[PDF]

Risale-i Nur Külliyatı’ndan Aslına Sadık Kalınarak
Kısmen Sadeleştirilmiştir
Haşir Risalesi
Bediüzzaman Said Nursî
Hazırlayanlar
Adnan Kayıhan - İlhan Atılgan
UFUK YAYINLARI / RİSALE-İ NUR KÜLLİYATI
HAŞİR RİSALESİ
Copyright © Ufuk Yayınları, 2012
Bu eserin tüm yayın hakları Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’ne aittir. Eserde yer alan metin ve resimlerin Yaran Yayıncılık Tic.
Ltd. Şirketi’nin önceden yazılı izni olmaksızın elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılması,
yayımlanması ve depolanması yasaktır.
Sadeleştiren ve Yayına Hazırlayan
Adnan KAYIHAN - İlhan ATILGAN
Görsel Tasarım
Ali BIYIKLI
ISBN
978-605-5314-12-5
Yayın Numarası
130
Basım Tarihi
Mart 2012
Basım Yeri
Pasifik Ofset Limited Şirketi
Cihangir Mahallesi, Güvercin Caddesi,
Baha İş Merkezi A Blok No: 3/1
Avcılar/İstanbul Tel:+90 212 412 17 77
Faks:+90 212 422 11 51
Ufuk Yayınları
Rasim Paşa Mh. Rıhtım Cd. Derya İş Merkezi
A Blok No: 28/39-48 Kadıköy / İSTANBUL
Tel: (0216) 449 49 09 Faks: (0216) 449 49 11
www.ufukkitap.com
Onuncu Söz
Haşir Bahsi
(ÖLÜMDEN  S ONRA  D İRİLİŞ )
Bir Hatırlatma: Bu risaledeki hakikatleri hikâye şeklinde, teşbih ve
temsillerle yazmamın sebebi, hem okuya na kolaylık sağlamak hem de
İslam esaslarının ne kadar akla uygun, sağlam, birbiriyle uyum lu ve
birbirini destekleyen hakikatler olduğunu göstermektir. Hikâyelerin
mânâları, sonlarındaki hakikatlerdedir; temsiller, üstü kapalı bir şekilde o
hakikatlere işaret eder. Demek, bunlar hayalî hikâyeler değil, hakikatin ta
kendisidir.
نِ اِِٰهِ اِْْٰــــــِ اّ
ذَِٰ َُِْ اَْْٰ وََُ َٰ ُ َْءٍا إِن ِّٰۤ ََْ ُِْ اَْرْضَ ََْ ََِْى اَٰرِ رََِْ اَُْْٰۤ إِل
1ٌَِ
Ey kardeş, haşrin, yani ölümden sonra diriltilip mahşerde toplanmanın ve
ahiretin basit, herkesin anlayacağı bir dille, açık bir şekilde izahını
istersen şu temsilî hikâyeyi nefsimle beraber dinle:
Bir zaman iki adam, cennet gibi güzel bir memlekete (bu dünya ya
işarettir) giderler. Bakarlar ki, herkes ev ve dükkâ nlarının kapılarını açık
bırakmış, kimse onların korunmasına dikkat etmiyor. Mal ve paraların
meydanda sahipsiz olduğunu gör ürler.
O iki adamdan biri, her istediği şeye elini uzatıp ya çalar ya da gasp eder.
Hevesine uyup her türlü fenalığı ve yasak şeyi yapar. Kimse de ona pek
ilişmez.
Arkadaşı, “Ne yapıyorsun? Cezalandırılacaksın, benim de başımı belâya
sokacaksın. Bunlar devlet malıdır. Buradaki herkes, çoluk çocuğuyl a
padişahın askeri veya memurudur. Şu işlerde sivil olarak çalıştırılıyor,
onun için sana çok ilişmiyorlar. Fakat bu memlekette düzen çok sıkıdır.
Padişahın her yerde telefonu, memurları bulunur. Çabuk git, onun
himayesine gir.” deyince o sersem inat edip, “Hayır, bunlar devlet malı
değil, belki vakıf malıdır, sahipsizdir. Herkes bunlardan istediği gibi
faydalanabilir. Bu güzel şeylere el sürmemek için hiçbir sebep
göremiyorum. Gözümle görmezsem inanmayacağım.” diye karşılık verir
ve pek çok felsefî safsata anlatır. İki adam arasında ciddi bir münazara
başlar.
Önce o sersem der ki: “Padişah kimdir? Tanımam.”
Arkadaşı cevap verir: “Bir köy m uhtarsız olmaz. Bir iğne ustasız, sahipsiz;
bir harf kâtipsiz olamaz, biliyorsun. Şu son derece düzenli memleket nasıl
hüküm darsız olabilir? Buraya her saat, âdeta gaipten yollanan, kıymetli,
sanatlı mallarla dolu bir tren2 HAŞİYE geliyor, içindekileri döküp gidiyor.
Bu kadar çok servet, her yerde görünen şu ilanlar, fermanlar, her malın
üstünde ki imzalar, damgalar ve her köşede sallanan bayraklar nasıl
sahipsiz olur? Anlaşılan, sen biraz firengi3 okum uşsun; bu İslam yazılarını
okuya mıyor, bilene de sormuyorsun. O zaman gel, sana en büyük fermanı
okuya cağım.”
O sersem de dönüp, “Haydi, diyelim ki padişah var, fakat benim şu
servetten azıcık faydalanmam ona ne zarar verir, hazinesinden neyi
eksiltir? Hem burada hapis falan da yok, c eza görünmüyor.” der.
Arkadaşı ona, “Yahu, şu gördüğün memleket herkesin gelip geçtiği bir
meydandır. Bir sultanın hayret verici sanatlarının sergilendiği yerdir.
Geçici, temelsiz bir misafirhanedir. Her gün bir kafilenin gelip bir
başkasının gittiğini, kaybolduğunu görmüyor musun? Devamlı dolup
boşalan şu memleket, bir zaman sonra tamamen değiştirilecek. Burada
yaşayanlar başka ve daimî bir yere nakledilecek. Orada herkes hizmetine
karşılık ya ceza ya da mükâfat görecek.” diye cevap verir.
O hain sersem yine inat edip der ki: “İnanmam! Bu memleketin harap
edilmesi ve içinde yaşayanların başka bir memlekete göç etmesi hiç
mümkün m üdür?”
Bunun üzerine emin, güve nilir arkadaşı şöyle cevap verir: “Madem bu
kadar inat edip direniyorsun. Gel, haddi hesabı olmayan deliller içinden on
iki ‘suret’ ile sana göstereceğim ki, her gün biraz boşalan bu memleket,
bir gün tamamen boşaltılıp harap edilecek. Büyük bir mahkeme kurulacak.
Lütuf görülen bir mükâfat yurdu ve ceza çekilen bir zindan var, oraya
gidilecek.”
1 “İşte bak, Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor! İşte bunları yapan
kim ise ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50).
2 HAŞİYE Seneye işarettir. Evet, her bahar, içinde rızıkların, nimetlerin bulunduğu bir vagondur,
gaipten gelir.
3 Firengi okumak: Latin harflerini öğrenip Kur'an'ı okuyamamak gibi Batı felsefesi nazarıyla
kainattaki ilahî hikmeti tanıyamamak.
[On İki Suret]
Birinci Suret
Hiç mümkün müdür ki, bir saltanatın, hele böyle muhteşem bir saltanatın,
güzelce hizmet eden itaatkârlara mükâfatı ve isyan edenlere cezası
bulunmasın? Burada yok hükm ünde dir.
Demek, ba şka yerde büyük bi r mahkeme var.
İkinci Suret
Şu memleketin nasıl idare edildiğine bak! En fakirden, en zayıftan
başlayarak herkese mükemmelce hazırlanmış rızıkları nasıl da veriliyor!
Kimsesiz hastalara çok güzel bakılıyor. Hem burada gayet leziz ve
benzersiz yiyecekler, şahane kaplar, kıymetli taşlarla bezenmiş nişanlar,
süslü elbiseler, muhteşem ziyafet sofraları var. İşte bak! Senin gibi
sersemlerden başka herkes vazifesine çok dikkat ediyor. Kimse haddini
zerrece aşmıyor. En büyük şahıs, kusursuz bir itaatle, tevazu içinde bir
korkuyla, o saltanatın heybetini hissederek hizmet ediyor.
Demek ki, şu saltanat sahibinin sınırsız cömertliği, pek geniş bir
merhameti, pek büyük bir izzeti, pek yüce bir haysiyeti ve namusu var.
Cömertlik, nimet vermek ister. Merhamet, lütufsuz olamaz. İzzet, gayret
ister. Haysiyet ve namus ise edepsizlerin terbiye edilmesini gerektirir.
Halbuki şu memlekette o vasıflara lâyık işlerin binde biri bile yapılmıyor.
Zalim izzetiyle, mazlum zilletiyle buradan göç üp gi diyor.
Demek, büy ük bir mahkemeye bırakılıyor.
Üçüncü Suret
Bak, şu memleket ne kadar yüce bir hikmet ve kusursuz bir düzenle idare
ediliyor. İşler tam bir adalet ve dengeyle görülüyor. Hüküm etin hikmeti,
saltanatının himayesine sığınanların lütuf görmesini gerektirir. Adalet ise
idare altındakilerin hukukunun gözetilmesini ister ki, hüküm etin haysiyeti
ve saltanatın haşmeti korunsun.
Halbuki şu memlekette o hikmete, o adalete lâyık icraatın binde biri bile
yerine getirilmiyor. Senin gibi sersemlerin çoğu buradan ceza görmeden
göçüp gi diyor.
Demek, büy ük bir mahkemeye bırakılıyor.
Dördüncü Suret
Bak, şu had ve hesaba gelmez sergilerdeki eşsiz mücevherler ve
sofralardaki benzersiz yiyecekler, bu memleketin padişahının sınırsız
cömertliğini, sonsuz hazinelerini gösteriyor. Böyle bir cömertlik ve böyle
tükenmez hazineler, içinde her şeyin bulunduğu, daimî bir ziyafet yurdu
ister. Hem ister ki, o ziyafetten lezzet alanlar orada kalmaya devam etsin,
yokluk ve ayrılık ile elem çekmesinler. Çünkü elemin bitmesi lezzet
olduğu gi bi, lezzetin sona ermesi de elemdir.
Şu sergilere bak, ilanlara dikkat et ve ilancılara kulak ver; hepsi, mucize
sahibi bir padişahın benzersiz sanatlarıdır. O’nun kusursuzluğunu
gösteriyor, benzersiz manevî cemâlini anlatıyor, gizli güzelliklerinin
inceliklerinden bahsediyorlar.
Demek ki o padişahın pek mühim, hayret verici, kusursuz vasıfları ve
manevî bir güzelliği vardır. Gizli, kusursuz vasıflar, kendisini takdir
edenlerin, beğenip “maşallah” diyerek seyredenlerin karşısında
sergilenmek ister. Gizli, eşsiz bir güzellik ise görünmek ve görmek ister.
Yani, kendi güzelliğini iki şekilde görmeyi arzu eder: Çeşitli aynalarda
bizzat seyrederek ve onu arzulayan seyircilerin, hayranlık duyup
beğenenlerin gözüyle… O sonsuz güzellik, hem görmek hem görünmek
hem daimî bir seyir hem de ebedî şahitler ister. Kendisini arzulayan ve
takdir eden seyircilerin varlıklarının devamını diler. Çünkü daimî bir
güzellik, âşıklarının geçiciliğine, yokluğa gitmesine razı olamaz. Zira
dönm emek üzere yokluğa mahkûm olanın sevgisi, yokluk düşüncesiyle
düşmanlığa döne r; hayreti ve hürmeti, hor görmeye meyleder. Çünkü
insan, bilmediği ve elinin yetişmediği şeye düşmandır.
Halbuki herkes şu misafirhanede biraz durup sonra hemen kayboluyor. O
mükemmelliğin ve güzelliğin bir ışığına, belki zayıf bir gölgesine bir an
bakıp doym adan gidiyor.
Demek, daimî bir seyir yerine gidiliyor.
Beşinci Suret
Bak, her şeyde o benzersiz Zât’ın pek büyük şefkati görünüyor . Çünkü O,
musibete uğrayan herkesin imdadına yetişiyor, her isteğe ve ihtiyaca cevap
veriyor. Hatta idaresi altındakilerin en küçüğünün en basit bir ihtiyacını
görse şefkatle yardım ediyor.4 Bir çobanın koyununun ayağı incinse şifa
gönde riyor.
Şimdi gel, gidelim, şu adada büyük bir kalabalık var, oraya bakalım.
Memleketin bütün ileri gelenleri toplanmış. Bak! Padişahın pek büyük bir
nişan taşıyan yaver-i ekremi, en yüks ek memuru bir nutuk okuyor, şefkatli
padişahından bir şeyler istiyor. Bütün ahali de, “Evet, evet biz de
istiyoruz.” diyerek onu tasdik ediyor, doğruluyor. Şimdi dinle, padişahın o
en sevgili memuru:
“Ey bizi nimetleriyle dona tan Sultanımız! Bize burada numunelerini ve
gölgelerini gösterdiğin nimetlerin asıllarını, kaynaklarını göster. Bizi
saltanatının makamına eriştir. Bu çöllerde mahvettirme, huzuruna al. Bize
merhamet et. Burada tattırdığın leziz nimetleri orada yedir. Yoklukla,
rahmetinden uzaklaştırmakla bize azap etme. Sana arzu duya n, şükreden,
itaatkâr kullarını başıboş bırakıp yokluğa atma.” diyor ve çok yalvarıyor.
Sen de işitiyorsun.
Hiç mümkün müdür ki, bu kadar şefkatli ve kudretli bir padişah, en basit
bir adamın en küçük isteğini itina ile yerine getirsin de, o en sevgili, en
büyük memurunun en güzel dileğini karşılıksız bıraksın? Halbuki o
sevgilinin dileği, herkesin dileğidir; hem padişahın hoşnutluğunu kazanma
vesilesi hem de O’nun merhamet ve adaletinin gereğidir. Hem o isteği
yerine getirmek, padişah için çok kolaydır. O’na bu misafirhanedeki geçici
seyir yerlerini hazırlamak kadar bile ağır gelmez. Madem nimetlerinin
numunelerini göstermek için şu memleketi kurdu, beş-altı günlük şu
misafirhaneye bu kadar masraf ediyor. Elbette hakiki hazinelerini,
kusursuz eserlerini ve hüne rlerini saltanat makamında öyle bir tarzda
gösterecek, öyl e seyir yerleri açacaktır ki, akılları hayrette bırakacaktır.
Demek, bu imtihan meydanındak iler başıboş değil. Saade t sarayları ve
zindanl ar onları bekliyor.
Altıncı Suret
İşte bak, şu muhteşem trenler, uçaklar, teçhizat, depolar, sergiler ve icraat
gösteriyor ki, perde arkasında hükm eden pek muhteşem bir saltanat var.5
HAŞİYE Böyle bir saltanat, idaresi altında, kendisine lâyık kimseler ister.
Halbuki görüyorsun, herkes bu misafirhanede toplanmış. Misafirhane ise
her gün dolar, boşalır. Herkes tecrübe edilmek için bu imtihan meydanında
bulunuyor . Meydan her saat değiştiriliyor. Bütün bu insanlar, padişahın
kıymetli lütuflarının numunelerini ve harika sanatının benzersiz
örneklerini şu sergide sadece birkaç dakika durup seyrediyor. Sergi ise her
dakika yenileniyor. Gelen gider, giden gelmez.
İşte bu vaziyet kesin bir şekilde gösteriyor ki, şu misafirhanenin, imtihan
meydanının ve sergilerin arkasında ebedî saraylar, daimî meskenler,
örnekleri ve suretleri görülen şu nimetlerin hâlis, benzersiz asıllarıyla dolu
bağ ve hazineler vardır.
Demek, buradak i çabalar orası içindir. O padişah burada çalıştırır, orada
ücret verir. Herkesin haz ırlığına gör e orada bi r saade ti olacaktır.
Yedinci Suret
Gel, biraz gezelim. Şu medenî toplum içinde ne var, ne yok gör elim.
İşte bak! Her yerde, her köşede çeşit çeşit fotoğrafhaneler kurulmuş,
suretler alınıyor. Her yerde türlü türlü kâtipler oturmuş, bir şeyler yazıyor,
her şeyi kaydediyorlar. En önemsiz bir hizmeti, en basit bir hadiseyi bile
kayıt altına alıyorlar.6 Bir de şu yüks ek dağda padişaha has büyük bir
fotoğrafhane var,7 HAŞİYE nerede bir şey olursa sureti alınıyor. Demek ki o
Yüce Zât, mülkünde  olup biten her şeyin kaydedilmesini emretmiş; bütün
hadiseleri kayıt altına aldırıyor, hepsinin suretini saklıyor. İşte şu dikkatli
muhafaza, elbette bir hesap içindir.
Şimdi, idaresi altındaki en basit bir ferdin en basit işini ihmal etmeyen,
her şeyi kayıt altına alan bir Hakîm ve Hafîz, hiç mümkün müdür ki, en
büyük memurlarının en mühim amellerini kaydetmesin, onlara hesap
sormasın, mükâfat ve ceza vermesin? Halbuki o Zât’ın izzetine ve
gayretine dokun acak ve merhametinin hiç kabul etmeyeceği işler, o büyük
memurlar tarafından yapılıyor. Fakat padişah, onları burada cezaya
çarptırmıyor.
Demek, büy ük bir mahkemeye bırakılıyor.
Sekizinci Suret
Şimdi sana O’ndan gelen fermanı okuya cağım. Bak, vaatlerini tekrar
tekrar bildiriyor ve şiddetli tehdit ediyor: “Sizi oradan alıp saltanatımın
makamına getireceğim ve itaatkârları sevindirip asileri hapsedeceğim. O
geçici meydanı yıkıp ebedî sarayları, zindanları olan başka bir memleket
kuracağım.” Şu vaat ettiği şeyleri yapmak, O’nun için gayet kolay, idaresi
altındakiler için gayet mühimdir. Vaadinde durmamak ise o padişahın
iktidarının yüc eliğine zıttır.8
İşte, bak ey sersem! Sen yalancı vehmini, saçmalayan aklını, aldatıcı
nefsini tasdik ediyorsun. Hem hiçbir şekilde sözünde n dönm eye ve yalana
mecburiyeti olmayan, sözünü tutmamak hiçbir şekilde haysiyetine
yakışmayan ve doğruluğuna  her şeyin şahitlik ettiği bir Zât’ı
yalanlıyorsun. Elbette, büyük bir cezayı hak edersin. Bu halinle, güne şin
ışığına gözünü kapayıp kendi hayaline bakan bir yolcuya benziyorsun.
Vehmin, bir yıldız böceği gibi, kafa fenerinin ışığıyla dehşetli yolunu
aydınlatmak istiyor.
O Zât madem vaat etmiş, elbette yapacaktır. Hem vaadini yerine getirmesi
çok kolaydır, O’nun saltanatının gereğidir; bize ve her şeye ise çok
lâzımdır.
Demek, büy ük bir mahkeme, daimî bir saade t makamı vardır.
Dokuzuncu Suret
Şimdi gel, şu dairelerin ve toplulukların bazı reislerine bak!9 HAŞİYE Her
birinin padişah ile bizzat görüşmek için hususi birer telefonu var. Hatta
bazıları O’nun huzuruna çıkmış. Ne diyorlar dinle, hepsi ittifakla o Zât’ın
mükâfat ve ceza için pek muhteşem ve dehşetli bir yer hazırladığını, çok
kuvve tli vaatlerini ve şiddetli tehditlerini bildiriyorlar. O’nun izzetinin ve
celâlinin, sözünde  durmamaya tenezzülü ve zillete düşmeyi hiçbir şekilde
kabul etmeyeceğini haber veriyorlar.
Halbuki o elçiler, doğruluğu farklı yollarla ispatlanmış, yanlışlığına
ihtimal verilmeyecek bir kesinlikle, ittifakla, bazı eserleri görünen şu yüce
saltanatın kaynağının ve makamının, buradan uzak başka bir memlekette
bulunduğunu ve şu imtihan meydanındaki binaların geçici olduğunu
bildiriyor. Vakti gelince bu binaların daimî saraylara dönüş türüleceğini, bu
yerlerin değişeceğini naklediyorlar.
Çünkü büyükl üğü eserleriyle anlaşılan şu muhteşem, sürekli saltanat;
böyle geçici, devamsız, kararsız, önemsiz, değişken, fâni, eksik, kusurlu
şeyler üzerine kurulmaz, onların üzerinde durmaz. O saltanat, kendisine
lâyık, da imî, sabit, bâki, mükemmel ve muhteşem şeylerin üzerinde durur.
Demek, baş ka bir diyar var, elbette oraya gidilecektir.
Onuncu Suret
Gel, bugün o sultanın nevruzu, baharın ilk günüdür .10 HAŞİYE Burada bir
değişim olacak, garip işler görülecek. Şu tatlı bahar gününde , şu güzel
çiçekli, yeşil ovaya gidip biraz gezelim.
İşte bak, ahali de bu tarafa geliyor. Sanki bir sihirle oradaki binalar birden
harap oldu, ova başka bir şekil aldı. Bak, bir mucizeyle o yıkılan binalar,
birden burada yapıldı. Şu boş ova âdeta medeni bir şehir haline geldi;
sinema perdeleri gibi, her saat başka bir âlemi gösteriyor, başka bir şekle
bürünüyor .
O kadar karışık, hızla değişen sayısız hakiki perdenin içinde ne kadar
mükemmel bir düzen olduğuna  dikkat et! Her şey yerli yerine konul uyor.
Hayalî suretleri gösteren sinema perdeleri bile bu kadar kusursuz olamaz.
Milyonlarca usta sihirbaz bir araya gelse bu sanatı gösteremez. Demek ki,
gözümüzle göremediğimiz o pa dişahın çok büyük m ucizeleri var.
Ey sersem! Sen, “Bu koca memleket nasıl yıkılıp başka yere kurulacak?”
diyorsun.
İşte görüyorsun ki, her saat, bunun gibi, senin aklının kabul etmediği
değişiklikler oluyor. Bu görünen süratli toplanmaların, dağılmaların, şekil
vermelerin, yapıp yıkmaların içinde başka bir maksat olduğu anlaşılıyor.
Bir saatlik seyir için on senelik masraf yapılıyor. Demek, bu gördüklerin
asıl maksat değil, birer temsil, birer taklittir. O Zât, suretler alınıp düzene
konul sun ve neticeleri kaydedilsin diye mucizeler gösteriyor, tıpkı o
imtihan meydanında her şey kayıt altına alınıp yazıldığı gibi… Demek,
büyük bir toplanma yerinde, hesap meydanında muameleler bunlar üzerine
görülecek, neticeleri, büyük bir sergide ebediyen gösterilecek. İşte şu
geçici ve kararsız vaziyetler, sabit suretleri ve bâki meyveleri netice
verecek.
Demek, bütün bu merasimler ve olup bitenler; ebedî bir saade t, büyük bir
mahkeme ve bilmediğimiz yüce gayeler içindir.
On Birinci Suret
Gel, ey inat eden arkadaş! Doğuya  ve batıya –yani geçmişe ve geleceğe–
giden uçak, tren gibi bir vasıtaya binelim. Şu mucize sahibi Zât’ın, başka
yerlerde ne çeşit mucizeler gösterdiğine bakalım.
İşte her tarafta menziller, meydanlar ve sergi gibi hayret verici şeyler
bulunuyor . Fakat bunlar sanatça, suretçe birbirinden farklıdır. Şuna iyice
dikkat et: O geçici menzillerde, devamsız meydanlarda ve fâni sergilerde
ne kadar açık bir hikmetin intizamı, gözle görülür bir inayetin işaretleri,
yüce bir adaletin izleri ve ne derece geniş bir merhametin neticeleri
görünüyor . Basiret sahibi herkes şüphe siz anlar ki, O’nun hikmetinden
daha kusursuz bir hikmet, inayetinden daha güzel bir inayet,
merhametinden daha kuşatıcı bir merhamet ve adaletinden daha üstün bir
adalet olamaz, düş ünülemez.
Eğer senin sandığın gibi, O’nun memleketinde daimî menzillerin, yüce
mekânların, sabit makamların, bâki meskenlerin ve oralarda mutlu bir
şekilde ikamet edenlerin bul unmadığını varsayarsak; şu geçici memleketin
o hikmetin, inayetin, merhamet ve adaletin hakikatlerine mazhar
olamadığı mâlum… Bunlara mazhar olacak başka bir yer de
bulunmadığına göre, gündüz  ortasında ışığını gördüğüm üz halde güne şi
inkâr etmek derecesinde bir ahmaklıkla, şu gözümüzün önünde ki hikmeti,
inayeti, merhameti ve şu pek kuvve tli izleri, işaretleri görünen adaleti
inkâr etmemiz gerekir. Ve bu gördüğüm üz hikmetli icraatın, ancak cömert
bir Zât’a yakışır işlerin, şefkat ve merhamet eseri lütufların sahibi olan
Zât’ın –hâşâ, sümme hâşâ!– zevk ve eğlence düşkünü bir oyunc u, gaddar
bir zalim olduğunu kabul etmek lâzım gelir. Bu ise hakikatin zıddına
dönm esidir ve bütün akıl sahiplerinin ittifakıyla imkânsızdır. Buna ancak
her şeyin varlığını inkâr eden Sofist ahmaklar inanır.
Demek, buradan başka bir diyar var. Orada büyük bir mahkeme kurulacak,
adaletin yerini bulacağı bir makam ve büyük bir ikram yurdu olacaktır ki,
şu merhamet, hikmet, inayet ve adal et tamamen ortaya çıksın.
On İkinci Suret
Gel, şimdi dönelim. Şu toplulukların reisleriyle ve kumandanlarıyla
görüşelim, onların teçhizatına bakalım. Acaba o teçhizat, yalnız şu tecrübe
meydanındaki kısa zamanda geçinmek için mi, yoks a başka yerde uzun bir
saadet hayatı elde etmek için mi verilmiştir, görelim. Herkese ve her
teçhizata bakamayacağımız için örnek olarak bir kumandanın cüzdanına
ve defterine bakalım. Bu cüzdanda onun rütbesi, maaşı, vazifesi,
kendisinden talep edilen şeyler ve hareket düsturları yazılıdır.
Bak, bu rütbe birkaç günlüğüne değil ancak pek uzun bir zaman için
verilmiş olabilir. Cüzdanda, “Maaşını padişahın hususi hazinesinden filan
tarihte alacaksın.” diye yazar. Halbuki o tarih, çok zaman sonra, bu
meydanın kapanmasının ardından gelecektir. Demek ki, o kumandana
vazifesi bu geçici meydana göre değil, padişahın yakınında daimî bir
saadeti kazanması için verilmiştir. Ondan talep edilenler, şu birkaç günlük
misafirhanede geçinmek için değil, ancak uzun ve mesut bir hayat için
olabilir. Hareket düsturları ise cüzdan sahibinin başka bir yere
hazırlandığını, başka bir âlem için çalıştığını bütünüyl e ortaya koya r.
O cüzdanda o rütbeli askerin vazifeleri ve teçhizatındaki âletlerin
kullanım şekli de yazılıdır. Eğer bu meydandan başka, yüce, daimî bir yer
bulunmazsa, kesin buyrukları olan o cüzdan tamamen mânâsız kalır. Ve şu
muhterem asker, hürmete lâyık kumandan, aziz reis; herkesten daha aşağı,
bedbaht, çaresiz, zelil, musibetli, fakir ve zayıf bir seviyeye düşer.
İşte bunları düşün. Neye dikkat etsen, bu fâni memleketten sonra bâki bir
diyar olduğunu gös terir.
Ey arkadaş! Demek, bu geçici memleket bir tarla hükmünde dir. Bir talim
yeri, bir pazardır. Elbette arkasından büyük bir mahkeme ve ebedî bir
saade t gelecektir. Eğer bunu inkâr edersen, bütün o rütbeli askerlerin
cüzdanlarını, teçhizatını, düsturlarını, hatta şu memleketteki düzeni ve
hüküm eti de inkâr etmeye mecbur kalırsın. Görülen bütün icraatın
varlığını yalanlaman gerekir. O vakit sana insan ve şuur sahibi denemez.
Sofistlerden daha akılsız olursun.
Sakın bu memleketin değişeceğini gösteren delillerin “On İki Suret” ile
sınırlı olduğun u zannetme! Şu kararsız, değişken memleketin yok
olmayacak, bâki bir diyara dönüş türüleceğine dair işaretler ve deliller
hadde hesaba gelmez. Hem sayısız işaret ve delil var ki, burada
bulunanların şu geçici misafirhaneden alınıp saltanatın daimî makamına
gönde rileceğini ispat eder.
Bilhassa, sana bu “On İki Suret”ten de kuvve tli bir delil daha
göstereceğim.
İşte bak! Şu uzakta görünen büyük topluluk içinde, padişahın daha önce
bir adada gördüğüm üz yüks ek nişan sahibi yaver-i ekremi bir şey ilan
ediyor. Gidelim, dinleyelim. O parlak, şerefli zât, yüks ek bir makamda
buyrulmuş ve yüks eğe asılmış yüce bir fermanı insanlara bildiriyor, diyor
ki:
“Hazırlanınız, başka, daimî bir memlekete gideceksiniz. Öyle bir
memleket ki, burası oraya kıyasla bir zindan hükm ünde dir.11 Eğer bu
fermanı güzelce dinleyip itaat ederseniz, padişahımızın saltanat makamına
çıkıp merhametine, ihsanlarına kavuşacaksınız. İsyan edip onu
dinlemezseniz dehşetli zindanlara atılacaksınız.”
O yüce fermanda hiçbir şekilde taklidi mümkün olmayan mucizevî bir
mühür bulunduğunu sen de görüyorsun. Senin gibi sersemlerden başka
herkes o fermanın padişaha ait olduğunu kesinlikle bilir. O parlak yaver-i
ekremde öyle nişanlar var ki, senin gibi körlerden başka herkes o zâtın,
padişahın emirlerinin pek doğr u bir tercümanı olduğunu ş üphe siz anlar.
Acaba o yaver-i ekremin ve yüce fermanın, bütün kuvve tleriyle dava edip
bildirdikleri şu meseleye itiraz etmek mümkün m üdür? Elbette hayır! Aksi
halde, gördüğüm üz her şeyi inkâr etmek gerekir.
Ey arkadaş! Şimdi söz sende, ne diyorsan de!
— Ne diyeyim, buna  karşı bir şey denebilir mi? Gündüz ün ortasında
güne şe karşı söz söylenir mi? Yalnız şöyle derim: “Elhamdülillah, yüz bin
defa şükürler olsun ki, vehimlerimin ve kötü arzularımın baskısından,
nefsime ve heveslerime esir olmaktan, ebedî hapis ve zindandan
kurtuldum. Ve inandım ki: Bu karmakarışık, kararsız misafirhaneden
başka, o pa dişaha yakın bir saadet diyarı vardır, biz de oraya gideceğiz.”
***
İşte haşir ve ahiretten kinaye ve ibaret olan temsilî hikâye burada
tamamlandı. Şimdi Cenâb-ı Hakk’ın yardımı ile o büyük hakikate
geçeceğiz. Bu on iki “suret”e karşılık birbirini destekleyen on iki
“hakikat”i ve bir “mukaddime” kısmını beyan edeceğiz.
4 Allah Teâlâ’nın her canlıya rızkını gönderdiğine dair bkz. Hûd sûresi, 11/6; Ankebût sûresi,
29/60.
5 HAŞİYE Mesela, bir savaş sırasında, “Silah al, süngü tak!” emriyle koca bir ordu baştan başa
dikenli bir meşeliğe benzediği gibi ve her bayram gününde geçit resmi için, “Üniformalarınızı
giyip nişanlarınızı takınız!” emriyle bütün bir ordu baştan başa rengârenk çiçek açmış, süslü bir
bahçeyi hatırlattığı gibi; yeryüzü meydanında, o Ezelî Sultan’ın çeşit çeşit, sayısız askerinden
melek, cin, insan ve hayvanların yanı sıra şuursuz bitkiler dahi hayatlarını koruma mücadelesinde
ُْ ََُنُ emriyle, “Müdafaa için silahlarınızı ve teçhizatınızı takınız.” dendiğinde süngücüklerini
taktıkları zaman, yeryüzü bütün dikenli ağaç ve bitkileriyle baştan aşağı aynen süngü takmış
muhteşem bir orduya benziyor.
Hem baharın her bir günü, her bir haftası, birer bitki cinsinin bayramı hükmündedir. Her topluluk
da Sultanlarının kendilerine ihsan ettiği güzel hediyeleri, süslü nişanları, birer geçit resmi şeklinde
o Ezelî Sultan’ın nazarına arz ettiğinden, bütün bitkiler ve ağaçlar âdeta “Rabbanî sanatın
süslerini, çiçek ve meyve denilen ilahî yaratılış nişanlarını takınız, çiçek açınız.” emrini dinliyor.
Yeryüzü gayet muhteşem bir bayram gününde, şahane bir geçit resminde, sürmeli üniformaları ve
süslü nişanları parlayan bir orduya benziyor.
İşte bu kadar hikmetli, düzenli teçhizat ve süsler, bu işlerin elbette kudreti sonsuz bir Sultan’ın ve
hikmeti sınırsız bir Hâkim’in emriyle yapıldığını kör olmayanlara gösterir.
6 Bkz. Kehf sûresi, 18/49; Kaf sûresi, 50/17-18; İnfitâr sûresi, 82/10-12.
7 HAŞİYE Bu Suret’in işaret ettiği mânâların bir kısmı Yedinci Hakikat’te beyan edilecek. Yalnız
burada şu kadarını söyleyelim, padişaha has büyük fotoğrafhane, “Levh-i Mahfuz”a işaret ediyor.
Levh-i Mahfuz’un varlığının kesinliği Yirmi Altıncı Söz’de şöyle ispat edilmiştir: Nasıl ki, küçük
küçük cüzdanlar büyük bir kütük defterinin varlığını hissettirir, küçük küçük senetler büyük bir
kayıt defterinin var olduğunu bildirir ve çok sayıdaki sızıntı büyük bir su kaynağını haber verir.
Aynen öyle de, küçük küçük cüzdanlar hükmünde, birer küçük Levh-i Mahfuz mânâsında ve
büyük Levh-i Mahfuz’u yazan kalemden damlayan küçük noktalar suretinde olan insanların
hafızaları, ağaçların meyveleri, meyvelerin çekirdekleri, tohumları, elbette büyük bir hafızayı,
defteri, yüce Levh-i Mahfuz’u hissettirir, haber verir ve ispat eder. Belki, keskin zekâlara
gösterir…
8 Cenâb-ı Hakk’ın (celle celâlüh) vaat ettiği şeyden asla dönmeyeceğine dair bkz. Bakara sûresi,
2/80; Âl-i İmran sûresi, 3/9, 194; Ra’d sûresi, 13/31; İbrahim sûresi, 14/47; Hac sûresi, 22/47;
Rûm sûresi, 30/6; Zümer sûresi, 39/20.
9 HAŞİYE Bu suretin ispat ettiği mânâlar Sekizinci Hakikat’te görünecek. Mesela, temsildeki
dairelerin reisleri peygamberlere ve evliyaya işaret eder. Telefon ise vahyin aksettiği yer, ilhama
mazhar olan kalbden uzanan Rabbanî bir bağdır. Kalb, o telefonun ahizesi hükmündedir.
10 HAŞİYE Bu suretin işaret ettiği mânâyı Dokuzuncu Hakikat’te göreceğiz. Mesela, o yeni gün
bahar mevsimine işarettir. Çiçekli, yeşil ova, bahar mevsimindeki yeryüzüdür. Değişen perdeler,
manzaralar ise baharın başından yazın sonuna kadar Sâni’-i Kadîr-i Zülcelâl’in, Fâtır-ı Hakîm-i
Zülcemâl’in kusursuz bir intizamla değiştirdiği, mükemmel rahmetiyle tazelediği ve birbiri
ardınca gönderdiği varlık tabakalarına, canlılara ve onların rızkı olan nimetlere işarettir.
11 Dünyanın mümin için zindan, kâfir için cennet hükmünde olduğuna dair bkz. Müslim, zühd 1;
Tirmizî, zühd 16; İbn Mâce, zühd 3; Müsned 2/197, 323, 389, 485.
[On İki Hakikat]
Mukaddime 1 2
Birkaç işaretle, Yirmi İkinci, On Dokuz uncu ve Yirmi Altıncı Sözlerde
izah edilen bazı meseleleri bildireceğiz.
Birinci İşaret
Hikâyedeki o sersem adam ve emin arkadaşı üç hakikati, kıyaslamayı
temsil eder.
Birincisi: Nefs-i emmarem ile kalbim arasındadır.
İkincisi: Yolunu şaşırmış dinsiz felsefenin takipçileriyle Kur’an-ı
Hakîm’in talebeleri arasındadır.
Üçüncüsü: İslam ümmetiyle küfür milleti arasındadır.
Nefs-i emmarenin, o felsefecilerin ve küfür milletinin en müthiş
sapkınlığı, Cenâb-ı Hakk’ı tanımamaktır. Hikâyede nasıl ki emin adam,
“Bir harf kâtipsiz olmaz, bir köy m uhtarsız olamaz.” demişti.
Biz de şöyle deriz: Nasıl ki bir kitabın, bilhassa her kelimesinin içinde
küçük kalemle yazılmış birer eser ve her harfinde muntazam birer kaside
bulunan bir kitabın kâtipsiz olması düşünülemez. Aynen öyle de, şu
kâinatın bir Nakkaşının, bir Yaratıcısının olmaması tamamen akıl dışıdır,
imkânsızdır.
Zira bu kâinat öyle bir kitaptır ki, her sayfası pek çok kitabı içerir. Hatta
her kelimesinin içinde bir kitap, her harfinin içinde bir kaside vardır.
Yeryüzü, içinde sayısız kitap bulunan bir sayfadır. Bir ağaç, pek çok
sayfası olan bir kelimedir. Bir meyve bir harf, bir çekirdek bir noktadır. O
noktada koca ağacın programı, fihristi bulunur. İşte böyle bir kitap ancak
celâl ve cemâl vasıflarına, sonsuz kudrete ve hikmete sahip yüce bir Zât’ın
kudret kaleminden çıkmış olabilir. Demek, bütün âlemin şahitliğiyle, her
şey O’na imanı gerektirir. Yeter ki insan dalâletten sarhoş olmasın...
Nasıl ki bir bina ustasız olamaz. Hele harika sanatlarla, hayret verici
nakışlarla, garip süslerle dona tılmış, hatta her bir taşına bir saray kadar
sanat işlenmiş bir binanın ustasız olmasını hiçbir akıl kabul etmez. O bina,
gayet mahir bir sanatkârın varlığını gerektirir. Hem içinde her saat sinema
perdeleri gibi, hakiki manzaralar hazırlanan o bina, tam bir intizamla bir
elbise gibi değiştirilir. Hatta her bir hakiki perde içinde, küçük küçük,
çeşitli menziller icat edilir.
O bina gibi şu kâinat da sonsuz hikmet, ilim ve kudret sahibi bir
Yaratıcının varlığını gerektirir. Çünkü şu muhteşem kâinat öyle bir
saraydır ki, ay ve güne ş onun  lambaları, yıldızlar mumlarıdır. Zaman,
Sâni-i Zülcelâl’in ona her sene bir başka âlemi takıp gösterdiği bir ip, bir
şerittir. O Zât, şu âlemlerin içindeki suretleri her gün muntazam bir
şekilde yeniler, hikmetle değiştirir. Bir nimet sofrası yaptığı yeryüzünü
her bahar mevsiminde, üç yüz bin çeşit sanatlı eseriyle süsler. Had ve
hesaba gelmez türlü ihsanlarıyla doldurur. Bunu öyle bir tarzda yapar ki, o
eserler tamamen birbirine karışmış olduğu halde, nihayet derecede
farklılıklarıyla birbirinden ayrılır. Bunlar gibi başka örnekleri de düşün...
Böyle bir sarayın Sâni’inden nasıl gafil olunabilir?
Nasıl ki, bulutsuz bir günde  denizin yüzünde ki bütün kabarcıklarda,
karadaki bütün parlak şeylerde ve bütün kar tanelerinde güne şin tecellisi,
yansıması görüldüğü halde onu inkâr etmek tuhaf bir divanelik ve hezeyan
olur. Çünkü o vakit, bir tek güneşi inkâr ederken damlalar, kabarcıklar, kar
taneleri sayısınca hakiki güne şçiği kabul etmek lâzım gelir. Her zerreciğin
içine ancak bir zerre sığabildiği halde, onda  koca bir güne şin
hususiyetlerinin var olduğuna  inanmak gerekir. Aynen öyle de, âdeta bir
sırayla, her zaman hikmetle değişen ve bir düzen içinde tazelenen şu
muntazam kâinatı görüp de Hâlık-ı Zülcelâl’i kusursuz sıfatlarıyla tasdik
etmemek, bunda n daha berbat bir sapkınlıktır, divaneliktir, bir deli
saçmasıdır. Çünkü aksi takdirde, her şeyde, hatta her bir zerrede mutlak
bir ilahlık olduğunu ka bul etmek lâzımdır.
Mesela, her bir hava zerresi, her çiçeğe, meyveye, yaprağa girip
işleyebilir. Eğer Cenâb-ı Hakk’ın memuru olmazsa o zerrenin, içine
girdiği her şeyin nasıl meydana geldiğini, suretini ve mahiyetini bilmesi
gerekir ki onlarda işini görebilsin. Yani o zerre her şeyi kuşatan bir ilim ve
kudrete sahip olmalıdır.
Ya da mesela, toprağın her bir zerresinin birbirinden farklı bütün tohum  ve
çekirdeklere yuva  olması, onların büyüm esini sağlaması mümkündür . Eğer
toprak Cenâb-ı Hakk’ın memuru olmazsa, otlar ve ağaçlar sayısınca,
onların boy atmasını sağlayacak manevî dona nıma ve makinelere sahip
bulunması gerekir. Veyahut onların nasıl meydana geldiğini bilmesi,
hepsine giydirilen suretleri tanıması, o ağaçlara ve otlara bu suretleri
dikebilecek bir sanat ve kudret vermesi lâzım gelir. Daha başka varlıkları
da düşün; anlayacaksın ki, her şeyde açıkça, Cenâb-ı Hakk’ın birliğinin
çok de lili var.
Evet, bir şeyden her şeyi yapmak ve her şeyi bir tek şey yapmak ancak her
şeyin Hâlık’ına has bir iştir. 13۪وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه yüce fermanına
dikkat et. Demek, Vâhid ve Ehad Yaratıcı kabul edilmezse varlıklar
sayısınca ilahı kabul etmek gerekir.
İkinci İşaret
Hikâyede padişahın yaver-i ekreminden, en büyük memurunda n
bahsedilmiş ve şöyle denilmişti: Kör olmayan herkes, nişanlarını görünce
o zâtın, padişahın emriyle hareket ettiğini ve onun has hizmetkârı
olduğunu anlar. İşte o yaver-i ekrem, Resûl-u Ekrem’dir (aleyhissalâtü
vesselam).
Evet, ışık nasıl güne şi gerektiriyorsa, bu şekilde dona tılmış kâinatın öyle
mukaddes Sâni’inin de böyle bir Resûl-u Ekrem’i bulunmalıdır. Çünkü
nasıl güne şin varlığı ışık vermeksizin mümkün değilse, ulûhiyetin de
peygamberler gönde rmeyip kendini göstermemesi mümkün de ğildir.
• Hem kusursuz bir güzelliğin, tarif ve işaret edici bir vasıta ile kendini
göstermek istememesi hiç mümkün m üdür?
• Gayet güzel, benzersiz bir sanatın, bir ilan edici vasıtasıyla bütün
dikkatleri üzerine çekip sergilenmek istememesi mümkün m üdür?
• Cenâb-ı Hakk’ın her şeyi içine alan rubûbi yet saltanatının, küçük
varlıklardan oluşan sayısız tabakada, birliğini ve her şey kendisine muhtaç
olduğu halde hiçbir şeye muhtaç bulunmadığını, iki yönlü bir elçi
vasıtasıyla ilan etmek istememesi mümkün müdür? Evet, o zât
(aleyhissalâtü vesselam) iki yönlüdür: Engin kulluğu yönüyl e
yaratılmışların ilahî dergâhta elçisi olduğu gibi, Allah’a yakınlığı ve
peygamberliği nokt asından da o de rgâhın tebliğ memurudur.
• Hem hiç mümkün müdür ki, sonsuz güzelliğe sahip bir Zât, güzelliğinin
inceliklerini, latifelerini birtakım aynalarda görmek ve göstermek
istemesin! Yani o Zât, isimlerinin güzelliklerini sevgili bir resûl
vasıtasıyla gösterir. O resûl hem O’nun sevgilisidir, kulluğuyl a kendini o
Zât’a sevdirir, O’nun güzelliklerine ayna olur; hem de elçisidir, O’nu
mahlûkatına sevdirir.
• Hiç mümkün müdür ki, benzeri olmayan mucizelerle, hayret verici ve
kıymetli şeylerle dolu hazinelerin sahibi o Zât, ehil bir söz ustası ve
mükemmel bir tarif edici vasıtasıyla gizli, kusursuz vasıflarını herkesin
nazarına sunmayı dilemesin!
• Hiç mümkün müdür ki, bu kâinatı, bütün isimlerinin kemâlini bildiren
eşsiz varlıklarla dona tarak seyir için, hayret verici ve ince sanatlarla
süslenmiş bir saraya benzetsin de ona bir rehber tayin etmesin!14
• Hiç mümkün müdür ki, şu kâinatın sahibi, onun yaratılışındaki ve yıkılıp
yeniden kurulacak olmasındaki gayenin ne olduğunu, anlaşılması zor
sırrını ve mevcudatla alâkalı “Nereden? Nereye? Necisin?” gibi üç zor
sorunun c evabını bir elçi vasıtasıyla haber vermesin!
• Hiç mümkün müdür ki, şuur sahiplerine kendini bu güzel, sanatlı
varlıklarla tanıtan ve kıymetli nimetlerle sevdiren Sâni-i Zülcelâl, buna
karşılık rızasının ve onlardan isteklerinin ne olduğunu bir elçiyle
bildirmesin!
• Hiç mümkün müdür ki, insanı şuuruyla pek çok şeye müptela,
kabiliyetleriyle engin bir kulluğa hazır surette yaratıp da onun yüzünü bir
rehber vasıtasıyla çokluktan birliğe çevirmek istemesin!
Daha bunlar gibi pek çok peygamberlik vazifesi var ki, hepsi ulûhiyetin
peygambersiz olamayacağına kesin birer delildir.
Acaba âlemde şu vasıflara ve vazifelere Hazreti Muhammed’den
(aleyhissalâtü vesselam) daha ehil ve bütün bu sıfatları kendinde toplayan
bir insan ortaya çıkmış mıdır? Zaman, peygamberlik rütbesine ve tebliğ
vazifesine onda n daha lâyık, daha uygun bir kimseyi göstermiş midir?
Hayır, asla ve kat’a!.. O, bütün resûllerin efendisidir. Bütün
peygamberlerin imamı, bütün asfiyanın, Allah’a yakın zâtların reisidir,
Cenâb-ı Hakk’a en yakın zâttır, yaratılmışların en mükemmeli, rehberlerin
sultanıdır.
Evet, hakikatleri delilleriyle bilen muhakkik zâtların ittifakla haber
verdiği, ayın yarılması ve parmaklarından su akması gibi bine varan
mucizesindeki had ve hesaba gelmez peygamberlik delillerinden başka,
kırk yönüyle büyük bir mucize ve bir hakikat denizi olan Kur’an-ı
Azîmüşşan, onun peygamberliğini güne ş gibi göstermeye yeter. Başka
risalelerde, bilhassa Yirmi Beşinci Söz’de Kur’an’ın kırka yakın mucizelik
yönünde n bahsettiğimiz için bur ada kısa kesiyoruz.
Üçüncü İşaret
Sakın, “Şu küçücük insanın ne önemi var ki, bu koca dünya  onun,
amellerinin hesabını vermesi için kapansın ve başka bir âlem kurulsun?”
diye düşünme. Çünkü şu küçücük insan, yaratılışının kuşatıcılığı itibarı ile
bütün varlıklar içinde bir ustabaşı, ilahî saltanatın bir ilancısı ve küllî bir
kulluğa mazhar olduğunda n büyük kı ymete sahiptir.
“İnsan kısacık bir ömürde nasıl ebedî azaba müstahak olur?” diye de
düşünme. Zira küfür, Samed Yaratıcının muhteşem sanatını anlatan bir
mektup derecesindeki ve kıymetindeki şu kâinatı mânâsız, gayesiz bir
seviyeye düşürür. Küfür, kâinatı hor görme olduğu gibi, her şeyde
cilveleri, nakışları görünen, Cenâb-ı Hakk’ın bütün mukaddes isimlerini
inkâr, ret ve O’nun adaletini, doğruluğunu gösteren sınırsız delilleri
yalanlama mânâsına geldiğinden sonsuz bir cinayettir. Sonsuz cinayet ise
sonsuz azabı gerektirir.
Dördüncü İşaret
Nasıl ki hikâyede geçen on iki “suret” ile şunu görmüştük: Böyle geçici
misafirhane gibi bir memleketi bulunan padişahın, haşmetine ve büyük
saltanatına yakışır başka, sabit, daimî bir memleketinin bulunmaması
hiçbir şekilde mümkün de ğildir.
Bu fâni âlemin bâki Yaratıcısının burayı var edip ebedî bir âlemi
yaratmaması da aynı şekilde mümkün de ğildir.
Evet, şu benzersiz fakat geçici kâinatın ebedî Sâni’inin burayı vücuda
getirip de başka, daimî bir kâinatı yaratmaması hiç mümkün m üdür?
Bir sergi, imtihan meydanı ve tarla hükm ünde ki bu dünya nın Hakîm,
Kadîr ve Rahîm Fâtır’ının burayı yaratıp onun bütün gayelerine mazhar
olacak ahiret yurdunu ya ratmaması imkânsızdır!
İşte bu hakikate on iki “kapı”dan girilir. O kapılar on iki “hakikat” ile
açılır. En kısa ve basit olandan başlayalım:
Birinci Hakikat
Rubûbiyet ve saltanat kapı sıdır.
Rab isminin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, tecellisi olan fiillerle rubûbi yet, saltanatıyla da
ulûhiyet, kusursuzluğunu göstermek için böyle bir kâinatı gayet yüce
gayeler ve yüks ek maksatlarla yaratsın da o gayelere iman ve kullukla
karşılık veren müminleri mükâfatlandırmasın; inkâr ve hor görmekle
karşılık veren dalâlet ehlini cezalandırmasın!
İkinci Hakikat
Kerem ve rahmet kapı sıdır.
Kerîm ve Rahîm isimlerinin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, gösterdiği eserlerle sonsuz cömertlik, rahmet,
izzet ve gayret sahibi olan şu âlemin Rabbi, cömertliğine ve rahmetine
lâyık mükâfatlar, izzetine ve gayretine yakışır cezalar vermesin!
Evet, şu dünya nın haline bakınca, en aciz ve zayıftan15 HAŞİYE en
kuvve tliye kadar her canlıya ihtiyacı olan rızkın verildiği görülüyor. En
zayıf ve en aciz canlıya en iyi rızık veriliyor. Her dertliye ummadığı
yerden derman yetiştiriliyor. Öyle yüce bir cömertlikle ziyafetler, ikramlar
oluyor ki, her şeyde sonsuz kerem sahibi bir elin işlediğini açıkça
gösteriyor.
Mesela o Zât, bahar mevsiminde bütün ağaçları cennet hurileri gibi âdeta
parlak ipekli elbiselerle giydirip, çiçek ve meyvelerle süsleyip bize
hizmetkâr yapar. Onların nazik birer eli olan dallarıyla çeşit çeşit, en tatlı,
benzersiz yemişleri bize ikram eder. Zehirli bir sineğin eliyle şifalı, tatlı
balı yedirir. En güzel ve yumuşak elbiseyi bize elsiz bir böcek sayesinde
giydirir. Büyük  bir rahmet hazinesini küçük bir çekirdekte bizim için
saklar. Bütün bunların nasıl güzel bir cömertlik, ne kadar tatlı bir rahmet
eseri olduğu a çıkça görülür.
İnsandan ve bazı canavarlardan başka –güne ş, ay ve yerküreden en küçük
varlıklara kadar– her şeyin vazifesini tam bir dikkatle yapması, hiçbirinin
haddini zerrece aşmaması ve muazzam bir heybet altında umumi bir
itaatin bulunması, hepsinin büyük bir Celâl ve İzzet Sahibi’nin emriyle
hareket ettiğini gösteriyor.
İster bitki veya hayvan, isterse insan olsun, bütün varlıkların aciz ve zayıf
yavrularını şefkatle,16 HAŞİYE süt gibi hoş bir gıda ile beslemesinde ne
kadar geniş bir rahmetin cilvesinin işlediği açıkça anlaşılır.
Madem bu âlemde tasarruf eden Zât’ın böyle sonsuz cömertliği, rahmeti,
celâl ve izzeti vardır. Elbette sonsuz celâl ve izzet, edepsizlere hadlerinin
bildirilmesini ister. Sonsuz cömertlik, sonsuz ikramı gerektirir. Sonsuz
rahmet ise kendine lâyık ihsanda bulunmak ister.
Halbuki bu fâni dünya da ve kısa ömürde, denizden bir damla gibi, şu
icraatın milyonlarca kısmından ancak biri gerçekleşiyor, görünüyor .
Demek ki, o cömertliğe, o rahmete yakışan bir saadet yurdu olacaktır.
Yoksa gündüz ü ışığıyla dolduran güne şin varlığını inkâr eder gibi, bu
görünen rahmetin varlığını inkâr etmek gerekir.
Çünkü mutlak yokluk, şefkati belâya, sevgiyi yakıcı bir ateşe, nimeti
şiddetli bir cezaya, aklı uğursuz bir vasıtaya ve lezzeti eleme çevirir. O
zaman da rahmet hakikatinin ortadan kalkması gerekir.
Hem o celâl ve izzete uygun bir ceza yeri olacaktır. Çünkü çoğu kez, zalim
izzetiyle, mazlum zilletiyle kalıyor, bu dünya dan öyle göçüp gidiyorlar.
Demek, hesap büyük bir mahkemeye bırakılıyor, erteleniyor; yoks a
görülmeyecek değil.
O Zât bazen dünya da da ceza verir. Geçmiş çağlarda asi ve inatçı
kavimlerin helâk olması gösteriyor ki, insan başıboş değildir, her vakit bir
celâl ve gayret tokadına maruz kalabilir.
Evet, bütün varlıklar içinde mühim bir vazifesi ve kabiliyeti bulunan
insana Rabbi bu kadar kusursuz, sanatlı nimetleriyle kendini tanıtır da,
karşılığında insan iman ile O’nu tanımazsa; o Zât rahmetinin bunc a süslü
meyveleriyle kendini sevdirir de, karşılığında insan ibadetle kendini O’na
sevdirmezse; Rabbi türlü nimetleriyle sevgisini ve rahmetini gösterir,
karşılığında insan şükür ve hamd ile O’na hürmet etmezse hiç mümkün
müdür ki cezasız kalsın, başıboş bırakılsın! İzzet ve gayret sahibi Zât-ı
Zülcelâl ona ceza çekeceği bir zindan hazırlamasın!
Hem hiç mümkün müdür ki, o Rahman ve Rahîm Zât; kendini tanıtmasına
karşılık iman ile O’nu tanıyan, kendini sevdirmesine karşılık ibadetle
O’nu seven, sevdiren ve rahmetine şükürle, hürmetle karşılık veren
müminlere bir mükâfat yurdu ha zırlamasın, ebedî saadet vermesin!
Üçüncü Hakikat
Hikmet ve adal et kapı sıdır.
Hakîm ve Âdil isimlerinin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki,17 HAŞİYE zerrelerden güne şlere kadar işleyen
hikmet, intizam, adalet ve dengeyle rubûbi yetinin saltanatını gösteren Zât-
ı Zülcelâl, himayesine sığınan, iman ve kullukla o hikmete, adalete uygun
hareket eden müminlere ikramda bulunmasın; küfür ve azgınlıkla isyan
eden edepsizlere hadlerini bildirmesin!
Halbuki bu geçici dünya da o hikmete ve adalete lâyık işlerin binde biri
bile yerine getirilmiyor, hesap erteleniyor. Dalâlet ehlinin çoğu cezasını
çekmeden, hidayet ehlinin çoğu da mükâfat görmeden bu dünya dan göçüp
gidiyor.
Demek, büyük bi r mahkemeye, daimî bir saadet yurduna  bırakılıyor.
Açıktır ki, şu âlemde tasarruf eden Zât, sonsuz bir hikmetle iş görüyor.
Buna delil mi istersin? Her şeyde bir fayda gözetilmesi bunun delilidir.
İnsanın bütün uzuvlarında, kemiklerinde, damarlarında, hatta bütün
hücrelerinde fayda ve hikmetler gözetildiğini görmüyor musun? Hatta bazı
uzuvlara bir ağacın meyveleri kadar hikmet ve fayda konul ması, her şeyin
yaratılışında son derece intizam bulunması, bu işlerin sonsuz bir hikmet
eliyle görüldüğünün de lilidir.
Evet, güzel bir çiçeğin hassas programının küçücük bir tohum a
yerleştirilmesi, büyük bir ağacın fihristinin küçücük bir çekirdekte manevî
kader kalemiyle yazılması, onlarda sonsuz hikmete sahip bir kalemin
işlediğini gösterir.
Her şeyin yaratılışında benzersiz bir sanat bulunması, onların son derece
hikmetle iş gören bir Sâni’in nakışları olduğuna  işaret eder. O Zât’ın, şu
küçücük insan bedenine bütün kâinatın programını, bütün rahmet
hazinelerinin anahtarlarını, bütün isimlerinin aynalarını yerleştirmesi, son
derece güzel bir sanat içindeki hikmeti gösterir.
Acaba o Zât’ın rubûbi yetinde hâkim olan hikmetin; rubûbi yetin kanatları
altına sığınanların ve ona iman ile itaat edenlerin lütuf görmesini
istememesi ve onlara ebedî ihsanlarda bulunmaması hiç mümkün m üdür?
Kâinatta işlerin adalet ve denge ile görüldüğüne  delil mi istiyorsun? Her
şeyin hassas mizanlarla, hususi ölçülerle var edilmesi, yerli yerine
konul ması, her şeye bu şekilde suret giydirilmesi, bu işlerin sonsuz bir
adalet ve denge ile görüldüğünü gös terir.
Her hak sahibine kabiliyeti ölçüsünde  hakkının verilmesi, yani vücudunun
bütün ihtiyaçlarının karşılanması, yaşaması için gerekenlerin en uygun
şekilde yerine getirilmesi, sonsuz adalet sahibi bir elin varlığına işaret
eder.
Kabiliyet, fıtrî ihtiyaç ve çaresizlik lisanlarıyla istenen her şeye daima
cevap verilmesi, sınırsız bir adaleti ve hikmeti gösterir.
Acaba, en küçük bir canlının en küçük ihtiyacına yetişen böyle bir adaletin
ve hikmetin, insan gibi en büyük canlının bekâ gibi en büyük ihtiyacını
ihmal etmesi hiç mümkün müdür? Onun en büyük talebini ve arzusunu
cevapsız bırakması, rubûbi yetin haşmetini ve kullarının hukukunu
gözetmemesi mümkün müdür? Halbuki şu fâni dünya da kısa bir hayat
geçiren insan, öyl e bir adaletin hakikatine mazhar olamaz ve olamıyor.
Demek, büyük bi r mahkemeye bırakılıyor.
Zira hakiki adalet, şu küçücük insanın, küçüklüğü ölçüsünde  değil, belki
vazifesinin ve işlediği cinayetin büyükl üğü, mahiyetinin önemi ölçüsünde
mükâfat ve ceza görmesini gerektirir. Madem ebediyet için yaratılan insan
şu fâni, geçici dünya da öyle bir adalete ve hikmete mazhar olmaktan çok
uzaktır. Elbette Âdil olan o Celîl-i Zülcemâl, Hakîm olan o Cemîl-i
Zülcelâl Zât’ın ebedî bir cehennemi ve cenneti vardır.
Dördüncü Hakikat
Cömertlik ve güzellik kapı sıdır.
Cevâd ve Cemil isimlerinin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, sonsuz bir cömertlik, tükenmez servet, bitmez
hazineler, benzersiz, ölümsüz bir güzellik ve kusursuz, bâki bir kemâl; bir
saadet yurdu ve ziyafet makamında ebediyen kalacak muhtaç şükredenleri,
kendisine arzu ve hayranlık duya n, ayna olan seyircileri istemesin?
Evet, dünya yı bu kadar nakışlı, sanatlı nimetlerle süslemek, ay ile güne şi
ona lamba kılmak, yeryüzünü bir nimet sofrası haline getirerek en güzel
yiyeceklerle doldurmak, meyveli ağaçları birer kap yapıp her mevsimde
birçok de fa yenilemek, sınırsız bir cömertliği gösterir.
Böyle sonsuz bir cömertlik, öyle tükenmez hazineler ve engin bir rahmet,
içinde arzu edilen her şeyin bulunduğu daimî bir ziyafet sofrası ve saadet
yurdu ister.
Hem kesinlikle ister ki, o ziyafetten lezzet alanlar orada ebediyen kalsın,
yokluk ve ayrılıkla elem çekmesinler. Zira elemin bitmesi lezzet olduğu
gibi, lezzetin sona ermesi de elemdir. Halbuki öyle bir cömertlik, elem
çektirmek istemez. Demek, bâki bir cennet ve içinde ebediyen kalacak
muhtaç misafirler ister.
Çünkü sonsuz bir cömertlik, sınırsızca ihsan etmeyi, nimet vermeyi diler.
Sınırsız ihsan, sonsuz minnettarlık ve nimetler ister. Bu ise ihsana mazhar
olan şahsın varlığının devamını ister, ta ki nimetlerden devamlı istifade
ederek o daimî nimetlere karşı şükrünü ve minnettarlığını göstersin. Yoksa
kısa süren, yokl uk ile acılaşan az bir lezzet, öyle bir cömertliğe yakışmaz.
Şu âlemin her tarafındaki, ilahî sanatın görüldüğü sergilere bak. Bütün
bitki ve hayvanlardaki Rabbanî mühürlere dikkat et,18 HAŞİYE rubûbi yetin
güzelliklerini ilan eden peygamberlere ve evliyaya kulak ver. Nasıl hep
beraber Sâni’-i Zülcelâl’in kusursuz icraatını,19 harika sanatlarına işaret
ederek gös teriyor, bildiriyor ve bakışları O’na çeviriyorlar!
Demek, bu âlemin Sâni’inin pek mühim, hayret verici, gizli ve kusursuz
vasıfları vardır. Bu harika sanatlarla onları göstermek ister. Çünkü gizli,
kusursuz kemâl, kendisini takdir edenlerin, beğenip mâşâllah diyerek
seyredenlerin karşısında sergilenmek ister. Daimî kemâl, daima görünmek
ister; kendisini takdir edip beğenenlerin devamlı var olmasını diler. Zira
fâni bir takdir edicinin nazarında, kemâlâtın kıymeti düşer.20 HAŞİYE
Hem kâinatın yüzüne yayılmış şu gayet güzel, sanatlı, parlak ve süslü
varlıklar, ışığın güne şi göstermesi gibi, benzersiz, manevî bir cemâlin
inceliklerini bildirir, eşsiz ve saklı bir güzelliğin latifelerini haber
verirler.21 HAŞİYE Kusurdan, noks andan arınmış o güzellik, o mukaddes
cemâlin cilvesiyle, Cenâb-ı Hakk’ın her bir isminde çok gizli defineler
bulunduğuna  işaret eder.
İşte bu kadar eşsiz, yüce, gizli bir güzellik; inceliklerini ve derecesini
kıyaslayacağı şeyleri, şuur sahibi, kendisine arzu duya n bir aynada
seyretmek ister. Sevgili cemâline başkalarının nazarıyla bakmak için
görünmeyi de arzu eder. Yani kendi güzelliğine iki şekilde bakmak ister:
Başka başka renkteki aynalarda bizzat seyrederek ve kendisine iştiyak
duya n seyircilerin, hayran takdir edicilerin gözüyle… Demek ki, güzellik
ve cemâl, görmek ve görünmek ister. Görmek ve görünmek ise arzulu
seyircileri ve hayran takdir edicilerin varlığını gerektirir. Güzellik, ebedî
olduğunda n, kendisine arzu duya nların varlığının devamını ister. Çünkü
daimî bir güzellik, ge çici bir âşığa razı olamaz.
Zira dönm emek üzere yokluğa mahkûm  olan bir seyircinin sevgisi, yokluk
düşüncesiyle düşmanlığa döne r. Hayreti, hafife almaya; hürmeti, hor
görmeye doğru meyleder. Çünkü bencil insan, bilmediği şeye düşman
olduğu gibi, elinin yetişmediğine de karşıdır. Sonsuz bir sevgiye, hadsiz
bir şevk ve takdire lâyık olan bir güzelliğe, üstü kapalı bir düşmanlık, kin
ve inkâr ile karşılık verir. İşte kâfirin, Allah’ın düşmanı olmasının sırrı
buradan anlaşılıyor.
Madem o sonsuz cömertlik, o benzersiz güzellik ve o kusursuz vasıflar;
şükredenlerin, onlara arzu duya nların ve takdir edicilerin ebedî olmasını
gerektirir. Halbuki şu dünya  misafirhanesinde herkesin biraz durup sonra
hemen kaybolduğunu görüyoruz. İnsan, o cömertliğin ihsanını ancak bir
parça tadar. İştahı açılır fakat yiyemeden gider. O güzelliğin ve kemâlin de
az bir ışığına, belki zayıf bir gölgesine ancak bir an bakıp doym adan
dünya dan ayrılır.
Demek, da imî bir seyir yerine gidiliyor.
Kısacası: Şu âlem her şeyiyle Sâni’-i Zülcelâl’in varlığının kesin delili
olduğu gibi, o Yüce Sâni’in sıfatları ve kutsî isimleri de ahirete işaret eder,
onu gös terir ve gerektirir.
Beşinci Hakikat
Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) kulluğu ve şefkat
kapısıdır.
Mucîb ve Rahîm isimlerinin cilvesidir.
En küçük canlının en basit ihtiyacını görüp tam bir şefkatle, ummadığı
yerden ona el uzatan ve en gizli bir mahlûkunun en gizli sesini işitip ona
yardım eden, hal diliyle ve sözle istenen her şeye cevap veren sonsuz
şefkat ve merhamet sahibi bir Rab; hiç mümkün müdür ki, en büyük
kulunun,22 HAŞİYE en sevgili mahlûkunun en büyük ihtiyacını görüp de
karşılamasın, en yüc e duayı işitip kabul etmesin! Evet, mesela zayıf, yavru
hayvanların rızık ve terbiyelerinde görülen lütuf ve kolaylık, şu kâinatın
Mâlikinin rubûb iyetindeki sonsuz rahmeti gösteriyor. Rubûb iyetinde bu
derece rahmet ve şefkat bulunan bir Zât, hiç mümkün m üdür ki, varlıkların
en faziletlisinin, en üstününün  en güzel duasını kabul buyur masın! On
Dokuz uncu Söz’de izah edilen şu hakikati burada tekrar şöyle söyleyelim:
Ey nefsimle beraber beni dinleyen arkadaş! Temsilî hikâyede, “Herkes bir
adada toplanmış. Padişahın yaver-i ekremi, en büyük memuru bir nutuk
okuyor .” demiştik. O hikâyenin işaret ettiği hakikat şudur: Gel! Bu
zamandan sıyrılıp hayalen Saadet Asrı’na ve Arap yarımadasına gidelim.
Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselam) vazife başında, kulluğunu ye rine
getirirken görüp ziyaret edelim. Bak! O zât nasıl peygamberliğiyle,
hidayetiyle ebedî saadetin var edilmesinin ve ona ulaşmanın sebebiyse,
kulluğu ve  duasıyla da o saadete ve cennetin yaratılmasına vesiledir.
İşte bak! O zât, dairesi öyle geniş bir namazda, öyle yüce bir ibadetle
ebedî saadet için dua ediyor ki, âdeta bu yarımada, hatta bütün yeryüzü
onunl a birlikte namaz kılar, niyaz eder. Çünkü onun kulluğu, ümmetinin
kulluğunu kapsadığı gibi, muvafakat sırrıyla, bütün peygamberlerin kulluk
hikmetlerini de içerir.
Hem o geniş dairedeki namazı öyle büyük bir cemaatle kılar ve dua eder
ki, âdeta Hazreti Âdem’den asrımıza kadar gelmiş, hatta kıyamete kadar
gelecek bütün nuranî ve kâmil insanlar ona uyup duasına “âmin” derler.23
HAŞİYE
Bak! O zât herkesin muhtaç olduğu bekâ için dua ediyor. Sadece
yeryüzünde kiler değil, belki gök ehli, hatta bütün varlıklar duasına ortak
olup hal diliyle, “Ey Rabbimiz! Evet, onun istediklerini ver, duasını kabul
et. Biz de istiyoruz.” diyorlar.
Hem bak, ebedî saadeti öyle hüzünle, aşkla, iştiyakla, öyle tevazu ile
yalvararak istiyor ki,24 bütün kâ inatı ağlatıp dua sına ortak ediyor.
Öyle bir gaye için saadet dileyip dua ediyor ki, insanı ve bütün varlıkları
aşağıların en aşağısı olan mutlak fânilik derecesine düşmekten,
kıymetsizlikten, faydasızlıktan, gayesizlikten; en yüks ek mertebe olan
bekâya, kıymete, yüc e vazifeye, Samed Yaratıcının bir mektubu de recesine
çıkarıyor.
Bak! Öyle yüks ek, öyle yakaran bir sesle istiyor ve öyle tatlı, öyle
merhamet dileyen bir niyaz ile yalvarıyor ki, âdeta sesini bütün varlıklara,
göklere, arşa işittirip onları kendinden geçirerek duasına “Âmin Allahım,
âmin” dedirtiyor.25 HAŞİYE
Saadeti ve bekâyı öyle Semî’ ve Kerim bir Kadîr’den, öyl e Basîr ve Rahîm
bir Alîm’den istiyor ki, o Zât, en küçük canlının en gizli arzusunu,
yakarışını görür, işitir, kabul buyur ur ve ona merhamet eder. Yapılan dua
hal diliyle de olsa ona cevap verir. Bunu, her şeyi görerek öyle hikmetle,
merhametle yapar ki, o terbiyenin ve idarenin Semî’, Basîr, Kerim ve
Rahîm bir Zât’a has olduğuna  şüphe  bırakmaz.
Bütün insanlığı arkasına alıp, şu yeryüzünde  Arş-ı Âzama doğru el
kaldırıp insanın kulluğunun özünü içeren “ubudi yet-i Ahmediye”26
(aleyhissalâtü vesselam) hakikati içinde dua eden, insanlığın en şereflisi,
zaman ve mekânın içinde benzeri olmayan Fahr-i Kâinat (aleyhissalâtü
vesselam) acaba ne istiyor, dinleyelim:
Bak! Kendine ve ümmetine ebedî saadet istiyor. Bekâ ve cennet istiyor.
Hem de bunu,  varlıkların aynasında güzelliklerini gösteren, Cenâb-ı
Hakk’ın bütün kutsî isimleriyle istiyor, o isimlerden şefaat talep ediyor,
görüyorsun. Eğer ahireti gerektiren sayısız sebep ve delil olmasaydı,
yalnız o zâtın tek duası bile, Hâlık-ı Rahîm’in kudretine baharımızın
yaratılışı kadar hafif gelen cennetin var edilmesine vesile olurdu.27 HAŞİYE
Evet, baharda yeryüzünü bi r mahşer haline getiren, ölümden sonra dirilişin
yüz binlerce numunesini gösteren Kadîr-i Mutlak’a, cennetin yaratılması
nasıl ağır gelebilir?
Nasıl ki Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliği, şu
imtihan meydanının açılmasına sebebiyet vermiş ve o, 28 ََْكَ ََْكَ ََ ََُْ
اَْْكَ sırrına erişmiştir. Aynı şekilde, onun kulluğu da ebedî saadet
âleminin yaratılmasına vesile olmuştur.
Hiç mümkün müdür ki, şu âlemin bütün akılları hayrette bırakan düzeni,
geniş rahmet içindeki kusursuz sanat ve rubûbi yetin benzersiz güzelliği, o
duaya cevap vermemekle çirkinliği, merhametsizliği, intizamsızlığı kabul
etsin! En ufak, en önemsiz istekleri, sesleri noks ansız işitip ihtiyaçları
karşılasın da, en mühim, lüzumlu arzuları kıymetsiz görüp işitmesin,
anlamasın, cevapsız bıraksın! Hâşâ ve kellâ, yüz bin defa hâşâ! Böyle bir
güzellik, öyl e bir çirkinliği kabul edip çirkin hale gelemez.29 HAŞİYE
Demek ki, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), peygamberliğiyle
dünya nın kapısını açtığı gibi, kulluğuyl a da ahiretin kapısını açmıştır.
َِ اَُِْٰى َِْكَ وَرََُِ ذُٰ َ وََْ َٰنِ ِْءَ اَْ وَدَارِ اَِْنِ، اَّٰمََِْْ َََاتُ اح
اِي َُ َُ اََِْْْ وََُْ اَََِْ وَََةُ اارَِْ وَوََُِ اَدََِْ وَذُو اَََِْْ وَرَُلُ
نِْاََ
30َِٰ َِ اَِ وَاََُِْْ ا۪ى إَِْاِٰۤ أَََِْ وََ۪ۤ وََِِْٰ۪ى اٰۤوََ
Altıncı Hakikat
Haşmet ve ebediyet kapı sıdır.
Celîl ve Bâki isimlerinin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, güne şlerden, ağaçlardan zerrelere kadar bütün
varlıkları itaatkâr birer asker hükm üne getirip idare eden bir rubûbi yetin
haşmeti, şu dünya  misafirhanesinde geçici bir hayat süren perişan fânilerin
üstünde  dursun da , bâki bir saltanat dairesini ve rubûbi yetin tecelli edeceği
ebedî, yüc e bir makamı yaratmasın!
Evet, şu kâinatta mevsimlerin değişmesi gibi haşmetli icraatlar,
gezegenlerin uçak misali hareketleri gibi muazzam işler, yerkürenin
insana beşik, güne şin lamba olması gibi müthiş emirler ve ölmüş,
kurumuş yeryüzünü diriltmek, süslemek gibi büyük değişimler, perde
arkasında her şeye gücü yeten bir terbiye edicinin muhteşem bir saltanatla
hükm ettiğini gösteriyor. Böyle bir rubûbi yet saltanatı, kendine lâyık kullar
ve mazharlar ister.
Halbuki mahiyeti her şeyi içine alan en kıymetli kulların, şu dünya
misafirhanesinde perişan bir surette, geçici olarak toplandıklarını
görüyorsun. B u misafirhane her gün dol ar, boş alır.
Bütün o kullar, hizmet ve tecrübe için şimdilik şu imtihan meydanında
bulunuyor lar. Meydan, her saat değişiyor. Hepsi, Sâni-i Zülcelâl’in
kıymetli ikramlarının örneklerini ve harika, benzersiz bir sanatla
yaratılmış eserlerini âlem çarşısının sergilerinde, ticaret nazarıyla birkaç
dakika durup seyrediyor, sonra kayboluyor. Şu sergiler ise her an
değiştiriliyor. Gelen gider, giden gelmez.
İşte bu vaziyet açıkça gösteriyor ki, şu misafirhanenin, şu meydanın ve
sergilerin arkasında, ebedî bir saltanata mazhar olacak daimî saraylar,
meskenler, şu dünya da gördüğü müz numunelerin ve suretlerin en hâlis, en
yüks ek asıllarıyla dolu bağlar ve hazineler vardır. Demek, buradaki
çabalar orası içindir. Cenâb-ı Hak burada çalıştırır, orada ücret verir.
Herkesin orada, hazırlığına göre –eğer kaybetmezse– bir saadeti olacaktır.
Evet, öyle ebedî bir saltanatın şu fâni, geçici şeylerin üstünde durması
imkânsızdır.
Bu hakikate, şu temsilin dürbünüyle bak: Mesela sen yolda giderken bir
han görüyorsun. Büyük bir zât o hanı misafirlerine yapmış. Onların bir
gece gezmeleri ve ibret almaları için hanın süslenmesine milyonlarca altın
sarf etmiş.
Misafirler o süslemelerin pek azına kısa bir süre bakıp, o nimetlerden
biraz tadıp doym adan gidiyorlar. Fakat her misafir kendine has fotoğraf
makinesiyle handa gördüklerinin suretini alıyor. Hanın sahibi olan büyük
zâtın hizmetkârları da misafirlerin hareketlerini çok dikkatle kaydediyor.
Ve görüyorsun ki, o zât her gün, o kıymetli süslerin çoğunu bozup gelecek
yeni misafirler için başka süslemeler yapıyor.
Bunu gördükten sonra, yola şu hanı yapan zâtın daimî, pek ihtişamlı
meskenlerinin, tükenmez, kıymetli hazinelerinin bulunduğunda n ve onun
sonsuz cömertliğinden hiç şüphe n kalır mı? O zât, şu handa yaptığı ikram
ile kendi makamında bulunan asıl nimetlerine karşı misafirlerinin iştahını
açıyor ve onlar için hazırladığı hediyelere heveslerini uyandırıyor.
Aynen bunun gibi, dünya  misafirhanesindeki vaziyete sarhoşça değil
dikkatlice baksan şu dokuz  esası anlarsın:
Birinci Esas: O han gibi bu dünya  da kendisi için var edilmemiştir. Onun,
bu sureti kendi kendine alması imkânsızdır. Dünya , canlıların kafile kafile
gelerek konup göçtükleri, sürekli dolup boşalan, hikmetle yapılmış bir
misafirhanedir.
İkinci Esas: Şu hanın içinde oturanlar misafirdir. Rabb-ı Kerîm, onları
selamet yeri olan cennete davet ediyor.31
Üçüncü Esas: Şu dünya daki süslemeler, güzellikler yalnız lezzet almak
veya gezip görmek için değildir. Çünkü biraz lezzet verse, ayrılıkla uzun
zaman elem çektirir. Dünya  lezzetlerini tattırır, iştahını açar fakat seni
doyur maz. Zira ya onun ömrü kısadır ya da senin... Doymaya yetmez.
Demek, kıymeti yüks ek, müdde ti kısa olan şu süsler ve güzellikler, ibret32
HAŞİYE ve şükür içindir; daimî olan asıl güzelliklere teşvik ve başka, çok
yüce gayeler içindir.
Dördüncü Esas: Şu dünya daki göz alıcı nimetler,33 HAŞİYE cennette
müminler için Rahman’ın rahmetiyle hazırlanan nimetlerin örnekleri,
suretleri hükm ünde dir.
Beşinci Esas: Şu sanatlı, fâni şeyler, biraz görünüp kaybolmak için değil;
kısa bir zaman var olup istenen vaziyetlere girmeleri, suretlerinin
alınması, mânâlarının bilinmesi, neticelerinin kaydedilmesi, mesela
cennette ebediyen kalacaklara daimî manzaralar hazırlanması ve bekâ
âleminde başka gayelere vesile olmak için yaratılmıştır.
Her şeyin bekâ için yaratıldığı, görünüş teki fâniliğin, vazifenin
tamamlanması ve terhis mânâsına geldiği şuradan anlaşılıyor: Fâni bir şey,
bir yönüyl e yokl uğa gider fakat pek çok yönüyl e bâki kalır.
Mesela, kudret kelimelerinden olan şu çiçeğe bak! Bize kısa bir süre
tebessüm ederek bakar, sonra hemen fânilik perdesinde saklanır. Ağızdan
çıkan fakat binlerce misalini kulaklara bırakan bir kelime gibidir;
kendisini görenler sayısınca, mânâlarını bâkileştirir. Vazifesi olan mânâyı
ifade ettikten sonra, onu gören her şeyin hafızasında resmini ve her bir
tohum unda  manevî mahiyetini bırakıp öyle gider. Âdeta her hafıza ve her
tohum , onun güzel suretini muhafaza etmek için birer fotoğraf makinesi
ve bekâsı için birer menzildir.
En basit hayat mertebesindeki sanatlı bir varlık böyleyse, en yüks ek hayat
tabakasındaki, ölümsüz bir ruha sahip insanın bekâ ile ne kadar alâkadar
olduğu anlaşılır. Çiçekli ve meyveli koca bitkilerin her birinin ruha bir
parça benzeyen oluşum kanunları ve sureti, tam bir intizamla,
karmakarışık değişimler sırasında, zerre kadar tohum larda saklanır.
Öyleyse her şeyi içinde barındıran ve yüks ek bir mahiyetteki, haricî bir
vücut giydirilmiş, şuur sahibi, nuranî bir ‘kanun-u emrî’ olan insan
ruhunun da  bekâ ile ne derece irtibatının ve alâkasının bul unduğu a nlaşılır.
Altıncı Esas: İnsan, istediği yerde gezinmesi için ipi boğa zına dolanıp da
başıboş bırakılmış bir hayvan gibi değildir. Aksine, bütün amellerinin
sureti alınır ve bütün fiilleri bir hesap için kaydedilir.34
Yedinci Esas: Güz mevsiminde, yaz ve bahar âleminin güzel varlıklarının
yok olması idam değil, vazifelerinin tamamlanmasıyla terhisleridir.35
HAŞİYE Yeni baharda gelecek canlılar ve yeni vazifeliler için yer
hazırlamaktır. Şuur sahiplerine vazifesini unutturan gaflete ve şükrü
unutturan sarhoşluğa karşı ilahî bir ikazdır.
Sekizinci Esas: Şu fâni âlemin ebedî Sâni’inin başka, bâki bir âlemi
vardır, kullarını oraya sevk ve  teşvik eder.
Dokuzuncu Esas: Öyle bir Rahman, öyle bir âlemde, has kullarına öyle
ikramlar sunacak ki, ne göz görmüş, ne kulak işitmiş, ne de şimdiye kadar
kimsenin aklından geçmiştir.36 Âmennâ...
Yedinci Hakikat
Muhafaza ve görüp göz etme kapı sıdır.
Hafîz ve Rakib isimlerinin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, yüce bir fıtrattaki, yeryüzünün halifeliği gibi
yüks ek bir rütbedeki37 ve ‘emanet-i kübra’ya38 sahip çıkmakla vazifeli
insanın kâinattaki rubûbi yete temas eden amelleri; gökte ve yerde, karada
ve denizde, yaş kuru, küçük büyük, basit veya kıymetli her şeyi tam bir
intizam ve dengeyle koruyup gözeten, bir tür hesapla onların neticelerini
eleyen bir muhafaza içinde kaydedilmesin! Yaptıkları hesap eleğinden
geçirilmesin, adalet terazisinde tartılmasın ve insan hak ettiği cezayı çekip
mükâfatı görmesin! Hayır, asla!..
Evet, şu kâinatı idare eden Zât, her şeyi bir düzen ve denge içinde
kaydediyor. Bu, ilim ile hikmetin, irade ile kudretin neticesidir. Her
varlığın gayet sanatlı, muntazam ve dengeli yaratıldığını görüyoruz. Bir
canlının hayatı boyunc a değiştirdiği suretler muntazam olduğu gibi, genel
görünüş ü de bir ahenk içindedir.
Zira görüyoruz ki, Hafız-ı Zülcelâl, vazifesinin bitmesiyle ömrüne son
verilen ve şu görünen âlemden göçüp giden her şeyin birçok suretini
koruyuc u levhalar hükm ünde ki39 HAŞİYE hafızalarda ve bir tür misalî
aynalarda saklıyor. Onların hayat programlarını çekirdeklerine,
meyvelerine nakşedip yazıyor. Görünen ve görünmeyen aynalarda
bâkileştiriyor. Mesela, insanın hafızası, ağacın meyvesi, meyvenin
çekirdeği ve çiçeğin tohum u, bu muhafaza kanununun ne çok şeyi
kuşattığını gösteriyor.
Görmüyor musun, koca baharın hep çiçekli, meyveli bütün bitkileri ve
onların kendilerine göre bütün programları, oluşum kanunları ve suretleri,
belli sayıdaki tohum cukların içinde yazılıyor, saklanıyor. Cenâb-ı Hak,
yeni bir mevsimde, onlara göre bir hesap içinde programlarını neşredip
tam bir intizam ve hikmetle koca bir bahar âlemini daha meydana
getiriyor, muhafazasının ne derece geniş bir dairede cereyan ettiğini
gösteriyor. Acaba geçici, basit, önemsiz şeyler böyle muhafaza edilirse,
insanın gayb, ahiret ve ruhlar âleminde, her şeyi kuşatan bir rubûbi yet
içinde mühim neticeler verecek amellerinin korunup gözetilmek suretiyle
eksiksiz kaydedilmemesi mümkün m üdür? Hayır ve asla!
Evet, şu muhafaza ediciliğin bu şekilde tecellisinden anlaşılıyor ki, şu
varlıkların Mâliki, mülkünde  olup biten her şeyin yolunda  gitmesine
büyük özen gösterir. Hâkimiyetine son derece dikkat eder. Saltanatının
rubûbi yetinde de azamî dikkati gözetir. O kadar ki, en küçük bir hadiseyi,
en ufak bir hizmeti bile kaydettirir. Mülkünde  olup biten her şeyin suretini
türlü türlü şeylerde saklar.
Şu muhafaza, mühim bir hesap ve amel defterinin açılacağına, bilhassa
mahiyetçe en yüks ek, en aziz, en şerefli varlık olan insanın büyük
amellerinin, mühim fiillerinin mühim bir hesaptan ve teraziden
geçirileceğine, amel defterinin neşredileceğine işarettir.
Acaba hilafet40 ve emanetle41 aziz olan, rubû biyetin küllî icraatına
şahitlik yaparak kesret dairelerinde Cenâb-ı Hakk’ın birliğini ilan eden,
pek çok varlığın tesbihat ve ibadetlerine müdahale edip kumandan ve şahit
derecesine çıkan insanın kabre girip rahatça yatması ve uyandırılmaması
hiç mümkün müdür? Küçük-büyük her amelinden hesaba çekilmemesi,
mahşere gidip de o büyük mahkemeyi görmemesi mümkün müdür? Hayır,
asla!..
Gelecekte gerçekleşmesi42 HAŞİYE mümkün olan her şeye gücü yeten,
geçmiş zamandaki bütün olup bitenler kudret mucizelerine şehadet eden,
kıyamet ve haşre benzer kış ile baharı her vakit gözümüzün önünde  var
eden bir Kadîr-i Zülcelâl’den, insan nasıl yokluğa gidip kaçabilir, toprağa
girip saklanabilir?
Madem dünya da bunların hesabı gerektiği gibi görülüp hüküm  verilmiyor;
elbette büyük bi r mahkemeye, daimî bir saadet makamına gidilecektir.
Sekizinci Hakikat
Vaat ve tehdit kapı sıdır.
Cemîl ve Celîl isimlerinin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, mutlak Alîm ve Kadîr olan, şu sanatlı eserlerin
Sâni’i, bütün peygamberlerin yanlışlığına ihtimal bulunmayacak bir
kesinlikle haber verdikleri, bütün sıddıkların ve evliyanın ittifakla şahitlik
ettikleri, sıkça tekrarlanan ilahî vaat ve tehditlerini yerine getirmeyip –
hâşâ– acz ve cehalet göstersin! Halbuki vaat ettiği ve tehditle bildirdiği
şeyler, kudretine hiç ağır gelmez, O’nun için pek hafif ve kolaydır. Geçmiş
bahardaki sayısız varlığı, gelecek baharda kısmen aynı43 HAŞİYE kısmen
benzer44 HAŞİYE şekilde yeniden yaratması kadar kolaydır.
O’nun vaadini yerine getirmesi, bize ve her şeye çok lâzımdır. O’na,
rubûbi yetinin saltanatına yakışan budur .
Vaadinde durmaması ise iktidarının izzetine zıttır, ilminin enginliğine
aykırıdır. Zira vaadinde durmamak ya cehaletten ya da aczden ileri gelir.
Ey inkârcı! Küfrün ve inkârın ile ne kadar ahmakça bir cinayet işlediğini
biliyor musun? Kendi yalancı vehmini, saçmalayan aklını, aldatıcı nefsini
tasdik edip, hiçbir şekilde, sözünde  durmamaya ve yalana mecburiyeti
olmayan, bunlar hiçbir şekilde izzetine, haysiyetine yakışmayan; her
şeyin, doğruluğuna  ve adaletine şahitlik ettiği bir Zât’ı yalanlıyorsun!
Sonsuz küçüklüğün içinde sonsuz büyük bir cinayet işliyorsun! Elbette,
ebedî, büyük bir cezayı hak edersin. Cehennem ehlinden bazılarının bir
dişinin dağ kadar olacağı haber verilmiş.45 Bu, cinayetlerinin büyükl üğüne
bir ölçü olarak söylenmiştir. Sen, güne şin ışığına gözünü kapayan bir
yolcuya benziyorsun. O yolcu, kafasının içindeki hayale bakar da vehmi,
bir yıldız böceği gibi kafa fenerinin ışığıyla dehşetli yolunu aydınlatmak
ister.
Bütün varlıklar hak söyleyen dosdoğru kelimeleri, kâinattaki hadiseler
doğru söyleyen, konuş an birer ayeti olan Cenâb-ı Hak, madem vaat etmiş,
elbette yapacaktır. Büyük bir mahkeme kuracak, daimî bir saadet makamı
verecektir.
Dokuzuncu Hakikat
Hayat verme ve öldürme kapı sıdır.
Hayy-ı Kayyum, Muhyî ve Mümit isimlerinin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki; ölmüş, kurumuş koca yeryüzüne hayat veren ve o
diriltme içinde her birinin haşri insanın haşri gibi hayret verici olan üç yüz
binden fazla canlı türünü haşr ü neşredip kudretini gösteren, o son derece
karışık haşr ü neşr sırasında her şeyi birbirinden ayırt ederek ilminin
enginliğini bildiren, bütün semavî fermanlarıyla insanın da öldükten sonra
diriltileceğini vaat edip kullarının bakışını ebedî saadete çeviren, bütün
varlıkları baş başa, omuz omuza, el ele verdirip emir ve iradesi dairesinde
döndür en, onları birbirine yardımcı ve itaatkâr kılmakla rubûbi yetinin
büyükl üğünü gösteren ve insanı kâinat ağacının en kapsamlı, en nazik, en
nazenin, en nazlı, niyaz eden meyvesi suretinde yaratıp kendine muhatap
kabul ederek her şeyi ona boyun eğdirmekle insana ne kadar kıymet
verdiğini gösteren bir Kadîr-i Rahîm, bir Alîm-i Hakîm, kıyameti
yaratmasın! Ölüleri diriltmesin veya diriltemesin! İnsana yeniden hayat
vermesin veya veremesin! Büyük bir mahkeme kuramasın, cennet ve
cehennemi yaratamasın! Hâşâ ve kellâ!..
Evet, şu âlemi idaresi altında tutan yüce Zât her asırda, her sene, her gün
bu dar, geçici yeryüzünde , o büyük haşrin ve kıyamet meydanının pek çok
benzerini, örneğini, işaretlerini yaratıyor.
Mesela: Bahardaki yeniden dirilişte, beş-altı gün içinde küçük ve büyük
hayvanların, bitkilerin üç yüz binden fazla türünün haşr ü neşredildiğini
görüyoruz. O Zât, bütün ağaçların, otların köklerini ve bazı hayvanları
aynen diriltiyor. Başkalarını da aynıymışçasına bir benzerlikle var ediyor.
Görünüş te farkları pek az olan tohum cuklar o kadar karışmışken,
birbirlerinden kusursuzca ayırt edilerek o kadar sürat, genişlik ve kolaylık
içinde tam bir düzen ve denge ile altı gün veya altı haftada ihya ediliyor.
Bu işleri yapan Zât’a bir şeyin ağır gelmesi hiç mümkün müdür? O’nun,
gökleri ve yeri altı günde  yaratamamasını, insanı bir sedâ ile
diriltememesini akıl kabul eder mi? Hâşâ!
Acaba mucizeler gösteren bir kâtip, harfleri karışmış veya silinmiş üç yüz
bin kitabı tek bir sayfada birbirine karıştırmaksızın, hatasız, eksiksiz,
gayet güzel bir şekilde, beraberce, bir saatte yazsa ve biri sana, “Şu kâtip
kendi telif ettiği, senin suya düşen kitabını yeniden, bir dakika içinde
hafızasından yazacak.” dese, “Yapamaz, inanmam.” diyebilir misin?
Veya kendi iktidarını göstermek ya da ibret ve seyir için bir işaretle
dağları kaldıran, memleketleri değiştiren, denizi karaya çeviren mucizeler
sahibi bir sultan düşünelim. Onu tanıdığın halde görsen ki, büyük bir taş
dereye yuva rlanmış, o sultanın ziyafete davet ettiği misafirlerinin yolunu
kesmiş, geçemiyorlar. Biri sana, “O zât, o taşı, ne kadar büyük olursa
olsun, bir işaretle kaldıracak. Misafirlerini yolda bırakmayacak.” dese, sen
“Hayır, kaldırmaz.” veya “Kaldıramaz!” diye cevap versen…
Veyahut bir zât büyük bir orduyu bir günde  baştan meydana getirdiği halde
biri sana, “O zât bir boru sesiyle, istirahat için dağılmış olan taburları
toplar, emri altına alır.” dese, sen de “İnanmam!” desen ne kadar akılsızca
hareket ettiğini anlarsın...
İşte şu üç temsili anladıysan, bak: Nakkaş-ı Ezelî, gözümüzün önünde
kışın beyaz sayfasını çevirip bahar ve yazın yeşil yaprağını açar. Yeryüzü
sayfasında üç yüz binden fazla çeşidi, kudret ve kader kalemiyle en güzel
surette yazar. İç içe oldukları halde, hiçbiri diğerine karışmaz. Beraber
yazar, fakat biri ötekine mâni olmaz. Mahiyet ve görünüş  bakımından
birbirlerinden ayrıdırlar, fakat o Zât hiç şaşırmaz, yanlış yazmaz.
Evet, koca bir ağacın programını bir nokta gibi küçücük bir çekirdeğe
yerleştirip orada saklayan Hakîm-i Hafîz hakkında, “Vefat edenlerin
ruhlarını nasıl muhafaza eder?” diye sorulur mu?
Yerküreyi bir sapan taşı gibi çeviren Kadîr Zât için, “Ahirete giden
misafirlerinin yol unda n bu dünya yı nasıl kaldıracak?” denir mi?
Bütün canlıları cisimlerinin taburlarında hiçten, baştan, kusursuz bir
intizamla toplayan, zerreleri 46 ُْ ََُنُ emriyle kaydedip yerleştiren,
ordular var eden Zât-ı Zülcelâl için, “Bir vücutta birbiriyle tanışan aslî
zerreleri ve unsurları bir sedâ ile tekrar nasıl bir araya getirebilir?” diye
sorulur mu?
Bahardaki yeniden dirilişe benzeyen, dünya nın her devrinde, her asrında,
hatta gece ile gündüz ün değişiminde, havada bulutların yaratılıp yok
edilmesinde haşre misal ve işaret olacak ne kadar çok nakış bulunduğunu
gözünle görüyorsun. Hatta kendini hayalen bin sene öncesinde farz etsen,
sonra zamanın iki tarafı olan geçmiş ile geleceği karşılaştırsan; asırlar,
günler adedince haşir ve kıyamet misallerini göreceksin. Bu kadar misale
rağmen bedenen tekrar dirilmeyi hâlâ akıldan uzak görüp inkâr edersen,
bunun ne  kadar divanelik olduğunu s en de anlarsın.
Bak, en büyük f erman olan Kur’an, ba hsettiğimiz hakikate dair ne diyor:
ذَِٰ َُِْ اَْْٰ وََُ َٰ ُ َْءٍَا إِن ِّٰۤ ََْ ُِْ اَْرْضَ ََْ َِْى اَٰرِ رََِْ اَُْْٰۤ إِل
47ٌَِ
Kısacası: Haşre mâni hiçbir şey yoktur ve her şey onu ge rektirir.
Evet, hayret verici şeylerin bir mahşeri olan şu koca yeryüzünü küçük bir
canlı gibi öldürüp ona hayat veren, insan ve hayvanlara hoş bir beşik,
güzel bir gemi yapan, şu misafirhanede güne şi onlara ışık ve ısı verici bir
lamba haline getiren, göklerdeki küreleri meleklerine binek kılan bir
Zât’ın, bu kadar muhteşem ve ebedî rubûbi yeti, bu derece muazzam ve
geniş hâkimiyeti elbette, yalnız bu geçici, devamsız, kararsız, önemsiz,
değişken, fâni, eksik, kusurlu dünya  işleri üzerine kurulamaz ve onun
üzerinde durmaz.
Demek, o Zât’a yaraşır, daimî, sabit, yok olmaz, muhteşem bir başka
diyar, bâki başka bir memleket vardır. Bizi onun için çalıştırıyor, oraya
davet ediyor. Oraya gideceğimize, zahirden hakikate geçen ve o Zât’ın
huzuruna yakınlıkla şereflenen bütün nuranî ruh sahipleri, kalbi münevver
kutub zâtlar ve aklı nurlanmış bütün âlimler şehadet ediyor. Bir mükâfat
ve ceza hazırlandığını ittifakla haber veriyor, o Zât’ın tekrar tekrar
bildirdiği pek kuvve tli vaatlerini ve pek şiddetli tehditlerini naklediyorlar.
Vaadinde durmamak, hem zillet hem de zilleti kabul etmektir; hiçbir
şekilde O’nun mukaddes celâline yanaşamaz. Tehdidinden dönm ek ise ya
affetmekten ya da acizlikten ileri gelir. Halbuki küfür, mutlak bir
cinayettir,48 HAŞİYE affı mümkün değil. Ve Kadîr-i Mutlak, aczden
münezzeh ve uzaktır.
Şahitler ve haberciler, yolları, meşrepleri, mezhepleri farklı olduğu halde
tam bir ittifakla bu meselenin özünde  birleşirler. Sayıca tevatür
derecesinde, mahiyetçe icma kuvve tindedirler. Her biri insanlığın birer
yıldızı, bir topluluğun reisi, bir milletin azizi konum unda dır. Şu meselede
söz sahibi ve ispat ehlidirler.
Hem bir ilimde veya sanatta iki ihtisas sahibi, başka binlerce kişiye
yeğdir. Bir haberi doğrulayan iki kişi, binlerce inkârcıya tercih edilir.
Mesela, ramazan hilâlinin göründüğünü haber veren iki adam, binlerce
inkârcının sözünü ge çersiz kılar.
Sözün özü: Dünyada bundan daha doğr u bir habe r, daha sağlam bir dava,
daha açık bir hakikat olamaz. Demek, düny a şüphe siz bir tarladır.49
Mahşer bir harman yeridir. Cennet ve cehennem ise birer mahzendir.
Onuncu Hakikat
Hikmet, inayet, rahmet ve adal et kapı sıdır. Hakîm, Kerim, Âdil ve Rahîm
isimlerinin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, şu geçici dünya  misafirhanesinde, şu devamsız
imtihan meydanında ve şu değişen yeryüzü sergisinde bu derece açık bir
hikmetin, inayetin, bu derece üstün bir adaletin ve geniş bir merhametin
eserlerini gösteren, bütün mülkün gerçek sahibi yüce Allah’ın memleketi
dairesinde, mülk ve melekût âlemlerinde daimî meskenleri, bâki
makamları ve oralarda ikâmet eden kulları bulunmasın! Ve şu görünen
hikmetin, inayetin, adaletin ve merhametin hakikatleri hiçe insin!..
Hiç mümkün müdür ki, o Hakîm Zât, insanı bütün varlıklar içinde kendine
küllî muhatap ve kuşatıcı bir ayna yapıp rahmet hazinelerindeki her şeyi
ona tattırsın, tarttırsın, tanıtsın ve kendini bütün isimleriyle bildirsin, onu
sevsin ve sevdirsin de, sonra o biçare insanı ebedî memleketine
gönde rmesin! O daimî saadet makamına çağırıp mesut etmesin!
Hiç akıl kabul eder mi ki, çekirdek kadar her bir varlığa bir ağaç kadar
vazife yüklesin, ağacın çiçekleri kadar hikmet yerleştirsin, meyveleri
kadar fayda taksın da bütün o vazifelere, hikmetlere, faydalara yalnız
dünya ya yöne lik, bir çekirdek kadar gaye versin! O varlığın bir hardal
tanesi kadar önemi olmayan dünye vî hayatını maksat yapsın! O vazifeleri,
hakiki ve lâyık gayelerini vermeleri için, mânâ âlemine çekirdekler ve
ahiret âlemine tarla haline getirmesin! Ve bu kadar mühim merasimleri
maksatsız, boş, abes bıraksın! Asıl gayelerini ve lâyık meyvelerini
vermeleri için onl arın yüz ünü m ânâ âlemine ve ahirete çevirmesin!
Evet, hiç mümkün müdür ki, bunları böyle hakikate ters yapmakla kendi
gerçek vasıfları olan Hakîm, Kerim, Âdil, Rahîm isimlerinin zıtlarıyla –
hâşâ, sümme hâşâ– vasıflanmış görünüp hikmet ve keremini, adalet ve
rahmetini gösteren bütün kâinatı yalanlasın! Bütün varlıkların şahitliğini
reddetsin, de lil oluşlarını iptal etsin!
Hiç akıl kabul eder mi ki, insana saçının telleri adedince vazife yüklesin
de, yalnız bir saç teli hükm ünde  dünye vî bir ücret versin; hakiki adaletine
ve hikmetine zıt, mânâsız iş yapsın!
Hiç mümkün müdür ki, her bir canlıda, belki onların dil gibi her bir
uzvunda , bir ağaca taktığı neticeler ve meyveler miktarınca hikmet, fayda
gözetmekle kendisinin bir Hakîm-i Mutlak olduğunu ispat edip göstersin,
sonra bütün hikmetlerin en büyüğü, bütün faydaların en mühimi ve bütün
neticelerin en gereklisi olan; hikmeti hikmet, nimeti nimet, rahmeti
rahmet yapan ve bütün hikmetlerin, nimetlerin, rahmetlerin, faydaların
kaynağı ve gayesi olan bekâyı, kendisine kavuşmayı ve ebedî saadeti
vermesin! Bütün icraatını abes kılsın! Her bir taşında binlerce nakış, her
tarafında binlerce süs ve her köşesinde binlerce kıymetli eşya bulunan bir
saray kurup sonra ona bir çatı yapmayarak kendini her şeyin çürümesine,
boş yere bozulmasına izin veren bir zâta benzetsin! Hâşâ ve kellâ!..
Mutlak hayırdan hayır gelir. O Mutlak Cemâl Sahibi Zât’tan güzellik gelir,
o Mutlak Hakîm’den abes bir şey gelmez.50
Evet, her kim fikren tarihte yolculuk edip geçmişe gitse, bu gördüğüm üz
dünya , imtihan meydanı ve şu sergi gibi, seneler sayısınca yok olmuş
menziller, meydanlar, sergiler, âlemler görecektir. Hepsi sureti ve
mahiyetiyle birbirinden farklı olduğu halde; intizam, hayret vericilik,
Sâni’in kudr et ve hikmetini göstermek bakımından birbirine benzer.
O geçici menzillerde, o de vamsız meydanlarda, o fâni sergilerde apaçık bir
hikmetin intizamı, bir inayetin işaretleri, çok yüce bir adaletin emareleri
ve son derece engin bir merhametin neticeleri görülür. O yolcu basiretsiz
değilse şüphe siz bilir ki: O hikmetten daha kusursuz bir hikmet olamaz.
Eserleri görünen o inayetten daha güzel bir inayet mümkün değildir.
Emareleri görünen o adaletten daha üstün bir adalet yoktur ve neticeleri
görünen o m erhametten daha geniş bir merhamet düşünülemez.
Farz-ı muhal olarak eğer şu işleri idare eden, misafirleri ve misafirhaneyi
değiştiren ebedî Sultan’ın memleketinde daimî menziller, yüce mekânlar,
sabit makamlar, bâki meskenler ve oralarda ikamet eden mesut kullar
bulunmazsa; ışık, hava, su, toprak gibi kuvve tli ve kuşatıcı dört manevî
unsur olan hikmet, adalet, inayet ve merhametin hakikatlerini ve açıkça
görünen varlıklarını inkâr etmek gerekir. Çünkü şu geçici dünya nın ve
dünya daki her şeyin, bu unsurların tam hakikatine mazhar olamadığı
malûmdur. Eğer başka yerde de onlara tam mazhar olacak bir mekân
bulunmazsa, o vakit gündüz ü dolduran ışığı görüp güne şin varlığını inkâr
etmek derecesinde bir divanelikle; her şeyde bulunan şu gözümüzün
önünde ki hikmeti, nefsimizde ve pek çok eşyada her vakit şahit
olduğum uz inayeti, şu pek kuvv etli işaretleri görünen adaleti51 HAŞİYE ve
her yerde açıkça gördüğüm üz merhameti inkâr etmek lâzım gelir. Ve şu
kâinatta gördüğüm üz hikmetli icraatın, cömertçe işlerin ve merhametle
sunulan ihsanların sahibinin –hâşâ, sümme hâşâ– eğlenceye düşkün bir
oyunc u, gaddar bir zalim olduğunu kabul etmek gerekir. Oysa bu, sonsuz
derecede akıl dışıdır, imkânsızdır, gerçeğin zıddıdır. Her şeyin varlığını,
hatta kendi varlıklarını inkâr eden ahmak Sofistler bile bunu düşünmeye
kolay kol ay yanaşamazlar.
Kısacası: Şu görünen icraat, dünya daki geniş hayat kanunu, ölümle gelen
süratli ayrılıklar, haşmetli toplanmalar, çabuk dağılmalar, büyük
merasimler ve tecelliler ile onların bu fâni âlemdeki, kısa bir zamanda
mâlumumuz olan ufak neticeleri, önemsiz ve geçici gayeleri arasında
denge yoktur. Aksini düşünmek, âdeta küçük bir taşa büyük bir dağ kadar
hikmetler, gayeler yüklemeye; büyük bir dağa, küçük bir taş gibi geçici,
ufak bir gaye vermeye benzer. Bu, hiçbir akla ve hikmete uym az.
Demek, şu varlıklar ve gördükleri işler ile dünya ya ait gayeleri arasındaki
bu derece nispetsizlik, bu varlıkların yüzlerinin kesinlikle mânâ âlemine
dönük olduğunu, meyvelerini orada verdiklerini gösterir. Gözleri Cenâb-ı
Hakk’ın kutsî isimlerine bakar, gayeleri o âleme dönükt ür. Özleri dünya
toprağı altında, sümbülleri misal âleminde boy atıp açığa çıkar. İnsan,
kabiliyeti ölçüsünde  burada eker, ahirette mahsulünü alır. Evet, her şeyin
ilahî isimlere ve ahiret âlemine dönük yüzüne baksan, birer kudret
mucizesi olan her çekirdeğin bir ağaç kadar gayesi olduğunu görürsün.
Birer hikmet kelimesi olan her çiçeğin52 HAŞİYE bir ağacın bütün çiçekleri
kadar mânâları vardır. Birer sanat harikası ve rahmet manzumesi olan her
meyvede, bir ağacın bütün meyveleri kadar hikmet bulunur. Onların bize
rızık olması, o binlerce hikmetten yalnızca biridir ki, mânâlarını ifade
ettiklerini, ölüp m idemize defnedilmekle vazifelerinin bittiğini bildirir.
Madem bu fâni şeyler, başka bir âlemde bâki meyveler verir, daimî
suretler bırakır, ebedî mânâlar ifade eder ve daimî tesbihat yapar. İnsan,
onların bekâya dönük şu yüzüne bakmakla insan olur, fânide bâkiye yol
bulur.
Demek ki, her şeyin hayat ve ölüm arasında yuva rlanmasında, toplanıp
dağılmasında başka bir maksat var. Teşbihte hata olmaz: Bu, taklit ve
temsil için teşkil ve tertip edilen sahnelere benzer. Suretler alınsın,
düzenlensin, sinema perdesinde art arda gösterilsin diye nasıl büyük
masraflarla her şey kısa bir sürede toplanıp dağıtılıyorsa, aynen onun gibi,
bu kısa dünya  hayatının bir gayesi de, suretlerin alınıp terkip edilmesi,
amellerin neticelerinin saklanmasıdır. Ta ki, büyük bir meydanda hesap
görülsün ve insanın daimî bir saadet makamına kabiliyeti büyük bir
sergide gösterilsin. Hadis-i şerifte “Dünya  ahiretin tarlasıdır.” buyrularak
bu ha kikat ifade ediliyor.
Madem düny a var ve düny ada şu görünen eserleriyle hikmet, inayet,
rahmet ve adalet var. Elbette, düny anın varlığı gibi kesin olarak ahiret de
vardır. Madem düny ada her şey bir yönüy le o âleme bakıyor, demek ki
oraya gidiliyor. Ahireti inkâr etmek, düny ayı ve içindekileri de inkâr etmek
demektir.
Ecel ve kabir insanı beklediği gibi, cennet ve cehennem de bekliyor ve
insanın yolunu göz lüyor.
On Birinci Hakikat
İnsaniyet kapı sıdır. Hakk i sminin cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, hakkıyla ibadete lâyık olan Cenâb-ı Allah, insanı
şu kâinatta mutlak, umumi rubûbi yetine ve bütün âlemlere karşı en
kıymetli kul; ilahî hitabına lâyık, düşünen bir muhatap; isimlerine mazhar
en kuşatıcı ayna; ism-i âzamın ve her isimde bulunan ism-i âzamlık
mertebesinin tecellisine ermiş, ‘ahsen-i takvim’ suretinde yaratılmış en
güzel kudret mucizesi olarak; rahmet hazinelerinin içindekileri tartmak ve
tanımak için gereken ölçülere ve duygul ara sahip; sonsuz nimetlerine en
çok muhtaç, fânilikten en çok elem çeken, bekâya en çok arzu duya n;
bütün canlılar içinde en nazik, en nazlı, en fakir ve en muhtaç; dünya
hayatında en çok elemi tadan, en bedbaht ve dona nımı bakımından en
yüks ek bir surette yaratsın da, onu kabiliyetli ve lâyık olduğu, arzu
duyduğu ebedî âleme gönde rmesin! İnsanın hakikatini yok ederek kendi
adaletine taban tabana zıt ve hakikat nazarında çirkin bir haksızlık yapsın!
Mutlak Hâkim ve Rahîm Cenâb-ı Hak; insana yerlerin, göklerin ve
dağların yüklenmekten çekindiği emanet-i kübraya53 tahammül kabiliyeti
verdiği halde, onun kendi küçücük ölçüleriyle, Hâlık’ının her şeyi kuşatan
sıfatlarını, küllî icraatını, sonsuz tecellilerini bilmesini sağladığı; onu
yeryüzünde  en nazik, nazenin, nazlı, aciz, zayıf varlık olarak yaratmasına
rağmen bütün bitki ve hayvanlara bir çeşit nizam memuru yaptığı; onların
tesbihat ve ibadetlerine müdahale ettirdiği; kâinattaki ilahî icraata küçük
ölçekte bir misal yapıp rubûbi yetini fiilen ve sözle kâinata ilan ettirdiği ve
insanı meleklerine tercih edip ona hilafet rütbesini54 verdiği halde, hiç
mümkün müdür ki, bütün bu vazifelerinin gayesi, neticesi ve meyvesi olan
ebedî saadeti ihsan etmesin! Onu bütün yaratılmışlar içinde en bedbaht, en
çaresiz, en belâlı, en dertli hale düşürüp en aşağı seviyeye atarak en
mübarek, nuranî ve mutluluğa götürücü bir hikmet hediyesi olan aklı
insana en uğursuz ve karanlık bir azap vasıtası haline getirsin! Mutlak
hikmetine büsbütün zıt ve mutlak rahmetine tamamen aykırı bir şekilde
merhametsizlik etsin! Hâşâ ve kellâ!..
Sözün Özü: Temsilî hikâyede bir kumandanın cüzdanına ve defterine
bakmıştık. Rütbesi, vazifesi, maaşı, hareket düsturları ve teçhizatı bize
göstermişti ki, o rütbeli asker, şu geçici meydan için değil, gideceği daimî
bir memleket için çalışıyor. Aynen öyle de, hakikatleri delilleriyle bilen ve
varlığın perde arkasını keşfen gören zâtlar, insanın kalb cüzdanındaki, akıl
defterindeki latifelerinin, his ve kabiliyetlerinin tamamen ebedî saadeti
kazanmak için verilmiş ve insanın orası için dona tılmış olduğunda
birleşirler.
Mesela, aklın bir hizmetkârı ve tasvircisi olan hayal gücüne dense ki,
“Sana bir milyon sene ömür ve dünya  saltanatı verilecek, fakat sonunda
mutlak hiçliğe gömüleceksin.” Vehim aldatmamak, nefsi karışmamak
şartıyla “Oh” yerine “Ah” diyecek ve elem çekecektir.
Demek, fâni olan en büyük şey, insanın en küçük latifesini doyuramıyor.
İşte insandak i bu kabiliyet ve onun ebediyete uzanmış emelleri, kâinatı
kuşatan fikirleri, ebedî saade tin türlü lezzetlerine dönük  arzuları, onun
bâki bir âlem için yaratıldığını ve oraya gideceğini gösterir. Bu düny a
onun i çin bir misafirhane  ve ahiretin bekleme salonudur .
On İkinci Hakikat
Peygamberlik ve vahiy kapı sıdır.
“Bismil la hir  rahmanirrahîm”in cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki, bütün peygamberlerin mucizeleriyle sözünü
doğruladıkları, bütün evliyanın keşif ve kerametleriyle davasını tasdik
ettikleri ve bütün asfiyanın araştırmalarıyla doğruluğuna  şehadette
bulundukl arı Resûl-u Ekrem’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hakikat
olarak meydana gelmiş binlerce mucizesine dayanıp bütün kuvve tiyle ve
kırk yönde n mucize olan Kur’an-ı Hakîm’in şüphe  götürmez binlerce
ayetine istinat ederek bütün kesinliğiyle açtığı ahiret yolunu ve cennet
kapısını, sinek kanadı kadar kuvve ti bulunmayan boş vehimler
kapatabilsin!
***
Ölümden sonra diriliş, temelleri öyle sağlam bir hakikattir ki, yerküreyi
kaldıracak, tutup atacak bir kuvve tin bile onu sarsamayacağı geçen
“Hakikat”lerden anlaşıldı. Zira o hakikati Cenâb-ı Hak bütün isim ve
sıfatlarının gereği olarak tespit ediyor, Resûl-u Ekrem (sallallahu aleyhi
ve sellem) bütün mucizeleri ve delilleriyle doğruluyor, Kur’an-ı Hakîm
bütün hakikatleri ve ayetleriyle ispatlıyor ve şu kâinat, bütün yaratılış
kanunları ve hikmetli işleyişiyle ona şehadet ediyor.
Hiç mümkün müdür ki, Vâcibü’l-Vücûd ile –kâfirler hariç– bütün
mevcudat ölümden sonra dirilmenin ve hesap gününün varlığı konus unda
ittifak etmiş olsun da tüy kadar kuvve ti bulunmayan şüphe ler ve şeytanî
kuruntular, o dağ gibi sağlam, yüce hakikati sarssın, yerinden oyna tsın!
Hâşâ ve kellâ!..
Sakın haşir delillerinin anlattığımız bu “On İki Hakikat” ile sınırlı
olduğunu zannetme! Hayır, yalnız Kur’an-ı Hakîm, geçen şu on iki
hakikati bize ders verdiği gibi, meselenin daha binlerce yönüne  işaret
ediyor. Onlardan her biri, Hâlık’ımızın bizi bu fâni âlemden bâki bir âleme
gönde receğine kuvve tli birer delildir.
Hem sakın haşri gerektiren ilahî isimlerin, yalnız bahsettiğimiz Hakîm,
Kerim, Rahîm, Âdil, Hafîz ile sınırlı olduğunu düşünme! Hayır, kâinatın
idaresinde tecelli eden bütün ilahî isimler ahireti gerektirir, hatta zorunlu
kılar.
Haşri gösteren yaratılış kanunlarının, şu anlattıklarımızdan ibaret
olduğunu da zannetme! Her varlığın sağa sola açılan perdeler gibi öyle
keyfiyetleri vardır ki, bir yönü Yüce Yaratıcı’ya şehadet ettiği gibi, diğer
yönü ha şri gösterir.
Mesela, insanın ‘ahsen-i takvim’ üzere yaratılışındaki güzellik Sâni’i
gösterdiği gibi, o en güzel, kuşatıcı suretteki kabiliyetlerinin kısa bir
zamanda yok olup gitmesi haşre işaret eder. Bazen bir yönde n iki nazarla
bakılsa hem Sâni’i hem de haşri gösterir.
Mesela, nasıl ki pek çok şeyde görülen hikmetin tanzimi, inayetin
süslemeleri, adaletin dengesi ve rahmetin ikramları, onların Sâni, Hakîm,
Kerim, Âdil, Rahîm bir Zât’ın kudret elinden çıktığına işaret eder. Aynen
öyle de, kuvve tleri ve sınırsızlıklarıyla bu sıfatların mazharı olan şu fâni
varlıkların sıradan bir şekilde ve az yaşamalarına bakılırsa, ahiret görünür.
Demek ki, her şey hal diliyle 55اَُْٰ ِِّٰ وََِْْمِ اِِْٰ sözlerini okuyor  ve
okutuyor.
12 Giriş.
13 “Hiçbir şey yoktur ki Allah’ı hamd ile tesbih (tenzih) ediyor olmasın.” (İsrâ sûresi, 17/44).
14 Peygamber Efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem), bir rehber olarak gönderildiğini ifade
buyurmaktadır: İbn Mâce, mukaddime 17; Dârimî, mukaddime 32; et-Tayâlisî, el-Müsned s. 298;
İbnü’l-Mübârek, ez-Zühd s. 488.
15 HAŞİYE Helâl rızkın iktidar ile elde edilmediğine, acze binaen verildiğine kesin bir delil,
güçsüz yavruların rızıklarını kolayca kazanması ve kuvvetli canavarların yiyecek sıkıntısı
çekmesi; zekâsız balıkların semizliği ve zeki, kurnaz olan tilki ve maymun gibi hayvanların rızık
derdiyle vücutça zayıf düşmesidir. Demek ki rızık, kuvvet ve irade ile ters orantılıdır. Kuvvetine
ve iradesine güvenen, o derece geçim derdine düşer.
16 HAŞİYE Evet, mesela aç bir aslanın zayıf yavrusunu kendi nefsine tercih ederek, bulduğu eti
yemeyip yavrusuna vermesi, korkak tavuğun yavrusunu korumak için köpeğe, aslana saldırması
ve incir ağacının çamur yiyerek yavrusu olan meyvelerine hâlis süt vermesi, sonsuz Rahîm,
Kerim, şefkat sahibi bir Zât’ın emriyle hareket ettiklerini kör olmayana açıkça gösteriyor. Bitki ve
hayvan gibi şuursuz varlıkların gayet şuurlu ve hikmetli işler görmesi, onları idare eden sonsuz
ilim ve hikmet sahibi bir Zât’ın varlığına, zorunlu olarak, işarettir. Onlar, o Zât’ın adıyla hareket
ediyorlar.
17 HAŞİYE Bu risalede “hiç mümkün müdür” ifadesi çokça tekrar ediliyor, çünkü mühim bir
sırrı ifade eder. Şöyle ki: Küfür ve inkârın çoğu, iman esaslarını akla uzak görmekten ileri gelir.
İnkârcılar, haşri akıldan uzak ve imkânsız görür. İşte Haşir Risalesi’nde, asıl akıldan uzaklığın,
imkânsızlığın, mantıksızlığın, hatta mutlak imkânsızlık derecesinde zorluğun küfür ve inkâr
yolunda olduğu açık bir şekilde gösterilmiştir. Hakiki imkân ve akla uygunluk, hatta vücûb
derecesinde kolaylık, iman yolunda ve İslamiyet caddesindedir. Kısacası, yolunu şaşırmış
felsefeciler imanı akıldan uzak görmekle inkâra gider. Onuncu Söz, akıldan uzaklığın ve
mantıksızlığın hangi tarafta olduğunu “hiç mümkün müdür” tabiriyle gösteriyor. İnkârcıların
ağzına bir şamar vuruyor.
18 HAŞİYE Evet, kemik gibi kuru bir ağacın ucundaki tel gibi incecik bir dalda gayet nakışlı,
süslü bir çiçek ve gayet sanatlı, benzersiz bir meyve, elbette gayet sanatkâr, mucize ve hikmet
sahibi bir Yaratıcının sanatını şuur sahiplerine ilan eder. İşte bitkilere hayvanları da kıyasla…
19 Bkz. “Yedi kat göğü birbiriyle tam uyum içinde yaratan O’dur. Rahman’ın yaratmasında
hiçbir nizamsızlık göremezsin. Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur? Sonra tekrar
tekrar gözünü çevir de bak, gözün bulamadığından bir kusur, eli boş ve bitkin geri döner.” (Mülk
sûresi, 67/3-4).
20 HAŞİYE Evet, darbımesellerde geçtiği gibi: Bir dünya güzeli, bir zaman kendisine âşık olan
basit bir adamı huzurundan kovmuş. Adam teselli bulmak için onun hakkında, “Ne kadar
çirkindi!” demiş. O güzelin güzelliğini inkâr etmiş. Yine bir vakit bir ayı, gayet tatlı bir üzüm
asmasının altına girmiş. Üzümleri yemek istemiş ama eli yetişmemiş. Asmaya da çıkamayınca
teselli bulmak için kendi diliyle, “Bu üzüm ekşidir.” diyerek gümleyip gitmiş.
21 HAŞİYE Ayna gibi varlıklar birbiri ardınca yok olup gittikten sonra arkalarından gelenlerin
üstünde ve yüzlerinde aynı güzellik cilvesinin bulunması, güzelliğin onlara ait olmadığını,
onların münezzeh ve mukaddes bir cemâle işaret ettiklerini gösterir.
22 HAŞİYE Evet, bin üç yüz elli sene süren saltanatı bugün de devam eden, o zamandan beri üç
yüz elli milyondan fazla insanın yolundan gittiği [bu rakam bugün dört misline çıkmıştır],
ümmetinin her gün kendisine biatini yenilediği, mükemmelliğine şehadet ettiği, tam bir itaatle
emirlerine boyun eğdiği, yeryüzünün yarısını ve insanlığın beşte birini manevî rengine boyayan,
onların kalblerinin sevgilisi ve ruhlarının terbiye edicisi olan o zât, elbette, şu kâinatta tasarruf
eden Rabbin en büyük kuludur.
Kâinattaki pek çok varlık o zâtın mucizesinin birer meyvesini taşımak suretiyle onun vazifesini
ve memuriyetini alkışlıyor. Elbette o zât, şu kâinatın Hâlık’ının en sevgili kuludur. İnsanlığın her
şeyiyle arzuladığı bekâ gibi insanı en aşağı dereceden en yüce mertebeye çıkaran bir dileği,
elbette o en büyük kul herkes adına, bütün ihtiyaçlara cevap veren Cenâb-ı Hak’tan isteyecektir.
23 HAŞİYE Evet, saadet asrından bugüne kadar ümmetin bütün salât ve selamları Hazreti
Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) duasına birer âmin ve umumi bir iştiraktir. Hatta ona
getirilen her salâvat, ümmetinin her bir ferdinin her namazda ona salât ü selâm getirmesi,
kametten sonra Şafiîlerin dua etmesi, onun ebedî saadet hususundaki duasına gayet kuvvetli ve
umumi bir “âmin”dir. İşte bütün insanlığın hal diliyle, bütün kuvvetiyle istediği bekâyı ve ebedî
saadeti, insanlık adına Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) istiyor ve insanlığın
hayırlıları, onun arkasında âmin diyor. Acaba şu duanın kabule lâyık olmaması hiç mümkün
müdür?
24 Bkz. Tirmizî, deavât 30.
25 HAŞİYE Evet, şu âlemi idare eden Zât’ın bütün tasarruflarının şuurla, ilimle, hikmetle
gerçekleştiği açıkça görüldüğü halde, o Zât’ın, kulları içindeki en seçkin ferdin hareketlerinden
habersiz olması hiçbir şekilde mümkün değildir.
Hem o Mutasarrıf-ı Alîm’in, o seçkin kulunun hareketlerinden ve dualarından haberdar olduğu
halde ona karşı kayıtsız kalması, hiçbir şekilde mümkün değildir.
Hem her şeyi dilediğince idare eden Kadîr-i Rahîm’in, o kulunun dualarına kayıtsız kalmadığı
halde o duaları kabul etmemesi mümkün değildir.
Evet, Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) nuruyla âlemin şekli değişmiştir. İnsanın ve
bütün kâinatın hakiki mahiyetleri o nur ile meydana çıkmıştır. Şu kâinattaki varlıkların, Samed
Yaratıcının isimlerini okutan birer mektup, birer vazifeli memur ve bekâya mazhar, kıymetli,
mânidar birer mahlûk oldukları anlaşılmıştır. Eğer o nur olmasaydı, her şey mutlak fâniliğe
mahkûm ve kıymetsiz, mânâsız, faydasız, abes, karmakarışık, tesadüf oyuncağı, evhamlı bir
karanlık içinde kalırdı.
İşte şu sırdandır ki: İnsanlar Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) duasına âmin
dedikleri gibi, yerden göklere, serâdan süreyyaya kadar bütün varlıklar da onun nuruyla iftihar
edip ona alâka gösteriyor. Zaten Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) kulluğunun
ruhu, duadır. Kâinattaki hareketler ve görülen vazifeler de bir çeşit duadır. Mesela bir çekirdeğin
hareketi, bir ağaç olmak için Yaratıcısına bir duadır.
26 Peygamber Efendimiz’in kulluğu.
27 HAŞİYE Evet, ahirete nispeten gayet dar bir sayfa hükmünde olan yeryüzünde had ve hesaba
gelmez harika sanat numunelerini, haşir ve kıyametin misallerini göstermek ve üç yüz bin kitap
hükmündeki muntazam eserleri, o tek sayfada hatasız yazıp işlemek, elbette geniş ahiret
âleminde güzel ve muntazam cennetin yaratılmasından daha zordur. Evet, cennet bahardan ne
kadar yüksek ise bahar bahçelerinin yaratılması da cennetin yaratılmasından o derece zor ve
hayret vericidir, denilebilir.
28 “Sen olmasaydın, âlemleri yaratmazdım.”: Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 385; el-Aclûnî,
Keşfü’l-Hafâ 2/214; eş-Şevkânî, el-Fevâidü’l-Mecmûa s. 326. Ayrıca yakın ifadeler için bkz. et-
Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 6/314; et-Taberânî, el-Mu’cemü’s-Sağîr 2/182; el-Hallâl, es-Sünne
1/237; el-Hâkim, el-Müstedrek 2/672; el-Beyhakî, Delâilü’n-Nübüvve 5/489; ed-Deylemî, el-
Müsned 5/227.
29 HAŞİYE Evet, hakikatlerin başka bir şeye dönüşmesi, ittifakla, imkânsızdır. Bir şeyin kendi
zıddına dönmesi ise imkânsız içinde imkânsızdır. Ve bin derece imkânsız olan, bir şeyin hem
kendi mahiyetinde kalması hem de zıddının aynısı olmasıdır. Mesela, sonsuz bir güzellik, hakiki
güzellik iken hakiki çirkinlik olamaz. İşte şu örnekte, gözle görülen ve varlığı kesin olan bir
rubûbiyetin güzelliği, kendi mahiyetinde daim iken, çirkinliğe dönüşemez. Bunun aksini
söylemek, akıl dışı ve bâtıl örneklerin en tuhafıdır.
30 Rahman olan Cenâb-ı Hakk’ın (celle celâlüh), dünya ve cennetler dolusu rahmeti, Peygamber
Efendimiz’in (sallallahü aleyhi ve sellem) üzerine olsun. Allahım! Kulun ve resûlün olan, iki
cihanın efendisi, iki âlemin iftihar kaynağı, iki dünyanın hayatı, iki cihan saadetinin vesilesi,
zülcenâheyn (yani iki taraflı), cinlerin ve insanların peygamberi olan Habîbine, bütün âl ve
ashabına, nebi ve resûl kardeşlerine salât ve selam et. Âmin.
31 Selamet yeri olan cennet (darü’s-selam) için bkz. Yûnus sûresi, 10/25; En’âm sûresi, 6/127.
32 HAŞİYE Evet, madem her şeyin kıymeti, ince sanatı gayet yüksek ve güzel olduğu halde
müddeti kısa, ömrü azdır. Demek ki, bunlar numunelerdir, başka şeylerin sureti hükmündedirler.
Ve madem bunlar, misafirlerin bakışlarını asıllarına çeviren bir mahiyettedir. Öyleyse şu
dünyadaki o çeşitli güzellikler, nimetler, elbette bir Rahman-ı Rahîm’in rahmetiyle, sevdiği
kullarına hazırladığı cennet nimetlerinin numuneleridir denilebilir ve öyledir.
33 HAŞİYE Evet, her varlığın çeşitli gayeleri ve hayatının türlü neticeleri vardır. Onların varlığı,
inkârcıların ve sapkınların zannettiği gibi dünyaya, nefse bakan gayelerden ibaret değildir. Öyle
olsaydı, abes ve hikmetsiz bir hal alırdı. Her şeyin varoluş gayesi ve hayatının neticeleri üç
kısımdır:
Birincisi ve en yücesi, Yaratıcısına bakar: O şeye taktığı sanat harikalarını Şahid-i Ezelî’nin
nazarına geçit resmi suretinde arz etmektir. Zira o nazara karşı bir an yaşamak kâfi gelir. Hatta
vücuda gelmeden, potansiyel halde, niyet hükmünde olan kabiliyet yine kâfidir. İşte hızla yok
olup giden güzel varlıklar ve vücuda gelmeyen, yani sümbül vermeyen birer sanat harikası olan
çekirdekler, tohumlar tamamen bu gayeyi gösterir. Faydasızlık ve abes onlara uğramaz. Demek,
hayatıyla, varlığıyla Yüce Yaratıcı’nın kudret mucizelerini ve sanat eserlerini sergileyip yine o
Sultan’ın nazarına arz etmek her şeyin birinci gayesidir.
İkinci kısım, şuur sahibi varlıklara bakar. Her şey, Sâni’-i Zülcelâl’in hakikatleri bildiren birer
mektubu, tatlı birer kasidesi, hikmetli birer kelimesi hükmündedir ki, meleklerin, cinlerin,
hayvanların ve insanların nazarına sunulur, onları durup düşünmeye davet eder. Demek ki, ona
bakan bütün şuur sahibi varlıklar için ibretli bir tefekkür vesilesidir.
Üçüncü kısım, o şeyin nefsine bakar. Lezzet içinde, rahat yaşamak gibi küçük neticelerdir.
Mesela, bir sultanın büyük gemisinde dümencilik eden bir hizmetkârın vazifesindeki gayenin
yüzde biri kendi küçük ücretine, yüzde doksan dokuzu sultana aittir. Bunun gibi, her şeyin
nefsine ve dünyaya ait gayesi bir ise, Yaratıcısına ait gayesi doksan dokuzdur.
Gayelerin çokluğunda, birbirine zıt görünen hikmet ve iktisat ile sonsuz cömertliğin bir arada
bulunmasının sırrı şudur: Bir gayede cömertlik hükmeder, Cevâd ismi tecelli eder. Meyveler,
tohumlar, o tek gaye için hesapsızdır, sonsuz cömertliği gösterirler. Fakat umumi gayeler
bakımından hikmet hükmeder, Hakîm ismi tecelli eder. Bir ağacın ne kadar meyvesi varsa belki
her meyvenin o kadar gayesi vardır. Bunlar beyan ettiğimiz şu üç kısma ayrılır. Bütün bu gayeler,
sonsuz bir hikmeti ve iktisadı gösteriyor. Zıt gibi görünen sonsuz hikmet, sonsuz cömertlikle bir
arada bulunuyor. Mesela ordunun bir gayesi, asayişi sağlamaktır. Bu gaye için yeterli sayıda,
hatta daha fazla asker vardır. Fakat sınırı korumak ve düşmanla savaş gibi diğer vazifeler için, bu
mevcut ancak yeter. Bunlar tam bir hikmetle dengededir. İşte hükümetin hikmeti, haşmet ile bir
arada bulunuyor. O halde, o orduda fazlalık yoktur, denilebilir.
34 Bkz. Kehf sûresi, 18/49; Kaf sûresi, 50/17-18; İnfitâr sûresi, 82/10-12.
35 HAŞİYE Evet, rahmetin erzak hazinelerinden olan bir ağacın dallarının ucundaki meyveler,
çiçekler, yapraklar ihtiyarlayıp vazifelerinin sona ermesiyle gitmelidirler ki, arkalarından
gelenlere kapı kapanmasın. Yoksa rahmetin enginliğine ve arkadan gelecek benzerlerinin
hizmetine set çekilir. Hem o meyveler, tazeliklerinin sona ermesiyle çürür. İşte bahar da, mahşer
gibi kalabalık, meyveli bir ağaçtır. Her asırdaki insanlık âlemi, ibret veren birer ağaçtır. Yeryüzü
ise içinde benzersiz eserlerin toplandığı, meyveleri ahiret pazarına gönderilen, hayret uyandıran
bir ağaçtır.
36 Bkz. Secde sûresi, 32/17; Zuhruf sûresi, 43/71; Buhârî, bed’ü’l-halk 8, tefsîru sûre (32) 1,
tevhid 35; Müslim, îmân 312, cennet 2-5; Tirmizî, cennet 15, tefsîru sûre (32) 2, (56) 1; İbn
Mâce, zühd 39; Dârimî, rikak 98, 105; Müsned 2/313, 370, 407, 416, 438, 462, 466, 495, 506,
5/334.
37 Bkz. Bakara sûresi, 2/30; En’âm sûresi: 6/165; Yûnus sûresi, 10/14; Enbiyâ sûresi, 21/105;
Neml sûresi, 27/62; Kasas sûresi, 28/5; Fâtır sûresi, 35/39.
38 Bkz. Ahzâb sûresi, 33/72.
39 HAŞİYE Yedinci Suret’in haşiyesine bakınız.
40 Bkz. Bakara sûresi, 2/30; En’âm sûresi: 6/165; Yûnus sûresi, 10/14; Enbiyâ sûresi, 21/105;
Neml sûresi, 27/62; Kasas sûresi, 28/5; Fâtır sûresi, 35/39.
41 Bkz. Ahzâb sûresi, 33/72.
42 HAŞİYE Evet, âlemin yaratılışının başlangıcına kadar olan geçmiş zaman, bütünüyle
vakalardan meydana gelir. Her bir gün, her bir sene, her bir asır, kudret kalemiyle yazılan birer
satır, birer sayfa, birer kitaptır. Kudret eli, ayetlerinin mucizelerini onlarda tam bir hikmet ve
intizam ile yazmıştır. Şu zamandan kıyamete, cennete, ebediyete kadar olan gelecek zaman ise
bütünüyle imkânattır, yani olması imkân dâhilindeki şeylerden meydana gelir. Geçmiş zaman,
vakalardır; gelecek ise imkânlardan meydana gelir. İşte zamanın o iki silsilesi karşılaştırılsa, dünü
yaratan ve düne mahsus varlıkları icat eden Zât’ın, yarını da yaratmaya gücünün yettiği açık bir
şekilde görülür. Aynen öyle de, geçmiş zamanın varlıklarının ve harikalarının, bir Kadîr-i
Zülcelâl’in mucizeleri olduğuna şüphe yoktur. O varlıklar, o Kadîr Zât’ın gücünün, bütün
geleceğin ve olması mümkün şeylerin yaratılmasına yettiğine kesin bir şekilde şehadet eder.
Evet, nasıl ki bir elmayı yaratacak zâtın, elbette dünyadaki bütün elmaları yaratmaya ve koca
baharı var etmeye muktedir olması gerekir. Baharı yaratamayan, bir elmayı yaratamaz. Zira elma,
o tezgâhta dokunur. Bir elmayı yaratan, baharı da yaratabilir. Bir elma, bir ağacın, bir bahçenin,
hatta kâinatın küçük bir örneğidir. Koca bir ağacın bütün programını taşıyan çekirdeği itibarı ile o
elma öyle bir sanat harikasıdır ki, onu yaratanın her şeye gücü yetmelidir. Aynen öyle de, bugünü
yaratan, kıyamet gününü de yaratabilir ve baharı icat edecek Zât, ancak haşri yaratmaya gücü
yeten Zât olabilir. Geçmişteki bütün âlemleri zamanın şeridine tam bir hikmet ve intizam ile takıp
gösteren, elbette istikbal şeridine de başka âlemleri takıp gösterebilir ve gösterecektir. Pek çok
Söz’de, bilhassa Yirmi İkinci Söz’de kesin bir şekilde ispat ettiğimiz gibi: Her şeyi yapamayan,
hiçbir şeyi yapamaz ve bir tek şeyi yaratan, her şeyi yaratabilir. Eşyanın yaratılışı bir tek zâta
verilse, bütün eşyanın varlığını açıklamak, bir tek şeyin varlığını açıklamak kadar kolay olur.
Eğer çeşitli sebeplere dayandırılsa, bir tek şeyin yaratılışı, kâinattaki her şeyin yaratılması kadar
zahmetli olur ve imkânsızlık derecesinde zorlaşır.
43 HAŞİYE Ağaç ve otların kökleri gibi...
44 HAŞİYE Yapraklar, meyveler gibi...
45 Bkz. Müslim, cennet 44; Tirmizî, sıfatü cehennem 3; İbn Mâce, zühd 38; Müsned 2/26, 328,
334, 537, 3/29, 366.
46 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-I
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; Meryem sûresi, 19/35; Yâsîn
sûresi, 36/82; Mü’min sûresi, 40/68).
47 “İşte bak, Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor! İşte bunları yapan
kim ise, ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50).
48 HAŞİYE Evet, küfür, her şeyin kıymetini düşürüp her şeyi mânâsızlıkla itham eder. Bütün
kâinatı aşağılama, ilahî isimlerin varlıkların aynalarındaki cilvelerini inkâr ve onları hor görmedir.
Küfür, varlıkların Cenâb-ı Hakk’ın birliğine şehadetlerini reddettiğinden ve bütün yaratılmışları
yalanla itham ettiğinden, insanın kabiliyetlerini öyle bozar ki, hayrı kabul etmeye liyâkat
bırakmaz. Hem küfür, büyük bir zulümdür. Bütün varlıkların ve ilahî isimlerin hukukuna
tecavüzdür. İşte bu hukukun muhafazası ve kâfirin nefsinin hayra kabiliyetsizliği, küfrün
affedilmemesini gerektirir. إِن اْكَ ٌَُْ ٌَِ cümlesi bu mânâyı ifade eder.
49 “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19;
es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s. 497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 205; el-Aclûnî,
Keşfü’l-Hafâ 1/495. Ayrıca, aynı hususu değişik şekilde ifade eden Şûrâ sûresi, 42/20. ayete ve
el-Hâkim, el-Müstedrek 4/348; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 10/53; ed-Deylemî, el-Müsned
2/228’e de bakılabilir.
50 Cenâb-ı Hakk’ın, Cemîl-i Mutlak olduğuna ve güzelliği sevdiğine dair bkz. Müslim, îmân
147; Müsned 1/399, 4/133, 134, 151; İbn Hibbân, es-Sahîh 12/280; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 2/320.
51 HAŞİYE Evet, adalet iki kısımdır: Biri müspet, diğeri menfi kısım. Müspet adalet, hak
sahibine hakkını vermektir. Bu tür adalet, dünyada açıkça görülür. Çünkü Üçüncü Hakikat’te
ispat edildiği gibi, her şeyin kabiliyet, ihtiyaç ve çaresizlik dilleriyle Fâtır-ı Zülcelâl’den bütün
istekleri ve yaşamaları için lâzım olan şeyler, onlara belli ölçülerle verilir ve bu apaçık görülür.
Demek, adaletin bu kısmı, varlık ve hayat derecesinde şüphesiz mevcuttur.
İkinci kısım adalet ise menfidir, haksızları, zalimleri terbiye etmektir. Onlara gereken cezanın
verilmesidir. Şu tür adalet gerçi bu dünyada tamamen ortaya çıkmaz. Fakat o hakikatin varlığını
hatırlatacak sayısız işaret vardır. Mesela, Âd ve Semud kavimlerinden bu zamanın inkârda inat
eden kavimlerine kadar gelen ikaz silleleri ve azap kırbacı, gayet yüce bir adaletin hükmettiğini
kesinlikle gösteriyor.
52 HAŞİYE Soru: Örnekleri neden en çok çiçeklerden, tohumlardan ve meyvelerden veriyorsun?
Cevap: Çünkü onlar kudret mucizelerinin en benzersizleri, en harikaları, en nazeninleridir. Tabiat
ve inkâr ehli ile yolunu şaşırmış felsefeciler, kader ve kudret kaleminin onlarda yazdığı ince hattı
okuyamadıkları için bu meselede boğulmuş, tabiat bataklığına düşmüşlerdir.
53 Emanet-i Kübra: Büyük emanet. Bkz. “Biz emaneti göklere, yere, dağlara teklif ettik de onlar
bunu yüklenmekten kaçındı, zira sorumluluğundan korktular, ama onu insan yüklendi. İnsan bu
emanetin hakkını gözetmediği için gerçekten çok zalim, çok cahil bulunuyor.” (Ahzâb sûresi,
33/72).
54 Bkz. Bakara sûresi, 2/30; En’âm sûresi: 6/165; Yûnus sûresi, 10/14; Enbiyâ sûresi, 21/105;
Neml sûresi, 27/62; Kasas sûresi, 28/5; Fâtır sûresi, 35/39.
55 “Allah’a ve ahiret gününe iman ettim.”
Hâtime 5 6
Geçen On İki Hakikat, birbirini doğrular, tamamlar ve birbirine kuvve t
verir. Hepsi birleşerek neticeyi gösterir. Hangi vehmin haddi var ki, şu
demir gibi, hatta elmas gibi on iki sağlam suru delip geçebilsin ve
sarsılmaz olan haşre iman hakikatini sarsabilsin!
57َ َُُْْ وََ َُُْْ إِ ٍََْ وَاَِةٍ ayet-i kerimesi şunu ifade ediyor: “Cenâb-ı
Hakk’ın kudreti için bütün insanların yaratılması ve öldükten sonra
diriltilmesi, bir tek insanın yaratılışı ve haşri kadar kolaydır.” Evet,
öyledir. N ok t a adlı risalenin haşir bahsinde, bu ayetin ifade ettiği hakikati
etraflıca yazmıştım. Burada yalnız bir kısım temsillerle meselenin özüne
işaret edeceğiz. Geniş izah istersen N ok t a risalesine bakabilirsin.58
Mesela, 59 ىٰأَْْوَِِّٰ اََُْ ال– temsilde hata olmaz– nasıl ki “nuraniyet”
sırrıyla, güne şin cilvesi kendi iradesiyle bile olsa, bir zerreye verdiği ışığı,
aynı kolaylıkla sayısız şeffaf şeye de verir.
“Şeffaflık” sırrıyla, şeffaf bir zerrenin küçücük göz bebeği, güne şin aksini
almakta, denizin geniş yüzüne eşittir.
“İntizam” sırrıyla, bir çocuk, parmağıyla oyunc ak gemisini çevirdiği gibi,
kocaman bir savaş gemisini de döndür ebilir.
“İmtisal” (itaat) sırrıyla, bir kumandan bir tek askeri “Marş!” emriyle
hareket ettirdiği gibi, koca bir orduyu da aynı kelimeyle harekete
geçirebilir.
“Denge” sırrıyla, uzayda hakiki, hassas ve o derece büyük bir terazi farz
edelim; kefelerine konul an iki cevizi hissedip tarttığı gibi, iki güne şi de
içine alıp tartabiliyor olsun. O terazi iki kefesinde bulunan cevizlerden
birini göğe  çıkaran, ötekini yere indiren kuvve tle, iki güne şten birini arşa
kaldırıp diğerini zemine indirebilir.
Madem şu basit, noks an, fâni mümkinat âleminde nuraniyet, şeffaflık,
intizam, itaat ve denge sırlarıyla, en büyük şey en küçük şeye eşit olur.
Hadsiz hesapsız şeyler tek bir şeye denk gör ünür.
Elbette, Kadîr-i Mutlak’ın Zât’ına ait, sonsuz ve kusursuz kudretinin
nuranî tecellileri, eşyanın perde arkasının şeffaflığı, hikmet ve kaderin
intizamları, eşyanın yaratılış kanunlarına tam itaati, mümkinatın varlık ve
yokluğun eşitliğinden ibaret olan imkânındaki denge sırlarıyla; az-çok,
büyük- küçük her şey O’nun için eşittir. Ve o Zât, bütün insanları tek bir
insan gibi, bir sedâ ile diriltebilir.
Bir şeyin kuvve tinin veya zayıflığının mertebeleri, onun zıddıyla
anlaşılabilir. Mesela sıcaklığın derecesi, soğuğun müdahalesidir.
Güzelliğin mertebeleri, çirkinliğin müdahalesiyle ortaya çıkar. Işığın
tabakaları, karanlığa bakarak anlaşılır. Fakat bir şey zâtî, yani kendinden
ise, varlığı bir başkasına muhtaç değilse zıddı ona müdahale edemez;
çünkü o zaman zıtların bir arada bulunması gerekir. Bu ise imkânsızdır,
akıl dışıdır. Demek, zâtî olan bir şeyde mertebe yokt ur.
Madem Kadîr-i Mutlak’ın kudreti zâtîdir, varlığı bir başkasına muhtaç
değildir ve mutlak kemâldedir. Şu halde zıddı olan aczin o kudrete
karışması mümkün değildir. Bir baharı yaratmak, Zât-ı Zülcelâl için bir
çiçeği yaratmak kadar kolaydır. Eğer sebeplere dayandırılırsa, bir çiçeğin
var edilmesi bir baharınki kadar zor olur. Hem bütün insanları diriltip
haşretmek o Z ât için bir insanı diriltmek gibidir.
Haşir meselesinin başından buraya kadar anlattığımız temsiller ve
hakikatleri, Kur’an-ı Hakîm’in feyzindendir. Nefsi teslime, kalbi kabule
hazırlamak içindir. Asıl söz ise Kur’an’ındır. Söz O’dur ve O’nundur .
Dinleyelim:
60 هِ اُُْ اَََُِِّْٰ
ذَِٰ َُِْ اَْْٰ وََُ َٰ ُ َْءٍا إِن ِّٰۤ ََْ ُِْ اَْرْضَ ََْ ََِْى اَٰرِ رََِْ اَُْْٰۤ إِل
61 ٌَِ
62 ا أَولَ َةٍ وََُ ُِ ٍَْ ٌَِۤي أَََهَُْۤ َُِْ اِ۝َلَ َْ ُِْ اَِْمَ وََِ رٌَِ
َْمَ ََوََْ ََُْ ُ ٍَُِْ َۤ۝َۤ أََ اسُ اُا رَُْ إِن زََََْ اَِ َْءٌ ٌَِ
أَرََْْ وَََُ ُ ذَاتِ ٍَْ َََْ وَََى اسَ َُرٰى وََ ُْ َُِرٰى وَِٰ ََابَ ِّٰ ٌَِ
63
ٰ
64  ِّٰ ًََِى َْمِ اََِِْ َ رََْ ِِ وََْ أََْقُ ِٰا إََِ إِ َُ ََََُْْ إِلٰۤهُ لّٰاَ
65 وَإِن اُْرَ َِ ٍَِ۝إِن اََْْارَ َِ ٍَِ
ٍََِْ َُثُ۝وََلَ اَِْنُ َ ََ۝وَأَََِْ اَْرْضُ أََََْ۝إِذَا زَُِِْ اَْرْضُ زَِْاََ
ََ ََْْ َِْلَ ذَرةٍ۝ٍََِْ َُْرُ اسُ أًََْ َُوْا أَََُْْ۝ى َََِٰن رََ أَوْح۝أََْرََ
66وََ ََْْ َِْلَ ذَرةٍ ًَّا ََهُ۝ًَْا ََهُ
وََُنُ۝َْمَ َُنُ اسُ َََْاشِ اَُْْثِ۝َا أَدْرَاكَ َ اَْرَُِۤوَم۝َ اَْرَُِ۝اَْرَُِ
وَأَ َْ َْ۝ََُ ِ ٍَِ راٍَِ۝ ََُْ ََازََُُِْ َ۝اَِْلُ َِِْْ اَُْشِ
67َرٌ ٌٌََِ۝ا أَدْرَاكَ ََِْۤوَمَ۝َُُ َوٌَِ۝ََُُازُِ
ى ُ َْءٍٰهَ ََّٰا أَُْ اَِ إِ ََِْ اََِْ أَوْ َُ أََْبُ إِن اۤوَاتِ وَاَْرْضِ وَمٰهِ َُْ اّٰوَِ
68ٌَِ
Kur’an’ın bunlar gibi başka apaçık ayetlerini de dinleyip “inandık ve
tasdik ettik” diyelim.
ى وَاَُْْ ََْٰ َِ ِّٰ ََل۪ وََهِِ۪ وَََِْرِ َِْهٰاْ وَاَْْمِ ال۪ وَرُُِ۪ وَُُِ۪اَََُِِْۤ ِِّٰ وََٰا
 وَأَن ًَُْا وًََِا َ وَأَن َّٰ ََُْ ٌَْاَْْتِ َ وَأَن اََْ َ وَارَ َ وَأَن اَََ َّ
69هَ إِ ُّٰ وَأََُْ أَن ًَُا رَُلُ ِِّٰٰ اُُْرِ أََُْ أَنْ َ إِل
ى أََِْ وَأََْفِ وَأََِْ وَأََِْ َََاتِ طَُءِ رَََِْ اِي أَرََُْْ رًََْ َََُِِْٰ َ َٰاَّ
ى دَارِٰى َََاتِ َِْ اَءِ اَََُِْ َٰى وَأَْٰى أَزَِْ وَأََِْ وَأَْٰوَوًََِ َُُِِ إِل
أََْارُِْ أََِْ وَأَِْ وَاََِْ َِ ارِ وَأَدَِْْ وَأَدِْْ وَاََِْ اََْ ََ الَِٰةِ أَيِ اَِْ. اَّٰاْال
70ََِِٰهِ ََِ اَُْْرِ ا
***
Şu risaleyi insaf ile okuyup değerlendiren arkadaş! “Onunc u Söz’ü niçin
bir anda, bütünüyl e anlayamıyorum?” diye düşünüp üzülme. Çünkü İbn
Sina gibi bir felsefe dâhisi bile ى َََِ ٍَِْٰاََُْْ ََْ َ demiş, yani
“Haşre iman ederiz, fakat akıl bu yol da gidemez.” diye hüküm  vermiştir.
Hem bütün İslam âlimleri, “Haşir, naklî bir meseledir, delili nakildir. Ona
akıl ile varılamaz.” diye ortak bir hükm e varmışlardır. Elbette bu kadar
derin ve mânen pek yüks ek bir yol, birdenbire herkesin akılla ulaşacağı bir
yol haline gelmez. Taklidî imanın bile azaldığı, teslimiyetin zayıfladığı şu
asırda, bize Kur’an-ı Hakîm’in feyziyle ve Hâlık-ı Rahîm’in merhametiyle
o derin ve mânen yüks ek yolda bu kadar ilerlemek ihsan edildiği için
binlerce şükretmeliyiz. Çünkü bu, imanımızın kurtulmasına yeter.
Anladığımız kadarına memnun olup, tekrar okuyup düşünerek daha iyi
anlamaya çalışmalıyız.
Haşir meselesine akıl yoluyla varılamamasının bir sırrı da şudur: O büyük
hakikat, ism-i âzamın tecellisiyle gerçekleştiğinden, Cenâb-ı Hakk’ın ism-
i âzamının ve her isminin en üst mertebedeki tecellisiyle ortaya çıkan
büyük icraatı görmek ve göstermekle, bahar gibi kolay ispat edilir, kesin
bir şekilde anlaşılır ve tahkikî iman kazanılır.
İşte Onunc u Söz’de Kur’an’ın feyziyle haşir öyle görülüyor ve
gösteriliyor. Yoksa akıl, yetersiz ve küçük düsturlarıyla kendi başına aciz
kalır, taklide mecbur olur.
56 Sonsöz.
57 “Ey insanlar, sizin hepinizi yaratmak veya öldükten sonra diriltmek bir tek kişiyi diriltmek
gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28).
58 Nokta risalesi, Mesnevî-i Nûriye’nin sonunda yer almaktadır. Ayrıca Üstad Hazretleri orada,
aynı konuyla ilgili olarak, Sünûhât isimli küçük risalenin giriş kısmına da göndermede
bulunmaktadır.
59 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60).
60 “(De ki:) En kesin ve mükemmel delil, Allah’ındır.” (En’âm sûresi, 6/149).
61 “İşte bak Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor! İşte bunları yapan
kim ise ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50).
62 “(Nasıl yaratıldığını unutarak, bir de misal fırlattı Bize;) ‘Çürümüş vaziyetteki o kemikleri kim
diriltecek!’ diye. De ki: Onları ilk defa inşa eden diriltir, hem O her türlü yaratmayı bilir.” (Yâsîn
sûresi, 36/78-79).
63 “Ey insanlar! Rabbinize karşı gelmekten sakının. Gerçekten kıyamet saatinin depremi müthiş
bir olaydır. Onu göreceğiniz gün... Çocuğunu emziren anne, dehşetten çocuğunu unutup terk
eder. Hamile olan her kadın ceza günü çocuğunu düşürür. İnsanları sarhoş olmuş görürsün,
halbuki gerçekte onlar sarhoş değildirler. Fakat Allah’ın azabı pek çetindir.” (Hac sûresi, 22/1-2).
64 “Allah, o hak Mabud’dur ki kendisinden başka ilah yoktur. Kıyamet günü hepinizi bir araya
toplayacaktır. Bunda hiç şüphe yoktur. Allah’tan daha doğru sözlü kim olabilir?” (Nisâ sûresi,
4/87).
65 “İyi ve hayırlı insanlar Naîm cennetinde, nimetler içindedirler. Yoldan sapan kâfirler ise
ateştedir.” (İnfitâr sûresi, 82/13-14).
66 “Yer o müthiş depremiyle sarsıldığı zaman... Ve yer bağrındaki ağırlıkları çıkardığı zaman...
İnsan şaşkın şaşkın: “Ne oluyor buna!” dediği zaman... İşte o gün yer, üstünde olan biten her şeyi
anlatır; çünkü Rabbin ona bunları vahyeder. İşte o gün bölükler hâlinde insanlar, kabirlerinden
çıkıp Yüce Divan'a dururlar, ta ki yaptıklarının karşılığını görüp alırlar. Zerre ağırlığınca hayır
yapan onu bulur, zerre ağırlığınca şer yapan da onu bulur. ” (Zilzâl sûresi, 99/1-8).
67 “Kâria... Nedir o kâri'a? Kâriayı, o kapıları döven ve dehşetiyle kalplere çarpan o kıyamet
felaketini sen nereden bileceksin ki! O gün insanlar uçuşan kelebekler gibi şuraya buraya
fırlatılır, dağlar atılmış yüne döner. Artık kimin tartıları ağır basarsa, memnun kalacağı bir hayata
girer. Kimin tartıları da hafif gelirse,onun barınağı da Hâviye olur. Onun ne olduğunu bilir misin?
Hâviye bir kızgın mı kızgın ateştir!” (Kâria sûresi, 101/1-11).
68 “Bütün göklerin ve yerin gaybını bilmek de Allah’a mahsus. Kıyametin oluş işi ise, başka
değil, ancak bir göz açıp kapamada yahut daha da kısa bir anda olur biter. Şüphe yok ki Allah
her şeye kâdirdir.” (Nahl sûresi, 16/77).
69 “Allah’a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, kadere, hayır ve şerrin
Allah Teâlâ’dan geldiğine, ölümden sonra dirilişin hak olduğuna, cennetin hak olduğuna,
cehennem ateşinin hak olduğuna, şefaatin hak olduğuna, Münker ve Nekir’in hak olduğuna,
Allah’ın kabirlerdeki ölüleri tekrar dirilteceğine iman ettim. Allah’tan başka ibadete lâyık ilah
bulunmadığına ve Muhammed’in Allah Resûlü olduğuna şehadet ederim.” Peygamber Efendimiz
(sallallahü aleyhi vesellem) teheccüd namazında okuduğu duada bunların gerçek olduklarını
ifade buyurmaktadır: Buhârî, teheccüd 1, deavât 10, tevhid 8, 24, 35; Müslim, salâtü’l-müsâfirîn
199; Muvatta, Kur’ân 34; Tirmizî, deavât 29, 32. Bunlara inanmanın hükmüyle ilgili ayrıca bkz.
el-Eş’arî, el-İbâne 1/27; el-Eş’arî, Makâlâtü’l-İslâmiyyîn 1/293; el-Lâlekâî, İ’tikâdü Ehli’s-Sünne
1/177, 4/833; el-Beyhakî, el-İ’tikâd 1/226.
70 Allahım! Rahmetinin ağacı Tûbâ’nın en latîf, en şerefli, en mükemmel ve en güzel meyvesi
olan zâta salât ve selam et. Ki Sen onu hem âlemlere rahmet olarak, hem de ahiret yurdunu yani
cenneti gösteren şu Tûbâ’nın en süslü, en güzel, en parlak ve en yüce meyvelerine kavuşma
vesilemiz olarak gönderdin. Allahım, bizi, anne ve babamızı ateşten koru. Bizi, anne ve
babamızı, ebrâr ile beraber, seçkin Peygamberinin hürmetine cennete dahil et. Âmin.
Onuncu Söz’ün Mühim Bir Zeyli 7 1 ve
Lâhikasının Birinci Parçası
نِ اِِِْٰــــــِ ِّٰ اْ
أَرْضِ وًََِّ وََِْوَاتِ وَالٰوََُ اَُْْ ِ ا۝ََُْنَ ِّٰ َِ ُُْنَ وََِ ُُِْنَ
 وََََِۘأَرْضَ ََْ ََُِِْْْجُ اَْ ِْ اَِْ وَُِْجُ اََْ ِْ اَْ وَُِْ ال۝ُُِْونَ
 أَنْ َََ َُْ َِِْٰ۪ۤوَِْ ا۝َُِونَْا أَُْْ ٌََ َۤ أَنْ َََُْ ِْ َُابٍ ُ إِذََِٰ۪ۤوَِْ ا۝َُُْنَ
وَِْ۝َتٍ َِْمٍ َََُونََِٰ َٰوا إََِْ وََََ ََُْْ ََدةً وَرًََْ إِن ِ ذُُِْۤ أَزْوَاً َُُِْْأَن
۝َتٍ َََِِِِْٰ َٰأَرْضِ وَاَِْفُ أََُِِْْ وَأََْاُِْ إِن ِ ذْوَاتِ وَالٰ َُْ اَِٰ۪ا
َِٰ۪وَِْ ا۝َتٍ َِْمٍ ََُْنََِٰ َٰ إِن ِ ذ۪اؤُُْ ِْ َِْۤ ََُُْ ِِْ وَاَرِ وَاََِِْٰ۪وَِْ ا
َتٍ َِْمٍَِٰ َٰأَرْضَ ََْ ََِْ إِن ِ ذْ ِِ ال۪اءً َُْۤاءِ مَُُِْۤ اَْْقَ ًَْ وَطًََ وََُلُ ِْ اَ
ا أَُْْۤأَرْضِ إِذَْ ُ إِذَا دََُْ دََْةً ِْ ال۪أَرْضُ َِِْهْاءُ وَالۤ أَنْ َُمَ اََِٰ۪ۤوَِْ ا۝َُِْنَ
ُا اََْْ ُ ُُِهُ وََُؤوََُ اِي ََْ۝أَرْضِ ُ َُ َُِنَْوَاتِ وَالٰوََُ َْ ِ ا۝َُُْنَ
72أَرْضِ وََُ اَُِْ اَُِْْوَاتِ وَالٰى ِ اٰأَْْأََْنُ ََِْ وََُ اََُْ ال
İmanın bir kutbunu gösteren bu semavî, yüce ayetlerin ve haşri ispat eden
şu kutsî, muazzam işaretlerin en büyük nüktelerinden ve delillerinden biri
Dokuz uncu Şua’da beyan edilecek. Cenâb-ı Hakk’ın hoş bir inayetidir ki:
Bunda n otuz sene önce Eski Said, yazdığı tefsire giriş mahiyetindeki
M uhak e m ât adlı eserin sonunda , “İkinci Maksat: Kur’an’da haşre işaret
eden iki ayet tefsir ve beyan edilecek. 73نِ اَُِِٰ ِْــــــِ ِّٰ اْ ”demiş
ama gerisini yazamamıştı. Hâlık-ı Rahîm’ime haşrin delilleri ve işaretleri
adedince şükür ve hamd olsun ki, otuz sene sonra bunu başarmayı ihsan
eyledi. Evet, bunda n dokuz -on sene önce o iki ayetten ilki olan:
ذَِٰ َُِْ اَْْٰ وََُ َٰ ُ َْءٍَا إِن ِّٰۤ ََْ ُِْ اَْرْضَ ََْ َِْى اَٰرِ رََِْ اَُْْٰۤ إِل
74 ٌَِ
ilahî fermanının iki parlak, çok kuvve tli delilini ve tefsirini, Onunc u Söz
ile Yirmi Dokuz uncu Söz’ü lütfetti, inkârcıları susturdu. İşte dokuz -on
sene sonra da haşre imanın hücum edilemez şu iki sağlam kalesinden
ikinci ayet olan yuka rıdaki yüce ayetin tefsirini bu risale ile ikram etti.
Dokuz uncu Şua, bu ayetlerle işaret edilen “dokuz  yüce makam”ı ve
mühim bir “Mukaddime” kısmını içerir.
71 Ek, ilave.
72 “Haydi siz akşama girerken, sabaha çıkarken Allah’ı takdis ve tenzih edin, namaz kılın.
Göklerde ve yerde hamd, güzel övgü O’na mahsustur. İkindi vaktinde de, öğleye girerken de
O’nu takdis ve tenzih edin, namaz kılın. O, ölüden diriyi çıkarır, diriden ölüyü çıkarır ve ölmüş
toprağa hayat verir. İşte siz de öldükten sonra böylece diriltileceksiniz. O’nun varlığının ve
kudretinin delillerinden biri, sizi topraktan yaratmış olmasıdır. Sonra dünyaya yayılmış beşeriyet
haline geldiniz. O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de, kendilerine ısınmanız için,
size içinizden eşler yaratması, birbirinize karşı sevgi ve şefkat var etmesidir. Elbette bunda,
düşünen kimseler için ibretler vardır. O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de, gökleri
ve yeri yaratması, lisanlarınızın ve renklerinizin farklı olmasıdır. Elbette bunda bilen ve anlayan
kimseler için ibretler vardır. O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de, geceleyin veya
gündüzün uyumanız ve O’nun geniş lütfundan geçim vesilelerini aramanızdır. Elbette bunda
işiten kimseler için ibretler vardır. O’nun delillerinden biri de, kâh korku, kâh ümit vermek için
size şimşeği göstermesi, gökten bir su indirip ölmüş toprağa onun sayesinde hayat vermesidir.
Elbette bunda aklını çalıştıran kimseler için ibretler vardır. O’nun varlığının ve kudretinin
delillerinden biri de, göğün ve yerin, Kendisinin buyruğu ile kaim olmaları, belirlenen yerde
sapasağlam işlerinin başında bulunmalarıdır. Sonra sizi yattığınız yerden bir çağırdı mı, birden
kabirlerinizden çıkıverirsiniz! Göklerde ve yerde kim varsa O’nundur. Onların hepsi, isteyerek
veya istemeyerek O’na divan durmaktadır. Mahlûkları ilkin yoktan yaratan, ölümden sonra da
dirilten O’dur. Bu diriltme O’na göre pek kolaydır. Göklerde ve yerde en yüce sıfatlar O’nundur.
O Aziz ve Hakîmdir: Mutlak galiptir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (Rûm sûresi, 30/17-27).
73 Öyleyse: Rahman Rahîm Allah’ın adıyla.
74 “İşte bak, Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor! İşte bunları yapan
kim ise, ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50).
Mukaddime 7 5
(Ahiret inancının ruha pek çok faydasını ve hayatî, kuşatıcı neticelerinden
birini kısaca anlatan, insan hayatı ve bilhassa toplum hayatı için ne kadar
lüzumlu ve zaruri olduğunu ortaya koya n, öldükten sonra dirilmenin pek
çok delilinden bir tek küllî delili özetle gösteren ve bunun ne derece açık,
şüphe  götürmez bir hakikat olduğunu bi ldiren iki “nokta”dır.)
Birinci Nokta
Ahiret inancının, insanın şahsî ve toplum hayatında en temel esas ve
saadetin, faziletin kaynağı olduğunu gösteren yüzlerce delilden sadece
dört tanesine bir ölçü mahiyetinde işaret edeceğiz.
Birinci delil: İnsanlığın hemen hemen yarısını meydana getiren çocuklar,
kendilerine dehşetli ve ağlatıcı görünen ölümlere yalnız cennet fikriyle
dayanabilirler. Böylece gayet zayıf ve nazik vücutlarında manevî bir
kuvve t ve her şey karşısında çabuk incinen ruhlarında cennet inancıyla bir
ümit bulup m utlu yaşayabilirler.
Mesela, bir çocuk cennet fikriyle, vefat etmiş küçük kardeşi veya arkadaşı
hakkında, “O öldü, cennetin bir kuşu oldu. Cennette geziyor, bizden daha
güzel yaşıyor.” der. Yoksa her vakit etraflarında kendileri gibi çocukların
ve büyükl erin ölümleri o zayıf biçarelerin endişeli nazarlarına çarpar,
tahammüllerini ve manevî kuvve tlerini yerle bir ederek gözleriyle beraber
ruh, kalb, akıl gibi bütün latifelerini de öyle ağlatır ki, o çocuklar ya
mahvolur ya da insanî hasletlerini kaybeden divane birer bedbaht haline
gelir.
İkinci delil: İnsanlığın yarısı olan ihtiyarlar, yaklaştıkları kabre ancak
ahiret inancı ile tahammül edebilir ve çok alâkadar oldukları hayatlarının
yakında bitecek, güzel dünya larının kapanacak olması karşısında bir
teselli bulabilirler. Çocuk gibi her şeyden çabuk etkilenen ruhlarında ve
mizaçlarında, ölüm ve yokluktan gelen elemli ve dehşetli ümitsizliğe
ancak bâki bir hayat ümidiyle dayanabilirler. Yoksa şefkate lâyık o
muhteremler, sükûne te ve kalb istirahatına çok muhtaç o endişeli anne-
babalar, ruhlarında öyle bir feryat kopa rır, kalblerinde öyle bir ızdırap
hissederler ki, bu dünya  onlara karanlık bir zindan, hayat da boğuc u bir
azap olur.
Üçüncü delil: Toplum hayatının temeli olan gençlerin, delikanlıların
coşkun hislerini, haddi aşan kötü arzularını tecavüzlerden, zulümlerden ve
başkalarına zarar vermekten yalnız cehennem fikri alıkoya r ve toplumda
huzurun devamını sağlar. Cehennem endişesi bulunmazsa, “Kuvvetli olan
hükm eder” kaidesince o sarhoş delikanlılar, heveslerinin peşine düşüp
biçare zayıflara, acizlere dünya yı cehennem eder ve yüks ek insanlığı gayet
süflî bir hayvanlığa dönüş türürler.
Dördüncü delil: İnsan için dünya  hayatındaki en mühim merkez ve itici
kuvve t, dünya  saadeti için bir cennet ve sığınak, aile hayatıdır. İnsanın evi,
onun küçük dünya sıdır. O evde aile hayatı ve saadeti, ancak samimi, ciddi
ve vefalı bir şekilde hürmet ve hakiki, fedakârca bir merhamet ile
sürdürülebilir. Bu hakiki hürmet ve samimi merhamet de ebedî bir
arkadaşlığın, daimî bir beraberliğin ve sonsuz bir zamanda, sınırsız bir
hayatta baba-oğul, kardeş, hayat arkadaşı münasebetlerinin devam edeceği
fikriyle ve inancıyla sağlanabilir.
Mesela insan, “Hanımım, ebedî âlemde, sonsuz bir hayatta, daimî eşim
olacak. Şimdilik ihtiyarlayıp çirkinleşmişse de zararı yok. Çünkü gelecek
ebedî bir güzelliği var. Böyle daimî bir arkadaşlığın hatırı için her
fedakârlığı yapar, ona merhamet ederim.” diyerek o ihtiyar hanımına,
sanki bir huriymişçesine sevgiyle, şefkatle, merhametle davranabilir.
Yoksa kısacık, bir-iki saatlik, görünüş te bir beraberlikten sonra ebedî bir
ayrılığa uğrayan arkadaşlık, elbette geçici ve temelsizdir. Ancak
hayvanlardaki gibi cinsî bir alâkayla mecazî bir merhamet ve yapmacık
bir hürmet duygus u verebilir. Başka menfaatler ve insana üstün gelen
hisler, o hürmeti ve merhameti mağlup eder, dünya  cennetini cehenneme
çevirir.
İşte haşre imanın yüzlerce neticesinden biri, toplum hayatıyla alâkalıdır.
Bu tek neticenin de yüzlerce farklı yönünde n ve faydasından, yuka rıdaki
dört delile ötekiler kıyaslansa anlaşılır ki: Öldükten sonra diriltilip mahşer
meydanında toplanac ağız. Bu, insanlığın yüce hakikati ve küllî duas ı
derecesinde kesindir. İnsanın midesindeki ihtiyacın varlığının,
yiyeceklerin varlığını göstermesinden daha açıktır, haşrin gerçekleşeceğini
bunda n daha kuvve tli bir şekilde bildirir. Eğer haşir hakikatinin neticeleri
insanlıktan çıksa, insanın o çok mühim, yüks ek ve canlı mahiyetinin,
murdar ve mikrop yuva sı bir leş hükm üne ineceği açıkça görülür.
Toplumların idaresi, ahlâkı ve yaşayışı ile çok alâkadar olan idarecilerin,
siyasetçilerin ve ahlâkçıların kulakları çınlasın! Gelsinler, bakalım bu
boşluğu ne yle doldurabilir, bu de rin yaraları nasıl tedavi edebilirler?
İkinci Nokta
Haşir hakikatinin sayısız delilinden, diğer iman esaslarından gelen
şehadetlerin özünde n çıkan bir delili kısaca beyan edeceğiz. Şöyle ki:
Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğini ve
doğruluğunu gösteren bütün mucizeler, bütün deliller birden haşir
hakikatini de ispat eder. Çünkü onun (aleyhissalâtü vesselam) hayatındaki
bütün davaları, Allah’ın birliğinden sonra haşir hakikati etrafında
toplanıyor.
Hem bütün peygamberleri tasdik eden ve ettiren mucizeleri, delilleri aynı
hakikate şehadet ediyor.
76۪وَُُِِ kelimesindeki şahitliği iyice sağlamlaştıran 77۪وَُُِ şehadeti de
aynı hakikati gösteriyor. Şöyle ki:
Başta Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın doğruluğunu ispatlayan bütün
mucizeler, deliller ve hakikatler, hep beraber haşre şahitlik eder. Çünkü
Kur’an’ın hemen hemen üçte birinde haşir hakikati vardır. Birçok kısa
sûrenin başında gayet kuvve tli haşir ayetleri yer alır. Kur’an, açıkça ve
işaretlerle, binlerce ayetiyle aynı hakikati haber verir, ispat eder.
Mesela:
78إِذَا اُْ ُرَتْ
79ا أََ اسُ اُا رَُْ إِن زََََْ اَِ َْءٌ ٌَِۤيَ
80أَرْضُ زَِْاََْإِذَا زَُِِْ ال
82َْْاءُ انۤإِذَا اَ 81َََتَْْاءُ انۤإِذَا ا
84َ َُِ اََِِْٰ َْ أَت83اءَُنََۤ َََ
gibi ayetler, otuz-kırk surenin başında, haşrin kâinatın en mühim ve zaruri
hakikati olduğunu bütün kesinliğiyle gösterir. Başka ayetler de çeşit çeşit
delillerle insanı o ha kikatin varlığına ikna eder.
Acaba gözümüzün önünde , İslamî ilimlerdeki çeşitli kaidelerle ve yaratılış
kanunlarıyla ilgili hakikatleri bir tek ayetinin tek işaretiyle ders veren bir
kitabın, böyle binlerce delille güneş gibi ortaya koyduğu haşir inancının
hakikat olmamasına ihtimal var mı? Onun inkârı, güne şin yokluğunu,
hatta kâinatın var olmadığını kabul etmek gibidir. Bu ise son derece akıl
dışı ve saçma olmaz mı?
Acaba bir sultanın bir tek işaretini yalan çıkarmamak için bazen bir ordu
harekete geçip çarpıştığı halde, âlemin o pek ciddi ve izzetli Sultan’ının
binlerce sözünün, vaadinin ve tehdidinin boş olması hiçbir şekilde
mümkün m üdür? Bunların hakikat olmaması akla sığar mı?
Acaba on üç asırdır aralıksız olarak sayısız ruha, akla, kalbe, nefse hak ve
hakikat dairesinde hükm eden, onları terbiye ve idare eden manevî Sultan-ı
Zîşan’ın bir tek işareti böyle bir hakikati ispatlamaya yeterken, binlerce
açık delille haşrin ispatından sonra, o hakikati tanımayan katmerli cahil
bir ahmak için cehennem azabı gerekmez mi ve bu, adaletin ta kendisi
olmaz mı?
Her biri birer devre hükm eden bütün semavî suhuf ve mukaddes kitaplar
da kendi asırlarına ve devirlerine göre, bütün zamanlara hükm eden
Kur’an’ın etraflıca, izahlı tekrarlarla beyan ve ispat ettiği haşir hakikatini
kesin bir surette kabul etmiş; özetle, perdeli ve kısa bir şekilde, fakat
kuvve tli iddia ve delilleriyle ortaya koym uştur. Onlar da Kur’an’ın
davasını binlerce imza ile tasdik eder.
Bu bahis münasebetiyle Münac ât risalesinin sonunda ki, “ahiret gününe
iman” esasına, öteki iman esaslarının, özellikle “peygamberlerin” ve
“mukaddes kitapların” şahitliğini, bir yakarış suretinde ifade eden pek
kuvve tli, özlü ve bütün şüphe leri ortadan kaldıran bir haşir delilini buraya
alıyoruz. Münac ât’ta şöyle denilmişti:
Ey Rabb-i Rahîmim! Resûl-u Ekrem’inin (aleyhissalâtü vesselam)
rehberliği ve Kur’an-ı Hakîm’in dersiyle anladım ki: Başta Kur’an ve
Resûl-u Ekrem olmak üzere bütün mukaddes kitaplar ve peygamberler, bu
dünya da, her tarafta numuneleri görülen celâl ve cemâl cilvesi taşıyan
isimlerinin tecellilerinin ebedî âlemde daha parlak bir şekilde devam
edeceğini gösterirler. Bu fâni âlemde rahîmane cilveleri, misalleri görülen
ihsanların o saadet yurdunda  daha şaşaalı bir tarzda süreceğine, bu kısa
dünya  hayatında o numuneleri zevkle seyredenlerin ve onlara muhabbetle
eşlik edip arzu duya nların, ebedî âlemde de beraber olacaklarına icma ve
ittifakla şahitlik ve işaret ederler.
Yüzlerce açık mucizesiyle Resûl-u Ekrem (aley his salâtü vesselam) ve
şüphe siz ayetleriyle Kur’an-ı Hakîm başta olmak üzere nuranî ruh
sahipleri olan bütün peygamberler, nurlu kalblerin kutubları olan veliler,
keskin ve aydınlanmış akılların madenleri olan sıddıklar ve bütün semavî
suhuf ile mukaddes kitaplar da senin çok tekrar ettiğin binlerce vaadine ve
tehdidine; kudret, rahmet, inayet, hikmet, celâl ve cemâl gibi ahireti
gerekli kılan kutsî sıfatlarına, icraatına, celâlinin izzetine ve rubûbi yetinin
saltanatına; ahiretin izlerini ve haberlerini bildiren hadsiz keşiflerine,
müşahedelerine ve ilmelyakîn, aynelyakîn derecesindeki imanlarına
dayanarak insanlara ebedî saadeti müjdeliyorlar. Dalâlet ehli için
cehennemin, hidayet yolunda kiler için ise cennetin bulunduğunu haber
veriyor, buna  kuvve tli bir imanla şehadet ediyorlar.
Ey Kadîr-i Hakîm! Ey Rahman-ı Rahîm! Ey sözünde mutlaka duran
sonsuz kerem sahibi! Ey izzet, büyüklük ve celâl sahibi Kahhâr-ı
Zülcelâl!..
Sen, bunc a sadık dostunu, vaadini, sıfat ve icraatını yalancı çıkarmaktan;
rubûbi yet saltanatının şüphe siz gereklerini yalanlayıp yapmamaktan;
sevdiğin, tasdik ve itaatle kendilerini sana sevdiren makbul kullarının
ahirete dair hadsiz dualarını ve davalarını reddetmekten, dinlememekten;
küfür ve isyan ile seni vaadinde durmamakla itham eden, azamet-i
kibriyana dokun an, celâlinin izzetine dokundur an, ulûhiyetinin haysiyetine
ilişen ve şefkatli rubûbi yetini müteessir eden sapkınları ve kâfirleri haşri
inkârlarında tasdik etmekten yüz binlerce derece mukaddes, sonsuz derece
uzak ve yücesin. Böyle hadsiz bir zulümden ve çirkinlikten, senin o
nihayetsiz adaletini, cemâlini ve rahmetini, sonsuz derece takdis ediyoruz.
Ve bütün kuvve timizle iman ediyoruz ki: O yüz binlerce sadık elçinin,
saltanatının o çok doğru ilancıları olan peygamberlerin, asfiya ve
evliyanın, senin ahiretteki rahmet hazinelerine, bekâ âlemindeki
ihsanlarının definelerine ve o saadet yurdunda  tamamen ortaya çıkacak
güzel isimlerinin harika cilvelerine hakkalyakîn, aynelyakîn, ilmelyakîn
suretinde şehadetleri hak ve hakikattir. Onların işaretleri doğrudur ve
birbirini destekler. Müjdeleri sadık ve gerçektir. Onlar bütün hakikatlerin
kaynağı, güne şi ve himaye edicisi olan “Hak” isminin en güçlü parıltısının
büyük haşir hakikati olduğuna  iman ederek emrinle senin kullarına hak
dairesinde ders veriyor ve ölümden sonra dirilişin, hakikatin ta kendisi
olduğunu öğr etiyorlar.
Ya Rab! Onların ders verip öğrettiklerinin hakkı ve hürmeti için, bize ve
bütün Risale-i Nur talebelerine kâmil iman ver ve o iman ile ahirete
gitmeyi nasip et! Bizi o zâtların şefaatine eriştir, âmin...
***
Nasıl ki, Kur’an’ın, belki bütün semavî kitapların doğruluğunu ispat eden
deliller ve Habibullah’ın (aleyhissalâtü vesselam), belki bütün nebilerin
peygamberliklerini ispat eden mucizeler, onların en büyük davası olan
ahiretin bir hakikat suretinde ortaya çıkacağını da gösterir. Aynen öyle de,
Vâcibü’l-Vücûd’un varlığına ve birliğine şehadet eden pek çok delil,
dolayısıyla rubûbi yetin ve ulûhiyetin en büyük neticesi ve mazharı olan o
saadet yurdunun ve bekâ âleminin varlığına işaret eder. Çünkü –gelecek
makamlarda beyan ve ispat edileceği gibi– Vâcibü’l-Vücûd Zât’ın varlığı,
sıfatları, pek çok ismi ve rubûbiyet, ulûhiyet, rahmet, inayet, hikmet,
adalet gibi vasıfları, bu vasıflardan ortaya çıkan icraatı ahireti gerektirir.
Bunlar, bâki bir âlemi vücûb derecesinde lüzumlu kılar, mükâfat ve ceza
için haşri zaruret derecesinde ister.
• Evet, madem ezelî ve ebedî Allah var; elbette O’nun ulûhiyet
saltanatının daimî bir makamı olan ahiret de vardır.
• Madem bu kâinatta ve canlılar üzerinde gayet haşmetli, hikmetli ve
şefkatli, mutlak bir rubûbi yet var ve görünüyor . Elbette o rubûbi yetin
haşmetini kıymetsizlikten, hikmetini gayesizlikten ve şefkatini
merhametsizlikten kurtaran ebedî bir saadet yurdu olacak ve oraya
gidilecektir.
• Madem gözle görülen bu sınırsız nimetler, ihsanlar, lütuflar, ikramlar,
inayet ve rahmet, gayb perdesi arkasında Rahman ve Rahîm bir Zât’ın
bulunduğunu sönmemiş akıllara, ölmemiş kalblere gösterir. Elbette nimet
vermeyi bir oyun olmaktan, ihsanı aldatmaktan, inayeti düşmanlıktan,
rahmeti azaptan, lütuf ve ikramı ihanetten kurtaran, ihsanı ihsan ve nimeti
nimet yapan, bâ ki bir âlemde sonsuz bir hayat olacaktır.
• Madem bahar mevsiminde yeryüzünün dar sayfasında yüz binlerce kitabı
birbiri içinde hatasız yazan bir kudret kalemi gözümüzün önünde
yorulmadan işliyor. O kalemin sahibi, yüz bin defa, “Bu dar yerde karışık
ve harfleri iç içe yazılan bahar kitabından daha kolay bir şekilde, geniş bir
mekânda, güzel ve yok olmaz bir kitabı yazacağım ve size okutacağım”
diye vaat etmiş ve bütün fermanlarında o kitaptan bahsediyor. Elbette o
kitabın aslı yazılmıştır. Haşir ve neşir ile o kitap tamamlanacak ve
herkesin amelleri ona kaydedilecektir.
• Hem madem bu yeryüzü, sayısız varlığın ve sürekli değişen yüz binlerce
tür canlının meskeni, kaynağı, fabrikası, sergisi, mahşeri olması itibarı ile
kâinatın kalbi, merkezi, özü, neticesi ve yaratılış sebebi hükm ünde dir, çok
büyük önem taşır; küçüklüğüyl e beraber koca göklere denk tutulmuştur.
Semavî fermanlarda daima 85أَرْضِْوَاتِ وَالٰرَب ا buyr ulur.
• Hem madem insan, bu mahiyetteki yeryüzünün her tarafına, pek çok
canlıya hükm eder, çoğu varlığı emri altına alıp etrafında toplar, hevesine
ve ihtiyaçlarına göre güzelce düzenler, sergiler, dona tır ve antika gibi pek
çok eşsiz türü bir liste gibi derleyip süsler. Bu şekilde yalnız insanların ve
cinlerin değil, belki gök ehlinin ve bütün kâinatın da dikkatini çeker,
Kâinat Sahibi’nin takdirini kazanır. Böylece gayet büyük bir kıymete
yüks elen insan, sanatıyla ve ilmiyle; kâinatın yaratılış hikmeti, büyük
neticesi, aziz meyvesi ve yeryüzünün halifesi86 olduğunu gösterir. Ve
dünya da âlemin Sâni’inin mucizeli sanatlarını gayet güzel bir şekilde
sergileyip tanzim eder. Buna rağmen isyanı ve küfrüyle beraber dünya da
bırakılır, azabı ertelenir, bu hizmeti için kendisine mühlet verilir, hatta
başarı ihsan edilir.
• Hem madem bu mahiyetteki insan, mizaç ve yaratılış itibarı ile gayet
zayıf ve acizdir. Çok kudret, hikmet ve şefkat sahibi, her şeyde tasarruf
eden bir Zât; acz ve fakrıyla beraber sınırsız ihtiyaçları ve elemleri olan
insan için, onun kuvve tinin ve iradesinin çok üstünde , koca yerküreyi
insana gerekli her çeşit madene mahzen, her çeşit yiyeceğe ambar ve
hoşuna gidecek her türlü malın bulunduğu bir dükkâ n şekline getirmiştir.
O Zât, insana bakar, istediğini verir ve onu be sler.
• Hem madem bütün bunları yapan Rabbi, insanı sever, kendini ona
sevdirir. Bâkidir, ebedî âlemleri vardır, her işi adaletle ve hikmetle görür.
Bu kısa dünya  hayatında, kısacık insan ömründe  ve geçici, fâni
yeryüzünde  o Hâkim-i Ezelî’nin haşmetli saltanatı ve ebedî hâkimiyeti
tam tecelli etmez. İnsanın, kâinatın intizamına, adaletine, dengesine ve
güzelliğine zıt çok büyük isyanları, zulümleri, onu şefkatle besleyen
velinimeti Rabbine karşı ihaneti, inkârı, küfrü bu dünya da cezasız kalır.
Gaddar zalimler, hayatlarını rahat bir şekilde; biçare mazlumlar ise
zorluklar içinde geçirir. Ve bütün kâinatta eserleri görünen şu mutlak
adaletin mahiyeti, o gaddar zalimlerin ve ümitsiz mazlumların eşit şekilde
vefatlarına tamamen zıttır, dirilmemek üzere ölmelerine müsaade etmez,
bunu ka ldırmaz.
• Hem nasıl ki, kâinatın sahibi, kâinatta bu dünya yı ve dünya da insanı
seçip ona çok büyük bir makam ve kıymet vermiştir. Aynı şekilde,
insanların içinden de rubûbi yetinin gayelerine uyan, kendilerini iman ve
teslim ile O’na sevdiren hakiki insanlar olan peygamberleri, evliya ve
asfiyayı seçip kendine dost ve muhatap yapmıştır. Onlara mucizelerle ve
yardımlarıyla ikramda bulunmuş, düşmanlarına semavî tokatlar ile azap
etmiştir. Bu kıymetli, sevimli dostları arasından da, onların imamı ve
iftihar vesilesi olan Hazreti Muhammed’i (aleyhissalâtü vesselam)
seçmiştir. Şu mühim yeryüzünün yarısını ve kıymetli insanlığın beşte
birini asırlardır onun nuruyla aydınlatıyor. Âdeta bu kâinat kendisi için
yaratılmış gibi, bütün gayeler onunl a (aleyhissalâtü vesselam), onun dini
ve Kur’an’ı ile ortaya çıkıyor. Hem o zât (aleyhissalâtü vesselam) çok
kıymetli ve milyonlarca sene yaşayacak kadar sonsuz hizmetlerinin
ücretini sonsuz bir zamanda almaya lâyık iken, ona bile zorluklar içinde
ve cihadla geçen altmış üç sene gibi kısacık bir ömür verilmiştir. Acaba
hiç imkân ve ihtimal var mı ki, o zât bütün dostlarıyla beraber dirilmesin
ve şimdi de ruhuyl a diri ve hayatta olmasın! Ebedî yokluk ile mahvolsun!
Hâşâ, yüz bin defa hâşâ ve kellâ!.. Evet, bütün kâinat ve âlemin hakikati,
onun (aleyhissalâtü vesselam) dirileceğini dava eder ve ona hayat
vermesini Kâinatın Sahibi’nden ister.
• Ve madem Yedinci Şuâ olan Ayetü’l-Kübrâ risalesinde, her biri bir dağ
kuvve tindeki otuz üç muazzam delil, bu kâinatın bir elden çıktığını ve bir
tek Zât’ın mülkü olduğunu ispat etmiştir. O deliller, Cenab-ı Hakk'ın
kemâlâtının kaynağı olan birliğini ve ehadiyetini açıkça göstermiştir.
Birlik ve ehadiyet ile bütün varlıklar, o Vâhid Zât’ın emrine uyan askerleri
ve itaatkâr memurları hükm üne geçer. Ve ahiretin varlığıyla, O’nun
kusursuzluğu kıymetsizlik, mutlak adaleti alay edercesine bir
merhametsizlik, her şeyde görünen hikmeti gayesizlik, geniş rahmeti
boşuna azap etmek ve kudretinin izzeti acz gibi ithamlardan kurtulur,
mukaddes hale gelir.
Elbette, şüphe siz, Allah’a imanın yüzlerce nüktesinden “madem”
kelimesiyle başlayan bu on hakikatin gerektirdiği gibi, kıyamet kopa cak,
haşr ü neşr olacak, bir ceza ve mükâfat yeri açılacaktır. Ta ki, yeryüzünün
anlattığımız önemi, merkeziliği ve insanın kıymeti ortaya çıksın,
yeryüzünün ve insanın Hâlıkı ve Rabbi olan Mutasarrıf-ı Hakîm’in
bahsettiğimiz adaleti, hikmeti, rahmeti ve saltanatı yerini bulsun. Ve o
Bâki Rabbin hakiki dostları ve O’na arzu duya nlar ebedî yokluktan
kurtulsun. O dostların en büyüğ ü ve en kıymetlisi, bütün kâinatı memnun
ve minnettar eden kutsî hizmetlerinin mükâfatını görsün. O Ebedî
Sultan’ın kemâlâtı kusur, kudreti acz, hikmeti oyun ve adaleti zulüm
ithamlarından kur tulsun, a rınsın.
Kısacası: Madem Allah var, elbette ahiret vardır.
Nasıl ki zikredilen üç iman esası, bütün delilleriyle haşrin varlığını
gösteriyor. Aynı şekilde, 87 َِ ِّٰ ََٰ۪ وََه۪ وَََِْرِ َِْه۪وََََِِِ olan iki iman
esası da haşri gerektirir, kuvve tli bir surette bekâ âlemine şehadet ve işaret
eder. Şöyle ki:
Meleklerin varlığını ve kulluk vazifelerini ispatlayan bütün deliller,
sayısız şahitlik ve onlarla konuş malar,88 aynı zamanda ruhlar âleminin,
gayb âleminin, bekâ âleminin, ahiretin, ileride cinler ve insanlar ile
şenlendirilecek olan saadet yurdunun, cennet ve cehennemin de varlığını
gösterir. Çünkü melekler bu âlemleri Allah’ın izniyle görebilir ve oralara
girerler. Hazreti Cebrail gibi, insanlar ile görüşen,89 Cenâb-ı Hakk’a yakın
bütün melekler, o âlemlerin varlığını ve oralarda gezdiklerini ittifakla
haber veriyorlar. Görmediğimiz Amerika kıtasının var olduğunu, oradan
gelenlerin haber vermesiyle gözümüzle görmüşçesine bildiğimiz gibi,
meleklerin şüphe  götürmeyecek şekilde, yüz tevatür kuvve tinde
bildirmesiyle bekâ âleminin, ahiretin, cennet ve cehennemin varlığına da o
kesinlikte iman etmek gerekir ve öyle iman ederiz.
Yirmi Altıncı Söz olan Kader Risalesi’ndeki, kadere iman esasını ispat
eden bütün deliller de aynı zamanda haşri, amellerin neşredilip o büyük
terazide tartılacağını gösterir. Çünkü her şeyin mukadderatını gözümüzün
önünde  nizam ve mizan levhalarına kaydetmek; her canlının hayatını
hafızalarda, çekirdeklerde ve başka misalî levhalarda saklamak ve ruh
sahiplerinin, bilhassa insanın amel defterini muhafaza edilen levhalarda
tespit edip onlara geçirmek gibi, kuşatıcı bir kader, hikmetli bir takdir ve
her şeyi muhafaza altına alan titiz bir kayıt; ancak o büyük mahkemede
umumi bir hesap neticesinde, sonsuz bir mükâfat ve ceza için olabilir.
Yoksa her şeyi kuşatan o inceden inceye kayıt ve muhafaza tamamen
mânâsız, faydasız kalır, hikmete ve hakikate zıt olur. Hem ölümden sonra
bir hesap günü gelmezse kader kalemiyle yazılan şu kâinat kitabının bütün
hakiki mânâları bozulur, varlığının hiçbir mânâsı kalmaz. O ihtimali kabul
etmek, kâ inatın varlığını inkâr gibi akıl dışı bir hezeyandır.
Kısacası: İmânın diğer beş esası da bütün delilleriyle, haşri ve ahiretin
varlığını gösterir, onu i ster ve ona ş ahitlik eder.
İşte haşir hakikatinin, büyükl üğüne  uygun böyle muazzam, sarsılmaz
direkleri ve delilleri bulunduğu için Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın hemen
hemen üçte biri haşirden ve ahiretten bahsediyor. Kur’an, onu bütün
hakikatlerine temel ve ana esas yapıyor, her şeyi onun üs tüne kuruyor.
(“Mukaddime” burada son bul du.)
Zeylin İkinci Parçası
(Baştaki ayetlerin mucizevî bir şekilde işaret ettiği dokuz  tabaka olan
haşir delillerine dair dokuz  makamdan “Birinci Makam”:)
Ölümden sonra dirilişi ifade eden,
أَرْضِ وًََِّ وََِْوَاتِ وَالٰوََُ اَُْْ ِ ا۝ََُْنَ ِّٰ َِ ُُْنَ وََِ ُُِْنَ
َِٰأَرْضَ ََْ ََِْ وََُِْْجُ اَْ ِْ اَِْ وَُِْجُ اََْ ِْ اَْ وَُِْ ال۝ُُِْونَ
90 َُُْنَ
fermanının gösterdiği açık ve kesin delil, beyan ve izah edilecek,
inşallah.91 HAŞİYE
Otuzuncu Lem’anın Beşinci Nüktesinin
Dördüncü Remzi92
Hayatın yirmi sekizinci vasfında, onun, imanın altı şartına bakıp onları
ispat ettiği, onların birer hakikat olarak meydana çıkmalarına işaretlerde
bulunduğu bi ldirilmiştir.93
Evet, madem bu kâinatın en mühim neticesi, meyvesi ve yaratılış hikmeti
hayattır; elbette o yüce hakikat, bu fâni, kısacık, noks an, elemli dünya  ile
sınırlı değildir. Yirmi dokuz  maddede mahiyetinin büyükl üğü anlaşılan
hayat ağacının gayesi, neticesi ve büyükl üğüne  lâyık meyvesi, ebedî ahiret
hayatıdır; taşıyla, ağacıyla, toprağıyla canlı olan o saadet yurdunda ki
hayattır. Yoksa bu hadsiz mühim meyvelerle dona tılan hayat ağacının,
şuur sahipleri için, bilhassa insan için meyvesiz, faydasız, hakikatsiz
olması gerekecek. Sermaye ve dona nım bakımından, mesela bir serçeden
yirmi derece yüks ek, kâinattaki ve canlılar arasındaki en mühim, en
kıymetli mahlûk olan insan, hayat saadeti bakımından bir serçeden yirmi
derece aşağı düşüp bedbaht, alçak bir biçare haline gelecek. Çok kıymetli
bir nimet olan akıl da geçmiş zamanı hüzünle ve geleceği korkuyla
düşünerek insanın kalbini sürekli incitip bir lezzete dokuz  elem
karıştırdığından, en musibetli belâlardan birine dönüş ecek. Bu ise yüz
derece bâtıldır. Demek ki, şu dünya  hayatı, ahirete iman esasını kesin bir
şekilde ispat ediyor ve her baharda haşrin üç yüz binden fazla örneğini
bize gösteriyor.
Acaba senin bedeninde, bahçende ve vatanında hayatın için gerekli, uygun
olan bütün ihtiyaçları ve dona nımı, hikmet, inayet ve rahmetle hazırlayan,
hepsini vaktinde yetiştiren, hatta midenin bekâ ve yaşama arzusuyla ettiği
hususi ve basit rızık duasını bilen, işiten, o duayı kabul buyur duğunu
sayısız leziz yiyecekle gösteren ve mideyi memnun eden, her şeyin
tasarrufunu elinde tutan Kadîr bir Zât, hiç mümkün müdür ki, seni
bilmesin, gör mesin? İnsanın en büyük ga yesi olan ebedî hayat için gereken
sebepleri hazırlamasın? Hem insanın en büyük, en mühim, kendisine en
lâyık umumi bekâ duasını; ahiret âlemini ve cenneti yaratarak kabul
etmesin? Ve kâinattaki en mühim varlık, yeryüzünün sultanı ve neticesi
olan insanın arş ve ferşi çınlatan kapsamlı ve çok kuvve tli duasını
işitmeyip ona küçük bir mide kadar kıymet vermesin, onu memnun
etmesin, kusursuz hikmetini ve sonsuz rahmetini inkâr ettirsin? Hâşâ, yüz
bin defa hâşâ!
Hem hiç mümkün m üdür ki, en basit hayat mertebesindeki bir canlının pek
gizli sesini duys un, derdini dinlesin, nazını çeksin, ona derman versin, onu
tam bir itina ve alâka ile beslesin, her şeyi ona dikkatle hizmet ettirsin,
büyük mahlûkatını ona hizmetkâr kılsın da; en büyük ve kıymetli, bâki ve
nazlı bir hayat mertebesindeki insanın gök gürlemesi gibi yüks ek sesini
işitmesin? Onun çok mühim bekâ duasını, nazını, niyazını nazara almasın!
Âdeta bir askerin teçhizatını tam bir itina ile versin, onu idare etsin de
itaatkâr ve muhteşem orduya  hiç bakmasın! Zerreyi görsün de güne şi
görmesin! Sivrisineğin sesini işitsin, fakat gök gürültüsünü duym asın!
Hâşâ, yüz  bin defa hâşâ!
Hem hiçbir şekilde akıl kabul eder mi ki, sonsuz rahmet, muhabbet ve
şefkat sahibi, sanatını çok seven, kendini çok sevdiren ve O’nu sevenleri
daha da seven Kadîr ve Hakîm bir Zât; O’nu en çok seven, sevimli ve
sevilen, Sâni’ine yaratılışı gereği tapan insanı ve onun hayatının ta kendisi
ve özü olan ruhu ebedî ölümle idam edip o sevgili dostunu ve habibini
ebediyen küstürsün, darıltsın, müthiş inciterek rahmet sırrını ve muhabbet
nurunu i nkâr etsin ve ettirsin! Yüz bin defa hâşâ ve kellâ!
Bu kâinatı tecellileriyle süsleyen mutlak bir güzellik ve bütün varlıkları
sevindiren mutlak bir rahmet, böyle sonsuz ve mutlak bir çirkinlikten,
zulümden ve merhametsizlikten, elbette sonsuz derece uzaktır,
mukaddestir.
Netice: Madem dünya da hayat var, elbette insanlardan hayatın sırrını
anlayanlar ve onu boş yere harcamayanlar, kötü yolda kullanmayanlar
bekâ âleminde, ebedî cennette, sonsuz bir hayata kavuşacaklardır.94
Âmennâ!95
Hem nasıl, yeryüzünde ki parlak şeylerin güne şin akisleriyle parlaması ve
denizlerin yüzünde ki kabarcıkların ışığın parıltılarıyla parlayıp sönmesi,
arkalarından gelen kabarcıkların da yine hayalî güne şçiklere ayna olması
açıkça gösteriyor ki: O parıltılar, yüks ekteki bir tek güne şin akislerinin
cilveleridir ve güne şin varlığını çeşitli dillerle bildiriyor, ışık
parmaklarıyla ona işaret ediyorlar. Aynen öyle de, Hayy ve Kayyûm
Rabbimizin Muhyî isminin en büyük cilvesiyle, O’nun kudretiyle
yeryüzünde ki ve denizlerdeki canlıların parlayıp arkalarından gelenlere
yer vermek için “Ya Hayy!” diyerek gayb perdesi ardına gizlenmeleri;
ebedî bir hayata sahip Hayy ve Kayyûm  Zât’a ve O’nun varlığının
vücûbiyetine şahittir ve O’nu gösterir. Yine bunun gibi, Allah’ın bütün
varlıkların düzenle idaresinde eseri görülen ilmine şehadet eden ve kâinatı
hükm ü altında tutan kudreti ispatlayan, kâinatın düzeninde ve idaresinde
hüküm  süren iradeyi ve dilemeyi ispat eden ve Allah’ın kelâmının,
vahyinin kaynağı olan peygamberlik vazifelerini ispatlayan bütün
alâmetler, mucizeler ve bunun gibi, yedi ilahî sıfatı gösteren deliller; hepsi
birleşerek Zât-ı Hayy-ı Kayyûm ’un hayatına delâlet, şehadet ve işaret
ediyor.
Zira nasıl ki, bir şeyde görme kabiliyeti varsa onun hayatı da vardır;
işitme duyus u varsa, bu, hayatın belirtisidir; konuş ma vasfı varsa bu,
hayatın varlığına işaret eder; irade varsa hayatı gösterir. Aynen öyle de, bu
kâinatta eserleri sayesinde varlıkları kesin ve açık olan mutlak kudret,
kuşatıcı irade ve her şeyi içine alan ilim gibi sıfatlar bütün delilleriyle
Hayy ve Kayyûm  Yaratıcının hayatına, O’nun varlığının vücûbiyetine96
şehadet eder. O Zât’ın, bir gölgesiyle bütün kâinatı aydınlatan ve bir
cilvesiyle ahiret âlemine zerreleriyle beraber hayat veren ebedî varlığının
delilidirler.
Hem hayat, “meleklere iman” esasına da bakar, işaretlerle onu da ispat
eder. Çünkü madem kâinatta en mühim netice hayattır ve yeryüzüne en
çok yayılmış olan, kıymetlerinden dolayı çok yaratılan ve yeryüzü
misafirhanesini gelip geçen kafilelerle şenlendiren, canlılardır. Ve madem
yeryüzü bu kadar canlı türüyle dolmuştur, onların sürekli yenilenmesinin
ve çoğaltılmasının hikmetiyle her vakit dolar boşalır. Ve en kıymetsiz,
çürümüş maddelerden dahi çok sayıda canlı yaratılarak o maddeler gözle
görülemeyecek kadar küçük canlıların bir mahşeri olur. Hem madem
hayatın süzülmüş, en saf özü olan şuur ve akıl, en latif ve sabit cevheri
olan ruh bu dünya da çok fazla yaratılıyor; âdeta yeryüzü hayat, akıl, şuur
ve ruhlar ile canlandırılıp öyle şenlendirilmiş. Elbette, yeryüzünde n daha
latif, daha nuranî, daha büyük , daha mühim olan gökc isimlerinin ölü,
cansız, hayatsız, şuursuz kalması imkân dışındadır.
Demek ki, gökleri, güne şi, yıldızları şenlendirecek, onlara canlı vaziyeti
verecek, göklerin yaratılışının neticesini gösterecek ve ilahî hitaba mazhar
olacak şuur sahibi, canlı ve göklere yaraşır sakinler, hayat sırrıyla, elbette
mevcuttur. İşte onlar, meleklerdir.
Hem hayatın mahiyetinin sırrı, “peygamberlere iman” esasına da bakar,
onu da işaretlerle ispat eder. Evet, madem kâinat, hayat için yaratılmıştır
ve hayat da Hayy ve Kayyûm  olan o Ezelî Yaratıcının en büyük
cilvelerindendir, mükemmel bir nakşı ve en güzel sanatıdır. Ve ebedî
hayat, resûllerin gönde rilmesiyle ve kitapların indirilmesiyle kendini
gösterir. (Evet, eğer semavî kitaplar ve peygamberler olmasaydı, o ezelî
hayat bilinemezdi. Nasıl ki bir adamın diri, canlı olduğu konuşmasıyla
anlaşılır; aynen öyle de, bu kâinatın perdesi altındaki gayb âleminin
arkasında konuş an, emir ve yasaklarını bildirip kullarına hitap eden bir
Zât’ın kelimelerini, hitabını gösteren, peygamberler ve onlara indirilmiş
kitaplardır.) Elbette, şu kâinattaki hayat, kesin bir şekilde Hayy-ı Ezelî’nin
varlığının vücûbiyetine şehadet eder ve o Ezelî Zât’ın parıltıları,
tecellileri, münasebetleri olan “peygamberlerin gönde rilmesi” ve
“kitapların indirilmesi” esaslarına bakar, onları işaretlerle ispatlar. Ve
bilhassa Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliği ve
Kur’an’ın vahyi, hayatın ruhu ve aklı hükm ünde  olduğunda n, onların
doğruluğu bu ha yatın varlığı gibi kesindir, denilebilir.
Evet, nasıl ki hayat, bu kâinattan süzülmüş bir özdür. Şuur  ve his de
hayattan süzülmüştür, hayatın birer özüdür. Ve akıl da şuurdan ve histen
süzülmüştür, şuurun bir özüdür. Ruh ise hayatın hâlis ve saf bir cevheri,
sabit ve müstakil zâtıdır. Aynen öyle de, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) maddî ve manevî hayatı, kâinatın hayatından ve ruhundan
süzülmüştür, özün özüdür. Onun (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliği
ise kâinatın his, şuur ve aklından süzülmüş en saf özüdür. Belki Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) maddî ve manevî hayatı, eserlerinin
şehade tiyle, kâinatın hayatının hayatıdır. Onun (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliği, kâinatın şuurunun şuuru ve nurudur. Ve Kur’an’ın vahyi,
capcanlı hakikatlerinin şahitliğiyle, kâinatın ruhu v e aklıdır.
Evet, evet, evet! Eğer Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliğinin nuru çıkıp gitse kâinatın ömrü son bulacak. Eğer Kur’an
gitse97 kâinat divane olacak ve yerküre aklını kaybedecek, belki şuursuz
kalan baş ını bir gezegene çarpıp kıyameti kopar acak.
Hem hayat, “kadere iman” esasına bakıp işaretlerle onu da ispat eder.
Çünkü madem hayat, şu görünen âlemin ışığıdır ve onu kuşatır, varlığın
neticesi ve gayesidir, kâinatın Hâlık’ının en geniş aynası, Rabbanî icraatın
en mükemmel örneği, fihristi ve –temsilde hata olmasın– bir çeşit
programı hükm ünde dir. Elbette hayat sırrı, gayb âlemindeki, yani geçmiş
ve gelecekteki varlıkların, manevî hayatları hükm ünde  olan intizam,
nizam, bilinme ve görülme, meydana çıkma ve yaratılış kanunlarına
uymaya hazır bir vaziyette bulunmalarını gerektiriyor.
Nasıl ki bir ağacın asıl çekirdeği, kökü, hatta dallarının en ucunda ki ve
meyvelerindeki çekirdekleri dahi aynen ağaç gibi bir çeşit hayata sahiptir.
Onlar, belki ağacın hayat kanunlarından daha ince kanunları taşır. Hem
nasıl ki, bu gördüğüm üz bahardan önceki güzün bıraktığı tohum lar, kökler
ve bu bahar geçtikten sonra gelecek mevsimlere bırakacağı çekirdeklerle
kökler de tıpkı bu bahar gibi hayat cilvesi taşıyor ve hayat kanunlarına
tâbidir. Aynen öyle de, kâinat ağacının bütün dal ve buda klarının birer
geçmişi ve geleceği vardır. Onların, geçmiş ve gelecek hallerinden,
vaziyetlerinden oluşan birer silsilesi bulunur. Her varlık türünün ve onun
fertlerinin Cenâb-ı Hakk’ın ilminde çeşitli hallerle farklı var oluşları bir
ilmî varlık silsilesi meydana getirir. Ve maddî varlık gibi o ilmî varlık da
umumi hayatın manevî bir cilvesine mazhardır ki, kader kalemiyle
yazılmış hayat programı o mânidar ve canlı kader levhalarından alınır.
Evet, gayb âleminin bir çeşidi hükm ünde ki ruhlar âleminin, hayatın ta
kendisi, özü ve hayat için gerekli olan ruhlarla dolu bulunması, elbette
geçmiş ve gelecek denilen gayb âleminin diğer dairesinin, yani ikinci
kısmının da hayat cilvesine mazhar olmasını ister ve gerektirir. Hem her
bir şeyin ilmî varlığındaki kusursuz düzen, mânidar vaziyetler, canlı
meyveler, tavırlar; o şeyin bir tür manevî hayata sahip olduğu nu gösterir.
Evet, ezelî hayat güne şinin bir parıltısı hükm ünde ki bu hayat cilvesi,
elbette yalnız şu görünen âlemle, içinde bulunduğum uz zamanla ve maddî
varlıkla sınırlı olamaz; belki her bir âlem, kabiliyetine göre hayatın
cilvesine mazhardır. Ve o cilve sayesinde kâinat bütün âlemleriyle canlı ve
parlaktır. Yoksa, dalâlet nazarıyla bakıldığında görüldüğü gibi, geçici ve
görünüş te bir hayatın ardında her bir âlem, büyük ve müthiş birer cenaze
ve karanlık birer virane olurdu.
İşte, “kaza ve kadere iman” esası da geniş bir şekilde hayat sırrıyla
anlaşılıyor ve sabit hale geliyor. Yani, nasıl ki şu görünen âlemin ve
mevcut, gözümüzün önünde ki eşyanın, düzeniyle ve neticeleriyle canlı
olduğu görülüyor; aynen öyle de, gayb âleminden sayılan geçmiş ve
gelecek mahlûkların dahi mânen canlı, manevî ve ilmen sabit birer
varlıkları mevcuttur. Kaza ve Kader levhası vasıtasıyla o manevî hayatın
neticesi, mukadderat şeklinde görünür, ortaya çıkar.
75 Giriş.
76 “Allah’ın resûllerine iman ederim.”
77 “Allah’ın kitaplarına iman ederim.”
78 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman...” (Tekvîr sûresi, 81/1).
79 “Ey insanlar! Rabbinize karşı gelmekten sakının. Gerçekten kıyamet saatinin depremi müthiş
bir olaydır.” (Hac sûresi, 22/1).
80 “Yer o müthiş depremiyle sarsıldığı zaman...” (Zilzâl sûresi, 99/1).
81 “Gök yarıldığı zaman...” (İnfitâr sûresi, 82/1).
82 “Gök yarıldığı zaman...” (İnşikak sûresi, 84/1).
83 “Onlar birbirine neyi sorup duruyorlar?” (Nebe sûresi, 78/1).
84 “Ğâşiyenin, dehşeti her tarafı saracak olan o felâketin mahiyeti hakkında elbet sen de bilgi
sahibi oldun.” (Ğâşiye sûresi, 88/1).
85 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16; İsrâ sûresi, 17/102; Kehf sûresi, 18/14;
Meryem sûresi, 19/65; Enbiyâ sûresi, 21/56; Şuarâ sûresi, 26/24; Sâffât sûresi, 37/5; Sâd sûresi,
38/66; Zuhruf sûresi, 43/82; Duhân sûresi, 44/7; Nebe sûresi, 78/37).
86 Bkz. Bakara sûresi, 2/30.
87 “Meleklere, kadere, hayır ve şerrin Allah Teâla’dan geldiğine iman ederim.”
88 Bkz. Hûd sûresi, 11/69-72, 78; Meryem sûresi, 19/17-21; Buhârî, bed’ü’l-halk 6; Müslim,
îmân 7, fezâilü’s-sahâbe 90, 91, 100; Tirmizî, îmân 4, menâkıb 63; Ebû Dâvûd, sünnet 16; Nesâî,
îmân 6.
89 Hazreti Cebrâil’in (aleyhisselam), Dıhye isimli sahabi suretinde insanlara göründüğüne dair
bkz. Buhârî, menâkıb 25, fezâilü’l-Kur’ân 1; Müslim, îmân 271, fezâilü’s-sahâbe 100; Tirmizî,
menâkıb 12; Nesâî, îmân 6; Müsned 2/107, 3/334. Ayrıca Cenâb-ı Hakk’ın (celle celâlüh),
İsrâiloğulları'ndan üç kişiye, onları imtihan etmek üzere bir melek gönderdiğine dair bkz. Buhârî,
enbiyâ 50; Müslim, zühd 10.
90 “Haydi siz akşama girerken, sabaha çıkarken Allah’ı takdis ve tenzih edin, namaz kılın.
Göklerde ve yerde hamd, güzel övgü O’na mahsustur. İkindi vaktinde de, öğleye girerken de
O’nu takdis ve tenzih edin, namaz kılın. O, ölüden diriyi çıkarır, diriden ölüyü çıkarır ve ölmüş
toprağa hayat verir. İşte siz de öldükten sonra böylece diriltileceksiniz.” (Rûm sûresi, 30/17-19).
91 HAŞİYE O makam daha yazılmamıştır.
92 Buradan itibaren Zeylin Üçüncü Parçası’na kadar olan kısım, Otuzuncu Lem’a’nın, Hayy
isminin bir cilvesinden bahseden Beşinci Nüktesi’nin Dördüncü Remzi olup, Lem’alar’da da yer
almaktadır.
93 Bu kısım, “hayat” meselesinin haşirle münasebetinden dolayı burada yer almıştır. Meselenin
sonunda, kader esasına pek ince ve derin bir şekilde işaret edilir.
94 Bu hakikati ifade eden bazı ayet-i kerimeler için bkz. Bakara sûresi, 2/25, 82; Âl-i İmran
sûresi, 3/133-136; A’râf sûresi, 7/42; Yûnus sûresi, 10/26; Hûd sûresi, 11/23; Nisâ sûresi, 4/122;
Nahl sûresi, 16/30-31, 97.
95 İnandık, iman ettik.
96 Vücûbiyet: Vacip, zorunlu, kendinden olma.
97 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), kıyamete yakın bir dönemde, Kur’an’ın
yeryüzünden çekilip alınacağını ifade buyurmaktadır: İbni Mâce, fiten 26; İbni Hibbân, es-Sahîh
15/267; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/520, 587.
Zeylin Üçüncü Parçası
Haşir hakkında bir soru: Kur’an’da tekrarlanan 98إِنْ ََْ إِ ًََْ وَاَِةً ve
99ا أَُْ اَِ إِ ََِْ اََِْۤوَمَ beyanları, o büyük haşrin bir anda, çok kısa
sürede meydana geleceğini gösteriyor. Sınırlı akıl, bu son derece harika ve
benzersiz meseleyi tam anlayamaz. Kabul etmek için gözle görülür bir
örnek ister.
Cevap: Haşirde, ruhların bedenlere dönm esi, bedenlerin diriltilmesi ve
inşası var. Bunlar üç meseledir.
Birinci Mesele
Ruhların bedenlerine dönm esine örnek: Gayet düzenli bir ordunun,
istirahat için her tarafa dağılmışken yüks ek bir boru sesiyle toplanmasıdır.
Evet, İsrafil’in borusu olan Sûr, ordunun borazanından daha geri olmadığı
gibi, ebediyet tarafında ve zerreler âlemindeyken ezel yönünde n gelen أََُْ
100َُِْ hitabını işiten ve ona 101ىَُٰا َ ile cevap veren ruhlar, elbette
ordunun askerlerinden çok daha düzenli ve itaatkârdırlar. Yalnız ruhların
değil, kâinattaki bütün zerrelerin, Cenâb-ı Hakk’ın bir ordusunun itaatkâr
askerleri olduğunu O tuzuncu Söz kesin delillerle ispat etmiştir.
İkinci Mesele
Bedenlerin diriltilmesine örnek: Çok büyük bir şehirde, şenlikli bir
gecede, bir tek merkezden, yüz binlerce elektrik lambasının âdeta
zamansız, bir anda yanması gibi, bütün yeryüzünde  de bir tek merkezden
yüz milyonlarca lambaya ışık vermek mümkündür . Madem Cenâb-ı
Hakk’ın elektrik gibi bir nimeti, misafirhanesindeki bir hizmetkârı ve
lambası, Hâlık’ından aldığı terbiye ve intizam dersiyle bu hale mazhar
oluyor. Elbette O’nun elektrik gibi binlerce nuranî hizmetkârının temsil
ettikleri ilahî hikmetin muntazam kanunları dairesinde, o büyü k haşir göz
açıp kapayıncaya kadar gerçekleşebilir.
Üçüncü Mesele
Bedenlerin hep beraber, bir defada inşasına örnek: Bahar mevsiminde,
birkaç gün içinde sayıca insanların tamamından binlerce kat fazla olan
ağaçların bütün yapraklarıyla beraber, önceki baharın aynısı gibi birden,
mükemmel bir şekilde inşası… Yine ağaçların bütün çiçeklerinin,
meyvelerinin ve yapraklarının, geçmiş baharın mahsulleri gibi, şimşek
hızıyla var edilmesi… Baharın başlangıcında sayısız tohumcuğun,
çekirdeğin, kökü n birden, beraberce uyanması, büyüm esi ve canlanması…
Ölüler misali, kemikten ibaretmiş gibi ayakta duran bütün ağaçların
cenazelerinin bir emir ile hep beraber “ölümden sonra diriliş” hakikatine
mazhar olması… Küçücük hayvan cinslerinin sayısız mensubunun son
derece benzersiz bir şekilde diriltilmesi… Bilhassa, daima yüzünü,
gözünü, kanadını temizlemekle bize abdesti ve temizliği hatırlatan,
yüzümüzü okşayan ve bir senede dünya ya gönde rilenlerinin sayısı Hazreti
Âdem zamanından beri gelen bütün insanlardan daha fazla olan sineklerin
her baharda diğer canlı türleriyle birlikte birkaç günde  yaratılması…
Elbette bütün bunlar, kıyamette insanın bedenindeki uzuvların tekrar bir
araya getirileceğine bir değil, binlerce örnektir.
Evet, dünya  hikmet yurdu, ahiret kudret yurdu olduğunda n Cenâb-ı
Hakk’ın Hakîm, Mürettib (her şeyi düzene koya n), Müdebbir (bütün
varlıkları sonsuz hikmetiyle idare eden), Mürebbi (her şeyi en güzel
şekilde terbiye eden) gibi pek çok isminin neticesi olarak, dünya da
eşyanın yaratılışının derece derece ve zamanla gerçekleşmesi, Rabbanî
hikmetin gereğidir.
Ahirette ise hikmetten çok kudret ve rahmet görüleceği için maddeye,
zamana ve beklemeye ihtiyaç bırakmadan eşya birden inşa edilir. Burada
bir günde , bir senede yapılan işlerin, ahirette bir anda gerçekleşeceğine
işaretle Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan 102أَُْ اَِ إِ ََِْ اََِْ أَوْ َُ أََْبُ اَۤوَم
buyur uyor.
Eğer haşri, önüm üzdeki baharın gelmesi gibi kesin bir şekilde anlamak
istersen, haşre dair Onunc u ve Yirmi Dokuz uncu Söz’leri dikkatle oku,
hakikati gör. Eğer öldükten sonra diriltileceğine, baharın geleceğine
inandığın gibi inanmazsan, ge l parmağını gözüme sok!
İlave Olarak Dördüncü Bir Mesele
Dünya nın sonu ve kıyametin kopm ası: Bir anda bir gezegenin veya bir
kuyruklu yıldızın Cenâb-ı Hakk’ın emriyle dünya mıza, misafirhanemize
çarpması onu harap edebilir. On senede yapılan bir sarayın, bir dakikada
yıkılması gibi...
98 “Bütün olay, tek bir çağrıdan ibaret!” (Yâsîn sûresi, 36/29, 53)
99 “Kıyametin kopması ise başka değil, ancak göz açıp kapama (yahut daha da kısa) bir anda
olup biter.” (Nahl sûresi, 16/77).
100 “Ben Sizin Rabbiniz değil miyim?” (A’râf sûresi, 7/172).
101 “Onlar da ‘Elbette!’ diye ikrar etmişlerdi.” (A’râf sûresi, 7/172).
102 “Kıyametin kopması ise başka değil, ancak göz açıp kapayıncaya kadar (yahut daha da kısa)
bir anda olup biter.” (Nahl sûresi, 16/77).
Zeylin Dördüncü Parçası
103 ا أَولَ َةٍ وََُ ُِ ٍَْ ٌَِۤي أَََهَُْۤ َُِْ اِ۝َلَ َْ ُِْ اَِْمَ وََِ رٌَِ
Yani, insan, “Çürümüş kemikleri kim diriltecek?” diye sorar. Sen de ki,
“İlk defa kim yaratıp onl ara hayat vermişse o diriltecek.”
Onunc u Söz’ün Dokuz uncu Hakikati’nin üçüncü temsilinde tasvir edildiği
gibi, bir zât göz önünde , büyü k bir orduyu bir günde  baştan meydana
getirdiği halde biri, “Şu zât, askerleri istirahat için dağılmış olan bir
taburu bir boru sesiyle toplar, tabur düzeni altına alır.” dese… Sen de,
“İnanmam!” desen… B unun ne  kadar divanece bir inkâr olduğunu bi lirsin.
Aynı şekilde, ordu misali bütün hayvanların ve diğer canlıların tabur
misali cesetlerine, kusursuz bir intizamla ve hikmetli bir dengeyle o
bedenlerin zerrelerini ve latifelerini “kün feyekûn”104 emriyle kaydedip
yerleştiren, her devirde, hatta her baharda yeryüzünde  ordu gibi yüz
binlerce canlı türünü ve topluluğunu yaratan sonsuz kudret ve ilim sahibi
Zât hakkında, “Tabur gibi bir cesedin nizamı altına girerek birbiriyle
tanışan zerreleri ve aslî unsurları bir sedâ ile, İsrafil’in Sûr’uyla nasıl
toplayabilir?” diye sorulur mu? Bunu akıldan uzak görüp sormak,
ahmakça bir divaneliktir.
Kur’an bazen Cenâb-ı Hakk’ın ahiretteki harika icraatını kalbe kabul
ettirmek ve zihni tasdike hazırlamak için dünya daki hayret verici işleri
zikreder. Veyahut gelecekten ve ahiretteki harika ilahî icraattan öyle
bahseder ki, gördüğüm üz pek çok m isalle ona inanırız.
Mesela:
105إَِنُ أَ َََْهُ ِْ ٍَُْ َِذَا َُ ٌَِ ٌُِْأَوََْ ََ ال
ayetinden surenin sonuna  kadar... İşte şu bahiste Kur’an-ı Hakîm, haşir
meselesini yedi-sekiz farklı şekilde ispat ediyor.
Öncelikle dünya ya ilk gelişi nazara veriyor ve diyor ki: “Bir damla sudan
kan pıhtısına, onda n küçük bir et parçasına ve ta insanın ortaya çıkışına
kadar olan yaratılışınızı görüyorsunuz . Nasıl oluyor da öldükten sonra
diriltilmeyi inkâr ediyorsunuz ? Bu, ilk yaratılışın benzeridir, hatta onda n
daha kolaydır.”
Hem Cenâb-ı Hak, insana sunduğu büyük ihsanlarına اِي َََ َُْ ِْ اَِ
106أََِْ َرًاْال ayetiyle işaret ederek diyor ki: “Size böyle nimet veren bir
Zât, sizi başıboş bırakmaz ki kabre girip kalkmamak üzere yatasınız!”
Hem şu mânâya işaret ediyor: “Ölmüş ağaçların dirilip yeşillendiğini
görüyorsunuz . Odun gibi kemiklerin hayat bulmasını buna  kıyaslamayıp
akıldan uzak sayıyorsunuz . Gökleri ve yeri yaratan Zât, göklerin ve yerin
meyvesi olan insana hayat vermekten ve onu öldürmekten aciz kalır mı?
Koca ağacı idare eden, o ağacın meyvesine kıymet vermeyip onu
başkasına mal eder mi? Neticesini terk etmekle, bütün kısımları hikmetle
yoğrulmuş yaratılış ağacını abes ve beyhude  kılar mı zannediyorsunuz ?”
Hem diyor ki, “Ahirette sizi diriltecek Zât öyle bir Zât’tır ki, kâinat O’nun
emri altında bir asker hükm ünde dir, ‘kün feyekûn’ emrine tam bir itaatle
boyun eğer. Bir baharı yaratmak, O’na bir çiçeği yaratmak kadar kolay
gelir. Bütün hayvanları var etmek, O’nun için bir sineğin yaratılışı kadar
kolaydır. Böyle bir Zât’a karşı 107َْ ُِْ اَِْمَ deyip kudretini acizlikle
itham ederek O’na meydan okunm az.”
Sonra 108 ََُتُ ُ َْءٍََُْ۪نَ اِي َِِه tabiriyle O’nun, her şeyin dizgini
elinde, anahtarı katında bulunan, gece ile gündüz ü, kış ile yazı bir kitabın
sayfaları gibi kolayca çeviren, dünya  ve ahireti iki oda hükm üne getirerek
birini kapayıp ötekini açan bir Kadîr-i Zülcelâl olduğunu ifade eder.
Madem böyledir, bütün delillerin neticesi olarak Kur’an şöyle der: وَإَِِْ
109َُُْنَ ,yani sizi mezarlarınızdan kaldıracak, diriltip yüce huzurunda
hesabınızı görecektir.
İşte şu ayetler, zihni ve kalbi, haşri kabul etmeye hazırlar. Çünkü
dünya daki benzer icraattan da örnekler verir.
Hem bazen Kur’an ahirette olup bitecekleri öyle tarif eder ki, dünya daki
benzerlerini hatırlatır. Böylece onları akıldan uzak görüp inkâr etmeye
meydan bırakmaz.
Mesela: 110إِذَا اُْ ُرَتْ ilâ âhir… Ve 111َََتْْاءُ انۤإِذَا اَ ... Ve َاءُۤإِذَا ا
112َْْان ilâ âhir.
İşte şu sûrelerde, kıyamet ve haşirdeki büyük inkılâplar ve rubûbi yetin
icraatı öyle anlatılır ki, insan onların benzerlerini dünya da, mesela güz ve
bahar mevsimlerinde gördüğü için, kalbe dehşet verip akla sığmayan o
değişimleri kolayca kabul eder. Şu üç sûrenin mealine kısa bir işaret bile
pek uzun olur. Onun için örnek olarak bir tek ifadeyi göstereceğiz. Şöyle
ki:
113وَإِذَا اُُ َُِتْ beyanı, “Haşirde herkesin bütün amelleri bir sayfa
içinde yazılı olarak neşredilecek.” mânâsını ifade eder. Şu mesele tek
başına çok hayret uyandırdığından akıl ona yol bulamaz. Fakat sûrenin
işaret ettiği üzere, bahar mevsiminde başka noktaların misalleri olduğu
gibi, şu meselenin de benzeri çok açıktır. Çünkü m eyve veren bir ağacın ve
çiçekli bir otun da amelleri, fiilleri, vazifeleri bulunur. Allah’ın isimlerini
ne şekilde göstererek tesbihat yapmışsa ona göre kulluğu vardır. İşte onun
bütün bu amelleri hayatıyla beraber bütün çekirdeklerinde,
tohum cuklarında saklanıp başka bir baharda, başka bir zeminde ortaya
çıkar. Kendi suretinin diliyle asıllarının amellerini açıkça zikrettiği gibi;
dal, budak, yaprak, çiçek ve meyveleriyle de amel sayfalarını neşreder.
İşte gözümüzün önünde  bu hikmetli; muhafaza, idare ve terbiye edici
güzel işi yapan O’dur ki, 114وَإِذَا اُُ َُِتْ der.
Başka noktaları buna  kıyasla. Gücün yeterse başka mânâlar çıkar. Sana
yardım etmek için şunu da söyleyelim: 115إِذَا اُْ ُرَتْ beyanı, “tekvir”
lafzıyla, yani sarmak ve toplamak mânâsıyla parlak bir temsil gösterdiği
gibi, benzerini de imâ eder. Bunun i ki mânâsı var:
B i r i n c i s i: Cenâb-ı Hak, yokluk, esîr ve gök perdelerini açarak güne ş gibi
yeryüzünü ışıklandıran pırlanta misali bir lambayı, rahmet hazinesinden
çıkarıp dünya ya gösterdi. Dünya  kapandıktan sonra o pırlantayı örtüsüne
sarıp kaldıracaktır.
İ ki n c i s i: Güneş, ışığını yaymak ve yeryüzüne karanlıkla nöbe tleşe
sarmakla vazifeli bir memur olduğu ve her akşam eşyasını toplayıp
gizlendiği gibi, bazen bir bulut perdesine saklanır, bazen ay onun yüzüne
perde olur. O memur, ışığını ve hesap defterlerini topladığı gibi, elbette bir
gün vazifesinden temelli ayrılacaktır. Hatta hiçbir sebep bulunmasa bile,
güne şin yüzündeki şimdilik küçük, fakat büyüm eye yüz tutmuş iki leke
genişleyerek onun yeryüzüne Cenâb-ı Hakk’ın izni ile verdiği ışığı, yine
Rabbi, emriyle geri alıp güne şin başına saracak ve “Haydi, burada işin
kalmadı, cehenneme git, sana ibadet edip senin gibi itaatkâr bir memuru
sadakatsizlikle itham edenleri, hor görenleri yak” diyecektir. Güneş, إِذَا
116ُرَتْ اُْ fermanını lekeli siyah yüz üyle, yüz ünde  okur .
103 “(Nasıl yaratıldığını unutarak, bir de misal fırlattı Bize;) ‘Çürümüş vaziyetteki o kemikleri
kim diriltecek!’ diye. De ki: Onları ilk defa inşa eden diriltir, hem O her türlü yaratmayı bilir.”
(Yâsîn sûresi, 36/78-79).
104 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; Meryem sûresi, 19/35; Yâsîn
sûresi, 36/82; Mü’min sûresi, 40/68).
105 “İnsan şunu hiç görüp düşünmedi mi: Biz kendisini bir nutfeden yaratmışken, yaman bir
hasım kesildi Bize.” (Yâsîn sûresi, 36/77).
106 “O’dur ki sizin için yeşil ağaçtan bir ateş yaratır.” (Yâsîn sûresi, 36/80).
107 “(Çürümüş vaziyetteki) o kemikleri kim diriltecek?” (Yâsîn sûresi, 36/78).
108 “Sübhandır, münezzehdir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir. Ve hepinizin de
dönüşü, O’na olacaktır.” (Yâsîn sûresi, 36/83).
109 Yâsîn sûresi, 36/83.
110 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman...” (Tekvîr sûresi, 81/1).
111 “Gök yarıldığı zaman...” (İnfitâr sûresi, 82/1).
112 “Gök yarıldığı zaman...” (İnşikak sûresi, 84/1).
113 “Hesap defterleri açıldığı zaman...” (Tekvîr sûresi, 81/10).
114 “Hesap defterleri açıldığı zaman...” (Tekvîr sûresi, 81/10).
115 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman...” (Tekvîr sûresi, 81/1).
116 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman...” (Tekvîr sûresi, 81/1).
Zeylin Beşinci Parçası
Evet, hadisin kesin hükm üyle, insanlığın en seçkin şahsiyetleri olan yüz
yirmi dört bin peygamber,117 yanlışlığına ihtimal bulunmayan bir ittifakla,
kısmen şahitliğe, kısmen de bizzat tecrübeye dayanarak ahiretin varlığını,
insanların oraya sevk edileceğini ve bu kâinatın Hâlık’ının kesinlikle vaat
ettiği ahireti meydana getireceğini haber verir. Aynı şekilde, bu haberi
keşif ve şahitlik yoluyla, ilme dayanan kesin bilgiyle tasdik eden yüz
yirmi dört milyon evliyanın ahiretin varlığına şehadetleri ve kâinatın
Hakîm Yaratıcısının bütün isimleri, bu dünya da gösterdikleri cilvelerle
bâki bir âlemi açıkça gerektirir. Yine her sene baharda, yeryüzünde  ayakta
duran sayısız ölmüş ağacın cenazesini “kün feyekûn”118 emriyle dirilten,
haşir ve neşrin yüz binlerce örneği olarak üç yüz bin bitki ve hayvan
türüne can veren sonsuz, ezelî bir kudret; sınırsız, israfsız, ebedî bir
hikmet, rızka muhtaç bütün canlıları tam bir şefkatle harika bir tarzda
besleyen ve her baharda, had ve hesaba gelmez çeşitli güzelliklerini kısa
bir zamanda gösteren bâki bir rahmet ve daimî bir inayet açıkça ahiretin
varlığını gerektirir. Ve şu kâinatın en mükemmel meyvesi, kâinatın
Hâlık’ının en sevdiği sanatlı varlığı ve bütün varlıklarla en çok alâkadar
olan insandaki şiddetli, sarsılmaz, daimî bekâ aşkı, ebediyet arzusu ve
ölümsüzlük emeli, işaret ve delilleriyle bu fâni âlemden sonra bâki bir
âlem ve bir saadet yurdu bulunduğunu o derece kesin ispatlar ki, ahiretin
varlığını apaçık bir şekilde, dünya nın varlığı gibi kabul etmeyi
gerektirir.119 HAŞİYE Madem Kur’an-ı Hakîm’in bize en mühim
derslerinden biri “ahirete iman”dır ve bu iman o derece kuvve tlidir, onda
öyle bir ümit ve teselli bulunur ki, bir tek şahsa yüz bin ihtiyarlık gelse bu
imanın verdiği teselli ona yetebilir. Şu halde biz ihtiyarlar اََُْْ ِِّٰ َٰ ََلِ
120اَِْنِ deyip ihtiyarlığımıza sevinmeliyiz.
117 124 bin nebi, 315 (veya 313) resûl olduğuna dair bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned
5/265; İbni Hibbân, es-Sahîh 2/77; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 8/217.
118 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40…).
119 HAŞİYE Evet, ispata dayanan bir şeyi haber vermenin kolaylığı, inkâr etmenin gayet zor
olduğu, şu temsilden anlaşılır: Biri dese, “Yeryüzünde meyveleri süt konserveleri olan gayet
harika bir bahçe var.” Bir başkası da dese ki: “Hayır, yoktur.” Birinci adam, yalnız onun yerini
veya bazı meyvelerini göstermekle davasını kolayca ispat eder. İnkâr eden adam ise iddiasını,
bütün yeryüzünü görmek ve göstermekle ispatlayabilir. Aynen öyle de, cenneti haber verenlerin,
onun yüz binlerce tecellisini, meyvesini, eserini gösterdiklerini göz ardı etsek bile, doğru
söyleyen iki şahidin şehadetleri ispatlarına yeterken; onu inkâr eden, sonsuz kâinatı, ebedî
zamanı görüp eledikten sonra inkârını ispatlayabilir, cennetin var olmadığını gösterebilir. İşte ey
ihtiyar kardeşler! Ahirete imanın ne kadar sağlam bir esas olduğunu anlayınız.
120 Kâmil iman nasip ettiği için Allah’a hamdolsun!
 
  
HuginRisale/content/pdf/Hasir_Risalesi-Bediuzzaman_Said_Nursi.pdf