[PDF]

Risale-i Nur Külliyatı’ndan aslına sadık kalınarak kısmen
sadeleştirilmiştir
Ene ve Zerre
Risalesi
Bediüzzaman Said Nursî
Sadeleştiren ve Yayına Hazırlayan:
Adnan Kayıhan - İlhan Atılgan
UFUK YAYINLARI / RİSALE-İ NUR KÜLLİYATI
ENE VE ZERRE RİSALESİ
Copyright © Ufuk Yayınları, 2013
Bu eserin tüm yayın hakları Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’ne aittir. Eserde 
yer alan metin ve resimlerin Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’nin önceden yazılı izni olmaksızın
elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılması, yayımlanması ve
depolanması yasaktır.
Sadeleştiren ve Yayına Hazırlayan
Adnan KAYIHAN - İlhan ATILGAN
ISBN
978-605-***********
Yayın Numarası
166
Basım Tarihi
Eylül 2013
Basım Yeri
Pasifik Ofset Yay. San. Tic. A.Ş.
Güvercin Cad. Baha İş Merkezi
A Blok No: 3/1 Haramidere / İSTANBUL
Tel: (0212) 412 17 00 Faks: (0212) 422 11 51
Ufuk Yayınları
Rasim Paşa Mh. Rıhtım Cd. Derya İş Merkezi
A Blok No: 28/39-48 Kadıköy / İSTANBUL
Tel: (0216) 449 49 09 Faks: (0216) 449 49 11
www.ufukkitap.com
Kâinatın Tılsımını Keşfeden Kur’an-ı Hakîm’in Mühim Bir Sırrını
Çözen
Otuzuncu Söz
Ene1 ve Zerre’yi ifade eden bir “elif” ve bir “nokta”dır.
Bu Söz iki “maksat”tan oluşur. Birinci Maksat “ene”nin mahiyetinden ve
neticesinden, İkinci Maksat “zerre”nin har eket ve vazifelerinden bahs eder.
1 Ene: Benlik, insanın benliği.
Birinci Maksat
نِ اِِِْــــــِ ِّٰ اْٰ
َََََْْ َِْ وَحَنْ َََِْْ وَأَاَِْلِ ََََْ أَاَٰاتِ وَاَْرْضِ وََ اََََْ ََ إِ ََضْ
2وًُ َنَ ظًَُ َُاَِْْنُۘ إِ
Şu ayetin büyük ha zinesinden tek bir cevherine işaret edeceğiz. Şöyle ki:
Göklerin, yerin, dağların yüklenmekten çekindiği ve korktuğu emanetin
mânâlarından, yönlerinden biri “ene”, yani benliktir. Evet, “ene” hem
Hazreti Âdem zamanından şimdiye kadar insanlık âleminin etrafına dal
buda k salan nuranî bir tûba ağacının hem de müthiş bir zakkum  ağacının
çekirdeğidir. Bu büyük hakikati anlatmaya başlamadan önce onu anlamayı
kolaylaştıracak bir giriş yapacağız. Şöyle ki:
Benlik, Cenâb-ı Hakk’ın gizli birer hazine hükm ünde ki isimlerinin
anahtarı olduğu gibi, kâinatın muğlâk tılsımının da anahtarıdır, çözülmesi
zor bir muamma ve hayret verici bir sırdır. İşte garip bir muamma, tuhaf
bir sır olan benlik, mahiyetinin bilinmesiyle açılır ve kâinatın tılsımını
çözer, vücûb âleminin3 hazinelerini de açar. Bu meseleye dair Şemme
isminde Arapça bir risalemde şöyle demiştik: Âlemin anahtarı insanın
elindedir ve nefsine takılmıştır. Kâinatın kapıları görünüş te açık olsa da
hakikatte kapalıdır. Cenâb-ı Hak, emanet olarak insana “ene” adında öyle
bir anahtar vermiştir ki, âlemin bütün kapılarını açar; öyle tılsımlıdır ki,
insan kâinatın Yaratıcısının gizli hazinelerini onunl a keşfeder. Fakat
benlik de gayet kapalı bir muamma ve çözülmesi zor bir tılsımdır. Eğer
onun hakiki mahiyeti ve yaratılış sırrı bilinirse kendisi açıldığı gibi kâinat
da açılır. Şöyle ki:
Her şeyi benzersiz bir sanat ve hikmetle yaratan Sâni-i Hakîm, insana
emanet olarak, rubûbi yetinin, sıfat ve icraatının hakikatlerini gösterip
tanıtacak işaret ve numuneleri içine alan bir benlik vermiştir ki, bir vahid-
i kıyasi, yani ölçü birimi olsun; rubûbi yetinin vasıfları ve ulûhiyetinin
icraatı, tecellileri onunl a bilinsin. Fakat o ölçü biriminin hakiki bir varlığa
sahip olması gerekmez. Belki geometrideki farazi çizgiler gibi, var kabul
edilebilir. Onun va rlığının ve hakikatinin ilmen ispatı şart değildir.
S or u : Cenâb-ı Hakk’ın sıfat ve isimlerinin bilinmesi niçin benliğe
bağlıdır?
C e v ap: Çünkü m utlak ve kuşatıcı bir şeyin sınırı ve sonu ol madığı için ona
bir suret biçilemez, şekli belirlenemez, mahiyetinin ne olduğu anlaşılmaz.
Mesela karanlık olmadan daimî bir ışık bilinmez, fark edilmez. O ışığın
varlığı ancak hakiki veya farazi bir karanlık çizgi çekince anlaşılır. İşte
Cenâb-ı Hakk’ın ilim ve kudret gibi sıfatları, Hakîm ve Rahîm gibi
isimleri her şeyi kuşattığı, sonsuz ve ortaksız olduğu için haklarında
hüküm  verilemez, mahiyetleri bilinmez ve hissedilmez. Öyleyse hakiki
sonları ve sınırları olmadığından, onlara farazi birer sınır çizmek gerekir.
Bunu da insanın benliği yapar. Kendinde bir rubûbi yet vehmeder, bir
mâlikiyet, bir kudret, bir ilim olduğunu varsayar ve bir sınır çizer. Böylece
Cenâb-ı Hakk’ın her şeyi kuşatan sıfatlarına farazi bir sınır koym uş olur.
“Buraya kadar benim, sonrası O’nundur .” diyerek bir ayrım yapar.
Kendindeki ölçücüklerle o sıfatların mahiyetini yavaş yavaş anlar.
Mesela mülk dairesinde, kendisinde bulundu ğu nu varsaydığı idaresi,
rubûbi yeti sayesinde Hâlık’ının mümkinat4 dairesindeki rubûbi yetini
anlar. Görünüş te sahip olduğu şeylerle Hâlık’ının hakiki mâlikliğini bilir.
“Ben bu eve sahip olduğum  gibi, Hâlıkım da şu kâinatın sahibidir.” der ve
sınırlı ilmiyle O’nun ilmini tanır, çalışarak elde ettiği sanatçığıyla o Sâni-i
Zülcelâl’in eşsiz sanatını anlar. Mesela, “Ben bu evi nasıl yapıp
düzenlediysem, şu dünya yı da bir Zât yapmış ve düzene koym uştur.” der.
Bunlar gibi başka örnekleri de düşünebilirsin. Cenâb-ı Hakk’ın bütün sıfat
ve icraatlarını bir derece bildirecek, gösterecek binlerce esrarlı hal, sıfat
ve hissiyat insanın benliğinde saklıdır.
Demek, benlik bir ayna gibidir, bir ölçü birimidir. Varlığın sırrını ortaya
çıkaran bir âlet ve Yaratıcısına işaret eden bir mânâdır. Kendi varlığını
değil, başka bir Zât’ı gösteren, insanın varlığının kalın ipinden şuurlu bir
tel, mahiyetinin elbisesinden ince bir ip ve şahsiyetinin kitabından bir
“elif”tir ki, o elif’in iki yüzü var. Biri, hayra ve varlığa bakar. Benlik, bu
yüzüyle yalnız feyz alabilir, vereni kabul eder, kendisi bir şey var edemez.
Bu yüz de fail değildir, bir şey yaratma hususunda  eli kısadır.5
Benliğin diğer yüzü ise şerre bakar ve yokluğa gider. Bu yüzüyle o, faildir;
yapıp ettikleri kendi eseridir.6 Hem mahiyeti başkasının varlığını,
mânâsını gösterir. Rubûbi yeti hayalîdir. Varlığı o kadar zayıf ve incedir ki,
bizzat kendisi hiçbir yükü taşıyamaz, hiçbir şeyi yüklenemez. Belki
eşyanın derecelerini ve miktarlarını bildiren, hava durumunu ve sıcaklığı
ölçen âletler gibi bir vasıtadır; Vâcibü’l Vücud’un7 mutlak, kuşatıcı ve
sonsuz sıfatlarını bildirir.
İşte mahiyetini bu şekilde bilen, anlayan ve ona göre hareket eden, حََْ أََْ
8َْ زََّٰ ayetindeki müjdeye erişir. Emanetin gereğini hakkıyla yerine
getirir ve benliğinin dürbünüyle kâinatın ne olduğunu, ne vazife
gördüğünü anlar. Dış dünya ya ait bilgiler nefsine geldiği vakit, benliğinde
bir tasdik edici görür. O ilimler, nur ve hikmet olarak kalır; karanlığa
gömülmez, gayesiz ve beyhude  hale gelmez. Ne zaman ki benlik vazifesini
bu şekilde yerine getirir, o zaman birer ölçü birimi olan sözde rubûbi yetini
ve varsaydığı mâlikiyetini terk eder.
10َُُْنَهُ اُُْْ وَإَِِْ  ، وَلَ9وََُ اََُُْْ اُُْْ 
der, hakiki kulluğunu takınır. Yaratılışın en güzel sureti olan “ahsen-i
takvim”11 makamına çıkar.
Eğer benlik, yaratılış hikmetini unutup fıtrî vazifesini terk ederek kendine
mânâ-yı ismiyle baksa, yani Sahibini, Yaratıcısını değil sadece kendi
mânâsını bildirse, kendi kendine mâlik olduğuna  inansa, o vakit emanete
ihanet eder, 12َنْ دََّٰوََْ َبَ م ayetinde işaret buyur ulan kimselerden olur.
İşte bütün şirkleri, şerleri ve dalâletleri doğur an benliğin bu
hususiyetinden dolayı gökler, yeryüzü ve dağlar dehşete düşmüş, bir şirk
ihtimalinden korkmuştur. Evet, benlik ince bir elif, bir tel, farazi bir hat
iken, mahiyeti bilinmezse bir toprak örtüsü altında büyür , gittikçe
kalınlaşır. İnsanın varlığının her tarafına yayılır. Koca bir ejderha gibi onu
yutar. İnsan her şeyiyle, bütün latifeleriyle âdeta bir benlik olur.13 Sonra
insanlığın enaniyeti de kendi türünü ve milletini müdafaa etmek için o
benliğe kuvve t verir. Benlik, bütün insanlığın enaniyetine dayanarak
şeytan gibi, Sâni-i Zülcelâl’in emirlerine karşı gelir.14 Ardından kendini
bir ölçü bilerek herkesi, hatta her şeyi kendisiyle kıyaslayıp Cenâb-ı
Hakk’ın mülkünü onlara ve sebeplere bölüştürür. Çok büyük bir şirke
düşer, 15اْكَ ٌَُْ ٌَِإِن  ayetinin mânâsını gösterir. Evet, nasıl ki devlet
hazinesine ait maldan kırk para çalan bir adam, ancak onu gören bütün
arkadaşlarının birer dirhem16 almasını kabul ile bunu hazmedebilir. Aynen
öyle de, “Ben kendime mâlikim.” diyen insan, “Her şey kendine mâliktir.”
demeye ve buna  inanmaya mecburdur.
İşte benlik, şu haince vaziyetteyken insan mutlak bir cehalet içindedir.
Binlerce ilme sahip olsa bile, bilmediğini de bilmeyen tam bir cahildir.
Çünkü duygul arı ve fikirleri kâinattaki marifet17 nurlarını görüp hissettiği
vakit, nefsinde onları tasdik edecek, aydınlatacak ve devam ettirecek bir
destek bulamadığı için o nurlar söner. Görüp hissetiği her şey, nefsindeki
renklere boya nır. Hikmetin ta kendisi olsa nefsinde tamamen abes, gayesiz
bir suret alır. Çünkü şu haldeki benliğin rengi şirktir, Allah’ı inkârdır.
Bütün kâinat parlak delillerle dolsa da benlikteki karanlık bir nokta onları
söndür ür, göze göstermez.18 On Birinci Söz’de insanın mahiyetinin ve
mahiyetindeki benliğin –Yaratıcısını gösteren yönüyl e– ne kadar hassas
bir mizan, doğru bir ölçek, kuşatıcı bir fihrist, mükemmel bir harita, her
şeyi gösteren bir ayna, kâinatın güzel bir takvimi ve küçük bir programı
olduğu kesin bir şekilde, etraflıca izah edilmiştir. Ona bakabilirsin. O
Söz’deki izahlarla yetinerek kısa kesiyor ve bu girişe son veriyoruz. Eğer
bu kı smı anladıysan gel, hakikate geçiyoruz.
İşte bak, Hazreti Âdem zamanından şimdiye kadar iki büyük cereyan, iki
fikir silsilesi her tarafta, insanlığın her tabakasında dal buda k salmış iki
büyük ağaç hükm ünde dir: Bunlardan biri, peygamberlerin
kılavuzluğunda ki dinler; diğeri ise felsefe silsilesidir. Böyle gelmiş,
gidiyor. Bu iki silsile ne zaman uyum  içinde, birlikte yürümüşse yani
felsefeciler ne zaman din dairesine girerek dinin emirlerine uyup ona
hizmet etmişlerse, insanlık parlak bir saadet devri geçirmiştir. Ne zaman
bu iki silsile ayrı gitmişse bütün hayır ve nur, peygamberler silsilesinin ve
dinin tarafına toplanmış; şer ve dalâlet ise felsefenin etrafında birikmiştir.
Şimdi bu iki silsilenin kaynaklarını ve esaslarını bulmalıyız.
İşte dini tanımayan felsefe, bir zakkum  ağacı suretini alıp etrafına şirk ve
dalâlet karanlığını dağıtır. Hatta o ağaç, fikir ve mantık dalında, âlemin
ezelî ve ebedî olduğunu öne sürüp ahireti inkâr edenleri, maddecileri,
tabiatçıları meyve vermiş, bu fikirleri beşerin aklına sokmuştur. Öfke
hissinin bulunduğu dalıyla Nemrutları, Firavunları, Şeddadları19 HAŞİYE
insanlığın başına musallat etmiştir. Şehvanî ve hayvanî arzuların dalında
bâtıl ilahları, putları ve ulûhiyet dava edenleri yetiştirmiştir. Kulluğun bir
tûba ağacı hükm ünde  olan peygamberlik silsilesinin yeryüzü bahçesindeki
mübarek dalları ise akıl ve kalb bütünlüğü neticesinde peygamberleri,
velileri ve sıddıkları meyve verdiği gibi, nizam ve adalet duygus uyla âdil
hâkimleri, melek gibi melikleri yetiştirmiştir. Cazibesiyle, iç güzelliği,
ismetli20 suret güzelliği, cömertliği ve keremiyle meşhur zâtların ortaya
çıkmasını sağlamış ve insanın nasıl şu kâinatın en mükemmel meyvesi
olduğunu göstermiştir. O zakkum ve tûba ağaçlarının kökleri benliğin iki
yüzünde dir. İşte o iki ağaca kök ve esaslı bir çekirdek olan benliğin iki
yüzünü t arif edeceğiz. Şöyle ki:
Benliğin bir yüzünü peygamberler silsilesi, diğer yüzünü ise felsefe
tutmuştur.
• Peygamberlerin yolu olan yüzü hâlis kulluğun kaynağıdır. Yani benlik,
kendini kul bilir, başkasına hizmet ettiğini anlar. Mahiyeti Yaratıcısına,
Sahibine işaret eder. Yani başkasının mânâsını taşıdığını bilir. Varlığı
başka bir varlığa tâbidir. Yani başka bir Zât’ın varlığıyla ayakta durduğuna
ve O’nun yaratmasıyla sabit olduğu na inanır. Sahipliği farazidir. Yani
elindekilere Mâlik’inin izniyle, görünüş te ve geçici bir zaman için sahip
olduğunu bilir. Hakikati bir gölgedir. Yani hak ve vacip21 bir hakikatin
cilvesini taşıyan, varlığı da yokluğu da mümkün, miskin bir gölgedir.
Vazifesi ise Hâlık’ının sıfat ve icraatlarına ölçü birimi ve mizan olarak
şuurluca hizmet etmektir. İşte peygamberler ve onların kılavuzluğunda ki
asfiya22 ve evliya, benliğe bu yüzüyle bakmış, onu böyle görmüş ve
hakikati anlamışlar. Her şeyi mülkün gerçek sahibi Cenâb-ı Hakk’a teslim
etmiş23 ve şu hükme varmışlar: O Mâlik-i Zülcelâl’in ne mülkünde  ne
rubûbi yetinde ne ulûhiyetinde ortağı ve eşi vardır.24 O, yardımcıya ve
vezire muhtaç değildir,25 her şeyin anahtarı elindedir.26 O’nun her şeye
gücü yeter.27 Sebepler O’nun icraatına sadece bir perdedir. Tabiat, O’nun
yaratma kanunlarının bir mecmuası ve kudr etinin bir tezgâhıdır.
İşte benliğin şu parlak, nur anî ve güzel yüzü, canlı ve mânidar bir çekirdek
hükm ünde dir ki, Hâlık-ı Zülcelâl kulluğun tûba ağacını onda n yaratmıştır.
Onun mübarek dalları, insanlık âleminin her tarafını nuranî meyvelerle
süslemiştir. Geçmiş zamanın bütün karanlığını dağıtmış, o uzun mâzinin,
felsefenin gördüğü gibi büyük bir mezar ve hiçlik yurdu olmadığını,
aksine, istikbale ve ebedî saadete atlamak için, göçüp gitmiş ruhlara bir
nur kaynağı, muhtelif basamaklı parlak bir merdiven olduğunu
göstermiştir. Ağır yüklerini bırakan, serbest kalan ve dünya dan göçüp
giden ruhlar için mâzinin nur anî bir bahçe olduğuna  işaret eder.
• Benliğin ikinci yüzünü ise felsefe tutmuştur. Felsefe, benliğe mânâ-yı
ismiyle, yani sadece kendisini bildiren yönüyl e bakar. Onun yalnız kendi
kendine işaret ettiğini söyler. Mânâsı kendindedir, kendi hesabına çalışır,
diye hükmeder. Benliğin varlığını aslî ve zâtına ait görür. Yani bizzat
kendinden bir varlığı olduğunu kabul eder. Bir hayat hakkı bulunduğu,
tasarrufu dairesindekilerin hakiki sahibi olduğu gibi temelsiz iddialar öne
sürer. Varlığını sabit bir hakikat zanneder. Vazifesini, kendine
hayranlığından doğa n, zâtına ait bir mükemmelleşme çabası sayar. İşte
felsefeciler yollarını bunun gibi pek çok çürük esas üzerine kurmuşlardır.
O esasların ne kadar temelsiz ve çürük olduğunu başka risalelerimde,
bilhassa Sözler’de, bilhassa On İkinci ve Yirmi Beşinci Söz’lerde açıkça
ispat etmiştik.
Hatta felsefe silsilesinin en mükemmel fertleri ve dâhileri olan Platon,
Aristoteles, İbni Sina ve Farabî gibi filozoflar, “İnsanın asıl gayesi
‘teşebbüh- ü bil-vâcib’dir, yani Vâcibü’l-Vücud’a benzemektir.” deyip
firavunc a bir hükm e varmışlar. Benliği kamçılayıp şirk derelerinde
serbestçe koşturarak sebeplere, putlara, tabiata ve yıldızlara tapmaya
kadar varan türlü şirk yollarında gidenlere meydan vermişler. İnsanın
özünde  bulunan acz ve zaaf,28 fakr ve ihtiyaç,29 noksanlık ve kusur
kapılarını kapayıp kulluğun yoluna set çekmişler. Tabiata saplanmış,
şirkten tamamen çıkamamış, şükrün ge niş kapısını bulamamışlar.
Peygamberler ve takipçileri ise insanın gayesi, vazifesi ilahî ahlâk ve
yüks ek seciyelerle ahlâklanmak,30 aczini bilip Cenâb-ı Hakk’ın kudretine
sığınmak,31 zayıflığını görüp O’nun kuvv etine dayanmak, fakrını görüp
rahmetine güve nmek,32 ihtiyacını görüp O’nun zenginliğinden yardım
dilemek,33 kusurunu görüp af kapısını çalarak istiğfar etmek34 ve
noks anlığını görüp O’nun kemâl vasıflarını tesbih etmektir, diye kulluğa
yakışır bir hükm e varmışlar.
İşte dini tanımayan felsefe böyle yolunu şaşırdığı için benlik kendi
dizginini eline almış, dalâletin her türlüsüne koşmuş. Benliğin bu yüzünde
bir zakkum ağacı büyüyüp insanlık âleminin yarısından fazlasını
kaplamış.
O ağacın, şehvanî ve hayvanî arzular bulunan dalında insana sunduğu
meyveler; putlar ve bâtıl ilahlardır. Çünkü felsefenin temelinde kuvve te
üstünlük tanınır; hatta “Hüküm , üstün olanındır.”35 şeklinde bir düsturu
bulunur. Felsefe, “Üstün olanda kuvve t, kuvve tte de hak vardır.” der.36
HAŞİYE Zulmü mânen alkışlar, zalimleri cesaretlendirir ve zorba kimseleri
ulûhiyet iddiasına yöne ltir. Hem Cenâb-ı Hakk’ın yarattığı sanatlı bir
varlıktaki, bir nakıştaki güzelliği o şeyin kendisine mal eder; her şeyi
benzersiz bir sanatla yaratan ve nakış nakış işleyen Sâni ve Nakkaş Zât’ın
maddîlikten uzak, yüce ve mukaddes güzelliğinin bir yansıması olarak
görmez. “Ne güzel yapılmış” yerine, “Ne güzeldir” der. O şeyi tapılmaya
lâyık bir put yerine koya r. Hem herkese satılan, sahte yaldızlı, kendini
beğendirmeye çalışan, gösterişçi, riya dolu bir güzelliği takdir ettiği için
riyakârları alkışlamış, put gibi şeyleri kendi sözde kullarına abide37
HAŞİYE yapmıştır. O zakkum  ağacı, öfke hissi bulunan dalında, biçare
insanlığın başında büyük- küçük Nemrutları, Firavunları, Şeddadları
yetiştirmiştir. Fikir ve mantık dalında ise ahireti inkâr edenleri,
maddecileri, tabiatçıları meyve vermiş ve insanlığın beynini bin parçaya
bölmüştür.
Şimdi şu hakikati aydınlatmak için felsefe yolunun çürük esasları ile
peygamber yolunun  dosdoğru, sarsılmaz esaslarından doğa n neticelerin
binlerce kıyaslamasından, örnek olarak üç-dört tanesini göstereceğiz.
• Mesela: Peygamberlerin rehberliğinde dinin, insanın şahsî hayatındaki
neticelerinden olan 38َْقِ ََُِّٰا َِ “İlahî ahlâk ile ahlâklanıp Cenâb-ı
Hakk’a, küçüklüğünüz ün şuuru içinde yöne lerek aczinizi, fakrınızı ve
kusurunuz u biliniz, O’nun dergâhına kul olunuz .” düsturu nerede…
Felsefenin, insanın asıl gayesinin Vâcibü'l-Vücûd Zât’a benzemek
olduğunu iddia eden, kendini beğenmişçesine “Vâcibü'l-Vücûd’a
benzemeye çalışınız.” diyen kaidesi nerede? Evet, insanın sınırsız acz,
zaaf, fakr ve ihtiyaçla yoğrulmuş mahiyeti nerede; sonsuz kudret, kuvve t
ve zenginlik sahibi, hiçbir şeye muhtaç olmayan Vâcibü'l-Vücûd ne rede?..
• İkinci Misal: Peygamberlerin bildirdiği düsturların toplum hayatındaki
neticelerinden veyahut güne ş ve aydan tut, bitkileri hayvanların imdadına,
hayvanları insanın imdadına, hatta gıdalardaki zerreleri beden hüc relerinin
imdadına koşturan yardımlaşma düsturu; cömertlik, ihsan ve ikram
kanunu nerede... Felsefenin toplum hayatındaki düsturlarının neticesi olan
ve yalnız bir kısım zalim, canavar insanların ve vahşi hayvanların
fıtratlarını kötüye kullanmaları yüzünde n ortaya çıkan mücadele kanunu
nerede? Evet, felsefeciler mücadele kanununu o kadar esaslı ve geniş
kabul etmişler ki, “Hayat bir mücadeledir.” diye ahmakça bir hükm e
varmışlar.
• Üçüncü Misal: Peygamberlerin yolunun Allah’ın birliği hakkındaki yüce
neticelerinden ve kıymetli düsturlarından 39ْوَاِِا َِ الَّ َُْرُ إِلاََْاُِ َ yani,
“Bir olan şey ancak bir’den meydana gelebilir. Madem her şeyde birlik
var, demek eşya bir tek Zât’ın eseridir.” mânâsındaki tevhid düsturu
nerede… Eski felsefenin inanca dair olan, 40ا اَْاَُُِّ إِلِدُ َ َُْرُ َْاََْاح
“Bir’den ancak bir meydana gelir.” yani, “Bir zâttan, bizzat bir tek şey
ortaya çıkabilir. Başka şeyler ise vasıtalar yoluyla onda n vücuda gelir.”
diyen, sınırsız zenginlik ve mutlak kudret sahibi Cenâb-ı Hakk’ı aciz
vasıtalara muhtaç göstererek bütün sebeplere ve vasıtalara O’nun
rubûbi yetinde bir tür ortaklık veren, Hâlık-ı Zülcelâl’e “akl-ı evvel”41 diye
bir sıfatı isnat edip âdeta O’nun mülkünü sebep ve vasıtalara bölüştürerek
büyük bir şirke yol açan, inkâra ve dalâlete bulaşmış kanunu nerede?
Felsefecilerin yüks ek tabakası olan İşrâkiler42 böyle yaparsa, maddeciler
ve tabiatçılar gibi aşağı tabakaların ne halt edeceklerini
kıyaslayabilirsin…
• Dördünc ü Misal: Peygamber yolunun hikmetli düsturlarından 43 وَإِنْ ِْ
َِْه۪ا َُُ َِّْءٍ إِلَ sırrıyla: “Her şeyin, her canlının kendine ait neticesi ve
hikmeti bir ise, Yaratıcısına ait neticeleri ve O’na bakan hikmetleri
binlercedir. Her bir şeyin, mesela bir meyvenin, ağacın bütün meyveleri
kadar hikmet ve neticeleri bulunur.” büyük hakikatini bildiren hikmet
düsturu nerede… Felsefenin, “Her bir canlının mânâsı, neticesi sadece
kendine bakar veyahut insanın menfaatleriyle ilgilidir.” diyen, dağ gibi
koca bir ağaca hardal tanesi kadar bir meyve, bir netice takılması misali
gayet mânâsız, gayesizlik içinde gördüğü hikmetsiz, aldatıcı düsturları
nerede? Şu hakikat, Onunc u Söz’ün “Onunc u Hakikat”inde bir derece
gösterildiğinden kısa kesiyoruz. İşte bu dört misale, binlerce başka misali
de kıyaslayabilirsin. Lemaât adlı bir risalede bir kısmına işaret etmiştik.44
İşte felsefenin şu çürük esasları ve vahim neticeleri yüzünde n, İslam
filozoflarından İbni Sina ve Farabî gibi dâhiler, görünüş teki şaşaasına
aldanarak o yola girdiklerinden basit bir mümin derecesini ancak
kazanabilmişlerdir. Hatta İmam Gazalî gibi bir “Hüccetü'l İslam”45 onlara
bu dereceyi bile vermemiştir.46
Hem kelâm ilminin derin âlimlerinden olan Mutezile imamları,
gösterişine aldanıp o yola ciddi temas ederek aklı hâkim kabul
ettiklerinden ancak güna hkâr ve bid’atçı birer mümin derecesine
çıkabilmişlerdir. Müslüman ediplerin meşhurlarından, karamsarlığıyla
bilinen Ebu’l Alâ el-Maarrî ve yetimane ağlayışıyla şöhret bulan Ömer
Hayyam gibiler ise o yolun nefs-i emmareyi47 okşayan zevkine
kapılmaları sebebiyle hakikat ve kemâl ehlince hor görülüp küfürle itham
edilmiş, “Edepsizlik yapıyorsunuz , dinden çıkıyorsunuz , dinsizler
yetiştiriyorsunuz .” diye men ve ikaz tokatları yemişlerdir.48
Felsefecilerin yolunun çürük esaslarından biri de şudur: Benlik, zâtında
hava gibi zayıf bir mahiyete sahip olduğu halde, kendine felsefenin
uğursuz nazarıyla, mânâ-yı ismî yönüyl e baktığı için âdeta buha r gibiyken
yoğunl aşıp sıvı hale gelir, sonra da ülfet yüzünde n ve maddiyatla meşgul
olması sebebiyle sanki katılaşır. Ardından gaflet ve inkâr ile iyice dona r.
Sonra isyan ile bulanıp şeffaflığını kaybeder. Daha sonra o benlik gittikçe
kalınlaşıp sahibini yutar. Bütün insanlığın fikirleriyle şişer. Ve nihayet
başka insanları, hatta sebepleri kendisiyle kıyaslayıp onlara –kabul
etmedikleri ve uzaklaştıkları halde– birer firavunluk verir. İşte o vakit,
Hâlık-ı Zülcelâl’in emirlerine karşı isyan vaziyeti alır. ِظَمَ وَََِْ ُِْ اْ
49رٌَِ der. Meydan okur gibi Kadîr-i Mutlak’ı acizlikle itham eder. Hatta
Yüce Hâlık’ın vasıflarına karışır; işine gelmeyenleri ve nefs-i emmarenin
firavunluğunun hoş una gitmeyenleri ret, inkâr veyahut tahrif eder.
Mesela: Felsefecilerin bir kısmı Cenâb-ı Hakk’a “mûcib-i bizzât” demiş,
yani O’nun, her şeyi varlığı gereği yapmaya mecbur olduğun u söylemiş ve
iradesini inkâr etmişler. Allah’ın iradesini ispatlayan bütün kâinattaki
sayısız delili yalanlamışlar. Fesubha nallah! Şu kâinatta zerreden güne şe
kadar bütün varlıklar belli şekillerde ortaya çıkmaları, programları,
intizamları, hikmet ve ölçüleriyle Sâni’in iradesini gösterdiği halde, şu kör
olası felsefenin göz ü görmüyor.
Hem bir kısım felsefeciler, “Cenâb-ı Hakk’ın ilmi umumidir, tek tek
varlıklarla alâkası yokt ur.”50 diyerek O’nun sınırsız ilminin her şeyi bizzat
kuşattığını51 inkâr edip bütün varlıkların dosdoğru şahitliklerini
reddetmişler.
Felsefe, sebeplere tesir atfedip tabiata yaratıcılık verir. Yirmi İkinci
Söz’de kesin bir şekilde ispat edildiği gibi, her varlıktaki, Hâlık-ı Külli
Şey’e52 has, parlak mührü görmeyip aciz, cansız, şuursuz, kör ve iki eli
tesadüf ve kuvv et gibi iki körün elinde olan tabiata yaratıcılık yakıştırır.
Binlerce yüce hikmeti bildiren ve her biri Samed Yaratıcının birer yazısı,
mektubu hükm ünde  olan varlıkların bir kısmını tabiata mal eder.
Hem Onuncu Söz’de ispatlandığı gibi felsefe; Ce nâb-ı Hakk’ın bütün
isimleriyle, kâinatın bütün hakikatleriyle, peygamberlerin bütün tahkikleri
ve semavî kitapların bütün ayetleriyle gösterdiği ahiret kapısını bulamayıp
ölümden sonra dirilişi inkâr ederek ruhun ezelî olduğunu, yaratılmadığını
öne sürer. İşte bu hurafelere felsefecilerin başka iddialarını da
kıyaslayabilirsin.
Evet, şeytanlar âdeta benliğin gaga ve pençesiyle dinsiz felsefecilerin
akıllarını kaldırıp dalâlet derelerine atmış, dağıtmıştır.53 Küçük âlemde
benlik, büyük â lemde tabiat gibi putlardandır.
54ّٰهُ ٌَِ ٌََِا اَِْمَ ََۘ وَاُْْوَةِ اُْْٰ۠ لِ ََِ اَََْْ ِلاُتِ وَُِْْ ََِّْٰ َُْْ ِ
Bu hakikati aydınlatacak, hayalî bir yolculuk suretindeki, Lemaât’ta yarı
manzum olarak yazdığım misalî bir vakadan bahsetmenin yeri geldi. Şöyle
ki:
Bu risalenin telifinden sekiz sene önce İstanbul’da, ramazan-ı şerifte,
felsefeyle meşgul olan Eski Said’in Yeni Said’e dönüşeceği bir sırada,
Fatiha-i Şerife’nin sonunda ki
55 اَُْۤبِ ََِْْ وََََِْْۙ َِْ اََْاطَ اَِ أَََْْ عِ
ayetinin işaret ettiği üç yolu düşünürken hayalen, misal âleminde, rüyaya
benzer şöyle bir hadise gördüm:
Kendimi büyük bir çölde görüyorum. Bütün yeryüzünü karanlık, sıkıcı ve
boğuc u bir bulut tabakası kaplamış. Ne rüzgâr, ne ışık, ne su.. hiçbiri
bulunmuyor. Her tarafın canavarlarla, zararlı ve vahşi mahlûklarla dolu
olduğunu zannettim. Kalbimden, “Şu çölün öteki tarafında ışık, rüzgâr ve
su var, oraya geçmem lâzım.” dedim. Baktım ki, iradem dışında oraya
sevk ediliyorum. Sonra yeraltında tünele benzer bir mağaraya sokuldum.
Gitgide zeminin altında seyahat ettim. Bakıyorum ki, benden önce
yeraltındaki o yoldan pek çok kimse geçmiş, her tarafta boğul up kalmışlar.
Onların ayak izlerini görüyordum. Kimi zaman bazılarının sesini
işitiyordum. Sonra sesleri kesiliyordu.
Ey hayalen yolculuğum da bana eşlik eden arkadaş! O zemin, tabiattır ve
tabiatçı felsefedir. O tünel ise felsefecilerin fikirleriyle hakikate ulaşmak
için açtıkları yoldur. Gördüğüm  ayak izleri, Platon ve Aristoteles56 HAŞİYE
gibi meşhur filozoflara aittir. İşittiğim sesler, İbni Sina ve Farabî gibi
dâhilerindir. Evet, İbni Sina’nın bazı sözlerini, hüküm lerini bazı yerlerde
görüyordum, sonra izleri tamamen kayboluyordu. Daha ileri gidememiş,
demek ki boğul muş. Her neyse... Seni meraktan kurtarmak için hayalin
altındaki hakikatin bir köşesini gösterdim. Şimdi yolculuğum a
dönüyor um:
Biraz daha gittikten sonra baktım ki, elime iki şey verildi. Biri bir
lambaydı, o yeraltı mağarasının karanlığını dağıtıyordu. Diğeri ise büyük
kayaları, dağ gibi taşları parçalayıp bana yol açan bir âletti. Kulağıma,
“Bu lamba ve âlet, sana Kur’an’ın hazinesinden verilmiştir.” denildi. Her
neyse, çok zaman öylece gittim. Sonunda  baktım ki, öteki tarafa çıkmışım.
Gayet güzel bir bahar mevsiminde bulutsuz, güne şli bir gökyüz ü, ruhu
okşayan bir rüzgâr, hayat kaynağı lezzetli bir su… Şenlik içinde bir âlem
gördüm. “Elhamdülillah” dedim. Sonra anladım ki, ben kendi kendime
mâlik değilim. Biri beni tecrübe ediyor.
Ardından kendimi yine önceki vaziyette, o büyük çölde, boğuc u bulutların
altında gördüm. Bir şey beni başka bir yola sevk ediyordu. Bu defa yerin
altında değildim, yeryüzünü kat edip öteki tarafa geçmek için gidiyordum.
O yolculuğum da öyle acayip ve hayret verici şeyler görüyordum ki, tarif
edilmez. Deniz bana hiddetleniyor, fırtına beni tehdit ediyor, her şey
zorluk çıkarıyordu.
Fakat yine Kur’an’dan bana verilen bir vasıta ile hepsini sağ salim
geçiyordum. Yol boyunc a her tarafta başka yolcuların cenazelerini
görüyordum. O yolculuğu bitirenler, ancak binde birdi. Her neyse... O
bulutlardan kurtulup zeminin öteki yüzüne geçince güzel güne şle
karşılaştım. Ruhu okşayan havayı teneffüs ederek “Elhamdülillah” dedim.
O cennet gibi âlemi seyretmeye başladım.
Sonra anladım ki, bir zât var ve beni orada bırakmıyor. Başka bir yolu
gösterecekmiş gibi beni yine bir anda o dehşet verici çöle getirdi. Baktım
ki, yuka rıdan tıpkı asansörler misali inmiş çeşitli tarzlarda uçak, otomobil
ve zembil gibi bazı şeyler görünüyo r. Kuvve tine ve kabiliyetine göre
onlara binen yuka rı çekiliyor. Ben de birine atladım. Bir dakika içinde
beni bulutların üzerine çıkardı. Gayet güzel, süslenmiş, yeşil dağların
üstüne çıktım. O bulut tabakası, dağın yarısına kadar gelmemişti. Her
tarafta çok tatlı bir rüzgâr hissediliyor, çok leziz bir su, çok şirin bir ışık
görünüyor du. Asansöre benzeyen o nuranî vasıtalar her taraftaydı. Hatta
önceki iki yolculuğum da ve zeminin öteki yüzünde  de onları görmüş, fakat
ne olduklarını anlamamıştım. Şimdi anlıyordum ki bunlar, Kur’an-ı
Hakîm’in ayetlerinin cilveleridir.
İşte 57 اَۤوََ ayeti ile işaret edilen ilk yol, tabiata saplananların ve
tabiatçılık fikrini taşıyanların yoludur ki, onda  hakikate ve nura ulaşmak
için ne kadar zorluk bul unduğunu hi ssettiniz.
58َِْ اَُْْبِ ayeti ile işaret edilen ikinci yol, her şeyi sebeplere
bağlayanların, vasıtalara yaratma gücü ve tesir atfedenlerin, Meşşai
felsefeciler gibi varoluşun hakikatine erişmenin ve Vâcibü'l-Vücûd’u
tanımanın yalnız akılla, fikirle mümkün olabileceğini iddia edenlerin
yoludur.
59مَْ أَََْْ ََِْاَِ ayeti ile işaret edilen üçüncü yol ise sırat-ı müstakim
üzere olan Kur’an ehlinin nuranî caddesidir. En kısa, en rahat, en emin,
herkese açık, semavî, Rahmanî ve nuranî bir yoldur.
2 “Biz emaneti göklere, yere, dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten kaçındı, zira
sorumluluğundan korktular, ama insan onu yüklendi. İnsan bu emanetin hakkını gözetmediği için
cidden çok zalim, çok cahildir.” (Ahzâb sûresi, 33/72)
3 Vücûb âlemi: Değişmeyen, fâni ve mümkinattan (yaratılmışlardan) olmayan âlemler.
4 Mümkinat: Allah’ın bütün yarattıklarına verilen isim. Yoktan var edilenler. Cenâb-ı Hakk’ın
Zât’ından başka her şey.
5 Bkz. Nisâ sûresi, 4/78.
6 Bkz. Nisâ sûresi, 4/79; Yûsuf sûresi, 12/53.
7 Varlığı mutlak, kendinde, zorunlu olan, hiçbir şeye muhtaç bulunmayan Cenâb-ı Hak.
8 “Nefsini maddî ve manevî kirlerden arındıran, kurtuluşa erer.” (Şems sûresi, 91/9)
9 “(Varlıklar üzerinde) mutlak mülkiyet ve hâkimiyet O’nundur, bütün hamd de O’na
mahsustur.” (Teğâbün sûresi, 64/1; Tirmizî, deavât 36; Nesâî, menâsik 163; İbni Mâce, ticârât 40,
menâsik 84)
10 “Hüküm ve hâkimiyet O’nundur. Sonunda varacağınız yer de O’nun huzurudur.” (Kasas
sûresi, 28/70).
11 Ahsen-i takvim: İnsanın en güzel surette yaratılmış olması. Bkz. Tîn sûresi, 95/4.
12 “Onu günahlarla örten ise ziyana uğrar.” (Şems sûresi, 91/10)
13 Bkz. “(Firavun) adamlarını topladı ve onlara: ‘Sizin en yüce rabbiniz benim!’ dedi.” (Nâziât
sûresi, 79/23-24)
14 Bkz. A’râf sûresi, 7/12; Hicr sûresi, 15/32-33; Sâd sûresi, 38/75-76.
15 “Doğrusu şirk, pek büyük bir zulümdür.” (Lokman sûresi, 31/13).
16 Dirhem: Yaklaşık üç grama denk gelen ağırlık ölçüsü.
17 Marifet: Allah'ı bilme, tanıma.
18 Bkz. Âraf sûresi, 7,146; Yûnus sûresi, 10/101; Yûsuf sûresi, 12/105; Nahl sûresi, 16/83; Neml
sûresi, 27/4.
19 HAŞİYE Evet, Nemrutları, Firavunları yetiştiren ve kucak açıp onları emziren, eski Mısır ve
Babil’in ya sihir derecesine çıkmış ya da hususi olduğu için etrafında sihir kabul edilen eski
felsefeleri olduğu gibi; bâtıl ilahları eski Yunan kafasına yerleştiren ve putları netice veren de
tabiatçı felsefe bataklığıdır. Evet, tabiat perdesi arkasında Allah’ın nurunu göremeyen insan, her
şeye bir ulûhiyet verip onları kendine musallat eder.
20 İsmet: Günahsızlık, masumiyet, şaibelerden arınmış olmak. Peygamber vasıflarındandır.
21 Varlığı kendinden, zorunlu olma.
22 Asfiya: Safiyet, takva ve kemâl sahibi, peygamber varisi zâtlar.
23 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/26.
24 Bkz. İsrâ sûresi, 17/111; Şûrâ sûresi, 42/11; İhlâs sûresi, 112/ 4.
25 Bkz. İhlâs sûresi, 112/ 2.
26 Bkz. En’âm sûresi, 6/59; Zümer sûresi, 39/63; Şûrâ sûresi, 42/12.
27 Bkz. Bakara sûresi, 2/259; Mâide sûresi, 5/120; Teğâbün sûresi, 64/1.
28 Bkz. Nisâ sûresi, 4/28.
29 Bkz. Fâtır sûresi, 35/15.
30 Güzel ahlâk ile alâkalı olarak bkz. Ahzâb sûresi, 33/21; Kalem sûresi, 68/4; el-Hakîm et-
Tirmizî, Nevâdiru’l-Usûl 2/312; İbni Abdilberr, et-Temhid 16/254; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-
Kübrâ 10/191.
31 Bkz. Tevbe sûresi, 9/118.
32 Bkz. Enbiyâ sûresi, 21/83.
33 Bkz. Enbiyâ sûresi, 21/87.
34 Bkz. Mü’minûn sûresi, 23/118.
35 es-Serahsî, el-Mebsût 5/140; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’an 5/208; el-Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi’
1/303.
36 HAŞİYE Din ise “Kuvvet haktadır, hak kuvvette değildir.” der, zulmü keser atar ve adaleti
sağlar.
37 HAŞİYE Yani o put gibi şeyler kendilerine tapanların heveslerine hoş görünmek ve alâkalarını
kazanmak için riyakârca bir gösterişle, ibadet eder gibi bir tavır sergiliyorlar.
38 Bkz. el-Kelâbâzî, et-Taarruf 1/5; el-Gazâlî, el-Mak sadü’l-Esnâ s. 150; el-Gazâlî, İhyâu Ulû -
mi’d-Dîn 4/306; el-Cürcânî, et-Ta’rifât 1/564.
39 Bkz. eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-Nihal 2/124; el-Îcî, Kitabü’l-Mevâkıf 2/589.
40 Bkz. eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-Nihal 2/187; el-Îcî, Kitabü’l-Mevâkıf 2/689-690.
41 Bkz. İbni Teymiyye, Şerhu’l-Akîdeti’l-Esfahâniyye 2/80; eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-Nihal
2/75, 88-89.
42 Hakikate keşf, ilham ve sezgi yoluyla ulaşılabileceğini savunan felsefeciler.
43 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
44 Lemaât risâlesi, Hazreti Üstadımızın uygun görmesiyle Sözler’in sonuna konulmuştur.
(Hizmetindeki talebeleri)
45 İslam’ın delili; Hazreti İmam Gazalî (r.a.)
46 Bkz. el-Gazâlî, Munkızü mine’d-Dalâl s. 39-40, 46.
47 Nefs-i emmare: İnsanı daima kötülüğe sevk eden nefis.
48 Bkz. İbnü’l-Cevzî, Telbîsü İblîs 134-136; Süleyman İbni Abdillâh, Şerhu Kitabi’t-Tevhîd s.
616.
49 “Çürümüş vaziyetteki o kemikleri kim diriltecek?” (Yâsîn sûresi, 36/78)
50 Bkz. el-Gazâlî, Munkızü mine’d-Dalâl s. 46.
51 Bu konu ile ilgili bazı ayet-i kerimeler için bkz. Nisâ sûresi, 4/126; Talâk sûresi, 65/12;
Fussilet sûresi, 41/54.
52 Bkz. En’âm sûresi, 6/102.
53 Bkz. Hac sûresi, 22/31.
54 “Artık kim tağutu (sahte ilahları ve insanı Allah’a isyana zorlayan bâtıl güçleri) ret ve inkâr
edip Allah’a iman ederse, işte o kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa yapışmıştır. Allah
her şeyi işitir, bilir.” (Bakara sûresi, 2/256)
55 “Nimet ve lütfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet. Gazaba uğrayanların ve sapkınlarınkine
değil.” (Fâtiha sûresi, 1/7)
56 HAŞİYE Eğer, “Sen necisin ki, bu meşhur dâhilere meydan okuyorsun? Bir sinek gibiyken
kartalların uçmasına karışıyorsun?” dersen, ben de derim ki: “Kur’an gibi ezelî bir üstadım
varken, dalâlete gömülmüş felsefenin ve evhamla sersemlemiş aklın talebeleri olan o kartallara,
hakikat ve marifet yolunda sinek kanadı kadar bile kıymet vermeye mecbur değilim. Ben
onlardan ne kadar aşağı isem onların üstadı da benim üstadımdan bin defa daha aşağıdır.
Üstadımın yardımıyla, onları boğan madde benim ayağımı bile ıslatamadı. Evet, büyük bir
padişahın kanun ve emirlerini taşıyan küçük bir asker, küçük bir şahın büyük bir mareşalinden
daha büyük işler görebilir.”
57 “Sapkınlarınkine değil.” (Fâtiha sûresi, 1/7)
58 “Gazaba uğrayanlarınkine değil.” (Fâtiha sûresi, 1/7)
59 “Nimet ve lütfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/7)
İkinci Maksat
Zerrelerin hareketlerine dairdir.
Şu ay etin hazinesinden bir zerreye işaret eder.
ِ اِْٰ اِِِْــــــِ ّٰ
ُ َِْلُ ذَرةٍْبِ َ َُْبُ ََُِْْ َِِ اََْٰ وَرَ ََْتَأَِْ اَُ ُْۘ بَ اَِ ََُوا َ توََل
60ٍَُِرُ إِ ِ َِبٍ مِنْ ذَِٰ وََۤ أََْرْضِ وََۤ أََُْ مَٰاتِ وََ ِ اِْ ا
Şu ayetin pek büyük hazinesinden bir miskal61 zerre miktarı, yani bir zerre
sandıkçığındak i cevheri gösterir ve zerrenin hareketlerinden, vazifesinden
bir parça bahs eder. Bu “maksat”ta bir “mukaddime” ile üç “nokta” var.
Mukaddime6 2
Zerrelerin hareketleri, Nakkaş-ı Ezelî’nin kudret kaleminin kâinat
kitabında tekvinî ayetleri, yani yaratılış kanunlarını yazması sırasında,
onların titreme ve dolaşmalarıdır. Yoksa maddecilerin ve tabiatçıların
zannettiği gibi tesadüf oyunc ağı, karışık ve mânâsız hareketler değildir.
Çünkü bütün varlıklar gibi her bir zerre de hareketine başlarken
“Bismillah” der. Zira o zerre kuvve tinden fazla, sonsuz yükleri kaldırır;
buğda y tanesi kadar bir çekirdeğin koca çam ağacı gibi bir yükü omzuna
alması misali...
Hem her zerre vazifesinin sonunda  “Elhamdülillah” der. Çünkü bütün
akılları hayrette bırakan hikmetli ve güzel bir sanat, faydalı ve güzel bir
nakış göstererek Sâni-i Zülcelâl’in övgüye  lâyık icraatına âdeta bir kaside
sunar. Mesela, nara ve mısıra dikkat et.
Evet, zerrelerin hareketleri;63 HAŞİYE gayb âleminden gelen her şeyin
geçmiş aslındaki ve gelecek neslindeki düzenin kaynağı ve Cenâb-ı
Hakk’ın ilminin ve emrinin bir unva nı olan “İmam-ı Mübin”in düsturları
ve yazısı altında, şimdiki zamanda ve şu görünen âlemde eşyanın
yaratılışındaki tasarrufun zeminidir. İlahî kudret ve iradenin bir unva nı
olan “Kitab-ı Mübin”den çoğaltılarak, akıp giden zamanın hakikati ve
misalî sayfaları olan “Levh-i Mahv ve İspat”ta kudret kelimelerinin
yazılıp çizilmesinden meydana gelen hareketler ve mânidar titreşimlerdir.
60 “Kâfirler: ‘Kıyamet saati bize gelmez, böyle bir şey yok!’ diye iddia ettiler. De ki: ‘Hayır!
Rabbim hakkı için gelecektir! O gaybı bilen öyle bir Zât’tır ki, ilminden göklerde ve yerde zerre
miktarı bir şey bile kaçamaz. Zerreden daha küçük ve daha büyük hiçbir şey yoktur ki, her şeyi
açıklayan Kitap’ta (levh-i mahfuz’da) bulunmasın.” (Sebe sûresi, 34/3)
61 Miskal: Yaklaşık 4 buçuk grama eşit olan ağırlık ölçüsü.
62 Mukaddime: Giriş.
63 HAŞİYE İkinci Maksat’taki, zerrelerin hareketlerini tarif eden uzun cümlenin haşiyesidir.
Kur’an-ı Hakîm’de İmam-ı Mübîn ve Kitab-ı Mübîn farklı yerlerde defalarca zikredilmiştir.
Tefsircilerin bir kısmı “ikisi aynıdır”, bir kısmı ise “farklıdır” demiş. Bunların hakikatlerine dair
beyanlar muhteliftir. Kısaca, “ilahî ilmin unvanlarıdır” denilmiştir. Fakat Kur’an’ın feyzi ile ben
şu kanaate vardım:
İmam-ı Mübîn, Cenâb-ı Hakk’ın ilminin ve emrinin bir türünün unvanıdır ki, şu görünen âlemden
çok gayb âlemine bakar. Yani içinde bulunulan zamandan ziyade geçmişe ve geleceğe nazar
eder. Her şeyin görünürdeki varlığından çok aslına, nesline, köklerine ve tohumlarına bakar.
Allah’ın takdiri olan kaderin bir defteridir. Bu defterin varlığı, Yirmi Altıncı Söz’de ve Onuncu
Söz’ün bir haşiyesinde ispat edilmiştir.
Evet, İmam-ı Mübîn, Allah’ın ilim ve emrinin bir türünün unvanıdır. Yani eşyanın çekirdekleri,
kökleri ve asılları, kusursuz bir intizamla eşyanın varlığını gayet sanatkârca netice vermeleri
yönüyle elbette Cenâb-ı Hakk’ın ilim düsturlarının bir defteri vasıtasıyla düzenlendiklerini
gösteriyorlar. Ve eşyanın neticeleri, nesilleri, tohumları; ileride gelecek varlıkların programlarını,
fihristlerini içerdiklerinden, elbette Allah’ın emirlerinin küçük birer mecmuası olduklarını
bildiriyorlar. Mesela bir çekirdek, bir ağacın bütün meydana geliş aşamalarını düzenleyecek olan
programların, fihristlerin, o program ve fihristleri tayin eden yaratılış kanunlarının küçücük,
cisimleşmiş hali hükmündedir, denilebilir.
Kısacası: Madem İmam-ı Mübîn geçmişin, geleceğin ve gayb âleminin etrafında dal-budak salan
yaratılış ağacının bir programı, fihristi hükmündedir. Bu mânâda İmam-ı Mübîn, kaderin bir
defteri, düsturlarının bir mecmuasıdır. O düsturların yazılması ve hükmünü icra etmesiyle
zerreler, eşyanın vücudundaki hizmetlerine ve hareketlerine sevk edilir.
Kitab-ı Mübîn ise gayb âleminden çok, görünen âleme bakar. Yani geçmiş ve gelecekten ziyade
içinde bulunulan zamana nazar eder, ilim ve emirden ziyade Allah’ın kudret ve iradesinin bir
unvanı, bir defteri, bir kitabıdır. İmam-ı Mübîn kader defteri ise Kitab-ı Mübîn kudret defteridir.
Yani her şeyin vücudundaki, mahiyetindeki, sıfat ve fiillerindeki kusursuz sanat ve intizam,
onların mükemmel bir kudretin düsturlarıyla ve her şeye tesir eden bir iradenin kanunlarıyla var
edildiğini, suretleri tayin ve teşhis edilerek onlara belirli birer miktar, hususi birer şekil verildiğini
gösteriyor. Demek ki, o kudret ve iradenin küllî ve umumi bir kanunlar mecmuası, büyük bir
defteri vardır; her bir şeyin hususi vücudu ve sureti ona göre biçilir, dikilir, giydirilir. İşte bu
defterin varlığı İmam-ı Mübîn gibi, kader ve cüzî irade meselelerinde ispat edilmiştir.
Gaflet ve dalâlet ehlinin, hak yoldan sapmış felsefecilerin ahmaklığına bak ki, yaratıcı kudretin o
Levh-i Mahfuz’unu, Cenâb-ı Hakk’ın hikmet ve iradesinin her şeyi görerek yazılmış kitabının
eşyadaki cilvesini, akislerini, misalini hissetmişler fakat –hâşâ– “tabiat” diye isimlendirmiş,
köreltmişler.
İşte İmam-ı Mübîn ile, yani kaderin hükmü ve düsturu ile ilahî kudret, eşyanın yaratılışında hepsi
birer ayet, birer işaret olan varlıklar silsilesini “Levh-i Mahv ve İsbat” denilen zamanın misalî
sayfasında yazıyor, var ediyor, zerreleri hareket ettiriyor. Demek, zerrelerin hareketleri o yazıdan,
o nüshaların çoğaltılmasından –varlıkların gayb âleminden görünen âleme ve ilimden kudrete
geçmeleri sırasında– ortaya çıkan bir titreşim, bir faaliyettir.
“Levh-i Mahv ve İsbat” ise sabit ve daimî olan büyük Levh-i Mahfuz’un mümkinat dairesindeki,
yani ölüme ve hayata, varlığa ve fâniliğe daima mazhar olan eşyadaki sürekli değişen bir defteri
ve yaz-boz tahtasıdır, zamanın hakikati odur.
Evet, her şeyin bir hakikati olduğu gibi, zaman dediğimiz, kâinatta akan büyük nehrin hakikati
de Levh-i Mahv ve İsbat’taki kudret yazısının bir sayfası ve mürekkebi hükmündedir. َ ََُْ اََْْ
ُا َّّٰإِل [Hiç kimse gaybı bilemez, gaybı yalnız Allah bilir.]
Birinci Nokta
İki bahi stir
Birinci Bahis
Her zerrede –hem hareket ederken hem dururken– güne ş gibi iki tevhid
nuru parlıyor. Çünkü –Onunc u Söz’ün “Birinci İşaret”inde kısaca ve Yirmi
İkinci Söz’de etraflıca ispat edildiği gibi– her bir zerre eğer Cenâb-ı
Hakk’ın memuru olmazsa, O’nun izni ve tasarrufuyla, ilmi ve kudretiyle
hareket etmezse o vakit her zerrenin sonsuz bir ilme ve sınırsız bir kudrete
sahip olması gerekir. Her zerrenin her şeyi gören bir gözü, her şeye bakan
bir yüzü bulunduğunu, her şeye sözünün geçtiğini kabul etmek lâzım gelir.
Çünkü hava ve su gibi unsurların her bir zerresi, her bir canlının
vücudunda  muntazam bir şekilde işler veya işleyebilir. Halbuki eşyanın
düzeni ve yaratılış kanunları birbirinden farklıdır. Bir zerre onları
bilmezse işleyemez, işlese de bunu hatasız yapamaz. Halbuki hepsi
kusursuz işliyor. Öyleyse canlıların vücudunda  hizmet eden o zerreler ya
sınırsız bir ilim sahibinin izni ve emriyle, ilmi ve iradesiyle iş görüyor
veyahut kendilerinde öyle kuşatıcı bir ilim ve kudr et bulunur.
Evet, havanın her bir zerresi, her canlının vücuduna , her bir çiçeğin her
meyvesine, her yaprağın içine girip işleyebilir. Halbuki onların oluşum
kanunları farklıdır, başka başka yaratılış hususiyetleri vardır. Bir incirin
fabrikası mesela çuha makinesi gibiyse, bir narın fabrikası da şeker
makinesi gibi olacaktır. Bunlar gibi başka örnekleri de düşünebilirsin. O
varlıkların, o cisimlerin programları birbirinden farklıdır. Ama bir hava
zerresi onların hepsine girer veya girebilir, vazifesini gayet hikmetle,
ustaca ve kusursuzca görür, çeşitli haller alır. Vazifesi bittikten sonra da
oradan ayrılır.
İşte hareket eden hava zerrelerinin; bitkilere, hayvanlara, hatta onların
meyve ve çiçeklerine giydirilen suretlerin yaratılış kanunlarını, miktarını,
biçimini bilmesi veyahut bir bilenin iradesine ve emrine uyması gerekir.
Aynı şekilde, hareketsiz toprağın her bir zerresinin bütün çiçekli bitkilerin
ve meyveli ağaçların tohumlarına yuva lık etmesi mümkün olduğunda n,
hangi tohum  gelse o zerrede, yani benzerlik itibarı ile bir zerre
hükm ünde ki bir avuç toprakta kendine has bir fabrikayı, bütün ihtiyaçları
ve büyü mesi için gereken maddeleri bulur. İşte o zerrede ve o zerrenin
kulübeciği olan bir avuç toprakta; ya ağaçların, bitkilerin, çiçeklerin ve
meyvelerin türleri sayısınca muntazam manevî makine ve fabrikaların
bulunması gerekir ya da mucize sahibi, her şeyi yoktan var eden ve her
varlığın her ihtiyacını, her hususiyetini bilen bir ilim ve kudret
bulunduğunu  kabul etmemiz lâzımdır. Veyahut o vazifelerin bir Kadîr-i
Mutlak’ın,64 bir Alîm-i Küllî Şey’in65 emri,66 izni67 ve kuvve tiyle68
gördürüldüğü ka bul edilmelidir.
Evet, nasıl ki acemi, kaba, cahil, basit ve kör bir adam Avrupa’ya gitse,
oradaki bütün fabrikalara, tezgâhlara girse ve her bir zanaatta, her bir
fabrikada ustalıkla, tam bir intizamla çalışsa son derece hikmetli, sanatlı
öyle eserler yapar ki, herkesi hayrette bırakır. Zerre kadar şuuru olan, o
adamın şu işleri kendi başına yapmadığını, belki büyük bir üstadın ona
ders verdiğini, onu ç alıştırdığını bilir.
Yine mesela basit kulübeciğinde oturmuş, kör, aciz, yerinden kalkamayan
bir adam farz edelim. O kulübeciğin kapısından içeri bir dirhem kadar
küçük taş, kemik ve pamuk gibi maddeler veriliyor olsun. Eğer o
kulübecikten batmanlarca69 şeker, toplarca çuha, binlerce mücevher, gayet
sanatlı ve değerli taşlarla süslenmiş elbiseler, lezzetli yiyecekler çıksa,
zerre kadar aklı bulunan, “O adam, mucizeler gösteren bir zâtın
mucizelerinin kaynağı olan fabrikasının bekçisi veyahut miskin
kapıcısıdır.” diyecektir.
Aynen öyle de, havadaki her bir zerrenin; Samed Yaratıcının birer
mektubu, Rabbanî sanatın birer antikası, birer kudret mucizesi, birer
hikmet harikası olan bitki ve ağaçlardaki, çiçek ve meyvelerdeki hareket
ve hizmetleri, onların Sâni ve Hakîm, Fâtır ve Kerim, celâl ve cemâl
sahibi bir Zât’ın emri ve iradesiyle hareket ettiğini gösterir. Toprağın her
bir zerresi de ayrı birer makine ve tezgâh, ayrı birer matbaa, hazine ve
antika, Sâni-i Zülcelâl’in isimlerini bildiren birer ilanname ve kemâl
vasıflarını söyleyen birer kaside hükm ünde ki tohum cukların, çekirdeklerin
sümbüllerine, ağaçlarına kaynak ve yuva dır. Bütün bunlar “Ol!” emrinin
sahibi,70 mâliki,71 her şey kendisine itaat eden72 bir Sâni-i Zülcelâl’in
emriyle,73 izniyle,74 iradesiyle,75 kuvve tiyle76 olur ve bu, iki kere iki dört
eder derecesinde kesindir. Âmennâ…
İkinci Bahis
Zerrelerin hareketlerindeki vazife ve hikmetlere küçük bir işarettir. Evet,
akılları gözlerine inmiş maddeciler, gayesizlik esasına dayanan hikmetsiz
felsefeleriyle zerrelerin güya  tesadüfe bağlı olan hareketlerini bütün
kanunlarına temel kabul etmiş ve Cenâb-ı Hakk’ın benzersiz eserlerine
kaynak göstermişler. Onların, sonsuz hikmetlerle dona tılmış varlıkları
hikmetsiz, mânâsız, karmakarışık bir şeye dayandırmalarının ne kadar akıl
dışı olduğunu z erre miktar şuuru bul unan bilir.
Şimdi, Kur’an-ı Hakîm’in hikmeti noktasında bakılırsa zerrelerin
hareketlerinin pek çok gayesi, hikmeti ve vazifesi vardır. اَّإِل نْ ِْ َْءٍوَإِ
77َُ َِِْه۪يُ gibi birçok ayet, onların hikmetlerine ve vazifelerine işaret
eder. Örnek olarak birkaçını göstereceğiz:
Birincisi: Cenâb-ı Vâcibü’l Vücûd, Fâtır-ı Zülcelâl, yaratıcılığının
tecellilerini yenilemek ve tazelemek, her bir ruhu model yaparak onlara
her sene kudret mucizelerinden taze birer beden giydirmek, her bir
kitaptan binlerce farklı kitabı hikmetiyle ayrı ayrı yazarak çoğaltmak, tek
bir hakikati başka başka suretlerde göstermek ve varlıkların, âlemlerin
birbiri ardınca bölük bölük gelmesine zemin hazırlamak için kudretiyle
zerreleri hareket ettirmiş ve vazifelendirmiştir.
İkincisi: Mülkün Yüce Sahibi, şu dünya yı, bilhassa yeryüzü tarlasını bir
mülk suretinde yaratmıştır. Yani taze taze mahsuller vermeye, bitkilerin
büyüm esine müsait bir şekilde hazırlamıştır ki, sonsuz kudr et mucizelerini
orada ekip biçsin.
İşte yeryüzü tarlasında, zerreleri hikmetle hareket ettirerek intizam
dairesinde vazifelendirip her asır, her mevsim, her ay, belki her gün, hatta
her saat kudret mucizelerinden yeni birer kâinat gösterir, yeryüzü avlusuna
başka başka mahsuller verdirir. Sonsuz rahmet hazinelerinin hediyelerini,
kudret mucizelerinin örneklerini zerrelerin hareketleriyle sergiler.
Üçüncüsü: Nakkaş-ı Ezelî, isimlerinin sonsuz tecellilerinin nakışlarını
göstermek, o isimlerin cilvelerini ifade etmek için; sınırlı bir zeminde
hadsiz nakışları sergilemek ve küçük bir sayfada nihayetsiz mânâları
bildirecek olan sayısız ayetleri yazmak için zerreleri kusursuz bir hikmetle
hareket ettirip tam bir intizamla vazifelendirmiştir.
Evet, geçen senenin mahsulleriyle bu seneninkilerin mahiyeti aynı, fakat
mânâları başka başkadır. İtibari olan, bir kararda kalmayan ortaya çıkışları
ve suretleri değiştirilince mânâları da değişir ve çoğalır. İtibari ve geçici
suretler değiştiği ve görünüş te fâni olduğu halde onların güzel mânâları
muhafaza edilip sabit ve bâki kalır. Şu ağacın geçen baharda açan yaprak,
çiçek ve meyvelerinin ruhu olmadığından, onlar bu bahardaki emsallerinin
hakikatçe aynısıdır. Yalnız suretlerde fark vardır. Tecellileri her vakit
tazelenmekte olan ilahî isimlerin ve icraatın mânâlarını ifade etmek için
her baharda yeni mahsuller farklı suretlerle öncekilerin yerine gelir.
Dördünc üsü: Hakîm-i Zülcelâl, uçsuz bucaksız misal âlemi gibi gayet
geniş olan melekût78 âlemine ve sınırsız başka uhrevî âlemlere birer
mahsul, süs veya gerekli maddeler hükm ünde , onlara uygun şeyleri
yetiştirmek, hazırlamak için şu daracık dünya  tarlasında79 ve yeryüzü
tezgâhında zerreleri hareket ettiriyor. Kâinatı su gibi akıtıp varlıkları
seyyar bir halde gezdirerek şu küçük zeminde o pek büyük âlemlere pek
çok manevî mahsul yetiştiriyor. Sonsuz kudret hazinelerinden nihayetsiz
bir akışla, onları dünya dan gayb âlemine, bir kısmını da ahiret âlemlerine
döküyor .
Beşincisi: Cenâb-ı Hak, sonsuz kemâlini, isimlerinin hadsiz cemâl ve celâl
tecellilerini ve nihayetsiz tesbihatını şu dar ve sınırlı yeryüzünde , az bir
zamanda göstermek için zerreleri tam bir hikmetle ve kudretiyle hareket
ettirip kusursuz bir düzen içinde vazifelendiriyor; onlara sınırlı bir zaman
ve zeminde sınırsız tesbihat yaptırıyor. Sonsuz cemâl, celâl ve kemâl
tecellilerini gösteriyor. Gayba ait pek çok hakikati, ahirete ait pek çok
meyveyi, fâni varlıkların bâki olan hüviyet ve suretlerinden pek çok misalî
nakşı ve sürekli işlenip değişen mânidar levhaları yaratıyor. Demek,
zerreyi hareket ettiren, şu büyük  maksatları ve muazzam hikmetleri
gösteren bir Zât'tır. Yoksa her bir zerrede güneş gibi bir şuur bulunması
gerekir.
Bu beş örnek gibi belki beş bin hikmetle çekip çevrilen zerrelerin
hareketlerini, o akılsız felsefeciler hikmetsiz zannetmiş. Hakikatte biri
kendine, diğeri dış âleme ait iki cezbeli hareketle Cenâb-ı Hakk’ı tesbih
edip Mevlevî misali zikreden ve semâa kalkan o zerreleri, kendi kendine
sersem gibi dönüp oynuyor  sanıp yanılmışlar. İşte bunda n anlaşılıyor ki,
onların ilmi ilim değil, cehalettir. Hikmetleri yani felsefeleri,
hikmetsizliktir.
(Üçüncü Nokta’da altıncı olarak uzun bi r hikmet daha söylenecektir.)
64 Bkz. Mâide sûresi, 5/120.
65 Bkz. Bakara sûresi, 2/231.
66 Bkz. A’râf sûresi, 7/54; İbrahim sûresi, 14/32; Yâsîn sûresi, 36/82.
67 Bkz. Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi, 3/145; Nisâ sûresi, 4/64; Mâide sûresi, 5/110;
Yûnus sûresi, 10/100.
68 Bkz. Kehf sûresi, 18/39; Buhârî, ezân 7, teheccüd 21; Müslim, salât 12, menasik 139; Ebû
Dâvûd, salât 36; Tirmizî, deavât 26, 36; Nesâî, ezân 36; İbni Mâce, ikamet 180; Dârimî, salât 10;
Muvatta, Kur’an 23; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/66, 71; et-Taberanî, el-Mu’cemü’l-Evsat
4/95.
69 Batman: 7,692 kilogramlık ağırlık ölçüsü. Dirhemin 2400 katı.
70 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40 …)
71 Bkz. Yâsîn sûresi, 36/82.
72 Bkz. Nahl sûresi, 16/13, 79.
73 Bkz. Yâsîn sûresi, 36/82.
74 Bkz. A’râf sûresi, 7/58; İbrahim sûresi, 14/11.
75 Bkz. Ra’d sûresi, 13/11; İsrâ sûresi, 17/16; Yâsîn sûresi, 36/82.
76 Bkz. Kehf sûresi, 18/39.
77 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44)
78 Melekût: Varlığın parlak ve temiz, somut âlemin renkleri ve kirlerinin karışmadığı yüzü.
Kâinatın bu yüzü vasıtasız, kendi Hâlık'ına dönüktür. Onda sebep-sonuç zinciri yoktur.
79 “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19;
es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s. 497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 205.
İkinci Nokta
Her bir zerrede, Vâcibü'l-Vücûd’un varlığına ve birliğine iki dosdoğru
şahit vardır.
Evet, bir zerre, aczi ve cansızlığıyla beraber, şuurlu bir şekilde büyük
vazifeleri yapmak ve büyük yükleri kaldırmakla Vâcibü'l-Vücûd’un
varlığına açıkça şahitlik eder. Hareketlerinde kâinatın umumi düzenine ve
her girdiği yerde oraya mahsus kanunlara uymakla ve her yeri vatanı bilip
oraya yerleşmesiyle de Vâcibü'l-Vücûd’un birliğini, mülk ve melekûtun
mâliki olan Zât’ın ehadiyetini, tek tek her varlıktaki birlik tecellisini
gösterir. Yani zerre kiminse gezdiği her yer de O’nundur . Demek, zerrenin
aciz, yükünün çok ağır ve vazifelerinin sonsuz olması, bir Kadîr-i
Mutlak’ın ismi ve emriyle hareket ettiğini bildirir.
Hem kâinatın umumi kanunlarını bilir gibi hareket etmesi ve her yere
kolayca, mânilerle karşılaşmadan girmesi, o zerrenin, tek bir Alîm-i
Mutlak’ın kudreti ve hikmetiyle iş gördüğünü  gösterir. Evet, nasıl ki bir
askerin, takımında, bölüğünde , taburunda , alayında, tümeninde ve bunlar
gibi her bir dairede birer bağı ve o bağa göre birer vazifesi vardır. Asker o
bağları, o vazifeleri bilmekle, onlara uygun hareket etmekle ve askerî
düzen altında talim görmekle beraber, bütün o daireleri idare eden bir tek
başkumandanın emrine ve kanununa  tâbidir. Aynen öyle de, her zerrenin,
birbiri içinde bir bütünü oluşturan kısımlara karşı uygun birer vaziyeti,
hepsiyle ayrı ayrı, faydaya dayanan birer bağı, düzenli birer vazifesi, ayrı
ayrı hikmetli neticeleri bulunur. Elbette o zerreyi o kısımlara, bütün
bağlarını ve vazifelerini muhafaza edip netice ve hikmetleri bozmayacak
bir şekilde ancak büt ün kâ inat tasarrufu altında olan bir Zât yerleştirebilir.
Mesela, Tevfik’in80 HAŞİYE gözbebeğine yerleşen zerrenin, gözdeki bütün
sinirlere, atardamar ve toplardamar gibi damarlara göre vaziyet alması ve
yüzde, başta, gövde de, daha sonra da tam bir hikmetle vücudun tamamına
karşı birer bağının, vazifesinin, faydasının bulunması gösteriyor ki, ancak
vücudun büt ün uz uvlarını yaratan Zât o zerreyi oraya yerleştirebilir.
Bilhassa rızık olmak için gelen, rızık kafilesinde yolculuk eden zerreler,
çok hayret verici bir düzen ve hikmetle nice merhaleden, tabakadan
muntazam bir şekilde geçip gelirler. Şuurluymuş gibi, hiç şaşırmadan
canlının bedeninde dört süzgeçten geçerek rızka muhtaç uzuv ve
hücrelerin imdadına yetişmek için kandaki alyuva rlara yüklenip bir
cömertlik ve ihsan kanunuyl a yardıma ulaşırlar. İşte açıkça anlaşılır ki: Şu
zerreleri binlerce farklı merhaleden geçiren ve sevk eden, elbette ve
elbette, Rezzak ve Kerîm bir Zât, Rahîm bir Yaratıcıdır; O’nun kudreti
karşısında zerreler ve yıldızlar omuz omuzadır, eşittir.
Hem her bir zerre, vazifesini öyle bir sanatla görür, nakış gibi işler ki, ya
diğer bütün zerrelerle münasebetli, onların her birine ve hepsine hem
hâkim hem bağlı bir vaziyette o hayret verici ve hikmetli sanatı, nakşı
bizzat bilir ve yaratır. Bu ise binlerce defa imkânsızdır, akıl dışıdır. Ya da
o zerreler bir Sâni-i Hakîm’in kader kanununda n ve kudret kaleminden
çıkan, ha reket etmekle vazifeli birer nokt adır.
Nasıl ki, mesela Ayasofya’nın kubbe sindeki taşlar, eğer mimarının emrine
ve sanatına tâbi olmazsa, her bir taşın Mimar Sinan gibi bir usta olması ve
diğer taşlara hem bağlı hem hâkim bulunması, yani “Geliniz, düşmemek,
ayakta durmak için baş başa verelim.” demesi gerekir. Aynen öyle de,
Ayasofya’nın kubbe sinden binlerce defa daha sanatlı, daha hayret verici ve
hikmetli olan varlıklardaki zerreler, Kâinatın Ustasının emrine uymazsa,
her birine kâinatın Sâni’inin sıfatları kadar mükemmel sıfatlar verilmesi
lâzım gelir.
Fesubha nallah! Dinsiz maddeciler bir Vâcibü’l Vücûd’u kabul
etmediklerinden, mezheplerine göre zerreler sayısınca bâtıl ilahı kabul
etmeye mecbur kalıyorlar. İşte bu yüzden inkârcı kâfir ne kadar filozof ve
âlim de olsa, son de rece büyük ve  mutlak bir cehalet içindedir.
80 HAŞİYE Nur’un birinci kâtibidir.
Üçüncü Nokta
Bu nokta, Birinci Nokta’nın sonunda  bahsedeceğimizi söylediğimiz altıncı
büyük hi kmete bir işarettir:
Yirmi Sekizinci Söz’deki ikinci soruya verilen cevabın haşiyesinde şöyle
denilmişti: Zerrelerin havadaki ve canlıların cisimlerindeki hareketlerinin
binlerce hikmetinden biri de nurlanmak ve ahiret âlemine lâyık zerreler
olmak için canlı ve mânâlı hale gelmektir. İnsanların ve hayvanların
bedenleri, hatta bitkilerin gövde leri âdeta terbiye dersini almak için
gelenlere bir misafirhane, bir kışla, bir okul hükm ünde dir ki, cansız
zerreler oralara girer ve nurlanır. Âdeta bir talim görür, letafet kazanırlar.
Vazifelerini yapmakla bekâ âleminde ve bütün zerreleriyle canlı ahiret
yurdunda  var olmaya lâyık hale gelirler.
Soru: Zerrelerin hareketlerinde şu hikmetlerin bul unduğu na sıl bilinir?
Cevap: Ö nc e l i k l e, Sâni’in, kâinattaki bütün sanatlı varlıkların intizam ve
hikmetleriyle sabit olan hikmetiyle bilinir. Çünkü en basit bir şeye en
geniş hikmetleri takan bir Zât, kâinatın akışı içinde en büyük faaliyeti
gösteren ve hikmetli nakışlara vesile ve malzeme olan zerrelerin
hareketlerini hikmetsiz bırakmaz. En küçük varlıkları bile vazifelerinde
ücretsiz, maaşsız, kemâlsiz bırakmayan bir hikmet ve hâkimiyet, sayısız
ve esaslı memurlarını, hizmetkârlarını da nursuz, ücretsiz
bırakmayacaktır.
İ k i nc i s i, Sâni-i Hakîm, yeryüzünde ki çeşitli unsurları harekete geçirip
vazifelendirerek onları –bir tür ücret hükm ünde – maden derecesine
çıkarır.. madenlere has tesbihatı onlara bildirir.. madenleri hareket ettirip
vazifelendirerek onlara bitkilerin hayat mertebesini verir.. bitkileri rızık
yapmakla onlara hayvanların letafet mertebesini ihsan eder.. hayvanların
zerrelerini vazifelendirip rızık yoluyla insanın hayat derecesine çıkarır.. ve
nihayet insanın vücudundaki zerreleri süze süze tasfiye ederek onlara
beynin ve kalbin en nazik ve latif yerinde makam verir, lütufta bulunur…
İşte bütün bunlardan anlaşılır ki, zerrelerin hareketleri hikmetsiz değildir.
Belki her biri kendine göre bir çeşit kemâl nokt asına koşturuluyor.81
Ü ç ünc üs ü, canlıların çekirdek ve tohum larındaki gibi bir kısım zerreler
öyle manevî bir nura, letafete, meziyete mazhar oluyor ki, başka zerrelerin
ve koca bir ağacın ruhu, sultanı hükm üne geçiyorlar. İşte büyük bir ağacın
bütün zerreleri içinde bir kısmının şu mertebeye çıkması ve o ağacın hayat
tabakasında pek çok safhadan geçip nazik vazifeler görmesi; zerrelerin
Sâni-i Hakîm’in emriyle, yaradılış vazifeleri içinde, hareket türlerine göre
kendilerinde tecelli eden ilahî isimler hesabına ve şerefine manevî birer
makam, letafet ve nur kazandıklarını, manevî birer ders aldıklarını
gösteriyor.
K ı s ac as ı: Madem Sâni-i Hakîm her şeye, uygun ve lâyık bir kemâl
noktası, bereketli bir varlık mertebesi belirledikten sonra, çalışıp kendi
kemâl noktasına ulaşması için bir kabiliyet vererek o şeyi oraya sevk
ediyor. Şu kanun bütün bitki ve hayvanlarda geçerli olmakla beraber
cansız cisimlerde de geçerlidir ki, Cenâb-ı Hak, elmas derecesine ve yüce
cevherler mertebesine çıkması için basit toprağın kıymetini yüks eltiyor.
Şu hakikatte muazzam bir “rubûbi yet kanunu” nun uc u görünüyor .
Hem madem Hâlık-ı Kerim, nesillerin devamını sağlayan o büyük
kanununda , vazifelendirdiği hayvanlara birer maaş hükm ünde  az bir lezzet
verir. Arı ve bülbül gibi, başka Rabbanî hizmetlerde çalıştırılan hayvanlara
ücret olarak birer kemâl ihsan eder. Şevk ve lezzete vesile birer makam
verir. İşte şunda  muazzam bir “kerem kanunu” nun uc u görünüyor .
Hem madem her şeyin hakikati, Cenâb-ı Hakk’ın bir isminin tecellisine
bakar, ona bağlıdır ve aynadır. O şey ne kadar güzel bir hal alırsa o ismin
şerefinedir; o isim öyle istediği içindir. O şey bilse de bilmese de, güzel
hali hakikat nazarında makbuldür. İşte şu hakikatten gayet muazzam bir
“güzel kılma ve cemâl kanunu” nun uc u gör ünüyor .
Hem madem Fâtır-ı Kerim, kerem düsturu gereği, bir şeye verdiği makamı
ve kemâli o şeyin ömrünün bitmesiyle geri almıyor. Belki kemâle eren o
şeyin meyvelerini, neticelerini, manevî hüviyetini ve mânâsını, canlı ise
ruhunu bâ ki kılıyor.
Mesela dünya da insanı mazhar ettiği kemâl vasıflarının mânâlarını,
meyvelerini saklıyor. Hatta şükreden bir müminin yediği, yok olup giden
meyvelerin şükrünü, hamdini cisme bürünmüş bir cennet meyvesi
suretinde ona veriyor.82 Şu hakikatte muazzam bir “rahmet kanunu” nun
ucu gör ünüyor .
Hem madem eşi benzeri olmayan Yaratıcı, hiçbir şeyi israf etmiyor, abes
iş yapmıyor. Hatta güz mevsiminde vazifesi bitmiş, ölmüş mahlûkların
maddî kalıntılarını baharda yeni canlıları yaratmak için kullanıyor, onların
cisimlerine yerleştiriyor. Elbette 83أَرْضِدلُ اَْرْضُ ََْ الَْْمَ َُ sırrıyla ve 84
َََْانُارَ اَِْٰةَ ََِ الوَإِن ا ayetinin işaretiyle bu dünya daki cansız, şuursuz
fakat mühim vazifeler gören zerreleri; taşıyla, ağacıyla, her şeyiyle canlı
ve şuurlu olan ahiret âlemindeki bazı varlıkları yapmak için kullanması
hikmetin gereğidir. Çünkü harap olmuş dünya nın zerrelerini dünya da
bırakmak veya yokluğa atmak israftır. İşte şu hakikatten pek büyük bir
“hikmet kanunu” nun uc u gör ünüyor .
Hem madem dünyadaki pek çok eser, manevî âleme ait şeyler, meyveler;
cinler ve insanlar gibi kullukla vazifeli varlıkların amel defterleri,
yaptıkları işlerin kaydedildiği sayfalar, ruhları ve bedenleri ahiret pazarına
gönde riliyor. Elbette o meyvelere ve mânâlara hizmet ve arkadaşlık eden
zerreler de vazifelerini yaparak kendilerine göre bir kemâl noktasına
ulaştıktan sonra, yani hayat nuruna çok defa hizmet edip eriştikten ve
hayatî tesbihata vesile olduktan sonra şu yıkılacak dünya nın enkazındaki
zerreleri de öteki âlemin binasına yerleştirmek adaletin ve hikmetin
gereğidir. Bu hakikatten de pek muazzam bir “adalet kanunu” nun ucu
görünüyor .
Hem madem ruh cisme hâkim olduğu gibi, kaderin cansız maddelerde
yazdığı yaratılış kanunları da o maddelere hâkimdir. O maddeler, kaderin
manevî yazısına göre mevki ve düzen alabilirler.
Mesela zerreler, yumurtaların çeşitlerinde, spermlerin kısımlarında,
çekirdeklerin ve tohum ların cinslerinde kaderin ayrı ayrı yazdığı yaratılış
kanunları neticesinde ayrı ayrı makam ve nur sahibi oluyorlar. Ve esas
itibarı ile mahiyetleri85 HAŞİYE aynı olan o maddeler, sayısız farklı varlığın
özü, kaynağı haline geliyor. Elbette bir zerre hayat hizmetinde ve
hayattaki Cenâb-ı Hakk’ı tesbih vazifesinde defalarca bulunmuşsa, o
zerrenin manevî alnında o mânâların hikmetlerinin, her şeyi eksiksiz
yazan kader kalemiyle kaydedilmesi; Allah’ın her şeyi kuşatan ilminin
gereğidir. İşte şunda  da pek muazzam “her şeyi kuşatan ilahî ilim
kanunu” nun uc u gör ünüyor .
Öyleyse zerreler86 HAŞİYE başıboş değildir.
Sözün Özü: Bu yedi kanunun, yani Rubûbi yet, Kerem, Cemâl, Rahmet,
Hikmet, Adalet ve her şeyi kuşatan İlim gibi muazzam kanunların görünen
uçları, arkalarında birer İsm-i Âzam’ı ve o İsm-i Âzam’ın en büyük
tecellilerini gösteriyor. O tecellilerden anlaşılıyor ki:
Diğer varlıklar gibi şu dünya daki zerreler de gayet yüce hikmetler için
kaderin çizdiği sınır üzerine kudretin koyduğu yaratılış kanunlarına göre,
hassas bir ilmî ölçüyle hareket ediyor. Âdeta başka, yüks ek bir âleme87
HAŞİYE gitmeye hazırlanıyorlar. Öyleyse canlıların cisimleri, seyahat eden
o zerrelere âdeta birer okul, birer kışla, terbiye için birer misafirhane
hükm ünde dir. Ve böyl e olduğu, ya nılmaz bir sezgiyle anlaşılabilir.
Kısacası: Birinci Söz’de denildiği ve ispat edildiği gibi, her şey
“Bismillah” der. İşte bütün varlıklar gibi her bir zerre ve zerrelerin her bir
kısmı, her bir hususi topluluğu da hal diliyle “Bismillah” der, öyle hareket
eder.88
Evet, bu üç “nokta”nın sırrıyla; her bir zerre, hareketinin başında hal
diliyle “Bismillahi'r-rahmâni'r-rahîm”, yani “Ben, Allah’ın adıyla, O’nun
hesabına, izniyle, kuvve tiyle hareket ediyorum.” der. Sonra hareketinin
neticesinde, her varlık gibi her bir zerre ve her bir zerre topluluğu da hal
diliyle 89َِْدُ ِِّٰ رَب اََْاََْ der, Cenâb-ı Hakk’a bir övgü kasidesi
hükm ünde  olan sanatlı bir varlığın nakışlarında, kudretin küçük bir kalem
ucu hükmünde  görünür. Belki her biri; manevî, Rabbanî, muazzam ve
sayısız başı bulunan bir fonogr afın90 birer plağı hükm ünde ki varlıkların
üstünde  döne n, Cenâb-ı Hakk’a hamd kasideleriyle onları konuş turan ve
O’nu tesbih bestelerini okut an birer iğne başı şeklinde kendini gösterir.
91َب اَََِْْ أَنِ اَُْْ ِِّٰ رَامٌۚ وَاُِٰ دََُُُِْْٰ َِ َ َََُْ اُّٰ وَتدَُْْٰ َِ
92ُِ اََُِْاۘ إَِ أََْ اَْ إِ َ َََْاََ َ َِْ ََُْۤ
93َ أََْ اَْبَُدَُْ رًََْ ۚإَِا وََْ ََ ِْ ل ََْ إِذْ َََْ َ ُِغْ ََُُرََ
مْ وَََِْٰ۪ وََِْ۪ وَََ۪ أَدَاءً وََٰ اَُنُ ََ رَِءً وََِِ ٍَُ ََةً تُّٰ َ َٰ َاَ
94 رَب اَََِْمْ دََِ اَِٰ َوََ
81 Bkz. Tâhâ sûresi, 20/50.
82 Bkz. “Kim ‘sübhanallâhi ve bihamdihî, sübhanallâhi’l-azîm’ derse cennette onun için bir
hurma ağacı dikilir.” (Tirmizî, deavât 59; İbni Mâce, edeb 56); “Kim ‘sübhanallâhi ve’l-
hamdülillâhi ve lâ ilâhe illâllâhu vallâhu ekber’ derse her harfi için onun adına cennette bir ağaç
dikilir.” (et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 8/226); “Cennet fidanları ‘lâ havle ve lâ kuvvete illâ
billâh’tır.” (Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/418).
83 “Gün gelir, yer başka bir yere.. çevrilir.” (İbrahim sûresi, 14/48)
84 “Ahiret yurdu, (her şeyin diri olduğu) gerçek hayattır.” (Ankebût sûresi, 29/64)
85 HAŞİYE Evet, hepsi şu dört unsurdan oluşur: Oksijen, hidrojen, azot ve karbon. Madde
bakımından aynı sayılabilirler. Farkları yalnızca kaderin manevî yazısındadır.
86 HAŞİYE Şu cevap, yedi “madem” kelimesine bakar.
87 HAŞİYE Çünkü açıkça görüldüğü gibi, gayet cömertçe bir faaliyetle şu maddî, yoğun ve süflî
âleme hayat nurunun çokça serpilmesi ve âlemin ışıklandırılması, hatta en kıymetsiz maddelerin
ve çürümüş cisimlerin taze bir hayat nuruyla aydınlatılması, o kesif ve kıymetsiz maddelerin yine
hayat nuruyla güzelleştirilmesi, cilâlanması neredeyse apaçık bir şekilde işaret ediyor ki: Şu
maddî, cansız âlem gayet latif, yüce, pak ve her şeyiyle canlı olan bir başka âlem hesabına;
zerrelerin hareketiyle ve hayatın nuruyla cilâlanıyor, eritiliyor, güzelleştiriliyor. Âdeta daha güzel
bir âleme gitmek için süsleniyor. İşte insanın öldükten sonra bedenen diriltileceğini aklına
sığıştıramayan dar akıllı kimseler, Kur’an’ın nuruyla baksalar görecekler ki: Kâinatta, bütün
zerreleri bir ordu gibi diriltecek kadar geniş bir “kayyûmiyet kanunu” vardır ve açıkça
hükmediyor.
88 Bkz. İsrâ sûresi, 17/44.
89 “Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’adır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
90 Gramofon.
91 “Onların duaları ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi,
10/10)
92 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
93 “Ey Kerîm Rabbimiz, bize hidayet verdikten sonra kalblerimizi saptırma ve katından bize bir
rahmet bağışla. Şüphesiz bağışı bol olan Vehhab sensin Sen!” (Âl-i İmran sûresi, 3/8)
94 “Allahım! Efendimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem), onun âline, ashabına
ve kardeşlerine senin için hoşnutluk ve onun için de hakkı eda olacak bir rahmet ve selam eyle.
Bizi ve dinimizi selamette kıl. Duamızı kabul et, ey âlemlerin Rabbi!”
 
  
HuginRisale/content/pdf/Enne_ve_Zerre_Risalesi-Bediuzzaman_Said_Nursi.pdf