[PDF]

Risale-i Nur Külliyatı’ndan Aslına Sadık Kalınarak
Kısmen Sadeleştirilmiştir
L e m ' al ar
Bediüzzaman Said Nursî
Hazırlayanlar
Adnan Kayıhan - İlhan Atılgan
UFUK YAYINLARI / RİSALE-İ NUR KÜLLİYATI
LEM’ALAR
Copyright © Ufuk Yayınları, 2012
Bu eserin tüm yayın hak ları Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’ne aittir.
Eserde 
yer alan m etin ve resimlerin Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’nin önc eden
yazılı
izni olmaksızın elektronik, mekanik, fotokopi ya da he rhangi  bir kayıt
sistemi ile
çoğaltılması, yayımlanması ve depolanması yasaktır.
Sadeleştiren ve Yayına Hazırlayan
Adnan KAYIHAN - İlhan ATILGAN
Görsel Tasarım
Ali BIYIKLI
ISBN
978-605-5314- 02-6
Yayın Numarası
120
Basım Tarihi
Ekim 2013
Basım Yeri
Pasifik Ofset Yay. San. Tic. A.Ş.
Güvercin Cad. No: 3/1 Baha İş Merkezi A Blok
34310 H aramidere / İSTANBUL
Tel: (0212)  412 17 00 F aks: (0212)  422 1 1 51
Ufuk Yayınları
Rasim Paşa Mah. Rıhtım Cad. Derya İş Merkezi
A Blok N o: 28/39-48, K adıköy /  İSTANBUL
Tel: (0216)  449 49 09 F aks: (0216)  449 49 1 1
www.ufukkitap.com
Yayıncının Notu
Risale-i Nur’un geçmişine şöyle bir baktığımızda, alınan mesafenin şükür
gerektirecek bir mazhariyet olduğunu görmemek körlük olur. Onun,
minicik kâğıt parçalarına yazılıp rutubetli dehlizlerden muhataplarına
ulaştırıldığı çetin günler çoktan geride kaldı. Bin bir ihtimamla, göz nuru
dökül erek hazırlanan teksirlerin yerini şimdilerde az gayretle milyonlarca
baskıya ulaşabilen matbaa teknikleri aldı.
Risale-i Nur, ülke sınırlarını aştı ve artık dünya nın takip ettiği temel
kaynaklardan biri haline geldi. Onlarca dilde milyonlarca insan, onun
penceresinden Kur’an’ı ve kâinatı okuyor . Onunla ilgili olarak hemen her
gün yeni bir etkinliğin haberi geliyor; seminerler, sempozyumlar,
konferanslar birbirini izliyor. Nitelikli üniversitelerde kürsüler açılıyor ve
onun dünya sına ait yenilikler akademik tezlere konu oluyor. Risale-i Nur,
“İzm”lerin iflas ettiği yaşlı dünya mıza, Kur’an deryasının eşsiz bir dersi
olarak kendi renk ve  deseniyle hitap eden bir ümit kaynağı…
Henüz çok az sayıda insan tarafından ve el marifetiyle çoğaltılarak gizlice
yayıldığı döne mde, “Bu eserleri dünya ya okutacağım.” diyen Üstad’ın bir
hayali daha hayat bulmuş durumda. Bugünl eri ihsan eden Rabbimizin,
yarının nesillerine neler lütfedeceğini şimdiden tahmin etmek zor olsa da
gelecek günl erin daha aydınlık olacağından kuş kumuz yok.
Dünya nın Kur’an hakikatlerine koştuğu böyle bir döne mde, yakınında
olduğu halde onun nur iklimine giremeyen bir neslin varlığı da gerçek. Bu
nesil, araya örülen duva rları aşıp Risale-i Nur’a ulaşamıyor; ulaşsa da
anlayamadığı için onda n mahrumiyet yaşıyor.
Evet, din adına ortaya koym amız gereken gayret kadar dilimizin
muhafazası için de duruşumuzun net olması şart. Bu açıdan bakıldığında
Risale-i Nur’un duruşu, takdirlerin üstünde . Dilin muhafazası konus unda
Risale-i Nur’un yerine getirdiği işlevi kimse inkâr edemez. Ancak yolu
henüz ona uğramayan büyük  bir kitle var ve onlarla Nur külliyatı
arasındaki mesafe her geçen gün a çılıyor.
Öte yandan dilimiz, dünya  dili olma yolunda  dikkat çekici adımlarla
ilerliyor.
Görmemiz gereken başka bir gerçek de yurt dışında yaşayan ve dilimizi
canlı tutacak uns urlardan uzak büyüm ek zorunda  kalan yeni nesiller.
İşte bu üç zümreyi göz önüne  alan yayınevimiz, diğer dillere çevrilirken
riayet edilen ölçüler çerçevesinde bazı tasarruflarla Risale-i Nur’u bu
insanların da anlayabileceği bir dille yayımlamaya karar verdi. Bu
çalışmanın üç temel hedefi var:
1.Özellikle televizyon ve internetten beslenen yeni neslin de
anlayabileceği bir metin oluşturmak ve bu metin üzerinden eserin aslına
geçiş imkânı sağlamak,
2.Türkçenin dünya  dili olma yolunda  ilerlediği bu döne mde, dilimizi yeni
öğrenenlerin Risale-i Nur Külliyatı’na daha kolay ulaşıp Üstad’la daha
erken tanışmasını sağlamak,
3.Ülkemiz dışında doğup büyüy en ve diyar-ı gurbette yaşayan, tabii olarak
da Risale-i Nur’un yazıldığı dile aşina olmayan genç kuşakların, Nurların
mesajına daha kolay ulaşmasına katkıda bulunmak.
İşte bu çalışma, böyle bir niyetin ürünü. Hedefi olan insana, onu
ulaştırabilmek için atılan samimi bir adım...
Peki, bunun i çin ne yapıldı?
Öncelikle, Risale-i Nur’un mesajının günüm üz diliyle ve en açık biçimde
anlaşılması esas alındı. Ancak bu yapılırken, asıl metnin dokus unun
bozulmamasına özen gösterildi. Anlamayı kolaylaştıracağı düşünülen
yerlerde, kelimelerin bugünkü karşılıklarının seçilmesinin yanında, uzun
cümleler bölündü ve aynı malzemeyle yeniden kuruldu. Istılahta yer alan
terimler ve Nur külliyatının anahtar kavramları ise aynen korundu,
değiştirilmedi.
Her ne kadar azami dikkat, titizlik ve hassasiyet gösterilmeye çalışılmış
olsa da bize bakan yönüyl e mutlaka eksiklikler, kusurlar ve gözden kaçan
unsurlar söz konus u olacaktır. Samimiyetle atılan bu adımın,
okurlarımızdan gelecek yönlendirmelerle gerçek mecrasını bulacağından
şüphe miz yok.
Bu vesileyle başta metnin olgunlaştırılmasında emeği geçen Adnan
Kayıhan ve İlhan Atılgan beyefendilere, yapılan çalışmaya dair tenkit,
yorum ve katkılarını esirgemeyen hoc alarımıza teşekkür ederiz.
Hiç şüphe siz hatalar bize, güzellikler ise eserin pek muhterem müellifine
aittir.
Ufuk Yayınları
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1ََدٰى ِ اَُتِ أَنْ َۤ إَِٰ إِ أََْ َََُْ۠ إِ ُُْ َِ اَِِ
2إِذْ َدٰى رَُۤ أَ ََِ ا وَأََْ أَرَُْ ااَِِ
3َِنْ ََْا َُْ ََِْ ُّٰ۬ َۤ إَِٰ إِ َُ ۘ ََِْ ََُْ وََُ رَب اَْْشِ اَِِْ
5 ، َ َْلَ وََ ُةَ إِ ِِّٰ اَِْ اَِِْ4ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ
6َ َِ أََْ اَِْ.. َ َِ أََْ اَِْ
7َِِ اَُٰا ًُى وََِۤءٌ
Otuz Birinci Mektup’un birinci kısmı, her zaman, bilhassa akşam ve yatsı
vakitleri arasında otuz üçer defa okunm ası çok faziletli olan bu mübarek
ayetlerin ve sözlerin her birinin sayısız nurunda n birer nuru gösteren altı
lem’adır.
1 “Sonra (düştüğü balığın karnının, gecenin, denizin ve içinde bulunduğu halin) karanlıkları
içinde, ‘Senden başka ilah yoktur. Sen her türlü kusurdan, eksiklikten, eşi-ortağı bulunmaktan
mutlak münezzehsin. Ben gerçekten kendine yazık edenlerden oldum!’ diye yakardı.” (Enbiyâ
sûresi, 21/87).
2 “‘Ya Rabbi, bu dert bana iyice dokundu. Sen merhametlilerin en merhametlisisin.’ diye niyaz
etmişti.” (Enbiyâ sûresi, 21/83).
3 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onların üzerine titrerken) onlar hâlâ senden ve yolundan yüz
çevirecek olurlarsa de ki: Bana (yardımcı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan başka ilah
yoktur. Ben O’na dayandım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinatın, bütün varlıkların idare
merkezi olan) Büyük Arş’ın Rabbi, (bütün kâinatın mutlak Sultanı, bütün varlıkların yegâne
sığınağı, besleyip yaşatanı, koruyup gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129).
4 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).
5 “Hareket ve güç, ancak yüceler yücesi ve pek büyük olan Cenâb-ı Hakk’ın dilemesi ile olur.”
Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu sözün, cennet hazinelerinden biri
olduğunu bildirmiştir. Bkz. Buhârî, meğâzî 38, deavât 51, 68, kader 7; Müslim, zikir 44-46.
6 Ey Kendinden başka her şeyin fâni olduğu tek Bâki!
7 “O (Kur’an), iman edenler için hidayet ve şifadır.” (Fussilet sûresi, 41/44).
Birinci Lem'a
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
Hazreti Yunus  İbni Mettâ’nın (alâ Nebiyyinâ ve aleyhissalâtü vesselam)
münacâtı, çok büyük bir yakarış ve duaların kabulüne çok mühim bir
vesiledir.8
Onun m eşhur kıssasının özeti:
Hazreti Yunus  (aleyhisselam) denize atılmış ve büyük bir balık onu
yutmuş.9 Deniz fırtınalı, gece dehşet verici ve karanlık, her şeyden ümit
kesilmiş bir haldeyken 10َۤ إَِٰ إِ أََْ َََُْ۠ إِ ُُْ َِ اَِِ yakarışı, ona
süratle kurtuluş vasıtası olmuş.
Bu yakarışın büyük s ırrı şudur:
O vaziyette sebepler tamamen aciz kalmıştı. Onu bu halden kurtaracak
öyle bir Zât olmalıydı ki, hükmü hem balığa, hem denize, hem geceye, hem
de gökyüzüne geçsin. Çünkü “gece, deniz ve balık” Hazreti Yunus ’un
aleyhinde birleşmişti. Ancak bu üçüne birden sözü geçen bir Zât onu
kurtuluş sahiline çıkarabilirdi. Bütün insanlar onun hizmetkârı ve
yardımcısı olsalar bile beş paralık faydaları dokunm azdı.11
Demek ki, sebeplerin hakiki tesiri yoktur. Hazreti Yunus , bütün sebeplerin
gerçek sahibi ve yaratıcısı olan Cenâb-ı Hak’tan başka bir sığınak
bulunmadığını bizzat yaşayarak görmüş, tevhid nuru içinde ehadiyet sırrı
açığa çıkmış ve bu yakarış birdenbire geceyi, denizi ve balığı ona boyun
eğdirmiş. O tevhid nuru ile Cenâb-ı Hak balığın karnını bir denizaltı
hükm üne geçirmiş, dağ gibi yüks elen dalgaların dehşeti içinde denizi
emniyetli bir ova ve üzerinde gezilen bir meydan kılmış. O nur ile
gökyüz ünde n bulutları süpürüp ayı bir lamba gibi Hazreti Yunus ’un
başının üstüne yerleştirmiş. Her taraftan kendisini tehdit ve rahatsız eden
varlıklar, dost yüzlerini ona göstermiş. Ve Hazreti Yunus  selametle sahile
çıkıp yaktîn ağacı12 altında o Rabbanî lütufları görmüş.
İşte biz, Hazreti Yunus ’un (aleyhisselam) birinci vaziyetinden yüz derece
daha müthiş bir haldeyiz. Gecemiz, istikbaldir. İstikbalimiz, gaflet
nazarıyla bakıldığında onun gecesinden yüz derece daha karanlık ve
dehşetlidir. Denizimiz, şu başı döne n, şaşkın yerküremizdir. Her
dalgasında binlerce cenaze bulunan bu deniz, onun denizinden bin derece
daha korkunçtur. Bizi yutan balık ise nefsimizin kötü arzularıdır, ebedî
hayatımızı mahvetmeye çalışıyor.13 Bu balık, Hazreti Yunus ’unkinden bin
kat daha zararlıdır. Çünkü onun balığı en fazla yüz senelik bir hayata son
verir. Bizimki ise yüz milyonlarca senelik, sonsuz bir hayatı mahvetmeye
çalışıyor.
Madem gerçek vaziyetimiz budur . Biz de Hazreti Yunus ’a (aleyhisselam)
uyarak bütün sebeplerden yüz çevirip doğrudan doğruya sebeplerin asıl
sahibi Rabbimize sığınmalı, 14اَِِ َۤ إَِٰ إِ أََْ َََُْ۠ إِ ُُْ َِ demeli ve
aynelyakîn anlamalıyız ki, gaflet ve dalâletimiz sebebiyle aleyhimizde
birleşen istikbal, dünya  ve nefsin arzularının vereceği zarardan bizi yalnız;
istikbal emri altında, dünya  hükm ü altında, nefsimiz idaresi altında olan
bir Zât koruyabilir. Acaba göklerin ve yerin Hâlık’ından başka kim
kalbimizdeki en ince ve gizli hisleri bilir, ahireti yaratarak bizim için
geleceği kim aydınlatabilir ve bizi dünya nın yüz binlerce boğuc u
dalgasından kim kurtarabilir? Hâşâ, o Vâcibü’l-Vücud Zât’tan başka
kimse, hiçbir şekilde, O’nun izni ve iradesi dışında bize yardım edemez ve
kurtarıcımız olamaz.15 Madem hakikat böyledir. Nasıl ki Hazreti Yunus
(aleyhisselam) için o yakarışın neticesinde balık bir bineğe, bir denizaltına
ve deniz güzel bir ovaya dönüş tü, gece mehtaplı, tatlı bir suret aldı. Biz de
o yakarışın sırrıyla َۤ إَِٰ إِ أََْ َََُْ۠ إِ ُُْ َِ اَِِ demeliyiz.
Cenâb-ı Hakk’ın merhamet nazarını, 16َۤ إَِٰ إِ أََْ cümlesiyle istikbalimize,
17ُـَََْ kelimesiyle dünya mıza, 18إِ ُُْ َِ اَِِ ifadesiyle nefsimize
çekmeliyiz.19 Ta ki, iman nuru ve Kur’an’ın mehtabı ile istikbalimiz
aydınlansın, gecemizin dehşet ve vahşeti bize dost varlıklar arasında bir
gezintiye dönüş sün. Devamlı ölümlerle ve hayatın değişmesiyle, senelerin
ve asırların dalgaları üstünde , sayısız cenaze içinde yokluğa atılan
dünya mızda, hayat vazifemiz, Kur’an-ı Hakîm’in tezgâhında yapılan
manevî bir gemi hükm ünde ki İslamiyet hakikatinin içine girip selametle o
denizin üstünde n geçerek kurtuluş sahiline çıkmakla sona ersin. O denizin
fırtınaları ve çalkantıları, seyir manzaralarını sinema perdesi gibi
yenileyerek vahşet ve dehşet vermek yerine ibret ve tefekkür nazarını
keyiflendirsin, okşayıp aydınlatsın. Ve o Kur’an sırrıyla, o Furkânî terbiye
ile nefsimiz bize yük olmak yerine bineğimiz olup bizi sırtına bindirsin,
ebedî hayatımızı kazanma yolunda  kuvve tli bir vasıta haline gelsin.
Kısacası: Madem insan, mahiyetinin kuşatıcılığı itibarı ile sıtmadan elem
duyduğu gibi yeryüzünde ki depremlerden, sarsıntılardan ve kâinatın
kıyamet anındak i büyük zelzelesinden de endişe eder.
Gözle görülmeyecek kadar  küçük bir mikroptan korktuğu gibi, büyük
gökcisimleri arasında gör ünen bir kuyrukluyıldızdan da k orkar.
Evini sevdiği gibi koca düny ayı da sever. Küçük bahç esini nasıl severse
ebedî cenneti de öyle arzuyla sever.
Elbette, mahiyeti böyle olan insanın Mâbudu, Rabbi, sığınağı, kurtarıcısı,
maksudu ancak bütün kâinatı idaresinde tutan, zerreleri ve gezegenleri
emri altında bul undur an bi r Zât olabilir.20
Şu hal de insan dai ma Hazreti Yunus  (aleyhisselam) gibi
21 َۤ إَِٰ إِ أََْ َََُْ۠ إِ ُُْ َِ اَِِ demeye muhtaçtır.
22َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
8 Bkz. Tirmizî, deavât 81; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/170.
9 Kıssanın tamamı için bkz. et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 17/79-81.
10 “Sen’den başka ilah yoktur. Sen her türlü kusurdan, eksiklikten, eşi-ortağı bulunmaktan mutlak
münezzehsin. Ben gerçekten kendine yazık edenlerden oldum!” (Enbiyâ sûresi, 21/87).
11 Bkz. En’âm sûresi, 6/17; Yûnus sûresi, 10/107; Fâtır sûresi, 35/2.
12 Kabak cinsinden olan bir ağaç. “Üzerine gölge yapması için, orada asma kabak cinsinden bir
ağaç bitirdik.” (Sâffât sûresi, 37/146).
13 Bkz. “Rabbimin merhamet edip korudukları hariç, nefis daima fenalığı ister, kötülüğe sevk
eder.” (Yusuf sûresi, 12/53).
14 “Sen’den başka ilah yoktur. Sen, her türlü kusurdan, eksiklikten, eşi-ortağı bulunmaktan
mutlak münezzehsin. Ben gerçekten kendine yazık edenlerden oldum!” (Enbiyâ sûresi, 21/87).
15 Bkz. Kehf sûresi, 18/23-24; İnsan sûresi, 76/30; Tekvir sûresi, 81/29; Hac sûresi, 22/65.
16 “Sen’den başka ilah yoktur.” (Enbiyâ sûresi, 21/87).
17 “Sen her türlü kusurdan, eksiklikten, eşi-ortağı bulunmaktan mutlak münezzehsin.” (Enbiyâ
sûresi, 21/87).
18 “Ben gerçekten kendine yazık edenlerden oldum!” (Enbiyâ sûresi, 21/87).
19 Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Hazreti Ebûbekir’e (radiyallâhu anh)
tavsiye buyurduğu bir dua şöyledir: “Allahım! Ben nefsime çok zulmettim. Günahları ancak Sen
affedersin. Öyle ise beni, şanına lâyık bir mağfiretle bağışla, bana merhamet et. Sen affedici ve
merhamet edicisin.” (Buhârî, ezân 149, tevhîd 9, deavât 16; Müslim, zikir 47, 48, hudûd 23).
20 Bkz. “Göklerin ve yerin hazinelerinin anahtarları O’nun nezdindedir.” (Zümer sûresi, 39/63;
Şûrâ sûresi, 42/12); “Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/180; Hadîd
sûresi, 57/10).
21 “Sen’den başka ilah yoktur. Sen her türlü kusurdan, eksiklikten, eşi-ortağı bulunmaktan
mutlak münezzehsin. Ben gerçekten kendine yazık edenlerden oldum!” (Enbiyâ sûresi, 21/87).
22 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
İkinci Lem'a
ِِحَّاِ نٰمْحَّاِ هّٰاِ ــــــْسِب
23َِمِاحَّاُ مَحْرَأَ تْنَأَوُّ رُّاَ يِنَّسَم يِّنَأُۤ هَّبَر ىٰادَنْ ذِإ
Sabır kahramanı Hazreti Eyyûb’un (aleyhisselam) şu münacâtının tesiri
tecrübe ile sabittir.24 Fakat bizler duamızda ayetin bir kısmını alarak رَب إِ
25ََِ ا وَأََْ أَرَُْ ااَِِ demeliyiz.
Onun meşhur kıssasının özeti şudur:26
Hazreti Eyyûb  (aleyhisselam) epey müddet yara bere içinde kaldığı halde
o hastalığın büyük mükâfatını düşünerek tam bir sabırla tahammül etmiş.
Sonra yaralarından üreyen kurtlar zikrin ve ilahî marifetin makamları olan
kalbine ve diline iliştiği zaman,27 kulluk vazifesine zarar geleceği
düşüncesiyle, kendi rahatı için değil, Allah’a kulluk edebilmek için demiş
ki: “Ya Rab! Bu hastalık bana dokundu, dilimdeki zikrime ve kalben
kulluğum a zarar veriyor.” Cenâb-ı Hak hâlis, saf, samimi, sırf kendi rızası
için yapılan o yakarışı harika bir surette kabul etmiş. Hazreti Eyyûb’ a tam
bir afiyet ihsan edip onu merhametinin türlü tecellilerine mazhar
eylemiş.28
İşte bu L em’ada beş “nükte” var.
Birinci Nükte
Hazreti Eyyûb’ un (aleyhisselam) vücudunda ki yaralara karşılık bizim iç
dünya mızda, ruhum uzda ve kalbimizde hastalıklar vardır. İçimiz dışa,
dışımız içe bir çevrilse Hazreti Eyyûb’ dan daha yaralı ve hastalıklı
olduğum uz görünecek. Çünkü işlediğimiz her bir günah , kafamıza giren
her bir şüphe  kalbimizde ve ruhum uzda yaralar açar.
Hazreti Eyyûb’ un (aleyhisselam) yaraları kısacık dünya  hayatını tehdit
ediyordu. Bizim manevî yaralarımız ise sonu olmayan ebedî hayatımızı
tehdit ediyor. Hazreti Eyyûb’ un o yakarışına, o hazretten bin defa daha
muhtacız.
Bilhassa, nasıl ki Hazreti Eyyûb ’un yaralarından üreyen kurtlar, kalbine ve
diline ilişmiş. Aynen öyle de, günahların bizde açtığı yaralar ve o
yaralardan doğan vesveseler, şüphe ler –Allah korusun– imanın makamı
olan kalbimizin özüne dokunup onu zedeler ve imanın tercümanı olan
dilimizin aldığı ruhanî  zevki bozarak bizi zikirden nefret ettirip
uzaklaştırır, susturur.29
Evet, güna h kalbe işleyip kararta kararta iman nurunu çıkarıncaya kadar
kalbi katılaştırıyor.30 Her bir günaht a küfre giden bir yol var. O günah
tevbe ile çabuk  temizlenmezse31 kurt değil, belki küçük bir manevî yılan
haline gelerek kalbi ısırır.
Mesela, kendisini utandıracak bir güna hı gizlice işleyen bir insan,
başkasının bunu bilmesinden çok mahcup olduğu zaman, meleklerin ve
ruhanilerin varlığı ona çok ağır gelir. Küçük bir işareti bahane sayıp onları
inkâr etmek ister.
Hem mesela, cehennem azabını netice verecek büyük bir güna hı işleyen
insan, cehennem tehditlerini işittikçe tevbe ile ona karşı siper almazsa,
bütün ruhuyl a cehennemin yokluğunu dilediğinden, küçük bir emare ve
şüphe  ona cehennemi inkâr etmek için cesaret verir.
Yine mesela, farz namazını kılmayan ve kulluk vazifesini yerine
getirmeyen bir insan, işindeki küçük bir ihmal yüzünde n küçük bir
âmirinden aldığı ceza sebebiyle üzüldüğünü düşünür, Ezel ve Ebed
Sultanı’nın tekrar tekrar buyu rduğu emirlerine karşı farz ibadetlerde
yaptığı tembellikten ötürü büyük bir sıkıntı duya r. O sıkıntıyla mânen der
ki: “Keşke bu kulluk vazifesi olmasaydı.” Ve bu arzudan, Allah’a karşı
manevî bir düşmanlığı hissettiren bir inkâr isteği uyanır. Kalbine Allah’ın
varlığına dair bir şüphe  gelse ona kesin bir delil gibi yapışmaya meyleder
ve kendisine büyük bi r helâk kapısı açılır.
O talihsiz bilmez ki, kulluk vazifesinden gelen gayet küçük bir sıkıntıya
karşılık, kulluğu inkâr ile kendini o sıkıntıdan milyonlarca kere daha
müthiş manevî sıkıntılara hedef yapıyor.32 Sineğin ısırmasından kaçıp
yılanın sokmasını kabul ediyor. Ve bunun gibi... Bu üç misale başkaları da
kıyaslansın, 33َْ رَانَ َٰ ُُِِْ sırrı anlaşılsın.
İkinci Nükte
Yirmi Altıncı Söz’de kader sırrına dair beyan edildiği gibi, musibet ve
hastalıklar karşısında insanların üç sebepten ötürü şikâyete hakları yokt ur.
Birinci Sebep
Cenâb-ı Hak, insana giydirdiği beden elbisesini sanatına mazhar ediyor.
İnsanı bir model yapmış, beden elbisesini o model üstünde  keser, biçer,
değiştirir; onda  farklı isimlerinin cilvelerini gösterir. Şâfî ismi hastalığı
istediği gibi, Rezzak ismi de açlığı gerektirir. Ve bunun gi bi...
34َُِ اُِْْ َََفُ ِ ُِْ۪ ََْ ََۤءُ
İkinci Sebep
Hayat musibetlerle, hastalıklarla saflaşır, durulaşır,35 kemâl ve kuvve t
bulur, gelişir, neticelerini verir, mükemmelleşir ve vazifesini yapar.36
Sürekli istirahat döşeğinde geçen tekdüz e bir hayat, sırf hayırdan ibaret
olan varlıktan çok, şerrin kaynağı olan yokluğa yakındır ve ona doğru
gider.
Üçüncü Sebep
Şu düny a bir imtihan meydanı37 ve hizmet yurdudur .38 Lezzet, ücret ve
mükâfat yeri değildir. Madem hizmet ve kulluk yurdudur ,39 o halde
hastalıklar ve musibetler, dine zarar vermemek ve insanın sabretmesi
şartıyla40 o hizmeti ve kulluğu kuvve tlendirir, onlarla çelişmez. Musibetin
ve hastalığın her bir saati bir gün ibadet hükm üne geçtiğinden41 onlar
karşısında şikâyet değil, şükretmek gerekir.
Evet, ibadet iki kısımdır: Biri müspet, diğeri menfi.
Müspet kısmı mâlumdur.
Menfi kısmı ise musibete uğramış insanın hastalıklar ve musibetlerle
zaafını ve aczini hissedip Rahîm Rabbine iltica edercesine yönelmesi, O’nu
düşünmesi, O’na yalvarıp hâlis bir kulluk yapmasıdır. Bu kulluğa riya
karışmaz, saftır. İnsan sabretse, musibetin mükâfatını düşünse ve şükretse
her bir saati bir gün ibade t hükmüne geçer. Kısacık ömrü uzun olur. Hatta
bazı hastalıklar var ki, bir dakikası bir gün i badet sevabı kazandırır.
Mesela ahiret kardeşim olan Muhacir Hafız Ahmed’in müthiş bir
hastalığını çok merak etmiştim. Kalbime, “Onu tebrik et. Her bir dakikası
bir gün ibadet hükm üne geçiyor.” mânâsı geldi. Zaten o zât, sabır içinde
şükrediyordu.
Üçüncü Nükte
Bir iki Söz’de beyan ettiğimiz gibi: Her insan geçmiş hayatını düşününc e
kalbiyle ve diliyle ya “Ah!” ya da “Oh!” der. Yani ya kederlenir ya da
“Elhamdülillah” deyip şükreder.
Onu kederlendiren, geçmişteki lezzetlerin yok olup gitmesinden duyduğu
manevî elemlerdir. Çünkü lezzetin bitmesi elemdir. Bazen geçici bir lezzet,
daimî elem verir. Düşünmekse o elemi deşer, kederi akıtır.
Yaşadığı geçici elemlerin sona ermesiyle duyduğu manevî ve daimî lezzet
ise insana “Elhamdülillah” dedirtir. Yaradılıştan gelen bu halle beraber
insan musibetlerin neticesi olan sevapları, ahirette göreceği mükâfatı ve
kısa ömrünün musibet sayesinde uzun bir hayat hükm üne geçtiğini
düşünse sabır göstermekten çok şükretmesi, َلٍ َِى اُِِّْْ اََُْْ ِِّٰ َٰ ُ
42وَاَلِ demesi gerekir.
Meşhur bir söz var: “Musibet zamanı uzundur .” Evet, musibet uzun sürer.
Fakat çoğu insan tarafından kabul gören inanıştaki gibi sıkıntılı
olduğundan değil, belki uzun bir ömür gibi hayatî neticeler verdiği için
uzundur .
Dördüncü Nükte
Yirmi Birinci Söz’ün Birinci Makam’ında beyan edildiği gibi: Cenâb-ı
Hakk’ın insana verdiği sabır kuvveti evhamla dağıtılmazsa her musibete
kâfi gelebilir. Fakat insan, vehimlerin zorlamasıyla, gafletle ve fâni hayatı
bâki zannetmekle sabır kuvve tini geçmişe ve geleceğe dağıtırsa o an
yaşadığı musibet karşısında dayanamaz ve şikâyete başlar. Âdeta –hâşâ–
Cenâb-ı Hakk’ı insanlara şikâyet eder. Hem de çok haksız bir şekilde ve
divanece şikâyet edip sabırsızlık gös terir.
Çünkü geçmiş her bir gün musibetli ise zahmeti gitmiş, rahatı kalmış;
elemi gitmiş, gelip geçiciliğindeki lezzet kalmış; sıkıntısı bitmiş, sevabı
kalmıştır. Bunun için şikâyet değil, belki lezzet alarak şükretmek lâzım
gelir. O musibetli günlere küsmek değil, aksine, muhabbet duym ak
gerekir. İnsanın o geçmiş günleri ve fâni ömrü, musibet sayesinde bâki ve
mesut bir ömür hükm ünü alır. Geçmişteki o elemleri düşünüp vehme
kapılarak sabrının bir kısmını onlara dağıtmak divaneliktir.
Gelecek günler ise madem daha gelmemiştir; o günlerde çekilecek
hastalığı veya musibeti şimdiden düşünüp sabırsızlık göstermek, şikâyet
etmek ahmaklıktır. “Yarın, öbür gün aç kalacağım, susuzluk çekeceğim.”
deyip sürekli yemek, su içmek ne kadar ahmakça bir divanelikse; aynen
öyle de, gelecek günlerdeki, henüz var olmayan musibetleri ve hastalıkları
düşünüp üz ülmek, sabırsızlık gös termek, hiçbir mecburiyet olmadığı halde
kendi kendine zulmetmek öyle bir ahmaklıktır ki, insanın şefkat ve
merhamete liyâkatini ortadan kaldırır.
Kısacası: Nasıl ki, şükür nimeti artırır,43 aynen öyle de, şikâyet musibeti
şiddetlendirir ve merhamete liyâkati ortadan k aldırır.
Birinci Dünya  Savaşı’nın ilk senesinde, Erzurum’da mübarek bir zât
müthiş bir hastalığa tutulmuştu. Yanına gittim, bana “Yüz gecedir başımı
yastığa koyup ya tamadım.” diyerek acı bir şekilde şikâyet etti.
Ona çok acıdım. Birden şu hakikat hatırıma geldi ve dedim ki:
“Kardeşim, geçmişteki sıkıntılı yüz günün şimdi sana sevinç veren yüz
gün hükm ünde dir. Onları düşünüp şikâyet etme, onlara bakıp şükret.
Gelecek günler ise madem henüz gelmemiştir. Rahman ve Rahîm
Rabbinin rahmetine güve n, dövül meden ağlama, hiçten korkma, yokluğa
varlık rengi verme. İçinde bulunduğun saati düşün, sendeki sabır kuvve ti
bu saate kâfi gelir.
Mesela şöyle akılsız bir kumandan gibi yapma: Düşmanın sol tarafındaki
birlikler kendi ordusunun sağ tarafına katılıp taze bir kuvve t olmuş ve
düşmanın sağ kanadı henüz gelmemişken, o tutar, ortadaki kuvve tlerini
sağa ve sola dağıtıp merkezi zayıf bırakır, düşman da az bir kuvve tle
saldırıp orayı harap eder.”
Sonra şöyle dedim: “Kardeşim, sen böyle yapma, bütün kuvvetini içinde
bulunduğun saate karşı topla. Cenâb-ı Hakk’ın rahmetini, ahiretteki
mükâfatları ve fâni, kısa ömrünün uzun ve bâki bir ömre çevrildiğini
düşün. B u acı şikâyet yerine ferahlı bir şekilde şükret.”
O da tamamen rahatlayarak “Elhamdülillâh!” dedi, “Hastalığım onda n bire
indi.”
Beşinci Nükte
Üç meseledir.
Birinci Mesele
Asıl ve zararlı olan musibet, dine gelen musibettir. Böyle bir musibetten
her vakit Cenâb-ı Hakk’ın dergâhına sığınıp feryat etmek gerekir.44
Dinle ilgili olmayan musibetler ise hakikat noktasında musibet değildir.
Bir kısmı Rahman’ın ihtarlarıdır. Nasıl ki bir çoban, başkasının tarlasına
giren koyunl arına taş atsa, koyunl ar o taşın kendilerini zararlı bir işten
kurtarmak için bir ihtar olduğunu hisseder ve memnun bir şekilde geri
döne r.45 Aynen öyle de, musibet gibi görünen pek çok hadise var ki, aslında
ilahî birer ihtar, birer ikazdır. Onların bir kısmı günahl ara kefarettir.46 Bir
kısmı da gafleti dağıtıp yaradılışında bulunan aczini ve zayıflığını
bildirerek insana bi r tür huzur verir.
Musibetin hastalık olan türü, daha önce geçtiği gibi, aslında musibet değil,
Rabbanî bir iltifat ve bir arınma vesilesidir.47 Rivayet edilen bir hadiste,
“Bir ağacı silkeleyince ermiş meyveleri nasıl düşerse sıtma titremesinden
de güna hlar öyle dökül ür.”48 buyr uluyor.
Hazreti Eyyûb  (aleyhisselam) nefsinin rahatı için dua etmemiş. Hastalık,
diliyle zikre ve kalben tefekküre mâni olduğu zaman kulluk yapabilmek
için şifa istemiş.
Biz o yakarışla –birinci maksadımız olarak– güna hlardan gelen ve
ruhum uzda açılan manevî yaralarımızın iyileşmesine niyet etmeliyiz.
Maddî hastalıklardan, kulluğa mâni oldukları zaman Allah’a sığınabiliriz.
Fakat itiraz ve şikâyet eder gibi değil, kendi kusurunu ve hiçliğini bilerek,
yardım dilercesine iltica etmek gerekir. Madem O’nun rubûbi yetine
razıyız, rubûbi yeti ile verdiği şeye de rıza göstermek lâzım.
Kaza ve kadere itirazı hatırlatır bir tarzda “Ah! Of!” deyip şikâyet etmek,
kaderi bir tür tenkittir, Cenâb-ı Hakk’ın engin merhametini ithamdır.
Kaderi tenkit eden, baş ını örse vurur, kırar. Rahmeti itham eden, rahmetten
mahrum kalır. Kırılan bir elin intikamını almak için o eli kullanmak, nasıl
ki iyice kırılmasına sebep olur. Aynen öyle de, musibete düşen insanın onu
itiraz edercesine şikâyet ve merakla karşılaması musibeti ikiye katlar.
İkinci Mesele
Maddî musibetler büyük görüldükç e büyür , küçük görüldükçe küçülür.
Mesela, gece insan gözüne bir hayal iliştiğini zanneder; ona önem verirse
o hayal şişer, umursamazsa kaybolur. Hücum eden arıların, iliştikçe daha
çok saldırmaları, ilgisiz kaldıkça dağılmaları gibi, maddî musibetler de
büyük gördükç e, önem verdikçe büyür . Merak vasıtasıyla o musibet maddî
olmaktan çıkar, kalpte de kökleşir, manevî bir musibeti netice verir, ona
dayanır ve devam eder.
Ne vakit o merak, kazaya rıza ve tevekkül vasıtasıyla yok edilirse, maddî
musibet hafifleye hafifleye kökü kesilmiş ağaç gibi kurur gider. Bu
hakikati ifade etmek için bir zaman şöyle demiştim:
Bırak ey bîçare feryadı, belâdan t evekkül kıl.
Zira feryat belâ içinde belâ, hata içinde belâdır bil.
Eğer belâ vereni bulduns a, safa, lütuf ve ihsan içinde belâdır bil.
Eğer onu bul amazsan, büt ün düny a cefa ve fenâ içinde belâdır bil.
Cihan dolusu belâ başınday ken, ne bağırırsın küçük bir belâdan, gel
tevekkül kıl!
Tevekkül ile belânın yüzüne gül ki o da gülsün. O güldükçe küçülür, eder
tebeddül.49
Nasıl ki, bir mücadelede müthiş bir düşmana karşı gülümsemekle
düşmanlık barışa, husumet şakaya döne r, küçülüp kaybolur.50 Musibete
tevekkülle karşı koym ak da öyledir.
Üçüncü Mesele
Her devrin bir hükm ü var.51 Bu gaflet zamanında musibet şekil
değiştirmiştir. Bazı şahıslar için belâ bazen belâ değil, Cenâb-ı Hakk’ın bir
lütfudur.
Ben bu zamanda hasta musibetzedeleri –musibet dine dokunm amak
şartıyla– bahtiyar görüyorum. Bu yüzden hastalığın ve musibetin
aleyhinde olmak ve musibete uğrayanlara acımak bana makul gelmiyor.
Çünkü ne zaman yanıma genç bir hasta gelse onun, dinî vazifelere ve
ahirete, emsallerine göre bir derece daha fazla bağlı olduğunu görüyorum.
Bunda n anlıyorum ki, öyleleri hakkında o hastalıklar musibet değil,
Allah’ın bir çeşit nimetidir. Çünkü her ne kadar hastalık o gencin fâni,
kısacık dünya  hayatını zorlaştırıyor olsa da onun ebedî hayatı için
faydalıdır ve bir tür ibadet hükm üne geçer.
Eğer sağlığına kavuşsa gençlik sarhoşluğuyl a ve zamanın sefahetiyle
elbette hastalıktaki halini koruyamayacak, be lki haram zevklere atılacak.
Sonsöz
Cenâb-ı Hak, sonsuz kudretini ve rahmetini göstermek için insanın
mahiyetine hadsiz bir acz ve sınırsız bir fakr yerleştirmiştir. Hem
isimlerinin sonsuz nakışlarını göstermek için onu öyle bir surette
yaratmıştır ki, insan sayısız şeyden elem duyduğu gibi sınırsız vesilelerle
lezzet de alabilen bir makine hükm ünde dir. İşte o insan makinesinde
yüzlerce alet var. Her birinin elemi, lezzeti, vazifesi ve mükâfatı ayrıdır.
Âdeta insanın büyük bir misali olan âlemde tecelli eden bütün ilahî
isimler, âlemin küçük bir örneği olan insanda da cilvelerini umumiyetle
gösterir.
Mesela nasıl ki, sıhhat, afiyet ve lezzet gibi faydalı şeyler insanı
şükrettirir, o makineyi pek çok yönde n vazifelerine sevk eder ve insan bir
şükür fabrikası gibi olur. Aynen öyle de, musibetler, hastalıklar, elemler ve
başka arızalar o makinenin diğer çarklarını harekete geçirir. İnsanın
mahiyetinde bulunan acz, zaaf ve fakr madenini işletir. Bir lisan ile değil,
belki her bir uzvun farklı lisanlarıyla insana bir sığınma, yardım dileme
vaziyeti verir.
İnsan o arızalarla âdeta, ayrı ayrı binlerce yazı yazan işlek bir kalem olur.
Hayatının sayfasında veyahut Levh-i Misâlî’de kader kalemiyle hayat
programını yazar, Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin bir ilannamesi ve O’nun
manzum bir kasidesi hükm üne geçip yaradılıştan gelen vazifesini yerine
getirir.
23 “‘Ya Rabbi, bu dert bana iyice dokundu. Sen merhametlilerin en merhametlisisin.’ diye niyaz
etmişti.” (Enbiyâ sûresi, 21/83)
24 Allah Teâlâ, duanın yer aldığı ayet-i kerimenin hemen ardından, Hazreti Eyyûb’un
(aleyhisselam) duasını kabul buyurduğunu beyan etmektedir. (Bkz. Enbiyâ sûresi, 21/84)
25 Ya Rabbi, bu dert bana iyice dokundu. Sen merhametlilerin en merhametlisisin.
26 Kıssanın ayrıntılı hali için bkz. İbnü’l-Mübârek, ez-Zühd s. 49; et-Taberî, Câmiu’l-Beyân
17/71-72, 23/165-166; İbni Hacer, Fethu’l-Bârî 6/421.
27 Bkz. İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-Târîh 1/98-100.
28 Bkz. Enbiyâ sûresi, 21/84; Sâd sûresi, 38/42-43. Ayrıca Cenâb-ı Hak, Hazreti Eyyûb
(aleyhisselam) üzerine altın çekirgeler indirmiştir: (Bkz. Buhârî, gusül 20, enbiyâ 20, salât 42).
29 Bkz. Tâhâ sûresi, 20/124; Zuhruf sûresi, 43/36.
30 Bkz. Mutaffifîn sûresi, 83/14; Tirmizî, tefsîru sûre (83) 1; İbni Mâce, zühd 29; Muvatta, kelâm
18.
31 İnsanın günahtan tevbe ettiği zaman o günahı hiç işlememiş hale geleceğine dair bkz. İbni
Mâce, zühd 30.
32 Bkz. Nûr sûresi, 24/39; Hac sûresi, 22/31.
33 “Bilakis onların kalbleri paslandı.” (Mutaffifîn sûresi, 83/14).
34 Mülk sahibi, mülkünde dilediği gibi tasarruf eder.
35 Allah Teâlâ’nın, günahtan arındırmak istediği kullarına musibet ve belâlar verdiğine (İbni Ebî
Şeybe, el-Musannef 7/81; el-Hâkim, el-Müstedrek 1/500), hastalıkların geçmiş günahlara kefaret,
geri kalan hayat için de bir öğüt olduğuna (Müslim, birr 52; Ebû Dâvûd, cenâiz 1), hastalıkların
Allah Teâlâ’dan birer hediye olduğuna dair bkz. ed-Deylemî, el-Müsned 1/123; el-Hakîm et-
Tirmizî, Nevâdiru’l-Usûl 1/286.
36 Bkz. “Mümin kişiye bir ağrı, bir yorgunluk, bir hastalık bir üzüntü hatta ufak bir tasa isabet
edecek olsa Allah o sebeple müminin günahlarından bir kısmını mağfiret buyurur.” (Buhârî,
merdâ 1; Müslim, birr 52); “Erkeğiyle kadınıyla müminlerin bizzat kendisinde, çocuğunda,
malında belâ eksik olmaz. Ta ki hatasız olarak Allah’a kavuşsun.” (Tirmizî, zühd 57; Muvatta,
cenâiz 40; Dârimî, rikak 76).
37 Bkz. Bakara sûresi, 2/155; Âl-i İmran sûresi, 3/152, 154, 186; Mâide sûresi, 5/48; En’âm
sûresi, 6/165; A’râf sûresi, 7/129; Yûnus sûresi, 10/14.
38 Bkz. Tevbe sûresi, 9/105; Necm sûresi, 53/39.
39 Bkz. Bakara sûresi, 2/21; Necm sûresi, 53/36.
40 Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) dualarında şu ifadeler vardır: “Allahım!
Yakîninden öyle bir hisse lütfet ki dünyevî musibetlere tahammül kolaylaşsın… Ve bize dinî
musibet verme.” (Tirmizî, deavât 79; en-Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6/106).
41 Bkz. Dârimî, rikak 56; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/159, 194, 198, 3/148, 238, 258.
42 “Bize uygun gördüğü her halimizden ötürü hamdolsun Rabbimize... Yeter ki küfür ve
sapkınlığa düşüp de cehennemlik olmayalım.” Bkz. Tirmizî, deavât 128; Ebû Dâvûd, edeb 97,
98; İbni Mâce, edeb 55, duâ 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/117.
43 Bkz. “Eğer şükrederseniz nimetlerimi daha da artırırım.” (İbrahim sûresi, 14/7).
44 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), dünyevî musibetlere tahammülü istemiş,
dinî musibet vermemesi için Allah Teâlâ’ya dua etmiştir. (Tirmizî, deavât 79; en-Nesâî, es-
Sünenü’l-Kübrâ 6/106).
45 Koyunları başkasına ait yerin hemen bitişiğinde otlatmaktan kaçınılması gerektiğine dair bkz.
Buhârî, îmân 39, büyû’ 2; Müslim müsâkat 107. Ayrıca şefkatli bir çoban, koyunlarını tehlikeli
yerlere girmekten nasıl koruyorsa Allah Teâlâ’nın da mümin kulunu öyle koruduğuna dair bkz.
İbni Ebî Âsım, ez-Zühd s. 65; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 1/11; ed-Deylemî, el-Müsned 5/227.
46 Bkz. Buhârî, merdâ 1; Müslim, birr 50-52; Tirmizî, tefsîru sûre (4) 24; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned 2/303, 335, 402.
47 Hastalıkların geçmiş günahlara kefaret, geri kalan hayat için de bir öğüt olduğuna dair bkz.
Müslim, birr 52; Ebû Dâvûd, cenâiz 1. Ayrıca hastalıkların Allah Teâlâ’dan birer hediye olduğuna
dair bkz. ed-Deylemî, el-Müsned 1/123; el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-Usûl 1/286.
48 Bkz. İbni Mâce, tıb 18; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 2/441. Hastalık ismi zikredilmeyen
rivayetler için bkz. Buhârî, merdâ 2, 14, tefsîru sûre (14) 1; Müslim, münâfikîn 64.
49 Değişir, kaybolur.
50 Bkz. “İyilikle kötülük bir olmaz. O halde sen kötülüğü en güzel tarzda uzaklaştırmaya bak.
Bir de bakarsın ki seninle kendisi arasında düşmanlık olan kişi candan, sıcak bir dost oluvermiş!”
(Fussilet sûresi, 41/34).
51 “Her durum için söylenecek uygun bir söz vardır.” ifadesi için bkz. el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân
4/263; Hatîb el-Bağdâdî, el-Câmi’ li Ahlâki’r-Râvî ve Âdâbi’s-Sâmi’ 1/212, 407.
Üçüncü Lem'a
Bu Lem’a’ya bir derece his ve zevk karışmıştır. His ve zevkin
coşkunlukları aklın düsturlarını, fikrin ölçülerini çok dinlemediğinden ve
onlara uym adığından bu L em’a mantık terazisiyle tartılmamalı.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
52ُ َْءٍ ٌَِ إِ وََُْۘ َُ اُُْْ وَإَِِْ َُُْنَ
ayetinin mealini ifade eden 53َ َِ أََْ اَِْ َ َِ أََْ اَِْ cümleleri iki
mühim hakikati bildiriyor. O yüzden, Nakşîlerin bazı ileri gelenleri, bu iki
cümleyi kendilerine hususi bir dua ve Nakşî tarikatına has kısa bir vird
kabul ediyorlar. Madem o yüce ayetin mealini bu iki cümle bildiriyor, biz
de bu iki cümlenin ifade ettiği iki mühim hakikatin birkaç nüktesini
açıklayacağız.
Birinci Nükte
Birinci َ َِ أََْ اَِْ cümlesi cerrahi bir ameliyat yapar gibi kalbi
masivâdan ayırıyor, onun Allah’tan başka her şeyle alâkasını kesiyor.
Şöyle ki:
İnsan, kuşatıcı mahiyeti itibarı ile çoğu varlıkla alâkadardır. Onun engin
mahiyetine sınırsız bir sevme kabiliyeti yerleştirilmiştir. Bu yüzden insan
bütün va rlıklara karşı muhabbet besliyor. Şu koc a dünya yı evi gibi seviyor.
Ebedî cennete kendi bahçesi gibi muhabbet duyuyor . Halbuki sevdiği
varlıklar durmaz, gider ve insan ayrılıktan daima elem çeker. Onun bu
sınırsız sevgisi, sonsuz bir manevî azaba sebep olur.
O azabı çekmekteki kabahat ve kusur insana aittir. Çünkü  kalbindeki
sınırsız sevme kabiliyeti kendisine sonsuz, bâki güzelliğe sahip bir Zât’a
yöne lmesi için verilmiştir. İnsan o sevme kabiliyetini kötüye kullanıp fâni
varlıklara sarf ederek kusur işliyor, kusurunun cezasını da ayrılık azabıyla
çekiyor.
İşte insanın bu kusurdan arınıp fâni sevgililerden alâkayı kesmek ve
sevdikleri kendisini terk etmeden önce onları terk etmek maksadıyla
muhabbetini Bâki bir Sevgili’ye yöne ltmesi gerektiğini bildiren birinci َ
َِ أََْ اَِْ cümlesi “Gerçek Bâki yalnız Sensin. Senden başka her şey
fânidir. Fâni olan, elbette daimî bir sevgiye, ezelî ve ebedî bir aşka,
ebediyet için yaratılmış bir kalbin alâkasına değmez.” mânâsını ifade
ediyor. İnsana, “Madem o sayısız sevgililer fânidir, beni bırakıp gidiyor,
onlar beni bırakmadan ben onları َ َِ أََْ اَِْ diyerek terk ediyorum.
Yalnız Sen bâkisin, varlıkların ancak Senin bâki kılman ile bekâ
bulabildiğini bilir, buna inanırım. Öyleyse onlar Sana duyulan muhabbe t
sebebiyle sevilir. Yoksa kalbin alâkasına lâyık değiller.” dedirtiyor.
İşte bu hisler içindeki kalb, sevdiği onca şeyden vazgeçer. Güzellikleri,
cemâlleri üstünde  fânilik damgasını görür, onlardan alâkayı keser. Eğer
kesmezse sevdikleri sayısınca manevî yaraları olur.
İkinci َ َِ أََْ اَِْ cümlesi ise o sayısız yaraya merhem ve panzehirdir.
Yani َ َِ “Madem Sen bâkisin, bu yeter, her şeye bedelsin. Madem Sen
varsın, he r şey var.” dedirtir.
Evet, varlıklara duyulan sevginin sebebi olan güzellik, ihsan ve kemâl,
Gerçek Bâki olan Allah’ın güzelliğinin, ihsanının ve kemâlâtının işaretleri
ve sayısız perdeden geçmiş zayıf gölgeleridir; O’nun isimlerine ait
cilvelerin göl gelerinin göl geleridir.
İkinci Nükte
İnsanın yaradılışında bekâya karşı çok şiddetli bir aşk var. Hatta insan
sevdiği her şeyde bir çeşit bekâ vehmeder, sonra sever. Ne vakit sevdiği
şeyin yok olacağını düşünse veya yok olduğunu görse, içten içe feryat
eder. Ayrılıklardan gelen bütün feryatlar, bekâ aşkının sebep olduğu
ağlamaların tercümanıdır. Eğer bekâ kuruntusu olmazsa insan sevemez.
Hatta denilebilir ki, bekâ âleminin ve ebedî cennetin varlık sebeplerinden
biri, insanın mahiyetindeki o şiddetli bekâ aşkından doğa n çok kuvve tli
sonsuzluk arzusu ve bekâ için fıtrî, umumi duadır. Bâkî-i Zülcelâl o
şiddetli, sarsılmaz, yaradılıştan gelen arzuyu, o tesirli, kuvve tli, umumi
duayı kabul etmiş ve fâni insanlar için bâki bir âlemi yaratmıştır.
Hiç mümkün müdür ki, Fâtır-ı Kerîm, Hâlık-ı Rahîm, küçük midenin basit
bir arzusunu ve geçici bir hayat için hal diliyle ettiği duayı sayısız lezzetli
nimeti yaratarak kabul etsin de, insanın pek büyük bir fıtrî ihtiyaçtan
doğa n şiddetli arzusunu ve küllî, daimî, haklı, hakikatli olan, sözle ve hal
diliyle yapılan, bekâ için gayet kuvve tli duasını kabul etmesin? Hâşâ, yüz
bin defa hâşâ! Kabul etmemesi mümkün değildir. Bu, O’nun hikmetine ve
adaletine, rahmetine ve kudr etine hiçbir şekilde yakışmaz.
Madem insan bekâya âşıktır, elbette bütün kemâlâtı ve lezzetleri, sonsuz
bir hayata dönü ktür. Hem madem bekâ, Bâki-î Zülcelâl’e mahsustur ve
O’nun isimleri bâkidir. Ve madem Bâki’nin aynaları O’nun rengini,
hükm ünü alır ve bir tür bekâya mazhar olur. Elbette insan için en lüzumlu
şey, en mühim vazife o Bâki’ye alâka beslemek ve O’nun isimlerine
yapışmaktır. Çünkü Bâki Yaratıcının yoluna s arf edilen her şey, bir mânâda
sonsuzluğa m azhardır.
İşte ikinci َ َِ أََْ اَِْ cümlesi bu hakikati bildiriyor. İnsanın sayısız
manevî yarasını iyileştirmekle beraber, özünde ki çok şiddetli bekâ
arzusunu da  tatmin ediyor.
Üçüncü Nükte
Bu dünya da zamanın, eşyanın geçiciliğindeki ve yok olup gitmesindeki
tesirleri çok çeşitlidir. Varlıklar iç içe daireler gibiyken, tesir sahaları
bakımından hüküm leri ayrı ayrı oluyor.
Nasıl ki, bir saatin saniyeleri sayan dairesi ile dakikaları, saatleri ve
günleri sayan daireleri görünüş te birbirine benzer, fakat süratleri
birbirinden farklıdır; insandaki cisim, nefis, kalb, ruh daireleri de
birbirinden öyle farklıdır. Mesela, cismin bekâsı, hayatı ve varlığı, içinde
bulunduğu günde n, belki saatten ibarettir; geçmişi ve geleceği yoktur,
ölüdür. Kalbin varlık dairesi ve hayatı, içinde bulunduğu günde n çok
öncesine ve günler sonrasına kadar geniştir. Ruhun hayat ve varlık dairesi
ise içinde bulunduğu günün senelerce öncesinden senelerce sonrasına
kadar uzanan büyük bi r dairedir.
İşte insanın bu kabiliyetlerinden dolayı, kalbî ve ruhî hayatla alâkalı olan
ilahî marifet, Cenâb-ı Hakk’a muhabbet, kulluk ve O’nun rızası sayesinde
bu düny adaki fâni ömür, bâki ve ebedî bir ömrü içinde taşır, onu netice
verir ve sonsuz bir hayat hükm üne geçer.54
Evet, gerçek Bâki olan Cenâb-ı Hakk’ı sevme, tanıma ve O’nun rızası
yolunda geçen bir saniye, bir senedir. Belki bazen O’nun yolunda bir
saniye pek çok sene, hatta sonsuz hükmünü alır. Eğer O’nun yolunda
olmazsa, bir sene, bir saniye gibidir; gaflet ehlinin yüz senesi bir saniye
hükmüne geçer.
Şöyle meşhur bir söz var: َُِ اَِْاقِ ٌََ وَََُ اَِْلِ ٌَِ Yani: “Ayrılığın bir
saniyesi bir sene kadar uzun, kavuşmanın bir senesiyse bir saniye kadar
kısadır.” Ben bu s özün tamamen aksine diyorum ki:
Kavuşma, yani Bâki-i Zülcelâl’in rızası dairesinde, O’nun için bir saniye
beraberlik, değil bir sene, belki sonsuz bir kavuşma penceresidir. Gaflet ve
dalâlet ayrılığı içinde ise sadece bir sene değil, belki bin sene bir saniye
hükmünde dir. O sözden daha meşhur şöyle bir söz var, hükm ümüzü
doğruluyor:
55َ اَِْطِ ََ اََْْبِ ََْانٌأَرْضُ اََْةِ ََ اََْْاءِ َِْنٌ 
Bir önceki meşhur sözün asıl mânâlarından biri şudur: Fâni varlıkların
beraberliği madem geçicidir, ne kadar  uzun da olsa yine kısa sayılır. Bir
senesi bir saniye gibi geçer, hasret dolu bir hayal ve kederli bir rüya olur.
İnsanın sonsuzluğu isteyen kalbi, bir senelik beraberlikten yalnız bir
saniyecikte bir zerre kadar zevk alabilir. Ayrılığın ise saniyesi bir sene
değil, seneler gibidir. Çünkü onun meydanı geniştir. Bekâyı isteyen bir
kalbde ayrılık bir saniye de olsa, seneler kadar tahribat yapar. Çünkü sonu
olmayan ayrılıkları hatırlatır. Maddî ve süflî sevgiler için bütün geçmiş ve
gelecek, ayrılıklarla doludur.
Bu mesele münasebetiyle deriz ki: Ey insanlar! Fâni, kısa, faydasız
ömrünüz ü bâki, uzun, faydalı, verimli hale getirmek ister misiniz? Madem
bunu i stemek insanlığın gereğidir, ömrünüz ü Bâkî-i Hakikî’nin yol una sarf
ediniz. Çünkü B âki’ye yöne len şey, sonsuzluğun r engine boya nır.
Madem her insan uzun bir ömrü şiddetle ister ve bekâya âşıktır. Ve madem
bu fâni ömrü bâki bir hayata çevirecek bir çare var, onu mânen çok uzun
bir ömür hükm üne geçirmek mümkündür . Elbette insanlığını kaybetmemiş
bir kimse o çareyi arayacak, o imkânı hayata geçirmeye çalışacak ve buna
uygun ha reket edecektir.
İşte o çare şudur: Allah için işleyiniz, Allah için görüşünüz , Allah için
çalışınız. Allah için, Allah’ın rızası için ve rızası dairesinde hareket
ediniz.56 O vakit ömrünüz ün dak ikaları seneler hükmüne geçer.
Bu hakikate işaret olarak, Kadir Gecesi gibi bir tek gecenin seksen küsur
seneye karşılık gelen bin ay kıymetinde olduğunu Kur’an’ın açık ve kesin
hükm ü gösteriyor.57 Yine bu hakikate işaret eden veliler ve hakikat ehli
zâtlar arasında kesin bir düstur suretindeki “bast-ı zaman” sırrıyla birkaç
dakika süren Mirac’ın58 seneler hükm ünde  olması bu hakikatin varlığını
ispat eder ve bilfiil gerçekleştiğini gösterir. Mirac’ın birkaç dakikalık
müdde tinin, binlerce sene hükm ünde  bir genişliği, kuş atıcılığı ve uzunluğu
vardır. Çünkü Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), Mirac yolunda
bekâ âlemine girdi. Ebedî âlemin birkaç dakikası, bu dünya nın binlerce
senesini içine alır.
Bu hakikate bir başka işaret, evliya arasında çokça görülmüş olan “bast-ı
zaman”59 HAŞİYE hadiseleridir. Bazı evliya bir dakikada bir günlük işi görmüş,
bazıları bir saatte bir senelik vazife yapmış, bazıları da bir dakikada
Kur’an’ı hatmettiklerini rivayet edip haber vermişlerdir. Böyle hak ve
doğruluk yolunda ki zâtlar, elbette yalana bilerek tenezzül etmezler.
Yanlışlığına ihtimal bulunmayacak derecede kesin, sayısız haberle
bildirdikleri “bast-ı zaman” hakikatine aynen şahit oldukları şüphe
götürmez.
“Bast-ı zaman”ın, doğruluğu herkesçe tasdik edilmiş bir türü rüyada
görülür. Bazen insanın bir dakikalık rüyada geçirdiği halleri, söylediği
sözleri, tattığı lezzetleri veya çektiği elemleri uyanıkken yaşaması için bir
gün, be lki günl er lâzımdır.
Sözün Özü: İnsan gerçi fânidir, fakat bekâ için, Bâki bir Zât’ın aynası
olarak yaratılmış, ebedî meyveler verecek işleri görmekle
vazifelendirilmiştir. Ona, Bâki bir Zât’ın bâki isimlerinin cilvelerine ve
nakışlarına ayna olacak bir suret verilmiştir. Öyleyse insanın hakiki
vazifesi ve saade ti, bütün donanı mı ve kabiliyetleriyle o Bâki ve Ebedî
Zât’ın rızası dairesinde O’nun isimlerine yapışıp ebediyet yolunda O’na
yönelmektir. Dili 60َ َِ أََْ اَِْ dediği gibi, kalbi, ruhu, aklı ve bütün
latifeleri de
َُ اَِْ َُ اَْزَِ اََِْي َُ اَِْي َُ ااُِ َُ اَُْْبُ َُ اَُْْبُ َُ اَُْْدُ َُ
61اَُْْدُ
demelidir.
62َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
63رََ َ ُٰاَِْۤ إِنْ ََِۤ أَوْ أَََْْ
52 “O’nun vechi (Zâtı) hariç her şey yok olacaktır. Hüküm O’nundur ve hepiniz O’nun huzuruna
götürüleceksiniz.” (Kasas sûresi, 28/88).
53 Ey Kendinden başka her şeyin fâni olduğu tek Bâki!
54 Bkz. “Allah, karşılık olarak cenneti verip müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır.”
(Tevbe sûresi, 9/111).
55 Düşmanla beraberken koca çöl bir fincan kadar dar, dostlarla beraberken iğne deliği bile bir
meydan kadar geniştir. Bkz. İbnü’l-Cevzî, el-Müdhiş 1/385; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 2/246.
56 Allah için veren, Allah için yasaklayan, Allah için seven, Allah için buğzeden ve Allah için
nikâhlanan kimsenin imanını tamamlamış olacağına dair bkz. Tirmizî, sünnet 15; Ebû Dâvûd,
kıyâmet 60; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/438, 440. Ayrıca amelleri sırf Allah için yapmak
gerektiğine, aksi takdirde kabul buyrulmayacağına dair bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr
8/140; ed-Dârakutnî, es-Sünen 1/51.
57 Bkz. “Kadir gecesi bin aydan hayırlıdır.” (Kadir sûresi, 97/3)
58 Bkz. Kâdı İyâz, eş-Şifâ s. 191; el-Makdisî, Fezâilü Beyti’l-Makdis s. 87; es-Suyûtî, el-
Hasâisu’l-Kübrâ 1/272; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/409.
59 HAŞİYE *َلَ ٌَِ ُِْْ َْ َُِْْ َُا ََِْ ًَْ أَوْ ََْ َْمٍ ayetiyle **َِِْْ ََثَ ٍَِ َِِ وَازْدَادُوا وََُِا ِ
ًِْ ayeti “tayy-ı zaman”ı (uzun bir zamanı çok kısa olarak görmek ve yaşamak) gösterdiği gibi,
***وَإِن ًَْ َِْ رََ ََِْ ٍََ ِ َُونَ ayeti de “bast-ı zaman”ı (az zamanda çok uzun bir zaman
yaşamış, çok iş yapmış olmak) gösterir.
* “Biri, ‘Ne kadar uykuda kaldınız?’ diye sorunca bazıları: ‘Bir gün, belki bir günden de az!’”
diye cevap verdiler.” (Kehf sûresi, 18/19)
** “Mağaralarında üç yüz yıl kaldılar. Bazıları buna dokuz yıl daha ilave etti.” (Kehf sûresi,
18/25)
*** “Bilin ki, Rabbinizin ölçüsüyle bir gün, sizin hesabınıza göre bin yıl gibidir.” (Hac sûresi,
22/47)
60 Ey Kendinden başka her şeyin fâni olduğu tek Bâki!
61 Bâki O’dur, Ezelî O’dur, Ebedî O; Sermedî O’dur, Daim O; Matlub O’dur, Mahbub O; Maksud
O’dur, Mâbud O.
62 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla bilen,
her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
63 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286).
Dördüncü Lem'a / Sünnet Yolu
Bu risaleye Minhâc ü’s-Sünne  yani Sünne t Yolu ismi uygun gör ülmüştür.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
 َِنْ۝ََْ َۤءَُْ رَُلٌ ِْ أَُُِْْ ٌَِ۬ ََِْ َ َِْ ٌَِ ََُْْ َُِِِْْ رَؤُۧفٌ رٌَِ 
64ََْا َُْ ََِْ ُّٰ۬ َۤ إَِٰ إِ َُۘ ََِْ ََُْ وََُ رَب اَْْشِ اَِِْ
65ُْ َۤ أََُُْْ ََِْ أًَْا إِ اََْدةَ ِ اُْْٰ
Şu yüce ayetlerin çok büyük hakikatlerinden birkaçına iki “makam” ile
işaret edeceğiz.
Birinci Makam
Dört “nükte”dir.
Birinci Nükte
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) ümmetine karşı benzersiz
şefkatini ve merhametini ifade ediyor.
Evet, sahih rivayetlerle haber verildiği gibi, mahşerin dehşetinden herkes,
hatta peygamberler bile “Nefsim, nefsim!” dedikleri sırada, Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam), “Ümmetim, ümmetim!” diyerek merhametini ve
şefkatini gösterecektir.66 O, dünya ya geldiği zaman, ehl-i keşfin tasdikiyle,
validesi “Ümmetim, ümmetim!”67 şeklindeki yakarışını işitmiş. Onun
(aleyhissalâtü vesselam) bütün hayatı ve yaydığı şefkatli ahlâk
güzellikleri, kusursuz merhametini ve şefkatini gösterir. O, ümmetinin
salâvatlarına sınırsız bir ihtiyaç ortaya koym akla68 ve bütün ümmetin
saadetiyle alâkadar olduğunu bildirmekle, kusursuz ve sonsuz şefkatini
göstermiştir.
İşte bu derece şefkatli ve merhametli bir Rehber’in sünne t-i seniyyesine
uymamanın ne kadar nankörlük ve  vicdansızlık olduğunu düş ün.
İkinci Nükte
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), küllî ve umumi peygamberlik
vazifesi içinde bazı hususi, küçük şeylere karşı büyük bir şefkat
göstermiştir. Yüce şefkatini o hususi ve küçük meseleye sarf etmesi,
görünüş te peygamberlik vazifesinin fevkalâde önemine uygun  düşmüyor.
Fakat hakikatte o mesele ya da şahıs, küllî ve umumi peygamberlik
vazifesinin varisi olabilecek bir silsilenin ucu olduğunda n ve onu temsil
ettiğinden, o büyük s ilsile adına ona fevkalâde önem verilmiş.
Mesela, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam), küçüklüklerinde
Hazreti Hasan ve Hazreti Hüseyin’e gösterdikleri fevkalâde şefkat ve
verdikleri büyük kıymet,69 yalnız soyca şefkat ve yakınlık hissinden gelen
bir sevgi değil, peygamberlik vazifesinin nuranî bağının bir ucu ve
peygamber varisi olacak gayet mühim bir cemaatin başı, temsilcisi ve
çekirdeği olmaları yönüyl edir.
Evet, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam), Hazreti Hasan’ı
(radiyallâhu anh) eşsiz şefkatiyle kucağına alarak onun başını öpmesi,70
Hazreti Hasan’dan silsile halinde devam eden nuranî ve mübarek nesilden
gelecek Gavs-ı Âzam Şâh-ı Geylânî gibi birçok mehdî-misal peygamber
varisi ve Resûlullah’ın (aleyhissalâtü vesselam) dininin taşıyıcıları olacak
zâtlar adınadır. O zâtların gelecekteki kutsî hizmetlerini peygamberlik
nazarıyla görmüş, takdir edip beğenmiş, takdir ve teşvikine işaret olarak
Hazreti Hasan’ın başını öpm üştür.
Hem Hazreti Hüseyin’e verdikleri fevkalâde ehemmiyet ve gösterdikleri
şefkat, Hazreti Hüseyin’in (radiyallâhu anh) nuranî silsilesinden gelen
Zeynelâbidîn, Câfer-i Sâdık gibi yüks ek şan sahibi imamlar ve Hazreti
Peygamber’in hakiki varisleri olan pek çok mehdî-misal, nuranî zât
adınadır. İslam ve peygamberlik vazifesi hesabına onların boynunu
öpmüş,71 eşsiz şefkatini ve onlara kıymet verdiğini göstermiştir.
Evet, Zât-ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselam) gayba açık kalbiyle
dünya da Saadet Asrı’ndan ebediyet tarafındaki mahşer meydanını,72 yerden
cenneti73 ve yeryüzünde n gökt eki melekleri müşahede eden,74 Hazreti Âdem
zamanından beri mâzi karanlığının perdeleri ardında gizlenmiş hadiseleri
gören,75 hatta Zât-ı Zülcelâl’i görmeye mazhar olan76 nuranî nazarı,
istikbali seyreden gözü, elbette Hazreti Hasan ve Hazreti Hüseyin’in
neslinden gelecek kutub zâtları, varisleri olan imamları ve mehdîleri
görmüş ve hepsi adına onların başını öpmüştür. Evet, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) Hazreti Hasan’ın başını öpmesinde, Şâh-ı
Geylânî’nin büyük bi r hissesi vardır.
Üçüncü Nükte
77إِ اََْدةَ ِ اُْْٰ ayetinin, bir yoruma göre mânâsı şudur: “Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam), peygamberlik vazifesi karşılığında ücret
istemez, yalnız Ehl-i Beyt’inin sevilmesini arzu eder.”78
Soru: Bu mânâya göre peygamber neslinden olmaları yönüyl e Ehl-i Beyt
hakkında bir fayda gözetilmiş gibi görünüyor . Halbuki peygamberlik
vazifesi, 79إِن أَََُْْ َِْ ِّٰ أَُْْٰ sırrınca soy yakınlığı değil, Allah’a yakınlık
noktasında olmalıdır.
Cevap: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), gayba açık nazarıyla Ehl-
i Beyt’inin İslam âlemi içinde nuranî bir ağaç hükm üne geçeceğini
görmüş. İslam âleminin bütün tabakalarında, insanî kemâlât dersinde
rehberlik ve mürşidlik vazifesini yapacak zâtların büyük çoğunl ukla Ehl-i
Beyt’ten çıkacağını, ümmetin namazda teşehhüdd eki,
اَُّٰ َ َٰ ََِ ٍَُ وََٰ اٰلِ ََِ ٍَُ ََ ََْ َٰ إَِْاَِ وََٰ اٰلِ إَِْاَِ إَِ
80ٌَِ ٌَِ
duasının kabul edileceğini keşfen bilmiş. Yani Hazreti İbrahim’in dinini
kabul edenler arasında nuranî rehberlerin çoğunl ukla Hazreti İbrahim’in
(aleyhisselam) neslinden gelen peygamberler olması81 gibi, kendi
ümmetinde de İslam’a ait büyük vazifelerde, çoğu tarikat ve meslekte
İsrailoğullarının peygamberleri misali82 Ehl-i Beyt’inin kutublarını
görmüş. Onun için 83ُْ َۤ أََُُْْ ََِْ أًَْا إِ اََْدةَ ِ اُْْٰ demesi emredilmiş
ve ümmetinden Ehl-i Beyt’i sevmelerini istemiş. Bu hakikati teyit eden
diğer rivayetlerde şöyle buyruluyor: “Size iki şey bırakıyorum. Onlara
sıkıca sarılırsanız kurtulursunuz . Biri Allah’ın Kitabı, biri Ehl-i
Beyt’im.”84 Çünkü sünne t-i seniyyenin kaynağı, koruyuc usu ve ona her
yönde n sıkıca sarılmakla yüküm lü olan, Ehl-i Beyt’tir.
İşte bu sırdan dolayı, şu hadisin hakikati Kitap ve Sünnet’e uymak olarak
bildirilmiştir. Demek, Resûl-u Ekrem’in peygamberlik vazifesi yönüy le Ehl-
i Beyt’ten muradı, sünne t-i seniyyesidir. Sünne t-i seniyyeye uymayı terk
eden, hakiki Ehl-i Beyt’ten olmadığı gibi, Ehl-i Beyt’e gerçek dost da
olamaz.85
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) ümmetini Ehl-i Beyt’in
etrafında toplamayı arzu etmesinin bir sırrı da86 şudur: Zamanla Ehl-i
Beyt’in sayıca çoğalacağını Allah’ın izniyle bilmiş ve Müslümanların
zaafa düşeceğini anlamış. O halde gayet kuvvetli ve sayıca çok, birlik ve
dayanışma içinde bir cemaat lâzımdır ki, İslam âleminin manevî
yükselişine vesile ve merkez olabilsin. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) Allah’ın izniyle düşünmüş ve ümmetinin Ehl-i Beyt’i etrafında
toplanmasını arzu etmiş.
Evet, Ehl-i Beyt’in fertleri inanç  ve iman hususunda başkalarından çok
ileri olmasalar bile teslim ve taraftarlıkta çok önde dirler. Çünkü
İslamiyet’e yaradılışları gereği, nesil ve soy bakımından taraftardırlar.
Soyca taraftarlık zayıf, hatta haksız bile olsa, şanı bulunmasa da
bırakılmaz. Kaldı ki, gayet kuvvetli, hakikatli, şanlı, bütün ecdadının
bağlandığı, onunl a şeref kazandığı ve onun için canlarını feda ettikleri bir
hakikate taraftarlığın ne kadar  esaslı ve fıtrî olduğunu açıkça hisseden bir
insan, o taraftarlığı hiç bırakır mı? Ehl-i Beyt, İslamiyet’e işte bu çok sıkı
ve fıtrî bağlılığı yönüy le İslam dini lehinde en küçük bir emareyi kuvvetli
bir delil kabul eder. Çünkü ona yaradılıştan taraftardır. Başkası ise
kuvvetli bir delili bulduktan sonra İslam’a sarılır.
Dördüncü Nükte
Üçüncü Nükte münasebetiyle Şîa ile Ehl-i Sünne t ve Cemaat arasındaki
anlaşmazlığın sebebine, iman esasları hakkındaki kitaplara girecek ve o
esaslar arasında sayılacak kadar87 büyütülmüş bir meseleye kısaca işaret
edeceğiz. Mesele şudur:
Ehl-i Sünne t ve Cemaat der ki: “Hazreti Ali (radiyallâhu anh), dört
halifenin dördünc üsüdür. Hazreti Ebûbe kir Sıddık (radiyallâhu anh) daha
faziletli ve daha l âyık olduğu i çin hilafet makamına ilk o ge çti.”88
Şîa ise der ki: “Halifelik Hazreti Ali’nin hakkıydı, ona haksızlık edildi. O
diğer halifelerden daha faziletlidir.”89 İddialarına getirdikleri delillerin özü
şudur: Derler ki, “Resûl-u Ekrem’in Hazreti Ali hakkındaki hadisleri90 ve
Hazreti Ali’nin “Velilerin Şahı” unva nıyla evliyanın ve tarikatların büyük
çoğunl uğunun başı olması, ilim, yiğitlik ve ibadette harikulâde sıfatları ve
Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) ona ve onun soyunda n
gelen Ehl-i Beyt’e’e karşı şiddetli alâkası, en faziletli halifenin o ve
hilafetin daima onun ha kkı olduğunu, onda n zorla alındığını gösteriyor.”
Cevap: Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh) defalarca beyan ettiği kendi
kabulü91 ve yirmi seneden fazla bir süre ilk üç halifeye tâbi olarak onların
idaresi altında şeyhülislamlık makamında bulunması Şiilerin bu iddiasını
çürütüyor. İlk üç halifenin hilafetleri zamanında İslam adına yapılan
fetihler, düşmanla cihad hadiseleri ve Hazreti Ali devrindeki vakalar, yine
halifelik hus usunda  Şîa’nın iddiasını geçersiz kılıyor. Demek, Ehl-i Sünne t
ve Cemaat’ın davası haktır.
Soru: Şîa iki kısımdır. Biri Şîa-yı Velâyet, diğeri Şîa-yı Hilafet’tir. Haydi,
ikinci kısım, meseleye garaz ve siyaset karıştırdığı için haksız olsun.
Fakat birinci kısımda art niyet ve siyaset yok. Halbuki Şîa-yı Velâyet, Şîa-
yı Hilafet’e katılmış, yani tarikat ehli olan evliyanın bir kısmı Hazreti
Ali’yi (radiyallâhu anh) daha faziletli görüyor, Şîa-yı Hilafet’in siyasi
davasını tasdik ediyorlar.
Cevap: Hazreti Ali’ye (radiyallâhu anh) iki açıdan bakmak gerekir.
Birincisi, şahsî kemâlâtı ve mertebesi noktasından. İkincisi, Ehl-i Beyt’in
şahs-ı manevîsini temsil etmesi nokt asından. Ehl-i Beyt’in şahs-ı manevîsi
ise bir bakıma Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mahiyetini
gösteriyor.
İşte, birinci nokta itibarıyla başta Hazreti Ali olmak üzere hakikat
yolunda ki bütün zâtlar, Hazreti Ebûbe kir ve Hazreti Ömer’in (radiyallâhu
anhum â) daha önde  bulunduğunu beyan ediyorlar.92 İslam’a hizmette ve
Allah’a yakınlıkta onların makamlarını daha yüks ek gör müşler.
İkinci nokta itibarıyla ise Hazreti Ali Ehl-i Beyt’in manevî şahsiyetini,
Ehl-i Beyt de Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) ait bir hakikati
temsil eder. Bu yönüyl e Hazreti Ali diğer halifelerle kıyaslanamaz. İşte
Hazreti Ali hakkındaki fevkalâde övgü dolu hadis-i şerifler93 bu ikinci
noktaya bakıyor. Şu hakikati teyit eden sahih bir rivayette Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) şöyle buyur muş: “Her peygamberin nesli
kendinden devam eder. Benim neslim ise Ali’nin soyundandı r.”94
Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh) şahsı hakkındaki övgü dolu hadislerin
diğer halifelere dair hadislerden daha çok yayılmasının sırrı şudur:
Emevîlerin ve Hâricîlerin ona haksız hücumlarına ve onu kusurlu
bulmalarına karşılık, Ehl-i Sünne t ve Cemaat olan hak yolunda kiler,
Hazreti Ali hakkındaki rivayetleri çok yaydılar. Diğer üç raşit halife ise
öyle tenkitlere fazla maruz kalmadıkları ve kusurla itham edilmedikleri
için onl ara dair hadislerin aynı derecede yayılmasına ihtiyaç görülmedi.
Hem Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), istikbalde Hazreti Ali’nin
(radiyallâhu anh) elem verici hadiselere ve cemaatinin içinde fitnelere
maruz kalacağını peygamberlik nazarıyla görmüş, Hazreti Ali’yi
(radiyallâhu anh) ümitsizlikten, ümmetini de onun hakkında sû-i zandan
kurtarmak için 95َْ ُُْ ََْهُ ََِ ََْهُ gibi mühim hadislerle onu teselli
etmiş ve ümmetine doğr u yol u gös termiştir.
Şîa-yı Velâyet’in Hazreti Ali’ye karşı aşırı sevgisi ve tarikatların onu di ğer
halifelerden üstün tutmaları, kendilerini Şîa-yı Hilafet kadar sorumlu
yapmaz. Çünkü tarikat ehli, meslekleri itibarıyla mürşitlerine muhabbetle
bakarlar. Muhabbetin gereği ifrattır.96 Sevdikleri zâtı makamından daha
üstün görmeyi arzu eder ve öyle görürler. Muhabbetin taşkınlıklarında hâl
ehli mazur olabilir. Ancak onların bu sevgiden dolayı Hazreti Ali’yi üstün
tutması, diğer üç Raşit Halifeyi kınamamak ve onlara düşmanlık
beslememek şartıyla, İslam esaslarının dışına çıkmamak kaydıyla mazur
görülebilir.
Şîa-yı Hilafet ise içine siyasetin doğur duğu düşmanlık karıştığı için art
niyetten, haddi aşmaktan kurtulamıyor, kusurlarını anlayıp özür dileme
hakkını kaybediyor. Hatta 97َ ُِ َِ َْ ُِِْ ََُ cümlesini tasdik eder
şekilde, İran milliyeti Hazreti Ömer’in (radiyallâhu anh)  eliyle yara aldığı
için98 intikamlarını Hazreti Ali sevgisi şeklinde gösteriyorlar. Amr İbnü’l-
As’ın Hazreti Ali’ye karşı çıkışı99 ve Ömer İbni Sa’d’ın Hazreti Hüseyin’le
(radiyallâhu anh)  feci savaşı,100 Şiilerde Ömer ismine karşı şiddetli bir kin
ve düşmanlığa sebep olmuştur.
Şîa-yı Velâyet’in Ehl-i Sünne t’i tenkit etmeye hakkı yoktur. Çünkü Ehl-i
Sünne t, Hazreti Ali’yi kusurlu görmediği gibi, ciddi sever. Fakat hadisçe
tehlikeli sayılan aşırı sevgiden101 çekinir. Hadiste geçen, Hazreti Ali’nin
tarafını tutanlar hakkındaki peygamber övgüs ü102 Ehl-i Sünne t’e aittir.
Çünkü ölçülü bir sevgiyle Hazreti Ali’ye (radiyallâhu anh) taraftar
olanlar, hak yolunda ki Ehl-i Sünne t ve Cemaat’tir. Hazreti İsa
(aleyhisselam) hakkındaki aşırı sevgi Hıristiyanlar için tehlikeli olduğu
gibi, Hazreti Ali (radiyallâhu anh) hakkında da o tarz aşırı sevginin
tehlikeli olduğu s ahih hadiste açıkça beyan edilmiştir.103
Şîa-yı Velâyet dese ki: Hazreti Ali’nin fevkalâde kemâlâtı kabul edildikten
sonra Hazreti Ebûbe kir Sıddık’ı (radiyallâhu anh) ona tercih etmek
mümkün de ğildir.
Cevap: Hazreti Sıddık-ı Ekber’in ve Fâruk-u Âzam’ın104 (radiyallâhu
anhum â) şahsî kemâlâtları ve peygamber varisliği vazifesiyle hilafet
devrindeki kemâlâtları terazinin bir kefesine; Hazreti Ali’nin (radiyallâhu
anh) fevkalâde, şahsî, harika kemâlâtı ve hilafeti devrinde mecburen
girdiği elem verici, dâhilî hadiselerden kaynaklanan, sû-i zanna sebep olan
hilafet mücadeleleri diğer kefeye konul sa, elbette Hazreti Sıddık’ın
(radiyallâhu anh), Hazreti Fâruk’un veyahut Zinnureyn’in105 (radiyallâhu
anhüm â) kefesinin ağır geleceğini Ehl-i Sünne t görmüştür. Bu yüzden
hilafet makamı için önc e onlar tercih edilmiştir.
Hem On İkinci ve Yirmi Dördünc ü Sözlerde ispat edildiği gibi,
peygamberliğin derecesi velâyete nispeten o kadar yüks ektir ki, onun bir
dirhem cilvesi, velâyetin bir batman106 cilvesine üstündür . Bu açıdan,
peygamber varisi olmak ve peygamberlik hüküm lerinin tesisi noktasında107
Hazreti Sıddık-ı Ekber’e (radiyallâhu anh) ve Fâruk-u Âzam’a
(radiyallâhu anh) Cenâb-ı Hak tarafından daha çok hisse verildiğini,
hilafetleri zamanındaki başarıları ispatlamış, Ehl-i Sünne t ve Cemaat bunu
delil kabul etmiş. Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh) şahsî kemâlâtı,
peygamber varisliğinden gelen o büyük hisseyi hüküm den düşürmediği
için Hazreti Ali (radiyallâhu anh) Şeyheyn-i Mükerremeyn’in108 hilafetleri
devrinde şeyhülislam olmuş ve onlara hürmet etmiştir. Acaba Hazreti
Ali’yi seven ve ona hürmet gösteren hak ve sünne t ehli, Hazreti Ali’nin
(radiyallâhu anh) sevdiği ve ciddi hürmet ettiği zâtları nasıl sevmez,
onlara nasıl hürmet göstermez?
Bu hakikati bir misalle izah edelim: Mesela, gayet zengin bir zâtın
mirasından evlatlarının birine yirmi batman gümüş ve dört batman altın,
ikinciye ise beş batman gümüş ve beş batman altın veriliyor. Üçüncüye de
üç batman gümüş ve beş batman altın verilse; elbette son ikisi nicelik
bakımından az alsalar da kıymetçe daha çok almış olurlar. İşte bu
misaldeki gibi, Hazreti Ebûbe kir ve Hazreti Ömer’in peygamber varisi
olmak ve Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) hüküm lerini
yerleştirmek noktasında tecelli eden Allah’a yakınlık hakikati altınından
hisseleri, şahsî kemâlât ve velâyet cevherinden doğa n Allah’a yakınlık ve
velâyet vasıflarının çoğuna  üstün gelir. Kıyaslamada bu noktaları dikkate
almak gerekir.109 Yoksa o zâtlar şahsî cesaret, ilim ve velâyet noktasında
birbiriyle kıyaslansa hakikatin sureti değişir.
Hem Hazreti Ali (radiyallâhu anh), zâtında görünen Ehl-i Beyt’in şahs-ı
manevîsi ve o manevî şahsiyette mutlak verâset yönüyl e tecelli eden
Muhammedî hakikat (aleyhissalâtü vesselam) noktasından başkalarıyla
kıyaslanamaz. Çünkü orada Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü
vesselam) büyük s ırrı vardır.
Şîa-yı Hilafet’in Ehl-i Sünne t ve Cemaat’e karşı mahcubiyetten başka bir
hakları yoktur. Çünkü onlar Hazreti Ali’yi fevkalâde sevdiklerini iddia
ettikleri halde kusurlu gösteriyorlar. Mezhepleri, Hazreti Ali’nin ahlâk
zaafına düşmüş olmasını gerektiriyor. Çünkü diyorlar ki: “Hazreti Sıddık
ile Hazreti Ömer (radiyallâhu anhum â) haksız oldukları halde Hazreti Ali
(radiyallâhu anh) onlara göz yummuş, Şîa tabiriyle, ‘takiyye’ yapmış,
yani onlardan korkmuş, riyakârlık etmiş.”110 İslam kahramanı olan,
“Allah’ın aslanı” unva nını kazanan,111 sıddıkların kumandanı ve rehberi
böyle bir zâtı riyakârlık ve korkaklıkla, sevmediği zâtlara yapmacıklı bir
şekilde muhabbet göstermekle, yirmi seneden daha fazla korku içinde
onlara katılıyormuş gibi görünmekle ve haksız idarecilere tâbi olmayı
kabul etmekle vasıflandırmak, onu sevmek değildir. Hazreti Ali, böyle bir
sevgiden uzaktır, yüc edir.
Hak yolunda kilerin mezhebi ise Hazreti Ali’yi hiçbir şekilde kusurlu
göstermez, onu ahlâk zaafı ile itham etmez, öyle harika bir cesarete
korkaklık yakıştırmaz ve der ki: “Hazreti Ali, Raşit Halifeleri hak
görmeseydi bir dakika tanımaz ve onlara itaat etmezdi. Demek ki, onları
haklı ve üstün gördüğü için gayret ve cesaretini hakperestlik yolunda  sarf
etmiştir.”112
Sözün Özü: Hiçbir şeyde ifrat ve tefrit iyi değildir. İstikamet orta yoldur
ki,113 Ehl-i Sünne t ve Cemaat onu tercih etmiş. Fakat maalesef Vehhabî lik
ve Hâricîlik fikri kısmen Ehl-i Sünne t ve Cemaat perdesi altına girdiği
gibi, siyaset düşkünleri ve bir kısım dinsizler, Hazreti Ali’yi tenkit ediyor.
Hâşâ, “Siyaseti bilmediği için hilafete tam lâyık olamamış, ümmeti idare
edememiş.” diyorlar. İşte onların bu haksız ithamları yüzünde n Alevîler,
Ehl-i Sünne t’e küsüyor. Halbuki Ehl-i Sünne t’in düsturlarında ve esas
mezheplerinde bu fikirler bulunmaz, hatta Ehl-i Sünne t bunun aksini
ispatlıyor. Hâricîlerin ve dinsizlerin yaydığı böyle fikirler yüzünde n Ehl-i
Sünne t mahkûm edilemez. Belki onlar, Hazreti Ali’ye Alevîlerden daha çok
taraftardır. Bütün hutbelerinde, dualarında Hazreti Ali’yi lâyık olduğu
övgü ile anıyorlar. Bilhassa Ehl-i Sünne t ve Cemaat mezhebindeki evliya
ve asfiyanın büyük çoğunl uğu onu mürşit ve Şâh-ı Velâyet kabul ediyor.114
Alevîler, hem kendilerinin hem Ehl-i Sünne t’in düşmanlığını hak eden
Haricîleri ve dinsizleri bırakıp hak yolundak ilere karşı cephe almamalıdır.
Hatta bazı Alevîler, Ehl-i Sünne t’e inat sünne ti terk ediyor. Her neyse…
Bu mesele hakkında fazla söz söyledik, zira bu, ulema arasında çokça
bahis konus u olmuştur.
Ey hak yolunda ol an Ehl-i Sünne t ve Cemaat! Ve ey Ehl-i Beyt sevgisini yol
edinen Alevîler! Çabuk  bu mânâs ız, haksız, zararlı ve bir hakikate
dayanmayan anlaşmazlığı bitiriniz. Yoksa kuvvetli bir şekilde hüküm süren
şimdiki dinsizlik cereyanı, birinizi diğerini ezmek için âlet edecek. Ve
birinizi mağlup ettikten sonra o âleti de kıracak. Allah’ın birliğine inanan
sizlerin, aranızda kardeşliği ve beraberliği emreden yüzlerce esaslı
mukadde s bağ varken, ayrılığı gerektiren küçük meseleleri bırakmanız
şarttır.
İkinci Makam
115ِِظَعْالِ شْرَعْالُّ بَرَ وُهَوُ تْلَّكَوَتِ هْيَلَعَۘ وُه اَّلِإَ هٰلِإ اَۤلُ۬ هّٰاَ يِبْسَحْ لُقَف اْوَّلَوَتْ نِإَف
ayetinin ikinci hakikatine dair olacaktır.116 HAŞİYE
64 “Size kendi aranızdan öyle bir Peygamber geldi ki, zahmete uğramanız ona ağır gelir. Kalbi
üstünüze titrer, müminlere karşı pek şefkatli ve merhametlidir. Buna rağmen aldırmaz ve yüz
çevirirlerse, ey Resûlüm, de ki: Allah bana yeter. O’ndan başka ilah yoktur. Ben yalnız O’na
dayanırım. Çünkü O, büyük Arş’ın, muazzam hükümranlığın sahibidir.” (Tevbe sûresi, 9/128-
129).
65 “De ki: Bu peygamberlik ve irşad hizmetinden ötürü sizden akrabalık sevgisinden başka
beklediğim hiçbir karşılık yoktur.” (Şûrâ sûresi, 42/23).
66 Bkz. Buhârî, tevhîd 32; Müslim, îmân 326.
67 Doğduğu zaman Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) başını kaldırıp bakışlarını semâya
diktiğine, secdede ellerini kaldırmış olarak çaresiz bir vaziyette dua ettiğine ve tekbir getirdiğine
dair rivayetler için bkz. es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-Kübrâ 1/80, 85, 91; en-Nebhânî, Huccetullâhi
ale’l-Âlemîn s. 224, 227, 228.
68 Bkz. Ahzâb sûresi, 33/56; Tirmizî, kıyâmet 24.
69 Hazreti Hasan ve Hazreti Hüseyin’in (radiyallâhu anhumâ) faziletleri ile ilgili hadislerin bir
kısmı için bkz. Buhârî, fezâilü ashâb 22; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 56-60.
70 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/47; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 3/32, 22/274.
71 Bkz. İbni Mâce, mukaddime 11; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/172.
72 Pek çok hadiste Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), haşir meydanına ve orada
olacaklara dair haberler vermektedir. Mesela bunlardan birinde, “Kıyamet günü insanlar beyaz,
bembeyaz, has unun çöreği gibi bir yerde toplanacaklar. Orada hiç kimsenin bir işareti (evi, bağı
vs.) olmayacak.” buyurmaktadır. (Buhârî, rikak 44; Müslim, münâfikîn 28)
73 Bkz. Buhârî, mevâkîtü’s-salât 11, i’tisam 3; Müslim, fezâil 136.
74 Bkz. Tirmizî, zühd 9; İbni Mâce, zühd 19.
75 Mesela, müşriklerin işkence ve eziyetlerinden şikâyetçi olan ashabına Peygamber Efendimiz
(sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştu: “Önceki ümmetlerden öyleleri vardı ki, kendisi
için hazırlanan çukura konuyor, sonra getirilen bir testere ile başının ortasından ikiye
bölünüyordu. Bazısı da vardı ki, demir taraklarla taranıyor, vücudunda sadece et ve kemik
kalıyordu. Bütün bu yapılanlar onları dininden çeviremiyordu...” (Bkz. Buhârî, menâkıb 25,
ikrâh 1; Ebû Dâvûd, cihâd 107)
76 Bkz. Tirmizî, tefsîru sûre (53) 3; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr 11/332; el-Hâkim, el-
Müstedrek 2/629.
77 “(Bu peygamberlik ve irşad hizmetinden ötürü), sizden akrabalık sevgisinden başka
beklediğim hiçbir karşılık yoktur.” (Şûrâ sûresi, 42/23).
78 Bkz. Buhârî, menâkıb 1, tefsîru sûre (42) 1; Tirmizî, tefsîru sûre (42) 1; Ahmed İbni Hanbel,
el-Müsned 1/229, 286. Daha geniş bilgi için ayrıca bkz. et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 25/23-26.
79 “Şunu unutmayın ki, Allah’ın nazarında en değerli, en üstün olanınız, takvada (Allah’ı sayıp
haramlardan sakınmada) en ileri olandır.” (Hucurât sûresi, 49/13).
80 “Allahım! Hazreti İbrahim’e ve Hazreti İbrahim’in âline merhamet ettiğin gibi Efendimiz
Muhammed’e ve Efendimiz Muhammed’in âline, her zaman ve her yerde merhamet eyle!
Şüphesiz bütün övgülere lâyık ve şanı yüce olan sadece sensin!” (Buhârî, enbiyâ 10, tefsîru sûre
(33) 10, deavât 32, 33; Müslim, salât 65-69).
81 Bkz. İbni Hacer, Fethu’l-Bârî 11/162.
82 Bkz. el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 4/384; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 2/83.
83 “De ki: Bu peygamberlik ve irşad hizmetinden ötürü sizden akrabalık sevgisinden başka
beklediğim hiçbir karşılık yoktur.” (Şûrâ sûresi, 42/23).
84 Tirmizî, menâkıb 31; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/14, 17, 26, 59, 5/181.
85 Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 3/338; et-Taberânî, el-Mu’cemü’s-Sağîr 1/199. Ayrıca
bir başka hadiste Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), ehl-i beytinden olduğu halde
kendisinden saymadığı bir kimseden bahsetmekte ve gerçek dostlarının takva sahipleri olduğunu
ifade buyurmaktadır: Ebû Dâvûd, fiten 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/133.
86 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), ehl-i beytini Hazreti Nuh’un
(aleyhisselam) gemisine benzetmiş; binenin kurtulacağını, binmeyenin ise batacağını beyan
buyurmuştur: el-Bezzâr, el-Müsned 9/343; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 3/45, 46, 12/34.
87 Bkz. et-Teftâzânî, Şerhu’l-Akâid (terc. Süleyman Uludağ) s. 321 vd.
88 Bkz. İbni Ebi’l-İzz, Şerhu Akîdeti’t-Tahâviyye 1/545-548; Ahmed İbni Hanbel, el-Akîde
1/123.
89 Abdurrahman İbni Muhammed, el-Ğunye fî Usûli’d-Dîn 1/180-190.
90 “Ben kimin efendisiysem Ali de onun efendisidir.” (Tirmizî, menâkıb 19; İbni Mâce,
mukaddime 11; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/84, 118, 4/281, 5/347). Peygamber
Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem), Hazreti Ali (radiyallâhu anh) hakkında, Hayber
savaşındaki iltifatları için bkz. Buhârî, cihâd 102, 143, fezâilü’s-sahâbe 9, meğâzî 38; Müslim,
cihâd 132, fezâilü’s-sahâbe 32, 3/1440, 4/1871, 1872. Kendi soyunun Hazreti Ali’den devam
edeceğine dair beyanları için bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr 3/43; ed-Deylemî, el-Müsned
1/172. Ayrıca el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid 9/100-146 arasında, Hazreti Ali’nin faziletleriyle
ilgili pek çok hadis yer alıyor.
91 Hazreti Ali’nin, Hazreti Ebûbekir (radiyallâhu anh) ve Hazreti Ömer (radiyallâhu anh)
hakkındaki ikrarlarına dair bkz. Buhârî, fezâilü ashâb 5; Ebû Dâvûd, sünne 7; Ahmed İbni
Hanbel, el-Müsned 1/106.
92 Bkz. el-Gazâlî, Kavâidü’l-Akâid s. 228; el-Kelâbâzî, et-Taarruf li Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf
1/57. Ayrıca bu konuyla ilgili teferruatlı bilgi için bkz. İmam Rabbanî, el-Mektûbât 1/134 (251.
Mektup), 146 (266. Mektup).
93 Yukarıda ilgili kaynaklara temas edilmişti.
94 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 3/43; ed-Deylemî, el-Müsned 1/172.
95 “Ben kimin efendisiysem, Ali de onun efendisidir.” Tirmizî, menâkıb 19; İbni Mâce,
mukaddime 11; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/84, 118, 4/281, 5/347.
96 Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), bir şeye karşı duyulan sevginin, insanı görmez ve
duymaz hale getirdiğini beyan etmiştir: Ebû Dâvûd, edeb 113; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned
5/194, 6/450.
97 Maksat Hazreti Ali’ye duyulan sevgi değil, Hazreti Ömer’e duyulan kindir (radiyallâhu
anhumâ).
98 Bkz. İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 6/12, 21; et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 3/283-
289; İbni Kesîr, el-Bidâye 7/60-70.
99 Bkz. İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 3/32; et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 3/101-105;
İbni Kesîr, el-Bidâye 7/277-283.
100 Bkz. et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 3/298; İbni Kesîr, el-Bidâye 8/193; ez-Zehebî,
Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ 3/307-309.
101 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/160; en-Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 5/137; el-Bezzâr,
el-Müsned 3/12. Ayrıca “dengeli sevme” prensibiyle ilgili olarak bir hadiste şu ölçü
verilmektedir: “Dostunu ölçülü sev, bir gün düşmanın olabilir. Düşmanına da ölçülü kız, bir gün
dostun olabilir.” (Tirmizî, birr 60; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/260).
102 Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 6/354-355, 7/343.
103 Yukarıda ilgili kaynaklara temas edilmişti.
104 Hazreti Ebûbekir ve Hazreti Ömer (radiyallâhu anhümâ).
105 Hazreti Osman. Peygamber Efendimiz’in iki kızıyla evlenmek şerefine kavuştuğu için
kendisine “iki nur sahibi” anlamında “Zinnureyn” denilmiştir.
106 Yaklaşık sekiz kilogram değerindeki eski ağırlık birimi. 1 batman=6 okka (kıyye), 1
kıyye=400 dirhem, 1 dirhem≈3,2 gram.
107 Hazreti Ömer’e ilim ve dinin verildiğine dair bkz. Buhârî, îmân 15, ta’bîr 17, 18, fezâilü
ashâb 6; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 15, 16; Tirmizî, rüyâ 9.
108 Mükerrem iki zât: Hazreti Ebubekir ve Hazreti Ömer (radiyallâhu anhümâ).
109 Bkz. Tirmizî, rüyâ 10; Ebû Dâvûd, sünnet 8; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/44, 50.
110 Bkz. er-Râzî, İ’tikâdâtü Firaki’l-Müslimîn ve’l-Müşrikîn 1/60, 61; İbni Teymiyye, Minhâcü’s-
Sünne 6/320-322.
111 Bkz. Ahmed İbni Abdullah et-Taberî, er-Riyâdu’n-Nadıra 1/245; Ahmed İbni Abdullah et-
Taberî, Zehâiru’l-Ukbâ 1/92.
112 Mesela Hazreti Ali, Hazreti Ebûbekir hakkında şu sözleri sarf etmiştir: “Eğer Ebûbekir’de
hilafet işine liyakat görmeseydik, hilafeti ona bırakmazdık.” “İçimizde hilafete en lâyık olan
Ebûbekir’dir. O, Efendimiz’le beraber mağara arkadaşlığı yapmıştır. Yaşı da hilafete müsaittir.
Efendimiz kendi sağlığında Ebûbekir’i namaz kıldırması için görevlendirmişti.” (Bkz. İbni Ebi’l-
Hadîd, Şerhu Nehci’l-Belâğa 1/130-132).
113 Bkz. “İşlerin en hayırlı olanı vasat olanıdır.” (İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/179; el-Beyhakî,
Şuabü’l-Îmân 3/402, 5/261; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/470).
114 Bkz. İmam Rabbanî, el-Mektûbât 1/134 (251. Mektup).
115 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onların üzerine titrerken) onlar hâlâ senden ve yolundan yüz
çevirecek olurlarsa de ki: Bana (yardımcı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan başka ilah
yoktur. Ben O’na dayandım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinatın, bütün varlıkların idare
merkezi olan) Büyük Arş’ın Rabbi, (bütün kâinatın mutlak Sultanı, bütün varlıkların yegâne
sığınağı, besleyip yaşatanı, koruyup gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129).
116 HAŞİYE Bu İkinci Makam, On Birinci Lem’a olarak telif edilmiştir.
Beşinci Lem'a
117ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ ayetinin gayet mühim bir hakikatini118 on beş mertebede
beyan eden bir risale olacaktı. Fakat hakikat ve ilimden çok, zikir ve
tefekkür ile alâkalı bulunduğu ndan şimdilik ertelendi.119 HAŞİYE Gerçi On
Birinci Lem’a olan Sünne tin Mertebeleri ve Bid’at Hastalığının İlacı adlı
gayet mühim bir risale Beşinci Lem’a olarak önceden yazılmıştı. Fakat o
risale, on bir mühim nükteye ayrıldığından On Birinci Lem’a’ya dâhil
edildi. Beşinci Lem’a açıkta kaldı.
117 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).
118 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), kıyametin dehşeti karşısında bu duayı
tavsiye buyurmaktadır: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/76; İbni Hibbân, es-Sahîh 3/105. Ayrıca
Hazreti İbrahim (aleyhisselam), ateşe atıldığında bu sözü söylemiştir: İbni Ebî Şeybe, el-
Musannef 6/76.
119 HAŞİYE Hazreti Üstadımız Arapça Yirmi Dokuzuncu Lem’a’nın Altıncı Bab’ının
haşiyesinde bu iki cümle hakkında: “Bu iki mübarek sözün mertebeleri, ilimden ziyade fikir ve
zikirle alâkalı olduğundan, Arapça yazıldı...” beyanında bulunmaktadır.
Hazreti Üstad’ın Hizmetkârları
Altıncı Lem'a
120َ َْلَ وََ ُةَ إِ ِِّٰ اَِْ اَِِْ cümlesinin ifade ettiği, pek çok ayetin121
mühim hakikatlerini yine on beş-yirmi fikrî mertebede bildiren bir risale
olacaktı. Bu Lem’a da, Beşinci Lem’a gibi, nefsimde hissettiğim ve ruhî
yolculuğum da zikir ve tefekkürle seyrettiğim mertebelerden ibaret
olduğunda n, ilim ve hakikatten çok zevk ve hal ile alâkalıdır. Bu sebeple,
hakikati ifade eden Lem’alar’ın içinde değil, sonunda  yazılması uygun
görüldü.122 HAŞİYE
120 “Hareket ve güç, ancak yüceler yücesi ve pek büyük olan Cenâb-ı Hakk’ın dilemesi ile
olur.” Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu sözün, cennet hazinelerinden bir
hazine olduğunu bildirmiştir. Bkz. Buhârî, meğâzî 38, deavât 51, 68, kader 7; Müslim, zikir 44-
46.
121 Bu ayet-i kerimelerden bir kısmı şunlardır: “Maşallah! Allah ne güzel dilemiş ve yapmış!
Ondan başka gerçek güç ve kuvvet sahibi yoktur.” (Kehf sûresi, 18/39); “Bütün kuvvet ve
kudretin yalnız Allah’a ait olup” (Bakara sûresi, 2/165). Ayrıca bu sözün, cennet hazinelerinden
bir hazine olduğuna dair bkz. Buhârî, meğâzî 38, deavât 50, tevhîd 9; Müslim, zikir 44-47).
122 HAŞİYE Hazreti Üstadımız Arapça Yirmi Dokuzuncu Lem’a’nın Altıncı Bab’ının
haşiyesinde bu iki cümle hakkında: “Bu iki mübarek sözün mertebeleri, ilimden çok fikir ve
zikirle alâkalı olduğundan, Arapça yazıldı…” beyanında bulunmaktadır.
Hazreti Üstad’ın Hizmetkârları
Yedinci Lem'a
Fetih sûresinin son ayetlerinde geçen, gayb a dair yedi çeşit haber
hakkındadır.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
ََْ ََقَ ُّٰ رََُُ اؤَْ َِْۚ ََُُْ اََِْْ اََْامَ إِنْ َۤـءَ ُّٰ اَِِٰۙ ََُِ رُؤَُۧـُْ
َُ اِۤي أَرََْ رََُُ۝وَََُِۙ َ ََُنَۘ َََِ َ َْ ََُْا ََََ ِْ دُونِ ذَِٰ ًَْ َِـً
ٌَُ رَُلُ ِّٰۘ وَاَِ ََُۤ أَِـاۤءُ۝ُِْٰى وَدِِ اَْ َُِِْهُ ََ اِ ُ۪ۘ وََٰ ِِّٰ ًَِا
ََ اُْرِ رََُۤءُ ََُْْ َُْٰ رًُ ُـًا ََُْنَ ًَْ َِ ِّٰ وَرَِْاً۬ ِـَُْ ِ وُُِِْ
ۛ ََرْعٍ أََْجَ ََْهُ َٰزَرَهُ ََََْْ ۛ وَََُُْ ِ اِِِْْۗ ِْ أََِ اُدِۘ ذَِٰ ََُُْ ِ اْرِٰۚ
ََْٰى َٰ ُـِ۪ ُُِْ اراعَ ََِِ ُِِ اُْرَۘ وَََ ُّٰ اَِ اَُٰا وََُِا اَِتِ ُِْْ
123ََِْةً وَأًَْا ًَِ
Fetih sûresindeki bu üç ayetin birçok mucizevî yönü var. Kur’an-ı
Mucizü’l-Beyan’ın on küllî mucizelik yönünde n biri olan gayba dair
haberler, şu üç ayette yedi surette görülüyor.
Birincisi
ا... 124ََْ ََقَ ُّٰ رََُُ اؤَْ beyanı, Mekke’nin fethini önceden, kesin bir
şekilde haber veriyor. Bu hadise iki sene sonra, ayetin haber verdiği gibi
gerçekleşmiştir.125
İkincisi
Hudeybiye Barışı, İslam aleyhinde görünse de, onun neticesinde
Kureyşliler bir derece galip görünmüş olsa da 126ََََ ِْ دُونِ ذَِٰ ًَْ ًَِ
ayeti, Hudeybiye Antlaşması’nın aslında büyük bir manevî fetih olduğunu,
başka fetihlerin de anahtarı olacağını bildiriyor.
Gerçekten de Hudeybiye Barışı ile gerçi maddî kılıç geçici olarak kınına
sokuldu, fakat Kur’an-ı Hakîm’in şimşek gibi elmas kılıcı çıktı, kalbleri
ve akılları fethetti. Barış vesilesiyle Müslümanlar ve Kureyşliler
birbirleriyle yakınlaşıp görüştüler.127 İslamiyet’in güzellikleri ve Kur’an’ın
nurları, inat ve kavim bağnazlığının perdelerini yırtarak hükm ünü yerine
getirdi. Mesela bir askerî dâhi olan Halid bin Velid ve bir siyaset dâhisi
olan Amr İbnü’l-As gibi mağlubiyeti kabul etmeyen zâtları, Hudeybiye
Barışı ile cilvesini gösteren Kur’an’ın kılıcı mağlup etti.128 Medine-i
Münevvere’de tam bir boyun eğişle İslamiyet’e teslim olduktan sonra
Hazreti Halid bir “Seyfullah” (Allah’ın kılıcı) suretine girdi ve İslam
fetihlerinin bir kahramanı oldu.129
Mühim bir soru: Kâinatın İftihar Kaynağı, Âlemlerin Rabbinin Sevgilisi
Hazreti Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) sahabilerinin
müşriklere karşı Uhud Savaşı’nın sonunda130 ve Huneyn Savaşı’nın
başlangıcında mağlup ol malarının131 hikmeti nedir?
Cevap: O zaman müşrikler içinde, gelecekte sahabe nin büyüklerine denk
olacak Hazreti Halid gibi birçok zât bulunduğundan, ilahî hikmet, şanlı ve
şerefli istikballerini gözeterek izzetlerini bütün bütün kırmamak için,
gelecekteki iyi amellerinin peşin bir mükâfatı olarak bu hükmü vermiş,
izzetlerini incitmemiş. Demek, o savaşlarda sahabe , geleceğin sahabi lerine
mağlup olmuş. Böylece o müstakbel sahabi ler kılıç korkusuyla değil,
hakikat parıltılarının verdiği şevkle İslamiyet’e girmiş ve yaradılıştan
gelen yiğitlikleri zilletle sarsılmamıştır.
Üçüncüsü
Ayet, 132َ ََُنَ kaydıyla şu haberi veriyor: “Sizler mutlak bir güve n içinde
Kâbe’yi tavaf edeceksiniz.” Arap yarımadasındaki bedevî kavimlerin,
Mekke’nin etrafındaki toplulukların ve Kureyş kabilesinin çoğu
Müslümanlara düşmanken, “Yakın bir zamanda hiç korku hissetmeden
Kâbe’yi tavaf edeceksiniz” müjdesiyle o yarımadanın itaat altına
alınacağına ve bütün Kureyş’in içine İslamiyet’in tam bir emniyetle
yerleştirileceğine işaret eder, bunu haber verir. Aynen haber verdiği gibi
gerçekleşmiştir.133
Dördüncüsü
134َُ ا۪ى أَرََْ رََُُ ُِْٰى وَدِِ اَْ َُِِْهُ ََ اِ ُ۪ ayeti kesin bir şekilde
bildiriyor ki: “Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) getirdiği din,
bütün dinlere üstün gelecek.” Halbuki o devirde yüz milyonlarca mensubu
olan Hıristiyanlık, Yahudilik ve Mecusilik; Roma, Çin ve İran gibi yüz
milyonlarca nüfusu bulunan cihangir devletlerin resmî dinleri iken, henüz
kendi küçük kabilesine karşı bile tam galip gelmemiş durumdaki
Muhammed-i Arabî’nin (aleyhissalâtü vesselam) getirdiği dinin, bütün
dinlere üstün ve bütün devletler karşısında galip olacağını açıkça ve
şüphe siz haber veriyor. Zaman, gayba dair o haberi, İslam kılıcının Hint
Okyanusu’ndan Atlas Okyanusu’na kadar uzanmasıyla doğr ulamıştır.
Beşincisi
 ٌَُ رَُلُ ِّٰۘ وَاَِ ََُۤ أَِاۤءُ ََ اُْرِ رََُۤءُ ََُْْ َُْٰ
... ا135رًُ ًُا
Bu ayetin başı, sahabenin, insanlık içinde Peygamberlerden sonra en
seçkin makamda olmasını sağlayan yüks ek seciyelerini ve kıymetli
meziyetlerini bildirir. Açık mânâsıyla sahabenin tabakalarının istikbalde
sahip olacakları ayrı ayrı seçkin, has sıfatları ifade eder. İşarî mânâsıyla
ise hakikatleri delilleriyle bilen âlimlerce, Resûl-u Ekrem’in ahirete
irtihalinden sonra makamına geçecek Raşit Halifelere hilafet sırası ile
işaret edip her birinin en meşhur farklılık ve üstünlük sebepleri olan
hususi, şahsî sıfatlarını haber verir.136
Şöyle ki: 137وَاَِ ََُ beyanı, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
hususi maiyeti ve sohbe tiyle, ardından ilk önce vefat ederek yine
maiyetine ilk girmekle meşhur olan ve diğer sahabilerden ayrılan Hazreti
Sıddık’a işaret eder. 138ِءُ ََ اُْرۤأَِا ifadesi, istikbalde yeryüzünde ki
devletleri fetihleriyle titretecek ve adaletiyle zalimlere yıldırım gibi şiddet
gösterecek olan Hazreti Ömer’e bakar. 139رََُۤءُ ََُْْ beyanı, gelecekte çok
mühim bir fitne hazırlanırken kusursuz merhameti ve şefkatiyle
Müslümanlar arasında kan dökül memesi için ruhunu feda, nefsini teslim
ederek Kur’an okurken mazlum bir halde şehit olmayı seçen Hazreti
Osman’ı gösterir. 140َُْٰ رًُ ًُا ََُْنَ ًَْ َِ ِّٰ وَرَِْاً cümlesi, saltanat
ve hilafet, tam liyâkati ve kahramanlığı sebebiyle kendisine verildiği
halde kusursuz bir zühd, ibadet, fakr ve iktisadı tercih eden, devamlı rükû
ve secdesi ile gösterdiği engin kulluğu herkesçe doğrulanan Hazreti
Ali’nin (radiyallâhu anh) gelecekteki vaziyetini, o fitneler neticesindeki
savaşlardan sorumlu bulunmadığını, niyetinin ve gayesinin Cenâb-ı
Hakk’ın lütfu ve ihsanı olduğunu bi ldirir.
Altıncısı
141ذَِٰ ََُُْ ِ اْرِٰ cümlesi iki yönde n, ga yba dair bir haberdir.
Birincisi: Hazreti Peygamber (aleyhissalâtü vesselam) gibi ümmî bir zât
için gayb hükm ünde  olan Tevrat’taki sahabe vasıflarını haber veriyor.
Evet, Tevrat’ta –On Dokuz uncu Mektup’ta ifade edildiği gibi–
ahirzamanda gelecek Peygamber’in sahabileri hakkında şöyle bir beyan
var: “Kutsîlerin bayrakları beraberlerindedir.”142 Yani onun sahabileri
Allah’ın emirlerine itaat eden ibadet ehli, salih ve veli zâtlardır ki, o
vasıfları “kutsî” yani “mukaddes” tabiriyle anlatılmıştır. Tevrat pek çok
dile tercümeyle o kadar tahrif edildiği halde, Fetih sûresinin ِ اْرِٰ ََُُْ
hükm ünü f arklı ayetleriyle tasdik ediyor.
O gaybî haberin ikinci yönü şudur: ََُُْ ِ اْرِٰ beyanı haber veriyor
ki: “Sahabe ve Tâbiin, ibadette öyle bir dereceye çıkacaklar ki,
ruhlarındaki nuraniyet yüzlerine aksedecek ve çok secde etmelerinden
dolayı alınlarında bir velilik mührü gör ünecek.”
Evet, zaman bunu açıkça, şüphe siz ve parlak bir şekilde ispat etmiştir. O
kadar hayret verici fitneler ve siyasi karışıklıklar içinde, Zeynelâbidîn gibi
gece gündüz  bin rekât namaz kılan143 ve Tavûs el-Yemânî gibi144 sabah
namazını kırk sene yatsı abdestiyle edâ eden çok mühim zâtlar145 ََُُْ ِ
اْرِٰ beyanının sırrını göstermişlerdir.
Yedincisi
وَََُُْ ِ اِِِْْۗ ََۛرْعٍ أََْجَ ََْهُ َٰزَرَهُ ََََْْ ََْٰى َٰ ُـِ۪ ُُِْ اراعَ ََِِ
146ُِِ اُْرَ
beyanı iki yönde n, ga yba dair bir haberdir.
Birinci Yönü
Ümmî olan Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) için gayb hükm ünde ki
İncil’in sahabeye dair haberlerini bildirmesidir.
Evet, İncil’de ahirzamanda gelecek Peygamber’in (aleyhissalâtü
vesselam) vasıflarını anlatan 147ََُ ٌَِ ِْ ٍَِ وَأُُُ ََِٰ gibi cümleler var.
Yani o peygamber, Hazreti İsa (aleyhisselam) gibi kılıçsız değil, kılıç
kuşanan bir peygamber olarak gelecek, cihad ile vazifelendirilecek ve
onun sahabileri de kılıçlı ve cihada memur olacaklardır. O demirden
kılıcın sahibi, âlemin reisi olacaktır. Çünkü İncil’in bir yerinde Hazreti İsa
şöyle der: “Ben gidiyorum ki âlemin reisi gelsin.”148 Yani Âlemin Reisi
(aleyhissalâtü vesselam) geliyor.
İncil’in bu iki cümlesinden anlaşılıyor ki, sahabiler başlangıçta az ve zayıf
görünseler de çekirdekler gibi boy atıp gelişecek, büyüyüp kuvve tlenerek
kâfirlerin kinlerini boğa zlarında düğüm leyip onları boğa cak, kılıçlarıyla
insanlığı kendilerine boyun eğdirip imamları olan Peygamber’in de
(aleyhissalâtü vesselam) Âlemin Reisi olduğunu ispatlayacaklar. Bu,
aynen Fetih sûresindeki ayetin mealini ifade ediyor.
İkinci Yönü
Bu beyan şunu haber veriyor: Sahabe gerçi sayıca azlığından ve
zayıflığından dolayı Hudeybiye Antlaşması’nı kabul etmiştir; fakat elbette
kısa bir zaman içinde süratle öyle bir gelişme gösterecek, ihtişam ve
kuvve t kazanacaklardır ki, yeryüzü tarlasına kudret eliyle ekilen ve
insanlığın o zamanki gafleti sebebiyle kısa, kuvve tsiz, noks an, bereketsiz
olan sümbüllerine nispeten gayet yüks ek, kuvve tli, meyveli ve bereketli
bir surette çoğalacak, kuvve t bulacaklardır. Haşmetli devletleri gıptadan,
hasetten ve kıskançlıktan kaynaklanan bir öfke içinde bırakacaklardır.
Evet, zaman, gayba ait bu haberin doğruluğunu çok parlak bir şekilde
göstermiştir.
O haberde gizli bir imâ daha var: Sahabeyi mühim sıfatlarla överken,
ardından çok büyük bir mükâfat vaadi gelmesi gerektiği halde, ََِْةً
kelimesiyle istikbalde sahabiler arasındaki fitneler yüzünde n mühim
kusurlar ortaya çıkacağına işaret ediyor. Çünkü mağfiret, kusurun
varlığına delildir. Ve o zamanda sahabe için en mühim gaye ve en yüks ek
ihsan “mağfiret”, en büyük mükâfat ise af ve bağışlanmak olacaktır. ََِْةً
kelimesi, bu ince imâyla beraber, sûrenin başındaki ََ ُّٰ َ ََمَ ِْ ذَََِْ َِِْ
149وََ َََ cümlesiyle de irtibatlıdır. Sûrenin başı, hakiki mânâda
güna hlardan mağfirete işaret etmiyor; çünkü Hazreti Peygamber’de
(aleyhissalâtü vesselam) ismet var, güna h yok. Belki peygamberlik
makamına lâyık bir mânâ ile ona ve sonunda  sahabeye mağfiret müjdesi
vermekle o imâya bir incelik daha katıyor.
İşte Fetih sûresinin sonunda ki üç ayetin on mucizelik yönünde n yalnız
gayba ait haberlerin sadece yedi örneğini gösterdik. Cüzî iradeye ve
kadere dair olan Yirmi Altıncı Söz’ün150 HAŞİYE sonunda , şu son ayetin
harflerinin dizilişindeki mühim bir mucizelik parıltısına işaret edilmiştir.
Bu son ayet, cümleleriyle sahabeye baktığı gibi, kayıtlarıyla da yine
sahabenin hallerine bakıyor. Kelimeleriyle sahabenin vasıflarını ifade
ettiği gibi,151 harfleriyle ve ayetteki harflerin tekrarı sayısınca yine Bedir,
Uhud, Huneyn, Suffe, Rıdvan Ashabı gibi sahabenin meşhur tabakalarında
bulunan zâtlara işaret ediyor. Cifr ilminin bir türü ve anahtarı olan
tevafuklarla ve ebced hesabıyla daha pek çok sırrı bildiriyor.
152َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
***
Fetih sûresinin son ayetinin işârî mânâsıyla gayba dair verdiği haber ve
aşağıdaki ayette o haberin aynı işârî mânâ ile verilmesi dolayısıyla kısaca
bu m eseleden bahsedilecek.
Bir İlave
 ۝وَََََُْْ َِاطً ًَُِْ 
ۚوََْ ُِِ َّٰ وَاُلَ َُۨوَِٰۤ ََ اَِ أَََْ ُّٰ ََِْْ َِ اَِ وَاَِ وَاََۤاءِ وَاَِِ
153وَََُ أُۨوَِٰۤ رًَِ
Bu ayetlerin beyanındaki binlerce nükt eden ikisine işaret edeceğiz.
Birinci Nükte
Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan mefhumlarıyla ve açık mânâs ıyla hakikatleri
ifade ettiği gibi, farklı üslûp özellikleri ve ayrı ayrı incelikleriyle de pek
çok işarî mânây ı bildiriyor. Her bir ayetin pek çok mânâ tabak ası vardır.
Kur’an, Cenâb-ı Hakk’ın her şeyi kuşatan ilminden geldiği için bütün o
mânâlar murat edilmiş olabilir. İnsanın sınırlı aklıyla ve şahsî iradesiyle
söylediği sözler gibi bir-iki mânâdan i baret kalamaz.
İşte bu sırra binaen tefsir âlimleri tarafından Kur’an ayetlerinin sayısız
hakikati beyan edilmiştir. Fakat tefsircilerin bildirmediği daha pek çok
hakikat var. Kur’an’ın bilhassa harflerinde ve açık mânâs ından farklı olan
işaretlerinde çok mühim ilimler bulunur.
İkinci Nükte
İşte şu ayet-i kerime,
154َِ اَِ وَاَِ وَاََۤاءِ وَاَِِۚ وََُـَ أُۨوَِٰۤ رًَِ
beyanıyla insanlıkta doğru yol üzere bulunan, hakiki ilahî nimetlere
mazhar birer topluluk olan peygamberleri, sıddıkları, şehitleri, salihleri ve
tâbiîni ifade etmekle beraber, İslam âleminde o beş kısmın en
mükemmelini de ayrıca ve açıkça gösterir. Sonra o beş kısmın imamlarını
ve reislerini meşhur sıfatlarıyla zikredip onlara işarette bulunduğu gibi,
gayba dair bir haber olarak mucizeliğinin bir parıltısı ile o toplulukların
gelecekteki reislerinin vaziyetlerini de bir yönüyl e tayin eder.
Evet, 155َِ اَِ kelimesi nasıl ki açıkça Hazreti Peygamber’e (aley- 
hissalâtü vesselam) işaret ediyor. 156وَاَِ beyanı da Hazreti Ebû bekir
Sıddık’a (radiyallâhu anh) bakıyor. Onun, Peygamber aley hissalâtü
vesselamdan sonra, ikinci olduğuna , yerine ilk kendisinin geçeceğine,
“Sıddık” isminin ümmetçe ona hususi bir unva n olarak verileceğine ve
onun sıddıkların başı görüleceğine işaret ediyor. 157وَاََۤاءِ kelimesiyle ise
Hazreti Ömer, Hazreti Osman ve Hazreti Ali’yi (rıdvânullâhi aleyhim
ecmaîn) gösteriyor. Üçünün Hazreti Sıddık’tan sonra peygamber
halifeliğine mazhar olacaklarını ve şehit düşeceklerini, şehadet faziletinin
de diğer faziletlerine ilave edileceğini gaybî bir haber olarak bildiriyor.
158وَاَِِ kelimesiyle Suffe, Bedir, Rıdvan Ashabı gibi seçkin zâtlara
işaret ederek, 159وَََُ أُۨوَِٰۤ رًَِ cümlesinin açık mânâsıyla müminleri
onlara uymaya teşvik ediyor ve Tabiîn’in onlara uymasının çok şerefli ve
güzel olduğunu gösteriyor. Dört Halife’nin beşincisi olarak إِن اَََِْ َِْي
160ََُنَ ًََ hadis-i şerifinin hükm ünü tasdik etmek ve hilafetinin süresi az
olmakla beraber büyük kıymetini göstermek için işarî mânâsıyla Hazreti
Hasan’ı (radiyallâhu anh)  bildiriyor.
Sözün Özü: Fetih sûresinin son ayeti Dört Halife’ye baktığı gibi, bu ayet
de gayba dair bir haber olarak onların gelecekteki vaziyetlerini teyit eder
ve işaretlerle kısmen onlara bakar. İşte Kur’an’ın mucizelik yönlerinden
olan gaybî haberlerin i’caz parıltıları Kur’an ayetlerinde sayılamayacak
kadar çoktur. Sadece zahire göre hüküm  verenlerin onları kırk elli ayetle
sınırlandırmaları sığ bir bakışın eseridir. Hakikatte ise o mucizelik
parıltıları bini aşkındır. Bazen bir ayette gayba dair dört-beş farklı haber
bulunur.
161رََ َ ُٰاَِْۤ إِنْ ََِۤ أَوْ أَََْْ
162َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
Bu İlaveye İkinci Bir İzah163 HAŞİYE
Fetih sûresinin sonunda ki gaybî işaretleri teyit eden, Fatiha-yı Şerife’deki
sırât-ı müstakim ehlinin ve 164َِاطَ اَِ أَََْْ ََِْْ ayetinde murat
edilenlerin kimler olduğunu bi ldiren, pe k uzun ebediyet yolunda  en nur anî,
sevimli, sayıca çok ve cazibeli bir dostlar kafilesini gösteren, müminleri
ve şuur sahiplerini o kafileye katılmaya ve eşlik etmeye şiddetle, mucizevî
bir şekilde sevk eden şu ayet; َِ اَِ وَاَِ َُۨوَِٰۤ ََ اَِ أَََْ ُّٰ ََِْْ
165وَاََۤاءِ وَاَِِۚ وَََُ أُۨوَِٰۤ رًَِ yine Fetih sûresinin son ayeti gibi Dört
Halife’ye ve beşinci halife olan Hazreti Hasan’a (radiyallâhu anh) işaret
ediyor. Belâgat ilminde “mearîzu’l-kelâm”166 (sözün katmanları arasından
çıkan ince mânâlar) ve “müstetbeâtü’t-terâkîb”167 (sözün çağrıştırdığı
mânâlar) denilen, kastedilenden başka işârî ve dolaylı mânâlarla geleceğe
ait hadiseleri birkaç şekilde haber veriyor. Şöyle ki:
Ayet, açık mânâsı ile insanlar arasında Cenâb-ı Hakk’ın yüce nimetlerine
mazhar ve dosdoğru yol üzere olan peygamberlerin, sıddıkların, şehitlerin,
salihlerin ve Tabiîn’in “Allah’ı görür gibi ibadet eden muhsinler”
olduğunu bildiriyor. İslam âlemi içinde o toplulukların en mükemmelinin
ve en faziletlisinin bulunduğunu, Ahirzaman Peygamberi’nin
(aleyhissalâtü vesselam) varisi olmak sırrıyla silsile halinde devam eden
peygamber varisi cemaati, Sıddık-ı Ekber’in sıddıkıyet madeninden gelen
sıddıklar kafilesini, diğer üç halifenin şehadet mertebesine bağlı bulunan
şehitler kafilesini, 168اَِتِ وَاَِ اَُٰا وََُِا sırrına bağlı olan salihler
cemaatini ve 169َُُِِ ُُُِْْ ُّْٰ إِنْ ُُْْ ُِنَ َّٰ  sırrına uyan, sahabenin ve
raşit halifelerin rehberliğinde giden Tabiîn’i gaybî haberlerle gösteriyor.
170َوَاِ kelimesi, işarî mânâsıyla, Resûl-u Ekrem’den (aleyhissalâtü
vesselam) sonra makamına geçecek, halifesi olacak ve Müslümanlar
arasında “Sıddık” unva nıyla bilinecek olan sıddıklar kafilesinin reisi
Hazreti Ebûbe kir Sıddık’ı haber veriyor.
171وَاََۤاءِ kelimesi, raşit halifelerden üçünün şehit olacağını, Hazreti
Sıddık’tan sonra halifelik makamına üç şehidin geçeceğini bildiriyor.
Çünkü اَََۤاءِ kelimesi cem, yani çoğuldur. Cemin en azı üçtür. Demek,
Hazreti Ömer, Hazreti Osman ve Hazreti Ali (radiyallâhu anhum ), Hazreti
Sıddık’tan sonra İslam devletinin başına geçecek ve şehit olacaklardır.
Geleceğe dair bu ha ber aynen gerçekleşmiştir.
172وَاَِِ kaydı ise Suffe Ashabı gibi Allah’ın emirlerine uymada ve
ibadette Tevrat’ın övgüs üne mazhar olmuş takva ve ibadet ehli salihlerin
sayısının istikbalde çok artacağını haber vermekle beraber, وَََُ أُۨوَِٰۤ
173رًَِ cümlesi, sahabeye ilim ve amelde eşlik edip uyan Tabiîn’in tâbi
oluşunu ve ebediyet yolunda  o dört kafilenin rehberliklerini takdir eder.
Hazreti Hasan’ın (radiyallâhu anh)  hilafeti bir ay gibi kısa bir süre devam
etse de 174إِن اَََِْ َِْي ََُنَ ًََ ve
175إِن اِْ َٰا ٌَ وَََ َّٰ أَنْ َُِْ ِ۪ ََْ ََِِْ َََِِْ َِ اَُِِْْ hadislerinde
Resûl-u Ekrem’in o gaybî ve mucizevî haberlerini tasdik eden ve iki
büyük ordunun, iki büyük İslam cemaatinin barışmasını sağlayan,
anlaşmazlığı ortadan kaldıran176 Hazreti Hasan’ın (radiyallâhu anh) o
kısacık hilafetinin önemini bildirir. Onu Dört Halife’nin ardından bir
beşinci halife olarak göstermek için gaybî haber türünde n işarî mânâsıyla
ve وَََُ أُۨوَِٰۤ رًَِ kelimesiyle, Hazreti Hasan’ın ismine belâgat ilminde
“müstetbeâtü’t-terâkîb”177 denilen bir sırla işaret eder.
İşte işaret yoluyla bildirilen bu haberler gibi daha pek çok sır var. Yeri
gelmediği için şimdilik kapı açılmadı. Kur’an-ı Hakîm’in çok ayeti var ki,
her biri pek çok yönde n gayba dair habe rler verir. Kur’an’ın bu türden
gaybî haberleri binlercedir.
178رََ َ ُٰاَِْۤ إِنْ ََِۤ أَوْ أَََْْ
179َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
Sonsöz
Kur’an-ı Hakîm’in tevafuk yönünde n mucizeliğine dair nüktelerden biri
şudur:
Kur’an-ı Hakîm’deki Allah, Rahman, Rahîm, Rab isimlerinin ve İsm-i
Celâl yerindeki َُ’nin toplamı ebced hesabıyla dört bin küsurdur. Besmele
de (ebced hesabının ikinci çeşidi olan alfabe sırasına göre) dört bin küsur
eder. Büyük sayılarda küçük kesirler tevafuku bozmadığından küçük
kesirler göz ardı edildi. 180اۤۤ içerdiği iki atıf vâv’ı ile beraber iki yüz seksen
küsur eder. Aynen Bakara sûresinin iki yüz seksen küsur İsm-i Celâl’ine ve
iki yüz seksen küsur ayetin sayısına tevafuk etmekle beraber, ebcedin
alfabe sırasına göre olan ikinci hesabıyla yine dört bin küsur eder. O da
Cenâb-ı Hakk’ın yuka rıda geçen beş isminin adedine ve kesirleri göz ardı
edilirse besmelenin sayısına denk düşüyor. Demek, bu tevafuk sırrına
binaen اۤۤ hem atfedildiği şeyi içeren bir isimdir, hem Bakara sûresine ve
Kur’an’a bir unva n, hem ikisine özet halinde bir fihrist, hem ikisinin
örneği, özü ve çekirdeği, hem de besmelenin özetidir. Ebcedin bilinen
hesabıyla ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ Rab isminin adedine eşit olmakla beraber,
181اَِْٰ اِِ’ deki şeddeli ر iki ر sayılırsa dokuz  yüz doks an olur ve pek
çok mühim sırrı gösterir. On dokuz  harfiyle on dokuz  bin âlemin
anahtarıdır.
Kur’an’ın bütününde  sayfanın sonunda ki satırın ilk yarısında seksen
Lafza-yı Celâl birbirine tevafukla baktığı gibi, ikinci yarısında da aynen
seksen Lafza-yı Celâl’in birbirine tevafukla bakması Kur’an-ı Mucizü’l-
Beyan’daki Allah lafzının ince tevafuklarındandır. Tam son satırın
ortasında yine elli beş Lafza-yı Celâl, birbiri üstüne denk düşerek âdeta
elli beş Lafza-yı Celâl’den meydana gelmiş bir tek Lafza-yı Celâl olur.
Sonda ki satırın başında yalnız ve bazen üç harfli kısa bir kelime
aralıklarla yirmi beş kere tam tevafuk eder. Buna, tam ortadaki elli beş
tam tevafuk eklenince seksen olur ve o satırın ilk yarısındaki seksen
tevafuk ile yine son yarısındaki seksen tevafuka denk gelir. Acaba bu ince,
zarif, muntazam, ölçülü, mucizevî tevafuklar nüktesiz ve hikmetsiz olabilir
mi? Hâşâ, olamaz. Aksine, o tevafukların ucuyla mühim bir define
açılabilir.
182رََ َ ُٰاَِْۤ إِنْ ََِۤ أَوْ أَََْْ
183َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
Said Nursî
123 “Allah, Resûlünün rüyasını elbette doğru çıkaracaktır. İnşallah siz kiminiz başını tıraş
ettirmiş, kiminiz saçlarını kısaltmış olarak, Mescid-i Haram’a korkmaksızın tam bir güven içinde
gireceksiniz. Ama Allah sizin bilemediğiniz şeyleri bildiğinden, ondan önce yakın bir zafer nasip
etti. Bütün dinlere üstün kılmak için Resûlünü hidayet ve hak dinle gönderen O’dur. Buna şahit
olarak Allah yeter. Muhammed Allah’ın Resûlüdür. Onun beraberindeki müminler de kâfirlere
karşı şiddetli olup kendi aralarında şefkatlidirler. Sen onları rükû ederken, secde ederken,
Allah’tan lütuf ve rıza ararken görürsün. Onların alâmeti, yüzlerindeki secde izi, secde
aydınlığıdır. Bunlar, Tevrat’taki sıfatları olup İncil’deki meselleri ise şöyledir: Öyle bir ekin ki,
filizini çıkarmış, sonra da onu kuvvetlendirmiş, derken kalınlaşmış da artık gövdesi üzerinde
doğrulmuş. Öyle ki, ekicilerin hoşuna gider, kâfirleri de öfkelendirir. İşte böylece Allah, onlar
gibi iman edip makbul ve güzel işler yapanlara bir mağfiret ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.”
(Fetih sûresi, 48/27-29).
124 “Allah, Resûlünün rüyasını elbette doğru çıkaracaktır.” (Fetih sûresi, 48/27).
125 Bkz. İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 5/69; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 2/139-146; et-
Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 2/152-153.
126 “Allah sizin bilemediğiniz şeyleri bildiğinden, ondan önce yakın bir zafer nasip etti.” (Fetih
sûresi, 48/27).
127 Bkz. İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 4/288-296; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 2/98-
105.
128 Bkz. İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 4/7; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 4/252; et-
Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 9/61; et-Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 2/145.
129 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/299, 300; el-Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr 3/136.
130 Bkz. Buhârî, cihâd 65, bed’u’l-halk 11, menâkıbu’l-ensâr 22, meğâzî 18, eymân 15, diyât
16.
131 Bkz. Buhârî, meğâzî 54, cihâd 52, 61, 97, 167; Müslim, cihâd 79; Tirmizî, cihâd 15.
132 “Korkmazsınız.” (Fetih sûresi, 48/27).
133 Bkz. İbni Hişâm, es-Sîratü’n-Nebeviyye 5/69; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ 2/139-146; et-
Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk 2/152-153.
134 “Bütün dinlere üstün kılmak için Resûlünü hidayet ve hak dinle gönderen O’dur.” (Fetih
sûresi, 48/28).
135 “Muhammed Allah’ın Resûlüdür. Onun beraberindeki müminler de kâfirlere karşı şiddetli
olup kendi aralarında şefkatlidirler. Sen onları rükû ederken, secde ederken (Allah’tan lütuf ve
rıza ararken) görürsün.” (Fetih sûresi, 48/29).
136 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, Fezâilü’s-Sahâbe 1/434; el-Beğavî, Meâlimü’t-Tenzîl 4/206;
İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr 7/446.
137 “Onun beraberindeki (müminler)...” (Fetih sûresi, 48/29).
138 “…kâfirlere karşı şiddetlidirler.” (Fetih sûresi, 48/29).
139 “...kendi aralarında şefkatlidirler.” (Fetih sûresi, 48/29).
140 “Sen onları rükû ederken, secde ederken, Allah’tan lütuf ve rıza ararken görürsün.” (Fetih
sûresi, 48/29).
141 “Bunlar, Tevrat’taki sıfatlarıdır.” (Fetih sûresi, 48/29)
142 Kitâb-ı Mukaddes (Türkçe tercüme), Eski Ahit, Tesniye, bâb 33, cümle 2 (s. 213); el-Halebî,
es-Sîratü’l-Halebiyye 1/218.
143 Bkz. İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 41/378; el-Mizzî, Tehzîbü’l-Kemâl 20/390; ez-Zehebî,
Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ 4/392.
144 İbnü’l-Cevzî, Sıfatü’s-Safve 2/288.
145 Yatsı abdestiyle sabah namazını kılan pek çok zât olduğunu belirten İmam Gazâlî, Tâbiînden
40 sene boyunca böyle yapan kırk kişinin isimlerini vermektedir: el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn
1/359.
146 “İncil’deki meselleri ise şöyledir: Öyle bir ekin ki, filizini çıkarmış, sonra da onu
kuvvetlendirmiş, derken kalınlaşmış da artık gövdesi üzerinde doğrulmuş. Öyle ki, ekicilerin
hoşuna gider, kâfirleri de öfkelendirir.” (Fetih sûresi, 48/29).
147 “O’nun yanında kılıcı vardır, onunla savaşacak. Ümmeti de O’nun gibi olacak.” Kitâb-ı
Mukaddes (Arapça tercüme), Mezmurlar, bâb 2, cümle 9 (s. 695); en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-
Âlemîn s. 114.
148 Bkz. İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-Hıyârâ 1/55, 85, 157, 5/284; Kitab-ı Mukaddes
(Türkçe tercüme), Yeni Ahit, Yuhanna, bâb 16, cümle 7-8.
149 “Bu da Allah’ın, senin geçmiş ve gelecek kusurlarını bağışlaması... içindir.” (Fetih sûresi,
48/2).
150 HAŞİYE Kadere dair bu husus, Üstadımızın uygun görmesiyle Barla Lâhikası’nda “Çeşitli
Meseleler” başlığı altında “Beşinci Mesele” olarak yer almaktadır.
Naşirler
151 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, Fezâilü’s-Sahâbe 1/434; el-Beğavî, Meâlimü’t-Tenzîl 4/206.
152 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
153 “Ve onları dosdoğru yola iletirdik. Kim Allah’a ve Resûlüne itaat ederse işte onlar, Allah’ın
nimetlerine mazhar ettiği nebiler, sıddıklar, şehitler, salih kişilerle beraber olacaklardır. Bunlar ne
güzel arkadaşlar!” (Nisâ sûresi, 4/68-69).
154 “İşte onlar, Allah’ın nimetlerine mazhar ettiği nebiler, sıddıklar, şehitler, salih kişilerle
beraber olacaklardır. Bunlar ne güzel arkadaşlar!” (Nisâ sûresi, 4/69).
155 “Nebilerle...” (Nisâ sûresi, 4/69).
156 “Sıddıklarla...” (Nisâ sûresi, 4/69).
157 “Şehitlerle...” (Nisâ sûresi, 4/69).
158 “Salih kişilerle...” (Nisâ sûresi, 4/69).
159 “Bunlar ne güzel arkadaşlar!” (Nisâ sûresi, 4/69).
160 “Hilafet benden sonra otuz sene devam edecektir.” (Tirmizî, fiten 48; Ebû Dâvûd, sünnet 9;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/220, 221).
161 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286).
162 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
163 HAŞİYE Kardeşlerim her ikisini faydalı bularak iki izahı beraber kaydetmişler, yoksa biri
kâfiydi.
164 “Nimet ve lütfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/7).
165 “(Kim Allah’a ve Resûlüne itaat ederse) işte onlar, Allah’ın nimetlerine mazhar ettiği nebiler,
sıddıklar, şehitler, salih kişilerle beraber olacaklardır. Bunlar ne güzel arkadaşlar!” (Nisâ sûresi,
4/68-69).
166 Bkz. el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân 10/191, 199; İbnü’l-Esîr, en-Nihâye fî Ğarîbi’l-
Hadîs 3/212.
167 Bkz. el-Hamevî, Hızânetü’l-Edeb 2/294; İbni Hacer, Fethu’l-Bârî 1/406; el-Münâvî, et-Teârîf
1/32, 55.
168 “İman edip makbul ve güzel işler yapanlar.” (Bakara sûresi, 2/82).
169 “De ki, ey insanlar, eğer Allah’ı seviyorsanız gelin bana uyun ki, Allah da sizi sevsin.” (Âl-i
İmran sûresi, 3/31).
170 “Sıddıklarla...” (Nisâ sûresi, 4/69).
171 “Şehitlerle...” (Nisâ sûresi, 4/69).
172 “Salih kişilerle...” (Nisâ sûresi, 4/69).
173 “Bunlar ne güzel arkadaşlar!” (Nisâ sûresi, 4/69).
174 “Hilafet benden sonra otuz sene devam edecektir.” (Tirmizî, fiten 48; Ebû Dâvûd, sünnet 9;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/220, 221).
175 “Şüphesiz benim bu torunum seyyiddir. Allah onun vasıtasıyla Müslümanlardan iki büyük
topluluğun arasını bulacaktır.” (Bkz. Buhârî, sulh 9; Tirmizî, menâkıb 30; Ebû Dâvûd, sünnet 12,
13).
176 Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 1/104; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk 3/165; el-
Mizzî, Tehzîbü’l-Kemâl 6/246; İbni Hacer, el-İsâbe 2/73.
177 Bkz. el-Hamevî, Hızânetü’l-Edeb 2/294; İbni Hacer, Fethu’l-Bârî 1/406; el-Münâvî, et-Teârîf
1/32, 55.
178 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286).
179 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
180 Bkz. Bakara sûresi, 2/1; Âl-i İmran sûresi, 3/1; Ankebût sûresi, 29/1; Rûm sûresi, 30/1;
Lokman sûresi, 31/1; Secde sûresi, 32/1.
181 “Rahmân ve Rahîm” (Fâtiha sûresi, 1/3).
182 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286).
183 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
Sekizinci Lem'a
Kerâmet-i Gavsiye Risalesi’dir. Sikke-i Tasdîk-i Gaybî kitabında ve teksir
Lem’alar’da neşredilmiştir.
Dokuzuncu Lem'a
Teksir L e m ’ al ar’da neşredilmiştir.
Onuncu Lem'a
Şefkat Tokatları Risalesi
َْمَ َُِ ُ ٍَْ َ ََِْ ِْ ٍَْ ًَُْاۚ وََ ََِْ ِْ ُۤءٍۚ ََد َْ أَن َََْ وَََُْۤ أًََا ًَِاۘ
184وََُرُُُ ُّٰ ََُْۘ وَُّٰ رَؤُۧفٌ َِِْدِ
ayetinin bir sırrını, Kur’an hizmetinde arkadaşlarımın beşeriliğin gereği
olan kus ur ve hatalarının neticesinde yedikleri şefkat tokatlarını185 beyan ve
izah ediyor. Kur’an hizmetinin bir dizi kerameti ve ona Cenâb-ı Hakk’ın
izniyle nezaret eden, himmeti ve duasıyla yardım eden Gavs-ı Âzam
Abdülkadir Geylâni’nin bir kerameti anlatılacak. Ta ki, bu kutsî hizmette
bulunanlar ciddiyetlerinde ve hizmetlerinde sebat etsin.
Bu kutsî hizmetin üç çeşit kerameti var:
Birincisi: Hizmeti hazırlamak ve hizmetkârlarını ona sevk etmektir.
İkincisi: Engelleri kaldırmak ve zararlı şeylerin şerrini defedip onları
tokatlamaktır.
Bu iki çeşit keramete örnek hadiseler çoktur, anlatmak uzun sü rer.186 HAŞİYE
Onları başka vakte erteleyerek en hafif olan üçüncü bir kısımdan
bahsedeceğiz.
Üçüncü çeşit keramet şudur: Hizmette ihlâsla çalışanlar, usanç
duydukl arı vakit şefkatli bir tokat yer, uyanarak yine o hizmete devam
ederler. Böyle hadiseler yüzden fazladır. Yalnız yirmi misalde on üç-on
dört kardeşimiz şefkatli birer tokat yemiş, altı-yedisi ise birer hizmetten
men edilme tokadına maruz kalmıştır. Şefkat tokatlarına on dört misali
beyan ediyoruz.
Birincisi
Bu biçare Said’dir. Ne vakit hizmette gevşeklik gösterdiysem, “neme
lâzım” deyip nefsime ait hususi işlerle meşgul olduys am tokat
yemişimdir. Kanaatim odur ki, o tokatları ihmalim yüzünde n yedim.
Çünkü ha ngi maksadım gaflete düşmeme sebep olduys a onun a ksi ile tokat
yiyordum. Dikkatle bakınca, ihlâslı arkadaşlarımın da benim gibi hangi
maksat için hizmeti ihmal etmişlerse onun aksiyle şefkat tokadı
yediklerini gördük. Kanaatimizce, o hadiseler Kur’an hizmetinin
kerametidir.
Mesela ben, bu biçare Said, Van’da Kur’an hakikatleriyle ilgili derslerle
meşgul olduğum  sürece, Şeyh Said hadisesi zamanında bile şüphe ci
hüküm et hiçbir şekilde bana ilişmedi, ilişemedi. Ne zaman ki “neme
lâzım” dedim, kendi nefsimi düşündüm , ahiretimi kurtarmak için Erek
Dağı’nda harabe, mağara gibi bir yere çekildim. O vakit beni sebepsiz
aldılar, sürgün e ttiler, Burdur’a getirildim.
Orada yine Kur’an hizmetinde bulunduğum  sürece, sürgünler her akşam
mevcudiyetlerini ispat etmek zorunda  oldukları ve o vakit sürgünlere çok
dikkat edildiği halde, ben ve hâlis talebelerim bunun dışında kaldık. Ben
hiçbir zaman orada olduğum u bildirmek için yoklamaya gitmedim,
hüküm eti tanımadım. Vali, oraya gelen Fevzi Paşa’ya şikayet etmiş. Fevzi
Paşa da demiş ki: “Ona ilişmeyiniz, hürmet ediniz!” Bu sözü ona söyleten,
Kur’an hizmetinin kutsiyetidir. Fakat ne vakit kendimi kurtarmak, yalnız
ahiretimi düşünmek fikri bana hâkim olduys a, Kur’an hizmetinde az bir
gevşeklik gösterdiysem maksadımın aksiyle tokat yedim. Yani bir sürgün
yerinden diğerine, Isparta’ya gönde rildim.
Isparta’da yine hizmet başına geçtim. Yirmi gün sonra bazı korkak
insanlar, “Belki bu vaziyeti hüküm et hoş görmeyecek, biraz tedbirli
davransan daha iyi olur.” diyerek beni uyardılar. Bende tekrar yalnız
kendimi düşünmek fikri kuvve t buldu. “Aman, insanlar gelmesin.” dedim.
Yine oradan da üçüncü sürgün ol arak Barla’ya gönde rildim.
Barla’da ne vakit bana gevşeklik geldiyse, yalnız kendimi düşünme fikri
bende kuvve t bulduys a ehl-i dünyanın yılanlarından, münafıklarından biri
bana musallat olmuştur. Bu sekiz senede seksen hadiseyi, kendi başımdan
geçtiği için, anlatabilirim. Usandırmamak için kısa kesiyorum.
Ey kardeşlerim! Yediğim şefkat tokatlarını söyledim. İzin verir ve
hakkınızı helâl ederseniz sizin yediğiniz şefkat tokatlarını da anlatacağım.
Gücenmeyiniz, güc enen olursa ismini zikretmeyeceğim.
İkincisi
Öz kardeşim, birinci, yüks ek ve fedakâr talebem Abdülmecid’in Van’da
güzel bir evi vardı. Geçimi yerindeydi, öğretmendi. Kur’an hizmetinin
daha çok revaç bulduğu bir yer olan sınıra gitmem için teşebbüs  edenlere,
arzumun tersine, kendi içtihadınca, güya  menfaatim için katılmadı, destek
vermedi. Ben sınıra gidersem hem Kur’an hizmeti siyasetten uzak ve saf
olmayacak, hem de kendisini Van’dan çıkaracaklar diye düşündü.
Maksadının aksiyle şefkatli bir tokat yedi. Hem Van’dan, hem o güzel
evinden, he m de memleketinden ayrıldı. Ergani’ye gitmeye mecbur kaldı.
Üçüncüsü
Kur’an hizmetinin pek mühim bir âzâsı olan Hulusi Bey, Eğirdir’den
memleketine gittiği vakit, orada dünya  saadetini tam tattıracak ve
sağlayacak, sırf ahirete yöne lik hizmette bir derece gevşekliğe yol açacak
sebepler vardı. Çünkü hem çoktan görmediği anne ve babasına kavuştu,
hem memleketini gördü, hem de şerefli, rütbeli bir asker olarak gittiği için
dünya  ona güldü, güzel göründü . Halbuki Kur’an hizmetinde bulunana ya
düny a küsmeli ya da o düny aya küsmeli. Ta ki ihlâsla, ciddiyetle hizmette
bulunsun.
İşte Hulusi’nin kalbi gerçi sarsılmazdır. Fakat bu vaziyet onu gevşekliğe
sevk ettiğinden şefkatli bir tokat yedi. Bir-iki sene bazı münafıklar ona
musallat oldu, dünya nın lezzetini de kaçırdılar. Hem dünya yı ona, hem
onu dünya ya küstürdüler. O zaman manevî vazifesindeki ciddiyete tam
mânâsıyla sarıldı.
Dördüncüsü
Muhacir Hafız Ahmed’dir. Kendisi anlatıyor:
“Evet, itiraf ediyorum ki, Kur’an hizmetinde, ahiretim hakkındaki
içtihadımda hata ettim. Hizmete zarar verecek bir istekte bulundum .
Şefkatli fakat şiddetli, hatama kefaret olan bir tokat yedim. Şöyle ki:
Benim camim Üstadıma komşudur. Üstadım yeni icatlara187 HAŞİYE taraftar
olmadığı için üç aylar gelirken camimi terk etsem hem ben çok sevap
kaybederim, hem de mahalle namazsızlığa alışır diye düşündüm . Yeni
usüle uymazsam da mesleğimden men edilecektim. İşte bu içtihada göre
ruhum  kadar sevdiğim Üstadımın geçici olarak başka bir köye  gitmesini
arzu ettim. Bilemedim ki, o yerini değiştirir, başka bir memlekete giderse
Kur’an hizmetinde geçici bir gevşeklik meydana gelir. Tam o sıralarda
tokat yedim. Şefkatli, fakat öyle dehşetli bir tokattı ki, üç aydır daha aklım
başıma gelmedi. Fakat –Allah’a hamdolsun– Üstadıma ihtar edilmiş, kati
olarak haber verdi ki, o musibetin her dakikasının bir gün ibadet
sayılmasını Allah’ın rahmetinden ümit edebiliriz. Çünkü o hata, bir kötü
niyetten kaynaklanmıyordu. O arzu sırf ahiretimi düşündüğüm  için
kalbime gelmişti.”
Beşincisi
Hakkı Efendi’dir. Şimdi burada olmadığı için Hulusi’ye vekâlet ettiğim
gibi, onun yerine derim ki: Hakkı Efendi talebelik vazifesini hakkıyla
yaparken bulunduğu yere ahlâksız bir kaymakam geldi. O, hem Üstadına
hem de kendisine zarar gelmemesi için yazdıklarını sakladı. Nur hizmetini
bir süre için terk etti. Birden ona, bir şefkat tokadı olarak bin lira vermeye
mecbur kalacağı bir dava açıldı. Bir sene o tehdit altında kaldı. Ne zaman
ki geldi, burada görüştük ve dönüş ünde  Kur’an hizmetine talebelik
vazifesine tekrar başladı; şefkat tokadının hükm ü kalktı, o davadan beraat
etti.
Sonra talebelere Kur’an’ı yeni bir tarzda188 HAŞİYE yazma vazifesi çıktı. Hakkı
Efendi’ye de bir hisse verildi. Gerçekten o, hissesine sahip çıkıp bir cüzü
güzelce yazdı, fakat geçim derdiyle kendini mecbur bilip gizlice avuka t
olmaya teşebbüs  etti. Birden bir şefkat tokadı daha yedi. Kalem tutan
parmağı kırıldı. Bu parmakla hem avuka tlık yapmak hem Kur’an’ı
yazmak olmayacak, diye mânâ diliyle ihtar edildi. Avuka tlığa teşebbüs ünü
bilmediğimiz için parmağının kırılmasına hayret ediyorduk. Sonra
anlaşıldı ki, kutsî, saf Kur’an hizmeti gayet temiz, kendine mahsus
parmakları başka işe karıştırmak istemiyor. Her neyse... Hulusi Bey’i
kendim gibi bildim, onun yerine konuş tum. Hakkı Efendi de aynen onun
gibidir. Eğer benim vekâletime razı olmazsa yediği tokadı kendi yazsın.
Altıncısı
Bekir Efendi’dir. Şimdi burada olmadığı için kardeşim Abdülmecid’e
vekâlet ettiğim gibi onun itimat ve sadakatine güve nerek, Şamlı Hafız ve
Süleyman Efendi gibi bütün has dostlarımın hüküm lerine, bildiklerine
dayanarak diyorum ki: Bekir Efendi, Onunc u Söz’ü matbaada bastırdı.
Kur’an’ın mucizelerine dair Yirmi Beşinci Söz’ü de yeni harfler çıkmadan
bastırması için kendisine gönde rdik. Onunc u Söz’ün matbaa fiyatını
gönde rdiğimiz gibi, onu da gönde receğimizi yazdık. Bekir Efendi, benim
fakirliğimi ve matbaa fiyatının dört yüz banknot  kadar olduğun u düşündü.
Nefsi onu, “Belki Hoca razı olmaz” diyerek kendi kesesinden vermemesi
için aldattı. O Söz basılmadı. Hizmete mühim bir zarar geldi. İki ay sonra
hırsızlar Bekir Efendi’nin doku z yüz lirasını çaldı. Şefkatli ve şiddetli bir
tokat yedi. İnşallah çalınan dokuz  yüz lira sadaka hükm üne geçti.
Yedincisi
Şamlı Hafız Tevfik’tir. Kendisi anlatıyor: “Evet, itiraf ediyorum ki, ben
bilmeden ve yanlış düşünerek Kur’an hizmetine zarar verecek
hareketlerim sebebiyle iki şefkat tokadı yedim. Bu tokatların o yüzden
geldiğine şüphe m kalmadı.
Birincisi: Allah’a hamdolsun, benim Arapça yazım Kur’an’a bir derece
uygun tarzda ihsan edilmişti. Üstadım önce bana üç cüz yazdırıp diğer
arkadaşlarıma bölüştürdü. Kur’an yazma arzusu, risaleleri temize çekme
ve müsvedde olarak yazma hizmetinde şevkimi kırdı. Hem Arapça
yazmayı bilmeyen başka arkadaşların önüne  geçeceğim diye gururlu bir
tavır takındım. Hatta Üstadım bana yazıya ait dikkat edilmesi gereken bir
husus söylediği vakit, ‘Bu iş bana aittir.’ dedim. ‘Ben bunu bi liyorum, ders
almaya ihtiyacım yok.’  gibi mağrurca şeyler söyledim. İşte bu hatam
yüzünde n fevkalâde, hiç akla gelmeyecek bir tokat yedim. Arapçayı çok az
yazabilen bir kardeşime (Hüsrev’e) yetişemedim. Hepimiz hayret ettik.
Şimdi anladık ki, o bi r tokatmış.
İkincisi: İtiraf ediyorum ki, iki vaziyetim, Kur’an hizmetindeki tam ihlâsa
ve sırf Allah için hizmete aykırıydı. Şiddetli bir tokat yedim. Çünkü ben
bu memlekette garibim, kimsesizim. Hem şikâyet olmasın, Üstadımın en
mühim bir düsturu olan iktisada ve kanaate riayet etmediğimden fakirliğe
düştüm. Bencil, mağrur insanlarla görüşmek zorunda  olduğum dan –
Cenâb-ı Hak affetsin– nazik görünerek riyaya ve başkalarına kendimi
beğendirmeye mecbur kalıyordum. Üstadım beni çok defa ikaz ve ihtar
ediyor, azarlıyordu. Maalesef kendimi bu halden kurtaramıyordum.
Halbuki Kur’an hizmetinin ruhuna  zıt olan bu vaziyetim cinnî ve insî
şeytanlara fayda sağlamakla kalmıyor, hizmetimize de bir soğukl uk, bir
gevşeklik veriyordu.
İşte ben bu kusurum yüzünde n şiddetli, fakat inşallah şefkatli bir tokat
yedim. Şüphe miz kalmadı ki, o tokat, bu kusurdan dolayı gelmiştir. O
tokat şudur: Sekiz senedir Üstadımın hem muhatabı hem de risaleleri
yazan ve temize çeken kâtibi olduğum  halde, sekiz ay kadar Nurlardan
istifade edemedim. Bu hale hayret ettik. Ben ve Üstadım, ‘Neden böyle
oluyor?’ diye sebeplerini arıyorduk. Şimdi kesin kanaatimiz şudur ki: O
Kur’an hakikatleri nurdur, ışıktır; riya, kendini başkalarına beğendirmeye
çalışma ve alçalma gibi karanlık tavırlarla bir arada olamaz. Onun için bu
nurların hakikatlerinin meali âdeta benden uzaklaşıyor, bana yabancı
görünüyor , yabancı kalıyordu. Cenâb-ı Hak’tan niyaz ediyorum ki, bunda n
sonra bana o hizmete lâyık ihlâs ihsan etsin, beni ehl-i dünya ya gösterişten
ve riyadan kurtarsın. Başta Üstadım olmak üzere kardeşlerimden dua rica
ediyorum.”
Pür kusur
Şamlı Hafız Tevfik
Sekizincisi
Seyranî’dir. Bu zât, Hüsrev gibi Nur’a arzulu ve dirayetli bir talebemdi.
Isparta’daki talebelerin, Kur’an’ın sırlarının ve cifr ilminin mühim bir
anahtarı olan tevafuklara dair fikirlerini sordum. Onun dışındakiler tam
bir şevkle bana katıldılar. O zât başka bir fikirde ve başka bir merakta
olduğu için katılmamakla kalmadı, beni de kati bildiğim hakikatten
vazgeçirmek istedi. Bana cidden dokuna n bir mektup yazdı. “Eyvah,”
dedim, “bu talebemi kaybettim!” Gerçi sonra fikirlerini aydınlatmak
istedim, fakat başka bir mânâ daha karıştı. O zât, bir şefkat tokadı yedi.
Bir seneye yakın bir halvethanede, yani hapiste kaldı.
Dokuzuncusu
Büyük Hafız Zühdü’ dür. Bu zât Ağrus’taki Nur talebelerinin başında,
nâzırları hükm ünde  olduğu bir zaman, sünne t-i seniyyeye uymayı ve
bid’atlardan sakınmayı meslek kabul eden talebelerin manevî şerefini
yeterli görmeyerek ehl-i dünya nın nazarında bir mevki kazanmak
arzusuyla mühim bir bid’atın rehberliğini üstlendi. Hizmet şeklimize
tamamen zıt bir hata işledi. Pek müthiş bir şefkat tokadı yedi. Sülalesinin
şerefini yerle bir edecek bir hadiseye maruz kaldı. Fakat maalesef Küçük
Hafız Zühdü hiç tokadı hak etmiyorken o elem verici hadise ona da
dokundu. İnşallah, o hadise onun kalbini dünya dan kurtarıp tamamen
Kur’an’a vermesi için faydalı bir cerrahi ameliyat hükm üne geçer.
Onuncusu
Hafız Ahmed (rahmetullâhi aleyh) adlı bir talebemdir. Bu zât, risalelerin
yazılmasında iki-üç senedir teşvik edici bir şekilde çalışıyor ve onlardan
istifade ediyordu. Sonra ehl-i dünya , onun zayıf bir damarından
faydalandı. O şevk zedelendi. Hafız Ahmed, ehl-i dünya ya temas etti.
Belki böyle yaparak onlardan zarar görmemek, onlara sözünü geçirmek,
bir tür mevki kazanmak ve dar gelirini biraz artırıp rahatlamak istedi. İşte
Kur’an hizmetine o şekilde, o yüz den gelen gevşeklik ve zarara karşılık iki
tokat yedi.
Birincisi: Dar geliriyle beraber ailesine beş nüfus daha ilave edildi,
perişanlığı daha ciddi bir hale geldi.
İkinci tokat: Şeref ve haysiyet hususunda  hassas olan, hatta bir kişinin
tenkit ve itirazını bile çekemeyen o zâtı bazı hilekâr insanlar haberi
olmadan öyle bir şekilde kendilerine perde yaptılar ki, şerefi beş paralık
oldu. İtibarının yüzde doks anını kaybetti ve dostlarının yüzde doks anını
aleyhine çevirdi. Her neyse... Allah affetsin, inşallah bu sayede uyanır,
belki yine kısmen vazifesine döne r.
On Birincisi
Belki rızası yokt ur diye yazılmadı...
On İkincisi
Muallim Galip’tir (rahmetullahi aleyh). Evet, bu zât sadakatle ve takdir
edilecek bir şekilde risalelerin yazılarak çoğaltılmasında çok hizmet etti
ve hiçbir zorluk karşısında zaaf göstermedi. Çoğu gün geliyor, tam bir
şevkle dinliyor ve risaleleri yazarak çoğaltıyordu. Sonra otuz lira ücret
karşılığında bütün Sözler’i ve Mektubat’ı yazdırdı. Maksadı, onları
memleketinde yaymak ve hemşerilerini nurlandırmaktı. Sonra bazı
düşünceler neticesinde risaleleri istediği gibi neşredemedi, sandığa
kaldırdı. Birden elem verici bir hadise yüzünde n bir sene gam ve tasa
çekti. Risalelerin neşri sebebiyle ona kötülük edecek birkaç resmî
düşmana bedel, zalim ve insafsız birçok düşmanı oldu, bir kısım dostlarını
kaybetti.
On Üçüncüsü
Hafız Hâlid’dir (rahmetullâhi aleyh). Kendisi diyor ki:
“Evet, itiraf ediyorum. Üstadımın Kur’an hizmetinde neşrettiği eserlerin
yazılmasında hararetli bir şekilde çalıştığım zaman mahallemizde bir
cami imamına ihtiyaç vardı. Eski ilmî kıyafetimi giymek, sarığımı
bağlamak niyetiyle geçici olarak o hizmette gevşeklik gösterdim,
bilmeden hizmetten çekildim. Maksadımın aksiyle şefkatli bir tokat
yedim. Sekiz-dokuz  ay imamlık yaptığım halde, müftünün vaatlerine
rağmen fevkalâde bir surette sarığımı saramadım. Şüphe miz kalmadı ki,
bu şefkatli tokat o kusurdan dolayı geldi. Ben Üstadımın hem bir
muhatabı, hem kâtibiydim. Benim çekilmemle risalelerin yazılması
hususunda  sıkıntı çekmişti. Her neyse... Yine şükür ki, kusurumuzu
anladık, bu hizmetin ne kadar kutsî olduğunu bildik ve Şâh-ı Geylânî
misali arkamızda koruyuc u melek gibi bir Üstad bulunduğuna  itimat
ettik.”
Kulların en zayıfı 
Hafız Hâlid
On Dördüncüsü
Üç Mustafa’nın üç küçücük tokat yemesidir.
Birincisi: Mustafa Çavuş (rahmetullâhi aleyh) sekiz senedir bizim hususi,
küçük camiye, sobasına, gazyağına, kibritine kadar hizmet ediyordu. Hatta
gazyağı ve kibrit masrafını sekiz senedir kendi kesesinden karşıladığını
sonradan öğrendik. Bilhassa cuma geceleri çok zaruri bir iş olmadıkça
cemaatten geri kalmıyordu. Sonra ehl-i dünya , kalbinin saflığından
faydalanarak ona  dediler ki:
“Sözler’in bir kâtibi olan Hafız’ın sarığına ilişecekler. Hem gizli ezan bir
süreliğine terk edilsin. Sen kâtibe söyle, buna  zorlanmadan önce sarığını
çıkarsın.”
Bunu söyleyenler bilmiyordu ki, Kur’an hizmetinde bulunan birinin
sarığını çıkarması için bir söz tebliğ etmek, Mustafa Çavuş gibi yüks ek
ruhlulara pek ağır gelir. Yine de onların sözlerini iletmiş. O gece rüyamda
gördüm ki: Mustafa Çavuş elleri kirli bir halde kaymakamın arkasında
odama geldi. Ertesi gün ona, “Mustafa Çavuş, sen bugün kiminle
görüştün? Seni elin kirli bir halde kaymakamın arkasında gördüm.” dedim.
Dedi ki: “Eyvah! Muhtar bana, ‘Kâtibe söyle’ diyerek böyle bir söz
söylemişti. Ben arkasında ne olduğunu bi lemedim.”
Yine aynı gün camiye bir okkaya yakın gazyağı getirmiş. Hiç olmadığı
halde o gün kapı açık kalmış, bir keçi yavrusu içeriye girmiş, sonra bir
adam gelmiş, keçi yavrusunun seccademe yakın bıraktığı pisliği yıkamak
için ibrikteki gazyağını su zannedip hepsini temizlik yapıyorum diye
caminin her tarafına serpmiş. Tuhaftır ki, kokus unu duym amış. Demek o
mescit hal diliyle Mustafa Çavuş’a: “Senin gazyağın bize lâzım değil.
İşlediğin hata için gazyağını kabul etmedim.” diye işaret verdi ve o adama
koku hissettirilmedi. Hatta Mustafa Çavuş o hafta cuma gecesi ve birkaç
mühim namazda, o kadar çalıştığı halde cemaate yetişemedi. Sonra ciddi
bir pişmanlıkla istiğfar edip asıl saflığını buldu.
Öteki Mustafalar: Kuleönü’ndeki kıymetli, çalışkan, mühim bir talebem
olan Mustafa ile, onun çok sadık ve fedakâr arkadaşı Hafız Mustafa’dır
(rahmetullâhi aleyh). Ben bayramdan sonra ehl-i dünya nın bize sıkıntı,
Kur’an hizmetine zarar vermemesi için “Şimdilik gelmesinler” diye haber
gönde rmiştim. “Şayet gelecek olurlarsa teker teker gelsinler” demiştim.
Halbuki onlar bir gece üç kişi birden geldiler. Şafak vaktinden evvel hava
müsaitse gitmek niyetindeydiler. Daha önce hiç olmadığı şekilde hem
Mustafa Çavuş hem Süleyman Efendi hem ben hem de onlar, açık bir
tedbiri düşünemedik, bize unutturuldu. Her birimiz ötekine bırakıp
tedbirsizlik ettik. Şafaktan önce gittiler fakat onları iki saat boyunc a öyle
bir fırtına tokatladı ki, bu fırtınadan kurtulamayacaklar diye telaşlandım.
Şimdiye kadar o kışta ne öyle bir fırtına olmuştu ne de kimseye bu kadar
acımıştım. Sonra tedbirsizliğinin cezası olarak Süleyman’ı arkalarından
sıhhat ve selamette olup olmadıklarını anlamak için gönde recektim.
Mustafa Çavuş dedi ki: “Giderse o da döne mez. Benim de onun arkasından
gidip aramam gerekir. Benim arkamdan da Abdullah Çavuş’un gelmesi
lâzım.” Bu hus usta “Allah’a tevekkül ettik” dedik, be kledik.
Soru: Has dostlarınıza gelen musibetlere şefkat tokadı deyip bunları,
Kur’an hizmetinde gösterdikleri gevşeklikten dolayı bir ceza kabul
ediyorsunuz . Halbuki size ve Kur’an hizmetine gerçekten düşmanlık
edenler selamette kalıyor. Neden dosta tokat vuruluyor da düşmana
ilişilmiyor?
 
Cevap: 189اَُْ َ َُومُ وَاُُْْ َُومُ hadisinin sırrınca: Dostların hataları
hizmetimiz için bir çeşit zulüm hükm üne geçtiğinden çabuk
cezalandırılıyorlar. Şefkatli bir tokat yer, aklı varsa uyanır.
Düşmanın ise Kur’an hizmetine karşıtlığı, engellemeleri dalâlet
hesabınadır. Bilerek veya bilmeyerek hizmetimize saldırması, dinsizlik
adınadır. Küfür devam ettiği için onlar çoğunl ukla hemen tokat
yemiyorlar.
Nasıl ki, küçük kabahatleri işleyenlerin cezası nahiyelerde, köylerde
verilir. Büyük suç işleyenler ise büyük mahkemelere gönde rilir. Aynen
öyle de, müminlerin ve has dostların hükm en küçük hatalarının cezası,
çabuk temizlenmeleri için kısmen ve süratle dünya da verilir.190 Dinsizlerin
cinayetleri ise o kadar büyük tür ki, cezaları kısacık dünya  hayatına
sığmadığından, adaletin gereği olarak bekâ âlemindeki büyük mahkemeye
havale edilir. Bu yüz den çoğunl ukla burada cezaya çarptırılmıyorlar.
İşte, hadis-i şerifte 191اََْ ُِْ اُِِْْ وََُ اَِِْ buyrulması bu hakikate de
işaret ediyor. Yani mümin dünya da kusurlarının cezasını kısmen
çektiğinden dünya  onun için bir ceza yeridir, mesut ahiretine nispeten bir
zindan ve cehennemdir. Kâfirler ise madem cehennemden
çıkamayacaklar,192 iyiliklerinin mükâfatını kısmen dünya da gördükleri ve
büyük güna hlarının cezası ertelendiği için onların dünya sı ahiretlerine
nispeten cennetleridir. Yoksa mümin bu dünya da dahi kâfirden mânen ve
hakikat noktasında çok daha mesuttur. Müminin imanı, âdeta ruhunda
manevî bir cennet hükmüne geçiyor; kâfirin küfrü ise mahiyetinde manevî
bir cehennem ateşi yakıyor.
193َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
184 “Gün gelir, her şahıs (dünyada iken) hayır adına ne işlemişse önünde hazır bulur; kötülük
adına ne işlemişse de. İster ki, o kötülükle kendisi arasında upuzun bir mesafe olsun! Allah, sizi
Kendisi’ne karşı gelmekten sakındırıyor. Allah, kullar(ın)a pek çok acıyandır.” (Âl-i İmran sûresi,
3/30).
185 Bkz. Şûrâ sûresi, 42/30. Ayrıca müminlerin hükmen küçük hatalarının çabuk temizlenmesi
için cezalarının kısmen ve süratle dünyada verildiğine dair bkz. Tirmizî, zühd 57; Ahmed İbni
Hanbel, el-Müsned 2/287, 450.
186 HAŞİYE Mesela, din karşıtlarının (Halk Partisi), Nur Talebelerine yaşattığı azap, sıkıntı ve
ihanetlerin cezasını kendileri dünyada daha çok çektiler, aynısını gördüler.
187 HAŞİYE Yani Türkçe ezan gibi, İslam şeairine aykırı bid’atlar.
188 HAŞİYE Tevafuk mucizesini gösteren bir şekilde demektir.
189 “Zulüm devam etmez, küfür devam eder.” Bkz. el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 2/107. Ayrıca
“Allah Teâlâ, zalime biraz fırsat tanır, ama bir de yakaladı mı zalim artık paçayı kurtaramaz.”
anlamındaki hadis için bkz. Buhârî, tefsîru sûre (11) 5; Müslim, birr 62; Tirmizî, tefsîru sûre (8)
11.
190 Bkz. Şûrâ sûresi, 42/30. Ayrıca müminlerin hükmen küçük hatalarının, çabuk temizlenmeleri
için cezalarının kısmen ve süratle dünyada verildiğine dair bkz. Tirmizî, zühd 57; Ahmed İbni
Hanbel, el-Müsned 2/287, 450.
191 “Dünya müminin zindanı, kâfirin cennetidir.” (Müslim, zühd 1; Tirmizî, zühd 16; İbni Mâce,
zühd 3; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/197, 323, 389, 485).
192 Kâfirlerin ebediyen cehennemden çıkamayacaklarına dair 45 ayet vardır. Bir kısmı şunlardır:
Bakara sûresi, 2/39, 81, 162, 217, 257, 275; Nisâ sûresi, 4/14, 169; Mâide sûresi, 5/37, 80.
193 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
On Birinci Lem'a / Sünnetin Mertebeleri
Sünnetin Mertebeleri ve Bid’at Hastalığının İlacı
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
194ََْ َۤءَُْ رَُلٌ ِْ أَُُِْْ ٌَِ۬ ََِْ َ َِْ ٌَِ ََُْْ َُِِِْْ رَؤُۧفٌ رٌَِ
Şu ayetin birinci makamı Sünne t Yolu, ikinci makamı Sünne tin
Mertebeleri’dir.
195َِنْ ََْا َُْ ََِْ ُّٰ۬ َۤ إَِٰ إِ َُۘ ََِْ ََُْ وََُ رَب اَْْشِ اَِِْ
196ُْ إِنْ ُُْْ ُِنَ َّٰ َُِِ ُُُِْْ ُّٰ
Bu iki yüce ayetin yüzlerce nüktesinden on bir “nükte” kısaca beyan
edilecek.
Birinci Nükte
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) buyur muş ki:
197َْ َََ ُِِ َِْ ََدِ أُِ ََُ أَُْ َِِ ٍَِ
Yani “Ümmetim bozulduğu zaman kim benim sünne time sarılırsa yüz
şehit sevabı kazanabilir.”
Evet, sünne t-i seniyyeye uymak şüphe siz çok kıymetlidir. Bilhassa
bid’atların her yere girdiği bir zamanda daha da kıymetlidir. Hele
ümmetin bozulduğu devirde sünne t-i seniyyenin küçük bir adabını
uygul amak, ciddi bir takvanın ve kuvve tli bir imanın varlığını hissettirir.
Sünne te uymak, doğrudan doğruya Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü
vesselam) hatıra getirir. O hatırlayış da Cenâb-ı Hakk’ın huzurunda
bulunma fikrine dönüş ür. Hatta en basit bir davranışta, yeme,198 içme199 ve
yatma200 adabında sünne t-i seniyyeye uyulduğu vakit, o basit davranış, o
fıtrî hareket sevaplı bir ibadet ve şer’i bir amel olur. Çünkü insan o basit
hareketiyle Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) uyduğunu, bunun
şeriatın bir edebi olduğunu düşünür ve şeriat sahibinin o olduğunu hatıra
getirir. Ve kalbi Şeriat’ın Hakiki Sahibi olan Cenâb-ı Hakk’a yöne lir.
Rabbinin huz urunda ymış gibi bir hale bürünür ve ibadet sevabı kazanır.
İşte bu sırdandı r ki, sünne t-i seniyyeye uymayı kendine âdet edinen,
alışkanlıklarını ibade te çevirir, bütün ömrünü verimli ve sevaplı hale
getirebilir.
İkinci Nükte
İmam Rabbanî Ahmed-i Fârukî (kuddise sirruh) demiş ki: “Ben ruhani
yolculuğum da mertebeleri kat ederken evliya tabakaları içinde en parlak,
en muhteşem, en latif ve en emniyetli tabakanın, sünne t-i seniyyeye
uymayı tarikatlarının esası kabul edenler olduğunu gördüm. Hatta o
tabakada çok yüks ek mertebeye sahip olmayan evliya, diğer tabakaların
has velilerinden daha muhteşem görünüyor du.”201
Evet, ikinci bin yılın müceddidi İmam Rabbanî (kuddise sirruh) doğru
söylüyor. Sünne t-i seniyyeyi yol edinen, Habibullah’ın gölgesi altında
mahbubi yet makamına erişir.
Üçüncü Nükte
Bu fakir Said, Eski Said döne minden çıkmaya çalıştığı bir zamanda,
rehbersizlikten ve nefs-i emmarenin gururunda n çok müthiş, manevî bir
fırtına içindeyken aklım ve kalbim hakikatler arasında yuva rlandı. Kâh
Süreyya’dan yere, kâh yerden Süreyya’ya kadar bir düşüş ve yüks eliş
arasında çalkalanıyordum.
İşte o zaman gördüm ki, sünnet-i seniyyenin meseleleri, hatta küçük
adapları, çok tehlikeli, karanlık yollardaki gemilerde rotayı ve kıbleyi
gösteren pusulalar gibi birer düğme hükm ünde dir. Hem o ruhî yolculukta
kendimi çok baskı altında gayet ağır yükler sırtlanmış bir halde görürken,
sünne t-i seniyyenin o vaziyete temas eden meselelerine uydukç a bütün
ağırlıklar üstümden kalkıyor gibi bir hafiflik duyuyor dum. Teslimiyetle
tereddütlerden ve şüphe lerden, yani “Acaba böyle hareket etmek doğru
mudur, bunda  fayda var mıdır?” gibi endişelerden kurtuluyordum. Ne
vakit sünne tten elimi çeksem bakıyordum ki, sıkıntı çok, önüm de nereye
çıktığı belli olmayan yollar var. Yük ağır, ben gayet acizim; görüş
mesafem kısa, yol da karanlık... Ama ne vakit sünne te sarılsam yol
aydınlanıyor, emniyetli bir hale geliyor, yüküm  hafifliyor, sıkıntı bitiyor
gibi hissediyordum. İşte o zamanlarda İmam Rabbanî’nin hükm ünü bizzat
yaşayarak tasdik ettim.
Dördüncü Nükte
Bir zaman ölümü düşünmekten, 202اََْْتُ َ hükmünde ki tasdikten ve
dünya nın gelip geçiciliğinden, fâniliğinden doğa n bir ruh hali içinde
kendimi tuhaf bir âlemde gördüm. Baktım ki: Ben bir cenazeyim, üç
mühim ve büyük c enazenin başında duruyorum.
Birincisi: Kendi hayatımla alâkalı ve mâzi kabrine giren canlı varlıkların
hepsinin manevî cenazesinin başında bir mezar taşı hükm ünde yim.
İkincisi: Yeryüzü kabristanında, insanlığın hayatıyla alâkalı her türlü
canlının mâzi mezarına gömülen büyük cenazesinin başında mezar taşı
olan bu asrın yüzünde  çabuk silinecek bir nokta, hemen ölecek bir
karıncayım.
Üçüncüsü: Şu kâinatın ölümü kıyamet vaktinde muhakkak gerçekleşeceği
için nazarımda olmuş hükm üne geçti. Kendimi o büyük cenazenin can
verme ânından dehşet, vefatından şaşkınlık ve hayret içinde gördüm;
istikbalde kesinlikle gerçekleşecek olan vefatım bana o zaman vuku
buluyor gibi göründü. وََُ رَب اَْْشِ َِنْ ََْا َُْ ََِْ ُّٰ۬ َۤ إَِٰ إِ ُ ََِْ ََُْ
203اَِِْ ayetinin sırrıyla, bütün varlıklar, bütün sevgililer vefatımla birlikte
arkalarını dönüp  beni terk etti, yalnız bıraktılar. Ruhum , sonsuz bir deniz
suretini alan ebediyet tarafındaki istikbale sevk ediliyordu. O denize ister
istemez atılacaktım.
İşte o hayret verici ve çok hazin haldeyken imanın ve Kur’an’ın
yardımıyla َِنْ ََْا َُْ ََِْ ُّٰ۬ َۤ إَِٰ إِ ُ ََِْ ََُْ وََُ رَب اَْْشِ اَِِْ ayeti
imdadıma yetişti ve gayet emniyetli, güve nli bir gemi hükm üne geçti.
Ruhum  tam bir emniyetle ve sevinçle ayetin içine girdi. Anladım ki, o
ayetin açık mânâsından başka işarî bir mânâsı beni teselli etti, bana huzur
verdi ve sükûne t buldum.
Evet, nasıl ki ayet açık mânâsıyla Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü
vesselam) “Eğer dalâlet yolunda ki sapkınlar senin şeriatından ve
sünne tinden yüz çevirirler, Kur’an’ı dinlemezlerse merak etme! De ki:
Cenâb-ı Hak bana yeter, O’na tevekkül ediyorum. O sizin yerinize, bana
uyacak bir topluluk gönde rir. O’nun saltanatı her şeyi kuşatır. Ne asiler
mülkünün hudut larından kaçabilir, ne de O’ndan yardım dileyenler
dermansız kalır!” der.
İşarî mânâsıyla da der ki: “Ey insan ve ey insanlığın reisi, rehberi! Bütün
mevcudat seni bırakıp fânilik yolunda  yokluğa gitse, canlılar senden
ayrılıp ölüm yolunda  koşsa, insanlar seni terk edip mezarlara girse, gaflet
ve dalâlet yolunda kiler seni dinlemeyip karanlıklara düşse bile merak
etme! De ki: Cenâb-ı Hak bana yeter. Madem O var, her şey var. O halde,
gidenler yokluğa gitmedi. O’nun başka bir memleketine gidiyorlar. Ve o
Yüce Arşın Sahibi, onların yerine sonsuz askerlerinden başkalarını
gönde rir. Kabre girenler yok olmaz, başka bir âleme giderler. Allah,
onların yerine başka vazifelileri yollar. Dalâlete düşenlerin yerine hak
yolunu takip edecek itaatkâr kullarını gönde rebilir. Madem öyle, O her
şeye bedeldir. Bütün eşya, O’nun bi r tek teveccühüne  denk ol amaz!”
İşte bu işarî mânâ sayesinde bana dehşet veren üç müthiş cenaze başka bir
şekil aldı. Anladım ki ölüm, hem Hakîm, hem Rahîm, hem Âdil, hem
Kadîr bir Zât-ı Zülcelâl’in idaresi, rubûbi yeti, hikmeti ve rahmeti altında
hikmetli, ibretli bir gezinti, vazifelerin yapıldığı bir seyahat, bir seferdir,
bir terhis ve vazifelendirmedir; böylece kâinat çalkalanıyor, yenilenip
devam ediyor.
Beşinci Nükte
204ُْ إِنْ ُُْْ ُِنَ َّٰ َُِِ ُُُِْْ ُّٰ yüce ayeti, sünne te uymanın ne kadar
mühim ve gerekli olduğunu kesin bir şekilde ilan ediyor. Evet, bu ayet-i
kerime, mantık ilmindeki kıyas yöntemlerinden “istisnaî kıyas”ın205 en
kuvve tli ve açık örneğidir:
Nasıl ki, mantıkta bu kıyas türüne misal olarak şöyle denilir: “Eğer güne ş
çıkarsa gündüz  olur.” Müspet netice için, “Güneş çıktı, öyleyse şimdi
gündüz dür”; menfî netice içinse, “Gündüz  yok, öyleyse henüz güne ş
çıkmadı.” denilir. Mantıkça müspet ve menfî olan bu i ki netice kesindir.
Aynen öyle de, şu ayet-i kerime der ki: “Eğer Allah’a muhabbe tiniz varsa
Habibullah’a uyunuz . Uymazsanız Allah’ı sevmiyorsunuz  demektir.” Allah
sevgisi, Habibullah’ın sünne t-i seniyyesine uymayı netice verir.
Evet, Cenâb-ı Hakk’a iman eden, elbette O’na itaat edecektir. İtaat yolları
içinde en makbulü, dosdoğru ve emniyetli olanı, en kısası ise şüphe siz
Habibullah’ın gös terdiği ve takip ettiği yoldur.
Kâinatı bunc a nimetle dolduran Kerîm-i Zülcemâl’in şuur sahiplerinden o
nimetlere karşı şükür istemesi zaruridir ve istediği bellidir. Kâinatı bu
kadar sanat mucizeleriyle süsleyen o Hakîm-i Zülcelâl, elbette, açıkça,
şuur sahipleri içinde en seçkin zâtı muhatabı ve tercümanı, kullarına
tebliğci ve imam yapacaktır. Hem bu kâinatı had ve hesaba gelmez cemâl
ve kemâl tecellilerine mazhar eden o Cemîl-i Zülkemâl, elbette, açıkça,
sevdiği ve göstermek istediği cemâl ve kemâlinin, isimlerinin ve sanatının
en kuşatıcı ve kusursuz mikyası ve aynası olan zâta, en mükemmel kulluk
vaziyetini verecek ve onu diğer kullarına örnek kılıp herkesi ona uymaya
sevk edecektir ki, o güz ellik başkalarında da görünsün.
Kısacası: Allah sevgisi, sünne t-i seniyyeye uymayı gerektiriyor ve onu
netice veriyor. Ne mutlu o kimseye ki, sünne te uymakta hissesi çoktur!
Yazıklar olsun o kimseye ki, sünnet-i seniyyeyi takdir etmeyip bid’atlara
girer!
Altıncı Nükte
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) şöyle buyur muş:
206ُ ٍَِْ ٌَََ وَُ ٍَََ ِ ارِ yani 207اََْْمَ أََُْْ َُْ دَُِْ ayetinin sırrı ile,
Nurlu İslam Şeriatı’nın kanunları ve sünne t-i seniyyenin düsturları
tamamlanıp kemâlini bulduktan sonra yeni icatlarla o düsturların
beğenilmediği veyahut –hâşâ ve kellâ– noks an görüldüğü hissini doğur an
bid’atlar çıkarmak sapkınlıktır, ateştir.
Sünnet-i seniyyenin mertebeleri var:208
Bir kısmı vaciptir, terk edilmez. Bu kısım, İslam şeriatında etraflıca beyan
edilmiştir. Bunlar kesin ve sağlam hüküm lerdir, hiçbir şekilde
değiştirilemez.
Bir kısmı, nafile türünde ndir. Nafileler de iki kısımdır. Birincisi, sünne t-i
seniyyenin ibadete dair kısımlarıdır. Onlar da şeriat kitaplarında beyan
edilmiştir, değiştirilmeleri bid’attır.
Diğer kısmı, “adap”  diye tabir edilir, siyer kitaplarında anlatılmıştır.
Onlara uymamaya bid’at denilmez. Fakat Resûlullah’ın Nebevî adabına
bir çeşit muhalefettir ve onların nurunda n, o hakiki edepten istifade
edememektir. Bu kısım örf ve adetlerde, fıtrî muamelelerde Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam), yanlışlığına ihtimal bulunmayacak
derecede çok ve kesin rivayetler neticesinde bilinen hareketlerine
uymaktır. Mesela konuş ma adabını gösteren, yeme-içme, yatma gibi
hallerin adabını beyan eden, görgü kurallarıyla alâkalı birçok sünne t var.
Bu çeşit sünne tlere “adap”  denilir. O adaba uyan, âdetlerini ibade te
çevirir, onlardan mühim bir feyiz alır. En küçük bir adabı  gözetmek, Resûl-
u Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselam) hatıra getirir, kalbe bir nur verir.
Sünne tlerin içinde en mühimi, İslamiyet alâmetleri olan şeâirle de alâkalı
sünne tlerdir. Şeâir, bir mânâda herkesin hukukunu ilgilendiren, topluma
ait bir kulluktur. Bir insanın yapmasıyla toplumun bütünü ondan istifade
ettiği gibi, onun terkinden de herkes sorumlu olur. Bu türden şeâir ilan
edilir ve ona riya karışamaz. Nafile de olsa şahsî farzlardan daha
mühimdir.
Yedinci Nükte
Sünne t-i seniyye, edeptir. Hiçbir kısmı yoktur ki, altında bir nur, bir edep
bulunmasın. Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) şöyle buyur muş:أَدَِ
209رَ ََََْ َْدِِ Yani, “Rabbim bana edebi, güzel bir surette ihsan etmiş,
beni edeplendirmiştir.” Evet, Resûl-u Ekrem’in siyer kitaplarında anlatılan
yüce ahlâkına ve vasıflarına dikkat eden ve sünne t-i seniyyeyi bilen,
katiyen anl ar ki: Cenâb-ı Hak, edebin her çeşidini Habibinde toplamıştır.210
Onun s ünne t-i seniyyesini terk eden, edebi terk etmiş olur,
211ِ أَدَبْ َُْومْ ََْ أَزْ ُِْ رَبْ
kaidesini doğr ular, kendisini zarara uğr atan bi r edep yoksunluğuna düş er.
Soru: Her şeyi bilen ve gören, Zât’ından hiçbir şey gizlenemeyen, yani
Allâmü’l-Guyûb olan Allah’a212 karşı edep nasıl olur? Çünkü insanı
utandıran haller onda n gizlenemez. Edebin bir çeşidi örtünmektir, çirkin
görünen halleri gizlemektir, fakat her şeyi gören ve bilen Zât karşısında
örtünme, gizlenme olamaz.
Cevap:
Öncelikle: Sâni-i Zülcelâl nasıl ki sanatına çok kıymet verip onu güzel
göstermek istiyor ve çirkin şeyleri perdeler altında saklıyor, nimetlerini
süsleyerek dikkat nazarlarını o nimetlere çekiyor. Aynen öyle de,
mahlûkatını ve kullarını diğer şuur sahiplerine güzel göstermek istiyor.
Onların çirkin vaziyetlerde görünmeleri Allah’ın Cemîl, Müzeyyin, Latîf
ve Hakîm gibi isimlerine karşı bir çeşit isyan ve edebe aykırı oluyor. İşte
sünne t-i seniyyedeki edep, Sâni-i Zülcelâl’in o isimlerinin hudut ları içinde
bütünüyl e bir edep vaziyeti takınmaktır.
İkinci Olarak: Nasıl ki bir doktor, mesleği gereği bir namahremin en
mahrem uzvuna  bakabilir, zaruret olduğu zaman o uzuv kendisine
gösterilir. Bu duruma edebe aykırı denilemez. Aksine, tıp ilminin edebi
öyle gerektiriyor, denilir. Fakat o doktor, namahremlere mesleği dışında,
erkek nazarıyla yahut vaiz ismiyle, hoca sıfatıyla bakamaz. Edep,
namahremlerin ona gösterilmesine fetva vermez. Namahremleri ona,
erkek olması yönüyl e göstermek hayâsızlıktır. Aynen öyle de, Sâni-i
Zülcelâl’in pek çok ismi, her bir ismin ayrı bir cilvesi var. Mesela,
“Gaffar” ismi günahl arın varlığını, “Settar” ismi kusurların bulunmasını
gerektirdiği gibi, “Cemîl” ismi de çirkinliği görmek istemez. “Latîf, Kerîm,
Hakîm, Rahîm” gibi cemâl ve kemâl ifade eden isimler, varlıkların güzel
bir surette ve mümkün vaziyetlerin en iyisinde bulunmalarını gerektirir.
Cemâl ve kemâl ifade eden o isimler meleklerin, ruhani lerin, cinlerin ve
insanların nazarında güzelliklerini varlıkların güzel vaziyetleriyle ve
güzel ahlâklarıyla göstermek ister. İşte sünne t-i seniyyedeki adap bu yüce
ahlâka işaret eder, düs turlarını bildirir ve onun m isalidir.
Sekizinci Nükte
213ََْ َۤءَُْ رَُلٌ ِْ أَُُِْْ ٌَِ۬ ََِْ َ َِْ ٌَِ ََُْْ َُِِِْْ رَؤُۧفٌ رٌَِ ayeti,
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) ümmetine karşı engin şefkatini
ve sonsuz merhametini gösterdikten sonra, ardından gelen ََْا َُْ ََِْ َِنْ
214ُّٰ ayeti der ki:
“Ey insanlar! Ey Müslümanlar! Sizi hadsiz şefkatiyle doğru yola çağıran,
bütün kuvve tini menfaatiniz için harcayan, getirdiği hüküm lerle ve
sünne t-i seniyyesiyle manevî yaralarınızı şefkatli bir şekilde tedavi eden,
onlara merhem vuran böyle bir zâtın apaçık şefkatini inkâr ve gözle
görülen merhametini itham etmek derecesinde, sünne tinden ve bildirdiği
hakikatlerden yüz çevirmenin ne kadar vicdansızlık ve akılsızlık olduğunu
biliniz!
Ve ey şefkatli Resûl, ey merhametli Nebi! Eğer senin bu engin şefkatini ve
yüce merhametini tanımayıp akılsızlıklarından sana sırt çevirir, seni
dinlemezlerse merak etme! Göklerin ve yerin orduları emrinde olan,215 her
şeyi kuşatan Büyük Arş’ın altında rubûbi yet saltanatı hükm eden Zât-ı
Zülcelâl sana yeter. O, gerçekten itaatkâr toplulukları senin etrafında bir
araya getirir, onlara sözünü di nletir, bildirdiğin hüküm leri kabul ettirir!”
Evet, Resûl-u Ekrem’in getirdiği şeriatta ve sünne tinde hiçbir mesele
yoktur ki, pek çok hikmeti bulunmasın. Bu fakir, bütün kusurlarım ve
aczimle beraber bunu iddia ediyorum ve bu davayı ispata hazırım. Hem
Risale-i Nur’un şimdiye kadar yazılan yetmiş-seksen parçası,
Resûlullah’ın (aleyhissalâtü vesselam) sünne tinin ve şeriatının
meselelerinin ne kadar hikmetli ve hakikatli olduğuna  yetmiş-seksen
doğru şahit hükmüne geçmiştir. Eğer imkân olsa ve bu meseleye dair her
şey yazılsa, o hi kmetler yetmiş değil belki yedi bin risaleye sığmaz.
Hem benim bizzat görerek, tadarak ve yaşayarak belki bin tecrübem var ki,
Şeriat’ın meseleleriyle sünne t-i seniyyenin düsturları ruhun, aklın ve
kalbin has talıklarına, bi lhassa toplum hayatındak i hastalıklara çok faydalı
birer devadır. Bunu böyle bildiğimi ve başka felsefî ve hikmetli
meselelerin, sünne tin yerini tutamadığını bizzat hissettiğimi, başkalarına
da risalelerde bir derece hissettirdiğimi ilan ediyorum. Bu davamda
tereddüt edenler, Risale-i Nur’a bak sın.
İşte böyle bir zâtın sünne t-i seniyyesine elden geldiği kadar uymaya
çalışmanın ne kadar kârlı, ebedî hayat için ne kadar saadetli ve dünya
hayatı için ne kadar faydalı olduğu kı yas edilsin.
Dokuzuncu Nükte
Bütün sünne tlere tamamen, fiilen, havas tabakanın en hasları bile ancak
uyabilir. Fakat sünne te fiilen olmasa da niyetle, kasten ve onu gerekli
görerek talip olmak herkesin elinden gelir. Farz ve vacip kısımlara zaten
uyma mecburiyeti var. Kulluktaki müstehab olan sünne t-i seniyyenin
terkinde de güna h olmasa bile büyük bir sevabın kaybı söz konus udur.
Onları değiştirmek ise büyük bir hatadır. Âdetlerde ve davranışlarda
sünne te uyuldukç a o âdetler ibadet olur. Uyulmazsa ceza yoktur, fakat
Habibullah’ın adabının nur unda n istifade azalır.
Kulluk esaslarında yeni icatlar bid’attır. Bid’atlar ise 216اََْْمَ أََُْْ َُْ دَُِْ
ayetinde işaret edilen sırra aykırı olduğu için yasaklanmıştır.217 Fakat
tarikattaki virdler, zikirler ve meşrepler türünde n olursa, asılları Kitap ve
Sünne t’te yer almak, kararlaştırılan usül ve esaslar sünne t-i seniyyeye
aykırı olmamak ve onları değiştirmemek şartıyla, ayrı ayrı tarzda ve
surette bulunmakla beraber, farklılıklar bid’at değildir. Her ne kadar bir
kısım âlimler bunlardan bazılarını bid’at kabul etmişse de, onlara “bid’a-
yı hasene” yani Kur’an ve sünne te aykırı olmayan bid’atlar adını
vermişlerdir.218 İkinci bin yılın müceddidi İmam Rabbanî (radiyallâhu anh)
diyor ki:
“Ben ruhani seyr-i sülûkumda Resûl-u Ekrem’den (aleyhissalâtü vesselam)
rivayet edilen sözlerin nurlu olduğunu, sünne t-i seniyyenin ışığıyla
parladığını görüyordum. Ondan  rivayet edilmiş olmayan parlak, kuvvetli
virdlerde ve hallerde ise o nur yoktu. Bunların en parlağı, Resûl-u
Ekrem’den nakledilenlerin en azına bile denk gelmiyordu. Anladım ki,
sünne t-i seniyyenin parıltıları bir iksirdir. Sünne t nur isteyenlere yeter,
başka yerde nur aramaya ihtiyaç yoktur.”
İşte hakikat ve Şeriat kahramanı olan böyle bir zâtın şu hükm ü gösteriyor
ki, sünne t-i seniyye dünya  ve ahiret saadetinin temel taşı, kemâlâtın
madeni ve kaynağıdır.
219اَُّٰ ارْزَُْ اَعَ اِ اِِ
220رََۤ اَٰ َِۤ أَََْْ وَاََْ اُلَ ََُْْ ََ اَِِ
Onuncu Nükte
221ُْ إِنْ ُُْْ ُِنَ َّٰ َُِِ ُُُِْْ ُّٰ ayetinde mucizevî bir vecizlik vardır.
Çünkü bu üç  cümlenin içine pek çok cümle yerleştirilmiştir. Şöyle ki:
Ayet, “Allah’a (celle celâluhu) imanınız varsa elbette Allah’ı seveceksiniz.
Madem Allah’ı seviyorsunuz , O’nun sevdiği tarzda hareket edeceksiniz.
O’nun sevdiği tarzda hareket ise sevdiği zâta benzemekle olur. O zâta
benzemek, ona uymaktır. O zâta uyarsanız, Allah da sizi sever. Zaten siz
Allah’ı seversiniz, ta ki Allah da s izi sevsin.” diyor.
İşte bu cümleler, şu ayetin yalnız özet şeklinde, kısa bir mealidir. Demek
ki, insan için en mühim, en yüce maksat Cenâb-ı Hakk’ın sevgisine mazhar
olmaktır. Bu ayet açık ve kesin hükmüyle, o yüce gayenin yolunun
Habibullah’a, onun sünne t-i seniyyesine uymak olduğunu gösteriyor. Bu
meselede üç “nokta” ispatlanırsa bahsedilen hakikat tamamen ortaya çıkar.
Birinci Nokta
İnsan, şu kâinatın Hâlık’ına karşı sonsuz bir muhabbe t üzerine
yaratılmıştır. Çünkü insanın özünde  güzelliğe karşı bir sevgi, kemâle aşırı
düşkünlük, bağlılık ve iyiliğe karşı minnet vardır. Güzelliğin, kemâlin ve
iyiliğin derecelerine göre o sevgi ve alâka hisleri artar, aşkın son noktasına
kadar gider.
Şu küçük insanın küçücük kalbine kâinat kadar  bir aşk sığabilir. Evet,
kalbin mercimek kadar  küçük bir sandığı olan hafızanın içinde bir
kütüphane  gibi binlerce kitaplık yazının saklanması gösteriyor ki, insanın
kalbi kâinatı içine alabilir ve o kadar  sevgiyi taşıyabilir.
Madem insanın yaradılışında iyiliğe, güzelliğe ve kemâle karşı böyle
sınırsız bir sevme kabiliyeti var. Ve madem bu kâinatın Hâlık’ının,
kâinatta görünen eserleriyle varlığı açıkça sabit olan mukaddes, sonsuz bir
güzelliği; yarattığı varlıklarda görülen sanatının nakışlarıyla, sabit varlığı
zaruri olarak tahakkuk eden hadsiz, mukaddes kemâli ve bütün canlılarda
görülen sayısız ihsanları ve nimetleriyle varlığı şüphe siz, hatta gözle
görürcesine ortaya çıkan sonsuz iyilikleri vardır.222 Elbette bütün bunlar,
şuur sahiplerinin en kuşatıcı mahiyette olanı, en muhtacı, aklını en çok
kullananı ve bütün bunlara en çok arzu duya nı insandan gelecek sınırsız
bir sevgiyi gerektiriyor.
Evet, her insanda Hâlık-ı Zülcelâl’e karşı sınırsız bir sevme kabiliyeti
olduğu gibi, o Hâlık da güzelliğine, kemâline ve ihsanlarına duyulan
sonsuz bir aşka herkesten daha lâyıktır. Hatta bir müminin hayata, bekâya,
varlığına, dünya ya, nefsine ve başka varlıklara karşı türlü türlü sevgisi ve
şiddetli alâkası, Cenâb-ı Hakk’ı sevmek için verilmiş olan o kabiliyetin
sızıntılarıdır. İnsanın çok çeşitli, şiddetli hisleri o sevme kabiliyetinin
değişik gör ünüm leri ve başka şekillere girmiş damlalarıdır.
Malûmdur ki, insan kendi mutluluğundan lezzet aldığı gibi, alâka duyduğu
kimselerin mutlu olmasından da lezzet alır. Kendini belâdan kurtaranı
sevdiği gibi, sevdiklerini kurtaranı da sever. İşte bu ruh haliyle insan, eğer
herkese verilen türlü ilahî ihsanlardan yalnız birini düşünse şöyle der:
“Hâlık’ım beni ebedî karanlık olan yokluktan kurtarıp bu dünya da güzel
bir hayatı verdiği gibi, ecelim geldiği zaman da ebedî idam olan yokluktan
ve mahvolmaktan kurtarıp bâki bir âlemde bana sonsuz ve çok şaşaalı bir
hayatı ihsan edecek. O âlemin her çeşit lezzetinden ve güzelliğinden
faydalanarak gezip dolaşacağım. Yaratıcım, zahirî ve batınî uzuvları,
duygul arı bana nimet olarak verdiği gibi, çok sevdiğim ve çok alâka
duyduğum  bütün yakınlarımı, dostlarımı ve hemcinslerimi de öyle sonsuz
ihsanlara kavuşturacak. O ihsanlar bir mânâda bana ait olacak. Çünkü
onların saadetleriyle mutlu oluyor, bunda n lezzet duyuyor um. Madem
223اََِْْنُ َُِ اَِْْنِ sırrıyla, herkeste ihsana karşı aşırı bir düşkünlük va rdır.
Elbette kâinat kadar bir kalbim olsa, böyle sonsuz, ebedî ihsanlara karşı
muhabbetle dolması gerekir ve doldurmak isterim. Ben o sevgiyi fiilen
gösteremesem bile kabiliyetlerim, imanım ve niyetimle, kabul ederek,
takdirle, iştiyakla, farkında olarak, irademle gösteriyorum.” Ve bunun gi bi,
insanın güzelliğe ve kemâle karşı göstereceği sevgi, kısaca işaret
ettiğimiz, ihsana karşı duyul an muhabbetle kıyaslansın.
Kâfir ise küfrü yönüyl e Yaratıcısına sınırsız bir düşmanlık besler. Hatta
kâinata ve varlıklara karşı zalimce ve onları hor görür şekilde bir
düşmanlık taşır.
İkinci Nokta
Allah sevgisi, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) sünne tine uymayı
gerektirir. Çünkü Allah’ı sevmek, O’nun razı olduğu şeyleri yapmaktır.
Razı olduğu şeyler ise en mükemmel şekilde Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) zâtında tezahür ediyor. İnsanın hareketlerinde ve
fiillerinde ona (aleyhissalâtü vesselam) benzemesi iki şekilde olur:
Birincisi: Cenâb-ı Hakk’ı sevmenin neticesinde O’nun emirlerine itaat ve
rızası dairesinde hareket etmek, Allah Resûlü’ne uymayı gerektiriyor.
Çünkü bu yolda en mükemmel imam, Hazreti Muhammed aleyhissalâtü
vesselamdır.224
İkincisi: Madem Zât-ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam), insanlara
sunulan sayısız ilahî ihsanın en mühim vesilesidir,225 elbette Cenâb-ı Hak
hesabına, sonsuz bir sevgiye lâyıktır. İnsan, yaradılışı gereği, eğer
mümküns e sevdiği zâta benzemek ister. İşte Habibullah’ı sevenlerin,
kesinlikle sünne t-i seniyyesine uyarak ona benzemeye çalışmaları
gerekir.226
Üçüncü Nokta
Cenâb-ı Hakk’ın sonsuz merhameti olduğu gibi, sonsuz bir sevgisi de
vardır. Kâinattaki bütün sanatlı varlıkları güzel yaratıp onları süslemekle
kendini hadsiz bir surette sevdirdiği gibi, sanatlı varlıklarını, bilhassa
kendini sevdirmesine sevgiyle karşılık veren şuur sahibi kullarını da sever.
Cennetin bütün tatlılıkları, güzellikleri, lezzetleri ve nimetleri rahmetinin
bir cilvesi olan bir Zât’ın sevgisini kazanmaya çalışmanın ne kadar mühim
ve yüce bir maksat olduğu apaçık şekilde anlaşılır. Madem Kur’an’ın açık
ve kesin beyanlarıyla Allah’ın sevgisine yalnız Sünne t-i Ahmediye’ye
(aleyhissalâtü vesselam) uymakla mazhar olunur.227 Elbette Sünne t-i
Ahmediye’ye (aleyhissalâtü vesselam) uymanın insanın en büyük
maksatlarından v e en mühim vazifelerinden olduğu aç ıkça gör ülür.
On Birinci Nükte
Üç “mesele”dir.
Birinci Mesele
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) sünne t-i seniyyesinin üç
kaynağı vardır: Sözleri, davranışları ve halleri.228 Bu üçü de üçer kısımdır:
Farzlar, nafileler ve güzel âdetler.
Sünne tin farz ve vacip kısımlarına uymak mecburidir, terkinde azap ve
ceza vardır. Herkes ona uym akla yüküm lüdür.
Nafile kısmı ile müstehab olanlara müminler yine uymakla vazifelidir.
Fakat bunların terkinde azap veya ceza yoktur. Bunları yapmakta ve
bunlara uyulmasında büyük sevaplar bulunur. Değiştirilmeleri ise bid’at
ve sapkınlıktır, büyük ha tadır.
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) yüce âdetlerine ve o güzel
davranışlarına ise hikmet, fayda, şahsî hayat ve toplum hayatı itibarıyla
uymak, onları taklit etmek gayet güzel görülmüş, takdir edilmiştir. Onun
basit bir hareketinde dahi hayata dair birçok fayda bulunduğu için ona
uymakla o adap ve âdetler ibadet hükm üne geçer.
Evet, madem dost ve düşmanın ittifakıyla Zât-ı Ahmediye (aley hissalâtü
vesselam) güzel ahlâkın en yüksek mertebelerine mazhardır. Madem
herkesin ortak hükmüyle insanlar içinde en meşhur ve en seçkin
şahsiyettir. Madem binlerce mucizenin delilleriyle, teşkil ettiği İslam
âleminin ve kemâlâtının şehade tiyle, tebliğ ettiği ve tercümanı olduğu
Kur’an-ı Hakîm’in hakikatlerinin tasdikiyle en mükemmel insan ve yol
göstericidir. Ve madem ona tâbi olmanın neticesinde milyonlarca kâmil
insan kemâlât mertebelerinde yükselip iki cihan saade tine kavuşmuşlardır.
Elbette o zâtın sünne ti ve hareketleri, uyulacak en güzel örnek, takip
edilecek en güvenilir rehber ve düstur kabul edilecek en sağlam
kanunl ardır. Bahtiyar odur  ki, sünne te uymakta hissesi çok ola! Sünne te
uymayan tembellik ediyorsa büyük bir zarar içindedir, sünne ti önemsiz
görüyorsa bu büyük bir cinayettir. Onu yalanlamayı akla getirecek tenkit
ise çok büyük bir dalâlettir.229
İkinci Mesele
Cenâb-ı Hak, Kur’an-ı Hakîm’de: 230وَإَِ ََٰ ٍُُ ٍَِ buyur ur. Sahih
rivayetlerin gösterdiği gibi, Hazreti Âişe-i Sıddıka (radiyallâhu anhâ)  gibi
seçkin sahabiler, Hazreti Peygamber’i (aleyhissalâtü vesselam) 231ُُُُ اُْْاٰنُ
diye tarif ediyorlardı. Yani, “Kur’an’ın beyan ettiği güzel ahlâkın örneği,
Muham med aleyhissalâtü vesselamdır. Bu güzel ahlâkın gereğini en çok
yerine getiren ve bu güzellikler üzerine yaratılan odur  (aleyhissalâtü
vesselam).” diyorlardı.
İşte böyle bir zâtın fiillerinin, hallerinin, sözlerinin ve davranışlarının her
biri insanlığa birer model hükmüne geçmeye lâyık iken, ona iman edip
ümmetinden oldukları halde sünne tine önem vermeyen veyahut sünne ti
değiştirmek isteyen gafillerin ne kadar bedbaht olduğunu akılsızlar da
anlar.
Üçüncü Mesele
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), en dengeli ve en mükemmel
surette yaratıldığından, her davranışı, hareketi, hatta duruşu, denge ve
istikamet üzerine olmuştur.232 Yüce hayatı hakkında yazılmış siyer
kitapları, onun her hareketinde istikamet ve dengeyi gözettiğini, ifrat ve
tefritten kaçındığını açık bir şekilde gösterir.
Evet, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), 233ََِْْ ََۤ أُِْتَ emrini
kusursuz bir şekilde yerine getirdiği için bütün davranışlarında, sözlerinde
ve hallerinde istikamet açıkça görünüyor . Mesela, aklın fesat ve karanlığı
hükm ünde ki ifrat ve tefriti olan ahmaklık ve aldatıcı kurnazlıktan uzak ve
temiz bir şekilde, aklını daima orta yol ve dosdoğru olan hikmet
istikametinde kullanarak hareket etmiştir. Öfke duygus unun  bozulmuş
hali, ifrat ve tefriti olan korkaklıktan ve ölçüsüz, aşırı öfkeden münezzeh
bir şekilde, bu duygunun doğru ve orta yolu olan mukaddes cesaret ile
öfkesini dengeleyip ona  göre davranmıştır. Şehvanî hislerin boz ulmuş hali,
ifrat ve tefriti olan hiçbir şeye istek duym amaktan da haddi aşmaktan da
uzak bir şekilde, o hissin dosdoğru hali olan iffeti, azami masumiyet
derecesinde rehber kabul etmiştir. Ve bunun gi bi...
Bütün sünne tlerinde, fıtrî hallerinde ve şer’i hüküm lerinde istikamet
yolunu tercih edip zulüm ve karanlık olan ifrat ve tefritten, israftan ve
saçıp savurmaktan kaçınmıştır. Hatta konuş masında, yiyip içmesinde bile
iktisatlı olmayı rehber edinmiş, israftan kesinlikle sakınmıştır. Bu hakikati
etraflıca izah eden binlerce cilt kitap telif edilmiştir. 234َِِْ اَِْرَةُ اََْرِفُ
sırrınca, denizden bu da mla ile yetinip kıssayı kısa kesiyoruz.
اَُّٰ َ َٰ َِِ ََرِمِ اََْْقِ وَََِْ ِ ﴿وَإَِ ََٰ ٍُُ ٍَِ﴾ اَِي َلَ َْ َََ
235ُِِ َِْ ََدِ أُِ ََُ أَُْ َِِ ٍَِ
236 ََْ َۤءَتْ رُُُ رََ َِْۚوََُا اَُْْ ِِّٰ اِي ََٰ َِٰا وََ ُ ََِِْيَ ََْۤ أَنْ ََٰ ُّٰ
237َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
194 “Size kendi aranızdan öyle bir Peygamber geldi ki, zahmete uğramanız ona ağır gelir. Kalbi
üstünüze titrer, müminlere karşı pek şefkatli ve merhametlidir.” (Tevbe sûresi, 9/128).
195 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onların üzerine titrerken) onlar hâlâ senden ve yolundan yüz
çevirecek olurlarsa de ki: Bana (yardımcı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan başka ilah
yoktur. Ben O’na dayandım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinatın, bütün varlıkların idare
merkezi olan) Büyük Arş’ın Rabbi, (bütün kâinatın mutlak Sultanı, bütün varlıkların yegâne
sığınağı, besleyip yaşatanı, koruyup gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129).
196 “De ki, ey insanlar, eğer Allah’ı seviyorsanız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i
İmran sûresi, 3/31).
197 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 5/315; İbni Adiyy, el-Kâmil 2/327; el-Beyhakî, ez-Zühd s.
118.
198 Mesela Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), yemeğin başında besmeleyi unutan
kimsenin, hatırladığı anda “Hem başı, hem ortası, hem de sonu için Bismillah” demek suretiyle
bunu telâfi edebileceğini belirtmektedir: Tirmizî, et’ime 47; Ebû Dâvûd, eşribe 15; İbni Mâce,
et’ime 7; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/143, 207, 265.
199 Mesela Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem), suyu üç nefeste içtiğine dair bkz. Buhârî,
eşribe 26; Müslim, eşribe 122, 123; Tirmizî, eşribe 14.
200 Mesela Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem), yatarken sağ avucunu yanağının altına
aldığına dair bkz. Buhârî, deavât 8; Tirmizî, deavât 29; Ebû Dâvûd, edeb 177.
201 İmam Rabbanî, el-Mektûbât 1/240 (260. Mektup).
202 “Ölüm kesin bir gerçektir.” (Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr 3/180. Ayrıca ölüm
gerçeğini ifade eden ayet-i kerimeler için bkz. Bakara sûresi, 2/28; Âl-i İmran sûresi, 3/185; Hac
sûresi, 22/66; Câsiye sûresi, 45/26; Kaf sûresi, 50/19; Cum’a sûresi, 62/8; Mülk sûresi, 67/2).
203 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onların üzerine titrerken) onlar hâlâ senden ve yolundan yüz
çevirecek olurlarsa de ki: Bana (yardımcı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan başka ilah
yoktur. Ben O’na dayandım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinatın, bütün varlıkların idare
merkezi olan) Büyük Arş’ın Rabbi, (bütün kâinatın mutlak Sultanı, bütün varlıkların yegâne
sığınağı, besleyip yaşatanı, koruyup gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129).
204 “De ki: Ey insanlar, eğer Allah’ı seviyorsanız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i
İmran sûresi, 3/31).
205 Neticesi veya zıddı bizzat kendisinde zikredilen kıyas.
206 “Her bid’at dalâlettir ve her dalâlet cehennem ateşindedir.” Nesâî, ıydeyn 22; Ma’mer İbni
Râşid, el-Câmi’ 11/159; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 9/97. İlk kısmı için bkz. Müslim, cum’a
43; Ebû Dâvûd, sünnet 5; İbni Mâce, mukaddime 6, 7; Dârimî, mukaddime 16, 23.
207 “İşte bugün sizin dininizi kemâle erdirdim.” (Mâide sûresi, 5/3).
208 Sünnetin iki kısım olduğuna dair bkz. Dârimî, mukaddime 49; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
Evsat 4/215; ed-Deylemî, el-Müsned 2/345.
209 Bkz. el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân 18/228; es-Sülemî, Âdâbü’s-Sohbet s. 124;
İbnü’l-Cevzî, Sıfatü’s-Safve 1/201; el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 1/225; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ
1/72.
210 Bkz. “Şüphesiz Sen, ahlâkın –Kur’an buutlu, ulûhiyet eksenli olması itibarıyla– ihatası
imkânsız, idraki kabil olmayan en yücesi üzeresin.” (Kalem sûresi, 68/4).
211 Edepsiz kişi Allah’ın lütfundan mahrum kalır. Mevlânâ Celâleddin Rumî, Mesnevî-i Şerîf 1/3.
212 Cenâb-ı Hakk’ın, Allâmü’l-Guyûb olduğuna dair bkz. Mâide sûresi, 5/109, 116; Tevbe
sûresi, 9/78; Sebe sûresi, 34/48.
213 “Size kendi aranızdan öyle bir Peygamber geldi ki zahmete uğramanız ona ağır gelir. Kalbi
üstünüze titrer, müminlere karşı pek şefkatli ve merhametlidir.” (Tevbe sûresi, 9/128).
214 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onların üzerine titrerken) onlar hâlâ senden ve yolundan yüz
çevirecek olurlarsa de ki: Bana (yardımcı ve destekçi olarak) Allah kâfidir.” (Tevbe sûresi,
9/129).
215 Bkz. “Göklerin ve yerin orduları Allah’ındır.” (Fetih sûresi, 48/4).
216 “İşte bugün sizin dininizi kemâle erdirdim.” (Mâide sûresi, 5/3).
217 “Kim şu dine uymayan bir şey uyduracak olursa, bu merduttur, kabul edilmez.” anlamındaki
hadis için bkz. Buhârî, i’tisam 5, büyû’ 60, sulh 5; Müslim, akdiye 18; Ebû Dâvûd, sünnet 6.
218 Bkz. el-Îcî, Kitâbü’l-Mevâkıf 1/159; el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 2/256; İbni Receb,
Câmiu’l-Ulûm ve’l-Hikem 1/267; İbni Âbidîn, Hâşiye 1/390.
219 “Allahım, bizi sünnet-i seniyyeye uymakla rızıklandır.”
220 “Ey Rabbimiz! İndirdiğin kitaba iman edip Elçinin yolunu tuttuk. Sen de bizi, birliğini ve
nebilerini tanıyan şahitlerle birlikte yaz.” (Âl-i İmran sûresi, 3/53).
221 “De ki: Ey insanlar, eğer Allah’ı seviyorsanız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i
İmran sûresi, 3/31).
222 Bkz. “Görmüyor musunuz ki, Allah göklerde ve yerde olan şeyleri hizmetinize vermiş.
Görünen görünmeyen bunca nimetle sizi donatmış?” (Lokman sûresi, 31/20).
223 “İnsan, iyiliğin kulu kölesidir.” Bu gerçeği ifade eden “İyilik edene muhabbet duymak,
kötülük edene de buğzetmek insan fıtratında vardır.” anlamındaki hadis için bkz. Ebû Nuaym,
Hilyetü’l-evliyâ 4/121; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 1/381, 6/481.
224 Bkz. “Hakikaten Allah’ın Resûlünde sizler için, Allah’a ve ahiret gününe kavuşmayı
bekleyen ve Allah’ı çok zikredenler için en mükemmel örnek vardır.” (Ahzâb sûresi, 33/21).
225 Bkz. “Biz seni bütün insanlar için sırf bir rahmet vesilesi olman için gönderdik.” (Enbiyâ
sûresi, 21/107).
226 Bkz. “Peygamberin müminler üzerinde sahip olduğu hak, onların bizzat kendileri hakkında
sahip oldukları haktan daha fazladır.” (Ahzâb sûresi, 33/6).
227 Bkz. “Ey Resûlüm, de ki: ‘Ey insanlar, eğer Allah’ı seviyorsanız, gelin bana uyun ki Allah
da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın.’” (Âl-i İmran sûresi, 3/31).
228 Bkz. es-Suyûtî, et-Tedrîbü’r-Râvî 1/194.
229 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), kendisine itaat edenin Allah’a itaat etmiş
olacağını beyan buyurmuş, itaat etmeyenler hariç bütün ümmetinin cennete gireceğini
müjdelemiştir: Buhârî, i’tisam 2, ahkâm 1, cihâd 109; Müslim, imâre 33; Nesâî, bey’at 27.
230 “Şüphesiz Sen, ahlâkın –Kur’an buutlu, ulûhiyet eksenli olması itibarıyla– ihatası imkânsız,
idraki mümkün olmayan en yücesi üzerinesin!” (Kalem sûresi, 68/4).
231 Müslim, müsâfirîn 139; İbni Mâce, ahkâm 14; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/91, 163,
216.
232 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 6/68, 155; et-Tayâlisî, el-Müsned s. 49; Ebû Ya’lâ, el-
Müsned 4/478.
233 “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!” (Hûd sûresi, 11/112).
234 Arif olana bir işaret yeter.
235 Allahım! “Şüphesiz sen pek büyük bir ahlâk üzeresin.”* sırrına mazhar olarak en üstün
meziyetleri kendisinde toplayan** ve “Ümmetimin fesadı zamanında benim sünnetime yapışana
yüz şehit sevabı vardır.”*** buyuran zâta rahmet et.
* Kalem sûresi, 68/4.
** Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/381; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/324.
*** et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 5/315; İbni Adiyy, el-Kâmil 2/327; el-Beyhakî, ez-Zühd s.
118.
236 “‘Hamdolsun bizi bu cennete eriştiren Allah’a! Eğer Allah bizi muvaffak kılmasaydı, biz
kendiliğimizden yol bulamazdık. Rabbimizin elçilerinin gerçeği bildirdikleri bir kere daha
kesinlikle anlaşılmıştır.’ derler.” (A’râf sûresi, 7/43).
237 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
On İkinci Lem'a
Refet Bey’in iki kısa sorusu münasebetiyle Kur’an-ı Kerim’in iki
“nükte”sini beyan eder.
239 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪238ِِْ۪ ََُُْ
240اََمُ ََُْْ وََٰ إَِْاُِْ وَرََُْ ِّٰ وََََُُ
Aziz, sıddık kardeşim Refet Bey,
Bu müsaadesiz zamanımdaki soruların beni zor durumda bırakıyor. Bu
defaki iki sorun gerçi kısa, fakat Kur’an-ı Kerim’in iki nüktesiyle irtibatlı
olduklarından ve yerküreye dair sorun, coğrafya ve astronom inin yedi kat
yer ile yedi tabaka gökler hakkındaki tenkitlerine temas ettiğinden bana
mühim geldi. Onun için sorunun kısalığına bakmadan ilmî ve küllî bir
surette, iki ayet-i kerimeye dair iki nükte kısaca beyan edilecek. Sen de
soruna bu c evaptan bir hisse alırsın.
Birinci Nükte
İki “nokta”dır.
Birinci Nokta
241وَََْ ِْ دَۤاٍ َ َُِْ رِزََْ۠ َُّٰ َْزَُُ وَإُِْ وََُ اُِ اَُِْ
242إِن َّٰ َُ ازاقُ ذُو اُْةِ اَُِْ
ayetlerinin sırrınca, rızık doğrudan doğruya Kadîr-i Zülcelâl’in elindedir
ve O’nun rahmet hazinesinden çıkar. Her canlının rızkı, O’nun Rabbanî
teminatı altında bulunduğunda n, açlıktan ölmek diye bir şeyin olmaması
gerekir. Halbuki görünüş te açlıktan ve rızıksızlıktan ölen çok canlı var. Şu
sırrın hakikati:
Rabbanî teminat bir hakikattir ve rızıksızlık yüzünde n ölen yoktur. Çünkü
Hakîm-i Zülcelâl’in canlıların bedenine gönde rdiği rızkın bir kısmı tedbir
için içyağı olarak depolanır. Hatta bedenin her hücresine gönde rilen rızkın
bir kısmı, yine o hücrenin bir köşesinde biriktirilir. Dışarıdan rızık
gelmediği zaman kullanılmak üzere bir tedbir azığı olarak saklanır.
Canlılar, işte tedbir için depolanmış bu rızık bitmeden önce ölüyor. Demek
ki, ölüm rızıksızlıktan değildir. Belki iradelerini kötüye kullanmaktan
doğa n bir âdet yüzünde n veya o âdeti terk etmenin yol açtığı bir
hastalıktan ölüyorlar.
Evet, canlıların bedeninde içyağı olarak depolanan fıtrî rızık, ortalama
kırk gün mükemmel şekilde kullanılabilir. Hatta bir hastalık veya ruhani
bir kendinden geçme neticesinde seksen günü bulabilir. Bir adamın
şiddetli bir inat yüzünde n Londra hapishanesinde yetmiş gün sağlık ve
selametle, hiçbir şey yemeden hayatını devam ettirdiğini on üç –şimdi
otuz dokuz – sene önce243 gazeteler yazmıştı.
Madem fıtrî rızık kırk günde n yetmiş-seksen güne  kadar devam edebiliyor,
madem Rezzak isminin yeryüzünde  gayet geniş bir cilvesi görünüyor  ve
madem hiç umulmadık bir tarzda, memeden ve odunda n rızık akıyor,
veriliyor. Eğer kusurlarla dolu insan, iradesini kötüye kullanarak müdahale
edip karışmazsa, herhalde fıtrî rızık bitmeden evvel o canlının imdadına
Rezzak ismi yetişir, açlıktan ölmesine izin vermez. O halde açlıktan
öldüğü sanılanlar, eğer kırk gün içinde ölüyorsa, bu katiyen rızıksızlıktan
değildir. 244َْكُ اَْدَاتِ َِ اَُِْْتِ sırrıyla, iradelerini kötüye kullanmaktan
gelen bir âdetten veya o âdeti terk etmekten kaynaklanan bir illetten, bir
hastalıktan ileri gelmiştir. Öyleyse açlıktan ölmek yokt ur denilebilir.
Evet, bizzat görüyoruz ki rızık, iktidar ve irade ile ters orantılıdır. Mesela
bir yavruya rızkı daha dünya ya gelmeden önce ana rahminde, irade ve
iktidardan büsbütün mahrum olduğu sırada, ağzını kımıldatmaya bile
muhtaç kalmayacağı bir şekilde veriliyor. Sonra dünya ya geldiği vakit,
iktidarı ve iradesi yine yoktur, fakat bir derece kabiliyeti ve potansiyel bir
hissi bulunduğunda n, yalnız ağzını yapıştırmak gibi bir hareketle en
mükemmel ve en besleyici, sindirimi en kolay gıda, çok latif ve hayret
verici bir şekilde memelerin musluğunda n ağzına veriliyor. Sonra çocuk
bir derece iktidar ve irade kazandıkça o kolay ve güzel rızık kendisine
karşı biraz nazlanmaya başlar. O meme çeşmeleri kesilir, rızkı başka
yerlerden gönde rilir. Fakat kuvve ti ve iradesi rızkını aramaya müsait
olmadığı için Rezzak-ı Kerîm anne ve babasının şefkat ve merhametini,
onun kuvvet ve iradesine yardımcı olarak gönde rir. Ne vakit iktidarı ve
iradesi kemâle erer, o vakit rızkı ona koşmaz ve koşturulmaz, yerinde
durur. Der ki: “Gel beni ara, bul ve al!” Demek ki rızık, iktidar ve irade ile
ters orantılıdır. Hatta pek çok risalede beyan ettiğimiz gibi, en iradesiz ve
zayıf hayvanlar en iyi şekilde yaşar, en iyi beslenir.
İkinci Nokta
İmkânın çeşitleri vardır. Aklen mümkün, örfen mümkün ve her zaman
mümkün olmak gibi kısımları bulunur. Bir hadise eğer aklen imkân
dairesinde değilse reddedilir, örfen mümkün değilse de mucize olur fakat
kolayca keramet olamaz. Eğer örfen ve kaide gereği benzeri bulunmazsa,
gözle görür derecede kesin bir delille ancak kabul edilir.
İşte bu sırra binaen kırk gün yemek yemeyen Seyyid Ahmed-i Bedevî’nin
(kuddise sirruh) harikulâde halleri, örfî imkân dairesindedir. Bu, onun he m
kerameti hem de harikulâde bir âdeti olabilir. Evet, Seyyid Ahmed-i
Bedevî’nin hayret verici ve istiğrak içindeki halleri, yanlışlığına ihtimal
bulunmayacak derecede bir kesinlikle naklediliyor. Kırk günde  bir defa
yemek yediği vaki olmuştur. Fakat her zaman değil, keramet olarak bazen
vuku bulmuştur. Muhtemelen istiğrak hali, yemeye ihtiyaç duymadığından
onun için âdet hükm üne geçmiştir. Seyyid Ahmed-i Bedevî (kuddise
sirruh) gibi pek çok veliden bu tarz harikalar sağlam delilleriyle rivayet
edilir. Madem Birinci Nokta’da ispat ettiğimiz gibi, bedende depolanmış
rızık insana kırk günde n fazla yetebilir, o kadar süre yememek âdet olarak
mümkündür  ve bu hal harika zâtlardan sağlam delilleriyle nakledilmiştir.
Elbette inkâr edilemez.
[İkinci Nükte]
İkinci Soru münasebetiyle iki mühim mesele beyan edilecek. Coğrafya
ve astronom i bilimleri yetersiz, daracık kanunlarıyla ve küçücük
ölçüleriyle Kur’an’ın semâsına çıkamadıklarından ve ayetlerin
yıldızlarındaki yedi kat mânâyı keşfedemediklerinden, divanece bir
şekilde aşağıdaki ayeti tenkide, hatta inkâra çalışmışlardır.
Birinci Mühim Mesele
Gökler gibi yeryüzünün de yedi tabaka olmasına dairdir. Bu mesele,
asrımızın felsefecilerine ve gökbi limcilerine asılsız görünüyor . Onların
yeryüzü ve gökler hakkındaki bilgileri bunu kabul etmiyor. Bu sebeple
bazı Kur’an hakikatlerine itiraz ediyorlar. Buna dair birkaç işareti kısaca
yazacağız.
Birincisi
Öncelikle: Ayetin mânâsı ayrı, o mânânın kısımları ve doğrulayıcıları
ayrıdır. O küllî mânânın çeşitli kısımlarından biri yoks a bile o mânâ inkâr
edilemez. Halbuki bu ayetin, göklerin yedi tabakasına ve yeryüzünün yedi
katına dair küllî mânâsının pek çok kısmından yedi delili açıkça
görülüyor.
İkinci Olarak: Ayetin açık mânâsında “yedi kat yer” denmiyor.
َُّٰ اِي َََ ََْ ََٰاتٍ وََِ اَْرْضِ َُِْۘ َََلُ اَُْْ ََُْ ََُِْۤا أَن َّٰ َٰ ُ َْءٍ
245ٌَِۙ وَأَن َّٰ َْ أََطَ ُِ َْءٍ ًِْ
Ayet açık mânâsıyla diyor ki: “Yeryüzünü de o yedi kat gökler gibi
yaratmış ve mahlûkatına mesken yapmıştır.” Yedi tabaka olarak yarattım,
demiyor. Benzerlik yaratılmış olması ve mahlûkata mesken kılınması
yönüyl edir.
İkincisi
Dünya  her ne kadar göklere nispeten çok küçük de olsa, Cenâb-ı Hakk’ın
sanatı sınırsız eserlerinin sergisi, mazharı, mahşeri ve merkezi hükm ünde
olduğunda n, ka lb bedeni temsil ettiği gibi, yerküre de koca, sonsuz gökl ere
karşı bir kalb ve manevî bir merkez hükm ünde dir. Onun için zeminin
küçük ölçekte eskiden beri yedi246 HAŞİYE iklimi; Avrupa, Afrika, Okyanusya,
iki Asya, iki Amerika adlarıyla bilinen yedi kıtası; denizle beraber doğu,
batı, kuzey ve güne ydeki, bu yüzdeki ve Yeni Dünya  yüzünde ki mâlum
yedi kıtası; merkezinden dış kabuğuna  kadar hikmetçe, ilimce sabit olan
bitişik ve çeşitli yedi tabakası; canlılar için hayat kaynağı olmuş yetmiş
basit ve küçük unsuru içeren ve “yedi kat” tabir edilen meşhur yedi türlü
küllî unsuru; dört unsur denilen su, hava, ateş ve toprak ile beraber, “üç
mevcut” denilen madenler.. bitki ve hayvanların yedişer tabakası ve
yedişer kat âlemleri; cin, ifrit ve diğer şuur sahibi canlı mahlûkların
meskenleri olduğu sayısız keşf ehlinin ve varlığın perde arkasını gören
zâtların şahitliğiyle sabit bulunan yedi kat yerdeki âlemler; dünya mıza
benzeyen yedi kürenin dahi bulunmasına, canlılara merkez ve mesken
olmasına işaret suretinde yerkürenin de yedi tabaka olduğu Kur’an
ayetlerinden anlaşılmıştır.
İşte, yeryüzünün yedi tabakasının bulunduğu hakikati yedi tarzda ortaya
çıkıyor. Sekizinci olan sonda ki mânâ, başka bir açıdan mühimdir, o yediye
dâhil değildir.
Üçüncüsü
Madem Hakîm-i Mutlak hiçbir şeyi israf etmiyor, boşuna yaratmıyor.
Madem mahlûkatın varlığı şuur sahipleri içindir, onlarla kemâlini bulur,
şenlenir ve abeslikten kurtulur. Madem bizzat gördüğüm üz gibi o Hakîm-i
Mutlak, o Kadîr-i Zülcelâl hava unsurunu, su âlemini, toprak tabakasını
sayısız canlıyla şenlendiriyor. Ve madem hava ve su, hayvanların gezip
dolaşmasına mâni olmadığı gibi, toprak, taş gibi kesif maddeler, elektrik
ve röntgen ışınları gibi şeylerin akımına engel değildir. Elbette o Hakîm-i
Zülkemâl, her şeyi sanatla yaratan o Bakî Yaratıcı, yerküremizin
merkezinden meskenimiz olan dış yüzüne kadar birbirine bitişik yedi küllî
tabakayı, onların geniş meydanlarını, âlemlerini ve mağaralarını boş ve
ıssız bırakmaz. Elbette oraları şenlendirmiş, o âlemlerin şenlenmesi için
uygun, şuurlu varlıkları yaratıp oraya yerleştirmiştir. Mademki o şuur
sahibi varlıkların meleklerle aynı cinsten ve ruhanilerle aynı türden olması
lâzım gelir. Elbette yeryüzünde ki en kesif ve en sert tabaka, onlar için
balığa nispeten deniz, kuşa nispeten hava gibidir. Hatta yerkürenin
merkezindeki müthiş ateşin de o şuurlu varlıklar için, bizlere nispeten
güne şin sıcaklığı gibi olması gerekir. O şuur sahibi ruhaniler nurdan
yaratıldıklarından ateş onlar için nur  gibidir.
Dördüncüsü
On Sekizinci Mektup’ta yer tabakalarının hayret verici özellikleri
hakkında keşf ehlinin bildirdiği, aklın kolay kabul edemeyeceği tasvirlere
dair bir temsil zikredilmiştir. Özetle şöyle: Yerküre, şehadet âleminde bir
çekirdektir; misal ve berzah âlemlerinde ise büyük bir ağaç gibi göklerle
omuz omuza duracak büyükl üktedir. Keşf ehlinin yerkürede ifritlere
mahsus tabakayı bin senelik bir mesafe şeklinde görmesi, dünya nın
şehadet âleminde çekirdek olarak değil, belki misal âlemindeki dallarının
ve tabakalarının tezahürüdür. Madem yerkürenin görünüş te önemsiz bir
tabakasının bir başka âlemde böyle büyük tezahürleri var; elbette yedi kat
göklere karşılık o da yedi kattır denilebilir. Bu noktaları hatırlatmak için
Kur’an ayetleri veciz ve mucizevî bir tarzda şu küçücük dünya yı göklerin
yedi tabakasına denk gös tererek bu ha kikate işaret ediyor.
İkinci Mühim Mesele
247َُُ َُ اَٰاتُ اُْ وَاَْرْضُ وََْ ِِۘ وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪
248ُ اَْٰۤى إَِ اَۤءِ ََُّٰ ََْ ََٰاتٍۘ وََُ ُِ َْءٍ ٌَِ
Bu ayet-i kerime gibi çeşitli ayetler, gökleri yedi kat olarak bildiriyor.
İşârâtü’l-İ’caz tefsirinde, Birinci Dünya  Savaşı’nın ilk senesinde,
cephede, mecburen kısaca yazdığımız bu meselenin burada yalnız bir
özetini yazmak uygundur . Şöyle ki:
Eski filozoflar ve gökbi limciler, gökleri dokuz  tabaka olarak düşünüp şer’i
lisandaki Arş ve Kürs’ü yedi kat gök ile beraber kabul ederek garip bir
şekilde tasvir etmişlerdir. O dâhi filozofların gösterişli ifadeleri, insanlığa
asırlarca hükm etmiş. Hatta birçok tefsirci, ayetlerin açık mânâlarını
onların mezhebiyle bağdaştırmaya mecbur kalmış. Böylece Kur’an-ı
Hakîm’in mucizeliğine bir derece perde çekilmiş. Eski felsefenin gökleri
bir ucunda n ötekine geçmek mümkün olmayan, delinemez ve tamiri
imkânsız bir bütün şeklinde tarif edip ifrata varmasına karşılık “yeni
hikmet”249 adı verilen yeni felsefe tefrite düşüp göklerin varlığını âdeta
inkâr ediyor. Öncekiler ifrata, sonrakiler tefrite düşerek hakikati olduğu
gibi gösterememişler. Kur’an-ı Hakîm’in mukaddes hikmeti ise o ifrat ve
tefriti bırakarak orta yolu bildirir ve der ki: Sâni-i Zülcelâl göğü yedi kat
olarak yaratmıştır. Hareket eden yıldızlar, göklerde balıklar gibi gezer ve
O’nu tesbih eder. Hadiste 250اََءُ َْجٌ َُْفٌ buyrulmuştur. Yani, “Gök,
dalgaları dinmiş bir denizdir.”
İşte bu Kur’an hakikatini yedi kaide ve yedi mânâsı ile kısaca ispat
edeceğiz.
Birinci Kaide
İlim ve hikmetçe sabittir ki, bu sonsuz uzay, sınırsız bir boşluk değildir;
“esir” denilen madde ile doludur.
İkinci Kaide
İlmen ve aklen, belki gözle görüldüğü gibi sabittir ki, büyük
gökc isimlerinde çekme-itme gibi kanunların var olmasını sağlayan, ışık,
sıcaklık ve elektrik gibi maddelerdeki kuvve tleri yayan ve taşıyan, uzayı
dolduran bir madde mevcuttur.
Üçüncü Kaide
Özü aynı kalmakla beraber, esir maddesinin başka maddeler gibi çeşitli
şekillerde oluştuğu ve ayrı ayrı suretlerde bulunduğu tecrübe ile sabittir.
Evet, nasıl ki gaz, sıvı ve katı olan buha r, su ve buz gibi üç farklı şey aynı
maddeden meydana geliyor. Aynen öyle de, esir maddesinden yapılmış
yedi farklı tabaka olmasına aklen hiçbir engel yoktur. Bu mesele hiçbir
itiraza yer bırakmaz.
Dördüncü Kaide
Büyük gökc isimlerine dikkat edilse o ulvî âlemlerin tabakalarında
farklılıklar olduğu görülür. Mesela, Nehrüssemâ ve Kehkeşan adıyla
bilinen, Türkçede “Samanyolu” denilen bulut şeklindeki büyük dairenin
bulunduğu tabaka, elbette sabit görünen yıldızların tabakasına benzemez.
Âdeta o sabit tabakadaki yıldızlar, yaz meyveleri gibi yetişmiş, ermiştir.
Samanyolu’ndaki, bulut şeklinde görünen sayısız yıldız ise yeni çıkıp
olgunlaşmaya başlamış gibidir. Sabit olan tabaka da doğru bir sezgiyle,
güne ş sisteminin tabakasından farklı görünür. Bunun gibi yedi manzume
ve yedi tabakanın birbirinden farklı olduğu, hi s ve sezgiyle anlaşılır.
Beşinci Kaide
Sezgi ve hislerle, genel bir akıl yürütme ve tecrübe ile sabittir ki: Bir
maddenin düzeni ve yapısı bozulursa ve o maddeden başka bir şey
yapılırsa, o varlık elbette farklı tabakalarda ve şekillerde olur. Mesela,
elmas madeninde bir maddeden hem kül hem kömür hem de elmas yapılır.
Mesela ateş hem alev hem duman hem kor tabakalarına ayrılır. Yine
mesela, hidrojen ile oksijen birleştiği zaman, o karışımdan hem su hem
buz hem de buha r gibi tabakalar meydana gelir. Demek ki, bir maddenin
yapısı bozulunca o madde tabakalara ayrılıyor. Öyleyse Yaratıcı Kudret
esir maddesine şekil vermeye başladığı vakit elbette ayrı ayrı tabakalar
olarak 251ََاُ ََْ ََٰاتٍ sırrıyla yedi kat göğü o m addeden yaratmıştır.
Altıncı Kaide
Zikredilen bu emareler, zorunlu olarak göklerin hem varlığının hem de
birden fazla tabakadan meydana geldiğinin delilidir. Madem gökler
kesinlikle birden çok tabakadan oluşur ve Muhbir-i Sâdık (aleyhissalâtü
vesselam), Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın diliyle o tabakalar yedi tanedir,
der. Elbette yedidir.
Yedinci Kaide
Yedi, yetmiş, yedi yüz gibi tabirler, Arapçada çokluğu ifade ettiği için, o
yedi küllî tabaka daha çok tabakayı içeriyor olabilir.
Özetle: Kadîr-i Zülcelâl, yedi kat göğü esir maddesinden yaratıp
yüks elterek şekillendirmiş, ona gayet ince ve hayret verici bir düzen
koym uş, yıldızları içine yerleştirmiştir. Madem Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan,
insanların ve cinlerin bütün tabakalarına hitap eden ezelî bir hutbedir.
Elbette insanlığın her bir tabakası, her Kur’an ayetinden hissesini
alacaktır. Kur’an ayetlerinin, her tabakanın anlayışını tatmin edecek
surette, dolaylı bir şekilde ve işaretlerle ayrı ayrı, çeşitli mânâları
bulunacaktır.
Evet, Kur’an’ın hitabının enginliği, mânâlarındaki ve işaretlerindeki
genişliği ile avam tabakadaki en basit bir insandan havas tabakanın en
seçkinine kadar anlayış derecelerini gözetmesi, onlara uygun olması her
ayetin her bir tabakaya bakan birer yönü bulunduğunu gösterir. İşte bu
sırdandır ki, insanlığın yedi tabakası “yedi gök”  ifadesinin geniş mânâsını
yedi farklı şekilde anlamıştır. Şöyle ki:
252ََاُ ََْ ََٰاتٍ ayetinden, dar görüşlü, dar fikirli insanlar, atmosferin
tabakalarını anlar. Astronom i ile sersemleşmiş bir başka insan tabakası,
dillerde yedi gezegen diye anılan meşhur yıldızları ve yörünge lerini anlar.
Bir kısım insan, yerküremize benzer, canlıların mekânı olmuş gökteki yedi
başka küreyi anlar.253 Diğer bir insan tabakası, güneş sisteminin yedi
tabakaya ayrılmasını ve onunl a beraber başka yedi sistemin varlığını anlar.
Daha başka bir tabaka esir maddesinin mahiyetinin yedi tabakaya
ayrılmasını anlar. Daha geniş fikirli bir insan tabakası, yıldızlarla
yaldızlanıp bir bütün olarak görünen gökleri tek bir semâ sayarak onu bu
dünya nın göğü kabul eder, bund an başka altı gök tabakasının var olduğunu
düşünür. İnsanlığın yedinci ve en yüks ek tabakası ise yedi kat göğü
şehadet âlemiyle sınırlı görmez; uhrevî ve gaybî, dünye vî ve misalî
âlemlerin kuşatıcı birer zarfı ve tavanı olan yedi kat göğün var olduğunu
anlar.
İşte bunun gibi, şu ayetin enginliğinde, zikredilen yedi tabakanın yedi kat
mânâsı gibi daha pek çok basit mânâsı vardır. Herkes anlayışına göre
hissesini alır ve o gök s ofrasından rızkını bulur.
Madem bu ayetin böyle pek çok doğru delili var. Şimdiki akılsız
felsefecilerin ve serseri astronom i bilimlerinin, göğün katlarını inkâr
bahanesiyle ayete böyle saldırması, haylaz ve ahmak çocukların bir yıldızı
düşürmek niyetiyle göğe  taş atmasına benzer. Çünkü ayetin geniş
mânâsından bir tek tasdik edici doğruysa, o mânâ doğru ve hak olur. Hatta
aslında var olmayan, fakat dilden dile dolaşan bir kısmı, herkesin kabul
görmüş fikirlerini gözetmek için o bütüne dâhil olabilir. Halbuki ayetin
birçok mânâsının doğru ve gerçek olduğunu gördük. Şimdi şu insafsız ve
haksız coğrafyaya, sersem ve sarhoş astronom iye bak: Bu iki ilim dalı
nasıl da hata ederek hak, hakikat ve doğru olan küllî mânâya gözlerini
yumuyor ve şüphe  götürmez delilleri görmüyorlar! Hayalî ve garip bir
ayrıntıyı ayetin mânâsı zannederek ona taş atıyor, kendi başlarını kırıyor,
imanlarını uçuruyorlar!
Sözün Özü: Cin ve şeytan hükm ünde ki inançsız, maddeci fikirler; yedi
kıraat,254 yedi türlü okunuş tarzı, yedi mucize, yedi hakikat ve yedi esas
üzere indirilen Kur’an’ın semâsının o yedişer tabakasına
çıkamadıklarından ayetlerin yıldızlarında ne var ne yok bilmeden yalan
yanlış haber verirler. Ve o ayetlerin yıldızlarından zikrettiğimiz deliller ve
hakikatler gibi ateş topları başlarına düşer, onları yakar. Evet, cin fikirli
felsefecilerin felsefesiyle Kur’an’ın semâsına çıkılmaz. Ayetlerin
yıldızlarına ancak hakiki hikmetin miracıyla, iman ve İslamiyet’in
kanatlarıyla ulaşılabilir.
255اَُّٰ َ َٰ َِْ ََءِ اََِ وَََِ ََِ اُةِ وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ ُُمِ اُْٰى َِِ اَْٰى
256َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
اَُّٰ َ رَب اَٰاتِ وَاَْرْضِ زَْ ُُبَ َِِ ِٰهِ اََِ وَرََُِ۪ ُُِمِ ََِِ اُْاٰنِ
257وَاَِْنِ اَِٰ
238 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
239 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi, 17/44).
240 Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi sizin ve kardeşlerinizin üzerine olsun.
241 “Nice canlı mahlûk var ki, rızıklarını kendileri taşıyamazlar. Ama size de, onların hepsine de
rızık veren Allah’tır. O her şeyi hakkıyla işitir ve bilir.” (Ankebût sûresi, 29/60).
242 “Bütün mahlûkların rızıklarını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah
Teâlâ’dır.” (Zâriyât sûresi, 51/58).
243 1921 yılında.
244 Âdetlerin terki helâke götüren sebeplerdendir.
245 “Allah O yüce Yaratıcıdır ki, yedi kat göğü ve yerden de onların benzerini yaratmıştır.
Allah’ın emri ve hükmü bunlar arasında inip durur ki, O’nun her şeye kadir olduğunu ve her şeyi
ilmiyle kuşattığını, Allah’ın ilmi dışında hiçbir şeyin olamayacağını siz de bilesiniz.” (Talâk
sûresi, 65/12).
246 HAŞİYE Yedi kelimesinin yedi kere tevafuku pek güzel düşmüştür.
247 “Yedi kat gök, dünya ve onların içinde olan herkes Allah’ı takdis ve tenzih eder. Hatta hiçbir
şey yoktur ki, hamd ile O’nu tenzih etmesin.” (İsrâ sûresi, 17/42-44).
248 “Sonra iradesi yukarıya yönelip orayı da yedi gök halinde sağlamca nizama koydu. O her
şeyi hakkıyla bilir.” (Bakara sûresi, 2/29).
249 “Hikmet-i cedide”.
250 Bkz. Tirmizî, tefsîru sûre (57) 1; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/370; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Evsat 6/15.
251 “(Sonra iradesi yukarıya yönelip) orayı da yedi gök halinde sağlamca nizama koydu.”
(Bakara sûresi, 2/29).
252 “(Sonra iradesi yukarıya yönelip) orayı da yedi gök halinde sağlamca nizama koydu.”
(Bakara sûresi, 2/29).
253 Bkz. el-Hâkim, el-Müstedrek 2/535; et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 28/153, 154.
254 Bkz. Buhârî, fezâilü’l-Kur’ân 5, 27, tevhîd 53; Müslim, müsâfirîn 270; Tirmizî, kıraat 2.
255 “Allahım! Peygamberlik semâsının güneşi ve nübüvvet feleğinin ayı olan Zât ile, doğru yolu
tutanların hidayet yıldızları olan Âl ve Ashabına rahmet et.”
256 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
257 “Ey göklerin ve yerin Rabbi olan Allahım! Bu risalenin kâtibi ile arkadaşlarının kalblerini
Kur’an hakikatlerinin yıldızlarıyla ve imanla süsle, âmin...”
On Üçüncü Lem'a / Şeytandan Allah’a
Sığınmanın Hikmeti
258أَُذُ ِِّٰ َِ اَْنِ اِِ sırrına dairdir.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
259وَأَُذُ َِ رَب أَنْ َُُْونِ۝وَُْ رَب أَُذُ َِ ِْ َََاتِ اَطِِ
Şeytandan Allah’a sığınmanın sırrına dair on üç “işaret” yazılacak. Bu
işaretlerin bir kısmı, Yirmi Altıncı Söz gibi bazı risalelerde farklı
suretlerde anlatılıp ispatlandığından bur ada yalnız kısaca bahsedilecek.
Birinci İşaret
Soru: Şeytanların yaratma bakımından kâinata hiçbir müdahalesi
bulunmadığı, Cenâb-ı Hak rahmet ve inayetiyle hak yolunda kilere taraftar
olduğu, hak ve hakikatin cazibeli güzellikleri hak ehlini teyit ve teşvik
ettiği, dalâletin tiksinti verici çirkinlikleri dalâlet yolunda kilerde bile
nefret uyandırdığı halde; şeytanın askerlerinin çok defa üstün gelmesinin
hikmeti nedir? Ve hak ehlinin, şeytanın şerrinden her vakit Cenâb-ı Hakk’a
sığınmasının sırrı nedir?
Cevap: Bunun hikmeti ve sırrı şudur: Dalâlet ve şer büyük çoğun lukla
menfîdir, tahriptir, yok etmektir, bozmaktır. Hidayet ve hayır ise
çoğunl ukla müspettir, var etmeye dönükt ür, imar ve tamirdir. Herkesçe
mâlumdur ki, yirmi kişinin yirmi günde  yaptığı bir binayı, bir kişi bir
günde  yıkabilir. Evet, insanın, bütün esas uzuvlarının ve yaşamak için
gerekli şartların varlığıyla devam eden hayatı Hâlık-ı Zülcelâl’in
kudretine mahsus olduğu halde; bir zalim, bir uzvunu kesmekle o insanı
hayata nispeten yokluk olan ölüme gönde rebilir. Bu yüzden 260أََُْ اَُِْ
sözü darbımesel hükm üne geçmiştir.
İşte bu sırdandır ki, dalâlet yolunda kiler, hakikaten zayıf bir kuvve tle
mânen çok kuvve tli olan hak ehline karşı bazen üstün gelir. Fakat hak
yolunda kilerin öyle sağlam bir kalesi var ki, ona sığındıkları vakit müthiş
düşmanlar yanaşamaz, bir şey yapamaz. Geçici bir zarar verseler bile,
261وَاََُِْ َُِِْ sırrıyla ebedî bir sevap ve menfaatle o zarar telâfi edilir. O
yıkılmaz ve sapasağlam kale, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
şeriatı ve sünne tidir.
İkinci İşaret
Soru: “Bütünüyl e şer olan şeytanların yaratılması ve müminlere musallat
olmaları, onların yüzünde n birçok insanın küfre girip cehenneme gitmesi
gayet müthiş ve çirkin görünüyor. Acaba sonsuz, mutlak güzellik ve
merhamet sahibi Rahman’ın rahmet ve cemâli, bu hadsiz çirkinliğin ve
dehşetli musibetin meydana gelmesine nasıl izin veriyor?” Bu mesele
çoklarınca sorulmuştur ve çoğu i nsanın hatırına gelir.
Cevap: Şeytanın yaratılmasında küçük şerlerle beraber birçok küllî, hayırlı
maksat ve insana kemâl yolunu açan sebepler vardır. Evet, bir ağaç,
çekirdekten koca bir ağaç olana kadar ne çok mertebe geçirirse, insanın
mahiyetindeki kabiliyetlerde onda n daha çok mertebe bulunur. Belki
insanın kabiliyetlerinin zerreden güne şe kadar dereceleri var. Bu
kabiliyetlerin ortaya çıkması için elbette bir hareket, bir amel gerekir.
İnsanı yüks elten o ameldeki zembereğin hareket etmesi mücadele ile olur.
O mücadele ise şeytanların ve zararlı şeylerin varlığıyla mümkündür .
Yoksa melekler gibi insanların da makamı sabit kalırdı. Bu durumda da
insanlıkta binlerce sınıf bulunmazdı... İşte, küçük bir şerrin gelmemesi
için binlerce hayrı terk etmek, hikmete ve adalete terstir.
Gerçi şeytan yüzünde n çoğu insan sapkınlığa düşer. Fakat önem ve kıymet
çoğunl ukla keyfiyete göredir; niceliğe çok az bakar veya hiç bakmaz.
Nasıl ki bir yerde bin, bir başka yerde de on çekirdeği bulunan bir insan, o
çekirdekleri toprak altında kimyevî bir işleme tabi tutsa ve on çekirdeğin
on tanesi de ağaç olduğu halde öteki bin çekirdek çürüse; ağaç olan on
çekirdeğin o insana sağladığı fayda, elbette çürüyen bin çekirdeğin verdiği
zararı hiçe indirir. Aynen öyle de, nefse ve şeytanlara karşı mücadele ile
insanlığı yıldızlar gibi şereflendiren ve nurlandıran on insan-ı kâmil
sayesinde insanlığa gelen fayda, şeref ve kıymet, elbette, haşerat türünde n
sayılabilecek derecede süflî olan dalâlet ehlinin küfre girerek vereceği
zararı hiçe indirir, göze göstermez. Bu sebeple Allah’ın rahmeti, hikmeti
ve adaleti şeytanın varlığına müsaade etmiş, insanlara musallat olmasına
izin vermiştir.
Ey ehl-i iman! Bu müthiş düşmanlarınıza karşı zırhınız, Kur’an tezgâhında
işlenen takvadır. Siperiniz, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
sünne t-i seniyyesidir. Silahınız ise istiaze, istiğfar ve Allah’ın korumasına
sığınmaktır.
Üçüncü İşaret
Soru: Kur’an-ı Hakîm’de dalâlet ehlinden çok şikâyet edilmesi, onların
üzerinde çok durulması ve haklarındaki şiddetli tehditler,262 görünüş te
Kur’an’ın adaletli ve yerinde belâgatine, üslûbunda ki dengeye ve
dosdoğruluğa uygun düşmüyor. Âdeta Kur’an, aciz bir adama karşı ordular
hazırlıyor. Onun küçük bir hareketi karşısında, binlerce cinayet işlemiş
gibi tehditler yağdırıyor. Müflis olduğu ve mülkte hiç hissesi bulunmadığı
halde ona haddini aşan bir ortak gibi mevki verip onda n şikâyet ediyor.
Bunun s ırrı ve hikmeti nedir?
Cevap: Sırrı ve hikmeti şudur: Şeytanlar ve şeytanlara uyanlar, sapkınlık
yolunda  gittikleri için basit bir hareketle çok tahribat yapabilirler. Pek çok
varlığın hukukuna , az bir gayretle çok zarar verirler.
Nasıl ki bir sultanın büyük bir ticaret gemisindeki bir adam, basit bir
hareketle, belki küçük bir vazifeyi terk etmekle bütün mürettebatın
emeğinin ve çalışmasının neticesiz kalmasına sebep olabilir. O zaman o
geminin şanlı sahibi o asiden, gemideki bütün raiyeti adına çok şikâyetçi
olur, onu dehşetli tehdit eder. Adamın o basit hareketini değil, o hareketin
müthiş neticelerini dikkate alarak, kendisi için değil, raiyetinin hukuku
adına o adamı dehşetli bir cezaya çarptırır.
Aynen öyle de, şu düny a gemisinde hidayet ehliyle beraber bulunan,
dalâlet yolundak i şeytanın askerleri görünüş te küçük hatalarıyla ve
isyanlarıyla pek çok varlığın hukukuna tecavüz ettikleri ve onların yüce
vazifelerinin neticesiz kalmasına sebep oldukları için Ezel ve Ebed
Sultanı’nın kendilerinden çok şikâyet etmesi, dehşetli tehditlerle onlara
verilecek cezanın üstünde  çok durması eşsiz bir belâgat içinde hikmetin ta
kendisidir ve gayet yerindedir. Hem vaziyetin gereğine de uygundur ; bu,
belâgatin tarifi263 ve esasıdır. Kur’an, söz israfı olan mübalâğadan
münezzehtir.
Mâlumdur ki, böyle az bir hareketle çok tahribat yapan dehşetli
düşmanlara karşı gayet sağlam bir kaleye sığınmayan, çok perişan olur.
İşte ey ehl-i iman! O çelik ve semavî kale, Kur’an’dır. İçine gir, kurtul!
Dördüncü İşaret
Tahkik ehli ve varlığın içyüzünü bilen zâtlar yokluğun şerrin kaynağı ve
tamamen şer, varlığın ise hayrın kaynağı ve tamamen hayır olduğunda
birleşirler. Evet, büyük çoğunl ukla hayırlar, güzellikler ve kemâlât, varlığa
dayanır, ona bakar. Görünüş te menfî ve yoklukla ilgili olsalar da esasları
sabit ve varlığa aittir. Dalâlet, şer, musibetler, güna hlar ve belâlar gibi
bütün çirkinliklerin esası ve mayası ise yokluktur, hiçliktir. Onlardaki
fenalık ve çirkinlik yokluktan gelir. Görünüş te müspet ve var olsalar da
esasları yokl uktur, menfîliktir.
Hem bizzat gördüğüm üz gibi sabittir ki, bir binanın varlığı, bütün
kısımlarının, esaslarının varlığıyla mümkün olur, tamamlanır. Halbuki
onun harap ve yok olması için bir esasının yokluğu yeterlidir. Varlık,
elbette var olan bir sebep ister, muhakkak bir sebebe dayanır. Yokluk ise
olmayan şeylere dayanabilir. Var olmayan bir şey, var olmayan bir başka
şeyin sebebi olur.
İşte bu iki kaideye göre, insan ve cin kılığındaki şeytanların kâinattaki
müthiş tahrip edici tesirlerine rağmen, her çeşit küfrü, dalâleti, şerri ve
helâke götürücü şeyi işledikleri halde, yaratmaya zerre kadar müdahaleleri
olmadığı gibi, Cenâb-ı Hakk’ın mülkünde  bir ortaklık hisseleri de yoktur.
O işleri bir iktidar ve kudretle yapmıyorlar; işlerinde iktidar ve fiil değil,
terk ve atalet vardır. Hayrı yaptırmamakla şer işliyor, yani şer oluyorlar.
Çünkü helâke götürücü işler ve şer tahribat türünde ndir, sebeplerinin
mevcut bir kuvve t ve bir var etme olması şart değildir. Var olmayan bir
şey yüz ünde n ve tek bir şartın boz ulmasıyla da büyük bi r tahribat meydana
gelebilir.
İşte bu sır Mecusilerce anlaşılmadığı için kâinatta “Yezdan” adıyla
hayırları yaratan, “Ehriman” adıyla da şerleri yaratan birer yaratıcının var
olduğuna  inanmışlar.264 Halbuki onların Ehriman dedikleri ve varsaydıkları
sözde şer tanrısı, cüzî bir iradeyle ve var etme kabiliyeti bulunmayan bir
gayretle şerlere sebebiyet veren mâlum şeytandır.
İşte ey ehl-i iman! Şeytanların bu müthiş tahribatına karşı en mühim
silahınız ve tamir için size gereken şey istiğfardır, 265أَُذُ ِِّٰ deyip Cenâb-ı
Hakk’a sığınmaktır. Kaleniz ise sünne t-i seniyyedir.
Beşinci İşaret
Cenâb-ı Hak, semavî kitaplarda insana cennet gibi muazzam bir mükâfatı
ve cehennem gibi dehşetli bir cezayı göstermekle beraber, insanı çokça
irşad, ikaz, ihtar, tehdit ve teşvik eder. Buna rağmen, hidayete ve doğru
yola götürücü bu kadar sebep varken müminlerin, şeytanın mükâfatsız,
çirkin ve zayıf hilelerine aldanmaları bir zaman beni çok düşündür üyordu.
“Acaba iman varken, Cenâb-ı Hakk’ın o ka dar şiddetli tehditlerine kayıtsız
kalmak nasıl olabilir? Nasıl olur da bunun neticesinde iman gitmez? İnsan
266إِن ََْ اَْنِ َنَ ًَِ sırrıyla şeytanın gayet zayıf hilelerine aldanıp nasıl
Allah’a isyan eder?” diyordum. Hatta arkadaşlarımdan biri, yüz hakikat
dersini kalben tasdik ederek benden dinlediği halde ve bana karşı çok
hüsn-ü zannı ve bağlılığı varken, ka lbsiz ve bozuk bi r adamın kıymetsiz ve
riyakârca iltifatına aldandı, onun lehinde, benim aleyhimde bir tavır
takındı. “Fesübha nallah!” dedim, “İnsanda bu de rece düşüş olabilir mi? Ne
kadar hakikatsiz bir insanmış.” diye o biçareyi gıybet ettim, güna ha
girdim.
Sonra zikredilen işaretlerdeki hakikat açığa çıktı, pek çok karanlık noktayı
aydınlattı. O nur ile –Allah’a hamdolsun– Kur’an-ı Hakîm’in yüce
beyanıyla gayretlendirme ve teşviklerinin tam yerinde olduğunu..
müminlerin şeytanın hilelerine aldanmalarının imansızlıktan veya imanın
zayıflığından kaynaklanmadığını.. büyük güna hları işleyenin küfre
girmediğini.. Mutezile mezhebinin ve Haricîlerden bir kısmının “Büyük
güna hları işleyen kâfir olur veya iman ile küfür arasında kalır.”267
şeklindeki hüküm lerinde hata ettiklerini.. hem o biçare arkadaşımın da yüz
hakikat dersini bir adamın iltifatına feda etmesinin, düşündüğü m gibi çok
büyük bir düşüş ve dehşetli bir alçalma olmadığını anladım. Cenâb-ı
Hakk’a şükrettim, o tuzaktan kurtuldum. Çünkü daha önce dediğimiz gibi,
şeytan aslında var olmayan basit bir şeyle insanı mühim tehlikelere atar.
İnsanın nefsi de şeytanı her zaman dinler. Şehvet ve öfke duygul arı
şeytanın hilelerini hem alan hem nakleden iki cihaz gibidir.
İşte bunun içindir ki, Cenâb-ı Hakk’ın “Gafûr” ve “Rahîm” gibi iki ismi,
en büyük tecellileriyle müminlere bakıyor. Allah, Kur’an-ı Hakîm’de
peygamberlere en mühim ihsanının, bağışlaması olduğunu gösteriyor ve
onları istiğfara davet ediyor. Mukaddes اِِ ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ beyanını her
sûrenin başında tekrarlamakla ve her mübarek işe onunl a başlamayı
emretmekle268 kâinatı kuşatan geniş rahmetini sığınak ve korunak olarak
gösteriyor, 269ََِْْ ِِّٰ emriyle 270اِِ أَُذُ ِِّٰ َِ اَْنِ cümlesini siper
yapıyor.
Altıncı İşaret
Şeytanın en tehlikeli hilelerinden biri şudur: Bazı hassas ve temiz kalbli
insanlara, küfrü hayal etmekle küfrü tasdik etmeyi aynı şey gibi
gösteriyor. Dalâleti düşünmeyi, onu tasdik etmek zannettiriyor. Mukaddes
zâtlar ve kir bulaştırmak mümkün olmayan şeyler hakkında çok çirkin
hayalleri akla getiriyor. Ve zâtında mümkün olan bir şeyi aklen mümkün
gösterip onu imandaki yakîne zıt bir şüphe  gibi sunuyor . O vakit o biçare,
hassas insan, dalâlete ve küfre düştüğünü, imanındaki yakînin
kaybolduğunu zanneder, ümitsizliğe düşer ve o ümitsizlikle şeytana
maskara olur. Şeytan onun hem ümitsizliğini hem de o zayıf damarını
kullanır, bu hileyi çok yapar. O insan da ya divane olur ya da “Ne olacaksa
olsun, fark etmez” der, sapkınlığa düşer.
Şeytanın bu hilesinin aslında ne kadar temelsiz olduğunu bazı risalelerde
izah etmiştik, bur ada da kısaca anlatacağız:
Nasıl aynadaki bir yılanın görüntüsü ısırmaz, ateşin misali yakmaz ve pis
bir şeyin yansıması kirletmez. Aynen öyle de, hayal veya fikir aynasında
küfre götüren şeylerin ve şirkin akisleri, dalâletin gölgeleri ve çirkin
sözlerin hayalleri inancı sarsmaz, imanı zayıflatmaz, hürmetli edebi yok
etmez. Çünkü meşhur kaidedir: Çirkin bir sözü hayal etmek onu söylemek
olmadığı gibi, küfrü hayal etmek, küfür ve dalâleti düşünmek de dalâlet
değildir.
İmana şüphe  düşmesi meselesine gelince, bir şeyin zâtında mümkün
olmasından doğa n ihtimaller, kesin inanca zıt değildir ve ona zarar
vermez. 271إِن اَِْْنَ ااِ َ َُِ اََِْ اِِْْ cümlesi, usûl ilminde yerleşmiş
kaidelerdendir.
Mesela Barla Denizi’nin (Eğirdir Gölü) su halinde yerinde olduğunu hiç
şüphe  duym adan biliyoruz. Halbuki o denizin şu dakikada kurumuş veya
toprağın altına gömülüyor olması zâtında mümkündür . Bu zâtî imkân,
madem bir işaretten, bir bilgiden doğm uyor; aklen mümkün olamaz ki
bize şüphe versin. Çünkü yine şu hüküm  kelâm ilminde kesin
kaidelerdendir: 272َ َِْةَ َِِِْْلِ اَِْْ اِِ َْ دٍَِ Yani, “Bir emareden
doğm ayan zâtında mümkün bir ihtimal, aklen mümkün değildir ki şüphe
doğur sun, onun bir kıymeti olsun.” İşte şeytanın bu hilesiyle karşılaşan
biçare insan, iman hakikatlerine olan kesin inancını böyle zâtında
mümkün ihtimaller yüzünde n kaybettiğini zanneder. Mesela, Hazreti
Peygamber (aleyhissalâtü vesselam) hakkında beşeriyeti itibarı ile zâtında
mümkün pek çok ihtimal akla gelebilir, fakat bunlar imanın kesinliğine ve
yakîne zarar vermez. Oysa insan zarar verdiğini zanneder, zarara düşer.
Hem bazen şeytan, insanın kalbinde bulunan ve vesvesenin kaynağı olan
bir yerden Cenâb-ı Hakk’a dair fena sözler fısıldar. İnsan, bunları kalbi
bozulduğu için hayal ettiğini zanneder, titrer. Halbuki onun titremesi,
korkması ve o sözlere rızasının olmaması, onların kalbinden gelmediğine,
şeytanın kalbde bulunan, sürekli vesvese ürettiği yerden geldiğine veya
şeytan tarafından hatırlatıldığına, hayale düşürüldüğüne  delildir.
İnsanın latifeleri içinde teşhis edemediğim bir iki latife var ki, iradeyi
dinlemez, belki mesuliyet altına da girmezler. Bazen o latifeler insana
hükm ediyor, hakkı dinlemiyor, insanı yanlış şeylere yöne ltiyor. O vakit
şeytan, insana şunu telkin eder: “Senin kabiliyetlerin hakka ve imana
uygun değil ki, iraden dışında böyle yanlış yollara giriyorsun. Demek,
kaderin seni bahtsızlığa ve güna hlara mahkûm  etmiştir.” O biçare adam da
ümitsizliğe düşüp he lâk olmaya doğr u gider.
İşte şeytanın bahs ettiğimiz önceki hilelerine karşı müminin sığınağı,
sınırları tahkik ehli olan asfiyanın düsturlarıyla belirlenmiş iman
hakikatleri ve Kur’an’ın açık, kesin hükümleridir. Şeytanın daha sonra
saydığımız hilelerine karşı ise mümin Allah’a sığınıp o aldatmacalara
kıymet vermemelidir. Çünkü kıymet verdikçe o hile dikkatini çeker, gözünde
büyür, şişer. Müminin böyle manevî yaralarının ilacı ve merhemi sünne t-i
seniyyedir.
Yedinci İşaret
Soru: Mutezile imamları, şerrin yaratılmasını şer kabul ettikleri için küfür
ve dalâletin yaratılışını Allah’a atfetmiyor, güya  böyle yaparak Allah’ı
takdis ediyorlar. “İnsan kendi fiillerinin yaratıcısıdır.” diyerek sapkınlığa
düşüyorlar.273 Hem diyorlar ki, “Büyük güna hlardan birini işleyen müminin
imanı gider.274 Çünkü Cenâb-ı Hakk’a inanmak ve cehennemi tasdik etmek,
öyle bir güna hı işlemekle bağdaşmaz. Dünya da çok az bir hapis cezası
korkusuyla kendini kanun dışı işlerden koruyan insan, ebedî cehennem
azabını ve Hâlık’ın gazabını ciddiye almaz bir tavırla büyük güna hları
işlerse bu, e lbette imansızlığa delildir.”
Birinci şıkkın cevabı: Kader Risalesi’nde izah edildiği gibi, şerrin
yaratılışı değil, işlenmesi şerdir. Çünkü yaratma ve icat bütün neticelere
bakar. Bir şerrin varlığı, çok hayırlı neticelerin kapısını açabildiği için o
şerrin yaratılışı, neticeleri itibarıyla hayır olur, hayır hükmüne geçer.
Mesela ateşin yüzlerce hayırlı neticesi var; bazı insanlar iradelerini kötüye
kullanıp ateşi kendileri için şer kılsalar, “Ateşin yaratılması şerdir.”
diyemezler. Aynen öyle de, şeytanların yaratılışının insanın manevî
yüks elişi gibi çok hikmetli neticeleri olduğu halde insan, iradesini yanlış
yolda, kötüye kullanıp şeytanlara mağlup düştüğünde , “Şeytanın
yaratılmış olması şerdir.” diyemez. Çünkü o, bunu kendi davranışlarıyla
kendisi için şer kılmıştır.
Evet, bir şeyi elde etmek için gayret göstermek basit bir temas gibi
olduğundan, şerden ortaya çıkan hususi neticenin sebebidir; o şerri
işlemek, şer olur. Fakat şerrin yaratılışı, bütün neticelere baktığı için şer
değil, hayırdır. İşte Mutezile mezhebindekiler bu sırrı anlamadıkları için
“Şerrin yaratılması şerdir, çirkin bir şeyin yaratılması çirkindir.” diyerek
Cenâb-ı Hakk’ı takdis etmek gayesiyle şerrin yaratılışını O’na vermemiş,
sapkınlığa düşmüşler. 275وَََِْرِ َِْهِ وََهِ şeklindeki iman esasını276
kendilerine göre yorumlamışlar.
İkinci şık: “Büyük güna hları işleyen, nasıl mümin kalabilir?” sorusuna
cevap:
Birincisi, daha önceki işaretlerde Mutezile’nin hatası açıkça anlaşıldığı
için tekrara gerek yoktur. İkinci olarak, insanın nefsi, peşin ve hazır bir
dirhem lezzeti, daha sonra kendisine verilecek ama önceden göremediği
bir batman lezzete tercih eder. İleride çekeceği bir senelik azaptan çok,
hemen yiyeceği bir tokattan çekinir.
Hem insanda hissiyat baskın olursa aklın ölçülerini dinlemez. Hevesleri ve
kuruntuları ona hükm eder. Çok az, kıymetsiz, peşin bir lezzeti ilerideki
gayet büyük bir mükâfata tercih eder. Gelecekteki büyük bir azaptan değil,
o andaki az bir sıkıntıdan çekinir. Çünkü kuruntuları, hevesleri ve hisleri
ileriyi göremiyor, belki onu inkâr ediyor. Nefis de bunlara yardım ederse
imanın makamı olan kalb ve akıl susar, yenilir. Şu halde büyü k güna hları
işlemek, imansızlıktan değil; hislerin, heveslerin ve kuruntuların üstün
gelmesinden, aklın ve kalbin mağlûp ol masından kaynaklanır.
Daha önceki işaretlerden anlaşıldığı gibi, fenalığın ve heveslerin yolu
tahrip etmek olduğu için gayet kolaydır. İnsî ve cinnî şeytanlar, insanı
hemen o yola sevk eder. Bekâ âleminin sinek kanadı kadar bir nuru, ebedî
olduğu için –hadisin kesin hükm üyle– bir insanın ömrü boyunc a dünya dan
aldığı lezzete ve nimetlere karşılık geldiği halde,277 bazı zavallı insanların
bu fâni dünya nın bir sinek kanadı kadar lezzetini278 bâki âlemin lezzetlerine
tercih edip şeytanın peşinden gitmesi çok ha yret vericidir.
İşte bu sırlardan dolayı Kur’an-ı Hakîm, müminleri çok tekrar ve ısrarla,
tehdit ve teşviklerle güna htan sakınmaya ve hayra davet ediyor.279
Bir zaman Kur’an-ı Hakîm’in bu t ekrar tekrar şiddetli irşadı bana şöyle bir
fikir verdi: Bu kadar devamlı ihtar ve ikazlar, müminleri iradesiz ve
hakikatsiz gösteriyor. Onlara, insanın şerefine yakışmayacak bir vaziyet
atfediyor. Çünkü bir memurun itaati için âmirinden aldığı bir tek emir
kâfiyken aynı emri on defa alırsa o memur cidden gücenir. “Beni itham
ediyorsun, ben hain değilim” der. Halbuki Kur’an-ı Hakîm en hâlis
müminlere ısrarla, tekrar tekrar aynı şeyleri emrediyor.
Bu fikir zihnimi kurcaladığı zaman iki-üç sadık arkadaşım vardı. Onları
insan kılığındaki şeytanların hilelerine aldanmamaları için çok ihtar ve
ikaz ediyordum. “Bizi itham altında bırakıyorsun.” diye gücenmiyorlardı.
Fakat ben içimden diyordum ki: “Bu devamlı ihtarlarımla onları
gücendiriyorum, sadakatsizlikle ve iradesizlikle itham ediyorum.”
Sonra birden, önceki işaretlerde izah ve ispat edilen hakikat açığa çıktı. O
zaman bu hakikat sayesinde Kur’an-ı Hakîm’in o ısrar ve tekrarları,
tamamen halin gereğine uygun, yerinde, israfsız, hikmetli bir şekilde ve
itham etmeden yaptığını, bunun  hikmetin ve belâgatin ta kendisi olduğunu
bildim. Ve o sadık arkadaşlarımın bana gücenmemelerinin sırrını anladım.
Bu hakikatin özeti:
Şeytanlar insanı tahribe sevk ettiği için az bir amel ile çok şer işlenir. O
yüzden hak ve hidayet yolunda  gidenler, çok tedbire, şiddetli sakınmaya,
tekrar tekrar ihtara ve çok yardıma muhtaçtır. Bu sebeple, Cenâb-ı Hak o
tekrarlar içinde bin bir ismiyle müminlere yardımını takdim ediyor ve
merhamet elini binlerce şekilde uzatıyor. İnsanın şerefini lekelemiyor, onu
koruyor; kıymetini azaltmıyor, onu küçük düşürmüyor; aksine, şeytanın
şerrini büyük gösteriyor.
İşte, ey hak ve hidayet yolundak iler! İnsî ve cinnî şeytanların bu
bahs edilen hilelerinden kurtulmanın çaresi: Ehl-i Sünne t ve Cemaat olan
hak mezhebini karargâh yapmak, Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın kesin
hükümlerinin sağlam kalesine girmek, sünne t-i seniyyeyi rehber
edinmektir. Bunları yapın ki, selamete eresiniz.
Sekizinci İşaret
Soru: Önceki işaretlerde dalâlet yolunun kolaylığını, tahrip ve tecavüzden
ibaret olduğunu, bu sebeple pek çok insanın o yola girdiğini ispat ettiniz.
Halbuki başka risalelerde, küfür ve dalâlet yolunun sonsuz zahmetini ve
zorluğunu, hiç kimsenin ona girmemesi gerektiğini, o yolun yürünebilir
olmadığını kesin delillerle göstermiştiniz. İman ve hidayet yolu ise o
kadar zahmetsiz ve açıktır ki, herkes ona girmeliydi.
Cevap: Küfür ve dalâlet iki kısımdır.
Birinci kısmı, amellerle ilgili ve teferruata ait olmakla beraber iman
hüküm lerini inkâr etmektir; bu tarz küfür kolaydır. Hakkı kabul
etmemektir, bir terktir, yokluktur, kabulün yokluğudur . İşte küfrün bu
kısmı, risalelerde kolay diye tarif edilmiştir.
İkinci kısım ise amellere ve teferruata ait olmayıp inanç ve fikirle ilgili
bir hüküm dür. Yalnızca imanın inkârı değil, aynı zamanda imanın tam
zıddına bir yol açmaktır. Bu ise bâtılı kabuldür, hakkın aksini ispattır. Bu
kısım, imanın yalnız inkârı ve hüküm süz kılınması değil, onun zıddıdır.
Kabulün yokluğu değildir ki kolay olsun, aksine, yokluğun kabulüdür.
Ancak yokluğu ispatlamakla kabul edilebilir. 280َ َُُْ اَََْمُ kaidesince,
yokluğun i spatı elbette kolay değildir.
İşte başka risalelerde imkânsızlık derecesinde zor ve zahmetli gösterilen
küfür ve dalâlet bu kı sımdır. Zerre kadar şuuru bul unanın bu yol un yol cusu
olmaması gerekir. Hem bu yolun, Risale-i Nur’da açıkça ispat edildiği
gibi, o kadar dehşetli elemleri ve boğuc u karanlıkları var ki, zerre kadar
aklı olan, o yol a girmek istemez.
Soru: Nasıl oluyor da çoğu insan bu kadar elemli, karanlık ve zahmetli bir
yolu tercih ediyor?
Cevap: İçine düşmüş bulunuyor , çıkamıyorlar. İnsandaki süflî duygular
âkıbeti görmediği, düşünemediği ve insanın latifelerine üstün geldiği için
o karanlık yoldan çıkmak istemiyor ve hazır, geçici bir lezzetle teselli
buluyor.281
Soru: Dalâlette öyle dehşetli bir elem ve korku var ki, kâfirin değil
hayattan lezzet alması, hiç yaşamaması gerekir. Belki o elemin altında
ezilmeli ve o korkuda n ödü patlamalı… İnsanlığı itibarıyla sayısız şeye
tutkun ve hayata âşık olduğu halde, küfür vasıtasıyla ölümünü ebedî bir
yokluk ve sonsuz bir ayrılık şeklinde gören; varlıkların yok olup
gitmesini, dostlarının vefatını ve bütün sevdiklerinin ebedî bir yoklukla
kendisinden ayrılmasını daima gözü önünde  seyreden insan nasıl
yaşayabilir? Nasıl hayattan lezzet alabilir?
Cevap: Şeytanın hayret verici bir aldatmacasıyla kendini kandırır, öyle
yaşar. Görünüş te bir lezzet aldığını zanneder. Böyle bir insanın mahiyetine
meşhur bir temsille işaret edeceğiz. Şöyle ki:
Deve kuşuna, “Kanatların var, uç.” demişler, kanatlarını kısıp “Ben
deveyim.” demiş, uçmamış, avcının tuzağına düşmüş. Avcı onu görmesin
diye başını kuma sokmuş. Halbuki koca gövde sini dışarıda bırakmış,
avcıya hedef olmuş. Sonra ona demişler ki, “Madem deveyim diyorsun,
yük götür.” O zaman da kanatlarını açıvermiş, “Ben kuşum.” demiş, yük
taşıma zahmetinden kurtulmuş. Fakat koruyuc usuz ve yemsiz bir şekilde
avcılara hedef olmuş.
Aynen bunun gibi, kâfir, Kur’an’ın semavî beyanı karşısında mutlak küfrü
bırakıp inkârından şüphe  etmeye başlar. Ona, “Madem ölüm ve yokluğu
ebedî bir idam biliyorsun, seni asacak darağacı gözünün önünde ... Her
vakit ona bakan bir insan nasıl yaşar? Nasıl hayattan lezzet alır?” denilse,
Kur’an’ın engin rahmetinden ve nurunda n aldığı bir hisse ile der ki:
“Ölüm yokluk değil, bir ihtimal ebedî hayat var.” Ya da deve kuşu gibi
başını gaflet kumuna sokar ki ecel onu görmesin, kabir ona bakmasın ve
varlıkların gelip geçiciliği ona ok a tmasın!
Kısacası, inkârından şüphe  ederek deve kuşu gibi, ölümü ve fâniliği
yokluk mânâsında gördüğü vakit Kur’an’ın ve semavî kitapların ahirete
imana dair kesin haberleri ona bir ümit verir; kâfir bu ümide ve ihtimale
yapışır, o dehşetli elemi üzerine almaz. O vakit kendisine, “Madem bâki
bir âleme gidilecek, o âlemde güzel yaşamak için dinin emrettiği
vazifelerin zahmetini çekmen gerekir.” denilince, o şüphe  duyduğu
küfrüyle der ki: “Belki ebedî bir hayat yoktur, olmayan şey için neden
çalışayım?”
Yani ne zaman ki Kur’an hükm ünün verdiği bekâ ihtimaliyle ebedî yokluk
eleminden kurtulur; ama şüphe  duyduğu küfründe n dolayı bâki bir âlemin
var olabileceği ihtimaliyle dinin emirlerinin zahmetini çekmesi gerektiği
hakikatiyle yüzleşir. İşte o zaman ebedî hayatın var olmaması ihtimaline
yapışır, o zahmetten kurtulur. Demek ki, bu noktadan, hayattan aldığı
lezzetin bir müminin aldığı lezzetten daha çok olduğunu zannediyor.
Çünkü dinî emirlerin zahmetinden küfür ihtimaliyle kurtuluyor; ebedî
elemleri ise iman ihtimaline sarılarak üzerine almıyor. Halbuki şeytanın
bu aldatmacası gayet sığ, faydasız ve geçicidir.
İşte Kur’an-ı Hakîm’in kâfirler hakkında da bir rahmet yönü vardır ki,
dünya  hayatını onlara cehennem olmaktan bir derece çıkarır; ebedî bir
hayatın varlığına dair bir tür şüphe  ile yaşarlar. Yoksa bu dünya da dahi
ahiretteki cehennemi andıran manevî bir cehennem azabı çekecek ve
intihara mecbur kalacaklardı.
Ey müminler! Sizi ebedî yokluktan, düny evî cehennemlerden ve ahiret
azabından kurtaran Kur’an’ın himayesi altına mümince ve ona güvenerek
giriniz, sünne t-i seniyye dairesine onun güzelliğini kabul ve takdir ederek
dâhil olunuz , düny anın sıkıntılarından v e ahirette azaptan kurtulunuz !
Dokuzuncu İşaret
Soru: Allah yolunda ki hidayet ehli, başta peygamberler ve onların başında
Fahr-i Âlem (aleyhissalâtü vesselam), Cenâb-ı Hakk’ın o kadar inayetine,
rahmetine ve yardımına mazhar oldukları halde, neden çok defa şeytanın
taraftarı dalâlet ehli karşısında mağlup düşmüşlerdir? Hâtemü’l-
Enbiyâ’nın (aleyhissalâtü vesselam) güne ş gibi parlak peygamberliğine,
en kuvve tli iksir gibi tesirli olan Kur’an’ın mucizeliği vasıtasıyla irşadına
ve kâinattaki çekim kanununda n daha kuvve tli Kur’an hakikatlerine çok
yakın olan Medine münafıklarının dalâlette ısrarının ve hidayete
ermemelerinin sebebi, hikmeti nedir?
Cevap: İki şıktan oluşan bu müthiş sorunun cevaplanabilmesi için derince
bir esası beyan etmek gerekiyor:
Şu kâinatın Hâlık-ı Zülcelâl’inin isimleri cemâlî, yani güzellikle ilgili ve
celâlî, yani haşmet ve yüceliğe dair olmak üzere iki kısımdır. O cemâlî ve
celâlî isimlerin hüküm lerini ayrı ayrı cilvelerle göstermek gerektiğinden,
Hâlık-ı Zülcelâl kâinatta zıtları birbirine karıştırmış, karşı karşıya getirip
onlara birbirlerine müdahale ettikleri ve kendilerini savundukları bir
vaziyet vermiştir. Sonra hikmetli ve faydalı bir çeşit mücadele suretinde
zıtları birbirinin hududuna  geçirmiş, ihtilaf ve değişimleri meydana
getirerek kâinatı değişme, başkalaşma, terakki ve tekâmül kanunlarına tâbi
kılmıştır. Yaratılış ağacının kuşatıcı bir meyvesi olan insanda, o mücadele
kanununu daha hayret verici bir şekle getirip insanın bütün manevî
yüks elişine vesile olan bir mücahede kapısını açmış, Allah yolunda kilere
karşı meydana çıkabilmeleri için şeytanın askerlerini de bazı kabiliyetlerle
dona tmıştır.
İşte bu ince sırdandır ki, peygamberler çok defa dalâlet yolunda kiler
karşısında mağlup düşmüştür.282 Gayet zayıf ve aciz olan dalâlet ehli,
mânen çok kuvve tli olan hak ehline karşı koym uş ve geçici bir üstünlük
sağlamıştır. Bu hayret verici direncin hikmeti ve sırrı şudur:
Dalâlette ve küfürde hem yokluk ve terk vardır ki, bu pek kolaydır, hareket
istemez. Hem tahrip vardır, bu da çok rahat ve kolaydır, az bir hareket
yeter. Hem tecavüz vardır, az bir gayret ile çoklarına zarar verip
korkutarak onlara bir firavunluk makamı kazandırır. Hem âkıbeti
görmeyen ve hazır zevke düşkün olan insandaki süflî duygul arın tatmini,
lezzet alması ve hürriyeti vardır; insanın akıl, kalb gibi latifelerini âkıbet
endişesiyle yerine getirdiği insanî vazifelerinden vazgeçirir.283
Hidayet yolunda olanların, başta peygamberler ve onların başında da
Âlemlerin Rabbinin Sevgilisi Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
kutsî mesleğinin hem var etmeye dönük , hem sabit olmasındandı r ki.. hem
tamir, hem hareket, hem hudut ta istikamet, hem âkıbeti düşünmek, hem
kulluk, hem nefs-i emmarenin firavunluğunu,284 serbestliğini kırmak gibi
mühim esasları bulunduğu içindir ki; Medine-i Münevvere’de yaşayan o
zamanın münafıkları, o parlak güne şe karşı yarasa gibi gözlerini yumup o
kuvvetli cazibeye karşı şeytanî bir savunmaya geçmiş, dalâlette kalmışlar.
Soru: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) madem Âlemlerin
Rabbinin Sevgilisidir.285 Madem onun elindeki hak, dilindeki de
hakikattir.286 Ordusunda ki askerlerin bir kısmı meleklerdir.287 Madem bir
avuç su ile bütün bir ordunun susuzluğunu gidermiştir.288 Dört avuç buğd ay
ve bir oğlağın etiyle bin kişiyi doyur acak bir ziyafet vermiştir.289 Madem
kâfir ordusuna doğru bir avuç toprak attığında o toprak her kâfirin gözüne
girmiş, onları kaçırmıştır.290 İşte Cenâb-ı Hakk’ın bunlar gibi binlerce
mucizeye sahib bir kumandanı, Uhud Savaşı’nın sonunda291 ve Huneyn’in
başlangıcında nasıl mağlup ol du?292
Cevap: Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) insanlığa, kendisine
uyulacak imam ve rehber olarak gönde rilmiştir. Ta ki insanlık, toplum
hayatı ve şahsî hayat için gerekli kuralları onda n öğrensin, Hakîm-i
Zülkemâl’in koyduğu yaratılış kanunlarına itaate alışsın ve hikmet
düsturlarına uygun hareket etsin. Eğer Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam), toplum hayatında ve şahsî yaşayışında daima harikulâde
şeylere ve mucizelere dayansaydı, her yönüyl e imam ve en büyük rehber
olamazdı.
İşte bu sırdan dolayı, yalnızca davasını tasdik ettirmek, inkâr cıların
inadını kırmak için ara sıra, ihtiyaca göre mucizeler gösterirdi. Resûl-u
Ekrem başka vakitlerde nasıl Cenâb-ı Hakk’ın emirlerine herkesten çok
itaat etmişse, aynen öyle de, Cenâb-ı Hakk’ın hikmeti ve dilemesiyle
koyduğu tabiat kanunlarına herkesten çok uyar, itaat ederdi. Düşman
karşısında zırh giyer,293 “Sipere giriniz!” diye emrederdi.294 Yaralanır,
zahmet çekerdi.295 Ta ki Allah’ın kâinatta koyduğu büyük yaratılış ve
hikmet kanunlarına nasıl tam uyul acağını ve itaat edileceğini göstersin.
Onuncu İşaret
Şeytanın çok mühim bir hilesi, kendini ona tâbi olanlara inkâr ettirmektir.
Şu zamanda, bilhassa maddeci felsefeyle zihni bulananlar, bu aşikâr
meselede tereddüt gösterdikleri için şeytanın bu hilesi hakkında birkaç söz
söyleyeceğiz.
Birincisi: Bizzat gördüğüm üz üzere, insanlar arasında şeytan vazifesi
gören, cisme bürünmüş kirli ruhlar bulunduğu gibi, cinler arasında da
habis ruhlar olduğu kesindir. Eğer kirli ruhlar birer bedene bürünseydi, bu
şerli insanların aynısı olurlardı. Ve eğer insan kılığındak i şeytanlar
bedenlerini çıkarabilseydi, o cinnî iblisler gibi olacaklardı. Hatta bu
şiddetli münasebetten dolayı bâtıl bir mezhep şu hükm e varmıştır: “İnsan
suretindeki gayet şerli ve kirli ruhlar öldükten sonra şeytan olur.”
Mâlumdur ki, kıymetli bir şey bozulunca, âdi bir şeyin bozulmuş halinden
daha kötü olur. Mesela, nasıl ki süt ve yoğur t bozulsa yine de yenebilir.
Fakat yağ bozulsa yenmez, bazen zehir gibi olur. Aynen öyle de,
mahlûkatın en şereflisi, en kıymetlisi olan insan bozulursa, bozulmuş
hayvandan daha aşağı bir dereceye düşer. Kokuş muş maddelerin
kokus unda n lezzet duya n haşerat ve ısırıp zehirlemekten lezzet alan
yılanlar gibi, dalâlet bataklığındaki şerlerden ve bozuk ahlâktan lezzet
duya r, onlarla övünür , zulmün karanlığındaki zararlardan ve cinayetlerden
zevk alır, âdeta şeytanın mahiyetine bürünür. Evet, cinnî şeytanların
varlığına açık bir delil, insan kılığındaki şeytanların varlığıdır.
İkincisi: Ruhanilerin ve meleklerin varlığını ispat eden Yirmi Dokuz uncu
Söz’deki onlarca kesin delil şeytanların varlığını da ispatlar. Bu noktayı o
Söz’e havale ediyoruz.
Üçüncüsü: Kâinatta hayırlı işlerin kanunlarının temsilcisi ve nâzırı
hükm ünde ki meleklerin varlığı, dinlerin ittifakıyla sabit olduğu gibi, şerli
işlerin vekili, habercisi ve kanunlarının taşıyıcısı olan kirli ve şeytanî
ruhların varlığı da hikmet ve hakikat noktasında kesindir. Hatta şerli
işlerde şuur sahibi bir perdenin bulunması daha çok gereklidir. Çünkü
Yirmi İkinci Söz’ün başında denildiği gibi, Hâlık-ı Zülcelâl, herkes her
şeyin hakiki güzelliğini göremediğinden, kullarının görünüş teki şer ve
noks anlıklara bakarak O’na itiraz etmemeleri, rahmetini itham, hikmetini
tenkit etmemeleri ve haksızca şikâyette bulunmamaları için gözle görülür
bir vasıtayı perde yapar. Ta ki itiraz, tenkit ve şikâyet o perdelere gitsin,
Hâlık-ı Kerîm’e, Hakîm-i Mutlak’a yöne lmesin. Nasıl ki Allah, vefat eden
kulların Hazreti Azrail’e küsmesini önlemek için hastalıkları ecele perde
yapmıştır.296 Aynen öyle de, Hazreti Azrail’i (aleyhisselam) ruhların
alınmasına perde kılmıştır ki, merhametsiz zannedilen ölümün sebep
olduğu şikâyetler Cenâb-ı Hakk’a yöne lmesin. Hem yine katiyetle,
şerlerden ve fenalıklardan gelen itiraz ve tenkit Hâlık-ı Zülcelâl’e
yöne lmesin diye Rabbanî hikmet, şeytanın varlığını gerektirmiştir.
Dördüncüsü: İnsan küçük bir âlem olduğu gibi, âlem de büyük bir
insandır. Şu küçük insan, o büyük misalinin fihristi ve özüdür. İnsanda
bulunan numunelerin büyük asılları, bir nevi en büyük insan hükm ünde ki
şu koca âlemde zorunlu olarak bulunacaktır. Mesela, nasıl ki insanda
hafızanın varlığı, âlemde Levh-i Mahfuz’un varlığına açık bir delildir.
Aynen öyle de, kalbin bir köşesinde lümme-i şeytâniye297 denilen, vesvese
ve kuruntu veren bir duyunun telkinleriyle konuş an şeytanî298 lisan ve
bozulmuş haldeki vehim duygus u küçük birer şeytan hükm üne geçer.
Onların, sahiplerinin iradesine ve arzusuna zıt hareket ettiklerini herkesin
kendi nefsinde hisleri ve sezgileriyle anlaması, âlemdeki büyük
şeytanların varlığına kesin bir delildir. O lümme-i şeytâniye ve vehim
duygus u, bir kulak ve dil gibi olduklarından, dışarıdan onlara üfleyen ve
onları konuş turan şerli bir varlığı hissettirirler.
On Birinci İşaret
Dalâlet yolunda kilerin işledikleri şerlerden dolayı kâinatın öfkelendiğini,
toprak, hava, ateş, su gibi unsurların hiddetlendiğini ve bütün varlıkların
kızdığını Kur’an-ı Hakîm mucizevî bir şekilde bildiriyor. Yani Nuh
kavminin yaşadığı tufanda göklerin ve yerin hücumunu,299 Semûd ve Âd
kavimlerinin inkârlarından dolayı havanın hiddetini,300 Firavun kavmine
karşı suyun ve denizin taşmasını,301 Karun’a toprağın öfkesini,302 kâfirlere
karşı ahirette 303ََدُ ََُ َِ اَِْْ sırrıyla cehennemin gayzından âdeta
kudur masını ve başka varlıkların küfür ve dalâlet ehline karşı hiddetini
göstererek gayet müthiş ve mucizevî bir şekilde sapkınlık ve isyan
yolunda kileri ihtar ediyor.
Soru: Niçin böyle önemsiz insanların sıradan fiilleri ve şahsî güna hları
kâinatın öfkesine sebep oluyor?
Cevap: Bazı risalelerde ve daha önceki işaretlerde ispat edildiği gibi, küfür
ve dalâlet müthiş bir haddi aşmadır ve bütün varlıkları ilgilendiren bir
cinayettir. Çünkü kâinatın yaratılışının en büyük neticelerinden biri
insanın kulluğudur , Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetine iman ve itaatle karşılık
vermektir. Kâfirler ve sapkınlar, küfürdeki inkârlarıyla varlığın asıl gayesi
ve sebebi olan o büyük neticeyi reddettikleri için küfür bütün mahlûkatın
hukukuna  bir tecavüzdür. Hem küfür, Cenâb-ı Hakk’ın yarattığı sanatlı
varlıkların aynasında cilveleri görünen ve ayna oldukları için o varlıkların
kıymetlerini yücelten ilahî isimlerin tecellilerini inkâr olduğunda n, o
mukaddes isimlerle alay etmektir. Bütün sanatlı varlıkların kıymetini
düşürmektir, onlara karşı büyük bir hakarettir. Her bir varlık yüce
vazifelerle dona tılmış Rabbanî birer memur derecesindeyken, küfür onları
alçaltıp cansız, fâni, mânâsız birer mahlûk gibi gösterdiğinden bütün
varlıkların hukukunu hi çe saymış olur.
İşte dalâlet, derecesine göre kâinatın yaratılmasındak i Rabbanî  hikmete ve
düny anın bekâsındak i Sübhanî  maksatlara zarar verdiği için kâinat isyan
ve dalâlet yolundak ilere karşı hiddete geliyor, varlıklar kızıyor,
öfkeleniyor.
Ey cismi küçük olduğu halde günahı  ve zulmü büyük,304 ayıbı ve suçu ağır
zavallı insan! Kâinatın hiddetinden, varlıkların nefretinden, öfkesinden
kurtulmak istersen bunun çaresi, Kur’an-ı Hakîm’in mukadde s dairesine
girmek ve Kur’an’ı tebliğ eden Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
sünne t-i seniyyesine uymaktır. Gir ve tâbi ol!
On İkinci İşaret
Dört soru ve cevaptır.
Birinci Soru: Sınırlı bir hayatta, sınırlı güna hlara karşılık sonsuz bir azap
ve cehennem nasıl adalet olabilir?
Cevap: Önceki işaretlerde, bilhassa On Birinci İşaret’te açıkça anlaşıldı ki:
Küfür ve dalâlet sonsuz bir cinayettir ve sayısız varlığın hukukuna
tecavüzdür.
İkinci Soru: Şeriatta denilmiştir ki: “Cehennem amelin karşılığıdır, fakat
cennet Cenâb-ı Hakk’ın lütfu ve ihsanıdır.”305 Bunun hi kmeti ve sırrı nedir?
Cevap: Önceki işaretlerde açıkça görüldüğü gibi, insan, yaratma kabiliyeti
bulunmayan sınırlı bir irade, az bir gayret ve aslında var olmayan itibarî
bir fiille müthiş tahribata ve şerlere yol açar. Nefsi ve arzuları daima şerre,
zarar vermeye meyilli olduğu için o küçük gayretin neticesinde ortaya
çıkan kötülüklerin sorumluluğu ona aittir. Çünkü nefsi istemiş, insan da
kendi gayretiyle o fiile yol açmıştır. Şer, var etmek olmadığı için kul onun
failidir, Cenâb-ı Hak da onu yaratır. Elbette insan o sonsuz cinayetin
karşılığında ebedî bir azap çekmeye müstahak olur.
İyilikler ve hayırlı işler ise mademki yaratmakla vücuda gelir, insanın
gayreti ve cüzî iradesi onlara yaratıcı sebep olamaz. İnsan, o işin gerçek
faili olamaz. Onun nefs-i emmaresi de iyiliğe taraftar değildir,306 ancak
Allah’ın rahmeti iyiliği ister, kudreti de yaratır. İnsan iyiliklere ve hayırlı
şeylere yalnız imanla, arzuyla, niyetle sahip olabilir. Sahip olduğu i yilikler
ona daha önce verilmiş varlık ve iman nimetleri gibi sayısız ilahî nimete
bir şükür hükm ünde dir, geçmiş nimetlere bakar. Cenâb-ı Hakk’ın vaat
ettiği cennet ise O’nun lütfu ve ihsanı ile verilir. Görünüş te bir mükâfat,
hakikatte ise ikram ve ihsandır.
Demek ki, kötülüğe sebep olan nefistir; cezaya bizzat müstahaktır. İyilikte
ise sebep de yaratma da Hak’tandır. İnsan yalnız iman ile ona sahip
çıkabilir. “Mükâfat isterim” diyemez, “Allah’ın ihsanını beklerim”
diyebilir.
Üçüncü Soru: Önceki beyanlardan da anlaşılıyor ki, kötülük yayılarak ve
haddi aşmakla arttığından, bir güna h bin yazılmalı, iyilik ise yaratmakla
vücuda geldiği, sayıca çoğalmadığı ve kulun icadıyla, nefsin arzusuyla
olmadığı için hiç yazılmamalı veya bir yazılmalıydı. Neden güna h bir,
sevap ise on, ha tta bazen bin yazılır?307
Cevap: Böyle yapmakla Cenâb-ı Hak, rahmetinin enginliğini ve
merhametinin güz elliğini gösteriyor.
Dördüncü Soru: Dalâlet yolunda kilerin kazandıkları başarılar,
gösterdikleri kuvve t ve hidayet ehline üstün gelmeleri, onların bir kuvve te
ve hakikate dayandıklarını düşündür üyor. Demek ki, ya hidayet ehlinde
zaaf ya da onlarda bir hakikat var.
Cevap: Hâşâ! Ne onlarda hakikat ne de hak yolunda kilerde zaaf vardır.
Fakat maalesef dar görüşlü, anlayışsız, avam tabakadan bir kısım insanlar
tereddüde  düşüp vesvese ediyorlar ve inançlarına zarar geliyor. Çünkü
şöyle diyorlar: “Eğer hak ehlinde gerçekten hak ve hakikat bulunsaydı,
böyle mağlup ve zelil olmazlardı. Çünkü hakikat kuvve tlidir. اََْ َُْ وََ
308ُْٰ ََِْ şeklindeki temel kaideye göre kuvve t haktadır. Eğer hak ehline
karşı üstün gelen dalâlet ehlinin hakiki bir kuvve ti ve bir dayanak noktası
bulunmasaydı bu de rece üstün ve  başarılı olmamaları gerekirdi.”
Buna cevap: Önceki işaretlerle açıkça ispat edildiği üzere, hak ehlinin
mağlûbiyeti kuvvetsizlikten ve hakikatsizlikten ileri gelmediği gibi,
dalâlet ehlinin üstünlüğü de kuvve tlerinden, iktidarlarından ve bir dayanak
noktalarının olmasından kaynaklanmaz. Yine bu sorunun cevabı önceki
işaretlerin bütününde dir, açıkça ispatlanmıştır. Yalnız burada dalâlet
yolunda kilerin hilelerinde kullandıkları bazı silahlara işaret edeceğiz.
Şöyle ki:
Ben kendim, on bozgunc unun doks an salih insanı mağlup ettiğine çok defa
şahit oldum. Hayret ve merakla araştırıp katiyen anladım ki, o üstünlük
kuvve tten, kudretten gelmiyor; aksine, fesattan, alçaklıktan, tahripten, hak
ehli arasındaki anlaşmazlıklardan faydalanmaktan, onların içine ayrılık
tohum ları atmaktan, zayıf damarlarını yakalayıp kullanmaktan, nefsanî
hisleri ve şahsî öfkeleri tahrik etmekten, insanın mahiyetinde zararlı
madenler hükm ünde ki fena kabiliyetleri işletmekten, şan ve şeref adıyla
riyakârca nefsin firavunluğunu okşamaktan ve herkesin bu vicdansızca
tahribattan kor kmasından kaynaklanıyor. İşte bozgunc ular bu gi bi şeytanca
hileler vasıtasıyla hak yolunda kilere geçici olarak üstünlük sağlar. Fakat
309وَاََُِْ َُِِْ sırrıyla, 310ََِْ اََْ َُْ وََ ُْٰ düsturuyla, bu geçici
üstünlükleri menfaat bakımından onlar için kıymetsiz olmakla beraber,
kendilerinin cehenneme müstahak  hale gelmesine yol açar, hak
yolundak ilerin ise cenneti kazanmasını sağlar.
İşte dalâlet yolunda  iktidarsızlar muktedir göründüğü ve kıymetsiz
insanlar şöhret kazandığı içindir ki, kendini beğenmiş, şöhret düşkünü,
riyakâr kimseler az bir gayretle iktidarlarını göstermek, etraflarına korku
ve zarar vererek bir mevki kazanmak gayesiyle hak ehline zıt bir tavır
takınırlar. Böylece görünmeyi ve dikkat nazarlarının kendilerine
yöne lmesini arzu ederler. İktidar ve kudretle değil, terk ve ataletle
sebebiyet verdikleri tahribat onlara dayandırılıp kendilerinden bahsedilsin
isterler. İşte böyle şöhret divanelerinden biri, herkes onda n bahsetsin diye
bir mescidi pisletmiş. Hatta ondan lânetle bahsedilmiş de şöhret damarı o
adama bu lânetli şöhreti hoş göstermiş diye bir darbımesel vardır.
Ey bekâ âlemi için yaratılan fakat fâni âleme düşkün bi çare insan!
311ََ ََْ ََُِْ اَۤءُ وَاَْرْضُ ayetinin sırrına dikkat et, kulak ver! Bak ne
diyor! Açık mânâsıyla buyur uyor ki: “Dalâlet ehli öldüğünde  insan ile
alâkadar olan gökler ve yeryüzü, onların cenazelerine ağlamaz, yani
onların ölmesinden memnun olur.” İşarî mânâsıyla diyor ki: “Hidayet
yolunda kiler ölünce gök ve yer, onların cenazelerine ağlar, dünya dan
ayrılmalarını istemez.” Çünkü  müminlerle bütün kâinat alâkadardır,
onlardan memnundur . Zira müminler, iman ile Âlemin Yaratıcısını
bildikleri için kâinatın kıymetini takdir edip ona hürmet ve sevgi
gösterirler. Dalâlet yolunda kiler gibi kâinatı hor görüp ona örtük bir
düşmanlık beslemezler.
Ey insan, düşün! İster istemez öleceksin. Eğer nefsine ve şeytana
uyduys an komşuların, belki akrabaların senin şerrinden kurtuldukları için
sevinecekler.312 Eğer 313أَُذُ ِِّٰ َِ اَْنِ اِِ deyip Kur’an’a ve Rahman’ın
Habibine (aleyhissalâtü vesselam) uyduys an gökler, yeryüzü ve bütün
varlıklar, derecene göre senden ayrılmanın üzüntüsüyle mânen ağlayacak.
Ulvî bir matem ve haşmetli bir uğurlama ile, kabir kapısından girdiğin
bekâ âleminde derecene göre senin için güzel bir geleceğin var olduğuna
işaret edecekler.314
On Üçüncü İşaret
Üç “nokta”dır.
Birinci Nokta
Şeytanın en büyük hilelerinden biri şudur: İman hakikatlerinin
büyükl üğüyl e alâkalı olarak katı kalbli, anlayışsız ve dar fikirli insanları
aldatır, der ki, “Bir tek Zât, bütün zerreleri, gezegenleri, yıldızları ve
varlıkları her türlü halleriyle rubûbi yeti altında çekip çeviriyor, idare
ediyor, deniliyor. Hayret verici derecedeki böyle büyük bir meseleye nasıl
inanılabilir? Bu mesele kalbe nasıl sığar? Akıl bunu nasıl kabul eder?”
Böylece şeytan, insanın aczini kullanarak bir inkâr hissi uyandırır.
Cevap: Şeytanın bu hilesini susturan sır 315َُُّٰ أََْ’ dir. Bu sorunun asıl
cevabı da َُّٰ أََُْ’dir. Evet, َُّٰ أََُْ kelimesinin İslam şeâirinde çok tekrarı
bu hileyi bozmak içindir. Çünkü  insanın aczi, zayıflığı ve sınırlı aklı böyle
çok büyük ha kikatleri َُُّٰ أََْ nuruyla görüp tasdik ediyor, َُّٰ أََُْ kuvve tiyle
taşıyor, َُّٰ أََُْا dairesine yerleştiriyor ve vesveseye düşen kalbine diyor ki:
Kâinattaki muntazam idare bizzat gözle görülüyor. Bunun i çin iki yol var:
Birinci yol: Mümkündür , fakat gayet büyük ve harikadır. Zaten böyle
harika bir eser ancak harika bir sanatla ve çok hayret verici bir yolla olur.
O yol ise kâinatın, varlığına zerreler adedince şahitler bulunan Ehad ve
Samed bir Zât’ın rubûbi yetiyle, iradesiyle ve kudr etiyle idare edilmesidir.
İkinci yol: Hiçbir imkân ve ihtimali olmayan, muhal derecesinde zor ve
hiçbir şekilde akla sığmayan şirk ve küfür yoludur. Çünkü Yirminci
Mektup ve Yirmi İkinci Söz gibi birçok risalede gayet açık bir şekilde
ispat edildiği üzere, o vakit kâinattaki her bir varlıkta, hatta her bir zerrede
mutlak bir ulûhiyet, kuşatıcı bir ilim ve sonsuz bir kudret bulunması lâzım
gelir ki, mevcudatta gözle görülen kusursuz nizam ve intizam, gayet
hassas ölçü ve farklılıklar ile mükemmel ve süslü sanat nakışları var
olabilsin.
Kısacası: Eğer kâinattaki kusursuz ve tam yerinde olan muazzam, büyük
rubûbi yet kabul edilmezse, o vakit her yönde n akıl dışı ve imkânsız bir yol
takip etmek gerekir. Yerinde ve lüzumlu olan büyükl ükten kaçarak akıl
dışı ve imkânsız bir yola girmeyi şeytan bile teklif edemez.
İkinci Nokta
Şeytanın mühim bir hilesi, insana kusurunu itiraf ettirmemektir. Böylece
istiğfar ve Allah’a sığınma yolunu kapatır. Hem nefsin gururunu tahrik
eder ki, kendini avuka t gibi savuns un, â deta kusurlardan uzak gör sün.
Evet, şeytanı dinleyen bir nefis, kusurunu görmek istemez, görse de
yüzlerce şekilde tevil eder. 316وََُْ اَ َْ ُ ٍَْ ٌََِ sırrıyla: İnsan,
nefsine rıza nazarıyla baktığı için ayıbını görmez. Ayıbını görmediği için
de itiraf ve istiğfar etmez, Allah’a sığınmaz, şeytana maskara olur. Hazreti
Yusuf (aleyhisselam) gibi yüce bir peygamber bile, َِْۚ إِن اَْ وََۤ أَُئُ
317ََرَةٌ ِۤءِ إِ َ رََِ رَ diyorsa nefse nasıl güvenilebilir?
Nefsini itham eden, kusurunu görür. Kusurunu itiraf eden, bağışlanma
diler. Bağışlanma dileyen, Allah’a sığınır. Allah’a sığınan da şeytanın
şerrinden kurtulur.318 Kusurunu görmemek o kusurdan daha büyük bir
kusurdur. Kusurunu itiraf etmemek büyük bir noks anlıktır. İnsan kusurunu
görürse o, kus ur olmaktan çıkar; itiraf ederse affa hak kazanır.319
Üçüncü Nokta
Şeytanın, toplum hayatında fitne çıkaran bir hilesi şudur: Bir müminin bir
tek kusurunu bahane edip yaptığı bütün iyilikleri örter. Şeytanın bu
hilesini dinleyen insafsızlar, o mümine düşmanlık besler. Halbuki Cenâb-ı
Hak, mahşerde mutlak adal et ile büyük terazisinde insanın mükellef olduğu
amellerini tarttığı zaman, sevapların kusurlara üstün gelmesine ya da
onlardan daha az olmasına göre hükmedecektir.320 Hem kusurların sebebi
çok ve işlenmesi kolay olduğundan, bazen bir tek iyilikle çok kusuru
örtecektir.
Demek ki, dünya da da o ilahî adalet gibi muamele gerekir. Eğer bir
insanın iyilikleri fenalıklarına sayıca veya nitelik bakımından üstün
gelirse, o insan sevilmeyi ve hürmeti hak eder. Belki kıymetli bir tek iyilik
sayesinde onun pek çok kusuruna affederek bakmak lâzımdır. Halbuki
insan, yaradılışındaki zulüm damarıyla ve şeytanın telkiniyle, bir
başkasının bir tek kusuru yüzünde n yüz iyiliğini unutur, mümin kardeşine
düşmanlık besler, güna ha girer. Nasıl ki, bir sinek kanadı gözün üstüne
bırakılsa bir dağı örter, göstermez. Aynen öyle de, insan öfke damarıyla
sinek kanadı kadar bir kusur yüzünde n dağ gibi iyiliği görmez, unutur,
mümin kardeşine düşman olur, toplum hayatında bir bozgunc u haline
gelir.
Şeytan bu hilesine benzer başka bir hileyle insanın zihnini bulandırıyor,
iman hakikatleri hakkında fikirlerinin sıhhatini ve düşünce istikametini
bozuyor. Şöyle ki:
Bir iman hakikatini ispat eden yüzlerce delilin hükm ünü, onun var
olmadığını zannettiren bir emare ile çürütmek ister. Halbuki “Bir ispat
edici, çok inkârcıya tercih edilir.” sözü yerleşmiş bir kaidedir. Bir davayı
ispat eden bir şahidin hükm ü yüz inkârcının sözlerinden üstündür . Bu
hakikate şu temsil ile bak:
Bir sarayın yüzlerce kapalı kapısı olsun. Bir tek kapının açılmasıyla o
saraya girilebilir ve öteki kapılar da açılır. Eğer bütün kapılar açıksa, bir-
iki tanesi kapalı olsa da o saraya girilemeyeceği söylenemez.
İşte iman hakikatleri o saraydır. Her delil bir anahtardır; ispat eder, kapıyı
açar. Bir tek kapının kapalı kalmasıyla o iman hakikatlerinden
vazgeçilmez ve onlar inkâr edilemez. Şeytan ise bazı sebeplere dayanıp ya
gaflet ya da cehalet vasıtasıyla kapalı kalmış olan bir kapıyı gösterir, ispat
edici bütün delilleri gözden düşürür. “Bu saraya girilmez, hatta bu bir
saray bile değildir, içinde bir şey yokt ur.” der, insanı kandırır.
İşte ey şeytanın hilelerine maruz kalan biçare insan! Din ve toplum
hayatının ve şahsî hayatın selametini dilersen, sağlıklı fikir, istikametli
bakış ve selim bir kalb istersen amellerini ve düşüncelerini Kur’an’ın
sağlam hüküm lerinin ve sünne t-i seniyyenin terazisiyle tart, Kur’an’ı ve
sünne t-i seniyyeyi daima rehber edin. Ve 321أَُذُ ِِّٰ َِ اَْنِ اِِ de,
Cenâb-ı Hakk’a sığın.
İşte bu On Üç İşaret, on üç anahtardır. Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın son
sûresi, أَُذُ ِِّٰ َِ اَْنِ اِِ’ in uzun bi r izahı ve madeni olan
أََُِْ ِِّٰ ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
اَِي َُِْسُ ِ۝ِْ َ اََْْاسِ اَْسِ۝إِِٰ اسِ۝َِِ اسِ۝ُْ أَُذُ َِب اسِ
322َِ اِِْ وَاسِ۝ُُورِ اسِ
sûresinin koruyucu ve sağlam kalesinin kapısını şu on üç anahtarla aç, gir,
kurtuluşa er!
323َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
324وَأَُذُ َِ رَب أَنْ َُُْونِ۝وَُْ رَب أَُذُ َِ ِْ َََاتِ اَطِِ
258 Kovulmuş şeytanın şerrinden Allah Teâlâ’ya sığınırım.
259 “Sen de ki: ‘Ya Rabbi! Şeytanların vesveselerinden, onların yanımda bulunmalarından Sana
sığınırım!’” (Mü’minûn sûresi, 23/97-98).
260 Yıkmak kolaydır.
261 “Güzel âkıbet, elbette takva sahiplerinindir.” (A’râf sûresi, 7/128).
262 Bkz. Bakara sûresi, 2/85; Âl-i İmran sûresi, 3/88; Nisâ sûresi, 4/173; A’râf sûresi, 7/18, 27;
Meryem sûresi, 19/88-95; Sâd sûresi, 38/85; Talâk sûresi, 65/8; Ğâşiye sûresi, 88/23-24; Fecr
sûresi, 89/25.
263 Bkz. el-Hamevî, Hızânetü’l-Edeb 2/482; el-Kazvînî, el-Îzâh fî Ulûmi’l-Belâğa 1/15, 16.
264 eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-Nihal 1/232, 233, 237; el-Îcî, Kitâbü’l-Mevâkıf 3/65; Tâhir İbni
Muhammed, et-Tabsîr fi’d-Dîn 1/91, 113, 142.
265 Allah Teâlâ’ya sığınırım.
266 “Şeytanın hilesi cidden zayıftır.” (Nisâ sûresi, 4/76).
267 Bkz. el-Îcî, Kitâbü’l-Mevâkıf 3/548; İbni Ebi’l-İzz, Şerhu Akîdeti’t-Tahâviyye 1/356-362.
268 Besmelesiz başlanan bir işin eksik kalacağına dair bkz. İbni Mâce, nikâh 19; Ahmed İbni
Hanbel, el-Müsned 2/359; en-Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6/127-128.
269 “Hemen Allah’a sığın.” (A’râf sûresi, 7/200; Nahl sûresi, 16/98; Mü’min sûresi, 40/56;
Fussilet sûresi, 41/36).
270 Kovulmuş şeytanın şerrinden Allah Teâlâ’ya sığınırım.
271 “Zâtî imkân, bir şey hakkındaki kesin bilgiye zıt değildir.” Yakın mânâdaki kaideler için bkz.
el-Gazâlî, el-Menhûl s. 122; el-Müceddidî, Kavâidü’l-Fıkh s. 11, 143.
272 Bkz. Mecelle s. 24; el-Müceddidî, Kavâidü’l-Fıkh s. 105; Ömer Nasuhî Bilmen, Hukuk-u
İslâmiye ve Istılahât-ı Fıkhiyye Kamusu 1/279.
273 Bkz. el-Mâtüridî, et-Tevhîd 1/92, 169, 314, 315; İbni Hazm, el-Fasl fi’l-Milel 2/121, 3/57,
59.
274 Bkz. el-Îcî, Kitâbü’l-Mevâkıf 3/548; İbni Ebi’l-İzz, Şerhu Akîdeti’t-Tahâviyye 1/356-362.
275 Başa gelen ister hayır ister şer olsun, kadere her yönüyle inanmak.
276 Kaderin, imanın bir esası olduğuna dair bkz. Müslim, îmân 39; Tirmizî, îmân 4; Ebû Dâvûd,
sünnet 17.
277 Bkz. el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân 13/7.
278 Bkz. “Allah katında dünyanın sinek kanadı kadarcık bir kıymeti olsaydı, kâfirler ondan bir
yudum su bile içemezlerdi.” (Tirmizî, zühd 13; İbni Mâce, zühd 3).
279 Bkz. “Allah başkalarına adaleti, hatta adaletten de fazla olarak ihsanı, en güzel davranışı ve
muhtaç oldukları şeyleri yakınlara vermeyi emreder. Hayasızlığı, çirkin işleri, zulüm ve tecavüzü
yasaklar. Düşünüp tutasınız diye size öğüt verir.” (Nahl sûresi, 16/90).
280 “Mutlak yokluk, (ancak pek büyük güçlükle) ispat edilebilir.” Bkz. İbni Nüceym, el-Bahru’r-
Râik 2/122; İbni Kayyim, es-Savâiku’l-Mürsele 4/1310; İbni Kayyim, er-Rûh fi’l-Kelâm 1/198.
281 Bkz. Kıyâmet sûresi, 75/20-21; İnsan sûresi, 76/27.
282 Mesela Hazreti Nûh’un (aleyhisselam), kavmine karşı çok darda kaldığı andaki yakarışı
Kur’an’da mealen şöyle yer alır: “O da: ‘Ya Rabbi, ben mağlubum, artık Sen bana yardım et!’
dedi.” (Kamer sûresi, 54/10).
283 Bkz. “Ey ehl-i kitap! Niçin bile bile hakkı bâtıl ile karıştırıyor, niçin hakikati bile bile
gizliyorsunuz? Ehl-i kitaptan bir güruh birbirlerine şöyle dediler: Şu Müslümanlara indirilen
kitaba günün başlangıcında (zahiren) iman edin, sonunda da onu inkâr edin, olur ki onlar da
şüpheye düşüp dinlerinden dönerler.” (Âl-i İmran sûresi, 3/71-72).
284 Nefsin daima fenalığı isteyip kötülüğe sevk ettiğine dair bkz. “Rabbimin merhamet edip
korudukları hariç, nefis daima fenalığı ister, kötülüğe sevk eder.” (Yûsuf sûresi, 12/53). Ayrıca
insanın en büyük düşmanının kendi nefsi olduğuna dair bkz. el-Beyhakî, ez-Zühd s. 157; el-
Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 3/4; ed-Deylemî, el-Müsned 3/408.
285 Bkz. Tirmizî, menâkıb 1; Dârimî, mukaddime 8.
286 Bkz. “Biz Kur’an’ı hak olarak indirdik. O da hakkın ve gerçeğin ta kendisi olarak indi. Seni
de ey Resûlüm, sadece rahmetle müjdelemen ve inanmayanları ise azapla uyarman için
gönderdik.” (İsrâ sûresi, 17/105).
287 Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/123-125; Buhârî, meğâzî 11.
288 Bkz. Buhârî, vudû’ 32, menâkıb 25, meğâzî 35; Müslim, imâre 72, 73, fezâil 5, 6.
289 Buhârî, menâkıb 25, meğâzî 35; Müslim, fezâil 6, 7, imâre 72, 73.
290 Müslim, cihâd 81; Dârimî, siyer 16; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/303, 368.
291 Bkz. Buhârî, cihâd 65, bed’ü’l-halk 11, menâkıbü’l-ensâr 22, meğâzî 18, eymân 15, diyât
16; Ebû Dâvûd, cihâd 106; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/293, 294.
292 Bkz. Buhârî, meğâzî 54, cihâd 52, 61, 97, 167; Müslim, cihâd 79; Tirmizî, cihâd 15.
293 Bkz. Ebû Dâvûd, cihâd 75; İbni Mâce, cihâd 18; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/449.
294 Bkz. Buhârî, meğâzî 29, cihâd 34, 161, kader 16, temennî 7; Müslim, cihâd 125.
295 Bkz. Buhârî, cihâd 80, 85, 163, vudû’ 72, meğâzî 24, nikâh 123, tıb 27; Müslim, cihâd 101.
296 Bkz. Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 5/51; el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-Usûl 1/177-178; es-
Suyûtî, ed-Dürru’l-Mensûr 6/543.
297 Bkz. Tirmizî, tefsîru sûre (35) 2; en-Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ 6/305; el-Bezzâr, el-Müsned
5/394; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 8/417.
298 “Şeytan gagasını Âdemoğlunun kalbi üzerine koymuş vaziyette durur. O kul Allah’ı anarsa
şeytan susar; kul Allah’ı anmayı unutursa şeytan vesvese verir.” mealindeki hadis için bkz. Ebû
Ya’lâ, el-Müsned 7/278.
299 Bkz. Hâkka sûresi, 69/11; Kamer sûresi, 54/11-12.
300 Bkz. Hâkka sûresi, 69/5-6.
301 Bkz. A’râf sûresi, 7/136; Tâhâ sûresi, 20/78; Kasas sûresi, 28/40.
302 Bkz. Kasas sûresi, 28/81.
303 Bkz. Mülk sûresi, 67/7-8.
304 Bkz. Ahzâb sûresi, 33/72.
305 Bkz. Nisâ sûresi, 4/79; Yûnus sûresi, 10/58; Buhârî, rikak 18, merdâ 19; Müslim, münâfikîn
71-73, 75, 76, 78.
306 Bkz. “Rabbimin merhamet edip korudukları hariç, nefis daima fenalığı ister, kötülüğe sevk
eder.” (Yûsuf sûresi, 12/53).
307 Sevabın on kat yazıldığına dair bkz. En’âm sûresi, 6/160. Ayrıca günahlar bir yazıldığı halde
sevabın on kattan yedi yüz kata kadar yazıldığına dair bkz. Buhârî, îmân 31; Müslim, îmân 206,
207.
308 Hak yücedir ve ona üstün gelinmez. Bkz. Buhârî, cenâiz 79; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
Evsat 6/128.
309 “Güzel âkıbet, elbette takva sahiplerinindir.” (A’râf sûresi, 7/128).
310 “Hak yücedir ve ona üstün gelinmez.” Bkz. Buhârî, cenâiz 79; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
Evsat 6/128 ve el-Mu’cemü’s-sağîr 2/155; ed-Dârakutnî, es-Sünen 3/252; el-Beyhakî, es-
Sünenü’l-Kübrâ 6/205.
311 “(Merhamete lâyık olma haklarını kaybettiklerinden) perişan hallerine gök de ağlamadı, yer
de.” (Duhân sûresi, 44/29).
312 “Mümin kul (ölünce), dünyanın yorgunluk ve ağrılarından kurtulur. Fâcir ise (ölünce) ondan
da kullar, memleket, ağaçlar ve hayvanlar kurtulur.” anlamındaki hadis için bkz. Buhârî, rikak
42; Müslim, cenâiz 61, 62.
313 Kovulmuş şeytanın şerrinden Allah Teâlâ’ya sığınırım.
314 Bkz. Tirmizî, kıyâmet 26; İbni Mâce, zühd 31; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/364, 6/140.
315 Sadece büyüklükte değil hiçbir konuda eşi ve benzeri olmayan, başka bir şey Kendisiyle
kıyas bile edilemeyecek yegâne büyük, Allah’tır.
316 Ebu’t-Tayyib el-Mütenebbî’ye ait olan bu beyit için bkz. İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 33/219,
36/319; el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 3/36; el-Kalkaşendî, Subhu’l-A’şâ 9/196.
317 “Doğrusu ben nefsimi temize çıkarmam. Çünkü Rabbimin merhamet edip korudukları hariç,
nefis daima fenalığı ister, kötülüğe sevk eder.” (Yûsuf sûresi, 12/53).
318 Bkz. “Kim kötülük eder veya günah işleyerek nefsine zulmeder de sonra Allah’tan af dilerse,
Allah’ı gafur ve rahim (affı ve merhameti bol) bulur.” (Nisâ sûresi, 4/110).
319 Bkz. ed-Deylemî, el-Müsned 5/199; el-Kudâî, Müsnedü’ş-Şihâb 2/44.
320 Bkz. A’râf sûresi, 7/8-9; Mü’minûn sûresi, 23/102-103; Kâria sûresi, 101/6-9.
321 Kovulmuş şeytanın şerrinden Allah Teâlâ’ya sığınırım.
322 “De ki: İnsanların Rabbine, insanların yegâne Hükümdarına, insanların İlâhına sığınırım: O
sinsi şeytanın şerrinden, o ki insanların kalplerine vesvese verir, o şeytan, cinlerden de olur,
insanlardan da olur.” (Nâs sûresi, 114/1-6).
323 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
324 “Sen de ki: Ya Rabbi! Şeytanların vesveselerinden, onların yanımda bulunmalarından Sana
sığınırım!” (Mü’minûn sûresi, 23/97-98).
On Dördüncü Lem'a
İki “makam”dır. Birinci Makamı iki sorunun c evabıdır.
Birinci Makam
326 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪325ِِْ۪ ََُُْ
327اََمُ ََُْْ وَرََُْ ِّٰ وََََُُ
Aziz, sıddık kardeşim Refet Bey,
Öküz ve Balık hakkında sorduğun s orunun c evabı bazı risalelerde vardır. O
türlü sorulara cevap olarak Yirmi Dördünc ü Söz’ün Üçüncü Dal’ında On
İki Asıl adıyla on iki mühim kaide beyan edilmiştir. O kaideler Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) hadisleri hakkındaki çeşitli yorumlara
dair birer ölçüdür, hadislerle ilgili vehimleri yok edecek mühim esaslardır.
Maalesef şimdilik sünûha ttan, yani kalbe gelen mânâlardan başka ilmî
meselelerle meşgul olmama engel bazı haller var. Onun için sorunuz a tam
cevap veremiyorum. Eğer kalbe gelen mânâlar varsa mecburen onlarla
meşgul oluyorum. Bazen sorular kalbe gelen o mânâlara tevafuk ettiği için
cevap verilir, gücenmeyiniz. Haydi, bu defaki sorunuz a kısa bir cevap
vereyim.
Birinci Soru: Öküz ve Balık Hakkındadır
“Hocalar, yeryüzünün öküz  ve balığın üstünde  durduğunu söylüyor.
Halbuki bilim, dünya nın uzay boşluğunda  bir yıldız gibi gezdiğini
gösteriyor. Ne öküz  var ne de balık...”
C e v ap: İbni Abbas (radiyallâhu anh) gibi zâtlara isnat edilen sahih bir
rivayet var. Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) sormuşlar: “Dünya
neyin üstünde dir?” Buyurmuş ki: 328اََْرْضُ ََ اْرِ وَاُْتِ Bir rivayette de
bir defa ََِ اْر ,bir defa da ََ اُْتِ demiştir. Hadis âlimlerinin bir
kısmı, bu hadisi İsrailoğulları döne minden kalmış, eskiden beri nakledilen
hurafe tarzındaki hikâyelere tatbik etmiş. Bilhassa sonradan Müslüman
olan bazı İsrailoğulları âlimleri, Kur’an’dan önce indirilen semavî
kitaplarda “öküz  ve balık” hakkında gördükleri hikâyeleri hadise uyarlayıp
hadisin mânâsını tuhaf bir hale getirmişler. Şimdilik bu meseleye dair
gayet kısa üç “esas” ve üç “vecih” söylenecek.
Birinci Esas
İsrailoğulları âlimlerinin bir kısmı Müslüman olduktan sonra eski
mâlumatları da onlarla beraber İslam toplumuna geçmiş, İslamiyet’e mal
olmuş. Halbuki o eski bilgilerde yanlışlar var. O yanlışlar, elbette onlara
aittir, İslamiyet’e değil.
İkinci Esas
Benzetme ve temsiller, havas tabakadan avam tabakaya geçtikçe, yani
âlimlerin elinden cahillerin eline düştüğünde  zamanla hakikat zannedilir.
Mesela, küç üklüğüm de ay tutulmuştu.
Anneme, “Ay neden böyl e oldu?” diye sordum.
Dedi ki: “Yılan yut muş.”
Dedim: “Hâlâ görünüyor ?”
Dedi ki: “Yukarıda yılanlar cam gibi olur, içlerinde bulunan şeyi
gösterirler.”
Bu çocukluk hatırasını çok zaman hatırlar ve: “Bu kadar asılsız bir hurafe,
validem gibi ciddi insanların dilinde nasıl geziyor?” diye düşünürdüm.
Astronom i ilmini incelediğim zaman gördüm ki, validem gibi diyenler, bir
benzetmeyi hakikat kabul etmiş. Çünkü güne şin yörünge si olan on iki
burcun bulunduğu büyük daire ile ayın yörünge si üst üste gelince o iki
daire birer kavis şeklini alır. O iki kavise gökbi limiyle meşgul olan
âlimler hoş bir benzetme ile iki büyük yılan demek olan “tinnîneyn” adını
vermişler. İşte o iki dairenin kesişme noktasına, baş mânâsında “re’s”,
diğer kısmına kuyruk mânâsında “zeneb” demişler. Ay baş kısmına, güne ş
de kuyruk kısmına geldiği vakit, âlimlerin deyişiyle “haylûlet-i arz”, yani
ay tutulması gerçekleşir. Dünya , ikisinin tam ortasına düşer ve ay tutulur.
Önceki benzetmeyle, “Ay, yılanın ağzına girdi.” denilir. Bu güzel ve ilmî
teşbih, ha lkın dilinde zamanla ayı yutan koc a bir yılan haline dönüş müş.
İşte iki büyük melek, mukaddes ve hoş bir benzetmeyle ve mânidar bir
işaretle Öküz ve Balık diye adlandırılmıştır. Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) kutsî ve ulvî lisanından halkın diline geçtikçe o
teşbih hakikatle karıştırılmış. Öküz ve Balık, gayet büyük bir öküz  ile
dehşetli bir balık zannedilmiş.
Üçüncü Esas
Nasıl ki Kur’an’ın, çok derin meseleleri temsil ve benzetmelerle avam
tabakaya anlatan müteşabih ayetleri var. Aynı şekilde, hadislerin de
müteşabih kısmı vardır; gayet derin hakikatleri alışılmış benzetmelerle
ifade eder.
Mesela, bir-iki risalede beyan ettiğimiz gibi, bir gün Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) huzurunda  gayet derin bir gürültü işitildi.
Buyurdu ki: “Bu, yetmiş senedir yuva rlanıp şu dakikada cehennemin
dibine düşen bir taşın gürültüsüdür.”329 Birkaç dakika sonra biri geldi,
“Yetmiş yaşındaki meşhur münafık öldü.” dedi. Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) gayet belâgatli temsilinin hakikatini gösterdi.
***
Senin soruna cevap olarak şimdilik üç “vecih” anlatılacak.
Birinci Vecih
Cenâb-ı Hak, ikisinin ismi “Nesir” ve “Sevr” (Öküz) olan, Arş’ın ve
göklerin taşıyıcısı dört meleği330 rubûbiyet saltanatına nezaret etmeleri için
Arş’a ve gökl ere tayin etmiştir. Göklerin küç ük bi r kardeşi ve gezegenlerin
bir arkadaşı hükm ünde ki düny aya nâzır ve taşıyıcı olmaları için de iki
melek vazifelendirmiştir. O meleklerin birinin ismi “Sevr”, diğerinin ismi
“Hût”tur (Balık). Onlara bu isimlerin verilmesinin sırrı şudur:
Yeryüzü iki kısımdan oluşur: Su ve toprak. Suyu şenlendiren balıklardır.
Toprak kısmını şenlendiren ve insanların geçim kaynağı olan ziraat, öküz
ile mümkündür  ve onun omzunda dır. Yeryüzüne nezaret eden iki melek
hem kumandan hem nâzır olduklarından, elbette balık ve öküz  cinsleriyle
bir münasebetlerinin bul unması lâzımdır. Belki, –331وَاُِْْ َِْ ِّٰ –o iki melek
melekût ve misal âleminde öküz  ve balık suretinde görünürler.332 HAŞİYE İşte
bu münasebet ve nezarete, yeryüzünde ki o iki mühim canlı türüne imâ
olarak Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mucizevî lisanı, اََْرْضُ
333ََ اْرِ وَاُْتِ demiş, gayet derin ve geniş, bir sayfada anlatılabilecek
meseleleri içeren bir hakikati, gayet güzel ve kısa bir tek cümleyle ifade
etmiştir.
İkinci Vecih
Mesela nasıl ki, “Devlet ve saltanat ne üzerinde duruyor?” diye sorulsa
cevap olarak şöyle denir: ََ اِْ وَاََِْ yani “Asker kılıcının cesaretine ve
kuvve tine, memur kaleminin dirayetine ve adaletine dayanır.” Aynen öyle
de, madem canlıların meskeni yeryüzü, kumandanı da insandır. Madem
denize yakın yerlerde yaşayan insanların büyük kısmının geçim kaynağı
balıktır. Denize uzak bölgelerde yaşayanların geçim kaynağı ise ziraat ile
öküz ün omzunda dır, hem onların da bir başka mühim ticaret kaynağı
balıkçılıktır. Elbette, devlet kılıç ve kalem üstünde  durduğu gibi, dünya  da
öküz  ile balığın üstünde  duruyor denilebilir. Zira öküz  çalışmazsa ve balık
milyonlarca yumurtayı birden bırakmazsa insan yaşayamaz, hayat durur,
Hakîm Yaratıcı da dünya yı yok e der.
İşte, Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam) mucizevî, ulvî ve hikmetli
bir cevapla اََْرْضُ ََ اْرِ وَاُْتِ demiş. İnsan hayatının hayvan
cinslerinin hayatıyla ne kadar irtibatlı olduğuna  dair geniş bir hakikati iki
kelimeyle ders vermiş.
Üçüncü Vecih
Eski gökbi limi, güne şin dünya nın etrafında döndüğünü kabul eder ve onun
her otuz derecesi bir burç tabir edilirdi. O burçlardaki yıldızları birbirine
bağlayacak hayalî çizgiler çizilse bazen aslan, bazen terazi, bazen öküz ,
bazen de balık suretleri görünür. Bu sebeple burçlara o isimler verilmiştir.
Asrımızda ise astronom iye göre güne ş dünya nın etrafında dönm üyor. O
burçlar boş ve gereksiz hale gelmiştir. Aksine, yerküremiz güne şin
etrafında dönüy or. Öyleyse o boş, gereksiz burçlar ve daireler yerine,
dünya nın senelik yörünge sinde küçük ölçekte o daireleri teşkil etmek
gerekir. Şu halde gökteki burçlar, dünya nın senelik hareketinden ortaya
çıkacaktır ve yerküre her ay o burçlardan birinin gölgesinde, misalindedir.
Âdeta dünya nın senelik yörünge si bir ayna hükm ünde dir ve gökteki
burçlar o aynada görünür.
İşte bu sebeple Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), daha önce
zikrettiğimiz gibi bir defa ََ اْرِ bir defa da ََ اُْتِ demiştir. Evet,
mucizelerle dolu peygamber lisanına yakışır bir tarzda gayet derin ve
asırlar sonra anlaşılacak bir hakikate işaret olarak bir defa اْرِ ََ demiş.
Çünkü dünya , o soru sorulduğu sırada Öküz Burcu’nun334 misalindeydi. Bir
ay sonra yine aynı soru sorulmuş, bu defa ََ اُْتِ demiş. Çünkü o sırada
dünya  Balık Burcu’nun göl gesindeydi.
İşte asırlar sonra anlaşılacak bu yüce hakikate, yerkürenin vazifeli
bulunduğu hareketine ve seyahatine, gökteki burçların güne şin yörünge si
itibarıyla boş ve misafirsiz olduğuna , gerçekten var olan burçların ise
dünya nın senelik yörünge sinde bulunduğuna  ve yerkürenin o burçlarda
vazife görüp dol aştığına işaret olarak, 335ََ اْرِ وَاُْتِ demiştir.
336وَُّٰ أََُْ َِابِ
İslam hakkındaki bazı kitaplarda Öküz ve Balık’a dair yer alan tuhaf ve
akıl dışı hikâyeler ya İsrailoğulları devrinden kalmadır, ya temsildir veya
bazı hadis âlimlerinin yorumlarıdır; birtakım dikkatsiz insanlar tarafından
hadis sanılarak Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) atfedilmiştir.
337رََ َ ُٰاَِْۤ إِنْ ََِۤ أَوْ أَََْْ
338َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
İkinci Soru: Âl-i Abâ339 Hakkındadır
Kardeşim, Âl-i Abâ hakkındaki cevapsız kalan sorunuz un birçok
hikmetinden yalnız birini söyleyeceğiz. Şöyle ki:
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam), giydiği mübarek hırkasını
Hazreti Ali (radiyallâhu anh), Hazreti Fâtıma (radiyallâhu anhâ) , Hazreti
Hasan ve Hazreti Hüseyin’in (radiyallâhu anhum â) üstlerine örtmesinin ve
onlara 340َُِِْ َُُْ اَْ أََْ اَِْْ وَََُُْ ًَِْا ayetiyle dua etmesinin341
sırları ve hikmetleri var. Sırlarından bahsetmeyeceğiz. Yalnız
peygamberlik vazifesiyle alâkalı bir hikmetini bildireceğiz:
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), gayba ve geleceğe açık
peygamberlik gözüyle otuz-kırk sene sonra Sahabe ve Tâbiin’in içinde
mühim fitneler çıkacağını, kan dökül eceğini görmüş. Onların içinde en
seçkin şahsiyetlerin, hırkası altındaki üç zât olduğunu bilmiş. Ümmete
Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh) temizliğini, şüphe  ve zandan uzak
olduğunu göstermek, suçsuzluğunu ilan etmek, Hazreti Hüseyin’in
(radiyallâhu anh) elemini paylaşarak sabır tavsiye edip tesellide
bulunmak, Hazreti Hasan’ı (radiyallâhu anh) tebrik etmek, barış ile
mühim bir fitneyi ortadan kaldırdığı için şerefini ve ümmete büyük
faydasını ilan etmek ve Hazreti Fâtıma’nın soyunun temiz ve şerefli
olacağını, “Ehl-i Beyt” yüce unva nına liyâkatini ilan etmek için o dört
zâtın üzerine, kendisiyle beraber “Hamse-i Âl-i Abâ”342 unva nını bahşeden
o hırkayı örtmüştür.
Evet, gerçi Hazreti Ali (radiyallâhu anh) halifeliği hakkıyla yerine
getirmişti. Fakat dökül en kanın çok ehemmiyeti bulunduğunda n ve Hazreti
Ali’nin ümmet nazarında şüphe ve zanlardan temize çıkarılması
peygamberlik vazifesi için mühim olduğunda n, Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) onu bu şekilde aklıyor. Hazreti Ali’yi tenkit eden,
hatalı gören ve ona dalâlet atfeden Haricîleri ve Emevîlerin haddi aşan
taraftarlarını susmaya davet ediyor. Evet, Haricîlerin ve Emevîlerin aşırıya
giden taraftarlarının Hazreti Ali (radiyallâhu anh) hakkındaki tefritleri ve
ona dalâlet atfetmeleri, Hazreti Hüseyin’in çok feci, ciğerleri dağlayan
hadisesiyle Şia’nın ifratları, bid’atları ve Hazreti Ebube kir ile Hazreti
Ömer’den (radiyallâhu anhum â) yüz çevirmeleri Müslümanlara çok zarar
vermiştir.
İşte hırkasını örterek ve bu dua ile Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam), Hazreti Ali (radiyallâhu anh) ve Hazreti Hüseyin’i
(radiyallâhu anh) mesuliyetten, ithamdan ve ümmetini onlar hakkında
kötü zanlardan kurtardığı gibi, Hazreti Hasan’ın (radiyallâhu anh) barış
ile ümmete yaptığı iyiliği peygamberlik vazifesi noktasında tebrik ediyor.
Hem Hazreti Fâtıma’nın (radiyallâhu anhâ)  mübarek neslinin İslam
âleminde Ehl-i Beyt unva nını alarak yüce bir şeref kazanacağını ve
Hazreti Fâtıma’nın (radiyallâhu anhâ)  وَإِٓ أَُُِ َِ وَذُرََ َِ اـَْنِ
343اِِ diyen Hazreti Meryem’in validesi344 gibi soyca çok şerefli olacağını
ilan ediyor.
اَُّٰ َ َٰ ََِ ٍَُ وََٰ اِِٰ اَِ اَِِ اََْْارِ وََٰ أََِِْ اََُِِْ
345اََُِْ اََْْرِ اَِٰ
İkinci Makam
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ ’in binlerce sırrından altısına dairdir.
Bir Hatırlatma: Besmelenin rahmet noktasında parlak bir nuru, sönük
aklıma uzaktan göründü. Onu, kendi nefsim için kaydetmeyi arzuladım.
Yirmi-otuz kadar sır ile o nurun etrafında bir daire örmek, onu avlayıp
kavramak istedim. Fakat maalesef şimdilik o arzumu tam
gerçekleştiremedim, sırlar yirmi-otuzdan beş-altıya indi.
“Ey insan!” dediğim vakit, nefsimi kastediyorum. Bu dersi, nefsime has
olduğu halde, ruhen benimle irtibatlı ve nefsi nefsimden daha uyanık
zâtlara, belki istifade vesilesi olur niyetiyle, On Dördünc ü Lem’a’nın
İkinci Makamı olarak sunuyor , dikkatli kardeşlerimin değerlendirmesine
havale ediyorum. Bu ders akıldan çok ka lbe, delilden çok zevke bakar.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
 إُِ ِْ ََُْٰ وَإُِ ۝ََْ َۤ أََ اََُْۨ إِ أَُِْ إَِ َِبٌ ٌَِ 
346ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
Bu makamda birkaç “sır” zikredilecektir.
Birinci Sır
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’ in bir cilvesini şöyle gördüm:
Kâinatın, yeryüzünün ve insanın simasında birbirinin numunesi olan üç
rubûbi yet mührü var.
Biri: Kâinatın bütününde ki yardımlaşma, dayanışma, birliktelik ve
birbirinin ihtiyacına cevap verme gibi hususiyetlerden ortaya çıkan büyük
ulûhiyet mührüdür ki, 347ِِْ ِّٰ ona bakıyor.
İkincisi: Yeryüzünün simasında bitki ve hayvanların ihtiyaçlarının
karşılanmasındaki, beslenip idare edilmesindeki benzerlik, münasebet,
intizam, uyum , lütuf ve merhametten ortaya çıkan büyük Rahmaniyet
mührüdür ki, ِِْ ِّٰ اِْٰ ona bakıyor.
Üçüncüsü: İnsanın engin mahiyetinin simasındaki, Cenâb-ı Hakk’ın
merhametinin latifelerinden, şefkatinin inceliklerinden ve parıltılarından
ortaya çıkan yüc e Rahîmiyet mührüdür ki, ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’ deki اِِ
ona bakıyor.
Demek ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ âlem sayfasında nuranî bir satır meydana
getiren üç ehadiyet mührünün mukaddes bir unva nı, kuvve tli bir bağı ve
parlak bir hattıdır. Yani, ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’ in ucu, yuka rıdan
indirilerek kâinatın meyvesi ve âlemin küçük bir nüshası olan insana
dayanır. Yeri Arş’a bağlar. İnsanın kendi arşına çıkması için bir yol olur.
İkinci Sır
Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan, akılları sayısız varlıkta görünen birlik
tecellisinde boğm amak için daima o vahidiyetin içinde ehadiyet cilvesini
gösteriyor. Mesela, nasıl ki güne ş, ışığıyla sayısız şeyi kuşatır. Işığının
tamamıyla beraber güne şin zâtını kavrayabilmek için gayet geniş bir
tasavvur ve engin bir bakış gerektiğinden, güne ş zâtını unutturmamak için
her bir parlak şeydeki aksi vasıtasıyla kendini gösterir. Her parlak şey
kendi kabiliyetince, güne şin zâtının cilvesiyle beraber ışık, sıcaklık gibi
hususiyetlerini bildirir. Ve o parlak şeyler kabiliyetine göre, güne şi bütün
sıfatlarıyla gösterdiği gibi, güne şin ışığı, sıcaklığı ve ışığındaki yedi renk
gibi keyfiyetlerinin her biri de ulaştığı her şeyi kuşatır. Aynı şekilde, –وَِِّٰ
348اََُْ اَْْٰ temsilde hata olmasın– Cenâb-ı Hakk’ın ehadiyet ve
samediyetinin, her bir şeyde, bilhassa canlılarda, hele insanın mahiyetinin
aynasında bütün isimleriyle bir cilvesi bulunduğu gi bi, vahdet ve vahidiyet
yönüyl e de varlıklarla alâkalı olan her bir ismi onları kuşatıyor. İşte
Kur’an, akılları birlik tecellileri içinde boğm amak ve kalblere Zât-ı
Akdes’i unutturmamak için daima vahidiyetteki ehadiyet mührünü nazara
veriyor ki, ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ o mührün üç mühim düğüm  noktasını
gösterir.
Üçüncü Sır
Şu sonsuz kâinatı şenlendiren, açıkça görüldüğü gibi, rahmettir. Karanlık
içindeki şu varlıkları ışıklandıran, açıkça, yine rahmettir. Sonsuz ihtiyaçlar
içinde yuva rlanan mahlûkatı terbiye eden, apaçık görüldüğü üzere, yine
rahmettir. Bir ağaç her şeyiyle meyvesi için var olduğu gibi, bütün kâinatı
insan için var eden ve her tarafta ona baktıran, onun yardımına koşturan,
açıkça, rahmettir. Bu sonsuz uzayı ve boş, ıssız âlemi dolduran,
nurlandıran ve şenlendiren, bizzat gördüğüm üz gibi, rahmettir. Ve fâni
insana ebediyet nimetini veren, onu ezelî ve ebedî bir Zât’a muhatap ve
dost kılan, açıkça, yine rahmettir.
Ey insan! Madem rahmet böyle kuvve tli, cazibeli, sevimli, sana yardımcı
ve sevilen bir hakikattir; ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ de, o hakikate yapış ve
mutlak yalnızlıktan, kimsesizlikten, sonsuz ihtiyaçlarının elemlerinden
kurtul. O Ezel ve Ebed Sultanı’nın dergâhına yöne l ve o rahmetin
şefkatiyle, şefaatiyle, parıltılarıyla o Sultan’a muhatap ve dost ol!
Evet, kâinattaki her çeşit varlığı hikmet dairesinde, insanın etrafında
toplayıp onun bütün ihtiyaçlarına kusursuz bir intizam ve inayet ile
koşturmak, açıkça, iki şekilde izah edilebilir. Ya kâinattaki her varlık
insanı kendi kendine tanıdığı için ona itaat ediyor, onun  yardımına
koşuyor. Bu ihtimal, akıldan yüz derece uzak olmasının yanında, pek çok
imkânsızlığı da barındırır. İnsan gibi mutlak aciz bir varlıkta kuvve ti
sınırsız Sultan-ı Mutlak’ın kudretinin bulunduğunu varsaymak lâzım gelir.
Ya da bu yardımın, kâinatın perdesi arkasında bir Kadîr-i Mutlak’ın ilmi
ile gerçekleştiğini kabul etmek gerekir. Demek, kâinattaki varlıklar insanı
tanımaz; onlar insanı bilen ve tanıyan, ona merhamet eden bir Zât’ın
varlığının delilleridir.
Ey insan! Aklını başına al. Hiç mümkün müdür ki, bütün varlıkları sana
yöne ltip yardım ellerini uzattıran, senin ihtiyaçlarına “Lebbeyk!”349
dedirten Zât-ı Zülcelâl seni bilmesin, tanımasın, görmesin? Madem O seni
biliyor, rahmetiyle bildiğini bildiriyor. Sen de O’nu bil, hürmetle bildiğini
bildir ve katiyen anla ki, bu koca kâinatı senin gibi mutlak zayıf, aciz,
fakir, fâni ve küçük bir varlığın emrine vermek ve varlıkları yardımına
gönde rmek, elbette hikmet, inayet, ilim ve kudreti de içeren bir rahmet
hakikatidir. Böyle bir rahmet, senden küllî ve hâlis bir şükür, ciddi ve saf
bir hürmet ister. İşte o hâlis şükrün, saf hürmetin tercümanı ve unva nı olan
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’ i dilinden düşürme. Onu rahmete kavuşmaya vesile
ve Rahman’ın dergâhında şefaatçi yap.
Evet, rahmetin varlığı ve gerçekleşmesi, güne ş kadar aşikârdır. Nasıl ki,
merkezdeki bir nakış, farklı yönlerden uzanan atkı ve iplerin düzeninden
ve desenlerinden meydana gelir. Aynen öyle de, bu kâinatın büyük
dairesinde bin bir ilahî ismin cilvesinden uzanan nuranî atkılar, kâinatın
simasında öyle bir rahmet damgası içinde bir Rahîmiyet ve şefkat nakşını
dokuyor  ve öyle bir inayet mührünü işliyor ki, akıl sahiplerine kendini
güne şten daha parlak bir şekilde gösteriyor.
Evet, güneşi ve ayı, yeryüzünde ki unsurları ve madenleri, bitki ve
hayvanları büyü k bir nakşın atkı ipleri gibi bin bir isminin tecellileriyle
tanzim eden ve hayata hizmetkâr kılan, bitki ve hayvanlar âlemindeki
bütün varlıkların yavrularına gayet şirin ve fedakârca şefkatleriyle
şefkatini gösteren,350 canlıları insanın emrine veren, böylece ilahî
rubûbi yetin gayet güzel, şirin, büyük bir nakşını ve insanın kıymetini
gösteren ve parlak rahmetini ortaya koya n Rahman-ı Zülcemâl, elbette
kendi mutlak istiğnasıyla beraber rahmetini, mutlak ihtiyaç içindeki
canlılara ve insana makbul bir şefaatçi yapmıştır. Ey insan! Eğer insan
isen ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ de, o şefaatçiyi bul.
Evet, yeryüzünde  dört yüz bin farklı bitki ve hayvan türünü, hiçbirini
unutmadan, şaşırmadan, vakti vaktine, kusursuz bir intizam, hikmet ve
inayetle idare eden, yeryüzünün simasına ehadiyet mührünü koya n, açıkça,
bizzat görüldüğü üzere, rahmettir. O rahmetin varlığı, şu yeryüzünde ki
varlıklar kadar  kesin olduğu gibi, onun gerçekleştiğinin varlıklar
sayısınca delili var.
Evet, zeminin yüzünde  bir rahmet ve ehadiyet mührü bulunduğu gibi,
insanın manevî mahiyetinin simasında da öyle bir rahmet damgası vardır
ki, yeryüzünün simasındaki merhamet mühründe n ve kâinatın simasındaki
büyük rahmet damgasından daha aşağı değildir. Onun âdeta bin bir ismin
cilvesinin oda k nokt asıymış gibi bir kuşatıcılığı var.
Ey insan! Hiç mümkün müdür ki, sana bu simayı veren ve ona böyle bir
rahmet ve ehadiyet mührü vuran Zât seni başıboş bıraksın,351 sana kıymet
vermesin, senin hareketlerine dikkat etmesin, senin için var olan bu
kâinatı abes kılsın,352 yaratılış ağacını meyvesi çürük, bozuk, kıymetsiz bir
ağaç hükmüne indirsin? Hem hiçbir şekilde şüphe  kabul etmeyen ve hiçbir
bakımdan noks anlığı bulunmayan, güne ş gibi aşikâr olan rahmetini ve ışık
gibi açıkça görünen hikmetini inkâr ettirsin? Hâşâ!..
Ey insan! Bil ki, o rahmetin arşına ulaşmak için bir merdiven var. O da
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’dir. Onun ne kadar mühim olduğunu anlamak
istersen, Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın yüz on dört sûresinin başına, bütün
mübarek kitapların ve mübarek işlerin başlangıçlarına bak. Besmelenin
kıymetinin büyükl üğüne  kesin bir delil şudur: İmam Şâfiî (radiyallâhu
anh) gibi çok büyük müçtehitler demiş ki, “Besmele tek bir ayet olduğu
halde, Kur’an’da yüz on dör t defa naz il olmuştur.”353
Dördüncü Sır
Sınırsız bir çokluk içinde birlik tecellisi, 354إِكَ َُُْ demekle herkese kâfi
gelmiyor, fikir dağılıyor. Bütün kâinattaki vahdetin arkasında bulunan
Ehad Zât’ı düşünüp 355إِكَ َُُْ وَإِكَ ََُِْ demek için yeryüzü genişliğinde
bir kalb gerekir. Ve bu sırra binaen, küçük şeylerde ehadiyet mührünü
açıkça gösterdiği gibi, her bir varlık türünde  ehadiyet damgasına işaret
etmek ve Zât’ını akla getirmek için Ehad Yaratıcı, rahmaniyet mührü
içinde bir ehadiyet sikkesi gösteriyor ki, herkes her mertebede
zahmetsizce إِكَ َُُْ وَإِكَ ََُِْ diyerek doğrudan doğruya Zât-ı Akdes’e
hitap edip yöne lsin.
İşte, Kur’an-ı Hakîm bu büyük sırrı ifade etmek için kâinatın en büyük
dairesini, mesela göklerin ve yerin yaratılışını anlattığı sırada, birden en
küçük daireden, ince ve basit bir şeyden bahseder ki, ehadiyet mührünü
açıkça göstersin. Mesela göklerin ve yerin yaratılışını anlatırken, insanın
yaratılışından, sesinden, simasındaki nimet ve hikmet inceliklerinden
bahis açar. Ta ki fikir dağılmasın, kalb boğul masın, ruh doğrudan doğruya
Mabud’unu bulsun. 356أََُِِْْ وَأََْاُِْ وَِْ اَِٰ۪ َُْ اَٰاتِ وَاَْرْضِ وَاَِْفُ ayeti
bu ha kikati mucizevî bir şekilde gösteriyor.
Evet, sonsuz vahdet mühürlerinin iç içe daireler gibi en büyüğünde n en
küçüğüne  kadar sayısız varlıkta çeşitleri ve mertebeleri vardır. Fakat o
vahdet ne kadar olsa da yine çokluk içinde bir vahdettir. Hakiki hitabı tam
sağlayamaz. Onun için vahdetin arkasında ehadiyet mührünün bulunması
lâzımdır. Ta ki, çokluğu hatıra getirmesin. Kalbde doğrudan doğruya Zât-ı
Akdes’e yol açsın.
Hem nazarları o ehadiyet mührüne çevirmek ve kalbleri ona çekmek için
onun üstüne gayet cazibeli bir nakış, parlak bir nur, şirin bir tatlılık,
sevimli bir güzellik ve kuvve tli bir hakikat olan rahmet ve rahîmiyet
damgasını basmıştır. Evet, o rahmetin kuvve tidir ki, şuur sahiplerinin
nazarlarını kendine çeker ve ehadiyet mührüne ulaştırır. Ehad Yaratıcıyı
düşündür ür, sonra da insanı 357إِكَ َُُْ وَإِكَ ََُِْ ayetindeki hakiki hitaba
mazhar eder. İşte ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ Fatiha’nın fihristi ve Kur’an’ın kısa
bir özeti olması yönüyl e zikredilen bu büyük sırrın unva nı ve
tercümanıdır. Bu unva nı eline alan, rahmetin tabakalarında gezebilir. Bu
tercümanı konuş turan, rahmet sırlarını öğrenir, rahîmiyet ve şefkat
nurlarını görür.
Beşinci Sır
Bir hadis-i şerifte buyrulmuş ki: 358إِن َّٰ َََ اَِْْنَ َٰ ُرَةِ اِْٰ– ev
kemâ kâl.
Tarikat ehli bir kısım zâtlar, bu hadisi iman esaslarıyla örtüşmeyen tuhaf
bir tarzda tefsir etmişler. Hatta onlardan aşk ehli bazı kimseler, insanın
manevî yüzüne Rahman’ın bir sureti olarak bakmış. Ehl-i tarikatın bir
kısmında sekr, yani manevî sarhoşluk hali, aşk ehlinin çoğunda  da istiğrak
ve hakikatleri birbirine karıştırma gibi haller bulunduğunda n, onlar
hakikate zıt anlayışlarında belki mazur görülebilirler. Fakat aklı başında
olan, inanç esaslarına aykırı mânâları kabul edemez. Yoksa hata etmiş
olur.
Evet, bütün kâinatı bir saray, bir ev gibi muntazam bir şekilde idare eden,
yıldızları zerreler gibi hikmetle ve kolayca çeviren, gezdiren, zerreleri
itaatkâr memurlar gibi istihdam eden Zât-ı Akdes-i İlahî’nin ortağı, eşi,
zıddı, dengi bulunmadığı gibi 359ََْ َِِْ۪ َْءٌ وََُ اُِ اَُِْ sırrıyla, sureti,
misli, misali, benzeri de olamaz. Fakat اَٰاتِ وَاَْرْضِۚ وََُ وََُ اََُْ اَْْٰ ِ
360اَُِْ اَُِْ sırrıyla, örnek ve temsillerle icraatına, sıfatlarına ve
isimlerine bakılır. Demek, örnekler ve temsiller, O’nun icraatı hakkında
olabilir. Zikredilen hadis-i şerifin pek çok maksadından biri şudur: İnsan,
Rahman ismini tamamen gös teren bir surette yaratılmıştır. Evet, daha önce
söylediğimiz gibi, kâinatın simasında, bin bir ilahî ismin parıltılarından
tezahür eden Rahman ismi görünür; yeryüzünün simasında Cenâb-ı
Hakk’ın mutlak rubûbi yetinin sayısız cilvesiyle tezahür eden Rahman ismi
gösterilir. Aynen öyle de, insan her şeyi içine alan kuşatıcı suretiyle küçük
bir ölçekte, dünya nın ve kâinatın siması gibi yine Rahman isminin
mükemmel bir cilvesini gösterir.
Hadis şuna da işaret eder: Rahman ve Rahîm Yaratıcının delilleri ve
aynaları olan canlılar ve insan gibi mazharların, Vacibü’l-Vücûd Zât’a
delâletleri o kadar kesin ve aşikârdır ki, mesela güne şin suretini ve aksini
tutan parlak bir aynanın parıltısına ve güne şe delil oluşunun açıklığına
işaret mahiyetinde, “O ayna güne ştir.” denilmesi gibi, “İnsanda Rahman’ın
sureti var.” beyanı delâletin açıklığına ve münasebetin mükemmelliğine
işaret olarak ifade edilmiştir. Şu sırra binaen, Vahdet-i Vücûd inancını
kabul edenlerin aşırıya gitmeyen kısmı, bu delâletin aşikârlığına ve bu
münasebetin mükemmelliğine bir unva n olarak 361َ َُْدَ إِ َُ demiştir.
اَُّٰ َ رَُْٰ َ رَُِ َِ ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ اِرََْْ ََ َُِ ََِِِِ وَََْ أََْارَ
362ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ ََ َُِ ََِِِْٰ اَِٰ
Altıncı Sır
Ey sonsuz acz ve fakr içinde yuva rlanan biçare insan! Rahmetin ne kadar
kıymetli bir vesile ve ne kadar makbul bir şefaatçi olduğunu şuradan anla:
O rahmet, öyle Yüce bir Sultan’a ulaşmaya vesiledir ki, O’nun ordusunda
yıldızlarla zerreler beraberce, tam bir intizam ve itaatle hizmet ediyor. O
Zât-ı Zülcelâl’in, o Ezel ve Ebed Sultan’ının Zât’ına ait bir istiğnası var;
O, mutlak bir istiğna içindedir. Hiçbir şekilde kâinata ve mevcudata
ihtiyacı olmayan sınırsız ve kayıtsız bir Ganî’dir, zenginlik sahibidir. Ve
bütün kâinat emri, idaresi, heybet ve azameti altında tam bir itaatle,
celâline boyun e ğmiştir.
İşte ey insan! Rahmet seni her bakımdan Müstağni olan o Zât’ın, o Ebedî
Sultan’ın huzuruna çıkarır, O’na dost ve muhatap yapar, sana sevgili bir
kul vaziyeti verir. Nasıl ki, sen güne şe çok uzaksın, hiçbir şekilde
yetişemiyor ve yanaşamıyorsun. Fakat güne şin ışığı, aksini ve cilvesini
aynan vasıtasıyla senin eline ulaştırıyor. Aynen öyle de: Biz her türlü
kusur ve noks andan münezzeh o Zât’a, o Ezel ve Ebed Güneşi’ne sonsuz
uzak olsak ve yanaşamasak da rahmetinin nur u O’nu bi ze yakın ediyor.
İşte ey insan! Bu rahmeti bulan, ebedî, tükenmez bir nur hazinesi bulmuş
olur. O hazineyi bulmanın yol u, rahmetin en parlak misali ve temsilcisi, en
belâgatli lisanı ve ilancısı olan ve Kur’an’da “Âlemlere Rahmet”363
unva nıyla anılan Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) sünne tine
uymaktır. Âlemlere rahmet olan, rahmetin o cisimleşmiş haline ulaşma
vesilesi ise salâvattır. Evet, salâvatın mânâsı rahmettir. O canlı,
cisimleşmiş rahmete bir rahmet duası hükm ünde ki salâvat, âlemlere
rahmet olan o zâta kavuşmaya vesiledir.364 Öyleyse âlemlere rahmet olan
Resûl-u Ekrem’e kavuşmak için salavâtı kendine vesile yap ve o zâtı da
(aleyhissalâtü vesselam) Rahman’ın rahmetine vesile kabul et.
Bütün üm metin, “rahmeten li’l-âlemîn”365 olan zât (aleyhissalâtü vesselam)
hakkında sonsuz rahmet mânâsıyla salâvat getirmesi, rahmetin ne kadar
kıymetli bir ilahî hediye olduğunu ve ne kadar geniş bir daireye sahip
bulunduğunu pa rlak bir şekilde ispat eder.
Sözün Özü: Rahmet hazinelerinin en kıymetli pırlantası ve bekçisi Zât-ı
Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam) olduğu gibi, birinci anahtarı da ِْــــــِ
ِّٰ اِْٰ اِِ’ dir. Bu hazinelerin kapısını en kolay açan anahtar ise
salâvattır.
اَُّٰ َِ أََْارِ ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ َ وََْ َٰ َْ أَرََُْْ رًََْ َََِِْ ََ َُِ
َََِِْ وََُِِْ۪، وََٰ اِٰ۪ وَأََِْ۪ أَََِْ. وَارََْْ رًََْ َُِْ َِ َْ رََِْ َْ َِاكَ
366ِْ ََِْ اَِٰ
367َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
325 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
326 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi, 17/44).
327 Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.
328 “Dünya, öküz ve balığın üzerindedir.” et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 1/153, 194, 21/72; el-
Hâkim, el-Müstedrek 4/636; İbni Abdilberr, et-Temhîd 4/9.
329 Bkz. Müslim, cennet 31, münâfikîn 15; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/371, 3/341, 346;
İbni Hibbân, es-Sahîh 16/510.
330 Bkz. et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/636; İbni
Abdilberr, et-Temhîd 4/9.
331 Gerçek bilgi Allah katındadır.
332 HAŞİYE Evet dünya, sonsuz uzay boşluğunda Cenâb-ı Hakk’ın bir gemisi ve hadisin kesin
hükmüyle ahiretin tarlası* olduğundan, o cansız ve şuursuz büyük gemiyi o denizde Allah’ın
emriyle, intizamla, hikmetle yüzdüren, ona kaptanlık eden meleklere “Balık” isminin ve o tarlaya
Allah’ın izniyle nezaret eden meleklere “Öküz” isminin ne kadar yakıştığı açıktır.
* “Dünya, ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19; es-
Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s. 497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 205.
333 “Dünya, öküz ve balığın üzerindedir.”
334 Günümüzde bilinen şekliyle: Boğa Burcu.
335 “(Dünya) öküz ve balığın üzerindedir.” et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 1/153, 194, 21/72; el-
Hâkim, el-Müstedrek 4/636; İbni Abdilberr, et-Temhîd 4/9.
336 Allah Teâlâ, her şeyin en doğrusunu en mükemmel şekilde bilir.
337 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya düşer de bir kusur işlersek bizi onunla hesaba çekme!”
(Bakara sûresi, 2/286).
338 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
339 Hazreti Peygamber’in aile fertleri. Efendimiz (aleyhissalâtü vesselam) hırkasını kızı Hazreti
Fâtıma, damadı Hazreti Ali ve torunları Hazreti Hasan ile Hazreti Hüseyin’in üzerine örterek
onlara hususi dua ettiğinden “Âl-i Abâ” (Hırka Ehli) tabiriyle anılmışlardır.
340 “Ey Peygamberin şerefli hane halkı, ey Ehl-i Beyt! Allah sizden her türlü kiri giderip sizi
tertemiz yapmak istiyor.” (Ahzâb sûresi, 33/33).
341 Bkz. Müslim, fezâilü’s-sahâbe 61; Tirmizî, tefsîru sûre (33) 7, menâkıb 31; Ahmed İbni
Hanbel, el-Müsned 1/330, 4/107.
342 Hazreti Âişe (radiyallâhu anhâ) anlatıyor: “Resûlullah (aleyhissalâtü vesselam), üzerinde
siyah (yünden) nakışlı bir kumaş olduğu halde sabahleyin (evden) çıktı. O sırada Hasan geldi,
onu örtünün altına soktu. Sonra Hüseyin geldi onu da soktu. Sonra Fâtıma geldi, onu da soktu.
Sonra Ali geldi onu da örtünün altına soktu. Sonra da: ‘Ey Ehl-i Beyt, Allah günahlarınızı giderip
sizi tertemiz yapmak istiyor.’ (Ahzâb sûresi, 33/33) buyurdu.” (Müslim, fezâilü’s-sahâbe 61; İbni
Ebî Şeybe, el-Musannef 6/370).
343 “(Ben onun adını Meryem koydum). Onu da, onun neslinden gelecekleri de o melun
şeytanın şerrinden korumanı niyaz ediyorum.” (Âl-i İmran sûresi, 3/36).
344 Hazreti Meryem’in annesi, Hanne bintü Fâkûz’dur. Bkz. el-Hâkim, el-Müstedrek 2/648, 651;
et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 3/235, 237, 241, 244, 294.
345 Allahım! Efendimiz Hazreti Muhammed’e, O’nun tayyip, tahir ve ebrâr olan Âline ve ikrama
mazhar ve ahyâr olan mücahit Ashabına rahmet et, âmin...
346 “(Hazreti Süleyman’ın mektubunu alan Sebe’ Kraliçesi Belkıs:) ‘Değerli danışmanlarım!
Bana çok önemli bir mektup gönderildi. Mektup Süleyman’dandır ve Rahman ve Rahîm Allah’ın
adıyla diye başlamaktadır.’ dedi.” (Neml sûresi, 27/29-30).
347 Allah’ın adıyla.
348 “En yüce sıfatlar Allah’ındır.” (Nahl sûresi, 16/60).
349 Buyur, emret!
350 Mahlûkatta bulunan acıma hissinin, Cenâb-ı Hakk’ın yüz mertebe rahmetinden sadece
birinin bütün canlılar arasında taksim edilmiş hali olduğuna dair bkz. Buhârî, edeb 19; Müslim,
tevbe 17, 20, 21.
351 Bkz. “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır?” (Kıyâmet sûresi, 75/36)
352 Bkz. “Bizim sizi boşuna yarattığımızı, Bizim huzurumuza dönüp hesap vermeyeceğinizi mi
sandınız?” (Mü’minûn sûresi, 23/115)
353 Bkz. eş-Şâfiî, el-Ümm 1/208; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân 1/8; el-Gazâlî, el-Mustasfâ 1/82;
İbnü’l-Cevzî, et-Tahkîk fî Ehâdîsi’l-Hilâf 1/345-347; ez-Zeylaî, Nasbu’r-Râye 1/327.
354 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yalnız Sana ibadet ederiz.” (Fâtiha sûresi, 1/5).
355 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yalnız Sana ibadet eder, yalnız senden medet umarız.” (Fâtiha
sûresi, 1/5).
356 “O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de gökleri ve yeri yaratması, lisanlarınızın
ve renklerinizin farklı olmasıdır.” (Rûm sûresi, 30/22).
357 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yalnız Sana ibadet eder, yalnız senden medet umarız.” (Fâtiha
sûresi, 1/5).
358 “Şüphesiz Allah Teâlâ, insanı Rahman suretinde yaratmıştır.” Buhârî, isti’zân 1; Müslim, birr
115, cennet 28; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/244, 251, 315, 323, 434, 463, 519.
359 “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, her şeyi hakkıyla işitir ve görür.” (Şûrâ sûresi, 42/11).
360 “Göklerde ve yerde en yüce sıfatlar Allah’ındır. O Aziz ve Hakîmdir: Mutlak galiptir, tam
hüküm ve hikmet sahibidir.” (Rûm sûresi, 30/27). Ayrıca Nahl sûresinin 60. ayeti de aynı hususu
biraz değişik ifadelerle beyan etmektedir.
361 Vücûd-u Vâcib’e nispeten başka şeylere var denilmemeli.. onlar “vücud” unvanına lâyık
değildir.
362 Ey Rahman, Rahîm Allahım! ‘Bismillâhirrahmânirrahîm’in hakkı için, rahîmiyetine yaraşır
şekilde bize merhamet et ve rahmaniyetine yaraşır şekilde, bize ‘Bismillâhir rahmânirrahîm’in
sırlarını anlamayı temin et.
363 Bkz. Enbiyâ sûresi, 21/107.
364 Peygamber Efendimiz’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) salât ve selam getirmenin önemine dair
bkz. Ahzâb sûresi, 33/56; Müslim, salât 11, 70; Tirmizî, vitr 21; Ebû Dâvûd, salât 36, 201, vitr
26.
365 Âlemlere rahmet.
366 Allahım! ‘Bismillâhirrahmânirrahîm’in sırlarının hakkı için, âlemlere rahmet olarak
gönderdiğin Zâta ve bütün Âl ve Ashabına, Senin rahmetine ve O’nun hürmetine yaraşır bir
şekilde salât ve selam eyle. Bize de, öyle bir rahmetle merhamet et ki, Senden gayrı,
mahlûkatından hiç kimsenin merhametine muhtaç olmayalım.
367 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
On Beşinci Lem'a
Risale-i Nur Külliyatı’nın Sözler, Mektubat ve On Dördünc ü Lem’a’ya
kadar olan kısmının fihristidir. Her kısmın fihristi kendi içinde, yani
Sözler’in fihristi Sözler’de bulunduğunda n, Mektubat ve Lem’alar’ın da
kendilerine ait fihristleri o kitapların sonlarına eklendiğinden burada
yazılmadı.
On Altıncı Lem'a
369 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪368ِِْ۪ ََُُْ
370اََمُ ََُْْ وَرََُْ ِّٰ وََََُُ أًََا دَاًِ
Aziz, sıddık kardeşlerim Hoca Sabri, Hafız Ali, Mes’ud, Mustafalar,
Hüsrev, Refet, Bekir Bey, Rüşdü, Lütfüler, Hafız Ahmed, Şeyh Mustafa ve
diğerleri... Merak edilen ve bana sorulan dört küçük “mesele”yi sizlere
mâlumat olarak kısaca anlatmak için kalbimde bir mânâ hissettim.
Birinci Soru
Kardeşlerimizden Çaprazzâde Abdullah Efendi gibi bazıları, varlığın
perde arkasını Allah’ın lütfuyla bilen zâtlardan rivayetle, geçen
Ramazan’da Ehl-i Sünne t ve Cemaatin tasalardan, sıkıntılardan
kurtulacağını, bir zafer kazanılacağını haber verdikleri halde bu
gerçekleşmedi. Bana, “Varlığın perde arkasını gören böyle veli zâtlar
neden gerçek olmayan haberler veriyor?” diye sordular. Birden kalbime
doğa n mânâlarla verdiğim cevabın özeti şudur:
Hadis-i şerifte buyrulmuştur ki: “Belâ gelirken bazen karşısına sadak a
çıkar, onu geri çevirir.”371 Bu hadisin sırrı gösteriyor ki, takdir olunmuş
şeyler bazı şartlarda meydana gelir, o şartlar yoks a meydana gelmez.
Demek, keşf ehlinin önceden görebildiği takdir edilmiş şeyler mutlak
değildir, bazı şartlara bağlıdır ve o şartlar yerine gelmeyince o hadise de
gerçekleşmez. Fakat o hadise, gelmesi bazı şartlara bağlı olan ecel gibi,
Levh-i Ezelî’nin372 bir defteri hükm ünde ki Levh-i Mahv-İsbat’ta373 takdir
edilmiş ve yazılmıştır.374 Keşif, Levh-i Ezelî’ye kadar pek nadir çıkar, çoğu
kez çıkamaz. İşte bu sırdan dolayı, geçen Ramazan-ı Şerif’te, Kurban
Bayramı’nda ve daha başka vakitlerde bazı işaretlerden hüküm  çıkararak
veya manevî âlemlerden keşif yoluyla verilen haberler, o şartlar var
olmadığı için meydana gelmemiştir. Bu, o haberleri verenleri yalanlamaz.
Çünkü o hadiseler takdir edilmiş, fakat şartları yerine gelmediğinden
gerçekleşmemiştir.
Evet, Ramazan-ı Şerif’te bid’atların ortadan kalkması için Ehl-i Sünne t ve
Cemaatin çoğunun hâlis duası bir şart ve mühim bir sebepti. Maalesef
Ramazan-ı Şerif’te bid’atlar camilere girdiğinden duaların kabulüne set
çekti, tasa ve sıkıntılardan kurtuluş gerçekleşmedi. Nasıl ki, zikredilen
hadisin sırrıyla, sadaka belâyı defeder; çoğunl uğun hâlis duası da umumi
kurtuluşu öyle çeker. O çekim kuvve ti meydana gelmediğinden, zafer de
ihsan edilmedi.
Cevabı Merak Edilen İkinci Soru
Bu iki ay içinde heyecanlı bir siyasi vaziyet karşısında bana ve alâkadar
olduğum  pek çok kardeşime kuvve tli ihtimalle ferahlık sağlayacak bir
teşebbüs te bulunmam gerekirken, o duruma hiç kıymet vermedim. Aksine,
beni baskılarla rahatsız eden ehl-i dünya nın lehinde bir fikir beyan ettim.
Bazı zâtlar hayret içinde kaldı ve dediler ki:
“Sana işkence yapan, bid’atlar uydur an ve kısmen münafık olan baştaki
insanların takip ettiği siyaseti nasıl görüyorsun ki  onlara ilişmiyorsun?”
Verdiğim cevabın özeti şudur:
Bu zamanda Müslümanlar için en mühim tehlike, bilim ve felsefeden gelen
bir sapkınlıkla kalblerin bozulması ve imanın zedelenmesidir. Bunun tek
çaresi nurdur, nur göstermektir ki, kalbler iyileşsin, imanlar kurtulsun.
Eğer siyaset topuz uyla hareket edilir ve üstün gelinirse, o kâfirler münafık
derecesine iner. Münafık, kâfirden daha fenadır. Demek ki, böyle bir
zamanda kalbi topuz  iyileştirmez. Çünkü o vakit küfür kalbe girer, saklanır
ve nifaka dönüş ür. Şu zamanda benim gibi aciz biri, elinde hem nuru hem
topuz u tutamaz. Bu yüzden bütün kuvvetimle nura sarılmaya mecburum,
siyaset topuz una ne şekilde olursa olsun bakmamak gerekiyor. Maddî
cihadın gereği olan vazife ise şimdilik bizde değildir. Evet, yerine göre
kâfirin veya dininden dönm üş birinin haddi  aşmasına set çekmek için topuz
lâzımdır. Fakat iki elimiz var. Eğer yüz elimiz de olsa ancak nura yeter.
Topuz  tutacak elimiz yok!
Üçüncü Soru
Yakın zamanda İngiltere ve İtalya gibi yabancı devletlerin hüküm ete
ilişmesi; eskiden beri bu vatandaki hüküm etlerin hakiki dayanak noktası
ve manevî kuvve tinin kaynağı olan İslam’a dair hassasiyeti ve gayreti
ayağa kaldırmaya, İslam şeairinin bir parça diriltilmesine ve bid’atları bir
derece önlemeye sebep olacağı halde, neden savaşa şiddetle karşı çıktın ve
bu meselenin barışla çözülmesi için dua ettin? Neden bid’atları
uydur anların hüküm etine güçlü bir şekilde taraf oldun?  Bu, dolaylı olarak
bid’atlara taraftarlık değil midir?
Cevap: Biz sıkıntılardan kurtulmak, ferah, sevinç ve zafer isteriz; fakat
kâfirlerin kılıcıyla değil. Kâfirlerin kılıçları başlarını yesin, onlardan
gelecek fayda bize lâzım değildir. Zaten münafıkları müminlere musallat
eden ve dinsizleri yetiştiren, o i natçı ecnebilerdir.
Hem savaş belâsı Kur’an hizmetimize mühim bir zarardır. En fedakâr ve
en kıymetli kardeşlerimizin çoğu kırk beş yaşından küçük olduğu için
savaş yüzünde n mukaddes Kur’an vazifesini bırakıp askere gitmeye
mecbur kalacaklardı. Benim param olsa kendi rızamla, böyle kıymetli
kardeşlerimin her birini askerlikten kurtarmak için bedeli bin lira kadar da
olsa verirdim. Böyle yüzlerce kıymetli kardeşimizin Kur’an ve Nur
hizmetini bırakıp maddî cihad topuz una el atmasında yüz binlerce liradan
daha çok zararımız olduğunu hissediyordum. Hatta Zekâi’nin iki sene
askerliği, bize belki bin liralık manevî faydayı kaybettirdi. Her neyse...
Her şeye gücü yeten Allah, bulutlarla dolu havayı bir dakikada süpürüp
temizleyerek göğün berrak yüzünde  parlak güne şi gösterdiği gibi, bu
karanlık ve rahmetsiz bulutları da yok edip Şeriat’ın hakikatlerini güne ş
gibi gösterir ve bize ucuz, kolay bir şekilde verebilir. O’nun rahmetinden
bekleriz ki, pahalı satmasın. Baştakilere akıl, kalblerine iman versin yeter.
O zaman her şey kendi kendine düzelir.
Dördüncü Soru
Diyorlar ki: “Madem elinizdeki nurdur, topuz  değil; nura karşı koyul maz,
onda n kaçılmaz ve nurun açığa çıkmasından zarar gelmez. Neden
arkadaşlarınıza tedbirli olmayı tavsiye ediyorsunuz , çok nurlu risalelerin
herkese gösterilmesini yasaklıyorsunuz ?”
Bu sorunun cevabı özetle şudur: İnsanların çoğu âdeta sarhoş, başları
dönm üş, okum azlar. Okusalar da anlamaz, okudukl arına yanlış mânâ verip
ilişirler. İlişmemeleri için akılları başlarına gelinceye kadar risaleleri
onlara göstermemek gerekiyor. Hem çok vicdansız insanlar var ki, garaz,
hırs veya korku sebebiyle nuru inkâr eder yahut ona gözünü kapar. Bunun
için kardeşlerime de tedbirli davranmalarını, hakikatleri ehil olmayan
insanların eline vermemelerini tavsiye ediyorum.375 Ehl-i dünya da şüphe
uyandıracak işlerde bulunmasınlar.376 HAŞİYE
Sonsöz
Bugün Refet Bey’den bir mektup aldım. Allah Resûlü’nün mübarek sakalı
hakkındaki sorusu münasebetiyle diyorum ki:
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mübarek sakalından düşen
kılların sayısının sınırlı olduğu hadisçe sabittir. Otuz-kırk veya elli-altmış
gibi az bir miktarda iken binlerce yerde Resûlullah’ın mübarek sakalının
bulunması beni bir zaman çok düş ündür dü. O  vakit aklıma geldi ki:
Lihye-i Saadet,377 yalnızca Allah Resûlü’nün sakalının tanelerinden ibaret
değildir; mübarek başını tıraş ettikçe, Resûl-u Ekrem’in hiçbir şeyini
kaybetmeyen sahabe,378 o nurlu, mübarek ve daima yaşayacak saçları da
muhafaza etmiştir. O saç telleri binlercedir, şimdiki sayıya denk ge lebilir.
Yine o zaman düşündüm : Acaba her camide bulunan bu saçların Hazreti
Peygamber’e (aleyhissalâtü vesselam) ait olduğu sahih senetlerle sabit
midir ki, onu z iyaret etmek makbul olsun?
Birden şu mânâ hatırıma geldi: O saçları ziyaret etmek bir vesiledir.
Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) salâvat getirmeye, hürmete ve
sevgi duym aya sebeptir.379 Vesilelik yönü o şeyin kendisine bakmaz, vesile
olduğu zâta bakar. Onun için eğer bir saç aslında Lihye-i Saadet’ten
değilse bile madem görünüş e göre öyle kabul edilmiş ve o vesilelik
vazifesini yapıyor, Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) hürmete,
yöne lmeye ve salâvata vesile oluyor; kesin delillerle o saçın Resûlullah’a
ait olduğunu teşhis ve tayin etmek şart değildir. Yalnız aksine kesin bir
delil olmasın, yeter. Çünkü ümmetin genel kabulü bir tür delil hükm üne
geçer.
Bazı takva sahipleri böyle meselelere takva, tedbir veya dinin emirlerini
çok titizlikle yerine getirme noktasında ilişseler de hususi olarak ilişirler.
Buna bid’at da deseler, bu “bid’a-yı hasene”, yani Kur’an’a ve sünne te
aykırı olmayan bid’at türüne dâhildir. Çünkü salâvata vesiledir. Refet Bey
mektubunda  diyor ki: “Bu mesele kardeşler arasında münakaşaya sebep
oldu.” Kardeşlerime, ayrılığa ve bölünmeye yol açacak şekilde
münakaşaya girmemelerini tavsiye ediyorum. Yalnız fikir alışverişi
şeklinde kavgasız sohbe te alışsınlar.
***
381 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪380ِِْ۪ ََُُْ
382اََمُ ََُْْ وَرََُْ ِّٰ وََََُُ
Aziz, sıddık Senirkentli kardeşlerim İbrahim, Şükrü, Hafız Bekir, Hafız
Hüseyin, Hafız Recep Efendiler!
Hafız Tevfik ile gönde rdiğiniz üç meseleye dinsizler eskiden beri ilişiyor.
Birincisi: 383َّٰ إِذَا َََ َِْبَ اِْ وََََ َُْبُ ِ ٍَْ ٍََِ ayeti açık
mânâsıyla güne şin sıcak ve çamurlu bir çeşme suyunda  battığının
görüldüğünü bi ldiriyor.
İkincisi: Zülkarneyn’in384 yaptırdığı büyük s et nerededir?
Üçüncüsü: Ahirzamanda Hazreti İsa’nın (aleyhisselam) geleceğine ve
Deccal’ı öldüreceğine dairdir.385
Bu soruların cevapları uzundur . Yalnız kısa bir işaretle deriz ki: Kur’an
ayetleri, meseleleri Arapçanın üslûbuna  göre ve açık mânâsıyla herkesin
anlayacağı bir tarzda beyan ettiği için çok defa benzetme ve temsillerle
bildiriyor.
İşte 386َُْبُ ِ ٍَْ ٍََِ yani Zülkarneyn, sıcak ve çamurlu bir çeşme gibi
görünen Atlas Okyanusu’nun sahilinde veya volkanlı, alevli, dumanlı bir
dağın gözünde  güneşin battığını görmüş. Yani zahir mânâsına göre, Atlas
Okyanusu’nun sahillerinde, yazın hararetin şiddetiyle etrafındaki bataklık
ısınmış, buha rlaştığı zaman Zülkarneyn o buha rın arkasında uzaktan
büyük bir çeşme havzası gibi görünen okya nusun bir kısmında güne şin
battığına şahit olmuş. Veya göklerin gözü olan güne şin, taş, toprak ve
maden sularını karıştırarak patlayan bir yanardağın başında, yeni açılmış
ateşli gözünde  gizlendiğini görmüş.
Evet, Kur’an-ı Hakîm’in mucizevî beyanındaki belâgat bu cümleyle pek
çok m eseleyi ders veriyor.
Öncelikle, Zülkarneyn’in batıya doğru seyahatinin, sıcaklığın şiddetli
olduğu bir zamanda bataklık tarafına, güne şin batış anlarına ve bir
yanardağın fışkırma vaktine rastladığını bildirerek Afrika’nın tamamının
ele geçirilmesi gibi çok ibretli meselelere işaret ediyor.
Mâlumdur ki, güne şin dünya dan seyredilen hareketi sadece görünüş tedir
ve dünya nın gizli hareketine delildir, onun güne şin etrafında döndüğünü
gösterir. Ayette kast edilen, güne şin batmasının ardındaki hakikat değildir.
Hem çeşme bir benzetmedir. Büyük bir deniz, uzaktan küçük bir havuz
gibi görünür. Sıcaklıktan çıkan sis, buha r ve bataklıklar arkasından
görünen bir denizin, çamur içinde bir çeşmeye benzetilmesi ve Arapçada
hem çeşme, hem güne ş, hem de göz mânâsında olan ٍَْ kelimesi belâgat
sırrınca gayet mânidar ve uygundur .387 HAŞİYE Zülkarneyn’in gözüne, uzaklığı
sebebiyle öyle göründüğü gibi, Rahman’ın bir misafirhanesinde lamba
vazifesi gören itaatkâr güne ş için, Atlas Okyanusu gibi Rabbanî bir
çeşmede gizleniyor demesi, Arş-ı Âzam’dan gelen ve gökcisimlerini
kumanda eden semavî Kur’an hitabının büyükl üğüne  ve yüceliğine
yakışıyor. Ayet, mucizevî üslûbuyl a denizi hararetli bir çeşme ve dumanlı
bir göz olarak gös terir; deniz, gökt eki gözlere öyle görünür.
Kısacası: Atlas Okyanusu için kullanılan “çamurlu bir çeşme” tabiri, o
büyük denizin uzaklığı sebebiyle Zülkarneyn’e bir çeşme gibi
göründüğünü izah eder. Kur’an’ın nazarı ise her şeye yakın olduğu için
Zülkarneyn’in yanılan gözü gibi bakmaz. Kur’an, göklere bakarak
geldiğinden yeryüzünü kâh bir meydan, kâh bir saray, bazen bir beşik,
bazen bir sayfa gibi gördüğünde n; sisli, buha rlı koca Atlas Okyanusu’nu
bir çeşme olarak tarif etmesi onun yüc eliğini ve büyükl üğünü gös teriyor.
İkinci Sorunuz: Zülkarneyn’in seddi nerededir? Yecüc ve Mecüc kimdir?
388
Cevap: Eskiden bu meseleye dair bir risale yazmıştım. O zamanın
dinsizleri onu görünce susmuşlardı. Şimdi hem o risale yanımda değil,
hem de hafızam çalışmaya ara vermiş halde, bana yardım etmiyor. Yirmi
Dördünc ü Söz’ün Üçüncü Dal’ında da bu meseleden biraz bahsedilmiştir.
Bu yüz den meselenin yalnız iki-üç nükt esine kısaca değineceğiz. Şöyle ki:
Hakikati delilleriyle bilen zâtların beyanına göre ve Zülkarneyn unva nının
işaretiyle, Yemen padişahlarının Zülyezen gibi “zû”389 ekiyle başlayan
isimleri bulunduğunda n Zülkarneyn, Büyük İskender değildir. Belki
Hazreti İbrahim zamanında yaşamış390 ve Hazreti Hızır’dan ders almış391
Yemen padişahlarından biridir.392 İskender ise milattan yaklaşık üç yüz
sene önce yaşamış, Aristo’dan ders almıştır.393
İnsanlık tarihi, muntazam olarak ancak üç bin sene önceye kadar gider. Bu
noks an ve kısa tarih nazarı, Hazreti İbrahim zamanından öncesi hakkında
doğru bir şekilde hüküm  veremiyor. O devirlerden hurafelerle, inkâr
ederek yahut da çok kısa bahsediyor. Yemenli Zülkarneyn’in tefsirlerde
eskiden beri İskender adıyla şöhret bulmasının394 iki sebebi var: Ya
Zülkarneyn’in bir ismi İskender’dir; Büyük İskender veya Eski İskender
de denilir. Ya da Kur’an ayetlerinin zikrettiği küçük hadiseler daha büyük
hadiselerin uçları olması yönüyl e, Zülkarneyn olan Büyük İskender,
peygamberleri hatırlatan irşadıyla, gaddarların yağmacılığına ve zalim
kavimlerle mazlum milletler arasında engel olsun diye meşhur Çin
Seddi’ni yapmıştır. Aynen bunun gibi, meşhur Büyük İskender gibi farklı
cihangirler ve kuvve tli padişahlar maddî yönde n; insanlık âleminin
manevî padişahları olan bazı peygamberler ve kutub zâtlar da manevî
yönde n ve irşad yolunda  Zülkarneyn’in arkasından gidip ona uyarak
mazlumları zalimlerden kurtaracak mühim bir çare olan dağlar arasında
setler,395 HAŞİYE sonra dağ başlarında kaleler kurmuşlar. Ya bizzat maddî
kuvve tleriyle ya da irşad ve tedbirleriyle onları tesis etmişler. Sonra
şehirlerin etrafında surlar, ortalarında kaleler, son çare olan kırk ikilik
toplar ve seyyar kaleler gibi büyük savaş gemileri yapmışlar. Hatta Kur’an
lisanıyla Yecüc ve Mecüc’ün, bir başka tabirle tarihte Mançur ve Moğol
denilen, insanlık âlemini birkaç defa yerle bir eden, Himalaya Dağları’nın
arkasından çıkıp doğuda n batıya kadar her şeyi yakıp yıkan vahşi ve
yağmacı milletlerin Hint ve Çin topraklarındaki mazlum kavimlere
saldırılarını durdurmak için Himalaya sıradağlarına yakın iki dağın
arasında yeryüzünün en meşhur seddi olan, birkaç günlük mesafe
uzunluğunda ki Çin Seddi’ni yapmış ve o vahşi kavimlerin sayısız
hücumuna çok zaman mâni olmuşlar.
Aynen öyle de, Kafkas Dağları’nda Derbent yönünde  yine çapulcu,
yağmacı Tatar kavminin saldırılarını durdurmak için eski İran
padişahlarının himmetiyle, Zülkarneyn’in yaptığı gibi setler kurulmuştur.
Bu türden pek çok set var. Kur’an-ı Hakîm bütün insanlıkla konuş tuğu için
görünüş te bir tek hadiseyi zikretse de bütün benzer hadiseleri hatırlatıyor.
İşte bu sebeple Zülkarneyn’in seddine ve Yecüc-Mecüc’e dair rivayetlerle
tefsircilerin sözleri örtüşmüyor.
Hem Kur’an-ı Hakîm, kelimeleri arasındaki münasebetler yönüyl e bir
hadiseden bir başka uzak hadiseye geçer. Bu münasebetleri düşünmeyen,
iki hadisenin zamanlarını birbirine yakın zanneder. İşte Kur’an’ın, seddin
yıkılışının ardından kıyametin kopa cağını haber vermesi, zaman olarak
yakınlıklarından değil, ifadeler arasındaki münasebeti bildiren iki nükte
sebebiyledir. Yani, “Bu set nasıl yıkıldıysa dünya  da öyle sona erecek.”
demektir. Ayrıca, “Nasıl ki tabii ve ilahî setler olan dağlar çok sağlamdır,
ancak kıyametin kopm asıyla yerle bir olur; bu set de aynen öyle, dağ gibi
sağlamdır, ancak dünya  harap olduğunda  yıkılabilir. Zaman içindeki
değişimler tahribat yapsa da dağların çoğu sağlam kalır.” mânâsına gelir.
Evet, Zülkarneyn’in seddinin ifade ettiği mânânın bir örneği olan Çin
Seddi binlerce sene geçtiği halde hâlâ ayakta duruyor. Yeryüzü sayfasına
insan eliyle yazılan, cisimleşip taş haline gelmiş, mânidar, kadim bir
tarihten uzun bi r satır olarak okunuyor .
Üçüncü Sorunuz: Hazreti İsa’nın (aleyhisselam) Deccal’ı öldürmesi
hakkında hem Birinci Mektup’ta hem de On Beşinci Mektup’ta özet bir
şekilde fakat sizin için yeterli bir cevap vardır.
***
397 ، وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪396ِِْ۪ ََُُْ
398اََمُ ََُْْ وَرََُْ ِّٰ وََََُُ
Aziz, fedakâr, sıddık, vefalı kardeşlerim Hoca Sabr i ve Hafız Ali,
“Mugayyebât-ı Hamse”ye, yani Kur’an’da zikredilen gaybe ait beş
bilinmeyen şeye399 dair Lokman sûresinin son ayeti hakkındaki mühim
sorunuz a etraflı bir cevap vermek gerekirken, maalesef şimdiki ruh halim
ve sağlığım buna  müsait değil. Yalnız sorunuz un temas ettiği bir-iki
noktaya kısaca işarette bulunacağız. Sorunuz  gösteriyor ki, dinsizler
mugayyebât-ı hamse’den yağmurun vaktine ve anne rahmindeki ceninin
keyfiyetine tenkitle itiraz etmiş. Demişler ki: “Rasathanelerde bir âletle
yağmurun ne zaman yağacağı önceden biliniyor. Yani onu Allah’tan
başkası da biliyor. Hem röntgen vasıtasıyla anne rahmindeki çocuğun
erkek mi kız mı olduğu anlaşılıyor. Demek ki, mugayyebât-ı hamseyi
bilmek mümkündür .”
Cevap: Yağmurun yağacağı vakit bir kaideye bağlı olmadığı için doğrudan
doğruya Cenâb-ı Hakk’ın dilemesine bakar. Onun, rahmet hazinesinden
hususi iradeye tâbi olmasının bir sırrı ve hikmeti şudur:
Kâinatta en mühim hakikatler ve en kıymetli mahiyetler; nur, varlık, hayat
ve rahmettir. Bu dört şey perdesiz, vasıtasız, doğr udan doğr uya Allah’ın
kudretine ve hususi dilemesine bağlıdır. Başka varlıklarda, görünüş teki
sebepler kudretin tasarrufuna perdedir. Düzenli kanun ve kaideler, Cenâb-ı
Hakk’ın iradesine ve dilemesine bir derece perde olur. Fakat varlıkta,
hayatta, nurda ve rahmette o perdeler konul mamıştır. Çünkü perdelerin
hikmet sırrı onlarda gerçekleşmez.
Madem varlıkta en mühim hakikat, rahmet ve hayattır; yağmur, hayat ve
rahmet kaynağı, hatta rahmetin ta kendisidir. Elbette vasıtalar ona perde
olmayacaktır. Kaideler ve yeknesaklık perdesi dahi Cenâb-ı Hakk’ın
hususi dilemesini örtmeyecektir ki, herkes her şeyde, her zaman şükür ve
kulluğa, duaya mecbur kalsın. Eğer yağmurun yağması bir kaideye bağlı
olsaydı, ona güve nilir, şükür ve ümit kapısı kapanırdı. Güneşin
doğm asında ne kadar fayda bulunduğu mâlumdur. Fakat güne ş düzenli bir
kaideye bağlı olduğunda n, onun  doğm ası için dua edilmez ve doğduğu için
şükredilmez. İnsan o kaide sebebiyle ertesi gün güne şin doğa cağını
bildiğinden bu, gayba ait sayılmaz. Fakat yağmurun yağması bir kaideye
bağlı olmadığı için insanlar her vakit niyaz ve dua ile Cenâb-ı Hakk’ın
dergâhına sığınmaya mecbur kalıyorlar. İnsan ilmiyle yağmurun yağacağı
vakti belirleyemediği için onu sırf rahmet hazinesinden hususi bir nimet
olarak gör üp ge rçekten şükrediyor.
İşte ayet, bu yönüyl e yağmurun yağma vaktini mugayyebât-ı hamseye
dâhil ediyor. Rasathanelerdeki âletlerle yağmuru önceden haber verip
vaktini tayin etmek gaybı bilmek değil, gaipten çıkıp şehadet âlemine
yaklaşması sırasında yağmurun bazı belirtilerinden haberdar olmaktır.
Nasıl ki, gayba ait en gizli işler meydana gelince veyahut gerçekleşmesine
yakın, bir tür önseziyle bilinir. Bu, gaybı bilmek değil, belki var olan veya
olması yakın bir şeyi bilmektir. Hatta ben kendi sinirlerimdeki bir
hassasiyet sayesinde yağmuru bazen yirmi dört saat önceden
hissediyorum. Demek, yağmurun belirtileri, habercileri var. O belirtiler
mesela rutubet olarak kendini gösteriyor, yağmurun geleceğini bildiriyor.
Bu hal, aynen bir kaide gibi, insanın ilminin gaipten çıkıp henüz şehadet
âlemine girmemiş şeylere ulaşmasına vesile olur. Fakat daha şehadet
âlemine ayak basmamış ve Cenâb-ı Hakk’ın hususi dilemesinden ve
rahmetinden çıkmamış olan yağmurun yağacağı vakti bilmek, hiçbir şey
kendisinden gizli kalmayan Allah’ın ilmine mahsustur.
İkinci mesele ise şudur: Röntgen ışınları sayesinde ana rahmindeki
çocuğun cinsiyetini bilmek 400وَََُْ َ ِ اَْرَْمِ ayetinin gayba dair mânâsına
zıt olamaz. Çünkü ayet yalnız cinsiyetle değil, o çocuğun hususi
kabiliyetleri, onu istikbalde kazanacağı vaziyete götürecek kader çizgisi,
hatta simasındaki gayet hayret verici samediyet mührü ile alâkalıdır;
çocuğun bütün bu vasıflarla bilinmesi, hiçbir şey kendisinden gizli
kalmayan Allah’ın ilmine mahsustur.401 İnsanların fikirleri yüz bin röntgen
kuvve tinde olup birleşse, yine de o çocuğun bütün insanlığa karşı ayırt
edici vasıflarından sadece biri olan hakiki yüz hatlarını bile keşfedemez.
Nerede kaldı ki simasından yüz defa daha harika olan kabiliyetlerinin
manevî yüzünü ke şfedebilsin!
Başta dedik ki: Varlık, hayat ve rahmet, bu kâinatta en mühim
hakikatlerdir ve en mühim makam onlarındır. İşte bu yüzden, o kuşatıcı
hayat hakikati, bütün incelikleriyle Cenâb-ı Hakk’ın hususi iradesine,
rahmetine ve dilemesine bakar. Bunun bir sırrı şudur: Hayat, bütün yönleri
ve dona nımıyla şükrün, kulluğun ve tesbihin kaynağı olduğunda n, hususi
iradeye perdelik eden yeknesaklık ve kaideler; hususi rahmete perde olan
görünüş teki sebeplere konul mamıştır.
Ana rahmindeki çocukların maddî ve manevî simalarında Cenâb-ı Hakk’ın
iki cilvesi vardır:
Birinci Cilve: O’nun birliğini, ehadiyetini ve samediyetini gösteriyor. O
çocuk esas uzuvlarıyla ve türlü dona nımının diğer insanlarınki ile uyum lu
olması yönüyl e Hâlık’ının, Sâni’inin birliğine şehadet ediyor. O cenin hal
diliyle şöyle bağırıyor: “Bana bu simayı ve uzvu veren kim ise temel
uzuvlarıyla bana benzeyen bütün insanların ve canlıların Yaratıcısı da
O’dur.”
İşte ana karnındaki ceninin bu hal dili, gayba ait değildir, kaideye,
intizama ve kendi cinsine tâbi olduğu için mâlumdur, bilinebilir. Şehadet
âleminden gayb âlemine uzanmış bir dal ve bir dildir.
İkinci Cilve: İnsan, hususi kabiliyetlerinin siması ve yüz hatlarının şahsî
lisanıyla Sâni’inin iradesini, dilemesini ve hususi rahmetini, O’nun hiçbir
kayıt altında olmadığını bağırarak ilan ediyor. Fakat bu lisan, gayb
âleminin de ötesindeki bilinmeyen âlemden geliyor. Bunu var olmadan
önce ancak ezelî ilim görüp kavrayabilir. Ana rahmindeyken bu simanın
hususiyetlerinin binde biri bile görmekle bilinemez!
Kısacası: Ceninin kabiliyetlerinin simasında ve yüz hatlarında Allah’ın
hem birliğinin hem iradesinin delili vardır. Eğer Cenâb-ı Hak yardım ihsan
ederse “mugayyebât-ı hamseye” dair başka bazı nükteler yazılacak.
Şimdilik bunda n fazlasına vaktim ve halim müsaade etmedi, burada son
veriyorum.
402اََِْ َُ اَِْ
Said Nursî
403َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
368 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
369 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi, 17/44).
370 Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi, sonsuza kadar üzerinize olsun.
371 Az bir sadakanın çok belâyı defettiğine dair bkz. el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 2/30; Ayrıca
hadislerde sadakanın, gazab-ı ilâhîyi söndürdüğü (Tirmizî, zekât 28; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
Kebîr 8/261, 19/421; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 3/245) ve yetmiş çeşit belâyı defettiği (Hatîb el-
Bağdâdî, Târîhu Bağdâd 8/207; el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 4/236) belirtilmektedir.
372 Levh-i Mahfuz. Olmuş ve olacak her şeyin yazılı bulunduğu, her türlü değişiklik ve
bozulmalardan korunmuş kader levhası.
373 Kaderin yaz-boz levhası.
374 Bkz. en-Nevevî, Şerhu Sahîhi Müslim 16/114; İbni Hacer, Fethu’l-Bârî 10/415-416.
375 “İlmi lâyık olmayan kimseye öğretmek, domuzun boynuna mücevherat, inci, altın takmak
gibidir.” anlamındaki hadis için bkz. İbni Mâce, mukaddime 17.
376 HAŞİYE Ciddi bir meseleye vesile olabilecek bir latife: Dün sabah bir dostumun damadı
olan Mehmed yanıma geldi. Sevinçle, müjde verircesine dedi ki: “Senin bir kitabını Isparta’da
basmışlar, birçok insan okuyor.” Dedim ki: “Bu, yasak olan şekli değildir, müstensihle bazı
nüshalar alınmış, hükümet ona bir şey demez.” Sonra dedim ki: “Sakın bunu dostun olan iki
münafığa söyleme. Onlar bahane etmek için böyle bir şey arıyorlar.” İşte kardeşlerim, bu adam
gerçi bir dostumun damadıdır ve o sebeple benim de ahbabım sayılır. Fakat berberlik
mesleğinden dolayı vicdansız bir öğretmenin ve münafık müdürün dostudur. Orada
kardeşlerimizden biri bilmeyerek öyle söylemiş; iyi oldu ki, önce geldi, bana haber verdi. Ben de
tembih ettim, fenalığın önü alındı. Ve teksir makinesi binlerce nüshayı bu perde altında çoğalttı.
377 Peygamber Efendimiz’e (aleyhissalâtü vesselam) ait saç ve sakal.
378 Bkz. Buhârî, vudû’ 33; Müslim, hac 322-326; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 3/133, 137.
379 Peygamber Efendimiz’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) salât ve selam getirmenin faziletine dair
bkz. Ahzâb sûresi, 33/56; Müslim, salât 11, 70; Tirmizî, vitr 21; Ebû Dâvûd, salât 36, 201, vitr
26.
380 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
381 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi, 17/44).
382 Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.
383 “Nihayet batıya ulaştığında, güneşi âdeta kara bir balçıkta batar vaziyette buldu.” (Kehf
sûresi, 18/86).
384 Kehf sûresinde adı geçen ve peygamber olup olmadığı bilinmeyen büyük bir hükümdar.
Hazreti İbrahim (aleyhisselam) döneminde yaşadığı rivayet edilir. İki zülüflü ya da doğunun ve
batının hâkimi olduğu için bu isimle anılmıştır.
385 Müslim, fiten 110; Tirmizî, fiten 59, 62; Ebû Dâvûd, melâhim 14; İbni Mâce, fiten 33.
386 “(Nihayet Batıya ulaştığında), güneşi âdeta kara bir balçıkta batar vaziyette (buldu).” (Kehf
sûresi, 18/86).
387 HAŞİYE ِ ٍَْ ٍََِ ’deki ٍَْ tabiri, belâgat sırrınca ince bir mânâya işaret ederek şunu
hatırlatıyor: “Gökyüzü, güneş gözüyle yeryüzündeki rahmet güzelliğini seyrettikten sonra,
yeryüzü de deniz gözüyle yukarıdaki, Cenâb-ı Hakk’ın büyüklüğünü seyreder. Ardından o iki
göz birbiri içine kapanırken yeryüzündeki gözleri kapatır.” İşte Kur’an bir kelime ile mucizevî bir
şekilde bunu hatırlatıyor ve gözlerin vazifesine paydos mânâsına işaret ediyor.
388 Bkz. Kehf sûresi, 18/92-98; Enbiyâ sûresi, 21/95-96.
389 Kelimenin başına gelerek “sahip” mânâsını veren ön ek.
390 Bkz. el-Fâkihî, Ahbâru Mekke 3/221; el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân 11/47; İbni
Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân 1/180, 3/101.
391 Bkz. el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân 11/47.
392 Bkz. Ebu’s-Suûd, Tefsîru Ebi’s-Suûd 5/239-240; İbni Hacer, Fethu’l-Bârî 6/385; el-Âlûsî,
Rûhu’l-Meânî 16/27.
393 Bkz. İbni Hacer, Fethu’l-Bârî 6/382-383; eş-Şevkânî, el-Fethu’l-Kadîr 3/307; el-Hamevî,
Mu’cemü’l-Büldân 1/184. Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), “Hazreti
Zülkarneyn nebi miydi, değil miydi bilmiyorum.” buyurmaktadır: Bkz. el-Hâkim, el-Müstedrek
2/17, 488. Ayrıca kaynaklarda Hazreti Zülkarneyn’in, nebi veya melik olmadığı, fakat ibadet ve
takva sahibi, insanları Allah’a çağıran bir büyük insan olduğu kaydediliyor: Bkz. İbni Ebî Şeybe,
el-Musannef 6/346; Abdurrezzak, Tefsîru’s-San’ânî 2/410.
394 Bkz. et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 16/17; el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân 11/45, 47; eş-
Şevkânî, el-Fethu’l-Kadîr 3/307; el-Âlûsî, Rûhu’l-Meânî 16/26.
395 HAŞİYE Yeryüzünde zamanla dağ şeklini almış, tanınmayacak bir hale gelmiş birçok sunî
set vardır.
396 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
397 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi, 17/44).
398 Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.
399 Bkz. Lokman sûresi, 31/34; Buhârî, istiskâ 29, tefsîru sûre (6) 1, (13) 1, (31) 2, tevhîd 4;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/24, 52, 58, 122.
400 “Rahimlerde olanı O bilir.” (Lokman sûresi, 31/34).
401 İnsanın rızkı ve eceliyle ilgili hususların, ayrıca cennetlik mi yoksa cehennemlik mi olacağı
gibi özelliklerin, daha anne karnındayken Allah Teâlâ’nın gönderdiği bir melek tarafından
kaydedildiğine dair bkz. Buhârî, bed’ü’l-halk 6, enbiyâ 1; Müslim, kader 1.
402 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
403 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
On Yedinci Lem'a
Zühre’den404 gelen on beş “nota”dan oluşur.405
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
Mukaddi me
Bu Lem’anın telifinden on iki sene önce,406 Allah’ın inayetiyle, O’nun
marifeti yolunda  bir tefekkür, kalbî bir seyahat ve ruhî bir inkişaf sırasında
açığa çıkan bazı tevhid parıltılarını Arapça olarak “nota”lar şeklinde
Zühre, Şu’le, Habbe , Şemme, Zerre, Katre gibi risalelerde kaydetmiştim.
Uzun bir hakikatin yalnızca ucunu ve parlak bir nurun yalnızca bir
parıltısını gösterir tarzda yazıldığından, kendimce birer hatıra ve ihtar
olduğunda n, başkalarının bu notalardan istifadesi sınırlı kalmıştı. Bilhassa
en seçkin ve has kardeşlerimin çoğu Arapça bilmiyor. Onların ısrarıyla o
notaların ve parıltıların kısmen izahlı, kısa bir Türkçe mealini yazmaya
mecbur kaldım. O notalar ve Arapça risaleler, Yeni Said’in hakikat
ilminden bir derece gözle görür gibi tanıdığı ilk hakikatler olduğu için
değiştirilmedi, mealleri yazıldı. Bu sebeple başka Sözlerde geçen bazı
cümleler burada da zikredildi. Bir kısmı çok kısa da olsa izah edilmedi ki,
asıl letafetini kaybetmesin.
Birinci Nota
Nefsime hitaben şöyle demiştim: Ey gafil Said! Bil ki, şu âlemin yok olup
gitmesinden sonra sana eşlik etmeyecek ve dünya nın sona ermesiyle
birlikte senden ayrılacak bir şeye kalbini bağlamak sana yakışmaz.
Bilhassa içinde bulunduğun asrın bitmesiyle seni terk edip sana sırt
çevirecek, berzah seferinde arkadaşlık etmeyecek, seni kabir kapısına
kadar geçirmeyecek,407 birkaç sene içinde ebedî bir ayrılıkla veda edip
güna hını boynuna  takacak ve bilhassa, elde ettiğin anda, hiç istemediğin
halde seni bırakıp giden fâni şeylere kalbini bağlamak akıl kârı değildir.
Eğer aklın varsa ahirete, berzaha ait hallerin ve dünya daki değişimlerin
çarpışmaları altında ezilen, bozulan ve ebedî yolculukta sana arkadaşlık
edemeyen şeyleri bırak, onlara kıymet verme, yok olup gittikleri için
üzülme.
Kendi mahiyetine bak: Latifelerinin içinde öyle bir tanesi var ki,
ebediyetten ve Ebedî Zât’tan başkasına razı olamaz. O’ndan başkasına
yönelmez, tenezzül etmez. Bütün düny ayı eline versen yaradılıştan gelen o
ihtiyacı tatmin olmaz. İşte o, senin duygularının ve latifelerinin sultanıdır.
Hakîm Yaratıcının emrine boyun eğen o s ultanına itaat et, kurtul!..
İkinci Nota
Sadık bir rüyada insanlara diyordum ki: “Ey insan! Cenâb-ı Hak’tan başka
hiçbir şeyi, ona kulluk edecek derecede kendinden büyük görmemek
Kur’an’ın düsturlarındandı r. Hem kendini de hiçbir şeyden, kibirlenecek
derecede büyük görme. Çünkü mahlûkat, ilahlıktan uzaklık noktasında eşit
olduğu gi bi, yaratılmış olmak bakımından da bi rdir.”
Üçüncü Nota
Ey gafil Said! Bil ki: Hislerinde yanılarak şu geçici düny ayı sonsuz ve
daimî görüyorsun. Etrafına ve düny aya baktığın zaman onu bir derece
sabit ve devamlı zanne ttiğinden, fâni nefsini de o nazarla sabit kabul
ettiğinden yalnızca kıyametin kopmasından dehşet duyuyorsun. Sank i
kıyametin kopmasına kadar  yaşayacakmış gibi, yalnız ondan
korkuyorsun.408 Aklını başına al. Sen ve hususi düny an, daima gelip
geçicilik ve fânilik darbesine maruzsunuz . Hislerinde böyle yanılman ve
kendini aldatman şu misaldekine benzer:
Bir adam elindeki aynayı bir eve, bir şehre veya bahçeye doğru tutsa o
aynada misalî bir ev, bir şehir, bir bahçe görünür. Ayna çok ba sit, küç ük bi r
hareketle değişse ya da kırılsa aynadaki o evde, şehirde veya bahçede
karışıklık meydana gelir. Aynanın dışındaki hakiki evin, şehrin ve
bahçenin varlığının devam etmesi o adama fayda sağlamaz. Çünkü onun
aynadaki evi, şehri veya bahçesi ancak aynanın gös terdiği kadardır.
İşte, senin hayatın, ömrün bir aynadır. Senin dünya nın direği, aynası ve
merkezi hayatındır, ömründür . O evin, şehrin veya bahçenin yok olması
her dakika mümkün, harap olması her dakika muhtemel olduğunda n, her
an başına yıkılacak ve senin kıyametini kopa racak bir vaziyettedir. Madem
öyledir, hayatına ve dünya na çekemeyecekleri, kaldıramayacakları yükleri
yükleme!..
Dördüncü Nota
Bil ki: Mühim ve kıymetli şeyleri çoğu defa aynıyla yeniden diriltmek
Hakîm Yaratıcının kanunudur . Yani çoğu şeyi misliyle tazeliyor,
mevsimlerin ve asırların değişmesinde kıymetli, mühim şeyleri aynen
tekrar yaratıyor. Her gün, her sene ve her asırda şahit olunan yeniden
dirilişlerde Allah’ın bu ka nunu ç oğu ke z ve muntazaman gör ülüyor.
İşte bu sabit kanuna  dayanarak deriz ki: Madem ilimlerin ittifakı ve
şehade tiyle yaratılış ağac ının en mükemmel meyvesi insandır. Ve madem
varlıklar içinde en mühimi, en kıymetlisi insandır; onun bir ferdi,
hayvanların bütün bir cinsi hükmünde dir. Elbette, o büyük haşir ve hesap
gününde  insanlığın her bir ferdinin aynen, cismiyle, ismiyle, suretiyle
diriltileceği kesin bir sezgiyle anlaşılır.
Beşinci Nota
Avrupa felsefesi ve medeniyeti, Eski Said’in fikirlerine bir derece
yerleştiği için Yeni Said’in tefekkür yolculuğu sırasında ve kalbî
seyahatinde manevî hastalıklara dönüş erek çok sıkıntıya sebep oldu. Bu
yüzden Yeni Said zihnini silkeleyip sahte, aldatıcı felsefeyi ve haram
zevklere düşkün medeniyeti kafasından atmak isterken, ruhunda
Avrupa’nın lehinde şehadet eden nefsanî hislerini susturmak için bu
Nota’da Avrupa’nın şahs-ı manevîsi ile bir yönde n gayet kısa, bir yönde n
uzun ol an şu konuş mayı yapmaya mecbur kalmıştır.
Yanlış anlaşılmasın, Avrupa iki kısımdır: Birincisi, Hıristiyanlık dininin
hakiki, bozulmamış esaslarından aldığı feyizle insanlığa ve toplum
hayatına faydalı sanatları kazandıran, adalete ve hakkaniyete hizmet eden
ilimlerin izinden giden kısımdır. Ben bu birinci Avrupa’ya hitap
etmiyorum. Tabiatçı felsefenin karanlığıyla, medeniyetin kusurlarını
güzellik zannederek insanı haram zevklere ve sapkınlığa sevk eden
bozulmuş, ikinci Avrupa’ya sesleniyorum.
O zaman, o ruhî seyahatte medeniyetin güzelliklerinden ve faydalı
ilimlerden farklı olan lüzumsuz, zararlı felsefeyi ve haram zevklere
düşkün medeniyeti elinde tutan Avrupa’nın şahs-ı manevîsine hitaben
demiştim ki:
Ey ikinci Avrupa! Bil ki, sen sağ elinle hastalıklı ve yolunu şaşırmış bir
felsefeyi, sol elinle yasak zevklere düşkün ve zararlı bir medeniyeti tutup
insanın saadetinin bu ikisiyle mümkün olacağını iddia ediyorsun. İki elin
de kırılsın! Şu iki pis hediyen başını yesin ve yiyecek!
Ey küfrü ve nankörlüğü yayan bedbaht ruh! Acaba hem ruhunda  hem
vicdanında hem aklında hem de kalbinde dehşetli musibetlere ve azaba
uğramış bir insan, aldatıcı süsler ve bir servet içinde bulunsa mutlu
olabilir mi? Ona mesut denilebilir mi?
Görmüyor musun ki, bir adamın basit bir hadise yüzünde n ümitsizliğe
düşmesi, vehmettiği bir emelden ümidinin kesilmesi ve önemsiz bir işten
hayal kırıklığına uğraması sebebiyle tatlı hayalleri acılaşır, şirin vaziyetler
ona azap verir, dünya  dar gelir, zindan olur! Peki, sen şu uğursuzluğunl a,
kalbinin en derin köşelerinde ve ruhunun ta köklerinde dalâlet darbesini
yiyen, bu yüzden bütün emelleri neticesiz kalan ve bu sebeple elemlere
boğul an biçare insana hangi saadeti sağlayabilirsin? Acaba vücudu geçici,
yalancı bir cennette bulunan fakat kalbi ve ruhu cehennemde azap çeken
bir insana mutlu denilebilir mi? İşte sen, zavallı insanları böyle baştan
çıkardın, ya lancı bir cennette cehennem azabı çektiriyorsun.
Ey insanlığın nefs-i emmaresi! Şu temsile bak, insanlığı nereye sevk
ettiğini gör:
Mesela önüm üzde iki yol var. Birinden gidiyoruz, görüyoruz ki, her adım
başında biçare, aciz adamlar bulunuyor . Zalimler saldırıp mallarını,
eşyalarını gasp ederek kulübelerini yıkıyor, bazen de onları yaralıyorlar.
Bu öyle bir şekilde oluyor ki, acınacak hallerine gökler ağlıyor. Nereye
bakılsa bu vaziyet görünüyor . Zalimlerin gürültüsü ve mazlumların
ağlayışlarıyla yolun tamamını bir matem kaplıyor. İnsan, insanlığı gereği
başkalarının elemiyle üzüntü duyduğunda n, sonsuz bir kedere boğul uyor.
Halbuki vicdan bu kadar elem çekmeye tahammül edemez, o yolda iki
şeyden birine mecbur olur: Ya insanlıktan çıkıp sonsuz vahşeti lüzumlu
görerek öyle bir kalb taşıyacak ki, kendisi kurtulduktan sonra herkes helâk
olsa bile üzülmesin, ya  da kalbini ve aklını çıkarıp atacak.
Ey haram zevklerle ve sapkınlıkla bozulmuş, Hazreti İsa’nın hakiki
dininden uzaklaşmış Avrupa! Deccal gibi tek gözü409 kör dehan ile insan
ruhuna , cehenneme benzer bu hali hediye ettin! Sonra anladın ki, bu,
insanı en yüce mertebelerden en aşağı dereceye atan devasız bir illettir.
İnsanı hayvandan da bedbaht bir hale düşürür. Bu illete karşı bulduğun
ilaç, hisleri geçici olarak iptal eden cazibeli oyunc akların, uyutucu heves
ve fantezilerindir. Bu ilacın senin başını yesin ve yiyecek! İşte insanlığa
açtığın yol  ve sunduğun s aadet, şu geçen misaldekine benzer.
İkinci yolu ise Kur’an-ı Hakîm, hidayetiyle insanlığa hediye etmiştir. Bu
yoldaki her durakta, her mekânda, her şehirde, her tarafta adil bir Sultan’ın
dosdoğru askerlerinin gezdiklerini görüyoruz. Ara sıra Sultan’ın emriyle o
askerlerin bir kısmı terhis ediliyor. Silahları, atları ve devlete ait teçhizatı
alınıyor, kendilerine izin tezkeresi veriliyor. Terhis edilen o askerler gerçi
alıştıkları at ve silahların teslim alınmasından görünüş te mahzun
oluyorlar. Fakat aslında terhisle ferah bulup Sultan’ın payitahtına
dönm ekten ve O’nu ziyaret etmekten memnuniyet duyuyor lar.
Bazen terhis memurları acemi bir askere rastlıyor, asker onları tanımıyor.
“Silahını teslim et!” dediklerinde şöyle cevap veriyor: “Ben Padişahın
askeriyim, O’nun hizmetindeyim, O’nun yanına gideceğim. Siz neci
oluyorsunuz ? Eğer O’nun izni ve rızasıyla geldiyseniz başım gözüm
üstüne geldiniz. Verdiği emri gösteriniz; yoks a çekiliniz, benden uzak
durunuz . Tek başıma kalsam ve sizler binlerce de olsanız yine sizinle
dövüş ürüm. Kendi nefsim için değil, çünkü nefsim benim değil,
Sultanımındır. Nefsim ve silahım, Mâlikimin emanetidir. Emaneti
muhafaza etmek, Sultanımın haysiyetini ve izzetini korumak için size baş
eğmeyeceğim!”
İşte bu, ikinci yoldaki sevinç ve saadet sebebi olan binlerce hale bir
örnektir. Başka halleri de buna  kıyasla! İkinci yoldaki bütün o doğum lar,
sevinç ve şenlikle bir toplanma ve askerî sevkiyat hükm ünde dir. Ölümler
ise sevinç ve mızıka ile birer terhistir. İşte Kur’an-ı Hakîm insana bu yolu
hediye etmiştir. Bu hediyeyi kim gönül  rızasıyla kabul ederse iki cihan
saadetine ulaştıran şu ikinci yoldan gider. Ne geçmişten hüzün duya r ne de
gelecekten kor kar.
Ey ikinci kısım olan boz uk A vrupa! Senin çürük ve  temelsiz esaslarının bir
kısmı şunlardır: “En büyük melekten en küçük balığa kadar her bir canlı
kendi nefsine sahiptir ve kendisi için çalışır, kendi lezzeti için çabalar.
Onun bir hayat hakkı vardır. Asıl gayesi ve hedefi, yaşamak ve hayatını
devam ettirmektir.” diyorsun. Hâlık-ı Kerim’in kerem düsturlarından olan
ve bütün varlıkların tam bir itaatle uyduğu, kâinatın temelindeki
yardımlaşma kaidesiyle; bitkilerin hayvanların imdadına, hayvanların da
insanların yardımına koşmasından ortaya çıkan o umumi kanunun çok
şefkatli, cömert cilvelerini mücadele zannedip, “Hayat bir mücadeledir.”
diye ahmakça bir hükm e varmışsın. Acaba o yardımlaşma düsturunun
cilvesi neticesinde yiyeceklerin zerrelerinin tam bir şevkle beden
hücrelerinin beslenmesi için koşmaları nasıl mücadele olabilir? Bu nasıl
bir çarpışmadır? Hayır! Bu, birbirinin imdadına koşma, Kerim Rabbin
emriyle bir yardımlaşmadır.
Bir başka çürük esasın şudur: “Her şey kendi nefsine mâliktir.” diyorsun.
Hiçbir şeyin kendi nefsine mâlik bulunmadığına açık delil, sebeplerin
içinde en şereflisi ve en geniş iradelisi olan insandır. Çünkü insanın
düşünmek, söylemek ve yemek gibi iradesiyle yaptığı en basit işlerden
onun iradesine bırakılan ve iktidarının dairesine girenler yalnızca yüzde
birdir, o da şüphelidir. Böyle en basit fiilinin yüzde birine bile sahip
olmayan bir varlık için nasıl kendine mâliktir denilebilir?
Böyle en şerefli ve iradesi en geniş varlığın hakiki tasarruf ve bir şeye
sahip olmak hususunda  elinin bu derece bağlı bulunması, “Hayvanlar ve
cansız varlıklar kendi kendine mâliktir.” diyen birinin, hayvandan daha
aşağı, o cansız varlıklardan daha ölü ve şuursuz olduğunu i spat eder.
Seni bu hataya ve tuzağa düşüren, tek gözlü dehândır. Yani harika
zannettiğin uğursuz zekândır. O kör dehân ile her şeyin Yaratıcısı olan
Rabbini unuttun, her şeyi hayalî tabiata dayandırdın, Hâlık’ın eserlerini
sebeplere verdin, malını bâtıl ilahlara, putlara dağıttın. Bu noktada, o
dehân nazarında her canlının, her insanın sayısız düşmana tek başına karşı
koym ası ve sınırsız ihtiyaçlarını elde etmeye çabalaması lâzım geliyor.
İnsan, zerre kadar bir iktidar, ince tel gibi bir irade, bir anlık, parıltı gibi
bir şuur, çabuk sönen, kıvılcım misali bir hayat, hemen geçen, bir dakika
gibi bir ömür ile o sayısız düşmana karşı koym aya ve ihtiyaçlarını
karşılamaya mecbur oluyor. Halbuki zavallı insanın sermayesi, binlerce
arzusunda n birini bile elde etmeye yetmez. Musibete düştüğü zaman
derdine sağır ve kör sebeplerden başka derman bulamaz, وََ دَُۤءُ اََِِْ إِ
410ِ ََلٍ sırrına mazhar olur.
Senin karanlık saçan dehân, insanlığın gündüz ünü geceye çevirmiştir.
Yalnız o sıkıntılı, zulümlü ve karanlık geceye alıştırmak için insanlığı
yalancı, geçici lambalarla aydınlattın. O lambalar insanlığın yüzüne
sevinçle tebessüm etmiyor, belki onun ağlanacak acı haline ahmakça
gülmesiyle alay edip eğleniyor.
Her canlı, senin talebelerinin gözünde  zalimlerin hücumuna maruz kalmış,
musibete uğramış birer zavallıdır. Dünya  umumi bir matem yeridir. Her
yerde işitilen sedâlar ölümlerden, elemlerden gelen çığlıklardır. Senden
tam ders alan taleben, bir firavun ol ur. Fakat en kıymetsiz şeye ibadet eden
ve menfaat gördüğü he r şeyi kendine ilah edinen alçak bir firavundur . Hem
senin taleben inatçıdır. Fakat bir lezzet için sonsuz derecede alçalmayı
kabul eden zavallı bir inatçıdır. Küçük bir menfaat için şeytanın ayağını
öpecek kadar alçaklık gösterir. Hem zorbadır, fakat kalbinde bir dayanak
noktası bulamadığı için aslında gayet aciz, kendini beğenmiş bir zorbadır.
O taleben, asıl gayesi nefsinin heveslerini tatmin etmek olan, gayret ve
fedakârlık perdesi altında kendi nefsinin menfaatini arayan, hırsını ve
gururunu doyur maya çalışan bir hilebazdır. Nefsinden başka hiçbir şeyi
ciddi olarak sevmez. Her şeyi nefsine feda eder.
Kur’an’ın hâlis ve gerçek bir talebesi ise bir kuldur. Fakat en büyük
varlıklara karşı bile kulluğa tenezzül etmeyen, cennet gibi en büyük bir
menfaati bile kulluğunun gayesi yapmayan aziz bir kuldur. Halim selimdir,
fakat Fâtır-ı Zülcelâl’inden başkası karşısında O’nun izni ve emri
olmadan eğilmeye tenezzül etmez, yüksek gayret sahibidir. Fakirdir fakat
Mâlik-i Kerim’inin ona ilerisi için sakladığı mükâfat ile kimseye muhtaç
olmayan bir fakirdir. Zayıftır fakat kudreti sonsuz olan Efendi’sinin
kuvvetine dayandığı için aslında kuvvet sahibi bir zayıftır. Kur’an, hakiki
bir talebesine ebedî cenneti dahi gaye olarak göstermezken,411 bu geçici,
fâni düny ayı ona hiç asıl gaye yapar  mı? İşte iki talebenin gayretlerinin
birbirinden ne kadar farklı olduğunu a nla!
O hastalıklı felsefenin çıraklarıyla Kur’an-ı Hakîm’in talebelerinin
hamiyetlerini ve fedakârlıklarını şöyle de kıyaslayabilirsin:
Felsefenin talebesi, kendi nefsi için kardeşinden kaçar, onun aleyhinde
bulunur. Kur’an’ın talebesi ise göklerdeki ve yerdeki bütün salih kulları
kendine kardeş görüp onlara samimi bir şekilde dua eder412 ve onların
saadetleriyle mesut olur. Onlara karşı ruhunda  şiddetli bir alâka hisseder
ve duasında 413اَُّٰ اِْْ َُِِِْْ وَاَُِْْتِ der. Arş ve güne ş gibi en büyük
varlıkları itaatkâr birer memur ve kendi gibi birer kul, birer mahlûk kabul
eder.
Hem iki talebenin ruhlarının yüceliği ve enginliği arasındaki farkı şuradan
anla: Kur’an, talebelerinin ruhuna öyle bir genişlik ve yücelik verir ki,
doks an dokuz  taneli tesbih gibi, doks an dokuz  ilahî ismin cilvelerini
gösteren doks an dokuz  âlemin zerrelerini, birer tesbih tanesi olarak
talebelerinin ellerine teslim eder. “Evradınızı bununl a okuyunuz .” der. İşte
Kur’an talebelerinden Şâh-ı Geylânî, Seyyid Ahmed Rufâî, Ebu’l Hasan
Şâzelî (kadde sallahu esrarahüm ) gibi zâtların virdlerini dinle, bak! Âdeta
zerreler silsilesini, yeryüzünde ki damlalar sayısınca varlıkların nefeslerini
ellerinde tutmuş, virdlerini onlarla okuyor , Cenâb-ı Hakk’ı zikir ve tesbih
ediyorlar.
İşte Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın mucizevî terbiyesine bak: En küçük bir
kederle ve gamla başı dönüp sersemleşen, ufacık bir mikroba mağlûp olan
şu küçük insan, Kur’an terbiyesiyle ne kadar  yükselir. Latifeleri o kadar
genişler ki, koca düny adak i varlıkları, virdine tesbih olmakta yetersiz
görür. Zikrine ve virdine gaye olarak cenneti az bulduğu halde nefsini
Cenâb-ı Hakk’ın en basit mahlûkundan üstün tutmaz.414 Yüksek bir izzet ile
sonsuz tevazuyu birleştirir. Dinsiz felsefenin talebelerinin ona nispeten ne
kadar aşağı olduğunu kı yaslayabilirsin.
İşte Avrupa’nın hastalıklı felsefesinin tek gözlü dehâsıyla yanlış gördüğü
hakikatler hakkında, iki cihana bakan, gayba açık, parlak iki gözüyle iki
âlemi gören, insanlık için iki saadete iki eliyle işaret eden, hidayete
götürücü Kur’an der ki:
“Ey insan! Nefsin ve elindeki malın senin mülkün değil, sana emanettir. O
emanetin sahibi, her şeye gücü yeten, her şeyi bilen Rahîm ve Kerîm bir
Zât’tır. O, verdiği mülkü, ziyan olmasın diye senin adına muhafaza etmek
için senden satın almak istiyor. İleride sana mühim bir karşılık verecek.
Sen vazifeli bir memur ve askersin. O’nun adına çalış, O’nun hesabına
hareket et. Muhtaç olduğun şeyleri sana rızık olarak gönde ren ve gücünün
yetmediği şeylerden seni koruyan O’dur. Senin hayatının gayesi ve
neticesi, o Mâlik’in isimlerine ve icraatının aynasında görünen sıfatlarına
mazhar olmaktır. Bir musibete uğradığın zaman, 415إِ ِِّٰ وَإِ إَِِْ رَاُِنَ de.
Yani, “Ben Mâlikimin hizmetindeyim. Ey musibet! Eğer O’nun izni ve
rızasıyla geldiysen merhaba, safa geldin! Çünkü elbette bir gün O’na
döne ceğiz, O’nun huzuruna gideceğiz ve O’na arzu duyuyor uz. Madem
zamanı gelince bizi hayattaki vazifelerden azat edecektir. Haydi, ey
musibet! O terhis ve azat senin elinle olsun, razıyım. Eğer sana, benim
emaneti muhafaza edişimi ve vazifemi yapıp yapmadığımı sınamayı
emretmişse, fakat sana teslim olmama izni ve rızası yoks a, güve nilir
olmayana Mâlik’imin emanetini gücüm yettikçe teslim etmem!”
İşte, binlerce misalden biri olarak, felsefenin dehâsı ile Kur’an’ın
gösterdiği hidayet yolunun verdiği derslerin derecelerine bak. Evet, iki
tarafın hakiki mahiyetleri daha önce beyan edilen tarzdadır. Fakat hidayet
ve dalâlette de insanların dereceleri çeşit çeşittir. Gafletin mertebeleri
farklıdır. Herkes her mertebede bu hakikati tamamen hissedemez. Çünkü
gaflet, hisleri iptal ediyor. Ve bu zamanda hisleri öyle bir derecede iptal
etmiştir ki, medeniler bu müthiş elemin acısını hissetmiyor. Fakat ilmî
hassasiyetin artmasıyla ve her gün otuz bin cenazeyi gösteren ölümün
ikazlarıyla o gaflet perdesi yırtılıyor. Ecnebilerin putlarıyla ve tabiî
ilimler yoluyla sapkınlığa gidenlere, onları körü körüne taklit edenlere ve
onlara uyanlara binlerce lânet ve yazıklar olsun!416
Ey bu vatanın gençleri! Avrupalıları taklit etmeye çalışmayınız!
Avrupa’nın size yaptığı sayısız zulümden ve beslediği düşmanlıktan sonra,
acaba hangi  akılla onların yasak zevklerine, bâtıl fikirlerine uyuyor ve
güveniyorsunuz ? Hayır! Hayır! Haram zevklerin peşinde onları taklit
edenler; aslında onlara uymuyor, belki şuursuzca onların safına katılıp
kendi kendinizi ve kardeşlerinizi idam ediyorsunuz . Uyanık olunuz , siz
ahlâksızca onlara uydukça hamiyet iddiasında yalan söylemiş
oluyorsunuz !.. Çünkü onlara bu şekilde uymanız, milliyetinizi hafife almak
ve milletle alay etmek demektir!..
417ََٰ ُّٰ وَإُِْ إَِ اَاطِ اَُِِْْ
Altıncı Nota
Ey kâfirlerin çokluğunda n ve bazı iman hakikatlerini inkârda
birleşmelerinden telâşa düşen ve inancı sarsılan biçare insan! Bil ki,
kıymetli ve mühim olan, nicelik ve sayıca çokluk değildir. Çünkü insan
eğer hakiki insan olmazsa şeytanî bir hayvana dönüş ür, bazı Avrupalılar ve
onları taklit edenler gibi hayvanca ihtirasları arttıkça insanlıktan daha çok
uzaklaşır. Görüyorsun ki, hayvanlar sayıca sınırsızken ve insan onlara
nispeten çok azken, bütün hayvan türlerinin üstünde  bir mertebede sultan,
halife ve hâkim olmuştur.
İşte, zararlı kâfirler ve onların yolunda har am zevklerin peşinden gidenler,
Cenâb-ı Hakk’ın bir tür pis hayvanlarıdır; Fâtır-ı Hakîm onları düny anın
imârı için yaratmıştır. Mümin kullarına verdiği nimetlerin derecesini
bildirmek için onları bir ölçü birimi yapmıştır ve sonunda müstahak
oldukları cehenneme atacaktır.
Kâfirlerin ve sapkınların herhangi bir iman hakikatini inkâr etmelerinin
temelinde kuvve t yoktur. Çünkü inkâr sırrıyla, ittifakları kuvve tsizdir; bin
inkârcı, bir hükm ünde dir. Mesela, bütün İstanbul ahalisi Ramazan’ın
başında hilâli görmediği için ayın başladığını inkâr etse, iki şahidin
ispatıyla o kalabalık topluluğun inkârda ittifakı hüküm süz olur.418 Madem
küfrün ve dalâletin mahiyeti inkâr, cehalet ve yokluktur; o halde çok
sayıdaki kâfirin ittifakı önemsizdir.419 Hak ve sabit olduğu ispat edilen
imanla ilgili meselelerde kendi şahitliğine dayanan iki müminin hükm ü,
dalâlet yolunda ki sayısız inkârcının ittifakına tercih edilir, üstün ge lir.
Bu hakikatin sırrı şudur: İnkârcıların davaları görünüş te birken, aslında
pek çoktur; birleşemez ki kuvve tlensin. İspat edenlerin davaları ise
birbirinden kuvve t alır. Çünkü gökteki Ramazan hilâlini görmeyen der ki:
“Benim nazarımda ay yoktur, bana görünmüyor.” Bir başkası, “Bence de
yoktur.” der. Ve bir başkası da aynı şeyi söyler. Her biri kendi bakışına
göre “ay yoktur” der. Her birinin bakışı ve ona perde olan sebepler ayrı
ayrı olabildiği için davaları da farklı olur, birbirine destek vermez. Diğer
taraftan ispat edenler, “Benim nazarımda hilâl var.” demez, aksine,
“Gökyüz ünde  gerçekten hilâl var, görünüyor .” derler. Bütün görenler aynı
şey için “Hakikatte vardır.” der. Demek ki, davaları birdir. İnkâr edenlerin
bakışları ayrı ayrı olduğunda n iddiaları da farklı olur, hakikate
hükm edemezler. Çünkü işin özü şudur ki, inkâr ispatlanamaz. Bir şeyin
yokluğunu ispat etmek için bütün kâinatı kuşatmak gerekir. وَاَْـَمُ اَُُْْ َ
420َُُْ إِ َُِِْتٍ ٍََِ usûl ilminin bir kaidesidir. Evet, bir şeyin dünya da
var olduğunu söylersen yalnızca o şeyi göstermek yeterlidir. Eğer yok
deyip inkâr edersen bütün düny ayı dolaşıp göstermek gerekir ki, onun var
olmadığı ispat edilsin.
İşte bu sırdan dolayı kâfirlerin bir hakikati inkâr etmesi, kendiyle alâkalı
bir meseleyi çözmek, dar bir delikten geçmek veyahut bir hendekten
atlamak gibidir; bin de, bir de aynıdır. Çünkü davaları birbirine destek
olmaz. Fakat bir şeyin varlığını ispat edenler, işin özünde  hakikate
baktıkları için iddiaları birleşir, birbirine kuvve t verir. Bu, büyük bir taşı
kaldırmaya benzer; ne kadar el yapışırsa kaldırmak o kadar kolay olur ve
her el birbirinden destek alır.
Yedinci Nota
Ey Müslümanları düny aya şiddetle teşvik eden, yabanc ıların sanat ve
ilerleme anlayışlarını kabule zorlayan sözde hamiyet sahibi bedbaht !
Dikkat et, bu milletin bir kısmının dinle bağları kopmasın! Eğer böyle
ahmakça, körü körüne, topuz ların altında dinden bağları kopar sa, o
dinsizler öldürücü bir zehir hükmüne geçip toplum hayatına zarar verir.
Çünkü dinden çıkan bir kimsenin vicdanı tamamen bozulur ve o insan
toplum hayatı için bir zehir olur. Bu yüzden usûl ilmindeki, “Dinden
çıkanın hayat hakkı yoktur. Kâfirin ise eğer anlaşma ile İslam ülkesinde
yaşaması kabul edilmiş olursa veya barış içinde yaşarsa hayat hakkı
vardır.” hükmü, dinin bir kanun udur. Hem Hanefi mezhebinde, anlaşma ile
İslam ülkesinde yaşaması kabul edilmiş, hayat hakkı korunan bir kâfirin
şahitliği makbuldür.421 Fakat Müslümanlıktan çıkan bir fasığın şahitliği
kabul edilmez; çünkü o, hai ndir.422
Ey bedbaht, güna hkâr insan! Kendin gibi olanların çokluğuna  bakıp
aldanma, “Çoğunl uğun fikirleri benimle beraberdir.” deme! Çünkü
güna hkâr bir insan o yola günahı isteyerek, bizzat talep ederek girmez;
belki içine düşer, çıkamaz. Hiçbir güna hkâr yoktur ki, salih olmayı
dilemesin ve âmirini, reisini dindar görmek istemesin. –Allah korusun!–
dinden çıkmakla vicdanı çürüyüp yılan gibi zehirlemekten lezzet alanlar
hariç...
Ey divane akıl ve bozuk kalb! Zanne der misin ki, Müslümanlar düny ayı
sevmedikleri veyahut düşünmedikleri için fakirliğe düşmüşlerdir ve
düny adan hisselerini unutmamaları için ikaza muhtaçtırlar? Eğer öyleyse
zannın ve tahminin yanlıştır. Aksine, onlar hırsları şiddetlendiği için
fakirliğe düşüyorlar. Çünkü müminde hırs, hüsrana ve sefalete sebep olur.
423اََُِْ ٌَِ ٌَِ sözü darbımesel hükmüne geçmiştir.
Evet, insanı dünya ya çağıran ve çeken sebep çoktur. Başta nefsi ve
arzuları, ihtiyaçları, hisleri, şeytan, dünya nın görünüş teki tatlılığı ve senin
gibi kötü arkadaşları olmak üzere insanı dünya ya davet eden çok şey var.
Halbuki bâki olan ahirete ve uzun ebedî hayata çağıran azdır. Eğer sende
bu biçare millete karşı zerre kadar hamiyet varsa ve yüce himmetlilikten
dem vurman yalan değilse, bâki bir hayatı kurtarmaya çağıran o az
sayıdaki davetçiye yardım etmen gerekir. Hayra çağıranları susturup
ötekilere yardım edersen şeytana arkadaş olursun.
Acaba bu milletin fakirliğinin, dinin ders verdiği bir zühdde n ve düny ayı
terk etmekten ileri gelen bir tembellikten kaynaklandığını mı
zanne diyorsun? Bu zannında hatalısın. Görmüyor musun ki, Çin ve
Hindistan’daki Mecusiler, Brahmanlar ve Afrika’daki zenciler gibi
Avrupa’nın sömürgesi olmuş milletler bizden daha fakirdir? Hem
görmüyor musun ki, Müslümanların elinde zaruri rızıktan fazlası
bırakılmıyor? Ya Avrupa’nın kâfir zalimleri ya da Asya’nın münafıkları
aldatmacalarıyla çalıyor, gas p ediyor.
Sizin müminleri mimsiz medeniyete böyle zorla sevk etmekteki
maksadınız, eğer memleketi asayiş ve emniyet içinde kolayca idare
etmekse katiyen biliniz ki, hata yapıyorsunuz , insanları yanlış yola
sokuyor sunuz . Çünkü inancı sarsılmış, ahlâkı bozulmuş yüz güna hkârın
idaresi ve onlar arasında düzeni sağlamak, binlerce salih mümini idare
etmekten daha zordur.
İşte bu esaslardan dolayı Müslümanlar, düny aya ve hırsa teşvik edilmeye
muhtaç değildir. İlerleme ve asayiş bununl a sağlanmaz. Onlar mesai
tanzimine, aralarında emniyetin tesisine ve yardımlaşma düsturunun
kolaylıkla uygulanmasına muhtaçtır. Bu ihtiyaç da dinin mukadde s
emirleriyle, takvayla, kulluktaki ciddiyet ve sağlam duruşla yerine
getirilir.
Sekizinci Nota
Ey çalışma ve ameldeki lezzeti ve saadeti bilmeyen tembel insan! Şunu bil
ki: Cenâb-ı Hak, kusursuz keremiyle hizmetin mükâfatını onun içine
yerleştirmiştir. Amelin ücretini, yine onun içine koymuştur. İşte bu sırdan
dolayı varlıklar, hatta bir bakıma cansız şeyler dahi tabiat kanunl arı
denilen hususi vazifelerinde, tam bir şevk ve bir çeşit lezzetle Cenâb-ı
Hakk’ın emirlerine uyar. Arıdan, sinekten, tavuktan tut güne şe ve aya
kadar  her şey vazifesini tam bir lezzet içinde yapıyor. Demek hizmetlerinde
bir lezzet var ki, akılları olmadığı için sonunu ve neticelerini düşünmeden
vazifelerini mükemmelce yerine getiriyorlar.
Soru: Canlıların lezzet duym ası mümkündür  fakat cansız varlıklarda şevk
ve lezzet nasıl olabilir?
Cevap: Cansız varlıklar kendileri için değil, Cenâb-ı Hakk’ın onlarda
tecelli eden isimleri hesabına bir şeref, makam, kemâl, güzellik, intizam
ister ve ararlar. Yaradılıştan gelen o vazifelerini yerine getirmekle Nurlar
Nuru olan Allah’ın isimlerine birer ayna hükmüne geçtiklerinden nurlanır,
mertebe kazanırlar.
Mesela, nasıl ki bir damla su ya da zerre kadar  bir cam parçası aslında
parıltısız, kıymetsizken, saf kalbiyle yüzünü güne şe çevirse onun bir çeşit
aynası olur, senin yüzüne de tebessüm eder. İşte aynı şekilde, zerreler ve
varlıklar da mutlak cemâl ve kemâl sahibi Zât-ı Zülcelâl’in isimlerine,
vazifelerini sevmeleri yönüy le ayna olur, damla ve cam zerresi olmak gibi
gayet basit bir dereceden yüksek bir tecelli ve nurlanma mertebesine
çıkarlar. Madem vazifeleri yönüy le gayet nuranî ve yüksek bir makama
çıkıyorlar; lezzet almaları mümkünse, yani hayattan hisseleri varsa o
vazifeleri lezzetle görüyorlar, denilebilir.
Vazifede lezzet bulunduğuna  en açık delil olarak kendi uzuvlarının ve
duygul arının hizmetlerine bak. Her birinin hem kendine hem de cinsine ait
hizmetlerinde ayrı ayrı lezzetleri var. Hizmetin kendisi onlar için bir
lezzet hükm üne geçiyor. Hatta hizmeti terk etmek, o uzuv için bir tür azap
oluyor.
Buna bir başka açık delil de horoz ve tavuk gibi hayvanların vazifelerinde
gösterdikleri fedakârca ve mertçe vaziyetlerdir. Horoz aç olduğu halde
tavukları nefsine tercih edip bulduğu rızka çağırır; yemez, onlara yedirir.
O vazifeyi bir şevk ve iftiharla lezzet duya rak yaptığı görülür. Demek ki, o
hizmetten, ye mekten daha fazla lezzet alır.
Küçük yavrularına çobanlık eden tavuk da yavruları için ruhunu feda eder,
köpe ğin önüne  atılır.424 Kendisi aç kalır, yavrularını doyur ur. Demek o
hizmetten öyle bir lezzet alır ki, o lezzet açlığa ve ölüm korkusuna üstün
gelir.
Hayvanlar, yavruları küçükke n vazifeleri gereği onları korumaya
çalışmaktan lezzet duya r. Yavruları büyüdükt en sonra o vazife biter, lezzet
de gider. Hayvan yavrusunu döve r, elinden yemini alır. Yalnız insanlarda
annelerin vazifeleri bir derece devam eder. Çünkü insanda zaaf ve acz
itibarı ile daima bir tür çocukluk va rdır, insan her vakit şefkate muhtaçtır.
İşte, hayvanların horoz gibi çobanlık eden erkeklerine ve tavuk gibi
dişilerine bak ve anla ki; onlar o vazifeyi kendileri adına, kemâle ermek
için yapmıyor. Çünkü gerekirse o vazifede hayatlarını feda ediyorlar.
Vazifelerini, onlara o vazifeyi veren ve içine rahmetiyle bir lezzet koya n
nimetlerin asıl sahibi Kerîm Yaratıcı hesabına, Yüce Fâtır adına
görüyorlar.
Hizmetin içinde ücret bulunduğ una bir delil de şudur: Bitkiler ve ağaçlar,
şevk ve lezzeti hissettiren bir tavırla Fâtır-ı Zülcelâl’in emirlerine itaat
ediyorlar. Çünkü yaydıkları güzel kokul ar ve müşterileri olan insanların ve
hayvanların dikkatini çekecek ziynetlerle süslenmeleri, sümbülleri ve
meyveleri için kendilerini çürüyünc eye kadar feda etmeleri, onların, ilahî
emirlere uymaktan nefislerini mahvedip çürütecek derecede lezzet
aldıklarını dikkat sahiplerine gösterir.
Mesela bak, başında âdeta birçok süt kons ervesi taşıyan hindistancevizi ve
incir gibi meyveli ağaçlar, hal dilleriyle rahmet hazinesinden süt gibi en
güzel bir gıdayı ister, alır, meyvelerine yedirir; kendileri ise çamur yer.
Nar ağacı saf bir şarabı, rahmet hazinesinden alıp meyvesine yedirir;
kendisi çamurlu ve bulanık bir suya kanaat eder.
Hatta hububa tta bile sümbüllenme vazifesinde apaçık bir şevk ve arzu
görünür. Nasıl ki dar bir yere hapsedilen bir insan, bir bostana, geniş bir
yere çıkmayı aşkla ister. Hububa ttaki sümbüllenme vazifesinde de aynen
öyle bir vaziyet, bir istek gör ülür.
İşte “Sünne tullah” denilen ve kâinatta cereyan eden bu sırlı, geniş kanun
sebebiyle işsiz, tembel bir şekilde, istirahat içinde yaşayanlar ve rahat
döşeğinde yatanlar, çoğu kez çalışanlardan daha çok zahmet ve sıkıntı
çeker. Çünkü işsizler hayattan daima şikâyet eder, onun eğlenceyle çabuk
geçmesini ister. Gayret gösterenler ve çalışanlar ise şükreder, hamdeder,
ömrün bi tmesini istemez.
425اََُُِْْ اَْطُِ َكٍ ِْ ُِْه۪، وَاِ اَُِْ ٌَِ
küllî bir düsturdur. Bu sırdandı r ki: “Rahat zahmette, zahmet rahattadır.”
cümlesi darbımesel olmuştur.
Evet, cansız varlıklara dikkatle bakılsa, potansiyel olarak, yalnız kabiliyet
yönüyl e, noks an kalıp inkişaf etmeyenlerin, çok gayretle büyüyüp
gelişerek potansiyelden fiile geçmesinde, zikredilen ilahî kanunların
işlediği görülür. Bu, yaradılıştan gelen o vazifede bir şevk ve lezzet
bulunduğuna  işaret eder. Eğer o cansız varlığın hayattan hissesi varsa şevk
kendisinindir; yoks a o cansız varlığı temsil eden, ona nezaret eden şeye
aittir. Hatta bu sırdan dolayı denilebilir ki: Latif ve nazik olan su donup
katılaşma emrini aldığı vakit öyle şiddetli bir şevkle o emre uyar ki,
demiri yarar, parçalar. Demek, sıfırın altındaki soğuğun lisanıyla, ağzı
kapalı olan demir bir kaptaki suya “Genişle!” rabbanî emri verilir, su da o
şevkin şiddetiyle kabını parçalar, demiri bozar ve buz olur.
Benzer başka şeyleri de buna  kıyasla ve yıldızların yolculuklarından
zerrelerin mevlevî gibi dönm elerine ve titremelerine kadar kâinattaki
bütün hareketlerin ilahî kader kanunu ile gerçekleştiğini gör. Ve Cenâb-ı
Hakk’ın kudret elinden çıkan, irade, emir ve ilmi içine alan yaratılış
kanunlarıyla meydana geldiğini anla.
Hatta her bir zerre, her bir varlık, her bir canlı, bir askere benzer. Orduda
bir askerin farklı dairelerde ayrı ayrı ilgisi, vazifeleri olduğu gibi, her
zerrenin ve canlının da bir vazifesi vardır. Mesela, senin gözünde ki bir
zerrenin, göz hücresiyle, gözle, yüzünde ki sinirlerle ve bedendeki
atardamarlarla birer bağı, o bağlara göre birer vazifesi ve o vazifelere göre
birer faydası bulunur. İşte başka şeyleri de buna  kıyasla. Bu kanunla her
bir şey, bir Kadîr-i Ezelî’nin varlığının vücûbiyetine426 iki yönde n şahitlik
eder:
Birincisi: Gücünün binlerce kat üstünde  vazifeleri görmekteki mutlak acz
lisanıyla o Kadîr’in varlığına şahittir.
İkincisi: Her bir varlık, âlemdeki düzeni meydana getiren ve varlıklar
arasındaki dengeyi devam ettiren kanunlara uygun hareket etmekle o Alîm
ve Kadîr Zât’a şehadette bulunur. Çünkü c ansız bir zerre, arı gibi küçük bi r
hayvan, Kitab-ı Mübîn’in mühim ve ince meseleleri olan düz en ve dengeyi
bilmez. O cansız zerre veya arı gibi küçük hayvan nerede, gök tabakalarını
bir defterin sayfası gibi açıp kapayarak toplayan Zât-ı Zülcelâl’in elindeki
Kitab-ı Mübîn’in mühim, ince meselelerini okum ak nerede! Eğer akılsızca
bir hüküm le, zerrede o kitabın ince harflerini okuya cak bir göz
bulunduğunu kabul edersen, ancak o zaman o zerrenin şehadetini inkâra
çalışabilirsin.
Evet, Hakîm Yaratıcı, Kitab-ı Mübîn’in kanunlarını gayet güzel, özlü bir
tarzda, has bir lezzetle ve hususi ihtiyaçlara göre özetleyip yerleştirir. Her
şey öyle hususi bir lezzet ve ihtiyaçla amel etse de Kitab-ı Mübîn’in
düsturlarını bilmeden onlara boyun eğer. Mesela sivrisinek dünya ya
geldiği dakikada yuva sından çıkar, durmadan insanın yüzüne hücum eder,
uzun asasıyla yani hortumuyla vurur, kendisi için âb-ı hayat olan kanı
fışkırtır ve beslenir. Hücumdan kaçmakta usta bir asker gibi maharet
gösterir. Acaba o küçük, tecrübesiz, dünya ya yeni gelmiş varlığa bu sanatı,
bu savaş bilgisini, kan emme becerisini kim öğretmiş, sivrisinek bunları
nerede öğrenmiştir? Ben, biçare Said itiraf ediyorum ki: Eğer o hortumlu
sineğin yerinde olsaydım bu sanatı, bu vurkaç savaşını ve kan emme
kabiliyetini çok uzun dersler ve çeşitli tecrübeler neticesinde ancak
öğrenebilirdim.
İşte, ilhama mazhar olan arı, örümcek ve yuva sını çorap gibi ören bülbül
gibi hayvanları sivrisinekle kıyasla. Hatta bitkileri de aynı şekilde
hayvanlarla kıyaslayabilirsin. Evet, mutlak ve sınırsız cömertlik sahibi
Allah (celle celâluhu), her bir canlının eline lezzet ve ihtiyaç
mürekkebiyle yazılmış bir tezkere vermiş, bununl a onlara yaratılış
kanunlarının ve hizmetlerinin programını bildirmiştir. Bak, o Y üce Hakîm,
Kitab-ı Mübîn’in düsturlarından arının vazifesine ait miktarı bir tezkerede
nasıl yazmış ve arının başındaki sandık gibi kutucuğa koym uştur. O
kutucuğun anahtarı da vazifesini seven arıya has bir lezzettir. Onunla
kutucuğu açar, programını okur, verilen emri anlar ve ona göre hareket
eder. 427وَأَوْٰ رََ إَِ اِْ ayetinin sırrını gösterir.
İşte eğer bu Sekizinci Nota’yı tamamen okuyup anladıysan imanın verdiği
bir sezgiyle 428ٍوَرََِْ وََِْ ُ َْء ayetinin bir sırrını, َْءٍ إِ َُُ وَإِنْ ِْ
429َِِْه۪ ayetinin bir hakikatini, 430ََُنُ إَِۤ أَُْهُۤ إِذَۤا أَرَادَ ًَْ أَنْ َُلَ َُ ُْ ayetinin
bir düsturunu ve 431ََُْنَ اِي َِِه۪ ََُتُ ُ َْءٍ وَإَِِْ َُُْنَ ayetinin bir
nüktesini de anlarsın.
Dokuzuncu Nota
Bil ki peygamberlik, insanlıktaki hayırların ve mükemmelliklerin özü,
esasıdır. Hak dini olan İslam, saade tin çekirdeğidir. İman, her türlü kusur
ve çirkinlikten münezzehtir, yücedir. Madem bu âlemde parlak bir güzellik,
geniş ve yüksek bir hayır, apaç ık bir hak, üstün bir kemâl görünüy or. O
halde açıktır ki, hak ve hakikat peygamberliktedir ve nebilerin elindedir.
Dalâlet, şer ve hüsran ise onun z ıddıdır.
Kulluğun binlerce güzelliğinden yalnızca şuna bak: Nebi (aleyhissalâtü
vesselam), kulluk vasıtasıyla tevhid ehlinin kalblerini bayram, cuma ve
cemaat namazlarında birleştiriyor ve dillerini tek kelimede buluşturuyor.
Bu öyle bir şekilde oluyor ki, insan, Ezelî Mâbûd’un hitabının yüceliğine
sayısız kalbden ve dilden çıkan seslerle, dualarla ve zikirlerle karşılık
veriyor. O sesler, dualar ve zikirler birbirine dayanarak, ittifakla Ezelî
Mâbûd’un ulûhiyeti karşısında öyle geniş bir kulluk gösteriyor ki, âdeta
yerküre bizzat o zikri söylüyor, o duayı ediyor ve her tarafıyla namaz
kılıyor, göklerin üstünde n izzet ve azametle indirilen 432أَُِا اٰةَ emrine
uyuyor . Bu birlik sırrı ile kâinatın içinde zerre kadar küçük, zayıf bir
varlık olan insan, kulluğunun kıymeti ve yüceliği yönüyl e göklerin ve
yerin Hâlık’ının sevgili bir kulu, yeryüzünün halifesi,433 sultanı,
hayvanların reisi, kâinatın yaratılışının neticesi ve gayesi oluyor.
Evet, namazların ardından, bilhassa bayram namazlarında, aynı anda َُّٰ
434أََُْ diyen yüz milyonlarca insanın sesi gayb âleminde birleştiği gibi,
şehade t âleminde de birleşip toplansa yeryüzü bütünüy le büyük bir insan
olur ve bu, yüksek bir sedâ ile söylenen َُّٰ أََُْ’ in büyüklüğüne  yakışır. Bu
sebeple tevhid ehlinin birleşerek bir anda َُّٰ أََُْ demeleri, yeryüzünün
büyük bir tekbiri hükmüne geçiyor. Âdeta bayram namazlarında İslam
âleminin zikir ve tesbihiyle zemin büyük bir zelzeleye tutulup her tarafıyla
َُّٰ أََُْ diyor. Kıblesi olan Kâbe-i Mükerreme’nin samimi kalbiyle niyet
edip Mekke’nin ağzıyla, Arafat Dağı’nın diliyle َُّٰ أََُْ zikrini söylüyor. O
tek kelime yeryüzünün her tarafındak i müminlerin ağızlarında, bir
mağar ada sesin yankılanması gibi yankılanıp havada surete bürünüy or.
Bir tek َُّٰ أََُْ kelimesinin aks-i sedâsıyla sayısız َُّٰ أََُْ’ in duyulması gibi,
o makbul zikir ve tekbir, gökleri de çınlatıp berzah âlemlerinde
dalgalanıyor, yankılanıyor.
İşte yeryüzünü kendine böyle secde435 ve ibadet ettiren, kullarına mescit,436
yarattıklarına beşik437 yapan, kendini tesbih438 ve tekbirlerle andıran Zât-ı
Zülcelâl’i, yerdeki zerreler adedince tesbih ve tekbir ile O’na yarattığı
varlıklar sayısınca hamd ediyoruz ki, bizi böyle bir kulluğu ders veren
Resûl-u Ekrem’ine (aleyhissalâtü vesselam) ümmet eylemiş.
Onuncu Nota
Bil ey gafil, aklı karışık Said! Cenâb-ı Hakk’ın marifetinin nuruna
yetişmek ve bakmak, ayetlerin ve şahitlerin aynasında cilvelerini görmek
ve delillerin penceresinden o nuru seyretmek şunu gerektirir: Üstünde n
geçen, kalbine gelen ve aklına görünen her nuru tenkit parmağıyla
yoklama ve tereddüt eliyle tenkit etme! Sana doğr u parlayan bir nuru
tutmak için elini uzatma; gaflete sebep olan şeylerden sıyrıl, o nura yönel
ve öyle dur. Çünkü ben, Allah’ın marifetine üç çeşit şahit ve delil
olduğunu gör düm.
Birinci kısım: Su gibidir; görünür, hissedilir, fakat parmakla tutulmaz. Bu
kısımda hayallerden sıyrılmak ve tamamen ona dalmak gerekir. Tenkit
parmaklarıyla yoklanırsa o âb-ı hayat akar gider, tenkit parmağını mekân
kabul etmez.
İkinci kısım: Hava gibidir; hissedilir, fakat ne görünür ne de tutulur.
Yüzünle, ağzınla ve ruhunl a o rahmet esintisine yöne l, onun karşısında
dur. Tenkit elini uzatma, onu tutamazsın. Ruhunl a teneffüs et. Tereddüt
eliyle bakarsan, tenkit ederek el atarsan geçer gider, elinde durmaya razı
olmaz.
Üçüncü kısım ise nur gibidir; görünür, fakat ne hissedilir ne de tutulur.
Öyleyse kalb gözüyle, ruh nazarıyla kendini onun karşısında tut, gözünü
ona çevir ve bekle; belki kendi kendine gelir. Çünkü nur elle tutulmaz,
parmaklarla avlanmaz, belki ancak basiret nuruyla yakalanır. Eğer hırslı,
maddî elini uzatır ve onu maddî terazilerle tartarsan, sönmese de gizlenir.
Çünkü öyle bir nur, maddede hapsedilmeye razı olmaz, kayda girmez,
kesif bir şeyi kendine mâlik ve efendi kabul etmez.
On Birinci Nota
Bil ki, Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın ifadelerinde çok şefkat ve merhamet
var. Çünkü muhataplarının çoğu avam tabak adandı r. Onların zihinleri
basittir. Nazarları da ince şeyleri görmediğinden, Kur’an onların basit
fikirlerini okşamak için göklere ve yeryüzüne yazılan ayetleri tekrar
ediyor. O büyük harfleri kolayca okutuyor. Mesela göklerin ve yerin
yaratılışı, gökten yağmurun yağdırılması ve yeryüzünün dirilmesi gibi
açıkça okunan  ve görünen ayetleri ders veriyor. Muhataplarının
bakışlarını o büyük harflerin içindeki küçük harflerle yazılan ince ayetlere
nadiren çeviriyor ki, zahmet çekmesinler.
Hem Kur’an’ın üslubunda öyle bir çekicilik, akıcılık ve fıtrîlik var ki,
âdeta Kur’an bir hafızdır ve kudret kalemiyle kâinatın sayfalarında
yazılan ayetleri okur. Sank i o, kâinat kitabının kıraati ve âlemdeki nizamın
okunuş udur. Nakkaş-ı Ezelî’sinin icraatını okur ve fiillerini yazar. Bu
beyan güzelliğini görmek istersen uyanık ve dikkatli bir kalble, Nebe
Sûresi’ni ve 439ُِ اُّٰ ََِ اُِْْ ayeti gibi fermanları dinle!..
On İkinci Nota
Ey bu Nota’ları dinleyen dostlarım! Biliniz ki, âdetim olmadığı halde,
Rabbime karşı, kalbimin gizlenmesi gereken duasını, niyaz ve yakarışını
bazen yazmamın sebebi; ölüm dilimi susturduğu zaman onun yerine
kitabımın konuş masının kabulünü Allah’ın rahmetinden dilemektir. Evet,
kısa bir ömürde hadsiz güna hlarıma kefaret olarak ölümlü dilimin tevbesi
ve pişmanlıkları yetmiyor. Sabit ve bir dereceye kadar daimî olan kitabın
lisanı o işi daha iyi yapar. İşte şu yakarış ve niyaz, on üç sene440 HAŞİYE önce,441
dağdağalı bir ruhî fırtına neticesinde Eski Said’in gülmeleri Yeni Said’in
ağlamalarına dönüş eceği sırada, gençliğin gaflet uykus unda n ihtiyarlık
sabahıyla uyandığım bir anda Arapça olarak yazılmıştır. Bir kısmının
Türkçe meali şöyle:
“Ey Rabb-i Rahîmim ve Hâlık-ı Kerîmim! Ömrüm ve gençliğim, irademi
kötüye kullanmakla ziyan olup gitti. O ömrün ve gençliğin meyveleri
olarak elimde elem veren güna hlar, utanç verici kederler, dalâlete götüren
vesveseler kaldı. Bu ağır yüküm le, hastalıklı kalbimle ve mahcup yüzümle
kabre yaklaşıyorum. Bizzat göre göre, süratle, sağa sola sapmadan,
irademin dışında, vefat eden ahbaplarım, akranlarım ve akrabalarım gibi
kabir kapısına yanaşıyorum.
O kabir, bu fâni dünya  yurdund an ebedî ayrılıkla sonsuzlar sonsuzu olan
ahirete giden yolda kurulmuş, açılmış ilk durak ve kapıdır.442 Şüphe siz
anladım ki, bağlandığım ve tutkun olduğum  şu dünya  yurdu geçicidir, yok
olup gidecektir, fânidir, ölür. Ve bizzat gördüm ki, içindeki varlıklar da
birbiri ardınca, kafile kafile göçüp gider, kaybolur. Bu dünya , bilhassa
benim gibi nefs-i emmare taşıyanlara karşı çok gaddardır, aldatıcıdır. Bir
lezzet verse bin elem çektirir. Bir üzüm yedirse yüz tokat vurur.
Ey Rabb-i Rahîmim ve Hâlık-ı Kerîmim! 443ُ اٰتٍ ٌَِ sırrıyla ben
şimdiden görüyorum ki: Yakın bir zamanda kefenimi giydim, tabutuma
girdim, dostlarıma veda ettim. Kabrime doğru giderken Senin rahmet
dergâhında, cenazemin hal diliyle, ruhum un sözleriyle bağırarak derim ki:
El aman el aman! Ya Hannan! Ya Mennan! Beni güna hlarımın utancından
kurtar!
İşte mezarıma ulaştım, boynum a kefenimi takıp kabrimin başında,
uzanmış cismimin üzerinde durdum. Başımı rahmetinin dergâhına kaldırıp
bütün kuvve timle feryat ediyorum: El aman el aman! Ya Hannan! Ya
Mennan! Beni güna hlarımın ağır yükünde n kur tar!
İşte kabrime girdim, kefenime sarıldım. Cenazemi kabre koya nlar beni
bırakıp gitti. Senin affını ve rahmetini bekliyorum. Bizzat görüyorum ki,
Senden başka sığınılacak kurtarıcı yok. Günahların çirkin yüzünde n,
isyanımın vahşetinden ve o mekânın darlığından bütün kuvve timle
haykırıyorum: El aman, el aman! Ya Rahman! Ya Hannan! Ya Mennan! Ya
Deyyan! Beni çirkin güna hlarımın arkadaşlığından kurtar, kabirde yerimi
genişlet. Allahım! Senin rahmetin sığınağımdır, âlemlere rahmet olan
Habibin, merhametine ulaşmak için vesilemdir. Senden şikâyetçi değilim,
nefsimi ve halimi Sana şikâyet ediyorum.
Ey Hâlık-ı Kerîmim ve Rabb-i Rahîmim! Senin Said ismindeki mahlûkun,
masnûun ve kulun hem asi, hem aciz, hem gafil, hem cahil, hem hasta,
hem zelil, hem isyankâr, hem ihtiyar, hem başkaldıran, hem efendisinden
kaçmış bir köle olduğu halde, kırk sene sonra pişmanlıkla Senin dergâhına
dönm ek istiyor. Senin rahmetine sığınıyor. Hadsiz güna hlarını ve
hatalarını itiraf ediyor. Şüphe lere ve türlü illetlere esir olmuş, Sana
yakarıyor, niyazda bulunuyor . Eğer kusursuz rahmetinle onu kabul
edersen, affedip merhamet gösterirsen bu zaten Senin şanındandır. Çünkü
Merhametlilerin En Merhametlisi’sin. Eğer kabul etmezsen hangi kapıya
gideyim? Başka kapı mı var? Senden başka Rab yok ki, dergâhına gidilsin.
Senden başka hak Mabûd yok ki , ona  iltica edilsin!..”
َ إَِٰ إِ أََْ وََْكَ َ ََِ ََ اُِٰ اََْمِ ِ اَْ وَأَولُ اََْمِ ِ اَِْٰةِ وَِ اَِْْ: أََُْ أَنْ
444َ إَِٰ إِ ُّٰ وَأََُْ أَن ًَُا رَُلُ ِّٰ َ ُّٰ ََٰ ََِْ وََ
On Üçüncü Nota
Kafa karışıklığına sebep olan beş “mesele”dir.
Birinci Mesele
Hak yolunda  çalışan ve cihad edenler, yalnız kendi vazifelerini
düşünmeleri gerekirken, Cenâb-ı Hakk’a ait vazifeyi düşünüp ona göre
hareket ederek hataya düşerler. Edebü’d-Dünya ve’d-Dîn445 risalesinde
şöyle bir hadise anlatılır: Bir zaman şeytan, Hazreti İsa’ya (aleyhisselam)
itiraz edip demiş ki: “Madem ecel ve her şey Allah’ın koyduğu kader
kanunu ile gerçekleşir; kendini şu yüks ek yerden at, bak nasıl öleceksin.”
Hazreti İsa (aleyhisselam) cevap vermiş:
446إِن ِِّٰ أَنْ َََِْ ََْهُ وَََْ َِِْْ أَنْ َََِْ رَُ
Yani, “Cenâb-ı Hak, kulunu tecrübe eder ve der ki: ‘Öyle yaparsan sana
böyle yaparım, göreyim acaba yapabilir misin?’ Fakat Cenâb-ı Hakk’ı
tecrübe etmek ve ‘Ben böyle yaparsam şunu yapar mısın?’ demek kulun
hakkı ve haddi değildir. Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetine karşı O’nu imtihan
eder gibi davranmak edepsizliktir, kulluğa aykırıdır.”
Madem hakikat budur , insan kendi vazifesini yapıp Cenâb-ı Hakk’ın
icraatına karışmamalı.
Meşhur bir hadisedir: Cengiz’in ordusunu defalarca mağlup eden İslam
kahramanlarından Celâleddin-i Harzemşah bir gün savaşa giderken
vezirleri ve tebaası ona şöyle demiş: “Muzaffer olacaksın, Cenâb-ı Hak
seni galip kılacak.” O da cevap vermiş: “Ben Allah’ın emriyle, cihad
yolunda  hareket etmekle vazifeliyim, Cenâb-ı Hakk’ın takdirine
karışmam, galip veya mağlup kı lmak O’nun di lemesiyledir.”
İşte o zât, bu teslimiyet sırrını anladığı için harika bir surette çok defa
zafer kazanmıştır.
Evet, insanın sınırlı iradesiyle işlediği fiillerde Cenâb-ı Hakk’a ait
neticeleri düşünmemesi gerekir. Mesela halkın Risale-i Nur dairesine
katılması kardeşlerimizden bir kısmının şevkini artırıyor, onları gayrete
getiriyor. İnsanlar kayıtsız kaldıkları vakit ise zayıfların cesareti kırılıyor,
şevkleri bir derece sönüyor . Halbuki Üstad-ı Mutlak, herkesin uyması
gereken en mükemmel rehber olan Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam),
447وََ ََ اُلِ إِ اََْغُ ayetindeki ilahî fermanı mutlak kılavuz edinerek,
insanlar kendisinden uzak durduğu ve onu dinlemediği zaman daha çok
gayret ve ciddiyetle tebliğe devam etmiş. Çünkü إَِ َ َِْي َْ أَََْْ وَِٰ َّٰ
448َِْي َْ ََۤءُ sırrıyla, insanlara imanı kabul ettirmenin ve hidayet
vermenin Cenâb-ı Hakk’a ait olduğunu anlamış. O, Cenâb-ı Hakk’ın
icraatına karışmazdı.
Öyleyse, ey kardeşlerim! Siz de hareketlerinizi size ait olmayan vazifeye
göre şekillendirmek suretiyle O’nun icraatına karışmayınız ve Hâlık’ınıza
karşı O’nu tecrübe eder gibi bir vaziyet almayınız!
İkinci Mesele
Kulluk, Cenâb-ı Hakk’ın emrine ve rızasına bakar. Kulluğun sebebi
Allah’ın emri olması, neticesi ise O’nun rızasıdır. Meyvesi ve faydaları,
ahirete aittir. Fakat asıl gaye olmamak ve kasten istenmemek şartıyla,
düny aya ait faydalar ve kendi kendine ortaya çıkan, istenmeden verilen
neticeler kulluğa aykırı olmaz. Belki zayıflar için teşvik edici ve tercih
ettirici olur. Eğer düny aya ait faydalar ve menfaatler kulluğun, virdin veya
zikrin sebebi veya sebebin bir kısmı olursa kulluğu kısmen iptal eder. Belki
hususi faydaları bulunan o v irdi neticesiz bırakır.
İşte bu sırrı anlamayanlar, mesela yüz hususi faydası bulunan Evrâd-ı
Kudsiye-i Şâh-ı Nakşibendî’yi veya bin hususi faydası olan Cevşenü’l-
Kebîr’i o faydaların bazılarını asıl maksat kabul ederek, öyle niyet ederek
okuyorlar. O faydaları göremiyorlar, göremeyecekler ve görmeye hakları
da yoktur. Çünkü o faydalar, şu virdlerin sebebi olamaz. Onlar kasten ve
bizzat istenmez, çünkü Allah’ın bir lütfu suretinde, o hâlis virdin talepsiz
neticesi olarak ortaya çıkarlar. Okuyan onları niyet ederse ihlâsı bir
derece bozulur. Belki kulluktan çıkar ve kıymetten düşer. Yalnız şu kadar
var ki, böyle hususi faydaları olan virdleri okumak için zayıf insanlar bir
teşvik ediciye ve tercih ettiriciye muhtaçtır. O faydaları düşünüp şevke
gelerek evradı sırf Allah rızası için, ahiret için okursa bu onun niyetine
zarar vermez, hatta makbuldür. Bu hikmet anlaşılmadığından ve çokları,
kutub zâtlardan, selef-i sâlihînden rivayet edilen faydaları
görmediklerinden şüphe ye düşer, hatta onl arı inkâr eder.
Üçüncü Mesele
449طُٰ َِْ ََفَ َهُ وََْ َََوَزْ طَْرَهُ Yani, “Ne mutlu o insana ki, kendini
bilir, haddini aşmaz.” Nasıl ki güne şin bir cam parçasından, bir su
damlasından, bir havuzdan, denizden ve aydan gezegenlere kadar her
şeyde cilveleri var. Onların her biri kabiliyetine göre güne şin aksini,
misalini tutar ve haddini bilir. Bir su damlası, kendi kabiliyetine göre,
“Güneşin bende bir aksi var.” der. Fakat “Ben de deniz gibi ona bir
aynayım.” diyemez. Aynen öyle de, Allah’ın isimlerine ait cilvelerin
çeşitliliğine göre evliyanın makamlarında mertebeler vardır. Cenâb-ı
Hakk’ın her bir isminin, güne ş gibi, kalbden Arş’a kadar cilveleri bulunur.
Kalb de bir aynadır, fakat “Ben de Arş gibiyim.” diyemez.
İşte kulluğun esası olan, aczini, fakrını, kusurunu, noks anlığını bilmek ve
niyaz ile Cenâb-ı Hakk’ın ulûhiyet dergâhına secde etmek yerine, naz ve
övünm e yolunda  giden; zerre kadar kalbini Arş’a denk tutmuş olur. Damla
gibi makamını, velilerin derya gibi makamlarıyla karıştırır. Kendini o
büyük makamlara yakıştırmak ve o makamlarda konum unu muhafaza
etmek için yapmacıklığa, zorlama tavırlara, mânâsızca kendini
beğenmişliğe girer ve çok sıkıntıya düşer.
Kısacası, hadiste buyr uluyor ki:
َََ اسُ إِ اَُِْنَ وََََ اَُِْنَ إِ اَُِْنَ وََََ اَُِْنَ إِ اُُِْْنَ وَاُُِْْنَ
450َٰ ٍََ ٍَِ
Yani kurtuluşa vesile yalnız ihlâstır. İhlâsı kazanmak çok mühimdir. Bir
zerre ihlâslı amel, hâlis olmayan batmanlarca amele tercih edilir.451 İnsan,
onu kazanmak için hareketlerinin sebebinin sırf Allah’ın emri, neticesinin
O’nun rızası olduğunu düşünmeli ve Cenâb-ı Hakk’ın icraatına
karışmamalı.
İhlâs her şeyde mümkün olabilir. Hatta sevginin de ihlâslı bir zerresi,
batmanlarca resmî ve ücretli muhabbete üstündür . Bir zât bu sevgiyi şöyle
tarif etmiş:
452ٌَِ ًَى ُْٰ ََِْ ََابٌ َِِْ ََ اُْ رَِْةً أََۨوََ 
Yani: “Ben sevgi karşılığında bir rüşvet, ücret, karşılık, mükâfat
istemiyorum. Çünkü karşılığında mükâfat veya sevap istenen sevgi
zayıftır, devamsızdır.” Hatta hâlis sevgi, insanın yaradılışına ve annelerin
kalbine koyul muştur. İşte bu hâlis sevgiye tam mânâsıyla annelerin şefkati
mazhardır. Onların o şefkat sırrıyla evlatlarına karşı sevgilerine bir
mükâfat, bir rüşvet istemediklerine delil; ruhlarını, hatta belki ahiret
saadetlerini çocukları için feda etmeleridir. Tavuk, bütün sermayesi kendi
hayatı olduğu halde, yavrusunu köpe ğin ağzından kurtarmak için –
Hüsrev’in şahit olduğu üz ere– kafasını ona kaptırır.
Dördüncü Mesele
Görünüş te sebepler vasıtasıyla gelen nimetleri, o sebepler adına almamak
gerekir. Eğer o sebep irade sahibi değilse –mesela hayvan ve ağaç  gibi–
nimeti doğr udan doğr uya Cenâb-ı Hak adına verir. Madem o, nimeti hal
ٰٰ
diliyle 453ِِْ ِّٰ diyerek verir. Sen de Allah hesabına ِِْ ِّٰ de, öyle al. Eğer
o sebep irade sahibiyse ِِْ ِّٰ demelidir; ondan ancak o zaman al, yoksa
alma. Çünkü 454وََ َُُْا ِ َْ َُِْ اُْ ِّٰ ََِْ ayetinin açık mânâs ından başka
işarî bir mânâs ı şudur : “Nimetlerin asıl sahibi olan Cenâb-ı Hakk’ı akla
getirmeyen ve O’nun adı na verilmeyen nimeti yemeyiniz!”
O halde hem veren hem alan ِْـِ ِّٰ demeli. Eğer veren ِْـِ ِّٰ demiyorsa
fakat sen de almaya muhtaçsan ِْـِ ِّٰ de, onun üstünde Allah’ın rahmet
elini gör, şükür ile öp v e ondan al . Yani nimete değil nimetin verilişine bak,
oradan da Nimetlerin Hakiki Sahibi’ni düşün. Böyle düşünmek bir
şükürdür. Sonr a o görünüş teki vasıtaya istersen dua et. Çünkü o nimet
onun e liyle gönde rildi.
Her şeyi görünüş teki sebeplere bağlayanları aldatan, iki şeyin beraber
gelmesi veya bir arada bulunmasıdır ki, buna  “iktiran” denilir. Onlar, o iki
şeyi birbirinin sebebi zanneder. Bir şeyin yokluğu, bir nimetin var
olmamasına sebebiyet verdiğinden, sanırlar ki, o şeyin varlığı da o nimetin
varlığına sebeptir. Şükür ve minnet hislerini o şeye yönlendirir ve hataya
düşerler. Çünkü bir nimetin varlığı, o nimetin verilmesi için lâzım olan
bütün şartları gerektirir. Halbuki o nimetin yokluğu, bir tek şartın
yokluğuyl a mümkündür . Mesela, bir bahçeyi sulayan kanalın kapağını
açmayan adam, o bahçenin kurumasına ve nimetlerin çürümesine sebep
olur. Fakat bahçedeki nimetlerin varlığı, o adamın hizmetinden başka
yüzlerce başka şarta bağlı bulunmakla beraber, ancak hakiki sebep olan
Allah’ın kudret ve iradesiyle meydana gelir. İşte bu aldatmacanın ne kadar
aşikâr olduğunu anla ve her şeyi sebeplere bağlayanların nasıl hata
ettiklerini gör!
Evet, iktiran ayrı, sebep ayrıdır. Nimet sana gelir; bir insanın sana karşı
ihsan niyeti de o nimetle beraber meydana gelmiştir, fakat onun sebebi
değildir. Asıl sebep, Allah’ın rahmetidir. Evet, o insan vermeyi niyet
etmeseydi o nimet sana gelmezdi ve bu, nimetin yokluğuna  sebep olurdu.
Fakat zikredilen kaideye göre o ihsan niyeti, nimetin hakiki sebebi
olamaz. Ancak gerekli yüzlerce şarttan biri olabilir. Mesela, Risale-i Nur
talebeleri içinde Cenâb-ı Hakk’ın nimetlerine mazhar bazı zâtlar (Hüsrev
ve Refet gibi), iktiranı sebeple karıştırıp Üstadlarına fazla minnettarlık
gösteriyorlardı. Halbuki Cenâb-ı Hak, onlara Kur’an dersinde verdiği
istifade nimetiyle Üstadlarına ihsan ettiği ifade nimetini beraber kılmış,
onları bir araya getirmiş. Onlar der ki: “Eğer Üstadımız buraya
gelmeseydi biz bu dersi alamazdık. Öyleyse onun ifadeleri, istifademize
esas sebeptir.”
Ben de derim ki:
Kardeşlerim! Cenâb-ı Hakk’ın bana da sizlere de verdiği nimet beraber
gelmiştir, iki nimetin asıl sebebi de Allah’ın rahmetidir. Bir vakit ben de
sizin gibi iktiranı asıl sebeple karıştırarak Risale-i Nur’un sizler gibi
elmas kalemli yüzlerce talebesine çok minnettarlık hissediyor ve
diyordum ki: “Bunlar olmasaydı benim gibi yarı ümmî bir biçare nasıl
hizmet ederdi?” Sonra anladım ki, sizlere kalem vasıtasıyla verilen kutsî
nimetten sonra, bana da bu hizmette başarı ihsan edilmiş. İkisi yan yana
gelmiş, birbirlerinin asıl sebebi olamazlar. Ben teşekkür yerine sizi tebrik
ediyorum. Siz de minnettarlık yerine dua ediniz ve beni tebrik ediniz.
İşte bu Dördünc ü Mesele’de, gafletin ne kadar derecelerinin bulunduğu
anlaşılır.
Beşinci Mesele
Nasıl ki bir cemaatin malı tek bir kişiye verilse zulüm olur veya cemaate
ait vakıflara bir insan el koysa zulmeder. Aynen öyle de, cemaatin
gayretleriyle meydana gelen bir neticeyi veya cemaatin iyilikleriyle ortaya
çıkan bir şerefi, bir fazileti o cemaatin reisine veya üstadına vermek hem
cemaate, hem de o üstada veya reise zulümdür. Çünkü benliği okşar,
gurura sevk eder. Kapıcı iken insana kendini padişah zannettirir ve böyl ece
nefsine de zulmettirir. Belki bu, bi r tür gizli şirke yol açar.
Evet, bir kaleyi fetheden bir taburun ganimetini, zaferini ve şerefini
binbaşısı alamaz. Üstad ve mürşid, güzelliklerin asıl kaynağı kabul
edilmemeli; onlara mazhar ve ayna bilinmelidir. Mesela sıcaklık ve ışık,
sana bir ayna vasıtasıyla gelir. Güneşe karşı minnet duym ak yerine aynayı
o sıcaklığın ve ışığın kaynağı kabul edip güne şi unutarak ona minnettar
olmak divaneliktir.
Evet, ayna korunmalı, çünkü mazhardır. İşte mürşidin ruhu ve kalbi bir
aynadır. Cenâb-ı Hak’tan gelen feyzi aksettirir, onun müridine ulaşmasına
vesile olur. Ona feyiz noktasında, vesilelikten fazla makam verilmemesi
gerekir. Hatta bazen feyzin kaynağı kabul edilen bir üstad, onun ne
mazharı ne de kaynağıdır. Belki ihlâsının saflığıyla, irtibatının kuvve tiyle
ve nazarını ona yoğunl aştırmasıyla mürit, başka yoldan aldığı feyizleri
üstadının ruhunun aynasından gelmiş görür. Nasıl ki bazı insanlar
manyetizma vasıtasıyla bir aynaya dikkat ede ede hayalinde misal âlemine
bir pencere açar, o aynada pek çok hayret verici şey görür. Halbuki aynada
değil, belki aynaya dikkatli bakışı sebebiyle aynanın dışında, hayalinde bir
pencere açılmıştır, aslında onu görmüştür. Bu yüzden bazen kusurlu bir
şeyhin hâlis müridi, şeyhinden daha kâmil olabilir, döne r şeyhini irşat eder
ve şeyhinin şeyhi olur.
On Dördüncü Nota
Tevhide dair dört küçük “işaret”tir.
Birinci İşaret
Ey her şeyi sebeplere bağlayan insan! Diyelim ki, garip cevherlerle
dona tılmış hayret verici bir saray yapıldığını gördün. Onun inşasında
kullanılan cevherlerin bir kısmı yalnız Çin’de bulunuyor  olsun. Bir
kısmının Endülüs’ten, bir kısmının Yemen’den, bir kısmının da
Sibirya’dan başka yerde bulunmadığını farz edelim. Bina yapılırken aynı
gün içinde doğuda n ve batıdan, kuzeyden ve güne yden o cevherli taşların
kolaylıkla getirilip işlendiğini görsen, o sarayı yapan ustanın bütün
yeryüzüne hükm eden mucize sahibi bir Hâkim olduğunda n hiç şüphe n
kalır mı?
İşte her bir canlı öyle ilahî bir saraydır. Bilhassa insan, o sarayların en
güzeli ve en hayret vericisidir. İnsan denilen bu sarayın cevherlerinin bir
kısmı ruhlar âleminden, bir kısmı misal âleminden ve Levh-i Mahfuz’dan,
bir kısmı da hava âleminden, nur âleminden, maddî âlemden gelir. Hem
insanın ihtiyaçları ebediyete uzanmış, emelleri göklere ve yeryüzünün her
yerine yayılmış; bağları, alâkaları dünya  ve ahirete dağılmıştır. O, hayret
verici, garip bir saraydır.
İşte ey kendini insan zanneden insan! Madem mahiyetin böyledir; seni
yaratan ancak dünya  ve ahiret birer menzili, yeryüzü ve gökler birer
sayfası, ezel ve ebed dünü ve yarını hükm ünde  onlarda tasarruf eden bir
Zât olabilir. Evet, insanın mâbudu, sığınağı ve kurtarıcısı ancak öyle bir
Zât olabilir ki; yeryüzüne ve göklere hükm eder, dünya nın ve ahiretin
dizginlerine sahiptir.
İkinci İşaret
Bazı ahmaklar güne şi tanımadıkları için bir aynada onun yansımasını
görünce aynayı sevmeye başlar. İçindeki güne ş kaybolmasın diye şiddetli
bir hisle aynayı muhafaza etmeye çalışır. O ahmak ne vakit güne şin,
aynanın ölmesiyle ölmediğini, kırılmasıyla yok olmadığını fark ederse
bütün sevgisini gökteki güne şe çevirir. Anlar ki, aynada görünen güne ş
aynaya tâbi değil, devamlılığı ona bağlı değildir. Belki aynayı o hale
getiren ve parlamasına, aydınlanmasına yardım eden güne ştir. Güneş ona
değil, aynanın hayat veren parlayışının devamı güne şin cilvesine bağlıdır.
Ey insan! Senin kalbin, özün ve mahiyetin bir aynadır. Yaradılışında ve
kalbinde bulunan şiddetli bekâ aşkı o ayna için, kalbin ve mahiyetin için
değildir. Belki o aynada, aynanın kabiliyetine göre cilvesi bulunan Bâkî-i
Zülcelâl’e karşıdır ki, ahmaklığın sebebiyle o aşkın yüzü başka yere
dönm üştür. Madem öyledir, 455َ َِ أََْ اَِْ de! Yani: “Madem Sen varsın
ve bâkisin; fânilik ve yokluk bize ne isterse yapsın, mühim değil!”
Üçüncü İşaret
Ey insan! Hakîm Yaratıcının senin mahiyetine koyduğu en hayret verici
hallerden biri şudur ki, bazen dünya ya sığamayıp zindanda boğa zı sıkılan
bir adam gibi “Of, of!” diyerek dünya dan daha geniş bir yer istediğin
halde, zerre kadar bir şeyin, bir hatıranın, bir ânın içine girip
yerleşebiliyorsun. Koca dünya ya sığmayan kalbin ve düşüncelerin, o
zerreciğe sığıyor. En şiddetli hislerinle o dakikada, o hatıracıkta
dolaşıyorsun.
Cenâb-ı Hak senin mahiyetine öyle bir manevî donanı m ve öyle latifeler
koymuştur ki, onlardan bazıları düny ayı yutsa doymaz. Bazıları ise içine
bir zerreyi sığdıramaz. Baş koca bir taşı kaldırdığı halde, göz bir saç telini
kaldıramadığı gibi; bazı latifeler de bir saç teli kadar  bir ağırlığa, yani
gaflet ve dalâletten gelen küçük bir hale dayanam az. Hatta bazen söner,
ölür. Madem öyledir; sakın, dikkatle bas, batmaktan kork. Bir lokmada, bir
kelimede, bir dane de, bir parıltıda, bir işarette, bir öpmede batma!
Dünyayı yutan büyük latifelerini onlarda batırma! Çünkü çok küçük şeyler
var ki, bir yönüyle çok büyük şeyleri yutar. Nasıl ki gök, yıldızlarıyla
beraber küçük bir cam parçasının içine girebiliyor. İşlediğin amellerin
çoğu ve ömrünün büyük kısmının sayfaları hardal tanesi kadar  küçük
hafızana sığıyor. Aynen bunun gibi, çok basit ve küçük şeyler var ki, öyle
büyük şeyleri bir yönüy le yutar, içine alır.
Dördüncü İşaret
Ey dünya ya tutkun insan! Çok geniş zannettiğin dünya n, dar bir kabir
hükm ünde dir. Fakat o kabir gibi dar menzilin duva rları camdan olduğu
için birbiri içinde aksedip göz alabildiğine genişler. Kabir gibi darken, bir
şehir kadar geniş görünür. Çünkü o dünya nın sağ duva rı olan geçmiş
zaman ve sol duvarı olan gelecek zaman aslında var olmadıkları halde iç
içe aksedip gayet kısa ve dar olan içinde bulunduğun zamanın kanatlarını
açarlar. Hakikat hayale karışır, var olmayan bir dünya yı mevcut
zannedersin.
Nasıl bir çizgi süratli hareket ederse bir yüzey gibi geniş görünür, oysa
aslında ince bir çizgidir. Aynen öyle de, senin dünya n hakikatte dardır,
fakat gafletinle, vehim ve hayallerinle duva rları çok genişlemiştir. O dar
dünya da, bir musibetin tahrikiyle kımıldasan başını çok uzak zannettiğin
bir duva ra çarparsın. Başındaki hayal uçar, uykun kaçar. O vakit anlarsın
ki, o geniş dünya kabirden daha dar, köprüden daha geçit vermezdir.
Zamanın ve ömrün şimşekten daha çabuk geçer, hayatın bir çaydan daha
süratli akar.
Madem dünya  hayatı, cismanî ve hayvanî yaşayış böyledir. Hayvanî
isteklerin için yaşamaktan kurtul, cismaniyeti bırak, kalbin ve ruhun hayat
mertebesine gir. Var zanne ttiğin o sözde geniş düny adan daha geniş bir
hayat dairesi, bir nur âlemi bulursun. İşte o âlemin anaht arı, marifetullah
ve vahdaniyet sırlarını ifade eden 456َۤ إَِٰ إِ ُّٰ mukadde s kelimesini kalbe
söyletmek ve ruha i şletmektir.
On Beşinci Nota
Üç “mesele”dir.457
Birinci Mesele
Hafîz isminin kusursuz tecellisine işaret eden ََْ ََْْ َِْلَ ذَرةٍ ًَْا
458وََْ ََْْ َِْلَ ذَرةٍ ًَّا ََهُ۝ََهُ ayetidir. Kur’an-ı Hakîm’in bu hakikatine
delil istersen, Kitab-ı Mübîn cetveli üstünde  yazılan şu kâinat kitabının
sayfalarına bak. Hafîz isminin büyük tecellisini ve bu ayet-i kerimenin
büyük bi r hakikatinin benzerini pek çok yönde n gör ebilirsin.
Mesela: Ağaçların, çiçeklerin ve otların çeşitli tohum larından bir avuç al.
O birbirinden farklı tohum ların, cinsleri birbirinden ayrı, türleri başka
olan çiçek, ağaç ve otların küçük sandıkları hükm ünde ki bir avuç tohum u
karanlıkta kesif, basit ve cansız bir toprağa serp. Sonra ölçüsüz, eşyayı
fark etmeyen ve yönünü nereye çevirsen oraya giden basit su ile sula.
Ardından her sene görülen haşrin meydanı olan bahar mevsiminde gel,
bak! Gök gürültüsü ile vazifeli meleğin baharda İsrafil misali Sûr’a üfler
gibi yağmura bağırması, yer altına gömülen çekirdeklere ruh üfleyip
müjdelemesi vaktine dikkat et: O son derece karışık, birbirine karışmış ve
benzer tohum cuklar, Hafîz isminin tecellisi altında tam bir itaat ile hatasız
olarak Fâtır-ı Hakîm’den gelen yaratılış kanunlarına uyuyor lar. O
kanunlara öyle uygun hareket ediyorlar ki, onların o hareketlerinde bir
şuurun, basiretin, kastın, iradenin, ilmin, kemâlin ve hikmetin parladığı
görülüyor. Zira görüyorsun ki, birbirine benzeyen o tohum cuklar
birbirinden ayrılıyor.
Mesela bir tohum cuk incir ağacı oluyor. Hakîm Yaratıcının nimetlerini
başımızın üstünde  serpmeye başlıyor, dallarının elleriyle bize uzatıyor.
İşte görünüşte ona benzeyen başka iki tohum cuk ise güne bakan ve hercaî
menekşe gibi çiçekler veriyor, bizim için süsleniyor. Yüzümüze gülüyor,
kendilerini bize sevdiriyorlar. Daha başka bir kısım tohum cuklar güzel
meyveler veriyor, sümbül ve ağaç oluyor. Güzel tat, koku ve şekilleriyle
iştahımızı açıp kendi nefislerine nefislerimizi davet ediyor ve kendilerini
müşterilerine feda ediyorlar. Ta ki bitkilerin hayat mertebesinden
hayvanların hayat mertebesine yüks elsinler. Başka örnekleri de bunlara
kıyasla. O tohum cuklar öyle boy atıp gelişiyor ki, bir avuç tohum , çeşitli
ağaçlarla ve çiçeklerle dolu bir bahçe hükm üne geçiyor. İçinde hiçbir hata,
hiçbir kusur bulunmuyor. 459اَََْۙ َْ َٰى ِْ ُُرٍ َرِِْ sırrına işaret ediyor.
Her bir tohum , Hafîz isminin cilvesiyle ve ihsanıyla, kendisine cinsinin ve
aslının malından verilen irsiyeti, karıştırmadan, noks ansız muhafaza edip
gösteriyor.
İşte bunlar, şu son derece harika muhafazayı gerçekleştiren Hafîz Zât’ın,
kıyamet ve haşirde hafiziyetinin büyük tecellisini göstereceğine kati bir
işarettir.
Evet, şu kıymetsiz, geçici, fâni tavırlardaki bu derece kusursuz, hatasız
hafîziyet cilvesi, ebedî tesiri ve büyük kıymeti bulunan emanet-i kübrâ
yükünü taşıyan ve yeryüzünün halifesi460 olan insanın fiillerinin,
eserlerinin, sözlerinin, sevap ve güna hlarının kusursuz bir dikkatle
muhafaza edileceğine ve hesabının gör üleceğine kesin bir delildir.
Acaba insan başıboş kalacağını mı zanne diyor?461 Hâşâ! O, ebediyete
gönde rilecektir; ebedî saade t veya daimî azap onu bekliyor. Küçük büyük,
az çok her amelinden hesaba çekilecek. Ya iltifat görecek ya da tokat
yiyecek. İşte hafîziyetin bu büyük cilvesine ve zikredilen ayetin hakikatine
hadsiz ve hesapsız şahitler vardır. Bu meselede gösterdiğimiz şahitler,
denizden bir damla, dağdan bir zerre hükm ünde dir.
462َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
404 Mesnevî-i Nuriye’den bir bölüm.
405 On Yedinci Lem’a, on yedi nota olarak düşünülmüş, fakat burada on beş notaya yer
verilmiştir. On Altıncı Nota, Tabiat Risalesi olarak Yirmi Üçüncü Lem’a’da; On Yedinci Nota ise
İhlâs Risaleleri olarak Yirminci ve Yirmi Birinci Lem’alarda neşredilmiştir.
406 “On iki sene önce” ifadesiyle kastedilen tarih, hicrî 1340, milâdî 1921 senesidir.
407 Ölüyü mezara kadar takip eden üç şeyden ikisinin (ailesinin ve malının) geriye dönüp,
ölünün sadece ameliyle baş başa kalacağına dair bkz. Buhârî, rikak 42; Müslim, zühd 5; Tirmizî,
zühd 46.
408 Ölen insanın, kendi kıyametinin kopmuş olacağına dair bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn
4/64; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 2/368.
409 Bkz. Buhârî, enbiyâ 48, libâs 68, ta’bîr 11, 33, fiten 26; Müslim, îmân 273-276.
410 “İşte kâfirlerin duası öyle boşa gider.” (Ra’d sûresi, 13/14; Mü’min sûresi, 40/50).
411 En mühim gayenin Allah Teâlâ’nın rızası olduğuna dair bkz. Tevbe sûresi, 9/72.
412 Müminlerin birbiri hakkında dualarının yer aldığı ayet-i kerimelerden bir kısmı için bkz.
Bakara sûresi, 2/286; Âl-i İmran sûresi, 3/16, 147, 193; A’râf sûresi, 7/151.
413 Allahım! Erkeğiyle kadınıyla bütün müminleri bağışla.
414 Mesela Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: “Keşke
sökülen bir ağaç olsaydım.” (Tirmizî, zühd 9; İbni Mâce, zühd 19).
415 “Biz Allah’a aidiz ve vakti geldiğinde elbette O’na döneceğiz.” (Bakara sûresi, 2/156).
416 Bkz. “Ey iman edenler! Eğer ehl-i kitaptan bir kısmına uyacak olursanız, iyi bilin ki onlar
sizi imanınızdan küfre çevirmek isterler.” (Âl-i İmran sûresi, 3/100).
417 Allah bizi de, sizi de sırat-ı müstakime hidayet etsin.
418 Bkz. Ebû Dâvûd, savm 14; es-Serahsî, el-Mebsût 3/139-140; el-Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi’
2/81-82. Ayrıca, bir kişinin şahitliğine göre hükmedildiği de olmuştur: Tirmizî, savm 7; Ebû
Dâvûd, savm 15; Nesâî, sıyâm 8.
419 Bkz. “Kendi aralarındaki çatışmaları pek şiddetlidir. Sen dışarıdan onları birlik içinde
sanırsın. Halbuki kalbleri darmadağınıktır.” (Haşir sûresi, 59/14).
420 “Mutlak yokluk, ancak pek büyük güçlükle ispat edilebilir.” Bkz. İbni Nüceym, el-Bahru’r-
Râik 2/122; İbni Kayyim, es-Savâiku’l-Mürsele 4/1310; İbni Kayyim, er-Rûh fi’l-Kelâm 1/198.
421 Kâfirin şehadetinin makbul olup olmamasıyla ilgili farklı durumlara göre çok farklı
hükümlerin olduğuna dair bkz. el-Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi’ 2/254-255, 6/266.
422 Dinden çıkmış birinin şehadetinin caiz olmadığını belirten hadis için bkz. Tirmizî, şehâdât 2;
Ebû Dâvûd, akdiye 16; İbni Mâce, ahkâm 30; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/181, 204, 208.
Ayrıca bu konunun fıkhî hükmü için bkz. el-Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi’ 1/156; el-Merğînânî, el-
Hidâye 3/124; İbni Âbidîn, Hâşiye 7/112.
423 “Aşırı hırs gösteren, umduğunu bulamaz ve kaybeder.” Bkz. İbni Kays, Kıra’d-Dayf 4/301;
el-Meydânî, Mecmeu’l-Emsâl 1/214.
424 “Cenâb-ı Hak rahmeti yüz parçaya böldü. Bunun doksan dokuz parçasını ulûhiyetinin yüce
katında tuttu. Bir tek parçayı da yeryüzüne indirdi. Varlıklar arasındaki merhametin kaynağı işte
bu parçadır. Atın yavrusuna basma endişesiyle ayağını kaldırması da bu merhamet sebebiyledir.”
anlamındaki hadis için bkz. Buhârî, edeb 19, rikak 19; Müslim, tevbe 17; Tirmizî, deavât 107-
108; İbni Mâce, zühd 35.
425 Atalet içinde istirahat eden, ömründen şikâyetçidir. Çalışan ve iş gören ise haline şükreder.
426 Zorunlu, vacip oluş.
427 “Rabbin bal arısına vahyetti.” (Nahl sûresi, 16/68).
428 “Rahmetim her şeyi kaplar.” (A’râf sûresi, 7/156).
429 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi, 17/44).
430 “Bir şeyi dilediğinde O’nun buyruğu, sadece ‘Ol!’ demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi,
36/83).
431 “Sübhandır, münezzehdir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir. Ve... hepinizin de
dönüşü O’na olacaktır.” (Yâsîn sûresi, 36/83).
432 “Siz namazı hakkıyla ifa etmeye devam edin.” (Bakara sûresi, 2/43, 83, 110; Nisâ sûresi,
4/77, 103; En’âm sûresi, 6/72; Yûnus sûresi, 10/87; Hac sûresi, 22/78; Nûr sûresi, 24/56; Rûm
sûresi, 30/31; Mücadele sûresi, 58/13; Müzzemmil sûresi, 73/20).
433 Bkz. Bakara sûresi, 2/30.
434 Sadece büyüklükte değil hiçbir konuda eşi ve benzeri olmayan, başka bir şey Kendisiyle
kıyas bile edilemeyecek yegâne büyük, Allah’tır.
435 Bkz. Ra’d sûresi, 13/15; Nahl sûresi, 16/49; Hac sûresi, 22/18.
436 Bkz. Buhârî, salât 56 (bab başlığında); Tirmizî, salât 119; Ebû Dâvûd, salât 24; İbni Mâce,
mesâcid 4.
437 Bkz. Bakara sûresi, 2/22; Tâhâ sûresi, 20/53; Zuhruf sûresi, 43/10; Nebe sûresi, 78/6.
438 Bkz. “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi,
17/44). Ayrıca bkz. Fâtiha sûresi, 1/2; En’âm sûresi, 6/1; Kehf sûresi, 18/1.
439 “De ki: ‘Ey mülk ve hâkimiyet sahibi Allahım!’” (Âl-i İmran sûresi, 3/26).
440 HAŞİYE Bu risalenin telifinden on üç sene önce.
441 1920 yılı.
442 Bkz. “Kabir, ahiret menzillerinin birinci menzilidir. Kişi ondan kurtulabilirse, ondan son rakiler
daha kolaydır. Ondan kurtulamazsa ondan sonrakiler bundan daha zordur, daha şiddetlidir.”
(Tirmizî, zühd 5; İbni Mâce, zühd 32; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/63).
443 “Her gelecek şey yakındır.” (es-Suyûtî, ed-Düreru’l-Müntesira s. 15; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ
2/149. Ayrıca bkz. İbni Mâce, mukaddime 7; Dârimî, mukaddime 23).
444 Senden başka ilah yoktur. Sen birsin. Senin ortağın yoktur. Dünyada son sözümüz, ahirette
ve kabirde de ilk sözümüz şudur: Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah yoktur; yine şehadet
ederim ki Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah’ın Resûlüdür.
445 İmam Ebu’l Hasan El-Maverdi’nin bir eseri.
446 Bkz. el-Mâverdî, Edebü’d-Dünyâ ve’d-Dîn s. 12. Ayrıca bkz. Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’
11/113; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ 4/12; Kitâb-ı Mukaddes (Türkçe tercüme), Matta, bâb 4,
cümle 1-11.
447 “Peygamberin görevi, açıkça tebliğ etmekten başka bir şey değildir.” (Nûr sûresi, 24/54;
Ankebût sûresi, 29/18).
448 “Sen dilediğin kimseyi doğru yola eriştiremezsin, ancak Allah dilediğini doğruya hidayet
eder.” (Kasas sûresi, 28/56). Ayrıca bkz. Bakara sûresi, 2/272.
449 Bkz. el-Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr 3/338; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 5/71; el-Beyhakî,
es-Sünenü’l-Kübrâ 4/182.
450 “İnsanlar helâk oldu, âlimler müstesna. Âlimler de helâk oldu, ilmiyle amel edenler
müstesna. Amel edenler de helâk oldu, ihlâs sahipleri müstesna. İhlâs sahiplerine gelince, onlar
da pek büyük bir tehlike ile karşı karşıyadırlar.” Bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 3/414, 4/179,
362; el-Gazâlî, Meâricü’l-Kuds s. 88; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 2/415.
451 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), dinde ihlâslı olmak kaydıyla az bir
amelin dahi yeteceğini beyan buyurmaktadır: el-Hâkim, el-Müstedrek 4/341; Ebû Nuaym,
Hilyetü’l-Evliyâ 1/244. Ayrıca Allah Teâlâ’nın ancak ihlâsla yapılan amelleri kabul buyuracağına
dair bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 8/140; ed-Dârakutnî, es-Sünen 1/51.
452 Ebu’t-Tayyib el-Mütenebbî’ye ait olan bu beyit için bkz. İbni Kays, Kıra’d-Dayf 1/95, 237;
ez-Zehebî, Târîhu’l-İslâm (354 tarihi vefatları) s. 103.
453 Allah’ın adıyla.
454 “Allah adına kesilmeyen hayvanın etini yemeyin!” (En’âm sûresi, 6/121).
455 Ey Kendinden başka her şeyin fâni olduğu tek Bâki!
456 “Allah’tan başka ilah yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19).
457 İkinci ve Üçüncü Mesele’ler Yirmi Dördüncü Lem’a olan Tesettür Risalesi’dir.
458 “Zerre ağırlığınca hayır yapan onu bulur, zerre ağırlığınca şer yapan da onu bulur.” (Zilzâl
sûresi, 99/7-8).
459 “Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur?” (Mülk sûresi, 67/3).
460 Bkz. Bakara sûresi, 2/30.
461 Bkz. “İnsan, kendisinin başıboş bırakılacağını mı sanır!” (Kıyâmet sûresi, 75/36).
462 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
On Sekizinci Lem'a
Teksir Lem’alar ve Sikke-i Tasdîk-i Gaybî eserlerinde neşredilmiştir.
On Dokuzuncu Lem'a İktisat Risalesi
İktisat ve kanaat e, israf ve savurganlığa dai rdir.
463واُفِرْسُت اَلَو واُبَرْاشَو واُلُك
Şu ayet-i kerime, iktisadı, yani tutumlu olmayı kesin bir şekilde emredip
israfı açıkça yasaklayarak gayet mühim bir hikmet dersi veriyor. Bu
meselede yedi “nükte” var.
Birinci Nükte
Rahîm Yaratıcımız, insana verdiği nimetlerin karşılığında şükür istiyor.464
İsraf şükre zıttır, nimete karşı, sonu hüsran olan bir hafife almadır. İktisat
ise nimete, kazançlı bir hürmet göstermedir.
Evet, iktisat hem manevî bir şükür, hem nimetlerdeki ilahî rahmete karşı
hürmet, hem kesin bir bereket sebebi, hem bedene perhiz gibi bir sağlık
kaynağı, hem insanı manevî dilenciliğe düşmekten kurtaracak bir izzet
vesilesi, hem de nimetlerin içindeki lezzeti hissetmeye ve lezzetsiz gibi
görünen nimetlerdeki lezzeti tatmaya kuvvetli bir sebeptir. İsraf ise bütün
bu hi kmetlere zıt olduğundan, v ahim neticeler doğur ur.
İkinci Nükte
Fâtır-ı Hakîm, insanın vücudunu mükemmel bir saray ve muntazam bir
şehir suretinde yaratmıştır. Dildeki tat alma duyus u bir kapıcı
hükm ünde dir; sinir ve damarlar tat alma duyu su ile vücudun merkezindeki
mide arasında telefon ve telgraf telleri gibi haberleşmeyi sağlar, ağza
gelen maddeyi o damarlar vasıtasıyla haber verir. O madde beden ve mide
için lüzumlu değilse dil “Yasaktır!” der, onu dışarı atar. Bazen de bedene
faydası olmamasının yanında zararlı ve acı ise hemen dışarı atıp tükürür.
İşte madem ağızdaki tat alma duyus u bir kapıcıdır ve mide, bedeni idare
eden bir efendi ve hâkimdir. O saraya veyahut şehre gelen ve sarayın
hâkimine verilen hediyenin yüz derece kıymeti varsa, kapıcıya bahşiş
nevinden onun ancak beş derecesini vermek uygun olur, daha fazlasını
değil. Ta ki kapıcı gururlanıp baştan çıkarak vazifesini unutmasın, fazla
bahşiş veren ihtilâlcileri saraya sokmasın.
İşte bu sırra dayanarak, şimdi iki lokma farz ediyoruz. Biri peynir ve
yumurta gibi besleyici maddelerden bir kuruşluk, diğer lokma ise en güzel
baklavadan on kuruşluk olsun. Bu iki lokma ağza girmeden, büyük lük
bakımından farkları yoktur, eşittirler; boğa zdan geçtikten sonra vücudun
beslenmesinde de yine eşittirler, hatta bazen bir kuruşluk peynir daha
besleyicidir. Yalnız ağızdaki tat alma duyus unu okşamak bakımından
aralarında yarım dakikalık bir fark var. Yarım dakikanın hatırı için bir
kuruş yerine on kuruş vermenin ne kadar mânâsız ve zararlı bir israf
olduğu düş ünülsün.
Evet, sarayın hüküm darına gelen hediye bir kuruş olduğu halde, kapıcıya
dokuz  katı bahşiş vermek kapıcıyı baştan çıkarır, ona “Hâkim benim.”
dedirtir. Kim fazla bahşiş ve lezzet verirse onu i çeriye sokacak, ihtilâle yol
açacak, midede yangın çıkaracak, insanı “Aman doktor gelsin, hararetimi
düşürsün, a teşimi söndür sün.” demeye mecbur bırakacaktır.
İşte iktisat ve kanaat, Allah’ın hikmetine uygun hareket etmektir. İktisatlı
insan tat alma duyus unu kapıcı hükmünde  tutup ona göre bahşiş verir.
İsraf ise o hikmete zıt olduğu için insan hemen tokat yer, midesi karışır,
hakiki iştahını kaybeder. Müsrif kimse yemeklerin çok çeşitli olmasından
kaynaklanan sunî, yalancı bir iştahla yer, hazımsızlık çeker, hastalanır.
Üçüncü Nükte
İkinci Nükte’de, tat alma duyus u kapıcıdır, dedik. Evet, gaflet içinde olan,
ruhen yükselmemiş ve şükür mesleğinde ileri gitmemiş insanlar için bir
kapıcı hükmünde dir. Onun vereceği lezzete aldanıp israfa girmemek ve on
kat fazla fiyata çıkmamak gerekir.
Fakat hakiki şükredenlerin, hakikat ve kalb ehlinin tat alma duyus u –
Altıncı Söz’deki kıyaslamada beyan edildiği gibi– Cenâb-ı Hakk’ın
rahmet mutfağına bir nâzır ve müfettiş hükm ünde dir. O duyu, yiyecekler
sayısınca küçük terazilerle Cenâb-ı Hakk’ın çeşit çeşit nimetini tartma ve
tanıma, manevî bir şükür suretinde bedene, mideye haber verme vazifesi
görür.
İşte bu sebeple tat alma duyus u yalnız bedene bakmıyor. Kalbe, ruha ve
akla da bakması yönüyl e onun m idenin üstünde  bir hükm ü ve makamı var.
İnsan israf etmemek, sırf şükür vazifesini yerine getirmek, Cenâb-ı
Hakk’ın türlü nimetlerini hissedip tanımak kaydıyla ve meşru olmak,
zillete ve dilenciliğe yol açmamak şartıyla lezzeti isteyebilir. Tat alma
duyus unu taşıyan dilini şükürde kullanmak maksadıyla leziz yiyecekleri
tercih edebilir. İşte bu hakikate işaret eden bir hadise ve Gavs-ı Âzam’ın
bir kerameti:
Bir zamanlar Hazreti Gavs-ı Âzam Şeyh Geylânî’nin (kadde sallâhu
sirrah) terbiyesinde, nazlı ve ihtiyar bir hanımın bir evladı varmış. O
muhterem ihtiyar kadın, oğlunun hücresine gitmiş, bakmış ki, bir parça
kuru, siyah ekmek yiyor. O riyazetten kaynaklanan zayıflığı kadının
şefkatini uyandırmış, oğluna acımış. Sonra şikâyet için Hazreti Gavs’ın
yanına gitmiş. Bakmış ki, Hazreti Gavs kızartılmış bir tavuk yiyor. Kadın
nazlı bir şekilde şöyle demiş:
“Ey Üstad! Benim oğlum açlıktan ölüyor, sen tavuk yiyorsun!”
Hazreti Gavs tavuğa : 465ُْ ِِذْنِ ِّٰ demiş. O pişmiş tavuğun kemikleri
toplanmış, tavuk olarak yemek kabından dışarı çıkmış. Sonra Hazreti Gavs
demiş ki: “Ne zaman senin oğlun da bu dereceye gelirse o zaman o da
tavuk yesin.”466
Bu hadise, sözüne güve nilir ve emin birçok zâttan Hazreti Gavs gibi harika
kerametlere mazhariyeti dünya ca meşhur bir velinin kerameti olarak,
yanlışlığına ihtimal bulunmayacak derecede kesin manevî haberlerle
nakledilmiştir.
İşte Hazreti Gavs’ın bu sözünün mânâsı şudur: Ne vakit oğlunun ruhu
bedenine, kalbi nefsine, aklı midesine hâkim olursa ve lezzeti şükür için
isterse o vakit leziz şeyleri yiyebilir...
Dördüncü Nükte
“İktisatlı olan, ailece geçim derdi çekmez.” mealindeki 467َ َُلُ َِ اَََْ
hadis-i şerifinin sırrıyla, tutumlu ve kanaat li davranan, ailece çok geçim
sıkıntısı, zahmet ve zorluk çekmez.
Evet, iktisadın kesin bir bereket ve rahat geçinme sebebi olduğuna  o kadar
açık deliller var ki, hadde hesaba gelmez.468 Mesela ben bizzat yaşadım,
bana hizmet ve arkadaşlık eden zâtların şehadetiyle diyorum ki: İktisat
sayesinde bazen bire on bereket gördüm, arkadaşlarım da buna  şahit
oldular. Hatta dokuz  sene –şimdi otuz sene– evvel469 benimle beraber
Burdur’a sürgün edilen varlıklı zâtlardan bir kısmı, parasızlık yüzünde n
zillete ve sefalete düşmemem için zekâtlarını bana kabul ettirmeye çok
uğraştılar. O zengin zâtlara dedim ki: “Gerçi param pek azdır, fakat
iktisadım var, kanaate alışmışım. Ben sizden daha zenginim.” Tekrar
tekrar ve ısrarlı tekliflerini reddettim.
Dikkate değerdir ki, iki sene sonra, bana zekâtlarını vermeyi teklif
edenlerin bir kısmı israf yüzünde n bor çlandı. Allah’a hamdolsun, o a z para
iktisat bereketiyle bana yedi sene kâfi geldi, yüzsuyum u döktürmedi, beni
insanlara muhtaç etmedi. Bir hayat düsturum olan “insanlardan istiğna”
kaidemi bozmadı.
Evet, kanaat etmeyen, zillete, mânen dilenciliğe ve sefalete düşebilir. Bu
zamanda israf ile saçıp savrulacak para çok kıymetlidir. Karşılığında
bazen haysiyet, namus ve rüşvet isteniyor. Bazen dinî mukadde sler satın
alınıyor, karşılığında uğur suz bir para veriliyor. Demek, yüz kuruşluk bir
mala bedel yüz liralık zarar edilir.
İnsan eğer iktisatlı davranarak zaruri ihtiyaçlarıyla yetinip masraflarını
azaltsa, 470إِن َّٰ َُ ازاقُ ذُو اُْةِ اَُِْ sırrıyla ve ََ ِّٰ وََ ِْ دَۤاٍ ِ اَْرْضِ إِ
471رِزَُْ ayetinin açık beyanıyla, yaşayacak kadar rızkını ummadığı tarzda
bulacaktır. Çünkü a yet bunu t aahhüt ediyor. Evet, rızık iki çeşittir:472
Biri: Hakiki rızıktır ki, insan onunl a yaşar. Bu ayetin hükm ü ile o rızık,
Allah’ın teminatı altındadır. İnsan iradesini kötüye kullanarak karışmazsa
o zaruri rızkı herhalde bulabilir. Ne dinini, ne namusunu, ne de izzetini
feda etmeye mecbur kalır.
İkincisi: Mecazî rızıktır; suiistimallerle zaruri olmayan ihtiyaçlar zaruri
hükm üne geçer, insan görenek belâsıyla tiryaki olup onları terk edemez.
İşte bu rızık, Rabbanî taahhüt altında olmadığı için onu elde etmek,
bilhassa bu zamanda çok pahalıdır. İnsan o bereketsiz, uğursuz malı, başta
izzetini feda edip zilleti kabullenerek, bazen alçak insanların ayaklarını
öpecek kadar mânen dilenci vaziyetine düşerek, bazen de ebedî hayatının
nuru olan dinî mukaddeslerini feda ederek alır.
Bu fakirlik ve zaruret zamanında, vicdan sahiplerinin aç ve muhtaç olan
hemcinslerinin eleminden duyduğu üzüntü, gayrimeşru bir surette
kazanılan o parayla alınan lezzeti, eğer o insanda vicdan varsa, acılaştırır.
Böyle acayip bir zamanda, şüphe li mallarda zaruri olanla yetinmek
lâzımdır. Çünkü 473إِن اُورَةَ َُرُ َِْرَِ sırrıyla, mecbur kalınırsa haram
maldan zaruri olan kadar ı alınabilir; fazlası alınamaz.474 Evet, çaresiz
insan, murdar etten doyuncaya kadar  yiyemez, ancak ölmeyecek kadar
yiyebilir. Hem yüz aç insanın huzurunda tam bir lezzet alarak fazla
yenmez.
İktisadın izzet ve kemâl sebebi olduğuna  işaret eden bir hadise:
Bir zaman, cömertliğiyle dünya ca meşhur Hâtem-i Tâî büyük bir ziyafet
verir. Misafirlerine bolca hediye dağıtıp çölde gezmeye çıkar. Bakar ki,
ihtiyar, fakir bir adam dikenli çalı ve gevenleri beline yüklemiş; dikenler
vücuduna  batıyor, kanatıyor.
Hâtem ona şöyle der: “Hâtem-i Tâî büyük bir ziyafet veriyor, hediyeler
dağıtıyor. Sen de oraya git, beş kuruşluk çalı yüküne  karşılık beş yüz kuruş
alırsın.”
O kanaatkâr ihtiyar cevap verir: “Ben bu dikenli yüküm ü izzetimle çeker,
taşırım. Hâtem-i Tâî’nin minnetini kabul etmem.”
Sonra Hâtem-i Tâî’ye sorarlar: “Sen kendinden daha civanmert, aziz birine
rastladın mı?”
Der ki: “Çölde rast geldiğim, iktisada dikkat eden o ihtiyarı kendimden
daha aziz, daha yüks ek, da ha civanmert gördüm.”475
Beşinci Nükte
Cenâb-ı Hak kusursuz keremiyle, nimetlerinin lezzetini en fakir insana en
zengin insan gibi, gedâya, yani fakire padişah gibi tattırıyor. Evet, bir
fakirin açlık ve iktisat vasıtasıyla bir parça kuru siyah ekmekten aldığı
lezzet, bir padişahın veya zenginin israftan gelen usançla ve iştahsızlıkla
yediği en güz el baklavadan duyduğu l ezzetten daha fazladır.
Hayret vericidir ki, bazı müsrif, savurgan insanlar böyle iktisatlı olanları
cimrilikle itham ediyor. Hâşâ! İktisat, izzet ve cömertliktir. Cimrilik ve
zillet, müsriflerin ve savurganların gör ünüş teki cömertliklerinin içyüzüdür.
Bu risalenin telif edildiği sene476 Isparta’daki hücremde cereyan eden ve bu
hakikati doğr ulayan bir hadise:
Kaideme ve hayat düsturlarıma aykırı bir şekilde, bir talebem iki buçuk
okka ya yakın balı hediye olarak almam için ısrar etti. Ne kadar hediye
kabul etmeme düsturumu ileri sürdüys em de ikna olmadı. Mecburen
yanımdaki üç kardeşime yedirmek için ve Şaban-ı Şerif ve Ramazan’da o
baldan iktisat ile otuz-kırk gün üç kişi yesin, tatlısız kalmasın ve getiren
de sevap kazansın diye düşünerek, “Alınız.” dedim. Bir okka  bal da bende
vardı. O üç arkadaşım, gerçi dosdoğru ve iktisadı takdir eden zâtlardı.
Fakat her nedense birbirine ikram etmek, he r biri ötekinin nefsini okşamak
ve arkadaşını kendi nefsine tercih etmek suretiyle, bir bakıma yüce bir
hasletle, iktisadı unuttular. İki buçuk okka  balı üç gecede bitirdiler.
Gülerek dedim ki:
“O bal ile otuz-kırk gün ağzınızı tatlandıracaktım. Siz otuz günü üçe
indirdiniz. Afiyet olsun.”
Fakat ben kendi bir okka  balımı iktisatlı harcadım. Bütün Şaban ve
Ramazan’da hem ben yedim hem de –Allah’a hamdolsun– o kardeşlerimin
her birine iftar vaktinde birer kaşık vermem477 HAŞİYE mühim sevaba vesile
oldu.
Görenler, o halimi belki cimrilik saymışlardır. Öteki kardeşlerimin balı üç
gecede bitirmelerini bir civanmertlik kabul edebilirler. Fakat cimrilik gibi
görünen o vaziyetin altında yüce bir izzet, büyük bir bereket ve yüks ek bir
sevap gizlendiğini gördük. O israf ve sözde civanmertlik ise
vazgeçilmeseydi, dilencilik ve başkalarının eline açgözlülükle, beklentiyle
bakmak gibi, cimrilikten çok da ha aşağı bir hali netice verirdi.
Altıncı Nükte
İktisat ile cimrilik arasında çok fark var. Tevazu, nasıl ki kötü ahlâktan
sayılan zillete düşmekten mânen ayrı fakat görünüş te ona benzeyen,
övülmüş bir haslettir. Ve vakar, nasıl ki kötü hasletlerden olan kibirden
mânen ayrı fakat görünüş te ona benzer, övülmüş bir vasıftır. Aynen öyle
de, Hazreti Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) yüce ahlâkından ve
Cenâb-ı Hakk’ın kâinattaki hikmetli nizamının esaslarından olan
iktisadın478 sefillik, hasislik, açgözlülük ve hırsın bir karışımı olan
cimrilikle hiç alâkası yoktur. Yalnız görünüş te bir benzerlik var. Bu
hakikati doğr ulayan bir vaka:
Sahabenin meşhur yedi Abdullah’ından479 olan Abdullah İbni Ömer480
Hazretleri, Resûlullah’ın halifesi Fâruk-u Âzam Hazreti Ömer’in
(radiyallâhu anh) en mühim ve büyük oğludur, sahabe âlimlerinin en
seçkinlerindendir. O mübarek zât çarşıda alışveriş yaparken bir kuruşluk
bir meselede iktisat ve ticaretin esası olan emniyet ve istikameti481
gözetmek için şiddetli bir şekilde münakaşa etmiş. Bir sahabi onu görmüş
ve yeryüzünün şanlı halifesi Hazreti Ömer’in oğlunun bir kuruş için
münakaşasını hayret verici bir cimrilik zannederek onun ardına düşmüş,
vaziyeti anlamak istemiş. Bakmış ki, Hazreti Abdullah mübarek evine
girerken kapıda fakir bir adam görüp biraz onunl a meşgul olduktan sonra
yanından ayrılmış. Ardından evinin ikinci kapısından çıkarken orada bir
başka fakir görmüş. Onun yanında da biraz durup ayrılmış. Uzaktan bakan
o sahabi merak etmiş. Gidip fakirlere sormuş:
“İmam sizin yanınızda durdu, ne  yaptı?”
İkisi de demişler ki: “Bana bir altın verdi.”
O sahabi, “Fesübhâ nallah! Çarşıda bir kuruş için böyle münakaşa etsin de,
sonra evinde iki yüz kuruşu kimseye sezdirmeden tam bir gönül rızası ile
versin!” diye düşünmüş. Sonra Hazreti Abdullah İbni Ömer’i görünce
demiş ki:
“Ya İmam! Bu vaziyeti anlayamadım. Sen çarşıda böyle yaptın, evinde de
şöyle yapmışsın.”
Hazreti Abdullah İbni Ömer cevap vermiş:
“Çarşıdaki vaziyet iktisadın, aklın hakkını vermenin, alışverişin esası ve
ruhu olan emniyetin ve doğruluğu korumanın gereğidir; cimrilik değildir.
Evimdeki vaziyet ise kalbin şefkatinden ve ruhun kemâlinden doğa n bir
haldir. Ne o cimriliktir ne de bu israftır.”
İmam-ı Âzam, bu sırra işaret olarak َ إَِْافَ ِ اَِْْ ََ َ ََْ ِ اَِْْافِ
demiştir. Yani: “Hak edenlere hayırda ve ihsanda bulunmakta israf
olmadığı gibi, israfta da hi çbir hayır yoktur.”482
Yedinci Nükte
İsraf, hırsı netice verir. Hırsın da üç neticesi var.
Birincisi
Kanaat sizliktir. Kanaatsizlik, çalışma şevkini kırar. İnsanı şükür yerine
şikâyet ettirir, tembelliğe atar. Meşru ve helâl olan az malı483 HAŞİYE terk
ettirip gayrimeşru ve zahmetsiz kazanılan malı aratır. İnsan o yolda
izzetini, belki haysiyetini feda eder.
İkincisi
Mahrumiyet ve hüsrandır. Arzu ettiği şeyi elinden kaçırmak, hor
görülmeye maruz kalmak, kolaylıktan ve yardımlaşmadan mahrum
olmaktır. Hatta 484اََُِْ ٌَِ ٌَِ yani, “Hırs, hüsranın ve başarısızlığın
sebebidir.” şeklindeki darbımeseli doğr ular.
Hırsın ve kanaatin tesiri, canlılar âleminde gayet geniş bir düstur ile
cereyan ediyor. Mesela, rızka muhtaç ağaçların fıtrî bir şekilde kanaat
etmeleri rızıklarını onların ayağına getirdiği gibi, hayvanların hırsla
zorluk ve noks anlık içinde rızka koşmaları, hırsın büyük zararını ve
kanaatin muazzam faydasını gösterir.
Hem bütün zayıf yavruların hal dilleriyle kanaat etmeleri, süt gibi tatlı bir
gıdanın ummadıkları yerden onlara akması ve canavarların hırsla noks an
ve kirli rızıklarına saldırması, davamızı parlak bir şekilde ispat ediyor.
Hem semiz balıkların kanaatkârca vaziyetlerinin rızıklarını mükem mel ce
elde etmelerine vesile olması, tilki ve maymun gibi zeki hayvanların
hırsla rızıklarının peşinde dolaşmalarına rağmen yeterince bulamadıkları
için cılız ve zayıf kalması, yine hırsın ne derece zahmet sebebi, kanaatin
ise ne kadar rahata vesile olduğunu gös terir.
Hem Yahudi milletinin485 hırsla, faizle, hile dolabıyla rızıklarını zilletli ve
sefil, gayrimeşru bir şekilde ve ancak yaşayacak kadar bulmaları,
bedevîlerin ise kanaatkârca vaziyetleri içinde izzetle yaşamaları ve kâfi
rızkı elde etmeleri yine davamızı açıkça ispatlar.
Hem pek çok âlimin486 HAŞİYE ve edibin487 HAŞİYE zekâlarından kaynaklanan bir
hırs yüzünde n fakirliğe düşmeleri, birçok aptal ve iktidarsızın ise
yaradılıştan gelen, kanaatkârca vaziyetleri ile zenginleşmesi,488 helâl rızkın
iktidar ve iradeye göre değil, acze ve fakrını göstermeye göre geldiğini
kesinlikle ispat eder. Helâl rızık, iktidar ve irade ile ters orantılıdır. Çünkü
çocukların iktidarı ve iradesi arttıkça rızkı azalır, uzaklaşır, ağırlaşır. اََََُْ
489ٌَْ َ َْٰ hadisinin sırrıyla kanaat , rahatça geçinmek ve yaşamak için bir
definedir. Hırs ise bir hüsran ve sefalet kaynağıdır.
Üçüncüsü
Hırs, ihlâsı kırar, ahireti kazanmak için yapılan amelleri zedeler. Çünkü
takva sahibi bir insanda hırs varsa halkın kendisine alâka göstermesini
ister. Bunu isteyen ise tam ihlâsı bulamaz. Bu netice çok mühimdir, çok
dikkat etmek gerekir.
Kısacası: İsraf, kanaatsizliği netice verir. Kanaatsizlik ise çalışma şevkini
kırar, insanı tembelliğe atar, hayatından şikâyet kapısını açar, sürekli
şikâyet ettirir.490 HAŞİYE İhlâsı zedeler, riya kapısını aralar. İzzeti kırar, insana
dilencilik yolunu gös terir.
İktisat ise kanaati netice verir. 491َ َْ ََِ وَذَل َْ طََِ hadisinin sırrıyla,
kanaat  eden izzet kazanır. Hem insanı gayret ve çalışmak için
cesaretlendirir. İnsanın şevkini artırır, onu ç alıştırır. Çünkü m esela bir gün
çalışsa, akşam aldığı az bir ücrete kanaat sırrıyla ikinci gün yine çalışır.
Müsrif ise kanaat etmediği için ikinci gün çalışmaz. Çalışsa da şevksiz
çalışır.
Hem iktisattan gelen kanaat, şükür kapısını açar, şikâyet kapısını kapatır.
İnsan daima şükreder. Hem kanaat vasıtasıyla hiç kimseye muhtaç olmaz,
halkın alâkasını aramaz. İhlâs kapısı açılır, riya kapısı kapanır.
Ben iktisatsızlığın ve israfın dehşetli zararlarını geniş bir dairede gördüm.
Şöyle ki, dokuz  sene önce mübarek bir şehre geldim. Kış mevsimi olduğu
için o şehrin geçim kaynaklarını göremedim. Allah rahmet etsin, oranın
müftüsü bana birkaç defa dedi ki: “Ahalimiz fakirdir.” Bu söz rikkatime
dokundu ve onda n sonraki beş altı sene o şehrin ahalisine daima acıdım.
Sekiz sene sonra yazın yine o şehre geldim. Bağlarına baktım. Merhum
müftünün sözü hatırıma geldi. “Fesübhâ nallah!” dedim, “Bu bağların
mahsulü şehrin ihtiyacının pek üstünde dir, bu şehrin ahalisinin çok zengin
olması gerekir.” Hayret ettim. Beni aldatmayan ve hakikatleri kavramakta
rehberim olan bir hisle anladım ki: İktisatsızlık ve israf yüzünde n bereket
kalkmış, bu sebeple o kadar zenginliğe rağmen o merhum müftü
“Ahalimiz fakirdir.” diyordu.
Evet, zekât vermek ve kanaat  etmek, tecrübeyle sabittir ki, malda bereket
sebebi olduğu gibi,492 israf etmek ve zekât vermemek de bereketin
kaybolmasına sebeptir. Buna sayısız örnek vardır.
İslam bilginlerinin Eflâtun’u, hekimlerin şeyhi ve filozofların üstadı,
meşhur dâhi Ebû Ali İbni Sina yalnız tıp noktasında 493ُُا وَاَُْا وََ ُُِْا
ayetini şöyle tefsir etmiştir:
وَُُْ اَْْلِ ِ َِِ اََْمََُِْ ا ِ ََِْْ ًَْ 
ََْ وَاـَءُ ِ اَِِْْمََِـْ إِنْ أَََْ وَََْ أَْـٍ 
494ِْ إِدَْلِ اَمِ ََ اَمِوَََْ ََ اُسِ أََ ًَ 
Yani, “Tıp ilmini iki satırda topluyorum, sözün güzelliği kısalığındadır:
Yediğin vakit az ye. Yedikten sonra dört-beş saat kadar bir şey yeme. Şifa,
sindirimdedir. Yani kolayca sindireceğin miktarı ye. Nefse ve mideye en
ağır ve yorucu hal, yemek üstüne yemektir.”495 HAŞİYE
Hayret verici ve ibretli bir tevafuk:
İktisat Risalesi’nin ayrı ayrı nüshalarını, üçü acemi olan beş-altı farklı
kâtip ayrı ayrı yerlerde yazdı. Birbirinden uzak, hatları birbirinden farklı,
elifleri hiç düşünmeden yazdıkları her bir nüshanın elifleri duas ız elli bire,
dua ile beraber elli üçe tevafuk etti. Bunun, İktisat Risalesi’nin telif ve
çoğaltılma tarihi olan Rûmî takvime göre elli bir ve Hicrî elli üç tarihine496
tevafuku şüphe siz rastlantı olamaz. İktisattaki bereketin keramet
derecesine çıktığına bir işarettir. Ve bu seneye, “İktisat Senesi” ismi
lâyıktır.
Evet, zaman, iki sene sonra iktisadın bu kerametini İkinci Dünya
Savaşı’nda her taraftaki açlık, tahribat ve israflarla insanlığın iktisada
mecbur olmasıyla ispat etti.
497َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
463 “Yiyin, için fakat israf etmeyin.” (A’râf sûresi, 7/31).
464 Bkz. “Eğer şükrederseniz nimetlerimi daha da artırırım.” (İbrahim sûresi, 14/7).
465 Allah’ın izniyle kalk (diril).
466 el-Geylânî, Gunyetü’t-Tâlibîn s. 502; en-Nebhânî, Câmiu Kerâmâti’l-Evliyâ 2/203.
467 Bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/447; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 5/331.
468 “Harcama yaparken tasarruflu davranmak, geçimin yarısıdır.” anlamındaki hadis için bkz. et-
Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 7/25; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân 5/254.
469 1926 yılı.
470 “Bütün mahlûkların rızıklarını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah
Teâlâ’dır.” (Zâriyât sûresi, 51/58).
471 “Yeryüzünde kımıldayan hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah’a ait olmasın.” (Hûd sûresi, 11/6).
472 Biri, elde etmek için gayret sarf edilen rızık; diğeri de gayret sarf edilmeden gelen rızık
olmak üzere rızkın iki çeşit olduğuna dair bkz. el-Cürcânî, Târîhu Cürcân s. 366. Ayrıca, zahir ve
batın olmak üzere iki tür rızık olduğuna dair bkz. el-Gazâlî, el-Maksadü’l-Esnâ s. 85-86.
473 “Zaruretler ancak miktarı kadar takdir olunur.” (Bkz. Mecelle s. 12, madde 22).
474 Bkz. “Allah size ancak ölüyü (leşi), kanı, domuz etini ve Allah’tan başkası adına kesileni
haram kıldı. Her kim bunlardan yemeye mecbur kalırsa, başkasının hakkına saldırmadan ve
haddi aşmadan bir miktar yemesinde günah yoktur. Şüphe yok ki, Allah çokça bağışlayan, çokça
esirgeyendir.” (Bakara sûresi, 2/173).
475 Buradaki onurlu tavrı ifade eden bir hadis-i şerif için bkz. Buhârî, müsâkât 13, zekât 50,
büyû’ 15; İbni Mâce, zekât 25; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/167.
476 1935 yılı.
477 HAŞİYE Büyükçe bir çay kaşığı ile.
478 İktisadın, peygamberliğin yirmi beş parçasından biri olduğuna dair bkz. Ebû Dâvûd, edeb 2;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/296.
479 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneminde Abdullah ismiyle anılan iki
yüz sahabiden en meşhurları yedi Abdullah’tır ki bunlar: Abdullah İbni Abbâs, Abdullah İbni
Ömer, Abdullah İbni Mes’ûd, Abdullah İbni Revâha, Abdullah İbni Selam, Abdullah İbni Amr
İbnü’l-Âs, Abdullah İbni Ebî Evfâ’dır (Allah hepsinden razı olsun).
480 Abdullah İbni Ömer’in hayatı için bkz. İbni Abdilberr, el-istîâb 3/950-953; İbni Hacer, el-
isâbe 4/181-187.
481 Doğru sözlü ve güvenilir tüccarların, nebiler, sıddıklar ve şehitlerle beraber olduğuna dair
bkz. Tirmizî, büyû’ 3; İbni Mâce, ticârât 1; Dârimî, büyû’ 8.
482 Bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 1/262; el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân 7/110; el-
Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 5/454.
483 HAŞİYE İktisatsızlık yüzünden tüketiciler çoğalır, üreticiler azalır. Herkes gözünü hükümet
kapısına diker. O vakit toplum hayatının esası olan “sanat, ticaret ve ziraat” noksanlığa uğrar. O
millet de gerileyip alçalır, fakir düşer.
484 Bkz. İbni Kays, Kıra’d-Dayf 4/301; el-Meydânî, Mecmeu’l-Emsâl 1/214.
485 Bu hususu ifade eden bazı ayet-i kerimeler için bkz. Bakara sûresi, 2/61, 96.
486 HAŞİYE İran’ın adil padişahlarından Nûşirevân-ı Âdil’in veziri, zekâsıyla meşhur bir âlim
olan Büzürcmehr’e (Büzürg-Mihr) sormuşlar:
“Neden âlimler idarecilerin kapısında görünüyor da idareciler âlimlerin kapısında görünmüyor.
Halbuki ilim, idareciliğin üstündedir?” Şöyle cevap vermiş:
“Âlimlerin ilminden, idarecilerin cehaletindendir.” Yani idareciler, cehaletlerinden ilmin kıymetini
bilmiyorlar ki, âlimlerin kapısına gidip ilim arasınlar. Âlimler ise marifetlerinden mallarının
kıymetini bildikleri için idarecilerin kapısında arıyorlar. İşte Büzürcmehr, âlimlerin fakr ve
zilletlerine sebep olan zekâlarının neticesi olan hırslarını zarif bir surette tevil ederek bu soruya
nazik bir şekilde cevap vermiştir.
Hüsrev
487 HAŞİYE Bunu doğrulayan bir hadise: Fransa’da ediplere iyi dilencilik yaptıkları için
dilencilik vesikası veriliyor.
Süleyman Rüşdü
488 Bu hususu ifade eden bir hadis-i şerif için bkz. ed-Deylemî, el-Müsned 4/385.
489 “Kanaat, bitmek tükenmek bilmeyen bir hazinedir.” (Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat
7/84; el-Beyhakî, ez-Zühd 2/88; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 2/133).
490 HAŞİYE Evet, hangi müsrif ile görüşsen şikâyetler işiteceksin. Ne kadar zengin olsa da dili
yine şikâyet edecektir. Çok fakir fakat kanaatkâr biriyle görüşsen şükür işiteceksin.
491 “Kanaat eden aziz olur; tamah eden zillete düşer.” Bkz. İbnü’l-Esîr, en-Nihâye fî Ğarîbi’l-
Hadîs 4/114; ez-Zebîdî, Tâcü’l-Arûs 22/90 (k-n-a maddesi).
492 Malın zekâtını vermenin, onu korumaya almak olduğuna dair bkz. et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-Kebîr 10/128; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 2/161, 274; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-
Kübrâ 3/382, 4/84.
493 “Yiyin, için fakat israf etmeyin.” (A’râf sûresi, 7/31).
494 Benzer ifadeler için bkz. İbni Kayyim, et-Tıbbü’n-Nebevî s. 448.
495 HAŞİYE Yani, vücuda en zararlı şey, dört-beş saat ara vermeden yemek yemek veyahut
lezzet almak için çeşitli yemekleri birbiri üstüne mideye doldurmaktır.
496 1935 yılı.
497 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
Yirminci Lem'a
İhlâs hakkında
On Yedinci Lem’a’nın On Yedinci Nota’sındaki yedi meseleden ikincisinin
bir nokt asıyken, öne minden dol ayı Yirminci Lem’a oldu.
498أََ ِِّٰ اُ اَُِْ۝إِ أَََْْۤ إََِْ اَِْبَ َِْ َُِْ َّٰ ًُِْ َُ اَ
ayeti ve
َََ اسُ إِ اَُِْنَ وََََ اَُِْنَ إِ اَُِْنَ وََََ اَُِْنَ إِ اُُِْْنَ وَاُُِْْنَ
499َٰ ٍََ ٍَِ
–ev kema kâl– hadis-i şerifi, ihlâsın İslamiyet’te ne kadar mühim bir esas
olduğunu gösteriyor. İhlâs meselesinin sayısız nüktesinden yalnızca beş
“nokta”yı kısaca beyan edeceğiz.
Bir Hatırlatma: Şu mübarek Isparta’nın şükre vesile olan güzel talihidir
ki, buradaki takva sahibi, tarikat ve ilim ehli kimselerin arasında,
rekabetten doğan anlaşmazlıklar, ayrılıklar –başka yerlere nispeten–
görülmüyor. Her ne kadar, gerekli olan hakiki sevgi ve ittifak bulunmasa
da, zararlı muhalefet ve rekabet de başka yerlerdeki kadar yokt ur.
Birinci Nokta
Mühim ve müthiş bir soru:
Yalnızca dünya yı gaye edinenler, gaflet içindekiler, hatta dalâlet
yolunda kiler ve münafıklar birbirleriyle rekabet etmeden ittifak
sağladıkları halde; hak ehli olan, ortak noktalarda buluşan dindarlar, ilim
ve tarikat ehli zâtlar neden rekabet yüzünde n ayrı düşüyor? İttifak, pe k çok
ortak noktası bulunan müminlerin hakkıyken ve ayrılık münafıklara
yaraşırken, ne den hak onl ara geçti ve haksızlık bu t arafa geldi?
Cevap:
Dinî gayret ve hassasiyet sahiplerini ağlatacak bu elem verici, feci ve
müthiş vaziyetin pek çok sebebinden yedisini beyan edeceğiz.
Birinci Sebep: Hak yolunda kiler arasında meydana gelen ayrılıklar
davalarının asılsız olmasından kaynaklanmadığı gibi, gaflet ehlinin birlik
içinde bulunması da yollarının hakikat oluşunda n değildir. Sadece dünya yı
gaye edinenlerin, siyasetle uğraşanların ya da tahsilli kesim gibi toplum
hayatındaki farklı tabakalarda belli birer vazife ve hususi birer hizmetle
meşgul olan toplulukların, cemaatlerin ve cemiyetlerin vazifeleri
belirlenip birbirinden ayrılmıştır. O vazifeler karşılığında geçimleri için
alacakları maddî ücret ile makam-mevki, şan-şeref noktasında insanların
gösterdiği alâkadan elde edecekleri500 HAŞİYE manevî ücret belirlenmiştir.
Onların birbirlerine sıkıntı verecek, münakaşayı ve rekabeti doğur acak
kadar bir ortaklıkları yoktur. Bu sebeple, her ne kadar fena bir yolda da
gitseler birbirleriyle anlaşabilirler. Dindarların, ilim ve tarikat ehlinin ise
vazifeleri bütün insanlığa baktığı gibi, peşin ücretleri, her birinin
toplumdaki makamı, insanların alâkasından ve takdirlerinden alacakları
hisse de belirlenmemiştir. Bu sebeple, bir makama çokları aday olur.
Maddî ve manevî her ücrete pek çok el uzanabilir. O noktadan çatışma ve
rekabet doğa r; birliği nifaka, ittifakı ayrılığa çevirir.
İşte bu müthiş hastalığın ilacı ihlâstır. Yani insan, hakperestliği nefsin
esiri olmaya tercih etmekle, hakkın hatırını nefsinin ve benliğinin
hatırından üstün tutmakla, 501إِنْ أَِْيَ إِ ََ ِّٰ sırrına mazhar olup
insanlardan gelen maddî ve manevî ücrete karşı gözü tok davranmakla,502
HAŞİYE 503وََ ََ اُلِ إِ اََْغُ sırrına ulaşıp hizmetinin insanlar tarafından
kabul görmesinin, onlarda güzel tesir bırakmasının ve insanların alâkasını
kazanmanın Cenâb-ı Hakk’ın takdiri ve ihsanı olduğunu, kendi vazifesi
olan tebliğe dâhil bulunmadığını, ayrıca bunların gerekli de olmadığını,
kendisinin bunlarla vazifelendirilmediğini bilmekle ihlâsa erişir. Yoksa
ihlâsı kaçırır.
İkinci Sebep: Dalâlet yolunda kilerin zilletindendir ittifakları, hidayet
yolunda kilerin izzetindendir ayrılıkları… Yani gaflet içinde sadece
dünya yı gaye edinenler ve sapkınlık yolunda  gidenler, hak ve hakikate
dayanmadıkları için zayıf ve aşağıdır, bu sebeple yardım almaya
muhtaçtırlar. Bu ihtiyaçtan dolayı başkasının yardımına ve başkasıyla
ittifak etme fırsatına samimi bir şekilde yapışırlar. Yolları dalâlet olsa da
birliklerini bozmazlar. Âdeta o haksızlıkta bir hakperestlik, o dalâlette bir
ihlâs, o dinsizlikte dinsizce bir bağnazlık ve o münafıklıkta bir dayanışma
içinde kalır, başarılı olurlar. Çünkü samimi ihlâs, şerde dahi olsa neticesiz
kalmaz. Evet, ihlâsla kim ne isterse Allah verir.504 HAŞİYE
Hidayet, din, ilim ve tarikat ehli ise hak ve hakikate dayandıkları ve bizzat
her biri yalnızca Rabbini düşünüp hak yolunda  O’nun yardımına
güve nerek gittikleri için mânen o yolun gereği olan bir izzetleri vardır.
Zaaf hissettikleri vakit insanlara değil, Rabb-i Rahîm’e müracaat eder,
O’ndan yardım isterler. Meşreplerinin farklılığı sebebiyle, kendi
meşreplerine zıt görünenlerle yardımlaşma ihtiyacını tam hissetmez,
ittifaka olan ihtiyaçlarını göremezler. Hatta kalblerinde bencillik ve gurur
varsa kendilerini haklı, başkalarını haksız görürler; ittifak ve sevgi yerine
ayrılık ve rekabet ortaya çıkar. İhlâsı kaçırır, işleri altüst olur.
İşte bu müthiş sebebin doğur duğu vahim neticelere uğramamanın tek
çaresi, şu doku z husustadır:
1. Müspet hareket, yani kendi meşrebine duyduğu sevgiyle hareket
etmektir. Ta ki, başka meşreplerin düşmanlığı ve onun mesleğini kusurlu
görmeleri, müminin düşüncelerine ve ilmine tesir etmesin; kendisi de
onlarla meşgul olmasın...
2. İslamiyet dairesi içinde hangi meşrep olursa olsun, aralarında sevgiye,
kardeşliğe ve birliğe vesile pek çok ortak bağ bulunduğunu düşünüp
onlarla ittifak etmek...
3. Başkasının yoluna ilişmemek şartıyla, haklı olan her meşrep sahibinin
“Benim yolum haktır” ya da “daha güzeldir” demesi haktır. Fakat
başkasının meşrebinin haksızlığını veya çirkinliğini îma edercesine,
“Doğru olan yalnız benim yolumdur.” veya “Güzel olan sadece benim
meşrebimdir.” diyemez. İşte bu insaf düsturunu r ehber edinmek...
4. Hak yolunda kilerle ittifak etmenin, Allah’ın yardımına vesile ve dine
ait izzetin bir sebebi olduğunu düş ünmek...
5. Haksız olan dalâlet yolunda kilerin –dayanışmaları sebebiyle– cemaat
şeklindeki kuvve tli bir şahs-ı manevînin dehâsıyla hücumu zamanında,
şahsî olan en kuvvetli karşı koym anın bile ona mağlup olacağını anlayıp
hak cephesinde ittifakla bir şahs-ı manevî meydana getirerek dalâletin o
müthiş saldırılarına karşı hakkı korumak…
6. Hakkı bâtılın hüc umunda n kur tarmak için,
7. Nefsini ve benliğini,
8. Yanlış değerlendirdiği izzetini,
9. Ve önemsiz, rekabeti seven hislerini terk etmekle insan ihlâsı kazanır,
vazifesini hakkıyla yerine getirir.505 HAŞİYE
Üçüncü Sebep: Hak yolunda kilerin ayrı düşmesi, gayretsizlikten ve daha
aşağı olmalarından kaynaklanmadığı gibi, dalâlet ehlinin ittifakı da
gayretlerinin çok yüks ek olmasından değildir. Aksine, hidayet
yolunda kilerin ayrı düşmesi yüks ek gayretlerinin kötüye
kullanılmasından, dalâlet yolunda kilerin ittifakı ise gayretsizlikten doğa n
zaaf ve acizlikten kaynaklanır.
Hidayet ehlini, yüks ek gayretlerini kötüye kullanmaya, dolayısıyla
anlaşmazlığa ve rekabete sevk eden şey, ahiret yolunda  övülmüş bir haslet
sayılan sevap kazanma hırsı ve uhrevî vazifelerde doym amaktır. Yani, “Bu
sevabı ben kazanayım, bu insanları ben doğru yola çağırayım, benim
sözümü dinlesinler.” diye düşünerek karşısındaki hakiki kardeşine;
sevgisine, yardımına ve kardeşliğine cidden muhtaç olduğu bir insana
karşı rekabet edercesine bir tavır takınır. “Talebelerim neden onun yanına
gidiyor? Niçin onun kadar talebem yok? ” diye benliği bunu fırsat bilip o
insanı kınanmış bir haslet olan makam sevgisine meylettirir; ihlâsı
öldürür, riya kapısını açar.
İşte bu ha tanın, bu ya ranın, bu m üthiş ruh ha stalığının ilacı şudur:
Cenâb-ı Hakk’ın rızası ihlâs ile kazanılır,506 insana tabi olanların çokluğu
ile ya da fazla başarı ile değil... Onlar Cenâb-ı Hakk’ın takdirine bağlı
olduğu i çin istenmez, belki bazen verilir.
Evet, bazen bir tek kelime kurtuluş sebebi ve Allah’ın rızasına vesiledir.507
Sayıca çokluğun  önemi o kadar dikkate alınmamalı. Çünkü bazen bir tek
insanın doğru yola erdirilmesi, bin insanınki kadar, Allah’ın rızasını
kazanmaya vesile olur. İhlâs ve hakperestlik, nereden ve kimden gelirse
gelsin Müslümanların menfaatlerine taraftar olmaktır. “Benden ders alıp
bana sevap kazandırsınlar.” düşüncesi ise nefsin ve benliğin bir hilesidir.
Ey sevaba hırs gösteren ve ahireti kazandıracak amellere doym ayan insan!
Öyle peygamberler gelmiştir ki, kendilerine birkaç kişiden başka tâbi olan
bulunmadığı halde508 o mukaddes peygamberlik vazifesinin sınırsız
ücretini yine de almışlardır. Demek ki hüne r, bir insana çok kimsenin
uymasında değil, Allah’ın rızasını kazanmaktadır. Sen neci oluyorsun ki,
böyle hırsla “Herkes beni dinlesin.” diyerek vazifeni unutup Cenâb-ı
Hakk’ın işine karışıyorsun? Söylediklerini insanlara kabul ettirmek, halkı
senin etrafına toplamak O’nun takdiridir. Vazifeni yap, Allah’ın işine
karışma. Hem hakkı, hakikati dinleyene ve söyleyene sevap kazandıran,
yalnızca insanlar değildir. Cenâb-ı Hakk’ın şuur sahibi mahlûkları,
ruhaniler ve melekler kâinatı doldurmuş, her tarafı şenlendirmişlerdir.509
Madem çok sevap istiyorsun, ihlâsı esas tut ve yalnız Allah’ın rızasını
düşün. Ta ki ağzından çıkan mübarek kelimeler havada ihlâs ile ve samimi
niyetinle hayat bulsun, canlansın, sayısız şuur sahibi varlığın kulaklarına
girip onları nurlandırsın, sana da sevap kazandırsın. Çünkü mesela, sen
“Elhamdülillâh” dediğinde, milyonlarca büyük- küçük “Elhamdülillah”
kelimesi havada Allah’ın izniyle yazılır. Her varlığı hikmetli nakışlarla
dona tan Cenâb-ı Hak abes iş yapmadığı ve hiçbir şeyi israf etmediği için,
o sayısız mübarek kelimeyi dinleyecek sayısız kulakları da yaratmıştır.
Eğer ihlâsla, samimi niyetle havadaki o kelimeler canlansa, lezzetli birer
meyve gibi ruhanilerin kulaklarına girer. Fakat eğer Allah’ın rızası ve
ihlâs o kelimelere hayat vermezse kimse onları dinlemez, sevap da yalnız
ağızdaki kelimeyle sınırlı kalır. Sesleri çok güzel olmadığı için
dinleyenlerin azlığından sıkılan hafızların kul akları çınlasın!
Dördüncü Sebep: Hidayet yolunda kilerin rekabet edercesine anlaşmazlığa
düşmeleri, âkıbeti düşünmemekten ve dar görüşlülükten kaynaklanmadığı
gibi; dalâlet yolunda kilerin samimi ittifakları da sonlarını
düşünmelerinden ve ileri görüşlü olmalarından değildir.
Aksine, hidayet yolunda kiler, hak ve hakikatin tesiriyle, nefsin kör
hissiyatına kapılmazlar. Kalbin ve aklın gelecek endişesi taşıyan
meyillerine tâbi olmakla beraber istikameti ve ihlâsı koruyamadıklarından
o yüks ek makamda kalamaz, ayrılığa düşerler.
Dalâlet yolunda kiler ise nefsin ve geçici heveslerin tesiriyle, sonunu
görmeyen ve bir dirhem hazır lezzeti gelecekteki bir batman lezzete tercih
eden kör hissiyatın gereğince, peşin bir menfaat ve lezzet için birbirleriyle
samimi olarak, kuvve tli bir şekilde ittifak ediyorlar. Evet, dünye vî, peşin
lezzet ve menfaatler etrafında aşağı, kalbsiz, nefsine düşkün insanlar
samimiyetle birleşiyor.
Hidayet yolunda kiler, kalbin ve aklın yüks ek düsturlarıyla ahirete ait,
ileriye dönük neticelere ve kemâlâta yöne ldikleri için esaslı bir istikamet
ve tam bir ihlâsla gayet fedakârca birleşebilecekleri halde; benlikten
sıyrılamadıklarından, ifrat ve tefrit yüzünden büyük bir kuvve t kaynağı
olan ittifakı kaybederler. İhlâs bozulur, ahirete ait vazifeler zedelenir.
Allah’ın rızası da kolayca elde edilemez.
Bu mühim hastalığın merhemi ve ilacı:
510اَُْ ِ ِّٰ sırrıyla: Hak yolunda  gidenlere yoldaş olup onlarla iftihar
etmek,
Arkalarından gitmek,
İmamlık şerefini onlara bırakmak,
Hak yolunda ki bir insanın, kim olursa olsun, kendinden daha iyi olduğu
ihtimaliyle gururdan vazgeçip ihlâsı kazanmak,
İhlâs ile işlenen bir dirhem amelin ihlâssız batmanlarca amele üstün
olduğunu bi lmek,
Ve başkalarına tâbi olmayı, insana sorumluluk yükleyen ve tehlikeli olan
liderliğe, idareciliğe tercih etmektir. Böylece insan o hastalıktan kurtulur,
ihlâsı kazanır ve ahirete ait vazifelerini hakkıyla yapabilir.
Beşinci Sebep: Hidayet yolunda kilerin ayrı düşmesi ve aralarında ittifak
olmaması zayıflıklarından kaynaklanmadığı gibi, dalâlet yolunda kilerin
sağlam ittifakı da kuvve tlerinden değildir.
Aksine, hidayet ehli arasında ittifak bulunmaması, kâmil iman sayesinde
bir dayanak noktalarının olmasından ve bunun verdiği kuvve tten ileri
gelir. Gaflet ve dalâlet yolunda kilerin ittifakları ise kalben dayanak
noktası bulamamaları sebebiyle zayıflıklarından ve acizliklerinden
kaynaklanır. Çünkü zayıflar ittifaka muhtaçtır, bu yüzden kuvve tli bir
şekilde el ele verirler. Kuvve tliler ise bu ihtiyacı tam hissetmediklerinden,
ittifakları zayıftır. Mesela aslanlar, tilkiler gibi ittifaka muhtaç olmadığı
için tek başına yaşar. Yabanî keçiler ise kurtlardan korunmak için sürü
meydana getirir.
Demek ki, zayıflar birleşip bir şahs-ı manevî meydana getirdiklerinde
kuvve t kazanırken,511 HAŞİYE kuvve tli olanların topluluğu ve şahs-ı manevîsi
zayıftır.
Bu sırra ince bir işaret olarak Kur’an zarif bir nükteyle şöyle buyur uyor:
512وََلَ َِْةٌ ِ اََِِْ Müenneslerin513 yani hanımların cemaatine, iki kat
müennes olduğu  halde, müzekker514 fiili olan َلَ buyurması ve 515اََْْابُ ََِ
beyanında müzekkerlerin cemaatine, müennes fiili olan ََْ tabiriyle hitap
etmesi, ince bir şekilde şuna işarettir:
Zayıf ve yumuşak huylu kadınlar bir araya gelince kuvve tlenir, sertlik ve
şiddet kazanıp bir mânâda erkekleşirler. Bu, müzekker fiili
gerektirdiğinden وََلَ َِْةٌ tabiri gayet uygun düş müştür.
Erkekler ise –bilhassa Arap bedevîleri– kuvve tlerine güve ndikleri için
cemiyetleri zayıf olur, tedbirli ve yumuşak bir vaziyet alırlar. Bir çeşit
kadınlık hususiyeti takındıkları için ve bu, müennes fiili gerektirdiğinden
ََِ اََْْابُ beyanındaki tabir çok ye rindedir.
Evet, hak yolunda kiler, gayet kuvve tli bir dayanak noktası olan Allah’a
imandan gelen tevekkül ve teslimle ihtiyaçlarını başkalarına arz etmez,
onların yardımını istemezler. İsterlerse de buna  sımsıkı yapışmazlar.
Sadece dünya yı gaye edinenler ise dünya  işlerinde hakiki dayanak
noktalarından gafil oldukları için zayıf ve aciz düşüp yardımcılara şiddetle
ihtiyaç duya r; samimi bir şekilde, belki fedakârca ittifak ederler.
İşte hak ehli, ittifaktaki hak kuvve tini düşünmedikleri ve aramadıkları için
haksız ve zararlı bir netice olan ayrılığa düşerler. Haksız olan dalâlet ehli
ise acizlikleri sayesinde ittifaktaki kuvve ti hissettiklerinden, maksatlarına
ulaşmak için çok m ühim bir vesile olan ittifakı elde etmişlerdir.
İşte hak yolunda kilerin bu haksız ayrılık hastalığının merhemi ve ilacı: وََ
516ََزَُا َََُْا وََََْ رُُِْ ayetindeki şiddetli ilahî yasağa uymak, وَََوَُا
517ََ اِْ وَاْٰى ayetindeki toplum hayatı için gayet hikmetli ilahî emirlere
uygun hareket etmek ve ayrı düşmenin İslamiyet’e ne kadar zararlı
olduğunu, dalâlet yolunda kilerin hak yolunda kilere üstün gelmesini ne
derece kolaylaştırdığını düşünüp zayıflığını ve aczini tam hissederek hak
ehlinin kafilesine fedakârca, samimi bir şekilde katılmaktır. Benliğini ve
kendi menfaatini unutup riya ve yapmacıklıktan kurtularak ihlâsı elde
etmektir.
Altıncı Sebep: Hak yolunda kilerin ayrı düşmesi namertliklerinden,
gayretsizliklerinden ve hamiyetsizliklerinden kaynaklanmadığı gibi; gaflet
içindeki ehl-i dünya nın ve sapkınların dünya hayatına ait işlerde samimi
ittifakları da mertlikten, ha miyetten ve gayretli olmalarından değildir.
Aksine, hak ehli çoğunl ukla ahirete ait faydaları düşündüğünde n, o mühim
ve çok sayıdaki meseleye dair mertlikleri, hamiyetleri, gayretleri bölünür.
Esas sermayeleri olan vakitlerini tek bir meseleye sarf etmedikleri için yol
arkadaşlarıyla ittifakları güçlenmez. Çünkü m esele çok, da ire geniştir.
Gaflet içindeki ehl-i dünya  ise yalnız dünya hayatını düşündükl erinden,
bütün hisleriyle, cân-ı gönül den, şiddetli bir şekilde dünya  hayatına ait
meselelere sarılır ve o meselelerde kendilerine yardım edene sımsıkı
yapışırlar. Beş yüz lira kıymetindeki vakitlerini –divane olmuş elmas
tüccarı bir Yahudinin beş kuruşluk cam parçasına beş lira fiyat vermesi
gibi– hakikat noktasında beş para etmeyen ve hak ehlinin on kuruş kıymet
vermediği meselelere harcarlar. Elbette bir şeye bu kadar kıymet verip
şiddetli bir hissiyatla sarılmak –bâtıl yolda bile– samimi bir ihlâs
olduğunda n, o meselede başarı elde eder ve hak yolunda kilere üstünlük
sağlarlar. Bu üstünlük neticesinde hak ehli zillete, mahkûm iyete,
yapmacıklığa ve riyaya düşüp ihlâsı kaybeder. O namert, gayretsiz,
hamiyetsiz, sadece dünya yı gaye edinmiş bir kısım insanlara dalkavukluk
etmeye mecbur kalır.
Ey hak yolunda kiler! Ey dinin emirlerini yerine getiren, hakikat ehli olan,
tarikat yoluna mensup hakperestler! Bu müthiş hastalığa karşı birbirinizin
kusurunu görmeyip bir diğerinizin ayıbı karşısında gözünüz ü yumunuz !
518وَإِذَا َوا ِِْ َوا َِاً Kur’an ahlâkı ile edepleniniz! Dış düşmanın
hücumu sırasında kendi aranızdaki münakaşaları bırakıp hak yolunda kileri
alçalmaktan ve zilletten kurtarmayı ahirete ait birinci ve en mühim vazife
kabul ediniz! Yüzlerce ayetin ve Resûl-u Ekrem’in hadislerinin şiddetle
emrettiği kardeşlik,519 sevgi520 ve yardımlaşmayı521 yerine getirip yol
arkadaşlarınızla ve dindaşlarınızla ehl-i dünya dan daha şiddetli bir
şekilde, bütün hissiyatınızla ittifak sağlayınız, ayrılığa düşmeyiniz.
“Kıymetli vaktimi böyle küçük meseleler için sarf etmektense zikir ve
tefekkür gibi kıymetli şeylerle değerlendireceğim.” deyip bir kenara
çekilmek suretiyle ittifakı zayıflatmayınız.
Çünkü bu manevî cihadda küçük zannettiğiniz bir mesele çok büyük
olabilir. Bir askerin, mühim ve hususi şartlar altındaki bir saat nöbe tinin
bazen bir sene ibadet hükm üne geçmesi gibi,522 hak yolunda kilerin
mağlûbiyeti zamanında manevî mücahedede küçük bir meseleye sarf
ettiğiniz kıymetli bir gün, o nöbe t tutan askerin bir saati gibi bin derece
kıymet kazanabilir, bir gününüz  bin gün kıymetinde olabilir. Madem Allah
içindir; o işin küçük ya da büyük, kıymetli ya da kıymetsiz oluşuna
bakılmaz. İhlâsla Allah rızası yolunda  bir zerre, bir yıldız gibi olur.523
Vesilenin mahiyetine değil, neticesine bakılır. Madem neticesi Allah’ın
rızasıdır ve mayası ihlâstır; o ha lde küçük de ğil, büyükt ür.
Yedinci Sebep: Hak ve hakikat yolunda kilerin ayrılıkları ve rekabetleri
kıskançlıktan ve dünya  hırsından kaynaklanmadığı gibi, ehl-i dünya nın ve
gafillerin ittifakları da civanmertlikten ve yüks ek hasletlerinden
kaynaklanmaz.
Tam aksine, hakikat yolunda kiler, hakikatten gelen yüks ek hasletlerini,
gayretlerini ve övülmüş olan hak yolunda  birbirinden geri kalmama
yarışını524 tam koruyamadıklarından ve aralarına ehil olmayanların girmesi
yüzünde n bunları bir derece suiistimal etmişlerdir. Bu sebeple rekabet
edercesine ayrı düşmüş, hem kendilerine hem de İslam âlemine büyük
zarar vermişlerdir.
Gaflet ve dalâlet yolunda kiler ise tutkunu oldukları menfaatlerini elden
kaçırmamak ve o menfaatler için âdeta tapındıkları reislerini ve
arkadaşlarını küstürmemek için zilletlerinden, namertliklerinden ve
hamiyetsizliklerinden; arkadaşlarıyla –alçak, hain ve zararlı olsalar bile–
samimi bir şekilde mutlaka birlik olurlar. Menfaat etrafında toplanan
ortaklarıyla ne şekilde olursa olsun samimiyetle ittifak ederler.
Samimiyetin neticesi olarak da bu ittifaktan fayda görürler.
İşte ey musibete uğramış, ayrı düşmüş hak ve hakikat ehli! Bu musibet
zamanında ihlâsı kaçırdığınız ve sadece Allah’ın rızasını gaye
edinmediğiniz için bu zillete ve mağlûbiyete sebebiyet verdiniz. Dine ve
ahirete ait işlerde rekabet, gıpta, haset ve kıskançlık olmamalı! Zaten
hakikat noktasında olamaz. Çünkü kıskançlığın ve hasedin sebebi şudur:
Pek çok elin bir tek şeye uzanmasından, pek çok gözün bir tek makama
dikilmesinden ve pek çok midenin bir tek ekmeği istemesinden ileri gelen
birbirine sıkıntı verme, münakaşa ve rekabet sebebiyle önce gıpta edilir,
sonra kıskançlığa düşülür. Dünyada bir tek şeyi pek çok kişinin istemesi
ve dünya nın darlığı, geçiciliği sebebiyle insanın sınırsız arzuları tatmin
olmaz, rekabet ortaya çıkar. Fakat ahirette bir tek insana beş yüz sene525
HAŞİYE mesafelik bir cennet ihsan edilmesi,526 yetmiş bin köşk ve huri
verilmesi527 ve cennetteki herkesin kendine düşen hisseden tam bir gönül
rızasıyla memnun olması gösteriyor ki, ahirette rekabete yol açacak bir
şey yoktur ve rekabet olamaz.528 Öyleyse ahirete ait salih amellerde de
rekabet olmamalı; o ameller kıskançlık sebebi değildir. Kıskançlık eden ya
riyakârdır, salih amel bahanesiyle dünye vî neticeler aramaktadır, ya da
tam bir cahildir, salih amellerin nereye baktığını bilmez ve onların
ruhunun, esasının ihlâs olduğunu anlamaz. Rekabet yüzünden Allah’ın
sevgili kullarına karşı bir tür düşmanlık besleyerek Cenâb-ı Hakk’ın engin
rahmetini itham eder. Bu hakikati doğr ulayan bir vaka:
Eski arkadaşlarımızdan birinin, bir adama düşmanlığı vardı. Onun yanında
düşmanının salih amel işlediği, hatta veli olduğu anlatıldı. O arkadaşımız
kıskanmadı, sıkılmadı.
Sonra biri dedi ki:
“Senin o düşmanın cesurdur, kuvve tlidir.” Baktık ki, o arkadaşımızda
şiddetli bir kıskançlık ve rekabet damarı uyandı.
Ona şöyle dedik:
“Velilik ve salihlik sonsuz, ebedî bir hayatın pırlantası gibi bir kuvve t ve
yüks ekliktir. Sen onu bu yüzden kıskanmadın. Dünye vî kuvve t öküz de,
cesaret canavarda da bulunmakla beraber, velilik ve salihliğe kıyasla adi
bir cam parçasının elmasa nispeti gibidir.”
O da cevap verdi:
“İkimiz bu dünya da gözümüzü aynı noktaya, aynı makama dikmişiz.
Oraya çıkmak için basamaklarımız da kuvve t ve cesaret gibi şeylerdir.
Onu bu yüzden kıskandım. Ahirette ise makamlar sonsuzdur. O burada
benim düşmanımken orada samimi ve sevgili bir kardeşim olabilir.”
Ey hakikat ve tarikat ehli! Hakka hizmet, büyük ve ağır bir defineyi
taşımak ve korumak gibidir. O defineyi omzunda  taşıyanlara ne kadar çok
kuvve tli el yardıma koşsa o kadar sevinir, memnun olurlar. Kıskanmak
şöyle dursun, gayet samimi bir muhabbetle o gelenlerin,
kendilerininkinden daha fazla olan kuvve tlerini, tesirlerini ve yardımlarını
iftiharla alkışlamaları gerekir.529 Hal böyleyken neden o hakiki kardeşlere
ve fedakâr yardımcılara rekabet edercesine bakılıyor ve bu yüzden ihlâs
kaçıyor? Neden vazifenizde itham edilip dalâlet yolunda kilerin gözünde ,
sizden ve mesleğinizden yüz derece aşağı olan, “din vasıtasıyla dünya yı
kazanmak, hakikat ilmiyle geçimini sağlamak, açgözlülük ve hırs yolunda
rekabet etmek...” gibi müthiş suçlamalara maruz kalıyorsunuz ?
Bu hastalığın tek çaresi, nefsini itham etmek ve nefsinden değil, daima
karşısındaki dava arkadaşından taraf olmaktır. Âlimlere göre adap ve
münazara ilminde hakperestlik ve insaf düsturu şudur:
“Bir mesele münaz ara edilirken kendi sözünün haklılığını savunup haklı
çıktığına sevinen, karşısındak inin haksızlığına ve yanıldığına memnun
olan, insafsızdır.”530 Hem o insan zarar eder. Çünkü haklı çıktığı vakit o
münazarada bilmediği bir şeyi öğrenemez, gurura kapılma ihtimaliyle
zarara düşebilir. Eğer karşısındaki haklı çıksa, zararsız, bilmediği bir
meseleyi öğrenip faydalanır, nefsi gururdan kurtulur. Demek ki, insaflı
hakperest, hakkın hatırı için nefsinin hatırını kırar. Hakkı düşmanının
elinde bile görse, yine gönül  rızasıyla kabul edip onda n taraf olur ve
halinden memnuniyet duya r.
İşte; din, hakikat, tarikat ve ilim ehli bu düsturu kendilerine rehber kabul
ederse ihlâsı kazanır ve ahirete ait vazifelerinde başarılı olurlar. Bu feci
düşüşten ve kendilerini bekleyen musibetten Allah’ın rahmetiyle
kurtulurlar.
531َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
498 “Biz sana kitabı gerçeğin ta kendisi olarak indirdik. O halde sen de ihlâsla yalnız Allah’a
ibadet et! İyi bilin ki, hâlis din, yani can-ı gönülden itaat, yalnız Allah’a yapılır.” (Zümer sûresi,
39/2-3). İhlâsla ilgili şu ayetlere de bakılabilir: A’râf sûresi, 7/29; Hicr sûresi, 15/40; Zümer
sûresi, 39/11, 14; Mü’min sûresi, 40/14.
499 “İnsanlar helâk oldu; âlimler müstesna. Âlimler de helâk oldu; ilmiyle amel edenler
müstesna. Amel edenler de helâk oldu; ihlâs sahipleri müstesna. İhlâs sahiplerine gelince, onlar
da pek büyük bir tehlike ile karşı karşıyadırlar.” Bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 3/414, 4/179,
362; el-Gazâlî, Meâricü’l-Kuds s. 88; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 2/415.
500 HAŞİYE Bir Hatırlatma: İnsanların alâkası istenmez, belki verilir. Verilse de ondan
hoşlanmamak gerekir. İnsan hoşlanırsa ihlâsı kaybeder, riyaya girer. Şan ve şeref arzusuyla
insanların alâkasını istemek, ücret ve mükâfat değil; belki ihlâssızlık yüzünden gelen bir tokat ve
cezadır. Evet, salih amelin hayatı olan ihlâsa zarar veren insanların alâkası ve şan-şeref, kabir
kapısına kadar az bir geçici lezzete karşılık kabrin öbür tarafında kabir azabı gibi nahoş bir şekil
aldığından, insanların alâkasını arzu etmek değil, ondan ürkmek ve kaçmak lâzımdır. Şöhret
düşkünlerinin ve şan-şeref peşinde koşanların kulakları çınlasın.
501 “Benim mükâfatımı verecek olan yalnız Allah Teâlâ’dır.” (Yûnus sûresi, 10/72; Hûd sûresi,
11/29; Sebe sûresi, 34/47).
502 HAŞİYE Sahabenin Kur’an’ın övgüsüne mazhar olan “îsâr” hasletini* kendine rehber edinmek.
Yani: Hediye ve sadakanın kabulünde başkasını kendine tercih etmek ve dine hizmet karşılığında
gelen maddî menfaati istemeden, kalben talep etmeden, sırf Allah’ın bir ihsanı bilerek
insanlardan dine hizmet karşılığında da minnet almamaktır. Dine hizmet karşılığında dünyada bir
şey istenmemeli ki, ihlâs kaçmasın. Gerçi onların geçimlerinin temin edilmesi ümmetin
vazifesidir. Hatta onlar zekâtı da hak ederler. Fakat bu istenmez, belki verilir. Verildiği vakit de
“Bu, hizmetimin ücretidir” denmez. Mümkün olduğu kadar kanaat içinde ona lâyık ve onu daha
çok hak eden başkalarının nefsini kendi nefsine tercih etmek gerekir. İnsan, *وَُُِْونَ َٰ أَُِِْْ وََْ
َنَ ِِْ ٌَََ sırrına erişmekle bu müthiş tehlikeden kurtulup ihlâsı kazanabilir.
* Bkz.“Kendileri ihtiyaç duysalar bile o kardeşlerine öncelik verir, onlara verilmesini tercih
ederler.” (Haşir sûresi, 59/9).
503 “Peygamberin görevi, açıkça tebliğ etmekten başka bir şey değildir.” (Nûr sûresi, 24/54;
Ankebût sûresi, 29/18).
504 HAŞİYE Evet, *َْ طَََ وََ وَََهُ bir hakikat düsturudur. Kapsamı geniştir ve genişliği
mesleğimizi de içine alabilir.
* “Kim bir şeyi talep eder ve o istikamette ciddi bir gayret gösterirse onu elde eder.” Bkz. İbnü’l-
Cevzî, el-Müdhiş s. 490; İbni Hacer, Mukaddimetü Fethu’l-Bârî s. 14; el-Übşeyhî, el-Müstatraf
2/125.
505 HAŞİYE Hatta sahih hadisle, ahirzamanda İsevîlerin hakiki dindarları Kur’an ehliyle ittifak
edip müşterek düşmanları olan dinsizliğe karşı dayanacakları gibi, şu zamanda da din ve hakikat
ehli, değil yalnız dindaşı, meslektaşı, kardeşi olanlarla samimi ittifak etmek, belki Hıristiyanların
hakiki dindar ruhanileri ile dahi ayrılığa sebep olan noktaları geçici surette münakaşa ve
anlaşmazlık konusu etmeyerek ortak düşmanları olan mütecaviz dinsizlere karşı ittifaka
muhtaçtırlar.
506 İhlâsla dünyadan ayrılandan Allah Teâlâ’nın razı olacağını bildiren hadis için bkz. İbni
Mâce, mukaddime 9; el-Hâkim, el-Müstedrek 2/362.
507 Bir beklentisi olmaksızın, sırf Allah için söylediği sözlerden dolayı kişinin cennetteki
derecesinin yükseltileceğine dair bkz. Buhârî, rikak 81; Müslim, zühd 6; Tirmizî, zühd 12.
508 Bkz. Hûd sûresi, 11/40; Buhârî, tıb 17, 42; Müslim, îmân 332, 374; Tirmizî, kıyâmet 16.
509 Mesela gökyüzünün, Allah’a secde halindeki meleklerle dolu olduğuna dair bkz. Tirmizî,
zühd 9; İbni Mâce, zühd 19.
510 “İçte duyulacak sevgi, Allah için olmalıdır.” “Allah için sevme ve nefret etme” bazı
hadislerde amellerin en faziletlisi sayılmış,* bazı hadislerde de bunun imanın en güçlü
bağlarından olduğuna dikkat çekilmiştir.**
* Ebû Dâvûd, sünnet 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/146; el-Bezzâr, el-Müsned 9/461.
** et-Tayâlisî, el-Müsned s. 101; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 6/170, 172, 7/80.
511 HAŞİYE Batı komiteleri içinde en şiddetlisinin, en tesirlisinin ve bir bakıma en kuvvetlisinin,
cins-i latif, zayıf ve nazik kadınların Amerika’daki Kadın Hakları ve Hürriyeti Topluluğu olması
ve milletler içinde az ve zayıf olan Ermenilerin komitesinin kuvvetli, fedakârca vaziyeti bu
iddiamızı doğruluyor.
512 “Şehirde birtakım kadınlar, (Duydunuz mu?) dediler.” (Yûsuf sûresi, 12/30).
513 Arapça gramerinde dişiliği ifade eden kalıp. Dişil.
514 Arapça gramerinde erkekliği ifade eden kalıp. Eril.
515 “Bedevîler dediler.” (Hucurât sûresi, 49/14).
516 “Sakın birbirinizle ihtilâf etmeyin, sonra korkuya kapılıp zaafa düşersiniz, rüzgârınız
(kuvvetiniz) gider.” (Enfâl sûresi, 8/46).
517 “Siz iyilik etmek, fenalıktan sakınmak hususunda birbirinizle yardımlaşın.” (Mâide sûresi,
5/2).
518 “O kullar, boş söz ve işlere rastladıklarında vakarla oradan geçip giderler.” (Furkan sûresi,
25/72).
519 Mesela, müminlerin kardeş olduklarını beyan eden ayet için bkz. Hucurât sûresi, 49/10.
Ayrıca “Ey Allah’ın kulları! Kardeş olunuz.” anlamındaki hadis için bkz. Buhârî, edeb 57, 62;
Müslim, birr 23, 24; Tirmizî, birr 24; Ebû Dâvûd, edeb 47.
520 Mesela Ensâr’ın, kendi beldelerine hicret edenlere sevgi beslediklerini beyan eden ayet için
bkz. Haşir sûresi, 59/9. Ayrıca “Birbirinizi sevmedikçe gerçekten iman etmiş olamazsınız.”
anlamındaki hadis için bkz. Müslim, îmân 93; Tirmizî, kıyâmet 54, isti’zân 1.
521 Mesela iyilik ve takvada yardımlaşmayı emredip günah ve düşmanlıkta yardımlaşmayı
yasaklayan ayet için bkz. Mâide sûresi, 5/2. Ayrıca Müslüman kardeşine her fırsatta iyilikte
bulunmayı vurgulayan hadis için bkz. Buhârî, mezâlim 3, ikrâh 7; Müslim, birr 58.
522 Allah yolundaki bir günlük nöbetin, dünyadan ve içindekilerden daha hayırlı olduğuna dair
bkz. Buhârî, cihâd 5, 73; Müslim, imâre 112-115, 163; Tirmizî, fezâilü’l-cihâd 26.
523 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), dinde ihlâslı olmak kaydıyla az bir
amelin dahi yeteceğini beyan buyurmaktadır: el-Hâkim, el-Müstedrek 4/341; Ebû Nuaym,
Hilyetü’l-Evliyâ 1/244. Ayrıca amelleri sırf Allah için yapmak gerektiği, yoksa Allah Teâlâ’nın
kabul buyurmayacağı hakkında bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 8/140.
524 Bkz. Mâide sûresi, 5/48; Mü’minûn sûresi, 23/61; Fâtır sûresi, 35/32.
525 HAŞİYE Mühim bir taraftan gelen mühim bir soru: Bir rivayette, cennette bir insana beş yüz
senelik bir cennet verileceği buyruluyor.* Bu hakikat şu sınırlı aklımızla nasıl anlaşılabilir?
Cevap: Nasıl ki bu dünyada herkesin dünya kadar, hususi ve geçici bir dünyası var. O dünyanın
direği o insanın hayatıdır. Görünen-görünmeyen duygularıyla o kendi dünyasından istifade eder.
“Güneş benim lambam, yıldızlar mumlarımdır.” der. Ruh sahibi başka varlıkların bulunması, o
adamın kendi dünyasına sahip olmasına mâni değildir, aksine, başka varlıklar onun hususi
dünyasını şenlendirir, süsler. Aynen öyle de, fakat bundan binlerce derece yüksek bir surette, her
bir müminin binlerce köşkün ve hurinin bulunduğu has bahçesinden** başka, umumi cennette
beş yüz sene genişliğinde birer hususi cenneti vardır. Derecesi nispetinde genişleyen hissiyatıyla,
duygularıyla cennete ve ebediyete lâyık bir surette ondan istifade eder. Başkalarının da ortak
olması onun mülkünü ve istifadesini noksanlaştırmaz, hatta ona kuvvet verir. Hususi ve geniş
cennetini süsler. Evet, bu dünyada bir insan bir saatte görülen bir bahçeden, bir günde gezilen bir
seyir yerinden, bir aylık bir memleketten ve bir senelik bir mesire yerinde seyahatinden ağzıyla,
kulağıyla, gözüyle, zevkiyle, tat alma duyusuyla ve diğer duygularıyla istifade eder. Aynen öyle
de, bir saatlik bir bahçeden ancak istifade eden bu fâni memleketteki koku ve tat alma duyuları o
bâki âlemde bir senelik bahçeden aynı şekilde faydalanır. Burada bir senelik mesire yerinden
ancak istifade edebilen görme ve işitme duyusu, orada beş yüz senelik mesire yerindeki
seyahatten o haşmetli, baştanbaşa süslü memlekete lâyık bir tarzda istifade eder. Her mümin
derecesine göre ve dünyada kazandığı sevaplar, yaptığı iyilikler ölçüsünde genişleyip inkişaf
eden duygularıyla cennetten zevk alır, lezzet duyar, faydalanır.
* Bazı cennet nimetleri, “gökler ve yer kadar, yani beş yüz senelik mesafe” şeklinde
vurgulanmıştır (Bkz. Tirmizî, cennet 8). Nitekim cennetin, gökler ve yer kadar genişliğe sahip
olduğu, Kur’an-ı Kerîm’de de beyan edilmiştir (Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/133; Hadîd sûresi,
57/21). Hatta cennette en alt mertebedekilerin bile bin senelik mesafeye denk gelecek kadar bol
nimetlere mazhar olacaklarına dair hadisler vardır. (Bkz. Tirmizî, tefsîru sûre (75) 2, cennet 17;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/13, 64).
** Adn cennetlerinde, beş bin kapısı olan ve her bir kapısında yirmi beş bin hûri bulunan hususi
cennetler olduğuna dair bkz. İbni Ebî Şeybe, el-Musannef 7/39. Ayrıca her mümin için söz
konusu olan bu hususi cennetlerin, çok daha ayrıntılı ifade edildiği hadisler için bkz. İbnü’l-
Mübârek, ez-Zühd s. 550.
526 Yukarıdaki haşiyede açıklaması verildi.
527 Yukarıdaki haşiyede açıklaması verildi.
528 Bkz. A’râf sûresi, 7/43; Hicr sûresi, 15/47.
529 Mesela Hazreti Ömer’in (radiyallâhu anh) şöyle hakperestçe bir tavrı vardır: Bir gün, Üsâme
İbni Zeyd’e (fey’den) üç bin beş yüz (dirhemlik) pay ayırdığı halde, kendi oğlu İbni Ömer’e üç
bin (dirhemlik) pay vermişti. Oğlu, “Niye Üsâme’yi benden üstün tuttun? Vallahi onun katıldığı
her savaşa ben de katıldım.” diye sorunca da Hazreti Ömer şu cevabı vermişti: “Ey oğulcuğum!
Zeyd (radiyallâhu anh), Resûlüllah (aleyhissalâtü vesselam) nezdinde babandan daha sevgili idi.
Üsâme de (radiyallâhu anh) Resûlüllah’a senden daha sevgilidir. Ben Resûlüllah’ın sevgisini
kendi sevgime tercih ettim.” buyurmuştu. (Tirmizî, menâkıb 39).
530 Bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 1/79-80.
531 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
Yirmi Birinci Lem'a / İhlâs hakkında
[On Yedinci Lem’a’nın On Yedinci Nota’sının yedi meselesinden
Dördünc ü Mesele iken, ihlâs münasebetiyle Yirminci Lem’a’nın İkinci
Nokta’sı oldu. Nuraniliği sebebiyle Yirmi Birinci Lem’a olarak bu kitaba
girdi.]
Bu Lem’a en azından on beş günde bir okunmalı.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
532وََ ََزَُا َََُْا وََََْ رُُِْ
533وَُُا ِِّٰ ََِِ
534وََْ َبَ َْ دََّٰ۝َْ أَََْ َْ زََّٰ
535وََ ََُْوا َِِٰ ًََ ًَِ
Ey ahiret kardeşlerim ve Kur’an hizmetinde arkadaş larım! Bilirsiniz ve
biliniz: Bu düny ada, bilhassa ahirete ait hizmetlerde en mühim esas, en
büyük kuvvet, en makbul şefaatçi536 ve manevî dua, en sağlam dayanak
noktası, hakikate götüren en kısa yol, maksatlara ulaştıran en kerametli
vasıta, en yüksek haslet ve en saf kulluk ihlâstır.
Madem ihlâsta bu hususiyetler gibi çok nur ve kuvve t var. Ve madem bu
müthiş zamanda, dehşetli düşmanlar, şiddetli baskılar, hücum eden
bid’atlar ve sapkınlıklar karşısında bizler çok az, zayıf, fakir ve kuvve tsiz
olmamıza rağmen gayet ağır, büyük, mukaddes ve bütün insanlıkla alâkalı
olan imana ve Kur’an’a hizmet vazifesi Allah’ın ihsanı ile omzumuza
konul muştur. Elbette bütün kuvvetimizle ihlâsı kazanmaya herkesten daha
çok mecburuz, bununl a vazifeliyiz. İhlâs sırrını kalbimize yerleştirmeye
son derece muhtacız. Yoksa hem şimdiye kadar yaptığımız kutsî hizmet
kısmen ziyan olur, devam etmez; hem de ağır bir şekilde sorumlu oluruz.
537وََ ََُْوا َِِٰ ًََ ًَِ ayetindeki şiddetli ve tehditkâr ilahî yasağı
çiğneyip ebedî saadetimiz pahasına; mânâsız, lüzumsuz, zararlı, keder
veren, bencilce, çirkin, riyakârca bazı süflî hislerin ve küçük menfaatlerin
hatırı için ihlâsı kırmakla hem bu hizmetteki bütün kardeşlerimizin
hukukuna  tecavüz, hem Kur’an hizmetine hücum, hem de iman
hakikatlerinin kut siyetine hürmetsizlik etmiş oluruz.
Ey kardeşlerim! Hayır yolunda ki mühim ve büyük işlerin çok zararlı
mânileri olur.538 Şeytanlar bu hizmetle vazifeli olanlarla çok uğraşır.539 O
mânilere ve şeytanlara karşı ihlâs kuvve tine dayanmak gerekir. İhlâsı
kıracak sebeplerden yılandan, akrepten çekindiğiniz gibi çekininiz. Hazreti
Yusuf’un (aleyhisselam) 540إِن اَْ ََرَةٌ ِءِ إِ َ رََِ رَ dediği gibi, nefs-
i emmareye güve nilmez. Benliğiniz ve nefs-i emmareniz sizi aldatmasın.
İhlâsı kazanmak, korumak ve ona mâni şeyleri ortadan kaldırmak için şu
“düstur”lar rehberiniz olsun.
Birinci Düsturunuz
Amelinizde gaye Allah’ın rızası olmalı.
Eğer O razı olsa, bütün dünya  size küsse önemi yok. Eğer O kabul etse,
bütün insanlar sizi reddetse hükm ü yok. O hoşnut olduktan ve kabul
ettikten sonra, isterse ve hikmeti gerektirirse, sizler istemediğiniz halde
sizi insanlara da kabul ettirir, onları da razı eder. Onun için bu hizmette
doğrudan doğruya, yalnızca Cenâb-ı Hakk’ın rızasını esas maksat yapmak
gerekir.
İkinci Düsturunuz
Kur’an hi zmetinde bulunan kardeşlerini tenkit etmemek ve kendini onların
üstünde , onlardan daha faziletli göstererek gıpta damarını
uyandırmamaktır.
Nasıl ki, insanın bir eli diğer eliyle rekabet etmez, bir gözü diğer gözünü
tenkit etmez, dili kulağına itiraz etmez, kalb ruhun ayıbını görmez... Hatta
hepsi birbirinin noks anını tamamlar, kusurunu örter, ihtiyacını
karşılamasına, vazifesini yapmasına yardım eder.541 Yoksa insanın hayatı
söner, ruhu gi der, cismi de dağılır.
Hem nasıl ki, bir fabrikanın çarkları birbiriyle rekabet edercesine
uğraşmaz, biri diğerinin önüne geçip ona hükm etmez; birbirlerinin
kusurunu görüp tenkit ederek çalışma şevkini kırmaz ve birbirlerini
miskinliğe düşürmezler. Belki bütün kabiliyetleriyle, hareketlerini asıl
maksatlarına yöne ltmek için birbirlerine yardım eder, böylece hakiki bir
dayanışma ve ittifakla varoluş gayelerine yürürler. Eğer birbirlerine zerre
kadar saldırıp hükm etseler o fabrika karışır, yapılan işler neticesiz kalır.
Sahibi de o fabrikayı tamamen yıkıp dağıtır.
İşte, ey Risale-i Nur talebeleri ve Kur’an’ın hizmetkârları! Sizler ve
bizler, insan-ı kâmil ismine lâyık öyle bir şahs-ı manevînin uzuvları542 ve
ebedî hayatta sonsuz saadeti getirecek öyle bir fabrikanın çarkları
hükm ünde yiz. Rabbimizin, ümmet-i Muhammed’i (aleyhissalâtü
vesselam) kurtuluş sahili olan “Dâru’s-selam”a543 çıkaracak bir gemisinde
çalışan hizmetkârlarız. Elbette, dört ferde bin yüz on bir ferdin manevî
kuvve tini veren ihlâs sırrını kazanarak dayanışmaya ve hakiki birliğe
muhtacız, mecburuz.544
Evet, ayrı ayrı üç tane bir rakamının üç kıymeti vardır. Fakat yan yana
gelince yüz on bir kıymetini alırlar. Ayrı ayrı dört tane dördün on altı
kıymeti var. Eğer kardeşlik sırrıyla, birleşmek maksadıyla ve vazifede
ittifak niyetiyle buluşup bir çizgi üstünde  omuz omuza verseler, dört bin
dört yüz kırk dört kuvve tinde ve kıymetinde olurlar. Aynen bunun gibi,
hakiki ihlâs sırrıyla on altı fedakâr kardeşin kıymetinin ve manevî
kuvve tinin dört bin insanın kuvve tini geçtiğine545 tarihteki pek çok hadise
şahittir.
Bu sırdaki incelik şudur: Hakiki, samimi bir ittifakta her bir şahıs,
kardeşlerinin gözüyle de bakabilir, onların kulağıyla da işitebilir. Gerçek
mânâda birlik içinde bulunan on i nsanın âdeta her biri yirmi gözle bakıyor,
on akılla düşünüyor , yirmi kulakla işitiyor, yirmi elle çalışıyor gibi
manevî bir kıymetleri ve kuvve tleri olur.546 HAŞİYE
Üçüncü Düsturunuz
Bütün kuvvetinizi ihlâsta ve hakta bilmelisiniz.
Evet, kuvve t hakta ve ihlâstadır. Haksızlar dahi haksızlıkları içinde
gösterdikleri ihlâs ve samimiyet sayesinde kuvve t kazanıyorlar.
Evet, kuvve tin hakta ve ihlâsta olduğunun bir delili, şu hizmetimizdir.
Hizmetimizde bir parça ihlâs, bu davayı ispat eder ve kendine delil olur.
Çünkü burada sizinle yedi-sekiz senede yaptığımız ilmî ve dinî hizmetten
alınan netice, kendi memleketimde ve İstanbul’da yirmi seneden uzun bir
sürede aldığımızdan yüz derece fazladır. Halbuki memleketimde ve
İstanbul’da, burada benimle çalışan kardeşlerimden yüz , belki bin kat daha
fazla yardımcım vardı. Burada yalnız, kimsesiz, garip, yarı ümmî bir
vaziyette; insafsız memurların göz hapsi ve baskıları altında olduğum
halde sizinle yedi-sekiz senede yaptığımız hizmeti, o eski hizmetten yüz
derece daha başarılı kılan manevî kuvve tin, sizlerdeki ihlâstan geldiğine
katiyen şüphe m kalmadı.
Hem itiraf ediyorum ki, samimi ihlâsınızla beni, şan ve şeref perdesi
altında nefsimi okşayan riyadan bir derece kurtardınız. İnşallah tam ihlâsı
kazanır, beni de tam ihlâsa ulaştırırsınız.
Bilirsiniz ki, Hazreti Ali (radiyallâhu anh) o mucizevî kerametiyle ve
Hazreti Gavs-ı Âzam (kuddise sirruh) o harika gaybî kerametiyle, sizlere
bu ihlâs sırrı sebebiyle iltifat ediyor ve himaye edercesine teselli verip
hizmetinizi mânen alkışlıyorlar.547 Evet, onların iltifatlarının ihlâsınız
sebebiyle geldiğinden hiç şüphe niz olmasın. Eğer bilerek bu ihlâsı
bozarsanız o zâtların tokadını yersiniz. Onunc u Lem’a’daki şefkat
tokatlarını hatırlayınız.
Böyle manevî kahramanları arkanızda yardımcı, başınızda üstad bulmak
isterseniz 548وَُُِْونَ َٰۤ أَُِِْْ sırrıyla tam ihlâsı kazanınız.
Şerefte, makamda, insanların size gösterdiği alâkada, hatta maddî
menfaatler gibi nefsin hoşuna giden şeylerde kardeşlerinizi nefsinize
tercih ediniz.549 Mesela, nefsinize bir bencillik gelmemesi için, çok tatlı ve
güzel bir iman hakikatini muhtaç bir mümine bildirmenin bile –ki bu, en
masum ve zararsız menfaatlerdendir- mümküns e bunu istemeyen bir
arkadaş tarafından yapılması hoşunuz a gitsin. Eğer “Ben sevap kazanayım,
bu güzel meseleyi ben söyleyeyim.” diye bir arzunuz  varsa, gerçi bunda
bir güna h ve sakınca yokt ur; fakat aranızdaki ihlâs sırrına zarar gelebilir.
Dördüncü Düsturunuz
Kardeşlerinizin meziyetlerini ve faziletlerini kendinizdeymiş gibi kabul
edip onl arın şerefleriyle şükrederek iftihar etmektir.
Tasavvufta fenâ fi’ş-şeyh, fenâ fi’r-resûl550 tabirleri vardır. Ben sufî
değilim. Fakat tasavvuf ehlinin bu düsturu, bizim yolumuzda fenâ fi’l-
ihvân551 şeklinde güzel bir düsturdur. Kardeşler arasında buna  tefânî denir,
yani birbirinde fâni olmak… Kendi nefsanî hislerini unutup kardeşlerinin
meziyetlerini ve hislerini düşünerek yaşamak… Zaten mesleğimizin esası
kardeşliktir. Bu, baba ile evlat, şeyh ile mürit arasındaki münasebet
değildir; hakiki kardeşlik bağıdır. Araya olsa olsa üstadlık girer.
Mesleğimiz Halîliye552 olduğu için meşrebimiz hıllettir.553 Bu meşrep, en
yakın dost, en fedakâr arkadaş, en güzel takdir edici yoldaş ve en
civanmert kardeş olmayı gerektirir. Bunun temel şartı samimi ihlâstır.
Samimi ihlâsı kıran, hakiki kardeşliğin gayet yüks ek kulesinin başından
düşer. Derin bir çukura düşme ihtimali var. Ortada tutunacak yer bulamaz.
Evet, iki yol görünüy or.554 Kur’an’ın geniş cadde si olan şu hizmetimizden
şimdi ayrılanların, bize düşman dinsizlik kuvvetine bilmeden yardım etme
ihtimalleri var. İnşallah Risale-i Nur yoluyla Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın
kutsî dairesine girenler, daima nura, ihlâsa, imana kuvve t verecek ve öyle
çukurlara düşmeyeceklerdir.
Ey Kur’an hizmetindeki arkadaşlarım! İhlâsı kazanmanın ve korumanın
en tesirli yollarından biri, rabıta-yı mevt, yani ölümü hiç akıldan
çıkarmamaktır. Evet, ihlâsı zedeleyen ve insanı riyaya, dünya ya sevk eden,
hiç ölmeyecekmiş gibi dünya ya dalıp emellerinin peşinden gitmek olduğu
gibi; riyadan nefret ettiren ve ona ihlâsı kazandıran da rabıta-yı mevttir.
Öleceğini ve dünya nın fâni olduğunu akıldan çıkarmayıp nefsin
hilelerinden kurtulmaktır. Evet, varlığın hakikatini bilen tarikat ehli zâtlar,
Kur’an-ı Hakîm’in
556، ُ ٍَْ ذَۤاَُِ اَْْتِ 555إَِ ٌَ وَإُِْ َُنَ
gibi ayetlerinden aldıkları dersle, hep ölümü düşünmeyi yollarının esası
kabul etmiş, sonsuz arzuların kaynağı olan ebediyet kuruntusunu o bağ ile
ortadan kaldırmışlardır.
Onlar hayalî bir şekilde kendilerini ölmüş, yıkanıyor ve kabre konuyor
farz edip öyle düşündükç e nefs-i emmareleri o hayalin ve düşüncenin
tesiriyle sonu gelmez emellerinden bir derece vazgeçer. Ölümle böyle bağ
kurmanın pek çok faydası vardır. Hadis, 557أَُِْوا ذَِْ َذِمِ ااتِ– ev kemâ kâl–
yani “Lezzetleri bozup acılaştıran ölümü çok zikrediniz!” beyanıyla bunu
ders veriyor. Fakat mesleğimiz tarikat değil hakikat olduğu için ölümü
tarikat ehli gibi farazî ve hayalî bir şekilde düşünmek zorunda  değiliz.
Hem bu, hakikat mesleğine uygun  düşmez. Bizimki âkıbeti düşünerek
geleceği şimdiki zamana getirmek değil, hakikat noktasında şimdiki
zamandan geleceğe fikren gitmek ve öyle bakmak şeklinde olmalıdır.
Evet, hiç hayale, varsayıma gerek kalmadan insan bu kısa ömür ağacının
başındaki tek meyve olan kendi cenazesine bakabilir. Bu şekilde yalnız
kendi ölümünü gördüğü gibi, bir parça öbür tarafa gitse asrının ölümünü
de görür. Biraz daha gitse dünyanın ölümünü seyreder, tam ihlâsa giden
yolu açar.
İhlâsı kazanmanın ve korumanın ikinci yolu: Tahkik ve delillerle elde
edilen imanın kuvvetiyle ve Yaratıcı’yı bilmeyi netice veren, varlıklardaki
sanatı gösteren imanî tefekkürün parıltılarıyla O’nun huzurunda ymış gibi
bir şuur kazanıp Hâlık-ı Rahîm’in her yerde hazır ve nâzır olduğunu
düşünmek, O’ndan başkasının alâkasını aramamaktır. Böylece insan,
O’nun huzurunda  başkalarına bakmanın, başkalarından medet ummanın o
huzurun edebine aykırı olduğunu düşünerek riyadan kurtulur, ihlâsı
kazanır. Her neyse... Bunun pek çok derecesi, mertebesi var. Herkes kendi
hissesine göre ne kadar istifade edebilirse kârdır. Risale-i Nur’da insanı
riyadan kurtaracak, ona ihlâsı kazandıracak pek çok hakikat
anlatıldığından bur ada kısa kesiyoruz.
İhlâsı kıran ve insanı riyaya götüren pek çok sebepten üç tanesini kısaca
beyan edeceğiz:
Birinci Sebep: Maddî menfaatler yüzünde n ortaya çıkan rekabet, yavaş
yavaş ihlâsı kırar. Hizmetin neticesini zedeler. O maddî menfaatlerin de
elden kaçmasına sebep olur.
Evet, bu millet hakikat ve ahiret için çalışanlara daima hürmet ve yardım
arzusu beslemiştir. Onların hakiki ihlâslarına ve sadakatli hizmetlerine bir
yönde n bilfiil katılmak niyetiyle maddî ihtiyaçlarını karşılamakla meşgul
olmuş, vakitlerini ziyan etmemeleri için sadaka ve hediye gibi maddî
desteklerle kendilerine yardım edip hürmet göstermiştir. Fakat bu yardım
ve hürmet istenmez, belki verilir. Hatta kalben arzu edip hal diliyle dahi
beklenmez, belki umulmadığı halde verilir. Yoksa ihlâsı zedeler ve insan
558وََ ََُْوا َِِٰ ًََ ًَِ ayetinin yasakladığı hususa yaklaşır, ameli kısmen
yanar.
İşte bu maddî menfaat beklentisi neticesinde ve bencilliği yüzünde n nefs-i
emmare, o menfaati başkasına kaptırmamak için hakiki bir kardeşine ve o
hususi hizmette arkadaşına karşı rekabet damarını uyandırır. İhlâs
zedelenir, hizmette kutsiyet kaybolur. İnsan, hakikat yolunda kilerin
nazarında çirkin bir hale düşer; maddî menfaatini de kaybeder. Her
neyse... Bu hamur çok su götürür, kısa kesip yalnız hakiki kardeşlerim
arasında ihlâs sırrını ve samimi ittifakı kuvve tlendirecek iki misal
söyleyeceğim.
Birinci misal: Ehl-i dünya , hatta bir kısım siyasetçiler, toplum hayatının
önde  gelenleri ve komiteler, büyük bir servet ve şiddetli bir kuvve t elde
etmek için mallarda ortaklık düsturunu kendilerine rehber edinmişlerdir.
Böylece onlar, bütün suiistimallere ve zararlarına rağmen, müthiş bir
kuvve t ve menfaat elde ederler. Halbuki birçok zararının yanında,
ortaklıkta malların mahiyeti değişmez. Gerçi bir bakıma, görünüş te her
biri malların tamamına sahiptir, fakat onlardan istifade edemezler. Her
neyse... Bu ortaklık düsturu, ahireti kazanmak için yapılan amellere
uygul ansa, zararsız ve büyük bir menfaate vesile olur. Çünkü bütün
amellerin sevabı, onlara ortak olan her bir ferdin eline tamamen geçer, bu
sırrı taşır.
Nasıl ki dört-beş adamdan –ortak olmak niyetiyle– biri gazyağı, biri fitil,
biri lamba, biri şişe, biri de kibrit getirip bir lambayı yaksa, her biri ışığa
tam sahip olur. O ortaklardan her birinin duva rda büyük bir aynası varsa,
ışık o aynaların hepsine odayla beraber noks ansız şekilde, bölünmeden
akseder.
Aynen öyle de, ahiret için işlenen amellerde ihlâs sırrıyla ortaklıktan,
kardeşlik sırrıyla dayanışmadan ve birlik sırrıyla mesai ortaklığından elde
edilen bütün sevap ve nurun, o işe katılanların her birinin amel defterine
eksiksiz yazılacağına, hakikat ehli şahittir. Bu bir hakikattir, Cenâb-ı
Hakk’ın engin rahmetinin ve kereminin gereğidir.
İşte, ey kardeşlerim! Maddî menfaatler inşallah sizi rekabete sevk
etmeyecek. Fakat ahirete ait menfaatler noktasında bir kısım tarikat ehli
aldandığı gibi, sizin de aldanmanız mümkündür . Oysa şahsî, az bir sevap
nerede; verilen misaldeki gibi amellerde ortaklık vesilesiyle kazanılan
sevap ve nur nerede?
İkinci misal: Zanaatkârlar, uğraşlarının neticesini artırmak için ortaklaşa
çalışır, mühim bir servet elde ederler. Mesela, dikiş iğneleri yapan on
adam, ayrı ayrı yapmaya çalışmışlar. O şahsî çalışmanın ve uğraşın
meyvesi günde  yalnızca üç iğne olmuş. Sonra ortak çalışma düsturuyla o
on adam birleşmiş. Biri demir getirmiş, biri ocağı yakmış, biri delik
açmış, biri demiri ocağa sokmuş, biri ucunu sivriltmiş vesaire... Her biri
iğne yapma mesleğinde yalnızca basit bir işle meşgul olduğunda n vakit
ziyan edilmemiş, o uğraşta beceri kazanarak işlerini çabucak görmüşler.
Sonra o ortak mesai ve işbölümü sayesinde ortaya çıkan neticeyi
aralarında bölüştürmüşler. Her birine tek günde  üç iğneye bedel üç yüz
iğne düştüğünü görmüşler. Bu hadise, ehl-i dünya nın zanaatkârlarını ortak
çalışmaya sevk etmek için dilden dile aktarılmıştır.
İşte, ey kardeşlerim! Madem dünya  işlerinde, kesif maddelerde bile birlik
ve ittifak böyle neticeler, büyük, toplu faydalar veriyor. Uhrevî ve nuranî,
bölünmeye ihtiyaç duyul madan, Allah’ın lütfu ile her ortağın aynasına
nurun tamamının aksetmesinin ve her birinin, diğerlerinin kazandığı
sevabı da elde etmesinin559 ne kadar büyük bir kâr olduğunu
kıyaslayabilirsiniz. Bu büyük kazanç, rekabetle ve ihlâssızlıkla
kaçırılmaz!
İhlâsı Kıran İkinci Sebep: Makam sevgisinden gelen şöhret düşkünlüğü
sebebiyle, şan-şeref perdesi altında insanların alâkasını kazanmak ve
dikkatleri kendine çekerek benliği okşamak, nefs-i emmareye bir makam
vermektir. Bu, en mühim ruh hastalıklarından biri olduğu gibi “gizli şirk”
tabir edilen riyakârlığa,560 kendini beğenmişliğe kapı açar, ihlâsı zedeler.
Kardeşlerim! Kur’an-ı Hakîm’in hizmetindeki mesleğimiz hakikat ve
kardeşlik, bunun sırrı da şahsiyetini kardeşleri içinde fâni kılıp561 HAŞİYE
onların nefislerini kendi nefsine tercih etmek olduğunda n, aramızda
makam sevgisinden kaynaklanan bu tür rekabetin tesirinin bulunmaması
gerekir. Çünkü mesleğimize tamamen zıttır. Madem kardeşlerin şerefi
umumiyetle her şahsa ait olabilir; o büyük manevî şerefi, şahsî, kendini
beğenmişçesine, rekabet edercesine basit bir şerefe ve şöhrete feda
etmenin, Risale-i Nur talebelerinden yüz derece uzak olduğu
ümidindeyim.
Evet, Risale-i Nur talebelerinin kalbi, aklı ve ruhu böyle aşağı, zararlı,
süflî şeylere tenezzül etmez. Fakat nefs-i emmare herkeste bulunur. Bazen
nefsanî hisler damarlara karışır; kalbe, akla ve ruha rağmen hükm ünü bir
derece yerine getirir. Sizlerin kalbinizi, ruhunuz u ve aklınızı itham etmem.
Risale-i Nur’un tesirine dayanarak size güve niyorum. Fakat nefis, geçici
hevesler, hisler ve kuruntular kimi zaman insanı aldatıyor. Onun için
bazen şiddetli ikaz ediliyorsunuz . Bu şiddet nefse, geçici heveslere, hislere
ve kuruntulara yöne liktir; tedbirli davranınız.
Evet, eğer mesleğimiz şeyhlik olsaydı, bir tek makam veyahut belli
makamlar bulunurdu. O makamlara farklı kabiliyetler aday olurdu. Gıpta
sebebiyle bencillik ortaya çıkabilirdi. Fakat mesleğimiz kardeşliktir.
Kardeş kardeşe baba olamaz, rehber tavrı takınamaz. Kardeşlikte makam
geniştir; gıpta yüzünde n birbirine sıkıntı vermenin yeri yoktur. Olsa olsa,
kardeş kardeşe yardım eder, onun hizmetini tamamlar. Bir baba ya da
rehber tavrı takınılan meşreplerde, gıptanın sebep olduğu sevap hırsı ve
daha çok gayret gösterme isteği yüzünde n çok zararlı ve tehlikeli
neticelerin meydana geldiğine delil, tarikat ehlinin o kadar mühim ve
büyük kemâlâtına ve faydalarına rağmen ayrılıkların ve rekabetin
doğur duğu vahim neticelerdir. Onların o büyük, kutsî kuvve tleri bid’at
rüzgârlarına dayanamıyor.
Üçüncü Sebep: Korku ve açgözlülüktür. Bu, başka bir kısım mânilerle
beraber Hücumât-ı Sitte’de562 tamamen izah edildiği için ona havale edip
merhametlilerin en merhametlisi olan Cenâb-ı Hak’tan bütün güzel
isimlerini şefaatçi yaparak bizleri tam ihlâsa eriştirmesini diliyoruz.
Âmin…
563اَُّٰ َِ اَِْْصِ اََْْ ِْ َِدِكَ اَُِِْْ اََُِْْ اَِٰ اَِٰ
564َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
Bazı Kardeşlerime Hususi Bir Mektuptur
Risaleleri yazmaktan usanan ve ibadet ayları olan Üç Aylar’da başka
evradı, beş yönde n ibadet sayılan565 HAŞİYE Risale-i Nur’u yazmaya tercih
eden kardeşlerime iki hadis-i şerifin bir nükt esini söyleyeceğim.
Birinci Hadis
566ُزَنُ َِادُ اََُْءِ َِِءِ اََاءِ– ev kemâ kâl. Yani: “Mahşerde, hakikat
yolundak i âlimlerin sarf ettikleri mürekkep, şehitlerin kanıyla beraber
tartılabilir; o kıymette olur.”
İkinci Hadis
 ُ
567َْ َََ ُِِ َِْ ََدِ أُِ ََُ أَُْ َِِ ٍَِ– ev kemâ kâl. Yani: “Bid’atlar ve
dalâlet her yeri kuşattığı zaman sünne t-i seniyyeye ve Kur’an
hakikatlerine sımsıkı sarılıp hizmet eden, yüz şehit sevabı kazanabi lir.”
Ey tembellik damarıyla Risale-i Nur’u yazmaktan usananlar ve ey
tasavvuf yolunda  giden kardeşler! Bu iki hadis gösteriyor ki, böyle bir
zamanda iman hakikatlerine, şeriatın sırlarına ve sünne t-i seniyyeye
hizmet eden mübarek, hâlis kalemlerden akan siyah nurun, âb-ı hayat
hükm ünde ki mürekkebin bir damlası, size mahşer günün de şehitlerin yüz
damla kanı gibi fayda verebilir. Öyleyse onu ka zanmaya çalışınız.
Eğer derseniz ki: Hadiste “âlim” tabiri var, bir kısmımız yalnızca kâtibiz.
Cevap: Bir sene bu risaleleri ve bu dersleri anlayarak, kabul ederek
okuya n, bu zamanın mühim, hakiki bir âlimi olabilir. Anlamasa bile,
madem Risale-i Nur talebelerinin bir şahs-ı manevîsi var, şüphe siz o şahs-
ı manevî bu zamanın bir âlimidir. Sizin kalemleriniz ise o şahs-ı
manevînin parmaklarıdır. Kendimce liyakatsiz olduğum  halde, haydi hüsn-
ü zannınıza dayanarak, bu fakire bir üstadlık ve tâbi olma noktasında bir
âlimlik makamı verip bağlanmışsınız. Ben ümmî olduğum dan ve yazma
bilmediğimden sizin kalemleriniz benim kalemim sayılır, hadiste
müjdelenen sevabı alırsınız.
Said Nursî
532 “Sakın birbirinizle ihtilâf etmeyin; sonra korkuya kapılıp zaafa düşersiniz, rüzgârınız
(kuvvetiniz) gider.” (Enfâl sûresi, 8/46).
533 “Namazlara kalkıp huşu ile Allah’ın divanında durun.” (Bakara sûresi, 2/238).
534 “Nefsini maddî ve manevî kirlerden arındıran kurtuluşa erer. Onu günahlarla örten ise ziyana
uğrar.” (Şems sûresi, 91/9-10).
535 “Ayetlerimi az bir fiyatla, yani dünya menfaati karşılığında satmayın.” (Bakara sûresi, 2/41).
536 Allah Teâlâ’nın, ancak ihlâsla yapılan ameli kabul buyurduğuna dair bkz. Nesâî, cihâd 24;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/126.
537 “Ayetlerimi az bir fiyatla, yani dünya menfaati karşılığında satmayın.” (Bakara sûresi, 2/41).
538 “Her hayrın bir engeli vardır.” anlamındaki söz için bkz. el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 2/89.
539 İnsanoğlunun her hayırlı teşebbüsünde yoluna şeytanın çıkıp değişik oyunlarla ona engel
olmaya çalıştığına dair bkz. A’râf sûresi, 7/16-17; Nesâî, cihâd 19; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned 3/483.
540 “Rabbimin merhamet edip korudukları hariç, nefis daima fenalığı ister, kötülüğe sevk eder.”
(Yûsuf sûresi, 12/53).
541 “Birbirlerini sevmede, birbirlerine karşı merhamet ve şefkatte müminler tek bir vücut gibidir.
Bir uzuv rahatsız olsa diğer uzuvlar uykusuzluk ve aşırı ateş gibi durumlarda hemen onun
yardımına koşar.” anlamındaki hadis için bkz. Buhârî, edeb 27; Müslim, birr 66, 67; Ahmed İbni
Hanbel, el-Müsned 4/270, 276. Ayrıca “Kim kardeşinin ihtiyacını görürse Allah da onun
ihtiyacını görür. Kim bir Müslümanı bir sıkıntıdan kurtarırsa Allah da o sebeple onu kıyamet
gününün sıkıntısından kurtarır. Kim bir Müslümanın açıklarını kapatırsa Allah da kıyamet günü
onun açıklarını kapatır.” anlamındaki hadis için bkz. Buhârî, mezâlim 3; Müslim, birr 59, zikir
38.
542 Müminlerin, taşları kenetlenmiş bir bina gibi birbirine bağlı olmaları gerektiğine dair bkz. Saf
sûresi, 61/4; Buhârî, salât 88, edeb 36, mezâlim 5; Müslim, birr 65.
543 Cennet anlamında “Dâru’s-selam” ifadesi için bkz. En’âm sûresi, 6/127; Yûnus sûresi, 10/25.
544 Mesela, “Kim kardeşinin ihtiyacını görürse Allah da onun ihtiyacını görür. Kim bir
Müslümanı bir sıkıntıdan kurtarırsa Allah da o sebeple onu kıyamet gününün sıkıntısından
kurtarır. Kim bir Müslümanın açıklarını kapatırsa Allah da kıyamet günü onun açıklarını kapatır.”
anlamındaki hadis için bkz. Buhârî, mezâlim 3; Müslim, birr 59, zikir 38.
545 Bkz. “Nice küçük topluluk vardır ki, Allah’ın izniyle, büyük cemaatlere karşı galip
gelmiştir.” (Bakara sûresi, 2/249)
546 HAŞİYE Evet, ihlâs sırrıyla samimi dayanışma ve birlik, sayısız faydaya vesile olduğu gibi,
korkulara, hatta ölüme karşı en mühim siper ve dayanak noktasıdır. Çünkü ölüm bir ruhu alır.
Hakiki kardeşlik sırrıyla Allah’ın rızası yolunda, ahirete ait işlerde bir müminin kardeşleri
sayısınca ruhu bulunduğundan, biri ölse, “Diğer ruhlarım sağlam kalsın, çünkü onlar bana her
vakit sevap kazandırarak hayatımı mânen devam ettirdiklerinden ben aslında ölmüyorum.” der,*
ölümü gülerek karşılar. “O ruhlar vasıtasıyla sevap kazanmaya devam ederek yaşıyorum,
yalnızca günahlarım bakımından ölüyorum.” der, kabre rahatça girer.
* Müminlerin birbirlerine sürekli dua ederek sevap kazandırmaya çalıştıklarına dair bkz. İbrahim
sûresi, 14/41; Nûh sûresi, 71/28. Ayrıca, “Birbirlerini sevmede, birbirlerine karşı merhamet ve
şefkatte müminler tek bir beden gibidir. Bir uzuv rahatsız olsa, diğer uzuvlar uykusuzluk ve aşırı
ateş gibi durumlarda hemen onun yardımına koşar.” anlamındaki hadis için bkz. Buhârî, edeb 27;
Müslim, birr 66, 67; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/270, 276.
547 Bkz. Bediüzzaman, Sikke-i Tasdîk-i Gaybî s. 95-116 (Sekizinci Şua) s. 117-138 (Sekizinci
Lem’a), (On Sekizinci Lem’a), (Yirmi Sekizinci Lem’a’nın İkinci Keramet-i Aleviye’si).
548 “(Hatta kendileri ihtiyaç duysalar bile) o kardeşlerine öncelik verir, onlara verilmesini tercih
ederler.” (Haşir sûresi, 59/9)
549 “Hiçbiriniz kendisi için istediğini kardeşi için de istemedikçe gerçekten iman etmiş olamaz.”
anlamındaki hadis için bkz. Buhârî, îmân 7; Müslim, îmân 71, 72; Tirmizî, kıyâmet 59.
550 Şeyhte fâni olma, peygamberde fâni olma.
551 Kardeşte fâni olma.
552 Samimi dostluk, kardeşlik.
553 Cân-ı gönülden arkadaşlık.
554 Bkz. “Şükür” ya da “küfür” yolu (Dehr sûresi, 76/3); “iki yol (hayır ve şer yolu)” (Beled
sûresi, 90/10); “kötülük” ya da “takva” yolu (Şems sûresi, 91/8); Malını Allah yolunda harcayıp
O’na saygı duyarak haramdan sakınan, o en güzel kelimeyi (kelime-i tevhidi) tasdik eden
kimsenin erişeceği “en kolay yol” ya da cimri davranan, bir de kendini güçlü sanıp Allah’tan
müstağni gören, o en güzel kelimeyi (kelime-i tevhidi) yalan sayanın sardırılacağı “en güç yol”
(Leyl sûresi, 92/5-10).
555 “Hiç şüphe yok ki sen de öleceksin, onlar da ölecekler.” (Zümer sûresi, 39/30).
556 “Her canlı her an ölümü tatmaktadır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/185).
557 Tirmizî, kıyâmet 26, zühd 4; Nesâî, cenâiz 3; İbni Mâce, zühd 31; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned 2/292.
558 “Ayetlerimi az bir fiyatla, yani dünya menfaati karşılığında satmayın.” (Bakara sûresi, 2/41).
559 “Kim hidayete davette bulunursa, ona uyanların sevaplarının bir misli ona gelir. Ayrıca bu
durum, onların ücretlerinden de hiçbir şey eksiltmez.” anlamındaki hadis için bkz. Müslim, ilim
16; Tirmizî, ilim 15; Ebû Dâvûd, sünnet 6; Nesâî, zekât 64.
560 Riyakârlığın, “gizli şirk” olduğuna dair bkz. İbni Mâce, zühd 21; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned 3/30; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/365; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 5/334.
561 HAŞİYE Evet, bahtiyar odur ki, Kur’an kevserinden süzülen tatlı, büyük bir havuzu
kazanmak için bir buz parçası gibi olan şahsiyetini ve benliğini o havuzun içine atıp eritsin.
562 Mektubat’ta Yirmi Dokuzuncu Mektup’un Altıncı Kısmı’dır.
563 “Allahım! İhlâs sûresinin hakkı için bizi (bütün davranışlarında) ihlâsı hedefleyen ve ihlâsa
erdirilmiş kullarından eyle, âmin, âmin.”
564 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
565 HAŞİYE Bu kıymetli mektupta Üstadımızın işaret ettiği beş çeşit ibadetin kendilerinden
izahını talep ettik. Aldığımız izah aşağıdadır.
1. En mühim bir mücahede olan dalâlet ehline karşı mânen cihad etmektir.
2. Üstadına hakikatlerin yayılması için yardım suretiyle hizmet etmektir.
3. Müslümanlara, iman hususunda hizmet etmektir.
4. Kalemle ilim tahsil etmektir.
5. Bazen bir saati bir sene ibadet hükmüne geçen tefekkür ibadetini yapmaktır.
Rüşdü, Hüsrev, Re’fet
566 Bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 1/6, 8; İbni Hacer, Lisânü’l-Mîzân 5/225; el-Münâvî,
Feyzu’l-Kadîr 6/466.
567 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 5/315; İbni Adiyy, el-Kâmil 2/327; el-Beyhakî, ez-Zühd s.
118.
Yirmi İkinci Lem'a
568ِِْ۪ ََُُْ
Isparta’nın adi l valisine, adliyesine ve emniyet teşkilatına,
En yakın, en has ve hâlis kardeşlerim için yirmi iki sene önce Isparta’nın
Barla nahiyesindeyken yazdığım bu gayet mahrem risaleciğimi, Isparta
halkıyla ve idarecileriyle alâkalı olduğunda n, takdim ediyorum. Eğer
uygun görülürse yeni ya da eski harflerle daktiloda birkaç nüsha yazılsın
ki, yirmi beş-otuz senedir sırlarımı arayan ve beni göz hapsinde tutanlar,
hiçbir gizli işimizin olmadığını anlasınlar. En gizli sırlarımızdan biri işte
bu risaledir, bilsinler!
Said Nursî
Üç İşaret
On Yedinci Lem’a’nın On Yedinci Nota’sının üçüncü meselesiyken,
içindeki soruların şiddeti ve kuşatıcılığı, cevapların kuvve ti ve parlaklığı
sebebiyle Otuz Birinci Mektup’un Yirmi İkinci Lem’ası olarak Lem’alar’a
dâhil edildi. Lem’alar bu risaleye yer vermelidir. Mahremdir, en has, hâlis
ve sadık kardeşlerimize mahsustur.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
569وََْ َََْ ََ ِّٰ ََُ َُُْۘ إِن َّٰ َُِ أَِْه۪ۘ َْ َََ ُّٰ ُِ َْءٍ َْرًا
Bu mesele üç “işaret”tir.
Birinci İşaret
Şahsım ve Risale-i Nur hakkında mühim bir soru.
Çokları diyor ki: Sen, sadece dünya yı gaye edinenlerin dünya sına
karışmadığın halde, neden onlar her fırsatta senin ahiretine karışıyorlar?
Halbuki hiçbir devletin kanunu, dünya yı terk eden münzevilere ilişmez.
Cevap: Yeni Said’in bu soruya cevabı susmaktır. O, “Benim cevabımı
kader versin.” der. Bununla beraber, mecburen, emanet olarak ödünç  aldığı
Eski Said’in kafası diyor ki:
Bu soruya cevap vermesi gereken, Isparta vilâyetinin idarecileri ve
halkıdır. Çünkü bu sorunun altındaki mânâ ile benden çok onlar alâkalıdır.
Madem binlerce mensubu bulunan bir hüküm et ve yüz binlerce ferdi
bulunan bir halk benim yerime düşünmeye ve beni müdafaa etmeye
mecburdur; neden bu iddianın sahipleriyle lüzumsuz yere konuş up
kendimi savuna yım? Çünkü ben dokuz  senedir bu şehirdeyim; gittikçe
dünya larına daha çok sırt çeviriyorum. Hiçbir halim onlardan saklı
kalmamış. En gizli, en mahrem risalelerim dahi hüküm etin ve bazı
vekillerin eline geçmiş. Eğer ehl-i dünya yı telaşa ve endişeye düşürecek
şekilde dünya yla ilgili işlerine karışma teşebbüs üm, niyetim ve böyle bir
tavrım olsaydı, bu vilâyetteki ve kazalarındaki hüküm et görevlileri, dokuz
senedir dikkatle araştırdıkları ve ben de yanıma gelenlere çekinmeden
sırlarımı bildirdiğim halde, bana sessiz kalmaz, ilişirlerdi. Eğer milletin
ve vatanın huzuruna ve geleceğine zarar verecek bir hatam varsa, dokuz
seneden beri valisinden köy karakol kumandanına kadar onları sorumlu
yapar. Kendileri sorumluluktan kurtulmak için hakkımda habbeyi kubbe
yapanlara karşı kubbe yi habbe yapıp beni müdafaa etmeye mecburdur.
Öyleyse bu s orunun c evabını onlara havale ediyorum.
Bu şehrin halkının büyük kısmının beni benden daha fazla müdafaa etme
mecburiyetinin sebebi ise şudur: Dokuz  senedir hem kardeş, hem dost,
hem mübarek olan bu halkın ebedî hayatı, imanının kuvve tlenmesi ve
saadeti için tesirini bilfiil ve maddî olarak gösteren yüzlerce risale
vasıtasıyla çalıştık. O risaleler yüzünde n hiç kimseye yersiz sıkıntı ve
zarar gelmemiş, onlarda hiçbir kötü niyetli siyasî ve dünye vî menfaat
emaresi görülmemiştir. Allah’a hamdolsun, şu Isparta şehri, Risale-i Nur
sayesinde eski zamanın şerefli Şam şehrinin ve İslam âleminin umumi
medresesi olan Mısır’ın el-Ezher Üniversitesi’nin mübarekliği gibi, iman
kuvve ti, dinî cesaret, metanet ve sebat hususunda  mübarek bir makam
kazanmıştır. Bu şehirde, imanın kuvve ti kayıtsızlığa, ibadet arzusu haram
zevklere düşkünlüğe üstün geldiğinden ve Risale-i Nur Isparta’ya bütün
vilâyetlerin üstünde  bir dindarlık meziyeti kazandırdığından, elbette
buradaki her insan, hatta farz edelim ki dinsiz bile olsa, beni ve Risale-i
Nur’u savunm aya mecburdur. Onların bu çok mühim müdafaa haklarının
yanında, benim gibi vazifesini bitirmiş ve –Allah’a hamdolsun– binlerce
talebesi kendisinin yerine çalışan bir acizin mühim olmayan azıcık hakkı,
beni müdafaaya sevk etmiyor. Böyle binlerce avuka tı bulunan bir adam,
kendi davasını kendisi savunm az.
İkinci İşaret
Tenkit edercesine sorulan bir soruya cevaptır.
Ehl-i dünya tarafından deniliyor ki: Sen neden bize küstün? Bir defa
olsun bize müracaat etmeyip sustun? Bizden şiddetle şikâyet edip “Bana
zulmediyorsunuz !” diyorsun. Halbuki bizim de bir prensibimiz, bu asrın
gereği olan belli düsturlarımız var. Bunları yerine getirmeyi kabul
etmiyorsun. Kanunu uygul ayan zalim olmaz, fakat kabul etmeyen isyancı
olur. Mesela, bu hürriyet asrında ve yeni başladığımız cumhuriyet
devrinde, eşitlik esası üzerine, tahakküm  ve zorbalığı kaldırmak bizim
temel bir kanunumuz olduğu halde, sen kâh hocalık kâh zahitlik suretinde
insanların alâkasını kazanarak dikkatleri kendine çekiyorsun. Şimdiki
haline ve eski hayatına bakınca hüküm etin nüfuzu dışında bir kuvve t,
toplumda bir makam elde etmeye çalıştığın anlaşılıyor. Bu ise –şimdiki
tabirle– burjuvaların zorbaca tahakküm leri altında hoş görülebilir. Fakat
halk tabakasının uyanışıyla ve hâkimiyeti ele geçirmesiyle ortaya çıkan
tam sosyalizm ve bolşevizm prensipleri bizim daha çok işimize yaradığı
için onları kabul ettiğimizden, senin vaziyetin bize ağır geliyor,
kanunlarımıza ters düşüyor. Bu sebeple sana verdiğimiz sıkıntıdan şikâyet
etmeye ve küsmeye hakkın yokt ur.
Cevap: Toplumların hayatında çığır açanlar, eğer kâinattaki yaradılış
kanunl arına uygun hareket etmezlerse hayırlı işlerde ve ilerlemede
başarılı olamazlar. Bütün hareketleri şer ve tahrip hükmüne geçer. Madem
yaradılış kanunlarına uygun hareket etme mecburiyeti var; elbette mutlak
eşitlik ancak insanın fıtratını değiştirmekle ve yaratılmasındaki esas
hikmeti ortadan kaldırmakla uygul anabilir.
Evet, ben soyca ve yaşayışımla halk tabakasındanım. Meşrep ve fikir
bakımından “hakların eşitliği” prensibini kabul edenlerdenim. Şefkat ve
İslamiyet’ten gelen adalet sırrı ile burjuva denilen üst tabakanın baskı ve
tahakküm üne karşı eskiden beri muhalefet ederek çalışanlardanım. Onun
için bütün kuvve timle tam adaletin yanında; zulüm, zorbalık, tahakküm  ve
baskının karşısındayım.
Fakat insanın yaradılışı ve hikmet sırrı, mutlak eşitlik kanununa  zıttır.
Çünkü Hakîm Yaratıcı, kusursuz kudretini ve hikmetini göstermek için az
bir şeyden çok mahsul aldırır, bir sayfaya pek çok kitabı sığdırır ve tek bir
şeye çok vazife yaptırır. Aynen bunun gibi, insanoğluna da binlerce varlık
türünün va zifelerini gördürür.
İşte bu büyük sırdandır ki, Cenâb-ı Hak insanı binlerce çeşit varlık kadar
sümbül verecek ve hayvanların binlerce cinsi kadar tabakalara sahip bir
mahiyette yaratmıştır. Onun latifelerine ve duygul arına diğer canlılar gibi
sınır koyulmamış; insan serbest bırakılıp kendisine sınırsız makamlarda
gezecek kabiliyet verildiğinden, tek bir tür iken binlerce tür hükm üne
geçmiştir. Bu sebeple yeryüzünün halifesi,570 kâinatın neticesi ve canlıların
sultanı olmuştur.
İşte insanın mahiyetindeki çeşitliliğin en mühim mayası ve zembereği,
rekabet ve imanla beraber bulunan hakiki fazilettir. Bu fazileti kaldırmak
ancak insanın mahiyetini değiştirmekle, aklını söndür mekle, kalbini
öldürmekle, ruhunu yok e tmekle mümkün ol abilir.
Ne mümkün zulüm ile, bîdâd ile imha-yı hürriyet!
Çalış idraki kaldır, muktedirsen âde miyetten!571
Evet, hürriyet perdesi altında müthiş bir zulmü saklayan şu asrın gaddar
yüzüne çarpılmaya lâyıkken, yanlış bir şekilde o tokada müstahak
olmayan gayet mühim bir zâta karşı savrulan şu kâmil mısraların yerine,
bu asrın yüz üne çarpmak için ben de derim ki:
Ne mümkün zulümle, adal etsizlikle imha-yı hakikat!
Çalış, kalbi kaldır, güc ün yeterse insanlıktan!
Veyahut
Ne mümkün zulümle, adal etsizlikle imha-yı fazilet!
Çalış, vicdanı kaldır, güc ün yeterse insanlıktan!
Evet, imanla beraber bulunan fazilet, tahakküm  ve baskı sebebi olamaz.
Baskı ve zorbalık, faziletsizliktir. Bilhassa fazilet sahiplerinin en mühim
meşrebi acz, fakr ve tevazu ile toplum hayatına karışmaktır. Allah’a
hamdolsun, hayatımız bu tarz üzere gitmiş ve gidiyor. Ben kendimde
fazilet olduğunu iddia edip övünm ek için söylemiyorum, fakat Cenâb-ı
Hakk’ın verdiği nimeti şükrederek dile getirmek suretinde, şükür niyetiyle
diyorum ki: Cenâb-ı Hak ihsan ve keremiyle, bana iman ve Kur’an
ilimlerine çalışma, onları anlama faziletini bağışlamıştır. Allah’ın bu
ihsanını hayatım boyunc a –O’na hamd olsun– O’nun yardımıyla şu İslam
milletinin menfaati ve saadeti için sarf ettim, hiçbir zaman tahakküm  ve
zorbalık vasıtası yapmadım. Gafillerin çoğu tarafından istenen, insanların
alâkası ve halkın takdiri dahi mühim bir sırdan dolayı benim nefret
ettiğim şeylerdir; onlardan kaçıyorum. Eski hayatımda yirmi seneyi ziyan
ettiği için onları kendime zararlı görüyorum. Fakat insanların Risale-i
Nur’u beğenmelerine bir işaret kabul ettiğimden insanları küstürmüyorum.
İşte, ey her şeyleri dünya dan ibaret olanlar! Dünyanıza hiç karışmadığım
ve prensiplerinizle hiçbir şekilde temasım bulunmadığı halde, şu dokuz
senelik esaret hayatımın gösterdiği gibi, yeniden dünya ya karışmaya hiç
niyetim ve arzum yokke n, ba na eski bir zorba, daima fırsat bekleyen, ba skı
ve tahakküm fikri taşıyan bir adammışım gibi uygul anan bunc a göz hapsi
ve verdiğiniz sıkıntılar hangi kanuna  göredir? Hangi fayda içindir?
Dünya da hiçbir hüküm et böyle kanunlar üstü ve kimsenin uygun
görmeyeceği bir muameleye müsaade etmediği halde, bana yapılan bu
kadar kötü muameleye, değil yalnız ben, eğer bilse belki insanlık küser,
belki kâinat küsüyor!
Üçüncü İşaret
Aldatıcı, divanece bir soru.
Bir kısım idareciler diyor ki: Madem sen bu memlekette yaşıyorsun;
burada cumhuriyet kanunlarına boyun eğmen gerekirken, neden inziva
perdesi altında kendini o kanunların dışında tutuyorsun? Mesela, vazife
haricinde bir meziyeti, bir fazileti kendine yakıştırıp onunl a milletin bir
kısmına hükm ederek nüfuzunu kullanmak, şimdiki hüküm etin kanunlarına
ve eşitlik esasına dayanan cumhuriyetin bu ilkesine zıttır. Bir vazifen
bulunmadığı halde niçin elini öptürüyorsun? Neden halk beni dinlesin diye
kendini beğenmişçesine bir tavır takınıyorsun?
Cevap: Kanunu koya nlar ona önce kendileri uydukt an sonra başkasına da
uygul ayabilirler. Siz, uymadığınız bir kanuna  başkasını tâbi olmaya
zorlamakla düsturunuz u, kanununuz u herkesten önce kendiniz bozuyor ve
ona karşı geliyorsunuz . Çünkü mutlak eşitlik kanunu nun bana
uygul anmasını istiyorsunuz . Ben de derim ki:
Ne zaman bir asker, bir mareşalin toplumdaki makamına çıkar ve milletin
o mareşale karşı gösterdiği hürmet ve alâkaya ortak olursa, onun gibi
teveccüh ve hürmet görürse, veyahut o mareşal, bir asker gibi basitleşir ve
askerin sönük vaziyetini alırsa, mareşalin, vazifesi dışında hiçbir kıymeti
kalmazsa ve eğer çok zeki ve bir ordunun zafer kazanmasını sağlayacak
bir başkumandan, insanların teveccühün de, hürmet ve sevgisinde en aptal
askerle eşit olursa; işte o zaman bu eşitlik kanununuz  gereğince bana şöyle
diyebilirsiniz: “Kendine hoca deme! Sana hürmet gösterilmesini kabul
etme! Faziletini inkâr et! Hizmetçine hizmet et! Dilencilerle arkadaş ol!”
Eğer derseniz ki: Bu hürmet, makam ve alâka, vazife başında olunan
vakte ve vazifelilere hastır. Sen vazifesi bulunmayan bir insansın, vazifesi
olanlar gibi milletin hür metini kabul edemezsin.
Cevap: Eğer insan yalnız bedenden ibaret olsaydı, dünya da sonsuza kadar
kalsaydı, kabir kapısı kapansaydı ve ölüm öldürülseydi, vazife yalnız
askerlere ve idare memurlarına mahsus kalsaydı o zaman bu sözünüz de bir
mânâ olurdu.
Fakat madem insan yalnız bedenden ibaret değil. Onu beslemek için kalb,
dil, akıl, dimağ kopa rılıp bedene yedirilmez. Onlar yok edilemez; idare
edilmek ister.
Hem madem kabir kapısı kapanmıyor ve kabrin öbür tarafıyla alâkalı
gelecek endişesi her insanın en mühim meselesidir. Elbette milletin itaat
edip hürmet gösterdiği vazifeler, yalnız dünya  hayatına ait toplum, siyaset
ve askerlikle ilgili olanlarla sınırlı değildir.
Evet, yolculara seyahat için bilet vermek bir vazife olduğu gibi, ebediyet
tarafına giden yolcuların da bir bilet ve o karanlık yol için nur
kazanmasını sağlamak öyle bir vazifedir ki, hiçbir vazife onun kadar
mühim değildir. Böyle bir vazife ancak ölümü reddetmekle ve her gün
572اََْْتُ َ hakikatini, cenazelerinin mührüyle imzalayan otuz bin şahidin
şehadetini yalanlamakla inkâr edilebilir.
Madem zaruri manevî ihtiyaçlardan kaynaklanan manevî vazifeler var ve o
vazifelerin en mühimi ebediyet yolunda  seyahat için pasaport, berzah
karanlığında kalbin cep feneri ve ebedî saadetin anahtarı olan imandır,
imanın ders verilmesi ve takviyesidir. Elbette o vazifeyi gören, Allah’ın
marifetine ermiş kimseler nankörlük ederek kendilerine verilen ilahî
nimetleri ve iman faziletini hiçe sayıp haram zevklerin peşinden giden
güna hkârların derecesine düşmeyeceklerdir. Kendilerini, aşağı insanların
bid’atlarına, yasak zevklerine bulaştırmayacaklardır. İşte beğenmediğiniz
ve eşitsizlik zannettiğiniz inziva bunun i çindir.
Bu hakikati söylemekle beraber, beni işkenceyle cezalandıran sizin gibi,
bencillikte, çalım satmakta ve şu eşitlik kanununu i hlâl etmekte firavunluk
derecesine ulaşmış kibirlilere seslenmiyorum. Çünkü kibirli olana karşı
tevazu alçalma zannedildiğinden, tevazu göstermemek gerekir. Belki insaf
sahibi, mütevazı ve adil olanlarınıza derim ki:
Allah’a hamdolsun ben, kendi kusurumu, acizliğimi biliyorum; değil
kibirli bir şekilde Müslümanların üstünde  bir hürmet makamı beklemek,
belki her vakit sayısız kusurumu, hiçliğimi görüp istiğfar ile teselli
buluyor, insanlardan hürmet değil, dua istiyorum. Zannederim ki, bu
tavrımı bütün arkadaşlarım biliyor. Yalnız şu kadar var ki, Kur’an-ı
Hakîm’e hizmet ve iman hakikatlerini ders verme esnasında o hakikatler
adına ve Kur’an şerefine, şu makamın gerektirdiği izzet ve ilimden gelen
vakarı koruyup başımı dalâlet yolunda kilere eğmemek için o izzetli tavrı
geçici olarak takınıyorum. Zannederim ki, bu noktalara karşı çıkabilmek
ehl-i dünya nın kanunlarının haddi değildir!
Hayret Verici Bir Muamele Şekli:
Mâlumdur ki, her yerde ilim irfan sahibi kimseler, marifet ve ilim
noktasında hükü m verir. Nerede ve kimde marifet ve ilim görseler, meslek
itibarıyla ona dostluk ve hürmet beslerler. Hatta düşman bir devletten bir
profesör bu memlekete gelse, ilim çevreleri ilmine ve bilgisine saygıyla
onu ziyaret eder, ona hürmet gösterir. Halbuki İngilizlerin en yüks ek ilim
meclisi, Şeyhülislamlık makamına sorduğu altı sorunun cevabını altı yüz
kelime ile istediği zaman, buradaki ilim çevrelerinin hürmetsizliğine
uğradığı halde o altı soruya altı kelime ile takdire mazhar olmuş bir cevap
veren, yabancıların en mühim ve felsefecilerin en esaslı düsturlarına
hakiki ilim ve marifetle karşı koyup üstün gelen, Kur’an’dan aldığı
marifet kuvve tine ve ilme dayanarak Avrupalı felsefecilere meydan
okuya n, hürriyetten altı ay önce İstanbul’da âlimleri ve tahsil görmüş
kimseleri münazaraya davet edip kendisi hiç soru sormadan sorulanlara
eksiksiz olarak doğru cevap veren,573 HAŞİYE bütün hayatını bu milletin
saadetine adayan, yüzlerce risaleyi bu milletin diliyle, Türkçe neşredip
milleti nurlandıran, hem vatandaş, hem dindaş, hem dost, hem kardeş bir
marifet ehline en çok, eğitim camiasına mensup olanların bir kısmı ve
resmî hocalardan bazıları sıkıntı vermiş, ona düşmanlık beslemiş ve belki
hürmetsizlik etmişti.
İşte gel, buna  ne diyeceksin? Bu, medeniyet midir? İlme kıymet vermek
midir? Vatanseverlik midir? Milliyetçilik midir? Cumhuriyeti sevmek
midir? Hâşâ! Hâşâ! Hiçbiri, hiçbir şey değil... Belki kaderin takdiridir.
Allah’ın koyduğu o kader kanunu , o marifet ehli adamın dostluk ümit
ettiği yerden düşmanlık gösterdi ki, hürmet yüzünde n ilmiyle riyaya
girmesin ve ihlâsı kazansın.
Sonsöz
Kendimce hayret verici ve şükran vesilesi olan bir saldırı:
Şu fevkalâde gururlu ehl-i dünya  bu meselede o kadar hassas ki, eğer bu
şuurlu bir şekilde olsaydı, keramet veyahut büyük bir dehâ derecesinde bir
muamele denebilirdi. O muamele şudur: Kendi nefsimin ve aklımın bende
hissetmediği bir parça riyakârca gurur vaziyetini onlar kendi benliklerinin
hassasiyet terazisiyle hissediyormuş gibi, şiddetli bir şekilde,
hissetmediğim benliğimin karşısına çıkıyorlar. Şu sekiz-dokuz  senede
sekiz-dokuz  tecrübem var ki, onların zalimce muamelelerinden sonra,
kader-i ilahîyi düşünüp “Niçin bunları bana musallat etti?” diye nefsimin
hilelerini arıyordum. Anlıyordum ki, her defasında ya nefsim gurura
şuursuz ve fıtrî olarak meyletmiş ya da beni bilerek aldatmış. O vakit,
“Kader, o zalimlerin zulmüyle hakkımda adil hüküm  vermiş.” diyordum.
Mesela, bu yaz arkadaşlarım beni güzel bir ata bindirdiler. Bir yere
dolaşmaya gittim. Şuursuz olarak nefsimde kendimi beğenmişçesine bir
keyif arzusu uyanınca ehl-i dünya  o şiddetli arzumun karşısına öyle bir
çıktı ki, yalnız o gizli arzuyu değil, başka pek çok iştahımı kesti. Hatta
mesela, bu defa ramazandan sonra, eski zamanın gayet büyük, kutsî bir
imamının bize gaybî kerametiyle iltifatının ardından kardeşlerimin takva
ve ihlâsları, ziyaretçilerin hürmet ve hüsn-ü zanları sebebiyle –ben
farkında olmadan– nefsim iftihar edercesine, güya  şükür perdesi altında
riyakârca bir gurur vaziyeti takınmak istedi. Birden sadece dünya yı gaye
edinen bu insanlar aşırı hassasiyetle, hatta riyakârlığın zerrelerini de
hissedebiliyor gibi, bana iliştiler. Cenâb-ı Hakk’a şükrediyorum ki, onların
zulmü beni ihlâsa ulaştıran bir vasıta oldu.
574وَأَُذُ َِ رَب أَنْ َُُْونِ۝رَب أَُذُ َِ ِْ َََاتِ اَطِِ
اَُّٰ َ َُِ َ َُِ َ ََْ اََِِْ اَِِْْ وَاَْْ ََِ ِٰهِ اَِِ وَرََُِ ِْ َ اِْ
575وَاَْنِ وَِْ َ اِْ وَاَِْْنِ وَِْ َ أَِْ اََِ وَأَِْ اَْنِ اَِٰ اَِٰ اَِٰ
576َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
568 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
569 “Allah’a dayanıp güvenene Allah kâfidir. Allah buyruğunu elbette yerine getirir. Gerçekten
Allah her şey için bir ölçü, her iş için bir vade belirlemiştir.” (Talâk sûresi, 65/3).
570 Bkz. Bakara sûresi, 2/30.
571 Nâmık Kemal, Hürriyet Kasidesi.
572 “Ölüm kesin bir gerçektir.” (Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 3/180. Ayrıca, ölüm
gerçeğini ifade eden ayet-i kerimeler için bkz. Bakara sûresi, 2/28; Âl-i İmran sûresi, 3/185; Hac
sûresi, 22/66; Câsiye sûresi, 45/26; Kaf sûresi, 50/19; Cum’a sûresi, 62/8; Mülk sûresi, 67/2).
573 HAŞİYE Yeni Said diyor ki: Bu makamda Eski Said’in iftihar edercesine söylediği şu sözlere
ben katılmıyorum. Bu risalede sözü ona verdiğim için susturamıyorum. Kibirlilere karşı bir parça
gurur göstersin diye susuyorum.
574 “Sen de ki: Yarabbi! Şeytanların vesveselerinden, onların yanımda bulunmalarından Sana
sığınırım!” (Mü’minûn sûresi, 23/97-98).
575 Ey Hâfız ve Hafîz olan ve muhafaza edenlerin en hayırlısı olan Allahım! Beni, bu risalelerin
naşirini ve arkadaşlarımı nefsin ve şeytanın şerrinden, cinlerin ve insanların şerrinden, dalâlete
düşmüş ve azgınlık yapanların şerrinden muhafaza et, âmin, âmin, âmin...
576 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
Yirmi Üçüncü Lem'a / Tabiat Risalesi
On Yedinci Lem’a’nın On Altıncı Nota’sı iken öneminden dolayı Yirmi
Üçüncü Lem’a olmuştur. Bu risale tabiata dayandırılan Allah’ı inkâr
düşüncesini bir daha dirilmeyecek şekilde öldürüyor, küfrün temel taşını
yerle bir ediyor.
Bir İhtar
Bu risalede, Allah’ı inkâr eden tabiatçıların gittikleri yolun içyüzünün ne
kadar akıldan uzak, çirkin ve hurafe olduğu, en az doks an imkânsızlığı
içeren dokuz  maddede gösterilmiştir. Bu akıl dışılıklar başka risalelerde
kısmen izah edildiğinden burada gayet kısaca anlatılmış, bazı basamaklar
atlanmıştır. O yüzden bu kadar açık bir hurafeyi meşhur ve zeki
filozofların nasıl kabul etmiş olduğu, neden o yoldan gittikleri sorusu
birdenbire akla geliyor.
Evet, onlar yollarının içyüzünü görememişler. Şüphesi olanlara, burada
yazılan her bir imkânsızlığın sonunda  beyan edilen çirkin, tiksinti verici
ve akıl dışı577 HAŞİYE misallerin, onların mezheplerinin özü, gittikleri yolun
zorunlu gereği olduğunu çok açık ve kesin delillerle etraflıca anlatmaya ve
ispatlamaya hazırım.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
578ََْ رُُُُْ أَِ ِّٰ َ َطِِ اَٰاتِ وَاَْرْضِ
Şu ayet-i kerime, olumsuz bir soru cümlesiyle “Cenâb-ı Hakk’ın varlığına
dair şüphe olmaz ve olmamalı.” diyerek O’nun varlığının, birliğinin ve
benzersizliğinin apaçık olduğunu gös teriyor.
Bu sırrı izah etmeden önce bir hatırlatma
1338 ’de Ankara’ya gittim.579 Gayet müthiş bir inançsızlık fikrinin, İslam
ordusunun Yunan karşısındaki zaferiyle neşelenen müminlerin kuvve tli
fikirlerinin içine girmek, onları bozmak ve zehirlemek üzere aldatıcı bir
şekilde çalıştığını gördüm. “Eyvah,” dedim, “bu ejderha imanın esaslarına
ilişecek!” O zaman, şu ayet-i kerime Cenâb-ı Hakk’ın varlığını ve birliğini
apaçık bildirdiği için onda n yardım dileyip Kur’an-ı Hakîm’den alınan, şu
dinsizlik fikrinin başını ezecek derecede kuvve tli bir delili Arapça bir Nur
risalesinde yazdım. Onu Ankara’da, Yeni Gün Matbaası’nda bastırmıştım.
Fakat maalesef Arapça bilen az ve o risaleye önem vererek bakan da nadir
olduğunda n, gayet kısa ve özet bir şekildeki o kuvve tli delil tesirini
göstermedi. Ne yazık ki, o dinsizlik fikri hem yayıldı hem de kuvve t
buldu. Mecburen o delilin bir kısmını Türkçe olarak beyan edeceğim.
Onun bazı parçaları bazı risalelerde tam izah edildiğinden burada kısaca
yazılacaktır. Başka risalelerdeki farklı yerlerde beyan edilmiş çeşitli
deliller, bu risalede kısmen birleşiyor; onların her biri bunun bir parçası
hükm üne geçiyor.
Mukaddime
Ey insan! Bil ki, ağızdan çıkan ve dinsizliği îma eden dehşetli kelimeler
var. Müminler de onları bilmeden kullanıyor. Mühimlerinden üç tanesini
beyan edeceğiz:
Birincisi: “Evcedethü’l-esbab”. Yani “Bu şeyi sebepler yaratıyor.”
İkincisi: “Teşekkele binefsihî”. Yani “Kendi kendine meydana geliyor,
olup bi tiyor.”
Üçüncüsü: “İktezathü’t-tabiat”. Yani “Tabiatın eseridir, tabiat onu
gerektiriyor ve yaratıyor.”
Evet, madem mevcudat var ve inkâr edilemez. Hem her varlık, sanatlı ve
hikmetli bir şekilde yaratılıyor. Hem madem hiçbir şey ezelî değil, her şey
sonradan oluyor. Ey dinsiz! Herhalde, bir varlığı, mesela şu hayvanı ya
âlemdeki sebepler yaratıyor diyeceksin, yani o varlığın, sebeplerin bir
araya gelmesiyle ortaya çıktığını söyleyeceksin, ya kendi kendine oluyor
diyeceksin, ya tabiatın gereği olarak, onun tesiriyle vücuda geliyor
diyeceksin veyahut da onun bir Kadîr-i Zülcelâl’in kudretiyle yaratıldığını
kabul edeceksin. Madem, aklen bu dört yoldan başka yol yoktur; ilk üç
yolun akıl dışı, hükümsüz ve imkânsız olduğu açıkça ispat edilirse zorunlu
olarak, apaçık bir şekilde ve şüphesiz dördünc ü yol olan tevhid yolunun
doğruluğu ke sinleşir.
Birinci Yol
Eşyanın ve varlıkların, âlemdeki sebeplerin bir araya gelmesiyle ortaya
çıktığını kabul etmektir. Bunun imkânsızlığını gösteren pek çok noktadan
yalnızca üç tanesini sayacağız.
Birincisi
Mesela, bir eczanede çok çeşitli maddelerle dolu yüzlerce cam kavanoz
bulunuyor . Onların içindeki maddelerden hayat sahibi bir macun
hazırlanması istendi. Hayat veren, harika bir ilaç yapılması gerekti. Biz de
geldik, eczanede o canlı macunun, hayat veren ilacın çok sayıdaki
unsurlarını, maddelerini gördük. O  macunların her birini inceledik.
Anladık ki, o cam kavanozların hepsinden hususi bir ölçüyle, bir-iki damla
bunda n, üç-dört damla ötekinden, altı-yedi damla başkasından ve bunun
gibi çeşitli miktarlarda örnekler alınmış. Eğer birinden bir damla eksik
veya fazla alınsa o macun canlı olmaz, hususiyetini kaybeder. O hayat
veren ilacı da inceledik. Her bir kavanozdan hususi bir ölçüyle birer
madde alınmış; zerre kadar eksik veya fazla olsa ilaçlık hus usiyeti kalmaz.
Elliden fazla kavanozun her birinden ayrı bir ölçüyle farklı miktarlarda
maddeler alınmış.
Acaba o şişelerden alınan farklı miktarların; garip bir tesadüf veya
fırtınalı bir havanın şişeleri devirmesi neticesinde bir araya gelmesine
hiçbir şekilde imkân ve ihtimal var mı? Her birinden yalnızca alınan
miktar kadar akması, o maddelerin toplanıp o macunu meydana getirmesi
hiç mümkün m ü? Acaba bunda n daha hurafe, akıl dışı, bâtıl bir şey olabilir
mi? Eşek katmerli bir eşekliğe girse, sonra insan olsa “Bu fikri kabul
etmem!” deyip kaçacaktır.
İşte bu misaldeki gibi her bir canlı, elbette hayat sahibi bir macundur  ve
her bir bitki, hayat veren bir ilaç gibidir. Onlar çok çeşitli ve gayet hassas
bir ölçüyle alınan maddelerden yapılmıştır.
Eğer sebeplere, toprak, hava, su gibi unsurlara dayandırılsa ve “Şu canlıyı
sebepler yarattı” dense, bu, aynen eczanedeki macunun şişelerin
devrilmesiyle meydana geldiğini söylemek gibi, yüz derece akıldan uzak,
imkânsız ve bâtıl bir iddia olur.
Kısacası: Şu büyük âlem eczanesinde Hakîm-i Ezelî’nin kaza ve kader
ölçüsüyle alınan, hayat için gerekli maddeler sonsuz bir hikmet, ilim ve
her şeyi kuşatan bir irade ile meydana gelebilir. “Bunlar kör, sağır,
sınırsız, sel gibi akan, her yerde bulunan unsurların, tabiatın ve sebeplerin
işidir.” diyen bedbaht, “O hayret verici ilaç, şişelerin devrilmesiyle kendi
kendine olmuştur.” diye akılsızca, saçma sapan konuş an sarhoş bir
ahmaktan daha ahmaktır. Evet, bu küfür ahmakça, sarhoşça, divanece bir
hezeyandır.
İkincisi
Eğer her şey, Vahid ve Ehad Kadîr-i Zülcelâl’e verilmeyip sebeplere
dayandırılsa, âlemdeki pek çok unsurun ve sebebin, her bir canlının
varlığına müdahalesini kabul etmek gerekir. Halbuki sinek gibi küçük bir
varlığın vücudunda çeşitli ve birbirine zıt sebeplerin kusursuz bir intizam,
gayet hassas bir ölçü ve tam bir ittifak ile bir araya gelmesi, o kadar açık
bir şekilde imkânsızdır ki, sinek kanadı kadar şuuru bulunan, “Bu, akıl
dışıdır, olamaz!” diyecektir. Evet, bir sineğin küçücük cismi, kâinattaki
çoğu unsurla ve sebeple alâkalıdır, hatta onların bir özetidir. Eğer o
sineğin yaratılışı Kadîr-i Ezelî’ye verilmezse maddî sebeplerin onun
yaratılışında bizzat hazır bulunması, küçücük cismine girmesi gerekir.
Hatta cisminin küçük bir misali olan gözünde ki bir hücreciğe girmeleri
lâzımdır. Çünkü  sebep maddî ise neticesinin yanında ve içinde bulunması
şarttır. Şu halde, iki sineğin iğne ucu gibi parmaklarının sığmadığı o
hücrecikte âlemdeki temel unsurların ve tabiatın maddî olarak bulunup
usta gibi çalıştığını kabul etmek gerekir.
Sofistlerin en ahmakları bile böyl e bir iddiadan utanır.
Üçüncüsü
580اََْاُِ َ َُْرُ إِ َِ اَْاِِ yani, “Bir varlık bir bütünse, elbette bir tek elden
ortaya çıkmış olabilir.” cümlesi, doğrulanmış bir kaidedir. Bilhassa o
varlık, gayet mükemmel bir intizama ve hassas bir ölçüye sahipse, her
şeyle irtibatı bulunan bir hayata mazhar ise bu açıkça, onun  ayrılık ve
karışıklık sebebi olan farklı ellerden çıkmadığını, kudret ve hikmet sahibi
bir tek el tarafından yaratıldığını gösterir. Şu halde, o muntazam, ölçülü ve
tek varlığı; sayısız, cansız, cahil, sınırlarını aşan, şuursuz, karmakarışıklık
içinde, kör ve sağır tabiî sebeplerin karmakarışık ellerine –sayısız imkân
yolları içinde bir araya gelip birbirine karıştığında o sebeplerin körlüğü,
sağırlığı arttığı halde– isnat etmek, yüz imkânsızlığı birden kabul etmek
kadar akıldan uzaktır.
Haydi, bu imkânsızlığı görmezden gelelim, fakat maddî sebeplerin tesiri
elbette doğrudan temasla olur. Halbuki o tabiî sebepler, canlı varlıkların
cismiyle, dış yüzüyle temas eder. Fakat görüyoruz ki, maddî sebeplerin
elinin yetişemediği ve temas edemedikleri o canlının iç yüzü, dışından on
kat daha muntazam, daha güzel, sanatça daha mükemmeldir. Maddî
sebeplerin elleri ve âletleriyle hiçbir şekilde sığamayacakları, belki dış
yüzüne de tam temas edemedikleri küçücük bir canlı, küçük hayvancıklar,
en büyük varlıklardan sanatça daha hayret verici, yaradılış bakımından
benzersiz oldukları halde, onları cansız, cahil, kaba, uzak, büyük ve
birbirine zıt sağır, kör sebeplere dayandırmak ancak yüz derece kör, bin
derece sağır olmakla mümkündür !
İkinci Yol
“Teşekkele binefsihî”, yani her şey kendi kendine meydana geliyor. Bu
cümlede de birçok imkânsızlık var; her yönde n bâtıldır, akıl dışıdır. Örnek
olarak bunl arın üç tanesini göstereceğiz:
Birincisi
Ey inat eden inkârcı! Benliğin, gururun seni o kadar ahmaklaştırmış ki,
yüz imkânsızlığı birden mümkün görmeyi, bir derece kabul ediyorsun.
Fakat sen canlı bir varlıksın; basit, cansız ve değişmez bir madde değilsin.
Daima yenilenmeye doğru giden, gayet muntazam bir makine, harika,
sürekli değişen bir saray gibisin. Vücudunda  her an zerreler çalışıyor.
Senin bedenin kâinatla bilhassa rızkın ve türünün devamı yönünde n
alâkalıdır, onun la alışveriş halindedir. Bedeninde çalışan zerreler, o
münasebeti ve alâkayı bozmamak için dikkat ediyorlar. Adımlarını
tedbirle atıyorlar. Âdeta bütün kâinata bakıyor, senin münasebetlerini
kâinatta görüp öyle vaziyet alıyorlar. Sen görünen ve görünmeyen
duygul arınla, dünya dan o zerrelerin şu harika vaziyetine göre istifade
edersin. Eğer bedenindeki zerrelerin, Kadîr-i Ezelî’nin kanunuyl a hareket
eden küçücük memurlar, O’nun bir ordusu, kader kaleminin uçları (her
zerre bir kalem ucu) veya kudret kaleminin noktaları (her zerre bir nokta)
olduğunu kabul etmezsen; bedeninin her tarafıyla beraber senin sadece
gözünde  çalışan her bir zerrede, münasebetli olduğun bütün kâinatı
görecek birer göz ve bütün geçmişini, geleceğini, neslini, aslını,
bedenindeki maddelerin kaynaklarını ve rızkının madenlerini bilecek,
tanıyacak, yüz dâhininki kadar bir akıl bulunduğunu farz etmen gerekir.
Bu meselelerde zerre kadar aklı olmayan senin gibi birinin tek bir
zerresine bin Eflatun kadar ilim ve şuur vermek, bin derece katmerli,
akılsızca bir hurafeciliktir!
İkincisi
Senin vücudun bin kubbe li harika bir saraya benzer. O sarayın her
kubbe sinde taşlar, direksiz olarak baş başa vermiş, boşlukta
durdurulmuştur. Hatta vücudun, bu s araydan bin defa daha hayret vericidir.
Çünkü o beden sarayı, kusursuz bir düzenle daima yenilenmektedir. Gayet
harika olan ruhu, kalbi ve manevî latifeleri görmezden gelsek bile, yalnız
bedenindeki her uzuv, kubbe li birer menzil gibidir. Zerreler, o kubbe deki
taşlar misali birbirleriyle kusursuz bir denge ve düzen içinde baş başa
verip harika bir bina meydana getiriyor, fevkalâde bir sanat, göz  ve dil gibi
hayret verici birer kudret mucizesi gösteriyorlar. Eğer o zerrelerin, şu
âlemin Ustasının emrine uyan birer memur olduğunu kabul etmezsen, her
birinin, gayet sınırlı ve mutlak bir surette olmakla beraber, bedenin bütün
zerrelerine hem mutlak hâkim, hem mutlak mahkûm , hem onların benzeri,
hem hâkimiyet noktasında zıddı, hem yalnız Vâcibü’l-Vücûd’a mahsus
çoğu sıfatın kaynağı olduğunu  kabul etmen gerekir. Zerre kadar şuuru
bulunan, birlik sırrıyla yalnız Vahid ve Ehad bir Zât’ın eseri olabilecek
çok muntazam, sanatlı bir varlığı o sayısız zerrelere isnat etmenin pek
açık bir şekilde imkânsız, hatta yüz derece imkânsız olduğunu a nlar.
Üçüncüsü
Eğer vücudunun, Vahid ve Ehad Kadîr-i Ezelî’nin kaleminden çıkmış bir
mektup olduğun u kabul etmez ve onu tabiata, sebeplere bağlı matbu bir
kitap farz edersen, bedenindeki tek bir hücreden başlayarak birbiri içinde
daireler gibi, binlerce birleşik madde adedince tabiat kalıplarının
bulunması gerekir. Çünkü mesela bu elimizdeki kitap eğer bir mektup olsa
bir tek kalem, kâtibinin ilmine dayanarak onun tamamını yazar. Eğer
bunun bir mektup olduğu kabul edilmez, şu kitap kâtibinin kalemine
verilmez, kendi kendine olmuş denir ya da tabiata atfedilirse o zaman
matbu bir kitap gibi, her bir harfi için ayrı ayrı birer demir kalem lâzımdır
ki, basılabilsin.
Nasıl ki bir matbaada, alfabedeki harfler adedince demir harf bulunur ve
böylece kitap basılır. İşte o vakit, bir tek kaleme bedel, o harfler sayısınca
kalemler bulunması gerekir. Hatta bazen olduğu gibi, büyük bir harfin
içine küçük bir kalemle, ince hatla bir sayfa yazılmışsa o bir tek harf için
binlerce kalem lâzım gelir. Belki harfler birbirinin içine girip senin
bedenin gibi muntazamca şekil alıyorsa o vakit her bir dairede, her bir
parçası için o birleşik maddeler miktarınca kalıp gerekir. Haydi, diyelim
ki içinde yüz muhal bulunan bu ihtimali mümkün kabul etsen bile bu
muntazam sanatlı demir harfleri, mükemmel kalıpları ve kalemleri
yapmak için yine –bir tek kâtibe verilmezse– onların sayısınca kalem,
kalıp ve harf lâzımdır. Çünkü onlar da muntazam bir sanatla yapılmıştır.
Ve böyl e zincirleme gittikçe gider...
İşte sen de anla, bu öyle bir fikirdir ki, içinde senin zerrelerin sayısınca
imkânsızlık ve hurafe bulunuyor . Ey inat eden inkârcı! Utan ve bu
dalâletten vazgeç!
Üçüncü Yol
“İktezathü’t-tabiat”. Yani, tabiat gerektiriyor ve yapıyor. Bu hüküm de de
pek çok imkânsızlık var. Örnek olarak üçünü gös tereceğiz.
Birincisi
Eğer varlıkların, bilhassa canlıların her şeyi gören bir kudret tarafından
hikmetle ve sanatla yaratılışı Şems-i Ezelî’nin kader ve kudret kalemine
verilmeyip kör, sağır, düşüncesiz olan tabiata ve kuvve te isnat edilirse;
tabiatın, yaratmak için her şeye, görünmeyen sayısız makine ve matbaa
yerleştirdiğini veyahut her şeyde kâinatı yaratıp idare edecek bir kudret ve
hikmet bulunduğunu ka bul etmek gerekir.
Nasıl ki, güne şin cilveleri ve akisleri, yeryüzünde ki zerre kadar cam
parçalarında ve damlalarda görünüyor . Eğer o misalî ve yansıyan
güne şçikler, gökteki güne şe isnat edilmezse; bir kibrit çöpünün ucunun
sığmadığı bir zerrecik cam parçasında tabiî, fıtrî ve güne şin
hususiyetlerine sahip, görünüş te küçük, mânen çok derin bir güne şin
bağımsız varlığını kabul etmek, camı meydana getiren zerreler adedince
güne şler bulunduğunu farz etmek gerekir. Aynen bu misaldeki gibi,
varlıklar ve canlılar doğrudan doğruya Ezelî Güneşleri Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerinin cilvelerine verilmezse her bir varlıkta, bilhassa her bir canlıda
sınırsız bir kudret ve irade, sonsuz bir ilim ve hikmet taşıyan bir tabiat, bir
kuvve t, âdeta bir ilah bulunduğunu kabul etmek lâzım gelir. Böyle bir
düşünce ise kâinattaki muhallerin en bâtılı, en hurafesidir. Kâinatın
Yaratıcısının sanatını farazi, önemsiz, şuursuz tabiata veren insan, elbette,
hayvandan yüz  kat daha hayvan, da ha şuursuz olduğunu gös terir.
İkincisi
Eğer şu gayet düzenli, dengeli, sanatlı ve hikmetli varlıklar sonsuz kudret
ve hikmet sahibi bir Zât’a verilmeyip tabiata isnat edilirse, tabiatın, her
bir parça toprakta Avrupa’nın bütün matbaaları ve fabrikaları sayısınca
makinelerinin, matbaalarının bulunduğunu kabul etmek gerekir. Ancak o
zaman o toprak parçası, yuva  ve tezgâh olduğu sayısız çiçek ve meyvenin
yetişmesini ve meydana gelmesini sağlayabilir. Çünkü saksılık vazifesi
gören bir kâse toprağın, içine tohum ları sırayla atılan bütün çiçeklerin
birbirinden çok farklı şekil ve mahiyetlerini ortaya çıkarma ve tasvir etme
kabiliyetine sahip olduğu, bilfiil görülüyor. Eğer Kadîr-i Zülcelâl’e
verilmezse, o saksıdaki toprakta her bir çiçek için görünmez, ayrı ayrı,
tabiî birer makine bulunması gerekir, yoks a bu ha l meydana gelemez.
Çünkü  nutfeler ve yumurtalar gibi tohumların da maddeleri ortaktır. Yani
hidrojen, oksijen, karbon ve azotun düzensiz, şekilsiz, hamur gibi
karışımından ibaret olmakla beraber; hava, su, sıcaklık, ışık dahi basit ve
şuursuz bir şekilde, her şeye karşı sel gibi gittiğinden, o sayısız çiçeklerin
o topraktan ayrı ayrı, gayet muntazam ve sanatlı bir surette çıkması, o
saksıdaki toprakta Avrupa kadar görünmez ve küçük ölçekte matbaalar ve
fabrikalar bulunmasını açıkça ve zorunlu olarak gerektiriyor. Ta ki, bu
kadar canlı kum aşı ve ayrı ayrı nakışlı binlerce dokum ayı yapabilsinler.
İşte her şeyi tabiata bağlayanların Allah’ı inkâr düşüncesi, akıl dairesinin
ne kadar dışına sapmıştır, kıyasla. Ve tabiatı yaratıcı zanneden insan
suretindeki ahmak sarhoşların “ilim sahibi ve akıllıyız” diye iddia ettikleri
halde akıldan ve fenden ne kadar uzak düştüklerini, hiçbir şekilde
mümkün ol mayan bir hurafeyi kendilerine meslek edindiklerini gör, gül ve
tükür!
Eğer dersen ki: Varlıklar tabiata isnat edilirse böyle hayret verici derecede
akıl dışı ihtimaller, gerçekleşmesi mümkün olmayan zorluklar ortaya
çıkıyor. Acaba Ehad ve Samed Zât’a verildiği zaman o zorluklar nasıl
ortadan kalkıyor? O imkânsızlıklar, kolay olan vüc ûba581 nasıl dönüş üyor?
Cevap: Birinci muhalde nasıl ki, güneşin aksinin cilvesi tam bir kolaylık
içinde, zahmetsizce en küçük cansız zerrecikten en büyük denizin yüzüne
kadar feyzini ve tesirini misâlî güne şçiklerle gösterdiği halde, eğer
güne şle bağı kesilse her bir zerrecikte bizzat tabiî bir güne şin imkânsızlık
derecesinde zor olan varlığını kabul etmek gerektiği söylendi. Aynen öyle
de, her bir varlık doğrudan doğruya Ehad ve Samed Yaratıcıya verilirse
vücûb derecesinde bir kolaylıkla, bağ ve tecelliyle bir varlığa gereken her
şey ona  yetiştirilebilir.
Eğer o bağ kesilse, o memuriyet başıbozukluğa döns e, her bir varlık kendi
başına kalsa ya da tabiata bırakılsa; o zaman imkânsızlık derecesinde yüz
bin zorlukla sinek gibi bir canlının, kâinatın küçük bir fihristi olan harika
vücut makinesini kendisinin yarattığını, içindeki kör tabiatın, kâinatı
yaratacak ve idare edecek bir kudrete ve hikmete sahip olduğunu farz
etmek gerekir. Bu ise bir değil, binlerce muhaldir.
Kısacası: Nasıl ki Vâcibü’l-Vücûd’un ortağının ve benzerinin olması
imkânsızdır, akıl dışıdır. O’nun rubûbi yetine ve eşyanın yaratılışına
başkalarının müdahalesi de aynı şekilde imkânsız ve akıl dışıdır.
İkinci muhaldeki zorluk ise şudur: Farklı risalelerde ispat edildiği gibi,
eğer Vahid ve Ehad Cenâb-ı Hakk’a verilirse bütün eşyanın yaratılışını
izah etmek, sadece birinin yaratılışını izah etmek gibi kolay olur. Eğer
sebeplere ve tabiata verilirse bir tek şeyin yaratılışını izah etmenin bütün
eşya kadar zor olduğu, kesin ve çeşitli delillerle ispatlanmıştır. Bir delilin
özeti şudur:
Nasıl ki bir adam, askerlik veya memuriyet unva nıyla bir padişaha
bağlansa onun verdiği güçle şahsî kuvve tinin yüz bin kat üstünde ki işleri
yapabilir. Padişahı adına bazen bir şahı esir edebilir. Çünkü gördüğü işler
ve yaptığı eserler için gerekli şeyleri ve kuvve tini kendisi taşımıyor,
taşımaya mecbur olmuyor. O kuvve ti ve teçhizatı, kendisiyle bağı
sebebiyle padişahın hazineleri ve arkasındaki dayandığı güç olan ordu
taşıyor. Demek ki, o askerin gördüğü işler, bir padişahın işi gibi şahane;
gösterdiği eserler ise bir ordunun e seri gibi harika olabilir.
Nasıl ki karınca, o memuriyet sayesinde Firavun’un sarayını yıkmıştır.
Sinek o bağ ile Nemrut’u öldürmüştür.582 Ve buğda y tanesi gibi bir çam
çekirdeği, o sayede koca bir çam ağacının bütün programını saklar.583 HAŞİYE
Eğer o ba ğ kesilir, o asker terhis edilirse, yapacağı işler için gerekli şeyleri
ve kuvve tini, sırtında ve elinde taşımaya mecbur kalır. İşte o zaman, ancak
elindeki o küçücük kuvve t ve sırtındaki cephane kadar iş görebilir. Önceki
vaziyetinde gayet kolay yaptığı işler onda n istense, elbette, elinde bir
ordunun kuvve tini ve sırtında bir padişahın savaş teçhizatının fabrikasını
taşıması gerekir. İnsanları güldürmek için tuhaf hurafeler ve masallar
anlatan maskaralar bile bu ha yalden utanırlar!
Sözün Özü: Her varlığın yaratılışını Vâcibü’l-Vücûd’a atfetmenin
vücûbiyet584 derecesinde bir kolaylığı var. Tabiata yaratıcılık vermek ise
imkânsızlık derecesinde zorluğu kabul etmek ve akıl dairesinin dışına
çıkmaktır.
Üçüncüsü
Bazı risalelerde anlatılan, bu i mkânsızlığı izah edecek iki misal:
Birinci Misal
Issız bir çölde, medeniyetin meydana getirdiği bütün eserlerle dona tılıp
süslenen bir saraya çok vahşi bir adam girmiş, içeriye bakmış. Kusursuz
bir sanatla yapılan binlerce eşyayı görmüş. Vahşiliğinden ve
ahmaklığından, “Dışarıdan kimse müdahale etmeden, bu sarayı her
şeyiyle, içeriden biri yapmıştır” diyerek incelemeye başlamış. Neye baksa
o sığ aklı bile bunl arı içeriden birinin yapabileceğini mümkün gör memiş.
Sonra o sarayın yapılış programının, içindekilerin fihristinin ve idare
kanunlarının yazılı olduğu bir defter görmüş. Gerçi o elsiz, gözsüz ve
çekiçsiz defterin de şu sarayı yapmak ve süslemek için içerideki başka
şeyler gibi hiçbir kabiliyeti yokmuş, fakat adam çaresiz kalarak, mecburen
diğer şeylere nispeten ilmî kanunların bir unva nı olması yönüyl e, sarayı
tamamen bu defterle münasebetli gördüğünde n, “Bu sarayı inşa eden,
düzenleyen ve süsleyen, bu eşyayı yapan ve yerleştiren işte şu defterdir.”
diyerek ilkelliğini ahmakların, sarhoşların saçma sapan konuş malarına
çevirmiş.
İşte aynen bunu n gibi, misaldeki saraydan sonsuz derece daha muntazam,
mükemmel ve her tarafı mucizevî hikmetlerle dolu şu âlem sarayının
içine, Cenâb-ı Hakk’ın ulûhiyetini inkâr yolunda  giden “tabiatçılık” fikrini
taşıyan vahşi bir insan girer. Onun, mümkinat dairesi dışındaki Vâcibü’l-
Vücûd Zât’ın sanatının eseri olduğunu düşünmez. O’ndan yüz çevirerek
mümkinat dairesi içinde ilahî kader kanununun yazboz levhası
hükm ünde ki, ilahî kudretin icraat kanunlarının değişen ve yenilenen bir
defteri olan, pek yanlış ve hatalı bir şekilde “tabiat” adı verilen bir ilahî
kanunlar mecmuası, bir Rabbanî sanat fihristi görür. Der ki:
“Madem bu eşya bir sebep ister; hiçbir şeyin eşyayla bu defter gibi bir
münasebeti görünmüyor. Gerçi bu gözsüz, şuursuz, kudretsiz defterin,
mutlak rubûbi yetin işi olan ve sınırsız bir kudreti gerektiren yaratma
fiilini gerçekleştirmesini hiçbir şekilde akıl kabul etmez. Fakat madem
Ezelî Yaratıcı’yı kabul etmiyorum, öyleyse en iyisi ‘Şu âlemi bu defter
yapmıştır ve yapıyor’ diyeyim.”
Biz de deriz ki: “Ey ahmaklığını ahmakların en ahmağından almış sarhoş
ahmak! Başını tabiat bataklığından çıkar, etrafına bak! Zerrelerden
gezegenlere kadar bütün varlıkların, ayrı ayrı dillerle şehadet ettikleri ve
parmaklarıyla gösterdikleri Sâni-i Zülcelâl’i gör! O sarayı yapan ve o
deftere sarayın programını yazan Nakkâş-ı Ezelî’nin cilvesini tanı,
fermanına bak, Kur’an’ını dinle, böyle saçma sapan konuş maktan
kurtul!..”
İkinci Misal
Vahşi bir adam muhteşem bir kışlaya girer. Çok düzenli bir ordunun
topluca, beraberce talimlerini, muntazam hareketlerini seyreder.
Bir kumandanın işaretiyle bir taburun, bir alayın, bir tümenin oturduğunu,
kalktığını, harekete geçtiğini, bir emirle ateş ettiğini görür. Onun sığ ve
ilkel aklı, devletin koyduğu düzenle ve padişahın kanunuyl a bir
kumandanın bir orduyu idaresini anlamayıp inkâr ettiğinden, o askerlerin
iplerle birbirlerine bağlı olduklarını hayal eder. O hayalî iplerin ne kadar
harika olduğunu düş ünüp ha yret içinde kalır.
Sonra bir cuma günü Ayasofya gibi gayet büyük bir camiye gider, cemaate
katılır. O Müslüman cemaatin, bir imamın sesiyle beraberce kalktığını,
eğildiğini, secde ettiğini, oturduğunu görür. Manevî ve semavî kanunlar
bütünü olan şeriatı ve Şeriat Sahibi’nin emirlerinden gelen manevî
düsturları anlamadığından, o cemaatin maddî iplerle birbirine bağlı
olduğunu ve o hayret verici iplerin onları esir edip oyna ttığını zanneder.
En vahşi, insan suretindeki canavar hayvanları dahi güldürecek derecede
insanı maskara eden bir fikirle çıkar gider.
İşte aynen bu misaldeki gibi, Ezel ve Ebed Sultanı’nın sayısız askerinin
muhteşem bir kışlası olan şu âleme ve o Ezelî Mâbud’un kusursuz bir
mescidi olan şu kâinata, tam bir ilkellik suretindeki inkârcı tabiat fikrini
taşıyan bir adam girer. İşte o Ezelî Sultan’ın hikmetinden gelen, kâinattaki
düzenin manevî kanunlarını maddî kabul etmek.. rubûbi yet saltanatının
görünmez kaidelerini, o Ezelî Mâbud’un büyük yaratılış kanunlarının
manevî ve yalnız ilimle sabit bulunan hüküm lerini ve düsturlarını birer
maddî varlık farz etmek.. ilahî kudretin yerine, ilim ve kelâmdan gelen ve
yalnız ilim yoluyla sabit olan o kanunları ikame etmek.. onlara yaratma
kudreti atfetmek, sonra da “tabiat” adını vermek ve Rabbanî kudretin
yalnızca bir cilvesi olan kuvve ti, kudret sahibi ve müstakil bir güç sahibi
kabul etmek, misaldekinden bin defa daha aşağı bir vahşettir!
Kısacası: Her şeyi tabiata bağlayanların tabiat dedikleri, vehmedilen ve
hakikati bulunmayan şey, eğer haricî bir hakikate sahip ise olsa olsa,
•Bir sanat olabilir, yaratıcı ve sanatın sahibi olamaz.
•Bir nakış olabilir, nakkaş olamaz.
•Bir hüküm ler bütünü ol abilir, hâkim olamaz.
•Bir yaratılış kanunu ol abilir, kanun koyuc u olamaz.
•Yaratılmış bir izzet perdesi olabilir, var eden olamaz.
• Dış tesirle meydana gelmiş bir varlık olabilir, yaratıcı bir fail olamaz.
•Kanundur , kudr et değil; kadir olamaz.
•Vasıta ve araçtır, kaynak olamaz.
Netice: Madem mevcudat var ve madem On Altıncı Nota’nın başında
dendiği gibi bir şeyin varlığına, aklen dört yoldan başka yol düşünülemez.
O dört yoldan üçünün –her birinin üç apaçık muhal ile– bâtıl olduğu kesin
bir şekilde ispat edildi. Elbette, zorunlu olarak ve açıkça dördünc ü yol
olan tevhid yolunun doğruluğu, kati bir surette görünüyor . Bu dördünc ü
yol, baştaki 585أَِ ِّٰ َ َطِِ اَٰاتِ وَاَْرْضِ ayetiyle, Zât-ı Vâcibü’l-
Vücûd’un ulûhiyetini, her şeyin doğrudan doğruya O’nun kudret elinden
çıktığını, göklerin ve yeryüzünün tasarrufu altında bulunduğunu şeksiz ve
şüphe siz, apaçık şekilde gösteriyor.
Ey her şeyi sebeplere bağlayan ve tabiata tapan zavallı insan! Madem her
şey gibi tabiat da yaratılmıştır; çünkü sanatlıdır ve sürekli yenileniyor.
Madem her sebebin neticesi gibi görünüş teki sebebi de sanatlı bir şekilde
yaratılmıştır. Ve madem bir şeyin varlığı, pek çok şeye ve şarta bağlıdır. O
halde, tabiatı ve o sebebi yaratan bir Kadîr-i Mutlak var. O’nun ne ihtiyacı
var ki, aciz vasıtaları rubûbi yetine ve yaratıcılığına ortak etsin? Hâşâ! O,
doğrudan doğruya sebebin neticesini sebep ile beraber yaratarak
isimlerinin cilvelerini ve hikmetini göstermek için bir tertip ve düzenle,
sebeple netice arasına görünüş te bir yakınlık koym uştur. Eşyanın zahirî
kusurlarına, merhametsizliklere ve noks anlıklara merci olması için
sebepleri ve tabiatı kudret eline perde yapmış, izzetini o suretle
korumuştur.
Acaba bir saat ustasının, önce saatin çarklarını yapıp sonra onları
düzenlemesi mi; yoks a o çarkların içinde harika bir makine yapıp sonra
saat haline gelmeleri için onları bu makinenin cansız ellerine vermesi mi
daha kolaydır? Acaba şu ikinci ihtimal, imkân dışında değil midir? Haydi,
o insafsız aklınla sen söyle, sen hüküm  ver!
Veyahut bir kâtip mürekkep, kalem ve kâğıt getirse onlarla bir kitabı
bizzat yazması mı daha kolaydır; yoks a o kâğıdın, mürekkebin ve kalemin
içinde o kitaptan daha sanatlı, daha zahmetli, yalnız o kitaba mahsus bir
yazı makinesi icat etmesi, sonra da o şuursuz makineye “Haydi sen yaz”
deyip kendisi karışmadan onun yazmasını beklemesi mi daha kolaydır?
Acaba bu ikinci şık, kitabı yazmaktan yüz  defa daha zor değil midir?
Eğer dersen ki: Evet, bir kitabı yazan makinenin icadı, o kitabı yazmaktan
yüz defa daha zordur. Fakat o makine, aynı kitabın birçok nüshasının
yazılmasına vasıta olduğunda n belki bunda  bir kolaylık vardır?
Cevap: Nakkâş-ı Ezelî, sınırsız kudretiyle isimlerinin sonsuz cilvelerini
her an tazeleyerek ayrı ayrı şekillerde göstermek için eşyayı ve hususi
simaları öyle bir surette yaratmıştır ki, o Samed Yaratıcının birer mektubu
ve kitabı hükm ünde ki eserlerinin hiçbiri, diğerlerinin aynısı olmaz.
Şüphe siz her bir varlığın siması, ayrı mânâları ifade etmek için farklı
olacaktır.
Eğer gözün varsa insanın simasına bak! Hazreti Âdem’den bugüne , belki
ebediyete kadar, bu küçük simada esas uzuvlar aynı olmakla beraber, her
birinin diğer bütün simalara karşı ayırt edici birer alâmetinin kesinlikle
sabit olduğunu gör. Bu sebeple her yüz ayrı bir kitaptır. Yalnız sanatın
tanzimi için ayrı bir yazı takımı, ayrı bir tertip ve telif gerektirir. Ve
maddelerini bir araya getirmek, vücuda lâzım olan her şeyi yerleştirmek
için büt ün büt ün ba şka bir tezgâh ister.
Haydi, farz-ı muhal, tabiata bir matbaaymış gibi bakalım. Fakat bir
matbaa, gerekli dizgi ve basma işinden, yani harfleri belli bir düzende
kalıba sokmaktan başka, yaratılmaları o işten yüz derece daha zor olan
maddeleri âlemin her tarafından hususi bir ölçüyle ve düzenle getirmek,
yaratmak ve elde etmek için yine o matbaayı yaratan Kadîr-i Mutlak’ın
kudretine ve iradesine muhtaçtır. Demek ki, tabiatın matbaa olma ihtimali
ve varsayımı, tamamen mânâsız bir hurafedir.
İşte bu saat ve kitap örneklerindeki gibi, her şeyi benzersiz bir sanatla
yaratan, her şeye gücü yeten sonsuz kudret sahibi Yüce Allah, sebepleri
nasıl var ettiyse onların neticelerini de yaratıyor. Hikmetiyle, neticeleri
sebeplere bağlıyor. Cenâb-ı Hak, kâinattaki hareketleri düzenleyen yüce
yaratılış kanunlarının bir cilvesini ve eşyadaki o cilveye yalnızca bir ayna
olan eşyanın tabiatını, iradesiyle tayin etmiştir. Ve o tabiatın haricî varlığa
mazhar olan yönünü kudretiyle var etmiş, eşyayı o tabiat üzere yaratmış,
birbirine karıştırmıştır. Acaba akla son derece uygun ve sayısız delilin
neticesi olan bu hakikatin kabulü mü kolaydır; yoks a cansız, şuursuz,
yaratılmış, sanatla yapılmış, o sebep ve tabiat dediğiniz basit maddelere,
her bir şeyin varlığı için gereken sınırsız dona nımın verilip onların yaptığı
işleri her şeyi görerek, hikmetli bir şekilde kendi kendilerine yaptıklarını
kabul etmek mi daha kolaydır? Birinci şık vücub derecesinde gerekli değil
midir? Ve ikinci şık imkânsızlık derecesinde, akıl dışı değil midir? Bunu,
senin o insafsız aklının insafına havale ediyoruz.
Her şeyi tabiata bağlayan inkârcı diyor ki:
Madem beni insafa davet ediyorsun. Ben de şimdiye kadar gittiğimiz
yolun yanlış, yüz derece akıl dışı, gayet zararlı ve son derece çirkin
olduğunu itiraf ediyorum. Zerre kadar şuuru bulunan, daha önce ortaya
koyduğunuz  delillerden anlayacaktır ki, sebeplere ve tabiata yaratıcılık
atfetmek imkân ve akıl dışıdır. Her şeyi doğrudan doğruya Vâcibü’l-
Vücûd’a vermek vaciptir, zorunludur. 586اََُْْ ِِّٰ ََ اَِْنِ deyip iman
ediyorum.
Yalnız bir şüphem var: Cenâb-ı Hakk’ın Yaratıcı olduğunu kabul
ediyorum, fakat bazı küçük sebeplerin önemsiz şeylerde yaratmaya
müdahalesi ve bir parça övgüye  mazhar olması, rubûbi yet saltanatına ne
zarar verir? O’nun s altanatından bir şey azalır mı?
Cevap: Bazı risalelerde açıkça ispat ettiğimiz gibi, hâkimiyetin gereği,
müdahal eyi reddetmektir. Hatta basit bir hüküm dar ya da bir idareci,
hâkimiyeti dairesinde oğlunun bile müdahalesini kabul etmez. Hatta bazı
dindar padişahların, hâkimiyetlerine karışacakları zannıyla, halife
oldukları halde masum evlatlarını katletmeleri, bu “müdahaleyi ret
kanunu ”nun hâkimiyette ne kadar esaslı bir şekilde hükm ettiğini
gösteriyor. Bir nahiyede iki müdürden tut bir memlekette iki padişaha
kadar, hâkimiyetteki bağımsızlığın gerektirdiği “ortaklığı kabul etmeme
kanunu ” insanlık tarihinde çok hayret verici karışıklıklarla kuvve tini
göstermiştir.
İşte aciz ve yardımlaşmaya muhtaç insanlardaki amirlik ve hâki miyetin
bir gölgesinin, başkasının müdahalesini ne derece reddettiğini ve
yasakladığını, hâkimiyetinde nasıl ortak kabul etmediğini ve makamındaki
tek başınalığını son derece tutucu bir şekilde korumaya çalıştığını gör!
Sonra mutlak hâkimiyete rubûbi yet derecesinde, mutlak amirliğe ulûhiyet
derecesinde, mutlak birliğe ehadiyet derecesinde ve mutlak istiğnaya
mutlak kudret derecesinde sahip olan bir Zât-ı Zülcelâl’in, bu müdahaleyi
reddetmesinin ve sebepleri ortaklıktan men etmesinin o hâkimiyetin ne
kadar zaruri ve vacip bir gereği olduğunu kı yaslayabilirsen kıyasla…
İkinci bir şüphe: Bazı sebepler, bazı basit varlıkların kulluğuna  bir parça
merci olsa, zerrelerden gezegenlere kadar, Mâbud-u Mutlak olan Vâcibü’l-
Vücûd Zât’a bakan varlıkların kul luğuna  ne zarar gelir?
Cevap: Bu kâinatın sonsuz hikmet sahibi Hâlık’ı kâinatı bir ağaç
hükm ünde  yaratıp onun en mükemmel meyvesini şuur sahipleri; şuur
sahiplerinin içinde en kuşatıcı meyveyi ise insan yapmıştır. O mutlak,
hiçbir şeye bağlı olmayan Hâkim ve Âmir, kendini sevdirmek ve tanıtmak
için kâinatı yaratan o Vahid ve Ehad, bütün kâinatın meyvesi insanı ve
insanın en mühim neticesi, hatta yaratılışının gayesi ve hayatının semeresi
olan şükür ve ibadeti hiç başka ellere verir mi? Hikmetine tamamen zıt bir
şekilde, yaratılışın neticesini ve kâinatın meyvesini abes kılar mı? Hâşâ ve
kellâ!..
Hem hikmetini ve rubûbi yetini inkâr ettirecek bir tarzda mahlûkatın
başkalarına ibadet etmesine rıza gösterir mi, buna  hiç izin verir mi?
Kendini icraatıyla sonsuz derecede sevdirdiği ve tanıttığı halde, en
mükemmel mahlûklarının şükür ve minnettarlıklarını, kendilerini
sevdirmeye çalışmalarını ve kulluklarını sebeplere vermekle Zât’ını
unutturup kâinattaki yüce maksatlarını inkâr ettirir mi? Ey her şeyi
tabiatın yarattığı iddiasından vazgeçen arkadaş! Haydi, sen söyle!
O adam diyor ki: “Elhamdülillâh, bu iki şüphe m de yok oldu. Cenâb-ı
Hakk’ın birliğine ve hakkıyla ibadete lâyık zâtın O olduğuna , O’ndan
başkasının ibadete lâyık olmadığına dair o kadar parlak ve kuvve tli iki
delil gösterdin ki, onları inkâr etmek, güne şi ve gündüz ü inkâr etmek gibi
bir büyükl ük taslamak olur.”
Sonsöz
Allah’ı inkâra dayanan tabiat fikrini terk edip imana gelen adam diyor ki:
“Elhamdülillâh, şüphem kalmadı, yalnız cevabını merak ettiğim birkaç
soru var.”
Birinci Soru
Pek çok tembelin ve namazı terk etmiş olanların şöyle dediklerini
işitiyoruz:
“Cenâb-ı Hakk’ın bizim ibadetimize ne ihtiyacı var ki, Kur’an’da çok
şiddetle ve ısrarla ibadeti terk etmeyi yasaklayıp terk edenleri cehennem
gibi dehşetli bir cezayla tehdit ediyor.587 Önemsiz, küçük bir hataya karşı
sonsuz bir şiddet göstermek, ölçülü, dosdoğru ve adaletli olan Kur’an’ın
ifadelerine nasıl yakışır?”
Cevap: Evet, Cenâb-ı Hak senin ibadetine de başka bir şeye de muhtaç
değildir. Fakat sen ibadete muhtaçsın, mânen hastasın. İbadetin manevî
yaralara ilaç olduğunu birçok risalede ispat ettik. Bir hastanın, hastalığı
hakkında, kendisine faydalı ilaçları içirmekteki ısrarına karşılık şefkatli
bir hekime, “Senin ne ihtiyacın var ki, bana böyle ısrar ediyorsun?”
demesinin ne kadar mânâsız olduğunu a nlarsın.
Kur’an’ın, ibadeti terk hakkındaki şiddetli tehditlerine ve vaat ettiği
dehşetli cezalara gelince… Nasıl ki bir padişah, idaresi altındakilerin
hukukunu gözetmek için basit bir adamı, onların hukukuna  zarar veren
hatasına göre şiddetli cezaya çarptırır. Aynen öyle de, ibadeti ve namazı
terk eden insan, Ezel ve Ebed Sultanı’nın raiyeti hükmünde ki varlıkların
hukukuna  mühim bir tecavüz ve mânen zulmetmiş olur. Çünkü varlıkların
kemâli, Yaratıcılarına bakan yüzlerinde tesbih ve ibade tle ortaya çıkar.
İbade ti terk eden, varlıkların ibade tini görmez, göremez, belki de inkâr
eder. O zaman, ibadet ve tesbih noktasında yüks ek makamda bulunan ve
her biri Samed Yaratıcının birer mektubu, isimlerinin birer aynası olan
varlıkları, yüce makamlarından indirmiş olur. Onları önemsiz, vazifesiz,
cansız, perişan kabul ettiğinden hor görür, mükemmelliklerini inkâr
ederek haddini aşar.
Evet, herkes kâinatı kendi aynasından görür. Cenâb-ı Hak insanı kâinat
için bir ölçek, bir terazi suretinde yaratmıştır. Her insana bu âlemden
hususi bir âlem vermiştir, o âlemin rengini insanın kalbindeki inanca göre
gösterir. Mesela gayet ümitsiz ve yaslı bir şekilde ağlayan insan,
etrafındaki varlıkları da ümitsiz bir halde ağlar gibi görür. Sevinçli, neşeli,
müjde almış ve coşkun neşesinden gülen bir insan ise kâinatı neşeli, güler
bir vaziyette bulur. Aynen bunun gibi, tefekkür eden, ibadet ve tesbih
vazifesini ciddi bir şekilde yerine getiren insan, varlıkların gerçekten
mevcut ve muhakkak olan ibadet ve tesbihlerini bir derece keşfeder, görür.
Gafletle veya inkârla ibadeti terk eden ise varlıkları, mükemmel
yaratıldıkları hakikatine tamamen zıt ve yanlış bir surette hayal eder,
onların hukukuna  mânen tecavüz etmiş olur.
Hem namazı terk eden insan, kendi kendine mâlik bulunmadığından
Mâlik’inin bir kulu olan nefsine de zulmeder. Mâlik’i, o kulunun hakkını
nefs-i emmaresinden almak için onu dehşetli tehdit eder. İnsan,
yaratılışının neticesi ve gayesi olan ibadeti terk ettiğinden, bu, Cenâb-ı
Hakk’ın hikmetine ve dilemesine karşı bir tecavüz hükm üne geçer. Bu
yüzden insan cezaya çarptırılır.
Kısacası: İbade ti terk eden, hem kendi nefsine zulmeder –oysa nefsi
Cenâb-ı Hakk’ın kulu ve kölesidir– hem de bu, kâinattaki mükemmel
hukuka karşı bir tecavüz, bir zulümdür. Evet, nasıl ki küfür, varlıkları hor
görmedir; ibade ti terk etmek de kâinatın kemâlâtını inkârdır. Hem ilahî
hikmete karşı bir haddi  aşma olduğun dan, insan dehşetli tehdide, şiddetli
cezaya müstahak  hale gelir.
İşte insanın cezayı hak edişini ve zikredilen hakikati ifade etmek için
Kur’ân-ı Mucizü’l-Beyan, mucizevî bir şekilde o şiddetli ifade tarzıyla,
belâgatin gereği olarak, halin gereğine tam tamına uygun beyanda
bulunuyor .
İkinci Soru
Tabiattan vazgeçen ve imana gelen zât diyor ki:
Her varlığın her yönde n, her işinde, her fiilinde ve her şeyiyle Allah’ın
dilemesine ve kudretine tâbi olması çok büyük bir hakikattir. Büyükl üğü
sebebiyle dar zihinlerimize sığmıyor. Halbuki gözümüzle gördüğüm üz bu
son derece bolluk, önceki delillerde gösterilen tevhid yolunda  eşyanın
yaratılışındaki son de rece kolaylık, yine Kur’an’ın açık ve kesin hükm ü ile
588َ َُُْْ وََ َُُْْ إِ ٍََْ وَاَِةٍ
589وََۤ أَُْ اَِ إِ ََِْ اََِْ أَوْ َُ أََْبُ
gibi ayetlerin açıkça işaret ettiği sınırsız kolaylık, o büyük hakikatin çok
makbul ve akla uygun bir mesele olduğunu gösteriyor. Bu kolaylığın sırrı
ve hikmeti nedir?
Cevap: Yirminci Mektup’un Onunc u Kelime’si olan 590ٌَِ وََُ َٰ ُ َْءٍ
yüce beyanında, bu sır gayet açık, kesin ve ikna edici bir şekilde
bildirilmiştir. Bilhassa o mektubun ilavesinde daha açıkça ispatlanmıştır
ki, bütün varlıklar tek bir Yaratıcıya isnat edildiği zaman, onların
yaratılışını izah etmek bir tek varlığınkini izah etmek gibi kolaylaşır. Eğer
Vahid ve Ehad Zât’a verilmezse bir tek varlığın yaratılışını izah etmek,
bütün varlıklarınki kadar zorlaşır ve bir çekirdeğin yaratılışı, bir ağacınki
kadar zor olur.
Eğer hakiki Yaratıcısına verilse, kâinat bir ağaç kadar, ağaç bir çekirdek
kadar, cennet bir bahar kadar ve bahar bir çiçek kadar kolaylaşır. Açıkça
görülen sınırsız bolluk ve ucuzluğun, her varlık türünün sayısız ferdinin ve
muntazam, sanatlı, kıymetli varlıkların tam bir kolaylık ve süratle vücuda
gelmesinin sırlarını, hikmetlerini gösteren yüzlerce delilden, başka
risalelerde etraflıca anlatılan bir-ikisine kısaca işaret edeceğiz.
Mesela, nasıl ki yüz askerin bir subayın idaresine verilmesi, bir askerin
yüz subayın idaresine verilmesinden yüz derece daha kolaydır. Aynen
bunun gibi, bir orduda ki askerlerin teçhizatı bir merkezden, bir kanunla,
bir fabrikadan ve bir padişahın emriyle verildiği vakit, âdeta nicelik olarak
bir askerin teçhizatı kadar kolaylaşır. Tek bir askerin teçhizatı çeşitli
merkezlere, fabrikalara, farklı kumandanlara verildiğinde ise onu
hazırlamak âdeta bir ordunun teçhizatını hazırlamak kadar zor olur. Çünkü
bir tek askerin teçhizatını yapmak için bütün orduya  lâzım olan
fabrikaların bul unması gerekir.
Hem bir ağacın yaşaması için gerekli maddeler birlik sırrı ile bir kökten,
bir merkezden, bir kanun ile verildiğinden, binlerce meyve veren o ağacın
yaratılışının bir meyveninki kadar kolay olduğu a çıkça görülür.
Eğer birlikten çokluğa gidilse, her bir meyveye gereken maddelerin başka
yerden verildiği kabul edilse, bir meyvenin meydana gelmesi bir ağaç
kadar zorlaşır. Belki ağacın bir örneği ve fihristi hükm ünde ki bir tek
çekirdeğin varlığı dahi o ağaç kadar zor olur. Çünkü ağacın yaşaması için
gereken büt ün m addeler, bir çekirdek için de gereklidir.
İşte bunlar gibi yüzlerce misal gösteriyor ki, Allah’ın birliği kabul
edildiğinde son derece kolay vücuda gelen binlerce varlığın yaratılışını
izah etmek, şirk ve çokluk yolunda bir tek varlığınkini izah etmekten daha
kolay olur. Başka risalelerde bu hakikat iki kere iki dört eder derecesinde
bir kesinlikle ispatlandığından onlara havale edip burada yalnızca bu
kolaylığın ilim ve Cenâb-ı Hakk’ın koyduğu kader kanunu ile kudreti
noktasından gayet mühim bir sırrını bildireceğiz. Şöyle ki:
Sen bir varlıksın. Eğer kendini Kadîr-i Ezelî’ye atfedersen, O’nun, seni
hiçten, yoktan, bir emirle, sınırsız kudretiyle bir kibrit çakar gibi bir anda
yarattığını kabul etmiş olursun. Eğer kendini O’na vermez, belki maddî
sebeplere ve tabiata dayandırırsan, kâinatın muntazam bir özü, meyvesi,
küçük bir fihristi ve listesi olduğunda n, o vakit seni yaratmak için kâinatı
ve bütün unsurları ince bir elekle eleyip hassas ölçülerle âlemin her
tarafından vücudun için lüzumlu maddeleri toplamak gerekir. Çünkü
maddî sebepler yalnız terkip eder, toplar. Kendilerinde bulunmayanı
hiçten, yoktan yapamadıkları, bütün akıl sahiplerince doğrulanmıştır.
Öyleyse küçük bir canlının varlığı için gereken maddeleri âlemin her
tarafından toplamaya mecbur kalırlar.
İşte tevhid yolunda  ne kadar kolaylık, şirkte ve dalâlette ne kadar zorluk
bulunduğunu a nla!
İkinci Delil: İlim nokt asında sınırsız bir kolaylık vardır. Şöyle ki:
Kader, ilmin bir türüdür; her şeye, manevî ve mahsus kalıbı hükm ünde  bir
miktar tayin eder. Kaderin takdir ettiği o miktar, o şeyin var olması için
bir plan, bir model hükm üne geçer. Kudret bir şeyi yarattığı vakit, kaderce
takdir edilen o m iktara göre gayet kolayca yaratır.
Eğer o şey kuş atıcı, sonsuz ve ezelî bir ilmin sahibi olan Kadîr-i Zülcelâl’e
verilmezse –daha önce geçtiği gibi– yalnızca binlerce zorluk değil,
yüzlerce imkânsızlık da ortaya çıkar. Çünkü ilahî ilim ve kaderce tayin
edilen o miktar olmazsa binlerce haricî ve maddî kalıbın, küçücük bir
hayvanın bedeninde kullanılması gerekir.
İşte tek bir Yaratıcıyı kabul etmekte sonsuz kolaylık, dalâlette ve şirkte ise
sonsuz zorluk bulunmasının bir sırrını anla; اََِْ أَوْ َُ وََۤ أَُْ اَِ إِ ََِْ
591أََْبُ ayetinin ne kadar doğr u ve yüks ek bir hakikati ifade ettiğini gör!
Üçüncü Soru
Eskiden düş man, şimdi dost olan hidayete ermiş adam diyor ki:
“Bu zamanda çok ileri giden felsefeciler şöyle der: Hiçbir şey yoktan
yaratılamaz ve yok olmaz; kâinat fabrikasını işleten yalnız bir terkip ve
tahlildir.”
Cevap: Eşya ve hadiselere Kur’an nuru ile bakmayan felsefecilerin en ileri
gidenleri, tabiat ve sebepler vasıtasıyla, varlıkların oluşmasını ve
yaratılmasını –daha önce ispat ettiğimiz şekilde– imkânsızlık derecesinde
zor gördüklerinden, iki kısma ayrılırlar.
Bir kısmı sofistlerdir; insana has bir hususiyet olan akıldan istifa ederek
ahmak hayvanlardan daha aşağı düşmüşler. Kâinatın varlığını, hatta kendi
varlıklarını dahi inkâr etmeyi, dalâlet mesleğinde sebeplerin ve tabiatın
yaratıcı olmasından daha kolay gördüklerinden, hem kendilerini hem
kâinatı inkâr edip mutlak bir cehalete saplanmışlar.
İkinci kısım ise bakmış ki; dalâlet yolunda , sebeplerin ve tabiatın yaratıcı
olması noktasında, bir sineğin ve bir çekirdeğin bile yaratılmasının sonsuz
zorluğu var ve bu, aklı aşan bir güç gerektiriyor. Onun için mecburen
yaratılışı inkâr ederek, “Bir şey yoktan var olamaz.” demiş ve yokluğu da
muhal görmüş, “Var olan bir şey yok olamaz.” diye hüküm  vermişler.
Yalnız zerrelerin hareketleriyle, tesadüf rüzgârlarıyla bir terkip, tahlil,
dağılma ve toplanma suretinde göreceli bir vaziyet hayal etmişler.
İşte gel, ahmaklığın ve cehaletin en aşağı derecesinde, kendini en akıllı
zanneden adamları gör ve dalâletin insanı ne kadar maskara, süflî ve
katmerli cahil yaptığını anla, ibret al!
Acaba yeryüzünde  her sene dört yüz bin canlı türünü birden dirilten,
gökleri ve yeri altı günde  yaratan,592 her bahar altı haftada, mevcut
kâinattan daha sanatlı, hikmetli, canlı bir kâinatı inşa eden ezelî bir
kudretten; ezelî bir ilmin dairesinde planları ve miktarları belirlenen,
Allah’ın ilmi dairesindeki varlıkları göze göstermeyen bir ecza ile
yazılmış görünmez bir yazıyı göstermek için sürülen bir madde gibi,
zahiren yok olan o varlıklara kolayca haricî vücut vermeyi uzak görmek,
yaratılışı inkâr etmek, önceki kısım olan sofistlerin yaptığından daha
ahmakça ve cahilce değil midir? Bu talihsizler, mutlak acz içindeki ve
elinde yalnızca sınırlı bir iradeden başka bir şey bulunmayan
firavunlaşmış nefisleriyle hiçbir şeyi yok edemediklerinden, hiçbir
zerreyi, maddeyi hiçten, yoktan var edemediklerinden ve tabiatın elinden,
güve ndikleri sebepleri yaratmak gelmediği için ahmaklıklarından diyorlar
ki: “Bir şey yoktan var olamaz. Var da yok olamaz.” Bu bâtıl ve yanlış
hükm ü Kadîr-i Mutlak hakkındaki fikirlere uygul amak istiyorlar.
Halbuki Kadîr-i Zülcelâl’in iki tarzda yaratması var:
Biri, var olmayan ve benzeri bulunmayan bir şeyi yoktan var etmektir.
Yani bir şeyi hiçten, yoktan yaratır ve ona gereken her şeyi de hiçten
vücuda getirip eline verir.
Diğeri, inşa ve sanat iledir. Yani kusursuz hikmetini ve pek çok isminin
cilvelerini göstermek gibi gayet ince hikmetler için kâinattaki unsurlardan
bir kısım varlıkları inşa eder; her emrine uyan zerreleri ve maddeleri, rızık
verme kanunuyl a onlara gönde rir ve onlarda çalıştırır.
Evet, Kadîr-i Mutlak’ın iki tarzda, hem yoktan var etmek hem de var
olanları bir araya getirmek suretinde yaratması bulunur. Varı yok etmek ve
yoku var etmek en kolay, daimî, umumi bir kanunudur . Bir baharda, üç yüz
bin canlı türünün şekillerini, sıfatlarını, belki zerrelerinden başka bütün
keyfiyet ve hallerini hiçten var eden bir kudrete karşı, “Yoku var edemez!”
diyen adam, yok ol malı!
Tabiatı bırakan ve hakikat yoluna giren zât diyor ki:
Cenâb-ı Hakk’a yarattığı zerreler adedince hamd ü sena ve şükrediyorum
ki, tam imanı kazandım, vehimlerden ve sapkınlıktan kurtuldum, kafamda
hiçbir şüphe  kalmadı.
593اََُْْ ِِّٰ َٰ دِِ اَِْْمِ وَََلِ اَِْنِ
594َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
577 HAŞİYE Bu risalenin telif sebebi, gayet saldırgan ve çirkin bir tarzda iman hakikatlerini
küçük görüp bozulmuş aklının yetişmediği şeye hurafe diyenlerin dinsizliklerini tabiata
bağlayarak Kur’an’a hücum etmeleridir. O hücum, kalbe (kaleme) şiddetli bir öfke verdi ki, o
dinsizlere ve haktan yüz çeviren bâtıl mezheplilere şu şiddetli ve galiz tokatları attı. Yoksa Risale-
i Nur’un yolu, nezih ve nazik bir şekilde yumuşak söz söylemektir.
578 “Peygamberleri onlara: Hiç gökleri ve yeri yaratan Yüce Yaratıcı hakkında şüphe edilebilir
mi? dedi.” (İbrahim sûresi, 14/10).
579 1922 yılı.
580 Bkz. eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-Nihal 2/124; el-Îcî, Kitabü’l-Mevâkıf 2/589.
581 Zorunlu, vacip, kendinden olma.
582 Bkz. İbni Kesîr, el-Bidâye 1/149.
583 HAŞİYE Evet, eğer o bağ olursa, o çekirdek Allah’ın koyduğu kader kanunundan bir emir alır, o
harika işleri yapabilir. Eğer o bağ kesilirse, o çekirdeğin yaratılışı, koca çam ağacının
yaratılışından daha çok donanım, kudret ve sanat gerektirir. Çünkü dağdaki kudret eseri olan
büyük bir çam ağacının, bütün dallarıyla, meyveleriyle ve donanımıyla o çekirdekteki kader
eseri olan manevî ağaçta mevcut bulunması lâzım gelir. Çünkü o koca ağacın fabrikası o
çekirdektir. İçindeki, kaderin takdir ettiği ağaç kudretle ortaya çıkar, bir çam ağacı olur.
584 Zorunlu, vacip, kendinden olma.
585 “Hiç gökleri ve yeri yaratan Yüce Yaratıcı hakkında şüphe edilebilir mi?” (İbrahim sûresi,
14/10).
586 İman nimetini lütfeden Allah’a sonsuz şükürler olsun.
587 Bkz. Mü’min sûresi, 40/60; Müddessir sûresi, 74/42-43.
588 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ardından (ahirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun
için) ancak bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28).
589 “Kıyametin oluş işi ise başka değil, ancak göz açıp kapama yahut daha da kısa bir anda olup
biter.” (Nahl sûresi, 16/77).
590 “Allah her şeye kâdirdir.” (Mâide sûresi, 5/120; Hûd sûresi, 11/4; Rûm sûresi, 30/50).
591 “Kıyametin oluş işi ise başka değil, ancak göz açıp kapama yahut daha da kısa bir anda olup
biter.” (Nahl sûresi, 16/77).
592 Bkz. A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi, 10/3; Hûd sûresi, 11/7.
593 Bize ihsan ettiği İslam dini ve tam, yüksek iman nimeti sebebiyle Rabbimize hamdolsun.
594 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
Yirmi Dördüncü Lem'a / Tesettür hakkındadır
On Beşinci Nota’nın İkinci ve Üçüncü Meseleleriyken, öneminden dolayı
Yirmi Dördünc ü Lem’a olmuştur.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
... ا595َۤ أََ اِ ُْ َِزْوَاَِ وََََِ وََِۤءِ اَُِِْْ َُِْ ََِْ ِْ ََِِِ
ayeti tesettürü emrediyor. Haram zevk ve eğlencelere düşkün bugünkü
medeniyet ise Kur’an’ın bu hükm üne karşı geliyor, tesettürü yaradılışa
uygun gör müyor, “O bir esarettir.” diyor.596 HAŞİYE
C e v ap: Kur’an-ı Hakîm’in bu hükm ünün tamamen fıtrî, ona karşı
gelmenin ise yaradılışa zıt olduğuna  işaret eden pek çok “hikmet”ten
yalnızca dördünü  bildireceğiz.
Birinci Hikmet
Tesettür, kadınlar için fıtrîdir, yaradılışları onu gerektiriyor. Kadınlar
yaradılıştan zayıf ve nazik olduklarından, kendi hayatlarından daha çok
sevdikleri yavrularını koruyup gözetecek bir erkeğin himayesine ve
yardımına muhtaç bulundukl arından, kendilerini sevdirmek, kendilerinden
nefret ettirmemek ve hor görülmeye maruz kalmamak için tesettüre fıtrî
bir meyilleri var.
Hem on kadından altı-yedisi ya ihtiyar ya da çirkindir; ihtiyarlıklarını ve
çirkinliklerini herkese göstermek istemezler. Veyahut kıskançtırlar,
kendilerinden daha güzel olanların yanında çirkin düşmemek veya taciz ve
ithamlardan korkup bunlara maruz kalmamak, kocalarının gözünde
ihanetle suçlanmamak için yaradılışları gereği örtünmek isterler. Hatta
dikkat edilse, kendini en çok saklayanların ihtiyarlar olduğu görülür. On
kadından ancak iki-üç tanesi hem genç hem güzeldir, hem de kendini
göstermekten sıkılmaz.
Mâlumdur ki, insan sevmediği, hoşlanmadığı adamların bakışlarından
sıkılır, rahatsız olur. Elbette açık saçık bir kıyafet giyen güzel bir kadın,
iki-üç yabancı erkeğin kendisine bakmasından hoşlansa bile yedi-sekizinin
bakması ona ağır gelir. Ahlâksızlığa düşmemiş, bozulmamış güzel bir
kadın, nazik ve çabuk tesir altında kalan bir yaradılışta olduğunda n, maddî
tesiri tecrübe edilmiş, belki insanı zehirleyen pis nazarlardan elbette
sıkılır. Hatta işitiyoruz ki, açık saçıklığın yeri olan Avrupa’da birçok
kadın, o bakışlardan sıkılarak, “Bu alçaklar bizi göz hapsine alıp sıkıyor.”
diye polislere şikâyet ediyormuş. Demek ki, bugünkü medeniyetin
tesettürü kaldırması, fıtrata zıttır. Kur’an’ın tesettür emri yaradılışa
uygunl uğunun yanında, o şefkat madeni ve kıymetli birer ebedî arkadaş
olabilecek kadınları tesettür sayesinde, alçalmaktan, zilletten, manevî
esaretten ve sefaletten kur tarıyor.
Hem kadınlarda, yabancı erkeklere karşı yaradılıştan gelen bir korkaklık,
bir ürkeklik bulunur. Bu korku fıtraten tesettürü gerektiriyor. Çünkü sekiz-
dokuz  dakikalık bir zevki cidden acılaştıracak sekiz-dokuz  ay ağır bir
çocuk yükünün zahmetiyle beraber, o çocuğu sekiz-dokuz  sene
koruyuc usuz bir şekilde büyüt meye mecbur kalarak o sekiz-dokuz
dakikalık gayrimeşru zevkin belâsını çekme ihtimali var. Bu çokça
görüldüğünde n kadın, namahrem erkeklerden cidden, şiddetle, yaradılışı
gereği korkar ve sakınmak ister. Onun zayıf fıtratı, tesettür vasıtasıyla,
namahremlerin iştahını açmamayı ve tacize meydan vermemeyi emreder,
kadını kuvve tli bir şekilde ihtar eder. Ve örtüsünün, onun siperi ve kalesi
olduğunu gös terir.
İşittiğime göre, hüküm etin merkezi olan başşehirde, çarşı içinde, gündüz
vakti, halkın gözleri önünde  basit bir ayakkabı boya cısı, dünya ca meşhur,
makam sahibi, mühim bir adamın açık bacaklı karısına bilfiil sarkıntılık
etmiş. Bu, tesettüre karşı olanların hayâsız yüzlerine bir şamar vuruyor!
İkinci Hikmet
Kadın-erkek arasındaki gayet köklü ve şiddetli münasebet, sevgi ve alâka,
yalnız dünya  hayatındaki ihtiyaçlardan ileri gelmiyor. Evet, bir kadın,
kocası için sadece dünya  hayatında bir eş değil; ebedî âlemde de bir hayat
arkadaşıdır.597 Madem ebedî hayatta da kocasına arkadaşlık edecektir;
elbette kendi güzelliğine, ebedî arkadaşı ve dostu olan kocasından
başkasının nazarını çekmemesi, onu darıltmaması, kıskandırmaması
gerekir.
Madem iman sırrıyla, mümin olan kocasının onunla alâkası, dünya
hayatıyla sınırlı ve yalnız cismanî, güzellik çağına mahsus geçici bir sevgi
değildir. Ebedî âlemde de hayat arkadaşı olacağı için kocası ona esaslı ve
ciddi bir sevgiyle, hürmetle bağlıdır. Hem yalnız gençliğinde ve güzel
olduğu zaman değil, belki ihtiyarlığında ve çirkin hale geldiğinde de
kocası kendisine o ciddi sevgiyi ve hürmeti besler. Elbette buna  karşılık,
kadının da güzelliğini ve sevgisini kocasına adaması insanlığının
gereğidir. Yoksa pek az şey kazanır, fakat çok şey kaybeder.
Dinin hükmüne göre koca, karısına denk olmalı, yani karı-koca
birbirlerine uygun olmalılar. Bu denkliğin en mühim noktası dinin
emirlerini yerine getirmedir.
Ne mutlu o kocaya ki, hanımının dindar lığına bakıp onu taklit eder ve
ebedî hayatta kaybetmemek için dindar  olur.
Bahtiyardır o kadın ki, kocasının dindar lığına bakıp “Ebedî arkadaş ımı
kaybetmeyeyim.” diyerek takvaya girer.
Yazıklar olsun o erkeğe ki, kendisine dindar  ve temiz hanımını ebediyen
kaybettirecek haram zevklere aldanır. Ne bedbaht tır o kadın ki, takva
sahibi kocasını taklit etmez, o m übarek ebedî arkadaş ını kaybeder!
Binlerce yazıklar olsun o bedbaht  karı-kocaya ki, güna hlarını ve haram
zevklerini taklit eder, birbirlerinin ateşe atılmasına yardımcı olurlar!
Üçüncü Hikmet
Bir ailenin saadeti, karı-koca arasında karşılıklı güve n, samimi hürmet ve
sevgiyle devam eder. Tesettürsüzlük ve açık saçıklık, o güveni kırar,
karşılıklı hürmeti ve sevgiyi azaltır. Çünkü açık saçık giyinen on kadından
ancak bir tanesi, kocasından daha yakışıklısını görmediğinden kendini
yabancılara sevdirmeye çalışmaz; dokuz u ise kocasından daha iyisini
görür. Ve yirmi adamdan ancak bir tanesi, karısından daha güzelini
görmez. O vakit o samimi sevgi ve karşılıklı hürmet ortadan kalkmakla
beraber, gayet çirkin ve alçakça bir hissin uyanmasına sebep olabilir.
Şöyle ki:
İnsan, kız kardeşi gibi mahremlerine karşı yaradılışı gereği şehvanî his
besleyemez. Çünkü mahremlerin simaları, yakınlık ve mahremiyet
bakımından şefkat ve meşru sevgi hissettirmesi dolayısıyla nefsî, şehvanî
meyilleri kırar. Fakat bacaklar gibi dinin emrince mahremlere de
gösterilmesi caiz olmayan uzuvları açık saçık bir şekilde bırakmak, süflî
nefislerde gayet çirkin bir hissin uyanmasına sebebiyet verebilir. Çünkü
mahremin siması mahremliğini hatırlatır, namahreme benzemez. Fakat
mesela açık bacak, mahrem olmayandan farksızdır. Mahremliği hatırlatan
ayırt edici bir alâmeti bulunmadığından, bir kısım süflî kimselerde
mahremlerine karşı hayvanî bir heves nazarı uyandırması mümkündür .
Böyle bir nazar ise insanlıktan tüyler ürpertici bir düşüştür!
Dördüncü Hikmet
Mâlumdur ki, neslin çokluğu herkesçe istenen bir şeydir. Buna taraftar
olmayan hiçbir millet ve devlet yoktur. Hatta Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) şöyle buyur muş:
598َََُا َُُْوا َِ أَُـِ ُُِ اَُْـَ َْمَ اََِِْ
–ev kemâ kâl. Yani “Evleniniz, çoğalınız. Kıyamette sizin çokluğunuz la
iftihar edeceğim.” Halbuki tesettürün kaldırılması, evlilikleri çoğaltmaz;
aksine, çok azaltır. Çünkü en serseri ve bu zamanın yaşayışına uyan bir
genç bile hayat arkadaşının namuslu olmasını, kendisi gibi açık saçık
giyinmemesini ister. Bu yüz den bekâr kalır, belki de fuhuş  yoluna girer.
Kadın ise öyle değildir, kocasını o derece kontrol altına alamaz. Aile
hayatında evin iç işlerine bakan bir müdür gibi kocasının her şeyine, bütün
malına ve evladına muhafaza memuru olduğunda n kadının en temel
hasleti sadakattir, güve ndir. Açık saçıklık ise bu sadakati kırar, kadın
kocasının gözünde  güve nilirliğini kaybeder, ona vicdan azabı çektirir.
Hatta erkeklerde iki güzel haslet olan cesaret ve cömertlik kadınlarda
bulunsa, güve n ve sadakate zarar verdiği için bozuk ahlâk ve kötü haslet
sayılır. Kocasının vazifesi ise kadına maliye memurluğu ve sadakat değil;
merhamet, hürmet ve onu himaye etmektir. Bu sebeple erkek sınırlanmaz,
başka kadınları da nikâhlayabilir.599
Bu hususta memleketimiz Avrupa’yla kıyaslanamaz. Çünkü orada namus,
açık saçıklığa rağmen düello gibi çok şiddetli vasıtalarla bir derece
korunabilir. İzzet-i nefis sahibi birinin karısına kötü gözle bakan, boynuna
kefenini takar, sonra bakar. Hem soğuk memleketler olan Avrupa
ülkelerinde insan tabiatı, o memleketler gibi soğuk ve donukt ur. Asya,
yani İslam âleminin kıtası ise oraya kıyasla sıcak memleketlerden oluşur.
Mâlumdur ki, çevrenin insan ahlâkı üzerinde tesiri vardır. O soğuk
memleketlerde, soğuk insanlarda hayvanî hevesleri tahrik etmek ve iştahı
açmak için açık saçıklık, belki çok suiistimale ve israfa sebep olmaz.
Fakat sıcak ülkelerdeki, hemen tesir altında kalan ve hassas olan
insanların şehvanî heveslerini sürekli coşturacak açık saçıklık, elbette
suiistimallere, israfa, neslin zayıflığına ve kuvve tin azalmasına yol açar.
Ayda veya yirmi günde  bir ortaya çıkan fıtrî ihtiyaca karşılık, insan
kendini birkaç günde  bir israfa mecbur zanneder. O vakit, her ay on beş
gün kadar hayız gibi mazeretler sebebiyle hanımından uzak durmaya
mecbur olduğunda n, ne fsine mağlup ise fuhşa da meyleder.
Şehirliler köylülere ve göçebe insanlara bakıp tesettürü kaldıramaz. Çünkü
köylerde, göçebe topluluklarda geçim derdiyle ve bedenen çalışıp
yorulmaları sebebiyle şehirlilere nispeten az dikkati çeken masum işçi ve
bir derece kaba kadınların kısmen açık olması, nefsanî heveslerin
uyanmasına yol açmadığı gibi, köylerde serseri ve işsiz adamlar az
bulunduğunda n, onlarda şehirdeki fesatlıkların onda  biri bile görülmez.
Öyleyse şehirliler onlarla kıyaslanamaz.
***
600ِِْ۪ ََُُْ
Ahiret Kardeşlerim Olan Mümin Kadınlarla Bir Konuşma
Bazı şehirlerde kadınların samimi ve hararetli bir şekilde Nurlara karşı
alâkasını gördüğüm , Nurlara ait derslerime haddimin çok üstünde  itimat
ettiklerini öğrendiğim sıralarda, mübarek Isparta’ya ve manevî
Medresetü’z-Zehra’ya üçüncü defa geldiğim zaman işittim ki, ahiret
kardeşlerim olan o mübarek hanımlar benden bir ders bekliyormuş. Güya
camide onlara vaaz suretinde bir dersim olacakmış. Oysa ben dört-beş
yönde n hasta, perişan, hatta konuş maya ve düşünmeye gücü yetmez bir
haldeydim. Fakat bu gece şiddetli bir ihtar ile kalbime şu mânâ geldi: “On
beş sene önce gençlerin isteğiyle onlar için Gençlik Rehberi’ni yazdın ve
çok istifade edildi. Halbuki bu zamanda hanımlar, öyle bir rehbere
gençlerden daha fazla muhtaçtır.” Ben de bu ihtar karşısında, gayet
perişan, zayıf ve aciz olduğum  halde, bazı lüzumlu maddeleri o mübarek
hanım kardeşlerime ve manevî genç evlatlarıma üç “nükte” ile kısaca
beyan ediyorum.
Birinci Nükte
Risale-i Nur’un en mühim esaslarından biri şefkat olduğunda n, kadınlar
şefkat kahramanları olmaları yönüyl e Risale-i Nur’la yaradılışları gereği
daha çok alâkalıdırlar. Ve –Allah’a hamdolsun– bu fıtrî alâka pek çok
yerde hissediliyor. O şefkatteki fedakârlık, hakiki bir ihlâsı ve karşılıksız
bir fedakârlık mânâsını ifade ettiğinden şimdi, bu z amanda çok m ühimdir.
Evet, bir annenin evladını tehlikeden kurtarmak için hiçbir karşılık
beklemeden ruhunu feda etmesi ve hakiki bir ihlâsla, yaradılıştan gelen
vazifesi gereği kendini evladı için kurban etmesi, hanımlarda çok yüksek
bir kahramanlık bulunduğunu gösteriyor. Bu kahramanlığın açığa
çıkmasıyla hem dünya larını hem de ebedî hayatlarını kurtarabilirler. Fakat
bazı fena cereyanlar yüzünde n, yaradılıştan gelen o kuvve tli ve kıymetli
hususiyet ortaya çıkmaz veyahut kötüye kullanılır. Bunun yüzlerce
örneğinden küç ük bi r tanesi şudur:
Şefkatli bir anne, çocuğunun dünya  hayatında tehlikelere girmemesi, hep
fayda görmesi için her fedakârlığı göze alır, onu öyle terbiye eder. “Oğlum
paşa olsun!” diyerek bütün malını verir, onu hafız mektebinden alır,
Avrupa’ya gönde rir. Fakat o çocuğun ebedî hayatının tehlikeye girdiğini
düşünmez, dünya da hapisten kurtarmaya çalışırken onun cehennem
hapsine düşmesini dikkate almaz. Yaradılıştan gelen şefkatinin tam zıddı
bir şekilde, ahirette şefaatçi olması gereken o masum çocuğunu kendisine
davacı yapar. O çocuk, “Niçin benim imanımı kuvve tlendirmeyip helâk
olmama sebebiyet verdin?” diye şikâyet edecektir. Dünya da da İslam
terbiyesini tam almadığı için annesinin harika şefkatine hakkıyla karşılık
veremez, belki de çok kus ur eder.
Eğer o hakiki şefkati kötüye kullanmadan, o şefkat sırrı ile biçare evladını
ebedî hapis olan cehennemden ve ebedî idam olan dalâlet içinde ölmekten
kurtarmaya çalışsa, evladının yaptığı bütün iyilikler aynen annesinin amel
defterine de geçeceğinden, vefatından sonra evladı iyilikleriyle her vakit
onun ruhuna  nurlar gönde recektir. Ahirette de değil davacı olmak, can-ı
gönül den bir şefaatçi hükm üne geçip ebedî hayatta ona mübarek bir evlat
olacaktır.
Evet, insanın ilk üstadı ve en tesirli öğretmeni, annesidir. Bu münasebetle
ben şahsımda açıkça ve daima hissettiğim bir hakikati beyan ediyorum:
Şu seksen sene ömrümde, seksen bin zâttan bir şeyler öğrendiğim halde,
yemin ederim ki, merhum annemden aldığım, sanki bana her vakit yeniden
verdiği en köklü, sarsılmaz telkinler ve manevî dersler fıtratıma, hatta
âdeta maddî varlığıma çekirdekler hükm ünde  yerleşmiş. Aldığım başka
derslerin o çekirdekler üzerine bina edildiğini aynen görüyorum. Demek,
merhum annemin fıtratıma ve ruhum a bir yaşımda nakşettiği ders ve
telkinler, şimdi seksen yaşımda gördüğüm  büyük hakikatler içinde birer
temel çekirdektir.
Mesela, meslek ve meşrebimin dört esasından en mühimi olan şefkati,
Risale-i Nur’un da en büyük hakikati olan acıma hissini ve merhameti
annemin şefkatli davranışlarından ve hallerinden, o manevî derslerinden
aldığımı yakinen görüyorum. Evet, hakiki ihlâs ve fedakârlık taşıyan
annelik şefkatini yanlış yöne  sevk etmek suretiyle masum çocuğunun
elmas hazinesi kıymetindeki ahiretini düşünmeden, onun masum yüzünü
geçici, fâni şişeler hükm ündeki dünya ya çevirmek ve ona bu şekilde şefkat
göstermek, o ş efkati kötüye kullanmaktır.
Kadınların şefkatlerinden kaynaklanan bu kahramanlıklarını hiçbir ücret
ve karşılık beklemeden yaptıklarına, ruhlarını hiçbir şahsî fayda ve
gösteriş beklentisi olmadan feda ettiklerine, o şefkatin küçücük bir
cilvesini taşıyan tavuğun, yavrusunu kurtarmak için aslana saldırması ve
ruhunu f eda etmesi delildir.
Evet, İslam terbiyesinde ve ahirete ait amellerde en kıymetli, en lüzumlu
esas, ihlâstır. Şefkatle yapılan böyle bir kahramanlıkta o hakiki ihlâs
bulunur.
Eğer bu iki nokta o mübarek kadınlarda gelişmeye başlasa, İslam
dairesinde pek büyük bir saadete vesile olur. Halbuki erkeklerin
kahramanlıkları karşılıksız olamıyor; onlar belki yüz şekilde karşılık
bekliyorlar. Hiç değilse şan ve şeref istiyorlar. Fakat maalesef biçare
mübarek kadınlar, zalim erkeklerinin şerrinden ve baskısından kurtulmak
için başka bir tarzda, zayıflıklarından ve acizliklerinden kaynaklanan
başka bir çeşit riyakârlığa giriyorlar.
İkinci Nükte
Bu sene inzivadayken, toplum hayatından çekildiğim halde bazı Nurcu
kardeşlerimin ve bacılarımın hatırı için dünya ya baktım. Benimle görüşen
çoğu dosttan, aile hayatları hakkında şikâyetler işittim. “Eyvah!” dedim.
İnsanın, bilhassa Müslümanın sığınağı, bir mânâda cenneti ve küçük
dünya sı aile hayatıdır. “O da mı bozulmaya başlamış?” diye düşündüm .
Bunun sebebini aradım. Müslümanların yaşayışına ve dolayısıyla İslam
dinine zarar vermek, gençleri yoldan çıkarmak ve gençlik hevesleriyle
haram zevklere yöneltmek için bir-iki komite nasıl çalışıyorsa, aynen öyle
de, biçare kadınların gafil kısmını yanlış yollara saptırmak için bazı
komitelerin tesirli bir şekilde perde altından çalıştığını hissettim. Ve
gördüm ki, Müslümanlar o yönde n dehşetli bir darbe yiyor.
Ben de siz hanım kardeşlerime ve gençleriniz olan manevî evlatlarıma
şunu açıkça beyan ediyorum: Kadınların ahiret saade ti gibi düny a
saade tlerini kazanmalarının ve yaradılışlarındak i yüksek seciyeleri
bozulmaktan korumalarının çaresi, İslam dairesindeki dinî terbiyeden
başka bir şey değildir! Rusya’da o zavallı topluluğun ne hale geldiğini
işitiyorsunuz .
Risale-i Nur’un bi r yerinde şöyle denilmiş:
Aklı başında bir adam, hanımına olan sevgisini beş-on senelik fâni ve
görünüş teki güzelliğe bağlamaz. Sevgi, kadınların letafetinin en güzel ve
daimî yönü olan şefkate ve kadınlığa mahsus ahlâk güzelliğine bina
edilmeli ki, o biçare ihtiyarladıkça kocasının ona sevgisi devam etsin.
Kadın, yalnız dünya  hayatında geçici bir yardımcı eş değil, belki ebedî
âlemde de kocasına bâki ve sevimli bir hayat arkadaşı olduğunda n,601 karı-
kocanın ihtiyarladıkça birbirlerine hürmet ve merhamet ile daha çok sevgi
göstermeleri gerekir. Şimdiki medenî terbiye perdesi altında hayvancasına
geçici bir beraberlikten sonra ebedî bir ayrılığa maruz kalan aile hayatı,
temelinden boz uluyor.
Yine Risale-i Nur’un bi r parçasında şöyle denilmiştir:
Bahtiyardır o adam ki, ebedî hayat arkadaşını kaybetmemek için dindar ve
temiz hanımını taklit eder, o da  dinin emirlerine bağlı yaşar.
Bahtiyardır o kadın ki, kocasını dindar görür, ebedî dostunu ve arkadaşını
kaybetmemek için o da tam dindar olur; dünya  saadeti içinde ahiret
saadetini kazanır.
Bedbahttır o adam ki, haram zevk ve eğlencelere giren hanımına uyar, onu
dalâletten vazgeçirmeye çalışmaz, kendisi de ona katılır.
Bedbahttır o kadın ki, kocasının güna hlarına bakar, onu başka bir şekilde
taklit eder.
Yazıklar olsun o karı-kocaya ki, ateşe atılmak için birbirlerine yardımcı
olur, yani birbirlerini medeniyet fantezilerine teşvik ederler.
İşte Risale-i Nur’un bu m ânâdaki cümlelerinin özü şudur:
Bu zamanda aile hayatında dünya  ve ahiret saadetini elde etmek ve
kadınlarda yüks ek seciyelerin gelişmesi, yalnız şeriat dairesindeki İslam
terbiyesiyle mümkün olabilir.
Aile hayatına dair en mühim noktalardan biri şudur: Kadın, kocasında
fenalık ve sadakatsizlik görüp ona inat kendi ailevî vazifesi olan sadakat
ve güveni bozarsa, aynen bir orduda  itaatin bozulması gibi, o aile
hayatının çarkları yerle bir olur. Belki o kadın, kocasının kusurunu elinden
geldiği kadar düzeltmeye çalışmalıdır ki, ebedî arkadaşını kurtarsın. Yoksa
o da, kendini açık saçıklıkla başkalarına göstermeye ve sevdirmeye
çalışırsa her yönde n zarar eder. Çünkü hakiki sadakati terk eden, bunun
cezasını dünya da da görür. Zira kadın, yaradılışı gereği yabancıların
bakışlarından korkar, sıkılır, çekinir. Namahrem yirmi erkekten on
sekizinin bakışları ona ağır gelir. Erkek ise namahrem yüz kadından ancak
birinin bakmasından sıkılır. Kadın bu yönde n azap çektiği gibi
sadakatsizlik ithamı altına girer, zayıflığı sebebiyle hukukunu da
koruyamaz.
Kısacası: Nasıl ki kadınlar şefkatli yaradılışları itibarı ile kahramanlıkta,
ihlâsta erkeklere benzemez; erkekler ise şefkat kahramanlığında onlara
yetişemez. Aynen öyle de, o masum hanımlar haram zevklerde erkeklere
hiçbir şekilde ulaşamazlar. Onun için mizaçlarıyla, zayıf yaradılışlarıyla
namahremlerden şiddetle korkar, kendilerini tesettür altında saklanmaya
mecbur bilirler. Çünkü erkek, sekiz dakika lezzet için haram bir zevke
girse ancak sekiz liralık zarar eder. Fakat kadın sekiz dakikalık haram
zevkin cezası olarak dünya da da, ağır bir yükü sekiz ay karnında taşıdığı
gibi, o çocuğu sekiz sene koruyuc usuz yetiştirmek zahmetini üstlenir. Bu
sebeple haram zevklerde erkeklere yetişemez, cezasını yüz kat fazla çeker.
Bu türden çok sayıda hadise de gösteriyor ki, mübarek kadınlar,
yaradılışları gereği yüks ek ahlâka meyilli oldukları gibi, düny a zevki için
güna hlara ve haram zevklere girmeye kabiliyetleri yok hükmünde dir.
Demek, onlar İslam’ın terbiye dairesi içinde mutlu bir aile hayatı
geçirmeye mahsus mübarek varlıklardır. O mübarekleri bozup yoldan
çıkaran komiteler kahrolsun! Allah bu hanım kardeşlerimi de o
serserilerin şerrinden muhafaza eylesin, âmin...
Hanım kardeşlerim! Bu mahrem sözümü size söylüyorum: Geçim
derdiyle, serseri, ahlâksız ve yabancıları taklit eden bir kocanın
tahakküm ü altına girmektense, yaradılışınızdaki iktisat ve kanaatle, köylü
masum kadınların nafakalarını çıkarmak için çalışmaları gibi kendinizi
idare etmeye çalışınız, satmaya değil. Şayet size uygun olmayan bir erkek
kısmet olursa, kısmetinize rıza gösteriniz, kanaat ediniz. İnşallah rızanız
ve kanaatinizle o da  ıslah olur.602 Yoksa şimdilerde işittiğim gibi, boş anmak
için mahkemelere müracaat edeceksiniz. Bu ise İslam’ın haysiyetine ve
milletimizin şerefine yakışmaz.
Üçüncü Nükte
Aziz hanım kardeşlerim! Katiyen biliniz ki:
Meşru dairenin dışındaki zevklerde, lezzetlerde onlardan on kat fazla elem
ve zahmet bulunur. Risale-i Nur bunu yüzlerce kuvve tli delille ve
hadiseyle ispat etmiştir. Bunun uz un izahını Risale-i Nur’da bulabilirsiniz.
Mesela: Küçük Sözler’den Altıncı, Yedinci, Sekizinci Sözler ve Gençlik
Rehberi benim yerime sizlere bu hakikati tam gösterir. Onun için meşru
dairedeki keyifle yetininiz. Evinizdeki masum çocuklarınızla masum bir
şekilde sohbe t etmeniz, yüzlerce sinemadan daha zevklidir. Hem katiyen
biliniz ki, bu dünya  hayatında hakiki lezzet, iman dairesindedir, imandadır.
Ve salih amellerin her birinde manevî bir lezzet bulunur. Sapkınlıkta ve
haram zevklerde ise bu dünya da dahi gayet acı ve çirkin elemler
bulunduğunu Risale-i Nur yüzlerce kesin delille ispat etmiştir. Âdeta
imanda bir cennet tohum u, dalâlette ve haram zevklerde ise bir cehennem
çekirdeği saklı olduğunu birçok tecrübeyle ve hadiseyle bizzat gördüm,
Risale-i Nur’da bu hakikat tekrar tekrar yazıldı. En şiddetli inatçıların ve
itirazcıların eline geçtiği halde resmî bilirkişiler ve mahkemeler bu
hakikati çürütemedi. Şimdi sizin gibi mübarek ve masum hanım
kardeşlerime ve evlatlarım hükm ünde ki küçüklerinize, başta Tesettür
Risalesi, Gençlik Rehberi ve Küçük Sözler benim yerime ders versin.
İşittim ki, benim size camide ders vermemi arzu ediyormuşsunuz . Perişan
halimle beraber hastalığım ve pek çok sebep buna  müsaade etmiyor. Ben
de sizin için yazdığım bu dersi okuya n ve kabul eden bütün hanım
kardeşlerimi, manevî kazançlarıma ve dualarıma Nur talebeleri gibi dâhil
etmeye karar verdim. Eğer siz benim yerime Risale-i Nur’u kısmen bulup
okur veya dinlerseniz, o vakit kaidemiz gereğince kardeşleriniz olan bütün
Nur talebelerinin manevî kazançlarına ve dualarına ortak olursunuz .
Daha uzun yazacaktım, fakat çok hasta, çok zayıf ve çok ihtiyar
olduğum dan, tashih gibi pek çok vazifem bulunduğunda n şimdilik bu
kadarla yetindim.
603اََِْ َُ اَِْ
Duanıza muhtaç kardeşiniz
Said Nursî
595 “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve mümin kadınlara söyle, ev dışına çıktıkları zaman dış
elbiselerini üzerlerine salıversinler.” (Ahzâb sûresi, 33/59).
596 HAŞİYE Mahkemeye sunulan ve mahkemeyi susturan temyiz dilekçesindeki müdafaalardan
bir parça: “Ben de mahkemeye derim ki: Bin üç yüz elli senedir, her asırda üç yüz elli milyon
insanın toplum hayatında en kutsî, hakiki ve esaslı bir ilahî düsturu, üç yüz elli bin tefsirin
tasdiklerine ve ittifakına dayanarak, bin üç yüz elli sene boyunca geçmiş ecdadımızın inançlarına
uyarak tefsir eden bir insanı mahkûm eden haksız bir kararı, yeryüzünde adalet varsa elbette
reddedecek, bu hükmü bozacaktır!”
597 Dünyada evli olan kimselerin, bu beraberliklerini cennette de devam ettireceklerine dair bkz.
Buhârî, fezâilü ashâb 30; Tirmizî, menâkıb 62; Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’ 11/302.
598 Abdurrezzak, el-Musannef 6/173; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/380.
599 Bkz. Nisâ sûresi, 4/3.
600 Her türlü noksan sıfattan uzak Allah’ın adıyla.
601 Dünyada evli olan kimselerin bu beraberliklerini cennette de devam ettireceklerine dair bkz.
Buhârî, fezâilü ashâb 30; Tirmizî, menâkıb 62; Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’ 11/302.
602 “Onlarla hoşça, güzelce geçinin. Şayet onlardan hoşlanmayacak olursanız, olabilir ki bir şey
sizin hoşunuza gitmez de Allah onda birçok hayır takdir etmiş bulunur.” (Nisâ sûresi, 4/19).
Ayrıca bkz. Müslim, radâ 61; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/329.
603 Kendinden başka her şeyin fâni olduğu gerçek Bâki, Allah’tır.
Yirmi Beşinci Lem'a / Hastalar Reisalesi
Yirmi beş “deva”dır.
Hastalara bir merhem, bir teselli, manevî bir reçete olarak, bir hasta
ziyareti ve “geçmiş olsun” makamında yazılmıştır.
Bir Hatırlatma ve Özür
Bu manevî reçete, bütün yazdıklarımızdan daha hızlı bir şekilde604 HAŞİYE telif
edildiği gibi, hepsinin aksine, tashihe ve dikkatlice okum aya vakit
bulamadan, gayet süratle, ancak bir defa gözden geçirildi. Yani ilk
müsvedde gibi dağınık kaldı. Kalbe fıtrî bir şekilde gelen mânâları sanatla
ve üslûba dikkat ederek bozmamak için yeniden ele almaya lüzum
görmedik. Okuyanlar, bilhassa hastalar bazı hoş olmayan tabirlerden
veyahut ağır kelimelerden, ifadelerden sıkılıp gücenmesin, bana da dua
etsinler.
605اََِ إِذَۤا أَََُْْ ٌَُِ ۙ َُۤا إِ ِِّٰ وَإِ إَِِْ رَاُِنَ
606وَإِذَا َُِْ ََُ َِِْ۝وَاِي َُ ُُِِْ وََِِْ
Bu Lem’a’da, insanlığın on kısmından birini teşkil eden musibete
uğramışlara ve hastalara hakiki bir teselli ve faydalı bir merhem
olabilecek yirmi beş devayı kısaca beyan ediyoruz.
Birinci Deva
Ey biçare hasta! Merak etme, sabret. Hastalığın sana dert değil, belki bir
çeşit dermandır. Çünkü ömür bir sermayedir, gidiyor. Meyvesi olmazsa
boşa gider. Hem rahat ve gaflet içinde çok çabuk geçer. Hastalık senin o
sermayeni büyük kârlarla kazançlı hale getiriyor. Ömrün çabuk geçmesine
meydan vermiyor, onu tutuyor, uzun kılıyor ki, meyvesini verdikten sonra
gitsin. İşte ömrün hastalık sayesinde uzamasına işaret olarak şu
darbımesel dilden dile dolaşmıştır: “Musibet zamanı çok uzun, sefa
zamanı ise pek kısadır.”
İkinci Deva
Ey sabırsız hasta! Sabret, hatta şükret. Senin bu hastalığın, ömrünün
dakikalarını birer saat ibadet hükm üne geçirebilir. Çünkü ibade t iki
kısımdır. Biri namaz, dua gibi mâlum olan müspet ibade tlerdir. Diğeri ise
menfî kısmıdır; insan hastalık ve musibet vasıtasıyla aczini, zayıflığını
hisseder, Rahîm Yaratıcısına sığınır, yalvarır. Hâlis, riyasız, manevî bir
ibade te mazhar olur.
Evet, hastalıkla geçen bir ömrün, Allah’tan şikâyet etmemek şartıyla,
mümin için ibadet sayıldığına dair sahih rivayetler var.607 Hatta sabreden ve
şükreden bazı hastaların bir dakikasının bir saat ibadet ve bazı kâmil
zâtların hastalığının bir dakikasının bir gün ibadet hükm üne geçtiği, sahih
rivayetlerle ve doğruluğuna  şüphe  bulunmayan keşiflerle sabittir.
Ömrünün bir dakikasını bin dakika hükm üne geçirip sana uzun bir ömür
kazandıran hastalıktan şikâyet değil, ona  teşekkür et.
Üçüncü Deva
Ey tahammülsüz hasta! Gelenlerin sürekli gitmesi, gençlerin ihtiyarlaması
ve daima yokluk ve ayrılık içinde yuva rlanması, insanın bu dünya ya keyif
sürmek ve lezzet almak için gelmediğinin delilidir. Hem insan, canlıların
en mükemmeli, dona nım bakımından en zengini, en yüks eği, hatta sultanı
hükm ünde  olduğu halde, geçmiş lezzetleri ve gelecek sıkıntıları düşünerek
hayvana nispeten en aşağı derecede, ancak kederli, zahmetli bir hayat
geçiriyor. Demek ki o, bu dünya ya yalnız güzel yaşamak, ömrünü rahat ve
sefa ile geçirmek için gelmemiştir. Elinde büyük bir sermaye bulunan
insan, burada ticaretle sonsuz, ebedî bir hayatta saadeti elde etmeye
çalışmak için dünya ya gelmiştir.608 Ona verilen sermaye ömürdür.
Eğer hastalık olmazsa sağlık ve afiyet insana gaflet verir, dünya yı hoş
gösterir, ahireti unut turur.609 İnsan, ka bri ve ölümü aklına getirmek istemez,
geçici hevesler ömür sermayesini boş yere sarf ettirir. Hastalık ise birden
insanın gözünü açar. Vücuduna  der ki: “Ölümsüz ve başıboş değilsin, bir
vazifen var. Gururu bırak, seni Yaratanı düşün, kabre gideceğini bil, ona
göre hazırlan.”
İşte bu noktadan, hastalık insanı hiç aldatmayan bir nasihatçi ve hep ikaz
eden bir rehberdir. Ondan şikâyet değil, belki bu yönüyl e ona teşekkür
etmek, eğer çok ağır gelirse sabır istemek gerekir.
Dördüncü Deva
Ey halinden şikâyet eden hasta! Senin hakkın şikâyet değil, şükür ve
sabırdır. Çünkü bedenin ve uzuvların, kendi mülkün değildir. Onları sen
yapmadın, başka tezgâhlardan satın almadın. Demek ki, onlar başkasının
mülküdür . Onların Mâlik’i, mülkünde  istediği gibi tasarruf eder.
Yirmi Altıncı Söz’de denildiği gibi, mesela gayet zengin ve mahir bir
sanatkâr, güzel sanatını ve kıymetli servetini göstermek için, diktiği gayet
sanatlı ve kıymetli taşlarla süslenmiş bir gömleği, bir elbiseyi, modellik
vazifesi gördürmek maksadıyla, bir ücret karşılığında, miskin bir adama
bir saatliğine giydirir. Onun üstünde  işlemeler yapar ve adama çeşitli
vaziyetlerde durmasını söyler. Sanatının harikalarını göstermek için
elbiseyi keser, uzatır, kısaltır, değiştirir. Acaba ücret karşılığında modellik
yapan miskin adamın, o sanatkâra: “Beni zahmete sokuyor sun, eğilip
kalkmak bana sıkıntı veriyor, beni güzelleştiren bu gömleği kesip
kısaltmakla güzelliğimi bozuyorsun.” demeye hakkı var mıdır?
“Merhametsizlik, insafsızlık ediyorsun.” diyebilir mi? İşte aynen bu
misaldeki gibi, ey hasta, Sâni-i Zülcelâl sana göz, kulak, akıl, kalb gibi
nuranî duygul arla süslenmiş olarak giydirdiği beden gömleği üzerinde
güzel isimlerinin nakışlarını göstermek için seni birçok vaziyet içinde
çevirir ve farklı hallere sokar. Sen açlıkla O’nun Rezzak ismini tanıdığın
gibi, hastalığınla da Şâfî ismini bil. Elemler, musibetler O’nun bir kısım
isimlerinin hüküm lerini gösterdiği için onlarda hikmetten ve rahmetten
parıltılar, o parıltılar içinde de pek çok güzellik bulunuy or. Eğer o
korktuğun ve nefret ettiğin hastalık perdesi açılsa arkasında sevimli, güzel
mânâlar bulursun.
Beşinci Deva
Ey hastalığa tutulan kardeş! Tecrübemle şuna kanaat getirdim ki, bu
zamanda hastalık bazılarına Allah’ın bir ihsanı, bir hediyesidir. Sekiz-
dokuz  senedir, lâyık olmadığım halde, bazı gençler, hastalıkları sebebiyle
dua etmem için benimle görüştüler. Dikkat ettim, hangi hasta genci
gördüys em, başka gençlere kıyasla ahiretini düşünmeye başlıyordu.
Onlarda gençlik sarhoşluğu yoktu. Gaflet içindeki hayvanî heveslerden
kendilerini bir derece kurtarmışlardı. Ben de bakıyor, onların tahammül
edilebilir derecedeki hastalıklarının Cenâb-ı Hakk’ın bir ihsanı olduğunu
hatırlatıyordum.
Diyordum ki:
“Kardeşim, senin bu hastalığının aleyhinde değilim, hasta olduğun  için
sana karşı bir şefkat hissedip acımıyorum ki dua edeyim. Hastalık seni
tam uyandırıncaya kadar sabretmeye çalış, o vazifesini bitirdikten sonra
Rahîm Yaratıcın inşallah sana şifa verir.”
Hem şöyle diyordum:
“Senin bazı emsalin sağlıklı oldukları için gaflete düşüp namazı terk
ediyor, kabri düşünmeyip Allah’ı unutuyor, bir saatlik dünya  hayatının
görünüş teki keyfi için sonsuz, ebedî hayatlarını sarsıyor, zedeliyor, belki
de mahvediyorlar. Sen hastalık gözüyle, eninde sonunda  gideceğin bir
durak olan kabri ve onun arkasındaki ahiret menzillerini görüyor ve ona
göre davranıyorsun. Demek ki, hastalık senin için aslında bir sıhhattir. Bir
kısım emsalindeki sağlık ise bir hastalıktır.”
Altıncı Deva
Ey elemden şikâyet eden hasta! Senden rica ediyorum, geçmiş ömrünü
düşün; lezzetli, safalı günleri ve sıkıntılı, elemli vakitleri hatırla. Herhalde
ya “Oh!” ya da “Ah!” diyeceksin. Yani kalbin veya dilin ya
“Elhamdülillah, şükür!” ya da “Çok ya zık, eyvahlar olsun!” diyecek.
Dikkat et, sana “Oh, elhamdülillah, şükür” dedirten şey, başından geçmiş
elemleri ve musibetleri düşünmektir. Bu bir manevî lezzeti ortaya çıkarır,
kalbin şükreder. Çünkü elemin geçip gitmesi, lezzettir. O elemler ve
musibetler yok olup gitmekle ruhunda  bir lezzet miras bırakmıştır;
düşünerek deşilse ruhtan lezzet akar, şükürler damlar.
Sana, “Eyvahlar olsun, çok yazık!” dedirten ise geçirdiğin lezzetli ve sefa
içindeki vakitlerdir; yok olup gitmeleriyle ruhunda  daimî bir elemi miras
bırakırlar. Ne zaman onları düşünsen o elem yine deşilir, pişmanlık ve
hasret akıtır.
Madem meşru olmayan bir günlük lezzet, bazen bir sene manevî elem
çektiriyor. Ve bir günlük geçici hastalıkla gelen elemde birçok günün
manevî sevap lezzetiyle beraber, o hastalığın geçip gidecek olmasının
manevî zevki vardır. Sen şimdilik başındaki bu geçici hastalığın neticesini
ve içyüzünde ki sevabı düşün, “Bu da geçer, ya Hû!” de, şikâyet etmek
yerine şükret.
Altıncı Deva610 HAŞİYE
Ey dünya  zevklerini düşünüp hastalıktan ızdırap çeken kardeşim! Eğer bu
dünya  sonsuz olsaydı, yolumuzda ölüm bulunmasaydı, ayrılık ve yokluk
rüzgârları esmeseydi ve musibetli, fırtınalı gelecekte manevî kış
mevsimleri bizi beklemeseydi, ben de seninle beraber bu haline acırdım.
Fakat madem dünya  bir gün bize, “Haydi, dışarı!” diyecek, feryadımıza
kulağını kapayacak; o kovm adan biz bu hastalıkların ikazıyla şimdiden
onun aşkından vazgeçmeliyiz. O bizi terk etmeden, dünya yı kalben terk
etmeye çalışmalıyız.
Evet, hastalık bize bu mânâyı hatırlatıp der ki: “Senin vücudun taştan,
demirden değildir. Hatta daima dağılmaya müsait çeşitli maddelerden
terkip edilmiştir. Gururu bırak, aczini anla, sahibini tanı, vazifeni bil,
dünya ya niçin geldiğini öğren.” İşte, hastalık kalbin kulağına böyle gizlice
ihtar ediyor.
Hem madem dünya nın zevki, lezzeti devam etmiyor. Hele meşru değilse
hem geçici, hem elemli, hem güna hlı oluyor. O zevki kaybettiğin için
hastalık bahanesiyle ağlama; aksine, hastalıktaki manevî ibadeti ve ahirete
ait sevap yönünü düş ün, onda n zevk almaya çalış.
Yedinci Deva
Ey sağlığındaki lezzeti kaybeden hasta! Hastalığın, Allah’ın sana
sağlığında verdiği nimetlerin lezzetini kaçırmıyor; aksine, artırıyor, onları
sana tattırıyor. Çünkü bir şey devamlı olursa tesirini kaybeder. Hatta
varlığın hakikatini bilen zâtlar ittifakla diyorlar ki: 611ََِْادَِ إَِ اََْْءُ َُْفُ
Yani, “Her şey zıddıyla bilinir.” Mesela, karanlık olmazsa ışık bilinemez,
onda n lezzet alınamaz. Soğuk olmazsa sıcaklık anlaşılamaz, onun zevkine
varılamaz. Açlık olmazsa yemek lezzet vermez. Midede hararet olmazsa
su içmenin zevki kalmaz. Sıkıntı olmazsa afiyet zevksizdir. Hastalık
olmadan sağlık lezzetsizdir.
Madem Hakîm Yaratıcı, insana her çeşit ihsanını hissettirmek, her türlü
nimetini tattırmak ve onu daima şükre sevk etmek istediğini, insanı şu
kâinattaki sayısız nimeti tadacak, tanıyacak derecede kabiliyetlerle
dona tarak gösteriyor. Elbette sağlık ve afiyet verdiği gibi, hastalık, sıkıntı,
dert de verecektir. Sana soruyorum: “Başında, elinde veya midende bu
hastalık olmasaydı; sen başının, elinin ve midenin sağlıklı halindeki
lezzetli, tatlı ilahî nimeti hissedip şükreder miydin? Elbette değil
şükretmek, belki düşünmezdin bile; o sağlığı şuursuzca gaflete, belki
haram zevklere harcardın.”
Sekizinci Deva
Ey ahiretini düşünen hasta! Hastalık, günahların kirini sabun gibi yıkar,
temizler. Hastalığın güna hlara kefaret olduğu sahih hadislerle sabittir.
Hadiste buyrulmuş ki: “Bir ağacı silkmekle ermiş meyveleri nasıl düşerse,
imanlı bir hastanın titremesi de güna hları öyle döke r.”612
Günahl ar, ebedî hayatta daimî; bu düny a hayatında ise kalb, vicdan ve ruh
için manevî hastalıklardır. Eğer sabır gösterip şikâyet etmezsen, şu geçici
hastalığın sayesinde pek çok daimî hastalıktan kurtulursun. Eğer güna hları
düşünmüyor, ahireti bilmiyor veya Allah’ı tanımıyorsan sende öyle
dehşetli bir hastalık vardır ki, bu küçük hastalığından milyonlarca defa
daha büyüktür. Asıl onu düşünüp feryat et. Çünkü kalbin, ruhun ve nefsin
dünya daki bütün varlıklarla alâkalıdır. Ayrılık ve yokluk ile o alâkalar
sürekli kesilip sende sayısız yara açar. Bilhassa, ahireti bilmediğin için
ölümü ebedî yokluk olarak hayal ettiğinden âdeta yara bere içinde,
hastalıklı, dünya  kadar bir vücudun var. İşte ilk önce, çok yaralı bu büyük
manevî vücudun sayısız hastalıklarına mutlak ilaç ve şifa verici bir deva
olan imanı aramak ve inancını düzeltmek gerekir. O ilacı bulmanın en kısa
yolu, bu maddî hastalığın yırttığı gaflet perdesinin altında sana gösterdiği
aczin ve zayıflığın penceresinden Kadîr-i Zülcelâl’in kudretini ve
rahmetini tanımaktır.
Evet, Allah’ı tanımayanın başında düny a dolusu belâ vardır. Allah’ı
tanıyanın düny ası ise nurla ve manevî sevinçle doludur. İnsan, derecesine
göre iman kuvvetiyle bunu hisseder. Basit maddî hastalıkların elemi,
imandan gelen bu manevî sevincin, şifanın ve lezzetin altında erir,
kaybolur.
Dokuzuncu Deva
Ey Hâlık’ını tanıyan hasta! Hastalıklardan duyul an elem ve korku,
hastalığın bazen ölüme sebep olmasındandır. Ölüm, gaflet nazarıyla ve
zahiren dehşetli göründüğünde n, ona yol açabilen hastalıklar insanı
korkutuyor, telaşlandırıyor.
Öncelikle bil ve kesinlikle iman et ki: “Ecel mukadde rdir, değişmez.”613
Çok ağır hastaların başında ağlayan ve sağlıklı olan pek çokları ölmüş, o
ağır hastalar ise şifa bulup ya şamışlardır.
İkincisi: Ölüm, göründüğü gibi dehşetli değil. Birçok risalede kesin,
şüphe siz bir şekilde, Kur’an-ı Hakîm’in verdiği nurla ispat etmişiz ki:
Müminler için ölüm; hem hayat vazifesinin külfetinden terhis, hem düny a
meydanında imtihan ve talim olan kulluktan paydos, hem öteki âleme
gitmiş yüzde doksan dokuz ahbap ve akrabay a kavuşmak için bir vesile,
hem insanın hakiki vatanına ve ebedî saade t makamına girmesine bir
vasıta, hem düny a zindanı ndan cennet bahç elerine bir davet, hem de
Rahîm Yaratıcının lütfuyla hizmetine karşılık bir ücret alma nöbe tidir.
Madem ölümün gerçek mahiyeti budur ; ona dehşetle değil, aksine, rahmet
ve saadetin kapısı olarak bakmak gerekir.
Allah dostlarının bir kısmının ölümden korkmaları ise ölümün
dehşetinden değil, “daha fazla hayır kazanayım” diyerek hayat vazifesinin
devamıyla elde edecekleri hayırları düşünmeleri sebebiyledir. Evet,
müminler için ölüm, rahmet kapısıdır. Dalâlet yolundak iler için ise ebedî
karanlık kuyusudur.614
Onuncu Deva
Ey hastalığını lüzumsuz merak eden hasta! Sen, hastalığının ağırlığı
yüzünde n meraklanıyorsun. Bu merak, onu daha da ağırlaştırır.
Hastalığının hafiflemesini istiyorsan merak etmemeye çalış. Yani
hastalığın faydalarını, sevabını ve çabuk geçeceğini düşün, merakı ortadan
kaldır, hastalığın kökünü ke s.
Evet, merak hastalığı ikiye katlar; maddî olanın altında kalbine manevî bir
hastalık verir ve maddî hastalık ona dayanır, devam eder. Eğer
teslimiyetle, rızayla, hastalığın hikmetini düşünmekle merakı ortadan
kaldırırsan o maddî hastalığın mühim bir kökü kesilir, hastalık hafifler,
kısmen gider. Bilhassa kuruntularla, bazen merak sebebiyle bir dirhem
maddî hastalık on kat büyür . Merak kesildiğinde ise o hastalığın onda
dokuz u gider. Merak, hastalığı artırdığı gibi, Allah’ın hikmetini itham,
rahmetini tenkit ve Hâlık-ı Rahîm’den şikâyet hükm ünde  olduğu için
insan maksadının zıddıyla tokat yer, hastalığı şiddetlenir.
Evet, nasıl ki şükür nimeti artırır,615 aynen öyle de, şikâyet hastalığı ve
musibeti şiddetlendirir. Merak da bir hastalıktır. Onun ilacı, hastalığın
hikmetini bilmektir. Madem hikmetini, faydasını öğrendin, o merhemi
meraka sür, kurtul. “Ah!” değil “Oh!” de, “Eyvahlar olsun!” yerine اََُْْ ِِّٰ
616َٰ ُ َلٍ cümlesini söyle.
On Birinci Deva
Ey sabırsız hasta kardeş! Hastalık sana peşin bir elem verse de, önceki
hastalığından bugüne  kadar, geçip gitmesiyle manevî, sevabıyla da ruhî bir
lezzet sağlıyor. Bugünde n, belki bu saatten sonra hastalık yok, elbette
olmayan bir şeyden elem doğmaz; elem olmazsa üzüntü de olmaz. Sen
yanlış bir şekilde kuruntu yaptığın için sabırsızlık gösteriyorsun. Çünkü
bugüne  kadarki bütün hastalık zamanının maddî kısmıyla beraber elemi de
gitmiş, geriye sevabı ve geçip gitmesindeki lezzet kalmış. Bu kazancın
sana sevinç vermesi gerekirken, elem çekmek ve sabırsızlık göstermek
akılsızlıktır. Gelecek günler henüz gelmemiş; var olmayan bir günü, bir
hastalığı, bir elemi kuruntu ile şimdiden düşünüp elem duym ak ve
sabırsızlık göstererek üç mertebe “yok” a varlık rengi vermek, divanelik
değil de nedir?
Madem bu s aate kadarki hastalık zamanları sana sevinç veriyor. Ve madem
yine bu saatten sonraki zaman henüz yoktur, hastalık yoktur, elem yoktur.
Cenâb-ı Hakk’ın sana verdiği sabır kuvvetini böyle sağa sola dağıtma,
içinde bulunduğun s aatteki eleme karşı yoğunl aştır, “Ya Sabûr!” de, dayan.
On İkinci Deva
Ey hastalık sebebiyle ibadetinden ve evradından mahrum kaldığı için
üzülen hasta! Bil ki, hadisçe sabit olduğu gibi, “Takva sahibi bir mümin,
hastalık sebebiyle okuya madığı sürekli virdinin sevabını hastalık
zamanında yine kazanır.”617 Farz ibadetlerini mümkün olduğu kadar yerine
getiren bir hasta, sabır ve tevekkül gösterip farzlarını yine edâ ederse o
ağır hastalık, bitene kadar diğer sünne tlerin yerini –hem de hâlis bir
surette– tutar. Hem hastalık insana acizliğini, zayıflığını hissettirir. O
aczin ve zayıflığın hal diliyle ve sözle dua ettirir. Cenâb-ı Hak, insana
sınırsız bir acz ve zayıflık vermiştir618 ki, daima ilahî dergâha sığınıp niyaz
ve duada bulunsun.
619ُْ َ ََُْۨا ُِْ رَ ََْ دَُۤؤُُْۨ yani “Eğer duanız olmazsa ne kıymetiniz var!”
ayetinin sırrıyla, insanın yaratılış hikmeti ve kıymetinin sebebi
hükm ünde ki samimi dua ve niyazın bir vesilesi hastalık olduğu için,
şikâyet değil, Allah’a şükretmek ve hastalığın açtığı dua musluğunu,
sağlığı kazanarak kapamamak gerekir.
On Üçüncü Deva
Ey hastalıktan şikâyet eden çaresiz insan! Hastalık, bazıları için mühim
bir define, çok kıymetli bir ilahî hediyedir. Her hasta, kendi hastalığını
böyle kabul edebilir.
Madem ecel vakti belli değil ve Cenâb-ı Hak, insanı mutlak ümitsizlikten
ve gafletten kurtarmak, korku ve ümit arasında dünya  ve ahiret dengesini
gözetmesini sağlamak için hikmetiyle eceli gizlemiş. Hem madem ecel
her an gelebilir620 ve eğer insanı gaflet içinde yakalarsa ebedî hayatına çok
zarar verebilir. İşte hastalık gafleti dağıtır, insana ahireti düşündür ür,
ölümü hatırlatır, insan ölüme öylece hazırlanır. Bazen hastalık sayesinde
öyle bir kazancı olur ki, insan yirmi senede erişemediği mertebeye yirmi
günde  ulaşır.
Mesela –Allah rahmet eylesin– İlamalı Sabri ve İslâmköylü Vezirzade
Mustafa adında iki genç arkadaşımız vardı. Yazmayı bilmedikleri halde bu
iki zâtın talebelerim arasında samimiyette ve iman hizmetinde en ileri
safta olduklarını hayretle görüyordum. Hikmetini bilemedim.
Vefatlarından sonra anladım ki, her ikisinde de mühim bir hastalık varmış.
O hastalığın irşadıyla, gafil ve farz ibadetleri terk eden gençlerin aksine,
mühim bir takva ile en kıymetli hizmette ve ahirete faydalı bir vaziyette
bulundul ar. İnşallah iki senelik hastalık zahmeti, milyonlarca senelik
ebedî hayatta saadetlerine vesile olmuştur. Şimdi anlıyorum ki, benim
onların sağlığı için bazen ettiğim dua, dünya  hayatları itibarı ile beddua
olmuş. İnşallah o dua m, ahiret saadetleri için kabul edilmiştir.
Öyle inanıyorum ki, o iki zât, on senelik bir takva ile kazanılabilecek bir
kâr elde ettiler. Eğer onlar da, bir kısım gençler gibi sağlıklarına ve
gençliklerine güve nip gaflete ve haram zevklere dalsalardı ve ölüm onları
kollayıp tam güna hların pisliği içinde yakalasaydı, o nurlar definesi yerine
kabirlerini akrep ve yılanlara yuva  yapacaklardı.
Madem hastalığın böyle faydaları var; onda n şikâyet değil, ona karşı
tevekkül ve sabırla şükredip Allah’ın rahmetine güve nmek gerekir.
On Dördüncü Deva
Ey gözüne perde inen hasta! Eğer müminlerin gözüne inen perdenin
ardında nasıl bir nur ve manevî bir göz bulunduğunu bilsen, “Yüz bin
şükür Rabb-i Rahîmime!” dersin. Bu merhemi tarif etmek için bir hadise
anlatacağım:
Bir vakit, bana sekiz sene tam bir sadakatle, hiç gücendirmeden hizmet
eden Barlalı Süleyman’ın halasının gözleri kapandı. O dindar, temiz kadın,
bana karşı haddimden yüz derece fazla hüsn-ü zan besleyerek beni cami
kapısında yakalayıp “Gözümün açılması için dua et.” dedi. Ben de, o
mübarek ve meczube kadının dindarlığını duama şefaatçi yaparak, “Ya
Rabbi, dinin emirlerine bağlılığı hürmetine onun gözünü aç.” diye
yalvardım. İkinci gün Burdurlu bir göz hekimi geldi, tedavi etti. Kırk gün
sonra yine gözleri kapandı. Ben çok üzüldüm, çok dua ettim. İnşallah o
dua, ahireti için kabul olmuştur.621 Yoksa benim duam, onun ha kkında gayet
yanlış bir beddua  olurdu. Çünkü kırk gün eceli kalmıştı. Kırk gün sonra –
Allah rahmet eylesin– ve fat etti.
İşte o merhume, kırk gün Barla’nın hüzünlü bağlarına, rikkat uyandıran
ihtiyarlık gözüyle bakmak yerine, kabrinde kırk binlerce gün cennet
bağlarını seyretme mükâfatını kazandı. Çünkü imanı kuvve tli, dinin
emirlerine bağlılığı sağlamdı.
Evet, bir mümin, gözüne perde çekilse ve kör olarak kabre girse,
derecesine göre o nur âlemini kabir ehlinden çok daha fazla seyredebilir.
Bu dünya da nasıl ki birçok şeyi biz görüyoruz, kör olan müminler
göremiyor. Kabirde de onlar, iman ile gitmişlerse o âlemi kabir ehlinden o
ölçüde daha fazla görürler. En uzağı gösteren dürbünlerle bakar gibi
kabirlerinde, derecelerine göre, cennet bağlarını sinema perdesindeymiş
gibi seyrederler.
İşte böyle gayet nurlu ve toprak altındayken göklerin üstünde ki cenneti
görecek, seyredecek bir gözü, gözünde ki bu perdenin altında şükür ve
sabırla bulabilirsin. O perdeyi gözünde n kaldıracak ve seni o gözle
baktıracak göz  hekimi, Kur’an-ı Hakîm’dir.
On Beşinci Deva
Ey âh edip inleyen hasta! Hastalığın görünüş üne bakıp “Âh!” eyleme;
mânâsına bak, “Oh!” de. Eğer mânâsı güzel olmasaydı, Hâlık-ı Rahîm en
sevdiği kullarına hastalık vermezdi. Sahih hadiste buyruluyor ki: أََ اسِ
ََءً اَََِْْءُ ُ اََُْْ َََُْْ– ev kemâ kâl– Yani, “Musibete ve zorluğa en çok
uğrayanlar, insanların en iyileri, en kâmilleridir.”622 Başta Hazreti Eyyûb
(aleyhisselam), peygamberler, sonra evliya ve ardından salih kimseler,
çektikleri hastalıklara hâlis birer ibadet, Rahman’ın birer hediyesi
nazarıyla bakmış, sabır içinde şükretmişler. Hastalığı Hâlık-ı Rahîm’in
rahmetinden gelen cerrahi bir müdahale gibi görmüşler.
Sen, ey âh edip inleyen hasta! Bu nuranî kafileye katılmak istersen sabırla
şükret. Şikâyet edersen, seni aralarına almazlar. Gaflet ehlinin çukurlarına
düşer, karanlık bir yolda gidersin.
Evet, bazı hastalıklar eğer ölümle neticelense insanı manevî şehit kılar,
şehade t gibi bir velilik derecesine yükselmeyi sağlar. Mesela çocuk
doğur manın yol açtığı hastalıklarla,623 HAŞİYE karın sancısıyla, boğul arak,
yanar ak veya vebadan v efat edenler manevî şehit olduğu gibi, çok mübarek
hastalıklar var ki, ölümle neticelenirse insana velilik makamını
kazandırır.624 Hem hastalık, düny a aşkını ve alâkasını azalttığından, ehl-i
düny a için gayet elem verici ve acı olan vefat ile düny adan ayrılığın
kederini hafifletir, baz en de onu s evdirir.
On Altıncı Deva
Ey sıkıntıdan şikâyet eden hasta! Hastalık, insanlar arasında çok m ühim ve
güzel olan hürmeti ve merhameti telkin eder. Çünkü insanı, yalnızlığa ve
merhametsizliğe sevk eden istiğnadan kurtarır. أَنْ رَاٰهُ۝ََْٰ إِن اَِْْنَ
625اَْْٰ sırrıyla, sağlık ve afiyet içinde müstağni bir nefs-i emmare,
hürmete değer kardeşliklere karşı hürmet hissetmez, merhamete ve şefkate
lâyık olan musibete düşmüşlere ve hastalara merhamet duym az. Ne zaman
hastalansa, aczini ve fakrını o zaman anlar, hürmete lâyık olan, ziyaretine
gelen veya kendisine yardım eden mümin kardeşlerine hürmet gösterir.
Kendi cinsine karşı acıma hissinden gelen insanî şefkat ve İslam’daki en
mühim hasletlerden olan merhametle, musibete uğramışları nefsine
kıyaslar, onlara tam mânâsıyla acır, elinden gelse yardım, hiç olmazsa dua
eder. Keyiflerini sormak için –şer’i bakımdan sünne t olan– ziyaretlerine
gider, sevap kazanır.626
On Yedinci Deva
Ey hastalık yüzünde n hayır yapamamaktan şikâyet eden hasta! Şükret,
hastalık sana hayırların en hâlisinin kapısını açar. Hastalık, hastaya ve
Allah rızası için ona bakanlara sürekli sevap kazandırmakla beraber,627
duanı n kabulüne en mühim vesilelerden biridir.
Evet, hastalara bakmanın müminler için mühim sevabı var. Hastanın
keyfini sormak, onu sıkmamak şartıyla ziyaret etmek sünne t-i seniyye628 ve
güna hlara kefarettir. Hadiste buyruluyor ki: “Hastaların duas ını alınız,
onların duas ı makbuldür.”629
Bilhassa hasta, akrabadan olursa, hele anne  ya da baba  olursa, onlara
hizmet mühim bir ibade t ve sevaptır. Kalblerini hoşnut etmek, onlara
teselli vermek mühim bir sadak a hükmüne geçer. Bahtiyardır o evlat ki,
anne  babas ının hastalığı zamanında onların çabuk  incinen kalblerini
memnun e dip hay ır dual arını alır.
Evet, hayatta hürmete en lâyık hakikat olan anne baba şefkatine,
hastalıkları zamanında tam bir hürmet ve evlada yakışır şefkatle karşılık
veren iyi evladın vaziyetini ve insanlığının yüceliğini gösteren vefa
sahnesi karşısında melekler dahi “Maşallah, Barekallah” deyip onu
alkışlar.
Hastalık zamanında hastanın etrafındakilerden gördüğü şefkatte, acıma
duygus unda  ve merhamette, hastalık acısını hiçe indirecek gayet hoş ve
ferahlı lezzetler var. Hastanın duas ının kabulü, mühim bir meseledir. Ben
otuz-kırk seneden beri kulunç denilen bir hastalıktan şifa bulmak için dua
ederdim. Anladım ki, o hastalık bana dua etmem için verilmiş. Dua duay ı,
yani kendi kendini ortadan kaldırmadığından gördüm ki, duanı n neticesi
ahirete aittir,630 HAŞİYE kendisi de bir çeşit ibade ttir ve insan hastalıkla aczini
anlayıp Cenâb-ı Hakk’ın dergâhına sığınır. Onun için otuz senedir şifa
duas ı ettiğim halde, duam  görünüş te kabul olmadığından kalbime duay ı
terk etme hissi gelmedi. Zira hastalık duanı n vaktidir; şifa duanı n neticesi
değil. Sons uz hikmet ve merhamet sahibi Cenâb-ı Hak şifa verirse
lütfundan v erir.
Hem dua, istediğimiz şekilde kabul edilmezse, “Makbul olmadı” denmez.
Hakîm Yaratıcı daha iyi bilir, bize ne faydalı ve hayırlıysa onu lütfeder.
Bazen düny aya ait dualarımızı, menfaatimiz için ahiretimize çevirir, öyle
kabul buyurur.
Her neyse, hastalık sırrıyla saflık kazanan, bilhassa zayıflığını, aczini,
küçüklüğünü ve ihtiyacını bilmekten doğa n bir dua kabule çok yakındır.
Hastalık böyle hâlis bir duanın sebebidir. Hem dindar hastalar hem de o
hastaya bakan müminler bu dua dan istifade etmeliler.
On Sekizinci Deva
Ey şükrü bırakıp şikâyete başlayan hasta! Şikâyet bir haktan doğa r. Senin
bir hakkın ziyan olmamış ki şikâyet ediyorsun. Hatta senin üstünde  hak
olan, yerine getirmediğin birçok şükür vazifesi var. Cenâb-ı Hakk’ın
hakkını vermeden, haksız bir şekilde, hak ister gibi şikâyette
bulunuyor sun. Sen kendinden sağlıklı insanlara bakıp şikâyet edemezsin;
sağlığı daha kötü durumda olan çaresiz hastalara bakıp şükretmekle
vazifelisin.631 Elin kırıksa kesilmiş ellere bak! Bir gözün yoks a iki gözü de
olmayan kör lere bak, Allah’a şükret.
Evet, hiç kimsenin, nimette kendinden iyi durumda olanlara bakıp şikâyet
etmeye hakkı yoktur. Ve musibette herkesin vazifesi, kendinden daha zor
durumda ol anlara bak maktır ki, şükretsin.
Bu sır bazı risalelerde bir temsille izah edilmiştir. Özeti şudur:
Bir zât, biçare bir adamı bir minarenin başına çıkarıyor. Ona her
basamakta ayrı ayrı ihsanlar sunuyor , birer hediye veriyor. Tam minarenin
başında da en büyük hediyeyi takdim ediyor. O zât, çeşitli hediyelerine
karşılık teşekkür ve minnettarlık istediği halde o adam hırçın bir şekilde,
bütün basamaklarda aldığı hediyeleri unutup veyahut hiçe sayıp
şükretmeyerek yukarı bakar ve “Keşke bu minare daha uzun olsaydı, daha
yuka rıya çıksaydım, neden bu da o dağ gibi veyahut öteki minare gibi çok
yüks ek değil?” deyip şikâyete başlarsa, bu, nimete karşı ne kadar
nankörlük ve haksızlık olur! Aynen öyle de, yoktan var edilip taş, ağaç
veya hayvan değil, insan ve Müslüman olarak yaratıldığı, çok zaman
sağlık ve afiyet içinde yüks ek bir nimet derecesi kazandığı halde; bir
insanın kimi arızalarla, sağlık ve afiyet gibi bazı nimetlere lâyık olmadığı,
iradesini kötüye kullanarak onları elinden kaçırdığı veyahut onlara eli
yetişmediği için şikâyet etmesi, sabırsızlık göstermesi, “Aman ne yaptım
da başıma bu geldi?” diye Cenâb-ı Hakk’ın rubûbi yetini tenkit edercesine
bir tavır takınması, maddî hastalıktan daha musibetli, manevî bir
hastalıktır. Kırık elle dövüş mek gibi, insan şikâyet ederek hastalığını
artırır. Akıllı insan odur ki, 632أَََُْْ ٌَُِ ۙ َُۤا إِ ِِّٰ وَإِ إَِِْ رَاُِنَ اََِ إِذَۤا
sırrıyla, hastalık, vazifesini bitirip gidinceye kadar teslim olup sabreder.
On Dokuzuncu Deva
Cemîl-i Zülcelâl’in bütün isimlerini “Esmâü’l-Hüsnâ” diye
Samediyetine633 yakışır şekilde tabir etmesi gösteriyor ki,634 o isimler
güzeldir. Varlıklar içinde en latif, en güzel, en kuşatıcı Samediyet aynası
ise hayattır. Güzelin aynası güzeldir, güzelliği gösteren ayna güzelleşir. O
aynaya güzelden ne gelse güzel olduğu gibi, hayatın başına da ne gelirse
hakikatte güzeldir. Çünkü O’nun güzel isimlerinin güzel nakışlarını
gösterir.
Hayat, daima sağlık ve afiyet içinde tekdüz e bir şekilde sürse kusurlu bir
ayna olur. Belki bir yönde n yokluğu ve hiçliği hissettirip insana sıkıntı
verir, kıymeti azalır. Ömrün lezzetini sıkıntıya çevirir. İnsan, “Vaktimi
çabuk geçireyim.” diyerek sıkıntıdan ya haram zevklere ya da eğlenceye
atılır. Kıymetli ömrüne hapis süresiymiş gibi düşmanlık edip vaktini
öldürmek, çabuk ge çirmek ister.
Fakat değişimde, harekette ve farklı haller içinde yuva rlanmakta olan bir
hayat, insana kıymetini hissettirir, ömrün önemini ve lezzetini bildirir.
Zorluk içinde ve musibette dahi olsa insan ömrünün geçmesini istemez.
“Aman güne ş batmadı, gece bitmedi!” diye sıkıntısından “Of! Of!” demez.
Evet, çok zengin ve işsiz, istirahat döşeğinde, her şeyi mükemmel olan bir
efendiye, “Nasılsın?” diye sor, elbette, “Aman vakit geçmiyor, gel bir şeş-
beş oynayalım.” veyahut “Vakit geçirmek için bir eğlence bulalım.” gibi
dertli sözler işiteceksin. Veyahut hiç ölmeyecekmiş gibi emellere sahip
olmaktan kaynaklanan, “Şu şeyim eksik, keşke şu işi de yapsaydım”
benzeri şikâyetler duya caksın.
Bir de musibete uğramış veya zor durumda olan fakir bir işçiye,
“Nasılsın?” diye sor. Aklı başında ise diyecek ki: “Şükürler olsun
Rabbime, iyiyim, çalışıyorum. Keşke güne ş hemen batmasaydı, şu işi de
bitirseydim. Vakit çabuk geçiyor, ömür durmuyor, gidiyor. Gerçi zahmet
çekiyorum, fakat bu da geçer, her şey böyle çabuk geçiyor.” İşte o fakir,
ömrün mânen ne kadar kıymetli olduğunu, geçmesinden duyduğu
üzüntüyle böyle bildirecektir. Demek ki, insan hayatın lezzetini ve
kıymetini zorluklarla ve çalışmayla anlıyor. İstirahat ve sağlık ise ömrü
acılaştırıyor, insan onun ç abuk ge çmesini arzu ediyor.
Ey hasta kardeş! Bil ki, başka risalelerde etraflıca anlatıldığı, kesin bir
şekilde ispatlandığı gibi, musibetlerin, şerlerin, hatta güna hların aslı ve
mayası yokluktur. Yokluk ise şerdir, karanlıktır. Tekdüz e istirahat, sükût,
sükûne t, durgunluk gibi haller yokluğa, hiçliğe yakın oldukları için
yokluktaki karanlığı hissettirip insana sıkıntı verir. Hareket ve değişim ise
var olmaktır, varlığı hissettirir. Varlık hâlis hayırdır, nurdur.
Madem hakikat budur , sendeki hastalık, kıymetli hayatını saf hale
getirmek, kuvve tlendirmek, geliştirmek, vücudundaki türlü dona nımı
yardımlaşma ile o hastalıklı uzvun etrafına yöne ltmek ve Sâni-i Hakîm’in
ayrı ayrı isimlerinin nakışlarını göstermek gibi pek çok vazife için
vücuduna  misafir olarak gönde rilmiştir. İnşallah vazifesini çabuk bitirir
gider. Ve sağlığa der ki: “Sen gel, benim yerimde sürekli ve afiyetle kal,
vazifeni gör; bu be den senindir.”
Yirminci Deva
Ey derdine derman arayan hasta! Hastalık iki kısımdır. Bir kısmı hakiki
hastalık, diğeri kuruntudur.
Hakiki kısmı: Hastalara şifa veren yüce Hakîm, büyük eczanesi
yeryüzünde  her derde bir deva saklamış.635 O devalar, dertleri gerektirir.
Evet, Allah her derde bir derman yaratmıştır. Tedavi için ilaç almak,
kullanmak meşrudur. Fakat tesiri ve şifayı Cenâb-ı Hak’tan bilmek
gerekir. Dermanı O verdiği gibi, şifayı da O verir.
İşinin ehli dindar hekimlerin tavsiyelerini dinlemek mühim bir ilaçtır.
Çünkü çoğu hastalık suiistimallerden, perhizsizlikten, israftan, hatalardan,
haram zevklere düşkünlükten ve dikkatsizlikten kaynaklanıyor. Dinin
emirlerini yerine getiren bir hekim, elbette meşru dairede nasihat eder ve
tavsiyede bulunur. İnsanı suiistimallerden, israftan men eder, ona teselli
verir. Hasta o nasihat ve teselliye güve nir, hastalığı hafifler, sıkıntı yerine
bir ferahlık hisseder.
Kuruntunun ise en tesirli ilacı, ona kıymet vermemektir. Önem verdikçe
büyür , şişer; önem verilmezse küçülür, dağılır. Nasıl ki arılara iliştikçe
başına üşüşür, aldırmazsan dağılırlar. Ya da karanlıkta sallanan bir ip
yüzünde n göze görünen bir hayale kıymet verdikçe büyür , hatta bazen o
hayal insanı divane gibi kaçırır. Önem vermezse insan o basit ipin yılan
olmadığını anlar, telaşına güler. Bu kuruntu hastalığı çok devam ederse
hakikate dönüş ür. Şüphe ci ve asabî insanlarda fena bir hastalıktır. Habbeyi
kubbe  yaparlar, manevî kuvve tleri kırılır. Bilhassa merhametsiz, yarım
veyahut insafsız doktorlara rast gelirlerse vehimleri daha çok tahrik olur.
O hasta, zengin ise malı, değilse aklı ya da sağlığı gider.
Yirmi Birinci Deva
Ey hasta kardeş! Hastalığında maddî acı var, fakat o acının tesirini yok
edecek mühim bir manevî lezzet seni kuşatıyor. Çünkü anne baban ve
akraban varsa, çoktan beri unuttuğun gayet lezzetli, eski şefkatleri senin
etrafında yeniden uyanıp çocukluğunda  gördüğün o şirin bakışları yine
görmekle beraber; etrafındaki çok gizli, perdeli kalan dostluklar,
hastalığın cazibesiyle yine sevgiyle sana yöne ldiğinden, elbette bunlar
karşısında, çektiğin şu maddî acı pek ucuz kalır. Hem iftiharla hizmet
ettiğin ve iltifatlarını kazanmaya çalıştığın zâtlar, hastalığın sebebiyle
sana merhametli bir şekilde hizmetkârlık yaptıklarından, efendilerine
efendi oldun. İnsanlardaki, hemcinslerine acıma duygus unu ve şefkati
kendine çektiğinden, hiç yoktan birçok yardımcı ve şefkatli dost buldun.
Hem çok zahmetli hizmetlerden paydos  emrini yine hastalık vesilesiyle
aldın, istirahat ediyorsun. Elbette çektiğin o pek az acı, bu manevî
lezzetler karşısında seni şikâyete değil, teşekküre sevk etmelidir.
Yirmi İkinci Deva
Ey felç gibi ağır hastalıklara tutulan kardeş! Öncelikle sana müjdeliyorum
ki, mümin için felç mübarek sayılır. Bunu veli zâtlardan çoktandır
işitiyordum, fakat sırrını bilmezdim. Bir sırrı şöyle kalbime geldi:
Allah dostları, Cenâb-ı Hakk’a ulaşmak, dünya nın büyük manevî
tehlikelerinden kurtulmak ve ebedî saadeti kazanmak için iki esası
iradeleriyle takip etmişler.
Birincisi: Ölümü akıllarından hiç çıkarmamışlar. Dünya  fâni olduğu gibi,
kendilerinin de içinde vazifeli, fâni birer misafir olduklarını düşünerek
ebedî hayatlarına o şekilde çalışmışlar.
İkincisi: Nefs-i emmarenin ve kör hislerin tehlikelerinden kurtulmak için
çilelerle, riyazetle nefs-i emmareyi öldürmeye gayret etmişler.
Siz, ey vücutlarının yarısının sağlığını kaybeden kardeşler! Kısa, kolay ve
saadet sebebi olan bu iki esas size iradeniz dışında verilmiş; vücudunuz un
vaziyeti, daima dünya nın yok olup gideceğini ve insanın fâni olduğunu
hatırlatıyor. Dünya  sizi artık boğa mıyor; gaflet, gözünüz ü kapatamıyor.
Evet, yarım insan vaziyetinde bir zâtı, nefs-i emmare elbette rezil
heveslerle ve nefsin hoşuna giden şeylerle aldatamaz, o insan nefsin
tuzaklarından hemen kur tulur.
İşte mümin, iman sırrıyla, teslimiyet ve tevekkülle felç gibi ağır
hastalıklardan kısa bir zamanda, veli zâtların çileleri gibi istifade edebilir.
O zaman o ağır hastalık çok ucuz düşer; çünkü bu kadar büyük mükâfatlar
basit bir hastalık vesilesiyle kazanılmış olur.
Yirmi Üçüncü Deva
Ey kimsesiz, garip, çaresiz hasta! Hastalığınla beraber kimsesizlik ve
gurbet, sana karşı en katı kalblerde acıma duygus u uyandırıyor ve şefkat
nazarlarını çekiyorsa; elbette Kur’an’ın bütün sûrelerinin başında kendini
bize “er-Rahmânu’r-Rahîm” sıfatlarıyla takdim eden, o harika şefkatinin
bir parıltısıyla bütün yavruları annelerine terbiye ettiren,636 her baharda
rahmetinin bir cilvesiyle yeryüzünü ni metlerle dolduran ve ebedî hayattaki
cennet bütün güzellikleriyle rahmetinin bir cilvesi olan Hâlık-ı Rahîm’ine
iman ile bağlanman, O’nu tanıyıp hastalığın acz diliyle dua etmen ve bu
gurbetteki kimsesizlik hastalığın, her şeye bedel, O’nun rahmetini sana
yöne ltir.
Madem O var ve sana bakar, o zaman senin için her şey var. Asıl gurbette
ve kimsesiz olan, iman ve teslimiyetle O’na bağlanmayıp buna  önem
vermeyendir.
Yirmi Dördüncü Deva
Ey masum hasta çocuklara ve masum çocuklar hükm ünde ki ihtiyarlara
hizmet eden hastabakıcılar! Sizin önünüz de ahirete ait mühim bir kazanç
var. Şevk ve  gayretle o ka zancı elde ediniz.
Masum çocukların hastalıklarının; o nazik vücutlara bir idman, bir riyazet,
ileride dünya nın sıkıntılarına karşı koym aları için bir aşı ve Rabbanî bir
terbiye olduğu, çocuğun dünya  hayatına ait pek çok hikmetle beraber, ruhî
hayatının saf hale gelmesine, arınmasına yol açtığı, büyükl erdeki
güna hlara kefaret hükm üne geçtiği, ileride veyahut ahirette o çocuğun
manevî yüks elişine vesile olan aşılar hükm ünde ki hastalıklardan gelen
sevabın, anne babasının, bilhassa şefkat sırrıyla yavrusunun sağlığını
kendi sağlığına tercih eden annesinin amel defterine yazıldığı, hakikat
ehlince kesindir.
İhtiyarlara bakmanın, bilhassa anne  baba  ise dualarını almanın ve
kalblerini hoşnut tutmanın, onlara vefa ile hizmet etmenin637 büyük sevapla
beraber hem bu düny ada638 hem de ahirette saade te639 vesile olduğu sahih
rivayetlerle ve tarihteki pek çok hadiseyle sabittir. İhtiyar anne  babas ına
tam itaat eden bahtiyar evlat, kendi çocuğundan aynı muameleyi gördüğü
gibi, bedbaht  bir evlat eğer ebeveynini rencide ederse ahiret azabının yanı
sıra, düny ada da birçok felâketle bunun cezasını çeker. Bu da pek çok
örnekle sabittir.640
Evet, yalnız akrabaya bakmak değil, eğer bir mümin –madem iman
sırrıyla hakiki kardeşlik var– ihtiyarlara, masumlara rastlasa, muhterem,
hasta bir ihtiyarın kendisine muhtaç olduğunu görse, ona da can-ı
gönül den hizmet etmek Müslümanlığın gereğidir.
Yirmi Beşinci Deva
Ey hasta kardeşler! Çok faydalı, her derde deva, gerçekten lezzetli ve
mukadde s bir derman isterseniz, imanınızı inkişaf ettiriniz. Yani tevbe ve
istiğfarla, namaz ve kullukla mukadde s bir şifa olan imanınızı
kuvvetlendiriniz ve imandan ge len ilacı kullanınız.
Evet, dünya yı sevmeleri ve ona alâka göstermeleri yüzünde n gafillerin
âdeta dünya  kadar büyük, hasta, manevî bir vücudu vardır. İmanın, dünya
gibi yokluk ve ayrılık darbelerine uğrayan, yara bere içinde olan o manevî
vücuda, birden hakiki şifa verip onu yaralardan kurtardığını pek çok
risalede açıkça ispat etmiştik. Başınızı ağrıtmamak için kısa kesiyorum.
İman ilacı, farzları mümkün oldukça yerine getirmekle tesirini gösterir.
Gaflet, haram zevkler, nefsin hevesleri ve gayrimeşru eğlenceler o ilacın
tesirini ortadan kaldırır. Hastalık madem gafleti dağıtıyor, iştahı kesiyor,
gayrimeşru zevklere girmeye mâni oluyor; ondan istifade ediniz. Hakiki
imanın mukadde s ilaçlarını ve nurlarını tevbe ve istiğfarla, dua  ve niyazla
kullanınız.
Cenâb-ı Hak sizlere şifa versin, hastalıklarınızı güna hlarınıza kefaret
yapsın, âmin, âmin, âmin…
641وََُا اَُْْ ِِّٰ اِي ََٰ َِٰا وََ ُ ََِِْيَ ََْۤ أَنْ ََٰ ُّٰۚ ََْ َۤءَتْ رُُُ رََ َِْ
642َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
اَُّٰ َ َٰ ََِ ٍَُ طِ اُُْبِ وَدَوَاَِ وَََِِ اََْْانِ وَََِِ وَُرِ اََْْرِ وَََِِ
643وََٰ اِٰ۪ وََِْ۪ وَْ
***
وََُ ُِ دَاءٍ دَوَاءٌ Meali: “Bu kitap her derde dermandır.” Hoş bir tevafuktur
ki, Re’fet Bey’in birinci müsveddeden hızlıca yazdığı nüsha ile Hüsrev’in
yazdığı bir başka nüshada hiç düşünmeden, iradesiz bir şekilde satır
başlarına gelen elifleri saydık; aynen وََُ ُِ دَاءٍ دَوَاءٌ cümlesine644 HAŞİYE ve
yine bu risalenin müellifinin Said ismine bir tek farkla tevafuk ediyor.645
HAŞİYE Yalnız risalenin unva nına ait bir elif harfi hesaba dâhil edilmemiştir.
Hayret vericidir ki: Süleyman Rüşdü’nün yazdığı nüshada elifler hiç hatıra
gelmeden ve düşünülmeden, 114 elif, 114 mukaddes şifayı içeren 114
Kur’an sûresinin adedine ve وََُ ُِ دَاءٍ دَوَاءٌ şeddeli lâm bir sayılırsa 114
harfine tam tamına tevafuk ediyor.
Yirmi Beşinci Lem’a’nın Zeyli
On Yedinci Mektup’tur. Mektubat’a dâhil edildiğinden bur aya alınmadı.
604 HAŞİYE Bu risale dört buçuk saatte telif edilmiştir. Rüşdü: “Evet”. Re’fet: “Evet”. Hüsrev:
“Evet”. Said: “Evet”.
605 “Sabırlılar o kimselerdir ki, başlarına musibet geldiğinde, ‘Biz Allah’a aidiz ve vakti
geldiğinde elbette O’na döneceğiz’ derler.” (Bakara sûresi, 2/156).
606 “O’dur beni doyuran, O’dur beni içiren. Hastalandığımda O’dur bana şifa veren.” (Şuarâ
sûresi, 26/79-80).
607 “Bir kimse salih amel işlerken araya bir hastalık veya sefer girip ameline engel olursa, Allah
ona sıhhati yerindeyken yapmakta olduğu salih amelin sevabını aynen yazar.” mealindeki hadis
için bkz. Buhârî, cihâd 134; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/410; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân
7/182.
608 Bu hakikati ifade eden ayet-i kerimeler için bkz. Fâtır sûresi, 35/29; Tevbe sûresi, 9/111.
609 “İki (büyük) nimet vardır. İnsanların çoğu onlar hususunda aldanmıştır: Sıhhat ve boş vakit!”
anlamındaki hadis için bkz. Buhârî, rikak 1; Tirmizî, zühd 1.
610 HAŞİYE Bu Lem’a fıtrî bir şekilde akla geldiğinden altıncı mertebede iki deva yazıldı.
Fıtrîliğine ilişmemek için öylece bıraktık, belki bunda bir sır vardır diye değiştirmedik.
611 et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 19/19. Ayrıca bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/321; İbni
Kayyim, Medâricü’s-Sâlikîn 3/188
612 Buhârî, merdâ 1, 2, 13, 16; Müslim, birr 14; Dârimî, rikak 57.
613 Ecelin takdir edilmiş olup bir an geri bırakılmayacağına ve öne de alınmayacağına dair bkz.
A’râf sûresi, 7/34; Yûnus sûresi, 10/49.
614 Kabrin müminler için cennet bahçelerinden bir bahçe, dalâlet yolundakiler için ise cehennem
çukurlarından bir çukur olmasıyla ilgili bkz. Tirmizî, kıyâmet 26; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
Evsat 8/273; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 1/360.
615 “Eğer şükrederseniz nimetlerimi daha da artırırım” (İbrahim sûresi, 14/7).
616 “Bize uygun gördüğü her halimizden ötürü hamdolsun Rabbimize.” Bkz. Tirmizî, deavât
128; Ebû Dâvûd, edeb 97, 98; İbni Mâce, edeb 55, duâ 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/117.
617 Buhârî, cihâd 134; Ebû Dâvûd, cenâiz 1; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 4/410, 418.
618 İnsanın sınırsız bir acz ve sonsuz bir zayıflık içinde olmasıyla ilgili bkz. Nisâ sûresi, 4/28;
Fâtır sûresi, 35/15; Muhammed sûresi, 47/38; Rûm sûresi, 30/54; Enfâl sûresi, 8/66.
619 Furkan sûresi, 25/77.
620 “Hiç kimse nerede öleceğini de bilemez.” (Lokman sûresi, 31/34). Ayrıca ölümün her an
gelebileceğine dair bkz. İsrâ sûresi, 17/68, A’râf sûresi, 7/4, 97.
621 Bazı dualara dünyada, bazılarına ise ahirette cevap verileceğine dair bkz. el-Buhârî, el-
Edebü’l-Müfred 1/248; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 2/47.
622 Tirmizî, zühd 57; İbni Mâce, fiten 23; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/172, 173, 180, 185;
6/369.
623 HAŞİYE Bu hastalığın manevî şehadeti kazandırması, lohusalık zamanı olan kırk güne
kadardır.
624 Şehadete vesile olan hastalık ve musibetler için bkz. Buhârî, ezân 32, cihâd 30; Müslim,
imâre 164; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/324, 533, 5/446; el-Hâkim, el-Müstedrek 1/503.
625 “Hayır! Rabbinin bunca nimetine rağmen kâfir insan kendisini ihtiyaçsız zannetti diye azar.”
(Alak sûresi, 96/6-7).
626 Hasta ziyaretinin kişiye sevap kazandıracağına dair bkz. Müslim, birr 40; Ebû Dâvûd, cenâiz
7; Tirmizî, cenâiz 2, birr 64; İbni Mâce, cenâiz 1, 2.
627 Hastalığın günahlara kefaret olması ve hastaya sevap kazandırması hakkında bkz: Buhârî,
merdâ 1, 14; Müslim, birr 45-53; Tirmizî, zühd 57; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/440.
628 Peygamber Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) hastaları ziyaret edip onlar için dua
etmesi, onlara moral vermesi ve müminleri hasta ziyaretine teşvik etmesiyle alâkalı bkz. Buhârî,
ilim 39, cizye 6, merdâ 4, 5, 9-11, 17; Müslim, selam 47, birr 39-43.
629 Hastanın duasının meleklerin duası derecesinde olmasıyla ilgili bkz. İbni Mâce, cenâiz 1; el-
Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 6/541.
630 HAŞİYE Evet, bir kısım hastalıklar duanın varlık sebebiyken, dua hastalığın yokluğuna
sebep olursa duanın varlığı kendi yokluğuna sebebiyet vermiş olur; bu da mümkün değildir.
631 Bkz. Müslim, zühd 9; Tirmizî, kıyâmet 58; İbni Mâce, zühd 9; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned 2/254,481; İbni Hibbân, es-Sahîh, 2/490.
632 “Sabırlılar o kimselerdir ki, başlarına musibet geldiğinde, ‘Biz Allah’a aidiz ve vakti
geldiğinde elbette O’na döneceğiz’ derler.” (Bakara sûresi, 2/156).
633 Cenâb-ı Hak hiçbir şeye muhtaç bulunmadığı halde her şeyin O’na muhtaç olması, O’nun
hazinelerinden hiçbir şeyin eksilmemesi, kudretine hiçbir şeyin ağır gelmemesi.
634 “En güzel isimler Allah’ındır.” (A’râf sûresi, 7/180).
635 Her hastalık için uygun bir ilacın olduğunu bildiren ve tedavi yollarının araştırılmasını
tavsiye buyuran hadis-i şerifler için bkz. Buhârî, tıb 1; Müslim, selam 69; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned 1/377, 3/335.
636 “Cenâb-ı Hak rahmeti yüz parçaya böldü. Bunun doksan dokuz parçasını nezd-i
ulûhiyetinde tuttu. Bir tek parçayı da yeryüzüne indirdi. Varlıklar arasındaki merhametin kaynağı
işte bu parçadır. Atın yavrusuna basma endişesiyle ayağını kaldırması da bu merhamet
sebebiyledir.” anlamındaki hadis için bkz. Buhârî, edeb 19, rikak 19; Müslim, tevbe 17; Tirmizî,
deavât 107-108; İbni Mâce, zühd 35.
637 Anne-baba hakkına tam riayet etmek ve onlara en iyi şekilde davranmak gerektiği
hususunda bkz. Buhârî, edeb 1-6; Müslim, birr 1-6, 9, 10.
638 Büyüklerin hayır ve bereket vesilesi olacağına dair bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat
9/16; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 7/463; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/477.
639 Kişinin anne babasına yaşlılıkları zamanında bakmasıyla cenneti kazanabileceğine dair bkz.
Müslim, birr 9; Tirmizî, deavât 110.
640 Bkz. “Anne babasına lânetler okuyup rencide eden kimseye Allah lânet eder.” Müslim, edâhî
45; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/118, 152.
641 “‘Hamdolsun bizi bu cennete eriştiren Allah’a! Eğer Allah bizi muvaffak kılmasaydı, biz
kendiliğimizden yol bulamazdık. Rabbimizin elçilerinin gerçeği bildirdikleri bir kere daha
kesinlikle anlaşılmıştır.’ derler.” (A’râf sûresi, 7/43).
642 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
643 Allahım! Kalblerin derman ve devası, bedenlerin afiyet ve şifası, gözlerin nur ve ziyası olan
Efendimiz Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem), âl ve ashabına salât ve selam et.
644 HAŞİYE Sonradan yazılan ihtarın iki elifi bu hesaba dâhil olamayacağı için dâhil
edilmemiştir.
645 HAŞİYE Madem Kerâmet-i Aleviye’de ve Gavsiye’de, Said’in sonunda nida için koyulmuş
bir elif var, Saidâ olmuş, belki fazla olan bu elif ona bakıyor.
Re’fet, Hüsrev
Yirmi Altıncı Lem'a / İhtiyarlar Risalesi
Yirmi altı “ümit”, nur ve teselliyi içerir.
Bir Hatırlatma: Bu risalenin her bir kısmının başında manevî derdimi
gayet elem verici ve sizi üzecek tarzda yazmamın sebebi, Kur’an-ı
Hakîm’den gelen dermanın fevkalâde tesirini göstermektir. İhtiyarlar için
olan bu L em’a, dört sebepten dol ayı üslûp güz elliğini koruyamamıştır:
Birincisi: Hayat hikâyeme dair olması sebebiyle geçmiş zamana hayalen
gidip bu ş ekilde yazıldığından, üs lûp, düz günlüğünü kor uyamadı.
İkincisi: Sabah namazından sonra gayet yorgunluk hissettiğim bir vakitte
ve mecburen süratle yazıldığından, ifadelerde dağınıklık meydana geldi.
Üçüncüsü: Yanımda sürekli yazacak biri bulunmaması, yanımdaki kâtibin
de Risale-i Nur’a ait dört-beş vazifesi olması sebebiyle tashihe tam vakit
bulamadığımız için yazılanlar dağınık kaldı.
Dördüncüsü: Telif sonrasında ikimiz de yorgun bir şekilde, mânâyı
dikkatlice düşünmeden üstünkörü bir tashihle yetindiğimizden, ifade
tarzında elbette kusurlar bulunacaktır. Âlicenap ve mübarek ihtiyarlar
üslûptaki kusurlarıma hoşgörüyle baksın ve Allah’ın rahmetinin boş
döndür mediği ellerini646 ilahî dergâha açtıkları vakit bizi de dualarına dâhil
etsinler.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
َلَ رَب إِ وَََ اَُْْ۝إِذْ َدٰى رَُ َِۤاءً ًَِّ۝ذُِْ رََِْ رََ ََْهُ زََِ۝ٰٰۤۤۤ
647ِ وَاَََْ اأْسُ ًَْ وََْ أَُْ ََُِِۤ رَب ًَِّ
Bu Lem’a yirmi altı “ümit”tir.
Birinci Ümit
Ey kemâl çağına ulaşan muhterem ihtiyar kardeşler ve hanımlar! Ben de
sizin gibi ihtiyarım. İhtiyarlığımda ara sıra bulduğum  ümitlere ve o
ümitlerdeki teselli nuruna sizi de ortak etmek arzusuyla, başımdan geçen
bazı halleri yazacağım. Gördüğüm  ışık ve rastladığım ümit kapıları,
elbette benim eksik ve perişan kabiliyetim ölçüsünde  görülmüş ve
açılmıştır. İnşallah sizlerin saf ve hâlis kabiliyetleriniz, gördüğüm  nuru
parlatacak, bul duğum  ümidi daha da kuvve tlendirecek.
İşte anlatacağım bu ümitlerin ve nurların kaynağı, madeni, çeşmesi
imandır.
İkinci Ümit
İhtiyarlığa girdiğim zaman, bir gün, güz mevsiminde, ikindi vakti yüks ek
bir dağda dünya ya baktım. Birden bana gayet dokuna klı, hüzünlü ve bir
yönde n karanlık bir hal geldi. Gördüm ki, hem ben ihtiyarlamışım hem de
içinde bulunduğum  gün, sene ve dünya  ihtiyarlamış. Bu ihtiyarlıklar
içinde dünya dan ve sevdiklerimden ayrılık zamanı yaklaştığından,
ihtiyarlık beni çok sarstı.
Birden Allah’ın rahmeti öyle bir şekilde ortaya çıktı ki, o dokuna klı,
hüzünlü ayrılığı kuvve tli bir ümide ve parlak bir teselli nuruna çevirdi.
Evet, ey benim gibi ihtiyarlar! Kur’an-ı Hakîm’de yüzden fazla yerde
kendini bize “er-Rahman, er-Rahîm” sıfatlarıyla tanıtan, yeryüzünde
merhamet isteyen canlıların imdadına daima rahmetini gönde ren, her sene
baharı sayısız nimeti ve hediyesiyle doldurup rızka muhtaç olan bizlere
gaybdan yetiştiren ve rahmetinin cilvesini zaaf ve aczin derecesi
ölçüsünde  gösteren bir Hâlık-ı Rahîm’in rahmeti, şu ihtiyarlığımızda
bizim için en büyük ümit ve en kuvve tli ışıktır. Bu rahmeti bulmak, iman
ile o Rahman’a bağlanıp farz ibadetleri yerine getirerek O’na itaat etmekle
mümkündür .
Üçüncü Ümit
Gençlik gecesinin uykus unda n ihtiyarlık sabahıyla uyandığım bir vakit
kendime baktım, vücudum  kabir tarafına doğru bir yokuş tan iner gibi
koşarak gidiyordu. N iyazî-i Mısrî’nin,
Günde  bir taşı bina-yı ömrümün düş tü yere,
Can yatar gafil, binası oldu vîran bî habe r...648
dediği gibi, ruhum un evi olan bedenim, her gün bir taşı düştüğünde n
yıpranıyordu. Beni dünya ya kuvvetli bir şekilde bağlayan ümitlerim,
emellerim sönmeye başlamıştı. Sayısız dostumdan ve sevdiklerimden
ayrılık zamanının yaklaştığını hissettim. O manevî, çok derin ve devasız
görünen yaranın merhemini aradım, bulamadım. Yine Niyazî-i Mısrî gibi
dedim ki:
Dil bekâsı, Hak fenâsı istedi mülk-i tenim,
Bir devasız derde düştüm, âh k i Lokman bîhabe r649 HAŞİYE
O vakit birden Allah’ın merhametinin lisanı, misali, timsali, ilancısı,
temsilcisi Şanlı Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselam) nuru, şefaati ve
insanlığa getirdiği hidayet hediyesi, dermansız, kapanmaz zannettiğim o
yaraya güzel bir merhem ve ilaç oldu. Kapkaranlık ümitsizliğimi nurlu bir
ümide çevirdi.
Evet, ey benim gibi ihtiyarlığını hisseden muhterem ihtiyar kardeşler ve
hanımlar! Biz gidiyoruz, aldanm akta fayda yok. Gözümüzü kapam akla
burada kalamayız, bizi durdurmazlar, bir sevk var. Fakat gafletten ve
kısmen de dalâlet yolunda kilerin yaydığı karanlığın evhamları yüzünde n
bize sevdiklerimizden ayrılık gibi, karanlık görünen berzah âlemi,
dostların buluşma meclisidir. Başta şefaatçimiz Habibullah (aleyhissalâtü
vesselam) olmak üzere, bütün dos tlarımıza kavuşacağımız yerdir.
Evet, bin üç yüz elli senedir, her sene üç yüz elli milyon insanın sultanı ve
ruhlarının terbiyecisi, akıllarının rehberi, kalblerinin sevgilisi olan, her
gün 650اََُ ََِِْ sırrınca, bütün ümmetinin işlediği sevapların bir misli
amel defterine aynen ilâve edilen, şu kâinattaki yüce ilahî maksatların ve
varlıkların kıymetinin yüks elmesinin sebebi Zât-ı Ahmediye
(aleyhissalâtü vesselam) dünya ya geldiği dakikada –sahih rivayetlerle ve
doğruluğuna  şüphe  bulunmayan keşiflerle– “Ümmetim! Ümmetim!”
dediği gibi;651 mahşerde herkes “Nefsim! Nefsim!” derken, yine
“Ümmetim! Ümmetim!”652 diyerek en kutsî ve en yüks ek fedakârlıkla,
şefaatiyle ümmetinin imdadına koşacaktır. Böyle bir Zât’ın gittiği ve o
güne şin etrafındaki sayısız asfiya ve evliya yıldızlarıyla aydınlanan bir
âleme gidiyoruz.
İşte o Zât’ın şefaati altına girip nurunda n istifade etmenin ve berzah
karanlığından kur tulmanın çaresi, sünne t-i seniyyeye uym aktır.
Dördüncü Ümit
Bir zaman, ihtiyarlığa ayak bastığımdan, gafleti devam ettiren beden
sağlığım da bozulmuştu. İhtiyarlıkla hastalık birleşerek bana hücum etti,
başıma vura vura uykum u kaçırdılar. Çoluk-çocuk, mal gibi beni dünya ya
bağlayacak şeyler de yoktu. Gençlik sersemliğiyle ziyan ettiğim ömür
sermayemin meyvesinin, tamamen güna hlar, hatalar olduğu nu gördüm.
Niyazî-i Mısrî gibi feryat ederek şöyle dedim:
Bir ticaret yapmadım, nak d-i ömür oldu he bâ,
Yola geldim; lâkin göç müş cümle kervan bî habe r.
Ağlayıp nâl ân edip düş tüm yola tenha gar ib,
Dîde giryan, s îne biryan, ak ıl hayran bî habe r.653
O zaman gurbetteydim. Ümitsizce bir hüzün, pişmanlık dolu bir keder ve
yardım dilercesine bir hasret hissettim.
Birden Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan imdadıma yetişti. Bana o kadar kuvve tli
bir ümidin kapısını açtı ve öyle hakiki bir teselli ışığı verdi ki, o
vaziyetimden yüz derece şiddetli bir ümitsizliği dahi yok edebilir ve o
karanlıkları dağıtabilirdi.
Evet, ey benim gibi dünya  ile alâkası kesilmeye başlayan, bağları
kopm aya yüz tutan muhterem ihtiyarlar! Hiç mümkün müdür ki, bu
dünya yı mükemmel ve muntazam bir şehir, bir saray gibi yaratan bir Sâni-
i Zülcelâl, o şehirde, o sarayda en mühim misafirleriyle ve dostlarıyla
konuş masın, görüşmesin? Madem O, bu sarayı bilerek yapmış ve
iradesiyle düzenleyip süslemiştir; elbette nasıl ki “yapan bilir”, aynen öyle
de, “bilen konuş ur.”654 Madem bu sarayı, bu şehri bize güzel bir
misafirhane ve ticaret meydanı yapmış, elbette o Zât’ın bizimle
münasebetini ve bizden istediklerini gösteren bir defteri, bir kitabı
bulunacaktır.
İşte, o en mükemmel kutsî defter; kırk yönde n mucize olan, her dakika hiç
değilse yüz milyon insanın dilinde gezen, onlara nur saçan, her bir
harfinde en az on sevap,655 bazen on bin ve bazen Kadir Gecesi sırrıyla otuz
bin sevap bulunan, cennet meyveleri ve berzah nuru veren Kur’an-ı
Mucizü’l-Beyan’dır. Kâinatta bu makamda onunl a rekabet edecek başka
bir kitap yoktur, hiç kimse gösteremez.656 Madem elimizdeki Kur’an,
göklerin ve yerin Yüce Yaratıcısının mutlak rubûbi yeti, ulûhiyetinin
büyükl üğü ve rahmetinin kuşatıcılığı yönünde n gelen kelâmıdır,
fermanıdır, bir rahmet madenidir.657 Ona yapış;658 içinde her derde bir
deva,659 her karanlığa bir ışık,660 her ümitsizliğe karşı bir ümit vardır.
İşte bu ebedî hazinenin anahtarı imandır, ona teslim olmak, onu dinleyip
kabul etmek ve okum aktır.
Beşinci Ümit
Bir zaman, ihtiyarlığımın başlangıcında, inziva arzusuyla İstanbul’un
boğa z tarafındaki Yuşa Tepesi’nde yalnızken ruhum  bir ferahlık aradı. O
yüks ek tepeden ufuk dairesine, etrafa baktım. İhtiyarlığın hatırlatmasıyla
gayet hüzünlü ve dokuna klı bir yokluk ve ayrılık manzarası gördüm. Ömür
ağacımın kırk beşinci senesi olan kırk beşinci dalındaki yüks ek
makamdan, aşağı tabakalarına göz gezdirdim. Gördüm ki, aşağıda, her bir
dalda, her bir sene içinde sevdiğim, alâka duyduğum  ve tanıştığım sayısız
insanın cenazeleri var. O ayrılıktan gelen gayet dokunaklı manevî kederle,
Fuzulî-i Bağdadî gibi, geçip giden dostları düşünerek inleyip:
Vaslını yâd eyledikçe ağlarım,
Tâ nefes var ise kuru cismimde feryat eylerim.
dedim; bir teselli, bir nur, bir ümit kapısı aradım. Birden ahirete iman nuru
imdada yetişti, bana sönmez bir nur, kırılmaz bir ümit verdi.
Evet, ey benim gibi ihtiyar kardeşler ve hanımlar! Madem ahiret var ve
bâkidir, madem dünya dan daha güzeldir ve madem bizi yaratan Zât hem
Hakîm, hem Rahîm’dir... İhtiyarlıktan şikâyet etmemeli, üzülmemeliyiz.
Aksine, ihtiyarlık, iman ile ibadetleri yerine getirerek kemâl çağına gelip
hayat vazifesinden terhise ve istirahat için rahmet âlemine gitmeye bir
işaret olduğunda n, onda n memnuniyet duym alıyız.
Evet, hadisin kesin hükm üyle, insanlığın en seçkin şahsiyetleri olan yüz
yirmi dört bin peygamber,661 yanlışlığına ihtimal bulunmayan bir ittifakla,
kısmen şahitliğe, kısmen de bizzat tecrübeye dayanarak ahiretin varlığını,
insanların oraya sevk edileceğini ve bu kâinatın Hâlık’ının kesinlikle vaat
ettiği ahireti meydana getireceğini haber verirler. Aynı şekilde, bu haberi
keşif ve şahitlik yoluyla, ilme dayanan kesin bilgiyle tasdik eden yüz
yirmi dört milyon evliyanın ahiretin varlığına şehadetleri ve kâinatın
Hakîm Yaratıcısının bütün isimleri, bu dünya da gösterdikleri cilvelerle
bâki bir âlemi açıkça gerektirir. Yine her sene baharda, yeryüzünde  ayakta
duran sayısız ölmüş ağacın cenazesini “kün feyekûn”662 emriyle dirilten,
haşir ve neşrin yüz binlerce örneği olarak üç yüz bin bitki ve hayvan
türüne can veren sonsuz, ezelî bir kudret, sınırsız, israfsız, ebedî bir
hikmet, rızka muhtaç bütün canlıları tam bir şefkatle harika bir tarzda
besleyen ve her baharda, had ve hesaba gelmez çeşitli güzelliklerini kısa
bir zamanda gösteren bâki bir rahmet ve daimî bir inayet açıkça ahiretin
varlığını gerektirir. Ve şu kâinatın en mükemmel meyvesi, kâinatın
Hâlık’ının en sevdiği sanatlı varlığı ve bütün varlıklarla en çok alâkadar
olan insandaki şiddetli, sarsılmaz, daimî bekâ aşkı, ebediyet arzusu ve
ölümsüzlük emeli, işaret ve delilleriyle bu fâni âlemden sonra bâki bir
âlem ve bir saadet yurdu bulunduğunu o derece kesin ispatlar ki, ahiretin
varlığını apaçık bir şekilde, dünya nın varlığı gibi kabul etmeyi gerektirir.663
HAŞİYE
Madem Kur’an-ı Hakîm’in bize en mühim derslerinden biri “ahirete
iman”dır ve bu iman o derece kuvve tlidir, onda  öyle bir ümit ve teselli
bulunur ki, bir tek şahsa yüz bin ihtiyarlık gelse bu imanın verdiği teselli
ona yetebilir. Şu halde biz ihtiyarlar 664اََُْْ ِِّٰ َٰ ََلِ اَِْنِ deyip
ihtiyarlığımıza sevinmeliyiz.
Altıncı Ümit
Bir zaman, elem veren bir esarette, insanlardan ürküp uzaklaşarak Barla
Yaylası’ndaki Çam Dağı’nın tepesinde yalnız kaldım. Yalnızlıkta bir nur
arıyordum. Bir gece o yüks ek tepenin başındaki yüks ek bir çam ağacının
üzerinde, üstü açık odacıkta idim. İhtiyarlık bana birbiri içinde üç dört
gurbeti hatırlattı. Altıncı Mektup’ta izah edildiği gibi, o gece ıssız, sessiz,
yalnız, ağaçların hışırtılarından gelen hüzünlü bir seda, bir ses rikkatime,
ihtiyarlığıma, gurbette olma hissime çok dokundu. İhtiyarlık bana şunu
hatırlattı, kalbimin kulağına dedi ki: Gündüz  nasıl şu siyah kabre dönüş tü,
dünya  siyah kefenini giydiyse; aynen öyle de, senin ömrünün gündüz ü
geceye, dünya nın gündüz ü berzah gecesine ve hayatın yazı da ölümün kış
gecesine döne cek. Nefsim mecburen şöyle dedi:
Evet, ben vatanımdan uzak, garip olduğum  gibi, şu elli senelik ömrümde
geçip giden sevdiklerimden ayrı düştüğüm  ve arkalarından ağlayarak
baktığım için bu, vatan gurbetinden daha hazin ve elemli bir gurbettir.
Hem bu gecenin ve dağın garip halindeki hüzünlü gurbetten daha acı ve
elemli bir gurbete yaklaşıyorum; ihtiyarlık bana bütün dünya dan ayrılık
vaktinin gelmekte olduğunu ha ber veriyor.
Bu gurbet içinde gurbette ve hüzün içinde hüzünlü vaziyette bir ümit, bir
nur aradım. Birden Allah’a iman imdadıma yetişti. Öyle bir yakınlık,
dostluk hissi verdi ki, bulunduğ um katmerli yalnızlık bin defa katlanarak
artsaydı, o teselli yine de yeterdi.
Evet, ey ihtiyar kardeşler ve hanımlar! Madem Rahîm bir Yaratıcımız var;
bizim için gurbet olamaz. Madem O var; bizim için her şey var. Madem O
var; melekleri de var. Öyleyse bu dünya  boş değil; ıssız dağlar, kimsesiz
çöller Cenâb-ı Hakk’ın kullarıyla doludur.665 Şuur sahibi kullarından başka,
O’nun nuruyla, O’nun hesabına taşlar da ağaçlar da cana yakın birer
arkadaş hükm üne geçer, bizimle hal diliyle konuş abilir ve bizi
eğlendirirler.
Evet, şu kâinattaki her şey, şu büyük âlem kitabının harfleri sayısınca
varlığına şehadet eden deliller, canlıların şefkat, rahmet ve inayet sebebi
olabilen uzuvları, verdiği yiyecekler ve nimetler adedince rahmetine işaret
eden şahitler bize Rahîm, Kerîm, Enîs ve Vedûd Hâlık’ımızın,
Sâni’imizin, Koruyuc umuzun dergâhını gösteriyor. O dergâhta en makbul
şefaatçi, acz ve zayıflıktır. Aczin ve zayıflığın tam zamanı da ihtiyarlıktır.
Böyle bir dergâha ulaşmakta makbul bir şefaatçi olan ihtiyarlığa küsmek
değil, onu s evmek gerekir.
Yedinci Ümit
Bir zaman, ihtiyarlığımın başlangıcında, Eski Said’in gülmeleri Yeni
Said’in ağlamalarına döndüğü sırada, Ankara’daki ehl-i dünya  beni Eski
Said zannedip oraya istediler, gittim. Güz mevsiminin sonlarında
Ankara’nın benden çok daha ihtiyarlamış, yıpranmış, eskimiş kalesinin
başına çıktım. O kale bana taşlaşmış tarihî hadiseler suretinde göründü.
Senenin ihtiyarlık mevsimiyle benim ihtiyarlığım, kalenin ihtiyarlığı,
insanlığın ihtiyarlığı, şanlı Osmanlı Devleti’nin ihtiyarlığı, hilafet
saltanatının sonu ve dünya nın ihtiyarlığı gayet hüzünlü, dokuna klı ve
ayrılığı hatırlatan bir halde beni o yüks ek kaleden geçmiş zamanın
derelerine ve gelecek zamanın dağlarına baktırdı, baktım. Birbiri içinde
beni kuşatan dört-beş ihtiyarlık karanlığıyla Ankara’da en kara bir ruh hali
hissettiğimden666 HAŞİYE bir nur, bir teselli, bir ümit aradım.
Sağa, yani geçmiş zamana bakıp teselli bulmaya çalışırken mâzi bana
babamın, ecdadımın ve bütün insanlığın büyük mezarı şeklinde göründü,
teselli değil korku ve rdi.
Derman ararken sol tarafım olan geleceğe baktım. O da benim, emsalimin
ve gelecek neslin büyük ve karanlık kabri suretinde göründü, dostluk hissi
yerine dehşet saldı.
Sağ ve sol taraftan ürküp içinde bulunduğum  güne  baktım. O gün, gafil ve
geçmişe dalmış nazarıma, yavaş yavaş ölmekte olan ve can çekişerek
ızdırap duya n bedenimin cenazesini taşıyan bir tabut gibi göründü.
Bu taraftan da ümitsizliğe düşünce kafamı kaldırıp bakışımı ömrümün
ağacımın başına yöne lttim. Gördüm ki, o ağacın tek bir meyvesi var; o da
benim cenazemdir, ağacın tepesinde duruyor, bana bakıyor.
Şu yönd en de ürküp başımı aşağı eğdim, gözümü o ömür ağacımın köküne
çevirdim. Aşağıda kemiklerimin toprağıyla yaratılışımın başladığı
toprağın birbirine karışmış bir şekilde, ayaklar altında çiğnendiğini
gördüm. Bu da değil derman olmak, de rdime dert kattı.
Sonra mecburen arkama baktım. Temelsiz, fâni olan dünya , hiçlik
derelerinde ve yokluk karanlığında yuva rlanıp gidiyordu. Derdime
merhem ararken zehir kattı.
O taraftan da hayır bulmadığımdan, nazarımı ileriye çevirdim. Gördüm ki,
kabir kapısı tam yolumun üstünde  ağzını açmış bana bakıyor. Onun
arkasında ebediyet tarafına giden cadde ve o caddedeki kafileler uzaktan
uzağa göze çarpıyor.
Ve bu altı yönd en gelen dehşetler karşısında elimde, bana dayanak ve
müdafaa silahı olacak, basit bir cüzî iradeden başka bir şey yok. O sayısız
düşmana ve zararlı şeylere karşı tek silahı olan cüzî irade hem kusurlu,
hem sınırlı, hem de aciz olduğunda n ve yaratma kabiliyeti
bulunmadığından, insanın elinden gayret etmekten başka bir şey gelmez.
Cüzî iradem ne geçmiş zamana gidebilir ki, onda n bana gelen hüzünleri
sustursun; ne de geleceğe hükmedebilir ki, oradan gelen korkuları yok
etsin. O sınırlı iradenin geçmişe ve geleceğe dair elemlerime ve
emellerime faydası olmadığını gördüm.
İşte bu altı yönden gelen dehşet, korku, karanlık ve ümitsizlik içinde
çırpındığım sırada, birden Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın semâsında
parlayan iman nuru imdada yetişti. O altı yönü öyle nurlandırıp aydınlattı
ki, gördüğüm  karanlıklar, duyd uğum  korkular yüz kat artsaydı o nur yine
de yeterdi; bütün o dehşetleri birer birer teselliye ve korkuları dostluğa
çevirdi. Şöyle ki:
İman, o korkutucu geçmiş zamanın büyük bir mezar gibi görünen suretini
yırtıp onun nurlu bir dost meclisi, dostların buluşma yeri olduğunu
aynelyakîn, hakkalyakîn bir şekilde gösterdi.
Yine iman, gaflet nazarıyla büyük bir kabir suretinde görünen gelecek
zamanın sevimli saadet saraylarında Rahman’ın bir ziyafet meclisi
olduğunu i lmelyakîn ispat etti.
Hem iman, gafletle bakınca bir tabut gibi görünen şimdiki zamanın o
şeklini kırıp bugünün ahirete dair bir ticaret dükkâ nı ve Rahman’ın şaşaalı
bir misafirhanesi olduğunu a çıkça bildirdi.
Hem iman, gaflet nazarıyla, ömür ağacının başında cenaze şeklinde
görünen o tek meyvenin bir cenaze olmadığını, belki ebedî bir hayata
mazhar ve ebedî saadete erişebilecek ruhum un, yıldızlarda gezmek için
eskimiş yuva sından çıktığını ilmelyakîn gösterdi.
Hem iman, ayak altında gördüğüm  kemiklerimle yaratılışımın başladığı
toprağın kıymetsiz, mahvolmuş değil; rahmet kapısının ve cennet
salonunun bi r perdesi olduğunu ha ber verdi.
Yine iman, gaflet nazarıyla bakınca, arkamda, hiçlikte, yokluk
karanlığında yuva rlanan dünya nın vaziyetini Kur’an’ın sırrı ile şöyle
gösterdi: Karanlıkta yuva rlanıyor gibi görünen o dünya , vazifesi bitmiş,
mânâsını ifade etmiş, geride kendine bedel neticelerini bırakmış olan,
Samed Yaratıcının birer mektubu hükm ünde ki bir kısım eserler ve O’nun
nakışlarının sayfalarıdır. İşte iman, dünya nın mahiyetinin ne olduğunu
ilmelyakîn bildirdi.
Hem iman, Kur’an nuruyla, ileride gözünü açmış bana bakan kabrin bir
kuyu ağzı değil, nur âleminin kapısı olduğunu ilan etti. Kabrin arkasında
ebediyete uzanan caddenin ise hiçliğe ve bir yokluk yur duna  değil, varlığa,
bir nur âlemine ve ebedî saadete gittiğini bana tam kanaat verecek bir
derecede gösterdi, dertlerime hem derman hem merhem oldu.
Hem iman, sayısız düşmana ve sonsuz karanlığa karşı sınırsız bir kudrete
dayanması ve hadsiz bir rahmete bağlanması için elinde pek sınırlı bir
kabiliyet bulunan basit bir cüzî iradeye bir vesika veriyor. Belki de iman, o
cüzî iradenin elinde bir vesika oluyor. İnsanın silahı hükm ünde ki cüzî
iradenin kendisi gerçi hem kısa, hem aciz, hem noks andır. Fakat nasıl ki
bir asker, sınırlı kuvve tini devlet adına kullandığı vakit kuvve tinin
binlerce kat üstünde  işler görür; aynen öyle de, iman sırrıyla o basit cüzî
irade Cenâb-ı Hak adına, O’nun yolunda  kullanılırsa insana beş yüz sene
genişliğinde bir cenneti dahi kazandırabilir.667
Hem iman, geçmiş ve gelecek zamana hükmü geçmeyen o cüzî iradenin
dizginini bedenin elinden alıp kalbe ve ruha teslim eder. Ruhun ve kalbin
hayat dairesi ise bedeninki gibi içinde bulunulan zamanla sınırlı
olmadığından, hayat dairesine geçmişten ve gelecekten pek çok sene dâhil
olur; o sınırlı irade, cüzî olmaktan çıkıp külliyet kazanır. İnsan, iman
kuvve tiyle geçmiş zamanın en derin derelerine girebildiği ve hüzünlerin
karanlığını dağıtabildiği gibi, iman nuruyla geleceğin en uzak dağlarına
kadar çıkar, korkuları yok e der.
İşte ey benim gibi yaşlılık zahmetini çeken ihtiyar kardeşler ve ihtiyar
hanımlar! Madem, elhamdülillah müminiz, madem imanda bu kadar
nurlu, lezzetli, sevimli, şirin defineler var ve madem ihtiyarlığımız bizi bu
definelerin içine daha çok çekiyor; elbette imanlı ihtiyarlıktan şikâyet
değil, ona  binlerce teşekkür etmeliyiz.
Sekizinci Ümit
İhtiyarlığın alâmeti olan beyaz kıllar saçıma düştüğü zaman, gençliğin
derin uykus unu daha da ağırlaştıran Dünya  Savaşı’nın kargaşası,
esaretimin keşmekeşi ve sonra İstanbul’a geldiğim vakit bana mühim bir
şekilde şan ve şeref atfedilmesi, hatta Halife’den, Şeyhülislam’dan,
Başkumandan’dan medrese talebelerine kadar insanların haddimden çok
fazla alâka ve iltifat göstermeleri, gençlik sarhoşluğu ve bunun verdiği ruh
hali gaflet uykum u o derece derinleştirmişti ki; âdeta dünya yı daimî,
kendimi de hiç ölmeyecekmiş gibi dünya ya yapışmış garip bir vaziyette
görüyordum.
İşte o zaman, Ramazan-ı Şerif’te, İstanbul’un mübarek Bayezid Camii’ne,
ihlâslı hafızları dinlemeye gittim. Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan, semavî,
yüks ek hitabıyla insanın fâni olduğunu ve canlıların vefatını haber veren
668ُ ٍَْ ذَۤاَُِ اَْْتِ fermanını, hafızların dilinden gayet kuvve tli bir şekilde
ilan etti. Şu ferman kulağımdan girip ta kalbimin içine yerleşerek o pek
kalın gaflet, uyku  ve sarhoşluk tabakalarını parçaladı. Camiden çıktım.
Çoktan beri içinde bulunduğum  o eski uykunun sersemliğiyle başımda bir
fırtına, dumanlı bir ateş olduğu halde birkaç gün kendimi pusulasını
şaşırmış gemi gibi hissettim. Aynada saçıma baktıkça, beyaz kıllar bana
şöyle diyordu: “Dikkat et!”
İşte o beyaz kılların ikazıyla halim açığa çıktı. Baktım ki, çok güve ndiğim
ve zevklerine tutkun olduğum  gençlik bana elveda diyor, çok sevdiğim ve
alâka beslediğim dünya  hayatı sönmeye başlıyor ve çok bağlı, âdeta âşık
olduğum  dünya  “Uğurlar olsun!” deyip bu misafirhaneden gideceğimi
hatırlatıyor. Kendisi de “Allahaısmarladık” diyerek gitmeye hazırlanıyor.
Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın اَْْتِ ُ ٍَْ ذَۤاَُِ ayetinin enginliğinde ve
işaretiyle, “İnsanlık bir nefistir, dirilmek üzere ölecek. Yeryüzü bir nefistir,
bâki bir hal almak için o da ölecek. Dünya da bir nefistir, ahiret suretine
girmek için o da s ona e recek!” mânâsı kalbime açıldı.
İşte o zaman halime baktım: Zevkler kaynağı olan gençlik gidiyor, yerine
hüzünler yumağı ihtiyarlık geliyordu. Gayet parlak ve nuranî hayat
gidiyor, yerine görünüş ü karanlık olan dehşetli ölüm gelmeye
hazırlanıyordu. O çok sevimli ve sonsuz zannedilen, gafillerin âşık olduğu
dünya nın süratle yokluğa doğru gittiğini gördüm. Kendi kendimi aldatmak
ve başımı yine gaflete gömmek için İstanbul’da, insanlardan gördüğüm
haddimden çok fazla makam ve mevki zevklerine baktım, hiçbir faydası
olmadı. Bütün o alâka, iltifat ve teselliler yaklaştığım kabir kapısına kadar
gelebilir, orada sönerdi. Ve şöhret düşkünlerinin bir gaye-i hayali olan şan
ve şerefin süslü perdesi altında çirkin bir riya, soğuk  bir kendini
beğenmişlik, geçici bir sersemlik gördüğüm den anladım ki, beni şimdiye
kadar aldatan bu ş eyler, bana hiçbir teselli veremez, onlarda nur yokt ur.
Tamamen uyanmak için Kur’an’ın semavî dersini işitmek üzere yine
Bayezid Camii’ndeki hafızları dinlemeye başladım. O zaman o semavî
dersten ا... 669وََِ اَِ اَُٰا gibi kutsî fermanlarla müjdeler işittim.
Kur’an’dan aldığım feyz ile dışarıda teselli aramak yerine, dehşet, korku
ve ümitsizlik gördüğüm  noktalar içinde teselli, ümit ve nur aradım.
Cenâb-ı Hakk’a yüz binlerce şükür olsun ki, tam da derdin içinde dermanı,
karanlığın içinde nuru, de hşetin içinde teselliyi buldum.
İlk önce, herkesi korkutan, en korkunç  şey zannedilen ölümün yüzüne
baktım. Kur’an nuru ile gördüm ki, ölümün peçesi her ne kadar karanlık,
siyah ve çirkin ise de asıl yüzü mümin için nuranîdir, güzeldir. Pek çok
risalede bu hakikati açık bir şekilde ispatlamıştık. Sekizinci Söz ve
Yirminci Mektup gibi birçok risalede izah ettiğimiz üzere; ölüm yokluk ve
ayrılık değil, ebedî hayatın girişi ve başlangıcıdır, hayat vazifesinin
külfetinden bir paydos, bir terhistir, bir mekân değiştirmedir. Berzah
âlemine göçmüş dostlar kafilesine kavuşmaktır. İşte bu gibi hakikatlerle
ölümün gerçek, güzel yüzünü gördüm; ona korkarak değil, hatta bir
mânâda arzuyla baktım. Tarikat ehlinin her an ölümü düşünmesinin
sırlarından birini anladım.
Sonra geçip gitmesiyle herkesi ağlatan, kendine meftun ve âşık eden,
benimki de güna h ve gafletle geçmiş olan gençliğe baktım; o güzel, süslü
elbisesi içinde çok çirkin, sarhoş, sersem bir yüz gördüm. Eğer mahiyetini
bilmeseydim beni birkaç sene sarhoş edip güldürmesine karşılık, dünya da
yüz sene de kalsam ağlatacaktı. Zira öylelerinden biri ağlayarak demiş ki:
670ََْ اَبَ َُدُ ًَْ ََُِْهُ َِ َََ اَُِْ
Yani: “Keşke gençliğim bir gün döns eydi, ihtiyarlığın başıma ne kadar
hazin işler açtığını ona şikâyet edip anlatacaktım.”
Evet, bu zât gibi gençliğin içyüzünü bilmeyen ihtiyarlar, gençliklerini
düşünüp keder ve hasretle ağlıyorlar. Halbuki gençlik, eğer kalb ehli,
kendini her an Allah’ın huzurunda  hisseden, aklı başında ve kalbi selim
müminlerde bulunsa, ibadete, hayırlara ve ahirete ait ticarete sarf edilse,
çok kuvve tli bir kazanç vesilesi, güzel ve şirin bir hayır vasıtasıdır.
Gençlik, dinî vazifesini bilip suiistimal etmeyenler için Cenâb-ı Hakk’ın
kıymetli, zevk veren bir nimetidir. Eğer gençlikte istikamet, iffet ve takva
beraber bulunmazsa çok tehlikelidir; taşkınlıklarıyla insanın ebedî
saadetine ve ahiret hayatına zarar verir, belki dünya  hayatını da berbat
eder. İnsan gençliğin bir-iki senelik zevkine bedel ihtiyarlıkta pek çok sene
gam ve keder çeker.
Madem gençlik çoğu insana zarar veriyor, biz ihtiyarlar onun
tehlikelerinden ve zararlarından kurtulduğum uz için Allah’a
şükretmeliyiz. Her şey gibi, elbette gençliğin de lezzetleri gidecek. Eğer
ibade te ve hayra sarf edilmişse o gençliğin meyveleri bâki kalıp ebedî
hayatta insanın sonsuz bir gençlik kazanmasına vesile olur.
Sonra çoğu insanın âşık ve tutkun olduğu dünya ya baktım. Kur’an nuru ile
gördüm ki, birbiri içinde “üç küllî dünya ” var:
Birincisi: Cenâb-ı Hakk’ın isimlerine bakar, onların aynasıdır.
İkincisi: Ahirete bakar, onun t arlasıdır.671
Üçüncüsü: Sadece dünya yı gaye edinen insanlara bakar, gafillerin oyun
yeridir.
Bu dünya da herkesin hus usi, koc a bir düny ası var. Âdeta insanlar sayısınca
dünya lar birbiri içine girmiştir. Fakat herkesin hususi dünya sının direği,
kendi hayatıdır. Ne vakit bedeni zarar görse insanın dünya sı başına yıkılır,
kıyameti kopa r. Gafiller, kendi dünya larının böyle çabuk sona ereceğini
bilmediklerinden, onu umumi dünya  gibi sürekli zannedip ona taparlar.
Benim de başkalarının dünya sı gibi çabuk yıkılan, bozulan hususi bir
dünya m var. Onun bu kısacık ömrüme ne faydası var, diye düşündüm .
Kur’an nuru ile gördüm ki:
Hem benim için hem de herkes için bu düny a geçici bir ticaret yeri, her
gün dolup boşalan bir misafirhane  ve gelip geçenlerin alışveriş yapması
için yol üstünde  kurulmuş bir pazardır. Nakkaş-ı Ezelî’nin yenilenen,
hikmetli bir yazboz defteridir. Her bahar  O’nun yaldızlı bir mektubu, her
yaz manzum birer kasidesi, isimlerinin cilvesini tazeleyen, gösteren
aynaları, ahiretin fidanlığı, rahmetinin bir çiçek bahç esi ve bekâ âleminde
gösterilecek levhaları hazırlamaya mahsus geçici bir tezgâhı
mahiyetindedir. Dünyayı bu surette yaratan Hâlık-ı Zülcelâl’e yüz binlerce
şükrettim. Ve anladım ki, kendisine, düny anın ahirete ve Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerine bakan güzel içyüzüne karşı bir sevgi verilmişken, insan o
sevgiyi kötüye kullanar ak düny anın fâni, çirkin, zararlı, gafletli yüzüne
karşı sarf ettiğinden, 672ٍََِ ُ اَْ رَأْسُ ُ hadis-i şerifinin sırrını
göstermiştir.
İşte, ey ihtiyarlar! Ben Kur’an-ı Hakîm’in nuruyla, ihtiyarlığımın ikazıyla
ve imanın gözümü açmasıyla bu hakikati gördüm ve birçok risalede kesin
delillerle ispat ettim. Kendim için hakiki bir teselli, kuvve tli bir ümit,
parlak bir ışık buldum ve ihtiyarlığıma memnun oldum, gençliğin
gitmesinden sevinç duydum . Siz de ağlamayınız, şükrediniz. Madem iman
var ve hakikat böyl edir, gafiller ve dalâlet yolunda kiler ağlasın.
Dokuzuncu Ümit
Birinci Dünya  Savaşı’nda, Rusya’nın kuzeydoğus unda ki çok uzak olan
Kosturma vilâyetinde esaret altında bulunuyor dum. Orada meşhur Volga
Nehri’nin kenarında Tatarların küçük bir camisi vardı. Arkadaşlarım olan
esir subayların içinde sıkılıyordum. Yalnız kalmak istedim, fakat dışarıda
izinsiz gezemiyordum. Tatar mahallesi, beni kefaletle Volga Nehri’nin
kenarındaki o küç ük camiye aldı.
Camide yalnız yatıyordum. Bahar da yakındı… O kuzey kıtasının çok
uzun gecelerinde saatlerce uyanık kalıyordum. O karanlık gecelerde ve
gurbette, Volga Nehri’nin hazin şırıltıları, yağmurun dokuna klı şıpıltıları
ve rüzgârın ayrılığı hatırlatarak esmesi, beni derin gaflet uykus unda n bir
süreliğine uyandırdı. Gerçi henüz kendimi ihtiyar bilmiyordum, fakat
Dünya  Savaşı’nı gören ihtiyardır. Âdeta 673ًِ ًَْ ََُْ اَِْْانَ sırrına mazhar
öyle günlerdi ki, çocukları ihtiyarlatması yönüyl e, kırk yaşındayken
kendimi seksen yaşında gibi bir halde buldum. Karanlık, uzun bir gece,
hüzünlü gurbette hayata ve vatana dair bir ümitsizlik hissettim. Aczime,
yalnızlığıma baktım, ümidim kesildi. İşte o haldeyken Kur’an-ı
Hakîm’den yardım geldi; dilim 674اَُِْ ََُْ ُّٰ وََِْ dedi, kalbim de
ağlayarak şu mısraları söyledi:
ََِْ ََِْ ََِْ ََُاَْ اَََْنْ َُْ
675َُْ َُـْ ََدْ َاَْ زِدَرََْْ إِِٰ
Ruhum  ise vatanımdaki eski dostları düşünüp o gurbette vefatımı hayal
ederek, Niyazî-i Mısrî gibi,
Dünya gam ından ge çip, yokluğa k anat açıp,
Şevk ile her dem uçup, ç ağırırım dost, dos t!676
diyor, dos tları arıyordu.
Her neyse... O hüzünlü, dokuna klı, ayrılığı hatırlatan uzun gurbet
gecesinde, Cenâb-ı Hakk’ın dergâhında zayıflığım ve aczim o kadar büyük
bir şefaatçi ve vesile oldu ki, şimdi de hayretteyim. Çünkü birkaç gün
sonra, yaya olarak ancak bir senede gidilebilecek mesafeyi aşarak, tek
başıma, Rusça bilmediğim halde, hiç umulmadık bir şekilde firar ettim.
Zayıflığım ve aczim sayesinde gelen Allah’ın inayetiyle harika bir surette
kurtuldum. Ta Varşova’ya gidip Avusturya’ya uğrayarak, oradan İstanbul’a
kadar ulaştım. Bu şekilde kolayca kurtulmak pek harika olmuştu. Rusça
bilen en cesur ve en kurnaz adamların başaramadıkları o uzun, firarî
seyahati çok kol ay bir şekilde tamamladım.
Fakat Volga Nehri’nin kenarındaki o camide, o uzun gecede hissettiklerim
bana şu kararı verdirmişti: “Ömrümün kalanını mağaralarda geçireceğim.
İnsanların arasına, toplum hayatına karışmak artık yeter. Madem sonunda
kabre yalnız gideceğim, yalnızlığa alışmak için şimdiden yalnızlığı
seçeceğim.”
Fakat maalesef İstanbul’daki ciddi ve çok sayıdaki dostlarım, İstanbul’un
şaşaalı dünya  hayatı, bilhassa bana haddimden fazla atfedilen şan ve şeref
gibi neticesiz şeyler o kararımı geçici olarak unutturdu. Âdeta o gurbet
gecesi, hayatımın gözünde  nurlu bir siyahlıktı. Ve İstanbul’un beyaz,
şaşaalı gündüz ü, o hayat gözümün nursuz beyazıydı ki, ileriyi göremedi,
beni yine uykuy a daldırdı. Ancak iki sene sonra Gavs-ı Geylânî, Fütûhü’l-
Gayb kitabıyla tekrar gözümü açtı.
İşte ey ihtiyarlar! Biliniz ki, ihtiyarlıktaki zayıflık ve acz, Allah’ın
rahmetini ve inayetini çekmeye vesiledir. Ben kendi şahsımda bunu birçok
hadiseyle gördüğüm  gibi, yeryüzünde ki rahmetin cilvesi de gayet açık bir
şekilde bu hakikati gösteriyor. Çünkü hayvanların en acizleri ve en
zayıfları, yavrulardır. Halbuki rahmetin en şirin, en güzel cilvelerine yine
onlar mazhar olur. Bir yavrunun, a ğacın başındaki yuva sında aczi, annesini
itaatkâr bir asker gibi, rahmetin cilvesiyle istihdam eder. Annesi etrafı
gezer, ona rızkını getirir; ne vakit o yavru kanatları kuvve tlenip aczini
unutsa, ona  “Rızkını git sen ara.” der, artık onu di nlemez.
İşte bu rahmet sırrı yavrular hakkında gerçekleştiği gibi zayıflık ve acizlik
noktasında yavrular hükmünde  olan ihtiyarlar için de geçerlidir. Bende
kesin kanaat uyandıracak derecede tecrübeler var. Nasıl çocukların
rızıkları aczlerinden dolayı rahmet tarafından harika bir şekilde memeler
musluğunda n gönde riliyor ve akıtılıyorsa; aynen öyle de, masum imanlı
ihtiyarların rızıkları bereket olarak gönde riliyor. Bir evin bereket direğinin
ve evi belâlardan koruyanın, içindeki beli bükül müş masum ihtiyarlar
olduğu ha kikatini677 HAŞİYE hadis-i şerifin bir parçası,
678ََْ اُخُ اُ َُ ََُُْ اََْءُ ًَّ
yani, “Beli bükül müş ihtiyarlarınız olmasaydı, belâlar üzerinize sel gibi
dökül ürdü.” fermanı ispat ediyor.
İşte madem ihtiyarlıktaki zayıflık ve acz, Cenâb-ı Hakk’ın rahmetini bu
derece çekmeye vesiledir, madem Kur’an-ı Hakîm
إِ ََُْ َِْكَ اََِْ أَََُُۤ أَوْ ََُِ ََ َُْ ََُۤ أُف وََ َََُْْ وَُْ ََُ ًَْ
679وَاِْْ ََُ ََحَ ال َِ اَِْ وَُْ رَب ارََُْْ ََ رََِ ًَِا۝ًَِ
ayetiyle beş yönde n gayet mucizevî bir şekilde, evlatları, ihtiyar anne
babaya karşı hürmete ve şefkate davet ediyor ve madem İslam, ihtiyarlara
hürmeti, merhameti emrediyor.680 Hem madem insanın yaradılışı,
ihtiyarlara karşı bu hürmet ve merhameti gerektiriyor. Elbette biz
ihtiyarlar, gençlik iştahıyla tadılan geçici, maddî zevkler yerine manevî,
daimî, mühim bir ilahî inayet ve hemcinslere acıma hissiyle bir rahmet ve
hürmet görüyoruz, o rahmet ve hürmetten doğa n ruhani zevkleri alıyoruz.
O halde ihtiyarlığımızı yüz gençliğe değişmemeliyiz. Evet, sizi temin
ederim ki, bana şimdi Eski Said’in gençliğinin on senesini verseler, Yeni
Said’in ihtiyarlığının bir senesine değişmem. Ben ihtiyarlığımdan razıyım,
siz de razı olmalısınız.
Onuncu Ümit
Esaretten döndü kten sonra İstanbul’da bir-iki sene yine gaflet bana üstün
geldi. Siyaset havası, nazarımı nefsimden, gereksiz şeylere çevirip
dağıtmışken, bir gün İstanbul’un Eyüp Sultan kabristanının dereye bakan
yüks ek bir yerinde oturuyordum. İstanbul ufkuna  baktım. Birden, hususi
dünya m vefat ediyor, bazı yönlerden ruhum  çekiliyor gibi bir hayal
gördüm. “Acaba bana bu hayali gösteren, mezar taşlarındaki yazılar
mıdır?” diyerek bakışımı çevirdim. Uzağa değil, o kabristana baktım ve
kalbime şöyle ihtar edildi:
“Etrafındaki bu kabristanın içinde yüz İstanbul var. Çünkü İstanbul buraya
yüz defa boşalmış. Bütün İstanbul halkını mezarlığa boşaltan Hâkim ve
Kadîr Zât’ın hükm ünde n kurtulup bunun dışında kalamazsın, sen de
gideceksin.”
Kabristandan çıkıp bu dehşetli hayalle, çok defa yaptığım gibi, Eyüp
Sultan Camii’nin mahfelindeki küçük bir odaya girdim. Düşündüm  ki, ben
üç yönde n misafirim; bu odacıkta misafir olduğum  gibi, İstanbul’da da,
dünya da da misafirim. Misafir, yolunu düşünmeli. Nasıl ki bu odadan
çıkacağım, bir gün İstanbul’dan da, bir başka gün dünya dan da çıkıp
gideceğim.
İşte bu haldeyken kalbime ve başıma gayet rikkatli, ayrılığı hatırlatan, acı
bir hüzün ve gam çöktü. Çünkü yalnız bir-iki dostu kaybetmiyordum;
İstanbul’da sevdiğim binlerce dostumdan ayrılacağım gibi, çok sevdiğim
bu şehirden de ayrılacaktım. Dünya daki yüz binlerce dostumdan
ayrılacağım gibi, çok sevdiğim ve bağlı olduğum  şu güzel dünya dan da
ayrılacağım, diye düşünürken yine kabristanın o yüks ek yerine çıktım. Ara
sıra ibret için sinemaya gittiğimden, sinema geçmişin gölgelerini şimdiki
zamana getirip ölmüşleri ayakta gezer şekilde gösterdiği gibi,
İstanbul’daki insanları o dakikada ben de aynen ayakta gezen cenazeler
olarak gör düm. Hayalime dedim ki: “Madem bu ka bristanda olanlardan bir
kısmı sinema perdesinde ayakta gezer gibi görülüyor, ileride bu kabristana
gireceği kesin olanları da şimdiden girmiş gibi gör, onlar cenazelerdir,
ayakta geziyorlar.”
Birden Kur’an-ı Hakîm’in nuruyla ve Gavs-ı Âzam Şeyh-i Geylânî
Hazretlerinin yol göstermesiyle o hüzünlü vaziyet, sevinçli ve neşeli bir
hale dönüş tü. Şöyle ki:
O vaziyet karşısında Kur’an’dan gelen nur şunu hatırlattı: “Senin
kuzeydoğuda , Kosturma’daki gurbetinde bir iki esir subay dostun vardı.
Bu dos tlarının her halükârda İstanbul’a gideceklerini biliyordun. Biri sana,
‘İstanbul’a mı gideceksin yoks a burada mı kalacaksın?’ diye sorsaydı,
elbette zerre kadar aklın varsa, ferah ve sevinçle İstanbul’a gelmeyi kabul
ederdin. Çünkü bin bir dostunda n dokuz  yüz doks an dokuz u
İstanbul’daydı. Orada bir-iki tane dostun kalmıştı, onlar da gelecekti.
Senin için İstanbul’a gelmek, hüzünlü, elemli bir ayrılık değildi. Hem
geldin de memnun olmadın mı? O düşman memleketin pek karanlık, uzun
gecelerinden ve soğuk, fırtınalı kışlarından kurtuldun. Şu güzel, dünya
cenneti gibi İstanbul’a kavuştun. Aynen öyle de, küçüklüğünde n bu yaşına
kadar  sevdiklerinden yüzde doksan dokuzu sana dehşet veren kabristana
göçmüşler. Bu düny ada kalan bir iki dostun var, onlar da oraya gidecek.
Ölüm ayrılık değil, o dostlara kavuşmaktır. Onlar, yani o bâki ruhlar,
eskimiş yuvalarını toprak altında bırakıp bir kısmı yıldızlarda, bir kısmı
berzah âl eminin tabak alarında ge ziyorlar.”
Evet, Kur’an ve iman bu hakikati o kadar açık bir şekilde ispat etmiştir ki,
insan bütün bütün kalbsiz, ruhsuz değilse veya dalâlet kalbini boğm amışsa
buna  gözüyle görüyor gibi inanması gerekir. Çünkü şu dünya yı sayısız
lütuf ve ihsanıyla böyle süsleyip cömertliğiyle, merhametiyle rubûbi yetini
gösteren, tohum lar gibi en önemsiz, basit şeyleri bile muhafaza eden
Kerîm ve Rahîm bir Yaratıcı, sanatla yarattıkları içinde en mükemmel,
tecellilerinin en kuşatıcı aynası, en kıymetli ve en çok sevdiği varlık olan
insanı, elbette ve açıkça, dışarıdan göründüğü gibi merhametsiz, neticesiz
bir şekilde yok etmez, mahvetmez, ziyan etmez. Bir çiftçinin toprağa
serptiği tohum lar gibi, Hâlık-ı Rahîm o sevgili mahlûkun u başka bir
hayatta sümbül vermesi için, bir rahmet kapısı hükm ünde ki toprağın altına
geçici olarak atar.681 HAŞİYE
İşte Kur’an’ın bu ihtarından sonra o kabristan, bana İstanbul’dan daha
dost, daha sevimli göründü. İnziva ve yalnızlık, bana sohbe tten ve
insanlarla görüşmekten daha hoş gelmeye başladı. Ben de Boğaz tarafında,
Sarıyer’de kendime bir halvethane buldum. Gavs-ı Âzam (kadde sallâhu
sirruh) Fütûhü’l-Gayb’ı ile bana bir üstad, tabip ve yol gösterici olduğu
gibi, İmam Rabbanî de (kadde sallâhu sirruh) Mektûbât’ıyla bir dost,
şefkatli bir hoca hükm üne geçti. O vakit ihtiyarlığa girdiğime,
medeniyetin zevklerinden çekildiğime ve toplum hayatından sıyrıldığıma
çok m emnun ol dum, Allah’a şükrettim.
İşte, ey benim gibi ihtiyarlık çağına giren ve onun ihtarıyla ölümü çokça
aklına getiren zâtlar! Kur’an’ın verdiği iman dersinin nuruyla ihtiyarlığı,
ölümü ve hastalığı güzel görmeli, belki bir yönde n sevmeliyiz. Madem
bizde iman gibi sonsuz derecede kıymetli bir nimet var; o halde ihtiyarlık
da, hastalık da, ölüm de hoştur. Hoş olmayan bir şey varsa o da günaht ır,
haram zevklere dalmaktır, bid’atlardır, dalâlettir.
On Birinci Ümit
Esaretten geldikten sonra İstanbul’da, Çamlıca Tepesi’ndeki bir köşkte
merhum yeğenim Abdurrahman’la beraber oturuyorduk. Hayatımın bu
döne mi, dünya  yaşayışı bakımından bizim gibiler için çok mesut
sayılabilirdi. Çünkü esaretten kurtulmuştum, Dâru’l-Hikmet’te ilmî
mesleğime uygun en yüks ek makamda ilim neşretmeme imkân vardı.
Bana atfedilen haysiyet ve şeref, haddimden çok fazlaydı. Mevkice
İstanbul’un en güzel yeri Çamlıca’da oturuyordum. Her şeyim
mükemmeldi. Gayet zeki, fedakâr, hem bir talebe, hem hizmetkâr, hem
kâtip, hem manevî evladım olan merhum yeğenim Abdurrahman benimle
beraberdi. Dünya da kendimi herkesten daha mutlu bilirken aynaya baktım;
saçımda, sakalımda beyaz kılları gördüm.
Birden esarette, Kosturma’daki camide yaşadığım ruhî uyanış yine belirdi.
Bunun neticesi olarak, kalben bağlılık duyduğum  ve dünya da mutluluğun
kaynağı zannettiğim halleri, sebepleri gözden geçirmeye başladım.
Hangisini tetkik ettimse baktım ki, çürük, alâkaya değmiyor, aldatıyor. O
sıralarda en sadakatli sandığım bir arkadaşımda, umulmadık bir
sadakatsizlik ve akla gelmeyecek bir vefasızlık gördüm. Dünya  hayatına
karşı bir ürküntü hissettim. Kalbime şöyle dedim: “Acaba ben tamamen
aldanmış mıyım? Görüyorum ki, aslında acınacak halimize pek çok insan
gıpta ile bakıyor. Bütün bu insanlar divane mi olmuş, yoks a şimdi ben mi
divane oluyorum da dünya ya çok ba ğlı bu insanları divane görüyorum?”
Her neyse... İhtiyarlığın yol açtığı şiddetli uyanış sayesinde ilk önce, alâka
duyduğum  fâni şeylerin geçici olduğunu gördüm. Kendime de baktım, son
derece acz içindeydim. O vakit, bekâ isteyen ve ebediyet kuruntusuyla
fânilere bağlanan ruhum  bütün kuvve tiyle dedi ki: “Madem cismen
fâniyim, bu fânilerden bana ne hayır gelebilir? Madem acizim, bu
acizlerden ne bekleyebilirim? Derdime çare bulacak bir Bâki-î Sermedî,
bir Kadîr-i Ezelî lâzım.” Ve aramaya başladım.
O zaman, her şeyden önce, eskiden beri tahsil ettiğim ilme müracaat ile
bir teselli, bir ümit bulmaya çalıştım. Maalesef o vakte kadar İslamî
ilimlerle beraber felsefî ilimleri de zihnime doldurup çok yanlış bir
şekilde ilerleme madeni ve nurlanma vesilesi zannetmiştim. Halbuki o
felsefî meseleler ruhum u çok kirletmiş, manevî ilerleyişime engel
olmuştu.
Birden Cenâb-ı Hakk’ın rahmeti ve keremiyle Kur’an-ı Hakîm’de ki
mukaddes hikmet imdada yetişti. Pek çok risalede beyan edildiği gibi, o
felsefî meselelerin kirlerini yıkadı, temizledi.
Mesela, felsefî ilimlerden gelen karanlıklar, ruhum u kâinata
boğdur uyordu. Hangi yöne  bakıp nur aradıysam o meselelerde nur
bulamadım, nefes alamadım. Ne zaman ki Kur’an-ı Hakîm’den gelen ve َۤ
682إَِٰ إِ َُ cümlesiyle ders verilen tevhid, gayet parlak bir nur olarak bütün
o karanlığı dağıttı, ancak o zaman rahatça nefes aldım. Fakat nefis ve
şeytan, dalâlet yolunda kilerden ve felsefecilerden aldıkları derse
dayanarak aklıma ve kalbime hücum etti. Bu hücumlarda nefisle yapılan
münakaşalar –Allah’a hamdolsun– kalbin zaferiyle neticelendi. Bunlar
birçok risalede kısmen yazılmıştır. Yazılanlarla yetinip burada yalnızca
kalbin binlerce zaferinden birini göstermek için binlerce delilden sadece
birini beyan edeceğim. Ta ki, gençliğinde Batı felsefesi veya medeni
ilimler adı altında kısmen dalâlet meseleleriyle, kısmen faydasız, boş
şeylerle ruhunu kirletmiş, kalbini hasta etmiş, nefsini şımartmış
ihtiyarların ruhunda temizlik yapsın, onlar da tevhid hususunda  şeytanın
ve nefsin şerrinden kur tulsunlar:
Felsefî ilimlerin vekili olarak nefsim dedi ki:
“Bu kâinatta eşyanın, tabiatıyla varlıklara müdahalesi var. Her şey bir
sebebe bağlıdır. Meyveyi ağaçtan, hububa tı topraktan istemeli. En basit,
en küçük bir şeyi bile Allah’tan istemek ve Allah’a yalvarmak ne
demektir?”
O vakit Kur’an nuru ile tevhid sırrı, şu surette ortaya çıktı; kalbim,
felsefenin meselelerinde boğul muş nefsime dedi ki:
En basit ve en küçük şey de, en büyük şey gibi doğr udan doğr uya bütün bu
kâinatın Yaratıcısının kudretinden gelir ve hazinesinden çıkar. Başka
şekilde olamaz. Sebepler bir perdedir. Çünkü en kıymetsiz, en küçük
zanne ttiğimiz varlıklar bazen sanat ve yaratılış bakımından en büyük
varlıktan daha harika olur. Sinek tavuktan sanatça ileri geçmese bile geri
de kalmaz. Öyleyse büyük- küçük ayrılmayacak; ya hepsi maddî sebeplere
bölüştürülecek ya da hepsi birden tek bir Zât’a verilecek. Birinci şık akıl
dışı olduğu gibi, ikinci şık vaciptir, zorunludur. Çünkü madem bir tek
Zât’a, yani bir Kadîr-i Ezelî’ye verilse bütün varlıkların intizam ve
hikmetleriyle O’nun, varlığı kesinlikle hakikat olarak gerçekleşen ilmi her
şeyi kuşatıyor ve madem ilminde her şeyin miktarı belirleniyor. Hem
madem açıkça görüldüğü gibi, her vakit hiçten, sonsuz kolaylıkla, hadsiz
derecede sanatlı varlıklar vücuda geliyor. Ve madem ilmi her şeyi kuşatan
o Kadîr Zât, kibrit çakar gibi “kün feyekûn”683 emriyle herhangi bir şeyi
yaratabiliyor. Sayısız kuvve tli delille pek çok risalede gösterdiğimiz,
bilhassa Yirminci Mektup’ta ve Yirmi Üçüncü Lem’a’nın sonunda  ispat
ettiğimiz gibi, o Zât’ın sınırsız bir kudreti var. Elbette, açıkça görülen
harikulâde kolaylık, o ilmin kuşatıcılığından ve kudretin büyükl üğünde n
ileri geliyor.
Mesela, nasıl ki gözle görülmeyen kimyevî bir mürekkeple yazılmış bir
kitaba, o ya zıyı göstermeye yarayan bir ecza sürülse o koca kitap, va rlığını
birden her göze gösterir, kendini okutur. Aynen öyle de, Kadîr-i Ezelî’nin
kuşatıcı ilminde, her şeyin hususi sureti belli bir miktarla belirleniyor. O
Kadîr-i Mutlak “kün feyekûn”  emriyle, sonsuz kudreti ve tesirli iradesiyle
o yazıya sürülen ecza gibi, kudretin bir cilvesi olan kuvve tini o ilmî
mahiyete kolayca sürer, o şeye haricî varlık verir, onu göze gösterir ve
hikmet nakışlarını okut ur.
Eğer bütün eşya birden o Kadîr-i Ezelî’ye, ilmi her şeyi kuşatan o Zât’a
verilmezse; o vakit sinek gibi en küçük bir varlığın vücudunun
ihtiyaçlarını, dünyadaki çeşitli maddelerden hususi bir ölçüyle toplamak
gerekir. Bununl a beraber, o küçük sineğin vücudunda  çalışan zerrelerin,
onun yaratılış sırrını ve kusursuz sanatını bütün incelikleriyle bildiğini
kabul etmek lâzımdır. Çünkü tabii ve maddî sebepler, açıkça ve bütün akıl
sahiplerinin ittifakıyla, bir şeyi yoktan var edemez. Öyleyse, herhalde
onlar yaratsa, o maddeleri toplayacaktır. Madem toplayacak, hangi canlı
olursa olsun, içinde çoğu unsur ve türden örnekler vardır. Bir canlı, âdeta
kâinatın özü, çekirdeği hükm ündedir. Elbette, şu halde bir çekirdeği bütün
bir ağaçtan, bir canlıyı bütün yeryüzünde n ince elekle eleyip en hassas
ölçüyle toplamak gerekir. Ve madem tabii sebepler cahildir, cansızdır;
onların bir plan, bir fihrist, bir model, bir program takdir edecek, manevî
kalıba gelen zerreleri dağılmasın, intizamı bozulmasın diye ona göre eritip
döke cek ilimleri yoktur. Halbuki her şeyin şekli, yapısı sayısız tarzda
olabildiği için had ve hesaba gelmez şekiller, miktarlar içinde, bir tek şekil
ve miktarda, sel gibi akan unsurların zerrelerini dağılmadan, düzenle,
miktarsız, kalıpsız, birbiri üstünde  kitle halinde durdurmanın ve canlılara
muntazam birer vücut vermenin; imkândan, ihtimalden, akıldan ne kadar
uzak olduğu gör ülüyor. Elbette kalbinde körlük ol mayan bunu gör ür.
Evet, bu hakikate dayanarak, اََُْاِ إِن اَِ َُْنَ ِْ دُونِ ِّٰ َْ َُُْا ذًَُ وََ
684َُ yüce ayetinin sırrıyla685 HAŞİYE bütün maddî sebepler bir araya gelse, hatta
onların iradeleri de olsa, bir tek sineğin vücudunu ve o vücudun
gereklerini belli bir ölçüyle toplayamazlar. Toplasalar bile o vücudun
belirlenmiş miktarında durduramazlar. Durdursalar da daima tazelenmekte
olan ve o vücuda girip çalışan zerreleri düzenli bir şekilde çalıştıramazlar.
Öyleyse, açıkça, sebepler eşyaya sahip çıkamaz. Demek ki, onların Hakiki
Sahibi başkadır.
Evet, onların öyle bir Hakiki Sahibi var ki, 686وَاَِةٍ َ َُُْْ وََ َُُْْ إِ ٍََْ
ayetinin sırrıyla yeryüzünde ki bütün canlıları bir sineğe hayat verir gibi,
bir baharı bir tek çiçek gibi kolayca yaratır. Çünkü toplamaya muhtaç
değildir. “Kün feyekûn”  emrinin687 sahibi olduğunda n, her baharda sayısız
varlığın temel maddelerinden başka, onların hadsiz sıfat, hal ve şekillerini
yoktan var ettiğinden, ilminde her şeyin planı, modeli, fihristi ve programı
belirlendiğinden, bütün zerreler O’nun ilim ve kudretinin dairesinde
hareket ettiğinden kibrit çakar gibi her şeyi son derece kolaylıkla yaratır
ve hiçbir şey hareketini zerre kadar şaşırmaz. Gezegenler gibi, zerreler de
itaatkâr ve düzenli bir ordusu hükm ünde dir. Madem o ezelî kudrete
dayanarak hareket ediyor ve o ezelî ilmin kanunlarıyla çalışıyorlar; işte o
eserler, o kudrete göre vücuda gelir. Yoksa küçük, önemsiz mahiyetlerine
bakmakla küçülmezler. O kudrete bağlanmanın verdiği kuvve tle bir sinek,
bir Nemrud’u gebertir.688 Karınca, Firavun’un sarayını harap eder. Zerre
kadar küçük bir çam tohum u, dağ gibi koca çam ağacının yükünü om zunda
taşır. Bu hakikati birçok risalede ispatladığımız gibi, nasıl ki bir asker,
vazifesi dolayısıyla padişaha bağlı bulunduğunda n, bir şahı esir etmek gibi
kendi kuvve tinin yüz bin kat üstünde  işleri yapabilir. Aynen öyle de, her
şey, o ezelî kudrete bağlanmakla tabii sebeplerin yüz bin defa üstünde
sanat mucizelerine mazhar olabilir.
Kısacası: Her şeyin hem son derece sanatlı bir şekilde, hem kolayca
yaratılması gösteriyor ki, hepsi kuşatıcı ilim sahibi olan bir Kadîr-i
Ezelî’nin eseridir. Yoksa yüz bin muhal içinde, değil vücuda gelmek, belki
imkân dairesinden çıkıp imkânsızlık dairesine, mümkün suretinden çıkıp
imkânsız mahiyetine girerlerdi ve hiçbir şey vücuda gelmezdi, varlıkları
akıl dışı olurdu.
İşte bu gayet ince, kuvve tli, derin ve açık delille geçici bir süre şeytana
talebelik eden ve dalâlet ehliyle felsefecilerin bir vekili olan nefsim sustu.
Allah’a hamdolsun, tam imana geldi ve dedi ki:
Evet, bana öyle bir Hâlık ve Rab lâzım ki, kalbimdeki en küçük hisleri ve
en gizli duamı bilsin; ruhum un en gizli ihtiyaçlarını yerine getirdiği gibi,
bana ebedî saadeti vermek için bu koca dünya yı kaldırıp689 yerine ahiret
âlemini kuracak, sineği yarattığı gibi gökleri de var edecek, güne şi göğün
yüzüne bir göz suretinde çaktığı gibi bir zerreyi de göz bebeğime
yerleştirecek bir kudrete sahip olsun. Yoksa sineği yaratamayan,
kalbimdeki hislere de müdahale edemez, ruhum un yakarışını işitemez.
Gökleri yaratamayan, bana ebedî saadet veremez. Öyleyse benim Rabbim
O’dur ki, hem kalbimdeki hisleri iyileştirir, hem de hava boşluğunu bir
saatte bulutlarla doldurup boşalttığı gibi dünya yı ahirete çevirir, cenneti
var edip bana kapısını açar ve “Haydi, gir!” der.
İşte ey nefsim gibi bedbahtlık neticesinde ömrünün bir kısmını ecnebilerin
nursuz felsefî ilimlerine harcayan ihtiyar kardeşlerim! Kur’an’ın sürekli
tekrarlanan 690َۤ إَِٰ إِ َُ kutsî fermanında ne kadar kuvve tli, hakikatli ve
hiçbir şekilde sarsılmaz, zedelenmez, değişmez mukaddes bir iman esası
bulunduğunu anlayınız. O, bütün manevî karanlığı dağıtır ve yaraları
tedavi eder!
Bu uzun maceranın, ihtiyarlığımın ümit kapıları içinde yer alması âdeta
irademle olmadı. Yazmak istemiyordum, belki okuya nları usandırır diye
çekiniyordum. Fakat bana yazdırıldı diyebilirim. Her neyse, sadede
dönüyor um.
Saçımdaki, sakalımdaki beyaz kılları gördükten ve vefalı bir arkadaşın
sadakatsizliğinden sonra İstanbul’un o şaşaalı, görünüş te tatlı, süslü dünya
hayatının zevklerinden bana bir nefret geldi. Nefis, tutkun olduğu
zevklerin yerine manevî zevkler aradı. Gafillerin nazarında soğuk, ağır ve
nahoş görünen ihtiyarlıkta bir teselli, bir nur bulmak istedi. Cenâb-ı
Hakk’a hamd ve yüz binlerce şükür olsun, bütün o hakikatsiz, tatsız,
neticesiz dünya  zevklerinin yerine hakiki, daimî ve tatlı iman zevkini َۤ إَِٰ
إِ َُ’ da ve tevhid nurunda  bulduğum  gibi, gaflet ehline soğuk, ağır ve
çirkin görünen ihtiyarlığı, o tevhid nuru ile çok hafif, sıcak ve aydınlık
gördüm.
Ey ihtiyar kardeşler ve ihtiyar hanımlar! Madem sizlerde iman ve imanı
ışıklandıran, inkişaf ettiren namaz ve niyaz var; ihtiyarlığınıza ebedî bir
gençlik nazarıyla bakabilirsiniz. Çünkü onunl a sonsuz bir gençliği
kazanabilirsiniz. Gerçekten soğuk, sıkıntılı, çirkin, karanlık ve elemli olan
ise dalâlet yolunda kilerin ihtiyarlıklarıdır, hatta belki de onların
gençlikleridir. Onlar ağlamalı, onlar “Esefler olsun, çok yazık!” demeli.
Ey muhterem, mümin ihtiyarlar! Sizler, 691َلٍ اََُْْ ِِّٰ َٰ ُ deyip sevinçle
şükretmelisiniz.
On İkinci Ümit
Bir zaman Isparta vilâyetinin Barla nahiyesine bağlı bir köyde , sürgün adı
altında işkenceli bir esarette, yalnız ve kimsesiz, insanlarla görüşmekten
ve haberleşmekten men edilmiş, hem hastalık hem ihtiyarlık hem de
gurbet içinde gayet perişan bir haldeyken, Cenâb-ı Hak kusursuz
merhametiyle Kur’an-ı Hakîm’in nüktelerine ve sırlarına dair, benim için
teselli kaynağı olan bir nur ihsan etmişti. O nurla acı, elemli, hazin
vaziyetimi unut maya çalışıyordum.
Vatanımı, dostlarımı, yakınlarımı unutabiliyordum, fakat ne yazık ki bir
kişiyi unutamıyordum. O, hem yeğenim, hem manevî evladım, hem en
fedakâr talebem, hem de en cesur arkadaşlarımdan olan merhum
Abdurrahman’dı. Altı-yedi sene önce benden ayrılmıştı. Ne o yerimi
biliyordu ki yardıma koşsun, bana teselli versin; ne de ben onun vaziyetini
biliyordum ki onunl a haberleşeyim, dertleşeyim. Halbuki şu
ihtiyarlığımda bana öyle fedakâr, sadık biri lâzımdı.
Sonra birden, biri bana bir mektup verdi. Mektubu açtım, tam
Abdurrahman’ın şahsiyetini gösteren bir tarzda olduğunu gördüm. O
mektubun bir kısmı Yirmi Yedinci Mektup’un fıkraları içinde, üç açık
kerameti bildiren bir surette yer almıştır. O mektup beni çok ağlatmıştı,
hâlâ da ağlatıyor. Merhum Abdurrahman mektupta pek ciddi ve samimi
bir şekilde, dünya nın zevklerinden nefret ettiğini, en büyük maksadının
bana yetişip küçüklüğünde  benim ona baktığım gibi, ihtiyarlığımda bana
hizmet ve dünya da hakiki vazifem olan Kur’an’ın sırlarını yaymakta
kuvve tli kalemiyle yardım etmek olduğunu söylüyordu. Hatta şöyle
yazıyordu: “Bana yirmi otuz risale gönde r, her birinden yirmi otuz nüsha
yazıp yazdıracağım.”
O mektup bana dünya ya karşı kuvve tli bir ümit verdi. Dehâ derecesinde
zekâya sahip ve hakiki evladın çok üstünde  bir sadakat ve bağlılıkla bana
hizmet edecek böyle cesur bir talebe buldum diye o işkenceli esareti,
kimsesizliği, gurbeti, ihtiyarlığı unut tum.
Mektubu yazmadan önce ahirete imana dair bastırdığım Onunc u Söz’ün
bir nüshası Abdurrahman’ın eline geçmişti. Bu risale ona âdeta bir derman
olmuş, altı-yedi sene boyunc a açılan bütün manevî yaralarını tedavi
etmişti. Gayet kuvve tli ve parlak bir iman ile ecelini bekliyor gibi bana o
mektubu yazmış. Bir-iki ay sonra Abdurrahman’la yine dünya  hayatını
mutlu bir şekilde geçirme beklentisindeyken, maalesef birden onun vefat
haberini aldım. Bu haber beni o derece sarstı ki, beş senedir hâlâ tesiri
altındayım. Öyle ki, onun vefatı bana o vakit bulunduğum  işkenceli
esaretten, yalnızlıktan, gurbetten, ihtiyarlıktan ve hastalığımdan on derece
fazla bir ayrılık elemi, rikkat ve hüzün verdi. Merhume validemin
vefatıyla hususi dünya mın yarısı öldü diyordum. Abdurrahman’ın
vefatıyla da kalan yarı dünya m vefat etti gibi gördüm. Dünya yla alâkam
tamamen kesildi. Çünkü o burada kalsaydı hem ahirete ait vazifemin
kuvve tli bir dayanağı ve benden sonra yerime geçecek tam bir hayrülhalef,
hem bu dünya da en fedakâr teselli kaynağım, arkadaşım, hem de en zeki
talebem, muhatabım ve Risale-i Nur eczalarının emin bir sahibi ve
koruyuc usu olabilirdi.
Evet, beşerî yönüyl e böyl e bir kayıp benim gibi insanlar için çok yakıcıdır,
acı verir. Gerçi görünüş te tahammül etmeye çalışıyordum, fakat ruhum da
şiddetli bir fırtına vardı. Eğer ara sıra Kur’an’ın nurundan gelen teselli
onu di ndirmeseydi, benim için dayanmak mümkün ol amayacaktı. O zaman
Barla’nın derelerine, dağlarına yalnız başıma gidip geziyordum. Issız
yerlerde hüzünle oturup, eskiden Abdurrahman gibi sadık talebelerimle
geçirdiğim mutlu hayat levhaları sinema gibi hayalimden geçtikçe,
ihtiyarlığın ve gurbetin tesiriyle çabuk üzülmek dayanıklılığımı kırıyordu.
Birden, 692َُُْنَ ُ َْءٍ ٌَِ إِ وََُْۘ َُ اُُْْ وَإَِِْ mukaddes ayetinin sırrı
açığa çıktı. Bana 693أََْ اَِْ َ َِ أََْ اَِْ.. َ َِ dedirtti ve hakiki teselli
verdi.
Evet, ben ıssız bir derede, o hazin halde şu kutsî ayetin sırrıyla, Sünne tin
Mertebeleri Risalesi’nde694 işaret edildiği gibi, kendimi üç büyük
cenazenin başında gördüm:
Birincisinde kendimi elli beş yaşıma kadar, ölmüş ve ömrüme gömülmüş
elli beş Said’in kabri üstünde  bir mezar taşı olarak hayal ettim.
İkinci cenazede kendimi Hazreti Âdem (aleyhisselam) zamanından beri,
hemcinslerimin vefat edip mâzi kabrine defnedildiği o büyük cenazenin
başında mezar taşı hükmünde ki bu asrın yüzünde gezen, karınca gibi
küçük bi r canlı suretinde gördüm.
Üçüncü cenazede ise bu ayetin sırrıyla, insanlar gibi her sene yeryüzünde
seyyar bir dünya nın vefatıyla büyük dünya nın da vefat edeceği, hayalimde
canlandı.
İşte Abdurrahman’ın vefatının hüznünde n gelen şu dehşetli mânâyı
tamamen aydınlatan, bana hakiki teselli ve sönmez bir nur veren bu ayet-i
kerime, işarî mânâsıyla imdadıma yetişti:
695َِنْ ََْا َُْ ََِْ ُّٰ۬ َۤ إَِٰ إِ َُۘ ََِْ ََُْ وََُ رَب اَْْشِ اَِِْ
Evet, bu ayet şunu bildirdi: Madem Cenâb-ı Hak var, O her şeye bedeldir.
Madem Bâki’dir, elbette O kâfidir. İnayetinin bir tek cilvesi bütün
dünya nın yerini tutar. Ve nurunun bir tecellisi, zikredilen üç büyük
cenazeye manevî hayat verir; onların cenazeler olmadığını, belki
vazifelerini bitirip başka âlemlere gittiklerini gösterir. Üçüncü Lem’a’da
bu sırrın izahı geçtiğinden onunl a yetinerek burada yalnız derim ki: َْءٍ ُ
696ٌَِ إِ وََُْۘ َُ اُُْْ وَإَِِْ َُُْنَ ayetinin mealini bildiren, iki defa َ َِ أََْ
697اَِْ.. َ َِ أََْ اَِْ cümlesi beni, o gayet elemli ve hüzünlü vaziyetten
kurtardı.
Birinci defa َ َِ أََْ اَِْ dediğimde, dünya nın ve dünya daki
Abdurrahman gibi alâka duyduğum  sayısız dostumun geçip gitmesinden,
onlarla bağlarımın kopm asından açılan sayısız manevî yara içinde âdeta
cerrahî bir tedavi başladı.
İkinci َ َِ أََْ اَِْ cümlesi; bütün o manevî yaralara hem merhem hem
derman oldu. Yani, “Sen Bâki’sin; giden gitsin, Sen yetersin. Madem Sen
Bâki’sin, yok olup giden her şeye karşılık rahmetinin bir cilvesi kâfidir.
Madem Sen varsın, Senin varlığına iman ile bağlılığını bilen ve İslamiyet
sırrıyla o bağa göre hareket eden insan için her şey var. Fânilik, ölüm ve
yokluk bir perde, bir tazelenmedir; ayrı ayrı menzillerde bir gezinti
hükm ünde dir.” diye düşününc e, o yakıcı, ayrılığı hatırlatan, hüzünlü,
elemli, karanlık, dehşetli ruh hali; tamamen sevinçli, neşeli, lezzetli,
nurlu, sevimli bir hale dönüş tü. Dilim ve kalbim, belki hal lisanıyla
vücudum un büt ün zerreleri “Elhamdülillah!” dedi.
İşte o rahmet cilvesinin binlerce yönünde n biri şudur:
Hüzün menzilim olan o dereden ve hüzün veren o halden Barla’ya
döndüm . Baktım ki, bana ilmihâle dair, abdest ve namaz hakkında birkaç
meseleyi sormak için Kuleönlü Mustafa adında bir genç gelmiş. O zaman
misafir kabul etmediğim halde, onun ruhunda ki ihlâsı ve ileride Risale-i
Nur’a yapacağı kıymetli hizmeti,698 HAŞİYE ruhum  âdeta hiss-i kable’l-vukû699
ile okudu. Onu geri çevirmedim, kabul ettim.700 HAŞİYE Sonra anlaşıldı ki,
Risale-i Nur hizmetinde, benden sonra hayrülhalef olarak hakiki bir
varislik vazifesini tam yapacak Abdurrahman yerine Cenâb-ı Hak,
Mustafa’yı bir misal suretinde gönde rmiş, “Senden bir Abdurrahman
aldım, karşılığında o dinî vazifede sana bu gördüğün Mustafa gibi otuz
Abdurrahman’ı hem talebe hem yeğen hem manevî evlat hem kardeş hem
fedakâr birer arkadaş olarak vereceğim.” demiş.
Evet, –Allah’a hamdolsun– bana otuz Abdurrahman verdi. O vakit şöyle
dedim: Ey ağlayan kalbim! Madem bu misali gördün ve o, manevî
yaralarının en mühimini tedavi etti; seni üzen diğer bütün yaraları da
iyileştireceğine inanmalısın.
İşte, ey benim gibi, ihtiyarlığında çok sevdiği evladını veya akrabasını
kaybeden, ihtiyarlığın ağır yüküyl e beraber ayrılıktan gelen ağır gamları
da çeken ihtiyar kardeşler ve hanımlar! Benim halim sizinkinden çok daha
şiddetliyken, madem böyle bir ayet-i kerime yaramı tedavi etti, bana şifa
verdi; elbette siz de anladınız ki, Kur’an-ı Hakîm’in mukadde s
eczanesinde bütün dertlerinize şifa olacak ilaçlar vardır. Eğer imanla ona
müracaat edip ibade tle o ilaçları kullanırsanız, ihtiyarlığın ve gamların o
ağır yükü çok hafifleyecektir.
Bu bahsin uzun yazılmasının sırrı, merhum Abdurrahman’a çok rahmet
duası ettirme düşüncesidir, sizi usandırmasın. Hem belki çok elem
verecek, nefretle ürkütecek en acıklı ve en dehşetli yaramı size gayet
nahoş, kederli bir şekilde anlatmaktan maksadım, Kur’an-ı Hakîm’in kut sî
dermanının ne kadar harikulâde bir ilaç ve parlak bir nur olduğunu
göstermektir.
On Üçüncü Ümit7 01 HAŞİYE
Bu kısımda hayat hikâyemin mühim bir sahnesinden bahsedeceğimden,
herhalde bir derece uzun olacak. Usanmamanızı ve gücenmemenizi rica
ediyorum.
Birinci Dünya  Savaşı’nda, Rus esaretinden kurtulduktan sonra dine hizmet
düşüncesi beni iki-üç sene İstanbul’da, Dâru’l-Hikmet’te tuttu. Sonra
Kur’an-ı Hakîm’in irşadıyla, Gavs-ı Âzam’ın himmetiyle ve ihtiyarlığın
uyandırmasıyla İstanbul’daki medenî hayattan bir usanç ve gösterişli
toplum hayatından bir nefret duydum . “Daüssıla” tabir edilen vatana
hasret hissi beni vatanıma götürdü. Madem öleceğim, vatanımda öleyim,
diyerek Van’a gittim.
Her şeyden önce Van’da Horhor denilen medresemi ziyaret ettim. Gördüm
ki, Van’daki diğer binalar gibi Rus işgalinde Ermeniler onu da yakmış.
Van’ın meşhur kalesi, dağ gibi yekpare taştan ibarettir; medresem onun
tam altında, ona bitişikti. Benim terk ettiğim yedi-sekiz sene önceki o
medresede hakikaten dost, kardeş, samimi talebelerimin hayalleri
gözümün önüne  geldi. O fedakâr arkadaşlarımın bir kısmı hakiki şehit, bir
kısmı da o musibet dolayısıyla manevî şehit olarak vefat etmişlerdi.
Ağlamaktan kendimi alamadım ve ta kalenin, medresenin üstünde ki iki
minare yüks ekliğinde, medreseye bakan tepesine çıktım, oturdum.
Hayalen yedi sekiz sene öncesine gittim. Hayal gücüm kuvve tli olduğu
için beni o zamanda epey gezdirdi. Etrafta beni o hayalden ve o zamandan
geri çevirecek kimse de yoktu, yalnızdım. Gözümü açtıkça yedi sekiz sene
içinde bir asır geçmiş kadar değişim olduğunu gör üyordum.
Baktım ki, medresemin etrafındaki şehir içi kale dibi mevkii baştan aşağı
yakılmış, yıkılmış. Onu, önceki görüşümden şimdiye kadar âdeta iki yüz
sene geçmiş gibi hüzünlü gözlerle seyrettim. O evlerdeki insanların çoğu
ile dosttum. Büyük kısmı, Allah rahmet eylesin, hicrette vefat etmiş,
gurbette perişan olmuşlardı. Ermeni mahallesinin dışında, Van’daki bütün
Müslümanların evlerinin tahrip edildiğini gördüm. Kalbim en derinden
sızladı. Bu, o kadar rikkatime dokundu ki, binlerce gözüm olsa beraber
ağlayacaktı. Vatanıma dönünc e gurbetten kurtuldum zannediyordum. Ne
yazık ki, gurbetin en dehşetlisiyle vatanımda karşılaştım. On İkinci
Ümit’te bahsi geçen Abdurrahman gibi, ruhen çok alâkadar olduğum
yüzlerce talebemi, dostumu kabirde gördüm ve onların yerlerini yıkılmış
buldum.
Bir zâtın eskiden beri hatırımda olan bir sözü vardı, mânâsını tam
bilemiyordum. Bu hazin manzara karşısında onun tam mânâsını anladım.
O söz şudur: 702ََْ َُرََُ اََْْبِ َ وَََتْ ََ اَََْ إَِ أَرْوَاَِ ًُُ Yani, “Eğer
dostlardan ayrılık olmasaydı, ölüm ruhlarımıza yol bulamazdı ki gelip
alsın.”
Demek, insanı en çok öldüren, dostlardan ayrılıktır. Evet, hiçbir şey beni o
vaziyet kadar yakmamış, ağlatmamıştır. Eğer Kur’an’dan, imandan yardım
gelmeseydi o ga m, keder, hüz ün ruhum u uçuracak gibi bir tesir yapardı.
Eskiden beri şairler şiirlerinde, dostlarıyla görüştükleri yerlerin zamanla
harap olmasına ağlamışlar. Bunun, ayrılık acısını en çok hissettiren
örneğini ben gözümle gördüm. İki yüz sene sonra çok sevdiği dostlarının
ikamet ettikleri yere uğrayan bir adamın hüznüyle hem ruhum  hem kalbim
gözüme yardım edip ağladılar. Karşımda harabeye dönm üş yerlerin
mâmur, şenlikli olduğu, neşe ve sevinç verdiği zaman, çok tatlı bir
devirde, yirmi seneye yakın, ders vererek kıymetli talebelerimle
geçirdiğim, hayatımın o şirin sayfaları birer birer, sinema perdesindeymiş
gibi canlanıp gör ündü, s onra ölüp gi tti; bu ş ekilde epey vakit devam etti.
O zaman, sadece dünya yı gaye edinenlerin haline çok hayret ettim: “Nasıl
kendilerini aldatıyorlar?” diye düşündüm . Çünkü o vaziyet, dünya nın
tamamen fâni olduğunu ve insanların da içinde misafir olarak
bulunduğunu açıkça gösterdi. Hakikat ehlinin sürekli, “Dünya  gaddardır,
aldatıcıdır, fenadır, aldanmayınız!” demelerinin ne kadar doğru olduğunu
gözümle gördüm. Hem insan nasıl bedeniyle, eviyle alâkalıysa,
kasabasına, memleketine, hatta dünya ya da öyle alâka duyduğunu kendim
de tecrübe ettim. Çünkü ben vücudum  itibarı ile ihtiyarlık rikkatinden iki
gözümle ağlarken, medresemin yalnız ihtiyarlığından değil, yıkılıp
gitmesinden dolayı on gözle ağlamak istiyordum. O şirin vatanımın yarı
ölümü sebebiyle yüzlerce gözle ağlamaya ihtiyacım vardı.
Rivayet edilen bir hadiste buyruluyor ki, her sabah bir melek, َِْْتِِـُوا 
703وَاُْا ََِْابِ yani, “Ölmek için dünya ya gelir, harap olması için binalar
yaparsınız.” der. İşte bu ha kikati kulağımla değil, göz ümle işitiyordum.
O halim beni o zaman nasıl ağlattıysa, on senedir hayalim o manzaraya
uğradıkça yine ağlatıyor. Evet, binlerce sene yaşamış o ihtiyar kalenin
başındaki menziller harap olmuş, onun altındaki şehir sekiz senede sekiz
yüz sene kadar ihtiyarlamış ve kale altındaki gayet canlı ve dostlar meclisi
olan medresem yıkılmış. Osmanlı Devleti’ndeki bütün medreselerin
vefatını gösteren cenazesinin manevî büyükl üğüne  işaret suretinde koca
Van Kalesi’nin yekpare taşı ona bir mezar taşı olmuş. O medresede sekiz
sene önce beraber bulunduğum uz merhum talebelerim, âdeta kabirlerinde
benimle birlikte ağlıyorlardı. Hatta o kasabanın harabe duva rlarını,
dağılmış taşlarını da ağlıyor gibi gördüm.
O zaman anladım ki, vatanımdaki bu gurbete dayanamayacağım. Ya ben
de kabre, onların yanına gitmeliyim ya da dağda bir mağaraya çekilip
ecelimi orada beklemeliyim, diye düşündüm . Dedim ki: Madem dünya da
böyle tahammülü aşan, sabrı tüketen, karşı koyul maz, yakıcı ayrılıklar var.
Elbette ölüm, hayata tercih edilir. Bu ağır hayat yükü çekilir dertlerden
değildir.
O vakit altı yönüm e göz gezdirdim ve hep karanlık gördüm. O elemin
şiddetinden gelen gaflet, bana dünya yı korkunç , boş, ıssız, başıma
yıkılacak gibi gösterdi. Ruhum  ise düşman vaziyetini alan sayısız belâ
karşısında bir dayanak noktası, ebede kadar uzanan sonsuz arzularını
tatmin edecek bir yardım eli ararken, o sayısız ayrılıklardan, tahriplerden
ve ölümlerden gelen hüzne ve gama karşı teselli beklerken, birden Kur’an-
ı Mucizü’l-Beyan’ın
َُ ُُْ اَٰاتِ وَاَْرْضِۚ ُْ۪ وَُُِۚ۝ََ ِِّٰ َ ِ اَٰاتِ وَاَْرْضِۚ وََُ اَُِْ اَُِْ
704وََُ َٰ ُ َْءٍ ٌَِ
ayetinin hakikati tecelli etti. Ayrılığı hatırlatan o dokuna klı, dehşetli,
hüzünlü hayalden beni kurtardı, göz ümü açtı.
Baktım ki, meyveli ağaçların başındaki meyveler tebessüm eder gibi bana
bakıyor; bize de dikkat et, yalnız harabeye bakıp durma, diyorlar. Bu ayet-
i kerimenin hakikati şunu ha tırlatıyordu:
“Van ovasının sayfasında, misafir olan insanların eliyle yazılan ve şehir
suretini alan insan eseri bir mektubun, Rus işgali denilen dehşetli bir sel
belâsına düşüp silinmesi seni neden bu kadar üzüyor? Her şeyin asıl
Mâlik’i, Sahibi ve Rabbi olan Nakkaş-ı Ezelî’ye bak; şu Van sayfasında
birer mektup suretindeki eserleri, tam bir şaşaa ile eskiden gördüğün
şekilde yine yazılmaya devam ediyor. O yerler boş, harap, ıssız kalmış
diye ağlaman, Mâlik-i Hakikî’den gafil olmandan, insanları misafir gibi
görmeyip mâlik zannetme yanlışından ileri geliyor.”
İşte o yanlıştan ve yakıcı vaziyetten bir hakikat kapısı açıldı. Ve nefis o
hakikati tam kabul etmeye hazırlandı. Evet, nasıl ki demir yumuşasın,
güzel ve faydalı bir şekil alsın diye ateşe sokulur. Aynen öyle de, o hüzün
veren hal ve dehşetli vaziyet ateş oldu, nefsimi yumuşattı. Kur’an-ı
Mucizü’l-Beyan, zikredilen ayetin ve iman hakikatlerinin feyzini nefsime
tam gösterdi, kabul ettirdi.
Evet, –Allah’a hamdolsun– şu ayetin hakikati, ruha ve kalbe iman feyziyle
(Yirminci Mektup gibi risalelerde açıkça ispat ettiğimiz gibi) herkesin
iman kuvve ti ölçüsünde  ortaya çıkan öyle bir dayanak noktası oldu ki, o
vaziyetin dehşetinden yüz derece daha korkunç , zararlı musibetlere karşı
koya bilirdi. Ve bana şunu hatırlattı: Her şey, senin Yaratıcın olan şu
memleketin Hakiki Mâlik’inin emrine boyun eğer, her şeyin dizgini O’nun
elindedir, O’na bağlanman yeter.705
Hâlık’ıma dayanıp O’nu tanıdıktan sonra, düşman gibi görünen her şey
düşmanlığı terk etti; beni ağlatan hüzünlü haller, neşelendirmeye başladı.
Birçok risalede kesin delillerle ispat ettiğimiz gibi, o sınırsız arzulara
karşı ahirete imandan gelen nur öyle imdada koştu ki, değil sadece
küçücük, geçici, ömrü kısa, dünye vî dostlara karşı arzu ve bağlarıma;
sonsuzlar sonsuzu olan bâki âlemde, ebedî saadette sınırsız, uzun
arzularıma dahi yetebilecek bir kuvve t verdi. Çünkü geçici bir
misafirhanesi olan şu yeryüzünde, misafirlerini bir-iki saat sevindirmek
için bahar sofrasında had ve hesaba gelmez sanatlı, şirin nimetlerini,
rahmetinin bir cilvesiyle her baharda ihsan buyurup bir kahvaltı gibi o
misafirlere ikram eden, sonra ebedî meskenlerinde sekiz daimî cenneti706
sonsuz bir zamanda, sayısız, türlü nimetleriyle doldurup kullarına
hazırlayan Rahman ve Rahîm bir Zât’ın rahmetine iman ile dayanıp
bağlılığını bilen, elbette öyle bir kuvve t, bir istinat noktası bulur ki; en
aşağı derecesi bile sınırsız, ebedî emellere kavuşmaya yeter.
Yine o ayetin hakikatiyle, imandan gelen nur öyle parlak bir şekilde tecelli
etti ki, karanlık olan o altı yönü  gündüz  gibi aydınlattı. Medresemin ve bu
şehirdeki talebe ve dostlarımın arkasından ağladığım halimi nurlandırıp,
“Dostlarının gittiği âlem karanlık değil, onlar yalnızca yerlerini
değiştirdiler, yine görüşeceksiniz” diye ihtar etti. Ağlamamı tamamen
kesti ve dünya da onların yerine geçecek, onlara benzeyen talebe ve dostlar
bulacağımı haber verdi.
Evet, –Allah’a hamdolsun– hem yıkılan Van medresesini Isparta
medresesiyle canlandırıp oradaki dostlara da daha çok, daha kıymetli
talebe ve dostlarla mânen hayat verdi; hem de dünya nın boş, kimsesiz
olmadığını, dünya yı harap bir memleket suretinde yanlış tasavvur ettiğimi
gösterdi. Mâlik-i Hakikî, hikmetinin gereğince, insanların eseri olan
levhayı değiştiriyor, mektubunu tazeliyor. Bir ağacın meyvelerini
kopa rdıkça yerine başka meyvelerin gelmesi gibi, bu ayrılık da insanlık
için bir yenilenmedir. İman noktasında, dostsuzluktan gelen, elem veren
bir hüzün değil; belki başka, güzel bir âlemde görüşmek üzere ayrılmanın
sebep olduğu, l ezzet ve hüzün ve ren bir tazelenmedir.
Yine iman o dehşetli vaziyette, kâinattaki varlıkların karanlık görünen
yüzünü aydınlattı. Ben de o zaman bu hale şükretmek istedim, şu Arapça
fıkra hatırıma geldi, o ha kikati tam tasvir etti.
ٰ
اََُْْ ِِّٰ ََ ُرِ اَِْنِ اَُْرِ َ ََُُ أَََِ أََْاءً أََْاً ََُِ أًََْ ََِ، أَوِداءَ
إَِْاً أََْءً َُِِ ََُِ َُْورَِ ذَاَِِ ََُِ
dedim. Mânâsı şudur: “O şiddetli halin tesirinden gelen gafletle, kâinattaki
varlıkların bir kısmı düşman ve yabancı,707 HAŞİYE bir kısmı müthiş cenazeler,
bir kısmı da kimsesizlikten ağlayan yetimler şeklinde göründü. Gafil
nefsime kuruntu ile gösterilen bu korkunç  manzaranın hakikatini, iman
nuruyla aynelyakîn gördüm: Yabancı ve düşman görünen o varlıklar
aslında birer dost ve kardeştir. O müthiş cenazeler ise kısmen canlı ve
dost, kısmen vazifeden terhis edilenlerdir. Ve o ağlayan yetimlerin
feryatlarının, zikir ve tesbih nağmeleri olduğunu iman nuru ile
anladığımdan, bu sayısız nimetin kaynağı olan imanı bana veren Yüce
Hâlık’a sonsuz hamd ediyorum. Bu dünya da, dünya  kadar büyük hususi
dünya mdaki bütün varlıkları, Cenâb-ı Hakk’a hamd ve O’nu tesbihte
tasavvur etmek niyetiyle kullanmak hakkım olduğu için o varlıkların her
birinin ayrı ayrı ve hepsinin birden hal dilleriyle 708اََُْْ ِِّٰ َٰ ُرِ اَِْنِ
deriz.”
İşte gaflet içindeki o müthiş halde hiçe inen hayatın zevkleri, tamamen
çekilip kuruyan emeller ve çok dar bir daire içinde sıkışıp kalan, belki
mahvolan şahsıma ait nimetler, lezzetler birden –başka risalelerde açıkça
ispat ettiğimiz gibi– iman nuru ile kalbin etrafındaki o dar daireyi öyle
genişletti ki, kâinatı içine aldı. O Horhor bahçesindeki kurumuş ve lezzeti
kaçmış nimetler yerine, şu dünya  yurdunu  ve ahireti birer nimet sofrası ve
rahmet tablası hükmüne geçirdi. Göz, kulak, kalb gibi insanın on değil,
belki yüz uzvunun  her birini, gayet uzun birer el şeklinde, her müminin
derecesi ölçüsünde  Rahman’ın o iki sofrasına uzanıp her taraftan nimetleri
toplayacak şekilde gösterdiğinden, hem bu yüce hakikati ifade etmek, hem
de o sayısız nimete şükretmek için o z aman şöyle demiştim:
اََُْْ ِِّٰ ََ ُرِ اَِْنِ اَُْرِ ِارَِْ َُْءََِْ َِ اَِْ وَاَِْ ُِ ٍُِْ َ أَنْ
َََِْ ََِاِ اََِْةِ اََُِِْْ ِِذْنِ َِِِ
Yani: “Dünya  ve ahireti nimetleriyle ve rahmetiyle dolduran, hakiki
müminlerin iman nuru ve İslamiyet’le açığa çıkıp gelişmiş bütün hisleri
vasıtasıyla o iki büyük sofradan istifadesini sağlayan ve bunun yolunu
gösteren iman nimetinin karşılığında, onu veren Hâlık’ıma elimden gelse
vücudum un bütün zerreleriyle dünya  ve ahiret dolusu hamd ve
şükrederim.”
Madem iman bu âlemde şu büyük tesiri yapıyor; elbette bekâ yurdunda da
öyle meyveleri ve bereketi olacaktır ki, dünya daki akılla kavranamaz ve
tarif edilemez.
İşte, ey benim gibi, pek çok dostunda n ayrılmanın acısını çeken ihtiyarlar!
Sizin en ihtiyarınız, görünüş te her ne kadar benden yaşlıysa da ben mânen
ihtiyarlığımın onlardan daha fazla olduğunu tahmin ediyorum. Fıtratımda
hemcinslerime acıma hissi çok olduğunda n, kendi elemimden başka,
binlerce kardeşimin elemlerini de o şefkat sırrıyla çektiğimden, yüzlerce
sene yaşamış gibi ihtiyarım. Ve siz her ne kadar ayrılık belâsını
çekmişseniz de o belâya benim kadar maruz kalmamışsınızdır. Çünkü
oğlum yok ki, yalnız onu düşüneyim. Bendeki fıtrî olan bu fazla acıma
hissi ve şefkat sırrı ile binlerce Müslüman evladın, hatta masum
hayvanların acı çekmeleri karşısında dahi bir rikkat, bir elem
hissediyordum. Kendime ait bir evim yok ki, düşüncem yalnız onda n
ibaret olsun; İslam’ın esaslarını koruma gayreti noktasında bu memleketle
ve hatta İslam âleminin kıtasıyla evim gibi alâkadarım. O iki büyük
evdeki dindaşlarımın elemleriyle kederleniyor, ayrılıklarıyla mahzun
oluyorum!..
İşte, ihtiyarlığımdan ve ayrılık belâlarından gelen bütün bu üzüntülerime
karşı iman nuru tam yetti; bana kırılmaz bir ümit, sönmez bir nur, bitmez
bir teselli verdi. Elbette ihtiyarlıktan kaynaklanan karanlık, gaflet, keder
ve elemlere karşı iman sizlere de yeter. Asıl karanlık, nursuz ve tesellisiz
ihtiyarlık, en elemli ve müthiş ayrılık; dalâlet ehlinin ve haram zevklerin
peşinden gidenlerin ihtiyarlıkları ve ayrılıklarıdır. Ümit, nur ve teselli
veren imandan zevk duym ak ve onun tesirini hissetmek, ihtiyarlığa lâyık,
İslamiyet’e uygun ve kulluğa yakışır şuurlu bir tavır takınmakla mümkün
olur; gençlere benzemeye çalışmakla ve başını onların sarhoşça
gafletlerine göm üp ihtiyarlığını unut makla değil.
709َُْ ََُِْ َْ َََ ُُُِِْ وََ ُُُِْ َْ َََ ََُِِْ– ev kemâ kâl– hadisini
düşününüz . Meali şudur: “Gençlerinizin en iyisi, temkinde ve haram
zevklerden çekilmekte ihtiyarlara benzeyendir. İhtiyarlarınızın en fenası
ise haram zevklerde ve başını gaflete sokmakta gençlere benzeyendir.”
Ey ihtiyar kardeşlerim ve ihtiyar hanımlar! Hadis-i şerifte buyruluyor ki:
“Altmış-yetmiş yaşlarındaki ihtiyar bir mümin, Cenâb-ı Hakk’ın
dergâhına elini kaldırıp dua ederken, Allah’ın rahmeti onun elini boş
döndür mekten hicap eder.”710 Madem O’nun rahmeti size böyle hürmet
gösteriyor; siz de bu hür mete kulluğunuz la karşılık veriniz.
On Dördüncü Ümit
Dördünc ü Şuâ olan Âyet-i Nuriye-i Hasbiye’nin711 baş kısmının özeti:
Bir zaman ehl-i dünya  beni her şeyden tecrit ettiğinden, birbiri içinde beş
çeşit gurbete düşmüştüm. Sıkıntıdan gelen bir gafletle, Risale-i Nur’un
teselli ve medet veren nurlarına değil, doğrudan doğruya kalbime baktım
ve ruhumu aradım. Gördüm ki, bende gayet kuvve tli bir bekâ aşkı, şiddetli
bir var olma isteği, büyük bir hayat arzusu, sınırsız bir acizlik ve fakr
hükm ediyor. Halbuki müthiş olan fânilik, o bekâ aşkını söndür üyordu. O
haldeyken, ya nık bir şairin dediği gibi şöyle dedim:
Dil bekâsı, Hak fenâsı istedi mülk-i tenim
Bir devasız derde düştüm, âh k i Lokman bîhabe r.712
Ümitsizce başımı eğdim. Birden, 713ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ ayeti imdadıma
yetişti, “Beni dikkatle oku!” dedi. Ben de günde  beş yüz defa okudum .
Okudukç a, yalnız ilmelyakîn değil, aynelyakîn bir şekilde bu ayetin çok
kıymetli nurları bana dokuz  mertebede sırlarını açtı.
Birinci Mertebe
Mahiyetimde, sebepsiz ve bizzat sevilen mutlak kemâl sahibi Zât-ı
Zülkemâl ve Zülcelâl’in bir isminin tek bir cilvesinin bir gölgesi
bulunduğunda n, kendi bekâma değil, o Kâmil-i Mutlak’ın varlığına,
kemâline ve bekâsına bakan fıtratımdaki sonsuzluk aşkı, gaflet yüzünde n
yolunu şaşırmış, gölgeye yapışmış, aynanın bekâsına âşık olmuştu; ََُْ ُّٰ
وََِْ اَُِْ ayeti geldi, perdeyi kaldırdı. Gördüm, hissettim ve bizzat
yaşayarak zevk ettim ki; bekâmın lezzeti ve saadeti, aynen ve daha
mükemmel bir tarzda Bâki-î Zülkemâl’in bekâsını, benim Rabbim ve
İlahım olduğunu tasdik etmemde, iman ile bunu anlamamdadır. Bunun
delilleri, hisleri ölmemiş kimseleri hayrette bırakacak gayet derin ve ince,
“hem…he m” şeklinde yazılmış, iman şuurunu bildiren on iki cümleyle
Risale-i Hasbiye’de beyan edilmiştir.
İkinci Mertebe
Yaradılışımdaki sınırsız acizlikle beraber, ihtiyarlık, gurbet, kimsesizlik
ve tecrit içindeyken ehl-i dünya , hileleri ve casuslarıyla bana hücum
ettikleri sırada kalbimden dedim ki: “Elleri bağlı, zayıf ve hasta bir tek
insana ordular saldırıyor. Benim için dayanılacak kimse yok mu?” ve ََُْ
714ُّٰ وََِْ اَُِْ ayetine müracaat ettim. O ayet bana şu mânâyı bildirdi:
İman bağının vesikasıyla mutlak kudret sahibi öyle bir Sultan’a
bağlanırsın ki, O, yeryüzünde  her baharda dört yüz bin milletten oluşan
bitki ve hayvan ordularının bütün dona nımlarını kusursuz bir intizamla
verir. Bununl a beraber, başta insan olmak üzere, canlıların muazzam
ordusunun bütün erzakını, insanların son zamanlarda keşfettikleri, et,
şeker ve diğer gıdaların özleri gibi değil, o özlerden yüz derece daha
mükemmel bir şekilde, her çeşit gıdayı tohum  ve çekirdek denilen
Rahmanî özlere koyup onları da pişmelerine ve büyüm elerine dair kaderle
belirlenmiş tarifelere sararak muhafaza için küçük sandıklara yerleştirir. O
küçük sandıkların yaratılması, 715ُْ emrinde bulunan 716َفْ-ُنْ fabrikasında
o kadar çabuk, kolay ve bollukla gerçekleşir ki, Kur’an şöyle buyur ur:
“Hâlık emreder, o şey meydana gelir.” Madem sen, iman bağı tezkeresiyle
böyle bir dayanak noktası buldun, o sonsuz kuvve te ve kudrete
güve nebilirsin. Ben de ayetten bu dersi alınca öyle bir manevî kuvve t elde
ettim ki, değil şimdiki düşmanlarıma, belki dünya ya meydan okuya bilecek
bir iman güc ü hissederek büt ün ruhum la ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ dedim.
Üçüncü Mertebe
O gurbetlerin, hastalıkların ve mazlumiyetlerin verdiği sıkıntıyla
dünya dan alâkamı kesilmiş bulduğum  ve iman, ebedî bir âlemde, bâki bir
memlekette daimî bir saadeti kazanabileceğimi telkin ettiği sırada; hasret
akıtan “Of! Of!”dan vazgeçip sevinç ifade eder bir şekilde “Oh!” dedim.
Fakat bu ebedî saadet gaye-i hayalinin, ruhun hedefinin ve yaratılışın
neticesinin gerçekleşmesi; ancak ve ancak mahlûkatın bütün hareket ve
duruşlarını, tavır ve davranışlarını, hem kendilerine has sözleriyle hem de
fiilleriyle bilen, kaydeden, şu küçücük ve mutlak aciz insanı kendine dost
ve muhatap kılan, ona bütün yaratılmışların üstünde bir makam veren bir
Kadîr-i Mutlak’ın sınırsız kudretiyle insana sonsuz inayet ve kıymet
vermesiyle mümkün olabilir, diye düşündüm . Sonra bu iki noktada, yani
böyle bir kudretin faaliyeti ve görünüş te önemsiz olan insanın hakiki
kıymeti hakkında imanın açığa çıkmasını sağlayacak ve kalbi tatmin
edecek bir izah aradım. Yine o ayete müracaat ettim. “ََُْ daki َ’ya
dikkat et, seninle beraber hal diliyle ve sözle kimler ََُْ diyor, dinle!”
diye emretti.
Birden baktım ki, sayısız kuşlar ve birer kuşçuk olan sinekler, hadsiz
hayvanlar, bitkiler ve ağaçlar da benim gibi hal diliyle 717اَُِْ ََُْ ُّٰ وََِْ
ayetinin mânâsını söylüyor ve herkesin hatırına getiriyorlar. Hayatları için
gereken her şeye kefil olan öyle bir vekilleri var ki, birbirine benzeyen ve
temel maddeleri bir olan yumurtaları, birbirinin misli gibi damlaları,
birbirinin aynı gibi tohum ları, birbirine benzeyen çekirdekleri, kuşların,
hayvanların ve bitkilerin yüz bin türünü ve ağaçların yüz bin sınıfını
yanlışsız, noks ansız, birbirine karıştırmadan, süslü, ölçülü, intizamlı,
birbirinden farklı bir şekilde, gözümüzün önünde , bilhassa her baharda
kolayca, gayet geniş bir dairede, bolca yaratır. Bunu yapan bir kudretin
büyükl üğünün ve haşmetinin yanında, her şeyin beraberce, iç içe, benzer
şekilde ve kendi içinde tek bir tarzda yapılması, bize O’nun birliğini ve
ehadiyetini gösterir. Ayet, böyle sayısız mucize ortaya koya n bir rubûbi yet
fiiline, bir yaratıcılık tasarrufuna müdahalenin ve ortaklığın mümkün
olmadığını bildirir, diye anladım. Her mümin gibi benim şahsiyetimi ve
insanî mahiyetimi anlamak isteyenler ve benim gibi olmayı arzu edenler,
ََُْ’daki َ çoğul zamirinde bulunan “ben”in, yani nefsimin tefsirine
baksınlar. Önemsiz, küçük ve fakir görünen varlığım –her müminin varlığı
gibi– neymiş, hayat neymiş, insanlık neymiş, İslamiyet neymiş, hakikati
delilleriyle bilerek elde edilen iman neymiş, Allah’ı bilmek neymiş,
sevmek nasıl olmalıymış; anlasın ve derslerini alsınlar!
Dördüncü Mertebe
Bir vakit ihtiyarlık, gurbet, hastalık, mağlûbiyet gibi vücudum u sarsan
arızalar, bir gaflet anıma rastlayınca, şiddetle alâkadar ve tutkun olduğum
varlığım ve bütün varlıklar hakkında, “Yokluğa gidiyorlar.” diye elemli bir
endişe hissettim. Yine Ayet-i Hasbiye’ye müracaat ettim. Dedi ki:
“Mânâma dikkat et ve iman dürbünüyl e bak!”
Ben de baktım ve iman gözüyle gördüm ki: Bir zerrecik olan varlığım, her
müminin varlığı gibi sonsuz bir Varlığın aynası, sınırsız bir inkişaf ile
daimî bir varlık kazanmaya vesile ve kendinden daha kıymetli, bâki,
çeşitli varlıkları meyve veren bir hikmet kelimesidir. O’na bağlılığım
yönüyl e bir an yaşamamın, ebediyen var olmak kadar kıymetli olduğunu
ilmelyakîn gördüm. Çünkü iman şuuru ile vücudum un Vâcibü’l-Vücud’un
eseri, sanatı ve cilvesi olduğunu anlayıp korku veren kuruntulardan,
sayısız ayrılıktan ve bunların elemlerinden kurtuldum; Cenâb-ı Hakk’ın
mahlûkatla, bilhassa canlılarla alâkalı fiil ve isimleri sayısınca, kardeşlik
bağlarıyla münasebet kurduğum  bütün sevdiğim varlıklarla, geçici bir
ayrılık içinde daimî bir kavuşmanın var olduğunu bildim. İşte iman ve
imandaki bağ ile benim varlığım da her mümin gibi, sayısız varlığın,
mahiyetinde ayrılık elemi bulunmayan nurlarını kazanır, kendi gitse de
onlar arkada kaldığından kendisi kalmış gibi memnun ol ur.
Sözün Özü: Ölüm ayrılık değil, bir kavuşma ve mekân değiştirmedir; bâki
bir meyveyi sümbül vermektir.
Beşinci Mertebe
Yine bir zaman hayatım çok ağır şartlar altında sarsıldı, dikkatimi
ömrüme ve hayatıma çevirdim. Gördüm ki: Ömrüm koşarak gidiyor,
ahirete yaklaşmış; hayatım da baskılar altında sönmeye yüz tutmuş.
Halbuki Hayy ismine dair risalede izah edilen, hayatın mühim vazifeleri,
büyük meziyetleri ve kıymetli faydaları böyle çabuk sönmeye değil, uzun
yaşamaya lâyıktır, diye kederle düşündüm . Yine rehberim olan ََُْ ُّٰ وََِْ
718اَُِْ ayetine müracaat ettim. Dedi ki: “Hayata, sana onu veren Hayy-ı
Kayyûm ’a göre bak!”
Ben de öyle baktım, gördüm ki: Hayatımın bana bakan yönü bir ise, o
Hayy ve Kayyûm  Zât’a bakan yönleri yüzdür; bana ait neticesi bir ise
Yaratıcıma ait neticeleri bindir. Şu halde Allah’ın rızası dairesinde bir an
yaşamak yeter, uzun zaman istemez.
Bu hakikat dört meseleyle beyan ediliyor. Ölü olmayanlar veyahut diri
olmak isteyenler, hayatın mahiyetini, hakikatini ve hukukunu o dört
mesele içinde arasın, bulsun ve dirilsinler! Özeti şudur: Hayat, Hayy ve
Kayyûm  Zât’a baktıkça, iman da ona hayat ve ruh oldukç a bekâ bulur.
Hem bâki meyveler verir hem de öyle yüks elir ki, sonsuzluğun tecellisine
erer, artık öm rün kı salığına uzunluğuna  bakılmaz.
Altıncı Mertebe
Umumi ayrılıklar sırasında dünya nın harap olacağını haber veren
ahirzaman hadiseleri içinde hususi ayrılıklarımı hatırlatan ihtiyarlık ve
ömrümün sonlarında fevkalâde bir hassasiyetle, yaradılışımdaki güzellik
sevdasının ve kemâle tutkunluk hislerinin açığa çıktığı bir zamanda;
daima yıkıcı olan fâniliğin, insanı sevdiklerinden sürekli ayıran ölüm ve
yokluğun  bu güzel dünya yı ve varlıkları dehşetli bir şekilde hırpaladığını,
paramparça edip güzelliklerini bozduğunu, fevkalâde bir şuur ve kederle
gördüm. Yaradılışımdaki mecazî aşk, bu hal karşısında şiddetle coşup
isyan ettiği zaman bir teselli kaynağı bulmak için yine Ayet-i Hasbiye’ye
müracaat ettim. Dedi ki: “Beni oku ve mânâma dikkatle bak!” Ben de Nur
ٰ
sûresindeki ا... 719وَاَْرْضِ َُّٰ ُرُ اَٰاتِ ayetinin rasathanesine girip bu
Ayet-i Hasbiye’nin en uzak tabakalarına iman dürbünüyl e ve en ince
sırlarına iman şuuru merceğiyle baktım. Gördüm ki:
Nasıl ki aynalar, camlar, şeffaf şeyler, hatta kabarcıklar; güne ş ışığının
gizli, çeşit çeşit güzelliklerini ve “elvan-ı seba” denilen yedi renginin türlü
türlü tatlılıklarını gösteriyor. Yenilenmeleriyle, hareketleriyle, ayrı ayrı
kabiliyetleriyle ve kırılmalarıyla da o güzellikleri tazeliyor; güne şin,
ışığının ve yedi renginin gizli güzelliğini hoş bir şekilde ortaya
koyuyor lar. Aynen öyle de, bu güzel, sanatlı, tatlı varlıklar, Ezel ve Ebed
Güneşi olan Cemîl-i Zülcelâl’in mukaddes cemâline ve sonsuz
güzellikteki esmâ-yı hüsnâsının ebedî cazibesine aynalık edip cilvelerinin
tazelenmesi için hiç durmadan gelip gidiyorlar. O varlıklarda görünen
güzelliğin onlara ait olmadığı, kendini göstermek isteyen ebedî ve
mukaddes bir cemâlin, sürekli tecelli eden ve görünmek isteyen mücerret
ve münezzeh bir güzelliğin işareti, alâmeti, parıltısı ve cilvesi olduğu
Risale-i Nur’da çok kuvve tli delillerle, etraflıca izah edilmiştir. Altıncı
Mertebe, burada o delillerden üç tanesi, kısaca, gayet akla uygun bir
şekilde zikredilmiştir, diye anlatmaya başlar. O risaleyi gören zevk-i selim
sahibi herkes hayrette kalıyor, kendilerinin istifadesinin yanı sıra
başkalarının da faydalanması için çalışmayı lüzumlu görüyor. Bilhassa
ikinci delilde beş nokta beyan ediliyor. Aklı ve kalbi bozulmuş olmayan,
herhalde takdirle beğenip tasvip ederek “Maşallah, Allah mübarek etsin”
diyecek; fakir ve küçük görünen varlığını yüceltecek, bunun harika bir
mucize olduğunu a nlayıp tasdik edecektir.
On Beşinci Ümit72 0 HAŞİYE
Bir zaman Emirdağ’da ikamete mecbur ve tek başıma iken, âdeta bir
hücrede, bana çok ağır gelen göz hapsi ve zorbalıklarla işkence etmeleri
yüzünde n hayattan usandım, hapisten çıktığıma üzüldüm. Bütün kalbimle
Denizli hapsini arzuladım ve kabre girmek istedim. “Hapis ve kabir, böyl e
bir hayata tercih edilir.” diyerek ya hapse ya da kabre girmeye karar
verirken, Cenâb-ı Hakk’ın inayeti imdada yetişti; kalemleri teksir
makinesi gibi olan Medresetü’z-Zehra talebelerinin ellerine yeni çıkan
teksir makinesini verdi. Birden kıymetli Nur risalelerinin her biri, tek bir
kalem ile beş yüz nüsha çoğaltıldı. Bu fütuhatın başlaması, bana o sıkıntılı
hayatı sevdirdi, “Sonsuz şükürler olsun!” dedirtti.
Bir zaman sonra Risale-i Nur’un gizli düşmanları, Nur’un zaferini ve
yayılmasını çekemediler. Hükümeti aleyhimize kışkırttılar. Hayat bana
yine ağır gelmeye başladı. Birden Rabbimin inayeti tecelli etti. Nurlara en
çok muhtaç olan ilgili memurlar, vazifeleri gereği, toplatılan Nur
risalelerini tam bir merak ve dikkatle okuyup incelediler ve Nurlar onların
kalblerini kendine taraftar eyledi. Tenkit yerine takdire başlamalarıyla Nur
Dershanesi çok genişledi. Bu hadise bize maddî zararımızdan yüz derece
fazla fayda sağladı, sıkıntılı telaşlarımızı hiçe indirdi.
Sonra gizli düşman münafıklar, hüküm etin dikkatini şahsıma çevirdiler.
Eski siyasî hayatımı hatırlattılar. Hem adliyeyi, hem eğitim bakanlığını,
hem emniyeti, hem de içişlerini evhamlandırdılar. Parti cereyanları ve
komünizm perdesi altında anarşistlerin tahrikleriyle o evham büyüdü.
Baskı yapmaya, bizi tutuklamaya ve ellerine geçen risaleleri toplamaya
başladılar. Nur talebelerinin faaliyetinde bir duraklama meydana geldi.
Şahsımı çürütmek düşüncesiyle bir kısım resmî görevliler, hiç kimsenin
inanmayacağı suçlamalarda bulundu, hayret verici iftiralarını yaymaya
çalıştı, fakat kimseyi inandıramadılar.
Sonra çok basit bahanelerle, zemherinin en şiddetli günlerinde beni
tutuklayarak büyük, çok soğuk  ve sobasız bir koğuş ta iki gün tam bir
yalnızlığa hapsettiler. Ben küçük odamda günde  kaç defa soba yaktığım ve
mangalımda daima ateş bulunduğu halde, zayıflığım ve hastalığım
sebebiyle zor dayanabiliyordum. Şimdi bu vaziyette hem soğukt an bir
sıtma, hem de dehşetli bir sıkıntı ve hiddet içinde çırpınırken, Allah’ın
inayetiyle bir hakikat kalbimde inkişaf etti.
Ruhum a mânen şöyle ihtar edildi: “Sen hapse Medrese-i Yusufiye adını
vermiştin; hem Denizli’de sıkıntınızdan bin derece fazla ferah, manevî
kâr, oradaki mahpus ların Nurlardan istifadesi ve Nurların büyük dairelerde
yayılması gibi neticeler sizi şikâyet ettirmek yerine binlerce
şükrettirmişti. Hapsinizin ve sıkıntınızın her bir saatini on saat ibadet
hükm üne geçirmiş, o fâni saatlerinizi bâkileştirmişti. İnşallah bu Üçüncü
Medrese-i Yusufiye’de de musibete uğrayanların Nurlardan istifadesi ve
teselli bulmaları, senin bu soğukt aki ağır sıkıntını hafifletip sevinçlere
çevirecek. Kızdığın adamlar eğer aldanmışlarsa sana bilmeden
zulmediyorlar, onlar hiddete lâyık değildir. Eğer bilerek, garazla ve dalâlet
hesabına seni incitiyor ve sana işkence ediyorlarsa, pek yakın bir
gelecekte, ölümün ebedî idamıyla kabir hücresinde hapse girip daimî,
sıkıntılı bir azap çekecekler. Sen onların zulmü sayesinde hem fâni
saatlerini bâkileştiriyor, hem manevî lezzetler alıyor, hem de ilmî ve dinî
vazifeni ihlâsla yapmanın sevabını kazanıyorsun!” Ben de bütün
kuvve timle “Elhamdülillâh” dedim. İnsaniyet damarıyla o zalimlere
acıdım. “Ya Rabbi! Onları ıslah eyle!” diye dua ettim.
İfademde Dâhiliye Vekâleti’ne721 yazdığım gibi, bu yeni hadise on yönde n
kanuns uzdur ve asıl suçlular, kanun adına kanuns uzluk yapan o
zalimlerdir. Öyle bahaneler aradılar ki, kanun ve hak yoluyla Risale-i
Nur’a ve talebelerine ilişmeye sebep bulamadıklarını, divaneliğe
saptıklarını, işitenleri güldürecek ve hakperestleri ağlatacak iftira ve
uydur malarıyla insaf sahiplerine gösterdiler.
Mesela: Bizi bir ay gizlice izleyen memurlar hiçbir bahane
bulamadıklarından, “Said’in hizmetkârı bir dükkâ ndan rakı almış, ona
götürmüş.” diye bir pusula yazmışlar. O pusulayı imzalayacak kimseyi
bulamamış, sonra yabancı ve sarhoş bir adamı yakalamış, tehdit
edercesine “Gel bunu imzala!” demişler. O da, “Tövbe ler tövbe si olsun, bu
acayip yalanı kim imzalayabilir?” diyerek onları pusulayı yırtmaya
mecbur etmiş.
İkinci örnek: Bilmediğim ve şimdi bile tanımadığım bir zât, gezmem için
atını vermişti. Ben de rahatsızlığım sebebiyle hava almak maksadıyla
yazın çoğu gün, bir-iki saat gezerdim. O atın ve arabanın sahibine elli
liralık kitap vermeye sözüm vardı ki, kaidem bozulmasın ve minnet altına
girmeyeyim.
Acaba bunun kimseye zarar verme ihtimali var mı? Halbuki hem vali, hem
adliyeciler, hem de polisler bize elli defa “O at kimin?” diye sordular.
Güya büyük bir siyasi hadise ve emniyetle alâkalı bir vakaymış gibi! Hatta
bu mânâsız soruların kesilmesi için iki zât hamiyet gösterip, biri “At
benimdir” diğeri de “Araba benimdir” dediklerinden, ikisini de benimle
beraber tutukladılar.
Bu örneklere kıyasla çocuk oyunc ağı hükm ünde ki birçok ha diseyi seyredip
gülmekten ağladık ve anladık ki: Risale-i Nur’a ve talebelerine ilişenler
maskara olur.
O örneklerden hoş bir konuş ma: Tutuklama kâğıdımda sebep, emniyeti
ihlâl suçu yazıldığından, ben daha o pusulayı görmeden savcıya dedim ki:
“Geçen gece seni gıybet ettim. Emniyet müdürü adına beni konuş turan bir
polise, ‘Eğer bu memleketin umumi huzuruna bin savcı ve bin emniyet
müdür ü kadar  hizmet etmemişsem –üç defa– Allah beni kahretsin!’
dedim.”
Sonra bu soğukt a istirahata, üşümemeye ve dünya yı düşünmemeye en çok
muhtaç olduğum  bir sırada, kötü niyeti ve kastı hissettiren bir şekilde,
beni bu tahammülü aşan sürgüne, yalnızlığa ve baskılara sevk edenlere
karşı içime fevkalâde bir kırgınlık ve öfke geldi. Fakat bir inayet imdada
yetişti. Kalbime mânen şöyle ihtar edildi:
“İnsanların sana yaptıkları apaçık zulümlerde, adaletin ta kendisi olan
kader-i ilahînin büyük bir hissesi ve bu hapiste yiyecek rızkın var; o rızık
seni buraya çağırdı. Ona karşı rıza ve teslimiyetle karşılık vermen lâzım.
Rabbinin hikmetinin ve rahmetinin de büyük bir hissesi var; o da, bu
hapistekileri nurlandırmak, onlara teselli vermek ve size sevap
kazandırmaktır. Buna karşı sabır içinde binlerce şükretmek gerekir. Hem
nefsinin de senin bilmediğin kusurlarıyla bunda  bir hissesi var. O hisse
karşısında istiğfar ve tevbeyle, nefsine ‘Bu tokadı hak ettin!’ demelisin.
Hem gizli düşmanların, hileleriyle bazı safdil ve evhamlı memurları
kandırarak o zulme sevk ettiklerinden, onların da bir hissesi var. Buna
karşı Risale-i Nur’un o münafıklara vurduğu dehşetli manevî tokatlar,
senin intikamını tamamen almıştır. Bu, onlara yeter. En son hisse, bilfiil
vasıta olan resmî memurlara aittir. Buna karşı da onların Nurlara tenkit
niyetiyle bakıp iman yönünd en ister istemez, şüphe siz faydalanmalarının
hatırı için 722وَاَْظَِِ اََْْ وَاََِْ َِ اسِ düsturuyla, onları affetmek bir
âlicenaplıktır.”
Ben de hakikati bildiren bu ihtardan sonra tam bir ferahlık ve şükürle, bu
yeni Medrese-i Yusufiye’de durmaya, hatta aleyhimde olanlara yardım
etmek için cezayı gerektirecek zararsız bir suç işlemeye karar verdim.
Hem benim gibi yetmiş beş yaşında, dünya yla alâkasız ve sevdiği
dostlarının yetmiş tanesinden ancak beşi hayatta kalmış olan, Nur’a ait
vazifesini görecek yetmiş bin nur nüshası bâki kalıp serbestçe gezen, bir
dile bedel binlerce dille iman hizmeti yapacak kardeşleri ve vârisleri
bulunan bir adam için kabir, bu hapisten yüz derece daha hayırlıdır. Bu
hapis de dışarıdaki hürriyetsiz zorbalıklar altında serbest olmaktan yüz kat
daha rahat ve faydalıdır. Çünkü insan dışarıda, tek başına, ilgili yüzlerce
memurun zorbalığını çekmek yerine yüzlerce mahpus la beraber yalnız
müdür ve başgardiyan gibi bir-iki zâtın, bazı faydalara binaen
uygul adıkları hafif tahakküm lerini çekmeye mecbur kalır. Bununl a
beraber, hapiste birçok dosttan kardeşçe iltifatlar, teselliler görür. Hem
İslam’ın şefkati ve insanın yaradılışı gereği bu haldeki ihtiyarlara
merhamet göstermesi, hapis zahmetini rahmete çeviriyor diye, hapse razı
oldum.
Bu üçüncü mahkemeye geldiğim sırada zayıflığımdan, ihtiyarlığımdan ve
rahatsızlığımdan dolayı ayakta durmakta zorlandığım için mahkeme
kapısının dışında bir iskemleye oturdum. Birden bir hâkim geldi,
hiddetlendi, “Neden ayakta beklemiyor?” diye haince sordu. Ben de
ihtiyarlığım dolayısıyla bu merhametsizliğe kızdım. Birden baktım ki, pek
çok Müslüman tam bir şefkat ve kardeşlikle merhametli bir şekilde
etrafımıza toplanmış, dağılmıyorlar. Birden kalbime iki “hakikat” ihtar
edildi:
Birincisi: Benim ve Nurların gizli düşmanlarımız, istemediğim halde
insanların bana gösterdiği alâkayı kırmakla Nur’un yayılmasına set çekilir
diye, şahsî itibarımı millet nazarında çürütmek düşüncesiyle bazı safdil
resmî memurları kandırıp böyl e haince bir muameleye sevk etmişler. Buna
karşılık, Nurların iman hizmetine Allah’ın inayetinin bir ikramı olarak, o
bir tek adamın ihanetine bedel şu yüz adama bak! Hizmetimizi takdir ile
şefkatli bir şekilde, merhametle ve alâka göstererek bizi karşılıyor ve
uğurluyorlar. Hatta ikinci gün, ben sorgu hâkimi dairesinde savcının
sorularına cevap verirken, hüküm et binasının avlusunda , mahkeme
pencerelerinin karşısında halktan bin kadar insan tam bir alâka ile toplanıp
hal diliyle, “Bunlara sıkıntı vermeyiniz!” der gibi göründül er. Polis onları
dağıtamıyordu.
Kalbime ihtar edildi ki: Bu halk, şu tehlikeli asırda tam bir teselli,
söndür ülmez bir nur, kuvve tli bir iman ve ebedî saadete dair bir müjde
istiyor ve yaradılışlarının gereği olarak onu arıyor. Nur Risalelerinde
aradıklarının bulunduğunu işitmişler ki, benim önemsiz şahsıma, imana
bir parça hizmetkârlığım sebebiyle haddimden fazla iltifat gösteriyorlar.
İkinci hakikat: Emniyeti ihlâl kuruntusuyla, bize ihanet etmek ve
insanların alâkasını kırmak niyetiyle, sınırlı sayıdaki aldanmış adamın hor
görürcesine kötü muamelelerine karşılık, sayısız hakikat ehlinin ve
gelecek neslin takdir eden alkışları var.
Evet, kom ünizm perdesi altında anarşistliğin um umi emniyeti bozmak için
dehşetli bir şekilde çalışmasına karşı Risale-i Nur ve talebeleri, tahkikî
iman kuvve tiyle bu vatanın her tarafında o müthiş bozgunc uluğu
durduruyor, kırıyor, emniyeti ve güve ni sağlamaya çalışıyorlar. Şu yirmi
senede ilgili üç-dört mahkeme ve on vilâyetin polisleri, memleketin her
tarafında bulunan çok sayıdaki Nur talebesinin emniyeti ihlâle dair bir
vukua tını bile bulamamış, kaydetmemiştir. Üç vilâyetin insaflı bir kısım
emniyet mensupları demişler ki: “Nur talebeleri manevî birer zabıtadır.
Asayişi sağlamakta bize yardım ediyorlar. Tahkikî iman ile Nur’u okuyan
herkesin kafasında bi r yasakçı bırakıyor, emniyeti temine çalışıyorlar.”
Bunun bir örneği Denizli Hapishanesi’dir. Oraya Nurların ve o mahpuslar
için yazılan Meyve Risalesi’nin girmesiyle, üç-dört ay içinde iki yüzden
fazla mahpus  öyle fevkalâde itaatli, dindar bir hal alıp düzeldiler ki, üç-
dört insanı öldüren bir adam tahta bitlerini öldürmekten çekiniyordu. Tam
merhametli, zararsız, vatana faydalı birer insan olmaya başladılar. Hatta
memurlar, bu hale hayret ve takdirle bakıyorlardı. Bir kısım gençler daha
hüküm  giymeden dediler ki: “Nurcular hapiste kalırsa onlardan ders alıp
onlar gibi olmak için kendimizi mahkûm  ettireceğiz ve ceza almaya
çalışacağız. Onların dersiyle kendimizi ıslah edeceğiz.”
İşte bu mahiyetteki Nur talebelerini, emniyeti ihlâl etmekle suçlayanlar,
herhalde gayet fena bir şekilde aldanmış veya aldatılmıştır; bilerek ya da
bilmeden anarşistlik hesabına hüküm eti kandırıp bizi eziyetlerle ezmeye
çalışıyorlar. Bunlara karşı deriz ki:
Madem ölüm öldürülmüyor, kabir kapanm ıyor ve düny a misafirhane sinde
yolcular gayet sürat ve telaşla, kafile kafile toprağın altına girip
kayboluyorlar; elbette pek yakında birbirimizden ayrılacağız. Siz
zulmünüz ün cezasını dehşetli bir şekilde çekeceksiniz. Hiç değilse mazlum
müminler hakkında terhis tezkeresi olan ölümün ebedî idam darağac ına
çıkacaksınız. Sizin düny ada ebedî kalma kuruntusuyla aldığınız geçici
zevkler, bâk i ve acı veren elemlere dönüş ecek.
Maalesef gizli, münafık düşmanlarımız, bu dindar milletin veli
makamındaki yüzlerce milyon şehidinin, kahraman gazilerinin kanıyla,
kılıcıyla kazanılan ve korunan İslamiyet hakikatine bazen “tarikat” adını
takıp o güne şin tek bir parıltısı olan tarikat meşrebini onun aynısı gibi
gösteriyor, hüküm etin bazı dikkatsiz memurlarını aldatarak Kur’an ve
iman hakikatleri için tesirli bir şekilde çalışan Nur talebelerine “tarikatçı”
ve “siyasî cemiyetçi” adını verip hüküm eti aleyhimize sevk etmek
istiyorlar. Hem onlara hem de aleyhimizde onları dinleyenlere, Denizli’nin
âdil mahkemesine dediğimiz gibi deriz ki:
“Yüzlerce milyon başın feda olduğu kutsî bir hakikate, bizim başımız da
feda olsun. Dünyayı başımıza ateş yapsanız, Kur’an hakikatlerine feda bu
başlar dinsizliğe teslim olmayacak ve mukadde s vazifelerinden
vazgeçmeyecekler inşallah!”
İşte, ihtiyarlığımda yaşadıklarımdan ileri gelen ağrılara ve ümitsizliklere
karşı, imandan ve Kur’an’dan imdada yetişen kutsî tesellilerle, şu
ihtiyarlığımın en sıkıntılı bir senesini gençliğimin en rahat on senesine
değişmem. Bilhassa hapiste farz namazını kılanın ve tevbe edenin her bir
saati on saat ibadet hükmüne geçtiğinden, hastalıkta ve zulüm altında her
fâni gün, sevap yönünde n on gün bâki bir ömür kazandırdığından,
ihtiyarlık benim gibi kabir kapısında nöbe tini bekleyen bir adam için ne
kadar şükran sebebidir, o manevî ihtarla anladım. “Sonsuz şükür
Rabbime” dedim, ihtiyarlığıma sevindim ve hapsimden razı oldum. Çünkü
ömür durmuyor, çabuk geçiyor. Lezzetle, rahatlık içinde geçse, lezzetin
sona ermesi elem olduğunda n, hem üzüntüyle hem şükürsüzlük ve gafletle
bazı günahları bırakıp fâni olur gider. Eğer hapiste ve zahmetle geçse,
elemin bitmesi manevî bir lezzet verdiğinden ve bir çeşit ibadet
sayıldığından, bir yönde n bâki kalır ve hayırlı meyveleriyle insana ebedî
bir ömür kazandırır. Geçmiş güna hlara ve hapse sebebiyet veren hatalara
kefaret olur, onları temizler. Bu bakımdan, mahpus lardan farz namazlarını
kılanlar, sabır içinde şükretmelidirler.723
On Altıncı Ümit
Bir zaman, ihtiyarlığımda, Eskişehir hapishanesinde bir sene cezamı çekip
çıktım. Beni Kastamonu’ya sürgün ettiler. Polis karakolunda  iki-üç ay
misafir oldum. Benim gibi sadık dostlarıyla görüşmekten bile sıkılan bir
münzevi ve kıyafetinin değişmesine tahammül edemeyen bir adam, böyle
yerlerde ne kadar sıkıntı çeker, anlaşılır. İşte ben böyle ümitsizlik
içindeyken, birden Allah’ın inayeti ihtiyarlığımın yardımına yetişti. O
karakoldaki komiser ve polisler sadık birer dost hükm üne geçti. Hiçbir
zaman şapka giymemi ihtar etmedikleri gibi, hizmetçilerim misali
istediğim zaman beni şehrin etrafında gezdiriyorlardı.
Sonra o karakolun karşısında Kastamonu’nun Nur medresesine girdim,
Nurların telifine başladım. Feyzi, Emin, Hilmi, Sadık, Nazif, Salahaddin
gibi Nur’un kahraman talebeleri, Nurların neşri ve çoğaltılması için o
medreseye devam ettiler. Gençken eski talebelerimle yaptığım kıymetli
ilmî müzakerelerin daha parlak bir örneğini gösterdiler.
Ardından gizli düşmanlarımız bazı memurları, bir kısım enaniyetli
hocaları ve şeyhleri aleyhimize evhamlandırdı. Bizi Denizli Hapsine
gönde rip beş-altı vilâyetten gelen Nur talebelerinin o Medrese-i
Yusufiye’de toplanmasına vesile oldular.
Bu On Altıncı Ümit’in etraflıca izahı, Kastamonu’dan gönde rilip
Lâhika’ya geçen, Denizli hapishanesindeki kardeşlerime gizlice
gönde rdiğim kısa mektuplarda ve Müdafaalar Risalesi’ndedir; hakikatini
parlak bir şekilde gösterir. İzahını oraya havale edip burada meseleye
gayet kısaca işarette bulunacağız.
Ben mahrem ve mühim kitapları, bilhassa Süfyan’a ve Nur’un
kerametlerine dair risaleleri kömür ve odunl arın altına saklamıştım ki,
vefatımdan veya baştaki insanlar hakikati dinleyip akıllarını başlarına
aldıktan sonra neşredilsin. Böyle içim rahat bir halde dururken, birden
soruşturma memurları ve savcı muavini yaşadığım yeri bastılar. O gizli ve
mühim risaleleri odunl arın altından çıkardı ve beni tutuklayıp sağlığım
bozuk bir halde Isparta Hapishanesi’ne gönde rdiler. Ben çok üzgün ve
Nurlara gelen o zarardan dehşetli müteessirken, Allah’ın bir inayeti
imdadımıza yetişti. Gizlediğim ve hüküm et mensuplarının okum aya çok
muhtaç oldukları o mühim risaleler tam bir merak ve dikkatle okunmaya
başladı, büyük resmî daireler âdeta birer Nur dershanesi hükm üne geçti.
Tenkit düşüncesiyle okuyup takdir etmeye başladılar. Hatta Denizli’de, hiç
haberimiz yokke n, fevkalâde bir şekilde, perde altında basılmış Âyetü’l-
Kübrâ’yı resmî ve gayriresmî pek çok kişi okudu, imanlarını
kuvve tlendirdi. Hapis musibetimizin sıkıntısını hiçe indirdiler.
Sonra bizi Denizli hapsine aldılar. Beni mutlak bir tecritte, pis kokul u,
rutubetli, soğuk  bir koğuş a soktular. İhtiyarlık, hastalık, benim yüzümden
masum arkadaşlarımın zahmet çekmesinden duyduğum  elem ve Nur
hizmetine ara verilmesinden, Nurların toplatılmasından gelen birçok keder
ve sıkıntı içinde çırpınırken, birden Rabbimizin inayeti imdada yetişti. O
koca hapishaneyi bir Nur dershanesine çevirdi, oranın bir Medrese-i
Yusufiye olduğunu ispat etti ve Medresetü’z-Zehra kahramanlarının elmas
kalemleriyle Nurlar yayılmaya başladı. Hatta o ağır şartlar altında Nur’un
bir kahramanı, üç-dört ay içinde yirmiden fazla Meyve ve Müdafaalar
Risalesi yazdı. Hem hapiste hem dışarıda fütuhat başladı. O musibetteki
zararımızı büyü k menfaatlere, sıkıntılarımızı sevinçlere çevirdi. وََٰۤ أَنْ
724ََُْا ًَْ وََُ ٌَْ َُْ sırrını tekrar gösterdi.
Ardından bilirkişi heyetinin yanlış ve üstünkör ü hazırlanmış tutanaklara
dayanarak bize karşı şiddetli tenkitleri, Milli Eğitim Bakanı’nın dehşetli
hücumu ve aleyhimizde bir beyanname neşretmesi, hatta bazı haberlere
göre bir kısmımızın idamına çalışılması sırasında yine Cenâb-ı Hakk’ın
bir inayeti imdada yetişti. Başta Ankara bilirkişi heyetinin şiddetli
tenkitlerini beklerken, takdir eden raporları geldi. Hatta beş sandık Nur
risalesinde beş-on hata buldukları halde, mahkemede onların hata ve
yanlış diye gösterdikleri noktaların hakikatin ta kendisi olduğunu, hata ve
yanlış dedikleri maddelerde kendilerinin yanıldıklarını ispat ettik ve beş
yapraklık raporlarında beş-on hatalarını ve yanlışlarını gösterdik. Yedi
makama gönde rdiğimiz Meyve ve Müdafaanam e ile Adalet Bakanlığı’na
gönde rilen bütün Nur risalelerine, bilhassa mahrem olanların acı ve
şiddetli tokatlarına karşılık, tehdit dolu, şiddetli emirler beklerken gayet
mülayim, hatta teselli edercesine, Başvekil’in bize gönde rdiği mektup gibi
uzlaşan bir tarzda ilişmemeleri kesinlikle ispat etti ki: Risale-i Nur’un
hakikatleri, Allah’ın inayetinin kerametiyle onları mağlûp edip doğru yolu
gösterir bir şekilde kendini okutmuş, o geniş daireleri bir nevi dershane
yapmış, tereddüt içindeki ve şaşkın birçok kişinin imanını kurtarmış ve
bize sıkıntılarımızdan yüz  derece fazla manevî ferah ve fayda sağlamıştır.
Sonra gizli düşmanlar beni zehirlediler. Nur’un şehit kahramanı merhum
Hafız Ali benim bedelime hastaneye gitti ve benim yerime berzah âlemine
seyahat eyledi, bizi ümitsizce ağlattı. Ben bu musibetten önce
Kastamonu’nun da ğında bağırarak tekrar tekrar demiştim ki:
“Kardeşlerim! Ata et, aslana ot atmayınız.” Yani her risaleyi herkese
vermeyiniz ki bize saldırılmasın.
Yaya gidilse yedi gün uzaklıkta bulunan Hafız Ali (rahmetullâhi aleyh),
manevî telefonuyla işitiyor gibi aynı vakitte bana şöyle yazıyordu: “Evet
Üstadım, Risale-i Nur’un bir kerametidir ki, ata et, aslana ot atmaz. Belki
ata ot, aslana et atar ki, o aslan hocaya İhlâs Risalesi’ni verdi.” Yedi gün
sonra bu mektubu aldık, hesap ettik; ben dağda bağırırken, o da bu garip
sözleri mektubunda  yazıyormuş.
İşte Nur’un böyle bir manevî kahramanının vefatı, gizli münafıkların
aleyhimizde hilelerle bizi cezalandırmaya çalışması ve zehirlenmemden
dolayı beni de resmî emirle mecburen hastaneye götürebilecekleri endişesi
bizi sıkarken, birden yine Allah’ın inayeti imdada yetişti. Mübarek
kardeşlerimin hâlis dualarıyla zehrin tehlikesi geçti. Ve o merhum şehidin,
kuvve tli emarelerle kabrinde Nurlarla meşgul olması, sual meleklerine
Nurlarla cevap vermesi, Nurlara onun yerine ve onun sistemiyle çalışacak
Denizli Kahramanı Hasan Feyzi (rahmetullâhi aleyh) ve arkadaşlarının
perde altında tesirli hizmetleri, düşmanlarımızın da mahpus ların birden
Nurlarla ıslah olmaları sebebiyle hapisten çıkmamızı desteklemesi, Nur
talebelerinin o sıkıntılı çilehaneyi Ashâb-ı Kehf gibi eski zamanda riyazet
yapanların mağaralarına çevirmesi ve gönül  ferahlığıyla Nurları neşre ve
yazmaya gayretleri, Rabbimizin inayetinin imdadımıza yetiştiğini ispat
etti.
Hem kalbime geldi ki: Madem İmam-ı Âzam gibi büyük müçtehitler hapis
sıkıntısını çekmiş ve İmam Ahmed İbni Hanbel gibi çok büyük bir
mücahide Kur’an’ın bir tek meselesi için hapiste çok azap verilmiş, o ise
şikâyet etmeden, tam bir sabırla dayanıp o meselelerde susmamış. Hem
birçok imam ve büyük âlim, sizlerden çok daha fazla sıkıntı çektikleri
halde, tam bir sabır içinde şükredip sarsılmamışlar. Elbette sizler
Kur’an’ın birçok hakikati için pek büyük sevap ve kazanç elde etmenize
karşılık pek az zahmet çektiğiniz için binlerce şükretmek bor cunuz dur.
Evet, insanların zulmü içinde Cenâb-ı Hakk’ın inayetinin bir cilvesini
kısaca beyan edeceğim:
Ben yirmi yaşındayken tekrar tekrar derdim ki: “Eskiden mağaralara
çekilerek dünya yı terk edenler gibi ömrümün sonunda  ben de bir
mağaraya, bir dağa çekilip toplum hayatından çıkacağım.” Yine Birinci
Dünya  Savaşı’nda kuzeydoğuda ki esaretimde şuna karar vermiştim:
“Bunda n sonra ömrümü mağaralarda geçireceğim. Siyasi hayattan ve
toplum hayatından sıyrılacağım. Artık bunlara karıştığım yeter.” Derken,
hem Allah’ın inayeti hem de kaderin adaleti tecelli etti. Kararımdan ve
arzumdan çok daha hayırlı bir şekilde, ihtiyarlığıma merhamet göstererek
o tasavvur ettiğim mağaraları hapishanelere, inzivalara, yalnızlık içinde
çilehanelere ve mutlak tecrit menzillerine çevirdi. Riyazet ehlinin ve
münzevilerin dağlardaki mağaralarının çok ötesinde “Yusufiye
Medreseleri”ni ve vaktimizi ziyan etmemek için tecrit koğuş larını bize
verdi. Hem mağaraların ahirete ait faydalarını, hem de iman ve Kur’an
hakikatleri için cihad hizmetini ihsan etti. Hatta ben, arkadaşlarımın
beraatlarından sonra kendimi bir suç işlemişim gibi gösterip hapiste
kalayım diye azmetmiştim. Hüsrev ve Feyzi gibi bekârlar yanımda dursun,
bir bahane ile insanlarla görüşmemek, vaktimi lüzumsuz sohbe tlerle,
gösteriş ve kendini beğenme ile geçirmemek için tecrit koğuş unda
bulunayım, diyordum. Fakat kader-i ilahî ve kısmetimiz, bizi başka bir
çilehaneye sevk etti. 725اََُْْ ِ َ اَْرَهُ ُّٰ ve 726وََٰۤ أَنْ ََُْا ًَْ وََُ ٌَْ َُْ
sırrıyla, ihtiyarlığıma merhametle ve iman hizmetinde daha çok
çalıştırmak için irademizin ve kudretimizin dışında bize bu üçüncü
Medrese-i Yusufiye’de vazife verildi.
Evet, Allah’ın inayetinin ihtiyarlığıma merhamet edip, kuvve tli ve gizli
düşmanı bulunmayan gençliğime mahsus mağaralarımı hapishanenin şahsî
tecrit hücrelerine çevirmesinde “üç hikmet” ve Risale-i Nur hizmetine dair
“üç mühim fayda” var:
Birinci hikmet ve fayda: Nur talebelerinin bu zamanda zarar görmeden
toplanmaları, Medrese-i Yusufiye’de mümkün olur. Çünkü dışarıda
birbirini görüp sohbe t etmek masraflıdır ve şüphe  çeker. Hatta benimle
görüşmek için bazıları kırk elli lira harcayarak gelip ya yirmi dakika
görüşür ya da hiç görüşemeden döne r giderdi. Ben bazı kardeşlerimi
yakından görmek için hapsin zahmetini severek kabul ederdim. Demek ki,
hapis bizim için bir nimet, bir rahmettir.
İkinci hikmet ve fayda: Bu zamanda Nurlarla iman hizmeti, onu her
tarafta ilan etmek ve muhtaç olanların dikkatini çekmekle mümkün olur.
İşte hapsimiz sayesinde dikkatler Nurlara çekilir, hapis bir ilan hükm üne
geçer. En inatçı veya muhtaç olanlar onu bulur, imanını kurtarır, inadı
kırılır, tehlikeden kur tulur ve Nur’un de rshanesi genişler.
Üçüncü hikmet ve fayda: Hapse giren Nur talebeleri birbirlerinin
hallerinden, karakterlerinden, ihlâs ve fedakârlıklarından ders almakla
beraber, Nur hizmetinde dünye vî menfaatleri de aramazlar.
Evet, Medrese-i Yusufiye’de, pek çok emareyle, her sıkıntı ve zahmetin
on, belki yüz misli maddî ve manevî fayda sağladığını, güzel neticeler
verdiğini, imana büyük ve hâlis hizmetleri gözleriyle gördüklerinden tam
ihlâsa erişir, daha küçük ve  hususi menfaatlere tenezzül etmezler.
Bu çilehanelerin bana mahsus bir letafeti ve hüzünlü fakat tatlı bir yönü
daha var. Şöyle ki:
Ben gençliğimde bizim memleketteki eski medresede gördüğüm  vaziyetin
aynısına şahit oluyorum. Çünkü doğu illerinde eski âdette medrese
talebelerinin bir kısmının yiyecekleri dışarıdan geliyordu. Bazı
medreselerin ise içinde pişiriliyordu. Ve daha kaç yönde n bu çilehaneye
benziyorlardı... Ben de lezzetli bir hasret içinde buraya baktıkça
gençliğimdeki o eski ve şirin zamana hayalen gidiyor ve ihtiyarlığın
sıkıntılarını unut uyorum.
Yirmi Altıncı Lem’a’nın Zeyli
Yirmi Birinci Mektup olup Mektubat’a dâhil edildiğinden buraya
alınmadı.
646 Cenâb-ı Hakk’ın, dergâhına el açan yaşlı kimseleri eli boş çevirmekten hayâ ettiğine dair
bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 5/270; el-Heysemî, Mecmeu’z-Zevâid 10/149; el-Aclûnî,
Keşfü’l-Hafâ 1/284. Ayrıca genel mânâda Cenâb-ı Hakk’ın, dergâhına kalkan hiçbir eli boş
çevirmediğine dair bkz. el-Bezzâr, el-Müsned 6/479; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 3/391; İbni Hibbân,
es-Sahîh 3/160; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 5/31.
647 “Kâf, Hâ, Yâ, Ayn, Sâd. Bu, Senin Rabbinin, kulu Zekeriyya’ya olan lütuf ve ihsanının
anlatımıdır. O, Rabbine gizlice seslenip şöyle niyaz etmişti: Ya Rabbi, iyice yaşlandım,
kemiklerim zayıfladı, eridi, başımdaki saçlar ağardı, beyaz alevler gibi tutuştu. Ya Rabbi, Sana
her ne için yalvardıysam asla mahrum kalmadım, bedbaht olmadım.” (Meryem sûresi, 19/1-4).
648 Niyazî-i Mısrî, Dîvan (133. şiir)
649 HAŞİYE Yani: Kalbim bütün kuvvetiyle bekâ istediği halde Cenâb-ı Hakk’ın hikmeti,
bedenimin ölmesini gerektiriyor. Lokman Hekim’in de çaresini bulamadığı dermansız bir derde
düştüm.
650 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.
651 Doğduğu zaman Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) başını kaldırıp bakışlarını semâya
diktiğine; secdede, ellerini kaldırmış, çok çaresiz bir vaziyette dua ettiğine; tekbir getirdiğine dair
rivayetler için bkz. es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-Kübrâ 1/80, 85, 91; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-
Âlemîn s. 224, 227, 228.
652 Buhârî, tevhîd 36, tefsîru sûre (17) 5; Müslim, îmân 326, 327, Tirmizî, kıyâmet 10.
653 Niyazî-i Mısrî, Dîvan (133. şiir).
654 “O, yarattığı mahlûkunu hiç bilmez olur mu?” (Mülk sûresi, 67/14).
655 Kur’an okurken her bir harfine on sevap verileceğine dair bkz. Tirmizî, fezâilü’l-Kur’ân 16;
Dârimî, fezâilü’l-Kur’ân 1.
656 Kur’an’ın bir sûresinin, hatta bir tek ayetinin dahi benzerinin getirilemeyeceğine dair bkz.
İsrâ sûresi, 17/88; Kasas sûresi, 28/49; Hûd sûresi, 11/13; Yûnus sûresi, 10/37-38; Tûr sûresi,
52/33-34; Bakara sûresi, 2/23.
657 Kur’an’ın rahmet oluşunu bildiren ayet-i kerimeler için bkz. En’am sûresi, 6/155; İsrâ sûresi,
17/82; Kasas sûresi, 28/86; A’râf sûresi, 7/52; Yûnus sûresi, 10/57; Nahl sûresi, 16/64.
658 Kur’an’a yapışmayı, emirlerine sımsıkı sarılmayı emir buyuran ayet-i kerimeler ve hadis-i
şerifler için bkz. Zuhruf sûresi, 43/43; A’râf sûresi, 7/170; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 36; Ahmed
İbni Hanbel, el-Müsned 4/366; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 5/183.
659 Kur’an’ın dertlere deva olduğunu bildiren ayet-i kerimeler ve hadis-i şerifler için bkz. İsrâ
sûresi, 17/82; Yûnus sûresi, 10/57; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/222; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
Kebîr 9/222; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ 9/345.
660 “Allah size gerçekleri hatırlatan bir kitap indirdi, bir elçi gönderdi. Allah’ın nurlar saçan,
yollar açan ayetlerini sizlere okuyor ki, iman edip makbul ve güzel işler yapanları karanlıklardan
aydınlığa çıkarsın.” (Talâk sûresi, 65/10, 11).
661 124.000 nebi, 315 (veya 313) resûl olduğuna dair bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned
5/265; İbni Hibbân, es-Sahîh 2/77; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 8/217.
662 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40).
663 HAŞİYE Evet, ispata dayanan bir şeyi haber vermenin kolaylığı, inkâr etmenin gayet zor
olduğu, şu temsilden anlaşılır: Biri dese, “Yeryüzünde meyveleri süt konserveleri olan gayet
harika bir bahçe var.” Bir başkası da dese ki: “Hayır, yoktur.” Birinci adam, yalnız onun yerini
veya bazı meyvelerini göstermekle davasını kolayca ispat eder. İnkâr eden adam ise iddiasını,
bütün yeryüzünü görmek ve göstermekle ispatlayabilir. Aynen öyle de, cenneti haber verenlerin,
onun yüz binlerce tecellisini, meyvesini, eserlerini gösterdiklerini göz ardı etsek bile, doğru
söyleyen iki şahidin şehadetleri ispatlarına yeterken; onu inkâr eden, sonsuz kâinatı, ebedî
zamanı görüp eledikten sonra inkârını ispatlayabilir, cennetin var olmadığını gösterebilir.
İşte ey ihtiyar kardeşler! Ahirete imanın ne kadar sağlam bir esas olduğunu anlayınız.
664 Kâmil iman nasip ettiği için Allah’a hamdolsun!
665 Göremediğimiz her tarafın secde eden meleklerle dolu olduğunu bildiren hadis-i şerif için
bkz. Tirmizî, zühd 9; İbni Mâce, zühd 19; el-Bezzâr, el-Müsned 9/358.
666 HAŞİYE O zaman bu ruh hali Farsça bir yakarış olarak kalbe geldi, yazdım. Ankara’da
Hubab Risalesi’nde [Mesnevî-i Nuriye’de yer alan bir kısım] basılmıştır.
667 Cennette en alt mertebedekilerin bile bin senelik mesafeye denk gelecek kadar bol nimetlere
mazhar olduklarına dair bkz. Tirmizî, tefsîru sûre (75) 2, cennet 17; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned 2/13, 64. Ayrıca cennetin gökler ve yer kadar genişliğe sahip olduğuna dair bkz. Âl-i
İmran sûresi, 3/133; Hadîd sûresi, 57/21.
668 “Her canlı her an ölümü tatmaktadır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/185).
669 İman edenlerin müjdelendiği ayet-i kerimeler için bkz. Bakara sûresi, 2/25; Tevbe sûresi,
9/112; Yûnus sûresi, 10/2, 87; Ahzâb sûresi, 33/47; Saf sûresi, 61/13.
670 el-Übşeyhî, el-Mustatraf 2/71; el-Câhız, el-Beyân ve’t-Tebyîn 1/429.
671 “Dünya ahiretin tarlasıdır.” mânâsındaki hadis için bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/19;
es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s. 497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-Merfûa s. 205.
672 “Dünya sevgisi bütün hataların başıdır.” Bkz. el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 7/338; el-Münzirî,
et-Terğîb ve’t-Terhîb 3/178; es-Suyûtî, et-Tedrîbü’r-Râvî s. 287; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/496.
673 “Dehşetinden çocukları birden ak saçlı ihtiyarlara çevirecek o gün...” (Müzzemmil sûresi,
73/17).
674 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).
675 Garibim, kimsesizim, zayıfım, güçsüzüm, imdat derim. Dergâhından affını, yardımını
dilerim, ey Allahım!
676 Niyazi Mısrî, Dîvan (157. şiir).
677 HAŞİYE Hadisin tamamı: ُوَََْ اََُِْ اُ وَاَْنُ ا ilâ âhir... –ev kemâ kâl.
678 Ebû Ya’lâ, el-Müsned 11/287; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 22/309.
679 “(Rabbin şöyle buyurdu: Allah’tan başkasına ibadet etmeyin. Anneye ve babaya güzel
muamele edin.) Şayet onlardan her ikisi veya birisi yaşlanmış olarak senin yanında bulunursa
sakın onlara hizmetten yüksünme, ‘öff!’ bile deme, onları azarlama, onlara tatlı ve gönül alıcı
sözler söyle. Şefkatle, tevazu ile onlara kol kanat ger ve şöyle dua et: Ya Rabbi, onlar
küçüklüğümde nasıl beni ihtimamla yetiştirdilerse, ona mükâfat olarak sen de onlara merhamet
buyur!” (İsrâ sûresi, 17/23-25).
680 “İhtiyarlara hürmet ve saygı, küçüklere de sevgi ve merhamet göstermeyen bizden değildir.”
mealindeki hadis-i şerif için bkz. Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/185, 207, 222; el-Hâkim, el-
Müstedrek 1/131, 4/197; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 6/191; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 6/101.
681 HAŞİYE Bu hakikat başka risalelerde, bilhassa Onuncu ve Yirmi Dokuzuncu Söz’lerde iki
kere iki dört eder derecesinde kesinlikle ispat edilmiştir.
682 “Allah, o hak Mâbud’dur ki, kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87).
683 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40).
684 Hac sûresi, 22/73.
685 HAŞİYE Yani Allah’tan başka bütün çağırdığınız ve ibadet ettiğiniz şeyler toplansa, bir
sineği yaratamazlar.
686 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ardından (ahirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun
için) ancak bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28).
687 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40).
688 İbni Kesîr, el-Bidâye 1/140-141.
689 Dünyanın kaldırılıp yerine ahiret yurdunun kurulacağını bildiren ayet-i kerime için bkz.
İbrahim sûresi, 14/48.
690 “Allah, o hak Mâbud’dur ki, Kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-
i İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87).
691 “Bize uygun gördüğü her halimizden ötürü hamdolsun Rabbimize.” Bkz. Tirmizî, deavât
128; Ebû Dâvûd, edeb 97, 98; İbni Mâce, edeb 55, duâ 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/117.
692 “O’nun vechi (Zâtı), hariç her şey yok olacaktır. Hüküm O’nundur ve hepiniz O’nun
huzuruna götürüleceksiniz.” (Kasas sûresi, 28/88).
693 Ey Kendinden başka her şeyin fâni olduğu tek Bâki!
694 On Birinci Lem’a.
695 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onların üzerine titrerken) onlar hâlâ senden ve yolundan yüz
çevirecek olurlarsa de ki: Bana (yardımcı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan başka ilah
yoktur. Ben O’na dayandım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinatın, bütün varlıkların idare
merkezi olan) Büyük Arş’ın Rabbi, (bütün kâinatın mutlak Sultanı, bütün varlıkların yegâne
sığınağı, besleyip yaşatanı, koruyup gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129).
696 “O’nun vechi (Zâtı), hariç her şey yok olacaktır. Hüküm O’nundur ve hepiniz O’nun
huzuruna götürüleceksiniz.” (Kasas sûresi, 28/88).
697 Ey Kendinden başka her şeyin fâni olduğu tek Bâki!
698 HAŞİYE İşte o Mustafa’nın küçük kardeşi olan Küçük Ali kendi güzel, sıhhatli kalemiyle
yedi yüzden fazla Nur risalesini yazmakla, tamamen, bilfiil bir Abdurrahman olduğu gibi, birçok
Abdurrahman’ı da yetiştirdi.
699 Hiss-i kable’l-vukû: Önsezi.
700 HAŞİYE Elhak, o yalnız kabule değil, belki istikbale lâyık HAŞİYECİK olduğunu gösterdi.
HAŞİYECİK Risale-i Nur’un birinci talebesi Mustafa’nın istikbale liyâkatine dair Üstadımın
hükmünü tasdik eden bir hadise: Kurban arifesinden bir gün evvel Üstadım gezmeye gidecekti.
At getirmek üzere beni gönderdiği zaman Üstadıma dedim ki: “Sen aşağı inme, ben kapıyı
arkadan örtüp odunluktan çıkacağım.” Üstadım: “Hayır.” dedi, “Sen kapıdan çık!” ve aşağı indi.
Ben kapıdan çıktıktan sonra kapıyı arkasından sürgüledi. Ben gittim, kendisi de yukarı çıktı.
Sonra yatmış. Bir müddet sonra Kuleönlü Mustafa, Hacı Osman’la beraber gelmiş. Üstadım hiç
kimseyi kabul etmiyordu ve etmeyecekti. Bilhassa o vakit iki kişiyi beraber hiç yanına almaz,
geri çevirirdi. Halbuki bu makamda bahsedilen kardeşimiz Kuleönlü Mustafa, Hacı Osman’la
gelince, kapı güya hal diliyle ona demiş ki: “Üstadın seni kabul etmeyecek fakat ben sana
açılacağım.” ve arkasından sürgülenmiş kapı kendi kendine Mustafa’ya açılmış. Demek,
Üstadımın onun hakkında “Mustafa istikbâle lâyıktır.” şeklindeki sözü onu karşıladığı gibi, kapı
da buna şahit olmuştur.
Hüsrev
Evet, Hüsrev’in yazdığı doğrudur, tasdik ediyorum. Kapı mübarek Mustafa’yı benim yerime hem
karşıladı hem de kabul etti.
Said Nursî
701 HAŞİYE Hoş bir tevafuktur ki, bu On Üçüncü Ümit’te bahsedilen medrese hadisesi on üç
sene evvel oldu.
702 el-Hamevî, Hızanetü’l-Edeb 1/136, 196; el-Kazvînî, el-Îzâh 1/374. (Bu beyit, Ebu’t-Tayyib
el-Mütenebbi’ye aittir.)
703 Abdullah İbnü’l-Mübârek, ez-Zühd 1/88; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 7/396; ed-Deylemî, el-
Müsned 4/51.
704 “Göklerde ve yerde ne varsa Allah’ı tenzih ve tesbih eder. O Aziz ve Hakîmdir: Üstün
kudret, tam hüküm ve hikmet sahibidir. Göklerin ve yerin hakimiyeti O’nundur. Hayatı veren ve
alıp öldüren O’dur. O her şeye kadirdir.” (Hadîd sûresi, 57/1-2).
705 Göklerin ve yerin hükümranlığının ve buralardaki hazinelerin Allah’a ait olduğunu bildiren
birçok ayetten bazıları için bkz. Bakara sûresi, 2/107; Âl-i İmran sûresi, 3/189; Mâide sûresi,
5/17; Câsiye sûresi, 45/27; Zümer sûresi, 39/63; Şûrâ sûresi, 42/12.
706 Cennetin sekiz kapısıyla ilgili bkz. Buhârî, bed’ü’l-halk 9; Müslim, îmân 46; Ebû Dâvûd,
tahâre 65; Tirmizî, tahâre 41.
707 HAŞİYE Deprem, fırtına, tufan, veba ve ateş gibi.
708 Lütfettiği iman nurundan dolayı hamdolsun Allah’a.
709 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 22/83; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 6/94; Ebû Ya’lâ, el-
Müsned 13/467.
710 Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 5/270, Müsnedü’ş-Şâmiyyîn 2/268; el-Aclûnî, Keşfü’l-
Hafâ 1/284. Ayrıca, genel manada Cenâb-ı Hakk’ın dergâhına kalkan hiçbir eli boş
çevirmediğine dair bkz. el-Bezzâr, el-Müsned 6/479; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 3/391; İbni Hibbân,
es-Sahîh 3/160.
711 Âl-i İmran sûresinin 173. ayeti: “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!”.
712 Niyazî-i Mısrî, Dîvân (133. şiir).
713 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).
714 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).
715 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, (o da oluverir).” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73).
716 “Kün” kelimesinin harfleri, kâf ve nun.
717 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).
718 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).
719 “Allah göklerin ve yerin nurudur.” (Nûr sûresi, 24/35).
720 HAŞİYE Risale-i Nur’un telif zamanı üç sene önce bitmiş olduğundan, bu On Beşinci Ümit,
daha sonra bir Nur talebesi tarafından İhtiyarlar Risalesi’nin tamamlanmasına, telifine kaynak
olmak üzere yazıldı.
721 İçişleri Bakanlığı.
722 “O takva sahipleri ki kızdıklarında öfkelerini yutar, insanların kusurlarını affederler.” (Âl-i
İmran sûresi, 3/134).
723 Müminlerin maruz kaldıkları her felâketin günahlarına kefaret olacağını müjdeleyen hadis-i
şerifler için bkz. Buhârî, merdâ 1; Müslim, birr 45-52; Tirmizî, cenâiz 1.
724 “Olur ki, hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlıdır.” (Bakara sûresi, 2/216).
725 “Allah’ın kullarını sevk ettiği ve onlar için seçtiği her şeyde hayır vardır.” (Bkz. el-Aclûnî,
Keşfü’l-Hafâ 1/478).
726 “Olur ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlıdır.” (Bakara sûresi, 2/216).
Yirmi Yedinci Lem'a
Eskişehir Mahkemesi müdafaasıdır. Teksir Lem’alar’da ve kısmen de
Tarihçe-i Hayat’ta neşredilmiştir.
Yirmi Sekizinci Lem'a
Bazı kısımları buraya alınan bu risalenin tamamı, teksir Lem’alar’da
neşredilmiştir.
İkinci Nükte
(Yirmi İkinci Nükte’nin İkinci Nükte’si)
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
إِن َّٰ َُ۝َۤ أُرُِ ُِْْ ِْ رِزْقٍ وََۤ أُرُِ أَنْ ُُِْنِ۝وََ ََُْ اِْ وَاَِْْ إِ َُُِْونِ
727ازاقُ ذُو اُْةِ اَُِْ
Bu ayet-i kerimenin ilk bakışta görünen mânâsı, birçok tefsire göre
Kur’an’ın yüks ek mucizeliğini göstermediğinden, çok zaman aklıma
takılıyordu. Buna dair, Kur’an’ın feyzinden gelen gayet güzel ve yüks ek
mânâlardan üçünü kı saca beyan edeceğiz.
Birincisi
Cenâb-ı Hak, Resûlüne ait olabilecek bazı halleri, onun şanını yüceltmek
ve onu ş ereflendirmek için bazen kendine isnat eder.
İşte burada da, “Resûlüm peygamberlik vazifesine ve kulluğu tebliğ
hizmetine karşılık sizden bir bedel, ücret, mükâfat ve kendisini
doyur manızı istemez.” mânâsında, “Ben sizi ibadet için yarattım; Bana
rızık vermeniz ve yedirip beslemeniz için değil.” mealindeki ayetin,
Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) ait halleri murat etmiş olması
gerekir. Yoksa gayet açık bir şekilde bilinen bir şeyi bildirmek olur ki, bu,
Kur’an’ın mucizevî belâgatine uygun düş mez.
İkincisi
İnsan, rızkına çok bağlı olduğunda n, rızık için çalışma bahanesini kulluğa
engel zannedip kendine bir mazeret bulmaması için ayet-i kerime diyor ki:
“Siz kulluk için yaratıldınız, yaratılışınızın neticesi budur . Rızık için
çalışmak da Allah’ın emri olması yönüyl e bir çeşit kulluktur. Siz,
mahlûkatımın, rızıklarını üstlendiğim nefislerinizin, çoluk çocuğunuz un,
hayvanlarınızın rızkını elde etmek ve Bana ait olan rızık verme işini
yerine getirmek için yaratılmadınız. Çünkü Rezzak Benim. Sizin alâkalı
olduğunuz  kullarımın rızkını Ben veriyorum. Bunu bahane sayıp kulluğu
terk etmeyiniz!”
Eğer bu mânâ anlaşılmazsa, Cenâb-ı Hakk’a rızık ve nimet vermenin akıl
dışılığı açık ve mâlum olduğunda n, ayet bilineni beyan etmiş olur. Belâgat
ilminde yerleşik bir kaidedir ki: Bir sözün mânâsı mâlum ve açık ise o
mânâ murat değildir; onun bir lâzımı, imâ ettiği başka bir mânâ murattır.
Mesela birine, “Sen hafızsın.” desen, bu, bilineni söylemek olur. Demek
ki, kast edilen mânâ şudur: “Ben senin hafız olduğunu biliyorum.” Yani
bildiğimi bilmediğin için sana bildiriyorum.
İşte bu kaideye göre, ayetin Cenâb-ı Hakk’a rızık ve nimet vermeyi
inkârdan kinaye mânâsı şudur: “Siz, bana ait olup rızıklarını taahhüt
ettiğim mahlûkatıma rızık yetiştirmek için yaratılmadınız. Asıl vazifeniz
kulluktur. Emirlerime göre rızık için çabalamanız da bir tür ibadettir.”
Üçüncüsü
İhlâs sûresinde nasıl ki, 728َْ َِْ وََْ َُْ ayetinin açık mânâsı mâlum ve aşikâr
olduğunda n, o mânânın gerektirdiği bir şey murat edilmiştir. Yani:
“Annesi ve evladı bulunanlar, ilah olamaz.” mânâsı ile Hazreti İsa’nın
(aleyhisselam), Üzeyr’in (aleyhisselam), meleklerin, yıldızların ve hak
olmayan mâbudların ilahlıklarını reddeder. Ezelî ve ebedî mânâsında
Cenâb-ı Hakk’ın َْ َِْ وََْ َُْ olduğu gayet açık ve mâlum bir şekilde
hükm ettiği gibi, bu misalimizde de “Rızık verilen ve yedirilip beslenen
şeyler, ilah ve mâbud olamazlar.” mânâsında “Mâbudunuz  olan Yüce
Rezzak sizden kendine rızık istemez ve siz O’nu doyur mak için
yaratılmadınız.” mealindeki ayet, rızka muhtaç ve kendilerine nimet
verilen varlıkların ibadete lâyık olmadıklarını gösterir.
Said Nursî
***
ِِحَّاِ نٰمْحَّاِ هّٰاِ ــــــْسِب
729َونُلِائَۤقْ مُهْ وَأ
Re’fet’in, أَوْ ُْ َُِۤنَ ayet-i celîlesindeki أَوْ ُْ َُِۤنَ kelimesinin mânâsını
merak edip sorması ve hapiste sabah namazından sonra başkaları gibi
yatmasından gelen rehavet dolayısıyla, elmas gibi kalemini atalete
düşürmemek için yazılmıştır.
Uyku Üç Çeşittir
Birincisi
G ay l û l edir. Güneşin doğm asından kerahet vakti bitinceye kadar geçen
süredeki uykudur . Bu uyku  –hadisçe– rızkın noks anlığına ve
bereketsizliğine sebep olduğu için sünne te aykırıdır. Çünkü rızık için
çalışmaya hazırlanmanın en uygun zamanı, serinlik vaktidir.730 Bu vakit
geçtikten sonra bir rehavet ortaya çıkar. Bu uykunun, o günkü çalışmaya
ve dolayısıyla rızka zarar verdiği, bereketsizliğe sebep olduğu birçok
tecrübeyle sabittir.
İkincisi
F e y l û l edir. İkindi namazından sonra akşam vaktine kadar olan zamandaki
uykudur . Bu uyku  ömrün azalmasına sebeptir. Yani uykuda n gelen
sersemlik sebebiyle731 o günkü ömür uykul u, yarı uyku gibi, kısacık bir hal
aldığından maddî bir noks anlık gösterir. Manevî bakımdan da, o gün
insanın hayatının maddî-manevî neticesi çoğunl ukla ikindiden sonra
ortaya çıktığından,732 o vakti uykuyl a geçirmek, bu neticeyi görmemek
demektir. Âdeta insan o günü ya şamamış gibi olur.
Üçüncüsü
K ay l û l edir. Bu uyku  sünne t-i seniyyedir.733 Kuşluk vaktinden, öğleden biraz
sonraya kadar geçen süredeki uykudur . Gece ibadetine imkân verdiği için
sünne t olmakla beraber, Arap yarımadasında öğle vakti şiddetli sıcakta işe
ara vermek, hem yerel hem genel bir âdet olduğunda n, bu sünne t-i
seniyyeyi daha da kuvve tlendirmiştir. Bu uyku hem ömrü, hem rızkı
artırır. Çünkü yarım saat kaylûle, iki saat gece uykus una eşittir. Demek ki,
insanın ömrüne her gün bir buçuk saat ilâve ediyor. Rızık için çalışma
süresinin yine bir buçuk saatini ölümün kardeşi olan uykunun734 elinden
kurtarıp yaşatıyor ve çalışma zamanına ekliyor.
Said Nursî
***
“Bu da Güzeldir”
Namaz tesbihatında 735أَُْ أَِْ ََةٍ وَأَُْ أَِْ ََمٍ َََْ َ رَُلَ ِّٰ cümlesi
okunur ken açığa çıkan ince bir nükteyi uzaktan uzağa fark ettim.
Tamamını yakalayamadım, fakat işaret olarak bir-iki noktasını
söyleyeceğim.
Baktım ki, gece âlemi, dünyanın yeni açılmış bir menzili gibidir. Yatsı
namazında o âleme girdim. Hayalin fevkalâde genişlemesinden ve insanın
mahiyetinin bütün dünya  ile alâkadarlığından, koca dünya yı o gecede bir
menzil gibi gördüm. Canlılar ve insanlar o kadar küçüldüler ki,
görünmeyecek dereceye geldiler. Yalnızca o menzili şenlendiren, bir dost
meclisi haline getiren ve nurlandıran Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) manevî şahsiyeti hayalen görünüyor du. Yeni bir mekâna giren
bir insanın oradakilere selam vermesi gibi,736 içimde “Binlerce selam737 HAŞİYE
sana ya Resûlallah!” demek için coşkun bir arzu duydum . Âdeta, sana
“Bütün insanlar ve cinler sayısınca selam ediyorum, biatimi tazeliyorum,
peygamberliğini kabul ediyorum, getirdiğin kanunlara itaatimi, emirlerine
teslimiyetimi ve hürmetsizliğimizden selamet bulacağını selam ile
bildiriyorum.” mânalarıyla dünya mın eczaları, şuur sahibi varlıkları olan
bütün cinleri ve insanları konuş turup he r biri adına bir selam arz ettim.
Getirdiği o nur ve hediyeyle benim dünya mı nurlandırdığı gibi, herkesin
dünya sını aydınlatıyor, nimetlendiriyor diye o hediyesine şükürle karşılık
olarak, “Sana binlerce salâvat insin!” dedim. Yani, “Biz senin bu iyiliğinin
tam karşılığını veremiyoruz, Hâlık’ımızın rahmet hazinesinden gelen, gök
ehli sayısınca rahmetin Sana inmesini niyaz ederek şükranımızı
gösteriyoruz.” mânâsını hayalen hissettim.
Zât-ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselam) kulluğu itibarı ile halktan
Hakk’a yöne lmesi bakımından rahmet mânâsındaki salâtı; peygamberliği
yönüyl e ise Hak’tan halka elçiliği unva nıyla selam ister. Madem cinler ve
insanlar sayısınca selama lâyıktır ve biz de cinler ve insanlar sayısınca
umumi biatimizi yenileyip ona sunuyor uz. Aynen öyle de, Resûl-u Ekrem
gök ehli sayısınca, her biri adına, rahmet hazinesinden bir salâta lâyıktır.
Çünkü onun (aleyhissalâtü vesselam) getirdiği nur ile her şeyin kemâli
görünür, her varlığın kıymeti ve Rabbanî vazifesi ortaya çıkar ve her bir
sanatlı varlıktaki ilahî maksatlar tecelli eder. Bu yüzden her bir şey, hal
diliyle olduğu gibi, mümkün olsaydı sözle de, 738اََةُ وَاَمُ َََْ َ رَُلَ ِّٰ
diyecekti. İşte bu ke sin olduğunda n biz onların hepsi adına mânen,
739أَُْ أَِْ ََةٍ وَأَُْ أَِْ ََمٍ َََْ َ رَُلَ ِّٰ ََِدِ اِْ وَاِِْْ وَََِدِ اََِْ وَاُمِ
deriz.
740َََِْ أَن َّٰ َّٰ َِِْ۪ وَأَََُْ َْ ََِْ وَََْ
Said Nursî
[Vahdet-i Vücuda Dair]
Aziz kardeşim,
Vahdet-i vücuda dair bir parça izah istiyorsunuz . Bu mesele hakkında Otuz
Birinci Mektup’un bir lem’asında, Hazreti Muhyiddin’in bu husustaki
fikrine karşı gayet kuvve tli ve izahlı bir cevap vardır. Şimdilik şu kadarını
söyleyeceğiz:
Vahdet-i vücud meselesini bugünün insanlarına telkin etmenin ciddi
zararları var. Nasıl ki, benzetmeler ve temsiller, ilim sahibi seçkin
kişilerin elinden avam tabakanın ya da ilmin elinden cehaletin eline düşse
hakikat sanılır.741 HAŞİYE Aynen öyle de, vahdet-i vücud meselesi gibi yüce
hakikatler, gafillerin ve sebepler içine dalmış halkın aklına girse tabiat
olarak kabul edilir ve üç mühim zarar verir:
Birincisi
Vahdet-i vücudun esası, Cenâb-ı Hak adına kâinatı âdeta inkâr etmek iken,
avam tabakanın, gafil halkın, bilhassa maddecilik fikriyle iç içe geçmiş
düşüncelerine karıştıkça, kâinat ve maddecilik hesabına ulûhiyeti inkâr
yoluna sapar.
İkincisi
Vahdet-i vücud meşrebi, Allah’tan başka her şeyin rubûbi yetini o derece
şiddetle reddeder ki, O’nun dışındaki her şeyi inkâr ile ikiliği ortadan
kaldırır. Bunun esası, değil sadece nefs-i emmarelerin, belki hiçbir şeyin
bağımsız varlığını görmemek iken, bu zamanda tabiat fikrinin istilâsıyla,
gurur ve benliğin şişirmesiyle, ahireti ve Yaratıcıyı bir derece unutmaları
sebebiyle bazı nefs-i emmareler küçük birer firavun haline gelmiştir.
Âdeta nefsini ilah saymak meylinde bulunan insanlara vahdet-i vücudu
telkin etmek, ne fs-i emmareyi –Allah kor usun!– öyl e şımartır ki, ele avuca
gelmez.
Üçüncüsü
Değişmekten, başkalaşmaktan, bölünmekten ve mekândan münez zeh,
mukaddes, uzak ve yüce Zât-ı Zülcelâl’in varlığının vücû biyetine,742
mukaddesliğine ve kusurlardan uzaklığına uygun düşmeyen tasavvurlara
ve bâtıl telkinlere yol açar.
Evet, vahdet-i vücuddan bahseden, fikren seradan Süreyya’ya çıkarak
kâinatı arkasında bırakıp gözünü Arş-ı Âlâ’ya dikerse, kendinden
geçercesine kâinatı yok sayıp her şeyi doğrudan doğruya iman kuvve tiyle
Vahid ve Ehad Yaratıcıdan bilebilir. Yoksa kâinata arkasında durup
bakanın, önünde  sebepleri görenin ve yeryüzünde n Arş’a öyle nazar
edenin, elbette sebeplerin içinde boğul up tabiat bataklığına düşme ihtimali
var. Fikren Arş’a çıkan, Celâleddin-i Rumî gibi şöyle diyebilir: “Kulağını
aç! Herkesten işittiğin sözleri, fıtrî fonogr aflar gibi Cenâb-ı Hak’tan
işitebilirsin.” Ama Mevlâna Celâleddin kadar yüks eğe çıkamayan ve
yerden Arş’a kadar varlıkları ayna şeklinde göremeyen bir insana, “Kulak
ver, herkesten Allah kelâmını işitirsin!” dersen, o insan mânen Arş’tan
zemine düşer gibi hakikate zıt bâtıl düşüncelere yuva rlanır!..
743ُِ ُّٰۙ ُ ذَرُْْ ِ َِِْْ ََُْنَ
744َ َِابِ وََِب اَْرَْبِ
َُْنَ َْ ََسَ َِ اََْْهِ ذَاُُ وََََْ َْ َََُِ اََْْلِ َُُِ وَََِ ََ رُُِِ۪ اَُُٰ
745َ ََُُ وََ إَِٰ إِ َُ
Said Nursî
Bir Soruya C evap
Mustafa Sabri ile Musa Bekûf’un fikirlerini kıyaslamaya vaktim müsait
değil. Yalnız şu kadarını söyleyeyim ki: Biri bir hususta, diğeri de ters
yönde  aşırıya gidiyor. Mustafa Sabri gerçi müdafaasında Musa Bekûf’a
nispeten haklıdır, fakat Muhyiddin İbn-i Arabî gibi İslamî ilimlerin
mucizesi olan bir zâtı kıymetsiz göstermekte haksızdır.
Evet, Muhyiddin, hidayet ehli ve makbul bir zâttır. Fakat her kitabında
hidayete ulaştıran bir yol gösterici olamıyor. Hakikatlerde çok zaman
ölçüsüz gittiğinden, Ehl-i Sünne t kaidelerine muhalefet ediyor. Hem bazı
sözleri ilk bakışta dalâlet içeriyor; fakat kendisi dalâletten uzak ve
temizdir. Bazen bir söz küfür görünür, fakat sahibi kâfir olmaz. Mustafa
Sabri bu noktaları dikkate almamış, Ehl-i Sünne t kaidelerine çok sıkı
bağlılığı sebebiyle bazı görüşlerinde aşırıya gitmiş.
Musa Bekûf ise reforma çok taraftar ve modernistliğe uyum lu fikirleriyle
çok yanlış bir yolda gidiyor. Bazı İslam hakikatlerini yanlış tevillerle
tahrif ediyor. Ebu’l-Alâ-yı Maarrî gibi reddedilmiş bir adamı
muhakkiklerin üstünde  tuttuğunda n ve kendi fikirlerine uygun gelen,
Muhyiddin İbn-i Arabî’nin Ehl-i Sünne t’e muhalif meselelerine çok
taraftar olduğunda n, diğer yönde  haddi aşıyor.
َلَ ُِْ اِ: َُْمُ َََُُ َُُِ ََ َْ ََْ ِ
Muhyiddin İbni Arabî demiştir ki: “Bizden olmayan ve makamımızı
bilmeyen, kitaplarımızı okum asın, zarar görür.” Evet, bu zamanda
Muhyiddin’in kitaplarını, bilhassa vahdet-i vücuda dair meselelerini
okum ak zararlıdır.
Said Nursî
***
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
Gelecek endişesi ve âkıbeti gören bir dürbünle, gayet şaşaalı bir gece
bayramında, hapishane penceresinden insanların ağlanacak hallerine
gülmelerine bakarken hayalimde görünen bir vaziyeti beyan ediyorum.
Sinemada, eskiden yaşamış olup şimdi kabristanda yatanların hayattaki
halleri göründü ğü gibi, yakın bir gelecekte mezara gireceklerin ayakta
gezen cenazelerini görmüş gibi oldum. O gülenlere ağladım. Birden içime
bir ürperti, bir acıma hissi geldi. Aklıma döndüm , hakikate sordum: “Bu
hayal nedir?” Hakikat cevap verdi:
“Elli sene sonra, tam bir neşeyle gülen ve eğlenen bu zavallıların
ellisinden beşi, beli bükül müş yetmiş yaşında ihtiyarlar haline gelecek;
kırk beşi ise mezarda çürümüş olacaklar. Bu güzel simalar, bu neşeli
gülmeler, tersine döne cek. 746ُ اٰتٍ ٌَِ kaidesiyle, madem yakında gelecek
şeylerin gelmiş gibi görülmesi bir derece hakikattir, elbette gördüğün
hayal değildir.”
Madem dünya nın gaflet veren gülmeleri, böyle ağlanacak acı hallerin
perdesidir, geçicidir ve yokluğa mahkûm dur; elbette biçare insanların
ebediyete arzu duya n kalbini ve bekâya âşık ruhunu güldürecek,
sevindirecek olan; meşru dairede, şükrederek, Allah’ın huzurunda ymış
gibi yapılan, gafletsiz, masum eğlenceler ve sevabıyla bâki kalan
sevinçlerdir. Bu sebeple bayramlarda, gafletin kuşatmasıyla gayrimeşru
daireye sapmamak için rivayetlerde Allah’ı zikretmeye ve şükre çok
büyük teşvik var.747 Ta ki, Cenâb-ı Hak bayramda o sevinç nimetini şükre
çevirip devam ettirsin ve artırsın. Çünkü şükür nimeti artırır,748 gaflet ise
kaçırır.
Said Nursî
***
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
749إِن اَْ ََرَةٌ ِءِ
Meali:750 HAŞİYE “Nefis daima kötü şeylere sevk eder.” ayetinin ve
751أَْٰى َُوكَ ََُْ اِ ََْ َََْْ
yani mânâ-yı şerifi, “Senin en zararlı düşmanın nefsindir.” olan hadisin bir
nüktesidir.
Nefs-i emmareye sahip olan, onu temize çıkarmaksızın beğenen ve seven
insan, başkasını sevemez. Görünüş te sevse de samimi sevemez, belki
onda ki menfaati ve lezzeti sever. Daima kendini beğendirmeye ve
sevdirmeye çalışır, kusuru nefsinde görmez; belki avuka t gibi onu savunu r
ve temize çıkarır. Mübalâğalarla, hatta yalanlarla övüp tenzih ederek
nefsini âdeta kutsar ve derecesine göre 752َِ اََ إَُِٰ َُٰ ayetinin bir
tokadını yer.
Kendini övmesi ve sevdirmesi ise bunun tam tersiyle karşılık görmesine,
çirkin ve soğuk karşılanmasına sebep olur. Hem ahirete ait amellerde de
ihlâsı kaybeder, onlara riya karıştırır. Âkıbeti göremeyen, neticeyi
düşünmeyen, hazır lezzetlere tutkun nefsin geçici arzularına mağlûp
düşerek yolunu şaşırmış hislerini dinleyip bir saat lezzet için bir sene
hapiste yatar. Bir dakika gurur veya intikam duygus u yüzünde n on sene
ceza görür. Âdeta ders aldığı Amme Cüzü’nü bir şekerlemeye satan uçarı
çocuk gibi; hislerini okşamak, geçici arzularını memnun ve hevesini
tatmin etmek için elmas kıymetindeki sevaplarını kıymetsiz cam parçaları
hükm ünde ki lezzetlere, benliğinin isteklerine vesile kılıp kâr edebileceği
işlerde zararlı çıkar.
753اَُّٰ اََْْ ِْ َ اِْ وَاَْنِ وَِْ َ اِْ وَاَِْْنِ
***
S or u: Kısa bir zamanda işlenen küfre karşılık, sonsuz cehennemde hapis
nasıl adalet olur?
C e v ap: Sene 365 gün olarak hesaplandığında, bir dakikada işlenen
cinayetin 7 milyon 884 bin dakika hapis gerektirmesi adil bir kanunken;
bir dakika küfür bin cinayet hükmünde  olduğunda n, ömrünün yirmi
senesini küfürle geçiren ve kâfir olarak ölen bir insan, beşerin adalet
kanununa  göre 57 trilyon 201 milyar 200 milyon sene hapsi hak eder.
Elbette 754ََِِ َِۤ أًََا hükm ünün ilahî adalete uygunl uğu buradan
anlaşılıyor.
Birbirinden çok uzak olan bu iki rakamın münasebet sırrı şudur: Cinayet
ve küfür, tahrip ve tecavüz olduğu için başkalarına tesir eder. Bir dakikalık
cinayet, görünüş te, âdete göre maktulün hayatını en az on beş sene kısaltır,
katil onun yerine hapse girer. Bir dakika küfür, Cenâb-ı Hakk’ın bin bir
ismini, kusursuz icraatını inkâr, o isimlerin nakışlarını kıymetsiz görüp
kâinatın hukukuna  tecavüz, Allah’ın birliğine dair sayısız delili
yalanlamak ve sayısız şehadeti reddetmek olduğunda n, kâfiri bin seneden
fazla, aşağıların en aşağısı olan dereceye atar, 755ََِِ’ de hapseder.
Said Nursî
***
Mânidar ve Hoş Bir Tevafuk
Risale-i Nur talebelerini suçladıkları ve cezalarını istedikleri 163. madde,
Risale-i Nur müellifinin medresesine yüz elli bin lira verilmesine dair
tasarıda imzası bulunan, 200 vekilden 163’ünün sayısına tevafuk ediyor. O
tevafuk mânen diyor ki: Cumhuriyet hüküm etinin 163 vekilinin takdir
edici imzaları, Risale-i Nur talebeleri hakkında 163. kanun maddesinin
hükm ünü ge çersiz kılar.
Yine mânidar ve hoş bir tevafuktur ki, Risale-i Nur’un 128 parçası, 115
kitaptır. Risale-i Nur talebelerinin ve müellifinin ilk tutuklanması olan 27
Nisan 1935 tarihiyle mahkemenin karar ve hüküm  tarihi olan 19 Ağustos
1935 arasındaki 115 gün Risale-i Nur kitaplarının adedine ve sorgulanan,
suçlu gösterilen 115 şahsın sayısına tam tamına tevafuk ediyor ve Risale-i
Nur müellifinin ve talebelerinin başına gelen musibetin, bir inayet eliyle
tanzim edildiğini gösteriyor.756 HAŞİYE
***
İmam Ali’nin (radiyallâhu anh) Risale-i Nur’a işareti bu Lem’a’nın
başında zikredildiğinden, bir kardeşimiz heyecanlı bir arzuyla Risale-i
Nur’a “Elmas, Cevher, Nur” ismini takıp bu isimleri tekrar ederek şu
parçayı yazmıştı. Bu Lem’a’nın sonunda  yer alması uygun gör üldü.
Takva dairesinde bulunan talebe, deli de olsa, acaba Risale-i Nur’un, o
kıymetli elmasın nurunda n ayrılabilir mi? Öyle tahmin ediyorum ki, bu
aciz talebeniz kadar Risale-i Nur’un kerametini, faziletini, lezzetini tadan,
tatlı meyvesinden kopa ran nadirdir. Bu kadar acizliğimle beraber, Risale-i
Nur’a hizmet edemediğim halde, göstermiş olduğunuz  alâkaya şükran
borçluyum . Bunun üzerine Risale-i Nur’dan, o mübarek elmastan ve
lezzetten, de ğil sadece bendeniz, hiçbir talebeniz ayrılamaz.
Affınıza sığınarak, bu defaki aramada Risale-i Nur’un aynen ortaya çıkan
iki kerametini bildireceğim. Hapishane içinde polis, jandarma ve
gardiyanlar müthiş bir şekilde arama yaparken, o esnada hiç kimse
görmeden, kız kardeşimin yedi-sekiz yaşındaki oğlu, okul çantasının içine
Risale-i Nur’un nüshalarını koya rak alıp gitti. Arama bendenizin
odasındaydı. Çocuk odaya geldi, telaş görünce odanın bir tarafında ayrıca
duran Risale-i Nurları çantasına koydu. İçerideki memurların hiçbiri
farkına varmadı ve çocuğa bir şey demediler. Fedakâr çocuk doğruca
annesine gidiyor, “Dayımın bize hep okuduğu Risale-i Nurları getirdim.
Bunları alacaklarmış. Ben onların haberi olmadan, başka mektupları,
kitapları karıştırırlarken aldım, çantama koydum . Bunları iyice bir yerde
muhafaza ediniz. Ben bu kitapların okunm asını çok seviyorum. Dayım
bize okuyor du, o okurken ben başka bir hal hissediyordum.” diyor ve
okula dönüyor . Bu sayede Elmas, Cevher, Nurlar ele geçmemiş oluyor.
Bu bir keramet, Kur’an’ın bir mucizesi değil de nedir? Acaba bu fazilet,
bu lezzet, bu Elmas ve Cevher, telif edilen hangi eserde vardır? Bu Elmas,
Cevher, Nurlar şimdiye kadar hangi zâtın ağzından dökül müştür? Ben de
bu Elmas, Cevher, Nurlar için değil hapis, her an, her dakika, her
fedakârlığı memnuniyetle kabul ederim. Benden sonra bu Elmas, Cevher,
Nurlar yolunda  evladım Emin de bütün ha yatını sarf etmeye hazırdır.
İşte bu Elmas, Cevher, Nur’un anlatacağım ikinci kerametiyle, üç ve sekiz
yaş arasındaki akrabalarımın ve evladımın Elmas, Cevher, Nurlar için
hayatlarını hiç düşünmeden feda edeceklerini ispatlarım. Çünkü bu Elmas,
Cevher, Nur’u okurken hepsi başıma toplandı. Onları sevdim, birer çay
verdim ve onlara okum aya başladım. Hepsi birden “Bu nedir? Bu nasıl bir
yazıdır?” diye sordular. Dedim ki: “Bu Elmas, Cevher, Nur’dur!” ve
okum aya devam ettim.
Onunc u Söz’ü okurken saatler geçmiş. Çocuklar meraklarından,
anlayamadıkları zaman hemen bendenize soruyorlardı. Ben Elmas,
Cevher, Nur’u onların anlayabileceği şekilde izah ederken yüzleri renk
renk oluyor ve güzelleşiyordu. Bendeniz de onların yüzüne baktıkça
hepsinde ayrı ayrı, nurlu birer Said görüyordum. “Nur hangisi, Cevher
hangisi, Elmas hangisi?” diye sorduklarında, “Nur, bunu okum aktır. Bakın,
sizde bir güzellik meydana geldi.” dedim. Onlar da birbirlerinin yüzüne
baktı ve tasdik ettiler. “Ya elmas nedir?” diye sorduklarında, “Bu sözleri
yazmaktır. Yazdığınız zaman sizin yazılarınız elmas gibi kıymetli olur.”
dedim, yine tasdik ettiler. “Ya cevher nedir?” sorusuna, “İşte o da, bu
kitaptan aldığınız imandır.” diye cevap verdim. Hepsi birden şehadet
getirdiler. Bu sohbe tte üç-dört saat geçmiş, bendeniz farkına varmadım.
“İşte Elmas, Cevher, Nur budur ” dedim, tasdik ettiler. Hepsi birden bana
bakıyor ve “Bunu ki m yazdı?” diyorlardı.
Aciz talebeniz
Şefik
Zekâi’nin Rüyası
Bu sabah rüyamda, İstanbul’un Topha ne sahiline benzer saf ve berrak bir
deniz kenarındayım. Kuşluk vaktinde olduğunu zannettiğim güneşin ışığı,
o büyük denizin üzerinde hoş parıltılar meydana getiriyor... Yüzüm denize
dönük… Denizin orta ve güne y tarafından yüze yüze sahile gelen bir genç,
omzunda ki bir sabanı sahile çıkardı. Orada bütün kardeşlerimiz
(tahliyeden sonra) karşılanmaktalar iken sahil boyunu takip ederek batıdan
doludizgin iki atlı geliyordu. “Üstad geliyor!” dediler. İzdiham yarıldı,
heybetli, yağız atlı ve esmer çehreli iki zât hiç durmaksızın doğuya  doğru
uzaklaştılar. Ben o de nize dalmak üzereyken uya ndım.
Zekâi
***
Taraflı ve Risale-i Nur’la Rekabet Eder Bir Tarzda Söylenen Sözlere
Cevaptır
Eğer böbür lenerek maksadınız methetmekse kendinizi,
Risale-i Nur’un en sönük  yıldızının peykisiniz757.
Sakın bir gezegen zanne tme kardeşim Risale-i Nur’u,
Yeryüzü değil, güne ş dahi  peykidir onun.
Pek yakında par layacaktır âlemde Risale-i Nur,
Sönm ez, belki gizlenir, zira nur  üstüne nur,
Bir nur ki, hak ikat denizi ve hidayet kaynağıdır o,
758َْ أََْبُ اَاطِ اِي وََِ اَْٰى’ yı oku.
Hak’tan ol maz şikâyet, belki maksat hikâyet,
Şeriat üzere giderken Hakk’a mâlum.
Risale-i Nur’a ki, eylemiştim hem de hizmet,
Risale-i Nur ki, Aliyyü’l-Murtazâ759 ve Gavs-ı Âzam760
Celcelutiye’de ve bazı kasidelerde etmişler işaret,
Risale-i Nur ki, kopmaz ve sağlam bir bağ,
Sımsıkı sarılmıştım zira, he m hidayet hem tam hakikat,
Koydular bizleri ki, orada dur muştu Yusuf (aleyhisselam),
Hem de beraberimizdeydi Hazreti Üstad.
Halil İbrahim
***
Yirmi Sekizinci Lem’a’nın Yirmi Sekizinci Nüktesi
 إِ َْ۝دُُرًا وََُْ ََابٌ وَاٌِ ۝َ َُنَ إَِ اََِْ اَْْٰ وََُُْنَ ِ ُ ٍَِ
761ََِ اَََْْ ََََُْ َِبٌ ٌَِ
وَََْ زَ اَۤءَ اَْ َََِِ وَََََْ رًُُ َِطِِ 
762وَأَََْْ َُْ ََابَ اِِ
gibi ayetlerin mühim bir nüktesi, dalâlet yolunda kilerin bir tenkidi
sebebiyle beyan edilecek. Şöyle ki:
Cinlerin ve şeytanın casuslarının, gökten gelen haberlere kulak hırsızlığı
yapıp kâhinler, maddeciler ve bazı ispritizmacılar gibi gaipten haber
verdiklerini, Kur’an’ın vahyinin başlangıcında vahye bir şüphe  düşmemesi
için onların o daimî casusluktan, daha çok göktaşlarıyla men edildiğini
bildiren ayetler hakkındaki üç basamaklı gayet mühim bir soruya kısaca
cevaptır.
Soru: Bu gibi ayetlerden anlaşılıyor ki, basit ve bazen şahsî bir gaybî
hadiseyi de haber almak için çok uzak bir mesafede olan semâvât
memleketine casus şeytanların sokulması mümkündür . O çok geniş
memleketin her tarafında o küçük hadiseden bahsediliyormuş gibi, hangi
şeytan olsa, nereye sokulsa o haberi yarım yamalak işiteceğini,
getireceğini akıl ve hikmet kabul etmiyor.
Hem ayetin kesin hükm üyle, göklerin üzerinde bulunan cennetin
meyvelerini bazı peygamberler ve keramet sahibi zâtlar, yakın bir yerden
alır gibi alıyormuş,763 bazen de cenneti yakından seyrediyorlarmış.764 Bu,
sonsuz uzaklık ve yakınlık ile ilgili bir meseledir ki, bu asrın insanlarının
aklına sığmaz.
Yine basit bir şahsın küçük bir halinin, küllî ve geniş gökler âlemindeki
Mele-i Âlâ’nın bahis konus u olması, kâinatın idare edilişindeki hikmete
uygun düşmüyor. Halbuki bu üç mesele de İslam’ın hakikatlerinden
sayılıyor.
Cevap:
Birinci olarak: 765وَََْ زَ اَۤءَ اَْ َََِِ وَََََْ رًُُ َِطِِ ayetinin
ifade ettiği, şeytanın casuslarının yıldızlar vasıtasıyla göklerden
kovul ması On Beşinci Söz’de yedi “basamak” içinde yedi kesin delille
öyle bir şekilde ispatlanmıştır ki, en inatçı maddecileri bile ikna eder,
susturur ve onlara bu ha kikati kabul ettirir.
İkincisi: Akla uzak sanılan bu üç İslam hakikatini, dar zihinlere
yaklaştırmak için onlara iki temsille işaret edeceğiz. Mesela, bir
hüküm etin askeriye dairesi memleketin doğus unda , adliyesi batısında,
eğitim dairesi kuzeyde, ilmiye dairesi güne yde ve mülkiyesi de ortada
bulunsun. Telsiz, telefon ve telgraf vasıtasıyla her daire alâkadar olduğu
vazifeleri gayet düzenli bir şekilde görse, birbirinden haber alsa; o zaman
âdeta bütün memleket hem adliye, hem askeriye, hem mülkiye hem de
ilmiye dairesi gibi olur.
Hem mesela, çeşitli devletlerin, farklı merkezleri bulunan hüküm etlerin
bazen sömürgeler, imtiyazlar sayesinde veya ticaret sebebiyle aynı
memlekette ayrı ayrı hâkimiyetleri bulunur. Halk bir olduğu  halde, her
hüküm et o halkla kendi imtiyazı yönünde n alâkalıdır. O birbirinden çok
uzak olan hüküm etlerin icraatları birbirine temas eder. Her evde
birbirlerine yaklaşırlar, her insanda ortak noktaları olur. Küçük meseleleri,
temas noktalarındaki küçük bir dairede görülür. Yoksa her küçük mesele
geniş daireden alınmaz. Fakat o basit meselelerden bahsedildiği zaman,
doğrudan doğruya geniş, küllî dairenin kanunuyl a olduğu için o daireden
alınıyormuş ve o da irede bahis konus u olmuş gibi ifade edilir.
İşte bu iki temsildeki gibi, semâvât memleketinin merkezi çok uzak
olduğu halde, yeryüzü memleketinde insanların kalblerine uzanmış
manevî telefonları bulunur. Hem o semâvât memleketi, yalnız cismanî
âleme bakmıyor; ruhlar ve melekût âlemini de içine aldığından, bir
yönde n perde altında şehadet âlemini kuşatmıştır.
Bekâ âleminde olan cennet de, sonsuz uzaklığıyla beraber, yine o tasarruf
dairesinin şehadet perdesi altında, her tarafa nuranî bir şekilde uzanmış,
yayılmıştır. Her şeyi sanatla yaratan yüce Hakîm’in nasıl ki hikmetiyle,
kudretiyle insana yerleştirdiği duygul arın merkezleri ayrı ayrı olduğu
halde, her biri bütün vücuda hükm ediyor ve bedeni idaresi altına
alabiliyor. Aynen öyle de, insanın büyük bir misali hükmünde ki şu kâinat
dahi iç içe daireler gibi, binlerce âlemi barındırıyor. Onlarda cereyan eden
haller ve hadiseler külliyeti, cüziyeti, hususiyeti ve büyükl üğü yönüyl e
dikkate değer olur, yani o küçük âlemler, cüzî ve yakın yerlerde, küllî ve
büyük ol anlar da küllî ve büyük m akamlarda görülür.
Fakat bazen küçük ve hususi bir hadise, büyük bir âlemi kuşatır. Dikkat
edilse her köşede o hadise işitilir. Ve bazen de büyük hazırlıklar, düşmanın
kuvve tine karşı değil, haşmeti göstermek için yapılır. Mesela, Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberlikle vazifelendirilmesi ve
Kur’an’ın vahyi gibi mukaddes hadiseler, bütün semâvât memleketinde,
hatta o memleketin her köşesinde en mühim hadiseler olduğunda n,
doğrudan doğruya, çok uzak ve çok yüks ek olan koca semâvâtın burçlarına
nöbe tçiler dizilip yıldızlardan mancınık atarak casus şeytanlar kovul uyor
şeklinde göstermek ve ifade etmekle Kur’an, vahyinin haşmetini,
saltanatının şaşaasını ve içine hiçbir şekilde şüphe  karışmayan
hakkaniyetinin derecesini ilan eder. Buna Rabbanî bir işaret olarak, o
vakitte ve o asırda daha çok yıldız düşürülmüş ve kaydırılmış. Kur’ân-ı
Mucizü’l-Beyan da o kâinat hadiselerini tercüme ve ilan ediyor, o semavî
işaretleri gösteriyor.
Evet, bir meleğin üflemesiyle uçup gidebilecek casus şeytanları böyle
büyük bir semavî işaretle, meleklerle karşı karşıya getirmek, elbette
Kur’an’ın vahyinin saltanatını ve haşmetini göstermek içindir. Hem bu
haşmetli Kur’an beyanı ve büyü k semavî hazırlık, cinlerin ve şeytanların,
gök ehlini mücadeleye ve müdafaaya sevk edecek bir iktidarları, bir
müdafaa kuvve tleri bulunduğuna  değil, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) kalbinden ta semâvât âlemine, Arş-ı Âzam’a kadar olan uzun
yolda, hiçbir yerde cin ve şeytanların müdahalesinin bulunmadığına
işarettir. Kur’an’ın vahyi, koca semâvâtta, bütün meleklerce bahis konus u
olan bir hakikattir. Ona bir derece temas etmek için şeytanların ta göklere
kadar çıkmaya mecbur olup hiçbir şeyi başaramayarak taşlanması şuna
işaret ediyor: Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) kalbine inen
vahiy, huzuruna gelen Cebrail ve gözüne görünen gaybî hakikatler, sağlam
ve dosdoğrudur, içlerine hiçbir şekilde şüphe  karışamaz. Kur’ân-ı
Mucizü’l-Beyan bunu m ucizevî bir şekilde bildiriyor.
Bekâ âleminden olan cennetin, uzaklığına rağmen en yakın yerlerde
görülmesinin ve bazen onda n meyve alınmasının izâhı ise şudur: Önceki
iki temsilin sırrıyla anlaşıldığı gibi, bu fâni şehadet âlemi, gayb âlemine
ve bekâ yurduna  bir perdedir. Cennetin büyük merkezi uzakta bulunmakla
beraber, misal âlemi aynası vasıtasıyla her tarafta görünmesi mümkün
olduğu gibi, hakkalyakîn derecesindeki iman vasıtasıyla, cennetin bu fâni
âlemde –temsilde hata olmasın– bir çeşit müstemlekeleri ve daireleri
bulunabilir, kalb telefonuyla yüks ek ruhlarla haberleşmesi mümkün
olabilir, hediyeleri onlara ulaşabilir.
Küllî bir dairenin şahsî bir hadise ile meşgul olmasının, yani tefsirlerdeki,
“Kâhinlere gaybî haberleri getirmek için şeytanlar ta göklere çıkıp kulak
kesiliyor, yarım yamalak, yanlış haberler getiriyorlar.” şeklindeki
ifadelerin bir hakikati şu olmalıdır: Semâvâtın merkezine kadar gidip o
küçük haberi almak değil, belki hava boşluğunu da içine alan semâvât
memleketinin –teşbihte hata olmasın– karakolları hükm ünde  bazı
mevkileri var ki, oralarla yeryüzü arasında münasebet oluyor, şeytanlar
küçük hadiseler için o cüzî makamlardan kulak hırsızlığı yapıyorlar. Hatta
insanın kalbi de o makamlardan biridir; ilham meleğiyle hususi şeytan
orada mücadele eder. İman ve Kur’an hakikatleri ve Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) peygamberlikle vazifelendirilmesi ise ne kadar
cüzî de olsa, en büyük, en küllî ve mühim hadise hükm ünde  en küllî daire
olan Arş-ı Âzam’da ve semâvât dairesinde –temsilde hata olmasın–
kâinatın mukadderatının manevî sayfalarında neşrediliyor gibi her köşede
bahis konusu oluyor. Bununl a beraber, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) kalbinden ta Arş dairesine varıncaya kadar hiçbir şekilde
müdahale imkânı bulunmadığından, şeytanların gökleri dinlemekten başka
çaresinin kalmadığını ifadeyle Kur’an, vahyinin ve Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğinin ne kadar yüks ek bir hakkaniyet
derecesinde olduğunu ve yalanın, yanlışın, hilenin ona yanaşmasının
hiçbir şekilde mümkün olmadığını, gayet belâgatli, hatta mucizevî bir
şekilde ilan edip gös teriyor.
Said Nursî
766َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
727 “Ben cinleri ve insanları sırf Beni tanıyıp yalnız Bana ibadet etsinler diye yarattım. Onlardan
nafaka istemiyorum, beni yedirip beslemelerini de istemiyorum. Bütün mahlûkların rızıklarını asıl
veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah Teâlâ’dır.” (Zâriyât sûresi, 51/56-58).
728 “Ne doğurdu, ne de doğuruldu.” (İhlâs sûresi, 112/3).
729 “Yahut gündüz uykusunda iken...” (A’râf sûresi, 7/4).
730 Günün ilk saatlerindeki berekete dair bkz. Ebû Dâvûd, cihâd 78; İbni Mâce, ticâret 41;
Tirmizî, büyû’ 6.
731 İkindi namazından sonra uyumanın zararlı olabileceğini ifade eden hadis-i şerif için bkz. Ebû
Ya’lâ, el-Müsned 8/316; ed-Deylemî, el-Müsned 3/493.
732 Kulları teftiş eden meleklerin sabah ve ikindi vakti toplanıp, gördüklerini Cenâb-ı Hakk’a
bildirdiklerine dair hadis-i şerif için bkz. Buhârî, mevâkîtü’s-salât 16, bed’ü’l-halk 6, tevhîd 23,
33; Müslim, mesâcid 210; Muvatta, kasru’s-salât 82; Nesâî, salât 21.
733 Efendimiz bu uykuyu, “Kaylûle uykusuna yatınız, çünkü şeytanlar kaylûle yapmaz.”
buyurarak tavsiye etmiş (et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 1/13); ayrıca kendileri de bu şekilde
yapmışlardır: Buhârî, isti’zân 16, 39, 41, cum’a 40, 41, hars 21, et’ime 17, Müslim, fezâil 84,
cum’a 30.
734 “Uyku, ölümün kardeşidir.” mânâsındaki hadis için bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat
8/342; el-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân 4/183; İbnü’l-Mübârek, ez-Zühd s. 79.
735 Sana milyonlarca salât ve selam olsun ya Resûlallah.
736 Bir mekâna girildiğinde orada bulunanlara selam verilmesini tavsiye buyuran ayet-i kerime
ve hadis-i şerif için bkz. Nûr sûresi, 24/27; el-Hâkim, el-Müstedrek 2/436; el-Beyhakî, Şuabü’l-
Îmân 6/507.
737 HAŞİYE Zât-ı Ahmediye’ye (aleyhissalâtü vesselam) gelen rahmet, bütün ümmetin ebedî
ihtiyaçlarına bakıyor. Bu sebeple sonsuz salât yerindedir. Acaba bir insan, dünya gibi büyük,
gaflet karanlığı içindeki, korku veren ıssız bir eve girse; ne kadar dehşete kapılır, korkar, telaş
eder. Ve birden o evi nurlandırarak Enîs, Mûnis, Habîb, Mahbûb bir Yaver-i Ekrem kapıda
görünüp o evin Mâlik-i Rahîm-i Kerîm’ini evin her eşyasıyla tarif edip tanıtsa ne kadar sevinç,
ünsiyet, ışık ve ferah verir, kıyaslayınız. Zât-ı Risalete salâvatın kıymetini ve lezzetini takdir
ediniz!
738 Salât ve selam sana olsun ya Resûlullah.
739 Cinler ve insanlar sayısınca, melekler ve yıldızlar adedince, sana milyonlarca salât ve selam
olsun ya Resûlullah.
740 Allah’ın bizzat O’na salât etmesi ve meleklerinin de O’na salâtü selamda bulunması, O’nun
değerini anlaman için sana yeter.
741 HAŞİYE Mesela, teşbihin sırrı münasebetiyle Balık ve Öküz diye isimlendirilen* iki melek,
avam tabakaca koca bir öküz ve büyük bir balık zannedilmiştir.
* et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/636; İbni Abdilberr, et-
Temhîd 4/9.
742 Zorunlu, vacip, varlığı kendinden olma.
743 “Sen ‘Allah’ de; sonra bırak onları daldıkları bataklıkta oynayadursunlar.” (En’âm sûresi,
6/91).
744 Her şeyin Rabbi olan Allah’ı hakkıyla tanımak, topraktan yaratılan bir varlığın haddine mi
düşmüş! O nerede, bu nerede!
745 Zâtı, benzerlerden mukaddes; sıfatı, emsallerine benzemekten münezzeh; ayetleri de
rubûbiyetine şahit olan Allah, her türlü kusurdan, eksiklikten, noksanlıktan uzaktır. O, yüceler
yücesidir ve O’ndan başka ilah yoktur.
746 “Her gelecek şey yakındır.” (es-Suyûtî, ed-Düreru’l-Müntesira s. 15; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ
2/149. Ayrıca bkz. İbni Mâce, mukaddime 7; Dârimî, mukaddime 23).
747 Allah’ı çokça zikretmeye teşvik eden ayet-i kerimeler ve hadis-i şerifler için bkz. Cum’a
sûresi, 62/10; Dehr sûresi, 76/25; Enfâl sûresi, 8/45; Müslim, zikir 2, 3, 4; Tirmizî, zühd 63; Ebû
Dâvûd, cihâd 14. Şükre teşvik eden rivayetler için bkz. Bakara sûresi, 2/152, 172; Nahl sûresi,
16/114; Müslim, münâfikîn 79, 80, 81, Ebû Dâvûd, edeb 110.
748 Şükrün nimeti artırdığına dair bkz. “Eğer şükrederseniz, nimetlerimi daha da artırırım.”
(İbrahim sûresi, 14/7).
749 Yûsuf sûresi, 12/53.
750 HAŞİYE Bu parçanın da herkese faydası var.
751 ed-Deylemî, el-Müsned 3/408; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ 1/148.
752 “(Baksana) şu kendi heva ve heveslerini tanrı edinen kimseye!” (Furkan sûresi, 25/43;
Câsiye sûresi, 45/23).
753 Allah’ım, bizi nefsin, şeytanın, cinlerin ve insanların şerrinden koru.
754 “Onlar cehennemde ebedî kalacaklardır.” (Nisâ sûresi, 4/169; Ahzâb sûresi, 33/65; Cin
sûresi, 72/23).
755 Ebedî, sonsuz.
756 HAŞİYE Dikkat çekicidir ki: Risale-i Nur talebelerinin bir kısmının tutuklanmaları 25 Nisan
1935 tarihinde başlamış olup kararnamede suçlu gösterilen 117 kişiyse de ikisinin ismi tekrar
yazılması itibarı ile talebelerin adedi 117’ye, o kısmın tutuklanmasından hüküm tarihine kadar
geçen 117 güne tevafuk etmiş, önceki tevafuklara bir letafet daha katmıştır.
757 Peyk: Uydu.
758 “Doğru yolu tutanların, hidayete erenlerin kim olduğunu yakında anlayacaksınız!” (Tâhâ
sûresi, 20/135).
759 Hazreti Ali.
760 Hazreti Abdülkadir Geylani.
761 “Onlar Mele-i Âla’ya yükselip dinleyemezler ve her taraftan bombardımana tutulurlar.
Dinlemeye kalksalar kovulup atılırlar. Hem onlar için devamlı bir azap vardır. Ne var ki
içlerinden biri bir söz kırıntısı kapmayı başarırsa, derhal yakıcı ve delici bir ışın onu kovalar.”
(Sâffât sûresi, 37/8-10).
762 “Gerçek şu ki, yere en yakın olan göğü lambalarla donattık ve onlardan bir kısmını
şeytanlara atılan mermiler yaptık. Hem onlara alevli ateş hazırladık.” (Mülk sûresi, 67/5).
763 Hazreti Meryem’in mabette bulunurken yanında sürekli yiyecek olması bu türden bir
keramettir. Bkz. Âl-i İmran sûresi, 3/37.
764 Peygamber Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) cenneti temaşasıyla ilgili rivayetleri için
bkz. Buhârî, küsûf 9; Müslim, salât 112, küsûf 17; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/358, 2/168,
223.
765 “Gerçek şu ki, yere en yakın olan göğü lambalarla donattık ve onlardan bir kısmını
şeytanlara atılan mermiler yaptık.” (Mülk sûresi, 67/5).
766 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
Yirmi Dokuzuncu Lem'a
ِِحَّاِ نٰمْحَّاِ هّٰاِ ــــــْسِب
İfade-i Meram
Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan أَُِِْْ َ ، أَوََْ َََُوا ِۤ 768، ََُْ َََُونَ 767ََُْ َََُونَ
770، ََٰتٍ َِْمٍ َََُونَ 769َََ ُّٰ اَٰاتِ وَاَْرْضَ gibi ayetlerle tefekkür yolunu
emir buyur duğunda n, 771ََُ ٍََ ٌَْ ِْ َِدَةِ ٍََ hadis-i şerifi de bazen bir
saat tefekkürün bir sene ibadet hükm ünde  olduğunu bildirip tefekküre
çokça teşvik ettiğinden, on üç seneden beri kalbim aklım ile bir olup
tefekkür mesleğinde aklıma ve kalbime görünen büyük nurları ve uzun
hakikatleri kendime muhafaza etmek için işaret türünde n bazı kelimeleri –
o nurlara delil olması maksadıyla değil, belki onların varlığını göstermek,
tefekkürü kolaylaştırmak ve intizamı korumak gayesiyle– beyan ettim.
Çok çeşitli Arapça ifadelerle kendi kendime bu tefekkür yolunda  gittiğim
vakit o ke limeleri dilimle zikrediyordum.
Bu uzun zaman içinde, o kelimeleri binlerce defa tekrar ettiğim halde ne
bana usanç geliyor, ne verdikleri zevk azalıyor, ne de ruhum un onlara
ihtiyacı kayboluyordu. Bütün o tefekkürler, Kur’an ayetlerinin parıltıları
olduğunda n, ayetlerin bir hususiyeti olan usandırmamak ve tatlılığını
korumak vasfının bir cilvesi, o tefekkür aynasında görünmüştür.
Son zamanlarda gördüm ki: Risale-i Nur’un çeşitli kısımlarındaki kuvve tli
hayat çekirdeği ve parlak nurlar, o tefekkür zincirinin parıltılarıdır. Bana
gösterdikleri tesiri başkalarına da gösterecekleri düşüncesiyle, ahir
ömrümde tamamını kaleme almaya niyet etmiştim. Gerçi çok mühim
parçaları başka risalelerde yazılmıştır; fakat bütününde  ayrı bir kuvve t ve
kıymet bulunacaktır.
Ömrün sonu belli olmadığından ve bu hapisteki mahkûm iyetim ve
vaziyetim ölümden beter bir hal aldığından, hayatın sonunu beklemeden
kardeşlerimin ısrar ve zorlamalarıyla, değiştirilmeden, o tefekkür zinciri
yedi “bâb” şeklinde yazıldı.
(Bu Lem’a’nın diğer altı bâbı, teksir Lem’alar mecmuasında
neşredildiğinden bur ada yer almadı.)
اََْبُ اُِ
«َُّٰ أََُْ» ِ ََاِِ
ََُُْ ًَْ ِْ ََثٍ وََََِ ًَََْ َِٰا اَْبِ، َُْ َْ ذَُِ ٌِْ ُِ ِْ َِْ اََْاِِ ِ»
اََْمِ اِ َِ اَُْْبِ اَِِْْ، وَِ ََِِ اَِِْْ اِ َِ اََِِْ اَِِ وَاََِ، وَِ
«.َِاَِ اَِِْْ اِِ َِْ. ََْ َءَ أَنْ ََِ ََ ََِِ ِٰهِ اََْاِِ، ََُْاِْ َِْ اََِ
اََََُْْ اُْوَ
﴿وَُِ اَُْْ ِِّٰ اِي َْ َِْ وًََا وََْ َُْ َُ ٌَِ ِ اُِْْ وََْ َُْ َُ وَِ َِ ال وََْهُ
﴾. ََْ وََََْْ!..772ًَِْا
َ ََُُ! َُّٰ أََُْ ِْ ُ َْءٍ ُْرَةً وًَِْ!
إِذْ َُ اَُِْ اَْرِئُ اَُْرُ اِي َََ اَِْْنَ ُِْرَِِ َََِْتِ، وََََ اََِْتِ ََِِ ََرِه۪ ََ
َََ اَْْنَ َِِٰ اََِْ. إِذْ ذَاكَ اََُْ اَُِْ ََٰا اََِْ اِِ َُْعُ ُْرَِ۪ َُْبُ ََرِهِ.
إَِْاُُ َِاكَ ََهُ ًَِْا. إَِدُهُ َِٰا ََهُ ًَِا. إَِْؤُهُ َِاكَ ََ ذَاكَ ًُْ. َِؤُهُ َِٰا ََهُ
ًَُْ. ََُُْ ِ ذَاكَ ََََتْ ًَِ. َُُِْ ِ َٰا ََاََتْ ًَِ. ُْرَُُ ِ ذَاكَ ُُِْ
ََُِْ. رََُُْ ِ َٰا َُِْ ََُِْ. َُُِْ ِ ذَاكَ ََُْ َُ اَْاُِ. َُُِْ ِ َٰا ُُِْ َُ
اََُْ. ُُِ ِ ذَاكَ ِ اُْ وَاََْْاءِ ًُُ ًَََ. ََُُ ِ َٰا ِ اِِْْ وَاََْْءِ ََُْةً
ذَرةً.
َُْْ إَِ اَٰرِهِ اَُِِْ ََْ ََى َََِْ ََوَةً ًََُْ ََ اَِْمِ ٍَُْ، ِ ٍَُْ ٍََُْ ََ
اَانٍ ٍَُْ، ِ ٍَُُ ٍََُْ ََ إَِْنٍ ٍَُْ، ِ وٍَُْ ٍََُْ ََ ُِْ ٍُْ ٍَُْ، ِ َُْةٍ
ٍََُْ ََ اَقٍ ٍَُْ، ِ ٍَِْ ٍََُْ ََ اَِْزٍ ٍَُْ، ِ رٍَُْ ٍََُْ ََ ُُ ٍَُْ. َِٰهِ
اَُِْْ اَُْْدَةُ ََِةٌ َِِِْ اَُِْ، َُِْةٌ ََِِْْ اَُِِْ ََ َُلِ اَِْ وَاََْْةِ َِْ
ذِي اُْْرَةِ اََُِْْ، وََُ اَُِْ اَُُْْ!
وَِ اََْْةِ ٌَُُ ٌََُْ، وَِ اََْْةِ وَاَِْ ٌَُُ ٌََُِْ:
إِنْ أَُِْ ُ اََْْءِ َِْاِِ، َََِْتُ ََِْ، وَاَُْ َََةِ ًَُُ ِ اَِِْْاعِ. وَإِنْ أَُِْ
ََِْةِ ََُْ َََِْتِ، وَاََةُ َََاتِ ًَُُ ِ اَِِْْعِ. إِذِ اَْاُِ ِِِْْ اَْاِِ َُُ
ًََِ وَوًَِْ َِِِْ َِ ٍَُْ وََ َََُةٍ؛ وََْ أَُِْ َِْ اَُِْْ وَاَُِ إَِ اََْْةِ َ ُُِْ
أَنْ ََِ إََِْ إِ َََِتٍ وََََُاتٍ وََََُاتٍ ََِِْ ََ اََاتِ، وَاَِْ ََ اَََْاتِ،
وَاَْرْضِ ََ ارَاتِ، وَاَْارَةِ ََ اَََْاتِ، وََُِْ اََِْْ ََ اَِ ِ ااَِةِ.
ِِ أَن ِ اََْْةِ َُمُ اَِِْْبُ ََمَ ُْرَةٍ َِْ َُْودَةٍ. وََ ََْ اَُ َِِْ ََِِ ُِ۪
وََََظَُ اََُْ َِِْ إَِ اَُِْْ إَِِْ. وَِ اَِِ ََْ ُ ٍََ َِِْ ََِ ُِِ؛ َََََُ
اََُْ َِِِْ ِِِْ. وَِْ َُ َََِ اَُْ وَاََُ ََ اَََِْةِ، وََََِ اَاةُ اَِةُ َََةً
ًََِ.
وَِِ أَن ِ إَِْدِ ُ اََْْءِ إَِ اَْاِِ َ َُنُ اَِْدُ َِ اََْمِ اَُِْْ. َْ َُنُ اَِْدُ ََْ
َِْ اَُْْدِ اِِْْ إَِ اُُْدِ اَْرِِ، ََِْ ارَةِ اَََُِْ ِ اِْْاٰةِ إَِ اَِِ
اُْطَُْاِِ َِِِْ وُُدٍ َرِِ ََ ََِلِ اَُِ، أَوْ إِظَْرِ اَْ اَُْْبِ َِِادٍ َ ُـَى،
َِاِـَِ َدةٍ َُِْةٍ ََِِِْ اَْْـُرَةِ، وَِ إَِْدِ اََْْءِ إَِ اََْْبِ وَاََْْةِ ََْمُ اَِْدُ َِ
اََْمِ اَُِْْ، وََُ إِنْ َْ َُْ ًَُ َُنُ أَََْ اََْْءِ. ََُُ ِ اََْْةِ وَاٌَِ إَِ دَرََِ
اُُْبِ، وَاَُُ ِ اََْْةِ وَاٌَِ إَِ دَرََِ اَِِْْعِ. وََِِِْ أَن ِ اََْْةِ ُُِْ اَْْاعُ
 َِْ إَِْاعَ اَُْْدِ َِ اََْمِ اْفِ َِ ُةٍ وََ َدةٍ، وَإَِْاغَ«اَِْْ َِ اِْ» وَإَِدُ
اراتِ ِ اََِْ اِِْْ َِ ٍَُْ وََ ٍَِْ. وَِ اَِِ وَاََْْةِ َ ُُِْ اَِْْاعُ َِ اََْمِ َِقِ
ُ أَِْ اَِْْ. ََ ُ ُُِدِ ذِي ََةٍ َُْ ذَراتٍ ََُِْةٍ ِ اَْرْضِ وَاََِِْ؛ وَََِمِ اََِْ
اِِْْ ََْمُ َََُِِ اراتِ ِ ِِْ ذِي اََْةِ وُُدُ ٍِْ ُ، وَإِرَادَةٍ ٍََُْ ِ ُ ذَرةٍ. وَََ
ذَِٰ إِن اََءَ ٌََُِْْ ََْ وٌَََُِْ ِاتِ وٌَََِ ٌََْ، َ أََرَةَ َََْ وََ إَِرَةَ إََِْ
ِ َْءٍ َِ اَُْْدَاتِ. إِذْ َُِْ اَٰاتِ وَاَْرْضِ ََِْْمُ ُْرَةً ًََِ ََْ ٍَََُِ ُِورَةِ.
ََُِْْ َِ اََءِ؛ وَإِ َِمَ َُِْ وَاَِْءُ ُْرَةٍ ٍََِ َِْ ٍَََُِ ِ وَِْ ََمِ اَِ ُِةٍ
ٍَََُِ َِ َُورَةٍ، ََ اُورَةِ ِ َِِْ؛ وََُ َُلٌ ِ ََِْ أَوٍُْ. ََََِْ اََءُ، ََ
أَن اََءَ اَََُِْْ َِِْ اُُْهِ َ إَِرَةَ إَِ وُُدَِ، وََ أََرَةَ ََ َََِ ِ َْءٍ َِ
اَُْْدَاتِ.
 َِ اراتِ إَِ«اَِِْْ اَْولِ َِ اََِ اَِِ وَاََِ» ََِ اَََْْْ ِٰهِ اََََْْ ِ
 َِ اََاتِ إَِ اََتِ اَِِْْ َََْْ ََُِ ََابَ رَد«اَِِْْ اِ» ارَاتِ وَِ
اْكِ ِِرَاءَةِ ِِ اِِْ.
َََ َ ََُءَ َُ؛ ََِٰ َ َُِ وََ وُزَرَاءَ َُ. وََ اََْْبُ إِ َِبٌ رٌَِ ََ ََفِ اُْْرَةِ
اَْزَِِ، ََْ ََ ٌَِْ إَِدِي ِ َِْ اَِْْ. إِذْ أََْفُ اََْْبِ وَأَوََُْ اَِْرًا َُ اَِْْنُ؛ ََ
 ِْ َِتِ أََْاءٍ إِ ُْءٌ«اَِْْ وَاََْمِ وَاِِْْ»أَُ ََْ ِ َِه۪ ِْ أَظَِْ أََِِْ اَِِْْرَِِ َـ
وَاٌِ َُْكٌ.
َِذَا َنَ اَُ اََْْفُ وَاَْوَُْ اَِْرًا َُْلَ اَِْْي َِ اَفِ اَِِْ ََ ََى؛ َََْ
ُُِْ أَنْ َُنَ اََِْتُ وَاََْدَاتُ ًََِ ِ اَِْدِ وَاُِِ َِِِ اَْرْضِ وَاَٰاتِ. َََ
َ ُُِْ أَنْ َُنَ اْفُ اِي وَََ اَْنُ ِِ اََِْ، أَوِ اَُِْْ اِي َ ِِ اََِْ، أَوِ اَُ
اِي أَرََْ ََ َِهِ اََْ إََِْ، ََُءَ َِْنِ ِ َََِِْ؛ ََِٰ َ ُُِْ أَنْ َُنَ اََْْبُ
 
اََُُْْ ََ أَُِِْ اَُ إََِْ، وَاُوفُ اِ َِ ََدُِ َِِ اََُْةِ ََ، وَاََْْبُ اِ
اَْْ ََ َََ إٍِِٰ َُْاةٍ إََِْ، ََُءَ أََْاً أَوْ وَََِ ََُةً.
اََََُْْ اَُِ
َ ََُُ! َُّٰ أََُْ ِْ ُ َْءٍ ُْرَةً وًَِْ!
إِذْ َُ اَْقُ اَُِْ اُِ اَُِْ اُْٰ اُِ اِي ِٰهِ اَُْْدَاتُ اَْرُِْ وَاََْْامُ
اُُِْْ ِ َُْنِ اََِْتِ َُِْاتُ ُْرَةِ َقٍ ٍَِ ََِْاَِ، وَِٰهِ اََتُ اَََُُْ اَََُُْ
اَُْْرَةُ، وَِٰهِ اَََْاَتُ اَََُُْ اَََُُْ اَُْْرَةُ ِ ََِِ اَْرْضِ ََارِقُ ََِْ ٍَِ
ٍَِ ُِورَةِ، وَِٰهِ اَْزَْرُ اَََُُْ وَاََْْرُ اَََُُْ ِ َِنِ ِٰهِ اََِِْ ََاَ رََِْ
رٍَْٰ رٍَِ َََُِْةِ. ََُْ ََِ وََُدِي َكَ وُُِْ ِٰه۪ َِن َقَ ََِ وََُرَ َكَ
وَوَاَِ ِٰه۪ ََ ُ َْءٍ ٌَِ وَُِ َْءٍ ٌَِ َْ وََِ ُ َْءٍ رًََْ وًَِْ، َََوٰى َِِْ
إَِ ُْرَِِ اراتُ وَاُمُ وَاَُِْ وَاَُِْ وَاُِ وَاَُِْ وَاََُِْ وََُْ اََُِْ. وَُ
اَُُْتِ اََِِْ وَََاَِِ َُِْاتُ ََِْ َِ ٍٍَِ ََُْ ََ أَن ذَِٰ اَِ ٌَِ ََ
ُ اََِْْتِ اَِِِِْْْ وََََِِ، إِذْ َُ اَْقُ اَُِْ وَاَُِْ اَُِْ.
ََُْنَ َْ َََ َََِ أَرِْ۪ َََْ ََِْ۪ َََْ َِِْ۪ َََْ ُْرَِ۪ ََارَ َِِْ۪ َََْ
رََِْ۪ َْرَعَ َِ۪ ََ اََُْْتِ ََِ اَُْْدَاتِ ََِ اََُْْتِ.
ََُُ اَََْاَتِ َُُ اُرَاتِ َُُ اََاتِ َُُ اََتِ َُِْاتُ ِِْ۪ ََارِقُ ُِْ۪
ََاَ ُدِه۪ ََاُِ ُِِْ.
ََُ اَْزَْرِ ِْ زَِِ اََْْرِ، ََُ اَْطَْرِ ِ ََِْ اََْْرِ، ََجُ اََْْرِ ََ ُُودِ
اَْزَْرِ، ََُ اَْاَِاتِ ََ اَْطَْلِ اَرِ... ََفُ وَدُودٍ، ََددِ رٍَْٰ، ََُ َنٍ، ََ
َنٍ ِِْ وَاَِْْنِ وَاوحِ وَاَََْانِ وَاََِْ وَاَْن.
وَاُُْورُ وَاََْْرُ وَاُُْبُ وَاَْزَْرُ َُِْاتُ اَِِْْ، ََارِقُ اَِْ، ََاَ اَِْ، ََاُِ
اََْْةِ، ََاُِ ُِْ۪ ِ دَارِ اَِْٰةِ... ََاُِ َدٌَِ َِن َََ ََ ُ َْءٍ ٌَِ وَُِ َْءٍ
ٌَِ. َْ وََِ ُ َْءٍ َِِْ وَاِِْْ وَاَِْْ وَاِِْ وَاِْ وَاِِْ. َُْ ََْْرَةِ
وَاُْ ََْةِ وَاَْرْضُ ََِْ َ َُُْ ََِْ َِِْْ وَاِِْ وَاِْ وَاِِْ. َُُْورُ
وَاََْْرُ ََاَ اََْْةِ ِ أََْرِ اََْْةِ، إَِرَاتُ اََْرِ، رُُزَاتُ اُْْرَةِ، َِن َِْ اََْْةَ ِْ ََِْ
اََْْةِ. َُْرُ ََِةً ََِْةِ اَْطِِ ِ اِْ وَاِِْ. ُ إَِ اََْْةِ ََِْ ذَاَِةً َِِِْ
اِِ ِ اَِْْ وَاِِْ. وَََِْتُ اَِِْْ َِن ََِ اُْ ُِِ اَِ إَِ اُِْْ َُُْ َ إَِ
ُِِْ. إِذْ إِنْ َنَ ًََا ََُ اَُْْدُ اَْظَُْ ِْ َِْ َٰا اَِ. َََُْ ٌََ ِِٰهِ اََِْتِ، ََُ
اَُْْدُ اَْظَُْ َِِِ اَُْْدَاتِ. وَاَُْْ ََاةِ، ََُ اِْْاٰةُ اََْْرُ َِِِ اََُْْتِ. وَِْ
ِٰهِ اَِِْْ ََِْْنُ اََُْْ ِ ِٰهِ اََِْتِ َُ اََْارُ اَْظَُْ ِِْ وَاَِْْ ِ ِٰهِ
اَُْْدَاتِ، وَاِِْ وَاِِْ وَاِِْ وَاِِْ ِِٰهِ اََِْتِ.
َُّٰ أََُْ َ َُِ أََْ اِي َ َِْي اُُْلُ ُِِْ َََِ۪.
ِ َ إَِٰ إِ َُ ََاَْ ََِْْ َْ َْء
«َ َ» : ََاَْ َََُْْ«َ َْ» :دََدَمْ ُ ََْْ
اََََُْْ اَُِ
«اََِ اَِِ وَاََِ»  َِ«اَِِْْ اِِ» إََُِ ِ رَأْسِ
َُّٰ أََُْ ِْ ُ َْءٍ ُْرَةً وًَِْ!
اَُِْ اُِ اَُُْ اُُِْْ اَْدُودُ اََُْفُ اُْٰإِذْ َُ اَُِْ اَُْرُ اَُِْ اَُِْ اَُْرُ 
اُِ اََُُْ اَُِْ ذُو اََْلِ وَاََْلِ اَُِْْ اشُ اَْزَِ اِي َ ََُِ ِٰهِ اََِْتِ ًُّ
وَأََْاءً وََََِ وَطَََتٍ، وََ ََُِ ِٰهِ اَُْْدَاتِ ًُّ وًَُِّْ وَوُُدًا وَََءً:
 إِ ُُطُ ََِ ََِ۪ وَََرِه۪ ٍَِِْ وٍََِْ وٍَِْ وٍََِْ؛º
 وَإِ ُُشُ ََْرِ ِِْ۪ وََِِْ۪ ٍُِْ وٍََِْ؛º
 وَإِ ََِْتُ َِ ََْءَ ُِْ۪ وََِِْه۪ وََِِْ۪ وََِِْه۪ ٍُِْ وَََمٍ؛º
 وَإِ أَزَاُِ ََِِ ُِْ۪ وَََِ۪ وَََِ۪ وَََددِه۪ ٍََِْ وٍََِْ؛º
 وَإِ َََاتُ َضِ َِْ رََِْ۪ وََِِْ۪ وَََِ۪ وَََِ۪ ََِلٍ وَََلٍ؛º
 وَإِ َََتُ ََلٍ ََِْي وَََلٍ دَُِْ ََِدَةِ ََِِ اََْاَ وََِِ اََِِْ، ََ دَوَامِ ََº
.اََْلِ ََ َ اُُْلِ وَاُُْرِ وَاَْدْوَارِ، وَََ دَوَامِ اَِْْمِ ََ َ اََْمِ وَاَْمِ وَاََْْامِ
ََْ ََِ اِْْاٰةِ زَوَالُ اَُْْدَاتِ ََ اَ ااِ ََِ اَِْْ اَُْزِمِ ِْ أَظَِْ اَاِِ ِْ أََِْ
اََْاِِ ََ أَن اََْلَ اَِ أَن اََْلَ ااَِ ََْ َُْ اََِِْ ِْ أََِْ َِْنٍ ِْ أَوَِْ
َُْنٍ ََِْلِ اَُْدِ َِِْْنِ اَُْدِ َِْاِِ اُُْدِ َِِْ اَْدُودِ.
ََْ َََُْ اَُُْ َُل ََِْاَِ ََ اِِْْ اَُِْ. ُ اُِْْ اَُُْ َُل ُِورَةِ ََ اِِْْ
اَُِْ وَاَِِْ اَُِْ ُ اُِْْ اَُُْ َُل َِ رٍَْ ََ اَِْْ اَُِْ. ُ اَُْْ اَُُْ
َُل َِ َ ََ اْنِ اَُِْ. ُ اْنُ اَُُْ َُل َِِِْ ََ ََلِ ااتِ َِ َُِ ِاتِ وََُ
اَْ اَُِْ.
اََََُْْ ااَُِ
َ ََُُ! َُّٰ أََُْ!
إذْ َُ اَْْلُ اَْدِلُ اََُْ اَُِْ اَُِْ اَْزَِ اِي أََ َُْنَ َََةِ ِٰهِ اََِْتِ ِ ِِ أَمٍ
ُُِلِ ََِِ۪ وََِِْ۪. وََََ ََِِِ ََِ۪ وَََرِه۪. وََََ ََِاِِ َدَِ۪ وَُِ۪. وَزَََ
ََِاِِ ََِِ۪ وَرََِْ۪. وََرََ َََِاتِ أََِْ۪ وََِِ۪ ََِدَاتِ اََِْتِ ََُِْ۪
وََََتِ َُْدَاِ۪ وََََُِ وَََُـَِ وَََوَُِ وَََوَُِ وََََُِ، وَإَِْنِ اَِْ اُرِِ ِ
ُ َْءٍ ََ َِْارِ ََِ َِِِِ اَُْرَةِ َِِِْ اََْرِ.
 ََُِْْ اَُْ ِ َََِِْ...º
... وَاََُِْ اُ ِ َََِِْº
... وَاَُْ اَْاَُِ ِ َََِِْº
... وَاَْرْزَاقُ وَاََُِْ اَُِ ِ َََِِْº
... وَاََْةُ اََُِْ اَِْ َََِِِْ ُِونِ ااِِ َِطَِِº
... وَاََُِْ اَُِْْ ِ َََِِْº
... وَدَوَامُ ََ اََْلِ اَُِِْْ ََ زَوَاَِº
... وَاُِْْ ادِقُ ِ ََِْ َُِْدَِº
... وَاَِِْْابُ اُِ ِ َََِْº
... وَاَقُ ُ َُِ ََ وََْةِ َطَِِº
... وَاَفُ َََِِ ِ أََْاَِº
... وَاُِْ اَُِْ ََََِِº
... وَاَُِْ اََُِْ َََِاََِº
... وَاَِِْْمُ اَُُْ ِ َََاتِ أَرََِْº
... وَاََْتُ اََُِْ ِ اَِْمِ َُِº
... وَاُُْوثُ دًََْ ََ ََِ ََلِ ُِْ َََِْ َِ اَِْجٍ إَِ ُةٍ وََدةٍº
... وَاََتُ اََُِْ ََ ََمِ َِِْ ََددِ إَََِِْº
 وَََءُ َََِ ََ ََِ َََِْ وََََِ ِ أَوََِْ اَِِ اََُِِْ، ِْ َُْ َ ََُُْ وَِْº
...َُ َ َُُْ ََ َِِ أََِْ ِْ أََِْ َََِِ
 وَاُْةُ اََُُْْ ِ َِْنِ ََِْ...º
... وَاُْْرَةُ اََُُْْ ِ ََِْ ََِْº
... وَاََْةُ اَِةُ ِ ُُدَِº
... وَاُرُ اُُِْ ِ ََِْº
... وَاَِِْْمُ اَُُْ ِ َََاَِ اَُِْْْمُ ُُِدِ اَُِْ اَِْْ اََُِْº
... وَاَِْقُ ِ َََِِْ َوَاِِ اََُْاَِِ اَُِْةِ اََِْْº
 اِِِْْ، وََِِنِº  وَاَُُِْْ ِ دَََاَِ اَثِ ”َِِنِ اَِْْادَِ، وََِِنِ اَََِِْº
...“اَِْارَِ
 وَاََُْةُ وَاُدَاتُ وَاَُُْتُ ِ َِدَاَِ...º
... وَاَِِْْمُ ِ ََرََْº
... وَاِْطَِْْنُ ِِِْ َطَِِº
... وََْنُ اَِْدَةِ َِ ََْ اَُِْْ ََْ َََُْ وََََِْº
... وََََ ظُُرِ َََِ وَََِِ ََِِ ََِِº
وَََٰا َِِِ ُُوََِ وَأََْاَِ وَََِِْ ََِاتٌ ََِ َُ َِِِْ ٍَُ ٍَِ وَاٍِ... وَِ ََِِْ
َُب ٍَِ أٍََ ٍََ... وََُ ُامُ ٍَ وَاٍِ... وََْ ََفِ ََُفٍ وَاٍِ... وَََْرَُ ُْرَةُ
وَاٍِ اِي ََََتْ وَََََتْ ََاِـُ وََِْ۪ ََ ُ َُْبٍ ِْ ََُِْ۪ ِـ ُ ٍََْ ِْ
َََتِ َُْدَاِِ.
ََْ: َُ زََْةٍ وٍَََ، وَُ ََتٍ وٍَََ، َْ ُ َََانٍ وٍَََ، َْ ُ ذَر وَََرٍ، ِ ُ وَادٍ
وٍَََ، وَُ َدٍ وٍََْ ٌََ َُ اِْ وَاََِْ، ُُِْ ِِِ اَِ َِن ذَا ذَاكَ اََِْ َُ َُِ ذَاكَ
اََْنِ َِِِْ؛ ََُ َُِ ظَِْ اَْ وََِْ اَِْْ؛ ََُ َشُ اِْ وَاََِْ ِ ََِِ اَٰاتِ
ذَاتِ اَِِْ. َ ََلُ ََِ ُّٰ أََُْ!
ِ َ إَِٰ إِ َُ ََاَْ َِ َْْ ََْ
اََََُْْ اََُِْ
َُّٰ أََُْ إذْ َُ اَْقُ اَُِْ اَُْرُ اَُِْ اِي ِٰهِ اََْْامُ اُُِْْ وَاََْاُِ ارُ ََاتُ
ََاِِ أُُِِ۪ وََََِ۪، وَََُتُ ََاِِ رُُِِ۪ وَِِ۪؛ ََُْ وََُدِي ََ َََِْ َََِْ
رُُِِ۪ وََُدِي ََ وَُِْ ُِْ۪ وََِِْ۪، وََ َِِْ َََِ ُْرَِِ. ََِْْ إَِ اَِٰ: ﴿أَََْ
﴾773َُُْۤوا إَِ اَۤءِ ََُْْ ََْ ََََْ وَزََ
ُ اُْْ إَِ وَِْ اَءِ ََْ ََى ًُُ ِ ٍَُُ، ًَََ ِ ٍَِْ، ًََُْ ِ ٍَِْ، ًََ ِ
زٍَِ ََ اَِْمِ اَِِْْ ََ اَانِ اَِْ.
ََُُْ َِاَِ َِِِْ اََْاِِ، ََُُْ ََِِْ َِِِْ اََِِْ، ََُُْ َُُِ َِِِْ اََْاِِ. ُُِْ
َِِْ اَ ًَََْ َِ اَِْءٍ َِِِْ َٰا اََِْ.
ْٰ 
ََِٰ اَْقُ اَُِْ ٌَِ ُِ َْءٍ، وٌَُِ ِِرَادَةٍ ٍََِ، َ َءَ َنَ وََ َْ ََْ َْ َُْ. وََُ ٌَِ
ََ ُ َْءٍ ُِْرَةٍ ٍََُْ ٍَُِ ذَاٍِ. وَََ َ ُُِْ وََ ََُرُ وُُدُ ِٰهِ اِْ ِ َٰا
اَْْمِ َِ َِءٍ وََ ََارَةٍ؛ ََِٰ َ ُُِْ وََ ََُرُ وُُدُ إٍِٰ ٍَِ َِٰاتِ َِ ٍِْ ٍُِ،
وََِ ُْرَةٍ ٍََُْ. ََُ ُِورَةِ ٌَِ ُِ َْءٍ ٍِِْ ٍُِ َزِمٍ ذَاِ ِاتِ، ََْمُ ََُ ذَِٰ اِِْْ
ُِ اَْْـَءِ َ ُُِْ أَنْ ََْ َْـُ َـْءٌ ِِـ اُُْـرِ وَاـُدِ وَاُذِ وَاَِْطَِ ارَاِِ.
ََ ََُُ ِ َِِ اَُْْدَاتِ ِـَ اََِِْْـتِ اَْْزُوَِ، وَاَِْاَتِ اََُِْْ، وَاَِِْ اَْـِ،
وَاَِْـَـتِ اـِ، وَاَْْـَارِ اُْْـَـَـَـِ، وَاََِِْْ اَُِْْةِ، وَاَْٰلِ اََُِْ، وَاَْرْزَاقِ اََُِْ،
وَاََِْْتِ اََُِْ، وَاََِِْْتِ اََُِْ، وَََِ ََلِ اَِِْْزِ وَاَِْانِ وَاَِِْْمِ وَاَِْْنِ،
وَاَُِ اََُِْْ ََِاتٌ ََ إَِطَِ ِِْ َمِ اُُْبِ ُِ َْءٍ.
﴾ َُل ََ أَن اُُْدَ ِ اْءِ ََِْْمُ اَِْْ ِِ.774وَأَن اََٰ ﴿أََ ََُْ َْ َََۘ وََُ اُِ اَُِْ
وَُرَ اُُْدِ ِ اََْْءِ ََِْْمُ ُرَ اِِْْ َِ.
ََُِْ دَََِ ُِْ ََِْ اَِْْنِ ََ ُُرِهِ، إَِ َِِْ دَََِ َِِْ اَِْْنِ ََ ِِْ َِِِ،
ََِِْ ََُِْ ََُِْ اََِْ ِ اَِْ اَْءِ إَِ َََِْ اِْ ِ ِِْ اَرِ ََ وَِْ
اََْْاءِ.
وَََ أَُ ٌَِ ُِ َْءٍ ََُ ٌُِ ُِ َْءٍ َ ُُِْ أَنْ ََََ َْءٌ ُِونِ ََِِِ. وَََ أَن اُْْرَةَ
َُُ، وَأَن اَِْْ َُُ؛ ََِٰ أَن اِْرَادَةَ َُُ، ُ َََُ وُُدُ اََْْءِ.
ََاُِ ََ وُُدِ إِرَادَِ۪ َََ وَاَِْرِه۪ ََُُْ ََِدِ َِْتِ اََْْءِ وَأََْاَِ وَُُوََِ.
ََْ، ََُِْ اَُْْدَاتِ وَََُِْ ََِِِ ِْ َِْ اََِْْتِ اَِْْ اَُْْودَةِ، وَِْ َِْ اُقِ
اََِِْ، وَِْ َِْ اََِِْْتِ اََُِْ، وَََْ أَِْي اُلِ اَََُِِْ، َِٰا اَمِ اَْدَق اَْرَق،
وََْزَُِ َِٰا اَِْانِ اَْسِ اَْسِ اَُْْدَِْ؛ وَأَن ََْ اَُْْدَاتِ اََُِْْتِ اَََُْْتِ
اََِِْ َِ اََِِْ اََِْةِ -ََِْْنِ َِِزَاِ۪ َِ اَِْ، وَاِْ ََِارِِ۪ َِ اََِْْ،
وَاَِ ََِِِْ اَََُِْ َِ اَاةِ– َُل ََ أَن َََ ُ َْءٍ وََََُ ِِرَادَِ۪ وَاَِْرِه۪
وَََِِ۪ ََُُْ. َََ أَن ََاَُ اََْْءِ ِْ ٍِْ، وَاََْْادِ ِْ َْعٍ ِ أََـَـتِ اََْْـءِ، َـُل
ِـُورَةِ ََ أَن َـََِ وَاِـٌ أََـٌ؛ ََِٰ أَن ََََُ ِ اََتِ اََِِْ اََُِِْْ ََ
َََتٍ َرٍَِ ٍَََُْ، َُل ََ أَن ذَِٰ اَِ اَْاَِ اَََْ َُ ٌَِ َُْرٌ ٌُِ ََُْ َ ََءُ
وََُُْ َ ُُِ، َ ََُُ!
وَََ أَن ذَِٰ اَْقَ اََِْ اَُِْ ٌَِ ُِ َْءٍ، وٌَُِ ُِ َْءٍ، َُ ٌِْ ٌُِ، وَإِرَادَةٌ ٌََِ،
وَاَِْرٌ َم؛ ََِٰ َُ ُْرَةٌ ٌََِ َُورٌِ ذَاٌِ ٌََِ َِ ااتِ وََزٌَِ ِاتِ. ََُلٌ ََاُُ
َِ. وَإِ َِمَ َُْ اِْ اَُْلُ َِِْقِ.
ََ ََاَِ ِ َِْ اُْْرَةِ. ََََوٰى َِِْ إََِْ اراتُ وَاُمُ وَاَُِْ وَاَُِْ وَاُِ وَاَُِْ
وَاُِْْ وَاُْ وَاُْْءُ وَاُْ وَاَِْْنُ وَاََُْ وَاَاةُ وَاَُ:
 ِِ ارَاِِ وَاِِ وَاَََُِْ وَاَُْازََِ وَاَِِْْمِ وَاَِِْْلِ.º
 ََِدَةِ اَِِْْمِ اَُِْْ وَاَِْانِ اَُِْْ وَاَِِْْزِ اَُِْْ ِ اَِْ وَاَُِ وَاََْْةِº
.اََُْْتِ
 ِِ إَِْادِ اَْاِِِ وَُِْ اََْْةِ وََ اََِِْ.º
. َِِِْ اُُْبِ وَاَدِ وََََُِ اَِِْº
. ِِ ََمِ اَِ وَََمِ اَِ وَََمِ اَءِº
 َِِِْ اَِْبِ اََْاِِ وَاََْاِِ إَِ اََِِْ ِ اِِْ إِنِ اَِْ إَِِْ. وَاَْلُ أَُ َ اَِْجَ،º
.َََْبِ اَِْْنِ، وَاُُْطِ اَِِِْ َِِْ اَتِ اَِِ
 َِِِْ أَن ارةَ وَاُْْءَ وَاُِْْ وَاََِْ وَاَِ وَاَِْْنَ وَاَاةَ ََْْ ََِ ََاًَ َِ اِْº
.وَاْعِ وَاُْ وَاُْ وَاَِِْ وَاَِِْ وَاََِْ وَاَِ
ََْ َََ َُٰءِ َ ََُُْْ ُِْ َُْ ِٰه۪. إِذِ اَُْطَتُ َََِِْْ اََُِْْ اََُْةِ، أَوْ ََِ
اََُِْْ اََُْةِ.
ََ ُ ُِورَةِ أَنْ َُنَ اُُِْ ِ ََِْ ََفِ َِِ اَُْطِ، ُِْرِجَ َِلَ اُِِْ ِ
اَُْطَتِ ََِِِ ِِِْ، وَأَنْ َََُْ ُِْ ََِازِِ َِِِْ. َُْْرَةُ اِ أََْزَتْ ََِ اُِْْتِ
َ َََُ َََْ إَِْازُ َكَ اُْتِ.
َََ أَن ََُْ ُْاٰنِ اَِِْْ اَََُْْ ََ اََِْْ اَْْدِ َِراتِ اَِِْ ََْْ ََِ ََاًَ ِْ َُِْ
ُاٰنِ اَََِْ اََُِْْ ََ ََِِ اَٰاتِ َِِادِ اُمِ وَاُسِ؛ ََِٰ ََْْ َُِْ ٍََْ
وٍَََْ ََِ ََاًَ ِْ َِِْ اَِْ وَاِِْ، وََ ََُْ وَرْدِ اَْةِ ََِ ََاًَ ِْ ََِْ دُري َِْ
اَْةِ. وَََٰا َِْ.
َََ أَن َََ ََلِ اَُِ ِ إَِدِ اََْْءِ أَوََْْ أََْ اََِ ِ اَِْسِ اِِْ َِِ
اَُِْْْمِ ََُِْتِ اَُْاِِ اِ ََُ اُُْلُ، َْ َََُ ََْ اَْوَْمُ؛ ََِٰ أَََْْ َِِْْ
وَاُورَةِ َِِْ اَْ وَاََِِْ ََوِيَ ارَاتِ ََ اراتِ َِِْ إَِ ُْرَةِ َِِ اََِْتِ.
َ ََُُ! وَََُ َُُْ! وََ إَِٰ إِ َُ!
اََََُْْ ادَُِ
َ ََُُ! وَََُ َُُْ! َُّٰ أََُْ ِْ ُ َْءٍ ُْرَةً وًَِْ،
 
إِذْ َُ اَْدِلُ اَُِْ اَْدِرُ اَُِْ اَْاُِ اََْـُ اَْنُ اَْزَِ اِي ِٰهِ اََْاُِ َُ ِ ََفِ
َََْْ َِِ۪ وََِاِ۪ وََِِْ۪ وََْزِِ۪ وََِْ۪ وََِِْ۪ وَِِْ۪ وَُْرَِ۪، وَََُْ ِ وَاِِِ۪
وَأََِِ۪ َِْْسِ اُدِي َْ َََُِْةِ. إِذْ َ َرِجَ ِ اَْْنِ ِْ دَاَِةِ اَمِ وَاَِْانِ وَاِِْ
. وََُ َُْاَنِ ِِِْ اَِِْ اَِِْ وَأَِْه۪«اَِْمِ اُِِْ وَاَِْبِ اُِِْ» وَاْزِِ؛ وََُ ََنِ َِ
وَُْرَةِ اَِِْ اِِ وَإِرَادَِِ. ََِٰ اَمُ ََ ذَِٰ اَِْانِ، ِ ذَِٰ اَِْبِ ََ ذَِٰ اَِْمِ ََُْنِ
ََانِ َِْ َُ ِ رَأِْ۪ إِذَْنٌ، وَِ وَِِْ اََْْنِ، أَنْ َ َْءَ َِ اََْْءِ ِ اَْْنِ وَاَنِ
َُْجُ ِْ ََِْ ََفِ رٍَْٰ، وََِِْ َنٍ، وََِِْ َنٍ، وََْزِِ دَنٍ.
أََُِْ:
 ِ اَِِْ، أَظَِِْ إَِ اََْْأِ وَاََُْْ وَاَِْْ وَاِْ«اَْولِ وَاِِْٰ» أَن َََ اِِْْ
اِِ» . وََََ اِِْْ«اَِْمِ اُِِْ» وَاَِْ وَاََُِْْْ وَاَِْْ وَاِِْْ، َُِانِ إَِ
.«اَِْبِ اُِِْ»  ََ اََْْءِ ِ ِِْ اَِِْ َُِانِ إَِ«وَاَْطِِ
َََِْتُ ََََةٍ ٍََِ، وَُ ٍََ َِْ أًَْ َََةِ. ََُُ َََةً ًُِْ َِِِْ اََِْتِ
وَأََْاَِ وَََاَِِ. وَِٰهِ اََةُ اُُِْْ ََ أٌَْ وَََْأٌ وََُ اَاةُ اِ َُُْ َََْ، وَََا ََ
ٌَْ ُُِ وَظَََِ ََْ ََِْ وََُ اَاةُ ِ َََاَِ.
. َََن اََْْأَ وَاَاةَ اََِْْ َِِِْْمِ«اَْولِ وَاِِْٰ» َََْْأُ وَاََُْْ َََْانِ ََِ اِِْْ
وَاَِِْْ، ٌَِِْْ وٌَََِْ ٌََُ ِْ َُْعِ دََِِ ََِ اََةِ. وَاَاَتُ ِ َََاَِ اِ
.«اِِْٰ» ِ َََِِ ٌََْ ََِ اِِْْ
ََِْ اَاَتُ ِ اََاتِ ََِلِ اَِِْْ، َََ ََُِْتٌ ََِةٌ أُودَِْ َِ ٌَِِْْ وٌَََِْ
ََِِ َ َُُِ َِْ اََةَ. وََََ َُِ َِ ََِِ اََْرِ دََُِ ََِ َََاتٍ اٍَِٰ. وَظَُِ
. َََُِ ََِلِ اَِِْْمِ وَاِِْ وَاَِِْْ، َََ ٌُ«اِِ» اََةِ ٌََْ ََِ اِِْْ
ٌَََُْ ٌََُ ٌََُ َْ ُتْ ََ َِْارِ َََِ ََِلِ اَِِْْ وَاََِِْ.
. َََِلِ اَِِْْمِ وَاِِْ اَُِْ ُُِْلِ،«اَْطِِ» وََطُِ َِْ اََةِ ٌََْ ََِ اِِْْ
وََْزِِ ََاد اََْةِ إَِ اََْْءِ اََُِِْْ ََِلِ اَِِْْمِ، ََن َطَِ َِْ اََةِ ٌََِ َرٌَِ
ِ ََِ اِِْْمِ وَاَِْانِ.
؛ ََِٰ إِن«اَِْمِ اُِِْ» َََ أَن أَوََ ٌََِْ ٌََِ، وَاََِٰ ٌَِِْْ َرٌَِ َُِانِ إَِ
.«اَِْبِ اُِِْ» ظَََِ ٍَُ ََِِ اَِْ، وََطََِ ٍَََِ ِ ََِ اَِِْمِ، َُِانِ إَِ
 وََُل ََِْ؛ ََِٰ إِن اَاَتِ«اْحِ اَُْظِ» َََ أَن اُْاتِ اََِْتِ ِ اَِْْنِ ُُِ إَِ
. وَاُِ وَاَْطُِ ََُْانِ إَِ«اَِْمِ اُِِْ» اََِْْ وَاََاتِ َُِانِ ِ ُ َََةٍ إَِ
. َِْ ََ ِٰهِ اََةِ اُِِْْ َََةَ اَْرْضِ ََِِ وََََُِْْ، وََََةَ«اَِْبِ اُِِْ»
...اََِْتِ َِوَاَِِ وَاَِٰ، وََََةَ اَِْْنِ ََِْادَِ وَأَََِْ. وَََٰا
ٰ 
!َ ََلُ ََِِ! وََ إَِٰ إِ َُ
َ َُِ! أََْ اِي َ َِْي اُُْلُ َِِْ َََِِ! وََ َُِ اََْْرُ إَِ ُِْ ََُوِِ!
اََََُْْ اَُِ
َ ََُُ! َُّٰ أََُْ ِْ ُ َْءٍ ُْرَةً وًَِْ!
َحُ اَْلُ اَْمُ اَْبُ اَْضُ َُْ اَْزَلِ اِي ِٰهِ اََِْتُ ََِْاَِْإِذْ َُ اَْقُ ال
وََُْدَاَِ ظَِلُ أََْارِه۪، وَاَٰرُ أََِْ۪، وَأََْانُ ُُشِ أََْاعِ َََتِ أََِِْ، وَُُطُ ََِ ََِ۪
وَََرِه۪، وَََاَ َََتِ َِِ۪ وَََِ۪ وَََِ۪ وَََِ۪؛
َِِْعِ اِِ اَْزَِ َِِِ ُُِ۪ وَُُِ۪ وَاَِِٰ اِِِْ وَاُْْاِِٰ،
وََِِْعِ اَْرْضِ ََ اََِْ َِِْرَاَِ وَاَََِِْ ِ ذَاَِ وَذَراَِ ََ ََُِ اََْءِ اَُِْْ
وَاْوَةِ اََُِْْ َََْ،
وََِِْعِ ُ أَِْ اُدِ ِْ ذَوِي اَْرْوَاحِ اَةِ وَاُُْبِ اَُْرَةِ وَاُُْلِ ارَاِِ َِ اََِْْءِ
وَاَْوَِْءِ وَاََِْْءِ َِِِ ََِِِْْ وََُُِِْ وََُُِِْ وَََُِِْ،
َِ اََ اُْ ُِْْ، وََِ اَْرْضِ وَاََْْامِ اُِِْْ وَاِِْ َِ َ َُ ِْ ََدَاُِِ اَِِْْ
وَََُِِِْ اَِِِْ َُِلِ ََدَاتِ اَْٰتِ اِِِْ وَاُْْاِِٰ وَََدَاتِ اُِ وَاُُِْ اَوِِ
اِ َِ ََدَةُ اَْاِِ اُُْدِ ََ أَن ِٰهِ اَُْْدَاتِ اَٰرُ ُْرَِ۪ وَََُْتُ ََرِه۪ وَََاَ أََِْ۪
وََََتُ أََْارِهِ.
َ ََُُ! وََ إَِٰ إِ َُ!
Üçüncü Bâb
775َُّٰ أََُْ’in Mertebelerine Dairdir
[َُّٰ أََُْ’in otuz üç mertebesinden yedisini anlatacağız. O mertebelerin
mühim bir kısmı Yirminci Mektup’un İkinci Makam’ında, Otuz İkinci
Söz’ün İkinci Mevkıf’ının sonunda ve Üçüncü Mevkıf’ının başında izah
edilmiştir. Bu mertebelerin hakikatini anlamak isteyenler o iki risaleye
baksınlar.]
Birinci Mertebe
“De ki: Her türlü hamd Allah’a mahsustur ki, asla evlat edinmemiştir.
Hâkimiyetinde ortağı yoktur. Acze düşüp de bir desteğe muhtaç
olmamıştır. Öyleyse tekbir getirerek O’nun yüc eliğini ilan et.”776
Ya Rab! Fermanın başım gözüm üstüne! Emrine âmâdeyim!
Yüceler yücesidir O! İlim ve kudr etiyle her şeyden büyükt ür O!
Zira her şeyi yaratan O, yarattıklarını düzenli ve ahenkli kılan O, insanı
kâinata denk bir sanat eseri olarak kudretiyle şekillendiren ve insanı
yazdığı kader kalemiyle kâinatı da aynen yazan O’dur.777
Çünkü şu büyük âlem olan kâinat, aynen bu küçük âlem olan insan gibi,
O’nun kudretinin eseri ve kaderinin mektubudur . O, şu büyük âlemi öyle
eşsiz bir surette yaratmıştır ki, onu bir mescit şekline çevirmiş; bu küçük
âlemi de öyle bir surette var etmiştir ki, secde eden bir kul yapmıştır. Şu
büyük âlemi bir mülk şeklinde inşa etmiş, bu küçük âlemi de bütün mülke
muhtaç bir kul olarak yaratmıştır. O’nun büyük âlemdeki sanatı bir kitap
şeklinde kendini göstermiş, insandaki boya sı ise hitap çiçeği olarak
açmıştır. O’nun kudreti büyük âlemde haşmetini gösterirken, rahmeti de
küçük âlem olan insanda nimetlerini tanzim ediyor. Haşmeti, büyük
âlemde O’nun V ahid olduğuna  şehadet ederken, nimetleri de küçük âlemde
O’nun E had olduğunu i lan ediyor. O, büyük â lemin hem bütününün he m de
parçalarının hareketlerine ve sükûne tlerine birlik mührü bastığı gibi, şu
insanın cismine ve uzuvlarına, hücre ve zerrelerine de öylece birer birlik
damgası vurmuştur.
Şimdi O’nun muntazam ve mükemmel eserlerine şöyle bir bak: Nasıl gün
gibi aşikâr, sınırsız bir cömertlikle beraber eşsiz bir düzen; baş döndür en
bir hızla beraber mükemmel bir uyum ; fevkalâde bir kolaylıkla beraber
muhteşem bir sanat; her tarafa yayılmış bollukla beraber benzersiz bir
güzellik; birbirinden alabildiğine uzaklıkla beraber olağanüstü birlik;
karmakarışıklıkla beraber birbirinden son derece ayrılık ve farklılık; çok
pahalı olmakla beraber fevkalâde ucuzluk ol duğunu gör eceksin!..
İşte bu görünen hal, sürekli hakikatin peşinde koşan akıl sahibi bir kimse
için bir şahit olduğu gibi, ahmak bir münafığı da bütün bunların sonsuz
ilim ve sınırsız kudret sahibi Cenâb-ı Hakk’ın sanatı olduğunu ve O’nun
birliğini kabul etmeye mecbur bırakır.
Vahdette fevkalâde bir kolaylık, Allah’a ortak koşmada ise içinden
çıkılması imkânsız bir zorluk va rdır:
Eğer bütün eşya tek bir Zât’a verilirse, kâinatı yoktan var etmek bir hurma
fidanını yaratmak kadar, bir hurma fidanını var etmek de bir meyve kadar
kolay olur. Eşya birçok varlığa isnat edildiğinde ise meyveyi ağaç kadar,
ağacı ise kâinat kadar zorlaştıran bir imkânsızlık ortaya çıkar. Zira bir tek
Zât, pek çok şey için bir tek neticeyi ve vaziyeti, bir tek fiil ile külfetsiz
bir şekilde ve bizzat uğraşmadan elde eder. Eğer bu netice ve vaziyet
birçok varlığa havale edilse, ona ancak büyük bir zorlukla, bizzat
uğraşarak ve mücadeleyle ulaşılabilir: Bir subayın vazifesini erlere,
ustanın vazifesini binanın taşlarına, yerkürenin hareketini gezegenlere,
fıskiyenin vazifesini su damlalarına, daire merkezinin vazifesini o
dairenin çevresindeki nokt alara bırakmak gibi...
Vahdette, yani birlikte, bağlanma sırrıyla, sınırsız bir kudret bulunur. Bu
şekilde, bir sebep bütün kuvve t kaynaklarını tek başına yüklenmek
zorunda  kalmaz; bir eser, kendisine isnat edilen Zât’a göre değer kazanır
ve büyü k işler görebilir. Şirkte ise her bir sebep, kendi kuvve t kaynaklarını
tek başına taşımaya mecburdur; bu yüzden eseri de kendi cirmi kadar
küçük olur. İşte bunda n dolayı bir karınca veya bir sinek, büyükl ük
taslayan zalimlere galip gelir778 ve küçücük bir çekirdek koca bir ağacı
içinde barındırır.
Bütün eşya bir tek Zât’a verildiği takdirde, yaratmak o Zât’ın her şeyi
mutlak yokluktan var etmesi anlamına gelmez. Bir tek Zât’ın eşyayı var
etmesi, tıpkı cama akseden görüntünün kolayca fotoğraf kâğıdına
aktarılarak ona maddî bir varlık verilmesi veya görünmez bir mürekkeple
yazılmış bir yazının, gizli yazıları ortaya çıkaran bir madde sayesinde
görünür hale getirilmesi gibi ilimde gizli olanı varlık katına çıkarmak
anlamını taşır.
Eşyanın sebeplere ve birçok ortağa verilmesi, mutlak yokluktan var
etmeyi gerektirir. Bu durum, imkânsız olmasa da son derece zordur.
Öyleyse bir Yaratıcının varlığını kabul etmekte vücûb derecesine varan bir
kolaylık, çok sayıda yaratıcının var olduğunu kabul etmekte ise
imkânsızlık derecesine varan bir zorluk bul unur.
Vahdetteki hikmetle, bir varlığı zamansız ve maddesiz mutlak yokluktan
var etmek mümkün olur ki, o varlığın zerreleri hiçbir karışıklık ve zorluk
olmadan “ilmî bir kalıba”779 dökül ür.
Şirkteki ve çokluktaki yoktan var etme iddiasının ise mümkün
olmadığında, aklı başında herkes birleşir. Çünkü bir canlının var olması
için yeryüzüne yayılmış zerrelerin ve elementlerin bir araya gelmesi
gerekir. Ayrıca, ilmî bir kalıbın var olmayışı sebebiyle, o canlının
cismindeki zerrelerin korunması için her zerrede sınırsız bir ilim ve
sonsuz bir irade bulunması gerekecektir. Bununl a beraber, ortaklara hiç
ihtiyaç bulunmadığı ve varlıkları da imkânsız olduğu halde, onların
varlıklarını iddia etmek mânâsız, delilsiz ve boştur. Varlıklarda böyle bir
şeye ne bir emare ne de bir işaret vardır. Zira göklerin ve yerin yaratılışı,
zorunlu olarak, sonsuz, mükemmel bir kudreti gerektirir. Dolayısıyla
ortaklara da hiç ihtiyaç yoktur. Eğer bunun aksi farz edilse –hiçbir
zorunluluk yokken, hatta zorunluluk bunun tam aksi iken– sınırsız ve
gayet mükemmel bir kudreti, sınırsız olduğu halde, sınırlı başka bir
kuvve tle sınırlandırmak gerekir ki, bu, beş yönde n imkânsızdır. İşte,
ortakların varlığı aynen bunun gibi imkân dışıdır ve varlıkta hiçbir şekilde
–zikredilen yönler itibarı ile– var olmaları imkânsız bulunan ortakların
varlığına dair bir işaret veya bunun gerçekleştiğine/gerçekleşeceğine dair
bir emare yokt ur.
Bu meseleyi Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevkıfı’nda zerrelerden
gezegenlere; İkinci Mevkıfı’nda da göklerden her bir insanın yüzünde ki,
onu diğer insanlardan ayıran farklılıklara kadar, teker teker ele alıp
soruşturduk; hepsi de tevhid mührünü gös tererek şirke “ret” cevabı verdi.
O’nun ortağı olmadığı gibi, yardımcısı ve veziri de yoktur. Sebepler ise
ezelî kudretin tasarrufuna ince bir perdeden ibarettir; zaten işin aslında,
yaratmada da hiçbir tesirleri yoktur. Zira sebeplerin en üstünü ve en geniş
iradelisi insan olduğu halde, “yeme, konuş ma, düşünme” gibi iradeyle
gerçekleştirilen en açık fiillerde dahi onun elinde olan, bunların ancak
yüzde biri kadar şüphe li bir kısımdır.
Gördüğün gibi, en üstün ve iradesi en geniş olan sebebin hakiki tasarrufta
eli kolu böyle bağlı ise diğer hayvanlar ve cansız varlıklar, yaratmada ve
rubûbi yette gökl erin ve yerin Yaratıcısına nasıl ortak olabilirler?
Nasıl ki bir padişahın, içine hediyesini koyduğu zarf, lütfunu sardığı
mendil veya eliyle sana nimet gönde rdiği asker, onun saltanatına ortak
olamaz. Öyle de, elleriyle bize nimetlerin gönde rildiği sebepler, bizim için
biriktirilen nimetlerin sandıklarından ibaret zarflar ve bize hediye
gönde rilen ilahî lütufların üzerine sarılmış sebepler, yardımcı, ortak veya
tesirli birer vasıta olamazlar.
İkinci Mertebe
Yüceler yücesidir O! İlim ve kudr etiyle her şeyden büyükt ür O!
Zira O, öyle bir Hallâk, Alîm, Sâni’, Hakîm, Rahman ve Rahîm’dir ki,
kâinat bağındaki şu yeryüzünün ve gökyüz ünün varlıkları, apaçık o
Hallâk-ı Alîm’in kudr etinin mucizeleridir:
Ve yeryüzü bahçesindeki şu her yere serpilmiş, rengârenk, süslenmiş
bitkiler ve dört bir yana yayılmış, herkese güzelliklerini gösteren çeşit
çeşit hayvanlar, elbette o Sâni-i Hakîm’in sanatının harikalarıdır.. ve bu
bağın bahçelerinde gözümüzün önünde  tebessüm eden çiçekler ve
süslenmiş meyveler, o R ahman ve Rahîm’in rahmetinin hediyeleridir.
O kudret mucizeleri öyle şehadet ediyor, şu sanat harikaları böyle nidâda
bulunuyor  ve bu rahmet hediyeleri şöyle ilan ediyor ki: Onun Hallâk’ı
(Yaratanı), şunun Musavvir’i (Şekil Vereni) ve bunun Vâhib’i (Hibe
Edeni) olan Zât, her şeyi bilir ve O’nun her şeye gücü yeter. O, rahmeti ve
ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Kudretine nispeten zerreler ve yıldızlar, az ve
çok, küç ük ve  büyük, s ınırlı ve sınırsız her şey eşittir.
O Sâni-i Hakîm’in mucizeleri olan geçmişin bütün hadiseleri ve sanat
harikaları, O’nun kudretinin, gelecekte gerçekleşmesi muhtemel bütün
hadiselere ve sanat harikalarına yettiğine şehadet eder. Zira O, Hallâk-ı
Alîm ve Azîz-i Hakîm’dir.
Yeryüzü bahçesini sanatına bir sergi, yaratmasına bir meydan, kudretine
bir tecelli yeri, hikmetine bir yörünge , rahmetine bir çiçeklik, cennetine
bir tarla, yarattıklarına bir uğrak noktası, varlıkların akıp gittiği bir mecra,
eserlerine bir ölçek olarak yaratan Zât, her türlü eksiklikten uzaktır.780
Bunda n dolayı, canlıların süslenmesi, kuşların nakış nakış işlenmesi,
ağaçların meyvelerle dona nması, bitkilerin çiçek çiçek açması O’nun
ilminin mucizeleri, sanatının harikaları, cömertliğinin hediyeleri, lütfunun
delilleridir.
Bu yeryüzü bahçelerinde meyvelerin süsleriyle çiçeklerin tebessümü,
seher yeliyle kuşların şakıması, çiçeklerin yanaklarındaki yağmur
damlalarının şırıltısı ve annelerin küçücük yavrularına karşı şefkati;
cinlere, insanlara, ruhlara, hayvanlara ve meleklere bir Vedûd’un kendini
tanıtmasının, bir Rahman’ın kendini sevdirmesinin, bir Hannân’ın
şefkatinin ve bir Mennân’ın merhametinin işaretleridir.
Bütün tohumlar ve meyveler, çekirdek ve çiçekler birer hikmet mucizesi,
birer sanat harikası, birer rahmet hediyesi, birer vahdet delili ve ahiret
yurdunda ki ilahî lütufların birer şahididir.. onlar, Yaratıcının kudretinin
her şeye yettiğine ve O’nun her şeyi bildiğine dosdoğru birer şahittir. O,
rahmetiyle, ilmiyle, yaratmasıyla, idaresiyle, sanatıyla ve tasviriyle her
şeyi kuşatmıştır. O’nun yaratma ve idaresine, sanat ve tasvirine kıyasla
güne ş bir tohum  gibi, yıldızlar birer çiçek gibi, yeryüzü bir dâne (tane)
gibidir; O’na hiçbir şey ağır gelmez.
Bütün tohum lar ve meyveler, çokluk âlemlerinde birliğin aynaları, kaderin
ve kudretin işaretleridir ki, bu çokluğun kaynağının birlik olduğunu
gösterirler. Onlar, kendilerini yaratan Fâtır’ın sanat ve tasvirde birliğine
şehadet ederek gün yüz üne çıkar ve tekrar vahdete dönm eleriyle de Sâni’in
yaratma ve idaresindeki hikmeti dile getirirler.
Hem o tohum lar ve meyveler, her şeyi yaratan Zât’ın o küçük varlıklara
yöne lik küllî nazarının, onların kısımlarına da baktığını gösteren
hikmetinin işaretleridir. Zira ağacın yaratılmasındaki en belirgin maksat,
onun meyvesidir. İşte, insan da şu kâinatın meyvesidir ve kâinatın
Yaratıcısının nazarında birinci gaye odur. Kalb de bir çekirdek gibidir ve
varlıkları yaratan Zât’ın en parlak aynasıdır. İşte şu hikmettendir ki, şu
küçücük insan, bu varlık âleminin yıkılıp değiştirilmesi ve başka bir hal
alıp yenilenmesi şeklinde cereyan edecek haşir ve neşre en açık sebep
olmuştur.
Allahu Ekber! Sen, büyükl üğünün hakikatine akılların eremeyeceği
Yüceler Yücesisin!
Çünkü bütün eşya, 781َ إَِٰ إِ َُ deyip kâinatın büyük zikir halkasında
beraber zikrederek çalışıyor.
Kabiliyetlerinin diliyle daima “Ya Hak!” deyip hayat haklarını Cenâb-ı
Hakk’ın rahmet hazinesinden istiyorlar. Baştan başa da hayata
mazhariyetlerinin diliyle “Ya Hayy!” ismini zikrediyorlar.
Üçüncü Mertebe782 HAŞİYE
İzahı, Otuz İkinci Söz’ün Ü çüncü Mevkıfı’nın baş ındadı r.
Allah, ilim ve kudr etiyle her şeyden büyükt ür!
Zira O, öyle bir Kadir, Mukaddir, Alîm, Hakîm, Musavvir, Kerîm, Latif,
Müzeyyin, Mün’im, Vedûd, Mütearrif, Rahman, Rahîm, Mütehannin,
Sonsuz Celâl ve Kemâl Sahibi bir Cemîl ve Ezelî bir Nakkâş’tır ki, bu
kâinatın sayfaları ve tabakalarıyla, küll-cüz olarak, külliyet-cüziyet ve
varlık-bekâ itibarıyla hakikati:
º O’nun kaza ve kader kaleminin ilim ve hikmetle tanzim ve takdir ettiği
çizgileri,
º ilim ve hikmet pergelinin sanat ve tasvir ile nakışları,
º sanat ve tasvirinin, mucizeler saçan bembeyaz elinin lütuf ve keremle
aydınlatıp süslemeleri,
º sonsuz rahmet ve nimetle kendini tanıtmasının ve sevdirmesinin, lütuf ve
kereminin, güz elliğinin çiçekleri,
º merhamet ve şefkatinin, nimet ve rahmetinin kaynağından son derece
güzel ve mükemmel bir şekilde taşan meyveleri,
º varlıkların, günlerin ve senelerin hızla akmasına rağmen nimet vermenin
devam etmesinin, mevsimlerin, asırların ve devirlerin peş peşe geçmesine
rağmen Cemâl’in tecellilerinin sürmesinin, mazharların değişkenliğinin ve
aynaların fâniliğinin şehadetiyle daimî bir kemâl ve sonsuz bir güzelliğin
parıltıları olduğunu gös terir.
Evet, aynaların fâniliği ve varlıkların gelip geçiciliği ile beraber
tecellilerin ve feyizlerin devam etmesi, her şeyden daha açık, da ha belirgin
bir şekilde, onlarda görünen güzelliğin ve göz alıcı mükemmelliğin
kendilerine ait olmadığına; apaçık bir dille ve en belirgin delille o
tecellilerin, bir Vâcibü’l-Vücûd’un, bir Bâkî-i Vedûd’un mutlak güzelliği
ve sürekli yenilenen ihsanları olduğuna  işaret eder.
Evet, eserin mükemmelliği, apaçık bir şekilde fiilin mükemmelliğini,
fiilin mükemmelliği ise kesin olarak ismin ve fâilin mükemmelliğini
gösterir. İsmin mükemmelliği hiç şüphe siz sıfatın mükemmelliğine,
sıfatın mükemmelliği, açıkça, şe’nin783 mükemmelliğine işaret eder. Şe’nin
mükemmelliği ise kesinlikle o Zât’a yaraşır bir şekilde O’nun kemâlini
gösterir. İşte bu, a ksine ihtimal verilemeyecek bir gerçektir.
Dördüncü Mertebe
Allah, yüc eler yücesidir! Allah büyükt ür!
Zira O öyle Ezelî bir Adl, Âdil, Hakem, Hâkim, Hakîm’dir ki, şu kâinat
ağacının gövde sini, meşiet784 ve hikmetinin asılları ile altı günde  ortaya
çıkarmış; onu kaza ve kaderinin düsturlarıyla detaylı hale getirmiş; âdet
ve sünne tinin kanunlarıyla düzene koym uş; inayet ve rahmetinin
prensipleriyle süslemiş; eserlerinin intizamı, yarattıklarının süslenmeleri,
birbirine benzemeleri, birbiriyle uyum  içinde bulunmaları, birbirinin
ihtiyaçlarına cevap vermeleri, yardımına koşmaları, sarmaş dolaş olmaları
ve her şeyde kaderin takdiri ile, kendileri için belirlenen kabiliyetleri
ölçüsünde ; bilerek, kusursuz ve sağlam yapılmalarının şehadetiyle, isim
ve sıfatlarının cilveleriyle bütün bi r varlığın çehresine nurlar serpmiştir.
Varlığın düz enlenmesinde
º her tarafı kuşatmış hikmet…
º süslenmelerindeki tam inayet…
º lütuflara ermelerindeki engin rahmet…
º terbiye edilmelerindeki hepsini kuşatan iaşe ve rızıklar…
º Yaratıcısının Zât’ına ait şe’nlerine785 ayna olan harikulâde sanatlı hayat…
º güzelliklerle bezenmesindeki iradeyle ortaya çıkan güz ellikler…
º varlıkların geçip gitmesiyle beraber onlarda yansıyan güzelliğin
tecellisinin devamı…
º Mâbudlarına karşı kalblerindeki sadık aşk...
º kutsî bir çekime (cezbeye) doğr u kendilerini salıvermeleri…
º bütün mükemmel insanların, Yaratıcılarının bir olduğunda  ittifak
etmeleri…
º parçalarında faydaların göz etildiği tasarruflar…
º bitkilerdeki hikmetli düzenleme ve idare…
º hayvanlardaki cömertçe beslenme, görülüp göz etilme…
º temel unsurlarının değişmesine rağmen devam eden mükemmel düzen…
º her şeyi kuşatan intizamla beraber büyük büyük ga yeler…
º son derece güzel ve mükemmel bir sanata sahip olmalarına rağmen
zamana ve maddeye ihtiyaç duyul madan aniden meydana gelmeleri…
º her şey olabilme ihtimaline rağmen hikmetlice kendileri olmaları, elleri
en küçük isteklerine bile yetişemediği halde pek çok ve türlü türlü
ihtiyaçlarının umulmadık şekilde ve beklenmedik bir tarzda, en uygun
zamanda karşılanması…
º zayıflığın madenindeki mutlak kuvve t…
º acz kaynağındaki mutlak kudr et…
º hayata elverişsizliklerine rağmen onl arda görünen hayat…
º hiçbir şey bilmemelerine rağmen kendilerinde şahit olunan kuşatıcı
şuur…
º kendisi hiç değişmeyip her şeyi değiştiren bir Zât’ı gerektiren
değişikliklerdeki mükemmel düzen…
º aynı merkez etrafındaki iç içe daireler gibi tesbihlerinin aynı olması…
º kabiliyetlerinin, yaradılıştan gelen ihtiyaçlarının ve çaresizliklerinin
diliyle yaptıkları üç çeşit duanın kabulü…
º ibadetleriyle mazhar oldukları münâcâtlar, müşahedeler ve feyizler…
º her “iki kader”lerindeki intizam…786
º Yüce Yaratıcıyı zikretmekle itminana ermeleri,
º Sâni’in onları yaratmaktaki maksadının gerçekleşmesi, kendi
mükemmelliklerinin ortaya çıkması ve başlangıçları ile sonuç larını
birleştiren bağın ibadet olması…
Ve daha bunun gibi her türlü hal ve keyfiyetleri, bütün bunların Hakîm bir
Müdebbir’in idaresiyle, Ehad, Samed, Kerîm bir Mürebbî’nin terbiyesiyle
olduğuna  şehadet eder. Hepsi de bir tek Seyyid’in hizmetçileridir ve bir
tek Mutasarrıf’ın tasarrufu altındadır. Ve bütününün kaynağı da,
varlıklarının her sayfasındaki mektuplarının her birinin üzerinde pek çok
birlik mührü gör ünen Bir Zât’ın kudr etidir.
Evet, her ova ve çöldeki, her vadi ve dağdaki her bir çiçek ve meyve, her
bir bitki ve ağaç, hatta her bir hayvan ve taş, dahası her zerre ve toprak
parçası, nakşı ve eseri apaçık görünen birer mühürdür. Dikkatle bakanlara
gösterir ki, bu eserin sahibi kim ise ibretle yazılan şu mekânın kâtibi de,
yeryüzünü ve denizlerin içini yazan da, böyle ibretlerle dolu göklerin
sayfasına ayı ve güne şi nakşeden de O’dur. Onları nakşeden, Yüceler
Yücesidir! Allahu Ekber!
 ٰ
Bütün eşya, 787َ إَِٰ إِ َُ deyip kâinatın o büyük zikir halkasında beraberce
zikrediyor.
Beşinci Mertebe788 HAŞİYE
Allah büyüktür. Zira O, her şeyi yaratan, her şeye gücü yeten, en güzel
sureti veren ve her şeyi gören öyle bir Zât’tır ki, şu koca koca gökc isimleri
ve inci-misal yıldızlar, O’nun ulûhiyetinin ve yüceliğinin pırıl pırıl
delilleri, rubûbi yetinin ve izzetinin ışıl ışıl şahitleridir; O’nun rubûbi yet
saltanatının ihtişamını gürül gürül haykırmakta ve O’na şehadet etmekte,
hüküm ranlığının ve hikmetinin sınırsızlığını, kudr etinin büyükl üğünün ba ş
döndür ücülüğünü i lan etmektedir.
Şimdi “Üstlerindeki göğe  bakmazlar mı, onu nasıl bina edip süsledik...”789
ayetine kulak ver!
Sonra göğün yüzüne bak; intizamlı bir yaratma ve ölçülü sanatla beraber
nasıl sükûne t içinde bir sessizlik, hikmet içinde bir hareket, ihtişam içinde
bir parıltı, süsler içinde bir tebessüm göreceksin.
Mevsimlerin değişmesi için semânın lambası olan güne şin ışınlarının
farklı açılarla gelmesi, kandili hükm ünde ki ayın her gece farklı bir hilal
şeklinde doğa rak dünya yı aydınlatması ve göğün güzel yüzünün yıldızlarla
yaldızlanması, bu âlemi idare eden sınırsız bir saltanatın varlığını akıl
sahiplerine ilan eder.
İşte o Kudreti Sonsuz Yaratıcı, her şeyi bilir.790 O, her şeyi kuşatan bir irade
ile dileyendir; ne dilerse olur, olmamasını dilediği de olmaz. O, sınırsız,
kuşatıcı ve zâtî (kendinden) bir kudretle her şeye gücü yetendir. Nasıl ki
güpe gündüz , şu güne şin ışıksız ve ısısız olduğu düşünülemez, bu mümkün
değildir. Aynen öyle de, gökleri, kuşatıcı bir ilim ve sınırsız bir kudret
olmaksızın yaratan bir ilahın varlığı da tasavvur edilemez, böyle bir şey
asla mümkün değildir. Demek, kesinlikle, bizzat kendinden olan kuşatıcı
ilmiyle O, her şeyi bilir. Öyle bir ilmin, her şeyle irtibatı zorunludur. Her
yerde hâzır ve şahit olan, her şeye nüfuz eden, her şeyi nuranî bir
enginlikle kuşatan böyle bir ilimden bir şeyin ayrı düşmesi mümkün
değildir.
Bütün varlıkta görünen ölçülü intizam ve intizamlı ölçüler, umumi hikmet
ve eksiksiz, kusursuz, mükemmel inayetler, muntazam kader ve buna  bağlı
olarak meydana gelen güzel neticeler, süresi belirlenmiş eceller, ölçüsü
belli rızıklar, türlü türlü mükemmel sanatlar, olağanüstü süslemeler,
birbirinden son derece farklı, ölçülü, intizamlı ve sağlam yapılmalar ve
fevkalâde kolay var edilmeler, Allâmü’l-Guyûb’ un ilminin her şeyi
kuşattığının şahitleridir.
“Yaratan, yarattığını hiç bilmez olur mu? (İlmi her şeye nüfuz eden, her
şeyden haberi olan) Latîf ve Habîr O’dur.”791 ayeti gösteriyor ki, bir şeyi
var etmek, onunl a ilgili her şeyi bilmeyi gerektirir. Ve varlıktaki vücûd
nuru, onda  ilim nurunu da  lüzumlu kılar.
İnsandaki çok güzel sanatın güya onun şuuruyla olduğunu kabul etmekle,
insanın yaratılışının, Yaratıcısının ilmiyle gerçekleştiği hakikati
arasındaki nispet; karanlık gecedeki yıldız böceğinin ışıkçığının, gün
ortasında parıl parıl parlayan güne şin ışığına nispeti gibidir.
Her şeyi bilen O olduğu gibi her şeyi dileyen de O’dur. O’nun dilemesi
olmadan hiçbir şeyin meydana gelmesi mümkün değildir. Kudret yarattığı,
ilim temyiz ettiği (ayırdığı) gibi, irade de tahsis eder (seçer), sonra da
varlık meydana gelir.
Yüce Allah’ın iradesinin ve dilemesinin şahitleri, varlıkların geçirdiği
haller ve aldıkları tavırlar sayısıncadır.
Evet, varlıkların, sayısız ihtimaller, neticeye götürmeyen kapalı yollar ve
karmakarışık vaziyetler arasından ve birbirine zıt, birbiriyle çekişen sel
gibi unsurların elleri altında şu inceden inceye nizamla, bu gözle görünen
hassaslardan hassas ölçüyle düzenlenmesi, onlara kendilerine has
özelliklerin verilmesi; cansız, basit (terkip edilmiş olmayan) maddelerden
birbirinden çok farklı fakat uyum  içinde canlıların yaratılması –bütün
organlarıyla spermden yaratılan insanlar, bütün uzuvlarıyla yumurtadan
yaratılan kuşlar, çeşit çeşit dal ve buda klarıyla çekirdekten yaratılan
ağaçlar gibi– ve her şeyin kendisi için belirlenen şekli alması, bütün
bunların, O’nun iradesiyle ve dilemesiyle olduğunu gösterir. Aynı cinsten
varlıkların, aynı türden fertlerin temel organlarda birbirlerinin aynı
olmaları kesinlikle onların Sanatkâr’ının Vahid ve Ehad olduğuna  delildir.
Aynen öyle de, muntazam ayırt edici özelliklere sahip, hikmetli bir şekilde
birer şahsiyete bürünmelerindeki farklılıkları da bu Vahid ve Ehad
Sanatkâr’ın dilediği gibi hükm eden, istediğini yapan Fâil-i Muhtar ve
sonsuz irade sahibi bir Zât olduğunu gös terir.
Hem nasıl ki o Hallâk, Alîm ve Mürîd; her şeyi bilir, her şeyi diler, O’nun
her şeyi kuşatan bir ilmi, her şeyi kapsayan kusursuz bir iradesi vardır.
Aynen öyle de, O’nun eksiksiz, mükemmel, tastamam zaruri, kendinden,
Zâtından doğa n ve Zâtının gereği olan bir kudreti bulunur. Öyleyse o
kudretin zıddının (acz) onun içine girmesi mümkün değildir. Aksi takdirde
bir araya gelmeleri ittifakla imkânsız olan zıtların bir arada bulunduğunu
kabul etmek gerekir.
Dolayısıyla o kudrette derece de olamaz. Çünkü zerreler-yıldızlar, az-çok,
küçük-büyük, cüzî-küllî, parça-bütün, insan-âlem, çekirdek-ağaç o kudrete
nispetle birbirine eşittir.
º Nuranilik, şeffaflık, mukabele, denge, intizam ve emre uym a792 sırrıyla,
º baş döndür en bir hızla beraber eşsiz bir intizamın, fevkalâde bir
kolaylıkla beraber mükemmel bir uyum un ve her tarafa yayılmış bollukla
beraber birbirinden son de rece farklı olmanın şehadetiyle,793
º her şeyin birlikten yardım alması ve birliğin her şeye medet vermesi,
birlikteki kolaylık ve ehadiyet tecellisi sırrıyla,794
º Allah’ın varlığının kendinden olması ve mahiyetinin hiçbir varlığın
mahiyetine benzememesi hikmetiyle,
º hiçbir kayıt altına girmeme, mekândan münezzeh olma ve parçalara
bölünmeme sırrıyla,795
º vesilelere hiç ihtiyaç bulunmamasına rağmen –farz edelim ihtiyaç
olsaydı– insanın damarları ve elektrik gibi akıcı, latif maddeleri ileten
madenî tellerde olduğu gibi engel ve mânilerin aslında kolaylaştırmada
vesilelere dönüş mesi hikmetiyle,796
º baş döndür ücü güzellikleri ve harika sanatları açısından zerrelerin
yıldızdan, cüzlerin küllden, cüzîlerin küllîden, azın çoktan, küçüğün
büyükt en, insanın âlemden ve çekirdeğin ağaçtan daha geri, daha aşağı
olmaması hikmetiyle,797
onları yaratanın, bunları da yaratması akıldan uzak ve tuhaf görülemez.
Zira (zerre, cüz, cüzî, az, küçük, insan, çekirdek gibi) ihata edilen bu
varlıklar, küçük küçük yazılmış örnekler veya sağılmış, sıkılmış noktalar
gibidir. Öyleyse kesinlikle, (yıldız, nevi, kül, küllî, çok, büyük, âlem ve
ağaç gibi) ihata eden şu varlıklar, ihata edilenlerin Yaratıcısının tasarrufu
ve idaresi altında olmalıdır ki, o Zât ilminin düsturlarıyla, ihata edenin bir
örneğini ihata edilenlerin içine koya bilsin ve hikmetinin mizanlarıyla onu
(ihata edeni) sıkıp ihata edilenleri onda n çıkarsın. İşte şu cüzîleri ortaya
koya n kudr ete, bu kül lîleri de meydana getirmek ağır gelmez.
Hem nasıl ki, bir atomun üzerine esir zerreleriyle yazılan bir Kur’an-ı
Hakîm nüshası, göklerin sayfalarında yıldızlar ve güne ş mürekkebiyle
yazılan Kur’an-ı Azîmü’ş-Şân nüshasından baş döndür ücü güzellik ve göz
kamaştırıcı sanat açısından geri değildir, aşağı kalmaz. Aynen öyle de, bir
arının ve karıncanın yaratılışı, hurma ağacının ve filin yaratılışından baş
döndür ücü güzellik ve göz kamaştırıcı sanat bakımından aşağı olmadığı
gibi, pırıl pırıl parlayan bir çiçek de sanatça, ışıl ışıl ışıldayan Çoban
Yıldızından daha aşağı değildir. İşte bunun gi bi örnekleri sen de kıyasla.
Hem nasıl ki varlıkların yaratılmasında görülen bu büyük kolaylık,798
dalâlet ehlinin; akılların kabul etmediği, hatta vehimlerin kendisinden
kaçtığı hurafeleri ve imkânsızlıkları gerektiren “kendi kendine olma” ile
bir “Yaratıcının var edip şekillendirmesi”ni karıştırmalarına sebep
olmuştur. Aynen öyle de, hak ve hakikat ehline, kâinatın Yaratıcısının
kudretine kıyasla zerrelerle gezegenlerin eşit olduğunu, aksine ihtimal
verilmeyecek bir kesinlikle ispat etmiştir.
Yüceler yücesidir O! Şanı ne uludur O! 799َ إَِٰ إِ َُ
Altıncı Mertebe8 0 0 HAŞİYE
Yüceler yücesidir O! Şanı ne uludur O! Allah, ilim ve kudretiyle yegâne
büyükt ür!
Zira O, öyle bir Âdil, Hakîm, Kadir, Alîm, Vahid, Ehad ve Ezelî bir
Sultan’dır ki, bütün bu â lemler O’nun ni zam ve mizanının, her şeyi düzene
koyuş unun ve ölçüp dengeleyişinin, adalet ve hikmetinin, ilim ve
kudretinin idaresinde ve tasarrufunda dır ve kesin bir kanaatle, hatta gözle
görürcesine vahidiyet ve ehadiyet sırrına mazhardır. Çünkü nizam ve
mizan, düzene koyuş  ve ölçüp dengeleyiş dairesinin dışında hiçbir varlık
yoktur. Bunlar, “İmam-ı Mübîn ve Kitab-ı Mübîn”den iki konudur .801 Yine
bunlar, Alîm-i Hakîm’in ilim ve emrinin, Azîz-i Rahîm’in kudret ve
iradesinin iki unva nıdır. Ve şu Kitab-ı Mübîn’le İmam-ı Mübîn’deki
dengeyle beraber bulunan düzen, başında iz’an ve yüzünde  göz olan bir
kimseye; zaman ve varlıkta Rahman’ın tasarruf ve idaresinin, Hannân’ın
tanziminin, M ennân’ın süsleyip dona tmasının ve Deyyân’ın ölçüp de ngeye
koym asının dışında hiçbir şeyin olmadığını gösteren pırıl pırıl iki delildir.
Sözün Özü
Allah’ın yaratıcılığında başlangıç ve son, asıl ve nesil, geçmiş ve gelecek,
emir ve ilme bakan “Evvel ve Âhir” isimlerinin tecellisi, “İmam-ı
Mübîn’”e işaret etmektedir. Yine Allah’ın yaratıcılığında, varlık
üzerindeki “Zâhir ve Bâtın” isimlerinin tecellisi ise “Kitab-ı Mübîn”e
işaret eder. Zira kâinat büyük bir ağaç, kâinatın her bir âlemi de birer ağaç
gibidir. Varlığın yaratılışı, onun  nevileri ve âlemleri ile ilgili olarak küçük
bir ağaç düşünelim. İşte o küçük ağacın bir aslı ve başlangıcı vardır, o da
üzerinde boy atıp geliştiği çekirdektir. Ve yine öldükten sonra onun
vazifesini devam ettirecek bir de nesli vardır ki, o da meyvelerindeki
çekirdeklerdir.
İşte, başlangıç ve sonuç , “Evvel ve Âhir” isimlerinin tecellisinin
mazharıdır. Düzenli ve hikmetli olan başlangıç ve aslî çekirdek, ağacın
alacağı her türlü şekle dair kanunların bir araya getirilmiş bir fihristi ve
tarifesi hükmünde dir. Ağacın dallarında bulunan meyvelerdeki çekirdekler
“Âhir” isminin tecellisine mazhardır.
Mükemmel bir hikmetle yaratılan meyvelerdeki çekirdekler, bu ağaca
benzer başka ağaçların meydana gelmesi için kendilerine birer fihrist ve
tarife konulmuş küçük birer sandık hükm ünde dir. Ve âdeta onların içinde
kader kalemiyle, çıkacak ağaçların ileride alacakları şekillerin programı
yazılmıştır.
Ağacın görünen yüzü, “Zâhir” isminin tecellisine mazhardır. İşte ağacın
bu dış yüzü mükemmel bir intizam, süsleme ve hikmet sayesinde yine
mükemmel bir hikmet ve inayetle tam da boyuna  göre biçilmiş, kendine
has güzelliklerle dona tılmış, süslenmiş muntazam bir elbise gibidir.
Bu ağacın görünmeyen iç yüzü ise “Bâtın” isminin tecellisine mazhardır.
Mükemmel bir intizam, akılları hayrette bırakan bir idare ve yine kusursuz
bir düzenle hayatı için gerekli gıdaların ağacın her tarafına dağıtılması
sayesinde âdeta bu ağacın içi, son derece intizamlı ve ölçülü, harika bir
makine gibidir.
Nasıl ki başlangıcı olağanüstü bir tarife, sonu da harika bir fihrist olan
ağaç, “İmam-ı Mübîn”e işaret etmektedir. Aynen öyle de, dışı sanat
harikası bir elbise, içi de son derece düzenli bir makine hükm ünde ki ağaç
“Kitab-ı Mübîn”e işaret eder.
Hem nasıl ki, insanlarda bulunan hafıza kuvve ti “levh-i mahfuz”a işaret
etmektedir ve onun delilidir. Aynen öyle de, her bir ağaçtaki aslî
çekirdekler ve meyveler “İmam-ı Mübîn”i göstermektedir.802 Ağacın içi de
dışı da “Kitab-ı Mübîn”e işaret eder. İşte bu küçücük ağaca, geçmiş ve
geleceğiyle yeryüzü ağacını, öncesi ve sonrasıyla kâinat ağacını, ataları ve
soylarıyla da insan ağacını kıyasla. Ve bunun gi bi...
Yüceler yücesidir varlığın Yaratıcısı ve O’ndan başka ilah yokt ur!
Ey Yüce Zât! Akıllar Senin büyükl üğünün vasfına erişemez, düşünceler
Senin ululuğunun m ahiyetine yetişemez!
Yedinci Mertebe
Yüceler yücesidir O! İlim ve kudr etiyle her şeyden büyükt ür O!
Zira O, öyle bir Hallâk (her şeyi yoktan var eden), Fettâh (her şeyi en iyi
şekilde açan, darlıktan kurtaran), Fa’âl (icraatı durmadan devam eden),
Allâm (her şeyi hakkıyla, en iyi bilen), Vehhâb (çok ihsan eden,
bağışlayan) ve Feyyâz (çok feyiz veren, bereket ve bolluk ihsan eden)803
HAŞİYE Ezelî bir Güneş’tir ki, şu kâinat, bütün nevileriyle ve varlıklarıyla
O’nun nurlarının gölgeleri, fiillerinin eserleri, isimlerinin çeşit çeşit
tecellilerinin renk renk nakışları, kaza ve kader kaleminin yazıları;
sıfatlarının, cemâlinin, celâlinin ve kemâlinin tecelli aynalarıdır.
º Gönde rdiği bütün kitap ve sayfalar, varlıktaki ve Kur’an’daki ayetleriyle
Şâhid-i Ezelî’nin,
º hem kendilerinin hem de bütün zerrelerinin olanca fakirlikleri ve
ihtiyaçlarıyla beraber üzerlerinde sonsuz zenginlik ve sınırsız servet
görülen yeryüzünün ve  âlemin,
º insanlık semâsının ayları ve güne şleri olan, aydınlık ruh sahibi
peygamberler (aleyhimüsselam), kalbî hayatlarında aydınlığa ermiş bütün
hak dostları ve ilham esintileriyle akılları pırıl pırıl hale gelmiş Hakk’ın o
saf ve dupdur u kul ları olan şuhûd e hlinin, ha kikati bütün yönl eriyle olduğu
gibi gösteren araştırmaları, keşifleri, mazhar oldukları feyizleri ve
münâcâtlarının icmâı ile
º ve yine yeryüzü ve gökyüz ünde ki gezegenler, sayılamayacak kadar kesin
şehadetleri ve sarsılmaz tasdikleriyle, tekvinî ve Kur’anî ayetlerin
şehadetlerini ve Vâcibü’l-Vücud’un bizzat şehadeti demek olan suhuf ve
semavî kitapların şahitliklerini kabul ederek şu hususta birleşmişlerdir ki,
bütün bu varlıklar O’nun kudretinin eseri, kader kaleminin mektupları,
isimlerinin aynaları ve nurlarının akisleridir.
Yüceler yücesidir O! Ve O’ndan başka ilah yokt ur!
767 “Olur ki iyi düşünürsünüz.” (Bakara sûresi, 2/219, 266).
768 “Umulur ki düşünüp anlarlar.” (A’râf sûresi, 7/176; Nahl sûresi, 16/44; Haşir sûresi, 59/21).
769 “Onlar azıcık olsun kendi başlarına kalıp düşünmediler mi ki, Allah gökleri, yeri ve ikisinin
arasında olan bütün varlıkları gerçek bir gaye ile belirli bir vâdeye kadar yaratmıştır.” (Rûm
sûresi, 30/8).
770 “Elbette bunlarda, iyice düşünen kimseler için alacak nice ders ve ibret vardır.” (Yûnus
sûresi, 10/24; Ra’d sûresi, 13/3; Câsiye sûresi, 45/13).
771 el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/423; el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân 4/314;
Aliyyülkârî, el-Masnû’ s. 82.
772 İsrâ sûresi, 17/111.
773 (Kaf sûresi, 50/6).
774 (Mülk sûresi, 67/14).
775 Sadece büyüklükte değil, hiçbir konuda eşi ve benzeri olmayan, başka bir şey Kendisiyle
kıyas bile edilemeyecek yegâne büyük, Allah’tır.
776 İsrâ sûresi, 17/111.
777 Bkz. Furkan sûresi, 25/2; Secde sûresi, 32/7; Zümer sûresi, 39/62; Kamer sûresi, 54/49.
778 Nemrut’un hakkından bir sineğin geldiğine dair bkz. İbni Kesîr, el-Bidâye 1/140-141.
779 “İlmî kalıp” ile ilgili bkz. Sözler, 26. Söz, 3. Bahis, Mukaddime; Lem’alar, 30. Lem’a, 4.
Nükte, 4. İşaret, 2. Nokta.
780 Bkz. Sözler, 15. Söz, 3. Basamak ve haşiyesi.
781 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87).
782 HAŞİYE Bu Üçüncü Mertebe, küçük bir çiçeği ve güzel bir kadını nazara alıyor. Koca bahar
bir çiçektir. Cennet de bir çiçek gibidir. O mertebenin mazharıdırlar. Ve âlem, güzel ve büyük bir
insan; huriler nevi, ruhanîler topluluğu, hayvan cinsi ve insan sınıfı ise her biri mânen güzel bir
insan hükmündedir, bu mertebenin işaret ettiği isimleri safhalarıyla gösteriyorlar.
783 Şe’n: Bir şeyin hususiyetinin fiilen ortaya çıkması.
784 Meşiet: Dileme, irade, murat, arzu.
785 Şen: Sıfatlarının tecellisiyle ortaya çıkan icraat.
786 “İki kader”le ilgili bkz. Sözler, 26. Söz, 3. Bahis, Mukaddime.
787 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87).
788 HAŞİYE Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevkıf’ının ilavesinde ve Yirminci Mektup’un İkinci
Makam’ında izah edilmiştir.
789 Kaf sûresi, 50/6.
790 Cenâb-ı Hakk’ın her şeyi bildiğini ifade eden bazı ayetler için bkz. Hadîd sûresi, 57/3;
Mücadele sûresi, 58/7; Teğâbün sûresi, 64/11; Talâk sûresi, 65/12.
791 Mülk sûresi, 67/14.
792 Bkz. Sözler, 10. Söz, Sonsöz; 29. Söz, 2. Maksat, 3. Mesele; Şuâlar, 7. Şuâ, 2. Bab, 3.
Hakikat, 2. Sır; 15. Şuâ, Kudrete Dair Arapça Fıkra, 2. Basamak; Sünûhât, 2. Cümle, 3. Nokta.
793 Bkz. Sözler, 22. Söz, 2. Makam, 6. Lem’a; 33. Söz, 5. ve 17. Pencereler; Mektubat, 20.
Mektup, 2. Makam, 10. Kelime.
794 Bkz. Mektubat, 20. Mektup, 2. Makam, 10. Kelime, Üçüncüsü; Şuâlar, 15. Şuâ, Kudrete Dair
Arapça Fıkra, 3. Basamak.
795 Bkz. Mektubat, 20. Mektup, 2. Makam, 10. Kelime, Dördüncüsü; Şuâlar, 15. Şuâ, Kudrete
Dair Arapça Fıkra, 4. ve 5. Basamaklar.
796 Bkz. Şuâlar, 15. Şuâ, Kudrete Dair Arapça Fıkra, 6. Basamak.
797 Bkz. Şuâlar, 15. Şuâ, Kudrete Dair Arapça Fıkra, 7. Basamak.
798 Cenâb-ı Hakk’ın varlıkları yaratmasındaki kolaylığı ifade buyuran bazı ayet-i kerimeler için
bkz. Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40;
Meryem sûresi, 19/35; Yâsîn sûresi, 36/82; Mü’min sûresi, 40/68.
799 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87).
800 HAŞİYE Bu Altıncı Mertebe, diğer mertebeler gibi yazılsaydı çok uzun olacaktı. Çünkü
İmam-ı Mübîn ve Kitab-ı Mübîn kısaca beyan edilemez. Otuzuncu Söz’de bir parça
zikredildiğinden, burada yazmayı kısa kesip derste izahat verdik.
801 Bkz. Mektubat, 10. Mektup; 30. Söz, İkinci Maksadın Haşiyesi.
802 Bkz. Sözler, 26. Söz, 3. Bahis, Mukaddime; Lem’alar, 30. Lem’a, 5. Şuâ, 3. Vazife.
803 HAŞİYE Bu mübarek isimlerin dürbünleriyle, varlıklardaki cilveleri altında Cenâb-ı Hakk’ın
fiillerine ve eserlerine bakmakla, o isimlerin sahibi olan Yüce Zât’a ulaşılır.
Otuzuncu Lem'a
Otuz Birinci Mektup’un Otuzuncu Lem’a’sı ve Eskişehir Hapis hanesi’nin
bir meyvesi. Altı “nükte”dir.
Denizli Medrese-i Yusufiye’sinin804 çok mühim bir dersi Meyve Risalesi ve
Afyon Medrese-i Yusufiye’sinin kıymetli ve mükemmel bir dersi el-
Hüccetü’z-Zehrâ olduğu gibi, Eskişehir Medrese-i Yusufiye’sinin gayet
kuvve tli ve mühim bir dersi de, İsm-i Âzam’ı taşıyan altı ismin altı
nüktesini beyan eden bu O tuzuncu Lem’a’dır.
İsm-i Âzam’dan Hayy-ı Kayyûm ’a ait pek derin ve geniş meseleleri
herkes, birden anlayamaz ve onda n zevk alamaz, fakat hissesiz de kalmaz.
Birinci Nükte
Allah’ın Kuddûs isminin bir nüktesine dairdir.
Kuddûs  ismi hakkındaki bu nüktenin, Otuzuncu Söz’ün sonuna  eklenmesi
uygundur .
ِِحَّاِ نٰمْحَّاِ هّٰاِ ــــــْسِب
805َونُدِاهَمْالَ مْعِنَف اَاهَنْشَرَفَ ضْرَأْالَو
ayetinin bir nüktesi ve bir İsm-i Âzam veyahut İsm-i Âzam’ın altı
nurunda n biri olan “Kuddûs ” isminin bir cilvesi, bana Şaban-ı Şerif ayının
sonunda , Eskişehir Hapishanesi’nde göründü. Cenâb-ı Hakk’ın hem
varlığını hem de birliğini tamamen, apaçık bir şekilde gösterdi. Şöyle
gördüm:
Bu kâinat ve yeryüzü, sürekli işleyen büyük bir fabrika ve her vakit dolup
boşalan bir han, bir misafirhanedir. Böyle işlek fabrikalar, hanlar,
misafirhaneler; pis atıklarla, enkazlarla, süprüntülerle çok kirlenip bulaşık
hale gelir ve her tarafta kötü kokul u maddeler birikir. Eğer çok dikkatle
bakılmaz, kirlerden arındırılmaz ve süpürülüp temizlenmezlerse içlerinde
durulamaz, insan oralarda boğul ur.
Halbuki bu kâinat fabrikası ve yeryüzü misafirhanesi o kadar pak, temiz
ve kirsizdir, bulaşık şeylerden ve kötü kokul ardan öyle arınmıştır ki,
içinde lüzumsuz tek bir şey, faydasız tek bir madde ve rastgele bir kir
bulunmaz; görünüş te bulunsa da, hemen onu dönüş türecek bir makineye
atılır, temizlenir.
Demek, bu fabrikaya bakan Zât çok iyi bakıyor. Buranın, temizliği gözeten
öyle bir Sahibi var ki, şu koca fabrikayı ve büyük sarayı küçük bir oda gibi
süpürtür, düzene koyup kirlerden arındırır. Evet, bu çok büyük  fabrikanın
içinde, büyükl üğü ölçüsünde  pis atıklar, enkaz artığı kirli maddeler,
süprüntüler bulunmuyor. Aksine, büyükl üğü ölçüsünde  temizliğine ve
kirlerden arınmasına dikkat ediliyor.
İnsan, bir ay boyunc a yıkanmaz ve küçük odasını süpürmezse çok kirlenir.
Demek ki, bu âlem sarayındaki paklık, arınmışlık, nuranîlik, temizlik;
sürekli olarak gerçekleşen hikmetli, dikkatli bir temizleme faaliyetinden
ileri geliyor. Eğer o sürekli temizleme, süpürme ve dikkatli bakım
olmasaydı, yeryüzünde  sadece bir senede yüz binlerce cins hayvan
boğul urdu. Ve göklerin sonsuz boşluğunda  çarpışan, dağılan, ömrü biten
kürelerin ve uydul arın, belki sönmüş yıldızların enkazı, yerkürenin,
dünya mızın başına, belki başımıza ve diğer canlıların üstüne düşerdi.
Dağlar büyükl üğünde ki taşları tepemize yağdırır ve bizi vatanımız olan bu
dünya dan kaçırırdı. Halbuki eskiden beri gökc isimlerinin parçalanıp
yeniden yaratıldığı o yuka rı âlemlerden, ibret olsun diye yalnız birkaç
göktaşı düşmüşse de hiç kimsenin başına isabet etmemiştir.
Hem yeryüzünde  her sene ölüm ve hayatın devridaimi ve mücadelesi
sebebiyle yüz binlerce hayvan cinsinin cenazeleri ve iki yüz bin bitki
türünün enkazı, toprağın ve denizin üstünü öyle korkunç  bir şekilde
kirletirdi ki; şuur sahipleri, değil onları sevmek, onlara âşık olmak, belki
böyle bir çirkinlikten nefret edip ölüme ve yokl uğa kaçardı.
Bir kuş kanatlarını kolayca, bir kâtip sayfalarını rahatça temizlediği gibi,
uzayda bir uçak gibi gezen dünya mızın, bu semavî kuşun kanatları ve
kâinat kitabının sayfaları da temizleniyor, güzelleşiyor. Ahiretin sonsuz
güzelliğini göremeyen ve imanla düşünmeyen insanlar, dünya nın bu
temizliğine, güz elliğine âşık olur, ona  aşırı derecede bağlanırlar.
Demek ki, bu âlem sarayı ve kâinat fabrikası, Kuddûs  isminin büyük bir
cilvesine mazhardır. O mukaddes temizlik emrini, yalnızca denizlerin etle
beslenen temizlikçileri ve karaların kartalları değil, kurt ve karınca gibi,
cenazeleri toplayan sağlık memurları da dinliyor.
Vücutta dolaşan, kandaki alyuva r ve akyuva rlar o kutsî emri dinleyip
beden hücrelerinde temizlik yaparken, nefes de o kanı tasfiye eder,
temizler.
Hem o emri, göz kapakları gözleri temizlemek, sinekler kanatlarını
süpürmek için dinlediği gibi, uçsuz bucaksız hava ve bulutlar da dinler.
Hava, zeminin yüzüne kona n toz toprak gibi süprüntüleri üfler, temizler.
Bulut sünge ri ise yeryüzü bahçesine su serper, tozu toprağı yatıştırır. Sonra
da gökyüzünü uzun zaman kirletmemek için süprüntülerini hemen
toplayıp kusursuz bir düzenle çekilir, gizlenir. Göğün güzel yüzünü ve
gözünü s ilinmiş, süpürülmüş, pırıl pırıl bir şekilde bırakır.
Yine o temizlik emrini yıldızlar, kâinatı meydana getiren unsurlar,
madenler, bitkiler dinlediği gibi, bütün zerreler de dinler ki, hayret verici
değişim fırtınaları içinde temizliğe dikkat ederler. Bir yerde rastgele
toplanmaz, kalabalık etmez, kirlenince hemen temizlenirler. En temiz,
arınmış, parlak ve pak vaziyetleri, en güzel, en saf, en tatlı suretleri almak
için hikmetli bir el tarafından sevk edilirler.
İşte bu tek fiil, yani tek bir hakikat olan temizlik, Cenâb-ı Hakk’ın Kuddûs
ismi gibi bir İsm-i Âzam’ın, kâinatın geniş dairesinde görünen büyük bir
cilvesidir; doğrudan doğruya O’nun varlığını ve birliğini, esmâ-yı
hüsnasıyla beraber, geniş daireleri gören keskin gözlere güne ş gibi
gösterir.
Evet, Risale-i Nur’un birçok yerinde kesin delillerle ispat edilmiştir ki,
Hakem ve Hakîm isimlerinin bir cilvesi olan tanzim etme, düzene koyma
fiili; Adl ve Âdil isimlerinin bir cilvesi olan ölçülü yapma ve dengede
tutma fiili; Cemîl ve Kerîm isimlerinin bir cilvesi olan süsleyip dona tma
ve ihsan etme fiili; Rab ve Rahîm isimlerinin bir cilvesi olan terbiye etme
ve nimet verme fiili bu büyük âlem dairesinde, bir tek hakikat ve fiil
olduklarından, bir tek Zât’ın vücûb806 derecesindeki varlığını ve birliğini
gösteriyorlar. Aynı şekilde, Kuddûs  isminin bir mazharı ve cilvesi olan
temizleme ve kirlerden arındırma fiili de, o Vacibü’l-Vücûd Zât’ın hem
güne ş gibi varlığını hem de gündüz  gibi birliğini gösteriyor.
Bu zikredilen, düzene koym a, ölçülü yapma, süsleyip dona tma, temizleme
gibi hikmetli fiiller, aynı mahiyette olduklarından, en geniş dairede bir tek
Sâni-i Vahid’e işaret eder. O geniş dairede birçok esmâ-yı hüsnanın, belki
Allah’ın bin bir isminin her birinin böyle büyük birer cilvesi vardır. Ve o
cilvelerin eseri olan fiiller, büyükl üğü ölçüsünde , açıkça ve kesinlikle,
Vahid ve Ehad Yaratıcıyı gösterir.
Evet, her şeyi kanunlarına ve nizamına itaat ettiren, bütün kâinatta geçerli
olan hikmet, eşyayı süsleyip varlıkların yüzünü güldüren kuşatıcı inayet,
varlıkları sevindirip memnun eden engin rahmet, her canlıyı besleyip
onlara türlü lezzetleri tattıran umumi rızık verme ve besleme fiili, her şeyi
her şeyle münasebetli hale getiren, birbirinden faydalandıran ve birbirine
bir derece sahip kılan hayat verme fiili gibi kâinatın yüzünü güldüren,
aydınlatan apaçık hakikatler ve bir tek Zât’a işaret eden fiiller; ışığın
güne şi göstermesi gibi, Hakîm, Kerîm, Rahîm, Rezzak, Hayy ve Muhyî bir
Zât’ı açıkça gösteriyor. Eğer hepsi Allah’ın birliğine apaçık birer delil
olan o yüzlerce kuşatıcı fiilden biri bile Vahid-i Ehad’e verilmezse,
yüzlerce yönde n imkânsızlıklar ortaya çıkar.
Mesela, değil hikmet, inayet, rahmet, rızık ve hayat verme gibi apaçık
hakikatler ve bir tek Yaratıcıyı gösteren deliller; belki yalnızca kâinattaki
temizleme fiili bile kâinatın Hâlık’ına verilmezse, dalâlet ehlinin gittikleri
küfür yolunda  şunu kabul etmek gerekir: O temizleme faaliyeti ile alâkalı
ya bir zerreden, bir sinekten tut, kâinatı meydana getiren unsurlara,
yıldızlara kadar her bir varlık koca kâinatın süslenip dona tılmasını, her
şeyin ölçüyle yapılışını, düzenlenip temizlenmesini bilecek, düşünecek ve
ona göre hareket edecek bir kabiliyettedir.. ya âlemin Hâlık’ının mukaddes
sıfatlarına sahiptir.. veyahut bu kâinatın temizlenip süslenmesini
sağlamak, ona gelen ve oradan giden varlıkların, ihtiyaç duyul an ve
harcanan şeylerin dengesini düzenlemek için kâinat büyükl üğünde  bir
istişare meclisi vardır ve sayısız zerre, sinek, yıldız o meclisin azalarıdır.
İşte her tarafta görülen, şahit olunan umumi, kuşatıcı, kusursuz faaliyetin,
süsleyip dona tma ve temizleme fiilinin gerçekleşebilmesi için bunlar gibi
hurafe ve safsatadan ibaret yüzlerce akıl dışı ihtimali doğru kabul etmek
gerekir. Fakat bunda  bir değil, belki yüz binlerce imkânsızlık ortaya çıkar.
Evet, eğer gündüz ün ışığı ve yeryüzünde ki bütün parlak şeylerde görünen
hayalî güne şçikler güne şe verilmez ve onların, bir tek güne şin yansıması
oldukları kabul edilmezse, yeryüzünde  parlayan bütün cam parçalarında,
su damlalarında ve kar tanelerinde, belki hava zerrelerinde, hakiki birer
güne ş bulunduğ unu kabul etmek gerekir. Ta ki, her yere ulaşan o ışığın
varlığı izah edilebilsin.
İşte, hikmet bir ışıktır. Her şeyi kuşatan rahmet bir ışıktır. Kâinatı
süsleme, ölçülü yapma, düzene koym a ve temizleme fiilleri de kuşatıcı
birer ışıktır ki, o Ezelî Güneş’in parıltılarıdırlar. Öyleyse dalâlet ve küfür
yolunun nasıl içinden çıkılmaz bir bataklığa girdiğine bak! Ve dalâletteki
cehaletin, ne kadar ahmakça olduğunu gör, اَِْْمِ وَََلِ اََُْْ ِِّٰ َٰ دِِ
807اَِْنِ de.
Evet, kâinat sarayını tertemiz tutan bu muhteşem, umumi temizleme
faaliyeti, elbette Kuddûs  isminin cilvesi ve gereğidir. Nasıl ki bütün
mahlûkatın tesbihleri Kuddûs  ismini gösterir; aynı şekilde, hepsinin
temizliğini de Kuddûs  ismi gerektirir.808 HAŞİYE Temizlikteki bu kutsî
bağdandır ki, 809اَََُ َِ اَِْنِ hadisi, temizliği imanın nur unda n saymış,
810إِن َّٰ ُِ ااَِ وَُِ اَََُِْ
ayeti de, onu Allah’ın hoşnutluğunu kazanmanın bir vesilesi olarak
göstermiştir.
Otuzuncu Lem’a’nın İkinci Nüktesi
ِِحَّاِ نٰمْحَّاِ هّٰاِ ــــــْسِب
811ٍومُلْعَمٍ رَدَقِب اَّلِإُۤ هُلِّزَنُن اَمَوُ۬ هُنِائَۤزَخ اَنَِع اَّلِإٍ ءْيَشْ نِمْ نِإَو
ayetinin bir nüktesi ve bir ism-i âzam veyahut ism-i âzamın altı nurunda n
biri olan “Adl” isminin bir cilvesi, tıpkı Birinci Nükte gibi, Eskişehir
Hapishanesi’nde bana uzaktan uzağa göründü. Onu anlamayı
kolaylaştırmak için yine temsil yoluyla anlatacağız:
Şu kâinat öyle bir saraydır ki, o sarayın içinde sürekli tahrip-tamir içinde
çalkalanan bir şehir, o şehirde savaş ve hicretle her an kaynayan bir
memleket ve o memlekette ölüm ve hayat arasında aralıksız yuva rlanan
bir âlem var.
Fakat o sarayda, şehirde, memlekette, âlemde o kadar hayret verici bir
denge, ölçülü bir icraat hükmediyor ki, o sayısız varlıktaki değişimlerin,
canlıların düny aya gönde rilmesindeki ve ölümünde ki, rızıklarındaki ve
ihtiyaçlarındaki dengenin; her an bütün kâinatı gören, teftiş nazarından
geçiren bir tek Zât’ın terazisinde ölçülüp hesap edildiğini açıkça
ispatlıyor. Yoksa bir balık bin yumurtacık ile, haşhaş gibi bir bitki yirmi
bin tohum ile başına buyruk olsaydı, sel gibi akan unsurların ve
değişimlerin hücumuyla, şiddetle dengeyi bozmaya çalışan, her yeri istilâ
etmek isteyen sebepler başıboş kalsalardı veyahut maksatsız, serseri
tesadüfe, ölçüsüz, kör kuvve te ve şuursuz, karanlık tabiata havale
edilselerdi, eşyadaki ve kâinattaki o denge öyle bir bozulurdu ki, bir
senede, belki bir günde  altüst olurdu. Yani, deniz karmakarışık şeylerle
dolar, çürüyüp kokuş urdu, hava zararlı gazlarla zehirlenirdi, yeryüzü ise
bir çöplüğe, bir mezbahaya ve bataklığa döne rdi, dünya  boğul urdu.
İşte hayvanların vücutlarındaki hücrelerden, kandaki alyuva r ve
akyuva rlardan, zerrelerin yenilenmesinden ve bedendeki uzuvların
uyum unda n tut, denizlerdeki hayat-ölüm ve rızık-ihtiyaç dengesine,
yeraltındaki su kaynaklarının ihtiyaca göre doldurulmasına, hayvan ve
bitkilerin dünya ya gönde rilmesine ve ölümlerine, güz ve baharın her yıl
yeniden yaratılmasına, kâinatı meydana getiren unsurların ve yıldızların
hizmetlerine, hareketlerine, ölüm ve hayatın, ışık ve karanlığın, sıcak ve
soğuğun döngüs üne, mücadelelerine ve çarpışmalarına kadar her şey o
derece hassas ve ince bir ölçüyle ayarlanır ve tartılır ki; insan aklı hiçbir
yerde gerçek bir israf, abes bir iş görmediği gibi, aklın eseri olan felsefe
ve hikmet dahi her şeyde mükemmel bir intizam, çok güzel bir mizan
görür ve gösterir. Belki felsefe ve hikmet, o intizamın ve ölçülü icraatın
bir tezahürü ve tercümanıdır.
İşte, güne ş ile on iki farklı gezegenin uyum una ve dengelerine bak! Acaba
bu denge, adalet ve kudret sahibi, haşmetli, yüce bir Zât’ı güne ş gibi
göstermiyor mu? Bilhassa o gezegenlerden biri olan gemimiz, yani
yerküre, bir senede yirmi dört bin senelik bir dairede gezer, seyahat eder.
O müthiş süratine rağmen yeryüzüne dizilmiş, düzgünc e yerleştirilmiş
eşyayı dağıtmaz, sarsmaz, uzaya fırlatmaz. Eğer sürati biraz artsa veya
azalsaydı, üzerindeki varlıkları havaya fırlatıp uzay boşluğunda  dağıtırdı.
Ve dengesini bir dakika, belki bir saniye bozsa dünya mız altüst olur, belki
başka bir küreyle çarpışır, kıyameti kopa rırdı.
Bilhassa yeryüzünde , dört yüz bin bitki ve hayvan türünün doğum  ve
ölümleri, rızıklarının çok şefkatli, dengeli bir şekilde verilmesi ve
yaşatılmaları, ışığın güne şi gösterdiği gibi, adalet ve merhamet sahibi bir
Zât’a işaret ediyor.
Hem o sayısız canlı türlerinin hadsiz fertlerinden sadece birinin bile
uzuvları, dona nımı, duygul arı o derece hassas bir ölçü içinde birbiriyle
münasebetli ve dengededir ki, o uyum  ve denge, apaçık bir şekilde, adalet
ve hikmet sahibi bir Yaratıcıyı gösteriyor.
Ve bilhassa her bir hayvanın bedenindeki hücreler, kan damarları,
kanındaki alyuvar ve akyuva rlar ve o küreciklerdeki zerreler o kadar ince,
hassas ve harika bir denge içindedir ki, her şeyin dizgini elinde ve anahtarı
katında bulunan, icraatında bir şey bir başka şeye engel olmayan, bütün
eşyayı bir tek şey gibi kolayca idare eden sonsuz adalet ve hikmet sahibi
bir Hâlık’ın mizanıyla, kanunuyl a, nizamıyla terbiye ve idare edildiklerini
açıkça ispatlar.
Cinlerin ve insanların amellerinin, haşrin büyük mahkemesinde, en büyük
adalet terazisinde tartılmasını akıldan uzak görüp buna  inanmayanlar,
dünya da gözleriyle gördükleri şu muazzam dengeye dikkat etseler, elbette
haşri imkânsız görmekten vazgeçerler.
Ey müsrif, iktisatsız, zalim, adaletsiz, kirli ve bedbaht insan! Bütün
kâinatın ve varlıkların hareket düsturu olan iktisadı, temizliği ve adaleti
yerine getirmediğinden, bütün varlıklara muhalefetinle, mânen onların
nefretini ve hiddetini çekiyorsun. Neye dayanıyorsun ki, zulmünle,
ölçüsüzlüğünl e, israfınla, kirlerinle onları kızdırıyorsun?
Evet, Hakîm isminin en büyük cilvelerinden, bütün kâinatta geçerli olan
hikmet; iktisat ve israf etmeme esasları üzerinde gerçekleşiyor, tutumlu
olmayı emrediyor. Adl isminin en büyük cilvesinden gelen kâinattaki tam
adalet ise bütün eşya arasındaki dengeyi gözetiyor, insana da adaleti emir
buyur uyor. Rahman sûresinde,
وَأَُِا اَْزْنَ ِِِْْ وََ ُِْـُوا۝أَ ََْْا ِ اَِْانِ۝وَاـَۤءَ رََََ وَوَََ اَِْانَ
812اَِْانَ
ayetindeki dört mertebe, dört çeşit dengeye işaret eden “mizan”
kelimesinin dört defa zikredilmesi, âlemdeki mizanın büyüklüğünün
derecesini ve fevkalâde, pek yüks ek kıymetini gösteriyor. Evet, kâinatta
hiçbir şeyde israf bulunmadığı gibi, hakiki zulüm, ölçüsüzlük ve
dengesizlik de yokt ur.
Kuddûs  isminin en büyük cilvesinden gelen kirlerden arındırma fiili ise
kâinattaki bütün varlıkları temizliyor, güzelleştiriyor. İnsanın bulaşık eli
karışmadığı sürece, hiçbir şeyde hakiki pislik ve çirkinlik gör ülmüyor.
İşte Kur’an hakikatlerinden ve İslam’ın düsturlarından olan adaletin,
iktisadın ve temizliğin insan hayatında ne kadar temel birer kaide
olduğunu anla! Kur’an hüküm lerinin kâinatla ne derece alâkası
bulunduğunu, kâ inatın içine kök saldığını, onu sardığını gör! Nasıl kâinatı
bozmak ve onun suretini değiştirmek mümkün değilse, şu hakikatleri
bozmanın da mümkün ol madığını bil!
Ve bu üç büyük nur gibi; Allah’ın rahmeti, inayeti, her şeyi koruyup
gözetmesi misali yüzlerce kuşatıcı hakikat haşri ve ahireti gerektirir. O
halde, hiç mümkün müdür ki, kâinatta ve bütün varlıklarda hüküm  süren
rahmet, inayet, adalet, hikmet, iktisat ve temizlik gibi pek kuvve tli,
kuşatıcı hakikatler, haşrin yokluğuyl a ve ahiretin gelmemesiyle
merhametsizliğe, zulme, hikmetsizliğe, israfa, kirliliğe, abese dönüş sün?
Hâşâ, yüz  bin defa hâşâ!
Bir sineğin hayat hakkını çok şefkatli bir şekilde koruyan bir rahmet, bir
hikmet, acaba haşri yaratmamakla, şuur sahibi sayısız kulunun hayat
haklarını ve nihayetsiz varlıkların hukukunu ziyan eder mi? Rahmet ve
şefkatte, adalet ve hikmette –tabir caizse– sınırsız hassasiyet ve dikkat
gösteren bir rubûbi yetin haşmeti, kemâlâtını göstermek, kendini tanıtmak
ve sevdirmek için şu kâinatı sayısız, harika sanatlarıyla, nimetleriyle
süsleyen yüce bir saltanatın sahibi, haşri getirmeyerek bütün kemâlâtının
ve mahlûkatının kıymetinin hiçe inmesine ve inkârına izin verir mi? Hâşâ!
Açıktır ki, böyle mutlak bir güzellik, böyle kesin bir çirkinliğe müsaade
etmez.
Evet, ahireti inkâr etmek isteyen, önce bütün hakikatleriyle düny ayı inkâr
etmeli. Yoksa düny a, her hakikatiyle, yüz bin dille onu tekzip ederek yüz
bin kere yalancılığını ispatlayacaktır. Onunc u Söz, ahiretin varlığının,
düny anın varlığı kadar  kesin ve şüphe siz olduğunu apaç ık delillerle ispat
etmiştir.
İsm-i Âzam’ın Altı Nurundan Üçüncüsüne İşaret Eden
Üçüncü Nükte
ِِحَّاِ نٰمْحَّاِ هّٰاِ ــــــْسِب
813ِةَمْكِحْالِبَ كِّبَرِ ِبَس ىٰلِإُ عْدُا
ayetinin bir nüktesi ve bir ism-i âzam veya ism-i âzamın altı nurunda n biri
olan Hakem isminin bir cilvesi, Ramazan-ı Şerif’te bana göründü. Ona
yalnız bir işaret olarak, beş “nokta”yı içeren Üçüncü Nükte aceleyle
yazıldı, müsvedde halinde kaldı.
Birinci Nokta
Onunc u Söz’de işaret edildiği gibi, Hakem isminin en büyük tecellisi şu
kâinatı öyle bir kitap hükm üne getirmiştir ki, âdeta her sayfasında
yüzlerce kitap yazılmış, her satırına yüzlerce sayfa yerleştirilmiş, her
kelimesinde yüzlerce satır ve her harfinde yüzlerce kelime var ve âdeta
her noktasında o kitabın kısa bir fihristi bulunur. O kitabın sayfaları,
satırları, Nakkaşını, Kâtibini yüzlerce yönde n, ta noktalarına kadar öyle
açıkça gösteriyor ki, kâinat kitabına bakıldığında, Kâtibinin varlığını ve
birliğini kendi varlığından yüz derece daha kuvve tli bir şekilde ispat ettiği
görülüyor. Çünkü bir harf, kendi varlığını bir tek harf kadar ifade ettiği
halde, kâtibini bir satır kadar anlatır.
Evet, bu yüc e kitabın bir sayfası yeryüzüdür. O sayfada, bahar mevsiminde
bitki ve hayvan cinsleri sayısınca kitabın; birbiri içinde, beraber, aynı
anda, yanlışsız ve mükemmel bir şekilde yazıldığı gözle görülüyor.
Bu sayfanın bir satırı, bir bahçedir. O bahçede bulunan çiçekler, ağaçlar,
bitkiler adedince manzum kasidelerin beraber, birbiri içinde, hatasızca
yazıldığını gözümüzle görüyoruz.
O satırın bir kelimesi çiçek açmış, meyve vermek üzere yaprağını uzatmış
bir ağaçtır. İşte o kelime, muntazam, ölçülü, süslü yaprakları, çiçekleri ve
meyveleri sayısınca, Hakem-i Zülcelâl’i övüp yücelten mânidar yazılar
içerir. Çiçek açmış her ağaç gibi, o ağaç da âdeta Nakkaşına övgül er
terennüm  eden manzum bir kasidedir.
Hem o haşmet sahibi, yüce Hakem, yeryüzü sergisinde teşhir ettiği antika
ve hayret verici eserlerine sanki binlerce gözle bakmak istiyor.
Ve âdeta, o Ezelî Sultan’ın kendisine verdiği kıymetli, süslenmiş hediye,
nişan ve formaları, hususi bayramı ve açılış merasimi olan baharda
Padişahının nazarına arz etmek için o ağaç öyle süslenmiş ve ölçülü,
muntazam, mânidar bir şekil almıştır, ona öyle hikmetli bir suret
verilmiştir ki, her bir çiçeği ve meyvesiyle pek çok yönden, iç içe
delillerle Nakkaşının varlığına ve isimlerine şehadet eder.
Mesela her çiçekte ve meyvede bir ölçü var. O ölçü, bir uyum içinde, o
uyum , tazelenen bir düzene koym a, ölçülü yapma fiili içinde, o fiil, bir
ziynet ve sanat içinde, o ziynet ve sanat ise mânidar kokul ar ve hikmetli
tatlar içinde bulunduğunda n; her bir çiçek, Hakem-i Zülcelâl’e o ağaçtaki
hemcinsleri sayısınca işaret ediyor.
Evet, bir kelime olan o ağaçta bir harf hükm ünde ki meyvede bulunan bir
çekirdek noktası, bütün ağacın fihristini, programını taşıyan küçücük bir
sandıktır. Ve bunun gibi, kâinat kitabının bütün satırları, sayfaları;
yalnızca her bir sayfası değil, belki her bir satırı, her bir kelimesi, her bir
harfi ve noktası, Hakem ve Hakîm isimlerinin cilvesiyle öyle birer mucize
hükm üne getirilmiştir ki, bütün sebepler toplansa onun bir noktasının
benzerini yapamaz, ona  karşı söz söyleyemez.
Evet, büyük bir Kur’an gibi olan bu kâinattaki her bir yaratılış kanunu,
noktaları ve harfleri sayısınca mucize gösterdiğinden; elbette serseri
tesadüf, kör kuvve t ve gayesiz, ölçüsüz, şuursuz tabiat hiçbir şekilde,
sonsuz hikmet sahibi ve her şeyi gören bir Zât tarafından kurulmuş o has
mizana ve gayet ince intizama karışamaz. Eğer karışsalardı, elbette
karışıklık eseri görülecekti; halbuki kâinatta hiçbir şekilde düzensizlik
göze çarpmıyor.
İkinci Nokta
İki “mesele”dir.
Birinci Mesele
Onunc u Söz’de beyan edildiği gibi, son derece mükemmel bir güzellik ve
sonsuz güzellikte bir kemâl; elbette, kendini görmek, göstermek,
sergilemek ister. Bu, temel bir kaidedir. İşte bu esaslı, umumi kaide
gereğince, şu büyük kâ inat kitabının Nakkâş-ı Ezelî’si, kâinatla ve kâinatın
her bir sayfasıyla, her bir satırıyla, hatta harfleri ve noktalarıyla kendini
tanıtmak, sevdirmek, kemâlâtını bildirmek ve güzelliğini göstermek için,
en küçüğünde n en büyüğüne  kadar her bir varlığın farklı dilleriyle
kemâlinin güz elliğini ve güzelliğinin kemâlini gösteriyor, sevdiriyor.
İşte, ey gafil insan! Sonsuz celâl ve güzellik sahibi, her şeyin hâkimi olan,
her hakkı yerine getiren, hüküm  sahibi, her şeyi tam bir hikmetle var eden
Zât, sana kendini her bir mahlûkuyl a, böyle sayısız ve parlak şekillerde
tanıtmak ve sevdirmek istediği halde, sen kendisini tanıtmasına karşı iman
ederek O’nu tanımaz, sevdirmesine karşılık kulluğunl a kendini O’na
sevdirmezsen, bunun ne derece katmerli, sonsuz bir cehalet ve zarar
olduğunu bi l, ayıl!
İkinci Mesele
Bu kâinatın Kadîr ve Hakîm Yaratıcısının mülkünde  ortaklara yer yoktur.
Her şeyde son de rece intizam bulunduğunda n, hiçbir şey şirki kabul etmez.
Çünkü bir işe farklı eller karışırsa, o iş karışır. Bir memlekette iki padişah,
bir şehirde iki vali, bir köyde  iki muhtar bulunsa, o memleketteki, o
şehirdeki, o köyde ki bütün işlerde bir karışıklık başlayacağı gibi; en basit
bir vazifeli memurun, vazifesine başkasının müdahalesini kabul etmemesi
gösteriyor ki, hâkimiyetin en temel kaidesi elbette bağımsız ve tek başına
olmaktır. Demek ki, intizam birliği, hâkimiyet de tek başına olmayı
gerektirir.
Madem hâkimiyetin geçici bir gölgesi, yardımlaşmaya muhtaç ve aciz
insanlarda müdahaleyi böyle reddediyor; elbette, bir Kadîr-i Mutlak’ın
rubûbi yet derecesindeki hakiki, mutlak hâkimiyetinin, müdahaleyi bütün
şiddetiyle reddetmesi gerekir. Eğer O’nun mülküne  zerre kadar müdahale
olsaydı, kâinattaki düzen boz ulurdu.
Halbuki bu kâinat öyle yaratılmıştır ki, bir çekirdeği var etmek için bir
ağacı yaratacak kudret lâzımdır. Bir ağacı meydana getirmek için de
kâinatı yaratabilecek kudret gerekir. Ve kâinatın işleyişine parmak
karıştıran bir ortak bulunsa, onun en küçük çekirdekte dahi hissesinin
olması lâzım gelir. Çünkü o çekirdek, kâinatın bir örneğidir. O halde, koca
kâinata sığmayan iki rubûb iyetin, tek bir çekirdekte, belki zerrede bir
arada bulunması gerekir. Bu ise muhallerin ve bâtıl düşüncelerin en
mânâsızı, akıldan en uzak olanıdır. Koca kâinatın bütün hal ve
keyfiyetlerini adalet terazisinde ve hikmetli düzeni altında tutan bir Kadîr-
i Mutlak’ın –hatta bir çekirdekte dahi– acz gösterdiğini kabul etmeyi
gerektiren şirk ve küfür, ne kadar katmerli, sınırsız bir uydur ma, bir hata,
bir yalandır ve tevhid, ne kadar esaslı, sonsuz derecede bir haktır,
hakikattir ve doğr udur; bil ve 814اََُْْ ِِّٰ ََ اَِْنِ de!
Üçüncü Nokta
Sâni-i Kadir, Hakem ve Hakîm isimleriyle bu âlemin içine binlerce
kusursuz âlem yerleştirmiştir. O âlemler arasında kâinattaki hikmetlere en
çok medar ve mazhar olan insanı bir merkez hükmünde  yaratmıştır. Şu
kâinat dairesinin en mühim hikmetleri ve faydaları insana bakar. Cenâb-ı
Hak, insan dairesi içinde de rızkı bir merkez haline getirmiştir; insanlık
âleminde çoğu hikmet ve fayda rızka bakar, onunl a ortaya çıkar. İnsandaki
şuur ve rızıktaki zevk vasıtasıyla Hakîm isminin cilvesi parlak bir şekilde
görünür. Evet, insan aklı sayesinde keşfedilen yüzlerce ilimden her biri,
Hakem isminin bir canlı türünde ki bir tek cilvesini tarif ediyor.
Mesela tıp ilmine, “Bu kâinat nedir?” diye sorulsa, elbette diyecektir ki:
“Çok muntazam ve mükemmel, dev bir eczanedir. İçinde her ilaç güzelce
hazırlanmış ve dizilmiştir.”
Kimya ilmine sorulsa: “Bu yerküre nedir?” Diyecektir ki: “Çok düzenli ve
kusursuz bir kimya laboratuarıdır.”
Makine bilimi ise şöyle diyecektir: “Yeryüzü, hiçbir kusuru olmayan,
mükemmel bir fabrikadır.”
Ziraat bilimi de bu soruya, “Son derece verimli, her çeşit tohum u vaktinde
yetiştiren kusursuz bir tarla ve mükemmel bir bahçedir.” diye cevap
verecektir.
Ticaret ilmi ise diyecektir ki: “Dünya , gayet düzenli bir sergi, bir pazar ve
malları sanatça çok kı ymetli olan bir dükkâ ndır.”
Gıda bilimi şöyle diyecektir: “Yeryüzü, gayet muntazam, içinde her türlü
erzak bul unan bir ambardır.”
Aşçılık ilmi, “Dünya , içinde yüz binlerce çeşit leziz yiyeceğin beraberce,
kusursuz bir düzenle pişirildiği Rabbanî bir mutfak ve Rahmanî bir
kazandır.” diyecektir.
Askerlik ilmi ise diyecektir ki: “Yeryüzü bir kışladır. Onun ordusunda , her
bahar mevsiminde yeni silah altına alınmış ve çadırları kurulmuş dört yüz
bin farklı millet bulunduğu halde, her birinin erzakı, elbiseleri, silahları
ayrı ayrı veriliyor; talimleri, terhisleri tam bir düzen içinde, hiçbiri
unutulmadan, şaşırılmadan, bir tek Başkumandan’ın emriyle, kuvve tiyle,
merhametiyle, O’nun hazinesinden gayet muntazam bir şekilde idare
ediliyor.”
Ve elektrik ilmine, “Bu âlem nedir?” diye sorulsa, elbette şunu
söyleyecektir: “Bu muhteşem kâinat sarayının çatısı, vazifesini düzen ve
denge içinde gören sayısız elektrik lambasıyla süslenmiştir. Bu, o kadar
harika bir düzen ve dengedir ki, başta güne ş olmak üzere yerküreden bin
defa büyük olan gökteki o lambalar, sürekli yandıkları halde dengeleri
bozulmuyor, patlamıyor ve yangın çıkarmıyorlar. Sarfiyatları sınırsız
olduğu halde gazyağları ve yakıtları nereden geliyor? Neden tükenmiyor?
Niçin yanmalarındaki belli denge bozulmuyor? Küçük bir lamba bile
düzenli bakılmazsa söner. Astronom i bilimine göre dünya dan bir milyon
kere daha büyük olan ve bir milyon seneden daha uzun yaşayan güne şi815
HAŞİYE kömürsüz ve yağsız yakan, söndür meyen Hakîm-i Zülcelâl’in
hikmetine, kudretine bak! 816َُْنَ ِّٰ ve güne şin ömründe ki saniyeler
sayısınca, 819، َۤ إَِٰ إِ َُ 818 ، َرَكَ ُّٰ817َ َۤءَ ُّٰ de!”
Demek, gökteki bu lambalarda harika bir düzen var ve onlara çok dikkatle
bakılıyor. Âdeta o yanan ve ışık veren çok sayıdaki büyük kütlenin ve
nurlu kandillerin buha r kazanı, harareti tükenmeyen cehennemdir; onlara
nursuz sıcaklık veriyor. Ve o elektrik lambalarının kaynağı ve merkezî
fabrikası ebedî cennettir ki, onları nurlandırıp aydınlatıyor; Hakem ve
Hakîm isimlerinin en büyük cilvesiyle düzenli olarak yanmaya devam
ediyorlar.
Ve bunlar gibi, yüzlerce ilimden her birinin kesin şahitliğiyle, bu kâinat
eksiksiz, mükemmel bir düzen içinde sayısız hikmet ve faydayla süslenip
dona tılmıştır. Cenâb-ı Hak, o harika ve kuşatıcı hikmetiyle kâinatın
bütününde  gösterdiği intizamı ve gayeleri, en küçük bir canlıya ve
çekirdeğe de küçük bir ölçekte yerleştirmiştir. Mâlum ve açıktır ki, o
gayeleri, hikmetleri ve faydaları sürekli takip edip gözetmek, bir irade ile,
kasıt ile, dileme ile olabilir; başka türlü olamaz. Bu, iradesiz, kasıtsız,
şuursuz sebeplerin ve tabiatın işi olamayacağı gibi, onların bu işe
müdahalesi de mümkün de ğildir.
Kısacası, kâinattaki bütün varlıkların kusursuz intizamları ve sayısız
hikmetleriyle varlığını gerektirdikleri ve gösterdikleri, dilediği her şeyi
yapan bir Sâni-i Hakîm’i bilmemenin veya inkâr etmenin, ne kadar hayret
verici bir cehalet ve divanelik olduğu tarif edilemez. Evet, dünya da hayret
edilecek bir şey varsa, o da bu inkârdır. Çünkü kâinattaki bütün varlıklarda
görülen kusursuz düzen ve sonsuz hikmetler, O’nun varlığına ve birliğine
şahitlik ettiği halde, O’nu görmemenin ve bilmemenin, ne derece körlük
ve cehalet olduğunu, en kör cahil bile anlar. Hatta diyebilirim ki, kâinatın
varlığını inkâr ettikleri için ahmak sanılan sofistler, kâfirlerin en
akıllılarıdır. Çünkü kâinatın varlığını kabul ettikten sonra onun
Yaratıcısına, Allah’a inanmamak mümkün değildir. Bu yüzden sofistler
kâinatı inkâra başlamış, sonunda  kendilerini de inkâr etmişler. “Aslında
hiçbir şey mevcut değil.” diyerek akıldan istifa edip diğer inkârcıların akıl
perdesi altındaki sonsuz akılsızlıklarından kurtulmuş, akla bir derece
yaklaşmışlar.
Dördüncü Nokta
Onunc u Söz’de işaret edildiği gibi, çok hikmet sahibi bir sanatkârın, bir
ustanın, inşa ettiği sarayın her bir taşına yüzlerce hikmeti hassasiyetle
yerleştirdikten sonra bir çatı yapmayıp onun boşu boşuna harap olmasına
yol açarak, gözettiği sayısız hikmeti ziyan etmesini aklı başında hiç kimse
kabul edemez. Mutlak hikmet sahibi bir zâtın, kusursuz hikmetiyle bir
dirhem kadar çekirdekte yüzlerce batman faydayı, gayeyi, mânâyı dikkatle
gözettiği halde; dağ gibi koca ağaca, bir dirhem kadar bir tek fayda, bir tek
küçük gaye, bir tek meyve için pek çok masraf yapmasının ve kendi
hikmetine bütün bütün zıt bir şekilde müsrifçe eğlenmesinin katiyen
imkânı yoktur. Aynen öyle de, bu kâinat sarayındaki her bir varlığa
yüzlerce hikmet yerleştiren ve onları yüzlerce vazifeyle dona tan, hatta her
bir ağaca meyveleri adedince hikmetler ve çiçekleri sayısınca vazifeler
veren bir Sâni-i Hakîm’in, kıyameti getirmemekle ve haşri yaratmamakla,
o had ve hesaba gelmez hikmetleri ve vazifeleri mânâsız, abes, boş,
faydasız kılıp ziyan edeceğini söylemek, o Kadîr-i Mutlak’ın kusursuz
kudretine mutlak bir acz atfetmek olur. Hem o Hakîm-i Mutlak’ın
kusursuz hikmetine sayısız abes işi ve faydasızlığı, o Rahîm-i Mutlak’ın
rahmetinin güzelliğine nihayetsiz çirkinliği ve o Âdil-i Mutlak’ın tam
adaletine sonsuz zulmü yakıştırmak demektir. Âdeta kâinatta herkese
görünen hikmeti, rahmeti ve adaleti inkâr etmektir. Bu ise o kadar hayret
verici bir akıl dışılıktır ki, içinde sayısız bâtıl şey bulunur.
Dalâlet yolunda kiler gelsin, baksın; girecekleri ve düşündükl eri kabirleri
gibi dalâletlerinde de ne kadar dehşetli bir karanlık bulunduğunu ve onun
yılan, akrep yuva sı bir kuyu olduğunu görsünler… Ahirete inanmanın,
cennet gibi güzel ve nuranî bir yol olduğunu a nlasın, imana girsinler.
Beşinci Nokta
İki “mesele”dir.
Birinci Mesele
Sâni-i Zülcelâl’in, Hakîm isminin gereği olarak, her şeyde en hafif sureti,
en kısa yolu, en kolay tarzı, en faydalı şekli gözetmesi, buna kıymet
vermesi, yaradılışta israf, gayesizlik ve faydasızlık bulunmadığını
gösteriyor. İsraf, Hakîm isminin zıddı olduğu gibi, iktisat da o ismin
gereği ve temel düsturudur.
Ey müsrif, iktisatsız insan! Kâinatın en temel düsturu olan iktisada dikkat
etmediğinden, hakikate ne kadar zıt davrandığını bil! 820وََ ُُِْا ُُا وَاَُْا
ayetinin ne kadar esaslı, geniş bir düsturu ders verdiğini anla!
İkinci Mesele
Hakem ve Hakîm isimleri, apaçık bir şekilde Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğine delildir ve onu gerektirir,
denilebilir.
Evet, madem gayet mânidar bir kitap, onu ders verecek bir rehber ister,
eşsiz bir güzelik, onu görecek ve gösterecek bir aynayı gerektirir ve
kusursuz bir sanat, onu sergileyecek bir ilancıyı arzu eder. Her bir harfinde
yüzlerce mânâ ve hikmet bulunan bu büyük kâinat kitabının muhatabı olan
insanlık içinde de elbette, mükemmel ve büyük bir rehber bulunacaktır ki,
o kitaptaki kutsî ve hakiki hikmetleri ders versin, kâinattaki hikmetlerin
varlığını bildirsin, hatta kâinatın yaratılışındaki Rabbanî maksatların
görünmesine, belki gerçekleşmesine vesile olsun, bütün kâinatta Hâlık’ın
hususi bir kıymet vererek görünmesini dilediği kusursuz sanatını,
isimlerinin güzelliğini bildirip onlara aynalık etsin, o Hâlık, bütün
varlıklara kendini sevdirmeyi arzu ettiği ve şuur sahibi mahlûklarından
karşılık istediği için, şuur sahibi varlıklar adına o geniş rubûbi yet
tecellilerine engin bir kullukla karşılık versin, karaları ve denizleri
cezbeye getirecek, gökleri ve yeri çınlatacak bir teşhir ve takdis nidası ile
şuur sahiplerinin nazarını, o sanatların Sâni’ine çevirsin, kutsî derslerle ve
talimatla, bütün akıl sahiplerinin kulak kesileceği Kur’an-ı Azîmüşşan’la
o Hakem ve Hakîm Yaratıcının ilahî maksatlarını en güzel şekilde
göstersin ve bütün hikmetlerinin ortaya çıkmasına, cemâlî ve celâlî
tecellilerine en mükemmel şekilde karşılık versin. İşte böyle bir zât, bu
kâinata güne ş gibi lâzımdır, varlığı zaruridir. Ve bu vasıfları taşıyan, o
vazifeleri en mükemmel şekilde yapan zât, açıkça görüldüğü gibi, Resûl-u
Ekrem’dir (aleyhissalâtü vesselam). Öyle ise güne ş ışığı, ışık da gündüz ü
gerektirdiği derecede, kâinattaki hikmetler de Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğini gerektirir.
Evet, nasıl ki Hakem ve Hakîm isimlerinin büyük cilvesi, Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğini kesinlikle
gerektiriyor; aynen öyle de, esmâ-yı hüsnâdan Allah, Rahman, Rahîm,
Vedûd, Mün’im, Kerîm, Cemîl, Rab gibi pek çok ismin her biri, kâinatta
görünen büyük bir tecelliyle, azamî derecede ve kesinlik mertebesinde
onun  (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğini gerekli kılar.
Mesela Rahman isminin cilvesi olan engin rahmet, “Âlemlere Rahmet”
Resûl-u Ekrem ile açığa çıkar; Vedûd isminin cilvesi olan, Allah’ın
kendini sevdirmesi ve tanıtması, âlemlerin Rabbinin Habibi ile netice
verir, karşılık görür, Cemîl isminin bir cilvesi olan bütün güzellikler, yani
Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ının güzelliği, isimlerinin güzelliği, sanatının
güzelliği, sanatlı bir şekilde yarattığı varlıkların güzelliği de o Resûlullah
aynasında görülür, gösterilir, rubûbi yetin haşmetinin ve ulûhiyetin
saltanatının cilveleri dahi, o rubûbi yet saltanatının ilancısı olan Resûl-u
Ekrem’in peygamberliğiyle bilinir, görünür, anlaşılır, tasdik edilir. İşte bu
misaller gibi, esmâ-yı hüsnânın her biri, Resûl-u Ekrem’in
peygamberliğine parlak birer delildir.
Kısacası: Madem kâinat mevcuttur, varlığı inkâr edilemez; elbette,
kâinatın renkleri, süsleri, ışığı, sanatı, hayatı, bağları hükmünde ki hikmet,
inayet, rahmet, güz ellik, nizam, mizan, ziynet gibi gözle görülen hakikatler
de hiçbir şekilde inkâr edilemez. Madem bu sıfatların, fiillerin inkârı
mümkün değildir; elbette, o sıfatlarla vasfolunan, o fiillerin fâili ve o
ışıkların güne şi Vâcibü’l-Vücûd, Hakîm, Kerîm, Rahîm, Cemîl, Hakem ve
Adl Zât’ın varlığı da hiçbir şekilde inkâr edilemez, O’nu inkâr etmek
mümkün değildir. Ve elbette, o sıfatların ve fiillerin ortaya çıkmasına
vesile, kemâllerinin ve hatta gerçekleşmelerinin sebebi olan en doğr u
rehber, en mükemmel yol gösterici, en büyük ilancı, kâinatın tılsımının
kâşifi, Samed Yaratıcının aynası ve Rahman’ın habibi Muham med
aleyhissalâtü vesselamın peygamberliği de hiçbir şekilde inkâr edilemez.
Hakikat âleminin ve kâinat hakikatinin ışığı gibi, onun peygamberliği de
kâinatın en par lak nurudur.
821ََِْ وََٰ اِٰ۪ وََِِْ اَةُ وَاَمُ ََِدِ ََِاتِ اَْمِ وَذَراتِ اََْمِ
822َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
Otuzuncu Lem’a’nın Dördüncü Nüktesi
823ٌدَحَأُ هّٰاَ وُهْ لُق
ayetinin bir nüktesi, Vahid ve Ehad isimlerini içeren bir İsm-i Âzam veya
İsm-i Âzam’ın altı nurunda n biri olan “Ferd” isminin bir cilvesi, Şevvâl-i
Şerif ayında Eskişehir Hapishanesi’nde bana göründü. O büyük tecellinin
etraflıca izahını Risale-i Nur’un diğer kısımlarına havale edip burada yedi
“işaret” ile, Ferd isminin en büyük tecellisiyle gösterdiği hakiki tevhidi
kısaca anlatacağız.
Birinci İşaret
Ferd ism-i âzamının, en geniş tecelli ile kâinatın bütününe , kâinattaki her
varlık türüne ve tek tek her bir varlığa birer tevhid mührü ve vahdaniyet
damgası vurduğunu, Yirmi İkinci Söz ve Otuz Üçüncü Mektup etraflıca
göstermiştir. Burada o “mühür”lerden yalnızca üçüne işaret edeceğiz.
Birinci Mühür
Cenâb-ı Hakk’ın bir ve benzersiz oluşunun cilvesi, kâinatın yüzüne öyle
bir vahdet mührü vurmuştur ki, onu bölünme kabul etmez bir bütün
hükm üne getirmiştir. Bütün kâinatı tasarrufu altında tutamayan, onun
hiçbir parçasına da gerçekten sahip olamaz. O mühür şudur: Kâinattaki her
çeşit varlık, kusursuz bir fabrikanın çarkları gibi birbirine yardım eder,
birbirinin vazifesini tamamlamaya çalışır. Böyle bir dayanışma,
yardımlaşma, birbirinin ihtiyacına cevap verme, imdadına koşma,
birbirine sarılma ve iç içe girme suretiyle öyle tek vücut hale gelirler ki,
tıpkı bir insanın bedenindeki unsurlar gibi, birbirlerinden ayrılmaları
mümkün olmaz. Bir unsurun dizginini tutan, hepsinin dizginlerine sahip
değilse, o tek uns urun di zginini de zapt edemez.
İşte kâinatın yüzünde ki bu yardımlaşma, dayanışma, birbirinin ihtiyacına
cevap verme ve birbirine sarılma; pek parlak ve büyük bir vahdet
mührüdür.
İkinci Mühür
Ferd isminin cilvesiyle yeryüzünde  ve bahar mevsiminin simasında öyle
parlak bir ehadiyet mührü ve vahdaniyet damgası görünüyor  ki, tek tek
bütün canlıları hal ve icraatlarıyla idare edemeyen, hepsini birden
göremeyen, bilmeyen ve yaratamayan bir zâtın, hiçbir şeyin yaratılışına
karışamayacağını ispatlıyor. O mühür şudur:
Yeryüzünde  madenlerden yapılmış maddelerin, unsurların ve cansız
varlıkların gayet muntazam, fakat gizli mühürlerini bir kenara bırakalım.
Yalnız iki yüz bin hayvan cinsinin ve iki yüz bin bitki türünün  atkı
ipleriyle dokuna n şu nakışlı mühürlerine bak: Yeryüzünde , bahar
mevsiminde, birden, birbiri içinde, beraberce, ayrı ayrı şekilleri,
hizmetleri, rızıkları, dona nımları bulunan ve her varlığa lâzım olan
şeylerin; hiçbiri şaşırılmadan, hatasız şekilde, son derece karışıklık içinde
olduğu halde kusursuzca birbirinden ayırt edilerek gayet hassas bir ölçüyle
külfetsiz ve tam vaktinde, umulmadık yerden verildiğini gözümüzle
görüyoruz. Bu hal ve idare, zeminin yüzünde  öyle bir vahdaniyet mührü ve
ehadiyet damgasıdır ki, o varlıkların hepsini birden, yoktan yaratıp
beraber idare edemeyen bir zât, hiçbir şeyin terbiyesine ve yaratılışına
karışamaz. Çünkü karışırsa, o sonsuz genişlikteki idarenin dengesi
bozulur. Fakat insanların, o rubûbi yet kanunlarının güzel gidişatına yine
Allah’ın emriyle görünüş te bir hizmetleri vardır.
Üçüncü Mühür
İnsanın yüzünde dir… Evet, insanın yüzü öyle bir ehadiyet mührüdür ki,
Hazreti Âdem zamanından kıyamete kadar gelmiş ve gelecek bütün
insanları birden nazarına alamayan, her yüze her bir insana karşı birer
imza koya mayan ve o küçük yüzde sayısız ayırt edici alâmet bırakamayan;
bir tek insanın yüzünde ki vahdaniyet mührüne de yaratıcılık iddiasıyla el
uzatamaz. Evet, bütün insanlar elbette, insanın yüzüne o mührü vuran
Zât’ın her şeyi gören nazarında ve ilminin dairesindedir. Her insanın
siması göz, kulak, ağız gibi temel uzuvlarda birbirine benzediği halde,
birer alâmet-i farika ile birbirinden ayrılır, hiçbiri ötekinin aynısı değildir.
Nasıl ki, göz, kulak gibi uzuvların bütün fertlerde birbirine benzemesi
insanlığın Sâni’inin bir olduğuna  şehadet eden bir tevhid mührüdür; aynen
öyle de, insanın hukukunu korumak için diğer canlılardan üstün olarak o
simaların birbirine karışmaması ve birbirinden ayırt edilmesi, pek çok
hikmetli alâmet-i farika ile ayrılması, o Sâni-i Vahid’in iradesini ve
dilemesini gösterir. Bununl a beraber, daha farklı ve çok ince bir ehadiyet
mührü vardır ki, bütün insanları, hayvanları, hatta kâinatı yaratamayan, o
mührü vur amaz.
İkinci İşaret
Kâinattaki âlemler, varlık türleri ve kâinatı meydana getiren unsurlar öyle
girift bir şekilde iç içe geçmiştir ki, kâinatın bütününe  sahip olamayan,
hiçbir canlı türünü, hiçbir unsuru gerçekten idaresi altında tutamaz. Âdeta
Ferd isminin cilvesi, bütün kâinatı birlik içine almıştır; her şey o birliği
ilan ediyor.
Mesela dünya nın lambası güne şin bir olması, bütün kâinatın bir tek Zât’a
ait bulunduğuna  işaret eder. Ve bunun gibi, canlıların hızlı ve çevik
hizmetçisi hava unsurunun bir olması, aşçıları olan ateşin bir olması,
yeryüzü bahçesini sulayan bulut sünge rinin bir olması, bütün canlıların
imdadına koşan yağmurun bir olması ve her yere yetişmesi, pek çok
hayvan ve bitki türünün yeryüzüne serbestçe yayılması, türlerinin ve
meskenlerinin bir olması da kesin bir şekilde, meskenleri ile beraber bütün
o varlıkların, bir tek Zât’a ait olduğunu gös terir.
İşte bunun gibi, böyle girift bir şekilde iç içe geçmiş olan varlıklar kâinatı
öyle bir bütün hükmüne getirmiştir ki, yaratılış bakımından ayrılık kabul
etmez. Bütün kâinata hükmü geçmeyen, rubûbi yet ve yaratma yönüyl e
hiçbir şeye hükm edemez ve bir tek zerreye bile idaresini, terbiye
ediciliğini dinletemez.
Üçüncü İşaret
Ferd isminin en büyük tecellisiyle kâinat, Samed Yaratıcının birbiri
içindeki hadsiz mektupları hükm üne getirilip her mektuba sayısız
vahdaniyet damgası ve pek çok ehadiyet mührü basılmış gibi, her biri
kelimeleri adedince ehadiyet mührü taşıyor ve o mühürler sayısınca
Kâtibini gösteriyor.
Evet, her bir çiçek, her bir meyve, her bir ot, hatta her bir hayvan ve ağaç
birer ehadiyet ve samediyet mührü taşıması ve bulunduğu yerin bir
mektup suretine bürünmesi yönüyl e birer imza şeklini alır, o mekânın
kâtibine işaret eder.
Mesela: Bir bahçedeki bir sarı çiçek, o bahçenin nakkaşının mührü
hükm ünde dir. Bir mühür olan o çiçek kiminse yeryüzünde ki aynı türden
bütün çiçekler de o Zât’ın kelimeleridir; o bahçenin de O’nun yazısı
olduğunun a çık bir şekilde delilidir.
Demek ki, her bir varlık, bütün eşyayı Yaratıcısına isnat edip en geniş
çerçevede O’nun bi rliğini gösteriyor.
Dördüncü İşaret
Ferd isminin en büyük cilvesi güne ş gibi açık, gözle görülür olmakla
beraber, vücûb derecesinde akla uygundur  ve hadsiz bir kolaylıkla kabul
edilir. O cilvenin zıddı olan şirkin ise son derece zor ve akıldan çok uzak,
hatta imkânsız olduğunu ispatlayan birçok delil, Risale-i Nur’un farklı
kısımlarında beyan edilmiştir. Şimdilik o delillerdeki bu noktaların
etraflıca izahını ilgili risalelere havale edip burada yalnız üç “nokta”yı
anlatacağız.
Birinci Nokta
Ferd ve Ehad olan Allah’ın kudreti için en büyük şeyi yaratmak, en küçük
şeyi yaratmak gibi kolaydır. Bunu Onunc u ve Yirmi Dokuz uncu Sözlerin
sonunda  kısaca ve Yirminci Mektup’un sonunda  etraflıca, kesin delillerle
ispat etmiştik. O, bir baharı bir çiçek gibi kolayca yaratır. Haşrin binlerce
örneğini her baharda gözümüzün önünde  kolaylıkla var eder. Büyük bir
ağacı, küçük bir meyve gibi rahatça idaresi altında tutar. Eğer çeşitli
sebeplere havale edilirse, her bir meyveyi yaratmak bir ağaç kadar
masraflı ve zor; her bir çiçeği yaratmak da bir bahar kadar zahmetli ve güç
olur.
Evet, nasıl ki bir ordunun askerî teçhizatı bir kumandanın emriyle bir tek
fabrikada yapılırsa; o teçhizatı hazırlamak, âdeta tek askerin teçhizatını
hazırlamak kadar kolaylaşır. Fakat eğer her askerin teçhizatı ayrı ayrı
fabrikalarda yapılır ve askerî idare birden çok kum andana verilirse, o va kit
her bir asker için bir ordununki  kadar fabrikalar gerekir. Aynen öyle de,
eğer her şey Ferd ve Ehad Yaratıcıya verilirse, bir canlı türünün bütün
fertlerinin yaratılması, bir tek fert gibi kolay olur.824 Eğer o fiil sebeplere
isnat edilirse, her bir ferdin yaratılması, bütün bi r tür kadar zorlaşır.
Evet, vahdet de, ferdiyet de her şeyin o bir ve tek Zât’a bağlanmasıyla olur
ve O’na dayanır. Bu bağ ve dayanma ise o varlık için sonsuz bir kuvve t ve
kudret hükmüne geçebilir. O zaman, o küçük şey, O’na bağlanmak ve
dayanmaktan aldığı güçle, şahsî kudretinin binlerce derece üstünde  işler
görüp neticeler verebilir. Sonsuz kuvve t sahibi olan Ferd ve Ehad Rabbine
dayanıp bağlanmayan bir şey ise ancak kendi şahsî kuvve tinin yettiği
küçük işleri görebilir ve neticesi ona göre küçük ol ur.
Mesela nasıl ki başıbozuk fakat gayet cesur, kuvve tli bir adam,
cephanesini ve azığını beraberinde, sırtında taşımaya mecbur olduğunda n,
düşmandan ancak on kişiye karşı geçici bir süre dayanabilir. Çünkü şahsî
kuvve ti o kadar tesir gösterir. Fakat askerlik belgesiyle bir başkumandana
bağlanıp dayanan bir adam, kendi kuvve t kaynağını ve erzak deposunu
kendisi çekmediği ve taşımaya mecbur olmadığı için, o bağ ona tükenmez
bir kuvve t, bir hazine hükm üne geçer. O bağın kuvve tiyle, mağlûp düşman
ordusunun bi r mareşalini belki binlerce adamla beraber esir alabilir.
Demek ki, vahdette, ferdiyette o bağın verdiği kuvve tle bir karınca bir
Firavun’u, bir sinek bir Nemrud’u, bir mikrop zorba bir zalimi mağlûp
edebilir. Aynı şekilde, nohut  tanesi kadar küçük bir çekirdek de dağ gibi
heybetli bir çam ağacını omzunda  taşıyabilir. Evet, nasıl ki bir
başkumandan, bütün orduyu bir askerin yardımına gönde rebilir, onun
arkasında toplayabilir. Bu yönüyle o asker, arkasında bir ordunun
bulunduğunu hissederek manevî bir kuvve tle kumandanı adına pek büyük
işler başarır. Aynen öyle de, Ezel Sultanı –Ferd ve Ehad olduğunda n buna
hiçbir şekilde ihtiyaç yoktur, fakat varsayalım ihtiyaç olsa bile– bir şeyin
yardımına bütün eşyayı gönde rir ve arkasında kâinat ordusunu toplar. Her
bir şey kâinat kadar bir kuvve te dayanır ve her şeye karşı bütün eşya –farz
edelim ihtiyaç olsa– o bir tek Kumandanın kuvve ti hükm üne geçebilir.
Eğer o tek ve bir Zât olmazsa, her şey bütün bu kuvve ti kaybeder, yok
hükm üne geçer, hepsinin neticeleri de hiçe iner.
İşte her an gözümüzle gördüğü müz şu çok harika eserlerin gayet küçük,
önemsiz şeylerden ortaya çıkması, açıkça, Cenâb-ı Hakk’ın tek ve bir
olduğunu, ehadiyetini gösteriyor.825 Yoksa her şeyin neticesi, meyvesi,
eseri; o şeyin maddesi ve kuvve ti gibi küçülerek, azalarak hiçe inecekti.
Ve gözümüzün önünde ki çok kıymetli şeylerin bu son derece ucuzluğu ve
bolluğu kalmayacaktı. Şimdi kırk kuruşa aldığımız bir kavunu, bir narı
kırk bin liraya bile yiyemeyecektik.
Evet, dünya daki bütün kolaylık, ucuzluk, bolluk Yaratıcının birliğinden
gelir, O’nun t ek ve bir olduğuna  şehadet eder.
İkinci Nokta
Varlıklar iki şekilde yaratılıyor. Biri, “ibdâ’ (yoktan var etme) ve ihtirâ’
(benzersiz bir şekilde yaratma)” tabir edilen icattır. Diğeri, “inşa ve
terkip” denilen, bir şeyin var olan unsurlardan ve şeylerden toplanarak
yaratılmasıdır. Yaratma eğer ferdiyet cilvesine ve ehadiyet sırrına göre
olursa, sonsuz derecede, belki vücûb derecesinde bir kolaylıkla
gerçekleşir. Fakat eğer bir tek Zât’a verilmezse, son derece zahmetli ve
akıl dışı olur, belki imkânsızlık derecesinde bir zorluk ortaya çıkar.
Halbuki kâinattaki varlıkların, son derece zahmetsiz, kolaylıkla,
mükemmel bir şekilde yaratılmaları, Cenâb-ı Hakk’ın bir ve tek oluşunun
tecellisini açıkça gösteriyor ve her şeyin doğrudan doğruya Ferd-i
Zülcelâl’in sanatı olduğunu i spatlıyor.
Evet, eğer eşya tek ve benzersiz olan Yüce Allah’a verilse, O, bir kibrit
çakar gibi, yüceliği eserleriyle anlaşılan o sonsuz kudretiyle her şeyi
yoktan yaratır ve kuşatıcı, sınırsız ilmiyle her şeye manevî kalıp
hükm ünde  birer miktar tayin eder. Ve O’nun ilminin aynasında her şeyin
zerreleri, suretine ve planına göre o manevî kalıbın içine kolayca yerleşir,
vaziyetlerini düzenli bir şekilde korurlar.
Eğer etraftan zerreleri toplamak gerekirse de, ilmî kanunlar ve kudretin
kuşatıcı düsturları sayesinde; o zerreler, o kanunların ve kudretin sevkine
bağlı oldukları için itaatkâr bir ordunun askerleri gibi düzenli bir şekilde
gelip o şeyin varlığını kuşatan ilmî kalıbın ve kaderin koyduğu miktarın
içine girer, onu kolayca meydana getirirler. Belki aynadaki bir görüntünün,
fotoğraf vasıtasıyla kâğıt üstünde  maddî vücut giymesi veyahut
görünmeyen bir yazıyla yazılmış bir mektubun, onu gösterecek bir madde
sürülünce görünmesi gibi, bir ve tek olan Cenâb-ı Hakk’ın kudreti, O’nun
ezelî ilminin aynasındaki eşyanın mahiyetine ve varlıkların suretlerine
kolayca maddî vücut giydirir ve onları mânâ âleminden görünen âleme
getirir, göz lere gösterir.
Eğer Ferd ve Vahid olan Allah’a verilmezse, bir sineğin uzuvlarını
yeryüzünün her yerinden ve farklı unsurlardan gayet hassas bir ölçüyle
toplamak, âdeta bütün yeryüzünü ve maddeleri eleyip her taraftan o sanatlı
vücudun belli zerrelerini getirerek düzgünc e yerleştirmek için maddî bir
kalıp, hatta sineğin uzuvları sayısınca kalıplar bulunması gerekir. Hem o
sineğin sezgilerini ve ruh gibi ince, hassas, manevî latifelerini de hususi
bir ölçüyle manevî âlemlerden toplayıp getirmek lâzımdır. İşte bu şekilde,
bir sineğin yaratılışı, kâinatın yaratılması kadar zahmetli; yüz derece
zorluk içinde zor, belki muhal içinde muhal olur. Çünkü bir şeyi, bir tek
Hâlık’tan başka kimsenin yoktan var edemediğinde bütün din âlimleri ve
ilim adamları birleşir. O halde, bir varlık sebeplere ve tabiata havale
edilirse, onun uzuvları ve zerreleri ancak birçok başka unsurdan
toplanarak yaratılabilir.
Üçüncü Nokta
Eğer bütün eşya tek ve benzersiz bir Yaratıcıya verilirse, her şeyi
yaratmanın bir tek şeyi yaratmak gibi kolay olduğuna ; sebeplere ve tabiata
havale edilirse, bir tek şeyin yaratılışının bütün eşya kadar zorlaştığına
işaret olarak, başka risalelerde izah edilen üç “temsil”i kısaca
göstereceğiz.
Birinci Temsil: Bin askerin idaresi bir subaya havale edilse, bir asker de
on subayın emrine verilse; o bir askerin idaresi, bir taburun idaresinden on
derece daha zor olur. Çünkü ona emredenler birbirlerini engeller; bir
karışıklık ortaya çıkar, o asker istirahat yüzü göremez. Fakat bir taburdan
istenen vazife ve neticeler bir tek subayın idaresine verilince, o netice
zahmetsiz bir şekilde, kolayca elde edilebilir ve o vazife yerine getirilir.
Eğer o vazifeyi yapma ve o neticeyi elde etme işi, taburdaki başsız,
âmirsiz, çavuşsuz askerlere verilirse, istenen netice çok karışıklık içinde,
münakaşalarla, eksik bir şekilde ve güçlükle ancak elde edilebilir.
İkinci Temsil: Mesela, Ayasofya gibi kubbe li bir caminin kubbe sindeki
taşlara havada şekil verme işi bir ustadan istense, o usta bu işi kolayca
yapabilir. Fakat bu iş taşlara havale edilirse, baş başa verip havada
durabilmeleri için her bir taşın bütün taşlara mutlak bir şekilde hem söz
geçirmesi hem de onların sözünü dinlemesi gerekir. O halde bir ustanın
kolayca gördüğü i şi görmek için o taşlar yüz usta kadar, bir ustanın işinden
yüz kat fazla iş görmeli ki, o ne ticeler elde edilebilsin.
Üçüncü Temsil: Mesela, yerküre, tek ve benzersiz Yaratıcının bir
memuru, bir askeri olduğunda n, yalnız o bir tek asker, o Zât’ın bir tek
emrini dinlediği için, mevsimlerin ortaya çıkması, gece ve gündüz ün
oluşması, göklerdeki ulvî ve ihtişamlı hareketlerin gerçekleşmesi ve
semavî levhaların sinema perdesi misali değişmesi gibi neticeler meydana
gelir. Dünya , o vazifenin verdiği neşeden doğa n bir kendinden geçmeyle
meczup mevlevi gibi semâa kalkar, bütün o muhteşem neticelerin ortaya
çıkmasına vesile olur. Âdeta o tek asker, kâinatın yüzünde  görülen
muhteşem işleyişe kum andanlık eder.
Eğer ulûhiyetinin hâkimiyeti ve rubûbi yetinin saltanatı bütün kâinatı
kuşatan, hükm ü ve emri bütün varlıklara geçen bir Zât-ı Ferd’e
verilmezse, o neticelerin, göklerdeki o işleyişin ve yeryüzünde ki
mevsimlerin meydana gelmesi için dünya dan bin defa daha büyük
milyonlarca yıldızın ve kürenin, milyonlarca senelik uzun bi r mesafeyi her
yirmi dört saatte, her bir senede dolaşması gerekir.
İşte yerküre gibi bir tek memurun, yörünge si üstünde  meczup mevlevi gibi
iki hareketiyle o muhteşem neticelerin ortaya çıkması, tek Yaratıcının
varlığını kabul etmekte ne derece kolaylık bulunduğuna  bir örnektir. Ve
aynı neticeleri o hareketten milyonlarca defa daha zahmetli ve çok uzun
yollarla elde etmenin ne kadar zor, hatta imkânsız olduğuna , şirk ve küfür
yolunda  ne kadar akıl dışı ihtimaller ve bâtıl şeyler bulunduğuna  da
misaldir.
Sebeplere tapanların ve her şeyi tabiata bağlayanların cehaletini anlamak
için şu temsile bak: Mesela, “Bir zât harika bir fabrikanın, hayret verici
bir saatin çarklarını, muhteşem bir sarayın odalarını veya mükemmel bir
kitabın sayfalarını muhteşem sanatıyla çok muntazam bir şekilde
hazırladıktan sonra, kendisi onları kolayca bir araya getirip işletmek
yerine, belki çok masrafla o fabrikanın, sarayın, saatin bir usta tarafından
değil, kendi kendilerine işlemeleri, yapılmaları, kitabın kendi kendisini
yazması için her bir parçayı, her bir çarkı, hatta kâğıdı, kalemi harika birer
makine hükm üne getiriyor. Ve sergilemeyi çok istediği bütün hüne rlerini,
kemâlâtını göstermeye vesile olan üstatlığını ve sanatını onlara havale
ediyor.” diye düşünmenin, ne kadar akıldan uzak ve cahilce olduğunu
anlarsın! Aynen öyle de, sebeplere ve tabiata yaratma kabiliyeti isnat
edenler, katmerli bir cehalete düşer. Çünkü tabiatın ve sebeplerin üzerinde
de gayet muntazam bir sanatın izleri var, onlar da diğer varlıklar gibi
sanatla yaratılmışlardır. Onları öyle yaratan Zât, neticelerini de hazırlar,
onlarla beraber gösterir. Çekirdeği var eden, onun üstünde ki ağacı da
yapar; ağacı yapan onun dallarındaki meyveleri de yaratır. Yoksa ayrı ayrı
tabiatların, sebeplerin var olması için yine başka muntazam tabiatların ve
sebeplerin varlığı şart olacak. Ve böyle gitgide sonsuz, mânâsız, imkânsız
bir kuruntular zincirini var kabul etmek gerekecek. Bu ise cehaletin en
antikasıdır.
Beşinci İşaret
Risale-i Nur’un pek çok yerinde kesin delillerle ispat edilmiştir ki,
hâkimiyetin en temel hususiyeti bağımsız ve tek başına olmaktır. Hatta
hâkimiyetin aciz insanlardaki zayıf bir gölgesi bile bağımsızlığını
korumak için başkalarının müdahalesini şiddetle reddeder, vazifesine
karışmalarına izin vermez. Birçok padişah bu “müdahaleyi ret” kaidesi
gereğince masum evlatlarını ve sevdiği kardeşlerini merhametsizce
öldürmüştür. Demek ki, gerçek hâkimiyetin en temel hususiyeti, onda n
ayrı düşünülemeyecek daimî gereği; hür ve tek başına olmak, başkalarının
müdahalesini reddetmektir.
İşte bu temel esas sebebiyle Cenâb-ı Hakk’ın mutlak rubûbi yet
derecesindeki hâkimiyeti, şirki, ortakları ve başkasının müdahalesini çok
şiddetli bir şekilde reddeder. Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan da gayet hararetle,
şiddetle ve pek çok tekrar ile tevhidi gösterip şirki ve Allah’a ortak
koşmayı müthiş tehditlerle yasaklar.
Evet, rubûbi yetteki ilahî hâkimiyet, tevhid ve vahdeti kesin bir şekilde
gerektirdiği, çok kuvve tli bir sebebe ve şiddetli bir gerekçeye işaret ettiği
gibi, kâinatın yüzünde ki yıldızlardan tut bitkilere, hayvanlara, madenlere,
küçük varlıklara ve zerrelere kadar görünen son derece kusursuz düzen ve
çok güzel ahenk; o ferdiyete ve vahdete hiçbir şekilde şüphe  düşürmeyen
doğru birer şahit, açık birer delildir. Çünkü başkasının müdahalesi olsa,
kâinattaki bu gayet hassas düzen ve denge elbette bozulacak ve bir
karışıklığın neticesi görülecekti.
826َْ َنَ َِِۤ اٌَِٰ إِ ُّٰ َََََ ayetinin sırrıyla, kâinatın bu harika, mükemmel
intizamı kaybolacak ve her şey birbirine karışacaktı.
Halbuki 827َرِِْ اَََْۙ َْ َٰى ِْ ُُرٍ ayetinin işaretiyle, zerrelerden
gezegenlere, yeryüzünde n arşa kadar hiçbir şeyde hiçbir şekilde kusur,
noks an ve karışıklık eseri görülmez. Bu kâinatın düzeni ve varlıkların
dengesi, gayet parlak bir tarzda, Ferd isminin en büyük cilvesini gösterir,
Cenâb-ı Hakk’ın birliğine şehadet eder.
Hem ehadiyet cilvesinin sırrıyla, en küçük canlı, kâinatın bir örneği ve
fihristi hükm ündedir; bu yüzden o canlının sahibi, ancak bütün kâinatı
tasarrufu altında tutan Zât olabilir. Bir çekirdek, yaratılış bakımından bir
ağaçtan geri kalmadığı, bir ağaç küçük bir kâinat ve her bir canlı da küçük
bir âlem hükm ünde  olduğu için; bu ehadiyet sırrının cilvesi, şirki ve
Allah’ın mülkünde  ortakları kabul etmeyi imkânsız hale getiriyor.
Kâinat, o sır ile, değil yalnız bölünme kabul etmez bir bütün; belki
mahiyet bakımından, parçalara ayrılması ve ortakların karışması imkânsız
olan, farklı ellerin müdahalesini kabul etmeyen bir küllî hükm üne geçer.
Her bir kısmı onun  bir cüzü ve ferdi, o da bir küllî hükm ünde  olduğunda n,
o icraata başkasının karışması hiçbir şekilde mümkün değildir. Ferd
isminin şu büyük cilvesi, tevhid hakikatini bu ehadiyet sırrıyla açıkça
ispat ediyor.
Evet, kâinattaki her türlü varlığın girift bir şekilde iç içe geçmiş olması,
kenetlenmesi ve her birinin vazifesinin diğer hepsiyle alâkalı bulunması,
kâinatı rubûbi yet ve yaratma noktasında bölünme kabul etmez yekpare bir
bütün haline getirir. Aynı şekilde, kâinatta faaliyet gösteren ve her şeyi
kuşatan fiiller de iç içe geçmiştir. Yani mesela, hayat verme fiili içinde,
aynı anda besleme ve rızık verme fiili görünür. O rızık ve hayat verme
fiilleri içinde aynı zamanda o canlının bedenini tanzim etme, dona tma
fiilleri gözükür. Ve o rızık ve hayat verme, tanzim ve dona tma fiilleri
içinde, aynı anda suret verme, terbiye ve idare etme fiilleri göze çarpar.
İşte böyle kuşatıcı ve umumi fiillerin girift şekilde iç içe geçmesi, ışığın
yedi rengi gibi kaynaşması, hatta bir olması, o fiillerin her birinin
mahiyetçe birlik içinde pek çok varlığı kuşatması, bir tek Zât’ı gösteren
kapsamlı birer fiil olmaları, faillerinin elbette bir tek Zât olması, her
birinin bütün kâinatı sarması ve diğer fiillerle yardımlaşarak birleşmesi
itibarı ile, kâinat yekpare bir bütün hükm üne geçer. Hem her bir canlı
varlık, kâinatın bir çekirdeği, fihristi ve örneği olduğunda n, kâinat
rubûbi yet noktasında bölünüp kısımlara ayrılması imkânsız bir bütün
hükm ünde dir.
Demek kâinat öyle bir bütündür ki, onun bir parçasına Rab olmak,
bütününe  Rab olmakla mümkündür . Ve o öyle bir küllîdir ki, her bir cüzün
bir fert hükm üne geçmesi ve bir tek ferde rubûbi yetini kabul ettirmek,
onun t amamını itaat altına almakla mümkün ol abilir.
Altıncı İşaret
Cenâb-ı Hakk’ın bir ve tek oluşu; bütün kemâlâtın828 HAŞİYE esası, kâina tın
yaratılışındaki hikmet ve maksatların kaynağı, madeni olduğu gibi, şuur
ve akıl sahiplerinin, bilhassa insanın istek ve arzularının meydana
gelmesinin vesilesi ve yegâne çaresidir. Eğer O’nun birliği olmazsa,
insanın bütün istek ve arzuları söner. Hem kâinatın yaratılışının neticeleri
hiçe iner hem de mevcut ve muhakkak pek çok ke mâl yok ol ur.
Mesela: İnsanda şiddetli, sarsılmaz, aşk derecesinde bir bekâ arzusu var. O
arzuyu ancak bütün kâinatı birlik sırrıyla elinde tutan829 ve bir menzili
kapatıp öbürünü açar gibi kolay bir şekilde dünya yı kaldırıp ahireti
kurabilen bir Zât yerine getirebilir. İnsanın bu arzu gibi, ebediyete
uzanmış ve kâinatın her tarafına yayılmış binlerce emeli, birlik sırrına ve
tevhid hakikatine bağlıdır. Eğer birlik olmazsa o arzular gerçekleşmez,
neticesiz kalır. Vahdetiyle bütün kâinatta birden tasarruf eden o tek ve
benzersiz Zât olmazsa, o dilekler yerine gelmez. Farz edelim gelse bile
çok noks an olur.
İşte bu büyük sırdan dolayı Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan, tevhid ve ferdiyeti
çok tekrarla, kuvve tli ve şiddetli bir şekilde, yüks ek ve tatlı bir üslûpla
ders verdiği gibi bütün peygamberler, asfiya ve evliya en büyük zevki ve
saadeti kelime-i tevhidde, 830َۤ إَِٰ إِ َُ’ da bulmuşlardır.
Yedinci İşaret
İşte bu hakiki tevhidi bütün mertebeleriyle en mükemmel şekilde ders
veren, ispat ve ilan eden Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliğinin, elbette o tevhidin kesinliği derecesinde sabit olması
gerekir. Çünkü madem varlık dairesinin en büyük hakikati olan tevhidi
bütün incelikleriyle o zât ders veriyor; elbette tevhidi ispat eden bütün
deliller, dolayısıyla O’nun peygamberliğini, vazifesinin gerçekliğini ve
davasının doğruluğunu da kesinlikle ispat eder, denilebilir. Evet, böyle
binlerce yüce hakikati kendisinde toplayan, Cenâb-ı Hakk’ın bir ve tek
oluşunu hakkıyla keşfedip ders veren bir peygamberlik vazifesi, kesinlikle
o tevhidin ve ferdiyetin gereğidir. Tevhid ve ferdiyet, elbette o
peygamberlik vazifesini ister.
İşte o vazifeyi eksiksiz bir şekilde yerine getiren Zât-ı Ahmediye’nin
(aleyhissalâtü vesselam) manevî şahsiyetinin kıymetine, yüceliğine ve
onun, bu kâinatın güne şi olduğuna  şehadet eden pek çok delilden ve
sebepten üç tanesini örnek olarak gös tereceğiz.
Birincisi
Bütün Müslümanların asırlardır işledikleri bütün sevapların bir misli اََُ
831ََِِْ sırrınca, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) amel defterine
geçtiği gibi, ümmetinin her gün ettiği salâvat duasının kesinlikle makbul
olması yönüyl e, o sayısız duanın gerektirdiği makam ve mertebe
düşünülünce, Peygamber Efendimizin (aleyhissalâtü vesselam) manevî
şahsiyetinin bu kâ inatta nasıl bir güne ş olduğu a nlaşılır.
İkincisi
İslam âleminin büyük ağacının kökü, çekirdeği, hayatı, kaynağı olan
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) şahsiyetinin fevkalâde
kabiliyetleri ve dona nımıyla, İslam âleminin maneviyatını teşkil eden
kutsî kelimeleri, tesbihatı, ibadetleri bütün mânâlarıyla en önce hissedip
yerine getirmekten doğa n ruh yüks ekliğini düşün. Ve Allah’a habiblik
derecesine çıkan Resûlullah’ın (aleyhissalâtü vesselam) kulluğunda ki
velâyetin, ba şka velâyetlerden ne kadar yüks ek olduğunu a nla!
Bir zaman namazda, bir tek tesbihin, bana sahabenin ufkuna  yakın bir
şekilde sırlarını açmasını, bir aylık ibadet kadar mühim gördüm.
Sahabenin yüksek kıymetini onunl a anladım. Demek ki, mukaddes
kelimelerin İslam’ın ilk yıllarında verdiği feyiz ve nurun başka bir
meziyeti var. Tazeliği yönüyl e başka bir letafeti, yeniliği, lezzeti bulunur
ki, gaflet perdesi altında zamanın geçip gitmesiyle gizlenmiş, azalmış,
görünmez olmuştur. Zât-ı Muhammediye (aleyhissalâtü vesselam) ise
onları hakiki kaynağından (Zât-ı Akdes’ten) turfanda, taze olarak,
fevkalâde kabiliyetiyle almış, emmiş, sindirmiştir. Bu sırdan dolayı o zât,
bir tek tesbihten, ba şkasının bir senelik ibadeti kadar feyiz alabilir.
İşte bu açıdan, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam), sınırı ve sonu
olmayan kemâl mertebelerinde ne kadar yüks eldiğini kıyasla.
Üçüncüsü
Bu kâinatın Hâlık’ının, âlemdeki bütün maksatlarının en mühim merkezi
ve ilahî hitabının en anlayışlı muhatabı insan olduğunda n; insanlar içinde
en meşhur, eserleri ve icraatıyla en mükemmel, en muhteşem fert olan
Zât-ı Muhammediye’yi (aleyhissalâtü vesselam) insanlık, hatta bütün
kâinat adına kendine muhatap kılan Ferd-i Zülcelâl Zât, elbette onu
sınırsız kemâl mertebelerinde sonsuz feyzine mazhar etmiştir.
İşte bu üç nokta gibi pek çok husus var; Resûl-u Ekrem’in (aleyhissa lâtü
vesselam) manevî şahsiyetinin hem kâinatın manevî bir güne şi hem de
kâinat denilen bu büyük Kur’an’ın en büyük ayetlerinin, o Yüce Furkân’ın
ism-i âzamının ve Ferd isminin en büyük cilvesinin bir aynası olduğunu
kesin bir şekilde ispatlar. Zât-ı Ahmediye’ye, sonsuz rahmet hazinesinden
kâinatın bütün zerreleri bütün zamanlardaki saniyelerle çarpılınca ortaya
çıkan netice adedince salât ü selam inmesini Ferd, Ehad ve Samed
Rabbimizden niyaz ediyoruz!..
832َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
Otuzuncu Lem’a’nın Beşinci Nüktesi
َُْْ إِٰۤ اَٰرِ رََِْ ِّٰ ََْ ُِْ اَْرْضَ ََْ ََِْۘ إِن ذَِٰ َُِْ اَْْٰۚ وََُ َٰ ُ َْءٍ
833ٌَِ
ve
834َُّٰ َۤ إِٰـَ إِ َُۚ اََْ اَْمُۚ َ َُُْهُ ٌَِ وََ َْمٌ
yüce ayetlerinin birer nüktesi ile, İsm-i Âzam veyahut İsm-i Âzam’ın iki
parıltısından veya altı nurunda n biri olan Hayy isminin bir cilvesi, Şevval-
i Şerif ayında, Eskişehir Hapishanesi’nde aklıma uzaktan uzağa göründü.
Vaktinde kaydedilmedi, o kutsî kuşu hemen avlayamadık. Uzaklaştıktan
sonra hiç olmazsa bazı “remiz”lerle835 o yüce hakikatin ve çok büyük nurun
birtakım parıltılarını kısaca göstereceğiz.
Birinci Remiz
Hayy ve Muhyî isimlerinin en büyük cilvelerinden olan “Hayat nedir?
Mahiyeti ve vazifesi nelerdir?” sorusuna bir fihrist gibi, özetle cevap
şudur:
• Hayat, şu kâinatın en mühim gayesi…
• En büyük ne ticesi…
• En parlak nur u…
• En latif esası…
• Gayet süzülmüş bir özü…
• En mükemmel meyvesi…
• En yüks ek kemâli…
• En eşsiz güzelliği…
• En güz el süsü…
• Hem vahdet sırrı…
• Hem birlik bağı…
• Hem kemâlâtının kaynağı…
• Hem sanat ve mahiyet bakımından en harika bir ruh sahibi…
• Hem en küçük bir varlığı bir kâinat hükm üne geçiren mucizevî bir
hakikati…
• Hem âdeta kâinatı küçük bir canlıya sığdırır gibi, koca kâinatın bir çeşit
fihristini o canlıda göstermekle beraber, onu pek çok varlıkla münasebetli,
küçük bi r kâinat hükm üne geçiren harika bir kudr et mucizesidir.
• Hem hayat, küçük bir cüzü en büyük bir küll kadar büyüt en ve bir ferdi
küllî bir âlem hükm üne geçiren, kâinatı rubûbi yet yönünde n bölünmez,
ortak kabul etmez yekpare bir bütün hükm ünde  gösteren fevkalâde harika
ilahî bir sanattır.
• Hem kâinatın mahiyetleri içinde Hayy ve Kayyûm  Zât’ın varlığının
vücûbiyetine,836 birliğine ve birliğinin her bir varlıkta tek tek görülmesine
şehadet eden delillerin en parlağı, en aşikârı ve en mükemmelidir.837
• Hem Cenâb-ı Hakk’ın sanatla yarattığı varlıkların en gizlisi ve en açığı,
en kıymetlisi ve en ucuzu, en nezihi, en parlağı ve en mânidar olanıdır;
Rabbanî ve sanatlı bir nakıştır.
• Hem Rahman’ın, başka varlıkları kendine hizmet ettiren nazenin, nazlı,
nazik bir rahmet cilvesidir.
• Hem Cenâb-ı Hakk’ın icraatının gayet kuşatıcı bir aynasıdır.
• Hem Rahman, Rezzak, Rahîm, Kerîm, Hakîm gibi pek çok esmâ-yı
hüsnânın cilvelerini içine alan ve rızık, hikmet, inayet, rahmet gibi birçok
hakikati kendine tâbi kılan; görmek, işitmek ve hissetmek gibi bütün
duygul arın kaynağı ve madeni olan hayret verici, Rabbanî bir yaratılış
harikasıdır.
• Hem hayat, şu kâinatın büyük tezgâhında her şeyi dönüş türen öyle bir
makinedir ki, her tarafta sürekli tasfiye yapıyor, her şeyi temizliyor,
nurlandırıyor, yüks eltiyor. Âdeta hayatın yuva sı olan beden, zerre
kafilelerine vazife görmeleri, nurlanmaları ve talim yapmaları için bir
misafirhane, bir okul, bir kışladır. Ve âdeta Hayy ve Muhyî Allah, bu hayat
makinesi vasıtasıyla karanlık, fâni ve süflî olan dünya yı hoş ve şirin bir
hale getiriyor, aydınlatıyor, ona bir tür bekâ veriyor, onu bâki bir âleme
gitmesi için hazırlıyor.
• Hem hayatın iki yüzü, yani mülk ve melekût yönleri de parlaktır,
kirsizdir, noks ansızdır, yücedir. O yüzden hayat, perdesiz, vasıtasız,
doğrudan doğruya Rabbanî kudret elinden çıktığını açıkça göstermesi için,
başka şeyler gibi, görünüş teki sebepler kudret tasarruflarına perde
edilmemiş olan müstesna bir varlıktır.
• Bunun la beraber hayatın hakikati, imanın altı esasına bakıp onları mânen
ve işaretlerle ispat eder. Yani hayat, hem Vâcibü’l-Vücud’un varlığının
vacip ve ebedî oluşuna, hem ahiret âlemine ve bâki hayata, hem
meleklerin varlığına, hem de öteki iman esaslarına işaret eden, onlara
kuvve tli bir şekilde bağlı olan nur anî bir hakikattir.
• Hem hayat, bütün kâinattan süzülmüş en saf öz olduğu gibi, kâinattaki en
mühim ilahî maksat ve âlemin yaratılışının en mühim neticesi
hükm ünde ki şükür, ibadet, hamd ve muhabbeti netice veren çok büyük bir
sırdır.
İşte hayatın zikredilen bu yirmi dokuz  mühim ve kıymetli hususiyetini,
yüce ve kuşatıcı vazifelerini dikkate al, ona öyle bak. Allah’ın Muhyî
isminin arkasında Hayy isminin büyükl üğünü  gör. Ve hayatın bu büyük
esasları ve meyveleri noktasından, Hayy’ın nasıl bir İsm-i Âzam olduğunu
anla.
Ve bil ki, hayat madem kâinatın en büyük neticesi, gayesi ve en kıymetli
meyvesidir; elbette hayatın da kâinat kadar büyük bir gayesinin ve
neticesinin bulunması gerekir. Çünkü ağacın neticesi meyve olduğu gibi,
meyvenin de çekirdeği vasıtasıyla neticesi, büyüye cek bir ağaçtır. Evet, bu
hayatın gayesi ve neticesi ebedî hayat olduğu gibi, bir meyvesi de, hayatı
veren Hayy ve Muhyî Zât’a şükür, ibadet, hamd ve sevgidir. Bu şükür,
ibadet, hamd ve sevgi, hayatın meyvesi, kâinatın da gayesidir. Buradan
şunu anla: Hayatın gayesinin, “Rahatça yaşamak, gaflet içinde her şeyden
lezzet almak ve heveslerine uyarak bütün nimetlerden tatmak” olduğunu
söyleyenler, gayet çirkin bir cehaletle, inkâr edercesine, belki de
kâfircesine, bu çok kıymetli hayat nimetini, şuur hediyesini ve akıl
ihsanını hafife alıp küçük görerek o nimetlere karşı dehşetli bir nankörlük
göstermiş olurlar.
İkinci Remiz
Hayy isminin en büyük cilvelerinden biri ve Muhyî isminin çok latif bir
tecellisi olan hayatın Birinci Remiz’de özet halinde zikredilen bütün
mertebelerini, vasıflarını ve vazifelerini anlatmak için o vasıflar sayısınca
risale yazmak gerekir. Bu sebeple ve o sıfatların, mertebelerin, vazifelerin
bir kısmı Risale-i Nur’un farklı yerlerinde izah edildiğinden, her
mertebenin etraflıca açıklamasını Risale-i Nur’a havale edip burada birkaç
tanesine kısaca işarette bulunacağız.
İşte, hayatın yirmi dokuz  vasfından yirmi üçüncüsünde  şöyle denilmiştir:
Hayatın iki yüzü de şeffaf, kirsiz olduğundan, görünüş teki sebepler,
Rabbanî  kudretin ondak i tasarruflarına pe rde kılınmamıştır.
Bunun sırrı şudur: Gerçi kâinatta her şeyde bir güzellik, iyilik ve hayır
vardır; şer ve çirkinlik ise gayet azdır ve kıyaslama için bir ölçüdür ki,
güzellik ve iyiliğin mertebelerini ve hakikatlerinin çok fazla olduğunu
gösterir. Bu yönüyl e o şer hayır, o çirkinlik de güzellik olur. Fakat şuur
sahiplerinin dış görünüş e bakıp hüküm  veren nazarınca zahirî çirkinlikten,
fenalıktan, belâ ve musibetlerden kaynaklanan küsmelerin ve şikâyetlerin
Hayy-ı Kayyûm  Zât’a yöne lmemesi için ve aklın sığ nazarında kötü, pis
görünen şeylerle mukaddes, münezzeh olan kudretin bizzat ve perdesiz
teması onun izzetine ters düştüğünde n, görünüş teki sebepler o kudretin
tasarruflarına perde kılınmıştır. Fakat sebepler bir şey yaratamaz; onlar
haksız şikâyetlere ve itirazlara hedef olmak, izzeti, kutsiyeti ve kudretin
münezzehliğini korumak içindir.
Yirmi İkinci Söz’ün İkinci Makam’ının Mukaddime’sinde beyan edildiği
gibi, Hazreti Azrail (aleyhisselam), ruhları teslim alma vazifesi hakkında
Cenâb-ı Hakk’a yakarmış, demiş ki:
“Kulların bana küsecek.”
Ona cevaben şöyle buyr ulmuş:
“Senin vazifen ile vefat edenler arasına hastalıkları ve musibetleri perde
yapacağım; vefat edenler, itiraz ve şikâyet oklarını sana değil o perdelere
atacak.”
Bu yakarışın sırrınca; ölümün müminler için hakiki, güzel yüzünü
göremeyen ve onda ki rahmet cilvesini bilmeyenlerin küsmeleri ve
itirazları Zât-ı Hayy-ı Kayyûm ’a yöne lmesin diye Hazreti Azrail’in
(aleyhisselam) vazifesi bir perde olduğu gibi, diğer sebepler de
görünüş teki birer perdedir. Evet, izzet ve büyüklük ister ki, sebepler kudret
elinin perdedârı olsun aklın nazarında. Vahde t ve celâl ise ister ki,
sebepler ellerini çeksin hak iki tesirden.
Hayatın hem görünen hem görünmeyen, hem mülk hem melekût yönleri
kirsiz, noks ansız, kusursuz olduğunda n; onda  şikâyete ve itiraza yol
açacak maddeler bulunmadığı gibi, izzete ve kudretin kutsiyetine ters
düşecek bir pislik ve çirkinlik de yoktur. Hayatın bu yönleri doğrudan
doğruya, perdesiz bir şekilde Hayy-ı Kayyûm  Zât’ın “hayat verici,
diriltici” ismine teslim edilmiştir. Nur da, var etme ve yaratma da öyledir.
Onun için yaratma fiili doğrudan doğruya, perdesiz olarak Zât-ı
Zülcelâl’in kudretine bakar. Hatta yağmur bir çeşit hayat ve rahmet
olduğunda n yağma vakti belli bir kanuna  bağlanmamıştır ki, her ihtiyaç
vaktinde eller rahmet istemek için Cenâb-ı Hakk’ın dergâhına açılsın. Eğer
yağmur, güne şin doğm ası gibi bir kanuna  bağlı bulunsaydı, hayat için şart
olan o ni met, ihtiyaç duyul an her vakit ümitle istenmezdi.
Üçüncü Remiz
Hayatın yirmi dokuz uncu hususiyetinde denilmiştir ki: Kâinatın neticesi
hayat olduğu gibi, hayatın neticesi hükmünde ki şükür ve ibade t de kâinatın
yaratılış sebebi, varlık gayesi ve istenilen meyvesidir. Evet, bu kâinatın
Hayy ve Kayyûm  Yaratıcısı sayısız, çeşit çeşit bunc a nimetiyle kendini
canlılara bildirip sevdirmesine karşılık elbette onlardan nimetlerine
teşekkür etmelerini, kendini sevdirmesine karşılık O’nu sevmelerini,
kıymetli sanatına karşı medh ü s enâda bulunmalarını ve emirlerine itaat ve
kullukla cevap vermelerini ister.
İşte bu rubûbi yet sırrına göre şükür ve kulluk, bütün hayat mertebelerinin
ve dolayısıyla kâinatın en mühim gayesi olduğunda n, Kur’an-ı Mucizü’l-
Beyan kuvvetli bir şekilde, şiddetle ve tatlı bir üslûpla insanı şükür ve
ibadete sevk ediyor.838 İbadetin Cenâb-ı Hakk’a mahsus, şükrün O’na lâyık
ve hamdın O’na has olduğunu çok tekrar ile bildiriyor.839 Demek ki, şükür
ve ibadetin doğrudan doğruya mülkün gerçek sahibi Allah’a yöne lmesi
gerektiğini ifade etmek için O’nun, hayatı bütün halleriyle perdesiz bir
şekilde idaresi altında tuttuğunu gös teren
840وََُ اِي ُْ۪ وَُُِ وََُ اَِْفُ اِْ وَاَرِ
841وََُ اِي ُْ۪ وَُُِۚ َِذَا َٰ أًَْا ََِ َُلُ َُ ُْ ََُنُ
842َُْ۪ ِِ اَْرْضَ ََْ ََِْ
gibi ayetler, çok açık bir şekilde vasıtaları reddedip hayatın doğrudan
Hayy-ı Kayyûm ’un kudr et elinde olduğunu ha ber veriyor. Evet,
843َُ ازاقُ ذُو اُْةِ اَُِْ
844وَإِذَا َُِْ ََُ َِِْ
845وََُ اِي َُلُ اََْْ ِ َِْ َ ََُا
gibi ayetler de hayattan sonra rızık, şifa ve yağmur gibi minnettarlığı ve
teşekkürü davet eden, muhabbet ve övgü hislerini uyandıran, şükran
vesilesi şeylerin doğrudan doğruya Rezzak ve Şâfi Yaratıcıya ait
bulunduğunu, sebeplerin ve vasıtaların bir perde olduğunu bildiriyor.
Rızık, şifa ve yağmur, Hayy-ı Kayyûm  Zât’ın kudretine hastır. Ayet,
perdesiz şekilde O’ndan geldiklerini ifade etmek için Arapça gramer
kaidelerine göre bir şeyin bir zâta mahsus bulunduğuna  işaret olarak َُ
847، َُ ازاقُ 846اِي şeklinde beyan buyur muştur. İlaçlara özelliklerini veren
ve tesiri yaratan, ancak o Ş âfî-i Hakiki’dir.
Dördüncü Remiz
Hayatın yirmi sekizinci vasfında, onun , imanın altı şartına bakıp onları
ispat ettiği, onların birer hakikat olarak meydana çıkmalarına işaretlerde
bulunduğu bi ldirilmiştir.
Evet, madem bu kâinatın en mühim neticesi, meyvesi ve yaratılış hikmeti
hayattır; elbette o yüce hakikat, bu fâni, kısacık, noks an, elemli dünya  ile
sınırlı değildir. Yirmi dokuz  maddede mahiyetinin büyükl üğü anlaşılan
hayat ağacının gayesi, neticesi ve büyükl üğüne  lâyık meyvesi, ebedî ahiret
hayatıdır; taşıyla, ağacıyla, toprağıyla canlı olan o saadet yurdunda ki
hayattır. Yoksa bu hadsiz mühim meyvelerle dona tılan hayat ağacının,
şuur sahipleri için, bilhassa insan için meyvesiz, faydasız, hakikatsiz
olması gerekecek. Sermaye ve dona nım bakımından mesela bir serçeden
yirmi derece yüks ek, kâinattaki ve canlılar arasındaki en mühim, en
kıymetli mahlûk olan insan, hayat saadeti bakımından bir serçeden yirmi
derece aşağı düşüp bedbaht, alçak bir biçare haline gelecek. Çok kıymetli
bir nimet olan akıl da geçmişin hüzünlerini ve gelecekteki korkuları
düşünmekle insanın kalbini sürekli incitip bir lezzete dokuz  elem
karıştırdığından, en musibetli belâlardan birine dönüş ecek. Bu ise yüz
derece bâtıldır. Demek ki, şu dünya  hayatı, ahirete iman esasını kesin bir
şekilde ispat ediyor ve her baharda haşrin üç yüz binden fazla örneğini
bize gösteriyor.
Acaba senin bedeninde, bahçende ve vatanında hayatın için gerekli, uygun
olan bütün ihtiyaçları ve dona nımı, hikmet, inayet ve rahmetle hazırlayan,
hepsini vaktinde yetiştiren, hatta midenin bekâ ve yaşama arzusuyla ettiği
hususi ve basit rızık duasını bilen, işiten, o duayı kabul buyur duğunu
sayısız leziz yiyecekle gösteren ve mideyi memnun eden, her şeyin
tasarrufunu elinde tutan Kadîr bir Zât, hiç mümkün müdür ki, seni
bilmesin, gör mesin? İnsanın en büyük ga yesi olan ebedî hayat için gereken
sebepleri hazırlamasın? Hem insanın en büyük, en mühim, kendisine en
lâyık olan umumi bekâ duasını; ahiret âlemini ve cenneti yaratarak kabul
etmesin? Ve kâinattaki en mühim varlık, yeryüzünün sultanı ve neticesi
olan insanın arş ve ferşi çınlatan kapsamlı ve çok kuvve tli duasını
işitmeyip ona küçük bir mide kadar kıymet vermesin, onu memnun
etmesin, kusursuz hikmetini ve sonsuz rahmetini inkâr ettirsin? Hâşâ, yüz
bin defa hâşâ!
Hem hiç mümkün m üdür ki, en basit hayat mertebesindeki bir canlının pek
gizli sesini duys un, derdini dinlesin, nazını çeksin, ona derman versin, onu
tam bir itina ve alâka ile beslesin, her şeyi ona dikkatle hizmet ettirsin,
büyük mahlûkatını ona hizmetkâr kılsın da; en büyük ve kıymetli, bâki ve
nazlı bir hayat mertebesindeki insanın gök gürlemesi gibi yüks ek sesini
işitmesin? Onun çok mühim bekâ duasını, nazını, niyazını nazara almasın!
Âdeta bir askerin teçhizatını tam bir itina ile versin, onu idare etsin de
itaatkâr ve muhteşem orduya  hiç bakmasın! Zerreyi görsün de güne şi
görmesin! Sivrisineğin sesini işitsin, fakat gök gürültüsünü duym asın!
Hâşâ, yüz  bin defa hâşâ!
Hem hiçbir şekilde akıl kabul eder mi ki, sonsuz rahmet, muhabbet ve
şefkat sahibi, sanatını çok seven, kendini çok sevdiren ve sevenlerini daha
da seven Kadîr ve Hakîm bir Zât; O’nu en çok seven, sevimli ve sevilen,
Sâni’ine yaradılışı gereği tapan insanı ve onun hayatının ta kendisi ve özü
olan ruhu ebedî ölümle idam edip o sevgili dostunu ve habibini ebediyen
küstürsün, darıltsın, müthiş inciterek rahmet sırrını ve muhabbet nurunu
inkâr etsin ve ettirsin? Yüz bin defa hâşâ ve kellâ! Bu kâinatı tecellileriyle
süsleyen mutlak bir güzellik ve bütün varlıkları sevindiren mutlak bir
rahmet, böyle sonsuz ve mutlak bir çirkinlikten, zulümden ve
merhametsizlikten, elbette sonsuz derece uzaktır, mukaddestir.
Netice: Madem dünya da hayat var, elbette insanlardan hayatın sırrını
anlayanlar ve onu boş yere harcamayanlar, kötü yolda kullanmayanlar
bekâ âleminde, ebedî cennette, sonsuz bir hayata kavuşacaklardır.848
Âmennâ!849
Hem nasıl, yeryüzünde ki parlak şeylerin güne şin akisleriyle parlaması ve
denizlerin yüzünde ki kabarcıkların ışığın parıltılarıyla parlayıp sönmesi,
arkalarından gelen kabarcıkların da yine hayalî güne şçiklere ayna olması
açıkça gösteriyor ki: O parıltılar, yüks ekteki bir tek güne şin akislerinin
cilveleridir ve güne şin varlığını çeşitli dillerle bildiriyor, ışık
parmaklarıyla ona işaret ediyorlar. Aynen öyle de, Hayy ve Kayyûm
Rabbimizin Muhyî isminin en büyük cilvesiyle, O’nun kudretiyle
yeryüzünde ki ve denizlerdeki canlıların parlayıp arkalarından gelenlere
yer vermek için “Ya Hayy!” diyerek gayb perdesi ardına gizlenmeleri;
ebedî bir hayata sahip Hayy ve Kayyûm  Zât’a ve O’nun varlığının
vücûbiyetine şahittir ve O’nu gösterir. Yine bunun gibi, Allah’ın bütün
varlıkların düzenle idaresinde eseri görülen ilmine şehadet eden ve kâinatı
hükm ü altında tutan kudreti, kâinatın düzeninde ve idaresinde hüküm
süren iradeyi ve dilemeyi ispat eden ve Allah’ın kelâmının, vahyinin
kaynağı olan peygamberlik vazifelerini ispatlayan bütün alâmetler,
mucizeler ve bunun gibi, yedi ilahî sıfatı gösteren deliller; hepsi birleşerek
Zât-ı Hayy-ı Kayyûm ’un ha yatına delâlet, şehadet ve işaret ediyor.
Zira nasıl ki, bir şeyde görme kabiliyeti varsa onun hayatı da vardır;
işitme duyus u varsa, bu, hayatın belirtisidir; konuş ma vasfı varsa bu,
hayatın varlığına işaret eder; dileme ve irade varsa hayatı gösterir. Aynen
öyle de, bu kâinatta eserleri sayesinde varlıkları kesin ve açık olan mutlak
kudret, kuşatıcı irade ve her şeyi içine alan ilim gibi sıfatlar bütün
delilleriyle Hayy ve Kayyûm  Yaratıcının hayatına, O’nun varlığının
vücûbiyetine şehadet eder. O Zât’ın, bir gölgesiyle bütün kâinatı
aydınlatan ve bir cilvesiyle ahiret âlemine zerreleriyle beraber hayat veren
ebedî varlığının delilidir.
Hem hayat, “meleklere iman” esasına da bakar, işaretlerle onu da ispat
eder. Çünkü madem kâinatta en mühim netice hayattır ve yeryüzüne en
çok yayılmış olan, kıymetlerinden dolayı çok yaratılan ve yeryüzü
misafirhanesini gelip geçen kafilelerle şenlendiren, canlılardır. Ve madem
yeryüzü bu kadar canlı türüyle dolmuştur, onların sürekli yenilenmesinin
ve çoğaltılmasının hikmetiyle her vakit dolar boşalır. Ve en kıymetsiz,
çürümüş maddelerden dahi çok sayıda canlı yaratılarak o maddeler gözle
görülemeyecek kadar küçük canlıların bir mahşeri olur. Hem madem
hayatın süzülmüş, en saf özü olan şuur ve akıl, en latif ve sabit cevheri
olan ruh bu dünya da çok fazla yaratılıyor; âdeta yeryüzü hayat, akıl, şuur
ve ruhlar ile canlandırılıp öyle şenlendirilmiş. Elbette, yeryüzünde n daha
latif, daha nuranî, daha büyük, daha mühim olan gökc isimlerinin ölü,
cansız, hayatsız, şuursuz kalması imkân dışındadır.
Demek ki, gökleri, güne şi, yıldızları şenlendirecek, onlara canlı vaziyeti
verecek, göklerin yaratılışının neticesini gösterecek ve ilahî hitaba mazhar
olacak şuur sahibi, canlı ve göklere yaraşır sakinler, hayat sırrıyla, elbette
mevcuttur. İşte onlar, meleklerdir.
Hem hayatın mahiyetinin sırrı, “peygamberlere iman” esasına da bakar,
onu da işaretlerle ispat eder. Evet, madem kâinat, hayat için yaratılmıştır
ve hayat da Hayy ve Kayyûm  olan o Ezelî Yaratıcının en büyük
cilvelerindendir, mükemmel bir nakşı ve en güzel sanatıdır. Ve ebedî
hayat, resûllerin gönde rilmesiyle ve kitapların indirilmesiyle kendini
gösterir. (Evet, eğer semavî kitaplar ve peygamberler olmasaydı, o ezelî
hayat bilinemezdi. Nasıl ki bir adamın diri, canlı olduğu konuş masıyla
anlaşılır; aynen öyle de, bu kâinatın perdesi altındaki gayb âleminin
arkasında konuş an, emir ve yasaklarını bildirip kullarına hitap eden bir
Zât’ın kelimelerini, hitabını gösteren, peygamberler ve onlara indirilmiş
kitaplardır.) Elbette, şu kâinattaki hayat, kesin bir şekilde Hayy-ı Ezelî’nin
varlığının vücûbiyetine şehadet eder ve o Ezelî Zât’ın parıltıları,
tecellileri, münasebetleri olan “peygamberlerin gönde rilmesi” ve
“kitapların indirilmesi” esaslarına bakar, onları işaretlerle ispatlar. Ve
bilhassa Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliği ve
Kur’an’ın vahyi, hayatın ruhu ve aklı hükm ünde  olduğunda n, onların
doğruluğu bu ha yatın varlığı gibi kesindir, denilebilir.
Evet, nasıl ki hayat, bu kâinattan süzülmüş bir özdür. Şuur  ve his de
hayattan süzülmüştür, hayatın birer özüdür. Ve akıl da şuurdan ve histen
süzülmüştür, şuurun bir özüdür. Ruh ise hayatın hâlis ve saf bir cevheri,
sabit ve müstakil zâtıdır. Aynen öyle de, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) maddî ve manevî hayatı, kâinatın hayatından ve ruhundan
süzülmüştür, özün özüdür. Onun (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliği
ise kâinatın his, şuur ve aklından süzülmüş en saf özüdür. Belki Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) maddî ve manevî hayatı, eserlerinin
şehade tiyle, kâinatın hayatının hayatıdır. Onun (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliği, kâinatın şuurunun şuuru ve nurudur. Ve Kur’an’ın vahyi,
capcanlı hakikatlerinin şahitliğiyle, kâinatın ruhu v e aklıdır.
Evet, evet, evet! Eğer Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliğinin nuru çıkıp gitse kâinatın ömrü son bulacak. Eğer Kur’an
gitse850 kâinat divane olacak ve yerküre aklını kaybedecek, belki şuursuz
kalan baş ını bir gezegene çarpıp kıyameti kopar acak.
Hem hayat, “kadere iman” esasına bakıp işaretlerle onu da ispat eder.
Çünkü madem hayat, şu görünen âlemin ışığıdır ve onu kuşatır, varlığın
neticesi ve gayesidir, kâinatın Hâlık’ının en geniş aynası, Rabbâni icraatın
en mükemmel örneği, fihristi ve –temsilde hata olmasın– bir çeşit
programı hükm ünde dir. Elbette hayat sırrı, gayb âlemindeki, yani geçmiş
ve gelecekteki varlıkların, manevî hayatları hükm ünde  olan intizam,
nizam, bilinme ve görülme, meydana çıkma ve yaratılış kanunlarına
uymaya hazır bir vaziyette bulunmalarını gerektiriyor.
Nasıl ki bir ağacın asıl çekirdeği, kökü,  hatta dallarının en ucunda ki ve
meyvelerindeki çekirdekleri dahi aynen ağaç gibi bir çeşit hayata
mazhardır. Onlar, belki ağacın hayat kanunlarından daha ince kanunları
taşırlar. Hem nasıl ki, bu gördüğüm üz bahardan önceki güzün bıraktığı
tohum lar, kökler ve bu bahar geçtikten sonra gelecek mevsimlere
bırakacağı çekirdeklerle kökler de tıpkı bu bahar gibi hayat cilvesi
taşıyorlar ve hayat kanunlarına tâbidirler. Aynen öyle de, kâinat ağacının
bütün dal ve buda klarının birer geçmişi ve geleceği var. Onların, geçmiş
ve gelecek hallerinden, vaziyetlerinden oluşan birer silsilesi bulunur. Her
varlık türünün ve onun fertlerinin Cenâb-ı Hakk’ın ilminde çeşitli hallerle
farklı var oluşları bir ilmî varlık silsilesi meydana getirir. Ve maddî varlık
gibi o ilmî varlık dahi umumi hayatın manevî bir cilvesine mazhardır ki,
kader kalemiyle yazılmış hayat programı o mânidar ve canlı kader
levhalarından alınır.
Evet, gayb âleminin bir çeşidi olan ruhlar âleminin, hayatın ta kendisi, özü
ve hayat için gerekli olan ruhlarla dolu bulunması, elbette geçmiş ve
gelecek denilen gayb âleminin diğer dairesinin, yani ikinci kısmının da
hayat cilvesine mazhar olmasını ister ve gerektirir. Hem her bir şeyin ilmî
varlığındaki kusursuz düzen, mânidar vaziyetler, canlı meyveler, tavırlar;
o şeyin bir tür manevî hayata sahip olduğunu gösterir. Evet, ezelî hayat
güne şinin bir parıltısı hükm ündeki bu hayat cilvesi, elbette yalnız şu
görünen âlemle, içinde bulunduğum uz zamanla ve maddî varlıkla sınırlı
olamaz; belki her bir âlem, kabiliyetine göre hayatın cilvesine mazhardır.
Ve o cilve sayesinde kâinat bütün âlemleriyle canlı ve parlaktır. Yoksa,
dalâlet nazarıyla bakıldığında görüldüğü gibi, geçici ve görünüş te bir
hayatın ardında her bir âlem, büyük ve müthiş birer cenaze ve karanlık
birer virane olurdu.
İşte, “kaza ve kadere iman” esası da geniş bir şekilde hayat sırrıyla
anlaşılıyor ve sabit hale geliyor. Yani, nasıl ki şu görünen âlemin ve
mevcut, gözümüzün önünde ki eşyanın, düzeniyle ve neticeleriyle canlı
olduğu görülüyor; aynen öyle de, gayb âleminden sayılan geçmiş ve
gelecek mahlûkların dahi mânen canlı, manevî ve ilmen sabit birer
varlıkları mevcuttur; Kaza ve Kader Levhası vasıtasıyla o manevî hayatın
neticesi, mukadderat şeklinde görünür, ortaya çıkar.
Beşinci Remiz
Hayatın on altıncı hususiyetinde denilmişti ki: Hayat bir bedene girdiği
vakit, onu bir âlem hükmüne getirir; ona bir cüz ise küll gibi, fert ise bir
tür gibi kuşatıcılık verir.
Evet, hayatın öyle engin bir mahiyeti var ki, âdeta bütün kâinatta tecelli
eden birçok esmâ-yı hüsnâyı kendinde gösteren kuşatıcı bir ehadiyet
aynasıdır. Hayat, bir cisme girdiği zaman, onu küçük bir âlem hükm üne
geçirir, âdeta kâinat ağacının bir nevi fihristini taşıyan bir çekirdek yapar.
Nasıl ki çekirdek, ancak onun ağacını yapabilen bir kudretin eseri olabilir;
aynen öyle de, en küçük bir canlıyı yaratan, elbette bütün kâinatın
Hâlık’ıdır.
İşte hayat, bu kuşatıcı mahiyetiyle en gizli ehadiyet sırlarından birini
gösterir. Yani, nasıl ki koca güneş, ışığıyla, yedi rengiyle ve yansımasıyla,
ulaştığı her bir su damlasında ve cam parçasında bulunur. Aynen öyle de,
her canlıda kâinatı kuşatan ilahî isim ve sıfatların cilveleri beraber
görünür. Bu noktadan hayat, kâinatı, rubûbi yet ve yaratılma yönünde n
bölünme ve ayrışma kabul etmez bir bütün hükm üne, ortakların
müdahalesine imkân vermeyen yekpare bir küllî haline getirir.
Evet, yüzüne vurduğu mühür, seni yaratanın, bütün insanları yaratan Zât
olduğunu açıkça gösteriyor. Çünkü insanın mahiyeti birdir, bölünmesi
imkânsızdır. Hem hayat vasıtasıyla kâinatın unsurları o Zât’ın fertleri
hükm üne, kâinat ise bir türü hükm üne geçer; Yüce Yaratıcı tamamında
ehadiyet mührünü gösterdiği gibi, ayrı ayrı her bir varlıkta da o ehadiyet
ve samediyet mührünü gös tererek şirki ve ortakları her şekilde reddeder.
Hem hayatta Cenâb-ı Hakk’ın sanatının öyle fevkalâde, harika mucizeleri
var ki, bütün kâinatı yaratamayan bir zât, bir kudret; en küçük canlıyı bile
var edemez. Evet, bir nohut  tanesinin içine bütün Kur’an’ı sığdırır gibi,
gayet küçük bir çam tohum una koca çam ağacının fihristini ve kader
programını yerleştiren kalem, elbette gökleri yıldızlarla yazan kalem
olabilir. Bir arının küçük kafasına kâinat bahçesindeki çiçekleri tanıyacak,
pek çok cinsten varlıkla münasebet kuracak, bal gibi bir rahmet hediyesini
getirecek ve dünya ya geldiği gün yaşaması için gerekli şartları bilecek bir
kabiliyeti, bir dona nımı yerleştiren Zât, elbette bütün kâinatın Hâlık’ı
olabilir.
Kısacası: Hayat nasıl ki kâinatın yüzünde  parlak bir tevhid mührüdür, her
bir canlı varlık da hayatıyla bir ehadiyet damgasıdır, her canlıda bulunan
sanat nakışları, birer samediyet mührüdür, her canlı bu kâinat mektubunu
Hayy-ı Kayyûm  ve Vahid-i Ehad Zât namına hayatıyla imzalar ve o
mektuptaki bir tevhid, ehadiyet ve samediyet mührüdür. Aynen öyle de,
hayat gibi, her bir canlı dahi bu kâinat kitabında birer vahdaniyet mührü
olmasının yanında, her birinin yüzüne birer ehadiyet damgası vurulmuştur.
Hem nasıl ki hayat, kısımları adedince ve canlılar, fertleri sayısınca Hayy-
ı Kayyûm  Zât’ın birliğine şehadet eden imza ve mühürlerdir. Aynı şekilde,
hayat verme ve diriltme fiili de, örnekleri sayısınca tevhide imza atıyor.
Mesela, ihyanın bir örneği olan yeryüzünün diriltilmesi, Allah’ın birliğine
güne ş gibi parlak bir şahittir. Çünkü baharda yeryüzünün dirilmesinde ve
ihyasında üç yüz bin çeşit sayısız canlı beraber, birbiri içinde, noks ansız,
kusursuz, mükemmel, muntazam bir şekilde diriltilir ve hayat bulur. Evet,
böyle bir tek fiille sayısız muntazam işi yapan, elbette bütün varlıkların
Hâlık’ıdır, bütün canlılara hayat veren Hayy-ı Kayyûm’dur ve
rubûbi yetine ortakların karışması mümkün ol mayan bir Vahid-i Ehad’dır.
Hayatın hususiyetleri şimdilik bu kadar az ve kısaca yazıldı. Diğer
hususiyetlerinin beyanını ve etraflıca izahını Risale-i Nur’a ve başka bir
zamana havale ediyoruz.
Netice
İsm-i Âzam herkes için aynı değildir; farklı olur. Mesela İmam Ali
(radiyallâhu anh)  için şu altı isimdir: “Ferd, Hayy, Kayyûm , Hakem, Adl,
Kuddûs ”. İmam Âzam’ın İsm-i Âzamı “Hakem ve Adl” olmak üzere iki
isimdir. Ve Gavs-ı Âzam’ın İsm-i Âzam’ı “Ya Hayy”dır. İmam
Rabbanî’nin İsm-i Âzam’ı ise “Kayyûm ”dur. Bunun gibi, pek çok zât daha
başka isimleri İsm-i Âzam olarak gör müşlerdir.
Bu Beşinci Nükte, Hayy ismi hakkında olduğu için, hem bir bereket
vesilesi, hem şahit, hem kutsî bir delil, hem kendimize bir dua, hem de bu
risaleye güzel bir son olarak Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam),
el-Cevşenü’l-Kebîr adlı en büyük münacâtından bir kısmı buraya alıyoruz.
Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü vesselam), Allah’ı hakkıyla bilmekte gayet
yüks ek ve engin marifetini göstererek şöyle demiştir ve biz de hayalen o
zamana gidip Resûl-u Ekrem’in duasına “Âmin!” diyerek, aynı yakarışı
kendimiz de söylüyor gibi, onun  (aleyhissalâtü vesselam) sedâsı ile deriz
ki:
َ َ ََْ ُـ َ ، َ َ ََْ ُ َ
َ َ اِي ََْ َِِِْ َ ، َ َ اِي َ ُُُِْ َْءٌ
َ َ اِي َ ََْجُ إَِ َ ، َ َ اِي َ َُرُُِ َ
َ َ اِي ُُِ ُ َ ، َ َ اِي َْزُقُ ُ َ
َ َ اِي ُِْ اَْْٰ ، َ َ اِي َ َُتُ
ٰٰ 
851َََُْ َ َ إَِٰ إِ أََْ اََْنَ اََْنَ ََ َِ ارِ. اَِٰ
852َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
Otuzuncu Lem’a’nın Altıncı Nüktesi
Allah’ın Kayyû m ismine bakar
Hayy isminin cilvesinin bir özeti, Nur Çeşmesi’ne ilave edilmişti.
Kayyûm  ismine dair nüktenin de Otuzuncu Söz’ün sonuna  eklenmesi
uygun gör üldü.
Bir Özür: Bu çok mühim meseleler ve çok derin, geniş Kayyûm  isminin
büyük cilvesi, muntazam bir şekilde değil, ayrı ayrı parıltılar halinde
kalbe doğduğunda n ve gayet dağınık olarak, aceleyle, tetkik edilmeden
müsvedde halinde kaldığından elbette tabir ve ifadelerde noks anlar,
karışıklıklar bulunacaktır. Meselelerin güzelliği hatırına kusurlarımı
bağışlamalısınız.
Bir Hatırlatma: İsm-i Âzam hakkındaki nükteler son derece geniş ve
gayet derin olduğunda n, bilhassa Kayyûm  ismine dair meseleler, hele
Birinci Şuâ’sı853 HAŞİYE maddecilere baktığından ve daha da derine indiğinden,
elbette herkes her meseleyi her yönüyl e anlayamaz, fakat her meseleden
bir derece hisse alabilir. “Bir şey tamamen elde edilemezse de bütün bütün
bırakılmamalı.” kaidesince, “Bu manevî bahçedeki bütün meyveleri
kopa ramıyorum.” deyip vazgeçmek akıl kârı değildir. İnsan ne kadar
kopa rırsa kazançtır. İsm-i Âzam’a dair kavranamayacak derecede geniş
meseleler bulunduğu gibi, aklın anlayamayacağı derecede ince meseleler
de vardır. Bilhassa Hayy ve Kayyûm  isimleri ile hayatın iman esaslarına
dair işaretlerine, hele de kaza ve kadere imana işaretine ve Kayyûm
isminin Birinci Şuâ’sına herkesin ufku yetişmez, fakat okuya n onda n
hissesiz de kalmaz; her halükârda imanını kuvve tlendirir. Ebedî saadetin
anahtarı olan imanının kuvve tlenmesi çok mühimdir. İman kuvvetinin
zerre kadar artması bile bir hazinedir. İmam Rabbanî  Ahmed-i Fârukî
diyor ki: “İmana dair küçük bir meselenin açığa çıkması, benim gözümde
yüzlerce zevk ve kerametten üstündür .”
ٰ
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
854َِِه۪ ََُتُ ُ َْءٍ
855َُ ََُِ اـَٰاتِ وَاَْرْضِ
856وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ ََِْ ََۤاُُِ
857َ ِْ دَۤاٍ إِ َُ اٌِٰ َََِِِ
gibi Cenâb-ı Hakk’ın kayyûm iyetine işaret eden ayetlerin bir nüktesi, bir
İsm-i Âzam ya da İsm-i Âzam’ın iki parıltısından ikincisi veyahut altı
nurunda n altıncısı olan Kayyûm  isminin büyük bir cilvesi, Zilkade858
ayında aklıma göründü. Eskişehir Hapishanesi’ndeki şartların müsaade
etmemesi sebebiyle o büyük nurun tamamını söyleyemeyeceğim. Fakat
Hazreti İmam Ali (radiyallâhu anh), Kaside-i Ercûze’sinde “Sekîne” yüce
namıyla beyan ettiği İsm-i Âzam’da ve Celcelûtiye’sinde yine pek
muhteşem isimlerle İsm-i Âzam’ın içinde bulunan o altı ismi en büyük, en
mühim saydığından ve onlardan bahsederken kerametli bir şekilde bize
teselli verdiğinden, Kayyûm  ismine, bu büyük nura da Cenâb-ı Hakk’ın
daha önce beyan edilen beş ismi gibi, hiç olmazsa kısaca, beş “şuâ” ile
işaret edeceğiz.
Birinci Şuâ859
Bu kâinatın yüce Yaratıcısı, Kayyûm ’dur. Yani kendi kendine, başkasına
ihtiyaç duym adan kaimdir, daimdir, bâkidir. Bütün eşya O’nunla devam
eder ve varlık âleminde kalır, bekâ bulur. Eğer o kayyûm iyet bağı
kâinattan bir dakikacık olsun ke silse kâinat mahvolur.860
O Zât-ı Zülcelâl, kayyûm iyetiyle beraber, Kur’an-ı Azîmüşşan’da ferman
ettiği gibi, 861ََْ َِِْ۪ َْءٌ’ dür. Yani ne zâtında ne sıfatlarında ne de
icraatında benzeri vardır. O’nun misli olamaz, eşi yoktur, ortağı bulunmaz.
Evet, kâinatı bütün işleyişi ve halleriyle rubûbi yeti altında tutup bir ev, bir
saray gibi kusursuz bir intizamla idare ve terbiye eden, çekip çeviren bir
Zât-ı Akdes’in misli, eşi, benzeri, ortağı olamaz; olması mümkün de ğildir.
Evet, bir Zât ki, yıldızların yaratılması O’na zerreler kadar kolay gelsin,
en büyük şey kudretine en küçük şey gibi boyun eğsin, mülkünde  hiçbir
şey başka bir şeye, hiçbir fiil başka bir fiile engel olmasın, sayısız fert,
nazarında bir fert gibi hazır bulunsun, bütün sesleri birden işitsin, her
varlığın sınırsız ihtiyaçlarını birden karşılayabilsin, kâinattaki bütün
varlıkların intizam ve mizanlarının şehadetiyle hiçbir şey, hiçbir hal O’nun
dileme ve irade dairesinin dışında kalmasın, hiçbir mekânda olmadığı
halde, her yerde, her mekânda kudretiyle, ilmiyle hazır bulunsun, her şey
O’ndan sonsuz derece uzak olduğu halde, O her şeye son derece yakın
olabilsin. İşte böyle Hayy ve Kayyûm , Celâl Sahibi bir Zât’ın elbette
hiçbir şekilde misli, benzeri, ortağı, yardımcısı, zıddı, dengi olamaz;
olması akıl dışıdır. Yalnız, mesel ve temsiller yoluyla mukaddes
sıfatlarına bakılabilir. Risale-i Nur’daki bütün temsil ve teşbihler bu
türdendir.
İşte böyle eşsiz, varlığı vücûb862 derecesinde olan, maddeyle sınırlı
bulunmayan, mekândan münezzeh, bölünmesi ve farklı kısımlara
ayrılması her şekilde akıl dışı, değişmesi, başka bir hale geçmesi, ihtiyaç
ve acz duyması imkânsız bir Zât-ı Akdes’in kâinat ve varlık tabakalarında
tecelli eden bir kısım cilvelerini bizzat O zannederek ulûhiyetin
hüküm lerini O’nun bazı mahlûklarına veren dalâlet yolunda ki kimi
insanlar, o Zât-ı Zülcelâl’in birtakım eserlerini tabiata isnat etmişler.
Halbuki, Risale-i Nur’un pe k çok ye rinde kesin delillerle ispatlanmıştır ki:
Tabiat ilahî bir sanattır, sanatkâr olamaz.
Rabbanî  bir kitaptır, kâtip olamaz.
Bir nakıştır, nak kaş olamaz.
Bir defterdir, defteri yazan ol maz.
Bir kanundur , kudret olamaz.
Bir vasıta ve araçtır, kaynak olamaz.
Bir mümkündür , dış tesirle meydana ge lmiş bir varlık olabilir; yaratıcı bir
fail olamaz.
Bir nizamdır, nâz ım olamaz.
Fıtrî bir kanunl ar bütünüdür , kanun k oyucu olamaz.
Farz-ı muhal, en küçük bir canlı varlık tabiata havale edilse, ona “Bunu
yap!” denilse, Risale-i Nur’un birçok yerinde kesin delillerle ispatlandığı
gibi, tabiatın o küçük canlının uzuvları ve duygul arı adedince kalıplara,
belki makinelere sahip olması gerekir ki, o işi görebilsin.
Maddeci denilen bir kısım sapkınlar ise zerrelerdeki muntazam değişimler
içinde Cenâb-ı Hakk’ın yaratıcılığının ve kudretinin büyük bir cilvesini
hissettikleri halde o cilvenin nereden geldiğini bilemediklerinden ve o
Samed’in kudretinin cilvesinden gelen umumi kuvve tin nereden idare
edildiğini anlayamadıklarından, madde ve kuvve ti ezelî kabul ederek
Allah’ın eserlerini zerrelere ve onların hareketlerine isnat etmeye
başlamışlar. Fesübha nallah! İnsanda bu derece sınırsız cehalet olabilir mi?
Cenâb-ı Hakk’ın mekândan münezzeh olmakla beraber her yerde, her bir
şeyin yaratılışında her şeyi görecek, bilecek, idare edecek, hazır bulunacak
bir tarzdaki fiillerini ve eserlerini; cansız, kör, şuursuz, iradesiz, ölçüsüz
ve tesadüf fırtınaları içinde çalkalanan zerrelere ve onların hareketlerine
mal etmenin, ne kadar cahilce ve hurafeye dayanan bir fikir olduğunu,
zerre kadar aklı bulunanın bilmesi gerekir.
Evet, o maddeci insanlar bir Yaratıcının mutlak birliğinden vazgeçtikleri
için, sonsuz ve şüphe siz bir kesrete düşmüşlerdir. Yani bir tek ilahı kabul
etmedikleri için sayısız ilahı kabul etmeye mecbur oluyorlar. Bir tek Zât-ı
Akdes’in sıfatı ve Zât’ının gereği olan ezeliyeti ve yaratıcılığı, bozulmuş
akıllarına sığdıramadıklarından; gittikleri o yolda hadsiz hesapsız cansız
zerrelerin ezelî olduğunu, hatta ilahlığını kabul etmeye mecbur kalıyorlar.
İşte gel, koyu c ahilliğin şu sonu ol mayan derecesine bak!
Evet, Vâcibü’l-Vücud’un zerrelerdeki cilvesi, o zerreler topluluğunu
gücüyle, kudretiyle, emriyle muntazam ve muhteşem bir ordu hükm üne
getirmiştir. Eğer o Başkumandanın emri ve kuvve ti bir saniye dursa, çok
sayıdaki o cansız, şuursuz zerreler başıbozuklar hükm üne geçecek, belki
bütün büt ün m ahvolacaktır.
Hem insanların bir kısmı güyâ  daha ileriyi görüyor gibi, daha cahilce bir
aldanmışlıkla, Sâni-i Zülcelâl’in emrine boyu n eğen, gayet hoş, nazenin,
itaatkâr bir icraat sayfası, emirlerinin bir nakil vasıtası, tasarruflarının
zayıf bir perdesi, hoş bir yazı mürekkebi, nazik bir yaratma kalıbı, sanatla
yaratılmış varlıkların bir mayası ve hububa t tarlası hükm ünde ki “esîr”
maddesini, O’nun rubûbi yetinin cilvesine ayna olduğu  için kaynak ve fail
kabul etmişler. İnsanı hayrete düşüren bu cehalet, sayısız akıl dışı ihtimali
netice veriyor.
Çünkü esîr, maddecileri boğan zerrelerden daha latif, eski felsefecilerin
saplandığı heyula tabir edilen “ilk madde” fihristinden daha kesif,
iradesiz, şuursuz, cansız bir maddedir. Her şeyde her şeyi görecek, bilecek,
idare edecek bir irade ve iktidar ile gerçekleşmesi mümkün fiilleri sadece,
eserleri sonsuz şekilde bölünebilen, nakletme ve bir tesirle hareket etme
hususiyetlerine ve vazifesine sahip esîr maddesine, belki onun atomdan
çok daha küçük olan zerrelerine isnat etmek, esîr zerreleri adedince
yanlıştır.
Evet, varlıklarda görünen yaratma fiili öyle bir mahiyettedir ki, her şeyde,
bilhassa canlılarda, pek çok eşyayı ve belki bütün kâinatı görecek, bilecek
ve o canlının kâinatla münasebetlerini tanıyacak, temin edecek bir iktidar
ve iradeden doğa r. Bu da gösteriyor ki, o fiil hiçbir şekilde maddî, sınırlı
ve dar sebeplere ait olamaz.
Evet, kayyûm iyet sırrıyla, en küçük bir yaratma fiili, doğrudan doğruya
bütün kâinatın Hâlık’ına ait olduğuna  delâlet eden büyük bir sırrı taşıyor.
Evet, mesela bir arının yaratılışı, iki yönde n kâinatın Hâlık’ına has
olduğunu gös terir.
Birincisi: O arının bütün benzerlerinin yeryüzünün her yerinde, aynı
zamanda aynı şekilde yaratılmaları işaret ediyor ki, bu küçük ve hususi
fiil, yeryüzünü kaplamış bir fiilin bir ucudur. Öyleyse o büyük  fiilin Faili
ve Sahibi kim ise şu küç ük fiil de O’nundur .
İkinci yönü: O arıyı yaratabilmek için, onun yaşaması için gereken
şartları ve dona nımı, kâinatla münasebetini sağlayacak ve bilecek kadar
büyük bir iktidar ve irade lâzımdır. Bu yüzden o küçük fiilin sahibi olan
Zât, ancak kâinatın bütününe  hükmünü geçirirse o fiili öyle mükemmel
yapabilir.
Demek, en küçük fiil bile iki yönde n her şeyin Hâlık’ına has olduğunu
gösteriyor.
Bu meselede en çok dikkati çeken ve hayret veren nokta ise şudur:
Varlığın en kuvve tli mertebesi olan vücûbun, en sabit derecesi olan
maddeden sıyrılmanın, gelip geçicilikten en uzak tavrı olan mekândan
münezzehliğin, en sağlam ve değişmez, yokluktan en mukaddes sıfatı olan
birliğin sahibi Zât-ı Vâcibü’l-Vücud’un en has vasfı ve Zât’ının gereği,
ezelî ve ebedî oluşudur. Bunu, varlığın en zayıf mertebesi, en güçsüz
derecesi olan, çok değişken ve mekâna en fazla yayılmış bulunan sayısız
maddî unsura, esîr ve zerre gibi şeylere atfetmenin, onlara ezeliyet isnat
etmenin, onları ezelî tasavvur etmenin ve Cenâb-ı Hakk’ın eserlerinin
kısmen kaynağı kabul etmenin ne kadar hakikate zıt, gerçeğe aykırı,
akıldan uzak ve bâtıl bir fikir olduğu, Risale-i Nur’un çeşitli yerlerinde
kesin delillerle gösterilmiştir.
İkinci Şuâ
İki “mesele”dir.
Birinci Mesele
Kayyûm  isminin büyük bi r cilvesine işaret eden,
863َ َُُْهُ ٌَِ وََ َْمٌ
864َ ِْ دَۤاٍ إِ َُ اٌِٰ َََِِِ
865َُ ََُِ اـَٰاتِ وَاَْرْضِ
gibi ayetlerin gös terdiği çok büyük ha kikatin bir yönü ş udur:
Şu kâinatta gökc isimlerinin uzay boşluğunda  durmaları ve varlıklarını
devam ettirmeleri, kayyûm iyet sırrına bağlıdır. Eğer o kayyûm iyet cilvesi
bir dakika yüzünü çevirse, bir kısmı yerküreden bin kat daha büyük olan
milyonlarca küre, sonsuz uzay boşluğunda  dağılacak, birbirine çarpacak,
yokluğa dökül ecektir. Mesela, nasıl ki, binlerce muhteşem sarayı havada
uçaklar gibi kusursuz bir intizamla tutup seyahat ettiren bir zâtın
kayyûm iyetinin iktidarı, havadaki o sarayların sabit olmasıyla, düzen ve
devamlarıyla ölçülür. Aynen öyle de, Kayyûm  olan yüce Allah esîr
maddesi içinde sayısız gökc ismini son derece intizam ve mizan içinde
kayyûm iyet sırrıyla uzay boşluğunda  durdurup onların varlıklarının
devamını sağlayarak, bazısı dünyadan bin, bir kısmı ise bir milyon kat
büyük milyonlarca devasa küreyi direksiz, dayanaksız olarak boşlukta
tutar. Bununla beraber, her birini vazifelendirip gayet muhteşem bir ordu
gibi “kün feyekûn”866 emrinden gelen fermanlara tam bir itaatle boyun
eğdirir. İşte bu, Kayyûm  isminin en geniş cilvesine bir ölçüdür. Hem her
bir varlığın zerreleri de, tıpkı yıldızlar gibi, kayyûm iyet sırrıyla kaimdir, o
sır ile varlıklarını devam ettirirler.
Evet, bir canlının bedenindeki zerrelerin her bir uzva mahsus maddelerle
küme küme toplanması, sel gibi akan unsurların fırtınaları içinde
vaziyetlerini koruyarak dağılmamaları ve muntazam bir şekilde durmaları,
açıktır ki, kendi kendine değil, kayyûm iyet sırrıyla olur. Bu sebeple her bir
beden düzenli bir tabur, her bir canlı türü muntazam bir ordu hükm üne
geçip bütün canlıların ve varlıkları meydana getiren maddelerin
yeryüzünde , yıldızların uzay boşluğunda  durmaları ve gezmeleri gibi, o
zerreler de sayısız dille kayyûm iyet sırrını ilan eder.
İkinci Mesele
Bu makamda, eşyanın kayyûm iyet sırrıyla alâkalı faydalarının ve
hikmetlerinin bir kısmına işaret etmek gerekiyor.
Evet, her şeyin var oluş hikmeti, yaradılış gayesi, faydası ve hayatının
neticesi üç türlüdür:
Birincisi, o va rlığın bizzat kendine, insana ve insana ait faydalara bakar.
İkincisi, daha mühimdir: Her şeyin, bütün şuur sahibi varlıkların mütalâa
edebileceği ve Fâtır-ı Zülcelâl’in isimlerinin cilvelerini bildiren birer ayet,
birer mektup, birer kitap, birer kaside hükm ünde , mânâlarını sayısız
okuyuc ularına ifade etmesidir.
Üçüncüsü ise Sâni-i Zülcelâl’e aittir, O’na bakar. Her şeyin kendine bakan
faydası ve neticesi bir ise Yüce Sâni’e bakan neticesi yüzlercedir. O, kendi
sanat harikalarını seyreder, isimlerinin cilvelerine sanatla yarattığı
varlıklarda bakar. Bu çok geniş olan üçüncü mertebede, bir saniye kadar
yaşamak kâfidir.
Bir de her şeyin varlığını gerektiren bir kayyûm iyet sırrı var ki, Üçüncü
Şuâ’da izah edilecek.
Bir zaman kâinatın tılsımının ve yaratılış muammasının cilvesiyle
varlıkların hikmetlerine ve faydalarına baktım. Dedim ki: “Acaba bu
varlıklar neden böyle kendilerini gösteriyor, sonra hemen kaybolup
gidiyorlar?” Onlara bakıyordum; muntazam, hikmetli bir şekilde giyinmiş,
giydirilmiş, süslenmiş ve bir sergiye, seyir yerine gönde rilmişlerdi.
Halbuki bir-iki günde , hatta bir kısmı birkaç dakikada kaybolup faydasız
yere, boşu boşuna gidiyorlardı. “Bu kısa zamanda bize görünmelerindeki
maksat nedir?” diye çok merak ediyordum. O zaman varlıkların, bilhassa
canlıların dünya  dershanesine gelmelerinin mühim bir hikmetini Cenâb-ı
Hakk’ın lütfu ile buldum. O da şudur:
Her şey, bilhassa canlılar, gayet mânidar birer kelime, birer mektup,
Cenâb-ı Hakk’ın birer kasidesi ve ilannam esidir. Bütün şuur sahiplerinin
mütalâasına mazhar olduktan ve sayısız nazara mânâs ını ifade ettikten
sonra, o ş eyin kelimeleri ve harfleri hükmünde ki cismanî sureti kaybolur.
Bu hikmet bana bir sene kadar yetti. Bir sene sonra sanatla yaratılmış
varlıklarda, bilhassa canlılarda bulunan çok harika ve pek ince sanat
mucizeleri açığa çıktı. Anladım ki, bu çok hassas, harika ve ince sanat
yalnızca şuur sahiplerinin nazarına bir mânâyı ifade etmek için değildir.
Gerçi her bir varlığı, sayısız şuur sahipleri mütalâa edebilir, fakat hem
onların bakışı sınırlıdır hem de herkes o canlı varlıktaki sanatın bütün
inceliklerine nüfuz edemez.
Demek ki, canlıların yaratılmasının en mühim neticesi ve fıtratlarının en
büyük gayesi, Ezelî Kayyûm Zât’ın, kendi hayranlık uyandıran sanatını ve
sonsuz şefkatiyle verdiği hediyeleri, ihsanları yine O’nun nazarına arz
etmektir.
Bu gaye de bana çok zaman bir kanaat verdi ve anladım ki: Her varlıkta,
bilhassa canlılarda hadsiz sanat inceliklerinin bulunması ve onları Ezelî
Kayyûm  Zât’ın nazarına sunmaları, yani Zât-ı Kayyûm -u Ezelî’nin kendi
sanatını seyretmesi demek olan yaratılış hikmeti, o büyük masrafa, yani
varlıkların kendilerini gösterdikten sonra hemen kaybolup gitmelerine
değiyordu.
Bir zaman sonra gördüm ki, varlıkların mahiyetlerindeki ve suretlerindeki
ince sanatlar aynı şekilde devam etmiyor; süratle tazeleniyor, değişiyor,
nihayetsiz bir faaliyet ve Hallâkıyet cilvesi içinde yenileniyor. Bu cilvenin
ve faaliyetin hikmeti elbette o faaliyet derecesinde büyük olmalı, diyerek
tefekküre koyul dum.
Bu defa zikredilen iki hikmet bana yetmemeye başladı, noks an kaldı. Çok
merakla ayrı bir hikmeti aramaya ve soruşturmaya başladım. Bir zaman
sonra –Allah’a hamdolsun– Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın feyziyle,
kayyûm iyet sırrı noktasında büyük, sonsuz bir hikmet ve gaye açığa çıktı.
Ve onunl a “kâinatın tılsımı” ve “yaratılışın muamması” denilen ilahî sırrı
anladım. (Yirmi Dördünc ü Mektup’ta etraflıca anlatıldığından, burada,
Üçüncü Şuâ’da yalnız iki-üç nokt asını kısaca zikredeceğiz.)
Evet, kayyûm iyet sırrının cilvesine şu noktadan bakınız ki, bütün
varlıkları yokl uktan kur tarıp her birini sonsuz uzay boş luğunda ,
867َُّٰ اِي رَََ اَٰاتِ َِِْ ٍََ ََوََْ
sırrıyla durduruyor, varlıklarını devam ettirmelerini sağlayıp hepsini böyl e
kayyûm iyet sırrının tecellisine mazhar ediyor. Eğer bu dayanak noktası
olmazsa, hiçbir şey kendi başına duramaz; sonsuz bir boşlukta yuva rlanıp
yokluğa düşer.
Hem nasıl ki her şey, varlığını devam ettirmesi ve bekâsı yönünde n
Kayyûm -u Zülcelâl’e dayanıyor, O’nunla ayakta duruyor, var olmayı
sürdürüyor. Aynen öyle de, varlıkların keyfiyet ve hallerinde binlerce
silsilenin uçları, –temsilde hata olmasın– telefon, telgraf hatlarının
merkezi ve santral direği hükm ünde ki kayyûm iyet sırrıyla, اَُْْ وَإَِِْ َُُْ
868ُُ hükm ünce birbirine bağlıdır. Eğer o nuranî destek noktasına
dayanmazlarsa, akıl sahiplerince imkânsız ve bâtıl olan binlerce devri ve
silsileyi; belki varlıklar adedince bâtıl devir ve silsileleri kabul etmek
gerekecek. Mesela, gördüğüm üz bir şey (hıfz etme, nur, varlık veya rızık
gibi) bir yönde n bir başka şeye dayanır, o da ötekine, öteki de bir
başkasına… böyle gide gide herhalde nihayetsiz olamaz, bir sonu
bulunacaktır.
İşte bu şekildeki bütün silsilelerin son noktası, elbette kayyû miyet sırrıdır.
Bu sır anlaşıldıktan sonra, o farazi silsilelerde birbirine dayanma bağı ve
bunun mânâsı kalmaz; her şey doğrudan doğruya kayyûm iyet sırrına
bakar.
Üçüncü Şuâ
 ، َُْْ إِٰۤ872 ، َِِه۪ ََُتُ ُ َْءٍ871 ، َُُْ َ ََۤءُ870 ، َلٌ َِ ُُِ869ُ َْمٍ َُ ِ َْنٍ
873اَٰرِ رََِْ ِّٰ ََْ ُِْ اَْرْضَ ََْ ََِْ
gibi ayetlerin bildirdiği, Cenâb-ı Hakk’ın yaratıcılığına ve Rabbanî
faaliyet içindeki kayyûm iyet sırrının bir derece açığa çıkmasına, giriş
mahiyetinde bir-iki nokt a ile işaret edeceğiz.
Birincisi
Şu kâinata baktığımız vakit, zamanın akışında sürekli çalkalanan ve
kafileler halinde gelip geçen mahlûkatın bir kısmının, bir saniyede gelip
sonra hemen kaybolduğunu görüyoruz. Bir kısmı bir dakikada gelir, geçer.
Bir canlı türü, dünya mıza bir saat uğrar, ardından gayb âlemine girer. Bir
kısmı bir gün, bir kısmı bir sene, bir kısmı bir asır, bir kısmı da asırlar
boyunc a bu gör ünen âleme gelip kona r, vazifesini görüp gi der.
Varlıkların bu hayret verici seyahati, akışı ve seferi öyle bir intizam, ölçü
ve hikmetle sevk ve idare edilir, onlara ve kafilelerine kumandanlık eden
Zât bunu her şeyi görerek, hikmetle, her şeyi idaresi altında tutarak öyle
yapar ki, farz edelim bütün akıllar birleşip bir tek akıl olsa, o hikmetli
idarenin künhüne  yetişemez ve bir kusur bulup onu t enkit edemez.
İşte Cenâb-ı Hak, bu yaratıcılığının içinde o sevimli ve sevdiği sanatlı
varlıkların, bilhassa canlıların bir kısmına gözlerini bile açtırmadan onları
gayb âlemine gönde riyor. Nefes almalarına izin vermeden onları dünya
hayatından terhis ediyor. Bu âlem misafirhanesini sürekli doldurup
misafirlerin rızası olmadan boşaltıyor. Kaza ve kader kalemiyle yeryüzünü
bir yaz-boz tahtası yaparak 874ُْ۪ وَُُِ cilveleriyle sürekli yazılarını
yazıyor ve onları tazeliyor, değiştiriyor. İşte bu Rabbanî faaliyetin ve
Cenâb-ı Hakk’ın yaratıcılığının hikmetinin bir sırrı, esaslı bir gerekçesi ve
sebebi, üç mühim “şube”ye ayrılan sınırsız, sonsuz bir hikmettir.
O hikmetin birinci şubesi şudur : Küçük olsun büyük olsun, her çeşit
faaliyet, yapana bir lezzet verir. Evet, her faaliyette bir lezzet var. Belki
faaliyet lezzetin ta kendisidir, lezzetin ta kendisi olan varlığın tezahürüdür
ve onun, e lemin ta kendisi olan yokl uktan uzaklaşıp silkinmesidir.
Evet, her kabiliyet sahibi, bir faaliyet vasıtasıyla kabiliyetinin ortaya
çıkmasını izlemekten lezzet alır. Her kabiliyetin bir faaliyetle açığa
çıkması bir lezzetten doğa r ve bir lezzeti netice verir. Her kemâl sahibi,
bir faaliyetle kemâlâtının ortaya çıkışını seyretmekten lezzet duya r.
Madem her faaliyette böyle sevilen, istenen bir kemâl, bir lezzet vardır ve
faaliyetin kendisi de bir kemâldir. Madem canlılar âleminde ezelî ve ebedî
bir hayattan doğa n sınırsız bir sevginin, sonsuz bir merhametin cilveleri
görünüyor , o cilveler gösteriyor ki: Kendini böyle sevdiren ve seven,
kullarına şefkat gösterip lütuflarda bulunan Zât’ın kutsiyetine lâyık ve
varlığının vüc ûbiyetine uygun o e bedî hayat gereğince sonsuz derecedeki –
tabirde hata olmasın– ilahî bir aşk, mukaddes bir sevgi ve lezzet gibi kutsî
vasıflar o Hayat-ı Akdes’te vardır. Zira onlar böyle sınırsız bir faaliyetle
ve sonsuz bir yaratıcılıkla kâinatı daima tazeliyor, çalkalıyor, değiştiriyor.
Kayyûmiyet sırrına dair, sonsuz Rabbanî  faaliyetteki hikmetin ikinci
şubesi: Cenâb-ı Hakk’ın isimlerine bakar. Mâlumdur ki, her güzellik
sahibi, kendi güzelliğini görmek ve göstermek ister. Her hüner sahibi,
hüne rini sergilemek ve ilan etmekle dikkat nazarlarını çekmeyi arzular ve
bunu sever. Hünerleri gizli kalmış güzel bir hakikat ve mânâ, ortaya
çıkmayı ve onu t alep edenleri bulmayı diler ve bunu s ever.
Madem bu temel kaideler, her şeyde derecesine göre cereyan ediyor;
elbette Cemîl-i Mutlak olan Kayyum -u Zülcelâl’in bin bir güzel isminden
her birinin her mertebesinde, kâinatın şehadetiyle, cilvelerinin delâletiyle
ve nakışlarının işaretiyle gerçek bir güzellik, kemâl, cemâl ve eşsiz bir
hakikat, belki her ismin her bir mertebesinde sonsuz, türlü güzelliklerle
beraber sayısız tatlı hakikat vardır.
Madem bu isimlerin kutsî güzelliklerini gösteren aynalar, benzersiz
nakışlarını gösteren levhalar ve güzel hakikatlerini ifade eden sayfalar, şu
varlıklar ve kâinattır. Elbette, o daimî ve bâki isimler, sayısız cilvelerini,
sonsuz, mânidar nakışlarını ve kitaplarını; hem onların sahibi olan
Kayyûm -u Zülcelâl’in müşahede nazarına, hem had ve hesaba gelmez
canlı ve şuur sahibi mahlûkatın mütalâa nazarına sunmak ve sınırlı bir
şeyle sayısız levhayı, bir tek şahısla pek çok şahsı ve bir hakikatle birçok
hakikati göstermek için, o mukaddes, ilahî aşka ve kayyûm iyet sırrına
dayanarak büt ün kâ inatı cilveleriyle sürekli tazeliyor, değiştiriyorlar.
Dördüncü Şuâ
Kâinatta görülen hayret verici daimî faaliyetteki hikmetin üçüncü şubesi
şudur : Her merhamet sahibi, başkasını memnun etmekten sevinç duya r.
Her bir şefkat sahibi, başkasını sevindirmekten memnun olur. Her
muhabbet sahibi, sevindirilmeye lâyık varlıkları sevindirmekle sevinir.
Her âlicenap kişi, başkasını mutlu etmekten lezzet alır. Her adaletli insan,
hakkı sahibine verip müstahak olanları cezalandırarak hak sahiplerini
minnettar etmekten hoşnut olur. Hüner sahibi her sanatkâr, sanatını
sergilemekle, sanatının, düşündüğü şekilde tesir göstermesiyle ve istediği
neticeleri vermesiyle iftihar eder.
İşte bu zikredilen düsturlar kâinatta ve insanlık âleminde cereyan eden
temel birer kaidedir. Bu kaidelerin Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin
tecellileriyle gerçekleştiğini gösteren üç örnek, Otuz İkinci Söz’ün İkinci
Mevkıf’ında izah edilmiştir. Bu makamda bir özetinin yazılması uygun
olduğunda n, de riz ki:
Mesela, nasıl ki, çok merhametli, cömert, kerem sahibi, âlicenap bir zât,
fıtratındaki yüks ek seciyelerin gereği olarak çok muhtaç ve fakir insanları
büyük bir yolcu gemisine bindirip mükemmel ziyafetlerle, ikramlarla o
muhtaç fakirleri sevindirir. Denizlerde, yeryüzünün  etrafında gezdirir,
kendisi de memnun bir şekilde seyrederek o muhtaçların
minnettarlıklarından lezzet alır ve zevk duym alarından, keyiflerinden
memnun ol ur, bununl a iftihar eder.
İşte bir dağıtım memuru hükm ünde ki insan, böyle küçük bir ziyafet
vermekten bu derece memnun olur, bu kadar sevinirse; elbette bütün
hayvanları, insanları, sayısız melekleri, cinleri ve ruhları Rahmanî bir
gemi olan dünya ya bindirerek; yeryüzünü, türlü nimetleriyle ve bütün
duygul arın zevk alacağı rızıklarla doldurulmuş Rabbanî bir sofra şeklinde
onlara açan, o muhtaç, müteşekkir, minnettar ve sevinçli mahlûklarını
kâinatın her tarafında seyahat ettiren, onları şu dünya da bunc a ikramla
sevindirmekle beraber, bekâ âleminde cennetlerinden her birini daimî
ziyafetler için birer sofra yapacak olan Hayy-ı Kayyûm ’a ait, o varlıkların
teşekkürlerinden, minnettarlıklarından ve sevinçlerinden gelen ve tabir
etmekten aciz bulunduğum uz, söylemeye izinli olmadığımız ilahî şuûna t,
“mukaddes memnuniyet”, “kutsî iftihar” ve “mukaddes lezzet” gibi
isimlerle işaret edilen rubûbi yet mânâları bu daimî faaliyeti ve sürekli
yaratma fiilini gerektirir.
Hem mesela, mahir bir sanatkâr, plâksız bir gramofon yapsa, o alet
istediği gibi konuş sa, işlese; sanatkârı ne kadar iftihar eder, bunda n lezzet
duya r, kendine “Maşallah!” der. Madem aslında yoktan var edilmeyen,
görünüş teki o küçük sanat, sanatkârının ruhunda  bu derece iftihar ve
memnuniyet hissi uyandırıyor. Elbette bu varlıkların Sâni-i Hakîm’inin,
kâinatın bütününü, sayısız, türlü nağmelerle ses ve sedâ verip O’nu tesbih
eden, zikredip konuş an ilâhi bir musikî ve harika bir fabrika yapmasından;
kâinattaki her çeşit varlıkta, her bir âlemde farklı sanat mucizeleri
göstermesinden; canlıların kafalarına birer ses alıcı, birer fotoğraf
makinesi, birer telgraf gibi birçok cihazı yerleştirmesinden, hatta bunları
en küçük bir canlıda dahi yapmasından; her bir insanın kafasına, değil
yalnız plâksız birer gramofon, merceksiz birer fotoğraf makinesi, birer
telsiz telgraf, belki bunlardan yirmi kat daha harika birer makineyi
yerleştirmesinden ve onların, istediği tarzda işleyip netice vermesinden
gelen kutsî iftihar ve mukaddes memnuniyet gibi mânâlar ve rubûbi yetin
bu çeşit yüce vasıflarından ortaya çıkan icraat; elbette ve herhalde bu
daimî faaliyeti gerektirir.
Hem mesela, adil bir hüküm darın, hak sahibine hakkını vermek için
mazlumların hakkını zalimlerden almaktan, fakirleri kuvve tlilerin
şerrinden korumaktan ve herkese hak ettiğini vermekten lezzet alması,
memnun olması, bununl a iftihar etmesi; hüküm darlığın ve adaletin temel
bir kaidesidir. Bu yüzden, elbette Hâkim ve Hakîm, Adl ve Âdil olan Hayy
ve Kayyûm  Allah’ın bütün mahlûklarına, bilhassa canlılara “hukuk- u
hayat” tabir edilen, hayat için gerekli şartları vermesi.. hayatlarını
korumaları için onlara lüzumlu dona nımı ihsan etmesi.. sonsuz şefkatiyle
zayıfları kuvve tlilerin şerrinden koruması.. bu dünya da bütün canlılarda
hakkı sahibine vermenin tamamen, haksızlara ceza vermenin ise kısmen
adalet sırrını yerine getirmek olması.. ve bilhassa haşrin büyük
mahkemesinde adaletin en büyük tecellisinden ortaya çıkan ve tabir
etmekten aciz bulunduğum uz Rabbanî şuûna t ve mukaddes mânâlar,
kâinatta bu da imî faaliyeti gerektiriyor.
İşte bu üç misal gibi, esmâ-yı hüsnânın her biri bu daimî faaliyette böyle
bazı kutsî ilahî vasıflardan ortaya çıkan icraata medar olduklarından,
daimî yaratıcılığı lâzım kılarlar.
Hem madem her bir kabiliyet, gelişip ortaya çıkarak netice vermekle
sahibine bir ferahlık, bir genişlik, bir lezzet sağlar.. hem madem her
vazifeli, vazifesini yapıp bitirmekle, vazifesinden terhis olmakla büyük bi r
rahatlık ve memnuniyet hisseder.. ve madem bir tek tohum dan birçok
meyve almak ve bir dirhemden yüz dirhem kâr elde etmek, onların
sahiplerini çok sevindiren bir ticarettir. Elbette bütün varlıklardaki sayısız
kabiliyeti ortaya çıkaran Zât, mahlûkatını kıymetli vazifelerde istihdam
ettikten sonra makamlarını yükseltircesine onları terhis ettirir, yani
unsurları madenler mertebesine; madenleri bitkilerin hayat derecesine;
bitkileri rızık olmaları vasıtasıyla hayvanların hayat seviyesine ve
hayvanları, insanların şuur sahibi olan yüks ek hayatına çıkarır.
İşte, her bir canlının görünüş te yok olmasıyla (Yirmi Dördünc ü Mektup’ta
izah edildiği gibi) ruhu, m ahiyeti, hüvi yeti, sureti, misalî vücutları, ilmî ve
gaybî varlığı, yıldız gibi nurlu bedeni ve ruhunun kılıfı gibi kendisinden
alınmış pek çok vücudu arkasında bırakıp onun yerine vazife başına
geçiren daimî faaliyetten ve Cenâb-ı Hakk’ın yaratıcılığından doğa n
mukaddes mânâların ve O’nun rubûbi yetinin ne kadar mühim olduğu
anlaşılır.
Mühim bir soru: Dalâlet ehlinden bazıları diyor ki: “Kâinatı sürekli bir
faaliyet içinde değiştirip yenileyen Zât’ın, elbette kendisinin de değişmesi,
halden hale geçmesi gerekir.”
Kesin bir cevap: Hâşâ! Yüz bin defa hâşâ! Yerdeki aynalarda görüntünün
değişmesi gökteki güne şin farklılaştığını değil, bilakis, parıltılarının
tazelendiğini gösterir. Hem ezelî, ebedî, daimî, her yönde n mutlak kemâl
ve istiğna sahibi, maddeyle sınırlı olmayan; mekândan, kayıttan,
imkândan münezzeh, yüce bir Zât-ı Akdes’in değişmesi ve farklı bir hal
alması akla sığmaz. Kâinattaki değişim, o Yaratıcının değiştiğine değil,
değişmediğine ve sabit oluşuna delildir. Çünkü birçok şeyi intizamla
sürekli değiştiren ve hareket ettiren bir zâtın, değişmemesi ve hareket
etmemesi lâzım gelir. Mesela, sen pek çok iple birbirine bağlı birçok
gülleyi ve topu çevirdiğinde, sürekli hareket ettirip onlara düzenli bir
şekilde belli bir vaziyet vermek için kımıldamadan yerinde durman,
hareket etmemen gerekir. Yoksa o intizamı bozarsın. Herkes bilir ki,
intizamla hareket ettirenin yerinden oyna maması ve devamlı değiştirenin
sabit olması gerekir ki o iş düzenli bir şekilde devam etsin.
İkinci olarak: Değişmek ve başkalaşmak, sonradan ortaya çıkmış
olmaktan, büyü yüp gelişmek için tazelenmekten, ihtiyaçtan, maddîlikten
ve imkândan ileri gelir. Zât-ı Akdes ise hem kadîm, hem her yönde n
mutlak kemâl sahibi, hem mutlak istiğnada, hem maddeden münezzeh,
hem de Vâcibü’l Vücud olduğunda n; elbette değişmesi, farklı bir hale
geçmesi akıl dışıdır, mümkün de ğildir.
Beşinci Şuâ
İki “mesele”dir.
Birinci Mesele
Kayyûm  isminin en büyük cilvesini görmek istersek, bütün kâinatı
seyredecek, biri en uzak şeyleri, diğeri en küçük zerreleri gösteren iki
dürbün hayal edelim. Birinci dürbünle baktığımızda görürüz ki: Kayyûm
isminin cilvesiyle, yerküreden bin defa daha büyük milyonlarca küre ve
yıldızın bir kısmı havadan daha latif olan esîr maddesi içinde direksiz bir
şekilde durdurulmuş, bir kısmı da vazife gereği seyahat ettiriliyor. Sonra
mikroskop gibi olan ikinci hayalî dürbünle, küçük zerreleri görecek
şekilde bakalım. O kayyûm iyet sırrıyla, yeryüzünde ki canlıların her
birinin bedenindeki zerrelerin, tıpkı yıldızlar gibi muntazam bir vaziyet
alıp hareket ettiğini ve vazifelerini yaptığını görürüz. Bilhassa
kanlarındaki “alyuva rlar ve akyuva rlar” denilen, zerrelerden meydana
gelmiş küçücük kütlelerin, seyyar yıldızlar gibi, mevlevî misali iki
muntazam hareketle dolaştıklarına şahit oluruz.
Özetin özeti:875 HAŞİYE İsm-i Âzam olan altı ismin, ışıktaki yedi renk gibi
kaynaşarak meydana getirdikleri mukaddes ışığa bakmak için bir özet
yapmak uygun ol ur. Şöyle ki:
Kâinattaki her şeyi böyle durduran, varlıklarını devam ettiren, onları
ayakta tutan Kayyûm  isminin bu büyük cilvesinin penceresinden bak:
Hayy isminin en büyük cilvesi bütün canlı varlıkları aydınlatmış ve
kâinatı nurlandırmıştır, o canlıları cilvesiyle yaldızlıyor.
Şimdi de bak ki: Hayy isminin arkasında Ferd isminin en büyük cilvesi,
bütün kâinatı her türlü varlıkla, unsurla birlik içine alıyor; her şeyin alnına
bir vahdet mührü, yüzüne bir ehadiyet damgası basıyor; cilvesini sayısız
dille ilan ettiriyor.
Ardından Ferd isminin penceresinden Hakem isminin en büyük cilvesine
bak: Yıldızlardan zerrelere kadar, iki hayalî dürbünle seyrettiğimiz
varlıkların hepsini, cüz’î olsun küllî olsun, en küçük daireden en büyük
daireye kadar, her birine lâyık ve münasip bir şekilde verimli bir nizam,
hikmetli bir intizam ve neticeleri görülen bir ahenk içine almış, süslemiş,
yaldızlamıştır.
Sonra Hakem isminin en büyük cilvesinin penceresinden bak: Adl isminin
en büyük cilvesiyle, İkinci Nükte’de izah edildiği şekilde, bütün kâinatı
içindeki varlıklarla, sürekli bir faaliyet içinde öyle hayret uyandıran
ölçülerle, tartılarla idare eder ki; gökc isimlerinden biri dengesini bir
saniye kaybetse, yani Adl isminin cilvesinin gölgesinden bir an çıksa,
yıldızlar içinde karışıklığa, bir kıyametin kopm asına sebep olacak. İşte
bütün varlıkların büyük dairesi, Kehkeşan’dan, yani Samanyolu denilen
büyük galaksiden tut, ta kanın içindeki alyuva rlar ve akyuva rların hareket
dairelerine kadar, yıldızlar ordusunda n zerreler ordusuna kadar her bir
dairesinin, her bir mevcudunun  baştan başa hassas bir denge ile ölçülüp
biçilmiş bir şekilde ve vaziyette “kün feyekûn” den876 gelen emirlere tam
bir boyun e ğişle itaat ettiklerini gösteriyor.
Şimdi de Adl isminin büyük cilvesinin penceresinden, Birinci Nükte’de
izah edildiği gibi, Kuddûs  isminin en büyük tecellisine bak: Kâinattaki
bütün varlıkları öyle temiz, pak, saf, güzel, süslü, berrak yapar ve gösterir
ki, bütün kâinata ve varlıklara Cemîl-i Mutlak’ın Zât’ının hadsiz
derecedeki güzelliğine lâyık ve eşsiz esmâ-yı hüsnâsına münasip güzel
aynalar şeklini vermiştir.
Sözün Özü: İsm-i Âzamın bu altı ismi ve nuru, ayrı ayrı güzel renklerde,
çeşit çeşit nakışlarda, başka başka ziynetlerdeki yaldızlı perdelerde kâinatı
ve varlıkları sarmıştır.
Beşinci Şuâ’nın İkinci Meselesi
Kayyûm iyet cilvesi, kâinatta vahidiyet ve celâl noktasında tecelli ettiği
gibi, kâinatın merkezi, medarı ve şuurlu meyvesi olan insanda da ehadiyet
ve cemâl noktasında görünür. Yani, kâinat nasıl ki kayyûm iyet sırrıyla
kaimdir; aynı şekilde, varlığını bir yönde n de Kayyûm  isminin mükemmel
bir mazharı olan insan ile devam ettirir. Yani, kâinattaki çoğu hikmet,
fayda, gaye insana baktığı için âdeta insandaki kayyûm iyet cilvesi,
kâinatın bir direğidir.
Evet, Hayy ve Kayyûm Yaratıcı, bu kâinatta insanı irade etmiş ve kâinatı
onun için yaratmıştır, denilebilir. Çünkü insan, tam bir kuşatıcılıkla
Allah’ın bütün isimlerini anlar, onların tecellilerinden zevk alır. Bilhassa
rızıktaki zevk yönüyle O’nun pek çok güzel ismini idrak eder. Halbuki
melekler, o isimleri aynı zevkle bilemez.
İşte Hayy ve Kayyûm olan Cenâb-ı Hak, insanın bu mühim ve kuşatıcı
mahiyetinden dolayı ona bütün isimlerini hissettirmek ve türlü ihsanlarını
tattırmak için öyle iştahlı bir mide vermiştir ki, o mide için hazırladığı
geniş sofrayı hadsiz, çeşitli nimetleriyle cömertçe doldurmuştur.
Hem bedendeki bu maddî mide gibi hayatı da bir mide yapmıştır. Ona
eller hükmünde  duygul ar verip gayet geniş bir nimet sofrası açmıştır.
Hayat da duygul ar vasıtasıyla o nimet sofrasından her türlü istifade ile
Rabbine her şekilde teşekkürünü s unar.
Hem bu hayat midesinden sonra bir insanlık midesi vermiştir ki, o,
hayattan daha geniş bir dairede rızık ve nimet ister. Akıl, fikir ve hayal, o
midenin elleri hükm ünde dir; yeryüzü ve gökler kadar geniş o rahmet
sofrasından faydalanıp şükrederler.
Ve insanlık midesinden sonra sınırsız genişlikteki bir başka nimet sofrası
açmak için İslamiyet ve iman esaslarını, çok rızık isteyen manevî bir mide
hükm üne getirip onun rızık sofrasını mümkinat dairesinin dışına kadar
genişletmiş, Zât’ının yüce isimlerini de içine alır kılmıştır ki, insan o
mide ile çok büyük bir rızık zevki içinde Rahman ve Hakîm isimlerini
hisseder. 877اََُْْ ِِّٰ َٰ رَِِْٰ۪ وََٰ َِِِ۪ der ve bunun gibi… Bu manevî,
büyük mide ile insan, Allah’ın sonsuz nimetlerinden faydalanabilir.
Bilhassa o midedeki ilahî muhabbet zevkinin daha başka bir dairesi vardır.
İşte Hayy ve Kayyûm  Cenâb-ı Hakk’ın, insanı bütün kâinata bir merkez,
bir medar yaparak ona kâinat kadar geniş bir nimet sofrası açmasının,
kâinatı insanın emrine vermesinin ve kâinatın, insan ile mazhar olduğu
kayyûm iyet sırrıyla bir yönde n devam etmesinin hikmeti, insanın şu üç
mühim vazifesindedir.
Birinci Vazifesi: Cenâb-ı Hak, kâinata yayılmış her çeşit nimeti insanla
tanzim edip insanın menfaatlerinin ipine tesbih taneleri gibi dizer,
nimetlerin iplerinin ucunu insanın başına bağlar, insanı rahmet
hazinelerinin her çeşidine bir liste hükm üne geçirir.
İkinci Vazifesi: İnsanın kuşatıcı mahiyeti itibarı ile Hayy-ı Kayyûm
Yaratıcının hitabına en mükemmel muhatap ve O’nun hayret verici sanat
eserlerini takdir edip beğenmekle en yüks ek sesli ilancısı olması, şuurlu
bir şekilde teşekkürün her çeşidiyle sayısız nimetine ve sonsuz ihsanlarına
karşı O’nu övüp yüc elterek hamd ve şükretmesidir.
Üçüncü Vazifesi: Hayatı ile Hayy ve Kayyûm  Rabbinin icraatına ve
kuşatıcı sıfatlarına üç yönde n ayna olmaktır.
Birinci Yön: İnsanın kendi mutlak acziyle Hâlık’ının mutlak kudretini ve
aczinin derecesiyle O’nun kudretinin mertebelerini hissetmesidir. Mutlak
fakrıyla Allah’ın rahmetini ve rahmetinin derecelerini idrak etmesi,
zaafıyla O’nun kuvve tini anlamasıdır. Ve bunun gibi, noksan sıfatlarıyla
Hâlık’ının mükemmel vasıflarına bir ölçek, bir ayna olmasıdır. Geceleyin
ışık daha çok parladığından, karanlığın yanan elektrik lambalarını
göstermeye mükemmel bir ayna olması gibi, insan da böyle kusurlu
sıfatlarıyla Cenâb-ı Hakk’ın kemâlâtına aynalık eder.
İkinci Yön: İnsan, sınırlı iradesiyle, azıcık ilmiyle, küçücük kudretiyle,
görünüş teki sahipliğiyle ve kendi evini bina etmesiyle, bu kâinatın
Ustasının her şeye sahip olduğunu, sanatını, iradesini, kudretini ve ilmini,
kâinatın büyükl üğü öl çüsünde  anlar, O’na ayna olur.
Üçüncü Yön’ün iki yüzü var:
Biri, Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin ayrı ayrı nakışlarını kendinde
göstermektir. Âdeta insan, kuşatıcı mahiyetiyle kâinatın küçük bir fihristi
ve misali hükm üne geçip büt ün ilahî isimlerin nakışlarını gösterir.
İkinci yüzü, Cenâb-ı Hakk’ın icraatına ve sıfatlarına aynalık eder. Yani
kendi hayatıyla Zât-ı Hayy-ı Kayyûm ’un varlığına işaret ettiği gibi,
hayatında gelişip ortaya çıkan işitme ve görme gibi duyul ar vasıtasıyla,
Hayy ve Kayyûm  Yaratıcısının sem’ (işitme) ve basar (görme) gibi
sıfatlarına aynalık eder, onları bildirir.
Hem insan, hayatındaki açığa çıkmayan, his ve hassasiyet suretinde taşan
sayısız, çok ince hayatî duyg u, mânâ ve hisler vasıtasıyla, Hayy ve
Kayyûm  Rabbinin mukaddes sıfatlarına ayna olur. Mesela, o hassasiyet
içinde; sevmek, iftihar etmek, memnun olmak, sevinç duym ak, ferahlık
hissetmek gibi mânâlarla –Zât-ı Akdes’in kutsiyetine ve mutlak
zenginliğine münasip ve lâyık olmak şartıyla– o türden sıfatlarına aynalık
eder.
Hem insan, nasıl ki kuşatıcı mahiyetteki hayatıyla Zât-ı Zülcelâl’in sıfat
ve icraatlarını tanımak için bir ölçektir, isimlerinin cilvesine bir fihrist,
şuurlu bir aynadır ve bunun gibi pek çok yönde n Hayy ve Kayyûm
Yaratıcısına ayna olur. Aynen öyle de, şu kâinatın hakikatlerine bir ölçü
birimidir, bir fihrist, bir ölçek ve terazidir. Mesela, kâinatta Levh-i
Mahfuz’un varlığına kesin bir delil ve örnek, insanın hafızası; misal
âleminin varlığına kesin delil ve numune de hayal gücüdür.878 HAŞİYE Kâinatta
ruhanilerin varlığının bir delili ve misali ise insandaki duygul ar ve
latifelerdir. Ve bunun gibi, insan, küçük bir ölçekte, kâinattaki iman
hakikatlerini apaçık bir şekilde gösterebilir.
İşte, insanın zikredilen bu vazifeler gibi çok mühim hizmetleri var: O,
Cenâb-ı Hakk’ın bâki güzelliğine aynadır, O’nun ebedî kemâlini gösteren
bir ilancı ve sonsuz rahmete çok şükran duyan bir muhtaçtır. Madem
cemâl, kemâl ve rahmet bâkidir, ebedîdir; elbette o bâki güzelliğe arzu
duya n bir ayna, o ebedî kemâlin âşık ilancısı ve o sonsuz rahmetin
müteşekkir muhtacı olan insan, bâ ki kalmak ve o bâki olanlara eşlik etmek
için bir bekâ yurduna , ebediyete gidecektir. O ebedî güzelliğe, o bâki
kemâle ve daimî rahmete, sonsuzlar sonsuzu olan ahiret yurdunda  refakat
etmesi gerekir. Çünkü ebedî bir güzellik, fâni bir âşığa ve geçici bir dosta
razı olmaz. Zira güzellik kendini sever, buna  karşılık muhabbet ister.
Yokluk ve fânilik ise o muhabbeti düşmanlığa çevirir. Eğer insan
ebediyete erişip bekâya ulaşmazsa, sonsuz güzelliğe karşı yaradılışındaki
esaslı muhabbet yerini düşmanlığa bırakacaktır. Onunc u Söz’ün bir
haşiyesinde beyan edildiği gibi, bir zaman bir dünya  güzeli, bir âşığını
huzurunda n çıkarmış. O adamdaki aşk birden düşmanlığa dönm üş ve
“Tuh!.. Ne kadar çirkinmiş.” diyerek kendine teselli vermek için ona
küsmüş, güz elliğini inkâr etmiş.
Evet, insan bilmediği şeye düşman olduğu gibi, elinin yetişmediği veyahut
elinde tutamadığı şeylerin kusurlarını düşmanca arar, âdeta kin beslemek
ister. Madem bütün kâinatın şahitliğiyle Mahbûb- u Hakikî ve Cemîl-i
Mutlak, bütün güzel isimleriyle kendini insana sevdiriyor ve insanların
kendisini sevmelerini istiyor; elbette ve herhalde, hem sevdiği hem
kendisini seven insana fıtrî bir düşmanlık hissi verip onu derinden derine
küstürmeyecektir. Ve yaradılış itibarı ile en sevimli, sevgili ve kendisine
tapması için yarattığı en müstesna varlık olan insanın fıtratına, ruhuna
tamamen zıt olarak gizli bir düşmanlığı yerleştirmeyecektir. Çünkü insan,
sevdiği ve kıymetini takdir ettiği bir Cemâl-i Mutlak’tan ebediyen
ayrılmaktan gelen derin yarasını ancak ona düşmanlıkla, küsmekle ve onu
inkâr etmekle tedavi edebilir. İşte, kâfirlerin Allah’a düşman olması,
bunda n ileri geliyor. Öyleyse o Ezelî Güzellik Sahibi, kendisine arzu
duya n bir ayna olan insan ile ebediyet yolunda ki seyahatinde beraber
bulunmak için herhalde insanı bir bekâ yurdunda sonsuz bir hayata
eriştirecektir.
Evet, madem insan ölümsüz bir güzelliğe tutkun ve âşık bir surette
yaratılmıştır. Ve madem bâki bir güzellik, geçici bir âşığa razı olamaz.
Hem madem insan bilmediği, erişemediği veya elinde tutamadığı bir
arzusunda n gelen hüzün ve elemden teselli bulmak için, onun kusurunu
aramakla, belki ona gizli bir düşmanlık beslemekle kendini teskin eder.
Hem madem bu kâinat, insan için, insan ise Allah’ı tanımak ve sevmek
için yaratılmıştır. Hem madem bu Kâinatın Hâlık’ı isimleriyle bâkidir. Ve
madem isimlerinin cilveleri daimî ve ebedî olacaktır. Elbette ve herhalde
insan, bir bekâ yurduna gidecek ve bâki bir hayata erişecektir. Evet,
insanın kıymetini, vazifelerini ve kemâlâtını bildiren En Büyük Rehber ve
En Mükemmel İnsan olan Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselam),
insana dair beyan ettiğimiz bütün kemâlâtı ve vazifeleri en kusursuz
şekilde kendinde ve dininde göstermekle şunu bildiriyor: Nasıl ki, kâinat
insan için yaratılmıştır ve kâinatın yaratılmasından seçilmiş gaye insandır;
aynen öyle de, insandan da en büyük gaye, seçilmişlerin en kıymetlisi ve
Ehad ve Samed Zât’ın en parlak aynası, elbette Ahmed-i Muhammed’dir
(aleyhissalâtü vesselam).
.ََِْ وََٰ اِِٰ اَةُ وَاَمُ ََِدِ َََتِ أُِِ
َ َُّٰ ، َ رَُْٰ ، َ رَُِ ، َ َْدُ ، َ َ ، َ َمُ ، َ ََُ ، َ َْلُ ، َ ُوسُ؛ َََُْ َِ
ََُِْ اَِِْ وََُِِْ ََِِ اََْْمِ وََِ أَََِْ اُْْٰ وََُِِْ اَِِْ اََِْْ أَنْ ََََْ
879!ِْ َ اِْ وَاَْنِ وَِْ َ اِْ وَاَِْْنِ. اَِٰ
880َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
804 Hapishane. Hazreti Yusuf’un (aleyhisselam) iftira ve haksızlıkla hapiste kalmasına kinaye
olarak bu tabir kullanılmıştır.
805 “Yeryüzünü de Biz döşedik, bakınız Biz ne de güzel döşedik!” (Zâriyât sûresi, 51/48).
806 Zorunlu, vacip, kendinden.
807 Bize ihsan ettiği İslam dini ve tam, yüksek iman nimeti sebebiyle Rabbimize hamdolsun.
808 HAŞİYE Kötü hasletlerin, bâtıl inançların, günahların ve bid’atların, manevî kirlerden
olduğunu unutmamalıyız.
809 “Temizlik imandandır.” Aynı mânâyı ifade edip farklı sözlerle rivayet edilen hadisler için
bkz. Müslim, tahâre 1; Tirmizî, deavât 86; Dârimî, vudû’ 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned
5/342.
810 “Allah tevbe ile kendisine dönenleri sever, temizlenenleri de sever.” (Bakara sûresi, 2/222).
811 “Hiçbir şey yoktur ki, onu meydana getiren hazinelerin anahtarları elimizde olmasın. Biz onu
ancak belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21).
812 “Göğü bu ahenkle O yükseltti ve bu mizanı koydu ki, ders alıp ölçü dışına taşmayasınız.
Öyleyse siz de tartıyı adaletle yapın, sakın teraziyi, dengeyi aksatmayın!” (Rahman sûresi, 55/7-
9).
813 “Sen insanları Allah yoluna hikmetle davet et.” (Nahl sûresi, 16/125).
814 İman nimetini lütfeden Allah’a sonsuz şükürler olsun.
815 HAŞİYE Dünya sarayını ısıtan güneş sobasına veyahut lambasına ne kadar odun, kömür ve
gazyağı lâzım olduğu hesaplansın. Her gün yanması için –gökbilimcilerin sözüne bakılırsa– bir
milyon yerküre kadar odun yığını ve binlerce deniz kadar gazyağı gerekir. Şimdi düşün ve onu
odunsuz, gazsız bir şekilde sürekli yakan Kadîr-i Zülcelâl’in haşmetine, hikmetine, kudretine
güneşin zerreleri adedince َُْنَ ِّٰ ، َ َۤءَ ُّٰ ، َرَكَ ُّٰ de.
816 Allah’ı bütün eksikliklerden tenzih ederim.
817 “Maşallah! Allah ne güzel dilemiş ve yapmış!”
818 Allah hayır ve bereketini artırsın.
819 “Allah, o hak Mabuddur ki, kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87).
820 “Yiyin, için fakat israf etmeyin.” (A’râf sûresi, 7/31).
821 Günlerin aşireleri ve mahlûkatın zerreleri sayısınca O’na, âl ve ashabına salât ve selam olsun.
822 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
823 “De ki: O, Allah’tır, gerçek İlahtır ve Birdir.” (İhlâs sûresi, 112/1).
824 Bkz. Lokman sûresi, 31/28; Yâsîn sûresi, 36/82.
825 Mesela, insan gibi mükemmel bir varlığın, basit bir sudan yaratılması (Mürselât sûresi,
77/20), içenlerin boğazından afiyetle geçen süt gibi güzel bir gıdanın, davarların karınlarındaki
işkembe ile kanın arasından süzülmesi (Nahl sûresi, 16/66), insanlar için şifa olan bal gibi bir
şerbetin, arının karnından çıkarılması (Nahl sûresi, 16/69)…
826 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan başka ilahlar bulunsaydı oraların düzeni bozulurdu.”
(Enbiyâ sûresi, 21/22).
827 “Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur!” (Mülk sûresi, 67/3).
828 HAŞİYE Hatta hadsiz ilahî kemâl ve güzelliğin meydana gelmesine en açık ve en kuvvetli
delil, Allah’ın birliğidir. Çünkü kâinatın Sâni’inin Vahid ve Ehad olduğu bilinirse, kâinattaki
bütün kemâlât ve güzelliklerin, o Sâni-i Vahid’de bulunan kutsî kemâlâtın ve güzelliklerin
gölgeleri, cilveleri, işaretleri ve sızıntıları olduğu anlaşılır. Yoksa kâinatın kemâlâtı ve güzellikleri,
mahlûkata ve şuursuz bir kısım sebeplere ait zannedilir. O vakit insan aklı nazarında ilahî
kemâlâtın ebedî hazinesi anahtarsız ve meçhul kalır.
829 Her şeyin, Allah’ın (celle celâlüh) tasarruf ve idaresinde olduğunu bildiren ayet için bkz. Zümer
sûresi, 39/62, 67.
830 “Allah, o hak Mabuddur ki, kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87).
831 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.
832 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
833 “İşte bak, Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor! İşte bunları
yapan kim ise ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50).
834 “Allah o ilahtır ki, kendisinden başka ilah yoktur. Hayy’dır, Kayyum’dur, kendisini ne bir
uyuklama ne de uyku tutar.” (Bakara sûresi, 2/255).
835 İşaret.
836 Zorunlu, vacip, kendinden olma.
837 Hayat nimetinin Cenâb-ı Hakk’ın varlığına delil olmasıyla ilgili bkz. Bakara sûresi, 2/28.
838 Şükür ve ibadeti emreden ayet-i kerimeler için bkz. Bakara sûresi, 2/152, 172; Nahl sûresi,
16/36, 114; Ankebût sûresi, 29/17; Sebe sûresi, 34/15.
839 Bkz. Fâtiha sûresi, 1/2, 5; Bakara sûresi, 2/172; Hûd sûresi, 11/2, 26; İsrâ sûresi, 17/23, 111;
Fussilet sûresi, 41/14; Ahkaf sûresi, 46/21.
840 “Hayatı veren de, öldüren de O’dur. Gece ile gündüzü peş peşe getiren de O’dur.”
(Mü’minûn sûresi, 23/80).
841 “Hayatı veren ve hayatı alıp öldüren O’dur. Bir işin olmasına hükmedince, sadece ‘ol’ der, o
da hemen oluverir.” (Mü’min sûresi, 40/68).
842 “(Gökten bir su indirip) ölmüş toprağa onun sayesinde hayat verir.” (Rûm sûresi, 30/24).
843 “Asıl bütün mahlûkların rızıklarını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah
Teâlâ’dır.” (Zâriyât sûresi, 51/58).
844 “Hastalandığımda O’dur bana şifa veren.” (Şuarâ sûresi, 26/80).
845 “O’dur ki insanlar artık ümitlerini kestikten sonra yağmur indirir.” (Şûrâ sûresi, 42/28).
846 O’dur ki...
847 Rızıkları veren O’dur.
848 Bu hakikati ifade eden bazı ayet-i kerimeler için bkz. Bakara sûresi, 2/25, 82; Âl-i İmran
sûresi, 3/133-136; A’râf sûresi, 7/42; Yûnus sûresi, 10/26; Hûd sûresi, 11/23; Nisâ sûresi, 4/122;
Nahl sûresi, 16/30-31, 97.
849 İnandık, iman ettik.
850 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), kıyamete yakın bir dönemde, Kur’an’ın
yeryüzünden çekilip alınacağını ifade buyurmaktadır: İbni Mâce, fiten 26; İbni Hibbân, es-Sahîh
15/267; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/520, 587.
851 Ey bütün canlılardan önce var olan Gerçek Hayat Sahibi, Ey bütün canlıların yok
olmasından sonra da var olacak Gerçek Hayat Sahibi, Ey eşi benzeri olmayan Gerçek Hayat
Sahibi, Ey hiçbir şeyin kendisine benzemediği Gerçek Hayat Sahibi, Ey hiçbir canlıya muhtaç
olmayan Gerçek Hayat Sahibi, Ey hiçbir canlının kendisine ortak olmadığı Gerçek Hayat Sahibi,
Ey bütün canlıları ölüme mahkum eden Gerçek Hayat Sahibi, Ey bütün canlılara rızık veren
Gerçek Hayat Sahibi, Ey bütün ölüleri dirilten Gerçek Hayat Sahibi, Ey hiç ölmeyecek Gerçek
Hayat Sahibi Rabbim, Sübhânsın ya Rab! Sen’den başka yoktur ilah! Eman diliyoruz Sen’den,
Koru bizi cehennemden! (el-Cevşenü’l-Kebîr, 69. Bab)
852 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
853 HAŞİYE Bu risaleyi okuyan, eğer fen bilimlerine aşina değilse, Birinci Şuâ’yı okumasın,
İkinci Şuâ’dan başlasın veya Birinci Şuâ’yı en son okusun.
854 “Her şey üzerinde hâkimiyet elindedir.” (Mü’minûn sûresi, 33/88; Yâsîn sûresi, 36/83).
855 “Göklerin ve yerin hazinelerinin anahtarları O’nun nezdindedir.” (Zümer sûresi, 39/63).
856 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarları elimizde olmasın.” (Hicr
sûresi, 15/21).
857 “Yürüyen hiçbir varlık yoktur ki, Allah, onun perçeminden tutmuş olmasın.” (Hûd sûresi,
11/56).
858 Hicrî on birinci ay.
859 Bir ışık kaynağından uzanan ışık teli, ışın.
860 “Gerçek şu ki: Gökleri ve yeri yok olmaktan koruyan, Yüce Allah’tır. Şayet onlar yıkılacak
olursa onları Allah’tan başka kimse tutamaz. Doğrusu O halîmdir, gafûrdur.” (Fâtır sûresi, 35/41).
861 “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur.” (Şûrâ sûresi, 42/11).
862 Zorunlu, vacip.
863 “O’nu (celle celâlüh) ne bir uyuklama ne uyku tutar.” (Bakara sûresi, 2/255).
864 “Yürüyen hiçbir varlık yoktur ki, Allah onun perçeminden tutmuş olmasın.” (Hûd sûresi,
11/56).
865 “Göklerin ve yerin hazinelerinin anahtarları O’nun nezdindedir.” (Zümer sûresi, 39/63).
866 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40).
867 “Allah O’dur ki gökleri, sizin de görüp durduğunuz gibi, direksiz yükseltti.” (Ra’d sûresi,
13/2).
868 “Bütün işler hükmetmesi için O’na götürülür.” (Hûd sûresi, 11/123).
869 “O, her an yeni tecellilerle iş başındadır.” (Rahman sûresi, 55/29).
870 “Dilediği her şeyi yapandır.” (Bürûc sûresi, 85/16).
871 “O, dilediğini yaratır.” (Rûm sûresi, 30/54).
872 “O Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir.” (Yâsîn sûresi, 36/83).
873 “İşte bak, Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor!” (Rûm sûresi,
30/50).
874 “Dirilten ve öldüren O’dur.” (Bakara sûresi, 2/258; Tevbe sûresi, 9/116; Yûnus sûresi, 10/56;
Mü’minûn sûresi, 23/80; Duhân sûresi, 44/8; Hadîd sûresi, 57/2).
875 HAŞİYE Otuzuncu Lem’a’nın altı risaleciğinin esası, konusu olan ve İsm-i Âzam’ın sırrını
taşıyan altı mukaddes ismin gayet kısa bir özetidir.
876 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40).
877 Bütün varlığı kapsayan sonsuz şefkat sahibi ve her işi hikmetle yapan Allah’a hamdolsun.
878 HAŞİYE Evet, nasıl ki insanın unsurları, kâinatın unsurlarını; kemikleri, taş ve kayaları;
saçları, bitki ve ağaçları ve bedeninde cereyan eden kan ve gözünden, kulağından, burnundan ve
ağzından akan ayrı ayrı sular, yeryüzünün çeşmelerini ve madenî sularını haber veriyor, onlara
işaret ediyor. Aynen öyle de, insanın ruhu ruhlar âleminden, hafızası Levh-i Mahfuz’dan, hayal
gücü misal âleminden ve bunun gibi her bir kabiliyeti, duygusu başka bir âlemden haber veriyor.
Ve onların varlıklarına kesin bir şekilde şehadet ediyor.
879 Ümmetinin hasenatı adedince ona ve âline salât ve selam olsun. Ya Allah, ya Rahmân, ya
Rahîm, ya Ferd, ya Hayy, ya Kayyûm, ya Hakem, ya Adl, ya Kuddûs! Furkan-ı Hakîm’inin
hakkı için ve Habib-i Ekrem’inin hürmetine, esmâ-yı hüsnânın hakkı için ve İsm-i Âzam’ın
hürmetine Sen’den niyaz edip istiyoruz: Bizi nefsin ve şeytanın, cin ve insanın şerrinden
muhafaza buyur, âmîn...
880 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
Otuz Birinci Lem'a
Daha sonra Üstadımızın uygun görmesi ile On Dördünc ü Şuâ Afyon
Mahkemesi Müdafaası ve Mektupları, On Beşinci Şuâ ise el-Hüccetü’z-
Zehra olarak isimlendirilmiş ve neşredilmiştir.881 HAŞİYE
881 HAŞİYE Şuâlara ayrılmıştır. On Dördüncü Şuâ Afyon Mahkemesi Müdafaası ve Mektupları,
On Beşinci Şuâ ise el-Hüccetü’z-Zehra olarak isimlendirilmiş ve neşredilmiştir.
Bediüzzaman’ın Hizmetkârları
Otuz İkinci Lem'a
Eski Said’in en son telifidir. Ramazan’da yirmi gün içinde yazılan, kendi
kendine manzum bir şekilde gelen Lemeât risalesidir. Sözler’de yer
almıştır.
Otuz Üçüncü Lem'a
Yeni Said’in hakikatten kalbine ilk görünen, şuhûd derecesinde olan
Arapça Katre, Habbe , Şemme, Zerre, Hubab , Zühre, Şûle risaleleri ve
onların ilavelerinden ibarettir. Risale-i Nur Külliyatı’ndan Mesnevî-i
Nuriye ismiyle neşredilmiştir.
M ü n a c â t
Ya İlahi, Ya Rabbi!
Ben imanın gözüyle, Kur’an’ın talimi ve nuruyla, Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) dersiyle ve Senin Hakîm isminin işaretiyle şunu
görüyorum:
Göklerde hiçbir hareket ve dönüş  yoktur ki, intizamıyla Senin varlığına
delil olmasın, işaret etmesin...
Hiçbir gökcismi yoktur ki, sessizliğiyle, gürültüsüz bir şekilde vazife
görerek o boşlukta desteksiz durmasıyla Senin rubûbi yetine ve birliğine
şahit olmasın…
Hiçbir yıldız yoktur ki, ölçülü yaratılışıyla, muntazam duruşuyla, nuranî
tebessümüyle, diğer bütün yıldızlara benzemesinin ve onların emsali
olmasının mührüyle Senin ulûhiyetinin ve birliğinin haşmetine işaret
etmesin, şehadette bulunmasın…
Ve on iki küreden hiçbiri yoktur ki, hikmetli hareketiyle, itaat içinde
emirlerine boyu n eğmesiyle, düzenli vazifesiyle ve mühim uydul arıyla
Senin varlığının vücûbiyetine882 şahitlik ve ulûhiyet saltanatına işaret
etmesin…
Evet, ey yeryüzünün ve göklerin Yaratıcısı! Ey zerreleri bütün unsurlarıyla
düzenli bir şekilde çekip çeviren, idare eden ve bu gezici yıldızları ahenkli
uydularıyla döndür en, emrine itaat ettiren Yaratıcı! Göklerin sakinlerinden
her biri tek başına Senin varlığının vücûbiyetine böyle açıkça şehadet
ettiği gibi, bütünü de  hep birlikte, göz le görülür derecede, Senin vahdetine,
birliğine öyle kuvve tli şahitlik ederler ki, göğün yüzünde  bulunan yıldızlar
sayısınca nuranî ve parlak delil o şahitliği doğr ular.
Hem bu saf, temiz, güzel gökler, fevkalâde büyük ve süratli cisimleriyle
düzenli bir ordu ve elektrik lambalarıyla süslenmiş bir saltanat dona nması
gibi, Senin rubûbi yetinin muhteşemliğine ve her şeyi yaratan kudretinin
büyükl üğüne  apaçık delildir.. şu uçsuz bucaksız âlemi kuşatan
hâkimiyetinin ve her bir canlıyı saran rahmetinin sonsuz genişliğine
kuvve tli bir işarettir.. uzaydaki bütün varlıkların vazifeleriyle ve halleriyle
alâkalı olan, onları avucunda  tutan, bir düzene koya n ilminin her şeyi ve
hikmetinin her işi kuşattığına şüphe siz bir şahittir. O şehadet ve delâlet o
kadar açıktır ki, âdeta yıldızlar, şahit olan göklerin şehadet kelimeleri ve
cisme bürünmüş nuranî delilleridir.
Hem göklerin meydanındaki, denizindeki, sonsuzluğunda ki o yıldızlar
itaatkâr birer asker, kusursuz birer gemi, harika birer uçak, hayret verici
birer lamba gibi halleriyle Senin ulûhiyet saltanatının muhteşemliğini
gösteriyorlar. Ve o ordunun mensuplarından, bir yıldız olan güne şimizin
gezegenlerindeki ve dünya mızdaki vazifelerinin işaret ettiği ve hatırlattığı
üzere, arkadaşları olan yıldızların bir kısmı, ahiret âlemlerine bakar. Onlar
vazifesiz değildir; belki ebedî âlemlerin güne şleridir.
Ey Vâcibü’l Vücûd, Vahid ve Ehad!
Bu harika yıldızlar, hayret verici güne ş ve ay; Senin mülkünde , gökl erinde,
Senin emrinle, kuvve tin ve kudretinle, idaren ve çekip çevirmenle itaat
altına alınmış, bir düzene koyul muş ve vazifelendirilmiştir. Bütün o büyük
gökc isimleri, kendilerini yaratan, döndür en ve idaresi altında tutan bir tek
Hâlık’ı tesbih eder, büyükl üğünü bildirip hal dilleriyle “Sübhânal lah,
Allahu E kber” derler. Ben de onların büt ün tesbihatıyla Senin yüc eliğini ve
her türlü kus urdan münezzeh, mukaddes olduğunu i lan ediyorum.
Ey zuhurunun şiddetinden gizlenmiş ve tarif edilemez büyüklüğünü
Zât’ına perde kılmış olan Yüce Kadir! Ey her şeye gücü yeten, sınırsız
kudret sahibi!
Kur’an-ı Hakîm’in dersiyle ve Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
rehberliğiyle anladım ki:
Nasıl gökler ve yıldızlar Senin varlığına ve birliğine şahitlik ederse,
atmosfer de bulutlarıyla, şimşeğiyle, gök gürlemesiyle, rüzgârları ve
yağmurlarıyla Senin varlığının vüc ûbiyetine ve birliğine şahittir.
Evet, cansız, şuursuz bulutların, âb-ı hayat hükm ünde ki yağmuru muhtaç
canlıların imdadına gönde rmesi ancak Senin rahmetin ve hikmetinle olur,
bu işe tesadüf karışamaz.
En büyük elektrik kaynağı olan ve verdiği ışığın yararlarına işaretle
insanları kendisinden faydalanmaya teşvik eden şimşek, gökleri güzelce
aydınlatıp Senin kudr etini gösterir.
Yağmurun gelmesini müjdeleyen, koca gökleri tesbihatının gürültüsüyle
çınlatıp konuş turan gök gürlemeleri de hal diliyle Seni takdis edip
rubûbi yetine şahitlik yapar.
Canlıların yaşaması için en lüzumlu ve faydalanması en kolay rızıkları
vermek, nefes almayı sağlamak ve nefisleri rahatlatmak gibi pek çok işle
vazifelendirilen rüzgârlar ise hava boşluğunu âdeta, bir hikmete
dayanarak “Levh-i Mahv ve İsbat” ve “yaz-boz tahtası” suretine çevirir;
böylece Senin kudretinin faaliyetine işaret ve varlığına şehadet eder. Aynı
şekilde, Senin merhametinle bulutlardan sağılıp canlılara gönde rilen
yağmur da ölçülü, muntazam kelimeleri olan damlalarıyla rahmetinin
enginliğine ve geniş şefkatine şahittir.
Ey daima faaliyette bulunan ve her işte dilediğince tasarruf eden! Ey
bereket yağdıran Feyyâz, her türlü tasavvurdan yüce Zât!
Bulut, şimşek, gök gürlemesi, rüzgâr ve yağmur Senin varlığının
vücûbiyetine ayrı ayrı şehadet ettikleri gibi, hepsi birden, hususiyetleri
bakımından birbirinden uzak, mahiyetçe birbirine zıt oldukları halde,
beraberce, iç içe geçerek ve birbirlerinin vazifesine yardım ederek Senin
birliğini çok kuvve tli bir şekilde gösterirler.
Hem onlar, koca gökleri hayret verici hadiselerin mahşeri yapan ve bazı
günler birkaç defa doldurup boşaltan rubûbi yetinin haşmetine, o geniş,
uçsuz bucaksız gökleri, yazıp değiştirilen bir levha ve sıkılıp yeryüzü
bahçesinin sulandığı bir sünge r gibi kullanan kudretinin büyükl üğüne  ve o
kudretin her şeyi kuşattığına şahittirler. Aynen bunun gibi, bütün
yeryüzüne ve varlıklara gökler perdesi altında bakan, onları idare eden
rahmetinin, hâkimiyetinin sonsuz genişliğine ve her şeyi içine aldığına
delildirler.
Hem göklerde hava o kadar hikmetli vazifelerde istihdam edilir, bulut ve
yağmur sonsuz ilim sahibi bir Zât tarafından öyle faydalar için kullanılır
ki, bütün varlığı kuşatan bir ilim ve hikmet olmazsa o iş ve istihdam
gerçekleşmez.
Ey dilediği işi dilediği şekilde yapan !
Senin kudretin, göklerin sonsuz boşluğunda ki faaliyetiyle, her an ölümden
sonra dirilişin ve kıyametin bir misalini göstermek, bir saatte yazı kışa,
kışı yaza döndür mek, bir âlemi meydana getirirken bir âlemi gayba
gönde rmek gibi icraatlarıyla dünya yı ahirete çevireceğinin ve ahirette
ebedî icraatını göstereceğinin işaretlerini veriyor.
Ey Kadîr-i Zülcelâl!
Uçsuz bucaksız göklerdeki hava, bulut, yağmur, şimşek ve gök gürlemesi;
Senin mülkünde , Senin emrine ve iktidarına, Senin kuvve tine ve kudretine
boyun eğmiştir, emrettiğin işlerle vazifelidir. Mahiyetçe birbirinden farklı
olan göklerdeki bu varlıklar, kendilerini çok süratli ve ani emirlere, çabuk
ve bir anda verilen buyruklara itaat ettiren Âmir ve Hâkim’in yüceliğini,
her türlü kusurdan münezzeh olduğunu ilan eder, O’nun rahmetini medh ü
senâ ile anarlar.
Ey yeryüzünün ve gökl erin Yüce Hâlık’ı!
Kur’an-ı Hakîm’inin talimi ve Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
dersiyle iman ettim ve bildim ki:
Nasıl gökler yıldızlarıyla ve uzay boşluğu içindeki her şeyle Senin
varlığının vücûbiyetine ve birliğine şahitlik ediyorsa, yeryüzü de aynı
şekilde, bütün mahlûkatıyla ve her haliyle, içindeki mevcutlar sayısınca
Senin varlığına ve birliğine şehadet ve işaret eder.
Evet, yeryüzünde –küç ük olsun, büyük olsun– hiçbir değişim, her sene
ağaç ve hayvanların elbiseleri hükm ünde ki suretlerini yenilemek gibi
hiçbir inkılâp yoktur ki, kusursuz düzeniyle Senin varlığına ve birliğine
işaret etmesin…
Hiçbir hayvan yoktur ki, kendisine zayıflığının ve ihtiyacının derecesine
göre çok şefkatlice verilen rızkıyla ve yaşaması için lüzumlu şeylerin
hikmetli bir şekilde ihsan edilmesiyle, Senin varlığına ve birliğine şahit
olmasın…
Hem her bahar mevsiminde, gözümüzün önünde  var edilen canlılardan bir
tanesi bile yoktur ki, hayret verici sanatıyla, tatlı süsleriyle,
benzerlerinden tamamen farklı olmasıyla, intizamıyla ve ölçülü
yaratılışıyla Seni bildirmesin…
Kudretinin yeryüzünü dolduran, bitki ve hayvan denilen harikaları ve
mucizeleri, onların maddeleri aynı olan, birbirine benzeyen sınırlı
yumurta ve yumurtacıklardan, damlalardan, tohum  ve tohum cuklardan,
çekirdeklerden hatasız, mükemmel, süslenmiş bir şekilde, ayırt edici birer
mühürle yaratılmaları, sonsuz hikmet sahibi Sâni’in varlığına, birliğine,
hikmetine ve sınırsız kudretine öyle bir şahittir ki, bu şehadet, ışığın
güne şi göstermesinden daha kuvve tli ve parlaktır.
Hem hava, su, ışık, ateş, toprak gibi unsurlardan hiçbiri yoktur ki, şuur
sahibi olmadığı halde şuurluca mükemmel vazifeler görmesiyle; basit,
intizamsız, her yere yayılan ve dağılan mahiyetine rağmen gayet
muntazam türlü meyveleri ve mahsulleri gizli hazinesinden getirmesiyle,
Senin birliğine ve varlığına şehadet etmesin…
Ey sonsuz kudretiyle her şeyi yaratan Fâtır! Ey her şeyi her zerresiyle
bilen, darlıktan kurtaran, hayır kapılarını en iyi şekilde açan Fettah! Ey
dilediğini dilediği gibi yaratma faaliyeti aralıksız devam eden Hallâk!
Yeryüzü nasıl ki içindeki her şeyle Hâlık’ının varlığının vücûbiyetine
şahittir. Aynen öyle de, yüzünde ki mührüyle, sakinlerinin yüzlerindeki
damgalarla, birlik, beraberlik, birbiri içine girme, birbirine yardım etme
gibi hususiyetleriyle ve Senin bunlara bakan rubûbi yetle alâkalı
isimlerinin ve fiillerinin bir olması yönüyl e –Ey Vahid-i Ehad, ey Hannân-
ı Mennân , ey Vehhâb -ı Rezzak!– Senin birliğine ve ehadiyetine apaçık
şekilde, belki varlıklar sayısınca şehadet eder.
Hem nasıl ki, yeryüzünün  bir kışla, bir sergi, bir talim yeri vaziyeti
alması.. bitki ve hayvan ordularında bulunan dört yüz bin farklı cinsin ayrı
ayrı teçhizatının kusursuz bir düzenle verilmesi Senin rubûbi yetinin
ihtişamına ve kudretinin her şeye yettiğine delildir. Aynı şekilde, sayısız
canlının ayrı ayrı rızıklarının tam vaktinde, kuru ve basit topraktan
şefkatlice, cömertçe ihsan edilmesi ve onca varlığın tam bir boyun eğişle
Rabbanî emirlere itaatleri Senin rahmetinin ve hâkimiyetinin her şeyi
kuşattığını gösterir.
Hem yeryüzünde  sürekli değişen varlık kafilelerinin sevk ve idareleri,
ölüm-hayat döngüs ü, hayvan ve bitkilerin çekip çevrilmeleri de ancak her
şeyle münasebetli bir ilimle ve her şeye hükm eden sonsuz bir hikmetle
gerçekleşebilir. Bu, Senin ilminin ve hikmetinin kuş atıcılığına delildir.
Hem kısa bir hayatta sayısız vazife gören, mahiyetine sonsuza kadar
yaşayacakmış gibi kabiliyetler ve manevî dona nım yerleştirilen ve
yeryüzünde ki varlıklardan dilediği gibi faydalanan insan için bir talim yeri
olan şu dünya ya, şu geçici yeryüzü kışlasına ve sergisine bu kadar kıymet
verilmesi, hadsiz masraf yapılması, onda  görülen sonsuz rubûbi yet
tecellileri, Cenâb-ı Hakk’ın insana sınırsız hitabı ve bu bitmez ilahî
ihsanlar elbette ve her halükârda, şu kısacık, hüzünlü ömre, şu karışık,
kederli hayata, belâlı ve fâni dünya ya sığmaz. Bütün bunlar ancak başka
ve ebedî bir ömür, bâki bir saadet yurdu için olabilir. Bu yönüyl e bekâ
âleminde bulunan, ahirete ait ihsanlara işaret, belki şehadet ederler.
Ey her şeyin Hâlık’ı!
Yeryüzünde ki bütün varlıklar Senin mülkünde , dünya nda, Senin iktidarın
ve kuvve tinle, Senin kudretin ve iradenle, ilmin ve hikmetinle idare edilir
ve emirlerine itaat eder. Yeryüzünde  faaliyeti görülen rubûbi yet öyle
kuşatıcı ve engindir, onun idaresi, her şeyi çekip çevirmesi ve terbiyesi
öyle mükemmel ve hassastır, her taraftaki icraatı öyle birlik, beraberlik ve
benzerlik içindedir ki, ayrışma kabul etmeyen yekpare bir bütün ve
bölünmesi imkânsız bir küllî hükm ünde  bir idare, bir rubûbi yet olduğunu
gösterir. Hem yeryüzü bütün sakinleriyle beraber, sözle ifade etmekten
daha açık bir şekilde, sayısız dille Hâlık’ını takdis ve tesbih eder. Her
varlık, kendisine verilen sonsuz nimetlerin hal diliyle Yüce Rezzak’a
hamd eder ve medh ü s enâda bulunur.
Ey zuhurunun şiddetinden gizlenmiş ve ey tarif edile mez büyüklüğünü
Zât’ına perde yapmış olan, her türlü kusur ve noksandan uzak, yüce
Yaratıcı!
Yeryüzünün bütün takdis ve tesbihleriyle Senin kusurdan, aczden,
ortaklardan münezzeh olduğun u ilan ediyorum. Yeryüzünde ki varlıkların
bütün ha md ve övgül eriyle sana şükrediyorum.
Ey karaların ve denizlerin Rabbi!
Kur’an’ın dersiyle ve Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam)
öğretmesiyle anladım ki:
Nasıl gökler, uzay ve yeryüzü Senin birliğine ve varlığına şehadet ederse,
aynı şekilde, denizler, nehirler, ırmaklar ve çeşmeler de varlığının
vücûbiyetini ve birliğini açıkça gösterir.
Evet, dünya mızda hayret verici şeylerin kaynağı olan, buha r kazanları
hükm ünde ki denizlerde hiçbir mahlûk, hatta bir damla su bile yoktur ki,
varlığıyla, intizamıyla, faydalarıyla ve her haliyle Yaratıcısını
bildirmesin…
Basit bir kumda, basit bir suda rızıkları mükemmel bir şekilde verilen
garip varlıklardan ve yaratılışları kusursuz olan deniz canlılarından ,
bilhassa tek bir tanesi bir milyon yumurtacığıyla denizleri şenlendiren
balıklardan hiçbiri yoktur ki, yaratılışıyla, vazifesiyle, idare edilmesi ve
beslenmesiyle, çekip çevrilmesi ve terbiyesiyle Yaradanına işaret,
Rezzak’ına şehadet etmesin…
Hem denizlerdeki kıymetli, ender, süslü cevherlerden hiçbiri yoktur ki,
güzel yaratılışıyla, cazibeli fıtratıyla ve faydalı hususiyetleriyle Seni
tanımasın, bildirmesin…
Evet, onlar Senin birliğine teker teker şehadet ettikleri gibi, hepsi birden,
iç içe girmeleri, yaratılış mühürlerindeki birlik, gayet kolayca ve sayıca
çok yaratılmaları noktalarından da beraberce şehadet ederler. Aynı şekilde
yeryüzünü, bu zemini toprağıyla beraber kuşatan denizleri o boşluklarda
dağılmadan tutmak.. dökm eden ve dağıtmadan güne şin etrafında
döndür mek, denize toprağı istilâ ettirmemek.. denizin basit kumunda  ve
suyunda , türlü, muntazam hayvanları ve cevherleri var etmek.. onların
rızıklarını, diğer ihtiyaçlarını ve vazifelerini küllî ve eksiksiz bir şekilde
idare etmek, yerine getirmek.. ve denizin yüzünde  sayısız cenaze
bulunması gerekirken hiçbir şey bulunmaması noktalarından, Senin
varlığına ve varlığının vüc ûbiyetine vücutları sayısınca işaret eder, şahitlik
yaparlar.
Senin rubûbi yet saltanatının ihtişamını, her şeyi kuşatan kudretinin
büyükl üğünü açık bir şekilde ispat ettikleri gibi; göklerin ötesindeki çok
büyük ve muntazam yıldızlardan denizlerin dibinde bulunan küçücük ve
kusursuzca beslenen balıklara kadar her şeye yetişen ve hükm eden
rahmetinin, hâkimiyetinin sınırsız genişliğine de delildirler.
İntizamlarıyla, faydalarıyla, hikmetleriyle, denge ve ölçüleriyle, Senin her
şeyi kuşatan ilmine ve hikmetine işaret ederler.
Senin bu dünya  misafirhanesindeki yolcular için böyle rahmet
havuzlarının bulunması ve onların, insanın yolculuk ettiği yeryüzü
gemisine yerleştirilmesi ve istifadesine verilmesi de gösterir ki,
misafirlerine yolculuk için yapılmış bir handa bir gecede bu kadar deniz
hediyesi ikram eden Zât’ın, elbette bâki saltanat makamında ebedî rahmet
denizleri bulunur ve bu gördüklerimiz, onların geçici ve küçük
numuneleridir.
İşte denizlerin böyle gayet harika, hayret verici vaziyetleriyle yeryüzünün
her tarafına yayılması ve denizlerdeki canlıların çok muntazam bir şekilde
idare ve terbiye edilmesi, açıkça gösterir ki, onlar yalnız Senin kuvve tin
ve kudretinle, Senin iraden ve tedbirinle, Senin mülkünde , Senin emrine
itaat eder ve hal dilleriyle hepsini yaratan Zât’ının her türlü kusurdan
münezzeh olduğunu bi ldirip “Allahu E kber” derler.
Ey dağl arı şu dünya gemisine hazineli direkler yapan  Yüce Kadir!
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) talimiyle ve Kur’an-ı
Hakîm’inin dersiyle anladım ki:
Nasıl denizler, içlerindeki hayret verici varlıklarla Seni tanıyor ve
tanıtıyorsa, aynı şekilde, dağlar da, yeryüzünün depremlerin tesirinden
sükûne te ermesine, yerin altındaki değişim fırtınalarından korunmasına,
denizlerin taşmasından kurtulmasına, havanın zararlı gazlardan
temizlenmesine, suyun muhafaza edilip depolanmasına ve canlılara lâzım
olan madenlerin hazine sandığı vazifesi görmeye kadar çeşitli hizmetleri
ve hikmetleriyle Seni tanıyor ve tanıtıyorlar.
Evet, dağlardaki her çeşit taştan, değişik hastalıklara ilaç olan türlü
maddelerden, canlılara, bilhassa insana çok lâzım ve çok çeşitli olan cins
cins madenlerden, dağları ve ovaları çiçekleriyle süsleyen, meyveleriyle
şenlendiren sınıf sınıf bitkilerden hiçbiri yoktur ki; tesadüfe verilmesi
mümkün olmayan hikmetleriyle, intizamlarıyla, güzel yaratılışlarıyla,
faydalarıyla yegâne Yaratıcıyı göstermesin. Bilhassa tuz, limon tuzu,
sulfato (kinin) ve şap gibi madenler görünüş te birbirine benzedikleri halde
tatlarındaki zıtlığın şiddetiyle ve bilhassa bitkiler, basit bir topraktan
yetişen çeşit çeşit türleriyle, ayrı ayrı çiçek ve meyveleriyle; sonsuz
kudret ve hikmet, nihayetsiz merhamet ve kerem sahibi bir Yaratıcının
varlığının vücûbiyetine açıkça delildirler. Aynı şekilde, bütününde görülen
tek elden idare ve çekip çevirme, menşe, mesken, yaratılış ve sanat
yönünde n beraberlik, birlik, ucuzluk, kolaylık, çokluk ve yapılışta
çabukluk noktalarından, hepsi Sâni’in birliğine ve ehadiyetine şahitlik
eder.
Hem nasıl ki, dağların yüzünde ki ve altındaki her çeşit sanatlı varlığın,
yeryüzünün her tarafında, aynı zamanda, aynı şekilde, yanlışsız,
mükemmel ve çok çabuk yapılması, bir iş diğerine engel olmadan, başka
varlık türleriyle iç içeyken birbirine karıştırılmaksızın yaratılmaları, Senin
rubûbi yetinin yüceliğine ve hiçbir şeyin ağır gelmediği kudretinin
büyükl üğüne  delildir. Aynen öyle de, yeryüzünde ki bütün canlı varlıkların
sınırsız ihtiyaçlarını, hatta türlü hastalıklarını, farklı zevklerini ve ayrı
ayrı iştahlarını tatmin edecek bir şekilde, dağların yüzünün muntazam
ağaç ve bitkilerle, içinin ise madenlerle doldurulması ve muhtaç kullarının
emrine verilmesi, Senin rahmetinin hadsiz genişliğini ve hâkimiyetinin
sonsuz enginliğini gösterir. Onların, toprak tabakaları altında gizli,
karanlıkta ve karışık bir halde bulunmalarına rağmen bilerek, görerek,
şaşırmadan, intizamla, ihtiyaca göre hazırlanmaları Senin her şeyle
irtibatlı olan ilminin kuşatıcılığına ve her bir şeyi düzenleyen hikmetinin
bütün eşyayı içine aldığına şahittir. Dağların altında ilaçların hazırlanması
ve madenlerin depolanması, rubûbiyetinin şefkatli ve cömertçe idaresinin
güzelliğine ve inayetinin her şey inceden inceye düşünülerek var edilmiş
latifelerine açık bir şekilde işaret ve delâlet eder.
Hem Senin kudretin, bu dünya  hanında koca dağları misafir yolculara,
onların gelecekteki ihtiyaçları için muntazam birer tedbir deposu, teçhizat
ambarı ve hayat için şart olan pek çok definenin mükemmel bir mahzeni
yapmıştır. Şu hakikat, bu kadar Kerîm ve misafirperver, bu kadar Hakîm
ve şefkatli, bu kadar Kadir ve rubûbi yetinde kusursuz bir Sâni’in, elbette
ve herhalde çok sevdiği o misafirleri için ebedî bir âlemde sonsuz
ihsanlarının ve bâki hazinelerinin olduğuna  işaret, belki delâlet, hatta
şehadet eder. Buradaki dağlar yerine, orada yıldızlar o va zifeyi görür.
Ey her şeye gücü yeten Kadir!
Dağlar ve içlerindeki varlıklar Senin mülkünde , Senin kuvve tin ve
kudretinle, ilmin ve hikmetinle kullarının emrine verilmiş ve onların
ihtiyaçlarıyla doldurulmuştur. Kendilerini bu şekilde vazifelendiren ve
emrine itaat ettiren Hâlık’ı takdis ve tesbih ederler.
Ey Hâlık-ı Rahman, ey Rabb-i Rahîm!
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) talimiyle ve Kur’an-ı
Hakîm’inin dersiyle şunu a nladım:
Nasıl ki gökler, uzay, yeryüzü, denizler ve dağlar her şeyiyle, içlerindeki
bütün va rlıklarla Seni tanıyor ve tanıtıyor. Aynen öyl e de, bütün ağaç lar ve
bitkiler, yaprakları, çiçekleri ve meyveleriyle Seni apaçık bir şekilde tanır
ve tanıtır. O ağaçların ve bitkilerin cezbeye kapılmış gibi zikir faaliyetinde
bulunan yapraklarından, süsleriyle Sâni’inin isimlerini bildiren ve tarif
eden çiçeklerinden, tatlılık ve merhamet cilvesiyle tebessüm eden
meyvelerinden her biri; tesadüfe verilmesi hiçbir şekilde mümkün
olmayan harika bir sanat içindeki düzenle, o düzen içindeki dengeyle, o
denge içindeki süslerle, o süslerin içindeki nakışlarla, o nakışların içindeki
güzel ve farklı kokul arla ve o kokul ar içindeki meyvelerin ayrı ayrı
tatlarıyla nihayetsiz Rahîm ve Kerîm bir Yaratıcının varlığının
vücûbiyetine gözle görülür derecede şehadet eder. Aynı şekilde, hepsi bir
arada, bütün yeryüzünde  birlik ve beraberlikle, benzerlikleriyle ve
yaratılış mühürlerinin birbirinin emsali olmasıyla, idare edilişlerindeki
münasebetle, onlarla alâkalı yaratma fiilleriyle, Cenâb-ı Hakk’ın
isimlerinin tecellilerine uygunl uklarıyla ve o yüz binlerce varlık türünün
sayısız fertlerinin birbiri içinde, şaşırılmadan, aynı anda idare edilmesiyle,
Vâcibü’l-Vücûd Yaratıcının apaçık birliğini ve ehadiyetini gösterirler.
Hem nasıl ki, onlar Senin varlığının vücûbiyetine ve birliğine şehadet
ediyor. Aynen öyle de, yeryüzünde dört yüz bin milletten meydana gelen
canlılar ordusunda ki sayısız varlığın yüz binlerce farklı tarzda beslenmesi
ve idaresi; şaşırılmadan, birbirine karıştırılmadan, mükemmel bir şekilde
yaratılması Senin rubûbi yetinin bir ve benzersiz oluşunda ki yüceliğe,
baharı bir çiçek kadar kolay yaratan kudretinin büyükl üğüne  ve her şeyle
irtibatlı olduğuna  delildir. Aynı şekilde, koca zeminin her tarafında,
sayısız hayvana ve insana, hadsiz yiyecekleri çeşit çeşit, kısım kısım
hazırlayan rahmetinin sınırsız genişliğine işarettir. O nihayetsiz faaliyetin,
nimetlerin, idarenin, beslemenin ve icraatların kusursuz bir düzen içinde
gerçekleşmesi ve her şeyin, hatta zerrelerin o emirlere ve icraata itaat edip
boyun eğmesi hâkimiyetinin sonsuz genişliğine kesin bir delildir. Bununl a
beraber, o ağaçların, bitkilerin, yaprak, çiçek, meyve, kök, dal ve buda k
gibi her bir varlığın her şeyinin, her vazifesinin bilerek, görerek,
faydalara, gayelere ve hikmetlere göre yaratılması, Senin ilminin ve
hikmetinin her şeyi kuşattığını açıkça gösterir ve sayısız parmaklarıyla
buna  işaret eder. Ve onlar, sanatının kusursuz güzelliğini, sonsuz
güzellikteki nimetlerinin mükemmelliğini sayısız dille övüp methederler.
Hem bu geçici handa, fâni misafirhanede, kısa bir zamanda ve sınırlı
ömürde, ağaç ve bitkilerin elleriyle insana verilen bu kadar kıymetli
ihsanlar, nimetler, yapılan fevkalâde masraf ve sunulan ikramlar, şuna
işaret, belki şehadet eder: Misafirlerine burada böyle merhamet gösteren
kudretli, kerem sahibi Rahîm Yaratıcı, yaptığı bütün masrafı, sunduğu
ihsanları, kendini sevdirmesinden ve tanıtmasından gaye olan neticeyi
aksine çevirmemek, yani mahlûklarına, “Bize bu nimetleri tattırdı, fakat
asıllarını yedirmeden bizi idam etti.” dedirtmemek, ulûhiyet saltanatının
kıymetini hiçe indirmemek, sonsuz rahmetini inkâr etmemek ve
ettirmemek ve kendisine arzu duya n bütün dostlarını mahrumiyet
yüzünde n düşmana çevirmemek için elbette ve her halükârda ebedî bir
âlemde, bâki bir memlekette, daimî cennetlerinde sonsuza kadar
yaşatacağı kulları için rahmet hazinelerinden bâki ve cennete lâyık
meyveli ağaçlar, çiçekli bitkiler hazırlamıştır. Bu dünya dakiler ise sadece
misafirlere göstermek için num unelerdir.
Ağaçlar ve bitkiler, yapraklarının, çiçeklerinin ve meyvelerinin bütün
kelimeleriyle Seni takdis, tesbih ve Sana hamd ettikleri gibi, o
kelimelerden her biri de Senin her türlü kusur ve noks andan uzak
olduğunu ayrıca ilan eder. Bilhassa meyvelerin benzersiz bir şekilde, etleri
çok çeşitli, sanatları çok hayret verici, çekirdekleri harika bir tarzda
yapılması, o yemek tablalarının ağaçların eline verilmesi ve bitkilerin
başına koyul arak canlı misafirlerine gönde rilmesi, hal diliyle olan
tesbihatlarını, açıkça, sözle ifade derecesine çıkarır. Onların hepsi Senin
mülkünde , Senin kuvve tin ve kudretinle, Senin iraden ve ihsanlarınla,
rahmetin ve hikmetinle her bir emrine itaat ederler.
Ey zuhurunun şiddetinden gizlenmiş ve tarif edilemez büyüklüğünü
Zât’ına perde kılmış olan Sâni-i Hakîm, Hâlık-ı Rahîm!
Ağaçların ve bitkilerin bütün yapraklarının, çiçeklerinin ve meyvelerinin
dilleriyle, o varlıklar sayısınca Senin kusurdan, aczden, ortaklardan
münezzeh ve yüce olduğunu bi ldirir, Sana hamd ve Seni sena ederim.
Ey gücü her şeye yeten Yaratıcı! Ey her şeyi sonsuz hikmetiyle idare
eden Zât! Ey sonsuz merhamet sahibi Rabbim!
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) talimiyle ve Kur’an-ı
Hakîm’in dersiyle anladım ve iman ettim ki:
Nasıl bitki ve ağaçlar Seni tanıyor, mukaddes sıfatlarını ve güzel
isimlerini bildiriyorlarsa, aynen öyle de, canlıların ruha sahip kısmı olan
insanlardan ve hayvanlardan hiçbiri yoktur ki, bedeninde bulunan gayet
muntazam, saat gibi işleyen ve işletilen iç ve dış uzuvlarıyla, gayet ince
bir nizam, hassas bir ölçü ve mühim faydalarla mahiyetine yerleştirilmiş
kabiliyet ve duygul arıyla ve eşsiz bir sanat, hikmetli bir donatma ve
dikkatli bir denge içinde bedenine yerleştirilen azalarıyla Senin varlığının
vücûbiyetine ve sıfatlarının birer hakikat olarak ortaya çıkmasına şahitlik
etmesin.
Çünkü böyle her şeyi görerek meydana getirilen hassas bir sanata,
şuurluca, ince hikmete ve her şeyin idaresi gözetilerek sağlanan
mükemmel dengeye elbette kör kuvve t, şuursuz tabiat ve serseri tesadüf
karışamaz; bu, onların işi olamaz, böyle bir şey mümkün değildir. Bütün
bunların kendi kendine meydana gelmesi ise yüz derece muhal içinde
muhaldir, akıl dışıdır. Çünkü o durumda her zerrenin; her bir vazifesini,
bedenin nasıl meydana geldiğini, belki onun dünya da alâkalı olduğu her
şeyi bilecek, görecek, yapabilecek –âdeta ilah gibi– kuşatıcı bir ilmi ve
kudreti bulunması gerekir, ancak onda n sonra bedenin meydana gelişi
tabiata havale edilebilir ve “kendi kendine oluyor” denilebilir.
Bütününün tek elden idare edilmesi, tür ve cinslerinin bir olması ve
hepsinin yüzlerinde göz, kulak, ağız gibi temel uzuvlardaki aynılık
sayesinde görülen, yaradılış mühründe  ortaklık.. her bir türün
mensuplarının simalarında görülen hikmet damgasında birlik.. be slenmede
ve yaratılmada beraberlik ve iç içe bulunma gibi keyfiyetlerden hiçbiri
yoktur ki, Senin birliğine kesin bir şekilde şahit olmasın. Ve o türün her
bir mensubunda  kâinata bakan bütün isimlerinin cilvelerinin bulunması,
Senin bir ve benzersiz oluşunun i çinde ehadiyetine işaret etmesin.
Hem nasıl ki, insanla beraber hayvanların bütün yeryüzüne yayılan yüz
binlerce türünün düzenli bir ordu gibi dona tılması, talimleri, Senin
emirlerine itaatleri, boyun  eğmeleri, en küçükten en büyüğe  kadar
rubûbi yetin emirlerinin intizamla gerçekleşmesi Senin rubûbi yetinin
haşmetinin derecesine delildir. Ve gayet çok bulunmakla beraber kıymetli
olmaları, mükemmellikleriyle beraber gayet çabuk yaratılmaları, gayet
sanatlı olmakla beraber çok kolay yapılışları Senin kudretinin
büyükl üğünün de recesini gösterir. Aynı şekilde, doğuda n batıya, kuzeyden
güne ye kadar yayılan, mikroptan gergedana, en küçük sinekten en büyük
kuşa kadar bütün canlılara rızıklarını ulaştıran rahmetinin hadsiz
genişliğine işaret eder. Her biri, itaatkâr askerler gibi yaradılışlarının
gerektirdiği vazifeleri yapması ve yeryüzü her bahar ve güz mevsiminde
terhis edilenlerin yerine yeniden silah altına alınmış bir orduya  kışla
olması yönüyl e, hâkimiyetinin sınırsız genişliğine kesin birer delildir.
Hem nasıl ki her bir hayvan kâinatın küçük bir nüshası ve örneği
hükm ünde dir. O canlılar, gayet derin bir ilim ve ince bir hikmetle, iç içe
olan kısımları birbirine karıştırılmadan ve ayrı ayrı suretleri şaşırılmadan,
hatasız, noks ansız yaratılmalarıyla Senin ilminin ve hikmetinin her şeyi
kuşattığına tek tek işaret eder. Aynen öyle de, her biri, birer sanat mucizesi
ve hikmet harikası olacak kadar benzersiz ve güzel yaratılışıyla, çok
sevdiğin ve sergilenmesini istediğin Rabbanî sanatının son derece
kusursuz güzelliğine, bilhassa yavrular, gayet nazlı, nazenin bir şekilde
beslenmeleriyle ve heveslerinin, arzularının tatminiyle Senin inayetinin
çok şirin cemâline sayısız işarette bulunurlar.
Ey Rahman ve Rahîm! Ey vaadine sadık olan, kendisine itimat edilen!
Ey din gününün sahibi!
Resûl-u Ekrem’inin (aleyhissalâtü vesselam) dersiyle ve Kur’an-ı
Hakîm’inin rehberliğiyle anladım ki:
Madem kâinatın seçilmiş en mühim neticesi hayattır.. ve hayatın en
kıymetli, seçilmiş özü ruhtur.. ve ruh sahiplerinin en yüks ek, seçilmiş
kısmı şuur sahipleridir.. şuur sahiplerinin ise en kuşatıcı mahiyette olanı
insandır.. ve bütün kâinat, hayatın emrine verilmiştir, onun için çalışır..
canlılar ruh sahiplerine itaat eder, onlar için dünya ya gönde rilir.. ruh
sahipleri, insana itaat ve yardım eder.. ve insan, yaradılışı gereği Hâlık’ını
çok ciddi bir şekilde sever, Hâlık’ı da onu hem sever hem kendini ona her
vesile ile sevdirir.. hem insanın kabiliyetleri ve manevî dona nımı, başka,
bâki bir âleme ve ebedî hayata bakıyor, kalbi ve şuuru bütün kuvve tiyle
sonsuzluk istiyor.. ve dili, sayısız duayla ölümsüzlük için Hâlık’ına
yalvarıyor.
Elbette ve her halükârda, Cenâb-ı Hakk’ın o çok seven, sevilen, sevgili ve
dost varlığı dirilmemek üzere öldürerek, onu ebedî bir muhabbet için
yaratmış iken ebedî bir düşmanlıkla gücendirmesi düşünülemez, bu
mümkün değildir! Belki insan, başka, ebedî bir âlemde mutlu bir şekilde
yaşayacak olmasının hikmetiyle bu dünya ya çalışmak ve o sonsuz hayatı
kazanmak için gönde rilmiştir. Ve insanda tecelli eden ilahî isimler, şu fâni
ve kısa hayattaki cilveleriyle, bekâ âleminde kendilerine ayna olacak
insanın, onl arın ebedî cilvelerine erişeceğine işaret eder.
Evet, ebedî bir Zât’ın sadık dostu ebedî olmalıdır. Bâki’nin şuur sahibi
aynasının bâk i olması gerekir.
Hayvanların ruhlarının bâki kalacağı, Hazreti Süleyman’ın (aleyhisselam)
hüthüt kuşu ve karıncası, Salih (aleyhisselam)’ın devesi ve Ashab-ı
Kehf’in Kıtmir’i883 gibi bazı hususi canlıların hem ruhlarıyla hem
vücutlarıyla ebedî âleme gideceği ve her bir türün ara sıra kullanmak için
bir tek bedene sahip bulunacağı sahih rivayetlerden884 anlaşılmakla
beraber; hikmet, hakikat, rahmet ve rubûbi yet de bunu ge rektirir.
Ey ezelden ebede kadar  kaim ve daim olan Kadir!
Bütün canlılar, ruh ve şuur sahipleri Senin mülkünde , yalnız Senin
kuvve tin ve kudretinle, ancak Senin iraden ve idarenle, rahmetin ve
hikmetinle, rubûbi yetinin emirlerine uyarlar ve fıtrî işlerle
vazifelendirilmişlerdir. O varlıkların bir kısmı, insanın kuvve tinden ve
üstünlüğünde n dolayı değil, yaradılışı gereği zayıf ve aciz olması
sebebiyle rahmet tarafından onun emrine verilmiştir. Hal diliyle ve sözle
Sâni’lerinin ve Mâbud’larının kusurdan, ortaklardan münezzeh ve yüce
olduğunu ilan ederler, O’nun nimetlerine şükür ve hamd ile her biri
kendine has ibadetini yapar.
Ey zuhurunun şiddetinden gizlenmiş ve ey tarif edilemez büyüklüğünden
perdelenmiş olan, her türlü kusurdan uzak Zât!
Bütün canlı varlıkların tesbihatıyla Senin her türlü noks andan uzak ve
münezzeh olduğunu ilan etmeye niyetlenerek ُ َََُْ َ َْ َََ َِ اَْۤءِ
885َْءٍ َ diyorum.
Ey Âlemlerin Rabbi! Ey geçmiş ve gelecek bütün varlıkların İlahı,
Sahibi! Ey gökl erin ve yerin Rabbi!
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) talimiyle ve Kur’an-ı
Hakîm’in dersiyle anladım ve inandım ki:
Nasıl gökler, uzay, yeryüzü, karalar, denizler, ağaçlar, bitkiler ve
hayvanlar; tek tek, bütün kısımlarıyla, zerreleriyle Seni biliyor, tanıyor,
varlığına ve birliğine şehadet, delâlet ve işaret ediyorlarsa; aynen öyle de,
kâinatın özü olan canlılar, canlıların özü olan insan ve insanlığın özü olan
peygamberler, evliya, asfiya, onların da özleri olan kalbleri ve akılları
müşahede, keşif, ilham ve aklî çıkarımlarıyla, yüzlerce icmâ ve
yanlışlığına ihtimal bulunmayacak ittifak kuvve tinde bir kesinlikle Senin
varlığının vücûbiyetine, birliğine ve ehadiyetine şehadet ediyor, bunu
haber veriyorlar. Mucizeleriyle, kerametleriyle ve doğruluğuna  şüphe
bulunmayan delillerle bu ha beri ispat ediyorlar.
Evet kalblerde, gayb perdesi ardındaki ihtar edici bir Zât’a bakan gayba ait
hiçbir his.. ilham edici bir Zât’a baktıran hiçbir yanıltmaz ilham..
hakkalyakîn suretinde mukaddes sıfatlarını ve esmâ-yı hüsnânı keşfeden
hiçbir kesin inanç.. bir Vâcibü’l-Vücûd’un nurlarını aynelyakîn olarak
gören, peygamberlerdeki ve evliyadaki hiçbir nuranî kalb.. her şeyin
Hâlık’ının varlığının vücûbiyetinin ve birliğinin delillerini ilmelyakîn
tasdik ve ispat eden, asfiya ve sıddıklardaki hiçbir nurlanmış akıl yoktur
ki; Senin varlığının vücûbiyetine, mukaddes sıfatlarına, birliğine,
ehadiyetine ve güzel isimlerine şehadet etmesin, de lil ve işaret olmasın…
Bilhassa bütün peygamberlerin, evliyanın, asfiyanın ve sıddık zâtların
imamı, reisi ve özü olan Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam),
haberlerini tasdik eden hiçbir apaçık mucizesi; doğruluğunu ve hakka
riayet ettiğini gösteren hiçbir yüce hakikat; bütün mukaddes ve hakikatli
kitapların özünün özü olan Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın mutlak tevhide
dair hiçbir ayeti ve imana ait mukaddes meselelerden hiçbiri yoktur ki,
Senin varlığının vücûbiyetine, kutsî vasıflarına, birliğine, ehadiyetine,
isim ve sıfatlarına şahitlik etmesin, de lil olmasın ve işarette bulunmasın.
Hem nasıl ki sayısı yüz binlere varan bütün o doğru sözlü haberciler,
mucizelerine, kerametlerine ve delillere dayanarak Senin varlığına ve
birliğine şehadet eder. Aynen öyle de, her şeyi kuşatan Arş-ı Âzam’ın
bütün işlerini idare etmekten kalbdeki çok gizli ve küçük hisleri, arzuları
ve duaları bilmeye, işitmeye ve cevaplamaya kadar cereyan eden
muhteşem rubûbiyetinin derecesini.. ve gözümüzün önünde  sayısız, türlü
eşyayı birden yaratan; hiçbir fiil diğerine, bir iş bir başka işe mâni
olmadan en büyük şeyi en küçük bir sinek gibi kolayca yapan kudretinin
büyükl üğünün mertebesini icmâ ve ittifak ile ilan ve ispat edip haber
verirler.
Hem nasıl ki o zâtlar, bu kâinatı, ruh sahibi varlıklar, bilhassa insan için
mükemmel bir saray hükm üne getiren, cinler ve insanlar için cenneti ve
ebedî saadeti hazırlayan, en küçük bir canlıyı bile unutmayan, en aciz
kalbleri tatmin edip lütuflarıyla sevindiren rahmetinin sonsuz genişliğini
ve zerrelerden gezegenlere kadar her türlü varlığı emrine itaat ettiren,
hükm ü altında tutan, vazifelendiren hâkimiyetinin sınırsız enginliğini
haber vererek mucizeleri ve delilleriyle ispat ederler. Aynen öyle de,
kâinatı, içinde unsurları adedince risaleler bulunan büyük bir kitap
hükm üne geçiren, Levh-i Mahfuz’un defterleri olan İmam-ı Mübîn ve
Kitab-ı Mübîn’de her varlığın kaderini kaydeden ve çekirdeklerde her
ağacın fihristini, programını ve şuur sahiplerinin başlarındaki
hafızalarında hayat hikâyelerini yanlışsız, muntazam bir şekilde yazan
ilminin her şeyi kuşattığını gösterirler. Her bir varlığa pek çok hikmet
takan, hatta her bir ağaca meyveleri sayısınca neticeler verdiren, her
canlıda uzuvları, belki zerreleri ve hücreleri adedince faydaları takip eden,
hatta insanın dilini –pek çok vazifeyle beraber– yiyeceklerin tatları
sayısınca zevk alabilen ölçücüklerle dona tan mukaddes bir hikmetin her
şeyi içine aldığını bildirirler. Hem celâlî ve cemâlî isimlerinin bu dünya da
misalleri görülen tecellilerinin sonsuzlar sonsuzu olan ahiret âleminde
daha parlak bir şekilde devam edeceğini haber verirler. Bu fâni âlemde
örnekleri görülen ihsanlarının daha şaşaalı bir surette o saadet yurdunda
süreceğine, bekâsına ve bu dünya da onları görüp arzuyla isteyen kullarının
ebediyette de onlara eşlik edeceğine, sahip olacağına icmâ ve ittifak ile
şehadet, delâlet ve işaret ederler.
Hem başta yüzlerce apaçık mucizesine dayanarak Resûl-u Ekrem
(aleyhissalâtü vesselam) ve şüphe  götürmez ayetlerine dayanarak Kur’an-ı
Hakîm, nur saçan ruh sahipleri olan bütün peygamberler, nuranî kalb
sahiplerinin kutubları olan evliya ve aydınlanmış akıl erbabı olan asfiya,
indirilen bütün suhuf ve mukaddes kitaplarda, çok tekrar ettiğin vaatlerine
ve tehditlerine dayanarak.. Senin kudret, rahmet, inayet, hikmet, celâl ve
cemâlin gibi kutsî sıfatlarına, icraatına, celâlinin izzetine ve rubûbi yetinin
saltanatına güve nerek.. keşifleriyle, müşahedeleriyle, ilmelyakîn
imanlarıyla ebedî saadeti cinlere ve insanlara müjdeliyorlar. Dalâlet
yolunda kiler için cehennemin bulunduğunu haber veriyor, buna  inanıyor
ve şehadet ediyorlar.
Ey Kadîr-i Hakîm! Ey Rahman-ı Rahîm! Ey sözünde mutlaka duran
sonsuz kerem sahibi! Ey izzet, büyüklük ve celâl sahibi Kahhâr-ı
Zülcelâl!
Bunca vaadini ve sadık dostlarını, bu kadar sıfat ve icraatını yalanlayıp
rubûbi yet saltanatının katî gereklerini, sevdiğin ve onlar da tasdikle ve
itaatle kendilerini Sana sevdiren sayısız makbul kulunun hadsiz dualarını
ve davalarını reddederek, küfürle, isyanla ve Seni vaadinde yalanla itham
etmekle her şeyi kuşatan tarif edilemez büyükl üğüne  dokuna n, celâlinin
izzetine dokund uran, ulûhiyetinin haysiyetine ilişen ve rubûbi yetinin
şefkatini müteessir eden dalâlet yolunda kileri ve kâfirleri, haşri
inkârlarında tasdik etmekten yüz bin derece mukaddes ve sonsuz derece
münezzehsin, yücesin! Senin nihayetsiz adaletinin, güzelliğinin ve
rahmetinin böyle sonsuz bir zulümden, çirkinlikten uzak olduğunu ilan
ediyorum. 886ََُُْ وَََٰ َ َُُنَ ًُُّا ًَِا ayetini, vücudumun zerreleri
adedince söylemek istiyorum.
O doğru sözlü elçilerin ve saltanatının ilancıları, hakkalyakîn, aynelyakîn,
ilmelyakîn suretinde Senin ahiretteki rahmet hazinelerine, bekâ
âlemindeki ihsanlarının definelerine ve saadet yurdunda  tamamen ortaya
çıkacak güzel isimlerinin harika, benzersiz cilvelerine şehadet ve işaret
eder, onları müjdelerler. Ve bütün hakikatlerin kaynağı, güne şi ve
koruyucusu olan Hak isminin en büyük parıltısının, büyük haşir hakikati
olduğunu –i man ederek– Senin kul larına ders verirler.
Ey peygamberlerin ve sıddıkların Rabbi!
Onların hepsi Senin mülkünde , Senin emrin ve kudretinle, iraden ve
idarenle, ilmin ve hikmetinle emrine itaat eder ve vazifelidir. Takdis,
tekbir ve hamd ile, kelime-i tevhidi söylemekle yeryüzünü muazzam bir
zikir meclisi, bu kâ inatı büyük bi r mescit hükm ünde  gösterirler.
Ya Rabbi! Ey göklerin ve yerlerin Rabbi! Ey Hâlık! Ey her şeyin
Yaratıcısı!
Gökleri yıldızlarıyla, yeryüzünü içindekilerle ve mahlûkatı bütün
halleriyle hükmü altında tutan kudretinin, iradenin, hikmetinin,
hâkimiyetinin ve rahmetinin hakkı için nefsimi bana boyun eğdir ve
taleplerimi gerçekleştir!.. Kur’an’a ve imana hizmet için insanların
kalblerini Risale-i Nur karşısında yumuşat!.. Bana ve kardeşlerime kâmil
iman ve bu düny a hayatında güzel bir son nasip et!.. Hazreti Musa’ya
(aleyhisselam) denizi, Hazreti İbrahim’e (aleyhisselam) ateşi, Hazreti
Davud’a (aleyhisselam) dağı  ve demiri, Hazreti Süleyman’a (aleyhisselam)
cinleri ve insanları ve Hazreti Muham med’e (aleyhissalâtü vesselam)
güne şi ve ayı itaat ettirdiğin gibi, kalblere ve akıllara Risale-i Nur’u kabul
ettir!.. Beni ve Risale-i Nur talebelerini nefsin ve şeytanın şerrinden, kabir
azabından ve cehennem ateşinden muhafaza eyle ve Cennetü’l-Firdevs’te
mesut kıl! Âmin, âm in, âm in…
887َََُْ َ َِْ ََۤ إِ َ َََْۘ إَِ أََْ اَُِْ اَُِْ
888وَاُِٰ دَُْْٰ أَنِ اَُْْ ِِّٰ رَب اَََِْ
Kur’an’dan ve Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) münacâtı olan
Cevşenü’l-Kebir’den aldığım bu dersi, bir tefekkür ibadeti olarak Rabb-i
Rahîm’imin dergâhına arz etmekte kusur işlediysem, Kur’an’ı ve
Cevşenü’l-Kebir’i şefaatçi yaparak rahmetinden affımı diliyorum.
882 Zorunlu, vacip, kendinden olma.
883 Kıtmir: Ashab-ı Kehf’in köpeğinin adı.
884 Bkz. el-Beğavî, Meâlimü’t-Tenzîl 3/154; Ebu’s-Suûd, Tefsîru Ebi’s-Suûd 5/212; el-Âlûsî,
Rûhu’l-Meânî 15/226.
885 Ey canlı olan her şeyi sudan yaratan Zât! Sen ne yücesin!
886 “Allah onların iddialarından münezzehtir, son derece yücedir, uludur.” (İsrâ sûresi, 17/43).
887 “Sübhansın ya Rab! Senin bize bildirdiğinden başka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakkıyla
bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32).
888 “Duaları ‘el-Hamdü lillâhi Rabbi’l-âlemîn’ (Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.) diye
sona erer.” (Yûnus sûresi, 10/10).
Fihrist
BİRİNCİ LEM’A
Hazreti Yunus ’un (aleyhisselam) meşhur münacâtı olan
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
889ََدٰى ِ اَُتِ أَنْ َۤ إَِٰ إِ أََْ َََُْ۠ إِ ُُْ َِ اَِِ
ayetinin mühim bir sırrını ve büyük bir hakikatini beyan ederek bu
dünya da herkesin, Hazreti Yunus ’un (aleyhisselam) o vaziyetinde –fakat
daha büyük bir nispette ve daha müthiş bir halde– bulunduğunu bildirir.
Hazreti Yunus  (aleyhisselam) için “balık, deniz ve gece” ne ise her insan
için de nefsi, dünya sı ve geleceği odur .
İKİNCİ LEM’A
Hazreti Eyyûb’ un (aleyhisselam) meşhur yakarışını anlatır.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
890إِذْ َدٰى رَُۤ أَ ََِ ا وَأََْ أَرَُْ ااَِِ
ayetinin mühim bir sırrını ve büyük bir hakikatini beş “nükte” ile tefsir
eden, bütün musibete uğramışlar için manevî bir derman ve çok faydalı bir
ilaç hükm ünde ki bir risaledir. Bu risale, müminler için maddî musibetleri
musibet olmaktan çıkarıyor. Asıl mühim musibetin, kalbe ve ruha ilişen
dalâlet olduğun u göstererek musibete uğradığı halde sabreden ve
şükredenlerin ömürlerindeki dakikaların ibadet saatleri yerine geçtiğini
anlatıp şikâyet kapısını kapatan ve daima şükür kapısını açan bir risaledir.
ÜÇÜNCÜ LEM’A
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
891ُ َْءٍ ٌَِ إِ وََُْۘ َُ اُُْْ وَإَِِْ َُُْنَ
ayetinin iki mühim hakikatini, 892َ َِ أََْ اَِْ.. َ َِ أََْ اَِْ şeklindeki
iki meşhur cümlenin ifade ettikleri iki kıymetli hakikatle tefsir ediyor.
Bekâ için yaratılan ve bekâya âşık olan insan ruhu, Bâkî-i Zülcelâl’e karşı
gerçek münasebetini bilse fâni ömrünü ebedî bir hayata çevirir. Üçüncü
Lem’a, böyle bir insanın ömründe ki saniyelerin seneler hükm üne
geçtiğini, Bâkî-i Zülcelâl’i tanımayan insan ruhunun ise senelerinin
saniyeler gibi olduğunu beyan ve ispat eden kıymetli bir risaledir. Fâniliği
fena gören ve bekâyı merak eden, bu r isaleyi dikkatle okum alı.
DÖRDÜNCÜ LEM’A
Minhâcü’s-Sünne  yani Sünne t Yolu adında çok mühim bir risaledir. Şia ile
Ehl-i Sünne t arasındaki en mühim ayrılık sebebi olan “imamet ve
halifelik” meselesini açıkça ve kesin bir şekilde halledip doğruyu
yanlıştan ayırır.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
 َِنْ۝ََْ َۤءَُْ رَُلٌ ِْ أَُُِْْ ٌَِ۬ ََِْ َ َِْ ٌَِ ََُْْ َُِِِْْ رَؤُۧفٌ رٌَِ
893ََْا َُْ ََِْ ُّٰ۬ َۤ إَِٰ إِ َُۘ ََِْ ََُْ وََُ رَب اَْْشِ اَِِْ
894ُْ َۤ أََُُْْ ََِْ أًَْا إِ اََْدةَ ِ اُْْٰ
yüce ayetinin pek çok büyük hakikatinden ikisini dört “nükte” ile tefsir
eder. Bu risale hem Ehl-i Sünne t ve Cemaat hem de Alevîler için çok
kıymetli ve faydalıdır; gerçekten “sünne t yolu”dur. Şu meselede sünne t-i
seniyyenin yol unu t amamen izah eder.
BEŞİNCİ LEM’A
896(*)895ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ ayetinin çok mühim bir hakikatini on beş mertebede
beyan eden bir risale olacaktı. Fakat hakikat ve ilimden çok zikir ve
tefekkürle münasebeti bulunduğ unda n yazılması şimdilik ertelendi. Gerçi
On Birinci Lem’a olan Sünne tin Mertebeleri ve Bid’at Hastalığının İlacı
adlı gayet mühim risale Beşinci Lem’a olarak daha önce yazılmıştı. Fakat
o risale on bir mühim nükteye ayrıldığından On Birinci Lem’a’ya girdi,
Beşinci Lem’a açıkta kaldı.
ALTINCI LEM’A
898(*)897َ َْلَ وََ ُةَ إِ ِِّٰ اَِْ اَِِْ cümlesinin ifade ettiği, pek çok ayetin
mühim hakikatlerini yine on beş-yirmi fikrî mertebe içinde gösteren bir
risale olacaktı. Bu Lem’a da, Beşinci Lem’a gibi, nefsimde hissettiğim ve
ruhî yolculuğum da zikir ve tefekkürle seyrettiğim mertebeler olduğunda n,
ilim ve hakikatten çok zevk ve hâl ile alâkalıdır. Bu sebeple, hakikati ifade
eden lem’aların içinde değil, sonunda  yer alması uygun gör üldü.
YEDİNCİ LEM’A
Fetih Sûresi’nin sonunda ki şu üç ayetin, ya ni:
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
ََْ ََقَ ُّٰ رََُُ اؤَْ َِْۚ ََُُْ اََِْْ اََْامَ إِنْ َۤـءَ ُّٰ اَِِٰۙ ََُِ رُؤَُۧـُْ
َُ اِۤي أَرََْ رََُُ۝وَََُِۙ َ ََُنَۘ َََِ َ َْ ََُْا ََََ ِْ دُونِ ذَِٰ ًَْ َِـً
ٌَُ رَُلُ ِّٰۘ وَاَِ ََُۤ أَِـاۤءُ۝ُِْٰى وَدِِ اَْ َُِِْهُ ََ اِ ُ۪ۘ وََٰ ِِّٰ ًَِا
ََ اُْرِ رََُۤءُ ََُْْ َُْٰ رًُ ُـًا ََُْنَ ًَْ َِ ِّٰ وَرَِْاً۬ ِـَُْ ِ وُُِِْ
ِْ أََِ اُدِۘ ذَِٰ ََُُْ ِ اْرِٰۚ ۛ وَََُُْ ِ اِِِْْۗ ۛ ََرْعٍ أََْجَ ََْهُ َٰزَرَهُ ََََْْ
ََْٰى َٰ ُـِ۪ ُُِْ اراعَ ََِِ ُِِ اُْرَۘ وَََ ُّٰ اَِ اَُٰا وََُِا اَِتِ ُِْْ
899ََِْةً وَأًَْا ًَِ
ayetlerinin on mucizelik yönünde n yalnız gayb hakkında haberlere dair
olan sekizini beyan eder. Şu üç ayetin, tek başına, apaçık bir mucize
olduğunu i spatlar. Bu lem’anın ilavesinde,
900َُۨوَِٰۤ ََ اَِ أَََْ ُّٰ ََِْْ َِ اَِ وَاَِ وَاََۤاءِ وَاَِِۚ وَََُ أُۨوَِٰۤ رًَِ
ayetinin mühim bir mucizelik nüktesine, aynı Fetih Sûresi’nin sonunda ki
ayetin gayba dair haberi türünde n olan gaybî haberlerine işaret edilir.
“Sonsöz” kısmında ise Kur’an-ı Hakîm’in tevafuklarla alâkalı mucizevî
nüktelerinden çok parlak bir nükteyi beyan edip bir mânâda Kur’an’ın
Fatiha’da, Fatiha’nın Besmele’de, Besmele’nin ise Elif Lâm Mîm’de
bulunduğunu bi ldirir.
Ve en çok neşredilen, elden ele dolaşan derkenar Kur’an sayfalarında
“Allah” lafzının tevafuk etmesindeki mucizevî inceliklerden birini
gösterir, o da şudur: Sayfaların son satırlarının ilk yarısında bütün
Kur’an’da Zât-ı Zülcelâl’in yüce ismi seksen ve ikinci yarısında yine
birbiri üstüne gelecek şekilde seksen tane olup tevafuk eder. Böylece
sayfaların sonunda  “Allah” kelimelerinin tam denk gelerek birbirini
göstermesi, âdeta sekseninin toplamından bir tek Lafza-yı Celâl’in ortaya
çıkması, hem son satırın tam ortasında elli beş ve başında yirmi beş Lafza-
yı Celâl’in beraber yine seksen etmesi, bu seksen, diğer iki seksene
tevafuk ederek yalnızca sayfaların son satırlarında iki yüz kırk hoş tevafuk
bulunması gösteriyor ki; Kur’an-ı Azîmüşşân’ın hem ayetlerinin, hem
kelimelerinin, hem de harflerinin her biri, ayrı ayrı birer mucize
kaynağıdır. Aynı şekilde, kelimelerin nakışları ve yazılışları da ayrı birer
mucizelik parıltısına mazhardır. Şu risale bunu be yan eder.
SEKİZİNCİ LEM’A
Kerâmet-i Gavsiye Risalesi’dir. Sikke-i Tasdîk-i Gaybî kitabında ve teksir
Lem’alar’da neşredilmiştir.
DOKUZUNCU LEM’A
Teksir Lem’alar’da neşredilmiştir.
ONUNCU LEM’A
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
َْمَ َُِ ُ ٍَْ َ ََِْ ِْ ٍَْ ًَُْاۚ وََ ََِْ ِْ ُۤءٍۚ ََد َْ أَن َََْ وَََُْۤ أًََا ًَِاۘ
901وََُرُُُ ُّٰ ََُْۘ وَُّٰ رَؤُۧفٌ َِِْدِ
ayetinin bir sırrını, Kur’an hizmetindeki arkadaşlarımın beşeriliğin gereği
olan kus ur ve hatalarının neticesinde yedikleri şefkat tokatlarını902 beyan ve
izah eder.
Evet, bu risale iki kısım olarak yazılacaktı. Birinci kısımda, has ve sadık
Kur’an hizmetkârlarının kusur ve hataları neticesinde yedikleri tembih
dolu şefkat tokatlarından, ikinci kısımda ise görünüş te Kur’an hizmetine
dost fakat kalben karşı olanların bilerek verdikleri zarar sebebiyle
yedikleri men edici tokatlardan bahsedilecekti. Fakat bazılarının hatırını
lüzumsuz yere rencide etmemek için birinci kısımda yüzlerce hadisenin
yalnız on beş tanesinden bahsedildi. İkinci kısım ise şimdilik yazılmadı.
Tokat yiyenler, bu hadiseleri kendi imzası ve tasdiki altında kabul ederek
yazmıştır. Ben beş tokat yedim, yazdım. Nefsim gibi kabul ettiğim
Abdülmecid ve Hulûsi’ye de vekâleten yazdım. Ötekilerin bir kısmı
kendileri yazdı, bir kısmı da haklarında yazılanı görüp kabul ettiler. Misal
olarak bunlarla yetindik. Yoksa pek çok hadise var. Ve katiyen şu kanaate
vardık ki, hizmetimizde başıboş değiliz. Mühim bir nazar, dikkatli bir
inayet ve kuvve tli bir muhafaza altındayız.
Bu risalenin sonunda , 903اَُْ َ َُومُ وَاُُْْ َُومُ sırrına dair mühim bir hakikat
izah edilerek hizmetimize zulümle ilişen dinsizlerin bu dünya da tokat
yiyecekleri ve kısmen yedikleri, dinsizlik ve dalâlet hesabına ilişenlerin
ise hemen tokat yemeyip cezalarının ertelenmesinin sebebi ve hikmeti
anlatılıyor.
ON BİRİNCİ LEM’A
Sünne tin Mertebeleri ve Bid’at Hastalığının İlacı adlı çok mühim bir
risaledir.
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
 َِنْ۝ََْ َۤءَُْ رَُلٌ ِْ أَُُِْْ ٌَِ۬ ََِْ َ َِْ ٌَِ ََُْْ َُِِِْْ رَؤُۧفٌ رٌَِ
904ََْا َُْ ََِْ ُّٰ۬ َۤ إَِٰ إِ َُۘ ََِْ ََُْ وََُ رَب اَْْشِ اَِِْ
905ُْ إِنْ ُُْْ ُِنَ َّٰ َُِِ ُُُِْْ ُّٰ
ayetlerinin iki mühim hakikatini on bi r “nükte” ile tefsir eder.
Birinci Nükte
906َْ َََ ُِِ َِْ ََدِ أُِ ََُ أَُْ َِِ ٍَِ hadis-i şerifinin sırrını bildirir.
İkinci Nükte
İmam Rabbanî’nin (kuddise sirruh), “Sünne t-i seniyyeye uymak en
muhteşem, en tatlı, en emniyetli yoldur.” sözüne dairdir.
Üçüncü Nükte
Sünne t-i seniyyenin önemi hakkında İmam Rabbanî’nin hükm ünü tasdik
eder.
Dördüncü Nükte
907اََْْتُ َ hakikatinin kapısından geçerek çok hayret verici, manevî bir
âleme bir ruh yol culuğunu a nlatır.
Beşinci Nükte
ٰٰ 
908ُْ إِنْ ُُْْ ُِنَ َّٰ َُِِ ُُُِْْ ُّٰ ayetinin açık beyanıyla, Allah
sevgisinin, bir mantık kıyası ile sünne t-i seniyyeye uymayı netice
verdiğine dairdir.
Altıncı Nükte
909ُِ ٍَِْ ٌَََ وَُ ٍَََ ِ ار hadisinin mühim bir sırrını ve َُْ اََْْمَ أََُْْ
910دَُِْ ayetinin bir hakikatini tefsir eder.
Yedinci Nükte
Sünne t-i seniyyenin her bir meselesinin altında bir edep bulunduğunu
anlatır. “Bütün gaybı, geçmişi, geleceği, dünya dakileri, ahirettekileri bilen
Cenâb-ı Hakk’a karşı edep ve hicap nasıl olabilir ve ne demektir?”
sorusuna güzel bir cevaptır.
Sekizinci Nükte
Sünne t-i seniyyenin bir kısmının Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) şefkatinin damlaları olması itibarı ile Zât-ı Ahmediye’nin
(aleyhissalâtü vesselam) nasıl bir şefkat madeni olduğunu gös terir.
Dokuzuncu Nükte
Her bir sünne te tamamen, bilfiil uymak, havas tabakanın en haslarına
mahsus olduğu halde; herkesin niyetiyle, kasten, ona taraftar olarak, onu
gerekli görerek ve takdir ederek sünne te talip olmakla o eksiksiz riayetten
tam hisse alabileceğini bildirir. Tarikat ehlinin evrad ü ezkârının ve
meşreplerinin, sünne tin esaslarına ters düşmemek şartıyla, bid’at
sayılamayacağını, onlara olsa olsa “bid’at-ı hasene”, yani Kur’an ve
sünne te aykırı olmayan bid’atlar denilebileceğini beyan eder.
Onuncu Nükte
911ُْ إِنْ ُُْْ ُِنَ َّٰ َُِِ ُُُِْْ ُّٰ Bu nüktede, Allah sevgisine ve o
sevginin neticesinde sünne t-i seniyyeye uymaya dair, üç nokta içinde
gayet merak uyandırıcı, mühim ve güzel hususlar var. Hatta bu Onunc u
Nükte, kitabın yazılışındaki kerametinin tevafuklu bir parıltısını da
gözlere gösterir.
On Birinci Nükte
Resûl-u Ekrem’in sünne t-i seniyyesinin kaynağının, hem sözleri hem
halleri hem de davranışları olduğunu ve her birinin farzlar, nafileler ve
güzel âdetler diye kısımlara ayrıldığını bildirir. 912وَإَِ ََٰ ٍُُ ٍَِ ayetinin
sırrıyla, insanlık içinde mânen ve ruhen olduğu gibi, mizacı yönüyl e,
cismanî ve nefsî duygul arıyla da en mutedil noktada bulunan, ölçülülüğün
en mükemmel örneği, benzersiz ferdin Resûl-u Ekrem (aleyhissalâtü
vesselam) olduğun u ispat eder. Bu risale, başta dendiği gibi, çok faydalı
bir deva ve müthiş bir iksirdir.
ON İKİNCİ LEM’A
İlim adamlarının, bu asrın coğrafyacılarının ve gökbilimcilerin
tenkitlerine sebep olmuş,
913إِن َّٰ َُ ازاقُ ذُو اُْةِ اَُِْ
َُّٰ اِي َََ ََْ ََٰاتٍ وََِ اَْرْضِ َُِْۘ َََلُ اَُْْ ََُْ ََُِْۤا أَن َّٰ َٰ ُ َْءٍ
914ٌَِۙ وَأَن َّٰ َْ أََطَ ُِ َْءٍ ًِْ
ayetlerinin iki hakikatini iki “nükte” ile tefsir eder.
Birinci Nükte
Her canlının rızkının doğrudan doğruya Kadîr-i Zülcelâl’in elinde
olduğunu ve rahmet hazinesinden çıktığını bildirerek rızıksızlıktan
ölmenin mümkün ol madığını ispatlar.
İkinci Nükte
Yerkürenin, Allah’ı inkâr eden coğrafyacıların ve felsefecilerin
söylediğinin aksine, göklerin de gökbi limcilerin söylediğinin aksine,
yedişer tabaka olduğunu yedi yönde n ispat eder. Bu risale, öyle geveze
dinsizler için bir dizgin, bir gemdir.
ON ÜÇÜNCÜ LEM’A
Hikmetü’l-İstiaze, yani Şeytandan Allah’a Sığınmanın Hikmeti adıyla
bilinen, çok kı ymetli, kuvve tli ve hakikatler içeren bir risaledir.
 ٰ
اَِي َُِْسُ ِ۝ِْ َ اََْْاسِ اَْسِ۝إِِٰ اسِ۝َِِ اسِ۝ُْ أَُذُ َِب اسِ
915َِ اِِْ وَاسِ۝ُُورِ اسِ
sûresinin en mühim hakikatini,
916وَأَُذُ َِ رَب أَنْ َُُْونِ۝وَُْ رَب أَُذُ َِ ِْ َََاتِ اَطِِ
ayetinin mühim bir hikmetini ve 917أَُذُ ِِّٰ َِ اَْنِ اِِ ifadesinin en
mühim sırrını on üç “işaret” ile tefsir ederek on üç anahtarla َِب ُْ أَُذُ
اسِ ayetinin sarsılmaz kalesine bir kapı açar, müminin sığınağını gösterir.
Birinci İşaret
“Şeytanların yaratma bakımından kâinata hiçbir müdahalelerinin
bulunmadığı, dalâletin tiksinti verici çirkinlikleri dalâlet yolunda kilerde
bile nefret uyandırdığı halde ve Cenâb-ı Hak rahmeti ve inayetiyle hak
ehline taraftar olmasına, hak ve hakikatin cazibeli güzellikleri hak ehlini
doğrulayıp teşvik etmesine rağmen; şeytanın askerlerinin Allah
yolunda kilere çok defa üstün gelmesinin hikmeti nedir?” sorusuna kesin
ve açık bir cevaptır.
İkinci İşaret
“Sonsuz, mutlak güzellik ve merhamet sahibi Rahman’ın rahmet ve
cemâli, bütünüyl e şer olan şeytanların yaratılmasına ve müminlere
musallat olmasına, onların yüzünde n birçok insanın küfre girip cehenneme
gitmesi gibi hadsiz bir çirkinliğin ve dehşetli bir musibetin meydana
gelmesine nasıl ve niçin izin veriyor?” sorusuna gayet kuvve tli ve ikna
edici bir cevaptır.
Üçüncü İşaret
“Kur’an-ı Hakîm’de dalâlet ehlinden çok şikâyet edilmesi, üzerlerinde çok
durulması ve haklarındaki şiddetli tehditler; görünüş te Kur’an’ın adaletli
ve yerinde belâgatine, üslûbunda ki dengeye ve dosdoğruluğa uygun
düşmüyor. Kur’an âdeta aciz bir adama karşı ordular hazırlıyor. Müflis
oldukları ve mülkte hiç hisseleri bulunmadığı halde dalâlet yolunda kilere
hadlerini aşan bir ortak gibi makam verip onlardan şikâyet ediyor. Bunun
sırrı ve hikmeti nedir?” sorusuna kesin ve gayet mühim bir cevaptır.
Dördüncü İşaret
Yokluk tamamen şer, varlık ise tamamen hayır olduğunda n; güzelliklerin
ve kemâlâtın varlıktan, şerlerin ve musibetlerin ise yokluktan
kaynaklandığını ve doğduğunu be yan eder.
Beşinci İşaret
“Cenâb-ı Hak semavî kitaplarda, insana cennet gibi büyük bir mükâfatı ve
cehennem gibi dehşetli bir cezayı göstermekle beraber, onu çokça irşad,
tekrar tekrar ikaz, defalarca ihtar, tehdit ve hayra teşvik eder. Buna rağmen
müminlerin, şeytanın askerlerinin çirkin, mükâfatsız ve zayıf hilelerine
aldanmasının sırrı nedir?” şeklindeki müthiş soruya ikna edici bir cevaptır.
Altıncı İşaret
Şeytanların çok yaptıkları en tehlikeli hilelerinden biri, küfrü hayal etmeyi
onu tasdik etmek, dalâleti düşünmeyi onu kabul etmek şeklinde
göstermektir. Altıncı İşaret, hassas ve temiz kalbli insanları tehlikeye atan
bu hi leye ilme ve mantığa dayanan esaslı bir cevap verir.
Yedinci İşaret
Mutezile imamları, şerrin yaratılmasını şer kabul ettikleri için küfür ve
dalâletin yaratılışını Allah’a atfetmiyorlar. Güya böyle yaparak Cenâb-ı
Hakk’ı takdis ediyorlar. Mutezile’nin bu mühim aldanışına ve Mecusilerin
şerrin yaratıcısını ayrı zannetmelerine gayet kuvve tli, mantıklı, başka söze
gerek bırakmayan bir karşılık verir. Hem bu işaret, “Büyük güna hları
işleyen, mümin kalamaz!” diyen Mutezile’nin bu görüşüne ve bir kısım
Haricîlere karşı da gayet makbul ve ikna edici bir cevaptır.
Sekizinci İşaret
“Bazı risalelerde, ‘Kesin delillerle ispat edildiği gibi, küfür ve dalâlet yolu
o kadar zahmetli ve zordur ki, hiç kimsenin ona girmemesi gerekir, bu
yürünebilecek bir yol değildir. İman ve hidayet yolu ise o kadar açık ve
kolaydır ki, herkes ona girmeliydi.’ dediğiniz halde; bu risalede, tahrip ve
tecavüz olan dalâlet yolunun kolaylığı sebebiyle çoklarının o yola
saptığının söylenmesi birbirine ters düşüyor. Bunlar birbiriyle nasıl
bağdaşır?” sorusuna gayet merak uyandırıcı, mantıklı ve kesin bir
cevaptır. Bunun la beraber, “Dalâlette o kadar dehşetli bir elem ve korku
var ki, kâfirin değil hayatından lezzet alması, belki hiç yaşamaması
gerekirken, hayatta kendini müminlerden daha mesut görmesinin sırrı
nedir?” sorusuna gayet güzel bir temsille tam ikna edici bir cevap verir.
Dokuzuncu İşaret
“Başta peygamberler ve onların başında Fahr-i Âlem (sallallâhu teâlâ
aleyhi ve sellem) olmak üzere Allah yolunda ki hidayet ehli Cenâb-ı
Hakk’ın o kadar inayetine ve yardımına mazhar oldukları halde neden çok
defa şeytanın taraftarı dalâlet ehli karşısında mağlup düşmüştür?
Hâtemü’l-Enbiya’nın (aleyhissalâtü vesselam) güne ş gibi parlak
peygamberliğinin yakınında, Medine’de bulunan münafıkların dalâlette
ısrarlarının ve hidayete ermemelerinin sebebi, hikmeti nedir?” sorularına
herkesi alâkadar eden güz el ve kuvve tli bir cevaptır.
Onuncu İşaret
Şeytanın, ona uyanlara kendisini inkâr ettirmek şeklindeki hilesinin
maskesini yırtarak pis ve tiksinti verici yüzünü gösterir ve onun varlığını
ispat eder.
On Birinci İşaret
Kur’an-ı Hakîm’in, dalâlet yolunda kilerin işledikleri şerlerden dolayı
kâinatın öfkelendiğini, toprak, hava, ateş, su gibi unsurların
hiddetlendiğini ve bütün varlıkların mânen kızdığını mucizevî bir şekilde
ifade etmesine dair merak uya ndıran bir işarettir.
On İkinci İşaret
Şu dör t soruya gayet kısa ve kuvve tli dört cevaptır.
Birinci soru: “Sınırlı bir hayatta, sınırlı güna hlara karşılık sonsuz bir azap
ve cehennem cezası nasıl adalet olabilir?”
İkinci soru: “Şeriatta denilmiştir ki: ‘Cehennem amelin karşılığı, cennet
ise Cenâb-ı Hakk’ın lütfu ve ihsanıdır.’ Bunun hi kmeti nedir?”
Üçüncü soru: “Kötülük çoğalarak yayıldığından bir güna hın bin yazılması,
iyiliğin ise bir yazılması gerekirken; güna hın bir, sevabın on yazılmasının
sırrı nedir?”
Dördünc ü soru: “Dalâlet yolunda kilerin kazandıkları başarılar ve
gösterdikleri kuvve t, hidayet ehlinde bir zaaf bulunduğu ve davaları
temelsiz olduğu i çin midir?”
On Üçüncü İşaret
Üç “nokta”dır.
Birinci Nokta
Şeytanın en büyük hilelerinden biri olan, iman hakikatlerinin büyükl üğü
hususunda  katı kalbli, anlayışsız ve dar fikirli insanları aldatmasına
karşılık, cinnî ve insî şeytanları tamamen susturacak bir cevaptır.
İkinci Nokta
Şeytan, kusur işleyen insana kusurunu itiraf ettirmemekle istiğfar ve
Allah’a sığınma yolunu kapatır, gururu tahrik ederek ona nefsini avuka t
gibi müdafaa ettirir. Âdeta insanın nefsini kusurlardan uzak görmesini
sağlar. İkinci Nokta, bu hileye karşı herkesi ikna edecek bir cevaptır.
Kendi kusurunu görmemenin o kusurdan daha büyük bir kusur olduğunu,
onu ka bul etmenin ise kusuru kus ur olmaktan çıkardığını bildirir.
Üçüncü Nokta
Şeytanın, toplum hayatında fitne çıkaran mühim bir hilesi şudur: Bir
müminin bir tek kusurunu bahane edip yaptığı bütün iyilikleri örterek ona
düşmanlık besletir. Üçüncü Nokta bu hileye karşı, ahiretteki büyük
terazide Cenâb-ı Hakk’ın mutlak adaletinin tecellisindeki düstur ile,
herkese lüzumlu, bilhassa çabuk öfkelenen ve bir şeyi kolay kolay
beğenmeyen insanlar için kıymetli, haklı ve kuvve tli bir cevap verir.
İşte bu risale on üç işaretle insî ve cinnî şeytanların on üç hücum yolunu
kapattığı gibi, ُْ أَُذُ َِب اسِ sûresinin sağlam kalesine sığınmak için
müminlere on üç  kapıyı açan on üç  anahtarı içerir.
Bu Şeytandan Allah’a Sığınmanın Hikmeti Risalesi’nin iki mühim kardeşi
var. Biri çok sağlam bir kale olan Yirmi Dokuz uncu Mektup’un altıncı
risalesi Hücumât-ı Sitte [Altı Hücum], ikincisi ise Yirmi Altıncı
Mektup’un birinci bahsi Hüccetü’l-Kur’ân ale’ş-Şeytan ve Hizbihî
[Şeytana ve Taraftarlarına Karşı Kur’an’ın Sağlam Delili] adlı yine sağlam
bir kale gibi olan risaledir. Bu üç risale birbiriyle münasebetlidir. Onların
bu zamanda müminlere çok lüzumlu olduğunu hatırlatıyorum. Fakat bu
risaleler tamamen Kur’an’a sadık olanlara verilebilir. Bid’atlara ve
dalâlete taraftar veya siyasete müptelâ olanların eline vermemek gerekir.
Bilhassa Hücumât-ı Sitte, içine Eski Said’in şiddetli lisanı karıştığı için en
has ve en sadık kardeşlerime mahsustur. Şimdilik hakkı dinleyecek ve
kabul edecek seviyede olmayanlara gösterilmemesini tavsiye ediyorum.
İşarat-ı Seb’a [Yedi İşaret] risalesi de Hücumât-ı Sitte gibi şimdilik en
haslara mahsustur.
ON DÖRDÜNCÜ LEM’A
İki “makam”dır.
Birinci Makam
Resûl-u Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) sorulmuş: “Yeryüzü neyin
üstünde  duruyor?” Allah Resûlü (aleyhissalâtü vesselam) şöyle buyur muş:
918ََ اْرِ وَاُْتِ Yani “Öküzün ve balığın üstünde  duruyor.” Bu hadis
hakkında çok m ünakaşa var. Coğrafyacılar bu ha disi –hâşâ– inkâr ediyor.
İşte bu risalenin Birinci Makamı, hadisin hakiki mânâsını üç yönde n öyle
bir şekilde beyan eder ki, inkârcıların zerre kadar insafı ve coğrafyacıların
hakka karşı zerre miktar anlayışları varsa, bu hadisi Resûl-u Ekrem’in
(aleyhissalâtü vesselam) apaçık bir mucizesi sayacaklardır. Çünkü o üç
cevap hem hakiki hem kesin hem de mânidardır.
İkinci Makam
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ’ in çok mühim beş-altı sırrını tefsir eder. ِّٰ ِْــــــِ
اِْٰ اِِ’ in Kur’an’ın özü, fihristi ve anahtarı olduğunu gösterdiği
gibi, Arş’tan yeryüzüne uzanmış nuranî ve mukaddes bir bağ, ebedî
saadetin kapısını açan bir anahtar ve her mübarek şeye feyiz ve bereket
veren bir nur kaynağı olduğunu bildirir. Bu makam, ilk risale olan Birinci
Söz’e bakar. Âdeta Risale-i Nur’un kısımları bir daire hükm ünde  olup
sonu başlangıcına ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ mübarek bağı ile bağlanır. Bu
makamda altı yerine otuz sır yazılacaktı, şimdilik altı tane kaldı. Kısadır,
fakat çok büyük hakikatleri içerir. Bunu dikkatle okuya n, ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ
اِِ ’in ne kadar kıymetli ve kutsî bir hazine olduğunu a nlar.
ON BEŞİNCİ LEM’A
Risale-i Nur Külliyatı’nın Sözler, Mektubat ve On Dördünc ü Lem’a’ya
kadar olan kısmının fihristidir. Her birinin fihristi o kitabın sonunda
bulunduğunda n, yani Sözler’in fihristi Sözler’e, Mektubat ve Lem’alar’ın
fihristleri de o kitapların sonuna  ilave edildiğinden bur ada yer almadı.
ON ALTINCI LEM’A
Bazı mühim meseleler hakkında sorulan soruların cevaplarını içerir. En
başta, merak uya ndıran dör t soruya cevaptır.
Birincisi
“Ehl-i Sünne t ve Cemaat için tasalardan, sıkıntılardan bir kurtuluş, bir
zafer olacağına dair, varlığın perde arkasını Allah’ın lütfuyla bilen zâtların
verdiği haberlerin gerçekleşmemesi nedendir?” diye sorulmasına karşılık
gayet güzel bir cevaptır.
İkincisi
“Risale-i Nur müellifinin, kendisini şiddetli baskılar altında tutan ehl-i
dünya nın aleyhinde bulunması gerekirken, onlara maddî olarak
ilişmemesinin sebebi nedir?” sorusuna çok latif bir cevaptır.
Üçüncüsü
“İngilizler ve İtalyanlar gibi yabancı devletler bu hüküm etle savaşmak
isterken, neden savaşa şiddetli bir şekilde karşı çıkıyorsunuz ? Halbuki bu
gibi hadiseler, milletin manevî kuvve tinin kaynağı olan İslam’a dair
hassasiyeti ve gayreti coşturur, İslam şeairinin bir parça diriltilmesine ve
bid’atları bir derece önlemeye vesile olur.” şeklinde sorulan soruya
verilmiş pek hoş  bir cevaptır.
Dördüncüsü
“Neden elinizdeki nurlu risaleleri herkese göstermemeleri için
arkadaşlarınıza tedbirli olmalarını tavsiye ediyorsunuz ? Ve neden bazı
insanları bu nurların feyzinden mahrum bırakıyorsunuz ?” sorusuna verilen
pek hoş  ve güzel bir cevaptır.
Sonsöz
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) mübarek sakalı hakkında
sorulan bir soruya, şüphe leri yok e den ikna edici bir cevap verir.
Sonraki kısımda ise dinsizlerin eskiden beri iliştikleri üç mesele hakkında
sorulan sorulara üç cevap verilmiştir.
Birinci Soru
919َّٰ إِذَا َََ َِْبَ اِْ وََََ َُْبُ ِ ٍَْ ٍََِ
ayet-i kerimesinin meali olan: “Zülkarneyn, güne şin sıcak ve çamurlu bir
çeşme suyunda  battığını görmüş.” cümlesi hakkındadır.
İkinci Soru
Zülkarneyn’in yaptırdığı set nerededir, Yecüc ve Mecüc kimlerdir?
Üçüncü Soru
Hazreti İsa’nın (aleyhisselam) ahirzamanda gelip Deccal’ı öldüreceğine
dairdir. Bu sorulara o kadar ulvî cevaplar verilmiştir ki, hem müminlerin
imanını kuvve tlendirir, hem belâgatiyle edipleri susturur, hem de
dinsizlerin sesini kesip onl arı tokatlar.
Bu risalenin son kısmı, “muğayyebât-ı hamse”920 yani Kur’an’da
zikredilen, gaybe dair beş bilinmeyen şeyin yalnızca ikisi hakkında
sorulan mühim bir soruya mühim bir cevaptır.
Rüşdü
ON YEDİNCİ LEM’A
Zühre’den gelen on be ş “nota”dan oluşur.
Birinci Nota
Nefsin düşkün olduğu batıp giden ve faydasız şeylerin hakikatini,
âlemdeki faaliyet üzerinden gösterip kalbin onlardan bağını keser, insanın
yüzünü be kâya ve ahirete çevirir.
İkinci Nota
Kur’an’ın bir düsturu olan tevazuyu emreder, insanı kibirlenmekten men
eder.
Üçüncü Nota
921ُ اٰتٍ ٌَِ sırrıyla; ölümün hakikatini, güzel ve gerçeğin ta kendisi olan
bir temsille gösterip uzun emelleri ve elemleri kalbden kesip atar. Her işi
Hayy ve Kayyûm , Bâki ve Daim olan her hayrın sahibi Allah’a teslim
eder.
Dördüncü Nota
Cenâb-ı Hakk’ın kusursuzca devam eden bir kanunu olan mevsimlerin ve
asırların değişmesiyle, pek çok şeyin aynen tekrar yaratılması ve
yenilenmesiyle, kâinat ağacının mükemmel meyvesi olan insanın, büyük
haşir mevsiminde aynen diriltileceğini kesin bir şekilde ispatlar.
Beşinci Nota
Şu felâket ve helâk asrının en büyük musibeti olan ve dinsizliğe doğru
giden çürük medeniyetin içyüzünü, simasındaki peçeyi kaldırarak ve
cehennem misali mahiyetini Kur’an’ın ders verdiği hak yolu ile
kıyaslayarak gösterir. Müminleri ona meyletmekten şiddetli bir şekilde
nefret ettirip bulaşıcı bir vebayı teşhis ile Kur’an eczanesinden onun
devası olan zemzemi içirir.
Altıncı Nota
Nefsin ve şeytanın en büyük hile ve tuzaklarından olan, kâfirlerin
çokluğunu ve bazı iman hakikatlerini inkârdaki ittifaklarını vesvese
şeklinde göstererek sebep oldukları şüphe yi ve dine karşı lakaytlığı, hak
ve hakikatin ta kendisi olan bir temsille kökünde n kesen ve Tûbâ-yı
Cennet olan iman ağacını yetiştiren, tecrübe edilmiş nuranî bir iksirdir.
Yedinci Nota
İslam toplumlarının hayatında zararlı birer mikrop olan, müminleri
ecnebilerin ilerlemesinde saadet zannedilen zulümlü ve karanlık dünya
ihtiraslarına sevk eden ve kendini hamiyetli göstermeye çalışan
sahtekârları Kur’an’ın elmas kılıcıyla öldürür. Dinden çıkmaya yüz tutan
veyahut bozgunculuk mertebesine düşen müminleri, Kur’an-ı Hakîm’in
hastanesine alır, tedavi eder.
Sekizinci Nota
922وَرََِْ وََِْ ُ َْءٍ ayetinin bir sırrını, 923وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ َُُ َِِْه۪
ayetininin bir hakikatini, 924إَِۤ أَُْهُۤ إِذَۤا أَرَادَ ًَْ أَنْ َُلَ َُ ُْ ََُنُ ayetinin bir
düsturunu ve 925ََُْنَ اِي َِِه۪ ََُتُ ُ َْءٍ وَإَِِْ َُُْنَ ayetinin bir
nüktesini tefsir edip kâinatta zerrelerden güne şe kadar her şeyin bir
vazifesinin olduğunu, bütün gayret ve hareketlerin kader kanunu ile
cereyan ettiğini ve Cenâb-ı Hakk’ın kusursuz keremiyle, hizmetin içine
mükâfat olarak bir lezzet yerleştirdiğini ispat ve izah eder. Bununl a
beraber, varlıkların en mükemmeli, canlıların reisi ve yeryüzünün
halifesi926 olan insanın, tembellik yapıp gaflete düşerse cansız varlıklardan
daha ölü, sinekten, çekirgeden daha kansız olacağını hatırlatıp nazara
vermekle insanı yaradılışının gereği olan vazifelerine yöne ltir, mutlak
ulûhiyeti ispatlar.
Dokuzuncu Nota
Cenâb-ı Hakk’ın, kusursuz keremiyle, en büyük şeyi en küçük şeye
yerleştirmesi itibarı ile, kâinattaki bütün hayır ve kemâlâtı kâinat ağacının
meyvesi ve çekirdeği olan, insanın hakikatini taşıyan peygamberlerde
gösterdiğini bildirir. Peygamberlere bağlananın, hayra ve kemâle, nura ve
sevince erişeceğini ifade eder. Kulluğu yönüyl e bir zerre kadar küçük olan
insanın da bir fihrist olmasıyla ve o bağ ile, ağzından çıkan 927َُّٰ أََُْ
sedâsının, yerkürenin söylediği büyük bir أََُْ َُّٰ hükmüne geçtiğini haber
verir. Hakkalyakîn bir beyan ile hak yolunda ki saadeti, imandaki eşsiz
güzellikleri açıkça gösterir, dalâletin, şerrin ve zarar ziyanın dine zıt
olduğunu ke sin bir şekilde ispat eder.
Onuncu Nota
Cenâb-ı Hakk’ın marifetinin nuruna yetişmenin ve bakmanın, ayetlerin ve
şahitlerin aynalarında O’nun delillerinin işaretini görmenin üç türlü
olduğunu bildirir. Bunların bir kısmının su gibi, ikinci kısmının hava gibi,
üçüncü kısmının ise nur gibi olduğunu anlatır, O’na yakınlığı tarif eder ve
uzaklığın tehlikelerini gösterir.
On Birinci Nota
Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın ifadelerindeki şefkat ve merhametin
hikmetini, üslûbunda ki çekiciliği, akıcılığı ve fıtrîliği beyan eder.
On İkinci Nota
928ُُا ََْ أَنْ َُُا mübarek sözüne uyarak 929ُ اٰتٍ ٌَِ sırrıyla ölümün ve
kabrin mahiyetini bildirir, asi nefs-i emmarenin dizginini çeker. Kısa bir
ömürde, geçici bir hayatta ve bu tuhaf asırda, ebedî saadete en faydalı
amelin, en makbul hizmetin ve devamlı sevabın, “imanın kuvve tlenmesine
vesile olan Risale-i Nur talebelerinin tarzında iman ilmine çalışmak”
olduğunu gösteren, ilim ve kalem erbabını ikaz eden bir hakikat
düsturudur.
On Üçüncü Nota
Kafa karışıklığına sebep olmuş beş “mesele”yi izah eder.
Birinci Mesele
930إَِ َ َِْي َْ أَََْْ وَِٰ َّٰ َِْي َْ ََۤءُ sırrıyla, hak yolunda  çalışan ve
cihad edenlerin yalnız kendi vazifelerini düşünüp Cenâb-ı Hakk’ın
takdirine karışmamaları gerektiğini bildirir. Şiddetli hırs yüzünden, kulluk
ve memuriyet vazifesini amirlik ve mabudluk ile karıştıranlara karşı bu
ikisini ayıran ve haddini aşan insana gerçek makamını gösteren, herkese
lüzumlu bir meseledir.
İkinci Mesele
Kulluğun özünün Cenâb-ı Hakk’ın emri, neticesinin O’nun rızası,
meyvesinin ve faydalarının ise ahirete ait olduğunu bildirir. Dünya ya ait
faydalar, neticeler ve menfaatler, ibadete, virde ve Allah’ı zikretmeye
sebep veya sebebin bir parçası olursa, bunun kulluğu kısmen yok
edeceğini anlatır. Kulluk sırrının hikmetini ders veren çok mühim ve
lüzumlu bir meseledir.
Üçüncüsü
931طُٰ َِْ ََفَ َهُ وََْ َََوَزْ طَْرَهُ kutsî hadisinin mukaddes düsturunu
güzel bir temsille izah eder. Kulluğun esası olan, aczini, fakrını, kusur ve
noks anını bilmenin ve niyaz ile Cenâb-ı Hakk’ın dergâhında rahmet
kapısını çalmanın gerekliliğini bildirir. Her amelde ihlâs mümkün
olabileceğinden, insanın hareketlerinde Allah’ın rızasını düşünüp O’nun
takdirine karışmamakla yüceler yücesi bir mertebeye çıkacağını gösteren
mühim bir meseledir.
Dördüncü Mesele
932وََ َُُْا ِ َْ َُِْ اُْ ِّٰ ََِْ ayetinin açık mânâsı ile Nimetlerin Gerçek
Sahibi’ni hatıra getirmeyen, O’nun adına verilmeyen nimeti almanın ve
yemenin caiz olmadığını bildirir. İnsan eğer muhtaç ise görünüş teki
sebeplerin üzerinde Mün’im-i Hakikî’nin rahmet elini görüp nimetleri ِِْ
933ِّٰ diyerek alması gerektiğini beyan eder. Her şeyi sebeplere bağlayanları
aldatan, iki şeyin aynı anda gelmesi veya beraber bulunması demek olan
“iktiran”ı asıl sebep zannetmelerini, güz el ve karşı konul ması imkânsız bir
izahla çürütür, yüz leri Nimetlerin Gerçek Sahibi’ne çevirir.
Beşinci Mesele
Bir cemaatin gayretleriyle ortaya çıkan bir neticeyi veya şerefi, o cemaatin
reisine veya üstadına mal etmenin hem cemaate hem de o üstad veya reise
zulüm olduğunu  bildirir. Cenâb-ı Hakk’ın nuruna ve feyzine ayna, vesile
ve vasıta olan bir üstadın, güzelliklerin kaynağı ve muktedir kabul
edilmemesi gerektiğini güzel bir temsille ispat eder, hakikate bir pencere
açar.
On Dördüncü Nota
Tevhide dair dört küçük “işaret”tir.
Birinci İşaret
Her şeyi sebeplere bağlayan, dar bakışlı, eksik fikirli ve muhakemesiz
insanın nazarını Cenâb-ı Hakk’ın birliğinin delillerine çevirip güzel bir
temsille 934َ إَِٰ إِ ُّٰ وََْهُ َ ََِ َُ der, Allah’ın birliğini ispatlar.
İkinci İşaret
935َ َِ أََْ اَِْ ifadesinin bir sırrını tefsir eder, mecazî aşka düşen insana
gerçek aşkı ve Hakiki Mabud’u gös terir.
Üçüncü İşaret
Bâki hayata ve ebedî manzaraları seyretmeye namzet, yüks ek bir
makamda yaratılan insanın kabiliyet ve latifeleri bazen, bütünüyl e bir hiç
olan nefsin arzularına esir düştüğünde n, ikaz edip dikkatini çekerek insanı
uyanık olmaya sevk eden büyük bi r hakikatin küç ük bi r ucudur.
Dördüncü İşaret
Ruhu ve kalbi sonu gelmez emellerden, geçmiş ve gelecek elemlerden
güzel bir temsille kurtarıp 936َۤ إَِٰ إِ ُّٰ mukaddes kelimesinin şifa veren ve
rahmet bahşeden hazinesine teslim eder.
On Beşinci Nota
Üç “mesele”dir.
Birincisi
Allah’ın Hafîz isminin mükemmel tecellisine işaret eden,
937وََْ ََْْ َِْلَ ذَرةٍ ًَّا ََهُ۝ََْ ََْْ َِْلَ ذَرةٍ ًَْا ََهُ ayetiyle, yeryüzü
tarlasında ezelî ilmiyle yaratıp ektiği tohum ları, kesif toprak içinde,
soğukl uğun şiddeti karşısında dayanıksız, son derece zayıf ve küçük
oldukları halde muhafaza edip bahar mevsimindeki haşirde başka bir
âlemden gelmişler gibi, yaratılış kanunlarıyla dirilten Hafîz-i Zülcelâl’in;
emanet-i kübrâ yükünü taşıyan, yeryüzünün halifesi938 ve kâinatın meyvesi
olan insanın fiillerini, eserlerini, sözlerini, iyilik ve kötülüklerini de
muhafaza edip haşir sabahında hesap meydanına getireceğini kesin bir
şekilde ispat eder. Haşri bazı sebeplerle akıldan uzak gören insanlara
misallerini açıkça gösterir.
Hafız Ali
ON SEKİZİNCİ LEM’A
İleride başka bir kitapta neşredileceğinden bur aya alınmadı.
ON DOKUZUNCU LEM’A
939ُُا وَاَُْا وََ ُُِْا ayet-i kerimesini yedi “nükte” ile tefsir eden, iktisadı
emredip israf ve savurganlığı yasaklayan ve bilhassa bu asrın insanına
gayet mühim bir hikmet dersi veren, kıymetli ve çok m übarek bir risaledir.
Birinci Nükte
Cenâb-ı Hakk’ın, insana ihsan ettiği bütün nimetlerin karşılığında sadece
“şükür” istediğini, iktisadın hem nimetlere karşı bir hürmet hem Cenâb-ı
Hakk’a manevî bir şükür hem de nimetin bereketlenmesine bir vesile
olduğunu, israfın ise Mün’im-i Hakikî’nin nimetlerine hürmetsizlik ve
onları hor görme mânâsına geldiğini, vahim neticelerinin bulunduğunu
beyan eder.
İkinci Nükte
İnsan vücudunun bir saray, midenin bir efendi, ağızdaki tat alma
duyus unun bir kapıcı, yiyeceklerin verdiği lezzetlerin ise birer bahşiş
olduğunu göstererek vücudun idaresinin iktisat ile sağlandığını, israfın ise
ölçüsüzlüğü ve  hastalıkları netice verdiğini bildirir.
Üçüncü Nükte
Tat alma duyus u bedenle sınırlı olmayıp akla, ruha ve kalbe de
baktığından, israf etmemek, zillete ve sefalete düşmemek ve o duyuyu
taşıyan dili şükürde kullanmak şartıyla leziz yiyeceklerin tercih
edilebileceğini ve aranabileceğini haber verir. Bu hakikat, harika ve
mukaddes bir kudrete sahip Şah-ı Geylanî Hazretlerinin (kadde sallâhu
sirrahu) ölüleri diriltmek suretiyle gösterdiği büyük kerametiyle izah
edilerek, bunun, ruh cesede, kalb nefse, akıl mideye hâkim olduktan sonra
şükrün en son de recelerine erişmekle mümkün ol acağı anlatılır.
Dördüncü Nükte
İktisat bereket sebebi olduğunda n ona riayet edenlerin hayatlarının izzet
içinde geçtiğini; israf edenlerin ise her zaman sefalete, belki dilenciliğe
kadar düştüklerini, hatta haysiyet ve namuslarını, belki dinî
mukaddeslerini bile feda ettiklerini bildirir. İktisadın büyük faydalarını ve
israfın dehşetli zararlarını, odunc u bir ihtiyarın cömertliğin güzelliği
karşısındaki istiğnasını zikrederek anlatır, iktisadın kıymet ve izzetinin,
eli açıklığın üstünde  olduğunu gös terir.
Beşinci Nükte
Gayet merak uyandırıcı bir bal hadisesiyle, iktisattaki izzet ve bereketin,
israftaki sefalet ve mahrumiyetin bir sırrını pek çok hakikati göstererek
izah eder.
Altıncı Nükte
Cimriliği ve cimrilikten farklı, övülmüş olan iktisat hasletini, Hazreti
Ömer’in oğlu Hazreti Abdullah’ın (radiyallâhu anhum â) yaşadığı bir
hadiseyle öyle anlatır ki, iktisadın cimrilik olmadığını ve israftan farklı
olan cömertliğin en mükemmel derecesini gösterir.
Yedinci Nükte
İsrafın hırsı, hırsın kanaatsizliği, kanaatsizliğin mahrumiyeti ve hüsranı
doğur duğunu, ayrıca ihlâsı kaçırarak ahirete ait amelleri zedelemek gibi
üç mühim netice verdiğini gösterir. Hırs yüzünde n, zekâları ile bilinen
ediplerin dilenciliğe kadar tenezzül ettiğini ve bir kısım âlimlerin geçim
sıkıntısına düştüğünü temsillerle o kadar güzel izah eder ki, bunun
ötesinde beyan ve izah düş ünülemez.
Hüsrev
YİRMİNCİ LEM’A
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
 ۝إِ أَََْْۤ إََِْ اَِْبَ َِْ َُِْ َّٰ ًُِْ َُ اَ 
940أََ ِِّٰ اُ اَُِْ
ayet-i kerimesinin ve
َََ اسُ إِ اَُِْنَ وََََ اَُِْنَ إِ اَُِْنَ وََََ اَُِْنَ إِ اُُِْْنَ وَاُُِْْنَ
941َٰ ٍََ ٍَِ
hadis-i şerifinin gereğince, İslamiyet’te ihlâsın en mühim esas olmasının
sırrını, hadsiz nükt elerinden beş “nokta” ile tefsir ve izah eder.
Birinci Nokta
“Yalnızca dünya yı gaye edinenler, gaflet içindekiler, dalâlet yolunda kiler
ve münafıklar birbirleriyle rekabet etmeden ittifak sağladıkları halde, hak
ve hidayet ehli neden rekabet yüzünde n ayrı düşüyor?” şeklindeki pek
mühim ve müthiş, hak yolunda kileri, dinî gayret ve hassasiyet sahiplerini
gerçekten kan ağlatan sorunun cevabı olan pek çok sebepten yedisi
zikredilmiştir. Şöyle ki:
Hak ve hidayet yolundak ilerin ayrı düşmesi, davalarının asılsızlığından,
zelil, himmet yoks unu, aşağı ve âkıbeti düşünmeyen dar görüşlü insanlar
olmalarından, kıskançlıklarından ve dünya ya karşı hırslarından
kaynaklanmadığı gibi; gaflet ve dalâlet ehlinin kuvve tli ittifakları da
yollarının hakikat olmasından, âkıbetlerini düşünmelerinden ve yüks ek
nazarlı olmalarından kaynaklanmaz. Şu risale bunu o kadar yüce bir
üslûpla ve hakikatleri içeren bir tarzda beyan ve izah eder ki, sebepleri
bilinmeyen şu soruların cevaplarını verir: “Fesübhâ nallah, her an için üç
yüz elli milyon fedakâr ferdi bulunan yüce İslamiyet, nasıl hepsi yüz elli
milyonu aşmayan ve ölümden dehşetli korkan üç-dört yabancı devletin
elinde esir olmuş? Hem öyle bir esaretle mahkûm  edilmiş ki, –Allah!
Allah!– biçare Müslümanlara her fırsatta öyle dehşetli alçaklıklar ve
işkenceler yapılmış ki, engizisyon zulümlerine rahmet okutur. Gözyaşı
yerine sürekli kanları akıtılmış. Bir değnek cezasına karşılık, dinî gayret
ve hassasiyet sahiplerinin boyu nları gaddar zalimlerin elleriyle kopa rılıp
atılmış; o biçare Müslüman hamiyetperverlerin bir kısmı darağaçlarında
asılmış, hayatlarına son verilmiş, dünya nın ufuklarında merhametsizce
teşhir edilmiş. Dünya  hayatları darmadağın edilmiş, ahiret hayatları da
zarar görmüş; bir kısmının ise hem dünya  hem ahiret saadetleri yok
edilmiş. Nedendir?” İşte bu soruların cevapları, elmas hazinesi
kıymetindeki bu risalenin “Birinci Nokta”sındaki izahların neticesinde
anlaşılmaktadır.
Şu zavallı Müslümanlar hak ve hakikat mesleğinde giderken, hataya ve
yanlışa düşmeleri yüzünde n ihlâsları zedelenmiş, aralarına rekabet girmiş,
ittifak ve birlik yerine ayrılık ve ihtilâf doğm uş. Neticede bu yaralar
tedavi edilmemiş, hastalıklar yayılmış; bu hali gören dalâlet ehli,
Müslümanların ayrı düşmesini ganimet bilmiş, aldatmacalarla İslam
âlemine hücum etmiş, zavallı Müslümanları pek müthiş bir esaret altına
almış, mahvetmek için çalışmışlar. İşte asırlardan beri üç yüz elli milyon
Müslümanı zincirler altında, her gün, her saat, her an inim inim inleten
hallerin sebepleri bu risalenin “Birinci Nokta”sında, hakikati gösteren bir
şekilde izah edilmiştir. Fakat heyhat! Zaman ve zemin müsait değilmiş ki,
beş nokt adan yalnızca biri yazılmış, diğerleri daha sonraya bırakılmış.
Hüsrev
YİRMİ BİRİNCİ LEM’A
942وََ ََزَُا َََُْا وََََْ رُُِْ
943وَُُا ِِّٰ ََِِ
944وََْ َبَ َْ دََّٰ۝َْ أَََْ َْ زََّٰ
945وََ ََُْوا َِِٰ ًََ ًَِ
ayetlerini tefsir eder. Her hayırlı amelde, bilhassa ahirete dair hizmetlerde
ihlâsın en mühim esas olduğunu bildiren çok kıymetli bir risaledir. Bu
risale, öncelikle bu müthiş zamandaki Kur’an hizmetkârlarına hitap
ederek şöyle der: “Dehşetli düşmanlar karşısında, şiddetli baskılar altında,
müthiş dalâletler ve saldıran bid’atlar arasında sizler gayet az, zayıf, fakir
ve kuvve tsiz olduğunuz  halde, çok ağır, büyük, umumi ve kutsî olan imana
ve Kur’an’a hizmet vazifesi, sırf Cenâb-ı Hakk’ın bir ihsanı olarak
omuzlarınıza yüklenmiştir. Öyleyse ihlâsı kazanmaya ve onun sırlarını
kalbinize yerleştirmeye herkesten daha çok mecbur ve bununl a vazifeli
olduğunuz u bilmelisiniz. Ve ihlâsa zarar veren şeylerden şiddetle
kaçınmalısınız.” Daha sonra ihlâsı kazanmak için dört “düstur”u beyan
eder.
Birinci Düstur
“Doğrudan doğr uya Allah’ın rızasını gaye edinmelisiniz.” der.
İkinci Düstur
“Rekabetsiz, birbirinize hükm etmeden, gıpta etmeden, atalete düşmeden,
hakiki bir dayanışma içinde, faaliyetlerini tek maksada yöne lterek çalışan
bir fabrikanın çarkları gibi olmalısınız.” der. Ebedî saadeti netice veren ve
Ümmet-i Muhammed’i (aleyhissalâtü vesselam) dünya  ve ahirette
kurtuluş sahiline çıkaracak olan Rabbanî bir gemide hizmet ettirildiğiniz
için ihlâsa, ittifaka samimiyetle sarılmalısınız, omuz omuza vermelisiniz
diye emreder.
Üçüncü Düstur
Hem birkaç misal ile ihlâsın mühim bir sırrını izah eder, hem de İmam Ali
(radiyallâhu anh) ve Şah-ı Geylânî (kadde sallâhu sirrahu) gibi kutsî,
harika kahramanların, Nur Talebelerinin başında üstad ve arkasında
yardımcı olarak her vakit hazır bulunmalarının bir hikmetini bildirir.
Dördüncü Düstur
Kardeşler arasında “tefânî”, yani “kardeşin kardeşte fâni olması” esasını
yerleştirir.
İhlâsı kuvve tlendiren vasıtalardan birinin “rabıta-yı mevt” yani ölümü hiç
akıldan çıkarmamak olduğunu, onu zedeleyen sebeplerin ise “riya ile hiç
ölmeyecekmiş gibi dünya ya dalıp emellerinin peşinden gitmek” gibi
yasaklanmış hasletler olduğunu bi ldirir.
İhlâsı kazanmanın ikinci vesilesi, daima Cenâb-ı Hakk’ın huzurunda
olduğunu düşünmektir, der. Bu şekilde hem riyadan kurtulmanın çaresini
hem de kazanılan ihlâsta çok m ertebe bulunduğunu gös terir.
Daha sonra, ihlâsı kıran, ona mâni olan üç sebepten birincisinin “maddî
menfaatler” olduğunu beyan eder. Ahirete ait amellerdeki ortaklıkta çok
büyük menfaat bulunduğunu, bu uhrevî kazancın dünye vî ortakların
kazançları gibi olmadığını, eksilip bölünmeden, noks ansız olarak, Allah’ın
fazlı ile biriken sevap ve neticelerin bir mislinin, o amele iştirak eden
fertlerin her birinin amel defterine aynen gireceğini bildirir. Rekabet ve
ihlâssızlıkla bu ka zancın kaçırılmamasını tavsiye eder.
Mânilerin ikincisi, ihlâsı kıran, çok mühim bir ruh hastalığı olan ve gizli
şirke yol açan, insanların alâkasını kazanmak ve dikkatleri kendine
çekerek benliği okşamaktır, der. Bunda n şiddetle kaçınmayı ve bu gibi
hastalıklara kıymet verilmemesini, üzerinde önemle durarak emreder.
Üçüncü mâni olarak da “korku ve açgözlülük” yüzünde n gelecek zararlarla
ihlâsın kırılmasını sayar. Bu hususta Hücûmât-ı Sitte’de yeterli izah
bulunduğunda n, meseleyi o kıymetli risaleye havale ederek son bulan,
şirin, tatlı, çok yüce, benzersiz ve herkesin muhtaç olduğu mübarek bir
risaledir.
Hüsrev
Bir Kısım Kardeşlerime Hususi Bir Mektup
Bid’atlar her yeri sardığı bir zamanda sünne t-i seniyyeye uymanın
önemini ve Risale-i Nur’u yazmanın “beş türlü ibadet” olduğunu bildiren
kıymetli bir mektuptur.
YİRMİ İKİNCİ LEM’A
946وََْ َََْ ََ ِّٰ ََُ َُُْۘ إِن َّٰ َُِ أَِْه۪ۘ َْ َََ ُّٰ ُِ َْءٍ َْرًا
gibi ayetlerle ve üç işaretle, Risale-i Nur müellifi ve Risale-i Nur hakkında
çokları tarafından sorulan, “Sen sadece dünya yı gaye edinenlerin
dünya sına karışmadığın halde, neden onlar her fırsatta senin ahiretine
karışıyorlar? Kaldı ki, hiçbir devlet, dünya yı terk eden münzevilere
ilişmez.” sorusuna gayet güzel cevap veriyor.
Birinci İşaret
Risale-i Nur müellifi ve Risale-i Nur, bütün müminlerin, bilhassa Isparta
vilayetinin manevî yüks elişine ve imanlarının daha derin bir hale
gelmesine mühim bir vesiledir. Bilhassa Isparta vilâyetindekilerin
yuka rıdaki sorunun cevabını din ve şeriat adına vermeye ve müellifin
haklarını savunm aya mecbur olduklarını, onu dinsizlere karşı müdafaa
etme vazifesinin kendilerine düştüğünü ke sin bir şekilde gösterir.
İkinci İşaret
Mimsiz medeniyetin taraftarlarınca tenkit edercesine ve sorgularcasına
yöne ltilen: “Neden bize küstün ve müracaat etmiyorsun? Halbuki bizim
prensiplerimiz ve bu asrın gereği olan hususi düsturlarımız var. Kendin ve
müminler için bunların uygul anmasını kabul etmiyorsun. Evet, bu
cumhuriyetler devrinde tahakküm ü ve zorbalığı kaldırma düsturu var.
Fakat senin hocalık ve inziva perdesi altında dikkatleri çekmen ve eski
hayatın, hüküm etin rejimi aleyhine çalıştığını gösteriyor. Senin bu halin
burjuvalara mahsustur. Avam tabakanın uyanışı ile sosyalizm ve
bolşevizmin düsturlarını tatbik etmek bizim işimize yarıyor.
Prensiplerimize muhalif olan ve burjuva denilen üst tabakanın zulüm ve
tahakküm leri altında tam adaleti kabul etmek bize ağır geliyor.” sorularına
karşı:
Ne mümkün zulüm ile, adal etsizlikle imha-yı hakikat
Çalış kalbi kaldır, güc ün yeterse insanlıktan.
düsturuyla Cenâb-ı Hakk’ın lütfu ve keremiyle Risale-i Nur müellifine
iman ve Kur’an ilimlerini anlama faziletini ihsan ettiğini ve bu ihsanı yok
etmeye uğraşan insan suretinde şeytanlar bulunduğunu bildirir. Birkaç
mühim örnekle, dinsizlerin ve kısmen münafıkların bu kanun üstü, hiçbir
hüküm etin ve ferdin tasvip etmeyeceği muamelesine bir cumhuriyet
hüküm etinin izin vermemesi gerektiğini; değil yalnız Risale-i Nur
müellifi, eğer anlasa bunu yapanlara bütün insanlığın küseceğini ve
kâinattaki unsurların hiddetlendiğini göstererek gayet güzel bir cevap
verir.
Üçüncü İşaret
İki sorunun c evabıdır.
Birincisi: Bazı felsefeciler, dinsizlik hesabına diyorlar ki: “Bizim
memleketimizde bulunan bir insan, cumhuriyetin kanunlarına mecburen
boyun eğecektir. Halbuki sen, vazifesiz olduğun halde, insanların alâkasını
kazanmak istiyorsun.” Buna karşı hepsini susturan bir cevap verir,
foyalarını ortaya çıkarıp ne olduklarını gösterir.
İkincisi: “İnsanların alâkasını, hürmetini ve gözlerinde umumi bir
makamı kazanmak, bizim vazife başında olan memurlarımıza mahsustur.
Sen vazifesiz bir adam olduğun dan insanların teveccühünü ve bu umumi
makamı elde etmeni hoş görmüyoruz.” demelerine karşı şu cevabı verir:
Eğer insan bir cesetten ibaret olsaydı, dünya da sonsuza kadar kalsaydı,
kabir kapısı kapansa ve ölüm öldürülseydi, o zaman vazifeler yalnızca
maddî askerlik ve idare memurlarına has olurdu. Halbuki böyle manevî,
çok mühim ve bütün insanlığı alâkadar eden bir vazifenin inkârı; ancak
947اََْْتُ َ davasını her gün cenazelerinin mührüyle imzalayıp tasdik eden
otuz bin şahidin şehadetini yalanlamak ve inkâr etmekle mümkün olur.
Madem bunu inkâr etmek, yalanlamak imkânsızdır; öyleyse manevî ve
zaruri ihtiyaçlara dayanan pek çok manevî vazife vardır, der. Bunu güzel
ve mühim bir-iki temsille izah ve ispat eder.
Bu risalenin sonunda , “Gururlu ehl-i dünya  her işlerinde o kadar
hassasiyet gösterir ki, eğer şuurlu bir şekilde olsaydı, deha derecesinde bir
muamele olurdu.” denilerek müminlere onların o hassasiyetlerine ve
hilelerine aldanmamaları tavsiye edilir. Bunun, ehl-i dünya ya, hak
etmedikleri halde verilen bir nimet ve mühlet olduğu bi ldirilir.
Küçük Ali
YİRMİ ÜÇÜNCÜ LEM’A 253
Otuz Birinci Mektup’un Yirmi Üçüncü Lem’ası olan Tabiat Risalesi’dir.
Tabiata dayandırılan küfür düşüncesini dirilmeyecek bir şekilde öldüren,
küfrün temel taşını yerle bir eden ve çok çirkin, tiksinti verici, akıl dışı,
yoldan çıkarıcı fikirleri insaflı insanların zihninden söküp atan, ebedî
saadetin o hakikatli yollarını pek mühim, çok şirin ve zevkli bir şekilde
açarak delilleriyle ispat eden ve müellifine ebedî rahmet okunm asına
vesile olan, yüc e, çok kı ymetli bir risaledir. Bu risale,
948ََْ رُُُُْ أَِ ِّٰ َ َطِِ اَٰاتِ وَاَْرْضِ
ayet-i kerimesinin açık bir tefsiridir. “Cenâb-ı Hakk’a dair hiçbir şüphe
olamaz ve olmamalı.” diyerek O’nun varlığını ve birliğini gözle görülür
derecede gösterir. Bu sırrı izah etmeden önce bir ihtar ile hicrî 1338
senesinde İslam ordusunun Yunan karşısındaki zaferiyle sevinen
müminlerin kuvve tli fikirlerinin içine gayet müthiş bir dinsizlik düşüncesi
girmek üzereyken, o düş üncenin başını ezmek gayesiyle Ankara’da Arapça
olarak bastırılan bu risalenin, sonra aynen Türkçeye tercüme edildiğini
hatırlatır.
Mukaddime
Ağızdan çıkan ve dinsizliği imâ eden, müminlerin bilmeden kullandıkları
ifadelerin en mühimlerinden üç tanesini bildirir.
Birincisi: “Evcedethü’l-esbab” yani “sebepler yaratıyor”.
İkincisi: “Teşekkele binefsihî” yani “kendi kendine oluyor.”
Üçüncüsü: “İktezathü’t-tabiat” yani “tabiat onu ge rektiriyor ve yaratıyor”.
Bu üç dehşetli sözün yollarını, en az doks an akıl dışı ihtimali içeren üçer
muhalden dokuz  muhal ile tamamen kapatarak dördünc ü yol olan “Tevhid
Yolu”nu, her şeyin bir Kadîr-i Zülcelâl’in kudretiyle var olduğunu, hakiki
ve çok hoş  temsillerle ispat eder.
Birinci Yol
“Evcedethü’l-esbab” yani eşyanın meydana gelişinin, ancak sebeplerin bir
araya gelmesiyle mümkün olduğu iddiasının akıl dışı pek çok yönünde n üç
tanesini gösterir.
Birincisi: Herhangi bir canlının yaratılışı Vahid-i Ehad’e verilmeyip
sebeplerden istense, bunun ancak “büyük bir eczanedeki kavanozların
içinde bulunan maddelerin garip bir tesadüf eseri veya esen rüzgârın
kavanozları devirmesiyle akması ve bir yere toplanması” temsiliyle
anlatılan şekilde mümkün olabileceğini, eşyanın yaratılışını sebeplere
bağlamanın sayısız muhali içerdiğini beyan eder.
İkincisi: Bir tek sineğin yaratılışı bile Vâcibü’l-Vücud’a verilmez ve “onu
âlemdeki sebepler yapıyor” denilirse; kâinatın büyük kısmıyla münasebeti
bulunan o sineğin her bir zerresini gözüne, kulağına, kalbine ve cismine
yerleştirmek için âlemdeki temel unsurları ve tabiatı bir usta gibi, sineğin
hem dışında hem içinde çalıştırmak gerekir. Bu akıl dışı ihtimal, Sofistleri
bile gittikleri ahmakça yolda utandırır.
Üçüncüsü: “Bir varlık bir bütünse, elbette bir tek elden ortaya çıkabilir.”
kaidesince, şu mükemmel intizama, şu hassas dengeye ve şu kuşatıcı
hayata mazhar olan bir varlık, eğer Vahid-i Ehad’ın sanatının bir eseri
kabul edilmezse; onun cansız, cahil, kör, sağır, şuursuz, karmakarışık olan
sayısız sebebin karıştırıcı elleri arasında, sonsuz imkân yolları içinde
gayet mükemmel, son derece hassas ve kuşatıcı bir hayata sahip olarak
yaratıldığını kabul etmek gerektiğini bildirir. Bu ise yüzlerce muhali
birden kabul etmektir ve eşekleri dahi eşeklikleri içinde güldürecek
derecede akıldan uzaktır, der.
İkinci Yol
“Teşekkele binefsihî” yani kendi kendine meydana geliyor. Bu ihtimalin
imkânsız ve bâtıl olduğunu gösteren pek çok akıl dışı misalden üçünü
zikreder.
Birincisi: Her varlık basit bir maddeden ibaret olmadığı gibi, cansız ve
değişmez de olmadığından, zerrelerden meydana getirilmiş gayet hayret
verici bir makine ve harika bir saray gibi zahirî ve batınî duygul arla
dona tıldığından, kâinatın bütünüyl e alâkalıdır. İşte böyle bir varlık her
şeyin Hâlık’ına isnat edilmeyip, “kendi kendine meydana geliyor”
denilirse; o vakit onun her bir zerresinde, değil bir Eflâtun, binlerce
Eflâtun kadar ilim ve şuur bulunduğunu kabul etmek gibi, hurafeciliğin ve
divaneliğin en büyüğünün or tasına düşüleceğini beyan ve ispat eder.
İkincisi: Her bir varlık, bilhassa insan, iç içe yerleştirilmiş binlerce
kubbe si bulunan bir saray ve her bir kubbe si binlerce zerrenin baş başa
vermesiyle meydana gelmiş hayret verici, nakışlı, garip bir sanat harikası
olduğu halde, “Bu sanatlı varlıklar bir tek Sâni’in eseri değildir, kendi
kendine meydana geliyor.” denilirse, onların hadsiz ve sınırsız zerreleri
sayısınca akıl dışılıklar ortaya çıkar. Bu misal, böyle düşünenleri cehaletin
en uç nokt asına oturtarak katmerli kara cahilliklerini gösterir.
Üçüncüsü: Sâni-i Zülcelâl’in yarattığı her bir sanatlı varlık, ezelî kader
kaleminin bir mektubu kabul edilmezse, “Onları âlemdeki sebepler icat
ediyor.” denilirse; o vakit sebeplerin, önce o sanatlı varlığın bedenindeki
hücreciklerden tut, binlerce parçalık tabiat kalıplarına, demir kalemlere,
harflere ve hatta bu demir harfleri, kalemleri ve kalıpları dökm ek için
birçok fabrikaya ve bu fabrikaların inşası için de yine fabrikalara sahip
olması gerekir. Ve bu böyle zincirleme bir şekilde gittikçe gider. Sonsuz
muhalleri netice veren bu fikri kabul edenler, bu hakikatten yedikleri
silleyle ayılıp fikirlerinden vazgeçmelidirler, der.
Üçüncü Yol
“İktezathüt-Tabiat” yani tabiat gerektiriyor. Doğru yoldan saptırıcı bu
fikrin pek çok akıl dışı yönünde n üçünün,
Birincisi şudur: Şems-i Ezelî’nin kader ve kudret kalemi olan sonsuz
ilmiyle her şeyin bilerek, görerek, hikmetle, sanatla yaratılması, o Zât-ı
Zülcelâl’e değil, hem kör, hem sağır, hem akılsız, hem de düşüncesiz olan
tabiata verilirse; tabiat bu sanatlı eserleri yapmak için ya her şeyde sayısız
manevî makine ve matbaaya sahip olmalıdır ya da her şeye kâinatı yaratıp
idare edecek bir kudret ve hikmet yerleştirmelidir. Şu halde her bir
varlıkta sınırsız bir kudr et ve irade, sonsuz bir ilim ve hikmet taşıyacak bir
tabiatın, bir kuvve tin ve âdeta bir ilahın bulunduğunu kabul etmek gerekir.
Bu ise kâinattaki akıl dışılıkların en bâtılı ve hurafelerin en yalanıdır. Bu
risale, kâinatın Yaratıcısının mukaddes sıfatlarının tecellilerine “tabiat”
adı verenlerin hayvandan yüz  derece aşağı olduğunu gös terir.
İkincisi: Kusursuz bir düzen, de nge ve hikmet içindeki şu varlıklar, sonsuz
Kadîr ve Hakîm bir Zât’a atfedilmeyip tabiata verilirse, o vakit tabiat,
bitkilerin yuva sı ve meskeni olan, onlara saksılık vazifesi gören bir parça
toprakta, milyarlarca ayrı ayrı makineye ve matbaaya sahip olmalıdır ki; o
toprak, her türlü bitkinin menşei ve meskeni olabilsin ve yaşamaları için
gerekli her türlü ihtiyaçlarını belli miktarlarda verebilsin. İşte bu hurafeyi
ve sayısız akıl dışı ihtimali netice veren şu fikri taşıyanların eşekliklerine
bakıp yüzlerine tükürerek şöyle der: Bu zor, zahmetli, hayret verici ve akıl
dışı ihtimallerin nasıl kolayca gerçekleşebildiği hakkındaki soruya
hakikati ilan eden gayet makul bir cevap verilmiştir.
Üçüncüsü: İki misali var.
Birinci Misal: Issız bir çölde inşa edilmiş mükemmel ve süslerle
dona tılmış bir saraya giren vahşi bir adamın misaliyle izah edilen bir
hakikattir. Şöyle ki: O saraydan daha kusursuz, daha mükemmel ve her
tarafı hikmet mucizeleriyle dolu olan şu âlem sarayının içine, ulûhiyeti
inkâr eden, her şeyi tabiata bağlayan vahşi insanlar girer. Gördükleri
varlıkların, mümkinât dairesi dışındaki Vâcibü’l-Vücud Zât’ın sanatının
eseri olduğunu düşünmez, mümkinât dairesi içinde bulunan ve ilahî
kudretin değişen ve farklı bir hal alan icraat kanunlarının bir defteri
hükm ünde ki, Cenâb-ı Hakk’ın bir kaideler mecmuası ve sanatının fihristi
olan ilahî kanunlara yanlışlıkla “tabiat” adını verip eşyanın yaratılışını ona
atfederler. Öyle ahmakça, bâtıl bir yola girerler ki, ahmaklığın son
noktasında en büyük ahmaklık nişanını göğüs lerine kendi elleriyle
takarlar.
İkinci Misal: Muhteşem bir kışlaya ve gayet muazzam bir camiye giren
vahşi bir adamın misaliyle anlatılan bir hakikattir. Ezel ve Ebed
Sultanı’nın hadsiz ordusunun muhteşem bir kışlası ve muazzam bir
mescidi olan şu kâinata, her şeyi tabiatın var ettiğini düşünen inkârcılar
girer. Bakarlar ki, bütün varlıklar işinin ve vazifesinin başındadır. Sâni-i
Zülcelâl’in mukaddes Zât’ından yüz çevirdikleri için O’nun Rabbanî bir
cilvesi olan kuvve tini müstakil bir kudret sahibi kabul ederek manevî
kanunlarını birer maddî madde olarak düşünürler. Bununl a beraber, o
kanunlara yaratma kabiliyeti atfederek “tabiat” adını takar, gördükleri
bütün harikulâde varlıkları tabiata dayandırıp vahşilerin en vahşisi
olduklarını ilan ederler.
İşte, akıl yoluyla yapılan bir taksimle, bir mevcudun var olması için dört
yoldan başka yol bulunmadığından ve bu yollardan üçü hadsiz ve hesapsız
imkânsızlıkları gerektiren dokuz  muhal ile kapatıldığından, açıkça ve
zorunlu olarak, dördünc ü yol olan tevhid kesin bir şekilde sabit olur. Ve
her bir mevcudun varlığı, onun doğrudan doğruya Vâcibü’l-Vücud Zât’ın
kudret elinden çıktığını, göklerin ve yeryüzünün, Allah’ın kudret elinde
olduğunu bildirir. Her şeyi sebeplere bağlayanların ve tabiata sapanların
gittikleri ve asıl mahiyetini göremedikleri yollarının içyüzünü
gösterdikten sonra onları insafa davet eden, onlara mesleklerini terk
ettiren izahlı, çok şirin ve tatlı bir beyandan sonra, sorulan iki şüphe
uyandırıcı soruyu cevaplar. Birincisine, “müdahaleyi ret ve ortakları men
kanunları”nın gereği ile karşılık verir. İkincisine de, “Hâlık-ı Zülcelâl
hikmetine tamamen zıt olan, yaratılışın neticesini ve kâinatın meyvesini
abese çeviren ve rubûbi yetinin hikmetini inkâr ettirecek bir şekilde
mahlûkatın ibadetlerini, bilhassa insanın şükür ve kulluğunu başkalarına
vermeye rıza göstermez, müsaade etmez” diyerek gayet güzel, izah edici
cevaplar beyan eder.
Sonsöz
Allah’ı inkâra dayanan tabiat fikrini terk edip imana gelen zâtın merak
dolu şu üç sorusuna cevap verir:
Birincisi: “Tembelliklerinden dolayı namazı terk edenlerin cehennem gibi
bir azap ile tehdit edilmesinin sebebi nedir?”
İkincisi: “Gözle görülen bu son derece bolluğun, eşyanın yaratılışındaki
intizamın, tevhid yolunda ki sınırsız kolaylığın ve Kur’an’ın açık ve kesin
hükm ü ile
949َ َُُْْ وََ َُُْْ إِ ٍََْ وَاَِةٍ
950وََۤ أَُْ اَِ إِ ََِْ اََِْ أَوْ َُ أََْبُ
gibi ayetlerin en son mertebesini gösterdikleri kolaylığın sırrı ve hikmeti
nedir?”
Üçüncüsü: “Kâinat fabrikasının işletilmesinin bir terkip ve tahlilin
neticesi olduğu nu, hiçbir şey yok olamayacağı gibi hiçten bir şeyin de
yaratılamayacağını söyleyen felsefecilerin bu sözlerine nasıl cevap
verilir?”
Bu sorulara pek ince, çok derin, gayet yüks ek, çok geniş, nihayet derecede
ikna edici ve susturucu şekilde ortaya koyduğu aklî delillerle, sebeplere
tapanları ve tabiat bataklığında boğul anları kurtaran ve hâlâ o yolda
bulunanları utandıran, ha kikati ifade eden isabetli cevaplar verir.
Hüseyin
YİRMİ DÖRDÜNCÜ LEM’A
Dört “hikmet”i içerir. Kur’an-ı Hakîm,
ا... 951َۤ أََ اِ ُْ َِزْوَاَِ وََََِ وََِۤءِ اَُِِْْ َُِْ َِْ ِْ ََِِِ gibi
ayetlerle tesettürü emreder. Haram zevk ve eğlencelere düşkün bugünkü
mimsiz medeniyetin, Kur’an’ın bu hükm üne karşı gelerek tesettürü
yaradılışa uygun görmediği için “Bu bir esarettir.” deyip dinsizcesine
sorduğu bir soruya karşılık Kur’an-ı Hakîm’in bu hükm ünün tam yerinde
olduğunu, tesettürün esaret olmadığını, fıtrata uygunl uğun u pek çok
tecrübe ve örnekle izah ve ispat eder, onları susturur ve tesettürün kesin
bir emir olduğunu gös terir.
Birinci Hikmet
Kadınların yaradılışı tesettürü gerektirir. Onlar fıtraten zayıf ve nazik
olduklarından, kendi hayatlarından çok çocuklarını himaye etmeye
yaradılıştan bir meyil hissettiklerinden, onu koruyup gözetene karşı
kendilerini güzel göstermeye, kendilerinden nefret ettirmemeye ve ithama
maruz kalmamaya fıtrî bir ihtiyaçları bulunur. Hem on kadından altısı ya
ihtiyar ya da çirkin olmaları sebebiyle çirkinliklerini herkese göstermek
istemez. Güzeller arasında kendini göstermekten sıkılmayanlar, ancak on
taneden bir-ikisidir; diğerlerine ise pis, şehvanî ve sakil insanların
bakışları ağır gelir, kendilerini göstermeyi arzu etmezler. Kur’an-ı
Hakîm’in tesettür emri fıtrata uygun olmakla beraber, o nazik ve zayıf
hanımları, ebedî birer hayat arkadaşı olabilmeleri için tesettürle zahirî ve
batınî zilletten ve manevî bir esaretten kurtarıyor, diyerek gayet güzel bir
cevapla gaddar medeniyeti susturur.
İkinci Hikmet
Erkek ile kadın arasındaki şiddetli sevginin, yalnız bu dünya  hayatındaki
ihtiyaçlardan ileri gelmediğini, belki ebedî bir hayatta ciddi birer arkadaş
olmaları için o muhabbetin ömrün sonuna  kadar devam ettiğini ve etmesi
gerektiğini bildirir. Bu sebeple kadının, ebedî arkadaşı olan kocasının
sonsuza kadar sürecek arkadaşlığından mahrum kalmamak için tesettüre
katiyen ve yaradılışı gereği ihtiyaç duyduğunu ifade eder. “Tesettür fıtrî
değildir, bir esarettir” diyen haram zevkler peşindeki gaddar medeniyeti
susturur, tesettürü kesinlikle emreder.
Üçüncü Hikmet
Aile saadetinin, karı-koca arasındaki karşılıklı güve n ve samimi bir
sevgiyle devam ettiğini; tesettürsüzlüğün o güve ni ve muhabbeti
azalttığını; on açık-saçık kadından sadece bir tanesinin kocasından daha
iyisini görmediği için kendisini başkalarına göstermek istemediğini; yirmi
adamdan da ancak bir tanesinin karısından daha güzelini görmediğini, bu
sebeple açık-saçıklığın ve hayvanî bakışların o güve ni ve muhabbeti
kırdığını bildirir. Hatta o hayvanî, süflî ve pis bakışların, akrabalıkta dahi
güve ni zayıflattığını; çıplak bacakla görünmenin, akraba gibi olanlarda
dahi o itimadı azalttığını ve çıplak bacakla görünen bir kadının, akrabası
için dahi namahrem olduğunu a çıkça ispat eder.
Dördüncü Hikmet
Neslin çokluğunun her bakımdan istenen bir şey olduğunu, her milletin ve
devletin bunu desteklediğini, hatta Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) 952َََُا َُُْوا َِ أَُـِ ُُِ اَُْـَ َْمَ اََِِْ yani “Evleniniz. Ben
sizin çokluğunuzla iftihar ederim.” buyur duğunu hatırlatır.
Tesettürsüzlüğün ise evlilikleri çoğaltmayıp pek azalttığını, çünkü bu
zamanın yaşayışına uyan serseri bir gencin bile hayat arkadaşının gayet
namuslu olmasını istediğini bildirir. Kadın, erkeğin çoluk çocuğunun,
malının ve her şeyinin evdeki muhafızı olduğunda n, ona sadakat ve güve n
duyul ması gerektiğini; tesettürsüzlük, açık-saçıklık ve hayâsızlığın ise o
sadakati ve güve ni kırdığını, erkeğe vicdan azabı çektirdiğini, kadınlarda
cesaret ve cömertliğin de o sadakat ve güve ni azalttığını ifade eder.
Memleketimizin bu hususta Avrupa’yla kıyaslanamayacağını, eğer
kıyaslanırsa bunun, neslin zayıflığına ve kuvve tin azalmasına sebep
olacağını haber verir. Hem şehirlilerin de köylülerle kıyas
edilemeyeceğini, köylüler geçim meşgalesiyle uğraştığından sanat ile
iştigal eden şehirlilerin onl ardan farklı olduğunu ve  bu m eselenin daha pek
çok hi kmetini kesin bir şekilde ispatlar.
Rüşdü
Ahiret kardeşlerim olan mümin kadınlarla bir konuşma
Risale-i Nur’un en mühim esaslarından biri şefkat olduğunda n, kadınların
şefkat kahramanı olmaları yönüyl e yaradılışları gereği Risale-i Nur’la
alâkalarının bulunduğunu;  fakat bazı fena cereyanlarla o kıymetli
hususiyetin kötüye kullanıldığını ve kadınların ahiret saadeti gibi dünya
saadetini elde etmelerinin de yegâne çaresinin İslam dairesindeki dinî
terbiye olduğunu i zah eden kıymetli bir mektuptur.
YİRMİ BEŞİNCİ LEM’A
Yirmi beş “deva”dır. Bu risale,
953َونُعِاجَرِ هْيَلِإۤ اَّنِإَوِ هّٰلِل اَّنِإ واُۤالَقٌ ۙ ةَِصُمْ مُهْتَابَصَأ اَۤذِإَ ِذَّلَا
gibi ayetlerle, müminlerin başına gelen musibetlerin aslında musibet
değil, Cenâb-ı Hakk’ın bir ihtarı ve iltifatı olduğunu gösteren gayet ikna
edici bir tefsirdir. Müminlerin on kısmından birini teşkil eden musibete
uğramışlar için manevî bir deva ve gayet faydalı bir eczane gibidir. Hatta
her bir deva, ayrı ayrı binlerce çeşit ilacın hususiyetlerine sahip birer
eczane hükm ünde dir. Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın büyük e czanesi olan
954وَإِذَا َُِْ ََُ َِِْ۝وَاِي َُ ُُِِْ وََِِْ
gibi şifa hakkındaki yüzlerce ayetin tesir sırrına şifalı, devalı mübarek bir
ayna ve Kur’an pınarından gelen bir zemzem suyu hükm ünde  olduğunu
gösterir.
Birinci Deva
İnsanın hastalığının, görünüş te bir dert gibi ise de aslında dert değil, belki
bir tür derman olduğunu, ömür sermayesi sağlık, afiyet ve istiğnadan
kaynaklanan bir gafletle ziyan olup gittiğinden, hastalığın onu meyve
veren bir ömre çevirdiğini bildiren gayet güzel bir devadır.
İkinci Deva
İbadet iki kısım olup biri müspet ibadet denilen namaz ve dua gibi mâlum
kısımdır. Diğeri ise menfî ibadet denilen kısımdır ki, hastalıklar insana
aczini, zaafını hissettirdiğinden, hâlis, riyasız, manevî bir ibadettir.
Mümin için -Allah’tan şikâyet etmemek şartıyla- bu hastalıkların bir
dakikasının bir saat ibadet, bazı kâmil zâtların hastalıklarının bir
dakikasının ise bir gün ibadet hükm üne geçtiğinin sahih rivayetler ve
sadık keşiflerle sabit olduğunu bi ldiren gayet mühim bir devadır.
Üçüncü Deva
İnsanın bu dünya ya keyif sürmek ve lezzet almak için gelmediğine;
gelenlerin sürekli gitmesinin, gençlerin ihtiyarlamasının ve insanın sürekli
yokluk ve ayrılık içinde yuva rlanmasının şahit olduğunu ifade eder. Hem
insan canlıların en mükemmeli ve dona nım bakımından en zengini
olduğunda n, geçmiş lezzetleri ve gelecek belâları düşündüğün den, kederli
ve sıkıntılı bir hayat geçirdiğini bildirir. Hastalık ise insana sağlık ve
afiyet gibi gaflet vermediğinden, dünya yı hoş göstermeyip geçmiş
elemleri lezzetli hale getirdiğinden, onun hiç aldatmaz bir vaiz ve rehber
hükm ünde  olduğunu gös teren mübarek bir devadır.
Dördüncü Deva
İnsanın, hastalıktan şikâyet değil, hastalığa sabretmesi gerektiğini anlatır.
İnsan, dona nımını kendi yapmadığından ve başkasından da satın
almadığından; mülk sahibi, bahçesini çapalamak, bellemek ve buda mak
gibi zahmetler sayesinde güzel bir mahsul aldığından; o zahmetler, o
bahçenin sahibi için eza değil, mahsulünün ye tişmesine vesile olduğunda n,
insanın şikâyete hiç hakkı olmadığını gösterir. Onun, hastalıkla yapılan
tasarruftan şikâyet değil, buna  tahammüle mecbur olduğun u, hastalık
şiddetlendiği zaman “Ya Sabûr!” deyip sabır ile dayanmak gerektiğini
haber verir.
Beşinci Deva
Hastalığın bu zamanda, bilhassa gençler hakkında, onları gençlik
sarhoşluğunda n men ettiği için manevî bir sıhhat ve afiyet olduğunu
bildiren gayet şirin bir devadır.
Altıncı Deva
Musibetin bitmesiyle manevî bir lezzetin ortaya çıktığını gösterir.
“Elemin geçip gitmesi lezzettir” diyerek o elemli musibetlerin yok olup
gitmekle ruhta bir lezzet miras bıraktığını çok güzel bir şekilde haber
veren mühim bir devadır. Hatta bu devanın telifi sırasında aynı sayının iki
kere yazılması ve öylece kaydedilmesi, öne mini ve kıymetini ispat eder.
Yedinci Deva
Hastalık, Allah’ın insana sağlığında verdiği nimetlerin lezzetini kaçırmaz,
bilakis onları insana tattırır. Çünkü bi r şey devam ettikçe tesirini kaybeder,
usanç verir. Hatta varlığın hakikatini bilen zâtlar şöyle demiş: إَِ اََْْءُ
955َُْفُ ََِْادَِ yani “Her şey zıddıyla bilinir.” “Soğuk olmazsa sıcaklık
anlaşılmaz” diyen makul ve şirin bir devadır.
Sekizinci Deva
Hastalık, imanlı bir insanı ahireti için ibadet etmekten alıkoym az, belki
onu ibadetinde daha da derinleştirir. Çünkü hastalık, güna hları sabun gibi
yıkar, temizler; onun güna hlara güzel bir kefaret olduğu hadis-i şerifle
sabittir. Hem imanlı bir insanın maddî hastalığının onu manevî
hastalıklardan kurtardığını, maddî şahsiyetinin hatasıyla manevî şahsiyeti
hasta olduğunda n görünüş teki hastalığının onu o hatalardan alıkoyup
manevî istiğfara sebep olduğunu, o maddî hastalığın çok büyük bir hazine
sayılması gerektiğini bildirir.
Dokuzuncu Deva
Cenâb-ı Hakk’ı tanıyan bir insan için ölüme sebep olan hastalıktan
korkmak diye bir şey olmadığını; ölümün, insanın tanıdığı ve bildiği bütün
mümin dostlarına kavuşmak mânâsına geldiğini hatırlatır. Hem ölümün
mukadder olduğunu, bazen hastaların yanındaki insanlar ölürken
hastaların sağ kaldığını haber verir. Ölümün, hayat vazifesinden bir
paydos  ve rahata erme, dalâlet yolunda kiler içinse gayet korkunç  bir ebedî
karanlık olduğunu bi ldiren gayet tatlı, yum uşak ve güzel bir devadır.
Onuncu Deva
İnsanın hastalığının, merak ettikçe ağırlaştığını, bilhassa kuruntulu bir
hastanın görünüş te bir dirhemlik hastalığının merak yüzünde n on dirhem
olduğunu, hem merakın da ayrıca bir hastalık olduğunu anlatan mühim bir
devadır.
On Birinci Deva
Hastalık insana peşin bir elem verdiğinden, geçirilen hastalıktan sonra
onun hiçbir eleminin kalmadığını, verdiği lezzetin ise hep devam ettiğini
hatırlatır. Hastalığın peşin eleminden kurtulduktan sonra zamanın ne
getireceği bilinmediğinden, onda n korkmamak gerektiğini ifade eder.
Henüz var olmayan bir zamanda, var olmayan bir eleme, var olmayan bir
hastalığa varlık rengi vermenin mânâsızlığını; sabır kuvve tini sağa sola
dağıtmak fayda vermediğinden, insanın büt ün kuvve tiyle içinde bulunduğu
zamana karşı dayanması gerektiğini haber veren çok yüks ek bir devadır.
On İkinci Deva
İnsanın hastalık sebebiyle ibadetinden ve evradından mahrum kaldığına
üzülmemesi gerektiğini, tevekkülle sabredip namazını kılmak şartıyla, o
hastalıkta ibadet ve evradının sevabını aynen ve daha hâlis bir surette
kazanacağının hadisçe sabit olduğunu haber verir. İnsan o sayede aczini ve
zayıflığını bildiğinden, hastalık, insanın bütün duygul arının ve uzuvlarının
hal diliyle ve sözle Cenâb-ı Hakk’ın dergâhına sığınmasına sebep
olduğunda n, 956ُْ َ ََُْۨا ُِْ رَ ََْ دَُۤؤُُْۨ ayetinin sırrını anlattığından,
onda n şikâyet değil, ona  şükretmek gerektiğini gösterir.
On Üçüncü Deva
Hastalıktan şikâyet edilmemesi gerektiğini, hastalığın bazıları için bir
define olduğunu ve ecel belli olmadığından, her an ümit ve korku arasında
bulunmak lâzım geldiğini bildirir. Ölümün insanı gaflet içinde yakalaması
ihtimali bulunduğunda n, hastalığın ahireti düşündür mesi yönüyle gayet
güzel bir nasihatçi olduğunu gös teren mühim bir devadır.
On Dördüncü Deva
Müminlerin göz hastalığı perdesi altında –yani körlükte– pek mühim bir
nur ve büyük bir manevî göz bulunduğunu, dünya nın hüzünlü ve fâni bir
güzelliğini birkaç sene geçici olarak seyredecek fâni bir göze bedel, kırk
göz kuvvetinde ebedî gözlerle cennette cennet levhalarını ebediyen
seyretmenin daha güzel ve hayırlı olduğunu be yan eder.957 HAŞİYE
On Beşinci Deva
Hastalığın görünüşüne bakıp “Âh!” eylemenin caiz olmadığını, onun
mânâsına bakılsa “Oh!” dedirterek manevî lezzetler akıtacağını bildirir.
“Manevî sevap lezzeti olmasaydı, Cenâb-ı Hak en sevdiği kullarına
hastalık vermezdi.” buyur an 958أََ اسِ ََءً اَََِْْءُ ُ اََُْْ َََُْْ– ev kemâ
kâl– hadis-i şerifinin sırrını gösterir. Bazı hastalıkların insana şehit
makamı kazandırabileceğini, bilhassa kadınların lohus a zamanında kırk
gün i çinde vefat ederlerse şehit olacaklarını en güz el şekilde haber verir.
On Altıncı Deva
Hastalığın, toplum hayatında insanlara çok mühim olan hürmet ve
merhameti telkin ettiğini, çünkü sağlık ve afiyetle her yönde n müstağni
olan nefs-i emareye, hürmet ve merhameti hissettirdiğini bildirir.
Hastalığın, kendi cinsine karşı acıma hissinden gelen bir şefkat
uyandırmaya vesile olduğunu gösteren gayet güzel, şirin ve lezzetli bir
devadır.
On Yedinci Deva
İnsanın, hastalık yüzünde n hayır yapamadığı için üzülmesinin caiz
olmadığını, çünkü en mühim hayırların hastalıkta da bulunduğunu beyan
eder. Hatta hastalara bakmanın da mühim bir hayır ve sadaka hükm üne
geçtiğini, çünkü  imanlı bir hastanın hatırını sormanın ve onu güzelce
teselli etmenin, bilhassa hasta ana-babanın dualarını almanın çok yüce bir
hayır ve sadaka olduğunu pe k mühim bir şekilde gösterir.
On Sekizinci Deva
İnsanın şükrü bırakıp şikâyet yoluna gitmeye ve hukukunun ziyan
edilmesinden yakınmaya hiç hakkının olmadığını, zira üstünde  Cenâb-ı
Hakk’ın sayısız nimeti bulundu ğu için onlara lâyıkıyla şükredemediğinden
dolayı Cenâb-ı Hakk’a karşı haksızlık ettiğini bildirir. Hem sağlık
noktasında insanın kendinden daha kötü durumdaki biçarelere bakması
gerektiğini, yani bir parmağı, bir eli, bir gözü olmayanın; iki parmağı, iki
eli, iki gözü olmayanlara bakması lâzım geldiğini hatırlatır. Hiçlikten
vücuda gelip, taş, ağaç veya hayvan değil de insan olup İslam nimetini
tadan, sıhhat ve afiyet görüp yüks ek bir dereceye ulaşan insanın bazı
kusurlarıyla ve iradesini kötüye kullanmakla elinden kaçırdığı veya elinin
yetişmediği nimetlerden şikâyet etmesinin, sabırsızlık göstermesinin
nimete karşı bir nankörlük ol duğunu be yan eden bir devadır.
On Dokuzuncu Deva
“Esmâ-yı hüsnâ” diye Samediyetine yakışır şekilde tabir edilmesiyle de
anlaşılacağı üzere, Cemîl-i Zülcelâl’in bütün isimlerinin güzel olduklarını
ve varlıklar içinde en latif, en kuşatıcı Samediyet aynasının da hayat
olduğunu gösterir. Güzelin aynasının güzel olduğunu, onun güzelliklerini
gösterenin güzelleşeceğini ve o aynaya da güzelden ne gelse güzel
olacağını ifade eder. Hayat daima sağlık ve afiyet içinde tekdüz e bir
şekilde sürse kusurlu bir ayna olacağını hatırlatır. Ve Sâni-i Hakîm’in
vücudun diğer azalarını yardımlaştırarak hastalıklı uzva yöne ltip
nakışlarını ve vazifelerini göstermek için o hastalığı misafir olarak
gönde rdiğini, vazifesi bittikten sonra hastalığın yerini yine afiyete bırakıp
gittiğini ispat eder.
Yirminci Deva
Hastalığın iki kısma ayrıldığını, bir kısmının hakiki, bir kısmının ise
kuruntu olduğunu bildirir. Hakiki hastalıklar için Şâfî-i Zülcelâl’in büyük
yeryüzü eczanesinde her derde bir deva sakladığını, o devalar dertleri
gerektirdiğinden onları kullanmanın meşru olduğunu haber verir. Fakat
devanın tesirini Cenâb-ı Hak’tan bilmek gerektiğini, kuruntu olan
hastalığa kıymet verilmemesi lâzım geldiğini, onun önem verdikçe
artacağını, öne msenmezse hafif geçeceğini güzel bir temsille ispatlar.
Yirmi Birinci Deva
Hastalıktaki maddî eleme karşılık o elemi yok edecek manevî bir lezzetin
hastayı kuşattığını, zahiren anne-baba ve akrabaların şefkatleri onun
etrafında toplanıp hastalık sayesinde sevgiyle hastaya aktığından, o elemin
çok ucuz düştüğünü;  maddî ve manevî pek çok yardımcısı bulunduğunda n
hastanın şikâyet değil, şükretmesi gerektiğini ispat eder.
Yirmi İkinci Deva
Felç gibi ağır hastalıkların mümin için çok mübarek sayıldığını, veli
zâtların bu mübarekliğe şahit olduğunu haber verir. Cenâb-ı Hakk’a
ulaşmak için iki esas üzerinden gidildiğini, felç gibi hastalıkların o iki
esasın da hususiyetlerini taşıdığını bildirir. O iki esastan biri, “râbıta-yı
mevt”, yani dünya nın fâni olduğunu ve kendinin de fâni ve vazifeli bir
misafir olduğu nu bilip ölümü akıldan çıkarmamaktır. İkincisi nefs-i
emmarenin ve kör hislerin tehlikelerinden kurtulmak için, bir kısım
müminlerin yaptığı gibi çilelerle nefs-i emmareyi öldürüp ebedî hayatı bu
şekilde kazanmaktır. Felç gibi hastalıklarda o hususiyetler bulunduğunda n,
onun ha sta için gayet ucuz düştüğünü i spat edip gös terir.
Yirmi Üçüncü Deva
Hastalık gurbette ve kimsesizlik içinde geldiği zaman, kimsesizliği
sebebiyle hastanın en katı kalblerin dahi rikkatini uyandırdığını bildirir.
Kendini bize Kur’an’ın bütün sûrelerinin başında “er-Rahmânu’r-Rahîm”
sıfatıyla takdim eden Allah’ın, şefkatinin bir parıltısıyla bütün anneleri
yavrularının yardımına koşturduğunu, her baharda, bir rahmet cilvesiyle
bize nimetlerini gönde rdiğini, o nimetlere erişmenin, imanla, O’na
bağlanıp O’nu tanımakla mümkün olduğunu haber vererek o gurbet ve
kimsesizlik içindeki hastalığın da Cenâb-ı Hakk’ın merhamet nazarını
çekeceğini, öne mle ifade eder.
Yirmi Dördüncü Deva
Masum çocuklara ve masum çocuklar hükm ünde ki ihtiyar hastalara
bakanlar ve hizmet edenler için ahirette büyük bir kazanç bulunduğunu, o
nazik çocukların hastalıklarının, ileride dünya  hayatının sıkıntılarına
tahammül etmelerini sağlayacak Rabbanî birer aşı olduğunu, o aşılardan
gelen sevap ve ücretin, onlara bakanların, bilhassa annelerinin amel
defterine yazıldığını, bunun, hakikat ehlince kesin olduğun u, bilhassa
ihtiyar anne-baba ve akrabaların dualarını almanın, ahiret saadetine vesile
olduğunu, onlara bakanların da ileride kendi evlatlarından aynı muameleyi
göreceğini, bakmadıkları takdirde neticede ahiret azabının bulunduğunu,
hem dünya da da çok felâketlere maruz kaldıklarının ve kalacaklarının pek
çok hadise ile sabit olduğunu  ve akrabası değilse bile yine hastaya
bakmanın Müslümanlığın gereği olduğunu a çık bir şekilde ispat eder.
Yirmi Beşinci Deva
Bütün ha stalıkların çok faydalı ve manevî bir devasının, ha kiki ve kutsî bir
dermanının imanın inkişafı olduğunu;  tevbe ve istiğfarla, namaz ve
kullukla mukaddes bir şifa olan imanın ve imandan gelen ilacın
kullanılması gerektiğini bildirir. Gafillerin yokluk ve ayrılık darbeleriyle
yaralanan büyük manevî dünya larının tedavisinin ve yaralardan
kurtulmanın kutsî bir deva olan imanın şifa vermesiyle mümkün olacağını
hatırlatır. Ve o iman ilacının, farz ibadetleri yerine getirmekle tesirini
göstereceğini haber verir. Haram zevklerin, nefsin heveslerinin ve
gayrimeşru eğlencelerin o ilacın tesirini ortadan kaldırdığını kesin bir
şekilde izah ve ispat eder.
Hafız Mustafa (rahmetullâhi aleyh)
YİRMİ ALTINCI LEM’A
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
َلَ رَب إِ وَََ اَُْْ۝إِذْ َدٰى رَُ َِۤاءً ًَِّ۝ذُِْ رََِْ رََ ََْهُ زََِ۝ٰٰۤۤۤ
959ِ وَاَََْ اأْسُ ًَْ وََْ أَُْ ََُِِۤ رَب ًَِّ
Yirmi Altıncı Lem’a, yirmi altı “ümit”tir.
Birinci Ümit
Her şeyin aslının, nurunun, ışığının, kaynağının, madeninin, çeşmesinin
iman olduğunu;  her şeyden önce o mukaddes, münezzeh, muallâ nuru
kazanmaya çalışmak gerektiğini beyan eden kıymetli, veciz bir kısımdır.
İkinci Ümit
Hakikatte Hak katında bir çocuk hükm ünde ki ihtiyarların, Hâlık-ı Rahîm’e
iman, bağlılık ve itaat ile çocuklar gibi “Rahmân-ı Rahîm” isimlerinin
mazharı olacağını müjdeleyen nur lu bir hakikattir.
Üçüncü Ümit
İnsanlığın ister istemez sevk edileceği berzah âleminde ve haşredileceği
ahirette İki Cihan Serveri ve Enbiyanın Efendisi, Cenâb-ı Hakk’ın rahmet
ve merhametinin timsali olan Peygamber-i Zîşânımız Habibullah
aleyhissalâtü vesselamın sünne t-i seniyyesine uymakla selamet
bulunacağını ve kurtuluşa erileceğini bildirir.
Dördüncü Ümit
Dünya dan alâkaları kesilmeye başlayan ihtiyarlara; yaklaştıkları ve hep
düşündükl eri kabir kapısını ve görünüş te karanlık olan o âlemleri nuruyla
aydınlatan, bir harfi insana on sevap ve hayır, bazen yüz, bazen bin sevap
ve hayır kazandıran, rahmet hazinesinin anahtarı olan Kur’an-ı Mucizü’l-
Beyan’ı iman nuru ile dinleyip emirlerine itaat edenlerin ve yasakladığı
şeylerden kaçınanların ebedî âlemde ferah bulacaklarını müjdeler, çok
kuvve tli bir ümidin kapısını gösterir.
Beşinci Ümit
Her şahısta az-çok tesirini gösteren ahirete imanın tesellisi, ihtiyarlara
daha büyük ve kuvve tli bir ümit ve avuntu verdiği için, ihtiyarlığı Cenâb-ı
Hakk’ın emniyetli bir gemisi bilip sevmeyi ve onda n hoşnut olmayı,
Allah’a şükür ve hamd edilmesini tavsiye eder.
Altıncı Ümit
İman nuru ile kâinatın tabakalarının ve yeryüzünde ki varlıkların, sevimli
birer arkadaş gibi Hâlık-ı Rahîm’e şehadet edip gurbeti, yalnızlığı ve
karanlığı yok ettiğini haber verir. Hayatında ona eşlik eden şeylerin ayrılık
zamanında âlem kitabının harfleri sayısınca rahmetin şahitleri olduğunun
ve ruh sahiplerinin şefkat, rahmet ve inayet vesilesi olan teçhizatı,
yiyecekleri ve nimetleri adedince rahmetin delilleri olduğunun, en makbul
bir şefaatçi olan acz ve zaafın dürbünüyl e ve ihtiyarlık gözüyle
görüleceğini bildirir. Bu sebeple ihtiyarlığa küsmek değil, onu sevmek
gerektiğine işaret ederek bir ümit yolu gös terir.
Yedinci Ümit
Fâni dünyaya ahmakça bâki süsü veren ve devrin hüküm etinin başşehrinde
görülen evham binasını altı yönde n çürütür. Dalâletten gelen müthiş
karanlığı Kur’an nuru ve iman sırrı ile dağıtan, musibete uğramış biçare
ihtiyarları evham ve şüphe  vadilerinden çıkarıp kurtuluş sahiline ve
Rahman’ın rahmetine ulaştıran mücahit, ümit veren bir risaledir.
Sekizinci Ümit
Cenâb-ı Hakk’ın kusursuz keremiyle, sonsuz merhameti ve şefkatiyle,
ebedî bir hayat için yarattığı insanı mutlak bir unutkanlıktan kurtarmak
gayesiyle Kur’an-ı Azimüşşan’da
960ُ ٍَْ ذَۤاَُِ اَْْتِ mukaddes fermanıyla her nefsin öleceğini haber
verdiğini hatırlatır. Ölümün bir emaresi ve müjdecisi olarak insanın daimî
arkadaşı olan saçlarının ağarmasının verdiği dersle, baş aşağı gitmeye
hazırlanmış, gaflete daima meyilli ve fâni şeylere müptelâ insanı iman
sırrı ve Kur’an nuru ile gaflet uykus unda n uyandırır, eline kuvve tli bir
ümit düsturu verir.
Dokuzuncu Ümit
İnsana acizliği ve zayıflığı bilfiil tattıran ve onu hissiyatı yönünde n
çocuklar, yavrular hükm üne geçiren ihtiyarlık, Cenâb-ı Hakk’ın rahmetini
ve inayetini çekmeye vesile olduğu gibi, Kur’an’ın emri ve Resûl-u
Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) işaretiyle küçükleri hürmete ve
merhamete sevk eder, şefkatle itaatkâr askerler gibi ihtiyarların etrafında
toplar. Böylece hem Hâlık-ı Kerîm’in teveccühüne  mazhar, hem de
insanların hizmet ve yardımına vesile olan ihtiyarlıktan hoşnut olmak
gerektiğini bildirerek bir ümit kapısı açar.
Onuncu Ümit
Kur’an-ı Hakîm’in nuruyla, kesin bir hakikat olan ölüm, hayata tercih
edilip sevildiği gibi; berzah âlemindeki ölülerin de elbette, bir zamanlar
dünya da geçici misafirler olup dostluğa ve yakınlığa oraya gidecek
insanlardan daha çok lâyık olduğu, imanlı ihtiyarlık gözüyle yakinen
görüldüğünde n; imanlı ihtiyarlığın Allah’ın büyük bir nimeti olduğunu
bildirir. Evliyanın bazen seyr-ü sülûk ile ulaştığı dereceler gibi yüks ek
makamları zikrederek müjde ve sevinç veren kuvve tli bir ümittir.
On Birinci Ümit
İhtiyarlığın susmaz bir ilancısı olan beyaz kılların ikazıyla, ebedî
zannedilen varlığın başka bir âleme namzet olduğunu ve fâniliğini
hatırlatır. Vefalı zannedilen bazı vefasızların darbesiyle, müellifin
alâkadar olduğu hiçbir şeyin kalbin alâkasına değmediğini görerek bir
sığınak, bir dayanak noktası araması neticesinde, Kur’an-ı Hakîm’in
lisanından çıkan 961َۤ إَِٰ إِ َُ mukaddes fermanının imdada yetişip kâinatta
sebeplerin ve bu asrın yolunu şaşırtan tabiat bataklığının hiçliğini ve
asılsız bir küfür kuruntusu olduğunu ona gösterdiğini anlatır. Baştan başa
hakikat olan bir-iki temsille zerrelerden güne şe, felekten meleklere,
sinekten balığa, hayalden hayata kadar her şey tasarrufu altında ve kuşatıcı
ilminde bulunan bir Kadîr-i Ezelî’nin varlığının vacip oluşunu ispat edip
iman nur una kuvve tli bir ümit kapısı açar.
On İkinci Ümit
Rahmetullahi aleyh A bdurrahman’ın vefatı üzerine,
962ُ َْءٍ ٌَِ إِ وََُْۘ َُ اُُْْ وَإَِِْ َُُْنَ
kutsî ayetinin sırrıyla, 963َ َِ أََْ اَِْ.. َ َِ أََْ اَِْ hakikatiyle ve
964َِنْ ََْا َُْ ََِْ ُّٰ۬ َۤ إَِٰ إِ َُۘ ََِْ ََُْ وََُ رَب اَْْشِ اَِِْ
ayetinin tesellisiyle, inayetinin bir tek cilvesi bütün dünya nın yerini tutan
ve nurunun bir tek cilvesi bütün karanlıkları yok eden Bâkî-i Zülcelâl’in,
Sermedî-i Zülkemâl’in, Rahîm-i Zülcemâl’in teveccühünün bâki olduğunu
ve her şeye yettiğini bildirir. Gidenlerin O’nun ebedî mülküne gittiğini,
yerlerine aynılarının gönde rildiğini ve gönde rileceğini açık bir hakikatle
gösterip çoğunl ukla ayrılık ve hasrete maruz kalan ihtiyarların yüzlerini
Bâki-i Zülcelâl’e çeviren, karanlığı nura döndür en, kalblere iman nuru
bahşeden lamba misali bir ümittir.
On Üçüncü Ümit 342
Birinci Dünya  Savaşı’nda Rusların Van’ı istilâ edip yakmasıyla şehrin
harabeye dönm esi, ahalinin çoğunun şehit olması ve göç ederek
kaybolması, Horhor Medresesi’nin yıkılıp vefatıyla “Horhor’un başında
duran ve yekpare bir taş olan Van Kalesi”nin memlekette kapanan ve vefat
eden bütün medreselerin mezar taşı olarak görünmesi üzerine, Van
Kalesi’nin başında, ümitsizliğin ve matemin şiddeti içindeyken, Kur’an-ı
Mucizü’l-Beyan’ın
ٰۚ
َُ ُُْ اَٰاتِ وَاَْرْضِۚ ُْ۪ وَُُِۚ۝ََ ِِّٰ َ ِ اَٰاتِ وَاَْرْضِۚ وََُ اَُِْ اَُِْ
965وََُ َٰ ُ َْءٍ ٌَِ
ayetinin bildirdiği hakikatin tecelli edip o rikkatli, yakıcı, dehşetli halleri
yok ettiğini, nazarı ufka, kâinatın ayetlerine çevirdiğini anlatır. Misafir
insanların eliyle yazılan sunî bir mektubun silinmesine karşılık, Nakkaş-ı
Ezelî’nin her bir harfinde bir kitap yazılı olan silinmez ve solmaz koca
kâinat kitabını hediye ettiğini ve okuttuğunu, daha sonra da Horhor
Medresesi yerine Isparta’yı medrese yaptığını, ayrılıp giden talebe ve
dostların yerine daha çok talebe ve dost verdiğini bildirir. Böylece
hikmetinin, rahmetinin ve şefkatinin sırrını gösteren bir Rabb-i Rahîm’in
dergâhına yaklaşan ve o dergâhta makbul birer kul olan imanlı ihtiyarların
dünya nın dehşetli halleri karşısında keder ve ümitsizlik hissetmemelerini,
o kutsî imanı ve doğruluğu şüphe  götürmez İslamiyet’i ihsan eden
Muhsin-i Kerîm’e sonsuz hamd ve şükürle dilimize zevki, kulluk ve
itaatle de ruhum uza şevki tavsiye eden kıymetli bir parçadır.
Hafız Mustafa (rahmetullahi aleyhi rahmeten vâsiaten)
On Dördüncü Ümit
Ehl-i dünya, Üstadımızı her şeyden tecrit edip beş çeşit gurbet içine
düşürdüğü bir zamanda, çok kuvve tli bir bekâ aşkı, varlığa duyul an
şiddetli bir muhabbet, büyük bir hayat iştiyakı, hadsiz bir acz ve sonsuz
bir fakrın kendisinde hükm ettiğini görüp ümitsizce başını eğdiğinde, ََُْ
966ُّٰ وََِْ اَُِْ ayetinin imdadına yetişerek “Beni dikkatle oku!” demesi
üzerine günde  beş yüz defa okuduğunu ve  okudukç a bu a yetin çok kı ymetli
nurlarından dokuz mertebenin yalnız ilmelyakîn değil, aynelyakîn olarak
sırlarını açtığını anlatır.
Birinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye
Ondaki bekâ aşkının mutlak kemâl sahibi Zât-ı Zülcelâl ve Zülcemâl’in
bir isminin bir tek cilvesinin mahiyetindeki bir gölgesine yapıştığı anda,
ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ ayetinin gelerek perdeyi kaldırdığını bildirir.
Kendisindeki bekâ lezzetinin ve saadetinin daha mükemmel bir tarzda
Bâkî-i Zülkemâl’in bekâsında, O’nu tasdik etmekte ve O’na imanda
bulunduğunu hi ssettiğini, bunda n hakkalyakîn bir zevk aldığını ifade eder.
İkinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye
Üstadımız ihtiyarlık, gurbet, kimsesizlik ve tecrit içinde bulunduğu, ehl-i
dünya  hileleri ve casusları ile ona hücum ettikleri bir zamanda, “Eli bağlı,
zayıf ve hasta tek başına bir adama ordular saldırıyor. Dayanacağım kimse
yok mu?” diye kalbine hitap edip967 ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ ayetine müracaat
ettiğinde, ayetin ona: “İman bağı vesikasıyla mutlak kudret sahibi öyle bir
Sultana bağlanırsın ki, O, dört yüz bin milletten oluşan bitki ve hayvan
ordularını emri ve tasarrufu altında tutan sınırsız bir kudret ve kuvve t
Sahibidir. İşte o Zât’a dayanabilirsin.” diye manevî bir ders verdiğini
bildirir. O dersle, değil o zamanki düşmanlara, belki bütün dünya ya
meydan okuya bilecek bir iman kuvve ti hissettiğini ve bütün ruhuyl a ََُْ
ُّٰ وََِْ اَُِْ dediğini ifade eder.
Üçüncü Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye
Ebedî bir hayatta, bâki bir memlekette daimî bir saadete namzet olduğunu,
fakat bu gaye-i hayalin, ruhun hedefinin ve yaradılışın neticesinin ancak
mahlûkatın bütün hareketlerini, her şeyini bilen, kaydeden bir Kadîr-i
Mutlak’ın sınırsız kudretiyle gerçekleşebileceğini düşünürken, kalbini
tatmin edecek bir izah istediğini ve yine o ayete müracaat ettiğini anlatır.
Ayet ona, ََُْ daki َ’ ya dikkat etmesini söyleyip, “seninle beraber hal
diliyle ve sözle kimlerin ََُْ dediğine dikkat et!” diye emredince, bütün
bitki ve hayvanların hal diliyle ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ’ in mânâsını
zikrettiklerini gördüğünü, Cenâb-ı Hakk’ın kudretinin büyükl üğünü ve
haşmetini varlıklarda nasıl seyrettiğini aktarır.
Dördüncü Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye
Kendi vücudu, belki bütün mahlûkatın vücutları yokluğa gidiyor diye
elemli bir endişe içindeyken, yine bu ayet-i hasbiyeye müracaat ettiğini ve
iman dürbünüyl e baktığında ölümü ayrılık değil bir kavuşma, mekân
değiştirme ve bâki bir meyvenin sümbüllenmesi olarak gördüğünü beyan
eder.
Beşinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye
Hayatın çabuk sönmesinin verdiği eleme karşı, ayet-i hasbiyeden aldığı
yardımla der ki: Hayat, Hayy ve  Kayyûm  Zât’a baktıkça ve iman ona  hayat
ve ruh ol dukç a bekâ bulur.
Bâki meyveler verdiği için ömrün kısalığına ve uzunluğuna
bakılmayacağını izah eder. Ölü olmayanlar veya diri olmak isteyenler,
hayatın mahiyetini ve hakikatini anlamayı arzu edenler, Dördünc ü
Şuâ’daki bu m ertebenin dör t meselesine baksın, dirilsinler, der.
Altıncı Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye
Daima tahribatçı olan hiçliğin ve fâniliğin, insanı sevdiklerinden sürekli
ayıran ölümün ve yokluğun bu güzel dünya yı ve varlıkları dehşetli bir
şekilde hırpaladığını, parça parça edip güzelliklerini bozduğu nu görmesi
üzerine, fıtratındaki mecazî aşk, bu hale karşı şiddetle coşup isyan ettiği
zaman, bir teselli kaynağı bulmak için ayet-i hasbiyeye müracaat ettiğinde
ayetin mânen, “Beni oku ve mânâma dikkatle bak!” dediğini aktarır.
Bunun üzerine, Nur Sûresi’ndeki 968َُّٰ ُرُ اَٰاتِ وَاَْرْضِ ayetinin
rasathanesine girip imanın dürbünüyl e bu ayet-i hasbiyenin en uzak
tabakalarına baktığını ve o dür bünle gördüğü s ırları beyan eder.
Bu güzel, sanatlı varlıkların, tatlı mahlûkların; Cemîl-i Zül celâl’in
mukaddes cemâline ve benzersiz esmâ-yı hüsnâsının ebedî güzelliklerine
ayna olduğunu ve Risale-i Nur’un kısımlarında bunun çok kuvve tli
delillerle izah edildiğini bildirir.
On Beşinci Ümit
Bu kısım, Denizli hapsinden sonra Nurların teksirle basılarak neşredilmesi
üzerine, Nur’un zaferini ve yayılmasını çekemeyen gizli düşman
münafıkların, türlü hile ve iftiralarla hüküm eti aleyhe çevirerek Nur
Risalelerini toplattırıp tetkik ettirdiğini, fakat bunun neticesinde,
inceleyen memurların değil tenkit edip düşmanlık göstermek, belki
risalelerin, onların kalblerini de fethederek tenkit yerine takdir topladığını
anlatır. Bu hadisenin, Nur dershanelerinin genişlemesine sebep olduğunu
ve bir müdde t sonra gizli din düşmanlarının çok basit bahanelerle
zemherinin en şiddetli günlerinde Üstadımızı tutuklatarak büyük, gayet
soğuk ve sobasız bir koğuş ta hapsettirdiklerini, bu hapiste Cenâb-ı
Hakk’ın inayeti ile bir hakikatin inkişaf ettiğini, Üstadımızın da Nurların
hapishane içinde ve dışında elden ele yayılmasından ve fütuhatından
dolayı binlerce şükrettiğini bildirir. Ve ruhuna , “Sen onların zulmü
sayesinde hem fâni saatlerini bâkileştiriyor, hem manevî lezzetler, hem de
ilmî ve dinî vazifeni ihlâsla yapmanın sevabını kazanıyorsun.” diye ihtar
edilmesi üzerine, bütün kuvve tiyle “Elhamdülillâh!” diyerek şükrettiğini
güzel bir şekilde beyan eder.
Bu kısmın sonunda , Risale-i Nur talebelerinin, tahkikî iman kuvve tiyle
vatanın her tarafında anarşistliği durdurduğunu, umumi emniyeti ve
asayişi koruduğunu;  yirmi senedir memleketin her tarafındaki hiçbir Nur
talebesinin emniyeti ihlâl ettiğine dair bir vukua tın meydana gelmediğini;
hatta insaflı bir kısım emniyet memurlarının “Nur Talebeleri manevî birer
zabıtadır, asayişi sağlamakta bize yardım ediyorlar, tahkikî iman ile nuru
okuya n her insanın kafasında bir yasakçı bırakıyorlar, emniyeti temin
etmeye çalışıyorlar.” şeklindeki itiraflarını ve türlü isnat ve iftiralarla
Kur’an ve iman nuruna set çekmek isteyenlere karşı Üstadımızın, “Yüz
milyon başın feda olduğu bu kutsî hakikate bizim başımız da feda olsun.
Dünya yı başımıza ateş yapsanız, Kur’an hakikatlerine feda olan başlar
dinsizliğe teslim olmayacak ve bu mukaddes vazifeden vazgeçmeyecekler
inşallah!” dediğini ifade eder.
On Altıncı Ümit
Mahrem ve mühim olan, bilhassa Süfyan’a ve Nur’un kerametlerine dair
risaleler zamanı gelince neşredilsin diye saklandığı halde, bir aramada o
risalelerin bulunduğu yerden çıkarıldığını ve Üstadımızın hasta bir halde
tutuklanarak hapishaneye götürüldüğünü anlatır. Üstadımız kederli ve
Nurlara gelen zarardan müteessirken, birden Allah’ın inayetinin imdada
yetiştiğini, mahrem risalelerin okunduğu resmî dairelerin birer Nur
dershanesi hükm üne geçip memurların risaleleri takdirle karşıladıklarını
beyan eder. Yine Denizli hapsinde, ihtiyarlık, hastalık ve masum
arkadaşlara gelen zahmetlerden dolayı elem ve üzüntü içindeyken, birden
Rabbanî inayetin yetişerek hapishaneyi bir Nur dershanesine çevirdiğini,
bir Medrese-yi Yusufiye (aleyhisselam) haline getirdiğini aktarır.
Medresetü’z-Zehrâ kahramanlarının elmas kalemleriyle Nurların çoğalıp
yayılmaya başlamasını, gizli düşmanların Üstadımızı nasıl zehirlediklerini
ve onun  yerine merhum Hafız Ali’nin şehit olarak berzah âlemine seyahat
eylemesi üzerine hepsi kederli ve müteessir haldeyken, yine birden
Allah’ın inayetinin imdada yetişerek Üstadımızın zehirlenme tehlikesinin
geçtiğini ve merhum şehidin de kabirde Nurlarla meşgul olarak sual
meleklerine Nurlarla cevap verdiğini bildirir. Onun yerine Denizli
kahramanı Hasan Feyzi (rahmetullâhi aleyh) ve arkadaşlarının hizmete
girdiğini, mahpus ların Nurlarla ıslah olmaları gibi pek çok işaretle,
Cenâb-ı Hakk’ın inayetinin yardıma yetiştiğini ifade eder. Sonra,
Üstadımızın gençliğinde ahir ömrünü m ağarada geçirme arzusuna karşılık;
bu mağaraların hapishanelere, inzivalara, çilehanelere, mutlak tecrit
hücrelerine çevrildiğini, Yusufiye Medreseleri olarak onu Kur’an ve iman
hakikatlerine Allah yolunda  hizmet ettirdiğini anlatır. O çileli hapislerde
üç hikmet ve Nur hizmetine üç mühim fayda bulunduğunu beyan eden
kıymetli bir risaledir.
YİRMİ YEDİNCİ LEM’A
Başka bir eserde neşredildiğinden bur aya alınmamıştır.
YİRMİ SEKİZİNCİ LEM’A
Yirmi sekiz “nükte”dir. Bir kısmı bu kitaba alınmış, diğerleri başka bir
eserde neşredildiğinden bur ada yer almamıştır.
Yirmi Sekizinci Lem’a’nın İkinci Nüktesi
إِن َّٰ َُ۝َۤ أُرُِ ُِْْ ِْ رِزْقٍ وََۤ أُرُِ أَنْ ُُِْنِ۝وََ ََُْ اِْ وَاَِْْ إِ َُُِْونِ
969ازاقُ ذُو اُْةِ اَُِْ
ayet-i kerimesinin gayet güzel ve yüks ek mânâlarından üçünü kısaca
beyan eder.
Birincisi
Ayetteki yedirip besleme ve rızık verilmesini istememenin Resûl-u
Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselam) ait olduğunu bi ldirir.
İkincisi
Rızkı için çalışma bahanesini kulluğa engel zannederek özür bulmak
isteyenlere güzel bir cevap verir. Bu ayetten kinaye olan mânâ şudur: “Siz,
mahlûklarımın Bana ait olan ve taahhüt ettiğim rızıklarını yetiştirmek için
yaratılmadınız. Asıl vazifeniz kulluktur. Emirlerime göre rızkınızı elde
etmek için çabalamanız da bir ibadettir.” der.
Üçüncüsü
İhlâs sûresindeki 970َْ َِْ وََْ َُْ ayet-i kerimesini örnek alarak “Rızka ve
yedirilip içirilmeye muhtaç şeyler ilah ve mabud olamaz; tapılmaya lâyık
değildir.” mânâsını bildirir.
*
Uykunun çeşitlerini, sünne t-i seniyyeye uygun olan ve olmayan uyku
vakitlerini beyan eden mühim bir mektup.
*
Yatsı namazı tesbihatından sonra 971ِّٰ أَُْ أَِْ ََةٍ وَأَُْ أَِْ ََمٍ َََْ َ رَُلَ
cümlesini okurken, bu dünya  hanesini şenlendiren, bir dost meclisi haline
getiren, nurlandıran Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) manevî
şahsiyetini nasıl gördüğünü, O’nun getirdiği nura ve hediyelere şükürle
karşılık olarak bütün cinlerin ve insanların O’na hadsiz salât ve selam
getirmeleri gerektiğini ifade eden gayet hoş bir mektup.
*
Hazreti Muhyiddin İbn Arabî’nin vahdet-i vücud meşrebini bugünün
insanlarına telkin etmekte üç mühim zarar bulunduğunu gösteren çok
mühim bir mektup.
*
Yine Muhyiddin İbn Arabî ve vahdet-i vücud hakkında münakaşaya sebep
olan bir soruya verilen ilmî, kısa bir cevap.
*
Müellifin, bir bayramda, gayrimeşru dairede gülüp eğlenen elli zavallının
elli sene sonraki hallerini nasıl gördüğünü anlatan gayet güzel bir ibret
levhası.
*
Nefs-i emmareye uymanın zararlarını sıralayan, nefse şiddetli bir tokat
mahiyetindeki tesirli bir parça.
*
Kısa bir zamanda işlenen küfre karşılık sonsuz bir cehennem azabının
nasıl hakiki adalet olduğunu bi ldiren ikna edici bir cevap.
Mânidar ve Hoş Bir Tevafuk
Risale-i Nur’un makbuliyetine ve Cenâb-ı Hakk’ın inayetine mazhar
olduğuna  dair mânâlı tevafukları beyan eder.
Masum Kalblere Nurların Nasıl Aksettiğini Anlatan Samimi, Nurlu
Bir Mektup
*
Zekâi’nin Rüyası
Müjdeli, mânâlı, hayırlı bir rüyadır.
Taraflı ve Risale-i Nur’la Rekabet Eder Bir Şekilde Söylenen Sözlere
Cevap
Risale-i Nur’un yüks ekliğini ve makbuliyetini ifade eden manzum bir
kasidedir.
Yirmi Sekizinci Lem’a’nın Yirmi Sekizinci Nüktesi
Şu üç başlı soruya, ilme ve akla dayanan gayet ikna edici cevapları içerir:
 ٰ
إِ َْ ََِ۝دُُرًا وََُْ ََابٌ وَاٌِ۝َ َُنَ إَِ اََِْ اَْْٰ وََُُْنَ ِ ُ ٍَِ
972اَََْْ ََََُْ َِبٌ ٌَِ
وَََْ زَ اَۤءَ اَْ َََِِ وَََََْ رًُُ َِطِِ 
973وَأَََْْ َُْ ََابَ اِِ
ayet-i kerimelerinden anlaşıldığı üzere, gaybe ait küçük ve bazen şahsî
hadiseleri haber almak için çok uzak bir mesafede olan semâvât
memleketine casus şeytanların sokulmasını ve o çok geniş göklerin her
tarafında o küçük hadiseden bahsediliyormuş gibi, hangi şeytan olsa,
nereye sokulsa o haberi yarım yamalak işiteceğini ve getireceğini akıl ve
hikmet nasıl kabul eder?
Hem ayet-i kerimeye göre bazı peygamberler ve veliler, göklerin üzerinde
bulunan cennetin meyvelerini yakın bir yerden alır gibi alıyor ve bazen
cenneti yakından seyrediyorlarmış. Sonsuz derecede uzak bir şeyin, son
derece yakın olması, bu a srın insanlarının aklına nasıl sığar?
Basit bir şahsın, sıradan bir halinin, küllî ve geniş olan göklerdeki Mele-i
Âlâ’da bahis konus u olması, kâinatın idare edilişindeki kusursuz hikmete
nasıl uygun düş er?
YİRMİ DOKUZUNCU ARAPÇA LEM’A
Risale-i Nur’un içinde, cennetin lisanı, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü
vesselam) üslubu ve rahmet bağışlayan Kur’an’ın tarzı ile meydana gelen,
Tefekkürname ismiyle bilinen bu Lem’a’nın bir kısmı, örnek olarak bu
kitaba alınmıştır. Diğer kısımları Arapça risalelerde neşredileceğinden
burada yer almamıştır.
OTUZUNCU LEM’A
“Sekîne” yüce namıyla tabir edilen ve her biri birer İsm-i Âzam veyahut
altısı birden tek İsm-i Âzam olan esmâ-yı hüsnâdan “Ferd, Hayy, Kayyûm ,
Hakem, Adl, Kuddûs ” ism-i şeriflerine dair çok kıymetli, Risale-i Nur’un
şaheserlerinden bir lem’adır. Bu lem’a yüks ek bir üslûpla ve çok ince
hakikatlerle kaleme alınmış, Cenâb-ı Hakk’ın birliğine dair çok derin
meseleleri muazzam genişlikleriyle anlatmıştır. Pek açık bir şekilde
Allah’ın varlığını gösteren şu hayret verici faaliyet ile O’nun terbiye
ediciliği o kadar güzel izah edilmiştir ki, ah ne olurdu, bu risalenin
hakikatlerinin derinliklerine ulaşmak şöyle dursun, dış yüzünü olsun tam
anlayabilseydim. Heyhat! Eksik anlayışıma bakılmadan, bu risale,
hissesine isabet eden kardeşimizin seferberlik halinde bulunmasından
dolayı bana gönderilmişti. Liyakatsizliğimle beraber perişan halim böyle
bir şaheseri fihriste dâhil edilecek şekilde özetlemeye yetmese de
mahcubiyetle emre itaat ediyorum.
Bu kıymetli Lem’a, altı mühim “nükte”ye ayrılmıştır.
Birinci Nükte
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
974وَاَْرْضَ ََََْ ََِْ اَُِْونَ
ayetinin bir nüktesi ve “Kuddûs ” İsm-i Âzamının bir cilvesidir. Cenâb-ı
Hakk’ın varlığını ve birliğini kusursuz bir açıklıkla göstermektedir. Evet,
şu muntazam kâinat, şu gayet büyük fabrika; içindeki bütün varlıklarla
hummalı bir faaliyet içinde sürekli çalışmasına rağmen, kâinatın her tarafı
tertemiz tutulur, hiçbir yerde kirli ve bulaşık maddelerden lüzumsuz hiçbir
şey bulunmaz. Şu muazzam kürelerden tut zerrelere kadar her varlık,
Kuddûs -ü Âzam’dan gelen emirlere boyun eğer, itaat eder. Bu şekilde
gayet faal ve harika bir dönüş türme makinesi haline getirilen şu büyük
kâinat ve onun bütün unsurları baştan başa cennet misali güzellikleriyle
kendilerini âlemin nazarına sunuyor lar. Ve şu âlem sarayındaki sanatlı
varlıkların yüzünde görülen gönül  çelen güzellik ve çok takdir edilen
temizlik, bütün nazarları takdirlerle kendine çekiyor ve Sâni-i Hakîm’i
hayranlıkla medh ü senâ ettiriyor. Kuddûs -ü Âzam ism-i şerifinin büyük
bir tecellisinin küçük bir gölgesini şaşaalı bir şekilde gösteren ve şu kışın
soğuk, haşin çehresi altından çıkan bahar mevsimine bak: Nasıl çiçek
açmış, huri misali elbiseler giymiş, güzelleşmiş, tertemiz olmuş bütün
ağaçlar ve zümrüt gibi yeşillenmiş yeryüzü, kendilerini her şeyleriyle
nazarlara sunuyor . Cansız ve şuursuz maddeler, kısa bir zaman içinde
değişime uğramış, zeminden boy vermiş, hayat nuruyla süslenmiş, yaldızlı
ipek misali güzelliklerle kendilerini Sâni-i Zülcemâl’in nazarına arz
ediyorlar. Bu vaziyet karşısında, değil yalnız insanlar ve cinler, ruhaniler
ve melekler de hayran kalıyor. “Maşallah, Bârekallah! Bu ne hayret verici
güzellik ve temizlik!” deyip Sâni-i Zülcelâl’in bütün kusur ve
noks anlardan uzak olduğunu, büyükl üğünü ilan ve O’na hamd ile rükû ve
secde ediyorlar. İşte bu temizleme fiili, başka ilahî icraatlar gibi, Cenâb-ı
Hakk’ın varlığını ve birliğini açıkça ispat edip gös termektedir.
İkinci Nükte
975وَإِنْ ِْ َْءٍ إِ ََِ ََۤاُُِ۬ وََ َُُُۤ إِ ََِرٍ َُْمٍ
ayetinin bir nükt esi ve “Adl” İsm-i Âzamının bir cilvesidir. Şöyle ki:
Şu kâinat sürekli tahrip-tamir döngüs ü içinde çalkalanmakta, her vakit
savaşlar ve göçlerle kaynamakta, her an ölüm ve hayat arasında
yuva rlanmaktadır. Bu hayret verici değişimler, dehşetli cisimlerin
intizamlı hareketlerinden, yeryüzünde ki dört yüz bin bitki ve hayvan
türünün muntazam bir şekilde iaşe ve terbiyesinden ve sel gibi akan
karıştırıcı ve istilâcı unsurların çok düzenli vazifelerinden ta ışık ve
karanlığın, sıcak ve soğuğun, hayat ve ölümün mücadelelerine varıncaya
kadar her şeyde görülür. Bütün eşya öyle adaletli bir denge içinde
istikbalden gelip şimdiki zamana uğrayarak geçmişe akıp gider ki,
fesübhâ nallah, bu âlem sarayına insaflı ve dikkatli bir gözle bakan her
insan, mutlaka şöyle diyecektir: “Bu âlem sarayının Sâni’i, bu âlemi Adl
isminin âzamî tecellisine mazhar etmekle beraber, hem bir ve benzersizdir
hem de öyle adil bir dengeyle iş görür ki, en önemsiz, en küçük, kıymetsiz
kabul edilen şeylerde dahi Kendisine ortak koşulmasına yer bırakmaz ve
şirkin bu adaletli dengeye karışmasına zerre kadar izin vermez. Hem bu
çok harika, mükemmel düzenin içindeki gayet hassas adalet mizanına,
elbette bu kâinatın Sâni-i Zülcelâl’inden başkası müdahale edemez.” İşte
insan bütün sebeplerin, o Sâni-i Zülcelâl’in kudret elinin bir perdesi
olduğunu anlayacak. Ve o Sâni-i Zülcemâl’in hem birliğine, hem de
varlığına; hayran bir şekilde, güne şin varlığına inandığı gibi iman edecek.
Üçüncü Nükte
976اُدْعُ إِٰ َِِ رََ َِِِْْ
ayetinin bir nüktesi ve “Hakem” İsm-i Âzamının bir cilvesidir, beş
“nokta” ile izah edilmiştir.
Birinci Nokta
Hakem isminin en büyük tecellisi şu kâinatı öyle büyük bir kitap hükm üne
getirmiştir ki; yeryüzü o kitabın bir sayfası, her ziynetli bahçe bir satırı ve
her süslü çiçek ve yapraklı ağaç birer kelimesi suretinde yaratılmıştır. O
halde, şu kâinat baştan başa Hakîm-i Zülcelâl’in eserleriyle süslenmiştir.
Sanatını hem kendisi seyredip hem de sayısız göze gösteren, birbiri içinde
pek çok delil ve mânâ ile Nakkaşının varlığına şahitlik eden, düzen ve
denge içinde daima tazelenen, her küçük çekirdeğe koca bir ağacı sığdıran,
her bir ağaca koca kâinatın fihristini yerleştiren, her bahar sayfasını
ziynetli nişanlar ve nakışlı hediyelerle süsleyip huzurunda  resmigeçit
yaptıran ve her an bu sanatlı varlıkların diliyle medh ü senâsını terennüm
ettiren bu muazzam ve hikmetli kudrete, hangi tesadüfün haddi var ki,
parmak uzatabilsin!
İkinci Nokta
İki “mesele”dir.
Birinci Mesele: Sonsuz mükemmellikte bir güzelliğin ve son derece
güzellikte bir kemâlin, kendini görmek ve göstermek istemesine, tanıtıp
sevdirmesine karşılık, iman ile O’nu tanımayı ve kullukla kendini O’na
sevdirmeyi ders verir.
İkinci Mesele: Şirki bütün kuvve tiyle reddeden bu hikmetli, kusursuz
intizamın, hem bir Yaratıcının varlığını, hem de O’nun bağımsız ve tek
başına olmasını gerektirdiğini izah eder. Koca kâinatı bütün hal ve
keyfiyetleriyle adalet terazisinde ve hikmetli düzeni altında tutan bir
Kadîr-i Mutlak’a şirk, küfür ve acz isnat etmenin ne kadar büyük bir hata
ve tevhid ile iman etmenin ne kadar doğru, hak ve hakikatli bir karşılık
verme olduğunu bi ldirir.
Üçüncü Nokta
Sâni-i Kadîr, Hakem ve Hakîm isimleriyle, kâinatta hikmetlere en çok
vesile ve mazhar kıldığı insanı bir merkez, bir medar hükm ünde
yaratmıştır. Ve insan dairesi içinde de rızkı bir merkez hükm üne
getirmiştir. Bu Nokta, insanda şuur ve rızıkta zevk vasıtasıyla Hakem
isminin parlak bir cilvesinin göründüğünü ve yüzlerce fenden her birinin
(mesela tıp, kimya, ziraat, ticaret gibi...) bir yönde n Hakem isminin
cilvesini tarif ettiğini bildirir. Bu fenlerin her birinin kesin şehadetiyle,
irade, kast ve dilemeye işaret eden bu sınırsız intizamı ve hikmetleri o
Sâni-i Hakîm bütün kâinatta gösterdiği gibi, en küçük canlıya ve en küçük
çekirdeğe dahi yerleştirdiğini, Zât-ı Akdes’inin dilediği şeyi dilediği gibi
yaptığını, her şeyin O’nun emriyle vücut bulduğunu, O’nu bilmemenin ve
tanımamanın ne kadar hayret verici bir cehalet ve divanelik olduğunu izah
eder.
Dördüncü Nokta
Sâni-i Hakîm, her bir varlığa taktığı yüzlerce hikmeti, sonsuz
hassasiyetiyle vazifelendirdiği o varlıkların yüzlerce faaliyetindeki pek
çok fayda ve gayeyi kusursuz bir dikkatle gözettiği halde; O’nun,
rahmetinin güzelliğine, kusursuz adaletine ve sonsuz hikmetine zıt olan,
rahmet ve adaletini inkâr ettiren “ölümden sonra dirilişin var olmaması
ihtimaline” hiçbir şekilde izin vermediğini bildirir.
Beşinci Nokta
İki “mesele”dir.
Birinci Mesele: Yaradılışta israf, abes ve faydasızlık bulunmadığından,
977ُُا وَاَُْا وََ ُُِْا ayet-i kerimesiyle, iktisatsız davrananları tehdit eder.
İkinci Mesele: Bir yönde n, Cenâb-ı Hakk’ın “Hakem ve Hakîm”
isimlerinin, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğine
delil olduğunu ve onu gerektirdiğini; bir yönde n de esmâ-yı hüsnâdan pek
çok ismin her birinin büyük  cilvesiyle, en son derecede ve katiyet
mertebesinde Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberliğini
gerekli kıldığını çok pa rlak bir şekilde izah eder.
Dördüncü Nükte
978ُْ َُ ُّٰ أٌََ
ayetinin bir nüktesi, Vahid ve Ehad isimlerini içine alan “Ferd” İsm-i
Âzamının büyük t ecellisine dair, hakiki tevhidi gösteren yedi “işaret”tir.
Birinci İşaret
Allah’ın Ferd isminin kâinatın bütününe  vurduğu sayısız mühürden üçüne
işaret eder.
Birinci Mühür: Kâinattaki her çeşit varlıkta görülen ve büyük bir
ehadiyet mührü olan “dayanışma, yardımlaşma, birbirinin ihtiyacına cevap
verme, imdadına koşma, birbirine sarılma ve iç içe girme”dir.
İkinci Mühür: Yeryüzünde  her bahar mevsiminde görülen, dört yüz bin
bitki ve hayvan türünün a tkı ipleriyle dokuna n vahdaniyet mührüdür.
Üçüncü Mühür: Hazreti Âdem’den kıyamete kadar gelmiş ve gelecek
bütün insanların, temel uzuvları bir olan simalarındaki vahdaniyet
damgasıdır.
İkinci İşaret
Ferd isminin birlik cilvesi, kâinattaki varlık türlerini ve kâinatı meydana
getiren uns urları öyle girift bir şekilde iç içe kılmıştır ki, kâinatı bölünmez
bir bütün hükm üne getirmiş ve sayısız misalle vahdaniyeti ilan ettiğini
göstermiştir. İkinci İşaret bunu bi ldirir.
Üçüncü İşaret
Yine Ferd isminin büyük cilvesi, kâinatı Samed Yaratıcının öyle birbiri
içine girmiş sayısız mektubu hükm üne geçirmiştir ki, her bir mektuba
hadsiz vahdaniyet mührü basılmıştır. Her bir mektubun, kelimeleri
adedince kâtibini bildiren ehadiyet mühürleri taşıdığına işaret eder.
Dördüncü İşaret
Ferd isminin güne ş gibi aşikâr büyük tecellisini gayet makul bir şekilde ve
sonsuz kolaylıkla kabul ettiren, şirkin muhal ve akıldan son derece uzak
olduğunu gös teren delillerden üç tanesini bildirir.
Birincisi: Ferd olan Cenâb-ı Hakk’ın sınırsız kudreti için en büyük şeyi
yaratmanın, en küçük şeyi var etmek gibi kolay ve zahmetsiz olduğunu;
O’nun bir baharı bir çiçek kadar, bir ağacı bir meyve kadar rahatça yaratıp
idare ettiğini gösterir. Bu yaratma keyfiyeti eğer çeşitli sebeplere verilirse,
vahdetten kesrete girileceği için en küçük şeyin var edilmesinin, en büyük
şeyin meydana gelişi gibi çok masraflı, çok zor, çok zahmetli olacağını
temsillerle ispat eder.
İkincisi: Varlıkların iki şekilde, ya “ibdâ’ (yoktan var etme) ve ihtirâ’
(benzersiz bir şekilde yaratma)” suretiyle yoktan var edildiğini veyahut
inşa ve terkip suretiyle var olan unsurlardan ve eşyadan toplanarak
yaratıldığını bildirir. Bu iki şekilde de, eşyanın yaratılışı Ferd ve Vahid
Zât’a verilmez de sebeplerden istenirse, sonsuz derece zor, zahmetli ve
akıl dışı olacağını, belki de pek çok m uhali netice vereceğini gösterir. Eğer
yaratılış ferdiyet cilvesine ve ehadiyet sırrına bağlanırsa; bir kibrit çakar
gibi, O’nun, eserleriyle büyükl üğü anlaşılan sınırsız kudretiyle, hiçten,
yoktan var etmek veyahut var olan unsurlardan ve eşyadan toplamak
suretiyle ilminin aynasındaki belli ilmî kalıplarla, eşyayı hadsiz derece
kolaylıkla yarattığı görülecektir.
Üçüncüsü: Her şeyin yaratılışı eğer bir Ferd ve Vahid Zât’a verilirse bir
tek şey gibi kolay olacağını, eğer sebeplere ve tabiata atfedilirse bir tek
şeyin varlığını izah etmenin bütün eşyanınki kadar zor olacağını üç şirin
temsille izah eder:
Birinci Temsil: Bin askerin vazifeleri ve idaresi bir subaya havale edilse
ve bir asker de on subayın idaresine verilse, bin askerin idaresinin ne
kadar kolay, bir askerin idaresinin ise ne kadar zor olacağını gösterir.
İkinci Temsil: Ayasofya gibi kubbe li bir caminin kubbe sindeki taşlardan
havada durmaları ve o kubbe yi meydana getirmeleri istense, bunun son
derece zor; fakat bir ustadan istense nihayetsiz derecede kolay olacağını
bildirir.
Üçüncü Temsil: Dünya nın, Ferd ve Vahid Zât’ın bir memuru olarak
hareket ettiği kabul edilirse, o hareketten ortaya çıkan haşmetli ve
muazzam neticelerin gayet kolay meydana geleceğini, bunun da  vahdetteki
kolaylığı gösterdiğini anlatır. Şirk ve küfür yolunda  ise aynı neticeleri elde
etmek için yerküreden milyonlarca defa daha büyük, ha d ve hesaba gelmez
cisimleri dünya nın etrafında sınırsız bir mesafede; hem yerkürenin senelik
yörünge si üzerindeki devri gibi yirmi dört saatte bir, hem de günlük
yörünge si üzerindeki devri gibi senede bir defa dolaştırmak gibi dehşetli
bir zorluğu ve zahmeti kabul etmek lâzım geldiğini bildirir. “Kitap, saat,
fabrika ve saray” misalleriyle, sebeplere ve tabiata yaratma kabiliyeti
atfedenlerin kara cahilliğin en antikasını sergilediklerini izah eder.
Beşinci İşaret
Cenâb-ı Hakk’ın hâkimiyetinin, başkalarının müdahalesini şiddetle
reddettiğini gösterir.
979َْ َنَ َِِۤ اٌَِٰ إِ ُّٰ َََََ ayetinin sırrıyla ve 980َرِِْ اَََْۙ َْ َٰى ِْ ُُرٍ
ayetinin işaretiyle, zerrelerden gezegenlere, yerden Arş’a kadar hiçbir
şeyde, hiçbir şekilde kusur, zaaf, noks anlık ve dağınıklık eseri
görülmemesinin, Allah’ın tek ve benzersiz oluşunun büyü k cilvesini
gösterdiğini, birliğine şehadet ettiğini bildirir.
Altıncı İşaret
Bütün kemâlâtın kaynağı ve esası, kâinatın yaratılışındaki hikmetlerin ve
maksatların aslı ve madeni, şuur ve akıl sahiplerinin, bilhassa insanın istek
ve arzularının yerine gelmesinin membaı ve yegâne çaresi, Cenâb-ı
Hakk’ın bir ve benzersiz oluşudur. Altıncı İşaret bunu i fade eder.
Yedinci İşaret
Hakiki tevhidi bütün mertebeleriyle en mükemmel şekilde ders verip ispat
ve ilan eden Hazreti Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselam)
peygamberliğinin, o tevhidin kesinliği derecesinde sabit olduğunu izah
eder. Bununla beraber, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) manevî
şahsiyetinin öneminin ve yüceliğinin derecesine şahitlik eden pek çok
“delil”den üç tanesini gösterir.
Birinci Delil: 981اََُ ََِِْ sırrıyla, Müslümanların bütün asırlarda
işledikleri sevapların bir misli amel defterine geçtiği gibi, bilhassa her gün
ümmetinin ettiği salâvat duasının kesinlikle makbul olması yönüyl e, o
hadsiz duaların gerektirdiği makam ve mertebe düşünülünce, Peygamber
Efendimizin (aleyhissalâtü vesselam) manevî şahsiyetinin bu kâinatta
nasıl bir güne ş olduğunun a nlaşıldığını ifade eder.
İkinci Delil: Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) şahsiyeti İslam
âleminin büyük ağacının kökü , çekirdeği, hayatı, kaynağı olduğunda n,
onun fevkalâde kabiliyetleri ve dona nımıyla, İslam âleminin maneviyatını
teşkil eden kutsî kelimeleri, tesbihatı ve ibadetleri bütün mânâlarıyla en
önce hissedip yerine getirmekten doğa n ruh yüks ekliğini düşündür ür. Ve
Allah’a Habib olma derecesine çıkan Resûlullah’ın (aleyhissalâtü
vesselam) kulluğunda ki velâyetin, başka velâyetlerden ne kadar yüks ek
olduğunu gösterir. O Zât’ın (aleyhissalâtü vesselam) sınırı ve sonu
olmayan kemâl mertebelerinde ne kadar yüks eldiğini bildirir.
Üçüncü Delil: Ferd-i Zülcemâl Zât’ın insanlık, hatta bütün kâinat adına
Resûl-u Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselam) kendine muhatap kılmakla,
elbette o zâtı hadsiz kemâlâtta sonsuz feyzine mazhar ettiğini anlatır. Ve
Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) manevî şahsiyetinin hem
kâinatın manevî bir güne şi hem de kâinat denilen bu büyük Kur’an’ın en
büyük ayetlerinin, Furkân-ı Âzam’ın ve İsm-i Âzam’ın ve Ferd isminin en
büyük c ilvesinin bir aynası olduğunu de rs verir.
Beşinci Nükte
َُْْ إِٰۤ اَٰرِ رََِْ ِّٰ ََْ ُِْ اَْرْضَ ََْ ََِْۘ إِن ذَِٰ َُِْ اَْْٰۚ وََُ َٰ ُ َْءٍ
982ٌَِ
ve
983َُّٰ َۤ إِٰـَ إِ َُۚ اََْ اَْمُۚ َ َُُْهُ ٌَِ وََ َْمٌ
yüce ayetlerinin bir nüktesi ve “Hayy” İsm-i Âzam’ının bir cilvesidir.
Kısaca beş “işaret”le gösterilmiştir.
Birinci Remiz
Hayy ve Muhyî isimlerinin en büyük cilvelerinden olan “Hayat nedir?
Mahiyeti ve vazifesi nelerdir?” sorusuna bir fihrist gibi, özetle yirmi
dokuz  mertebede, iki sayfada, öyle güzel bir şekilde cevap vermiştir ve
hayatı öyle güzel tarif etmiştir ki; bu nasıl hayret verici bir izah, bu nasıl
kusursuz ve akıcı bir üslûp, bunlar nasıl garip tabirlerdir; benzeri
görülmemiştir. İnsan, bu hakikatlerin güzelliğine meftun oluyor,
hayretinden parmağını ısırıyor, daha güzel bir tarif düşünemiyor, takdirler
içinde hayranlıkla tefekküre dalıyor.
İkinci Remiz
Hayatın yirmi dokuz  vasfından yirmi üçüncüsünde , iki yüzünün de şeffaf
ve parlak olduğunun, görünüş teki sebeplerin Rabbanî kudretin
tasarruflarına perde edilmemesi gerektiğinin anlatıldığını ve bunun sırrını
bildirir.
Üçüncü Remiz
Kâinatın neticesi hayat olduğu gibi, hayatın neticesi olan şükür ve ibadet
de âlemin yaratılış sebebi ve istenilen meyvesidir. Bu itibarla, kâinatın
Hayy ve Kayyûm  Yaratıcısının sayısız nimetiyle kendini canlılara bildirip
sevdirmesine karşılık onlardan teşekkür istediğini, onları sevmesine
karşılık O’nu sevmelerini ve kıymetli sanatlarına karşı medh ü senâda
bulunmalarını emrettiğini haber verir. Her bir canlının hayatının doğrudan
doğruya, vasıtasız olarak Hayy ve Kayyûm  Zât’ın kudret elinde olduğunu
bildirir.
Dördüncü Remiz
Hayatın, imanın altı şartı olan
اَُْٰ ِِّٰ وََََِِ۪ وَُُِ۪ وَرُُِ۪ وَاَْْمِ اِِْٰ وَََِْرِ َِْه۪ وََه۪ َِ ِّٰ ََٰ، وَاَُْْ ََْ
984 إَِٰ إِ ُّٰ وَأََُْ أَن ًَُا رَُلُ ِّٰۤاَْْتِ َ أََُْ أَنْ َ
esaslarına bakıp onları ispat ettiğini o kadar tatlı bir tarzda ders verir ve
izah eder ki, o be liğ üslûp insanı hayran bırakır.
Beşinci Remiz
Birinci İşaret’in on altıncı hususiyetinde zikredilen: Hayat bir şeye girdiği
zaman o cismi bir âlem hükm üne getirdiği, ona cüz’ ise küll gibi, cüz’î ise
küllî gibi bir kuşatıcılık verdiği hakikatini pek çok güzellikle beraber
gayet şirin bir tarzda izah eder. Son kısmında da İsm-i Âzam’ın bazı veli
zâtlar için farklı olduğunu bi ldirir.
Altıncı Nükte
Cenâb-ı Hakk’ın kayyûm iyetine bakan ayetlerin bir nüktesine ve
“Kayyûm ” İsm-i Âzam’ının büyük bir cilvesine kısaca beş “şuâ” ile işaret
eder.
Birinci Şuâ
Bu kâinatın yüce Yaratıcısı bizatihi Kayyûm ’dur, Dâim’dir, Bâki’dir. Her
şey O’nun kayyûm iyetiyle devam eder, varlık âleminde kalır, bekâ bulur.
O kayyûm iyet bağı bir an kesilse, bütün eşya birden mahvolur. O’nun
ortağı ve benzeri yoktur. Dalâlet yolundaki bazı kimseler, maddeyle sınırlı
bulunmayan, mekândan münezzeh, bölünmesi ve farklı kısımlara
ayrılması her şekilde akıl dışı, değişmesi, başka bir hale geçmesi, ihtiyaç
ve acz duym ası imkânsız olan Zât-ı Akdes’in bir kısım tecellilerini,
zerrelerdeki muntazam değişimler içinde hayret verici yaratıcılığının ve
kudretinin büyü k bir cilvesini hissettikleri halde o cilvenin nereden
geldiğini bilemediklerinden ve o Samed’in kudretinin cilvesinden gelen
umumi kuvve tin nereden idare edildiğini anlayamadıklarından, madde ve
kuvve ti ezelî kabul ederek ulûhiyeti inkâr yolunu açmışlardır. Bu Şuâ,
onların gittiği yolun içyüzünü gösterir. Hak ve hakikat mesleğinin tatlı
yüzünü ka yyûm iyet sırrının büyük tecellisiyle izah edip bütün güzelliğiyle
meydana çıkaran çok ince, derin ve kuşatıcı bir üslûpla, her şeyi tabiata
bağlayanların ve maddecilerin mesleklerini çürütüp cehaletlerini ilan
ederek onl arı utandıran yüc e bir beyandır.
İkinci Şuâ
İki “mesele”dir.
Birincisi: Hadde hesaba gelmez gökc isimlerinin, kusursuz bir düzen ve
denge içinde, kayyûm iyet sırrıyla göklerde durmasının ve varlıklarını
devam ettirmesinin, “kün feyekûn”985 emrinden gelen fermanlara
mükemmel bir şekilde boyun  eğişlerinin Kayyûm  isminin en büyük
cilvesine bir ölçü olduğunu haber verir. Aynı şekilde, her canlının bedenini
meydana getiren zerrelerin, o bedenin her uzvunda  ona uygun tarzda
toplanmasının, sel gibi akan ve fırtınalar içinde çalkalanan unsurların
dağılmadan o vücutta muntazaman durmasının ve o ilahî emre itaat
etmesinin, ka yyûm iyet sırrını ilan eden sayısız lisan olduğunu bi ldirir.
İkinci Meselesi: Eşyanın kayyûmiyet sırrıyla münasebetli fayda ve
hikmetlerinin pek çok türünde n üçünü gös terir.
Birincisi: O varlığın kendisine, insana ve insana ait faydalara bakar.
İkincisi: Bütün şuur sahibi varlıkların mütalâasına ve onların, Fâtır-ı
Hakîm’in isimlerini bildiren birer ayet ve kaside olduklarını sayısız
okuyuc uya ifade etmelerine bakar.
Üçüncüsü: Doğrudan doğruya Sâni-i Zülcelâl’e bakar. İşte bu üçüncü
mertebede bir saniye kadar yaşamak kâfidir. Bununl a beraber, اِي رَََ َُّٰ
986اَٰاتِ َِِْ ٍََ ََوََْ ayetinin işaretiyle, Cenâb-ı Hakk’ın kayyûm iyetinin
sayısız gökc ismi ve zerre için destek nokt ası olduğunu ve  bütün va rlıkların
keyfiyet ve hallerinde binlerce silsilenin ucunun  987وَإَِِْ َُُْ اَُْْ ُُ
işaretiyle kayyûm iyet sırrına bağlı bulunduğunu gös terir.
Üçüncü Şuâ
Cenâb-ı Hakk’ın yaratıcılığına ve Rabbanî faaliyet içindeki kayyûm iyet
sırrının bir derece açığa çıkmasına işaret eden mukaddimelerin
birincisidir. Zamanın akışında sürekli çalkalanan ve göz bile açtırılmadan,
nefes bile aldırılmadan şehadet âleminden gayb âlemine gönde rilen
varlıkların bu hayret verici yolculuğunun, üç mühim şubeye ayrılan
sınırsız ve sonsuz bir hikmetten ileri geldiğini bildirir.
Birinci Şubesi: Küçük olsun, büyük olsun, her faaliyetin bir lezzeti netice
vermesi sırrıyla –tabirde hata olmasın– Zât-ı Hayy-ı Kayyûm ’da bulunan
ilahî bir aşk, mukaddes bir sevgi ve kutsî bir lezzet gibi vasıfların
tecellilerinin, da imî bir faaliyetle ve sonsuz bir yaratıcılıkla kâinatı sürekli
tazeleyip çalkaladığını gösterir.
İkinci Şubesi: Her güzellik ve hüne r sahibinin, kendi güzelliğini ve
hüne rini sevmesi, göstermesi ve ilan etmesi kaidesince, Cemîl-i
Zülkemâl’in bin bir güzel isminden her birinin her mertebesinde türlü
güzellikler ve sayısız güzel hakikat bulunması sırrıyla, o mukaddes ilahî
aşkın, o kayyûm iyet sırrıyla kâinatı sürekli değiştirip tazelediğini haber
verir.
Üçüncü Şubesi ve Dördüncü Şuâ
Her merhamet ve şefkat sahibinin, her âlicenap kişinin, başkalarını
memnun etmekten, sevindirip mutlu etmekten lezzet alması; her âdil
insanın hakkı sahibine vermekten keyiflenmesi; her hüne r sahibi
sanatkârın, sanatını sergilemekle ve sanatının, istediği tarzda meydana
gelerek arzuladığı neticeleri vermesiyle iftihar etmesi kaidelerince, bu
kâinatın Sâni-i Hakîm’inin, şu varlıkları bin bir güzel isminin sonsuz
güzelliklerine mazhar etmek için kâinatı böyle hayret verici, daimî bir
yaratıcılık ve ebedî bir faaliyet içinde kayyûm iyet sırrıyla sürekli
yenilediğini pek garip, şirin, latif ve çok hoş bir üslûpla izah eder. Dalâlet
ehlinden bazılarının, “Kâinatı böyle değiştirip yenileyen Zât’ın Kendisinin
de değişmesi, halden hale geçmesi gerekmez mi?” şeklindeki sorusuna;
bilâkis, Zât-ı Zülcelâl’in değişken ve kararsız olmaması lâzım geldiğini
kesin bir şekilde gösteren bir cevap verir.
Beşinci Şuâ
İki “mesele”dir.
Birinci Mesele: Kayyûm  isminin en büyük cilvesini göstermek için iki
hayalî dürbünle baktırır. Dürbünlerden biriyle, en uzaklarda esîr maddesi
içinde, kayyûm iyet sırrıyla, bir kısmı hareket ettirilen bir kısmı da sabit
durdurulan milyonlarca devasa cismi; diğer dürbünle ise yeryüzünde ki
canlıların vüc utlarındaki zerrelerin vaziyet ve hareketlerini seyrettirir.
Özeti: Bu altı İsm-i Âzam birbiriyle iç içe geçip kaynaştıklarından;
kâinattaki bütün varlıkları böyle durduran, onlara bekâ veren ve onları
ayakta tutan Kayyûm  isminin en büyük  cilvesinin arkasında tecelli eden
Hayy isminin bütün o varlıkları hayat ile aydınlattığını, Hayy isminin
arkasında tecelli eden Ferd isminin, o varlıkları birlik içine alıp yüzlerine
birer ehadiyet mührü bastığını, Ferd isminin arkasında tecelli eden Hakem
isminin, onları meyve veren bir düzen, hikmetli bir intizam ve verimli bir
ahenk içine alıp süslediğini, Hakem isminin cilvesinin arkasında tecelli
eden Adl isminin, o varlıkları yıldızlar ordusundan ta zerreler ordusuna
kadar gayet hassas, adaletli bir denge içinde tutarak “kün feyekûn”988
emrine kusursuz bir şekilde itaat ettirdiğini, Adl isminin cilvesi arkasında
tecelli eden Kuddûs  isminin ise onları Cemîl-i Mutlak’ın Zât’ının
güzelliğine ve sonsuz güzellikteki esmâ-yı hüsnâsına lâyık ve münasip
benzersiz aynalar şekline getirdiğini gösterir.
İkinci Mesele: Kayyûmiyetin, kâinatta Allah’ın birliği ve celâli
noktasında tecellisi olduğu gibi, insanda da ehadiyeti ve cemâli nokt asında
cilvesinin göründüğünü bildirir. Bu tecelli ile Zât-ı Zülcemâl’in, insana
meleklerin üstünde  verdiği ihsanları ve o ihsanların enginliğini,
yüks ekliğini, genişliğini izah eder. Kâinatı bir nimet sofrası yapıp insanın
emrine vermesinin; kâinatın, insanla mazhar olduğu kayyûm iyet sırrıyla
bir yönde n kaim olmasının hikmetinin, insanın üç mühim vazifesinden
ileri geldiğini o vazifeleri sayıp gösterir. İnsanın o üç mühim vazifesinden
üçüncüsünde , Hayy ve Kayyûm  Zât’a üç yönden aynalık ettiğini anlatır. Ve
aynalık ettiği bu yönlerden de üçüncüsünde  ayna olarak iki yüzünün
bulunduğunu;  birinci yüzüyle Allah’ın isimlerine, ikinci yüzüyle de O’nun
vasıflarına baktığını benzeri görülmemiş, akıcı bir dille ifade eder ki,
insanlığın dâhilerini bile bu ha kikatlere meftun ve  hayran bırakır.
Hüsrev
MÜNACÂT
İlmelyakîn, hatta aynelyakîn derecesinde Cenâb-ı Hakk’ı bilip tanıyarak
kulluğun gereği olan tam acz ve fakrı göstermek, O’nun dergâhına
sığınmak ve Rahman’ın huzuruna yaklaşmak gibi insanî meziyetleri
hakkıyla öğretir. Dünya  ve içindekilerle kenz-i mahfîye989 sahip Ekrem-i
Enbiya (aleyhi ekmelüttahiyyât) Efendimiz’in münacâtından ve Kur’an-ı
Mucizü’l-Beyan’ın tesbih, tahmid, senâ ve duaya mahsus yedi yüz
ayetinden alınmış şu benzersiz münacâtın manevî kaynakları:
Başta âlemin yaratılışı hakkında sayılı ve celîl ayetler,
İkincisi, el-Cevşenü’l-Kebîr’deki bin bir isimden mevcudatın yaratılışıyla
münasebetli birkaç ukde ,
Üçüncüsü, Resûl-u Ekrem’in “ilim şehrinin kapısı” şeklinde övgü dolu
tabirine hakkıyla mazhar olan Hazreti Ali’nin (kerremallâhu vecheh ve
radiyallâhu anh) gökcisimleri ve yeryüzünde ki varlıklarla Vahid-i Ehad’i
ve O’nun mevcudiyetinin vücûb990 derecesinde oluşunu ispat ettiği
muhteşem bir hitabedir.
Bunları kendisine ait kabul ederek konuyu ve maksadını o kadar derin bir
şekilde ele alır ve kısım kısım anlatır ki, bu hakikatlere ait takdir ancak
müellifinin lisanına ve kalemine bağlıdır. Biz yalnız tekrar tekrar verilen
emre itaat etme niyeti ve kastıyla şu fihristte Münac ât risalesini şöyle
özetleriz:
Birinci Fıkrada: Göklerdeki kürelerin dönüş ünü ve çok sayıda olmalarına
rağmen hayret verici bir sükûne tle meydana gelen kusursuz faaliyetin,
Hakiki Mabud, varlığı vücûb derecesinde olan Vahid-i Ehad’e delâlet
ettiğini…
İkinci Fıkrada: Göklerdeki bulut, şimşek, yıldırım, rüzgâr ve yağmurlarla
faaliyet ve hayret verici icraatın yine zikredilen şekilde bütünüyl e bir lisan
olup V âcibü’l-Vücûd, Vahid-i Ehad’e işaret ettiğini…
Üçüncü Fıkrada: Unsurların diğer unsurlarla, yeryüzünün bütün
mahlûkatıyla ve teferruatıyla...
Dördüncü Fıkrada: Önceki deliller gibi, denizlerin, nehirlerin, pınarların
bütünüyl e, onları ihsan ettiği aşikâr olan Vâcibü’l-Vücûd’a, Vahid-i
Ehad’e delâlet ettiğini…
Beşinci Fıkrada: Geçen şehadet gibi; dağların, yeryüzünün zelzelenin
tesirlerinden korunmasına ve sükûne tine, içindeki değişim fırtınalarından
selametine ve denizlerin istilâsından kurtulmasına, havanın zararlı
gazlardan tasfiyesine, suların depolanmasına ve canlılara lâzım
maddelerin hazine sandığı olmaya kadar hizmetleriyle ve hikmetleriyle
Vâcibü’l-Vücûd’un va rlığına ve birliğine şehadet ettiğini…
Altıncı Fıkrada: Geçen deliller gibi, yeryüzünde ki ağaçların ve bitkilerin;
yapraklarının, çiçeklerinin ve meyvelerinin cezbeye kapılmış gibi zikir
faaliyetleri ve tam bir kolaylıkla giydirilen teçhizat ve ziynetleriyle açıkça
Bârî’nin varlığının vüc ûbiyetine ve birliğine delâlet ettiğini...
Yedinci Fıkrada: Aynı şekilde, canlıların ve bilhassa insanın, cisminde
mevcut ve muntazam saatler, makineler gibi işleyen ve işletilen dâhilî ve
haricî uzuv ve cevherleriyle, bilhassa zahirî beş duyus u gibi kusursuzca iş
gören duygul arıyla Cenâb-ı Hakk’ın birliğini ispat ettiğini…
Sekizinci Fıkrada: Kâinatın özü olan insanın, insanlığın neticesi olan
peygamberlerin, evliya ve asfiyanın özleri olan kalblerinin ve akıllarının
müşahede, keşif, ilham ve istihraclarıyla, yüzlerce icmâ ve yanlışlığına
ihtimal bulunmayan bir ittifak kuvve tinde ve kesinliğinde, Allah’ın
varlığının vücûbiyetine ve birliğine şehadet ettiklerini apaçık bir şekilde
gösterir. Taşlaşmış kalbleri ıslah eden, Cenâb-ı Kibriya’ya münacât olan
şu eşsiz hakikat bahçesi, yakarışın ve duanın sonunu ş öyle bağlar:
Ya Rabbi! Ey gökl erin ve yerin Rabbi! Ey Hâlık! Ey her şeyin Yaratıcısı!
Gökleri yıldızlarıyla, yeryüzünü içindekilerle ve mahlûkatı bütün
halleriyle hükmü altında tutan kudretinin, iradenin, hikmetinin,
hâkimiyetinin ve rahmetinin hakkı için nefsimi bana boyun eğdir ve
taleplerimi gerçekleştir!.. Kur’an’a ve imana hizmet için insanların
kalblerini Risale-i Nur karşısında yumuşat!.. Bana ve kardeşlerime kâmil
iman ve bu düny a hayatında güzel bir son nasip et!.. Hazreti Musa’ya
(aleyhisselam) denizi, Hazreti İbrahim’e (aleyhisselam) ateşi, Hazreti
Davud’a (aleyhisselam) dağı  ve demiri, Hazreti Süleyman’a (aleyhisselam)
cinleri ve insanları ve Hazreti Muham med’e (aleyhissalâtü vesselam)
güne şi ve ayı itaat ettirdiğin gibi, kalblere ve akıllara Risale-i Nur’u kabul
ettir!.. Beni ve Risale-i Nur talebelerini nefsin ve şeytanın şerrinden, kabir
azabından ve cehennem ateşinden muhafaza eyle ve Cennetü’l-Firdevs’te
mesut kıl! Âmin, âm in…
Niyaz cümleleriyle sona eren şu münacâtın, müminlerin ayrılmaz gereği
olmaya büyük liyâkati aşikâr olduğunda n daha fazla izaha lüzum
görülmedi.
M. Sabr i (rahmetullâhi aleyh)
SEKİZİNCİ LEM’A’NIN FİHRİSTİNDEN BİR PARÇA
Gaybe dair işaretler hakkında bir yazı ve takdim
991ََِْْ ََۤ أُِْتَ ve 992َُِْْ َِ وٌََِ ayetlerinin gayb hakkında bir nüktesini,
Gavs-ı Âzam Seyyid Abdülkadir-i Geylânî’nin gaybe dair bir kerametiyle
tefsir eder. Yanlışlığına ihtimal bulunmayan bir ittifakla nakledilen harika
kerametlere mazhar olmuş o Veliler Sultanı’nın vefatında da, aynı
hayatındaki gibi, müritleriyle alâkadar olduğu e hl-i keşifçe ve veli zâtlarca
kabul edilmiş. İşte o zât sekiz yüz sene önce, Allah’ın izniyle kerametli bir
şekilde asrımızı görmüş, yani ona gösterilmiş. Bu karmakarışık ve fitneli
zamanda, kendisine mensup bir kısım Kur’an hizmetkârlarına teselli verip
onları cesaretlendirmek ve teşvik etmek için meşhur bir kasidesinin
sonunda  beş satırda on beş yönde n aynı haberi veriyor. Cifr ilminin üç-
dört yönüyl e o beş satırın mânâsı, hem kelimelerinin hem harflerinin
sayısı birbirini teyit ederek aynı hadiseyi bildirdiğinden, dikkat edenlerde
kesin bir kanaat meydana getirmiş.
Mâlumdur ki, gelecekten haber veren peygamberler ve evliya َ ََُْ اََْْ إِ
993ُّٰ yasağına karşı hürmet ve edeplerini göstermek için işaretlerle
yetinmişlerdir. Bazısı bir işaret, bazısı iki işaret, en kuvve tlisi de beş-altı
işaretle aynı hadiseyi bildirmiştir. Halbuki Gavs-ı Âzam, bu zamandaki
Kur’an hizmetinin heyetini işaret edip içlerinden bir hizmetkârı apaçık
şekilde gösteriyor. Bu risaledeki imzalarla gösterildiği gibi, Kur’an
hizmetindeki arkadaşlarıma iştirak ediyorum. Bir kısmı benim imzam
iledir. Bir kısmı onların uygun görmesiyle, mânâ çıkarmalarıyla ve
tasdikleriyle olduğunda n, bana ait haddimden fazla hisseyi onların hatırı
için kabul ettim. Yoksa risalenin başında söylediğim gibi, bu hi zmette öyle
şerefli bir hisseye hakkım yokt ur.
Gaybe dair o kasideyi on sene önce görmüştüm; manevî bir ihtar gibi
kalbime, “Dikkat et!” diyordu. O  ihtarı iki sebeple dinlemiyordum:
Birincisi: Ömrümün mühim bir kısmı şan-şeref perdesi altında makam ve
şöhret düşkünlüğüyl e zehirlenip öldüğü için bu şekilde nefs-i emmareye
yeniden, ba şka bir şeref kapısı açmak istemiyordum.
İkinci Sebep: Bu inatçı zamanda apaçık davaları ve delilleri kabul
etmeyenlere karşı böyle gaybî işaretleri kendini beğenmişçesine
göstermek hoşuma gitmiyordu. En sonunda  esaretimin sekizinci
senesinde, en işkenceli ve en sıkıntılı bir zamanda çok kuvve tli bir teşvike
muhtaç olduğum uzdan bana şöyle ihtar edildi: “Bunu, nimetlere manevî
bir şükür olarak dile getir. Hem korkma, insanları ikna edecek kadar
kuvve tlidir!”
O risalenin başında dediğim gibi, bunu açıkça bildirmekten en mühim
maksadım, Kur’an’ın sırlarına ait olan risalelerin makbuliyetine Gavs-ı
Âzam’ın imza bastığına işaret etmekti.
İkinci maksadım, o kutsî üstadımın kerametini göstermekle, evliyanın
kerametlerini inkâr eden dinsizleri susturup Kur’an hizmetini zaafa
uğratacak birçok sebebe maruz kalan ve engellemelere hedef olan
arkadaşlarımın manevî kuvve tlerini ve şevklerini artırmak, gevşekliğe ve
ümitsizliğe düşmelerine engel olmaktı.
Benim için bir mânâda kendini beğenmişlik olduğu için mühim bir
zarardır. Fakat o zararı, üstadımın ve arkadaşlarımın hatırı için kabul
ettim.
Bu Kerâmet-i Gavsiye Risalesi, içindeki mânâlar derece derece çıkarıldığı
için birkaç parça oldu ve ilave kısımlara ayrıldı. O kısımlar birbirini
aydınlatıp teyit ettikçe açıklık kazanıyor. İşaretlerin bazısında zayıflık
varsa da diğer işaretlerle ittifakından aldığı kuvve t o zaafı ortadan kaldırır.
Hatta hayret edilecek bir noktadır ki, o beş satırın sonunda , her birinin
mertebesini ve has bir sıfatını ima ederek Kur’an hizmetindeki on beşten
fazla mühim kardeşimi gösteriyor. Bu risalede, Keramet-i Gavsiye
münasebetiyle birkaç mühim mesele ve hakikat beyan edilmiştir.
Bu risaleyi herkese tavsiye etmiyorum ve herkesin okum asına izin
vermiyorum. Belki saffet, insaf, ihlâs ve hususiyet sahibi kardeşlerime
müsaade ediyorum. Onlar da bu risaleye, başta zikredilen maksatları
düşünerek baksın, beni keramet göstermeye çalışır bir vaziyette
düşünmesinler.
YİRMİ SEKİZİNCİ LEM’A’NIN FİHRİSTİNDEN BİR PARÇA
Birinci Nükte: Hazreti İmam Ali (radiyallâhu anh) , Kasîde-i Ercûze’sinde
994أَُْفُ ٍُْ َُتْ ًَِْا diyerek bu zamanda umumi hale getirilen ecnebi
harflerine işaret eder. Bu cümledeki harflerin cifir ve ebced hesabıyla
rakamlarının bu zamana parmak basmasıyla, meydanda olan küfür
cereyanına işaret eder. Aynı şekilde, hem Ercûze’sinde hem Ercûze’yi teyit
eden ve kuvve tlendiren Kasîde-i Celcelûtiye’sinde neredeyse apaçık
şekilde,
995َُدُ َِاجُ اْجِ ًِّا ََرَتَُْدُ َِاجُ ارِ ًِّا ًَََ 
ve
996ََى اِْ وَاَْمِ َ ُرُ َََْْأَِْ ََِْ ِِِْْ ُرًا وًَََْ 
ifadeleriyle, o cereyanın karşısında varlığı nuruyla anlaşılan ve karanlığın
pek şiddetli, sisli, yakıcı dehşetine karşı sönmeyen, gittikçe karanlığı
yararak dünya yı aydınlatmaya çalışan Risale-i Nur’a ve müellifine hususi
iltifatını bildirir.
Ahirzamana kadar Risale-i Nur’un benzersiz bir şekilde ışık vermesi ve
yanması için dua edip yakaran, Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın en mühim
talebelerinden ve Kur’an ilimlerinin birinci naşiri olan Hazreti İmam Ali
(radiyallâhu anh) , İslam’ın ilk yıllarında Kur’an’ın aleyhine açılan birçok
kapıya karşı mübarek İsm-i Âzam’ı şefaatçi yapıp şeriatın hakikatlerini ve
İslamiyet’in esaslarını kahramanca ve mertçe korumaya çalıştığı gibi,
ahirzamanda Kur’an’a tamamen muhalefet eden dinsizlik cereyanına karşı
da aynı İsm-i Âzam’ı şefaatçi ve sığınak kabul ederek Kur’an’ın inkâr
edilemez mucizeliğinden gelen ve mucize mührünü gösteren Risale-i
Nur’un sönmez nuruyla ve susmaz lisanıyla cesurca karşı koyup
mukavemet eder. Yeryüzünü yakıp çiçekleri kurutan dinsizlik ateşini İsm-i
Âzam’ın çok büyük, muazzam nuruyla, Rahman ve Rahîm isimlerinin
şefkatli ve merhametli tecellisinden fışkıran âb-ı hayatla söndür en; yanan
yerlerde kuruyan nehirlere ve bağ çiçeklerine bedel, dağlarda ve kırlarda
semâ yağmuru ve rahmetiyle sıcaklığa tahammül edebilen, soğuğun
şiddetine dayanıklı çiçekleri yetiştiren Risale-i Nur’u görmesini, şefkatle,
teselli verircesine, kerametli bir şekilde ona bakmasını, Hazreti İmam
Ali’nin (radiyallâhu anh) velâyet makamının gerektirdiğini hakkalyakîn
gösterir.
Hem Kaside-i Celcelûtiye’nin bir kerameti olan 997ََ ََِ اِِْْ اِي َ َْرُهُ
’ten başlayan üç-dört satırdaki kuvve tli işaret ve delillerden,
Birinci İşaret: ََ ََِ اِِْْ اِي َ َْرُهُ cifir ve ebced hesabıyla bin üç yüz
elli üç senesidir ki, Risale-i Nur talebelerinin en sıkıntılı zamanlarından
birine ve o zamanda “Sekîne” tabir edilen İsm-i Âzam’ı yetmiş bir ayetle
yüz yetmiş bir defa daimî vird eden Risale-i Nur müellifinin isimlerine
tevafuk sırrıyla parmak basması, o zamanda İsm-i Âzam’ı taşıyan Risale-i
Nur müellifinin hususiyetini ve selametle kurtulacaklarını müjdelemesi ve
–Allah’a hamdolsun– selametle kurtulmaları, Hazreti Ali’nin kerametini
tasdik eder.
İkinci İşaret: 998ََِْ وََ ََْ وََرِبْ وََ ََْ ifadesiyle, Birinci Dünya
Savaşı’na katılarak yaralanmalara ve korku veren sayısız hadiseye maruz
kalıp nihayet Ruslara esir düşen, hem dehşetli bir savaş sonrası mühim bir
vazifeyi yüklenip yılandan daha zehirli akreplerin bulunduğu bir
memlekete giden, ge ce gündüz  yılanlarla savaşan Risale-i Nur müellifine
ََِْ وََ ََْ وََرِبْ وََ ََْ ile iltifatını, manevî himaye, muhafaza ve
yardımını haber verir.
Üçüncü İşaret: Üç güz mevsiminde teselli kaynağı olan üç kerameti
bildirir.
Birincisi: Gavs-ı Âzam (radiyallâhu anh) ,
999َ ُِِي، ُْ َدِرِي اَِْْ ِِّٰ ًُِْ َُِ ًَِا tabiriyle on be ş kuvve tli işaretle,
İkinci güzde, aynı mevsimde, Hazreti Ali (radiyallâhu anh), َ ُْرًِ َِِٰ
1000اَنِ tabiriyle, kuvve tli delillerle,
Üçüncü güzde, ا... 1001ََ ََِ اِِْْ اِي َ َْرُهُ diye yine Hazreti Ali’nin
(radiyallâhu anh), kerametli bir şekilde, Risale-i Nur müellifine bakıp
Sekiz, On Sekiz ve Yirmi Sekizinci Lem’alar olan risalelerin kuvve tli ve
i’cazlı telifleriyle korkuya  düşen ve teselliye muhtaç Risale-i Nur
talebelerinin korkularını altı-yedi defa َ ََْ kelimesiyle yok edip onları
cesaretlendirmesinin, Cenâb-ı Hakk’ın Kur’an hizmetkârlarına bir ikramı
olduğunu gösterir. Hem 1002وَأَِْْ وََ ََْبْ fıkrasının yine önceki fıkralar gibi
muhatabı Said-i Nursî olduğunda n, “Ya Saîde’n-Nursî! Karşıla, kaçma!”
deyip onu c esaretlendiriyor.
Netice: “Hem… hem…” ifadeleriyle gösterilen dokuz  hakikatin, Risale-i
Nur’da ve müellifinde fiilen ve açıkça görülmesiyle, hatta düş manlarının
tasdikiyle de sabittir ki: Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh)  Kasîde-i Ercûze
ve Celcelûtiye’sinde şiddetli alâkadarlığını murat ettiği, bir peygamber
varisi, dinin kuvve tli bir hizmetkârı olan ve İsm-i Âzam’ı taşıyan Risale-i
Nur ve müellifidir. Zira bütün dünya  meydandadır, bütün nidaları
işitiyoruz, çoğu hareketi görüyoruz ki, hak ve hakikatte yanılmayan ve
Kur’an’ın huku kunu emrolundu ğu gibi tevilsiz muhafaza etmeye çalışan
“Risale-i Nur”dur, diyerek Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh) muhatabının
şeksiz ve şüphe siz o olduğunu ke sinlikle ispat eder.
Hafız Ali (rahmetullâhi aleyh)
ٰ
ِْــــــِ ِّٰ اِْٰ اِِ
1003َ َُّٰ َ رَُْٰ َ رَُِ َ َْدُ َ َ َ َمُ َ ََُ َ َْلُ َ ُوسُ
İsm-i Âzam’ın hakkına, Kur’an-ı Mucizü’l-Beyan’ın hürmetine ve Resûl-
u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) şerefine, bu kitabı bastıranları ve
mübarek yardımcılarını Firdevs cennetinde ebedî saadete eriştir, âmin.
İman ve Kur’an hizmetinde daima muvaffak eyle, âmin.
Amel defterlerine Lem’alar’ın her bir harfine bedel bin sevap yazdır,
âmin.
Nurların neşrinde sebat, devam ve ihlâs ihsan eyle, âmin.
Ya Erhamerrâhimîn! Bütün Risale-i Nur talebelerini iki cihanda mesut
eyle, âmin.
İnsî ve cinnî şeytanların şerlerinden muhafaza eyle, âmin.
Ve bu a ciz, biçare Said’in kusurları affeyle, âmin...
Bütün N ur talebeleri adına
Said Nursî
889 “Sonra karanlıklar içinde şöyle yakarmıştı: ‘Ya Rabbi! Sensin İlah, Senden başka yoktur ilah.
Sübhansın, bütün noksanlardan münezzehsin, Yücesin. Doğrusu kendime zulmettim, yazık ettim.
Affını bekliyorum Rabbim!’” (Enbiyâ sûresi, 21/87).
890 “‘Ya Rabbi, bu dert bana iyice dokundu. Sen merhametlilerin en merhametlisisin.’ diye niyaz
etmişti.” (Enbiyâ sûresi, 21/83).
891 “O’nun vechi (Zâtı), hariç her şey yok olacaktır. Hüküm O’nundur ve hepiniz O’nun
huzuruna götürüleceksiniz.” (Kasas sûresi, 28/88).
892 Ey Kendinden başka her şeyin fâni olduğu tek Bâki!
893 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onların üzerine titrerken) onlar hâlâ senden ve yolundan yüz
çevirecek olurlarsa de ki: Bana (yardımcı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan başka ilah
yoktur. Ben O’na dayandım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinatın, bütün varlıkların idare
merkezi olan) Büyük Arş’ın Rabbi, (bütün kâinatın mutlak Sultanı, bütün varlıkların yegâne
sığınağı, besleyip yaşatanı, koruyup gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129).
894 “De ki: Bu peygamberlik ve irşad hizmetinden ötürü sizden akrabalık sevgisinden başka
beklediğim hiçbir karşılık yoktur.” (Şûrâ sûresi, 42/23).
895 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).
896 (*) Hazreti Üstadımız Arapça Yirmi Dokuzuncu Lem’a’nın Altıncı Bâb’ının haşiyesinde bu
iki cümle hakkında: “Bu iki mübarek sözün mertebeleri, ilimden çok fikir ve zikirle alâkalı
olduğundan Arapça yazıldı...” beyanında bulunmaktadır. ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ ayetinin hakikatine
dair Dördüncü Şua olarak Hasbiye Risalesi adıyla Türkçe telif edilmiştir.
Hazreti Üstad’ın Hizmetkârları
897 “Hareket ve güç, ancak yüceler yücesi ve pek büyük olan Cenâb-ı Hakk’ın dilemesi ile
olur.” Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu sözün, cennet hazinelerinden bir
hazine olduğunu bildirmiştir. Bkz. Buhârî, meğâzî 38, deavât 51, 68, kader 7; Müslim, zikir 44-
46.
898 (*) Hazreti Üstadımız Arapça Yirmi Dokuzuncu Lem’a’nın Altıncı Bâb’ının haşiyesinde bu
iki cümle hakkında: “Bu iki mübarek sözün mertebeleri, ilimden çok fikir ve zikirle alâkalı
olduğundan Arapça yazıldı...” beyanında bulunmaktadır. ََُْ ُّٰ وََِْ اَُِْ ayetinin hakikatine
dair Dördüncü Şuâ olarak Hasbiye Risalesi adıyla Türkçe telif edilmiştir.
Hazreti Üstad’ın Hizmetkârları
899 “Allah, Resûlünün rüyasını elbette doğru çıkaracaktır. İnşallah siz kiminiz başını tıraş
ettirmiş, kiminiz saçlarını kısaltmış olarak Mescid-i Haram’a korkmaksızın tam bir güvenlik
içinde gireceksiniz. Ama Allah sizin bilemediğiniz şeyleri bildiğinden ondan önce yakın bir zafer
nasip etti. Bütün dinlere üstün kılmak için Resûlünü hidayet ve hak dinle gönderen O’dur. Buna
şahit olarak Allah yeter. Muhammed Allah’ın resûlüdür. Onun beraberindeki müminler de
kâfirlere karşı şiddetli olup kendi aralarında şefkatlidirler. Sen onları rükû ederken, secde
ederken, Allah’tan lütuf ve rıza ararken görürsün. Onların alâmeti, yüzlerindeki secde izi, secde
aydınlığıdır. Bunlar, Tevrat’taki sıfatları olup İncil’deki meselleri ise şöyledir: Öyle bir ekin ki,
filizini çıkarmış, sonra da onu kuvvetlendirmiş, derken kalınlaşmış da artık gövdesi üzerinde
doğrulmuş. Öyle ki, ekicilerin hoşuna gider, kâfirleri de öfkelendirir. İşte böylece Allah, onlar
gibi iman edip makbul ve güzel işler yapanlara bir mağfiret ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.”
(Fetih sûresi, 48/27-29).
900 “(Kim Allah’a ve Resûlüne itaat ederse) işte onlar, Allah’ın nimetlerine mazhar ettiği nebiler,
sıddıklar, şehitler ve salih kişilerle beraber olacaklardır. Bunlar ne güzel arkadaşlar!” (Nisâ sûresi,
4/68-69).
901 “Gün gelir, her şahıs (dünyada iken) hayır adına ne işlemişse önünde hazır bulur; kötülük
adına ne işlemişse de. İster ki, o kötülükle kendisi arasında upuzun bir mesafe olsun! Allah, sizi
Kendisine karşı gelmekten sakındırıyor. Allah, kullar(ın)a çok acıyandır.” (Âl-i İmran sûresi,
3/30).
902 Bkz. Şûrâ sûresi, 42/30. Ayrıca müminlerin hükmen küçük hatalarının çabuk temizlenmesi
için cezalarının kısmen dünyada ve süratle verildiğine dair bkz. Tirmizî, zühd 57; Ahmed İbni
Hanbel, el-Müsned 2/287, 450.
903 “Zulüm devam etmez, küfür devam eder.” Bkz. el-Münâvî, Feyzu’l-Kadîr 2/107. Ayrıca
“Allah Teâlâ, zalime biraz fırsat tanır ama bir de yakaladı mı, o artık paçayı kurtaramaz.”
anlamındaki hadis için bkz. Buhârî, tefsîru sûre (11) 5; Müslim, birr 62; Tirmizî, tefsîru sûre (8)
11.
904 “Size kendi aranızdan öyle bir Peygamber geldi ki, zahmete uğramanız ona ağır gelir. Kalbi
üstünüze titrer, müminlere karşı pek şefkatli ve merhametlidir. (Ey Resûlüm! Sen böyle onların
üzerine titrerken) onlar hâlâ senden ve yolundan yüz çevirecek olurlarsa de ki: Bana (yardımcı ve
destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan başka ilah yoktur. Ben O’na dayandım, O’na güvendim ve
O, (bütün kâinatın, bütün varlıkların idare merkezi olan) Büyük Arş’ın Rabbi, (bütün kâinatın
mutlak Sultanı, bütün varlıkların yegâne sığınağı, besleyip yaşatanı, koruyup gözetenidir).”
(Tevbe sûresi, 9/128-129).
905 “De ki: Ey insanlar, eğer Allah’ı seviyorsanız gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i
İmran sûresi, 3/31).
906 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat 5/315; İbni Adiyy, el-Kâmil 2/327; el-Beyhakî, ez-Zühd s.
118.
907 “Ölüm kesin bir gerçektir.” (Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 3/180. Ayrıca, ölüm
gerçeğini ifade eden ayet-i kerimeler için bkz. Bakara sûresi, 2/28; Âl-i İmran sûresi, 3/185;
Hac sûresi, 22/66; Câsiye sûresi, 45/26; Kaf sûresi, 50/19; Cum’a sûresi, 62/8; Mülk sûresi,
67/2).
908 “De ki: Ey insanlar, eğer Allah’ı seviyorsanız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i
İmran sûresi, 3/31).
909 “Her bid’at dalâlettir ve her dalâlet cehennem ateşindedir.” Nesâî, ıydeyn 22; Ma’mer İbni
Râşid, el-Câmi’ 11/159; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 9/97. İlk kısmı için bkz. Müslim, cum’a
43; Ebû Dâvûd, sünnet 5; İbni Mâce, mukaddime 6, 7; Dârimî, mukaddime 16, 23.
910 “İşte bugün sizin dininizi kemâle erdirdim.” (Mâide sûresi, 5/3).
911 “De ki: Ey insanlar, eğer Allah’ı seviyorsanız gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i
İmran sûresi, 3/31).
912 “Şüphesiz sen, ahlâkın –Kur’an buudlu, ulûhiyet eksenli olması itibarıyla– ihatası imkânsız,
idraki kabil olmayan en yücesi üzerinesin!” (Kalem sûresi, 68/4).
913 “Bütün mahlûkların rızıklarını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi, Allah Teâlâ’dır.”
(Zâriyât sûresi, 51/58).
914 “Allah O yüce Yaratıcıdır ki, yedi kat göğü ve yerden de onların benzerini yaratmıştır.
Allah’ın emri ve hükmü bunlar arasında inip durur ki, Allah’ın her şeye kadir olduğunu ve her
şeyi ilmiyle kuşattığını, O’nun ilmi dışında hiçbir şey olmayacağını siz de bilesiniz.” (Talâk
sûresi, 65/12).
915 “De ki: İnsanların Rabbine, insanların yegâne Hükümdarına, insanların İlahına sığınırım: O
sinsi şeytanın şerrinden, O ki insanların kalplerine vesvese verir, O şeytan, cinlerden de olur,
insanlardan da.” (Nâs sûresi, 114/1-6).
916 “Sen de ki: “Ya Rabbi! Şeytanların vesveselerinden, onların yanımda bulunmalarından Sana
sığınırım!” (Mü’minûn sûresi, 23/97-98).
917 Kovulmuş şeytanın şerrinden Allah Teâlâ’ya sığınırım.
918 Bkz. et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-Müstedrek 4/636; İbni
Abdilberr, et-Temhîd 4/9; el-Heysemî, Mecmeu’z-Zevâid 8/131 (Bezzar’dan naklen).
919 “Nihayet batıya ulaştığında güneşi âdeta kara bir balçıkta batar vaziyette buldu.” (Kehf
sûresi, 18/86).
920 Bkz. Lokman sûresi, 31/34; Buhârî, istiskâ 29, tefsîru sûre (6) 1, (13) 1, (31) 2, tevhîd 4;
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 2/24, 52, 58, 122.
921 “Her gelecek şey yakındır.” (es-Suyûtî, ed-Düreru’l-Müntesira s. 15; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ
2/149. Ayrıca bkz. İbni Mâce, mukaddime 7; Dârimî, mukaddime 23).
922 “Rahmetim her şeyi kaplar.” (A’râf sûresi, 7/156).
923 “Hiçbir şey yoktur ki, O’nu hamd ile tesbih (tenzih) ediyor bulunmasın.” (İsrâ sûresi, 17/44).
924 “Bir şeyi dilediğinde O’nun buyruğu, sadece ‘Ol!’ demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi,
36/83).
925 “Sübhandır, münezzehtir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir. Ve.. hepinizin de
dönüşü O’na olacaktır.” (Yâsîn sûresi, 36/83)
926 Bkz. Bakara sûresi, 2/30.
927 Sadece büyüklükte değil hiçbir konuda eşi ve benzeri olmayan, başka bir şey Kendisiyle
kıyas bile edilemeyecek yegâne büyük, Allah’tır.
928 “Ölüm gelip çatmadan önce, şehvanî ve nefsanî hislerinizi terk etmek suretiyle ölüp hakiki
hayata eriniz.” es-Sehâvî, el-Makâsıdü’l-Hasene s. 436; Aliyyülkârî, el-Masnû’ s. 198; el-Aclûnî,
Keşfü’l-Hafâ 2/384.
929 “Her gelecek şey yakındır.” (es-Suyûtî, ed-Düreru’l-Müntesira s. 15; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ
2/149. Ayrıca bkz. İbni Mâce, mukaddime 7; Dârimî, mukaddime 23)
930 “Sen dilediğin kimseyi doğru yola eriştiremezsin, ancak Allah dilediğini doğruya hidayet
eder.” (Kasas sûresi, 28/56) Ayrıca bkz. Bakara sûresi, 2/272.
931 Bkz. el-Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr 3/338; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 5/71; el-Beyhakî,
es-Sünenü’l-Kübrâ 4/182.
932 “Allah adına kesilmeyen hayvanın etini yemeyin!” (En’âm sûresi, 6/121).
933 Allah’ın adıyla.
934 “Allah’tan başka ilah yoktur. O birdir. Ortağı yoktur.” (Bkz. Tirmizî, deavât 36; Nesâî,
menâsik 163; İbni Mâce, ticârât 40, menâsik 84).
935 Ey Kendinden başka her şeyin fâni olduğu tek Bâki!
936 “Allah’tan başka ilah yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19).
937 “Zerre ağırlığınca hayır yapan onu bulur, zerre ağırlığınca şer yapan da onu bulur.” (Zilzâl
sûresi, 99/7-8).
938 Bkz. Bakara sûresi, 2/30.
939 “Yiyin, için fakat israf etmeyin.” (A’râf sûresi, 7/31).
940 “Biz sana kitabı gerçeğin ta kendisi olarak indirdik. O halde sen de, ihlâsla yalnız Allah’a
ibadet et! İyi bilin ki hâlis din, yani bütün gönlüyle candan itaat, yalnız Allah’a yapılır.” (Zümer
sûresi, 39/2-3). İhlâsla ilgili şu ayetlere de bakılabilir: A’râf sûresi, 7/29; Hicr sûresi, 15/40;
Zümer sûresi, 39/11, 14; Mü’min sûresi, 40/14.
941 “İnsanlar helâk oldu; âlimler müstesna. Âlimler de helâk oldu; ilmiyle amel edenler
müstesna. Amel edenler de helâk oldu; ihlâs sahipleri müstesna. İhlâs sahiplerine gelince, onlar
da pek büyük bir tehlike ile karşı karşıyadırlar.” Bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 3/414, 4/179,
362; el-Gazâlî, Meâricü’l-Kuds s. 88; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 2/415.
942 “Sakın birbirinizle ihtilâf etmeyin; sonra korkuya kapılıp zaafa düşersiniz, rüzgârınız
(kuvvetiniz) gider.” (Enfâl sûresi, 8/46).
943 “Namazlara kalkıp huşu ile Allah’ın divanında durun.” (Bakara sûresi, 2/238).
944 “Nefsini maddî ve manevî kirlerden arındıran kurtuluşa erer. Onu günahlarla örten ise ziyana
uğrar.” (Şems sûresi, 91/9-10).
945 “Ayetlerimi az bir fiyatla, yani dünya menfaati karşılığında satmayın.” (Bakara sûresi, 2/41).
946 “Allah’a dayanıp güvenene Allah kâfidir. Allah buyruğunu elbette yerine getirir. Gerçekten
Allah her şey için bir ölçü, her iş için bir vâde belirlemiştir.” (Talâk sûresi, 65/3).
947 “Ölüm kesin bir gerçektir.” (Bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 3/180. Ayrıca, ölüm
gerçeğini ifade eden ayet-i kerimeler için bkz. Bakara sûresi, 2/28; Âl-i İmran sûresi, 3/185; Hac
sûresi, 22/66; Câsiye sûresi, 45/26; Kaf sûresi, 50/19; Cum’a sûresi, 62/8; Mülk sûresi, 67/2).
948 “Peygamberleri onlara şöyle dedi: Hiç gökleri ve yeri yaratan Yüce Yaratıcı hakkında şüphe
edilebilir mi?” (İbrahim sûresi, 14/10).
949 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ardından (ahirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun
için) ancak bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28).
950 “Kıyametin oluş işi ise başka değil, ancak göz açıp kapama yahut daha da kısa bir anda olup
biter.” (Nahl sûresi, 16/77).
951 “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve mümin kadınlara söyle, ev dışına çıktıkları zaman dış
elbiselerini üzerlerine salıversinler.” (Ahzâb sûresi, 33/59).
952 Abdurrezzak, el-Musannef 6/173; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ 1/380.
953 “Sabırlılar o kimselerdir ki, başlarına musibet geldiğinde ‘Biz Allah’a aidiz ve vakti
geldiğinde elbette O’na döneceğiz’ derler.” (Bakara sûresi, 2/156).
954 “O’dur beni doyuran, O’dur beni içiren. Hastalandığımda O’dur bana şifa veren.” (Şuarâ
sûresi, 26/79-80).
955 et-Taberî, Câmiu’l-Beyân 19/19. Ayrıca bkz. el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 4/321; İbni
Kayyim, Medâricü’s-Sâlikîn 3/188
956 “Eğer duanız olmazsa ne kıymetiniz var!” (Furkan sûresi, 25/77).
957 HAŞİYE Bu devanın tesirindendir ki, misafir olarak bir köye gittiğimde, orada gözsüz
Mehmed Ağa isminde bir zâtın göz hastalığından şikâyeti üzerine, yanımda bulunan Hastalar
Risalesi’nin On Dördüncü Deva’sını okuyunca, onun manevî tesiriyle o zât dedi ki: “Keşke bana
bu sevabı kazandıran ve manevî kazanç kapısını açan hastalığımdan şikâyet etmeseydim.”
Pişman bir şekilde şükür kapısına yöneldi. Hastalığının onun hakkında Allah’ın bir rahmeti
olduğunu kesinlikle anladı.
958 Musibete ve zorluğa en çok uğrayanlar, insanların en iyileri, en kâmilleridirler. (Tirmizî, zühd
57; İbni Mâce, fiten 23; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 1/172, 173, 180, 185; 6/369; İbni
Hibbân, es-Sahîh 7/160, 184; el-Hâkim, el-Müstedrek 1/100, 3/386).
959 “Kâf, Hâ, Yâ, Ayn, Sâd. Bu, Senin Rabbinin, kulu Zekeriya’ya olan lütuf ve ihsanının
anlatımıdır. O Rabbine gizlice seslenip şöyle niyaz etmişti: Ya Rabbi, iyice yaşlandım, kemiklerim
zayıfladı, eridi, başımdaki saçlar ağardı, beyaz alevler gibi tutuştu. Ya Rabbi, Sana her ne için
yalvardıysam, asla mahrum kalmadım, bedbaht olmadım.” (Meryem sûresi, 19/1-4).
960 “Her canlı her an ölümü tatmaktadır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/185).
961 “Allah, o hak Mabud’dur ki, kendisinden başka ilah yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87).
962 “O’nun vechi (Zâtı), hariç her şey yok olacaktır. Hüküm O’nundur ve hepiniz O’nun
huzuruna götürüleceksiniz.” (Kasas sûresi, 28/88).
963 Ey Kendinden başka her şeyin fâni olduğu tek Bâki!
964 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onların üzerine titrerken) onlar hâlâ senden ve yolundan yüz
çevirecek olurlarsa de ki: Bana (yardımcı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan başka ilah
yoktur. Ben O’na dayandım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinatın, bütün varlıkların idare
merkezi olan) Büyük Arş’ın Rabbi, (bütün kâinatın mutlak Sultanı, bütün varlıkların yegâne
sığınağı, besleyip yaşatanı, koruyup gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129).
965 “Göklerde ne var, yerde ne varsa Allah’ı tenzih ve tesbih eder. O Aziz ve Hakîmdir: Üstün
kudret, tam hüküm ve hikmet sahibidir. Göklerin ve yerin hakimiyeti O’nundur. Hayatı veren ve
hayatı alıp öldüren O’dur. O her şeye kadirdir.” (Hadîd sûresi, 57/1-2).
966 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).
967 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173).
968 “Allah göklerin ve yerin nurudur.” (Nûr sûresi, 24/35).
969 “Ben cinleri ve insanları sırf Beni tanıyıp yalnız Bana ibadet etsinler diye yarattım. Onlardan
nafaka istemiyorum, beni yedirip beslemelerini de istemiyorum. Asıl bütün mahlûkların
rızıklarını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah Teâlâ’dır.” (Zâriyât sûresi, 51/56-
58).
970 “Ne doğurdu, ne de doğuruldu.” (İhlâs sûresi, 112/3).
971 Sana milyonlarca salât ve milyonlarca selam olsun ya Resûlallah.
972 “Onlar Mele-i Âla’ya yükselip dinleyemezler ve her taraftan bombardımana tutulurlar.
Dinlemeye kalksalar kovulup atılırlar. Hem onlar için devamlı bir azap vardır. Ne var ki,
içlerinden biri bir söz kırıntısı kapmayı başarırsa derhal yakıcı ve delici bir ışın onu kovalar.”
(Sâffât sûresi, 37/8-10).
973 “Gerçek şu ki, yere en yakın olan göğü lambalarla donattık ve onlardan bir kısmını
şeytanlara atılan mermiler yaptık. Hem onlara alevli bir ateş hazırladık.” (Mülk sûresi, 67/5).
974 “Yeryüzünü de Biz döşedik, bakınız Biz ne de güzel döşedik!” (Zâriyât sûresi, 51/48).
975 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarları elimizde olmasın. Biz onu
ancak belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21).
976 “Sen insanları Allah yoluna hikmetle davet et.” (Nahl sûresi, 16/125).
977 “Yiyin, için fakat israf etmeyin.” (A’râf sûresi, 7/31).
978 “De ki: O, Allah’tır, gerçek İlahtır ve Birdir.” (İhlâs sûresi, 112/1).
979 “Eğer gökte ve yerde Allah’tan başka ilahlar bulunsaydı oraların nizamı bozulurdu.” (Enbiyâ
sûresi, 21/22).
980 “Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur?!” (Mülk sûresi, 67/3).
981 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.
982 “İşte bak Allah’ın rahmetinin eserlerine, ölmüş toprağa nasıl hayat veriyor! İşte bunları
yapan kim ise ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (Rûm sûresi, 30/50).
983 “Allah o ilahtır ki kendisinden başka ilah yoktur. Hayy’dır, Kayyum’dur kendisini ne bir
uyuklama ne uyku tutar.” (Bakara sûresi, 2/255).
984 “Allah’a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, kadere, hayır ve şerrin
Allah Teâlâ’dan geldiğine, ölümden sonra dirilişin hak olduğuna iman ettim. Allah’tan başka
ibadete lâyık ilah bulunmadığına ve Muhammed’in Allah Resûlü olduğuna şehadet ederim.” Ebû
Hanîfe, el-Fıkhu’l-ekber s. 27-29. Bunları iman esaslarından sayan hadisler için bkz. Buhârî,
îmân 50; tefsîr (31) 2; Müslim, îmân 1, 8, 9.
985 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40).
986 “Allah O’dur ki gökleri, sizin de görüp durduğunuz gibi, direksiz yükseltti.” (Ra’d sûresi,
13/2).
987 “Bütün işler hükmetmesi için O’na götürülür.” (Hûd sûresi, 11/123).
988 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i
İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40).
989 Gizli hazine. Kutsî hadis: “Ben gizli bir hazneydim, bilinmeyi istedim ve mahlûkatı
yarattım.”
990 Zorunlu, vacip.
991 “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!” (Hûd sûresi, 11/112).
992 “Artık onlardan kimi bedbaht, kimi mutludur.” (Hûd sûresi, 11/105).
993 Hiç kimse gaybı bilemez, gaybı yalnız Allah bilir.
994 Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s. 595.
995 Nurun kandili gizlice fakat aynı zamanda da açık bir şekilde yakılır. Kandiller kandili gizli
olarak nurlanır. (Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s. 509-510)
996 Ey gizliliklere ilmiyle nüfuz eden Nur! Yıldızımı asırlar boyunca Nur isminle nurlandır ve
parıltısını devam ettir! (Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s. 509)
997 Ey kadri yüce ismi taşıyan! (Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s.
527)
998 Savaş, korkma; harbet, çekinme! (Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî)
s. 527)
999 Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s. 562.
1000 Bin üç yüz elli dört (1354) tarihine yetişirsen. (Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb
(Evrâd-ı Şâzelî) s. 596)
1001 Ey kadri yüce ismi taşıyan! (Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s.
527)
1002 Bkz. el-Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-Ahzâb (Evrâd-ı Şâzelî) s. 527.
1003 Ya Allah, ya Rahmân: Ey Zâtı itibarıyla merhametli olan! Ya Rahîm: Ey rahmetiyle
mahlûkatına merhamet eden! Ya Ferd: Ey eşi ve benzeri olmayan! Ya Hayy: Ey her zaman var
olan, diri olan, ezelî ve ebedî hayat sahibi olan! Ya Kayyûm: Ey kendi Zât’ı ile var olup, zeval
bulmayan ve bütün varlıkları varlıkta tutup onları yöneten! Ya Hakem: Ey hükmü geçersiz
kılınmayan Hâkim! Ya Adl: Ey tam adalet sahibi! Ya Kuddûs: Ey her şeyi tertemiz yapan ve
kendisi bütün eksiklerden uzak ve yüce Zât!
/ Sünnet Yolu
/ Şefkat Tokatları Risalesi
/ Şeytandan Allah’a Sığınmanın Hikmeti
(İhlâs Hakkında)
/ Tabiat Risalesi
/ Hastalar Risalesi
/ İhtiyarlar Risalesi
HuginRisale/content/pdf/Lemalar-Bediuzzaman_Said_Nursi.pdf