[PDF]
Muhâkemât
Bediüzzaman Said Nursî

Risale-i Nur Külliyat ı’ndan
Muhâkemât
Bediüzzaman  
Said Nursî
İstanbul - 2007
MUHÂKEMÂT
Copyright © Şahdamar Yay ınlar ı, 2007
Bu eserin tüm yay ın haklar ı Işık Ltd. Şti.’ne aittir.
Eserde yer alan metin ve resimlerin, I şık Ltd. Şti.’nin önceden
yaz ılı izni olmaks ızın, elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kay ıt
sistemi ile ço ğalt ılmas ı, yay ımlanmas ı ve depolanmas ı yasakt ır.
ISBN
978-975-9090-81-4
Yay ın Numaras ı
71
Bas ım Yeri ve Y ılı
Çağlayan Matbaas ı
Sarn ıç Yolu Üzeri No:7 Gaziemir / İZMİR
Tel: (0232) 252 20 96
Ekim  2007
Genel Dağıtım
Gökkuşağı Pazarlama ve Da ğıtım
Merkez Mah. So ğuksu Cad. No: 31
Tek-Er İş Merkezi Mahmutbey/ İSTANBUL
Tel: (0212) 410 50 00   Faks: (0212) 444 85 96
Şahdamar Yay ınlar ı
Emniyet Mahallesi Huzur Sokak No: 5
34676  Üsküdar/ İSTANBUL
Tel: (0216) 318 42 88    Faks: (0216) 318 52 20
www.sahdamaryayinlari.com
İçindekiler
Mukaddime ............................................................................................................................... ........................ 7
[Birinci Makale]
Unsuru'l-Hakikat
Birinci Mukaddime  .............................................................................................................................. ...9
İkinci Mukaddime  .............................................................................................................................. ..11
Üçüncü Mukaddime  ......................................................................................................................... 13
Dördüncü Mukaddime  .................................................................................................................. 16
Beşinci Mukaddime  .......................................................................................................................... 18
Alt ınc ı Mukaddime .............................................................................................................................. 19
Yedinci Mukaddime  ........................................................................................................................... 22
Sekizinci Mukaddime  ...................................................................................................................... 24
Dokuzuncu Mukaddime  .............................................................................................................. 28
Onuncu Mukaddime ........................................................................................................................ 31
On Birinci Mukaddime  ................................................................................................................. 34
On İkinci Mukaddime ..................................................................................................................... 35
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. ...........40
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. .............. 42
Üçüncü Mesele  .............................................................................................................................. .......45
Dördüncü Mesele  .............................................................................................................................. 47
Beşinci Mesele  .............................................................................................................................. ........51
Alt ınc ı Mesele  .............................................................................................................................. ...........52
Yedinci Mesele  .............................................................................................................................. .........54
Sekizinci Mesele  .............................................................................................................................. ....55
[İkinci Makale]
Unsuru'l-Belâ gat
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. .............. 63
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ................. 65
Üçüncü Mesele  ............................................................................................................................... .........66
Dördüncü Mesele ............................................................................................................................... ..68
Beşinci Mesele  .............................................................................................................................. ...........69
Alt ınc ı Mesele  .............................................................................................................................. .............. 71
Yedinci Mesele  .............................................................................................................................. ............75
Sekizinci Mesele  .............................................................................................................................. .......76
Dokuzuncu Mesele  ............................................................................................................................. 76
Onuncu Mesele  .............................................................................................................................. ........79
On Birinci Mesele  .............................................................................................................................. ..79
On İkinci Mesele  .............................................................................................................................. .....80
[Üçüncü Makale]
Unsuru'l-Akide
Mukaddime ............................................................................................................................... .................... 86
Mukaddime  .............................................................................................................................. ................. 87f ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Birinci Maksat  .............................................................................................................................. .............87
İkinci Maksat ............................................................................................................................... ............100
Mukaddime  .............................................................................................................................. ............. 100
Mukaddime  .............................................................................................................................. ............. 106
Birinci Meslek  .............................................................................................................................. .......107
İkinci Meslek  .............................................................................................................................. ..........109
Üçüncü Meslek  .............................................................................................................................. ...110
Dördüncü Meslek  .......................................................................................................................... 113
Beşinci Meslek  .............................................................................................................................. ....120
Üçüncü Maksat  .............................................................................................................................. .....124
Mukaddime  .............................................................................................................................. ............. 124
Birinci Maksat  .............................................................................................................................. ......124
İkinci Maksat  .............................................................................................................................. .........126
Fihrist  .............................................................................................................................. ................................. 127İÇİNDEKİLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------  g

Muhâkemât
Marîz Bir Asr ın,  Hasta Bir Unsurun,  Alîl Bir Uzvun
Reçetesi
veyahut
Saykalü’l- İslâmiyet
veyahut
Bediüzzaman’ ın Muhâkemât’ ı
Kostantiniyye
Matbaa-y ı Ebu’z-Ziya
1327 (1911)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
Cümle tahiyyât , ol Hâkim-i Ezel ve Hakîm-i Ezelî ve Rahmân- ı Lemye-
zelî’ye elyakt ır ki, bizi İslâmiyet ile serfiraz ve şeriat- ı garrâ ile s ırat- ı müstakî-
me hidayet etmi ştir.
Öyle bir şeriat ki, ak ıl ve nakil, dest-bedest ittifak vererek ol şeriat ın hakâ-
ikinin hakkaniyetini tasdik etmi şlerdir.
Öyle hakâik ki, kökleri hakikat zemininde rüsuh ile beraber dal ve budak-
lar ı kemâlât ın göklerine yükselip, inti şar edip..
Öyle fürûat ki, meyveleri saadet-i dâreyndir; ve bizi Kur’ân- ı Mu’ciz ile 
irşad eylemi ş…
Öyle kitap ki, kaideleriyle hilkat-i âlemin kitab ından dest-i kader ve ka-
lem-i hikmet ile mektup ve cârî olan kavânîn-i amîka-y ı dakika-y ı ilâhiyeyi 
izhar ettiğinden, ahkâm- ı âdilânesiyle nev-i be şerin nizam ve muvâzenet ve 
terakkisine kefil-i mutlak ve üstad- ı küll olmu ştur.
Salavât- ı bînihaye , ol Server-i Kâinat ve Fahr-i Âlem’e hediye olsun ki; 
âlem, envâ ve ecnâs ıyla onun risaletine şehadet ve mu’cizelerine delâlet ve 
hazine-i gayptan getirdi ği metâ- ı âlîye dellâll ık ediyor.
Güya âleme te şrif ettiğinden, her bir nevi, kendi lisân- ı mahsusuyla al-
kışlad ığı gibi, Sultan- ı Ezel, zemin ve âsumân ın evtâr ını intak edip her bir tel 
başka lisanla mu’cizat ının nağamât ını inşâd etmekle, o sadâ-y ı şîrîn bu kub-
be-i minâda ilelebed tanîn-endaz etmi ştir.
Güya âsuman, kendi miraç ve melek ve kamerin elsine-i semaviyesiyle 
risaletini tebrik..
Ve zemin, kendi hacer ve şecer ve hayvan ın dilleriyle mu’cizelerine se-
nâhân..
Ve cevv-i feza, kendi cin ve bulutlar ın işârât ıyla nübüvvetine be şaret ve 
sâyebân..
4  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Ve zaman- ı mâzi, enbiyâ ve kütüp ve kâhinlerin rumuz ve telvihat ıyla o 
şems-i hakikatin fecr-i sâd ıkını göstererek müjdeci..
Ve zaman- ı hal, yani asr- ı saadet, lisân- ı hâliyle tabiat- ı Arap’taki ink ılâb- ı 
azîmin ve bedeviyet-i s ırftan medeniyet-i mahzan ın def’aten tevellüdünü şa-
hit göstererek nübüvvetini isbat..
Ve zaman- ı müstakbel, kendi vukuat ve fünûnunun etvâr- ı müdakkika-
nesiyle O’nun mevkib-i ikbalini istikbal ve lisân- ı hakimâneyle ir şadât ına te-
şekkür..
Nev-i beşer kendi muhakkikleriyle, bâhusus hatîb-i beli ği ki; şems gibi 
kendi kendine burhan olan Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  lisân- ı fasîhâ-
nesiyle haktan geldi ğini ilân..
Ve Zât- ı Zülcelâl kendi Kur’ân’ ının lisân- ı beliğanesiyle ol Nebiyy-i Üm-
mî’nin ferman- ı risaletini k ıraat ediyorlar ve okuyorlar.
Beyit:
ïْĬاَ įَĥِùْĥِø ْīĺاِ ِĿَÝْùَÖ َאنْıِä َانِóĻِü įَĥْĩُä
1رَا įَĥِùْĥِø ْīĺاِ ْïَĥَùُŝِÖ َאنْø įِä įَĥĻِèاَزْ įَÖرُو
Emmâ ba’d : Şu fakir, garip Nursî ki, “Bid’atüzzaman” lâkab ıyla müsem-
mâ olmaya lây ık iken, haberi olmadan “Bediüzzaman” ile me şhur olan bî-
çâre, tedennî-i milletten ci ğeri yanm ış gibi feryad ü figan ederek, “Ah!.. Ah!.. 
Ah!.. Vâ esefâ!..” der ki:
İslâmiyet’in ma ğz ve lübbünü terk ederek k ışrına ve zâhirine vakf- ı 
nazar ettik ve aldand ık... Ve sû-i fehim ve sû-i edep ile İslâmiyet’in hak-
kını ve müstehak oldu ğu hürmeti îfâ edemedik. Tâ, o da bizden nefret 
ederek evham ve hayâlât ın bulutlar ıyla sar ılıp tesettür eyledi…
Hem de hakk ı var: Zira biz İsrailiyât ı usûlüne ve hikâyât ı akaidine ve me-
cazât ı hakâikine kar ıştırarak k ıymetini takdir edemedik. O da ceza olarak bizi 
dünyada tedip için zillet ve sefalet içinde b ırakt ı. Bizi kurtaracak, yine onun 
merhametidir.
Öyleyse, ey ihvan- ı müslimîn!.. Geliniz, ona tarziye verece ğiz. Elbirliğiyle 
dest-i sadakati uzataca ğız, biat edece ğiz. Onun hablü’l-metinine sar ılacağız.
1 Cihan ın bütün arslanlar ının bağland ıklar ı bir zinciri hilekâr bir tilkinin koparmas ına imkân var m ıdır?
MUHÂKEMÂT  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------  5
Hem de bilâ-perva olarak ilân ederim: Beni geçmi ş as ırlar ın efkâr ına karşı 
mübârezeye heyecan ve şecaate getiren ve yüzer senelerden beri sev kü’l-ceyş 
ile kuvvet bulan hayâlât ve evham ın müdafaas ına beni gayrete getiren itika-
dım ve yakînimdir ki:
Hak neşv ü nema bulacakt ır eğer çendan toprakta gizlense... Ve taraftar 
ve mültezimleri muzaffer olacaklard ır eğer çendan zaman ve zeminin merha-
metsizliğinden az ve zay ıf olsalar...
Hem de itikad ımd ır ki:
İstikbale hüküm sürecek ve her k ıtas ında hâkim-i mutlak olacak, yal-
nız hakikat-i İslâmiyet’tir. Evet, saadet-saray- ı istikbalde taht-ni şîn hakâik 
ve maarif yaln ız İslâmiyet olacakt ır. Onu fethedecek yaln ız odur; emareler 
görünüyorlar…
Zira mâzi k ıtas ında, vah şet-âbâd sahralar ında hayme-ni şîn taassup ve 
taklit; veyahut cehlistan ülkesinde menzil-ni şîn müzahrefat ve istibdat olan-
lara, şeriat- ı garrân ın galebe-i mutlak ve istilâ-y ı tâmm ına sed ve mâni olan 
sekiz emir, üç hakikatle zîr ü zeber olmu şlard ır ve oluyorlar.
O mâniler ise:Ecnebilerde: Taklit ve cehalet ve taassup ve k ıssîslerin riyâseti…
Ve bizdeki mâni ise: İstibdad- ı mütenevvi ve ahlâks ızlık ve müşevveşiyet-i 
ahvâl ve atâleti intaç eden ye’stir ki, şems-i İslâmiyet’in küsufa yüz tutmas ına 
sebep olmu şlard ır.
Sekizinci ve en birinci mâni ve belâ budur: Biz ile ecnebiler, baz ı zevahir-i 
İslâmiyet ve baz ı mesâil-i fünûn ortas ında hayal-i bât ıl ile tevehhüm eyledi ği-
miz müsâdemet ve münâkazâtt ır.
Aferin maarifin himmet-i feyyâzânesine ve fünûnun himmet-i merdâne-
sine ki; meyl-i taharrî-i hakikat ve muhabbet-i insaniyet ve meyl-i insaf olan hakâiki teçhiz ederek o mânilere gönderip zîr ü zeber etmi ş ve ediyor.
Evet, en büyük sebep ki, bizi dünya rahat ından ve ecnebileri âhiret sa-
adetinden mahrum eden, şems-i İslâmiyet’i münkesif ettiren, sû-i tefehhüm 
ile tevehhüm-ü müsâdemet ve muhalefettir. Feyâ le’l-aceb!.. Köle efendisine, 
hizmetkâr reisine ve veled pederine nas ıl düşman ve muar ız olabilir? Hâlbuki 
İslâmiyet fünûnun seyyidi ve mür şidi ve ulûm-u hakikiyenin reis ve pe-
deridir.
6  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Fakat, vâ esefâ, bu sû-i tefehhüm ve şu tevehhüm-ü bât ıl, şimdiye kadar 
hükmünü icra ederek vesvesesiyle ye’si ilka edip bâb- ı medeniyet ve maarifi 
Ekrad ve emsâllerine kapatt ırdı. Zira baz ı zevâhir-i diniyeyi fünûnun baz ı me-
sâiline muar ız tahayyül ederek ürktüler.
Ezcümle: Küreviyet-i arz ki, fünûnun en birinci derecesi olan co ğrafyan ın 
en birinci basama ğıdır. İleride gelecek alt ı meseleye münâfi zannettiklerinden, 
bu bedîhî meselede mükâbere etmekten çekinmediler.
Ey benim şu kitab ıma im’ân- ı nazarla nazar eden zat!.. Mâlûmun olsun, 
bu kitapla istedi ğim hizmet budur:
İslâmiyet’te olan tarik-i müstakîmi göstermekle ehl-i tefrit olan âdâ-y ı di-
nin teşkîkât ını red ve yüzlerine vurmakla beraber; tarik-i müstakîmin öteki 
cânibini ve sadîk- ı ahmak unvan ına lây ık olan ehl-i ifrat ve zâhir-perestle-
rin tevehhümlerini tard ve as ılsızlığını göstermek ve as ıl rehber-i hakikat ve 
âlem-i İslâmiyet’in ikbal ve istikbaline yol açan ve s ırat- ı müstakîmde kemâl-i 
ümid-i zaferle çal ışan muhakkikîn-i İslâm ve âk ıl s ıdd ıklara yard ım etmek ve 
kuvvet vermektir.
Elhâs ıl: Maksad ım, ol elmas k ılıca saykal vurmakt ır.
Eğer sual edersen:  Senin bu telâ şın ve ulûm-u müteârife hükmüne 
geçen şeylere burhan getirmeye ne lüzum vard ır? Zira telâhuk-u ef-
kâr ve tecârübün ke şfiyât ıyla meydan- ı bedahete gelen mesâile bur-
han getirmek, mâlûmu i’lâm demektir.
Cevaben derim: Cevaben derim:  Maatteessüf, benimle şu zaman ın k ıtas ında iştirak eden 
cümlesi, e ğer çendan sureten on üçüncü asr ın evlâd ıdırlar, fakat fikir ve terak-
ki cihetiyle kurun-u vustân ın yâdigârlar ıdırlar. Güya muas ırlar ımız üçüncü as-
rın nihayetinden on üçüncü asra kadar geçmi ş olan as ırlar ın fihristesi veyahut 
enmûzeci veyahut melez bir kavimdirler. Hatta bu zaman ın çok bedîhiyat ı, 
onlarca mevhumât say ılır.
Mukaddime
Bu kitap üç makale ile üç kitap üzerine müretteptir.
Birinci Makale , unsuru’l-hakikatin veyahut baz ı mukaddimât ve mesâille 
İslâmiyet’e saykal vurman ın beyan ındad ır.
İkinci Makale , unsuru’l-belâgat ı keşfeder.
Üçüncüsü , unsur’l-akîde ile ecvibe-i Japoniye beyan ındad ır.
Kitaplar  ise, Kur’ân’da i şaret bulunan ilmü’s-sema ve ilmü’l-arz ve il-
mü’l-be  şeri tahkik ile bir nevi tefsirdir.
[Birinci Makale]
Unsuru'l-Hakikat
Maksada uruç etmek için mukaddimelerden istimdat etmek, ehl-i 
tahkikin düsturlar ındand ır. Öyleyse, biz de on iki basamakl ı bir merdiven 
yapacağız.
Birinci Mukaddime
Takarrur etmi ş usûldendir : Ak ıl ve nakil teâruz ettikleri vakitte, ak ıl as ıl 
itibar ve nakil tevil olunur. Fakat o ak ıl, ak ıl olsa gerektir.
Hem de tahakkuk etmi ş: Kur’ân’ ın her bir taraf ında intişar eden makâ-
sıd-ı esasiye ve anâs ır-ı asliye dörttür. Onlar da:
9İsbat- ı Sani-i Vâhid,
9ve nübüvvet,
9ve haşr-i cismanî,
9ve adalettir.
Yani, hikmet taraf ından kâinata îrad olunan suallere – şöyle: “Ey kâinat, 
nereden, ve kimin emriyle geliyorsunuz? Sultan ınız kimdir? Delil ve hatibiniz 
kimdir? Ne edeceksiniz? Ve nereye gideceksiniz?..”– kat’î cevap verecek, yal-nız Kur’ân’d ır. Öyleyse, Kur’ân’da makâs ıddan başka olan kâinat bahsi istid-
râdîdir. Tâ sanat ın intizam ıyla Sani-i Zülcelâl’e istidlâl yolu gösterilsin.
Evet, intizam görünür ve kemâl-i vuzuh ile kendini gösterir. Sani’in vücud 
ve kast ve iradesine katiyen şehadet eden intizam- ı sanat, kâinat ın her cihe-
tinde boynunu kald ırarak her cânibinden lemeân eden hüsn-ü hilkati nazar- ı 
hikmete gösteriyor. Güya her bir masnû birer lisan olup Sani’in hikmetini tes-bih ediyor; ve her bir nev parma ğını kald ırarak, şehadet ve i şaret ediyor.
Madem maksat budur ve madem kâinat ın kitab ından intizama olan ru-
muz ve i
şârât ını taallüm ediyoruz. Ve madem netice bir ç ıkar. Teşekkülât- ı kâ-
inat, nefsü’l-emirde nas ıl olursa olsun, bize bizzat taalluk etmez. Fakat o mec-
lis-i âlî-i Kur’ânî’ye girmi ş olan kâinat ın her ferdi, dört vazife ile muvazzaft ır.
Birincisi : İntizam ve ittifak ile Sultan- ı Ezel’in saltanat ını ilân...
İkincisi : Her biri birer fenn-i hakikînin mevzu ve müntehab ı olduklar ın-
dan, İslâmiyet fünûn-u hakikiyenin zübdesi oldu ğunu izhar...
10  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Üçüncüsü : Her biri birer nev’in numûnesi olduklar ından, hilkatte cârî 
olan kavânîn ve nevâmis-i ilâhiyeye İslâmiyet’i tatbik ve mutâb ık olduğunu 
isbat.. tâ o nevâmis-i f ıtriyenin imdad ıyla İslâmiyet ne şv ü nema bulsun. Evet, 
bu hâsiyetle, din-i mübin-i İslâm, sair hevâ ve heves içinde muallâk ve medet-
siz, bazen ışık ve bazen zulmet veren ve çabuk tagayyüre yüz tutan dinlerden 
mümtaz ve serfirazd ır.
Dördüncüsü : Her biri birer hakikatin numûnesi olduklar ından, efkâr ı ha-
kâik cihetine tevcih ve te şvik ve tenbih etmektir.
Ezcümle : Kur’ân’da kasemle temeyyüz etmi ş olan ecrâm- ı ulviye ve süf-
liyeyi tefekkürden gaflet edenleri daima ikaz ederler. Evet, kasemât- ı Kur’âni-
ye, nevm-i gaflette dalanlara kar’u’l-asâd ır.
Şimdi tahakkuk etmi ş, şu şöyledir. Öyleyse, şek ve şüphe etmemek lâ-
zımd ır ki, mu’ciz ve en yüksek derece-i belâgatta olan Kur’ân- ı mürşid, esâ-
lib-i Arab’a en muvâf ıkı ve tarik-i istidlâlin en müstakîm ve en vâz ıhı ve en 
kısas ını ihtiyar edecektir. Demek, hissiyat- ı âmmeyi tefhim ve ir şad için bir 
derece ihtiram edecektir. Demek, delil olan intizam- ı kâinat ı öyle bir vecih 
ile zikredecek ki, onlarca mâruf ve ak ıllar ına me’nûs ola… Yoksa delil, müd-
deâdan daha hafî olmu ş olur. Bu ise, tarik-i ir şada ve meslek-i belâgata ve 
mezheb-i i’câza muhaliftir.
Meselâ, e ğer Kur’ân dese idi:
“Yâ eyyühennas! Fezada uçan meczup ve misafir ve müteharrik olan 
küre-i zemine ve cereyan ıyla beraber müstakarr ında istikrar eden şemse ve 
ecrâm- ı ulviyeyi birbiriyle ba ğlayan câzibe-i umumiyeye ve feza-y ı gayr-i mü-
tenâhîde dal ve budaklar ı münteşir olan şecere-i hilkatten, anâs ır-ı kesîreden 
olan münasebât- ı kimyeviyeye nazar ve tedebbür ediniz; tâ Sâni-i âlem’in 
azametini tasavvur edesiniz.”
Veyahut:“O kadar küçüklü ğüyle beraber bir âlem-i hayvanât- ı hurdebîniyeyi istî-
âb eden bir katre suya, akl ın hurdebîni ile tema şa ediniz tâ Sâni-i kâinat’ ın 
her şeye kâdir oldu ğunu tasdik edesiniz.”
Acaba, o hâlde delil müddeâdan daha hafî ve daha muhtâc- ı izah olmaz 
mı idi? Hem de onlarca muzlim bir şeyle, hakikati tenvir etmek veyahut on-
lar ın bedahet-i hislerine kar şı muğâlata-y ı nefis gibi bir emr-i gayr-i mâkule 
teklif olmaz m ıyd ı? Hâlbuki i’câz- ı Kur’ân pek yüksek ve pek münezzehtir ki, 
onun safî ve parlak dâmenine ihlâl-i ifham olan gubar konabilsin.
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  11
Bununla beraber Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan, âyât- ı beyyinat ın telâfifinde 
maksad- ı hakikîye telvih ve i şaret ettiği gibi, baz ı zevâhir-i âyât ı –kinayede 
olduğu gibi– maksada menâr etmi ştir.
Hem de usûl-ü mukarreredendir : S ıdk ve kizb, yahut tasdik ve tekzîb, 
kinayât ve emsâllerinde, fenn-i beyanda “maânî-i ûlâ” tâbir olunan suret-i mânâya râci de ğildirler. Ancak “maânî-i sânevî” ile tabir olunan maksat ve 
garaza teveccüh ederler. Meselâ: “Filân ın k ılıcının bendi uzundur.”
1 denilse, 
kılıcı olmazsa da, fakat kameti uzun olursa, yine hüküm do ğrudur, yalan de-
ğildir. Hem de, nas ıl kelâmda bir kelime, istiâreye karîne-i mecazd ır. Öyle de, 
kelime-i vahid hükmünde olan kelâmullah’ ın bir k ısım âyât ı, sair ihvan ının 
hakikat ve cevherlerine karîne ve rehnümâ ve kom şular ının kalblerindeki s ır-
lara delil ve tercüman oluyorlar.
Elhâs ıl: Bu hakikati pî ş-i nazara getiremeyen ve âyetleri muvâzene ve 
doğru muhakeme edemeyen, me şhur Bekta şi gibi ki, namaz ın terkinde taal-
lül yolunda demi ş: “Kur’ân diyor 2ةَĳٰĥَّāĤا اĳُÖَóْĝَÜ َź ilerisine de haf ız değilim.” 
nazar- ı hakikate kar şı maskara olacakt ır.
İkinci Mukaddime
Mâzide nazarî olan bir şey, müstakbelde bedihî olabilir. Şöyle tahak-
kuk etmi ştir: Âlemde meylü’l-istikmal vard ır.3(Hâşiye) Onun ile hilkat-i âlem, 
kanun-u tekâmüle tâbidir. İnsan ise, âlemin semerât ve eczas ından oldu ğun-
dan, onda dahi meylü’l-istikmalden bir meylü’t-terakki mevcuttur. Bu meyil ise telâhuk-u efkârdan istimdat ile ne şv ü nema bulur. Telâhuk-u efkâr ise, te-
kemmül-ü mebâdi ile inbisat eder. Tekemmül-ü mebâdi ise, fünûn-u ekvân ın 
tohumlar ını sulb-ü hilkatten zaman ın terbiye-gerdesi bir zemine ilka ile telkih 
eder. O tohumlar ise tedricî tecrübelerle büyür ve ne şv ü nema bulur.
1 Bkz.: el-Cürcânî, Delâilü’l-i’câz  1/66, 69, 203; ez-Zemah şerî, el-Müstaksâ  1/406; el-Kazvînî, el-Îzâh  
1/301; el-Hamevî, Hizânetü’l-edeb  2/263; 265.
2 “…namaza yakla şmay ın.” (Nisâ sûresi, 4/43)
3 (Hâşiye) Bizim bir Kürt demi ştir:
 Her zerrede temayül ayând ır tekâmüle
 Her soyda füyûz, hüveyda-nümâ ile
 Bir nokta-y ı kemâle şitab üzre kâinat,
 Ol noktaya teveccüh ile yükselir hayat.
 Kahriyat
12  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Buna binaendir : Bu zamanda bedîhiye ve ulûm-u âdiye s ıras ına girmiş 
pek çok mesâil var; zaman- ı mâzide gayet nazarî ve hafî ve burhana muhtaç 
idiler. Zira görüyoruz: Şimdilik co ğrafya ve kozmo ğrafya ve kimya ve tatbi-
kat- ı hendesiyeden çok mesâil var ki, mebâdî ve vesâitin tekemmülüyle ve 
telâhuk-u efkâr ın keşfiyat ıyla bu zaman ın çocuklar ına dahi meçhul kalma-
mışlard ır. Belki oyuncak gibi onlarla oynuyorlar. Hâlbuki İbni Sina ve emsâ-
line nazarî ve hafî kalm ışlard ır. Hâlbuki hikmetin bir pederi hükmünde olan 
İbni Sina, şiddet-i zekâ ve kuvvet-i fikir ve kemâl-i hikemiye ve vüs’at-i karî-
ha noktas ında bu zaman ın yüzlerce hükemâs ıyla muvâzene olunsa, tereccüh 
edip ve a ğır gelecektir. Noksaniyet İbni Sina’da de ğil; çünkü ibn-i zamand ır. 
Onu nâk ıs b ırakan zaman ın noksaniyeti idi.
Acaba bedîhî de ğil midir ki, Kolomb-u zûfünûn’un sebeb-i i ştihar ı olan 
yeni dünyan ın keşfi, faraza bu zamana kadar kalm ış olsayd ı, hiç kaptan ara-
sında k ıymeti olmayan bir kay ık sahibi de Yeni Dünya’y ı eski dünyaya kom şu 
etmeye muktedir olacakt ı. Evvelki ke şşâfın tebahhur-u fikrine ve mehâlik-i 
iktiham ına bedel, bir küçük sefine ile bir pusula kifayet edecekti.
Fakat, bununla beraber, şimdi gelecek bir hakikati nazar- ı dikkate almak 
lâz ımd ır. Şöyle ki: Mesâil iki k ısımd ır:
Birisinde , telâhuk-u efkâr tesir eder. Belki ona mütevakk ıftır. Nas ıl ki, 
maddiyatta büyük bir ta şı kald ırmak için teâvün lâz ımd ır…
Kısm- ı diğerîde , esas itibar ıyla telâhuk ve teâvün tesirsizdir. Bin de, bir 
de birdir. Nas ıl ki, hariçte bir uçurum üzerinde atlamak veyahut bir dar yerde 
geçmekte küll ve küll-ü vâhid birdir. Teâvün fayda vermez.
Bu k ıyasa binaen fünûnun bir k ısm ı, büyük ta şın kald ırılmas ı gibi teâvü-
ne muhtaçt ır. Bunlar ın ekserisi, ulûm-u maddiyedendir. Di ğer bir k ısm ı ikinci 
misale benzer. Tekemmülü def’î, yahut def’î gibi olur. Bu ise, a ğlebi mânevi-
yat veya ulûm-u ilâhiyedendir. Lâkin, e ğer çendan telâhuk-u efkâr bu k ısm- ı 
sâninin mahiyetini ta ğyir ve tekmil ve tezyid edemez ise de, burhanlar ın mes-
leklerine vuzuh ve zuhur ve kuvvet verir.
Hem de nazar- ı dikkate almak lâz ımd ır ki: Kim bir şeyde çok tevag-
gul etse, galiben ba şkas ında gabîle şmesine sebebiyet verir. Bu s ırra bina-
endir ki, maddiyatta tevaggul eden, mâneviyatta gabile şir ve sathî olur.  
Bu noktaya nazaran, maddiyatta mahareti olan ın mâneviyatta hükmü hüc-
cet olmas ına sebep olmad ığı gibi, çok defa sözü dahi şâyân- ı istimâ de ğil-
dir. Evet, bir hasta, t ıbb ı hendeseye k ıyas ederek, tabibe bedelen mühendise
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  13
müracaat edip gösterdi ği ilâc ı istimâl ederse, akrabas ına tâziye vermeye da-
vet ve kendisi için kabristan- ı fenan ın hastahanesine nakl-i mekân etmek için 
bir raporu istemek demektir.
Kezâlik, hakâik-i mahza ve mücerredât- ı sırfeden olan mâneviyatta, mad-
diyyûnun hükümlerine müracaat ve fikirleriyle isti şare etmek, âdetâ latîfe-i 
rabbâniye denilen kalbin sektesini ve cevher-i nurânî olan akl ın sekerat ını ilân 
etmek demektir. Evet, her şeyi maddiyatta arayanlar ın ak ıllar ı gözlerinde-
dir. Göz ise mâneviyat ı göremez.
Üçüncü Mukaddime
İsrâiliyat ın bir tâifesi ve hikmet-i Yunaniye’nin bir k ısm ı, daire-i İslâmi-
yet’e duhul etmeleriyle, din süsüyle görünerek, efkâr ı ihtilâle verdiler. Şöyle 
ki:
O necip kavm-i Arap, zaman- ı cahiliyette bir ümmet-i ümmiye idi. Vaktâ 
ki içlerinden hak tecelli edip istidad- ı hissiyatlar ı uyand ı da, meydanda yol 
açan din-i mübîni gördüklerinden, umum ra ğabât ve meyilleri, yaln ız dinin 
mârifetine inhisar eylediler. Fakat kâinata olan nazarlar ı teşrihat- ı hikemiye 
nazar ıyla değil, belki istidrâden, yaln ız istidlâl için idi. Onlar ın o hassas zevk-i 
tabiîlerine ilham eden, yaln ız onlar ın f ıtratlar ına münasip olan geni ş ve ulvî 
muhitleri ve safî ve müstaid olan f ıtrat- ı asliyeleri tâlim ve terbiye eden yaln ız 
Kur’ân idi.
Bundan sonra kavm-i Arap, sair akvam ı bel’ ettiği gibi, milel-i sairenin 
mâlûmatlar ı dahi Müslüman olmaya ba şlad ığından, muharrefe olan İsra-
iliyat ise, Vehb, Kâ’b gibi ulemâ-y ı ehl-i kitab ın İslâmiyet’lerinin cihetiyle 
Araplar ın hazâin-i hayâlât ına bir mecrâ ve menfez bularak o efkâr- ı safiyeye 
kar ıştılar. Hem sonra da ihtiram dahi gördüler. Zira ulemâ-y ı ehl-i kitaptan 
İslâmiyet’e gelenler, İslâmiyet şerefiyle gayet celâlet ve tekemmül ettiklerin-
den, malûmât- ı müzahrefe-i sab ıkalar ı makbule ve müselleme gibi oldular, 
reddedilmedi. Çünkü İslâmiyet’in usûlüne musâdim olmad ığından, hikâyât 
gibi rivayet olunurken, ehemmiyetsizli ği için tenkitsiz dinlenirlerdi. Fakat 
hayfâ! Sonra hak olarak kabul edildiler, çok şübeh ve şükûkâta sebebiyet 
verdiler.
Hem de, vaktâ ki şu İsrailiyat, kitap ve sünnetin baz ı îmâatlar ına merci ve 
baz ı mefâhimlerine bir münasebetle me’haz olabilirlerdi fakat âyât ve hadisin 
mânâlar ı değil.
14  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Belki, faraza do ğru olsalard ı, mâsadak ve efrad ından olmalar ı mümkün 
olduğundan, sû-i ihtiyarlar ıyla başka bir me’haz ı bulmayan veya atf- ı nazar 
etmeyen zâhir-perestler, baz ı âyât ve ehâdîsi o hikâyat- ı İsrailiyeye tatbik ede-
rek tefsir eylediler. Hâlbuki, Kur’ân’ ı tefsir edecek, yine Kur’ân ve hadis-i sa-
hihtir. Yoksa, ahkâm ı mensuh oldu ğu gibi, kasas ı dahi muharrefe olan İncil 
ve Tevrat de ğildir.
Evet, mâsadak ile mânâ ayr ıdırlar. Hâlbuki, mâsadak olmaya mümkün 
olan şey, mânâ yerine ikame olundu. Çok da imkânât vukuata kar ıştırıldı.
Hem de, vaktâ hikmet-i Yunaniyeyi Müslüman etmek için Me’mun’un 
asr ında tercüme olundu. Fakat pek çok esâtîr ve hurâfât ın menba ından ç ıkan 
o hikmet, bir derece müteaffine oldu ğundan, safiye olan efkâr- ı Arab’ ın içle-
rine tedâhül etti ğinden, bir derece efkârlar ı kar ıştırdığı gibi, tahkikten taklide 
bir yol açt ı.
Hem de âb- ı hayat olan İslâmiyet’ten karîha-y ı fıtriyeleriyle istinbat etme-
ye kabil iken, o hikmetin telemmüzüne tenezzül ettiler.
Evet, nas ıl ki ihtilât- ı Âcâm ile kelâm- ı Mudarî’nin melekesi fesada yüz 
tutmakla muhakkikîn-i ulemâ o melekeyi muhafaza etmek için ulûm-u Ara-biye’nin kavâidini tedvin ettiler. Öyle de, şu hikmet ve İsrailiyat dahi, daire-i 
İslâmiyet’e duhulleriyle beraber, baz ı nakkâd- ı muhakkikîn-i İslâm temyiz ve 
tasfiyelerine te şebbüs ettiler. Fakat hayfâ! Tamam ıyla muvaffak olamad ılar.
İş bu kadar da kalmad ı. Çünkü tefsir-i Kur’ân’a sarf- ı himmet edildi ği 
vakit, baz ı ehl-i zâhir, Kur’ân’ ın nakliyât ını baz ı İsrailiyat’a tatbik ve bir k ısım 
akliyât ını dahi hikmet-i mezbureye tevfik ettiler. Çünkü gördüler ki, Kur’ân 
mâkul ve menkule mü ştemildir. Hadis de öyle... Sonra kitap ve sünnetin baz ı 
nakliyât- ı sâd ıkalar ıyla ve baz ı muharref İsrailiyat’ ın ortas ında bir mutabakat 
ve münasebet istinbat ettiler. Hem de hakikî olan akliyâtlar ıyla mevhum ve 
mümevveh olan şu hikmet aras ında bir mü şabehet ve muvafakat tevehhüm 
eylediklerinden, şu mutabakat ve mü şabeheti kitap ve sünnetin mânâlar ına 
tefsir ve maksatlar ına beyan zannedip hükmeylediler.
Kellâ, sümme kellâ! Zira Kitab- ı
 Mu’cizü’l-Beyan’ ın misdak ı, i’câz ıdır. 
Müfessiri eczas ıdır. Mânâs ı içindedir. Sadefi de “dürr”dür, “meder” de ğildir. 
Faraza, bu mutabakat ı izhar etmekten maksat, o şahid-i sâd ıkın tezkiyesi için 
olsa da, yine abestir. Zira Kur’ân- ı Mübîn, ona mekâlid-i ink ıyad ı teslim eden 
öyle ak ıl ve naklin tezkiyelerinden pek yüksek ve ganîdir. Çünkü o, onlar ı 
tezkiye etmezse, şehadetleri mesmû olamaz. Evet, Süreyya’y ı serâda de ğil, 
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  15
semada aramak gerektir. Kur’ân’ ın mâanîsini de esdâf ında ara! Yoksa, kar-
makar ışık olan senin cebinden arama; zira bulam ıyorsun. Bulsan da, sikke-i 
belâgat olmad ığından, Kur’ân kabul etmez.
Zira mukarrerdir : As ıl mânâ odur ki, elfaz onu s ımahta bo şaltt ığı gibi, 
zihne nüfuz ederek vicdan dahi te şerrüb etmekle, ezâhîr-i efkâr ı feyizyâb 
eden şeydir. Yoksa, ba şka şeyin kesret-i tevaggulünden senin hayaline teda-
hül eden baz ı ihtimalât, veyahut hikmetin ebâtîlinden ve hikâyât ın esâtîrin-
den sirkat edip cepte doldurarak sonra âyât ve ehâdisin telâfifinde gizletmek, çıkartmak, elde tutmak, ça ğırmak ki: “Budur mânâ, geliniz, al ınız.” dediğin 
vakit alaca ğın cevap şudur: “Yahu! İşte senin mânân siliktir. Sikkesi taklittir; 
nakkâd- ı hakikat reddeder. Sultan- ı i’câz dahi onu darb edeni tard eder. Sen 
âyet ve hadisin nizamlar ına taarruz etti ğinden, âyet şikâyet edip hâkim-i be-
lâgat senin hülyan ı senin hayalinde hapsedecektir. Ve mü şteri-i hakikat dahi 
senin bu metâ ını almayacakt ır. Zira diyecek: Âyetin mânâs ı “dürr”dür. Bu ise 
“meder”dir. Hadisin mefhumu “mühec”, bu “hemec”dir.”
Tenvir için bir darb- ı mesel :
Kürtlerin emsâl-i edebiyesindendir: Bir adam ın ismi Alo imi ş
. Bal h ırsız-
lıyordu. Ona denildi: “H ırsızlığın tebeyyün edecektir.” O da aldatmak için 
bir boş petekte yabanc ı ar ılar ı doldurup bal ı başka yerden h ırsızlar, küvarda 
sakl ıyor idi. Biri sual etseydi, derdi: “Bu, bal mühendisi olan ar ılar ımın sana-
tıdır.” Sonra da ar ılar ıyla konuştuğu vakit, mü şterek bir lisan ile ژِوَه ْċِŎ ْċِŎ  
ْīِĨژِ ْīĻِŏِŝْĭِİ (V ız v ız.. jive hingivîn jimin) derdi. Yani, “Tanin sizden, bal 
benden...”
Ey teşehhî ve hevesle tevil edici efendi! Bu te şbih ile teselli etme. Zira bu 
teşbih, temsildir. Senin mânân bal de ğil, zehirdir. O elfaz ar ılar değil, belki 
kalb ve vicdana ervah- ı hakâiki vahyeden o kitab- ı kâmilin kelimât ı, melâike 
gibidirler. Hadis, maden-i hayat ve mülhim-i hakikattir.
Elhâs ıl: İfrat gibi tefrit de muz ırdır, belki daha ziyade. Fakat ifrat, 
tefrite sebep oldu ğundan, daha kabahatlidir.
Evet, ifratla müsamahan ın kap ısı aç ıldı. Çürük şeyler o hakâik-i âliyeye 
kar ıştığından, ehl-i tefritle insafs ız olan ehl-i tenkit, gayet haks ızlık olarak, şu 
çürük şeylerin yüzer misline olan hakâik-i âliye içinde gördüklerinden ürktü-
ler, nefret ettiler. Hâ şâ, lekedar ve k ıymetsiz zannettiler. Acaba defineye hariç-
ten girmi ş bir silik para bulunsa veyahut bir bostanda ba şka yerden dü şmüş 
16  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
olan çürük ve ac ı bir elma görünse, hak ve insaf m ıdır ki, umum defineyi kalp 
ve umum elmalar ı ac ı zannedip vazgeçmekle lekedar edilsin?
Hâtime
Bu mukaddimeden maksad ım: Efkâr- ı umumiye bir tefsir-i Kur’ân isti-
yor. Evet, her zaman ın bir hükmü var. Zaman dahi bir müfessirdir. Ahvâl 
ve vukuat ise, bir ke şşâft ır. Efkâr- ı âmmeye hocal ık edecek, yine efkâr- ı 
âmme-i ilmiyedir. Bu s ırra binaen ve istinaden isterim ki :
Müfessir-i azîm olan zaman ın taht- ı riyâsetinde, her biri bir fende mü-
tehass ıs, muhakkikîn-i ulemâdan müntehap bir meclis-i meb’usan- ı ilmiye 
teşkiliyle, me şveretle bir tefsiri telif etmekle sair tefâsirdeki münkas ım 
olan mehâsin ve kemâlât ı mühezzebe ve müzehhebe olarak cem etme-
lidirler. Evet, me şrûtiyettir; her şeyde me şveret hükümfermâd ır. Efkâr- ı 
umumiye dahi dîdebând ır. İcmâ- ı ümmetin hücciyeti buna hüccettir.
Dördüncü Mukaddime
Şöhret, insan ın mal ı olmayan ı da insana mal eder. Şöyle ki:
Beşerin seciyelerindendir; garip veya k ıymettar bir şeyi asilzâde göster-
mek için, o k ıymettar şeylerin cinsiyle mü ştehir olan zata nisbet ve isnad et-
mektir. Yani, sözleri revaç bulmak ve tekzip olunmamak veyahut ba şka ağraz 
için, zalimâne ve istibdadkârâne, bir milletin netaic-i efkâr ını veya mehasin-i 
etvâr ını bir şah ısta görüp ondan bilirler. Hâlbuki, o adam ın şan ındand ır, o 
hediye-i müstebidaneyi reddede...
Zira güzel bir s ıfat veya ulvî bir sanatla me şhur olan bir adam, hüsn-ü 
sûrînin mâverâs ını görmek şan ından olan nazar- ı sanat-perverânesine haks ız 
olarak ona isnad olunan emir arz edilip gösterilirse, “Senin dest-i hatt ınd ır.” 
denilirse; o emir, sanat ın tenasüp ve muvâzenesinden nâ şi olan güzelli ğini 
ihlâl ettiği için, reddedip îraz ve teberrî edecektir. “Hâ şâ ve kellâ!” diyecektir. 
Bu seciyeye bina ile me şhur kaideye –“Bir şey sâbit olsa, levâz ımıyla sâbit 
olur.”1– istinaden insanlar o şahs- ı meşhurda tahayyülâtlar ına bir nizam ver-
dirmek için muztard ırlar ki: Çok kuvvet ve azamet ve zekâ gibi levaz ım- ı hâ-
rikulâdeyi isnad etsinler, tâ o şahs ın cümle mensubat ına merciiyeti mümkün 
olabilsin. O hâlde, o adam bir ucûbe olarak zihinlerinde tecessüm eder.
1 Bkz.: el-Bâbertî, el-İnâye fî şerhi’l-Hidâye  5/495; İbnü’l-Hümâm, Şerhu Fethu’l-kadîr  4/366.
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  17
Eğer istersen hayâlât- ı acemâne içinde perverde olan Rüstem-i Zâl’in tim-
sâl-i mânevîsine bak, gör, ne ucûbedir! Zira, şecaatle mü ştehir oldu ğundan ve 
hiç İranîler tazyikat ından kurtulamayan istibdad s ırrıyla ve şöhret kuvvetiyle 
İranîlerin mefâhirini gasp ve gârât ederek büyülttü. Hayallerde büyüyüp şişti. 
Yalan, yalana mukaddime oldu ğu için, şu harikulâde şecaat, harikulâde bir 
ömür ve deh şetli bir kamet ve onlar ın levâz ım ve tevâbileri olan çok emir-
leri toplay ıp, içinde o hayal-i hâil nara vurarak “Ben, nev’ün münhas ırün 
fi’ş-şahs’ ım.” der. Gulyabânî gibi hurâfât ı arkas ına takarak dillerin destanla-
rında dönüyor. Emsâline dahi meydan açar.
Ey hakikati ç ıplak görmek isteyen zat! Bu mukaddimeye dikkat et; zira 
hurâfât ın kap ısı bu yerden aç ılır. Ve bab- ı tahkik dahi bununla sed olur. Hem 
de k ıssadan hisse ve meylü’t-terakki ile mütekaddimînin esaslar ı üzerine bina 
ve seleflerin mevrusât ında tasarruf ve ziyadeye cesaret bu şûristanda mahvo-
lur.
Eğer istersen, me şhur Molla Nasreddin Efendi’ye de: “Bu garip sözler 
umumen senin midir?” Elbette sana diyecektir: “ Şu sözler ciltleri dolduruyor. 
Epeyce ömür ister. Zira bütün sözlerim nevadirden de ğildir. Ben hocay ım. 
Onlar ın zekât ını da bana verseler raz ıyım ve kâfidir. Fazlas ını istemem. Zira 
zarâfetimi tabiîlikten ç ıkar ıp tasannûya kalbeder.”
Yahu, bu kökten, hurâfât ve mevzuat biter ve tenebbüt eder ve do ğru 
şeyin kuvvetini bitirir!
Hâtime
İhsan- ı ilâhîden fazla ihsan, ihsan de ğildir. Bir dâne-i hakikat bir har-
man hayâlâta müreccaht ır. İhsan- ı ilâhî ile tavsifte kanaat etmek farzd ır. 
Cemiyete dahil olan, cemiyetin nizam ını ihlâl etmemek gerektir. Bir şe-
yin şerefi neslinde de ğildir, zat ındad ır. Bir şeyin asl ını gösteren semere-
sidir. Birinin mal ına başka mal –velev k ıymetli de olsa– kar ışırsa, mal ını 
kıymetsiz etti ği gibi, haczetmesine dahi sebep olur.  Şimdi bu noktalara 
istinaden derim ki:
Tergîb veya terhib için avâm-perestâne terviç ve te şvikle baz ı ehâdis-i 
mevzuay ı İbni Abbas gibi zatlara isnad etmek, büyük bir cehalettir. Evet, hak 
müstağnîdir. Hakikat ise, zengindir. Tenvir-i kulûba ziyalar ı kâfidir. Müfessir-i 
Kur’ân olan ehâdis-i sahiha bize kifayet eder. Ve mant ığın mizan ıyla tart ılm ış 
olan tevârih-i sahihaya kanaat ederiz.
18  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Beşinci Mukaddime
Mecaz, ilmin elinden cehlin eline dü şse, hakikate ink ılâp eder, hurâ-
fâta kap ı açar.  Şöyle ki:
Mecâzât ve te şbihât, ne vakit cehlin yesâr- ı muzlimanesi, ilmin yemin-i 
nurânîsinden kaç ırıp gasp etse veyahut mecaz ile te şbih bir uzun ömür sürse-
ler, hakikate ink ılâp ederek, taravet ve zülâlinden bo ş olup, şarap iken serap; 
ve nazenîn ve hasnâ iken acûze-i şemtâ ve kocakar ı olur.
Evet, mecaz şeffafiyetiyle şule-i hakikat ondan telemmû eder. Fakat haki-
kate ink ılâb ıyla kesif olup, hakikat-i asliyeyi münkesif eder. Lâkin, bu tahav-
vül bir kanun-u f ıtrîdir.
Buna şahit istersen lugatin teceddüd ve ta ğyirat ın ve iştirak ve terâdüfün 
sırlar ına müracaat et. İyi kulak versen, i şiteceksin ki:
Selefin zevklerine giden çok kelimât ı veya hikâyât ı veya hayâlât ı veya 
maânî, ihtiyar ve ziynetsiz olduklar ından halefin heves-i şebâbânelerine te-
vafuk etmediklerinden, meyl-i teceddüde ve fikr-i icada ve cür’et-i ta ğyire 
sebep olmu şlard ır. Bu kaide, lugatte gibi, hayâlât ve maânî ve hikâyatta dahi 
cereyan eder. Öyleyse, her şeye zâhire göre hükmetmemek gerektir. Muhak-
kikin şe’ni, gavvas olmak, zaman ın tesirat ından tecerrüt etmek, mâzinin 
âmâk ına girmek, mant ığın terazisiyle tartmak, her şeyin menba ını bul-
makt ır.
Bu hakikate beni muttali eden. Bir vakit sabâvetimde ay tutuldu. Vâli-
demden sual ettim. Dedi ki: “Y ılan ay ı yutmuş.” Dedim: “Neden daha görü-
nüyor?” dedi ki: “Âsuman ın y ılan ı nim-şeffaft ır.”
İşte, bak: Nas ıl teşbih hakikat olup haylûletiyle hakikat-i hali münhasif 
etmiştir. Zira mâil-i kamer, m ıntakatü’l-büruc ile re’s ve zenebde tekâtu’ ettik-
lerinden, o iki daire-i mevhumeden iki kavsi, y ılan ın müradifi olan tinnîn ile 
–ehl-i hey’et bir te şbihe binaen– tesmiye eylediler. Zaten ay, re’s veya zenebe 
ve güneş dahi ötekisine gelirse, arz ın haylûletiyle inhisaf vuku bulur…
Ey benim şu müşevveş sözlerimden usanmayan zat! Bu mukaddimeye 
dahi dikkat et. Bir hurdebîn ile bak. Zira, bu as ıl üzerine pek çok hurafât ve 
hilâfât tevellüd ederler. Mant ığı ve belâgat ı rehber etmek gerektir.
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  19
Hâtime
Mânâ-y ı hakikînin bir sikkesi olmak gerektir. O sikkeyi te şhis eden, makâ-
sıd-ı şeriat ın muvâzenesinden hâs ıl olan hüsn-ü mücerreddir. Mecaz ın cevaz ı 
ise, belâgat ın şerâiti taht ında olmak gerektir. Yoksa, mecaz ı hakikat ve haki-
kati mecaz suretiyle görmek, göstermek, cehlin istibdad ına kuvvet vermektir.
Evet, her şeyi zâhire hamlettire ettire, nihayet zâhiriyyûn meslek-i mü-
teassifesini tevlid etmek şan ında olan meylü’t-tefrit ne derece muz ır ise, öyle 
de, her şeye mecaz nazar ıyla bakt ıra bakt ıra, nihayette bat ınıyyûnun mez-
heb-i bât ılas ını intaç etmek şan ında olan hubb-u ifrat dahi çok derece daha 
muz ırdır.
Hadd-i evsat ı gösterecek, ifrat ve tefriti k ıracak yaln ız felsefe-i şeriatla 
belâgat  ve mant ıkla hikmettir . Evet, hikmet derim, çünkü hayr- ı kesirdir. 
Şerri vard ır, fakat cüz’îdir. Usûl-ü müsellemedendir ki: Şerr-i cüz’î için hayr- ı 
kesiri tazammun eden emri terk etmek, şerr-i kesiri i şlemek demektir. Ehve-
nü’ş-şerri ihtiyar elzemdir.
Evet, eski hikmetin hayr ı az, hurâfât ı çok, ezhan istidats ız, efkâr taklit ile 
mukayyed, cehil avâmda hükümfermâ olduklar ından, Selef bir derece hik-
metten nehyettiler. Fakat şimdiki hikmet ona nisbeten maddî cihetinde hayr ı 
çok, yalan ı az; efkâr dahi hür, mârifet hükümfermad ır. Zaten her zaman ın bir 
hükmü olmak gerektir.
Alt ınc ı Mukaddime
Meselâ, tefsirde mezkûr olan her bir emir, tefsirden olmak lâz ım gelmez. 
İlim ilme kuvvet verir. Tahakküm etmemek şartt ır.
Şöyle müsellemattand ır ki: Hendese gibi bir sanatta mahir olan zat, t ıp 
gibi başka sanatta âmî ve tufeylî ve dahîl olabilir.
Ve kavâid-i usûliyedendir ki : Fakih olmayan, velev ki usûlü’l-f ıkıhta 
müçtehid olsa, icmâ- ı fukahada muteber de ğildir. Zira o, onlara nisbeten âmî-
dir.
Hem de hakâik-i tarihiyedendir ki : Bir şah ıs çok fenlerde meleke 
sahibi ve mütehass ıs olamaz. Ancak ferid bir adam, dört veya be ş fen-
lerde mütehass ıs olabilir. Umuma el atmak, umumu terk etmek de-
mektir.  Bir fende meleke, o fennin suret-i hakikiyesidir. Onunla temessül 
20  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
etmek gerektir. Zira bir fende mütehass ıs ve mâlûmat- ı sairesini mütem-
mime ve medet verici etmezse, mâlûmat- ı perişan ından bir suret-i acîbe 
temessül edecektir.
Tenvir için bir latîfe-i faraziyedir :
Nas ıl ki, başka âlemden bu küreye gelen tasvirci bir nakka ş farz olun-
sa: Hâlbuki, ne insan ı ve ne insan ın gayr ısı, tam suretini görmemi ş; belki 
her birisinden baz ı âzas ını görmekle insan ın tasviri veyahut gördü ğü eşyan ın 
umumundan bir sureti tasvir etmek isterse; meselâ, insandan gördü ğü bir el, 
bir ayak, bir göz, bir kulak, yar ı yüz ve burun ve amâme gibi şeylerin terki-
biyle bir insan ın timsâli; yahut nazar ına tesadüf eden at ın kuyruğu, devenin 
boynunu, insan ın yüzünü, arslan ın başı bir hayvan ın sureti yapsa; nas ıl ki 
imtizaçs ızlıkla kabil-i hayat olmad ığı için şeriat- ı hayat böyle ucûbelere müsait 
değildir diyecekler ve nakka şı müttehem edecekler… Şimdi bu kaide, fenler-
de aynen cereyan eder.
Çaresi odur ki : Bir fenni esas tutup sair mâlûmat ını avzen ve zenav gibi 
yapmakt ır.
Hem de âdât- ı müstemirredendir ki, kitab- ı vahidde ulûm-u kesîre te-
zahüm eder. Zira ulûm birbirini intaç ve birbirinin elini tutmakla teânuk ve tecavüb ettiklerinden, o derecede i ştibak hâs ıl olur ki, bir fende telif olunan 
bir kitapta, o fennin mesâili, o kitab ın muhteviyat ına nisbeti, ancak zekât ı çı-
kabilir. Bu s ırdan gaflet iledir ki, bir şeriat veya bir tefsir kitab ında istidraden 
derc olunmu ş bir meseleyi gören bir zâhir-perest veya mu ğâlatac ı bir adam 
der ki: “Şeriat ve tefsir böyle der.” E ğer dost olsa diyecek: “Bunu kabul etme-
yen Müslüman de ğildir.” Şayet düşman olsa, o bahaneyle der: “ Şeriat veya 
tefsir -hâşâ!- yanl ış.”
Ey ifrat ve tefrit sahipleri! Tefsir ve şeriat başkad ır; tefsir ve şeriatte telif 
olunan kitap yine ba şkad ır. Zira kitap daha geni ştir. O dükkânda cevherden 
başka k ıymetsiz şeyler dahi bulunur. E ğer bunu fehmedebildin; hayse beyse-
den kurtulacaks ın.
Dikkat et: Nas ıl ki bir evin levâz ım- ı mütenevvias ı yaln ız bir sanatkârdan 
alı
nmaz. Belki her bir hâcette, o sanatta mütehass ıs olana müracaat olmak 
gerektir. Öyle de, saadet-saray- ı kemâlâtta, o kanuna tatbik-i hareket etmek 
gerektir. Acaba görülmüyor mu ki, birinin saati k ırılsa, terziye “Saatimi dik.” 
dese, “Yuha!”dan ba şka cevap var m ıdır?
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  21
İşaret
Bu mukaddimenin üssü’l-esas ı budur ki : Sâni-i Zülcelâl’in hilkat-i 
âlemde cârî ve taksimü’l-a’mâl kaidesinden akan kanun-u tekemmül ve te-rakkîde mündemiç olan r ıza ve işaretinin imtisâli farz iken, itaat tamam edil-
memiştir. Şöyle:
Kaide-i taksimü’l-a’mâli muktazi olan hikmet-i ilâhiyenin dest-i inâyetiy-
le beşerin mahiyetinde ekmi ş olduğu istidâdât ve müyûlâtla şeriat- ı hilkatin 
farzü’l-kifayesi hükmünde olan fünûn ve sanayiin edas ına bir emr-i mânevî 
vermişken, sû-i istimâlimizle o istidattan tevellüd eden meyle kuvvet ve medet 
verici olan şevki, bu h ırs- ı kâzip ve şu re’s-i riyâ olan meylü’t-tefevvuk ile zayi 
edip söndürdük. Elbette, isyan eden, cehenneme müstehak olur. Biz de, bu hilkat denilen şeriat- ı fıtriyenin evâmirine imtisâl edemedi ğimizden, cehen-
nem-i cehl ile muazzeb olduk. Bu azaptan bizi kurtaracak, taksimü’l-a’mâl kanunuyla amel etmektir. Zira, seleflerimiz taksimü’l-a’mâlin ameliyle cinân- ı 
ulûma dahil olmu şlard ır.
Hâtime
Bir gayr-i müslim, yaln ız mescide girmekle Müslüman olmas ına kâfi ol-
mad ığı gibi, tefsirin veya şeriat ın kitaplar ına, hikmet veya co ğrafya veya ta-
rih gibi bir fennin meselesi girmesiyle, tefsir veya şeriat olamaz. Hem de bir 
müfessir veya fakih, mütehass ıs olmak şart ıyla, hükmü yaln ız nefs-i şe-
riat ve tefsirde hüccettir.  Yoksa, tufeylî olarak izinsiz tefsir, şeriat kitaplar ına 
girmiş emirlerde hüccet de ğildir. Zira onlarda tufeylî olabilir. Nâkile itab yok-
tur. Evet, bir fende sözü hüccet olan ın sair fenlerde nakil veya dâvâ cihetiyle 
hükmünü hüccet tutmak, taksimü’l-mehâsin ve tefrikü’l-mesai olan kanun-u ilâhîsine vech-i r ıza göstermemek demektir.
Hem de mant ıkça müsellemdir ki : Hüküm, mevzu ile mahmulün yaln ız 
vech-i mâ ile tasavvurlar ını iktiza eder. Ve onlar ın teşrihat- ı sairesi ise, o fen-
den değildir. Başka fennin mesâilinden olmak gerektir.
Hem de mukarrerdir ki : Âmm, hâssa delâlât- ı selâsenin hiçbirisiyle delâ-
let etmez. Meselâ, Tefsir-i Beyzâvî’de 
1ِīْĻَĘَïَّāĤا َīْĻَÖ olan âyetinde Ermeniye ve 
Azerbaycan Da ğlar ının mabeyninde olan teviline nazar- ı kat’î ile bakmak, en
1 “İki dağın aras ı.” (Kehf sûresi, 18/96)
22  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
büyük mant ıksızlıktır. Zira esasen nakildir. Hem de, tayini Kur’ân’ ın medlû-
lü değildir; tefsirden say ılmaz. Zira o tevil, âyetin bir kayd ının başka fenne 
istinaden bir te şrihidir. Binaenaleyh, o müfessir-i celîlin tefsirdeki meleke-i 
râsihas ına böyle zay ıf noktalar ı bahane tutmak, şüpheleri îras etmek, insaf-
sızlıktır. İşte, as ıl hakâik-i tefsir ve şeriat meydandad ır; y ıldızlar gibi parl ıyor. 
O hakâikteki vuzuh ve kuvvettir, benim gibi bir âcize cesaret veriyor. Ben de dâvâ ederim:
Tefsirin ve şeriat ın ne kadar hakâik-i esasiyesi varsa, birer birer nazar- ı 
tetkike getirilse görülür ki; hakikatten ç ıkıp, hikmetle tart ılıp, hak olarak hakka 
munsariftir. Ne kadar şüpheli noktalar varsa, umumen cerbezeli zihinlerden 
çıkıp sonra da onlara kar ışmış. Kimin asl- ı hakikatlerine bir şüphesi varsa, i şte 
meydan, kendini izhar etsin!
Yedinci Mukaddime
Mübalâğa ihtilâlcidir. Şöyle ki:
Beşerin seciyelerindendir; telezzüz etti ği şeyde meylü’t-tezeyyüd ve vas-
fettiği şeyde meylü’l-mücâzefe ve hikâye etti ği şeyde meylü’l-mübalâ ğa ile, 
hayali hakikate kar ıştırmakt ır. Bu seciye-i seyyie ile iyilik etmek, fenal ık etmek 
demektir. Bilmedi ği hâlde, tezyidinden noksan, ıslah ından fesat, medhinden 
zemm, tahsininden kubh tevellüd eder. Zira muvâzenet ve tenasüpten nâ şi 
olan hüsnü, 1
ُóُđْýَĺ َź ُßْĻَè ْīِĨ ihlâl eder. Nas ıl ki, bir ilâc ı istihsan edip izdiyad 
etmek, devay ı dâe ink ılâp etmektir. Öyle de, hiçbir vakit hak ona muhtaç 
olmayan mübalâ ğalı tergîb ve terhib ile, g ıybeti katle müsavi; veya ayakta 
bevletmek, zina derecesinde göstermek; veya bir dirhemi tasadduk etmek, hacca mukabil tutmak gibi muvâzenesiz sözler, katil ve zinay ı tahfif ve hacc ın 
kıymetini tenzil ediyorlar.
Bu s ırra binaen, vâiz hem hakîm, hem muhakemeli olmal ıdır. Evet, 
muvâzenesiz vâizler, çok hakâik-i neyyire-i diniyenin husufuna sebep ol-muşlard ır.
 Meselâ, in şikak- ı kamer olan mu’cize-i mütevâtire-i bâhireyi,2 mey-
lü’l-mücâzefe ile, “arza nüzûl ile Peygamber’in cebine girip ç ıkm ış.” olan ilâve, 
o güneş-misal mu’cizeyi Süha y ıldızı gibi, mahfî ve kamer-misal olan burhan- ı 
nübüvveti münhasif etti ği gibi münkirlerinin bahanelerine kap ılar açt ı.
1 Durumun fark ında, idrakinde olmaks ızın…
2 Buhârî, menâk ıb 27, menâk ıbü’l-ensâr  36, tefsîru sûre (54) 1; Müslim, münâfikîn  43-45.
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  23
Hâs ıl-ı kelâm : Her muhibb-i dine ve â şık-ı hakikate lâz ımd ır: Her şeyin 
kıymetine kanaat etmek ve mücâzefe ve tecavüz etmemektir. Zira, mü-
câzefe, kudrete iftirad ır. Ve “Daire-i imkânda daha ahsen yoktur.”1 olan 
sözü İmam Gazalî’ye dediren, hilkatteki kemâl ve hüsne adem-i kanaattir 
ve istihfaf demektir.
Ey muhatap efendi! Bazen burhan ın hizmetini temsil de görüyor. Öy-
leyse, bak: Nas ıl elmas, alt ın, gümüş, rasas, hadîd, ilâ âhir.. her birinin birer 
kıymet ve hâsiyet-i mahsusas ı vard ır ve mütehaliftir. Öyle de, dinin makâs ı-
dı, k ıymet ve edillece mütefâvittir. Birinin yeri hayal olsa, ötekinin vicdand ır. 
Beriki, s ırrın s ırrındad ır. Evet, ticarette bir fels veya on para yerinde bir el-
mas veya bir alt ını verse, nas ıl sefahetine hüküm ve tasarruftan haczolunur. 
Aks-i kaziyye ile olsa, pek yerinde “Yuha!” i şitecek. Ve tüccar olmaya bedel, 
hayyal bir maskara oldu ğu gibi; kezâlik, hakâik-i diniyeyi temyiz etmeyen.. 
ve her birisine müstehak oldu ğu hak ve itibar ı vermeyen.. ve her hükümde 
şeriat ın sikkesini tan ımayan.. hatta o fabrika-y ı muazzamadaki eczalar, her 
biri mihveri üzerinde hareketine sekte veren gayr-i mümeyyizler, her biri bir acemî adama benzer ki, gayet muntazam ve cesîm bir makine içinde kü-çük ve latîf bir çark ı görüyor ki, hareket ve vaziyette büyük çarklara nazar- ı 
sathîsince münasip görünmedi ğinden, makine fenninde behresizli ğiyle be-
raber, gurur-u nefis, nazar- ı sathîsini i ğfal ile aldatarak, ıslah niyetiyle vaz- ı 
muntazamadan ta ğyire teşebbüs edip, bilmedi ği hâlde fabrikay ı herc ü merc 
eder, başını yer.
Elhâs ıl: 
Şeriat ın her bir hükmünde Şâri’in bir sikke-i itibar ı vard ır. O 
sikkeyi okumak lâz ımd ır. Sikkenin k ıymetinden ba şka, o hüküm her şeyden 
müstağnîdir. Hem de laf ız-perdâzâne ve mübalâ ğa-cûyâne ve ifrat-perverâ-
nelerin tezyin ve tasarruflar ından bin derece müsta ğnîdir. Dikkat olunsun ki, 
böyle mücâzifler, nasihat ettikleri vakitte nazar- ı hakikatte ne derece çirkin 
oluyorlar!
Ezcümle : Bunlardan birisi bir mecma- ı azîmde müskirattan tenfir yolun-
da zecr-i şer’î ile kanaat etmeden öyle bir şey demiş ki, yazmas ından ben 
hicap ettim; yazd ıktan sonra çizdim. Ey herif! Bu sözlerinde şeriata adavet 
ediyorsun. Faraza sadîk olsan, sadîk- ı ahmak olursun. Adüvvü’d-dinden da-
ha muz ırsın.
1 Bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/258; İbni Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye  1/53, 4/154, 6/392, 
7/82, 8/221.
24  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Hâtime
Ey hariçten ve uzaktan İslâmiyet’i tenkit etmeye çal ışan insafs ızlar! Al-
danmay ın. Muhakeme edin. Nazar- ı sathî ile iktifa etmeyiniz… Zira şu sizin 
bahanelerinize sebep olanlar, lisân- ı şeriatta ulemâu’s-sû ile müsemmâd ırlar. 
Onlar ın muvâzenesizlik, zâhir-perestliklerinden ne şet eden hicab ın mâverâs ı-
na bak ınız. Göreceksiniz ki, her bir hakikat-i İslâmiye, necm-i münîr gibi bur-
han- ı neyyirdir. Nak ş-ı ezel ve ebed, üzerinde görünüyor.
Evet, kelâm- ı ezelîden gelen, ebede gidecektir. Fakat esefa! Hubb-u nefis 
ve taraftar- ı nefis ve acz ve enaniyetten ne şet eden teberrî-i nefisle kendi ka-
bahatini ba şkas ına at ıyor. Şöyle yanl ışa muhtemel olan sözünü veya hataya 
kabil olan fiilini, bir büyük zata veyahut muteber bir kitaba, hatta bazen dine, çok defa hadise, en nihayet kadere isnad etmekle, kendini teberrî etmek is-tiyor. Hâ şâ, sümme hâ şâ! Nurdan zulmet gelmez. Kendi aynas ında görülen 
yıldızlar ı setretse de, semadaki y ıldızlar ı setredemez. Fakat kendi göremez.
Ey mûteriz a ğa! Ağlamak isteyen çocuk gibi veya intikam isteyen kînedar 
düşman gibi bahane-mahane aramakla hilâf- ı şeriatla vücuda gelen ahvâli 
ve sû-i tefehhümden ne şet eden ş
übehât ı senet tutmak, İslâmiyet’e leke ge-
tirmek, pek büyük insafs ızlıktır. Zira, bir Müslimin her bir s ıfat ı İslâmiyet’ten 
neşet etmek lâz ım gelmez.
Sekizinci Mukaddime
(Temhid)
Şu gelen uzun mukaddimeden usanma. Zira nihayeti, nihayet derecede 
mühimdir. Hem de şu gelen mukaddime her kemâli mahveden ye’si öldürür. 
Ve her bir saadetin mayas ı olan ümidi hayatland ırır. Ve mâzi ba şkalara ve 
istikbal bize olaca ğına beşaret verir. Taksime raz ıyız.
İşte mevzuu, ebnâ-y ı mâzi ile ebnâ-y ı müstakbeli muvâzene etmektir. 
Hem de mekâtib-i âliyede elif ve bâ okunmuyor. Mahiyet-i ilim bir dahi olsa, 
suret-i tedrisi ba şkad ır. Evet, mâzi denilen mekteb-i hissiyatla, istikbal denilen 
medrese-i efkâr bir tarzda de ğildir.
Evvelâ : “Ebnâ-y ı mâzi”den murad ım, İslâmlar ın gayr ısından onuncu 
asırdan evvel olan kurûn-u vusta ve ûlâd ır. Amma millet-i İslâm, üç yüz se-
neye kadar mümtaz ve serfiraz ve be ş yüz seneye kadar filcümle mazhar- ı 
kemâldir. Be şinci as ırdan on ikinci asra kadar ben “mâzi” ile tabir ederim, 
ondan sonra “müstakbel” derim.
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  25
Bundan sonra, mâlumdur ki, insanda müdebbir-i galip, ya ak ıl veya ba-
sard ır. Tâbir-i di ğerle, ya efkâr veya hissiyatt ır. Veyahut ya hakt ır veya kuv-
vettir. Veyahut ya hikmet veya hükûmettir. Veyahut ya müyûlât- ı kalbiyedir 
veya temayülât- ı akliyedir. Veyahut ya hevâ veya hüdâd ır. Buna binaen gö-
rüyoruz ki: Ebnâ-y ı mâzinin bir derece sâfî olan ahlâk ve halis olan hissiyatlar ı 
galebe çalarak gayr-i münevver olan efkârlar ını istihdam ederek şahsiyat ve 
ihtilâfât meydan ı ald ı. Fakat ebnâ-y ı müstakbelin bir derece münevver olan 
efkârlar ı, heves ve şehvetle muzlim olan hissiyatlar ına galebe ederek emrine 
musahhar eyledi ğinden, hukuk-u umumiyenin hükümferma olaca ğı muhak-
kak oldu. İnsaniyet bir derece tecellî etti. Be şaret veriyor ki: As ıl insaniyet-i 
kübrâ olan İslâmiyet, sema-y ı müstakbelde ve Asya’n ın cinan ı üzerinde bu-
lutsuz güne ş gibi pertev-ef şan olacakt ır.
Vaktâ ki mâzi derelerinde hükümferma olan garaz ve husûmet ve mey-
lü’t-tefevvuku tevlid eden hissiyat ve müyûlât ve kuvvet idi. O zaman ın ehlini 
irşad için iknaiyât- ı hitabiye kâfi idi. Zira hissiyat ı okşayan ve müyûlâta tesir 
ettiren, müddeây ı müzeyyene ve şâşaaland ırmak veyahut hâile veya kuvve-i 
belâgatla hayale me’nus k ılmak, burhan ın yerini tutard ı. Fakat bizi onlara k ı-
yas etmek, hareket-i ric’iye ile o zaman ın köşelerine sokmak demektir. Her bir 
zaman ın bir hükmü var. Biz delil isteriz; tasvir-i müddeâ ile aldanmay ız.
Vakta ki, hâl sahras ında istikbal da ğlar ına daima ya ğmur veren hakâik-i 
hikmetin maden-i tebahhurât ı efkâr ve ak ıl ve hak ve hikmet olduklar ından 
ve yeni tevellüde ba şlayan meyl-i taharrî-i hakikat ve a şk-ı hak ve menfaat-i 
umumiyeyi menfaat-i şahsiyeye tercih ve meyl-i insaniyetkârâneyi intaç eyle-
yen berâhin-i kât ıadan başka isbat- ı müddea bir şeyle olmaz… Biz ehl-i haliz, 
namzed-i istikbaliz. Tasvir ve tezyin-i müddeâ, zihnimizi i şbâ etmiyor. Burhan 
isteriz.
Biraz da iki sultan hükmünde olan mâzi ve istikbalin hasenat ve seyyiat-
lar ını zikredelim.
Mâzi ülkesinde ekseriyetle hükümfermâ kuvvet ve hevâ ve tabiat ve mü-
yûlât ve hissiyat oldu ğundan; seyyiat ından biri, her bir emirde –velev filcümle 
olsun– istibdad ve tahakküm var idi.
Hem de meslek-i gayra husûmete, kendi mesle ğine iltizam ve muhabbet-
ten daha ziyade ihtimam olunur idi.
Hem de bir şahsa husûmetin, ba şkas ının muhabbeti suretinde tezahürü 
idi.
26  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Hem de ke şf-i hakikate mâni olan iltizam ve taassup ve taraftarl ığın mü-
dahaleleri idi.
Hâs ıl-ı kelâm : Müyûlât muhtelife olduklar ından, taraftarl ık hissi, her şeye 
parmak vurmakla ihtilâfâtla ihtilâl ç ıkar ıldığından, hakikat ise kaç ıp gizlenirdi.
Hem de istibdad- ı hissiyat ın seyyielerindendir ki : Mesâlik ve mezâhi-
bi ikame edecek, galiben taassup veya tadlil-i gayr veya safsata idi. Hâlbuki üçü de nazar- ı şeriatta mezmum ve uhuvvet-i İslâmiye’ye ve nisbet-i hemcin-
siyeye ve teâvün-ü f ıtrîye münafidir. Hatta o derece oluyor, bunlardan biri 
taassup ve safsatas ını terk ederek nâs ın icmâ ve tevâtürünü tasdik etti ği gibi, 
birden mezhep ve mesle ğini tebdil etmeye muztar kal ıyor. Hâlbuki, taassup 
yerinde hak; ve safsata yerinde burhan; ve tadlil-i gayr yerinde tevfik ve tat-bik ve isti şare ederse, dünya birle şse, hak olan mezhep ve mesle ğini bir parça 
tebdil edemez.
Nas ıl ki, zaman- ı saadette ve selef-i salihîn zamanlar ında hüküm-fermâ 
hak ve burhan ve ak ıl ve meşveret olduklar ından, şükûk ve şübehât ın hü-
kümleri olmazd ı.
Kezâlik görüyoruz ki : Fennin himmetiyle, zaman- ı hâlde filcümle, in-
şaallah istikbalde bitamamihî hükümfermâ, kuvvete bedel hak; ve safsataya 
bedel burhan; ve tab’a bedel ak ıl; ve hevâya bedel hüdâ; ve taassuba bedel 
metanet; ve garaza bedel hamiyet; ve müyûlât- ı nefsaniyeye bedel temayü-
lât- ı ukul; ve hissiyata bedel efkâr olacaklard ır; karn- ı evvel ve sanî ve salisteki 
gibi ve be şinci karna kadar filcümle oldu ğu gibi. Be şinci as ırdan şimdiye ka-
dar kuvvet hakk ı mağlup eylemi ş idi.
Saltanat- ı efkâr ın icrâ-y ı hasenesindendir ki : Hakâik-i İslâmiyet’in gü-
neşi, evham ve hayâlât bulutlar ından kurtulmu ş, her yeri tenvire ba şlam ıştır. 
Hatta dinsizlik batakl ığında taaffün eden adamlar dahi o ziya ile istifadeye 
başlam ıştırlar.
Hem de me şveret-i efkâr ın mehasinindendir ki : Makâs ıd ve mesâlik, 
burhan- ı kât ı’ üzerine teessüs ve her kemâle mümid olan hakk- ı sabitle hakâiki 
rapteylemesidir. Bunun neticesi: Bat ıl, hak suretini giymekle efkâr ı aldatmaz.
Ey ihvan- ı Müslimîn!.. Hal, lisân- ı hâl ile bize be şaret veriyor ki: S ırr- ı 
1ُģِĈَא×ْĤا َěَİوَزَ ُّěَéْĤا אءَƯä ْģُĜوَ boynunu kald ırm ış, el ile istikbale i şaret edip, yük-
sek sesle ilân ediyor ki: Dehre ve tabâyi-i be şere, dâmen-i k ıyâmete kadar hâ-
1 “Şunu da ilan et: Hak geldi ve bât ıl yok olup gitti.” ( İsrâ sûresi, 17/81)
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  27
kim olacak, yaln ız âlem-i kevnde adalet-i ezeliyenin tecellî ve timsâli olan 
hakikat-i İslâmiyet’tir ki, as ıl insaniyet-i kübrâ denilen şey odur.
İnsaniyet-i su ğrâ denilen mehâsin-i medeniyet, onun mukaddimesidir. 
Görülmüyor mu ki: Telâhuktan ne şet eden tenevvür-ü efkâr ile topra ğa ben-
zeyen evham ve hayâlât ı, hakâik-i İslâmiye’nin omuzu üzerinden hafifle ştir-
miştir. Bu hâl gösteriyor ki, nücûm-u semâ-y ı hidayet olan o hakâik tamamen 
inkişaf ve tele’lü ve lem’a-nisar olacakt ır. 1َاءِïْĐَْŶا فِĳُĬأُ ِħْĔرَ ĵٰĥَĐ
Eğer istersen, istikbal içine gir, bak : Hakikatlerin meydan ında hikme-
tin taht- ı nezaret ve murakabesinde, teslis içinde tevhidi arayanlar, safsata 
ederek as ıl tevhid-i mahz ve itikad- ı kâmil ve akl- ı selim kabul etti ği akîde-i 
hak ile mücehhez ve seyf-i burhan ile mütekallid olanlarla mübâreze ve mu-harebe ederse, nas ıl birden ma ğlûp ve münhezim oluyor!..
Kur’ân’ ın üslûb-u hakimânesine yemin ederim ki : Nasârây ı ve em-
sâlini havaland ırarak dalâlet derelerine atan, yaln ız akl ı azil ve burhan ı tard 
ve ruhban ı taklit etmektir. Hem de İslâmiyet’i daima tecellî ve inbisat- ı efkâr 
nisbetinde hakâiki inki şaf ettiren; yaln ız İslâmiyet’in hakikat üzerinde olan 
teessüs.. ve burhan ile takallüdü.. ve ak ıl ile meşvereti.. ve taht- ı hakikat üs-
tünde bulunmas ı.. ve ezelden ebede müteselsil olan hikmetin desâtirine mu-
tabakat ve muhakât ıdır. Acaba görülmüyor: Âyât ın ekser fevâtih ve havâti-
minden nev-i be şeri vicdana havale ve akl ın istişaresine hamlettiriyor. Diyor:
2ُونَóُčْĭَĺ َŻَĘأَ ve 3ُواóُčْĬَאĘ ve 4ُونَóَّÖَïَÝَĺ َŻَĘأَ ve 5ُونَóَכَّñَÝَÜ َŻَĘأَ ve 6ُواóَכَّęَÝَÜ ve
7ُونَóُđْýَĺ َאĨ ve 8نَĳُĥِĝْđَĺ  ve 9نَĳُĥِĝْđَĺ َź ve 10نَĳُĩَĥْđَĺ ve 11َאرِāْÖَْŶا ĹِĤأُۨو אƯĺ ُواóِ×َÝْĐَאĘ
1 Düşmanlar ın engellemelerine ra ğmen.
2 “Bakmazlar m ı?” (Ğâşiye sûresi, 88/17)
3 “Görüp inceleyin!” (Âl-i İmran sûresi, 3/137; Nahl sûresi, 16/36; Neml sûresi, 27/69; Ankebût sûresi; 
29/20; Rûm sûresi, 30/42)
4 “Kur’ân’ ı gereği gibi düşünmeyecekler mi?” ( Nisâ sûresi, 4/82)
5 “Halâ dü şünüp ders almayacak m ısınız?” (En’âm sûresi, 6/80; Secde sûresi, 32/4)
6 “Düşünün!” (Sebe sûresi, 34/46)
7 “Fark ında değiller.” (Bakara sûresi, 2/9; Âl-i İmran sûresi, 3/69; En’âm sûresi, 6/26, 123; Nahl sûresi, 
16/2; Neml sûresi, 27/65)
8 “Akledip anl ıyorlar.” (Bakara sûresi, 2/164; Ra’d sûresi, 13/4; Nahl sûresi, 16/12, 67; Hac sûresi, 
22/46; Furkan sûresi, 25/44; Ankebût sûresi, 29/35; Rûm sûresi, 30/24, 28; Câsiye sûresi, 45/5)
9 “Hiç akletmez, ak ıllar ını gerektiği gibi kullanmazlar.” (Bakara sûresi, 2/170, 171; Mâide sûresi, 5/58, 
103; Enfâl sûresi, 8/22; Yûnus sûresi, 10/42, 100; Ankebût sûresi, 29/63; Zümer sûresi, 39/43; Hucurât sûresi, 49/4; Ha şir sûresi, 59/14)
10 “Biliyorlar.” (Bakara sûresi, 2/26, 75, 102; Âl-i İmran sûresi, 3/75, 78, 135; En’âm sûresi, 6/97; …)
11 “Bundan ibret al ın, ey basiret sahipleri!” (Ha şir sûresi, 59/2)
28  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Ben dahi derim: 1َאبِ×ْĤَْŶا ĹِĤأُۨو אƯĺ ُواóِ×َÝْĐَאĘ
Hâtime
َאبِ×ْĤَْŶا ĹِĤأُۨو אƯĺ ُواóِ×َÝْĐَאĘ Zâhirden ubûr ediniz. Hakikat sizi bekliyor. Fakat 
gördüğünüz vakit incitmeyiniz. Esah ve lâz ım...
Dokuzuncu Mukaddime
Ukul-ü selime yan ında muhakkakt ır ki:
Hilkatte hay ır as ıl, şer ise tebeîdir. Hay ır küllî, şer cüz’îdir . Şöyle gö-
rünüyor ki:
Âlemin her bir nev’ine dair bir fen te şekkül etmi ş ve etmektedir. Fen ise, 
kavâid-i külliyeden ibarettir. Külliyet-i kaide ise, o nevide olan hüsn-ü intiza-mına keşşaft ır. Demek cemî fünûn, hüsn-ü intizama birer şahid-i sâd ıktır.
Evet, külliyet intizama delildir. Zira bir şeyde intizam olmazsa, hüküm 
külliyetiyle cereyan edemez. Çok istisnaât ıyla perişan oluyor. Bu şahitleri tez-
kiye eden nazar- ı hikmetle istikrâ-y ı tâmd ır. Fakat bazen intizam görülmüyor. 
Çünkü dairesi ufk-u nazardan daha geni ş; tamamen tasavvur ve ihata olun-
mad ığı için, nizam ın tasvir-i bîmisali kendini gösteremiyor.
Binaenaleyh, umum fünûnun şehadetleriyle ve nazar- ı hikmetten ne şet 
eden istikrâ-y ı tâmm ın tasdikiyle sabittir ki: Hilkat-i âlemde maksud-u bizzat 
ve galib-i mutlak, yaln ız hüsün ve hay ır ve hak ve kemâldir. Amma şer ve 
kubuh ve bât ıl ise, tebeiye ve ma ğlûbe ve ma ğmûredirler. E ğer çendan savlet 
etseler de, muvakkatt ır.
Hem de sabittir ki :
Ekrem-i halk benîâdemdir. İstidad ı ve sanat ı buna şahittir. Hem de benî-
âdemin en e şrefi, ehl-i hak ve hakikat olan do ğru müslümanlard ır. Hakâik-i 
İslâmiyet buna ş
ehadet etti ği gibi, istikbalin vukuat ı da tasdik edecektir.
Hem de sabittir ki :
Ekmel-i küll, Muhammed’dir (aleyhissalâtü vesselâm) . Mu’cizat ı ve ahlâk- ı kâ-
milesi şehadet etti ği gibi, muhakkikîn-i nev-i be şer de tasdik ederler. Hatta 
âdâs ı da teslim ediyorlar ve etmeye mecburdurlar.
1 Bundan ibret al ın, ey ak ıl sahipleri!
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  29
Vaktâ ki bu böyle, şu şöyle ve o öyledir. Acaba nev-i be şer şekavetiy-
le o fünûnlar ın şehadetini cerh ve istikra-y ı tâmm ı nakz ve iptal ve me şiet-i 
ilâhiyesinin kar şısında temerrüd, taannüde muktedir olacak m ıdır? Kellâ, 
muktedir olmaz ve olamaz. Âdil ve Hakîm-i Mutlak’ ın Rahmân ve Rahîm 
ismine kasem ederim: Nev-i be şer, şer ve kubuh ve bât ılı, zahmetsiz, yani 
“biselâmeti’l-emr” ile hazmedemeyecektir. Hem de hikmet-i ilâhiye müsaa-de etmeyecektir.
Evet, hukuk-u umumiye-i kâinata cinayet eden affolunmaz, râh- ı adem 
verilmez. Evet, binler sene şerrin galebesi yaln ız bu dünyada en ekall bin sene 
mağlûbiyet-i mutlaka ile netice verecektir. Âlem-i uhrâda hay ır, şerri idam- ı 
ebedî ile mahkûm edecektir. Yoksa, âlemin muntazama ve mükemmele ve evâmir-i ilâhiyeye mutîa olan sair envâ ve ecnâs, bu peri şan ve şekavetçi 
olan nev-i be şeri kendileri içinde kabul etmeyerek, hukuk-u vücuttan iskat ve 
zulmethane-i ademe nefiy ve vazife-i hilkatten tardetmek, iktiza ve arz- ı hâl 
edeceklerdir. Bu ise, bütün istidâdât- ı beşeriyeyi ve âlemde saltanat sürmek 
ve âhirette saadet-i ebediyeye mazhar olmak için mücehhez edilen kabiliyât ı 
ve müyûlât ı abes ve beyhude olmakl ığı istilzam eder. Abes ise, istikrâ-y ı tam-
me münâk ız olduğu gibi, Sâni-i Hakîm’in hikmetine dahi muâr ız ve Nebiyy-i 
Sâd ık’ın hükmüne de muhaliftir. Evet, istikbal bu dâvâlar ı
n bir k ısm ını tasfiye 
edecektir. Fakat tamam- ı tasfiyesi ise, âhirette görülecektir. Şöyle:
Eşhastan kat- ı nazar, nev’î ve umumî hüsün ve hakk ın meydan- ı galebesi 
istikbaldir. Biz ölsek, milletimiz bâkidir. K ırk sene ile raz ı değiliz; en ekall bin 
sene galebeyi isteriz. Lâkin hem şahsî, hem umumî, hem cüzî, hem küllî olan 
hüsün, hak ve hay ır ve kemâlin meydan- ı galebesi ve mahkeme-i kübrâs ı; ve 
beşeri, sair ihvan ı olan kâinat- ı muntazama gibi tanzim ve istidad ıyla mütena-
sip tecziye ve mükâfat veren, yaln ız dâr- ı âhirettir. Zira, onda hak ve adalet-i 
mahza tecellî edecektir.
Evet, bu dar dünya, be şerin cevherinde mündemiç olan istidâdât- ı gayr-i 
mahduda ve ebed için mahlûk olan müyûlât ve arzular ının sümbüllenmesine 
müsait de ğildir; beslemek ve terbiye için ba şka âleme gönderilecektir. İnsan ın 
cevheri büyüktür, mahiyeti âliyedir, cinayeti dahi azîmdir. İntizam ı da mü-
himdir; sair kâinata benzemez, intizams ız olamaz. Evet, ebede namzet olan 
büyüktür; mühmel kalamaz, abes olamaz. Fena-y ı mutlakla mahkûm olamaz. 
Adem-i s ırfa kaçamaz. Cehennem a ğzını, cennet dahi âgu ş-u nazen-dârâne-
sini aç ıp bekliyorlar.
30  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Hâtime
İslâm’ ın ve Asya’n ın istikbali, uzaktan gayet parlak görünüyor. Çünkü 
Asya’n ın hâkim-i evvel ve âhiri olan İslâmiyet’in galebesi için dört-be ş muka-
vemet-sûz kuvvetler ittifak ve ittihat etmektedirler.
Birinci kuvvet : Maarif ve medeniyetle mücehhez olan İslâmiyet’in kuv-
vet-i hakikiyesidir.
İkincisi : Tekemmül-ü mebâdî ve vesaitle mücehhez olan ihtiyac- ı şedid-
dir.
Üçüncüsü : Asya’y ı gayet sefalette, ba şka yerleri nihayet refahette gör-
mekten ne şet eden tenebbüh-ü tâm ve teyakkuz-u kâmil ile mücehhez olan 
gıpta ve rekabet ve kîn-i muzmerdir.
Dördüncüsü : Ehl-i tevhidin düsturu olan tevhid-i kelime.. ve zeminin 
hâsiyeti olan itidal ve tâdil-i mizaç.. ve zaman ın ziyas ı olan tenevvür-ü ez-
han.. ve medeniyetin kanunu olan telâhuk-u efkâr.. ve bedeviyetin lâz ımı 
olan selâmet-i f ıtrat.. ve zaruretin semeresi olan hafiflik ve cüret-i te şebbüs ile 
mücehhez olan istidad- ı fıtrîdir.
Beşincisi : Bu zamanda maddeten terakkiye mütevakk ıf olan îlâ-y ı keli-
metullah, İslâmiyet’in emriyle ve zaman ın ilcâât ıyla ve fakr- ı şedidin icbar ıyla 
ve her arzuyu öldüren ye’sin ölmesiyle hayat bulan ümit ile mücehhez olan arzu-yu medeniyet ve meyl-i teceddüttür. Ve bu kuvvetlere yard ım etmek için 
ecânib içine ihtilâl veren ve medeniyetleri ihtiyarland ıran mesâvi-i medeniye-
tin mehâsinine galebesidir. Ve sa’yin sefahete adem-i kifayetidir. Bunun iki sebebi vard ır:
Birincisi : Din ve fazileti düstur-u medeniyet etmemeklikten ne şet eden 
müsaade-i sefahet ve muvafakat- ı şehvet-i nefistir.
İkincisi : Hubbü’ş-şehevat ve diyanetsizli ğin neticesi olan merhametsizlik-
ten neşet eden mai şetteki müthi ş müsâvâts ızlıktır.
Evet, şu diyanetsizlik Avrupa medeniyetinin içyüzünü öyle kar ıştırm ış ki, 
o kadar firâk- ı fesadiyeyi ve ihtilâliyeyi tevlid etmi ş. Faraza hablü’l-metin-i 
İslâmiye ve Sedd-i Zülkarneyn gibi şeriat- ı garrân ın hakikatine iltica ve tahas-
sun edilmezse, bu f ırak- ı fesadiye, onlar ın âlem-i medeniyetlerini zîr ü zeber 
edeceklerdir. Nas ıl ki şimdiden tehdit ediyorlar.
Acaba hakikat-i İslâmiye’nin binler mesâilinden yaln ız zekât meselesi 
düstur-u medeniyet ve muavenet olursa, bu belâya ve y ılan ın yuvas ı olan 
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  31
maişetteki müthi ş müsavats ızlığa devâ-y ı şâfî olmayacak m ıdır? Evet, en mü-
kemmel ve bozulmaz bir deva olacakt ır.
Eğer denilse:  “Şimdiye kadar Avrupa’y ı galip ettiren sebep, bundan 
sonra neden etmesin?”
Cevap: Cevap:  Bu kitab ın mukaddimesini mütalâa et. Sonra buna da dikkat 
et: Sebeb-i terakkîsi, her şeyi geç almak ve geç de b ırakmak ve metanet 
etmek şe’ninde olan burudet-i memleket.. ve mekân ve meskenin darl ığı.. ve 
sakinlerin kesretinden ne şet eden fikr-i mârifet ve arzu-yu sanat.. ve deniz ve 
maden ve sair vesâitin müsaadesiyle hâs ıl olan teâvün ve telâhuk idi. Fakat 
şimdi tekemmül-ü vesait-i nakliye ile, âlem bir şehr-i vahid hükmüne geçti ği 
gibi, matbuat ve telgraf gibi vesait-i muhabere ve müdâvele ile, ehl-i dünya, bir meclisin ehli hükmündedir. Velhâs ıl, onlar ın yükleri a ğır, bizimki hafif ol-
duğundan, yeti şip geçece ğiz, eğer tevfik refik ola.
1(*)
Hâtimenin hâtimesi
Asya’n ın baht ını, İslâmiyet’in talihini açacak yaln ız meşrûtiyet ve hürri-
yettir fakat şeriat- ı garrân ın terbiyesinde kalmak şart ıyla…
Tenbih
Mehâsin-i medeniyet denilen emirler, şeriat ın başka şekle çevrilmi ş birer 
meselesidir...
Onuncu Mukaddime
Bir kelâmda, her fehme gelen şeylerde mütekellim muahaze olunmaz. 
Zira mesûk-u lehü’l-kelâmdan ba şka mefhumlar iradeyle deruhte eder. 
İrade etmezse, itab olunmaz. Fakat garaz ve maksada mutlaka zâmindir. 
Fenn-i beyanda mukarrerdir: S ıdk ve kizb, mütekellimin kast ve garaz ının 
arkas ında gidiyorlar. Demek maksut ve mesâk- ı kelâmda olan muâhaze ve 
tenkit, mütekellime aittir. Fakat “kelâm ın müstetbeât ı” tabir olunan telvihât 
ve telmihât ında ve “suver-i maânî” ve “tarz- ı ifade” ve “maânî-i ûlâ” tabir 
olunan vesâil ve uslûp garaz ında olan günah ve muâhaze, mütekellimin 
zimmetinde de ğil, belki örf ve âdete ve kabul-ü umumiye aittir. Zira, tefhim 
1 (*) Ey nur karde şlerim! Sevgili Üstad ın o zamandaki hitap etti ği hizbu’l-Kur’ân muhatapla-
rı, bugün nur talebeleri olarak tezahür etti. Dikkat edin!.. Bu sayfalar bize hitap ediyor. Fen 
ve medeniyeti İslâm’a hâdim yap ıp cihana İslâm medeniyetini ilan etmelisiniz.
M. S.
32  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
için, kabul-ü umumî ve örf ihtiram olunur. Hem de e ğer hikâye ise, halel ve 
hata mahkiyyun anh’a aittir.
Evet, mütekellim suver ve müstetbeâtta muâhaze olunmaz. Zira onlara el 
atmak, semerat ını almak için de ğildir. Belki daha yukar ı makâs ıdın dallar ına 
çıkmak içindir. E ğer istersen, kinâî şeylere dikkat et. Meselâ, “Filân ın k ılıcının 
bendi uzundur.”1 ve “Ramâd ı çoktur.”2 denildiği vakit, o adam uzun ve sahî 
ola... Ramâd ve k ılıcı hiç olmazsa da kelâm sâd ıktır. Eğer istersen, misal ve 
müsül-ü faraziyeye dikkat et. Göreceksin: İştihardan ne şet eden k ıymet ve 
kuvvet ile müdavele-i efkâr ve ak ıllar aras ında sefârete müstaid oluyorlar. 
Hatta Mesnevî sahibi ve Sâdi-i Şirâzî gibi en do ğru müellif ve en muhakkik 
hakîm, o müsül-ü faraziyeyi istihdam ve istimâl etmelerinden, mü şâhhat gör-
memişlerdir. Eğer bu s ır sana göründü ve ışıkland ı; mumunu ondan yand ır, 
kıssat ve hikâyetin kö şelerine git. Zira cüzde cârî olan, bazen küllde dahi cârî 
olabilir…
Tenbih
Üçüncü Makale’de mü şkilât ve müte şabihât- ı Kur’âniye’ye dair bir kaide 
gelecektir. İktiza-y ı makamla şimdilik bir nebzesini zikredece ğiz. Şöyle:
Vaktâ ki, Kitab- ı Hakîm’den maksud-u ehem, ekseriyeti te şkil eden 
cumhurun ir şad ı idi. Çünkü havas, avâm ın mesleğinden istifade edebilir-
ler. Fakat avâm ise, havassa hitap olunan kelâm ı hakk ıyla fehmedemezler. 
Hâlbuki, cumhur ise, ekseri avâm.. ve avâm ise, me’lûfât ve mütehayyelâ-tından tecerrüt edip hakikat-i mahza ve mücerredât- ı sırfay ı çıplak olarak 
göremezler. Fakat görmekleri temin edecek, yaln ız zihinlerinin te’nisi için, 
me’lûf olan ziyy ve libas ile mücerredat arz- ı endam etmektir. Tâ mücer-
redât ı, suver-i hayaliye arkas ında tema şa etmekle görüp tan ısın. Öyleyse, 
hakikat-i mahza, me’lûflar ını giyecektir. Fakat surete hasr- ı nazar etmemek 
gerektir.
Bu s ırra binaendir: Esâlîb-i Arap’ta ukul-u be şere olan tenezzülât- ı ilâhiy-
ye tâbir olunan müraat- ı efham ve mümâ şât- ı ezhan, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Be-
yan’da cereyan etti.
1 Bkz.: el-Cürcânî, Delâilü’l-i’câz  1/66, 69, 203; ez-Zemah şerî, el-Müstaksâ  1/406; el-Kazvînî, el-Îzâh  
1/301; el-Hamevî, Hizânetü’l-edeb  2/263, 265.
2 Bkz.: el-Cürcânî, Delâilü’l-i’câz  1/316; el-Hamevî, Hizânetü’l-edeb  2/263; 265; el-Mevs ılî, el-Meselü-
’s-sâir  2/188; el-Esfehânî, el-Eğânî 3/77.
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  33
Ezcümle :
1ْشِóَđْĤا ĵَĥَĐ ٰىĳَÝْøا َّħُà ve 2ْħِıĺِïْĺأَ ْقَĳَĘ ِّٰųا ُïَĺ ve 3ُّכَÖرَ אءَƯä ve emsâli... Hem 
de 4ٍÙِئَĩَè ٍīْĻَĐ ĹِĘ ُبُóْĕَÜ ve eşbâh ı... Hem de 5َאıَĤ ٍّóَĝَÝْùُĩِĤ ِيóْåَÜ ُ÷ْĩَّýĤوَا ve ne-
zâiri bu üslûba birer mecrad ır.
6ِįĻِĘ ۛ َۚÕْĺرَ َź َאبُÝْכِĤا ِכَĤذٰ
Hâtime
Sa’b olan bir kelâm ın, ığlak ve işkâli, ya laf ız ve uslûbun peri şanl ığın-
dan neşet eder; bu k ısım Kur’ân- ı Vâz ıhü’l-Beyan’a yana şmam ıştır. Veyahut 
mânân ın dakik, derin veyahut k ıymettar veyahut gayr-i me’lûf, gayr-i meb-
zul olduğundan, güya fehme kar şı nazlanmak ve şevki artt ırmak için kendini 
göstermemek ve k ıymet ve ehemmiyet vermek ister. Mü şkilât- ı Kur’âniyye bu 
kısımdand ır.
Tenbih
Hadis-i şerifte varid oldu ğu gibi, her âyetin birer zâhir ve bât ın.. ve her 
zâhir ve bât ının birer had ve muttala ı.. ve her had ve muttala ın çok şücûn ve 
gusûnu vard ır.7 Ulûm-u İslâmiye buna şahittir. Bu merâtibin her birinin birer 
derecesi, birer k ıymeti, birer makam ı vard ır; temyiz lâz ımd ır. Lâkin tezâhum 
yoktur. Fakat i ştibak iştibah ı intaç eder. Nas ıl daire-i esbap daire-i akaide 
kar ıştırılsa, ya tevekkül nam ıyla bir betâlet veya müraat- ı esbap nam ıyla bir 
i’tizali intaç eder. Öyle de, devâir ve merâtip tefrik olunmazsa, böyle neticeleri verir.
1 “Sonra da Ar şı üzerine hükümran oldu.” (A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi, 10/3; Ra’d sûresi, 13/2; 
Furkan sûresi, 25/59; Secde sûresi, 32/4; Hadîd sûresi, 57/4)
2 “Allah’ ın Eli, onlar ın ellerinin üstündedir.” (Fetih sûresi, 48/10)
3 “Rabbin, (kudret ve azametiyle perdesiz) tecelli eder.” (Fecr sûresi, 89/22)
4 “(Nihayet Bat ıya ulaştığında), güne şi âdeta kara bir balç ıkta batar vaziyette (buldu).” (Kehf sûresi, 
18/86)
5 “Güneş, kendisi için takdir edilmi ş bir yörüngede ak ıp gitmektedir.” (Yâsîn sûresi, 36/38 )
6 “İşte (eşsiz, mu’cize) Kitap: Onun (Allah taraf ından indirildi ği ve baştan sona hakikatler mecmuas ı 
olduğu) hakk ında hiçbir şüphe yoktur.” (  Bakara sûresi, 2/1, 2)
7 Bkz.: Abdurrezzak,  el-Musannef  3/358; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  9/278; et-Taberânî, el-Mu‘cemü’l-evsat  
1/236.
34  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
On Birinci Mukaddime
Kelâm- ı vahidde ahkâm- ı müteaddide olabilir. Bir sadef, çok cevahiri 
tazammun edebilir. Zevi’l-elbâbca mukarrerdir: Kaziyye-i vâhide, müteaddit kazâyây ı tazammun eder. O kaziyyelerin her biri ayr ı birer madenden ç ıktığı 
gibi, ayr ı ayr ı birer semere de verir. Birbirinden fark etmeyen, haktan bîgâne 
kal ır.
Meselâ : Hadiste denilmi ş: 
1ِīْĻَÜَאıכَ ُÙَĐَّאùĤوَا َאĬأَ Yani, “Ben ve k ıyâmet, bu 
iki parmak gibiyiz. Mâbeynimizde tavassut edecek peygamber yoktur.” Veya hadisin murad ı ne ise hakt ır.
Şimdi bu hadis üç kaziyyeyi mutazamm ınd ır:
Birincisi : “Bu kelâm Peygamber’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  kelâm ıdır.” Bu ka-
ziyye ise, tevâtürün –e ğer olsa– neticesidir.
İkincisi : “Kelâm ın mânâ-y ı murad ı hak ve sâd ıktır.” Bu kaziyye ise, mu’ci-
zelerden tevellüd eden burhan ın neticesidir.
Bu ikisinde ittifak etmek gerektir. Fakat birincisini inkâr eden, mükâbir, 
kâzip olur. İkincisini inkâr eden adam dalâlete gider, zulmete dü şer.
Üçüncü kaziyye : “Bu kelâmda murat budur. Ve bu sadefte olan cevher 
budur; ben gösteriyorum.” Bu kaziyye ise, te şehhî ile de ğil, içtihad ın neticesi-
dir. Zaten müçtehid olan ba şka müçtehidin taklidine mükellef de ğildir.
Bu üçüncü kaziyyede ihtilâfât feveran ederler. Kâl u kîl buna şahittir. Bu-
nu inkâr eden adam, e ğer içtihad ile olsa, ne mükâbirdir ve ne küfre gider. 
Zira âmm, bir hâss ın intifâs ıyla müntefî de ğildir. Binaenaleyh, her eve kendi 
kap ısıyla gitmek lâz ımd ır. Zira her evin bir kap ısı var. Ve her kilidin bir anah-
tar ı vard ır…
Hâtime
Bu üç kaziyye hadiste cereyan ı gibi, âyette de cereyan eder. Zira umumî-
dir. Fakat kaziyye-i ûlâda bir fark- ı dakik vard ır. Ve bundan ba şka, bir kelâm-
da çok ahkâm- ı zımniye bulunur. Fakat hususîdir. Her biri ayr ı bir as ıl, ayr ı 
bir semeresi olabilir.
1 Buhârî, tefsîru sûre (79)  1, talâk  25, rikak  39; Müslim,  fiten 132; Tirmizî,  fiten 39.
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  35
Tenbih
İltizam- ı hilâf ve taassub-u bârid ve meylü’t-tefevvuk ve hiss-i taraftarl ık 
ve vehmini bir asla ircâ ile kendine özür göstermek, arzusuna muvâf ık olan 
zay ıf şeyleri kavî görmek ve gayr ın tenkîsiyle kendi kemâlini göstermek ve 
gayr ı tekzip veya tadlil etmekle kendi s ıdk ve istikametini ilân etmek gibi sefil 
ve süflî emirlerin men şei olan hubb-u nefis ile böyle makamlarda mu ğâlata 
ederek çok bahaneler bulabilir.
1ĵَכٰÝْýُĩْĤا ِّٰųا ĵَĤوَإِ
On İkinci Mukaddime
Lübbü bulmayan, k ışır ile meşgul olur. Hakikati tan ımayan, hayâlâta 
sapar. S ırat- ı müstakîmi göremeyen, ifrat ve tefrite dü şer. Muvâzenesiz ve 
mizans ız olan çok aldan ır, aldat ır.
Zâhir-perestleri aldatan bir sebep, k ıssan ın hisseyle münasebeti ve 
mukaddimenin maksutla zihinde mukâreneti, vücud-u haricîde olan mu-kârenet ile iltibas olunmas ıdır.
 Bu noktaya dikkat et, sonra muhtaç olacak-
sın.
Hem de ihtilâlât ı tevlid eden, ihtilâfât ı îka eden, hurâfât ı icad eden, mü-
balâğâtı intaç eden esbâb ın birisi ve belki en birincisi, hilkatte olan hüsün 
ve azamet ve ulviyete adem-i kanaattir. Hâ şâ, zevk-i fâsidesiyle istihfaf- ı 
nizam etmektir. Hâlbuki, ak ıl ve hikmet nazarlar ında her biri kudretin en 
bâhir mu’cizelerinden olan hakâik-i âlemde olan hüsn-ü intizam ve kemâl ve ulviyet, o derece dest-i hikmet ile nak şolmuş ki, bütün hayal-perestlerin 
ve mübalâ ğac ılar ın hülyalar ından geçmi ş olan harikulâde hüsün ve kemâle 
nisbet olunsa, o harikulâde hayaller gayet âdi ve o âdâtullah gayet hariku-lâde bir hüsün ve ha şmet gösterecektir. Fakat cehl-i mürekkebin hem şiresi 
ve nazar- ı sathînin annesi olan ülfet, mübalâ ğac ılar ın gözlerini kapatm ıştır. 
Böyle gözleri açmak içindir: Me’lûf olan âfâk ve enfüste dikkat-i nazara, Ki-tab- ı Hakîm emreder.
Evet, gözleri açan, yaln ız nücûm-u Kur’âniye’dir.  Öyle nücum-u sâ-
kıbedirler ki: Cehlin zulmünü ve nazar- ı sathînin zulümât ını defettikleri gibi; 
âyât- ı beyyinat, yed-i beyzâyla, ülfet ve sathiyetin hicaplar ını ve zâhir-perest-
1 Yegâne şikâyet merciimiz Cenab- ı Hak’t ır.
36  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
liğin perdesini parça parça ederek, ukulü, âfâk ve enfüsün hakâikine tevcih 
edip irşad etmişlerdir.
Hem de meylü’l-mübalâ ğâtı tevlid eden, be şerin kendi meylini kuvve-
den fiile ç ıkarmas ına meyelân- ı fıtriyesidir. Zira, meyillerinden birisi, hayret 
verecek acip şeyleri görmeye ve göstermeye ve teceddüde ve icada olan 
meylidir. Buna binaen, vaktâ be şer, nazar- ı sathî ile kâinat kaplar ında ülfet 
kapağı alt ında olan g ıdâ-y ı ruhânîyi zevk edemedi ğinden, kab ı ve kapa ğı 
yalamakla usanmak ve kanaatsizlik ve harikulâdeye meyil ve hayâlâta i şti-
hadan ba şka netice vermedi ğinden, meyl-i harikulâdeyle ya teceddüd veya 
terviç için meylü’l-mübalâ ğa tevellüd eder. O mübalâ ğa ise, dağ tepesinde 
bir kartopu gibi yuvarlamakla tâ hayalin yüksek zirvesinden lisana kadar tekerlense, sonra lisandan lisana yuvarlan ıp giderken kendi hakikatinin çok 
parçalar ını dağıtmakla beraber, her lisandan meylü’l-mübalâ ğa ile çok ha-
yâlât ı kendine toplar, şâpe gibi büyür. Hatta kalbe de ğil, belki s ımahta, belki 
hayalde bile yerle şemiyor. Sonra bir nazar- ı hak gelir; onu tecrit etmekle 
çıplak ederek tevâbiini da ğıtıp asl
ına ircâ eder. “Hak gelir, bât ıl ölür.”1 sırrı 
da zâhir olur.
Ezcümle : Bugünlerde bir hikâye buna misal olabilir: Fahir olmas ın, za-
man- ı sabâvetimden beri üssü’l-esas- ı meslekim, ifrat ve tefritle hakâik-i İslâ-
miyet’e sürülen lekeleri temizlemek ve o elmas gibi hakikatlerine saykal vur-mak idi. Bu mesle ğime tarih-i hayat ım, pek çok vukuat ıyla şehadet eder. Bu-
nunla beraber, bugünlerde küreviyet-i arz gibi bedihî bir meseleyi zikrettim. O meseleye temas eden mesâil-i diniyeyi tatbik ve tevfik ederek dü şmanlar ın 
itirâzât ını ve muhibb-i dinin vesveselerini defeyledim. Nas ıl ki mesâilde mu-
fassalan gelecektir…
Sonra, gulyabânî gibi hayâlâta al ışan zâhir-perestlerin dima ğlar ı kabul 
etmeyecek gibi göründüler. Fakat as ıl sebep, ba şka garaz olmak gerektir. Gü-
ya göz yummakla gündüzü gece, veya üflemekle güne şi söndürmeye ihtimal 
vermek gibi bir hareket-i mecnunanede bulundular. Güya onlar ın zann ınca, 
küreviyet-i arza hükmeden, dinde çok mesâile muhalefet ediyor! Onu bahane ederek büyük bir iftiray ı ettiler. O derecede kalmad ı. Vesveseli ezhan ı, iftira-
nın büyümesine müsait bir zemin bulduklar ından, iftiray ı o derece büyüttüler 
ki, ehl-i diyanetin hakikaten ci ğerlerini dâ ğ-dâr ve ehl-i hamiyeti İslâm terak-
kiyat ından me’yus ettiler.
1 Bkz.: İsrâ sûresi, 17/81.
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  37
Lâkin bu hâl büyük bir derstir. Beni ikaz etti ki: Cahil dost, dü şman ka-
dar zarar verebilir.  Öyleyse, şimdiye kadar yaln ız düşman ın taraf ına bak ıp, 
eldeki elmas k ılıçla onlar ın tefritlerini k ırard ım. Fakat şimdi mecburum: Öyle 
dostlar ın terbiyeleri için, onlar ın avâm-perestâne ve ifratkârâne olan hayâlât-
lar ına, o k ılıcı bir derece ili ştireceğim. Eğer çendan böyle şahsî şeylerin böyle 
mebâhisatta zikirleri lâz ım değildir. Fakat şahsiyette kalmad ı, medreselerin 
hayatlar ına taalluk eder bir mesele-i umumî hükmüne geçti. O zâhir-perestler 
emin olsunlar ki, sa’yleri beyhudedir. Şimdiye kadar böyle avâm-perestâne 
safsatalarla bizi cahil b ırakt ılar. Bundan sonra bizi cahil b ırakmakla cehlimiz-
den istifade etmek istiyorlar. Olmaz ve olamaz; medreseler hayatlanacakt ır 
vesselâm…
Hem de zâhiriyyûnun efkâr ını teşviş eden ve hayâlât ını intizamdan ç ıka-
ran s ıdk- ı enbiyân ın delâili yaln ız harikulâdelerde münhas ır olduklar ını itikat 
etmeleridir.
Hem de Peygamberimiz’in (aleyhissalâtü vesselâm)  cümle hali veya ekseriyeti, 
harika olmak itibar etmeleridir. Bu ise, vücut müsaade etmedi ği için, müte-
hayyelâtlar ı intizam bulam ıyor. Hâlbuki, böyle itikat, s ırr- ı hikmet-i ilâhiyeden 
ve hilkat-i âlemde cârî olan kavânîn-i ilâhiyeye peygamberlerin (aleyhimüsselâm)  
teslim ve ittibâlar ından gaflet, pek büyük bir gafletin neticesidir. Evet, Pey-
gamberimiz’in (aleyhissalâtü vesselâm)  her bir hâl ve hareketi, s ıdk ına delâlet ve 
hakka temessüküne şehadet etmekle beraber; Peygamber de (aleyhissalâtü ves-
selâm) âdâtullaha ittiba ve ink ıyad ediyor… Makale-i Sâlise’de bu s ırra tenbih 
edilecektir.
Hem de harikulâdenin izhar ı tasdik-i nübüvvet içindir. Tasdik ise, zâhir 
olan mu’cizat ıyla, ekmel-i vecih ile hâs ıl olabilir. E ğer hâcetten fazla harika 
olsa, ya abestir veya s ırr- ı teklife münâfidir. Zira, teklif, nazarî olan şeyde bir 
imtihand ır. Bedîhiyat veya bedahete yak ın olan şeylerde, ednâ, âlâ ile mü-
sâvi olabilir. Veyahut cereyan- ı hikmetin s ırrına teslim ve itaate muhaliftir. 
Hâlbuki, peygamberler (aleyhimüsselâm)  herkesten ziyade ubudiyet ve teslime 
mükelleftirler.
Ey şu perişan sözlerime nazar eden tâlib-i hak!.. Senin mahiyetinde ekil-
miş olan müyûlât, şu On İki Mukaddime’de, sükûnuyla beraber cereyan eden 
şems-i hakikatin ziyas ıyla neşv ü nema bulup çiçekler açacakt ır…
38  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Hâtime
Seyyid olmayan “Seyyidim.” ve seyyid olan “De ğilim.” diyenler, ikisi 
de günahkâr; ve duhul ile huruç haram olduklar ı gibi, hadis ve Kur’ân’da 
dahi ziyade veya noksan etmek memnûdur.  Fakat ziyade etmek, nizam ı 
bozduğu ve vehme kap ı açt ığı için, daha zararl ıdır. Noksana cehil bir de-
rece özür olur. Fakat ziyade etmek, ilimle olur. Âlim olan mâzur de ğildir. Ke-
zâlik, dinden bir şeyi fasl veya olmayan ı vasl etmek, ikisi de caiz de ğildir. Bel-
ki hikâyât ın bak ırlar ı ve İsrailiyat’ ın müzahrafât ı ve teşbihât ın mümevvehât ı 
elmas- ı akîdede, cevher-i şeriatta, dürer-i ahkâmda idhal etmek, k ıymetini 
daha ziyade tenzil ve müteharrî-i hakikat olan mü şterisini daha ziyade tenfir 
ve pişman eder.
Hâtimenin hâtimesi
Bir adam müstaid ve kabil oldu ğu şeyi terk ve ehil olmayan şeye te-
şebbüs etmek, şeriat- ı hilkate büyük bir itaatsizliktir.  Zira şan ı odur ki, isti-
dad ı, sanatta inti şar ve tedâhül; ve sanat ın mekâyisine ihtiram ve muhabbet; 
ve nevâmisine temessül ve imtisâl, elhâs ıl; fena fi’s-sanat olmakt ır. Vazife-i 
hilkat bu iken, bu yolsuzlukla sanat ın suret-i lây ıkas ını tağyir eder. Ve ne-
vâmisini incitir. Ve as ıl müstaid oldu ğu sanata olan meyliyle, te şebbüs etti ği 
gayr-i tabiî sanat ın suretini çirkin eder. Zira, bilkuvve olan meyil ve bilfiil olan 
sanat ın imtizaçs ızlığı için bir ke şmekeş olur.
Bu s ırra binaen, pek çok adam meylü’l-a ğalık ve meylü’l-âmiriyet ve 
meylü’t-tefevvuk ile mütehakkim geçinmek istedi ğinden, ilmin şan ında olan 
teşvik ve irşad ve nasihat ve lutfu terk edip, kendi istibdad ve tefevvukuna ve-
sile-i cebir ve tânif eder. İlme hizmete bedel, ilmi istihdam eder. Buna binaen, 
vezâif ehil olmayan ın ellerine geçti. Bâhusus medâris bununla indirasa yüz 
tuttu. Buna çare-i yegâne, daire-i vahidenin hükmünde olan müderrisleri, da-rülfünûn gibi çok devaire tebdil ve tertip etmektir. Tâ, herkes sevk-i insanîsi ile hakk ına gitmekle, hikmet-i ezeliyenin emr-i mânevîsini, meyl-i f ıtrîsiyle imtisâl 
edip kaide-i taksimü’l-a’mâle tatbik edilsin.
Tenbih
Ulûm-u medârisin tedennîsine ve mecrâ-y ı tabiîden çevrilmesine bir se-
beb-i mühim budur:
Ulûm-u âliye ( įَĻِĤاٰ )maksud-u bizzat s ıras ına geçtiğinden, ulûm-u âliye 
(įَĻِĤَאĐ) mühmel kald ığı gibi, libas- ı mânâ hükmünde olan ibare-i Arabiye’nin 
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  39
halli, ezhan ı zaptederek, as ıl maksut olan ilim ise tebeî kalmakla beraber iba-
releri bir derece mebzul olan ve silsile-i tahsile resmen geçen kitaplar evkat, efkâr ı kendine hasredip harice ç ıkmas ına meydan vermemeleridir.
Ey birader-i vicdan!.. Zannediyorum, şimdi şu mukaddimât üzerine teret-
tüp edecek olan kütüb-ü selâseyi, ne mahiyette olduklar ını görmek istiyorsun. 
Fakat daha sabret. Şimdilik sana bir mevzu söyleyece ğim ki, o kütübün bir 
zemin-i icmâlîsini, tabir-i di ğer ile küçük bir foto ğraf ını veya icmâlî bir hari-
tas ını teşkil eder. Hem de o kütüpte sekiz-dokuz meseleyi, acele edip sana 
takdim edece ğim. Üçüncü Makale’den sonra e ğer meşiet-i ilâhiye taalluk etse 
ve tevfik-i rabbânî refik olsa, tafsilât ını zikretmek fikrindeyim.
İşte mevzu ve zemin budur : Kur’ân’ ın gösterdi ği vesail ile, do ğru hik-
metin kuvvetiyle, bir seyr-i rûhânî olarak semâvât ın ulûmlar ına ç ıkacağım. 
Tâ, oradan tema şa edip görece ğiz ki, küre-i arz hol veya top veya f ırfıra veya 
sapan taşı gibi, Sâni-i Hakîm dest-i kudret ile döndürüp, atmakla çeviriyor. 
Tâ, parça parça ederek daha iyisine tebdil edece ğine nazar- ı hikmet ile gö-
receğiz. Sonra da semavattan as ılıp, cevvden geçece ğiz. Tedricen, be
şiğimiz 
olan ve be şerin yat ıp ve istirahat eylemesi için Hâl ık-ı Rahmân, sath ını serip 
müheyyâ ve mümehhed etmi ş olan küre-i arza inece ğiz. Sonra da be şer, ço-
cukluğundan ç ıktığı gibi, beşiğini at ıp harap etmek ile be şeri saadet-saray- ı 
ebediyeye gönderilmesine nazar- ı dikkatle tema şa edeceğiz.
Bunu tamamen tema şa ettiğimizden sonra, zaman ve mekân ile mukay-
yed olmayan seyr-i ruhanî ile zaman- ı mâzi k ıtas ına girip, ebnâ-y ı cinsimiz 
olan, ebnâ-y ı mâzi ile seyyâle-i berkiye-i tarihiyeyle muhabere edece ğiz. O 
mağrib-i ihtifân ın köşesinde vukua gelen hadisat ı öğrenip, ondan fikir için 
bir şimendiferi yapaca ğız. Sonra dönüp gelmek üzere olan ebnâ-y ı cinsimizi 
ziyaret ve istikbal için saadetin fecr-i sâd ıkını uzaktan görmek ve göstermek ile 
maşrık-ı istikbale müteveccih olarak, şimendifer-i terakkîye ve tevfik denilen 
sefine-i sa’ye bindi ğimizle beraber, ellerimizde olan burhan ın misbah ıyla, o 
bidayeti karanl ık görülen, fakat arkas ı gayet parlak olan zamana dahil olaca-
ğız. Tâ ebnâ-y ı müstakbelle musafaha edip saadetlerini tebrik edece ğiz.
İşte bu küçük foto ğrafta öyle bir güzel resim mündemiçtir ki, ileride tahrir 
ile sana görünecektir. Şimdi bu zeminde kütüb-ü mezbûrenin şecereleri te-
nebbüt ve makalât- ı selâsenin cedâviliyle sulanacakt ır.
Ey birader!.. Senin elini tutup hazine-i hakâike götürmekten evvel, vaad 
ettiğim birkaç mesele ile acele edip basar- ı basiretinize g ışavet ve perde olan 
40  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
hayâlât ı defedece ğim. Öyle hayâlât, gulyabânî gibi elleriyle senin gözünü ka-
par, göğsüne vurur, seni tahvif eder. Faraza gösterse de, nuru nar, dürrü me-
der gibi gösterir. O hayâlâttan sak ın!.. Senin vesveselerinin en büyük men şei, 
küreviyete taalluk eden birkaç meseledir.
Ezcümle : Sevr ve Hût1 ve Kaf Da ğı2 ve Sedd-i Zülkarneyn3 ve cibâ-
lin evtâdiyetleri4 ve yer alt ında cehennemin yerini5 tayin etmek ve 6َאıĻٰèدَ ve 
7ْÛَéِĉُø ve 8َאıَĤ ٍّóَĝَÝْùُĩِĤ ِيóْåَÜ ُ÷ْĩَّýĤوَا ve 9َدٍóَÖ ْīِĨ َאıĻِĘ َאلٍ×ِä ْīِĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ ِّلُõَĭُĺوَ  
gibi mesâildir. Hakikatlerini beyan edece ğim; tâ, dinin dü şmanlar ının gözleri 
kapat ılsın. Ve dostlar ının gözleri dahi aç ılsın. İşte başlıyorum:
Birinci Mesele
Senin muns ıf olan zihnine mâlûmdur ki: Küreviyet-i arz ve yerin yuvarlak-
lığına, muhakkikîn-i İslâm –eğerçi ittifak- ı sükûtî ile olsa– ittifak etmi şlerdir.
Eğer bir şüphen varsa, Makâs ıd10 ve Mevâk ıf’a11 git. Maksada vukuf ve 
ıttıla peyda edeceksin ve göreceksin: Sa’d ve Seyyid, top gibi küreyi ellerinde 
tutmuşlar, her taraf ına temaşa ediyorlar.
Eğer o kap ı sana aç ılamad ı; Mefâtîhü’l- ğayb olan, İmam Râzî’nin geni ş 
olan tefsirine gir12 ve serir-i tedriste o dâhî imam ın halka-y ı dersinde otur, 
dersini dinle.
Eğer onun ile mutmain olamad ın; arz ı, küreviyet kab ına s ığıştıramad ın. 
İbrahim Hakk ı’nın arkas ına düş,13 Hüccetü’l- İslâm olan İmam Gazâlî’nin ya-
nına git, fetva iste. De ki: “Küreviyette mü şâhhat var m ıdır?” Elbette diyecek: 
1 et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/636; İbni Abdilberr, et-Tem-
hîd 4/9.
2 Bkz.: İbn Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye  5/109.
3 Bkz.: Kehf sûresi, 18/92-98; Enbiyâ sûresi, 21/95-96.
4 Bkz.: Nebe sûresi, 78/7.
5 Bkz.: Ahmed b. Hanbel, el-Müsned  2/370, 4/287; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef  3/55; el-Beyhakî, 
Şuabü’l-îmân  1/331, 1/357, 4/334; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/612.
6 “Yeri (iskâna haz ır hale getirmek için) yumurta biçiminde yayd ı.” (Nâziât sûresi, 79/30)
7 “(Yer) yay ılıp, iskâna haz ırlanm ış.” (Ğâşiye sûresi, 88/20)
8 “Güneş, kendisi için takdir edilmi ş bir yörüngede ak ıp gitmektedir.” (Yâsîn sûresi, 36/38 )
9 “O, gök taraf ından dağlar gibi kar yüklü bulutlardan dolu indirir.” (Nûr sûresi, 24/43)
10 Bkz.: et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâs ıd 3/177-189.
11 Bkz.: el-Cürcânî, Şerhu’l-Mevâk ıf 7/145-147.
12 Bkz.: er-Râzî, Mefâtîhu’l- ğayb 31/48.
13 Bkz.: İbrahim Hakk ı, Mârifetnâme  s.43-57.
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  41
“Kabul etmezsen mü şâhhat vard ır.” Zira, tâ zaman ından beri şöyle bir fetva 
göndermi ş: “Kim küreviyet-i arz gibi burhan- ı kat’î ile sabit olan bir emri, dine 
himayet bahanesiyle inkâr ve reddetse, dine cinayet-i azîm etmi ş olur. Zira bu 
sadakat de ğil, h ıyanettir.”
Eğer ümmîsin, fetvay ı okuyam ıyorsun; bizim hem-asr ımız ve fikren bi-
raderimiz olan Hüseyin Cisrî’nin sözünü1 dinle!.. Zira, yüksek sesle münkir-i 
küreviyeti tehdit etti ği gibi, hakikat kuvvetiyle pervas ız olarak der: “Kim dine 
istinad ile, himayet yolunda müdevveriyet-i arz ı inkâr ederse, sadîk- ı ahmak-
tır, adüvv-ü şedidden daha ziyade zarar vermi ş olur.”
Eğer bu yüksek sesle senin yatm ış olan fikr-i hakikatin uykudan kalkma-
dıysa ve gözün de aç ılamad ı; İbni Hümam2 ve Fahrü’l- İslâm gibi zatlar ın elle-
rini tut, İmam Şafiî’ye git,3 istiftâ et. De ki:
“Şeriatta vard ır: Bir vakitte be ş vaktin namaz ı kılınır. Hem de bir kavim 
vard ır, yats ı namazlar ının vakti baz ı vakitte yoktur. Hem de bir kavim vard ır, 
güneş çok günlerde gurub ve çok gecelerde tulû etmez. Nas ıl oruç tutacak-
lar?”
Hem de istifsar et ki: “ Şart ın târif-i şer’îsi olan, sair erkâna mukarin olan 
şeydir. Nas ıl namazda şart olan istikbal-i k ıbleye intibak eder? Hâlbuki, yaln ız 
kıyam ve yar ı kuudda mukârenet vard ır.”
Emin ol, İmam Şafiî mesele-i ûlây ı şarktan ve garptan geçen dairenin 
müdevveriyeti ile tasvir edecektir. İkinci ve üçüncü meseleyi dahi, cenuptan 
şimale mümted olan dairenin mukavvesiyetiyle tatbik edecektir. Burhan- ı aklî 
gibi cevap verecektir. Hem de k ıble meselesinde diyecek:
“K ıble ve Kâbe öyle bir amûd-u nurânîdir ki, semavat ı Arş’a kadar takm ış 
ve nazm edip, küre-i arz ın tabakât ını Ferş’e kadar delerek kâinat ın muntazam 
bir amûd-u nurânîsi olmu ştur. Eğer g ıtâ ve perde ke şfolunsa, hatt- ı şâkul ile 
senin gözünün şuâ ı, namaz ın her bir hareketinde ayn- ı kıbleyle temas ve mu-
safaha edecektir.”
Ey birader!.. E ğer sen zannetti ğim adamlardansan, acip hülyalar ın âlem-i 
hayalden ba şka bir yer bulamad ığından, bir k ıymeti yoktur, tâ kalbe girebil-
sin. Sen de inanm ıyorsun, nefsini kand ıram ıyorsun; fakat sapm ışsın. Eğer o 
hayâlâta aç ık ve hakikate kapal ı olan kalbinizde pek çok defa mütehayyileniz-
den daha küçük olan küre-i arz yerle şmez ise, tevsi-i zihin için nazar ın ufkunu 
1 Bkz.: Hüseyin Cisrî, Risâle-i Hamîdiye (Türkçe terceme)  s.365-367.
2 Bkz.: İbnü’l-Hümâm, Fethu’l-kadîr 1/224.
3 Bkz.: en-Nevevî, el-Mecmû  3/49.
42  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
genişlettir. Bir meclis hükmünde geçinen arz ın sakinlerini gör, sual et. Zira, 
ev sahibi evini bilir. Onlar umumen mü şahede ve tevâtür ile bir lisanla sana 
söyleyecekler: “Yahu! Bizim be şiğimiz ve feza-y ı âlemde şimendiferimiz olan 
küremiz o kadar divane de ğildir. Ecrâm- ı ulviyede cârî olan kaide ve kanun-u 
ilâhîden şüzuz ve serke şlik etsin.” Hem de delâil-i mücesseme-i musattaha 
olarak haritalar ı ibraz edecektir.
İşaret
Nizam- ı hilkat-i âlem denilen şeriat- ı fıtriye-i ilâhiye; mevlevî gibi cezbe 
tutan meczup ve misafir olan küre-i arza, güne şe iktida eden safbeste y ıldız-
lar ın saf ında durup itaat etmesini farz ve vacip k ılm ıştır. Zira zemin, sema ile 
beraber 1َīĻِđאئِƯĈ َאĭْĻَÜأَ demişlerdir. Taat ise, cemaat ile daha efdal ve daha 
ahsendir.
Elhâs ıl: Sâni-i âlem, arz ı istediği gibi ve hikmeti iktiza etti ği gibi yaratm ış-
tır. Sizin, ey ehl-i hayal, te şehhî ile istedi ğiniz gibi yaratmam ıştır, ak ıllar ınızı 
kâinata mühendis etmemi ştir.
Tenbih
Zaaf- ı akîdeye veyahut sofestâî mezhebine olan meyle; veyahut daha 
almam ış, yeni mü şteri olmas ına işaret eden umûrun biri de, “Bu hakikat dine 
münafidir.” olan kelime-i hamkâd ır. Zira burhan- ı kat’î ile sabit olan bir şeyi 
hak ve hakikat olan dine muhalif oldu ğuna ihtimal veren ve münâfât ından 
havf eden adam, hâlî de ğil, ya dima ğında bir sofestâî gizlenmi ş, kar ıştırıyor; 
veyahut kalbini delerek bir müvesvis saklanm ış, ihtilâl ediyor; veyahut yeni-
den dine mü şteri olmu ş, tenkit ile almak istiyor…
İkinci Mesele
Pûşide olmas ın, Sevr ve Hût’un k ısas- ı meşhuresi, İslâmiyet’in dahîl ve 
tufeylîsidir. Râvisi ile beraber Müslüman olmu ştur. İstersen, Mukaddime-i Sâ-
lise’ye git, göreceksin, hangi kap ıdan daire-i İslâmiyet’e dahil olmu ştur.
Amma, İbni Abbas’a olan nisbetin ittisali ise: Dördüncü Mukaddime’nin 
aynas ına bak; o ilhak ın s ırrını göreceksin. Bundan sonra mervîdir: “Arz, Sevr 
ve Hût üzerindedir.”2 hadis olarak rivayet ediliyor.
1 “Gönüllü olarak geldik ve emrine boyun e ğdik!” (Fussilet sûresi, 41/11)
2 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/636; İbni Abdilberr, 
et-Temhîd  4/9; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  8/131 (Bezzar’dan naklen).
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  43
Evvelâ : Teslim etmiyoruz ki, hadistir. Zira, İsrailiyat’ ın nişan ı vard ır.
Sâniyen : Hadis olsa da zaaf- ı ittisal için yaln ız zann ı ifade eden âhâddan-
dır. Akîdeye dahil olmaz. Zira yakîn şartt ır.
Sâlisen : Mütevâtir ve kat’iyyü’l-metin olsa da, kat’iyyü’d-delâlet de ğildir. 
Eğer istersen, Be şinci Mukaddime’ye müracaat ile, On Birinci Mukaddime ile 
müşavere et! Göreceksin, nas ıl hayâlât, zâhir-perestleri havaland ırm ış; bu ha-
disi, mahâmil-i sahihadan çevirmi şlerdir. İşte vücuh-u sahiha üçtür:
Nas ıl “Sevr” ve “Nesr” ve “ İnsan” ve di ğeriyle müsemmâ olan “Hame-
le-i Arş”, melâikedir. Bu Sevr ve Hût dahi, öyle iki melâikedir.1 Yoksa, Ar ş-ı 
Âzam’ ı melâikeye; küreyi, küre gibi himmete muhtaç olan bir öküze tahmil et-
mek, nizam- ı âleme münafidir. Hem de lisân- ı şeriatte işitiliyor: Her bir nev’e 
mahsus ve o nev’e münasip bir melek-i müekkel vard ır. Bu münasebete bina-
en o melek o nev’in ismiyle müsemmâ, belki âlem-i melâikede onun suretiyle mütemessil oluyor…
Hadis olarak i şitiliyor : “Her ak şamda güne ş Arş’a gider, secde eder. 
İzin al ıyor, sonra geliyor.”2 Evet, şemse müekkel olan melek; ismi Şems, mi-
sali de şemstir. Odur gider, gelir.
Hem de hükema-y ı ilâhiyyûn nezdinde, her bir nevi için hayy ve nât ık 
ve efrada imdat verici ve müstemiddi bir mahiyet-i mücerrede vard ır. Lisân- ı 
şeriatta “melekü’l-cibâl” ve “melekü’l-bihar” ve “melekü’l-emtar” gibi isim-
lerle tabir edilir.3 Fakat tesir-i hakikîleri yoktur. Müessir-i Hakikî, yaln ız Zât- ı 
Akdes’tir. 4ُّٰųا َّźإِ ْنِĳْכَĤا ĹِĘ َóِّàَËُĨ َź إِذْ
Esbab- ı zâhiriyenin vaz’ ındaki hikmet ise: İzhar- ı izzet ve saltanat tabir 
olunan dest-i kudret, perdesiz daire-i esbaba mün’at ıf olan nazara kar şı, zâhi-
ren umûr-u hasîse ile mübâ şeret ve mülâbeseti görülmemektedir. Fakat dai-
re-i akîde denilen hak ve melekûtiyette her şey ulvîdir. Dest-i kudretin perde-
siz mübaşereti izzete münasiptir… 5ِħĻِĥَđْĤا ِõĺِõَđْĤا ُóĺِïْĝَÜ ِכَĤذٰ
İkinci mahmil : Sevr, imaret ve ziraat-i arz ın en büyük vas ıtas ı olan öküz-
1 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/636; İbni Abdilberr, 
et-Temhîd  4/9; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  8/131 (Bezzar’dan naklen).
2 Buhârî, bed’ü’l-halk  4; Müslim, îmân  250; Tirmizî, fiten  22.
3 Bkz.: el-Îcî, Kitâbü’l-Mevâk ıf 1/292, 293, 2/700.
4 “Kâinatta Allah’tan ba şka Müessir-i Hakiki yoktur.” Bkz.: el-Îcî, Kitâbü’l-Mevâk ıf 3/46, 90, 335.
5 “Bütün bunlar, Azîz (mutlak izzet ve ululuk sahibi, her i şte üstün ve mutlak galip,) ve Alîm (her şeyi 
hakk ıyla bilen)in takdiridir.” (En’âm sûresi, 6/96; Yâsîn sûresi, 36/38; Fussilet sûresi, 41/12)
44  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
dür. Hût ise, ehl-i sevâhilin, belki pek çok nev-i be şerin medar- ı maîşeti olan 
bal ıktır.
Nas ıl biri sual ederse: “Devlet ne şey üstündedir?” Cevap verilir: “K ılıçla 
kalem üstündedir.” Veyahut: “Medeniyet neyle kaimdir?” “Mârifet ve sanat ve ticaret ile..” cevap verilir. Veyahut “Nev-i be şer, ne şey üzerinde bekâ bu-
lur?” Cevap ise: “ İlim ve amel üstünde bekâ bulur.”
Kezâlik, –Allahu a’lem– Fahr-i Kâinat 
(aleyhissalâtü vesselâm)  buna binaen ce-
vap vermi ş. Şöyle sual eden zat – İkinci Mukaddime’nin s ırrıyla– böyle hakâi-
ke zihni istidat kesbetmedi ğinden vazifesi olmayan bir şeyden sual etti ği gibi, 
Peygamberimiz de (aleyhissalâtü vesselâm)  as ıl lâz ım olan şöyle cevap buyurdu ki: 
“Yer, sevr üstündedir.”1 Zira, yerin imareti nev-i be şer iledir. Nev-i be şerden 
olan ehl-i kurân ın menba- ı hayatlar ı, ziraat iledir. Ziraat ise, öküzün omuzu 
üstündedir ve zimmetindedir. K ısm- ı diğeri olan ehl-i sevâhilin âzam- ı maişet-
leri, belki ehl-i medeniyetin büyük bir maden-i ticaretleri, bal ığın cevfinde ve 
hûtun üstündedir. 2ٰىóَęْĤا ْفِĳَä ĹِĘ ِïْĻَّāĤا ُّģכُ meselesine mâsadakt ır. Bu latîf 
bir cevapt ır. Mizah da olsa hakt ır. Zira mizah etse de yaln ız hak söyler. Fara-
za, sâil keyfiyet-i hilkatten sual etmi şse, fenn-i beyanda olan ِóْĻَĕِÖ ُďِĨَّאùĤا ĵَّĝَĥَÜ  
3ِÕَّĜَóَÝُĩْĤا kaidesinin üslûb-u hakimânesiyle, lâz ım ve istedi ği cevab ı vermiştir. 
Yoksa, hasta olan sail i ştiha-y ı kâzibi ile istedi ği cevab ı vermemi ştir. َכَĬĳُĥْئَùَĺ 
4َّאسِĭĥِĤ ُÛĻِĜَاĳَĨ َĹِİ ْģُĜ ِÙَّĥِİَْŶا ِīَĐ bu hakikate bir beraatü’l-istihlâldir.
Üçüncü mahmil : Sevr ve Hût, arz ın mahrek-i senevîsinde mukadder 
olan iki burçtur. O burçlar, e ğer çendan farazî ve mevhumedirler. As ıl ecrâm ı 
nazm ve rapt ile yüklenmi ş olan âlemde cârî ve lafzen ve ıstılahen “câzibe-i 
umumîye” ile müsemmâ olan âdâtullah ın kanunu o burçlarda temerküz ve 
tahassul etti ğinden, “Arz burçlar üstündedir.” olan tâbir-i hakimâne caizdir. 
Bu mahmil, hikmet-i cedide nokta-y ı nazar ındad ır. Zira, hikmet-i atika, burç-
lar ı semada; hikmet-i cedide ise, medâr- ı arzda farz etmi şlerdir. Bu tevil, yeni 
hikmetin nazar ında büyük bir k ıymeti tazammun eder.
1 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/636; İbni Abdilberr, 
et-Temhîd  4/9; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  8/131 (Bezzar’dan naklen).
2 “Bütün av, yaban e şeğinin karn ındad ır. (Yani onu yakalayan ın başka bir şeye ihtiyac ı kalmaz.)” el-Kal-
kaşendî, Subhu’l-a‘ şâ 1/529, 2/48; Amr İbni Bahr, el-Beyân ve’t-Tebyîn  1/220; el-Esfehanî, el-Eğânî 
6/360; el-Meydânî, Mecmeu’l-emsâl  2/136.
3 Dinleyici bekledi ğinden farkl ı bir şeyi işitti.
4 “(Ey Rasûlüm,) sana hilâllerden soruyorlar. De ki: “Onlar, insanlara vakitleri, (bir de Hac zamanlar ını) 
bildirir.” (Bakara sûresi, 2/189)
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  45
Hem de mervîdir : Sual taaddüd etmi ş. Bir kere “Hût üstündedir”; de-
mek bir aydan sonra “Sevr üstündedir.” denilmi ştir. Yani, feza-y ı gayr-i mah-
dudenin her taraf ında münte şir olan mezbur kanunun huyût ve e şi’alar ının 
nokta-y ı mihrakiyesi olan Hût burcunda temerküz etti ğinden, küre-i arz Delv 
burcundan ko şup Hût’taki tedellî eden kanunu tutup, şecere-i hilkatin bir dal ı 
ile semere gibi as ıldı. Veyahut ku ş gibi kondu. Sonra tayyar olan yer, yuvas ını 
burc-u Sevr üstünde yapm ış demektir.
Bunu bildikten sonra, insafla dikkat et!.. Be şinci Mukaddime’nin s ırrıyla 
ehl-i hayalin ihtirâ-kerdesi olan k ıssa-y ı acîbe-i me şhurede acaba hikmet-i 
ezeliyeye isnad- ı abesiyet ve sanat- ı ilâhiyede isbat- ı israf ve burhan- ı Sâni 
olan nizam- ı bedîi ihlâl etmekten ba şka ne ile tevil olunacakt ır? Nefrin, hezâ-
rân nefrin, cehlin yüzüne!
Üçüncü Mesele
Kaf Dağı’dır.1
İşaret
Malûmdur, bir şeyin mahiyetinin keyfiyetini bilmek ba şkad ır; o şeyin vü-
cudunu tasdik etmek yine ba şkad ır. Bu iki noktay ı temyiz etmek lâz ımd ır. 
Zira çok şeylerin as ıl vücudu yakîn iken, vehim onda tasarruf ederek, tâ im-
kândan, imtinâ derecesine ç ıkar ıyor. İstersen Yedinci Mukaddime’den sual 
et; sana “neam” cevab ı verecektir. Hem de çok şeylerin metinleri kat’î iken, 
delâletlerinde zunûn tezâhum eylemi şlerdir. Belki, “Murad nedir?” olan sua-
linin cevab ında, efham mütehayyir olmu şlard ır. İstersen On Birinci Mukaddi-
me’nin sadefini aç. Bu cevheri bulacaks ın.
Tenbih
Vaktâ ki bu böyledir. “Kaf”a i şaret eden kat’iyyü’l-metinlerden, yaln ız  
2ِïĻِåَĩْĤا ْاٰنِóُĝْĤوَا قٓۚ ’dir. Hâlbuki, caizdir: Kaf, sâd gibi olsun. Dünyan ın şark ında 
değil, belki a ğzın garb ındad ır. Şu ihtimal ile delil yakiniyetten dü şer. Hem de 
kat’iyyü’d-delâlet bundan ba şka olmad ığının bir delili, şer’in müçtehidlerin-
den olan Karafî’nin 3ُįَĤ َģْĀأَ َź demesidir. Lâkin, İbni Abbas’a isnad olunan 
1 Bkz.: İbn Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye  5/109.
2 “Kâf. Şanl ı şerefli Kur’ân hakk ı için.” (Kaf sûresi, 50/1 )
3 “Asl ı yoktur.” Bkz.: İbn Hacer el-Heytemî, Tuhfetü’l-muhtâc 1/427; el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî 26/171, 172.
46  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
keyfiyet-i me şhuresi,1 Dördüncü Mukaddime’ye bak. Vech-i nisbeti sana te-
messül edecektir. Hâlbuki, İbni Abbas’ ın her söyledi ği sözü, hadis olmas ı lâ-
zım gelmedi ği gibi, her nakletti ği şeyi de onun makbulü olmak lâz ım gelmez. 
Zira İbni Abbas gençli ğinde İsrailiyat’a, baz ı hakâikin tezahürü için, hikâyet 
tariki ile bir derece atf- ı nazar eylemi ştir.
Eğer dersen:  “Muhakkikîn-i sofiye, ‘Kaf’a dair pek çok tasviratta bu-
lunmuşlard ır?”2
Buna cevaben Buna cevaben derim: derim:  Meşhur olan âlem-i misal, onlar ın cevelângâh ı-
dır. Biz elbisemizi ç ıkard ığımız gibi, onlar da cesetlerini ç ıkar ıp seyr-i ruhanî 
ile o ma’razgâh- ı acâibe tema şa ediyorlar. “Kaf” ise, o âlemde onlar ın târif 
ettikleri gibi mütemessildir. Bir parça aynada, semavat ve nücum temessül ettikleri gibi, bu âlem-i şehadette velev küçük şeyler de olsa –çekirdek gi-
bi– âlem-i misalde tecessüm-ü maânînin tesiri ile bir büyük a ğaç oluyor. Bu 
iki âlemin ahkâmlar ı birbirine kar ıştırılmaz. Muhyiddin-i Arabî’nin ma ğz-ı ke-
lâm ına muttali olan, bunu tasdik eder.
Amma avâm ın yahut avâm gibi adamlar ın mabeynlerinde mü ştehir olan 
keyfiyeti ki, “Kaf yere muhittir ve müteaddittir; her ikisinin ortas ında beş yüz 
senedir; ve zirvesi seman ın ketfine mümast ır, ilâ âhiri hayâlâtihim…” bunu, 
ne k ıymette oldu ğunu bilmek istersen, git Üçüncü Mukaddime’den fenerini 
yak; sonra gel, bu zulümâta gir. Belki âb- ı hayat olan belâgat ını göreceksin.
Eğer bizim bu meselede olan itikad ımızı anlamak istersen, bil ki, ben 
“Kaf” ın vücuduna cezmederim; fakat keyfiyeti ise havale ederim. E ğer bir 
hadis-i sahih ve mütevâtir, keyfiyetin beyan ında sabit olursa, iman ederim ki, 
murad-
ı Nebî, sâd ık ve doğru ve hakt ır. Fakat murad- ı nebevî üzerine! Yoksa, 
nâs ın mütehayyelleri üzerine de ğildir. Zira bazen fehmolunan şey, murad ın 
gayr ısıdır.
Bu meselede mâlûmumuz budur :
Kaf Dağı, ekser şark ı ihata eden ve eski zamanda bedevî ve medenîlerin 
aralar ında fâs ıl olan ve âzam- ı cibâl-i dünya olan Çamular’ ının annesi olan 
Himalaya silsilesidir. Bu silsilenin ırkından cibâl-i dünyan ın ekserisi te şâub 
eyledikleri denilir. Bu hâl öyle gösteriyor ki, “Kaf” ın dünyaya me şhur olan 
ihatan ın fikir ve hayali bu asl- ı teşâubdan ne şet etmiş olmak gerektir.
1 Bkz.: İbni Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân   4/222; es-Suyûtî, ed-Dürru’l-mensûr  7/589; e ş-Şevkânî, el-Fet-
hu’l-kadîr  5/73.
2 Bkz.: İbn Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye  5/109.
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  47
Ve sâniyen : Âlem-i şehadete, suretiyle ve âlem-i gayba mânâs ıyla müşa-
bih ve ikisinin mabeyninde bir berzah olan âlem-i misal, o muammây ı halle-
der. Kim isterse, ke şf-i sâd ık penceresi ile veya rüya-y ı sâd ık menfeziyle veya 
şeffaf şeyler dürbünüyle ve hiç olmazsa, hayalin verâ-y ı perdesi ile o âleme 
bir derece seyirci olabilir. Bu âlem-i misalin vücuduna ve onda maânînin te-cessüm etmelerine pek çok delâil vard ır. Binaenaleyh, bu kürede olan Kaf, o 
âlemde zi’l-acaip olan Kaf’ ın çekirde ği olabilir.
Hem de  Sâni’in mülkü geni ştir; bu sefil küreye münhas ır değildir. Fe-
za ise, gayet vâsi, Allah’ ın dünyas ı gayet azîm oldu ğundan, zü’l-acaip olan 
Kaf’ ı istiab edebilir. Fakat eyyâm- ı ilâhiye ile be ş yüz sene bizim küreden uzak 
olmakla beraber, mevc-i mekfuf olan semaya
1 temas etmek, imkân- ı aklîden 
hâriç değildir. Zira “Kaf” sema gibi şeffaf ve gayr-i mer’î olmak caizdir.
Ve râbian : Neden caiz olmas ın ki, Kaf, daire-i ufuktan tecelli eden silsile-i 
âzamdan ibaret ola?.. Nas ıl ufkun ismi de Kaf’a me’haz olabilir. Zira devair-i 
mütedahile gibi nereye bak ılırsa, silsilelerden bir daire görülür. Gide gide na-
zar kal ır, hayale teslim eder. En nihayet hayal ise, selâsil-i cibâlden bir daire-i 
muhiti tahayyül eder ki, semân ın etraf ına temas ediyor. Küreviyet s ırrıyla, beş 
yüz sene de uzak olursa, yine muttas ıl görünür.
Dördüncü Mesele
Sedd-i Zülkarneyn’dir.
Nas ıl bildin ki, bir şeyin vücudunu bilmek, o şeyin keyfiyet ve mahi-
yetini bilmekten ayr ıdır. Hem de bir kaziyye çok ahkâm ı tazammun eder. O 
ahkâm ın baz ısı zarurî ve baz ısı dahi nazarî ve muhtelefün fîhâd ır.
Hem de mâlûmdur : Bir müteannid ve mukallid bir sâil, imtihan cihetiy-
le, bir kitapta gördü ğü bir meseleyi –e ğerçi bir derece de muharref olsa– bir 
adamdan sual etse, tâ gaybda olan mâlûmuna cevap verse, o cevap iki cihet-le doğrudur: Ya do ğrudan do ğruya cevap verse; veyahut sâil-i müteannidin 
mâlûmuna ya bizzat veya tevil ile cevab- ı muvâf ık veriyor. İkisi de do ğrudur. 
Demek bir cevap, hem vâkii raz ı eder, zira hakt ır; hem sâili ikna eder. Zira 
eğerçi murat de ğilse, mâlûmuna tatbik eder. Hem makam ın hat ırını dahi k ır-
mıyor. Zira cevapta ukde-i hayatiyeyi derceder ki, makâs ıd-ı kelâm ondan 
istimdad- ı hayat eder.
1 Bkz.: Tirmizî, tefsîru sûre (57)  1; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/370; et-Taberânî, el-Mu’ce-
mü’l-evsat  6/15.
48  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
İşte cevab- ı Kur’ân dahi böyledir. Bundan sonra zarurî ve gayr-i zarurîyi 
tefrik edece ğiz. İşte, cevab- ı Kur’ânî’de mefhum olan zarurî hükümler ki, in-
kâr ı kabul etmez, şudur:
Zülkarneyn, “müeyyed min indillâh” bir şah ıstır. Onun ir şad ve tertibiyle, 
iki dağ aras ında bir sed bina edilmi ştir; zâlimlerin ve bedevîlerin def-i fesatlar ı 
için... Ve Ye’cüc-Me’cüc, iki müfsit kabiledirler. Emr-i ilâhî geldi ği vakit sed 
harap olacakt ır, ilâ âhirihî…1
Bu k ıyas ile, ona Kur’ân delâlet eden hükümler, Kur’ân’ ın zaruriyat ın-
dand ırlar. Bir harfin inkâr ı dahi kabil de ğildir. Fakat o mevzuat ve mahmu-
lât ın keyfiyatlar ının teşrihatlar ı ve mahiyetlerinin hududu ise, Kur’ân onlara 
kat’iyyü’d-delâlet de ğildir. Belki “Âmm hâssa, delâlet-i selâseden hiçbirisiyle 
delâlet etmez.”2 kaidesiyle ve mant ıkta beyan olundu ğu gibi, “Bir hüküm, 
mevzu ve mahmulün vech-i mâ ile tasavvur etmek, kâfi oldu ğu..”nun düstu-
ruyla sabittir ki, Kur’ân onlara delâlet etmez. Fakat kabul edebilir. Demek o teşrihat, ahkâm- ı nazariyedendir. Ba şka delâile muhavveldir. İçtihad ın ma-
zannesidir. Onda tevil için mecal vard ır. Muhakkikînin ihtilâfât ı, nazariyetine 
delildir.
Fakat vâ esefâ!.. Cevab ın suale her cihetle lüzum-u mutabakat ın tahay-
yülü ile, sualdeki halele ehemmiyet vermeyerek, cevab ın zarurî ve nazarî olan 
hükümlerini, birden me’haz-i sâilden ve menbit-i sualden hû şeçîn olup, al ıp 
müfessir oldular. Yok, belki müevvil, yok belki mâsadak ı mânâ yerine mânâ 
gösterdiler. Yok, belki mâsadak ı olmak caiz ve bir derece mümkün olan şe-
yi, medlûl ve mefhum olarak tevil ettiler. Hâlbuki, Üçüncü Mukaddime’nin sırrıyla zâhir-perestler kabul ederek ve muhakkikîn dahi hikâyat gibi ehem-
miyetsiz oldu ğundan tenkitsiz şu tevili dinlediler. O te şrihat ı, muharref olan 
Tevrat ve İncil’de oldu ğu gibi kabul ederse, akîde-i Ehl-i Sünnet ve Cemaat’te 
olan mâsumiyet-i enbiyâya
3 muhalefet oluyor. K ıssa-y ı Lût ve Davud (aleyhimes-
selâm), buna iki şahittir.
Vaktâ ki, keyfiyette içtihad ve tevilin mecali vard ır. Ben de bitevfikillâh 
derim: İtikad- ı câzim, Hüdâ ve Peygamberimiz’in muradlar ına katiyen vacip-
tir; zira zaruriyât- ı diniyedendir. Fakat murad hangisidir, muhtelefün fîhtir. 
Şöyle:
1 Bkz.: Kehf sûresi, 18/92-98; Enbiyâ sûresi, 21/95-96.
2 Bkz.: ed-Dime şkî, et-Takrîr ve’t-tahbîr  1/161.
3 Bkz.: el-Îcî, Kitâbü’l-Mevâk ıf 3/415, 425; Aliyyülkârî, Şerhu kitabi’l-F ıkhi’l-ekber  s.100.
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  49
Zülkarneyn , İskender demem; zira isim b ırakmaz. Baz ı müfessir melik 
(lâm’ın kesriyle), baz ı melek (lâm’ ın fethiyle), baz ı nebî, baz ı velî, ilâ âhir.. 
demişlerdir. Herhalde Zülkarneyn, müeyyed min indillâh ve seddin binas ına 
mürşid bir şah ıstır.
Amma sed ise : Baz ı müfessir “sedd-i Çin” ve baz ı müfessir “Ba şka yerde 
cebelleşmiş” ve baz ı müfessir “Sedd-i mahfîdir; ink ılâp ve ahvâl-i âlem set-
reylemiştir..” ve baz ı ve baz ı, demişlerdir, demi şlerdir... Herhalde müfsidlerin 
def-i şerleri için bir redm-i azîm ve cesîm bir duvard ır.
Amma Ye’cüc-Me’cüc : Baz ı müfessir, “veled-i Yafes’ten iki kabile..” ve 
baz ı diğer, “Moğol ve Mançur..” ve baz ı dahi, “akvam- ı şarkiye-i şimalî..” ve 
baz ı dahi, “benîâdemden bir cemiyet-i azîme, dünya ve medeniyeti herc ü 
merc eden bir tâife..” ve baz ı dahi, “mahlûk-u ilâhîden yerin zahr ında ve-
yahut batn ında âdemî veya gayr-i âdemî bir mahlûktur ki, k ıyâmete, böyle 
nev-i beşerin herc ü mercine sebep olacakt ır..”; baz ı ve baz ı ve baz ı dedikle-
rini dediler... Nokta-y ı kat’iye ve cihet-i ittifakî budur: Ye’cüc ve Me’cüc, ehl-i 
garet ve fesat ve ehl-i hadâret ve medeniyete, ecel-i kaza hükmünde iki tâife-i mahlûkullaht ır.
Amma harabiyet-i sed : Baz ı, k ıyâmette.. ve baz ı, k ıyâmete yak ın.. ve 
baz ı, emaresi olmak şart ıyla uzakt ır.. ve baz ı, harap olmu ştur. Fakat dekk 
olmam ış… K ıyle’ler çok. Herhalde nokta-y ı ittifak; seddin inhidam ı, yerin 
sakal ına bir beyaz dü şmek ve o ğlu olan nev-i be şer de ihtiyar olmas ına bir 
alâmettir. E ğer bu müzakerat ı muvâzene ve muhakeme etmi şsen caizdir, tec-
viz edesin; sedd-i Kur’ân, sedd-i Çindir ki, çok fersahlar ile uzun ve acaib-i seb’a-y ı meşhureden bir “müeyyed min indillâh ın” irşad ıyla bina olunmu ş, o 
zaman ın ehl-i medeniyeti, ehl-i bedeviyetin şerlerinden temin eylemi ştir.
Evet, o vah şilerden Hun kabilesi Avrupa’y ı herc ü merc etti ği gibi, onlar-
dan Moğol tâifesi de Asya’y ı zîr ü zeber eylemi ştir. Sonra seddin harabiyeti 
kıyâmete alâmet olur. Bâhusus “dekk”, ondan ba şkad ır. Peygamber, “E ş
rât- ı 
saattenim. Ben ve k ıyâmet bu iki parmak gibiyiz.”1 dese, neden isti ğrab olun-
sun ki, harabiyet-i sed, zaman- ı saadetten sonra alâmet-i k ıyâmet olsun?..
Hem de seddin inhidam ı, ömr-ü arza nisbeten, yerin yüzünde ihtiyar-
lıktan bir buru şukluktur. Belki, tamam- ı nehara nisbeten vakt-i ısfırar gibidir. 
Eğerçi binler sene de fâs ıl olsa...
1 Buhârî, tefsîru sûre (79)  1, talâk  25, rikak  39; Müslim,  fiten 132; Tirmizî,  fiten 39.
50  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Kezâlik Ye’cüc ve Me’cüc’ün ihtilâlleri, nev-i be şerin şeyhûhetinden gel-
me bir hummâ ve s ıtmas ı hükmündedir.
Bundan sonra On İkinci Mukaddime’nin fatihas ında bir tevil-i âhar sana 
feth-i bab eder. Şöyle:
Kur’ân, h ısas için kasas ı zikrettiği gibi, ukad- ı hayatiye hükmünde ve 
makâs ıd-ı Kur’âniye’den bir maksad ına münasip noktalar ı intihap ve rapt- ı 
maksada ittisal ettiriyor. E ğerçi hariçte ve husulde birbirinin nar ı veya nuru 
birbiriyle görünmedi ği hâlde, zihinde ve üslûpta teânuk ve musâhabet ede-
bilirler. Hînâ ki, k ıssa hisse içindir. Sana ne lâz ım teşrihat ı nas ıl olursa olsun, 
sana taalluk edemez. Kendi hisseni al, git. Hem de Onuncu Mukaddime’den 
istizhar et. Göreceksin: Mecaz mecaza kap ı açar, 1ٍÙِئَĩَè ٍīْĻَĐ ĹِĘ ُبُóْĕَÜ zâhir-pe-
restleri d ışarıya sürüyor.
Malûm olsun ki, esâlîb-i Arap’ta tecelli eden hüccetullah ın miftah ı, yaln ız 
istiâre ve mecaz üzerine müesses ve asl- ı i’câz olan belâgatt ır. Yoksa, şöhret 
sebebiyle yalanc ı hads ile lakîta olunan ve r ızalar ı olmad ığı hâlde esdâf- ı âyât-
ta saklanan boncuklar de ğildir. İstersen Onuncu Mukaddime’nin Hâtimesi’ni 
istişmam ile zevk et. Zira, hitam ı misktir. Ve içinde bald ır. Hem de caizdir ki, 
meçhulü’l-keyfiyet olan sed, ba şka yerde sair alâmât- ı kıyâmet gibi mestur 
ve k ıyâmete kadar bakî ve baz ı ink ılâbât ıyla meçhul kalarak k ıyâmette harap 
olacakt ır.
İşaret
Malûmdur : Mesken, sakinlerinden daha ziyade ya şar. Kale, ehl-i tahas-
sundan daha ziyade ömrü uzundur. Sükûn ve tahassun, vücudunun illetidir, bekâ ve devam ına değildir. Bekâ ve devam ına olsa da, istimrar ve adem-i 
hulüvvü iktiza etmez. Bir şeydeki garaz ın devam ı, belki terettübü, o şeyin 
devam ının zaruriyat ından değildir. Pek çok binalar süknâ veya tahassun için 
yap ılm ışken, hâvî ve hâlî olarak ortada muallâk kal ıyor. Bu s ırrın adem-i te-
fehhümünden, tevehhümlere yol aç ılm ıştır.
Tenbih
Şu tafsilden maksat; tefsiri te’vilden.. kat’îyi zannîden.. vücûdu keyfiyet-
ten.. hükmü etraf ın teşrihatlar ından.. mânây ı mâsadaktan.. vukuu imkândan 
temyiz ve tefrik ile bir yol açmakt ır.
1 “(Nihayet Bat ıya ulaştığında), güne şi âdeta kara bir balç ıkta batar vaziyette (buldu).” (Kehf sûresi, 
18/86)
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  51
Beşinci Mesele
Meşhurdur : “Cehennem yer alt ındad ır.”1 Fakat biz Ehl-i Sünnet ve Ce-
maat, kat’an ve yakînen yerini tayin edemeyiz. Lâkin zâhir olan, tahtiyettir. Ve yeralt ında olmas ıdır.
Buna binaen derim :
Şecere-i tûbâ gibi olan hilkat-i âlemin, sair nücumlar ı gibi bizim küre-
miz dahi bir semeresidir. Semerenin alt ı, o ağac ın umum a ğsan ı alt ına şâmil 
olur. Buna binaen, cehennem yeralt ında, o dallar içindedir. Nerede olsa yeri 
vard ır. Tahtiyetin mesafesi uzun ve ittisali iktiza etmez. Hikmet-i cedidenin 
nokta-y ı nazar ında ateş, ekser kâinata müstevlîdir. Bu hâl arka taraf ında gös-
terir ki, bu ate şin as ıl ve esas ı ve nev-i be şerle beraber ebede giden ve yolda 
refâkat eden cehennem, birgün perdeyi y ırtacak, “Haz ır olun!” diyecek, mey-
dana ç ıkacakt ır. Bu noktada dikkat isterim…
Sâniyen : Kürenin taht ı ve alt ı, merkezi ve dahilîsidir. Bu noktaya binaen, 
küre-i arz şecere-i zakkum-u cehennemin çekirde ği ile hamiledir. Günün bi-
rinde doğacakt ır. Belki fezada tayeran eden arz öyle bir şeyi yumurtlayacakt ır 
ki, o yumurtada cehennem tamam ıyla olunmaz ise, ba şı veya diğer bir âzas ı 
matvî olarak tazammun etmi ş ki, yevm-i k ıyâmette derekât ve âzâ-y ı sairesiy-
le birle
şecek, dev-i acîb-i cehennem, ehl-i isyana hücum edecektir.
Yahu, kendin cehenneme gitmezsen, hesap ve hendese seni oraya kadar 
götürebilir. Her otuz üç metrede takriben bir derece-i hararet tezayüd eyledi-ğinden, merkeze kadar iki yüz bin dereceye yak ın hararet mevcut oluyor. Bu 
nar- ı merkeziyenin bizim galiben bin dereceye bali ğ olan ateşimizle nisbeti iki 
yüz defa oldu ğu gibi, me şhur hadisteki, “Cehennem ate şi ateşimizden iki yüz 
defa daha şedittir.”
2 olan nisbetin ayn ını isbat eder.
Hem de cehennemin bir k ısm ı zemherirdir.3 Zemherir ise, burudetiyle 
yand ırır. Hikmet-i tabiiyede sabittir ki, ate ş bir dereceye gelir ki, suyu buz 
eder. Harareti def’aten bel’ etti ği için, burudetle ihrak eder. Demek, umum 
merâtibi ihtiva eden ate şin bir k ısm ı da zemherirdir.
1 Bkz.: Ahmed b. Hanbel, el-Müsned  2/370, 4/287; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef  3/55; el-Beyhakî, 
Şuabü’l-îmân  1/331, 1/357, 4/334; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/612.
2 Bkz.: Buhârî, bed’ü’l-halk  10; Müslim, mesâcid  180-187; Tirmizî, salât  5; Ebû Dâvûd, salât  5.
3 Buhârî, mevâkît  9, bed’ü’l-halk  10; Müslim, mesâcid  185; Tirmizî, cehennem  9; İbni Mâce, zühd  38; 
Dârimî, rikak  119; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/276, 394, 503.
52  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Tenbih
Malûm olsun ki, ebede namzet olan âlem-i uhrevî, fena ile mahkûm olan 
bu âlemin mekayisi ile mesâha ve muâmele olunmaz. Muntaz ır ol; Üçüncü 
Makale’nin âhirinde âhiret bir derece sana arz- ı didar edecektir...
İşaret
9Umum fünûnun gösterdi ği intizam ın şehadetiyle,
9ve hikmetin istikrâ-y ı tâmm ının irşad ıyla,
9ve cevher-i insaniyetin remzi ile,
9ve âmâl-i be şerin tenâhisizli ğinin imâs ı ile,
9yevm ve sene gibi çok envâda olan birer nevi k ıyâmet-i mükerrerenin 
telmihi ile,
9ve adem-i abesiyetin delâleti ile,
9ve hikmet-i ezeliyenin telvihi ile,
9ve rahmet-i bîpâyân- ı ilâhiyenin i şareti ile,
9ve Nebiyy-i Sâd ık’ın lisân- ı tasrihi ile,
9ve Kur’ân- ı Mu’ciz’in hidayeti ile,
9cennet-âbâd olan saadet-i uhreviyeden nazar- ı akl ın temaşası için sekiz 
kap ı, iki pencere aç ılır.
Alt ınc ı Mesele
Muhakkakt ır ki, tenzilin hâssa-y ı cazibedar ı i’câzd ır. İ’câz ise, belâgat ın 
yüksek tabakas ından tevellüd eder. Belâgat ise, hasâis ve mezâyâ, bâhusus 
istiâre ve mecaz üzere müessesedir. Kim istiâre ve mecaz dürbünü ile tema şa 
etmezse, mezâyâs ını göremez. Zira ezhan- ı nâs ın te’nîsi için esâlîb-i Arap’ta 
yenâbî-i ulûmu isâle eden tenzîlin içinde, tenezzülât- ı ilâhiye tabir olunan mü-
raat- ı efham ve ihtiram- ı hissiyat ve müma şât- ı ezhan vard ır.
Vaktâ ki bu böyledir. Ehl-i tefsire lâz ımd ır:
Kur’ân’ ın hakk ını bahş; ve k ıymetini noksan etmesin. Ve belâgat ın 
tasdik ve sikkesi olmayan bir şey ile Kur’ân’ ı tevil etmesinler. Zira her ha-
kikatten daha zâhir ve daha vâz ıh tahakkuk etmi ş ki, Kur’ân’ ın mânâlar ı 
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  53
hak olduklar ı gibi, tarz- ı ifade ve suret-i mânâs ı dahi beli ğane ve ulvidir. 
Cüz’iyat ı o madene ircâ ve teferruat ı o menbaa ilhak etmeyen, Kur’ân’ ın 
ifâ-y ı hakk ında mutaffifînden oluyor.  Bir-iki misal gösterece ğiz; zira nazar ı 
celb eder.
Birinci misal : 1َאدًاÜأَوْ َאلَ×ِåْĤوَا– Allahu a’lemü bimuradihî– caizdir; i şaret 
olunan mecaz, böyle bir tasavvuru îmâ eder ki: Sefine gibi olan küre, bahr-i muhit-i havâînin içinde tahtelbahir bir gemisi; ve umman gibi fezada direk veya demir gibi da ğlar ıyla irsâ ve ta’mid ederek havayla i ştibak ettiğinden, 
muvâzeneti muhafaza olunmu ştur. Demek, da ğlar o geminin demir ve direk-
leri hükmündedirler.
Sâniyen : İnk ılâbât- ı dahiliyeden ihtizazat o da ğlarla iskât olunurlar. Zira 
dağlar yerin mesâmât ı hükmündedir. Dahilî bir heyecan oldu ğu vakit, arz 
dağlar ile teneffüs etti ğinden, gazab ı ve hiddeti sükûnet bulur. Demek arz ın 
sükûn ve sükûneti da ğlar iledir.
Sâlisen : İmaret-i arz ın direği beşerdir. Hayat- ı beşerin direği dahi, me-
nâbi-i hayat olan mâ ve türab ve havan ın istifadeye lây ık sureti ile muha-
fazalar ıdır. Hâlbuki, şu üç şerâit-i hayat ın kefili dahi da ğlard ır. Zira da ğ ve 
cibâl mehâzin-i mâ oldu ğu gibi, cezb-i rutubet hâsiyeti ile havaya me şşâta 
oluyor… Hararet ve bürudeti tâdil etti ği gibi, havaya mahlût olan muz ır 
gazlar ın teressübüne ve havan ın tasfiyesine sebep oldu ğ
u gibi, topra ğa da 
terahhum ediyor. Çamurluk ve batakl ık ve bahrin tasallutundan muhafaza 
eder.
Râbian : Belâgatça vech-i münasebet ve mü şabehet budur: Faraza bir 
adam hayal balonuyla küreden yüksek yere uçarsa, da ğlar ın silsilelerine 
baksa, acaba tabaka-y ı türabiyeyi direkler üstüne serilip at ılm ış bedevî hay-
meler gibi tahayyül ederse ve münferit da ğlar ı da bir direk üstünde kurulan 
bir çad ıra benzetilse, acaba tabiat- ı hayale muhalefet olur mu? Faraza sen o 
silsileleri müstakil da ğlar ile beraber sath- ı arza keyfiyet-i vaziyeti bir bede-
vî Arab’ ın karşısında tasvir tarz ında tahayyül ve tahyil edersen, şöyle: “Bu 
silsileler Arab- ı bedeviyenin haymeleri gibi arz sahras ında kurulmu ş ve taraf 
taraf da çad ırlar tahallül etmi ş.” desen, Araplar ın hayalî olan uslûplar ından 
uzak düşmüyorsun…
1 “Dağlar ı da arz ı tutan birer destek (yapmad ık m ı)?” (Nebe sûresi, 78/7)
54  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Hem de e ğer vehimle bu kasr- ı müşeyyed-i âlemden tecerrüt edip uzak-
tan hikmet dürbünü ile mehd-i be şer olan yere ve sakf- ı merfû olan semaya 
temaşa edersen, sonra silsile-i cibâlde temessül ve etraf- ı semaya temas eden 
daire-i ufuk ile mahdud olan semay ı, bir fustat gibi yerin üstüne vaz ve cibâl 
evtâd ıyla raptolunmu ş bir çad ır kubbesini tahayyül ve tevehhüm edersen, 
müttehem edemezler. Sekizinci Mesele’nin tenbihinde bir-iki misal daha ge-lecektir.
Yedinci Mesele
Kur’ân’da zikrolunan, 1َאıĻٰèدَ ve 2ْÛَéِĉُø ve 3َאİَאĭْüَóَĘ ve ٍīْĻَĐ ĹِĘ ُبُóْĕَÜ 
4ٍÙِئَĩَè ve emsâlleri gibi, baz ı ehl-i zâhir, ta ğlit-i ezhan için onlarla temessük 
ederler. Lâkin müdafaaya biz muhtaç de ğiliz. Zira müfessirîn-i izam, âyât ın 
zamâirindeki serâirleri izhar eylemi şlerdir. Bize hâcet b ırakmam ışlar, fakat bir 
ders-i ibret vermi şler ve serme şk yazm ışlar.
5Ĺُכَאئِ×ِĤ ُقُّóَĺ ٍħْèرَ ذُو َאتَıْĻَİوَ     ُכَאءَ×ْĤا َĹِĤ اĳُåَّĻَıَĘ Ĺِĥْ×َĜ ْاĳَכَÖ ْīٰכِĤوَ
Malûmdur : Mâlûmu îlâm –bâhusus mü şahed olursa– abestir. Demek, 
içinde bir nokta-y ı garabet lâz ımd ır; tâ onu abesiyetten ç ıkars ın.
Eğer denilse: “Bak ınız, nas ıl arz, küreviyeti ile beraber musattaha ve size 
mehd olmu ştur; denizin tasallutundan kurtulmu ş.”
Veyahut “Nas ıl şems, istikrar ile beraber tanzim-i mai şetiniz için cereyan 
ediyor.”
Veyahut “Nas ıl binler sene ile uzak olan şems, ayn- ı hamiede gurub edi-
yor.”
Maânî-i âyât kinâyetten sarahate ç ıkm ış oluyor… Evet, şu garabet nok-
talar ı, belâgat nükteleridir.
1 “Yeri (iskâna haz ır hale getirmek için) yumurta biçiminde yayd ı.” (Nâziât sûresi, 79/30)
2 “(Yer) yay ılıp, iskâna haz ırlanm ış.” (Ğâşiye sûresi, 88/20)
3 “Yeri döşeyip düzenledik.” (Zâriyât sûresi, 51/48)
4 “(Nihayet Bat ıya ulaştığında), güne şi âdeta kara bir balç ıkta batar vaziyette (buldu).” (Kehf sûresi, 
18/86)
5 Fakat benden önce a ğlad ılar, ağlamak için beni heyecana getirdiler. Benim a ğıtlar ıma ac ıyan merha-
met sahipleri nerede?
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  55
Sekizinci Mesele
İşaret
Ehl-i zâhiri hayse beyse vartalar ına atanlardan birisi, belki en birincisi , 
imkânât ı, vukuâta kar ıştırmak ve iltibas etmektir. Meselâ diyorlar: “Böyle ol-
sa, kudret-i ilâhiyede mümkündür. Hem ukulümüzce azametine daha ziyade delâlet eder. Öyleyse bu vâki olmak gerektir.”
Heyhat! Ey miskinler! Nerede akl ınız kâinata mühendis olmaya liyâkat 
göstermiştir? Bu cüz’î akl ınızla hüsn-ü küllîyi ihata edemezsiniz. Evet, bir zirâ 
kadar bir burun alt ından olsa, yaln ız ona dikkat edilse, güzel gören bulunur!
Hem de onlar ı hayrette b ırakan tevehhümleridir ki : İmkân- ı zatî, ya-
kîn-i ilmîye münâfidir. O hâlde yakîniye olan ulûm-u âdiyede tereddüt ettik-lerinden, lâ edrî’lere yakla şıyorlar. Hatta utanm ıyorlar ki, mesleklerinde lâz ım 
gelir: Van Denizi, Sübhan Da ğı gibi bedihî şeylerde tereddüt edilsin. Zira on-
lar ın mesleğince mümkündür, Van Denizi dü şâb ve Sübhan Da ğı da şekerle 
örtülmüş bala ink ılâp etsin.
Veyahut o ikisi , baz ı arkadaşımız gibi küreviyetten raz ı olmayarak sefe-
re gittiklerinden, ayaklar ı sürçerek umman- ı ademe gitmeleri muhtemeldir. 
Öyleyse, deniz ve Sübhan, eski halleriyle bakî olduklar ını tasdik etmemek 
gerektir!
Elâ! Ey mant ıksız miskin!.. Neredesiniz? Bak ın
ız: Mant ıkta mukarrerdir, 
mahsûsattaki vehmiyat bedîhiyattand ır. Eğer bu bedaheti inkâr ederseniz, si-
ze nasihate bedel tâziye edece ğim. Zira ulûm-u âdiye sizce ölmü ş ve safsata 
dahi hayat bulmu ş derecesindedir.
Dördüncü belâ ki ; ehl-i zâhiri te şviş eder; imkân- ı vehmîyi, imkân- ı aklî 
ile iltibas ettikleridir. Hâlbuki, imkân- ı vehmî, esass ız olan ırk- ı taklitten tevel-
lüd ile safsatay ı tevlid etti ğinden, delilsiz olarak her biri bedîhiyatta bir “bel-
ki,” bir “ihtimal,” bir “ şekke” yol açar. Bu imkân- ı vehmî, galiben muhake-
mesizlikten, kalbin zaaf- ı âsâb ından ve akl ın sinir hastal ığından ve mevzu ve 
mahmulün adem-i tasavvurundan ileri gelir. Hâlbuki, imkân- ı aklî ise, vacip 
ve mümteni olmayan bir maddede, vücut ve ademe bir delil-i kat’îye dest-res olmayan bir emirde tereddüt etmektir. E ğer delilden ne şet etmiş ise makbul-
dür; yoksa muteber de ğildir.
56  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Bu imkân- ı vehmînin ahkâm ındand ır ki, baz ı vehhamlar diyor: “Muhte-
meldir, burhan ın gösterdi ği gibi olmas ın. Zira ak ıl her bir şeyi derk edemez. 
Akl ımız da buna ihtimal verir.”
Evet, yok; belki ihtimal veren vehminizdir. Akl ın şe’ni burhan üzerine 
gitmektir. Evet, ak ıl her bir şeyi tartamaz; fakat böyle maddiyat ı ve en küçük 
hâdimi olan basar ın kabzas ından kurtulmayan bir emri tartar. Faraza tartmaz 
ise, biz de o meselede çocuk gibi mükellef de ğiliz.
Tenbih
Ben “zâhir-perest” ve “nazar- ı sathî sahibi” tâbiri ile yad etti ğim ve tevbih 
ve tânif ile te şhir ettiğim muhatab- ı zihniyem, a ğleb-i hâlde ehl-i tefrit olan 
ve cemâl-i İslâm’ ı görmeyen ve nazar- ı sathî ile uzaktan İslâmiyet’e bakan 
hasm- ı dindir. Fakat, bazen ehl-i ifrat olan, iyilik bilerek fenal ık eden dinin 
cahil dostlar ıdır.
Beşinci belâ : Ehl-i tefrit ve ifrat olan bîçârelerin ellerini tutarak zulümâta 
atan birisi de, her mecaz ın her yerinde taharrî-i hakikat etmektir. Evet, me-
cazda bir dane-i hakikat bulunmak lâz ımd ır ki, mecaz ondan ne şv ü nema 
bularak sümbüllensin. Veyahut hakikat, ışık veren fitildir; mecaz ise, ziyas ı-
nı tezyid eden şişesidir. Evet, muhabbet kalbde ve ak ıl dimağdad ır; elde ve 
ayakta aramak abestir…
Alt ınc ı belâ: Nazar ı tams eden ve belâgat ı setreden, zâhire olan kasr- ı 
nazard ır. Demek, ne kadar ak ılda hakikat mümkün ise, mecaza tecavüz et-
mezler. Mecaza gidilse de meâli tutulur. Bu s ırra binaendir: Âyet ve hadisin 
tefsir veya tercümesi, onlardaki hüsün ve belâgat ı gösteremez.  Güya on-
larca karine-i mecaz, aklen hakikatin imtinâ ıdır. Hâlbuki, karine-i mânia, aklî 
olduğu gibi, hissî ve âdî ve makamî.. daha ba şka çok şeyler ile de olabilir. 
Eğer istersen, Cennetü’l-Firdevs gibi olan Delâilü’l- İ’câz’ ın iki yüz yirmi birin-
ci kap ısından gir. Göreceksin, o koca Abdülkahir, gayet hiddetli olarak böyle 
müteassifleri yan ına çekmi ş, tevbih ve tekdir ediyor.1
Yedinci  belâ: Muarrefi münekker eden biri de, hareke gibi bir araz ı, zâti-
ye ve eyniyeye hasrettiklerinden, “gayr-i men hüve leh” olan vasf- ı cârîyi in-
kâr etmek lâz ım geldiğinden, şems-i hakikat tarz- ı cereyan ından ç ıkar ılm ıştır. 
Acaba böyleler Araplar ın uslûplar ına hiç nazar etmemi şlerdir ki, nas ıl diyor-
lar: “Dağlar bize rast geldi. Sonra bizden ayr ıldı. Başka bir dağ başını çıkard ı. 
1 Bkz.: el-Cürcânî, Delâilü’l-i’câz  s.289-301.
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  57
Sonra gitti, bizden mufarakat eyledi. Deniz dahi güne şi yuttu, ilâ âhir...” Mif-
tah- ı Sekkâkî’de beyan olundu ğu gibi, pek çok yerlerde sanat- ı beyaniyeden 
olan kalb-i hayali, esrar- ı beyaniye için istimâl etmektedirler. Bu ise, deveran 
sırrıyla mağlata-y ı vehmiye üzerine müesses bir letafet-i beyaniyedir.
Şimdi serme şk olarak iki misal-i mühimmeyi beyan edece ğim. Tâ ki o 
minval üzerine i şleyesin. Şöyle:
2َאıَĤ ٍّóَĝَÝْùُĩِĤ ِيóْåَÜ ُ÷ْĩَّýĤوَا ، 1َدٍóَÖ ْīِĨ َאıĻِĘ َאلٍ×ِä ْīِĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ ِّلُõَĭُĺوَ
Şu iki âyet gayet şayan- ı dikkattirler. Zira zâhire cümud, belâgat ın hakk ını 
cühud demektir. Zira birinci âyette olan istiâre-i bedîa o derece hararetlidir ki, buz gibi olan cümudu eritir. Ve bulut gibi zâhir perdesini berk gibi y ırtar. 
İkinci âyette belâgat o kadar müstakar ve muhkem ve parlakt ır ki, seyri için 
güneşi durdurur.
Evvelki âyet : 
3ٍÙَّąِĘ ْīِĨ َóĺَارِĳَĜ nazîresidir. O da onun gibi bir istiâre-i bedi-
ay ı tazammun eylemi ştir. Şöyle ki:
Cennetin evânîleri şişe olmad ığı gibi, gümü ş dahi değildir. Belki şişenin 
gümüşe olan mübayeneti, bir istiâre-i bedîan ın karinesidir. Demek şişe şeffa-
fiyetiyle, “fidda” dahi beyaz ve parlakl ık hasebiyle, güya cennetin kadehlerini 
tasvir etmek için iki numûnedirler ki; Sâni-i Rahmân bu âleme göndermi ş, tâ 
nefis ve mallar ıyla cennete mü şteri olanlar ın rağabât ını tehyiç ve i ştahlar ını 
açs ın.
Aynen bunun gibi, 4َدٍóَÖ ْīِĨ َאıĻِĘ َאلٍ×ِä ْīِĨ bir istiâre-i bedîa ondan takattur 
ediyor. O istiârenin zemini ise, zemin ve âsuman mabeyninde hükm-ü ha-
yalle tasavvur olunan müsabakat ve rekabetin tahayyülü üzerine müessestir. Mezraas ı şöyledir ki; zemin kar ve bered ile tezemmül veya taammüm eden 
dağlar ıyla ve rengârenk besatîni ile süslendi ği gibi, güya ona rekabeten ve 
inaden, âsuman dahi cibâl ve besatîni and ıran rengârenk ile te şekkül eden ve 
dağlara nazireler yapmak için, parça parça da ğılan bulutlar ıyla sar ılıp cilveger 
oluyor. O da ğ gibi parça parça bulutlar, sefineler, veyahut da ğlar, veyahut 
develer, veyahut bostan ve dereler denilse, te şbihte hata edilmemi ş olur. O 
1 “O, gök taraf ından dağlar gibi kar yüklü bulutlardan dolu indirir.” (Nûr sûresi, 24/43)
2 “Güneş, kendisi için takdir edilmi ş bir yörüngede ak ıp gitmektedir.” (Yâsîn sûresi, 36/38 )
3 “Gümüşî renkte billûr kupalar.” (Dehr sûresi, 76/16)
4 “(O, gök taraf ından) da ğlar gibi kar yüklü bulutlardan dolu (indirir).” (Nûr sûresi, 24/43)
58  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
cevdeki seyyarelerin çoban ı ra’dd ır. Kamç ı gibi, berkini ba şlar ı üzerine silke-
leyip dola ştırıyor. O musahhar sâbihalar ise, o bahr-i muhit-i havâîde seyir ve 
cereyan etmek ile, mah şere tesadüf etmi ş dağlar ı and ırırlar. Güya sema, su 
buhar ının zerrat ını ra’d ile silâh ba şına davet etti ği gibi, “Rahat olun!” emri ile 
herkes yerine gider, gizlenir.
Evet, çok defa bulut da ğın libas ını giydiği gibi, heykeliyle te şekkül etmek-
le beraber, bered ve kar ın beyaz ıyla televvün ve rutubet ve burudeti ile te-
keyyüf eder. Öyleyse, bulut ve da ğ komşu, arkada ştırlar. Birbirine levâz ıma-
tını âriye vermeye mecburdurlar. Bu uhuvvet ve mübâdeleti, Kur’ân’ ın çok 
yerleri gösterir. Zira bazen onu, onun libas ında ve ötekini berikinin suretinde 
bize gösterir. Hem de tenzilin pek çok menâzilinde da ğ ve bulut birbirinin elini 
tutup musâfaha ettikleri vard ır. Nas ıl kitab- ı âlemin bir sayfas ı olan zeminde 
muânaka ve musâfahalar ı şahittir. Zira umman- ı havada iskele hükmünde 
olan dağ tepesinde lenger-endaz olduklar ını görüyoruz.
İkinci  âyet: 1َאıَĤ ٍّóَĝَÝْùُĩِĤ ِيóْåَÜ ُ÷ْĩَّýĤوَا Evet, 2ِيóْåَÜ bir üslûba i şaret ettiği 
gibi, 3ٍّóَĝَÝْùُĩِĤ lafz ı ile şöyle bir uslûba i şaret olsun. Şöyle:
Şems, demiri alt ından yap ılm ış mühezzeb, müzehheb, z ırhl ı bir sefine gibi 
esirden olan ve “mevc-i mekfûf”4 tâbir olunan umman- ı semada seyahat ve 
yüzüyor. E ğer çendan müstakarr ında lenger-endâzd ır. Lâkin o bahr-i semada 
o zeheb-i zâib cereyan ediyor. Fakat o cereyan arazî ve tebeî ve tefhim için mürâat ve ihtiram olunan nazar- ı hissî iledir. Fakat hakikî iki cereyan ı vard ır. 
Olmaz ise de olur. Zira maksat beyan- ı intizamd ır. Esâlîb-i Arap’ta oldu ğu gibi 
tebeî ise veya zatî ise, nizam ın nokta-y ı nazar ında birdir.
Sâniyen : Şems müstakarr ında, mihveri üzerinde müteharrik oldu ğun-
dan, o erimi ş alt ın gibi eczalar ı dahi cereyan ediyor. Bu hareke-i hakikiye 
evvelki hareke-i mecaziyenin danesidir, belki zembere ğidir.
Sâlisen : Şemsin müstakarr ı denilen taht ıravan ıyla ve seyyarat denilen 
asâkir-i seyyaresi ile göçüp sahrâ-y ı âlemde seyr ü seferi, mukteza-y ı hik-
met görünüyor. Zira kudret-i ilâhiye her şeyi hayy ve müteharrik k ılm ıştır ve
1 “Güneş, kendisi için takdir edilmi ş bir yörüngede ak ıp gitmektedir.” (Yâsîn sûresi, 36/38 )
2 “Ak ıp gitmektedir.”
3 “Kendisi için takdir edilmi ş bir yörüngede, sisteminin istikrar ı ad ına, kendisi için tayin edilmi ş bir sona 
ve durma noktas ına doğru...”
4 Bkz.: Tirmizî, tefsîru sûre (57)  1; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/370; et-Taberânî, el-Mu’ce-
mü’l-evsat  6/15.
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  59
sükûn-u mutlakla hiçbir şeyi mahkûm etmemi ştir. Mevtin biraderi ve ademin 
ammizadesi olan atâlet-i mutlak ile, rahmeti b ırakmam ış ki kaydedilsin. Öy-
leyse, şems de hürdür. Kanun-u ilâhiye itaat etmek şart ıyla serbesttir, gezebi-
lir. Fakat ba şkas ının hürriyetini bozmamak gerektir ve şartt ır. Evet şems, emr-i 
ilâhîye temessül eden ve her bir hareketini me şiet-i ilâhiyeye tatbik eden bir 
çöl paşasıdır.
Evet, cereyan hakikî ve zatî oldu ğu gibi arazî ve hissî de olabilir. Nas ıl 
hakikîdir, öyle de mecazîdir. Bu mecaz ın menar ı ِيóْåَÜ ’dir. Üslûbun ukde-i 
hayatiyesine telvih eden laf ız ٍّóَĝَÝْùُĩِĤ ’dir.
Elhâs ıl: Maksad- ı ilâhîsi, nizam ve intizam ı göstermektir. Nizam ise, şems 
gibi parl ıyor. 1ْģَùَÜ َźوَ َģَùَđْĤا ِģכُ kaidesine binaen, nizam ı intaç eden hare-
ket-i şems veyahut deverân- ı arz, hangisi olursa olsun, as ıl maksad ı ihlâl etme-
diği için, sebeb-i aslînin taharrîsine mecbur de ğiliz. Meselâ, َאلَĜ nin “elif”iyle 
hiffet hâs ıldır. Asl ı ne olursa olsun, “vav”a bedel “kaf” dahi olsa fark etmez. 
Yine “elif”, “elif” ve hafiftir.
İşaret
Bu tasviratla beraber, hiss-i zâhire istinaden, zâhir mutaass ıbane bir cü-
mûd-u bâridi göstermek, nas ıl ki belâgat ın hararet ve letafetine münafidir. 
Öyle de, delil-i Sâni olan nizam- ı âlemin esas ı olan hikmetullah ın şahidi olan 
istihsan- ı aklîye cârih ve muhaliftir. Şöyle:
Meselâ, Sübhan Da ğı’na çok fersahla uzak bir mesafeden müteveccih 
olsan ve istesen ki, Sübhan senin cihât- ı erbaana mukabil gelse, veyahut her 
cihete mukabil olarak görmü şsün. Bu tebeddüle lâz ım olan rahat bir sebe-
bi olan kaç hareket-i vaz’iye ile birkaç ad ım atmak gibi en k ısa yolu terk ve 
Sübhan Da ğı gibi deh şetli bir cirm-i azîmi seni hayrette b ırakacak bir daire-i 
azîmeyi kat etmesini tahayyül veya teklif etmek gibi gayet uzun bir yolu ve israf ve abesiyete acip bir misali nizam- ı âleme esas tutmak, bence nizama 
cinayet etmektir. Şimdi insaf ile nazar- ı hakikat ile bu taassub-u bârideye bak: 
Nas ıl istikra-y ı tâmm ın şehadetiyle sabit olan bir hakikat-i bâhireye muaraza 
ediyor. O hakikat ise budur:
Hilkatte israf ve abes yoktur. Ve hikmet-i ezeliye, k ısa ve müstakîm yolu 
terk etmez. Uzun ve müteassif yolu ihtiyar etmez. Öyleyse, acaba istikrâ-y ı 
1 Bal ı ye, kayna ğını sorma.
60  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
tâmm ın mecaza karîne olmas ından ne mâni tasavvur olunur ve neden câiz 
olmas ın?..
Tenbih
Eğer istersen Mukaddimât’a gir. Birinci Mukaddime’yi, su ğrâ ve Üçüncü 
Mukaddime’yi kübrâ yap. Sana netice verecektir ki: Ehl-i zâhirin zihinlerini teşviş eden, felsefe-i Yunaniyeye incizaplar ıdır. Hatta o felsefeye fehm-i âyet-
te bir esas- ı müselleme nazar ıyla bak ıyorlar. Hatta o ğlu ölmüş bir kocakar ıyı 
güldürecek derecede bir misal budur ki: Baz ılar öyle bir zat ın kelâm ındaki 
fülûs-u felsefeyi, cevher-i hakikatten temyiz etmeyecek dereceden pek çok 
derecede âlî olan o zat- ı nakkâd, Kürtçe demi ş ki: 
1َכْĥَĨ ْīِĬژِوَا َאرِنْıِŒ ْóِĀَאĭَĐ 
Hâlbuki, bu söz ile hükeman ın mezhebi olan ki, “Melâike-i kiram maddeden 
mücerreddirler.”2 red yolunda tasrih ediyor ki, “Melâike-i kiram anâs ırdan 
mahlûk ecsam- ı nurâniyedirler.”
Onlar fehmetmi şler ki, anâs ır dört olduklar ı İslâmiyet’tendir. Acaba?.. 
Dörtlüğü ve unsuriyeti ve besâteti, hükema ıstılahat ından ve müzahref olan 
ulûm-u tabiiyenin esaslar ındand ır. Hiç usûl-ü İslâmiye’ye taalluklar ı yoktur. 
Belki zâhir mü şahedet ile hükmolunan bir kaziyyedir.
Evet, dine temas ı olan her şey, dinden olmas ı lâz ım gelmiyor. Ve İslâ-
miyet ile imtizaç eden her bir madde İslâmiyet’in anâs ırından oldu ğunu ka-
bul etmek, unsur-u İslâmiyet’in hâsiyetini bilmemek demektir. Zira “kitap” ve 
“sünnet” ve “icmâ” ve “k ıyas” olan anâs ır-ı erbaa-y ı İslâmiye, böyle madde-
leri terkip ve tevlit etmez.
Elhâs ıl: Unsuriyet ve besâtet ve erbaiyet, felsefenin batakl ığındand ır; şe-
riat ın maden-i safîsinden de ğildir. Fakat felsefenin yanl ışı seleflerimizin lisan-
lar ına girdiğinden, bir mahmil-i sahih bulmu ştur. Zira selef “Dörttür.” dedikle-
rinden murat, zâhiren dörttür. Veyahut hakikaten ecsam- ı uzviyeyi te şkil eden 
müvellidülmâ ve müvellidülhumûza ve azot ve karbon, yine dörttür.
Eğer hür fikirsen, bu felsefenin şerrine bak: Nas ıl ezhan ı esaretle sefalete 
atm ıştır. Aferin hürriyet-perver olan hikmet-i cedidenin himmetine ki, o müs-
tebid hikmet-i Yunaniye’yi dört duvar ıyla zîr ü zeber etmi ştir. Demek muhak-
kak oldu ki: Âyât ın delâil-i i’câz ının miftah ı ve esrar- ı belâgat ın keşşafı, yaln ız 
1 Unsurlar dört tane olup melekler de onlardan (nur unsurundan) yarat ılm ışlard ır.
2 Bkz.: el-Îcî, Kitâbü’l-Mevâk ıf 3/455; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâs ıd 5/63.
UNSURU ’L-HAKİKAT (BİRİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------  61
belâgat- ı Arabiye’nin madenindendir. Yoksa, felsefe-i Yunaniye’nin destgâ-
hından değildir.
Ey birader!.. Vaktâ ki ke şf-i esrar merak ı bizi şu makama kadar getirdi. 
Biz de seni beraber çektik, seni tâciz ettik. Hem senin çok yorgunlu ğunu dahi 
biliriz. Şimdi Unsuru’l-Belâgat ve i’câz ın miftah ı olan İkinci Makale’nin içe-
risine seni gezdirmek istiyorum. Sak ın o makalenin i ğlâk- ı uslûbu ve içinde 
cilveger olan mesâilin elbiselerinin peri şaniyeti seni tema şasından müteneffir 
etmesin. Zira i ğlâk eden, mânâs ındaki dikkat ve k ıymettir. Ve peri şan eden ve 
ziynet-i zâhiriyeden müsta ğnî eden, mânâs ındaki cemâl-i zâtiyesidir.
Evet, nazlanan ve isti ğnâ gösteren nazeninlerin mehirleri dikkattir.  
Ve menzilleri dahi kalbin süveydas ıdır. Bunlara giydirdi ğim elbise, zaman ın 
modas ına muhaliftir. Zira Şarkî Anadolu mektebi denilen yüksek da ğlarda 
büyümüş olduğumdan, alaturka terzili ğe al ışamad ım. Hem de şahs ın üslûb-u 
beyan ı, şahs ın timsâl-i şahsiyetidir. Ben ise, gördü ğünüz veya i şittiğiniz gibi, 
halli müşkül bir muammây ım.
1...َّħَÜ ..َّħَـÜ
1 Bu kadar yetsin…
[İkinci Makale]
Unsuru'l-Belâ gat
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1۪įِّĻِ×َĬ ĵٰĥَĐ َاتُĳَĥَّāĤوَا ِِّٰų َאتُ×ِّĻَّĉĤاَ
İkinci Makale , belağatın ruhuna taalluk eden birkaç meselenin beyan ın-
dad ır.
Birinci Mesele
Tarih lisân- ı teessüfle bize ders veriyor ki : Saltanat- ı Arab’ ın câzibesi 
ile Âcam, Araplara muhtelit olduklar ından, kelâm- ı Mudarî’nin melekesi de-
nilen belâgat- ı Kur’âniye’nin madenini mü şevveş ettikleri gibi; öyle de, Acem-
lerin ve acemîlerin belâgât- ı Arabiye’nin sanat ına girdiklerinden, fikrin mec-
râ-y ı tabiîsi olan nazm- ı maânîden, zevk-i belâgat ı nazm- ı lafza çevirmi şlerdir. 
Şöyle ki:
Efkâr ve hissiyat ın mecrâ-y ı tabiîsi nazm- ı maânîdir. Nazm- ı maânî ise 
mant ıkla müşeyyeddir. Mant ıkın üslûbu ise, müteselsil olan hakâike mütevec-
cihtir. Hakâike giren fikirler ise, kar şısında olan dekâik-i mâhiyatta nâfizdirler. 
Dekaik-i mahiyat ise, âlemin nizam- ı ekmeline mümid ve müstemmiddirler. 
Nizam- ı ekmelde her bir hüsnün menba ı olan hüsn-ü mücerred mündemiçtir. 
Hüsn-ü mücerred ise, mezâyâ ve letâif denilen belâgat çiçeklerinin bostan ı-
dır. Çiçeklerin bostan ı, cinân- ı hilkatte cilveger olan, ezhara peresti ş eden ve 
şair denilen bülbüllerin na ğamât ıdır. Bülbüllerin na ğamât ına âheng-i rûhanî 
veren ise, nazm- ı maânîdir.
Hal böyle iken, Arap’tan olmayan dahîl ve tufeylî ve acemîler, belâgat- ı 
Arabiye’de üdebâ s ıras ına geçmeye çal ıştıklar ından, iş çığırdan ç ıktı. Zira bir 
milletin mizac ı o milletin hissiyat ının menşei olduğu gibi, lisân- ı millîsi de his-
siyat ının mâkesidir... Milletin emziceleri muhtelif oldu ğu gibi, lisanlar ındaki 
istidad- ı belâgat dahi mütefâvittir lasiyyemâ Arabî lisan ı gibi nahvî bir lisan 
olsa...
1 Bütün tahiyyeler; yani hayat sahibi varl ıklar ın hayatlar ıyla sunduklar ı ibadetler Cenâb- ı Hakk’a olsun. 
Salâvât, yani dualar da O’un Habibi Hazreti Muhammed’e olsun.
64  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Bu s ırra binaen, cereyan- ı efkâra mecrâ ve belâgat çiçeklerine çimengâh 
olmaya çok derece nâk ıs ve k ısa ve kuru ve k ır’av olan nazm- ı laf ız; mecrâ-y ı 
tabiîsi olan nazm- ı mânâya mukabele ederek belâgat ı müşevveş etmiştir…
Zira acemîler, sû-i ihtiyar veya sevk-i ihtiyaç ile lafz ın tertip ve tahsinine 
ve maâni-i lu ğaviyenin tahsiline daha ziyade muhtaç olduklar ından ve elfaz, 
mecrâ olmak ciheti ile daha âsân ve daha zâhir ve nazar- ı sathîye daha mûnis 
ve hevam gibi avâm ın nazarlar ını daha cazibedar ve avâm-perestâne nüma-
yişlere daha müstait bir zemin oldu ğundan, elfaza daha ziyade sarf- ı himmet 
etmişlerdir…
Yani, ne kadar bir mesafe kat ederse, önlerine çok mu şâşâ sahralar ken-
dilerini göstermek şan ında olan tertib-i maânide olan tagalgulden zihinlerini 
çevirip, elfaz arkas ına koşup, dolaşıyorlar. Maânînin tasavvurlar ından sonra 
elfaz ın arkas ına gitmek ile fikirleri çatalla şmıştır. Gide gide elfaz mânâya ga-
lebe etmek ile istihdam ederek, “laf ız, mânâya hizmet etmek” olan kaziyye-i 
tabiiye aksine çevrildi ğinden, tabiat- ı belâgattan böyle laf ız-perest mutasall ıf-
lar ın sanat ına kadar, yok belki, tasannular ına uzun bir mesafe girmi ştir.
Eğer istersen, Harîrî gibi bir dâhiye-i edebin Makamat’ ına gir, gör! O dâ-
hiye-i edep nas ıl hubb-u lafza ma ğlûp olarak, laf ız-perestlik hevesi o k ıymettar 
edebini lekedar etti ği gibi, laf ız-perestlere de bast- ı özür etmi ştir ve numûne-i 
imtisâl olmu ştur. Onun için, o koca Abdülkahir bu hastal ığı tedavi etmek için 
Delâil-i İ’câz ve Esrârü’l-Belâgat’ ın bir sülüsünü onun ilâçlar ından doldur-
muştur. Evet, laf ız-perestlik bir hastal ıktır; fakat bilinmez ki hastal ıktır.
Tenbih
Laf ız-perestlik nas ıl bir hastal ıktır; öyle de, suret-perestlik, üslûp-pe-
restlik ve te şbih-perestlik ve hayal-perestlik ve kafiye-perestlik, şimdi fil-
cümle, ileride ifrat ile, tam bir hastal ık ve mânây ı kendine feda edecek 
derecede bir maraz olacakt ır. Hatta bir nükte-i zarâfet için veya kafiyenin 
hat ırı için çok edip, edepte edepsizlik etmeye şimdiden ba şlam ışlard ır.
Evet, lafza ziynet verilmeli, fakat tabiat- ı mânâ istemek şart ıyla..
Ve suret-i mânâya ha şmet vermeli, fakat meâlin iznini almak şart ıyla..
Ve üslûba parlakl ık vermeli, fakat maksudun istidad ı müsait olmak şar-
tıyla..
UNSURU ’L-BELÂGAT ( İKİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------  65
Ve teşbihe revnak vermeli, fakat matlubun münasebetini göze almak ve 
rızas ını tahsil etmek şart ıyla..
Ve hayale cevelân ve şâşaa vermeli, fakat hakikati incitmemek ve a ğır 
gelmemek ve hakikate misal olmak ve hakikatten istimdat etmek şart ıyla ge-
rektir..
İkinci Mesele
Kelâm ın hayatlanmas ı ve neşv ü nemas ı, mânâlar ın tecessümü ile ve ce-
mâdâta nefh-i ruh etmek ile bir mükâleme ve mubahaseyi içlerine atmakt ır. 
Şöyle:
“Deveran” ile tabir olunan, vücutta ve ademde iki şeyin mukârenetiyle 
biri ötekisine illet ve me’haz ve men şe zannolunmas ı olan itikad- ı örfî üzerine 
müesses olan ma ğlata-y ı vehmiye üstüne mebnî olan, kuvve-i hayalden ne şet 
eden sihr-i beyan ıyla, sehhar gibi cemâdât ı hayatland ırır, birbiriyle söyletir. 
İçlerine ya adaveti veya muhabbeti atar. Hem de mânâlar ı tecessüm ettirir, 
hayat verir, içinde hararet-i gariziyeyi derceder.
Eğer istersen, “gürültülü menzil” ıtlak ına şâyeste olan bu beyte gir:
1ْرِيïَĀ ĹِĘ ْسُÉَĻْĤوَا َאلُĨْٰźا ُħِāَÝْíَÜوَ     ۪įِĥْĉَĨ ِÛْéَÜ ْīِĨ َفُŻْìِْŸا َĹِĭĻِäَאĭُĺ
Yani, “Mumâtala-y ı hak perdesi alt ında hulfü’l-vaad benimle konu şuyor. 
Der: Aldanma! Onun için, sînemde ümitlerim ye’s ile kavgaya ba şlad ılar; o 
mütezelzil hane olan sadr ımı harap ediyorlar.”
Göreceksin, nas ıl şair-i sâhir emel ve ye’si tecsim etmekle hayatland ıra-
rak, nemmâm olan ihlâf ın fitnesi ile bir muharebe ve muhâsamay ı temsil ey-
ledi. Güya sinemato ğraf gibi bu beyit senin akl ına rüya görünüyor. Evet, bu 
sihr-i beyanî bir nevi tenvim eder.
Veyahut yerin ya ğmur ile muâ şaka ve şekvas ını dinle! İşte:
َאبِĄُّóĤا َėْüرَ َאءَهُĨ ُėُüْóَÜوَ     ِįْĻَĤإِ ُįَÝَ×ْĻَĔ َْرْضُŶا ĵَכَّýَÜ
Yani, “Ya ğmurun geç gelmesini ona te şekkî eder. Mahbubun a ğız suyu 
gibi suyunu emer.”
Acaba yeri Mecnun, sehâb ı Leylâ hâletlerinde bu şiir sana tahyil etmiyor 
mu?!
1 el-Cürcânî, Delâilü’l-i’câz  s.1/74; el-Kazvînî, e l-Îzâh fî ulûmi’l-belâ ğa s.274
66  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Tenbih
Bu şiiri güzel gösteren, içindeki hayalin hakikate bir derece mü şâbehe-
tidir. Zira ya ğmur gecikse, sonra gelse, toprak v ız v ız gibi bir savt ı çıkartarak 
suyunu çeker. Bu hali gören, geçli ğine ve şiddet-i ihtiyac ına intikal etti ğinden, 
meşhur deveran ın s ırrıyla ve tevehhümün tasarrufat ıyla bir muâ şaka ve mü-
kâleme suretine ifra ğ eder.
İşaret
Herbir hayalde bu çiznök gibi bir dane-i hakikat bulunmak şartt ır...
Üçüncü Mesele
Kelâm ın elbise-i fâhiresi veyahut cemâli ve sureti, üslûp iledir. Yani, ka-
lıb-ı kelâm iledir. Şöyle ki:
Ya dikkat-i nazar veya tevaggul veya mübâ şeret veya sanat ın telâkku-
huyla hayalde tevellüd eden temayülât ın hususiyat ından teşekkül eden su-
retlerden terekküp eden istiare-i temsiliyenin parçalar ı telâhuk ettiklerinden 
tenevvür ve te şerrüb ve te şekkül eden üslûp, kelâm ın kal ıbı olduğu gibi, ce-
mâlin mâdeni ve hulel-i fâhirenin destgâh ıdır.
Güya akl ın borazan ı denilmeye şayan olan irade ses etmekle, kalbin ka-
ranl ık köşelerinde yatan mânâlar ç ıplak, yal ın ayak, ba ş aç ık olarak ç ıktıkla-
rından, mahall-i suver olan hayale girerler. O hazinetü’l-hayalde bulduklar ı 
sureti giyerler. En ekal bir yazmay ı sarar. Veya bir pabucu giyer. Lâakal bir 
nişanla ç ıkar. Hiç olmazsa bir dü ğmeyle veya bir kelimeyle, kendinin nerede 
terbiye oldu ğunu gösterir.
Eğer bir kelâm ın –fakat tabiattan ç ıkm ış bir kelâm ın– üslûbunda im’ân- ı 
nazar edersen, kendi sanat ı içinde işleyen mütekellimi o ayna-misal üslûbun 
içinde göreceksin. Hatta nefsini nefesinden ve sesinden, mahiyetini nefsinden (üfürmesinden) tevehhüm; ve mizaç ve sanat ını kelâm ıyla mümteziç tahayyül 
etsen, Hayaliyyûn mezhebinde muâteb olmuyorsun. E ğer tereddütle senin 
hayalin hastal ığı var ise kaside-i Bürde’den olan
1َمِïَّĭĤا َÙَĻْĩِè َمْõْĤوَا َאرِمِéَĩْĤا َīِĨ     ََتْŷَÝْĨا ِïَĜ ٍīْĻَĐ ْīِĨ َďْĨَّïĤا ِغِóْęَÝْøوَا
olan bîmarhaneye git, gör: Nas ıl Hakîm-i Busayrî, istifra ğla ve nedametin 
perhiziyle sana reçete yazar!
1 Haramla dolmu ş olan gözlerinden gözya şı ak ıt ve pişmanl ık perhizine sar ıl.
UNSURU ’L-BELÂGAT ( İKİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------  67
Eğer iştah ın aç ılmas ıyla üslûp denilen hakikatin şişesindeki zülâl-i mânâ 
nas ıl kendine muvâf ık ve nas ıl imtizaç etmesini seyretmek ve o zülâli içmeye 
iştihan varsa, meyhaneye git ve de: “Ey meyhaneci, kelâm- ı belîğ nedir?”
Elbette onun sanat ı onu şöyle söylettirecek : “Kelâm- ı belîğ, ilim de-
nilen çömleklerde pi şirilen ve hikmet denilen büyük küplerde duran ve 
fehim denilen süzgeç ile süzülen âb- ı hayat gibi bir mânây ı, zürefâ deni-
len sâkiler, döndürüp efkâr içer; esrarda teme şşî etmekle, hissiyat ı ihti-
zaza getiren kelâmd ır.”
Eğer böyle sarho şlar ın sözlerinden ho şlanm ıyorsan, suyun mühendisi 
olan hüdhüd-ü Süleyman’ ın Sebe’den getirdi ği nebe’ ve haberi dinle! Nas ıl 
inzâl-i Kur’ân ve ibdâ- ı semavat ve arz eden Zülcelâl’in tavsifini etmi ştir. Hüd-
hüd diyor: “Bir kavme rast geldim. Zemin ve âsumandan mahfiyât ı çıkaran 
Allah’a secde etmiyorlar...”1 Bak, evsaf- ı kemâliye içinde hüdhüdün hendese-
sine telvih eden, yaln ız vasf- ı mezburu ihtiyar eyledi.
İşaret
Üslûptan murad ım, kelâm ın kal ıbıdır ve suretidir. Ba şkalar başka diyor-
lar. Ve belâgatça faydas ı, k ıssat ın tefâr ıkını ve perişan olan parçalar ını iltiham 
ve bitiştirmektir. Tâ kaide-i “Bir şey sabit olursa levâz ımıyla sabittir.”2 sırrıyla 
bir cüzü tahrik etmekle k ıssat ın küllünü ihtizaza getirmektir. Güya mütekellim, 
üslûbun bir kö şesini muhataba gösterse, muhatap kendi kendine velev bir 
derece karanl ık olsa da tamam ını görebilir.
Bak, nerede olursa olsun, “mübâreze” lafz ı, pencere gibi, meydan- ı har-
bi, içinde harp olarak sana gösterir.
Evet, çok böyle kelimeler vard ır. Hayalin sinematografisi denilse câiz-
dir.
Tenbih
Üslûp merâtibi pek mütefâvittir. Bazen o kadar latîf ve rakiktir ki, ne-
sîm-i seherden daha âheste eser. Bazen o kadar gizli oluyor ki, bu zaman ın 
harbinin diplomatlar ının desâis-i harbiyelerinden daha mesturdur. Bir diplo-
mat ın kuvve-i şâmmesi lâz ımd ır, tâ istişmam edebilsin.
1 Bkz.: Neml sûresi, 27/22-26.
2 Bkz.: el-Bâbertî, el-İnâye fî şerhi’l-Hidâye  5/495; İbnü’l-Hümâm, Şerhu Fethu’l-kadîr  4/366.
68  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Ezcümle : Yâsin sûresinde 1ٌħĻِĨرَ َĹِİوَ َאمَčِđْĤا ِĹْéُĺ ْīَĨ şive-i ifadeden, Ze-
mahşerî 2َانِïْĻَĩْĤا ĵَĤإِ ُزُóْ×َĺ ْīَĨ üslûbunu isti şmam etmi ştir. Evet, insan isyanla 
Hâl ık’ın emrine kar şı mânen müdafaa ve mübâreze eder…
Dördüncü Mesele
Kelâm ın kuvvet ve kudreti ise, kelâm ın kuyûdât ı birbirine cevap vermek 
ve keyfiyat ı birbirine muavenet etmekle, umumen kar ınca kaderince, as ıl ga-
raza işaret ve her biri parma ğını maksat üzerine b ırakmak ile,
3
ُóĻِýُĺ َאلِĩَåْĤا ذَاكَ ĵٰĤإِ ٌّģوَכُ     ٌïِèوَا ُכَĭْùُèوَ ĵّٰÝَü َאĭُÜَאرَا×ِĐ
düsturuna timsâl olmakt ır. Demek, kuyûdât zenav gibi veyahut dereler 
gibi, maksat ise ortalar ından istimdat edici bir havuz gibi olmak gerektir.
Elhâs ıl: Zihnin şebekesi üstünde tersim olunan ve nazar- ı ak ıl ile al ınan 
suret-i garaz, mü şevveş olmamak için, tecâvüb ve teâvün ve istimdat lâz ım-
dır.
İşaret
Bu noktadan intizam ne şet etmekle tenasüp tevellüd edip hüsün ve ce-
mâl parlar. E ğer istersen, Rabb-i İzzet’in kelâm ına teemmül et…
Ezcümle : Zerresi büyük bir ta ş kadar büyük olan azaptan tahvif ve in-
san ı, kalâk ve tahammülsüz olduklar ını gösermek için sevkedilen ْħُıْÝَّùَĨ ْīَئِĤوَ 
4ِّכَÖرَ َابِñَĐ ْīِĨ ٌÙَéْęَĬ olan âyete bak. Nas ıl ki, “şeyi z ıdd ından in’ikâs ettirmek” 
olan kaide-i beyaniyeye binaen, tehvil ve tahvif için azab ın bir parças ının 
derece-i tesirini göstermek istedi ğinden, k ıllet olan esas- ı maksada, nas ıl kelâ-
mın her taraf ı elini oraya uzat ıp kuvvet veriyor. Şöyle:
5إِنْ lafz ındaki teşkik ile tahfif;
ve 6ْÛَّùَĨ ’teki yaln ız temas;
1 “Çürümü ş vaziyetteki o kemikleri kim diriltecek!” (Yâsîn sûresi, 36/78 ).
2 Cesareti olan ç ıksın ortaya, i şte meydan!
3 “Söylediğimiz sözler ayr ı ayr ı ise de, senin hüsnün birdir. Bütün sözlerimiz, o hüsn-ü cemâle i şaret 
ediyorlar.” (el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  12/169; ez-Zerke şî, el-Burhân  2/160).
4 “Eğer onlara Rabbinin azab ından bir esinti bile dokunsa...” (Enbiyâ sûresi, 21/46 )
5 “Eğer…”
6 “Dokunsa.”
UNSURU ’L-BELÂGAT ( İKİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------  69
ve 1ٌÙَéْęَĬ maddesinde ve sîgas ında ve tenkirindeki taklil ve tahkir;
ve 2ْīِĨ ’deki teb’iz;
ve nikâle bedel 3َابِñَĐ zikrindeki tehvin;
ve 4ِّכَÖرَ’ deki îmâ-y ı rahmet, umumen taklili göstermekle, azab ı nihayet 
derecede tâzîm ve tehvil eder. Zira az ı böyle olursa, ço ğundan Allah esirge-
sin!..
Tenbih
Bu sana serme şktir; yazabilirsen me şk et. Zira bütün âyât- ı Kur’âniye bu 
intizam ve tenasüp ve hüsne mazhard ırlar. Fakat makâs ıd bazen mütedâhilen 
müteselsildir. Her birinin tevâbii ötekiyle mukarin olur, fakat muhtelit olmaz. Dikkat etmek gerektir. Zira nazar- ı sathî böyle yerlerde çok halt eder.
Beşinci Mesele
Kelâm ın servet ve vüs’ati ise nas ıl suret-i terkip, nefs-i maksad ı gösterir. 
Öyle de müstetbeât ının telmihât ıyla ve esâlibin i şârât ıyla garaz ın levâz ım ve 
tevâbiini göstermek ve ihtizaza getirmektir. Zira telmih ve i şaret ise, sakin 
olan hayâlât ı ihtizaza ve sâkit olan cevânibini söylettirmekle, kalblerin en uzak 
köşelerindeki istihsan ı ve alk ışlamay ı tehyiç etmeye büyük bir esast ır. Evet, 
telmih ve i şaret ise, yolun etraf ını temaşa ile tenezzüh etmek içindir. Kast ve 
talep ve tasarruf için de ğildir. Demek, mütekellim onda mesul olmaz. E ğer 
istersen, bu beyitlerin içlerine gir. Bir derece seyre şayan noktalar vard ır:
İşte çal olan at ına binmi ş, nazenin kar şısında gençlenmek isteyen ihtiyar 
baban ın sakal ının içine bak, bela ğatın çok anahtarlar ını bulacaks ın. Al, kap ı-
lar ı aç. İşte:
5ِóْİَّïĤا ِďِĺَאĜوَ َאرُ×ُĔ َاñٰİ     َאıَĤ ُÛْĥُĜ َÛْ×ِüوَ ْتَóِ×כَ ْÛَĤَאĜ
Yani: Dedi: “ İhtiyar oldun.” Dedim: “De ğildir; belki mesâib-i dehrin gü-
rültüsünden ayaklar ı alt ından ç ıkıp sakal ıma konmu ş bir beyaz gubard ır.”
1 “Bir esinti.”
2 “(Azab) ından.”
3 “Azab.”
4 “Senin Rabbin.”
5 İbnü’l-Mu’tezz’e ait bu beyit için bkz.: İbni Kays, Kıra’d-dayf  2/419.
70  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Hem de,
1َْدَبِŶوَا َّأْيِóĤا َאمُùِÝْÖا ذَاكَ ِنَّÍَĘ     ۪įِÖ ِóĻِÝَĝْĤا َאضُĩĺإِ ْכِĐَوِّóُĺ َźوَ
Yani, “Sakal ımın beyazlanmakla parlamas ı seni korkutmas ın. Zira, nur-u 
mütecessim gibi dima ğdan erimi ş sakaldan mecrâ bulup kendini gösteren fi-
kir ve edebin tebessümüdür.”
Hem de,
2ٍÕĻِýَĨ ِçْ×ُāِÖ َّźإِ ْįِ×َÝْĭَÜ ْħَĤوَ     ĹِÝَ×Ļِ×َü ِģْĻَĥِÖ ْÛَĨَאĬ ْïَĜ ĹِĭْĻَĐوَ
Yani, “Gece gibi gençlikte gözün nevm-i gaflette dalm ış, ancak subh-mi-
sal olan sakal ın beyaz ıyla uyanabildi.”
Hem de,
3۪įَאئِýْèأَ ĹِĘ َאضَìوَ ُįْĭِĨ َّÿَÝْĜَאĘ     ُįَĭĻِ×َä َאحُ×َّāĤا َħَĉَĤ َאĩَّĬَÉوَכَ
Yani, “Ciriti istemek yolunda, sabah, at ımın yüzüne yed-i beyzâs ıyla bir 
tokat vurdu. At ım dahi k ısas ını almak için tayyar olan subha eri şti, yere vur-
du, içinde dört aya ğıyla gezindi. Demek at ım çal’d ır.”
Hem de,
َسِóَíْĤوَا ِÛْĩَّāĤا ĹِĘ َאıُ×ْĥُĜ َאıَ×ْĥَĜوَ     َتْóَĉَì إِذَا َאİَאèَאüوُ Ĺِ×ْĥَĜ َنَّÉכَ
Yani, “Kalbim mâ şukumun kemeri gibi hareket ve h ışhış etmekte; onun 
kalbi ise onun bilezi ği gibi sükûn ve sükûttad ır.”
Demek beli ince, bile ği kal ın olduğu gibi, kalbim mü ştâk, onun kalbi müs-
tağnîdir. Demek, hüsün ve a şkı ve istiğnây ı ve iştiyak ı bir taş ile vurmu ştur.
Hem de,
4ِģَّĩَéُĩْĤا َאبِĻِđْĤا ذِى ِّĹِĬَאĩَĻْĤا ُولَõُĬ     ُįَĐَאđَÖ ِćĻِ×َĕْĤا َاءِóْéَāِÖ ĵٰĝْĤوَأَ
Yani, “Tâcir-i Yemenî gibi ya ğmurdan gelen sel, yüklerini, eskallerini ga-
bît sahrâs ına att ı.”
Nas ıl ki bir tüccar ak şamda bir köye gelse, gecede köylüler rengârenk 
1 Bu beyit, Ebû Temmâm’a aittir.
2 Bkz.: Ebu’l-Abbas el-Mukri’, Nefhu’t-tayyib  4/342, 7/280.
3 Bkz.: İbni Kays, Kıra’d-dayf  2/462; el-Hamevî, Hizânetü’l-edeb  1/388.
4 İmruu’l-Kays’a ait bu beyit için bkz.: el-Askerî, Cemheretü’l-emsâl  1/174.
UNSURU ’L-BELÂGAT ( İKİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------  71
eşyalar ını sat ın alsalar; sabahleyin herkes bir renkle süslenmi ş olduğu hâlde 
evinden ç ıkıyor. Hatta köyün çoban ı dahi k ırm ızı bir mendili ba ğlıyor. Öyle 
de, sel sahrâya yükünü att ığı gibi, ticaret-i hafiyeye benzer imtizâcât- ı kim-
yeviyeyle çiçeklerin nazeninlerine güya rengârenk elbise al ınır, dikilir. Hatta 
çiçeklerin çoban ı ıtlak ına şayan olan kefne1(*) başını kırm ızılaştırıyor.
Hem de,
ِģَĩَđْĤوَا ْلِĳَĝْĤا َīْĻَÖ ِėْĥُíْĤا ُÙَĘَאùَĨ     ْÛَäَóَęْĬوَا ْرُïَĕْĤا َאضَĘوَ َאءُĘَĳْĤا َאرَĔ
Yani, “Vefa, gavr- ı in’idama çekildi. Tufan- ı gadir feverana ba şlad ı. Kavl 
ve amel ortas ında uzun bir mesafe aç ıldı...”
Uzağa gitmek istemiyorsan, bu makalenin bir parça mâkabline nazar et. 
Bu meseleye numûne olmak için çok parçalar ı bulacaks ın.
Ezcümle : “Âyât ın delâil-i î’câz ının miftah ı ve esrar- ı belâgat ının keşşâfı 
yaln ız belâgat- ı Arabiye’dir. Felsefe-i Yunaniye de ğildir.”
Veyahut makale-i ûlâda olan mesele-i ûlân ın hâtimesindeki i şarete bak. 
İşte:
“Hilkat denilen şeriat- ı fıtriye, meczup ve misafir olan küre-i arza farz 
etmiştir ki: Şemse iktida eden y ıldızlar ın saf ında durmak, şüzûz etmemek... 
Zira, zemin zevciyle beraber 2َīĻِđאئِƯĈ َאĭْĻَÜأَ demişlerdir. Tâat ise cemaatle daha 
ahsendir.”
Şimdi teemmül et! Bu misaller, kar şı ve arkalar ından öyle makamat ı gös-
terir ki, arkalar ından başka makamat hayal-meyal gibi ba şını çıkar ıyor.
Alt ınc ı Mesele
Kelâm ın semerat ı ise, tabakat- ı muhtelifede, suver-i müteaddidede te şek-
kül eden maânîdir. Şöyle:
Kimyaya â şinâ olanlara mâlûmdur: Bir maddeyi, meselâ alt ın gibi bir 
unsuru istihsal edildi ği vakit, makine veya fabrika ile müteaddit borular ile, 
muhtelif teressübât ıyla, mütenevvi te şekkülât ile, tabakât- ı mütefâvitede ge-
çer. En nihayet, ondan bir k ısım tahassul eder.
1 (*) Dikenli, ihrak edilir bir da ğ mahsulüdür.
2 “Gönüllü olarak geldik ve emrine boyun e ğdik!” (Fussilet sûresi, 41/11)
72  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Kelâm denilen maâni-i mütefâvitenin foto ğraf ıyla al ınm ış muhtasar bir 
haritan ın istiab etti ği gibi mefâhim-i mütefâvitenin suret-i te şekkülü budur ki:
Tesirat- ı hariciyeden kalbin bir k ısım ihtisasat ı ihtizaza gelmekle müyülât 
tevellüt eder. Ondan hevaî mânâlar bir derece akl ın nazar ına ilişmekle akl ı 
kendine müteveccih eder. Sonra, o buhar halindeki mânâ bir k ısm ı tekâsüf 
etmekle, temâyülât ve tasavvurât ın bir k ısm ı muallâk kal ıp, bir k ısım dahi 
takattur etti ğinden, ak ıl ona rağbet gösterir. Sonra mâyi halindeki k ısımdan 
bir k ısım tasallüp ve tahassul etti ğinden, ak ıl onu kelâm içine al ıyor. Sonra o 
mütesallipten bir resm-i mahsus ile temessül ve tecellî etti ğinden, ak ıl onun 
kametine göre, bir kelâm- ı mahsus ile onu gösterir.
Demek, müte şahh ıs olan ı, kelâm ın suret-i mahsusas ı içine al ıyor. Ve ta-
sallub etmeyeni fehvan ın eline verir. Ve tahassul etmeyeni i şaret ve keyfiyet-i 
kelâma yükler. Ve takattur etmeyeni kelâm ın müstetbeât ına havale eder. Ve 
tebahhur etmeyeni üslûbun ihtizazat ına ve kelâm ile refâkat eden mütekelli-
min etvâr ıyla rapteder.
İşte bu silsilenin borular ından ismin müsemmâs ı ve fiilin mânâs ı ve harfin 
medlûlü ve nazm ın mazrufu ve heyetin mefhumu ve keyfiyat ın mermuzu ve 
müstetbeât ın müşarün ileyhleri, hitab ı teşyi eden etvâr ın muharrikleri, hem 
de “Dâllün bi’l-ibare”nin maksudu ve “dâllün bi’l-i şaret”in medlûlü ve “dâl-
lün bi’l-fehvâ”n ın mefhum-u k ıyasîsi ve “dâllün bi’l-iktizâ”n ın mânâ-y ı zaru-
rîsi ve daha ba şka mefâhim, umumen bu silsilenin birer tabakas ından in’ikad 
eder ve şu madenden ç ıkar.
Eğer seyretmek istersen, kendi vicdan ına bak, şu merâtibi göreceksin. 
Şöyle:
Senin mahbubun, vaktâ gözünüzün penceresinden şuâ ve berk-i hüsnü-
nü vicdan ınıza ilka ederse, o a şk denilen nâr- ı mûkade birden yand ırmaya 
başlad ığından, hissiyat iltihaba ba şlamakla, âmâl ve müyûlât dahi heyecana 
gelip birden o âmâller, üst kattaki hayalin taban ını deler. İmdat istediklerin-
den, o hazinetü’l-hayalde safbeste-i hareket ve mahbubun mehasinini elle-rinde tutmu ş veyahut onun mehasinini hat ıra getirmekle tasvir eden, ba
şka-
sının mehasiniyle i şbâ olunmu ş olan hayâlât ise o âmâlin imdad ına koşarlar; 
beraber hücum edip hayalden lisana kadar inmekle beraber, zülâl-i visale olan meyli arkalar ında ve firaktan olan teellümü sa ğda ve tâzim ve tedip ve 
iştiyak ı sola, ve terahhum ve lutfu iktiza eden mahbubun mehasinini önlerine, 
ve hediye olarak medihan ın gerdan ını ve senân ın dürlerini ellerine almakla 
UNSURU ’L-BELÂGAT ( İKİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------  73
beraber o, 1َةِïْئِĘَْŶا ĵَĥَĐ َةُïَĜĳُĩْĤا َّאرُĭĤاَ ıtlak ına şayan olan o ate şi söndürmek için 
zülâl-i visali celbeden tavsif-i bi’l-fezâil ile arz- ı hâcet ederler.
İşte bak, kaç tabakâtta bildi ğin mânâdan ba şka ne kadar maânî ba şlar ını 
çıkar ıp görünüyor. E ğer korkmuyorsan, İbni Far ıd’ın veya Ebû Tayyib’in göz-
lerinden müthi ş olan vicdanlar ına bak. Ve vicdan ın tercüman ı olan,
2َאøَóَĔ ِيñَّĤا َĹِĭْåَĺ أَنْ ĹِĘْóَĉِĤ ٌّěَè     َאıِÝَĭْäوَ ْقَĳَĘ وَرْدًا ِċْéَّĥĤِאÖ ُÛْøَóَĔ
Hem de,
3ِÛَّ×َÜ َßِĤَאàوَ Ĺِøْٰźا ِيَïَאئِĐ َŻَÜ     ĵٰÜأَ ْģَİ أَوَّلَ َאءِýْèَْŶوَا ِīْĻَđْĥِĥَĘ
Hem de,
4َاذًاñُä ُįْĭِĨ َאرَĀ Ĺِ×ْĥَĜ َاكَĳَİوَ     َאذَاĩِĤ َאكَĩُĤ ĹَאئِĩَČ َאĩَè ٌّïَĀ
Hem de,
5ُďَÜْóَÜ ِīْùُéْĤا َīِĨ رَوْضٍ ĹِĘ َאيَĭْĻَĐوَ     َאąَĕْĤا َīِĨ ٍّĹذَכِ ٍóْĩَä ĵٰĥَĐ َאيَýُè
gör ve dinle ki; çendan gözleri cennette tenezzüh eder; fakat vicdanlar ında-
ki cehennem tazip eder. Öyle de, mehâsinine i şaret ve isti ğnâs ına remiz ve 
teellüm-ü firaka îmâ ve şevke tasrih ve taleb-i visale telvih ve terahhumunu 
celbeden hüsnüne tansis etmekle beraber, hissiyat ını tahrik eden heyet-i et-
vâr ıyla çok hayâlât- ı rakikay ı göstermi şlerdir.
İşaret
Nas ıl bir hükûmetin intizam ında, her memura istidad ı nisbetinde, vazife 
derecesinde, hizmet miktar ınca ücret vermek lâz ımd ır. Öyle de, böyle me-
râtib-i mütefâviteden ihtilât eden mânâlar ise, garaz- ı küllî olan mesûk-u le-
hü’l-kelâm ın merkezine kurbiyet nisbetinde ve maksuda hizmet derecesinde, 
1 Tutuşturulmuş bir ateş ki, kalbe kadar i şler.
2 Göz ucuyla yanaklara bir gül diktim, dikti ği gülü koparmak gözümün hakk ıdır.
3 Beni ziyaret eden doktor, göz ve iç organlar ım için “Hel etâ” sûresinin birinci âyetiyle*1 “Tebbet” sûre-
sinin üçüncü âyetini*2 okudu.
*1 Dehr sûresi, 76/1.
*2 Tebbet sûresi, 111/3.
4 Niçin duda ğındaki koyu renk, benim seni şiddetle sevmeme engel oldu. Hâlbuki a şkından kalbim 
param parça olmu ştur.
5 İç organlar ım dikenli a ğaçtan tutu şmuş ateş koru üzerindedir. Gözlerim ise güzellikten olu şan bir bah-
çede dola şmaktad ır.
74  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
her birine inayet ve ihtimamda hisse ve nasiplerini taksim-i âdil ile tefrik etmek 
gerektir. Tâ ki o muâdeletle intizam ve o intizamdan tenasüp ve tenasüpten hüsn-ü vifak ve o hüsn-ü vifaktan hüsn-ü muâ şeret ve o hüsn-ü muâ şeretten 
kelâm ın kemâline bir mizanü’t-ta’dil ç ıkabilsin. Yoksa vazifesi hizmetkârl ık ve 
tabiat ı çocukluk olanlar, büyük rütbeye girmekle tekebbür eder. Tekebbür 
etmekle tenasübünü bozup muâ şereti teşviş eder. Demek, kuyûdât- ı kelâm ın 
istidatlar ını nazara almak gerektir.
Evet, her şeyi istidad ı nisbetinde terfi etmek lâz ımd ır. Zira görünüyor ki, 
göz, burun gibi bir âzâ ne kadar güzel olursa, hatta alt ından olursa, haddin-
den büyük oldu ğu hâlde sureti çirkin eder.
Tenbih
Nas ıl bazen en küçük bir nefer bir hizmete, meselâ dü şman ordusuna 
keşf-i râze gider, mü şir gidemez. Veyahut bir küçük talebe yapt ığı işi büyük 
bir âlim yapamaz. Çünkü büyük adam her şeyde büyük olmak lâz ım gelmez. 
Herkes kendi sanat ında büyüktür. Kezâlik, o maâni-i mütezâhime içinde ba-
zen bir küçük mânâ riyâset eder; o k ıymettar oluyor. Zira onun vazifesi şimdi 
gelecek bir esbap ile ehemmiyetlidir.
Buna işaret eden ve k ıymetine menar olan sarih hüküm ve lâz ım- ı karîbi-
nin adem-i salâhiyetidir ki, onun hat ıras ı için irsâl-i laf ız ve sevk-i hitap edilsin 
ve kelâm dahi postac ılık etsin.
Zira ya bedîhî ve mâlûmdur, görünüyor; veyahut hafif ve zay ıftır, as ıl ga-
razda ehemmiyeti yoktur.
Veyahut onu hüsn-ü telâkki ve kabul edecek ve ona kulak verecek mu-
hatap yoktur.
Veyahut mütekellimin haline muvafakat ve tekellüme dâi olan arzuya 
hizmet edemez.
Veyahut muhatab ın şe’n ve haysiyetine imtizaç, istimzaç edemez.
Veyahut kelâm ın makam ında ve müstetbeat ın tevabiinde ecnebî görü-
nüyor.
Veyahut garaz ın muhafazas ına ve levaz ımın tedarikine müstaid de ğildir.
Demek, her bir makamda bu esbablardan yaln ız birinin sözü dinlenir. 
Fakat umumen ittihat etseler, kelâm ı en yüksek tabakaya ç ıkart ıyorlar.
UNSURU ’L-BELÂGAT ( İKİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------  75
Hâtime
Baz ı maâni-i muallâka vard ır ki, bir şekl-i muayyenesi ve bir vatan- ı hu-
susiyesi yoktur. Müfetti ş gibi her bir daireye girer. Baz ı kendine hususî bir laf ız 
tak ıyor. Bu muallakât ın bir k ısm ı ise harfiye ve hevâiye gibidir. Ba şka kelime 
onu derûnuna çeker. Bazen bir cümleye, belki bir k ıssate nüfuz eder. Ne vakit 
o cümleyi ezdirirsen, ruh gibi o mânâ takattur eder. Meselâ hasret ve i ştiyak 
ve temeddüh ve teessüf, ilâ âhir.. gibi mânâlard ır…
Yedinci Mesele
Belâgat ın ukde-i hayatiyesi, tâbir-i di ğer ile beyan ın felsefesi veyahut 
şiirin hikmeti ise, hariciyat ın nevâmisi ve mekayisini temessül etmektir. Şöy-
le:
Hakâik-i hariciyedeki kanunlar ı kıyas- ı temsilî cihetiyle ve deveran tari-
kiyle ve vehmin tasarrufuyla şairâne olan mâneviyat ve ahvâlde yerle ştirmek-
tir. Demek ayna gibi hariçten in’ikâs eden hakikatin şualar ını temessül eder. 
Güya kendi sanat- ı hayaliyesiyle ve nak ş-ı kelâmîsiyle hilkat ve tabiat ı taklit 
ve muhâkât eder.
Evet, kelâmda hakikat olmaz ise de, en ekal şebih ve nizam ından is-
timdat etmek ve onun danesi üzerinde sümbüllenmek gerektir. Fakat her danenin mahsus bir sümbülü vard ır. Bir buğday bir a ğaç kadar sümbüllen-
mez. Felsefe-i beyan nazara al ınmaz ise, belâgat hurâfât gibi, hayal gul gibi, 
–sâmie– hayretten ba şka bir fayda vermez.
İşaret
Felsefe-i beyaniyeye mü şâbih, nahvin dahi bir felsefesi vard ır. O felse-
fe ise, vâz ıın hikmetini beyan eder. Kütüb-ü nahivde mezkûr olan münâse-
bât- ı meşhûre üzerine müessestir. Meselâ bir mâmule iki âmil dahil olmaz. Ve 
“ْģَİ=hel” lafz ı fiili gördü ğü gibi sabretmez, visal ister. Hem fail kuvvetlidir, 
kavî olan zammeyi kendine gasp eder. “Meselâ” hariç ve kâinatta câri olan kanunlar ın birer aks-i misâlîsidir.
Tenbih
Bu münasebât- ı nahviye ve sarfiye olan hikmet-i vâz ıh ise, felsefe-i beyan 
derecesinde olmaz ise de, pek büyük bir k ıymeti vard ır.
76  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Ezcümle : İstikrâ ile sabit olan ulûm-u nakliyeyi ulûm-u akliyenin suret-
lerine çeviriyor.
Sekizinci Mesele
Maâni-i beyaniyenin a şılamas ı ve telkihi ve mânâlar ın becayiş ve ink ı-
lâplar ı.. kelimenin mânâ-y ı hakikîsi, ya garaz veyahut mânâ-y ı muallâkadan 
birisini te şerrüb ve içine cezbetmektir. Zira, içine girdi ği vakit, sahibü’l-beyt 
olan hakikate ve esasa dönüyor. Ve as ıl lafz ın sahibi olan mânâ ise, bir suret-i 
hayatiyeye dönüyor, ona medet verir. Ve müstetbeattan istimdat eder. Bu s ır-
dand ır ki, kelime-i vahidenin maâni-i müteaddidesi oluyor. Ve becayi ş ve tel-
kihat bundan ç ıkar. Bu noktadan gaflet eden, büyük bir belâgat ı kaybeder.
İşaret
Bir şey merkep ve binilmi ş ise, ĵٰĥَĐ lafz ına müstehak oldu ğu gibi, zarf 
gibi içine ald ığından, ĹِĘ lafz ını ister. 1ِóْéَ×ْĤا ĹِĘ ِيóْåَÜ gibi. Hem de bir şey âlet 
olduğundan, َאءÖ lafz ını ister. 2ِħَّĥُّùĤِאÖ َçْĉَّùĤا ْتُïَđَĀ gibi. Ve mekân ve merkep 
olduğundan, ĹِĘ ve ĵٰĥَĐ laf ızlar ı dahi ister.
Hem de gaye oldu ğundan, ĵٰĤإِ ve ĵّٰÝَè laf ızlar ını ister. İllet ve zarf oldu-
ğundan, َمْź ve ĹِĘ laf ızlar ı dahi ister.  3َאıَĤ ٍّóَĝَÝْùُĩِĤ ِيóْåَÜ ُ÷ْĩَّýĤوَاgibi. İşte ser-
meşk; sen de k ıyas edebilirsen et.
Tenbih
Bu mütedahil mânâlar ın hangisi daha ziyade senin garaz ına temas eder; 
ve maksada s ıla-y ı rahim vard ır; ileriye sür ve izhar et. Bakileri ona te şyî edici 
yapt ır. Yoksa, senin tarz- ı ifaden ha şmet ve ziynet-i beyaniyeden ç ıplak ola-
cakt ır.
Dokuzuncu Mesele
İrade-i cüz’iyeyi ve tasavvur-u basiti âciz b ırakan kelâm ın yüksek taba-
kas ı şudur ki:
1 “Denizde (gemiler) ak ıp gitmekte.” (Bakara sûresi, 2/164; İbrahim sûresi, 14/32; Hac sûresi, 22/65; 
Lokman sûresi, 31/31)
2 Dama merdivenle ç ıktım.
3 “Güneş, kendisi için takdir edilmi ş bir yörüngede ak ıp gitmektedir.” (Yâsîn sûresi, 36/38 )
UNSURU ’L-BELÂGAT ( İKİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------  77
Mütedâhilen müteselsil olan makâs ıdın taaddüdü ve mütenâsilen mur-
tab ıt olan metâlibin teselsülü ve netice-i vahideyi tevlid eden as ıllar ın içtimâ ı 
ve her biri ayr ı ayr ı semere veren fürû-u kesirenin istinbat ına istidad veya 
tazammunu iledir. Şöyle ki:
Maksadü’l-makâs ıd olan en uzak ve yüksek hedef-i garazdan ayr ılıp gel-
mekte olan maksatlar birbirine murtab ıt ve birbirinin noksaniyetini tekmil ve 
komşuluk hakk ını eda etmekle kelâma vüs’at ve azamet verir. Güya birini 
vaz’ etmekle öteki ve di ğeri ve başkas ını ve daha ba şkas ını vaz’ eder. Ve sa ğ 
ve solda ve her cihetin nisbetini gözetmekle birden o makâs ıdı, kelâm ın kasr- ı 
müşeyyedesine kuruyor. Güya çok ak ıllar ı kendi akl ına muâvenet etmek için 
istiâre etmi ş, istihdam ediyor. Sanki o mecmû-u makas ıtta her bir maksat te-
sâvir-i mütedahileden mü şterekün fîh bir cüzdür. Nas ıl mütedahil tasvirlerde 
siyah bir noktay ı bir ressam koysa; o nokta birinin gözü, ötekisinin yüzünün 
hali, berikisinin burnunun deli ği, başkas ının ağzı olduğu gibi, kelâm- ı âlîde 
dahi öyle noktalar vard ır.
İkinci  nokta : K ıyas- ı mürekkep ve müte şa’ab s ırrıyla metâlib tenasül edip 
teselsül etmektir. Güya mütekellim o metâlibin bekâ ve tenâsülünün bir tarih-i tabiîsine i şaret eder. Meselâ, âlem güzeldir. Demek Sani’i, hakîm’dir; abes 
yaratmaz, israf etmez, istidâdât ı mühmel b ırakmaz. Demek, intizam ı daima 
tekmil edecek. Ci ğer-şikâf ve tahammülsûz ve emel öldürücü bütün kemâlât ı 
zîr-ü zeber eden hicran- ı ebedî olan ademi, insana musallat etmez. Demek, 
saadet-i ebediye olacakt ır. Üçüncü Makale’nin İkinci Şehadeti’nin Mukad-
dimesi’nde nübüvvet-i mutlakan ın mebhasinde, insan ın hayvandan üçüncü 
cihet-i fark ı, buna iyi bir misaldir.
Üçüncü  nokta : Netice-i vahideyi tenâtüc eden usûl-ü müteaddideyi cem 
ve zikretmektir. Zira her bir asl ın yüksek neticeyle kasten ve bizzat irtibat ı 
olmazsa, lâakal bir derece ihtizaza ve inki şafa getirir. Güya usûl denilen me-
zâhir ve aynalar ın ihtilâf ıyla ve netice ve mütecellînin vahdetiyle maksad ın 
tecerrüdüne ve ulviyetine ve hayat- ı âlem denilen deveran- ı umumî tesmiye 
olunan hayat- ı külliye ile yad edilen hakikatiyle kelâm ın kuvve-i hayatiyesi-
nin ittisaline i şarettir. Üçüncü Makale’nin âhirindeki Üçüncü Maksat’ta olan 
Birinci Maksat buna bir derece misaldir. Hem de Üçüncü Makale’de Dördün-cü Mesele ve Meslekten olan i şaret ve ir şad ve tenbih ve muhakeme buna 
misaldir.
78  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
 ٌģْĺَĳَĘ ُÙَĝĻِĝَéْĤا ِهِñٰİ ĵّٰĥَåَÝَÜ َź ِّכَÖرَ َאتِĺاٰ َيِّÉِ×َĘ ْاٰنَóُĝْĤا َħَّĥَĐ ِيñَّĤا ِīٰĩْèَّóĤا َمِŻכَ ĵٰĤإِ ْóُčْĬَאĘ
1َارِóَّכْÝĤا ĵَĥَĐ نَĳُĩَıْęَĺ َź َאĨ نَĳُĥِĩْéَĺ َīĺِñَّĤا َīĻِّĺِóِİَّאčĥِĤ ٍñَئِĭĻِè
Evet, Rabb-i İzzet’in kelâm ına dikkat edilse bu hakikat her yerde nur gibi 
parlar. Evet, nur gibi kö şelerinde ve makât ı’lar ında ictimâ edip zülâl-i belâgat 
fışkırıyor. Nefrin o zâhir-perestlere ki, bu hakikatten gaflet edip tekrara ham-
lediyorlar!
Dördüncü  nokta : Kelâm ı öyle ifra ğ etmek ve istidad vermektir ki, pek 
çok fürûlar ın tohumlar ını mutazamm ın ve pek çok ahkâma me’haz ve pek 
çok maânîye ve vücuh-u muhtelifeye delâlet etmektir. Güya bu istidad ı ta-
zammun ile kelâm ın kuvve-i namiyesinin kuvvetine telvih eder. Ve hâs ılât ı-
nın kesretini gösterir. Sanki o fürû ve vücuhlar ın mahşeri olan meselede cem 
eder, tâ ki mezâyâ ve mehasinini muvâzenet edip her bir fer’i bir garaza sevk ve her bir vechi bir vazifeye tayin eder.
 َّتْóَíَĘ َאءِąْĻَ×ْĤا ِهِïَĻِÖ ْاٰنُóُĝْĤا َאİَñَìأَ َאāَđْĤا ِěĺَאرِęَÜ ْīِĨ ٰىïْäأَ َאıَّĬِÍَĘ ĵٰøĳُĨ ِÙَّāِĜ ĵٰĤإِ ْóُčْĬَאĘ
2۪įِÝَĔَŻَ×ِĤ َīĺِïِäَאø َאنِĻَ×ْĤا َةُóَéَø
Evet, k ıssa-y ı Mûsâ me şhur darb- ı meseldeki tefâriku’l-asâdan3 daha nâ-
fidir. Nas ıl o asa ne kadar parçalansa yine bir i şe yarar. K ıssa-y ı Mûsâ dahi 
öyledir. Bu hâsiyetine binaendir ki, Kur’ân yed-i beyzâ-y ı mu’cizü’l-beyan ıyla 
o k ıssay ı ald ı ve suver-i müteaddidede gösterdi. Her bir ciheti hüsn-ü istimâl 
etti. Fenn-i beyan ın seharesi, belâgat ına secde-ber zemin-i hayret ve muhab-
bet ettiler.
Ey birader! Bu meselede olan hayal-meyal belâgat, bu esâlib ile sana 
öyle bir şecereyi tersim eder ki, cesîm urûku müte şâbike.. uzun bo ğumlar ı, 
mütenâsika.. ve müte şâib, dallar ı müteânika.. meyve ve semerât ı mütenev-
via olan bir şecere-i hakikat sana tasvir eder. E ğer istersen Alt ınc ı Mesele’ye 
temaşa et. Zira çendan mü şevveş ise, bir derece bu meselenin bir parças ına 
misal olabilir.
1 Kur’ân’ ı öğreten Rahmân’ ın kelâm ına bir bak: Rabbinin âyetlerinden hangi biri var ki, bu hakikat onda 
tecellî etmesin? Yaz ıklar olsun o zâhir-perestlere ki, anlamad ıklar ı şeyi tekrara hamlederler.
2 Kıssa-y ı Mûsâ’ya bir bak. Bu k ıssan ın tamam ında, onun her birinden daha büyük bir kuvvet vard ır 
ki, Kur’ân onu yed-i beyzâs ına ald ığı vakit, ilm-i beyan ın sâhirleri, onun belâgati kar şısında secdeye 
varm ışlard ır.
3 Bkz.: ez-Zemah şerî, el-Müstaksâ  1/26; el-Meydânî, Mecmeu’l-emsâl  1/37; Amr İbn Bahr, el-Beyân 
ve’t-Tebyîn  1/414.
UNSURU ’L-BELÂGAT ( İKİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------  79
Tenbih ve İtizar
Ey birader! Bilirim ki şu makale sana gayet mu ğlâk görünüyor. Fakat 
ne çare mukaddimenin şe’ni icmal ve i’câzd ır. Kütüb-ü Sâlise’de sana tecellî 
edecektir.
Onuncu Mesele
Kelâm ın selâseti ise : Bir derece hissiyattan tafral ık ve iştibak etmemek.. 
ve tabiat ı taklit.. ve harice temessül.. ve mesîl-i garazda sedad.. ve maksat ve 
müstekarr ın temeyyüzüdür. Şöyle ki:
Kelâmda hissiyat da tamam olmadan çifte atmak, ba şkas ıyla mezcetmek, 
selâsetini ta ğyir eder.
Ve nizams ız iştibaktan tevakki ve maâni-i müteselsilede tederrüç lâz ımd ır.
Hem de sanat- ı hayaliyesiyle tabiata şâkirtlik etmek gerektir. Tâ tabiat ın 
kavânîni onun sanat ında in’ikâs edebilsin.
Hem de tasavvurât ını öyle hariciyata muhâkî ve mü şâkil etmek lâz ımd ır. 
Farazâ tasavvurat ı dimağdan kaç ıp hariçte tecessüm etseler, hariç onlar ı is-
tilhak; ve neseplerini inkâr etmesin.. ve desin: “Onlar benim.” veyahut 1ُįَّĬَÉכَ 
veyahut “Benim veledimdir.”
Hem de garaz ın mesîlinde ve kast ın mecras ında teferruk etmemek için 
sedad etmek, çeleçepe temayül etmemektir. Tâ canipler garaz ın kuvvetini 
teşerrüb etmekle ehemmiyetsiz etmesin. Belki kö şeler, tazammun ettikleri ta-
ravet ve letafetiyle zenav gibi garaza imdat ve kuvvet vermek gerektir.
Hem de kast ın müstekarr ı temeyyüz ve a ğraz ın mültekas ı taayyün etmek 
selâsetin selâmetine lâz ımd ır.
On Birinci Mesele
Beyan ın selâmet ve s ıhhati ise, hükmü, levaz ım ve mebâdisiyle ve âlât- ı 
müdafaas ıyla isbat etmektir. Şöyle ki:
Bir hükmün levaz ımını ihlâl etmemek, rahatl ığını bozmamak ve nazara 
almak ve mebâdîsinden istimdad- ı hayat etmek için müracaat etmek ve hü-
cum eden evham ın itirazat ına mukabele edecek sual-i mukaddere cevap olan 
1 Benim say ılır.
80  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
kuyudat ıyla tekallüt etmek gerektir. Demek, kelâm meyvedar bir a ğaçt ır. Ci-
nayet ve ictinâdan himayet etmek için dikenleri ve süngüleri dizilmi şler.
Güya o kelâm, birçok münazarat ın neticesi ve pek çok muhâkemat ın 
zübdesi oldu ğundan, gayet ulvî olarak evham ın şeyatîni, istirâk- ı sem’ ede-
mezler, e ğri nazar ile bakamazlar. Güya mütekellim alt ı cihetini nazara al ıp 
etraf ına bir sur çekmi ştir. Yani, mevzu veyahut mahmulün takyidiyle, veya-
hut tavsifle, veyahut ba şka cihetle vehmin hücumuna müsait noktalarda bi-
rer müdafi müheyya ederek, ba ştan aşağıya kadar mukadder suallere cevap 
hükmünde olan kuyudat ıyla mücehhez etmektir.
Eğer buna misal istersen, şu kitap bitamamihî buna uzunca bir misaldir. 
Lâsiyyema, Makale-i Sâlise en parlak bir misaldir.
On İkinci Mesele
Kelâm ın selâmet ve rendeçlenmesi ve itidal-i mizac ı ise, her kayd ın istih-
kak ve istidad ına göre inâyeti taksim ve hil’at- ı üslûbu tevzi ve giydirmektir. 
Hem de hikâyet de olursa, mütekellim kendini mahkiyyun anh yerinde far-zetmek gerektir. Şöyle:
Eğer başkas ının hissiyat ve efkâr ının tasvîrinde ise mahkiyyun anh’a hu-
lûl etmek ve onun kalbinde misafir olmak ve lisan ıyla tekellüm etmek gerektir. 
Eğer kendi mal ında tasarruf etse, alâmet-i k ıymet olan itibar ve ihtimam ın 
taksiminde her kayd ın istihkak ve istidad ve rütbesini nazara almak ile tak-
siminde adalet ve üslûplarda istidad ın kametine göre kesmektir. Tâ her bir 
maksat onun münasibinde olan üslûptan cilveger olabilsin.
Zira üslûbun esaslar ı üçtür :
Birincisi : Üslûb-u mücerrettir. Seyyid Şerif’in ve Nas ıruddîn-i Tûsî’nin 
sade olan ma’raz- ı kelâmlar ı gibi…
İkincisi : Üslûb-u müzeyyendir. Abdülkahir’in Delâilü’l- İ’câz ve Esrâ-
rü’l-Belâga’s ındaki mü şa’şa ve parlak kelâm ı gibi…
Üçüncüsü : Üslûb-u âlîdir. Sekkâkî ve Zemah şerî ve İbni Sina’n ın baz ı 
muhteşem kelâmlar ı gibi… Veyahut şu kitab ın mealindeki Arabiyyü’l-ibare, 
lâsiyyema Makale-i Sâlise’deki mü şevveş, fakat muhkem parçalar ı
 gibi. Zira 
mevzuun ulviyeti, şu kitab ı üslûb-u âlîye ifra ğ etmiştir. Yoksa benim sanat ı-
mın tesiri cüz’îdir.
UNSURU ’L-BELÂGAT ( İKİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------  81
Elhâs ıl: Eğer ilâhiyat ve usûlün bahis ve tasvirinde isen, şiddet ve kuvvet 
ve heybeti tazammun eden üslûb-u âlîden ayr ılmamak gerektir.
Eğer hitabiyat ve iknaiyatta isen, ziynet ve parlakl ık ve tergîb ve terhi-
bi tazammun eden üslûb-u müzeyyeni, elinden gelirse elden b ırakma. Fakat 
gösteriş ve tasannu ve avâm-perestâne nümayi ş etmemek gerektir.
Eğer muamelât ve muhaverat ve âlet olan ilimlerde isen, vefa ve ihtisar 
ve selâmet ve selâset ve tabiîli ği tekeffül eden ve sadeli ğiyle cemâl-i zatiyeyi 
gösteren üslûb-u mücerrede iktisar et.
Bu meselenin hâtimesi : Kelâm ın kanaat ve isti ğnâs ı ve asabiyeti ise, 
makam ın haricinde üslûbu aramamakt ır. Şöyle ki:
Mânân ın kametine göre bir üslûbu kestirmek istedi ğin vakit, dahil-i ma-
kamda olan menbadan ve mevzuun fabrikas ından, lâakal kelâm ın tazammun 
ettiği mevzuun veya k ıssât ın veya sanat ın levâz ımının parça-parças ından ve 
tevâbiinin k ıta-k ıtas ından bir üslûbu dikmek, zaruret olmadan harice medd-i 
nazar etmemek, tâbir hata olmasa, harice boykotaj etmek ile, elbette kelâm ın 
kuvveti tezayüd etti ği gibi, servetin da ğılmamas ına en büyük esast ır. Demek, 
mânâ ve makam ve sanat ise, kelâm ın delâlet-i vaz’iyesine yard ım edebilir. 
Nas ıl kelâm, delâlet-i vaz’iye ile mânây ı gösterir, öyle de, böyle üslûp ise tabi-
atıyla mânâya i şaret eder. E ğer bir numûne istersen, Dokuzuncu Mesele’deki 
Arabî parçalar ına bak. İşte:
 ٌģْĺَĳَĘ ُÙَĝĻِĝَéْĤا ِهِñٰİ ĵّٰĥَåَÝَÜ َź ِّכَÖرَ َאتِĺاٰ َيِّÉِ×َĘ ْاٰنَóُĝْĤا َħَّĥَĐ ِيñَّĤا ِīٰĩْèَّóĤا َمِŻכَ ĵٰĤإِ ْóُčْĬَאĘ
 ِÙَّāِĜ ĵٰĤإِ ْóُčْĬَאĘ َÛِئْü ِنْÍَĘ .َارِóَّכْÝĤا ĵَĥَĐ نَĳُĩَıْęَĺ َź َאĨ نَĳُĥِĩْéَĺ َīĺِñَّĤا َīĻِّĺِóِİَّאčĥِĤ ٍñَئِĭĻِè
 َאنِĻَ×ْĤا َةُóَéَø َّتْóَíَĘ َאءِąْĻَ×ْĤا ِïَĻْĤِאÖ ْاٰنُóُĝْĤا َאİَñَìأَ َאāَđْĤا ِěĺَאرِęَÜ ْīِĨ ٰىïْäأَ َאıَّĬِÍَĘ ĵٰøĳُĨ
1۪įِÝَĔَŻَ×ِĤ َīĺِïِäَאø َةًóْĻَèوَ ًÙَّ×َéَĨ
Eğer istersen, ulûm-u âliyenin ( įَĻِĤاٰ )kitaplar ının dibâcelerine bak. E ğer 
çendan o dibacelerde şu sanat- ı belâgat çok dakik ve latîf olmazsa da, fakat 
ondaki berâatü’l-istihlâl bu hakikate bir berâatü’l-istihlâldir.
1 Kur’ân’ ı öğreten Rahmân’ ın kelâm ına bir bak: Rabbinin âyetlerinden hangi biri var ki, bu hakikat onda 
tecellî etmesin? Yaz ıklar olsun o zâhir-perestlere ki, anlamad ıklar ı şeyi tekrara hamlederler. Bu haki-
kati görmek istersen, k ıssa-y ı Mûsâ’ya bak. Bu k ıssan ın tamam ında, onun her birinden daha büyük 
bir kuvvet vard ır ki, Kur’ân onu yed-i beyzâs ına ald ığı vakit, ilm-i beyan ın sâhirleri, onun belâgatine 
hayran kalm ış ve muhabbetle secdeye varm ışlard ır.
82  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Hem de şu kitab ın dibâcesinde mu’cizâta i şaret yolunda Peygamberi-
miz’in zât ı, nübüvvetine mu’cize gösterilmi ştir.
Hem de Üçüncü Makale’nin dibâcesinde kelime-i şahadetin iki cümlesi 
birbirine şahit gösterilmi ştir.
Hem de Yedinci Mukaddime’de, in şikak- ı kamere, yere inmeyi ilâve 
edenlere denilmi ş: Mu’cizenin kamerini münhasif ve şems gibi burhan- ı nü-
büvveti Süha gibi mahfî olmas ına sebep oldunuz.
Buna k ıyasen, şu hakikate, şu kitapta birçok numûne bulabilirsin. Zira 
bu kitab ın mesleği, benim gibi harice boykotajd ır. Hatta, zaruret olmazsa, 
efkâr ve mesâilde ve misallerde ve esalibde harice boykotaj etmektir. Fakat tevafuk-u hât ır olabilir. Zira hakikat birdir. Hangi kap ıyla girsen, ayn ını göre-
ceksin.
Hâtime
“Söylenene bak, söyleyene bakma!” söylenilmi ştir… Fakat ben derim: 
Kim söylemi ş? Kime söylemi ş? Ne içinde söylemi ş? Ne için söylemi ş? 
Söylediği sözü gibi dikkat etmek, belâgat nokta-y ı nazar ından lâz ımd ır, 
belki elzemdir.
İşaret
Malûm olsun ki, fenn-i maânî ve beyan ın mezâyâs ının belâgatça mühim 
bir şart ı, kasten ve amden garaz ın cihetine emârât ile i şaret ve alâmât ın nas-
bıyla kast ve amdini göstermektir. Zira onda tesadüf bir para etmez.
Fenn-i bedîin ve tezyinât- ı lafziyenin şart ı ise, tesadüf ve adem-i kastt ır. 
Veyahut tesadüfî gibi tabiat- ı mânâya yak ın olmakt ır.
Telvih
Pûşîde olmas ın ki; tabiata ve hakikat-i hariciyeye delâlet eden ve hükm-ü 
zihnîyi kanun-u haricî ile rapteden, tâbir câizse perdeyi delen, alt ındaki hakk ı 
gösteren âletlerin en sekkâb ı إِنَّ- i tahkîkiyedir. Evet şu إِنَّ’ nin şu hâsiyetine 
binaendir ki, Kur’ân’da kesretle istimâl olunmu ştur.
Tenbih
Ey birader! Bu makaledeki kavânîn-i latîfe şu perişan esâlibden teberrî 
ve nefret etmesi seni ta ğlit etmesin. Meselâ, “E ğer bu kanunlar iyi olsayd ılar, 
UNSURU ’L-BELÂGAT ( İKİNCİ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------  83
onlar ı vaz’ edene iyi bir ders-i belâgat ı vereceklerdi. Hem de güzel bir üslûbu 
giyeceklerdi. Hâlbuki, onlar ı vaz’ eden ise ümmîdir. Üslûplar ı dahi peri şan-
dır.” gibi bir vehme zâhip olma. Yahu, bu vehme ehemmiyet verme. Zira bir 
fende her bir ilim sahibi onda sanatkâr olmak lâz ım gelmez.
Hem de ile’l-merkeziye olan kuvve-i câzibe, ani’l-merkeziye olan kuvve-i 
dâfiaya galiptir. Çünkü; kula ğın dimağa karâbeti ve ak ılla s ıla-y ı rahmi vard ır. 
Hâlbuki mâden-i kelâm olan kalb ise, lisandan uzak ve ecnebîdir. Ve hem de çok defa lisan kalbin dilini tamamen anlam ıyor. Lâsiyyema, kalb bazen me-
selenin derin yerlerinden, –kuyu dibinde gibi– bir t ıntın ederse, lisan i şitemez; 
nas ıl tercümanl ık edecektir?
Elhâs ıl: Fehim ifhamdan daha esheldir, vesselâm.
İtizar
Ey şu dar ve ince ve karanl ık olan yolda benimle arkada şlık eden sab ırlı 
ve metanetli zat! Zannediyorum, bu İkinci Makale’de yaln ız hayretle seyirci 
oldun, müstemi olmad ın. Çünkü anlamad ın. Hakk ınız var. Zira, mesâil ga-
yet derin ve ırklar ı uzun ve ibare ise gayet muhtasar ve mu ğlak ve Türkçem 
de epeyce noksan ve mü şevveş, ve vaktim dahi dar, ben de acele, s ıhhatim 
muhtel, ba şım nezlelidir. Şu kar ışık zeminde ancak şöyle bir varakpâre ç ıka-
bilir.
1لٌĳُ×ْĝَĨ َّאسِĭĤا َامِóכِ َïْĭِĐ ْرُñُđْĤوَا
Ey birader! Unsur-u Hakikat’i, kübrâ gibi ve Unsur-u Belâgat ı suğra gibi 
mezcet. Elektrik şuâ ı gibi olan hads-i sâd ıkı geçir. Tâ gayet hararetli ve parlak 
ziyal ı olan Unsur-u Akîde’yi netice vermek için senin zihnine istidâdât vere-
bilsin.
İşte, Unsur-u Akîde’yi Üçüncü Makale’de arayaca ğız.
İşte başlıyorum: “Nahu…”
1 Kerîm insanlar nezdinde mazeret kabul görür.
[Üçüncü Makale]
Unsuru'l-Akîde
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ِّٰųا لُĳُøرَ ًاïَّĩَéُĨ أَنَّ ُïَıْüوَأَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüأَ
Bu kelime-i âliye, üssü’l-esas- ı İslâmiyet oldu ğu gibi, kâinat üstünde te-
mevvüc eden İslâmiyet’in en nurânî ve en ulvî bayra ğıdır.
Evet, misak- ı ezeliye ile peyman ve yeminimiz olan iman, bu men şur-u 
mukaddeste yaz ılm ıştır.
Evet, âb- ı hayat olan İslâmiyet ise, bu kelimenin aynü’l-hayat ından ne-
bean eder.
Evet, ebede namzet olan nev-i be şer içinde saadet-saray- ı ebediyeye ta-
yin ve teb şir olunan ın ellerine verilmi ş bir ferman- ı ezelîdir.
Evet, kalb denilen avâlim-i gayba kar şı olan penceresinde kurulmu ş olan 
latîfe-i rabbâniyenin foto ğraf ıyla al ınan timsâl-i nurâni ile Sultan- ı Ezel’i ilân 
eden harita-y ı nuraniyesidir ve tercüman- ı beliğidir.
Evet, vicdan ın esrarengiz olan nutk-u beli ğanesini cemiyet-i kâinata kar şı 
vekâleten in şâd eden hatib-i fasîhi ve kâinata Hâkim-i Ezel’i ilân eden iman ın 
mübelliğ-i beliği olan lisan ın elinde bir men şur-u lâyezâlîdir.
İşaret
Bu kelime-i şehadetin iki kelâm ı birbirine şahid-i sâd ıktır ve birbirini tezki-
ye eder. Evet, ulûhiyet nübüvvete burhan- ı limmîdir. Muhammed (aleyhisselâm) , 
Sâni-i Zülcelâl’e zât ıyla ve lisan ıyla burhan- ı innîdir.
Tenbih
Hakâik-i akaid-i İslâmiye, bütün teferruat ıyla kütüb-ü İslâmiye’de mufas-
salan müberhene ve musarrahad ır, görünebilir. Ve görülen şeyi göstermek, 
zâhirin hafâs ına veya muhatab ın gabavetine i şaret ve techil oldu ğundan, akî-
denin yaln ız üç-dört unsurunu beyan edece ğim. Diğer hakâikini fuhûl-ü ule-
mân ın kitaplar ına havale ederim. Zira bana hâcet b ırakmam ışlar.
1 “Şehâdet ederim ki Allah’tan ba şka ilâh yoktur; yine şehâdet ederim ki Hz. Muhammed (sallallâhu 
aleyhi ve sellem) Allah’ ın resûlüdür.” (Müslim, salât  60; Tirmizî, salât  216; Ebû Dâvûd, salât  178; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/292)
86  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Mukaddime
Ehl-i dikkatin mâlûmudur ki: Makâs ıd-ı Kur’âniye’nin fezlekesi dörttür:
9Sâni-i Vâhid’in isbat ı,
9ve nübüvvet,
9ve haşr-i cismânî,
9ve adldir.
Birinci  maksat : Delâil-i Sâni beyan ındad ır. Bir burhan ı da Muhammed’-
dir (aleyhisselâm) . Sâni’in vücut ve vahdeti, isbata ihtiyaçtan müsta ğnidir. Lâsiy-
yemâ, Müslümanlara kar şı çok derece eclâ ve azhard ır. Binaenaleyh, hitab ı-
mı ecânibe, bâhusus Japonya’ya tevcih eyledim. Zira onlar eskide baz ı sual-
ler etmiştiler; ben de cevap vermi ştim. Şimdi ihtisar ile yaln ız bir-iki suallerine 
müteall ık o cevab ın bir parças ını söyleyece ğim...
Onlardan bir sual:
ِįْĻَĤإِ َאĭَĬĳُĐْïَÜ ِيñَّĤا ِįٰĤِْŸا دِĳُäوُ ĵٰĥَĐ ُçِĄَاĳْĤا ُģĻِĤَّïĤا َאĨ
۪įِÜذَا أَوْ َאدَّةِĩْĤا أَوِ َمِïَđْĤا َīِĨأَ ْءٍ،Ĺَü أَيِّ ْīِĨ ُěْĥَíْĤوَا
1َدَّدَةِ؟óُĩْĤا ُħِıِÜَźَاËُø ِóِìاٰ ĵٰĤإِ
Yani, vücud-u Sâni’e delil-i vâz ıh nedir?
İşaret
Gayr-i mütenahi olan mârifetullah, böyle mahdut olan kelâma s ığışmaz. 
Binaenaleyh, kelâm ımdaki iğlâk ın mâzur tutulmas ı mercûdur.
Tenbih
Bervech-i âtî kelâmdan maksat, muhakeme ve muvâzenenin tarikini 
göstermektir. Tâ ki, mecmuunda hakikat tecellî etsin. Yoksa zihnin cüz’iyeti sebebiyle, o mecmuun her bir cüzünde neticenin tamam ını taharrî etmek, 
kuvve-i vâhimenin tasallut ve tereddüdüyle hakikati evham içinde setret-mektir.
1 Bizi, kendisine iman etmeye ça ğırdığınız Allah’ ın varl ığına delâlet eden aç ık delil nedir? Mahlukat 
neden yarat ılm ıştır? Yoktan m ı? Maddeden mi? Yoksa Yarat ıcı’nın zât ından m ı? Ve diğer şüpheli 
sorular...
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------  87
Mukaddime
Hakikatin ke şfine mâni olan arzu-yu hilâf ve iltizam- ı 
muhalif ve taraftar- ı nefis cihetiyle as ılsız evham ını bir asla 
ircâ etmekle kendini mâzur göstermek; ve mü şterinin naza-
rı gibi yaln ız meâyibi görmek; ve çocuk tabiat ı gibi bahane 
ile mahane tutmak gibi emirlerden nefsini tecrit ile şart ıma 
mürâat edebilirsen, huzur-u kalble dinle:
Birinci Maksat
Cemî zerrat- ı kâinat, birer birer zât ve s ıfât ve sair vücuh ile gayr-i mahdu-
de olan imkânat mabeyninde mütereddit iken, bir ciheti takip, hayret-bah şâ 
mesâlihi intaç etmekle Sâni’in vücub-u vücuduna şehadetle, avâlim-i gaybi-
yenin enmuzeci olan latîfe-i rabbâniyeden ilân- ı Sâni eden itikad ın misbah ını 
ışıkland ırıyorlar.
Evet, her bir zerre kendi ba şıyla Sâni’i ilân etti ği gibi, tesâvir-i mütedahile-
ye benzeyen mürekkebât- ı müteşâbike-i mütesâide-i kâinat ın her bir makam 
ve her bir nisbetinde her bir zerre muvâzene-i cereyan- ı umumîyi muhafaza 
ve her nisbette ayr ı ayr ı mesâlihi intaç ettiklerinden, Sani’in kast ve hikmetini 
izhar ve k ıraet ettikleri için, Sani’in delâili, zerrattan kat kat ziyadedir.
Eğer desen:  Neden herkes akl ıyla görmüyor?
Elcevap: Elcevap:  Kemâl-i zuhurundan... Evet, şiddet-i zuhurdan görünmemek 
derecesine gelenler vard ır: Cirm-i şems gibi.
1ُģَאئِøرَ ْכَĻَĤإِ ĵٰĥْĐَْŶا َِŷَĩْĤا َīِĨ     َאıَّĬِÍَĘ َאتِĭْכَאئِĤا رَĳُĉُø ْģَّĨَÉَÜ
Yani: “Eb’âd- ı vâsia-y ı âlemin sayfas ında Nakka ş-ı Ezelî’nin yazd ığı sil-
sile-i hâdisat ın sat ırlar ına hikmet nazar ıyla bak ve fikr-i hakikatle sar ıl. Tâ ki 
mele-i âlâdan gelen selâsil-i resâil, seni âlâ-y ı illiyyîn-i yakîne ç ıkars ın.”
İşaret
Kalbinde nokta-y ı istimdat, nokta-y ı istinat ile vicdan- ı beşer Sâni’i unut-
mamaktad ır. Eğer çendan dima ğ tâtil-i eşgal etse de, vicdan edemez. İki va-
zife-i mühimme ile me şguldür. Şöyle ki:
1 İbni Kayyim, Medâricü’s-sâlikîn  3/356; İbni Kayyim, Bedâiu’l-fevâid  4/971.
88  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Vicdana müracaat olunsa –kalb bedenin aktar ına neşr-i hayat etti ği gi-
bi– kalb gibi kalbdeki ukde-i hayatiye olan mârifet-i Sâni dahi, ceset gibi isti-dadât- ı gayr-i mahdude-i insaniye ile mütenasip olan âmâl ve müyûl-ü müte-
şâibeye ne şr-i hayat eder; lezzeti içine atar ve k ıymet verir ve bast ve temdid 
eder. İşte nokta-y ı istimdat...
Hem de bununla beraber, kavga ve müzahametin meydan ı olan dağda-
ğa-y ı hayata peyderpey hücum gösteren âlemin binler musibet ve mezâhim-
lere karşı yegâne nokta-y ı istinat, mârifet-i Sâni’dir…
Evet, her şeyi hikmet ve intizamla gören Sâni-i Hakîm’e itikat etmezse 
ve ale’l-amyâ tesadüfe havale ederse ve o beliyyata kar şı elindeki kudretin 
adem-i kifayetini dü şünse, tevahhu ş ve dehşet ve telâ ş ve havftan mürekkep 
bir halet-i cehennem-nümûn ve ci ğer-şikâfta kald ığından, eşref ve ahsen-i 
mahlûk olan insan, her şeyden daha peri şan olduğundan, nizam- ı kâmil-i 
kâinat ın hakikatine muhalif oluyor. İşte nokta-y ı istinat...
Evet, melce, yaln ız mârifet-i Sâni’dir.
Demek, şu iki nokta ile bu derece nizam- ı âlemde hükümfermâl ık, ha-
kikat-i nefsü’l-emriyenin hâssa-y ı münhas ıras ı olduğu için, her vicdanda iki 
pencere olan şu iki noktadan vücud-u Sâni tecellî ediyor. Ak
ıl görmezse de 
fıtrat görüyor… Vicdan, nazzârd ır; kalb, penceresidir.
Tenbih
Arş-ı kemâlât olan mârifet-i Sâni’in miraçlar ının usûlü dörttür :
Birincisi : Tasfiye ve i şraka müesses olan muhakkikîn-i sofiyenin minha-
cıdır.
İkincisi : İmkân ve hudûsa mebnî olan mütekellimînin tarikidir.
Bu iki as ıl, filvaki Kur’ân’dan te şâub etmişlerdir. Lâkin, fikr-i be şer başka 
surete ifra ğ ettiği için, tavîlü’z-zeyl ve mü şkülleşmiştir.
Üçüncüsü : Hükemân ın mesleğidir.
Üçü de taarruz-u evhamdan masûn de ğildirler…
Dördüncüsü  ki: Belâgat- ı Kur’âniye’nin ulüvv-ü rütbesini ilân eden ve 
istikamet cihetiyle en k ısas ı ve vuzuh cihetiyle be şerin umumuna en e şmeli 
olan mirac- ı Kur’ânî’dir. İşte biz dahi bunu ihtiyar ettik. Bu da iki nevidir:
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------  89
BİRİNCİSİ: Delil-i inâyettir  ki; menâfi-i e şyay ı tâdat eden bütün âyât- ı 
Kur’âniye bu delile îmâ ve şu burhan ı tanzim ediyorlar. Bu delilin zübdesi, 
kâinat ın nizam- ı ekmelinde riayet-i mesâlih ve hikemdir. Bu ise, Sâni’in kast 
ve hikmetini isbat; ve tesadüf vehmini ortadan nefyediyor.
Mukaddime : Eğer çendan her adam âlemdeki riayet-i mesâlih ve in-
tizamda istikrâ-y ı tâm edemez. Ve ihata edemez. Fakat nev-i be şerdeki te-
lâhuk-u efkâr sayesinde, kâinat ın her bir nev’ine mahsus kavâid-i külliye-i 
muntazamadan ibaret olan bir fen te şekkül etmi ş ve etmektedir.
Bununla beraber, bir emirde intizam olmazsa, hüküm külliyetiyle cereyan 
edemediği için; kaidenin külliyeti, nev’in hüsn-ü intizam ına delildir. Demek, 
cemî fünûn-u ekvan, kaidelerin külliyetlerine binaen, istikrâ-y ı tâm ile nizam- ı 
ekmeli intaç eden birer burhand ırlar.
Evet, fünûn-u kâinat bitamamihâ mevcudat ın silsilelerindeki halkalardan 
asılm ış olan mesâlih ve semerat ı ve ink ılâbât- ı ahvâlin telâfifinde saklanm ış 
olan hikem ve fevaidi göstermek ile Sâni’in kast ve hikmetine parmakla şeha-
det ve işaret ettikleri gibi, şeyâtîn-i evhama kar şı birer necm-i sâk ıptır.
İşaret
Cehl-i mürekkebi intaç eden, nazar- ı sathîyi tevlid eden ülfetten tecrid-i 
nazar etsen ve akla kar şı sedd-i turuk eden evham ın âşiyân ı olan mümâresât- ı 
ilzamiyattan nefsini tahliye etsen, hurdebinî bir hayvan ın sureti alt ında olan 
makine-i dakika-y ı bedia-y ı ilâhiyenin şuursuz, mecrâ ve mahrekleri tahdit 
olunmayan ve imkânât ında evleviyet olmayan esbab- ı basita-y ı camide-i ta-
biiyeden husul-pezir ve o destgâh ın masnûu oldu ğunu, kendi nefsini kand ırıp 
mutmain ve ikna edemezsin. Me ğer her bir zerrede Eflâtun kadar bir şuur ve 
Calinos kadar bir hikmeti isbat ettikten sonra, zerrât- ı saire ile vas ıtas ız muha-
bereyi itikat ve esbab- ı tabiiyenin üssü’l-esas ı hükmünde olan cüz-ü lâyete-
cezzâdaki kuvve-i cazibe ve kuvve-i dâfian ın içtimalar ının hortumu üzerindeki 
muhâliyetin damgas ını kald ırabilsen...
Eğer nefsin bu muhâlâta ihtimal verse, seni insaniyet defterinden sildi-
recektir. Fakat caizdir ki, her bir şeyin esas ı zannettikleri olan cezb ve def ve 
hareket, âdâtullah ın kanunlar ına birer isim olsun. Fakat kanun, kaidelikten 
tabiîliğe ve zihnîlikten haricîli ğe ve itibardan hakikate ve âletiyetten müessiri-
yete gelmemek şart ıyla kabul ederiz.
90  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Tenbih
1رٍĳُĉُĘ ْīِĨ ٰىóَÜ ْģَİ َۙóَāَ×ْĤا ِďِäَאرْĘ
“Nazar ını âleme gezdir. Hangi yerinde noksaniyeti görebilirsin? ” Kel-
lâ, gören görmez; me ğer kör ola veya kasr- ı nazar illetiyle müptelâ ola. İstersen 
Kur’ân’a müracaat et. Delil-i inâyeti vücuh-u mümkinenin en ekmel vechiyle bulacaks ın. Zira Kur’ân, kâinatta tefekküre emir verdi ği gibi, fevaidi tezkâr ve 
nimetleri tâdad eder. İşte o âyât, şu burhan- ı inâyete mezâhirdir. İcmali budur, 
tut. Tafsili ise; e ğer meşiet-i ilâhiye taalluk ederse, âyât- ı âfâkiye ve enfüsiyeyi 
tefsir tarikinde, sema ve be şer ve arz ın ilimlerine ma’kud olan kütüb-ü selâse-
de tefsir edilecektir. O vakit şu burhan tamam- ı suretiyle sana görünecektir.
İKİNCİ DELİL-İ KUR’ÂNÎ : Delil-i ihtirâd ır. Bunun hülâsas ı:
Mahlûkat ın her nev’ine, her ferdine ve o nev’e ve o ferde mürettep olan 
âsâr- ı mahsusas ını müntiç ve istidad- ı kemâline münasip bir vücudun veril-
mesidir. Zira hiçbir nev-i müteselsil, ezelî de ğildir. “İmkân” b ırakmaz. Hem 
de bizzarure baz ının “hudûs”u, nazar ın müşahedesiyle ve sairleri dahi akl ın 
hikmet nazar ıyla görülür.
Vehim ve Tenbih
İnk ılâb- ı hakikat olmaz. Nev-i mütevass ıtın silsilesi devam etmez. Tahav-
vül-ü esnaf, ink ılâb- ı hakâikin gayr ısıdır.
İşaret
Her bir nev’in bir âdemi ve bir büyük pederi oldu ğundan, silsilelerdeki 
tenasülden ne şet eden vehm-i bât ıl o âdemlerde, o evvel pederlerinde teveh-
hüm olunmaz. Evet hikmet, fenn-i tabakatü’l-arz ve ilm-i hayvanât ve nebatât lisan ıyla, iki yüz bini mütecaviz olan envâ ın âdemleri hükmünde olan meb-
de-i evvellerinin her birinin müstakillen hudûsuna şehadet etti ği gibi mevhum 
ve itibarî olan kavânîn ve şuursuz olan esbab- ı tabiiye ise:
Bu kadar hayret-feza silsileler ve bu silsileleri te şkil eden ve efrad deni-
len dehşet-engiz hadsiz makine-i acîbe-i ilâhiyenin tasnî ve icad ına adem-i 
kabiliyetleri cihetiyle, her bir fert ve her bir nevi, müstakillen Sani-i Hakîm’in yed-i kudretinden ç ıktığını ilân ve izhar ediyor. Evet, Sâni-i Zülcelâl her şeyin 
cephesinde hudûs ve imkân damgas ını koymuştur.
1 Mülk sûresi, 67/3.
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------  91
Tenbih
Ezeliyet-i madde ve hareket-i zerrattan te şekkül-ü envâ gibi umûr-u bâ-
tılaya ihtimal vermek, s ırf başka şeyle nefsini ikna etmek sadedinde oldu ğu 
için, o umûrun esas- ı fasidesini tebeî nazar ıyla adem-i derkinden ne şet eder. 
Evet, nefsini ikna etmek suretinde müteveccih olursa, muhâliyet ve adem-i mâkuliyetine hükmedecektir. Faraza kabul etse de, tegâfül-ü ani’s-Sâni sebe-biyle hâs ıl olan ıztırar ile kabul edebilir.
Tenbih
Mükerrem olan insan, insaniyetin cevheri itibar ıyla daima hakk ı sa-
tın almak istiyor ve daima hakikati ar ıyor ve daima maksad ı saadettir. 
Fakat bât ıl ve dalâl ise, hakk ı ar ıyorken haberi olmadan eline dü şer. Ha-
kikatin madenini kazarken, ihtiyars ız, bât ıl onun ba şına düşer. Veyahut 
hakikati bulmaktan muztar veya tahsil-i haktan hâib oldukça, as ıl fıtrat ı 
ve vicdan ı ve fikri, muhâl ve gayr-i mâkul bildi ği bir emri, nazar- ı sathî ve 
tebeî ile kabulüne mecbur oluyor.
İşte bu hakikati pî ş-i nazara al!.. Göreceksin ki, bütün nizam- ı âlemden 
eser-i gaflet olarak tevehhüm ettikleri ezeliyet-i madde ve hareket.. ve şu bü-
tün ak ıllar ı hayrette b ırakan nak ış ve sanat- ı bedîada tahayyül ettikleri tesa-
düf-ü amyâ.. ve bütün hikemin şehâdât ına rağmen esbab- ı camideden itikat 
ettikleri tesir-i hakikî.. ve nefislerine mu ğâlata edip vehmin –istimrara istina-
den– iğvâs ıyla tecessüm ve tahayyül olunan tabiat- ı mevhumeyi merci yap-
makla tesellî ettikleri.. elbette f ıtratlar ı reddeder. Fakat yaln ız hakka teveccüh 
ve hakikate kastettikleri için, şu evham- ı bât ıla davetsiz olarak yolun cânibin-
den taarruz ettikleri için, elbette hedef-i garaz ına nazar ını dikmiş olan adam, 
o evhama tebeî ve sathî bir nazarla bak ıyor. Onun için, müzahref olan içine 
nüfuz edemez. Fakat ne vakit ra ğbet ve kast ve sat ın almak nazar ıyla baksa, 
almaya de ğil, belki iltifat etmeye ve bakmaya tenezzül etmez!
Evet, şu kadar çirkin bir şeyi vicdan ve ak ıl muhâl görüyor. Kalb dahi 
kabul etmez. İllâ ki müşâgabe ile safsata edip her bir zerreye hükeman ın ak ıl-
lar ını ve hükkâm ın siyasetlerini verip, tâ her bir zerre ehavât ıyla ittifak ve inti-
zam meselesinde mü şavere ve muhabere etsinler. Evet, bu surette bir mesle ği 
insan değil, hayvan dahi kabul etmez. Fakat ne çare, mesle ğin lâz ım- ı beyyini 
meslektendir. Şu meslek ise, bu suretten ba şka bir şey ile tasvir edilmez. Evet, 
bât ılın şe’ni şöyledir: Ne vakit tebeî bir nazar ile bak ılırsa, s ıhhatine bir ihtimal 
verilir. Fakat im’ân- ı nazar eyledikçe, ihtimal-i s ıhhat bertaraf olur.
92  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
İşaret
Madde dedikleri şey ise, suret-i mütegayyire, hem de hareket-i zâile-i 
hâdiseden tecerrüt etmez. Demek hudûsu muhakkakt ır. Feyâ acaba! Sâni-i 
Vâcibu’l-vücûd’un lâz ıme-i zaruriye-i beyyinesi olan ezeliyeti, zihinlerine s ı-
ğıştıramayan, nas ıl oldu da, her bir cihetten ezeliyete münafi olan maddenin 
ezeliyetini zihinlerine s ığıştırabilirler? Hakikaten cây- ı taaccüptür... Evet, insan 
düşündükçe, cemî s ıfât- ı kemâliye ile muttas ıf olan Sâni’den isti ğrap ve istin-
kâr ettikleri, şu hayret-efza masnuât ı tesadüf-ü amyâya ve hareket-i zerrata 
isnad ettikleri için, insan ı insaniyetten pi şman eder.
Telvih
Harekât- ı zerrattan husulü dâvâ olunan kuvvet ve suretler, araziyetle-
ri cihetiyle envâdaki mübayenet-i cevheriyeyi te şkil edemez. Âraz, cevher 
olamaz.  Demek, bütün envâ ın fas ıllar ı ve umum âraz ın havâss- ı mümeyyize-
leri, adem-i s ırftan muhterâd ırlar. Tenasül, teselsülde şerâit-i âdiye-i itibariye-
dendir. İşte delil-i ihtirâînin icmali...
Eğer aç ık olarak mufassalan istersen, Kur’ân’ ın firdevsine gir. Zira hiçbir 
ratb ve yâbis yoktur ki, o tenezzühgâhta ya çiçek veya gonca halinde bulun-mas ın. Eğer ecel müsait ve me şiet taalluk ve tevfik refik olursa, elfâz- ı Kur’-
âniye’nin esdaf ında şu burhan ı tezyin eden cevherleri, gelecek kütüpte tafsil 
edilecektir.
Vehim ve Tenbih
Eğer sual etsen:  “Nedir şu tabiat ki daima onunla t ın t ın ediyorlar? 
Nedir şu kavânîn ve kuvâ ki daima onlarla mütedemdimdirler?”
Cevap vereceğiz Cevap verece ğiz ki:ki: Âlem-i şehadet denilen, cesed-i hilkatin anâs ır ve 
âzâs ının ef’âllerini intizam ve rapt alt ına alan şeriat- ı fıtriye-i ilâhiye vard ır. İşte 
şu şeriat- ı fıtriyedir ki, “tabiat” veya “matbaa-y ı ilâhiye” ile müsemmâd ır.
Evet, tabiat, hilkat-i kâinatta cârî olan kavânîn-i itibariyesinin mecmû ve 
muhassalas ından ibarettir.
İşte, kuvâ dedikleri şey, her biri şu şeriat ın birer hükmüdür. Ve kavâ-
nîn dedikleri şey, her biri şu şeriat ın birer meselesidir.  Fakat o şeriattaki 
ahkâm ın istimrar ına istinaden, hem de hayali hakikat suretinde gören ve gös-
teren nüfusun istidatlar ı bir zemin-i şûre müheyya etmesiyle vehim ve hayal 
tasallut ederek tazyik edip, şu tabiat- ı hevaiye tevazzu ve tecessüm edip mev-
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------  93
cud-u haricî ve hayalden misal suretine girmi ştir. Evet, şunun gibi, vehmin 
çok hileleri vard ır…
İşaret
Şu tabiat ve kuvâ-y ı umumiye tesmiye ettikleri emirler, katiyen akl ı ikna 
edecek ve fikre kendini be ğendirecek ve nazar- ı hakikat ona ünsiyet edecek 
hiçbir mülâyemet ve münasebet yok iken ve şu kâinata illet ve masdar ol-
maya kabiliyeti mefkud iken, mahza Sâni’den tegâfül ve intizam ın ilcâ ından 
tevellüd eden yaln ız ıztırar ile veleh-resân- ı ukul olan kudretin âsâr ını şu mat-
baa-misal olan tabiat ın sanat ından görmek, tabiat ı mistar iken mastar tahay-
yül etmek, “lâz ım- ı eamm” ın vücuduyla, “melzum-u ehass” ın vücudunu inta-
ca çal ışan akîm bir k ıyas ın neticesidir. Evet, şu k ıyas- ı akîm, dalâlet ve hayret 
vadilerine çok yollar ı açm ıştır…
Tenvir
Ef’âl-i ihtiyariyenin nazzâm ı olan şeriat ve kanun, şu kadar hark ve mu-
halefetle beraber birçok cühhâl-i vah şiye, âdetâ şeriat ı bir hâkim-i rûhânî ve 
nizam ı bir sultan- ı mânevî tevehhüm edip, bir tesiri tahayyül eder. Evet, bir 
taburun veya askerin muttarid olan harekât ını ve yeknesak olan etvârlar ını 
ve birbiriyle raptolunan ahvâllerini mü şahede eden vah şî bir adam, şu efrad- ı 
adîdeyi veyahut heyet-i askeriyeyi, mânevî bir iple merbut zannederse, acaba garip görünecek midir? Veyahut bir bedevî veya bir şairü’t-tab’, nâs ı bir vaz- ı 
hasende ifra ğ eden ve mabeynlerini telif eden nizam ı bir mevcud-u mânevî 
ve şeriat ı bir halife-i ruhanî temessül ederse, çok görünecek midir? Öyleyse, 
kâinat ın ahvâline taalluk eden ve tabiat tesmiye olunan ve tasdik-i enbiyâ 
veya tekrim-i evliyadan ba şka hark olunmayan ve müstemirre olan şu şeriat- ı 
fıtriye-i ilâhiye, evhamda tecessüm etsin, neden taaccüp olunsun?..
Vehim ve Tenbih
İnsan ın zihni ve lisan ı ve sem’i, cüz’î ve teâkubî olduklar ı gibi, fikri ve 
himmeti dahi cüz’îdir. Ve teâkub tarikiyle yaln ız bir şeye taalluk eder ve me ş-
gul kal ır.
Hem de insan ın k ıymet ve mahiyeti, himmeti nisbetindedir. Himmetin 
derecesi ise, maksat ve i ştigal ettiği şeyin nisbetindedir.
Hem de insan teveccüh ve kastetti ği şeyde, güya fena fi’l-maksat olu-
yor. İşte şu noktaya binaen, hasis bir emir veya pek cüz’î bir şey, büyük 
94  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
bir adama isnad olunmaz. Zira tenezzül etmez. Ve himmetini o küçük şeye 
sığıştıramaz. Himmeti a ğır, o şey gayet hafif oldu ğundan, güya muvâzenet 
bozulur.
Hem de insan hangi şeye tema şa ederse, elbette mekayisini ve esas-
lar ını kendi nefsinde arayacakt ır. Eğer bulmazsa, etraf ında ve ebnâ-y ı 
cinsinde arayacakt ır. Hatta, hiçbir cihetten mümkinata benzemeyen Vâ-
cibu’l-vücûd’u tefekkür etse, yine kuvve-i vahimesi şu vehm-i seyyii düs-
tur ve dürbün yapmak istiyor. Hâlbuki, Sâni-i Zülcelâl, şu nokta-y ı nazar-
da temaşa edilmez. Kudretine inhisar yoktur. Ziya-y ı şems gibi, kudret ve 
ilim ve iradesi şâmile ve âmmedir; münhas ır olmaz, muvâzeneye gelmez. 
En büyük şeye taalluk etti ği gibi, en küçük ve en hasis şeye dahi taalluk 
eder. Mikyas- ı azameti ve mizan- ı kemâli, mecmû-u âsâr ıdır; her bir cüzü 
mikyas olamaz.
İşte, Vâcibu’l-vücûd’u mümkinata k ıyas etmek, k ıyas- ı maalfâr ıktır. Mez-
bur vehm-i bât ıl ile muhakeme etmek hata-y ı mahzd ır. İşte şu hata-y ı bîede-
bâne ve şu vehm-i bât ılın netice-i seyyiesidir ki:
Tabiiyyûn, esbâb ı müessir-i hakikî olduklar ına..
ve Mutezile hayvanlar ı ef’âl-i ihtiyariyelerine hâl ık olduklar ına..
ve hükema, cüz’iyatta ilm-i ilâhînin nefyine..ve Mecusîler, halk- ı şer başkas ının eseri oldu ğuna itikat ettiler.
Güya onlarca, Sâni o kadar azametiyle beraber, nas ıl şöyle umûr-u hasi-
seye ve cüz’iyeye tenezzül edip i ştigal etsin? Yuf onlar ın ak ıllar ına ki, şöyle bir 
vehm-i bât ılın hükmüne esir oldular.
Ey birader! Şu vehim itikat tarikiyle olmazsa da, vesvese cihetiyle 
bazen müminlere musallat oluyor.
İşaret
Eğer desen:  “Delil-i ihtirâî, îtâ-y ı vücuddur. Îtâ-y ı vücud ise, idam- ı 
mevcudun refikidir. Hâlbuki, adem-i s ırftan vücudu ve vücud-u 
mahzdan adem-i s ırfı, akl ımız tasavvur edemiyor.”
Cevaben derim: Cevaben derim:  Yahu! Sizin bu istis’âb ınız ve şu meselenin tasavvu-
rundaki isti ğrab ınız, bir k ıyas- ı hâdi’in netice-i vahîmesidir. Zira icad ve ib-
dâ-y ı ilâhîyi, abdin sanat ve kisbine k ıyas edersiniz. Hâlbuki abdin elinden 
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------  95
bir zerreyi imâte veyahut icad etmek gelmez. Belki yaln ız umûr-u itibariye ve 
terkibiyede bir sanat ve kisbi vard ır. Evet, bu k ıyas aldat ıcıdır; insan kendini 
ondan kurtaram ıyor.
Elhâs ıl: İnsan kâinatta mümkinat ın öyle bir kuvvet ve kudretini görme-
miş ki, icad- ı sırf ve idam- ı mahz etsin. Hâlbuki, hükm-ü aklîsi de daima üs-
sü’l-esas ı, müşâhedâttan ne şet eder. Demek, âsâr- ı ilâhiyeye mümkinat ta-
raf ından bak ıyor. Hâlbuki, hayret-efza âsâr ıyla müspet olan kudret-i Sâni’in 
cânibinden tema şa etmek gerektir. Demek, ibâd ın ve kâinat ın umûr-u itibari-
yeden ba şka tesiri olmayan kuvvet ve kudretlerin cinsinden olan bir kudret-i 
mevhume içinde Sâni’i farz ederek, o noktadan şu meseleye tema şa ediyor. 
Hâlbuki Vâcibu’l-vücûd’un cânibinden, kudret-i tâmmesi nokta-y ı nazar ın-
dan bu meseleye tema şa etmek gerektir.
İşaret
Birinin âsâr ı muhakeme olunursa, onun hâssas ını nazara almak lâ-
zımd ır. İşte şu meselede edilmemi ştir. Zira bu meseleye, acz-i abdin arkas ın-
da, kudret-i mümkinat ın taraf ında, k ıyas- ı temsilînin perdesi alt ında tema şa 
ediyor. Hâlbuki tekvin-i âlemde bir k ısm ını maddesiz ibdâ ve bir k ısm ı dahi 
maddeden in şâ ile şu kadar hayret-feza âsâr- ı mu’cize ile kudret-i kâmile-i 
ilâhiyeyi göstermekle beraber, ondan sarf- ı nazar etmek, gaibi şahit suretin-
de görmek olan k ıyas- ı hâdi’ ile ve ebnâ-y ı cinsini muhakeme etti ği gibi, bir 
kaide-i mahdude ile Vâcibu’l-vücûd’a nazar ederler. Hatta çok meseleyi akl- ı 
selim mâkul gördü ğü hâlde, onlar gayr-i mâkul tevehhüm ederler.
Tenbih
Muhtereâttan kat- ı nazar, masnuât ın en zâhir ve münevver ve “ziya” de-
dikleri olan nur-u ayn- ı âlemin kavânîn-i acîbesi; ve onun semeresi ve misal-i 
musaggar ı olan nur-u basar ın nevâmîs-i bedias ıyla münevver ve musavver 
olan kemâl-i kudret-i ilâhiyenin cânibinde, muvâzene nokta-y ı nazar ında 
gayr-i mâkul ve uzak tevehhüm olunan mesâile tema şa edilirse, me’nus ve 
ayn- ı ak ıl kirpikleri ortas ında görülecektir.
Tenbih
Nas ıl ki, zaruriyattan nazariyat istintac olunur. Öyle de âsâr- ı Sâni’in 
zaruriyat ı, mahfiyat- ı sanat ına burhand ır. İkisi beraber bu meseleyi isbat 
eder.
96  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Telvih
Acaba nizam- ı âlemdeki sanattan daha dakik, daha acîb, daha garip, 
cins-i kudret-i mümkinattan daha uzak, ak ıl tasavvur edebilir mi? Elbette ede-
mez. Zira fünûn, gösterdikleri fevaid ve hikem ile bizzarure Sâni’in kast ve sanat ve hikmetine şehadet ettiklerinden ukulü kabul etmeye muztar etmi şler-
dir. Yoksa, bu bedihiyattan en küçük bir hakikati, ak ıl kendi kendine kalsayd ı, 
kabul etmezdi.
Evet, zemin ve âsumân ı hamleden ve muallâkta tutan ve ecrâm- ı kâinat ı 
istihdam eden ve nizam ında idhal ile hiçbir emrine isyan edilmeyen Zat- ı Ak-
des’ten neden isti ğrap olunsun ki, ondan derecâtla eshel ve ehaf olan ı ham-
letsin. Evet, bir da ğı kald ıran, bir hokkay ı kald ırabilmekten tereddüt etmek, 
sırf safsata etmektir.
Elhâs ıl: 
Nas ıl Kur’ân’ ın baz ısı baz ısına müfessirdir; kezâlik, kâinat 
kitab ı dahi, baz ı sutûru, arkalar ındaki sanat ve hikmeti tefsir eder…
İşaret
Eğer desen:  Baz ı mutasavv ıfın kelâm ından ittisal ve ittihat ve hulûl 
zâhir oluyor. Ve ondan tevehhüm edilir ki, baz ı maddiyyûnun mes-
leği olan vahdetü’l-vücuda bir münasebet gösterir.
Elcevap: Elcevap:  Müteşabih hükmünde olan muhakkikîn-i sofiyenin şatahat ını 
ki; vücud-u Akdes’e hasr- ı nazar ve isti ğrak ve mümkinattan tecerrüt cihetiyle 
matmah- ı nazar ettikleri delil içinde neticeyi görmek, yani, âlemden Sâni’i 
müşahede etmek tarikiyle takip ettikleri meslek olan cedâvil-i ekvanda cere-
yan- ı tecelliyat ı ve melekûtiyet-i e şyada sereyan- ı füyuzat ı ve merâyâ-y ı mev-
cudata tecellî-i esmâ ve s ıfât ı ise, dîku’l-elfaz sebebiyle “ulûhiyet-i sâriye” ve 
“hayat- ı sâriye” tâbir ettikleri hakâiki ba şkalar anlamad ılar… Sû-i tefehhüm 
ile, kendi istidad- ı şûrelerinden zuhur eden evham- ı vâhiyeye, muhakkikînin 
kelimât ve şatahat ını tatbik ettiler.
Yuha onlar ın ak ıllar ına!.. Süreyya derecesinde olan muhakkikînin efkâr- ı 
mücerredeleri, serâ derekesinde olan mukallidîn-i maddiyyûnun efkâr- ı sefî-
lesinden binler derece uzakt ır. Evet, şu iki fikrin tatbikine çal ışmak, şu zaman- ı 
terakkide akl- ı beşerin dûçâr- ı sekte oldu ğunu ve varta-y ı mevte dü ştüğünü 
izhar etmektir ki, insaniyet müteessifane nazar ederek ve istidad- ı tahkik ve 
terakki lisan ıyla
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------  97
1ِÙَùِĨَّאĉĤا ِÙَĩْĥُّčĤا َīِĨ ُďِĈَّאùĤا َאءُĻِّąĤا َīْĺوَأَ َّאĺَóُّáĤا َīِĨ ٰىóَّáĤا َīْĺأَ ِّٰųوَا َّŻכَ
demeye mecbur oluyor.
İşaret
Şunlar, ehl-i vahdetü’ ş-şuhûddurlar. Fakat vahdetü’l-vücûd ile mecazen 
tâbir edilebilir. Fakat hakikaten vahdetü’l-vücûd, baz ı hukema-y ı kadîmenin 
meslek-i bât ılas ıdır.
Tenbih
Şu mutasavvifînin reis ve kebîri demi ş ki: İttisali veya ittihad ı veya hulûlü 
iddia eden, mârifet-i ilâhiyeden hiçbir şey istişmam etmemi ştir. Evet, müm-
kin, vacip ile nas ıl ittisal ve ittihat edecek? Kellâ!.. Evet, mümkinin ne k ıymeti 
vard ır; ta ki vacip onda hulûl ede? Hâ şâ!.. Neam, mümkinde füyuzat- ı ilâhi-
yeden bir feyiz tecellî eder. İşte bunlar ın mesleği ötekilerin mesle ğine münase-
bet ve temas edemez. Zira maddiyyûnun mesle ği maddiyata hasr- ı nazar ve 
istiğrak ettiklerinden, efkârlar ı fehm-i ulûhiyetten tecerrüt edip uzakla ştılar. O 
derece maddeye k ıymet verdiler ki, her şeyi maddede görmek, hatta ulûhiyeti 
onda mezcetmek gibi bir meslek-i müteassifeye girmi şlerdir.
Fakat ehl-i vahdetü’ ş-şuhûd olan muhakkikîn-i sofiyye o derece Vâ-
cib’e hasr- ı nazar etmi şler ki, mümkinat ın hiçbir k ıymeti kalmam ıştır; 
“Bir vard ır.” derler. El-insaf!.. Serâ-Süreyya kadar birbirinden uzakt ır. 
Maddeyi cemî envâ ve e şkâliyle halkeden Hâl ık-ı Zülcelâl’e kasem ede-
rim ki; dünyada şu iki mesle ğin temas ını intaç eden rey-i ahmakaneden 
daha kabih ve daha hasis ve daha sahibinin mizac- ı akl ının inhiraf ına 
delil olacak bir rey yoktur.
Tenvir
Küre-i arz küçük, parça parça ve rengârenk ve mütehalif cam parçalar ın-
dan farz olunursa, her biri ba şka çeşitle levnine ve cirmine ve şekline nisbetle 
şemsten bir feyiz alacakt ır. Şu hayalî feyiz ise, ne güne şin zât ı ve ne ayn- ı ziya-
sıdır. Hem de ziyan ın temâsili ve elvan- ı seb’as ının tesâviri ve güne şin tecellîsi 
olan şu gûnâgûn ve rengârenk çiçeklerin elvân ı, faraza lisana gelirse, her biri, 
“Güneş benim gibidir.” veyahut “Güne ş benim.” diyeceklerdir.
1 Allah’a yemin olsun ki hay ır! Serâ nerede, Süreyyâ nerede? Her şeyi gösteren ışık nerede, her şeyi örtüp 
saklayan zulmet nerede?
98  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
1ْÛْøَاïُì َאنِÝْøĳُÖ َאنِĺُوóْıَĨ ِ÷َכْĐ     ْÛْøَאĻِĤأَوْ دَامِ įכِ ĹِÜَźَאĻَì اٰنْ
Fakat ehl-i vahdetü’ ş-şuhûdun me şrebi, fark ve sahvd ır. Ehl-i vah-
detü’l-vücudun me şrebi mahv ve sekirdir. Safî me şrep ise, me şreb-i ehl-i 
fark ve sahvd ır.
َمِïِĝْĤا ذِي َّאرِ×َåْĤا ُÙَّĻِęْĻכَ َėْĻَכَĘ     َאıْرِכُïُĺ ْءُóَĩْĤا َ÷ْĻَĤ ْءِóَĩْĤا ُÙَĝĻِĝَè
2ِħَùَّĭĤا َثُïْéَÝْùُĨ ُįْرِכُïُĺ َėْĻَכَĘ     َאİَÉَýْĬوَأَ َאءَĻْüَْŶا َعَïْÖأَ ِيñَّĤا َĳُİ
Tenbih
İşte vücud-u Sâni’in delâil-i icmâlîsi... Tafsili ise kütüb-ü selâsede gele-
cektir.
Eğer desen:  “Delâil-i tevhidin burada velev icmalen olsun beyan ını 
isterim.”
Derim ki: Derim ki:  Delâil-i tevhid, o kadar mü ştehire ve çoktur ki, bu kitapta 
zikirden müsta ğnîdirler.
İşte 3َאÜَïَùَęَĤ ُّٰųا َّźإِ ٌÙَıِĤاٰ אƯĩِıĻِĘ כَאنَ ْĳَĤ âyetinin sadefinde meknûn olan bur-
hanü’t-temânü , bu minhaca bir menar- ı neyyirdir. Evet, istiklâl, ulûhiyetin 
hâsse-i zâtiyesidir. Ve lâz ıme-i zaruriyesidir.
Tenvir
Kâinattaki te şâbüh-ü âsâr ve etraf ı birbiriyle muânaka ve el ele tutmu ş, 
birbirine arz- ı intizam ve birbirinin sualine kar şı cevab- ı savap ve birbirinin 
nida-y ı ihtiyac ına lebbeyk cevab ı vermek ve bir nokta-y ı vahideye tema şa et-
mek ve bir mihver-i nizam üzerinde deveran etmek cihetiyle Sâni’in tevhidine telvih, belki Hâkim-i Ezel’in vahdâniyetine tasrih ediyor. Evet, bir makinenin sânii ve muhterîi bir olur.
1 “Evliyâullah a tuzak olan o hayaller ise, Hudâ  bahçesinin ay yüzlü lerinin cemâllerinin yans ımas ından 
ibarettir.” (Mevlânâ Celâleddin Rumî, Mesnevî-i Şerîf (terc. Şefik Can)  1/26)
2 “İnsan, kendi hakikatini dahi idrak etmekten âciz iken, her şeyden önce var olan ve her şeyi ceberû-
tiyet-i mutlaka ile hükmü alt ında tutan Zât’ ı nas ıl idrak edebilir? O Cebbâr- ı zîk ıdem ki, her şeyi ilk 
olarak yoktan yaratm ış ve inşâ etmiştir; sonradan var olup can bulanlar O’nu nas ıl idrak etsin?” (Ali b. 
Ebî Talib, Dîvân- ı İmam Ali  s.185)
3 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan ba şka ilâhlar bulunsayd ı oralar ın nizam ı bozulurdu.” (Enbiyâ sûresi, 
21/22 )
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------  99
1ٌïِèوَا ُįَّĬأَ ĵٰĥَĐ ُلُّïَÜ     ٌÙَĺاٰ ُįَĤ ْءٍĹَü ِّģכُ ĹِĘوَ
Kitab- ı âlemin evrak ıdır eb’ad- ı na-mahdud,
Sutûr-u kâinat- ı dehrdir âsâr- ı na-mâdud.
Bas ılm ış destgâh- ı levh-i mahfuz-u hakikatte,
Mücessem lafz- ı mânidard ır âlemde her mevcud.
Hoca Tahsin’in “na-mâdud” ve “na-mahdud”dan murad ı nisbîdir; haki-
kî lâyetenâhilik de ğildir.
İşaret
Sani-i Zülcelâl, ne kadar evsaf- ı kemâliye varsa, onlarla muttas ıftır.
Zira mukarrerdir ki: Masnûda olan feyz-i kemâl, Sâni’in kemâlinden 
iktibas edilmi ş bir z ıll-i zalîlidir.
Demek, kâinatta ne kadar hüsün ve cemâl ve kemâl varsa, umumun-
dan lâyuhad derecede yüksek tabakada evsaf- ı cemâliye ve kemâliye ile Sâni 
muttas ıftır. Evet ihsan, servetin; icad, vücudun; icap vücubun; tahsin hüsnün 
fer’idir ve delilidir.
Hem de Sâni-i Zülcelâl, cemî nekâisten münezzehtir. Maddiyat ın mahi-
yat ının istidats ızlığından neşet eden nekâisten müberrad ır. Kâinat ın mahiyât- ı 
mümkinesinden ne şet eden evsaf ve levâz ımât ından mukaddestir.
ُįُĤَŻَä َّģَä ﴾2ْءٌĹَü ۪įِĥْáِĩכَ َ÷ْĻَĤ﴿
1 “Bütün her şeyde Allah’ ın varl ık ve birliğini gösteren bir âyet (i şaret) vard ır.” (Bkz.: el-Esfehanî, el-Eğâ-
nî 4/39; el-Kalka şendî, Subhu’l-a’ şâ 12/413; el-Üb şeyhî, el-Müstatraf  1/16, 2/280)
2 “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur.” ( Şûrâ sûresi, 42/11 )
100  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
İkinci Maksat
Mukaddime
Eğer desen:  Dibacede demi ş idin: Kelime-i şehadetin ikinci kelâm ı 
birincisine şahit ve me şhuddur.
Elcevap: Elcevap:  Neam, evet. Mârifetullah denilen kâbe-i kemâlâta giden min-
haclar ın en müstakîm ve en metini, Sahib-i Medine-i Münevvere’nin (aleyhissa-
lâtü vesselâm)  yapt ığı tarik-i hadîd-i beyzâs ıdır ki, ruh-u hidayet hükmünde olan 
Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) , avâlim-i gayb ın mişkât ve zücâcesi hükmün-
de olan kalbinin mâkes ve tercüman ı makam ında olan lisân- ı sâd ıkı, berâ-
hîn-i Sâni’in en sâd ık bir delil-i zîhayat ve bir hüccet-i nât ıka ve bir burhan- ı 
fasihtir.
Evet, hem Zât’ ı, hem lisan ı birer burhan- ı neyyirdir. Neam, hilkat tara-
fından Zât- ı Muhammed burhan- ı bâhirdir. Hakikat cânibinden lisan ı, şahid-i 
sâd ıktır.
Evet, Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  hem Sâni’e, hem nübüvvete, hem 
haşre, hem hakka, hem hakikate bir hüccet-i kat ıad ır. Tafsili gelecektir.
Tenbih
“Devir” lâz ım gelmez. Zira, s ıdk ının delâili, Sâni’in delâiline tevakkuf et-
mez…
Temhid
Peygamberimiz (aleyhissalâtü vesselâm) , Sâni’in bir burhan ıdır. Öyleyse, şu 
burhan ın isbat- ı sıdk ını ve intâc ını ve sureten ve maddeten s ıhhatini isbat et-
mek gerektir… Nahu:
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1دِكَĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا ٍïَّĩَéُĨ ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
Emmâ ba’dü!.. Ey hakikatin â şıkı!.. Eğer vicdan ımı mütalâa etmekle 
hakikatleri rasad etmek istersen, kalb dedikleri latîfe-i rabbâniyenin pas ı ve 
1 Allah’ ım, Senin Vücub-u Vücuduna delâlet eden Muhammed’e (aleyhissalâtü vesselâm)  salât ve selam 
et.
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------  101
zengâr ı hükmünde olan arzu-yu hilâf.. ve iltizam- ı taraf- ı muhalif.. ve mâzur 
tutulmak için kendi evham ına bir hak vermek.. ve bir asla ircâ etmek.. ve 
mecmûun neticesini her bir fertten istemek ki; zaafiyeti sebebiyle neticenin reddine bir istidad- ı seyyie verilir.
1(Hâşiye)
Hem de bahaneli çocukluk tabiat ı.. hem de mahaneli dü şman seciyesi.. 
hem de yaln ız ay ıbı görmek şan ında olan mü şteri nazar ı gibi emirlerden o 
mir’ât ı, taskîl ve tasfiye et. Muvâzene ve mukabele eyle, ekser emârât ın imti-
zac ından tezahür eden hakikatin şule-i cevvalesini karine-i münevvire et; tâ 
ekaldeki evham- ı muzlimeyi tenvir ve def edebilesin. Hem de muns ıfane ve 
müdakkikane ile dinle, kelâm tamam olmadan itiraz etme. Nihayete kadar bir cümledir, bir hükümdür. Tamam olduktan sonra bir vehmin kal ırsa söyle…
Tenbih
Şu burhan ın suğrâs ı, nübüvvet-i mutlakad ır. Kübras ı ise, nübüvvet-i Mu-
hammed’dir (aleyhissalâtü vesselâm) . İşte başlıyoruz:
İşaret
Sâni’in hikmeti ve ef’âlindeki adem-i abesiyet ve kâinattaki en hasis ve en 
kalîl şeyde nizam ın mürâat ı ve adem-i ihmali ve nev-i be şerin mürşide olan 
ihtiyac- ı zarûrîsi, nev-i be şerde vücud-u nübüvvet, kat’an istilzam ederler…
Eğer desen:  “Bu icmaldeki mânây ı anlamad ım, tafsil et.”
Derim: Derim:  İşte dinle: Görüyorsun ki, maddiyye ve mâneviyye olan nev-i 
beşerdeki nizâmât ın, hem de hâsiyet-i akl ın kuvvetiyle taht- ı tasarrufuna al ı-
nan çok envâ ın ahvâline verildi ği intizâmât ın merkezi ve madeni hükmünde 
olan nübüvvet-i mutlakan ın burhan ı, insan ın hayvaniyetten üç noktada olan 
terakkisidir:
Birincisi : “Fikrin evveli amelin âhiri, amelin evveli fikrin âhiri” olan kai-
desinin z ımn ındaki s ırr- ı acîptir. Şöyle:
Nur-u nazarla ilel-i müterettibe-i müteselsilenin meyan ında olan terettü-
bü keşfederek umum kemâlât- ı insaniyenin tohumu hükmünde olan mürek-
kebât ı, besâite tahlil ve ircâ etmekle hâs ıl olan kabiliyet-i ilim.. ve terkip dedik-
leri kavânîn-i câriyeyi istimâl edip, sanat ıyla tabiat ı muhâkât olan kabiliyet-i 
sanattan nazar ının kusurunu ve evham ın müzahameti ve sevk-i insaniyetin 
1 (Hâşiye) Dikkat lâz ımd ır.
102  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
adem-i kifayeti cihetiyle bir mür şid-i nebîye ihtiyaç gösteriyor; tâ âlemdeki 
nizam- ı ekmelin muvâzenesi muhafaza olunsun.
İkincisi : Gayr-i mütenahi olan be şerin istidad ı, gayr-i mahsur olan âmâl 
ve müyûlât ı ve gayr-i mazbut olan tasavvurat ve efkâr ı, gayr-i mahdut olan 
kuvve-i şeheviye ve gazabiyesidir…
İşaret
Bir adama milyonlarca sene ömür ile bütün lezâiz-i dünyeviye ve her ci-
hetten tasallut-u tâm verildi ği hâlde, istidad ındaki lâyetenâhîli ğin hükmünce 
bir “Ah.. ah, leyte!”yi çekecektir. Güya o adem-i r ızayla remiz ve i şaret ediyor 
ki; insan ebede namzettir ve saadet-i ebediye için halkolunmu ştur. Tâ gayr-i 
mütenahi bir zamanda, gayr-i mahdut ve geni ş bir âlemde, gayr-i mahsur 
olan istidâdât ını bilfiile ç ıkarabilsin.
Tenbih
Adem-i abesiyet ve hakâik-i e şyan ın sübûtiyetleri îmâ ediyor ki : Bu 
dar ve mahsur ve her bir lezzetinde çok âraz ın müzahametiyle ke şmekeş ve 
tehâsüdden hâlî olmayan şu dünya-y ı deniyye içinde kemâlât- ı insaniye 
yerleşmez. Belki geni ş ve müzahametsiz bir âlem lâz ımd ır. Tâ insan, hak-
kıyla sümbüllensin ve ahvâl ve kemâlât ına nizam vermekle, nizam- ı âleme 
hem-dest-i vifak olabilsin…
Tenbih ve İşaret
İstitradî olarak ha şre îmâ olundu. İleride zaten burhan- ı kat’î ile isbat edi-
lecektir.
Fakat burada istedi ğim nokta : İnsandaki istidat ebede nâz ırdır. Eğer is-
tersen insaniyetin cevherine ve nat ıkıyetin k ıymetine ve istidad ın muktezas ına 
teemmül ve tetkik et. Sonra da o cevher-i insaniyetin en küçük ve en hasis hizmetkâr ı olan hayale bak, gör, yan ına git ve de: “Ey hayal a ğa!.. Beşaret 
sana!.. Dünya ve mâfîhân ın saltanat ı, milyonlar sene ömürle beraber sana 
verilecektir. Fakat âk ıbetin dönmemeksizin fenâ ve ademdir.” Acaba hayal 
sana nas ıl mukabele edecek? Âyâ, istib şar ve sürur veyahut telehhüf ve tahas-
sürle cevap verecektir? Ecel, neam, evet, cevher-i insaniyet âmâk- ı vicdan ın 
dibinde enîn ve hanîn edip ba ğıracak: “Eyvah, vâ hasretâ saadet-i ebediye-
nin f ıkdân ına!..” diyecektir. Hayale zecir ve ta’nif ederek, “Yahu! Bu dünya-y ı 
faniye ile raz ı olma!”
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------  103
İşte ey birader, hînâ bu saltanat- ı faniye, sultan- ı insaniyetin en hakîr hiz-
metkâr ı veyahut şairi veyahut sanatkâr ve tasvircisini i şbâ ve raz ı edemezse, 
nas ıl o hayal gibi çok hizmetkârlar ın sahibi olan sultan- ı insaniyeti i şbâ edebi-
lir? Kellâ!.. Neam, onu i şbâ edecek, yaln ız haşr-ı cismânînin sadefinde mek-
nûn olan saadet-i ebediyedir.
Üçüncüsü : İnsan ın itidal-i mizac ı ve letafet-i tab’ ı ve ziynete olan mey-
lidir. Yani, insan ın insaniyete lây ık bir suret-i taayyü şe olan meyl-i f ıtrîsidir. 
Neam. İnsan hayvan gibi ya şamamal ıdır. Ve yaşamaz. Belki şeref-i insani-
yete münasip bir kemâl ile ya şamak gerektir. Binaenaleyh, be şer mesken ve 
melbes ve me’keli, sanayi-i kesîre ile taltif etmesine muhtaçt ır. Bu sanatlarda 
yaln ızca kudretinin adem-i kifayetine binaen ebnâ-y ı cinsi ile imtizaç etmek.. 
o da iştirak etmek.. o da teâvün etmek.. o da sa’yin semerat ını mübadele 
etmesini iktiza etmekle beraber, kuvâ-y ı insaniyedeki inhimak ve tecavüz se-
bebiyle adalete ihtiyaç.. o da her akl ın adalete adem-i kifayetine binaen, onu 
muhafaza edecek kavânîn-i külliyenin vaz’lar ına ihtiyaç.. o da tesirini muha-
faza etmek için icra edecek bir mukannine.. o mukannin dahi zâhiren ve bât ı-
nen hâkimiyetini muhafaza etmek için maddeten ve mânen tefevvuka.. hem de Sâni-i âlem’in taraf ından baz
ı umûrla muhassas olmas ıyla bir imtiyaz ve 
kuvvet-i nisbete.. hem de evâmirine olan itaati temin ve tesis eden azamet-i Sâni’in tasavvurunu zihinlerde idâme edecek bir müzekkire-i mükerrere olan ibadete muhtaçt ır. O ibadet dahi Sâni’in cânibine efkâr ı tevcih eder. O tevec-
cüh ise, ink ıyad ı tesis, o ink ıyad dahi nizam- ı ekmele îsal eder. O nizam- ı ek-
mel dahi, s ırr- ı hikmetten tevellüd eder. S ırr- ı hikmet dahi ademü’l-abesiyeti 
ve Sâni’in hikmeti, masnûdaki teennuku kendine şahit gösterir.
İşte, eğer insan ın hayvandan şu cihat- ı selâse ile olan temayüzünü derk 
edebildin; bizzarure netice veriyor ki:
Nübüvvet-i mutlaka, nev-i be şerde kutup, belki merkez ve bir mihverdir 
ki, ahvâl-i be şer onun üzerine deveran ediyor. Şöyle ki:
Cihet-i ûlâda  dikkat et. Bak, nas ıl sevkü’l-insaniyet ve meyl-i tabiînin 
adem-i kifayeti ve nazar ın kusuru ve tarik-i ak ıldaki evham ın ihtilât ı, nas ıl 
nev-i beşeri eşedd-i ihtiyaçla bir mür şid ve muallime muhtaç eder. O mür şid, 
peygamberdir…
İkinci cihette  tedebbür et. Şöyle: İnsandaki lâyetanâhîlik ve tabiat ındaki 
meylü’t-tecavüz ve kuvâ ve âmâlindeki adem-i tahdid ve âlemdeki meylü’l-is-tikmalin dal ı hükmünde olan insandaki meylü’t-terakkinin semeresi hükmün-
de olan kamet-i nâmiye-i istidad- ı insanîsine intibak etmeyen, belki camid 
104  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
ve muvakkat olan kanun-u be şer ki, tedricen tecârüb ile hâs ıl olan netâic-i 
efkâr ın telâhukuyla vücuda gelen o kavânîn-i be şer, şu semere-i istidad ın çe-
kirdeklerinin terbiye ve imdad ına adem-i kifayetinin sebebiyle maddeten ve 
mânen iki âlemde saadet-i be şeri temin edecek, hem de kamet-i istidad ının 
büyümesiyle tevessü edecek, zîhayat ve ebediye bir şeriat- ı ilâhiyeye ihtiyaç 
gösterir. İşte, şeriat ı getiren, peygamberdir…
Eğer desen:  “Biz görüyoruz ki: Dinsizlerin veya sahih bir dini olmayan-
lar ın ahvâlleri muaddele ve munazzemedirler.”
Elcevap: Elcevap:  O adalet ve intizam, ehl-i dinin ikazât ve ir şadât ıylad ır. Ve o 
adalet ve faziletin esaslar ı, enbiyân ın tesisleriyledir. Demek enbiyâ, esas ve 
maddeyi vaz’ etmi şlerdir. Onlar da o esas ve fazileti tutup, onda i şlediklerini 
işlediler. Bundan ba şka nizam ve saadetleri, muvakkatt ır. Bir cihetten kaime 
ve müstakîme ise, çok cihâttan mâile ve münhaniyedir. Yani, ne kadar sure-ten ve maddeten ve lafzen ve maâ şen muntazamad ır; fakat sîreten ve mâne-
viyaten ve mânen faside ve muhtelledir.
Ey birader!.. İşte s ıra üçüncü cihete  geldi. İyi tefekkür et. Şöyle:
Ahlâktaki ifrat ve tefrit ise, istidâdât ı ifsat ediyor. Ve şu ifsat ise, abesiyeti 
intaç eder. Ve şu abesiyet ise, kâinat ın en küçük ve en ehemmiyetsiz şeylerin-
de mesâlih ve hikemin riayetiyle âlemde hükümfermal ığı bedihî olan hikmet-i 
ilâhiyeye münâk ızd ır.
Vehim ve Tenbih
“Meleke-i mârifet-i hukuk” dedikleri her fenal ığın maddeten zarar ını ih-
sas ede ede ve efkâr- ı umumiyeyi ikaz etmekle hâs ıl olan “meleke-i riayet-i 
hukuk” dedikleri emri, şeriat- ı ilâhiyeye bedel olarak dinsizlerin tasavvuru ve 
şeriatten isti ğnâlar ı bir tevehhüm-ü bât ıldır. Zira dünya ihtiyarland ı. Öyle bir 
şeyin mukaddimât ı da zâhir olmad ı. Bilâkis, mehasinin terakkisiyle beraber 
mesâvî dahi terakki edip daha deh şetli ve aldat ıcı bir şekle giriyor.
Evet, nas ıl ki nevâmis-i hikmet, desâtir-i hükûmetten müsta ğni de-
ğildir. Öyle de, vicdana hâkim olan kavânîn-i şeriat ve fazilete e şedd-i 
ihtiyaçla muhtaçt ır. İşte, şöyle mevhume olan meleke-i tâdil-i ahlâk, kuvâ-y ı 
selâseyi hikmet ve iffet ve şecaatta muhafaza etmesine kâfi de ğildir. Binaena-
leyh insan bizzarure vicdan ve tabiatlara müessir ve nâfiz olan mizan- ı adalet-i 
ilâhiyeyi tutacak bir nebîye muhtaçt ır.
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------  105
İşaret
Binlerce enbiyâ, nev-i be şerde nübüvveti iddia ederek binlerce mu-
’cizatla müddeay ı isbat etmi şlerdir.  İşte, o enbiyân ın cemi mu’cizatlar ı li-
sân- ı vâhid ile nübüvvet-i mutlakay ı ilân eder. Bizim şu suğrâm ıza dahi bir 
burhan- ı kât ı’dır. Buna tevâtür-ü bilmânâ veya ne tâbirle diyorsan ız deyiniz, 
metin bir delildir.
Tenbih
Şu muhâkemat’ ın cihetü’l-vahdeti budur ki: E ğer cemî fünûn ele al ınır-
sa.. ve fünûnlar ın kavâidinin külliyetleriyle ke şfettikleri ittisak ve intizama te-
maşa edilirse.. hem de mesâlih-i cüz’iye-i müteferrikan ın mayas ı ve ukde-i 
hayatiyesi hükmünde olan bir lezzeti veya bir muhabbeti veya bir emr-i âhar ı 
içine at ılmakla –ekl ve nikâhtaki gibi– peri şan olan umûr ve ef’âl o maya ile 
irtibat ve ittisal ettiklerini, inâyet-i ilâhiye nokta-y ı nazar ında nazar- ı dikkate 
alınırsa.. hem de hikmetin şehadetiyle sabit olan adem-i abesiyet ve adem-i 
ihmali mütâlaaya al ınırsa.. istikrâ-y ı tâmla netice veriyor ki:
Mesâlih-i külliyenin kutup ve mihveri ve maden-i hayat ı hükmünde 
olan nübüvvet, nev-i be şerde zarurîdir… Faraza olmazsa, peri şan olan 
nev-i beşer, güya muhtel bir âlemden şu muntazam âleme dü şüp cere-
yan- ı umumînin ahengini ihlâl etti ği kabul olunursa, biz insanlar sair 
kâinata kar şı ne yüzümüz kalacakt ır?
Tenbih
Ey birader!.. E ğer burhan- ı Sâni’in su ğrâs ı senin sayfa-y ı zihninde intika ş 
etmişse, haz ır ol. Kübrâs ı olan nübüvvet-i Muhammed’in bahsine geçiyoruz.
İşaret ve İrşad
Kübrâ sâd ıktır. Zira sayfa-y ı itibar- ı âlemde menku ş olan âsâr- ı enbiyây ı 
mütâlaa etsen ve lisân- ı tarihte cereyan eden ahvâllerini dinlersen ve hakikati, 
yani cihetü’l-vahdeti tesir-i zaman ve mekân ile girdi ği suretlerden tecrit ede-
bilirsen göreceksin ki: İnayet-i ilâhiyenin ziyas ı olan mehâsin-i mücerredenin 
şulesi olan hukukullah ve hukuk-u ibad ı, enbiyâ düstur-u hareket ettiklerini 
ve nev-i be şer taraf ından enbiyâya kar şı keyfiyet-i telâkkileri ve ümeme kar şı 
suret-i muameleleri ve terk-i menâfi-i şahsiye ve sair umûrlar ki, onlara nebî 
dedirmiş ve nübüvvete medar olmu ş olan esaslar ise, evlâd- ı beşerin sinn-i 
tekemmül ve kühûlette olan üstad ı ve medrese-i Ceziretü’l-Arap’ta menba- ı 
106  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
ulûm-u âliye ve muallimi olan Zât- ı Muhammed’de daha ekmel ve daha az-
har bulunur.
Demek oluyor ki, istikrâ-y ı tâm ile, hususan nev-i vahidde, lâsiyyema 
intizam- ı muttarid üzerine müesses olan k ıyas- ı hafînin iânesiyle ve k ıyas- ı 
evlevînin teyidiyle nübüvvet-i Muhammed’i netice vermekle beraber tenki-hü’l-menat denilen hususiyattan tecrit nokta-y ı nazardan, cemî enbiyâ, lisân- ı 
mu’cizâtlar ıyla, vücud-u Sâni’in bir burhan- ı bâhiresi olan Muhammed’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  sıdk ına şehadet ederler.
İtizar
Kısa cümlelerle söylemiyorum; mu ğlâkça oluyor. Zira şu hakâik her tara-
fa derin köklerini att ıklar ından, mesele uzunla şıyor. Suret-i meseleyi bozmak 
ve parça parça etmek ve hakikati incitmek istemiyorum. Hem de hakikatin etraf ına bir daireyi çekmek istiyorum, tâ hakikat mahsur kal ıp kaçmas ın. Ben 
tutmazsam ba şkas ı tutsun. Beni mâzur tutsan ız, febihâ... Ve illâ hürriyet var; 
tahakküm yoktur. Keyfinize...
Mukaddime
Peygamberin delil-i s ıdk ı, her bir hareket, her bir hâlidir…  Evet, her 
bir hareketinde adem-i tereddüt ve mûterizlere adem-i iltifat ve muar ızlara 
adem-i mübâlât ve muhalif olanlardan adem-i tahavvüfü, s ıdk ını ve ciddiye-
tini gösteriyor. Hem de evâmirinde hakikatin ruhuna olan isabeti, hakk ıyetini 
gösterir.
Elhâs ıl: Tahavvüf ve tereddüt ve telâ ş ve mübâlât gibi hile ve adem-i 
vüsûku ve itmînans ızlığı îmâ eden umûrlardan müberrâ iken, bilâ-perva ve 
kuvvet-i itmînanla en hatarl ı makamlarda olan hareketi ve nihayette olan 
isabeti ve iki âlemde semere verecek olan zîhayat kaideleri, harekât ıyla tesis 
ettiğine binaen, her bir fiil ve her bir tavr ının iki taraftan, yani bidayet ve ni-
hayetten ciddiyeti ve s ıdk ı, nazar- ı ehl-i dikkate arz- ı dîdar ediyor. Bâhusus 
mecmû-u harekât ının imtizac ından ciddiyet ve hakk ıyet şule-i cevvale gibi.. 
ve in’ikâsât ından ve muvâzenât ından s ıdk ve isabet, berk-i lâmî gibi tezahür 
ve tecellî ediyor.
İşaret
Zaman- ı mâzi ve zaman- ı hal, yani, asr- ı saadet ve zaman- ı istikbal ta-
zammun ettikleri berâhin-i nübüvvet, lisân- ı vahid ile maden-i ahlâk- ı âliye 
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------  107
olan Zât- ı Muhammed’de (aleyhissalâtü vesselâm)  dâî-yi s ıdk ı ve dellâl- ı nübüvveti 
olan burhan- ı zâtînin nidas ına cevap ve hem-dest-i vifak olarak nübüvvetini 
îlâ ve ilân ettiklerini kör olmayanlara gösterdiler. Şu hâlde, kitab- ı âlemden 
olan fasl- ı zaman ın sayfa-y ı selâsesini mütâlaa edece ğiz. Hem de o kitaptan 
mesele-i uzmâ ve münevvere olan Zât- ı Muhammed’i (aleyhissalâtü vesselâm)  te-
maşa ve ziyaret edece ğiz. Müddeâm ız olan burhan ın kübras ını onunla isbat 
edeceğiz.
İşte, bu noktaya binaen, mesalik-i nübüvvet dörttür. Be şincisi meşhur ve 
mesturdur:
Birinci Meslek
Yani, mesele-i âliye-i zâtiyeyi  temaşa etmekte dört nükteyi bilmek lâ-
zımd ır:
Birincisi : 1ِģُّéَّכَÝĤכَא ُģْéْכَĤا َ÷ْĻَĤ kaidesine binaen sun’î ve tasannuî olan 
şey, ne kadar mükemmel olsa da, tabiî yerini tutmad ığından, heyetinin fele-
tât ı, muzahrefiyeti îmâ edecektir.
İkincisi : Ahlâk- ı âliyenin, hakikatin zemini ile olan rab ıta-y ı ittisali ciddi-
yettir. Ve deveran- ı dem gibi hayatlar ını idâme eden ve imtizaçlar ından te-
vellüd eden haysiyete kuvvet veren, heyet-i mecmuas ına intizam veren yaln ız 
sıdkt ır. Evet, şu rab ıta olan s ıdk ve ciddiyet kesildi ği anda o ahlâk- ı âliye kurur 
ve hebâen gidiyor.
Üçüncüsü : Umûr-u mütenasibede temayül ve tecazüb.. ve mütezâdde 
olan eşyalarda tenâfür ve tedafü kaide-i me şhuresi, maddiyatta nas ıl cereyan 
ediyor; mâneviyat ve ahlâkta dahi cereyan eder.
Dördüncüsü : 2ٍّģِכُĤ َ÷ْĻَĤ ٌħُכْè ِّģْכُĥِĤ Şimdi gelelim maksada: İşte âsâr ve 
siyer ve tarih-i hayat ı... Hatta âdân ın şehadetleri ile, Zât- ı Peygamber’de vü-
cudu muhakkak olan ahlâk- ı âliyenin kesret ve ihata ve tecemmû ve imtiza-
cından tevellüd eden izzet ve haysiyetten ne şet eden şeref ve vakar ve izzet-i 
nefis ile feri şteler, devlerin ihtilât ve istiraklar ından tenezzühleri gibi s ırr- ı teza-
da binaen, o ahlâk- ı âliye dahi hile ve kizbden tereffû ve tenezzüh ve teberrî 
1 “F ıtrî karagözlülük, sun’î (yapma) karagözlülük gibi de ğildir.” Bkz.: İbn Kays, Kıra’d-dayf  1/249; 
İbnü’l-Mukri’, Nefhu’t-tayyib  2/352; el-Hamevî, Hızânetü’l-edeb  1/189.
2 Mecmûda bulunan bir kuvvet ve hasiyet var ki, eczâda bulunmaz. Yani, cemaatte bulunan kuvvet 
fertte yoktur.
108  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
ederler. Hem de hayat ve mayalar ı makam ında olan s ıdk ve hakk ıyeti tazam-
mun ettiklerinden, şule-i cevvâle gibi nübüvveti aleniyete ç ıkar ıyor.
Tenbih
Ey birader! Görüyorsun ki, bir adam yaln ız şecaatle me şhur olursa, o 
şöhret ona verdi ği haysiyeti ihlâl etmemek için, kolayl ıkla yalana tenezzül et-
mez. Nerede kald ı ki, cemî ahlâk- ı âliye birden tecemmû ede…
Evet, mecmûda bir hüküm bulunur, fertte bulunmaz.
İşaret ve Tenbih
Görüyoruz: Bu zamanda s ıdk ve kizbin mabeynleri ancak bir parmak 
kadar vard ır. Bir çar şıda ikisi de sat ılır. Fakat her bir zaman ın bir hükmü 
var. Hiçbir zamanda asr- ı saadet gibi s ıdk ve kizbin ortas ındaki mesafe 
açılmam ıştır. Şöyle ki:
Sıdk kendi hüsn-ü hakikîsini kemâl-i ha şmetle izhar ve onunla temessük 
eden Muhammed’i (aleyhissalâtü vesselâm)  âlâ-y ı illiyyîn-i şerefe îlâ ve âlemde in-
kılâb- ı azîmi îka etti ğinden şarktan garba kadar kizbden bu’d derecesini gös-
termekle k ıymet-i âliyesini îlâ etmek cihetiyle sûku ve metâ ını gayet nâf ık ve 
râic etmiştir.1(Hâşiye)
Ve kizb ise, te şebbüsât- ı azîmeyi murdarlar ın lâşeleri gibi ruhsuz b ırakt ığı 
için, nihayet kubhunu izhar ve onun ile temessük eden Müseylime ve emsâli esfel-i sâfilîn-i hissete dü şürdüğü cihetle, metâ- ı zehr-âlûdu ve sûku gayet mu-
attal ve kesat etmi ştir.
2(Hâşiye)
İşte, ehl-i izzet ve tefahur olan kavm-i Arab’ ın tabiatlar ındaki mey-
lü’r-râic sâikas ıyla müsabaka ederek, o kâsid kizbi terk edip ve râic s ıdk 
ile tecemmül ederek adaletlerini âleme kabul ettirmi şlerdir. İşte sahabe-
lerin aklen olan adaletleri bu s ırdan neşet eder.
İrşad ve İşaret
Tarih ve siyer ve âsâr nokta-y ı nazar ından dikkat olunursa, Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm) , dört yaşından k ırk yaşına kadar, lâsiyyema şe’ni; ahlâk ı ve 
hileyi d ışarıya atmakta olan hararet-i gariziyenin şiddet-i iltihab ı zaman ında 
1 (Hâşiye) Şimdiki hürriyet gibi.
2 (Hâşiye) Menfur casusluk gibi.
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------  109
kemâl-i istikametle ve kemâl-i metanetle ve tamam- ı ıttırad- ı ahvâl ile ve mü-
savat ve muvâzenet-i etvâr ile ve nihayet-i iffet ile ve hiçbir hali mestûriyeti muhafaza etmeyen –lâsiyemma öyle ehl-i inada kar şı– bir hileyi îmâ etme-
mek ile beraber, ya şad ığı nazara al ınırsa, sonra istimrar- ı ahlâk ının zaman ı 
olan k ırk seneden sonra o ink ılâb- ı azîm nazara al ınırsa, haktan geldi ğini ve 
hakikat oldu ğunu tasdik etmezse, nefsine levmetsin… Zira zihninde bir sofes-
tâî gizlenmi ş olacakt ır.
Hem de, en hatarl ı makamlarda –Gâr’da gibi
1– tarik-i halâs ı mefkud iken 
ve haytu’l-emel bihasebi’l-âde kesilirken, gayet metanet ve kemâl-i vüsuk ve nihayet-i itminan ile olan hareket ve hâl ve tavr ı, nübüvvet ve ciddiyetine şa-
hid-i kâfidir ve hak ile temessük etti ğine delildir.
İkinci Meslek
Yani, sayfa-y ı ûlâ, zaman- ı mâzi dir.
İşte şu sayfada dört nükteyi nazar- ı dikkate almak lâz ımd ır:
Birincisi : Bir fende, veyahut kasasta, bir adam esaslar ını ve ruh ve ukde-
lerini ahz ederek müddeâs ını ona bina ederse, o fende hazâkat ve maharetini 
gösterir.
İkincisi : Ey birader!.. E ğer tabiat- ı beşere ârif isen, küçük bir haysiyetle, 
küçük bir dâvâda, küçük bir kavimde, küçük bir hilâf ın serbestiyetle irtikâb 
olunmad ığına nazar edersen; gayet büyük bir haysiyetle, nihayet cesîm bir 
dâvâda, hasra gelmeyen bir kavimde, hadsiz bir inada kar şı, her cihetten 
ümmîliğiyle beraber, hiçbir cihetle ak ıl müstakil olmayan meselelerde tam 
serbestiyetle bilâ-perva ve kemâl-i vüsuk ile alâ ruûsi’l-e şhâd zikir ve nakilden 
güneş gibi s ıdk ın tulû edece ğini göreceksin.
Üçüncüsü : Bedevîlere nisbet çok ulûm-u nazariye vard ır; medenîlere 
nisbeten, lisân- ı âdât ve ef’âlin telkinat ıyla, ulûm-u müteârifenin hükümlerine 
geçmişlerdir. Bu nükteye binaen, bedevîlerin hallerini muhakeme etmek için, 
kendini o bâdiyede farzetmek gerektir. E ğer istersen, İkinci Mukaddime’ye 
müracaat et; zira şu nükteyi izah etmi ştir.
Dördüncüsü : Bir ümmî, ulemâ meyan ında mütedavil bir fende be-
yan- ı fikir ederse, ittifak noktalarda muvâf ık olarak ve muhtelefün fîhâ olan
1 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/348; Abdurrezzak, el-Musannef  5/389.
110  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
noktalarda muhalefet edip, musahhihane olan söylemesi, onun tefevvukunu 
ve kisbî olmad ığını isbat eder.
Şu nüktelere binaen deriz ki : Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , mâ-
lûm olan ümmiyetiyle beraber, güya gayr-i mukayyed olan ruh-u cevvâle ile tayy- ı zaman ederek, mâzinin âmâk- ı hafâs ına girerek, haz ır ve mü-
şahid gibi enbiyâ-y ı sâlifenin ahvâllerini ve esrarlar ını teşrih etmesiyle, 
bütün enzar- ı âleme kar şı öyle bir dâvâ-y ı azimede –ki bütün ezkiyâ-y ı 
âlemin nazarlar ını dikkate celb eder– bilâ perva ve nihayet vüsuk ile 
müddeas ına mukaddime olarak, o esrar ve ahvâlin ukad- ı hayatiyeleri 
hükmünde olan esaslar ını zikretmekle beraber, kütüb-ü sâlifenin ittifak 
noktalar ında musadd ık ve ihtilâf noktalar ında musahhih olarak kasas ve 
ahvâl-i enbiyây ı bize hikâye etmesi, s ıdk ve nübüvvetini intaç eder.
Teznib
Cemî enbiyân ın (aleyhimüsselâm)  delâil-i nübüvvetleri, s ıdk- ı Muham-
med’e (aleyhissalâtü vesselâm)  delildir ve cemî mu’cizatlar ı, Muhammed’in bir 
mu’cize-i mâneviyesidir.  Bunda dikkat edersen anlayacaks ın.
İşaret
Ey birader!.. Bazen kasem, burhan ın yerini tutar. Zira burhan ı tazammun 
eder. Öyleyse:
 ِěِİَاĳَü ĹِĘوَ ĹِĄَאĩْĤا َאقِĩْĐأَ ĹِĘ ُįَèرُو َóَّĻَøوَ ِÿَāِéْĥِĤ َÿَāَĝْĤا ِįْĻَĥَĐ َّÿَĜ ِيñَّĤوَا
 ِįْĻَĥَĐ َ÷ِّĤَïُĺ أَنْ ْīِĨ أَدَقُّ َّאدَĝَّĭĤا َهُóَčَĬ إِنَّ َאتِđِĜَاĳْĤا َאĺزَوَا ْīِĨ َارَóْøَْŶا ُįَĤ َėَýَכَĘ ِģَ×ْĝَÝْùُĩْĤا
1َّאسِĭĤا ĵَĥَĐ َ÷ِّĤَïُĺ أَنْ ْīِĨ ĵٰĭْĔأَ َّěَéْĤا ُįَכَĥْùَĨوَ
Evet, neam… O’nun nur-u nazar ına, hayal, kendini hakikat gösteremi-
yor ve hak olan mesle ği telbisten müsta ğnidir.
Üçüncü Meslek
Yani; zaman- ı halin, yani asr- ı saadetin sayfas ında dört nükte, bir nok-
tay ı nazar- ı dikkate almak gerektir:
1 Ona bu k ıssalar ı hikâye ederek ruhunu mâzinin derinliklerinde ve istikbalin şahikalar ında gezdiren ve 
hadisat ın karanl ık köşelerindeki esrar perdesini onun için kald ırana yemin olsun ki; onun keskin gözü 
kendisini şaşırtmayacak kadar dikkatli, onun hak olan mesle ği ise insanlar ı aldatmaktan uzakt ır.
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------  111
Birincisi : Küçük bir âdet, küçük bir kavimde veya zay ıf bir haslet kalîl bir 
tâifede, büyük bir hâkimin, büyük bir himmetle kolayl ıkla kald ıramad ığını na-
zara al ırsan; acaba gayet çok, tamamen müstemirre, nihayet derecede me’lûf 
ve çok da mütenevvia, tamamen râsiha olan âdât ve ahlâk, nihayet kesir ve me’lûfât ına gayet mutaass ıp ve şedidü’ş-şekîme olan bir kavmin âmâk- ı er-
vah ından az fedakârl ıkla, k ısa bir zamanda kal’ ve ref’ etti ğini ve o âdât- ı sey-
yienin yerine ba şka âdât ve ahlâk fidanlar ını gars etmesi ve def’aten nihayet 
derecede tekemmül ettiklerini nazara al ırsan ve dikkat edersen, harikulâde 
olduğunu tasdik etmezsen, seni sofestâî defterinde yazaca ğım.
İkincisi : Şahs- ı mânevî hükmünde olan bir devletin nümüvv-ü tabiîsi 
hükmünde olan te şekkülü ise mütemehhildir. Ve devlet-i atîkaya galebesi –ki, 
ona ink ıyad, tabiat- ı sâniye hükmüne girdi ği için– tedricîdir. Öyleyse, madde-
ten ve mânen hâkim, hem de gayet cesîm bir devleti k ısa bir zamanda te şkili, 
hem de düvel-i râsihaya def’î gibi galebe etmesi, mâneviyat ve ahvâlde cârî olan âdât ın bizzarure harikulâde oldu ğunu görmezsen, körler defterinde ya-
zılacaks ın.
Üçüncüsü : Tahakküm-ü zâhirî, kah ır ve cebir ile mümkündür. Fakat ef-
kâra galebe etmek, hem de ervaha tahabbüb ve tabâyia tasallut, hem de hâkimiyetini vicdanlar üzerine daima muhafaza etmek, hakikatin hassa-y ı fa-
rikas ıdı
r. Bu hassay ı bilmezsen, hakikatten bîgânesin.
Dördüncüsü : Tergîb veya terhib hilesiyle ancak yaln ız bir tesir-i sathî 
edip ve akla kar şı sedd-i turuk edecektir. Şu hâlde âmâk- ı kulûba nüfuz ve 
erakk- ı hissiyat ı tehyiç ve şükûf-misal olan istidadât ı inkşaf ettirmek ve kâ-
mine ve nâime olan seciyeleri ikaz ve tenbih ve cevher-i insaniyeti feverana getirmek ve k ıymet-i nat ıkıyeti izhar etmek, şuâ- ı hakikatin hâssas ıdır.
Evet, kasavet-i mücessemenin misal-i mü şahhas ı olan “ve’d-i benât”
1 gi-
bi umûrlardan kalblerini taskîl etmesi ve rikkat-i letafetin lem’as ı olan hayva-
nâta merhamet, hatta kar ıncaya şefkat gibi umûr ile tezyin etmesi, öyle bir in-
kılâb- ı azîmdir –hususan öyle akvam- ı bedevîde– ki, hiçbir kanun-u tabiiyeye 
tevfik olmad ığından, hârikulâde oldu ğu musaddak-kerde-i esbab- ı basirettir. 
Basiretin varsa tasdik edeceksin.
Şimdi Nokta’y ı dinle : İşte tarih-i âlem şehadet eder ki: En büyük dâhi 
odur ki; bir veya iki hissin ve seciyenin ve istidad ın inkişafına ve ikaz ına 
1 Bkz.: En’âm sûresi, 6/140, 151; Nahl sûresi, 16/58-59; İsrâ sûresi, 17/31; Tekvir sûresi, 81/8-9; Dârimî, 
mukaddime  1.
112  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
ve feverana getirmesine muvaffak olsun. Zira öyle bir hiss-i nâim ikaz 
edilmezse, sa’y hebâen gider ve muvakkat olur. İşte en büyük dâhi ancak 
bir veya iki hissin ikaz ına muvaffak olabilmi ştir. Ezcümle; hiss-i hürriyet 
ve hamiyet ve muhabbet…
Bu noktaya binaen, Ceziretü’l-Arap sahrâ-y ı vesîas ında olan akvam- ı 
bedevîde kâmine ve nâime ve mesture olan hissiyat- ı âliye –ki, binlere bâ-
liğdir– birden inki şaf, birden ikaz, birden feveran ve galeyana getirmek, 
şems-i hakikatin, ziya-y ı şule-feşan ın hassas ıdır. Bu Nokta’y ı akl ına sok-
mayan ın, biz Ceziretü’l-Arab’ ı gözüne sokaca ğız. İşte Ceziretü’l-Arap... 
On üç as ır beşerin terakkiyat ından sonra, en mükemmel filozoflardan 
yüz taneyi göndersin, yüz sene kadar çal ışsın; acaba bu zamana nisbeten 
o zamana nisbet yapt ığının yüzde birini yapabilir mi?..
İşaret
Kim tevfik isterse, âdetullah ve hilkat ve f ıtrat ile â şinal ık etmek ve 
dostluk etmek gerektir. Yoksa, f ıtrat tevfiksizlikle bir cevab- ı red vere-
cektir. Cereyan- ı umumî ise, muhalif harekette bulunanlar ı adem-âbâd 
hîçâ-hîçe atacakt ır.
İşte buna binaen tema şa et. Göreceksin ki; hilkatte cârî olan kavânîn-i 
amîka-y ı dakika –ki hurdebîn-i ak ılla görülmez– hakâik-i şeriat ne derecede 
mürâat ve muârefet ve münasebette bulunmu şlard ır ki, o kavânîn-i hilkatin 
muvâzenesini muhafaza etmi ştir. Evet, şu âsâr- ı tavîlede şu müsâdemât- ı azî-
me içinde hakâikini muhafaza, belki daha ziyade inki şafa getirdi ğinden gös-
terir ki, Resûl-i Ekrem’in (aleyhisselâm)  mesleği, hiçbir vakit mahvolmayan hak 
üzerine müessestir.
Şu nükte ve noktalar ı bildikten sonra, geni ş ve muhakemeli ve müdakkik 
bir zihinle dinle ki:
Muhammed-i Hâ şimî (aleyhissalâtü vesselâm)  ümmiyeti ve adem-i kuvvet-i zâ-
hiresi ve adem-i hâkimiyeti ve adem-i meyl-i saltanat ile beraber, gayet hatar-lı mevakide kemâl-i vüsuk ile te şebbüs ederek efkâra galebe etmekle, ervaha 
tahabbüp ve tabâyie tasallut, gayet kesire ve müstemirre ve râsiha ve me’lûfe olan âdât ve ahlâk- ı vahşiyâneyi esas ıyla hedmederek, onlar ın yerine ahlâk- ı 
âliyeyi gayet metin bir esas ile, lâhm ve demlerine kar ışmış gibi tesis etmekle 
beraber, zâviye-i vah şette hâmid olan bir kavimdeki kasâvet-i vah şiyeyi ih-
mad ve hissiyat- ı dakikay ı tehyiç…
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------  113
Evet, hissiyat-i âliyeyi ikaz ve cevher-i insaniyetlerini izhar etmekle bera-
ber evc-i medeniyete bir zaman- ı kasîrde is’ad ederek, şark ve garpta oturmu ş 
bir devlet-i cesîmeyi bir zaman- ı kalilde te şkil edip, ate ş-i cevval gibi, belki 
nur-u nevvar gibi veyahut asâ-y ı Mûsâ gibi sair devletleri bel’ ve imha dere-
cesine getirdi ğinden, basar- ı basireti kör olmayanlara s ıdk ını ve nübüvvetini 
ve hak ile temessükünü göstermi ştir. İşte eğer sen görmezsen, seni insanlar ın 
defterinden sildirecektir.
Dördüncü Meslek
Sayfa-y ı müstakbelden, lâsiyyema mesele-i şeriatt ır.
İşte dört nükteyi nazar- ı dikkatten dûr etmemelisin:
Birincisi : Bir şah ıs dört veya be ş fende meleke sahibi ve mütehass ıs ol-
maz. Meğer harika ola...
İkincisi : Mesele-i vahide, iki mütekellimden sudur eder. Birisi, mebde ve 
müntehas ı ve siyak ve sibaka mülâyemetini ve ehavât ıyla nisbetini ve mev-
zi-i münasipte istimâlini, yani; münbit bir zeminde sarf ını nazara ald ığı için, 
o fende olan maharetine ve melekesine ve ilmine delâlet etti ği hâlde, öteki 
mütekellim şu noktalar ı ihmal etti ği için sathiyetine ve taklidiyetine delâlet 
eder. Hâlbuki kelâm yine o kelâmd ır. Eğer akl ın bunu fark etmezse, ruhun 
hisseder.
Üçüncüsü : İkinci Mukaddime’de geçti ği gibi bir-iki as ır evvel harika sa-
yılan keşif bu zamana kadar mestur kalsayd ı, tekemmül-ü mebâdi cihetiyle 
bir çocuk da ke şfedebildiğini nazara al.. on üç as ır geri git.. o zamanlar ın 
tesirat ından kendini tecrit et.. deh şet-engiz olan Ceziretü’l-Arap’ta otur.. dik-
katle tema şa et. Görürsün ki; ümmî, tecrübe görmemi ş, zaman ve zemin yar-
dım etmemi ş tek bir adam ki, yaln ız zekâya de ğil, belki gayet kesîr tecarübün 
mahsulü olan fünûnun kavânîniyle öyle bir nizam ve adaleti tesis ediyor ki, istidad- ı beşerin kameti, netâic-i efkâr ı teşerrübünden tekebbür ederse, o şe-
riat dahi tevessü ederek ebede teveccüh eder. Kelâm- ı ezelîden geldi ğini ilân 
etmekle beraber, iki âlemin saadetini temin eder. İnsaf edersen, bu ise yaln ız 
o zaman ın insanlar ının değil, belki nev-i be şerin tavk- ı haricinde göreceksin. 
Meğer evham- ı seyyie, senin şu tarafa müteveccih olan f ıtrat ının tarf ını
1(Hâşiye) 
çürütmüş ola...
1 (Hâşiye) Dikkat lâz ımd ır.
114  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Dördüncüsü : Onuncu Mukaddime’de geçti ği gibi, hem de ikinci nok-
ta-y ı itiraz ın cevab ında da gelece ği gibi şudur ki: Cumhurun istidad- ı efkâr ı 
derecesinde şeriat ın irşad etmesidir. Şöyle ki:
Cumhurun âmîli ği için, hakâik-i mücerredeyi, me’lûflar ı vas ıta olmaks ı-
zın adem-i telâkkileri sebebiyle, müte şabihat ve te şbihat ve istiârât ile tasvir 
etmesidir. Hem de fünûn-u ekvanda cumhurun, hiss-i zâhir sebebiyle hilâf- ı 
vakii zarurî telâkki etmekle beraber, mebâdi basamaklar ı adem-i in’ikad ve 
tekemmülünden, ma ğlatalar ın vartalar ına düşmemek için, şeriat öyle mesâil-
de ibham etti ve mutlak b ırakt ı; lâkin hakikati îmâdan hâlî b ırakmad ı.
Vehim ve Tenbih
Resûl-i Ekrem’in her bir fiil ve her bir halinde s ıdk lemean eder. Fa-
kat her fiili ve her hali harika olmak lâz ım değildir. Zira izhar- ı harika, 
tasdik-i müddeâ içindir. Hâcet olmad ığı veya münasip olmad ığı vakitte, 
cereyan- ı umumiyeye mütâbaat ile, kavânîn-i âdâtullaha destedâd- ı tes-
lim oluyor. Hem de öyle olmak gerektir.
Ey birader!.. Şu tenbih, Birinci Mesle ğin Mukaddimesi’nin tâifesindendir. 
Nisyan ın hatas ıyla yolunu şaşırmakla yerini kaybedip şuraya girmi ştir. İyice 
şu nükteleri tut. İşte neticeye giriyoruz:
Bak, ey birader! Fünûn ve ulûmun zübde-i hakikiyesi berâhin-i akliye 
üzerine müesses olan diyanet ve şeriat-i İslâmiye öyle fünûnlar ı tazam-
mun etmi ştir…
Ezcümle : Fenn-i tehzib-i ruh ve riyâzetü’l-kalb ve terbiyetü’l-vicdan ve 
tedbirü’l-ceset ve tedvirü’l-menzil ve siyasetü’l-medeniye ve nizamatü’l-âlem ve fennü’l-hukuk ve saire... Lüzum görülen yerlerde tafsil ve lüzum olmayan veya ezhan ın veya zaman ın müstait ve müsait olmad ığı yerlerde birer fezleke 
ile kavâid-i esasiyeyi vaz’ ederek tenmiye ve tefriini ukulün me şveret ve istin-
bâtât ına havale etmi ştir ki, bu fünûnun mecmuuna de ğil, belki ekalline, on üç 
asır terakkiden sonra, en medenî yerlerde, en harika zekâ ile mevsuf olanlar, 
tâkat-i be şerin haricinde –bâhusus o zamanda– oldu ğunu tasdikten vicdan- ı 
muns ıfâne seni men edemiyor.
İşte, fazl odur ki, âdâ ona şehadet ede. Yeni dünyan ın en meşhur filozofu 
olan Carlyle, Almanya’n ın meşhur bir hakîminden ve rical-i siyasiyesinden 
naklen diyor ki: “O tetkikât ından sonra kendi kendine sual ederek demi ş:
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------  115
İslâmiyet böyle olursa acaba medeniyet-i hâz ıra hakâik-i İslâmiyet’in daire-
sinde yaşayabilir mi?” Kendisi kendine “Evet.” ile cevap veriyor. Şimdiki mu-
hakkikler o daire içinde ya şamaktad ırlar. Evvelki filozof dahi diyor ki: “Hakâ-
ik-i İslâmiyet ç ıktıklar ı zaman, âte ş-i cevval gibi hatab ın parçalar ına benzeyen 
sair efkâr ve edyân ı bel’ etti. Hem de hakk ı vard ır. Zira ba şkalar ın safsatiyâ-
tından bir şey ç ıkmaz, ilâ âhirihî...”
Evet, on üç as ırdan beri o kadar deh şetli müsademâta kar şı hakâikini mu-
hafaza etmi ştir. Belki bu müsademe, ke şmekeş, hakikat-i İslâmiyet’in omuzu 
üstünden türab- ı hafây ı terkik ve tahfif ediyor. Neam, vücut ve hal-i âlem bu-
na şahittir. Makale-i Ûlâ’daki mukaddimât ı nazara almak gerektir.
Vehim ve Tenbih
Eğer desen:  Her bir fende yaln ız bir fezlekeyi bilmek bir adam için 
mümkündür…
Elcevap: Elcevap:  Neam, lâ! Zira öyle bir fezleke ki, hüsn-ü isabet ve mevki-i 
münasipte ve münbit bir zeminde istimâl gibi, sab ıkan mezkûr sair nok-
talar ile cam gibi, maveras ından ıttıla- ı tam ve melekeyi gösteren fezleke-
ler mümkün de ğildir. Evet, kelâm- ı vahid iki mütekellimden ç ıkarsa, birinin 
cehline ve ötekisinin ilmine, baz ı umûr-u mermûze-i gayr-i mesmûa ile de-
lâlet eder.
İşaret ve İrşad ve Tenbih
Ey benimle şu kitab ın evvel-i menâzilinden hayaliyle seyr ü sefer eden 
birader-i vicdan!.. Geni ş bir nazar ile nazar et ve muvâzene et. Kendi hayalin-
de muhakeme etmek için bir meclis-i âliyeyi te şkil et. Sonra da Mukaddimât- ı 
İsnâ Aşer’den müntehabât ını davet et, haz ır olsunlar. Sonra da şu kaidelerle 
müşâvere et!.. İşte:
Bir şah ıs çok fünûnda mütehass ıs ve meleke sahibi olmaz.
Hem de bir kelâm iki mütekellimden, mütefâvittir, ba şkalaşır.
Ve hem de fünûn, mürûr-u zaman ile telâhuk-u efkâr ın neticesidir.
Hem de müstakbeldeki bedihî bir şey, mâzide nazarî olabilir.
Hem de medenîlerin mâlûmu, bedevîlere meçhul olabilir.Hem de mâziyi müstakbele k ıyas etmek, bir k ıyas- ı hâdi-i mü şebbittir.
116  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Hem de ehl-i veber ve bâdiyenin besâteti ise, ehl-i meder ve medeniyetin 
hile ve desâisine mütehammil de ğildir. Evet, neam… Hile medeniyetin per-
desi alt ında tesettür edebilir.
Hem de pek çok ulûm, âdât ve ahvâl ve vukuat ın telkinat ıyla teşekkül 
edebilir.
Hem de be şerin nur-u nazar ı, müstakbele nüfuz edemez. Müstakbele 
mahsus olan şeyleri göremez.
Hem de be şerin kanunu için bir ömr-ü tabiî vard ır; nefs-i be şer gibi o da 
ink ıtâ eder.
Hem de muhit-i zaman ve mekan ın, nüfusun ahvâlinde büyük bir tesiri 
vard ır.
Hem de eskide harikulâde olan şeyler, şimdi âdi s ıras ına geçebilir. Zira 
mebâdi tekemmül etmi şler.
Hem de zekâ e ğer çendan harika olsa da bir fennin tekmiline kâfi de ğil-
dir. Nas ıl çok fenlerde kifayet edecektir?
İşte, ey birader! Şu zatlarla mü şavere et. Sonra da müfetti şlik s ıfat ıyla nef-
sini tecrit et. Hayâlât- ı muhîtiye ve evham- ı zamaniyenin elbiselerini ç ıkart, 
çıplak ol. Bahr-i bîkerân- ı zaman olan şu asr ın sahilinden, içine gir. Tâ asr- ı 
saadet olan adaya ç ık. İşte, her şeyden evvel senin nazar ına çarpacak ve te-
cellî edecek şudur ki:
Vahîd, nâs ırı yok, saltanat ı mefkud, tek bir şah ıs, umum âleme kar şı mü-
bâreze eder. Ve küre-i zeminden daha büyük bir hakikati omuzuna alm ış ve 
bütün nev-i be şerin saadetine tekeffül eden bir şeriat ı ki; o şeriat, fünûn-u ha-
kikiye ve ulûm-u ilâhiyenin zübdesi olarak, istidad- ı beşerin nümüvvü derece-
sinde tevessü edip iki âlemde semere vererek, ahvâl-i be şeri güya bir meclis-i 
vahid, bir zaman- ı vahidin ehli gibi tanzim eden öyle bir adaleti tesis eder.
Eğer o şeriat ın nevâmisinden sual edersen ki:  “Nereden geliyorsu-
nuz? Ve nereye gideceksiniz?”
Sana şöyle cevap verecekler ki: Sana şöyle cevap verecekler ki:  “Biz kelâm- ı ezelîden gelmi şiz. Nev-i 
beşerin selâmeti için ebedin yolunda refâkat için ebede gidece ğiz. Şu dün-
ya-y ı faniyeyi kestikten sonra, bizim sûrî olan irtibat ımız kesilirse de, daima 
mâneviyat ımız beşerin rehberi ve g ıda-y ı rûhânîsidir.”
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------  117
Hâtime
Şübehât ve şükûkun üç menbalar ı vard ır. Şöyle:
Eğer maksud-u Şâri’den ve efkâr ın istidatlar ı nisbetinde olan ir şaddan 
tecâhül edip, bütün evham- ı seyyienin yuvas ı hükmünde olan şöyle bir ma ğ-
lata ile itiraz edersen ki, şeriat ın başı olan Kur’ân’da üç nokta vard ır:
Birincisi : Kur’ân’ ın mâbihi’l-imtiyaz ı ve vuzuh ve ifade üzerine müesses 
olan belâgata münafidir ki; vücud-u müte şabihat ve mü şkilâtt ır.
İkincisi : Şeriat ın maksud-u hakikîsi olan ir şad ve tâlime münafidir ki; fü-
nûn-u ekvanda bir derece ipham ve ıtlâkât ıdır.
Üçüncüsü : Tarik-i Kur’ân olan tahkik ve hidayete muhaliftir. İşte o da 
baz ı zevâhiri, delil-i aklînin hilâf ına imâle edip, hilâf- ı vâk ıa ihtimalidir.
Ey birader!.. Tevfik Allah’tand ır. Ben de derim ki: Sebeb-i noksan gös-
terdiğin olan şu üç nokta tevehhüm etti ğin gibi de ğildir. Belki üçü de 
i’câz- ı Kur’ân’ ın en sâd ık şahitleridir.  İşte:
Birinci noktaya cevap: Birinci noktaya cevap:  Zaten iki defa şu cevab ı zımnen görmü şsün. 
Şöyle ki: Nâs ın ekseri cumhur-u avâmd ır. Nazar- ı Şâri’de ekal, eksere tâbi-
dir. Zira, avâma müvecceh olan hitab ı, havas fehim ve istifade ediyorlar. Bilâ-
kis olursa, olamaz. İşte, cumhur-u avâm ise, me’lûf ve mütehayyelât ından te-
cerrüt edip hakâik-i mücerrede ve mâkulât- ı sırfeyi tema şa edemezler me ğer 
mütehayyelâtlar ı dürbün gibi tevsit etseler... Fakat mütehayyelât ın suretlerine 
has ır ve vakf- ı nazar etmek, cismiyet ve cihet gibi muhâl şeyleri istilzam eder. 
Lâkin nazar, o suretlerden geçerek hakâiki görüyor. Meselâ, kâinattaki tasar-ruf-u ilâhîyi sultan ın serîr-i saltanat ında olan tasarrufunun suretinde tema şa 
edebilirler: 
1ٰىĳَÝْøا ْشِóَđْĤا ĵَĥَĐ ُīٰĩْèَّóĤاَ gibi...
İşte, hissiyat- ı cumhur şu merkezde olduklar ından, elbette ir şad ve belâ-
gat iktiza eder ki, onlar ın hissiyat ı riayet ve ihtiram edilsin ve efkârlar ı dahi bir 
derece müma şât ve ihtiram edilsin. İşte, riayet ve ihtiram, ukul-ü be şere karşı 
olan “tenezzülât- ı ilâhiye” ile tesmiye olunur. Evet, o tenezzülât, te’nis-i ezhan 
içindir. Onuncu Mukaddime’ye müracaat et.
İşte bunun içindir ki, hakâik-i mücerredeye tema şa etmek için hissiyat ve 
hayal-âlûd cumhurun nazarlar ını okşayan suver-i müte şabiheden birer dürbün
1 “O’dur Rahmân: Rububiyet Ar şına kurulan, kâinata hükümrân.” (Tâhâ sûresi, 20/5 )
118  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
vaz’ edilmi ştir. İşte şu cevab ı teyid eden maânî-i amîka veya müteferrikay ı bir 
suret-i sehil ve basitada tasavvur veya tasvir etmek için, nâs ın kelâm ında isti-
ârât- ı kesireyi irad ederler. Demek, müte şabihat dahi istiârât ın en ağmaz olan 
kısm ıdır. Zira en hafî hakâikin suver-i misaliyesidir. Demek, i şkâl ise, mânân ın 
dikkatindendir, lafz ın iğlâk ından değildir.
Ey mûteriz! İnsafla nazar et ki; fikr-i be şerin, bâhusus avâm ın fikirle-
rinden en uzak olan hakâiki şöyle bir tarik ile takrip etmek, acaba tarik-i 
belâgat olan mukteza-y ı halin mutabakat ına muvâf ık ve makam ın nisbe-
tinde kemâl-i vuzuh ve ifadeye mutâb ıktır; yahut tevehhüm etti ğin gibidir? 
Hakem sen ol…
İkinci noktaya cevap İkinci noktaya cevap : İkinci Mukaddime’de mufassalen geçmi ştir. 
Âlemde meylü’l-istikmalin dal ı olan insandaki meylü’t-terakkinin semerat ı ve 
tecârüb-ü kesire ile ve netâic-i efkâr ın telâhukuyla te şekkül eden merdiven-i 
terakkinin basamaklar ı hükmünde olan fünûn ise, müterettibe ve müteâvine 
ve müteselsiledirler. Evet, müteahhirin in’ikad ı, mütekaddimin te şekkülüne 
vabestedir. Demek, mukaddem olan fen, ulûm-u mütearifenin derecesine ge-lecek; sonra müteahhirine mukaddime olabilir.
Bu s ırra binaendir ki, şu zamanda temehhuz-u tecârüb ile satha ç ıkıp ve 
tevellüd etmi ş olan bir fennin faraza on as ır evvel bir adam tefhim ve tâlimi-
ne çal ışsayd ı, mağlata ve safsataya dü şürmekten ba şka bir şey yapamazd ı. 
Meselâ, denilseydi, “ Şemsin sükûnuyla arz ın hareketine ve bir katre suda bir 
milyon hayvanât ın bulunduklar ına temaşa edin, tâ Sâni’in azametini bilesi-
niz.” Cumhur-u avâm ise, hiss-i zâhir veya galat- ı hissin sebebiyle hilâflar ını 
zarurî bildikleri için, ya tekzip veya nefislerine mugalata veya mahsûs olan şe-
ye mükâbere etmekten ba şka ellerinden bir şey gelmezdi. Te şviş ise, bâhusus 
onuncu asra kadar, minhâc- ı irşada büyük bir vartad ır. Ezcümle, sathiyet-i arz 
ve deveran- ı şems onlarca bedihiyat- ı hissiyeden say ıl
ırdı.
Tenbih
Şu gibi meseleler, müstakbeldeki nazariyata k ıyas olunmaz. Zira müs-
takbele ait olan şeylere hiss-i zâhir taalluk etmedi ği için, iki ciheti de muhte-
meldir, itikat olunabilir; imkân derecesindedir, itminan kabildir. Onun hakk- ı 
sarihi, tasrih etmektir. Lâkin hînâ ki, hissin galat ı bizim “mâ nahnü fîh”imizi 
imkân derecesinden bedahete, yani cehl-i mürekkebe ç ıkard ı. Onun nazar- ı 
belâgatta hiç inkâr olunmaz olan hakk ı ise, ibham ve ıtlakt ır, tâ ezhan mü şev-
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------  119
veş olmas ınlar. Fakat hakikate telvih ve remiz ve îmâ etmek gerektir. Efkâr 
için kap ılar ı açmak, duhule davet etmek lâz ımd ır. Nas ıl ki, şeriat- ı garrâ öyle 
yapm ıştır.
Yahu, ey birader! İnsaf m ıdır, taharrî-i hakikat böyle midir ki; sen ir şad- ı 
mahz ve ayn- ı belâgat ve hidayetin ma ğzı olan şeyi irşada münâfi ve mübâ-
yin tevehhüm edesin? Ve belâgatça ayn- ı kemâl olan şeyi noksan tahayyül 
edesin?..
Yâ eyyühe’l-hoto! Acaba senin zihn-i sakîminde belâgat o mudur ki; ez-
han ı tağlit ve efkâr ı teşviş ve muhitin müsaadesizli ği ve zaman ın adem-i i’da-
dından ezhan müstaid olmad ıklar ı için ukule tahmil edilmeyen şeyleri teklif 
etmektir? Kellâ…
1ْħِıِĤĳُĝُĐ َرِïَĜ ĵٰĥَĐ َّאسَĭĤا ِħِّĥכَ bir düstur-u hikmettir. İstersen Mukaddimât’a 
müracaat et... Bâhusus Birinci Mukaddime’de iyi tefekkür et!
İşte baz ı zevâhiri, delil-i aklînin hilâf ına göstermek olan üçüncü noktaya üçüncü noktaya 
cevap: cevap:  Birinci Mukaddime’de tedebbür et, sonra bunu da dinle ki:
Şâri’in irşad- ı cumhurdan maksud-u aslîsi, isbat- ı Sani-i Vahid ve 
nübüvvet ve ha şir ve adalette münhas ırdır. Öyleyse, Kur’ân’daki zikr-i 
ekvan, istitrâdî ve istidlâl içindir. Cumhurun efham ına göre sanatta 
zâhir olan nizam- ı bedî ile nezzam- ı hakikî olan Sâni-i Zülcelâl’e istid-
lâl etmek içindir. Hâlbuki, sanat ın eseri ve nizam ı her şeyden tezahür 
eder. Keyfiyet-i te şekkül nas ıl olursa olsun, maksad- ı aslîye taalluk et-
mez.
Tenbih
Mukarrerdir ki; delil, müddeâdan evvel mâlûm olmas ı gerektir. Bunun 
içindir ki, baz ı nusûsun zevâhiri, ittizah- ı delil ve istînâs- ı efkâr için cumhu-
run mu’tekadât- ı hissiyelerine imale olunmu ştur. Fakat delâlet etmek için 
değildir. Zira Kur’ân, âyât ının telâfifinde öyle emârat ve karâini nasbetmi ştir 
ki, o sadeflerdeki cevahiri ve o zevahirdeki hakikatleri ehl-i tahkike parmak-la gösterir ve i şaret eder. Evet, “kelimetullah” olan Kitab- ı Mübîn’in, baz ı 
âyât ı, baz ısına müfessirdir. Yani, baz ı âyât ı, ehavât ının “mâ fi’z-zamirlerini” 
izhar eder. Öyleyse, baz ılar ı diğer bir ba’za karine olabilir ki, mânâ-y ı zâhirî 
murat de ğildir.
1 İnsanlarla anlay ış seviyelerine göre konu ş.
120  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Vehim ve Tenbih
Eğer istidlâlin makam ında denilseydi ki: “Elektri ğin acâibi ve cazibe-i 
umumiyenin garâibi ve küre-i arz ın yevmiye ve seneviye olan hareketi ve 
yetmişten ziyade olan anâs ırın imtizac- ı kimyeviyelerini ve şemsin istikrar ıyla 
beraber sûriye olan hareketini nazara al ınız, tâ Sâni’i bilesiniz!”
İşte o vakit, delil olan sanat, mârifet-i Sâni olan neticeden daha hafî ve 
daha gam ız ve kaide-i istidlâle münafi oldu ğundan, baz ı zevahiri, efkâra gö-
re imâle olunmu ştur. Bu ise, ya müstetbeü’t-terâkip kabilesinden veya kinâî 
nev’inden oldu ğu için, medar- ı sıdk ve kizb olmaz. Meselâ, َאلَĜ lafz ındaki elif 
elif’tir. Asl ı vav olsa, kâf olsa, ne olursa olsun tesir etmez.
Ey birader!.. İnsaf et!.. Acaba şu üç nokta-y ı itiraz cemî âsârda cemî in-
sanlar ın irşadlar ı için inzal olunan Kur’ân’ ın i’câz ına en zâhir delil de ğil mi-
dir?.. Evet…
 ĵٰĥْäوَأَ ُّģَäوَأَ أَدَقُّ َّאدَةَĝَّĭĤا ُįَÜَóĻِāَÖوَ ِóĺِñَّĭĤا ِóĻِýَ×ْĤا َóَčَĬ إِنَّ َõِåْđُĩْĤا ْاٰنَóُĝْĤا َħَّĥَĐ ِيñَّĤوَا
 َهُõْĬوَأَ ĵٰĥْĐوَأَ ĵٰĭْĔأَ َّěَéْĤا ُįَכَĥْùَĨ وَإِنَّ َאلِĻَíْĤِאÖ ُÙَĝĻِĝَéْĤا ِįْĻَĥَĐ َįِ×َÝْýَĺ أَوْ َ÷ِ×َÝْĥَĺ أَنْ ْīِĨ ُñَęْĬوَأَ
2(Hâşiye)1َّאسِĭĤا ĵَĥَĐ َćِĤَאĕُĺ أَوْ َ÷ِّĤَïُĺ أَنْ ْīِĨ ُďَĘوَأَرْ
Neam, hayalin ne haddi vard ır ki, nuref şan olan nazar ına karşı kendini 
hakikat gösterebilsin. Evet, mesle ği nefs-i hak ve mezhebi ayn- ı sıdkt ır. Hak 
ise, tedlis ve ta ğlit etmekten müsta ğnîdir.
Beşinci Meslek
Mârufe ve me şhure olan havar ık-ı zâhire ve mu’cizât- ı mahsusa dır.
Siyer ve tarihin kitaplar ı onlarla me şhundur. Ulemâ-y ı kiram (cezâhumullâhu 
hayran)  hakk ıyla tefsir ve tedvin etmi şlerdir. Mâlûmun tâlimi lâz ım gelmemek 
için, biz tafsilinden kat- ı nazar ettik.
İşaret
Şu havar ık-ı zâhirenin her bir ferdi –e ğer çendan– mütevâtir de ğildir, 
mutlaka cinsleri, belki çok envâ ı katiyen ve yakînen mütevâtir-i bilmânâd ır. 
O havâr ık birkaç nev üzerindedir. İşte:
1 (Hâşiye) Şu Arabiyyü’l-ibare, iki mezheb-i bât ılın reddine i şarettir.
2 Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân ı öğretene and olsun ki, be şîr ve nezîr olan zât ın bak ışı ve herşeyi inceden 
inceye tetkik eden basireti, hakikati hayale kar ıştırmak veya benzetmekten yüce, dakik ve parlakt ır; 
hak olan mesle ği ise, insanlar ı aldatmak veya yan ıltmaktan müsta ğni, münezzeh ve yücedir.
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------  121
Bir nev’i : İrhasât- ı mütenevviad ır. Güya o as ır, Peygamber’den (aleyhissa-
lâtü vesselâm)  istifade ve istifâza ederek, keramet sahibi oldu ğundan, kalb-i has-
sâs ından hiss-i kablelvukua binaen irhâsâtla Fahr-i Âlem’in gelece ğini ihbar 
etmiştir.
Bir nev’i dahi : Gayptan olan ihbârât- ı kesîresidir.1 Güya tayyar olan 
ruh-u mücerredi, zaman ve mekân- ı muayyenin kay ıtlar ını kırm ış ve hudud-u 
mâziye ve müstakbeleyi çi ğnemiş, her taraf ını görerek bize söylemi ş ve gös-
termiştir.
Bir k ısm ı dahi : Tahaddî vaktinde izhar olunan havâr ık-ı hissiyedir. Bi-
ne karib tâdad olunmu ştur.2 Demek, söyledi ğimiz gibi, her bir ferdi âhâdî de 
olursa, mecmûu mütevâtir-i bilmânâd ır.
Birisi : Mübarek olan parmaklar ından suyun nebeân ıdır.3 Güya maden-i 
sehavet olan yed-i mübarekesinden mâye-i hayat olan suyun nebeân ıyla, 
menba- ı hidayet olan lisan ından, mâye-i ervah olan zülâl-i hidayetin fevera-
nını hissen tasvir ediyor.
Biri de : Tekellüm-ü şecer4 ve hacer5 ve hayvand ır.6 Güya hidayetindeki 
hayat- ı mâneviye, cemâdât ve hayvanâta dahi sirayet ederek nutka getirmi ş-
tir.
Biri de : İnşikak- ı kamerdir. Güya kalb-i semâ hükmünde olan kamer, 
mübarek olan kalbiyle in şikakta bir münasebet peyda etmek için, sine-i saf ve 
berrak ını mübarek parma ğın işaretiyle iştiyaken şak ve çâk etmi ştir.
1 Kisrâ ve Kayser’in definelerinin İslâm eline geçmesi,*1 Rumlar ın mağlûp edilmesi,*2 Mekke’nin fethi,*3 
Kostantiniye’nin al ınmas ı*4 gibi.
*1 Bkz.: Buhârî, cihâd  157; Müslim,  fiten 75-78. 
*2  Bkz.: Buhârî, fezâilü’l-Medîne  5, cizye  15; Müslim,  hac 496, 497; İbni Mâce,  fiten 25; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/22, 25, 27.
*3 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/484, 4/67; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/361; et-Ta-
berânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  7/307. 
*4 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/335; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  2/38; el-Hâkim, 
el-Müstedrek  4/468; el-Buhârî,  et-Târîhu’l-kebîr  2/81.
2 Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  1/10; ez-Zemah şerî, el-Keşşâf 1/382; en-Nevevî, Şerhu Sahîh-i 
Müslim  1/2.
3 Bkz.: Buhârî, menâk ıb 25, meğâzî 35; Müslim, fezâil  6, 7, imâre  72, 73.
4 Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/228; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  16/216. Ayr ıca 
bkz.: Buhârî, menâk ıbü’l-ensâr  32; Müslim, salât  153.
5 Bkz.: Tirmizî, menâk ıb 6; Dârimî, mukaddime  4; el-Hâkim, el-Müstedrek  2/677.
6 Bkz.: Buhârî, enbiyâ  54, fezâilü ashâb  5, 6; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  13; Ahmed İbni Hanbel, el-Müs-
ned 3/83.
122  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Tenbih
İnşikak- ı kamer mütevâtir-i bilmânâd ır.1 2
ُóَĩَĝْĤا َّěَýْĬوَا olan âyet-i kerîme 
ile sabittir. Zira, hatta Kur’ân’ ı inkâr eden dahi bu âyetin mânâs ına ilişmemiş-
tir. Hem de ihtimal vermeye şayan olmayan bir tevil-i zay ıftan başka tevil ve 
tahvil edilmemi ştir.
Vehim ve Tenbih
İnşikak; hem âni.. hem gece.. hem vakt-i gaflet.. hem şu zaman gibi âsu-
mana adem-i tarassut.. hem vücud-u sehab.. hem ihtilâf- ı metâli cihetiyle 
bütün âlemin görmeleri lâz ım gelmez ve lâz ım değildir. Hem de, hem-matla 
olanlarda sabittir ki, görülmü ştür. Birisi ve en birincisi ve en kübrâs ı olan Ku-
r’ân- ı Mübîn’dir.
İşte sab ıkan bir nebzesine îmâ olunan yedi cihetle i’câz ı müberhendir, ilâ 
âhirihî... Sair mu’cizat ı kütüb-ü mûtebereye havale ediyorum.
Hâtime
Ey benim kelâm ımı mütalâa eden zevat!..
Geniş bir fikir ile ve müteyakk ız bir nazar ile ve muvâzeneli bir basiret 
ile, mecmû-u kelâm ımı, yani mesalik-i hamseyi muhit bir daire veya müste-
dîr bir sur gibi nazara al ınız. Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  nübüvvetine 
merkez gibi tema şa ediniz. Veyahut sultan ın etraf ına halka tutmu ş olan asâ-
kir-i müteâvinenin nazar ıyla bak ınız. Tâ ki bir taraftan hücum eden evham ı, 
mütecâvibe ve müteâvine olan cevânib-i sâire def edebilsin. İşte şu hâlde 
Japonlar ın suali olan, 3ِįْĻَĤإِ َאĭَĬĳُĐْïَÜ ِيñَّĤا ِįٰĤِْŸا دِĳُäوُ ĵٰĥَĐ ُçِĄَاĳْĤا ُģĻِĤَّïĤا َאĨ ’ye 
karşı derim:
İşte Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ...
İşaret ve İrşad ve Tenbih
Vaktâ kâinat taraf ından, hükûmet-i hilkat cânibinden müstant ık ve sâil 
sıfat ıyla gönderilen fenn-i hikmet, istikbale teveccüh eden nev-i be şerin talî-
alar ına rast gelmi ş; birden fenn-i hikmet şöyle birtak ım sualleri irad etmi ş ki:
1 Bkz.: el-Gazâlî, Fedâihu’l-bât ıniyye  1/139-141; el-Âmidî, Ğâyetü’l-merâm  1/356-357; el-Îcî, 
Kitâbü’l-Mevâk ıf 3/405; et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makâs ıd 5/17.
2 “…Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1 )
3 Bizi, kendisine iman etmeye ça ğırdığınız Allah’ ın varl ığına delâlet eden aç ık delil nedir?
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------  123
“Ey insan evlâtlar ı!.. Nereden geliyorsunuz?.. Kimin emriyle, ne edeceksiniz?.. 
Nereye gideceksiniz?.. Mebdeiniz nereden?.. Ve müntehan ız nereyedir?..”
O vakit, nev-i be şerin hatip ve mür şid ve reisi olan Muhammed (aleyhissa-
lâtü vesselâm)  ayağa kalkarak, hükûmet-i hilkat cânibinden gelen fenn-i hikmete 
şöyle cevap vermi ştir ki:
“Ey müstant ık efendi! Biz meâ şir-i mevcudat, Sultan- ı Ezel’in emriy-
le, kudret-i ilâhiyenin dairesinden memuriyet s ıfat ıyla gelmi şiz. Şu hulle-i 
vücudu bize giydirerek ve şu sermaye-i saadet olan istidâdât ı veren, cemî 
evsaf- ı kemâliye ile muttas ıf ve Vâcibu’l-vücûd olan Hâkim-i Ezel’dir. Biz 
meâşir-i beşer dahi, şimdi saadet-i ebediyenin esbâb ını tedarik etmek-
le meşgulüz. Sonra, birden ebede müteveccihen şehristân- ı ebedü’l-âbâd 
olan haşr-ı cismânîye gidece ğiz.”
İşte ey hikmet, haltetme ve safsata yapma!.. Gördü ğün ve işittiğin gibi 
söyle.
124  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Üçüncü Maksat
Haşr-i cismanîdir. Evet, hilkat onsuz olmaz ve abestir. Neam, ha şir hakt ır 
ve doğrudur. Burhan ın en vâz ıhı, Muhammed’dir (aleyhissalâtü vesselâm) .
Mukaddime
Kur’ân- ı Mübîn, ha şr-i cismânîyi o derece izah etmi ştir ki, ednâ bir şüphe-
yi b ırakmam ış. İşte, biz de kuvvetimize göre onun berâhinini bir derece tefsir 
için birkaç makâs ıd ve mevâk ıfına işaret edece ğiz.
Birinci Maksat
Evet;
kâinattaki nizam- ı ekmel..
hem de hilkatteki hikmet-i tâmme..hem de âlemdeki adem-i abesiyet..hem de f ıtrattaki adem-i israf..
hem de cemî fünûn ile sabit olan istikrâ-y ı tâm..
hem de yevm ve sene gibi çok envâda olan birer nevi k ıyâmet-i mü-
kerrere..
hem de istidad- ı beşerin cevheri..
hem de insan ın lâyetenâhi olan âmâli..
hem de Sâni-i Hakîm’in rahmeti..hem de Resûl-i Sâd ık’ın lisan ı..
hem de Kur’ân- ı Mu’ciz’in beyan ı.. haşr-i cismânîye sâd ık şahitler ve 
hak ve hakikî burhanlard ır.
Mevk ıf ve  İşaret
1– Evet, saadet-i ebediye olmazsa, nizam, bir suret-i zaife-i vâhiyeden 
ibaret kal ır. Cemî mâneviyat ve revâb ıt ve niseb, hebâen gider. Demek, naz-
zâm ı, saadet-i ebediyedir.z
z
z
zz
z
z
zz
z
z
UNSURU ’L-AKÎDE (ÜÇÜNCÜ MAKALE)  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------  125
2– Evet, inâyet-i ezeliyenin timsâli olan hikmet-i ilâhiye, kâinattaki ri-
ayet-i mesâlih ve hikem ile mücehhez oldu ğundan, saadet-i ebediyeyi ilân 
eder. Zira saadet-i ebediye olmazsa, kâinatta bilbedahe sabit olan hikem ve fevâide kar şı mükâbere edilecektir.
3– Neam, ak ıl ve hikmet ve istikrân ın şehadetleriyle sabit olan hilkatteki 
adem-i abesiyet, ha şr-i cismânîdeki saadet-i ebediyeye i şaret, belki delâlet 
eder. Zira adem-i s ırf, her şeyi abes eder.
4- Evet, f ıtratta, ezcümle âlem-i su ğrâ olan insanda, fenn-i menâfiü’l-âzâ-
nın şehadetiyle sâbit olan adem-i israf gösterir ki: İnsanda olan istidadât- ı 
mâneviye ve âmâl ve efkâr ve müyûlât ının adem-i israf ını isbat eder. O ise, 
saadet-i ebediyeye namzet oldu ğunu ilân eder.
5– Evet, öyle olmazsa, umumen kurur, hebaen gider. Feyâ le’l-aceb!.. Bir 
cevher-i cihan-bahân ın k ılıfına nihayet derecede dikkat ve itina edilirse, hatta 
gubar ın konmas ından muhafaza edilirse, nas ıl ve ne suretle o cevher-i yegâ-
neyi k ırarak mahvedecektir?.. Kellâ!.. Ona itina, onun hat ıras ı içindir.
6- Evet, sab ıkan beyan olundu ğu gibi, cemî fünûnla hâs ıl olan, istikrâ-y ı 
tâmla sabit olan intizam- ı kâmil, o intizam ı ihtilâlden halâs eyleyen ve tekem-
mül ve ömr-ü ebedîye mazhar eden ha şr-i cismânînin sadefinde olan saadet-i 
ebediyeyi bizzarure iktiza eder.
7– Evet, saatin saniye, dakika ve saat ve günleri sayan çarklar ına benze-
yen yevm ve sene ve ömr-ü be şer ve deveran- ı dünya, birbirine mukaddime 
olarak döner, i şler. Geceden sonra sabah ı, k ıştan sonra bahar ı işledikleri gibi, 
mevtten sonra k ıyâmet dahi o destgâhtan ç ıkacağını haber veriyorlar. Evet, 
insan ın her ferdi birer nevi gibidir. Zira nur-u fikir onun âmâline öyle bir vüsat 
vermiş ki, bütün ezman ı yutsa tok olmaz. Sair envâ ın efratlar ının mahiyeti, 
kıymeti, nazar ı, kemâli, lezzeti, elemi ise, cüz’î ve şahsî ve mahdut ve mahsur 
ve ânîdir. Be şerin ise, ulvî, küllî, sermedîdir. Yevm ve senede olan çok nevi-
lerde olan birer nevi k ıyâmet-i mükerrere-i nev’iye ile insanda bir k ıyâmet-i 
şahsiye-i umumiyeye remiz ve i şaret, belki şehadet eder.
8– Neam, be şerin cevherinde gayr-i mahsur istidadât ında mündemiç 
olan gayr-i mahdut olan kabiliyâttan ne şet eden müyulâttan hâs ıl olan lâye-
tenâhi âmâlinden tevellüd eden gayr-i mütenahî efkâr ve tasavvurat ı, mâve-
râ-y ı haşr-ı cismânîde olan saadet-i ebediyeye elini uzatm ış ve medd-i nazar 
ederek o tarafa müteveccih olmu ştur.
126  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
9– Neam, Sâni-i Hakîm ve Rahmânü’r-Rahîm’in rahmeti ise, cemî niam ı 
nimet eden ve nikmetlikten halâs eden ve kâinat ı firâk- ı ebedîden hâs ıl olan 
vaveylâlardan halâs eyleyen saadet-i ebediyeyi nev-i be şere verecektir. Zira, 
şu her bir nimetin reisi olan saadet-i ebediyeyi vermezse, cemî nimetler nik-
mete tahavvül ederek, bizzarure ve bilbedahe ve umum kâinat ın şehadetiyle 
sabit olan rahmeti inkâr etmek lâz ım gelir.
İşte, ey birader!.. Mütenevvi olan nimetlerden yaln ız muhabbet ve a şk ve 
şefkate dikkat et. Sonra da firâk- ı ebedî ve hicran- ı lâyezâlîyi nazara al. Nas ıl o 
muhabbet, en büyük musibet olur!.. Demek hicran- ı ebedî, muhabbete kar şı 
çıkamaz. İşte, saadet-i ebediye, o firâk- ı ebediyeye öyle bir tokat vuracak ki, 
adem-âbâd hîçâ-hîçe atacakt ır.
10– Neam, sab ık olan be ş mesleğiyle s ıdk ve hakkaniyeti mübürhen olan 
Peygamberimiz’in lisan ı, haşr-i cismânînin definesindeki saadet-i ebediyenin 
anahtar ıdır.
11– Neam, yedi cihetle on üç as ırda i’câz ı musaddak olan Kur’ân- ı Mu’ci-
zü’l-Beyan, ha şr-i cismânînin ke şşafıdır ve fettah ıdır ve besmele-ke şidir.
İkinci Maksat
Kur’ân’da i şaret olunan ha şre dair iki delilin beyan ındad ır. İşte:
1(Hâşiye)...2ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ  ĳُíَĬ 
1 (Hâşiye) Bu risalenin müellifi, Üstad Bediüzzaman Hazretleri, bu risalenin telifinden otuz sene 
sonra telif etti ği Risale-i Nur Külliyat ı’ndan Dokuzuncu Şuâ’n ın başında diyor ki:
 “Latîf bir inâyet-i rabbâniyedir ki: Bundan otuz sene evvel, Eski Said yazd ığı tefsir mukad-
dimesi ‘Muhakemat’ nam ındaki eserin âhirinde: ‘ İkinci Maksat: Kur’ân’da ha şre işaret eden 
iki âyet*1 tefsir ve beyan edilecek. ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ĳُíَĬ’ deyip durmu ş. Daha yazama-
mış. Hâl ık-ı Rahîm’ime delâil ve emârat- ı haşriye adedince şükür ve hamd olsun ki, otuz 
sene sonra tevfik ihsan eyledi.”
*1 Birinci âyet, Rûm sûresi, 30/50; ikinci âyet, Rûm sûresi, 30/17          -27.
2 Öyle ise: Rahman ve Rahîm Allah’ ın ad ıyla...
Fihrist
Giriş bölümü sayabilece ğimiz bu k ısımda bu kitab ın yaz ılma sebebi ve 
faydalar ı anlat ılmaktad ır.
Mukaddime  .............................................................................................................................. .................................... 7
Bu eser üç makale üzerine tertip edilmi ştir:
Birinci Makale : Unsuru’l-Hakikat
İkinci Makale : Unsuru’l-Belâgat
Üçüncü Makale : Unsuru’l-Akîde
BİRİNCİ MAKALE : UNSURU’L-HAK İKAT  ........................................................................... 8
On iki mukaddime ile sekiz meseleden ibarettir.Birinci Mukaddime
 .............................................................................................................................. ............... 9
Bu mukaddimede Kur’ân’ ın esas maksatlar ı say ılmakta ve bu 
maksatlardan ayr ı olan ay, güne ş, y ıldızlar gibi kâinatla alâkal ı bahisle-
rin, Kur’ân’da ne gibi gayelerle zikredildi ği anlat ılmaktad ır.
İkinci Mukaddime  .............................................................................................................................. .............. 11
Bu mukaddimede insanlar ın maddî bilgilerinde telâhuk-u efkâr ve 
tedricî tecrübeler sayesinde bir meylü’t-terakki oldu ğu izah edilmekte; 
ayr ıca maddî ilimlerle mânevî ilimler aras ındaki fark ortaya konmakta 
dır.
Üçüncü Mukaddime  .............................................................................................................................. .......13
Bu mukaddimede de, İsrailiyât ve Yunan felsefesinin bir k ısm ının, 
baz ı İslâmî ilimlerin içine nas ıl girdiği ve din süsüyle görünerek fikirleri 
nas ıl ihtilâle verdi ği gayet mânidar bir şekilde tahlil edilmi ştir.
128  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Dördüncü Mukaddime  .............................................................................................................................. 16
Şöhretin, insan ın mal ı olmayan şeyi insana nas ıl mal etti ği; bu 
yüzden de ne gibi hurâfât kap ılar ı aç ıldığı etrafl ıca izah edilmektedir.
Beşinci Mukaddime  .............................................................................................................................. ........18
Bu mukaddimede, mecaz ve te şbihlerin. Zamanla hakikate ink ılâp 
edip hurâfâta nas ıl kap ı açt ığı ve bunun sebepleri beyan edilmektedir.
Alt ınc ı Mukaddime  .............................................................................................................................. ...........19
Tefsirde zikredilen her bir meselenin ve malûmat ın tefsirden ol-
mas ı lâz ım gelmedi ği; bir tefsir kitab ında tefsir veya âyetin as ıl mânâ-
sından başka sair fenlere ait baz ı meselelerin de olabilece ği; o fenlere 
ait malûmat ın yanl ış olmas ının, âyetin veya tefsirin yanl ışlığına delil 
say ılamayaca ğı izah edilmektedir.
Yedinci Mukaddime  .............................................................................................................................. ........22
İnsanlar ın muz ır seciyelerinden olan tezâyüd, mücâzefe ve müba-
lâğa meyilleri ve bu meyillerin ne gibi zararlara sebep oldu ğu beyan 
edilmektedir.
Sekizinci Mukaddime  .............................................................................................................................. ...24
Müellifin ifadesiyle “her kemâli mahveden ye’si öldürmek ve her 
saadetin mayas ı olan ümidi canland ırmak” için yaz ılm ıştır. Mâzinin in-
sanlar ı ile, hâl ve istikbalin insanlar ının mukayesesi yap ılmaktad ır.
Dokuzuncu Mukaddime  .......................................................................................................................... 28
Hilkat-i âlemde maksud-u bizzat ve galib-i mutlak yaln ız hüsün, 
hay ır, hak ve kemâl oldu ğu; şer ve kubuh ve bat ılın ise tebeiye ve ma ğ-
lube olduklar ı, hakka galib gelseler bile muvakkat oldu ğu anlat ılmaktad ır.
Onuncu Mukaddime  .............................................................................................................................. ......31
Bu mukaddimede; mütekellimin, söyledi ği sözünde muâheze edi-
lip edilemeyece ği noktalar ın neler oldu ğu anlat ılmaktad ır.
On Birinci Mukaddime .............................................................................................................................. 34
Bu mukaddimede tek bir kelâmda ve sözde birden fazla hükümler 
olabileceği misallerle anlat ılmaktad ır.
On İkinci Mukaddime  .............................................................................................................................. ...35
FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------  129
Bu mukaddimede de, zâhir-perestleri aldatan noktalarla, mübalâ-
ğalı netice veren sebebler üzerinde durulmu ş; ayr ıca mübalâ ğa meyli-
nin ne gibi gariplikleri netice verdi ği izah edilmi ştir.
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. ......................... 40
Küre-i arz ın yuvarlak oldu ğunu ispata dairdir. Bu meselede sükûtî 
icma oldu ğu bildirilmekte ve baz ı muhakkikînin eser ve sözlerine ha-
valeler yap ılmaktad ır.
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ............................ 42
Bu meselede “Arz, öküz ile bal ık üzerindedir.” şeklinde rivayet edi-
len hadisin tahkiki yap ılmakta ve tazammun etti ği mânâlar mânidar bir 
şekilde anlat ılmaktad ır.
Üçüncü Mesele  ............................................................................................................................... ..................... 45
Kaf Dağı1 hakk ındad ır. Bu güne kadar bu hususta ileri sürülen gö-
rüşlerin tenkit ve tahkiki yap ılmaktad ır.
Dördüncü Mesele  ............................................................................................................................... .............. 47
Bu meselede Zülkarneyn ve Seddi, Ye’cüc Mecüc ve Seddin hara-
biyeti hususlar ı üzerinde durulmaktad ır.
Beşinci Mesele  .............................................................................................................................. ...................... 51
Cehennemin yerinin nerede oldu ğuna dairdir.
Alt ınc ı Mesele  .............................................................................................................................. ......................... 52
Kur’ân’ ın irşad mesle ğinin ne gibi hususiyetler ta şıdığı ve ehl-i tef-
sire bu bak ımdan dü şen vazifelerin neler oldu ğu beyan edilmektedir.
Yedinci Mesele  .............................................................................................................................. ....................... 54
Ehl-i zâhirin ileri sürdükleri baz ı âyetler zikredilmekte ve o âyetle-
rin mânâs ının, onlar ın zâhirine istinaden tutunduklar ı şekilde olmad ığı 
belirtilmektedir.
Sekizinci Mesele  .............................................................................................................................. .................. 55
Ehl-i zâhiri, ulum-u âdiyede bile tereddüde sevkeden hususlar an-
lat ılmaktad ır.
1 Bkz.: İbn Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye  5/109.
130  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
İKİNCİ MAKALE : UNSURU’L-BELÂGAT  .......................................................................... 62
Belâgat ın ruhuna taalluk eden, on iki meseledir.
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. ......................... 63
Bu meselede; Arap olmayanlar ın, Arapça’n ın belagat ıyla meş-
gul olmaya ba şlamalar ıyla zevk-i belagat ı, fikrin mecra-y ı tabiîsi olan 
nazm- ı meâniden nazm- ı lafza nas ıl çevirdikleri anlat ılıyor.
Tenbih  .............................................................................................................................. ............................................... 64
Laf ız, üslûp, te şbih, hayal ve kafiye gibi unsurlar ın kelâm içinde ne 
kadar yer almas ı lâz ım geldiği anlat ılıyor.
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ............................ 65
Bu meselede; kelâm ın canl ılık ve hareket kazanmas ının nas ıl 
mümkün olaca ğı anlat ılıyor.
Üçüncü Mesele  ............................................................................................................................... ..................... 66
Bu meselede; bir mânây ı herkesin kendi sanat ve mesle ğine uy-
gun üslûplarla ifade etmesinin s ırrı izah ediliyor.
Dördüncü Mesele  ............................................................................................................................... .............. 68
Bu meselede; bir kelâm ı meydana getiren harf ve kelimelerin, o 
kelâm ın umumî maksad ına müteveccih olup yard ım etmesi için nas ıl 
tanzim edilmesi gerekti ği anlat ılıyor.
Beşinci Mesele  .............................................................................................................................. ...................... 69
Bu meselede; kelâm ın müstetbeat ındaki telmihlerin ve üslûbunda-
ki işaretlerin insan ın kalbini, hayalini ve di ğer duygular ını nas ıl ihtizaza 
getirip co şturduğu anlat ılıyor.
Alt ınc ı Mesele  .............................................................................................................................. ......................... 71
Bu meselede; bir memurun hükûmet i şinde kendi kabiliyetine gö-
re bir vazife almas ı gibi, kelâm ın meyvedar olmas ı için kelâm içinde 
mânâlar ın nas ıl tanzim edilmesi gerekti ği anlat ılıyor.
Yedinci Mesele  .............................................................................................................................. ....................... 75
Bu meselede; Beyan’ ın felsefesinin ne oldu ğu ve bunun belâgata 
olan büyük tesiri anlat ılıyor.
FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------  131
Sekizinci Mesele  .............................................................................................................................. .................. 76
Bu meselede; Beyan ilmindeki mânalar ın tesiriyle bir tek kelime-
nin nas ıl müteaddit mânâlar ifade etti ği anlat ılıyor.
Dokuzuncu Mesele  .............................................................................................................................. ..........76
Bu meselede; kelâm ı en yüksek derece-i belâgat’a ç ıkaran dört 
husus gayet ilmî ve yüksek bir ifade ile izah ediliyor.
Onuncu Mesele  .............................................................................................................................. .................... 79
Bu meselede; bir kelâm ın selis ve ak ıcı olmas ı için hangi hususi-
yetlere sahip olmas ı lâz ım geldiği anlat ılıyor.
On Birinci Mesele  .............................................................................................................................. .............. 79
Bu meselede; kelâm ın dört ba şı mâmur ve hiçbir itiraza mahal kal-
mayacak şekilde selâmetli ve s ıhhatli olmas ı için dikkat edilmesi icap 
eden hususlar anlat ılıyor.
On İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ................. 80
Bu meselede; kelâm ın tam k ıvam ında ve mutedil olmas ı için, ke-
lâm ın kay ıtlar ına nas ıl bir nizam vermek icap etti ği anlat ılıyor.
Sonra, üslûplar ın çeşitleri, hususiyetleri ve kullan ılacağı yerler izah 
ediliyor.
Bir Hatime ve İşaret’le Belâgat’ ın çok mühim iki noktas ına işaret 
ediliyor.
Tenbih’de de bir şeyin âlimi olmakla, sanatkâr ı olmak aras ındaki 
ince fark anlat ılıyor.
ÜÇÜNCÜ MAKALE : UNSURU’L-AKÎDE  ............................................................................ 84
İşaret  ............................................................................................................................... .................................................. 85
Kelime-i şehadetin iki kelâm ının birbirinin do ğruluğuna nas ıl şe-
hadet etti ği anlat ılıyor.
Mukaddime  .............................................................................................................................. ................................ 86
Kur’ân’ ın esas maksad ı dörttür: Sâni-i Vâhid’in isbat ı, Nübüvvet, 
Haşr-i Cismânî ve Adalet.
Birinci Maksat ............................................................................................................................... ........................ 86
Delâil-i Sâni’ beyan ındad ır.
132  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Mukaddime  .............................................................................................................................. ................................ 87
BİRİNCİ MAKSAT  .............................................................................................................................. .............. 87
Burada, Cenâb- ı Hakk’ ın vücud ve vahdetini isbat eden delillerin 
kâinattaki zerrelerden kat kat fazla oldu ğu hâlde neden herkesin akl ıyla 
göremedi ği hususu izah ediliyor.
İşaret  ............................................................................................................................... .................................................. 87
Nokta-y ı istinat ve nokta-y ı istimdad ın Sâni’in vücud ve vahdetini 
isbat vecihleri beyan ediliyor.
Tenbih  .............................................................................................................................. ............................................... 88
Mârifetullaha ula şman ın yollar ı say ılıyor, bilhassa mirac- ı Kur’ânî 
yolu üzerinde durulup bunun iki nevi olan delil-i inayet ve delil-i ihtirâ anlat ılıyor.
Vehim ve Tenbih
 .............................................................................................................................. ................. 92
Burada bir sual üzerine tabiat, kavânîn ve kuvân ın mahiyetleri an-
lat ılıyor.
Vehim ve Tenbih  .............................................................................................................................. ................. 93
Burada, tabiiyyûnun, Mu’tezile’nin, felsefeciler’in ve Mecûsîler’in, 
Cenâb- ı Hak hakk ında İslâm akâidine muhalif olan bat ıl itikatlara niçin 
sapt ıklar ı bildiriliyor.
İşaret  ............................................................................................................................... .................................................. 94
Burada, delil-i ihtirâ hakk ında akla gelebilecek baz ı vehimleri izale 
edici izahlar yap ılıyor ve cevaplar veriliyor.
İşaret  ............................................................................................................................... .................................................. 96
Burada mutasavvifînin mesle ğiyle maddiyyûnun mesle ğinin mu-
kayesesi yap ılıyor.
İKİNCİ MAKSAT  .............................................................................................................................. ............... 100
Mukaddime  .............................................................................................................................. ............................. 100
Burada, kelime-i şahadetin iki rüknünden biri olan Hazret-i Mu-
hammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  Cenâb- ı Hakk’ ın vücud ve vahdetine 
delil oluşu anlat ılıyor.
FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------  133
Bunun için evvelâ Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  doğruluğu 
isbat ediliyor. Bundan evvel de nübüvvet-i mutlakan ın zarureti isbat 
ediliyor. Çünkü nübüvvet Sani’in vücud ve vahdetinin delilidir. Bu de-lilin suğras ı nübüvvet-i mutlaka; kübras ı ise nübüvvet-i Muhammed’-
dir 
(aleyhissalâtü vesselâm) .
İşaret  ............................................................................................................................... ............................................... 101
Burada, bürhan ın suğras ı olan nübüvvet-i mutlakan ın insanl ık için 
neden zarurî oldu ğu izah ve isbat ediliyor.
İşaret ve İrşad .............................................................................................................................. ...................... 105
Burada da, bürhan ın kübras ı olan nübüvvet-i Muhammed’in (aley-
hissalâtü vesselâm)  sıdk ının isbat ı yap ılıyor.
Mukaddime  .............................................................................................................................. ............................. 106
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  doğruluğuna ve peygamber 
oluşuna delil olan baz ı hususlar ın beş “meslek” hâlinde isbat olunaca ğı 
beyan edilmektedir.
Birinci Meslek  .............................................................................................................................. ...................... 107
Burada Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  güzel ahlâk ve seciye-
lerinin O’nun nübüvvetine nas ıl delil oldu ğu izah ediliyor.
İkinci Meslek  .............................................................................................................................. ......................... 109
Burada, mâzinin yani asr- ı saadetten evvelki zaman ın Resûl-i Ek-
rem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  sıdk- ı nübüvvetine nas ıl delil oldu ğu anlat ıl-
maktad ır.
Üçüncü Meslek  .............................................................................................................................. .................. 110
Burada halin yani asr- ı saadetteki icraat ının nübüvvetinin hakka-
niyetine nas ıl delil oldu ğu anlat ılmaktad ır.
Dördüncü Meslek  .............................................................................................................................. ...........113
Burada da, istikbalin Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  doğruluk 
ve hakl ılığına nas ıl delil oldu ğu izah edilmektedir.
Hatime  .............................................................................................................................. .......................................... 117
İslâm düşmanlar ının Kur’ân- ı Kerîm hakk ında yayd ıklar ı üç itiraza 
fevkalâde muknî cevaplar verilmektedir.
134  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  MUHÂKEMÂT
Beşinci Meslek  .............................................................................. 120
Burada da Resûlullah’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  mu’cizeleri hakk ında 
mühim bir ölçü zikredilerek bu ölçü dahilinde alt ı nevi mu’cize s ıralan-
maktad ır.
Tenbih  ............................................................................................ 122
Burada Şakk- ı Kamer mu’cizesine yöneltilen bir itiraza cevap ve-
rilmektedir.
ÜÇÜNCÜ MAKSAT  ....................................................................... 124
Bu maksat Kur’ân’ ın dört maksad ından haşr-i cismanîye dairdir.
Mukaddime  .................................................................................... 124
Burada ise ha şr-i cismanî hakk ındaki deliller on bir madde halinde 
hülâsa edilmektedir.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُّوسُïُĜ َאĺ ْلُïَĐ َאĺ ُħَכَè َאĺ مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĺ ْدُóَĘ َאĺ ُħĻِèرَ َאĺ ُīٰĩْèرَ َאĺ ُّٰųاَ َאĺ
İsm-i Âzam ’ın hakk ına ve Kur’ân -ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın hürmetine ve Re-
sûl-i Ekrem ’in (aleyhissalâtü vesselâm)  şerefine, bu mecmuay ı bast ıranlar ı ve müba-
rek yard ımc ılar ını cennetü’l-firdevs  ’te saadet-i ebediye ye mazhar eyle, âmîn.
Ve hizmet-i îmâniye ve Kur’âniye’de daima muvaffak eyle, âmîn.Ve defter-i hasenatlar ına Muhâkemât’ ın her bir harfine mukabil bin ha-
sene  yazd ır, âmîn.
Ve Nur’lar ın neşrinde sebat  ve devam ve ihlâs  ihsan  eyle âmîn.
Yâ Erhamerrâhimîn! Umum Risâle-i Nur  Şâkirtleri’ni iki cihanda mesut 
eyle, âmîn.
İnsî ve cinnî şeytanlar ın şerlerinden muhafaza eyle, âmîn.
Ve bu âciz  ve bîçâre Said’in  kusurat ını afveyle, âmîn...
Umum Nur Şâkirtleri Nâm ına
Said Nursî
1 Yâ Allah, yâ Rahmân: Ey Zât ı itibar ıyla merhametli olan! Yâ Rahim: Ey rahmetiyle mahlûkat ına mer-
hamet eden! Yâ Ferd: Ey e şi ve benzeri olmayan! Yâ Hayy: Ey her zaman var olan, diri olan, ezelî ve 
ebedî hayat sahibi olan! Yâ Kayyûm: Ey kendi Zât’ ı ile var olup, zeval bulmayan ve bütün varl ıklar ı 
varl ıkta tutup onlar ı yöneten! Yâ Hakem: Ey hükmü geçersiz k ılınmayan Hâkim! Yâ Adl: Ey tam adalet 
sahibi! Yâ Kuddûs: Ey her şeyi tertemiz yapan ve kendisi bütün eksiklerden uzak ve yüce Zât!
HuginRisale/content/pdf/MUHAKEMAT.pdf