârcı, gafil güna hkâr! Her şeyin görerek, tam bir şefkat
ve merhametle yapıldığı bu hikmetli faaliyeti neyle izah edebilirsin? Sağır
tabiatla mı, kör kuvve tle mi, sersem tesadüfle mi, aciz ve cansız
sebeplerle mi?..
İkinci Pencere
Her şey, vücuda gelişi ve kendine has bir suret edinmesi esnasında, sonsuz
ihtimaller içinde kararsız, şaşkın ve şekilsiz bir haldeyken, ona birdenbire
gayet muntazam, hikmetli öyle bir şahsî yön veriliyor ki, mesela her
insanın yüzünde , hemcinslerinin her birine karşı ayırt edici hususiyetler
bulunur. O küçük yüz, iç ve dış duygul arıyla tam bir hikmetle dona tılır.
İşte bu, o yüzün gayet parlak bir ehadiyet mührü olduğunu ispat eder. Her
bir sima, yüzlerce yönde n bir Sâni-i Hakîm’in varlığına şahitlik ve
birliğine işaret ettiği gibi, bütün yüzlerde birden görünen mühür her şeyin,
Hâlık’ına mahsus olduğunu a kıl gözüne gösterir.
Ey inkârcı! Hiçbir şekilde taklidi mümkün olmayan, yüzlerdeki şu tek tek
imzaları ve bütününün gösterdiği parlak Samediyet mührünü hangi
tezgâha havale edebilirsin?
Üçüncü Pencere
Yeryüzünde  dört yüz bin farklı topluluktan1722 HAŞİYE oluşan bütün hayvan ve
bitki türlerinin ordusu, apaçık görüldüğü gibi, ayrı ayrı erzakları, suretleri,
silahları, elbiseleri, talimat ve terhisleriyle, tam bir ölçü ve düzen içinde,
hiçbir şey unutulmadan, şaşırılmadan idare ve terbiye edilir. Bu öyle bir
mühürdür ki, o Vahid ve Ehad Zât’ın güneş gibi parlak bir mührü olduğu
şüphe  kabul etmez. Sınırsız bir kudret, kuşatıcı bir ilim ve sonsuz bir
hikmet sahibinden başka kimin haddine ki, şu son derece harika idareye
karışsın. Çünkü birbiri içine girmiş, karmaşık olan türlerin, milletlerin
hepsini birden idare ve terbiye edemeyen, onlardan birine bile karışsa
elbette karıştıracaktır. Halbuki 1723َْ ََى ِْ ُُرٍَرِِْ اَََْ  ayetinin
sırrıyla, kâinatta hiçbir karışıklık alâmeti yoktur. Demek ki hiçbir parmak
karışamıyor.
1722 HAŞİYE Hatta o canlı türlerinden bir kısmı var ki, bir senedeki fertleri, Hazreti Âdem zamanından
kıyamete kadar yaratılan bütün insanların sayısından fazladır.
1723 “Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur?” (Mülk sûresi, 67/3)
Dördüncü Pencere
Kabiliyetlerinin diliyle bütün tohum lar, fıtrî ihtiyaç diliyle bütün
hayvanlar ve çaresizlik diliyle bütün çaresizler tarafından edilen duaların
makbul oluşudur.1724
1724 Bkz. En’âm sûresi, 6/63; İsrâ sûresi, 17/67; Neml sûresi, 27/62.
İşte bu sonsuz duaların her birinin, açıkça görüldüğü üzere kabulü ve
cevaplanması, O’nun vücûbiyetine ve birliğine şahitlik ve işaret ettiği
gibi, hepsi birden, büyük bir ölçekte, apaçık şekilde, sonsuz merhamet ve
kerem sahibi, bütün dualara cevap veren, Rahîm, Kerîm ve Mucîb bir
Hâlık’ın varlığını gösterir, O’na baktırır.
Beşinci Pencere
Görüyoruz ki, eşya, bilhassa canlılar, birdenbire olur gibi ani bir şekilde
vücuda gelir. Bununl a beraber, basit bir maddeden aniden çıkan şeylerin
gayet basit, şekilsiz ve sanatsız olması gerekir. Halbuki her şey çok
maharet isteyen güzel bir sanatla, çok zamana muhtaç ihtimam gösterilen
nakışlarla dona tılmış olarak, pek çok âlet gerektiren hayret verici
sanatlarla bezenmiş ve çok m addeye muhtaç bir surette yaratılıyor.
İşte birdenbire olan bu harika sanatın ve güzel suretlerin her biri, bir Sâni-
i Hakîm’in varlığının vücûbiyetine şahitlik ve rubûbi yetinin birliğine
işaret ettiği gibi, hepsi birden gayet parlak bir tarzda sonsuz kudret ve
hikmet sahibi bir Vâcibü’l-Vücûd’u gös terir.
Şimdi, ey sersem inkârcı! Haydi, bunu neyle izah edersin? Senin gibi
sersem, aciz, cahil tabiatla mı? Veyahut sonsuz derecede hata ederek o
mukaddes Sâni’e “tabiat” ismini verip, O’nun kudret mucizelerini
isimlendirmek bahanesiyle her şeyi tabiata dayandırıp bin derece muhali
birden mümkün ka bul etmek mi istersin?
Altıncı Pencere
ْرِ َِ ََُِْي َِْي ِ اََْاَرِ وَاُِْْ اْضِ وَاَِْفِ اِْ وَِْ اَٰاتِ وَاَْرإِن ِ خ
َِ ِْ ُ دَۤاٍ۞ْدَ ََِْ وََ فَْ ِِ اَْرْضَ ََ اَۤءِ ِْ َۤءٍ ََحََۤ أََْلَ ُّٰ ِاسَ و
1725ََاتٍ َِْمٍ َُِْنَۤءِ وَاَْرْضِ َٰيَابِ اَُِْ ََْ اََِِْ اَحِ وَاو
1725 “Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün sürelerinin değişmesinde, insanlara fayda
sağlamak üzere denizlerde gemilerin süzülüşünde, Allah’ın gökten indirip kendisiyle ölmüş
yeri canlandırdığı yağmurda ve yeryüzünde hayat verip yaydığı canlılarda, rüzgârların
yönlerini değiştirip durmasında, gökle yer arasında emre hazır bulutların duruşunda elbette
aklını çalıştıran kimseler için Allah’ın varlığına ve birliğine nice delil vardır.” (Bakara sûresi,
2/164)
Şu ayet, Cenâb-ı Hakk’ın varlığının vücûbiyetini ve birliğini gösterdiği
gibi, bir ism-i âzama da işaret eden gayet büyük bi r penceredir.
Ayetin özünün öz ü şudur:
Kâinatın yüks ek ve aşağı tabakalarındaki bütün âlemler ayrı ayrı dillerle
bir tek neticeyi, yani bir tek Sâni-i Hakîm’in rubûbi yetini gösteriyor.
Şöyle ki:
Nasıl göklerde –hatta astronom inin de itirafıyla– gayet büyük  neticeler
için gayet muntazam hareketler, bir Kadîr-i Zülcelâl’in varlığına, birliğine
ve kusursuz rubûbi yetine işaret eder. Aynı şekilde, yeryüzünde  apaçık
görülen –ha tta coğrafyanın da şahitliği ve kabulüyle– gayet büyük f aydalar
için mevsimlerdeki gibi gayet muntazam değişimler de o Kadîr-i
Zülcelâl’in vüc ûbiyetini, birliğini ve mükemmel rubûbi yetini gösterir.
Hem nasıl ki, karada ve denizde rızıkları tam bir rahmetle verilen, tam bir
hikmetle çeşitli şekiller giydirilen ve kusursuz bir rubûbi yet altında türlü
türlü duygularla dona tılan bütün hayvanlar, tek tek yine o Kadîr-i
Zülcelâl’in varlığına şahitlik ve birliğine işaret eder. Bununl a beraber,
bütün bir cins olarak gayet geniş bir ölçekte O’nun ulûhiyetinin
büyükl üğünü ve rubûbi yetinin kemâlini gösterirler. Aynen öyle de,
bağlardaki muntazam bitkiler, onların ziynetli çiçekleri, çiçeklerin
gösterdiği ölçülü meyveler ve meyvelerdeki süslü nakışlar birer birer yine
o Sâni-i Hakîm’in varlığına şahitlik ve birliğine işaret eder. Hem
külliyetleriyle gayet şaşaalı bir surette O’nun rahmetinin güzelliğini ve
rubûbi yetinin kus ursuzluğunu gös terirler.
Hem nasıl ki, mühim hikmetler, gayeler, lüzumlu faydalar ve neticeler için
vazifelendirilen ve gökyüz ünde ki bulutlardan gönde rilen damlalar, sayıları
adedince yine o Sâni-i Hakîm’in vücûbunu, birliğini ve rubûbi yetinin
kemâlini gösterir. Aynen öyle de, yeryüzünde ki bütün dağların ve onların
içindeki madenlerin ayrı ayrı hususiyetleriyle beraber ayrı ayrı faydalar
için hazırlanması ve depolanması, dağ kadar sağlam bir delille yine o
Sâni-i Hakîm’in vüc ûbunu, bi rliğini ve rubûbi yetinin kemâlini gösterir.
Hem nasıl çöl, ova ve dağlardaki küçük küçük tepelerin türlü türlü
muntazam çiçeklerle süslenmesiyle her biri bir Sâni-i Hakîm’in vücûbuna
şahitlik ve birliğine işaret eder; bununl a beraber, onların hepsi birden o
Zât’ın saltanatının haşmetini ve rubûbi yetinin mükemmelliğini gösterir.
Aynen öyle de, bütün ot ve ağaçlardaki yaprakların türlü türlü, muntazam
şekilleri, ayrı ayrı halleri ve cezbeli, ölçülü hareketleri, yapraklar
sayısınca yine o Sâni-i Hakîm’in varlığının vücûbiyetini, birliğini ve
rubûbi yetinin kus ursuzluğunu gös terir.
Hem nasıl ki, gelişip büyüye n bütün canlılar, büyüm e zamanında düzenli
hareketleri, türlü türlü uzuvlarla dona tılmaları ve çeşit çeşit meyveye
şuurlu bir şekilde yöne lmeleriyle, tek tek yine o Sâni-i Hakîm’in
varlığının vüc ûbiyetine şahitlik ve birliğine işaret eder. Ve nasıl ki, onların
hepsi birden gayet büyük bir ölçekte O’nun kudretinin enginliğini,
hikmetinin kuşatıcılığını, sanatının güzelliğini ve rubûbi yetinin kemâlini
gösterir. Aynen öyle de, bütün hayvanların bedenlerine nefisleri ve ruhları
tam bir hikmetle yerleştirmek, onları türlü türlü dona tmak, tam bir
intizamla silahlandırmak, çeşit çeşit hizmetlere noks ansız bir hikmetle
gönde rmek; hayvanlar adedince, belki onların uzuvları sayısınca yine o
Sâni-i Hakîm’in varlığının vücûbiyetine ve birliğine şahitlik ve işaret
ettiği gibi, hepsi birden gayet parlak bir surette O’nun rahmetinin
güzelliğini ve rubûbi yetinin kemâlini gösterir.
Hem nasıl ki, bütün kalblere, insan ise her çeşit ilim ve hakikati bildiren,
hayvan ise her türlü ihtiyacını karşılamayı öğreten, gayb âleminden gelen
bütün ilhamlar bir Rabb-i Rahîm’in varlığını hissettirir ve rubûbi yetine
işaret eder. Aynen öyle de, kâinat bostanındaki manevî çiçekleri toplayan
gözlerin feri gibi, iç ve dış bütün duygul arın, duyul arın ayrı ayrı âlemlere
birer anahtar olması yine o Sâni-i Hakîm’in, Fâtır-ı Alîm’in, Hâlık-ı
Rahîm’in, Rezzak-ı Kerîm’in varlığının vücûbiyetini, birliğini, ehadiyetini
yani her varlıkta ayrı ayrı görülen birlik tecellisini ve rubûbi yetinin
kemâlini güne ş gibi gösterir.
İşte yuka rıda geçen şu on i ki ayrı ayrı pencereden on iki yöne , on i ki renkli
bir hakikat ışığı ile Cenâb-ı Hakk’ın ehadiyetini, birliğini ve rubûbi yetinin
kusursuzluğunu gös teren büyük  bir pencere açılıyor.
İşte ey bedbaht inkârcı! Yeryüzü dairesi kadar, belki onun senelik
yörünge si kadar geniş olan şu pencereyi neyle kapatabilirsin? Ve güne ş
gibi parlak olan şu nur madenini nasıl söndür ebilir, hangi gaflet
perdesinde saklayabilirsin?
Yedinci Pencere
Şu kâinatın yüzüne serpilen sanatlı varlıkların kusursuz intizamı, tam bir
ölçü içinde olmaları, mükemmel nakışları, kolayca yaratılmaları,
birbirlerine benzemeleri ve bir tek yaradılış üzere görünmeleri; nasıl ki bir
Sâni-i Hakîm’in varlığının vücûbiyetini, kudretinin kemâlini ve birliğini
gayet geniş bir ölçekte gösterir.
Öyle de, cansız ve basit unsurlardan hadsiz, ayrı ayrı maddelerin
muntazaman bir araya getirilip yaratılması, o bileşik maddeler sayısınca
yine o Sâni-i Hakîm’in varlığının vücûbiyetine şahitlik ve birliğine işaret
eder. Bununla beraber, hepsi bir bütün olarak gayet parlak bir tarzda O’nun
kusursuz kudretini ve birliğini gösterir. Varlıkların terkibi ve ayrışması
sırasındaki yenilenmede son derece karışıklık içinde nihayetsiz bir farklı
kılma ile her şeyi birbirinden ayırmak, mesela topraktaki tohum lar ve
kökler birbirine çok karışmış olduğu halde hiç şaşırmadan
sümbüllendirmek ve cisimlerini ayırt etmek, ağaçlara giren karışık
maddeleri yaprak, çiçek ve meyvelere dağıtmak ve beden hücrelerine
karışık bir surette giren gıda maddelerini tam bir hikmet ve dengeyle
seçmek, yine o Hakîm-i Mutlak’ın, Alîm-i Mutlak’ın, Kadîr-i Mutlak’ın
varlığının vücûbuna , kudretinin kemâline ve birliğine işaret eder. Hem
zerreler âlemini sonsuz ve geniş bir tarla hükm üne getirip her dakika
kusursuz bir hikmetle ekip biçerek onda n yeni yeni kâinatların
mahsullerini almak ve o cansız, aciz, cahil zerrelere gayet şuurlu, hikmetli
ve kudretli bir şekilde sayısız, muntazam vazifeleri gördürmek, yine o
Kadîr-i Zülcelâl’in, Sâni-i Zülkemâl’in varlığının vücûbiyetini, kudretinin
kemâlini, birliğini ve rubûbi yetinin mükemmelliğini, büyükl üğünü
gösterir.
İşte bu dört yol marifetullaha1726 büyük bir pencere açar. Ve Sâni-i Hakîm’i
büyük bi r ölçekte akla gösterir.
1726 Marifetullah: Cenâb-ı Hakk’ı hakkıyla bilmek. O’nun marifetine ermek.
Şimdi, ey bedbaht gafil! Şu halde O’nu görmek ve tanımak istemezsen
aklını çıkar at, hayvan ol, kurtul...
Sekizinci Pencere
İnsanlığın nur lu ruh sahipleri olan büt ün pe ygamberlerin (aleyhimüsselam)
açık ve şahit olunmuş mucizelerine, bütün nurlanmış kalb sahiplerinin
kutubları olan evliyanın keşf ve kerametlerine ve aydınlanmış akıl erbabı
asfiyanın1727 tahkiklerine dayanarak bir tek Vahid ve Ehad’ın, Vâcibü’l-
Vücud’un, Hâlık-ı Külli Şey’in varlığının vücûbuna , birliğine ve
rubûbi yetinin kusursuzluğuna  şahitlikleri pek büyük ve nuranî bir
penceredir. Her vakit o rubûbi yet makamını göstermektedir.
1727 Asfiya: Safiyet, takva ve kemâl sahibi, peygamber varisi zâtlar.
Ey çaresiz inkârcı! Kime güveniyorsun ki bunları dinlemiyorsun? Veyahut
gündüz  vakti gözünü ka pamakla gece mi oldu zannediyorsun?
Dokuzuncu Pencere
Kâinattaki bütün varlıkların ibadetleri açıkça bir Mâbud-u Mutlak’ı
gösteriyor. Evet, ruhlar âlemine, görünmeyen âleme giden, ruhanilerle ve
meleklerle görüşen zâtların şahitliğiyle sabit olan, bütün ruhanilerin ve
meleklerin tam bir teslimiyet içinde kullukları; apaçık görülen, bütün
canlıların tam bir intizamla kulluk vazifelerini yapmaları ve toprak, hava,
su gibi bütün cansız unsurların tam bir itaatle kulluğa yakışır hizmetleri,
hakkıyla ibadete lâyık bir Mâbud’un varlığının vücûbiyetini ve birliğini
gösterir. Hem her bir cemaati, icmâ1728 ve yanlışlığına ihtimal
bulunmayacak kesinlikte ittifak edilen haberlerin kuvve tini taşıyan bütün
ariflerin hakikatli marifetleri.. bütün şükredenlerin meyve veren
şükürleri.. bütün zikredenlerin feyizli zikirleri.. bütün hamd edenlerin
nimetleri artıran hamdleri.. bütün tevhid ehlinin delile dayanan iman ve
tavsifleri.. bütün âşıkların hakiki muhabbetleri ve aşkları.. bütün
müridlerin sadık irade ve rağbetleri.. ve tevbe ile bütün Hakk’a
yöne lenlerin ciddi talep ve inabeleri,1729 yine Ma’ruf, Mezkur, Meşkur,
Mahmud, Vahid, Mahbub, Mergub, Maksud olan o Ezelî Mâbud’un
varlığının vücûbuna , kusursuz rubûbi yetine ve birliğine işaret eder. Aynı
şekilde kâmil insanların bütün makbul ibadetleri ve o makbul ibadetler
neticesinde ortaya çıkan feyizler, münâcatlar, şahit olunan şeyler ve
keşifler yine o varlığı son bulmayan Mevcud’un, bâki Mâbud’un
varlığının vücûbiyetini, birliğini ve rubûbi yetinin mükemmelliğini
gösterir.
1728 İcmâ: Âlimlerin bir meselede birleşmesi, ittifak etmesi.
1729 İnabe: Günahları terk edip Hakk’a dönüş, tevbeden sonraki makam.
İşte şu üç yönde n ışık veren büyük bi r pencere vahdaniyete, yani O’nun bir
olduğu ha kikatine açılır.
Onuncu Pencere
َيِرْجَتِلَ كْلُفْالُ مُكَلَ رَّخَسَوْۚ مُكَل اًقْزِرِ اتَرَمَّاَ نِم۪ هِبَ جَرْخَأَفً اءَۤمِ اءَۤمَّاَ نِمَ لَزْنَأَو
َرَّخَسَوِۚ نْيَبِائَۤدَ رَمَقْالَوَ سْمَّاُ مُكَلَ رَّخَسَو ۝َ ارَهْنَأْالُ مُكَلَ رَّخَسَو۪ۚ هِرْمَأِبِ رْحَبْال يِف
1730اَوهُصْحُت اَلِ هّٰاَ ةَمْعِن واُّدُعَتْ نِإَوُۘ وهُمُتْلَأَس اَمِّ لُكْ نِمْ مُاكَتٰاَو ۝َ ارَهَّاَوَ لْيَّاُ مُكَل
1730 “Allah gökleri ve yeri yaratandır. Gökten yağmur indirip size rızık olsun diye, onunla türlü
türlü meyveler, ürünler çıkarandır. İzni ile denizde dolaşmak üzere gemileri size boyun
eğdiren, akan suları da, ırmakları da hizmetinize verendir. Alışılmış seyirlerini yapan güneş ile
ayı size âmade kılan, geceyi ve gündüzü istifadenize veren de O’dur. Hâsılı O, kendisinden
dilediğiniz her şeyi verdi. Öyle ki, Allah’ın size verdiği nimetleri birer birer saymaya
kalkarsanız, mümkün değil, onları toptan bile sayamazsınız.” (İbrahim sûresi, 14/32-34)
Şu kâinattaki varlıkların birbiriyle yardımlaşması, birbirinin ihtiyaçlarına
cevap vermesi ve dayanışması, bütün mahlûkatın, bir tek Mürebbi’nin
terbiyesinde olduğunu gösterir. Evet, bir tek Müdebbir’in idaresinde, bir
tek Mutasarrıf’ın tasarrufu altındadırlar. Bir tek Seyyid’in
hizmetkârıdırlar. Çünkü yeryüzünde ki canlılara hayatları için lâzım olan
şeyleri Cenâb-ı Hakk’ın emriyle pişiren güne şten ve onlara takvimcilik
yapan aydan tut, ta ışığın, havanın, suyun ve gıdaların canlıların imdadına
koşmasına, bitkilerin hayvanların imdadına koşmasına, hayvanların da
insanların imdadına koşmasına, hatta bedenin uzuvlarının birbirine yardım
etmesine ve gıda zerrelerinin beden hücrelerinin imdadına yetişmesine
kadar geçerli olan bir yardımlaşma kanunu ile, o cansız ve şuursuz
varlıkların, bir kerem, şefkat ve rahmet kanunu altında gayet hikmetli,
cömert bir şekilde birbirine yardım etmesi, birbirinin ihtiyacını duyunc a
cevap vermesi, birbirini kuvve tlendirmesi, elbette, açıkça, onların tek ve
eşsiz, Vahid ve Ehad, Ferd ve Samed, Kadîr-i Mutlak, Alîm-i Mutlak,
Rahîm-i Mutlak, Kerîm-i Mutlak, Vâcibü’l-Vücud bir Zât’ın hizmetkârı,
memuru ve sanatlı birer eseri olduklarını gösterir.
İşte ey biçare müflis felsefeci! Bu muazzam pencereye ne diyorsun? Senin
tesadüfün buna  karışabilir mi?..
On Birinci Pencere
1731وبُِّٰ ََِْ اُُْأََ ِِِْ 
1731 “İyi bilin ki, gönüller ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.” (Ra’d sûresi, 13/28)
Bütün ruhların ve kalblerin dalâletten doğa n ızdıraplardan, keşmekeşten
ve o ızdırapların yol açtığı manevî elemlerden kurtulması, bir tek Hâlık’ı
tanımakla olur. Bütün varlıkları bir tek Sâni’e vermekle kurtuluşa erer,
yalnız Allah’ın zikriyle doygunl uğa ulaşırlar.
Çünkü sayısız varlık bir tek Zât’a verilmezse (Yirmi İkinci Söz’de kesin
bir şekilde ispat edildiği gibi) o zaman her bir şeyi sonsuz sebeplere
dayandırmak gerekir ki, o halde bir tek şeyin varlığını izah etmek, bütün
varlıklar kadar zorlaşır. Çünkü  Allah’a verilirse, hadsiz eşya bir Zât’a
verilmiş olur. O’na verilmezse, her bir şeyi sonsuz sebeplere vermek
lâzım gelir. O vakit bir meyvenin yaratılışı kâinat kadar, belki daha da zor
olur.
Çünkü nasıl bir asker yüz adamın idaresine verilse, o idarede yüzlerce
zorluk ortaya çıkar. Fakat yüz asker bir kumandanın idaresine bırakılsa, o
idare bir askerinki kadar kolay olur.
Aynen öyle de, çok farklı sebeplerin, bir tek şeyin yaratılışında ittifakı yüz
derece zordur. Fakat pek çok şeyin yaratılışı bir tek zâta verilse yüz derece
kolaylaşır. İşte insanı, mahiyetindeki merak ve hakikati bilme isteğinden
doğa n sonsuz ızdıraplardan kurtaracak olan, yalnız Hâlık’ın birliğine
inanmak ve O’nu tanıyıp bilmektir.
Madem küfürde ve şirkte sonsuz zorluk ve ızdırap var. Elbette o yol
imkânsızdır, hakikati yoktur. Madem tevhidde, her şeyin yaratılışındaki
kolaylığa, bolluğa ve sanat güzelliğine uygun olarak sınırsız kolaylık var.
Elbette o yol  vaciptir, hakikattir.1732
1732 Bkz. İsrâ sûresi, 17/42; Enbiyâ sûresi, 21/21.
İşte ey bedbaht dalâlet ehli! Bak, dalâlet yolu ne kadar karanlık ve
elemli!.. Ne zorun var ki oradan gidiyorsun? Hem bak, iman ve tevhid
yolu ne kadar kolay ve safalı... Oraya gir, kurtul...
On İkinci Pencere
1733اِي َرَ ََٰى وَ۝ي َََ ََّٰى  اَِ۝كَ اَْْٰ َِ اَْ رَب
1733 “Tenzih et Rabbinin yüce adını. O seni yaratıp mükemmel yaratılış vereni. O her canlıyı bir
ölçüye göre yapıp hayatının devamını sağlayacak yolları göstereni.” (A’lâ sûresi, 87/1-3)
sırrınca: Bütün eşyaya, bilhassa canlı, sanatlı varlıklara hikmetli bir
kalıptan çıkmış gibi hikmetle muntazam bir ölçü ve suret verilmesi.. o
suret ve ölçüde belli faydalar için eğri büğrü sınırlar bulunması.. hem
hayatları süresince değiştirdikleri elbiseleri olan suretlerinin ve
miktarlarının yine hikmet ve fayda gözetilerek uygun bir tarzda, kader
kalemiyle yazılmış hayat programından terkip ve tanzim edilen manevî ve
muntazam birer suret, birer ölçü olması açıkça gösterir ki: Suretleri ve
biçimleri bir Kadîr-i Zülcelâl’in, bir Hakîm-i Zülkemâl’in kader
dairesinde hazırlanan ve vücutları kudretin tezgâhında verilen o sayısız
sanatlı varlıklar, o Zât’ın vücûbiyetine, birliğine ve kusursuz kudretine
sayısız dille şahitlik eder.
İşte kendi vücuduna , uzuvlarına ve onlardaki eğri büğrü yerlerin
meyvelerine, faydalarına bak! Tam bir hikmet içindeki kusursuz kudreti
gör.
On Üçüncü Pencere
1734حُ َِِْه۪ َُاَّلنْ َْءٍ إِوَإِنْ مِ
1734 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
ayetinin sırrınca: Her şey kendine has diliyle Hâlık’ını anar, takdis eder.
Bütün varlıkların hal diliyle ve sözle yaptığı tesbihat bir tek Mukaddes
Zât’ın varlığını gösteriyor.
Evet, fıtratın şahitliği reddedilmez. Halin delil oluşu da, bilhassa farklı
yönlerden ise şüphe  götürmez. Bak, sayısız fıtrî şahitliği içeren ve sonsuz
tarzda, hal diliyle tevhide işaret eden, iç içe daireler gibi bir tek merkeze
bakan şu varlıkların muntazam suretleri birer dildir. Ölçülü şekilleri birer
şehadet lisanıdır. Ve mükemmel hayatları birer tesbih lisanıdır ki, Yirmi
Dördünc ü Söz’de kesin bir şekilde ispat edildiği gibi, onların bütün o
dillerle pek açık bir surette tesbihatları, manevî hediyeleri ve bir tek
mukaddes Zât’a şahitlikleri, ışığın güne şi gösterdiği gibi Vâcibü’l-Vücud
bir Zât’ı gösterir. Ve O’nun ul ûhiyetinin kemâline delildir.
On Dördüncü Pencere
1735يْءٍَِه۪ ََُتُ ُ شَُْ َْ بِ
1735 “‘Peki!’ de, ‘Her şeyin gerçek yönetimini elinde tutan, Kendisi her şeyi koruyup gözeten
kimdir!..’” (Mü’minûn sûresi, 23/88)
1736زَۤاُُِءٍ إِ ََِْ خَوَإِنْ ِْ َْ
1736 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarları elimizde olmasın.” (Hicr
sûresi, 15/21)
1737َََِِِاٍ إِ َُ اٌِٰ َ ِْ دَۤ
1737 “Yürüyen hiçbir varlık yoktur ki, Allah onun perçeminden tutmuş olmasın.” (Hûd sûresi,
11/56)
1738ٍ ٌََِ َٰ ُ َْءإِن ر
1738 “Muhakkak ki Rabbim her şeyi koruyandır.” (Hûd sûresi, 11/57)
ayetlerinin sırrınca: Her varlık her şeyiyle, her halinde tek bir Hâlık-ı
Zülcelâl’e muhtaçtır. Evet, kâinattaki varlıklara bakıyor ve görüyoruz ki:
Mutlak zayıflık içinde sınırsız bir kuvve tin tezahürleri var. Ve mutlak acz
içinde sınırsız bir kudretin eserleri görünüyor. Mesela, bitkilerin
tohum larındaki ve köklerindeki hayat çekirdeklerinin uyanışları sırasında
gösterdiği harika vaziyet gibi...
Hem mutlak fakr ve kuruluk içinde sınırsız bir zenginliğin belirtileri var:
Kış mevsiminde toprağın ve ağaçların fakirane vaziyetleri ve baharda
şaşaalı servet ve zenginlikleri gibi...
Hem mutlak bir cansızlık içinde kesin bir hayatın sızıntıları görünüyor :
Cansız unsurların canlı maddelere dönüş mesi gibi...
Hem mutlak bir cehalet içinde kuşatıcı bir şuurun izleri görünüyor :
Zerrelerden yıldızlara kadar her şeyin, âlemin düzenine, hayata ait
faydalara ve hikmetin gereklerine uygun bir tarzda hareket etmesi ve
şuurlu vaziyetleri gibi...
İşte bu acz içindeki kudret, zayıflık içindeki kuvve t, fakr içindeki servet
ve zenginlik, cansızlık ve cehalet içindeki hayat ve şuur; açıkça ve zorunlu
olarak, mutlak kudret, kuvve t, zenginlik ve ilim sahibi, Hayy ve Kayyûm
bir Zât’ın varlığının vücûbuna  ve birliğine her taraftan pencereler açar. Ve
bunların hepsi birden, büyük bir ölçekte, nuranî bir caddeyi gösterir.
İşte ey tabiat bataklığına düşen gafil! Eğer tabiatı bırakıp Cenâb-ı Hakk’ın
kudretini tanımazsan, her bir şeyde, hatta her bir zerrede sınırsız bir
kuvve t ve kudret, sonsuz bir hikmet ve maharet, belki pek çok şeyi
görecek, bilecek, idare edecek bir iktidar bulunduğunu kabul etmen
gerekir.
On Beşinci Pencere
1739َََُْ ُ َْءٍ ََاَِۤي أَ
1739 “(O Allah ki) yarattığı her şeyi güzel yapmıştır.” (Secde sûresi, 32/7)
ayetinin sırrınca: Her şeye, o şeyin mahiyetindeki kabiliyete göre tam bir
ölçü ve intizamla biçilip güz el bir sanatla tertip edilerek en kısa yoldan, en
güzel bir surette, en hafif bir tarzda, en kolay kullanılacak şekilde (mesela
kuşların elbiselerine ve her vakit tüylerini kolayca oyna tmalarına,
kullanmalarına bak) ve israfsız, hikmetli bir tarzda vücut verilmesi, suret
giydirilmesi, varlıklar sayısınca dillerle bir Sâni-i Hakîm’in varlığının
vücûbiyetine şahitlik ve mutlak Kadir, Alîm bir Zât’a işaret eder.
On Altıncı Pencere
Yeryüzünde  her mevsim tazelenen varlıkların yaratılmasındaki,
idaresindeki düzen ve tanzim, her şeyi kuşatan bir hikmeti açıkça
gösterir.1740 Sıfat, atfedileceği bir şeyi gerektirdiğinden, elbette o umumi
hikmet, zorunlu olarak bir Hakîm’e işaret eder.
1740 Bkz. Bakara sûresi, 2/259; En’âm sûresi, 6/99; Hac sûresi, 22/5; Mü’minûn sûresi, 23/14;
Rûm sûresi, 30/50; Mülk sûresi, 67/3; Ğâşiye sûresi, 88/17.
Hem o hikmet perdesi içinde harika süslemeler, açıkça, kusursuz bir
inayeti gösterir. O kusursuz inayet, zorunlu olarak, inayet sahibi bir Hâlık-
ı Kerîm’i bildirir. O inayet perdesinde her şeyi kuşatan lütuf ve ihsanlar,
açıkça, engin bir rahmeti haber verir. Ve o engin rahmet, elbette Rahman
ve Rahîm bir Zât’a işaret eder. O rahmet perdesi üstünde  de bütün rızka
muhtaç canlıların lâyık ve mükemmel bir tarzda beslenmeleri ve
rızıklanmaları, açıkça, terbiye eden bir rezzakiyete ve şefkatli bir
rubûbi yete işarettir. Ve o terbiye ve idare, zorunlu olarak, her şeyin rızkını
veren Kerîm bir Zât’ı gösterir.
Evet, yeryüzünde kusursuz bir hikmetle terbiye edilen, eksiksiz bir
inayetle süslenen, tam bir rahmetle lütuflandırılan ve mükemmel bir
şefkatle beslenen bütün varlıklar, o Sâni-i Hakîm, Kerîm, Rahîm ve
Rezzak’ın vücûbuna  ve birliğine ayrı ayrı şahitlik ve işaret eder. Bunun
gibi, yeryüzünün tamamında görülen ve kasd ve iradeyi açıkça gösteren
geniş hikmeti; o hikmeti de içine alan, bütün sanatlı varlıkları kuşatan
kusursuz inayeti; inayet ve hikmeti içeren ve yeryüzünde ki bütün
varlıkları kuşatan engin rahmeti; ve bunların hepsini içine alan, bütün
canlıları kuşatan gayet cömertçe rızık vermeyi ve beslemeyi birden nazara
al, bak! Nasıl ki, yedi renk, ışığı meydana getirir. Ve yeryüzünü aydınlatan
o ışık nasıl, şüphe siz güne şi gösterir. Aynen öyle de, o hikmet içindeki
inayet, inayet içindeki rahmet ve rahmet içindeki rızıkla besleme; son
derece Hakîm, Kerim, Rahîm, Rezzak bir Vâcibü’l-Vücud’un birliğini ve
kusursuz rubûbi yetini büyük bir ölçekte, yüks ek bir derecede, parlak bir
surette gösterir.1741
1741 Bkz. Bakara sûresi, 2/22; Yûnus sûresi, 10/21; İbrahim sûresi, 14/32; Hicr sûresi, 15/19-22;
Neml sûresi, 17/64; Sebe sûresi, 34/24; Fâtır sûresi, 35/3; Mü’min sûresi, 40/13; Zâriyât sûresi,
51/58.
İşte ey sersem ve gafil inkârcı! Göz önünde ki bu hikmetli, merhametli,
cömertçe, muhtaçlara rızkını veren terbiye etme fiilini ve bu hayret verici,
harika, mucizevî hali neyle izah edebilirsin? Kendin gibi serseri tesadüfle
mi? Kalbin gibi kör kuvve tle mi? Kafan gibi sağır tabiatla mı? Ve senin
gibi aciz, ruhsuz, cahil sebeplerle mi? Yoksa nihayetsiz derecede
mukaddes, kusurdan ve noks andan münezzeh, uzak, yüce; nihayetsiz
derecede Kadir, Alîm, Semi ve Basîr Zât-ı Zülcelâl’e son derece aciz,
cahil, sağır, kör, varlığı da yokluğu da imkân dâhilinde ve miskin olan
“tabiat” adını verip sonsuz hata mı işlemek istersin? Hem şu güne ş gibi
parlak hakikati, hangi kuvve tle söndür ebilirsin? Hangi gaflet perdesi
altında saklayabilirsin?
On Yedinci Pencere
1742ََاَٰتٍ ُِِِْْ اَٰاتِ وَاَْرْضِ لإِن ِ
1742 “Şüphesiz göklerde ve yerde müminler için Allah’ın kudret ve hikmetine dair pek çok delil
vardır.” (Câsiye sûresi, 45/3)
Yeryüzünü yaz mevsiminde seyredip görüyoruz ki: Eşyanın yaratılışında,
karışıklığı gerektiren ve intizamsızlığa sebep olan sınırsız ve mutlak bir
cömertlik, son derece ahenk ve intizam içinde görünüyor . İşte yeryüzünü
süsleyen bütün bi tkilere bak!
Hem ölçüsüzlüğü ve kabalığı gerektiren, eşyanın yaratılışındaki son
derece sürat, tam bir ölçü içinde görünüyor . İşte zemin yüzünü süsleyen
bütün m eyvelere bak!
Hem önemsizliği, belki çirkinliği gerektiren sayıca çokluk dahi
mükemmel, güzel bir sanat içinde görünüyor . İşte yeryüzünü yaldızlayan
bütün çiçeklere bak!
Hem sanatsızlığı, basitliği gerektiren, eşyanın yaratılışındaki sonsuz
kolaylık, nihayetsiz derecede bir sanatkârlık, maharet ve ihtimam içinde
görünüyor . İşte yeryüzünde ki ağaç ve bitkilerin küçük sandıkları,
programları ve tarihçe-i hayatlarının kutucukları hükm ünde  olan bütün
tohum lara, çekirdeklere dikkatle bak!
Hem farklılığı ve ayrılığı gerektiren uzaklık ve mutlak mesafeler, mutlak
bir ittifak içinde görünüyor . İşte yeryüzünün her tarafına ekilen her çeşit
tohum a bak!
Hem karışmayı ve bulaşmayı gerektiren muazzam karışıklık, bilakis
mükemmel bir ayırma ve farklı kılma faaliyeti içinde görünüyor . İşte
yeraltına karışık bir şekilde atılan ve madde itibarı ile birbirine benzeyen
bütün tohum ların, sümbül verme vaktinde kusursuz bir şekilde
birbirlerinden ayrılmalarına, ağaçlara giren çeşitli maddelerin yaprak,
çiçek ve meyvelere mükemmel bir şekilde ayırt edilerek dağılmalarına ve
mideye giren karışık gıdaların farklı uzuv ve hücrelere göre mükemmelce
ayrılmalarına bak, kus ursuz bir hikmet içindeki eşsiz kudr eti gör.
Hem önemsizliği, kıymetsizliği gerektiren son derece bolluk ve ucuzluk
da, yeryüzünde ki varlıklara, sanata bakınca son derece kıymetli ve pahalı
bir keyfiyette görünüyor . İşte o sayısız sanat harikaları içinde yeryüzünün
Rahmanî sofrasında yalnız kudretin şekerlemeleri olan dutların çeşitlerine
bak! Rahmetin kus ursuzluğunu  mükemmel bir sanat içinde gör.
İşte bütün ye ryüzünde  gayet kıymetlilikle beraber sonsuz ucuzluk..
O sonsuz ucuzluk içinde hadsiz karışıklıkla beraber sınırsız ayırma ve
farklı kılma faaliyeti..
O sınırsız faaliyet içinde gayet uzaklıkla beraber son derece uygunl uk ve
benzeyiş..
O benzeyiş içinde nihayetsiz derecede kolaylıkla beraber gayet ihtimamla
yapılış..
O güzel yapılış içerisinde son derece sürat ve çabuklukla beraber gayet
ölçü, denge ve israfsızlık..
O israfsızlık içinde son de rece çokluk ile beraber son de rece güzel sanat..
O güzel sanat içinde nihayetsiz cömertlik ile beraber mutlak bir intizam...
İşte bütün bunlar elbette gündüz  ışığı, ışık güne şi gösterdiği gibi, bir
Kadîr-i Zülcelâl’in, bir Hakîm-i Zülkemâl’in, bir Rahîm-i Zülcemâl’in
varlığının vücûbiyetine, kusursuz kudretine, rubûbi yetinin güzelliğine,
birliğine ve ehadiyetine şahitlik eder, 1743اَُُْْٰ اََْْۤءُ  sırrını gösterir.
1743 “En güzel isimler Allah’ındır.” (İsrâ sûresi, 17/110; Tâhâ sûresi, 20/8; Haşir sûresi, 59/24)
Şimdi ey biçare cahil, gafil, inatçı, bâtıl yolda giden! Bu büyük hakikati
neyle açıklayabilirsin? Bu son derece mucize ve harika keyfiyeti nasıl izah
edebilirsin? Bu hadsiz derecede hayret verici sanatları neye
dayandırabilirsin? Yeryüzü kadar geniş olan bu pencereyi hangi gaflet
perdesiyle kapatabilirsin? Senin tesadüfün, tabiat dediğin ve güve ndiğin
şuursuz yoldaşın, inkârda dayanağın ve arkadaşın nerede? Bu işlere
tesadüfün karışması yüz derece akıl dışı değil mi? Ve şu harika işlerin
binde birini tabiata havale etmek bin derece imkânsız olmaz mı?
Yoksa ruhsuz, aciz tabiatın; her bir şeyin içinde o şeyden yapılan eşya
adedince manevî makineleri ve matbaaları mı var?..
On Sekizinci Pencere
1744أَرْضََُِتِ اَٰاتِ وَالْوَ َْ َُُْوا ِ أَ
1744 “Hiç düşünmezler mi göklerin ve yerin hükümranlığını ve o muazzam saltanatı?” (A’râf
sûresi, 7/185)
Yirmi İkinci Söz’de izah edilen şu temsile bak: Nasıl mükemmel,
muntazam, sanatlı, saray gibi bir eser, muntazam bir fiile açıkça işaret
eder. Yani bir bina, bir ustalığa, işçiliğe delildir. Ve mükemmel, muntazam
bir fiil, ister istemez mükemmel bir fâili ve mahir bir ustayı gösterir.
Mükemmel usta unva nı, açıkça mükemmel bir sıfata, yani sanat becerisine
işaret eder. Ve o mükemmel sıfat ve mükemmel sanat becerisi, açıkça
mükemmel bir kabiliyetin varlığına delildir. Mükemmel bir kabiliyet ise
yüce bir ruhun ve  yüks ek bir Zât’ın varlığını bildirir.
Aynen öyle de, yeryüzünü, hatta kâinatı dolduran ve sürekli yenilenen
eserler, açıkça, gayet mükemmel fiilleri gösteriyor. Ve şu sonsuz intizam
ve hikmet dairesindeki fiiller, apaçık şekilde, unva nları ve isimleri
mükemmel olan bir Fâil’i işaret ediyor.
Çünkü muntazam ve hikmetli fiillerin fâilsiz olmadığı kesinlikle mâlum.
Ve son derece mükemmel unvanlar, o fâilin son derece mükemmel
sıfatlarına delildir. Çünkü sarf1745 ilmine göre nasıl ism-i fâil masdardan
yapılırsa, aynen öyle de, unva n ve isimlerin de masdarları ve kökleri,
sıfatlardır. Ve son derece mükemmel sıfatlar, şüphe siz, son derece
mükemmel olan, zâta ait hususiyetlere ve icraata işaret eder. Zâta ait
kabiliyetler ve –tabir edemediğimiz– o mükemmel hususiyetler, icraatlar
ise hakkalyakîn1746 ile, hadsiz kemâl derecesindeki bir Zât’ı gösterir.
1745 Sarf ilmi: Arapça dilbilgisinin kelimelerin şekli ve çekimleri ile ilgilenen alt dalı.
1746 Hakikati bizzat yaşayarak tecrübe etme hali.
İşte âlemdeki bütün sanat eserleri ve varlıklar, her biri mükemmel birer
eser olduğunda n; her biri bir fiile, fiil isme, isim sıfata, sıfat mukaddes
hususiyetlere ve icraata, onlar da zâta şahitlik ettiklerinden bir tek Sâni-i
Zülcelâl’in varlığının vücûbiyetine ve ehadiyetine, sayılarınca işaret
ederler. Bunun  gibi, hepsi bir bütün olarak mahlûkat silsilesi kadar
kuvve tli bir surette bir marifet miracıdır. Hiçbir şekilde içine şüphe
girmeyen silsile halinde bir hakikat delilidir.
Şimdi ey biçare gafil inkârcı! Kâinat silsilesi kadar kuvve tli şu delili neyle
çürütebilirsin? Şu sanatlı varlıklar sayısınca hakikatin parıltılarını
gösteren sonsuz delikli ve kafesli pencereyi neyle kapatabilirsin? Hangi
gaflet perdesini üstüne çekebilirsin?
On Dokuzuncu Pencere
1747ِهِ۪ َُُ َِِْنۘ وَإِنْ ِْ َْءٍ إُ وَاَْرْضُ وََْ ِحُ َُ اَٰاتُ اَُْ
1747 “Yedi kat gök, dünya ve onların içinde olan herkes Allah’ı takdis ve tenzih eder. Hatta hiçbir
şey yoktur ki hamd ile O’nu tenzih etmesin.” (İsrâ sûresi, 17/42-44)
ayetinin sırrınca: Sâni-i Zülcelâl, göklerdeki cisimlere o kadar hikmet ve
mânâ takmış ki, âdeta celâl ve cemâlini ifade etmek için güne ş, ay ve
yıldızları birer kelime yaparak göğü süslemiştir. Bunun gibi, havadaki
varlıklara da öyle hikmetler, mânâlar ve maksatlar koymuş ki, âdeta o
uçsuz bucaksız hava boşluğunu  şimşek, gök gürültüsü ve yağmur damlası
kelimeleriyle konuş turuyor. Hikmetinin kemâlini ve rahmetinin
güzelliğini ders veriyor. Ve nasıl ki, yeryüzü kafasını, hayvan ve bitki
denilen mânidar kelimeleriyle konuş turup sanatının mükemmelliğini
kâinata gösteriyor. Aynen öyle de, o kafanın birer kelimesi olan bitkileri
ve ağaçları dahi yaprak, çiçek, meyve kelimeleriyle konuş turup yine
sanatının mükemmelliğini ve rahmetinin güzelliğini ilan ediyor. Ve birer
kelime olan çiçek ve meyveleri de tohum cukları birer kelime yaparak
konuş turup sanatının inceliklerini ve rubûbi yetinin kemâlini şuur
sahiplerine öğretiyor.
İşte bu sayısız tesbih kelimeleri içinde yalnız tek bir sümbüle ve tek bir
çiçeğin ifade tarzına kulak verip dinleyeceğiz. Cenâb-ı Hakk’a ve O’nun
sıfatlarına nasıl şahitlik eder, bileceğiz.
Evet, her bir bitki, her bir ağaç pek çok dille Sâni’ini öyle gösterir ki,
dikkat sahiplerini hayrette bırakır ve bakanlara “Sübha nallah! O’na ne
kadar güzel şahitlik ediyor!” dedirtir.
Evet, her bir bitkinin çiçek açması ve sümbül vermesi anındaki, tebessüm
edercesine manevî konuşmaları sırasındaki tesbihleri, kendileri gibi güzel
ve aşikârdır. Çünkü her bir çiçeğin güzel ağzıyla, muntazam sümbülün
lisanıyla ve ölçülü, muntazam tohum ların kelimeleriyle hikmeti gösteren
o düzen, açıkça şahit olunduğu üzere, ilmi gösteren bir denge içindedir. O
denge ise sanattaki mahareti gösteren bir sanat nakşı içindedir. O sanat
nakşı, lütuf ve keremi gösteren bir ziynet içindedir. O ziynet de rahmet ve
ihsanı gösteren tatlı kokul ar içindedir. İşte birbiri içinde bulunan şu
mânidar keyfiyetler, öyle bir şehadet lisanıdır ki, Sâni-i Zülcemâl’ini hem
isimleriyle tarif eder, hem vasıflarıyla tanıtır, hem O’nun isimlerinin
cilvelerini tefsir eder, hem de kendini sevdirmesini, tanıtmasını ifade eder.
İşte bir tek çiçekten böyle bir şehadet işitsen, yeryüzünde ki Rabbanî
bağlarda bütün çiçekleri dinleyebilsen ve ne kadar kuvve tli bir şekilde
Sâni-i Zülcelâl’in varlığının vücûbiyetini ve birliğini ilan ettiklerini
duys an, acaba hiç şüphe n, vesvesen ve gafletin kalır mı? Eğer kalırsa sana
insan ve şuur sahibi denilebilir mi?
Gel şimdi bir ağaca dikkatle bak! İşte bahar mevsiminde yaprakların
muntazaman çıkması, çiçeklerin ölçülü bir şekilde açması, meyvelerin
hikmetle, rahmetle büyüm esi ve dalların ellerinde, masum çocuklar gibi,
rüzgârın esmesiyle oyna ması içinde tatlı ağzını gör. Bir kerem eliyle
yeşillenen yaprakların ve lütuftan doğa n bir neşeyle tebessüm eden
çiçeklerin diliyle, bir rahmet cilvesiyle gülen meyvelerin kelimeleriyle
ifade edilen hikmetli düzen içindeki adil mizan.. adaleti gösteren o mizan
içindeki ince sanatlar ve nakışlar.. maharetli nakışlar ve ziynetler içinde
rahmet ve ihsanı gösteren ayrı ayrı tatlı lezzetler ve güzel kokul ar.. o hoş
lezzetler içinde birer kudret mucizesi olan tohum  ve çekirdekler nasıl
gayet açık bir şekilde bir Sâni-i Hakîm, Kerîm, Rahîm, Muhsin, Mün’im,
Mücemmil, Mufaddıl’ın varlığının vücûbunu, birliğini, rahmetinin
güzelliğini ve rubûb iyetinin kusursuzluğunu gösterir. İşte eğer
yeryüzünde ki bütün ağaçların hal dillerini birden dinleyebilsen, ََُُ ِِّٰ 
1748ا ِ اَْرْضِِ اَٰاتِ وَمَ ayetinin hazinesinde ne kadar güzel cevherler
bulunduğunu gör ecek, anlayacaksın.
1748 “Göklerde ve yerde olanların hepsi Allah’ı tesbih eder.” (Cum’a sûresi, 62/1)
İşte ey nankörlük içinde kendini başıboş zanneden bedbaht gafil! Böyle
sayısız dille kendini sana tanıtan, bildiren ve sevdiren bir Kerîm-i
Zülcemâl’i tanımak istemezsen bu lisanları susturmalı... Mademki
susturulmaz, dinlemeli… Gafletle kulağını kapasan kurtulamazsın. Çünkü
senin kulağını kapamanla kâinat ve varlıklar susmaz, O’nun birliğinin
şahitleri seslerini kesmez. Elbette seni mahkûm  ederler...
Yirminci Pencere 1 7 4 9 HAŞİYE
1749 HAŞİYE Şu Yirminci Pencere’nin hakikati, bir zaman Arapça olarak şöyle kalbe gelmişti:
َـَـجُ اَْْـَرِ ِْ َـَِِْ َْظََِِـَـُُْ اَءِ ِْ َـِْـِكَ َِِْكَ 
ُْـَـنَ َ أَْـََ َََُْ
ََُ اََْْرِ ِْ َـِْــِـَ َـْـِـِكَََُ اََْْرِ ِْ َِِْكَ َِِْكَ 
َََُْ َ أََْعَ َََِْ
َـَـجُ اََْْرِ ِْ إَِِْـَ إَِْاَََُِ اَْزَْرِ ِْ ََِِْ ََِِْ 
َََُْ َ أَََْ ََََْ
َـَـجُ اََْْرِ ِْ إِْـَاَِ إِْـََََُِ اَْطَْرِ ِْ إََِِْ إِرََِْ 
َََُْ َ أَوََْ رََََْ
ََكُ اََْْرِ ِْ َِِْكَ َِِْكَ َْوِِكَ َِِْكَ
َََُْ َ أََْرَ َََُْ َ أَََْ َََُْ
Tercümesi: Işığın parlaması, sanatla yaratılmış varlıkları Cenâb-ı Hakk’ın izniyle sergileyip ilan
etmektir. Rüzgârların dalgalanması, Cenâb-ı Hakk’ın emrinin yerine getirilmesine süratle
çalışmaktır.
Sen her türlü noksan sıfattan uzak ve yücesin; saltanatın ne büyüktür! Nehirlerin, çayların ve
ırmakların yerden ve dağlardan kaynaması, Senin onları depolaman ve insanların emrine
vermenledir.
Kıymetli taşların süslenmesi Senin idaren ve suret vermen iledir. Sen her türlü noksan sıfattan
münezzehsin; hikmetin ne güzeldir!
Çiçeklerin gülümsemesi Senin süslemen ve güzelleştirmen iledir. Meyvelerin süslenip kendilerini
bize sunmaları Senin ihsan ve ikramın iledir.
Sen her türlü noksan sıfattan uzak ve yücesin; sanatın ne güzeldir. Kuşların ahenkle
cıvıldaşmaları, Senin onları konuşturman ve birbirlerine karşı şefkatli kılman iledir.
Yağmurların serpiştirmesi Senin yağdırman ve ihsanın iledir. Sen her türlü noksan sıfattan uzak
ve yücesin. Rahmetin ne kadar da geniştir!
Ayın hareket etmesi Senin takdirin, idaren, döndürmen ve aydınlatman iledir. Sen her türlü
noksan sıfattan uzak ve yücesin; delilin ne kadar da nurludur, saltanatın ne kadar da aşikârdır.
1750ُ ُ َْءٍذِي َِِه۪ ََُتََُْنَ ال
1750 “Sübhandır, münezzehdir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet O’nun elindedir.” (Yâsîn sûresi,
36/83)
1751َرٍ َُْمٍَُُُۤ إِ ََِا ََۤاُُِ۬ وََ نِنْ َْءٍ إِ َِنوَإِنْ م
1751 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarları elimizde olmasın. Biz onu
ancak belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21)
1752ْ َُ َِزََِِاُُهُۚ وََۤ أََُْۤءِ َۤءً ََََْْ ََََْْ َِ اََْ اَحَ ََاِوَأَرْس
1752 “Aşılayıcı olarak rüzgârlar gönderdik. Derken gökten yağmur indirip onunla sizi suladık.
Halbuki o suyu hazinelerde depolayan da sizler değilsiniz.” (Hicr sûresi, 15/22)
Nasıl ki küçük, basit şeylerde, neticelerde ve teferruatta tam bir hikmet ve
benzersiz bir sanat görünüyor . Aynen öyle de, tesadüf eseri ve karışık
zannedilen küllî unsurların, büyük varlıkların görünüş teki karışık
vaziyetleri dahi bir hikmet ve sanat ile şekilleniyor.
İşte ışığın parlaması, başka hikmetli hizmetlerinin gösterdiği gibi,
yeryüzünde  sanatla yaratılmış varlıkları Cenâb-ı Hakk’ın izniyle
sergileyip ilan etmek içindir. Demek, ışık bir Sâni-i Hakîm tarafından
istihdam ediliyor; âlem çarşısının sergilerindeki antika sanatlar onunl a
gösteriliyor.
Şimdi rüzgârlara bak: Başka hikmetli, cömertçe faydalarının ve
vazifelerinin şahitliğiyle gayet mühim ve sayısız vazifelere koşuyorlar.
Demek onların dalgalanması, bir Sâni-i Hakîm tarafından bir
vazifelendirme, bir idare, bir kullanmadır; Rablerinin emrinin çabuk
yerine getirilmesine süratle çalışmaktır.
Şimdi bak çeşmelere, çaylara, ırmaklara... Yerden, dağlardan kaynamaları
tesadüfî değildir. Çünkü onlar, rahmet eseri olan faydalarının ve
neticelerinin şahitliğiyle, dağlarda bir ihtiyaç ölçüsüyle depolanmalarının
ve bir hikmet dengesiyle gönde rilmelerinin gösterdiği üzere, Hakîm bir
Rabbin emriyle depolandıklarını bildiriyorlar. Yerden kaynamaları ise
O’nun e mrine heyecanla boyun e ğmeleridir.
Şimdi yerdeki bütün taşların, cevherlerin ve madenlerin çeşitlerine bak.
Onların nakışları ve faydalı hususiyetleri bir Sâni-i Hakîm’in süslemesi,
tertibi, idaresi ve suret vermesi ile olur. Onlarla alâkalı hikmetli faydalar
ve hayat için yararlı, insan için gerekli olan, hayvanların ihtiyaç duyduğu
şeylere uygun bi r tarzda hazırlanmaları bunu gös teriyor.
Şimdi, çiçeklere, meyvelere bak! Onların gülümsemeleri, tatları,
güzellikleri, nakışları ve kokul arı; sonsuz cömertlik ve ikram sahibi bir
Sâni-i Kerîm’in, sonsuz şefkat ve merhamet sahibi, nimetlerin asıl mâliki
bir Mün’im-i Rahîm’in sofrasında çeşitli renk, koku ve tatlarla beraber her
çiçek ve meyve türüne ayrı ayrı birer tarife ve davetiye olarak verilmiştir.
Şimdi kuşlara bak! Onların söyleşmelerinin ve cıvıldaşmalarının, bir Sâni-
i Hakîm’in konuş turması ve söyletmesi olduğuna  kesin delil, hayret verici
bir tarzda birbirlerine o seslerle hissiyat ve maksatlarını ifade etmeleridir.
Şimdi bulutlara bak! Yağmurun şıpıltılarının mânâsız sesler olmadığına,
şimşek çakmasının ve gök gürlemesinin de boş bir gürültü olmadığına
kesin delil ise uçsuz bucaksız bir boşlukta o hayret verici şeyleri
yaratmak, onlardan âb-ı hayat hükm ünde ki damlaları sağmak ve
yeryüzünde ki suya muhtaç ve arzulu canlıları emzirmektir. Bu, o
şırıltıların, o gürültülerin gayet mânidar ve hikmetli olduğunu gösteriyor.
Kerîm bir Rabb’in emriyle yağmur, ona arzu duya n canlılara bağırır,
“Sizlere müjde, geliyorum!” mânâsını ifade eder.
Şimdi göğe bak! Sayısız gökc isminden yalnız aya dikkat et! Onun
hareketinin, Kadir ve Hakîm bir Zât’ın emriyle olması, ona ve yeryüzüne
ait mühim hikmetlerdir ki, başka yerde anlattığımızdan burada kısa
kesiyoruz.
İşte ışıktan tut, ta aya kadar saydığımız büyük, küllî unsurlar gayet geniş
ve büyük bir pencere açar. Bir Vâcibü’l-Vücud’un birliğini, kudretinin
kemâlini ve saltanatının büyükl üğünü gös terir, ilan eder.
İşte ey gafil! Eğer bu gök gürlemesi gibi sedayı susturabilirsen ve güne şin
ışığı gibi parlak olan o nuru söndür ebilirsen Allah’ı unut! Yoksa aklını
başına al!
1753ِِْعُ وَاَْرْضُ وََْ فَُ َُ اَٰاتُ اَُْنَ َْ ُ de.
1753 Bütün noksanlıklardan uzak ve yücedir o Allah ki “Yedi gök, yer ve bunlarda bulunan herkes
O’nu tesbih eder.” (İsrâ sûresi, 17/44)
Yirmi Birinci Pencere
1754ِِِلَعْالِ ِزَعْالُ ِدْقَتَ كِلٰذۘ اَهَلٍّ رَقَتْسُمِل يِرْجَتُ سْمَّاَو
1754 “Güneş de bir delildir onlara, akar gider yörüngesinde... Azîz ve Alîm Allah’ın takdiri böyle
olur işte!” (Yâsîn sûresi, 36/38)
Şu kâinatın lambası olan güne ş, kâinat Sâni’inin varlığına ve birliğine
güne ş gibi parlak ve nuranî bir penceredir. Evet, güne ş sistemi denilen,
küremizle beraber on iki gezegen;1755 cisimleri küçüklük-büyükl ük itibarı
ile muhtelif, mevkileri uzaklık-yakınlık noktasında çok farklı ve hareket
hızları çok çeşitli olduğu halde tam bir intizam ve hikmetle, tam bir
ölçüyle, bir saniye bile şaşmayan hareketleri ve dönüş leriyle, güne şe
çekim kanunu tabir edilen ilahî bir kanun ile bağlı olmaları, yani
imamlarına uymalarıyla büyük bir ölçekte Cenâb-ı Hakk’ın kudretinin
büyükl üğünü ve  O’nun bi rliğini gösterir.
1755 “Bir zaman Yusuf babasına, ‘Babacığım! Ben rüyamda on bir yıldızın, güneş ve ayın bana
secde ettiklerini gördüm.’ demişti.” (Yûsuf sûresi, 12/4) ayeti güneş sistemindeki gezegenlerin
sayısına işaret etmektedir. Güneş ile beraber sayı on iki olmaktadır.
İşte o cansız cisimleri, o şuursuz, büyük kütleleri son derece intizam ve
hikmet terazisi içinde farklı şekillerde, mesafelerde ve hareketlerle
döndür menin, çalıştırmanın, nasıl bir kudreti ve hikmeti ispat ettiğini
kıyasla. Bu büyük ve ağır işe zerre kadar tesadüf karışsa öyle bir
patlamaya meydan verir ki, kâinatı dağıtır. Çünkü tesadüf o
gezegenlerden, yıldızlardan birini bir dakika alıkoys a onun yörünge sinden
çıkmasına sebep olur, diğerleriyle çarpışmasına yol açar. Yerkürenin
kendisinden bin defa daha büyük cisimlerle çarpışmasının ne derece
dehşetli olacağını kıyas edebilirsin.
Güneş sisteminin, yani güne şin ona uyan meyveleri olan on iki gezegenin
hayret verici hallerini Cenâb-ı Hakk’ın her şeyi kuşatan ilmine havale edip
yalnız gözümüzün önünde ki dünya ya bakıyor ve görüyoruz ki:
Gezegenimize güneşin etrafında, heybetli bir rubûbi yetin büyükl üğünü,
ulûhiyet saltanatının haşmetini, kusursuz bir rahmeti ve hikmeti gösteren
bir surette, Cenâb-ı Hakk’ın emriyle –Üçüncü Mektup’ta söylendiği gibi–
pek büyük bir hizmet için uzun bir seyahat yaptırılıyor.1756 Allah’ın bir
gemisi olarak, O’nun hayret verici, sanatlı eserleriyle doldurulmuş bir
halde ve şuur sahibi kullarına bir seyir yeri suretinde dünya ya seyyar bir
mesken vaziyeti verilmiş. Vakitleri ve hesabı bildiren saat akrebi gibi ay
da ince hesaplar ve muazzam hikmetlerle ona takılmış. Ve aya başka
menzillerde ayrı bir seyahat takdir edilmiş.
1756 “Ay için de birtakım safhalar, duraklar tayin ettik; dolaşa dolaşa, nihayet eski hurma
salkımının çöpü gibi kuru, sarı, kavisli bir hale gelir.” (Yâsîn sûresi, 36/39)
İşte mübarek gezegenimizin şu halleri, yerküre kuvve tinde bir şahitlikle,
bir Kadîr-i Mutlak’ın varlığının vücûbiyetini ve O’nun birliğini ispat eder.
Madem gezegenimiz böyl edir, güne ş sistemini de ona kıyaslayabilirsin.
Hem kendi yörüngesi üstünde  çekim kuvve ti denilen manevî ipleri yumak
yaptırmak için dolap ve çıkrık hükm ünde ki güne şi döndür üp, gezegenleri
o manevî iplerle bağlayıp düzene koym ak ve güne şi bütün gezegenleriyle
saniyede beş saatlik bir mesafeyi alacak kadar bir süratle, bir tahmine göre
“Herkül Burcu” veya “Güneşler Güneşi” tarafına sevk etmek, elbette Ezel
ve Ebed Sultanı Zât-ı Zülcelâl’in kudreti ve emriyledir. O zât âdeta
rubûbi yetinin haşmetini göstermek için itaatkâr askerleri hükm ünde  olan
güne ş sistemi ordusuna bir manevra yaptırır.
Ey astronom iyle uğraşan efendi! Hangi tesadüf bu işlere karışabilir? Buna
hangi sebebin eli ulaşabilir? Hangi kuvve t yanaşabilir? Haydi, sen söyle...
Hiç böyle bir Sultan-ı Zülcelâl, acz gösterip mülküne  başkasını karıştırır
mı? Bilhassa kâinatın meyvesi, neticesi, gayesi, özü olan canlıları başka
ellere verir mi? Başkasını onlara müdahale ettirir mi? Hele o meyvelerin
en kuşatıcısı ve o neticelerin en mükemmeli, yeryüzünün  halifesi ve
Zât’ının aynası mahiyetinde bir misafiri olan insanı başıboş bırakır mı? Ve
onu tabiata ve tesadüfe havale edip muhteşem saltanatını hiçe indirir mi,
kusursuz hikmetini kıymetsiz hale getirir mi?..
Yirmi İkinci Pencere
1757ْوَاً وََََُْْ أَز۝  وَاَِْلَ أَوَْدًا۝َلِ اَْرْضَ َِدًا أََْ َْ
1757 “Biz yeri bir döşek yapmadık mı? Dağları da arzı tutan birer destek yapmadık mı? Hem sizi
çift yarattık.” (Nebe sûresi, 78/6-8)
1758ََْ ََََِْْ ُِْ اَْرْضَ ى اَٰرِ رََِْ ِّٰ َُْْ إِلٰۤ
1758 “İşte bak, Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor.” (Rûm sûresi,
30/50)
Yeryüzü bir baştır ki, yüz bin ağzı ve her bir ağzında yüz bin dili vardır.
Her dilinde yüz bin delil bulunur ki, her biri çok yönde n Vâcibü’l-Vücud,
Vahid ve Ehad, her şeye gücü yeten, her şeyi bilen bir Zât-ı Zülcelâl’in
varlığının vücûbiyetine, birliğine, mukaddes vasıflarına ve güzel
isimlerine şahitlik eder.
Evet, yeryüzünün yaratılışının başlangıcına bakıyoruz ki: Önce sıvı halde
akıcı bir maddeden taş, sonra taştan toprak yaratılmış. Eğer yeryüzü sıvı
halde kalsaydı, oturulabilecek bir mesken olmazdı. Eğer taş haline
geldikten sonra demir gibi sert kalsaydı onda n istifade etmek mümkün
olmazdı. Elbette ona bu vaziyeti veren, yeryüzü sakinlerinin ihtiyaçlarını
gören bir Sâni-i Hakîm’in hikmetidir.
Sonra toprak tabakası, dağlar direği üzerine atılmıştır ki, içindeki
değişikliklerden kaynaklanan zelzeleler, dağlarla teneffüs edip zemini
hareketinden ve vazifesinden şaşırtmasın. Hem toprağı denizin
istilâsından kurtarsın. Hem canlıların yaşaması için gerekli şeylere birer
hazine olsun. Hem havayı tarasın, zararlı gazlardan temizlesin ve
teneffüsü sağlasın. Hem suları biriktirip depolasın. Hem canlılara lâzım
başka madenlere kaynak olsun.
İşte bu vaziyet, Kadîr-i Mutlak, Hakîm ve Rahîm bir Zât’ın varlığının
vücûbuna  ve birliğine kesin ve kuvve tli bir şekilde şahitlik eder.
Ey coğrafyacı efendi! Bunu neyle izah edersin? Hangi tesadüf, Cenâb-ı
Hakk’ın şu hayret verici, sanatlı varlıklar ile dolu bir gemisi olan
yerküreyi hayranlık uyandırıcı şeylerin bir sergisi yaparak yirmi dört bin
senelik mesafeyi ona bir senede aldırdığı ve onu süratle çevirdiği halde
üzerine dizilmiş şeylerden hiçbirini düşürmez?
Hem yeryüzünde ki hayret verici sanatlara bak! Toprak, hava, su gibi
unsurlar ne kadar hikmetle vazifelendirilmiş. Kadir ve Hakîm bir Zât’ın
emriyle yeryüzünde  Rahman’ın misafirlerine nasıl güzel bakıyor,
hizmetlerine koşuyorlar.
Hem hayret verici, garip sanatlar içinde ren gâ renk, hayranlık uyandıran
hikmetli yeryüzünün simasındaki şu nakışlı çizgilere bak! O Zât nehirleri
ve çayları, denizleri ve ırmakları, dağ ve tepeleri ayrı ayrı mahlûklarına ve
kullarına nasıl uygun birer mesken ve nakliye vasıtası yapmış. Sonra yüz
binlerce bitki ve hayvan cinsiyle tam bir hikmet ve intizamla doldurup
hayat vererek şenlendiriyor, her vakit muntazaman ölüm ile terhis ederek
boşaltıp yine muntazaman ba’sü ba’de’l-mevt1759 suretinde dolduruyor. Bu,
bir Kadîr-i Zülcelâl’in, bir Hakîm-i Zülkemâl’in varlığının vücûbuna  ve
birliğine yüz binlerce dille şahitlik eder.
1759 Ölümden sonra diriliş.
Sözün Özü: Hayret verici sanatların bir sergisi, hayret verici mahlûkatın
bir mahşeri, varlık kafilelerinin bir geçiş yeri ve Cenâb-ı Hakk’ın saf saf
kullarına bir mescit ve kona k olan yeryüzü, bütün kâinatın kalbi
hükm ünde dir; O’nun birliğinin nur unu kâ inat kadar gösterir.
İşte ey coğrafyacı efendi! Bu yeryüzü kafası yüz bin ağızla ve her bir
ağızda yüz bin dille Allah’ı tanıtırken sen O’nu tanımazsan, başını tabiat
bataklığına sokarsan kabahatinin derecesini düşün. Ne kadar dehşetli bir
cezayı hak edersin, bil, ayıl ve başını bataklıktan çıkar.
1760َْءٍَِِه۪ ََُتُ ُ اَُْٰ ِِّٰ اِي  de.
1760 İman ettim o Allah’a ki, “Her şey üzerinde hâkimiyet, elindedir.” (Mü’minûn sûresi, 33/88;
Yâsîn sûresi, 36/83)
Yirmi Üçüncü Pencere
1761َاَْٰةَذِي َََ اَْْتَ واَل
1761 “Hanginizin daha güzel iş ortaya koyacağını denemek için ölümü ve hayatı yaratan O’dur.”
(Mülk sûresi, 67/2)
Hayat, Cenâb-ı Hakk’ın kudret mucizelerinin en nuranîsi, en güzelidir.
O’nun birliğinin en kuvve tli, en parlak delilidir. Ve samediyet
tecellilerinin en kuşatıcı, en berrak aynasıdır. Evet, bizzat hayat, Hayy ve
Kayyûm  bir Zât’ı bütün isimleri, icraatı ve vasıfları ile bildirir. Çünkü
hayat, pek çok sıfatın bir arada olduğu macun hükm ünde  bir ışık, bir
ilaçtır. Yedi renk ışıkta ve farklı devalar ilaçta nasıl bir arada bulunur; aynı
şekilde, hayat da pek çok sıfattan yapılmış bir hakikattir. O hakikatteki
sıfatlardan bir kısmı, duygular vasıtasıyla açığa çıkarak ayrılır. Çoğu ise
kendilerini hissiyat suretinde duyur ur ve hayattan kaynama suretinde
bildirir.
Hem hayat, kâinatın idaresinde hüküm  süren rızık, rahmet, inayet ve
hikmeti içeriyor. Âdeta onları arkasına takıp girdiği yere çekiyor. Mesela
hayat bir cisme, bir bedene girdiği vakit Hakîm ismi de tecelli eder, onun
yuva sını hikmetle, güzelce yapıp düzene koya r. Aynı halde Kerîm ismi de
tecelli edip o c anlının meskenini ihtiyaçlarına göre düzenleyip süsler. Yine
aynı şekilde Rahîm isminin cilvesi görünür ki, hayatın devamı ve kemâli
için türlü türlü ihsanlarda, lütuflarda bulunur. Hem Rezzak isminin cilvesi
görünür, hayatın devamı ve gelişip sümbül vermesi için gereken maddî,
manevî gıdaları yetiştirir ve kısmen bedende depolar. Demek hayat bir
odak noktası hükm ünde dir; çeşitli sıfatlar onda  birbiri içine girer, belki
birbirinin aynı olur. Âdeta hayat tamamen hem ilim hem kudrettir, aynı
zamanda hikmet ve rahmettir ve bunun gi bi...
İşte hayat bu kuşatıcı mahiyeti itibarı ile Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ına ait sıfat
ve icraata aynalık eder, Samed Zât’ın bir aynasıdır. Bu sırdandır ki, Hayy
ve Kayyûm  olan Vâcibü’l-Vücud Zât, hayatı çokça yaratıp neşreder,
sergiler. Ve her şeyi hayatın etrafına toplayıp ona hizmetkâr kılar. Çünkü
hayatın vazifesi büyükt ür. Evet, samediyetin aynası olmak kolay değil,
basit bir vazife değil.
İşte göz önünde  her vakit gördüğümüz bu hadde hesaba gelmez yeni yeni
hayatlar ve hayatların aslı ve kendisi olan ruhların birden ve yoktan
vücuda gelmeleri, gönde rilmeleri Vâcibü’l-Vücud, Hayy ve Kayyûm  bir
Zât’ın varlığının vücûbiyetini, mukaddes sıfatlarını ve güzel isimlerini,
parıltıların güne şi gösterdiği gibi gösteriyor. Güneşi tanımayan ve kabul
etmeyen adam, nasıl gündüz ü dolduran ışığı inkâra mecbursa, aynen öyle
de; Hayy, Kayyûm , Muhyî ve Mümît olan Ehadiyet Güneşi’ni tanımayan
insan, yeryüzünü, hatta geçmişi ve geleceği dolduran canlıların varlığını
inkâr etmeli ve hayvandan yüz derece aşağı düşmeli. Hayat mertebesinden
düşüp cehaletini de bilmeyen katmerli, ruhsuz bir cahil olmalı…
Yirmi Dördüncü Pencere
1762ْهِ َُُْنَُۘ َُ اُُْْ وَإٍَِ ٌَِ إِ وَََْ إِ َُ ُ َْءَۤ إِٰ
1762 “O’ndan başka ilah yoktur. O’nun vechi (Zâtı), hariç her şey yok olacaktır. Hüküm O’nundur
ve hepiniz O’nun huzuruna götürüleceksiniz.” (Kasas sûresi, 28/88)
Ölüm de hayat kadar Cenâb-ı Hakk’ın rubû biyetini gösterir, O’nun
birliğine gayet kuvve tli bir delildir. 1763 ٰةََََ اَْْتَ وَاَْاَِي  ayetinin işaret
ettiği gibi, ölümün yokluk, idam, fânilik, hiçlik, failsiz bir son bulma
değil; bir Fâil-i Hakîm tarafından hizmetten terhis, mekân ve beden
değiştirme, vazifeden paydos , beden hapsinden azat edilme ve muntazam
bir hikmet eseri olduğu, B irinci Mektup’ta gösterilmiştir.
1763 “Ölümü ve hayatı yaratan O’dur.” (Mülk sûresi, 67/2)
Evet, nasıl yeryüzünde ki sanatlı varlıklar, canlılar ve canlı yeryüzü, bir
Sâni-i Hakîm’in varlığının vüc ûbiyetine ve birliğine şahitlik ediyor. Aynen
öyle de, o canlılar ölümleriyle Hayy ve Bâkî bir Zât’ın ebediliğini ve
birliğini gösteriyorlar. Yirmi İkinci Söz’de ölümün, Cenâb-ı Hakk’ın
birliğine ve bekâsına gayet kuvve tli bir delil olduğu ispat ve izah
edildiğinden, şu bahsi o söze havale edip yalnız mühim bir nüktesini
söyleyeceğiz:
Nasıl ki canlıların varlığı bir Vâcibü’l-Vücud’un varlığına delildir. Aynen
öyle de, o canlılar, ölümleriyle Hayy ve Bâkî bir Zât’ın ebediliğine,
birliğine şahitlik ediyorlar. Mesela bir tek canlı varlık olan yeryüzü,
intizamı ve çeşitli halleriyle Sâni’i gösterdiği gibi, öldüğü vakit, yani kış
beyaz kefeniyle o ölmüş zemin yüzünü örttüğünde , insanın nazarını
kendinden çeviriyor. Veyahut insanın nazarı o bahar cenazesinin
arkasından mâziye gider ve yeryüzü daha geniş bir manzarayı gösterir.
Yani o canlılar, her biri birer kudret mucizesi olan yeryüzü dolusu bütün
geçmiş baharlar gibi yeni birer kudret harikası ve birer canlı zemin olan
bahar dolusu canlı varlıkların geleceğini hissettirip onlara şahitlik
ettiklerinden; öyle geniş bir ölçekte, öyle parlak bir surette, öyle kuvve tli
bir derecede bir Sâni-i Zülcelâl’in, bir Kadîr-i Zülkemâl’in, Kayyûm  ve
Bâkî bir Güneş’in varlığının vücûbuna , birliğine ve bekâsına işaret eder ve
öyle parlak delilleri gösterirler ki, ister istemez gözle görmüş derecede
1764دِِِّٰ اَْاِِ اَْحَاَُْٰ  dedirtirler.
1764 Zâtında ve sıfatlarında eşsiz ve tek olan Allah’a iman ettim.
Kısacası: 1765اأَرْضَ ََْ ََِْوَُِْ اْلَ ayetinin sırrınca bu canlı zemin, baharda
Sâni’e şahitlik ettiği gibi, onun ölümüyle de nazarı, zamanın geçmiş ve
gelecek iki kanadına dizilen kudret mucizelerine çeviriyor. Bir bahar
yerine binlerce baharı gösteriyor. Bir mucize yerine binlerce kudret
mucizesine işaret ediyor. Ve her geçmiş bahar, O’na şu hâlihazırdaki
bahardan daha kesin bir delildir. Çünkü mâzi tarafına geçenler,
görünüş teki sebepleriyle beraber gitmişler; arkalarından yine kendileri
gibi başkaları gelmiş. Demek, görünüş teki sebepler hiç hükm ünde dir.
Yalnız, bir Kadîr-i Zülcelâl’in onları yaratıp hikmetiyle sebeplere
bağlayarak gönde rdiğini gösteriyorlar. Gelecek zamana dizilmiş olan canlı
zemin yüzleri ise Cenâb-ı Hakk’a daha parlak bir şekilde şahitlik eder.
Çünkü yeniden, yoktan, hiçten yapılacak, yere konul up vazifelerini
gördükten sonra geri gönde rilecekler.
1765 “Ve ölmüş toprağa hayat verir.” (Rûm sûresi, 30/19)
İşte ey tabiata saplanan ve bataklıkta boğul mak derecesine gelen gafil!
Bütün mâziye ve geleceğe yetişecek hikmetli ve kudretli manevî bir ele
sahip olmayan, nasıl bu yeryüzünde ki hayata karışabilir? Senin gibi
tamamen bir hiç olan tesadüf ve tabiat buna  karışabilir mi? İşte o
bataklıktan kurtulmak istersen, “Tabiat, olsa olsa Cenâb-ı Hakk’ın
kudretinin bir defteridir. Tesadüf ise cehaletimizi örten, O’nun hikmetinin
gizli bir perdesidir.” de, hakikate yaklaş.
Yirmi Beşinci Pencere
Nasıl ki darp edilen bir şey, elbette bir darp edene delildir. Sanatlı bir eser,
sanatkârı gerektirir. Çocuk, babanın varlığını gösterir. Alt, üstün varlığını
lüzumlu kılar ve bunun gibi... “İzafi emirler” diye tabir edilen, biri
ötekisiz olmayan göreceli vasıflar gibi şu kâinattaki tek tek varlıklarda ve
kâinatın bütününde  görünen imkân dahi vücûbu gösterir. Onlarda görünen
fiille meydana gelen tesirler, bir fiili gösterir. Hepsinde görünen
yaratılmışlık, bir yaratma fiilini, yani hâlıkiyeti gösterir. Bütününde
görünen kesret ve terkip, vahdeti yani birliği gerektirir. Vücûb, fiil,
hâlıkıyet ve vahdet, açıkça ve zorunlu olarak, mümkün, dış tesirle
meydana gelen, çok, kısımlardan oluşmuş veya yaratılmış olmayan; vacip,
fail, vahid ve hâlık sıfatlarını ister. Öyleyse kâinattaki bütün imkânlar,
fiille meydana gelen bütün tesirler, bütün mahlûkıyetler, bütün kesret ve
terkipler, dilediği şeyi dilediği mükemmellikte yapan,1766 her şeyi yaratan1767
Vâcibü’l-Vücud ve  Vahid ü E had1768 Zât’a açıkça şahitlik eder.
1766 “(Allah) Dilediği her şeyi yapar.” Bkz. Hûd sûresi, 11/107; Bürûc sûresi, 85/16.
1767 “(Rabbiniz Allah) Her şeyi yaratan O’dur.” Bkz. En’âm sûresi, 6/102; Ra’d sûresi, 13/16.
1768 Bkz. Nisâ sûresi, 4/171; İhlâs sûresi, 112/1.
Sözün Özü: Nasıl ki, imkândan vücûb, tesirden fiil ve kesretten vahdet,
yani çokluktan birlik görünüyor ; bunların varlığı, ötekilerin varlığını kesin
bir şekilde gösterir. Aynen öyle de, varlıklar üstünde  görünen yaratılmış
olma ve rızıklanma gibi sıfatlar, her şeyi sanatla yaratmak ve her şeye
rızkını vermek gibi icraatların varlığına açıkça delildir. Onların varlığı da
elbette ve açıkça Hallâk ve Rezzak bir Sâni-i Rahîm’in varlığını gösterir.
Demek, her bir varlık taşıdığı bu çeşit yüzlerce sıfatın diliyle Zât-ı
Vâcibü’l-Vücud’un yüzlerce güzel ismine şahitlik eder. Bu şehadetler
kabul edilmezse, varlıklardaki bütün bu s ıfatları inkâr etmek gerekir...
Yirmi Altıncı Pencere 1 7 6 9 HAŞİYE
1769 HAŞİYE Bu pencere herkes için değil, kalb ve muhabbet ehline hastır.
Şu kâinattaki varlıkların yüzünde  tazelenen ve gelip geçen güzellikler,
onların, ebedî bir Cemâl’in cilvelerinin bir çeşit gölgesi olduklarını
gösterir. Evet, ırmağın yüzünde ki kabarcıkların parlayıp gitmesinden
sonra arkadan gelenlerin aynı şekilde parlaması, daimî bir güne şin ışığının
aynası olduklarını gösterdiği gibi; akıp giden zaman ırmağında, yer
değiştiren varlıkların üstünde  parlayan cemâl parıltıları da ebedî bir
cemâle işaret eder, O’nun bi r nevi emaresidir.
Hem kâinatın kalbindeki ciddi aşk, bâki bir Mâşuk’u gösterir. Evet, ağacın
mahiyetinde olmayan bir şeyin, meyvesinde de esaslı bir surette
bulunmamasının işaretiyle; kâinat ağacının hassas meyvesi olan insandaki
ciddi ilahî aşk gösterir ki, bütün kâinatta –fakat başka şekillerde– hakiki
aşk ve muhabbet bulunuyor . Öyleyse kâinatın kalbindeki şu hakiki
muhabbet ve aşk, Ezelî bir Sevgili’yi bildirir.
Hem kâinatın sinesinde pek çok surette görünen cezbe ve cazibelerin; ezelî
ve cazibeli bir hakikatin çekimiyle olduğunu uyanık kalblere gösterir.
Hem mahlûkatın en hassas ve nuranî cemaati olan keşf ehlinin ve velî
zâtların ittifakıyla, zevke ve şahitliğe dayanarak bir Cemîl-i Zülcelâl’in
cilvesine, tecellisine mazhar olduklarını ve o Celîl-i Zülcemâl’in Zât’ını
tanıtmasını ve sevdirmesini zevk ile bildiklerini ittifakla haber vermeleri,
yine bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücud’un, bir Cemîl-i Zülcelâl’in varlığına ve
insanlara kendini tanıtmasına kesin bir delildir.
Hem kâinatın yüzünde  ve varlıkların üstünde  işleyen ve onları
güzelleştirip süsleyen kalem, o kalem sahibi Zât’ın isimlerinin güzelliğini
açıkça gösteriyor.
İşte kâinatın yüzünde ki güzellik, kalbindeki aşk, sînesindeki cazibe,
gözlerindeki keşf ve şuhud, bütününde ki güzellik ve ziynetler; pek hoş,
nuranî bir pencere açar. Onunla bütün isimleri güzel olan bir Cemil-i
Zülcelâl’i, daimî bir Mahbub’ u, bâki bir Mabud’u uyanık akıllara ve
kalblere gösterir.
İşte ey maddiyat ve evham karanlığında, boğuc u şüphe ler içinde çırpınan
gafil! Kendine gel! İnsanlığa lâyık bir surette yüks el. Şu dört delikten bak;
vahdetin cemâlini gör, kâmil imanı kazan, ha kiki insan ol!..
Yirmi Yedinci Pencere
1770ٌِكَوٍ ءْيَشِّ لُك ىٰلَعَ وُهَوٍ ءْيَشِّ لُكُ قِالَخُ هَّٰا
1770 “Her şeyi yaratan Allah’tır. Her şey O’nun tasarruf ve idaresindedir.” (Zümer sûresi, 39/62)
Kâinatta, sebep ve netice olarak görünen şeylere bakıyor ve görüyoruz ki:
En yüce bir sebebin gücü en basit bir neticeye yetmiyor. Demek, sebepler
bir perdedir. Neticeleri yapan başkasıdır. Mesela sayısız sanatlı varlıktan
yalnız küçük bir misal olarak insanın başı içindeki hardal tanesi
küçüklüğünde  bir yere yerleştirilen hafıza kuvve tine bakıyoruz. Görüyoruz
ki: O öyle kapsamlı bir kitap, belki kütüpha ne hükm ünde dir ki, içinde
insanın büt ün ha yat hikâyesi, karıştırılmaksızın yazılıyor.
Acaba şu kudret mucizesine hangi sebep gösterilebilir? Beyindeki
kıvrımlar mı? Basit, şuursuz, zerre kadar hücreler mi? Tesadüf rüzgârları
mı? Halbuki o sanat mucizesi ancak haşirde açılacak büyük amel defterini
hesap vaktinde insanın hatırına getirecek ve işlediği her fiilin yazıldığını
bildirmek için küçük bir senet yazıp aklının eline verecek bir Sâni-i
Hakîm’in sanatı olabilir.
İşte insanın hafızasına bütün yumurtaları, çekirdekleri, tohum ları kıyasla
ve bu küçücük fakat kuşatıcı mucizelere bakıp sebeplerle meydana gelen
başka neticeleri de düşün. Çünkü hangi neticeye ve sanatlı varlığa baksan,
o derece harika bir sanatı vardır ki, değil onun basit sebebi, belki bütün
sebepler toplansa, karşısında acz gösterecektir. Mesela, büyük bir sebep
zannedilen güne ş, irade sahibi, şuurlu farz edilerek ona, “Bir sineği
yapabilir misin?” denilse, elbette diyecektir ki: “Hâlıkımın ihsanı ile
dükkâ nımda ışık, renkler ve sıcaklık çok. Fakat sineğin vücudunda  göz,
kulak, hayat gibi öyle şeyler var ki, ne benim dükkâ nımda bulunur ne de
onlara gücüm yeter.”
Hem nasıl neticelerdeki harika sanat ve ziynetler, sebepleri aşıp bütün o
sebepleri yaratan Müsebbib’ül Esbab’a, Vâcibü’l-Vücud’a işaret ederek,
1771ْرُ َُُإَِِْ َُُْ اَْمو ayetinin sırrınca işlerini O’na teslim eder. Aynen öyle
de, sebeplerle meydana gelen hadiselere takılan neticeler, gayeler,
faydalar; açıkça, sebepler perdesi arkasında Kerîm bir Rabbin, bir Hakîm
ve Rahîm’in işi olduklarını gösterir. Çünkü şuursuz sebepler, elbette bir
gayeyi düşünüp  çalışmaz. Halbuki görüyoruz: Her varlık, bir değil belki
pek çok gayeyi, faydayı, hikmeti takip ederek vücuda geliyor. Demek
Hakîm ve Kerîm bir Rab, o şeyleri yapıp gönde riyor. O faydaları onlara
varoluş gayesi yapıyor. Mesela, yağmur yağıyor. Görünüş te yağmuru
netice veren sebeplerin hayvanları düşünmekten, onlara acıyıp merhamet
etmekten ne kadar uzak olduğu mâlûmdur. Demek yağmur, hayvanları
yaratan ve rızıklarını taahhüt eden bir Hâlık-ı Rahîm’in hikmetiyle
yardıma gönde riliyor. Hatta yağmura “rahmet” deniliyor. Pek çok rahmet
eserini ve faydayı içerdiğinden, rahmet âdeta yağmur şeklinde cisme
bürünür, damlalar halinde gelir.
1771 “Bütün işler hükmetmesi için O’na götürülür.” (Hûd sûresi, 11/123)
Hem bütün mahlûkatın yüzüne tebessüm eden bütün ziynetli bitki ve
hayvanlardaki ziynet ve gösterişler, açıkça, gayb perdesi arkasında bu
süslü ve güzel sanatlarla kendini tanıtmak, sevdirmek ve bildirmek isteyen
bir Zât-ı Zülcelâl’in varlığının vücûbiyetine ve birliğine delildir. Demek,
eşyadaki süslü vaziyetler, gösterişli keyfiyetler; tanıtma ve sevdirme
sıfatlarına kesin bir şekilde işaret eder. Sevdirme ve tanıtma sıfatları ise
açıkça Vedûd, Ma’ruf bir Sâni-i Kadir’in varlığının vücûbuna ve birliğine
şahittir.
Sözün Özü: Sebep gayet basit, aciz; ona dayandırılan neticeler ise gayet
sanatlı ve kıymetli olduğunda n, netice sebebi hüküm süz kılar. Hem
sebeplerle meydana gelen neticelerin gayesi, faydası da cahil ve cansız
olan sebepleri ortadan kaldırır, bir Sâni-i Hakîm’e teslim eder. Hem
neticelerin yüzünde ki ziynet ve maharetler, kendi kudretini şuur
sahiplerine bildirmek isteyen ve kendini sevdirmeyi arzu eden bir Sâni-i
Hakîm’i gösterir.
Ey her şeyi sebeplere bağlayan biçare! Bu üç mühim hakikati neyle izah
edebilirsin? Nasıl kendini kandırabilirsin? Aklın varsa sebepler perdesini
yırt! 1772َ َُوََْهُ َ َِ de, sonsuz vehimlerden kur tul.
1772 “Allah’ın hiçbir şekilde ortağı yoktur.” (Buhârî, îmân 42, meğâzî 29; Müslim îmân 46)
Yirmi Sekizinci Pencere
ٍاتَيٰاَلَ كِلٰذ يِفَّ نِإْۘ مُكِانَوْلَأَوْ مُكِتَنِسْلَأُ افَلِتْاخَوِ ضْرَأْالَوِ اتَوٰمَّاُ قْلَخ۪ هِاتَيٰاْ نِمَو
1773َِمِالَعْلِل
1773 “O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de: Gökleri ve yeri yaratması, lisanlarınızın
ve renklerinizin farklı olmasıdır. Elbette bunda bilen ve anlayan kimseler için ibretler vardır.”
(Rûm sûresi, 30/22)
Şu kâinata bakıyor, görüyoruz ki: Beden hücrelerinden âlemin her tarafına
kadar kuşatıcı bir hikmet ve düzen var. Beden hücrelerine bakıyor,
görüyoruz ki: Beden için gerekli işleri yapan ve onu idare eden bir Zât’ın
emriyle, kanunuyl a o küçücük hücrelerde mühim bir idare bulunur. Nasıl
bir kısım rızık, içyağı suretinde mideye depolanıp ihtiyaç vaktinde
kullanılır. O küçücük hücrelerde de aynen öyle bir tasarruf ve depolama
var.
Bitkilere bakıyoruz, gayet hikmetli bir terbiye, bir idare görünüyor .
Hayvanlara bakıyoruz, son derece cömertçe bir terbiye ve rızık verme
görüyoruz. Kâinattaki büyük varlıklara bakıyoruz, mühim gayeler için
haşmetli bir idare ve aydınlatma görüyoruz. Âlemin bütününe  bakıyoruz,
muntazam bir memleket, bir şehir, bir saray hükm ünde yüce hikmetler,
kıymetli gayeler için mükemmel bir düzene koym a görüyoruz. İşte bunlar
–Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevkıf’ında izah ve ispat edildiği üzere– bir
zerreden tut, ta yıldızlara kadar hiçbir yerde zerre kadar şirke yer
bırakmıyor. Birbirleriyle mânen öyle münasebet içindedirler ki, bütün
yıldızları kendine itaat ettiremeyen ve elinde tutamayan, bir zerreye bile
terbiyesini ve idaresini dinletemez. Bir zerreye hakiki Rab olmak için
bütün yıldızlara sahip olmak gerekir.
Hem Otuz İkinci Söz’ün İkinci Mevkıf’ında izah ve ispat edildiği üzere,
gökleri yaratmaya ve düzene koym aya gücü yetmeyen, insanın
simasındaki şahsî mührü yapamaz. Demek, bütün gökl erin Rabbi olmayan,
bir tek insanın simasındaki ayırt edici vasıf olan nakşı yapamaz. İşte
kâinat kadar büyük bir pencere ki, ondan bakılsa ُل َْءٍ وََُ َٰ َُّٰ َُِ كُ
1774اَْرْضِهُ ََُِ اَٰاتِ وَ لَ۝َْءٍ وٌَِ  ayetlerinin kâinatın sayfalarında
büyük harflerle yazılı olduğu, akıl gözüyle de görülecek. Öyleyse
görmeyenin ya aklı ya da kalbi yoktur. Veya o, insan suretinde bir
hayvandır.
1774 “Her şeyi yaratan Allah’tır. Her şey O’nun tasarruf ve idaresindedir. Göklerin ve yerin
hazinelerinin anahtarları O’nun katındadır.” (Zümer sûresi, 39/62-63)
Yirmi Dokuzuncu Pencere
1775ِْه۪ءٍ إِ َُُ َِوَإِنْ ِْ َْ
1775 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
Bir bahar mevsiminde, garip bir halde, tefekkür ederek yolculuk
yapıyordum. Bir tepeciğin eteğinden geçerken parlak bir sarıçiçek göz üme
ilişti. Eskiden vatanımda ve başka memleketlerde gördüğüm  o cins
sarıçiçekleri hatırlattı. Şöyle bir mânâ kalbime geldi: Bu çiçek kimin
imzası, kimin damgası, kimin mührü, kimin nakşı ise elbette yeryüzünde ki
bütün o t ür çiçekler, O’nun m ührü ve damgasıdır.
Şu mührü hayal ettikten sonra aklıma şöyle bir tasavvur geldi: Nasıl ki bir
mektup mühürlenmişse o mühür, mektubun sahibini gösterir. Aynen öyle
de şu çiçek, Rahman’ın bir mührüdür. Türlü nakışlarla ve mânidar bitki
satırlarıyla yazılan şu tepecik dahi bu ç içeğin Sâni’inin bir mektubudur .
Hem şu tepecik bir mühürdür. Şu çöl ve ova Rahman’ın bir mektubu
suretini aldı. İşte bu düşünceden de zihnime şöyle bir hakikat geldi ki: Her
bir şey, Cenâb-ı Hakk’ın bir mührü hükm ünde  bütün eşyayı kendi
Hâlık’ına verir. Kendi kâtibinin mektubu ol duğunu ispat eder.
İşte her şey, öyle birer tevhid penceresidir ki, bütün eşyayı bir Vahid-i
Ehad’e mal eder. Demek her bir şeyde, bilhassa canlılarda öyle harika bir
nakış, öyle mucizeli bir sanat var ki, onu öyle yapan ve öyle mânidar
nakşeden, bütün eşyayı yapabilir ve bütün eşyayı yapan, elbette O
olacaktır. Demek büt ün eşyayı yapamayan, bir tek şeyi var edemez.
İşte ey gafil! Şu kâinatın yüzüne bak ki: Samed Yaratıcının birbiri içinde
sayısız mektubu hükm ünde  olan varlık sayfaları hadsiz tevhid
mühürleriyle mühürlenmiş. Bütün bu mühürlerin şahitliklerini kim
yalanlayabilir! Hangi kuvve t onları susturabilir! Kalb kulağı ile hangisini
dinlesen 1776ا َُِّّٰلاََُْ اَنْ َ اَِٰ ا dediğini işitirsin.
1776 “Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah yoktur.” (Müslim, salât 60; Tirmizî, salât 216; Ebû
Dâvûd, salât 178; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/292)
Otuzuncu Pencere
1777َاٌ إِ ُّٰ ََََتْ َنَ َِِۤ اََِٰ
1777 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan başka ilahlar bulunsaydı oraların düzeni bozulurdu.” (Enbiyâ
sûresi, 21/22)
1778َُنَُُْ وَإَِِْ ُْإِ وََُْۘ َُ الُْ َْءٍ ٌَِ 
1778 “O’nun vechi (Zâtı) hariç her şey yok olacaktır. Hüküm O’nundur ve hepiniz O’nun huzuruna
götürüleceksiniz.” (Kasas sûresi, 28/88)
Şu pencere, düşüncelerini imkân ve hudûs1779 üzerine kuran bütün
kelâmcıların penceresidir ve Vâcibü’l-Vücûd’un varlığının ispatına giden
caddeleridir. Bunun geniş izahını, hakikati araştırıp delilleriyle bilen
zâtların Şerhü’l-Mevâkıf ve Şerhü’l-Makasıd gibi büyük  kitaplarına havale
ederek yalnız Kur’an’ın feyzinden ve bu pencereden ruha gelen bir-iki
parıltıyı göstereceğiz. Şöyle ki:
1779 Hudûs: Sonradan meydana gelme.
Amirliğin ve hâkimiyetin gereği, rakip kabul etmemek, ortakları
reddetmek, müdahaleyi ortadan kaldırmaktır... Onun içindir ki, küçük bir
köyde  iki muhtar bulunsa köyün rahatı ve düzeni bozulur. Bir nahiyede iki
müdür, bir vilayette iki vali bulunsa karışıklık çıkar. Bir memlekette iki
padişah bulunsa fırtınalı bir karmakarışıklığa sebebiyet verir. Eğer
hâkimiyet ve amirliğin gölgesinin zayıf bir gölgesi ve küçük bir misali,
yardımlaşmaya muhtaç aciz insanlarda rakiplerin, zıtların ve emsallerinin
müdahalesini böyle kabul etmezse; acaba mutlak saltanat suretindeki
hâkimiyet ve rubûbi yet derecesindeki amirlik, icraatına müdahaleyi
reddeden o kanunun hükm ünü bir Kadîr-i Mutlak’ta ne kadar esaslı bir
surette icra eder, kıyasla…
Demek ulûhiyet ve rubûbi yetin kesin ve değişmez gereği vahdettir, tek
başına olmaktır. Buna açık bir delil ve kesin bir şahit, kâinattaki
mükemmel intizam ve benzersiz ahenktir. Bir sineğin kanadından gökyüz ü
kandillerine kadar öyle bir düzen var ki, akıl onun karşısında hayretinden
ve takdirinden “Sübhâ nallah, Mâşâallah, Bârekâllah” der, secde eder. Eğer
zerre kadar ortağa yer bulunsa ve onun bir şeye kadar müdahalesi olsaydı,
1780ََََا ُّٰ ٌَََِّٰ إِلَْ َنَ َِِۤ ا ayet-i kerimesinin işaretiyle, kâinattaki düzen
bozulacak, suret değişecek, bozulma emareleri ve karışıklık görünecekti.
Halbuki
1780 “Eğer gökte ve yerde Allah’tan başka ilahlar bulunsaydı oraların düzeni bozulurdu.” (Enbiyâ
sûresi, 21/22)
۝ ِْ ُُرٍِعِ اَََْۙ َْ َٰىَرْج
1781َ ٌَََُِْ ًَِ وَُِ ََِْْ إََِْ الِعِ اَََْ ََُْ ارْج
1781 “(Yedi kat göğü birbiriyle tam uyum içinde yaratan O’dur. Rahman’ın yaratmasında hiçbir
düzensizlik göremezsin.) Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur? Sonra tekrar tekrar
gözünü çevir de bak, gözün bulamadığından bir kusur, eli boş ve bitkin geri döner.” (Mülk
sûresi, 67/3-4)
ayetlerinin ve şu ifadenin gösterdiği gibi, insanın nazarı, kusur aramak
için ne kadar çabalasa da hiçbir yerde kusur bulamayacak, yorgun bir
şekilde menzili olan göze gelip onu gönde ren tenkitçi akla diyecek ki:
“Boşuna yoruldum, hiçbir yerde kusur yok.”  İşte bu gösteriyor ki,
kâinattaki düzen ve intizam gayet mükemmeldir. Demek bu intizam,
Cenâb-ı Hakk’ın birliğinin açık bir şahididir.
Gelelim “hudûs ”a… Kelâmcılar demiş ki: “Âlem, değişkendir. Her
değişen şey hâdistir, yani sonradan vücuda gelmiştir. Sonradan var olan
her şeyi de bir var eden vardır. Öyleyse bu kâinatın ezelî bir yaratıcısı
var.”
Biz de deriz ki: Evet kâinat sonradan var olmuştur, çünkü görüyoruz: Her
asırda, her senede, hatta her mevsimde bir kâinat, bir âlem gider, bir
başkası gelir. Demek bir Kadîr-i Zülcelâl var ki, bu kâinatı yoktan var
ederek her sene, her mevsim, belki her gün birini yaratır, şuur sahiplerine
gösterir ve sonra onu alıp başkasını getirir. O âlemleri birbiri ardınca takıp
zincirleme bir surette zamanın şeridine dizer. Elbette onlar, bu âlem gibi
devamlı yenilenen birer kâinat hükm ünde  olan her baharda gözümüzün
önünde  hiçten gelen ve gayba giden kâinatları yaratan Kadir bir Zât’ın
kudret mucizeleridir. Mutlaka şu âlemi de, her vakit âlem içinde âlemleri
yaratıp değiştiren Zât yaratmıştır. Âlemi ve yeryüzünü büyük m isafirlerine
misafirhane yapmıştır.
Gelelim “imkân” bahsine... Kelâm âlimleri demiş ki: “İmkân, iki tarafın
birbirine denk olmasıdır.” Yani yokluk ve varlık, ikisi denk olsa; bir
tahsis1782 edici, bir tercih edici, bir var eden lâzımdır. Çünkü mümkün
şeyler, birbirini yaratıp silsile halinde devam edemez. Yahut biri diğerini
vücuda getirerek devir suretinde de olamaz. Öyleyse bir Vâcibü’l-Vücûd
vardır ki, bunları yaratıyor. Devir ve silsile halinde devam iddiasını, “arşî”
ve “süllemî” gibi isimlerle bilinen ve bir yaratıcının varlığını ispat eden
meşhur on iki kesin delil ile çürütmüş ve bu iddianın akıl dışı olduğunu
göstermişler. Sebepler silsilesini kesip Vâcibü’l-Vücûd’un varlığını ispat
etmişler.
1782 Meylettirmek, yöneltmek, bir gaye için kullanmak.
Biz de deriz ki: Sebeplerin, silsilelerin âlemin nihayetinde kesilmesini
delilleriyle göstermektense her şeyde Hâlık-ı Külli Şey’e has mührü
göstermek daha kesin, daha kolaydır. Kur’an’ın feyziyle bütün
“Pencereler” ve bütün Söz’ler, o esas üzerinde gitmiş. Bununl a beraber
imkân noktasının sınırsız bir genişliği var. Vâcibü’l-Vücûd’un varlığını
sayısız yönde n gösteriyor. Yalnız, kelâmcıların silsilelerin kesilmesi
yoluna –gerçekten geniş ve büyük olan o caddeye– has değildir. Belki
hadde hesaba gelmeyen yol larla Vâcibü’l-Vücûd’u bilmeye yol açar.
Şöyle ki: Her bir şey varlığında, sıfatlarında, hayatı süresince sonsuz
imkân, yani pek çok yol ve yön arasında tereddütteyken, görüyoruz ki: O
sayısız yönler içinde kendisine uygun, muntazam bir yolu takip ediyor.
Her bir sıfatı da hususi bir tarzda ona veriyor. Hayatı boyunc a bütün
değiştirdiği sıfatlar ve haller de böyle bir tahsisle ihsan ediliyor. Demek,
hepsi bir tahsis edicinin iradesiyle, bir tercih edenin tercihiyle, sonsuz
hikmet sahibi bir Mûcid’in yaratmasıyladır ki, onu sayısız yollar içinde
hikmetli bir yola sevk eder, muntazam sıfatları ve halleri ona giydirir.
Sonra tek başına olmaktan çıkarıp onu terkip edilmiş bir cismin parçası
yapar, imkânlar çoğalır. Çünkü o cisimde binlerce tarzda bulunabilir.
Halbuki o neticesiz vaziyetler içinde ona neticeli, hususi bir vaziyet
verilir. O cisimde mühim neticeleri, faydaları ve vazifeleri gördürülür.
Sonra o cisim de bir başka cismin parçası yapılır. İmkânlar daha da
çoğalır. Çünkü bi nlerce tarzda bulunabilir.
İşte o binlerce tarz içinde bir varlığa bir tek vaziyet veriliyor. O vaziyet ile
mühim vazifeler gördürülüyor. Bunun gibi misaller Müdebbir bir
Hakîm’in varlığının vücûbiyetini gittikçe daha açık bir şekilde gösteriyor.
Her şeyin sonsuz ilim sahibi bir Âmir’in emriyle sevk edildiğini
bildiriyor. Cisim içinde cisim, birbiri içinde birer kısım olup giden bütün
bu terkiplerde; nasıl bir askerin takımında, bölüğünde , taburunda ,
alayında, fırkasında, ordusunda  o iç içe heyetlerden her birine ait birer
vazifesi, hikmetli birer bağı, muntazam birer hizmeti vardır. Hem nasıl ki,
gözbebeğindeki bir hücrenin gözünle bir bağı ve bir vazifesi bulunur. Hem
senin başının bütün vücudunl a bir bağı, ona karşı hikmetli bir vazifesi ve
hizmeti vardır. Zerre miktar şaşırsa, sağlık ve bedenin dengesi bozulur.
Hem onun kan damarlarına, his ve hareket sinirlerine, hatta bedenin
bütününe  karşı has birer vazifesi, hikmetli birer vaziyeti vardır. Binlerce
imkân içinde, ona bir Sâni-i Hakîm’in hikmetiyle o belli vaziyet
verilmiştir.
Aynen öyle de: Bu kâinattaki her bir varlığın kendi zâtı ve vasıfları ile çok
imkân yolları içinde has bir varoluşu, hikmetli bir sureti ve faydalı
sıfatları, nasıl bir Vâcibü’l-Vücûd’a şahitlik eder. Aynı şekilde,
kısımlardan oluşan bir bütüne girdikleri vakit, her bir kısımda başka bir
lisanla yine Sâni’ini ilan ederler. Hepsinin gitgide ta en büyük bütüne
kadar her şeyle birer bağı ve vazifesi, hizmeti itibarı ile Sâni-i Hakîm’in
varlığının vücûbuna  ve iradesine şahitlik eder. Çünkü bir şeyi, bütün o
kısımlara hikmetli münasebetleri muhafaza ederek yerleştiren ancak
hepsinin Hâlık’ı olabilir. Demek bir tek şey, binlerce dille O’na şahit
hükm ünde dir. İşte yalnız kâinattaki varlıklar sayısınca değil, belki onların
sıfatları ve kısımları, uzuvları adedince imkânlar noktasından da Vâcibü’l-
Vücûd’un va rlığına şehadetler geliyor.
İşte ey gafil! Kâinatı dolduran bu şahitlikleri, bu sedaları işitmemek için
ne kadar sağır ve akılsız olmak gerekiyor? Haydi sen söyle...
Otuz Birinci Pencere
1783أََِْ ٍََِْْ اَِْْنَ ِۤ ََْ ََ
1783 “Biz, insanı en mükemmel surette yarattık.” (Tîn sûresi, 95/4)
1784ُِْونَُُِْْ أَََ تُ وَِۤ أَ۝َُِِْ ِ اَْرْضِ اَٰتٌ لِوَ
1784 “Yeryüzünde kesin inanmak isteyenler için birçok deliller vardır. Bizzat kendi varlıklarınızda
da böyle deliller vardır. Hâlâ görmeyecek misiniz?” (Zâriyât sûresi, 51/20-21)
Şu pencere insan penceresidir ve enfüsîdir, yani iç dünya ya aittir. Bu
yönüyl e şu pencerenin etraflıca izahını, varlığın hakikatini araştırıp
delilleriyle bilen binlerce evliyanın kapsamlı kitaplarına havale ederek
yalnız Kur’an’ın feyzinden aldığımız birkaç esasa işarette bulunacağız.
Şöyle ki: On Birinci Söz’de bildirildiği gibi, “İnsan, âlemin öyle kuşatıcı
bir nüshasıdır ki, Cenâb-ı Hak bütün isimlerini insana onun nefsiyle
hissettiriyor.” Geniş izahını başka Söz’lere havale edip yalnız üç noktayı
göstereceğiz.
Birinci Nokta
İnsan, Cenâb-ı Hakk’ın isimlerine üç yönde n aynadır.
Birincisi: Gece karanlık nasıl ışığı gösterirse, öyle de, insan zayıflığı ve
acziyle, fakr ve ihtiyaçlarıyla, noks an ve kusurlarıyla bir Kadîr-i
Zülcelâl’in kudretini, kuvve tini, zenginliğini, rahmetini bildiriyor ve
bunun gibi O’nun pek çok vasfına bu suretle aynalık ediyor. Hatta sonsuz
aczi ve zayıflığıyla sayısız düşmanına karşı bir dayanak noktası arayan
vicdan daima Vâcibü’l-Vücûd’a bakar. Hem sonsuz fakrıyla, sınırsız
ihtiyaçları içinde, nihayetsiz maksatları için yardım aramaya mecbur
olduğunda n, vicdan o noktadan daima bir Ganiyy-i Rahîm’in dergâhına
dayanır, dua ile el açar. Demek, her vicdanda şu dayanak ve yardım
noktası yönünde n iki küçük pencere, Kadîr-i Rahîm’in rahmet dergâhına
açılır ve insan her vakit oradan bakabilir.
İkincisi: İnsan kendisine numuneler türünde n verilen sınırlı ilim, kudret,
görme, işitme, mâlikiyet, hâkimiyet gibi küçük vasıf ve kabiliyetlerle
kâinat Mâlik’inin ilmine ve kudretine, her şeyi gören ve işiten
rubûbi yetinin hâkimiyetine aynalık eder. Onları anlar, bildirir. Mesela:
“Ben nasıl bu evi yaptıysam, yapmasını biliyor, onu görüyorsam, onun
mâlikiysem ve onu idare ediyorsam, aynen öyle de, şu koca kâinat
sarayının bir Ustası var. O Usta onu bilir, görür, yapar ve idare eder.” der
ve bunun gi bi...
Üçüncüsü: İnsan, üstünde  nakışları görünen ilahî isimlere aynalık eder.
Otuz İkinci Söz’ün Üçüncü Mevkıf’ının başında bir parça izah edilen,
insanın kuş atıcı mahiyetinde nakışları açıkça görünen yetmişten fazla isim
vardır. Mesela: İnsan, yaratılışıyla Sâni ve Hâlık isimlerini, kendisine en
güzel suretin verilmiş olmasıyla Rahman ve Rahîm isimlerini, güzel
terbiyesiyle Kerîm ve Latif isimlerini ve bunun gibi, bütün uzuvları,
kabiliyetleri ve cevherleri ile, latifeleri ve maneviyatı ile, duygul arı ve
hissiyatı ile ayrı ayrı isimlerin ayrı ayrı nakışlarını gösteriyor. Demek,
nasıl Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinde bir “ism-i âzam” vardır, aynı şekilde o
isimlerin nakışlarında da en büyük bir nakış, bir “nakş-ı âzam” vardır ki, o
da insandır.
Ey kendini insan bilen insan! Kendini oku... Yoksa hayvan ve taş-toprak
hükm ünde  cansız bir insan olma ihtimalin var!
İkinci Nokta
Mühim bir ehadiyet sırrına işaret eder. Şöyle ki: Nasıl insanın ruhunun
bütün bedeniyle öyle bir münasebeti var ki, bütün uzuv ve hücrelerini
birbirine yardım ettirir. Yani, Cenâb-ı Hakk’ın iradesinin cilvesi olan
yaratılış kanunları ve onlardan haricî vücut giydirilmiş emrî bir kanun ve
rabbanî bir latife olan ruhun,1785 bedenin idaresinde o uzuv ve hücrelerin
manevî seslerini hissetmesi ve ihtiyaçlarını görmesi birbirine mâni olmaz,
ruhu şaşırtmaz. Ruha nispeten uzak-yakın bir hükm ünde dir. Bir iş diğerine
perde olmaz. İsterse çoğunu birinin imdadına yetiştirir. İsterse bedeni her
kısmı ile bilebilir, hissedebilir, idare edebilir. Hatta çok nuraniyet
kazanmışsa her bir hücresiyle görebilir ve onları işitebilir. Aynen öyle de:
–1786ُ اَْْٰوَِِّٰ اََْ –Madem Cenâb-ı Hakk’ın emrî bir kanunu olan ruh,
küçük bi r âlem olan insan bedeninde ve uzuvlarında bu va ziyeti gösteriyor.
Elbette en büyük  âlem olan kâinatta o Vâcibü’l-Vücûd Zât’ın küllî
iradesine ve mutlak kudretine sayısız fiiller, sedalar, dualar, işler hiçbir
şekilde ağır gelmez, birbirine mâni olmaz. Hâlık-ı Zülcelâl’i meşgul
etmez, şaşırtmaz. O, hepsini birden görür, bütün sesleri birden işitir.
Yakın-uzak O’nun için birdir. İsterse hepsini birinin imdadına gönde rir.
Her şey ile her şeyi görebilir, seslerini işitebilir ve her şey ile her şeyi bilir
ve bunun  gibi...
1785 Bkz. İsrâ sûresi, 17/85.
1786 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60)
Üçüncü Nokta
Hayatın pek mühim bir mahiyeti ve vazifesi var. Fakat bu bahis, hayat
penceresinde ve Yirminci Mektup’un Sekizinci Kelime’sinde etraflıca
geçtiğinden oraya havale edip yalnız şunu hatırlatacağız:
Hayatta hissiyat suretinde kaynayan, birbiri içindeki nakışlar, O’nun pek
çok ismine, mukaddes vasıflarına ve icraatına işaret eder. Gayet parlak bir
surette Hayy-ı Kayyûm ’un zâti sıfat ve icraatına aynalık eder. Şu sırrın
izahı, Allah’ı tanımayan ve henüz tam tasdik etmeyenler için zamansız
olacağından kapıyı kapatıyoruz.
Otuz İkinci Pencere
1787َٰ ِِّٰ ًَِاهُ ََ اِ ُ۪ۘ وَدِِ اَْ َُِِْرََُُ ُِْٰى وََُ اِۤي أَرََْ 
1787 “Bütün dinlere üstün kılmak için resûlünü hidayet ve hak dinle gönderen O’dur. Buna şahit
olarak Allah yeter.” (Fetih sûresi, 48/28)
ِ َُ َُْ۪اَْرْضِۚ َۤ إَِٰ إ َُ ُُْ اَٰاتِ وَُْْ ًَِ اِيُ إِ رَُلُ ِّٰ إِلُْ َۤ أََ اس
1788ُِوَُ
1788 “De ki: Ey insanlar ben sizin hepinize Allah tarafından gönderilen peygamberim. O ki,
göklerin ve yerin hâkimiyeti O’na aittir. O’ndan başka ilah yoktur. Hayatı veren de, ölümü
yaratan da O’dur.” (A’râf sûresi, 7/158)
Şu pencere, peygamberlik semâsının güne şi, hatta güne şler güne şi olan
Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) penceresidir. Şu gayet
parlak, pek büyük ve çok nuranî pencerenin ne derece nuranî ve aşikâr
olduğu Otuz Birinci Söz olan Mirac Risalesi’yle On Dokuz uncu Söz olan
Nübüvve t-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam) risalesinde ve on dokuz
işaretli olan On Dokuz uncu Mektup’ta ispat edildiğinden, o iki Söz’ü, o
Mektup’u ve o Mektup’un On Dokuz uncu İşaret’ini bu makamda düşünüp
sözü onl ara havale ediyoruz. Burada yalnız deriz ki:
Tevhidin konuş an bir delili olan Zât-ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam),
peygamberlik ve velâyet yönl eriyle, yani kendinden önc eki bütün ne bilerin
tevatürle, yanlışlığına ihtimal bulunmayan ittifaklarını ve sonraki bütün
evliya ve asfiyanın ittifakla tevatürlerini içeren bir kuvve tle, hayatı
boyunc a bütün kuvve tiyle Cenâb-ı Hakk’ın birliğini gösterip ilan etmiştir.
Ve İslam âlemi gibi geniş, parlak, nuranî bir pencereyi marifetullaha
açmıştır. İmam Gazâlî, İmam Rabbânî, Muhyiddin-i Arabî, Abdülkadir
Geylânî gibi varlığın hakikatini delilleriyle bilen milyonlarca asfiya ve
sıddık zât o pe ncereden bakıyor, başkalarına da gösteriyorlar.
Acaba böyle bir pencereyi kapatacak bir perde var mı? Ve onu itham edip
bu pe ncereden bakmayanın aklı var mı? Haydi sen söyle!
Otuz Üçüncü Pencere
1789 ًَ۝ًَِ ابَ وََْ ََْْ َُ َٰ َِْهِ اَِِِّْٰ اِۤي أََْلَ اََُْْ 
1789 “Hamd, O Allah’a mahsustur ki kuluna Kitabı indirdi ve onun içine tutarsız hiçbir şey
koymadı. Dosdoğru bir Kitap olarak gönderdi.” (Kehf sûresi, 18/1-2)
1790 ارِاسَ َِ اَُتِ إَُِ إََِْ ُِِْجَ اۤرٰۗ َِبٌ أَََْْهال
1790 “Elif, Lâm, Râ. Bu, Rablerinin izniyle insanları karanlıklardan aydınlığa, üstün kudret sahibi
ve her işi övgüye lâyık olan Allah’ın yoluna, göklerde ve yerdeki her şeyin sahibinin yoluna
insanları çıkarmaları için sana indirdiğimiz bir kitaptır.” (İbrahim sûresi, 14/1)
Bütün bu pencerelerin, Kur’an denizinden bazı damlalar olduğunu düşün.
Sonra Kur’an’da âb-ı hayat hükm ünde  ne kadar tevhid nuru olduğunu
kıyas edebilirsin. Fakat bütün o pencerelerin kaynağı, madeni ve aslı olan
Kur’an’a kısaca ve basit bir tarzda bakılsa dahi, yine onun  gayet parlak,
nuranî ve geniş bir pencere olduğu görülür. O pencerenin ne kadar kesin,
parlak ve nuranî olduğunu Yirmi Beşinci Söz olan Kur’an’ın Mucizeleri
Risalesi’ne ve On Dokuz uncu Mektup’un On Sekizinci İşaret’ine havale
ediyoruz. Ve Kur’an’ı bize gönde ren Zât-ı Zülcelâl’in Rahmanî arşına
niyaz edip diyoruz ki:
1791َاََِۤ أَوْ أََْْنَا ُٰاَِْۤ إِنْ نرََ ل
1791 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286)
1792 ََََْْذ ََُُ ََْ إِْغرََ َ ُِ
1792 “Ey bizim Kerîm Rabbimiz, bize hidayet verdikten sonra kalblerimizi saptırma!” (Âl-i İmran
sûresi, 3/8)
1793ُِكَ أََْ اُِ اََْا ََْ ِ إِنرَ
1793 “Ey Rabbimiz! Bu hizmetimizi kabul buyur! Her şeyi hakkıyla işiten ve bilen ancak sensin.”
(Bakara sûresi, 2/127)
1794وَُْ َََْۤ إَِ أََْ اابُ اُِ
1794 “Tevbelerimizi de kabul buyur! Muhakkak ki tevbeleri en güzel şekilde kabul eden ve çok
merhamet eden ancak sensin!” (Bakara sûresi, 2/128)
İHTAR
Şu otuz üç pencereli Otuz Üçüncü Mektup, imanı olmayanı inşallah imana
getirir. İmanı zayıf olanın imanını kuvve tlendirir. İmanı kuvve tlenen ama
taklidî olanın imanını tahkikî yapar. İmanı tahkikî olanın imanını
enginleştirir. İmanı engin olanı da bütün hakiki kemâl vasıflarının kaynağı
ve esası olan marifetullahta yüks eltir; ona daha nuranî, daha parlak
manzaraları açar. İşte bunun için, “Bir pencere bana yeter.” diyemezsin.
Çünkü sana bir kanaat geldiyse ve aklın hissesini aldıysa, kalbin ve ruhun
da hissesini ister. Hatta hayal de o nurdan hissesini isteyecek. Bu yüzden
her bir pencerenin ayrı ayrı faydaları vardır.
Mirac Risalesi’nde asıl muhatap mümindi; dinsiz inkârcı ikinci derecede
dinleme makamındaydı. Bu risalede ise muhatap inkârcıdır; dinleme
makamında olan mümindir. Bunu düşünüp öylece bakmalı. Fakat maalesef
mühim bir sebepten dolayı şu mektup gayet süratle yazıldığından ve hatta
müsvedde halinde kaldığından, elbette bana ait ifade tarzında karışıklık ve
kusurlar olacaktır. Kardeşlerimden müsamaha nazarıyla bakmalarını,
ellerinden gelirse tashih etmelerini ve mağfiretim için dua larını isterim.
1796وٰىَٰ َِ اََ اَْ ، وَاََْمُ 1795َ اُْٰىَمُ َٰ َِ اَاَ
1795 “Kurtuluş ve selamet, hidayete uyanlaradır.” (Tâhâ sûresi, 20/47)
1796 Azarlama, kınama da nefsine tâbi olanlaradır.
1797ََُْ اَُِْ اَِْ َََْۘ إَِ أَِْ ََۤ إِ ََََُْ َ ع
1797 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
1798َََِِْ۪ وََْ اٰمََِ وََٰ اِٰ۪ وَُْ رًََْ َِْلمْ َٰ َْ أَرَْاَُّٰ َ وََ
1798 Allahım, âlemlere rahmet olarak gönderdiği zâta, onun âline ve ashabına salât ve salâm eyle,
âmin...
Lemaât
1799وْمِ وََِلِ اِِِْْ َِْ َِلِ ا
1799 “Ramazan ve Bayram hilâli arasından (ramazan esintileri)”
ÇEKİRDEKLER VE ÇİÇEKLERİ
Risale-i Nur Talebelerine 
Küçük Bir Mesnevî ve İmana Dair Bir Divan
Müellifi: 
Bediüzzaman Sai d Nursî
TEMBİH
Lemaât adlı bu eserin başka divanlar gibi bir iki konu üzerinde
gitmemesinin sebebi, müellifin eski eserlerinden Hakikat
Çekirdekleri’ndeki kısacık vecizeleri bir derece izah etmek için hem nesir
tarzında yazılmış hem de başka divanlardaki gibi hayallere, ölçüsüz
hissiyata girilmemiş olmasıdır. Baştan aşağı mantık ile Kur’an ve iman
hakikatleri hakkında, yanında bulunan yeğeni gibi bazı talebelerine verdiği
ilmî bir derstir, hatta bir iman ve Kur’an dersidir. Üstadımızın aşağıdaki
ifadesinde dediği gibi, nazma ve şiire hiç meyli bulunmadığına ve onlarla
meşgul olmadığına biz de şahidiz. Bu, 1800ا ََْهُ اَْوَمَ ayetindeki sırrın bir
numunesini gösteriyor.
1800 “Biz ona (Peygamber’e) şiir öğretmedik.” (Yâsîn sûresi, 36/69)
Bu eser birçok meşguliyet içinde, müellifin Dârü’l-Hikmet’teki vazifesi
sırasında, ramazanda, yirmi günde , her gün iki veya iki buçuk saat
çalışmak suretiyle manzum gibi yazılmıştır. Manzum bir sayfa yazmak on
sayfa nesir yazmak kadar zor olduğu halde, bu kadar kısa zamanda, birden,
çok dikkat etmeden, tashihsiz bir şekilde söylenmiş ve basılmıştır. Bizce
Risale-i Nur adına bir harikadır. Hiçbir manzum divan böyle yapmacıksız,
nesir gibi okuna bilir görünmüyor. Zaman gelecek, inşallah bu eser Risale-i
Nur talebelerinin bir çeşit mesnevisi olacak. Hem bu eser, ondan 10 sene
sonra yazılmaya başlanan ve 23 senede tamamlanan Risale-i Nur’un
mühim eczalarına gaybî bir işaret, müjdeli bir fihrist hükm ünde dir.
Risale-i Nur Talebelerinden
Sungur , Mehmed Feyzi, Hüsrev
İhtar
1801اََْْءُ َُو َِ ََِ
1801 “Kişi bilmediği şeyin düşmanıdır.” (Bkz. Ali İbni Ebî Talib, Nehcü’l-Belâğa s. 780)
kaidesince, nazım ve kafiye bilmediğimden onlara kıymet vermezdim.
İçeriği kafiyeye feda edip hakikatin suretini nazmın keyfine göre
değiştirmek hiç istemezdim. Şu kafiyesiz, nazımsız kitapta en yüce
hakikatlere hırpani bir elbise giydirdim.
Evvela: Daha iyisini bilmiyordum. Yalnızca mânâyı düşünüyor dum.
İkinci olarak: Cesedi elbiseye göre yontup rendeleyen şairlere tenkidimi
göstermek istedim.
Üçüncüsü: Ramazanda kalb ile beraber nefsi de hakikatlerle meşgul
etmek için böyle çocukça bir üslûp tercih edildi. Fakat ey okur! Ben hata
ettim, itiraf ediyorum. Sakın sen hataya düşme! Perişan üslûba bakıp o
yüce hakikatlere dikkat göstermeyerek hür metsizlik etme!..
İfade-i Meram
Ey okur! Şunu peşinen itiraf ederim ki: Yazıdaki ve nazımdaki
kabiliyetsizliğimden çok şikâyetçiyim. Hatta şimdi ismimi bile düzgün
yazamıyorum. Manzum ve vezinle ömrümde bir parça bile yazamamıştım.
Birdenbire zihnime, nazma karşı ısrarlı bir arzu geldi. Sahabelerin
gazvelerine dair Kürtçe Kavl-i Nevâlâ Sîsebân1802 adında bir destan vardı.
Ruhum  onun  ilahî tarzındaki tabiî nazmından hoşlanıyordu. Ben de
kendime mahsus bir surette onun nazım şeklini kullandım. Nazma benzer
bir nesir yazdım. Fakat vezin için katiyen zorlamaya, yapmacıklığa
girmedim. İsteyen, nazma benzerliğini düşünmeden onu zahmetsizce,
nesir gibi okuya bilir. Hem nesir olarak bakmalı ki, mânâ anlaşılsın. Her
kıtada mânâ bütünlüğü var. Kafiyelerin üstünde  durulmasın. Külah
püskülsüz, vezin kafiyesiz, nazım da kuralsız olabilir. Zannımca söz ve
nazım, sanat bakımından cazibeli olursa nazarı meşgul eder. Nazarı
mânâdan çevirmemek için nazmın kus urlu olması daha iyidir.
1802 Ashab-ı Kirâm’ın kahramanlıklarından bahseden dört yüz beyitlik uzun bir kasidedir. Zühd ve
takvasıyla tanınan Molla Ağa ez-Zibarî tarafından Kürtçe kaleme alınmıştır.
Bu eserimde üstadım Kur’an’dır. Kitabım hayattır. Muhatabım yine
nefsim... Sen ise ey okur, dinleyicisin. Dinleyicinin tenkide hakkı yoktur;
beğendiğini alır, beğenmediğine ilişmez. Bu eserim mübarek ramazanın
feyzi1803 HAŞİYE olduğunda n, ümit ederim ki, inşallah din kardeşlerimin kalbine
tesir eder de dilleri bana bir mağfiret duası bahşeder veya bir Fatiha okur .
1803 HAŞİYE Hatta tarihi ََنٍَ وَُِ ََِِْ رَمَُْ أَدَب çıkmıştır. Yani: “Ramazanın iki hilâlinden
doğmuş bir edep yıldızıdır.” (1337 eder.)
Ed-Daî1804
1804 Daî: Dua eden.
Yıkılmış bir mezarım ki, yığılmıştır içinde1805*
Said’den yetmiş dokuz ölü,1806* günahl arla birlikte âlâma.
1805 * Bu kıta, onun imzasıdır.
1806 * Cisim her sene iki defa yenilendiği için iki Said ölmüş demektir. Hem o sene Said yetmiş
dokuz senesindedir. Her bir sene bir Said ölmüş ve Said bu tarihe kadar yaşayacak demektir.
Sekseninci olmuştur o mezara bir mezar taşı.
Beraber ağlıyor1807* hüs ran-ı İslam’a.
1807 * Bu hali yirmi sene evvel hissikablelvuku ile, yani önceden sezerek hissetmiş.
Mezar taşımla, ölülerle dolu inleyen o m ezarımla
Yolcuyum ukbâdak i yarınıma.
Yakînim var ki: İstikbal semâvatı, zemin-i Asya
Beraber olur teslim, yed-i beyza-yı İslam’a.
Zira imanın bereketli sağ elidir
Verir emn ü e man1808 insanlığa...
1808 Emn ü Eman: Korkusuzluk ve emniyet hali.
ِِِْــــــِ ِّٰ اِْٰ احب
1809ِْ۪ أٍَََِْ وََٰ اِٰ۪ وََِ اََُِْْ َُُ وَاَمُ َٰ ََب اَََِْ، وَاَةاََُْْ ِِّٰ ر
1809 Âlemlerin Rabbi, Rahman ve Rahîm Allah’a, üzerimizdeki hadde hesaba gelmez lütufları
adedince hamd ü senâ.. bütün insanlığa rahmet ve kurtuluş vesilesi olarak gönderdiği habibi
Hazreti Muhammed’e (aleyhissalâtü vesselam), nezih aile fertlerine ve seçkin ashabına salât ü
selam olsun.
Tevhidin İki Büyük Delili
Şu kâinat tamamen muazzam bir delildir. Gaybın lisanı; şehadetle tesbih
eder, tevhidi ilan eder. Evet, tevhid-i Rahman’ı yüks ek bir sesle zikreder
ki:
Lâ İlahe İlla Hû...1810
1810 “O’ndan başka ilah yoktur.” (Âl-i İmran sûresi, 3/18, Tevbe sûresi, 9/129, Hûd sûresi, 11/14)
Bütün zerreleri, hücreleri, bütün erkânı ve âzâları zikreden birer lisandır, o
gür sesle beraber derler ki:
Lâ İlahe İlla Hû...
O dillerde çeşitlilik, o seslerde mertebeler var. Fakat bir noktada toplar
onun z ikri, onun s esi ki:
Lâ İlahe İlla Hû...
Bu bir insan-ı ekberdir,1811 yüks ek sesle zikreder; bütün kısımları, zerreleri,
duyul mayan sesleriyle, o yüks ek sesle beraber der ki:
1811 İnsan-ı ekber: İnsanın büyük bir misali.
Lâ İlahe İlla Hû...
Şu âlem zikir halkası içinde okuyor  aşrı, şu Kur’an onun güne şi. Bütün ruh
sahipleri tefekkür eder ki:
Lâ İlahe İlla Hû...
Bu şanlı, yüce Furkan, o tevhidi söyleyen burhan,1812 bütün ayetler sadık
birer lisan. Şuâlar berk-i iman.1813 Beraber derler ki:
1812 Burhan: Delil
1813 Berk-i iman: İmanın şimşeği.
Lâ İlahe İlla Hû...
Kulağını yapıştırsan şu Furkan’ın sinesine, derinden derine, açıkça
işitirsin semavî bir sedâ, der ki:
Lâ İlahe İlla Hû...
O sestir ki, gayet ulvî, nihayet derece ciddi, hakiki, pek samimi, hem
nihayetsiz munis,1814 ikna edici ve delillerle dona nmıştır. Tekrar tekrar der
ki:
1814 Munis: Cana yakın, sevimli.
Lâ İlahe İlla Hû...
Şu nurlu delilin altı yönü de şeffaf: Üstünde  nakışlı, çiçeklerle bezenmiş
mucizelik mührü. İçinde parlayan hidayet nuru der ki:
Lâ İlahe İlla Hû...
Evet, altında işlenmiş ince mantık ve delil, sağında aklı konuş turmak;
mürefref1815 her taraf, zihinler “Sadakte”1816 der ki:
1815 Mürefref: İnce, nazik kumaştan yapılmış.
1816 “Doğru söyledin.”
Lâ İlahe İlla Hû...
Sağ tarafında vicdanı şahit tutar. Önünde  hayrın güzelliği, hedefinde
saadet var. Onun a nahtarıdır her dem ki:
Lâ İlahe İlla Hû...
Önünde  ve arkasında dayanağı semavîdir: Doğrudan doğruya Allah’tan
gelen vahiy. Bu altı yön ı şık verir, burçlarında tecelli eder ki:
Lâ İlahe İlla Hû...
Evet, hırsız vesvese, vehimler ve yanıp sönen şüphe , ne haddi var ki o
dinsiz, girebilsin bu parıltılı köşke. Hem öyle parlar ki, surları olan sûreler
yüce, konuş an birer melektir her kelime:
Lâ İlahe İlla Hû...
Kur’an-ı Azîmüşşan nasıl bir tevhid denizidir... Bir tek damlası, misal için
yalnız İhlâs sûresi, sayısız işaretlerinden kısa bir tek işaret.
Her türlü şirki reddeder, hem de yedi tevhid mertebesini ispat eder; üçü
menfî, üçü müspet.
Şu altı cümlede birden:
Birinci cümle: 1817ُْ َُ delilsiz işarettir. Demek, umumi bir tayindir. O
tayinde taayyün1818 var ki,
1817 “De ki: O’dur.” (İhlâs sûresi, 112/1)
1818 Taayyün: Belirli kılma, belirli hale gelme.
Lâ Hüve İlla Hû...1819
1819 “O’ndan başka o yok.”
Şu görülen tevhide bir işarettir. Hakikati gören göz tevhidle kendinden
geçse der ki:
Lâ Meşhude  İlla Hû…1820
1820 “O’ndan başka meşhud yok.”
İkinci cümle: 1821دٌَُّٰ أَحَ dır, ulûhiyetin birliğini açıklar. Hakikat, hak lisanı
der ki:
1821 “Allah Mutlak Bir’dir.” (İhlâs sûresi, 112/1)
Lâ Mabude  İlla Hû...1822
1822 “O’ndan başka mabud yok.”
Üçüncü cümle: 1823َُّٰ اَُ dir. İki tevhid cevherine bir inci kabuğudur . İlk
incisi: Rubûbi yetin birliği. Evet, kâinattaki düzenin lisanı der ki:
1823 “Allah, Samed (Kendisi hiçbir şeye muhtaç olmayan, fakat ezelde ve ebedde her varlığın
Kendisine muhtaç olup sığındığı Zât)tır.” (İhlâs sûresi, 112/2)
Lâ Hâlıka İlla Hû...1824
1824 “O’ndan başka yaratıcı yok.”
İkinci inci: Kayyûm iyetteki birlik. Evet, kâinatta baştan başa, hem varlıkta
hem bekâda, bir yaratıcıya ihtiyacın lisanı der ki:
Lâ Kayyume İlla Hû...1825
1825 “O’ndan başka Kayyum (bizatihi var olup başkasına muhtaç olmayan ve her şeyin varlık ve
bekası kendisine muhtaç olan) yok.”
Dördüncü: 1826َْ َِْ dir. Onda Celâl’in birliği gizlidir; her türlü şirki
reddeder, küfrü keser atar şüphe siz.
1826 “Ne doğurdu…” (İhlâs sûresi, 112/3)
Yani değişen, çoğalan ya da kısımlara ayrılan elbette ne hâlık olabilir, ne
kayyum , ne de ilah...
O’nun doğm uş ve doğurmuş olduğunu iddia eden küfrü َْ reddeder, keser
atar. Şu şirk yüz ünde n insanlığın büyük kı smı yolunu ş aşırmıştır...
Ki ya İsa’nın (aleyhisselam) ya Üzeyr’in ya meleklerin veya akılların
O’nun e vladı olduğu ş irki yer buluyor insanlıkta zaman zaman...
Beşincisi: 1827وََْ َُْ Daimî bir tevhidin işareti şöyledir: Vacip, kadim ve
ezelî olmazsa ilah olamaz...
1827 “…ne de doğuruldu.” (İhlâs sûresi, 112/3)
Yani: Zaman bakımından sonradan olmuş veya maddeden doğmuş ise ya
da bir aslın parçası ise elbette olamaz şu kâinata dayanak...
Sebeplere, yıldızlara, putlara, tabiata tapmak şirkin birer türüdür; birer
dalâlet kuyus u...
Altıncı: 1828ُنْوََْ َ Kuşatıcı bir tevhiddir. Ne Zât’ında eşi, ne icraatında
ortağı, ne sıfatlarında benzeri bulunduğu ha kikati, َْ kelimesine bakar...
1828 “(O’na denk, O’nunla kıyaslanabilecek) hiçbir şey yoktur.” (İhlâs sûresi, 112/4)
Şu altı cümle mânen birbirinin hem neticesi hem delilidir. Silsile
halindedir deliller, bağlıdır neticeler, şu sûrede karargâh...
Demek İhlâs sûresinde kendi miktarı ölçüsünde , silsile halinde birbirine
bağlı otuz sûre saklıdır; bu s ûre onlara sehergâh...
1829َُُّْٰ اََْْ إِ َ يَ
1829 Hiç kimse gaybı bilemez, gaybı yalnız Allah bilir.
Sebeplerin Tesiri Sırf Görünüştedir
İzzet ve büyükl ük ister ki: Tabiî sebepler kudret eline perde olsun aklın
nazarında.
Tevhid ve celâl ister ki: Tabiî sebepler, hakiki tesirden elini çeksin1830 HAŞİYE
kudret eserinde.
1830 HAŞİYE Hakiki tesirden elini çeksin icada karışmasın demektir.
Varlık, Cismanî Âlemle Sınırlı Değil
Varlığın hadde hesaba gelmez çeşitli tabakaları, gördüklerimizden ibaret
olamaz, sıkışamaz şu gör ünen âleme.
Cismanî âlem dantelalı bir perde gibidir ışık saçan gayb âlemleri üzerinde.
Kudret Kalemindeki Birlik, Tevhidi İlan Eder
Kusursuz bir sanat eseri, fıtratın her köşesinde açıkça reddeder sebeplerin
yaratıcılığını.
Kalem ucuyla işlenmiş nakışlar ve kudret, yaratılışın her noktasında ister
istemez reddeder vasıtaların varlığını.
Bir Şey, Her Şeysiz Var Olamaz
Kâinatta baştan başa dayanışma sırrı saklı, her yerdedir. Her tarafta
varlıklar birbirinin ihtiyacına cevap verir, yardımına yetişir.
Yalnız âleme hükm eden bir kudrettir ki, zerreyi her şeyiyle yaratıp
yerleştirir.
Âlem kitabının her satırı, her harfi canlıdır; ihtiyaç sevk eder, tanıştırır.
Nereden gelirse gelsin ihtiyaç nidasına “lebbeyk”1831 diyendir, tevhid sırrı
namına etrafı görüştürür.
1831 “Buyrunuz, emredersiniz.”
Her canlı harfin her bir cümleye bakan birer yüzü, birer gözü vardır.
Güneşin Hareketi Çekim Kuvveti İçindir, 
Çekim Kuvveti Güneş Sisteminin İstikrarı İçindir
Güneş meyve veren bir ağaçtır, silkinir ki düşmesin çekimine kapılmış
olan seyyar yemişleri.
Eğer sükût ettiği gibi hem dursa, çekim kanunu bozulur, ağlar fezâda
muntazam meczupları.
Küçük Şeyler Büyük Şeylerle Bağlıdır
Sivrisineğin gözünü yaratandır ki, mutlaka güne şi ve Samanyolu’nu da O
yaratmıştır.
Pirenin midesini tanzim edendir ki, mutlaka güne ş sistemini de O tanzim
etmiştir.
Göze görme kabiliyetini, mideye açlık hissini yerleştirendir ki, mutlaka
göklerin göz üne de ışık sürmesi çekmiş, yeryüzüne gıda sofrası sermiştir.
Kâinatın Düzeninde Büyük Bir İ’caz1832 Var
1832 İ’caz: Mucize olma, benzerinin yapılması mümkün olmadığı için herkesi şaşırtıp aciz
bırakma. Mucize derecesinde benzersiz söz.
Gör ki kâinatın telifinde bir i’caz var. Farz-ı muhal eğer bütün tabiî
sebepler
Olsa muktedir birer fâil-i muhtar.1833 O i’caz karşısında sonsuz acz ve
itaatle secde eder ve derler:
1833 Fâil-i muhtar: İstediğini yapmakta serbest olan.
1834ُو اََْلَِ اَُِْ اَْزَِ ذَ َِ رََ أََََُْْ َ ُْرَةس
1834 Seni her türlü noksan sıfattan tenzih ederiz. Ey Rabbimiz! Bizde hiçbir güç ve kudret yok. Sen
ise ezelî kudret, yücelik ve ikram sahibisin.
İlahi Kudret Karşısında Her Şey Eşittir
1835ٍََْ وَاَِةٍَ َُُْْ إِ َ َُُْْ وَ
1835 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ardından (ahirette) diriltmek de (O’nun için) ancak
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
Zâta ait bir kudrettir, ezelîdir; içine acz giremez.Onda mertebeler yoktur,
mâniler müdahale edemez.
İster küll, ister cüz nispet edilse fark göstermez.
Çünkü her şey bağlıdır her şeyle. Her şeyi yapamayan bir tek şeyi de
yapamaz.
Kâinatı Elinde Tutamayan , Zerreyi Yaratamaz
Dünya mızı, güne şi, yıldızları tespih gibi dizip kaldıracak,
Şu sınırsız fezânın başına ve sinesine takacak kadar kuvvetli bir ele sahip
olmayan,
Dünya da hiçbir şeyi yarattığını iddia edemez.
Bir Türe Hayat Vermek, Bir Ferde Hayat Vermek Gibidir
Ölümün rengine boya nmış bir şekilde kışın uyuya n bir sineğe hayat
vermek nasıl Allah’ın kudr etine ağır gelmez.
Şu dünya nın ölümü de, diriltilmesi de öyledir. Bütün canlılara hayat
vermek O’na zor gelmez.
Tabiat, İlahî Bir Sanattır
Tabiat tab eden değil, matbaadır. Nakkaş değil, bir nakıştır.
Değildir fâil, o bi r kabildir.1836 Değil kaynak, o bi r vasıtadır, tezgâhtır.
1836 Kabil: Kabul eden, mümkün olan.
Değildir nâzım, o nizamdır.
Değildir kudr et, o ka nundur .
İradî bir şeriattır, haricî bir hakikat değil.
Vicdan, Cezbesiyle Allah’ı Tanır
Vicdanda saklıdır bir incizab1837 ve cezbe. Daim olur incizab bir cazibin
cezbiyle.
1837 İncizab: Cezbedilme.
Kendinden geçer şuur sahipleri, eğer Zülcemâl görünse, daim şaşaalı ve
perdesiz tecelli etse
Bir Vâcibü’l Vücud’a, Celâl ve Cemâl sahibi bir Zât’a şu şuur sahibi
varlıkların fıtratı şehadet eder kesinlikle.
Bir şahidi incizab, bir şahidi o cezbe.
Fıtratın Şahitliği Doğrudur
Fıtratta yalan yokt ur, ne dediyse doğr udur. Çekirdeğin lisanı
Ve büyüm e meyli der: “Sümbüllenip meyve vereceğim...” Doğru çıkar
beyanı.
Yumurtanın içinde, derin derin söyler hayatın akışı
Ki “Ben piliç olacağım Allah izin verirse.” Doğru olur lisanı.
Bir avuç su, de mir bir gülle içinde niyet etse donm aya. Soğuk  zamanı
İçindeki genişleme meyli der: “Genişle, bana lâzım fazla yer.”
Amansız bir emir... M etin demir çalışır, onu ç ıkarmaz yalancı.
Belki onda ki doğr uluk, ka lbden gelen doğr uluk
O demiri parçalar. Bunların hepsi birer yaratılış kanunu, birer hükm -ü
Yezdanî,
Birer fıtrî şeriat, birer irade cilvesi. İlahî irade, âlemlerin idaresi…
Emirleri şunlardır: Birer birer meyletmek, birer birer itaat, birer emr-i
Rabbânî.
Vicdandaki tecelli aynen böyle bir cilvedir ki, incizab ve cezbe iki saf
canı.
İki parlak camdır, akseder onlarda Ebedî Cemâl ve nur-u imanî.
İnsanlık İçin Peygam berlik Zaruridir
Karıncaları reissiz, arıları kraliçesiz bırakmayan ezelî kudr et, elbette
İnsanı da şeriatsız, peygambersiz bırakmaz. Nizam-ı âlem sırrı böyle ister
elbette.
Melekler İçin Mirac, İnsanlar İçin Ayın Yarılması Mucizesi Gibidir
Miracın keramet yönüyl e melekler, gördüler elhak ki doğruluğu şüphe siz
kabul edilen bir nübüvve tte1838 muazzam bir velayet var.
1838 Nübüvvet: Nebilik, peygamberlik.
O parlak zât (aleyhissalatü vesselam), Burak’a binmiş, şimşek olmuş, ay
gibi nur âlemini de baştan başa görmüştür.
Nasıl ki 1839رُاَِْ اََْ şu şehadet âlemindeki insanlar için gözleriyle
gördükleri büyük bi r mucizedir;1840
1839 “Ve Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1)
1840 Bkz. el-Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye 1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-Merâm 1/356-357; el-Îcî,
Kitâbü’l-Mevâkıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd 5/17.
Mirac’dır ruhlar âleminin sakinlerine en büyük m ucize ki,
1841اَِۤي أَْٰى ayeti bunu bi ldirir.
1841 “Gece yürüten O Zât bütün noksanlıklardan münezzehtir.” (İsrâ sûresi, 17/1)
Kelime-i Şehadetin Delili İçindedir
Kelime-i şehadet; vardır iki kelâmı, birbirlerinin hem şahidi hem
delilidirler.
Birincisi, ikinciye ulaştıran, müessirden1842 esere bir delil... İkincisi, ilkine
götüren, ya ni eserden müessire bir delildir.
1842 Müessir: Eserin sahibi.
Hayat Bir Çeşit Vahdet Tecellisidir
Hayat bir vahdet nurudur. Şu kesret1843 âleminde tevhid eder tecelli. Evet,
vahdet cilvesi kılar kesreti bir ve yekta.1844
1843 Kesret: Çokluk.
1844 Yekta: Tek, eşsiz.
Hayat bir şeyi her şeye mâlik kılar. Hayatsız bir şey için yoktur cümle
eşya.
Ruh, Haricî Vücut Giydirilmiş Bir Kanundur
Ruh nuranî bir kanundur , haricî vücut giymiş bir nizamdır,1845 şuuru başına
takmış...
1845 "Bir de sana ruh hakkında soru sorarlar. De ki: Ruh Rabbimin emrindendir, O'nun bileceği
işlerdendir. Size bu konuda sadece az bir ilim verilmiştir." (İsrâ sûresi, 17/85)
Bu mevcut ruh ve  şu makul kanun ol muş iki kardeş, iki yoldaş.
Sabit ve daimî fıtrî kanunlar gibi, ruh da hem emir âleminden hem irade
sıfatından gelir.
Kudret, hissedilen bir vücut giydirir, şuuru başına takar, akıcı ve latif bir
varlığı o cevhere inci kabuğu ya par.
Eğer varlık türlerindeki kanunlara Hâlık’ın kudreti haricî vücut giydirse
her biri bir ruh ol ur.
Eğer ruh vüc udu ç ıkarsa, başından şuuru atsa yine daimî bir kanun ol ur.
Hayatsız Varlık, Yokluk Gibidir
Işık ve hayat, mevcudatın birer kâşifidir. Bak, hayat nuru olmazsa varlık,
yokluk rengine boya nır; belki yokl uk gi bidir.
Evet, garip ve yetimdir hayatsız olan, ay bile olsa...
Hayat Sayesinde Karınca Küreden Büyük Olur
Eğer karıncayı varlık terazisinde tartsan, onda ki kâinat şu yerküremize
sığmaz.
Bence dünya  canlıdır, başkalarınca ölü olan şu küreyi getirip koys an
Karıncanın karşısına, onun ş uurlu başının yarısı bile olamaz.
Hıristiyanlık İslamiyet’e Teslim Olacak
Hıristiyanlık ya sönecek ya da arınıp saflaşacak. İslam’a teslim olup terk-i
silah edecek.
Defalarca yırtıldı, Protestanlığa kadar geldi, onda  da bulamadı kendisini
iyileştirecek.
Perde yine yırtıldı, mutlak sapkınlığa düştü. Fakat bir kısmı az yaklaştı
tevhide ki, onda  kurtuluşa erecek.
Hazırlanıyor şimdiden,1846 HAŞİYE yırtılmaya başlıyor. Sönmezse saflaşıp
İslam’a mal olacak.
1846 HAŞİYE Dehşetli Birinci Dünya Savaşı neticesinde meydana gelen vaziyete işaret eder. Belki,
İkinci Dünya Savaşı’nı haber verir.
Bu büyük bir sırdır, ona işaret olarak Resûllerin Fahri demiştir ki: “İsa,
şeriatım ile amel edip üm metimden olacak.”
Dolaylı Nazar, Muhali Mümkün Görür
Meşhur hikâyedir: Bayram hilâline bakıyordu büyük bi r cemaat. Kimse bir
şey gör medi.
Bir pîr-i fâni, “Gördüm” diye yemin etti. Halbuki gördüğü, kirpiğinin
bükül müş beyaz bir kılı idi.
O kıl oldu onun hilâli. O kavisli kıl nerede, ayın hilâli nerede? Eğer
anladınsa şu işareti:
Zerrelerdeki hareketler aklının kirpiği olmuş, ışığa perde olan birer kıl kör
etmiş maddi gözünü.
Cümle mevcudâtın yaratıcısını göremez, düş er sapkınlığa.
O hareketler nerede, nizam veren Zât nerede kâinata!
Bütün bunl arı zerrelerin hareketine mal etmek, muhal içinde muhaldir!..
Kur’an Ayna İster, Vekil İstemez
Ümmetin çoğuna  ve avam tabakaya delilden ziyade kaynaktaki kutsiyet
itaat şevki verir, onları sevk eder teslimiyete.
Şeriatın yüzde doks anı; doğruluğuna  şüphe bulunmayan şer’i esaslar ve
dinin zaruri emirleri birer elmas sütundur .
İçtihada ait, ihtilaflı, esasa dair olmayan fer’i meseleler ancak yüzde
ondur . Doksan elmas sütunu, on a ltının sahibi
Kesesine koya maz, kendine ait kılamaz. Elmasların madeni Kur’an ve
hadistir. Onun m alı; oradan her zaman istemeli.
Kitaplar, içtihatlar Kur’an’ın aynası yahut ona dürbün olmalı. Gölge, vekil
istemez beyanı mucize o Güneş.
Bâtılı Kabul Eden, Ona Hak Nazarıyla Bakar
İnsanın fıtratı mükerrem1847 olduğunda n, hakkı iradesiyle arıyor. Bazen
gelir eline, bâtılı hak zanneder, koynunda  saklar.
1847 Mükerrem: Kerim, muhterem, hürmete lâyık.
Hakikati ararken iradesi dışında sapkınlığa düşer; onu hakikat zanneder,
aklına koya r.
Kudretin Aynası Çoktur
Kudret-i Zülcelâl’in pek çoktur aynası. Her biri ötekinden daha şeffaf ve
latif pencereler açıyor bir misal âlemine.
Sudan havaya kadar, havadan ta esîr maddesine, esîrden misal âlemine,
misalden ruhlara, ruhlardan zamana, zamandan hayale,
Hayalden fikre kadar muhtelif aynalar; daima temsil eder akıp giden
icraatı. Kulağınla nazar et hava aynasına: Bir kelime, olur milyonlarca
kelime!
Hayret verici şekilde çoğaltır o kudr et kalemi, şu tenasül1848 sırrı...
1848 Tenasül: Neslin devamı.
Temessül1849 Çeşit Çeşittir
1849 Temessül: Görünmek, surete bürünmek.
Aynada temessül, dört surette olur: Ya yalnız hüviyet; ya onunl a beraber
hususiyet; ya hem hüviyet hem tecellisiyle mahiyet; ya da mahiyet ve
hüviyet.
Misal istersen işte insan ve güneş, melekler ve kelimeler. Yoğun, katı
şeylerin timsalleri, aynada hareketli birer ölüdür.
Nuranî bir ruhun, kendi aynasında timsalleri bağlı ve canlı olur; aynı
olmasa bile farklı da olmayıp
Yayılan birer nurdur. Eğer güneş canlı olsa sıcaklığı onun hayatı, ışığı
şuuru olurdu.. ş u hus usiyetlere sahiptir aynada timsali.
İşte budur  şu esrarın anahtarı: Cebrail hem Sidre’de,
Hem Dıhye suretinde Resûl-u Ekrem’in meclisinde, hem kimbilir kaç
yerde!..
Azrail bir anda Allah bilir kaç yerde, ruhları alıyor.
Hazreti Peygamber bir anda, hem evliyanın keşiflerinde hem sadık
rüyalarda ümmetine görünür,
Hem de haşirde şefaatiyle herkesle görüşür.
Velilerden abdal zâtlar pek çok ye rde aynı anda görünür.
Kabiliyetli Kişi, Müçtehit Olabilir Ama Şer’i Hüküm Veremez
İçtihadın şartlarına sahip her kabiliyetli kişi, kesin olmayan hüküm lerde
nefsi için içtihat eder. Kendisine lâzım olan şeyi başkalarına şart koşamaz.
Ümmeti davet edip şer’i hükü m veremez. Anlayışı şeriattan olur, ama
şeriat olamaz. Müçtehit olabilir, fakat şer’i hüküm  koya maz.
Çoğunl uğun i cmaı1850 şeriat mührünü gösterir. Bir fikre davette çoğunluğun
kabulü ilk şarttır.
1850 İcma: Fikir birliği, ittifak. Aynı çağda yaşayan İslam âlimlerinin bir meselede ittifak ederek
aynı görüşte birleşmeleri.
Yoksa davet bid’attır, reddedilir. Ağzına tıkılır, onda n bir daha çıkamaz...
Aklın Nuru Kalbden Gelir
Kalbi kararmış münevverler bu sözü bilmeliler: Kalbin ziyası1851 olmadan,
fikrin nur u olmaz münevver.1852
1851 Ziya: Işık.
1852 Münevver: Aydınlık.
O ikisi birleşmezse karanlıktır, onda n zulüm ve cehalet fışkırır. Nur
elbisesi giymiş aldatıcı bir karanlık.
Gözünde  bir gündüz  var, beyaz fakat karanlık… İçinde bir karartı var ki,
aydınlık bir gece.
O içinde bulunmazsa o yağ parçası göz olmaz, sen de bir şey göremezsin.
Görmeyen göz de para etmez.
Eğer aydınlık fikirlerde süveyda-yı kalb1853 olmazsa, zihnin terkibinde ilim
ve basiret olmaz. Kalbsiz akıl olamaz.
1853 Süveyda-yı kalb: Kalbde bulunan siyah nokta.
Zihinde İlmin Mertebeleri Çeşitlidir, Birbiriyle Karıştırılır
Zihinde mertebeler var; karıştırılan, hüküm leri muhtelif. Önce tahayyül
olur, sonra tasavvur gelir,
Sonra akletme, sonra tasdik, sonra izan, sonra taraftarlık, sonra da inanç
gelir.
İnanç başka, taraftarlık başkadır. Her birinden bir hal ortaya çıkar: Sağlam
duruş inançtan,
Taassup taraftarlıktan, itaat izandan… Tasdikten taraftarlık, akıl
yürütürken tarafsız, nasipsiz tasavvurdan.
Tahayyülde safsata doğa r, diğerleriyle tamamlanmazsa eğer…
Bâtıl şeyleri güzel tasvir etmek, her dem saf olan zihinleri yaralar ve
saptırır.
Hazmedilmeyen İlim Telkin Edilmemeli
Hakiki âlim olan mürşit koyun gi bidir, kuş  değil. Hasbî verir ilmini.
Koyun ve rir kuzusuna hazmedilmiş saf sütünü.
Kuş ise verir yavrusuna tükürükle karışık kus muğunu.
Tahrip Kolaydır; Zayıf, Tahripçi Olur
Parçaların varlığı, bütünün var olması için şarttır. Yokluk ise sadece bir
kısmın yokl uğuyl a mümkündür ; tahrip kol ay olur.
Bunda ndır ki: Aciz adam, müspet bir işi netice veren sebebe hiç yanaşmaz.
Menfice hareket eden, da ima tahripçi olur.
Kuvvet Hakka Hizmetkâr Olmalı
Hikmetteki düsturlar, hüküm etteki nizamlar, haktaki kanunlar, kuvve tteki
kaideler birbirine dayanmazsa, destek vermezse
Halkın çoğunda  ne netice verir ne de tesirli olur. Şeriatın şeairi1854 ihmal
edilmiş ve âtıl kalır. İnsanlara ait işlerde dayanılan ve güve nilen bir esas
olmaz.
1854 Şeair: Sembol, nişan, alâmetler.
Bazen Bir Şey Zıddını İçerir
Zaman olur ki, bir şey zıddını saklar. Siyaset dilinde söz, mânânın
zıddıdır.
Adalet külahını1855 HAŞİYE zulüm başına geçirmiş.
1855 HAŞİYE Bu devri önceden görmüş gibi bahseder.
Hamiyet elbisesini, hıyanet ucuz giymiş.
Cihad ve gazaya isyan ismi takılmış.
Hayvanî arzuların esiri olmaya, şeytanın zorbalığına hürriyet denilmiş.
Zıtlar birbirine emsal olmuş, suretler birbirinin yerine geçmiş,
İsimlerde tezat var, makamlar yer değiştirmiş.
Menfaati Esas Tutan Siyaset Canavar dır
Çarkı menfaat üzere kurulmuş bugünkü siyaset yırtıcı ve canavar.
Aç olan canavara sevgi beslersen merhametini değil, iştahını açar.
Sonra döne r, gelir; tırnağının ve dişinin kirasını senden sorar.
Duyguları Sınırlanmadığından İnsanın Cinayeti Büyük Olur
Hayvanın tersine, insandaki duygul ar fıtraten sınırlanmamıştır. Ondan
çıkan hayır ve şer, sonsuza dek gider.
Ondaki bencillik, bunda n çıkan kibir, gurur ve inat birleşse öyle bir güna h
olur ki,1856 HAŞİYE beşer şimdiye kadar ona isim bulamamıştır.
1856 HAŞİYE Bunda da gaybî bir işaret var.
Bu, cehennemin lüzumuna delil olduğu gibi, cezası da yalnız cehennem
olabilir.
Mesela bir adam, tek yalan sözünü doğru göstermek için İslam’ın
felâketini kalben arzu eder.
Şu zaman da gösterdi ki: Cehennem lüzumsuz değil, cennet ucuz değildir.
Bazen Hayır, Şerre Vasıta Olur
Havas tabakadaki meziyetler hakikatte sebeptir tevazu ve mahviyete.
Maalesef sebep olmuş tahakküm e
Ve kibirlenmeye. Fakirlerdeki acz, avam tabakadaki fakr aslında sebeptir
ihsan ve merhamete.
Fakat maalesef çekilmiştir şimdi zillet ve esarete. Bir şeyde ortaya çıkan
şey güz ellik ve şeref ise
O şey havas tabakaya ve idarecilere peşkeş çekilir. Ondan doğa n
kötülükler ve şer ise fertlere ve avam tabakaya taksim edilir.
Galip aşirette hâsıl olan, şeref ise: “Hasan Ağa, aferin!”
Hâsıl olan şer ise fertlere olur nefrin.1857
1857 Nefrin: Lanet, beddua.
Beşerde şerr-i hazîn!..
Gaye-i Hayal Olmazsa, Benlik Kuvvetlenir
Bir gaye-i hayal olmazsa yahut unutkanlık basarsa veya unutmuş gibi
yapılırsa elbette zihinler enelere1858 döne r,
1858 Ene: Ben, benlik.
Etrafında gezerler. Ene kuvve tlenir, bazen sinirlenir.
Delinmez ki “biz” olsun. B enliğini sevenler, başkasını sevemez.
İhtilâller, Zekâtın Ölümünden ve 
Faizin Yaşamasından Çıkmıştır
Bütün ihtilâllerin, bütün karışıklıkların ve fesatların aslı ve madeni;
rezilliklerin, köt ülüklerin, büt ün boz uk ha sletlerin
Kaynağı sadece iki sözdür.
Birincisi şudur: “Ben toksam başkaları açlıktan ölse de neme lâzım!”
İkincisi: “Rahatım için zahmet çek; sen çalış, ben yiyeyim. Benden
yemek, senden emek!”
Birinci cümledeki öldürücü zehrin kökünü kesecek, ona şifa verecek tek
bir deva vardır.
O da dinin emrettiği zekâttır ki, İslam’ın bir şartıdır. İkinci cümlede ise
bir zakkum  ağacı saklıdır. Onun kökünü kesecek olan, faizi haram
kılmaktır.
İnsanlık huzur ve barış istiyorsa, yaşamayı seviyorsa zekâtı yerleştirmeli,
faizi kaldırmalı.
İnsanlık Yaşamak İstiyorsa Her Çeşit Faizi Öldürmeli
Havas ile avam tabaka arasındaki bağ kopm uştur. Aşağıdan fırlıyor
İhtilâl sedâsı, intikam çığlıkları, kin ve haset iniltileri... Yukarıdan iniyor
Zulüm ve tahkir ateşi, kibrin ağırlığı, tahakküm ün şiddetli gürültüsü...
Aşağıdan çıkmalı
Sevgi, itaat ve hürmet. Fakat yukarıdan da merhamet ve ihsan, şefkat ve
terbiye
İnmeli... Beşer bunu i sterse sarılmalı zekâta, faizi kovm alı.
Kur’an’ın adaleti âlemin kapısında durup faize der ki: “Yasaktır! Hakkın
yok, dönm eli!”
Dinlemedi bu emri, insanlık bir sille yedi.1859 HAŞİYE Daha müthişini yemeden
bu emri dinlemeli.
1859 HAŞİYE Kuvvetli bir gaybî işarettir. Evet, insanlık dinlemedi, İkinci Dünya Savaşı ile bu dehşetli
silleyi de yedi.
İnsanlık Esirliği Parçaladığı Gibi 
Ücretli İşçiliği de Parçalayac aktır
Bir rüyada demiştim: Devletlerin ve milletlerin hafif savaşları, yerini
beşer tabakalarının şiddetli harbine terk ediyor.
Zira insanlık, eski devirlerde esirliği istemedi, kanıyla parçaladı. Şimdi
ücretli işçi olmuştur; onun yükünü ç ekiyor, onu da  parçalıyor.
İnsanlığın başı ihtiyar, beş devri var: Vahşet, bedevilik, kölelik, esaret,
şimdi de ücretli işçiliktir ki, başlamıştır geçiyor.
Gayrimeşru Yol, Maksadın Zıddına Gider
1860ا َِثُاََُِْ لَ büyük bir düsturdur: “Bir maksada gayrimeşru yoldan giden,
çoğu ke z maksadının zıddıyla ceza görür.”
1860 “Kâtil, (katlettiği şahsa) varis olamaz.” (Ebû Dâvûd, diyât 18; Tirmizî, ferâiz 17; İbni Mâce,
ferâiz 8, diyât 14; Dârimî, ferâiz 41; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/49)
Avrupa sevgisi, gayrimeşru muhabbet, taklit ve ülfet.
Sonunda  karşılığı: Sevgilinin gaddarca düşmanlığı, cinayet...
Mahrum güna hkâr ne kurtuluş bulur ne lezzet.
Cebriye ve Mutezile Düşüncelerinde 
Birer Hakikat Çekirdeği Bulunur
Ey hakikate talip olan! Geçmişteki musibetleri, gelecekteki güna hları ayrı
görür şeriat. Mâzi ve musibetler verilir kadere;
Söz alır Cebriye. Gelecek ve güna hlar verilir iradeye; söz alır Mutezile.
Mutezile ve Cebriye
Burada barışırlar: Şu bâtıl mezheplerde de birer hakikat çekirdeği bulunur,
mahsus mahalleri vardır. Bâtıl olan, onl arı umumileştirmektir.
Acz ve Ağlayıp Sızlanmak Çaresizlerin Kârıdır
Eğer istersen hayatı, çaresi bulunan şeyde acze yapışma.
Eğer istersen rahatı, çaresi bulunmayan şeyde ağlayıp sızlanmaya sarılma.
Bazen Küçük Bir Şey, Büyük Bir İş Yapar
Öyle haller olur ki, basit bir hareketle çıkılır ta a’lâ-yı illiyyîne...1861
1861 En yüksek mertebe.
Öyle haller olur ki, küç ük bi r hareketle düşülür esfel-i safilîne...1862
1862 En aşağı seviye.
Bazıları İçin Bir An, Bir Senedir
Bazı fıtratlar birdenbire parlar. Bir kısmı derece derece, yavaş yavaş
kalkar. İnsan tabiatı ikisine de benziyor.
Şartlara bakar, ona  göre değişir. Bazen derece derece gider. Bazen de barut
gibi zulmanî, birdenbire fışkırır,
Nuranî bir ateş olur. Bazen bir nazar, kömürü elmas eder. Bazen olur ki bir
temas, taşı iksir eder.
Peygamberin bir nazarı birdenbire dönüş türür cahil bir bedeviyi münevver
bir arife. Eğer ölçü istersen: İslam’dan önce Ömer, İslam’dan sonra
Ömer...
Birbiriyle kıyası: Biri çekirdek, biri ağaç... Birdenbire meyve verdi, o
nazar-ı Ahmedî, o hi mmet-i Peygamber...
Arap Yarımadasında kömürleşmiş fıtratları dönüş türdü elmasa...
Birdenbire, serâser...1863
1863 Serâser: Baştan başa.
Barut gibi ahlâkı parlattı, oldular birer nur-u münevver.
Yalan, Bir Kâfir Sözüdür
Bir dirhem doğru, yakar milyonlarca yalanı. Bir hakikat dânesi, yıkar
hayal sarayını. Doğruluk büyük bi r esastır, bir cevher ki ışıltılı.
Yerini sükûta bırakır, eğer çıksa zararlı... Yalana hiç yer yoktur, olsa bile
faydalı. Her sözün doğr u olsun, her hükm ün ha k olmalı.
Fakat hakkın olamaz her doğr uyu konuş mak. Bunu i yi bilmeli.
1864 ا وَدَعْ َ َِرَُْ َ ََ hükm ünü düstur edinmeli.
1864 “Duru ve saf olanı al, karışık ve bulanık olanı bırak.” Bkz. Bkz. İbni Düreyd, el-İştikâk s. 146;
ez-Zemahşerî, Esâsü’l-Belâğa s. 703; ez-Zebîdî, Tâcü’l-Arûs 14/22 (k-d-r maddesi).
Güzel gör ve güzel bak ki güzel düşünesin. Güzel bil, güzel düşün; leziz
hayatı bulmalı.
Hayat içinde hayattır, hüs n-ü zanda emeli.
Su-i zan ve ümitsizlik saadeti tahrip eder, onlardır hayatın katili.
Misalî Bir Mecliste Şeriatla Bugünkü Medeniyetin, İlmin Dehası ile
Doğru Yola Götüren Şeriatın Kıyaslanmaları
Birinci Dünya  Savaşı’nda, ateşkesin başlarında, bir cuma gecesi sadık bir
rüyada, misal âleminde, büyük bi r mecliste bana sordular:
“Mağlubiyet sonrası İslam âleminde nasıl bir hal meydana gelecek?”
Bu asrın temsilcisi sıfatıyla konuş tum, onlar da dinlediler:
“Eski zamandan beri İslam istiklâlinin bekâsı ve Allah kelâmının
lâyıkınca duyur ulması için farz-ı kifaye olan cihadı, dinin o ge reğini
Üstlenerek tek vücut olup kendini İslam âlemine feda etmeye vazifeli,
hilafete bayraktar görmüş bu de vlet
Ve şu İslam milletinin başından geçen felâketler, getirecek elbet İslam
âlemine saadet ve hürriyet. Geçen musibet
İstikbalde olur telafi. Üç verip üç yüz kazanan hiç zarar etmez elbet.
Halini istikbalde değiştirir sahib-i himmet...
Zira şu musibet; hayatımızın mayası olan şefkat, kardeşlik ve İslam
dayanışmasını harikulâde kıldı; evet,
Kardeşliğin inkişafı, ihtizazların1865 hızlanması, tahrib-i medeniyet
1865 İhtizaz: Titreşim.
Şimdiki alçak medeniyetin sureti değişecek, sistemi bozulacak, ortaya
çıkacak o va kit İslamî medeniyet.
Müslümanlar iradeleriyle elbette önce girecekler. Kıyaslama istersen:
İslam medeniyeti ile şimdiki medeniyet
Esaslara dikkat et, eserlere nazar et. Şimdiki medeniyetin esasları
menfidir. Menfi olan beş esas ona temel ve kıymet.
Çark onl arla kurulur. İşte dayanak  noktası: Hakka bedel kuvve t.
Kuvve tinse gereğidir tecavüz ve taarruz, bunda n çıkar hıyanet.
Hedefi, fazilete bedel basit bir menfaattir. Menfaatin gereğidir birbirine
sıkıntı vermek ve düşmanlık, bunda n çıkar cinayet.
Onun hayat kanunu , yardımlaşmaya bedel mücadeledir. Mücadelenin
gereği: Çekişme ve itişip kakışma, bunda n çıkar sefalet.
Kavimler arasındaki esas bağı: Başkasının zararı pahasına uyanan
unsuriyet.1866 Başkalarını yutmakla beslenir, bulur kuvve t.
1866 Unsuriyet: Irkçılık.
Menfî milliyetçiliğin ve unsuriyetin gereğidir daima böyle müthiş
çarpışmalar, feci vuruşmalar, bunda n gelir helâket.
Beşincisi: Cezbedici arzulara hizmet, hevesleri cesaretlendirmek,
azdırmak, köt ü heves ve arzuları tatmin; bunda n çıkar sefahet.
O arzu ve heveslerin gereği şudur daima: İnsanı çirkin bir surete sokar,
ahlâkı değiştirir. Manevî sureti bozar, değişir insaniyet.
Şu medenilerin çoğunun içini dışa çevirsen görürsün: Başta maymunla
tilki, yılanla ayı, hınzır...1867 Ahlâkı olmuş suret.
1867 Hınzır: Domuz.
Gelir hayali karşına, postlarıyla tüyleri. İşte bunun la görünür meydandaki
eserleri. Zemindeki ölçülerin mizanıdır şeriat...
Şeriattaki rahmet, Kur’an’ın semâsındandır. Kur’an medeniyetinin esasları
müspettir. Beş müspet esas üzere döne r çark-ı saadet.
Dayanak  noktası, kuvve te bedel haktır. Hakkın daim gereğidir eşitlik ve
adalet. Bunda n çıkar selamet, yok ol ur şekavet.
Hedefinde menfaat yerine fazilet bulunur. Faziletin gereğidir yakınlık ve
muhabbet. Yok ol ur düşmanlık, bunda n doğa r saadet.
Hayattaki düsturu, mücadele ve kavga yerine yardımlaşmadır. O düsturun
gereğidir birlik ve dayanışma; hayat bulur cemaat.
Hizmetinin sureti, arzu ve hevesler yerine hidayete iletmektir. O hak yolun
gereğidir insana lâyık tarzda terakki ve bereket,
Ruha gerekli surette tenevvür1868 ve tekâmül. Kitlelerin birliğini de bozar
menfî milliyetçilik ve unsuriyet.
1868 Tenevvür: Nurlanma.
Onların yerine din bağını, vatan bağını, sınıf bağını, iman kardeşliğini
koya r. Şu bağın gereğidir samimi bir uhuvve t,1869
1869 Uhuvvet: Kardeşlik.
Umumi bir selamet. Dışarıdan saldırı gelse müdafaa eder. İşte şimdi
anladın, sırrı nedir ki küsmüş, almadı medeniyet.
Şimdiye kadar Müslümanlar iradeleriyle girmemişti bugünkü medeniyete,
onlara yaramamıştır, hem vurmuştur müthiş bir kayd-ı esaret.
Belki insanlığa deva iken zehir olmuş, yüzde seksenini atmış zahmet ve
sıkıntıya. Yüzde onu i çin olmuş yalancı bir saadet!
Diğer yüzde onunu ise ne rahat bırakmıştır ne rahatsız! Zalim bir azınlığın
olmuş gelen kâr-ı ticaret. Ama saadet odur  ki, herkese olsun saadet,
En azından çoğunl uğa kurtuluş sebebi olsun. İnsanlığa rahmettir nazil olan
şu Kur’an, ancak kabul ediyor tek tarz-ı medeniyet:
Herkesin ya da çoğunl uğun olsun saadet. Şimdiki tarzda hevesler serbest,
arzular hür olmuştur, hayvanî bir hürriyet...
Heves hükm eder, arzular ise zorbadır, zaruri olmayan ihtiyaçları zaruri
hükm üne geçirmiştir. Ortadan kalktı rahat...
Bedevilik devrinde bir insan dört şeye muhtaç iken, medeniyet devrinde
yüz şeye muhtaç, fakir… H elâl kazanç, masrafa etmemiştir kifayet.
İnsanı hile ve harama sevk etmiştir. Ahlâkın esasını bu noktadan
bozmuştur. Bir cemaate ve sınıfa vermiştir servet, haşmet.
Ferdi ahlâksız ve fakir kılmıştır. Bunun şahidi çoktur. İlk asırlardaki
vahşet
Ve cinayetlerin büt ününü, z ulüm ve hıyaneti şu pis medeniyet
Bir defada kustu. Midesi1870 HAŞİYE daha da bulanır. İslam âlemindeki mânidar
çekingenlik dikkat edilecek bir işaret.
1870 HAŞİYE Demek ki, daha dehşetli kusacak. Evet, iki dünya savaşı ile öyle kustu ki: Havanın,
denizin ve karanın yüzlerini bulandırdı, kanla lekeledi.
Kabulde muzdariptir, soğuk davranmıştır. Evet, Şeriat-ı Garra’daki ilahî
nur, mümtaz hususiyetidir: Müstağni hürriyet.
O hususiyettir, bırakmaz ki o hidayet nuru, şu medeniyetin ruhu olan
Roma dehası kendisine hükm etsin. Ondaki hidayet,
Bunda ki felsefe ile birleşmez, ona aşılanmaz ve tâbi olamaz. İslamiyet;
ruhunda  şefkat,
İmanın izzeti, beslediği şeriat. Kur’an-ı Mu’ciz-Beyan tutmuş yed-i
beyzasında1871 şeriatın hakikatlerini.
1871 Yed-i beyza: Beyaz, parlak el.
O parlak sağ elde birer asâ-yı Musa’dır. Aldatıcı medeniyet
İstikbalde edecek ona  secde-i hayret...
Şimdi şuna dikkat et: Eski Roma ve Yunan’ın iki dehası vardı; bir asıldan
ikizlerdi, biri hayalle karışık, biri maddeperestti.
Su içindeki yağ gibi, kaynaşamadılar. Zaman istedi, medeniyet çabaladı.
Hıristiyanlık da çalıştı ikisini birleştirmeye, hiçbiri başaramadı.
İkisi de bağımsızlığını tamamen korudu. Hatta o iki ruh, âdeta şimdi de
cesetleri değişmiş, Alman ve Fransız oldu.
Âdeta başlarından bir tür tenasüh geçmiş gibi. Ey misalî arkadaş! Zaman
böyle gösterdi. O ikiz dehalar reddetti
Birleşmenin gereklerini. Şimdi de barışmadılar. Gerçi onlar ikizdi, kardeş
ve arkadaştı, terakkide yoldaştı. Birbirleriyle dövüş üp
Hiç barışmadılar. Nasılsa aslı, madeni, kaynağı başka çeşit olmuştu.
Kur’an’ın nur u, şeriatın hidayete götüren yol u ve
Bugünkü medeniyetin ruhu olan Roma dehası birbiriyle nasıl barışır ve
birleşir...
O deha ile bu hidayet yolunun kaynakları ayrıdır: Hidayet gökten indi,
deha zeminden çıktı. Hidayet kalbde işler, aklı da işletir.
Deha akılda işler, kalbi ise karıştırır. Hidayet ruhu nurlandırır, tanelere
sümbül verdirir. Karanlık tabiat onunl a ışıklanır.
Kemâle erme kabiliyeti birdenbire yol alır, cismanî nefsi itaatkâr bir
hizmetkâr kılar. Melek yüzlü yapar himmetli insanı.
Deha ise önce nefse ve cisme bakar, tabiata girer, nefsi kendine tarla eder.
Nefsanî meyiller onunl a büyür .
Ruhu hi zmetkâr eder, taneleri kurur. Şeytanın simasını insanda gösterir.
Hidayet iki hayata da saadet verir. Hem dünya yı hem ahireti aydınlatır.
İnsanı yüks eltir.
Deccal gibi1872 HAŞİYE tek gözlü deha ise yalnızca bir yeri, bir hayatı anlar;
maddeperest olur ve dünya ya düşkündür . İnsanı bir canavar yapar.
1872 HAŞİYE Bunda da ince bir işaret var.
Evet, deha sağır tabiata tapar. Kör kuvve te boyun eğer. Fakat hidayet,
şuurlu sanatı tanır, hikmetli kudrete bakar. Deha zemine nankörlük perdesi
çeker. Hidayet, şükran nur unu s erper.
Bu sırdandır: Deha kör ve sağır, hidayet işitir ve görür. Dehanın nazarında
zemindeki nimetler sahipsiz ganimettir.
Minnetsiz gasp ve hırsızlıkla onları tabiattan kopa rmak canavarca bir his
verir. Hidayetin nazarında zeminin sinesine,
Kâinatın yüzüne serpilmiş nimetler rahmetin meyveleridir. Her nimetin
altında ihsan edici bir el görür, şükran ile öptürür.
Şunu da inkâr etmem: Medeniyette de pek çok güzellik var fakat onlar ne
Hıristiyanlığın malıdır, ne Avrupa’nın icadı, ne bu asrın sanatı…
Belki herkesin malıdır: Fikirlerin birikiminden, semavî emirlerden, fıtrî
ihtiyaçlardan, bilhassa Resûl-u Ekrem’in şeriatından ve İslamî inkılâptan
doğm uşlardır. Kimse onları sahiplenemez.”
O misalî meclisin reisi tekrar sordu: “Musibet olur her dem hıyanetin
neticesi, mükâfatın sebebi. Ey bu asrın adamı! Kader bir sille vurdu,
kazaya da çarptırdı.
Hangi fiillerinizle kaza ve kadere öyle fetva verdirdiniz ki, kaza-yı ilahî
musibetle hükm etti, sizleri hırpaladı?
Çoğunl uğun hatası daima sebep olur umumi musibete.” Dedim:
“İnsanlığın fikrî sapkınlığı, Nemrutça inadı,
Firavun gibi gururu şişti de şişti zeminde, erişti göklere. Hem dokundu
hassas yaratılış sırrına. Göklerden indirdi
Tufan, veba misali, şu savaşın zelzelesi gâvura yapıştırdı semavî bir
silleyi. Demek ki bu, büt ün insanlığın musibetiydi.
İnsanlığın hepsini içine aldı. Ortak bir sebebi; maddecilikten gelen fikrî
dalâletti, hayvanî hürriyet, kötü arzuların istibdadı...
Ondan hissemizin sebebi, İslam esaslarını ihmal ve terk etmemizdi. Zira
Hâlık Teâlâ yirmi dört saatten birini istedi.
Yalnızca bir saatlik beş vakit namazı bize yine bizim için emretti.
Tembellikle terk ettik, ga fletle ihmal ettik.
Şöyle ceza gördük ki: Beş sene, her gün yirmi dört saat daima talim ve
meşakkatle hareket ettirip koş turmakla bize bir nevi namaz kıldırdı.
Hem nefsimizden senede yalnızca bir ay oruç istedi. Nefsimize acıdık,
kefaret olarak beş sene zorla oruç tutturdu.
Kendi verdiği malın kırkta ya da onda  birini zekât olarak istedi. Cimrilikle
zulmettik, ha ram karıştırdık, irademizle vermedik.
O da bizden aldı birikmiş zekâtı, haramdan da kurtardı. Amel, cezanın
cinsidir. Ceza da amelin cinsinden. Salih am el ikidir:
Biri müspet ve iradî, diğeri menfî ve çaresizlik içinde zaruri. Bütün elem
ve musibetler, salih amellerdir, lâkin menfî ve zaruri. Hadis teselli verdi.1873
1873 İnsanlığın İftihar Tablosu (aleyhissalatu vesselam) şöyle buyuruyor: “Müminin her durumu hayırdır,
bu durum başka hiçbir kimse için sözkonusu değildir. Şöyle ki, onu sevindiren bir şey olsa
şükreder, onun için hayır olur. Ona herhangi bir zarar dokunsa sabreder onun hakkında yine
hayır olur.” (Müslim, zühd 64; Darimî, rikâk, 61; Müsned 4/332, 5/24)
Bu güna hkâr millet kanıyla abdest aldı. Fiilî bir tövbe  etti. Peşin mükâfatı:
Milletin beşte birini, dört milyonu
Velayet derecesine çıkardı, şehadet mertebesi ve gazilik verdi, güna hları
sildi.”
O yüce, misalî meclis bu s özü takdir etti.
Ben de birden uyandım, belki yakaza ile yeni yatmıştım. Bence insan
uyanıkken rüyadadır.
Rüya da bir nevi uyanıklık halidir. Orada asrın vekili, burada Said Nursî...
Cehalet, Mecazı Eline Alsa Hakikat Yapar
İlmin elinden cehaletin eline düşse mecaz, dönüş ür hakikate ve açar kapı
hurafelere.
Küçüklüğüm de ayın tutulduğunu görmüştüm. Sordum anneme, dedi:
“Yılan yut muştur.” Dedim: “Neden gör ünüyor ?”
Dedi ki: “Orada yılanlar böyle yarı şeffaf olur.” İşte böyle bir mecaz
hakikat zannedilmiş: Güneşin ve ayın yör ünge lerinin
Kesişme noktaları olan re’s ve zenebde1874 yeryüzünün  araya girmesiyle,
ilahî bir emirle tutulur ay.
1874 Baş ve kuyruk.
Varsayılan iki kavis, iki büyük yılan olarak anılmış, hayalî bir teşbih ile
isim, müsemma1875 olmuş.
1875 Müsemma: İsimlendirilen, ismin sahibi.
Mübalağa, G izli Kınamadır
Neyi vasfedersen olduğu gibi vasfet. Övgünün mübalağası bence gizli
kınamadır.
Cenâb-ı Hakk’ın ihsanından fazlası, ihsan değildir...
Şöhret Zalimdir
Şöhret bir zorbadır, sahibine mal eder başkasının malını.
Meşhur Nasreddin Hoca latifeleri içinde zekâtı –yani onda  biridir– onun
asıl malı...
Rüstem-i Sistanî’nin hayalî şanı gasp etti bir asır mefahir-i İranı.1876 Gasp
ile şişti o na mlı hayali..
1876 Mefahir: İftihar edilecek, övünülecek şeyler.
Hurafelere karıştı, attı insanlığı..
Din ile Hayatın Ayrılabilir Olduğunu Zannedenler 
Felâkete Yol Açar
Şu Jön Türk’ün hatası: Bilmedi ki, bizde din hayatın esası. Milleti ve
İslamiyet’i ayrı zannetti.
Medeniyeti devamlı, her şeyi kuşatacak vehmetti. Hayat saadetini onun
içinde görüyordu. Ş imdi zaman gös terdi ki,
Medeniyet sistemi1877 HAŞİYE bozuktu, zararlıydı; kesin tecrübeler bize bunu
gösterdi.
1877 HAŞİYE Tam gaybî bir işarettir. Sekerat halinde olan dinsiz, zalim medeniyete bakıyor.
Din hayatın hayatı, hem nuru hem esası. Dinin ihyası ile olur şu milletin
ihyası. İslam bunu a nladı...
Başka dinlerin aksine, dinimize sarılma derecesine bağlıdır milletin
yüks elmesi; ihmali nispetinde idi çöküşü. Bu tarihî bir hakikattir, onda n
unutulmuş görünür...
Ölüm, Zannedildiği Gibi Dehşetli Değil
Dalâlet evham verir, ölümü dehşetli gösterir. Ölüm, bir elbise ya da mekân
değiştirmedir. İnsan zindandan bos tana çıkar.
Kim hayatı isterse şehadet istemeli. Şehidin hayatına Kur’an işaret eder.1878
Sekeratı tatmamıştır hiçbir şehit; kendini
1878 Bkz. Bakara sûresi, 2/154; Âl-i İmran sûresi, 3/169.
Canlı bilir, görür. Fakat yeni hayatını daha nezih bul ur.
Ölmediğini zanneder. Ölülere nispeti, dikkat et şuna benzer:
İki adam, rüyada türlü lezzetlerin bulunduğu güzel bir bahçede gezerler.
Biri bunun r üya olduğunu bi lir, lezzet almaz.
Bu, ona huzur vermez, belki üzer. Öbürü zanneder ki uyanıktır; hakiki
lezzet alır, rüya onun i çin hakiki olur.
Rüya misalin gölgesi, misal ise berzahın gölgesi olmuştur. Bu yüzden
kanunları birbirine benzer.
Siyaset, Fikir Âleminde Bir Şeytandır; 
Ondan Allah’a Sığınılmalı
Bugünkü siyaset, çoğunl uğun rahatı için feda eder azınlığı. Belki zalim
azınlık, ke ndine kurban eder halkın çoğunl uğunu.
Kur’an’ın adaleti, tek bir masumun hayatını, kanını ne çoğunl uğa feda
eder ne bütün insanlığa...
1879ٍْلَ ًَْ َِِْ نََْ ََ ayeti iki büyük sırrı veriyor nazara. Biri: Tam adalet.
Bu büyük düs turu
1879 “Kim kâtil olmayan ve yeryüzünde fesat çıkarmayan bir kişiyi öldürürse (bütün insanları
öldürmüş gibi olur.)” (Mâide sûresi, 5/32)
Yani fert ile cemaati, bir şahıs ile insanlığı kudret nasıl bir görür; ilahî
adalet, ikisine bir bakar. Daimî bir kanun…
Bir tek şahıs, hakkını kendi feda eder. Fakat feda edilmez, bütün insanlığa
bile. Onun ha kkının iptali, kanının akıtılması,
İsmetinin yok olması bütün insanlığın hakkının iptaliyle ve ismetiyle
aynıdır. İkinci sırrı şudur : Bencil bir insan
Hırs ve hevesi için bir masumu öldürse, eğer elinden gelse, hevesine mâni
ise harap eder dünya yı, yok e der insanlığı.
Zaaf, Düşmanı Cesaretlendirir. Allah Kulunu Tecrübe Eder. Kul
Allah’ı Tecrübe Edemez.
Ey korkak ve zayıf! Korkun ve zaafın beyhude , hem senin aleyhinde; dış
tesirleri cesaretlendirir, kendine çeker.
Ey vesveseli, şüphe ci! Kesin bir fayda, var sayılan zararlar için feda
edilmez. Sana hareket lâzım, netice Allah’ındır,
İşine karışılmaz. Allah çeker kulunu imtihan meydanına. “Böyle yaparsan
eğer, böyl e yaparım ben” der.
Kul ise Allah’ı tecrübe edemez. “Rabbim muvaffak etsin, ben de bunu
işlerim” dese, haddini aşar.
İsa’ya demiş şeytan: “Madem her şeyi O yapar; kader birdir, değişmez.
Dağdan kendini at bakalım, sana ne yapar?”
İsa (aleyhisselam) demiş: “Ey mel’un! Kul edemez Rabbini tecrübe ve
imtihan!”
Beğendiğin Şeyde Aşırıya G itme
Bir derdin dermanı, başka bir şeye dert olur. Panzehiri zehir olur. Derman
haddi aşarsa dert getirir, öldürür.
İnadın Gözü, Meleği Şeytan Görür
İnadın işi budur : Şeytan yardım ederse birine, “melek” der, rahmet okut ur.
Öteki tarafında eğer meleği görse onu sureti değişmiş şeytan zanneder,
düşmanlık besler, lanet eder.
Doğruyu Bulduktan Sonra 
En Doğru İçin Anlaşmazlık Çıkarma
Ey hakikatin talibi, madem doğruda ittifak, en doğruda ihtilaftır. Bazen
doğru, en doğrudan daha doğrudur. Hem de olur güzel, en güzelden daha
güzel.
İslamiyet, Barış ve Huzurdur; 
İçeride Kavga ve  Husumet İstemez
Ey İslam âlemi! Hayatın birlik ve bütünlükte. Eğer birlik istersen
düsturun, “Sadece o doğrudur” yerine “O doğrudur” olmalı. “Sadece o
güzeldir” yerine “O en güzeldir” demelisin...
Her müslüman kendi meslek ve mezhebine demeli ki: “İşte bu haktır,
başkasına ilişmem. Başkaları güzelse, benimki en güz elidir.”
Şöyle dememeli: “Budur hak, başkaları bâtıldır” ya da “Yalnız benimki
güzel; başkaları yanlıştır, çirkindir.”
Kendi anlayışını zorla kabul ettirmek, nefsini sevmekten gelir, sonra
hastalık olur, kavga onda n çıkar. Dert ve dermanların
Çok olması haktır, doğru birden fazladır. İhtiyaç ve gıdaların çeşitlilik
göstermesi haktır, doğr u da çeşitlidir.
Kabiliyetlerin ve terbiyelerin çokluğu haktır, doğru da birden çoktur. Tek
bir madde, hem zehir hem panzehir olabilir.
İki mizaca göre esasa ait olmayan meselelerde hakikat sabit değil izafîdir,
birçok şeyden oluşur. Mükellef olan mizaçlar
Ona bir hisse verir, buna  göre tahakkuk ve terekküp eder,1880 her mezhebin
sahibi mühmel1881 mutlak hükm eder.
1880 Tahakkuk ve terekküp: Gerçekleşmek ve birbirine karışmak.
1881 Mühmel: Kendi haline bırakılmış.
Mezhebinin sınırı, tayinini mizacın meyline bırakır, mezhepte taassup onu
umumileştirmeye sebep olur.
Hem taraf tutmak sebep olur kavgaya. İslami yet’ten evvel insan
tabakalarındaki derin uçurumlar
Ve hayret verici uzaklık, aynı devirde birden fazla peygamber olmasını,
onların şeriatlarının farklılığını ve çeşitli mezhepleri gerektiriyordu.
İslamiyet bir inkılâp yaptı, insanlık yakınlaştı, şeriatlar birleşti, bir oldu
Peygamber.
Fakat seviye bir olmadı, farklı mezhepler kaldı. Tek bir terbiye kâfi
geldiği zaman birleşir mezhepler...
Zıtların Yaratılışında ve Bir Araya G elişinde Büyük Bir 
Hikmet Var. İlahî Kudretin Elinde Güneş ve Zerre Birdir.
Ey kalbi uyanık arkadaş! Zıtların bir araya gelmesinde kudretin tecellisi
var; lezzet içinde elem, hayır içinde şerri,
Güzellik içinde çirkinlik, fayda içinde zarar, nimet içinde ceza, nur içinde
ateş… B ilir misin nedir sırrı?
Nispî hakikatler yerleşsin. Bir şeyde çok şey olsun, vücut bulsun,
görünsün. H areket süratiyle bir nokt a bir hat olur.
Çevirmenin süratinden bir nur parıltısı, nuranî bir daire meydana gelir.
Nispî hakikatlerin vazifesi: Dünya da çekirdekler sümbül olur.
Kâinatın çamurudur, düzenin bağlarını ve nakışları teşkil eden. Ahirette bu
nispî emirler hakikat olur.
Sıcaklıktaki mertebeler, içine soğuğun ka rışmasına sebep olmuştur.
Güzellikteki dereceler çirkinliğin müdahalesi... Sebep, illet olur.
Işık karanlığa, lezzet eleme borçlu; sıhhat, hastalıksız olmaz. Cennet
olmazsa belki cehennem azap vermez. O da zemherisiz olmaz... Eğer
zemheri olmazsa, ateş de yakamaz.
O Hallak-ı Lemyezel, zıtların yaratılışında hikmetini gösterdi. Haşmeti
etti zuhur...
O Kadîr-i Lâyezal, zıtların buluşmasında iktidarını gösterdi. Büyükl üğü
zuhur etti. Madem o ilahî kudr et, Zât’ının gereği olur
Ve o Ezelî Zât’ın zaruri delilidir; onun zıddı olamaz, acz ona karışamaz,
onda  mertebeler bulunmaz, her şeye nispeti birdir, hiçbir şey ona ağır
gelmez.
O kudretin ışığına güne ş kandil olmuştur. Bu kandilin nuruna denizin yüz ü
ve şebnemlerin1882 gözleri aynadırlar.
1882 Şebnem: Çiğ.
Denizin geniş yüzünün  gösterdiği güne şi, alnının kırışıklığındaki damlalar
da gösterir, şebnemlerin küç ük göz leri yıldız gibi parlar.
Aynı hüviyet tutar; şebnem ve deniz bir olur güne şin nazarında, kudretin
benzeridir; şebnemin göz bebeği küçücük bi r güne ştir.
Şu muhteşem güne ş de küçücük bir şebnemdir; gözbebeği bir nurdur ki
kudret güne şinden gelir, o kudr ete ay olur.
Gökler bir denizdir; Rahman’ın bir rahmet esintisiyle alnının
kırışıklığında dalgalanan damlaları yıldızlar ve güne ştir.
Kudret tecelli etti, o damlalara nuranî parıltılar serpti. Her bir güne ş bir
damla, her bir yıldız bir şebnem, her bir parıltı bir timsal...
O tecellinin feyzinin küçücük bir aksidir o damla gibi güne ş. Parlatır
camını, o küç ücük cam inci gibi parlar.
O şebnem misali yıldız latif gözü içinde bir yer yapar parıltıya, parıltı bir
kandil, göz ü cam olur, lambası ışıldar.
Meziyetin Varsa Gizlilik Toprağında Kalsın 
ki Büyüyüp Gelişsin
Ey meşhur hususiyetlere sahip insan! Öne çıkıp zulmetme, eğer gizlilik
perdesi altında kalırsan kardeşlerine verirsin ihsan ve bereketi.
Her bir kardeşinin ardından senin çıkman, hem de onların sen olması
imkân ve ihtimali, her birine çeker nazar-ı hürmeti.
Eğer önde  görünmek isteyip perde altından çıksan, altında kerem
sahibiyken, perde önünde  zalim olursun. Güneş iken orada, burada gölge
edersin.
Kardeşlerini düşürürsün hürmet nazarından. Demek, şahsını öne çıkarmak
zalimce bir hususiyettir, sahih doğr u buys a, hem böyl e görürsün,
Nerede kaldı yalancı yapmacıklık ve riyayla, şöhretle şahsiyet kazanmak?
İşte büyük bi r sır ki ilahî hikmet, hem o en güz el nizam
Fevkalâde bir ferdi, kendi nevi içinde örterek perde çeker, bununl a kıymet
verdirir, hem de takdir edilir.
İşte sana misali: İnsan içinde veli, ömür içinde ecel, bırakılmış meçhul ve
mühmel. Cuma vaktinde gizlidir bir saat ki, kabul olur dua edersen.
Ramazana yayılmıştır Kadir gecesi, Esmâü’l Hüsna’da saklıdır ism-i âzam
iksiri. Bu misallerin haşmeti, hem de o en güzel sır
Müphe m bırakırken gösterir, gizlerken ispat eder. Mesela: Ecelin müphe m
bırakılmasında bir denge vardır, her dakika seni tutar ne vaziyet alırsan.
Ümit ve korku kefeleri, ukba  ve dünya  hizmeti ile bekâ kuruntusu ve ömür
lezzeti verir. Yirmi senelik sonu belirsiz bir ömür daha güzeldir,
Sonu belli bin senelik ömürden. Zira yarısı geçince âdeta her saatte bir
adım atarak darağacına gidersin.
Yaklaştıkça derece derece üzülmek de teselli vermez, sen de rahat
etmezsin...
Allah’ın Rahmetinden ve Gazabından 
Daha Fazla Hislenmek Hatadır
Allah’ın rahmetinden fazla rahmet, gazabından fazla gazap edilmez.
Öyleyse işi bırak o Âdil ve Rahîm’e. Fazla şefkat elemdir, fazla gazap
kınanmıştır...
İsraf, Haram Zevk ve Eğlencelerin; 
Onlar da Sefaletin Kapısıdır
Ey müsrif kardeşim! Beslenme noktasında bir iken iki lokma; bir lokma
bir kuruşa, diğeri on kur uşa.
Hem ağza girmeden hem boğa zdan geçtikten sonra eşit olurlar. Yalnız
ağızda, o da  birkaç saniye, zevk ve rir bir serseme.
Zevk bakımından bir fark bulunur, onu daima aldatır tat alma duyus u,
kapıcı ve müfettiştir hem bedene hem mideye.
Onun tesiri menfidir, müspet değil! Vazife yalnız kapıcıyı memnun etmek
midir? Zevk ve rirsin o s erseme.
Onu asıl vazifesinden şaşırtmak, tek bir kuruş yerine on bir kuruş vermek,
olur şeytanî bir hadise.
İsrafın en sefih, en hastalıklı çeşididir; heves etme bu işe...
Tat Alma Duyusu Telgrafçıdır, 
Onu Lezzetle Baştan Çıkarma1883 HAŞİYE
1883 HAŞİYE İktisat Risalesi’nin çekirdeğidir. Belki on sayfa olan İktisat Risalesi’ni daha yazılmadan
on satırda özetlemiş.
Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yeti, hikmet ve inayeti, ağızla ve burunla iki
merkez teşkil etmiş, içine bir hudut  karakolu hem
Muhbirleri de koym uş. Şu küçük âlemde damarları telefon, sinirleri
telgraf hükm üne geçirmiş. Koku a lma duyus u telefonu, he m
Telgraf olarak da tat alma duyus unu inayet memur etmiş. O Rezzak-ı
Hakiki, rızıkların üstüne koym uş rahmetten bir tarife; yiyecekler, renk
hem
Koku. İşte şu üç duyu, o Rezzak tarafından birer ilanname, birer
davetname, birer izinname, hem
Birer dellâldır ki muhtaç ve müşteriler hep onlarla cezbolur. Kendilerine
rızık ihsan edilen hayvanlara zevk, görme ve koku alma duyus u gibi birer
âlet vermiş. Hem
Yiyecekleri ziynetlerle süslemiş; nefsin heveslerine uyan gönül leri avutup
lâkayt kalanları heyecanlandırarak cezbetmiş. Ne vakit yiyecek girse hem
Ağza, birdenbire tat alma duyus u telgraf çeker bedenin her uzvuna. Koku
alma duyus u telefon gi bi haber verir gelen yiyeceğin türünü he m
Çeşidini de söyler. İhtiyaçları muhtelif, ayrı ayrı rızık verilmiş, ona göre
davranır, ona  da hazırlanır ya da ret cevabı gelir. Hem
Kapı dışarı atar, yüzüne de tükürür. İnayet tarafından madem buna
memurdur, zevki baştan çıkarma, hem
Lezzetlerle aldatma. Sonra o da unutur doğru arzunun ne olduğunu...
Yalancı bir arzu gelir başına çatar. Cezası hastalık hem
İlletler olur. Hakiki lezzet hakiki arzudan çıkar; doğru istek ve arzu doğru
bir ihtiyaçtan. Bu kâfi lezzette şah hem
Köle beraberdir. Hem aynıdır bir dinar ve bir dirhem… O lezzet ikisiyle
de elde edilir, eleme olur merhem.
Tıpkı Niyet Gibi, Bakış Tarzı da Âdeti İbadete Çevirir
Şu noktaya dikkat et: Nasıl niyetle mubah olur âdet ve ibadetler... Öyle,
bakış tarzıyla müspet ilimler olur marifet-i ilahî...
Tetkik dahi tefekkür, yani eğer Yaratıcısını bildiren mânâsıyla sanat
noktasında “Ne güzeldir” yerine “Ne güzel yapmış Sâni, nasıl yapmış o
güzelliği”
Diyerek baksan kâinata, Nakkaş-ı Ezel’in nakşı, nizam ve hikmetinin ve
kâinatın iradeyle, sağlam bir şekilde yaratılmış olmasının parıltısı,
aydınlatır şüphe leri.
Müspet ilimler döne r ilahî marifete. Eğer sırf kendine bakan yönüyl e,
tabiat nokt asından, “Zâtında nasıl olmuş?” diyerek seyretsen âlemi,
İlim dairesi cehalet dairesi olur. Biçare hakikatleri kıymetsiz eller
kıymetten düş ürür. Çoktur bunun ş ahidi...
Böyle Bir Zamanda Refah İçinde Yaşamaya Ş er’i İzin 
Olması Bizi İrademizde Serbest Bırakmaz
Lezzetler çağırdıkça “Sanki yedim” demeli. “Sanki yedim” sözünü düstur
edinen, bir mescidi yemedi.1884 HAŞİYE
1884 HAŞİYE İstanbul'da “Sanki Yedim” adında bir mescit var. “Sanki yedim” diyen bir adam,
hevesinden kurtardığı paralarla bina etmiş.
Eskiden mesela, İslam âleminin çoğu aç değildi. Bolluk içinde yaşama
tercihi bir derece vardı.
Şimdi ise çoğu a çlığa düştü, her lezzeti tatmaya şer’i izin kalmadı.
İnsanlığın büyü k kısmının ve masum çoğunl uğun maişeti basittir. Basitçe
beslenip onl ara tâbi olmak
Bin kere tercih edilir, müsrif azınlığa ya da bir kısım sefihe benzemeye,
beslenmek ve rahat ve bolluk içinde olmak nokt asında...
Zaman Olur ki, Nimetin Yokluğu Nimettir
Hafıza bir nimettir. Fakat ahlâksız bir adam için musibet zamanında
unutkanlık ona  tercih edilir.
Unutmak da bir nimettir. Yalnız bir günün elemini çektirir, birikmiş
elemleri unut turur.
Her Musibetin Bir Nimet Yönü Var
Ey musibetzede! Musibetin içinde bir nimet saklıdır. Dikkat et de onu gör.
Nasıl her şeyde
Bir sıcaklık derecesi, her musibette bir nimet derecesi vardır. Daha büyüğü
düşün. K üçükteki nimetin
Derecesini görerek Allah’a çok şükret. Büyük görüp ürkersen, “of of”
deyip üflersen o da  aksine şişer.
Şişer de dehşetlenir. Eğer merak da edersen bir iken ikileşir. Kalbde olan
misali, döne r hakikat olur;
Hakikatten ders alır. Sonra döne r, başlar, kalbini tokatlar...
Büyük Görünme, Küçülürsün
Ey benliği asi, kafası kibirli! Şu ölçüyü bilmeli: Her insan için elbet
toplum hayatında
Görmek ve görünmek için mertebe denilen bir pencere var.
Eğer o pencere, insanın kamet-i kıymetinden1885 yüks ekse kibirle uzamaya
çalışacak. Eğer kamet-i himmetinden1886 alçaksa tevazu ile eğilecek.
1885 Kamet-i kıymet: Kıymetin derecesi, boy pos.
1886 Kamet-i himmet: Himmetin derecesi.
Kâmillerde, büyükl üğü gösterir küçüklük. Nâkıslarda,1887 küçüklüğün
ölçüsüdür büyükl ük...
1887 Nâkıs: Eksik, kusurlu.
Hasletlerin Yeri Değişirse Mahiyetleri de Değişir
Bir haslet; yer ayrı, sima bir. Kâh dev kâh melek, kâh salih kâh talih;
misali şunlardır:
Zayıfın kuvve tliye karşı izzet-i nefsi sayılan bir sıfat eğer kuvve tlide
olursa kibirlenmek ve gururdur.
Kuvve tlinin zayıfa karşı tevazuu sayılan bir sıfat eğer zayıfta olursa
alçalma ve riyadır.
Bir idarecinin makamındaki ciddiyeti vakardır, mahviyeti zillettir.
Evinde ise mahviyeti tevazu, ciddiyeti kibirdir.
Tek başına olsa bir zât, müsamahası hamiyettir. Fedakârlığı bir haslet, bir
salih ameldir.
Fakat bir topluluk içinde, başkalarına karşı sorumluysa müsamahası
hıyanettir. Fedakârlığı faydasız bir sıfat ve ameldir.
Bir işe hazırlanırken tevekkül, tembelliktir. Neticenin ortaya çıkması
noktasında işleri Allah’a bırakmak, şer’i tevekküldür.
Çalışmanın semeresine, kısmetine rıza ise övülmüş bir kanaattir, çalışma
meyline kuvve t verir.
Mevcut mal ile yetinmek makbul kanaat değil, belki gayretsizliktir.
Misaller daha çoktur.
Kur’an mutlak bir şekilde zikreder salih işleri ve takvayı. Müphe m
bırakarak işaret eder makamların tesirine. Îcazı etraflıca izahtır. Sükûtu
geniş sözdür.
“Hak Yücedir” Bizzat, Âkıbet Murattır
Ey arkadaş! Bir zaman biri sordu: “Madem ‘Hak yücedir’ hadisi haktır.
Neden kâfir Müslümana, kuvve t hakka üstündür ?”
Dedim: Dört nokt aya bak! Bu müşkül de hallolur. Birinci nokta şudur: Her
hakkın her vesilesinin hak olması şart değildir.
Aynen öyl e de, her bâtılın her vesilesinin bâtıl olması lâzım değil. Neticesi
şu çıkar: Hak olan bir vesile, bâtıl vesileye üstündür .
Dolayısıyla bir hak bir bâtıla mağluptur. Ama bu, geçici ve dolaylıdır;
bizzat ve daimî değil.
Lâkin nihai netice her dem yine hakkındır. Kuvve tin bir hakkı var, bir
yaratılış sırrı var.
İkinci nokta şudur: Her Müslümanın her vasfının Müslümanca olması
vacipken, bu he r dem vaki ve sabit değildir.
Aynen öyle de: Her kâfirin her sıfatının kâfir sıfatı olması, küfürden
doğm ası yine şart değildir.
Her güna hkârın her sıfatının fasıkça olması, güna hkârlığından doğm ası da
her dem sabit değildir.
Demek ki, bir kâfirin Müslümanca bir sıfatı, bir Müslümandaki meşru
olmayan bir sıfata üstündür . Dolayısıyla o kâfir de o Müslümana üstün
olur.
Hem dünya da hayatın hakkı herkesi kuşatır, umumidir. O umumi rahmetin
mânidar bir cilvesi, bir hikmeti ve sırrı var, küfür ona mâni değildir.
Üçüncü nokta şudur: Zât-ı Zülcelâl’in iki kemâl sıfatından iki şer’i
tecelliden biri, irade sıfatından gelen dilemeyle takdirdir;
Yaratılış kanunu... Diğeri, kelâm sıfatından gelen meşhur şeriat. Şer’i
emirlere itaat ve isyan
Nasıl olur, aynen öyle yaratılış kanunlarına itaat ve isyan da olabilir.
Birincisi çoğunl ukla ahirette görür
Cezayı, mükâfatı. İkincisi çoğu kez dünya da tadar mükâfat ve azabı.
Mesela: Nasıl ki, sabrın mükâfatı zaferdir,
Ataletin cezası sefalet. Aynen öyle de, çalışmanın karşılığı servet olur.
Sebatta da galiptir mükâfat. Zehrin cezası bir hastalık, panzehirin karşılığı
sağlıktır.
Bazen iki şeriatın emirleri, bir şeyde beraber bulunur. Her birine bir
cihet... Demek yaratılış kanunlarına itaat, ki bir haktır,
Üstün olur o kanunlara isyana, ki bâtıl bir tavırdır. Bir bâtıla vesile olursa
bir hak ve eğer
Bir bâtıl olursa hakka vesile, dolayısıyla bir hak bir bâtıla mağluptur, fakat
bizzat değildir.
Demek “Hak yücedir”, bizzat öyledir demektir. Hem âkıbet murattır,
haysiyet kaydı maksuttur.1888 Dördüncü nokta şudur:
1888 Maksut: İstenen, arzu edilen şey.
Bir hak potansiyel halde yahut kuvve tsiz kalmışsa, ya karıştırılmıştır veya
içine başka şeyler girmiş. Ona da bir inkişaf veya taze bir kuvve t vermek
lâzım gelmiştir.
Düzeltmek ve yaldızlamak için bâtıl ona geçici musallat olur, ta ki hak
külçesi ne kadar lüzum varsa
Tam ve hâlis çıksın. Başlangıçta dünya da bâtıl üstün olsa da kazanamaz
savaşı. “Takva sahiplerinin âkıbeti” ona vurur bir darbe!
İşte bâtıl mağluptur. “Hak yüc edir” sırrı onu a tar azaba. İşte hak galiptir!
Toplum Hayatına Dair Bazı Düsturlar
Toplum hayatına dair düsturlar istersen: Eşitliksiz adalet, önce adalet
değil. Birbirine benzemekse tezadın mühim bir sebebidir.
Uyum, dayanışmanın esası. Nefsin alçaklığıdır kibrin kaynağı. Kalb
zaafıdır gururun madeni. Olmuş acz, muhalefet kaynağı. Meraksa ilme
hocadır.
İhtiyaçtır terakkinin üstadı. Sıkıntıdır sefahetin rehberi. Demek, sefahetin
kaynağı sıkıntı olmuştur. Sıkıntının ise madeni ümitsizlik ve su-i zandır,
Aldanış fikrîdir, zulüm kalbîdir, israf maddîdir.
Kadınlar Yuvalarından Çıkıp İnsanlığı Yoldan Çıkarmış; 
Yuvalarına Dönmeliler1889 HAŞİYE
1889 HAŞİYE Tesettür Risalesi’nin esasıdır. Yirmi sene sonra onu müellifinin mahkû miyetine sebep
gösteren bir mahkeme, kendini ve hâkimlerini ebedî mahkûm ve mahcup etti.
1890ُ َََِْتَِرََ اَءُ اَِاتُ َََِْتِ إِذَنْ تَأََ اَلُ اََءإِذَا ت
1890 Zevk ve eğlenceye düşkün erkeklerin nefislerine uyarak kadınlaşmaları, kadınların
hayasızlıkla erkekleşmesine sebeptir. (Bu manaya yakın hadisler için Bkz. Buhârî, libâs 61;
Tirmizî, edeb 34; Ebû Dâvûd, libâs 28)
Mimsiz medeniyet, kadınları yuva larından uçurmuş, bolca bulunan birer
meta yapmış ve onlara hürmeti kırmıştır. İslam ise onları
Merhametle davet eder yuva larına. Hürmetleri orada, rahatları evlerinde,
aile hayatında. Temizliktir ziynetleri,
Haşmetleri güzel ahlâk, güzellikleri ismet, kemâl vasıfları şefkat,
eğlenceleri çocukları. Fesat çıkaran bunc a sebebe demir gibi kararlılık
Lâzımdır ki dayansın. Bir kardeşler meclisine güzel bir kadın girince riya
ile rekabet, haset ile bencillik depreştirir damarları!
Uykuda ki hevesler birdenbire uyanır. Kadınlarda serbestlik meyli, sebep
olmuştur insanlıkta kötü ahlâkın birdenbire ortaya çıkmasına.
Şu medenî insanın hırçınlaşmış ruhunda , suret denilen küçük cenazelerin,
mütebessim ölülerin rolü pek büyükt ür, hem müthiştir tesiri.1891 HAŞİYE
1891 HAŞİYE Nasıl ki, ölü bir kadına nefsanî nazarla bakmak nefsin dehşetli alçaklığını gösterir. Aynen
öyle de, rahmete muhtaç bir biçare ölü kadının güzel tasvirine iştahlı bir nazarla bakmak,
ruhun ulvî hislerini söndürür.
Yasak heykel ve suretler ya taş haline gelmiş zulüm ya da cisimleşmiş riya
ve heveslerdir. Yahut tılsımdır, çeker kirli ruhları.
Kudretin Tasarrufunun Genişliği, 
Vasıtaları ve Yardımcıları Reddeder
Kadîr-i Zülcelâl’in kudretinin tasarrufu ve tesirin yayılması noktasında
olur güne şimiz zerre misal
Tek bir varlık türünde ki büyük tasarrufun mesafesi geniştir. İki zerre
arasındaki çekimi ele al;
Git de ta Şemsüşşümus1892 ve Samanyolu arasındaki çekimin yanına koy.
Yükü bi r kar tanesi olan bir meleği güne şi eline almış güne ş misal
1892 Güneşler güneşi: Pek çok yıldız ve gezegenin etrafında döndüğü merkez.
Bir meleğin yanına getir. İğne kadar bir balığı, balina ile yan yana bırak. O
Kadîr-i Ezelî-i Zülcelâl’in
Geniş tecellisini, en küçükten en büyüğe  mükemmel sağlamlığı birden
düşün. Ç ok akışkan vesileler, cazibe ve kanunlar
Gibi örfî emirlerin kudret tecellisine, hikmet tasarrufuna birer isim
olması.. odur  yalnız meal.
Başka mânâsı olamaz, beraberce bir düşün, göreceksin elbette ki: Hakiki
sebepler, misalî vasıtalar,
Yardımcılar ve ortaklar bâtıl birer emir, muhal birer hayaldir o kudretin
katında. Hayat varlığa kemâl,
Makamı büyük ve mühimdir, buna  binaen derim: Küremiz, âlemimiz
neden itaatkâr olmasın, boyun e ğmesin hayvan-misal.
O Sultan-ı Ezelî’nin bu tarz kuşları çoktur, her yerdedir şu uzay
boşluğunda , muhteşem ve çok güz el.
Yaratılış bostanına salmış da döndür üyor, onlardaki nağmeler, bunlardaki
hareketler; tesbihattır o akval,1893
1893 Akval: Sözler.
İbadettir o haller, varlığının başı ve sonu olmayan o Zât’a, Hakîm-i
Lâyezal’e. Küremiz hayvana pek benziyor, hayat emareleri gösteriyor.
Farz-ı muhal,
Yumurta kadar küçülse minicik bir hayvan olması pek muhtemel. Yuvarlak
bir hayvancık, küre kadar büyüse, onun da böyle olması akla yakın
ihtimal.
Âlemimiz insan kadar küçülse, yıldızlar zerreler suretine döns e şuur sahibi
bir hayvana dönm esi muhtemeldir, akıl da bulur mecal.
Demek âlem, unsurlarıyla Hâlık-ı Lemyezel’i, Kadîr-i Lâyezal’i tesbih
eden bir kul, O’nun e mirlerine itaatkâr.
Kıymetçe büyük  olması için maddeten büyük olması her zaman gerekmez,
zira daha sanatlı ve güzeldir bir saat ki hardal kadar,
Bir saatten, timsali Ayasofya kadar. Bir sinek daha hayret vericidir filden,
o koc aman mahlûktan.
Eğer kudret kalemiyle bir atomun üstüne esîrin tek tek atomlarıyla yazılsa
bir Kur’an, sayfalarının küçüklüğü nispetinde sanat bakımından büyük
olur,
Gökyüz ü sayfasına yıldızlarla yazılan bir Kur’an-ı Kerim’e cezaletiyle
eşittir. Nakkaş-ı Ezelî’nin sanatı her tarafta dolu cemâl ve kemâl.
Her tarafta böyledir. Kalemdeki kemâl derecesinde birlik, tevhidi ilan
eder. Bu mânâ dolu sözü iyice dikkate al!
Melekler Fıtrî Şeriat ile Vazifeli Bir Ümmettir
Allah’ın şeriatı iki kısımdır. İki sıfattan gelmiş, insan hem muhatap hem
yüküm lü olmuş. İrade sıfatından gelen yeryüzü kanunları,
İnsanın büyük bir misali olan âlemin hallerini ve hareketlerini, ki iradî
değildir, tanzim eden kanunlardır. O Rabbanî iradeye
Yanlış bir tabirle tabiat da denir. Kelâm sıfatından gelen şeriat ise âlemin
küçük bi r misali olan insanın fiillerini, ki iradîdir,
Tanzim eden kanunlardır. Bu iki şeriat bazen bir yerde buluşur. Cenâb-ı
Hakk’ın melekleri, büyük bi r ümmettir, hem Sübha nî bir ordu.
Birinci şeriata itaatkâr, aldığı emri yerine getiren bir taşıyıcı olmuş. Hem
onlardan bir kısmı Allah’ı tesbih eden kullardır. Bir kısmı da kendinden
geçmiş, arşın mukarrebîni...1894
1894 Mukarrebîn: Allah’a en yakın melekler.
Madde İnceldikçe Hayat Şiddet Kazanır
Hayat asıl ve esastır; madde ona tâbidir ve onunl a kaimdir.
Mikroskobik bir hayvancığın duyul arıyla insanın duyul arını kıyaslarsan
görürsün, insan onda n ne derece büyükse duyul arı onunki nden o kadar
aşağı. O hayvancık işitir kardeşinin sesini.
Hem de görür rızkını. İnsan kadar büyüs e duyul arı hayret verici olur,
hayatı ışık saçar, nazarı da şimşek gibi bir nur-u semavî.
İnsan, ölü bir yığından meydana gelen bir varlık değildir. Milyarlarca
canlı hücreden oluşur, canlıdır her bir insan hüc resi.
1895( ُرَةُ )َٰۤةِ )ٰۤ( َُِْ َِإِن اَِْْنَ َُر 
1896ََِِكَ ُّٰ أََُْ اَْلَََر
1895 Bir hattat tarafından yâ-sîn harfleri içinde “Yâsîn” sûresinin tamamının yazıldığı gibi, insanın
içinde de binlerce âlem vardır.
1896 “İşte bak da Allah’ın ne mükemmel Yaratan olduğunu bir düşün!” (Mü’minûn sûresi, 23/14)
Maddecilik, Manevî Bir Vebadır
Maddecilik manevî bir vebadır, insana bulaştırdı şu müthiş sıtmayı.1897 HAŞİYE
Hem de birden çarptırdı Cenâb-ı Hakk’ın gazabına…
1897 HAŞİYE Birinci Dünya Savaşı’na işaret eder.
Telkin ve taklidin tenkide yayılma kabiliyeti gibi, o veba da yayılıp
genişliyor. Telkini fenden almış, taklidi medeniyetten.
Hürriyet tenkit vermiş, gururunda n dalâlet çıkmış.
Varlıkta Atalet Yoktur. 
İşsiz Adam, Varlıkta Yokluk Hesabına İşler.
En bedbaht, sıkıntılı ve muzdarip, işsiz olan insandır, zira atalet varlık
içinde yokl uk, ha yat içinde ölümdür.
Çalışmak ise varlığın hayatı ve hayatın uya nıklık halidir elbet!
Faiz, İslam’a Mutlak Zarardır
Faiz atalet verir, çalışma şevkini söndür ür. Faizin kapıları ve kapları olan
bankaların her
Dem faydası insanlığın en fena kısmınadır, onlar da gâvurlardır.
Gâvurlardaki faydası da onların en fena kısmına, zalimleredir. Her
Dem zalimlerdeki faydası onların en fena kısmına, haram zevklere düşkün
olanlaradır. İslam âlemine mutlak bir zarardır. Şeriatın nazarında her
Dem insanlığın mutlak refahı yoktur; zira harbî bir gâvur hürmetsiz,
ismetsizdir; her demi hederdir her
De…..m !
Kur’an, Kendi Kendini Himaye Edip 
Hâkimiyetini Devam Ettirir1898 HAŞİYE
1898 HAŞİYE Otuz beş sene evvel yazılan bu makam, bu sene yazılmış gibidir. Demek, ramazanın
bereketiyle yazdırılmış bir nevi gaybî haberdir.
Bir zât gördüm, ümitsizliğe düşmüş ve bedbinlikle hastaydı. Dedi: Ulema
azaldı, hem sayıca hem keyfiyetçe. Korkarız ki dinimiz sönecek bir
zaman…
Dedim: Nasıl kâinat söndür ülmezse, İslamiyet’e iman da sönemez. Aynen
öyle de, yeryüzüne çakılmış çiviler hükm ünde  olan
İslamî şeair, minareler, ilahî mabetler, şer’i alâmetler sönmezse İslamiyet
parlayacak an be an!..
Her bir mabet bir muallim olmuş tabiatıyla tabiatlara ders verir. Her eser
de birer üstad, ha l diliyle telkin eder dini; hatasız, hem unut madan.
Her bir şeair âlim bir hocadır, İslam’ın ruhunu daima ders verir. Asırların
geçmesiyle zamanın sürüp gi tmesinin sebebi olan…
Âdeta cisimleşmiş İslamiyet nuru, şeairi içinde. Âdeta katılaşmış
İslamiyet’in saf suyu, m abetlerin içinde. Birer sütun-u iman…
Âdeta donm uş İslamiyet’in hüküm leri, alâmetleri içinde. Âdeta
abideleşmiş İslamiyet’in esasları, âlemleri içinde. Birer elmas sütun...
Onunla bağlıdır zemin ve asuman.1899
1899 Asuman: Gökler.
Bilhassa hitabı mucizeli Kur’an, daima tekrar eder ezelî bir hutbeyi. İslam
âleminin hiçbir tarafında kalmamıştır bir köy ve  mekân,
Ki nutkunu di nlemesin, talimini işitmesin. 1900ََُِنَوَإِ َُ ل sırrı ile hafızlık
pek büyük bir rütbedir. Tilavet ise insanların ve cinlerin ibadeti her an.
1900 “Onu (Kur’an’ı) koruyacak olan da Biziz.” (Hicr sûresi, 15/9)
Onun içinde talim ve doğruluğu şüphe siz esasları hatırlatma var. Zamanın
tekerrürüyle nazariyat döne r kati esaslara ve delile lüzum olmayan apaçık
şeylere. İstemez başka beyan.
Dinin kesin emirleri nazarî olmaktan çıkıp zaruriyet haline gelmiştir.
Hatırlatmak kâfidir, ihtar yeterlidir. Şifa verir her dem Kur’an.
İhtara, hatırlatmaya, İslam’ın şu uyanışı, toplumun uyanması her birine
verir umuma ait deliller ve mizan.
Madem toplum hayatı İslam’da başlamıştır. Her birinin imanı kendine
mahsus olan delillerle sınırlı değildir, dayanağı vicdan.
Belki cemaatin kalbinde sınırsız sebeplere dayanır. Hatta dikkat çekicidir
ki: Zayıf bir mezhebin iptali zor olur geçtikçe zaman.
Nerede kaldı ki İslam, hem vahiy ile fıtrat gibi iki sağlam esasa dayanır
hem de bunc a eserde nafizane1901 hüküm ran!
1901 Nafizane: Tesirli bir şekilde.
Sağlam esaslarıyla, aşikâr eserleriyle kürenin yarısıyla kaynaşmış, fıtrî bir
ruh ol muş; nasıl kararır? Henüz çıkmış küsuftan!
Fakat maalesef, bazı zevzek kâfirler, safsatacı şahıslar şu yüce sarayın
sağlam esaslarına ilişir buldukç a imkân.
Onları sarsmak ister. Esaslara ilişilmez, onlarla oyna nmaz, sussun şimdi
dinsizlik! İflas etti o teres. Yetti artık nankörlük ve  yalan.
İslam âleminin küfür âlemine karşı en ileri karakolu Darülfünun idi.
Lâkaytlık ve gafletle yılan tabiatlı düşman
Gedik açtı o cephede, dinsizlik hücum etti, millet sarsıldı. En ileri karakol,
İslamiyet’in ruhuyl a nurlanmış cinan1902
1902 Cinan: Cennetler [Mektepler, medreseler].
Çok sert ve dayanıklı, çok uyanık ve dikkatli olmalı yahut var olmamalı,
İslam’ı aldatmamalı. İmanın yeri kalbdir; akıl ise aynadır ona, nur-u iman.
Bazen mücahittir, bazen de süpürgecidir zihinde vesveseler, hem pek çok
ihtimal kalbe girmese sarsılmaz iman, vicdan.
Yoksa bazılarının zannınca iman akılda olsa pek çok ihtimal imanın ruhu
hakkalyakînine olur amansız birer düşman.
Kalb ve vicdan, imanın mahalli. Sezgi ve ilham, delil-i iman.
Altıncı bir his; iman yol u... Akıl ve fikir, bekçi-yi iman.
Nazari Bilgilerin Taliminden Çok, Doğruluğu Şüphesiz Olan Esasların
Hatırlatılmasına İhtiyaç Var
Dinî zaruretler ve şeriatın doğruluğu şüphe  götürmez esasları kalblerde
hâsıldır, hatırlatmakla huzuru, zikirle şuuru
Gaye de hâsıl olur. Arapça ibareler1903 HAŞİYE daha ulvî kılıyor hatırlatmayı,
ihtarı.
1903 HAŞİYE On sene sonra olan bir hadiseyi hissetmiş, cevap vermiş.
Onun için Cuma namazında Arapça hutbe, zaruri şeyleri ihtar, kesin
esasları hatırlatmak onun t ezkir tarzı olarak yeterlidir.
Ondan gaye nazari bilgileri talim değildir; İslam’ın vahdanî simasında
Arapça ibareler bir vahdet nakşıdır, kabul etmez çokluğu.
Hadis Ayete Der ki: Sana Yetişmek Muhal!
Hadis ile ayeti kıyaslarsan açıkça görürsün ki, insanların en beliği, vahyin
tebliğcisi (aleyhissalâtü vesselam) dahi ulaşamaz
Ayetin belâgatine. Sözleri ona benzemez. Demek ki: Lisan-ı Ahme dî’den
(aleyhissalâtü vesselam) çıkan her bir söz, her dem onun ol amaz.
Îcaz1904 ile Beyan İ’caz-ı1905 Kur’an
1904 Îcaz: Az sözle çok şey ifade etme.
1905 İ’caz: Mucize olma, benzerinin yapılması mümkün olmadığı için herkesi şaşırtıp aciz
bırakma. Mucize derecesinde benzersiz söz.
Bir zaman rüyamda gördüm ki: Ağrı Dağı’nın eteğindeyim. Birden o dağ
patladı, dağ gibi taşları âleme dağıttı, sarstı cihanı.
Ansızın yanımda bir zât peyda oldu. Dedi ki: Veciz bir şekilde beyan et,
kısaca îcaz et bildiğin i’caz-ı Kur’an’ı!
Daha rüyada iken tabirini düşündüm , dedim: Bu infilâk insanlıkta bir
inkılâba misal. İnkılâp neticesinde ise elbet hidayet-i Furkanî
Her tarafta yüks elip hâkim olacak. Mucizeliğini beyan etmenin zamanı da
gelecek! Soruyu s oran zâta cevaben dedim: İ’caz-ı Kur’anî,
Yedi külli kaynaktan tecelli eder, yedi kaynak ve unsurdan meydana gelir.
Birinci Kaynak: Sözün fasihliğinden, selaset-i lisanî,
Nazmın akıcılığından ve tatlılığından, mânâ belâgatinden, mefhumların
eşsizliğinden, mazmunların üstünlüğünde n, üslûbun hayret vericiliğinden
doğa n parlak beyanı.
Bunları buluşturdu, mucizeliğindeki hayret verici bir beyan nakşı, garip
bir lisan sanatı. Tekrarı hiçbir zaman usandırmaz insanı.
İkinci Unsur: Yaratılışla ilgili emirlerde gaybî olan esaslar; ilahî
hakikatlerden, gökl erden gelen gaybî esrar.
Mâzide kaybolan gaybî işleri, istikbâldeki gizli halleri birden içine alan
bir gayb ilmi hazinesi,
Gayb âlemlerinin lisanı, şehadet âlemiyle konuş uyor erkânı, işaretlerle
beyanı, hedefi insanlık, i’cazın nur anî bir parıltısı...
Üçüncü Kaynak: Beş yönde n harika bir kuşatıcılığı var. Lafzında,
mânâsında, hüküm lerinde, ilminde ve maksatlarının mizanı...
Sözü pek geniş ihtimaller ve pek çok yön içerir ki, her biri belâgatçe
beğenilir, Arapça bakımından sahihtir, şeriat sırrı lâyık gör üyor ânı.
Mânâsında: Evliyanın meşreplerini, ariflerin zevklerini, tasavvuf
yolcularının mezheplerini, kelâmcıların yollarını, felsefecilerin
yöntemlerini
Birden kuşatmış ve içine almış o mucizevî beyan. Delil oluşunda  ve
mânâsında genişlik var. Bu pencereden baksan görürsün ne geniştir
meydanı!
Hüküm lerindeki kuşatıcılık: Şu harika şeriat onda n çıkarmış iki cihan
saadetinin büt ün düsturlarını, emniyet esbabını.1906
1906 Esbab: Sebepler.
Toplum hayatındaki bütün bağları, terbiye vesilelerini, ahvalin
hakikatlerini birden içine almış onun t arz-ı beyanı...
İlmindeki derinlik: Hem müspet ilimler, hem ilahî ilimler onda  delillerin
mertebeleri, işaretler, sûreler surlarında bir araya getirmiştir cinânı.
Maksat ve gayelerinde: Denge, intizam, yaratılış kanunlarına uygunl uk,
birlik; tamamen riayet etmiş, korumuş mizanı.
İşte sözün kuşatıcılığındaki, mânânın genişliğindeki, hükm ün
enginliğindeki, ilmin derinliğindeki ve gayelerin dengeli oluşunda ki
enginliği, şanı...
Dördüncü Unsur: Her asrın anlayış derecesine, edebî seviyesine göre ve
her asırdaki tabakalara kabiliyetleri ölçüsünde  veriyor feyz-i nuranî.
Her asra, her asırdaki her tabakaya kapısı açık. Âdeta her dem, her yerde
yeni indiriliyor o Kelâm-ı Rahmanî.
İhtiyarladıkça zaman, Kur’an gençleşiyor. İşaretleri açıklığa kavuşuyor,
tabiat ve sebepler perdesini de yırtıyor Cenâb-ı Hakk’ın o hitabı.
Tevhid nuru her dem her ayetten fışkırır. Şehadet perdesini gayb üstünde n
kaldırır. Hitabının yüc eliği dikkate davet eder insanın nazarını.
O gayb lisanıdır ki, şehadet âlemiyle bizzat konuş ur. Bu unsurdan şu çıkar:
Harika tazeliği hatırlatır ummanı.
Zihinleri alıştırmak için insanın aklına ilahî tenezzüller... Tenzilin
üslûbunda ki çeşitliliği ve munisliğidir insanların ve cinlerin canânı.
Beşinci Kaynak: Nakil ve hikâyelerini, doğru haberlerini, esas noktaları
orada hazırmış, o hadiselere şahit olmuş gibi çok mânâsı bulunan eşsiz bir
üslûpla naklederek insanı
İkaz eder. Naklettikleri: Geçmişte yaşananlar, geleceğe dair haberler,
cehennemin ve cennetin sırları.
Gaybî hakikatler, şehadet sırları ve ilahî sırlar, yaratılışla ilgili bağlara
dair hikâyelerdir, görür gibi nakleder onları;
Ne meydana gelen hadiseler bunu reddetmiş ne de mantık yalanlamıştır.
Mantık kabul etmese bile reddedemez. Cihanın çok beklediği semavî
kitaplarla ortak nokt aları
Doğruluklarını tasdik ederek nakleder. İhtilafa düşülen meseleleri tashih
ederek anlatır. Böyle nakillerin bir “ümmi”den çıkması, zamanın bir
harikası...
Altıncı Unsur: İçine almış ve tesis etmiş İslam dinini. İslamiyet’in
benzerine ne mâzi, ne gelecek muktedir, araştırsan zaman ile mekânı!..
Dünya mızı senelik, günlük dairesinde şu semavî bağ tutmuş da
döndür üyor. Küreye ağır basmış ve ona binmiş, engelliyor isyanı.
Yedinci Kaynak: Şu altı unsur, altı kaynaktan çıkan altı nur birleşir. Ondan
bir güzellik, bir sezgi doğa r, bir vasıta ki nuranî.
Şunda n çıkan bir zevktir, i’cazın zevki bilinir, tabire ifademiz yetmez.
Fikir dahi kısadır, görür de tutamaz gökt eki o yıldızları.
On üç asır boyunc a ona meydan okum a meyli vardı Kur’an’ın
düşmanlarında, taklit şevki uyanmıştı dostlarında. İşte mucizeliğinin bir
ispatı...
Şu iki şiddetli meyille milyonlarca Arapça kitap yazılmıştır, hepsi
meydanda. Onların derecesine inse, aynı teraziye konul sa,
Kıyaslansa, değil eşsiz bir âlim, hatta en cahil insan bile gözü ve kulağıyla
diyecek ki: Bunlar insan eseri, şu ise semavî!
Hükmedecek ki: Kur’an onlara benzemez, aynı mertebede olamaz.
Öyleyse ya hepsinden aşağıdır, ki bunun a çıkça malûm olmuş bâtıllığı
Ya da hepsinin üstünde dir. Mazmunları o ka dar zamandır, kapı açık, insana
vakfedilmiş; davet etmiş ruhları ve akılları!
İnsanlık onda  tasarruf etmiş, kendine de mal etmiş. Onun mazmunları ile
yine Kur’an’a karşı çıkmamış, hiçbir zaman çıkamaz; geçti imtihan
zamanı.
Diğer kitaplara benzemez, onlarla kıyas kabul etmez; zira yirmi sene
zarfında ayet ayet ihtiyaçlara göre nazil olması; kısım kısım, birbiriyle
kesişir, bir hikmet-i Rabbanî.
Nazil olma sebepleri muhtelif. Bir maddede sorular tekrar eder, çeşit çeşit.
Hadiseler hakkında hüküm leri farklı farklı. Ayrı nüzulünün z amanları.
Telakki tarzı çeşitli. Muhatapları kısım kısım, birbirinden uzak. İrşadının
gayeleri derece derece, çeşitli. Şu esaslara dayanır binası ve beyanı,
Cevabı, hem hitabı. Bununl a beraber selaset ve selamet, uyum ve tesanüt,
kemâlini göstermiş; işte onun ş ahidi: İlm-i mânâ ve beyanı.
Kur’an’da bir hususiyet var ki, başka kelâmda yoktur. Bir söz işitsen onun
sahibini arkasında görürsün ya  da içinde bulursun. Ü slûp insanın aynası.
Ey rüyada soru soran! Sen îcaz istedin, ben de işaret ettim. Eğer geniş izah
istersen, ha ddimi aşar!.. Sinek seyretmez asumanı.
Zira o kırk mucizelik yönünde n yalnız birini, ki nazmının cezaletidir,
anlatmaya İşarâtü’l İ’caz’ın yetmedi beyanı.
Yüz sayfa tefsirim ona kâfi gelmedi. Senin gibi ruhanî ilhamları çok
olanlardan istiyorum izah ile beyanı!
• • •
َارَْسْ َرِ ََاَرِ دََدَِْ َْبِ أَدَبْ َأََُْْ د
ٰ ْ
1907ِ ََِرِ َُادَارْْ ُتْ ُاٰنِ َِدَاردَأْبِ أَدَبِ أََ
1907 Batının heva ve hevese dayalı dehasından kaynaklanan edebiyatı, Kur’an’ın sonsuza kadar
ışık ve şifa saçan hidayet edici edeb kurallarına ulaşmaz.
Kâmil insanların yüce zevklerini hoşnut eden bir hal, çocukça bir hevese,
sefih bir tabiatın sahibine hoş gelmez,
Onu eğlendirmez. Bu hikmete binaen, süflî bir zevk ve sefih, nefsanî,
şehvanî arzular içinde tam beslenen, ruhanî zevki bilmez.
Avrupa’dan süzülüp gelen bugünün edebiyatının ve romanının nazarıyla,
Kur’an’daki ulvi latifeleri, muhteşem meziyetleri göremez, tadamaz.
Kendi mihengini ona ayarlayamaz. Edebiyatta üç hareket alanı vardır;
onların içinde gezer, dışına çıkamaz:
Ya aşk ve güzellik ya hamaset ve kahramanlık ya da hakikatin tasviridir.
İşte yabancı edebiyat hamaset nokt asında hakperestlik etmez.
Belki zalim insanların gaddarlıklarını alkışlamakla kuvvetperestlik hissini
telkin eder. Güzellik ve aşk nokt asında, hakiki aşkı bilmez.
Şehvet uyandıran bir zevki nefislere de aşılar. Hakikati tasvir ederken
kâinata Cenâb-ı Hakk’ın sanatı suretinde bakmaz,
Onu Rahmanî bir boya  suretinde görmez. Belki tutar, tabiat noktasında
tasvir eder ve bunda n bir daha çıkamaz.
Onun için telkini tabiat aşkı olur. Maddeperestlik hissini kalbe yerleştirir,
bunda n kendini kolayca kurtaramaz.
Yine onda n gelen, ruhun dalâletten doğa n ızdıraplarına o teskin edici ve
uyutucu edepsizleşmiş edep hakiki fayda vermez.
Tek bir ilaç bulmuş, o da romanlarıymış. Kitap gibi bir canlı cenaze,
sinema gibi perdede hareket eden ölüler! Ölü hayat veremez.
Hem tiyatro gibi tenasühü1908 hatırlatan, mâzi denilen geniş kabrin
hortlakları gibi şu üç roman türüyle hiç de utanmaz.
1908 Tenasüh: Reenkarnasyon.
İnsanın ağzına yalancı bir dil koym uş, hem yüzüne güna hkâr bir göz
yerleştirmiş, dünya ya bir iffetsiz kadın fistanı giydirmiş, mücerret
güzelliği tanımaz.
Güneşi gösterirse, sarı saçlı güzel bir aktrisi hatırlatır okuyuc uya.
Görünüş te der ki: “Sefahet fenadır, insana yakışmaz.”
Zararlı neticeleri gösterir. Halbuki sefahetin öyle teşvik edici bir tasvirini
yapar ki, ağızların suyunu a kıtır, zihin kendine hâkim olamaz.
İştahı kabartır, hevesleri coşturur, hisler artık söz dinlemez. Kur’an’daki
edepse arzuları karıştırmaz.
Hakperestlik hissi, mücerret güzellik aşkı, cemâlperestlik zevki,
hakikatperestlik şevki verir, hem de aldatmaz.
Kâinata tabiat penceresinden bakmaz; onda n ilahî bir sanat, Rahmanî bir
boya  olarak bahseder, akılları şaşırtmaz.
Sâni’i bilmenin nurunu telkin eder. Her şeyde ayetlerini gösterir. Her ikisi
rikkatli birer hüzün de  verir, fakat birbirine benzemez.
Avrupa’dan doğm uş edep dostların olmayışından, sahipsizlikten doğa n
gamlı bir hüzün ve rir, ulvî bir hüzün de ğil...
Zira sağırdır tabiat, hem kör bir kuvve tten ilhamla aldığı, gam veren bir
hüzündür . Âlemi bir vahşet yuva sı bilir, başka türlü gös termez.
O surette gösterir, hem de mahzunu tutar, sahipsiz olarak yabaniler arasına
koya r, hiç ümit bırakmaz.
Kendine verdiği şu hissî heyecanla dinsizliğe kadar gider, Allah’ı inkâra
kadar yol verir, dönm esi zor olur, belki bir daha döne mez.
Kur’an’ın edebi ise öyle bir hüzün verir ki, âşıkane hüzündür , yetimâne
değil. Dostlardan ayrılıktan gelir, onların yokl uğunda n değil.
Kâinata bakışı, kör tabiat yerine şuurlu ve rahmetli ilahî bir sanattır onun
konus u, tabiattan bahsetmez.
Kör kuvve t yerine inayetli, hikmetli ilahî bir kudrettir onun mevzuu;
kâinat vahşi bir suret giymez.
Belki mahzun muhatabının nazarında bir dostlar meclisi olur. Her tarafta
yardımlaşma, muhabbet; ona sıkıntı vermez.
Her köşede ünsiyet, o topluluk içinde mahzunu iştiyaklı bir hüzne sevk
eder, ulvî bir his verir, gamlı bir hüzün ve rmez.
Avrupa edebiyatı ve Kur’an edebi, birer şevk de verir: O yabancı
edebiyatın verdiği şevk ile nefis heyecana düşer, heves yayılır; ruha ferah
veremez.
Kur’an’ın şevkinde ise ruh heyecana gelir, ulvî şeylere şevk verir. İşte bu
sırra binaen, Şeriat-ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam) haram
eğlenceleri istemez.
Bazı eğlence yollarını haram kılıp bir kısmına helâl diye izin verir…
Demek Kur’anî hüzün ve ya tenzilî1909 şevk ve ren vasıta, zarar vermez.
1909 Tenzilî: Vahiyle ilgili olan.
Eğer yetimâne hüzün veya nefsanî şevk verse vasıta haramdır. Değişir
şahıslara göre, herkes birbirine benzemez.
Dallar Meyveleri Rahmet Namına Takdim Ediyor
Yaratılış ağacının dalları her tarafta meyvelerini canlıların eline zahiren
uzatıyor.
Hakikatte bir rahmet ve kudret elidir ki, o meyveleri dallarda sizlere
uzatıyor.
Siz de o rahmet elini şükürle öpünüz . O kudret elini minnetle takdis
ediniz...
Fatiha’nın Sonunda İşaret Edilen Üç Yolun Beyanı
Ey hayali emellerle dolu kardeş! Hayalini de yanına al, benimle gel. İşte
bir zemindeyiz, etrafa bakıyoruz, kimse görmez bizi.
Çadır direkleri hükm ünde ki yüks ek dağların üstüne karanlık bir bulut
tabakası atılmış, kaplamış zeminimizi.
Donuk bir tavan olmuş, fakat diğer tarafı açık, o yüzü güne ş görür. Şimdi
bulutların altındayız, karanlık sıkıyor bizi.
Sıkıntı boğuyor , havasızlık öldürüyor. Önümüzde üç yol var. Bir ışıklı
âlem, bir kere seyrettimdi bu m ecazî zemini.
Evet, bir kere daha buraya gelmiştim, üç yoldan da ayrı ayrı gitmiştim.
Çoğu ki şi birinci yoldan gider; o da devr-i âlemdir, seyahate çeker bizi.
İşte o yoldayız, böyle yaya gideriz. Bak şu çölün kum deryalarına, nasıl
hiddet saçıyor, tehdit ediyor bizi!
Bak şu denizin dağ misali dalgalarına! O da bize kızıyor. İşte
elhamdülillah öteki tarafa çıktık, güne ş yüzü gör dük.
Fakat çektiğimiz zahmeti ancak biz biliriz. Of! Sonra tekrar şu vahşetli
zemine döndük, bul utların damı karanlık. Bize kalb göz ünü a ydınlatan
Işıklı bir âlem lâzım. Eğer fevkalâde bir cesaretin varsa beraber gireriz bu
tehlikelerle dolu yol a. İkinci yol:
Yeryüzünün tabiatını deleriz, diğer tarafa geçeriz ya da fıtrî bir tünelden
titreyerek gideriz. Bir vakit bu yoldan etrafımı seyrederek geçtim, naz
etmeden, niyazla.
Fakat o zaman tabiatın zeminini eritecek, yırtacak bir madde vardı elimde.
Üçüncü yol un m ucizevî delili,
Kur’an onu bana vermişti. Kardeşim, arkamı bırakma, hiç korkma! Bak
şurada tünel gibi mağaralar, zeminin altında akıntılar bekliyor ikimizi.
Bizi geçirecekler o tarafa. Tabiat da, şu müthiş büyük ve cansız cisimleri
de seni hiç korkutmasın. Zira bu asık çehresinin altında merhametli
sahibinin tebessümlü yüz ü var.
Radyum  gibi o maddeyi Kur’an ışığıyla sezmiştim. İşte gözün aydın!
Işıklı bir âleme çıktık, bak şu nazlı zemine,
Hoş ve şirin fezâya. Yahu başını kaldır! Bak göklere ser çekmiş, bulutları
da yırtmış, aşağıda bırakmış. Davet ediyor bizi.
Şu tûbâ ağacı meğer o Kur’an imiş. Dalları her tarafa uzanmış. Aşağı
eğilmiş bu da la biz de asılmalıyız, oraya yüks eltsin bizi.
O semavî ağacın bir timsali zeminde olmuş nurlu şeriat. Demek zahmet
çekmeden o yol dan çıkabilirdik bu ışıklı âleme, sıkmadan zahmet bizi.
Madem yanlış yaptık, eski yerimize döne lim, doğru yolu bulalım. Bak,
üçüncü yolumuz da, şu dağların üstünde  durmuş bir doğa n
Bütün cihana okuyor  ezan. Bak şu büyük müezzine, Muhammedü’l Hâşimî
(aleyhissalâtü vesselam) davet ediyor insanlığı aydınlık bir âleme.
Emrediyor niyaz ile namazı.
Bulutları yırtmış, bak şu hidayet dağlarına. Göklere ser çekmiş, bak şeriat
dağlarına. Nasıl süslemiş zeminimizin yüz ünü göz ünü.
Şimdi çıkmalıyız buradan himmetin kanatlarıyla. Işık ve rüzgâr orada,
güzellik nur u orada. İşte buradadır tevhidin Uhud’u, o a ziz dağ.
İşte şuradadır İslamiyet’in Cudi’si, o selamet dağı. İşte Kamer Dağı olan
Kur’an-ı Ezher, berrak Nil akıyor o muhteşem kaynaktan. İç o leziz suyu!..
1910ُ أََُْ اَََََِِْرَكَ ّٰ
1910 “İşte bak da Allah’ın ne mükemmel Yaratan olduğunu bir düşün!” (Mü’minûn sûresi, 23/14)
1911ِّ اََََِْنِ اَُْْ ِِّٰ رَبوَاُِٰ دَُْْٰ أ
1911 “Onların duaları ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi,
10/10)
Ey arkadaş! Şimdi hayalden kurtul, aklını başına al! Önceki iki yol
Allah’ın gazabına uğramışların ve sapkınların yoludur; tehlikeleri çoktur,
kıştır daima güzleri, yazları...
Yolcularından yüzde biri kurtulur; Platon ve Sokrates gibi. Üçüncü yol ise
kolaydır, kısa ve dosdoğrudur. Onda zayıf-kuvve tli eşittir. En rahatı şehit
ya da gazi olmaktır.
Şimdi neticeye gelelim. Evet, fennî dehaya önceki iki yoldur meslek ve
mezhep. Kur’an’ın dosdoğru yolu ise üçüncü yoldur. Sırat-ı müstakime
ulaştırır bizi.
َا اََُْبِ ََِْْ وَلَ ََِْْۙ َِْ اِْرَاطَ اَِ أََْْ ص۝رَاطَ اََُِْْ اَُّٰ اَِْ ا
1912اَِٰ
1912 Allahım! “Bizi doğru yola, Sana doğru varan yola ilet. Nimet ve lütfuna eriştirdiklerinin
yoluna ilet. Gazaba uğrayanların ve sapkınlarınkine değil. (Fâtiha sûresi, 1/6-7)” âmin!
Bütün Hakiki Elem Dalâlette, Bütün Lezzet İmandadır
Hayal Elbisesi Giymiş Muazzam Bir Hakikat
Ey kalbi uyanık yoldaş! Ey aziz! Sırat-ı müstakim, yani o nuranî meslek
ile Allah’ın gazabına uğramışların ve sapkınların karanlık yolunun
farklarını tamamen gör mek istersen
Gel şüphelerini eline al, hayale bin, seninle yokluk karanlığına gidelim. O
büyük m ezarı, ölülerle dolu o ş ehri ziyaret edelim.
Bir Kadîr-i Ezelî, kudret eliyle bizi bu karanlık kıtadan tuttu çıkarttı,
varlığa bindirdi, gönde rdi şu dünya ya; şu lezzetsiz şehre.
İşte geldik şu varlık âlemine, korku ve dehşet veren çöle. Gözümüz açıldı,
altı yönüm üze baktık; önce merhamet ve yardım dilercesine önüm üzü
gördük.
Fakat belâlar, elemler önüm üzde bize düşman gibi hücum eder. Onlardan
korktuk, çekindik. Sağa sola, tabiattaki unsurlara baktık, onlardan yardım
bekledik.
Lâkin gördük ki, kalbleri katı, merhametsizler. Dişlerini biler, hiddetle
bakarlar; ne naz dinlerler ne niyaz!
Çaresizler gibi ümitsizce nazarımızı yuka rı çevirdik. Yardım dilercesine
koca gökc isimlerine baktık; onları pek dehşetli, tehditkâr gördük.
Âdeta birer gülle ve bomba olmuş, yuva larından çıkmışlar, fezânın her
tarafından pek süratli geçer, her nasılsa birbirlerine dokunm azlar.
Eğer onlardan biri yolunu kazara şaşırsa, Allah korusun, şu şehadet
âleminin de ödü pa tlayacak. Tesadüfe bağlıdır, bunda n da hayır gelmez.
Ümitsizce bakışımızı o taraftan da çevirdik, elemli bir hayrete düştük.
Başımız eğildi, sinemize saklandık, ne fsimize baktık, etraflıca düşündük.
İşittik ki: Zavallı nefsimizden binlerce ihtiyaç sedâsı yüks eliyor. Onca
yokluğun, yoks ulluğun inlemeleri çıkıyor. Teselli beklerken dehşete
düştük.
Ondan da hayır gelmedi. İltica eder gibi vicdanımıza girdik, içine baktık,
bir çare aradık. Eyvah! Yine bulamadık, Hatta biz ona yardım etmeliyiz;
Zira onda  binlerce emel, coşkun arzular, heyecanlı hissiyat kâinata
uzanmış görünür. Her birinden titreriz, hiç yardım edemeyiz.
O ameller yokluğa sıkışmış; bir tarafı ezele, bir tarafı ebede uzanıp
gidiyor. Öyle geniştirler ki, dünya yı yutsa bile o vicdan doym az.
İşte bu elemli yolda nereye başvurduys ak onda  bir belâ bulduk. Zira
Allah’ın gazabına uğramışların ve sapkınların yolu böyledir. Tesadüf ve
dalâlet, o yol a bakar.
Biz de öyle baktık, bu hale böyle düştük. Şimdiki halimizde ise
varlığımızın başlangıcını ve ahireti, hem Sâni’i hem haşri geçici olarak
unutmuşuz.
Cehennemden beter, onda n daha yakıcı, ruhum uzu eziyor. Zira o altı yöne
başvurduk. Ö yle bir haldeyiz ki,
O hal, korku ile dehşetten, acz ile titreyişten, iç sıkıntısı ve vahşetten,
yetimlikten ve ümitsizlikten ibarettir, vicdana ızdırap verir.
Şimdi her yöne  doğru cephe alırız, elemleri def etmeye çalışırız. Önce
kudretimize müracaat ederiz, maalesef görürüz ki,
Aciz ve zayıf. İkinci olarak: Nefsin ihtiyaçlarını susturmaya yöne liriz. Ne
yazık ki, durmayıp bağırdıklarını görürüz.
Üçüncü olarak: Yardım dilercesine bir kurtarıcı için bağırıp çağırırız,
kimse ne işitir ne de cevap verir. Biz de zannederiz ki,
Her şey bize düşman, her şey bizden garip. Hiçbir şey kalbimize teselli
olmaz, emniyet bahşetmez, hakiki zevk ve rmez.
Dördünc ü olarak: Biz gökteki büyük cisimlere baktıkça onlar bize korku
ve dehşet verir. Hem vicdana sıkıntı veren, aklı yakan, evhamlı bir dehşet
gelir!
İşte ey birader! Dalâlet yolunun mahiyeti böyledir. Küfürdeki karanlığı bu
yolda tamamen gör dük. Ş imdi de gel, o yokl uğa döne lim,
Tekrar bakalım. Bu sefer yolumuz sırat-ı müstakimdir, iman yoludur.
Delilimiz ve imamımız inayet ve Kur’an’dır, her devirde pervaz eden bir
doğa n...
İşte Ezel Sultanı’nın rahmet ve inayeti, ne zaman ki bizi istedi, kudret bizi
çıkardı, lûtfen bizi bindirdi irade kanununa , varlığın halleri üstünde  nizam
verdi.
Sonra bizi getirdi, şefkatle giydirdi şu vücut elbisesini, emanet rütbesini
taktı. Nişanı niyaz ve namaz.
Şu devirler ve haller, bu uzun yolumuzda birer naz makamıdır. Yolumuzda
kolaylık olması içindir ki, kader bir emirname vermiş, sayfada cephemiz.
Her nereye gitsek, herhangi bir taifeye misafir olur, pek kardeşçe
karşılanırız. Malımızdan verir, mallarından alırız.
Ticaret bağıyla onlar bizi besler, hediyelerle süsler ve uğurlar. Gele gele
işte dünya nın kapısındayız, işitiyoruz âvâzları.
Bak, girdik şu yeryüzüne, ayak bastık şehadet âlemine. Rahman’ın
şehrayini, insanın gür ültülü evi. Hiçbir şey bilmeyiz, delil ve imamımız,
Rahman’ın dilemesidir. Delilimize vekil, nâzenin gözlerimiz. Gözlerimizi
açtık, dünya ya baktık. Hatırında mı evvelki gelişimiz?
Garip ve yetimdik, düşmanlarımız çoktu, bilmezdik koruyuc umuzu. Şimdi
iman nur u ile o düş manlara karşı sağlam bir esasımız,
Dayanak noktamız, hem koruyuc umuz defeder düşmanları. Allah’a iman
ki ruhum uzun ışığı, hem hayatımızın nur u hem de ruhum uzun ruhu.
İşte kalbimiz rahat, düşmanlara aldırmaz, hatta düşman tanımaz. Evvelki
yolumuzda ne zaman ki vicdana girmiştik; işitmiştik onda n binlerce
feryat, inleyiş ve âvâz.
Belâya düşmüştük, zira emeller, arzular, kabiliyetler ve hisler daima ebedi
ister. Onun yolunu bi lmezdik; bizden yol  bilmezlik, onda  feryat ve niyaz.
Fakat elhamdülillah, şimdiki gelişimizde bulduk kimden yardım
isteyeceğimizi, ki daima hayat verir o kabiliyet emellere, ebedî hayata
uçurur,
Onlara yol gösterir o noktadan kabiliyet. Hem yardım eder, hem âb-ı
hayatı içer, hem kemâline koşar o dayanak noktası, o şevk veren işaret ve
naz.
İkinci iman kutbu: Haşri ve ebedî hayatı tasdiktir. O inci kabuğunun
cevheri iman. Delili Kur’an. İnsanın bir sırrı vicdan.
Şimdi başını kaldır, şu kâinata bir bak, onunl a konuş . Önceki yolumuzda
pek müthiş görünürdü. Şimdiyse mütebessim, her tarafa gülümsüyor.
Nâzenîn niyaz ve âvâz.
Görmez misin: Gözümüz arı gibi her tarafa uçuyor. Kâinat bostanı, her
tarafta çiçekler, her çiçek ona  leziz bir su veriyor.
Hem ünsiyet ve teselli veriyor, kendini sevdiriyor. O da alır getirir, şehadet
balı yapar. Tatlı bir bal akıtır o esrarengiz şahbaz.
Büyük gökc isimlerinin hareketlerine, yıldızlara ya da güne şe bakışımız
kondukç a, gösterirler Hâlık’ın hikmetini, hem ibret aynasını hem rahmet
cilvesini alır, eder pervaz.1913
1913 Pervaz etmek: Uçmak.
Âdeta güne ş bizimle konuş ur, der ki: “Ey kardeşlerim! Korkup
sıkılmayınız, ehlen ve sehlen merhaba, hoş geldiniz. Menzil sizin, ben size
ışık veren bir şehnaz.1914
1914 Şehnaz: Çok güzel olan.
Ben de sizin gibiyim; fakat tamamen isyansız, itaatkâr bir hizmetkârım. O
Ehad ve Samed Zât ki tam rahmetiyle beni hizmetinize nurlu, itaatkâr bir
varlık kılmış. Benden sıcaklık ve ışık, sizden namaz ve niyaz.”
Yahu, bakın aya! Yıldızlar ve denizler, her biri kendine mahsus birer
lisanla: “Ehlen ve sehlen merhaba!” der, “Hoş geldiniz, bizi tanımaz
mısınız?”
Yardımlaşma sırrıyla bak, nizamın işaretiyle dinle. Her biri diyor ki: “Biz
de birer hizmetkârız, Rahmet-i Zülcelâl’in birer aynasıyız, hiç
üzülmeyiniz, bizden sıkılmayınız.”
Zelzele narâları, hadiselerin çınlamaları sizi hiç korkutmasın, vesveseye
düşürmesin. Zira onların içinde bir zikir zemzemesi, bir tesbih
demdemesi, naz ve niyaz velvelesi…
Sizi bize gönde ren o Zât-ı Zülcelâl, tutar onların dizginlerini. İman gözü
okuyor  yüzlerinde rahmet ayetlerini, her biri birer âvâz.
Ey kalbi uyanık mümin! Şimdi gözlerimiz biraz dinlensin, onların yerine
hassas kulağımızı imanın mübarek eline teslim edelim, dünya ya
gönde relim. Dinlesin leziz bir saz.
Evvelki yolumuzda umumi bir matem, ölüm çığlıkları zannedilen sesler
vardı, şimdi ise birer nevaz1915 u namaz, birer tesbih nağmesi, birer âvâz ve
niyaz.
1915 Nevaz: Okşayıcı, iyileştirici.
Dinle, rüzgârın esintisi, kuşların cıvıltıları, yağmurun şırıltıları, denizin
dalgalanışı, göklerin gürlemesi, taşların tıkırtısı mânidar, latif, okşayıcı
birer ses...
Havanın çıkardığı tatlı sesler, gök gürültüsünün narâları, dalgaların
nağmeleri muazzam birer zikir. Yağmurun şırıltısı, kuşların tatlı ötüşleri
birer rahmet tesbihi, hakikate bir mecaz.
Eşyada işitilen sesler, birer varoluş nidâsıdır: Ben de varım derler. O
suskun kâinat birden söze başlar: “Bizi cansız zannetme ey insan, ey
boşboğa z!”
Kuşları söyletir ya bir nimetin lezzeti ya da rahmetin inişi. Ayrı ayrı
seslerle, küçük nağmeleriyle rahmeti alkışlarlar, nimet üstüne iner, şükürle
eder pervaz.
Onlara işaretle derler: “Ey kâinat, kardeşler! Ne güzeldir halimiz: Şefkatle
beslenmişiz, halimizden memnunuz .” Sivri gagalarıyla fezâya saçıyorlar
nazlı birer âvâz.
Âdeta bütün kâinat ulvî bir musikidir, iman nuru işitir zikir ve tesbihleri.
Zira hikmet reddeder tesadüfün varlığını, nizam ise kova r evham veren
ittifakı.
Ey yoldaş! Şimdi şu misalî âlemden çıkalım, hayalî vehimlerden inelim,
akıl meydanında duralım, mizana çekelim, ölçelim yolları.
Daha önceki elemli yolumuz Allah’ın gazabına uğramışların ve
sapkınların yolu, o yol vicdanın en derin yerine hem acıklı bir his hem
şiddetli bir elem verir. Şuur onu gös terir. Şuura zıt olmuşuz.
Hem kurtulmak için de çaresiz ve muhtacız; ya o teskin edilsin ya
hissetmek de olmasın, yoks a dayanamayız, feryat dinlemez.
Hak yol ise şifadır; kötü arzular hislerin iptalidir. Bu da teselli ister, gaflet
ister, meşgale ister, eğlence ister. Hevesler sihirbaz,
Ta ki vicdanı aldatsın, ruhu uyutsun da elem hissedilmesin. Yoksa o elîm
elem vicdanı yakar, inlemelerine dayanılmaz, ümitsizlik elemi çekilmez.
Demek sırat-ı müstakimden ne kadar uzak düş se, şu hal o de rece tesir eder,
vicdanı feryat ettirir. Her lezzetin içinde elemi var, birer iz.
Demek heves, kötü arzular, eğlence ve haram zevklerle karışık olan
medenî şaşaa, bu dalâletten gelen şu müthiş sıkıntıya yalancı bir merhem,
uyutucu bir zehir.
Ey aziz arkadaşım! İkinci yolumuzda, o nuranî yolda bir hali hissettik; o
hal ile hayat lezzet madeni, elemler ise lezzet olur.
Onunla şunu bi ldik ki, çeşitli derecelerde, iman kuvve ti nispetinde ruha bir
vaziyet verir. Ceset ruhla, ruh vicdanla lezzet duya r.
Vicdana peşin bir saadet konulmuştur, manevî bir firdevs kalbinde
saklıdır. Düşünmek deşmektir, şuur ise gizli işaret.
Şimdi kalb ne kadar ikaz edilirse, vicdan tahrik edilirse, ruha hissetme
kabiliyeti verilirse lezzet artar, hem de ateşi nura, kışı yaza döne r.
Vicdanda firdevslerin kapıları açılır, dünya  bir cennet olur. İçinde
ruhlarımız kanat çırparak uçar, olur şehbaz1916 ve şehnaz, kanatları namaz
ve niyaz.
1916 Şehbaz: İri, beyaz doğan kuşu.
Aziz yoldaşım! Şimdi Allahaısmarladık. Gel, beraber bir dua edelim,
sonra da buluşmak üzere ayrılalım...
1917ََِْ﴾ اََِّٰ ﴿اَِْ اَاطَ اُْاَُّٰ
1917 Allahım! “Bizi doğru yola, Sana doğru varan yola ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/6) âmin!
ANGLİKAN KİLİSESİNE CEVAP1918 HAŞİYE
1918 HAŞİYE Yüz maşallah bu cevaba.
Bir zaman İslam’ın amansız bir düşmanı, siyasî bir hilekâr, kendini
yüks ek göstermek isteyen kafa karıştırıcı bir papaz, aldatmak niyetiyle ve
inkâr suretinde,
Pençesiyle boğa zımızı sıktığı elemli bir zamanda kuru gürültüyle dört şey
sordu bi ze.
Altı yüz kelimelik bir cevap istedi. Şamatasına karşı yüzüne “Tuh!”
demek, hilesine karşı küsüp sükût etmek, inkârına karşı da
Tokmak gibi susturucu bir cevap vermek lâzımdı. Onu muhatap kabul
etmem. Ama hakperest bir adama şöyle cevap veririm:
O ilk olarak demiş ki, “Muhammed (aleyhissalâtü vesselam) dini nedir?”
Derim ki: İşte Kur’an’dır. Altı iman esası ve İslam’ın beş şartı Kur’an’ın
esas maksadı.
İkinci olarak demiş: “Fikir ve hayata ne vermiş?” Derim ki: Fikre tevhid,
hayata istikamet. Buna şahidim:
1919  أٌََُهُّْٰ َُ ا 1920ِرْتَََِْْ ََۤ أُم ayetleridir.
1919 “De ki: O, Allah’tır, gerçek İlahtır ve Birdir.” (İhlâs sûresi, 112/1)
1920 “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!” (Hûd sûresi, 11/112)
Üçüncü olarak: “Bugünkü sıkıntıları nasıl tedavi eder?” diye sormuş.
Derim ki: Faizi yasaklayıp zekâtı farz kılmakla. Buna şahidim de:
1922اٰا ََْْ وََمَ الُوَأََ ّٰ 1921هُ اٰاََُْ اّٰ ve 1923ٰوةَُوا اٰةَ وَاُٰا اكوَأَِ
ayetleri.
1921 “Allah faizin bereketini eksiltir.” (Bakara sûresi, 2/276)
1922 “Allah, alış-verişi mubah; faizi ise haram kılmıştır.” (Bakara sûresi, 2/275)
1923 “Namazı hakkıyla eda edin, zekâtı verin...” (Bakara sûresi, 2/43, 83, 110; Nisâ sûresi, 4/77;
Nûr sûresi, 24/56; Müzzemmil sûresi, 73/20)
Dördünc ü olarak sormuş: “İnsanlıktaki ihtilâllere nasıl bakıyor?” Cevap
olarak derim ki: Çalışmak, esastır. İnsanın serveti zalimlerde toplanamaz,
saklanamaz ellerinde.
Buna şahidim:
1924ََِْْٰنِ إِ َ وَأَنْ ََْ لِ
1924 “Ve insan için ancak emeğinin karşılığı vardır.” (Necm sûresi, 53/39)
1925ٍرُْْ ََِابٍ أَِ ِ َِِ ِّٰۙ َََ وََ ََُُِِْزُونَ اََ وَاِْوَاَِ َْ
1925 “Altını, gümüşü yığıp Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onları acı bir azabın
beklediğini müjdele!” (Tevbe sûresi, 9/34)
Konferans
Kasım 1950’ de Ankara Üniversitesi’nde profesörler, me bus larımız,
Pakistanlı misafirlerimiz ve çeşitli fakültelerden talebeler huzurunda,
fakülte mescidinde gece yarısına kadar  devam eden, büyük bir alâka ve
dikkatle dinlenmiş olan bir konferanstır.
نِ اِِِْــــــِ ِّٰ اْٰ
1926وََِْ۪ أٍََََِْ وََٰ اِٰ۪ َِ اََُِْْ مُاَةُ وَاَمُ َٰ ِّٰ رَب اَََِْ، وَاََُْْ لِ
1926 Âlemlerin Rabbi, Rahman ve Rahîm Allah’a, üzerimizdeki hadde hesaba gelmez lütufları
adedince hamd ü senâ.. bütün insanlığa rahmet ve kurtuluş vesilesi olarak gönderdiği habibi
Hazreti Muhammed’e (aleyhissalâtü vesselam), nezih aile fertlerine ve seçkin ashabına salât ü selam
olsun.
İman ve İslamiyet âb-ı hayatına susamış kıymetli kardeşlerim!
Öncelikle itiraf edeyim ki, bu konferansın verildiği kürsüde bulunmak
itibarı ile sizlerden farkım yoktur. Sizin bir kardeşinizim. Hem bu
konferans, benim çok muhtaç olduğum  gayet faydalı bir dersimdir.
Muhatap, nefsimdir. Dersimi müzakere suretinde siz mübarek
kardeşlerime okuya cağım. Kusurlar bendendir; kemâl ve güzellikler
istifade ettiğim Risale-i Nur’a aittir. Bir mâni olmazsa haftada bir devam
edeceğimiz dinî konferanslardan birincisi bugün imana dairdir. Çünkü
Bediüzzaman Said Nursî’nin Birinci Millet Meclisi’nde söylediği gibi,
“Kâinatta en yüks ek hakikat imandır, imandan sonra namazdır.” Bunun
için biz de konferansımızın Kur’an, iman ve Peygamberimiz Resûl-u
Ekrem Efendimiz (aleyhissalâtü vesselam) hakkında olmasını uygun
gördük. İ kincisi de inşallah namaza ve ibadete dair olacaktır.
Bu konuları bize ders verecek bir eser aradık. Nihayet bu hayatî ve ebedî
ihtiyacımızı asrımızın anlayışına uygun ve  ikna edici bir tarzda ders veren,
yarım asra yakındır büyük bir güve n ve emniyete mazhar ve en muteber
dinî eser olan Risale-i Nur’u seçtik. Şimdi ilk konf eransımızın niçin imana
dair olduğunu izah edip bu eser ve müellifi hakkında kısaca bilgi
vereceğiz. Şöyle ki:
Bu asırda din ve İslamiyet düşmanları, önce imanın esaslarını zayıflatmak
ve yıkmak planını, programlarının birinci sırasına koym uşlardır. Bilhassa
bu yirmi beş sene içinde, tarihte görülmemiş bir şekilde, münafıkça ve
çeşit çeşit maskeler altında iman esaslarına yapılan suikastlar pek dehşetli
olmuş, çok yı kıcı planlar uygul anmıştır.
Halbuki iman esaslarından biri hakkında ortaya çıkacak bir şüphe  veya
inkâr, dinin teferruatında yapılan lâkaytlıktan çok daha zararlıdır ve
felâkettir. Bunun içindir ki, şimdi en mühim iş, taklidî imanı tahkikî1927
imana çevirerek kuvve tlendirmek, imanı takviye etmek ve kurtarmaktır.
Her şeyden çok imanın esaslarıyla meşgul olmak mutlak bir zaruret,
vazgeçilmez bir ihtiyaç, hatta mecburiyet haline gelmiştir. Bu, Türkiye’de
olduğu gi bi İslam dünya sında da böyl edir.
1927 Tahkikî iman: İmana dair meseleleri delillleriyle bilmek, yaşamak ve tabiatına mal etmekle
kazanılan sarsılmaz iman.
Evet, temelleri yıpratılmış bir binanın odalarını tamir etmeye ve
süslemeye çalışmak, o binanın yıkılmaması için nasıl bir fayda
sağlayabilir? Köklerinin çürütülmesine çabalanan bir ağacın kurumaması
için dal ve yapraklarını ilaçlayarak tedbir almaya çalışmanın, o ağacın
yaşamasına bir faydası olur mu?..
İnsan bir saray gibidir, temelleri iman esaslarıdır. Bir ağaç gibidir, kökü
imanın şartlarıdır. İmanın şartlarından en mühimi ise “iman-ı billah”, yani
Allah’a imandır. Sonra peygamberlere ve ölümden sonra dirilişe
inanmaktır. Bu sebeple bir insanın en başta elde etmeye çalışması gereken
ilim, iman ilmidir. O, ilimlerin esası, şahı, padişahıdır.
İman, yalnız basit bir tasdikten ibaret değildir; onun pek çok mertebesi
vardır. Taklidî bir iman, bilhassa bu zamandaki dalâlet, sapkınlık
fırtınaları karşısında çabuk söner. Tahkikî iman ise sarsılmaz, sönmez bir
kuvve ttir. Tahkikî imanı elde eden bir kimsenin imanı ve Müslümanlığı
dehşetli dinsizlik kasırgalarına da uğrasa, o kasırgalar bu iman kuvve ti
karşısında tesirsiz kalmaya mahkûm dur. Tahkikî imanı kazanan bir
kimseyi en dinsiz felsefeciler dahi vesveseye veya şüphe ye düşüremez.
İşte bu hakikatlere dayanarak biz de tahkikî imanı ders verip imanı
kuvve tlendirecek, insanı ebedî saadet ve selamete götürecek, Kur’an ve
iman hakikatlerini kuşatan bir eseri sebat, devam ve dikkatle okumayı
kesinlikle çok gerekli gördük. Aksi takdirde, bu zamanda dünye vî ve
uhrevî dehşetli musibetlerin içine düşmek şüphe  götürmez bir neticedir.
Bunun için tek kurtuluş çaremiz, Kur’an-ı Hakîm’in iman hakkındaki ve
bu asra bakan ayet-i kerimelerini tefsir eden yüks ek bir tefsire sarılmaktır.
Şimdi, “Böyle bir eser bu asırda var mıdır?” diye bir sorunun zihninizde
uyandığı, nuranî bir heyecanı ifade eden simalarınızdan anlaşılmaktadır.
Evet, bu çeşit ihtiyacımızı tam karşılayacak bir eseri çok dikkat ve itina
ile aradık. Nihayet, hem Türk gençliğine hem bütün Müslümanlara ve
insanlığa bir Kur’an rehberinin, mükemmel bir yol gösterici eserin
Bediüzzaman Said Nursî’nin Risale-i Nur’u olduğu kanaatine vardık.
Bizimle beraber, Risale-i Nur’la imanını kurtaran yüz binlerce kimse de
bu ha kikate şahittir.
Evet, yirminci asırda Kur’an hakkında küllî ve umumî bir rehberlik
vazifesini görecek bir eserin müellifinin şu hususiyetlere sahip olmasını
esas kabul ettik. Bu hususiyetlerin de Risale-i Nur’da ve müellifi
Bediüzzaman Said Nursî’de tamamen mevcut olduğunu  gördük. Ş öyle ki:
Birincisi: Müellifin, yalnız Kur’an-ı Hakîm’i kendine üstad edinmiş
olması...
İkincisi: Kur’an-ı Hakîm, hakiki ilimleri içeren mukaddes bir kitaptır. Ve
her asırda, insanlığın bütün tabakalarına hitap eden ezelî bir hutbedir. Bu
sebeple, Kur’an’ı tefsir ederken hakikatin saf olarak ifade edilmesi ve
böylece hakiki bir tefsir meydana gelmesi için tefsir eden zâtın kendi
hususi yol ve meşrebinin tesiri altında kalmamış ve eserine hevesinin
karışmamış olması gerekir. Hem Kur’an’ın mânâlarını keşfederek açığa
çıkan Kur’an hakikatlerinin tespiti için tefsir yazan o zâtın her bir ilimde
derin ve engin fikirlere, ince bir bakışa ve tam ihlâsa sahip bir âllâme
olması ve gayet yüce bir dehaya, nüfuzlu, derin bir içtihada, kutsî bir
kuvve te mâlik bul unması lâzımdır.
Üçüncüsü: Kur’an tefsirinin tam bir ihlâsla telif edilmiş olması…
Müellifin, Cenâb-ı Hakk’ın rızasından başka maddî-manevî hiçbir
menfaati gaye edinmemesi ve bu yüks ek duruşun, müellifin hayatındaki
hadiselerde görülmesi...
Dördüncüsü: Kur’an’ın en büyük  mucizelerinden biri de gençliğini ve
tazeliğini korumasıdır. Ve o asırda indirilmiş gibi her asrın ihtiyacını
karşılayan bir yönü olmasıdır. İşte bu asırda yazılan bir tefsirde Kur’an-ı
Hakîm’in asrımıza bakan yönünün keşfedilip avam tabakadan en
seçkinlere kadar herkesin faydalanabileceği bir üslûpla izah ve ispat
edilmiş olması gerekir.
Beşincisi: Tefsircinin, Kur’an ve iman hakikatlerini çürütülemez delillerle
ispat ederek ders vermesi, yani pozitivizmi (olguculuğu) esas alması...
Altıncısı: Ders verdiği Kur’an hakikatlerinin hem aklı, hem kalbi, hem de
ruhu ve vicdanı nurlandırması, tatmin etmesi ve nefsi kendine boyun
eğdirmesi… Şeytanı dahi susturacak derecede kuvve tli, gayet belâgatli
tesirli olması...
Yedincisi: İnsanı hakikatlerin anlaşılmasına da mâni olan benlik, gurur ve
ucb1928 gibi kötü sıfatlardan kurtarıp tevazu ve mahviyet gibi güzel huylara
ve yüks ek ahlâk vasıflarına sahip kılması...
1928 Ucb: Kendini beğenmek, ameline güvenmek.
Sekizincisi: Kur’an-ı Kerim’i tefsir eden büyük bir âlimin Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) sünnetine uyması, Ehl-i Sünnet ve
Cemaat mezhebi üzere ilmiyle amel etmesi ve son derece zühd, s on de rece
takva, son derece ihlâs ile dine hizmetinde son derece sebat, son derece
sıdk, sadakat ve fedakârlığa, azamî iktisat ve kanaate sahip olması...
Özetle, tefsir sahibinin Kur’an hakkındaki risaleleriyle, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğindeki azamî takvasına ve
kulluğuna ; kutsî kuvve tiyle de Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselam)
velayetindeki tecellilerine mazhar Kur’an hizmetkârı bir zât olması şarttır.
Dokuzuncusu: Tefsircinin, Kur’an’a ve şeriata ait meseleleri beyan
ederken şu veya bu baskıdan, işkenceden çekinmeyen, herhangi bir tesir
altında kalarak fetva vermeyen ve ölümden korkmadan dünya ya meydan
okuya cak bir iman kuvve tiyle hakikati pervasızca söyleyen, Müslümanca
yiğitlik ve cesarete sahip olması gerekir.
Hem idam planlarının uygul andığı ve bir tek dinî risalenin
neşrettirilmediği dehşetli bir devirde, bilhassa yok edilmesi ve
söndür ülmesi hedeflenen, Kur’an’a ve şeriata ait esasları telif ve neşrettiği
meydanda olan kâmil bir mürşidin, İslam’ın bu asırdaki hakiki ve
mükemmel bir rehberi ve Kur’an’ın muteber, çok büyük  bir tefsircisi
olması lâzımdır.
İşte bu zamanda, yuka rıda sayılan dokuz  şart ve hususiyetin, müellif Said
Nursî’de ve eseri Nur Risalelerinde aynen mevcut olduğu, hakiki ve derin
İslam âlimlerinin fikir birliğiyle, yanlışlığına ihtimal bulunmayacak
derecede kesin haberleri ve ittifakıyla sabittir. Hem uyanmakta olan bu
İslam milletince, Avrupa ve Amerika’ca malûmdur ve tasdik edilmiştir.
İşte arkadaşlar! Biz böyle bir Kur’an tefsiri arıyor ve böyle bir tefsirci
istiyorduk.
Kıymetli kardeşlerim! Böyle dehşetli bir asırda, insanın en büyük
meselesi, imanı kurtarmak veya kaybetmek davasıdır. Dünya savaşları
insanlığı uyandırmış, dünya  hayatının fâniliğini hatırlatmıştır. Ve bâki bir
âlemde, ebedî saadet içinde yaşama hissini uyarmıştır. Elbette böyle
muazzam bir davayı, şaşırtıcı ve aldatıcı bir zamanda kazanabilmek için
bir dava vekili bulmakta1929 HAŞİYE çok dikkatli olmamız gerekir. Bunun için
araştırmamızı biraz daha genişleteceğiz. Şöyle ki:
1929 HAŞİYE Bu zamanda, böyle bir dava vekilinin Risale-i Nur olduğuna Risale-i Nur’la imanını
kurtaran milyonlarca insan şahittir.
Önceki asırların kelâm ilmindeki dâhilerinin, dinimizin harika
imamlarının ve Kur’an-ı Hakîm’in dâhi tefsircilerinin meydana
getirdikleri eserler, takdiri mümkün olmayacak derecede kıymetlidir. O
zâtlar, İslamiyet’in birer güne şidir. Fakat günüm üz, o büyük zâtların
yaşadığı zaman gibi değildir.
Eskiden dalâlet, cehaletten geliyordu. Bunun yok edilmesi kolaydır. Bu
zamanda ise dalâlet -Kur’an’a, İslamiyet’e ve imana saldırılar- fenden,
felsefeden ve ilimden geliyor. Bunu engellemek zordur. Eski zamanda bu
ikinci kısım binde bir bulunuyor du, onların da ancak binden biri irşad ile
yola gelebilirdi. Çünkü  öyleleri hem bilmez hem kendilerini bilir
zannederler.
Hem geçmiş asırlarda müspet ilimlerin, yirminci asırdaki kadar
ilerlememiş olduğu malûmunuz dur. Şu halde, asrımızda dünya ya yayılmış
olan dinsizliği ve maddeciliği kökünde n yıkabilmek, hak ve hakikat
yolunu gösterip insanlığı sırat-ı müstakime kavuşturmak, imanı
kurtarabilmek ancak ve ancak Kur’an-ı Hakîm’in bu asra bakan yönünün
keşfedilmesiyle ve herkesin faydalanacağı bir şekilde tefsir edilmesiyle
mümkün ol acaktır.
İşte Bediüzzaman Said Nursî, Kur’an-ı Kerim’deki, bu asrın muhtaç
olduğu hakikatleri keşfedip Nur Risalelerinde, herkesin kabiliyeti
ölçüsünde  istifade edebileceği bir şekilde tefsir ve izah etmeye muvaffak
olmuştur. Bunun içindir ki, Risale-i Nur’un eşi görülmemiş bir şaheser
olduğu ka naatine varılmıştır.
Ve yine Risale-i Nur’un bu farklılığından dolayıdır ki, bu mübarek İslam
milletinden milyonlarca bahtiyar kimse, kendi iradeleriyle ve çok ihtiyaç
duya rak, büyük bir arzu ve sevgiyle, senelerce devam eden baskılar altında
Risale-i Nur’u okum uşlardır.
Hem Risale-i Nur ihtiyaç zamanında telif edildiğinden, bütün Türkiye’ye
ve İslam dünya sına yayılmış ve dünyayı alâkadar eden bir ayrıcalığa
mazhar olduğunu göz lere göstermiştir.
Kıymetli kardeşlerim! Said Nursî kırk sene önce İstanbul’dayken, “Bana
kim ne isterse sorsun.” diye harikulâde bir duyur u yapmıştır. Bunun
üzerine o zamanın meşhur âlim ve allâmeleri Bediüzzaman’ın kaldığı
küçük odaya kafile kafile gidip her türlü ilme ve çeşitli mevzulara dair
sorular sormuş; Bediüzzaman en zor ve anlaşılması güç soruları
duraklamadan, doğr u bir şekilde cevaplamıştır.
Böyle sınır belirlemeden, yani “Şu ya da bu ilimde veya konuda kim ne
isterse sorsun.” diyerek bir kayıt koym adan duyur u yapmak ve neticede
daima muvaffak olmak, insanlık tarihinde görülmemiştir. Böyle engin ve
yüks ek bir ilme sahip bir İslam dâhisi (Asr-ı Saadet müstesna) şimdiye
kadar gelmemiştir.
Hatta o zamanlar, Mısır Ezher Üniversitesi’nin idarecilerinden meşhur
Şeyh Bahid Efendi, bir seyahat için İstanbul’a geldiğinde Kürdistan’ın
sarp ve yalçın kayaları arasından İstanbul’a gelen Bediüzzaman Said
Nursî’yi mağlup edemeyen İslam âlimleri Şeyh Bahid’den bu genç
hocanın münazara yoluyla mağlup edilmesini isterler. Şeyh Bahid de bu
teklifi kabul ederek bir münazara zemini arar ve bir namaz vakti Ayasofya
Câmii’nden çıkılıp çayhaneye oturulduğunda  bunu fırsat bilerek
Bediüzzaman Said Nursî’ye hitaben,
؟ِ ةَّيِانَمْثُعْالَو اَّبُورَأْالِّ قَح يِفُ ولُقَت اَم Yani: “Avrupa ve Osmanlı Devleti
hakkında ne diyorsunuz ? Fikriniz nedir?” diye sorar. Şeyh Bahid Efendi
Hazretlerinin bu sorudan maksadı, Bediüzzaman Said Nursî’nin, hakkında
şüphe  olmayan, derya gibi ilmini ve ateşpare zekâsını tecrübe etmek
değildi; geleceğe ait kavrayışının kuvve tini ve dünya  siyaseti hakkında
fikirlerini anlamak niyetindeydi.
Bediüzzaman’ın verdiği cevap şu oldu:
ًْ َ،َاِِ َََُِ َا ٌََِ ِِْْإِن اَْورُب
َاِدُ أًَْ ًَْ مْأَورُِِ َََََِْ ٌََِ ِلوَإِن اُْ
Yani: “Avrupa bir İslam devletine, Osmanlı da bir Avrupa devletine
hamiledir. Gün ge lip doğur acaklardır.”
Bu cevap karşısında Şeyh Bahid Hazretleri: “Bu gençle münazara edilmez,
ben de aynı kanaatteydim. Fakat bu kadar veciz ve belagatli bir şekilde
ifade etmek ancak Bediüzzaman’a hastır.” demiştir. Nitekim
Bediüzzaman’ın dediği gibi, bu haberin iki tarafı da gerçekleşmiştir. Bir
iki sene sonra Meşrutiyet devrinde, İslam şeairine1930 zıt pek çok yabancı
âdetinin alınması ve Türkiye’de gittikçe yerleştirilmesi; şimdi Avrupa’da
Kur’an’a ve İslamiyet’e gösterilen yakın alâka ve bilhassa bahtiyar Alman
milletinde akın akın İslamiyet’in kabulü gibi hadiseler, o haberi tamamen
tasdik etmiştir.
1930 Şeair: İslam’ın sembol haline gelmiş işaretleri.
İşte büyük İslam âlimleri ve şeyhler pek çok tecrübe ve imtihan
neticesinde şu kanaate varmışlardır: Bediüzzaman ne diyorsa hakikattir.
Bediüzzaman’ın eserleri, kalbe ilhamla gelen mânâlardır, çoğu âlimin
tasdik ve takdirini kazanmıştır.
İlim ve tasavvuf ehli, eğitim ve bilim camiası Bediüzzaman’ın
eserlerinden sadece feyiz alıp istifade ederler. Evet, üç aylık bir tahsili
bulunan ve kırk seneden beri Kur’an-ı Kerim’den başka bir kitapla meşgul
olmayan.. yüz otuzu Türkçe, on beşi Arapça yazılmış eserlerini telif
ederken hiçbir kitaba müracaat etmediğine hâlâ hayattaki kâtiplerinin
şahit olduğu.. esasen kütüpha nesi de bulunmayan, yarı ümmî.. benzersiz
bir duyur uyla davet ettiği, modern ilimler de dâhil çeşitli ilimlerdeki
yüks ek âlimlerle ve büyük mürşitlerle genç yaşında yaptığı münazaraların
hepsinde üstünlüğü meydanda olan.. üzerinde ittifak edilen meseleleri
tasdik, fikir ayrılığı olanları tashih eden.. kendisi için âlimler tarafından,
“Bediüzzaman’ın cevap veremeyeceği soru yoktur” denilen.. Avrupa’nın
bir kısım idraksiz ve İslam’a düşmanlık besleyen felsefecilerinin,
müteşabih1931 ayet-i kerime ve hadis-i şeriflere saldırılarını o ayet ve
hadislerin birer mucize olduğunu eserleriyle ispat ederek kökünde n
çürüten.. böylece evhama düşürülen bazı ilim ehlini de kurtarıp
İslamiyet’e yapılan hücumları neticesiz bırakan Said Nursî gibi bir
müellifin, elbette Kur’an’ın dâhi bir tefsircisi, ilminin vehbî1932 ve engin
olduğuna , eseri Nur Risalelerinin hayat boyu okunm aya lâyık harika bir
şaheser olduğuna  şüphe  yokt ur.
1931 Mânâsı açık olmayan.
1932 Çalışmakla elde edilmeyip Allah’ın lütfu olan.
Dikkatli kardeşlerim! Hem İslam dünya sının hem bizim ebedî hayatımızın
kurtulmasını sağlayacak ve bizi nurlandırıp irşad ederek sapkınlıktan
koruyacak bir eser seçmekte bu kadar dikkatli olmamız şarttır. Çünkü bu
zamanda, türlü türlü aldatmalarla perde arkasında İslam gençliğini yoldan
çıkarmaya çalışıyorlar.
Bir eser okuna cağı veya bir söz dinleneceği zaman, önce َ وََِْ َلَ وَََِْ َل
َلَ وََِ َلَ؟ yani: “Kim söylemiş? Kime söylemiş? Niçin söylemiş? Hangi
makamda söylemiş?” mânâsında temel bir kaide dikkate alınmalı. Evet,
sözün tabakalarının yüks ekliği, güzelliği ve kuvve tinin kaynağı şu dört
şeydedir: Sözü söyleyen, muhatap, maksat ve makam. Yoksa her ele geçen
kitap okunm amalı, her söylenen söze kulak verilmemelidir. Mesela: Bir
kumandanın bir orduya  verdiği marş emriyle bir askerin marş demesi
arasında ne kadar fark vardır! Birincisi koca bir orduyu harekete geçirir.
Aynı söz ikincisi tarafından söylendiğinde belki bir askeri bile yürütemez.
İşte bu dört esastan dolayı ve Said Nursî’ye karşı kalblerinde büyük bir
sevgi taşıyan yüz binlerce kişi Üstad’larının en basit haline dahi büyük bir
kıymet vererek onları öğrenip kendisine uymak arzusu taşıdıklarından,
buradaki bir kısım kardeşlerimiz, Üstadımızın hayatı, eserleri, meslek ve
meşrebi hakkında bilgi verilmesini ısrarla istediler.
Fakat Bediüzzaman gibi bir zâtın hayatını, eserlerini ve ahlâk vasıflarını
tam ifade edemeyeceğiz. Bu hakikat, ilim ehli olan basiretli ediplerce de
itiraf edilmiştir ve bu hi zmet bizim haddimizi çok aşar. Hem Bediüzzaman
hakkında malûmat almak isteyen kardeşlerimize, bunun ancak ve ancak
Risale-i Nur Külliyatı’nı dikkatle ve devamlı okum ak suretiyle mümkün
olacağını arz ederiz.
Aziz kardeşlerim! Bu mübarek vatanın, milletin ve İslam âleminin ebedî
saadetini ve kurtuluşunu, dolayısıyla yeryüzünde  umumi barış ve selameti
sağlayacak bir inayete ve kudrete sahip olan Risale-i Nur’un şahs-ı
manevîsinde şöyle gayet sağlam hususiyetler bir araya gelmiştir:
1. Yüksek bir kuvve t ve bütün kemâl vasıflarının başı olan İslam
hakikatleri...
2. İmandan gelen yiğitlik. Yani alçalmamak ve biçarelere zorla hükm edip
büyükl enmemek...
3. Müslümanlığın insana verdiği izzet ve şerefin, terakki ve yüks elmenin
en mühim sebebi olan İslamiyet’in kazandırdığı izzeti...
Arkadaşlar! Şu mealde bir hadis-i şerif var: “Hakiki âlimler, zalim
hüküm darlara karşı da hak ve hakikati korkusuzca söyleyenlerdir.”1933 İşte
biz ancak böyl e takva sahibi bir âlimin sözüne ve eserlerine güve nebiliriz.
1933 Bkz. Nesâî, bey’at 37; İbni Mâce, fiten 20; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/314-315.
Asrımızda yaşanan hadiseler ve eserleriyle bu hadis-i şerifi tasdik eden
Risale-i Nur meydandadır. Müellifi Bediüzzaman dinî cihadında, Kur’an’a
hizmetinde ve kulluğunda  Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
sünne t-i seniyyesine tam uymuş bir mücahittir. Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) Efendimiz, dünya nın en büyük siyasî hadisesi
olan Bedir Savaşı’nda sahabe-i kirama nöbe tleşe cemaatle namaz
kıldırmıştır. Yani vacip olmayan, bilhassa savaş zamanında terk edilebilen
“cemaatle namaz kılmak” gibi bir hayrı, dünya nın en büyük siyasî
vakasına tercih etmiş, üstün tutmuştur. Ufak bir sevabı, savaşta cephenin o
dehşetleri içinde dahi terk etmemiştir.
Bediüzzaman, gönül lü alay kumandanı olarak katıldığı Rus Harbi’nde,
cephede, avcı hattında Kur’an’ın bir kısmının tefsiri olan meşhur Arapça
İşarâtü’l İ’caz adlı eserini telif etmiştir. Bu büyük eser, İslam âleminde en
büyük âlimlerin takdir ve beğenisine mazhar olmuştur. Onu tam
anlamaktan aciz kaldıklarını, öyle bir tefsir görmediklerini itiraf
etmişlerdir ki, o eser, Kur’an-ı Kerim’in en ince nüktelerini, en derin
meselelerini, benzersiz mucizeliğini, harikulâde yüks ek belâgatini ve
üslûbunun güzelliğini, akıcılığını ispat etmiştir. Hatta bir harfin nüktesini
gösterirken avcı ateş hattında düşman topları bile Bediüzzaman’ın zihnini
eserinden çevirememiş, savaşın gürültüsü, kargaşası ve dehşeti ona mâni
olamamıştır.
Ezan-ı Muhammedî’nin (aleyhissalâtü vesselam) yasaklandığı ve
bid’atların herkese zorla uygul atıldığı karanlık ve dehşetli bir devirde, Nur
Talebeleri o uydur ma ezanı okumamış ve böyle bid’atlara karşı kendilerini
kahramanca muhafaza etmişlerdir.
İmanın ve İslamiyet’in ortadan kaldırılmaya çalışıldığı ve bir âlimin
gizlice dahi bir tek dinî eser neşredemediği o feci devirde, Bediüzzaman
sürgün edildiği yerlerde zalim zorbaların gözetimi ve baskısı altında,
gizliden gizliye iman hakkında yüz otuz eser telif ve neşretmiştir. Bununl a
beraber, geceleri pek az bir uykuda n sonra, esaret altında inleyen İslam
milletlerinin kurtuluşu ve selameti için dua etmiş, Cenâb-ı Hakk’ın
dergâhına sığınarak yalvarmıştır.
Evet, Hazreti Üstad, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) Efendimizin
sünne tine tam uymuştur. Bediüzzaman’ın bu hali, bütün İslam
mücahitlerine ve Müslümanlara örnektir. Yani cihad ile kulluk ve takvayı
beraber götürmüş; birini yaparken diğerini ihmal etmemiştir. Zorba ve
zalim din düşmanlarının planıyla hapishanelere gönde rilip mutlak bir
tecrit içinde, gayet soğuk odalarda bırakılması, şiddetli soğukl arın ve
hastalıkların ızdırapları, titremeleri ve ihtiyarlığın güçsüzlüğü içinde
bulunması dahi eserlerini telif etmesine mâni olmamıştır.
Sıddık-ı Ekber1934 (radiyallahu anh) demiş ki: “Cehennemde vücudum  o
kadar büyüs ün ki, müminlere yer kalmasın.” Bediüzzaman, bu gayet
yüks ek seciyenin küçük bir tecellisine mazhar olarak, “Birkaç insanın
imanını kurtarmak için cehenneme girmeye hazırım.” demiş ve
fedakârlığın zirvesine yükselmiştir. Onun, Kur’an ve İslamiyet’in fedaisi
ve hâlis bir hizmetkârı olduğu, seksen senelik hayatının şahitliğiyle
sabittir.
1934 Hazreti Ebubekir (radiyallahu anh).
Maruz kaldığı o kadar şiddetli zulüm ve işkencelere, pek çok musibet ve
belâya karşı gösterdiği son derece sabır, tahammül ve itidal; Kur’an ve
iman hizmeti için Bediüzzaman’ın haysiyetini, şerefini, ruhunu, nefsini,
hayatını feda ettiğine doğr u birer şahit hükm ünde dir.
Bediüzzaman, Kur’an, iman ve İslamiyet hizmeti için rahatını feda etmiş,
dünya ya ait şahsî servet edinmemiş, ömrünü zühd, takva, riyazet, iktisat
ve kanaat içinde geçirerek dünya  ile alâkasını kesmiştir.
Bu cümleden olarak, Müslümanların refah ve saadeti için ömrünün bütün
dakikalarını sırf iman hizmetine adamak ve tam ihlâsa erişmek gayesiyle
kendini dünya dan tecrit etmiş, hiç evlenmemiştir. Evet, Bediüzzaman
imana ve İslamiyet’e hizmet için her şeyden bu kadar fedakârlık yapan,
bütün bunlarla beraber kullukta, zühd ve takvada da bir istisna teşkil eden
tarihî bir İslam fedaisi ve Kur’an-ı Hakîm’in ihlâslı bir hizmetkârı
mertebesine yüks elmiştir.
Bediüzzaman’ın, Risale-i Nur davasında öyle sağlam bir inancı, öyle bir
sıdk ve sadakati, öyle bir sebat ve metaneti, öyle bir ihlâsı vardır ki: Din
düşmanlarının o kadar şiddetli zulümleri, baskıları ve hücumları, bununl a
beraber maddî yokluklar içinde bulunması onu davasından
vazgeçirememiş, onda  küçük bi r tereddüt dahi meydana getirmemiştir.
Said Nursî, “Eski Said” tabir ettiği gençliğinde felsefede çok ilerlemiştir.
Kur’an-ı Hakîm’in feyziyle, batının Sokrates, Platon, Aristoteles gibi
hakikatli filozoflarından ve doğunun İbni Sina, İbni Rüşd, Farabî gibi dâhi
bilginlerinden çok ileri gitmiş, Kur’an’dan başka kurtarıcı ve hakiki
rehber olmadığını dava etmiş ve bunu Risale-i Nur’da ispatlamıştır. Bu
hakikatlerden şüphe si olan, Üstad ahireti teşrif etmeden bizzat şüphe sini
giderebilir.
Said Nursî, Kur’an ve imana hizmet mesleğini tercih edip hiçbir maddî ve
manevî menfaati, salihlik ve velilik gibi manevî makamları gaye
yapmadan, sırf Cenâb-ı Hakk’ın rızası için hizmet etmiştir. Basiretli
âlimler tarafından şahsına verilen, “Bütün Müslümanlarca ortaya çıkması
beklenen siyasî ve dinî kurtarıcı” gibi yüks ek mertebeleri hiddetle
reddetmiş, kendisinin ancak Kur’an’ın bir hizmetkârı ve Risale-i Nur
talebelerinin bir ders arkadaşı olduğuna  inanmış ve bunu s öylemiştir.
Şimdi aramızda bulunan bir kısım arkadaşlarımızla önceki gün Millî
Müdafaa Vekâleti’nde yirmi beş sene hizmet görmüş muhterem, âlim bir
zâtı ziyarete gittiğimizde, Bediüzzaman Hazretleri hakkında demişti ki:
“Bediüzzaman’ın nasıl bir zât olduğunu anlayabilmek için Risale-i Nur
Külliyatı’nı dikkatle, sebatla okum ak yeter. Size bir misal olarak, yalnız
dünye vî iktidarı bakımından derim ki: Bediüzzaman, Risale-i Nur’un şahs-
ı manevîsiyle yalnız bir devleti değil, dünya  yüzünde ki bütün milletlerin
idaresi kendisine verilse, onları da selamet ve saadet içinde idare
edebilecek bir iktidara ve inayete sahiptir.” Evet, Bediüzzaman gibi zâtlar
nadiren gelir. Fakat o, yirmi beş senedir hem kendini hem talebelerini
siyasetten men etmiştir, dünya ya ait işlerle meşgul değildir.
Bediüzzaman’ın Risale-i Nur’u telif ettiği zamanlarda ve Kur’an
hizmetinde istihdam edildiği anlarda zekâsının, çabuk idrakinin, aklının,
mantığının, hayalinin, hafızasının, etraflıca ve derin düşünmesinin,
ferasetinin, seziş ve kavrayışının, süratli anlayışının, ruhî, kalbî, vicdanî,
duygul arının ve manevî latifelerinin benzersiz bir tarzda olması, istihdam
edildiğine açık bir delildir. Kendi iradesiyle, keyfiyle değil, Cenâb-ı
Hakk’ın inayeti ile Kur’an’a hizmetkârlık etmiş olduğu, basiretli ilim ve
kalb ehli tarafından tasdik ve takdir edilmiştir.
Mısır’ın faziletli âlimlerinden merhum Abdülaziz Çâviş, Bediüzza man’ın
asrın en zeki insanı olduğuna  ve müthiş üstün bir zekâya sahip
bulunduğuna  dair Mısır basınında bir makale neşretmiştir.
Dini savunmak konus unda  cesaret, metanet ve sebat sahibi büyük bir âlim
olan merhum Şeyhülislam Mustafa Sabri Efendi, Mısır’da Risale-i Nur’a
sahip çıkmış ve onu Câmi-ül Ezher Üniversitesi’nde en yüksek mevkiye
koym uştur.
Risale-i Nur, İslamiyet’in gayet keskin ve elmas bir kılıcıdır. Bu
hakikatlerin bir delili, Bediüzzaman’ın zalim hüküm darlara ve
kumandanlara ölümden korkmadan hakikati pervasızca tebliğ etmesi,
dünya yı saran dinsizlik akımına karşı kendini feda ederek Kur’an ve iman
hakikatlerini zulmün en koyu devrinde neşretmesi ve bu kutsî hakikate
cansiperane hizmetidir.
Bir savcı, iddianamesinde, “Bediüzzaman, ihtiyarladıkça artan enerjisiyle
dinî faaliyete devam etmektedir.” demiştir. Denizli mahkemesinin bilirkişi
raporunda : “Evet, Said Nursî’de bir enerji var, fakat bu enerjisini bir
tarikat veya cemiyet kurmaya sarf etmediği, Kur’an hakikatlerini beyan
etmek ve dine hizmet için kul landığı kanaatine varılmıştır.” denilmektedir.
Din aleyhindeki eski hüküm etlerin vekillerinden biri (antidemokratik
kanunların Millet Meclisi’nde tartışılması esnasında): “Bediüzzaman Said
Nursî’nin dinî faaliyetine yirmi beş seneden beri mâni olamıyoruz.”
demiştir.
Biz de deriz ki: Evet, Said Nursî Hazretleri eşi görülmemiş, dinamik ve
enerjik bir zâttır. Onun harika bir insan olduğunu, din düşmanı olan
karşıtları dahi kalben tasdik ve takdir etmektedirler.
Said Nursî bazen bir talebesine Risale-i Nur’dan okuyuve rmek nimetini
lütfettiği zaman der ki: “Bu benim dersimdir. Ben kendim için okuyor um.
Bu risaleyi şimdiye kadar belki yüz defa okum uşum. Fakat şimdi yeni
görüyormuş gibi tekrar okum aya ihtiyaç ve arzu duyuyor um.”
Hem yine der ki: “Ben kitaplarımı başkaları için yazmadım; kendim için
yazdım. Kur’an’da bulduğum  bu devalarımı arzu edenler okuya bilir.”
Evet, Bediüzzaman inanıyor ve diyor ki: “Ben derse, terbiyeye ve nefsimi
ıslah etmeye muhtacım.” Bediüzzaman gibi bir zât böyle diyorsa bizim bu
eserlere ne kadar muhtaç olduğum uz artık kıyas edilsin.
Bediüzzaman Said Nursî bütün hayatında şan ve şöhretten, kendisine
hürmet edilmesinden kaçmış ve insanların minneti altına girmemiştir.
Arapça bir eserinde, şöhret hakkında diyor ki: “Şöhret, riyanın ta
kendisidir ve kalbi öldüren zehirli bir baldır. İnsanı insanlara kul ve köle
yapar. Yani nam ve şöhret isteyen biri insanlara kendini beğendirmek,
sevdirmek için riyakârlık, dalkavukluk eder. Yapmacıklı tavırlar takınır. O
belâ ve musibete düşersen 1935رَاُِنَِّٰ وَإِ إَِِْ إِ لِ de.”
1935 “Biz Allah’a aidiz ve vakti geldiğinde elbette O’na döneceğiz.” (Bakara sûresi, 2/156)
Üstad, fiilleri ve duruşuyla şöhretten bu kadar kaçmasına rağmen, her ne
hikmetse, insanlar âdeta ilahî bir sevk varmış gibi yardım dilercesine ona
koşmuşlar ve koşmaktadırlar. Onun hakkın ta kendisi olan bu kutsî vasfı
da Risale-i Nur gibi dünya  çapında bir esere hizmetkâr olmuştur.
Bediüzzaman küçük yaşlarından beri insanların karşılıksız hediyelerini
geri çevirmiş, hediye kabul etmemeyi yol edinmiştir. Zindandan zindana,
memleketten memlekete sürgün edildiği zamanlarda, ihtiyarlığın
yüklediği zaruretler içinde dahi bu seksen senelik istiğna düsturunu
bozmamıştır. En has talebesi bir lokma bir şey hediye etse karşılığını
verir, vermezse o he diye kendisine dokunur .
Neden hediye kabul etmediğinin sebeplerinden biri olarak der ki: “Bu
zaman, eski devirler gibi değildir. Eskiden imanı kurtaran on el varsa
şimdi bire inmiş. İmansızlığa sevk eden sebepler eskiden on ise şimdi
yüze çıkmış. İşte böyle bir zamanda imana hizmet için dünya ya el
uzatmadım, onu terk ettim. İman hizmetimi hiçbir şeye âlet
etmeyeceğim”. Hazreti Üstad, biri kendisi için zahmet çekse, bir hizmetini
görse karşılığında bir ücret, bereket vesilesi olarak bir bedel verir. Aksi
halde, o hi zmet ruhuna  ağır gelir, hoş una gitmez.
Bediüzzaman Said Nursî, Kur’an’a, imana ve dine hizmetinde senelerden
beri sürekli bir gözetim, soruşturma, takip ve inceleme altında
tutulmuştur. Yalnız ve yalnız Allah rızası için, yalnız ve yalnız hakikat
için İslamiyet’e hizmet ettiği, Kur’an hizmetini hiçbir şeye âlet etmediği
çeşitli mahkemelerde de sabit olmuştur.
Eğer bu bahsedilen hakikatlere, hak ve hakikati gören hakperestlerin
Bediüzzaman’da ve eserlerinde gördükleri ve neşrettikleri meziyetlere ve
yüks ek hakikate aykırı en küçük bir şey olsaydı, en büyük ilavelerle,
şaşaalı bir şekilde ve yaygaralarla bu yirmi beş sene içinde din düşmanları
tarafından dünya ya ilan edilirdi.
Nitekim bütün bütün iftira ve suçlamalarla, gaddar ve zorba din
düşmanlarının tahrikleriyle mahkemelere sevk edildiği zaman gazetelerin
birinci sayfalarında bire yüz ilavelerle teşhir edilmesi, tahkikat ve
mahkeme neticesinde hiçbir suçu olmadığı ortaya çıkıp beraat ettiği vakit
ise susulması bu hakikatin açık delillerinden bir tanesidir.
Bediüzzaman, din kardeşlerine karşı çok şefkatlidir. Onların elemleriyle
elem çektiği, İslam dünya sında hürriyet ve istiklâl için can veren fedai
İslam mücahitlerinin acılarıyla muzdarip olduğu, Kur’an ve İslamiyet’e
yapılan darbeler sırasında çok ızdırap duyduğu , böyle acıların tesiriyle,
zaten pek az yediği halde bir kaşık çorbasını da içemediği çok defa
görülmüştür ve görülmektedir.
Çoğu günü  hastalık ve sıkıntılarla geçmektedir. Bir Nur talebesinin
yazdığı gibi: “Ey İslam milletinin ebedî refah ve saadeti için dünya da
rahat yüzü görmeyen şefkatli Üstadım! Senin devam eden hastalıkların
bedenî değildir. Dinimize uygul anan baskı ve zulüm sona ermedikçe,
İslam âlemi kurtulmadıkça senin ızdırabın dinmeyecektir.” Evet, biz de bu
kanaatteyiz.
Fakat o elem veren acılar, Bediüzzaman’ı asla ümitsizliğe düşürmemiş,
aksine, öyle küllî ve umumi bir dinî cihada, dua ve kulluğa sevk etmiştir
ki, “Kurtuluşun tek çaresi Kur’an’a sarılmaktır.” demiş ve sarılmıştır.
Kur’an’da bulduğu devaları, dermanları kaleme alarak bu zamanda
İslam’ın bir kurtarıcısı ve insanlığın saadetine vesile olan Risale-i Nur
eserlerini meydana getirmiştir.
Hunha r din düşmanlarının dünye vî kudret ve haşmetleri, Bediüzzaman’ı
kesinlikle atalete düşürmemiştir. “Vazifem Kur’an’a hizmettir. Galip veya
mağlup etmek Cenâb-ı Hakk’a aittir.” diye iman ederek bir an bile
faaliyetten geri kalmamıştır. Evet, Hazreti Üstad öyle büyük bir himmete
sahiptir ki, ona yapılan müthiş zulümler bu himmet karşısında tesirsiz
kalmaya mahkûm  olmuştur.
Bediüzzaman, yerdeki ve göklerdeki varlıkları hayretle ve güzelliklerini
takdirle temaşa eder. Bilhassa bahar mevsiminde, kırlarda ve dağlarda
gezintiler yapar. O seyir yerlerinde zihnen meşguliyet, ince bir tefekkür ve
daimî bir huzur halindedir. Ağaçları, bitkileri ve çiçekleri
1938َنُ اََِِْ أَُْ ، َََرَكَ ّٰ1937ُهّٰ ، َرَكَ ا1936َۤاءَ َُّٰ ش
1936 “Maşallah! Allah ne güzel dilemiş ve yapmış!”
1937 Allah hayır ve bereketini artırsın.
1938 “İşte bak da Allah’ın ne mükemmel Yaratan olduğunu bir düşün!” (Mü’minûn sûresi, 23/14)
“Ne güzel yaratılmışlar” diyerek ibret nazarıyla seyreder, kâinat kitabını
okur. Her uzvu ve duygus u gibi gözünü de daima Cenâb-ı Hak hesabına ve
O’nun izni dairesinde çalıştırır. Gözü, şu büyük kâinat kitabının bir
mütalaacısı ve âlemdeki Rabbanî sanat mucizelerinin bir seyircisidir. Ve
şu yeryüzü bahçesindeki rahmet çiçeklerinin mübarek bir arısı
hükm ünde dir.
Üstad hususi hayatında mütevazı, vazife başında vakurdur. Tevazu ve
mahviyette örnek olacak bir mertebededir. Bu konuda  der ki: “Bir asker
nöbe tteyken başkumandan da gelse silahını bırakmayacak. Ben Kur’an’ın
bir hizmetkârı ve askeriyim. Vazife başında iken karşıma kim çıkarsa
çıksın, ha k budur  derim, başımı eğmem.”
Özetle deriz ki: Bediüzzaman, Kur’an’ın tam ihlâsa sahip, harikulâde,
hakiki bir tefsircisidir. Tam ihlâsa erişmiş, kahraman ve benzersiz bir
Kur’an hizmetkârıdır. Risale-i Nur’un müellifi olmak itibarı ile hem
büyük bir kelâmcı hem ilimde gayet derin, sağlam, hakikati delilleriyle
bilen ve inceden inceye araştıran büyük bir âlim hem de mantık ilminde
yüks ek, be nzersiz bir üstaddır.
Ta’likat adlı eseri, mantık ilminde bir şaheserdir. Hem seçkin, hakperest
ve hakikati gören bir dâhidir, hem Kur’an’la barışık, hak yoldaki
felsefenin hakikat âşığı bir bilginidir, hem eşsiz bir sosyolog, bir psikolog,
bir pedagogdur , hem de daima hakikati dile getirmiş ve getiren, yüks ek,
eşsiz ve dâhi bir müellif ve ediptir.
Said Nursî, senelerden beri şiddetli baskı ve gözetimler altında
bulundur ulup ismi unutturulmaya çalışıldığı ve kendisi şahsî kemâlâtını
gizlediği için bu saydığımız sıfatlarından haberdar olmayanlar bulunabilir.
Hem bunlar hem de Risale-i Nur’un hususiyetleri hakkındaki ifadelerimiz,
bu zamanda hakikate ve fazilete âşık bir kısım hakiki âlimlerin ve Allah
dostlarının ittifak ve icma’ kuvve tindeki hüküm leridir ve bizim kesin
kanaatlerimizdir.
Bediüzzaman’ın öyle bir ilme ve sıfatlara sahip olduğuna  en muteber, en
hakiki ve birinci delilimiz, kendisidir. Kimin şüphe si varsa, Risale-i Nur’u
okus un. Zikrettiğimiz ve edeceğimiz bu büyük hakikati bütün İslam
dünya sına ve insanlık âlemine duyur uyor, ilan ediyoruz. Evet, bin seneden
beri İslam âlemi ve insanlık, Risale-i Nur gibi bir eseri bekliyordu.
Bediüzzaman Said Nursî, birçok ilimde müstesna birer eser yazabilirdi.
Fakat o, “Zaman, imanı kurtarmak zamanıdır.” demiş, bütün himmetini,
mesaisini ve hayatını iman ilimleri hakkındaki eserlerinin telifine ve
neşrine adamıştır.
Evet, Hazreti Üstad iman ilimlerini neşretmekle İslam âlemine ve
insanlığa hayat ve ışık vermiştir. Cenâb-ı Hak, o büyük Üstad’dan
ebediyen razı olsun, ona  uzun öm ürler versin. Âmin, âmin, âmin...
Risale-i Nur, Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın bu asırdaki manevî bir
mucizesi, yüks ek ve parlak bir tefsiridir. Evet, Risale-i Nur kalblerin fatihi
ve sevgilisi, ruhların sultanı, akılların rehberidir; nefisleri terbiye eder ve
temizler. Risale-i Nur’un bir hususiyeti de, Mektubat’taki şu bahistir:
“Bazı Söz’lerde, kelâm âlimlerinin yoluyla Kur’an’dan alınan hakiki
yolun farkları hakkında şöyle bir temsil göstermiştik: Mesela kimileri su
getirmek için dağların altını kazar, uzak yerlerden küngâ n (su borusu) ile
su getirir. Bir kısım insan da suyu her yerde kuyu kazarak çıkarır. Birinci
yol çok zahmetlidir; kanallar tıkanır, su kesilir. Her yerde kuyu kazıp su
çıkarmaya ehil olanlar ise suyu zahmetsiz bir şekilde bulur. Aynen bunun
gibi, kelâm âlimleri de âlemde sonsuz sebep-netice zincirinin ve devrin
imkânsızlığını gösterip sebepleri kestikten sonra Vâcibü’l-Vücûd’un
varlığını ispat ediyorlar. Uzun bir yoldan gidiliyor…
Kur’an-ı Hakîm’in hakiki yolu ise suyu her yerde buluyor, çıkarıyor. Her
bir ayeti Asâ-yı Mûsâ gibi, nereye vursa âb-ı hayat fışkırtıyor.
1939هُ وَاٌَُِل َٰ أَنٌَٰ َِ ُ َْءٍ َُ او
1939 “Bütün her şeyde Allah’ın varlığını ve birliğini gösteren bir ayet (işaret) vardır.” (Bkz. el-
Esfehanî, el-Eğânî 4/39; el-Kalkaşendî, Subhu’l-a’şâ 12/413; el-Übşeyhî, el-Müstatraf 1/16,
2/280)
düsturunu he r şeye okut uyor.
Hem iman yalnız ilimle elde edilmez; onda  pek çok latifenin hissesi var.
Nasıl ki, bir yemek mideye girince farklı sinirlere farklı şekilde dağılır.
İmana dair, ilimle gelen bir mesele de akıl midesine girdikten sonra,
derecesine göre ruh, kalb, sır, nefis ve bunun gibi latifeler onda n kendince
birer hisse alır, onu öz ümser. Eğer onların hissesi yoks a iman noks andır.”
İşte Risale-i Nur her yerde suyu buluyor, çıkartıyor. Uzun yolu kısaltıyor
ve dosdoğru, selametli bir hale getiriyor.
Eski felsefeciler, bazı şer’i hüküm ler ve iman esasları için, “Bu nakildir,
iman ederiz, ancak akıl buna  erişemez.” demişler. Halbuki bu asırda akıl
hükm ediyor. Bediüzzaman Said Nursî ise “Bütün şer’i hükümler ve iman
hakikatleri akla uygundur . Bunu ispata hazırım.” demiş ve Risale-i Nur’da
ispat etmiştir.
Risale-i Nur’da müstesna bir edebiyat, belâgat, îcaz (az sözle çok şey ifade
etme); benzersiz, cazip ve orijinal bir üslûp vardır. Evet, Bediüzzaman
zâtına has bir üslûba sahiptir. Onun üslûbu, başkalarıyla kıyaslanamaz.
Eserlerin bazı yerlerinde edebiyat kurallarına veya başka üslûplara kıyasla
pek uygun düş memiş gibi görünen bir nokt aya rastlanırsa, orada gayet ince
bir nükte, bir îma, ince bir mânâ veya hikmet vardır. O beyan tarzı, oraya
tam uygundur . Fakat bu inceliği, âlimler de birden pek anlamadıklarını
itiraf etmişlerdir. Bunun için Bediüzzaman’ın eserlerinin hususiyet ve
inceliklerini, Risale-i Nur’la fazla meşgul olmayanlar hemen kavrayamaz.
Büyük şairimiz, edebiyatımızın iftihar kaynağı merhum Mehmed Âkif, bir
edebiyat meclisinde, “Victor Hugo’lar, Shakespeare’ler, Descartes’lar
edebiyatta ve felsefede Bediüzzaman’ın ancak talebesi olabilirler.”
demiştir.
Edipler ve şairler, hayatın geçiciliğine ve ayrılığa ağlamış, ölüm
karşısında feryat etmiş, güz mevsimini hüzünle tasvir etmişlerdir. Hatta
dünya ca meşhur Arap edipleri, “Eğer ayrılık olmasaydı, ölüm ruhlarımızı
almak için yol  bulup ge lemezdi.” mânâsında,
1940َتُْ اََْْبِ َ وََََْ َُرََا ى أَرْوَاَِ ًََُُ اَََْ إِلٰ
1940 Bkz. el-Hamevî, Hizânetü’l-edeb 1/197; el-Kazvînî, el-Îzâh 1/374. (Ebu’t-Tayyib el-
Mütenebbî’nin sözü olarak nakledilmiştir.)
demişlerdir.
Bediüzzaman ise “Kâinattaki her şeyin bitmesi, ayrılık ve yokluk
görünüş tedir. Hakikatte ayrılık yok, kavuşma var. Yok oluş değil,
yenilenme var. Kâinatta her şey, bir nevi bekâya mazhardır. Ölüm, bu fâni
âlemden bâki âleme gitmektir; hidayet ve Kur’an ehli için öteki âleme
gitmiş eski dost ve ahbaplarına kavuşmaya vesiledir. Hem hakiki
vatanlarına girmek için bir vasıtadır. Dünya  zindanından cennet
bahçelerine bir davettir. Hem Rahman-ı Rahîm’in lütuf ve ihsanından,
kendi hizmetine karşılık bir ücret alma nöbe tidir. Hayat vazifesinin
zahmetinden terhistir. Kulluk ve imtihan taliminden paydos tur. Azrail
(aleyhisselam) bugün gelse ‘hoş geldin, safa geldin’ diye gülerek
karşılayacağım.” diyor.
Bediüzzaman, insanlığı Risale-i Nur’la haram zevk ve eğlencelere
düşkünlükten ve dalâletten kurtarırken, korku ve dehşet vermek yolunu
takip etmiyor. Gayrimeşru bir lezzetin içindeki yüz elemi gösterip hisleri
mağlup ediyor. Kalbi ve ruhu hislere mağlup olmaktan koruyor. Risale-i
Nur’daki kıyaslamalarla küfür ve dalâlette bir cehennem zakkum u
tohum unun olduğunu ve insana dünya da dahi cehennem azabı çektirdiğini;
iman, İslamiyet ve ibadette ise bir cennet çekirdeği, hoş lezzetler, zevkler
ve cennet meyveleri bulunduğunu, bunların insanı dünya da da bir çeşit
mükâfata kavuşturduğunu i spat ediyor.
Risale-i Nur bozgunc uluk ve ayrılığı, bölünmüşlüğü, fitne ve fesadı
ortadan kaldırıp din kardeşliğini, dayanışma ve yardımlaşmayı yerleştirir.
Risale-i Nur yolunun bir esası da budur . Risale-i Nur, insanı gurur, kibir,
kendini beğenmişlik ve alçalma gibi kötü vasıflardan kurtararak tevazu,
mahviyet, izzet ve vakar gibi güzel hasletlere sahip kılar.
Risale-i Nur, hakiki insan olan bir insanın acz ve fakrını anlamasını sağlar.
Bediüzzaman der ki: “İnsan, acz ve fakrını anlamakla tam Müslüman ve
kul olur.”
Dinsizleri mağlup etmek için modern ilimleri de tahsil edelim diyenler
veya tahsil edenler, bu hedeflerine Nur Risalelerini devamlı ve sebatla
okuyup değerlendirerek ulaşabilirler, tek çare de budur . Hem böylelikle
mektepte öğrendikleri de ilahî marifete döne r.
Ey, bin seneden beri İslamiyet’in bayraktarlığını yapmış bir milletin
torunları olan cengâver ruhlu kardeşlerim! Bu zamanın ve gelecek
asırların Müslümanları ve bizler, Kur’an-ı Azîmüşşan’ın tefsiri olan öyle
bir rehbere muhtacız ki,
• Tahkikî iman dersleriyle bizi iman mertebelerinde yüks eltsin.
• Korkak değil, aksine, Risale-i Nur talebeleri gibi cesur, kahraman, faal,
salih amel işleyen, dindar, takva sahibi, bununl a beraber şahsî rahat ve
menfaatini iman ve İslamiyet’in kurtuluşu uğrunda  feda eden fedakâr ve
mücahit Müslümanlar yetiştirsin, bizi neme lâzımcılıktan kur tarsın.
• Saldırılar, işkenceler ve ölüm ihtimalleri karşısında tahkikî iman
kuvve tinden gelen bir cesaretle Kur’an ve İslamiyet cephesinden asla
çekilmeyen, “Ölürsem şehidim, kalırsam Kur’an’ın hizmetkârıyım.” diyen
ve yılgınlığa düşmeyen sadık, ihlâslı, yalnız Allah rızası için hizmet eden,
Nur talebeleri gibi İslamiyet hizmetkârları yetiştirsin, öyle aziz
Müslümanlar meydana getirsin.
Evet, bu asra öyle bir Kur’an tefsiri lâzımdır ki, Risale-i Nur gibi aklı ve
mantığı çalıştırsın, ruhu, kalbi ve vicdanı aydınlatsın. Müslümanları ve
insanlığı uyandırsın, gafletten kurtarsın. Sırât-ı müstakim olan Kur’an
yolunu göstersin. Sünne t-i seniyyeye ve İslamiyet’in şeairine muhalif
olarak yapılan ve yaptırılan şeyleri fark ettirip Hazreti Peygamber’in
(aleyhissalâtü vesselam) sünne tine uymayı ders versin ve sünne ti ihya
etmek gayretini uyandırsın.
İşte Risale-i Nur’un böyle hususiyetleri içeren bir Kur’an tefsiri olduğu,
otuz seneden beri meydandadır ve hakikatin ehlinin tasdikiyle sabittir.
Hem amansız din düşmanlarının planlarıyla mahkemelere sürüklenen
Risale-i Nur talebelerinin savunm aları ve İslamiyet’e hizmetleri esnasında
gizli İslamiyet düşmanı, insafsız, zorba zalimlerin entrikalarıyla maruz
kaldıkları işkencelerden yılmamaları, kendilerini düşünmeden, şahsî
rahatlarını İslam’ın refah ve saadeti için feda ederek sıddıkiyetle sebat
etmeleri ve zulmün en şiddetlisine dayanmaları da buna  açık bir delildir.
Evet, Risale-i Nur ve iman hizmetine bütün varlığını adayan ve şimdiye
kadar çok defa “gaddar din düşmanlarının” tecavüzlerine, saldırılarına ve
baskınlarına maruz kaldıkları halde yirmi beş senedir inziva içinde Risale-
i Nur’u neşreden Nur kahramanı ağabeylerimiz, bizlere en güzel örnek
olan iman ve İslamiyet fedaileridir.
İşte biz Müslümanlar böyle bir Kur’an tefsiri arıyor, hidayete götürücü
böyle bir rehber bekliyorduk. O ihlâslı Nur talebeleri ki, “Cenâb-ı Hak,
Hafîz’dir. Ben onun inayeti ve himayesi altındayım. Başıma ne gelirse
hayırdır.” diye inanır ve amel eder, iman hizmeti yaparlar. Din
düşmanlarına yakalanmamak ve canlarından kıymetli olduğuna  inandıkları
Nur Risalelerini onlara kaptırmamak için de tedbirli davranırlar.
Şahıslarına gelecek zararları önemsemeden hizmetlerine devam ederler.
Hapse, zindana atılıp işkence yapıldığı zaman bile onlar yine üstadları
Bediüzzaman ile alâkadardır. Eğer gizlice bir imkân bulurlarsa yine
Risale-i Nur ile meşgul olurlar. Hatta “Belki hapse atılırım, Nur
Risalelerimi vermezler, çalışmaktan mahrum kalırım.” diye düşünüp
Nurları ezberleyen bazı talebeler de olmuştur.
İhlâslı bir Nur talebesi, hapishaneden çıkarıldığı vakit âdeta o kırbaçlı,
falakalı, türlü türlü işkenceli hapishane ona bir kuvve t ve enerji kaynağı
olmuş, sadakat ve teyakkuz la Nur hizmetinde koşturması için bir kamçı
tesiri yapmış gibi Üstad’ına daha da yakınlaşır ve Nurlara eskisinden daha
fazla çalışır, neşriyat yapar.
Afyon hadisesinde, Bediüzzaman hapiste iken öğretmen bir Nur talebesi,
savcılıkta Risale-i Nur ve Üstad’ı hakkında kahramanca cevaplar verdiği
için savcı kızmış, “Şimdi seni hapse atarım.” diyerek onu tehdit etmiş. O
İslam fedaisi öğretmen de, “Ben hazırım, derhal hapse gönde rin.” diye
cevap vermiştir.
Yine Afyon mahkemesinde, bir Nur talebesi hakkında tutuklama kararı
verilir, fakat adliye kendisini bulamaz. O talebe bunda n haberdar olur.
Diğer Nur kardeşleri gibi, “Üstadım ve kardeşlerim hapisteyken nasıl
dışarıda kalabilirim?” diyerek savcılığa teslim olur, hapse girer.
Aynı hapishanede, bir Nur talebesini yanlışlıkla tahliye ederler. O da,
“Üstadım ve kardeşlerim henüz hapiste. Hem daha yazarak çoğaltacağım
yeni telif edilen Nur Risaleleri var.” diye düşünerek hapishane müdürüne,
“Benim kırk gün sonra tahliye edilmem lâzım. Ceza sürem daha bitmedi.”
der. Hesap ederler ki gerçekten öyl edir, onu  tekrar hapse koya rlar.
Dini korumak meziyetine lâyık anlayışlı kardeşlerim!
Said Nursî, kendisi hakkında böyle malûmat verildiğini görse
diyeceklerdir ki: “Niçin böyle yapıyorlar? Şahsımın önemi yok. Kıymet,
Kur’an’dan süzülen, Kur’an-ı Hakîm’in malı olan Risale-i Nur’dadır. Ben
bir hiçim.”
Üstad şahsının mazhar ve ayna olduğu  Kur’an hakikatleri ve Nurlar itibarı
ile, neşrettiği iman ve İslamiyet dersleriyle, tam ihlâsıyla, umumi ve küllî
bir tarzda Kur’an’a ve dine hizmet ettiği için onun hakkındaki takdir ve
övgül er, “mânâ-yı harfî” ile şahsına ait kalmıyor; Kur’an ve İslamiyet’e
bakıyor. Allah namına ve hesabına oluyor. Din düşmanları tarafından ona
beslenen düşmanlık ve yapılan saldırılar da Bediüzzaman’ın
hizmetkârlığını yaptığı Kur’an ve İslamiyet’in ortadan kaldırılması
maksadına yöne liktir. Zira Kur’an ve iman hakikatlerini içine alan o cihan
çapında Risale-i Nur eserleri ona ihsan edilmiştir.
İşte bu apaçık hakikati bilen, maskeli, gizli ve münafık iman ve İslamiyet
düşmanları, Bediüzzaman’ın yarım asra yakındır itibarsızlaştıramadıkları
şahsını, yalan ve yaygaralarla hâlâ gözden düşürmeye çabalıyorlar.
Maksatları Risale-i Nur’un rağbet ve revaç görüp yayılmaması, imanın
kalblerde gelişip İslamiyet’in büyüm emesi. Halbuki Said Nursî’ye
iliştikçe Risale-i Nur parlıyor, yayıldığı daire genişliyor. Buna birer örnek
olan son yi rmi beş sene içindeki hadiseler meydandadır.
İslamiyet düşmanları, bir taraftan tamamen yalan propagandalarına ve
saldırılarına devam ederken diğer taraftan da Nur talebelerinin, Üstad’ları
ve Risale-i Nur hakkında, onda n kabiliyetleri ölçüsünde  istifade
etmelerinden ve feyiz almalarından doğa n minnet ve şükranlarını ifade
eden takdir edici yazı ve sözlerden oluşan bir nevi müdafaalarını perde
arkasından yasaklamaya çalışıyorlar. Bunun için safdil buldukları dostlara
veya dostların dostlarına samimi görünerek, “Aşırıya gidiyorsunuz .” gibi
birtakım şeyler söylettiriyorlar. İşte böyle sinsi, aldatıcı ve entrikalı çeşitli
iftiralarla bizi korkutmaya, yıldırmaya ve susturmaya çalışıyorlar.
Evet, acaba hiç akıl kârı mıdır ki: Din düşmanları, iftira ve yalanlardan
ibaret yaygaralarını kopa rsınlar da, bizler hakikati ortaya koya rak müdafaa
etmeyelim, susalım? Acaba hiç mümkün müdür ki: İslamiyet
düşmanlığıyla Üstad Bediüzzaman’a zalimce ve zorbaca haksızlıklar
yapan o insafsız propagandacılar yalanlarını savururken, biz Üstad’ın ve
Risale-i Nur’un hakkaniyetini ilan edip o acayip yalanları neticesiz
bırakmaya çalışmayalım? Acaba eblehlik ve safdillik olmaz mı ki:
Kur’an’ın ve imanın kan döke n, zorba ve zalim düşmanları Kur’an’ı ve
İslamiyet’i Risale-i Nur’la mutlak küfre karşı müdafaa ve muhafaza
hizmetini yapan Bediüzzaman aleyhinde sürekli uydur malarla seslerini
yüks eltsinler de, biz hak ve hakikati beyan ve ilan etmeyip susalım veya
“Biraz susun.” gibi ikazlarla paravanlar, perdeler arkasında faaliyet
gösteren o gizli dinsizlere bir bakıma yardım etmiş veya onları
desteklemiş olalım?
Asla, kesinlikle susmayacağız ve susturamayacaklar. Durmayacağız ve
durduramayacaklar. Bu can ten kafesinden çıkıncaya kadar, bu r uh cesetten
ayrılıncaya kadar, bu nefes bedenden gidinceye kadar Risale-i Nur’u
okuya cağız, neşredeceğiz. Risale-i Nur’un hakkın ve hakikatin ta kendisi
olduğunu  ve Bediüzzaman Said Nursî’nin, yapılan suçlamalardan
tamamen temiz, uzak ve arınmış olduğunu, iftiracı, tertipçi, kan döküc ü
zalim din düş manlarına gösterecek ve ilan edeceğiz.
Kıymetli kardeşlerim! İslam tarihinin altın sayfalarından büyük ve
benzersiz zâtlar gelip geçmiştir. O eşsiz zâtların tefsirleri ve eserleri,
hiçbir Avrupalı felsefecinin eseriyle kıyaslanmayacak derecede
emsalsizdir. O büyük İslam müellifleri ve dâhileri, Kur’an ve İslamiyet’e
hakkıyla ve hâlis bir surette, herhangi bir hüküm etin senelerce ağır esareti
ve koyu zulmü altında olmadan hizmet etmişlerdi. Tarihte eşine
rastlanmayan mutlak bir baskı ve çok şiddetli zulümler altında, dehşetli
bir esarette bırakılan, kendisini ve eserlerini yok etmeye çalışan din
düşmanları karşısında bir şahs-ı manevî olan Bediüzzaman Said Nursî,
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) Efendimizin sünne tine tam
uyarak yaptığı dinî, büyük cihadında insanlık tarihinde eşi görülmemiş bir
şekilde muvaffak olmuş, zafer kazanmıştır.
İman hakkında yüz otuz parça eseri şiddetli bir zulüm, baskı ve
sınırlamalar altında gizli gizli telif edebilmek.. hem kuvve tli bir takva ve
kulluğa sahip hem de cephede fedai olarak gönül lü askerleriyle savaşmış
olmak.. cephede, avcı hattında dahi fırsat buldukç a Kur’an’ın en ince
nüktelerini, harika mucizeliğini anlatan bir Kur’an tefsiri yazmak.. aynı
zamanda nefis mücadelesinden de galip çıkıp nefsini de dine hizmetkâr
yapmak.. hürriyeti gasp edilerek ücra bir köye  sürgün edilip mutlak bir
tecrit ve gözetim altında, her türlü zulümle ablukaya alındığı halde, hâkim
bir kuvve tin engizisyon eziyetlerini çok geride bırakan baskısıyla, cani
canavarların pek vahşi işkenceleri içinde, “sırren tenevveret”1941 sırrıyla
perde altından Risale-i Nur gibi eserler neşretmek ve böylece cihanın
maddî manevî “Fatih”i olan Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
sünne t-i seniyyesinin bir hizmetkârı olarak bugün milyonlara varan bir
camiayı, Allah’ın inayetiyle Kur’an-ı Hakîm’in büyük ve  geniş caddesinde
selametle ilerletmek.. müminlerin ve insanlığın sadece dünya larını değil,
ebedî saadetlerini de kazanmalarına Risale-i Nur gibi bir eserle vesile
olmak… İşte bu hususiyetleri manevî şahsında toplamak, acaba tarihte
Risale-i Nur müellifi Bediüzzaman Said Nursî’den başka kime nasip
olmuştur?
1941 Sır perdesi altında parlamak, hizmeti yaygınlaştırmak
Evet kardeşlerim! Risale-i Nur bir hakikat ışığı yayan, iki cihan saadetini
sağlayacak Kur’an ve iman hakikatlerini ders veren öyle bir hak delili ve
öyle bir ilahî lütuftur ki: Yirmi beş seneden beri, çoluk-çocuk, genç-
ihtiyar, kadın-erkek, öğretmeni, felsefecisi, talebesi, âlimi, mutasavvıfı
her insan tabakası bu Nur’un âşığı ve pervanesi olmuştur. Hepsi bu Nur’a
koşmuş, onun sinesine atılmış, bu Nur’dan yardım istemiştir. Milyonlarca
bahtiyardan oluşan muazzam bir topluluk bu Nur’la aydınlanıp
kurtulmuştur.
Evet kardeşlerim! Mucizeler hazinesi ve en büyük  mucize olan Kur’an-ı
Azîmüşşan’ın hakiki bir tefsiri olan Risale-i Nur, o kadar merak
uyandırıcı, o kadar cazibeli, o kadar müthiş ve muazzam hakikatleri ders
veriyor ve meseleleri ispat ediyor ki, iman ve İslamiyet’in kıtalar
genişliğinde gelişip yayılmasına ve fetihlerine vesile oluyor ve olacaktır.
Evet, Risale-i Nur kalblere o derece aşk ve muhabbet, ruhlara o kadar
vecd1942 ve heyecan vermiş, akılları öyle ikna etmiş ve kalblerde öyle bir
doygunl uk meydana getirmiştir ki, kendini milyonlarca Nur talebesine
defalarca okutmuş, yazdırmış, bir ömür boyunc a mütalaa ettirmiş ve
senelerden beri âdeta kendi kendini neşretmiştir.
1942 Vecd: Muhabbet, kendini unutacak derecede ilahî aşk.
Aziz kardeşlerim! Yabancı parmağıyla idare edilen dinsizlik komiteleri,
İslamiyet’i yok etmek için İslam memleketlerinde, bilhassa Türkiye’de
öyle hileler ve entrikalar hazırlamış, haince dolaplar çevirmiş, hunha rca
ve vahşice zulümler işleyip şeytanî ve iğrenç planlar uygulamış, insanları
kandırmış, iblisçe, sinsice yöntemler izlemiş, kardeşi kardeşle
çarpıştırmış, aldatıcı yalanlar ve propagandalar üretmiş, yaygaralar
çıkarmış, fitne, fesat ve ayrılık tohum ları saçmıştır ki; bütün bunlar
İslam’ın bünye sinde derin yaralar açmış ve büyük tahribata sebep
olmuştur.
Fakat o musibetler, Cenâb-ı Hakk’ın yardımı ile istihdam olunan
Bediüzzaman Said Nursî gibi tam ihlâsı kazanmış bir zât vasıtasıyla,
Allah’ın rahmetiyle imdada yetişen, şifa veren, dünya ya meydan okuya n
ve evrensel bir mahiyete sahip Risale-i Nur eserlerinin meydana
gelmesine yol açmıştır. Ve aynı zamanda müslümanları uyandırmış, onları
kurtuluş çareleri aramaya sevk etmiştir. Ebedî ahiret hayatlarını kurtarmak
için hakiki iman dersi almak, Allah’a sığınmak, emirlerine itaat etmek
ihtiyacını şiddetle hissettirmiş ve o musibetlerin bu husustaki gaflet ve
kusurları hatırlattığını idrak ettirmiştir. Zaten insanların, müminlerin
başına gelen belâ ve musibetlerin hikmeti budur .
Evet, yabancıların yaptığı o canavarca muamele ve zulümler, İslam
dünya sında hürriyet, istiklâl ve İslam birliği cereyanını da hızlandırmış,
nihayet bağımsız İslam devletlerinin kurulmasını netice vermiştir.
İnşallahü Teâlâ, Birleşik İslam Devletleri de meydana gelecek ve
İslamiyet düny aya hâkim ve hüküm ran olacaktır. Cenâb-ı Hakk’ın
rahmetinden kuvve tle ümit ve niyaz ediyoruz.
İşte Risale-i Nur müellifi Bediüzzaman Said Nursî, öyle bir İslam
mücahididir ve telif ettiği Risale-i Nur öyle uyandırıcı, öyle kurtarıcı, öyle
fevkalâde ve cihana yayılmış bir eserdir ki: Din aleyhindeki bütün o
komitelerin belini kırmış, bahsedilen zararlı ve pis faaliyetleri neticesiz
bırakıp dinsizlik esaslarının temel taşlarını paramparça etmiş, kökünde n
kesmiş, İslamî ve imanî fetihleri perde altında, kalbden kalbe açığa
çıkarmış ve Kur’an-ı Azîmüşşan’ın mutlak hâkimiyetine zemin
hazırlamıştır.
Evet, Risale-i Nur o tahribatı Kur’an’ın elmas hakikatleriyle ve Kur’an-ı
Kerim’deki en kısa ve dosdoğru yolla tamir ediyor, o yaraları Kur’an-ı
Hakîm’in büyük e czanesindeki ilaçlarla tedavi ediyor ve edecektir.
Hem masum Müslümanların kanlarını emen ve servetleri âdeta
cisimleşmiş millet kanı olan, parazit, açgözlü, canavar ve barbar
emperyalistleri, sömürgecileri ve onların içimizdeki, sadece şahsî menfaat
düşkünü, zalim, hunha r, hırslı ve zorba uşaklarını mutlak perişanlık ve
çöküş le mağlup eden ve edecek tek çarenin Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın
bu asırdaki manevî mucizesi Risale-i Nur olduğunda , basiretli İslam
mücahitleri ve âlimleri, icraat ve şahitliklere dayanan, şüphe siz, kesin bir
kanaat ile birleşirler.
Evet, insanlık tarihinde Risale-i Nur gibi bir eser gösterilemez. Demek,
Risale-i Nur Kur’an’ın eşsiz bir tefsiridir.
Evet, Bediüzzaman Said Nursî’ye yalnız İslam âlemi değil, Hıristiyan
dünya sı da borçlu ve minnettardır ki, dinsizliğe karşı umumi cihadında
mazhar olduğu başarı ve galibiyetten dolayı Roma’daki Papa dahi
kendisine resmen tebrik ve teşekkürname yazmıştır.
Şimdi Risale-i Nur külliyatından iman, Kur’an ve Hazreti Peygamber
(aleyhissalâtü vesselam) Efendimiz hakkındaki bazı kısımları aynen
okuya cağım. Siz bu eserleri elde edip tamamını okursunuz . Okurken belki
izah edilmesini isteyen kardeşlerimiz olacaktır. Fakat bu hususta arz
edeyim ki, üstadımız Bediüzzaman, bir Nur talebesine Risale-i Nur’dan
bazen okuyuve rmek lütfunu bahşederken izah etmiyor, diyor ki: “Risale-i
Nur, iman hakkındaki meseleleri lüzumu derecesinde izah etmiş. Risale-i
Nur’un hocası, Risale-i Nur’dur. O başkalarından ders almaya ihtiyaç
bırakmıyor. Herkes kabiliyeti ölçüsünde , kendi kendine istifade eder.
Aklınız her bir meseleyi tam anlamasa da ruhunuz , kalbiniz ve vicdanınız
hissesini alır. Ne kadar istifade etseniz, büyük bir kazançtır.” Üstad,
okuna n Türkçe veya Arapça bir risalenin izahı başka bir risalede varsa onu
getirip okuyor .
Risale-i Nur’daki gayet ince nükteleri anlayan basiretli âlimler de der ki:
Bir âlimin yüks ek bir ilmi olabilir fakat Risale-i Nur’u cemaate okurken
teferruata girip eski malûmatlarıyla açıklarsa, bu izahlar Risale-i Nur’un
bildirdiği, asrımızın anlayışına uygun ve ihtiyacına tam cevap veren
hakikatlerin tesirine ve Risale-i Nur’un mahiyetinin anlaşılmasına bir
perde olabilir. Bunun için bazı kelimelerin mânâlarını söyleyerek aynen
okum ak daha tesirli ve daha faziletlidir. İstanbul Üniversitesi’ndeki
kardeşlerimiz de böyl e okuyor lar.
Özetle deriz ki: Risale-i Nur, gayet açık, berrak ve vecizdir. Sözün kıymeti
îcazındadır, kısalığındadır. İman ve Kur’an hakkında bir mesele cemaate
ders verilirken kısaca izah edilmesinde daha çok fayda vardır, öyle daha
çok istifade edilir.
Ey Üstadımız Efendimiz! Bütün kadirbilir insanlar Risale-i Nur’a ve size
ebediyen hürmet edecek, sizi yücelteceklerdir. Tahkikî iman dersleriyle
imanımızı kurtaran cihanlara değer kıymetteki Risale-i Nur’u bütün
ruhum uzla, bütün varlığımızla seviyor ve ona hürmet ediyoruz. Bu aşk ve
muhabbet, bu saygı ve hürmet nesilden nesle, asırdan asra, devirden devire
devam edecektir.
Evet, Risale-i Nur’daki Kur’an hakikatleri öyle bir kuvve ttir ki, onun
karşısında mutlak küfrün ve dinsizliğin temelleri yerle bir olacak,
viranelik çukurlarına yuva rlanacaktır. Geri kalanlar, iman ve Kur’an
nuruyla kurtulacaklardır.
Evet, dağları, taşları pamuk gibi dağıtacak, demir ve granitleri yağ gibi
eritecek derecedeki bu Kur’an kuvve ti dünya yı nur ve saadetle
dolduracaktır. Kur’an nuru, imanların kurtuluşunda dünya ya hâkim olup
hükm edecektir.
1943َاَََُِْْ ِِّٰ رَب اُِْٰ دَُْْٰ أَنِ الوَا
1943 “Onların duaları ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi,
10/10)
ِِحَّاِ نٰمْحَّاِ هّٰاِ ــــــْسِب
1944ُوسُّدُق اَيُ لْدَع اَيُ مَكَح اَيُ ومُّيَق اَيُّ يَح اَيُ دْرَف اَيُ ِحَر اَيُ نٰمْحَر اَيُ هَّٰا اَي
1944 Ya Allah, ya Rahman: Ey Zât’ı itibarıyla merhametli olan! Ya Rahim: Ey rahmetiyle
mahlûkatına merhamet eden! Ya Ferd: Ey eşi ve benzeri olmayan! Ya Hayy: Ey her zaman var
olan, diri olan, ezelî ve ebedî hayat sahibi! Ya Kayyûm: Ey kendi Zât’ı ile var olup, zeval
bulmayan ve bütün varlıkları varlıkta tutup onları yöneten! Ya Hakem: Ey hükmü geçersiz
kılınmayan Hâkim! Ya Adl: Ey tam adalet sahibi! Ya Kuddûs: Ey her şeyi tertemiz yapan ve
kendisi bütün eksiklerden uzak ve yüce Zât!
İsm-i Âzam’ın hakkına, Kur’an-ı Mucizü’l Beyan’ın hürmetine ve Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) şerefine, bu kitabı bastıranları ve
mübarek yardımcılarını Cennetü’l Firdevs’te ebedî saadete mazhar eyle,
âmin. İman ve Kur’an hizmetinde daima muvaffak eyle, âmin. Amel
defterlerine Sözler kitabının her bir harfine karşılık bin sevap yazdır,
âmin. Nurların neşrinde sebat, devam ve ihlâs ihsan eyle âmin. Ya
Erhamerrâhimîn! Bütün Risale-i Nur talebelerini iki cihanda mesut eyle,
âmin. İnsî ve cinnî şeytanların şerlerinden muhafaza eyle, âmin. Ve bu
aciz ve biçare Said’in kus urlarını affeyle, âmin...
Bütün N ur Talebeleri namına
Said Nursî
Fihrist
Kur’an ay etlerinin bir nevi tefsiri olan Risale-i Nur’un kısımlarından
Sözler mecmuasının kısa bir fihristidir.
BİRİNCİ SÖZ
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’in pek çok mühim sırrından birini güzel bir temsille
tefsir eder ve besmelenin ne kadar kıymetli bir İslam nişanı, işareti
olduğunu gös terir.
On Dördüncü Lem’anın İkinci Makamı:
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’in en mühim beş-altı sırrını tefsir eder, Kur’an’ın bir
özü, fihristi ve anahtarı olduğunu gösterir. Arştan yeryüzüne kadar uzanan
mukaddes, nuranî bir hat, ebedî saadetin kapısını açan bir anahtar ve her
mübarek işe feyiz ve bereket veren bir nur kaynağı olduğunu bildirir. Bu
makam, ilk risale Birinci Söz’e bakar. Âdeta Risale-i Nur’un kısımları bir
daire hükm ünde dir ve sonu başlangıcına ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ mübarek
hattıyla bağlanır. Bu makamda altı değil, otuz sır yazılacaktı. Şimdilik altı
tane kaldı. Kısadır fakat gayet büyük hakikatleri içerir. Bunu dikkatle
okuya n, besmelenin ne kadar kıymetli ve mukaddes bir hazine olduğunu
anlar.
İKİNCİ SÖZ
1945اََِ ُُِْنَ َِِْْ ayetinin ve iman hakkındaki ayetlerin mühim bir sırrını
gayet akla uygun bi r temsil ile tefsir eder.
1945 “O takva sahipleri ki görünmeyen âleme inanırlar.” (Bakara sûresi, 2/3)
ÜÇÜNCÜ SÖZ
1946َۤ أََ اسُ اُُْوا ayetinin ve iman hakkındaki ayetlerin mühim bir
hakikatini mantıklı bir temsil ile tefsir eder.
1946 “Ey insanlar! (Hem sizi hem de sizden önceki insanları yaratan) Rabbinize ibadet edin.”
(Bakara sûresi, 2/21)
DÖRDÜNCÜ SÖZ
 ٰ
1947ًَُْ ًَِْ ََ اَُِِْْ كإِن اٰةَ ََ ayetinin ve namaz hakkındaki
ayetlerin mühim bir sırrını gayet makul ve mantıklı bir temsil ile tefsir
eder. Zerre kadar insafı bulunanı teslime mecbur bırakır.
1947 “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belli bir farzdır.” (Nisâ sûresi, 4/103)
BEŞİNCİ SÖZ
1948ََاَِ ُْ ُُِْنَ ََ اَِ اَْا وإِن ّٰ ayetinin, takva ve kulluk hakkındaki
ayetlerin ve takva ile kulluk vazifesinin mühim bir sırrını gayet güzel bir
temsil ile tefsir edip okuya n herkesi ikna eder.
1948 “Allah fenâlıktan korunanlar ve hep güzel davrananlarla beraberdir.” (Nahl sûresi, 16/128)
ALTINCI SÖZ
1949ُ اََْْوَاَُْ َِن ََُِ أََُُْْ وَأَمَْٰى َِ اُِْْإِن َّٰ اش ayetinin ve nefsini, malını
Cenâb-ı Hakk’a satmak hakkındaki ayetlerin gayet mühim bir sırrını tefsir
eder. Nefsini ve malını Cenâb-ı Hakk’a satanların beş derece kâr içinde
kâr; satmayanların ise beş derece zarar içinde zarar ettiklerini gösterir.
Bunu gayet ikna edici bir temsil ile izah eder. Hakikate mühim bir kapı
açar.
1949 “Allah, karşılık olarak cenneti verip müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır.” (Tevbe
sûresi, 9/111)
YEDİNCİ SÖZ
 ُُِِّْٰيَٰةُ اَْۗ وََ َ َُُُ اَْإِن وََْ ِّٰ َ فَ ، 1950وَاَْْمِ اُُِِِْْٰنَ ِِّٰ 
1951رُورُاَْ ayetinin, “Allah’a ve ahiret gününe  iman” ve dünya  hayatı
hakkındaki ayetlerin mühim bir sırrını gayet akla uygun bir temsil ile
tefsir eder. Gafiller için dünya nın ne kadar dehşetli, ölüm ve ecelin ne
kadar müthiş, acz ve fakrın ne kadar elem verici olduğunu;  hidayet ehli
için ise dünya  hayatının iç yüzünün ne kadar güzel; kabir, ecel, acz ve
fakrın nasıl birer saadet vesilesi olduğunu kesin bir şekilde ispatlar. İki
cihan saadetine giden yol u gös terir.
1950 “Bunlar Allah’ı ve ahireti tasdik eder.” (Âl-i İmran sûresi, 3/114; Tevbe sûresi, 9/44; Mücadele
sûresi, 58/22)
1951 “Allah’ın (ahiretle ilgili) vaadi elbette haktır, dolayısıyla dünya hayatı sizi sakın ola ki
aldatmasın! Yine sakın ola ki, (o çok hilekâr şeytan dahil) aldatanlar da sizi Allah hakkında
(yanlış bilgi, yanlış inanç ve yanlış yaklaşımlarla) aldatmasın.” (Lokman sûresi, 31/33; Fâtır
sûresi, 35/5)
SEKİZİNCİ SÖZ
1952ُوَۚ اَْ اَْمُۚا هَّّٰهُ َۤ إِٰـَ إِلاَ ve 1953ْإَِْمُإِن اَ َِْ ِّٰ ال ayetlerinin ve dünya nın
mahiyeti, dünya da insanın mahiyeti ve insanda dinin mahiyeti hakkındaki
benzer ayetlerin mühim bir sırrını (aslı Hazreti İbrahim’e indirilen suhufta
bulunan) güzel ve parlak bir temsil ile tefsir eder. Dünya nın mahiyetini,
dünya da insanın ve insanda dinin kıymetini gösterir. Dinsiz insanın en
bedbaht varlık olduğunu ispatlar. Şu âlemin tılsımını çözmek ve insan
ruhunu karanlıktan kurtarmak çarelerini göstermekle beraber, güna hkâr
olan bedbaht insanın müthiş vaziyeti ile salih olan bahtiyar insanın
vaziyetini gayet latif ve güzel bir şekilde karşılaştırır.
1952 “Allah o ilahtır ki kendisinden başka ilah yoktur. Hayy (Her zaman var olan, diri olan, ezelî ve
ebedî hayat sahibi) O’dur, Kayyûm (Kendi zâtı ile var olup, zevâl bulmayan ve bütün varlıkları
varlıkta tutup onları yöneten) O’dur.” (Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi, 3/2)
1953 “Allah katında hak din, İslam'dır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/19)
DOKUZUNCU SÖZ
ًِّ وََِٰوَاتِ وَاَْرْضِ وََََُ اَُْْ ِ ا و۝ُونَ وََِ ُُِْنَ َُْنَ ِّٰ َِ َُْ
1954َُُِْون ayetinin ve beş vakit namaz hakkındaki ayetlerin gayet mühim
bir sırrını “Beş Nükte” ile tefsir eder. Beş vakit namazın o vakitlerde
emredilmesinin hikmetini o kadar güzel ve şirin bir şekilde bildirir ki,
zerre kadar şuuru bulunan, bu cazibeli hikmet ve parlak hakikat karşısında
teslime mecbur kalır. İnsan bedeninin havaya, suya, gıdaya muhtaç olması
gibi, ruhunun da namaza muhtaç olduğunu gayet açık bir şekilde beyan
eder.
1954 “Haydi siz akşama girerken, sabaha çıkarken Allah’ı takdis ve tenzih edin, namaz kılın.
Göklerde ve yerde hamd, güzel övgü O’na mahsustur. İkindi vaktinde de, öğleye girerken de
O’nu takdis ve tenzih edin, namaz kılın.” (Rûm sûresi, 30/17-18)
ONUNCU SÖZ
 ٰٰ ٰٰٰۤ
وََُ َٰ ُكَ َُِْ اَْْٰۚ دَ ََِْۘ إِن ذٰلِفَ ُِْ اَْرْضَ ََْرِ رََِْ ِّٰ ََُْْْ إِٰ اٰ
1955ءٍ ٌََِْ ayetinin ve ölümden sonra diriliş ile ahiret hakkındaki ayetlerin
mühim bir sırrını, on iki mantıklı ve makul temsille, on iki kesin ve aşikâr
hakikatle tefsir eder. Bununl a beraber ahirete imanı o kadar kuvve tli bir
şekilde ispat eder ki, bütün bütün kalbi ölmemiş ve aklı sönmemiş bir
insan o ispat karşısında teslim olur, Allah’ın izniyle imana gelir. İmana
gelmese de inkârdan vazgeçmeye mecbur kalır.
1955 “İşte bak, Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor! İşte bunları yapan
kim ise, ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
ON BİRİNCİ SÖZ
 وَاَۤءِ۝َْٰ  وَاِْ إِذَا َ۝َّٰ  وَاَرِ إِذَا َ۝َٰ  وَاََِْ إِذَا َ۝َا وَاِْ وَُٰ
 َْ۝َا  ُُرََ وََْٰ َََََْ۝ ََّٰ  وٍََْ وََ۝ طََٰ  وَاَْرْضِ وََ۝ََٰ وََ ب
1956َّٰ وََْ َبَ َْ دَس۝َّٰ أَََْ َْ زَك ayetlerinin yüks ek ve geniş bir
hakikatine Şems sûresinin mucizevî bir şekilde işaret ettiğini, kâinatı
muntazam bir saray suretinde gösterdiğini yüce ve kuşatıcı bir temsil ile
bildirir. İnsanın mahiyetindeki kulluk vazifesini, dona nımını ve Cenâb-ı
Hakk’ın rubûbi yetinin çeşitli tecellilerine kullukla karşılık vermesini
güzelce izah eder. Şems sûresinin mucizevî işaretini ve en büyük dairede
muazzam bir rubûbi yeti kâmil kullukla harika bir şekilde karşılaştırır.
1956 “Güneşe ve onun aydınlığına.. onu izlediği zaman aya.. dünyayı açığa çıkaran gündüze.. onu
bürüyüp saran geceye.. göğe ve onu bina edene.. yere ve onu yayıp döşeyene.. her bir nefse ve
onu düzenleyene.. ona hem kötülüğü, hem de ondan sakınma yolunu ilham edene yemin olsun
ki: nefsini maddî ve manevî kirlerden arındıran kurtuluşa erer. Onu günahlarla örten ise ziyana
uğrar.” (Şems sûresi, 91/1-10)
ON İKİNCİ SÖZ
1958زَلَزََْهُ وََِْ نَ ، وََِْ أَنْ1957ًِاَدْ أُۧوَِ ًَْا َْ ُْتَ اََِْْ َوََ ayetlerinin ve
Kur’an hikmetinin fazileti hakkındaki yüzlerce ayetin mühim bir
hakikatini felsefe ile Kur’an hikmetini karşılaştırarak gayet parlak bir
temsil ile tefsir eder. Kur’an’ın bir mucizesini, i’cazını, onun  karşısında
felsefenin aczini ve kıymetsizliğini harika bir şekilde ispat eder, körlere
bile gösterir. Bu Söz, On Birinci Söz gibi gayet mühimdir. Herkes onlara
muhtaçtır.
1957 “Kime hikmet nasip edilmişse doğrusu, büyük bir hayra mazhar olmuştur.” (Bakara sûresi,
2/269)
1958 “Biz Kur’an’ı hak olarak indirdik. O da hakkın ve gerçeğin ta kendisi olarak indi. Seni de ey
Resûlüm, sadece rahmetle müjdelemen ve inanmayanları ise azapla uyarman için gönderdik.”
(İsrâ sûresi, 17/105)
ON ÜÇÜNCÜ SÖZ
Birinci makam
1959ٌَِِ وَرٌََْ ُِْْمُرْاٰنِ َ َُ َِۤءوََُلُ َِ اْ ve 1960َِْ ََُْهُ اَْ وََ َوََ َ
ayetlerinin, Kur’an hikmetinin kutsiyeti, genişliği ve şiirden istiğnası
hakkındaki ayetlerin mühim bir sırrını tefsir eder. Kur’an-ı Mucizü’l
Beyan’ın yüks ek mucizevî hikmetini felsefenin kıymetsiz ve dar hikmeti
ile kıyaslar. Kur’an hikmetindeki kuşatıcılığı ve genişliği, felsefenin fakr
ve iflasını kısaca beyan eder. Kur’an’ın şiirden istiğnasının ve ona tenezzül
etmemesinin sebebinin, Kur’an hakikatlerinin yüks ekliği ve parlaklığı
olduğunu gösterir. Ve mühim bir temsil ile Kur’an’ın bir mucizelik yönünü
bildirir.
1959 “Biz Kur’an’ı mü’minlere şifa ve rahmet olarak indiririz.” (İsrâ sûresi, 17/82)
1960 “Biz Resûl’e Kur’an öğrettik, şiir öğretmedik, o zaten ona yaraşmaz.” (Yâsîn sûresi, 36/69)
İkinci Makam
Gençliği dalâletin, haram zevk ve eğlencelerin uçurumuna düşmekten
kurtaran, imanda bu dünya da dahi hakiki bir cennet lezzeti, dalâlette ise
bir cehennem azabı ve sıkıntı bulunduğunu  örneklerle izah ve ispat eden
bir derstir.
İkinci Makamın Haşiyesi
Mahpus lara teselli olan dör t mektuptur.
İkinci Makamın Zeyli
Kadir Gecesi’nde ihtar edilen mühim bir meseledir.
Meyve Risalesi'nden Altıncı Mesele
Hüve Nüktesi
ON DÖRDÜNCÜ SÖZ
Dar akıllara sığmayan bir kısım yüks ek ve geniş Kur’an hakikatlerini,
gözümüzle gördüğüm üz benzer misallerle anlayışımıza yaklaştırır.
Mesela:
وَاتُوَاٰ 1962َِبٍ ٍُِا ِ ََّ ٍَِ إِل ، وََ رَطٍْ وَ1961مٍاَْرْضَ ِ ِِ أََََ اَٰاتِ وَ
حِا َََّْرُ اَِ إِلوََۤ أَمْ ، 1964ََُنُا أَنْ َُلَ َُ ُْ هُۤ إِذَۤا أَرَادَ ًَْ، إَِۤ أَُْ 1963َِِْ۪تٌ َِِ
1965اََِْ ayetlerinin gayet yüks ek ve geniş hakikatlerini temsil ve
benzetmelerle akla kabul ettirir, kalbi ikna eden bir tarzda bildirir.
1961 “Rabbiniz o Allah’tır ki gökleri ve yeri altı günde yarattı.” (A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi,
10/3; Hûd sûresi, 11/3; Hadîd sûresi, 57/4)
1962 “Yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki açık, net bir kitapta bulunmasın.” (En’âm sûresi, 6/59)
1963 “Halbuki bütün bir gökler âlemi bükülmüş olarak Allah’ın elinin içindedir.” (Zümer sûresi,
39/67)
1964 “Bir şeyi dilediğinde O’nun buyruğu, sadece ‘Ol!’ demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi,
36/83)
1965 “Kıyametin kopması ise, başka değil, ancak göz açıp kapama (yahut daha da kısa bir anda)
olup biter.” (Nahl sûresi, 16/77)
On Dördüncü Söz’ün Hâtimesi
Gafil kafaya bir tokmak ve bir ibret dersidir. Sonunda  nefs-i emmareye
tesirli bir ikaz sillesi var. Nefsine esir olan biri bunu okus a ve kabul etse o
esaretten kur tulur.
On Dördüncü Söz’ün Zeyli
Zelzele hakkındaki altı mühim soruya cevaptır.
ON BEŞİNCİ SÖZ
1966َطَََِِْ رًُُ َِْ َََِِ وَََدْ زَ اَۤءَ انوََ ayetinin ve meleklerle
şeytanların mücadeleleri hakkındaki ayetlerin, astronom i ile meşgul
olanların dar akıllarına sığmayan mühim bir sırrını, “Yedi Basamak”
içinde yedi sağlam delil ve bir mukaddime ile tefsir eder. Şu ayetin
semâsından şeytanın akla düşürdüğü ş üphe leri taşlayıp kova r.
1966 “Gerçek şu ki, yere en yakın olan göğü lambalarla donattık ve onlardan bir kısmını şeytanlara
atılan mermiler yaptık.” (Mülk sûresi, 67/5)
On Beşinci Söz’ün Zeyli
Kur’an’ın Allah kelâmı ve Hazreti Muhammed’in (aleyhissalatü vesselam)
Allah’ın resûlü olduğunu ikna edici delillerle ispatlayan, münazara
tarzında yazılmış belâgatli bir risaledir.
ON ALTINCI SÖZ
ََُِْتُ ُ َْءٍ وَإِلَانَ اِي َِِه۪ َ َُْ۝ُ ُْ ََُنُ ًَْ أَنْ َُلَ ََُْهُۤ إِذَۤا أَرَادَ شإَِۤ أ
1967َُُْنَ ayetlerinin ve pek çok ayetin ifade ettiği: “Cenâb-ı Hakk’ın
Zât’ının ehadiyeti ile icraatının külliyeti; birliği ile yardımcısız
rubûbi yetinin umumiyeti; tekliğiyle ortaksız tasarruflarının kuşatıcılığı;
mekândan münezzeh olmakla beraber her yerde hazır bulunması; sonsuz
ulviyetiyle beraber her şeye yakın olması ve bir tek Ehad Zât olmakla
beraber her şeyi bizzat elinde tutması” yüce hakikatlerinin gayet mühim
bir sırrını “Dört Şua” ile tefsir eder. O hakikatleri yolunu şaşırmamış
akıllara, selim kalblere teslim ettirir.
1967 “Bir şeyi dilediğinde O’nun buyruğu, sadece ‘Ol!’ demektir, hemen oluverir... Sübhandır,
münezzehdir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir. Ve hepinizin de dönüşü, O’na
olacaktır.” (Yâsîn sûresi, 36/82-83)
ON YEDİNCİ SÖZ
ا ًَِاَُِنَ َ َََْ وَإِ لَ۝نُ ًََ وَُْ أَُْ أََْزًَِ ََ َُِْا َ ََ اَْرْضِ إِ َََْ
1969ٌا ٌَِ وَََّْ إِلََ اَْٰةُ اَْۤو ، 1968ُُزًا ayetlerinin ve hayat lezzeti içinde ölüm
elemi, sevinç ve kavuşma içinde yokluk elemi hakkındaki ayetlerin mühim
bir sırrını, Kahhar ismine karşı Rahman isminin bir cilvesini gayet güzel
bir surette göstererek tefsir eder. Müminler için dünya nın seyyar bir ticaret
yeri, geçici bir misafirhane, birkaç günlük bir sergi, kısa bir müdde t için
işleyen bir tezgâh ve alışveriş için yol üstünde  kurulmuş bir pazar
olduğunu gösterip insana dünya dan berzaha ve ahirete doğru olan
seyahatini sevdirir. O seyahatin dehşetini yok eder. Bu Söz’ün sonunda
bazı nüshalarda “Siyah Dutun Meyvesi” adıyla kıymetli ve cazibeli, şiire
benzer birkaç hakikat var.
1968 “Biz, dünyada bulunan her şeyi ona bir zinet kıldık. Böylece insanlardan kimin daha iyi iş
gerçekleştireceğini ortaya koymak istedik. Ve elbette Biz onun üstünde ne varsa hepsini,
kupkuru yapıp dümdüz edeceğiz.” (Kehf sûresi, 18/7-8)
1969 “Dünya hayatı bir oyun ve oyalanmadan başka bir şey değildir.” (En’âm sûresi, 6/32)
ON SEKİZİNCİ SÖZ
Bu Söz “İki Makam”dır. İkinci Makam’ı yazılmamıştır. Birinci Makam üç
“Nokta”dan oluşur.
Birincisi: 1970ََُْاَُُْوا َِ َْ َْا وَُِنَ أَنْ َ ََُْنَ َِۤ أََ َََْ اِ ayetinin,
övülmeye tutkun, şöhrete müptela, methedilmeye düşkün, bencil nefs-i
emmarenin kafasına tedip sillesi vuran bir sırrını,
1970 “Yaptıklarından ötürü sevinen, öbür taraftan yapmadıkları işlerden dolayı övülmek isteyen
kimselerin sakın azaptan yakayı kurtaracaklarını sanma!” (Âl-i İmran sûresi, 3/188)
İkincisi: 1971أَََْ ُ َْءٍ َََُ ayetinin, çirkin ve kendilerinden bahsedilmesi
edebe aykırı görünen şeylerin güz el yönl erini gösteren bir sırrını,
1971 “(O Allah ki), yarattığı her şeyi güzel ve muhkem yaptı.” (Secde sûresi, 32/7)
Üçüncüsü: 1972ُُوِ ُُُِْْ ّْٰ ُِنَ َّٰ َِإِنْ ُُْ ayetinin, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalatü vesselam) peygamberliğine dair ince fakat kuvve tli bir
delilini gösteren bir sırrını tefsir eder.
1972 “Ey insanlar, eğer Allah’ı seviyorsanız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmran
sûresi, 3/31)
ON DOKUZUNCU SÖZ
1973َِ اََُِْْ إَِ لَ۝اٰنِ اَِِْ  وَاُْْ۝ٰۤ ayetinin ve yüzlerce ayetin en
mühim hakikati olan Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalatü vesselam)
peygamberliğini “On Dört Reşha” içinde on dört açık, parlak ve sağlam
delille tefsir ve ispat eder. En inatçı düşmanı dahi susturur. Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalatü vesselam) peygamberliğini güne ş gibi gösterir.
1973 “Yâ sîn, Hikmetli Kur’ana andolsun: Sen elbette gönderilen resûllerdensin.” (Yâsîn sûresi,
36/1-3)
YİRMİNCİ SÖZ
İki Makamdır.
Birinci Makam : Bakara sûresinin başında: Hazreti Âdem’e meleklerin
secdesi, bir ineğin kesilmesi ve taşlardan su çıkması hakkındaki üç mühim
ayete dair şeytanın gayet müthiş üç şüphe sini öyle bir tarzda reddedip
çürütür ki, şeytanı ve şeytan gibi insanları perişan ederek böyle hilelerden
vazgeçirir. Çünkü onlar, tenkit ve itirazlarıyla mucizelik parıltılarının
kapısını açtırdılar. O üç ayetten üç mucizelik parıltısı göründü.
İkinci Makam : Peygamberlerin (aleyhimüsselam) mucizelerinin yüzünde
parlayan bir Kur’an mucizesini gösterir. Peygamber mucizeleri hakkındaki
Kur’an ayetlerinin ne kadar mânidar ve hikmetli olduğunu bildirir. Ve
Kur’an’da keşfedilmeyi bekleyen pek çok de fine bulunduğunu ha tırlatır.
YİRMİ BİRİNCİ SÖZ
İki Makamdır.
Birinci Makam : Namazın kıymetini ve faydasını öyle güzel bir tarzda
gösterir ki, en tembel ve güna hkâr insanda dahi namaza karşı bir arzu
uyandırır, onu ga yrete getirir.
İkinci Makam : Şeytanın çok kullandığı mühim şüphe leri çürütür.
Vesveseleriyle müminlerin kalbinde açtığı yaraların beşi için güzel
merhemler tarif eder.
YİRMİ İKİNCİ SÖZ
1975َاُِ ُ َْءٍ خُهّٰ ، اَ1974ا َُّّٰإِلا إَِٰ ََْۤ أَُ لَعْ ayetlerinin ve hakiki tevhid
hakkındaki yüzlerce ayetin mühim bir hakikatini “İki Makam” ile tefsir
eder.
1974 “O halde şu gerçeği hiç unutma ki: Allah’tan başka ilah yoktur.” (Muhammed sûresi, 47/19)
1975 “Her şeyi yaratan Allah’tır.” (Zümer sûresi, 39/62)
Birinci Makam : Gayet güzel, parlak ve kuvve tli bir temsilî hikâye ve on
iki basamak hükmünde  “On iki Delil” ile Cenâb-ı Hakk’ın birliğini o ka dar
açık bir şekilde ispatlar ki, en inatçı müşrikleri bile tevhidi kabul etmeye
mecbur bırakır. Kolay fakat kuvve tli, basit fakat parlak bir surette Vâcib-
ül Vücud’un varlığını, birliğini ve ehadiyetini bütün sıfat ve isimleriyle
ispat eder.
İkinci Makam : Tevhid hakikatini, hakiki tevhidi “On İki Lem’a” ile
ispatlar. Temsilî bir hikâyenin perdesi altında on iki açık delil ile Cenâb-ı
Hakk’ın birliğini gösterir. Celâl, cemâl ve kemâl vasıflarını vahdaniyet
içinde ispat eder. O deliller o kadar açıktır ki, hiçbir şüphe ye yer bırakmaz.
Ve o kadar kuşatıcıdırlar ki, Cenâb-ı Hakk’ı bilmeye kâinattaki varlıklar,
belki zerreler sayısınca pencereler açarlar. Bu makam, Vâcib-ül Vücud’un
varlığını, bütün sıfat ve isimleriyle en inatçılara karşı böyl e ispat eder.
YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ
َُِاا اَِ اَُٰا وََّل إِ۝اهُ أَََْ ََِِ  ُ رَدَدْنَ۝ٍَِْ إَِْنَ ِۤ أََِْ ََْ َََْ الْ
1976اَِتِ ayetlerinin ve pek çok benzer ayetin imana dair, insanın
terakkisine ve alçalmasına sebep olan hakikatlerini “Beş Nokta” ve “Beş
Nükte” içinde herkese bakan ve herkesin ona muhtaç olduğu on “Bahis” ile
tefsir eder. İnsanın kabiliyetlerini ve vazifelerini gayet makul ve makbul
bir surette bildirir.
1976 “Biz insanı en mükemmel surette yarattık. Sonra da onu en aşağı seviyeye düşürdük. Ancak
iman edip güzel ve makbul işler yapanlar müstesnadır.” (Tîn sûresi, 95/4-6)
Bu Söz şimdiye kadar binlerce insanı gaflet uykus unda n uyandırdığı gibi,
çoklarını da imana getirmiştir. Gayet kıymetli ve yüks ek olmakla beraber,
temsillerle anlamayı kolaylaştırmıştır, herkes onun di lini anlar.
YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ
1977ْأََْۤءُ اُْْٰا َُ َُ الََِّٰ إِلَُّٰ َۤ إ ayetinin ve Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin
cilveleri hakkındaki birçok ayetin muazzam bir hakikatini “Beş Dal”
adıyla mühim bahislerle tefsir eder. Birinci ve İkinci Dal’ları mühim
sırların özeti mahiyetinde birer hazinedir. Üçüncü Dal, hadisler hakkında
akla düşen şüphe leri on iki kaide ile reddeder. O şüphe leri kökünde n keser.
Dördünc ü Dal, kâinat sarayında istihdam edilen bitki, hayvan, insan ve
melek topluluklarının istihdamlarının sırrını, güzel kulluk ve tesbih
vazifelerini ve Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetinin haşmetini cazibeli bir tarzda
bildirir. Beşinci Dal, َۤاءُ اُْْٰا َُ َُ اََِّْْلَُّٰ َۤ إَِٰ إ ayetinin nuranî ağacının
hadsiz meyvelerinden beşini gayet parlak ve güzel bir surette gösterir. Bu
beş meyve ile Otuz Birinci Söz’ün sonunda ki beş meyve çok tatlıdır; tatlı
ilim isteyenler onları okus un.
1977 “O’dur Allah. O’ndan başka yoktur ilah. Hep O’nundur, en güzel isimler ve vasıflar.” (İsrâ
sûresi, 17/110; Tâhâ sûresi, 20/8; Haşir sûresi, 59/24)
YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ
َُُِِِْْْ۪ وََْ َنَ بُرْاٰنِ َ َُْنَ بُوا ِِِْ َٰا اِْْ َٰۤ أَنْ َْتَََِْ اُِْْ وَالُْ َِِ اج
1978ًِاٍَِْ ظَ ayetinin hakikatini doğrulayan yüzlerce ayetin en mühim
hakikatlerinden olan Kur’an mucizelerini gösterir. Üç Şua içinde kırk
mucizelik yönünü beyan ve tefsir eder. Kur’an’ın Allah kelâmı olduğunu,
ışığın güne şin varlığını göstermesi gibi gösterir ve ispatlar. Gerçi ilk yarısı
süratle telif edilmiştir, fakat kalb huzuru ile yazıldığı için izahlıdır. İkinci
yarısı ise bazı mühim sebeplerden dolayı kısa, özet halinde kalmıştır.
Bununl a beraber bu mübarek Söz hangi fikirde olursa olsun, her insan
tabakasına Kur’an’ın mucizeliğini gösterir ve ispat eder. Bu Söz şimdiye
kadar Kur’an’ın i’cazı karşısında birçok inatçıyı boyun eğdirmiş, secde
ettirmiştir.
1978 “De ki: Yemin ederim! Eğer insanlar ve cinler, bu Kur’an’ın benzerini yapmak için bir araya
toplansalar, hatta birbirlerine destek olup güçlerini birleştirseler bile, yine de onun gibi bir kitap
meydana getiremezler.” (İsrâ sûresi, 17/88)
YİRMİ ALTINCI SÖZ
َمٍءٍ أَََْْهُ ِۤ إِ وَُ َْ۝ 1979َُْمٍا ََِرٍ َّزُُۤ إِلََۤاُُِ۬ وََ َُا ََِ ََّْءٍ إِلوَإِنْ ِْ 
1980ٍُِ ayetlerinin “kadere” ve “hayır ve şerrin Allah’tan olduğuna ” imana
dair esasları ispatlayan mühim bir hakikatini dört “Bahis” ile öyle bir
şekilde tefsir eder ki, havas tabakanın bile fikirlerinin yetişemediği kader
sırlarını avam tabakanın zihinlerine yaklaştırıp anlatır. Hâtime’sinde en
kısa, en selametli ve doğru yolun esaslarını “Dört Fıkra” içinde gösterir.
Nefsin temizlenmesine ve ruhun  kemâl vasıflarını kazanmasına sebep olan
dört mühim ders verir. Hâtime’nin sonunda  altı mesele var ki, biri Fetih
sûresinin sonunda ki ayetin bir i’caz sırrını açar.
1979 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarları elimizde olmasın. Biz onu
ancak belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21)
1980 “Velhasıl her bir şeyi, apaçık bir Kitap’ta sayıp döken Biziz.” (Yâsîn sûresi, 36/12)
YİRMİ YEDİNCİ SÖZ
مْا َُْ ِّٰ ََُْهُ ُِْْۘ وََْلَاَِ ََُِْْنَرِ ُِْْ َََُِ ِٰۤ أُۨوِ اَْمَْدوهُ إَِ اُلِ وَإوََْ ر
1981ًَِا َُُّْ اَْنَ إِلوَرََُُْ ََ ayetinin ve benzer ayetlerin içtihada dair
mühim bir hakikatini tefsir eder. Bu zamanda hadlerini aşıp içtihattan dem
vuranlara hadlerini bildirir, mezheplerin görüş farklılıklarının sırrını
güzelce beyan eder. “Bugün eski devirlerdeki gibi içtihat edebiliriz.”
diyenlerin ne kadar hata ettiklerini ispatlar. Bu Söz, “Zeyl”inde Sahabe-i
Güzin’in mertebelerinin evliyadan yüks ek olduğunu gayet parlak bir
surette ve açıkça gösterir. Sahabenin insanlık içinde peygamberlerden
sonra en seçkin şahsiyetler olduğunu ve onlara yetişilemeyeceğini kesin
bir şekilde ispat eder.
1981 “Halbuki onlar bu haberi Peygamber’e ve aralarındaki yetkili zâtlara arz etselerdi elbette işin iç
yüzünü araştırıp ortaya çıkaranlar, onun mahiyetini, haberin neye işaret ettiğini bilirlerdi. Eğer
Allah’ın lütuf ve rahmeti üzerinizde olmasaydı, pek azınız hariç hepiniz şeytana uymuş
gitmiştiniz.” (Nisâ sûresi, 4/83)
YİRMİ SEKİZİNCİ SÖZ
َِْ رُزُِا َِْ َِ اََْْرُۘ ُتٍ َِْي ِْ َْاَِتِ أَن َُْ جََ اَُٰا وََُِا وََِ اِ
َِوَاجٌ ََُةٌ وَُْ اۘ وََُْ َِۤ أَزْأُُا ِ۪ ًََُِزَِْ ِْ َُْ وََُا َٰا اِي رَََُةٍ رِزًْۙ 
1982َُِونَ ayetinin cennete ve ebedî saadete dair hakikatini doğrulayan
yüzlerce ayetin mühim bir hakikatini iki makamda tefsir eder.
1982 “İman eden ve iyi işler işleyen müminlere müjde ver ki, altında nehirler akan cennetler
onlarındır. O cennetlerden bir meyve yedikleri zaman, ‘Bu, bundan evvel yediğimiz meyvedir.’
derler. Birbirine benzer bir surette rızıkları getirilip verilir. Ve o cennetlerde, onlar için temiz
kadınlar vardır. Ve onlar, o cennetlerde de daimî bir şekilde kalacaklardır.” (Bakara sûresi,
2/25)
Birinci Makam : Beş soru ve cevap ile cennetteki cismanî lezzetler ve
huriler hakkında tenkit sebebi olmuş meseleleri öyle güzel bir surette
anlatır ki, herkesi ikna eder.
İkinci Makam :1983 Arapça ibare olarak on iki lâsiyyema1984 kelimesiyle
başlar. Ölümden sonra dirilişe, cennet ve cehennemin hakikat olduğuna
dair gayet kuvve tli, kesin, sarsılmaz binlerce delili içeren açık bir
burhandır ki, Onunc u Söz’ün ka ynağı, esası ve özüdür.
1983 Yirmi Sekizinci Söz’ün İkinci Makamı, Mesnevî-i Nuriye’deki “Lâsiyemmalar” risalesidir.
1984 Bilhassa, en çok.
YİRMİ DOKUZUNCU SÖZ
ا َََِّْاَِ إِلوََۤ أَُْ  1986ِ رَ، ُِ اوحُ ِْ أَْ 1985َِْ ِِذْنِ رَُِ اََُِْٰۤ وَاوحُ فََل
1988ا ٍََْ وَاَِةٍَّلوََ َُُْْ إَِ َُُْْ  1987رَبُاََِْ أَوْ َُ أَقْ ayetlerinin ve yüzlerce
ayetin ölümden sonra dirilişe, ruhun bekâsına ve meleklere dair üç mühim
hakikatini tefsir eder. Ruhun ölümsüz olduğunu öyle güzel bir şekilde
ispatlar ki, bedenin var olması gibi ruhun da bâki olduğunu gösterir.
Meleklerin varlığını, Amerika’daki insanların varlıkları gibi ispat eder.
Haşir ve kıyametin varlığını ve gerçekleşeceklerini o kadar mantıklı ve
akla dayanan delillerle gösterir ki, hiçbir felsefeci, hiçbir inkârcı itiraza
mecal bulamaz; teslim olmasa bile susar. Bilhassa sonunda ki “İnce Bir
Nükte” adlı kısımda büyük haşri gerektiren sebepleri ve hikmetleri öyle
bir tarzda beyan eder ki, kâinatın tılsımının üç muammasından birini gayet
parlak bir şekilde çözer.1989 HAŞİYE
1985 “O gece Rablerinin izniyle Ruh ve melekler, her türlü iş için iner de iner...” (Kadir sûresi, 97/4)
1986 “De ki: ‘Ruh, Rabbimin bir emri, emir âleminden bir tecellisidir.’” (İsrâ sûresi, 17/85)
1987 “Kıyametin kopması ise, başka değil, ancak göz açıp kapama yahut daha da kısa bir anda olup
biter.” (Nahl sûresi, 16/77)
1988 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ardından (ahirette) hepinizi diriltmek de (O’nun için)
ancak bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
1989 HAŞİYE Yirmi Dokuzuncu Söz’ün gözle görünen bir kerameti var: On altı sayfasında iradesiz,
zorlamasız her sayfanın satırlarının başına on altı elif gelmiştir. Bu tevafuku görmek isteyenler,
Arap harfleriyle yazılmış nüshasına bakabilirler.
OTUZUNCU SÖZ
َِالُ ذَرةٍ ِ اَٰات َُْبُ َُْ َِِِْ اَِْْ َ 1990ا وََْ َبَ َْ دََّٰ۝ا دْ أَََْ َْ زََّٰقَ
1991ا ِ َِبٍ ٍَُِّلا أََُْ إَِِۤكَ وَلا أََُْ ِْ ذٰلََۤلوََ ِ اَْرْضِ و ayetlerinin ve insan
benliği ile zerrelerin hareketlerinin hakikatine dair indirilen ayetlerin iki
mühim sırrını iki “Maksat” ile bildirir. Birinci Maksat, insan benliğinin
hayret verici muammasını çözerek din ve felsefe silsilelerinin kaynaklarını
gayet parlak bir tarzda gösterir. İkinci Maksat, zerrelerin hareketlerinin
tılsımını keşfeder. O hareketlerin ne kadar hikmetli ve muntazam
olduğunu gösterir. Bütün o zerrelerin, Sultan-ı Ezelî’nin muhteşem ve
muazzam bir ordusu, itaatkâr memurları olduğunu kesin delillerle ispat
eder. Yirmi Dokuz uncu Söz nasıl ki kâinatın tılsımının üç muammasından
birini keşfetmiştir. Otuzuncu Söz de akılları hayrette bırakan ve
felsefecileri sersemleştiren o tılsımın üç muammasından ikincisini
çözmüştür. Bilhassa Hâtime’sinde yedi hikmet ve yedi büyük kanun ile bir
ism-i âzamın tecellisini göstererek zerrelerin hareketlerinin hikmetini
kesin ve parlak bir surette bildirir. Canlıların cisimlerini o zerrelerin seyr ü
seferine bir misafirhane, bir kışla ve bir mektep hükmünde  gösterir, bunu
ispat eder.
1990 “Nefsini maddî ve manevî kirlerden arındıran kurtuluşa erer. Onu günahlarla örten ise ziyana
uğrar.” (Şems sûresi, 91/9-10)
1991 “O gaybları bilen öyle bir Zât’tır ki O’nun ilminden göklerde ve yerde zerre miktarı bir şey bile
kaçamaz. Zerreden daha küçük ve daha büyük hiçbir şey yoktur ki her şeyi açıklayan Kitap’ta
(levh-i mahfuz’da) bulunmasın.”(Sebe sûresi, 34/3)
OTUZ BİRİNCİ SÖZ
َهُ َُُِِذِي َرََْ َْلَِِْْ اََْْ الِِْ اََْامِ إَِ الِه۪ ًَْ َِ اَْذِۤي أَْٰى ََُِْْنَ ال
1993مِ إِذَا َٰىوَاْ 1992ُِ اََُِْاَِۘ إُِ َُ اِْ اٰي ayetlerinin hakikatini teyit eden
ayetlerin en mühim hakikatlerinden olan Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) Mirac’ını, o Mirac içindeki kemâlât-ı Muhammediyeyi
(aleyhissalâtü vesselam), o kemâl vasıfları içinde Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğini ve o peygamberlik içinde pek
çok rubûbi yet sırrını tefsir ve kesin delillerle ispat eder. Çeşitli tabakalara
mensup insanlardan kim bu risaleyi gördüys e hayran olmuş, onun akıldan
uzak gör ülen Mirac meselesini en açık, va cip ve gerekli tarzda gösterdiğini
kabul etmiştir. Bilhassa son kısmında Mirac’ın nuranî ağacının beş yüz
meyvesinden beşini o kadar güzel tasvir eder ki, zerre kadar zevki ve şuuru
bulunan onl ara meftun ol ur.
1992 “Bir gece, kendisine bazı delillerimizi gösterelim diye kulu Muhammed’i, Mescid-i
Haram’dan, çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ’ya götüren O Zât’ın şanı yücedir,
bütün eksikliklerden uzaktır. Gerçekten, her şeyi işiten, her şeyi gören O’dur.” (İsrâ sûresi,
17/1)
1993 “Kayan yıldıza yemin olsun ki!” (Necm sûresi, 53/1)
Otuz Birinci Söz’ün Zeyli: Ayın Yarılması mucizesine bu asrın
felsefecilerinin itirazlarını “Beş Nokta” ile gayet kesin bir şekilde
reddeder. O hadisenin gerçekleşmesine hiçbir engel bulunmadığını
gösterir. Ve sonunda  da beş “Nokta” ile o mucizenin gerçekleştiğini kısaca
ispatlar. Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) ayı parmağıyla ikiye
böldüğünü güne ş gibi gösterir.
OTUZ İKİNCİ SÖZ
Üç Mevkıftır.
Birinci Mevkıf: 1995اَُ ُهّٰ اَ۝دٌ  أَحَُهّٰ، ُْ َُ ا 1994َاا ُّٰ ََََتٌَّ إِلْ َنَ َِِۤ اََِٰ
ayetinin ve yüzlerce ayetin Cenâb-ı Hakk’ın birliğine dair en mühim
hakikatini öyle bir şekilde ispat eder ki, şirk ve küfür yolunun akıl dışı ve
imkânsız olduğunu gösterir. Kâinattan küfür ve şirki kova r. Cenâb-ı
Hakk’ın birliğine zerreler adedince delil bulunduğunu beyan eder. Gayet
latif, yüks ek ve mantıklı bir temsilî konuş ma ile hadsiz genişlikteki
meseleleri bildirir. “Birinci Mevkıf’a Küçük Bir Zeyl”de gayet ince birkaç
mesele var ki, hakikat oldukları halde şiirin en parlak ve geniş
hayallerinden daha parlak, da ha geniştirler.
1994 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan başka ilahlar bulunsaydı oraların nizamı bozulurdu.” (Enbiyâ
sûresi, 21/22)
1995 “De ki: O, Allah birdir. Allah Samed’dir (Her şey O’na muhtaç, O ise hiçbir şeye muhtaç
değildir.).” (İhlâs sûresi, 112/1-2)
İkinci Mevkıf:  َُّٰ اَُ۝ُْ َُ ُّٰ أٌََ  ayetlerinin hakikatine dair ehadiyet
sırrı ve vahdet hakkında akla gelen şüphe  ve vehimleri yok eder.
İnkârcıların tevhid ehline karşı itirazlarını kesinlikle reddeder. Kur’an
ayetlerinin Cenâb-ı Hakk’ın birliğine dair mucizevî ispatlarını Birinci
Mevkıf’tan daha kuvve tli bir şekilde gösterir. Ehadiyet-i Zâtiye ile bütün
eşyayı birden, bir anda tedbir ve terbiye ettiğini bildiren muazzam Kur’an
hakikatini gayet güzel ve açık bir temsille ispatlar. Aklı iknaya, kalbi
teslime mecbur bırakır.
Bilhassa bu İkinci Mevkıf’ın “Hâtime”sinden önce ikinci temsilin
neticesinde Zât-ı Akdes-i İlahiye’den hiçbir şeyin saklanamayacağını..
hiçbir ferdin O’ndan uzak kalamayacağını, hiçbir şahsın mukaddes bir
külliyet kazanmadan O’na yanaşamayacağını.. rubûbi yetinde ve
tasarrufunda  bir işin diğerine mâni olmadığını.. hiçbir yerin O’nun
huzurunda n uzak kalmadığını.. “her şeyi gören ve işiten” sıfatlarının
cilveleri bulunduğunu.. eşya silsilesinin, O’nun emirlerinin süratle
gerçekleşmesi için birer tel, birer damar hükm üne geçtiğini.. sebeplerin ve
vasıtaların, icraatına sırf zahirî birer perde olduğunu .. hiçbir yerde
bulunmadığı halde o Zât’ın ilim ve kudretiyle her yerde bulunduğunu..
hiçbir mekâna muhtaç olmadığını.. uzaklık, güçlük ve varlık tabakalarının
perdelerinin O’nun her şeye yakınlığına, her şeyde tasarrufuna ve her şeyi
görmesine mâni olmadığını.. maddî, mümkün, kesif, sayıca çok ve sınırlı
şeylerin hususiyetlerinin, O’nun izzetinin yamacına yanaşamadığını..
değişim, mekâna muhtaç olma, kısımlara ayrılma gibi şeylerden uzak,
münezzeh, arınmış ve mukaddes olduğunu gayet güzel bir şekilde ispatlar.
Bu İkinci Mevkıf’ın Hâtime’sindeki ehadiyet sırrına dair Arapça ibare
gayet mühim bir kısmının tercümesiyle beraber parlak bir surette çok
mühim meseleleri ifade eder. Bilhassa insanın amelleriyle hesaba
çekilmesi için haşri yaratmak, koca kâinatı değiştirmek, yıkıp yeniden inşa
etmek sırrını bildirir.
Üçüncü Mevkıf: 1996َََانَُ اَِْٰةَ ََِ اْوَإِن اار ve 1997ُ اُُْورِا ََعَُّ اَْۤ إِلوََ اَْٰة
ayetlerinin ve bu hakikati ifade eden yüzlerce ayetin mühim bir hakikatini
gayet mühim bir kıyaslama ile beyan eder. Dünya  hayatının dalâlet
yolunda kilere ne kadar dehşetli, hidayet ehline ise ne kadar güzel neticeler
ve gayeler kazandırdığını gösterir. Bilhassa aşk ve sevginin dünye vî ve
uhrevî neticelerinin dalâlet ehli için ne kadar elem verici, hidayet
yolunda kiler için ise ne kadar hoş olduğunu gösterir. Bu Üçüncü Mevkıf
hakkında bazı dikkatli kardeşlerimiz demişlerdir ki: “Diğer risaleler
yıldızsa bu güneştir.” Bir başkası da buna karşılık şöyle demiştir: “Her bir
risale kendi âleminde ve kendine mahsus hakikatin semâsında bir güne ştir.
Uzak olanlar için yıldız, yakın olanlar için güne ştirler.”
1996 “Ahiret yurdu, (her şeyin diri olduğu) gerçek hayattır.” (Ankebût sûresi, 29/64)
1997 “Bu dünya hayatı, aldatıcı ve geçici bir zevkten başka bir şey değildir.” (Âl-i İmran sûresi,
3/185)
OTUZ ÜÇÜNCÜ SÖZ
 ُ َْءٍِ ََِ أَُ ََْٰۘ أَوََْ ََََْ َُْ أَُ الَُِِْْ َّٰ َِ اَْٰقِ وَِۤ أَُِِْ اََِٰ 
1998ٌَِ
1998 “Evet, Biz ileride onlara delillerimizi gerek dış dünyada, gerek kendi öz varlıklarında
göstereceğiz; ta ki Kur’an’ın, Allah tarafından gelen gerçeğin ta kendisi olduğu onlar tarafından
da iyice anlaşılacak. Rabbinin her şeye şahid olması yetmez mi?” (Fussilet sûresi, 41/53)
Otuz üç ayetin birer hakikatini tefsir eden otuz üç penceredir. Otuz üç
risale olmaya lâyık iken gayet dar bir zamanda yazıldığı için bir veya
yarım sayfalık pencereleri birer risale kuvvetinde ve birer risaleyi içeren
mahiyettedir. Maalesef baştaki pencereler gayet kısa ve özet halinde
kalmış, fakat gittikçe genişleyerek sonraki pencereler daha açık bir şekilde
izah edilmiştir.
LEMAÂT
Risale-i Nur talebelerine küçük bi r mesnevî ve iman hakkında bir divandır.
B i b l i y o g r a f y a
Abd ibn Humeyd, ibn Nasr Ebû Muhammed (ö. 249 h.); el-Müsned,
[Tahkik: Subhî el-Bedrî es-Sâmerrâî, Mahmud M uhammed Halil es-Saîdî],
Mektebetü’s-sünne , Kahire, 1408/ 1988.
Abdur rezzak, Ebû Bekr Abdurrezzak ibn Hemmâm (126-211 h.); el-
Musanne f, [Tahkîk: Habîburrahmân el-A’zamî], I-XI, el-Meclisü’l-ilmî,
Beyrut, 1403/ 1983.
–––; Tefsîru’l-Kur’ân, I-IV, Mektebetü’r-rüşd, Riyad, 1410/ 1989.
–––; Tefsîru’s-San’ânî, I-II, Mektebetü’r-rüşd, Riyad, 1410/ 1989.
el-Aclûnî, İsmâîl b. Muhammed (v. 1162); Keşfü’l-hafâ ve müzîlü’l-ilbâs,
I-II, Müessesetü’r-risâle, Beyrut, 1988.
Ahmed ibn Hanbe l, Ebû Abdillah eş-Şeybânî (164-241 h.); el-Müsned, I-
VIII, Müessesetü Kurtuba, Mısır, tsz.
–––; el-Vera’, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1403/ 1983.
–––; ez-Zühd, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1398 h.
Ali ibn Ebî Talib, Ebu’l-Hasan Ebû Turab Ali b. Ebî Talib Abdimenaf Ali
(v. 40/661); Nehcü’l-belâða, [Şerh: Muhammed Abduh, Cem: Şerif er-
Radi], Dârü’l-Belâga, Beyrut, 1412/ 1992.
Aliyyülkârî, Ebu’l-Hasan Nureddin Ali b. Sultan Muhammed (v.
1014/ 1606) ; el- Esrâru’l-merfûa fi’l-ahbâr i’l-mevdûa, [Tahkîk:
Muhammed b. L ütfi Sabbâð], el-Mektebü’l-islâmî, Beyrut, 1406 h.
–––; el-Masnû’ fî ma’rifeti hadîsi’l-mevdû’, [Tahkîk: Abdülfettah Ebû
Gudde ], Mektebü’l-matbûati’l-islâmî, Kahire, 1984.
–––; Şerhu’ş-şifâ li’l Kâdı İyâz I-II, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, tsz.
el-Âlûsî, Ebu’s-Senâ Şehabeddin Mahmud ibn Abdillah (v. 1270/ 1854 );
Rûhu’l-meânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-azîm ve’s-seb’u’l-mesânî, I-XXX, Dâru
ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, tsz.
el-Âmidî, Ali ibn Ebî Ali ibn Muhammed ibn Salim (551-631 h.);
Gâyetü’l-meram fi ilmi’l-kelâm, [Tahkik: Hasan Mahmud Abdüllâtîf], el-
Meclisü’l-a’lâ li’ş-şüûni’l-islâmiyye, Kahire, 1391 h.
el-Azîmâbâdî , Şemsülhak Muhammed b. Emir Ali (v. 1329/ 1911); Avnü’l-
ma’bûd, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1415 h.
el-Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. et-Tayyib (v. 403/1013) ; i’câzü’l-
Kur’ân, [Şerh ve ta’lîk: Muhammed Abdülmüslim el-Hafâcî], Mektebetü
ve matbaatü’s-Sabîh ve evlâdihî, Mısır, 1370/ 1951.
el-Beðavî, Ebû Muhammed Muhyissünne  Hüseyin ibn Mesud, (v.
516/1122); Meâlimü’t-tenzîl, I-IIX, Dâru Taybe, Riyad, 1993.
–––; Şerhu’s-sünne ; [Tahkik: Şuayb el-Arnavut], I-XVI, el-Mektebetü’l-
islâmiyye, Beyrut, 1983 .
el-Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin (384-458 h.); Delâilü’n-
nübüv ve, I- VII, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1985.
–––; el-İ’tikad ve’l-hidâye ilâ sebîli’r-raşâd alâ mezhebi’s-selef ve
ashâbi’l-hadîs, [Tahkik: Ahmed el-Kâtib], Dâru’l-âfâkı’l-cedîde,
Beyrut,1401 h.
–––; es-Süne nü’l-kübrâ, I-X, Mektebetü dâri’l-bâz, Mekke, 1414/ 1994.
–––; Şuabü’ l-îmân, [Tahkîk: Muhammed es-Saîd Besyûnî ez-Zaðlûl], I-IX,
Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1410/ 1990.
–––; ez-Zühd, Müessesetü’l-kütübi’s-sekâfiyye, Beyrut, 1996.
el-Beyzâvî, Nasruddin Ebû Saîd Abdullah ibn Ömer ibn Muhammed (v.
791 h.); Envârut’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl, [Tahkik: Abdulkâdir Arafât], I-
V, Dâru’l-fikr, Beyrut, 1416/ 1996.
el-Bikaî, Burhanuddi n (809-885 h.); Masrau’t-tasavvuf, [Tahkik:
Abdurrahman el-Vekîl], Dâru Abbas Ahmed el-Bâz, el-Mekketü’l-
Mükerreme, 1400/ 1980 .
Bilmen, Ömer Nasuhi (v. 1391/ 1971) ; Hukuk-u islâmiye ve Istılahât-ı
Fıkhiye Kamusu, Bilmen Yayınevi, İstanbul, 1985
el-Buhâr î, Ebû Abdillâh Muhammed b. ismâîl (v. 256 h.); el-Edebü’l-
müfred, I- VIII, Dâru’l-beşâiri’l-islâmiyye, Beyrut, 1409/ 1989.
–––; Sahîhu’l-Buhâr î, I-VIII, el-Mektebetü’l-islâmiyye, İstanbul, 1979.
–––; et-Târîhu’l-kebîr, I-VIII, Dâru’l-fikr, Beyrut, 1986.
el-Busayrî (el-Bûsırî), Muhammed ibn Said ibn Hammad ibn Muhsin (v.
316/929); Kasîde-i Bürde, [Terceme ve şerh: Abidin Paşa, Terceme: Ömer
Faruk H arman], Elif Ofset, İstanbul, 1977.
el-Câhız, Ebû Osman Amr ibn Bahr ibn Mahbub el-Kinanî el-Leysî (v.
255/868); el-Beyân ve’t-tebyîn, [Tahkik: el-Mehâmî Fevzî Atavî], I-II,
Dâru Sa’b, 1968.
el-Cessâs, Ahmed b. Ali Ebû Bekr (v. 370 h.); Ahkâmü’l-Kur’ân, Dâru
ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, 1405 h.
el-Cezerî, Ebu’s-Saâdat el-Mübarek ibn Muhammed (544-606 h.); en-
Nihâye fî ðarîbi’l-eser, V, el-Mektebetü’l-ilmiyye, Beyrut, 1399/ 1979.
el-Cizrî, Ahmed b. Molla Muhammed el-Bühtî (v. 1640 m.); el-Ikdü’l-
cevherî fî Şerhi Dîvâni’l-Cizrî, Matbaatü’r-râfideyn, K amışlı/Suriye, 1958.
el-Cürcânî, Ebû Bekr Abdulkahir ibn Abdirrahman ibn Muhammed (v. 471
h.); Delâilu’l-i’câz, [Tahkik: Muhammed et-Tencî], Dâru’l-kitabi’l-Arabî,
Bey- rut, 1995.
el-Cürcânî, Ali b. Muhammed es-Seyyid eş-şerîf (v. 816 h.); şerhu’l-
Mevâkıf, I- VI, [Tahkik: Mahmud Ömer ed-Dimyâtî], Dâru’l-kütübi’l-
ilmiyye, Beyrut, tsz.
–––; et-Ta’rîfât, [Tahkik: ibrahim el-Eybârî], Dâru’l-kitabi’l-Arabî,
Beyrut, 1405 h.
el-Cüveynî, Ebu’l-Meâlî Abdülmelik b. Abdillah b. Yûsuf (419-478 h.); el-
Burhân f î usûli’l-fıkh, I-III, Dâru’l-vefâ, Mısır, 1418 h.
ed-Dârakutnî, Ebu’l-Hasan Ali ibn Ömer (306-385 h.); Süne nü’d-
Dârakutnî, I-IV, [Tahkik: es-Seyyid Abdullah Haşim Yemânî el-Medenî],
Dâru’l-ma’rife, Beyrut, 1386/ 1966.
ed-Dârimî, Abdullah b. Abdirrahmân (181-255 h.); es-Süne n, I-II, Dâru’l-
kitâbi’l-Arabî, Beyrut, 1407/ 1987.
Derviş el-Hût, Muhammed ibn es-Seyyid (1209- 1276 h.) ; Esna’l-metâlib fî
ehâdîsi muhtelifeti’l-meratib, [Tahkik: Halil el-Meyyis], Dâru’l-kitabi’l-
Arabî, Beyrut, 1403 h.
ed-Deylemî, Ebû Şucâ’ Şîreveyh b. Şehredâr (445-509 h.); el-Müsnedü’l-
firdevs bi me’sûri’l-hitâb, [Tahkîk: Muhammed es-Saîd Besyûnî ez-
Zaðlûl], Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1986.
Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as es-Sicistânî (202-275 h.); es-Süne n,
[Tahkîk: Muhammed Muhsin Abdülhamîd], I-IV, el-Mektebetü’l-
islâmiyye, İstanbul, tsz.
Ebû N uaym, Ahmed b. Abdillâh el-isbehânî (v. 430 h.); Hilyetü’l-evliyâ ve
tabak âtü’l-asfiyâ, I-X, Dâru’l-kitâbi’l-Arabî, Beyrut-1405 h.; Delâilü’n-
nübüv ve, [Tahkik: Muhammed Ravvas Kal’acî Abdulberr Abbas], I-II,
Dâru’n-nefâis, Beyrut, 1991.
Ebu’s-Süûd , Muhammed ibn Muhammed Muhyiddin el-imad (v. 851 h.);
İrşâdu’l-akli’s-selîm ilâ mezâyâ’l-Kur’âni’l-Kerîm, I-IX, Dâru ihyâi’t-
türâsi’l-Arabî, Beyrut, tsz.
Ebû Ya’lâ, Ahmed b. Ali b. el-Müsennâ (210/307 h.); el-Müsned, I-XIII,
Dâru’l-Me’mûn li’t-türâs, Dimaşk, 1404/ 1984.
Ebû Yûsuf, Ya’kub ibn İbrahim el-Ensarî (v. 182 h.); Kitabu’l-âsâr,
[Tahkik: Ebu’l-Vefâ], Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1355  h.
el-Esbahânî , Abdullah ibn Muhammed ibn Cafer ibn Hayyan (274-369 h.);
el-Azamet, [Tahkik: Rızaullah ibn Muhammed İdris el-Mübarekfûrî], I-V,
Dâru’l-âsıme, Riyad, 1408 h.
el-Esbahânî , İsmâil ibn Muhammed ibni’l-Fazl et-Teymî (457-535 h.);
Delâilü’n-nübüv ve, [Tahkik: Muhammed el-Haddad], Dâru Taybe, Riyad,
1409.
el-Esfehânî, Ebu’l-Ferec Ali ibn H üseyin ibn M uhammed, (v. 357/967); el-
Eðânî, [Tahkik: Semir Cabir] I-XXIV, Dâru’l-fikr, Beyrut, tsz.
el-Eş’arî, Ali b. ismail b. Ebî Bişr (260-324 h.); el-İbâne  an usûli’d-
diyâne, I-II, Dâru’l-ensâr, Kahire, 1397 h.
–––; Makâlâtü’l-islâmiyyîn, I-II, Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, tsz
Eşrefoðlu Rûmî (v. 874/1469) ; Müzekki’n-nüfûs, İnsan yayınları, İstanbul,
1996.
el-Fâkihî, Ebû Abdillah Muhammed ibn ismail ibni’’l-Abbas (217-275 h.) ;
Ahbar u Mekke fî kadîmi’d-dehri ve hadîsih, [Tahkik: Abdulmelik
Abdullah], I-VI, Dâru Hadır, Beyrut, 1414 h.
el-Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed ibn Muhammed (450-505 h.);
Fedâihu’l-bâtıniyye, [Tahkik: Abdurrahman Bedevî], Müessesetü dari’l-
kütübi’s-sekâ- fiyye, Küveyt, tsz.
–––; İhyâu ul ûmi’d-dîn, I-IV, Dâru’l-ma’rife, Beyrut, tsz.
–––; el-Maksadü’l-esnâ fî şerhi meâni esmâillâhi’l-hüsnâ, [Tahkik: Be-
sam Abdulvahhab el-Cabî], el-Cifan ve’l-Câbî, Kıbrıs, 1407/ 1987.
–––; el-Menhûl min ta’lîkati’l-usûl, [Tahkik: Muhammed Hasan Hayto],
Dâru’l-fikr, Dimaşk, 1400 h.
–––; el-Munkızü mine’d-dalâl, Müessesetü’l-kütübi’s-sekâfiyye, Beyrut,
1408/ 1987.
–––; el-İhyâ, I-IV, Dâru’l-ma’rife, Beyrut, tsz.
–––; el-İktisâd fi’l-i’tikad, A.Ü. ilâhiyât Fakültesi yayınları, Ankara, 1962 .
–––; el-Müstasfâ, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1413 h.
el-Geylânî, Muhyiddin Abdülkadir b. Mûsâ b. Abdillah (v. 561/1166);
Gunyetü’t- tâlibîn, İstanbul, 1994.
el-Gümüşhâne vî, Ahmed Ziyaeddin Nakşibendî, Mecmûatü’l-ahzâb, I-III,
Sezgin neşriyat, İstanbul, 131 1/1893.
–––; Ramûzu’l-ehâdîs, Kışla-ı Hümayun M atbaası, Âsitane, 1275.
el-Hâkim, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdillah en-Neysâbûrî (321-405
h.); el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn, I-V, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut,
1411/1990.
el-Hakîm et-Tirmizî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ali b. el-Hasen,
Nevâdiru’l-usûl fî ehâdîsi’r-Rasûl, [Tahkîk: Abdurrahman Amîra], I-IV,
Dâru’l-cîl, Beyrut, 1412/ 1992.
el-Halebî, Ali ibn B urhaniddin (v. 1044/ 1635) ; es-Sîratü’l-Halebiyye, I-III,
el-Mektebetü’l-islâmiyye, Beyrut, tsz.
el-Hallâl, Ahmed b. Muhammed b. Hârun b. Yezîd (234-311 h.); es-Sünne ,
I-III, Dâru’r-râye, Riyad, 1410 h.
el-Hamevî, Takıyyuddi n Ebû Bekr Ali ibn Abdillah (768-837 h.);
Hizânetü’l-edeb, [Tahkik: Isâm şayto], I-II, Dâru mektebeti’l-hilâl, Beyrut,
1987.
el-Hennâd , ibnü’s-Sirrî (152-243 h.); ez-Zühd, I-II, Dâru’l-hulefâ, Kuveyt,
1406 h.
el-Heysemî, Ali ibn Ebî Bekr (v. 807 h.); el-Mecmeu’z-zevâid, I-X, Dâru’r-
reyyan li’t-türas-Dâru’l-kitabi’l-Arabî, Kahire-Beyrut, 1407 h.
–––; Müsnedü’l-Hâris (Zevâidu’l-Hâris); [Tahkik: Hüseyin Ahmed Salih
el-Bakirî], Merkezü Hidmeti’s-Sünne  ve’s-Sîreti’n-Nebeviyye, Medine,
1413/ 1992.
el-Humeydî, Ebû Bekr Abdullah ibnu’z-Zübeyr (v. 219 h.); el-Müsned,
[Tahkik: Habîburrrahman el-A’zâmî], I-II, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye-
Mektebetü’l-Mütenebbî, Beyrut-Kahire, tsz.
Hüseyin Cisrî; Risâle-i Hamîdiye, [Türkçe tercemesi: Manastırlı ismail
Hakkı], Bahar yayınları, İstanbul, 1980.
İbn Abdilberr, Yusuf b. Abdillah b. Muhammed (v. 463 h.); el-istîâb, I-V,
Dâru’l-cîl, Beyrut, 1412  h.
İbn Adiyy, Ebû Ahmed Abdullah ibn Adiyy el-Cürcanî (v. 365/976); el-
Kâmil fi duaf âi’r-ricâl, I-VII, Dâru’l-fikr, Beyrut, 1985.
İbn Arabî, Muhammed b. Ali Muhyiddîn (v. 638 h.); el-Fütûhâtü’l-
Mekkiyye, I- VIII, el-Meclisü’l-a’lâ li’s-sekâfe, Kahire, 1403/ 1983.
İbnü’l-Cevzî, Ebu’l-Ferec Abdurrahman ibn Ali ibn Muhammed (508/510-
597 h.) ; Telbîsü iblîs, [Tahkik: es-Seyyid el-Cemîlî], Dâru’l-kitabi’l-Arabî,
Beyrut, 1405/ 1985.
–––; el-İlelü’l-mütenâhiye, I-II, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1403 h.
–––; Zâdü’l-mesîr fî ilmi’t-tefsîr, I-IX, el-Mektebu’l-islâmî, Beyrut, 1404
h.
–––; et-Tahkîk fî ehâdîsi’l-hilâf, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1415 h.
–––; el-Müdhiş, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1415 h.
İbnü’d-Deyba’, Ebû Muhammed Vecîhüddi n Abdurrahman ibn Ali ibn
Muham- med ez-Zebîdî (v. 944/1537) ; Temyîzü’t-Tayyib minel habîs fî mâ
ye- dûru alâ elsineti’n-nâs, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, tsz.
İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasan (223-321 h.); el-İştikâk,
[Tahkîk: Abdüs selâm Muhammed Hârûn], Mektebetü’l-Hancı, Mısır, tsz.
İbn Ebî Âsım, Ahmed b. Amr (v. 287 h.); ez-Zühd, Dâru’r-rayyân li’t-türâs,
Kahire, 1408 h.
İbn Ebî şeybe, Abdullah b. Muhammed (v. 235 h.); el-Musanne f fi’l-ehâdîs
ve’l-âsâr, [Tahkîk: Kemal Yusuf el-Hût], I-VII, Mektebetü’r-Ruşd, Riyad,
1409 h.
İbnü’l-Esîr, Ebu’l-Hasan izzüddin Ali b. Muhammed b. Abdilkerim (v.
630/1233) ; el-Meselü’s-sâir fî edebi’l-kâtibi ve’ş-şâir, I-II, el-
Mektebetü’l-asriyye, Beyrut, 1995.
İbn Habîb, Ebû Muhammed Bedrüddin Hasan ibn Ömer ibn Habib el-
Halebî, (v. 779/1377) ; el-Müktefâ min sîreti’l-Mustafâ, [Tahkik: Mustafa
Muham- med Hüseyin ez-Zehebî], Dâru’l-hadîs, Kahire, 1416/ 1996
İbn Hacer, Ahmed b. Ali el-Askalânî (773-852 h.); Mukaddimetü Fethu’l-
bârî, Dâru’l-ma’rife, Beyrut, 1379 h.
–––; el-İsâbe, I-VIII, Dâru’l-cîl, Beyrut, 1412  h.
İbn Haldûn, Abdurrahman b. Muhammed Ebû Zeyd Veliyyüddî n (v.
808/1406) ; Mukaddime, [Hazırlayan: Süleyman Uludað], I-II, Dergâh
yayınları, İstanbul, 1983.
İbn Hibbân , Ebû Hâtim Muhammed el-Büstî (v. 354/965.) ; el-ihsân fî
takrîbi Sahîh ibn Hibbân , [Tertîb: Alâüddîn Ali b. Belbânî, Tahkîk ve
ta’lîk: şuayb el-Arnavût], I-XVII, Müessesetü’r-risâle, Beyrut, 1988.
İbn Hişâm, Abdülmelik ibn Hişam ibn Eyyûb el-Himyerî (v. 213/828); es-
Sîratü’n-Nebeviyye, I-IV, Dâru’l-Kalem, Beyrut, tsz.
İbn Huzeyme, Ebû Bekr Muhammed ibn ishak es-Sülemî en-Neysabûrî
(223-311 h.); es-Sahîh, [Tahkik: Muhammed Mustafa el-A’zâmî], I-IV, el-
Mekte- bu’l-islâmî, Beyrut, 1390/ 1970.
İbn Kays, Abdullah b. Muhammed b. Ubeyd b. Süfyân (208-281 h.);
Kura’d-dayf, I- V, Advâü’s-selef, Riyad, 1997.
İbn K ayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillah Muhammed ibn Ebî Bekr Eyyûb ez-
Züreî (691-751 h.); Medaricü’s-salikin, [Tahkik: Muhammed Hamid el-
Fakî], I-III, Dâru’l-kitabi’l-Arabî, Beyrut, 1393/ 1973 .
–––; es-Savâiku’l-mürsele alâ’l-Cehmiyye ve’l-Muattıle, [Tahkik: Ali ibn
Muhammed ed-Dehîli’l-llâh], I-IV, Dâru’l-âsıme, Riyad, 1418/ 1998.
–––; et-Tıbbü’n-Nebevî, Kahire, 1402/ 1982.
İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ ismail ibn Ömer ibn Kesîr ed-Dimaşkî (v. 774 h.);
Tefsîru’l- Kur’âni’l-azîm, I-IV, Dâru’l-fikr, Beyrut, 1401 h.
–––; el-Bidâye ve’n-nihâye, I-XIV, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1988.
İbn Kuteybe, Abdullah ibn Müslim ed-Dîneverî (v. 276/889); Te’vîlü
muhtelifi’l- hadîs, [Tahkik: Muhammed Zührî en-Neccar], Dâru’l-cîl,
Beyrut, 1393/ 1972.
İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî (207-275 h.); es-Süne n, I-II,
Dâru’l-fikr, Beyrut, tsz.
İbnü’l-Mübârek, Abdullah (118-181 h.); ez-Zühd, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye,
Beyrut, tsz.
İbn Receb, Ebu’l-Ferec Zeynüddi n Abdurrahman ibn Ahmed el-Hanbelî (v.
795/1393) ; Câmiu’l-ulûm ve’l-hikem fi şerhi hamsîne hadîsen min ce-
vâmii’l-kelim, Dârü’l-ma’rife, Beyrut, 1408.
İbn Sa’d, Ebû Abdillah Muhammed b. Sa’d el-Menî’ (168-230 h.); et-
Tabak âtü’l- kübrâ, I-VIII, Dâru sâdir, Beyrut, tsz.
İbn Teymiyye, Ebu’l-Abbas Ahmed ibn Abdilhalim ibn Teymiyye el-
Harrânî (661-728 h.); el-Cevabü’s-sahih li men beddele dine’l-Mesîh,
[Tahkik; Ali Hasan Nasır, Abdulaziz ibrahim el-Asker, Hamdan
Muhammed], I-VI, Dâru’l-âsıme, Riyad, 1414 h.
–––; Kütübü ve resâilü ve fetâvâ ibn Teymiyye fi’l-akîde, [Tahkik: Ab-
durrahman Muhammed Kasım en-Necdî], I-VII, Mektebetü ibn Teymiyye,
tsz.
–––; Minhac ü’s-sünne ti’n-Nebeviyye, [Tahkik: Muhammed Reşad Salim],
I-X, Müessesetü Kurtuba, 1406 h.
–––; Şşerhu’l-Akîdeti’l-Esfehâniyye, [Tahkik: ibrahim Süaydâ], Mektebe-
tü’r-ruşd, Riyad, 1415 h.
İbn Tûlûn, Ebû Abdillah Muhammed ibn Ali ibn Muhammed ed-Dimaşkî
(880-953 h.); eş-şezera fi’l-ehâdîsi’l-müştehira, [Tahkik: Kemal Besyûnî
Zað- lûl], I-II, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, tsz.
İshâk b. Râhûy e, ibn ibrâhim b. Mahled (161-238 h.); el-Müsned, I-V,
Mektebetü’l-îmân, M edine, 1995.
el-Îcî, Ebu’l-Fazl Adudiddin Abdurrahman ibn Ahmed Abdulgaffar (v.
756/1355) ;
Kitabu’l-Mevakıf, [Tahkik: Abdurrahman Umeyre], Dâru’l-cîl, Beyrut,
1997 .
el-İskenderî, Ebu’l-Fazl Taceddin Ahmed ibn Ataillah (v. 709/1309) ; el-
Hikemü’l-ataiyye, [Terceme: Saffet Yetkin], Milli Eðitim Bakanlıðı, (şark-
islâm Klâsikleri-2), Ankara, 1950.
Kâdı iyâz, Ebu’l-Fazl iyaz ibn M usa ibn. iyâz el-Yahsubî (v. 544/1149); eş-
şîfâ bi ta’rîfî hukûki’l-Mustafa (s.a.s.), [Tahkik: Hüseyin Abdulhamid Nil],
Dâru’l-erkam, Beyrut, 1415/ 1995.
el-Kalkaşendî, Ahmed b. Ali (v. 821 h.); Subhu’ l-a’şâ fî sınâati’l-inşâ, I-
VIII, Dâru’l-fikr, Dimaşk, 1987.
el-Kâsânî, Alâüddîn (v. 587 h.); el-Bedâiu’s-sanâi’, I-VII, Dâru’l-kitâbi’l-
Arabî, Beyrut, 1982.
el-Kazvînî, Celâlüddîn Ebû Abdillah Muhammed b. Sa’diddîn b. Ömer (v.
739/1338) ; el-Îzâh fî ulûmi’l-belâða, Dâru ihyâi’l-ulûm, Beyrut, 1998 .
el-Kevserî, Muhammed Zâhid (v. 1952) ; Makâlâtü’l-Kevserî, el-
Mektebetü’l-ezheriyye li’t-türâs, Mısır, 1994.
el-Kirmânî, şemsüddin Muhammed ibn Yusuf ibn Ali (v. 786/1384) ;
Sahîhu’l-Buhâr î bi-şerhi’l-Kirmânî, Dâru ihyai’t-türasi’l-Arabi, Beyrut,
1981.
Kitab-ı Mukadde s [Türkçe terceme] Eski ve Yeni Ahit, Kitab-ı Mukaddes
şirketi, İstanbul, 1988.
el-Kurtubî, Muhammed b. Ahmed b. Ebû Bekr b. Ferah (v. 671/1273 h.);
el-Câ- mi’ li ahkâmi’l-Kur’ân, I-XX, Dâru’ş-şa’b, Kahire, 1372 h.
el-Lâlekâî, Hibetullah b. el-Hasen b. Mansûr (v. 418); şerhu usûli i’tikâdi
ehli’s- sünne , I-IV, Dâru Taybe, Riyad, 1402 h.
el-Makdîsî, Ebû Abdillah Muhammed ibn Abdilvahid ibn Ahmed el-
Hanbelî (567-643 h.); el-Ehadîsü’l-muhtâra, [Tahkik: Abdulmelik ibn
Abdillah], I-X, Mekke, 1410 h.
Mâlik b. Enes, Ebû Abdillah el-Esbahî (93-179 h.); el-Muvatta’, I-II, Dâru
ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, 1985.
Mantık metinleri, (içindekiler: Türkçe mantık hülâsası, Abdurrahman
Nacim; Muhtasar mantık, Ahmed Hamdi şirvânî; Hülâsa-i mantık, Said
Paşa; Mîzânü’l-ezhan, Mehmed Hâlis), [Haz. Kudret Büyükc oşkun], İşaret
Yayınları, İstanbul, tsz.
el-Medenî, Ebû Abdillah Muhammed ibnu’l-Beşir ibn Muhammed Hasan
Zafir (v. 1329  h.); Tahzîru’l-muslimîn mine’l-ehâdîsi’l-mevzûa’ alâ
Seyyidi’l-Murselîn, Dâru ibn K esîr, Dimaşk, 1401 h.
el-Merðînânî, Ebu’l-Hüseyin Ali b. Ebî Bekr b. A bdilcelîl (511-593 h.) ; el-
Hidâye şerhu’l-Bidâye, I-IV, el-Mektebetü’l-islâmiyye, Beyrut, tsz.
Mer’î b. Yûsuf (v. 1033) ; Ekâvîlü’s-sikât fî te’vîli’l-esmâi ve’s-sıfât,
Müessesetü’r-risâle, Beyrut, 1406 h.
el-Meydânî, Ebu’l-Fadl Ahmed b. Muhammed (v. 518 h.); Mecmeu’l-
emsâl, I-II, Dâru’l-ma’rife, Beyrut, tsz.
el-Mevsılî, Ebu’l-Feth Nasrullah ibn Muhammed ibn Abdilkerim (v. 637
h.); el- Meselu’s-sâir, [Tahkik: Muhammed Muhyiddin Abdulhamid], el-
Mekte- betü’l-asriyye, Beyrut, 1995.
el-Mübârekfûrî, Ebu’l-Ulâ Muhammed Abdurrahman ibn A bdirrahman ibn
Abdirrahim (1283- 1353 h.); Tuhfetü’l-Ahfezî, I-X, Dâru’l-kütübi’l-
ilmiyye, Beyrut, tsz.
el-Müceddidî, Muhammed Umeym el-ihsan el-Bereketî; Kavâidü’l-fıkh,
Dâru’s-sadef, Kerateşî, 1407/ 1986.
Müslim, Ebu’l-Hüseyin el-Haccâc en-Neysâbûrî (206-261 h.); Sahîhu
Müslim, I-V, Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, tsz.
el-Münâv î, Muhammed Abdürraûf b. Ali (v. 1031/ 1622) ; Feyzu’l-kadîr
Şerhu Câmii’s-saðîr, I-VI, el-Mektebetü’t-ticâriyyeti’l-kübrâ, Mısır, 1356
h.
en-Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. şuayb (215-303 h.); Amelü’l-yevm
ve’l-leyle, Müessesetü’r-risâle, Beyrut, 1406 h.
–––; es-Süne n, [Tahkîk: Abdülfettah Ebû Gudde ], I-VIII, Mektebetü’l-
matbû- âti’l-islâmiyye, Halep, 1406/ 1986.
–––; es-Süne nü’l-kübrâ, [Tahkîk: Abdulðaffâr Süleyman el-Bündâ rî], I-VI,
Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 141 1/1991.
en-Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. şeref (631-676 h.); Minhâc ü’t-tâlibîn,
Dâru’l- ma’rife, Beyrut, tsz.
–––; Şerhu Sahîhi Müslim (şerhu’n-Nevevî alâ Sahîhi Müslim), I-XVIII,
Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, 1392.
er-Râmehurmuzî, Ebû Muhammed ibn Hallâd Hasan ibn Abdirrahman (v.
360/970); Emsâlü’l-hadîs, [Tahkik: Ahmed Abdulfettah Temmam],
Beyrut, Müessesetü’l-kütübi’s-sekâfiye, 1409/ 1988.
er-Râzî, Muhammed b. Ömer b. el-Hüseyin (544-606 h.); el-Mahsûl, I-V,
Câmiatü’l-imâm Muhammed b. S uûd e l-islâmiyye, Riyad, 1400 h.
er-Rifâî, Ebu’l-Abbas Ahmed ibn Ali Sabit el-Hüseynî (v. 578/1182); el-
Bürhânu’ l-müeyyed, [Tahkik: Abdulganî Nekemî], Dârü’l-kitabi’n-nefîs,
Bey- rut, 1408 h.
er-Rûyânî, Ebû Bekr Muhammed ibn Harun (v. 307 h.); el-Müsned,
[Tahkik: Eymen Ali Ebû Yemânî], I-II, Müessesetü Kurtuba, Kahire, 1416
h.
es-Saðânî , Ebu’l-Fezâil Radıyyüddi n Hasan ibn Muhammed ibn Hasan (v.
650/1252) ; Mevzûâtü’s-Saðânî , [Tahkik: Necm Abdurrahman Halef],
Dâru’l-Me’mûn li’t-türas, Dımaşk, 1405/ 1985.
es-Safûrî, Abdurrahman; Nüzhetü’l-mecâlis ve mühtehabü’ n-nefâis, I-II,
Dâru’l-fikr, Beyrut, tsz.
es-Seâlibî, Abdurrahman ibn Muhammed ibn Mahlûf; el-Cevâmiu’l-hisân
fî tef- sîri’l-Kur’ân, Müessesetü Âlemî li’l-matbûat, Beyrut, tsz.
es-Sehâvî, Ebu’l-Hayr şemsüddin Muhammed b. Abdirrahman (v.
902/1497) ; el-Makâsıdü’l-hasene; Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1399
h.
es-Serahsî, Ebû Bekr Muhammed b. Sehl (v. 483/1090) ; el-Mebsût, I-
XXX, Dâru’l-ma’rife, Beyrut, 1406 h.
es-Suyûtî, Abdurrahman b. el-Kemâl Celâleddîn (v. 911 h.); ed-Dürru’l-
mensûr, I-VIII, Dâru’l-fikr, Beyrut, 1993.
–––; el-Fethu’l-kebîr fî dammi’z-ziyâde ile’l-câmii’s-saðîr, I-III, Dâru’l-
kitabi’l-Arabî, Beyrut, 1932.
–––; Kifâyetü’t-talibi’l-lebîb fî hasâisi’l-kübrâ (el-Hasâisu’l-kübrâ), Dâ-
ru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1985.
–––; et-Tedrîbu’r-Ravi, I-II, (Tahkik: Abdulvehhab Abdüllatîf, Mekte-
betü’r- Riyad el-Hadîse, Riyad, tsz.
es-Sühe ylî, Abdurrahman ibn Abdillah el-Has’amî (v, 581 h.); er-Ravdu’l-
ünf fî tefsîri’s-sîreti’n-Nebeviyye li ibni Hişâm, [Tahkik: Mecdî Mansur], I-
IV, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1418/ 1997.
Süleyman ibn Abdillah, Süleyman ibn Abdillah ibn Muhammed ibn
Abdilvahhab (1200- 1233 h.); şerhu Kitabi’t-tevhîd, Mektebetü’r-Riyadi’l-
hadîse, Ri- yad, tsz.
eş-Şafiî, Ebû Abdillah Muhammed ibn idris (150-204 h.) ; Müsnedü’ş-şafiî,
Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, tsz.
–––; es-Süne nu’l-me’sûra, [Tahkik: Abdulmûtî Emin Kal’acî], Dâru’l-
ma’ri- fe, Beyrut,
eş-Şa’rânî, Muhammed el-Maðribî (v. 976 h.); et-Tabak âtü’l-kübrâ, I-II,
Dâru’l-fikri’l-Arabî, Kahire, tsz.
eş-Şâşî, Ebû Saîd el-Heysem ibn Küleybe (v, 335); el-Müsned, [Tahkik:
Mahfû- zurrahman Zeynullah], I-II, Mektebetü’l-ulûm ve’l-hikem,
Medine, 1410 h.
eş-Şehristanî, Muhammed ibn Abdilkerim ibn Ebî Bekr Ahmed (479-548
h.); el-Milel ve’n-nihal, [Tahkik: Muhammed Seyyid Cîlânî], I-II, Dâru’l-
ma’ri- fe, Beyrut, 1404 h.
–––; el-Fark beyne’l-firâk, Dâru’l-âfâki’l-cedîde, Beyrut, 1977.
eş-Şevkânî, Muhammed ibn Ali ibn Muhammed (1173-1250 h.); el-
Fethu’l-kadîr, I-V, Dâru’l-fikr, Beyrut, tsz.
–––; Neylü’l-evtâr şerhu m ünteka’l-ahbar , I-IX, Dâru’l-cîl, Beyrut, 1973.
–––; el-Fevâidü’l-Mecmûa fi’l-ehâdîsi’l-mevdûa, [Tahkîk: Abdurrahmân
b. Yahyâ el-Muallimî el-Yemânî], el-Mektebu’l-islâmî, Beyrut, 1392 h.
şihâbuddi n el-Mısrî, şihabuddi n Ahmed ibn M uhammed el-Hâim (853-915
h.); et-Tibyan fî tefsîri garîbi’l-Kur’ân, [Tahkik: Fethi Enver ed-Dâbûlî],
Dâru’s-Sahâbe li’t-türâs bi Tantâ, Kahire, 1992.
et-Taberânî, Ebu’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed (v. 360 h.); el-Mu’cemül-
evsat, [Tahkîk: Hamdi b. Abdilmecîd es-Selefî], I-X, Dâru’l-Harameyn,
Kahire,1415 h.
–––; el-Mu’cemül-kebîr, [Tahkîk: Hamdi b. Abdilmecîd es-Selefî], I-XX,
Mektebetü’l-ulûm ve’l-hikem, Musul, 1404 h.
–––; el-Mu’cemüs-saðîr, [Tahkîk: Hamdi b. Abdilmecîd es-Selefî], I-II, el-
Mektebu’l-islâmî/Dâru Ammân, Beyrut/Amman, 1405/ 1985.
–––; Müsnedü’ş-şâmiyyîn, [Tahkik: Hamdî ibn Abdilmecîd es-Selefî], I-II,
Müessesetü’r-risale, Beyrut, 1405/ 1984.
et-Taberî, Muhammed ibn Cerîr ibn Yezîd ibn Hâlid (224-310 h.);
Câmiu’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân, I-XXX, Dâru’l-fikr, Beyrut, 1405 h .
–––; Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk (Tarîhu’t-Taberî), I-V, Dâru’l-kütübi’l-
ilmiyye, Beyrut, 1407h.
et-Tayâlisî, Ebû Dâvûd Süleymân b. Dâvûd (v. 204 h.); el-Müsned, Dâru’l-
ma’rife, Beyrut, tsz.
et-Teftâzânî, Sa’düddi n Mesud ibn Ömer ibn Abdillah, (v. 792/1390) ;
Şerhu’l-Mekâsıd, [Tahkik: Abdurrahman Umeyre] I-V, Âlemü’l-kütüb,
Beyrut, 1989 .
et-Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ (209-279 h.); el-Câmiu’s-Sahîh, I-V,
Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, tsz.
el-Übşeyhî, Şihâbüddîn Muhammed b. Ahmed (790-850 h.); el-Müstatraf
fî külli fennin müstazraf, [Tahkik: Müfid Muhammed Kamîha], I-II,
Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1986.
el-Vâhidî, Ebu’l-Hasan Ali ibn Ahmed (v. 468 h.); el-Vecîz fî tefsîri’l-
Kitâbi’l-Azîz, [Tahkik: Safvan Adnan Davudî], I-II, Dâru’l-kalem,
Dimaşk-Beyrut, 1415 h.
ez-Zebîdî, Ebu’l-Feyz Murtazâ Muhammed b. Muhammed b. Muhammed
(v. 1205/ 1790) ; Tâcü’l-arûs min cevhereti’l-kâmûs, I-XX, Dâru ihyâi’t-
türâsi’l- Arabî, Beyrut, 1394/ 1974.
–––; İthâfü sâdeti’l-müttakîn bi şerhi ihyâi ulûmi’d-dîn, I-X, Dâru’l-fikr,
tsz.
ez-Zehebî, şemsüddîn Muhammed Ahmed (v. 748/1347) ; Mîzanü’l-i’tidâl
fî nakdi’r-ricâl, [Tahkîk: Ali Muhammed Muavvad, Âdil Ahmed Abdül-
mevcûd], I-VIII, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1416/ 1995.
ez-Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Cârullah Mahmud b. Ömer b. Muhammed (v.
538/ 1144); Esâsü’l-belâða, [Tahkîk: Mezîd Nuaym şevki el-Mearrî],
Mekte- betü Lübna n, Beyrut, 1998.
–––; el-Müsteksâ fî emsâli’l-Arab, I-II, Dâru’-l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut,
1407/ 1987.
ez-Zeylaî, Abdullah b. Yusuf Ebû Muhammed (v. 762 h.); Nasbu’r-râye, I-
IV, Dâru’l-hadîs, Mısır, 1357 h.
 
  
HuginRisale/content/pdf/Sozler-Bediuzzaman_Said_Nursi.pdf