[TXT]
1. Üstad Hazretlerinin vasiyet ettiği ve gelecek nesilden beklediği şeyler ile çözümünü havale ettiği meseleler nelerdir?
Üstad'ın vasiyetlerini ve isteklerini icmalen şöyle sıralayabiliriz:

1. Müsbet hareket,

2. Risale-i Nurların neşri ve tabı ve hususan Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından basılması,

3. Lahikaların tanzimi,

4. Sehivlerin tashihi,

5. Risale-i Nur'u şerh ve izah ile tekmil etmek, hakikatlerini ispat ve neşr etmek,

6. Medrese hizmetinin devamı,

7. Hizmet tarzının ve usulünün kıyamete kadar değişmemesi,

8. İlmi, vasıta-i cer etmeyip istiğna düsturunu esas yapmak, kanaatlı ve iktisatlı olmak,

9. Sebatla, sadakatla ve ihlasla hizmet etmek,

10. Ayasofya'nın ibadete açılması,

11. Tevafuklu ve mucizatlı Kur'anı tabettirmek,

12. Kızıl İ'caz ve Talikat eserlerinin tanzimi ve neşri,

"Hem Eski Said'in ilm-i mantık noktasında bir şaheser hükmünde bulunan gayr-ı matbu' Ta'likat'tan süzülen i'cazlı bir îcaz-ı hârikada, müdakkik ulemaları hayret ve tahsinle dikkate sevkeden, matbu' 'Kızıl Îcaz' namındaki risale-i mantıkıye Risale-i Nur'la bağlanmasına ve şakirdlerinin âlimler kısmının nazarına göstermek lâyık gördüm."

"Fakat çok derindir. Bugünlerde Feyzi'ye bir parça ders verdim. Belki bir zaman Feyzi kendisi, başkasının da anlaması için dersini Türkçe kaleme alacak."(1)

13. Medresetü'z-Zehranın maddî ve manevî imarı,

14. İttihad-ı İslam'ın yani Âlem-i İslam'ın cemahir-i müttefikasının teşkili,

15. Risale-i Nur'un hizmetine kendini vakfedenlerin tayinlerini vermek,

16. Kabrinin gizli olması,

17. On iki mutlak vekilin tasarruf hakları ve vazifeleri,

18. Yirmi Altıncı Lem'a olan ihtiyarlar risalesinin tekmili,

"ON BEŞİNCİ RİCA(Haşiye) "

"(Haşiye): Nur'un telif zamanı üç sene evvel bitmiş olmasından, bu On Beşinci Rica, ileride bir Nurcu tarafından İhtiyarlar Lem'asının tekmiline -telifine- mehaz olmak üzere yazıldı."(2)

19. Yirmi Dokuzuncu Lem'a-i Arabiye'nin tefsir ve tercümesi,

"Hem Lütfü, hem Abdurrahman, hem Hâfız Ali hükmünde Küçük Ali sizin namınıza da Yirmidokuzuncu Lem'a-i Arabiye'nin tefsir ve tercümesini istemiş. Benim şimdi onun ile meşgul olmaya ne vaktim var ne de halim müsaade eder. İnşâallah ileride Risaletü'n-Nur'un başka bir şakirdi o vazifeyi yapacak. Hem Yirminci Mektup ile Otuz İkinci Söz bir derece o Lem'ayı izah ederler."(3)

20. İşaratü'l-İ'caz tefsirinin devamı...

İnşallah Risale-i Nur eczaları onun yerine geçecektir.

"Eğer Birinci Harb-i Umumî gibi mâniler olmasaydı, tefsirin şu birinci cildi, i'caz vücuhundan olan i'caz-ı nazmîyi beyan ettiği gibi, diğer cüzler ve mektuplar da müteferrik hakaik-i tefsiriyeyi içine alsaydı, Kur'an-ı Mu'cizü'l-Beyan'a güzel bir tefsir-i câmi' olurdu. Belki inşâallah, şu cüz'-ü tefsir ve altmış altı adet, belki yüz otuz adet 'Sözler' ve 'Mektubat' Risaleleriyle beraber mehaz olursa, ileride bahtiyar bir heyet öyle bir tefsir-i Kur'anî yazsın, inşallah..."(4)

21. Maarif dairesinin hakikat-i Kur'aniyeye yapışması ve Risale-i Nurları okutturması,

22. Üstad'ın ve talebelerinin bir "Mufassal Tarihçe-i Hayat" isteği ve müjdesi,

"...Üstad'ın hayatına temas eden ve daha ziyade hizmet-i Nuriyeye ait mektuplar, müdafaalar, muhtelif zamanlara ait o zamandaki ahvalini bir derece ifade eden makale ve hatıralarını olduğu gibi koyduk. Bu suretle bu eser, istikbaldeki münevver Nur talebeleri için hakikî bir mehaz teşkil etmektedir. Muhterem edib ve muharrirler, bundan istifade ile inşallah daha mükemmel, daha hakikatlı ve faydalı tarihçe-i hayatlar hazırlayacaklardır."(5)

Risale-i Nur'da halledilmesini havale ettiği meseleler şunlardır:

1. Kastamonu Lahikası 64. sayfadaki ebced hatasının hikmeti,

"...Ben tahmin ederim bu sehiv, beşinci ayetin işaretindeki sehiv gibi ehemmiyetli bir kısım işarat-ı gaybiyenin anahtarı olacak ve bu muazzam ayet, otuz üçüncü ayet olmasına bir işaret idi.  İnşallah, istikbalde bir kardeşimiz o hazineyi açacak."(6)

2. "Cinlerden bir peygamber gelmiş midir?" meselesi,

Üstad daha mühim meselelerden dolayı, bu meselenin halli için çekirdek bir mana bırakıp, tafsilini müstakbele havale ediyor.

"... Hem Hâtemü'l-Enbiya'dan sonra, cinlerde peygamber gelmemiş. Hem Risale-i Nur, bu zamanda bir tâun-u beşerî olan maddiyyunluk fikrini iptal etmek için, cinnî ve ruhanîlerin vücutlarını kati hüccetlerle ispat etmeye çalışmış, bu meseleye üçüncü derecede bakmış, tafsilini başkalara bırakmış. Belki inşâallah Risale-i Nur'un bir şakirdi, Sure-i Rahman'ı tefsir edip bu mes'eleyi de halleder."(7)

Şimdiki zamana kadar, Üstad'ın vasiyetinin her bir maddesine dikkat edilerek, iman ve Kur'an hizmeti devam etmektedir. Zaman geçtikçe Üstadımızın bir vasiyeti ve vaadi tahakkuk etmektedir.اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي

Dipnotlar:

1) bk. Kastamonu Lahikası, 94. Mektup.

2) bk. Lem'alar, Yirmi Altıncı Lem'a.

3) bk. Kastamonu Lahikası, 6. Mektup.

4) bk. İşaratü'l-İ'caz, Tembih.

5) bk. Tarihçe-i Hayat, Giriş.

6) bk. Kastamonu, 38. Mektup (s. 64).

7) bk. Şualar, On Üçüncü Şua.

2. Üstad'ın kendisinden yaşça büyük talebeleri var mıydı? Varsa onlara nasıl hitap ederdi?
Evet, Üstad'ımızın özellikle Eski Said döneminde kendisinden büyük talebeleri vardı. Onlara yaptığı hitap ise ağabey veya kardeş şeklinde değil, efendi veya ilmi varsa molla tarzında idi. Bunlardan misaller vermeye çalışalım: 

Molla Resul: Molla Hamid Ekinci'nin hatıratında geçen Molla Resül, yakın talebelerindendi. Molla Resül-ü Gavrî, aslen Siirt'in Garzen mıntıkasındandı. Âlim bir zat olan Molla Resül, Bediüzzaman'dan birkaç yaş da büyüktü. 1872'de doğmuş ve 1952'de vefat etmişti. Molla Hamid Ağabeyin bir hatırasında şöyle bir vakıa geçer:

“ACABA VALİ BU LEZZETİ ALABİLİYOR MU?”

Yine bir gün ekmeğimiz bitmişti. Daima yufka ekmekten yerdik. Onun kırıkları ve toz şeklinde olan ekmekten kalmıştı. Onu toplayıp hayvanlar dokunmasın diye ağaca astık. Peynirden de artıklar duruyordu. Öğle vakti oldu. Yine Üstad’ımız, ekmeği bize taksim edecekti. Baktık ki ekmek yok ki bölünsün. Hepsi toz olmuştu. Bana dedi: “Herkesin önüne avuç avuç koy.” Zernabat suyu da aldık. Onu azar azar yemeğe başladık. Öyle lezzetliydi ki, Üstad dedi:

“Molla Resul, şimdi acaba Vali bu lezzeti alabiliyor mu?” Molla Resul sözünü esirgemeyen biri idi. Şöyle dedi:

“Verdin bize toz şeklinde biraz ekmek, su olmasa boğazımızdan geçmiyor. Vali ise şimdi etli sütlü yemeklerle karnını doyuruyordur.” Üstad dedi:

“Yok yok! Bu lezzeti alamaz!” Molla Resul itiraz eder gibi sordu:

“Nasıl almaz?” Bunun üzerine Üstad şöyle dedi:

“O şimdi zaten toktur. Midesini doldurmuş, neyi yesem diye düşünür ve her yemeği beğenmez. Bizim gibi lezzet alamaz. Bak biz ne kadar iyi lezzet alıyoruz.”(1)

Molla Münevver: Bu muhterem zat da Üstadımızdan yaşça büyüktü. Bu zata da Üstadımızın hem iltifat ettiği hem hocalık ettiği hatıratta vardır.(2)

Celal Efendi: Bu muhterem zat ise Üstadla yaşıt idi. Aralarında çok tatlı muhabbet ve şakalaşmalar olurdu.(3)

Dipnotlar:

(1) bk. Tanıyanların Dilinden, MOLLA HAMİD EKİNCİ.
(2) bk. age., MEHMED MÜNEVVER ÇETİN (MOLLA MÜNEVVER).
(3) bk. age., CELÂL EFENDİ (BEDİÜZZAMAN'IN TALEBELİK ARKADAŞI, ŞEYH).

3. Üstad'ın talebelerinden "Avukat Bekir Berk" kimdir, bilgi verir misiniz? İsminin hatıralarda çok geçmesi; Risalelerde pek yer almaması hakkında ne dersiniz?
1926 OR­DU do­ğum­lu olan Av. Be­kir Berk Ağa­bey, 1951’de İs­tan­bul Hu­kuk Fa­kül­te­si’ni bi­tir­di. 1973 se­ne­si­ne ka­dar İs­tan­bul Ba­ro­su’na ka­yıt­lı ola­rak avu­kat­lık yap­tı. 1958’de Is­par­ta mil­let­ve­ki­li Dr. Tah­sin To­la’nın tek­li­fiy­le ilk de­fa bir Nur da­va­sı­nın ve­kâ­le­ti­ni al­dı. Hem de “Zü­be­yir, Sun­gur, Ta­hi­ri, Bay­ram, Cey­lan...” gi­bi 12 ağa­be­yin maz­nun ol­du­ğu An­ka­ra da­va­sını...

Daha son­ra­la­rı Üs­tad Haz­ret­le­ri­ni zi­ya­ret eden Be­kir Ağa­bey, Üs­tad’dan bü­yük il­ti­fat­lar gör­dü. O gün­den son­ra, Be­kir Ağa­bey dün­ya­da eşi ben­ze­ri gö­rül­me­yen re­kor­la­ra im­za at­tı, meş­hur “163. mad­de”nin tam bir uz­ma­nı ol­muş, bin­ler­ce Nur da­va­sın­da bin­ler­ce maz­lu­mun im­da­dı­na ye­tiş­miş­ti. He­men hep­sin­de de be­ra­at­lar al­dı. Be­kir Ağa­bey gir­di­ği da­va­lar­dan kat’iyen mad­dî bir men­fa­at gör­me­di.

“Bel­ki sus­tu­ru­ruz” di­ye, meş­hur “1971 İz­mir Sı­kıy­ö­ne­tim Mah­ke­me­si”nde onu da tu­tukla­mış­lar­dı. Fa­kat ya­nıl­mış­lar­dı... O sus­ma­dı, bi­lâ­kis mah­ke­me­nin sey­ri­ni de­ğiş­tir­di. Ora­da da be­ra­at al­dı.

Ka­de­rin sev­kiy­le 1974 yı­lın­dan iti­ba­ren "Cid­de Rad­yo­su"n­da pro­gram­cı ve spi­ker ola­rak hiz­met et­ti. 1989 yı­lın­da yaş had­din­den emek­li ol­du. 14 Ha­zi­ran 1992’de ter­his tez­kere­si­ni alıp ebe­dî âle­me in­ti­kal et­ti. Al­lah rah­met et­sin!

Maz­lum­la­rın ve Ma­sum­la­rın Avu­ka­tı Be­kir Berk

Maz­lum­la­rın ve ma­sum­la­rın avu­ka­tı Be­kir Berk Ağa­bey, An­ka­ra’da kal­dı­ğı­mız ders­hane­ye sık sık ge­li­yor­du. Bu gün­ler­de, onun ça­lış­ma tar­zı­na ve iş di­sip­li­ni­ne ya­ki­nen şa­hit oluyor­duk.

Ken­di­si­ne bir oda tah­sis eder­dik. Sa­at­ler­ce dak­ti­lo­suy­la ça­lış­tı­ğı­nı ha­tır­lı­yo­rum. Er­te­si gün gi­re­ce­ği mah­ke­me­le­re ha­zır­la­nı­yor­du. Çok ti­tiz, çok dü­zen­li ve en kü­çük ay­rın­tı­la­rı bi­le ih­mal et­me­den ha­zır­la­nı­yor­du.

Ka­tıl­dı­ğı mah­ke­me­le­re te­miz kı­ya­fet­ler­le din­le­yi­ci ola­rak bi­zim de iş­ti­rak et­me­mi­zi ister­di; biz de ka­tı­lır­dık... Sa­de­ce “Al­lah’ı ve iman ha­ki­kat­le­ri”ni an­la­tan “Nur Ri­sa­le­le­ri”ni oku­duk­la­rı için hap­se atı­lan, cep­le­rin­de ça­kı bi­le ta­şı­ma­yan, asa­yi­şi bo­zu­cu hiç­bir ey­lem­le­ri ol­ma­yan, saf, ma­sum ve va­tan­la­rı­nı çok se­ven bu in­san­la­rı mah­ke­me­le­rin so­ğuk ve so­luk salon­la­rın­da gö­rün­ce çok üzü­lür ve ses­siz­ce ağ­lar­dık.

Fa­kat! Bu sa­hip­siz, hâ­mi­siz gi­bi gö­rü­nen ve bu ka­sa­vet­li mah­ke­me sa­lon­la­rı­na ge­ti­ri­len ga­rip in­san­la­rın ya­nın­da bir­den cüb­be­li bir zat be­li­ri­ve­rir; ra­hat ve ne­ti­ce­den emin ha­re­ket­ler­le çan­ta­sı­nı açar, dos­ya, bel­ge ve do­kü­man­la­rı­nı ma­sa­sı­na yer­leş­ti­rir; san­ki ken­di evin­dey­miş de mah­ke­me he­ye­ti mi­sa­fir­miş gi­bi sa­lo­na bir­den hâ­kim olu­ve­rir; müt­hiş bir vu­ku­fi­yet, bil­gi ve hi­ta­bet ile ka­sa­ve­ti tam ter­si­ne çe­vi­ri­ve­rir­di…

Ço­ğu za­man yu­mu­şak bir dil­le, öğ­re­ti­ci-eği­ti­ci bir tarzda, Ri­sa­le-i Nur­la­rın mak­sat ve ma­hi­ye­ti­ni açık­lar ma­hi­yet­te, ba­zen de eğer sav­cı za­lim­ce it­ham­lar­da bu­lu­nu­yor­sa ye­ri gö­ğü in­le­te­rek, şid­det­li ve hid­det­li ih­tar­lar ya­pa­rak sa­vun­ma­sı­nı ya­par­dı. Biz­ler de bu se­fer se­vinçten ağ­lar­dık... Mah­ke­me­yi daha mu­nis gör­me­ye baş­lar­dık, ra­hat­lar­dık. Böy­le bir ağa­be­yi­miz bu­lun­du­ğun­dan do­la­yı if­ti­har eder, san­ki ken­di­miz sa­vun­ma yap­mı­şız gi­bi me­s’ud olur­duk...

Mah­ke­me­ye Mut­la­ka Ye­ti­şi­yor­du

Be­kir Ağa­bey bu şe­kil­de yüz­ler­ce bin­ler­ce mah­ke­me­ye ye­ti­şi­yor­du. Ta­bir caiz­se ef­sa­ne­vî bir avu­kat­tı. Her tür­lü zah­met ve zor­luk­la­ra rağ­men Tür­ki­ye’nin her ye­ri­ne, her Nur da­va­sı­na ye­ti­şi­yor­du. Kar yağ­dı­ğın­da kı­zak­la, yol ka­pan­dı­ğın­da eşek­le, bi­sik­let­le git­ti­ği­ni du­yu­yor­duk. Ama son an­da, ne­fes ne­fe­se bi­le ol­sa mah­ke­me sa­lon­la­rın­da be­li­ri­ve­ri­yor, Al­lah’ın lüt­fuy­la mu­hak­kak da­va­ya ye­ti­şi­yor­du. 60’lı ve 70’li yıl­lar­da o ka­dar çok Nur da­va­sı açı­lı­yor­du ki, Bekir Ağa­bey ba­zen sa­at far­kıy­la bi­rin­den öbü­rü­ne ye­ti­şi­yor­du...

Mü­da­fa­a­la­rı­nı, hiç ta­viz verme­den, “Oku­mu­yo­ruz, oku­ma­ya­ca­ğız” de­me­den, de­dirt­me­den, bi­lâ­kis “Âhi­ret ha­ya­tı­mı­zı kurta­ran Nur Ri­sa­le­le­ri­ni oku­yo­ruz ve oku­ya­ca­ğız” di­ye sa­vu­na­rak hep be­ra­at­lar alı­yor­du. Binler­ce ke­re be­ra­at al­dı. Âde­ta Üs­tad’ımı­zın “Se­ni ba­na Al­lah gön­der­di!” il­ti­fa­tı­na maz­har oluyor­du.(1)

Bekir Berk Ağabeyle ilgili herhangi bir ağabeyimizin menfi manada bahsettiğine bu kadar yıllık hizmet hayatımızda şahit olmadık. Bekir Ağabeyin ismi herhangi bir mecliste veya sohbette geçtiğinde, kadim ağabeylerin hepsi onu rahmetle, muhabbetle ve güzellikle yâd ederlerdi. Bu noktadan isminin ağabeylerin hatıralarında geçtiği halde risalelerde geçmemesinin bazı hikmetleri olabilir. Şöyle ki; 

1. Risaleler bu haliyle 1956 yılında tamamlanmış olmasına rağmen, Bekir Ağabey, 1958 yılında hizmetlerle tanışmıştır. 

2. Üstadımızın vefat yıllarına yakın tanıştığı için fazla birliktelik veya yazışma olmamıştır.

3. İsmi Risalelerde geçmemesine rağmen, hatıralarda hemen hemen bütün kadim ağabeylerin ifadelerinde yer almış bir kahramandır. 

4. Risalede geçmediği halde Üstadımızın; “Se­ni ba­na Al­lah gön­der­di!” il­ti­fa­tı­na maz­har oluyor­du. Ki bu iltifat ve hitap herkese yapılmamıştır. 

Hakiket ve ahval böyleyken, Bekir Berk Ağabey’in isminin Risalelerde geçmemesinin arkasında farklı manalar ve mülahazalar aramak, iyi niyetle bağdaşmaz.

(1) bk. Ömer ÖZCAN, Ağabeyler Anlatıyor-I, BEKİR BERK (AVUKAT).

4. Bediüzzaman'a talebeleri nazar değdiriyor muydu? Üstâd “isabet-i ayn oluyor” diyor. Kötü niyet olmasa, muhabbetle bakmak da nazar değdirir mi?
Bizim kanaatimize göre Üstad'ın ahvali çok hususi ve Risale-i Nur'un azami ihlas sırrını zedelememek için verilmiş bir durumdur. Bu sebeple Üstadımız hem kendinin ziyaret edilmesini, hem elinin öpülmesini hem de yüzene dikkatle bakılmasını istemiyordu.

Bu üç husus da Risale-i Nur'un azami ihlas sırrının bozulmaması için alınan manevî birer tedbir ve perhizlerdi. Hatta Allah bu ahvali korumak için ona merdümgirizlik, yani insanlardan uzak durma hastalığını da vermiş, ta ki insanlarla ihtilat etmekten sakınsın.

Ağabeylerin bakışları belki muhabbetli ve hürmetli olabilir, ama azami ihlasın korunması adına yine de Üstadımız bu tarz bakışlardan da rahatsız oluyordu ya da olduruluyordu.

Gerçekten ülkenin dört bir tarafından gelen insanların "Bu büyük bir evliya..." diyerek, hayretle, hayranlıkla ve dikkatle bakmaları zor bir durumdur. Bu bakışların bir ikisi zarar vermese bile, toplamının gücü hem maddî hem de manevî zarar verebilir. Bu da işin ayrı bir boyutu...

5. Üstad'a, talebeleri olarak rabıta yapabilir miyiz? Manevi âlemde ondan ders almamız mümkün mü?
Biz Üstad Hazretlerini, vefatından sonra da tasarrufu devam eden evliyalardan olarak kabul ediyoruz. Bu yüzden, hususi bir takvası ve kalbi keskinliği olan Nur şakirtlerinin, manevî âlemde Üstad Hazretleri ile görüşmesi ya da rabıta kurması mümkün ve vaki olabilir diye anlıyoruz. Evliyaların maddî ve manevî himmeti nasıl hak ve vaki ise, Üstad Hazretlerinin de maddî ve manevî himmeti hak ve vakidir. Kalbi ve maneviyatı hüşyar olan Nur talebeleri manen bunu tasdik ediyorlardır.

Lakin şunu da nazardan çıkartmamak gerekir ki, Üstad Hazretleri ile Nur talebeleri arasındaki en büyük rabıta ve iletişim, Risale-i Nurlardır. Bu yüzden, Üstad Hazretleri şahsını bir şeyh gibi nazara vermiyor, nazarları daima Risale-i Nurlara tevcih ediyor.

Üstadımız bir risalesinde şöyle der:

"Benimle görüşmek isteyen aziz kardeşlerime beyan ediyorum ki:"

"İnsanlarla görüşmeye zaruret olmadıkça tahammülüm kalmadığından, hem şimdi tesemmümden, zâfiyetten, ihtiyarlıktan ve hasta bulunmuş olmaktan dolayı fazla konuşamıyorum. Buna mukabil, kat'iyen size haber veriyorum ki, Risale-i Nur'un herbir kitabı bir Said'dir. Siz hangi kitaba baksanız, benimle karşı karşıya görüşmekten on defa ziyade hem faydalanır, hem hakikî bir surette benimle görüşmüş olursunuz. Ben şuna karar vermiştim ki, Allah için benimle görüşmek isteyenleri, görüşmediklerine bedel, her sabah okuduklarıma, dualarıma dahil ediyorum ve etmekte devam edeceğim."

"Şimdi bir iki aydır Üstadımız bir hizmetkârıyla dahi konuşamıyor. Konuştuğu vakit bir hararet başlıyor. Bunun hikmetini bir ihtara binaen söyledi ki:"

"Risale-i Nur bana hiç ihtiyaç bırakmıyor. Konuşmaya lüzum kalmadı. Hem ben âciz şahsımla, binler dostlarımdan yirmi otuz dostla konuşabilirim. Yirmi adamın hatırı için binler adamın hatırını rencide etmemek için konuşmaktan men edildim ihtimali kavîdir. Hususî görüşmediğim için mâzur görsünler. Hattâ bayramda musafaha etmek ve ona bakmaya tahammül edemiyor. Onun için hatırları kırılmasın."(1)

(1) bk. Emirdağ Lâhikası-II, (116. Mektup)

6. Üstad'ı ve Nur talebelerini tenkid edenler gıybet etmiş olurlar mı? Hangi şekilde olsa gıybet olmaz?
Gıybet; bir kimseyi arkadan çekiştirmek, birisinin aleyhine konuşmak, birisinin gıyabında hoşuna gitmeyen bir şeyi söylemek gibi mânalara geliyor. Risale-i Nur'daki tarifi şu şekildedir:

"Gıybet odur ki: Gıybet edilen adam hazır olsa idi ve işitse idi, kerâhet edip darılacaktı. Eğer doğru dese; zâten gıybettir. Eğer yalan dese; hem gıybet, hem iftiradır. İki katlı çirkin bir günahtır."(1) 

Dikkat edilirse, doğru olan bir hata ve kusuru birisinin gıyabında söylemek gıybettir. Doğru olmayan bir şeyi demek ise iftiradır ve iki kat çirkin bir günahtır.

Üstad Hazretleri gibi bir Allah dostunun, asrın müceddidinin hakkında kötü ve çirkin şeyler konuşmak, gıybetten çok iftiraya girer. Meselâ; Üstad Hazretleri Risale-i Nurlar için; "ilhamen yazdırıldı” veya “Vehbi" dediği için, işi çarpıtarak "Said Nursi 'Bana vahiy geldi' diyor" deyip iftira atan alçakların durumu, gıybet değil, büyük bir iftiradır.

Sadece Üstad Hazretleri ve Nurculuk için değil, hiçbir cemaat ya da Allah dostunun arkasından gıybet ve iftira etmemek gerekir. Zira bunun vebali çok ağır ve dehşetlidir. Kişiler ile helalleşmek kolay olabilir; ama koca bir cemaat ile helalleşmek kolay olmasa gerek.

Tenkid, tamir için yapılır, tahrib etmek için değil. Tenkid arkadan çekiştirme şeklinde değil, ilmî bir şekilde ve hakkın açığa çıkması için yapılmalıdır. Şayet Nurcular hakkında birisinin kafasında bir şüphe varsa, gidip bunu ileri gelenlerle mütalaa ve münazara etsin. Bu, gıybet değil, tahkik olur.

(1) bk. Mektubat, Yirmi İkinci Mektup, Hatime.

7. Üstad Hazretlerinin cinni talebeleri var mıydı, ya da bu bağlamda onlarla irtibatı olmuş mudur?
Cinler de insanlar gibi mükellef oldukları için, elbette onlar içinde de müslim, gayri müslim, Nur'un aşığı ve düşmanı olanlar da bulunacaktır. Cinlerin Risale-i Nurlara ilgisiz kalması düşünülemeyeceğine göre, elbette onlar içinde de Nur talebesi olan cinler vardır. Bunun Ehl-i sünnet itikadı açısından bir mahzuru yoktur.

Üstad'ın cinlere ders verdiğine dair, "Son Şahitler" adlı eserde şöyle bir hatıra mevcuttur:

"Üstad cinlere ders veriyordu"

"Zübeyir Ağabey anlatıyor: 'Üstad Hazretleri yatsıdan sonra bizi yanına almazdı. Bir gün içeride ne yapıyor diye merak ettim, kapıdan baktım. Baktım ki Üstad sedire oturmuş, karşısında ise bir takım sivri külahlı kimseler dizilmişler, onlara ders veriyor. Sonradan anladım ki Üstad Hazretleri cinlere ders veriyormuş. Neyse ben görünmeden oradan gittim. Üstad beni daha sonra yanına çağırdı. 'Keçeli bir daha seni orada görmiyeyim.' dedi."

"Merhum Mustafa Bilal anlatıyor: Üstad Hazretleri Emirdağ'a gelmezden evvel rüyamda 'Bediüzzaman geliyor, Mehdi geliyor' dediler. Ve baktım camiye birisi girdi. Ayakları yerde, başı tâ kubbeye varıyordu. Boyu bu kadar uzundu. Daha sonra Üstad Hazretleri Emirdağ'a teşrif ettiler."(1)

(1) bk. Tanıyanların Dilinden, Hafız Namık ŞENKAL, (Son Şahitler, IV/113)

8. Üstad, talebesini hesaba çeken meleklere "Bu benim talebem olmuş, onu çok sıkmayınız" demiş mi, böyle bir şey olabilir mi?
"Aziz, sıddık kardeşlerim,"

"Cenâb-ı Erhamürrâhimîne hadsiz şükür olsun ki; bu acip zamanda ve garip yerde, talebe-i ulûmun kıymetli şerefini ve ehemmiyetli hizmetlerini kazanmayı sizler vasıtasıyla bizlere de müyesser eyledi."

"Ehl-i keşf-i kuburun müşahedesiyle, müteaddit vâkıatla, tahsil-i ulûm ânında vefat eden bazı müştak ve ciddî bir talebe-i ulûm, şehidler gibi kendini hayatta ve kendi dersiyle meşgul görüyor. Hattâ meşhur bir ehl-i keşf-i'l-kubur, vefat eden ve ilm-i sarf ve nahvi okuyan bir talebenin kabrinde Münker, Nekir'e nasıl cevap verecek diye murakabe etmiş. Ve müşahede edip işitmiş ki, melek-i suâl, ondan sordu. 'Men Rabbûke? Senin Rabbin kimdir?' dediği zaman, o nahv dersiyle iştigal ederken vefat eden talebe, o meleğin cevabında demiş: 'Men mübtedâdır, Rabbûke onun haberidir.' Nahiv ilmince cevap vermiş, kendini medresede zannetmiş."

"İşte bu vâkıaya muvafık olarak, ben merhum Hâfız Ali'yi aynen hayattaki gibi Risale-i Nur'la meşgul olarak en yüksek bir ilimde çalışan bir talebe-i ulûm vaziyetinde ve tam şehidler mertebesinde ve tarz-ı hayatlarında biliyorum ve o kanaatle ona ve onun gibi Mehmed Zühdü'ye ve Hâfız Mehmed'e bazı dualarımda derim: 'Yâ Rabbî! Bunları kıyamete kadar Risale-i Nur kisvesinde hakaik-i imaniye ve esrar-ı Kur'âniye ile kemâl-i ferah ve sevinçle meşgul eyle. Âmin. İnşaallah.' "(1)

Öncelikle böyle bir bahis ve hâdise Risale-i Nurlarda geçmiyor. Bahsedilen hâdiseye benzer bir durum yukarıda verdiğimiz şekilde geçiyor ki, Üstad Hazretleri burada sadece bir velinin müşahedesini naklediyor. Bunun yanında Ehl-i sünnet itikadında büyük zatların, talebelerine şefaat ve medet etmesi haktır. Peygamber Efendimiz (asv)'in ümmetine edecek olan şefaati bunun en güzel misal ve vesikasıdır.

Şefaatin kapsamı, sadece günahların affedilmesi hususunda değil, cennet ehlinin makamının ziyadeleşmesinde de caridir. Böyle olunca, bir şeyhin müridine kabirde ve sual anında şefaat etmesi de olabilir...

(1) bk. Şualar, On Üçüncü Şua

9. Üstad'ın talebelerinden "Sıddık Süleyman" kimdir, bilgi verir misiniz?
Öncelikle Üstadımızın Süleyman Ağabey (Kervancı) hakkında verdiği cevabı okuyalım ve ardından bu zatın Tarihçe-i Hayatı'na bakalım:

"Ehl-i bid’anın şiddetli hücumuna mâruz kalan Süleyman hakkındadır."

"Sual: Süleyman nasıl adamdır? Başta buranın memuru, çok adamlar onu tenkid ediyorlar. 'Lüzumsuz sözleri hocaya söylüyor, yanlış ediyor, adeta münafıklık ediyor.' derler. Sana çoktan beri hizmet ediyor; mahiyeti nedir, bildir."

"Elcevap: Süleyman sekiz sene benim gibi asabî, hiddetli bir adamı hiçbir vakit gücendirmeyen, hiçbir menfaat-i maddî mukabilinde olmayarak, kendi işini bırakıp, kemâl-i sadakatle Allah için hizmeti bu köyce malûmdur. Böyle bir adamla bu köy değil, belki bu vilâyet iftihar etmeli. Bu tarz ahlâk, bu zamanda bulunması, medâr-ı ibrettir. Ben hem garip, hem misafirim. Benim istirahatimi temin etmek köyün borcu idi. Bu köy namına Cenâb-ı Hak onu ve Mustafa Çavuş’u ve Muhacir Hafız Ahmed’i ve Abdullah Çavuş’u bana ihsan etti. Ben de Cenâb-ı Hakka şükrediyorum. Bunlar, bana yüzer dost kadar kıymettar göründüler, vatanımı bana unutturdular. Gurbet ve misafirlik elemini bana çektirmediler. Bunların yüzünden ben, bu köyün hayatta ve vefat edenleriyle alâkadar olup, onlara her zaman dua ediyorum. Sadakatçe Süleyman’dan geri kalmayan Mustafa Çavuş’la, Muhacir Hafız Ahmed, şimdilik hücuma mâruz olmadığından iyiliklerinden bahsedilmedi. Bir parça Süleyman’dan bahsedeceğiz. Şöyle ki:"

"Süleyman, benim her hususî işimi ve kitabetimi kemâl-i şevkle, minnet etmeyerek, mukabilinde birşey kabul etmeyerek, kemâl-i sadakatle yapmış. Hattâ o derece hizmeti sâfi ve hâlis, Allah için yapıyordu, belki yüz defadan ziyade arzu ettiğim dakikada, ümit edilmediği bir tarzda geliyor; 'Fesübhânallah,' diyordum. 'Benim arzu-yu kalbimi, bu işitiyor mu?' Anladım ki o, istihdam olunuyor; sadakatinin kerametidir. Hattâ hizmetimde bulunduğu birgün, bir yaşındaki kız çocuğuna bakılmamış. Yüksek bir damdan, taş üstüne çocuk düştü. O hizmet sadakatinin bir ikram-ı İlâhî olarak, o çocuk hiçbir teessür ve hastalık görmediği gibi, sütten, memeden bile kesilmedi. Her neyse, bu tarz sadakatının lem’alarını çok gördüm..."
(...)
"... İşte bu zâtın hakikî hali bu surette iken, insafsız insanlar bunun hakkında işâa ediyorlar ki, 'Said’in sayesinde yaşıyor.' O da kemâl-i iftiharla dedi: 'Evet, Üstadımın sayesinde kanaati ve iktisadı öğrendim, rahatla yaşıyorum. Halkların bu sözleri bana iyidir. Beni riyadan kurtarır, ihlâsa sevk eder.' dedi."

"Ben de dedim: Sana iyidir, hizmet-i Kur’ân’a zarardır. Onun için hakikat-i hali beyan ediyorum, tâ ehl-i bid’a bilsin ki, ihlâsla, Allah için çalışıyorlar."(1)

Çoğu insanın korkusundan yanaşamadığı ve uzak durduğu bir dönemde Bediüzzaman Hazretlerine dost ve talebe olmuştur. Sekiz yıl boyunca gördüğü samîmî hizmeti ve arkadaşlığından dolayı “Sıddık” unvanını Üstad'ından almıştır. Cennet bahsini konu edinen Yirmi Sekizinci Söz onun bahçesinde yazılmıştır. Bundan sonra bahçesinin adı da “Cennet Bahçesi” olmuştur. Ankara’da vefat etmiş, Barla’da defnedilmiştir.

Bediüzzaman Hazretlerini Barla’ya sürgün etmenin belki de en büyük gayesi; onu tamamen toplumun dışına atmak, insanlarla irtibatını kesmek ve böylece vefatına kadar silik bir hayat sürmesini sağlamaktı. Özellikle Barla gibi ıssız ve ulaşımı zor bir beldenin seçilmesi bunu açıkça göstermekte idi. Bu dönemde böyle sürgün hayatı yaşatma ve insanları muhtelif yollarla tehdit edip uzaklaştırma, sık sık başvurulan yöntemlerin başında gelmekte idi.

Barla ile ismi birlikte anılan ve Barla denince ilk akla gelen simalardan bir tanesi hiç şüphesiz Bediüzzaman tarafından verilen “Sıddık” unvanlı Süleyman idi. Yok edilmeye çalışılan bir fikir ve düşünce âliminin, yok edilemeyeceğini sadakatiyle gösteren Sıddık Süleyman…

Sıddık Süleyman’ın nerede ve ne zaman doğduğu hakkında elimizde bilgi yoktur. Barla’da doğmuş olabileceği tahmin edilmektedir. Biraz erken sayılabilecek bir tarihte vefat etmiş olmasından dolayı özgeçmişi ile ilgili kendisinden bilgi alma imkânı olamadı. Hakkındaki bilgiler 1926 yılı sonrasına dayanmaktadır. Bundan öncesi ile ilgili herhangi bir bilgi yoktur.

Barla’ya gelen Bediüzzaman’a yakınlık gösterip yardım eden Sıddık Süleyman hem yardımcı, hem de talebe oldu. Sekiz sene boyunca sadakatle Üstada hizmet etti ve sıdık unvanını aldı. Sahip bulunduğu bahçesini Üstadına tahsis etti. Cennet konusunu işleyen Yirmi Sekizinci Söz onun bahçesinde bir iki saat zarfında yazıldı. Bu risâlenin yazılmasından sonra Süleyman’ın bahçesinin adı “Cennet Bahçesi” oldu. Böylece hem bahçenin hem de sahibinin adı unutulmazlar arasına dâhil oldu.

Sırf Allah rızası için kendisine büyük bir hizmette bulunan ve Risâle-i Nur'un neşrinde katkılarıyla hisse sahibi olan Süleyman, Bediüzzaman’ın övgüsüne mazhar oldu. Her vesile ile hatırı soruldu. Ayrılıktan sonra da unutulmadı ve daima ismi duâya dâhil edilenlerden olma bahtiyarlığına erdi;

“… Senle (talebesi Sabri) Sıddık Süleyman, benim nazarımda ve fikrimde ve duâmda daima beraber bulunduğunuzdan, seninle konuştuğum vakit, omuz omuza ikinizi beraber görüyorum. Mâsum ve mübarek çocuklarınız duâdan hissedardırlar.”(2)

Bediüzzaman Hazretleri maddî ve manevî sıkıntılar içinde yaşarken, özellikle bazı talebelerinin kendisini ziyaret etmesinden büyük bir mutluluk duymuş ve mektuplarına kaydettirmiştir. Bu kayda geçenlerden birisi de yine Süleyman’dır:

“Bu şiddetli maddî ve mânevî kışın, sıkıntılı maddî ve mânevî hastalığı vaktinde dünyadan mufarakat ve pek çok alâkadar olduğum Nurcu kardeşlerimden iftirak ihtimalinden gelen elemler beni sıkarken, birden Sıddık Süleyman, Nur Santralı Sabri, umum o havalideki kardeşlerim namına ve nesebi akrabalarımın da hesabına, Abdülmecid ve Abdurrahman mânâsında buraya geldiler. Cenâb-ı Hakk’a şükrediyorum, onların gelmesi, bir panzehir hükmünde bana ilâç oldu. Ben de buradaki âdetime muhalif olarak ne olursa olsun yanıma dâvet ettim, geldiler. İki üç saat kadar tam bütün meraklarımı, hususan Barla’daki dostlarımın hallerini anlamakla, Barla’daki eski zamanıma mesrurane bir seyahat-ı maneviye-i hayali yaptık.”(3)

Sıddık Süleyman’ın hizmetini muhtelif vesilelerle öven, hizmetini takdir eden ve bunu diğer talebelerine yazdığı mektuplarda da dile getiren Bediüzzaman, daima kendisine duâcı olduğunu da ilâve etti:

“Mektuplarınızda ara sıra Sıddık Süleyman’ın, eski zamanda hararetli sadakati ve alâkadarlığı ve kuvvetli şakirtliğiyle bahsi geçiyor. O zat, ben ölünceye kadar onun sadakati ve selâmet-i kalbini ve bana ve Risâle-i Nur’a halisane hizmetini unutamıyorum.”(4)

Risâle-i Nur'da ismi zikredilen Sıddık Süleyman, bazı hatıralarda da yâd edilmektedir. Kendisinden hatıra nakledenlerden bir tanesi Bayram Yüksel’dir. Onun ağzından birkaç hatırayı nakletmektedir:

 "Sıddık Süleyman Ağabey de Üstadımızı anlatmakla bitiremezdi. O da bizlere şunları anlatmıştı: 

'Bir gün içimden dedim, "Biz yazıyoruz, biz okuyoruz. Üstad bu kadar zahmeti niye çekiyor" diye düşündüm. Böyle mülâhaza ediyordum. Üstadım birden, "Kardaşım göreceksin, ben bunları bütün dünyaya okutturacağım" dedi.'

Bu neviden eski ağabeylerin hepsinden bu mevzularda çok şeyler işittik."(5)

Barla’da sekiz yıl sadakatle Bediüzzaman’a bağlanan, ömrü boyunca iman hizmetini devam ettiren Sıddık Süleyman 6 Mayıs 1965 tarihinde Ankara’da vefat etti. Naaşı buradan alınarak Barla’ya götürüldü ve defnedildi.(6)

Dipnotlar:

(1) bk. Barla Lahikası, 171. Mektup.
(2) bk. Kastamonu Lâhikası, 28. Mektup.
(3) bk. Emirdağ Lâhikası-I, 144. Mektup.
(4) bk. Kastamonu Lahikası, 114. Mektup.
(5) bk. Necmeddin Şahiner, Son Şahitler, III/74-75.
(6) Risale-i Nur Enstitüsü web sayfasından alınmıştır.

10. Üstad'ın talebelerinden "Zübeyir Gündüzalp" kimdir, hizmetteki yeri hakkında da bilgi verir misiniz?
02 Nisan 1971 tarihinde İstanbul'da, Hakk'ın rahmetine kavuştu. Vazifesini tamamlayıp mübarek emaneti Rahmana teslim etti.

"İman insanı insan eder, belki insanı sultan eder. Hakiki imanı elde eden kâinata meydan okuyabilir." vecizesine masadak oldu.

Ruhunda hissettiği büyük boşluğu, Kur'an-ı Azimüşşan'ın mükemmel tefsiri olan Risale-i Nur'la doldurdu. O, artık hakiki imanı elde etmiş ve kâinata meydan okuyordu. Gizli din düşmanlarının en faal ve en etkili oldukları, güvenlik görevlilerini, mahkemeleri yanılttıkları, dine hizmet etmekten başka hiçbir gayeleri olmayan insanların tahammül sınırlarını aşan baskılara maruz kaldıkları bir dönemde hizmet etti.

Afyon Ağır Ceza Hâkiminin; Risale-i Nur'un talebesi imişsin, sözlerine karşılık şöyle cevap vermiştir:

- Evet, Risale-i Nur talebesi olduğumu memnuniyetle ve ilan edercesine söyleyebilirim. İnkar etmek, Risale-i Nur'un bana verdiği fazilet dersleriyle zıt olduğu için, bu cürmü işlemem. Risale-i Nur okuyucusu olan bir kimse, okuduğunu gizleyemez; bilakis, iftiharla bilaperva söylemekten çekinmez...(14.Şua)

Kafkas asıllı, Konya'nın Ermenek ilçesine yerleşmiş bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi (1920). Asıl adı Ziver olup Üstad, Zübeyir bin Avvam Hazretlerine atfen ismini Zübeyir olarak değiştirmiş ve bu isimle tanınmıştır. İlköğretimini Ermenek'te yaptıktan sonra ortaokulu Silifke'de okuyup bitirdi (1939). Bu tarihten itibaren önce Ermenek'te sonra Konya'da posta telgraf muhabere memuru olarak çalıştı. Konya'da bulunduğu sıralarda Nurlarla tanıştı ve ömrünün sonuna kadar iman hizmetini en güzel şekilde ifa etti.

Emirdağ'da Üstad'ı ziyaret edip (1946) yanında kalmak istediğini bildirdi ancak, memuriyetine devam etmesi, daha sonra yanına alınacağı cevabını aldı. 1948'de Afyon'da tutuklanarak Bediüzzaman'la birlikte altı ay hapis yattı. Bu tarihten itibaren Üstad'ın vefatına kadar hep yanında kaldı.

Üstad'la hapis yatarken yanlışlıkla serbest bırakıldığında, bu fırsattan yararlanıp hürriyetine kavuşma şansına sahipti ancak, o, yapılan yanlışlığa itiraz ederek tahliyeyi engelledi ve böylece Üstad'ından ayrılmadı.

Nurcuların takibata uğradığı, kanunsuz bir şekilde tutuklandıkları, eziyet gördükleri hengâmda, Risale-i Nurları okuduğunu söyleyerek kendi kendini ihbar etti. Her halükârda iman hakikatlerini mahkûmlara, savcılara, hâkimlere izah ediyordu. Çünkü, O'nun tespitlerine göre Risale-i Nurları okuyan hâkimler, yanlış hüküm vermezlerdi. Nitekim Risale-i Nurlar ve Nurcular hakkında açılan yüzlerce dava, beraatla neticelendi.

Zübeyir Gündüzalp, Nurların "Kara Sevdalı"sıdır. İnsanların imanını kurtarmaya vesile olmak için gecesini gündüzüne katmıştır. İman aşkıyla yanıp tutuşurken hâkime şöyle der:

"Eğer komünistler mürekkep ve kâğıdı yok etmek imkanını da bulsalar, benim gibi birçok gençler ve büyükler fedai olup hakikat hazinesi olan Risale-i Nur'un neşri için, mümkün olsa derimizi kağıt, kanımızı mürekkep yapacağız."

O'nun için Risale-i Nur'a, Bediüzzaman'a talebe olmak, en büyük bir şereftir. Oysa bu yüzden tutuklanıp yargılanmaktadır. Suç olarak görülen bu fiili kendisinden sorulduğunda: "Bediüzzaman Said Nursi gibi bir dâhinin şakirdi olmak liyakatini kendimde göremiyorum. Eğer kabul buyururlarsa, iftiharla, 'Evet, Risale-i Nurun şakirdiyim!'..." diye haykırırken, orada hazır bulunan Üstad da "kabul ediyorum" diyecektir.

Bediüzzaman Hazretleri de O'nunla hususi olarak ilgilenmiştir. Pakistan'ın mühim simalarından olan Ali Ekber Şah'ın, Emirdağ'dan uğurlandığı sırada yanlarına gelen Zübeyir Gündüzalp için Üstad: "Biz bir veziri uğurlamaya geldik, başka genç bir veziri de karşılamaya gelmişiz." ve bilahare: "Hayır hayır, ben Zübeyir'i karşılamaya geldim." demiştir.

Zübeyir Gündüzalp'ın hizmetteki yerini Bediüzzaman Hazretlerinin şu ifadelerinde görmekteyiz:

"Zübeyir bana merhum biraderzadem Abdurrahman yerine verilmiştir, diye manevi ihtar aldım. Hakiki fedakâr Zübeyir, en lüzumlu ve hizmete şiddetli ihtiyacın zamanında buraya imdada geldi..."(14.Şua)

27 Mayıs 1960 İhtilalinden sonra memleketi olan Ermenek'te mecburi ikamete tabi tutuldu. Burada bir süre kaldıktan sonra, gizlice Ermenek'ten ayrılarak Ankara'ya gitti, altı ay kadar oradaa kaldı ve İstanbul'a geldi. 2 Nisan 1971 tarihinde İstanbul'da vefat etti.

Üstad Hazretlerinin ahirete irtihalinden sonra Meşveret sistemini tesis etti. Hizmeti meslek ve meşrep açısından şekillendirdi. Risale-i Nur Külliyatı'nın neşri, İttihat Mecmuası, Yeni Asya Gazetesi ve Yayınevinin kurulması gibi yayın faaliyetlerini başlattı.

11. Üstad, talebelerini seçerken hangi hususlara dikkat ederdi?
Üstad bazı standartlar ortaya koyarak talebe seçmediği için, ne gibi ölçüleri esas aldığını ortaya koyan bir belge de elimizde bulunmamaktadır. Bu bir liyakat meselesidir. Ciddi isteyenlere Allah nasip etmiştir.

Ancak Risalelerde bir talebenin, kardeşin veya dostun haiz olması gereken hususiletler belirtilmiştir. Aşağıda yer alan bu hususiyetlerden yola çıkarak, Üstad'ın istediği kriterlerin neler olduğunu bir derece anlamak mümkündür:

"Ziyaretçilere ait bazı dostlar tarafından ihtar ile bir düstur izah edilmek istenilmiştir. Onun için yazılmıştır."

"Malûm olsun ki, bizi ziyaret eden, ya hayat-ı dünyeviye cihetinde gelir; o kapı kapalıdır. Veya hayat-ı uhreviye cihetinde gelir. O cihette iki kapı var:"

"Ya şahsımı mübarek ve makam sahibi zannedip gelir. O kapı dahi kapalıdır. Çünkü ben kendimi beğenmiyorum; beni beğenenleri de beğenmiyorum. Cenâb-ı Hakka çok şükür, beni kendime beğendirmemiş."

"İkinci cihet, sırf Kur’ân-ı Hakîmin dellâlı olduğum cihetledir. Bu kapıdan girenleri ale’r-re’si ve’l-ayn kabul ediyorum. Onlar da üç tarzda olur: Ya dost olur, ya kardeş olur, ya talebe olur."

"Dostun hassası ve şartı budur ki: Kat’iyen Sözlere ve envâr-ı Kur’âniyeye dair olan hizmetimize ciddî taraftar olsun; ve haksızlığa ve bid’alara ve dalâlete kalben taraftar olmasın; kendine de istifadeye çalışsın."

"Kardeşin hassası ve şartı şudur ki: Hakikî olarak Sözlerin neşrine ciddî çalışmakla beraber, beş farz namazını edâ etmek, yedi kebâiri işlememektir.

"Talebeliğin hassası ve şartı şudur ki: Sözleri kendi malı ve telifi gibi hissedip sahip çıksın ve en mühim vazife-i hayatiyesini onun neşir ve hizmeti bilsin.

"İşte şu üç tabaka, benim üç şahsiyetimle alâkadardır:"

"Dost, benim şahsî ve zâtî şahsiyetimle münasebettar olur."

"Kardeş, abdiyetim ve ubûdiyet noktasındaki şahsiyetimle alâkadar olur."

"Talebe ise, Kur’ân-ı Hakîmin dellâlı cihetinde ve hocalık vazifesindeki şahsiyetimle münasebettardır.

"Şu görüşmenin de üç meyvesi var:"

"Birincisi: Dellâllık itibarıyla mücevherât-ı Kur’âniyeyi benden veya Sözlerden ders almak—velev bir ders de olsa."

"İkincisi: İbadet itibarıyla uhrevî kazancıma hissedar olur."

"Üçüncüsü: Beraber dergâh-ı İlâhiyeye müteveccih olup rapt-ı kalb ederek, Kur’ân-ı Hakîmin hizmetinde el ele verip tevfik ve hidayet istemek."

"Eğer talebe ise, her sabah mütemadiyen ismiyle, bazan hayaliyle dahi yanımda hazır olur, hissedar olur."

"Eğer kardeş ise, birkaç defa hususî ismiyle ve suretiyle dua ve kazancımda hazır olup hissedar olur. Sonra umum ihvanlar içinde dahil olup, rahmet-i İlâhiyeye teslim ediyorum ki, dua vaktinde “ihvetî ve ihvânî” dediğim vakit onlar içinde bulunur. Ben bilmezsem, rahmet-i İlâhiye onları biliyor ve görüyor."

"Eğer dost ise ve ferâizi kılar ve kebâiri terk ederse, umumiyet-i ihvan itibarıyla duamda dahildir."

"Bu üç tabaka dahi beni mânevî dua ve kazançlarında dahil etmek şarttır."(1)

Ayrıca Üstadımızın, Hulusi Ağabey ile Sabri Ağabey'in neden talebelikte ve kardeşlikte en önde olduklarını anlatırken ortaya koyduğu kriterler de bizim için aydınlatıcı olmaktadır.(2)

Dipnotlar:

(1) bk. Mektubat, Yirmi Altıncı Mektup, Dördüncü Mebhas.

(2) bk. Barla Lahikası, Mukaddeme.

12. Üstad'ın hiddetli olduğu, bazen talebelerini dövdüğü ifade ediliyor, doğru mu? Efendimiz'in (sav) hayatında böyle misal var mı?
"Üstad’ımız bir gün beni (Ahmed Gümüş) yanına çağırdı. Zübeyir Ağabey için; 'Bu senin hemşerin çok ahmak, benim için her şeyini terk etti. Görüyorsun onu dövüyorum, kovuyorum, bir türlü gitmiyor. '" (Ömer Özcan, Ağabeyler Anlatıyor-7, s. 80)

"Bayram Yüksel Ağabey naklediyor: Üstad’ımız bazı vesilelerle bize sık sık sadakat dersi verirdi. Şefkatle sadakat dersi verilmez; bazen döverek, kızarak, kovarak ders verirdi." (Ömer Özcan, Ağabeyler Anlatıyor-1, s. 92)

Âlim de olsa evliya da olsa hatta sahabe de olsa, bir insanın yüzde yüz her halinin sünnete tam tevafuk etmesi mümkün değildir. Bu açıdan bakıldığında, yüzde yüz uyması gerekirdi demek ifrat bir bakış açısı olur.

Sadakat; her halde, her durumda ve her şartta davaya bağlı kalmaktır. Bazen nimetler içinde yüzersin, konfor, lüks, zenginlik seni davadan koparmaya çalışır, eğer buna aldanmıyorsan sadıksın demektir.

Bazen de yokluk, fakirlik, geçim derdi seni davandan alıkoymaya çalışır, sen yine direniyorsan davanda sadıksın demektir.

Bazen de baskı, zulüm, işkence, hapis önüne çıkar, bunlara dayanıyorsan davanda sadıksın demektir.

Hayatta sadakatin böyle testleri, parametreleri, imtihanları olur; yoksa sadakatin anlaşılması, yaşanması, kavranması asla mümkün olmazdı.

Bu testi bazen şeyh müridine, hoca talebesine, usta çırağına uygulayabilir. Peygamberler bu hususta zaten şeriatın emirlerini tatbik etmekle mükellefler. Meselâ; hırsızlık yapanın kolunu keser, zina edeni recm eder, cinayet işleyene kısas uygular vesaire.

Peygamberlerin de ümmetlerini sadakat testine tabi tutması vardır. Meselâ; Peygamber Efendimiz (asm) Tebük savaşına mazeretsiz gelmeyen üç sahabeye elli gün insanlardan uzak kalma tedbiri uygulamıştır ki, bu elli gün dayaktan daha beter olmuştur.

Resulullah (s.a.s) Tebük'ten dönüşte Medîne'ye girişte doğrudan Mescidi Nebevî'ye girip iki rekât namaz kıldı. Çünkü bu, her seferden dönüşte Resulullah (sas)'ın âdeti idi. Sonra mescitte oturdu. Tebük gazvesine katılamayıp Medine'de kalanlar tek tek gelip özürlerini yeminle teyit ettiler. Hz. Peygamber dış görünüşlerine bakarak özürlerini kabul edip, iç yüzlerini Allah'a havale etti ve haklarında istiğfarda bulundu. Bunların sayısı seksen kadar idi.

Ancak Kâ'b b. Mâlik, Mirare b. Rabî ve Hilâl b. Ümeyye meşrû bir mazeretleri bulunmadığı halde cihada katılmamışlardı. Hz. Peygamber'in huzuruna girince mazeret uydurma yoluna gitmeden doğruyu söylediler.

Resulullah (sas) halkı bu üç sahabe ile görüşüp konuşmaktan menetti. Üçü de bir köşeye çekilerek elli gün süreyle yalnızlığa itildiler. Dünya başlarına zindan oldu.

Kırk gün geçince Hz. Peygamber bunlara Hüzeyme b. Sâbit (r.a)'i göndererek kadınlarından da ayrı durmalarını bildirdi. Böylece eşlerinin cihaddan geri kalan bu sahabelere hizmeti de men edilmiş oluyordu. Yalnız Hilâl b. Ümeyye'nin eşi Allah elçisine gelerek; "Hilâl yaşlıdır, hizmetçisi de yoktur. Yalnız mutfak işlerine yardımcı olsam" diye izin istedi. Kendisine yalnız ev hizmeti için izin verildi.

Elli gün tamamlanınca bu üç sahabenin mağfiret edildiğini bildirilen ayet indi. Bunu müjdeleyen sahabeye, Ka'b b. Mâlik sevincinden bir kat elbise giydirmişti. Mescide geldiklerinde Allah'ın Resulu Ka'b b. Mâlik'e şöyle buyurdu:

"Annen seni doğurduğu günden beri yaşadığın günlerin en hayırlısını sana müjdeliyorum." Ka'b; "Bu müjde tarafınızdan mı, yoksa Allah tarafından mı?" diye sorunca, Hz. Peygamber; "Doğrudan Yüce Allah tarafından" buyurdu. Bunun üzerine Ka'b, bütün servetini Allah yolunda tasadduk etmek istediğini bildirdi. Hz. Peygamber, bir kısmını kendisine ayırmasının daha hayırlı olacağını söyledi.( Kâmil Miras, Tecrîd, X, 424 vd, Hadis No: 1659; İbn Kesîr, a.g.e., II, 175 vd.)

Risale-i Nur mesleğinin mühim bir rüknü şefkattir. Kurumuş otların sararmasına bile şefkat eden bir zatın, insana karşı öfkeli ve hiddetli olması pek makul bir bakış açısı olmasa gerek. Ancak Üstad'ın ağabeyleri tedbirli ve dikkatli olmaya davet etmesi ve disiplinli hayata hazırlaması bir öfke değil, tam aksine şefkatin ifadesidir. Disiplinsiz, laubali bir öğretmene kim çocuğunu vermek ister.

Disiplin demek, kızgınlık demek değildir. Disiplin, şefkat ekseninde düsturlara uygun yaşamaktır ki, Üstadımız da tesis ettiği hizmetin esaslarına talebelerini hazırlamıştır. Bu düsturlarından hayatı boyunca taviz vermemeya çalışmıştır. Zira Risale-i Nur mesleğinin ikinci istinad noktası da İsm-i Hakim'dir. Bu yüzden, hikmetli ve ölçülü davranmak esastır.

Üstad'ın yeri geldiğinde çok esprili olduğu ve talebeleri ile şakalaştığına dair onlarca misal vardır. Talebesine dayak attığına dair bir bilgiye sahip değiliz. Üstad'ın yüksek şefkati ortadadır. Hem Risalelerde ve hem de hatıralarda bu hususta birçok misal vardır. "Hayvanlara, canlı varlıklara karşı şefkati, merhameti saymakla bitmez. Bu hususta çok hatıralarımız vardır.

Molla Hamid, Üstad Hazretlerinin ulvi ve latif şefkatini gösteren bir hatırasını şöyle anlatıyor:

 "Rızkını sen mi veriyorsun?"

"Hayvanlara, canlı varlıklara karşı şefkati, merhameti saymakla bitmez. Bu hususta çok hatıralarımız vardır.

"Bir gün talebelere 'Ben tesbihatımla meşgul olacağım, siz gidip gezin.' demişti.

"Bu gezinti sırasında bir taşın üstünde, bir kertenkeleyi öldürmüştüm. Dönüşte Üstad ne yaptığımızı, nerelere gittiğimizi sordu. Ben de gezdiğimiz yerleri anlattım. Sonra da bir kertenkeleyi öldürdüğümü söyleyince, Üstad çok üzüldü. Bana:

"Evini harap etmişsin!' dedi. Ben de 'Bizde yedi kertenkele öldürmenin bir hac sevabı kazanacağını söylerler.' dedim. Bu defa Üstad: 'Otur da konuşalım, kim haklı, kim haksız?'

"O hayvan sana taarruz etti mi?"

"Hayır."

"O hayvanın rızkını sen mi veriyorsun?"

" Hayır."

"Sen mi yarattın?"

"Hayır."

"Bu hayvanların niçin yaratıldıklarını, yani fıtrî vazifelerini biliyor musun?"

"..........'"

"Bu hayvanı yaratan Hâlık senin öldürmen için mi yaratmış? Sana kim dedi öldür? Bu hayvanların yaratılışında binlerle hikmet var. Bu hikmetler saymakla bitmez. Onu öldürmekle hata etmişsin!'

diye bana orada ders verdi."(Tanıyanların Dilinden. Molla Hamit EKİNCİ)

13. Bediüzzaman, yerine geçmek üzere vekil bırakmış mı? Hayrülhalefi var mıdır, olması gerekmez mi, olursa ne olur?
Bediüzzaman, kendisinin yerine geçecek birisini vekil bırakmamıştır. Zaten hayatta iken de kendisini bir cemaat lideri olarak görmemiş ve cemaati ilgilendiren meseleleri talebeleri ile meşveret ederek yapmıştır ki, bu aynı zamanda talebelerini gelecek adına hazırlamaktı.

Ülkelerin meclislerle, şirketlerin ortaklardan oluşan idare heyetleri ile idare edildiği bir asırda, elbette bir cemaat tek bir şahsın idaresine verilemezdi. Kaldı ki, Bediüzzaman Asya'nın geleceğinin meşveret sayesinde parlak olacağından bahsediyor ve meşveretle hareket edilmesini sürekli nazara veriyor.

Bediüzzaman'ın bıraktığı bazı vekiller vardır ki, onlar daha çok Risalelerin basımı için vazifelendirdiği talebeleridir. 

Ayrılık ise, düşman olmamak ve kavga vesilesi yapılmamak şartı ile bir çoğalmadır. Varlığın içine bu kaide dercedilmiştir. Aileler büyüdükçe ayrılır ve çoğalır. Ağaçlar büyüdükçe dallara ayrılır ve çoğalır ve hakeza. Cemaatler ve tarikatlar da büyüdükçe çoğalmaktadır.

"Hayrülhalef" ifadesi, Üstad'ın hatırasına sahip çıkacak ve yaşatacak manasında kullanılmıştır.

Üstad'ın burada kullandığı "hayrülhalef" ifadesi, cemaatin başına geçecek bir lider manasında değildir. Zira Üstad kendisini bir cemaatin lideri olarak görmüyor ki, yerine birisi geçsin. Üstad kendisini cemaatin içinde bir ferd olarak görmüş, kendisine bir lider veya mürşid süsü vermemiştir. Daima kendisini bir ders arkadaşı olarak takdim etmiştir. Hatta talebelerinin duasına muhtaç olarak görmektedir ve: "Ben bilmiyerek istihdam ediliyorum, siz ise bilerek istihdam ediliyorsunuz, dolayısı ile siz daha bahtiyarsınız," demektedir.

Zaten o vazifeyi yapan ve o fiilleri yerine getiren mana; cemaat içinde her zaman vardır. Tecrübe ve ilim sahibi ağabeyler ve onların oluşturdukları meşveret, bir nevi Üstad'ın manevî makamını temsil ediyor. Tahakküm ve baskı ile değil, bir ders ve dava arkadaşı olarak bu vazifeyi ifa ediyorlar. Bu sebeple bu cemaat başsız ve kendi halinde bir cemaat değildir.

Lakin bir şahsı Üstad gibi telakki etmenin ve ona öylece bağlanmanın tehlikeli yönleri vardır:

Birinci olarak; böyle bir şahsa muhalif veya onun ayarında başka ağabeyler olursa, o zaman cemaatte kamplaşma ve ayrışma baş gösterir.

İkinci olarak; enaniyet ve benlik duyguları tahrik edilmiş olur.

Üçüncü olarak; Risale-i Nur mesleğinde bir makam ve mevki teşekkül eder ki; herkes gözünü oraya dikmek ve ihlası zedelenir. Kur’an ve iman hizmeti sekteye uğrar, bu da azim bir zarardır.

Dördüncü olarak; üstad telakki edilen ağabeyin, bir mizaç ve meşrebi mutlaka olacaktır. Ama mizaç ve meşrebi farklı olan ağabeyler, bu mizaç ve meşrebe girmek zorunda değildir. O zaman üstad telakki edilen ağabeyin otoritesi birleştiricilikten ziyade, dağıtıcı bir mahiyet alacaktır. Bu da faydadan çok zarar verir. Zira Üstad'ın makamını temsil edecek zatın, Üstad gibi geniş ve mükemmel bir mizaçta olması iktiza eder. Ancak o zaman bütün mizaç ve meşrepler onun riyasetine girebilir. Yoksa girmesi mümkün değildir. Üstad gibi bir üstadın geleceğini beklemek de gerçekçi olmaz. Daha bunun gibi yüzlerce sebepten dolayı böyle bir temsiliyetin imkânsızlığı sabit olur, diye düşünüyoruz.

İlave bilgi için tıklayınız:

- Nur cemaati şahs-ı manevi merkezli, lider ihtiyacı olmayan bir cemaattir. Bediüzzaman Hazretleri de kendisinden sonra kimseyi halife yahut vekil bırakmamıştır...

14. Üstad'ın talebeleri için "Askere göndermeyip, hizmete devam etmeleri" hususunda ifadesi var mı? Hikmeti nedir, itirazlara nasıl cevap verilebilir?
Evet, mana olarak ifade ettiğiniz kısım Risalelerde şu şekilde geçmektedir:

"Hem harp belâsı ise, hizmet-i Kur’âniyemize mühim bir zarardır. Bizim en fedakâr ve en kıymettar kardeşlerimizin ekserisi kırk beşten aşağı olduğundan, harp vasıtasıyla vazife-i kudsiye-i Kur’âniyeyi bırakıp askere gitmeye mecbur olacaktılar."

"Benim param olsa, hüsn-ü rızamla, böyle kıymettar kardeşlerimin herbirisini askerlikten kurtarmak için, bedel-i nakdiye bin lira kadar da olsa verirdim. Böyle yüzer kıymettar kardeşlerimizin hizmet-i Kur’âniye-i Nuriyeyi bırakıp maddî cihad topuzuna el atmakta, yüz bin lira kendi zararımızı hissediyordum. Hattâ Zekâi’nin bu iki sene askerliği, belki bin lira kadar mânevî faydasını kaybettirdi." (1)

İtiraz edenlere gelince; hâdiseleri kendi döneminin şartları içinde değerlendirmek ve ondan sonra bir kanaate ve hükme varmak gerekiyor. Üstad Hazretlerinin döneminde imana hizmet eden medrese ve tekkeler kapatılmış, dinsizlik fikri sistemli ve planlı bir şekilde Anadolu insanına şırınga edilmek isteniyor, âlimlerin büyük bir kısmı ya idam edilmiş ya sürgün edilmiş ya da hapislere ve tecritlere atılmış...

İmana hizmet eden insanlar çok az bulunduğu bir hengâmda, bu azların imana hizmet  etmek yerine başka şeyler ile meşgul edilmesine karşı çıkmak gayet makul ve gerekli bir tutumdur.  Yoksa Üstad Hazretlerinin sırf askerlik vazifesine karşı bir tavrı söz konusu değildir. Birinci Dünya Savaşı sırasında, talebeleri ile beraber cepheye koşması ve esir düşmesi "askerliğe karşıdır" fikri ile bağdaşmaz...

Nitekim talebesi Bayram Yüksel’i Kore savaşına bizzat kendisi teşvik edip göndermiştir. Üstad Hazretlerinin askerlik ile ilgili şöyle bir hatırasını (Abdullah KILIÇKAYA) nakledersek meseleye ışık tutar kanaatindeyiz:

 "Üstad bana 'Şuhutlu Abdullah' derdi"

"Bu nurlu iman hizmeti dolayısıyla zaman zaman bizi karakollara götürüp, zulüm ve işkence ediyorlardı. Daha sonraları askerliğim ve annemin şefkatli isteyişleri sonunda Urfa'dan ayrılarak Emirdağ'a, Üstadımın yanına geldim."

"Üstad Hazretleri Abdullah Yeğin Ağabeye 'Ankaralı', bana da 'Şuhutlu' derdi. 'Gel bakalım Şuhutlu Abdullah' diyerek bağrına bastı. 'İyi oldu, ben seni Suriye'ye hizmet için gönderecektim, ama şimdi askere git. Sonra Nurcular askerlikten kaçıyor diye Nur'un aleyhinde propaganda yaparlar. Ben seni annene bağışladım.' dedi."

"Üstadla beraber, Zübeyir Ağabey, Bayram Ağabeyle birlikte Afyon'a gitmek üzere hareketle Emirdağ ile Çoğul köyü arasındaki yeşil bir sahaya vardık ve orada sohbet edip dersler yaptık. O gün torbadan bir miktar para çıkartıp Bayram'la bana verdi. 'Bugün Bayram'la Çoğul'a git, yarın sabah gidersin.' dedi. Urfa'da kaldığım müddette Üstadın verdiği ekmek parası hâlâ vardı. "Vedalaştım ve ertesi gün asker olarak Cizre'ye gittim."

"Cizre'ye benim Nurcu olduğum bildirilmişti. Başımızdaki subaylar beni çağırıp sorguya çektiler. Ben de Risale-i Nurları okuduğumu, imanlı, ahlâklı bir Türk vatandaşı olduğumu söyledim. Sonra subay, 'İyi, sen madem Nurcusun, doğru çalışırsın, seni hududa göndereceğim, buradan kaçakçıları geçirme.' diye tenbihlerde bulundu. Yanındaki sivil memur da Risale-i Nurları okuyan bir Nur talebesiymiş, onun ısrarıyla beni Mardin'e bıraktılar."

"Askerlikten sonra memuriyete girdim. Üstad'la görüştüğümüz zamanlar Üstad maaşımı sorar, 'Eğer yetişmiyorsa, ben senin tayinini devam ettireceğim.' derdi."(2)

(1) bk. Lem'a'lar, On Altıncı Lem'a, Üçüncü Meraklı Sual
(2) bk. Tanıyanların Dilinden, Abdullah KILIÇKAYA, (Son Şahitler, III/414)

15. Üstadımızı, anne ve babamızdan daha çok sevmemiz normal mi? Hizmet ehli abileri ailemizden fazla sevmemiz caiz mi?
Evvelâ; namaz ile orucu karşılaştırmak doğru olmadığı gibi, büyük zatları, ağabeyleri baba veya anne ile karşılaştırmak da doğru değildir. Hele birini diğerine tercih etmek veya görmezden gelmek hiç doğru değildir. Her iki tarafı da dengeli bir şekilde götürmek en iyisidir.

İkincisi; din kardeşliğinden gelen sevgi, kan bağından gelen sevgiden daha mühim ve daha üstündür. Bu mana ayet ve hadislerle sabittir. Öyle ise sevgi ve saygının ölçüsü takva ve amel-i salihtir. Yani kimin ameli ve takvası üstün ise ona olan hürmet ve sevgi de üstün olabilir veya olmalıdır. Hem bu sevgi  kan bağından gelen kardeşliği ve sevgiyi yok etmez ya da azaltmaz.

Üçüncüsü; din ve kan bağı çatıştığında, din bağı esas alınır; bunun tarihte misalleri çoktur. Bunun en güzel bir tablosu, Bedir savaşında sergilenmiştir. İslâm’ın te’sisine temel olan bu mukaddes muharebede Hz. Resûlullah (s.a.v), amcası Abbas ve kayınbiraderi Nefec’e karşı savaştı. Hz. Ebû Bekir de oğlu Abdurrahman’ı, Hz. Ömer dayısını, Hz. Ali de kardeşi Ukeyl’i öldürmek için kılıç sallıyorlardı. Zira bunlar henüz Müslüman olmamışlardı. Demek öncelik kan bağının değil, din bağınındır. Ancak hem din hem de kan bağı varsa burada mahzur yoktur. 

Dördüncüsü, bizim ebedî hayatımızın kurtulmasına vesile olan bir âlim, elbette sadece maddî bedenimizi doyuran ve vesile olan babamızdan hakikat noktasında daha mühim ve daha üstündür. Öyle ise bu âlimi babamızdan daha çok sevmemizde hakikat noktasından bir engel ve mahzur yoktur.

Beşincisi; iki muhabbet çatışmadığı sürece ikisini rakip ve muarız gibi göstermek yanlış ve hatalı olur. Yani baba sevgisi zaten başlı başına mühim bir meseledir. Bunun fıtrattan sökülüp atılması kabil değildir. Bir âlimi sevmemiz ve onu babamızdan daha üstün görmemiz, babamıza olan sevgi ve saygıyı cerh etmez. İki muhabbetin yerleri farklıdır. Zaten dinimiz de kan bağına çok ehemmiyet veriyor; akraba ilişkisini kesmeyi büyük bir günah sayıyor.

16. Üstad Hazretlerine, talebelerini seçmesi için izin verilmiş, O da talebelerini tek tek seçmiş, şeklindeki ifade doğru mu?
Üstad'ın bizzat kendisinin talebelerini seçmesinden ziyade, İlahi irade ile seçildiklerini ifade eden cümleler Risalelerde geçmektedir. Gelen talebeleri Üstad kabiliyetlerine göre istihdam etmiştir.

Mesela Üstadımız Sabri Ağabey için şu ifadeleri kullanır:

"Sabri ise,.. Ve şu havâlide en az ümid ettiğim ve o da geç uyandığı halde en ileri gittiği bir işarettir ki, o da bir Hulûsi-i Sânîdir, müntehaptır (seçilmiştir). Cenâb-ı Hak tarafından bana talebe ve hizmet-i Kur’ân’da arkadaş tayin edilmiştir."(1)

Ayrıca şu ifadeler de meseleye ışık tutar:

 "Ey Said! Sen, zamanın Abdülkadiri ol, ihlâs-ı tâmmı kazan, fakrınla beraber maişetini düşünme, nâstan minnet alma; ismin 'Said' olduğu gibi maişette de mes'ud olacaksın. Muhabbetimde sadık olduğundan ve ihlâsa çalıştığından, Hulûsi gibi muhlis talebeler ve yardımcılar ve Süleyman, Bekir gibi sadık hizmetkârlar ve Sabri gibi tam takdir edici ve ciddi müştak talebeler size verilmiş."

"Evet, lillahilhamd, Gavsın sarahat derecesinde ihbar ettiği hal vuku bulmuştur. Gavs-ı Âzam, 'Said' namıyla tesmiye ettiği müridinin tarihçe-i hayatında en mühim noktaları beyan etmekle beraber, ilm-i cifir esrarıyla sekiz-dokuz cihette, Said'in başına parmağını basıyor. Beyitlerin mânâ-yı zâhirîsi ile maani-i cifriyesi birbirine çok yakın olmakla dokuz vecihteki işaretler birbirini teyid ettiğinden, sarahat derecesine çıkmış."(2)

Dipnotlar:

(1) bk. Barla Lahikası, Mukaddeme

(2) bk. Sikke-i Tasdik-i Gaybî, Sekizinci Lem'a, (Risale-i Nur şakirtlerinin bir fıkrasıdır)

17. Bediüzzaman Hazretleri talebelerini, İslam dinini veya Risale-i Nurları tebliğ için ülke dışına göndermiş mi?
Evet, göndermiştir; ancak vazife verdiği kişileri, zaten gidecek olanlar arasından seçmiştir. Kısacası sadece hizmet için değil, başka bir iş için gidenlere ayrıca bir hizmet vazifesi vermiştir.

Mesela, mühim talebelerinden Bayram YÜKSEL Ağabey Kore Savaşı'na giderken, Japonya'ya görütmek üzere ona bir Külliyat vermiş ve Bayram Ağabey de savaştan sonra ilgili yere teslim etmiştir.

Diğer yandan, Hekimoğlu İsmail vazifesi gereği Amerika'ya giderken, ona da bir Külliyat vermiş ve yine ilgili yere teslim edilmiştir. Bazı talebelerine de; "Sen istikbalde şu devlete gidip hizmet edeceksin" diyerek gitmelerini teşvik etmiştir.

18. Emirdağ'ında Üstad'a Hizmet Eden Şahıslardan Başlıcalarının İsimleri Nelerdir?
Emirdağ'ında daha ziyade "Çalışkanlar" ailesi Üstad'ı sahiplenmiş ve O'na hizmet etmişlerdir. Ekseriyeti Çalışkanlar ailesinden müteşekkil olan isimlerden başlıcaları aşağıda yer almaktadır:

Osman Çalışkan, Mehmet Çalışkan, Halil Çalışkan, Mahmut Çalışkan, Kamil Çalışkan, Hüseyin Çalışkan, M. Zeki Çalışkan, Ceylan Çalışkan, İhsan Çalışkan, Hamza Emek ve Dr. Tahir Barçın...

19. Üstadımız siyasetten men ettiği halde, bazı Nur talebelerinin aktif siyasette rol almasını nasıl anlamalıyız?
Bazı hakikatler konjonktüreldir, yani zamanın şartlarına ve gereklerine göre şekillenirler. Meselâ; Üstad Hazretlerinin döneminde iman hakikatlerini neşredecek talebeler çok az, kuvvet zayıf ve maddî imkânlar çok kısıtlı idi. İki işi aynı anda görecek maddî ve manevî ortam ve kuvvet mevcut değildir. Bu sebeple en öncelikli ve en mühim vazife, imana hizmet etmekti; bu hizmeti sekteye uğratacak bütün işlerden ve sebeplerden kaçınmak çok elzem idi. Ama şartlar değişti, cemaat büyüdü, neşir vasıtaları inkişaf etti, maddî ve manevî ortam ve imkânlar fevkalade terakki etti.

Hâl böyle olunca cemaatin, değişen ve gelişen içtimaî ihtiyaçları görmemesi ve halen 1930 ve 1940 yıllarının şartlarına göre hareket etmesi kabil değildir. Nitekim Üstad Hazretleri bizzat kendisi 1946’da çok partili sisteme geçilmesi ile siyasi tavırlarında bariz bir değişikliğe gitmiştir. Bu tavır değişikliğini Emirdağ Lahikası'nda görmek mümkündür.

Şurası da unutulmamalıdır ki, Nur cemaatinin esas vazifesi iman hizmetidir; cemaat olarak ya da cemaat  adına siyaset yapmak elbette doğru değildir. Lakin cemaat mensupları şahsi olarak ve kendi hesaplarına siyasete girebilirler. Üstad Hazretleri hayatta iken talebelerinden bazıları Demokrat Parti'de siyaset yapmışlardır ve Üstad Hazretleri bunu men etmemiştir.

Bunun yanında siyasetle meşgul olacağım diye bütün bütün iman hizmetini terk etmek ve malayani güncel politikaları takip etmek, boş boğazlıktan başka bir şey değildir.

Nur talebeleri siyasete bakmak mecburiyetinde kalırlarsa, ancak İman ve İslam hesabına bakarlar, onun namına ilgilenirler; yoksa lüzumsuz ve malayani güncel tezviratları ve iftiraları takip etmez.

20. Üstad talebelerine hangi meslekleri tavsiye ederdi? Askerlik, Memuriyet, Polislik mesleğine yaklaşımı nasıldı?
Üstadımızın en çok tavsiye ettiği meslek öğretmenliktir. Zira öğretmenik ilmin ve manevî kemalatın rehberliğini yapmaktır.

Üstadımız memurluğu hizmet için tavsiye etmektedir, para kapısı olarak görmemek gerekir demiştir.

Üstadımız askerlik mesleğini çok takdir eder ve onların manevî makamlarını birçok risalede nazara verir. Şehit olmaları halinde de büyük zatların makamları gibi makamları olacağını da ifade eder.

Askerlik mesleği ile polislik mesleğini aynı kefeye koymamız mümkün olduğundan,  askerlik için varid olan ifadelerin, polislik için de geçerli olduğunu söylemek mümkündür.

Bu mesleklerin üstünlüğünün bir sebebi de tehlikeli olmasıdır. Ülkenin asayiş ve huzuru için hayatını hakir görenlerin, elbette ki alacakları manevî ücret farklı olacaktır.

21. Üstad, talebelerinin maişetlerini nasıl karşılardı?
Muazzez Üstadımız, kendi şahsına hediye kabul etmezdi. Kıramadığı insanlara da karşılığını vermeden almazdı. Talebelerini de bu şekilde yetiştirmiştir. Zaten o zaman yanında devamlı olarak  üç beş kişi ancak var idi. Bunlar da azami iktisat ve kanatla yaşadıklarından, geçim derdi ve sıkıntısı çekmemişlerdir. Bu azami kanaat ve iktisatla beraber Üstad'ın talebeleri, maişetlerini temin için Üstadımızdan tayinat adı altında yardım alırlardı.

Tayinat ise, Üstadımızın telif ettiği eserlerin satışından belli bir miktarın hizmet edenlere ayrılan paydır. Eski Said döneminde medrese talebeleri, evvela müderrisin imkânı ile maişetleri temin ederlerdi. Bu kifayet etmezse, hariçten gelen yardımlar talebelere verilirdi.

Üstadımız, Eski Said döneminde kendisi ve talebeleri; Üstadımızın "Dârü'l-Hikmetü'l-İslamiye" azası iken biriktirdiği maaşları, maişetlerinde kullanmıştır. Yeni Said döneminde ise, Risale-i Nur Külliyatının sermayesinden ve satışından talebelerinin ihtiyaçlarını gidermiştir.

Bu mesele ile ilgili Üstadımızın vasiyetleri mevcuttur. (Emirdağ Lahikası-II, (144. Mektup)

22. Üstad Hazretlerinin şahsına muhabbetimiz nasıl olmalı? Peygamber dışındakileri saymayanların görüşleri doğru mu?
Her şeyin ifrat ve tefriti zararlıdır, istikametli olan, orta yolda gitmektir. İslam âlimlerini ve evliyalarını saymamak ve sevmemek aşırılık ve hata olduğu gibi, onları peygamberlerin üstünde bir derecede sevmek ve saymak da aynı derecede hata ve aşırılıktır. Ölçülü ve vasat olanı, o mübarek âlim ve evliyaları kameti miktarınca sevmek ve saymaktır. Sevgimiz, Allah hesabına ve şeriatın sınırları içinde olduktan sonra, ne kadar kuvvetli olursa o kadar güzel ve sevaplı olur.

Bazı sapkın ve bidat ekollerin iddia ettiği gibi âlimlere hürmet ve saygı göstermek yanlış bir davranış değildir. Bilakis âlimlere ve evliyalara hürmeti ve sevgiyi emreden çok ayet ve hadisler mevcuttur. Bunlardan birkaç tanesi şu şekildedir:

"Allah, gerçekten kendisinden başka ilah olmadığına şahitlik etti; melekler ve ilim sahipleri de O'ndan başka ilah olmadığına adaletle şahitlik ettiler. Aziz ve hakim olan O'ndan başka ilah yoktur."(Ali İmran, 3/18)      

Dikkat edildiğinde görülecektir ki, bu ayette Allah Teâlâ (c.c) önce zat-ı ulûhiyetinden başlayarak birliğine şehadet etmekte, ikinci olarak melekleri, üçüncü olarak da âlimleri bu gerçeğe şahid göstermektedir. Bu ise, ilmin ve âlimin yüceliğini gösteren çok büyük bir delildir. Bu şeref, âlimlerin faziletini anlatmak hususunda yeterli ise de, biz delil getirmeye devam edeceğiz.

"Ey iman edenler, size meclislerde «Yer açın» dendiği zaman, siz de yer açın; Allah da size genişlik versin. Size: «Kalkın» denildiği zaman da kalkın. Allah, sizden iman etmekte olanları ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin. Allah, yapmakta olduklarınızı haber alandır."(Mücadele, 58/11)

"Yoksa o, gece saatinde kalkıp da secde ederek ve kıyama durarak gönülden itaat (ibadet) eden, ahiretten sakınan ve Rabbinin rahmetini umud eden (gibi) midir? De ki: «Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Hiç şüphesiz, temiz akıl sahipleri öğüt alıp düşünmektedir.»"(Zümer,39/9)

"İnsanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da renkleri böyle değişik olanlar vardır. Kulları içinde ise, Allah'tan ancak âlim olanlar 'içleri titreyerek korkar' Hiç şüphe yok Allah, üstün ve güçlü olandır, bağışlayandır."(Fatır, 35/28)

"İnsanların en faziletlisi o mü’min âlimdir ki, kendisine ihtiyaç olduğunda yardım eder. Halk kendisinden kaçtığında ilmiyle yetinerek vakarlı davranır."(Ebu Derda)

"Bir kabilenin ölümü, bir âlimin ölümünden ehvendir."(Ebu Derda)

Otuz İkinci Söz'de yer alan, âlim zatlara ve hatta peygamberlere yönelik muhabbetin ölçüsünü veren şu ifadeler ile On Dokuzuncu Mektup'ta yer alan aşağıdaki tespitler sualinize cevap teşkil eder:

"Suâl: Enbiyâ ve evliyâya muhabbet, nasıl faydasız kalır?"

"Elcevap: Ehl-i Teslisin İsâ Aleyhisselâma ve Râfızîlerin Hazret-i Ali Radıyallâhü Anha muhabbetleri faydasız kaldığı gibi. Eğer o muhabbetler, Kur'ân'ınirşâd ettiği tarzda ve Cenâb-ı Hakk'ın hesâbına ve muhabbet-i Rahmân nâmına olsalar, o zaman hem dünyada, hem âhirette güzel neticeleri var."

"Hem enbiyâ ve evliyâyı sevmek, Cenâb-ı Hakk'ın makbul ibâdı olmak cihetiyle, Cenâb-ı Hakk'ın nâmına, hesâbınadır ve o nokta-i nazardan Ona âittir."(1)

"Muhabbet iki kısımdır."

"Biri: Mânâ-yı harfiyle, yani Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm hesabına, Cenâb-ı Hak namına, Hazret-i Ali ile Hasan ve Hüseyin ve Âl-i Beyti sevmektir. Şu muhabbet, Resul-i Ekrem AleyhissalâtüVesselâmın muhabbetini ziyadeleştirir, Cenâb-ı Hakkın muhabbetine vesile olur. Şu muhabbet meşrudur, ifratı zarar vermez, tecavüz etmez, başkalarının zemmini ve adâvetini iktiza etmez."

"İkincisi: Mânâ-yı ismiyle muhabbettir. Yani bizzat onları sever. Hazret-i Peygamber AleyhissalâtüVesselâmı düşünmeden, Hazret-i Ali'nin kahramanlıklarını ve kemâlini ve Hazret-i Hasan ve Hüseyin'in yüksek faziletlerini düşünüp sever. Hattâ Allah'ı bilmese de, Peygamberi tanımasa da, yine onları sever. Bu sevmek, Resul-i Ekrem AleyhissalâtüVesselâmın muhabbetine ve Cenâb-ı Hakk'ın muhabbetine sebebiyet vermez. Hem ifrat olsa, başkaların zemmini ve adâvetini iktiza eder."(2)

Dipnotlar:

(1) bk. Sözler, Otuz İkinci Söz. 

(2) bk. Mektubat, On Dokuzuncu Mektup.

23. Bediüzzaman'ın sadece Nur talebelerine dua etmesi nedendir, ümmet-i Muhammed'e (asm) duada bulunsaydı daha iyi olmaz mıydı?
Dualar hususiden umuma, umumdan hususiye olmak şeklinde iki tarz ile olur. İster Risale-i Nur'da olsun, ister Cevşen-i Kebir'de olsun, ister namaz tesbihatında olsun, dualar umumidir. Ama bunun yanında hususi dualar ve virdler de vardır. Bu hususi dualar ve virdler bütün büyük zatların âdetlerinde vardır.

Üstad bütün dualarını hususi ve sadece Nur talebelerine etseydi tenkide mahal olabilir, ama sadece birkaç yerde hususi dua ediyor ki bu da hakkıdır.

Diğer bir husus; hususi yapılan dualar bir teşvik ve revaç vermek içindir. Üstad'ın hususi duasına girmek, ancak Risale-i Nur ile meşgul olmaktan geçer; bu da okumaya ve imanı kurtarmaya bir teşviktir. Kim Üstad'ın duasına girmek istiyor ise, Nurları okumalı ve imanını takviye etmelidir, bu bütün insanlar için geçerlidir.

Üstad hep umumi dua etmiş olsaydı, o zaman da birçok insan, Nurları okumaya kendini mecbur hissetmeyecek.

“Karşımda müthiş bir yangın var. Alevleri göklere yükseliyor, içinde evlâdım yanıyor, îmanım tutuşmuş yanıyor. O yangını söndürmeğe, manımı kurtarmağa koşuyorum.”

“Âlem-i İslam’a indirilen darbelerin en evvel kalbime indirildiğini hissediyorum”

Diyen, asrın ızdıraplarını kalbinin derinliklerinde hisseden, bir ömür boyu insanların imanlarını kurtarmaya koşan, güz mevsiminde sararan yapraklara bile acıyan Bediüzzaman gibi engin bir şefkat sahibinin sadece şahsını ve talebelerini düşünmesi düşünülemez. O, bütün İslam âlemine hatta tüm insanlığa kanat açmış; önüne geçilmez bir feveranla şahlanmış ve kükremiştir. Bediüzzaman Hazretleri o karanlık ve meş’um dönemde İslam alemini içine düştüğü yeis ve ümitsizlikten kurtarmak için bütün gücüyle çalışmış, milletin imanını kurtarma ve İslam birliğini kurma yolunda yanıp tutuşmuştur. Bütün insanların imanını kurtarma yolunda azami gayret göstermiş ve şöyle buyurmuştur;

 “Kur'ânımız yeryüzünde cemaatsiz kalırsa Cenneti de istemem; orası da bana zindan olur. Milletimizin imanını selâmette görürsem, Cehennemin alevleri içinde yanmağa razıyım. Çünkü vücudum yanarken, gönlüm gül-gülistan olur.” 

Bu ifadeler, onun nasıl bir şefkat ve merhamet sahibi olduğunun en büyük delilidir.

24. Bediüzzaman talebelerine neden "Keçeli" ifadesini kullanırdı?
Bediüzzaman, Birinci Cihan Harbi'ne, Doğu'da, talebelerinin başında gönüllü alay komutanı olarak katılmıştı. Kış mevsimi geldiği için, talebeleri keçeden yapılmış kalpaklar, külâhlar giyerlerdi. Bediüzzaman da bunlara; "Keçe Külâhlılar!.." diye seslenirdi. Daha sonra ise, bu eski talebelerinin hatırasına ve onları hafızalarda muhafaza etmek için, keçe sahipleri manasına gelen "keçeli" hitabını kullanmış olabileceğini düşünüyoruz..

Biz de bu manayı teyîden, "Keçe Külâhlılar" adlı şiiri buraya almayı uygun gördük.

Ayrıca Abdülkadir Badıllı'nın hazırladığı Mufassal Tarihçe-i Hayat'ın birinci cildinde yer alan bilgiye göre, Bediüzzaman Hazretleri hoşuna gittiği için, hayatı boyunca bu "keçeli" kelimesini kullanmıştır.

Çok ciddi anlarda bile, bu kelimeyi sarf ettiği gibi, şaka ve latifeleri arasında da çok sevdiği kimselere de aynı kelime ile hitab ederlerdi. Fakat hayatının son senelerinde ekseriya latife ederken, "keçel-i keçel" şeklinde kullanırdı. Manası "keloğlu kel" demektir. Manasını bilmeyenler "keçeli keçeli" şeklinde anlarlardı.

"KEÇE KÜLAHLILAR"

"Yıl Bin Dokuz Yüz On Beş, Bediüzzaman Van’da.
Birinci Dünya Harbi başlamıştı dünyada.
Gönüllü siviller ve talebelerle kurdu,
Toplam dört-beş bin kişi, bir alay oluşturdu.
Ermeni komiteler, onlardan korkuyorlar,
Sanki kartal gibiler, koşmuyor uçuyorlar.
Hepsinin sırtlarında beyaz birer pelerin,
Hepsi ‘Keçe Külâhlı’ bu kanatlı erlerin.
Onlar at üzerinde silah kullanırlardı,
Dört nal giderken bile hedefi vururlardı.
Dizginler sol kollarda seri ateş ederler,
Bu keskin nişancılar şimşek gibi geçerler.
Ermeni’ye bir kabus bu ‘Keçe Külahlılar’. 
Şehadete sevdalı gönülden kanatlılar."

"Bin Dokuz Yüz On Altı, On Altı Şubat günü,
Rus’un büyük ordusu Erzurum’a yürüdü.
Pasinler Cephesi’nde yine Bediüzzaman,
Alayının başında kahraman bir komutan.
O muhteşem süvari beyaz atın üstünde,
Elde silah çarpışır askerin en önünde.
Ölümüne savaşır, yiğidi kıskandırır,
İşaratü’l – İ’caz’ı at üstünde yazdırır.
Başvuru kitapları olmadan bu tefsiri,
Kendi söyledi Molla Habib yazdı eseri.
İşaratü’l – İ’caz’ın son bulunca te’lifi,
Molla Habib’de içti şehadet şerbetini.
Daha sonra Üstad’ın yeğeni, çok sevdiği,
Ubeyd ve çok talebe tattılar şehitliği.
Daha sonra da kendi, yiğit Bediüzzaman,
Esir düştü Ruslara yaralandığı zaman.
Üç talebesi ile onu esir aldılar,
Yanında talebesi Said’i bıraktılar."
(Ali Oskan)

25. Üstadın, bazı talebeleriyle hayalen görüşüp hasbihal etmesi, teselli bulması, zaman ve mekânın mani teşkil etmemesi, duada yanında hazır olduklarını söylemesinin izahı nasıldır?
Avam tabakasındaki insanlar hayalen, fikren, tasavvuren geçmiş zaman ve mekânlara gidip ve bazı kimselerle münasebet kurabiliyorlar. Elbette; bütün latifeleri, duyguları ve hisleri İslamiyet'in suyu ile fevkalade inkişaf etmiş, Gavs-ı a’zam, İmam- Rabbanî ve Bediüzzaman gibi zâtlarda bu hakikat sadece hayal ve tasavvurda kalmayacak, belki bize nisbeten yakazada olduğu gibi tahakkuk edecektir.

On Beşinci Mektub'ta geçen şu ifadeler konumuzu çok güzel izah etmektedir:

"Zamanla mukayyet olan cism-i maddî gılâfından sıyrılıp tecerrüdle ruhen yükselip, dün geceki Leyle-i Kadri öbür gün leyle-i îd ile beraber, bugünkü gibi hazır görmektir. Çünkü ruh zamanla mukayyet değil. Hissiyat-ı insaniye ruh derecesine çıktığı vakit, o hazır zaman genişlenir; başkalarına nisbeten mazi ve müstakbel olan vakitler, ona nisbeten hazır hükmündedir.

"İşte bu temsile göre, dün geceki Leyle-i Kadre geçmek için, mertebe-i ruha çıkıp maziyi hazır derecesinde görmektir. Şu sırr-ı gamızın esası, akrebiyet-i İlâhiyenin inkişafıdır.

"Meselâ, güneş bize yakındır; çünkü ziyası, harareti ve misali aynamızda ve elimizdedir. Fakat biz ondan uzağız.

"Eğer biz nuraniyet noktasında onun akrebiyetini hissetsek, aynamızdaki misalî olan timsaline münasebetimizi anlasak, o vasıtayla onu tanısak; ziyası, harareti, heyeti ne olduğunu bilsek, onun akrebiyeti bize inkişaf eder ve yakınımızda onu tanıyıp münasebettar oluruz.

"Eğer biz bu'diyetimiz nokta-i nazarından ona yakınlaşmak ve tanımak istesek, pek çok seyr-i fikrîye ve sülûk-u aklîye mecbur oluruz ki, kavânin-i fenniye ile fikren semâvâta çıkıp semâdaki güneşi tasavvur ederek, sonra mahiyetindeki ziya ve harareti ve ziyasındaki elvân-ı seb'ayı uzun uzadıya tetkikat-ı fenniye ile anladıktan sonra, birinci adamın kendi aynasında az bir tefekkürle elde ettiği kurbiyet-i mâneviyeyi ancak elde edebiliriz." (1)

(1) bk. Mektubat, On Beşinci Mektup

26. Talebelerinin Üstad Bediüzzaman yerine vefat etmelerinin izahı nasıldır? Dinde yeri var mı, bu talebeler kimlerdir?
İslamiyet; fazilet ve fedakârlık dinidir. Her şeyde fedakârlık olabilir. Bunun en faziletlisi de; bir insanın, mukaddesatına, yüksek gaye ve hedeflerine kendisini feda etmesidir.

Bir askerin vatanı için kendisini feda etmesi; Allah indinde öyle bir fazilettir ki; Cenab-ı Hak onu şahadetle taltif ediyor.

Sahabelerin Peygamber Efendimizi  (asm.) tehlikeden korumak için, etrafına etten duvar örmeleri, bu işin bir başka boyutudur.

Demek ki; dinimizde herkes, yüksek ideal ve mukaddesatı için; malından, canından, makamından, sevdiklerinden ve ömründen fedakârlık yapabilir.

Muazzez Üstadımız da, bazı talebelerinin kendisi yerine vefat ederek, fedakârlığın ve feragatın en yüksek seviyesini icra ettiklerini söylemektedir.

Cenab-ı Hakk'ın insanların ömürlerinde külli kader ve takdiri, insanın cüzi ihtiyar ve iradesine bağlıdır.

Dolayısıyla Nur Talebelerinden bazılarının, kalan ömürlerini, kendi iradeleriyle Üstad'a feda edecekleri, ilmi ilahiyece malum olduğundan, Cenab-ı Hak bu fedakârların ömürlerini ona göre takdir ediyor ve nakıs tutuyor.

Bu fedakârlığın azim ücretini Allah, bir nevi şahadet manasında ahirette ihsan edecektir.

Nasıl ki maldan, candan, makamdan, rütbeden ve hayattan fedakârlık oluyor ve Allah indinde faziletli ameller sırasına giriyor ise; yukarıda anlatıldığı üzere, ömürden de fedakârlık ve feragat olur. Bu fedakârlık hem mümkündür. Çok da vakidir. Hem de yüksek bir fazilettir.

Bu hususta, yeğeni Ubeyd, Hafız Ali, Hasan Feyzi, Molla Habib ile Binbaşı Asım Beyin, Üstad'a ömürlerini feda ettiklerini muazzez Üstadımız Külliyat'ta nakletmektedir.

Burada dua meselesi vardır. Yani insan çok sevdiği birisi için "Allah’ım benim ömrümden al, ona ver" diyebilir. Şayet bu dua Allah’ın hikmetine uygun ise, bu duayı kabul edip öyle muamele edebilir; bunun Kur’an ve sünnet ile çelişen bir tarafı yoktur.

Nasıl bir iyilik ya da sadaka, belaları geri çevirebiliyor ise, pekâlâ dua da bela ve musibetleri, hatta ölümü de geri çevirebilir. Nitekim Peygamber Efendimiz (asm) şöyle buyurmuştur:

"Sadaka belaları def eder."(Mecmeu’z-Zevâid, III/110; Mu’cemu’l-Evsat, VI/9)

Bu gibi hadisler zımni olarak duayı da içine alabilir. Her hâdisenin Kur’an ve sünnetten zahir bir şekilde gösterilmesini istemek uygun bir yaklaşım tarzı değildir. Nitekim fıkıhta birçok şeyler kıyas yolu ile halledilmiştir. Bu hâdisede sünnetten bir delil gösterilememesi, onun batıl ya da yanlış olduğu manasına gelmez.

Üstad Hazretlerinin talebelerinin, halisane dua ile ömürlerini Üstad Hazretlerine bahşetmeleri ve bunun da Allah tarafından kabul edilmesi, gayet makul ve caiz olan bir hâdisedir. Sahabelerin harp meydanlarında Peygamber Efendimize (asm) cansiperane set olmaları, bir nevi bu fedakârlığın başka bir cihetidir.

Bu ömür bahşetme, elbette ilânihaye devam edip insanı beş altı yüz yıl yaşatacak bir hâl değildir. Bu işler, Allah’ın kâinata koymuş olduğu umumi kaideler ve sünnetullah kanunları dâhilinde oluyor.

Zaman şeridi denilen Levh-i Mahv ve İspat, yazar bozar bir tahta hükmünde olduğu için, yazılar ve mukadderat son hali ile yazılı değildir, şart ve meşrut kaidesi vardır. Yani Allah der "Kulum şu şartı yaparsa, ben de ona şöyle muamele ederim."

Meselâ; Allah bir kulunun ömrünü, sağlığına dikkat etmek kaydıyla seksen yıl tahsis eder, ama o kul sağlığına dikkat etmez. Allah da Levh-i Mahv ve İspata yazmış olduğu seksen yılı siler, onu elli yıla çevirir.

İşte sadakanın belayı def edip ömrü uzatması bu hakikatin bir neticesidir. Dua da sadaka hükmüne geçip aynı fiili gerçekleştirebilir.

Ama insanın ömrüne dair bu son hâli, şartları ile beraber Levh-i Mahfuz'da vardır, burada bir değişme olmaz. Yani Allah zaten onun sağlığına dikkat etmeyip ömrünü elli yıla düşüreceğini ezeli ilmi ile biliyordu ve bunu Levh-i Mahfuz'da kaydetmişti.

27. Üstad talebelerine "hizmetçilerim" gibi ifadeler kullanıyor; bunu nasıl anlamalıyız? Ağabeyleri, şahsi hizmetinde istihdam ettirmesi şeklinde yorumlayanlar var!
Üstad Hazretlerinin yanında bulunanlar, iman ve Kur’an hakikatlerine hizmetçilerdir. Yoksa aristokrat zihniyetinin anladığı ve yaşadığı gibi, şahsına hizmet ettirmek ve şahsi işlerini gördürmek şeklinde değildir. Üstad Hazretlerinin istiğna ve şahsına teveccüh göstermeyi men etme düsturu bunun en kati vesikasıdır. Üstad Hazretlerinin Tarihçe-i Hayat'ını incelediğimizde, bu iddianın asılsız ve dayanaksız olduğu anlaşılır.

Üstad Hazretleri talebelerini sadece iman ve Kur’an hizmetinde istihdam etmiştir. Onun dışında onlardan şahsi olarak asla ve kata faydalanmamıştır.

Ayrıca bizim örf ve adetlerimizde, yaşlı ve acuze insanlara yardım etmek şeref ve haysiyet olarak addedilir. Böyle ahlaklı ve olgun gençlerin yetmiş seksen yaşına varmış, kimsesi olmayan, üstelik sürekli göz hapsinde bulunan bir zat-ı muhtereme Allah için yardım etmelerinin neresi menfaat, neresi tenkide mahal bir meseledir anlamak zor.

28. Üstad vefat etiğinde, yanında hangi talebeleri vardı?
Yanında Zübeyir Gündüzalp, Abdullah Yeğin, Bayram Yüksel, Hüsnü Bayram Ağabeyler vardı.

Bu konuda Bayram Yüksel Ağabey şu ifadeleri kullanıyor:

"Takvim 22 Mart 1960.. Ramazan 24  1379 salı gününü gösteriyordu. O günü de kazasız belâsız geçirdik. Akşam oldu. Akşam namazından sonra, ben (Bayram) iki saat kadar yattım. Zübeyr ağabeyle Hüsnü ve Abdullah ağabeyler nöbet bekliyorlardı. Sonra Zübeyr ağabey yanıma geldi. Ben kalktım, o yattı. Üstâd’ımızın yanına gittim. Hüsnü de ayakta duramıyordu. O da biraz uyumaya gitti. Ben kaldım, nöbet tutuyordum..." (bk. A. BADILLI, Mufassal Tarihçe-i Hayat, III/2149.)

29. Üstad Bediüzzaman'ı görmediğimiz hâlde, onun bir talebesi olabilir miyiz?
Asıl talebelik, Üstad’ın davasına hizmet etmek ve Risaleleri okumaktır. Bu şekilde bir talebelik için bizzat görme şartı yoktur. Nitekim Üstadımız talebe olmak için görüşmenin şart olmadığı söyler ve talebenin tarifini şöyle yapar: “Sözleri kendi malı gibi kabul ederek onun neşrini ve ilanını hayatının en mühim vazifesi telakki etmek…"

Bu tarif kıyamete kadar bakidir ve bu şartı taşıyanlar Nur talebesidirler.

Zaten kendisi bu manada Lahika Mektupları neşretmiş, özellikle ahir ömründe kendisini ziyarete gelenler için şu hatırlatmayı kapısına astırmıştır:

"Umum dostlarıma, hususan ziyaretçilere dair bir özrümü beyan etmeye mecbur oldum:"

"Ekser hayatım inzivada geçtiği gibi, otuz-kırk senedir tarassud ve taarruza maruz kaldığımdan, zaruretsiz sohbet etmekten çekinip tevahhuş ediyorum. Hem eskiden beri maddî ve manevî hediyeler bana ağır geliyordu. Hem şimdi ziyaretçiler, dostlar çoğalmış; hem manevî mukabele lâzım gelmiş. Şimdi maddî bir lokma hediye beni hasta ettiği gibi, manevî bir hediye olan ziyaret etmek, görüşmek, hususan başka yerlerden musafaha için zahmet edip gelmek ziyareti dahi, ehemmiyetli bir hediye-i maneviyedir. Ona mukabele edemiyorum. Hem de ucuz değil, manen pahalıdır. Ben kendimi o hürmete lâyık görmüyorum. Manen mukabele de edemiyorum. Onun için şimdilik aynen maddî hediye gibi bir ihsan olarak bana manevî hediye gibi olan sohbetten zaruret olmadan men'edildim. Bazı beni hasta eder. Maddî hediyenin tam mukabilini vermediğim vakit beni hasta ettiği gibi. Onun için hatırınız kırılmasın, gücenmeyiniz."

"Risale-i Nur'u okumak, on defa benimle görüşmekten daha kârlıdır. Zâten benimle görüşmek; âhiret, iman, Kur'an hesabınadır. Dünya ile alâkamı kestiğim için, dünya hesabına görüşmek manasızdır. Âhiret, iman, Kur'an için ise; Risale-i Nur daha bana ihtiyaç bırakmamış. Hususan Tarihçe-i Hayat'taki mektublar... Hatta hizmetimdeki has kardeşlerimle de zaruret olmadan görüşemiyorum. Yalnız bazı Risale-i Nur'un fütuhatına ve neşriyatına ait bazı kimseler için görüşmek istesem, o zaman görüşmek caiz olabilir ve bana sıkıntı vermez."

"Bu noktayı bilmeyen ziyarete gelenlere haber veriyorum ki; birkaç senedir ceridelerle ilân etmişim ki, benimle görüşmek isteyenleri hususan uzak yerden gelerek görüşmeden gidenleri, hususî dualarıma dâhil ediyorum. Her sabah da dua ediyorum. Onun için de gücenmesinler.”(1)

(1) bk. Emirdağ Lahikası-II, (112. Mektup)

30. Üstad Bediüzzaman'ın vâris talebeleri kimlerdir, bu vârislik hangi konular içindir? Mutlak vekil ne demektir? Kayıtsız mıdır?
1. Üstadımızın Mutlak Vekil ve Varisleri Kimlerdir? Bu konuda bilgi verir misiniz?

Üstadımız Mutlak Vekillik konusuna şöyle işaret ediyor:

"Şimdi bütün talebelerin fevkinde diyerek değil, benim en yakınımda, hizmetimde olup bir derece tam tarz-ı hareketimi bilenler ve yakından görenler içinde, dört beş adamı mutlak vekil yapıyorum. Ben ölsem veya hayatta şuursuz kalsam, Nurlara karşı hizmetimin tarzını bilerek tam yapabilsinler. Şimdilik Tâhirî, Sungur, Ceylân, Hüsnü ve bir iki adam daha mutlak vekilim olarak vasiyet ediyorum."(1)

Üstadımız, başka bir Mektub’da yazdığı vasiyetnamesinde, varisleri olacak ağabeylerin kimler olduğunu ve metrukâtını kime tevdi ettiğini şöyle ifade etmektedir:

"Ecel gizli olmasından, vasiyetname yazmak sünnettir. Benim metrûkâtım ve Risale-i Nur’dan olan benim hususî kitaplarım ve güzel ciltlenmiş mecmualarım ve sair şeylerimin bütününü, Gül ve Nur fabrikaların heyetine, başta Hüsrev ve Tahirî olarak o heyetten on iki(Haşiye) kahraman kardeşlerime vasiyet ediyorum. Onlara bırakıyorum ki, emr-i Hak olan ecelim geldiği zaman, benim arkamda o metrûkâtım, benim bedelime o sadık ve mübarek ellerde hizmet-i Nuriye ve imaniyede çalışsın ve istimal edilsin."

"Haşiye: Kardeşim Abdülmecid, Zübeyir, Mustafa Sungur, Ceylân, Mehmed Kaya, Hüsnü, Bayram, Rüştü, Abdullah, Ahmed Aytimur, Âtıf, Tillolu Said, Mustafa, Mustafa, Seyyid Salih."(2)

Bir diğer mektupta ise, kendisine ait düsturların muhafazası noktasında şu bilgiler mevcuttur:

"Şimdi mânevî evlâtlarım, fedakâr hizmetkârlarım olan Zübeyir, Ceylân, Sungur, Bayram, Hüsnü, Abdullah, Mustafa gibi ve has ve hâlis Nurun kahramanları olan Hüsrev ve Nazif, Tahirî, Mustafa Gül gibi zatların nezaretinde o düsturumun muhafaza edilmesini vasiyet ediyorum."(3)

2. "Mutlak Vekil" kavramını izah eder misiniz?

Üstadımız on yedi ağabeyimizin isimleriyle saydığı ve vârislerim dediği ağabeylere;

1. "Benim metrûkâtım"
2. "Risale-i Nur’dan olan benim hususî kitaplarım"
3. "Güzel ciltlenmiş mecmualarım"
4. "Ve sair şeylerimin bütününü" diyerek vazife yüklemiştir.(4)

Ayrıca başka bir Mektub’da dört ağabeyin ismini tasrih ederek, “bir iki adam daha” diyerek isim vermediği ağabeyler için de; 

1. "Şimdi bütün talebelerin fevkinde diyerek değil,"
2. "Benim en yakınımda, hizmetimde olup"
3. "Bir derece tam tarz-ı hareketimi bilenler ve"
4. "Nurlara karşı hizmetimin tarzını bilerek tam yapabilsinler. Şimdilik Tâhirî, Sungur, Ceylân, Hüsnü ve bir iki adam daha mutlak vekilim olarak vasiyet ediyorum."(5)

Diyerek, Üstadımızın tarz-ı hizmet ve hareketini bilen bu ağabeylerimizin vazifelendirildiği anlaşılmaktadır. Bu konuda ağabeylerimizden izah istendiğinde ise, Üstadımızın Risale-i Nurlar'daki "mutlak vekil" ifadesinin, Risale-i Nur'un basım ve neşir hizmetlerinin sağlam bir şekilde yürütülmesini temin ile birlikte, Üstadımızın neşirden kaynaklı telif hakkı olan emanetinin hizmette vakf-ı hayat eden ağabey ve kardeşlere tayinat olarak dağıtmaları ile ilgili olduğu ifade edilmiştir. "Şimdi bütün talebelerin fevkinde diyerek değil," ifadesiyle, bu husus zaten vuzuha kavuşturulmuştur.

3. Mutlak Vekil Derken, Üstadımızın ve davanın tamamen sorumluluğu anlamında mı Kullanmalıyız?

Üstadımızın ve davamızın sorumluluğunu kimsenin taşıyamayacağı, ancak halis Nur ağebeylerimizin içerisinde bulunduğu bir heyetin hizmeti temsil edebileceği Risalelerin çok yerlerinde açıkça ifade edilmiştir. Buna delil;

"Bundan sonra her meselemizde emir, Risale-i Nur'un şahs-ı mânevîsini temsil eden has şakirtlerin ve sizlerindir. Benim de şimdi bir reyim var."(6)

Evet, ahir zamanın iman ve Kur’an hizmeti, tarikatta olduğu gibi şeyh-mürit hiyerarşisi gibi değil, meşveret ve cemaat aklı şeklindedir ki; Üstadımız bile benim bu hizmetteki ağırlığım sadece bir reydir. Yani Üstad Hazretleri; "Nur cemaatinin amiri ve idarecisi -ben de dâhil- bir şahıs ya da fert değil, cemaatin kolektif ve müşterek aklıdır" diyerek, istikbalin hizmet metodunu ortaya koyuyor. Üstadımız Yirminci Lem’ada, bu zamanda cemaat ve şahs-ı manevî silahını güzel ve tesirli kullanabilen ehl-i dalalete karşı, deha hükmündeki bir şahsın bile dayanamayacağını, bunun karşısına yine cemaat ve şahs-ı manevî silahıyla çıkılması gerektiğini şöyle ifade etmektedir:

"Hem ehl-i dalâlet ve haksızlık, tesanüd sebebiyle, cemaat suretindeki kuvvetli bir şahs-ı mânevînin dehâsıyla hücumu zamanında, o şahs-ı mânevîye karşı, en kuvvetli ferdî olan mukavemetin mağlûp düştüğünü anlayıp, ehl-i hak tarafındaki ittifak ile bir şahs-ı mânevî çıkarıp, o müthiş şahs-ı mânevî-i dalâlete karşı hakkaniyeti muhafaza ettirmek."(7)

Bu gibi ifadelerden yola çıkarak diyebiliriz ki, Üstadımızın mutlak vekillik ifadesi, dalalet guruplarına mağlup olabilecek bir veya birkaç ağabeye davanın hamledilmesi manasında değildir. Ancak bu muhterem ağabeylerin, Üstadımızın tarz-ı hizmetinin muhafazasında, neşir işlerinin güzelce yürütülmesinde ve kitapların basımından oluşan telif hakkını, vakf-ı hayat eden ağabeylere ulaştırılması gibi hassasiyet gerektiren hususlarda vazifelendirilmesi olarak anlaşılması daha doğru ve isabetli olur.

4. Mutlak vekilin her dediğini yapmak veya “yapma” dediğini yapmamak mı gerekir? Böyle olursa şahsa değil, kitaba bağlılık esası sarsılmaz mı?

"Mutlak vekilin her dediğini yapmak veya yapma dediğini yapmamak" ifadesi, ne Risalelere, ne akla, ne mantığa ne de dini değerlere uymuyor. Çünkü mutlak otorite ancak Allah ve Resulüdür. Bunun dışında kalanların hepsi Allah ve Resulüne tabidir. Yani ister siyasi erk olsun, ister ulema sınıfı olsun, ister şeyh ya da ağabey olsun her zümre Kur’an, sünnet ve icma mizanına tabidir. Şayet bu zümreler mizana (şeriata) uygun hareket ediyorlar ise onlara uyulur, etmiyorlar ise itaat edilmezler.

Risale-i Nur mesleğinde hizmet, ortak aklı temsil eden meşveret ile halledilir. Birisinin veya birilerinin mutlak bir otorite sahibi olması mümkün değildir. Bu ahir zamanda bir tek insanın dünyaya yayılmış bu muazzam hizmetleri yalnız başına deruhte etmesi, hem kendine hem de cemaate büyük bir zulümdür. Çünkü muhterem bir ağabeyi ağır bir yükün altına alan cemaat O’na zulüm eder. Bunun mümkün olduğunu farz etsek bile, bu ağabeyin her tarafı bilmemesi ve her tarafa yetişememesi cihetiyle de cemaatin faaliyetlerine zarar gelme ihtimali çok yüksektir. Üstadımız; "Bundan sonra her meselemizde emir, Risale-i Nur'un şahs-ı mânevîsini temsil eden has şakirtlerin ve sizlerindir.”(8) diyerek, bu ağır ve ciddi işi cemaatin şahs-ı manevisine yükleyerek iki tarafı da rahatlatmıştır.

5. Ağabeylere yüklenen bu vekillik mutlak mı, yoksa kayıt altına mı alınmıştır?

Kâinatta Allah’ın sıfat ve isimleri haricinde hiçbir şey mutlak ve muhit değildir, kayıtlıdır. Üstad'ın vekillik ve vârislikle alakalı bütün mektupları dikkatle okunursa hepsi de kayıtlıdır. Bazıları neşriyatlar, bazıları hususi bir hizmette, bazıları yazıda, bazıları tayinatta, bazıları Üstad'ın hususi hizmetleri, bazıları metrukâtın muhafazası ile vârislikleri kayıtlanmıştır. Üstadımız genellikle “ihlas ve makbuliyet açısından değil” tabirini kullanıyor.

Üstadımızın "Zira, nehy-i Kur’ânî âmm değildir, mutlaktır; mutlak ise, takyid olunabilir."(9) cümlesinde ifade ettiği gibi, bir şeyin mutlaklığı takyid, yani sınırlandırılabilir, hükmünce bu Mutlak Vekil ifadesi de yukarıda sıraladığımız basım, neşir, düsturları muhafaza ve tayinat hususunda takyid edildiğini Risalelerdeki mektuplar ışığında değerlendirmek mümkündür. Bir nur talebesinin başta Üstadımız olmak üzere bütün ağabeylere hürmeti kesin olmakla birlikte, meslek açısından iki şaşmaz rehberi vardır; birisi Risale-i Nur, diğeri ise ortak aklı temsil eden meşverettir.

Nur cemaatinin en büyük meziyetlerinden birisi meşveretle hareket etmek olmalıdır ve öyledir. Üstadımız bizi kurun-u vustada (Orta Çağ) durduran altı hastalıktan birisinin, bulaşıcı hastalıklar gibi yayılan çeşitli istibdatlar olduğunu, bunun da tek ilacının meşveret-i şer’iyye olduğunu meşhur Hutbe-i Şamiye’de ilan etmiştir. Evet, bu asır; hürriyet, ortak akıl ve meşveretin öne çıktığı bir asırdır.

Bizim davamız hakikat mesleği olduğundan, tarikat tarzında vâris ve halife bırakma söz konusu değildir. Üstadımız bundan sonraki hizmetlerde cemaatin şahs-ı manevisini ve Külliyatı vâris bırakmıştır. Kendisini bile merciiyetten azleden, Risalelere yönlendiren ve bütün ömrünce meşveretin esas olması yolunda çalışan Üstad, yerine herhangi bir şahsı ikame etmesi düşünülemez. Evet, Üstadımız bu hususta şöyle buyurmuştur;

“Buna mukabil, kat’iyen size haber veriyorum ki, Risale-i Nur’un her bir kitabı bir Said’dir. Siz hangi kitaba baksanız, benimle karşı karşıya görüşmekten on defa ziyade hem fâidelenir, hem hakikî bir surette benimle görüşmüş olursunuz.”(10)

“Risale-i Nur’u okumak, on defa benimle görüşmekten daha kârlıdır. Zaten benimle görüşmek âhiret, iman, Kur’ân hesabınadır. Dünya ile alâkamı kestiğim için, dünya hesabına görüşmek mânâsızdır. Âhiret, iman, Kur’ân için ise, Risale-i Nur daha bana ihtiyaç bırakmamış. Hususan Tarihçe-i Hayat'taki mektuplar...”(11)

6. "Vekil" ve "varis" kelimelerinin izahı nasıldır, aralarında nasıl bir fark vardır?

Vekil: Kelime olarak, başkasının işini gören, bir adamın yerine hareket etme selâhiyeti olan kimseye denir.

Vekil, daha ziyade manevi ve meşrebi bir sorumluluktur. Üstad'ın vekili, daha ziyade Üstad'ın meslek ve meşrebini temsil eder.

Üstat bu manaya şöyle işaret ediyor:

"Şimdi bütün talebelerin fevkinde diyerek değil, benim en yakınımda, hizmetimde olup bir derece tam tarz-ı hareketimi bilenler ve yakından görenler içinde, dört beş adamı mutlak vekil yapıyorum. Ben ölsem veya hayatta şuursuz kalsam, Nurlara karşı hizmetimin tarzını bilerek tam yapabilsinler. Şimdilik Tâhirî, Sungur, Ceylân, Hüsnü ve bir iki adam daha mutlak vekilim olarak vasiyet ediyorum."(12)

Vekilin diğer bir manası da Üstad'ın resmi işlerini takip etmektir. Üstat mahkeme ve resmi daireler ile çok meşgul edildiği için, ister istemez o konuda salahiyetli ağabeyleri kendisine vekil tayin etmiştir.

Varis ise; Vefat eden birisinin maddî veya manevî mal ve mülkünü kullanmaya veya tasarrufa salâhiyetli olan kimseye denir.

Varis, daha ziyade, maddi ve somut şeylerin tasarrufu için kullanılıyor. Üstad'ın on yedi kişiden ibaret olan ve isimlerini tek tek saydığı varislerin vazifeleri için, “Metrukâtım olan şeylerin muhafazası” kaydını koyduğunu açıkça görüyoruz.

7. Bir kısım insanlar “Mutlak Vekil” ifadesinin Üstad'ın yazmadığını, daha sonra naşirler tarafından eklendiğini iddia etmektedirler. Bu konuda ne dersiniz?

Risalelerde geçen ve bütün ağabeylerin hayatta iken ittifak ettiği neşriyatları bu şekilde karşılayan ve ortalığı bulandırmaya çalışan insanları, bu davanın sahibi olan başta Allah (c.c), sonra bu davanın asıl üstadı ve reisi olan Rasulullah (a.s.m) ve bütün ömrü boyunca iman Kur'an davasında çalışmış ve bu uğurda ömrünü feda etmiş Bediüzzaman ve bu gibi iftiraları kesinlikle hak etmemiş fedakâr Nur ağabeyler affetmeyecek, dünya ve ahirette hesaplarını göreceklerdir. Çünkü bütün neşriyatların ve yayınevlerinin yayın işlerinden sorumlu kişilerle yapılan görüşmelerde, kesinlikle böyle bir şey olmadığını ifade ediyorlar. Öyleyse bu iftirayı yapanların davalarını ispat etmek mecburiyeti hâsıl olmaktadır. Yoksa hem cemaat nezdinde hem tarih önünde hem de maneviyat sahibi bütün zatlar önünde müfteri yaftasıyla mesul olacaklardır.

İslam tarihinde sahabelere ilişmeye çalışan ehl-i bid'a olduğu gibi, asrımızda da saff-ı evvel olan ağabeylerimize de ilişmeye çalışan ruh hastalığına yakalanmış insanlar -maalesef- mevcuttur. Bunlar, fedakâr ağabey ve naşirlere bu şekilde çamur atarak, akıllarınca Risaleler hususunda da vesvese vermeye çalışmaktadırlar. Çünkü onların iddia ettikleri gibi ihaneti bir defa eden, çok defa da etmiş olabilir. O zaman Risalelerin insanlar nezdindeki meşruiyetine halel getirmeye çalışmaktadır. Dolayısıyla zahiren sahabelere atılan iftira, aslında önce sünneti sonrasında da Kur'anı insanlar nezdinde düşürmek için yapılan bir ihanet olduğu gibi, zahiren ağabeyler aleyhinde oluşturulmaya çalışılan bu iftira, aslında Üstada ve Risalelere bir ihanet anlamını taşır.

Dipnotlar:

(1) bk. Emirdağ Lahikası-II, 144. Mektup.
(2) bk. Emirdağ Lahikası-I, 81. Mektup: Vasiyetnamemdir.
(3) bk. Emirdağ Lahikası-II, 136. Mektup: Vasiyetnamenin Zeyli.
(4) bk. Emirdağ Lahikası-I, 81. Mektup: Vasiyetnamemdir.
(5) bk. Emirdağ Lahikası-II, 144. Mektup.
(6) bk. Emirdağ Lâhikası-I, 167. Mektup.
(7) bk. Lem'alar, Yirminci Lem'a.
(8) bk. Emirdağ Lâhikası-I, 167. Mektup. 
(9) bk. Münazarat.
(10) bk. Emirdağ-II, 116. Mektup.
(11) bk. Emirdağ-II. 112. Mektup.
(12) bk. Emirdağ Lahikası-II, 144. Mektup.
HuginRisale/content/ekler/3.txt