[PDF]
Lem'alar 
Bediüzzaman Said Nursî

Risale-i Nur Külliyat ı’ndan
Lem'alar
Bediüzzaman
Said Nursî
İstanbul - 2007
LEM ’ALAR
Copyright © Şahdamar Yay ınlar ı, 2007
Bu eserin tüm yay ın haklar ı Işık Ltd. Şti.’ne aittir.
Eserde yer alan metin ve resimlerin, I şık Ltd. Şti.’nin önceden
yaz ılı izni olmaks ızın, elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kay ıt
sistemi ile ço ğalt ılmas ı, yay ımlanmas ı ve depolanmas ı yasakt ır.
ISBN
978-975-9090-90-6
Yay ın Numaras ı
80
Bas ım Yeri ve Y ılı
Çağlayan Matbaas ı
Sarn ıç Yolu Üzeri No:7 Gaziemir / İZMİR
Tel: (0232) 252 20 96
Ekim  2007
Genel Da ğıtım
Gökkuşağı Pazarlama ve Da ğıtım
Merkez Mah. So ğuksu Cad. No: 31
Tek-Er İş Merkezi Mahmutbey/ İSTANBUL
Tel: (0212) 410 50 00   Faks: (0212) 444 85 96
Şahdamar Yay ınlar ı
Emniyet Mahallesi Huzur Sokak No: 5
34676  Üsküdar/ İSTANBUL
Tel: (0216) 318 42 88    Faks: (0216) 318 52 20
www.sahdamaryayinlari.com
İçindekiler
Birinci Lem ’a .............................................................................................................................. .......................... 4
İkinci Lem’a  .............................................................................................................................. ............................. 8
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ....................... 9
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. ....................... 10
Birinci Vecih  .............................................................................................................................. .................. 10
İkinci Vecih  .............................................................................................................................. ..................... 10
Üçüncü Vecih  .............................................................................................................................. .............. 11
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ................ 11
Dördüncü Nükte  .............................................................................................................................. .........12
Beşinci Nükte ............................................................................................................................... ................. 13
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. .............. 13
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ................. 15
Üçüncü Mesele  .............................................................................................................................. ...........15
Hâtime  .............................................................................................................................. ..................................... 16
Üçüncü Lem ’a .............................................................................................................................. ................... 17
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. .................... 17
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. ....................... 18
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ................ 19
Dördüncü Lem ’a .............................................................................................................................. ...........23
Birinci Makam  .............................................................................................................................. ................ 23
Birinci Nükte  ............................................................................................................................... ................ 23
İkinci Nükte ............................................................................................................................... ................... 24
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. .............25
Dördüncü Nükte  .............................................................................................................................. .......27
İkinci Makam  .............................................................................................................................. ................... 33
Beşinci Lem ’a .............................................................................................................................. .................... 34
Alt ınc ı Lem ’a .............................................................................................................................. ........................ 35
Yedinci Lem ’a .............................................................................................................................. ..................... 36
Birincisi  .............................................................................................................................. ................................... 37
İkincisi  .............................................................................................................................. ...................................... 37
Üçüncüsü  .............................................................................................................................. ............................. 38
Dördüncüsü  .............................................................................................................................. ...................... 38
Beşincisi  .............................................................................................................................. ................................ 39
Alt ınc ısı ............................................................................................................................... ................................... 40
Yedincisi  .............................................................................................................................. ................................. 40
Birincisi  .............................................................................................................................. .............................. 41
İkinci Vecih  .............................................................................................................................. ..................... 41
Bir Tetimme  .............................................................................................................................. ..................... 43
Birinci Nükte  ............................................................................................................................... ................ 43
İkinci Nükte ............................................................................................................................... ................... 43
Bu Tetimmeye İkinci Bir İzah .................................................................................................... 45
Hâtime  .............................................................................................................................. ..................................... 48
Sekizinci Lem ’a .............................................................................................................................. ................ 50
Dokuzuncu Lem ’a .............................................................................................................................. .......51
Onuncu Lem ’a (Şefkat Tokatlar ı Risalesi)  .......................................................................... 52f  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Birincisi  .............................................................................................................................. ................................... 53
İkincisi  .............................................................................................................................. ...................................... 54
Üçüncüsü  .............................................................................................................................. ............................. 54
Dördüncüsü  .............................................................................................................................. ...................... 54
Beşincisi  .............................................................................................................................. ................................ 55
Alt ınc ısı ............................................................................................................................... ................................... 56
Yedincisi  .............................................................................................................................. ................................. 56
Sekizincisi  .............................................................................................................................. ............................ 57
Dokuzuncusu  .............................................................................................................................. .................. 57
Onuncusu  ............................................................................................................................... ........................... 58
On Birincisi  .............................................................................................................................. ........................ 58
On İkincisi  .............................................................................................................................. ........................... 58
On Üçüncüsü  .............................................................................................................................. .................. 59
On Dördüncüsü  .............................................................................................................................. ...........59
On Birinci Lem ’a (Mirkâtü’s-Sünne ve Tiryâku Marazi’l-Bid’a)  ...................... 63
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. .................... 63
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. ....................... 64
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ................ 65
Dördüncü Nükte  .............................................................................................................................. .........65
Beşinci Nükte ............................................................................................................................... ................. 67
Alt ınc ı Nükte  .............................................................................................................................. ..................... 68
Yedinci Nükte  .............................................................................................................................. .................. 69
Sekizinci Nükte  .............................................................................................................................. .............70
Dokuzuncu Nükte  ............................................................................................................................... .....71İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------    g
Onuncu Nükte  .............................................................................................................................. ............... 73
Birinci Nokta  ............................................................................................................................... ................ 73
İkinci Nokta  .............................................................................................................................. ................... 75
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. .............75
On Birinci Nükte  .............................................................................................................................. .........76
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. .............. 76
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ................. 77
Üçüncü Mesele  .............................................................................................................................. ...........77
On İkinci Lem ’a .............................................................................................................................. .............. 79
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. .................... 79
Birinci Nokta  ............................................................................................................................... ................ 79
İkinci Nokta  .............................................................................................................................. ................... 81
[İkinci Nükte]  .............................................................................................................................. ................... 82
Birinci Mesele-i Mühimme  ............................................................................................................ 82
Birincisi  .............................................................................................................................. .............................. 82
İkincisi  .............................................................................................................................. ................................. 82
Üçüncüsü ............................................................................................................................... ........................ 83
Dördüncüsü  .............................................................................................................................. .................. 84
İkinci Mesele-i Mühimme’dir  ...................................................................................................... 84
Birinci Kâide  .............................................................................................................................. ................. 85
İkincisi  .............................................................................................................................. ................................. 85
Üçüncüsü ............................................................................................................................... ........................ 85
Dördüncüsü  .............................................................................................................................. .................. 85
Beşincisi  .............................................................................................................................. ............................ 86
Alt ınc ısı .............................................................................................................................. ............................... 86
Yedincisi  .............................................................................................................................. ............................ 86h  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
On Üçüncü Lem ’a (Hikmetü’l-istiâze)  ................................................................................... 89
Birinci İşaret ............................................................................................................................... ..................... 89
İkinci İşaret  .............................................................................................................................. ......................... 90
Üçüncü İşaret ............................................................................................................................... ................. 91
Dördüncü İşaret  .............................................................................................................................. ...........92
Beşinci İşaret  .............................................................................................................................. ................... 93
Alt ınc ı İşaret  .............................................................................................................................. ...................... 94
Yedinci İşaret  .............................................................................................................................. .................... 96
Sekizinci İşaret  .............................................................................................................................. ............... 98
Dokuzuncu İşaret  .............................................................................................................................. ...101
Onuncu İşaret  .............................................................................................................................. ............103
On Birinci İşaret  .............................................................................................................................. ......105
On İkinci İşaret ............................................................................................................................... .........106
On Üçüncü İşaret  .............................................................................................................................. ..109
Birinci Nokta  ............................................................................................................................... ............109
İkinci Nokta  .............................................................................................................................. ............... 110
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. .........111
On Dördüncü Lem ’a ......................................................................................................................... 113
Birinci Makam  .............................................................................................................................. ............113
Bu defaki sualinizde diyorsunuz ki:  ................................................................................ 113
Birinci Esas  .............................................................................................................................. ................ 114
İkinci Esas  .............................................................................................................................. ................... 114
Üçüncü Esas  .............................................................................................................................. ............115
Birincisi  .............................................................................................................................. .......................... 115
İkinci Vecih  .............................................................................................................................. ................. 116İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------    i
Üçüncü Vecih  .............................................................................................................................. ..........116
İkinci Suâl: Âl-i Abâ hakk ındad ır. ..................................................................................... 118
İkinci Makam  .............................................................................................................................. ............... 119
Birinci S ır .............................................................................................................................. ..................... 120
İkinci S ır .............................................................................................................................. ........................ 120
Üçüncü S ır ............................................................................................................................... ................. 121
Dördüncü S ır .............................................................................................................................. ...........123
Beşinci S ır .............................................................................................................................. ................... 124
Alt ınc ı S ır .............................................................................................................................. ...................... 126
On Beşinci Lem ’a .............................................................................................................................. ....128
On Alt ınc ı Lem ’a ............................................................................................................................... .......129
Birincisi  .............................................................................................................................. ............................... 129
İkinci Merakl ı Sual  .............................................................................................................................. .130
Üçüncü Merakl ı Sual  ........................................................................................................................ 131
Dördüncü Merakl ı Sual  ................................................................................................................. 132
Hâtime  .............................................................................................................................. ................................. 133
Evvelâ  .............................................................................................................................. .............................. 135
İkinci Sualiniz  .............................................................................................................................. ...........135
Üçüncü Sualiniz ............................................................................................................................... ....137
[Mugayyebât- ı Hamse]  ................................................................................................................... 138
On Yedinci Lem ’a .............................................................................................................................. .....141
Mukaddime  .............................................................................................................................. .................... 141
Birinci Nota  .............................................................................................................................. ................... 141
İkinci Nota ............................................................................................................................... ...................... 142
Üçüncü Nota  .............................................................................................................................. ............... 142j  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Dördüncü Nota  ............................................................................................................................... ........143
Beşinci Nota  .............................................................................................................................. ................. 143
Alt ınc ı Nota  .............................................................................................................................. .................... 150
Yedinci Nota ............................................................................................................................... ................. 151
Sekizinci Nota  .............................................................................................................................. ............. 153
Dokuzuncu Nota  .............................................................................................................................. .....157
Onuncu Nota  .............................................................................................................................. .............. 159
On Birinci Nota  .............................................................................................................................. ........160
On İkinci Nota  .............................................................................................................................. ...........160
On Üçüncü Nota  .............................................................................................................................. ....162
Birincisi  .............................................................................................................................. .......................... 162
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ............. 164
Üçüncü Mesele  .............................................................................................................................. .......164
Dördüncü Mesele ............................................................................................................................... 166
Beşinci Mesele  .............................................................................................................................. ........167
On Dördüncü Nota  ........................................................................................................................... 168
Birinci Remiz  .............................................................................................................................. ............168
İkinci Remiz  .............................................................................................................................. ............... 169
Üçüncü Remiz  .............................................................................................................................. .........169
Dördüncü Remiz  ............................................................................................................................... ..170
On Beşinci Nota  .............................................................................................................................. ......170
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. ..........171
On Sekizinci Lem ’a .............................................................................................................................. 173
On Dokuzuncu Lem ’a (İktisad Risalesi)  ........................................................................ 174
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ................ 174İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------    k
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. ................... 174
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ............175
Dördüncü Nükte  .............................................................................................................................. .....176
Beşinci Nükte ............................................................................................................................... ............. 179
Alt ınc ı Nükte  .............................................................................................................................. ................. 180
Yedinci Nükte  .............................................................................................................................. .............. 181
Birincisi  .............................................................................................................................. .......................... 181
Hırsın İkinci Neticesi  ....................................................................................................................... 182
Üçüncü Netice  .............................................................................................................................. ........183
Yirminci Lem ’a (İhlâs hakk ında)............................................................................................... 186
Birinci Nokta  .............................................................................................................................. ................ 186
Yirmi Birinci Lem ’a (İhlâs hakk ında) ................................................................................. 199
Birinci Düsturunuz  .............................................................................................................................. 200
İkinci Düsturunuz  .............................................................................................................................. ...201
Üçüncü Düsturunuz  .......................................................................................................................... 202
Dördüncü Düsturunuz  ................................................................................................................... 203
Bir K ısım Karde şlerime Hususî Bir Mektuptur  ................................................. 209
Birincisi  .............................................................................................................................. .......................... 209
İkincisi  .............................................................................................................................. ............................. 209
Yirmi İkinci Lem'a  .............................................................................................................................. ....211
İşârât- ı Selâse  .............................................................................................................................. ............. 211
Birinci İşaret  .............................................................................................................................. .............. 211
İkinci İşaret  .............................................................................................................................. ................. 213
Üçüncü İşaret  .............................................................................................................................. ..........215
Hâtime  .............................................................................................................................. ................................. 218l  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Yirmi Üçüncü Lem ’a (Tabiat Risalesi ) ............................................................................. 220
İhtar  .............................................................................................................................. ................................... 220
Şu S ırrı İzahtan Evvel Bir İhtar  .............................................................................................. 221
Mukaddime  .............................................................................................................................. .................... 221
Amma Birinci Yol ki  .......................................................................................................................... 222
Birincisi  .............................................................................................................................. .......................... 222
İkinci Muhal  .............................................................................................................................. ............... 223
Üçüncü Muhal  .............................................................................................................................. .........223
Amma İkinci Mesele  ......................................................................................................................... 224
Birincisi  .............................................................................................................................. .......................... 224
İkinci Muhal  .............................................................................................................................. ............... 225
Üçüncü Muhal  .............................................................................................................................. .........225
Üçüncü Kelime  .............................................................................................................................. .........226
Birincisi  .............................................................................................................................. .......................... 226
İkinci Muhal  .............................................................................................................................. ............... 227
Üçüncü Muhal  .............................................................................................................................. .........229
Birinci Misal  .............................................................................................................................. ........229
İkinci Misal  .............................................................................................................................. ...........230
Hâtime  .............................................................................................................................. ................................. 235
Birinci Suâl  .............................................................................................................................. ................. 235
İkinci Suâl  ............................................................................................................................... ................... 236
Üçüncü Suâl  .............................................................................................................................. ............. 239
Yirmi Dördüncü Lem ’a (Tesettür Hakk ındad ır) .................................................... 241
Birinci Hikmet  .............................................................................................................................. ............241
İkinci Hikmet  .............................................................................................................................. ............... 242
Üçüncü Hikmet  .............................................................................................................................. ........243İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------    m
Dördüncü Hikmet  .............................................................................................................................. .244
Ehl-i Îmân Âhiret Hem şirelerim Olan Kad ınlar Tâifesi İle Bir 
Muhaveredir  .............................................................................................................................. .................. 246
Birinci Nükte  ............................................................................................................................... ............246
İkinci Nükte ............................................................................................................................... ............... 248
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. .........250
Yirmi Beşinci Lem ’a (Hastalar Risâlesi)  .......................................................................... 252
Yirmi Beş Devad ır .............................................................................................................................. 252
İhtâr ve İtizar  .............................................................................................................................. ............. 252
Birinci Deva  .............................................................................................................................. ................... 252
İkinci Deva  .............................................................................................................................. ...................... 253
Üçüncü Deva  .............................................................................................................................. ............... 253
Dördüncü Deva  .............................................................................................................................. ........254
Beşinci Deva  .............................................................................................................................. ................ 255
Alt ınc ı Deva  .............................................................................................................................. ................... 255
Alt ınc ı Deva  .............................................................................................................................. ................... 256
Yedinci Deva  .............................................................................................................................. ................. 256
Sekizinci Deva  .............................................................................................................................. ............257
Dokuzuncu Deva  .............................................................................................................................. ....258
Onuncu Deva  .............................................................................................................................. .............. 259
On Birinci Deva  .............................................................................................................................. ........259
On İkinci Deva  .............................................................................................................................. ...........260
On Üçüncü Deva  .............................................................................................................................. ....260
On Dördüncü Deva  ........................................................................................................................... 261
On Beşinci Deva  .............................................................................................................................. .....262n  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
On Alt ınc ı Deva  .............................................................................................................................. ........263
On Yedinci Deva  .............................................................................................................................. ......263
On Sekizinci Deva  .............................................................................................................................. .265
On Dokuzuncu Deva  ....................................................................................................................... 266
Yirminci Deva  .............................................................................................................................. .............. 267
Yirmi Birinci Deva  .............................................................................................................................. ..268
Yirmi İkinci Deva  .............................................................................................................................. .....268
Yirmi Üçüncü Deva  ............................................................................................................................ 269
Yirmi Dördüncü Deva  ..................................................................................................................... 270
Yirmi Beşinci Deva  ............................................................................................................................. 271
Yirmi Beşinci Lem ’a’nın Zeyli  ................................................................................................ 272
Yirmi Alt ınc ı Lem ’a (İhtiyarlar Risâlesi ) ............................................................................ 273
Birinci Rica  .............................................................................................................................. ..................... 274
İkinci Rica  .............................................................................................................................. ........................ 274
Üçüncü Rica  .............................................................................................................................. ................. 275
Dördüncü Rica  .............................................................................................................................. ..........276
Beşinci Rica  .............................................................................................................................. .................. 278
Alt ınc ı Rica  .............................................................................................................................. ..................... 279
Yedinci Rica  .............................................................................................................................. ................... 281
Sekizinci Rica  .............................................................................................................................. .............. 284
Dokuzuncu Rica  .............................................................................................................................. ......287
Onuncu Rica  .............................................................................................................................. ................ 290
On Birinci Rica  .............................................................................................................................. ..........292
On İkinci Rica  .............................................................................................................................. ............. 298İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------    o
On Üçüncü Rica  .............................................................................................................................. ......302
On Dördüncü Rica  ............................................................................................................................. 309
Birinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye  .................................................................................... 310
İkinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye  ....................................................................................... 310
Üçüncü Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye  ................................................................................. 311
Dördüncü Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye  ........................................................................... 312
Beşinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye  .................................................................................. 313
Alt ınc ı Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye  ..................................................................................... 313
On Beşinci Rica  .............................................................................................................................. .......314
On Alt ınc ı Rica  .............................................................................................................................. ..........320
Yirmi Alt ınc ı Lem ’a’nın Zeyli  ................................................................................................... 325
Yirmi Yedinci Lem ’a ............................................................................................................................ 326
Yirmi Sekizinci Lem ’a ....................................................................................................................... 327
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. ................... 327
Birincisi  .............................................................................................................................. .......................... 327
İkinci Vecih  .............................................................................................................................. ................. 328
Üçüncü Vecih  .............................................................................................................................. ..........328
Uyku Üç Nevi ’dir  .............................................................................................................................. ......329
Birincisi  .............................................................................................................................. .......................... 329
İkincisi  .............................................................................................................................. ............................. 329
Üçüncüsü ............................................................................................................................... .................... 330
“Bu da Güzeldir”  .............................................................................................................................. .....330
[Vahdetü'l-vücuda Dâir]  ................................................................................................................ 332
Birincisi  .............................................................................................................................. .......................... 332
İkincisi  .............................................................................................................................. ............................. 332p  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Üçüncüsü ............................................................................................................................... .................... 332
Bir Suale Cevap  .............................................................................................................................. .......333
Mânidar Bir Tevâfuk-u Latîfe  ................................................................................................. 337
Zekâi'nin Rüyas ı .............................................................................................................................. .......339
Tarafgirâne ve Risale-i Nur ’a Rakibâne Söylenen Sözlere 
Mukâbildir  .............................................................................................................................. ........................ 339
Yirmi Sekizinci Lem ’a’nın Yirmi Sekizinci Nüktesi  ....................................... 340
Yirmi Dokuzuncu Lem ’a ............................................................................................................... 345
İfade-i Meram  .............................................................................................................................. .............. 345
Üçüncü Bâb:  .............................................................................................................................. ................ 348
Birinci Mertebe  .............................................................................................................................. .......348
İkinci Mertebe  .............................................................................................................................. ..........354
Üçüncü Mertebe ............................................................................................................................... ...358
Dördüncü Mertebe  ........................................................................................................................... 360
Beşinci Mertebe  .............................................................................................................................. .....366
Alt ınc ı Mertebe  .............................................................................................................................. ........372
Elhâs ıl: .............................................................................................................................. ............................ 374
Yedinci Mertebe  .............................................................................................................................. .....376
Otuzuncu Lem'a  .............................................................................................................................. ........379
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ................ 379
Otuzuncu Lem ’a’nın İkinci Nüktesi  ................................................................................ 383
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ............386
Üçüncü Nükte’nin Birinci Noktas ı ..................................................................................... 387
Üçüncü Nükte’nin İkinci Noktas ı ........................................................................................ 388
Birinci Meselesi  ............................................................................................................................. 388
İkinci Noktan ın İkinci Meselesi  ...................................................................................... 389İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------    q
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. .........389
Dördüncü Nokta  .............................................................................................................................. ...392
Beşinci Nokta  .............................................................................................................................. ..........392
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. ...393
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ......393
Otuzuncu Lem’a’n ın Dördüncü Nüktesi  .................................................................. 395
Birinci İşaret  .............................................................................................................................. .............. 395
Birinci Sikke  .............................................................................................................................. .......395
İkinci Sikke  .............................................................................................................................. ..........396
Üçüncü Sikke ............................................................................................................................... ...396
İkinci İşaret  .............................................................................................................................. ................. 397
Üçüncü İşaret  .............................................................................................................................. ..........397
Dördüncü İşaret  .............................................................................................................................. ....398
Birincisi  .............................................................................................................................. ................... 398
İkinci Nokta ............................................................................................................................... ........400
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. ..401
Beşinci İşaret  ............................................................................................................................... ...........402
Alt ınc ı İşaret  .............................................................................................................................. .............. 404
Yedinci İşaret  .............................................................................................................................. ............405
Birincisi  .............................................................................................................................. ................... 406
İkincisi  .............................................................................................................................. ...................... 406
Üçüncüsü  ............................................................................................................................... ............. 406
Otuzuncu Lem ’a’nın Beşinci Nüktesi  .......................................................................... 408
Birinci Remiz  .............................................................................................................................. ............408
İkinci Remiz  .............................................................................................................................. ............... 410
Üçüncü Remiz  .............................................................................................................................. .........412
Dördüncü Remiz  ............................................................................................................................... ..413r  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Beşinci Remiz  .............................................................................................................................. ..........418
Hâtime  .............................................................................................................................. ............................ 420
Otuzuncu Lem ’a’nın Alt ınc ı Nüktesi  ............................................................................. 422
Birinci Şuâ .............................................................................................................................. .................. 423
İkinci Şuâ .............................................................................................................................. ..................... 427
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. ...427
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ......428
Üçüncü Şuâ............................................................................................................................... .............. 430
Birincisi  .............................................................................................................................. ................... 430
Dördüncü Şuâ .............................................................................................................................. ........432
Beşinci Şuâ .............................................................................................................................. ................ 435
Birinci Meselesi  ............................................................................................................................. 435
Beşinci Şuâ’n ın İkinci Meselesi  ..................................................................................... 437
Otuz Birinci Lem ’a .............................................................................................................................. ..442
Otuz İkinci Lem ’a .............................................................................................................................. .....442
Otuz Üçüncü Lem ’a............................................................................................................................ 442
Münâcât  .............................................................................................................................. .................................. 443
Fihrist  .............................................................................................................................. ......................................... 459
Sekizinci Lem ’a’nın Fihristesinden Bir Parça  ..................................................... 525
Yirmi Sekizinci Lem ’a’nın Fihristesinden Bir Parça .................................... 527İÇİNDEKİLER   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------    s

Lem'alar

ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ َכَ۠Ĭَאéْ×ُø َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź أَنْ َאتِĩُĥُّčĤا ĹِĘ َאدٰىĭَĘ
2َīĻِĩِèَّاóĤا ُħَèأَرْ َÛْĬوَأَ ُّóُّąĤا َĹِĭَّùَĨ ĹِّĬأَ ưįَّÖرَ َאدٰىĬ إِذْ
3ِħĻِčَđْĤا ْشِóَđْĤا رَبُّ َĳُİوَ ُÛْĥَכَّĳَÜ ِįْĻَĥَĐ ۘ َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰ۬ųا َĹِ×ْùَè ْģُĝَĘ ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ
5ِħĻِčَđْĤا ِّĹِĥَđْĤا ِّٰųِאÖ َّźإِ َّةَĳُĜ َźوَ ْلَĳَè َź ، 4ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè
6ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ ..ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ
7אءٌƯęِüوَ ًىïُİ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĥِĤ
Otuz Birinci Mektub’un birinci k ısm ı; her zaman, hususan ma ğrib  ve işâ  
ortas ında otuz üçer defa okunmas ı çok faziletli bulunan mezkûr kelimât- ı mü-
bareke nin her birinin çok envâr ından birer nurunu gösterecek alt ı lem’ad ır.
1 “Sonra, (dü ştüğü bal ığın karn ının, gecenin ve denizin, bir de bulundu ğu halin) karanl ıklar ı içinde, 
“Sen’den ba şka ilâh yoktur. Sen, her türlü kusurdan, eksiklikten, e şi-ortağı bulunmaktan mutlak 
münezzehsin. Ben, gerçekten kendine yaz ık edenlerden oldum!” diye yakard ı.” (Enbiyâ sûresi, 
21/87)
2 “Yâ Rabbî, bu dert bana iyice dokundu. Sen merhametlilerin en merhametli olan ısın.” diye niyaz 
etmişti.” (Enbiyâ sûresi, 21/83)
3 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onlar ın üzerine titrerken) onlar halâ senden ve yolundan yüz çevirecek olur-
larsa de ki: Bana (yard ımc ı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan ba şka hiçbir ilâh yoktur. Ben O’na 
dayand ım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinat ın, bütün varl ıklar ın idare merkezi olan) Büyük Ar ş’ın 
Rabbi, (bütün kâinat ın mutlak Sultan ı, bütün varl ıklar ın yegâne s ığınağı, besleyip ya şatan ı, koruyup 
gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129)
4 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173).
5 “Hareket ve güç, ancak yüceler yücesi ve pek büyük olan Cenâb- ı Hakk’ ın dilemesi ile olur.” 
Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem)  bu sözün, cennet hazinelerinden bir hazine oldu ğunu 
bildirmiştir. Bkz.: Buhârî, meğâzî 38, deavât  51, 68,  kader  7; Müslim, zikir 44-46.
6 Ey Kendinden ba şka her şeyin fânî oldu ğu tek Bâkî!
7 “O (Kur’ân), iman edenler için hidâyet ve şifad ır.” (Fussilet sûresi, 41/44).
Birinci Lem'a
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
Hazreti Yûnus İbni Mettâ  (alâ Nebiyyinâ ve aleyhissalâtü vesselâm) ’ın münâcât ı, en 
azîm bir münâcâtt ır ve en mühim bir vesîle-i icâbe-i duâ dır.1
Hazreti Yûnus (aleyhisselâm) ’ın k ıssa-y ı meşhûresinin hülâsas ı:
Denize at ılm ış, büyük bir bal ık  onu yutmu ş.2 Deniz f ırtınal ı ve gece da ğ-
dağalı ve karanl ık ve her taraftan ümit kesik bir vaziyette,
3َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ َכَ۠Ĭَאéْ×ُø َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź
münâcât ı, ona süraten vas ıta-y ı necat  olmuştur.
Şu münâcât ın s ırr- ı azîmi şudur ki:
O vaziyette esbab bilkülliye sukût etti. Çünkü o hâlde ona necat ve-
recek öyle bir Zât lâz ım ki; hükmü hem bal ığa, hem denize, hem geceye, 
hem cevv-i semâya geçebilsin.  Çünkü onun aleyhinde “gece, deniz ve hût ” 
ittifak etmi şler. Bu üçünü birden emrine musahhar eden bir Zât onu sâhil-i se-
lâmet e ç ıkarabilir. E ğer bütün halk onun hizmetkâr ı ve yard ımc ısı olsa idiler, 
yine beş para faydalar ı olmazd ı.4
Demek esbâb ın tesiri yok. Müsebbibü’l-esbab ’dan başka bir melce’ olama-
dığını aynelyakîn  gördüğünden, s ırr- ı ehadiyet , nur-u tevhid içinde inki şâf ettiği 
için şu münâcât birdenbire geceyi, denizi ve hûtu musahhar etmi ştir. O nur-u 
tevhid ile hûtun karn ını bir tahte’l-bahir  gemisi hükmüne getirip ve zelzeleli 
dağvâri emvâc deh şeti içinde; denizi, o nur-u tevhid ile emniyetli bir sahrâ, bir 
meydan- ı cevelân ve tenezzühgâh ı olarak o nur ile semâ yüzünü bulutlardan 
süpürüp, kameri bir lâmba gibi ba şı üstünde bulundurdu. Her taraftan onu 
1 Bkz.: Tirmizî, deavât  81; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/170.
2 Kıssan ın tamam ı için bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  17/79-81.
3 “Sen’den ba şka ilâh yoktur. Sen, her türlü kusurdan, eksiklikten, e şi-ortağı bulunmaktan mutlak 
münezzehsin. Ben, gerçekten kendine yaz ık edenlerden oldum!” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
4 Bkz.: En’âm sûresi, 6/17; Yûnus sûresi, 10/107; Fât ır sûresi, 35/2.
tehdit ve tazyik eden o mahlûkat, her cihette ona dostluk yüzünü gösterdiler. 
Tâ sâhil-i selâmet e ç ıktı, şecere-i yaktîn1 alt ında o lütf-u rabbânîyi mü şâhede 
etti.
İşte, Hazreti Yûnus (aleyhisselâm) ’ın birinci vaziyetinden yüz derece da-
ha müthi ş bir vaziyetteyiz. Gecemiz, istikbâldir. İstikbâlimiz, nazar- ı gaf-
let le, onun gecesinden yüz derece daha karanl ık ve deh şetlidir. Denizi-
miz, şu sergerdân küre-i zeminimizdir. Bu denizin her mevcinde binler 
cenaze bulunuyor; onun denizinden bin derece daha korkuludur. Bizim hevâ-y ı nefsimiz, hûtumuzdur; hayat- ı ebediyemizi s ıkıp mahv ına çal ışı-
yor.
2 Bu hût , onun hûtundan bin derece daha muz ırdır. Çünkü onun hûtu 
yüz senelik bir hayat ı mahveder. Bizim hûtumuz ise, yüz milyon seneler 
hayat ın mahv ına çal ışıyor.
Madem hakikî vaziyetimiz budur; biz de Hazreti Yûnus (aleyhisselâm) ’a ik-
tidâen, umum esbaptan yüzümüzü çevirip do ğrudan do ğruya Müsebbibü’l-
esbab  olan Rabbimize ilticâ edip 3َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ َכَ۠Ĭَאéْ×ُø َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź 
demeliyiz ve aynelyakîn  anlamal ıyız ki; gaflet ve dalâletimiz sebebiyle aleyhi-
mize ittifak eden istikbâl, dünya ve hevâ-y ı nefs in zararlar ını defedecek yal-
nız o Zât olabilir ki; istikbâl taht- ı emrinde, dünya taht- ı hükmünde, nefsimiz 
taht- ı idaresindedir. Acaba Hâl ık-ı semâvât ve arzdan ba şka hangi sebep var 
ki, en ince ve en gizli hât ırât- ı kalbimizi bilecek ve bizim için istikbâli, âhiretin 
îcâd ıyla ışıkland ıracak ve dünyan ın yüz bin bo ğucu emvâc ından kurtaracak, 
–hâşâ– Zât- ı Vâcibü’l-vücud ’dan başka hiçbir şey, hiçbir cihette O’nun izni 
ve iradesi olmadan imdâd edemez ve halâskâr olamaz.4 Madem hakikat-i hâl 
böyledir. Nas ıl ki Hazreti Yûnus (aleyhisselâm) ’a o münâcât ın neticesinde hûtu 
ona bir merkûb, bir tahte’l-bahir  ve denizi bir güzel sahrâ ve gece mehtâpl ı 
bir latîf sûret ald ı. Biz dahi o münâcât ın s ırrıyla ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ َכَ۠Ĭَאéْ×ُø َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź 
َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ demeliyiz.
1 Bkz.: “Üzerine gölge yapmas ı için, orada asma kabak cinsinden bir a ğaç bitirdik.” (Sâffât sûresi, 
37/146)
2 Bkz.: “Rabbimin merhamet edip koruduklar ı hariç, nefis daima fenal ığı ister, kötülü ğe sevk eder.” 
(Yûsuf sûresi, 12/53)
3 “Sen’den ba şka ilâh yoktur. Sen, her türlü kusurdan, eksiklikten, e şi-ortağı bulunmaktan mutlak 
münezzehsin. Ben, gerçekten kendine yaz ık edenlerden oldum!” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
4 Bkz.: Kehf sûresi, 18/23-24; Dehr sûresi, 76/30; Tekvir sûresi, 81/29; Hac sûresi, 22/65.BİRİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------    5
6  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------  LEM ’ALAR
1َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź cümlesiyle istikbâlimize, 2َכَĬَאéْ×ُـø kelimesiyle dünyam ıza, 
3َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ fıkras ıyla nefsimize nazar- ı merhametini celb etmeliyiz.4 
Tâ ki, nur-u îmân  ile ve Kur’ân’ ın mehtâb ı yla istikbâlimiz tenevvür etsin ve o 
gecemizin deh şet ve vah şeti, ünsiyet  ve tenezzühe ink ılâp etsin. Ve mütemâ-
diyen mevt ve hayat ın değişmesiyle seneler ve karnlar emvâc ı üstünde hadsiz 
cenazeler binip ademe at ılan dünyam ız ve zeminimizde, Kur’ân- ı Hakîm ’in 
tezgâh ında yap ılan bir sefine-i mâneviye  hükmüne geçen hakikat-i İslâmiyet  
içine girip selâmetle o denizin üstünde gezip, tâ sâhil-i selâmete ç ıkarak haya-
tımızın vazifesi bitsin. O denizin f ırtınalar ı ve zelzeleleri, sinema perdeleri gibi 
tenezzühün manzaralar ını tazelendirmekle, vah şet ve deh şet yerine, nazar- ı 
ibret ve tefekkürü keyiflendirerek ok şay ıp ışıkland ırsın. Hem o s ırr- ı Kur’ân’la, 
o terbiye-i Furkâniye  ile; nefsimiz bize binmeyecek, merkûbumuz olup, bizi 
ona bindirip, hayat- ı ebediyemizin kazanmas ına kuvvetli bir vas ıtam ız olsun.
Elhâs ıl: Madem insan, mâhiyetinin câmiiyeti itibâr ıyla s ıtmadan mü-
teellim oldu ğu gibi, arz ın zelzele  ve ihtizâzât ından ve kâinat ın K ıyâmet  
hengâm ında zelzele-i kübrâs ından müteellim oluyor.
Ve nas ıl ki hurdebînî  bir mikrop tan korkar; ecrâm- ı ulviyeden zuhur 
eden kuyruklu y ıldız dan dahi korkar.
Hem nas ıl ki hânesini sever; koca dünyay ı da öyle sever. Hem nas ıl 
ki küçük bahçesini sever; öyle de, hadsiz ebedî cennet i dahi mü ştâkâne 
sever.
Elbette, böyle bir insan ın Mâbûdu, Rabbi, melcei, halâskâr ı, maksû-
du öyle bir Zât olabilir ki, umum kâinat O’nun kabza-y ı tasarruf unda, 
zerrât ve seyyârât dahi taht- ı emrindedir.5
1 “Sen’den ba şka ilâh yoktur.” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
2 “Sen, her türlü kusurdan, eksiklikten, e şi-ortağı bulunmaktan mutlak münezzehsin.” (Enbiyâ sûresi, 
21/87)
3 “Ben, gerçekten kendine yaz ık edenlerden oldum!” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
4 Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)  Hz. Ebûbekir’e (radiyallâhu anh)  tavsiye buyurdu ğu bir 
duâ şöyledir: “Allah ım! Ben nefsime çok zulmettim. Günahlar ı ancak Sen affedersin. Öyle ise beni, 
şân ına lây ık bir mağfiretle ba ğışla, bana merhamet et. Sen affedici ve merhamet edicisin.” (Buhârî, 
ezân  149, tevhîd  9, deavât  16; Müslim, zikir 47, 48, hudûd  23).
5 Bkz.: “Göklerin ve yerin hazinelerinin anahtarlar ı O’nun nezdindedir.” (Zümer sûresi, 39/63; Şûrâ 
sûresi, 42/12). “Göklerin ve yerin miras ı Allah’ ınd ır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/180; Hadîd sûresi, 57/10)
Elbette öyle bir insan dâimâ Yûnusvârî (aleyhisselâm)  َכَ۠Ĭَאéْ×ُø َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź 
1َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ demeye muhtaçt ır.
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “Sen’den ba şka ilâh yoktur. Sen, her türlü kusurdan, eksiklikten, e şi-ortağı bulunmaktan mutlak 
münezzehsin. Ben, gerçekten kendine yaz ık edenlerden oldum!” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )BİRİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------    7
İkinci Lem'a
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َīĻِĩِèَّاóĤا ُħَèأَرْ َÛْĬوَأَ ُّóُّąĤا َĹِĭَّùَĨ ĹِّĬأَ ưįَّÖرَ َאدٰىĬ إِذْ
Sab ır kahraman ı Hazreti Eyyûb  (aleyhisselâm) ’ın şu münâcât ı, hem mü-
cerreb, hem tesirlidir.2 Fakat âyetten iktibas sûretinde bizler münâcât ımızda
3َīĻِĩِèَّاóĤا ُħَèأَرْ َÛْĬوَأَ ُّóُّąĤا َĹِĭَّùَĨ ĹِّĬإِ رَبِّ demeliyiz.
Hazreti Eyyûb  (aleyhisselâm) ’ın meşhur k ıssas ının hülâsas ı şudur ki:4
Pek çok yara bere içinde epey müddet kald ığı hâlde, o hastal ığın azîm 
mükâfât ını düşünerek kemâl-i sab ırla tahammül edip kalm ış. Sonra yarala-
rından tevellüd eden kurtlar, kalbine ve diline ili ştiği zaman, zikir ve mârifet-i 
ilâhiye nin mahalleri olan kalb ve lisân ına iliştikleri için,5 o vazife-i ubûdiyete 
halel gelir dü şüncesiyle kendi istirahati için de ğil, belki ubûdiyet -i ilâhiye için 
demiş: “Yâ Rab! Zarar bana dokundu, lisânen zikrime ve kalben ubûdiye-
time halel veriyor.”  diye münâcât edip, Cenâb- ı Hak  o hâlis ve sâfî, garazs ız, 
lillâh için o münâcât ı gayet hârika bir sûrette kabul etmi ş. Kemâl-i âfiyetini 
ihsân edip envâ- ı merhametine mazhar eylemi ş.6
İşte bu Lem’ada “Be ş Nükte” var.
1 “Yâ Rabbî, bu dert bana iyice dokundu. Sen merhametlilerin en merhametli olan ısın.” diye niyaz 
etmişti.” (Enbiyâ sûresi, 21/83)
2 Allah Teâlâ, duan ın yer ald ığı âyet-i kerîmenin hemen ard ından, Hz. Eyyûb’un (aleyhisselâm)  duas ını 
kabul buyurdu ğunu beyan etmektedir. (Bkz.: Enbiyâ sûresi, 21/84)
3 Yâ Rabbî, bu dert bana iyice dokundu. Sen merhametlilerin en merhametli olan ısın.
4 Kıssan ın teferruatl ı hâli için bkz.: İbnü’l-Mübârek, ez-Zühd  s.49; et-Taberî, Câmiu’l-beyân  17/71-72, 
23/165-166; İbni Hacer, Fethu’l-bârî  6/421.
5 Bkz.: İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh  1/98-100.
6 Bkz.: Enbiyâ sûresi, 21/84; Sâd sûresi, 38/42-43. Ayr ıca bir gün Cenâb- ı Hak, Hz. Eyyûb (aleyhisselâm)  
üzerine alt ın çekirgeler indirmi ştir: (Bkz.: Buhârî, gusül  20, enbiyâ  20, salât  42).
Birinci Nükte
Hazreti Eyyûb  (aleyhisselâm) ’ın zâhirî yara hastal ıklar ının mukâbili bizim bât ı-
nî ve rûhî ve kalbî hastal ıklar ımız  vard ır. İç d ışa, d ış içe bir çevrilsek, Hazreti Ey-
yûb’dan daha ziyâde yaral ı ve hastal ıklı görünece ğiz. Çünkü işlediğimiz her 
bir günah , kafam ıza giren her bir şüphe , kalb ve rûhumuza yaralar açar.
Hazreti Eyyûb  (aleyhisselâm) ’ın yaralar ı, k ısac ık hayat- ı dünyeviyesini tehdit 
ediyordu. Bizim mânevî yaralar ımız , pek uzun olan hayat- ı ebediyemizi 
tehdit ediyor. O münâcât- ı Eyyûbiye ’ye, o hazretten bin defa daha ziyâde 
muhtac ız.
Bâhusus, nas ıl ki o hazretin yaralar ından neşet eden kurtlar, kalb ve lisâ-
nına ilişmişler; öyle de, bizleri, günahlardan gelen yaralar ve yaralardan 
hâs ıl olan vesveseler, şüpheler –neûzü billâh– mahall-i îmân  olan bât ın-ı 
kalbe ilişip îmân ı zedeler ve îmân ın tercüman ı olan lisân ın zevk-i rûhânî-
sine ilişip zikirden nefretkârâne uzakla ştırarak susturuyorlar.1
Evet günah  kalbe işleyip, siyahland ıra siyahland ıra tâ nur-u îmân ı çıka-
rıncaya kadar kat ılaştırıyor.2 Her bir günah içinde küfr e gidecek bir yol var. 
O günah isti ğfar  ile çabuk imha edilmezse,3 kurt de ğil, belki küçük bir 
mânevî y ılan  olarak kalbi ısırıyor.
Meselâ , utand ıracak bir günah ı gizli işleyen bir adam, ba şkas ının ıttılâ-
ından çok hicap etti ği zaman, melâike ve rûhâniyât ın vücudu ona çok a ğır 
geliyor. Küçük bir emâre ile onlar ı inkâr etmek arzu ediyor.
Hem meselâ , cehennem  azâb ını intâc eden büyük bir günah ı işleyen 
bir adam, cehennemin tehdidât ını işittikçe isti ğfar  ile ona kar şı siper almazsa, 
bütün rûhuyla cehennemin ademini arzu etti ğinden, küçük bir emâre ve bir 
şüphe , cehennemin inkâr ına cesaret veriyor.
Hem meselâ,  farz namaz ı nı kılmayan ve vazife-i ubûdiyet i yerine getir-
meyen bir adam ın küçük bir âmirinden küçük bir vazifesizlik yüzünden ald ığı 
tekdirden müteessir olan o adam, Sultan- ı Ezel ve Ebed ’in mükerrer emirleri-
ne karşı farz ında yapt ığı bir tembellik, büyük bir s ıkıntı veriyor ve o s ıkıntıdan 
arzu ediyor ve mânen diyor ki: “Ke şki o vazife-i ubûdiyeti bulunmasa idi.” Ve 
1 Bkz.: Tâhâ sûresi, 20/124; Zuhruf sûresi, 43/36.
2 Bkz.: Mutaffifîn sûresi, 83/14; Tirmizî, tefsîru sûre (83)  1; İbni Mâce, zühd  29; Muvatta, kelâm  18.
3 İnsan ın, günahtan tevbe etti ği zaman, o günah ı hiç işlememiş hâle gelece ğine dair bkz.: İbni Mâce, 
zühd  30.İKİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------    9
bu arzudan bir mânevî adâvet-i ilâhiyeyi i şmâm eden bir inkâr arzusu  uyan ır. 
Bir şüphe , vücud-u ilâhiyeye dâir kalbe gelse, kat’î bir delil gibi ona yap ışma-
ya meyleder. Büyük bir helâket kap ısı  ona aç ılır.
O bedbaht bilmiyor ki : İnkâr vas ıtas ıyla, gayet cüz’î bir s ıkıntı vazife-i 
ubûdiyet ten gelmeye mukâbil, inkârda milyonlar ile o s ıkıntıdan daha 
müthiş mânevî s ıkıntılara kendini hedef eder.1 Sineğin ısırmas ından ka-
çıp, y ılan ın ısırmas ını kabul eder. Ve hâkezâ... bu üç misâle k ıyâs edilsin 
ki 2ْħِıِÖĳُĥُĜ ĵٰĥَĐ رَانَ
۔ ْģَÖ sırrı anlaşılsın.
İkinci Nükte
Yirmi Alt ınc ı Söz ’de s ırr- ı kader e dâir beyân edildi ği gibi, musîbet  ve has-
tal ıklarda insanlar ın şekvâ ya üç vecihle haklar ı yoktur.
Birinci Vecih
Cenâb- ı Hak , insan a giydirdi ği vücud libâs ı nı sanat ına mazhar ediyor. 
İnsan ı bir model yapm ış, o vücud libâs ını o model üstünde keser, biçer, 
tebdil eder, ta ğyir eder; muhtelif esmâs ının cilvesini gösterir. Şâfî  ismi 
hastal ığı istediği gibi, Rezzâk  ismi de açl ığı iktizâ ediyor.  Ve hâkezâ...
3אءُƯýَĺ َėْĻכَ ۪įْכِĥُĨ ĹِĘ َّفُóَāَÝَĺ ْכِĥُĩْĤا ِכُĤَאĨ
İkinci Vecih
Hayat musîbetlerle, hastal ıklarla tasaffî  eder,4 kemâl bulur, kuvvet bulur, 
terakki  eder, netice verir, tekemmül eder; vazife-i hayatiye yi yapar.5 Yeknesak
1 Bkz.: Nûr sûresi, 24/39; Hac sûresi, 22/31.
2 “Bilâkis onlar ın kalpleri pasland ı.” (Mutaffifîn sûresi, 83/14)
3 Mülk sahibi, mülkünde diledi ği gibi tasarruf eder.
4 Allah Teâlâ’n ın, ar ınd ırmak istedi ği kullar ına musibet ve belâlar verdi ğine (İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  
7/81; el-Hâkim, el-Müstedrek  1/500); hastal ıklar ın, geçmiş günahlara keffâret, geri kalan hayat için de 
bir öğüt olduğuna (Müslim, birr 52; Ebû Dâvûd, cenâiz  1); hastal ıklar ın, Allah Teâlâ’dan birer hediye 
olduklar ına dair bkz.: ed-Deylemî, el-Müsned  1/123; el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-usûl  1/286.
5 Bkz.: “Mümin ki şiye bir ağrı, bir yorgunluk, bir hastal ık bir üzüntü hatta bir ufak tasa isabet edecek 
olsa, Allah onun sebebiyle müminin günah ından bir k ısm ını mağfiret buyurur.” (Buhârî, merdâ  1; 
Müslim, birr 52); “Erke ğiyle kad ınıyla müminlerin bizzat kendisinde, çocu ğunda, mal ında belâ eksik 
olmaz. Tâ ki hatas ız olarak Allah’a kavu şsun.” (Tirmizî, zühd  57; Muvatta, cenâiz  40; Dârimî, rikak  
76)10  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
istirahat dö şeğindeki hayat, hayr- ı mahz  olan vücuddan ziyâde, şerr-i mahz  
olan ademe yak ınd ır ve ona gider.
Üçüncü Vecih
Şu dâr- ı dünya , meydan- ı imtihand ır1 ve dâr- ı hizmettir.2 Lezzet ve 
ücret ve mükâfât yeri de ğildir. Madem dâr- ı hizmet tir ve mahall-i ubûdiyet-
 tir.3 Hastal ıklar ve musîbetler, dinî olmamak ve sabretmek şart ıyla4 o hizmete 
ve o ubûdiyete çok muvâf ık oluyor ve kuvvet veriyor. Ve her bir saati, bir gün 
ibâdet  hükmüne getirdi ğinden5 şekvâ  değil, şükretmek gerektir.
Evet ibâdet  iki k ısımd ır:
Bir k ısm ı müsbet, di ğeri menfî.
Müsbet k ısm ı mâlûmdur.
Menfî k ısm ı ise, hastal ıklar  ve musîbetlerle musîbetzede zaaf ını ve 
aczini hissedip Rabb-i Rahîm ine ilticâkârâne teveccüh edip, O’nu dü şü-
nüp, O’na yalvar ıp hâlis bir ubûdiyet  yapar. Bu ubûdiyete riyâ giremez, 
hâlistir.  Eğer sabretse, musîbetin mükâfât ını düşünse, şükretse, o vakit 
her bir saati bir gün ibâdet  hükmüne geçer. K ısac ık ömrü uzun bir ömür 
olur. Hattâ bir k ısm ı var ki, bir dakikas ı bir gün ibâdet hükmüne geçer.
Hattâ bir âhiret karde şim, Muhâcir Hâf ız Ahmed  isminde bir zât ın müthiş 
bir hastal ığına ziyâde merak ettim. Kalbime ihtâr edildi: “Onu tebrik et. Her 
bir dakikas ı bir gün ibâdet  hükmüne geçiyor.” Zâten o zât, sab ır  içinde şük-
rediyordu.
Üçüncü Nükte
Bir-iki Söz’de beyân etti ğimiz gibi: Her insan geçmi ş hayat ını düşünse, 
kalbine ve lisân ına ya “Ah!” veya “Oh!” gelir. Yani ya teessüf eder, ya “El-
hamdülillâh ” der.
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/155; Âl-i İmran sûresi, 3/152, 154, 186; Mâide sûresi, 5/48; En’âm sûresi, 6/165; 
A’râf sûresi, 7/129; Yûnus sûresi, 10/14.
2 Bkz.: Tevbe sûresi, 9/105; Necm sûresi, 53/39.
3 Bkz.: Bakara sûresi, 2/21; Necm sûresi, 53/36.
4 Peygamber Efendimiz’in duâlar ında şu ifadeler vard ır: “Allah ım! Yakîninden öyle bir hisse lutfet ki 
dünyevî musibetlere tahammül kolayla şsın.. ve bize, dînî musibet verme.” (Tirmizî, deavât  79; en-
Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/106).
5 Bkz.: Dârimî, rikak  56; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/159, 194, 198, 3/148, 238, 258.İKİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------    11
Teessüfü dedirten, eski zaman ın lezâizinin zevâl ve firâk ından ne şet 
eden mânevî elemlerdir. Çünkü zevâl-i lezzet  elemdir. Bazen muvakkat bir 
lezzet, dâimî elem verir. Dü şünmek ise o elemi de şiyor, teessüf ak ıtıyor.
Eski hayat ında geçirdi ği muvakkat âlâm ın zevâlinden ne şet eden 
mânevî ve dâimî lezzet, “Elhamdülillâh ” dedirtir.  Bu f ıtrî hâletle beraber, 
musîbetlerin neticesi olan sevâp ve mükâfât- ı uhreviye ve k ısa ömrü, musîbet  
vas ıtas ıyla uzun bir ömür hükmüne geçmesini dü şünse, sab ırdan ziyâde, şük-
reder. 1َلِŻَّąĤوَا ِóْęْכُĤا َىĳِø َאلٍè ِّģכُ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ demesi iktizâ eder.
Meşhur bir söz var ki: “Musîbet zaman ı uzundur.” Evet musîbet  zaman ı 
uzundur. Fakat örf-ü nâsta zannedildi ği gibi s ıkıntılı olduğundan uzun 
değil, belki uzun bir ömür gibi hayatî neticeler verdi ği için uzundur.
Dördüncü Nükte
Yirmi Birinci Söz’ün Birinci Makam ı’nda beyân edildi ği gibi: Cenâb- ı 
Hak k’ın insana verdi ği sab ır  kuvvetini evhâm yolunda da ğıtmazsa, her 
musîbete kar şı kâfi gelebilir.  Fakat vehmin tahakkümüyle ve insan ın gafle-
tiyle ve fânî hayat ı bâkî tevehhüm etmesiyle sab ır kuvvetini mâzi ve müstak-
bele dağıtıp hâl-i haz ırdaki musîbete kar şı sabr ı kâfi gelmez, şekvâya ba şlar. 
Âdetâ –hâ şâ– Cenâb- ı Hakk’ ı insanlara şekvâ  eder. Hem çok haks ız bir sûret-
te ve dîvânecesine şekvâ edip sab ırsızlık gösterir.
Çünkü geçmi ş her bir gün, musîbet  ise zahmeti gitmi ş, rahat ı kalm ış; ele-
mi gitmiş, zevâlindeki lezzet kalm ış; s ıkıntısı geçmiş, sevâb ı kalm ış. Bundan 
şekvâ  değil, belki mütelezzizâne şükretmek lâz ım gelir. Onlara küsmek de ğil, 
bilâkis muhabbet etmek gerektir. Onun o geçmi ş fânî ömrü, musîbet vas ıta-
sıyla bâkî ve mes’ûd bir nevi ömür hükmüne geçer. Onlardaki âlâm ı vehim  ile 
düşünüp bir k ısım sabr ını onlara kar şı dağıtmak, dîvâneliktir.
Amma gelecek günler ise madem daha gelmemi şler; içlerinde çekece-
ği hastal ık  veya musîbeti şimdiden dü şünüp sab ırsızlık göstermek, şekvâ  et-
mek, ahmakl ıktır. “Yar ın, öbür gün aç olaca ğım, susuz olaca ğım.” diye bugün 
mütemâdiyen su içmek, ekmek yemek, ne kadar ahmakças ına bir dîvâne-
liktir; öyle de, gelecek günlerdeki, şimdi adem olan musîbet  ve hastal ıklar ı 
düşünüp, şimdiden onlardan müteellim olmak, sab ırsızlık göstermek, hiçbir 
1 “Bize uygun gördü ğü her hâlimizden ötürü hamdolsun Rabbimize.. yeter ki küfür ve dalâlete dü şüp de 
cehennemlik olmayal ım..” Bkz.: Tirmizî, deavât  128; Ebû Dâvûd, edeb  97, 98; İbni Mâce, edeb 55 , 
duâ 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/117.12  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
mecburiyet olmadan kendi kendine zulmetmek öyle bir belâhettir ki, hakk ın-
da şefkat  ve merhamet liyâkatini selb ediyor.
Elhâs ıl: Nas ıl şükür , nimeti ziyâdele ştiriyor;1 öyle de şekvâ , musîbeti 
ziyâdeleştirir, hem merhamete liyâkati selb eder.
Birinci Harb-i Umumî ’nin birinci senesinde, Erzurum ’da mübarek bir zât 
müthiş bir hastal ığa giriftâr olmu ştu. Yan ına gittim, bana dedi:
“Yüz gecedir ben ba şımı yast ığa koyup yatamad ım.” diye ac ı bir şikâyet 
etti.
Ben çok ac ıdım. Birden hat ırıma geldi ve dedim:
“Kardeşim, geçmi ş sıkıntılı yüz günün şimdi sürurlu yüz gün hükmünde-
dir. Onlar ı düşünüp, şekvâ  etme; onlara bak ıp şükret. Gelecek günler ise, ma-
dem daha gelmemi şler. Rabbin olan Rahmân- ı Rahîm ’in rahmetine itimâd 
edip, dövülmeden a ğlama, hiçten korkma, ademe vücud rengi verme. Bu 
saati düşün; sendeki sab ır  kuvveti bu saate kâfi gelir.
Divâne bir kumandan  gibi yapma ki: Sol cenah dü şman kuvveti onun sa ğ 
cenah ına iltihak edip ona taze bir kuvvet oldu ğu hâlde, sol cenah ındaki düş-
man ın sağ cenah ı daha gelmedi ği vakitte, o tutar, merkez kuvvetini sa ğa sola 
dağıtıp merkezi zay ıf b ırak ıp, düşman ednâ bir kuvvet ile merkezi harap eder.”
Dedim: “Kardeşim, sen bunun gibi yapma, bütün kuvvetini bu saate 
karşı tahşid et. Rahmet-i ilâhiyeyi ve mükâfât- ı uhreviyeyi ve fânî ve k ısa 
ömrünü, uzun ve bâkî bir sûrete çevirdi ğini düşün. Bu ac ı şekvâ  yerinde 
ferahl ı bir şükret.”
O da tamam ıyla bir ferah alarak: “Elhamdülillâh! ” dedi, “Hastal ığım on-
dan bire indi.”
Beşinci Nükte
Üç meseledir.
Birinci Mesele
As ıl musîbet  ve muz ır musîbet, dine gelen musîbettir. Musîbet-i diniye den 
her vakit dergâh- ı ilâhîye ilticâ edip feryad etmek gerektir.2
1 Bkz.: “Eğer şükrederseniz, Ben nimetlerimi daha da art ırırım.” (İbrahim sûresi, 14/7)
2 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , dünyevî musibetlere tahammülü istemi ş, dînî musibet 
vermemesi için Allah Teâlâ’ya duada bulunmu ştur: Tirmizî, deavât  79; en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  
6/106.İKİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------    13
Fakat dinî olmayan musîbetler, hakikat noktas ında musîbet  değildirler. 
Bir k ısm ı ihtâr- ı rahmânî dir. Nas ıl ki çoban, gayr ın tarlas ına tecâvüz eden 
koyunlar ına taş at ıp, onlar o ta ştan hissederler ki: Zararl ı işten kurtarmak için 
bir ihtârd ır, memnunâne dönerler.1 Öyle de, çok zâhirî musîbetler var ki, 
ilâhî birer ihtâr, birer ikazd ır. Ve bir k ısm ı keffâretü’z-zünûb dur.2 Ve bir 
kısm ı gafleti da ğıtıp, beşerî olan aczini ve zaaf ını bildirerek bir nevi huzur 
vermektir.
Musîbetin hastal ık  olan nev’i, sâb ıkan geçti ği gibi o k ısım, musîbet  değil, 
belki bir iltifât- ı rabbânî dir, bir tathirdir.3 Rivâyette vard ır ki: “Ermi ş bir ağac ı 
silkmekle nas ıl meyveleri dü şüyor, s ıtman ın titremesinden günahlar öyle dö-
külüyor.”4
Hazreti Eyyûb  (aleyhisselâm)  münâcât ında istirahat-i nefis için duâ etmemi ş, 
belki zikr-i lisânî ve tefekkür-ü kalbîye mâni oldu ğu zaman ubûdiyet  için şifâ 
talep eylemi ş.
Biz, o münâcât ile –birinci maksad ımız– günahlardan gelen mânevî rûhî 
yaralar ımızın şifâs ını niyet etmeliyiz.
Maddî hastal ıklar  için ubûdiyete mâni oldu ğu zaman ilticâ edebiliriz. Fa-
kat mûterizâne, mü ştekiyâne bir sûrette de ğil, belki mütezellilâne ve istimdat-
kârâne ilticâ edilmeli. Madem O’nun rubûbiyetine râz ıyız, o rubûbiyeti nokta-
sında verdi ği şeye r ıza lâz ım.
Kaza ve kaderine itiraz ı işmâm eder bir tarzda “Ah! Of!” edip şekvâ  et-
mek, bir nevi kaderi tenkid dir, rahîmiyetini ittihamd ır. Kaderi tenkid eden, 
başını örse vurur k ırar. Rahmeti ittiham  eden, rahmetten mahrum kal ır. 
Kırılm ış el ile intikam almak için o eli istimâl etmek, nas ıl k ırılmas ını 
tezyid ediyor. Öyle de, musîbete giriftâr olan adam, itirazkârâne şekvâ ve 
merakla onu kar şılamak, musîbeti ikile ştiriyor.
1 Koyunlar ını başkas ına ait yerin hemen biti şiğinde otlatmaktan kaç ınılmas ı gerektiğine dair bkz.: 
Buhârî, îmân  39, büyû’  2; Müslim müsâkat  107. Ayr ıca şefkatli bir çoban, koyunlar ını tehlikeli yerle-
re girmekten nas ıl koruyorsa, Allah Teâlâ’n ın da mümin kulunu öyle korudu ğuna dair bkz.: İbni Ebî 
Âs ım, ez-Zühd  s.65; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  1/11; ed-Deylemî, el-Müsned  5/227.
2 Bkz.: Buhârî, merdâ  1; Müslim, birr 50-52; Tirmizî, tefsîru sûre (4)  24; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned  2/303, 335, 402…
3 Hastal ıklar ın, geçmiş günâhlara keffâret, geri kalan hayat için de bir ö ğüt olduğuna dair bkz.: Müslim, 
birr 52; Ebû Dâvûd, cenâiz  1. Ayr ıca hastal ıklar ın, Allah Teâlâ’dan birer hediye olduklar ına dair bkz.: 
ed-Deylemî, el-Müsned  1/123; el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-usûl  1/286.
4 Bkz.: İbni Mâce, tıb 18; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  2/441. Hastal ık ismi zikredilmeyen rivâyetler için 
bkz.: Buhârî, merdâ  2, 14, tefsîru sûre (14)  1; Müslim, münâfikîn  64. 14  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İkinci Mesele
Maddî musîbetleri büyük gördükçe büyür, küçük gördükçe küçülür. Me-
selâ, gecelerde insan ın gözüne bir hayal ili şir. Ona ehemmiyet verdikçe şişer, 
ehemmiyet verilmezse kaybolur. Hücum eden ar ılara iliştikçe fazla tehâcüm 
göstermeleri, lâkayt kald ıkça dağılmalar ı gibi; maddî musîbet lere de büyük 
nazar ıyla ehemmiyetle bakt ıkça büyür. Merak vas ıtas ıyla o musîbet  cesetten 
geçerek kalbde de kökle şir, bir mânevî musîbeti  dahi netice verir, ona istinâd 
eder, devam eder.
Ne vakit o merak ı, kazaya r ıza ve tevekkül vas ıtas ıyla izâle etse, bir a ğac ın 
kökü kesilmesi gibi maddî musîbet  hafifleşe hafifleşe kökü kesilmi ş ağaç gibi 
kurur gider. Bu hakikati ifade için bir vakit böyle demi ştim:
Bırak ey bîçâre feryad ı, belâdan k ıl tevekkül.
Zira feryad belâ -ender, hatâ-ender belâd ır bil.
Eğer belâ vereni buldunsa, safâ-ender, atâ-ender belâd ır bil.
Eğer bulmazsan, bütün dünya cefâ-ender, fenâ ender belâd ır bil.
Cihan dolu belâ ba şında varken, ne ba ğırırsın küçük bir belâdan, gel 
tevekkül k ıl!
Tevekkül  ile belâ yüzünde gül, tâ o da gülsün. O güldükçe küçülür, 
eder tebeddül.
Nas ıl ki; mübârezede müthi ş bir hasma kar şı gülmekle, adâvet  musâlâha-
ya, husûmet şakaya döner, adâvet küçülür mahvolur.1 Tevekkül  ile musîbete 
karşı çıkmak dahi öyledir.
Üçüncü Mesele
Her zaman ın bir hükmü var.2 Şu gaflet zaman ında musîbet  şeklini değiş-
tirmiş. Baz ı zamanda ve baz ı eşhasta belâ, belâ de ğil, belki bir lütf-u ilâhî dir.
Ben şu zamandaki hastal ıklı sâir musîbetzedeleri –fakat musîbet , dine 
dokunmamak şart ıyla– bahtiyar gördü ğümden, hastal ık  ve musîbet aleyhtar ı 
1 Bkz.: “İyilikle kötülük bir olmaz. O hâlde sen kötülü ğü en güzel tarzda uzakla ştırmaya bak. Bir de 
bakars ın ki seninle kendisi aras ında düşmanl ık olan ki şi candan, s ıcak bir dost oluvermi ş!” (Fussilet 
sûresi, 41/34)
2 “Her durumun, söylenecek uygun bir sözü vard ır.” ifadesi için bkz.: el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  4/263; 
Hatîb el-Ba ğdâdî, el-Câmi’ li ahlâki’r-râvî ve âdâbi’s-sâmi’  1/212, 407.İKİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------    15
bulunmak hususunda bana bir fikir vermiyor. Ve bana, onlara ac ımak hissini 
îrâs etmiyor.
Çünkü hangi bir genç hasta yan ıma gelmi ş ise, görüyorum; emsâllerine 
nisbeten bir derece vazife-i diniyeye ve âhiret e karşı merbûtiyeti var. Ondan 
anl ıyorum ki: Öyleler hakk ında o nevi hastal ıklar  musîbet  değil, bir nevi ni-
met-i ilâhiyedir. Çünkü çendan o hastal ık  onun dünyevî, fânî, k ısac ık hayat ı-
na bir zahmet îrâs ediyor, fakat onun ebedî hayat ına faydas ı dokunuyor, bir 
nevi ibâdet  hükmüne geçiyor.
Eğer s ıhhat bulsa, gençlik sarho şluğuyla ve zaman ın sefâhetiyle elbette 
hastal ık  hâletini muhafaza edemeyecek, belki sefâhete at ılacak.
f
Hâtime
Cenâb- ı Hak , hadsiz kudret ve nihayetsiz rahmetini göstermek için insan-
da hadsiz bir acz , nihayetsiz bir fakr  derceylemi ştir.
Hem hadsiz nukû ş-u esmâ sını göstermek için insan ı öyle bir sûrette halk 
etmiş ki, hadsiz cihetlerle elemler ald ığı gibi, hadsiz cihetlerle de lezzetler ala-
bilir bir makine hükmünde yaratm ış. Ve o makine-i insâniye de yüzer âlet 
var. Her birinin elemi ayr ı, lezzeti ayr ı, vazifesi ayr ı, mükâfât ı ayr ıdır. Âdetâ; 
insan- ı ekber  olan âlem de tecelli eden bütün esmâ-y ı ilâhiye , bir âlem-i asgar  
olan insanda dahi o esmân ın umumiyetle cilveleri var.
Bunda s ıhhat ve âfiyet ve lezâiz gibi nâfi emirler, nas ıl şükrü dedirtir, o 
makineyi çok cihetlerle vazifelerine sevk eder. İnsan da bir şükür  fabrikas ı gibi 
olur. Öyle de, musîbetlerle, hastal ıklarla, âlâm ile, sâir müheyyiç ve muharrik 
ârızalar ile o makinenin di ğer çarklar ını harekete getirir, tehyîc eder. Mâhiyet-i 
insâniyede münderiç olan acz  ve zaaf  ve fakr  madenini i şlettiriyor. Bir lisân ile 
değil, belki her bir âzân ın lisân ıyla bir ilticâ, bir istimdat vaziyeti verir.
Güyâ insan o âr ızalar ile, ayr ı ayr ı binler kalemi tazammun eden müte-
harrik bir kalem olur. Sayfa-y ı hayat ında veyahut Levh-i Misâlî ’de mukad-
derât- ı hayat ını yazar, esmâ-y ı ilâhiye ye bir ilânnâme yapar ve bir kaside-i 
manzûme-i sübhâniye hükmüne geçip, vazife-i f ıtrat ını îfâ eder.16  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Üçüncü Lem'a
Bu Lem’a’ya bir derece his ve zevk kar ışmış. His ve zevkin co şkunluklar ı 
ise akl ın düsturlar ını, fikrin mîzanlar ını çok dinlemediklerinden ve mürâat et-
mediklerinden bu Üçüncü Lem’a mant ık mîzanlar ı ile tart ılmamal ı.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ُħُכْéْĤا ُįَĤ ُۘįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ
âyetinin meâlini ifade eden 2ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ ..ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ iki cüm-
lesi mühim iki hakikati ifade ediyorlar. Ondand ır ki: Nak şî lerin rüesâs ından 
bir k ısım, bu iki cümle ile kendilerine bir hatme-i mahsus yap ıp muhtasar bir 
hatme-i Nak şiye  hükmünde tutuyorlar. Madem o azîm âyetin meâlini bu iki 
cümle ifade ediyor. Biz bu iki cümlenin ifade etti ği iki hakikat-i mühimme nin 
birkaç nüktesini beyân edece ğiz.
Birinci Nükte
Birinci defa ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ bir ameliyat- ı cerrahiye hükmünde kalbi mâ-
sivâ dan tecrit ediyor, kesiyor. Şöyle ki:
İnsan, mâhiyet-i câmiiyeti itibâr ıyla mevcûdât ın hemen ekserisiyle alâ-
kadard ır. Hem insan ın mâhiyet-i câmias ında hadsiz bir istidâd- ı muhabbet 
dercedilmi ştir. Onun için insan da umum mevcûdâta kar şı bir muhabbet bes-
liyor. Koca dünyay ı bir hânesi gibi seviyor. Ebedî cennet e bahçesi gibi mu-
habbet ediyor. Hâlbuki muhabbet etti ği mevcûdât durmuyorlar, gidiyorlar. 
Firâktan dâimâ azâp çekiyor. Onun o hadsiz muhabbeti, hadsiz bir mânevî azâba medâr oluyor.
1 “O’nun vechi (Zât ı), hariç her şey yok olacakt ır. Hüküm O’nundur ve hepiniz O’nun huzuruna götü-
rüleceksiniz.” (Kasas sûresi, 28/88 )
2 Ey Kendinden ba şka her şeyin fânî oldu ğu tek Bâkî!
O azâb ı çekmekte kabahat, kusur ona âittir. Çünkü kalbindeki hadsiz is-
tidâd- ı muhabbet, hadsiz bir cemâl-i bâkî ye mâlik bir Zât’a tevcih etmek için 
verilmiş. O insan sû-i istimâl  ederek o muhabbeti fânî mevcûdâta sarf etti ği 
cihetle kusur ediyor, kusurun cezâs ını, firâk ın azâb ı yla çekiyor.
İşte bu kusur dan teberrî edip o fânî mahbûbattan kat- ı alâka etmek, o 
mahbûblar onu terk etmeden evvel o onlar ı terk etmek cihetiyle Mahbûb-u 
Bâkî ’ye hasr- ı muhabbeti ifade eden ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ olan birinci cümlesi: “Bâ-
kî -i Hakikî  yaln ız Sensin. Mâsivâ fânîdir. Fânî olan elbette bâkî bir muhabbete 
ve ezelî ve ebedî bir a şka ve ebed için yarat ılan bir kalbin alâkas ına medâr 
olamaz.” mânâs ını ifade ediyor. “Madem o hadsiz mahbûbat fânîdirler, beni 
bırak ıp gidiyorlar; onlar beni b ırakmadan evvel ben onlar ı ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ de-
mekle b ırak ıyorum. Yaln ız Sen bâkîsin ve Senin ibkân ile  mevcûdât bekâ 
bulabildi ğini bilip itikat ederim. Öyle ise Senin muhabbetinle onlar sevi-
lir. Yoksa alâka-y ı kalbe lây ık değiller.” demektir.
İşte bu hâlette kalb, hadsiz mahbûbat ından vazgeçiyor. Hüsün ve ce-
mâlleri üstünde fânîlik damgas ını görür, alâka-y ı kalbi keser. E ğer kesmezse, 
mahbûblar ı adedince mânevî cerihalar oluyor.
İkinci cümle olan ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ o hadsiz cerihalara hem merhem, hem 
tiryak oluyor. Yani: ĹِĜَאÖ َאĺ “Madem Sen bâkîsin, yeter, her şeye bedelsin. 
Madem Sen vars ın, her  şey var.”
Evet, mevcûdâtta sebeb-i muhabbet olan hüsün ve ihsân ve kemâl, 
umumiyetle Bâkî -i Hakikî ’nin hüsün ve ihsân ve kemâlât ının işârât ı ve 
çok perdelerden geçmi ş zay ıf gölgeleridir, belki cilve-i esmâ-y ı hüsnâ nın 
gölgelerinin gölgeleridir.
İkinci Nükte
İnsan ın f ıtrat ında bekâya kar şı gayet şedid bir a şk var. Hattâ her sevdi ği 
şeyde kuvve-i vâhime cihetiyle bir nevi bekâ tevehhüm eder, sonra sever. Ne 
vakit zevâlini dü şünse veya görse, derinden derine feryad eder. Bütün firâk-
lardan gelen feryadlar, a şk-ı bekâ dan gelen a ğlamalar ın tercümanlar ıdır. 
Eğer tevehhüm-ü bekâ olmazsa muhabbet edemez.  Hattâ denilebilir ki, 
âlem-i bekân ın ve ebedî cennet in bir sebeb-i vücudu, şu mâhiyet-i insâniye-
deki o şiddetli aşk-ı bekâ dan ç ıkan gayet kuvvetli arzu-yi bekâ ve bekâ için 18  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
fıtrî umumî duâd ır ki, Bâkî -i Zülcelâl  o şedid sars ılmaz f ıtrî arzuyu, o tesirli 
kuvvetli umumî duây ı kabul etmi ştir ki, fânî insanlar için bâkî bir âlemi halk 
etmiş.
Hem hiç mümkün müdür ki, Fât ır-ı Kerîm , Hâl ık-ı Rahîm , küçük midenin 
cüz’î arzusunu ve muvakkat bir bekâ için lisân- ı hâl  ile duâs ını hadsiz envâ- ı 
mat’ûmât- ı leziziyenin îcâd ıyla kabul etsin de, umum nev-i be şerin pek büyük 
bir ihtiyâc- ı fıtrîden gelen pek şiddetli bir arzusunu ve küllî ve dâimî ve hakl ı 
ve hakikatli, kâlli, hâlli, bekâya dâir gayet kuvvetli duâs ını kabul etmesin? 
Hâşâ, yüz bin defa hâ şâ. Kabul etmemek mümkün de ğildir. Hem hikmet ve 
adâletine ve rahmet ve kudretine hiçbir cihetle yak ışmaz.
Madem insan bekâya â şıktır, elbette bütün kemâlât ı, lezzetleri, bekâya 
tâbidir. Ve madem bekâ, Bâkî -i Zülcelâl ’e mahsustur ve madem Bâkî’nin es-
mâs ı bâkîyedir. Ve madem Bâkî’nin aynalar ı Bâkî’nin rengini, hükmünü al ır 
ve bir nevi bekâya mazhar olur. Elbette insana en lâz ım iş, en mühim vazi-
fe, o Bâkî’ye kar şı alâka peydâ etmektir ve esmâs ına yap ışmakt ır. Çünkü 
Bâkî  yoluna sarf olunan her şey, bir nevi bekâya mazhar olur.
İşte ikinci ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ cümlesi bu hakikati ifade ediyor. İnsan ın had-
siz mânevî yaralar ını tedâvi etmekle beraber, f ıtrat ındaki gayet şiddetli arzu-yi 
bekây ı onunla tatmin ediyor.
Üçüncü Nükte
Şu dünyada zaman ın, fenâ ve zevâl-i e şyadaki tesirat ı gayet muhteliftir. 
Ve mevcûdât ise mütedâhil dâireler gibi birbiri içinde iken, hükümleri zevâl noktas ında ayr ı ayr ı oluyor.
Nas ıl ki saatin saniyelerini sayan dâiresi, dakikay ı ve saati ve günleri sa-
yan dâireleri zâhiren birbirine benzer, fakat süratte birbirine muhaliftir. Öyle de, insandaki cisim, nefis, kalb, rûh dâireleri öyle mütefavittir. Meselâ, cismin bekâs ı, hayat ı, vücudu, bulundu ğu bir gün, belki bir saat oldu ğu ve mâzi ve 
müstakbeli mâdum ve meyyit bulundu ğu hâlde, kalbin haz ır günden çok gün 
evvel, çok gün sonraki zamana kadar dâire-i vücudu ve hayat ı geniştir. Rû-
hun haz ır günden seneler evvel ve seneler sonraki bir dâire-i azîme, dâire-i 
hayat ına ve vücuduna dâhildir.
İşte bu istidâda binâen hayat- ı kalbî ve rûhîye medâr olan mârifet-i ilâhiye  
ve muhabbet-i rabbâniye ve ubûdiyet -i sübhâniye ve marziyât- ı rahmâniyeÜÇÜNCÜ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    19
cihetiyle bu dünyadaki fânî ömür, bâkî bir ömrü tazammun eder ve ebedî ve 
bâkî bir ömrü intâc eder ve bâkî ve lâyemut bir ömür hükmüne geçer.1
Evet Bâkî -i Hakikî ’nin muhabbet, mârifet, r ızas ı yolunda bir saniye, 
bir senedir. E ğer O’nun yolunda olmazsa, bir sene bir saniyedir. Belki 
O’nun yolunda bir saniye, lâyemuttur, çok senelerdir. Ve dünya cihetinde ehl-i gaflet in yüz senesi, bir saniye hükmüne geçer.
Meşhur böyle bir söz var ki: ٌÙَĭِø َאلِĀِĳْĤا ُÙَĭَøوَ ٌÙَĭَø َاقِóِęْĤا ُÙَĭِø yani: “Firâ-
k ın bir saniyesi, bir sene kadar uzundur ve visâl in bir senesi, bir saniye kadar 
kısad ır.” Ben bu f ıkran ın bütün bütün aksine diyorum ki:
Visâl, yani Bâkî -i Zülcelâl ’in r ızas ı dâiresinde livechillâh  bir saniye 
visâl , değil yaln ız böyle bir sene, belki dâimî bir pencere-i visâl dir. Gaflet 
ve dalâlet firâk ı içinde de ğil bir sene, belki bin sene, bir saniye hükmün-
dedir.  O sözden daha me şhur şu söz var:
2َانٌïْĻَĨ َאبِ×ْèَْŶا َďَĨ َאطِĻِíْĤا ُّħَø     َאنٌåْĭِĘ َاءِïْĐَْŶا َďَĨ َةِŻَęْĤا أَرْضُ
hükmümüzü teyid ediyor.
Meşhur evvelki sözün sahih bir mânâs ı budur ki: Fânî mevcûdât ın visâli 
madem fânîdir, ne kadar uzun da olsa yine k ısa hükmündedir.  Senesi, 
bir saniye gibi geçer, hasretli bir hayal ve esefli bir rüya olur. Bekây ı isteyen 
kalb-i insanî bir sene visâlde, yaln ız bir saniyecikte ancak zerre gibi bir zevkini 
alabilir. Firâk ise saniyesi bir sene de ğil, senelerdir. Çünkü firâk ın meydan ı 
geniştir. Bekây ı isteyen bir kalbe, firâk  çendan bir saniye de olsa, seneler ka-
dar tahribât yapar. Çünkü hadsiz firâklar ı ihtâr eder. Maddî ve süflî muhab-
betler için bütün mâzi ve müstakbel, firâkla doludur.
Şu mesele münâsebetiyle deriz: Ey insanlar! Fânî, k ısa, faydas ız ömrü-
nüzü, bâkî, uzun, faydal ı, meyvedar yapmak ister misiniz? Madem istemek 
insâniyetin iktizâs ıdır; Bâkî -i Hakikî ’nin yoluna sarf ediniz. Çünkü Bâkî’ye 
müteveccih olan şey, bekân ın cilvesine mazhar olur.
Madem her insan gayet şiddetli bir sûrette uzun bir ömür ister, bekâya 
âşıktır ve madem bu fânî ömrü, bâkî ömre tebdil eden bir çare var ve mânen 
1 Bkz.: “Allah, kar şılık olarak cenneti verip müminlerden canlar ını ve mallar ını sat ın alm ıştır.” (Tevbe 
sûresi, 9/111)
2 Düşmanla beraber iken koca sahrâ bir fincan kadar dar, dostlarla beraberken i ğne deliği bile bir mey-
dan kadar geni ştir. Bkz.: İbnü’l-Cevzî, el-Müdhi ş 1/385; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/246.20  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
çok uzun bir ömür hükmüne geçirmek mümkündür. Elbette insâniyeti sukût 
etmemiş bir insan, o çareyi arayacak ve o imkân ı bilfiile çevirmeye çal ışacak 
ve tevfik-i hareket edecek.
İşte o çare budur: Allah için i şleyiniz, Allah için görü şünüz, Allah için 
çal ışınız. “Lillâh , livechillâh , lieclillâh ” rızas ı dâiresinde hareket ediniz.1 
O vakit sizin ömrünüzün dakikalar ı, seneler hükmüne geçer.
Bu hakikate i şareten Leyle-i Kadir  gibi bir tek gece, seksen küsûr se-
neden ibaret olan bin ay hükmünde oldu ğunu nass- ı Kur’ân gösteriyor.2 
Hem bu hakikate i şaret eden ehl-i velâyet  ve hakikat beyninde bir düstur-u 
muhakkak olan “bast- ı zaman ” s ırrıyla çok seneler hükmünde olan birkaç 
dakikal ık zaman- ı Mi’râc ,3 bu hakikatin vücudunu isbât eder ve bilfiil vukû-
unu gösteriyor. Mi’râc’ ın birkaç saat müddeti, binler seneler hükmünde vü-
s’ati ve ihâtas ı ve uzunlu ğu vard ır. Çünkü O, Mi’râc yoluyla, bekâ âlemine 
girdi. Bekâ âleminin birkaç dakikas ı, şu dünyan ın binler senesini tazammun 
etmiştir.
Hem şu hakikate bina edilen beyne’l-evliyâ kesretle vuku bulmu ş olan 
“bast- ı zaman “4(Hâşiye) hâdiseleridir. Baz ı evliyâ bir dakikada, bir günlük i şi 
görmüş. Baz ılar ı bir saatte, bir sene vazifesini yapm ış. Baz ılar ı bir dakika-
da, bir hatme-i Kur’âniye ’yi okumu ş olduklar ını rivâyet edip ihbâr ediyorlar. 
Böyle ehl-i hak ve s ıdk, bilerek kizbe elbette tenezzül etmezler. Hem o derece 
hadsiz ve kesretli bir tevâtürle “bast- ı zaman” hakikatini aynen mü şâhede et-
tikleri medâr- ı şüphe  olamaz.
1 Allah için veren, Allah için men eden, Allah için seven, Allah için bu ğzeden ve Allah için nikâhlanan 
kimsenin, îmân ını tamamlam ış olacağına dair bkz.: Tirmizî, sünnet  15; Ebû Dâvûd, kıyâmet  60; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/438, 440. Ayr ıca amelleri s ırf Allah için yapmak gerekti ği, aksi 
takdirde kabul buyurulmayaca ğına dair bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  8/140; ed-Dârakutnî, 
es-Sünen  1/51.
2 Bkz.: “Kadir gecesi, bin aydan hay ırlıdır.” (Kadir sûresi, 97/3)
3 Bkz.: Kâd ı İyâz, eş-Şifâ s.191; el-Makdisî, Fezâilü Beyti’l-Makdis  s.87; es-Suyûtî,  el-Hasâisu’l-kübrâ  
1/272; Aliyyülkârî, Şerhu’ş-Şifâ 1/409.
4 (Hâşiye) 1*ْمٍĳَĺ َăْđَÖ أَوْ ًאĨْĳَĺ َאĭْáِ×َĤ اĳُĤَאĜ ْħُÝْáِ×َĤ ْħכَ ْħُıْĭِĨ ٌģَאئِĜ َאلَĜ âyetiyle 2*ًאđْùِÜ وَازْدَادُوا َīĻِĭِø ٍÙِאئَĨ َثَŻَà ْħِıِęْıכَ ĹِĘ اĳُáِ×َĤوَ 
âyeti “tayy- ı zaman” ı gösterdiği gibi, 3*ُّونَïُđَÜ َّאĩِĨ ٍÙَĭَø ِėْĤَÉכَ ِّכَÖرَ َïْĭِĐ ًאĨْĳَĺ وَإِنَّ âyeti de “bast- ı 
zaman” ı gösterir.
*1 “Birisi: “Ne kadar uykuda kald ınız?” diye sorunca baz ılar ı: “Bir gün, belki bir günden de az!” 
diye cevap verdiler.” (Kehf sûresi, 18/19)
*2 “Mağaralar ında üç yüz y ıl kald ılar. Baz ılar ı buna dokuz y ıl daha ilave ettiler.” (Kehf sûresi, 
18/25)
*3 “Bilin ki Rabbinizin ölçüsüyle bir gün sizin hesab ınıza göre bin y ıl gibidir.” (Hac sûresi, 22/47)ÜÇÜNCÜ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------    21
Şu “bast- ı zaman ” herkesçe musaddak bir nev’i, rüyada görünüyor. Ba-
zen bir dakikada insan ın gördüğü rüyay ı, geçirdiği ahvâli, konu ştuğu sözleri, 
gördüğü lezzetleri veya çekti ği elemleri görmek için yakaza  âleminde bir gün, 
belki günler lâz ımd ır.
Elhâs ıl: İnsan çendan fânîdir. Fakat bekâ için halk edilmi ş ve Bâkî  bir 
Zât’ ın aynas ı olarak yarat ılm ış ve bâkî meyveleri verecek i şleri görmekle 
tavzif edilmi ş ve Bâkî bir Zât’ ın, bâkî esmâs ının cilvelerine ve nak ışlar ı-
na medâr olacak bir sûret verilmi ştir. Öyle ise, böyle bir insan ın hakikî 
vazifesi ve saâdeti, bütün cihâzât ı ve bütün istidâdat ıyla o Bâkî-i Ser-
medî ’nin dâire-i marziyât ında esmâs ına yap ışıp, ebed yolunda o Bâkî’ye 
müteveccih olup gitmektir.  Lisân ı 1ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ dediği gibi; kalbi, rûhu, 
akl ı, bütün letâifi
 َĳُİ بُĳُ×ْéَĩْĤا َĳُİ بُĳُĥْĉَĩْĤا َĳُİ ُħَّائِïĤا َĳُİ ِيُّïَĨْóَّùĤا َĳُİ ِيُّïَÖَْŶا ُّĹِĤَْزَŶا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ
2دُĳُ×ْđَĩْĤا َĳُİ دُĳُāْĝَĩْĤا
demeli.
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
4َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
1 Ey Kendinden ba şka her şeyin fânî oldu ğu tek Bâkî!
2 Bâkî O’dur, Ezelî O.. Sermedî O’dur, Dâim O.. Matlûb O’dur, Mahbûb O.. Maksûd O’dur, Ma’bûd 
O..
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )
4 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)22  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Dördüncü Lem'a
“Minhâcü’s-Sünne ” bu risaleye lây ık görülmü ştür.
“Mesele-i imamet ” bir mesele-i fer’iyye oldu ğu hâlde, ziyâde ehemmiyet 
verildiğinden bir mesâil-i îmâniye s ıras ına girip, İlm   -i Kelâm’da ve Usûlü’d-
Din’de medâr- ı nazar oldu ğu1 cihetle, Kur’ân’a ve îmâna âit hizmet-i esâsiye-
 mize münâsebeti bulundu ğundan cüz’î bahsedildi.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 رَؤُۧفٌ َīĻِĭِĨْËُĩْĤِאÖ ْħْכُĻَĥَĐ ٌÿĺِóَè ْħُّÝِĭَĐ َאĨ ِįْĻَĥَĐ ٌ۬õĺِõَĐ ْħِכُùُęْĬأَ ْīِĨ لٌĳُøرَ ْħאءَכُƯä ْïَĝَĤ
2ِħĻِčَđْĤا ْشِóَđْĤا رَبُّ َĳُİوَ ُÛْĥَכَّĳَÜ ِįْĻَĥَĐ َۘĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰ۬ųا َĹِ×ْùَè ْģُĝَĘ ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ ٌ۝ħĻِèرَ
3ĵٰÖْóُĝْĤا ĹِĘ َدَّةَĳَĩْĤا َّźإِ ًاóْäأَ ِįْĻَĥَĐ ْħُכُĥْئَøأَ Ưź ْģُĜ
Şu âyet-i azîmenin çok hakâik-i azîmesinden bir-iki hakikatine “ İki Ma-
kam” ile i şaret edece ğiz.
Birinci Makam
“Dört Nükte”dir.
Birinci Nükte
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın ümmetine kar şı kemâl-i şefkat  ve 
merhametini ifade ediyor.
1 Bkz.: el-Îcî, Kitâbü’l-Mevâk ıf 3/331; Ahmed İbni Muhammed, Kitâbü Usûli’d-dîn  s.269-279.
2 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onlar ın üzerine titrerken) onlar halâ senden ve yolundan yüz çevirecek olur-
larsa de ki: Bana (yard ımc ı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan ba şka hiçbir ilâh yoktur. Ben O’na 
dayand ım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinat ın, bütün varl ıklar ın idare merkezi olan) Büyük Ar ş’ın 
Rabbi, (bütün kâinat ın mutlak Sultan ı, bütün varl ıklar ın yegâne s ığınağı, besleyip ya şatan ı, koruyup 
gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129)
3 “De ki: Ben bu risalet ve ir şad hizmetinden ötürü, sizden akrabal ık sevgisinden ba şka bekledi ğim hiçbir 
karşılık yoktur.” ( Şûrâ sûresi, 42/23)
Evet rivâyet-i sahiha ile mah şerin dehşetinden herkes hattâ enbiyâ dahi 
“Nefsî, nefsî! ” dedikleri zaman, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  “ümmetî , 
ümmetî ” diye re’fet ve şefkatini gösterece ği gibi,1 yeni dünyaya geldi ği za-
man ehl-i ke şfin tasdikiyle vâlidesi O’nun münâcât ından “ Ümmetî, ümme-
tî!”2 işitmiş. Hem bütün tarih-i hayat ı ve neşrettiği şefkat kârâne mekârim-i 
ahlâk, kemâl-i şefkat ve re’fetini gösterdi ği gibi ümmetinin hadsiz salavât ına 
hadsiz ihtiyaç göstermekle,3 ümmetinin bütün saâdetleriyle kemâl-i şefkatin-
den alâkadar oldu ğunu göstermekle hadsiz bir şefkatini göstermi ş.
İşte bu derece şefkatli ve merhametli bir Rehber’in sünnet-i seniyye sine 
mürâat etmemek, ne derece nankörlük ve vicdans ızlık olduğunu k ıyâs eyle.
İkinci Nükte
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , küllî ve umumî vazife-i nübüvvet  için-
de baz ı hususî, cüz’î maddelere kar şı azîm bir şefkat  göstermi ştir. Zâhir hâle 
göre o azîm şefkati, o hususî, cüz’î maddelere sarf etmesi, vazife-i nübüvvetin 
fevkalâde ehemmiyetine uygun gelmiyor. Fakat hakikatte o cüz’î madde, küllî umumî bir vazife-i nübüvvetin medâr ı olabilecek bir silsilenin ucu ve mümes-
sili olduğundan, o silsile-i azîmenin hesab ına onun mümessiline fevkalâde 
ehemmiyet verilmi ş.
Meselâ, Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  Hazreti Hasan  ve Hüseyin ’e 
karşı küçüklüklerinde gösterdikleri fevkalâde şefkat  ve ehemmiyet-i azîme,4 
yaln ız cibillî şefkat ve hiss-i karâbetten gelen bir muhabbet de ğil, belki vazi-
fe-i nübüvvetin bir hayt- ı nuranî sinin bir ucu ve verâset-i nebeviyenin gayet 
ehemmiyetli bir cemaatinin men şei, mümessili, fihristesi cihetiyledir.
Evet, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , Hazreti Hasan ’ı (radiyallâhu anh)  ke-
mâl-i şefkatinden kuca ğına alarak ba şını öpmesiyle,5 Hazreti Hasan’dan te-
selsül eden nuranî nesl-i mübarekinden Gavs- ı Âzam  olan Şâh- ı Geylânî  gibi 
çok mehdî-misâl verese-i nübüvvet  ve hamele-i şeriat-i Ahmediye  (aleyhissalâ-
tü vesselâm)  olan zâtlar ın hesab ına Hazreti Hasan’ ın başını öpmüş ve o zâtlar ın 
1 Bkz.: Buhârî, tevhîd  32; Müslim, îmân  326.
2 Doğduğu zaman Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) : başını kald ırıp bak ışlar ını semâya dikti ğine.. 
secdede, ellerini kald ırm ış, çok muztar bir vaziyette dua etti ğine.. tekbir getirdi ğine.. dair rivayetler için 
bkz.: es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  1/80, 85, 91; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-âlemîn  s.224, 227, 
228.
3 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/56; Tirmizî, kıyâmet  24.
4 Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’in (radiyallâhu anhumâ)  faziletleri ile ilgili hadislerin bir k ısm ı için bkz.: Buhârî, 
fezâilü ashâb  22; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  56-60.
5 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/47; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/32, 22/274.24  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
istikbâlde edecekleri hizmet-i kudsiyelerini nazar- ı nübüvvetle görüp takdir 
ve istihsân etmi ş ve takdir ve te şvike alâmet olarak Hazreti Hasan’ ın başını 
öpmüş.
Hem Hazreti Hüseyin ’e karşı gösterdikleri fevkalâde ehemmiyet ve şef-
kat , Hazreti Hüseyin’in (radiyallâhu anh)  silsile-i nuraniyesinden gelen Zeynelâ-
bidîn , Câfer-i Sâd ık  gibi eimme-i âlî şan ve hakikî verese-i nebeviye gibi pek 
çok mehdî-misâl zevât- ı nuraniyenin nâm ına ve Din-i İslâm  ve vazife-i risâlet  
hesab ına boynunu öpmü ş,1 kemâl-i şefkat ve ehemmiyetini göstermi ştir.
Evet, Zât- ı Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  gayb-âşina kalbiyle, dün-
yada Asr- ı Saâdet ’ten ebed taraf ında olan meydan- ı haşri temaşa eden2 ve 
yerden cennet i gören3 ve zeminden gökteki melâikeleri mü şâhede eden4 ve 
zaman- ı Âdem’den beri mâzi zulümât ı nın perdeleri içinde gizlenmi ş hâdisât ı 
gören,5 hattâ Zât- ı Zülcelâl  ’in rü’yetine mazhar olan6 nazar- ı nuranîsi, çe şm-i 
istikbâl-bînîsi, elbette Hazreti Hasan  ve Hüseyin ’in arkalar ında teselsül eden 
aktab ve eimme-i verese ve mehdîleri görmü ş ve onlar ın umumu nâm ına 
başlar ını öpmüş. Evet, Hazreti Hasan’ ın başını öpmesinden, Şâh- ı Geylânî ’-
nin hisse-i azîmesi var.
Üçüncü Nükte
7ĵٰÖْóُĝْĤا ĹِĘ َدَّةَĳَĩْĤا َّźإِ âyetinin bir kavle göre mânâs ı: “Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâ tü vesselâm) , vazife-i risâletin icrâs ına mukâbil ücret istemez, yaln ız Âl-i 
Beyt ’ine meveddeti istiyor.”8
1 Bkz.: İbni Mâce, mukaddime  11; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/172.
2 Pek çok hadiste Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , haşir meydan ı ve orada olacaklara 
dair haberler vermektedir. Meselâ bunlardan birinde, “K ıyâmet günü insanlar beyaz, bembeyaz, has 
unun çöre ği gibi bir yerde toplanacaklar. Orada hiç kimsenin bir i şareti (evi, ba ğı vs.) olmayacak.” 
buyurmaktad ır. (Buhârî, rikak  44; Müslim, münâfikîn  28)
3 Bkz.: Buhârî, mevâkîtü’s-salât  11, i’tisam  3; Müslim,  fezâil  136.
4 Bkz.: Tirmizî, zühd  9; İbni Mâce, zühd  19.
5 Meselâ, mü şriklerin işkence ve eziyetlerinden şikâyetçi olan ashâb ına Peygamber Efendimiz (sallallâhu 
aleyhi ve sellem)  şöyle buyurmu ştu: “Önceki ümmetlerden öyleleri vard ı ki, kendisi için haz ırlanan çukura 
konuyor, sonra getirilen bir testere ile ba şının ortas ından ikiye bölünüyordu. Baz ısı da vard ı, demir 
taraklarla taran ıyor, vücudunda sadece et ve kemik kal ıyordu. Bütün bu yap ılanlar onlar ı dininden 
çeviremiyordu...” (Bkz.: Buhârî, menâk ıb 25, ikrâh  1; Ebû Dâvûd, cihâd  107)
6 Bkz.: Tirmizî, tefsîru sûre (53)  3; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  11/332; el-Hâkim, el-Müstedrek  
2/629.
7 “(Ben bu risalet ve ir şad hizmetinden ötürü), sizden akrabal ık sevgisinden ba şka bekledi ğim hiçbir 
karşılık yoktur.” ( Şûrâ sûresi, 42/23)
8 Bkz.: Buhârî, menâk ıb 1, tefsîru sûre (42)  1; Tirmizî, tefsîru sûre (42)  1; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned  1/229, 286. Daha geni ş bilgi için ayr ıca bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  25/23-26.DÖRDÜNCÜ LEM ’A / BİRİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------    25
Eğer denilse: Bu mânâya göre karâbet-i nesliye  cihetinden gelen bir 
fayda gözetilmi ş görünüyor. Hâlbuki, 1ْħכُĻٰĝْÜأَ ِّٰųا َïْĭِĐ ْħَכُĨَóأَכْ إِنَّ sırrına 
binâen karâbet-i nesliye de ğil, belki kurbiyet-i ilâhiye  noktas ında va-
zife-i risâlet  cereyân ediyor?
Elcevap Elcevap : Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , gayb-âşina nazar ıyla görmü ş 
ki: Âl-i Beyt ’i, Âlem-i İslâm  içinde bir şecere-i nuraniye hükmüne geçecek. 
Âlem-i İslâm’ ın bütün tabakât ında kemâlât- ı insâniye dersinde rehberlik ve 
mürşidlik vazifesini görecek zâtlar, ekseriyet-i mutlaka ile Âl-i Beyt’ten ç ıka-
cak. Teşehhüd deki ümmetin “Âl” hakk ındaki duâs ı ki,
 َħĻِİَاóْÖإِ ĵٰĥَĐ َÛْĻَّĥَĀ َאĩכَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø اٰلِ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
2ٌïĻِåَĨ ٌïĻِĩَè َّכَĬإِ َīĻِĩَĤَאđْĤا ĹِĘ َħĻِİَاóْÖإِ اٰلِ ĵٰĥَĐوَ
’dir. Makbul olaca ğını keşfetmiş. Yani, nas ıl ki millet-i İbrahimiye’de ekseri-
yet-i mutlaka ile nuranî rehberler Hazreti İbrahim ’in (aleyhisselâm)  âlinden, nes-
linden olan enbiyâ oldu ğu3 gibi; Ümmet-i Muhammediye ’de de (aleyhissalâtü 
vesselâm)  vezâif-i azîme-i İslâmiyet ’te ve ekser turuk ve mesâlikinde Enbiyâ-y ı 
Benî İsrâil  gibi,4 Aktâb- ı Âl-i Beyt -i Muhammediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  gör-
müş. Onun için
5ĵٰÖْóُĝْĤا ĹِĘ َدَّةَĳَĩْĤا َّźإِ ًاóْäأَ ِįْĻَĥَĐ ْħُכُĥْئَøأَ Ưź ْģُĜ
demesiyle emrolunarak, Âl-i Beyt ’e karşı ümmetin meveddetini istemi ş. Bu 
hakikati teyid eden di ğer rivâyetlerde ferman etmi ş: “Size iki şey b ırak ıyo-
rum. Onlara temessük etseniz, necat bulursunuz : Biri Kitâbullah, biri 
Âl-i Beyt’im.”6 Çünkü sünnet-i seniyye nin menba ı ve muhâf ızı ve her cihetle 
iltizam etmesiyle mükellef olan Âl-i Beyt’tir.
1 “Şunu unutmay ın ki Allah’ ın nazar ında en de ğerli, en üstün olan ınız, takvâda (Allah’ ı say ıp haramlar-
dan sak ınmada) en ileri oland ır.” (Hucurât sûresi, 49/13)
2 “Allah’ ım! Hazreti İbrahim’e ve Hazreti İbrahim’in âline merhamet etti ğin gibi Efendimiz Muhammed’e 
ve Efendimiz Muhammed’in âline, her zaman ve her yerde merhamet eyle! Şüphesiz bütün övgülere 
lây ık ve şan ı yüce olan sadece sensin!” (Buhârî, enbiyâ  10, tefsîru sûre (33)  10, deavât  32, 33; 
Müslim, salât  65-69)
3 Bkz.: İbni Hacer, Fethu’l-bârî  11/162.
4 Bkz.: el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  4/384; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/83.
5 “De ki: Ben bu risalet ve ir şad hizmetinden ötürü, sizden akrabal ık sevgisinden ba şka bekledi ğim hiçbir 
karşılık yoktur.” ( Şûrâ sûresi, 42/23)
6 Tirmizî, menâk ıb 31; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/14, 17, 26, 59, 5/181.26  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İşte bu s ırra binâendir ki; Kitap ve Sünnet ’e ittibâ unvan ıyla bu haki-
kat-i hadîsiye bildirilmi ştir. Demek Âl-i Beyt ’ten, vazife-i risâletçe mura-
dı, sünnet-i seniyye sidir. Sünnet-i seniyyeye ittibâ ı terk eden, hakikî Âl-i 
Beyt’ten olmad ığı gibi, Âl-i Beyt’e hakikî dost da olamaz.1
Hem ümmetini Âl-i Beyt ’in etraf ında toplamak arzusunun s ırrı2 şudur ki: 
Zaman geçtikçe Âl-i Beyt çok tekessür edece ğini izn-i ilâhî ile bilmi ş ve 
İslâmiyet  zaafa dü şeceğini anlam ış. O hâlde gayet kuvvetli ve kesretli bir 
cemaat-i mütesânide lâz ım ki, Âlem-i İslâm ’ın terakkiyât- ı mâneviyesin-
de medâr ve merkez olabilsin. İzn-i ilâhî ile dü şünmüş ve ümmetini Âl-i 
Beyt’i etraf ına toplamas ını arzu etmi ş.
Evet, Âl-i Beyt ’in efrâd ı ise, itikat ve îmân hususunda sâirlerden çok 
ileri olmasa da, yine teslim, iltizam ve tarafgirlikte çok ileridedirler. Çün-kü İslâmiyet ’e f ıtraten, neslen ve cibilliyeten taraftard ırlar. Cibillî taraftar-
lık zay ıf ve şans ız, hattâ haks ız da olsa b ırak ılmaz. Nerede kald ı ki, gayet 
kuvvetli, gayet hakikatli, gayet şanl ı, bütün silsile-i ecdâd ı bağland ığı ve 
şeref kazand ığı ve canlar ını fedâ ettikleri bir hakikate taraftarl ık, ne ka-
dar esasl ı ve f ıtrî olduğ
unu bilbedâhe hisseden bir zât, hiç taraftarl ığı bı-
rak ır m ı? Ehl-i Beyt, i şte bu şiddet-i iltizam ve f ıtrî İslâmiyet cihetiyle Din-i 
İslâm  lehinde ednâ bir emâreyi, kuvvetli bir bürhân gibi kabul eder. Çün-
kü f ıtrî taraftard ır. Başkas ı ise, kuvvetli bir bürhân ile sonra iltizam eder.
Dördüncü Nükte
Üçüncü Nükte münâsebetiyle Şîa larla Ehl-i Sünnet  ve Cemaat ’in me-
dâr- ı nizâ ı, hattâ akâid-i îmâniye kitaplar ına ve esâsât- ı îmâniye s ıras ına gi-
recek derecede3 büyütülmü ş bir meseleye k ısaca bir i şaret edece ğiz. Mesele 
şudur:
Ehl-i Sünnet  ve Cemaat  der ki: “Hazreti Ali (radiyallâhu anh) , Hulefâ-y ı 
Erbaa ’nın dördüncüsüdür. Hazreti S ıddîk  (radiyallâhu anh)  daha efdaldir ve 
hilâfet e daha müstehak idi ki, en evvel o geçti.”4
1 Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  3/338; et-Taberânî, el-Mu’cemü’s-sa ğîr 1/199. Ayr ıca bir başka 
hadiste Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , ehl-i beytinden oldu ğu hâlde kendisinden saymad ığı bir 
kimseden bahsetmekte ve gerçek dostlar ının müttakîler oldu ğunu ifade buyurmaktad ır: Ebû Dâvûd,  
fiten 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/133.
2 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , ehl-i beytini Hz. Nuh’un (aleyhisselâm)  gemisine ben-
zetmiş; binenin kurtulaca ğını, binmeyenin ise bataca ğını beyan buyurmu ştur: el-Bezzâr, el-Müsned  
9/343; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/45, 46, 12/34.
3 Bkz.: et-Teftâzânî, Şerhu’l-akâid  (Terc.: Süleyman Uluda ğ) s.321 vd.
4 Bkz.: İbni Ebi’l-izz, Şerhu Akîdeti’t-Tahâviyye  1/545-548; Ahmed İbni Hanbel, el-Akîde  1/123.DÖRDÜNCÜ LEM ’A / BİRİNCİ MAKAM    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------    27
Şîalar derler ki : “Hak, Hazreti Ali’nin idi. Ona haks ızlık edildi. Umumun-
dan en efdal Hazreti Ali’dir.1 dâvâlar ına getirdikleri delillerin hülâsa-
sı: Derler ki: Hazreti Ali  hakk ında vârid ehadîs-i nebeviye2 ve Hazreti 
Ali’nin “Şâh- ı Velâyet” unvan ıyla ekseriyet-i mutlaka ile evliyân ın ve 
tarîklerin mercii ve ilim ve şecâat ve ibâdette hârikulâde s ıfatlar ı ve 
Hazreti Peygamber  (aleyhissalâtü vesselâm)  ona ve ondan teselsül eden 
Âl-i Beyt ’e karşı şiddet-i alâkas ı gösteriyor ki; en efdal odur, dâimâ 
hilâfet  onun hakk ı idi, ondan gasp edildi.
Elcevap Elcevap : Hazreti Ali (radiyallâhu anh)  mükerreren kendi ikrar ı3 ve yirmi se-
neden ziyâde o hulefâ-y ı selâse ye ittibâ ederek onlar ın şeyhü’l-islâml ığı  ma-
kam ında bulunmas ı, Şîalar ın bu dâvâlar ını cerh ediyor. Hem hulefâ-y ı selâse-
nin zaman- ı hilâfetlerinde fütûhât- ı İslâmiye  ve mücâhede-i âdâ hâdiseleri ve 
Hazreti Ali’nin zaman ındaki vak ıalar, yine hilâfet -i İslâmiye noktas ında Şîala-
rın dâvâlar ını cerh ediyor. Demek Ehl-i Sünnet  ve Cemaat ’ın dâvâs ı, hakt ır.
Eğer denilse : Şîa  ikidir. Biri; Şîa-y ı Velâyet ’tir, diğeri; Şîa-y ı Hilâfet ’tir. 
Haydi, bu ikinci k ısım garaz ve siyaset  kar ıştırmas ıyla haks ız olsun. 
Fakat birinci k ısımda garaz ve siyaset yok. Hâlbuki Şîa-y ı Velâyet, 
Şîa-y ı Hilâfet ’e iltihak etmi ş, yani; ehl-i turuktaki evliyân ın bir k ısm ı 
Hazreti Ali’yi (radiyallâhu anh)  efdal görüyorlar. Siyaset cihetinde olan 
Şîa-y ı Hilâfet’in dâvâlar ını tasdik ediyorlar.
Elcevap Elcevap : Hazreti Ali’ye iki cihetle bak ılmak gerektir. Bir ciheti; şahsî ke-
mâlât ve mertebesi noktas ından. İkinci cihet: Âl-i Beyt ’in şahs- ı mânevîsini 
temsil etti ği noktas ındand ır. Âl-i Beyt’in şahs- ı mânevîsi ise, Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ’ın bir nevi mâhiyetini gösteriyor.
İşte, birinci nokta itibâr ıyla Hazreti Ali  başta olarak bütün ehl-i haki-
kat, Hazreti Ebûbekir ve Hazreti Ömer ’i (radiyallâhu anhumâ)  takdim ediyorlar.4 
1 Abdurrahman İbni Muhammed, el-Ğunye fî Usûli’d-dîn  1/180-190.
2 “Ben kimin efendisiysem, Ali de onun efendisidir.” (Tirmizî, menâk ıb 19; İbni Mâce, mukaddime  11; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/84, 118, 4/281, 5/347). Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi 
ve sellem) , Hz. Ali (radiyallâhu anh)  hakk ında, Hayber sava şındaki iltifatlar ı için bkz.: Buhârî, cihâd  102, 
143, fezâilü’s-sahâbe  9, meğâzî 38; Müslim, cihâd  132, fezâilü’s-sahâbe  32, 3/1440, 4/1871, 1872. 
Kendi soyunun Hz. Ali’den devam edece ğine dair beyanlar ı için bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  
3/43; ed-Deylemî, el-Müsned  1/172. Ayr ıca (el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  9/100-146) aras ında, Hz. 
Ali’nin faziletleriyle ilgili pek çok hadis yer al ıyor.
3 Hz. Ali’nin, Hz. Ebûbekir (radiyallâhu anh)  ve Hz. Ömer (radiyallâhu anh)  hakk ındaki ikrarlar ına dair bkz.: 
Buhârî, fezâilü ashâb  5; Ebû Dâvûd, sünne  7; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/106.
4 Bkz.: el-Gazâlî, Kavâidü’l-akâid  s.228; el-Kelâbâzî, et-Taarruf li mezhebi Ehli’t-Tasavvuf  1/57. 
Ayr ıca bu konuyla ilgili teferruatl ı bilgi için bkz.: İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/134 (251. Mektup), 
146 (266. Mektup).28  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Hizmet-i İslâmiyet ’te ve kurbiyet-i ilâhiyede makamlar ını daha yüksek gör-
müşler.
İkinci nokta cihetinde Hazreti Ali  şahs- ı mânevî-i Âl-i Beyt ’in mümessili 
ve şahs- ı mânevî-i Âl-i Beyt, bir hakikat-i Muhammediye ’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  
temsil etti ği cihetle, müvâzeneye gelmez. İşte Hazreti Ali hakk ında fevkalâde 
senâkârâne ehadîs-i nebeviye,1 bu ikinci noktaya bak ıyorlar. Bu hakikati te-
yid eden bir rivâyet-i sahiha var ki; Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman 
etmiş: “Her nebinin nesli kendindendir. Benim neslim, Ali’nin neslidir.”2
Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh)  şahs ı hakk ında sâir hulefâdan ziyâde senâ-
kârâne ehadîsin kesretle inti şarının s ırrı şudur ki: Emevîler  ile Hâricîler , ona 
haks ız hücum ve tenkis ettiklerine mukâbil Ehl-i Sünnet  ve Cemaat  olan ehl-i 
hak, onun hakk ında rivâyât ı çok neşrettiler. Sâir Hulefâ-y ı Râşidîn  ise, öyle 
tenkid ve tenkise çok mâruz kalmad ıklar ı için, onlar hakk ındaki ehadîsin inti-
şarına ihtiyaç görülmedi.
Hem istikbâlde Hazreti Ali (radiyallâhu anh)  elîm hâdisâta ve dâhilî fitnele-
re mâruz kalaca ğını nazar- ı nübüvvetle görmü ş, Hazreti Ali’yi (radiyallâhu anh)  
me’yûsiyetten ve ümmetini onun hakk ında sû-i zandan kurtarmak için ْīَĨ 
3َهُźْĳَĨ ٌّĹِĥَđَĘ َهُźْĳَĨ ُÛْĭכُ gibi mühim hadîslerle Ali’yi (radiyallâhu anh)  teselli ve üm-
meti irşâd etmiştir.
Hazreti Ali’ye kar şı Şîa -yı Velâyet’in ifrâtkârâne muhabbetleri ve tarîkat 
cihetinden gelen tafdilleri, kendilerini Şîa-y ı Hilâfet  derecesinde mesul etmez. 
Çünkü ehl-i velâyet  meslek itibâr ıyla, muhabbet ile mür şidlerine bakarlar. 
Muhabbetin şe’ni ifrâtt ır.4 Mahbûbunu makam ından fazla görmek arzu edi-
yor ve öyle de görüyor. Muhabbetin ta şkınlıklar ında ehl-i hâl mâzur olabilir-
ler. Fakat onlar ın muhabbetten gelen tafdili, Hulefâ-y ı Râşidîn ’in zemmine ve 
adâvetine gitmemek şart ıyla ve usûl-ü İslâmiye’nin hâricine ç ıkmamak kay-
dıyla mâzur olabilirler.
Şîa -yı Hilâfet  ise, ağrâz- ı siyaset , içine girdi ği için, garazdan, tecâvüzden 
kurtulam ıyorlar, itizar hakk ını kaybediyorlar. Hattâ 5
َóَĩُĐ ِăْĕُ×ِĤ ْģَÖ ٍّĹِĥَĐ ِّÕُéِĤ َź 
1 Yukar ıda, ilgili kaynaklara temas edilmi şti.
2 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/43; ed-Deylemî, el-Müsned  1/172.
3 “Ben kimin efendisiysem, Ali de onun efendisidir.” Tirmizî, menâk ıb 19; İbni Mâce, mukaddime  11; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/84, 118, 4/281, 5/347.
4 Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , bir şeye karşı duyulan sevginin, insan ı görmez ve duymaz hâle 
getirdiğini beyân etmi ştir: Ebû Dâvûd, edeb  113; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/194, 6/450.
5 Maksat Hz. Ali’ye duyulan sevgi de ğil; Hz. Ömer’e duyulan kindir.DÖRDÜNCÜ LEM ’A / BİRİNCİ MAKAM    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------    29
cümlesine mâsadak olarak Hazreti Ömer ’in (radiyallâhu anh)  eliyle İran  milliyeti 
ceriha ald ığı için,1 intikamlar ını hubb-u Ali  sûretinde gösterdikleri gibi, Amr 
İbnü’l-Âs ’ın Hazreti Ali’ye kar şı hurucu2 ve Ömer İbni Sa’d ’ın Hazreti Hüse-
yin ’e (radiyallâhu anh)  karşı feci muharebesi,3 Ömer ismine kar şı şiddetli bir gayz 
ve adâveti Şîalara vermi ş.
Ehl-i Sünnet  ve Cemaat ’e karşı Şîa -yı Velâyet’in hakk ı yoktur ki, Ehl-i 
Sünnet’i tenkid etsin. Çünkü Ehl-i Sünnet , Hazreti Ali’yi tenkîs etmedikleri gibi 
ciddî severler. Fakat hadîsçe tehlikeli say ılan ifrât- ı muhabbetten4 çekiniyorlar. 
Hadîsçe Hazreti Ali’nin şîas ı hakk ındaki senâ-y ı nebevî,5 Ehl-i Sünnet’e âittir. 
Çünkü istikâmetli muhabbetle Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh)  şîalar ı, ehl-i hak 
olan Ehl-i Sünnet ve Cemaat’tir. Hazreti İsâ (aleyhisselâm)  hakk ındaki ifrât- ı mu-
habbet , nasara  için tehlikeli oldu ğu gibi, Hazreti Ali (radiyallâhu anh)  hakk ında da 
o tarzda ifrât- ı muhabbet, hadîs-i sahihte tehlikeli oldu ğu tasrîh edilmi ş.6
Şîa -yı Velâyet  eğer dese  ki: Hazreti Ali’nin kemâlât- ı fevkalâdesi kabul 
olunduktan sonra Hazreti S ıddîk ’ı (radiyallâhu anh)  ona tercih etmek kâ-
bil olmuyor.
Elcevap Elcevap : Hazreti S ıddîk -ı Ekber’in ve Fâruk-u Âzam ’ın (radiyallâhu anhumâ)  
şahsî kemâlât ıyla ve verâset-i nübüvvet  vazifesiyle zaman- ı hilâfetteki kemâ-
lât ı ile beraber bir mîzan ın kefesine, Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh)  şahsî kemâ-
lât- ı hârikas ıyla, hilâfet  zaman ındaki dâhilî bilmecburiye girdi ği elîm vak ıalar-
dan gelen ve sû-i zanlara mâruz olan hilâfet mücâhedeleri beraber mîzan ın 
diğer kefesine b ırak ılsa, elbette Hazreti S ıddîk’ ın (radiyallâhu anh)  veyahut Fâru-
k’un veyahut Zinnureyn’in (radiyallâhu anhumâ)  kefesi ağır geldiğini Ehl-i Sünnet  
görmüş, tercih etmi ş.
Hem On İkinci   ve Yirmi Dördüncü Söz lerde isbât edildi ği gibi, nübüv-
vet , velâyete nisbeten derecesi o kadar yüksektir ki, nübüvvetin bir dirhem 
1 Bkz.: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  6/12, 21; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  3/283-289; İbni 
Kesîr, el-Bidâye 7/60-70.
2 Bkz.: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  3/32; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  3/101-105; İbni 
Kesîr, el-Bidâye 7/277-283.
3 Bkz.: et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  3/298; İbni Kesîr, el-Bidâye 8/193; ez-Zehebî, Siyeru 
a’lâmi’n-nübelâ  3/307-309.
4 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/160; en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  5/137; el-Bezzâr, el-
Müsned  3/12. Ayr ıca ‘dengeli sevme’ prensibiyle ilgili olarak bir hadiste şu ölçü verilmektedir: 
“Dostunu ölçülü sev; bir gün dü şman ın olabilir. Dü şman ına da ölçülü k ız; bir gün dostun olabilir.” 
(Tirmizî, birr 60; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/260)
5 Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/354-355, 7/343.
6 Yukar ıda, ilgili kaynaklara temas edilmi şti.30  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
kadar cilvesi, bir batman kadar velâyetin cilvesine müreccaht ır. Bu nokta-y ı 
nazardan Hazreti S ıddîk -ı Ekber’in (radiyallâhu anh)  ve Fâruk-u Âzam ’ın (radi-
yallâhu anh)  verâset-i nübüvvet ve te’sîs-i ahkâm- ı risâlet noktas ında1 hisseleri 
taraf- ı ilâhîden ziyâde verildi ğine, hilâfetleri zamanlar ındaki muvaffakiyet-
leri Ehl-i Sünnet  ve Cemaat çe delil olmu ş. Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh)  ke-
mâlât- ı şahsiyesi, o verâset-i nübüvvetten gelen o ziyâde hisseyi hükümden 
iskat edemedi ği için, Hazreti Ali (radiyallâhu anh)  Şeyheyn -i Mükerremeyn ’in 
zaman- ı hilâfetlerinde onlara şeyhü’l-islâm  olmuş ve onlara hürmet etmi ş. 
Acaba Hazreti Ali’yi seven ve hürmet eden ehl-i hak ve sünnet, Hazreti Ali-’nin 
(radiyallâhu anh)  sevdiği ve ciddî hürmet etti ği Şeyheyn’i nas ıl sevmesin ve 
hürmet etmesin?
Bu hakikati bir misâl ile izah edelim: Meselâ, gayet zengin bir zât ın irsi-
yetinden evlâdlar ının birine yirmi batman gümü ş ile dört batman alt ın verili-
yor. Diğerine beş batman gümü ş ile beş batman alt ın veriliyor. Öbürüne de 
üç batman gümü ş ile beş batman alt ın verilse; elbette âhirdeki ikisi çendan 
kemmiyeten az al ıyorlar, fakat keyfiyeten ziyâde al ıyorlar. İşte bu misâl gi-
bi Şeyheyn ’in verâset-i nübüvvet  ve te’sîs-i ahkâm- ı risâletinden tecelli eden 
hakikat-i akrebiyet-i ilâhiye alt ınından hisselerinin az bir fazlal ığı, kemâlât- ı 
şahsiye ve velâyet  cevherinden ne şet eden kurbiyet-i ilâhiye nin ve kemâlât- ı 
velâyetin ve kurbiyetin ço ğuna galip gelir. Müvâzenede bu noktalar ı nazara 
almak gerektir.2 Yoksa şahsî şecâat ı ve ilmi ve velâyeti noktas ında birbiri ile 
müvâzene edilse, hakikatin sûreti de ğişir.
Hem Hazreti Ali’nin (radiyallâhu anh)  zât ında temessül eden şahs- ı mânevî-i 
Âl-i Beyt  ve o şahsiyet-i mâneviyede verâset-i mutlaka cihetiyle tecelli eden 
hakikat-i Muhammediye  (aleyhissalâtü vesselâm)  noktas ında müvâzene edilmez. 
Çünkü orada Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın s ırr- ı azîmi var.
Ammâ Şîa -yı Hilâfet  ise, Ehl-i Sünnet  ve Cemaat e karşı mahcûbiyetinden 
başka hiçbir haklar ı yoktur. Çünkü bunlar Hazreti Ali’yi fevkalâde sevmek dâ-
vâs ında olduklar ı hâlde tenkîs ediyorlar ve sû-i ahlâk ta bulundu ğunu onlar ın 
mezhepleri iktizâ ediyor. Çünkü diyorlar ki: “Hazreti S ıddîk  ile Hazreti Ömer  
(radiyallâhu anhumâ)  haks ız olduklar ı hâlde Hazreti Ali (radiyallâhu anh)  onlara mü-
mâşât  etmiş, Şîa ıstılâh ınca takiyye  etmiş, yani onlardan korkmu ş, riyâkâr lık
1 Hz. Ömer’e ilim ve dînin verildi ğine dair bkz.: Buhârî, îmân  15, ta’bîr  17, 18, fezâilü ashâb  6; Müslim, 
fezâilü’s-sahâbe  15, 16; Tirmizî, rüyâ 9.
2 Bkz.: Tirmizî, rüyâ 10; Ebû Dâvûd, sünnet  8; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/44, 50.DÖRDÜNCÜ LEM ’A / BİRİNCİ MAKAM    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------    31
etmiş.”1 Acaba böyle kahraman- ı İslâm  ve “Esedullah ” unvan ını kazanan2 
ve s ıdd ıklar ın kumandan ı ve rehberi olan bir zât ı, riyâkâr ve korkakl ık ile ve 
sevmediği zâtlara tasannûkârâne muhabbet göstermekle ve yirmi seneden 
ziyâde havf alt ında mümâ şât etmekle haks ızlara tebaiyeti kabul etmekle mut-
tas ıf görmek, ona muhabbet de ğildir. O çe şit muhabbetten Hazreti Ali teberrî 
eder.
İşte ehl-i hakk ın mezhebi hiçbir cihetle Hazreti Ali’yi tenkîs etmez, sû-i ah-
lâk  ile itham etmez. Öyle bir hârika-y ı şecâate korkakl ık isnâd etmez ve derler 
ki: “Hazreti Ali , Hulefâ-y ı Râşidîn ’i hak görmeseydi, bir dakika tan ımaz ve 
itaat etmezdi. Demek ki onlar ı hakl ı ve râcih gördü ğü için, gayret ve şecâatini 
hakperestlik yoluna teslim etmi ş.”3
Elhâs ıl: Her şeyin ifrât ve tefriti iyi de ğildir. İstikâmet ise hadd-i va-
satt ır ki,4 Ehl-i Sünnet  ve Cemaat  onu ihtiyar etmi ş. Fakat, maatteessüf 
Ehl-i Sünnet ve Cemaat perdesi alt ına Vehhabîlik  ve Hâricîlik  fikri k ısmen 
girdiği gibi, siyaset  meftunlar ı ve bir k ısım mülhidler, Hazreti Ali’yi ten-
kid ediyorlar. Hâ şâ, “Siyaseti bilmedi ğinden hilâfete tam liyâkat göster-
memiş, idare edememi ş.” diyorlar. İşte bunlar ın bu haks ız ithamlar ından 
Alevîler , Ehl-i Sünnet’e kar şı küsmek vaziyetini al ıyorlar. Hâlbuki Ehl-i 
Sünnet’in düsturlar ı ve esas mezhepleri, bu fikirleri iktizâ etmiyor belki 
aksini isbât ediyorlar. Hâricîlerin ve mülhidlerin taraf ından gelen böyle 
fikirler ile Ehl-i Sünnet mahkûm olamaz. Belki Ehl-i Sünnet, Alevîler-den ziyâde Hazreti Ali’nin taraftar ıdırlar. Bütün hutbelerinde, duâlar ın-
da Hazreti Ali’yi lây ık olduğu senâ ile zikrediyorlar. Hususan ekseriyet-i 
mutlaka ile Ehl-i Sünnet ve Cemaat mezhebinde olan evliyâ ve asfiyâ, onu mür şid ve Şâh- ı Velâyet  biliyorlar.
5 Alevîler, hem Alevîlerin hem Ehl-i 
Sünnet’in adâvetine istihkâk kesbeden Hâricîler ’i ve mülhidleri b ırak ıp, 
ehl-i hakka kar şı cephe almamal ıdırlar. Hattâ bir k ısım Alevîler, Ehl-i 
1 Bkz.: er-Râzî, İ’tikâdâtü firaki’l-müslimîn ve’l-mü şrikîn  1/60, 61; İbni Teymiyye, Minhâcü’s-sünne  
6/320-322.
2 Bkz.: Ahmed İbni Abdullah et-Taberî, er-Riyâdu’n-nad ıra 1/245; Ahmed İbni Abdullah et-Taberî, 
Zehâiru’l-ukbâ  1/92.
3 Meselâ Hz. Ali, Hz. Ebûbekir hakk ında şu sözleri sarfetmi ştir: “Eğer biz, Ebûbekir’de hilâfet i şine liyâkat 
görmeseydik, hilâfeti ona b ırakmazd ık.” “İçimizde hilâfete en lây ık olan Ebûbekir’dir. O, Efendimiz’le 
beraber ma ğara arkada şlığı yapm ıştır. Yaşı da hilâfete müsaittir. Efendimiz kendi sa ğlığında Ebûbekir’i 
namaz k ıldırmas ı için görevlendirmi şti.” (Bkz.: İbni Ebi’l-Hadîd, Şerhu Nehci’l-Belâ ğa 1/130-132)
4 Bkz.: “İşlerin en hay ırlı olan ı vasat olan ıdır.” (İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/179; el-Beyhakî, Şuabü’l-
îmân  3/402, 5/261; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/470)
5 Bkz.: İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/134 (251.Mektup).32  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Sünnet’in inad ına sünnet i terk ediyorlar. Her ne ise bu meselede fazla 
söyledik. Çünkü ulemân ın beyninde ziyâde medâr- ı bahsolmu ştur.
Ey ehl-i hak olan Ehl-i Sünnet  ve Cemaat ! Ve ey Âl-i Beyt ’in mu-
habbetini meslek ittihâz eden Alevîler ! Çabuk bu mânâs ız ve hakikatsiz, 
haks ız, zararl ı olan nizâ ı aran ızdan kald ırınız. Yoksa, şimdiki kuvvetli 
bir sûrette hükmeyleyen z ınd ıka cereyân ı, birinizi di ğeri aleyhinde âlet 
edip ezmesinde istimâl edecek. Bunu ma ğlûp ettikten sonra, o âleti de 
kıracak. Siz ehl-i tevhid oldu ğunuzdan uhuvveti ve ittihâd ı emreden yü-
zer esasl ı râb ıta-y ı kudsiye  mâbeyninizde varken, iftirâk ı iktizâ eden cüz’î 
meseleleri b ırakmak elzemdir.
f
İkinci Makam
1ِħĻِčَđْĤا ْشِóَđْĤا رَبُّ َĳُİوَ ُÛْĥَכَّĳَÜ ِįْĻَĥَĐ َۘĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰ۬ųا َĹِ×ْùَè ْģُĝَĘ ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ
âyetinin ikinci hakikatine dâir olacak.2(Hâşiye)
1 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onlar ın üzerine titrerken) onlar halâ senden ve yolundan yüz çevirecek olur-
larsa de ki: Bana (yard ımc ı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan ba şka hiçbir ilâh yoktur. Ben O’na 
dayand ım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinat ın, bütün varl ıklar ın idare merkezi olan) Büyük Ar ş’ın 
Rabbi, (bütün kâinat ın mutlak Sultan ı, bütün varl ıklar ın yegâne s ığınağı, besleyip ya şatan ı, koruyup 
gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129)
2 (Hâşiye) Bu İkinci Makam, On Birinci Lem’a olarak telif edilmi ştir.DÖRDÜNCÜ LEM ’A / BİRİNCİ MAKAM    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------    33
Beşinci Lem'a
1ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè âyetinin gayet mühim bir hakikatini2 on beş merte-
be ile beyân edecek bir risale olacakt ı. Fakat hakikat ve ilimden ziyâde, zikir 
ve tefekkür ile münâsebettar oldu ğundan şimdilik tehir edildi.3(Hâşiye) Çendan 
On Birinci Lem’a olan “Mirkâtü’s-Sünnet  ve Tiryâk- ı Maraz ı’l-Bid’a ” nâm ında-
ki gayet mühim bir risale Be şinci Lem’a nâm ıyla bidâyeten yaz ılm ıştı. Fakat 
o risale, on bir nükte-i mühimmeye ink ısam ettiğinden On Birinci Lem’a’ya 
girdi. Beşinci Lem’a aç ıkta kald ı.
1 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173).
2 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , k ıyâmetin deh şeti karşısında bu duây ı tavsiye buyur-
maktad ır: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/76; İbni Hibbân, es-Sahîh  3/105. Ayr ıca Hz. İbrahim (aleyhis-
selam) , ateşe at ıldığında bu sözü söylemi ştir: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/76.
3 (Hâşiye) Hazreti Üstad ımız Yirmi Dokuzuncu Arabî Lem’a’n ın Alt ınc ı Bâb ı’nın hâşiyesinde 
bu iki cümle hakk ında: “Bu iki mübarek kelâm ın merâtibi, ilimden ziyade fikir ve zikir oldu-
ğundan, Arabî zikredildi...” diye beyanda bulunmaktad ır.
Hz. Üstad ın Hizmetkârlar ı
Alt ıncı Lem'a
1ِħĻِčَđْĤا ِّĹِĥَđْĤا ِّٰųِאÖ َّźإِ َّةَĳُĜ َźوَ ْلَĳَè َź cümlesinin ifade etti ği çok âyât ın2 mü-
him hakikatini yine on be ş-yirmi mertebe-i fikriye ile beyân edecek bir risale 
olacakt ı. Bu Lem’a da, Be şinci Lem’a gibi, nefsimde hissetti ğim ve harekât- ı 
rûhiyemde zikir ve tefekkürle mü şâhede etti ğim mertebeler oldu ğundan, ilim 
ve hakikatten ziyâde zevk ve hâle medâr olmak cihetiyle, hakikat lem’alar ı 
içinde de ğil, belki âhirlerinde yaz ılmas ı münasip görüldü.3(Hâşiye)
1 “Hareket ve güç, ancak yüceler yücesi ve pek büyük olan Cenâb- ı Hakk’ ın dilemesi ile olur.” 
Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem)  bu sözün, cennet hazinelerinden bir hazine oldu ğunu 
bildirmiştir. Bkz.: Buhârî, meğâzî 38, deavât  51, 68,  kader  7; Müslim, zikir 44-46.
2 Bu âyet-i kerîmelerden bir k ısm ı şunlard ır: “Maşaallah! Allah ne güzel dilemi ş ve yapm ış! Ondan ba şka 
gerçek güç ve kuvvet sahibi yoktur.” (Kehf sûresi, 18/39); “Bütün kuvvet ve kudretin yaln ız Allah’a ait 
olup” (Bakara sûresi, 2/165). Ayr ıca bu sözün, cennet hazinelerinden bir hazine oldu ğuna dair bkz.: 
Buhârî, meğâzî 38, deavât  50, tevhîd  9; Müslim, zikir 44-47)
3 (Hâşiye) Hazreti Üstad ımız Yirmi Dokuzuncu Arabî Lem’a’n ın Alt ınc ı Bâb ı’nın hâşiyesinde 
bu iki cümle hakk ında: “Bu iki mübarek kelâm ın merâtibi, ilimden ziyade fikir ve zikir oldu-
ğundan, Arabî zikredildi…” diye beyanda bulunmaktad ır.
 Hz. Üstad ın Hizmetkârlar ı
Yedinci Lem'a
Sûre-i Feth ’in âhirindeki âyetin yedi nevi ihbâr- ı gaybî sine dâirdir.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َۙīĻِĭِĨاٰ ُّٰųا ـאءَƯü إِنْ َامَóَéْĤا َïِåْùَĩْĤا َّīُĥُìْïَÝَĤ ِّۚěَéْĤِאÖ َאĺُّؤْóĤا ُįَĤĳُøرَ ُّٰųا َقَïَĀ ْïَĝَĤ
 ِכَĤذٰ دُونِ ْīِĨ َģَđَåَĘ اĳُĩَĥْđَÜ ْħَĤ َאĨ َħِĥَđَĘ نَۘĳُĘَאíَÜ َź َۙīĺِóِّāَĝُĨوَ ْħَـכُøرُؤُۧ َīĻِĝِّĥَéُĨ
 ۪ۘįِّĥכُ ِīĺِّïĤا ĵَĥَĐ َهُóِıْčُĻِĤ ِّěَéْĤا ِīĺوَدِ ٰىïُıْĤِאÖ ُįَĤĳُøرَ َģَøأَرْ ِۤيñَّĤا َĳُİـًא۝×ĺِóَĜ ًאéْÝَĘ
 ْħُıَĭْĻَÖ אءُƯĩَèرُ َّאرِęْכُĤا ĵَĥَĐ َّاءُïِـüأَ ưįَđَĨ َīĺِñَّĤوَا ِّٰۘųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨًا۝ïĻِıَü ِّٰųِאÖ ĵٰęوَכَ
 ِóَàأَ ْīِĨ ْħِıِİĳُäوُ ĹِĘ ْħُİَאĩĻِـø ًא۬ĬَاĳْĄوَرِ ِّٰųا َīِĨ ًŻْąَĘ نَĳُĕَÝْ×َĺ ًاïَّåُـø ًאđرُכَّ ْħُıĺٰóَÜ
 َאٰزَرَهُĘ َهُÉْĉَü َجَóْìأَ َرْعٍõכَ ۛ ِۗģĻِåْĬِْŸا ĹِĘ ْħُıُĥَáَĨوَ ۛ ِۚÙĺْرٰĳَّÝĤا ĹِĘ ْħُıُĥَáَĨ ِכَĤذٰ دِۘĳُåُّùĤا
 اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ُّٰųا َïَĐوَ َّאرَۘęْכُĤا ُħِıِÖ َċĻِĕَĻِĤ ُّرَّاعَõĤا ُÕِåْđُĺ ۪įِĜĳُـø ĵٰĥَĐ ٰىĳَÝْøَאĘ َċَĥْĕَÝْøَאĘ
1ًאĩĻِčَĐ ًاóْäوَأَ َةًóِęْĕَĨ ْħُıْĭِĨ َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ
Sûre-i Feth ’in bu üç âyetinin çok vücûh-u i’câz ı vard ır. Kur’ân -ı Mu’ci-
zü’l-Beyân ’ın on vücûh-u külliye-i i’câziyesinden ihbâr- ı bilgayb vechi , şu üç 
âyette yedi-sekiz vecihle görünüyor.
1 “Allah, Resûlünün rüyas ını elbette do ğru ç ıkaracakt ır. İnşaallah siz kiminiz ba şını tıraş ettirmiş, kiminiz 
saçlar ını kısaltm ış olarak, Mescid-i Haram’a korkmaks ızın tam bir güvenlik içinde gireceksiniz. Ama 
Allah sizin bilemedi ğiniz şeyleri bildi ğinden ondan önce, yak ın bir zafer nasip etti. Bütün dinlere üstün 
kılmak için Resûlünü hidâyet ve hak dinle gönderen O’dur. Buna şahit olarak Allah yeter. Muhammed 
Allah’ ın resûlüdür. Onun beraberindeki müminler de kâfirlere kar şı şiddetli olup kendi aralar ında şef-
katlidirler. Sen onlar ı rükû ederken, secde ederken, Allah’tan lütuf ve r ıza ararken görürsün. Onlar ın 
alâmeti, yüzlerindeki secde izi, secde ayd ınlığıdır. Bunlar, Tevrattaki s ıfatlar ı olup İncîldeki meselleri 
ise şöyledir: Öyle bir ekin ki filizini ç ıkarm ış, sonra da onu kuvvetlendirmi ş, derken kal ınlaşmış da 
art ık gövdesi üzerinde do ğrulmuş. Öyle ki ekicilerin ho şuna gider, kâfirleri de öfkelendirir. İşte böylece 
Allah, onlar gibi iman edip makbul ve güzel i şler yapanlara bir ma ğfiret ve büyük bir mükâfat haz ırla-
mıştır.” (Fetih sûresi, 48/27-29)
Birincisi
ëĤا... 1َאĺُّؤْóĤا ُįَĤĳُøرَ ُّٰųا َقَïَĀ ْïَĝَĤ Feth-i Mekke’y i vukûundan evvel kat’i-
yetle haber veriyor. İki sene sonra haber verdi ği tarzda vukû bulmu ştur.2
İkincisi
3ًא×ĺِóَĜ ًאéْÝَĘ ِכَĤذٰ دُونِ ْīِĨ َģَđَåَĘ ifade ediyor ki: Sulh-u Hudeybiye , çendan 
zâhiri İslâm  aleyhinde görülmü ş ve Kurey şîler  bir derece galip görünmü ş ol-
duğu hâlde mânen Sulh-u Hudeybiye , mânevî büyük bir fetih hükmünde 
olacak ve sâir fütûhât ın da anahtar ı olacak diye ihbâr ediyor.
Filhakika, Sulh-u Hudeybiye  ile çendan maddî k ılıç, k ılıfına muvakkaten 
konuldu. Fakat Kur’ân -ı Hakîm’in bârika-âsâ elmas k ılıcı çıktı, kalbleri, ak ıllar ı 
fethetti. Musâlâha münâsebetiyle birbiriyle ihtilât ettiler.4 Mehâsin-i İslâmiyet , 
envâr- ı Kur’âniye, inat ve taassubât- ı kavmiye  perdelerini y ırtarak, hükmünü 
icrâ ettiler. Meselâ, bir dâhiye-i harp olan Hâlid bin Velid  ve bir dâhiye-i si-
yaset  olan Amr İbnü’l-Âs  gibi, mağlûbiyeti kabul etmeyen zâtlar, Sulh-u Hu-
deybiye ile cilvesini gösteren seyf-i Kur’ânî  onlar ı mağlûp edip,5 Medine-i 
Münevvere ’ye kemâl-i ink ıyâd ile İslâmiyet’e gerdendâde-i teslim olduktan 
sonra Hazreti Hâlid, bir “Seyfullah ” şekline girdi ve fütûhât-i İslâmiye ’nin bir 
kılıcı oldu.6
Mühim bir suâl : Fahrü’l-âlemîn ve Habib-i Rabbü’l-âlemîn Hazreti 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın Sahâbelerinin, mü şrikîne kar şı 
Uhud ’un nihayetinde7 ve Huneyn ’in bidâyetinde ma ğlûbiyetinin8 
hikmeti nedir?
1 “Allah, Resûlünün rüyas ını elbette do ğru ç ıkaracakt ır.” (Fetih sûresi, 48/27)
2 Bkz.: İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  5/69; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  2/139-146; et-Taberî, 
Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  2/152-153.
3 “Allah sizin bilemedi ğiniz şeyleri bildi ğinden ondan önce, yak ın bir zafer nasip etti.” (Fetih sûresi, 
48/27)
4 Bkz.: İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  4/288-296; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  2/98-105.
5 Bkz.: İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  4/7; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  4/252; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-kebîr  9/61; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  2/145.
6 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/299, 300; el-Buhârî,  et-Târîhu’l-kebîr  3/136.
7 Bkz.: Buhârî, cihâd  65, bed’ü’l-halk  11, menâk ıbü’l-ensâr  22, meğâzî 18, eymân  15, diyât  16.
8 Bkz.: Buhârî, meğâzî 54, cihâd  52, 61, 97, 167; Müslim, cihâd  79; Tirmizî, cihâd  15.YEDİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------    37
Elcevap Elcevap : Müşrikler içinde, o zamanda saff- ı Sahâbe de bulunan ekâ-
bir-i Sahâbeye istikbâlde mukâbil gelecek Hazreti Hâlid gibi çok zâtlar bulundu ğundan, şanl ı ve şerefli olan istikbâlleri nokta-y ı nazar ında bü-
tün bütün izzetlerini k ırmamak için, hikmet-i ilâhiye, hasenât- ı istikbâ-
liyelerinin bir mükâfât- ı muaccelesi olarak mâzide onlara vermi ş, bütün 
bütün izzetlerini k ırmam ış. Demek mâzideki Sahâbeler , müstakbeldeki 
Sahâbelere kar şı mağlûp olmu şlar. Tâ o müstakbel Sahâbeler, berk-i sü-
yûf korkusuyla de ğil, belki bârika-y ı hakikat şevkiyle İslâmiyet ’e girsin ve 
o şehâmet-i f ıtriyeleri çok zillet çekmesin.
Üçüncüsü
1نَĳُĘَאíَÜ َź kayd ıyla ihbâr ediyor ki: “Sizler emniyet-i mutlaka içinde 
Kâ’be ’yi tavaf edeceksiniz.” Hâlbuki Ceziretü’l-Arap ’taki Bedevî akvam, ço ğu 
düşman olmakla beraber, Mekke  etraf ı ve Kurey ş  kabilesi k ısm- ı âzam ı düş-
man iken, “yak ın bir zamanda hiç havf hissedilmezken Kâ’be’yi tavaf ede-
ceksiniz” ihbâr ıyla Ceziretü’l-Arab ’ı itaat alt ına ve bütün Kurey ş’i İslâmiyet  
içine ve emniyet-i tâmme vaz’ edilmesine, delâlet ve ihbâr eder. Aynen haber verdiği gibi vukûa gelmi ştir.
2
Dördüncüsü
3۪įِّĥכُ ِīĺِّïĤا ĵَĥَĐ َهُóِıْčُĻِĤ ِّěَéْĤا ِīĺوَدِ ٰىïُıْĤِאÖ ُįَĤĳُøرَ َģَøأَرْ ۪ىñَّĤا َĳُİ kemâl-i kat’i-
yetle ihbâr ediyor ki: “Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın getirdiği din, umum 
dinlere galebe çalacak.” Hâlbuki o zamanda yüzer milyon tebaas ı bulunan 
nasara  ve yahudi  ve mecusi  dinleri ve Roma , Çin  ve İran  hükûmeti gibi yü-
zer milyon tebaas ı bulunan cihangir devletlerin edyân- ı resmî leri iken, kendi 
küçük kabilesine kar şı tam galebe edemeyen bir vaziyette bulunan Muham-
med-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın getirdiği din, umum dinlere galip ve umum 
devletlere muzaffer olaca ğını ihbâr ediyor. Hem gayet vuzûh ve kat’iyetle ih-
bâr ediyor. İstikbâl, o haber-i gaybîyi, Bahr-i Muhît-i Şarkî’den Bahr-i Muhît-i 
Garbî’ye kadar İslâm  kılıcının uzamas ıyla tasdik etmi ştir.
1 “Korkmazs ınız.” (Fetih sûresi, 48/27)
2 Bkz.: İbni Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye  5/69; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  2/139-146; et-Taberî, 
Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  2/152-153.
3 “Bütün dinlere üstün k ılmak için Resûlünü hidâyet ve hak dinle gönderen O’dur.” (Fetih sûresi, 
48/28)38  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Beşincisi
 ًאđرُכَّ ْħُıĺٰóَÜ ْħُıَĭْĻَÖ אءُƯĩَèرُ َّאرِęْכُĤا ĵَĥَĐ َّاءُïِüأَ ưįَđَĨ َīĺِñَّĤوَا ِّٰۘųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨ
ëĤا... 1ًاïَّåُø
Şu âyetin ba şı, Sahâbelerin enbiyâdan sonra nev-i be şer içinde en müm-
taz olduklar ına sebep olan secâyâ-y ı âliye  ve mezâyâ-y ı gâliye yi haber ver-
mekle, mânâ-y ı sarîh iyle, tabakât- ı Sahâbenin istikbâlde muttas ıf olduklar ı 
ayr ı ayr ı mümtaz has s ıfatlar ını ifade etmekle beraber, mânâ-y ı işârîsiyle; ehl-i 
tahkikçe vefat- ı Nebevî ’den sonra makam ına geçecek Hulefâ-y ı Râşidîn ’e hi-
lâfet tertibi ile i şaret edip her birisinin en me şhur medâr- ı imtiyazlar ı olan s ı-
fat- ı hâssay ı dahi haber veriyor.2 Şöyle ki: 3ُįَđَĨ َīĺِñَّĤوَا maiyyet-i mahsusa ve 
sohbet-i hâssa ile ve en evvel vefat ederek yine maiyyetine girmekle me şhur 
ve mümtaz olan Hazreti S ıddîk ’ı gösterdiği gibi, 4َّאرِęْכُĤا ĵَĥَĐ َّاءُïِüأَ ile istikbâlde 
küre-i arz ın devletlerini fütûhât ıyla titretecek ve adâletiyle zâlimlere sâika gibi 
şiddet gösterecek olan Hazreti Ömer ’i gösterir. Ve 5ْħُıَĭْĻَÖ אءُƯĩَèرُ ile istikbâlde 
en mühim bir fitnenin vukûu haz ırlan ırken kemâl-i merhamet ve şefkatinden 
İslâmlar içinde kan dökülmemek için rûhunu fedâ edip teslim-i nefis ederek 
Kur’ân  okurken mazlûmen şehid olmas ını tercih eden Hazreti Osman ’ı da 
haber verdi ği gibi, 6ًאĬَاĳْĄوَرِ ِّٰųا َīِĨ ًŻْąَĘ نَĳُĕَÝْ×َĺ ًاïَّåُø ًאđرُכَّ ْħُıĺٰóَÜ saltanat ve 
hilâfete kemâl-i liyâkat ve kahramanl ıkla girdiği hâlde ve kemâl-i zühd ve 
ibâdet ve fakr ve iktisâd ı ihtiyar eden ve rükû ve sücûdda devam ı ve kesreti 
herkesçe musaddak olan Hazreti Ali ’nin (radiyallâhu anh)  istikbâldeki vaziyetini 
ve o fitneler içindeki harbleriyle mesul olmad ığını ve niyeti ve matlubu fazl- ı 
ilâhî oldu ğunu haber veriyor.
1 “Muhammed Allah’ ın resûlüdür. Onun beraberindeki müminler de kâfirlere kar şı şiddetli olup kendi 
aralar ında şefkatlidirler. Sen onlar ı rükû ederken, secde ederken, (Allah’tan lütuf ve r ıza ararken) 
görürsün.” (Fetih sûresi, 48/29)
2 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, fezâilü’s-sahâbe  1/434; el-Be ğavî, Meâlimü’t-tenzîl 4/206; İbnü’l-Cevzî, 
Zâdü’l-mesîr  7/446.
3 “Onun beraberindeki müminler...” (Fetih sûresi, 48/29)
4 “…kâfirlere kar şı şiddetlidirler.” (Fetih sûresi, 48/29)
5 “...kendi aralar ında şefkatlidirler.” (Fetih sûresi, 48/29)
6 “Sen onlar ı rükû ederken, secde ederken, Allah’tan lütuf ve r ıza ararken görürsün.” (Fetih sûresi, 
48/29)YEDİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------    39
Alt ıncısı
1ِÙĺْرٰĳَّÝĤا ĹِĘ ْħُıُĥَáَĨ ِכَĤذٰ fıkras ı, iki cihet ile ihbâr- ı gaybîd ir.
Birincisi : Hazreti Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm)  gibi ümmî bir Zât’a nis-
beten gayb hükmünde olan Tevrat ’taki evsâf- ı Sahâbeyi haber veriyor.
Evet, Tevrat ’ta –On Dokuzuncu Mektup ’ta beyân edildi ği gibi– âhir za-
man da gelecek Peygamber’in Sahâbeleri hakk ında Tevrat’ta bu f ıkra var: 
“Kudsîlerin bayraklar ı beraberlerindedir.”2 Yani, O’nun Sahâbeleri ehl-i tâat 
ve ibâdet ve ehl-i salâhat ve velâyettirler ki, o vas ıflar ı “kudsîler ” yani “mukad-
des” tâbiriyle ifade etmi ştir. Tevrat’ ın pek çok ayr ı ayr ı lisânlara tercüme edil-
mesi vas ıtas ıyla o kadar tahrifat oldu ğu hâlde, şu Sûre-i Feth ’in ِÙĺْرٰĳَّÝĤا ĹِĘ ْħُıُĥَáَĨ 
hükmünü müteaddit âyât ıyla tasdik ediyor.
İkinci cihet ihbâr- ı gaybî  şudur ki : ِÙĺْرٰĳَّÝĤا ĹِĘ ْħُıُĥَáَĨ fıkras ıyla ihbâr ediyor 
ki: “Sahâbeler  ve Tâbiînler,  ibâdette öyle bir dereceye gelecekler ki, rûhla-
rındaki nûrâniyet, yüzlerinde parlayacak ve cephelerinde kesret-i sücûd dan 
hâs ıl olan bir hâtem-i velâyet  nev’inde al ınlar ında sikkeler görünecek.”
Evet, istikbâl bunu vuzûh ile ve kat’iyet ile ve parlak bir sûrette isbât et-
miştir. Evet, o kadar acîp fitneler ve da ğdağa-y ı siyaset  içinde, gece ve gün-
düzde Zeynelâbidîn  gibi bin rekât namaz k ılan3 ve Tavûs el-Yemânî  gibi4, k ırk 
sene yats ı abdestiyle sabah namaz ını edâ eden çok mühim pek çok zâtlar5, 
ِÙĺْرٰĳَّÝĤا ĹِĘ ْħُıُĥَáَĨ sırrını göstermi şlerdir.
Yedincisi
 ۪įِĜĳُـø ĵٰĥَĐ ٰىĳَÝْøَאĘ َċَĥْĕَÝْøَאĘ َאٰزَرَهُĘ َهُÉْĉَü َجَóْìأَ َرْعٍõכَ ۛ ِۗģĻِåْĬِْŸا ĹِĘ ْħُıُĥَáَĨوَ
6َّאرَęْכُĤا ُħِıِÖ َċĻِĕَĻِĤ ُّرَّاعَõĤا ُÕِåْđُĺ
1 “Bunlar, Tevrat’taki s ıfatlar ıdır.” (Fetih sûresi, 48/29).
2 Kitâb- ı Mukaddes (Türkçe tercüme), Eski Ahit, Tesniye, bâb: 33, cümle : 2 (s.213); el-Halebî, es-
Sîratü’l-Halebiyye  1/218.
3 Bkz.: İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 41/378; el-Mizzî, Tehzîbü’l-Kemâl  20/390; ez-Zehebî, Siyeru a’lâ-
mi’n-nübelâ  4/392.
4 İbnü’l-Cevzî, Sıfatü’s-safve  2/288.
5 Yats ı abdestiyle sabah namaz ını kılan pek çok insan oldu ğunu belirten İmam Gazâlî, Tâbiînden 40 
sene boyunca böyle yapan 40 ki şinin isimlerini vermektedir: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  1/359.
6 “İncîldeki meselleri ise şöyledir: Öyle bir ekin ki filizini ç ıkarm ış, sonra da onu kuvvetlendirmi ş, derken 
kal ınlaşmış da art ık gövdesi üzerinde do ğrulmuş. Öyle ki ekicilerin ho şuna gider, kâfirleri de öfkelen-
dirir.” (Fetih sûresi, 48/29)40  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
fıkras ı, iki cihetle ihbâr- ı gaybîdir.
Birincisi
Nebiyy-i Ümmî ’ye nisbeten gayb hükmünde olan, İncil ’in Sahâbeler  hak-
kındaki ihbâr ını ihbârd ır.
Evet İncil ’de, âhir zamanda gelecek Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın 
vasf ında 1ِכَĤٰñכَ ُįُÝَّĨوَأُ ٍïĺِïَè ْīِĨ ٌÕĻِąَĜ ُįَđَĨ gibi âyetler var. Yani, Hazreti İsâ 
(aleyhisselâm)  gibi k ılıçsız değil, belki sahibü’s-seyf  bir Peygamber gelecek, ciha-
d a memur olacak ve O’nun Sahâbeleri dahi, k ılıçlı ve cihada memur olacak-
lard ır. O Kadîb-i Hadîd Sahibi , Reis-i Âlem  olacak. Çünkü İncil ’in bir yerinde 
der: “Ben gidiyorum, tâ âlemin reisi gelsin.”2 Yani, Âlemin Reisi  geliyor.
Demek oluyor ki; İncil ’in bu iki f ıkras ından anla şılıyor ki, Sahâbeler , çen-
dan mebdede az ve zay ıf görünecekler; fakat çekirdekler gibi ne şv ü nemâ 
bularak yükselip kal ınlaşıp kuvvetle şerek, küffâr ın gayzlar ını onlara yutkun-
durup bo ğduracak vakitte, k ılıçlar ıyla nev-i be şeri kendilerine musahhar edip, 
reisleri olan Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın ise, âleme reis oldu ğunu isbât 
edecekler. Aynen şu Sûre-i Feth ’in âyetinin meâlini ifade ediyor.
İkinci Vecih
Şu f ıkra ihbâr ediyor ki: Sahâbeler  çendan azl ığından ve zaaf ından 
Sulh-u Hudeybiye ’yi kabul etmi şler; elbette, her hâlde az bir zamandan sonra 
süraten öyle bir inki şâf ve ihti şam ve kuvvet kesbedecekler ki, rûy-u zemin 
tarlas ında dest-i kudretle ekilen nev-i be şerin o zamanda gaflet leri cihetiyle 
kısa, kuvvetsiz, nâk ıs, bereketsiz sünbüllerine nisbeten gayet yüksek ve kuv-
vetli ve meyvedar ve bereketli bir sûrette ço ğalacaklar ve kuvvet bulacaklar 
ve haşmetli hükûmetleri g ıbtadan, hasetten ve k ıskançl ıktan gelen bir gayz  
içinde b ırakacaklar. Evet istikbâl, bu ihbâr- ı gaybîyi çok parlak bir sûrette 
göstermiştir.
Şu ihbârda hafî bir îmâ daha var ki: Sahâbeyi tavsîfât- ı mühimme ile 
senâ ederken, en büyük bir mükâfât ın vaadi, makamca lâz ım geldiği hâlde, 
1 “O’nun yan ında k ılıcı vard ır; onunla sava şacak. Ümmeti de O’nun gibi olacak.” Kitâb- ı Mukaddes 
(Arapça tercüme), Mezmurlar, bâb: 2, cümle : 9 (s.695); en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-âlemîn  
s.114.
2 Bkz.: İbni Kayyim el-Cevziyye, Hidayetü’l-h ıyârâ 1/55, 85, 157, 5/284; Kitab- ı Mukaddes (Türkçe 
terceme), Yeni Ahit, Yuhanna, bâb: 16, cümle : 7-8.YEDİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------    41
َةًóِęْĕَĨ kelimesiyle i şaret ediyor ki, istikbâlde Sahâbeler  içinde fitne ler vas ıta-
sıyla mühim kusurlar olacak. Çünkü ma ğfiret , kusurun vukûuna delâlet eder. 
Ve o zamanda Sahâbeler nazar ında en mühim matlup ve en yüksek ihsân, 
“mağfiret” olacak ve en büyük mükâfât ise, afv  ile, mücâzât etmemektir. َةًóِęْĕَĨ 
kelimesi, nas ıl bu latîf îmây ı gösteriyor. Öyle de sûrenin ba şındaki َכَĤ َóِęْĕَĻِĤ 
1
َóَّìَÉَÜ َאĨوَ ِכَ×ْĬذَ ْīِĨ َّمَïَĝَÜ َאĨ ُّٰųا cümlesiyle münâsebettard ır. Sûrenin ba şı, hakikî 
günahlardan ma ğfiret değil; çünkü ismet  var, günah yok. Belki makam- ı nü-
büvvete lây ık bir mânâ ile Peygamber’e müjde-i ma ğfiret ve âhirinde Sahâ-
belere ma ğfiret ile müjde etmekle, o îmâya bir letâfet daha katar.
İşte, âhir-i Feth’in mezkûr üç âyeti, on vücûh-u i’câz ından yaln ız ihbâr- ı 
gaybî  vechinin çok vücûhundan yaln ız yedi vechini bahsettik. Cüz-ü ihtiyarî  
ve kader e dâir Yirmi Alt ınc ı Söz ’ün2(Hâşiye) âhirinde, şu âhirki âyetin hurûfâ-
tının vaziyetindeki mühim bir lem’a-y ı i’câza işaret edilmi ştir. Bu âhirki âyet, 
cümleleriyle Sahâbeye bakt ığı gibi, kay ıdlar ıyla dahi yine Sahâbenin ahvâli-
ne bak ıyor. Ve elfâz ıyla, Sahâbenin evsâf ı nı ifade ettikleri gibi,3 hurûfât ıyla ve 
o âyetteki hurûfât ın tekerrür-ü adediyle yine Ashâb- ı Bedir , Uhud , Huneyn , 
Suffe , R ıdvan  gibi tabakât- ı meşhûre-i Sahâbe de bulunan zâtlara i şaret ettik-
leri gibi, ilm-i cifr in bir nev’i ve bir anahtar ı olan tevâfuk cihetiyle ve ebced 
hesab ı yla daha çok esrâr ı ifade ediyor.
4ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “Bu da Allah’ ın, senin geçmi ş ve gelecek kusurlar ını bağışlamas ı... içindir.” (Fetih sûresi, 48/2)
2 (Hâşiye) Kadere dair bu konu, Üstad ımızın tensibiyle Barla Lâhikas ı'nda “Mes'ele-yi 
Müteferrika ” nâm ı alt ında Beşinci Mes'ele olarak yer almaktad ır. 
 Nâşirler
3 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, fezâilü’s-sahâbe  1/434; el-Be ğavî, Meâlimü’t-tenzîl 4/206.
4 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )42  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Sûre-i Feth’in âhirindeki âyetin mânâ-y ı işârîsiyle verdi ği ihbâr-i gaybî 
münâsebetiyle; gelecek âyette ayn ı haber, ayn ı mânâ-y ı işârî  ile verdiği mü-
nâsebetle bir nebze ondan bahsedilecek.
Bir Tetimme
 ُّٰųا َħَđْĬأَ َīĺِñَّĤا َďَĨ ٰۤئِכَĤُۨوÉَĘ لَĳُøَّóĤوَا َّٰųا ِďِĉُĺ ْīَĨًא۝وَĩĻِĝَÝْùُĨ ًאĈَاóِĀ ْħُİَאĭْĺَïَıَĤوَ
1ًאĝĻِĘرَ ٰۤئِכَĤأُۨو َīُùَèوَ َۚīĻِéِĤَّאāĤوَا اءِƯïَıُّýĤوَا َīĻِĝĺِّïِّāĤوَا َīĻِّĻِ×َّĭĤا َīِĨ ْħِıْĻَĥَĐ
Bu âyetin beyân ında binler nüktelerinden “ İki Nükte”ye i şaret edece ğiz.
Birinci Nükte
Kur’ân -ı Mu’cizü’l-Beyân  mefâhimiyle, mânâ-y ı sarîh iyle ifade-i ha-
kâik etti ği gibi; üslûplar ıyla, hey’ât ıyla çok maânî-i i şariyeyi dahi ifade 
ediyor. Her bir âyetin çok tabaka-y ı mânâlar ı var. Kur’ân , ilm-i muhît ten 
geldiği için, bütün mânâlar ı murad olabilir. İnsan ın cüz’î fikri ve şahsî 
iradesiyle olan kelâmlar gibi bir-iki mânâya inhisar etmez.
İşte bu s ırra binâen âyât- ı Kur’âniye’nin ehl-i tefsir  taraf ından hadsiz ha-
kâiki beyân edilmi ş. Müfessirînin beyân etmedi ği daha çok hakâiki var. Ve 
bilhassa hurûfât ında ve mânâ-y ı sarîh inden ba şka, işârât ında çok ulûm-u 
mühimme vard ır.
İkinci Nükte
İşte bu âyet-i kerîme,
2ًאĝĻِĘرَ ٰۤئِכَĤأُۨو َīُـùَèوَ َۚīĻِéِĤَّאāĤوَا اءِƯïَıُّýĤوَا َīĻِĝĺِّïِّāĤوَا َīĻِّĻِ×َّĭĤا َīِĨ
tâbiriyle, s ırât- ı müstakîm in ehli ve hakikî niam- ı ilâhiye ye mazhar nev-i be-
şerdeki tâife-i enbiyâ  ve kâfile-i s ıddîkîn  ve cemaat-i şühedâ  ve esnâf- ı sâlihîn  
ve envâ- ı tâbiîn in bulunduklar ını ifade etmekle beraber, âlem-i İslâmiyet ’te o 
beş kısm ın en mükemmelini dahi ayr ıca sarâhaten gösterdikten sonra, o be ş 
kısm ın imamlar ı ve baştaki rüesâlar ını sıfât- ı meşhûreleriyle zikretmekle onlara
1 “Ve onlar ı dosdoğru yola iletirdik. Kim Allah’a ve Resûlüne itaat ederse i şte onlar, Allah’ ın nimetlerine 
mazhar etti ği nebîler, s ıddîkler, şehidler, salih ki şilerle beraber olacaklard ır. Bunlar ne güzel arkada ş-
lar!” (Nisâ sûresi, 4/68-69)
2 “İşte onlar, Allah’ ın nimetlerine mazhar etti ği nebîler, s ıddîkler, şehidler, salih ki şilerle beraber olacak-
lard ır. Bunlar ne güzel arkada şlar!” (Nisâ sûresi, 4/69)YEDİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------    43
delâlet edip ifade etti ği gibi, ihbâr- ı gayb nev’inden bir lem’a-y ı i’câz ile o tâi-
felerin istikbâldeki reislerinin vaziyetlerini bir vecihle tâyin ediyor.
Evet, 1َīĻِّĻِ×َّĭĤا َīِĨ nas ıl ki sarâhatle Hazreti Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’ a 
bak ıyor. 2َīĻِĝĺِّïِّāĤوَا fıkras ıyla Ebûbekri’s-S ıddîk ’a bak ıyor.
Hem Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’dan sonra ikinci oldu ğuna ve en ev-
vel yerine geçece ğine ve “S ıddîk  ” ismi, ümmetçe ona unvan- ı mahsus ve s ıddî-
kînlerin ba şında görünece ğine işaret ettiği gibi, 3اءِƯïَıُّýĤوَا kelimesiyle Hazreti 
Ömer , Hazreti Osman , Hazreti Ali  (rıdvânullâhi aleyhim ecmaîn) ’i, üçünü beraber 
ifade ediyor. Hem üçü S ıddîk’tan sonra nübüvvetin hilâfetine mazhar olacak-
lar ını ve üçü de şehid olacaklar ını, fazilet-i şehâdetleri de sâir fezâillerine ilâ-
ve edilece ğini işaret ve gaybî bir sûrette ifade ediyor. 4َīĻِéِĤَّאāĤوَا kelimesiyle 
Ashâb- ı Suffe  , Bedir , R ıdvan  gibi mümtaz zevâta i şaret ederek ٰۤئِכَĤأُۨو َīُùَèوَ 
5ًאĝĻِĘرَ cümlesiyle mânâ-y ı sarîh iyle onlar ın ittibâ ına teşvik ve Tâbiîn lerdeki 
tebaiyeti çok mü şerref ve güzel göstermekle, mânâ-y ı işârîsiyle Hulefâ-y ı Er-
baa ’nın beşincisi olarak ve 6ًÙَĭَø نَĳُàَŻَà ِيïْđَÖ َÙَĘَŻِíْĤا إِنَّ hadîs-i şerifin hükmü-
nü tasdik ettiren, müddet-i hilâfeti azl ığıyla beraber k ıymetini azîm göstermek 
için o mânâ-y ı işârîsiyle Hazreti Hasan  (radiyallâhu anh) ’ı gösterir.
Elhâs ıl: Sûre-i Feth ’in âhirki âyeti, Hulefâ-y ı Erbaa ’ya bakt ığı gibi, bu 
âyet dahi teyiden, ihbâr- ı gayb nev’inden onlar ın istikbâldeki vaziyetlerine 
kısmen işaret sûretiyle bakar. İşte Kur’ân ’ın envâ- ı i’câz ından olan ihbâr- ı 
gayb nev’inin lemeât- ı i’câziyesi âyât- ı Kur’âniye’de o kadar çoktur ki, hasra 
gelmez. Ehl-i zâhirin k ırk elli âyete hasretmeleri, nazar- ı zâhirî iledir. Hakikatte 
ise binden geçer. Bazen bir âyette dört-be ş vecihle ihbâr- ı gaybî  bulunur.
7َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
8ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “Nebîlerle...” (Nisâ sûresi, 4/69)
2 “S ıddîklerle...” (Nisâ sûresi, 4/69)
3 “Şehidlerle...” (Nisâ sûresi, 4/69)
4 “Salih kişilerle...” (Nisâ sûresi, 4/69)
5 “Bunlar ne güzel arkada şlar!” (Nisâ sûresi, 4/69)
6 “Hilâfet benden sonra otuz sene devam edecektir.” (Tirmizî,  fiten 48; Ebû Dâvûd, sünnet  9; Ahmed 
İbni Hanbel, el-Müsned  5/220, 221.)
7 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)
8 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )44  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Bu Tetimmeye İkinci Bir İzah1(Hâşiye)
Şu âhir-i Feth’in i şaret-i gaybiyesini teyid eden, hem Fatiha-y ı Şerife ’de-
ki s ırât- ı müstakîm  ehli ve 2ْħِıْĻَĥَĐ َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤا َاطَóِĀ âyetindeki murad kimler 
olduğunu beyân eden, hem ebedü’l-âbâd ın pek uzun yolunda en nuranî, 
ünsiyetli, kesretli, câzibedâr bir kâfile-i rufekay ı gösteren ve ehl-i îmân ve as-
hâb- ı şuûru şiddetle o kâfileye tebaiyet noktas ında iltihak ve refâkate muci-
zâne sevk eden şu âyet; َīĻِĝĺِّïِّāĤوَا َīĻِّĻِ×َّĭĤا َīِĨ ْħِıْĻَĥَĐ ُّٰųا َħَđْĬأَ َīĺِñَّĤا َďَĨ ٰۤئِכَĤُۨوÉَĘ 
3ًאĝĻِĘرَ ٰۤئِכَĤأُۨو َīُùَèوَ َۚīĻِéِĤَّאāĤوَا اءِƯïَıُّýĤوَا yine âhir-i Feth’in âhirki âyeti gibi 
İlm-i Belâgat ’te “mearîzu’l-kelâm ”4 ve “müstetbeâtü’t-terâkîb ” tâbir edilen5 
mânâ-y ı maksûd dan başka işârî ve remzî mânâlarla Hulefâ-y ı Erbaa  ve be-
şinci halife olan Hazreti Hasan  (radiyallâhu anh) ’a işaret ediyor, gaybî umûrdan 
birkaç cihette haber veriyor. Şöyle ki:
Nas ıl ki şu âyet, mânâ-y ı sarîh i ile nev-i be şerde niam- ı âliye-i ilâhiyeye 
mazhar olan, ehl-i s ırât- ı müstakîm  olan kâfile-i enbiyâ ve tâife-i s ıddîkîn ve 
cemaat-i şühedâ  ve envâ- ı sâlihîn ve s ınıf-ı tâbiîn, “muhsinîn ” olduğunu ifade 
ettiği gibi; Âlem-i İslâm ’da dahi o tâifelerin en ekmeli ve en efdali bulundu ğu-
nu ve Nebiyy-i âhir zaman ın s ırr- ı verâset-i nübüvvetten teselsül eden tâife-i 
verese-i enbiyâ ve S ıddîk -ı Ekber ’in maden-i s ıddîk ıyetinden teselsül eden 
kâfile-i s ıddîkîn  ve Hulefâ-y ı Selâse ’nin şehâdet mertebesiyle merbut bulu-
nan kâfile-i şühedâ, 6َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤوَا sırrıyla bağlanan cemaat-i 
sâlihîn ve 7ُّٰųا ُħْכُ×ِ×ْéُĺ ĹِĬĳُđِ×َّÜَאĘ َّٰųا نَĳُّ×ِéُÜ ْħُÝْĭכُ إِنْ ْģُĜ sırrını imtisâl eden ve Sa-
hâbelerin ve Hulefâ-y ı Râşidîn ’in refâkatinde giden esnâf- ı tâbiîni ihbâr- ı gay-
bî  nev’inden gösterdi ği gibi, 8َīĻِĝĺِّïِّāĤوَا kelimesiyle mânâ-y ı işârî  cihetinde
1 (Hâşiye) Kardeşlerim her ikisini faydal ı bulmas ından, iki izah ı beraber kaydetmi şler; yoksa 
biri kâfi idi.
2 “Nimet ve lutfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/7 ).
3 “(Kim Allah’a ve Resûlüne itaat ederse) i şte onlar, Allah’ ın nimetlerine mazhar etti ği nebîler, s ıddîkler, 
şehidler, salih ki şilerle beraber olacaklard ır. Bunlar ne güzel arkada şlar!” (Nisâ sûresi, 4/68-69)
4 Bkz.: el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  10/191, 199; İbnü’l-Esîr, en-Nihâye fî ğarîbi’l-hadîs  
3/212.
5 Bkz.: el-Hamevî, Hızânetü’l-edeb  2/294; İbni Hacer, Fethu’l-bârî  1/406; el-Münâvî, et-Teârîf  1/32, 55.
6 “İman edip makbul ve güzel i şler yapanlar.” (Bakara sûresi, 2/82)
7 “De ki; Ey insanlar, e ğer Allah’ ı seviyorsan ız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmran 
sûresi, 3/31 ).
8 “S ıddîklerle...” (Nisâ sûresi, 4/69)YEDİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------    45
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’dan sonra makam ına geçecek ve halifesi 
olacak ve ümmetçe “S ıddîk ” unvan ıyla şöhret bulacak ve s ıddîkîn kâfilesinin 
reisi olacak Hazreti Ebûbekri’s-S ıddîk ’ı ihbâr ediyor.
1اءِƯïَıُّýĤوَا kelimesiyle Hulefâ-y ı Râşidîn’d en üçünün şehâdetini haber ve-
riyor ve S ıddîk ’tan sonra üç şehid, halife olacaklar. Çünkü اءِƯïَıُّýĤاَ cem’dir. 
Cem’in ekalli üçtür. Demek Hazreti Ömer , Hazreti Osman , Hazreti Ali  (radiyal-
lâhu anhum)  Sıddîk’tan sonra riyâset-i İslâmiyet ’e geçecekler ve şehid olacaklar. 
Ayn ı haber-i gaybî vukû bulmu ştur.
Hem 2َīĻِéِĤَّאāĤوَا kayd ıyla, Ehl-i Suffe   gibi tâat ve ibâdette Tevrat’ ın senâ-
sına mazhar olmu ş ehl-i salâhat ve takvâ ve ibâdet, istikbâlde kesretle buluna-
cağını ihbâr etmekle beraber, 3ًאĝĻِĘرَ ٰۤئِכَĤأُۨو َīُùَèوَ cümlesi, Sahâbeye, ilim ve 
amelde refâkat ve tebaiyet eden Tâbiîn lerin tebaiyetini tahsin etmekle, ebed 
yolunda o dört kâfilenin refâkatlerini hasen ve güzel göstermekle beraber; Hazreti Hasan  
(radiyallâhu anh) ’ın birkaç ay gibi k ısac ık müddet-i hilâfeti, çendan 
az idi, fakat 4ًÙَĭَø نَĳُàَŻَà ِيïْđَÖ َÙَĘَŻِíْĤا إِنَّ hükmüyle ve o ihbâr- ı gaybiye-i ne-
beviye nin tasdiki ile ve ِīْĻَÝَĩĻِčَĐ ِīْĻَÝِئَĘ َīْĻَÖ ۪įِÖ َçِĥْāُĺ أَنْ َّٰųا َّģَđَĤوَ ٌïِّĻَø َاñٰİ ĹِĭْÖا إِنَّ 
5َīĻِĩِĥْùُĩْĤا َīِĨ hadîsindeki mucizâne ihbâr- ı gaybî -yi nebevîyi tasdik eden ve 
iki büyük ordu, iki cemaat-i azîme-i İslâmiye’nin musâlâhas ını temin eden 
ve nizâ ı ortalar ından kald ıran6 Hazreti Hasan (radiyallâhu anh) ’ın k ısac ık müd-
det-i hilâfetini ehemmiyetli gösterip, Hulefâ-y ı Erbaa ’ya bir be şinci halife gös-
termek için, ihbâr- ı gaybî nev’inden mânâ-y ı işârîsiyle ve ًאĝĻِĘرَ ٰۤئِכَĤأُۨو َīُùَèوَ 
kelimesinde be şinci halifenin ismine İlm-i Belâgat ’te “müstetbeâtü’t-terâkîb ” 
tâbir edilen7 bir s ır ile işaret ediyor.
1 “Şehidlerle...” (Nisâ sûresi, 4/69)
2 “Salih kişilerle...” (Nisâ sûresi, 4/69)
3 “Bunlar ne güzel arkada şlar!” (Nisâ sûresi, 4/69)
4 “Hilâfet benden sonra otuz sene devam edecektir.” (Tirmizî,  fiten 48; Ebû Dâvûd, sünnet  9; Ahmed 
İbni Hanbel, el-Müsned  5/220, 221.)
5 “Şüphesiz benim bu torunum seyyiddir. Allah onun vâs ıtas ıyla müslümanlardan iki büyük f ırkan ın 
aras ını bulacakt ır.” (Bkz.: Buhârî, sulh 9; Tirmizî, menâk ıb 30; Ebû Dâvûd, sünnet 12, 13).
6 Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  1/104; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  3/165; el-Mizzî, 
Tehzîbü’l-Kemâl  6/246; İbni Hacer, el-isâbe  2/73.
7 Bkz.: el-Hamevî, Hızânetü’l-edeb  2/294; İbni Hacer, Fethu’l-bârî  1/406; el-Münâvî, et-Teârîf  1/32, 
55.46  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İşte mezkûr i şârî ihbârlar gibi daha çok s ırlar var. Sadedimize gelmedi-
ği için şimdilik kap ı aç ılmad ı. Kur’ân -ı Hakîm’in çok âyât ı var ki, her bir 
âyet çok vecihlerle ihbâr- ı gaybî  nev’indendir. Bu nev’i ihbârât- ı gaybiye-i 
Kur’âni ye binlerdir.
1َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )YEDİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------    47
Hâtime
Kur’ân -ı Hakîm’in tevâfuk cihetinden tezâhür eden i’câzî nüktelerinden 
bir nüktesi şudur ki:
Kur’ân -ı Hakîm’de İsm-i Allah, Rahmân, Rahîm, Rab ve İsm-i Celâl   ye-
rindeki َĳُİ ’nin mecmûu, dört bin küsûrdur. ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ (Hesab- ı 
Ebced ’in ikinci nev’i ki, huruf-u hecâ  tertibiyledir), o da dört bin küsûr eder. 
Büyük adedlerde küçük kesirler, tevâfuku bozmad ığından küçük kesirlerden 
kat- ı nazar edildi. Hem 1ۤħۤĤا tazammun etti ği iki vâv- ı at ıf ile beraber iki yüz sek-
sen küsûr eder. Aynen Sûre-i el-Bakara ’nın iki yüz seksen küsûr İsm-i Celâl ine 
ve hem iki yüz seksen küsûr âyât ın adedine tevâfuk etmekle beraber, ebcedin 
hecâî tarz ındaki ikinci hesab ıyla, yine dört bin küsûr eder. O da yukar ıda zikri 
geçmiş beş esmâ-y ı meşhûrenin adedine tevâfuk etmekle beraber ِّٰųا ِħْــــــùِÖ 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا’ in kesirlerinden kat- ı nazar, adedine tevâfuk ediyor. Demek, 
bu s ırr- ı tevâfuka binâen 2ۤħۤĤا hem müsemmâs ını tazammun eden bir isimdir, 
hem el-Bakara ’ya isim, hem Kur’ân’a isim, hem ikisine muhtasar bir fihriste, 
hem ikisinin enmûzeci ve hülâsas ı ve çekirde ği, hem ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’in
mücmelidir. Ebcedin me şhur hesab ıyla ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ism-i Rab ad e-
dine müsâvi olmakla beraber, 3ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤاَ’ deki mü şedded ر iki ر say ılsa, 
o vakit dokuz yüz doksan olup, pek çok esrâr- ı mühimmeye medâr olup, on 
dokuz harfiyle on dokuz bin âlemin miftâh ıdır.
Kur’ân -ı Mu’cizü’l-Beyân ’da Lafza-y ı Celâl ’in tevâfukât- ı latîfesindendir 
ki, bütün Kur’ân’da sayfan ın âhirki sat ırın yukar ı kısm ında seksen Lafza-y ı 
Celâl , birbirine tevâfukla bakt ığı gibi, aşağıki k ısımda da aynen seksen Laf-
za-y ı Celâl, birbirine tevâfukla bakar. Tam o âhirki sat ırın ortas ında yine elli 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/1 ; Âl-i İmran sûresi, 3/1 ; Ankebût sûresi, 29/1 ; Rûm sûresi, 30/1 ; Lokman sûresi, 
31/1 ; Secde sûresi, 32/ 1.
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/1 ; Âl-i İmran sûresi, 3/1 ; Ankebût sûresi, 29/1 ; Rûm sûresi, 30/1 ; Lokman sûresi, 
31/1 ; Secde sûresi, 32/ 1.
3 “Rahmân ve Rahîm” (Fâtiha sûresi, 1/3)48  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
beş Lafza-y ı Celâl, birbiri üstüne dü şüp ittihâd ederek güyâ elli be ş Lafza-y ı 
Celâl’den terekküb etmi ş bir tek Lafza-y ı Celâl’dir. Âhirki sat ırın başında yal-
nız ve baz ı üç harfli k ısa bir kelime fas ıla ile yirmi be ş tam tevâfukla tam or-
tadaki elli be şin tam tevâfukuna zammedilince seksen tevâfuk olup, o sat ırın 
nısf- ı evvelindeki seksen tevâfuka ve n ısf- ı âhirdeki yine seksen tevâfuka te-
vâfuk ediyor. Acaba böyle latîf, zarif, muntazam, mevzûn, i’câzl ı bu te-
vâfukât nüktesiz, hikmetsiz olur mu? Hâ şâ, olamaz. Belki o tevâfukât ın 
ucuyla mühim bir define aç ılabilir.
1َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
Said  Nursî
1 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )YEDİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------    49
Sekizinci Lem'a
Kerâmet-i Gavsiye Risalesi ’dir. Sikke-i Tasdîk-i Gaybî  mecmûas ında ve 
teksir Lem’alar mecmûas ında neşredilmiştir.
Dokuzuncu Lem'a
Teksir Lem’alar mecmûas ında neşredilmiştir.
Onuncu Lem'a
Şefkat Tokatlar ı Risalesi
 َאıَĭْĻَÖ أَنَّ ْĳَĤ َدُّĳَÜ ءٍۚĳưø ْīِĨ ْÛَĥِĩَĐ َאĨوَ ًاۚóَąْéُĨ ٍóْĻَì ْīِĨ ْÛَĥِĩَĐ َאĨ ٍ÷ْęَĬ ُّģכُ ُïِåَÜ ْمَĳَĺ
1َאدِ×ِđْĤِאÖ رَؤُۧفٌ ُّٰųوَا ُۘįَùْęَĬ ُّٰųا ُħِّرُכُñَéُĺوَ ًاۘïĻِđَÖ ًاïَĨأَ ưįَĭْĻَÖوَ
âyetinin bir s ırrını, hizmet-i Kur’âniye ’de arkada şlar ımın beşeriyet mukte-
zâs ı olarak sehiv ve hatalar ının neticesinde yedikleri şefkat tokatlar ı nı2 beyân 
etmekle tefsir  ediyor. Hizmet-i Kur’âniye ’nin bir silsile-i kerâmeti ve o hizmet-i 
kudsiyenin etraf ında izn-i ilâhî ile nezâret eden ve himmet ve duas ıyla yard ım 
eden Gavs- ı Âzam ’ın bir nevi kerâmet i beyân edilecek. Tâ ki, bu hizmet-i 
kudsiye de bulunanlar, ciddiyetlerinde, hizmetlerinde sebat etsinler.
Bu hizmet-i kudsiyenin kerâmeti üç nev’idir :
Birinci nev’i : O hizmeti ihzâr etmek ve hâdimlerini o hizmete sevk etmek 
cihetidir.
İkinci k ısım: Mânileri bertaraf etmek ve muz ırlar ın şerrini defedip, onlar ı 
tokatlamakt ır.
Bu iki k ısm ın hâdiseleri çoktur, hem çok uzundur.3(Hâşiye) Başka vakte 
ta’likan, en hafif olan üçüncü bir k ısımdan bahsedece ğiz.
Üçüncü k ısım şudur ki : Hizmette hâlisen çal ışanlara fütûr  geldiği vakit, 
şefkatli bir tokat  yerler, intibaha gelerek yine o hizmete girerler. Bu k ısm ın hâ-
disât ı, yüzden fazlad ır. Yaln ız yirmi hâdiseden on üç-on dördü şefkatli tokat 
yemişler, alt ı-yedisi zecr tokat ı  görmüşler.
1 “Gün gelir, her şah ıs (dünyada iken) hay ır ad ına ne işlemişse önünde haz ır bulur; kötülük ad ına ne 
işlemişse de. İster ki, o kötülükle kendisi aras ında upuzun bir mesafe olsun! Allah, sizi Kendisi’ne kar şı 
gelmekten sak ınd ırıyor. Allah, kullar( ın)a pek çok ac ıyand ır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/30)
2 Bkz.: Şûrâ sûresi, 42/30. Ayr ıca ehl-i îmân ın hükmen küçük hatalar ı, onlar ın çabuk temizlenmesi için 
kısmen dünyada ve süraten verildi ğine dair bkz.: Tirmizî, zühd  57; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
2/287, 450.
3 (Hâşiye) Meselâ: Din muhalifleri nin (Halk Partisi ), Nur Talebeleri ne verdikleri azap ve s ıkın-
tı ve ihanetlerden, kendileri dünyada daha ziyâde cezas ını çektiler, ayn ını gördüler.
Birincisi
Bu bîçâre Said ’dir. Her ne vakit hizmete fütûr  verir, “neme lâz ım ” deyip 
hususî, nefsime âit i şlerle meşgul olduğum zaman tokat  yemişim. Hem de 
kanaatim geliyor ki; ihmalimden tokat yedim. Çünkü hangi maksad ım beni 
iğfâle sevketmi ş ise, onun aksi ile tokat yerdim. Sâir hâlis arkada şlar ımın da 
yedikleri şefkat tokatlar ı , dikkat ede ede, benim gibi hangi maksat için ihmal 
etmişse, onun aksiyle şefkat tokatlar ını yediklerinden kanaatimiz gelmi ş ki o 
hâdiseler, hizmet-i Kur’âniye ’nin kerâmetindendir.
Meselâ, bu bîçâre Said , Van ’da ders-i hakâik-i Kur’âniye ile me şgul ol-
duğum miktarca Şeyh Said  hâdisât ı zaman ında vesveseli hükûmet, hiçbir ci-
hette bana ili şmedi ve ili şemedi. Vaktâ ki “neme lâz ım ” dedim, kendi nefsimi 
düşündüm. Âhiretimi kurtarmak için Erek Da ğı ’nda harabe ma ğara gibi bir 
yere çekildim. O vakit sebepsiz beni ald ılar nefyettiler. Burdur ’a getirildim.
Orada yine hizmet-i Kur’âniye ’de bulundu ğum miktarca, –o vakit menfî-
lere çok dikkat ediliyordu, her ak şam isbât- ı vücud  etmekle mükellef olduklar ı 
hâlde– ben ve hâlis talebelerim müstesna kald ık. Ben hiçbir vakit isbât- ı vücu-
da gitmedim, hükûmeti tan ımad ım. Oran ın valisi, oraya gelen Fevzi Pa şa ’ya 
şikâyet etmi ş. Fevzi Pa şa demiş: “Ona ili şmeyiniz, hürmet ediniz!” Bu sözü 
ona söylettiren, hizmet-i Kur’âniye’nin kudsiyetidir. Ne vakit nefsimi kurtar-mak, yaln ız âhiretimi dü şünmek fikri bana galebe etti. Hizmet-i Kur’âniye ’de 
muvakkat fütûr  geldi; aks-i maksad ımla tokat  yedim. Yani, bir menfâdan di-
ğerine (Isparta ’ya) gönderildim.
Isparta ’da yine hizmet ba şına geçtim. Yirmi gün geçtikten sonra baz ı kor-
kak insanlar ın ihtârlar ıyla: “Belki bu vaziyeti hükûmet ho ş görmeyecek, bir 
parça teenni etsen, daha iyi olur.” dediler. Bende, tekrar yaln ız kendimi dü-
şünmek hât ıras ı kuvvet buldu. “Aman halklar gelmesin.” dedim. Yine o men-
fâdan dahi üçüncü nefiy olarak Barla ’ya verildim.
Barla ’da ne vakit bana fütûr  gelmiş ise, yaln ız kendimi dü şünmek hât ıra-
sı kuvvet bulmu ş ise, bu ehl-i dünyan ın y ılanlar ından, münaf ıklar ından birisi 
bana musallat olmu ş. Bu sekiz senede seksen hâdiseyi, kendi ba şımdan geç-
tiği için hikâye edebilirim. Usand ırmamak için k ısa kesiyorum.
Ey karde şlerim! Ba ş
ıma gelen şefkat tokatlar ı nı söyledim. Sizlerin de ba-
şınıza gelen şefkat tokatlar ını, izin verseniz ve helâl etseniz söyleyece ğim. Gü-
cenmeyiniz. Gücenen olursa ismini tasrîh etmeyece ğim.ONUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------    53
İkincisi
Öz karde şim ve en birinci ve yüksek ve fedâkâr bir talebem olan Ab-
dülmecid ’in Van ’da güzel bir evi vard ı. İdaresi yerinde, hem muallim idi. 
Hizmet-i Kur’âniye ’nin daha revaçl ı bir yeri olan hududa gitmekli ğim için 
arzumun hilâf ına olarak te şebbüs edenlere, içtihâd ınca güyâ menfaatim için 
iştirak etmedi, rey vermedi. Güyâ ben hududa gitseydim, hem hizmet-i Ku-
r’âniye  siyasetsiz, sâfî olmayacak, hem onu Van ’dan ç ıkaracak idiler diye i ş-
tirak etmedi. Maksad ının aksiyle şefkatli bir tokat  yedi. Hem Van’dan, hem 
o güzel evinden, hem memleketinden ayr ıldı. Ergani ’ye gitmeye mecbur 
kald ı.
Üçüncüsü
Hizmet-i Kur’âniye ’nin pek mühim bir âzâs ı olan Hulûsi  Bey , Eğirdir ’den 
memlekete gitti ği vakit, saadet-i dünyeviyeyi tam zevk ettirecek ve temin ede-
cek esbab bulundu ğundan, bir derece s ırf uhrevî olan hizmet-i Kur’âniye ’de 
fütûra yüz göstermeye dâir esbap haz ırland ı. Çünkü hem çoktan görmedi ği 
peder ve vâlidesine kavu ştu, hem vatan ını gördü, hem şerefli, rütbeli bir sû-
rette gitti ği için dünya ona güldü, güzel göründü. Hâlbuki hizmet-i Kur’â-
niye’de bulunana, ya dünya ona küsmeli veya o dünyaya küsmeli. Tâ ihlâsla, ciddiyet ile hizmet-i Kur’âniye’de bulunsun.
İşte, Hulûsi ’nin kalbi çendan lâyetezelzel idi. Fakat bu vaziyet onu fütû-
ra sevk etti ğinden şefkatli tokat  yedi. Tam bir-iki sene baz ı münaf ıklar ona 
musallat oldular. Dünyan ın lezzetini de kaç ırdılar. Hem dünyay ı ondan, hem 
onu dünyadan küstürdüler. O vakit vazife-i mâneviyesindeki ciddiyete tam manas ıyla sar ıldı.
Dördüncüsü
Muhâcir Hâf ız Ahmed ’dir. O kendisi söylüyor: Evet ben itiraf ediyorum 
ki, Hizmet-i Kur’âniye ’de âhiretim nokta-y ı nazar ında içtihâd ımda hata ettim. 
Hizmete fütûr  verecek bir arzuda bulundum. Şefkatli, fakat şiddetli ve keffa-
retli bir tokat  yedim. Şöyle ki:54  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
“Üstad ım yeni îcâdlara1(Hâşiye) taraftar olmad ığı için –benim câmim onun 
komşusudur; şuhûr-u selâse  geliyor– câmimi terk etsem, hem ben çok sevâp 
kaybediyorum, hem mahalle namazs ızlığa al ışacak. Yeni usûl yapmazsam 
men edilece ğim. İşte bu içtihâda göre rûhum kadar sevdi ğim Üstad ımın 
muvakkaten ba şka bir köye gitmesini arzu ettim. Bilmedim ki, o yerini de-
ğiştirse, başka bir memlekete gitse, hizmet-i Kur’âniye ’ye muvakkaten fütûr  
gelir. Tam o s ıralarda ben tokat  yedim. Şefkatli, fakat öyle deh şetli bir tokat 
yedim ki, üç ayd ır daha akl ım başıma gelmedi. Fakat –lillâhilhamd– Üsta-
dımın kat’î ihbâr ıyla, ona ihtâr edilmi ş ki, o musîbetin her dakikas ı, bir gün 
ibâdet hükmünde oldu ğunu rahmet-i ilâhiyeden ümitvar olabiliriz. Çünkü o 
hata, bir garaza binâen de ğildi. S ırf âhiretimi dü şünmek noktas ında o arzu 
geldi.”
Beşincisi
Hakk ı Efendi ’dir. Şimdi burada olmad ığı için, Hulûsi ’ye vekâlet etti ğim 
gibi, ona da vekâleten derim ki: Hakk ı Efendi talebelik vazifesini hakk ıyla îfâ 
ederken, ahlâks ız bir kaymakam geldi. Hem Üstad ına, hem de kendine zarar 
gelmemek için, yazd ıklar ını saklad ı. Muvakkaten hizmet-i Nuriye yi terk etti. 
Birden bir şefkat tokad ı  manas ında bin liray ı vermeye mükellef olacak bir 
dâvâ başına aç ıldı. Bir sene o tehdit alt ında kald ı. Tâ geldi, burada görü ştük, 
avdetinde hizmet-i Kur’âniye ’ye talebelik vazifesine girdi. Şefkat tokad ının 
hükmü kalkt ı, tebrie  etti.
Sonra Kur’ân ’ı yeni bir tarzda2(Hâşiye) yazmak hususunda talebelere bir 
vazife aç ıldı. Hakk ı Efendi ’ye de hisse verildi. Elhak o, hissesine sahip ç ıktı. 
Bir cüzü güzel yazd ı, fakat derd-i maî şet  zaruretiyle kendini mecbur bilip gizli 
dâvâ vekâletine te şebbüs etti. Birden bir şefkat tokat ı  daha yedi. Kalemi tutan 
parmağı, muvakkaten k ırıldı. Bu parmakla hem dâvâ vekâleti yapmak, hem 
Kur’ân’ ı yazmak olmayacak diye, lisân- ı mana ile ihtâr edildi. Dâvâ vekâleti-
ne teşebbüsünü bilmedi ğimiz için parma ğına hayret ediyorduk. Sonra anla-
şıldı ki, kudsî, sâfî hizmet-i Kur’âniye , gayet temiz kendine mahsus parmaklar ı 
başka işe kar ıştırmak istemiyor. Her ne ise... Hulûsi  Bey ’i kendim gibi bildim, 
ona bedel konu ştum. Hakk ı Efendi de aynen onun gibidir. E ğer benim vekâ-
letime râz ı olmazsa, kendi tokat ını kendi yazs ın.
1 (Hâşiye) Yani, Türkçe ezan gibi, şeâir-i İslâmiye’ye muhalif bid’atlerdir.
2 (Hâşiye) Tevâfuk mucizesini gösterir bir sûrette demektir.ONUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------    55
Alt ıncısı
Bekir Efendi ’dir. Şimdi haz ır olmad ığı için, ben, karde şim Abdülmecid ’e
 vekâlet etti ğim gibi, onun itimâd ve sadâkatine itimâd ım ve Şaml ı Hâf ız  ve 
Süleyman Efendi  gibi bütün has dostlar ımın hükümlerine (bildiklerine) isti-
naden diyorum ki: Bekir Efendi, Onuncu Söz ’ü tab’ etti. İ’câz- ı Kur’ân  ’a dâ-
ir Yirmi Be şinci Söz’ü yeni hurûf ç ıkmadan tab’ etmek için ona gönderdik. 
Onuncu Söz ’ün matbaa fiyat ını gönderdi ğimiz gibi, onu da gönderece ğiz di-
ye yazd ık. Bekir Efendi, benim fakr- ı hâlimi dü şünüp matbaa fiyat ı dört yüz 
banknot kadar oldu ğunu mülâhaza ederek ve kendi kesesinden vermek, belki 
Hoca râz ı olmaz diye onun nefsi onu aldatt ı. Tab edilmedi. Hizmet-i Kur’âni-
ye ’ye mühim bir zarar oldu. İki ay sonra dokuz yüz lira h ırsızlar ın eline geçti. 
Şefkatli ve şiddetli bir tokat  yedi. İnşaallah ziyâa giden dokuz yüz lira, sadaka  
hükmüne geçti.
Yedincisi
Şaml ı Hâf ız  Tevfik ’tir. O kendisi diyor: “Evet itiraf ediyorum ki: Ben bil-
meyerek ve yanl ış düşünerek, Hizmet-i Kur’âniye ’de fütûr  verecek harekât ım 
sebebiyle iki şefkatli tokat  yedim. Şüphem kalmad ı ki, bu tokat o cihetten 
geldi.
Birincisi : Lillâhilhamd, benim hatt- ı Arabiyem Kur’ân ’a bir derece uygun 
bir tarzda ihsân edilmi şti. Üstad ım en evvel üç cüz bana yazd ırmakla sâir ar-
kadaşlar ıma taksim etti. Kur’ân yazmak i ştiyak ı, risalelerin tebyiz ve tesvidin-
deki hizmetime arzumu k ırdı. Hem Arabî hatt ı bulunmayan sâir arkada şlara 
tefevvuk edece ğim diye gururkârâne bir tav ırda bulundum. Hatta Üstad ım 
yaz ıya âit bir tedbir bana söyledi ği vakit, “Bu i ş bana âittir.” o vakit dedim. 
“Ben bunu biliyorum, ders almaya ihtiyâc ım yoktur.” gibi ma ğrurâne söyle-
dim. İşte bu hatama göre, fevkalâde hiç hat ıra gelmeyen bir tokat  yedim. En 
az Arabî hatt ı olan bir karde şime (Hüsrev ’e) yetişemedim. Bizler bütün hayret 
ettik. Şimdi anlad ık ki, o bir tokatt ır.
İkincisi : Ben itiraf ediyorum ki: Hizmet-i Kur’âniye ’deki kemâl-i ihlâs  ve 
sırf livechillâh  için hizmeti, iki vaziyetim ihlâl ediyordu. Şiddetli bir tokat  ye-
dim. Çünkü ben bu memlekette garip  hükmündeyim, garibim. Hem şekvâ 
olmas ın, Üstad ımın en mühim bir düsturu olan iktisâda ve kanaate riâyet et-
mediğimden fakr- ı hâle mâruzum. Hodbin , mağrur insanlarla ihtilâta mecbur56  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
olduğumdan –Cenâb- ı Hak  afvetsin– mürüvvetkârâne bir sûrette riyâya ve 
tabasbusa da mecbur oluyordum. Üstad ım çok defa beni ikaz ve ihtâr ve 
tekdir ediyordu. Maatteessüf kendimi kurtaram ıyordum. Hâlbuki Kur’ân -ı Ha-
kîm ’in rûh-u hizmetine z ıt olan bu vaziyetimden şeytan- ı cinnî ve insî istifâde 
etmekle beraber hizmetimize de bir so ğukluk, bir fütûr  veriyordu.
İşte ben bu kusuruma kar şı şiddetli, fakat in şaallah şefkatli bir tokat  ye-
dim. Şüphemiz kalmad ı ki, bu tokat, o kusura binâen gelmi ş. O tokat da 
şudur: Sekiz senedir ben, Üstad ımın hem muhâtab ı, hem müsevvidi, hem 
mübeyyizi oldu ğum hâlde, sekiz ay kadar nurlardan istifâde edemedim. Bu 
hâle hayret ettik. Ben de ve Üstad ım da “Bu neden böyle oluyor?” diye es-
bab ar ıyorduk. Şimdi kat’î kanaatimiz geldi ki: O hakâik-i Kur’âniye nurdur, 
ziyâd ır. Tasannû, temelluk, tezellül zulmetleriyle birle şemiyor. Onun için bu 
nurlar ın hakikatlerinin meâli, benden uzakla şıyor tarz ında bulunarak, bana 
yabanî görünüyor, yabanî kal ıyordu. Cenâb- ı Hak ’tan niyaz ediyorum ki, 
bundan sonra Cenâb- ı Hak bana o hizmete lây ık ihlâs  ihsân etsin, ehl-i dün-
yaya tasannû ve riyâdan kurtars ın. Başta Üstad ım olarak, karde şlerimden 
dua rica ediyorum.”
Pür kusur 
Şaml ı Hâf ız  Tevfik 
Sekizincisi
Seyranî ’dir. Bu zât, Hüsrev  gibi Nur’a mü ştâk ve dirâyetli bir talebemdi. 
Esrâr- ı Kur’âniye’nin bir anahtar ı ve İlm-i Cifr ’in mühim bir miftâh ı olan tevâ-
fukata dâir Isparta ’daki talebelerin fikirlerini istimzaç ettim. Ondan ba şkalar ı, 
kemâl-i şevk ile iştirak ettiler. O zât ba şka bir fikirde ve ba şka bir merakta 
bulunduğu için, iştirak etmemekle beraber, beni de kat’î bildi ğim hakikatten 
vazgeçirmek istedi. Cidden bana dokunmu ş bir mektup yazd ı. Eyvah dedim, 
bu talebemi kaybettim! Çendan fikrini tenvir etmek istedim. Ba şka bir mana 
daha kar ıştı. Bir şefkat tokad ını yedi. Bir seneye karib bir halvethâne de (yani 
hapiste) bekledi.
Dokuzuncusu
Büyük Hâf ız Zühdü ’dür. Bu zât, A ğrus ’taki Nur Talebeleri nin başında nâ-
zırlar ı hükmünde oldu ğu bir zaman, sünnet-i seniyye ye ittibâ ve bid’alar-danONUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------    57
içtinâb ı meslek ittihâz eden talebelerin mânevî şerefini kâfi görmeyerek ve 
ehl-i dünyan ın nazar ında bir mevki kazanmak emeliyle mühim bir bid’an ın 
muallimli ğini derûhte etti. Tamam ıyla mesle ğimize z ıt bir hata i şledi. Pek müt-
hiş bir şefkat tokad ını yedi. Hânedân ının şerefini zîr u zeber  edecek bir hâdi-
seye mâruz kald ı. Fakat, maatteessüf Küçük Hâf ız Zühdü , hiç tokada istihkâk ı 
yokken, o elîm hâdise ona da temas etti. Belki, in şaallah o hâdise, onun kal-
bini dünyadan kurtar ıp tamam ıyla Kur’ân ’a vermek için bir ameliyat- ı cerra-
hiye-i nâfia hükmüne geçer.
Onuncusu
Hâf ız Ahmed  (rahmetullâhi aleyh)  nâm ında bir adamd ır. Bu zât, risalelerin 
yazmas ında iki-üç sene te şvikkârâne bir sûrette bulunuyordu ve istifâde edi-
yordu. Sonra ehl-i dünya , zay ıf bir damar ından istifâde etti. O şevk zedelen-
di. Ehl-i dünyaya temas etti. Belki o cihetle ehl-i dünyan ın zarar ını görmesin, 
hem onlara sözünü geçirsin ve bir nevi mevki kazans ın ve dar olan maî şetine 
bir sühûlet  olsun. İşte hizmet-i Kur’âniye ’ye o sûretle o yüzden gelen fütûr  ve 
zarara mukabil iki tokat  yedi.
Biri, dar maî şetiyle beraber be ş nüfus daha ilâve edildi, peri şaniyeti 
ehemmiyet kesbetti.
İkinci tokat , şeref ve haysiyet noktas ında hassas ve hatta bir tek adam ın 
tenkid ve itiraz ını çekemeyen o zât, bilmeyerek baz ı dessas insanlar onu öyle 
bir sûrette kendilerine perde ettiler ki, şerefi zîr u zeber  oldu, yüzde doksan ını 
kaybetti ve yüzde doksan adam ı aleyhine çevirdi. Her ne ise... Allah affetsin, 
belki inşaallah bundan intibâha gelir, yine k ısmen vazifesine döner.
On Birincisi
Belki r ızas ı yok diye yaz ılmad ı...
On İkincisi
Muallim Galip ’tir (rahmetullâhi aleyh) . Evet bu zât, sâd ıkâne ve takdirkârâ-
ne, risalelerin tebyizinde çok hizmet etti ve hiçbir mü şkülât kar şısında zaaf 
göstermedi. Ekser günlerde geliyordu, kemâl-i şevk ile dinliyordu ve istinsâh 58  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
ediyordu. Sonra kendine, otuz lira ücret mukabilinde umum Sözler ’i ve Mek-
tubat ’ı yazd ırdı. Onun maksad ı, memleketinde ne şretmek ve hem hem şehri-
lerini tenvir etmek idi. Sonra baz ı düşünceler neticesinde risaleleri tasavvur 
ettiği gibi neşretmedi, sand ığa b ırakt ı. Birden elîm bir hâdise yüzünden bir 
sene gam ve gussa çekti. Risalelerin ne şri ile ona adâvet edecek resmî birkaç 
düşmanlara bedel, zâlim insafs ız çok düşmanlar ı buldu; bir k ısım dostlar ını 
kaybetti.
On Üçüncüsü
Hâf ız Hâlid ’dir (rahmetullâhi aleyh) . Kendisi der:
“Evet, itiraf ediyorum, Üstad ımın hizmet-i Kur’âniye ’de neşrettiği âsâr ın 
tesvidinde hararetli bir sûrette bulundu ğum zaman mahallemizde bir câmi 
imaml ığı vard ı. Eski kisve-i ilmiye mi, sar ığı bağlamak niyetiyle muvakkaten 
o hizmete fütûr  verip, bilmeyerek çekildim. Maksad ımın aksiyle şefkatli bir 
tokat  yedim. Sekiz-dokuz ay imaml ık ettiğim hâlde, müftünün çok vaadleri-
ne rağmen, fevkalâde bir sûrette sar ığı saramad ım. Şüphemiz kalmad ı ki, o 
kusurdan bu şefkatli tokat geldi. Ben Üstad ımın hem bir muhâtab ı, hem bir 
müsevvidi idim. Benim çekilmem ile tesvid hususunda s ıkıntı çekmişti. Her ne 
ise... Yine şükür ki, kusurumuzu anlad ık ve bu hizmetin de ne kadar kudsî ol-
duğunu bildik ve Şâh- ı Geylânî  gibi arkam ızda melek-i s ıyânet gibi bir Üstad 
bulunduğuna itimâd ettik.”
Ez’afü’l-ibâd  
Hâf ız Hâlid 
On Dördüncüsü
Üç Mustafa ’nın küçücük “üç tokat ” yemeleridir.
Birincisi : Mustafa Çavu ş  (rahmetullâhi aleyh)  sekiz senedir bizim hususî kü-
çük câmiye, hem sobas ına, hem gazya ğına, hem kibritine kadar hizmet edi-
yordu. Hatta gazya ğını ve kibritini sekiz senedir kendi kesesinden sarf etti ğini 
sonra öğrendik. Cemaate, hususan Cuma gecelerinde gayet zarurî bir i ş ol-
may ınca geri kalm ıyordu. Sonra ehl-i dünya  onun saffet-i kalbinden istifâde 
ederek dediler ki:ONUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------    59
“Sözler ’in bir kâtibi olan Hâf ız’ın sar ığına ilişecekler. Hem gizli ezan, mu-
vakkaten terk edilsin. Sen kâtibe söyle, cebir görmeden evvel sar ığı çıkar-
sın.”
O bilmiyordu ki: Hizmet-i Kur’âniye ’de bulunan birisinin sar ığını çıkar-
maya dâir sözü tebli ğ etmek, Mustafa Çavu ş  gibi yüksek rûhlulara pek a ğırdır. 
Onlar ın sözlerini tebli ğ etmiş. O gece rüyada ben görüyordum ki: Mustafa 
Çavuş’un elleri kirli, kaymakam arkas ında olarak odama geldi. İkinci gün 
ona dedim:
Mustafa Çavu ş , sen bugün kim ile görü ştün? Seni elin mülevves bir sûret-
te kaymakam ın arkas ında gördüm.
Dedi: “Eyvah! Bana böyle bir söz, muhtar söyledi, kâtibe söyle. Ben ar-
kas ında ne oldu ğunu bilmedim.”
Hem ayn ı günde bir okkaya yak ın gazyağını câmiye getirmi ş. Hiç vukû 
bulmayan, o gün kap ı aç ık kalm ış, bir keçi yavrusu içeriye girmi ş, büyük bir 
adam gelmi ş, keçi yavrusunun seccademe yak ın b ırakt ığı müzahrefat ı yıka-
mak için, ibrikteki gazya ğını su zannedip bütün o gazya ğını temizlik yap ı-
yorum diye câminin her taraf ına serpmi ş. Acâiptir ki, kokusunu duymam ış. 
Demek o mescid lisân- ı hâl ile Mustafa Çavu ş ’a diyor: “Senin gazya ğın bize 
lâz ım değil. Ettiğin hata için gazya ğını kabul etmedim.” diye i şaret vermek 
için o adama koku i şittirilmedi. Hatta o hafta içinde Cuma gecesinde ve bir-
kaç mühim namazda, o kadar çal ıştığı hâlde cemaate yeti şemiyordu. Sonra 
ciddî bir nedâmet, bir isti ğfar ettikten sonra saffet-i asliyesini buldu.
İkinci Mustafalar : Kuleönündeki k ıymettar, çal ışkan mühim bir talebem 
olan Mustafa ile, onun çok sâd ık ve fedâkâr arkada şı Hâf ız Mustafa’d ır (rah-
metullâhi aleyh) . Ben bayramdan sonra, ehl-i dünya  bize s ıkıntı verip hizmet-i 
Kur’âni ye ’ye fütûr  vermemek için şimdilik gelmesinler, diye haber gönder-
miştim. Şayet gelecek olurlarsa birer birer gelsinler. Hâlbuki bunlar üç adam 
birden, bir gece geldiler. Fecirden evvel hava müsaid ise gitmek niyet edildi. Hiç vukû bulmad ığı bir tarzda hem Mustafa Çavu ş , hem Süleyman Efendi , 
hem ben, hem onlar, zâhir bir tedbiri dü şünemedik, bize unutturuldu. Her 
birimiz ötekine b ırak ıp ihtiyats ızlık ettik. Onlar fecirden evvel gittiler. Öyle bir 
fırtına onlar ı iki saat mütemâdiyen tokatlad ı ki; bu f ırtınadan kurtulmayacak-
lar, diye telâ ş ettim. Şimdiye kadar bu k ışta ne öyle bir f ırtına olmuş ve ne de 
bu kadar kimseye ac ımıştım. Sonra Süleyman’ ı, ihtiyats ızlığının cezâs ı olarak 
arkalar ından gönderip s ıhhat ve selâmetlerini anlamak için gönderecektim. 60  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Mustafa Çavu ş dedi: O gitse, o da kalacak. Ben de onun arkas ından gidip 
aramak lâz ım. Benim arkamdan da Abdullah Çavu ş gelmek lâz ım.” Bu hu-
susta “Tevekkelnâ alellah” dedik, intizar ettik.
Suâl : Has dostlar ınıza gelen musîbetleri, tokat  eseri deyip hizmet-i Kur’-
âniye ’de fütûrlar ı cihetinde bir itab telâkki ediyorsun. Hâlbuki size ve 
hizmet-i Kur’âniye’ye hakikî dü şmanl ık edenler, selâmette kal ıyorlar. 
Neden dosta tokat vuruluyor, dü şmana ilişilmiyor?
Elcevap Elcevap : 1ُومُïَĺ ُóْęْכُĤوَا ُومُïَĺ َź ُħْĥُّčĤاَ sırrınca: Dostlar ın hatalar ı, hizme-
timizde bir nevi zulüm hükmüne geçti ği için, çabuk çarp ılıyor. Şefkatli tokat  
yer, akl ı varsa intibâha gelir.
Düşman ise, hizmet-i Kur’âniye ’ye z ıdd ıyeti, mümânaat ı, dalâlet hesa-
bına geçer. Bilerek veya bilmeyerek hizmetimize tecâvüzü, z ınd ıka hesab ına 
geçer. Küfür devam etti ği için, onlar ekseriyetle çabuk tokat  yemiyorlar.
Nas ıl ki, küçük kabahatleri i şleyenlerin, nâhiyelerde cezâlar ı verilir. Bü-
yük kabahatleri de büyük mahkemelere gönderilir. Öyle de, ehl-i îmân ın ve 
has dostlar ın hükmen küçük hatalar ı, çabuk onlar ı temizlemek için k ısmen 
dünyada ve süraten verilir.2 Ehl-i dalâletin cinâyetleri, o kadar büyüktür ki, k ı-
sac ık hayat- ı dünyeviyeye cezâlar ı sığışmad ığından, muktezâ-y ı adâlet olarak 
âlem-i bekâdaki mahkeme-i kübrâya havale edildi ği için, ekseriyetle burada 
cezâya çarp ılm ıyorlar.
İşte, hadis-i şerifte 3ِóِĘْכَאĤا ُÙَّĭَäوَ ِīِĨْËُĩْĤا ُīْåِø َאĻْĬُّïĤاَ mezkûr hakikate dahi 
işaret ediyor. Yani, dünyada şu mümin, k ısmen kusûrât ından cezâs ını gördü-
ğü için dünya onun hakk ında bir dâr- ı cezâd ır. Dünya, onlar ın saadetli âhiret-
lerine nisbeten bir zindan ve cehennemdir. Ve kâfirler madem cehennemden çıkmayacaklar.
4 Hasenâtlar ının mükâfâtlar ını k ısmen dünyada gördükleri 
ve büyük seyyiâtlar ı tehir edildi ği cihetle, onlar ın âhiretine nisbeten dünya, 
1 “Zulüm devam etmez, küfür devam eder.” Bkz.: el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  2/107. Ayr ıca “Allah Teâlâ, 
zalime biraz f ırsat tan ır, amma bir de yakalad ı m ı art ık paçay ı kurtaramaz.” anlam ındaki hadis için bkz.: 
Buhârî, tefsîru sûre (11)  5; Müslim, birr 62; Tirmizî, tefsîru sûre (8)  11.
2 Bkz.: Şûrâ sûresi, 42/30. Ayr ıca ehl-i îmân ın hükmen küçük hatalar ı, onlar ın çabuk temizlenmesi için 
kısmen dünyada ve süraten verildi ğine dair bkz.: Tirmizî, zühd  57; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
2/287, 450.
3 “Dünya müminin zindan ı, kâfirin cennetidir.” (Müslim, zühd  1; Tirmizî, zühd  16; İbni Mâce, zühd  3; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/197, 323, 389, 485.)
4 Kâfirlerin ebediyyen cehennemden ç ıkamayacaklar ına dair 45 âyet vard ır. Bir k ısm ı şunlard ır: Bakara 
sûresi, 2/39, 81, 162, 217, 257, 275; Nisâ sûresi, 4/14, 169; Mâide sûresi, 5/37, 80.ONUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------    61
cennetleridir. Yoksa mümin bu dünyada dahi kâfirden mânen ve hakikat 
nokta-y ı nazar ında çok ziyâde mes’ûddur. Âdetâ müminin îmân ı, müminin 
rûhunda bir cennet-i mâneviye hükmüne geçiyor; kâfirin küfrü, kâfirin mâhiyetinde mânevî bir cehennemi ate şlendiriyor.
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )62  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
On Birinci Lem'a
Mirkâtü’s-Sünne ve Tiryâku Marazi’l-Bid’a 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 رَؤُۧفٌ َīĻِĭِĨْËُĩْĤِאÖ ْħْכُĻَĥَĐ ٌÿĺِóَè ْħُّÝِĭَĐ َאĨ ِįْĻَĥَĐ ٌ۬õĺِõَĐ ْħِכُùُęْĬأَ ْīِĨ لٌĳُøرَ ْħאءَכُƯä ْïَĝَĤ
1ٌħĻِèرَ
Şu âyetin Birinci Makam ı, Minhâcü’s-Sünnet , İkinci Makam ı, Mirkâtü’s-
Sünnet ’tir.
2ِħĻِčَđْĤا ْشِóَđْĤا رَبُّ َĳُİوَ ُÛْĥَכَّĳَÜ ِįْĻَĥَĐ َۘĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰ۬ųا َĹِ×ْùَè ْģُĝَĘ ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ
3ُّٰųا ُħْכُ×ِ×ْéُĺ ĹِĬĳُđِ×َّÜَאĘ َّٰųا نَĳُّ×ِéُÜ ْħُÝْĭכُ إِنْ ْģُĜ
Bu iki âyet-i azîmenin yüzer nüktesinden on bir nüktesi icmâlen beyân 
edilecek.
Birinci Nükte
Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etmi ş:
4ٍïĻِıَü ِÙِאئَĨ ُóْäأَ ُįَĥَĘ ĹِÝَّĨأُ َאدِùَĘ َïْĭِĐ ĹِÝَّĭُùِÖ َّכَùَĩَÜ ْīَĨ
1 “Size kendi aran ızdan öyle bir Peygamber geldi ki zahmete u ğraman ız ona ağır gelir. Kalbi üstünüze 
titrer, müminlere kar şı pek şefkatli ve merhametlidir.” (Tevbe sûresi, 9/128)
2 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onlar ın üzerine titrerken) onlar halâ senden ve yolundan yüz çevirecek olur-
larsa de ki: Bana (yard ımc ı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan ba şka hiçbir ilâh yoktur. Ben O’na 
dayand ım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinat ın, bütün varl ıklar ın idare merkezi olan) Büyük Ar ş’ın 
Rabbi, (bütün kâinat ın mutlak Sultan ı, bütün varl ıklar ın yegâne s ığınağı, besleyip ya şatan ı, koruyup 
gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129)
3 “De ki; Ey insanlar, e ğer Allah’ ı seviyorsan ız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmran 
sûresi, 3/31 ).
4 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  5/315; İbni Adiyy, el-Kâmil  2/327; el-Beyhakî, ez-Zühd  s.118.
Yani, “Fesâd- ı ümmetim zaman ında kim benim sünnetime temessük et-
se, yüz şehidin ecrini, sevâb ını kazanabilir.”
Evet Sünnet -i seniyye ye ittibâ , mutlaka gayet k ıymettard ır. Hususan 
bid’alar ın istilâs ı zaman ında sünnet-i seniyyeye ittibâ etmek daha ziyâde k ıy-
mettard ır. Hususan fesâd- ı ümmet zaman ında sünnet-i seniyyenin küçük bir 
âdâb ına mürâat etmek, ehemmiyetli bir takvây ı ve kuvvetli bir îmân ı ihsâs 
ediyor. Do ğrudan do ğruya Sünnete ittibâ etmek, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü 
vesselâm) ’ı hat ıra getiriyor. O ihtârdan, o hât ıra, bir huzur-u ilâhî  hât ıras ına in-
kılâp eder. Hattâ en küçük bir muâmelede, hattâ yemek,1 içmek2 ve yatmak3 
âdâb ında sünnet-i seniyye yi mürâat etti ği dakikada, o âdi muâmele ve o f ıtrî 
amel, sevâpl ı bir ibâdet  ve şer’î bir hareket oluyor. Çünkü o âdi hareketiyle 
Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’a ittibâ ını düşünüyor ve şeriat ın bir edebi 
olduğunu tasavvur eder ve şeriat sahibi O oldu ğu hat ırına gelir. Ve O’ndan 
Şâri-i Hakikî  olan Cenâb- ı Hak k’a kalbi müteveccih olur. Bir nevi huzur ve 
ibâdet kazan ır.
İşte, bu s ırra binâen Sünnet -i seniyye ye ittibâ ı kendine âdet eden, 
âdât ını ibâdete çevirir, bütün ömrünü semeredâr ve sevâbdâr yapabilir.
İkinci Nükte
İmam Rabbânî  Ahmed-i Fârukî  (kuddise sirruh)  demiş ki: “Ben seyr-i rûhâ-
nîde kat- ı merâtip ederken, tabakât- ı evliyâ içinde en parlak, en ha şmetli, en 
letâfetli, en emniyetli; Sünnet -i seniyye ye ittibâ ı, esas- ı tarîkat ittihâz edenleri 
gördüm. Hattâ o tabakan ın âmî evliyâlar ı, sâir tabakât ın has velilerinden da-
ha muhte şem görünüyordu.”4
Evet Müceddid-i Elf-i Sâni  İmam Rabbânî  (kuddise sirruh)  hak söylüyor. 
Sünnet -i seniyye yi esas tutan, Habibullah ’ın z ılli alt ında makam- ı mahbûbi-
yete mazhard ır.
1 Meselâ Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , yemeğin başında besmeleyi unutan kimsenin, hat ırlad ığı 
anda “Hem ba şı, hem ortas ı, hem de sonu için Bismillâh” demek suretiyle bunu telâfi edebilece ğini 
belirtmektedir: Tirmizî, et’ime  47; Ebû Dâvûd, eşribe 15; İbni Mâce, et’ime  7; Ahmed İbni Hanbel, 
el-Müsned  6/143, 207, 265.
2 Meselâ Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) , suyu üç nefeste içti ğine dair bkz.: Buhârî, eşribe 26; 
Müslim, eşribe 122, 123; Tirmizî, eşribe 14.
3 Meselâ Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , yatarken sa ğ avucunu yana ğının alt ına ald ığına dair bkz.: 
Buhârî, deavât  8; Tirmizî, deavât  29; Ebû Dâvûd, edeb  177.
4 İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/240 (260.Mektup).64  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Üçüncü Nükte
Bu fakir Said , Eski Said’den ç ıkmaya çal ıştığı bir zamanda, rehbersizlik-
ten ve nefs-i emmâre nin gururundan gayet müthi ş ve mânevî bir f ırtına içinde 
ak ıl ve kalbim hakâik içerisinde yuvarland ılar. Kâh Süreyyâ ’dan serâya, kâh 
serâdan Süreyyâ’ya kadar bir sukût ve suûd içerisinde çalkan ıyorlard ı.
İşte, o zaman mü şâhede ettim ki, Sünnet -i seniyye nin meseleleri, hattâ 
küçük âdâblar ı, gemilerde hatt- ı hareketi gösteren k ıblenâmeli birer pusula gi-
bi, hadsiz zararl ı, zulümâtl ı yollar içinde birer dü ğme hükmünde görüyordum. 
Hem o seyahat-i rûhiyede çok tazyikat alt ında gayet a ğır yükler yüklenmi ş bir 
vaziyette kendimi gördü ğüm zamanda, sünnet-i seniyye nin o vaziyete temas 
eden meselelerine ittibâ  ettikçe, benim bütün a ğırlıklar ımı al ıyor gibi bir hiffet 
buluyordum. Bir teslimiyetle tereddütlerden ve vesveselerden, yani, “Acaba böyle hareket hak m ıdır, maslahat m ıdır?” diye endi şelerden kurtuluyordum. 
Ne vakit elimi çektiysem, bak ıyordum, tazyikat çok. Nereye gittikleri anla şıl-
mayan çok yollar var. Yük a ğır, ben de gayet âcizim. Nazar ım da k ısa, yol da 
zulümâtl
ı. Ne vakit Sünnet’e yap ışsam; yol ayd ınlaşıyor, selâmetli yol görü-
nüyor, yük hafifle şiyor, tazyikat kalk ıyor gibi bir hâlet hissediyordum. İşte o 
zamanlar ımda İmam Rabbânî ’nin hükmünü bilmü şâhede tasdik ettim.
Dördüncü Nükte
Bir zaman râb ıta-y ı mevt ten ve 1ٌّěَè ْتُĳَĩْĤاَ kaziyyesindeki tasdikten ve 
âlemin zevâl ve fenâs ından gelen bir hâlet-i rûhiyeden kendimi acîp bir âlem-
de gördüm. Bakt ım ki: Ben bir cenazeyim, üç mühim büyük cenaze nin ba-
şında duruyorum.
Birisi : Benim hayat ımla alâkadar ve mâzi kabrine giren zîhayat mahlû-
kat ın hey’et-i mecmûas ının cenaze-i mâneviyesi ba şında bir mezar ta şı hük-
mündeyim.
İkincisi : Küre-i arz mezaristan ında, nev-i be şerin hayat ıyla alâkadar en-
vâ- ı zîhayat ın hey’et-i mecmûas ının mâzi mezar ına defnedilen azîm cenaze-
nin başında bulunan, mezar ta şı olan bu asr ın yüzünde çabuk silinecek bir 
nokta ve çabuk ölecek bir kar ıncay ım.
1 “Ölüm kesin bir gerçektir.” (Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/180. Ayr ıca, ölüm gerçe ğini ifade 
eden âyet-i kerîmeler için bkz.:  Bakara sûresi, 2/28;  Âl-i İmran sûresi, 3/185;  Hac sûresi, 22/66;  Câsiye 
sûresi, 45/26;  Kaf sûresi, 50/19;   Cum’a sûresi, 62/8;  Mülk sûresi, 67/2).ON BİRİNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------    65
Üçüncüsü : Şu kâinat ın K ıyâmet  vaktinde ölmesi muhakkaku’l-vukû  ol-
duğu için, nazar ımda vâki hükmüne geçti. O azîm cenazenin sekerat ından 
dehşet ve vefat ından beht ü hayret içinde kendimi görmekle beraber, istik-
bâlde de muhakkaku’l-vukû  olan vefat ım, o zaman vukû buluyor gibi görün-
dü ve 1ِħĻِčَđْĤا ْشِóَđْĤا رَبُّ َĳُİوَ ُÛْĥَכَّĳَÜ ِįْĻَĥَĐ َۘĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰ۬ųا َĹِ×ْùَè ْģُĝَĘ ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ 
sırrıyla: Bütün mevcûdât, bütün mahbûbat, benim vefat ımla bana arkalar ını 
çevirip beni terk ettiler, yaln ız b ırakt ılar. Hadsiz bir deniz sûretini alan ebed 
taraf ındaki istikbâle rûhum sevk ediliyordu. O denize ister istemez at ılmak 
lâz ım geliyordu.
İşte o pek acîp ve çok hazîn hâlette iken, îmân ve Kur’ân ’dan gelen bir 
medetle, ِħĻِčَđْĤا ْشِóَđْĤا رَبُّ َĳُİوَ ُÛْĥَכَّĳَÜ ِįْĻَĥَĐ َۘĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰ۬ųا َĹِ×ْùَè ْģُĝَĘ ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ 
âyeti imdâd ıma yetişti ve gayet emniyetli ve selâmetli bir gemi hükmüne geç-
ti. Rûh, kemâl-i emniyetle ve sürurla o âyetin içine girdi.
Evet, anlad ım ki, âyetin mânâ-y ı sarîh inden ba şka bir mânâ-y ı işârî si, 
beni teselli etti ki, sükûnet buldum ve sekînet  verdi.
Evet, nas ıl ki mânâ-y ı sarîhi, Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’a der: 
“Eğer ehl-i dalâlet  arka verip Senin Şeriat  ve Sünnetinden i’raz edip Kur’ân ’ı 
dinlemeseler, merak etme! Ve de ki: Cenâb- ı Hak  bana kâfidir. O’na tevek-
kül ediyorum. Sizin yerlerinize ittibâ  edecekleri yeti ştirir. Taht- ı saltanat ı her 
şeyi muhîttir. Ne âsîler, hududundan kaçabilirler ve ne de istimdâd edenler 
medetsiz kal ırlar!”
Öyle de mânâ-y ı işârîsiyle der ki: “Ey insan ve ey insan ın reisi ve mür şidi! 
Eğer bütün mevcûdât seni b ırak ıp fenâ yolunda ademe giderse, e ğer zîha-
yatlar senden müfârakat edip ölüm yolunda ko şarsa, eğer insanlar seni terk 
edip mezaristana girerse, e ğer ehl-i gaflet ve dalâlet  seni dinlemeyip zulümâta 
düşerse, merak etme!” De ki: “Cenâb- ı Hak  bana kâfidir. Madem O var, her 
şey var. Ve o hâlde, o gidenler ademe gitmediler. O’nun ba şka memleketine 
gidiyorlar. Ve onlar ın bedeline o Ar ş-ı Azîm  Sahibi, nihayetsiz cünûd u aske-
rinden ba şkalar ını gönderir. Ve mezaristana girenler mahvolmad ılar; başka 
âleme gidiyorlar. Onlar ın bedeline ba şka vazifedarlar ı gönderir. Ve dalâlete 
1 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onlar ın üzerine titrerken) onlar halâ senden ve yolundan yüz çevirecek olur-
larsa de ki: Bana (yard ımc ı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan ba şka hiçbir ilâh yoktur. Ben O’na 
dayand ım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinat ın, bütün varl ıklar ın idare merkezi olan) Büyük Ar ş’ın 
Rabbi, (bütün kâinat ın mutlak Sultan ı, bütün varl ıklar ın yegâne s ığınağı, besleyip ya şatan ı, koruyup 
gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129)66  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
düşenlere bedel, tarîk- ı hakk ı takip edecek mutî kullar ını gönderebilir. Madem 
öyledir, O her şeye bedeldir. Bütün e şya, bir tek teveccühüne bedel olamaz!” 
der.
İşte, şu mânâ-y ı işârî  vas ıtas ıyla; bana deh şet veren üç müthi ş cenaze, 
başka şekil ald ılar. Yani, hem Hakîm , hem Rahîm , hem Âdil , hem Kadîr  bir 
Zât- ı Zülcelâl ’in taht- ı tedbir ve rubûbiyetinde ve hikmet ve rahmeti içinde 
hikmet-nümâ bir seyeran, ibret-nümâ bir cevelân, vazifedarâne bir seyahat sûretinde bir seyr u seferdir, bir terhis ve tavziftir ki, böylece kâinat çalkalan ı-
yor, gidiyor, geliyor.
Beşinci Nükte
1ُّٰųا ُħْכُ×ِ×ْéُĺ ĹِĬĳُđِ×َّÜَאĘ َّٰųا نَĳُّ×ِéُÜ ْħُÝْĭכُ إِنْ ْģُĜ âyet-i azîmesi, ittibâ-y ı  Sünnet ne  
kadar mühim ve lâz ım olduğunu pek kat’î bir sûrette ilân ediyor. Evet şu 
âyet-i kerîme, k ıyâsât- ı mant ıkıye içinde, k ıyâs- ı istisnaî k ısm ının en kuvvetli 
ve kat’î bir k ıyâs ıdır. Şöyle ki:
Nas ıl mant ıkça k ıyâs- ı istisnaî misâli olarak deniliyor: “E ğer güneş çıksa, 
gündüz olacak.” Müsbet netice için denilir: “güne ş  çıktı, öyle ise netice veri-
yor ki şimdi gündüzdür.” Menfî netice için deniliyor: “Gündüz yok, öyle ise 
netice veriyor ki, güne ş çıkmam ış.” Mant ıkça, bu müsbet ve menfî iki netice 
kat’îdirler.
Aynen böyle de, şu âyet-i kerîme der ki: “Eğer Allah’a muhabbetiniz 
varsa, Habibullah ’a ittibâ  edilecek. İttibâ edilmezse, netice veriyor ki, 
Allah’a muhabbetiniz yoktur.” Muhabbetullah  varsa, netice verir ki, Ha-
bibullah’ ın Sünnet -i seniyye sine ittibâ ı intâc eder.
Evet, Cenâb- ı Hakk’a îmân eden, elbette O’na itaat edecek. Ve itaat yol-
lar ı içinde en makbulü ve en müstakîmi ve en k ısas ı, bilâ-şüphe Habibullah ’ın 
gösterdiği ve takip etti ği yoldur.
Evet, bu kâinat ı bu derece in’âmât ile dolduran Zât- ı Kerîm -i Zülcemâl , 
zîşuûrlardan o nimetlere kar şı şükür istemesi, zarurî ve bedihîdir. Hem bu kâ-
inat ı bu kadar mucizât- ı sanatla tezyin eden o Zât- ı Hakîm -i Zülcelâl, elbette, 
bilbedâhe, zî şuûrlar içinde En Mümtaz Birisini Kendine muhâtap ve tercüman 
1 “De ki; Ey insanlar, e ğer Allah’ ı seviyorsan ız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmran 
sûresi, 3/31 ).ON BİRİNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------    67
ve ibâd ına mübelli ğ ve imam yapacakt ır. Hem bu kâinat ı hadd ü hesaba gel-
mez tecelliyât- ı cemâl ve kemâlât ına mazhar eden o Zât- ı Cemîl -i Zülkemâl , 
elbette bilbedâhe sevdi ği ve izhâr ını istediği cemâl ve kemâl ve esmâ ve sana-
tının en câmi ve en mükemmel mikyas ve medâr ı olan bir Zât’a, her hâlde en 
ekmel bir vaziyet-i ubûdiyeti verecek ve O’nun vaziyetini sâirlerine nümûne-i imtisâl edip herkesi O’nun ittibâ ına sevk edecek, tâ ki o güzel vaziyeti ba şka-
lar ında da görünsün.
Elhâs ıl: 
Muhabbetullah , Sünnet -i seniyye nin ittibâ ını istilzâm edip 
intâc ediyor. Ne mutlu o kimseye ki, sünnet-i seniyyeye ittibâ ından his-
sesi ziyâde ola. Veyl o kimseye ki, sünnet-i seniyyeyi takdir etmeyip, bid’a lara giriyor.
Alt ıncı Nükte
Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etmi ş:
1َّאرِĭĤا ĹِĘ ٍÙَĤَŻَĄ ُّģوَכُ ٌÙَĤَŻَĄ ٍÙَĐْïِÖ ُّģכُ yani 2ْħَכُĭĺدِ ْħَכُĤ ُÛْĥَĩأَכْ ْمَĳَĻْĤاَ sırrı ile, 
kavâid-i Şeriat -ı Garrâ  ve desâtir-i Sünnet -i seniyye , tamam ve kemâlini bul-
duktan sonra, yeni îcâdlarla o düsturlar ı beğenmemek veyahut hâ şâ ve kellâ, 
nâk ıs görmek hissini veren bid’alar ı îcâd etmek, dalâlet tir, ateştir.
Sünnet -i seniyye nin merâtibi var :3
Bir k ısm ı vâciptir, terk edilmez.  O k ısım, Şeriat -ı Garrâ ’da tafsilât ıyla 
beyân edilmi ş. Onlar muhkemâtt ır, hiçbir cihette tebeddül etmez.
Bir k ısm ı da, nevâfil  nev’indendir.  Nevâfil k ısm ı da, iki k ısımd ır. Bir k ı-
sım, ibâdete tâbi Sünnet -i seniyye  kısımlar ıdır. Onlar dahi şeriat kitaplar ında 
beyân edilmi ş. Onlar ın tağyiri bid’at tır.
Diğer k ısm ı, “âdâp” tâbir ediliyor ki , Siyer-i seniyye  kitaplar ında zikre-
dilmiş. Onlara muhalefete, bid’a  denilmez. Fakat âdâb- ı Nebevî’ye bir nevi 
muhalefettir ve onlar ın nurundan ve o hakikî edepten istifâde etmemektir. Bu 
kısım ise, örf ve âdât, muamelât- ı fıtriyede Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın
1 “Her bid’at dalâlettir ve her dalâlet cehennem ate şindedir.” Nesâî, ıydeyn  22; Ma’mer İbni Râşid, 
el-Câmi’ 11/159; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  9/97. İlk k ısm ı için bkz.: Müslim, cum’a  43; Ebû 
Dâvûd, sünnet  5; İbni Mâce, mukaddime  6, 7; Dârimî, mukaddime  16, 23.
2 “İşte bugün sizin dininizi kemâle erdirdim.” (Mâide sûresi, 5/3)
3 Sünnet’in iki k ısım olduğuna dair bkz.: Dârimî, mukaddime  49; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  
4/215; ed-Deylemî, el-Müsned  2/345.68  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
tevâtürle mâlûm olan harekât ına ittibâ  etmektir. Meselâ söylemek âdâb ını 
gösteren ve yemek ve içmek ve yatmak gibi hâlât ın âdâb ının düsturlar ını 
beyân eden ve muâ şerete taalluk eden çok Sünnet -i seniyye ler var. Bu nev’i 
Sünnetlere “âdâp” tâbir edilir. Fakat o âdâba ittibâ eden, âdât ını ibâdete 
çevirir, o âdâptan mühim bir feyz al ır. En küçük bir âdâb ın mürâat ı, Re-
sûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ı tahattur ettiriyor, kalbe bir nur veriyor.
Sünnet -i seniyye nin içinde en mühimmi, İslâmiyet  alâmetleri olan 
ve şeâire de taalluk eden Sünnetlerdir. Şeâir , âdetâ hukuk-u umumiye 
nev’inden cemiyete âit bir ubûdiyettir. Birisinin yapmas ıyla o cemiyet 
umumen istifâde etti ği gibi, onun terkiyle de umum cemaat mesul olur. 
Bu nev’i şeâire riyâ giremez ve ilân edilir. Nâfile nev’inden de olsa, şahsî 
farzlardan daha ehemmiyetlidir.
Yedinci Nükte
Sünnet -i seniyye , edeptir. Hiçbir meselesi yoktur ki, alt ında bir 
nur, bir edep bulunmas ın! Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etmi ş:
1Ĺِ×ĺْدِÉَÜ َīَùْèَÉَĘ ĹِّÖرَ ĹِĭَÖأَدَّ Yani, “ Rabbim bana edebi, güzel bir sûrette ihsân 
etmiş, edeplendirmi ş.” Evet siyer-i nebeviyeye dikkat eden ve sünnet-i se-
niyyeyi bilen, katiyen anlar ki : Edebin envâ ını, Cenâb- ı Hak , Habîbinde 
cem’ etmi ştir.2 O’nun sünnet-i seniyyesini terk eden, edebi terk eder.
3رَبْ ِėْĉُĤ أَزْ ْïَüَאÖ ُومْóْéَĨ أَدَبْ ĹِÖ
kâidesine mâsadak olur, hasâretli bir edepsizli ğe düşer.
Suâl : Her şeyi bilen ve gören ve hiçbir şey O’ndan gizlenemeyen Allâ-
mü’l-guyûb ’a4 karşı edep nas ıl olur? Sebeb-i hacâlet olan hâletler, 
ondan gizlenemez. Edebin bir nev’i tesettürdür, mûcib-i istikrah hâ-lât ı setretmektir. Allâmü’l-guyûb’a kar şı tesettür olamaz?
1 Bkz.: el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  18/228; es-Sülemî, Âdâbü’s-sohbet  s.124; İbnü’l-Cevzî, 
Sıfatü’s-safve  1/201; el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  1/225; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/72.
2 Bkz.: “Şüphesiz Sen, ahlâk ın –Kur’ân buudlu, ulûhiyet eksenli olmas ı itibar ıyla– ihâtas ı imkâns ız, idraki 
nâkabil en yücesi üzeresin.” (Kalem sûresi, 68/4)
3 Edepsiz ki şi Allah’ ın lutfundan mahrum olur.
4 Cenâb- ı Hakk’ ın, Allâmü’l-guyûb oldu ğuna dair bkz.: Mâide sûresi, 5/109, 116; Tevbe sûresi, 9/78; 
Sebe sûresi, 34/48.ON BİRİNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------    69
Elcevap Elcevap :
Evvelâ : Sâni-i Zülcelâl  nas ıl ki kemâl-i ehemmiyetle sanat ını güzel göster-
mek istiyor ve müstekreh şeyleri perdeler alt ına al ıyor ve nimetlerine, o nimet-
leri süslendirmek cihetiyle nazar- ı dikkati celb ediyor. Öyle de, mahlûkat ını ve 
ibâd ını sâir zîşuûrlara güzel göstermek istiyor. Çirkin vaziyetlerde görün-
meleri, Cemîl  ve Müzeyyin  ve Latîf  ve Hakîm  gibi isimlerine kar şı bir nevi 
isyan ve hilâf- ı edep oluyor. İşte Sünnet -i seniyye deki edep, o Sâni-i Zülce-
lâl’in esmâlar ının hudutlar ı içinde bir mahz- ı edep vaziyetini tak ınmakt ır.
Sâniyen : Nas ıl ki bir tabip, doktorluk noktas ında bir nâmahremin en nâ-
mahrem uzvuna bakar ve zaruret oldu ğu vakit ona gösterilir. Hilâf- ı edep de-
nilmez. Belki edeb-i t ıp öyle iktizâ eder, denilir. Fakat o tabip, reculiyet unva-
nıyla yahut vâiz ismiyle yahut hoca s ıfat ıyla o nâmahremlere bakamaz. Ona 
gösterilmesini edep fetva veremez. Ve o cihette ona göstermek, hayâs ızlıktır. 
Öyle de Sâni-i Zülcelâl ’in çok esmâs ı var. Her bir ismin ayr ı bir cilvesi var. 
Meselâ, “Gaffar ” ismi, günahlar ın vücudunu ve “Settar ” ismi, kusûrât ın 
bulunmas ını iktizâ ettikleri gibi; “Cemîl ” ismi de, çirkinli ği görmek iste-
mez. “Latîf , Kerîm , Hakîm , Rahîm ” gibi esmâ-y ı cemâliye ve kemâliye, 
mevcûdât ın güzel bir sûrette ve mümkün vaziyetlerin en iyisinde bulun-
malar ını iktizâ ederler. Ve o esmâ-y ı cemâliye ve kemâliye ise, melâike ve 
rûhânî ve cin ve insin nazar ında güzelliklerini, mevcûdât ın güzel vaziyet-
leriyle ve hüsn-ü edepleriyle göstermek isterler. İşte Sünnet -i seniyye deki 
âdâp, bu ulvî âdâb ın işaretidir ve düsturlar ıdır ve nümûneleridir.
Sekizinci Nükte
1ُّٰųا َĹِ×ْùَè ْģُĝَĘ ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ ’dan evvelki olan ٌ۬õĺِõَĐ ْħِכُùُęْĬأَ ْīِĨ لٌĳُøرَ ْħאءَכُƯä ْïَĝَĤ 
2ٌħĻِèرَ رَؤُۧفٌ َīĻِĭِĨْËُĩْĤِאÖ ْħْכُĻَĥَĐ ٌÿĺِóَè ْħُّÝِĭَĐ َאĨ ِįْĻَĥَĐ âyeti, Resûl-i Ekrem  (aleyhissa-
lâtü vesselâm) ’ın ümmetine kar şı kemâl-i şefkat ve nihayet re’fetini gösterdikten 
sonra, şu ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ âyetiyle der ki:
“Ey insanlar! Ey müslümanlar! Böyle hadsiz bir şefkatiyle sizi ir şâd eden 
ve sizin menfaatiniz için bütün kuvvetini sarf eden ve mânevî yaralar ınız için 
1 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onlar ın üzerine titrerken) onlar halâ senden ve yolundan yüz çevirecek olur-
larsa de ki: Bana (yard ımc ı ve destekçi olarak) Allah kâfidir.” (Tevbe sûresi, 9/129)
2 “Size kendi aran ızdan öyle bir Peygamber geldi ki zahmete u ğraman ız ona ağır gelir. Kalbi üstünüze 
titrer, müminlere kar şı pek şefkatli ve merhametlidir.” (Tevbe sûresi, 9/128)70  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
kemâl-i şefkatle getirdi ği ahkâm ve Sünnet -i seniyyesiyle tedâvi edip merhem 
vuran şefkat-perver bir Zât’ ın bedihî şefkatini inkâr etmek ve göz ile görünen 
re’fetini ittiham etmek derecesinde O’nun Sünnetinden ve tebli ğ ettiği ah-
kâmdan yüzlerinizi çevirmek, ne kadar vicdans ızlık, ne kadar ak ılsızlık oldu-
ğunu biliniz!
Ve ey şefkatli Resûl ve ey re’fetli Nebî! E ğer Senin bu azîm şefkatini ve 
büyük re’fetini tan ımay ıp ak ılsızlıklar ından Sana arka verip dinlemeseler, me-
rak etme! Semâvât ve arz ın cünûdu taht- ı emrinde olan,1 Arş-ı Azîm-i Muhît’in
taht ında saltanat- ı rubûbiyeti hükmeden Zât- ı Zülcelâl  Sana kâfidir. Hakikî 
mutî tâifeleri Senin etraf ına toplatt ırır, Seni onlara dinlettirir, Senin ahkâm ını 
onlara kabul ettirir!
Evet, Şeriat -ı Muhammediye ve Sünnet -i Ahmediye ’de hiçbir mesele 
yoktur ki, müteaddit hikmetleri bulunmas ın. Bu fakir, bütün kusur ve 
aczimle beraber bunu iddia ediyorum ve bu dâvân ın isbât ına da haz ırım. 
Hem şimdiye kadar yaz ılan yetmi ş-seksen Risale-i Nuriye , Sünnet-i Ahmedi-
ye’nin ve Şeriat- ı Muhammediye ’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  meseleleri, ne kadar 
hikmetli ve hakikatli oldu ğuna yetmi ş-seksen şâhid-i sâd ık hükmüne geçmi ş-
tir. Eğer bu mevzua dâir iktidar olsa yaz ılsa, yetmi ş değil, belki yedi bin risale 
o hikmetleri bitiremeyecek.
Hem ben şahs ımda bilmü şâhede ve zevken, belki bin tecrübât ım var 
ki, mesâil-i Şeriat ’la Sünnet -i seniyye  düsturlar ı, emrâz- ı rûhaniyede ve 
akliyede ve kalbiyede, hususen emrâz- ı içtimâiyede gayet nâfi’ birer de-
vâd ır bildiğimi ve onlar ın yerini ba şka felsefî ve hikmetli meseleler tuta-
mad ığını, bilmüşâhede kendim hissetti ğimi ve ba şkalar ına da bir derece 
risalelerde ihsâs etti ğimi ilân ediyorum.  Bu dâvâmda tereddüt edenler, 
Risale-i Nur eczâlar ına müracaat edip baks ınlar.
İşte böyle bir Zât’ ın Sünnet -i seniyyesine elden geldi ği kadar ittibâa çal ış-
mak, ne kadar kârl ı ve hayat- ı ebediye için ne kadar saâdetli ve hayat- ı dün-
yeviye için ne kadar menfaatli oldu ğu k ıyâs edilsin.
Dokuzuncu Nükte
Sünnet -i seniyye nin her bir nev’ine tamamen bilfiil ittibâ  etmek, ehass- ı 
havassa dahi ancak müyesser olur. Ona bilfiil olmasa da, binniyet, bilkasd 
1 Bkz.: “Göklerin ve yerin ordular ı Allah’ ınd ır.” (Fetih sûresi, 48/4)ON BİRİNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------    71
tarafdârâne ve iltizamkârâne talip olmak, herkesin elinden gelir. Farz ve vâ-
cip k ısımlara zâten ittibâa mecburiyet var. Ve ubûdiyetteki müstehab olan 
sünnet-i seniyyenin terkinde günah olmasa dahi, büyük sevâb ın zayiat ı var. 
Tağyirinde ise, büyük hatâ vard ır. Âdât ve muamelâttaki sünnet-i seniyye ise, 
ittibâ ettikçe, o âdât, ibâdet  olur. Etmese itab  yok. Fakat Habibullah ’ın âdâb- ı 
hayatiyesinin nurundan istifâdesi azal ır.
Ahkâm- ı ubûdiyette yeni îcâdlar bid’at tır. Bid’atlar ise, ُÛْĥَĩأَכْ ْمَĳَĻْĤاَ 
1ْħَכُĭĺدِ ْħَכُĤ sırrına münâfî oldu ğu için, merduttur.2 Fakat, tarîkatte evrâd 
ve ezkâr ve me şrebler nev’inden olsa ve as ıllar ı Kitap ve Sünnet ’ten ahze-
dilmek şart ıyla ayr ı ayr ı tarzda, ayr ı ayr ı sûrette olmakla beraber, mukar-
rer olan usûl ve esasât- ı sünnet-i seniyye ye muhalefet ve ta ğyir etmemek 
şart ıyla, bid’a  değillerdir.  Lâkin bir k ısım ehl-i ilim, bunlardan bir k ısm ını 
bid’aya dâhil edip, fakat “bid’a-y ı hasene ” nâm ını vermiş.3 İmam Rabbânî  
Müceddid-i Elf-i Sânî  (radiyallâhu anh)  diyor ki:
“Ben seyr-i sülûk-u rûhânî de görüyordum ki: Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü 
vesselâm) ’dan mervî olan kelimât nurludur, Sünnet -i seniyye  şuâ ı ile par-
lıyor. O’ndan mervî olmayan parlak ve kuvvetli virdleri ve hâlleri gör-
düğüm vakit, üstünde o nur yoktu. Bu k ısm ın en parla ğı, evvelkinin en 
azına mukâbil gelmiyordu. Bundan anlad ım ki; sünnet-i seniyyenin şuâ ı, 
bir iksirdir. Hem o Sünnet , nur isteyenlere kâfidir, hâriçte nur aramaya 
ihtiyaç yoktur.”
İşte böyle hakikat ve Şeriat ’ın bir kahraman ı olan bir zât ın bu hükmü 
gösteriyor ki, Sünnet -i seniyye , saâdet-i dâreyn in temel ta şıdır ve kemâlât ın 
madeni ve menba ıdır.
4ِÙَّĻِĭَّùĤا ِÙَّĭُّùĤا َאعَ×ِّÜا َאĭْĜارْزُ َّħُıّٰĥĤاَ
5َīĺِïِİَّאýĤا َďَĨ َאĭْ×ُÝَאכْĘ لَĳُøَّóĤا َאĭْđَ×َّÜوَا َÛْĤَõْĬأَ אƯĩِÖ َّאĭَĨاٰ אƯĭَّÖرَ
1 “İşte bugün sizin dininizi kemâle erdirdim.” (Mâide sûresi, 5/3)
2 “Kim şu dine uymayan bir şey uyduracak olursa, bu merduttur, kabul edilmez.” anlam ındaki hadis için 
bkz.: Buhârî, i’tisam  5, büyû’  60, sulh 5; Müslim, akdiye  18; Ebû Dâvûd, sünnet  6.
3 Bkz.: el-Îcî, Kitâbü’l-Mevâk ıf 1/159; el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  2/256; İbni Receb, Câmiu’l-ulûm 
ve’l-hikem  1/267; İbni Âbidîn, Hâşiye 1/390.
4 “Allah ım, bizi sünnet-i seniyyeye ittibâ ile r ızıkland ır.”
5 “Yâ Rabbenâ! İndirdiğin kitaba iman edip Elçinin yolunu tuttuk. “Sen de bizi, birli ğini ve nebîlerini 
tan ıyan şahitlerle birlikte yaz.” (Âl-i İmran sûresi, 3/53)72  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Onuncu Nükte
1ُّٰųا ُħْכُ×ِ×ْéُĺ ĹِĬĳُđِ×َّÜَאĘ َّٰųا نَĳُّ×ِéُÜ ْħُÝْĭכُ إِنْ ْģُĜ âyetinde i’câzl ı bir îcâz vard ır. 
Çünkü çok cümleler, bu üç cümlenin içinde dercedilmi ştir. Şöyle ki:
Şu âyet diyor ki: Allah’a (celle celâlüh)  îmân ınız varsa, elbette Allah’ ı se-
veceksiniz. Madem Allah’ ı seversiniz, Allah’ ın sevdiği tarz ı yapacaks ınız. 
Ve o sevdi ği tarz ise, Allah’ ın sevdiği Zât’a benzemelisiniz. O’na benze-
mek ise, O’na ittibâ  etmektir. Ne vakit O’na ittibâ etseniz, Allah da sizi 
sevecek. Zâten siz Allah’ ı seversiniz, tâ ki Allah da sizi sevsin.”
İşte bütün bu cümleler, şu âyetin yaln ız mücmel ve k ısa bir meâlidir. 
Demek oluyor ki, insan için en mühim âlî maksad, Cenâb- ı Hak k’ın mu-
habbetine mazhar olmas ıdır. Bu âyetin nass ıyla gösteriyor ki, o matlab- ı 
âlâ nın yolu, Habibullah ’a ittibâd ır ve Sünnet -i seniyyesine iktidâd ır. Bu 
makamda “Üç Nokta” isbât edilse, mezkûr hakikat tamam ıyla tezâhür eder.
Birinci Nokta
Beşer, f ıtraten şu kâinat ın Hâl ıkına karşı hadsiz bir muhabbet üze-
rine yarat ılm ıştır. Çünkü f ıtrat- ı beşeriye de cemâle kar şı bir muhabbet ve 
kemâle kar şı perestiş etmek ve ihsâna kar şı sevmek vard ır. Cemâl ve kemâl 
ve ihsân derecât ına göre, o muhabbet tezâyüd eder. A şkın en müntehâ dere-
cesine kadar gider.
Hem bu küçük insan ın küçücük kalbinde, kâinat kadar bir a şk yer-
leşir. Evet, kalbin mercimek kadar bir sandukças ı olan kuvve-i hâf ıza, bir 
kütüphâne hükmünde binler kitap kadar yaz ı, içinde yaz ılmas ı gösteriyor 
ki, kalb-i insan, kâinat ı içine alabilir ve o kadar muhabbet ta şıyabilir.
Madem f ıtrat- ı beşeriyede ihsân ve cemâl ve kemâle kar şı böyle hadsiz 
bir istidâd- ı muhabbet  vard ır. Ve madem bu kâinat ın Hâl ıkı, kâinatta tezâhür 
eden âsâr ıyla, bilbedâhe tahakkuku sâbit olan hadsiz cemâl-i mukaddesi, bu 
mevcûdâtta tezâhür eden nukû ş-u sanat ıyla bizzarûre sübûtu tahakkuk eden 
hadsiz kemâl-i kudsîsi ve bütün zîhayatlarda tezâhür eden hadsiz envâ- ı ihsân 
ve in’âmât ıyla bilyakîn ve belki bilmü şâhede vücudu tahakkuk eden hadsiz 
1 “De ki; Ey insanlar, e ğer Allah’ ı seviyorsan ız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmran 
sûresi, 3/31 ).ON BİRİNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------    73
ihsânât ı vard ır.1 Elbette, zî şuûrlar ın en câmii ve en muhtac ı ve en mütefekkiri 
ve en mü ştâk ı olan beşerden, hadsiz bir muhabbeti iktizâ ediyor.
Evet, her bir insan, o Hâl ık-ı Zülcelâl ’e karşı hadsiz bir muhabbete 
müstaid oldu ğu gibi, o Hâl ık dahi herkesten ziyâde cemâl ve kemâl ve ih-
sân ına karşı hadsiz bir mahbûbiyete müstehakt ır. Hattâ insan- ı müminde, 
hayat ına ve bekâs ına ve vücuduna ve dünyas ına ve nefsine ve mevcûdâta 
karşı türlü türlü muhabbetleri ve şedid alâkalar ı, o istidâd- ı muhabbet -i ilâhi-
yenin tere şşuhât ıdır. Hattâ insan ın mütenevvi hissiyât- ı şedîdesi, o istidâd- ı 
muhabbetin istihâleleridir ve ba şka şekillere girmi ş reşhalar ıdır.
Mâlûmdur ki, insan kendi saâdetiyle mütelezziz oldu ğu gibi, alâka-
dar oldu ğu zâtlar ın saâdetleriyle dahi mütelezziz oluyor. Ve kendini be-
lâdan kurtaran ı sevdiği gibi, sevdiklerini de kurtaran ı öyle sever.  İşte bu 
hâlet-i rûhiyeye binâen, insan, e ğer her insana âit envâ- ı ihsânât- ı ilâhiyeden 
yaln ız bunu dü şünse ki: “Benim Hâl ıkım beni zulümât- ı ebediye olan adem-
den kurtar ıp bu dünyada bir güzel dünyay ı bana verdi ği gibi, ecelim geldi ği 
zaman beni idam- ı ebedî olan ademden ve mahvdan yine kurtar ıp bâkî bir 
âlemde ebedî ve çok şâşaal ı bir âlemi bana ihsân ve o âlemin umum envâ- ı 
lezâiz ve mehâsininden istifâde edecek ve cevelân edip tenezzüh edecek zâ-hirî ve bât ınî hassalar ı, duygular ı bana in’am etti ği gibi, çok sevdi ğim ve çok 
alâkadar oldu ğum bütün akârip ve ahbap ve ebnâ-y ı cinsimi dahi öyle hadsiz 
ihsânlara mazhar ediyor ve o ihsânlar bir cihette bana âit oluyor. Zira, onlar ın 
saâdetleriyle mes’ûd ve mütelezziz oluyorum. Madem 
2َאنِùْèِْŸا ُïĻِ×َĐ َאنُùْĬِْŸاَ 
sırrıyla, herkeste ihsâna kar şı perestiş var. Elbette böyle hadsiz ebedî ihsânâta 
karşı, kâinat kadar bir kalbim olsa, o ihsâna kar şı muhabbetle dolmak iktizâ 
eder ve doldurmak isterim. Ben bilfiil o muhabbeti etmezsem de bilistidâd, bilîmân, binniyye, bilkabul, bittakdir, bili ştiyak, bililtizam, bilirade sûretinde 
ediyorum, diyecek ve hâkezâ... Cemâl ve kemâle kar şı insan ın gösterece ği 
muhabbet ise, icmâlen i şaret ettiğimiz ihsâna kar şı muhabbete k ıyâs edilsin.
Kâfir ise, küfür cihetiyle hadsiz bir adâvet eder. Hattâ kâinata ve mevcû-
dâta karşı zâlimâne ve tahkirkârâne bir adâvet ta şıyor.
1 Bkz.: “Görmüyor musunuz ki Allah göklerde ve yerde olan şeyleri sizin hizmetinize vermi ş. Görünen 
görünmeyen bunca nimete sizi garketmi ş?” (Lokman sûresi, 31/20)
2 “İnsan, iyili ğin kulu kölesidir.” Bu gerçe ği ifade eden “ İyilik edene muhabbet duymak, kötülük edene 
de buğzetmek, insan f ıtrat ında vard ır.” anlam ındaki hadis için bkz.: Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  
4/121; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  1/381, 6/481.74  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İkinci Nokta
Muhabbetullah , ittibâ -yı Sünnet -i Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm) ’ı 
istilzâm eder.  Çünkü Allah’ ı sevmek , O’nun marziyât ını yapmakt ır. Marziyât ı 
ise, en mükemmel bir sûrette Zât- ı Muhammediye ’de (aleyhissalâtü vesselâm)  te-
zâhür ediyor. Zât- ı Ahmediye ’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  harekât ve ef’âlde benze-
mek, iki cihetledir:
•Birisi : Cenâb- ı Hakk’ ı sevmek cihetinde emrine itaat ve marziyât ı dâ-
iresinde hareket etmek, o ittibâ ı iktizâ ediyor. Çünkü bu i şte en mükemmel 
imam, Zât- ı Muhammediye  (aleyhissalâtü vesselâm) ’dır.1
•İkincisi : Madem Zât- ı Ahmediye  (aleyhissalâtü vesselâm) , insanlara olan had-
siz ihsânât- ı ilâhiyenin en mühim bir vesîlesidir;2 elbette Cenâb- ı Hak  hesab ı-
na, hadsiz bir muhabbete lây ıktır. İnsan, sevdi ği zâta eğer benzemek kâbilse, 
fıtraten benzemek ister. İşte Habibullah ’ı sevenlerin, Sünnet -i seniyyesine itti-
bâ  ile O’na benzemeye çal ışmalar ı katiyen iktizâ eder.3
Üçüncü Nokta
Cenâb- ı Hakk’ ın hadsiz merhameti oldu ğu gibi, hadsiz bir muhabbeti de 
vard ır. Bütün kâinattaki masnûât ın mehâsini ile ve süslendirmesiyle kendini 
hadsiz bir sûrette sevdirdi ği gibi; masnûât ını, hususan sevdirmesine sevmek 
ile mukâbele eden zî şuûr mahlûkat ı sever. cennetin bütün letâif ve mehâsini 
ve lezâizi ve niamât ı, bir cilve-i rahmeti olan bir Zât’ ın nazar- ı muhabbetini 
kendine celbe çal ışmak, ne kadar mühim ve âlî bir maksat oldu ğu bilbedâhe 
anlaşılır. Madem, nass- ı kelâm ıyla; O’nun muhabbetine, yaln ız ittibâ -yı 
Sünnet -i Ahmediye  (aleyhissalâtü vesselâm)  ile mazhar olunur.4 Elbette ittibâ-y ı 
Sünnet-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) , en büyük bir maksad- ı insanî ve en 
mühim bir vazife-i be şeriye oldu ğu tahakkuk eder.
1 Bkz.: “Hakikaten, Allah’ ın Resûlünde sizler için, Allah’a ve âhiret gününe kavu şmay ı bekleyenler ve 
Allah’ ı çok zikredenler için en mükemmel bir numûne vard ır.” (Ahzâb sûresi, 33/21)
2 Bkz.: “Biz seni bütün insanlar için s ırf bir rahmet vesilesi olman için gönderdik.” (Enbiyâ sûresi, 
21/107)
3 Bkz.: “Peygamberin müminler üzerinde haiz oldu ğu hak, onlar ın bizzat kendileri hakk ında haiz olduk-
lar ı haktan daha fazlad ır.” (Ahzâb sûresi, 33/6)
4 Bkz.: “Ey Resûlüm, de ki: “Ey insanlar, e ğer Allah’ ı seviyorsan ız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin 
ve günahlar ınızı bağışlas ın.” (Âl-i İmran sûresi, 3/31)ON BİRİNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------    75
On Birinci Nükte
Üç meseledir.
Birinci Mesele
Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın Sünnet -i seniyyesinin menba ı üç-
tür: Akvâli, ef’âli, ahvâlidir.1 Bu üç k ısım dahi, üç k ısımd ır: Ferâiz, nevâfil , 
âdât- ı hasenesi dir.
Farz ve vâcip  kısm ında ittibâa mecburiyet var; terkinde, azâp ve ikap 
vard ır. Herkes ona ittibâa mükelleftir.
Nevâfil  kısm ında, emr-i istihbabî ile yine ehl-i îmân  mükelleftir. Fakat, 
terkinde azâp ve ikap yoktur. Fiilinde ve ittibâ ında azîm sevâplar var ve ta ğyir 
ve tebdili bid’a  ve dalâlettir ve büyük hatad ır.
Âdât- ı seniyyesi  ve harekât- ı müstahsenesi  ise hikmeten, maslahaten, 
hayat- ı şahsiye ve nev’iye ve içtimâiye itibâr ıyla O’nu taklit ve ittibâ  etmek, 
gayet müstahsendir. Çünkü her bir hareket-i âdiyesinde, çok menfaat-i ha-yatiye bulundu ğu gibi, mütâbaat etmekle o âdâp ve âdetler, ibâdet  hükmüne 
geçer.
Evet, madem dost ve dü şman ın ittifâk ıyla, Zât- ı Ahmediye  (aleyhis-
salâtü vesselâm)  mehâsin-i ahlâk ın en yüksek mertebelerine mazhard ır. Ve 
madem bilittifak nev-i be şer içinde en me şhur ve mümtaz bir şahsiyettir. 
Ve madem binler mucizât ın delâletiyle ve te şkil ettiği âlem-i İslâmiyet ’in
ve kemâlât ının şehâdetiyle ve mübelli ğ ve tercüman oldu ğu Kur’ân -ı Ha-
kîm ’in hakâikinin tasdikiyle, en mükemmel bir insan- ı kâmil ve bir mür-
şid-i ekmeldir. Ve madem semere-i ittibâ ıyla milyonlar ehl-i kemâl, merâ-
tib-i kemâlâtta terakki edip saâdet-i dâreyne vâs ıl olmuşlard ır. Elbette o 
Zât’ ın Sünneti, harekât ı, iktidâ edilecek en güzel nümûnelerdir ve takip 
edilecek en sa ğlam rehberlerdir ve düstur ittihâz edilecek en muhkem 
kanunlard ır. Bahtiyar odur ki, bu ittibâ -yı Sünnet ’te hissesi ziyâde ola. 
Sünnet’e ittibâ etmeyen, tembellik eder ise, hasâret-i azîme; ehemmiyet-siz görür ise, cinâyet-i azîme; tekzîbini i şmâm eden tenkid ise, dalâlet -i 
azîmedir.
2
1 Bkz.: es-Suyûtî, et-Tedrîbü’r-râvî  1/194.
2 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , kendisine itaat edenin Allah’a itaat etmi ş olacağını 
beyan buyurmu ş, itaat etmeyen hariç bütün ümmetinin cennete girece ğini müjdelemi ştir: Buhârî, 
i’tisam  2, ahkâm  1, cihâd  109; Müslim, imâre  33; Nesâî, bey’at  27.76  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İkinci Mesele
Cenâb- ı Hak  Kur’ân -ı Hakîm ’de: 1ٍħĻِčَĐ ٍěُĥُì ĵٰĥَđَĤ َّכَĬوَإِ ferman eder. Ri-
vâyât- ı sahiha ile Hazreti Âi şe-i S ıddîka (radiyallâhu anhâ)  gibi sahâbe-i güzin, 
Hazreti Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’ı tarif ettikleri zaman 2ْاٰنُóُĝْĤا ُįُĝُĥُì diye 
tarif ediyorlard ı. Yani, “ Kur’ân’ ın beyân etti ği mehâsin-i ahlâk ın misâli, 
Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’dır. Ve o mehâsini en ziyâde imtisâl eden 
ve f ıtraten o mehâsin üstünde yarat ılan O’dur.”
İşte böyle bir Zât’ ın ef’âl, ahvâl, akvâl ve harekât ının her birisi, nev-i be-
şere birer model hükmüne geçmeye lây ık iken, O’na îmân eden ve ümme-
tinden olan gafillerin, (Sünnetine ehemmiyet vermeyen veyahut ta ğyir etmek 
isteyen) ne kadar bedbaht oldu ğunu dîvâneler de anlar.
Üçüncü Mesele
Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) , hilkaten en mûtedil bir vaziyette ve en 
mükemmel bir sûrette halk edildi ğinden, harekât ve sekenât ı, itidâl ve istikâ-
met üzerine gitmi ştir.3 Siyer-i seniyyesi, kat’î bir sûrette gösterir ki, her hareke-
tinde istikâmet ve itidâl üzere gitmi ş, ifrât ve tefritten içtinâp etmi ştir.
Evet, Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) , 4ْتَóِĨأُ אƯĩכَ ْħِĝَÝْøَאĘ emrini tama-
mıyla imtisâl etti ği için, bütün ef’âl ve akvâl ve ahvâlinde istikâmet, kat’î bir 
sûrette görünüyor. Meselâ, kuvve-i akliye nin fesât ve zulmeti hükmündeki 
ifrât ve tefriti olan gabâvet ve cerbezeden müberrâ olarak, hadd-i vasat ve medâr- ı istikâmet olan hikmet noktas ında kuvve-i akliyesi dâimâ hareket et-
tiği gibi; kuvve-i gadabiyenin fesâd ı ve ifrât ve tefriti olan korkakl ık ve tehev-
vürden münezzeh olarak, kuvve-i gadabiye nin medâr- ı istikâmeti ve hadd-i 
vasat ı olan şecâat- ı kudsiye ile kuvve-i gadabiyesi hareket etmekle beraber; 
kuvve-i şeheviye nin fesâd ı ve ifrât ve tefriti olan humud ve fücurdan musaffâ 
olarak, o kuvvenin medâr- ı istikâmeti olan iffette, kuvve-i şeheviyesi dâimâ if-
feti, âzamî masûmiyet derecesinde rehber ittihâz etmi ştir. Ve hâkezâ... Bütün 
1 “Şüphesiz Sen, ahlâk ın –Kur’ân buudlu, ulûhiyet eksenli olmas ı itibar ıyla– ihâtas ı imkâns ız, idrâki 
nâkâbil en yücesi üzerinesin!” (Kalem sûresi, 68/4)
2 Müslim, müsâfirîn  139; İbni Mâce, ahkâm  14; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/91, 163, 216.
3 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/68, 155; et-Tayâlisî, el-Müsned  s.49; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  
4/478.
4 “Emrolundu ğun gibi dosdo ğru ol!” (Hûd sûresi, 11/112)ON BİRİNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------    77
Sünen-i seniyyesinde, ahvâl-i f ıtriyesinde ve ahkâm- ı şer’iyyesinde, hadd-i is-
tikâmeti ihtiyar edip zulüm  ve zulümât olan ifrât ve tefrit ten, israf ve tebzirden 
içtinâp etmi ştir. Hattâ tekellümünde ve ekl ve şürbünde, iktisâd ı rehber ve 
israftan katiyen içtinâp etmi ştir. Bu hakikatin tafsilât ına dâir binler cild kitap 
telif edilmi ştir. 1َאرَةُüِْŸا ِįĻِęَכْÜ َאرِفُđْĤاَ sırrınca, bu denizden bu katre ile iktifâ 
edip, k ıssay ı kısa keseriz.
 َאلَĜ ِيñَّĤاَ ٍ﴾ħĻِčَĐ ٍěُĥُì ĵٰĥَđَĤ َّכَĬ﴿وَإِ ِّóِø ِóَıْčَĨوَ َقِŻْìَْŶا َכَאرِمِĨ ِďِĨَאä ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
2ٍïĻِıَü ِÙِאئَĨ ُóْäأَ ُįَĥَĘ ĹِÝَّĨأُ َאدِùَĘ َïْĭِĐ ĹِÝَّĭُùِÖ َّכَùَĩَÜ ْīَĨ
 ُģُøرُ אءَتْƯä ْïَĝَĤ ُّٰۚųا َאĭĺٰïَİ أَنْ ƯźْĳَĤ ِيَïَÝْıَĭِĤ َّאĭכُ َאĨوَ َاñٰıِĤ َאĭĺٰïَİ ِيñَّĤا ِِّٰų ُïْĩَéْĤا اĳُĤَאĜوَ
3ِّěَéْĤِאÖ َאĭِّÖرَ
4ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Ârif olana bir i şaret yeter.
2 Allah ım! “Şüphesiz sen pek büyük bir ahlâk üzeresin.”*1 sırrına mazhar olarak en üstün meziyetleri 
kendisinde toplayan*2 ve “Ümmetimin fesad ı zaman ında benim sünnetime yap ışana yüz şehid ecri 
vard ır.”*3 buyuran Zâta rahmet et.
*1 Kalem sûresi, 68/4.
*2 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/381; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/324.
*3 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  5/315; İbni Adiyy, el-Kâmil  2/327; el-Beyhakî, ez-Zühd  
s.118.
3 “Hamdolsun bizi bu cennete eri ştiren Allah’a! E ğer Allah bizi muvaffak k ılmasayd ı, biz kendili ğimizden 
yol bulamazd ık. Rabbimizin elçilerinin gerçe ği bildirdikleri bir kere daha kesinlikle anla şılm ıştır.” der-
ler.” (A’râf sûresi, 7/43)
4 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )78  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
On İkinci Lem'a
Re’fet Bey ’in iki cüz’î suali münâsebetiyle, iki nükte-i Kur’âniye ’nin be-
yân ına dâirdir.
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
3ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħِכُĬَاĳْìإِ ĵٰĥَĐوَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Aziz s ıdd ık kardeşim Re’fet Bey ,
Senin bu müsaadesiz zaman ımda suallerin, beni mü şkül bir mevkide bu-
lunduruyor. Bu defaki iki sualin çendan cüz’îdir. Fakat iki nükte-i Kur’âni-ye ’ye münâsebettar olduklar ından ve küre-i arza dâir sualiniz, co ğrafya ve 
kozmoğrafya nın yedi kat zemin ve yedi tabaka  semâvâta tenkidlerine temas 
ettiğinden, bana ehemmiyetli geldi. Onun için sualin cüz’iyetine bakmayarak 
ilmî ve küllî bir sûrette, iki âyet-i kerîmeye dâir iki nükte icmâlen beyân edile-cek. Sen de cüz’î sualine kar şı ondan hisse al ırsın.
Birinci Nükte
“İki Nokta”d ır.
Birinci Nokta
4ُħĻِĥَđْĤا ُďĻِĩَّùĤا َĳُİوَ ْħَّאכُĺوَإِ َאıُĜْزُóَĺ ُّٰųاَ َא۠ıَĜرِزْ ُģِĩْéَÜ َź ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ ْīِّĺَÉوَכَ
5ُīĻِÝَĩْĤا َّةِĳُĝْĤا ذُو َّزَّاقُóĤا َĳُİ َّٰųا إِنَّ
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi; sizin ve karde şlerinizin üzerine olsun.
4 “Nice canl ı mahlûk var ki r ızıklar ını kendileri ta şıyamazlar. Ama sizi de, bütün onlar ı da r ızıkland ıran 
Allah’t ır.O her şeyi hakk ıyla işitir ve bilir.” (Ankebût sûresi, 29/60)
5 “Bütün mahlûklar ın r ızıklar ını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah Teâlâ’d ır.” ( Zâriyât 
sûresi, 51/58).
âyetlerinin s ırrınca, r ızık  doğrudan do ğruya Kadîr-i Zülcelâl ’in elindedir ve 
hazine-i rahmetinden ç ıkar. Her bir zîhayat ın r ızkı, taahhüd-ü rabbânî si al-
tında oldu ğundan, açl ıktan ölmek, olmamak lâz ım gelir. Hâlbuki zâhiren aç-
lıktan ve r ızıksızlıktan ölenler çok görünüyor. Şu hakikatin ve şu s ırrın halli 
şudur ki:
Taahhüd-ü rabbânî hakikattir. R ızıksızlık yüzünden ölenler yoktur. Çün-
kü Hakîm-i Zülcelâl , zîhayat ın bedenine gönderdi ği r ızkın bir k ısm ını ihtiyat 
için şahm ve içya ğı sûretinde iddihâr eder. Hattâ bedenin her hüceyresine 
gönderdi ği r ızkın bir k ısm ını, yine o hüceyrenin bir kö şesinde iddihâr eder. 
İstikbalde hâriçten r ızık  gelmediği zaman, sarf edilmek üzere bir ihtiyat zahîre-
si hükmünde bulundurur. İşte bu iddihâr edilmi ş ihtiyat r ızık bitmeden evvel 
ölüyorlar. Demek o ölmek, r ızıksızlıktan değildir. Belki sû-i ihtiyar dan tevellüd 
eden bir âdet  ve o sû-i ihtiyardan ve âdetin terkinden ne şet eden bir marazla 
ölüyorlar.
Evet, zîhayat ın bedeninde şahm sûretinde iddihâr edilen r ızk- ı fıtrî , hadd-i 
vasat olarak k ırk gün mükemmelen devam eder. Hattâ bir maraz ın veya bir 
istiğrak- ı rûhânî  neticesinde iki k ırkı geçer. Hattâ bir adam, şedid bir inat yü-
zünden Londra mahpushânesi nde yetmi ş gün s ıhhat ve selâmetle, hiçbir şey 
yemeden hayat ı devam etti ğini, on üç – şimdi otuz dokuz– sene evvel1 gaze-
teler yazm ışlar.
Madem k ırk günden yetmi ş-seksen güne kadar r ızk- ı fıtrî  devam ediyor 
ve madem Rezzâk  ismi, gayet geni ş bir sûrette rûy-u zeminde cilvesi görünü-
yor ve madem hiç ümit edilmedi ği bir tarzda, memeden ve odundan r ızıklar 
ak ıyor, baş gösteriyor. E ğer pür-şer beşer, sû-i ihtiyar ıyla müdahale edip ka-
rışmazsa, her hâlde r ızk- ı fıtrî  bitmeden evvel, o zîhayat ın imdâd ına o isim ye-
tişiyor, açl ıkla ölüme yol vermiyor. Öyle ise; açl ıktan ölenler, e ğer k ırk günden 
evvel ölseler, katiyen r ızıksızlıktan değildir. Belki 2ِכَאتِĥْıُĩْĤا َīِĨ َאدَاتِđْĤا ْكُóَÜ 
sırrıyla, sû-i ihtiyardan gelen bir âdet  ve terk-i âdetten ne şet eden bir illetten, 
bir marazdan ileri gelmi ştir. Öyle ise, açl ıktan ölmek olmaz, denilebilir.
Evet bilmü şâhede görünüyor ki, r ızık , iktidar ve ihtiyar ile makûsen mü-
tenasiptir. Meselâ, daha dünyaya gelmeden evvel bir yavru, rahm- ı mâder de 
ihtiyar ve iktidardan bütün bütün mahrum oldu ğu bir zamanda, a ğzını kımıl-
datacak kadar muhtaç olmayacak bir sûrette r ızkı veriliyor. Sonra dünyaya 
1 Yani 1921 y ılında.
2 Âdetlerin terki helâkete götüren sebeplerdendir.80  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
geldiği vakit, iktidar ve ihtiyar yok, fakat bir derece istidâd ı ve bilkuvve bir 
hissi oldu ğundan, yaln ız ağzını yap ıştırmak kadar bir harekete ihtiyaç ile en 
mükemmel ve en mugaddi ve hazm ı en kolay ve en latîf bir sûrette ve en acîp 
bir f ıtratta, memeler muslu ğundan ağzına veriliyor. Sonra, iktidar ve ihtiyara 
bir derece alâka peydâ ettikçe, o kolay ve güzel r ızık, bir derece, çocu ğa karşı 
nazlanmaya ba şlar. O memeler çe şmeleri kesilir, ba şka yerlerden r ızkı gönde-
rilir. Fakat iktidar ve ihtiyar ı, rızkı takip etmeye müsaid olmad ığı için, Rezzâk -ı 
Kerîm  peder ve vâlidesinin şefkat ve merhametlerini, iktidar ve ihtiyar ına yar-
dımc ı gönderiyor. Her ne vakit iktidar ve ihtiyar tekemmül eder, o vakit r ızkı 
ona koşmaz ve ko şturulmaz.
Rızık yerinde durur. Der: “Gel beni ara ve bul ve al!” Demek r ızık , iktidar 
ve ihtiyar ile makûsen mütenasib dir. Hattâ çok risalelerde beyân etmi şiz ki, 
en ihtiyars ız ve iktidars ız hayvanlar, daha iyi ya şıyorlar, daha iyi besleniyor-
lar.
İkinci Nokta
İmkân    ın envâ ı var. İmkân- ı aklî, imkân- ı örfî, imkân- ı âdi gibi k ısımlar ı 
vard ır. Bir hâdise, e ğer imkân- ı aklî dâiresinde olmazsa, reddedilir; imkân- ı 
örfî dâiresinde olmazsa dahi, mucize olur fakat kolayca kerâmet olamaz. E ğer 
örfen ve kâideten nazîri bulunmazsa, şuhûd derecesinde bir bürhân- ı kat’î ile 
ancak kabul edilir.
İşte bu s ırra binâen k ırk gün ekmek yemeyen Seyyid Ahmed-i Be devî ’nin 
hârikulâde hâlleri, imkân- ı örfî dâiresindedir. Hem kerâmet olur, hem hâ-
rikulâde bir âdeti de olabilir. Evet Seyyid Ahmed-i Bedevî ’nin (kuddise sirruh)  
acîp ve isti ğrakkârâne hâllerde bulundu ğu, tevâtür derecesinde naklediliyor. 
Kırk günde bir defa yemek yemesi, vâki olmu ştur. Fakat her vakit öyle de ğil. 
Kerâmet nev’inden baz ı defa olmu ştur. Bir ihtimâl var ki, hâlet-i isti ğrak ıyesi, 
yemeye ihtiyaç görmedi ği için, ona nisbeten âdet  hükmüne girmi ştir. Sey-
yid Ahmed-i Bedevî (kuddise sirruh)  nev’inden çok evliyâlardan bu tarz hârika-
lar mevsûkan rivâyet edilmi ş. Madem Birinci Nokta’da isbât etti ğimiz gibi, 
müddehar r ızık , k ırk günden fazla devam eder ve o miktar yememek, âdeten 
mümkündür ve mevsûkan hârika adamlardan o hâl rivâyet edilmi ştir. Elbette 
inkâr edilmeyecektir.
fON İKİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------    81
[İkinci Nükte]
İkinci Sual münâsebetiyle iki mesele-i mühimme beyân edilecek . 
Çünkü co ğrafya ve kozmo ğrafya  fenlerinin k ısac ık kanunlar ıyla ve darac ık 
düsturlar ıyla ve küçücük mîzanlar ıyla Kur’ân’ ın semâvât ı na ç ıkamad ıklar ın-
dan ve âyât ın y ıldızlar ındaki yedi kat mânâlar ı keşfedemediklerinden âyeti 
tenkid, belki inkâr ına dîvânecesine çal ışmışlar.
Birinci Mesele-i Mühimme
Semâvât gibi arz ın da yedi tabaka  olmas ına dâirdir. Şu mesele, yeni za-
man ın feylesoflar ına hakikatsiz görünüyor. Onlar ın arza ve semâvât a dâir 
olan fenleri kabul etmiyor. Bunu vas ıta ederek baz ı hakâik-i Kur’âniye’ye iti-
raz ediyorlar. Buna dâir muhtasaran birkaç i şaret yazaca ğız.
Birincisi
Evvelâ : Âyetin mânâs ı ayr ıdır ve o mânâlar ın efrâd ı ve mâsadaklar ı ayr ı-
dır. İşte o küllî mânân ın müteaddit efrâd ından bir ferdi bulunmazsa, o mânâ 
inkâr edilmez. Semâvât ın yedi tabakas ı na ve arz ın yedi kat ı na dâir mânâ-y ı 
küllîsinin çok efrâd ından yedi mâsadak zâhiren görünüyor.
Sâniyen : Âyetin sarâhatinde “yedi kat arz” dememi ş.
 ĵٰĥَĐ َّٰųا أَنَّ اĳưĩَĥْđَÝِĤ َّīُıَĭْĻَÖ ُóْĨَْŶا َّلُõَĭَÝَĺ َّۘīُıَĥْáِĨ َْرْضِŶا َīِĨوَ َاتٍĳٰĩَø َďْ×َø َěَĥَì ِيñَّĤا ُّٰųاَ
1ًאĩْĥِĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ َאطَèأَ ْïَĜ َّٰųا وَأَنَّ ٌۙóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ
Âyetin zâhiri diyor ki: “arz ı da o seb’a semâvât  gibi halk etmi ş ve mahlû-
kat ına mesken ittihâz etmi ş.” Yedi tabaka olarak halk et  tim, demiyor. Misliyet 
ise mahlûk ıyet ve mahlûkata meskeniyet cihetiyle bir te şbihtir.
İkincisi
Küre-i arz her ne kadar semâvâta nisbeten çok küçüktür, fakat hadsiz 
masnûât- ı ilâhiye nin meşheri, mazhar ı, mahşeri, merkezi hükmünde oldu-
ğundan, kalb, cesede mukâbil geldi ği gibi, küre-i arz dahi, koca hadsiz se-
1 “Allah O yüce Yarat ıcıdır ki yedi kat gö ğü ve yerden de onlar ın benzerini yaratm ıştır. Allah’ ın emri ve 
hükmü bunlar aras ında inip durur ki, Allah’ ın her şeye kadir oldu ğunu ve Allah’ ın her şeyi ilmiyle ihata 
ettiğini, O’nun ilmi d ışında hiçbir şey olmayaca ğını siz de bilesiniz.” (Talâk sûresi, 65/12)82  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
mâvâta kar şı bir kalb ve mânevî bir merkez hükmünde olarak mukâbil gelir. 
Onun için zeminin küçük mikyasta eskiden beri yedi1(Hâşiye) iklimi; hem Av-
rupa , Afrika , Okyanusya , iki Asya , iki Amerika  namlar ıyla mâruf yedi k ıtas ı; 
hem denizle beraber şark, garb, şimal, cenup, bu yüzdeki ve Yeni Dünya  
yüzündeki mâlûm yedi k ıtas ı; hem merkezinden tâ k ışr-ı zâhirî ye kadar hik-
meten, fennen sâbit olan muttas ıl ve mütenevvi yedi tabakas ı, hem zîhayat 
için medâr- ı hayat olmu ş yetmiş basit ve cüz’î unsurlar ı tazammun edip ve 
“yedi kat” tâbir edilen me şhur yedi nev’i küllî unsuru; hem dört unsur denilen 
su, hava, nar, toprak (türab)  ile beraber, “mevâlid-i selâse ” denilen meâdin, 
nebâtât ve hayvanât ın yedi tabakalar ı ve yedi kat âlemleri; hem cin ve ifrit 
ve sâir muhtelif zî şuûr ve zîhayat mahlûklar ın âlemleri ve meskenleri oldu-
ğu, çok kesretli ehl-i ke şf  ve ashâb- ı şuhûd un şehâdetiyle sâbit yedi kat arz ın 
âlemleri; hem küre-i arz ımıza benzeyen yedi küre-i uhrâ dahi bulunmas ına, 
zîhayata makar ve mesken olmas ına işareten yedi tabaka , yani, yedi küre-i 
arziye bulunmas ına işareten küre-i arz dahi, yedi tabaka, âyât- ı Kur’âniye’-
den fehmedilmi ştir.
İşte yedi nev’i ile yedi tarzda, arz ın yedi tabakas ı mevcud oldu ğu tahak-
kuk ediyor. Sekizincisi olan âhirki mânâ, ba şka nokta-y ı nazarda ehemmiyet-
lidir; o yedide dâhil de ğildir.
Üçüncüsü
Madem Hakîm-i Mutlak  israf etmiyor, abes şeyleri yaratm ıyor. Ve ma-
dem mahlûkat ın vücudlar ı, zîşuûr içindir ve zî şuûrla kemâlini bulur ve zî şuûrla 
şenlenir ve zî şuûrla abesiyetten kurtulur. Ve madem bilmü şâhede o Hakîm-i 
Mutlak, o Kadîr-i Zülcelâl , hava unsurunu, su âlemini, toprak tabakas ını had-
siz zîhayatlarla şenlendiriyor. Ve madem hava ve su, hayvanât ın cevelân ına 
mâni olmad ığı gibi; toprak, ta ş gibi kesif maddeler, elektrik ve röntgen gibi 
maddelerin seyrine mâni olmuyorlar. Elbette o Hakîm-i Zülkemâl , o Sâni-i 
Bîzevâl , küre-i arz ımızın merkezinden tut, tâ meskenimiz ve merkezimiz olan 
bu k ışr-ı zâhirîye kadar birbirine muttas ıl yedi küllî tabakay ı ve geniş meydan-
lar ını ve âlemlerini ve ma ğaralar ını boş ve hâli b ırakmaz. Elbette onlar ı şen-
lendirmiş, o âlemlerin şenlenmesine münasip ve muvâf ık zîşuûr mahlûklar ı 
halk edip orada iskân etmi ştir. O zîşuûr mahlûklar, mademki melâike ecnâ-
sından ve rûhânî envâlar ından olmak lâz ım gelir. Elbette en kesif ve en sert 
1 (Hâşiye) Seb’a ile beraber yedi kelimesi yedi kere tevâfuku pek güzel dü şmüş.ON İKİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------    83
tabaka –onlara nisbeten– bal ığa nisbeten deniz ve ku şa nisbeten hava gibidir. 
Hattâ zeminin merkezindeki müthi ş ateş dahi, o zî şuûr mahlûklara nisbeti, 
bizlere nisbeten güne şin harareti gibi olmak iktizâ eder. O zî şuûr rûhânîler 
nurdan olduklar ı için, nâr onlara nur gibi olur.
Dördüncüsü
On Sekizinci Mektup ’ta tabakât- ı arz ın acâibine dâir ehl-i ke şf in tavr- ı ak ıl 
hâricinde beyân ettikleri tasvirata dâir bir temsil zikredilmi ştir. Hülâsas ı şudur 
ki: Küre-i arz, âlem-i şehâdet te bir çekirdektir; âlem-i misâliye ve berzahiyede 
bir büyük a ğaç gibi, semâvâta omuz omuza vuracak bir azamettedir. Ehl-i 
keşfin küre-i arzda ifritlere mahsus tabakas ını bin senelik bir mesafe görmele-
ri, âlem-i şehâdete âit küre-i arz ın çekirde ğinde değil, belki âlem-i misâlîdeki 
dallar ının ve tabakalar ının tezâhürüdür. Madem küre-i arz ın zâhiren ehemmi-
yetsiz bir tabakas ının böyle ba şka âlemde azametli tezâhürât ı var; elbette yedi 
kat semâvâta mukâbil yedi kat denilebilir ve mezkûr noktalar ı ihtâr için îcâz 
ile i’câzkârâne bir tarzda âyât- ı Kur’âniye, semâvât ın yedi tabakas ına karşı bu 
küçücük arz ı mukâbil göstermekle i şaret ediyor.
İkinci Mesele-i Mühimme’dir
1ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ َّۘīِıĻِĘ ْīَĨوَ َْرْضُŶوَا ُďْ×َّùĤا َاتُĳٰĩَّùĤا ُįَĤ ُçِّ×َùُÜ 
2ٌħĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ َĳُİوَ َاتٍۘĳٰĩَø َďْ×َø َّīُıĺّٰĳَùَĘ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ ٰۤىĳَÝْøا َّħُà
Şu âyet-i kerîme gibi müteaddit âyetler, semâvât ı yedi semâ olarak be-
yân ediyor. İşârâtü’l-i’câz  tefsirinde eski Harb-i Umumî ’nin birinci senesinde 
cephe-i harpte ihtisar mecburiyetiyle gayet mücmel beyân etti ğimiz o mesele-
nin yaln ız bir hülâsas ını yazmak münasiptir. Şöyle ki:
Eski hikmet, semâvât ı dokuz tasavvur edip, lisân- ı şer’îde, Ar ş  ve Kürs ’ü 
yedi semâvât ile beraber kabul edip acîp bir sûretle semâvât ı tasvir etmi ştiler. 
O eski hikmetin dâhî hükemâs ının şâşaal ı ifadeleri, nev-i be şeri çok as ırlar 
müddetince tahakkümleri alt ında tutmu şlar. Hattâ, çok ehl-i tefsir, âyât ın zâ-
hirlerini onlar ın mezhebine göre tevfik etmeye mecbur kalm ışlar. O sûretle 
1 “Yedi kat gök, dünya ve onlar ın içinde olan herkes Allah’ ı takdis ve tenzih eder. Hatta hiçbir şey yoktur 
ki O’na hamd ile tenzih etmesin.” ( İsrâ sûresi, 17/42  -44 )
2 “Sonra iradesi yukar ıya yönelip oray ı da yedi gök halinde sa ğlamca nizama koydu. O her şeyi hakk ıyla 
bilir.” (Bakara sûresi, 2/29)84  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Kur’ân- ı Hakîm ’in i’câz ına bir derece perde çekilmi şti. Ve hikmet-i cedîde 
nâm ı verilen yeni felsefe ise, eski felsefenin mürûr ve ubûra ve hark ve iltiyâ-
ma kâbil olmayan semâvât hakk ındaki ifrât ına mukâbil tefrit  edip, semâvât ın 
vücudunu âdetâ inkâr ediyorlar. Evvelkiler ifrât , sonrakiler tefrit edip hakikati 
tamam ıyla gösterememi şler. Kur’ân- ı Hakîm’in hikmet-i kudsiyesi ise, o ifrât 
ve tefriti b ırak ıp hadd-i vasat ı ihtiyar edip der ki: Sâni-i Zülcelâl , yedi kat se-
mâvât ı halk etmi ştir. Hareket eden y ıldızlar ise, bal ıklar gibi semâ içinde ge-
zerler ve tesbih ederler. Hadîste 1فٌĳُęَכْĨ ْجٌĳَĨ َאءُĩَّùĤاَ denilmiş. Yani, “Semâ, 
emvâc- ı karardâde olmu ş bir denizdir.”
İşte bu hakikat-i Kur’âniye’yi yedi kâide ve yedi vecih mânâ ile gayet 
muhtasar bir sûrette isbât edece ğiz.
Birinci Kâide
Fennen ve hikmeten sâbittir ki, bu haddi yok fezâ-y ı âlem , nihayetsiz bir 
boşluk değil, belki “esîr ” dedikleri madde ile doludur.
İkincisi
Fennen ve aklen, belki mü şâhedeten sâbittir ki, ecrâm- ı ulviye nin câzibe 
ve dâfia gibi kanunlar ının râb ıtas ı ve ziyâ ve hararet ve elektrik gibi maddeler-
deki kuvvetlerin nâ şiri ve nâkili, o fezây ı dolduran bir madde mevcuttur.
Üçüncüsü
Madde-i esîriye, esîr  kalmakla beraber, sâir maddeler gibi muhtelif te-
şekkülâta ve ayr ı ayr ı sûretlerde bulundu ğu tecrübeten sâbittir. Evet, nas ıl ki 
buhar, su, buz gibi havâî, mâyi, câmid üç nev’i e şya, ayn ı maddeden oluyor. 
Öyle de, madde-i esîriye den dahi yedi nev’i tabakât olmas ına hiçbir mâni-i 
aklî olmad ığı gibi, hiçbir itiraza medâr olmaz.
Dördüncüsü
Ecrâm- ı ulviyeye dikkat edilse görünüyor ki, o ulvî âlemlerin tabakât ında 
muhalefet var. Meselâ, Nehrüssemâ  ve Kehke şan  nâm ıyla mâruf, Türkçe “Sa-
manyolu ” tâbir olunan bulut şeklindeki dâire-i azîmenin bulundu ğu tabaka,
1 Bkz.: Tirmizî, tefsîru sûre (57)  1; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/370; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-
evsat  6/15.ON İKİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------    85
elbette sevâbit y ıldızlar ın tabakas ına benzemiyor. Güyâ tabaka-y ı sevâbit
yıldızlar ı, yaz meyveleri gibi yeti şmiş, ermişler. Ve o Kehke şan’daki bulut şek-
linde görülen hadsiz y ıldızlar ise, yeniden yeniye ç ıkıp ermeye ba şlıyorlar. 
Tabaka-y ı sevâbit dahi, sâd ık bir hads ile Manzûme-i Şemsiye ’ nin tabakas ına 
muhalefeti görünüyor. Ve hâkezâ yedi manzumât ve yedi tabaka , birbirine 
muhalif bulunmas ı, his ve hads ile derk olunur.
Beşincisi
Hadsen ve hissen ve istikrâen ve tecrübeten sâbit olmu ştur ki: Bir mad-
dede tanzim ve te şkil düşse ve o maddeden ba şka masnûât yap ılsa, elbette 
muhtelif tabaka ve şekillerde olur. Meselâ, elmas madeninde te şkilât başla-
dığı vakit, o maddeden hem ramâd, yani hem kül, hem kömür, hem elmas 
nev’ile ri tevellüd ediyor. Hem meselâ, ate ş , teşekküle ba şlad ığı vakit, hem 
alev, hem duman, hem kor tabakalar ına ayr ılıyor. Hem meselâ, müvellidü’l-
mâ,  müvellidü’l-humuz a ile mezcedildi ği vakit, o mezcden hem su, hem buz, 
hem buhar gibi tabakalar te şekkül ediyor. Demek anla şılıyor ki bir madde-i 
vâhidde te şkilât düşse, tabakâta ayr ılıyor. Öyle ise, madde-i esîriyede Kud-
ret-i Fât ıra  teşkilâta başlad ığı için, elbette ayr ı ayr ı tabaka olarak َďْ×َø َّīُİَّاĳَùَĘ 
1َاتٍĳٰĩَø sırrıyla yedi nev’i semâvât ı ondan halk etmi ştir.
Alt ınc ısı
Şu mezkûr emâreler, bizzarûre semâvât ın hem vücuduna, hem taaddü-
düne delâlet ederler. Madem katiyen semâvât müteaddittir ve Muhbir-i Sâ-dık , Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân ’ın lisân ıyla yedidir, der. Elbette yedidir.
Yedincisi
Yedi, yetmi ş, yedi yüz gibi tâbirât, üslûb-u Arabî’de kesreti ifade etti ği 
için, o küllî yedi tabaka  çok kesretli tabakalar ı hâvî olabilir.
Elhâs ıl: Kadîr-i Zülcelâl , esîr  maddesinden yedi kat semâvât ı halk edip 
tesviye ederek, gayet dakîk ve acîp bir nizam ile tanzim etmi ş ve y ıldızla-
rı içinde zer’ edip ekmi ştir. Madem Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân , umum ins ve 
cinnin umum tabakalar ına karşı konuşan bir hutbe-i ezeliye dir. Elbette nev-i 
1 “(Sonra iradesi yukar ıya yönelip) oray ı da yedi gök halinde sa ğlamca nizama koydu.” (Bakara sûresi, 
2/29)86  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
beşerin her bir tabakas ı, her bir âyât- ı Kur’âniye’den hissesini alacak ve âyât- ı 
Kur’âniye, her tabakan ın fehmini tatmin edecek sûrette ayr ı ayr ı ve mütead-
dit mânâlar ı zımnen ve i şareten bulunacakt ır.
Evet, hitâbât- ı Kur’âniye’nin vüs’ati ve maânî ve i şârât ındaki geni şliği ve 
en âmî bir avâmdan en has bir havassa kadar derecât- ı fehimlerini mürâat 
ve mümâ şât etmesi gösterir ki; her bir âyetin her bir tabakaya bir vechi var, 
bak ıyor. İşte bu s ırra binâen, “yedi semâvât” mânâ-y ı küllîsinde yedi tabaka -i 
beşeriye, muhtelif yedi kat mânây ı fehmetmi şler. Şöyle ki:
1َاتٍĳٰĩَø َďْ×َø َّīُİَّاĳَùَĘ âyetinde, k ısa nazarl ı ve dar fikirli bir tabaka-y ı in-
sâniye, hava-y ı nesîmînin tabakât ını fehmeder. Ve kozmo ğrafya  ile sersem-
leşmiş diğer bir tabaka-y ı insâniye dahi, elsine-i enâmda seb’a-y ı seyyare ile 
meşhur y ıldızlar ı ve medârlar ını fehmeder. Daha bir k ısım insanlar küremize 
benzer zevilhayat ın makarr ı olmuş semâvî yedi küre-i âheri fehmeder.2 Diğer 
bir tâife-i be şeriye, Manzûme-i Şemsiye ’nin yedi tabakaya ayr ılmas ını, hem 
Manzûme-i Şemsiye’mizle beraber yedi manzumât- ı şümûsiyeyi fehmeder. 
Daha diğer bir tâife-i be şeriye, madde-i esîriyenin te şekkülât ı yedi tabaka-
ya ayr ılmas ını fehmeder. Daha geni ş fikirli bir tabaka-y ı beşeriye, y ıldızlarla 
yald ızlan ıp, bütün görünen gökleri bir semâ say ıp, onu bu dünyan ın semâ-
sıdır diyerek, bundan ba şka alt ı tabaka-y ı semâvât var oldu ğunu fehmeder. 
Ve nev-i be şerin yedinci tabakas ı ve en yüksek tâifesi ise; semâvât- ı seb’ay ı , 
âlem-i şehâdete münhas ır görmüyor. Belki avalim-i uhreviye ve gaybiye ve 
dünyeviye ve misâliyenin birer muhît zarf ı ve ihâtal ı birer sakf ı olan yedi se-
mâvât ın var oldu ğunu fehmeder.
Ve hâkezâ bu âyetin külliyetinde mezkûr yedi kat tabakan ın yedi kat mâ-
nâlar ı gibi daha çok cüz’î mânâlar ı vard ır. Herkes fehmine göre hissesini al ır 
ve o mâide-i semâviye den herkes r ızkını bulur.
Madem o âyetin böyle pek çok sâd ık mâsadaklar ı var. Şimdiki ak ılsız 
feylesoflar ın ve serseri kozmo ğrafyalar ının, inkâr- ı semâvât bahânesiyle böy-
le âyete taarruz etmesi, haylaz ahmak çocuklar ın semâvâttaki y ıldızlara bir 
yıldızı düşürmek niyetiyle ta ş atmas ına benzer. Çünkü âyetin mânâ-y ı küllî-
sinden bir tek mâsadak sâd ıksa, o küllî mânâ sâd ık ve hak olur. Hattâ vâki-
de bulunmayan, fakat umumun lisân ında mütedâvil bulunan bir ferdi, umu-
1 “(Sonra iradesi yukar ıya yönelip) oray ı da yedi gök halinde sa ğlamca nizama koydu.” (Bakara sûresi, 
2/29)
2 Bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  2/535; et-Taberî, Câmiu’l-beyân  28/153, 154.ON İKİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------    87
mun efkâr ını mürâat için o küllîde dâhil olabilir. Hâlbuki, hak ve hakikî çok 
efrâd ını gördük. Ve şimdi bu insafs ız ve haks ız coğrafyaya ve sersem ve ser-
mest ve sarho ş kozmoğrafyaya bak: Nas ıl bu iki fen hatâ ederek, hak ve haki-
kat ve sâd ık olan küllî mânâdan gözlerini yumup ve çok sâd ık olan mâsadak-
lar ı görmeyerek; hayalî bir acîp ferdi, mânâ-y ı âyet tevehhüm ederek âyete 
taş att ılar, kendi ba şlar ını kırdılar, îmânlar ını uçurdular!
Elhâs ıl: K ıraât- ı seb’a ,1 vücûh-u seb’a ve mucizât- ı seb’a  ve hakâik-i se-
b’a ve erkân- ı seb’a üzerine nâzil olan Kur’ân semâs ının o yedişer tabaka-
lar ına, cin ve şeyatîn hükmündeki itikats ız maddî fikirler ç ıkamad ıklar ından 
âyât ın nücûmunda ne var, ne yok bilmeyip yalan ve yanl ış haber verirler. Ve 
onlar ın başlar ına o âyât ın nücûmundan mezkûr tahkikat gibi şahaplar inerler 
ve onlar ı yakarlar. Evet, cin fikirli feylesoflar ın felsefesiyle o semâvât- ı Kur’â-
niye’ye ç ıkılmaz. Belki, âyât ın y ıldızlar ına, hikmet-i hakikiyenin mi’râc ı yla 
ve îmân ve İslâmiyet’in kanatlar ı yla ç ıkılabilir.
 ٰىïُıْĤا مِĳُåُĬ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ َّةِĳُ×ُّĭĤا َכِĥَĘ ِóَĩَĜوَ ِÙَĤَאøِّóĤا َאءِĩَø ِ÷ْĩَü ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
2ٰىïَÝْİا ِīَĩِĤ
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
 ِěَאئِĝَè مِĳُåُĭِÖ ۪įَאئِĝَĘوَرُ ِÙَĤَאøِّóĤا ِهِñٰİ ِÕِÜכَא بَĳُĥُĜ ْīِّĺزَ َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رَبَّ َאĺ َّħُıّٰĥĤاَ
4َīĻِĨاٰ َאنِĩĺِْŸوَا اٰنِóُĝْĤا
1 Bkz.: Buhârî, fezâilü’l-Kur’ân  5, 27, tevhîd  53; Müslim, müsâfirîn  270; Tirmizî, kıraat 2.
2 “Allah ım! Risalet semâs ının güneşi ve nübüvvet fele ğinin ay ı olan Zât ile, do ğru yolu tutanlar ın hidayet 
yıldızlar ı olan Âl ve Ashab ına rahmet et.”
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )
4 “Ey göklerin ve yerin Rabbi olan Allah ım! Bu risalenin kâtibi ile arkada şlar ının kalblerini Kur’ân haki-
katlerinin y ıldızlar ıyla ve imanla süslendir, âmîn...”88  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
On Üçüncü Lem'a
Hikmetü’l-istiâze
1ِħĻِäَّóĤا َאنِĉْĻَّýĤا َīِĨ ِّٰųِאÖ ذُĳُĐأَ sırrına dâirdir.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
2ُونِóُąْéَĺ أَنْ رَبِّ ِכَÖ ذُĳُĐِ۝وَأَīĻِĈَאĻَّýĤا َاتِõَĩَİ ْīِĨ ِכَÖ ذُĳُĐأَ رَبِّ ْģُĜوَ
Şeytandan istiâze  sırrına dâirdir. “On Üç İşaret ” yaz ılacak. O i şaretlerin 
bir k ısm ı, müteferrik bir sûrette Yirmi Alt ınc ı Söz  gibi bir k ısım risalelerde be-
yân ve isbât edildi ğinden burada yaln ız icmâlen bahsedilecek.
Birinci İşaret
Suâl : Şeytanlar ın kâinatta îcâd  cihetinde hiçbir medhalleri olmad ığı, 
hem Cenâb- ı Hak  rahmet  ve inâyetiyle ehl-i hakka taraftar oldu ğu, 
hem hak ve hakikatin câzibedâr güzellikleri ve mehâsinleri ehl-i hak-ka müeyyid ve mü şevvik bulundu ğu, hem dalâlet in müstekreh çir-
kinlikleri ehl-i dalâleti tenfir ettikleri hâlde, hizbü’ ş-şeytan ın çok defa 
galebe etmesinin hikmeti nedir? Ve ehl-i hak , her vakit şeytan ın şer-
rinden Cenâb- ı Hakk ’a s ığınmas ının s ırrı nedir?
Elcevap Elcevap : Hikmeti ve s ırrı şudur ki: Ekseriyet-i mutlaka ile dalâlet  ve şer , 
menfîdir ve tahriptir ve ademîdir ve bozmakt ır. Ve ekseriyet-i mutlaka ile hi-
dâyet  ve hay ır, müsbettir ve vücûdîdir ve imar ve tâmirdir. Herkesçe mâlûm-
dur ki, yirmi adam ın yirmi günde yapt ığı bir binay ı, bir adam, bir günde tahrip 
eder. Evet bütün âzâ-y ı esâsiyenin ve şerâit-i hayatiyenin vücuduyla vücudu 
devam eden hayat- ı insan , Hâl ık-ı Zülcelâl ’in kudretine mahsus oldu ğu hâl-
de; bir zâlim, bir uzvu kesmesiyle, hayata nisbeten ademî olan mevte o insan ı 
1 Kovulmu ş şeytan ın şerrinden Allah Teâlâ’ya s ığınırım.
2 “Sen de ki: “Yâ Rabbî! Şeytanlar ın vesveselerinden, onlar ın yan ımda bulunmalar ından Sana s ığını-
rım!” (Mü’minûn sûresi, 23/97-98)
mazhar eder. Onun için 1ُģَıْøأَ ُÕĺِóْíَّÝĤاَ durûb-u emsâl  hükmüne geçmi ş.
İşte bu s ırdand ır ki, ehl-i dalâlet , hakikaten zay ıf bir kuvvet ile pek kuv-
vetli ehl-i hakka bazen galip oluyor. Fakat ehl-i hak kın öyle muhkem bir ka-
le si var ki, onda tahassun  ettikleri vakit, o müthi ş düşmanlar yana şamazlar, 
bir halt edemezler. E ğer muvakkat bir zarar verseler, 2َīĻِĝَّÝُĩْĥِĤ ُÙَ×ِĜَאđْĤوَا sırrıyla 
ebedî bir sevâp ve menfaatle o zarar telâfi edilir. O kale -yi metîn, o h ısn- ı ha-
sîn  ise, Şeriat -ı Muhammediye  (aleyhissalâtü vesselâm)  ve Sünnet-i Ahmediye ’dir 
(aleyhissalâtü vesselâm) .
İkinci İşaret
Suâl : “Şerr-i mahz olan şeytanlar ın îcâd ı ve ehl-i îmâna taslitleri ve on-
lar ın yüzünden çok insanlar küfr e girip cehennem e girmeleri, gayet 
müthiş ve çirkin görünüyor. Acaba Cemîl-i ale’l- ıtlak  ve Rahîm-i 
Mutlak  ve Rahmân- ı bil-Hakk’ ın  rahmet  ve cemâli, bu hadsiz çirkin-
liğin ve deh şetli musîbetin husûlüne nas ıl müsaade ediyor ve nas ıl 
cevaz gösteriyor?” Şu meseleyi çoklar sormu şlar ve çoklar ın hat ırına 
geliyor.
Elcevap Elcevap : Şeytan ın vücudunda cüz’î şerler ile beraber birçok makâs ıd-ı 
hayriye-i külliye ve kemâlât- ı insâniye vard ır. Evet, bir çekirdekten koca bir 
ağaca kadar ne kadar mertebeler var; mâhiyet-i insâniyedeki istidâtta dahi 
ondan daha ziyâde merâtip var. Belki zerreden şemse kadar dereceleri var. 
Bu istidâdat ın inkişâfât ı, elbette bir hareket ister, bir muâmele iktizâ eder. Ve 
o muâmeledeki terakki  zenbereğinin hareketi, mücâhede ile olur. O mücâhe-
de ise, şeytanlar ın ve muz ır şeylerin vücuduyla olur. Yoksa, melâikeler gibi, 
insanlar ın da makam ı sâbit kal ırdı. O hâlde insan  nev’inde, binler envâ hük-
münde s ınıflar bulunmayacak... Bir şerr-i cüz’î gelmemek için bin hayr ı terk 
etmek, hikmet ve adâlete münâfîdir.
Çendan, şeytan  yüzünden ekser insanlar dalâlete giderler. Fakat ehem-
miyet ve k ıymet, ekseriyetle keyfiyete bakar, kemmiyete az bakar veya bak-
maz. Nas ıl ki bin ve on çekirde ği bulunan bir zât, o çekirdekleri toprak alt ında 
bir muâmele-i kimyeviyeye mazhar etse; ondan on tanesi a ğaç olmuş, bini 
1 Yıkmak kolayd ır.
2 “Güzel âk ıbet, elbette müttakilerindir.” (A’râf sûresi, 7/128)90  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
bozulmuş. O on ağaç olmuş çekirdeklerin o adama verdi ği menfaat, elbette 
bin bozulmu ş çekirdeğin verdiği zarar ı hiçe indirir. Öyle de, nefis ve şeytanla-
ra karşı mücâhede ile, y ıldızlar gibi nev-i insan ı şereflendiren ve tenvir eden 
on insan -ı kâmil  yüzünden o nev’e gelen menfaat ve şeref ve k ıymet, elbet-
te, haşarat nev’inden say ılacak derecede süflî ehl-i dalâletin küfre girmesiyle 
insan nev’ine verece ği zarar ı hiçe indirip göze göstermedi ği için, rahmet  ve 
hikmet ve adâlet-i ilâhiye, şeytan ın vücuduna müsaade edip tasallutlar ına 
meydan vermi ş.
Ey ehl-i îmân ! Bu müthi ş düşmanlar ınıza karşı zırhınız: Kur’ân  tez-
gâh ında yap ılan takvâ dır. Ve siperiniz, Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın
sünnet-i seniyye sidir. Ve silâh ınız, istiâze  ve istiğfar  ve h ıfz- ı ilâhiye ye il-
ticâd ır.
Üçüncü İşaret
Suâl : Kur’ân -ı Hakîm ’de ehl-i dalâlete kar şı azîm şekvâlar ı ve kesretli 
tahşidât ı ve çok şiddetli tehdidât ı,1 akl ın zâhirine göre adâletli ve mü-
nâsebetli belâgatine ve üslûbundaki itidâline ve istikâmetine müna-sip düşmüyor. Âdetâ âciz bir adama kar şı, ordular ı tahşid ediyor. Ve 
onun cüz’î bir hareketi için, binler cinâyet etmi ş gibi tehdit ediyor. Ve 
müflis ve mülkte hiç hissesi olmad ığı hâlde mütecâviz bir şerik gibi 
mevki verip ondan şekvâ ediyor. Bunun s ırrı ve hikmeti nedir?
Elcevap Elcevap : Onun s ır ve hikmeti şudur ki: Şeytanlar ve şeytanlara uyanlar, 
dalâlet e sülûk ettikleri için, küçük bir hareketle çok tahribât yapabilirler. Ve 
çok mahlûkat ın hukukuna, az bir fiil ile çok hasâret veriyorlar.
Nas ıl ki bir sultan ın büyük bir ticaret gemisinde bir adam az bir hareketle, 
belki küçük bir vazifeyi terk etmekle, o gemi ile alâkadar bütün vazifedarlar ın 
semere-i sa’ylerinin ve netice-i amellerinin mahv ına ve iptâline sebebiyet ver-
diği için, o geminin Sahib-i Zî şân ı, o âsîden, o gemi ile alâkadar olan bütün 
raiyetinin hesab ına azîm şikâyetler edip deh şetli tehdit ediyor ve onun o cüz’î 
hareketini de ğil, belki o hareketin müthi ş neticelerini nazara alarak ve o Sa-
hib-i Zîşân ın Zât ına değil, belki raiyetinin hukuku nâm ına dehşetli bir cezâya 
çarpar.
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/85; Âl-i İmran sûresi, 3/88; Nisâ sûresi, 4/173; A’râf sûresi, 7/18, 27; Meryem 
sûresi, 19/88-95; Sâd sûresi, 38/85; Talâk sûresi, 65/8; Ğâşiye sûresi, 88/23-24; Fecr sûresi, 89/25.ON ÜÇÜNCÜ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------    91
Öyle de, Sultan- ı Ezel ve Ebed  dahi, küre-i arz gemisinde ehl-i hidâ-
yetle beraber bulunan ehl-i dalâlet  olan hizbü’ ş-şeytan ın zâhiren cüz’î ha-
tîatlar ıyla ve isyanlar ıyla pek çok mahlûkat ın hukukuna tecâvüz  ettikleri 
ve mevcûdât ın vezâif-i âliyelerinin neticelerinin iptâl etmesine sebebiyet 
verdikleri için, onlardan azîm şikâyet ve deh şetli tehdidât ve tahribâtlar ı-
na karşı mühim tah şidât etmek, ayn- ı belâgat  içinde mahz- ı hikmettir ve 
gayet münasip ve muvâf ıktır. Ve mutâb ık-ı muktezâ-y ı hâldir ki; belâgatin 
tarifidir1 ve esas ıdır ve israf- ı kelâm olan mübalâ ğadan münezzehtir.
Mâlûmdur ki, böyle az bir hareketle çok tahribât yapan deh şetli düş-
manlara kar şı gayet metîn bir kaleye ilticâ etmeyen, çok peri şan olur. İşte 
ey ehl-i îmân ! O çelik ve semâvî kale , Kur’ân ’dır. İçine gir, kurtul.
Dördüncü İşaret
Adem , şerr-i mahz ve vücud hayr- ı mahz oldu ğunu, ehl-i tahkik ve as-
hâb- ı keşif ittifak etmi şler. Evet ekseriyet-i mutlaka ile hay ır ve mehâsin ve 
kemâlât, vücuda istinâd eder ve ona râcî olur. Sûreten menfî ve ademî de olsa, esas ı sübûtîdir ve vücûdîdir. Dalâlet  ve şer  ve musîbetler ve mâsiyetler 
ve belâlar gibi bütün çirkinliklerin esas ı, mâyesi ademdir, nefiydir. Onlardaki 
fenâl ık ve çirkinlik, ademden geliyor. Çendan sûret-i zâhirîde müsbet ve vü-
cûdî de görünseler, esas ı ademdir, nefiydir.
Hem bilmü şâhede sâbittir ki, bina gibi bir şeyin vücudu, bütün eczâs ının 
mevcudiyetiyle takarrur eder. Hâlbuki onun harabiyeti ve ademi ve in’idam ı, 
bir rüknün ademiyle hâs ıl olur. Hem vücud, her hâlde mevcud bir illet ister. 
Muhakkak bir sebebe istinâd eder. Adem  ise, ademî şeylere istinâd edebilir. 
Ademî bir şey, mâdum bir şeye illet olur.
İşte bu iki kâideye binâendir ki, şeytan -ı ins ve cinnin kâinattaki müthi ş 
âsâr- ı tahripkârâneleri ve envâ- ı küfür  ve dalâlet  ve şer  ve mehâliki yapt ıklar ı 
hâlde, zerre miktar îcâda ve hilkate müdahaleleri olmad ığı gibi, mülk-i ilâ-
hîde bir hisse-i i ştirakleri olam ıyor. Ve bir iktidar ve bir kudretle o i şleri yap-
mıyorlar, belki çok i şlerinde iktidar ve fiil de ğil, belki terk ve atâlettir. Hayr ı 
yapt ırmamakla, şerleri yap ıyorlar. Yani, şerler oluyorlar. Çünkü mehâlik ve 
şer, tahribât nev’inden oldu ğu için, illetleri, mevcud bir iktidar ve fâil bir îcâd  
olmak lâz ım değildir. Belki bir emr-i ademî  ile ve bir şart ın bozulmas ıyla koca 
bir tahribât olur.
1 Bkz.: el-Hamevî, Hızânetü’l-edeb  2/482; el-Kazvînî, e l-Îzâh fî ulûmi’l-belâ ğa 1/15, 16.92  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İşte bu s ır, mecusil erde inkişâf etmedi ği içindir ki, kâinatta “Yezdan ” nâ-
mıyla bir hâl ık-ı hay ır, diğeri “Ehriman ” nâm ıyla bir hâl ık-ı şer  itikat etmi şler-
dir.1 Hâlbuki onlar ın Ehriman dedikleri mevhum ilâh- ı şer , bir cüz-ü ihtiyar ıy-
la ve îcâds ız bir kesble şerlere sebebiyet veren mâlûm şeytand ır.
İşte, ey ehl-i îmân ! Şeytanlar ın bu müthi ş tahribât ına karşı en mühim 
silâh ınız ve cihâzât- ı tâmiriye niz istiğfard ır ve 2ِّٰųِאÖ ذُĳُĐأَ demekle Cenâb- ı 
Hakk ’a ilticâd ır. Ve kaleniz sünnet-i seniyye dir.
Beşinci İşaret
Cenâb- ı Hak , Kütüb-ü Semâviye ’de beşere karşı cennet  gibi azîm mü-
kâfât ve cehennem  gibi deh şetli mücâzât ı göstermekle beraber, çok ir şâd, 
ikaz, ihtâr, tehdit ve te şvik ettiği hâlde; ehl-i îmân , bu kadar esbâb- ı hidâyet  
ve istikâmet varken, hizbü’ ş-şeytan ın mükâfâts ız çirkin zay ıf desîselerine kar şı 
mağlûp olmalar ı, bir zaman beni çok dü şündürüyordu. Acaba îmân varken, 
Cenâb- ı Hakk ’ın o kadar şiddetli tehdidât ına ehemmiyet vermemek nas ıl olu-
yor? Nas ıl îmân gitmiyor? 3ًאęĻِđَĄ כَאنَ َאنِĉْĻَّýĤا َïْĻכَ إِنَّ sırrıyla şeytan ın gayet 
zay ıf desîselerine kap ılıp Allah’a isyan ediyor? Hattâ benim arkada şlar ımdan 
baz ılar ı, yüz hakikat dersini kalben tasdik ile beraber benden i şittiği ve bana 
karşı da fazla hüsn-ü zann ı ve irtibât ı varken, kalbsiz ve bozuk bir adam ın 
ehemmiyetsiz ve riyâkârâne iltifât ına kap ıldı, onun lehinde, benim aleyhimde 
bir vaziyete geldi. “Fesübhânallah!” dedim, insanda bu derece sukût olabilir mi? Ne kadar hakikatsiz bir insan  idi, diye o bîçâreyi g ıybet  ettim, günaha 
girdim.
Sonra, sâb ık işaretlerdeki hakikat inki şâf etti, karanl ıklı çok noktalar ı ay-
dınlatt ı. O nur ile, –lillâhilhamd– hem Kur’ân -ı Hakîm ’in azîm ter ğibât ve 
teşvikât ı tam yerinde oldu ğunu, hem ehl-i îmân ın desâis-i şeytâniyeye kap ıl-
malar ı, îmâns ızlıktan ve îmân ın zay ıflı
ğından olmad ığını, hem günah- ı kebâir i 
işleyen küfre girmedi ğini, hem Mu’tezile  mezhebi ve bir k ısım Hâriciye  mez-
hebi “Günah- ı kebâiri irtikâp eden kâfir  olur veya îmân ve küfür  ortas ında 
kal ır.”4 diye hükümlerinde hatâ ettiklerini, hem benim o bîçâre arkada şım da 
1 eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-nihal  1/232, 233, 237; el-Îcî, Kitâbü’l-Mevâk ıf 3/65; Tâhir İbni 
Muhammed, et-Tabsîr fi’d-dîn  1/91, 113, 142.
2 Allah Teâlâ’ya s ığınırım.
3 “Şeytan ın hilesi, cidden zay ıftır.” (Nisâ sûresi, 4/76)
4 Bkz.: el-Îcî, Kitâbü’l-Mevâk ıf 3/548; İbni Ebi’l-izz, Şerhu Akîdeti’t-Tahâviyye  1/356-362.ON ÜÇÜNCÜ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------    93
yüz ders-i hakikati bir herifin iltifât ına fedâ etmesi, dü şündüğüm gibi çok su-
kût ve deh şetli alçakl ık olmad ığını anlad ım. Cenâb- ı Hakk ’a şükrettim, o var-
tadan kurtuldum. Çünkü sâb ıkan dediğimiz gibi, şeytan  cüz’î bir emr-i ademî  
ile insan ı mühim tehlikelere atar. Hem insandaki nefis  ise, şeytan ı her vakit 
dinler. Kuvve-i şeheviye ve gadabiye  ise, şeytan ın desîselerine hem kâbile, 
hem nâkile iki cihaz hükmündedirler.
İşte, bunun içindir ki, Cenâb- ı Hakk ’ın “Gafûr”, “Rahîm” gibi iki ismi, te-
celli-i âzamla ehl-i îmâna teveccüh ediyor. Ve Kur’ân -ı Hakîm ’de peygamber-
lere en mühim ihsân ı, mağfiret oldu ğunu gösteriyor ve onlar ı, istiğfar  etmeye 
davet ediyor. ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ kelime-i kudsiyesini her sûre ba şında 
tekrar ile ve her mübarek i şlerde zikrine emretmesiyle1, kâinat ı ihâta eden 
rahmet -i vâsias ını melce’ ve tahassungâh gösteriyor ve 2ِّٰųِאÖ ْñِđَÝْøَאĘ emriyle 
3ِħĻِäَّóĤا َאنِĉْĻَّýĤا َīِĨ ِّٰųِאÖ ذُĳُĐأَ kelimesini siper yap ıyor.
Alt ıncı İşaret
Şeytan ın en tehlikeli bir desîsesi şudur ki: Baz ı hassas ve sâfî-kalb insanla-
ra tahayyül-ü küfrî yi tasdîk-i küfür le iltibâs ettiriyor. Tasavvur-u dalâleti, dalâ-
letin tasdiki sûretinde gösteriyor. Ve mukaddes zâtlar ve münezzeh şeyler hak-
kında gayet çirkin hât ıralar ı hayaline gösteriyor. Ve imkân- ı zâtîyi imkân- ı aklî 
şeklinde gösterip îmândaki yakînine münâfî bir şek tarz ını veriyor. Ve o vakit 
o bîçâre hassas adam, kendini dalâlet  ve küfür  içine dü ştüğünü tevehhüm 
edip îmândaki yakîninin zâil oldu ğunu zanneder, yeis e düşer, o yeis le şeytana 
maskara olur. Şeytan hem yeisini, hem o zay ıf damar ını, hem o iltibâs ını çok 
işlettirir, ya dîvâne olur yahud “her-çibâd-âbâd ” der, dalâlete gider.
Şeytan ın bu desîsesinin mâhiyeti ne kadar esass ız olduğunu, baz ı risale-
lerde beyân etti ğimiz gibi, burada icmâlen bahsedece ğiz. Şöyle ki:
Nas ıl ki aynada y ılan ın sûreti ısırmaz ve ate şin misâli yand ırmaz ve mur-
dar ın aksi, telvîs etmez. Öyle de, hayal veya fikir aynas ında küfriyât ın ve 
şirkin akisleri ve dalâletin gölgeleri ve şetimli çirkin sözlerin hayalleri, itikad ı 
1 Besmelesiz ba şlan ılan bir işin eksik kalaca ğına dair bkz.: İbni Mâce, nikâh  19; Ahmed İbni Hanbel, 
el-Müsned  2/359; en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/127-128.
2 “Hemen Allah’a s ığın.” (A’râf sûresi, 7/200; Nahl sûresi, 16/98; Mü’min sûresi, 40/56; Fussilet sûresi, 
41/36.
3 Kovulmu ş şeytan ın şerrinden Allah Teâlâ’ya s ığınırım.94  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
bozmaz, îmân ı tağyir etmez, hürmetli edebi k ırmaz. Çünkü me şhur kâidedir 
ki: Tahayyül-ü şetm , şetm olmad ığı gibi, tahayyül-ü küfür  dahi, küfür de-
ğil ve tasavvur-u dalâlet  de dalâlet de ğil.
Îmândaki şek  meselesi ise, imkân- ı zâtîden gelen ihtimâller, o yakîne mü-
nâfî değil ve o yakîni bozmaz. İlm-i usûl-ü dinde kavâid-i mukarrere dendir ki, 
1
َّĹِĩْĥِđْĤا َīĻِĝَĻْĤا ĹِĘَאĭُĺ َź َّĹِÜَّاñĤا ْכَאنَĨِْŸا إِنَّ
Meselâ, Barla Denizi  su olarak yerinde bulundu ğuna yakînimiz var. Hâl-
buki zât ında mümkündür ki, o deniz, bu dakikada batm ış olsun ve batmas ı 
mümkinâttand ır. Bu imkân- ı zâtî, madem bir emâreden ne şet etmiyor, zihnî 
bir imkân olamaz ki, şek olsun. Çünkü yine ilm-i usûl-ü din de bir kâide-i 
mukarreredir ki, 2ٍģĻِĤدَ ْīَĐ ِÏِüَّאĭĤا ِóْĻَĕْĤا َאلِĩِÝْèِْŻِĤ َةَóْ×ِĐ َź Yani, “Bir emâreden 
gelmeyen bir ihtimâl-i zâtî ise, bir imkân- ı zihnî olmaz ki, şüphe verip, ehem-
miyeti olsun.” İşte bu desîse-i şeytâniyeye mâruz olan bîçâre adam, hakâ-
ik-i îmâniye ye yakînini, böyle zâtî imkânlar ile kaybediyor zanneder. Meselâ, 
Hazreti Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm)  hakk ında beşeriyet itibâr ıyla çok im-
kân- ı zâtiye hat ırına geliyor ki, îmân ın cezm ve yakînine zarar vermez. Fakat 
o, zarar verdi zanneder, zarara dü şer.
Hem bazen şeytan , kalb üstündeki lümmesi cihetinde Cenâb- ı Hak  hak-
kında fenâ sözler söyler. O adam zanneder ki, onun kalbi bozulmu ş ki böyle 
söylüyor; titriyor. Hâlbuki onun titremesi ve korkmas ı ve adem-i r ızas ı delildir 
ki, o sözler, kalbinden gelmiyor, belki lümme-i şeytâniye den geliyor veya şey-
tan taraf ından ihtâr ve tahayyül ediliyor.
Hem insan ın letâifi içinde te şhis edemedi ğim bir-iki latîfe  var ki, ihtiyar ve 
iradeyi dinlemezler; belki de mesuliyet alt ına da giremezler. Bazen o latîfeler 
hükmediyorlar, hakk ı dinlemiyorlar, yanl ış şeylere giriyorlar. O vakit şeytan  
o adama telkin eder ki: “Senin istidâd ın hakka ve îmâna muvâf ık değil ki, 
böyle ihtiyars ız bât ıl şeylere giriyorsun. Demek senin kaderin, seni şekâvete 
mahkûm etmi ştir.” O bîçâre adam, yeis e düşüp, helâkete gider.
İşte şeytan ın evvelki desîselerine kar şı müminin tahassungâh ı, mu-
hakkikîn-i asfiyân ın düsturlar ıyla hudutlar ı taayyün eden hakâik-i îmâ-
niye  ve muhkemât- ı Kur’âniye ’dir. Ve âhirdeki desîselerine kar şı, istiâze  
1 “İmkân- ı zâtî, yakîn-i ilmîye münâfi de ğildir.” Yak ın mânâdaki kaideler için bkz.: el-Gazâlî, el-Menhûl  
s.122; el-Müceddidî, Kavâidü’l-f ıkh s.11, 143.
2 Bkz.: Mecelle  s.24; el-Müceddidî, Kavâidü’l-f ıkh s.105; Ömer Nasuhî Bilmen, Hukuk-i İslâmiye ve 
ıstılahât- ı fıkhiyye kamusu  1/279.ON ÜÇÜNCÜ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------    95
ile, ehemmiyet vermemektir. Çünkü ehemmiyet verdikçe, nazar- ı dikkati 
celb ettirip büyür, şişer. Müminin böyle mânevî yaralar ına tiryak ve mer-
hem, sünnet-i seniyye dir.
Yedinci İşaret
Suâl : Mu’tezile  imamlar ı, şerrin îcâd ını şer  telâkki ettikleri için, küfür  
ve dalâletin hilkatini Allah’a vermiyorlar. Güyâ onunla Allah’ ı takdis 
ediyorlar. “Be şer kendi ef’âlinin hâl ıkıdır. ” diye dalâlete gidiyorlar.1
Hem derler, “Bir günah- ı kebîreyi i şleyen bir müminin îmân ı gider.2 Çün-
kü Cenâb- ı Hakk ’a itikat ve cehennem i tasdik etmek, öyle günah ı işlemekle 
kâbil-i tevfik olamaz. Çünkü dünyada gayet cüz’î bir hapis korkusuyla kendini hilâf- ı kanun her şeyden muhafaza eden adam, ebedî bir azâb- ı cehennemi 
ve Hâl ık’ın gazab ını nazar- ı ehemmiyete almayacak derecede büyük günah-
lar ı işlerse, elbette îmâns ızlığa delâlet eder.”
Elcevap Elcevap :
•Birinci şıkk ın cevab ı şudur ki : Kader Risalesi ’nde izah edildi ği gibi, 
halk- ı şer , şer değil; belki kesb-i şer, şerdir . Çünkü halk ve îcâd  umum 
neticelere bakar. Bir şerrin vücudu, çok hay ırlı neticelere mukaddime 
olduğu için, o şerrin îcâd ı , neticeler itibâr ıyla hay ır olur, hay ır hükmüne 
geçer.  Meselâ, ate şin yüz hay ırlı neticeleri var. Fakat baz ı insanlar sû-i ihtiya-
rıyla ateşi kendilerine şer yapmakla “Ate şin îcâd ı şerdir.” diyemezler. Öyle de, 
şeytanlar ın îcâd ı, terakkiyât- ı insâniye  gibi çok hikmetli neticeleri olmakla be-
raber, sû-i ihtiyar ıyla ve yanl ış kesbiyle şeytanlara ma ğlûp olmakla, “ Şeytan ın 
hilkati şerdir.” diyemez. Belki o, kendi kesbiyle kendine şer yapt ı.
Evet, kesb ise, mübâ şeret-i cüz’iye oldu ğu için, hususî bir netice-i 
şerriyenin mazhar ı olur; o kesb-i şer , şer olur. Fakat îcâd , umum netice-
lere bakt ığı için, îcâd- ı şer , şer değil, belki hay ırdır. İşte Mu’tezile  bu s ırrı 
anlamad ıklar ı için, “Halk- ı şer, şerdir ve çirkinin îcâd ı çirkindir.” diye Ce-
nâb- ı Hakk ’ı takdis için şerrin îcâd ı nı ona vermemi şler, dalâlete dü şmüşler. 
3ِّهِóَüوَ ِهِóْĻَì َرِïَĝْĤِאÖوَ olan bir rükn-ü îmânîyi4 te’vil etmi şler.
1 Bkz.: el-Mâtüridî, et-Tevhîd  1/92, 169, 314, 315; İbni Hazm, el-Fasl fi’l-milel  2/121, 3/57, 59.
2 Bkz.: el-Îcî, Kitâbü’l-Mevâk ıf 3/548; İbni Ebi’l-izz, Şerhu Akîdeti’t-Tahâviyye  1/356-362.
3 Başa gelen ister hay ır olsun ister şer olsun, kadere her yönüyle inanmak.
4 Kaderin, îmân ın bir rüknü oldu ğuna dair bkz.: Müslim, îmân  39; Tirmizî, îmân  4; Ebû Dâvûd, sünnet  
17.96  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
•İkinci şık ki: “Günah- ı kebîre yi işleyen, nas ıl mümin kalabilir?” diye 
suallerine cevap ise:
Evvelâ, sâb ık işaretlerde onlar ın hatas ı kat’î bir sûrette anla şılm ıştır ki, 
tekrara hâcet kalmam ıştır. Sâniyen, nefs-i insâniye , muaccel ve haz ır bir dir-
hem lezzeti, müeccel, gâib bir batman lezzete tercih etti ği gibi, haz ır bir tokat 
korkusundan, ileride bir sene azâptan daha ziyâde çekinir.
Hem insanda hissiyât galip olsa, akl ın muhâkemesini dinlemez. Heves 
ve vehmi hükmedip, en az ve ehemmiyetsiz bir lezzet-i haz ıray ı, ileride gayet 
büyük bir mükâfâta tercih eder. Ve az bir haz ır s ıkıntıdan, ileride büyük bir 
azâb- ı müecceleden ziyâde çekinir. Çünkü tevehhüm ve heves ve his, ileriyi 
görmüyor belki inkâr ediyorlar. Nefis dahi yard ım etse, mahall-i îmân olan 
kalb ve ak ıl susarlar, ma ğlûp oluyorlar. Şu hâlde kebâiri i şlemek, îmâns ızlık-
tan gelmiyor, belki his ve hevesin ve vehmin galebesiyle ak ıl ve kalbin ma ğ-
lûbiyetinden ileri gelir.
Hem sâb ık işaretlerde anla şıldığı gibi, fenâl ık ve hevesât yolu, tahribât 
olduğu için gayet kolayd ır. Şeytan- ı ins ü cin nî, çabuk insanlar ı o yola sevk 
ediyor. Gayet cây- ı hayret bir hâldir ki, âlem -i bekân ın nass- ı hadîsle sinek 
kanad ı kadar bir nuru, ebedî oldu ğu için, bir insan ın müddet-i ömründe dün-
yadan ald ığı lezzet ve nimete mukâbil geldi ği hâlde;1 baz ı bîçâre insanlar, bir 
sinek kanad ı kadar bu fânî dünyan ın2 lezzetini, o bâkî âlemin, bu fânî dünya-
sına değer lezzetlerine tercih edip, şeytan ın arkas ında gider.
İşte bu s ırlar içindir ki, Kur’ân -ı Hakîm , müminleri pek çok tekrar ve ısrar 
ile, tehdit ve te şvik ile günahtan zecr ve hayra sevk ediyor.3
Bir zaman Kur’ân -ı Hakîm ’in bu tekrar ile şiddetli irşâdât ı bana bu fikri 
verdi ki; bu kadar mütemâdî ihtârlar ve ikazlar, mümin insanlar ı sebats ız ve 
hakikatsiz gösteriyorlar. İnsan ın şerefine yak ışmayacak bir vaziyet veriyorlar. 
Çünkü bir memur, âmirinden ald ığı bir tek emri itaatine kâfi iken, ayn ı emri 
on defa söylese, o memur cidden gücenecek. Beni itham ediyorsun, ben hain değilim, der. Hâlbuki en hâlis müminlere Kur’ân- ı Hakîm mus ırrâne mükerrer 
emrediyor.
1 Bkz.: el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  13/7.
2 Bkz.: “Allah kat ında, dünyan ın sinek kanad ı kadarc ık bir k ıymeti olsayd ı, kâfirler ondan bir yudum su 
bile içemezlerdi.” (Tirmizî, zühd  13; İbni Mâce, zühd  3.)
3 Bkz.: “Allah ba şkalar ına adaleti, hatta adaletten de fazla olarak ihsan ı, en güzel davran ışı ve muhtaç 
olduklar ı şeyleri yak ınlara vermeyi emreder. Hayas ızlığı, çirkin i şleri, zulüm ve tecavüzü yasaklar. 
Düşünüp tutas ınız diye size ö ğüt verir.” (Nahl sûresi, 16/90)ON ÜÇÜNCÜ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------    97
Bu fikir benim zihnimi kurcalad ığı bir zamanda iki-üç sâd ık arkadaşlar ım 
vard ı. Onlar ı şeytan -ı insînin desîselerine kap ılmamak için pek çok defa ihtâr 
ve ikaz ediyordum. “Bizi itham ediyorsun.” diye gücenmiyorlard ı. Fakat ben 
kalben diyordum ki: “Bu mütemâdiyen ihtârlar ımla bunlar ı gücendiriyorum, 
sadâkatsizlikle ve sebats ızlıkla itham ediyorum.”
Sonra birden sâb ık işaretlerde izah ve isbât edilen hakikat inki şâf etti. O 
vakit o hakikatle hem Kur’ân -ı Hakîm ’in tam mutâb ık-ı muktezâ-y ı hâl ve ye-
rinde ve israfs ız ve hikmetli ve ithams ız bir sûrette ısrar ve tekrârât ı yapt ığını 
ve ayn- ı hikmet ve mahz- ı belâgat  olduğunu bildim. Ve o sâd ık arkadaşlar ı-
mın gücenmediklerinin s ırrını anlad ım. O hakikatin hülâsas ı şudur ki:
Şeytanlar tahribât cihetinde sevk ettikleri için, az bir amel ile çok 
şerleri yaparlar. Onun için tarîk- ı hakta ve hidâyet te gidenler, pek çok 
ihtiyat ve şiddetli sak ınmaya ve mükerrer ihtârâta ve kesretli muâvenete 
muhtaç olduklar ındand ır ki, Cenâb- ı Hak , o tekrârât cihetinde bin bir is-
mi ile ehl-i îmâna muâvenetini takdim ediyor ve binler merhamet ellerini imdâd ına uzat ıyor. Şerefini k ırm ıyor, belki vikâye ediyor. İnsan ın k ıyme-
tini küçük dü şürtmüyor, belki şeytan ın şerrini büyük gösteriyor.
İşte, ey ehl-i hak  ve ehl-i hidâyet ! Şeytan- ı ins ve cinnînin mezkûr 
desîselerinden kurtulmak çaresi
: Ehl-i Sünnet ve Cemaat  olan ehl-i hak 
mezhebini karargâh yap ve Kur’ân -ı Mu’cizü’l-Beyân ’ın muhkemât kale-
sine gir ve sünnet-i seniyye yi rehber yap, selâmeti bul.
Sekizinci İşaret
Suâl : Sâb ık işaretlerde isbât ettiniz ki: Dalâlet  yolu, kolay ve tahrip ve 
tecâvüz  olduğu için, çoklar o yola sülûk ediyorlar. Hâlbuki sâir risa-
lelerde kat’î deliller ile isbât etmi şsiniz ki, küfür  ve dalâlet  yolu o ka-
dar müşkülâtl ı ve suubetlidir ki, hiç kimse ona girmemek gerekti ve 
kâbil-i sülûk de ğil. Ve îmân ve hidâyet  yolu o kadar kolay ve zâhirdir 
ki, herkes ona girmeli idi.
Elcevap Elcevap : Küfür  ve dalâlet  iki k ısımd ır.
Bir k ısm ı, amelî ve fer’î olmakla beraber, îmân hükümlerini nefyetmek 
ve inkâr etmektir ki, bu tarz dalâlet  kolayd ır. Hakk ı kabul etmemektir, bir 
terktir, bir ademdir, bir adem-i kabuldür. İşte bu k ısımd ır ki, risalelerde kolay 
gösterilmi ş.98  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İkinci k ısım ise, amelî ve fer’î olmay ıp, belki itikadî ve fikrî bir hüküm-
dür. Yaln ız îmân ın nefyini de ğil, belki îmân ın z ıdd ına gidip bir yol açmakt ır. 
Bu ise, bât ılı kabuldür, hakk ın aksini isbâtt ır. Bu k ısım, îmân ın yaln ız nefyi ve 
nakîzi değil, îmân ın z ıdd ıdır. Adem-i kabul de ğil ki kolay olsun, belki kabul-ü 
ademdir. Ve o ademi isbât etmekle kabul edilebilir. 1ُÛَ×ْáُĺ َź َمُïَđْĤاَ kâidesiyle, 
ademin isbât ı elbette kolay de ğildir.
İşte sâir risalelerde imtinâ derecesinde suubetli ve mü şkülâtl ı gösterilen 
küfür  ve dalâlet  bu k ısımd ır ki, zerre miktar şuûru bulunan, bu yola sâlik 
olmamak lâz ımd ır. Hem bu yol, risalelerde kat’î isbât edildi ği gibi o kadar 
dehşetli elemleri var ve bo ğucu karanl ıklar ı var ki, zerre miktar akl ı bulunan, 
o yola talip olmaz.
Eğer denilse: Bu kadar elîm ve karanl ıklı, müşkülâtl ı yola nas ıl ekser 
insanlar gidiyorlar?
Elcevap Elcevap : İçine düşmüş bulunuyorlar, ç ıkam ıyorlar. Hem insandaki ne-
bâtî ve hayvânî kuvveleri, âk ıbeti görmedikleri, dü şünemedikleri ve o insan-
daki letâif-i insâniyeye galebe ettikleri için, ç ıkmak istemiyorlar ve haz ır ve 
muvakkat bir lezzetle müteselli oluyorlar.2
Suâl : Eğer denilse: Dalâlette öyle deh şetli bir elem ve bir korku var ki; 
kâfir , değil hayattan lezzet almas ı, hiç yaşamamas ı lâz ım geliyor. Bel-
ki o elemden ezilmeli ve o korkudan ödü patlamal ı idi. Çünkü insâni-
yet itibâr ıyla hadsiz e şyaya müştâk ve hayata â şık olduğu hâlde, kü-
für  vas ıtas ıyla mevtini bir idam- ı ebedî  ve bir firâk- ı lâyezal î ve zevâl-i 
mevcûdât ı ve ahbab ının vefatlar ını ve bütün sevdiklerini idam ve 
müfârakat- ı ebediye sûretinde gözü önünde dâimâ küfür vas ıtas ıyla 
gören insan , nas ıl yaşayabilir? Nas ıl hayattan lezzet alabilir?
Elcevap Elcevap : Acîp bir ma ğlata-y ı şeytâniye  ile kendini aldat ır, yaşar. Surî bir 
lezzet al ır zanneder. Me şhur bir temsil ile onun mâhiyetine i şaret edece ğiz. 
Şöyle ki:
Deniliyor: Deve ku şuna demi şler, “Kanatlar ın var, uç.” O da kanatlar ını 
kısıp, “Ben deveyim.” demi ş, uçmam ış. Fakat avc ının tuzağına düşmüş. Avc ı 
beni görmesin diye ba şını kuma sokmu ş. Hâlbuki koca gövdesini d ışarıda 
1 “Mutlak yokluk, (ancak pek büyük güçlükle) isbat edilebilir.” Bkz.: İbni Nüceym, el-Bahru’r-râik  
2/122; İbni Kayyim, es-Savâiku’l-mürsele  4/1310; İbni Kayyim, er-Rûh fi’l-kelâm  1/198.
2 Bkz.: K ıyâmet sûresi, 75/20-21; Dehr sûresi, 76/27.ON ÜÇÜNCÜ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------    99
bırakm ış, avc ıya hedef etmi ş. Sonra ona demi şler, “Madem deveyim diyor-
sun, yük götür.” O zaman kanatlar ını aç ıvermiş, “Ben ku şum.” demi ş, yükün 
zahmetinden kurtulmu ş. Fakat hâmisiz ve yemsiz olarak avc ılar ın hücumuna 
hedef olmu ş.
Aynen onun gibi, kâfir , Kur’ân ’ın semâvî ilânât ına karşı küfr -i mutlak ı 
bırak ıp meşkûk bir küfre inmi ş. Ona denilse, “Madem mevt  ve zevâli, bir 
idam- ı ebedî  biliyorsun, kendini asacak olan dara ğac ı göz önünde... Ona her 
vakit bakan, nas ıl yaşar? Nas ıl lezzet al ır?” O adam, Kur’ân’ ın umumî vech-i 
rahmet  ve şümûllü nurundan ald ığı bir hisse ile der: “Mevt idam de ğil, ihtimâl 
bekâ var.” Veyahut deve ku şu gibi başını gaflet  kumuna sokar, tâ ki ecel onu 
görmesin ve kabir ona bakmas ın ve zevâl-i e şya ona ok atmas ın!
Elhâs ıl, o meşkûk küfür  vas ıtas ıyla deve ku şu gibi mevt  ve zevâli idam 
mânâs ında gördü ğü vakit Kur’ân  ve semâvî kitaplar ın îmân- ı bi’l-âhirete dâir 
kat’î ihbârât ı ona bir ihtimâl verir; o kâfir , o ihtimâle yap ışır, o dehşetli ele-
mi üzerine almaz. O vakit ona denilse, “Madem bâkî bir âleme gidilecek; o âlemde güzel ya şamak için tekâlif-i diniye me şakkatini çekmek gerektir.” O 
adam şekk-i küfrî cihetiyle der, “Belki yoktur, yok için neden çal ışay ım?” Ya-
ni, vaktâ ki o hükm-ü Kur’ân’ ın verdiği ihtimâl-i bekâ cihetiyle idam- ı ebedî  
âlâm ından kurtulur; ve me şkûk küfrün verdi ği ihtimâl-i adem cihetiyle tekâ-
lif-i diniye me şakkati ona müteveccih olur, ona kar şı küfür ihtimâline yap ışır, 
o zahmetten kurtulur. Demek bu nokta-y ı nazarda, müminden ziyâde bu ha-
yatta lezzet al ır zannediyor. Çünkü tekâlif-i diniyenin zahmetinden ihtimâl-i 
küfrî ile kurtuluyor ve âlâm- ı ebediyeden ise ihtimâl-i îmânî cihetiyle kendi 
üzerine almaz. Hâlbuki bu ma ğlata-y ı şeytâniyenin hükmü, gayet sathî ve 
faydas ız ve muvakkatt ır.
İşte, Kur’ân -ı Hakîm ’in küffârlar hakk
ında da bir nevi cihet-i rahmeti var-
dır ki, hayat- ı dünyeviyeyi onlara cehennem  olmaktan bir derece kurtar ıp bir 
nevi şek vererek, şek ile yaşıyorlar. Yoksa âhiret cehennemini and ıracak bu 
dünyada dahi mânevî bir cehennem azâb ı çekeceklerdi ve intihara mecbur 
olacaklard ı.
İşte, ey ehl-i îmân ! Sizi idam- ı ebedîden ve dünyevî ve uhrevî cehen-
nemlerden kurtaran Kur’ân ’ın himayeti alt ına müminâne ve mu’temidâ-
ne giriniz ve sünnet-i seniyye sinin dâiresine teslimkârâne ve müstahsinâ-
ne dâhil olunuz, dünya şekâvetinden ve âhirette azâptan kurtulunuz!100  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Dokuzuncu İşaret
Suâl : Hizbullah  olan ehl-i hidâyet , başta enbiyâ ve onlar ın başında 
Fahr-i Âlem (aleyhissalâtü vesselâm) , o kadar inâyet ve rahmet -i ilâhiye ve 
imdâd- ı sübhâniyeye mazhar olduklar ı hâlde, neden çok defa hizbü-
’ş-şeytan  olan ehl-i dalâlete ma ğlûp olmu şlar? Hem Hâtemü’l-enbi-
yâ ’nın güneş gibi parlak nübüvvet ve risâleti ve iksir-i âzam gibi te-
sirli i’câz- ı Kur’ânî vas ıtas ıyla irşâd ı ve câzibe-i umumiye-i kâinattan 
daha câzibedâr hakâik-i Kur’âniye’nin kom şuluğunda ve yak ınında 
olan Medine münaf ıklar ı nın dalâlette ısrar lar ı ve hidâyete girmeme-
leri ne içindir ve hikmeti nedir?
Elcevap Elcevap : Bu iki şık müthiş sualin halli için, derince bir esas beyân etmek 
lâz ım gelir. Şöyle ki:
Şu kâinat Hâl ık-ı Zülcelâl ’inin hem cemâlî, hem celâlî iki k ısım esmâs ı 
bulunduğundan ve o cemâlî ve celâlî isimler, hükümlerini ayr ı ayr ı cilvelerle 
göstermek iktizâ ettiklerinden, Hâl ık-ı Zülcelâl, kâinatta ezdâd ı birbirine mezc 
edip birbirine mukâbil getirip ve birbirine mütecâviz ve müdâfi bir vaziyet verip, hikmetli ve menfaattar bir nevi mübâreze sûretine getirip, ondan z ıd-
lar ı birbirinin hududuna geçirip ihtilâfât ve tagayyürât meydana getirmekle 
kâinat ı kanun-u tagayyür ve tahavvül ve düstur-u terakki  ve tekâmüle tâbi 
kıldığı için; o şecere-i hilkatin câmi bir semeresi olan insan  nev’inde o ka-
nun-u mübârezeyi daha acîp bir şekle getirip bütün terakkiyât- ı insâniye ye 
medâr bir mücâhede kap ısını aç ıp, hizbullah a karşı meydana ç ıkabilmek için 
hiz bü’ş-şeytan a baz ı cihâzât vermi ş.
İşte bu s ırr- ı dakîk içindir ki, enbiyâlar çok defa ehl-i dalâlete kar şı mağlûp 
oluyor.1 Ve gayet zaaf ve aczde olan dalâlet  ehli, mânen gayet kuvvetli olan 
ehl-i hakka muvakkaten galip oluyorlar ve mukavemet ediyorlar. Bu acîp mukavemetin s ırr- ı hikmeti şudur ki:
Dalâlette ve küfürde hem adem ve terk var ki, pek kolayd ır, hareket is-
temez. Hem tahrip var ki, çok sehildir ve âsand ır; az bir hareket yeter. Hem 
tecâvüz  var ki, az bir amel ile çoklar ına zarar verip, ihâfe noktas ında ve fir’av-
niyet  cihetinden onlara bir makam kazand ırır. Hem âk ıbeti görmeyen ve 
haz ır zevke müptelâ olan insandaki nebâtî ve hayvânî kuvvelerin tatmini, 
1 Meselâ Hz. Nûh (aleyhisselâm) , kavmine kar şı çok darda kald ığı andaki yakar ışı Kur’ân’da meâlen şöyle 
yer al ır: “O da: “Yâ Rabbî, ben ma ğlubum, art ık Sen bana yard ım et!” dedi.” (Kamer sûresi, 54/10)ON ÜÇÜNCÜ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------    101
telezzüzü, hürriyeti vard ır ki, ak ıl ve kalb gibi letâif-i insâniyeyi insâniyetkârâ-
ne ve âk ıbet-endişâne olan vazifelerinden vazgeçiriyorlar.1
Ehl-i hidâyet  ve başta ehl-i nübüvvet ve ba şta Habib-i Rabbü’l-âlemîn  
olan Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın meslek-i kudsîsi, hem vücûdî, 
hem sübûtî, hem tâmir, hem hareket, hem hudutta istikâmet, hem âk ıbe-
ti düşünmek, hem ubûdiyet , hem nefs-i emmâre nin firavuniyetini,2 ser-
bestliğini k ırmak gibi esasât- ı mühimme bulundu ğundand ır ki, Medine-i 
Münevvere ’de bulunan o zaman ın münaf ıklar ı, o Parlak güne şe karşı 
yarasa ku şu gibi gözlerini yumup, o Câzibe-i Azîme’ye kar şı şeytanî bir 
kuvve-i dâfiaya kap ılıp, dalâlette kalm ışlar.
Eğer denilirse: Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm)  madem Habib-i Rab-
bü’l-âlemîn ’dir.3 Hem elindeki hak ve lisân ındaki hakikattir.4 Ve or-
dusundaki askerlerin bir k ısm ı melâikedir.5 Ve bir avuç su ile bir or-
duyu sular.6 Ve dört avuç bu ğday ve bir o ğlağın etiyle bin adam ı 
doyuracak bir ziyafet verir.7 Ve küffâr ordusunun gözlerine bir avuç 
toprak atmakla, o bir avuç topraktan her küffâr ın gözüne bir avuç 
toprak girmesiyle onlar ı kaç ırır.8 Ve daha bunun gibi bin mucizât 
sahibi  olan bir Kumandan- ı Rabbânî , nas ıl oluyor Uhud ’un nihaye-
tinde9 ve Huneyn ’in bidâyetinde ma ğlûp oluyor?10
Elcevap Elcevap : Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) , nev-i be şere muktedâ ve 
imam ve rehber olarak gönderilmi ştir. Tâ ki, o nev-i insanî, hayat- ı içtimâiye 
1 Bkz.: “Ey Ehl-i kitap! Niçin bile bile hakk ı bât ıl ile kar ıştırıyor, niçin bile bile hakikati gizliyorsunuz? Ehl-i 
kitaptan bir gürûh birbirlerine, şöyle dediler: Şu müslümanlara indirilen kitaba günün ba şlang ıcında 
(zahiren) iman edin, sonunda da inkâr edin, olur ki onlar da şüpheye dü şüp dinlerinden dönerler.” 
(Âl-i İmran sûresi, 3/71-72)
2 Nefsin daima fenal ığı isteyip, kötülü ğe sevk etti ğine dair bkz.: “Rabbimin merhamet edip koruduklar ı 
hariç, nefis daima fenal ığı ister, kötülü ğe sevk eder.” (Yûsuf sûresi, 12/53). Ayr ıca insan ın en büyük 
düşman ı, kendi nefsi oldu ğuna dair bkz.: el-Beyhakî, ez-Zühd  s.157; el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  3/4; 
ed-Deylemî, el-Müsned  3/408.
3 Bkz.: Tirmizî, menâk ıb 1; Dârimî, mukaddime  8.
4 Bkz.: “Biz Kur’ân’ ı hak olarak indirdik. O da hakk ın ve gerçe ğin ta kendisi olarak indi. Seni de ey 
Resûlüm, sadece rahmetle müjdelemen ve inanmayanlar ı ise azapla uyarman için gönderdik.” ( İsrâ 
sûresi, 17/105)
5 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/123-125; Buhârî, meğâzî 11.
6 Bkz.: Buhârî, vudû’  32, menâk ıb 25, meğâzî 35; Müslim, imâre  72, 73, fezâil  5, 6.
7 Buhârî, menâk ıb 25, meğâzî 35; Müslim, fezâil  6, 7, imâre  72, 73.
8 Müslim, cihâd  81; Dârimî, siyer  16; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/303, 368.
9 Bkz.: Buhârî, cihâd  65, bed’ü’l-halk  11, menâk ıbü’l-ensâr  22, meğâzî 18, eymân  15, diyât  16; Ebû 
Dâvûd, cihâd  106; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/293, 294.
10 Bkz.: Buhârî, meğâzî 54, cihâd  52, 61, 97, 167; Müslim, cihâd  79; Tirmizî, cihâd  15.102  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
ve şahsiyedeki düsturlar ı ondan ö ğrensin ve Hakîm-i Zülkemâl ’in kavânîn-i 
meşîet ine itaate al ışsınlar ve desâtir-i hikmetine tevfik-i hareket etsinler. E ğer 
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , hayat- ı içtimâiye ve şahsiyesinde dâimâ hâ-
rikulâdelere ve mucize lere istinâd etseydi, o vakit İmâm- ı Mutlak  ve Rehber-i 
Ekber  olamazd ı.
İşte bu s ır içindir ki, yaln ız dâvâs ını tasdik ettirmek için ara s ıra indelhâce, 
münkirlerin inkâr ını kırmak için mucizeler gösterirdi. Sâir vakitlerde nas ıl ki 
herkesten ziyâde evâmir-i ilâhiyeye itaat etmi ştir. Öyle de, hikmet-i rabbâniye  
ile ve me şîet-i sübhâniye ile tesîs edilen âdetullah  kavânînine herkesten ziyâ-
de mürâat ve itaat ederdi. Dü şmana kar şı zırh giyerdi,1 “Sipere giriniz!” emre-
derdi.2 Yara al ırdı, zahmet çekerdi.3 Tâ tamam ıyla hikmet-i ilâhiye kanununa 
ve kâinattaki şeriat- ı fıtriye-i kübrâ ya mürâat ve itaati göstersin.
Onuncu İşaret
İblis in en mühim bir desîsesi: Kendini, kendine tâbi olanlara inkâr ettir-
mektir. Şu zamanda, hususan maddiyyûnlar ın felsefeleriyle zihni bulananlar, 
bu bedihî meselede tereddüt gösterdikleri için, şeytan ın bu desîsesine kar şı 
bir-iki söz söyleyece ğiz. Şöyle ki:
•İnsanlarda şeytan  vazifesini gören cesetli ervâh- ı habîse  bilmüşâ-
hede bulundu ğu gibi, cinnîden cesetsiz ervâh- ı habîse dahi bulundu ğu, 
o kat’iyettedir. E ğer onlar maddî ceset giyseydiler, bu şerîr insanlar ın 
ayn ı olacakt ılar. Hem eğer bu insan  sûretindeki insî şeytanlar  cesetlerini 
çıkarabilse idiler, o cinnî iblisler  olacakt ılar. Hattâ bu şiddetli münâsebete 
binâendir ki, bir mezheb-i bât ıl hükmetmi ş ki: “İnsan sûretindeki gayet şerîr 
ervâh- ı habîse, öldükten sonra şeytan olur.”
Mâlûmdur ki, âlâ bir şey bozulsa, ednâ bir şeyin bozulmas ından daha zi-
yâde bozuk olur. Meselâ, nas ıl ki süt ve yo ğurt bozulsalar, yine yenilebilir. Ya ğ 
bozulsa, yenilmez, bazen zehir gibi olur. Öyle de, mahlûkat ın en mükerremi, 
belki en âlâs ı olan insan , eğer bozulsa, bozuk hayvandan daha ziyâde bozuk 
olur. Müteaffin maddelerin kokusuyla telezzüz eden ha şarat gibi ve ısırmakla 
zehirlendirmekten lezzet alan y ılanlar gibi, dalâlet  batakl ığındaki şerler ve ha-
bîs ahlâklar ile telezzüz ve iftihar eder ve zulmün zulümât ındaki zararlardan
1 Bkz.: Ebû Dâvûd, cihâd  75; İbni Mâce, cihâd  18; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/449.
2 Bkz.: Buhârî, meğâzî 29, cihâd  34, 161,  kader  16, temennî  7; Müslim, cihâd  125.
3 Bkz.: Buhârî, cihâd  80, 85, 163, vudû’  72, meğâzî 24, nikâh  123, tıb 27; Müslim, cihâd  101.ON ÜÇÜNCÜ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------    103
ve cinâyetlerden lezzet al ırlar; âdetâ şeytan ın mâhiyetine girerler. Evet, cinnî 
şeytan ın vücuduna kat’î bir delili, insî şeytan ın vücududur.
•Sâniyen : Yirmi Dokuzuncu Söz ’de yüzer delil-i kat’î ile rûhânî ve me-
lekler in vücudunu isbât eden umum o deliller, şeytanlar ın dahi vücudunu 
isbât ederler. Bu ciheti o Söz’e havale ediyoruz.
•Sâlisen : Kâinattaki umûr-u hayriyedeki kanunlar ın mümessili, nâz ı-
rı hükmünde olan meleklerin vücudu, ittifâk- ı edyân ile sâbit oldu ğu gibi, 
umûr-u şerriye nin mümessilleri ve mübâ şirleri ve o umûrdaki kavânînin me-
dârlar ı olan ervâh- ı habîse  ve şeytâniye bulunmas ı, hikmet ve hakikat nok-
tas ında kat’îdir. Belki umûr-u şerriyede zî şuûr bir perdenin bulunmas ı daha 
ziyâde lâz ımd ır. Çünkü Yirmi İkinci Söz ’ün başında denildi ği gibi, herkes, her 
şeyin hüsn-ü hakikîsini göremedi ği için, zâhirî şerriyet ve noksaniyet cihetin-
de Hâl ık-ı Zülcelâl ’e karşı itiraz etmemek ve rahmetini ittiham etmemek ve 
hikmetini tenkid etmemek ve haks ız şekvâ etmemek için, zâhirî bir vas ıtay ı 
perde ederek, tâ itiraz ve tenkid ve şekvâ, o perdelere gidip, Hâl ık-ı Kerîm   ve 
Hakîm-i Mutlak ’a teveccüh etmesin. Nas ıl ki vefat eden ibâd ın küsmesinden 
Hazreti Azrail ’i kurtarmak için hastal ıklar ı ecele perde etmi ş.1 Öyle de, Haz-
reti Azrail’i (aleyhisselâm)  kabz- ı ervâh a perde edip, tâ merhametsiz tevehhüm 
edilen o hâletlerden gelen şekvâlar, Cenâb- ı Hakk ’a teveccüh etmesin. Öyle 
de, daha ziyâde bir kat’iyetle şerlerden ve fenâl ıklardan gelen itiraz ve tenkid, 
Hâl ık-ı Zülcelâl ’e teveccüh etmemek için, hikmet-i rabbâniye , şeytan ın vücu-
dunu iktizâ etmi ştir.
•Râbian : İnsan küçük bir âlem  olduğu gibi, âlem dahi büyük bir insan-
dır. Bu küçük insan , o büyük insan ın bir fihristesi ve hülâsas ıdır. İnsanda 
bulunan nümûnelerin büyük as ıllar ı, insan- ı ekberde bizzarûre bulunacakt ır. 
Meselâ, nas ıl ki insanda kuvve-i hâf ızan ın vücudu, âlemde Levh-i Mahfuz ’un 
vücuduna kat’î delildir. Öyle de, insanda kalbin bir kö şesinde lümme-i şey-
tâniye2  denilen bir âlet-i vesvese  ve kuvve-i vâhimenin telkinât ıyla konuşan 
bir şeytanî3 lisân ve ifsâd edilen kuvve-i vâhime , küçük bir şeytan  hükmüne 
geçtiğini ve sahiplerinin ihtiyar ına z ıt ve arzusuna muhalif hareket ettiklerini 
1 Bkz.: Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  5/51; el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-usûl  1/177-178; es-Suyûtî, 
ed-Dürru’l-mensûr  6/543.
2 Bkz.: Tirmizî, tefsîru sûre (35)  2; en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/305; el-Bezzâr, el-Müsned  5/394; 
Ebû Ya’lâ, el-Müsned  8/417.
3 “Şeytan gagas ını Âdemoğlunun kalbi üzerine koymu ş vaziyette durur. O kul Allah’ ı anarsa, şeytan 
susar; kul Allah’ ı anmay ı unutursa şeytan vesvese verir.” anlam ındaki hadis için bkz.: Ebû Ya’lâ, el-
Müsned  7/278.104  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
hissen ve hadsen herkes nefsinde görmesi, âlemde büyük şeytanlar ın vücu-
duna kat’î bir delildir. Ve bu lümme-i şeytâniye ve şu kuvve-i vâhime , bir ku-
lak ve bir dil olduklar ından, ona üfleyen ve bunu konu şturan hâricî bir şahs- ı 
şerîrenin vücudunu ihsâs ederler.
On Birinci İşaret
Ehl-i dalâletin şerrinden kâinat ın k ızd ıklar ını ve anâs ır-ı külliyenin hid-
det ettiklerini ve umum mevcûdât ın galeyana geldiklerini, Kur’ân -ı Hakîm  
mucizâne ifade ediyor. Yani, kavm-i Nûh ’un başına gelen tufan ile semâvât 
ve arz ın hücumunu1 ve kavm-i Semûd   ve Âd ’in inkâr ından hava unsurunun 
hiddetini2 ve kavm-i Firavun  ’a karşı su unsurunun ve denizin galeyan ını3 ve 
Karun ’a karşı toprak unsurunun gayz ını4 ve ehl-i küfre kar şı âhirette ُõَّĻَĩَÜ َכَאدُÜ 
5ِċْĻَĕْĤا َīِĨ sırrıyla cehennem in gayz ını ve öfkesini ve sâir mevcûdât ın ehl-i kü-
für  ve dalâlete kar şı hiddetini gösterip ilân ederek gayet müthi ş bir tarzda ve 
i’câzkârâne ehl-i dalâlet  ve isyan ı zecrediyor.
Suâl : Ne için böyle ehemmiyetsiz insanlar ın ehemmiyetsiz amelleri ve 
şahsî günahlar ı, kâinat ın hiddetini celb ediyor?
Elcevap Elcevap : Baz ı risalelerde ve sâb ık işaretlerde isbât edildi ği gibi, küfür  
ve dalâlet , müthiş bir tecâvüzdür ve umum mevcûdât ı alâkadar edecek bir 
cinâyettir. Çünkü hilkat-i kâinat ın bir netice-i âzam ı, ubûdiyet -i insâniyedir ve 
rubûbiyet-i ilâhiyeye kar şı îmân ve itaatle mukâbeledir. Hâlbuki ehl-i küfür ve 
dalâlet ise, küfürdeki inkâr ıyla, mevcûdât ın ille-i gâiyeleri ve sebeb-i bekâlar ı 
olan o netice-i âzam ı reddettikleri için, umum mahlûkat ın hukukuna bir ne-
vi tecâvüz  olduğu gibi, umum masnûât ın aynalar ında cilveleri tezâhür eden 
ve masnûât ın k ıymetlerini, aynadarl ık cihetinde âlî eden esmâ-y ı ilâhiye nin 
cilvelerini inkâr ettikleri için, o esmâ-y ı kudsiye ye karşı bir tezyif oldu ğu gibi, 
umum masnûât ın k ıymetini tenzil ile, o masnûâta kar şı bir tahkir-i azîmdir. 
Hem umum mevcûdât ın her biri birer vazife-i âliye ile muvazzaf birer me-
mur-u rabbânî derecesinde iken, küfür vas ıtas ıyla sukût ettirip, câmid, fânî, 
mânâs ız bir mahlûk menzilesinde gösterdi ğinden, umum mahlûkat ın hukuku-
na karşı bir nevi tahkirdir.
1 Bkz.: Hâkka sûresi, 69/11; Kamer sûresi, 54/11-12.
2 Bkz.: Hâkka sûresi, 69/5-6.
3 Bkz.: A’râf sûresi, 7/136; Tâhâ sûresi, 20/78; Kasas sûresi, 28/40.
4 Bkz.: Kasas sûresi, 28/81.
5 Bkz.: Mülk sûresi, 67/7-8.ON ÜÇÜNCÜ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------    105
İşte envâ- ı dalâlet  derecât ına göre az çok kâinat ın yarat ılmas ındaki 
hikmet-i rabbâniyeye ve dünyan ın bekâs ındaki makâs ıd-ı sübhâniyeye za-
rar verdi ği için, ehl-i isyana ve ehl-i dalâlete kar şı kâinat hiddete geliyor, 
mevcûdât k ızıyor, mahlûkat öfkeleniyor.
Ey cirmi ve cismi küçük ve cürmü ve zulmü büyük1 ve ayb ve zenbi 
azîm bîçâre insan ! Kâinat ın hiddeti nden, mahlûkat ın nefreti nden, mev-
cûdât ın öfkesinden kurtulmak istersen, i şte kurtulman ın çaresi : Kur’ân -ı 
Hakîm ’in dâire-i kudsiyesine girmektir. Ve Kur’ân’ ın mübelli ği olan Resûl-i 
Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın sünnet-i seniyye sine ittibâd ır. Gir ve tâbi ol!
On İkinci İşaret
Dört sual ve cevapt ır.
Birinci Suâl : Mahdut bir hayatta, mahdut günahlara mukâbil, hadsiz 
bir azâp ve nihayetsiz bir cehennem  nas ıl adâlet olur?
Elcevap Elcevap : Sâb ık işaretlerde, hususan bundan evvelki On Birinci İşaret’te 
katiyen anla şıldı ki: Küfür  ve dalâlet  cinâyeti, nihayetsiz bir cinâyettir ve had-
siz bir hukuka tecâvüzdür.
İkinci Suâl : Şeriat ta denilmi ştir ki: “Cehennem  cezâ-y ı ameldir, fakat 
cennet  fazl- ı ilâhî iledir.”2 Bunun s ırr- ı hikmeti nedir?
Elcevap Elcevap : Sâb ık işaretlerde tebeyyün etti ki; insan , îcâds ız bir cüz-ü ih-
tiyarî  ile ve cüz’î bir kesb ile, bir emr-i ademî  veya bir emr-i itibârî te şkil ile 
ve sübût vermekle müthi ş tahribâta ve şerlere sebebiyet verdi ği gibi, nefsi ve 
hevâs ı dâimâ şerlere ve zararlara meyyâl oldu ğu için, o küçük kesbin netice-
sinden hâs ıl olan seyyiât ın mesuliyeti ni, o çeker. Çünkü onun nefsi istedi ve 
kendi kesbiyle sebebiyet verdi. Ve şer  ademî oldu ğu için, abd  ona fâil oldu. 
Cenâb- ı Hak  da halk etti. Elbette o hadsiz cinâyetin mesuliyetini, nihayetsiz 
bir azâp ile çekmeye müstehak olur .
Amma hasenât ve hayrat  ise, madem ki vücûdîdirler; kesb-i insanî ve 
cüz-ü ihtiyarî  onlara illet-i mûcide olamaz. İnsan, onda hakikî fâil olamaz. Ve 
nefs-i emmâre si de hasenâta taraftar de ğildir,3 belki rahmet -i ilâhiye onlar ı 
1 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/72.
2 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/79; Yûnus sûresi, 10/58; Buhârî, rikak  18, merdâ  19; Müslim, münâfikîn  71-73, 
75, 76, 78.
3 Bkz.: “Rabbimin merhamet edip koruduklar ı hariç, nefis daima fenal ığı ister, kötülü ğe sevk eder.” 
(Yûsuf sûresi, 12/53)106  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
ister ve kudret-i rabbâniye îcâd  eder. Yaln ız insan , îmân ile, arzu ile, niyet ile 
sahip olabilir. Ve sahip olduktan sonra, o hasenât ise, ona evvelce verilmi ş 
olan vücud ve îmân nimetleri gibi sâb ık hadsiz niam- ı ilâhiyeye bir şükürdür, 
geçmiş nimetlere bakar. Vaad-i ilâhî  ile verilecek cennet  ise, fazl- ı rahmânî ile 
verilir. Zâhirde bir mükâfâtt ır, hakikatte faz ıldır.
Demek seyyiâtta sebep, nefis tir; mücâzâta bizzât müstehakt ır. Ha-
senâtta ise sebep Hak’tand ır, illet de Hak’tand ır. Yaln ız, insan  îmân ile 
tesahub eder. “Mükâfât ını isterim” diyemez, “Fazl ını beklerim” diyebilir.
Üçüncü Suâl : Beyânat- ı sâb ıkadan da anla şılıyor ki; seyyiât , intişar ve 
tecâvüz  ile taaddüt etti ğinden, bir seyyie bin yaz ılmal ı, hasene  ise vü-
cûdî oldu ğu için maddeten taaddüt etmedi ğinden ve abdin îcâd ıyla 
ve nefsin arzusuyla olmad ığından hiç yaz ılmamal ı veya bir yaz ılmal ı 
idi. Neden seyyie bir yaz ılır, hasene on ve bazen bin yaz ılır?1
Elcevap Elcevap : Cenâb- ı Hak , kemâl-i rahmet  ve cemâl-i rahîmiyet ini o sûretle 
gösteriyor.
Dördüncü Suâl : Ehl-i dalâletin kazand ıklar ı muvaffakiyet ve gösterdik-
leri kuvvet ve ehl-i hidâyete galebeleri gösteriyor ki; onlar bir kuvvete ve bir hakikate istinâd ediyorlar. Demek ya ehl-i hidâyette zaaf var, ya onlarda bir hakikat var?
Elcevap Elcevap : Hâşâ! Ne onlarda hakikat var, ne ehl-i hakta zaaf vard ır. Fakat 
maatteessüf kasîrü’n-nazar muhâkemesiz bir k ısım avâm tereddüde dü şüp 
vesvese  ediyorlar, akidelerine halel geliyor. Çünkü diyorlar: “E ğer ehl-i hakta 
tam hak ve hakikat olsayd ı, bu derece ma ğlûbiyet ve zillet olmamak gerekti. 
Çünkü hakikat kuvvetlidir. 2ِįْĻَĥَĐ ĵٰĥْđُĺ َźوَ ĳُĥْđَĺ ُّěَéْĤاَ olan kâide-i esâsiye ile, 
kuvvet haktad ır. Eğer o ehl-i hakka mukâbil galibâne gelen ehl-i dalâletin 
hakikî bir kuvveti ve bir nokta-y ı istinâd ı olmasayd ı bu derece galibiyet ve 
muvaffakiyet olmamak lâz ım gelecekti?”
Elcevap Elcevap : Ehl-i hakk ın mağlûbiyeti  kuvvetsizlikten, hakikatsizlikten gel-
mediği, sâb ık işaretlerle kat’î isbât edildi ği gibi; ehl-i dalâletin galebesi  kuvvet-
lerinden ve iktidarlar ından ve nokta-y ı istinât bulmalar ından gelmedi ği, yine 
o işaretlerle kat’î isbât edildi ğinden; bu sualin cevab ı, sâb ık işaretlerin hey’et-i 
1 Hasenenin on kat yaz ıldığına dair bkz.: En’âm sûresi, 6/160. Ayr ıca seyyienin bir yaz ıldığı hâlde, hase-
nenin on kattan yedi yüz kata kadar yaz ıldığına dair bkz.: Buhârî, îmân  31; Müslim, îmân  206, 207.
2 “Hak yücedir ve ona üstün gelinmez.” Bkz.: Buhârî, cenâiz  79; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  
6/128.ON ÜÇÜNCÜ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------    107
mecmûas ıdır. Yaln ız burada desîselerinde istimâl ettikleri bir k ısım silâhlar ına 
işaret edece ğiz. Şöyle ki:
Ben kendim mükerreren mü şâhede etmi şim ki, yüzde on ehl-i fesât , yüz-
de doksan ehl-i salâh ı mağlûp ediyordu. Hayretle merak ettim, tetkik ederek 
katiyen anlad ım ki, o galebe kuvvetten, kudretten gelmiyor, belki fesâttan 
ve alçakl ıktan ve tahripten ve ehl-i hakk ın ihtilâf ından istifâde etmesinden 
ve içlerine ihtilâf atmaktan ve zay ıf damarlar ı tutmaktan ve a şılamaktan ve 
hissiyât- ı nefsaniyeyi ve a ğrâz- ı şahsiyeyi tahrik etmekten ve insan ın mâhiye-
tinde muz ır madenler hükmünde bulunan fenâ istidâtlar ı işlettirmekten ve şan 
ve şeref nâm ıyla riyâkârâne nefsin firavniyetini ok şamaktan ve vicdans ızca 
tahribâtlar ından herkes korkmas ından geliyor. Ve o misillü şeytanî desîseler 
vas ıtas ıyla muvakkaten ehl-i hakka galebe ederler. Fakat 1َīĻِĝَّÝُĩْĥِĤ ُÙَ×ِĜَאđْĤوَا sır-
rıyla, ِįْĻَĥَĐ ĵٰĥْđُĺ َźوَ ĳُĥْđَĺ ُّěَéْĤاَ düsturuyla, onlar ın o muvakkat galebeleri, 
menfaat cihetinden onlar için ehemmiyetsiz olmakla beraber, cehennem i 
kendilerine ve cennet i ehl-i hakka kazand ırmalar ına sebeptir.
İşte, dalâlette, iktidars ızlar muktedir görünmeleri ve ehemmiyetsizler şöh-
ret kazanmalar ı içindir ki, hodfüru ş , şöhret-perest, riyâkâr insanlar ve az bir 
şeyle iktidarlar ını göstermek ve ihâfe ve ızrar cihetinden bir mevki kazanmak 
için ehl-i hakka muhalefet vaziyetine girerler. Tâ görünsün ve nazar- ı dikkat 
ona celb olunsun. Ve iktidar ve kudretle de ğil, belki terk ve atâletle sebebiyet 
verdiği tahribât ona isnâd edilip, ondan bahsedilsin. Nas ıl ki böyle şöhret dî-
vânelerinden birisi, namazgâh ı telvîs etmi ş, tâ herkes ondan bahsetsin. Hattâ 
ondan lânetle de bahsedilmi ş de, şöhret-perestlik  damar ı kendisine bu lânetli 
şöhreti ho ş göstermi ş diye darb- ı mesel olmu ş.
Ey âlem -i bekâ için yarat ılan ve fânî âleme müptelâ olan bîçâre insan !
2َْرْضُŶوَا אءُƯĩَّùĤا ُħِıْĻَĥَĐ ْÛَכَÖ َאĩَĘ âyetinin s ırrına dikkat et, kulak ver! Bak 
ne diyor! Mefhûm-u sarîhiyle ferman ediyor ki: “Ehl-i dalâletin ölmesiyle, in-san  ile alâkadar olan semâvât ve arz, onlar ın cenazeleri üstünde a ğlam ıyorlar, 
yani, onlar ın ölmesiyle memnun oluyorlar.” Ve mefhûm-u i şârîsiyle ifade edi-
yor ki: “Ehl-i hidâyetin ölmesiyle semâvât ve arz, onlar ın cenazeleri üstünde 
ağlıyorlar, firâklar ını istemiyorlar.” Çünkü ehl-i îmân  ile bütün kâinat alâkadar-
dır, ondan memnundur. Zira îmân ile Hâl ık-ı Kâinat’ ı bildikleri için, kâinat ın
1 “Güzel âk ıbet, elbette müttakilerindir.” (A’râf sûresi, 7/128)
2 “(Merhamete lây ık olma haklar ını kaybettiklerinden) peri şan hâllerine gök de a ğlamad ı, yer de a ğla-
mad ı.” (Duhân sûresi, 44/29)108  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 kıymetini takdir edip hürmet ve muhabbet ederler. Ehl-i dalâlet  gibi tahkir ve 
zımnî adâvet etmezler.
Ey insan , düşün! Sen alâküllihâl öleceksin. E ğer nefis  ve şeytana tâbi 
isen, senin kom şular ın, belki akrabalar ın senin şerrinden kurtulmak için mes-
rûr olacaklar.1 Eğer 2ِħĻِäَّóĤا َאنِĉْĻَّýĤا َīِĨ ِّٰųِאÖ ذُĳُĐأَ deyip, Kur’ân’a  ve Habîb-i 
Rahmân ’a tâbi isen, o vakit semâvât ve arz ve mevcûdât, herkesin derecesine 
nisbeten, senin derecene göre senin firâk ından müteessir olup mânen a ğlar-
lar. Ulvî bir matem ile ve ha şmetli bir te şyi’ ile, kabir kap ısıyla girdiğin bekâ 
âleminde senin derecene nisbeten senin için bir hüsn-ü istikbâl var oldu ğuna 
işaret ederler.3
On Üçüncü İşaret
“Üç Nokta”d ır.
Birinci Nokta
Şeytan ın en büyük bir desîsesi , hakâik-i îmâniyenin azameti cihetinde 
dar kalbli ve k ısa ak ıllı ve kâs ır fikirli insanlar ı aldat ır, der ki : “Bir 
tek zât, umum zerrât ve seyyârât ve nücûmu ve sâir mevcûdât ı bü-
tün ahvâliyle tedbir-i rubûbiyetinde çeviriyor, idare ediyor, deniliyor. Böyle hadsiz acîp büyük meseleye nas ıl inan ılabilir? Nas ıl kalbe yer-
leşir? Nas ıl fikir kabul edebilir?” der. Acz-i insanî noktas ında bir hiss-i 
inkârî uyand ırıyor.
Elcevap Elcevap : Şeytan ın bu desîsesini susturan s ır: 4
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ’ dir. Ve cevab- ı ha-
kikîsi de ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ’ dir. Evet ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ’ in ziyâde kesretle şeâir-i İslâmiye’d e tekrar ı, 
bu desîseyi mahvetmek içindir. Çünkü insan ın âciz kuvveti ve zay ıf kudreti ve 
dar fikri, böyle hadsiz büyük hakikatleri ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ nuruyla görüp tasdik ediyor 
ve ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ kuvvetiyle o hakikatleri ta şıyor ve ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ dâiresinde yerle ştiriyor ve 
1 “Mümin kul (ölünce), dünyan ın yorgunluk ve a ğrılar ından kurtulur. Fâcir ise (ölünce) ondan da kullar, 
memleket, a ğaçlar ve hayvanlar kurtulur.” anlam ındaki hadis için bkz.: Buhârî, rikak  42; Müslim, 
cenâiz  61, 62.
2 Kovulmu ş şeytan ın şerrinden Allah Teâlâ’ya s ığınırım.
3 Bkz.: Tirmizî, kıyâmet  26; İbni Mâce, zühd  31; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/364, 6/140.
4 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.ON ÜÇÜNCÜ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------    109
vesveseye dü şen kalbine diyor ki, bu kâinat ın gayet muntazamca tedbir ve 
tedviri bilmü şâhede görünüyor. Bunda iki yol var:
Birinci yol : Mümkündür, fakat gayet azîmdir ve hârikad ır. Zâten böyle 
hârika bir eser, bir hârika sanat ile, çok acîp bir yol ile olur. O yol ise, mev-cûdât belki zerrât adedince vücudunun şâhidleri bulunan bir Zât- ı Ehad  ve 
Samed ’in rubûbiyetiyle ve irade ve kudretiyle olmas ıdır.
İkinci yol : Hiçbir cihet-i imkân ı olmayan ve imtinâ derecesinde mü şkü-
lâtl ı ve hiçbir cihette mâkul olmayan şirk ve küfür  yoludur. Çünkü Yirminci 
Mektup  ve Yirmi İkinci Söz  gibi çok risalelerde gayet kat’î isbât edildi ği üzere, 
o vakit kâinat ın her bir mevcudunda ve hattâ her bir zerresinde bir ulûhiyet-i 
mutlaka ve bir ilm-i muhît ve hadsiz bir kudret bulunmak lâz ım geliyor. Tâ ki, 
mevcûdâtta bilmü şâhede görünen nihayet derecede nizam ve intizam ve ga-
yet hassas mîzan ve imtiyaz ile mükemmel ve müzeyyen olan nukû ş-u sanat 
vücud bulabilsin.
Elhâs ıl: Eğer tam lây ık ve tam yerinde olan azametli ve kibriyal ı rubûbi-
yet olmazsa, o vakit her cihetçe gayr-i mâkul ve mümtenî bir yol takip etmek lâz ım gelecek. Lây ık ve lâz ım olan azametten kaçmakla, muhâl ve imtinâa 
girmeyi, şeytan  dahi teklif edemez.
İkinci Nokta
Şeytan ın mühim bir desîsesi, insana kusurunu itiraf ettirmemektir. Tâ ki, 
istiğfar  ve istiâze  yolunu kapas ın. Hem nefs-i insâniyenin enaniyetini tahrik 
edip, tâ ki nefis  kendini avukat gibi müdafaa etsin; âdetâ taksirattan takdis 
etsin.
Evet şeytan ı dinleyen bir nefis  , kusurunu görmek istemez; görse de, 
yüz te’vil ile te’vil ettirir. 1ٌÙَĥĻِĥכَ ٍÕْĻَĐ ِّģכُ ْīَĐ َאĄِّóĤا ُīْĻَĐوَ sırrıyla: Nefsine 
nazar- ı rıza ile bakt ığı için ay ıbını görmez. Ay ıbını görmedi ği için itiraf 
etmez, isti ğfar  etmez, istiâze  etmez; şeytana maskara olur. Hazreti Yusuf 
(aleyhisselâm)  gibi bir Peygamber-i Âlî şan , ءِĳُّùĤِאÖ َّאرَةٌĨََŶ َ÷ْęَّĭĤا إِنَّ ۚĹِùْęَĬ ِّئُóَÖأُ אƯĨوَ  
2ĹِّÖرَ َħِèرَ َאĨ َّźإِ dediği hâlde, nas ıl nefse itimâd edilebilir?
1 Ebu’t-Tayyib el-Mütenebbî’ye ait olan bu beyit için bkz.: İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 33/219, 36/319; 
el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  3/36; el-Kalka şendî, Subhu’l-a’ şâ 9/196.
2 “Doğrusu ben nefsimi temize ç ıkarmam. Çünkü Rabbimin merhamet edip koruduklar ı hariç, nefis 
daima fenal ığı ister, kötülü ğe sevkeder.” ( Yûsuf sûresi, 12/53).110  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Nefsini ittiham  eden, kusurunu görür. Kusurunu itiraf eden, isti ğfar  eder. 
İstiğfar eden, istiâze  eder. İstiâze eden, şeytan ın şerrinden kurtulur.1 Kusuru-
nu görmemek  o kusurdan daha büyük bir kusurdur. Ve kusurunu itiraf etme-
mek, büyük bir noksanl ıktır. Ve kusurunu görse, o kusur kusurluktan ç ıkar; 
itiraf etse, afva müstehak olur.2
Üçüncü Nokta
İnsan ın hayat- ı içtimâiyesini ifsâd eden bir desîse-i şeytâniye  şudur ki: Bir 
müminin bir tek seyyiesiyle, bütün hasenât ını örter. Şeytan ın bu desîsesini 
dinleyen insafs ızlar, o mümine adâvet ederler. Hâlbuki Cenâb- ı Hak , Ha-
şir’de adâlet-i mutlaka ile mîzan- ı ekberinde âmâl-i mükellefîni tartt ığı 
zaman, hasenât ı seyyiâta galibiyeti, ma ğlûbiyeti noktas ında hükmeyler.3 
Hem seyyiât ın esbâb ı çok ve vücudlar ı kolay oldu ğundan, bazen bir tek 
hasene  ile çok seyyiât ını örter.
Demek bu dünyada, o adâlet-i ilâhiye noktas ında muâmele gerektir. 
Eğer bir adam ın iyilikleri fenâl ıklar ına kemmiyeten veya keyfiyeten ziyâde 
gelse, o adam muhabbete ve hürmete müstehakt ır. Belki k ıymettar bir tek 
hasene  ile, çok seyyiât ına nazar- ı afv ile bakmak lâz ımd ır. Hâlbuki insan , 
fıtrat ındaki zulüm damar ıyla, şeytan ın telkiniyle, bir zât ın yüz hasenât ını bir 
tek seyyie yüzünden unutur, mümin karde şine adâvet eder, günahlara girer. 
Nas ıl bir sinek kanad ı göz üstüne b ırak ılsa bir da ğı setreder, göstermez. Öyle 
de, insan garaz damar ıyla, sinek kanad ı kadar bir seyyie ile da ğ gibi hasenât ı 
örter, unutur, mümin karde şine adâvet eder, insanlar ın hayat- ı içtimâiyesinde 
bir fesât âleti olur.
Şeytan ın bu desîsesine benzer di ğer bir desîse ile, insan ın selâmet-i fikrini 
ifsâd ediyor, hakâik-i îmâniyeye kar şı sıhhat- ı muhâkemeyi bozuyor ve istikâ-
met-i fikriyeyi ihlâl ediyor. Şöyle ki:
Bir hakikat-i îmâniyeye dâir yüzer delâil-i isbâtiyenin hükmünü, nefyine 
delâlet eden bir emâre ile k ırmak ister. Hâlbuki kâide-i mukarreredir ki: “Bir 
isbât edici, çok nefyedicilere tereccuh ediyor.” Bir dâvâya müsbit bir şâhidin 
hükmü, yüz nâfîlere râcih olur. Bu hakikate bu temsil ile bak. Şöyle ki:
1 Bkz.: “Kim kötülük eder veya günah i şleyerek nefsine zulmeder de sonra Allah’tan af dilerse, Allah’ ı 
gafur ve rahim (aff ı ve merhameti bol) bulur.” (Nisâ sûresi, 4/110)
2 Bkz.: ed-Deylemî, el-Müsned  5/199; el-Kudâî, Müsnedü’ ş-Şihâb 2/44.
3 Bkz.: A’râf sûresi, 7/8-9; Mü’minûn sûresi, 23/102-103; Kâria sûresi, 101/6-9.ON ÜÇÜNCÜ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------    111
Bir saray, yüzer kapal ı kap ılar ı var. Bir tek kap ı aç ılmas ıyla, o saraya 
girilebilir, öteki kap ılar da aç ılır. Eğer bütün kap ılar aç ık olsa, bir-iki tanesi 
kapansa, o saraya girilemeyece ği söylenemez.
İşte, hakâik-i îmâniye  o sarayd ır. Her bir delil, bir anahtard ır, isbât edi-
yor, kap ıyı aç ıyor. Bir tek kap ının kapal ı kalmas ıyla o hakâik-i îmâniyeden 
vazgeçilmez ve inkâr edilemez. Şeytan ise, baz ı esbâba binâen, ya gaflet  ve-
ya cehâlet  vas ıtas ıyla kapal ı kalm ış olan bir kap ıyı gösterir; isbât edici bütün 
delilleri nazardan iskat ediyor. “ İşte, bu saraya girilmez, belki saray de ğildir, 
içinde bir şey yoktur.” der kand ırır.
İşte ey şeytan ın desîselerine müptelâ olan bîçâre insan ! Hayat- ı diniye, 
hayat- ı şahsiye ve hayat- ı içtimâiyenin selâmetini dilersen ve s ıhhat- ı fikir  ve 
istikâmet-i nazar  ve selâmet-i kalb  istersen; muhkemât- ı Kur’âniye ’nin mîzan-
lar ıyla ve sünnet-i seniyye nin terazileriyle âmal ve hât ırat ını tart ve Kur’ân ’ı 
ve sünnet-i seniyyeyi dâimâ rehber yap. Ve 1ِħĻِäَّóĤا َאنِĉْĻَّýĤا َīِĨ ِّٰųِאÖ ذُĳُĐأَ de, 
Cenâb- ı Hakk ’a ilticâda bulun.
İşte bu On Üç İşaret , on üç anahtard ır. Kur’ân -ı Mu’cizü’l-Beyân ’ın en 
âhirki sûresi ve ِħĻِäَّóĤا َאنِĉْĻَّýĤا َīِĨ ِّٰųِאÖ ذُĳُĐأَ’ in mufassal ı ve mâdeni olan
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ِّٰųِאÖ ُñĻِđَÝْøأَ
 ِيñَّĤَّאسِ۝اَĭَíْĤا َاسِĳْøَĳْĤا ِّóَü ْīِĨَّאسِ۝ĭĤا ِįٰĤَّאسِ۝إِĭĤا ِכِĥَĨَّאسِ۝ĭĤا َبِّóِÖ ذُĳُĐأَ ْģُĜ
2َّאسِĭĤوَا ِÙَّĭِåْĤا َīِĨَّאسِ۝ĭĤا ُورِïُĀ ĹِĘ ِسُĳْøَĳُĺ
sûresinin h ısn- ı hasîn i ve kale -yi metîninin kap ısını o on üç anahtarla aç, gir, 
selâmeti bul!
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
4ُونِóُąْéَĺ أَنْ رَبِّ ِכَÖ ذُĳُĐِ۝وَأَīĻِĈَאĻَّýĤا َاتِõَĩَİ ْīِĨ ِכَÖ ذُĳُĐأَ رَبِّ ْģُĜوَ
1 Kovulmu ş şeytan ın şerrinden Allah Teâlâ’ya s ığınırım.
2 “De ki: İnsanlar ın Rabbine, İnsanlar ın yegâne Hükümdar ına, İnsanlar ın İlâh ına s ığınırım: O sinsi şey-
tan ın şerrinden O ki insanlar ın kalplerine vesvese verir, O şeytan, cinlerden de olur, insanlardan da 
olur.” (Nâs sûresi, 114/1-6)
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )
4 “Sen de ki: “Yâ Rabbî! Şeytanlar ın vesveselerinden, onlar ın yan ımda bulunmalar ından Sana s ığını-
rım!” (Mü’minûn sûresi, 23/97-98)112  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
On Dördüncü Lem'a
İki Makamd ır. Birinci Makam ı iki sualin cevab ıdır.
Birinci Makam
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
3ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Aziz, s ıdd ık kardeşim Re’fet Bey ,
Sevr  ve hût ’a dâir sordu ğun sualin baz ı risalelerde cevab ı vard ır. O nev’i 
suallere göre cevap Yirmi Dördüncü Söz ’ün Üçüncü Dal ı’nda On İki As ıl nâ-
mıyla on iki kâide-i mühimme beyân edilmi ştir. O kâideler ehadîs-i nebeviye-
 ye dâir muhtelif te’vilâta dâir birer mihenktirler ve ehadîse gelen evhâm ı def 
edecek mühim esaslard ır. Maatteessüf şimdilik sünûhattan ba şka ilmî mesâil 
ile iştigalime mâni baz ı hâller var. Onun için sualinize göre cevap veremiyo-
rum. Eğer sünûhât- ı kalbiye  olsa, bilmecburiye me şgul oluyorum. Bazen su-
aller, sünûhata  tevâfuk etti ği için cevap verilir, gücenmeyiniz. Onun için her 
bir sualinize lây ıkınca cevap veremiyorum. Haydi bu defaki sualinize k ısa bir 
cevap vereyim.
Bu defaki sualinizde diyorsunuz ki:
“Hocalar diyorlar: arz, öküz ve bal ık üstünde duruyor. Hâlbuki arz, mual-
lâkta bir y ıldız gibi gezdi ğini coğrafya görüyor. Ne öküz var ve ne de bal ık?”
Elcevap Elcevap : İbni Abbas (radiyallâhu anh)  gibi zâtlara isnâd edilen sahih bir ri-
vâyet var ki, Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’dan sormu şlar: “Dünya ne üs-
tündedir?” Ferman etmi ş: 4تِĳُéْĤوَا ْرِĳَّáĤا ĵَĥَĐ َْرْضُŶاَ Bir rivâyette, bir defa
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.
4 “Dünya; öküz ve bal ığın üzerindedir.” et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-
Müstedrek  4/636; İbni Abdilberr, et-Temhîd  4/9.
ْرِĳَّáĤا ĵَĥَĐ demiş, diğer defada تِĳُéْĤا ĵَĥَĐ demiştir. Muhaddislerin bir k ısm ı, 
İsrâiliyât ’tan al ınma ve eskiden beri nakledilen hurâfevâri hikâyelere bu hadî-
si tatbik etmi şler. Hususan Benî İsrâil  âlimlerinin müslüman olanlar ından bir 
kısm ı, kütüb-ü sâb ıkada “sevr  ve hût ” hakk ında gördükleri hikâyeleri, hadîse 
tatbik edip, hadîsin mânâs ını acîp bir tarza çevirmi şler. Şimdilik bu sualinize 
dâir gayet mücmel Üç Esas  ve Üç Vecih  söylenecek.
Birinci Esas
Benî İsrâil  ulemâs ının bir k ısm ı müslüman olduktan sonra, eski mâlûmat-
lar ı dahi onlarla beraber müslüman olmu ş, İslâmiyet ’e mal olmu ş. Hâlbuki o 
eski mâlûmatlar ında yanl ışlar var. O yanl ışlar, elbette onlara âittir, İslâmiyet’e 
âit değildir.
İkinci Esas
Teşbih ve temsiller, havastan avâma geçtikçe, yani, ilmin elinden cehlin 
eline düştükçe, mürûr-u zaman la hakikat telâkki edilir. Meselâ, küçüklü ğüm-
de kamer  tutuldu.
Ben vâlideme dedim: “Neden ay böyle oldu?”Dedi: “Y ılan yutmu ş.”
Dedim: “Daha görünüyor?”Dedi: “Yukar ıda y ılanlar cam gibi olup, içlerinde bulunan şeyi gösterir-
ler.”
Bu çocukluk hât ıras ını çok zaman tahattur ediyordum. Ve der idim ki: 
“Bu kadar hakikatsiz bir hurafe , vâlidem gibi ciddî zâtlar ın lisân ında nas ıl 
geziyor?” diye dü şünürdüm. Tâ, felekiyât fennini mütalâa etti ğim vakit gör-
düm ki, vâlidem gibi öyle diyenler, bir te şbihi hakikat telâkki etmi şler. Çünkü 
derecât- ı şemsiyenin medâr ı olan “m ıntıkatü’l-bürûc ” tâbir ettikleri dâire-i azî-
me, menâzil-i kameriyenin medâr ı bulunan mâil-i kamer  dâiresi birbiri üstüne 
geçmekle, o iki dâire her biri iki kavis şeklini vermi ş. O iki kavise felekiyûn 
ulemâs ı latîf bir te şbih ile büyük iki y ılan nâm ı olan “tinnîneyn ” nâm ını ver-
mişler. İşte, o iki dâirenin tekâtu’ noktas ına, baş mânâs ına “re’s”, di ğerine 
kuyruk mânâs ına “zeneb ” demi
şler. Kamer re’se ve şems zenebe geldi ği va-
kit, felekiyûn ıstılâh ınca “haylûlet-i arz ” vukû bulur. Yani, küre-i arz, tam ikisi-
nin ortas ına düşer, o vakit kamer hasf olur. Sâb ık teşbih ile “Kamer , tinnînin114  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 ağzına girdi.” denilir. İşte bu ulvî ve ilmî te şbih, avâm ın lisân ına girdikçe, mü-
rûr-u zamanla, kameri yutacak koca bir y ılan şeklini alm ış.
İşte Sevr  ve Hût  nâm ıyla iki büyük melek, bir te şbih-i latîf-i kudsî  ile ve 
mânidar bir i şaretle Sevr ve Hût nâm ıyla tesmiye edilmi şler. Kudsî, ulvî lisân- ı 
Nübüvvet ’ten umumun lisân ına girdikçe, o te şbih hakikate ink ılâp etmiş, âde-
tâ gayet büyük bir öküz ve deh şetli bir bal ık sûretini alm ışlar.
Üçüncü Esas
Nas ıl ki Kur’ân ’ın müteşâbihât ı var; gayet derin meseleleri temsilât ile ve 
teşbihâtla avâma ders veriyor. Öyle de, hadîsin müte şâbihât ı var; gayet derin 
hakikatleri me’nûs te şbihât la ifade eder.
Meselâ, bir-iki risalede beyân etti ğimiz gibi, bir vakit huzur-u Nebevî ’de 
gayet derin bir gürültü i şitildi. Ferman etti ki: “Yetmi ş senedir yuvarlan ıp, bu 
dakikada cehennem in dibine dü şen bir taşın gürültüsü dür.”1 Birkaç dakika 
sonra birisi geldi, dedi: “Yetmi ş yaşındaki me şhur münaf ık  öldü.” Resûl-i Ek-
rem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın gayet beli ğ temsilinin hakikatini ilân etti.
Senin sualin cevab ına şimdilik “ Üç Vecih ” söylenecek.
Birincisi
Hamele-i Ar ş  ve semâvât denilen melâikenin birinin ismi “Nesir” ve di-
ğerinin ismi “Sevr ” olarak dört melâikeyi,2 Cenâb- ı Hak  Arş ve semâvâta sal-
tanat -ı rubûbiyetine nezâret etmek için tâyin etti ği gibi, semâvât ın bir küçük 
kardeşi ve seyyarelerin bir arkada şı olan küre-i arza dahi iki melek, nâz ır ve 
hamele olarak tâyin etmi ştir. O meleklerin birinin ismi “Sevr” ve di ğerinin is-
mi “Hût ”tur. Ve o nâm ı vermesinin s ırrı şudur ki:
Arz iki k ısımd ır: Biri, su, biri toprak. Su k ısm ını şenlendiren bal ıktır. Top-
rak k ısm ını şenlendiren, insanlar ın medâr- ı hayat ı olan ziraat, öküz iledir ve 
öküzün omuzundad ır. Küre-i arza müekkel iki melek, hem kumandan, hem 
nâz ır olduklar ından, elbette bal ık tâifesine ve öküz nev’ine bir cihet-i mü-
nâsebetleri bulunmak lâz ımd ır. Belki, –3ِّٰųا َïْĭِĐ ُħْĥِđْĤوَا –o iki mele ğin âlem-i 
1 Bkz.: Müslim,  cennet 31, münâfikîn  15; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/371, 3/341, 346; İbni 
Hibbân, es-Sahîh  16/510.
2 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/636; İbni Abdilberr, et-
Temhîd  4/9.
3 Gerçek bilgi Allah kat ındad ır.ON DÖRDÜNCÜ LEM ’A / BİRİNCİ MAKAM    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------    115
melekût ve âlem-i misâlde Sevr  ve Hût  sûretinde temessülleri var.1(Hâşiye) İşte 
bu münâsebete ve o nezârete i şareten ve küre-i arz ın o iki mühim nev’i mah-
lûkat ına imâen lisân- ı Mu’cizü’l-Beyân -ı Nebevî , 2تِĳُéْĤوَا ْرِĳَّáĤا ĵَĥَĐ َْرْضُŶاَ 
demiş, gayet derin ve geni ş bir sayfa kadar meseleleri hâvî olan bir hakikati, 
gayet güzel ve k ısa bir tek cümle ile ifade etmi ş.
İkinci Vecih
Meselâ, nas ıl ki denilse: “Bu devlet ve saltanat  hangi şey üzerinde duru-
yor?” Cevab ında: ِħَĥَĝْĤوَا ِėْĻَّùĤا ĵَĥَĐ denilir. Yani, “Asker k ılıcının şecâatine, 
kuvvetine ve memur kaleminin dirâyetine ve adâletine istinâd eder.” Öyle de, küre-i arz madem zîhayat ın meskenidir ve zîhayat ın kumandanlar ı da 
insand ır ve insan ın ehl-i sevâhil k ısm ının k ısm- ı âzam ının medâr- ı taayyüşleri 
bal ıktır ve ehl-i sevâhil olmayan k ısm ının medâr- ı taayyüşleri, ziraatle öküzün 
omuzundad ır ve mühim bir medâr- ı ticareti de bal ıktır. Elbette, devlet, seyf 
ve kalem üstünde durdu ğu gibi, küre-i arz da, öküz ve bal ık üstünde duruyor 
denilir. Zira, ne vakit öküz çal ışmazsa ve bal ık milyon yumurtay ı birden do-
ğurmazsa, o vakit insan ya şayamaz, hayat sukût eder, Hâl ık-ı Hakîm de arz ı 
harap eder.
İşte, Resûl-i Ekrem  
(aleyhissalâtü vesselâm) , gayet mucizâne ve gayet ulvî ve 
gayet hikmetli bir cevap ile, تِĳُéْĤوَا ْرِĳَّáĤا ĵَĥَĐ َْرْضُŶاَ demiş. Nev-i insanînin 
hayat ı, ne kadar cins-i hayvânînin hayat ıyla alâkadar oldu ğuna dâir geni ş bir 
hakikati, iki kelime ile ders vermi ş.
Üçüncü Vecih
Eski kozmo ğrafya  nazar ında güne ş  gezer. Güne şin her otuz derecesini, 
bir burç tâbir etmi şler. O burçlardaki y ıldızlar ın aralar ında birbirine rabtede-
cek farazî hatlar çekilse, bir tek vaziyet hâs ıl olduğu vakit, baz ı esed (yani ars-
lan) sûretini, baz ı terazi mânâs ına olarak mîzan sûretini, baz ı öküz mânâs ına 
sevr  sûretini, baz ı bal ık mânâs ına hût  sûretini göstermi şler. O münâsebete 
1 (Hâşiye) Evet küre-i arz, bahr-i muhît-i havâîde bir sefine-i rabbâniye ve nass- ı hadîsle âhire-
tin bir mezras ı*1, yani fidanl ık tarlas ı olduğundan, o câmid ve şuûrsuz büyük gemiyi o deniz-
de emr-i ilâhî ile, intizam ile, hikmet ile yüzdüren, kaptanl ık eden melâikeye “Hût ” nâm ı ve 
o tarlaya izn-i ilâhî ile nezâret eden melâikeye “Sevr ” ismi ne kadar yak ıştığı zâhirdir.
*1 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.
2 “Dünya; öküz ve bal ığın üzerindedir.”116  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
binâen o burçlara o isimler verilmi ş. Şu asr ın kozmoğrafyas ı nazar ında ise, 
güneş gezmiyor. O burçlar  boş ve muattal ve i şsiz kalm ışlar. Güne şin be-
deline küre-i arz geziyor. Öyle ise, o bo ş, işsiz burçlar ve yukar ıdaki muattal 
dâireler yerine, yerde arz ın medâr- ı senevîsinde küçük mikyasta o dâireleri 
teşkil etmek gerektir. Şu hâlde buruc-u semâviye , arz ın medâr- ı senevîsinden 
temessül edecek. Ve o hâlde küre-i arz her ayda buruc-u semâviyenin birinin gölgesinde ve misâlindedir. Güyâ arz ın medâr- ı senevîsi bir ayna hükmünde 
olarak semâvî burçlar, onda temessül ediyor.
İşte, bu veçhile Resûl-i Ekrem  
(aleyhissalâtü vesselâm) , sâb ıkan zikretti ğimiz gi-
bi bir defa ْرِĳَّáĤا ĵَĥَĐ bir defa تِĳُéْĤا ĵَĥَĐ demiş. Evet, Mu’cizü’l-Beyân  olan li-
sân- ı nübüvvet e yak ışır bir tarzda gayet derin ve çok as ır sonra anla şılacak bir 
hakikate i şareten bir defa ْرِĳَّáĤا ĵَĥَĐ demiş. Çünkü küre-i arz, o sualin zama-
nında Sevr  Burcu ’nun misâlinde idi. Bir ay sonra yine sorulmu ş, تِĳُéْĤا ĵَĥَĐ 
demiş. Çünkü o vakit küre-i arz, Hût  Burcu’nun gölgesinde imi ş.
İşte, istikbâlde anla şılacak bu ulvî hakikate i şareten ve küre-i arz ın vazi-
fesindeki hareketine ve seyahatine imâen ve semâvî burçlar , güneş  itibâr ıyla 
muattal ve misafirsiz olduklar ına ve hakikî i şleyen burçlar ise, küre-i arz ın me-
dâr- ı senevîsinde bulundu ğuna ve o burçlarda vazife gören ve seyahat eden 
küre-i arz oldu ğuna remzen, 1تِĳُéْĤوَا ْرِĳَّáĤا ĵَĥَĐ demiştir.
–2َابِĳَّāĤِאÖ ُħَĥْĐأَ ُّٰųوَا–
Baz ı kütüb-ü İslâmiye’de Sevr  ve Hût ’a dâir acîp ve haric-i ak ıl hikâye-
ler, ya İsrâiliyât ’tır veya temsilâtt ır veya baz ı muhaddislerin te’vilât ıdır ki, baz ı 
dikkatsizler taraf ından hadîs zannedilerek Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’a 
isnâd edilmi ş.
3َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
4ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “(Dünya;) öküz ve bal ığın üzerindedir.” et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-
Müstedrek  4/636; İbni Abdilberr, et-Temhîd  4/9.
2 Allah Teâlâ, her şeyin en do ğrusunu en mükemmel şekilde bilir.
3 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)
4 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )ON DÖRDÜNCÜ LEM ’A / BİRİNCİ MAKAM    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------    117
İkinci Suâl: Âl-i Abâ  hakk ındad ır.
Kardeşim, Âl-i Abâ  hakk ındaki cevaps ız kalan sualinizin çok hikmetlerin-
den yaln ız bir tek hikmeti söylenecek. Şöyle ki:
Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) , giydiği mübarek abâs ını, Hazreti Ali  (ra-
diyallâhu anh)  ve Hazreti Fât ıma  (radiyallâhu anhâ)  ve Hazreti Hasan  ve Hüseyin’in 
(radiyallâhu anhumâ)  üstlerine örtmesi ve onlara bu sûretle َ÷ْäِّóĤا ُħْכُĭَĐ َÕِİْñُĻِĤ 
1ًاóĻِıْĉَÜ ْħَכُóِّıَĉُĺوَ ِÛْĻَ×ْĤا َģْİأَ âyetiyle duâ etmesinin2 esrâr ı ve hikmetleri var. 
Sırlar ından bahsetmeyece ğiz. Yaln ız vazife-i risâlet e taalluk eden bir hikmeti 
şudur ki:
Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) , gayb-âşina ve istikbâl-bîn nazar- ı nü-
büvvetle otuz-k ırk sene sonra Sahâbeler ve Tâbiînler içinde mühim fitneler  
olup kan dökülece ğini görmü ş. İçinde en mümtaz şahsiyetler, abâs ı alt ında 
olan o üç şahsiyet oldu ğunu müşâhede etmi ş. Hazreti Ali ’yi (radiyallâhu anh)  üm-
met nazar ında tathir ve tebrie etmek ve Hazreti Hüseyin ’i (radiyallâhu anh)  tâziye 
ve teselli etmek ve Hazreti Hasan ’ı (radiyallâhu anh)  tebrik etmek ve musâlâha ile 
mühim bir fitneyi kald ırmakla şerefini ve ümmete azîm faydas ını ilân etmek 
ve Hazreti Fât ıma ’nın zürriyetinin tâhir ve mü şerref olaca ğını ve Ehl-i Beyt  
unvan- ı âlîsine lây ık olacaklar ını ilân etmek için o dört şahsa kendiyle beraber 
“Hamse-i Âl-i Abâ  ”3 unvan ını bahşeden o abây ı örtmüştür.
Evet, çendan Hazreti Ali  (radiyallâhu anh)  halife-i bilhak idi. Fakat dökülen 
kanlar çok ehemmiyetli oldu ğundan ümmet nazar ında tebriesi ve beraeti, va-
zife-i risâlet  hasebiyle ehemmiyetli oldu ğundan, Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü ves-
selâm), o sûretle onu tebrie ediyor. Onu tenkid ve tahtie ve tadlîl eden Hâricîleri 
ve Emevîler in mütecâviz taraftarlar ını sükûta davet ediyor. Evet Hâricîler  ve 
Emevîlerin müfrit taraftarlar ı Hazreti Ali  (radiyallâhu anh)  hakk ındaki tefritleri ve 
tadlîlleri ve Hazreti Hüseyin ’in gayet feci ci ğer-sûz hâdisesiyle Şîa lar ın ifrâtlar ı 
ve bid’alar ı ve Şeyheyn ’den teberrîleri, ehl-i İslâm’a çok zararl ı düşmüştür.
1 “Ey Peygamberin şerefli hane halk ı, ey Ehl-i beyt! Allah sizden her türlü kiri giderip sizi tertemiz yap-
mak istiyor.” (Ahzâb sûresi, 33/33)
2 Bkz.: Müslim, fezâilü’s-sahâbe  61; Tirmizî, tefsîru sûre (33)  7, menâk ıb 31; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned  1/330, 4/107.
3 “Hz. Âişe (radiyallâhu anhâ)  anlat ıyor: “Resûlullah (aleyhissalâtü vesselâm) , üzerinde siyah (yünden) nak ışlı 
bir kuma ş olduğu hâlde sabahleyin (evden) ç ıktı. O s ırada Hasan geldi, onu örtünün alt ına soktu. 
Sonra Hüseyin geldi onu da soktu. Sonra Fât ıma geldi, onu da soktu. Sonra Ali geldi onu da örtünün 
alt ına soktu. Sonra da: “Ey Ehl-i Beyt Allah günahlar ınızı giderip sizi tertemiz yapmak istiyor.” (Ahzâb 
sûresi, 33/33) buyurdu.” (Müslim, fezâilü’s-sahâbe  61; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/370)118  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İşte bu abâ ve duâ ile Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) , Hazreti Ali  (radi-
yallâhu anh)  ve Hazreti Hüseyin ’i (radiyallâhu anh)  mesuliyetten ve ittihamdan ve 
ümmetini onlar hakk ında sû-i zandan kurtard ığı gibi, Hazreti Hasan ’ı (radiyal-
lâhu anh)  yapt ığı musâlâha ile ümmete etti ği iyiliğini vazife-i risâlet  noktas ında 
tebrik ediyor ve Hazreti Fât ıma ’nın (radiyallâhu anhâ)  zürriyetinin nesl-i mübare-
ki, âlem-i İslâm’da Ehl-i Beyt  unvan ını alarak âlî bir şeref kazanacaklar ını ve 
Hazreti Fât ıma (radiyallâhu anhâ)  1ِħĻِäَّóĤا َאنِĉْĻَّـýĤا َīِĨ َאıَÝَّĺوَذُرِّ ِכَÖ َאİُñĻِĐأُ ٓĹِّĬوَإِ diyen 
Hazreti Meryem ’in vâlidesi2 gibi zürriyetçe çok mü şerref olaca ğını ilân ediyor.
 ِįِÖَאéْĀأَ ĵٰĥَĐوَ َارِóْÖَْŶا َīĺِóِİَّאĉĤا َīĻِ×ِّĻَّĉĤا ِįِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
3َīĻِĨاٰ َאرِĻْìَْŶا َīĻِĨَّóُכَĩْĤا َīĺِïِİَאåُĩْĤا
İkinci Makam
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’in binler esrâr ından alt ı sırrına dâirdir.
İhtar: Besmele nin rahmet  noktas ında parlak bir nûru, sönük akl ıma uzak-
tan göründü. Onu, kendi nefsim için nota sûretinde kaydetmek istedim. Ve yirmi-otuz kadar s ırlar ile, o nûrun etraf ında bir dâire çevirmek ile avlamak 
ve zaptetmek arzu ettim. Fakat maatteessüf şimdilik o arzuma tam muvaffak 
olamad ım; yirmi-otuzdan be ş-alt ıya indi.
“Ey insan!” dedi ğim vakit,  nefsimi murad ediyorum. Bu ders kendi nef-
sime has iken, rûhen benimle münâsebettar ve nefsi nefsimden daha hü şyâr 
zâtlara, belki medâr- ı istifâde olur niyetiyle, “On Dördüncü Lem’ a’n ın İkinci 
Makam ı ” olarak, müdakkik karde şlerimin tasviblerine havale ediyorum. Bu 
ders ak ıldan ziyâde kalbe bakar, delilden ziyâde zevke nâz ırdır.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
4ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ُįَّĬوَإِ َīٰĩْĻَĥُø ْīِĨ ُįَّĬٌ۝إِħĺِóכَ َאبٌÝכِ َّĹَĤإِ َĹِĝْĤأُ ĹِّĬإِ َُۨŷَĩْĤا َאıُّĺأَ אƯĺ ْÛَĤَאĜ
1 “(Ben onun ad ını Meryem koydum). Onu da, onun neslinden gelecekleri de o mel’un şeytan ın şerrin-
den koruman ı niyaz ediyorum.” (Âl-i İmran sûresi, 3/36)
2 Hz. Meryem’in vâlidesi, Hanne bintü Fâkûz’dur. Bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  2/648, 651; et-Taberî, 
Câmiu’l-beyân  3/235, 237, 241, 244, 294.
3 Allah ım! Efendimiz Hz. Muhammed’e, O’nun tayyib ve tâhir ve ebrâr olan Âline ve mücahid ve ikrama 
mazhar ve ahyâr olan Ashab ına rahmet et, âmîn...
4 “(Hz. Süleyman’ ın mektubunu alan Sebe’ Kraliçesi Belk ıs:): ‘Değerli dan ışmanlar ım! Bana çok önemli 
bir mektup gönderildi.’ Mektup Süleyman’dand ır ve “Rahmân ve Rahîm Allah’ ın ad ıyla” diye ba şla-
maktad ır.’ dedi.” (Neml sûresi, 27/29-30)ON DÖRDÜNCÜ LEM ’A / İKİNCİ MAKAM    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------    119
Şu makamda birkaç s ır  zikredilecektir.
Birinci S ır
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’in bir cilvesini şöyle gördüm ki:
Kâinat sîmâs ında, arz sîmâs ında ve insan sîmâs ında birbiri içinde birbiri-
nin nümûnesini gösteren üç sikke-i rubûbiyet var.
•Biri: Kâinat ın hey’et-i mecmuas ındaki teâvün,  tesânüd, teânuk, tecâ-
vüpten tezâhür eden sikke-i kübrâ-y ı ulûhiyet tir ki, 1ِّٰųا ِħْùِÖ ona bak ıyor.
•İkincisi : Küre-i arz  sîmâs ında nebâtât ve hayvanât ın tedbir ve terbiye  
ve idaresindeki te şâbüh, tenâsüb, intizam,  insicam, lütuf  ve merhametten te-
zâhür eden sikke-i kübrâ-y ı rahmâniyet tir ki, ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْùِÖ ona bak ıyor.
•Sonra, insan ın mâhiyet-i câmias ının sîmâs ındaki letâif-i  re’fet ve dekâ-
ik- ı şefkat  ve şuâât- ı merhamet-i ilâhiyeden tezâhür eden sikke-i ulyâ-y ı rahî-
miyet tir ki, ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’deki ِħĻِèَّóĤا ona bak ıyor.
Demek ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ sayfa-y ı âlemde bir sat ır-ı nûrânî te şkil 
eden üç sikke-i ehadiyet in  kudsî unvan ıdır. Ve kuvvetli bir hayt ıdır ve parlak 
bir hatt ıdır. Yâni, ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ yukar ıdan nüzûl ile semere-i kâinat 
ve âlemin nüsha-y ı musağğaras ı olan insana ucu dayan ıyor. Ferş’i Ar ş’a bağ-
lar. İnsânî arşa ç ıkmaya bir yol olur.
İkinci S ır
Kur’ân- ı   Mu’cizü’l-Beyân , hadsiz kesret-i  mahlûkatta tezâhür eden vâ-
hidiyet  içinde ukûlü bo ğmamak için, daima o vâhidiyet içinde ehadiyet  cil-
vesini gösteriyor. Yâni, meselâ, nas ıl ki güne ş  ziyâs ıyla hadsiz e şyay ı ihâta 
ediyor. Mecmû-u ziyâs ındaki güne ş in zât ını mülâhaza etmek için, gayet geni ş 
bir tasavvur  ve ihâtal ı bir nazar lâz ım olduğundan, güne şin zât ını unutturma-
mak için, her bir parlak şeyde güne şin zât ını aksi vas ıtas ıyla gösteriyor. Ve her 
parlak şey kendi kabiliyetince güne şin cilve-i zâtîsiyle beraber ziyâs ı, harareti 
gibi hâssalar ını gösteriyor. Ve her parlak şey, güneşi  bütün s ıfât ıyla, kabiliye-
tine göre gösterdi ği gibi; güne şin ziyâ ve hararet ve ziyâdaki elvân- ı seb’a  gibi 
1 Allah’ ın ad ıyla120  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
keyfiyâtlar ının her birisi dahi, umum mukabilindeki şeyleri ihâta ediyor. Öyle 
de, –1ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ِِّٰųوَ temsilde hatâ olmas ın– ehadiyet ve samediyet-i  ilâhiye, 
her bir şeyde husûsan zîhayatta, husûsan insan ın mâhiyet aynas ında bütün 
esmâs ıyla bir cilvesi oldu ğu gibi; vahdet  ve vâhidiyet cihetiyle dahi mevcûdât 
ile alâkadar her bir ismi bütün mevcûdât ı ihâta ediyor. İşte vâhidiyet içinde 
ukûlü bo ğmamak ve kalbler Zât- ı Akdes’i  unutmamak için, daima vâhidiyet-
teki sikke-i ehadiyeti  nazara veriyor ki, o sikkenin üç mühim ukdesini irâe 
eden ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’dir.
Üçüncü S ır
Şu hadsiz kâinat ı şenlendiren, bilmü şâhede rahmet tir. Ve bu karanl ık-
lı mevcûdât ı ışıkland ıran, bilbedâhe yine rahmettir. Ve bu hadsiz ihtiyâcât 
içinde yuvarlanan mahlûkat ı terbiye  eden, bilbedâhe yine rahmettir. Ve bir 
ağac ın  bütün hey’etiyle meyvesine müteveccih oldu ğu gibi, bütün kâinat ı in-
sana müteveccih eden ve her tarafta ona bakt ıran ve muâvenetine ko ştu-
ran, bilbedâhe rahmettir. Ve bu hadsiz fezây ı ve boş ve hâlî âlemi dolduran, 
nurland ıran ve şenlendiren, bilmü şâhede rahmettir. Ve bu fânî insan ı ebede 
namzed eden ve ezelî ve ebedî bir Zât’a muhâtap ve dost  yapan, bilbedâhe 
rahmettir.
Ey insan! Madem rahmet  böyle kuvvetli ve câzibedâr ve sevimli ve me-
detkâr bir hakikat-i mahbûbedir; ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ de, o hakikate ya-
pış ve vahşet-i mutlakadan ve hadsiz ihtiyâcât ın elemlerinden kurtul. Ve O 
Sultân- ı Ezel  ve Ebed ’in taht ına yanaş ve o rahmetin şefkatiyle, şefaatiyle ve 
şuââtiyle o Sultân’a muhâtap ve halîl ve dost  ol!
Evet, kâinat ın envâ ını hikmet  dâiresinde insan ın etraf ında toplay ıp bü-
tün hâcât ına kemâl-i intizam  ve inâyet  ile koşturmak, bilbedâhe iki hâletten 
birisidir. Ya kâinat ın her bir nev’i kendi kendine insan ı tan ıyor. Ona itaat  
ediyor, muâvenetine ko şuyor. Bu ise yüz derece ak ıldan uzak oldu ğu gibi, 
çok muhâlât ı intâc ediyor, insan gibi bir âciz-i mutlakta, en kuvvetli bir Sul-
tân- ı Mutla k’ın kudreti bulunmak lâz ım geliyor. Veyahut, bu kâinat ın perdesi 
arkas ında bir Kadîr -i Mutlak’ ın ilmi ile bu muâvenet oluyor. Demek kâinat ın 
envâ ı, insan ı tan ıyor değil; belki insan ı bilen ve tan ıyan, merhamet  eden bir 
Zât’ ın tan ımas ının ve bilmesinin delilleridir.
1 “En yüce s ıfatlar Allah’ ınd ır.” (Nahl sûresi, 16/60 )ON DÖRDÜNCÜ LEM ’A / İKİNCİ MAKAM    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------    121
Ey insan! Akl ını başına al. Hiç mümkün müdür ki, bütün envâ- ı mahlûka-
tı sana müteveccihen muâvenet ellerini uzatt ıran ve senin hâcetlerine “Leb-
beyk!”  dedirten Zât- ı Zülcelâl;  seni bilmesin, tan ımas ın, görmesin? Madem 
seni biliyor, rahmetiyle bildi ğini bildiriyor. Sen de O’nu bil, hürmetle bildi ğini 
bildir ve katiyen anla ki; senin gibi zay ıf-ı mutlak, âciz-i  mutlak, fakîr-i mutlak, 
fânî, küçük bir mahlûka bu koca kâinat ı musahhar etmek ve onun imdad ına 
göndermek; elbette hikmet  ve inâyet  ve ilim  ve kudreti tazammun eden ha-
kikat-i rahmetti r. Elbette böyle bir rahmet, senden küllî ve hâlis bir şükü r  ve 
ciddî ve sâfî bir hürmet  ister. İşte o hâlis şükrün ve o sâfî hürmetin tercüman ı 
ve unvan ı olan ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’i de. O rahmetin vusûlüne vesîle ve o 
Rahmân ’ın dergâh ında şefaatçi  yap.
Evet, rahmeti n vücûdu ve tahakkuku, güne ş  kadar zâhirdir. Çünkü nas ıl 
merkezî bir nak ış, her taraftan gelen atk ı ve iplerin intizâm ından ve vaziyet-
lerinden hâs ıl oluyor. Öyle de, bu kâinat ın dâire-i kübrâs ında bin bir ism-i 
ilâhî nin cilvesinden uzanan nûrânî atk ılar, kâinat sîmâs ında öyle bir sikke-i 
rahmet  içinde bir hâtem -i rahîmiyeti ve bir nak ş-ı şefkati dokuyor ve öyle bir 
hâtem-i inâyet i nescediyor ki, güne şten daha parlak kendini ak ıllara gösteri-
yor. 
Evet, şems ve kamer i, anâs ır  ve meâdini, nebâtât ve hayvanât ı, bir nakş-ı 
âzam ın atk ı ipleri gibi, o bin bir isimlerin şuâlar ıyla tanzim eden ve hayata 
hâdim eden ve nebâtî ve hayvânî olan umum vâlidelerin gayet şirin ve fe-
dâkârâne şefkatleriyle şefkatini gösteren1 ve zevilhayat ı, hayat- ı  insâniyeye 
musahhar eden ve ondan rubûbiyet-i ilâhiyenin gayet güzel ve şirin bir nak ş-ı 
âzam ını ve insan ın ehemmiyetini gösteren ve en parlak rahmetini izhâr eden 
o Rahmân- ı Zülcemâl , elbette kendi isti ğnâ-y ı mutlak ına karşı rahmetini, ihti-
yâc- ı mutlak içindeki zîhayata ve insana makbul bir şefaatç i yapm ış. Ey insan! 
Eğer insan isen, ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ de; O şefaatçiyi bul.
Evet, rûy-u zeminde dört yüz bin muhtelif ayr ı ayr ı nebâtât ın ve hayva-
nât ın tâifelerini; hiçbirini unutmayarak, şaşırmayarak, vakti vaktine, kemâl-i 
intizam  ile, hikmet  ve inâyet  ile terbiye  ve idare eden ve küre-i arz ın  sîmâs ın-
da hâtem-i  ehadiyet i vaz’eden; bilbedâhe, belki bilmü şâhede rahmett ir. Ve o 
rahmetin vücûdu, bu küre-i arz ın sîmâs ındaki mevcûdât ın vücûdlar ı ka-
dar kat’î oldu ğu gibi, o mevcûdât adedince tahakkukunun delilleri var.
1 Mahlukatta bulunan ac ıma hissinin; Cenâb- ı Hakk’ ın yüz rahmetinden sadece birinin, bütün mahlukat 
aras ında taksim edilmi ş hâli oldu ğuna dair bkz.: Buhârî, edeb  19; Müslim, tevbe  17, 20, 21.122  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Evet, zeminin yüzünde öyle bir hâtem-i  rahmet  ve sikke-i ehadiyet  bu-
lunduğu gibi, insan ın mâhiyet-i mâneviyesinin sîmâs ında dahi öyle bir sikke-i 
rahmet  vard ır ki; küre-i arz  sîmâs ındaki sikke-i merhamet  ve kâinat sîmâs ın-
daki sikke-i uzmâ-y ı rahmetten daha a şağı değil. Âdetâ bin bir ismin cilvesinin 
bir nokta-y ı mihrâkiyesi hükmünde bir câmiiyeti var.
Ey insan! Hiç mümkün müdür ki, sana bu sîmây ı veren ve o sîmâda 
böyle bir sikke-i rahmet i ve bir hâtem -i ehadiyet i vaz’eden Zât, seni ba şı boş 
bıraks ın,1 sana ehemmiyet vermesin, senin harekât ına dikkat etmesin, sana 
müteveccih olan bütün kâinat ı abes yaps ın,2 hilkat  şeceresini, meyvesi  çürük, 
bozuk ehemmiyetsiz bir a ğaç  yaps ın. Hem hiçbir cihetle şüphe  kabul etmeyen 
ve hiçbir veçhile noksaniyeti olmayan, güne ş  gibi zâhir  olan rahmetini ve ziyâ 
gibi görünen hikmetini inkâr  ettirsin. Hâ şâ!..
Ey insan! Bil ki, o rahmetin  arşına yetişmek için bir mi’râc  var. O mi’râc, 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’dir. Ve bu mi’râc ne kadar ehemmiyetli oldu ğun u an-
lamak istersen, Kur’ân- ı   Mu’cizü’l-Beyân ’ın yüz on dört sûrelerinin ba şlar ına 
ve hem bütün mübarek kitaplar ın iptidâlar ına ve umum mübarek i şlerin meb-
de’lerine bak. Ve besmele nin azamet-i  kadrine en kat’î bir hüccet  şudur ki; 
İmam Şâfiî  (radiyallâhu anh)  gibi çok büyük müçtehidler demi şler: “Besmele  tek 
bir âyet  olduğu hâlde, Kur’ân’da yüz on dört defa nâzil olmu ştur.”3
Dördüncü S ır
Hadsiz kesret  içinde vâhidiyet  tecellîsi, hitâb- ı 4ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ demekle herkese 
kâfi gelmiyor. Fikir  dağılıyor. Mecmûundaki vahdet  arkas ında Zât- ı Ehadi yet’i 
mülâhaza edip 5ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ demeğe küre-i arz v üs’atinde bir kalb 
bulunmak lâz ım geliyor. Ve bu s ırra binâen, cüz’iyatta zâhir  bir sûrette sikke-i 
ehadiyeti  gösterdiği gibi; her bir nevide sikke-i ehadiyeti  göstermek ve Zât- ı 
Ehad’i  mülâhaza ettirmek için, hâtem-i  rahmâniyet  içinde bir sikke-i ehadiyeti 
gösteriyor; tâ külfetsiz herkes her mertebede ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ deyip do ğ-
rudan do ğruya Zât- ı Akdes’ e hitap ederek müteveccih olsun.
1 Bkz.: “İnsan başı boş bırak ılacağını m ı san ır?” (K ıyâmet sûresi, 75/36)
2 Bkz.: “Bizim sizi bo şuna yaratt ığımızı, Bizim huzurumuza dönüp hesap vermeyece ğinizi mi sand ınız?” 
(Mü’minûn sûresi, 23/115)
3 Bkz.: eş-Şâfiî, el-ümm  1/208; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân  1/8; el-Gazâlî, el-Müstasfâ  1/82; İbnü’l-
Cevzî, et-Tahkîk fî ehâdîsi’l-hilâf  1/345-347; ez-Zeylaî, Nasbu’r-râye  1/327.
4 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet ederiz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
5 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5 )ON DÖRDÜNCÜ LEM ’A / İKİNCİ MAKAM    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------    123
İşte, Kur’ân- ı  Hakîm  bu s ırr- ı azîmi ifâde içindir ki, kâinat ın dâire-i âza-
mından, meselâ, semâvât  ve arz ın hilkatinden bahsetti ği vakit,  birden en kü-
çük bir dâireden ve en dakîk bir cüz’îden bahseder; tâ ki, zâhir  bir sûrette 
hâtem-i  ehadiyet i göstersin. Meselâ, hilkat-i  semâvât ve arzdan bahsi içinde, 
hilkat-i insandan ve insan ın sesinden ve sîmâs ındaki dekâik-i nîmet ve hik-
metten bahis açar. Tâ ki fikir  dağılmas ın, kalb  boğulmas ın, rûh  Ma’bûd’unu 
doğrudan do ğruya bulsun. Meselâ, َفُŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُěْĥَì ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ 
1ْħِכُĬَاĳْĤوَأَ ْħِכُÝَĭِùْĤأَ âyeti mezkûr hakikati mucizâne bir sûrette gösteriyor.
Evet, hadsiz mahlûkatta ve nihayetsiz bir kesrette vahdet  sikkeleri,  müte-
dâhil dâireler gibi en büyü ğünden, en küçük sikkeye kadar envâ ı ve mertebe-
leri vard ır. Fakat o vahdet, ne kadar olsa yine kesret  içinde bir vahdettir. Ha-
kikî hitab ı tam temin edemiyor. Onun için, vahdet arkas ında ehadiyet  sikkesi  
bulunmak lâz ımd ır. Tâ ki, kesreti hat ıra getirmesin. Do ğrudan do ğruya Zât- ı 
Akdes’ e karşı kalbe yol açs ın.
Hem sikke-i ehadiyet e nazarlar ı çevirmek ve kalbleri celb etmek için, o 
sikke-i ehadiyet üstünde gayet câzibedâr bir nak ış ve gayet parlak bir nur ve 
gayet şirin bir halâvet ve gayet sevimli bir cemâl  ve gayet kuvvetli bir haki-
kat olan rahmet  sikkesini ve rahîmiyet hâtemini koymu ştur. Evet, o rahme-
tin kuvvetidir ki, zî şuûrun nazarlar ını celb eder, kendine çeker ve ehadiyet 
sikkesine îsâl eder. Ve Zât- ı Ehadiyet ’i mülâhaza ettirir ve ondan ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ 
2ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ’ deki hakikî hitaba mazhar eder. İşte ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ 
Fâtiha’n ın  fihristesi ve Kur’ân’ ın  mücmel bir hülâsas ı olduğu cihetle, bu mez-
kûr s ırr- ı azîmin unvan ı ve tercüman ı olmuş. Bu unvan ı eline alan, rahmetin 
tabakât ında gezebilir. Ve bu tercüman ı konuşturan, esrâr- ı rahmeti ö ğrenir ve 
envâr- ı rahîmiyeti ve şefkati görür.
Beşinci S ır
Bir hadîs -i şerifte vârid olmu ş ki: 3ِīٰĩْèَّóĤا رَةِĳُĀ ĵٰĥَĐ َאنَùْĬِْŸا َěَĥَì َّٰųا إِنَّ 
–ev kemâ kâl–
1 “O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri de: Gökleri ve yeri yaratmas ı, lisanlar ınızın ve renk-
lerinizin farkl ı olmas ıdır.” (Rûm sûresi, 30/22 )
2 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5 )
3 “Şüphesiz Allah Teâlâ, insan ı Rahmân sûretinde yaratm ıştır.” Buhârî, isti’zân  1; Müslim, birr 115, 
cennet  28; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/244, 251, 315, 323, 434, 463, 519.124  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Bu hadîsi, bir k ısım ehl-i tarîkat,  akâid-i îmâniyeye münâsib dü şmeyen 
acîp bir tarzda tefsir  etmişler. Hattâ onlardan bir k ısım ehl-i a şk,  insan ın 
sîmâ-y ı mânevîsine bir sûret-i Rahmân  nazar ıyla bakm ışlar. Ehl-i tarîkatin 
ekserinde sekr,  ehl-i aşkın çoğunda istiğrak  ve iltibâs oldu ğundan, hakika-
te muhâlif telâkkilerinde belki mâzurdurlar. Fakat, akl ı başında olanlar, fik-
ren onlar ın esâs- ı akâide münâfi olan mânâlar ını kabul edemez. Etse hatâ 
eder.
Evet, bütün kâinat ı bir saray,  bir ev  gibi muntazam idare eden ve y ıldızla-
rı zerreler gibi hikmetli ve kolay çeviren ve gezdiren ve zerrât ı muntazam me-
murlar gibi istihdam  eden Zât- ı Akdes-i İlâhî’nin şeriki, nazîri, z ıdd ı, niddi ol-
mad ığı gibi 1
ُóĻِāَ×ْĤا ُďĻِĩَّùĤا َĳُİوَ ْءٌĹَü ۪įِĥْáِĩכَ َ÷ْĻَĤ sırrıyla, sûreti, misli, misâli, şebî-
hi dahi olamaz. Fakat, 2ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ َْرْضِۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ُįَĤوَ 
sırrıyla mesel ve temsil ile, şuûnât ına ve s ıfât ve esmâs ına bak ılır. Demek me-
sel ve temsil, şuûnât nokta-y ı nazar ında vard ır. Şu mezkûr hadîs-i  şerifin çok 
makâs ıdından birisi şudur ki: İnsan, ism-i Rahmân’ ı  tamam ıyla gösterir bir 
sûrettedir. Evet, sab ıkan beyan etti ğimiz gibi, kâinat ın sîmâs ında bin bir is-
min şuâlar ından tezâhür eden ism-i Rahmân göründü ğü gibi; zemin yüzünün 
sîmâs ında rubûbiyet-i mutlaka-y ı  ilâhiyenin hadsiz cilveleriyle tezâhür eden 
ism-i Rahmâ n gösterildi ği gibi; insan ın sûret-i câmias ında küçük bir mikyasta 
zeminin sîmâs ı ve kâinat ın sîmâs ı gibi yine o ism-i Rahmâ n’ın cilve-i etemmi-
ni gösterir demektir.
Hem işarettir ki; Zât- ı Rahmân -ı Rahîm’ in delilleri ve aynalar ı olan zî-
hayat ve insan gibi mazharlar, o kadar o Zât- ı Vâcibü’l-vücûd ’a delâletleri 
kat’î ve vâz ıh ve zâhirdir ki, güne şin timsâlini ve aksini tutan parlak bir ayna  
parlakl ığına ve delâletinin vuzûhuna i şareten “O ayna güne ştir.” denildi ği gi-
bi, “İnsanda sûret-i Rahmân  var.” vuzûh-u delâletine ve kemâl-i münâsebe-
tine işareten denilmi ş ve denilir. Ve ehl-i vahdetü’l-vücûd un  mûtedil k ısm ı 
3َĳُİ َّźإِ دَĳُäْĳَĨ َź  bu s ırra binâen, bu delâletin vuzûhuna ve bu münâsebetin 
kemâline bir unvan olarak demi şler.
1 “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur. O her şeyi hakk ıyla işitir ve görür.” ( Şûrâ sûresi, 42/11 )
2 “Göklerde ve yerde en yüce s ıfatlar O Allah’ ınd ır. O Aziz ve Hakîmdir: Mutlak gâliptir, tam hüküm ve 
hikmet sahibidir.” (Rûm sûresi, 30/27 ). Ayr ıca Nahl sûresi, 16/60. âyeti de ayn ı hususu biraz de ğişik 
laf ızla ifade etmektedir.
3 Vücûd-u Vâcib’e nisbeten ba şka şeylere vücûd denilmemeli.. onlar vücûd unvan ına lây ık değillerdir..ON DÖRDÜNCÜ LEM ’A / İKİNCİ MAKAM    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------    125
 ِכَÝَّĻِĩĻِèَóِÖ ُěĻِĥَĺ َאĩכَ َאĭْĩَèاِرْ ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ِّěَéِÖ ُħĻِèرَ َאĺ ُīٰĩْèرَ َאĺ َّħُıّٰĥĤاَ
1َīĻِĨاٰ ِכَÝَّĻِĭٰĩْèَóِÖ ُěĻِĥَĺ َאĩכَ ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ َارَóْøأَ َאĭْĩِّıَĘوَ
Alt ınc ı S ır
Ey hadsiz acz  ve nihayetsiz fakr  içinde yuvarlanan bîçâre insan! Rahmet  
ne kadar k ıymettar bir vesile ve ne kadar makbul bir şefaatçi  olduğunu bu-
nunla anla ki: O rahmet,  öyle bir Sultân- ı Zülcelâl’e vesiledir ki, y ıldızlarla 
zerrât beraber olarak kemâl-i intizam  ve itaatle –beraber– ordusunda  hizmet 
ediyorlar. Ve o Zât- ı Zülcelâl’in  ve o Sultân- ı Ezel  ve Ebed’in  istiğnâ-y ı Zâ-
tî’si var. Ve isti ğnâ-y ı mutlak içindedir. Hiçbir cihetle kâinata ve mevcûdâta 
ihtiyâc ı olmayan bir Ganiyy-i ale’l- ıtlak’t ır. Ve bütün kâinat taht- ı emir ve 
idaresinde ve heybet ve azameti alt ında nihayet itaatte, celâline kar şı tezel-
lüldedir.
İşte rahmet,  seni –Ey insan!– o Müsta ğni-i ale’l- ıtlak ’ın ve Sultân- ı Serme-
d î’nin huzuruna ç ıkar ır ve O’na dost  yapar. Ve O’na muhâtap eder. Ve sevgili 
bir abd  vaziyetini verir. Fakat, nas ıl sen güne şe yetişemiyorsun, çok uzaks ın, 
hiçbir cihetle yana şam ıyorsun. Fakat güne şin ziyâs ı, güneşin aksini, cilvesini 
senin aynan vas ıtas ıyla senin eline verir, öyle de: O Zât- ı Akdes’ e ve o Şems-i 
Ezel  ve Ebed’ e biz çendan nihayetsiz uza ğız, yanaşamay ız; fakat O’nun zi-
yâ-y ı rahmeti, O’nu bize yak ın ediyor.
İşte ey insan! Bu rahmeti  bulan, ebedî tükenmez bir hazine-i nur buluyor. 
O hazîneyi bulman ın çaresi: Rahmeti n en parlak bir misâli ve mümessili ve o 
rahmetin en beli ğ  bir lisân ı ve dellâl ı olan ve “rahmeten li’l-âlemîn”2 unvan ıy-
la Kur’ân’da  tesmiye edilen Resûl-i  Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın sünnetidir ve 
tebaiyyetidir. Ve bu rahmeten li’l-âlemîn olan rahmet-i mücessemeye vesile ise, salavâtt ır. Evet, salavât ın mânâs ı rahmettir. Ve o zîhayat mücessem rah-
mete, rahmet duâs ı olan salavât  ise; o rahmeten li’l-âlemî nin vusûlüne vesi-
ledir.
3 Öyle ise; sen salavât ı kendine, o rahmeten li’l-âlemîne vesile yap ve o 
Zât’ ı da rahmet-i Rahmân ’a vesile ittihâz et.
1 Ey Rahmân, Rahîm Allah ım! ‘Bismillâhirrahmânirrahîm’in hakk ı için, rahîmiyetine yara şır şekilde bize 
merhamet et ve rahmâniyetine yara şır şekilde, bize ‘Bismillâhirrahmânirrahîm’in s ırlar ını anlamay ı 
temin et.
2 Bkz.:  Enbiyâ sûresi, 21/107.
3 Peygamber Efendimiz’e (sallallâhu aleyhi ve sellem)  salât ü selâm getirmenin önemine dair bkz.: Ahzâb 
sûresi, 33/56; Müslim, salât  11, 70; Tirmizî,  vitr 21; Ebû Dâvûd, salât  36, 201,  vitr 26.126  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Umum ümmetin rahmeten li’l-âlemîn  olan (aleyhissalâtü vesselâm)  hakk ında 
hadsiz bir kesretle rahmet  mânâs ıyla salavât  getirmeleri, rahmet ne kadar k ıy-
mettar bir hediye-i ilâhiye ve ne kadar geni ş bir dâiresi oldu ğunu parlak bir 
sûrette isbât eder.
Elhâs ıl: Hazîne-i rahmet in en k ıymettar p ırlantas ı ve kap ıcısı Zât- ı Ahme-
diy e (aleyhissalâtü vesselâm)  olduğu gibi, en birinci anahtar ı  dahi,
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’dir. Ve en kolay bir anahtar ı da  salavâtt ır .
 َīĻِĩَĤَאđْĥِĤ ًÙَĩْèرَ ُįَÝْĥَøأَرْ ْīَĨ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ َارِóْøأَ ِّěَéِÖ َّħُıّٰĥĤاَ
 َאıِÖ َאĭĻِĭْĕُÜ ًÙَĩْèرَ َאĭْĩَèوَارْ. َīĻِđَĩْäأَ ۪įِÖَאéْĀوَأَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ۪،įِÝَĨْóُéِÖوَ ِכَÝَĩْèَóِÖ ُěĻِĥَĺ َאĩכَ
1َīĻِĨاٰ ِכَĝْĥَì ْīِĨ َاكَĳِø ْīَĨ ِÙَĩْèرَ ْīَĐ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Allah ım! ‘Bismillâhirrahmânirrahîm’in s ırlar ının hakk ı için, âlemlere rahmet olarak gönderdi ğin Zâta 
ve bütün Âl ve Ashab ına, Senin rahmetine ve O’nun hürmetine yara şır bir şekilde salât ve selâm et. 
Bize de, öyle bir rahmetle merhamet et ki, Senden gayr ı, mahlûkat ından hiç kimsenin merhametine 
muhtaç olmayal ım.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )ON DÖRDÜNCÜ LEM ’A / İKİNCİ MAKAM    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------    127
On Beşinci Lem'a
Risale-i Nur Külliyat ı’nın Sözler, Mektubât ve On Dördüncü Lem’a’ya 
kadar olan k ısm ının fihristesidir. Her k ısm ın fihristesi, yani Sözler k ısm ının 
fihristesi, Sözler Mecmûas ı’nda bulundu ğundan, Mektubât ve Lem’alar’ ın da 
kendilerine âit fihristeleri o mecmûalar ın âhirlerine ilhak edildi ğinden burada 
yaz ılmad ı.
On Alt ıncı Lem'a
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
3ًאĩدَائِ ًاïَÖأَ ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Aziz s ıdd ık kardeşlerim Hoca Sabri  (rahmetullâhi aleyh) , Hâf ız Ali  (rahmetullâhi 
aleyh), Mes’ûd  (rahmetullâhi aleyh) , Mustafalar  (rahmetullâhi aleyhim) , Hüsrev  (rahmetul-
lâhi aleyh) , Re’fet  (rahmetullâhi aleyh) , Bekir Bey  (rahmetullâhi aleyh) , Rüşdü  (rahmetullâhi 
aleyh), Lütfüler  (rahmetullâhi aleyhim) , Hâf ız Ahmed  (rahmetullâhi aleyh) , Şeyh Mustafa  
(rahmetullâhi aleyh)  vesâire... Sizlere merakl ı ve medâr- ı sual olmu ş “dört küçük 
mesele”yi mâlûmat kabîlinden muhtasar bir sûrette beyân etmekli ğe kalbim-
de bir hât ıra hissettim.
Birincisi
Kardeşlerimizden Çaprazzade Abdullah Efendi  gibi baz ı adamlar, ehl-i 
keşiften rivâyeten bu geçen Ramazan’da Ehl-i Sünnet ve Cemaat  
için bir ferec , bir fütûhât  olacağını haber verdikleri hâlde zuhûr etme-
di. Böyle ehl-i velâyet  ve keşif, neden hilâf- ı vâki haber veriyorlar? 
Benden sordular. Ben de birden sünûhat  kabîlinden olarak verdi ğim 
cevab ın muhtasar ı şudur:
Hadîs-i şerifte vârid olmu ştur ki: “Bazen belâ  nâzil oluyor; gelirken kar-
şısına sadaka  çıkar, geri çevirir.”4 Şu hadîsin s ırrı gösteriyor ki, mukadderât,
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi; sonsuza kadar sürekli üzerinize olsun.
4 Az bir sadakan ın, çok belây ı def ettiğine dair bkz.: el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/30; Ayr ıca hadislerde sada-
kan ın, gazab- ı ilâhîyi söndürdü ğü (Tirmizî, zekât  28; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  8/261, 19/421; 
el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  3/245) ve yetmi ş çeşit belây ı def ettiği (Hatîb el-Ba ğdâdî, Târîhu Ba ğdâd 
8/207; el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  4/236) belirtilmektedir.
 baz ı şerâitle vukûa gelirken geri kal ır. Demek ehl-i ke şfin muttali oldu ğu mu-
kadderât mutlak olmad ığını, belki baz ı şerâitle mukayyed bulundu ğunu ve 
o şerâitin vukû bulmamas ıyla o hâdise de vukûa gelmiyor. Fakat o hâdise, 
ecel-i muallâk gibi Levh-i Ezelî ’nin bir nevi defteri hükmünde olan Levh-i 
Mahv , İsbat ’ta mukadder olarak yaz ılm ıştır.1 Gayet nadir olarak Levh-i Eze-
lî ’ye kadar ke şif ç ıkar. Ekseri oraya ç ıkam ıyor.
İşte bu s ırra binâen, geçen Ramazan- ı Şerif ’te ve Kurban Bayram ı ’nda ve 
daha başka vakitlerde istihrâca binâen veya ke şfiyat  nev’inden verilen haber-
ler, muallâk olduklar ı şerâiti bulamad ıklar ı için vukûa gelmemi şler ve haber 
verenleri tekzip etmiyorlar. Çünkü mukadder imi ş, fakat şart ı gelmeden o da 
vukûa gelmemi ş. Evet Ramazan- ı Şerif’te bid’alar ın ref’ine Ehl-i Sünnet ve 
Cemaat ’in ekseriyetle hâlis duâs ı bir şart ve bir sebeb-i mühim idi. Maalesef 
câmilere Ramazan- ı Şerif’te bid’alar girdi ğinden, duâlar ın kabulüne sed çekip 
ferec  gelmedi. Nas ıl ki, sâb ık hadîsin s ırrıyla, sadaka , belây ı ref’ eder; ekse-
riyetin hâlis duâs ı dahi, ferec-i umumîyi cezb eder. Kuvve-i câzibe vücuda 
gelmediğinden, fütûhât  da verilmedi.
İkinci Merakl ı Sual
Bu iki ay zarf ında heyecanl ı bir vaziyet-i siyasiye kar şısında bana, hem 
alâkadar oldu ğum çok karde şlerime kavî bir ihtimâl ile ferah verecek bir te-
şebbüs etmek lâz ımken, o vaziyete hiç ehemmiyet vermeyerek bilâkis beni 
tazyik eden ehl-i dünyan ın lehinde olarak bir fikirde bulundum. Baz ı zâtlar 
hayret içinde hayrette kald ılar. Dediler ki:
“Sana işkence eden bu müptedî ve k ısmen münaf ık  baştaki insanlar ın 
takip ettikleri siyaseti nas ıl görüyorsun ki ili şmiyorsun?”
Verdiğim cevab ın muhtasar ı şudur ki:
Bu zamanda ehl-i İslâm ’ın en mühim tehlikesi, fen ve felsefeden ge-
len bir dalâletl e kalblerin bozulmas ı ve îmân ın zedelenmesidir. Bunun 
çâre-i yegânesi, nurdur, nur  göstermektir ki, kalbler ıslah olsun, îmânlar 
kurtulsun. E ğer siyaset topuzuyla hareket edilse, galebe çal ınsa, o kâ-
firler münaf ık  derecesine iner. Münaf ık, kâfirden daha fenâd ır. Demek, 
topuz  böyle bir zamanda kalbi ıslah etmez. O vakit küfür  kalbe girer, 
1 Bkz.: en-Nevevî, Şerhu Sahîhi Müslim  16/114; İbni Hacer, Fethu’l-bârî  10/415-416.130  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
saklan ır; nifaka ink ılâp eder. Hem nur, hem topuz.. ikisini, bu zamanda 
benim gibi bir âciz yapamaz. Onun için bütün kuvvetimle nura sar ılma-
ya mecbur oldu ğumdan, siyaset topuzu  ne şekilde olursa olsun bakma-
mak lâz ım geliyor. Amma maddî cihad ın muktezâs ı ise, o vazife şimdilik 
bizde de ğildir. Evet, ehline göre kâfirin veya mürtedin tecâvüzat ına sed 
çekmek için topuz lâz ımd ır. Fakat iki elimiz var. E ğer yüz elimiz de olsa, 
ancak nura kâfi gelir. Topuzu tutacak elimiz yok!
Üçüncü Merakl ı Sual
Bu yak ında İngiliz  ve İtalya  gibi ecnebilerin bu hükûmete ili şmesiyle, eski-
den beri bu vatandaki hükûmetin hakikî nokta-y ı istinâd ı ve kuvve-i mânevi-
ye sinin menba ı olan hamiyet-i İslâmiye ’yi tehyîc etmekle şeâir-i İslâmi ye’nin 
bir derece ihyâs ına ve bid’alar ın bir derece def’ine medâr olaca ğı hâlde, ne-
den şiddetle harp aleyhinde ç ıktın ve bu meselenin âsâyi şle halledilmesini 
duâ  ettin ve şiddetli bir sûrette müptedîlerin hükûmetleri lehinde taraftar ç ık-
tın? Bu ise, dolay ısıyla bid’alara tarafgirliktir?
Elcevap Elcevap : Biz, ferec  ve ferah ve sürur ve fütûhât  isteriz; fakat kâfirlerin 
kılıcı yla değil. Kâfirlerin k ılıçlar ı başlar ını yesin; k ılıçlar ından gelen fayda bize 
lâz ım değil. Zâten o mütemerrit ecnebilerdir ki, münaf ıklar ı ehl-i îmâna mu-
sallat ettiler ve z ınd ıklar ı yetiştirdiler.
Hem harp belâs ı ise hizmet-i Kur’âniye’mize mühim bir zarard ır. Bizim 
en fedâkâr ve en k ıymettar karde şlerimizin ekserisi k ırk beşten aşağı oldu-
ğundan, harp vas ıtas ıyla vazife-i kudsiye-i Kur’âniye’yi b ırak ıp askere gitme-
ye mecbur olacakt ılar. Benim param olsa, hüsn-ü r ızam ile, böyle k ıymettar 
kardeşlerimin her birisini askerlikten kurtarmak için, bedel-i nakdiye bin li-
ra kadar da olsa, verirdim. Böyle yüzer k ıymettar karde şlerimizin hizmet-i 
Kur’âniye -i Nuriye’yi b ırak ıp maddî cihad topuzuna el atmakta, yüz bin lira 
kendi zarar ımızı hissediyordum. Hattâ Zekâi ’nin bu iki sene askerli ği, belki 
bin lira kadar mânevî faydas ını kaybettirdi. Her ne ise... Kadîr-i Küll-i Şey ’, 
bir dakikada bulutlarla dolmu ş cevv-i havay ı süpürüp temizleyerek, semâ-
nın berrak yüzünde ziyâdar güne şi gösterdi ği gibi, bu zulümâtl ı ve rahmetsiz 
bulutlar ı da izâle edip hakâik-i Şeriat’ ı güneş gibi gösterir ve ucuz ve da ğda-
ğasız verebilir. O’nun rahmetinden bekleriz ki, bize pahal ı satmas ın. Başta-
kilerin ba şlar ına ak ıl ve kalblerine îmân versin, yeter. O vakit kendi kendine 
iş düzelir.ON ALTINCI LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------    131
Dördüncü Merakl ı Sual
Diyorlar ki: “Madem sizin elinizdeki nurdur, topuz  değildir; nura kar şı 
muaraza edilmez ve nurdan kaç ılmaz ve nurun izhâr ından zarar gelmez. Ne-
den arkada şlar ınıza ihtiyat ı tavsiye ediyorsunuz? Çok nurlu risaleleri halklara 
gösterilmesini men ediyorsunuz?”
Bu suale kar şı cevab ın muhtasar meâli  şudur ki: Ba şlardaki ba şlar ın 
çoğu sarhoş, okumaz. Okusa da anlamaz. Yanl ış mânâ verip ili şir. İlişmemesi 
için, akl ı başına gelinceye kadar göstermemek lâz ım geliyor. Hem çok vicdan-
sız insanlar var ki, garaz veya tama’ veyahut havf cihetiyle nuru inkâr  eder 
veya gözünü kapar. Onun için karde şlerime de tavsiye ediyorum ki: İhtiyat 
etsinler, nâ-ehiller in eline hakikatleri vermesinler.1 Hem ehl-i dünyan ın evhâ-
mını tahrik edecek i şlerde bulunmas ınlar.2(Hâşiye)
1 “İlmi, lây ık olmayan kimseye ö ğretmek, domuzun boynuna mücevherat, inci, alt ın takmak gibidir.” 
anlam ındaki hadis için bkz.: İbni Mâce, mukaddime  17.
2 (Hâşiye) Ciddî bir meseleye vesîle olabilecek bir latîfe: Dünkü gün sabahleyin bir dostumun 
dâmâd ı Mehmed  yan ıma geldi. Mesrûrâne, be şaretkârâne dedi ki:
 “Senin bir kitab ını Isparta ’da tab’ etmi şler, çoklar okuyorlar.” Ben dedim: “O, yasak olan 
tab’ değil belki müstensihle baz ı nüshalar al ınm ış ki hükûmet ona bir şey demez.” Hem 
dedim: “Sak ın bunu senin dostun olan iki münâf ığa söyleme. Onlar böyle bir şey ar ıyorlar 
ki, bahâne etsinler.” İşte kardeşlerim, bu adam çendan bir dostumun dâmâd ıdır; o münâse-
betle benim de ahbâb ım say ılır. Fakat berberlik münâsebetiyle vicdans ız muallim ve münâ-
fık müdürün dostudur. Orada karde şlerimizden birisi bilmeyerek öyle söylemi ş; iyi oldu ki, 
en evvel geldi, bana haber verdi. Ben de tenbih ettim, fenâl ığın önü al ınd ı. Ve teksir maki-
nas ı binler nüshalar ı bu perde  alt ında neşretti.132  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Hâtime
Bugün Re’fet  Bey’in bir mektubunu ald ım. Lihye-i Şerife  hakk ındaki su-
ali münâsebetiyle diyorum ki:
Hadîsçe sâbittir ki, Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın Lihye-i Saâdetin-
den düşen saçlar ın taneleri mahduttur. Otuz k ırk tane veya elli-altm ış tane gi-
bi az bir miktarda iken, binler yerde Lihye-i Saâdetin saçlar ı bulunmas ı, beni 
bir zaman çok dü şündürdü. O vakit hat ırıma gelmi ş ki:
Lihye-i Saâdet , yaln ız Lihye-i Şerif in saçlar ından ibaret de ğil, belki re’s-i 
mübarekinin tra ş oldukça hiçbir şeyini kaybetmeyen Sahâbeler ,1 o nurlu ve 
mübarek ve dâimî ya şayacak saçlar ı muhafaza etmi şler. Onlar binlerdir; şim-
diki mevcuda müsâvi gelebilirler.
Yine o vakit hat ırıma geldi ki: Acaba her câmide bulunan, sened-i sahih 
ile bu saç  Hazreti Risâlet ’in saç ı olduğu sâbit midir ki, ona kar şı ziyaret mak-
bul olabilsin?
Birden hat ıra geldi ki: O saçlar ın ziyareti, vesîledir. Resûl-i Ekrem  (aley-
hissalâtü vesselâm) ’a karşı salavât getirmeye sebep ve bir hürmet ve muhabbe-
te medârd ır.2 Vesîlelik ciheti o şeyin zât ına bakmaz, vesîlelik cihetine bakar. 
Onun için e ğer bir saç  hakikî olarak Lihye-i Saâdetten olmazsa, madem zâhir 
hâle göre öyle telâkki edilmi ş ve o vesîlelik vazifesini yap ıyor ve hürmete ve 
teveccühe ve salavâta vesîle oluyor; kat’î sened ile o saç ın zât ını teşhis ve tâ-
yin lâz ım değildir. Yaln ız, aksine kat’î delil olmas ın, yeter. Çünkü telâkkiyat- ı 
âmme  ve kabul-ü ümmet , bir nevi hüccet hükmüne geçer.
Baz ı ehl-i takvâ  böyle işlerde, ya takvâ veya ihtiyat veya azîmet nokta-
sında ilişseler de, hususî ili şirler. Bid’a  da deseler, bid’a-y ı hasene  nev’inde 
dâhildir. Çünkü vesîle-i salavât tır. Re’fet  Bey mektubunda diyor: “Bu mesele 
ihvanlar beyninde medâr- ı münaka şa  olmuş.” Kardeşlerime tavsiye ediyo-
rum ki: İnşikâka ve iftirâk a sebebiyet veren münaka şa etmesinler. Yaln ız mü-
dâvele-i efkâr  sûretinde nizâs ız mübâhase ye al ışsınlar.
1 Bkz.: Buhârî, vudû’  33; Müslim, hac 322-326; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/133, 137.
2 Peygamber Efendimiz’e (sallallâhu aleyhi ve sellem)  salât ü selâm getirmenin faziletine dair bkz.: Ahzâb 
sûresi, 33/56; Müslim, salât  11, 70; Tirmizî,  vitr 21; Ebû Dâvûd, salât  36, 201,  vitr 26.ON ALTINCI LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------    133
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
3ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Aziz s ıdd ık Senirkent li kardeşlerim İbrahim , Şükrü , Hâf ız Bekir , Hâ-
fız Hüseyin , Hâf ız Recep  Efendiler!
Hâf ız Tevfik  ile gönderdi ğiniz üç meseleye mülhidler eskiden beri ili şi-
yorlar.
Birincisi : 4ٍÙِئَĩَè ٍīْĻَĐ ĹِĘ ُبُóْĕَÜ َאİَïَäوَ ِ÷ْĩَّýĤا ِبَóْĕَĨ َēَĥَÖ إِذَا ĵّٰÝَè Âyetin 
ifade ettiği zâhir mânâs ına göre: Güne ş in, hararetli ve çamurlu bir çe şme su-
yunda gurub etti ğini görmü ş, diyor.
İkincisi : Sedd-i Zülkarneyn  nerededir?
Üçüncüsü : Âhir zamanda Hazreti İsâ  (aleyhisselâm) ’ın geleceğine ve Deccal ’ı
öldüreceğine dâirdir.5
Bu suallerin cevaplar ı uzundur. Yaln ız muhtasar bir i şaretle deriz ki: Âyât- ı 
Kur’âniye, üslûb-u Arabiye üzerine ve zâhir nazara göre umumun anlayaca ğı 
bir tarzda ifade etti ği için, çok defa te şbih ve temsil sûretinde beyân ediyor.
İşte 6ٍÙِئَĩَè ٍīْĻَĐ ĹِĘ ُبُóْĕَÜ yani güne ş in, hararetli ve çamurlu bir çe şme gi-
bi görünen Bahr-i Muhît-i Garbî ’nin sâhilinde veya volkanl ı, alevli, dumanl ı 
dağın gözünde gurub etti ğini Zülkarneyn  görmüş. Yani, zâhir nazarda Bahr-i 
Muhît-i Garbî’nin sevâhilinde, yaz ın şiddet-i hararetiyle etraf ındaki batakl ık 
hararetlenmi ş, tebahhur etti ği bir zamanda o buhar arkas ında büyük bir çe ş-
me havzas ı sûretinde uzaktan Zülkarneyn’e görünen Bahr-i Muhît’in bir k ıs-
mında güne şin zâhirî gurubunu görmü ş. Veya volkanl ı, taş ve toprak ve ma-
den sular ını kar ıştırarak f ışkıran bir da ğın başında yeni aç ılm ış ateşli gözünde, 
semâvât ın gözü olan güne şin gizlendi ğini görmü ş.
Evet, Kur’ân- ı Hakîm ’in mucizâne belâgat- ı ifadesi bu cümle ile çok me-
sâili ders veriyor.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.
4 “Nihayet Bat ıya ulaştığında, güne şi âdeta kara bir balç ıkta batar vaziyette buldu.” (Kehf sûresi, 
18/86)
5 Müslim,  fiten 110; Tirmizî,  fiten 59, 62; Ebû Dâvûd, melâhim  14; İbni Mâce,  fiten 33.
6 “(Nihayet Bat ıya ulaştığında), güne şi âdeta kara bir balç ıkta batar vaziyette (buldu).” (Kehf sûresi, 
18/86)134  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Evvelâ
Zülkarneyn ’in mağrib taraf ına seyahati, şiddet-i hararet zaman ında ve 
batakl ık taraf ına ve güne ş in gurub âvân ına ve volkanl ı bir dağın f ışkırmas ı 
vaktine tesadüf etti ğini beyân etmekle, Afrika ’nın tamam istilâs ı gibi çok ib-
retli meselelere i şaret eder.
Mâlûmdur ki, görünen hareket-i şems, zâhirîdir ve küre-i arz ın mahfî ha-
reketine delildir; onu haber veriyor. Hakikat-i gurub murad de ğildir. Hem 
çeşme, teşbihtir. Uzaktan büyük bir deniz, küçük bir havuz gibi görünür. Ha-
raretten ç ıkan sis ve buharlar ve batakl ıklar arkas ında görünen bir denizi, 
çamur içinde bir çe şmeye teşbihi ve Arapça hem çe şme, hem güne ş , hem 
göz mânâs ında olan ٍīْĻَĐ kelimesi, esrâr- ı belâgatça gayet mânidar ve müna-
siptir.1(Hâşiye) Zülkarneyn ’in nazar ında uzakl ık cihetiyle öyle göründü ğü gibi, 
Arş-ı Âzam’dan gelen ve ecrâm- ı semâviyeye kumanda eden semâvî hitab- ı 
Kur’ânî, bir misafirhâne-i rahmâniyede sirac vazifesini gören musahhar güne-şi Bahr-i Muhît-i Garbî  gibi bir çe şme-i rabbânî de gizleniyor demesi, azame-
tine ve ulviyetine yak ışıyor ve mucizâne üslûbu ile, denizi hararetli bir çe şme 
ve dumanl ı bir göz gösterir. Ve semâvî gözlere öyle görünür.
Elhâs ıl: Bahr-i Muhît-i Garbî ’ye çamurlu bir çe şme tâbiri, Zülkarneyn ’e 
nisbeten uzakl ık noktas ında o büyük denizi bir çe şme gibi görmü ş. Kur’ân’ ın 
nazar ı ise her şeye yak ın olduğu cihetle, Zülkarneyn’in galat- ı his nev’indeki 
nazar ına göre bakamaz. Belki Kur’ân, semâvâta bakarak geldi ğinden küre-i 
arz ı kâh bir meydan, kâh bir saray bazen bir be şik, bazen bir sayfa gibi gör-
düğünden; sisli, buharl ı koca Bahr-i Muhît-i Atlas- ı Garbî ’yi bir çe şme tâbir 
etmesi, azamet-i ulviyetini gösteriyor.
f
İkinci Sualiniz
Sedd-i Zülkarneyn  nerededir? Ye’cüc , Me’cüc  kimlerdir?2
1 (Hâşiye) ٍÙِئَĩَè ٍīْĻَĐ ĹِĘ ’deki ٍīْĻَĐ tâbiri, esrâr- ı belâgat ça latîf bir mânây ı remzen ihtâr ediyor. 
Şöyle ki: “Semâ ve yüzü, güne ş  gözüyle zeminin yüzündeki cemâl-i rahmeti seyirden son-
ra, zemin dahi deniz gözüyle yukar ıdaki azamet-i ilâhiyeyi temâ şây ı müteakib; o iki göz bir-
biri içine kapan ırken, rûy-u zemindeki gözleri kap ıyor.” diye mucizâne bir kelime ile hat ır-
lat ıyor ve gözler vazifesine paydos i şaretine işaret ediyor.
2 Bkz.: Kehf sûresi, 18/92-98; Enbiyâ sûresi, 21/95-96.ON ALTINCI LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------    135
Elcevap Elcevap : Eskiden bu meseleye dâir bir risale yazm ıştım. O vaktin mül-
hidleri onunla mülzem olmu şlard ı. Şimdilik hem o risale yan ımda yoktur, hem 
kuvve-i hâf ızam ta’til-i e şgal etmiş, yard ım etmiyor. Hem Yirmi Dördüncü Sö-
z’ün Üçüncü Dal ı’nda bir nebze bu meseleden bahsedilmi ş. Onun için bu me-
selenin yaln ız iki-üç nüktesine gayet muhtasar bir i şaret edece ğiz. Şöyle ki:
Ehl-i tahkikin beyân ına göre, hem Zülkarneyn  unvan ının işaretiyle, Ye-
men padi şahlar ından Zülyezen  gibi “zû” kelimesiyle ba şlayan isimleri bulun-
duğundan bu Zülkarneyn, İskender -i Rumî  değildir. Belki Yemen padi şahla-
rından birisidir ki,1 Hazreti İbrahim ’in zaman ında bulunmu ş2 ve Hazreti H ı-
zır ’dan ders alm ış.3 İskender-i Rumî ise, Milâddan takriben üç yüz sene evvel 
gelmiş, Aristo ’dan ders alm ış.4
Tarih-i be şerî, muntazam sûrette üç bin seneye kadar gidiyor. Bu nâk ıs 
ve k ısa tarih nazar ı, Hazreti İbrahim  zaman ından evvel do ğru olarak hük-
medemiyor. Ya hurâfevâri, ya münkirâne, ya gayet muhtasar gidiyor. Bu Yemenî Zülkarneyn  , tefsirlerde eskiden beri İskender  nâm ıyla iştihar ının
5 se-
bebi, ya o Zülkarneyn’in bir ismi İskender’dir ki, İskender-i Kebîr  ve Eski İs-
kender’dir. Veyahut âyât- ı Kur’âniye’nin zikretti ği hâdisât- ı cüz’iyeler; küllî 
hâdisât ın uçlar ı olduğu cihetle, Zülkarneyn olan İskender-i Kebîr’in nübüvvet-
kârâne ir şâdât ıyla akvam- ı zâlime ile milel-i mazlûme ortas ında hâil ve gad-
darlar ın garetlerine mâni olacak me şhur sedd-i Çin ’in binas ını kurduğu gibi; 
İskender-i Rumî  misillü müteaddit cihangirler ve kuvvetli padi şahlar, maddî 
cihetinde ve mânevî âlem-i insâniyetin padi şahlar ı olan bir k ısım enbiyâ ve 
baz ı aktab dahi mânevî ve ir şâdî cihetinde o Zülkarneyn’in arkas ında gidip 
iktidâ edip, mazlûmlar ı zâlimlerden kurtaracak çarelerin mühimlerinden olan 
dağlar ortalar ında sedleri,6(Hâşiye) sonra da ğlar başlar ında kaleleri kurmu şlar. 
1 Bkz.: Ebu’s-Suûd, Tefsîru Ebi’s-Suûd  5/239-240; İbni Hacer, Fethu’l-bârî  6/385; el-Âlûsî, Rûhu’l-
meânî  16/27.
2 Bkz.: el-Fâkihî, Ahbâru Mekke  3/221; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  11/47; İbni Kesîr, 
Tefsîru’l-Kur’ân  1/180, 3/101.
3 Bkz.: el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  11/47.
4 Bkz.: İbni Hacer, Fethu’l-bârî  6/382-383; e ş-Şevkânî, el-Fethu’l-kadîr  3/307; el-Hamevî, Mu’cemü’l-
büldân  1/184. Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , “Hz. Zülkarneyn nebî miydi, de ğil 
miydi bilmiyorum.” buyurmaktad ır: Bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  2/17, 488. Ayr ıca kaynaklarda 
Hz. Zülkarneyn’in, nebî veya melik olmad ığı, fakat ibadet ü takva sahibi, insanlar ı Allah’a ça ğıran 
bir büyük insan oldu ğu da kaydediliyor: Bkz.: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/346; Abdurrezzak, 
Tefsîru’s-San’ânî  2/410.
5 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  16/17; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  11/45, 47; e ş-Şevkânî, 
el-Fethu’l-kadîr  3/307; el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  16/26.
6 (Hâşiye) Rûy-u zeminde mürûr-u zamanla da ğ şeklini alm ış, tan ınmayacak bir sûrete gelmi ş 
çok sun’î sedler vard ır.136  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Ya bizzât maddî kuvvetleriyle veyahut ir şâd ve tedbirleriyle tesîs etmi şler. 
Sonra şehirlerin etraf ında surlar ı ve ortalar ında kaleleri, tâ son çare olan k ırk 
ikilik toplar ı ve kale-i seyyar  gibi diritnavt lar ı yapm ışlar. Hattâ rûy-u zeminin 
en meşhur seddi ve kaç günlük uzak bir mesafe tutan Sedd-i Çin’i Kur’ân lisâ-
nıyla Ye’cüc  ve Me’cüc ’ün ve tâbir-i di ğerle tarih lisân ında Mançur  ve Moğol  
denilen ve âlem-i be şeriyeti kaç defa zîr u zeber eden ve Himalaya Da ğlar ı nın 
arkas ından ç ıkan ve şarktan garba kadar harap eden akvam- ı vahşiye ve ga-
retkâr milletlerin Hind  ve Çin ’deki akvam- ı mazlûmeye tecâvüzlerini durdur-
mak için o Himalaya silsilelerine yak ın iki dağ ortas ında uzun bir sed yapt ığı 
ve o akvam- ı vahşiyenin kesretle hücumlar ına çok zaman mâni oldu ğu gibi, 
Kafkas Da ğlar ı nda Derbent  cihetinde yine çapulcu garetgir akvam- ı Tatari-
yenin hücumunu durdurmak için Zülkarneyn-misâl eski İran  padişahlar ının 
himmetiyle sedler yap ılm ıştır. Bu nev’iden çok sedler var. Kur’ân- ı Hakîm  
umum nev-i be şer ile konu ştuğu için, zâhiren bir hâdise-i cüz’iyeyi zik-
redip, umum o hâdiseye benzer hâdisât ı ihtâr ederek konu şuyor.  İşte bu 
nokta-y ı nazardand ır ki, Sedd’e ve Ye’cüc ve Me’cüc’e dâir rivâyetler ve ak-
vâl-i müfessirîn, ayr ı ayr ı gidiyor.
Hem Kur’ân- ı Hakîm , münasebât- ı kelâmiye cihetinde bir hâdiseden 
uzak bir hâdiseye intikal eder. Bu münasebât ı düşünmeyen zanneder ki, 
iki hâdisenin zamanlar ı birbirine yak ınd ır. İşte Sedd’in harabiyetinden K ıya-
met ’in kopmas ını Kur’ân’ ın haber vermesi, kurbiyet-i zaman cihetiyle de ğil, 
belki münasebât- ı kelâmiye cihetinde iki nükte içindir. Yani, bu sed nas ıl ha-
rap olacak, öyle de dünya harap olacakt ır. Hem nas ıl ki f ıtrî ve ilâhî sedler 
olan dağlar metîndir, ancak K ıyamet’in kopmas ıyla harap olurlar, öyle de 
bu sed dahi da ğ gibi metîndir, ancak dünyan ın harap olmas ıyla hâk ile yek-
san olabilir. İnk ılâbât- ı zaman tahribât yapsa da, ço ğu sağlam kal ır demektir. 
Evet, Sedd-i Zülkarneyn ’in külliyetinden bir ferdi olan Sedd-i Çinî binler sene 
yaşad ığı hâlde daha meydanda duruyor. İnsan ın eliyle zemin sayfas ında ya-
zılan, mücessem, mütehaccir, mânidar tarih-i kadîmden uzun bir sat ır olarak 
okunuyor.
Üçüncü Sualiniz
Hazreti İsâ  (aleyhisselâm) ’ın Deccal ’ı öldürmesi, hem Birinci Mektup ’ta ve 
hem On Be şinci Mektup ’ta gayet muhtasar ve size kâfi bir cevap vard ır.ON ALTINCI LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------    137
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
3ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Aziz, fedâkâr, s ıdd ık, vefadar karde şlerim Hoca Sabri  (rahmetullâhi 
aleyh) ve Hâf ız Ali  (rahmetullâhi aleyh),
“Mugayyebât- ı Hamse ”ye4 dâir Sûre-i Lokman  ’ın âhirindeki âyetin hak-
kında mühim sualinize gayet mühim bir cevap isterken, maatteessüf 
şimdiki hâlet-i rûhiyem ve ahvâl-i maddiyem o cevaba müsaid de ğil-
dir. Yaln ız sualinizin temas etti ği bir-iki noktaya gayet mücmel i şaret 
edeceğiz. Şu sualinizin meâli gösteriyor ki, ehl-i ilhad taraf ından ten-
kid sûretinde mu ğayyebât- ı hamse’den5 yağmurun gelmek vaktine 
ve rahm- ı mâderdeki ceninin keyfiyetine itiraz edilmi ş. Demişler 
ki: “Rasadhânelerde bir âletle ya ğmurun vakt-i nüzûlü ke şfediliyor. 
Onu da, Allah’tan ba şkas ı da biliyor. Hem röntgen şuâ ıyla rahm- ı 
mâderdeki ceninin müzekker, müennes oldu ğu anlaşılıyor. Demek 
muğayyebât- ı hamseye ıttılâ kabildir?”
Elcevap Elcevap : Yağmurun vakt-i nüzûlü bir kâideye merbut olmad ığı için, 
doğrudan do ğruya meşîet-i hâssa-y ı ilâhiye ile ba ğlı ve hazine-i rahmetten 
hususî iradeye tâbi oldu ğunun bir s ırr- ı hikmeti şudur ki:
•Kâinat ta en mühim hakikat ve en k ıymettar mâhiyet; nur , vücud  
ve hayat  ve rahmettir ki, bu dört şey perdesiz, vas ıtas ız, doğrudan do ğ-
ruya kudret-i ilâhiye ve me şîet-i hâssa-y ı ilâhiyeye bakar.  Sâir masnûâtta 
zâhirî esbab, kudretin tasarrufuna perde  oluyorlar. Ve muttarid kanunlar ve 
kâideler, bir derece irade ve me şîete hicap oluyor. Fakat vücud, hayat ve nur 
ve rahmette o perdeler konulmam ış. Çünkü perdelerin s ırr- ı hikmeti o i şte 
cereyân etmiyor. Madem vücudda en mühim hakikat, rahmet  ve hayatt ır; 
yağmur , hayata men şe ve medâr- ı rahmet, belki ayn- ı rahmettir. Elbette ve-
sait perde olmayacak. Kâide ve yeknesakl ık dahi, me şîet-i hâssa-y ı ilâhiyeyi 
setretmeyecek; tâ ki her vakit, herkes, her şeyde şükür  ve ubûdiyet e ve sual 
ve duâya mecbur olsun. E ğer bir kâide dâhilinde olsayd ı, o kâideye güvenip 
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.
4 Bkz.: Lokman sûresi, 31/34 ; Buhârî, istiskâ  29, tefsîru sûre (6)  1, (13) 1, (31) 2, tevhîd  4; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  2/24, 52, 58, 122.
5 Bkz.: Lokman sûresi, 31/34 ; Buhârî, istiskâ  29, tefsîru sûre (6)  1, (13) 1, (31) 2, tevhîd  4; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  2/24, 52, 58, 122.138  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
şükür ve rica kap ısı  kapan ırdı. Güneşin tulûunda ne kadar menfaatler oldu ğu 
mâlûmdur. Hâlbuki muttarid bir kâideye tâbi oldu ğundan, güne şin ç ıkmas ı 
için duâ  edilmiyor ve ç ıkmas ına dâir şükür yap ılm ıyor. Ve ilm-i be şerî o kâi-
denin yoluyla yar ın güneşin ç ıkacağını bildiği için, gâipten say ılm ıyor. Fakat 
yağmurun cüz’iyat ı bir kâideye tâbi olmad ığı için, her vakit insanlar rica ve 
duâ ile dergâh- ı ilâhî ye ilticâya mecbur oluyorlar. Ve ilm-i be şerî, vakt-i nü-
zûlünü tâyin edemedi ği için, s ırf hazine-i rahmetten bir nimet-i hâssa telâkki 
edip hakikî şükrediyorlar.
İşte bu âyet, bu nokta-y ı nazardan ya ğmurun vakt-i nüzûlünü, mu ğay-
yebât- ı hamseye1 idhal ediyor. Rasathânelerdeki âletle, bir ya ğmurun mu-
kaddemât ını hissedip vaktini tâyin etmek, gâibi bilmek de ğil, belki gâipten 
çıkıp âlem-i şehâdete takarrübü vaktinde baz ı mukaddemât ına ıttılâ sûretinde 
bilmektir. Nas ıl, en hafî umûr-u gaybiye vukûa geldikte veyahut vukûa yak ın 
olduktan sonra hiss-i kable’l-vukû ’un bir nev’iyle bilinir. O, gayb ı bilmek de-
ğil; belki o, mevcudu veya mukarrebü’l-vücudu bilmektir. Hattâ ben kendi 
asab ımda bir hassasiyet cihetiyle yirmi dört saat evvel, gelecek ya ğmuru ba-
zen hissediyorum. Demek ya ğmurun mukaddemât ı, mebâdîleri var. O me-
bâdîler, rutubet nev’inden kendini gösteriyor, arkas ından yağmurun geldi ğini 
bildiriyor. Bu hâl, aynen kâide gibi, ilm-i be şerin gâipten ç ıkıp daha şehâdete 
girmeyen umûra vusule bir vesîle olur. Fakat daha âlem-i şehâdete ayak bas-
mayan ve me şîet-i hâssa ile rahmet -i hâssadan ç ıkmayan ya ğmurun vakt-i 
nüzûlünü bilmek, ilm-i Allâmü’l-guyûb ’a mahsustur.
•Kald ı ikinci mesele : Röntgen şuâ ıyla rahm- ı mâder deki çocu ğun erkek 
ve dişisini bilmek ile 2َאمِèَْرْŶا ĹِĘ َאĨ ُħَĥْđَĺوَ âyetinin meâl-i gaybîsine münâfî ola-
maz. Çünkü âyet yaln ız zükûret ve ünûset keyfiyetine de ğil, belki o çocu ğun 
acîp istidâd- ı hususîsi ve istikbâlde kesbedece ği vaziyetine medâr olan mu-
kadderât- ı hayatiyesinin mebâdîleri, hattâ sîmas ındaki gayet acîp olan sikke-i 
samediyet muradd ır ki, çocu ğun o tarzda bilinmesi, ilm-i Allâmü’l-guyûb  ’a
 mahsustur.3 Yüz bin röntgen-misâl fikr-i be şerî birleşse, yine o çocu ğun 
umum efrâd- ı beşeriyeye kar şı birer alâmet-i farikas ı bulunan yaln ız hakikî 
sîma-y ı vechiyesini ke şfedemez. Nerede kald ı ki sîma-y ı vechîsinden yüz defa 
daha hârika olan istidâd ındaki sîma-y ı mânevîyi ke şfedebilsin.
1 Bkz.: Lokman sûresi, 31/34 ; Buhârî, istiskâ  29, tefsîru sûre (6)  1, (13) 1, (31) 2, tevhîd  4; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  2/24, 52, 58, 122.
2 “Rahimlerde olan ı O bilir.” (Lokman sûresi, 31/34)
3 İnsan ın r ızkı ve eceliyle ilgili hususlar ın, ayr ıca cennetlik mi yoksa cehennemlik mi olaca ğı gibi özel-
liklerin, daha anne karn ındayken Allah Teâlâ’n ın gönderdi ği bir melek taraf ından kaydedildi ğine dair 
bkz.: Buhârî, bed’ü’l-halk  6, enbiyâ  1; Müslim,  kader  1.ON ALTINCI LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------    139
Başta dedik ki: Vücud ve hayat  ve rahmet , bu kâinatta en mühim haki-
katler dir ve en mühim makam onlar ınd ır. İşte onun için o câmi hakikat-i ha-
yatiye, bütün incelikleriyle ve dekaikiyle irade-i hâssaya ve rahmet-i hâssaya ve meşîet-i hâssaya bakmalar ının bir s ırrı şudur ki: Hayat, bütün cihâzât ıyla 
ve cihât ıyla şükür  ve ubûdiyet  ve tesbihin men şe ve medâr ı olduğundand ır ki, 
irade-i hâssaya hicap olan yeknesakl ık ve kâidelik ve rahmet-i hâssaya perde  
olan vesait-i zâhiriye konulmam ıştır. Cenâb- ı Hakk ’ın rahm- ı mâder deki ço-
cuklar ın sîma-y ı maddî ve mânevîlerinde iki cilvesi var:
Birisi : Vahdetini ve ehadiyetini ve samediyetini gösterir ki, o çocuk âzâ-y ı 
esasîde ve cihâzât- ı insâniyenin envâ ında sâir insanlarla muvâf ık ve mutâb ık 
olduğu cihetle, Hâl ık  ve Sâni ’inin vahdetine şehâdet ediyor. O cenin bu lisân 
ile bağırıyor ki: “Bana bu sîma ve âzây ı veren kim ise, bütün esasât- ı âzâda 
bana benzeyen bütün insanlar ın Sâni’i dahi O’dur. Ve hem bütün zîhayat
ın 
Sâni’i O’dur.”
İşte rahm- ı mâderdeki ceninin bu lisân ı, gaybî de ğil, kâideye ve ıttırada 
ve nev’ine tâbi oldu ğu için mâlûmdur, bilinebilir. Âlem-i şehâdetten âlem-i 
gayba girmi ş bir dald ır ve bir dildir.
İkinci cihet : Sîma-y ı istidâdiye-i hususiyesi ve sîma-y ı vechiye-i şahsiyesi 
lisân ıyla Sâni ’inin ihtiyar ını, iradesini ve me şîetini ve rahmet -i hâssas ını ve 
hiçbir kay ıt alt ında olmad ığını, bağırıp gösteriyor. Fakat bu lisân, gay bü’l-
gayb dan geliyor. İlm-i ezelîden ba şkas ı, kable’l-vücud  bunu göremiyor ve 
ihâta edemiyor. Rahm- ı mâderde iken bu sîman ın binde bir cihâzât ı görün-
mekle, bilinmiyor!
Elhâs ıl: Ceninin sîma-y ı istidâdîsinde ve sîma-y ı vechiyesinde hem delil-i 
vahdâniyet var, hem ihtiyar ve irade-i ilâhiyenin hücceti vard ır. Eğer Cenâb- ı 
Hak  muvaffak etse, mu ğayyebât- ı hamseye dâir baz ı nükteler yaz ılacakt ır. 
Şimdilik bundan fazla vaktim ve hâlim müsaade etmedi, hâtime veriyorum.
1ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )140  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
On Yedinci Lem'a
Zühre ’den gelmi ş “On Beş Nota ”dan ibarettir.1
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
Mukaddime
Bu lem’an ın telifinden on iki sene evvel,2(*) inâyet-i rabbâniye  ile, mâri-
fet-i ilâhiyede bir hareket-i fikriye ve bir seyahat-i kalbiye ve bir inki şâfât- ı rû-
hiyede tezâhür eden baz ı lemeât- ı tevhidiyeyi Arabî olarak notalar sûretinde 
Zühre , Şu’le , Habbe , Şemme , Zerre , Katre  gibi risalelerde kaydetmi ştim. 
Uzun bir hakikatin yaln ız bir ucunu göstermek ve parlak bir nurun yaln ız bir 
şuâ ını irâe etmek tarz ında yaz ıldığından, yaln ız kendi kendime birer hât ıra ve 
birer ihtâr şeklinde oldu ğundan, ba şkalar ının istifâdesi mahdut kalm ıştı. Hu-
susan en mümtaz ve en has karde şlerimin k ısm- ı âzam ı Arabî okumam ışlar. 
Bunlar ın ısrar ı ve ilhâh ıyla o notalar ın, o lem’alar ın k ısmen izahl ı ve k ısmen 
kısa bir meâlini Türkçe olarak yazmaya mecbur oldum. Şu notalar ve Arabî 
risaleler, Yeni Said ’in en evvel hakikat ilminden bir derece şuhûd sûretinde 
gördüğü için tağyir edilmeden meâlleri yaz ıldı. Onun için baz ı cümleler sâir 
Sözler ’de de zikredilmekle beraber burada da zikrediliyor; ve bir k ısm ı gayet 
mücmel olmakla beraber izah edilmiyor, tâ letâfet-i asliye sini kaybetmesin.
Birinci Nota
Kendi nefsime hitaben demi ştim: Ey gafil Said! Bil ki: Şu âlemin fenâs ın-
dan sonra sana refâkat etmeyen ve dünyan ın harab ıyla senden müfârakat 
eden bir şeye kalbini ba ğlamak sana lây ık değildir. Hususan senin asr ının 
ink ıraz ıyla seni terk edip arka çeviren ve bâhusus Berzah  seferinde arkada şlık
1 On Yedinci Lem’a, on yedi nota olarak dü şünülmüş, fakat burada on be ş notaya yer verilmi ş. On 
Alt ınc ı Nota, Tabiat Risalesi olarak Yirmi Üçüncü Lem’a’da, On Yedinci Nota ise, İhlâs Risaleleri 
olarak Yirmi ve Yirmi Birinci Lem’a’da ne şredilmiştir.
2 (*) “On iki sene evvel” denilen tarih, hicrî 1340, milâdî 1921 seneleridir.
etmeyen ve hususan seni kabir  kap ısına kadar te şyi’ etmeyen,1 hususan bir-i-
ki sene zarf ında ebedî bir firâk ile senden ayr ılıp günah ını senin boynuna ta-
kan, hususan senin ra ğmına olarak husûlü an ında seni terk eden fânî  şeylerle 
kalbini ba ğlamak, kâr- ı ak ıl değildir.
Eğer akl ın varsa, uhrevî ink ılâbât ında, berzahî etvar ında ve dünyevî in-
kılâbât ının müsademât ı alt ında ezilen, bozulan ve ebedî seferde sana arka-
daşlığa muktedir olmayan i şleri b ırak, ehemmiyet verme, onlar ın zevâlinden 
kederlenme.
Sen kendi mâhiyetine bak ki: Senin latîfelerin içinde öyle bir latîfe var 
ki, ebedden ve Ebedî Zât ’tan başkas ına râz ı olamaz. Ondan ba şkas ına te-
veccüh edemiyor, mâsivâs ına tenezzül etmez. Bütün dünyay ı ona versen, 
o f ıtrî ihtiyâc ı tatmin edemez. O şey ise, senin duygular ının ve latîfele-
rinin sultan ıdır. Fât ır-ı Hakîm ’in emrine mutî olan o sultan ına itaat et, 
kurtul!..
İkinci Nota
Hakikattar bir rüyada gördüm ki, insanlara diyordum: “Ey insan ! 
Kur’ân’ ın desâtirindendir ki, Cenâb- ı Hakk ’ın mâsivâs ından hiçbir şeyi 
O’na taabbüd edecek bir derecede kendinden büyük zannetme. Hem sen kendini hiçbir şeyden tekebbür edecek derecede büyük tutma. Çünkü 
mahlûkat , mâbûdiyet ten uzakl ık noktas ında müsâvi olduklar ı gibi, mah-
lûkiyet  nisbetinde de birdirler.”
Üçüncü Nota
Ey gafil Said! Bil ki: Galat- ı his  nev’inden gayet muvakkat dünyay ı 
lâyemut  ve dâimî görüyorsun. Etraf ına ve dünyaya bakt ığın zaman bir 
derece sâbit ve müstemir gördü ğünden, fânî  nefsini de o nazar ile sâ-
bit telâkki etti ğinden, yaln ız K ıyamet ’in kopaca ğından deh şet al ıyor-
sun. Güyâ K ıyamet’in kopmas ına kadar ya şayacaks ın gibi, yaln ız ondan 
korkuyorsun.2 Akl ını başına al. Sen ve hususî dünyan, dâimî zevâl ve 
1 Ölüyü, mezara kadar takip eden üç şeyden ikisinin (ailesi ve mal ının) geriye dönüp, ölünün sadece 
ameliyle ba şbaşa kalacağına dair bkz.: Buhârî, rikak  42; Müslim, zühd  5; Tirmizî, zühd  46.
2 Ölen insan ın, kendi k ıyâmeti kopmu ş olacağına dair bkz: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/64; el-Aclûnî, 
Keşfü’l-hafâ  2/368.142  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
fenâ darbesine mâruzsunuz.  Senin bu galat -ı hissin ve ma ğlata n şu misâle 
benzer ki:
Bir adam elinde olan aynas ını bir hâne veya bir şehre veya bir bahçeye 
karşı tutsa; misâlî bir hâne, bir şehir, bir bahçe o aynada görünür. Ednâ bir 
hareket ve küçük bir tagayyür aynan ın başına gelse, o misâlî hâne ve şehir 
ve bahçede herc ü merc  ve kar ışıklık düşer. Hâriçteki hakikî hâne, şehir ve 
bahçenin devam ve bekâs ı sana fayda vermez. Çünkü senin elindeki ayna-
daki hâne ve sana âit şehir ve bahçe, yaln ız aynan ın sana verdi ği mikyas ve 
mîzan iledir.
Senin hayat ın ve ömrün, aynad ır. Senin dünyan ın direği ve aynas ı ve 
merkezi, senin ömrün ve hayat ınd ır. Her dakikada o hâne ve şehir ve bah-
çenin ölmesi mümkün ve harap olmas ı muhtemel oldu ğundan, her dakika 
senin başına y ıkılacak ve senin k ıyâmetin kopacak bir vaziyettedir. Madem 
öyledir; sen, bu hayat ına ve dünyana, çekemedikleri ve kald ıramad ıklar ı yük-
leri yükletme!..
Dördüncü Nota
Bil ki: Ekseriyetle Fât ır-ı Hakîm ’in âdetidir, ehemmiyetli ve k ıymettar şey-
leri ayn ıyla iade ediyor. Yani, ekser e şyan ın misliyle tazelenmesi, mevsimlerin 
tebeddülünde, as ırlar ın değişmesinde o k ıymettar ehemmiyetli şeyleri ayn ıyla 
iade ediyor. Yevmî ve senevî ve asrî ha şir lerin umumunda, şu kâide-i âdetul-
lah  ekseriyetle muttarid görünüyor.
İşte bu sâbit kâideye binâen deriz: Madem fünûnun ittifâk ıyla ve ulû-
mun şehâdetiyle, hilkat şeceresinin en mükemmel meyvesi insand ır. Ve 
mahlûkat  içinde en ehemmiyetli insand ır. Ve mevcûdât içinde en k ıymet-
tar insand ır. Ve insan ın bir ferdi, sâir hayvanât ın bir nev’i hükmündedir. 
Elbette, kat’î bir hads ile hükmedilir ki, ha şir  ve neşr-i ekber de beşerin 
her bir ferdi ayn ıyla, cismiyle, ismiyle, resmiyle iade edilecektir.
Beşinci Nota
Şu notada, Avrupa  fünûnu ve medeniyeti, Eski Said ’in fikrinde bir dere-
ce yerleştiği için, Yeni Said  harekât- ı fikriyede seyretti ği zaman, Avrupa’n ın 
fünûn ve medeniyeti, o seyahat-i kalbiyede emrâz- ı kalbiyeye ink ılâp ederek ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    143
ziyâde mü şkülâta medâr oldu ğundan, bilmecburiye Yeni Said zihnini silke-
leyip, müzahref felsefeyi ve sefih medeniyeti atmak isterken, kendi rûhunda Avrupa’n ın lehinde şehâdet eden hissiyât- ı nefsaniyeyi susturmak için, Av-
rupa’n ın şahs- ı mânevîsi ile bir cihette gayet k ısa, bir cihette uzun, gelecek 
muhavereye mecbur olmu ştur.
Yanl ış anlaşılmas ın, Avrupa  ikidir: Birisi , İsevîlik  din-i hakikîsinden ald ığı 
feyz ile hayat -ı içtimâiye-i be şeriyeye nâfi’ sanatlar ı ve adâlet ve hakkaniyete 
hizmet  eden fünûnlar ı takip eden bu birinci Avrupa ’ya hitab etmiyorum. Bel-
ki felsefe-i tabiiyenin zulmetiyle, medeniyetin seyyiât ını mehâsin zannederek, 
beşeri sefâhete ve dalâlete sevk eden bozulmu ş ikinci  Avrupa ’ya hitab edi-
yorum. Şöyle ki:
O zaman, o seyahat-i rûhiyede, mehâsin-i medeniyet ve fünûn-u nâfi-
a dan başka olan malâyâni ve muz ır felsefe yi ve muz ır ve sefih medeniyet i 
elinde tutan Avrupa ’nın şahs- ı mânevîsine kar şı demiştim:
Bil ey ikinci Avrupa ! Sen sağ elinle sakîm ve dalâletli bir felsefeyi ve sol 
elinle sefih ve muz
ır bir medeniyeti tutup dâvâ edersin ki, be şerin saâdeti bu 
ikisi iledir. Senin bu iki elin k ırılsın ve şu iki pis hediyen senin ba şını yesin ve 
yiyecek.
Ey küfr u küfrân ı dağıtıp neşreden bedbaht rûh! Acaba, hem rûhunda, 
hem vicdan ında, hem akl ında, hem kalbinde deh şetli musîbetlerle musîbetze-
de  olmuş ve azâba dü şmüş bir adam ın cismiyle, zâhirî bir sûrette aldat ıcı bir 
zînet ve servet içinde bulunmas ıyla saâdet i mümkün olabilir mi? Ona mes’ûd 
denilebilir mi?
Âyâ, görmüyor musun ki, bir adam ın cüz’î bir emirden me’yûs olmas ı ve 
vehmî bir emelden ümidi kesilmesi ve ehemmiyetsiz bir i şten inkisâr- ı hayale 
uğramas ı sebebiyle tatl ı hayaller ona ac ılaşıyor, şirin vaziyetler onu tâzib edi-
yor, dünya ona dar geliyor, zindan oluyor? Hâlbuki, senin şeametinle, kalbi-
nin en derin kö şelerinde ve rûhunun tâ esas ında dalâlet  darbesini yiyen ve o 
dalâlet cihetiyle bütün emelleri ink ıtaa uğrayan ve bütün elemleri ondan ne-
şet eden bir bîçâre insana hangi saâdeti temin ediyorsun? Acaba, zâil, yalanc ı 
bir cennette cismi bulunan ve kalbi, rûhu cehennemde azâp çeken bir insana mes’ûd denilebilir mi? İşte, sen, bîçâre be ş
eri böyle ba ştan ç ıkard ın, yalanc ı 
bir cennet  içinde cehennemî bir azâp çektiriyorsun.
Ey beşerin nefs -i emmâre si! Bu temsile bak, be şeri nereye sevk etti ğini 
bil. Meselâ bizim önümüzde iki yol var.144  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Birisi nden gidiyoruz. Görüyoruz ki, her ad ım başında bîçâre âciz bir 
adam bulunur. Zâlimler  hücum edip mal ını, eşyas ını gasp ederek kulübeci ği-
ni harap ediyorlar, bazen de yaral ıyorlar. Öyle bir tarzda ki, ac ınacak hâline 
semâ ağlıyor. Nereye bak ılsa hâl bu minval üzere gidiyor. O yolda i şitilen 
sesler, zâlimlerin gürültüleri, mazlûmlar ın ağlay ışlar ı olduğundan umumî bir 
matem, o yolu kapl ıyor. İnsan, insâniyet cihetiyle gayr ın elemiyle müteellim 
olduğundan, hadsiz bir eleme giriftâr oluyor. Hâlbuki vicdan bu derece teel-
lüme tahammül edemedi ğinden; o yolda giden, iki şeyden birisine mecbur 
olur. Ya insâniyetten tecerrüt edip ve nihayetsiz vah şeti iltizam ederek öyle bir 
kalbi taşıyacak ki, kendi selâmetiyle beraber umumun helâket i onu müteessir 
etmesin veyahut kalb ve akl ın muktezâs ını iptâl etsin.
Ey sefâhet ve dalâletle bozulmu ş ve İsevî  dininden uzakla şmış Avrupa ! 
Deccal  gibi bir tek gözü ta şıyan1 kör dehan ile rûh-u be şere bu cehennemî 
hâleti hediye ettin! Sonra anlad ın ki, bu öyle ilâçs ız bir illettir ki, insan ı âlâ-y ı 
illiyyîn den, esfel-i safilîn e atar. Hayvanât ın en bedbaht derecesine indirir. 
Bu illete kar şı bulduğun ilâç, muvakkaten iptâl-i his hizmeti gören câzibedâr 
oyuncaklar ın ve uyutucu hevesât ve fantaziyelerindir. Senin bu ilâc ın, senin 
başını yesin ve yiyecek! İşte beşere açt ığın yol ve verdi ğin saâdet , bu misâle 
benzer.
İkinci yol ki,  Kur’ân- ı Hakîm , hidâyetiyle be şer e hediye etmi ştir. Şöyle-
dir: Görüyoruz ki o yolun her menzilinde, her mekân ında, her şehrinde bir 
Sultan- ı Âdil ’in müstakîm askerleri her tarafta bulunuyorlar, geziyorlar. Ara s ı-
ra o Sultan ın emriyle o askerlerin bir k ısm ını terhis  ediyorlar. Silâhlar ını, atla-
rını ve mîrî levâz ımatlar ını al ıyorlar, onlara izin tezkeresini veriyorlar. O terhis 
olunan neferler, çendan ünsiyet ettikleri at ve silâhlar ın teslim al ınmas ından 
zâhiren mahzun oluyorlar. Fakat hakikat noktas ında terhisle müferrah olup, 
Sultan ın ziyaretine ve Padi şah ın payitaht ına dönmesi ve Padi şah ı ziyaret et-
mesi cihetinde gayet memnun oluyorlar.
Bazen terhis  memurlar ı acemî bir nefere rast geliyorlar. Nefer onlar ı tan ı-
mıyor. “Silâh ını teslim et!” diyorlar. Nefer diyor: “Ben Padi şah ın askeriyim, 
O’nun hizmetindeyim; sonra O’nun yan ına gidece ğim. Siz neci oluyorsunuz? 
Eğer O’nun izin ve r ızas ıyla gelmi ş iseniz, göz ve ba ş üstüne geldiniz, emrini 
gösteriniz; yoksa çekiliniz, benden uzak olunuz. Ben tek ba şımla kalsam, sizler 
binler dahi olsan ız, yine sizinle dövü şeceğim. Kendi nefsim için de ğil, çünkü 
1 Bkz.: Buhârî, enbiyâ  48, libâs 68, ta’bîr  11, 33,  fiten 26; Müslim, îmân  273-276.ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    145
nefsim benim de ğil, benim Sultan ımınd ır. Belki bendeki nefs im ve silâh ım, 
Mâlikimin emanetidir. Emaneti muhafaza  ve Sultan ımın haysiyetini himaye 
ve izzetini vikâye için size ba ş eğmeyeceğim!”
İşte, o ikinci yoldaki medâr- ı sürur ve saâdet  olan binler ahvâlden bu 
hâl bir nümûnedir. Sâir ahvâli sen k ıyâs et. Bütün o ikinci yolun seferinde, 
tevellüdât nâm ında sevinç ve şenlikle bir tah şidât  ve sevkiyât- ı askeriye  vard ır 
ve vefiyât nâm ında sürur ve muz ıka ile terhisât- ı askeriye  görünüyorlar. İşte 
Kur’ân- ı Hakîm  beşere bu yolu hediye etmi ştir. Bu hediyeyi kim tam kabul 
etse, böyle iki cihan ın saâdeti ne giden bu ikinci yoldan gider. Ne geçmi ş şey-
den mahzun ve ne de gelecek şeyden havf eder.
Ey ikinci bozuk Avrupa ! Senin çürük ve esass ız esaslar ının bir k ısm ı şun-
lard ır ki: “En büyük melekten en küçük seme ğe kadar her bir zîhayat kendi 
nefsine mâliktir ve kendi zât ı için çal ışır ve kendi lezzeti için çabalar. Onun bir 
hakk- ı hayat ı var. Gaye-i himmeti ve hedef-i maksad ı, yaşamak ve bekâs ını 
temin etmektir.” diyorsun. Ve Hâl ık -ı Kerîm ’in kerem düsturlar ından ve er-
kân- ı kâinatta kemâl-i itaatle imtisâl edilen düstur-u teâvünle, nebâtât hayva-
nât ın imdâd ına ve hayvanât  insanlar ın yard ımına koşmas ından tezâhür eden 
o umumî kanunun rahîmâne, kerîmâne cilvelerini cidal  zannedip, “Hayat bir 
cidaldir .” diye, ahmakâne hükmetmi şsin. Acaba, o düstur-u teâvünün cilve-
sinden olan zerrât- ı taamiyenin, kemâl-i şevk ile beden hüceyrelerinin g ıda-
land ırılmas ı için koşmalar ı nas ıl cidaldir? Nas ıl bir çarp ışmakt ır? Belki o im-
dâd ve o ko şmak, Kerîm  bir Rabb’in emriyle bir teâvün dür.
Hem çürük bir esas ın: “Her şey kendi nefsine mâliktir.” diyorsun. Hiçbir 
şey kendi nefsine mâlik olmad ığına kat’î bir delil şudur ki: Esbâb ın içinde en 
eşrefi ve ihtiyar noktas ında en geni ş iradelisi, insand ır. Hâlbuki bu insan ın 
düşünmek, söylemek ve yemek gibi en zâhir ef’âl-i ihtiyariye sinden yüz cü-
zünden onun dest-i ihtiyar ına verilen ve dâire-i iktidar ına giren yaln ız meşkûk 
tek bir cüzdür. Böyle en zâhir fiilin yüz cüzünden bir cüzüne mâlik olmayan, nas ıl kendine mâliktir denilir?
Böyle en e şref ve ihtiyar ı en geniş, bu derece hakikî tasarruftan ve te-
mellükten eli ba ğlanm ış bulunsa; “Sâir hayvanât  ve cemâdât  kendi kendine 
mâliktir.” diyen, hayvandan daha ziyâde hayvan ve cemâdâttan daha ziyâde câmid ve şuûrsuz oldu ğunu isbat eder.
Seni bu hataya at ıp bu vartaya dü şüren, bir gözlü dehand ır. Yani, hâri-
ka, menhus zekând ır. O kör dehan ile, her şeyin Hâl ık ı olan Rabbini unuttun,146  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
mevhum bir tabiat a isnâd ettin, âsâr ını esbaba verdin, o Hâl ıkın mal ını bât ıl 
mâbûd olan tâ ğut lara taksim ettin. Şu noktada ve o dehan nazar ında her 
zîhayat, her bir insan , tek başıyla hadsiz âdâya kar şı mukavemet etmek ve 
nihayetsiz hâcât ın tahsiline çabalamak lâz ım geliyor. Ve zerre gibi bir ikti-
dar, ince tel gibi bir ihtiyar, zâil lem’a gibi bir şuûr, çabuk söner şu’le gibi bir 
hayat , çabuk geçer dakika gibi bir ömür ile, o hadsiz âdâ ya ve hâcâta kar şı 
dayanmaya mecbur oluyor. Hâlbuki o bîçâre zîhayat ın sermayesi, binler mat-
lublar ından birisine kâfi gelmiyor. Musîbete giriftâr oldu ğu zaman; sa ğır, kör 
esbaptan ba şka derdine derman beklemiyor, 1َلٍŻَĄ ĹِĘ َّźإِ َīĺِóِĘْכَאĤا אءُƯĐدُ َאĨوَ 
sırrına mazhar oluyor.
Senin karanl ıklı dehan, nev-i be şerin gündüzünü geceye kalbetmi ş. Yal-
nız o s ıkıntılı, zulümlü ve zulmetli geceye ısınd ırmak için, yalanc ı, muvakkat 
lâmbalarla tenvir ettin. O lâmbalar sürur ile be şerin yüzüne tebessüm etmi-
yorlar. Belki be şerin ağlanacak ac ı hâllerindeki eblehâne gülmesine, o ışıklar 
müstehziyâne gülüp e ğleniyor.
Her bir zîhayat senin şâkirtlerin nazar ında zâlimlerin hücumuna mâruz, 
miskin birer musîbetzede dirler. Dünya  bir matemhâne-i umumiye dir. Dünya-
daki sadâlar ölümlerden, elemlerden gelen vaveylâlard ır. Senden tam ders 
alan şâkirdin, bir firavun  olur. Fakat en hasis şeye ibâdet eden ve menfaat 
gördüğü her şeyi, kendine rab telâkki eden bir firavun-u zelil dir. Hem senin 
şâkirdin mütemerritt ir. Fakat bir lezzeti için nihayet zilleti kabul eden miskin 
bir mütemerrittir. Hasis bir menfaat için şeytan ın ayağını öper derecede al-
çakl ık gösterir. Hem cebbard ır fakat kalbinde bir nokta-y ı istinât bulamad ığı 
için, zât ında gayet âciz bir cebbar- ı hodfüruş tur. O şâkirdin gaye-i himmeti, 
hevesât- ı nefsaniyeyi tatmin ve hamiyet ve fedâkârl ık perdesi alt ında kendi 
menfaat-i nefsini arayan ve h ırs ve gururunu teskin etmeye çal ışan bir dessas-
 tır. Nefsinden ba şka ciddî olarak hiçbir şeyi sevmiyor. Her şeyi nefsine fedâ 
ediyor.
Amma Kur’ân’ ın hâlis ve tam şâkird i ise, bir abddir. Fakat âzam- ı 
mahlûkata kar şı da ubûdiyete tenezzül etmez ve cennet  gibi en büyük ve 
âzam bir menfaati gaye-i ubûdiyet   yapmaz bir abd-i aziz dir. Hem halim 
selimdir. Fakat Fât ır-ı Zülcel âlinden ba şkas ına, izni ve emri olmadan te-
zellüle tenezzül etmez bir halim-i âlîhimmettir. Hem fakirdir fakat onun Mâlik -i Kerîm 
’i ona ileride iddihâr etti ği mükâfât ile bir fakir-i müsta ğnidir.
1 “İşte kâfirlerin duas ı öyle boşa gider.” (Ra’d sûresi, 13/14; Mü’min sûresi, 40/50)ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    147
 Hem zay ıftır fakat kudreti nihayetsiz olan Seyyidinin kuvvetine istinâd 
eden bir zay ıf-ı kavîdir ki, Kur’ân hakikî bir şâkirdine cennet-i ebediyeyi 
dahi gaye-i maksat  yapt ırmad ığı hâlde;1 bu zâil fânî  dünyay ı ona gaye-i 
maksat hiç yapar m ı? İşte iki şâkirdin himmetlerinin ne derece birbirinden 
farkl ı olduğunu anla!
Hem felsefe-i sakîme nin şâkirtleriyle Kur’ân- ı Hakîm ’in tilmizlerinin ha-
miyetkârl ık ve fedâkârl ıklar ını bununla müvâzene edebilirsiniz. Şöyle ki:
Felsefenin şâkirdi , kendi nefsi için karde şinden kaçar, onun aleyhinde 
dâvâ açar. Kur’ân’ ın şâkirdi  ise, semâvât ve arzdaki umum sâlih ibâd ı kendi-
ne kardeş telâkki ederek, gayet samimî bir sûrette onlara duâ  eder.2 Ve saâ-
detleriyle mes’ûd oluyor. Ve rûhunda şedid bir alâkay ı onlara kar şı hisseder 
ki, duâs ında 3َאتِĭِĨْËُĩْĤوَا َīĻِĭِĨْËُĩْĥِĤ ْóِęْĔا َّħُıّٰĥĤاَ der. Hem en büyük şey olan Ar ş v e 
şems i, musahhar birer memur ve kendi gibi bir abd, bir mahlûk telâkki eder.
Hem iki şâkirdin ulviyet ve inbisât- ı rûhlar ını bundan k ıyâs et ki: Kur’ân, 
kendi şâkirtlerinin rûhuna öyle bir inbisât ve ulviyet verir ki; doksan dokuz ta-
neli tesbihe bedel, doksan dokuz esmâ-y ı ilâhiye nin cilvelerini gösteren dok-
san dokuz âlemlerin zerrât ını, birer tesbih taneleri olarak şâkirtlerinin elleri-
ne verir. “Evrâdlar ınızı bununla okuyunuz.” der. İşte Kur’ân’ ın tilmizlerinden 
Şâh- ı Geylânî , Rufâî , Şâzelî  (kaddesallahu sirrahüm)  gibi şâkirtleri, virdlerini oku-
duklar ı vakit dinle, bak! Ellerinde silsile-i zerrât ı, katarât adedlerini, mahlûka-
tın aded-i enfas ını tutmuşlar, onunla evrâdlar ını okuyorlar. Cenâb- ı Hakk ’ı 
zikir ve tesbih ediyorlar.
İşte Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân ’ın mucizâne terbiyesine bak ki: Nas ıl ednâ 
bir kederle ve küçük bir gam ile ba şı dönüp sersemle şen ve küçük bir 
mikroba ma ğlûp olan bu küçük insan , terbiye-i Kur’ân ile ne kadar teâli 
ediyor. Ve ne derece letâifi inbisât eder ki : Koca dünya mevcûdât ını, virdi-
ne tesbih olmakta k ısa görüyor. Ve cennet i zikir ve virdine gaye olmakta 
az gördü ğü hâlde, kendi nefsini Cenâb- ı Hakk ’ın ednâ bir mahlûkunun 
üstünde büyük tutmuyor.4 Nihayet izzet içinde, nihayet tevazu u cem’ edi-
1 En mühim gâyenin Allah Teâlâ’n ın r ızâs ı olduğuna dair bkz.: Tevbe sûresi, 9/72.
2 Müminlerin birbiri hakk ında duâlar ının yer ald ığı âyet-i kerîmelerden bir k ısm ı için bkz.: Bakara sûresi, 
2/286; Âl-i İmran sûresi, 3/16, 147, 193; A’râf sûresi, 7/151; ...
3 Allah’ ım! Erkeğiyle kad ınıyla bütün müminleri ba ğışla.
4 Meselâ Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem)  şöyle buyurmaktad ır: “Keşke sökülen bir a ğaç 
olsayd ım.” (Tirmizî, zühd  9; İbni Mâce, zühd  19).148  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
yor. Felsefe şâkirtlerinin buna nisbeten ne derece pest ve a şağı olduğunu k ı-
yâs edebilirsin.
İşte felsefe-i sakîme -i Avrupaiye’den yek-çe şm olan dehas ının yanl ış gör-
düğü hakikatleri; iki cihana bakan, gayb -âşina parlak iki gözü ile iki âleme na-
zar eden, be şer  için iki saâdete iki eliyle i şaret eden hüdâ-y ı Kur’ânî  der ki:
“Ey insan ! Senin elinde bulunan nefis ve mal ın senin mülkün de ğil, 
belki sana emanettir. O emanetin Mâliki, her şeye kadîr, her şeyi bilir bir 
Rahîm-i Kerîm ’dir. O, senin yan ındaki mülkünü senden sat ın almak is-
tiyor. Tâ senin için muhafaza etsin, zayi’ olmas ın. İleride mühim bir fiat 
sana verecek. Sen muvazzaf  ve memur bir askersin. O’nun nâm ıyla çal ış 
ve hesab ıyla amel et. O’dur ki, muhtaç oldu ğun şeyleri sana r ızık  olarak 
gönderiyor ve senin tâkatin yetmedi ği şeylerden seni muhafaza eder.  Se-
nin şu hayat ının gayesi, neticesi; o Mâlik ’in esmâs ına ve şuûnât ına bir 
mazhariyettir.  Sana bir musîbet  geldiği vakit, de: 1نَĳُđِäرَا ِįْĻَĤإِ َّאĬوَإِ ِِّٰų َّאĬإِ Ya-
ni, “Ben Mâlik imin hizmetindeyim. Ey musîbet! E ğer O’nun izin ve r ızas ıyla 
geldin ise, merhaba, safa geldin! Çünkü elbette bir vakit O’na dönece ğiz ve 
O’nun huzuruna gidece ğiz ve O’na mü ştâk ız. Madem herhâlde bir zaman bi-
zi hayat ın tekâlifinden âzad edecektir. Haydi ey musîbet! O terhis  ve o âzad 
etmek, senin elinle olsun, râz ıyım. Eğer benim emanet muhafazas ında ve va-
zife-perverli ğimi tecrübe sûretinde sana emir ve irade etmi ş, fakat sana teslim 
olmakl ığıma izin ve r ızas ı olmazsa; benim tâkatim yettikçe, emin olmayana 
Mâlik imin emanetini teslim etmem!” der.
İşte, binden bir nümûne olarak, deha-y ı felsefînin ve hüdâ-y ı Kur’ânî ’nin 
verdikleri derslerin derecelerine bak. Evet, iki taraf ın hakikat-i hâli sâb ıkan 
beyân edilen tarz ile gidiyor. Fakat hidâyet ve dalâlette insanlar ın dereceleri 
mütefavittir. Gafletin mertebeleri muhteliftir. Herkes her mertebede bu haki-kati tamam ıyla hissedemez. Çünkü gaflet , hissi iptâl ediyor. Ve bu zamanda 
öyle bir derecede iptâl-i his etmi ş ki, bu elîm elemin ac ısını ehl-i medeniyet 
hissetmiyorlar. Fakat hassasiyet-i ilmiyenin tezâyüdüyle ve her günde otuz bin cenazeyi gösteren mevtin ikazat ıyla o gaflet perdesi parçalan ıyor. Ecne-
bilerin tâğutlar ıyla ve fünûn-u tabiiyeleriyle dalâlete gidenlere ve onlar ı körü 
körüne taklit  edip ittibâ  edenlere binler nefrin ve teessüfler!
2
1 “Biz Allah’a âidiz ve vakti geldi ğinde elbette O’na dönece ğiz.” (Bakara sûresi, 2/156)
2 Bkz.: “Ey iman edenler! E ğer Ehl-i kitaptan bir k ısm ına uyacak olursan ız, iyi bilin ki onlar sizi iman ı-
nızdan sonra küfre çevirmek isterler.” (Âl-i İmran sûresi, 3/100)ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    149
Ey bu vatan gençleri! Firenk leri taklide çal ışmay ınız! Âyâ, Avrupa ’nın
size ettikleri hadsiz zulüm  ve adâvetten sonra, hangi ak ıl ile onlar ın se-
fâhet ve bât ıl efkârlar ına ittibâ  edip emniyet ediyorsunuz? Yok! Yok! 
Sefihâne taklit  edenler, ittibâ de ğil, belki şuûrsuz olarak onlar ın saf ına 
iltihak edip kendi kendinizi ve karde şlerinizi idam  ediyorsunuz. Âgâh 
olunuz ki, siz ahlâks ızcas ına ittibâ ettikçe, hamiyet dâvâs ında yalanc ılık  
ediyorsunuz!.. Çünkü şu sûrette ittibâ ınız, milliyetinize kar şı bir istihfaf-
tır ve millete bir istihzad ır!..
1ِħĻِĝَÝْùُĩْĤا َاطِóِّāĤا ĵَĤإِ ْħَّאכُĺوَإِ ُّٰųا َאĭĺٰïَİ
Alt ıncı Nota
Ey kâfirlerin çokluklar ından ve onlar ın baz ı hakâik-i îmâniyenin inkâr ın-
daki ittifaklar ından telâ şa düşen ve itikad ını bozan bîçâre insan ! Bil ki, k ıymet 
ve ehemmiyet, kemmiyette ve aded çoklu ğunda değil. Çünkü insan e ğer in-
san olmazsa, şeytan bir hayvana ink ılâp eder. İnsan, baz ı firenkler ve firenk -
meşreb ler gibi ihtirâsât- ı hayvaniyede terakki ettikçe, daha şiddetli bir hay-
vaniyet mertebesini al ır. Sen görüyorsun ki; hayvanât ın kemmiyet ve aded 
itibâr ıyla hadsiz bir çoklu ğu varken, ona nisbeten insan gayet az iken, umum 
envâ- ı hayvanât  üstünde sultan ve halife ve hâkim olmu ştur.
İşte, muz ır kâfirler ve kâfirlerin yolunda giden sefihler, Cenâb- ı Hakk ’ın
 hayvanât ından bir nevi habîslerdir ki, Fât ır-ı Hakîm  onlar ı dünyan ın 
imareti için halk etmi ştir. Mümin ibâd ına ettiği nimetlerin derecelerini 
bildirmek için, onlar ı bir vâhid-i k ıyâsî yap ıp, âk ıbetinde müstehak ol-
duklar ı cehennem e teslim eder.
İşte, küffâr ın ve ehl-i dalâlet in bir hakikat-i îmâniyeyi inkâr  ve nefyetme-
lerinde kuvvet yoktur. Çünkü nefiy  sırrıyla ittifaklar ı kuvvetsizdir. Bin nefyedi-
ciler, bir tek hükmündedir. Meselâ, bütün İstanbul  ahalisi, Ramazan ’ın başın-
da ay ı görmedi ğinden nefyetse, iki şâhidin isbât ıyla o cemm-i gafîrin nefiy ve 
ittifâk ı sukût eder.2 Madem küfrün ve dalâletin mâhiyeti nefiydir ve inkâr dır, 
1 Allah bizi de, sizi de s ırat- ı müstakîme hidâyet etsin.
2 Bkz.: Ebû Dâvûd, savm  14; es-Serahsî, el-Mebsût  3/139-140; el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  2/81-82. 
Ayr ıca, bir ki şinin şahitliğine göre hükmedildi ği de olmu ştur: Tirmizî, savm  7; Ebû Dâvûd, savm  15; 
Nesâî, sıyâm 8.150  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
cehil dir ve adem dir, küffâr ın kesret ile ittifâk ı ehemmiyetsizdir.1 Ehl-i hak kın, 
hak ve sâbit ve sübûtu isbât olunan mesâil-i îmâniyede şuhûda istinâd eden 
iki müminin hükmü, hadsiz o ehl-i dalâletin ittifâk ına râcih olur, galebe eder.
Bu hakikatin s ırrı şudur ki: Nefyedenlerin dâvâlar ı sûreten bir iken, mü-
teaddittir; birbiriyle ittihâd  edemez ki kuvvetlensin. İsbat  edicilerin dâvâlar ı 
ittihâd ediyor, birbirinden kuvvet al ır. Çünkü gökteki hilâl-i Ramazan ’ı gör-
meyen der ki: “Benim nazar ımda ay yoktur; benim yan ımda görünmüyor.” 
Başkas ı da, “Nazar ımda yoktur.” der. Daha ba şkas ı da öyle der. Her biri ken-
di nazar ında “yoktur” der. Her birinin nazarlar ı ayr ı ayr ı ve nazara perde  olan 
esbab dahi ayr ı ayr ı olabildiği için, dâvâlar ı da ayr ı ayr ı olur; birbirine kuvvet 
veremez. Fakat isbât edenler demiyor ki: “Benim nazar ımda ve gözümde 
hilâl var.” Belki “Nefsü’l-emir de, göğün yüzünde hilâl vard ır, görünür.” der. 
Görenler bütün ayn ı dâvây ı ve “Nefsü’l-emirde vard ır.” der. Demek bütün 
dâvâlar birdir. Nefyedenlerin nazarlar ı ayr ı ayr ı olduğundan, dâvâlar ı da ayr ı 
ayr ı olur. Nefsü’l-emre hükmedemiyorlar. Çünkü nefsü’l-emirde nefiy  isbât 
edilmez. Çünkü ihâta lâz ımd ır. 2ٍÙَĩĻِčَĐ َتٍŻْכِýُĩِÖ َّźإِ ُÛَ×ْáُĺ َź ُěَĥْĉُĩْĤا َمُïَـđْĤوَا bir 
kâide-i usûldür. Evet, bir şeyi dünyada var desen, yaln ız o şeyi göstermek kâfi 
gelir. Eğer yok deyip nefyetsen, bütün dünyay ı eleyip göstermek lâz ım gelir 
ki, tâ o nefiy isbât edilsin.
İşte bu s ırra binâen; ehl-i küfrün bir hakikati nefyetmesi ise, bir meseleyi 
halletmek veyahut dar bir delikten geçmek veyahut bir hendekten atlamak misâlindedir ki; bin de, bir de, birdir. Çünkü birbirine yard ımc ı olamaz. Fakat 
isbât edenler nefsü’l-emirde hakikat-i hâle bakt ıklar ı için, müddeâlar ı ittihâd  
ediyor. Kuvvetleri birbirine yard ım eder. Büyük bir ta şın kald ırmas ına benzer 
ki, ne kadar eller yap ışsa daha ziyâde kald ırmas ı kolay olur ve birbirinden 
kuvvet al ır.
Yedinci Nota
Ey müslümanlar ı dünyaya şiddetle te şvik  eden ve sanat  ve terakki-
yât- ı ecnebiye ye cebr ile sevk eden bedbaht hamiyet-füru ş! Dikkat et, bu 
milletin baz ılar ının din ile ba ğland ıklar ı râb ıtalar ı kopmas ın! Eğer böyle
1 Bkz.: “Kendi aralar ındaki çat ışmalar ı pek şiddetlidir. Sen d ışardan onlar ı birlik içinde san ırsın. Hâlbuki 
kalpleri darmada ğınıktır.” (Haşir sûresi, 59/14)
2 “Mutlak yokluk, ancak pek büyük güçlükle isbat edilebilir.” Bkz.: İbni Nüceym, el-Bahru’r-râik  2/122; 
İbni Kayyim, es-Savâiku’l-mürsele  4/1310; İbni Kayyim, er-Rûh fi’l-kelâm  1/198.ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    151
ahmakâne körü körüne topuzlar ın alt ında baz ılar ın dinden râb ıtalar ı 
kopsa, o vakit hayat -ı içtimâiyede bir semm-i kâtil hükmünde o dinsizler 
zarar verecekler. Çünkü mürtedin vicdan ı tamam bozuldu ğundan, ha-
yat- ı içtimâiyeye zehir olur.1 Ondand ır ki, ilm-i usûlde “Mürted in hakk- ı 
hayat ı yoktur. Kâfir  eğer zimmî  olsa veya musâlâha etse, hakk- ı hayat ı 
var.” diye usûl-ü Şeriat’ ın bir düsturudur.2 Hem mezheb-i Hanefiye ’de, 
ehl-i zimme den olan bir kâfirin şehâdeti makbuldür.3 Fakat fâs ık  merdû-
dü’ş-şehâdet tir, çünkü haindir.4
Ey bedbaht fâs ık  adam! Fâs ıklar ın kesretine bak ıp aldanma ve “Ekseri-
yetin efkâr ı benimle beraberdir.” deme! Çünkü fâs ık adam, f ısk ı isteyerek ve 
bizzât talep edip girmemi ş; belki içine dü şmüş çıkam ıyor. Hiçbir fâs ık yoktur 
ki, sâlih olmas ını temenni etmesin ve âmirini ve reisini mütedeyyin görmek 
istemesin. İllâ ki, –el-iyâzü billâh!– irtidat ile vicdan ı tefessüh edip, y ılan gibi 
zehirlemekten lezzet  als ın.
Ey dîvâne ba ş ve bozuk kalb! Zanneder misin ki, müslümanlar dün-
yay ı sevmiyorlar veyahut dü şünmüyorlar ki, fakr -ı hâle düşmüşler ve ika-
za muhtaçt ırlar; tâ ki dünyadan hissesini unutmas ınlar? Zann ın yanl ıştır, 
tahminin hatad ır. Belki h ırs şiddetlenmi ş, onun için fakr- ı hâl e düşüyorlar. 
Çünkü müminde h ırs , sebeb-i hasârettir ve sefalettir.  5
ٌóِøَאì ٌÕَאئِì ُÿĺِóَéْĤاَ 
durûb-u emsâl hükmüne geçmi ştir.
Evet, insan ı dünyaya ça ğıran ve sevk eden esbab çoktur. Ba şta nefis ve 
hevâs ı ve ihtiyaç ve havass ı ve duygular ı ve şeytan ı ve dünyan ın surî tatl ılığı 
ve senin gibi kötü arkada şlar ı gibi çok dâîleri var. Hâlbuki bâkî olan âhirete ve 
uzun hayat -ı ebediyeye davet eden azd ır. Eğer sende zerre miktar bu bîçâre 
millete kar şı hamiyet varsa ve ulüvv-i himmett en dem vurdu ğun yalan olmazsa,
1 Bkz.: “Kâfirler, ellerinden gelse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle sava şmaktan geri durmaz-
lar. Sizden her kim dininden döner ve kâfirlikte devam ederek ölürse, i şte onlar ın dünyada da, âhirette 
de yapt ıklar ı boşa gider. Bunlar cehennemlik olup orada ebedî kalacaklard ır.” (Bakara sûresi, 2/217)
2 Bkz.: Buhârî, cihâd  149, istitâbetü’l-mürteddîn  2; Tirmizî, hudûd  25; İbni Mâce, hudûd  2. Ayr ıca 
“mürted”in durumuyla ilgili bkz: el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  7/134; e ş-Şâfiî, el-ümm  1/257.
3 Kâfirin şehâdetinin makbûl olup olmamas ıyla ilgili, farkl ı durumlara göre çok farkl ı hükümlerin oldu-
ğuna dair bkz.: el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  2/254-255, 6/266.
4 Hâin fâs ıkın şehadetinin câiz olmad ığını belirten hadis için bkz.: Tirmizî, şehâdât  2; Ebû Dâvûd, akdi-
ye 16; İbni Mâce, ahkâm  30; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/181, 204, 208. Ayr ıca bu konunun 
fıkhî hükmü için bkz.: el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  1/156; el-Mer ğînânî, el-Hidâye  3/124; İbni Âbidîn, 
Hâşiye 7/112.
5 “Aşırı h ırs gösteren, umdu ğunu bulamaz ve kaybeder.” Bkz.: İbni Kays, Kıra’d-dayf  4/301; el-
Meydânî, Mecmeu’l-emsâl  1/214.152  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
hayat- ı bâkiyeye yard ım eden azlara imdâd etmek lâz ım gelir. Yoksa, o az 
dâîleri susturup, çoklara yard ım etsen şeytana arkada ş olursun.
Âyâ zanneder misin; bu milletin fakr -ı hâli, dinden gelen bir zühd ve 
terk-i dünyadan gelen bir tembellikten ne şet ediyor? Bu zanda hatâ edi-
yorsun. Acaba görmüyor musun ki, Çin  ve Hind ’deki mecusi ve berahime 
ve Afrika ’daki zenciler gibi, Avrupa ’nın tasallutu alt ına giren milletler 
bizden daha fakirdirler? Hem görmüyor musun ki, zarurî kuttan ziyâde müslümanlar ın elinde b ırak ılm ıyor? Ya Avrupa  kâfir zâlimleri veya Asya  
münaf ıklar ı, desîseleriyle ya çalar veya gasp ediyor.
Sizin cebren böyle ehl-i îmân ı mimsiz medeniyete sevk etmekteki maksa-
dınız, eğer memlekette âsâyi ş ve emniyet ve kolayca idare etmek ise, katiyen 
biliniz ki; hatâ ediyorsunuz, yanl ış yola sevk ediyorsunuz. Çünkü itikad ı sar-
sılm ış, ahlâk ı bozulmu ş yüz fâs ıkın idaresi ve onlar içinde âsâyi ş temini, binler 
ehl-i salâhat ın idaresinden daha mü şküldür.
İşte bu esaslara binâen ehl-i İslâm , dünyaya ve h ırsa sevk etmeye ve 
teşvik etmeye muhtaç de ğildirler. Terakkiyât ve âsâyi şler, bununla temin 
edilmez. Belki mesailerinin tanzimine ve mâbeynlerindeki emniyetin te-sîsine ve teâvün  düsturunun teshiline muhtaçt ırlar. Bu ihtiyaç da, dinin 
evâmir-i kudsiyesiyle ve takvâ  ve salâbet-i diniye  ile olur.
Sekizinci Nota
Ey sa’y ve ameldeki lezzet  ve saâdeti bilmeyen tembel  insan ! Bil ki: Ce-
nâb- ı Hak , kemâl-i kereminden, hizmetin mükâfât ı nı, hizmet  içinde der-
cetmiştir. Amelin ücretini, nefs -i amel içine koymu ştur. İşte bu s ır içindir 
ki, mevcûdât hattâ bir nokta-y ı nazarda câmidat dahi, evâmir-i tekvîniye  
tâbir edilen hususî vazifelerinde, kemâl-i şevk ile ve bir çe şit lezzet ile 
evâmir-i rabbâniyeyi imtisâl ederler. Ar ıdan, sinekten, tavuktan tut; tâ 
şems  ve kamer e kadar her şey kemâl-i lezzetle vazifesine çal ışıyorlar. 
Demek hizmetlerinde bir lezzet var ki, ak ıllar ı olmad ığından âk ıbeti ve 
neticeleri dü şünmeden, mükemmel vazifelerini îfâ ediyorlar.
Eğer desen : Zîhayatta lezzet  kâbildir, cemâdât ta nas ıl şevk ve lezzet ola-
bilir?
Elcevap Elcevap : Cemâdât kendi hesaplar ına değil, onlarda tecelli eden es-
mâ-y ı ilâhiye  hesab ına bir şeref, bir makam, bir kemâl, bir güzellik, bir ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    153
intizam isterler, ar ıyorlar. O vazife -i f ıtriyelerinin imtisâlinde, Nuru’l-En-
vâr ’ın isimlerine birer mâkes, birer ayna  hükmüne geçti ğinden tenevvür 
eder, terakki eder.
Meselâ, nas ıl ki bir katre su, bir zerrecik cam parças ı zât ında ziyâs ız, 
ehemmiyetsiz iken, sâfî kalbiyle güne ş e yüzünü çevirse, o vakit o ehem-
miyetsiz, ziyâs ız katre ve cam parças ı, güneşin bir nevi ar şı olup senin 
yüzüne de tebessüm eder. İşte bu misâl gibi, zerrât ve mevcûdât, cemâl-i 
mutlak ve kemâl-i mutlak sahibi olan Zât- ı Zülcelâl ’ in isimlerine vazife-
perverlik cihetinde ayna  olmalar ıyla, o katre ve zerrecik şişe gibi gayet 
aşağı bir dereceden gayet yüksek bir derece-i zuhûra ve tenevvüre ç ıkıyor-
lar. Madem vazife  cihetinde gayet nuranî ve yüksek bir makam al ıyorlar; 
lezzet  mümkün ve kâbilse, yani hayat -ı âmmeden hissedar iseler, gayet 
lezzet ile o vazifeleri görüyorlar, denilebilir.
Vazifede lezzet  bulundu ğuna en zâhir bir delil, sen kendi âzâ ve duygula-
rının hizmetlerine bak. Her biri bekâ-y ı şahsî ve bekâ-y ı nev’î için ettikleri hiz-
metlerinde ayr ı ayr ı lezzetleri var. Nefs-i hizmet  , onlara bir telezzüz hükmüne 
geçiyor. Hattâ hizmeti terk etmek, o uzvun bir nevi azâb ıdır.
Hem en zâhir bir delil dahi, horoz  veya yavrulu tavuk  gibi hayvanât ın 
vazifelerinde gösterdikleri fedâkârâne ve merdâne vaziyetleridir ki, horoz aç olduğu hâlde tavuklar ı nefsine tercih edip buldu ğu r ızka onlar ı çağırır; yemez, 
onlara yedirir. Ve bir şevk ve iftihar ve telezzüz ile o vazifeyi gördü ğü, görü-
nür. Demek o hizmette, yemekten fazla bir lezzet  al ır.
Hem küçük yavrular ına çobanl ık eden tavuk  dahi, yavrular ının hat ırı için 
rûhunu fedâ eder, ite at ılır.
1 Kendini aç b ırak ıp onlar ı doyurur. Demek o hiz-
mette öyle bir lezzet  al ır ki; açl ık ac ısına ve ölmek elemine tereccuh eder, 
ziyâde gelir.
Hayvânî vâlideler  yavrular ını, küçük iken vazifeleri bulundu ğundan lez-
zetle himayeye çal ışır. Büyük olduktan sonra vazife  kalkar, lezzet  de gider. 
Yavrusunu döver, elinden taneyi al ır. Yaln ız, insan  nev’indeki vâlidelerin va-
zifeleri bir derece devam eder. Çünkü insanlarda zaaf u acz  itibâr ıyla dâimâ 
bir nevi çocukluk var, her vakit de şefkate muhtaçt ır.
1 “Cenâb- ı Hak rahmeti yüz parçaya böldü. Bunun doksan dokuz parças ını nezd-i ulûhiyetinde tuttu. 
Birtek parçay ı da yer yüzüne indirdi. Varl ıklar aras ındaki merhametin kayna ğı işte bu parçad ır. At ın 
yavrusuna basma endi şesiyle aya ğını kald ırmas ı da bu merhamet sebebiyledir.” anlam ındaki hadis için 
bkz.: Buhârî,  edeb 19, rikak  19; Müslim, tevbe  17; Tirmizî, deavât  107-108; İbni Mâce,  zühd 35.154  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İşte, umum hayvanât ın horoz  gibi çobanl ık eden erkeklerine ve tavuk  gibi 
vâlidelerine bak, anla ki; bunlar kendi hesab ına ve kendileri nâm ına, kendi 
kemâlleri için o vazifeyi görmüyorlar. Çünkü hayat ını, vazifede lâz ım gelse 
fedâ ediyorlar. Belki vazifeleri, onlar ı o vazife  ile tavzif eden ve o vazife içinde 
rahmetiyle bir lezzet  derceden Mün’im-i Kerîm ’in hesab ına ve Fât ır-ı Zülce-
lâl ’in nâm ına görüyorlar.
Hem nefs -i hizmette ücret bulundu ğuna bir delil de şudur ki: Nebâtât 
ve eşcar, bir şevk u lezzeti ihsâs eden bir tav ır ile Fât ır-ı Zülcelâl ’in emirlerini 
imtisâl ediyorlar. Çünkü da ğıttığı güzel kokular ve mü şterilerin nazar ını celb 
edecek zînetlerle süslenmeleri ve sünbülleri ve meyveleri için çürüyünceye kadar kendilerini fedâ etmeleri, ehl-i dikkate gösterir ki: Onlar ın, emr-i ilâhî-
nin imtisâlinden öyle bir lezzetleri var ki; nefsini mahvedip çürütüyor.
Bak, başında çok süt konserveleri  taşıyan Hindistan cevizi  ve incir  gibi 
meyvedar a ğaçlar, rahmet  hazinesinden lisân- ı hâl  ile süt gibi en güzel bir 
gıday ı ister, al ır, meyvelerine yedirir; kendi bir çamur yer. Nar a ğac ı 
 sâfî bir 
şarab ı, hazine-i rahmetten al ıp meyvesine yedirir; kendisi çamurlu ve bulan ık 
bir suya kanaat  eder.
Hattâ hububatta dahi sünbüllenmek vazifesinde zâhir bir i ştiyak görünür. 
Nas ıl ki dar bir yerde hapsedilen bir zât, bir bostana, geni ş bir yere ç ıkmay ı 
müştâkâne ister. Öyle de, hububatta, sünbüllenmek vazifesinde öyle sürurlu 
bir vaziyet, bir i ştiyak görünüyor.
İşte “Sünnetullah ” tâbir edilen, kâinatta cereyân eden bu s ırlı uzun 
düsturdand ır ki, işsiz, tembel , istirahatle ya şayan ve rahat dö şeğinde 
uzananlar, ekseriyetle sa’yeden, çal ışanlardan daha ziyâde zahmet  ve s ı-
kıntı çeker. Çünkü dâimâ i şsizler  ömründen şikâyet  eder; eğlence ile ça-
buk geçmesini ister. Sa’yeden ve çal ışan ise; şâkirdir, hamdeder, ömrün 
geçmesini istemez.
1
ٌóَאכِü ُģِĨَאđْĤا ĹِĐَّאùĤوَا ِه۪،óْĩُĐ ْīِĨ َאكٍü ُģِĈَאđْĤا ُçĺِóَÝْùُĩْĤاَ
küllî düsturdur. Hem o s ır iledir ki : “Rahat, zahmette; zahmet , rahatta-
dır.” cümlesi darb- ı mesel  olmuştur.
Evet cemâdât a dikkatle nazar edilse: Bilkuvve yaln ız istidât ve kabiliyet 
cihetinde nâk ıs kal ıp inkişâf etmeyenlerin, gayet bir içtihâd ve sa’y ile inbisât 
1 Atâlet içinde istirahat eden, ömründen şikâyetçidir. Çal ışan ve iş gören ise hâline şükreder.ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    155
edip bilkuvveden bilfiil sûretine geçmesinde, mezkûr sünnet-i ilâhiye düstu-
ruyla bir tav ır görünüyor. Ve o tav ır işaret eder ki: O vazife -i f ıtriyede bir şevk 
ve o meselede bir lezzet  vard ır. Eğer o câmidin umumî hayattan hissesi varsa, 
şevk kendisinin olur; yoksa, o câmidi temsil eden, nezâret eden şeye âittir. 
Hattâ bu s ırra binâen denilebilir: Latîf, nazik su incimad emrini ald ığı vakit, 
öyle şiddetli bir şevk ile o emre imtisâl eder ki, demiri şak eder, parçalar. De-
mek bürûdet  ve tahte’s-s ıfır soğuğun lisân ıyla ağzı kapal ı demir kaptaki suya 
“Genişlen!” emr-i rabbânî sini tebliğinde, şiddet-i şevk ile kab ını parçalar, de-
miri bozar, kendisi buz olur.
Ve hâkezâ, her şeyi buna k ıyâs et ki, güne şlerin deveran ından ve seyr u 
seyahatlerinden tut, tâ zerrelerin mevlevî gibi devretmelerine ve dönmelerine ve ihtizazlar ına kadar kâinattaki bütün sa’y ü hareket, kanun-u kader-i ilâhî 
üzerine cereyân ediyor. Ve dest-i kudret-i ilâhîden sudûr eden ve irade ve emir ve ilmi tazammun eden emr-i tekvinî ile zuhûr eder.
Hattâ her bir zerre, her bir mevcud, her bir zîhayat, bir nefer askere benzer 
ki; orduda muhtelif dâirelerde, o neferin ayr ı ayr ı nisbetleri, vazifeleri oldu ğu 
gibi; her bir zerre, her bir zîhayat ın dahi öyledir. Meselâ, senin gözünde bir zer-
re, gözün hüceyresinde ve gözde ve âsâb- ı vechiyede ve bedenin şerâyin tâbir 
edilen damarlar ı
nda, birer nisbeti ve o nisbete göre birer vazifesi ve o vazifeye 
göre birer faydas ı vard ır. Ve hâkezâ, her şeyi ona k ıyâs et. Buna binâen her bir 
şey, bir Kadîr -i Ezelî ’nin vücub-u vücuduna iki cihetle şehâdet eder:
Biri: Tâkatinin binler derece fevkinde vazifeleri görmekteki acz-i mutlak  
lisân ıyla o Kadîr ’in vücuduna şehâdet eder.
İkincisi : Her bir şey, nizam- ı âlemi teşkil eden düsturlara ve müvâzene-i 
mevcûdât ı idame eden kanunlara tatbik-i hareket etmekle, o Alîm -i Kadîr ’e 
şehâdet eder. Çünkü zerre gibi bir câmid, ar ı gibi küçük bir hayvan, Kitab- ı 
Mübîn ’in mühim ve ince meseleleri olan nizam ve mîzan ı bilmez. Câmid bir 
zerre, ar ı gibi küçük bir hayvan nerede? Semâvât tabakalar ını bir defter say-
fas ı gibi aç ıp, kapay ıp toplayan Zât- ı Zülcelâl ’in elindeki Kitab- ı Mübîn’in mü-
him ince meselelerini okumak nerede? E ğer sen dîvânelik edip; zerrede, o 
kitab ın ince hurûfât ını okuyacak kadar bir göz bulundu ğunu tevehhüm etsen; 
o vakit o zerrenin şehâdetini redde çal ışabilirsin.
Evet, Fât ır-ı Hakîm , Kitab- ı Mübîn ’in düsturlar ını gayet güzel bir sûrette 
ve muhtasar bir tarzda ve has bir lezzette ve mahsus bir ihtiyaçta icmâl edip derceder. Her ş
ey öyle has bir lezzet  ve mahsus bir ihtiyaç ile amel etse, o 156  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Kitab- ı Mübîn’in düsturlar ını bilmeyerek imtisâl eder. Meselâ, hortumlu sivri-
sinek  dünyaya geldi ği dakikada hânesinden ç ıkar; durmayarak insan ın yüzü-
ne hücum eder, uzun asâs ıyla vurur, âb- ı hayat  fışkırtır, içer. Hücumdan kaç-
makta, erkân- ı harp  gibi maharet gösterir. Acaba bu küçük, tecrübesiz, yeni 
dünyaya gelen mahlûka bu sanat ı ve bu fenn-i harbi ve su ç ıkarmak sanat ını 
kim öğretmiş ve nerede ö ğrenmiş? Ben, yani bu bîçâre Said  itiraf ediyorum 
ki: Eğer ben o hortumlu sine ğin yerinde olsayd ım; bu sanat ı, bu kerr u fer har-
bi ni ve su ç ıkarmak hizmetini çok uzun dersler ve çok müteaddit tecrübelerle 
ancak öğrenebilirdim.
İşte, ilhama mazhar olan ar ı, örümcek ve yuvas ını çorap gibi yapan bül-
bül gibi hayvanât ı bu sineğe k ıyâs et. Hattâ nebâtât ı da aynen hayvanâta 
kıyâs edebilirsin. Evet Cevâd- ı Mutlak  (celle celâlüh) , her ferd-i zîhayat ın eline 
lezzet  midâd ıyla ve ihtiyaç mürekkebiyle yaz ılm ış bir tezkereyi vermi ş. Onunla 
evâmir-i tekvîniyenin program ını ve hizmetlerinin fihristesini tevdi’ etmi ştir. 
Bak o Hakîm-i Zülcelâl ’e; nas ıl Kitab- ı Mübîn ’in düsturlar ından ar ı vazifesine 
âit miktar ını bir tezkerede yazm ış, ar ının başındaki sandukçaya koymu ştur. O 
sandukçan ın anahtar ı da, vazife-perver ar ıya has bir lezzettir. Onunla sanduk-
çay ı açar, program ını okur, emri anlar, hareket eder. 1ِģْéَّĭĤا ĵَĤإِ ُّכَÖرَ ĵٰèوَأَوْ 
âyetinin s ırrını izhâr eder.
İşte eğer bu Sekizinci Nota’y ı tamam işittin ve tam anlad ınsa, bir hads-i îmâ-
nî  ile 2ْءٍĹَü َّģכُ ْÛَđِøوَ ĹِÝَĩْèوَرَ’ nin bir s ırrını, 3ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ’ nin
bir hakikatini, 4نُĳَכُĻَĘ ْīכُ ُįَĤ لَĳُĝَĺ أَنْ ْئًאĻَü أَرَادَ اƯإِذ ưُهóْĨأَ אƯĩَّĬإِ’ nun bir düsturunu, 
5نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ِيñَّĤا َאنَéْ×ُùَĘ ’nun bir nüktesini anlars ın.
Dokuzuncu Nota
Bil ki, nev-i beşerde nübüvvet , beşerdeki hay ır ve kemâlât ın fezleke si 
ve esas ıdır. Din-i Hak, saâdetin fihristesidir. Îmân , bir hüsn-ü münezzeh 
1 “Rabbin bal ar ısına vahyetti.” (Nahl sûresi, 16/68)
2 “Rahmetim her şeyi kaplar.” (A’râf sûresi, 7/156)
3 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
4 “Bir şeyi diledi ğinde O’nun buyru ğu, sadece “Ol!” demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi, 36/83 )
5 “Sübhand ır, münezzehdir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir. Ve... hepinizin de dönü şü, 
O’na olacakt ır.” (Yâsîn sûresi, 36/83)ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    157
ve mücerreddir. Madem şu âlemde parlak bir hüsün, geni ş ve yüksek bir 
hayr, zâhir bir hak, faik bir kemâl görünüyor. Bilbedâhe hak ve hakikat, nübüvvet içindedir ve nebiler elindedir. Dalâlet , şer ve hasâret; onun mu-
halifindedir.
Mehâsin-i ubûdiyetin binlerinden yaln ız buna bak ki, Nebi (aleyhisselâm) , 
ubûdiyet  cihetiyle muvahhidînin kalblerini îd ve Cuma ve cemaat namazla-
rında ittihâd  ettiriyor ve dillerini bir kelimede cem’ ediyor. Öyle bir sûrette ki, 
şu insan , Mâbûd -u Ezelî’nin azamet-i hitab ına, hadsiz kalblerden ve dillerden 
çıkan sesler, duâlar, zikirler ile mukâbele ediyor. O sesler, duâlar, zikirler bir-
birine tesânüd ederek ve birbirine yard ım edip ittifak ederek öyle geni ş bir 
sûrette Mâbûd-u Ezelî’nin ulûhiyetine kar şı bir ubûdiyet gösteriyor ki; güyâ 
küre-i arz kendisi o zikri söylüyor, o duây ı ediyor ve aktar ıyla namaz k ılıyor ve 
etraf ıyla semâvât ın fevkinde izzet ve azametle nâzil olan 1ةَĳٰĥَّāĤا اĳُĩĻِĜأَ emrini, 
küre-i arz imtisâl ediyor. Bu s ırr- ı ittihâd ile, kâinat içinde bir zerre gibi zay ıf, 
küçük bir mahlûk olan şu insan, ubûdiyetin azameti cihetiyle Hâl ık -ı arz ve 
semâvât’ ın mahbûb bir abdi ve arz ın halifesi2, sultan ı ve hayvanât ın reisi ve 
hilkat-i kâinat ın neticesi ve gayesi oluyor.
Evet, eğer namazlar ın arkas ında hususan bayram namazlar ı nda bir 
anda 3
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ  diyen yüzer milyon insanlar ın sesleri, âlem-i gaybda ittihâd  
ettikleri gibi, âlem-i şehâdette dahi birbiriyle ittihâd edip içtimâ etse, kü-
re-i arz tamam ıyla büyük bir insan  olup, azametine nisbeten büyük bir 
sadâ ile söyledi ği ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ’ e müsâvi geldi ğinden, o muvahhidînin ittihâd ı 
ile bir anda ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ  demeleri, küre-i arz ın büyük bir ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ’i  hükmüne ge-
çiyor. Âdetâ bayram namazlar ında âlem-i İslâm’ ın zikr u tesbihiyle zemin 
zelzele-i kübrâya mazhar olup, aktar u etraf ıyla ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ  deyip, k ıblesi olan 
Kâ’be-i Mükerreme ’nin samimî kalbiyle niyet edip, Mekke  ağzıyla, Cebel-i Arefe  
diliyle ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ  diyerek, o tek kelime etraf- ı arzdaki umum müminle-
rin mağara-misâl a ğızlar ındaki havada temessül ediyor. Bir tek ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ  ke-
limesinin aks-i sadâs ıyla hadsiz ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ  vukû buldu ğu gibi, o makbul zikir 
1 “Siz namaz ı hakk ıyla îfâ etmeye devam edin.” (Bakara sûresi, 2/43, 83, 110; Nisâ sûresi, 4/77, 103; 
En’âm sûresi, 6/72; Yûnus sûresi, 10/87; Hac sûresi, 22/78; Nûr sûresi, 24/56; Rûm sûresi, 30/31; Mücadele sûresi, 58/13; Müzzemmil sûresi, 73/20)
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30.
3 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.158  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
ve tekbir, semâvât ı dahi ç ınlat ıp berzah âlemlerine de temevvüc ederek 
sadâ veriyor.
İşte bu arz ı böyle Kendine sâcid1 ve âbid ve ibâd ına mescid2 ve mah-
lûklar ına beşik3 ve Kendine müsebbih4 ve mükebbir eden Zât- ı Zülcelâl ’e, 
yerin zerrât ı adedince hamd ve tesbih ve tekbir edip ve mevcûdât ı adedince 
hamdediyoruz ki; bize bu nev’i ubûdiyeti ders veren Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü 
vesselâm) ’ına ümmet eylemi ş.
Onuncu Nota
Bil ey gafil, mü şevveş Said! Cenâb- ı Hakk ’ın nur -u mârifetine yeti ş-
mek ve bakmak ve âyât ve şâhidlerin aynalar ında cilvelerini görmek ve 
berâhin ve deliller mesâmât ıyla temâ şâ etmek iktizâ ediyor ki; senin üs-
tünden geçen, kalbine gelen ve akl ına görünen her bir nuru tenkid par-
maklar ıyla yoklama ve tereddüt eliyle tenkid etme! Sana ışıklanan bir 
nuru tutmak için elini uzatma; belki gaflet  esbâb ından tecerrüt et, onlara 
müteveccih ol, dur.  Çünkü ben mü şâhede ettim ki: Mârifetullah ın şâhidleri , 
bürhânlar ı üç çeşittir.
Bir k ısm ı: Su gibidir; görünür, hissedilir, lâkin parmaklarla tutulmaz. 
Bu k ısımda hayalâttan tecerrüt etmek, külliyetle ona dalmak gerektir. Ten-
kid parmaklar ıyla tecessüs edilmez; edilse akar, kaçar. O âb- ı hayat  , parmağı 
mekân ittihâz etmez.
İkinci k ısım: Hava gibidir; hissedilir, fakat ne görünür, ne de tutulur. 
Ona karşı sen, yüzün, a ğzın, rûhunla o rahmet  nesîmîne kar şı teveccüh et, 
kendini mukâbil tut, tenkid elini uzatma, tutamazs ın. Rûhunla teneffüs et. 
Tereddüt eliyle baksan, tenkid ile el atsan, o yürür gider; senin elini mesken ittihâz etmez, ona râz ı olmaz.
Üçüncü k ısım ise : Nur gibidir; görünür, fakat ne hissedilir, ne de tutulur. 
Öyle ise, sen kalbinin gözüyle, rûhunun nazar ıyla kendini ona mukâbil tut ve 
gözünü ona tevcih et, bekle; belki kendi kendine gelir. Çünkü nur ; el ile tutulmaz,
1 Bkz.: Ra’d sûresi, 13/15; Nahl sûresi, 16/49; Hac sûresi, 22/18.
2 Bkz.: Buhârî, salât  56 (bab ba şlığında); Tirmizî, salât  119; Ebû Dâvûd, salât  24; İbni Mâce, mesâcid  
4.
3 Bkz.: Bakara sûresi, 2/22; Tâhâ sûresi, 20/53; Zuhruf sûresi, 43/10; Nebe sûresi, 78/6.
4 Bkz.: “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 
17/44). Ayr ıca bkz: Fâtiha sûresi, 1/2; En’âm sûresi, 6/1; Kehf sûresi, 18/1; ...ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    159
parmaklar ile avlanmaz, belki o nur ancak basiret nuruyla avlan ır. Eğer ha-
rîs ve maddî elini uzatsan ve maddî mîzanlarla tartsan, sönmese de gizlenir. Çünkü öyle nur, maddîde hapse râz ı olmad ığı gibi, kayda da giremez, kesifi 
kendine mâlik ve seyyid kabul etmez.
On Birinci Nota
Bil ki, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân ’ın ifadesinde çok şefkat ve merhamet 
var. Çünkü muhâtablar ın ekserisi, cumhur-u avâmd ır. Onlar ın zihinleri 
basittir. Nazarlar ı dahi dakîk şeyleri görmedi ğinden, onlar ın besatet-i ef-
kâr ını okşamak için tekrar ile semâvât ve arz ın yüzlerine yaz ılan âyetleri 
tekrar ediyor. O büyük harfleri kolayl ıkla okutturuyor. Meselâ, semâvât 
ve arz ın hilkati ve semâdan ya ğmurun ya ğdırılmas ı ve arz ın dirilmesi gi-
bi bilbedâhe okunan ve görünen âyetleri ders veriyor. O hurûf-u kebîre içinde küçük harflerle yaz ılan ince âyâta nazar ı nâdiren çevirir, tâ zahmet  
çekmesinler.
Hem üslûb-u Kur’ânî 
’de öyle bir cezâlet ve selâset ve f ıtrîlik var ki, 
güyâ Kur’ân bir hâf ızdır; kudret kalemi yle kâinat sayfalar ında yaz ılan 
âyât ı okuyor. Güyâ Kur’ân, kâinat kitab ının k ıraât ıdır ve nizamât ının ti-
lâvetidir ve Nakka ş-ı Ezelîsinin şuûnât ını okuyor ve fiillerini yaz ıyor. Bu 
cezâlet-i beyâniyeyi görmek istersen, hü şyâr ve müdakkik bir kalb ile, 
Sûre-i 1َّ﴾ħَĐ﴿ ve 2ْכِĥُĩْĤا ِכَĤَאĨ َّħُıّٰĥĤا ِģُĜ âyetleri gibi fermanlar ı dinle!..
On İkinci Nota
Ey bu Notalar ı dinleyen dostlar ım! Biliniz ki; ben hilâf- ı âdet olarak, giz-
lemesi lâz ım gelen Rabbime kar şı kalbimin tazarrû ve niyaz ve münâcât ını 
bazen yazd ığımın sebebi; ölüm, dilimi susturdu ğu zamanlarda, dilime bedel 
kitab ımın söylemesinin kabulünü rahmet -i ilâhiyeden rica etmektir. Evet k ısa 
bir ömürde, hadsiz günahlar ıma keffaret olacak, muvakkat lisân ımın tövbe ve 
nedâmetleri kâfi gelmiyor. Sâbit ve bir derece daim olan kitab ın lisân ı daha 
ziyâde o i şe yarar. İşte on üç sene3(Hâşiye) evvel,4 dağdağalı bir f ırtına-y ı rûhiye 
1 Nebe sûresi, 78/1 .
2 “De ki: “Ey mülk ve hakimiyet sahibi Allah ım!” (Âl-i İmran sûresi, 3/26)
3 (Hâşiye) Bu risalenin telifinden on üç sene evvel.
4 1920 tarihidir.160  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
neticesinde, Eski Said ’in gülmeleri, Yeni Said ’in ağlamalar ına ink ılâp edece ği 
hengâmda; gençli ğin gaflet  uykusundan ihtiyarl ık sabah ıyla uyand ığım bir an-
da, şu münâcât ve niyaz Arabî yaz ılm ıştır. Bir k ısm ının Türkçe meâli şudur ki:
Ey Rabb-i Rahîm im ve ey Hâl ık -ı Kerîmim! Benim sû-i ihtiyar ımla öm-
rüm ve gençli ğim zayi olup gitti. Ve o ömür ve gençli ğin meyvelerinden elim-
de kalan, elem verici günahlar, zillet verici elemler, dalâlet  verici vesveseler 
kalm ıştır. Ve bu a ğır yük ve hastal ıklı kalb ve hacâletli yüzümle kabre yak ın-
laşıyorum. Bilmü şâhede göre göre gayet süratle, sa ğa ve sola inhiraf etme-
yerek, ihtiyars ız bir tarzda, vefat eden ahbap ve akran ve akâribim gibi kabir  
kap ısına yanaşıyorum.
O kabir , bu dâr- ı fânî den firâk- ı ebedî ile ebedü’l-âbâd yolunda kurul-
muş, aç ılm ış evvelki menzil ve birinci kap ıdır.1 Ve bu ba ğland ığım ve meftun 
olduğum şu dâr- ı dünya da, kat’î bir yakîn ile anlad ım ki; hâliktir gider ve fâ-
nîdir ölür. Ve bilmü şâhede, içindeki mevcûdât dahi, birbiri arkas ından kâfile 
kâfile göçüp gider, kaybolur. Hususan benim gibi nefs -i emmâre yi taşıyanlara 
şu dünya çok gaddard ır, mekkârd ır. Bir lezzet  verse, bin elem takar çektirir. 
Bir üzüm yedirse, yüz tokat vurur.
Ey Rabb-i Rahîmim ve ey Hâl ık -ı Kerîmim! 2ٌÕĺِóَĜ اٰتٍ ُّģכُ sırrıyla ben 
şimdiden görüyorum ki: Yak ın bir zamanda ben kefenimi giydim, tabutuma 
bindim, dostlar ımla veda eyledim. Kabrime teveccüh edip giderken, Senin 
dergâh- ı rahmetinde, cenazemin lisân- ı hâliyle, rûhumun lisân- ı kâliyle ba ğı-
rarak derim: El-amân el-amân! Yâ Hannân ! Yâ Mennân ! Beni günahlar ımın 
hacâletinden kurtar!
İşte, kabrimin ba şına ulaştım, boynuma kefenimi tak ıp kabrimin ba şında 
uzanan cismimin üzerine durdum. Ba şımı dergâh- ı rahmetine kald ırıp bütün 
kuvvetimle feryad edip nida ediyorum: El-Amân el-Amân ! Yâ Hannân ! Yâ 
Mennân ! Beni günahlar ımın ağır yüklerinden halâs eyle!
İşte kabrime girdim, kefenime sar ıldım. Teşyi’ciler beni b ırak ıp gittiler. 
Senin afv u rahmetini intizar ediyorum. Ve bilmü şâhede gördüm ki, Senden 
başka melce’ ve mence’ yok. Günahlar ın çirkin yüzünden ve mâsiyetin vah şi 
1 Bkz.: “Kabir, âhiret menzillerinin birinci menzilidir. Ki şi ondan kurtulabilirse, ondan sonrakiler daha 
kolayd ır. Ondan kurtulamazsa ondan sonrakiler bundan daha zordur, daha şiddetlidir”. (Tirmizî, zühd  
5; İbni Mâce, zühd  32; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/63.)
2 “Her gelecek şey yak ınd ır.” (es-Suyûtî, ed-Düreru’l-müntesira  s.15; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/149. 
Ayr ıca bkz.: İbni Mâce, mukaddime  7; Dârimî, mukaddime  23)ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    161
şeklinden ve o mekân ın darl ığından bütün kuvvetimle nida edip diyorum: 
El-amân, el-amân! Yâ Rahmân ! Yâ Hannân ! Yâ Mennân ! Yâ Deyyan! Beni 
çirkin günahlar ımın arkada şlıklar ından kurtar, yerimi geni şlettir. İlâhî! Senin 
rahmetin melceimdir ve Rahmeten li’l-âlemîn  olan Habibin Senin rahmetine 
yetişmek için vesîlemdir. Senden şekvâ değil, belki nefsimi ve hâlimi Sana 
şekvâ ediyorum.
Ey Hâl ık -ı Kerîmim ve ey Rabb-i Rahîmim! Senin Said ismindeki mah-
lûkun ve masnûun ve abdin hem âsî, hem âciz, hem gafil, hem cahil, hem alîl, hem zelil, hem müsî’, hem müsin, hem şakî, hem seyyidinden kaçm ış bir 
köle oldu ğu hâlde, k ırk sene sonra nedâmet edip Senin dergâh ına avdet et-
mek istiyor. Senin rahmetine ilticâ ediyor. Hadsiz günah ve hatîatlar ını itiraf 
ediyor. Evhâm ve türlü türlü illetlerle müptelâ olmu ş. Sana tazarrû ve niyaz 
eder. Eğer kemâl-i rahmetinle onu kabul etsen, ma ğfiret edip rahmet  etsen; 
zâten o Senin şân ınd ır. Çünkü Erhamürrâhimîn sin. Eğer kabul etmezsen, Se-
nin kap ından başka hangi kap ıya gideyim? Hangi kap ı var? Senden ba şka 
Rab  yok ki, dergâh ına gidilsin. Senden ba şka hak Mâbûd  yoktur ki, ona ilticâ 
edilsin!..”
 ĹِĘوَ َةِóِìْٰźا ĹِĘ َمِŻْכَĤا وَأَوَّلُ َאĻْĬُّïĤا ĹِĘ َمِŻْכَĤا ُóِìاٰ َכَĤ כَĺِóَü َź َكَïْèوَ َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ َź
1ħَّĥَøوَ ِįْĻَĥَĐ ĵٰĤَאđَÜ ُّٰųا ĵَّĥَĀ ِّٰųا لُĳُøرَ ًاïَّĩَéُĨ أَنَّ ُïَıْüوَأَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüأَ: ِóْ×َĝْĤا
On Üçüncü Nota
Medâr- ı iltibâs olmu ş olan beş meseledir.
Birincisi
Tarîk- ı hakta çal ışan ve mücâhede edenler, yaln ız kendi vazifelerini dü-
şünmek lâz ım gelirken, Cenâb- ı Hakk ’a âit vazifeyi dü şünüp, harekât ını ona 
bina ederek hataya dü şerler. Edebü’d-dünya ve’d-dîn   risalesinde vard ır ki: 
Bir zaman şeytan, Hazreti İsâ  (aleyhisselâm) ’a itiraz edip demi ş ki: “Madem ecel 
ve her şey kader-i ilâhî iledir; sen kendini bu yüksek yerden at, bak nas ıl öle-
ceksin.” Hazreti İsâ (aleyhisselâm)  demiş ki:
1 Senden ba şka ilâh yoktur. Sen birsin. Senin hiçbir orta ğın yoktur. Dünyada son sözümüz, âhirette ve 
kabirde de ilk sözümüz şudur: Şehadet ederim ki Allah’tan ba şka ilâh yoktur; yine şehadet ederim ki 
Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)  Allah’ ın Resûlüdür.162  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
1ُįَّÖرَ َóِ×َÝْíَĺ أَنْ ِïْ×َđْĥِĤ َ÷ْĻَĤوَ َهُïْ×َĐ َóِ×َÝْíَĺ أَنْ ِِّٰų إِنَّ
Yani, “Cenâb- ı Hak , abdini tecrübe eder ve der ki: ‘Sen böyle yapsan 
sana böyle yapar ım, göreyim seni yapabilir misin?’ diye tecrübe eder. Fakat 
abdin hakk ı yok ve haddi de ğil ki, Cenâb- ı Hakk ’ı tecrübe etsin ve desin: Ben 
böyle işlesem, Sen böyle i şler misin?, diye tecrübevâri bir sûrette Cenâb- ı 
Hakk’ ın rubûbiyetine kar şı imtihan tarz ı sû-i edeptir, ubûdiyete münâfîdir.”
Madem hakikat budur; insan  kendi vazifesini yap ıp Cenâb- ı Hakk ’ın 
vazifesine kar ışmamal ı.
Meşhurdur ki, bir zaman İslâm kahramanlar ından ve Cengiz ’in ordusunu 
müteaddit defa ma ğlûp eden Celâleddin-i Harzem şah  harbe giderken, vüze-
râs ı ve etbâ ı ona demi şler:
“Sen muzaffer olacaks ın, Cenâb- ı Hak  seni galip edecek.”
O demiş:
“Ben Allah’ ın emriyle, cihad  yolunda hareket etmeye vazifedar ım, Ce-
nâb- ı Hakk ’ın vazifesine kar ışmam; muzaffer etmek veya ma ğlûp etmek 
O’nun vazifesidir.”
İşte o zât, bu s ırr- ı teslimiyet i anlamas ıyla, hârika bir sûrette çok defa mu-
zaffer olmu ştur.
Evet, insan ın elindeki cüz-ü ihtiyarî ile i şledikleri ef’âllerinde, Cenâb- ı 
Hakk ’a âit netâici dü şünmemek gerektir. Meselâ, karde şlerimizden bir k ısım 
zâtlar, halklar ın Risale-i Nur ’a iltihaklar ı şevklerini ziyâdele ştiriyor, gayrete ge-
tiriyor. Dinlemedikleri vakit zay ıflar ın kuvve-i mâneviyeleri k ırılıyor, şevkleri 
bir derece sönüyor. Hâlbuki, Üstad- ı Mutlak , Muktedâ-y ı Küll , Rehber-i 
Ekmel  olan Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) , 2َغُŻَ×ْĤا َّźإِ لِĳُøَّóĤا ĵَĥَĐ َאĨوَ 
olan ferman- ı ilâhîyi kendine rehber-i mutlak ederek, insanlar ın çekil-
mesiyle ve dinlememesiyle daha ziyâde sa’y ü gayret ve ciddiyetle tebli ğ 
etmiş. Çünkü  3אءُƯýَĺ ْīَĨ ِيïْıَĺ َّٰųا َّīٰכِĤوَ َÛْ×َ×ْèأَ ْīَĨ ِيïْıَÜ َź َّכَĬإِ sırrıyla anlam ış 
ki, insanlara dinlettirmek ve hidâyet vermek, Cenâb- ı Hakk’ ın vazifesi-
dir. Cenâb- ı Hakk’ ın vazifesine kar ışmazd ı.
1 Bkz.: el-Mâverdî, Edebü’d-dünyâ ve’d-dîn  s.12. Ayr ıca bkz.: Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’  11/113; Ebû 
Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  4/12; Kitâb- ı Mukaddes (Türkçe tercüme), Matta, bâb: 4, cümle : 1-11.
2 “Peygamberin görevi, aç ıkça tebliğ etmekten ba şka bir şey değildir.” (Nûr sûresi, 24/54 ; Ankebût 
sûresi, 29/18 )
3 “Sen diledi ğin kimseyi do ğru yola eri ştiremezsin, lâkin ancak Allah diledi ğini doğruya hidâyet eder.” 
(Kasas sûresi, 28/56) Ayr ıca bkz.: Bakara sûresi, 2/272.ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    163
Öyle ise, i şte ey karde şlerim! Siz de, size âit olmayan vazifeye harekât ınızı 
bina etmekle kar ışmay ınız ve Hâl ıkınıza karşı tecrübe vaziyetini almay ınız!
İkinci Mesele
Ubûdiyet , emr-i ilâhîye ve r ızâ-y ı ilâhîye bakar. Ubûdiyetin dâîsi emr-i 
ilâhî  ve neticesi r ızâ-y ı Hak’t ır. Semerat ı ve fevâidi, uhreviyedir. Fakat 
ille-i gaiye  olmamak, hem kasden istenilmemek şart ıyla, dünyaya âit fay-
dalar ve kendi kendine terettüp eden ve istenilmeyerek verilen semere-ler, ubûdiyete münâfî olmaz. Belki zay ıflar için mü şevvik ve müreccih 
hükmüne geçerler. E ğer o dünyaya âit faydalar ve menfaatler; o ubûdiye-
te, o virde veya o zikre illet  veya illetin bir cüzü olsa; o ubûdiyeti k ısmen 
iptâl eder. Belki o hâsiyetli virdi akîm b ırak ır, netice vermez.
İşte bu s ırrı anlamayanlar, meselâ yüz hâsiyeti ve faydas ı bulunan Ev-
râd- ı Kudsiye-i Şâh- ı Nakşibendî 
’yi veya bin hâsiyeti bulunan Cev şenü’l-
Kebîr ’i, o faydalar ın baz ılar ını maksûd-u bizzât niyet ederek okuyorlar. O 
faydalar ı göremiyorlar ve göremeyecekler ve görmeye de haklar ı yoktur. 
Çünkü o faydalar, o evrâdlar ın illeti olamaz ve ondan, onlar kasden ve 
bizzât istenilmeyecek. Çünkü onlar fazlî bir sûrette, o hâlis virde talebsiz terettüp eder. Onlar ı niyet etse, ihlâs ı bir derece bozulur. Belki ubûdiyet-
ten ç ıkar ve k ıymetten dü şer. Yaln ız bu kadar var ki; böyle hâsiyetli ev-
râd ı okumak için zay ıf insanlar bir mü şevvik ve müreccihe muhtaçt ırlar. 
O faydalar ı düşünüp, şevke gelip; evrâd ı sırf r ızâ-y ı ilâhî için, âhiret  için 
okusa zarar vermez. Hem de makbuldür. Bu hikmet anla şılmad ığından; 
çoklar, aktaptan ve selef-i sâlihînden mervî olan faydalar ı görmediklerin-
den şüpheye dü şer, hattâ inkâr  da eder.
Üçüncü Mesele
1ْرَهُĳَĈ َאوَزْåَÝَĺ ْħَĤوَ َّهُïَè َفَóَĐ ْīَĩِĤ ĵٰÖĳُĈ Yani, “Ne mutlu o adama ki, ken-
dini bilip haddinden tecâvüz etmez.” Nas ıl bir zerre camdan, bir katre sudan, 
bir havuzdan, denizden, kamer den seyyarelere kadar güne şin cilveleri var. 
Her birisi kabiliyetine göre güne şin aksini, misâlini tutuyor ve haddini biliyor. 
Bir katre su, kendi kabiliyetine göre “Güne şin bir aksi bende vard ır.” der. 
Fakat “Ben de deniz gibi bir aynay ım.” diyemez. Öyle de: Esmâ-y ı ilâhiye nin 
1 Bkz.: el-Buhârî, et-Târîhu’l-kebîr  3/338; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  5/71; el-Beyhakî, es-
Sünenü’l-kübrâ  4/182.164  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
cilvesinin tenevvüüne göre, makamât- ı evliyâda öyle merâtip var. Esmâ-y ı 
ilâhiye nin her birisinin bir güne ş gibi kalbden Ar ş ’a kadar cilveleri var. Kalb 
de bir arştır, fakat “Ben de Ar ş  gibiyim.” diyemez.
İşte, ubûdiyetin esas ı olan, acz ve fakr  ve kusur ve naks ını bilmek ve ni-
yaz ile dergâh- ı ulûhiyete kar şı secde etmeye bedel, naz ve fahir sûretinde 
gidenler; zerrecik kalbini Ar ş ’a müsâvi tutar. Katre  gibi makam ını, deniz gibi 
evliyân ın makamât ıyla iltibâs eder. Kendini o büyük makamâta yak ıştırmak 
ve o makamda kendini muhafaza etmek için tasannuâta, tekellüfâta, mânâs ız 
hodfüruşluğa ve birçok mü şkülâta dü şer.
Elhâs ıl, hadîste vard ır ki:
 نَĳُāِĥْíُĩْĤا َّźإِ نَĳُĥِĨَאđْĤا َכَĥَİوَ نَĳُĥِĨَאđْĤا َّźإِ نَĳُĩِĤَאđْĤا َכَĥَİوَ نَĳُĩِĤَאđْĤا َّźإِ َّאسُĭĤا َכَĥَİ
1ٍħĻِčَĐ ٍóَĉَì ĵٰĥَĐ نَĳُāِĥْíُĩْĤوَا
Yani, medâr- ı necat  ve halâs, yaln ız ihlâst ır. İhlâs ı kazanmak çok mü-
himdir. Bir zerre ihlâsl ı amel , batmanlarla hâlis olmayana müreccaht ır.2 
İhlâs ı kazand ıran harekât ındaki sebebi, s ırf bir emr-i ilâhî  ve neticesi r ı-
zâ-y ı ilâhî oldu ğunu düşünmeli ve vazife -i ilâhiye ye kar ışmamal ı.
Her şeyde bir ihlâs var. Hattâ muhabbetin de ihlâs ile bir zerresi, batman-
larla resmî ve ücretli muhabbete tereccuh eder. İşte bir zât bu ihlâsl ı muhab-
beti böyle tâbir etmi ş:
3َابٌĳَà ِįْĻَĥَĐ ĵٰĕْ×ُĺ ًىĳَİ ٌėĻِđَĄ     َةًĳْüرِ ِّÕُéْĤا ĵَĥَĐ ĹِĔَא×ْĤِאÖ َאۨĬأَ َאĨوَ
Yani “Ben muhabbet  üzerine bir rü şvet, bir ücret, bir mukâbele, bir mü-
kâfât istemiyorum. Çünkü mukâbilinde bir mükâfât, bir sevâp istenilen mu-habbet   zay ıftır, devams ızd ır.” Hattâ hâlis muhabbet, f ıtrat- ı insâniyede ve 
umum vâlidelerde dercedilmi ştir. İşte bu hâlis muhabbete tam mânâs ıyla 
vâlidelerin şefkatleri mazhard ır. Vâlideler o s ırr- ı şefkat ile, evlâdlar ına karşı 
1 “İnsanlar helâk oldu; âlimler müstesna. Âlimler de helâk oldu; ilmiyle amel edenler müstesna. Amel 
edenler de helâk oldu; ihlâs sahipleri müstesna. İhlâs sahiplerine gelince, onlar da pek büyük bir tehlike 
ile karşı karşıyad ırlar.” Bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  3/414, 4/179, 362;  el-Gazâlî, Meâricü’l-
Kuds  s.88; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/415.
2 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , dinde ihlâsl ı olmak kayd ıyla az bir amelin dahi yete-
ceğini beyan buyurmaktad ır: el-Hâkim, el-Müstedrek  4/341; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  1/244. 
Ayr ıca Allah Teâlâ’n ın ancak ihlâsla yap ılan amelleri kabul buyuraca ğına dair bkz.: et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-kebîr  8/140; ed-Dârakutnî, es-Sünen  1/51.
3 Ebu’t-Tayyib el-Mütenebbî’ye ait olan bu beyit için bkz.: İbni Kays, Kıra’d-dayf  1/95, 237; ez-Zehebî, 
Târîhu’l-islâm  (354 tarihi vefatlar ı) s.103.ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    165
muhabbetlerine bir mükâfât, bir rü şvet istemediklerine ve talep etmediklerine 
delil; rûhunu, belki saâdet -i uhreviyesini de onlar için fedâ etmeleridir. Tavu-
ğun bütün sermayesi kendi hayat ı iken, yavrusunu itin a ğzından kurtarmak 
için –Hüsrev ’in müşâhedesiyle– kafas ını ite kapt ırır.
Dördüncü Mesele
Esbâb- ı zâhiriye  eliyle gelen nimetleri, o esbab hesab ına almamak 
gerektir. E ğer o sebep ihtiyar sahibi de ğilse –meselâ hayvan ve a ğaç gibi – 
doğrudan do ğruya o nimeti Cenâb- ı Hak  hesab ına verir. Madem o, lisân- ı 
hâl  ile 1ِّٰųا ِħْùِÖ  der, sana verir. Sen de Allah hesab ına olarak ِّٰųا ِħْùِÖ de, al. 
Eğer o sebep ihtiyar sahibi ise; o ِّٰųا ِħْùِÖ demeli, sonra ondan al, yoksa 
alma. Çünkü 2ِįْĻَĥَĐ ِّٰųا ُħْøا ِóْכَñُĺ ْħَĤ َّאĩِĨ اĳُĥْכُÉَÜ َźوَ âyetinin mânâ-y ı sarîhin den 
başka bir mânâ-y ı işârîsi şudur ki : “Mün’im-i Hakikî ’yi hat ıra getirmeyen 
ve O’nun nâm ıyla verilmeyen nimeti yemeyiniz!” demektir.
O hâlde hem veren ِّٰųا ِħْـùِÖ  demeli, hem alan ِّٰųا ِħْـùِÖ demeli. E ğer o 
ِّٰųا ِħْـùِÖ demiyor fakat sen de almaya muhtaç isen; sen ِّٰųا ِħْـùِÖ de, onun 
başı üstünde rahmet -i ilâhiyenin elini gör, şükür  ile öp, ondan al. Yani, 
nimetten in’ama bak, in’am dan Mün’im-i Hakikî ’yi düşün. Bu dü şün-
mek bir şükürdür. Sonra o zâhirî vas ıtaya istersen duâ  et. Çünkü o nimet  
onun eliyle size gönderildi.
Esbâb- ı zâhiriyeyi peresti ş edenleri aldatan; iki şeyin beraber gelmesi ve-
ya bulunmas ıdır ki, “iktiran ” tâbir edilir, birbirine illet  zannetmeleridir. Hem 
bir şeyin ademi, bir nimetin mâdum olmas ına illet oldu ğundan, tevehhüm 
eder ki, o şeyin vücudu dahi, o nimetin vücuduna illettir. Şükrünü, minnettar-
lığını o şeye verir, hataya dü şer. Çünkü bir nimetin vücudu, o nimetin umum 
mukaddemât ına ve şerâitine terettüp eder. Hâlbuki o nimetin ademi, bir tek 
şart ın ademiyle oluyor. Meselâ, bir bahçeyi sulayan cetvelin deli ğini açmayan 
adam, o bahçenin kurumas ına ve o nimetlerin ademine sebep ve illet oluyor. 
Fakat o bahçenin nimetlerinin vücudu, o adam ın hizmetinden ba şka, yüzer 
şerâitin vücuduna tevakkufla beraber, illet-i hakikî olan kudret ve irade-i rab-
bâniye ile vücuda gelir. İşte bu ma ğlatan ın ne kadar hatas ı zâhir oldu ğunu 
anla ve esbap-perestlerin ne kadar hatâ ettiklerini bil!
1 Allah’ ın ad ıyla
2 “Allah ad ına kesilmeyen hayvan ın etini yemeyin!” (En’âm sûresi, 6/121)166  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Evet, iktiran  ayr ıdır, illet  ayr ıdır. Bir nimet  sana geliyor; fakat bir insan ın 
sana karşı ihsân niyeti, o nimete mukarin olmu ş; fakat illet olmam ış. İllet, rah-
met -i ilâhiyedir. Evet, o adam ihsân etmeyi niyet etmeseydi, o nimet  sana gel-
mezdi. Nimetin ademine illet olurdu. Fakat mezkûr kâideye binâen; o meyl-i ihsân, o nimete illet olamaz. Ancak yüzer şerâitin bir şart ı olabilir. Meselâ, Ri-
sale-i Nur ’un şâkirtleri içinde Cenâb- ı Hakk ’ın nimetlerine mazhar baz ı zâtlar 
(Hüsrev , Re’fet  gibi), iktiran ı illetle iltibâs etmi şler; Üstad ına fazla minnettarl ık 
gösteriyorlard ı. Hâlbuki Cenâb- ı Hak  onlara ders-i Kur’ânî’de verdi ği nimet-i 
istifâde ile, Üstadlar ına ihsân etti ği nimet-i ifadeyi beraber k ılm ış, mukarenet 
vermiş. Onlar derler ki : “Eğer Üstad ımız buraya gelmeseydi, biz bu dersi 
alamazd ık. Öyle ise onun ifadesi, istifâdemize illettir.” Ben de derim Ben de derim :
“Ey karde şlerim! Cenâb- ı Hakk ’ın bana da sizlere de etti ği nimet  beraber 
gelmiş, iki nimetin illeti de rahmet -i ilâhiyedir. Ben de sizin gibi iktiran ı illetle 
iltibâs ederek, bir vakit Risale-i Nur ’un sizler gibi elmas kalemli yüzer şâkirt-
lerine çok minnettarl ık hissediyordum. Ve diyordum ki: “Bunlar olmasayd ı, 
benim gibi yar ım ümmî bir bîçâre nas ıl hizmet  edecekti?” Sonra anlad ım ki, 
sizlere kalem vas ıtas ıyla olan kudsî nimetten sonra, bana da bu hizmete mu-
vaffakiyet ihsân etmi ş. Birbirine iktiran  etmiş, birbirinin illeti olamaz. Ben size 
teşekkür de ğil, belki sizi tebrik ediyorum. Siz de bana minnettarl ığa bedel, 
duâ  ve tebrik ediniz.”
Bu dördüncü meselede, gafletin ne kadar dereceleri bulundu ğu anlaşılır.
Beşinci Mesele
Nas ıl ki bir cemaatin mal ı  bir adama verilse zulüm  olur. Veya cemaate âit 
vak ıf lar ı bir adam zabtetse zulmeder. Öyle de, cemaatin sa’yleriyle hâs ıl olan 
bir neticeyi veya cemaatin haseneleriyle terettüp eden bir şerefi, bir fazileti, 
o cemaatin reisine veya üstad ına vermek; hem cemaate, hem de o üstad  ve-
ya reise zulüm dür. Çünkü enaniyeti ok şar, gurura sevk eder. Kendini kap ıcı 
iken, padi şah zannettirir. Hem kendi nefsine de zulmeder. Belki bir nevi şirk-i 
hafî ye yol açar.
Evet, bir kaleyi fetheden bir taburun ganimetini ve muzafferiyet ve şere-
fini, binba şısı alamaz. Evet üstad  ve mürşid , masdar  ve menba telâkki edil-
memek gerektir. Belki mazhar ve mâkes olduklar ını bilmek lâz ımd ır. Meselâ, 
hararet ve ziyâ, sana bir ayna  vas ıtas ıyla gelir. Senden güne ş e karşı minnettar 
olmaya bedel, aynay ı masdar telâkki edip, güne şi unutup, ona minnettar ol-
mak, dîvâneliktir.ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    167
Evet ayna  muhafaza edilmeli, çünkü mazhard ır. İşte mürşidin rûhu ve 
kalbi bir aynad ır. Cenâb- ı Hak ’tan gelen feyze mâkes olur, müridine akse-
dilmesine de vesîle olur. Vesîlelik ten fazla feyiz noktas ında makam veril-
memek lâz ımd ır. Hattâ baz ı olur ki, masdar  telâkki edilen bir üstad , ne maz-
hard ır, ne masdard ır. Belki müridinin saffet-i ihlâs ıyla ve kuvvet-i irtibât ıyla ve 
ona hasr- ı nazar ile o mürid  başka yolda ald ığı füyuzât ı, üstad ının mir’ât- ı rû-
hundan gelmi ş görüyor. Nas ıl ki baz ı adam, manyetizma  vas ıtas ıyla bir cama 
dikkat ede ede âlem-i misâle kar şı hayalinde bir pencere aç ılır. O aynada çok 
garâibi mü şâhede eder. Hâlbuki aynada de ğil, belki aynaya olan dikkat-i na-
zar vas ıtas ıyla aynan ın hâricinde hayaline bir pencere aç ılm ış görüyor. Onun 
içindir ki, bazen nâk ıs bir şeyhin hâlis mürid i, şeyhinden daha ziyâde kâmil 
olabilir ve döner şeyh ini irşâd eder ve şeyhinin şeyhi olur.
On Dördüncü Nota
Tevhide dâir dört küçük remizdir.
Birinci Remiz
Ey esbap-perest  insan ! Acaba garip cevherlerden yap ılm ış bir acîp kasr ı 
görsen ki, yap ılıyor. Onun binas ında sarf edilen cevherlerin bir k ısm ı yaln ız 
Çin ’de bulunuyor. Di ğer k ısm ı Endülüs ’te, bir k ısm ı Yemen ’de, bir k ısm ı Si-
birya ’dan başka yerde bulunmuyor. Binan ın yap ılmas ı zaman ında ayn ı gün-
de şark, şimal, garb, cenuptan o cevherli ta şlar kolayl ıkla celb olup yap ıldığını 
görsen; hiç şüphen kal ır m ı ki; o kasr ı yapan usta, bütün küre-i arza hükme-
den bir Hâkim-i Mucizekâr ’dır.
İşte, her bir hayvan, öyle bir kasr- ı ilâhî dir. Hususan insan , o kas ırlar ın 
en güzeli ve o saraylar ın en acîbidir. Ve bu insan denilen saray ın cevherleri; 
bir k ısm ı âlem-i ervâh tan, bir k ısm ı âlem-i misâl den ve Levh-i Mahfuz ’dan ve 
diğer bir k ısm ı da hava âleminden, nur  âleminden, anâs ır âleminden geldi ği 
gibi; hâcât ı ebede uzanm ış, emelleri semâvât ve arz ın aktar ında intişar etmiş, 
râb ıtalar ı, alâkalar ı dünya ve âhiret  edvar ında dağılm ış bir saray- ı acîp ve bir 
kasr- ı gariptir.
İşte ey kendini insan  zanneden insan! Madem mâhiyetin böyledir; seni 
yapan ancak o Zât olabilir ki: Dünya  ve âhiret  birer menzil, arz ve semâ bi-
rer sayfa, ezel ve ebed dün ve yar ın hükmünde olarak tasarruf eden bir Zât 168  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
olabilir. Öyle ise insan ın mâbûdu ve melcei ve halâskâr ı O olabilir ki; arz ve 
semâya hükmeder, dünya ve ukba dizginlerine mâliktir.
İkinci Remiz
Baz ı eblehler var ki, güne şi tan ımad ıklar ı için, bir aynada güne şi görse, 
aynay ı sevmeye ba şlar. Şedid bir his ile onun muhafazas ına çal ışır. Tâ ki için-
deki güne şi kaybolmas ın. Ne vakit o ebleh ; güneş, aynan ın ölmesiyle ölme-
diğini ve k ırılmas ıyla fenâ bulmad ığını derk etse, bütün muhabbetini gökteki 
güneşe çevirir. O vakit anlar ki, aynada görülen güne ş; aynaya tâbi de ğil, 
bekâs ı ona mütevakk ıf değil. Belki güne ştir ki, o aynay ı o tarzda tutuyor ve 
onun parlamas ına ve nuruna medet veriyor. Güne şin bekâs ı onunla de ğil; 
belki aynan ın hayattar parlamas ının bekâs ı, güneşin cilvesine tâbidir.
Ey insan ! Senin kalbin ve hüviyet ve mâhiyetin, bir aynad ır. Senin 
fıtrat ında ve kalbinde bulunan şedid bir muhabbet -i bekâ, o ayna  için 
değil ve o kalbin ve mâhiyetin için de ğil. Belki o aynada istidâda göre 
cilvesi bulunan Bâkî -i Zülcelâl ’in cilvesine kar şı muhabbetindir ki, belâ-
het yüzünden o muhabbetin yüzü ba şka yere dönmü ş. Madem öyledir,
1ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ de. Yani, madem Sen vars ın ve bâkîsin; fenâ ve adem ne 
isterse bize yaps ın, ehemmiyeti yok!
Üçüncü Remiz
Ey insan ! Fât ır-ı Hakîm ’in senin mâhiyetine koydu ğu en garip bir hâlet 
şudur ki, bazen dünyaya yerle şemiyorsun. Zindanda bo ğazı sıkılm ış adam 
gibi “Of, of!” deyip dünyadan daha geni ş bir yer istedi ğin hâlde, bir zerrecik 
bir iş, bir hât ıra, bir dakika içine girip yerle şiyorsun. Koca dünyaya yerle şe-
meyen kalb ve fikrin, o zerrecikte yerle şir. En şiddetli hissiyât ınla o dakikac ık, 
o hat ırac ıkta dolaşıyorsun.
Hem senin mâhiyetine öyle mânevî cihâzât ve latîfeler vermi ş ki; ba-
zılar ı dünyay ı yutsa tok olmaz. Baz ılar ı bir zerreyi kendinde yerle ştiremi-
yor. Baş, bir batman ta şı kald ırdığı hâlde; göz, bir saç ı kald ıramad ığı gibi; 
o latîfe, bir saç  kadar bir s ıkleti, yani gaflet  ve dalâletten gelen küçük bir 
hâlete dayanam ıyor. Hattâ bazen söner ve ölür. Madem öyledir; hazer et, 
dikkatle bas, batmaktan kork . Bir lokma, bir kelime, bir dane, bir lem’a, 
1 Ey Kendinden ba şka her şeyin fânî oldu ğu tek Bâkî!ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    169
bir işarette, bir öpmekte batma! Dünyay ı yutan büyük letâiflerini onda 
bat ırma. Çünkü çok küçük şeyler var, çok büyükleri bir cihette yutar. Na-
sıl küçük bir cam parças ında; gök, y ıldızlar ıyla beraber içine girip gark 
oluyor. Hardal gibi küçük kuvve-i hâf ızanda, senin sayfa-y ı âmal in ekseri 
ve sahâif-i ömr ün ağlebi içine girdi ği gibi; çok cüz’î küçük şeyler var, öyle 
büyük eşyay ı bir cihette yutar, istiab eder.
Dördüncü Remiz
Ey dünya-perest insan ! Çok geni ş tasavvur etti ğin senin dünyan, dar bir 
kabir  hükmündedir. Fakat, o dar kabir gibi menzilin duvarlar ı şişeden oldu ğu 
için, birbiri içinde in’ikâs edip göz görünceye kadar geni şliyor. Kabir gibi dar 
iken, bir şehir kadar geni ş görünür.
Çünkü o dünyan ın sağ duvar ı  olan geçmi ş zaman ve sol duvar ı olan 
gelecek zaman, ikisi mâdum ve gayr-i mevcud olduklar ı hâlde, birbiri içinde 
in’ikâs edip gayet k ısa ve dar olan haz ır zaman ın kanatlar ını açarlar. Hakikat 
hayale kar ışır, mâdum bir dünyay ı mevcud zannedersin.
Nas ıl bir hat , sürat-i hareketle bir sat ıh gibi geni ş görünürken, hakikat-i 
vücudu ince bir hat oldu ğu gibi; senin de dünyan hakikatçe dar, fakat senin 
gaflet  ve vehm ü hayal inle duvarlar ı çok geni şlemiş. O dar dünyada, bir mu-
sîbetin tahrikiyle k ımıldansan, ba şını çok uzak zannetti ğin duvara çarpars ın. 
Başındaki hayali uçurur, uykunu kaç ırır. O vakit görürsün ki, o geni ş dünyan; 
kabirden daha dar, köprüden daha müsaadesiz. Senin zaman ın ve ömrün, 
berkten daha çabuk geçer; hayat ın, çaydan daha süratli akar.
Madem dünya hayat ı ve cismanî ya şay ış ve hayvânî hayat  böyledir. 
Hayvaniyetten ç ık, cismaniyeti b ırak, kalb ve rûhun derece-i hayat ına gir. 
Tevehhüm etti ğin geniş dünyadan daha geni ş bir dâire-i hayat, bir âlem-i 
nur  bulursun. İşte o âlemin anahtar ı, mârifetullah  ve vahdâniyet s ırlar ı-
nı ifade eden 1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź kelime-i kudsiyesiyle kalbi söylettirmek, rûhu 
işlettirmektir.
On Beşinci Nota
Üç meseledir.
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35 ; Muhammed sûresi, 47/19 )170  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Birinci Mesele
İsm-i Hafîz ’in tecelli-i etemmine i şaret eden
1َهُóَĺ ًّاóَü ذَرَّةٍ َאلَĝْáِĨ ْģَĩْđَĺ ْīَĨَهُ۝وَóَĺ ًاóْĻَì ذَرَّةٍ َאلَĝْáِĨ ْģَĩْđَĺ ْīَĩَĘ
âyetidir. Kur’ân- ı Hakîm ’in bu hakikatine delil istersen, Kitab- ı Mübîn ’in mis-
tar ı üstünde yaz ılan şu kâinat kitab ının sayfalar ına baksan, ism-i Hafîz ’in cil-
ve-i âzam ını ve bu âyet-i kerîmenin bir hakikat-i kübrâs ının nazîresini çok 
cihetlerle görebilirsin.
Ezcümle : Ağaç, çiçek ve otlar ın muhtelif tohumlar ından bir kabza al. 
O muhtelif ve birbirine muhalif tohumlar ın cinsleri birbirinden ayr ı, nev’ileri 
birbirinden ba şka olan çiçek ve a ğaç ve otlar ın sandukçalar ı hükmünde olan 
o kabzay ı karanl ıkta ve karanl ık ve basit ve câmid bir toprak içinde defnet, 
serp. Sonra mîzans ız ve eşyay ı fark etmeyen ve nereye yüzünü çevirsen oraya 
giden basit su ile sula. Sonra senevî ha şr in meydan ı olan bahar mevsiminde 
gel, bak! İsrafil -vari melek-i ra’d; baharda nefh-i Sûr  nev’inden ya ğmura ba-
ğırmas ı, yer alt ında defnedilen çekirdeklere nefh-i rûh la müjdelemesi zama-
nına dikkat et ki, o nihayet derece kar ışık ve kar ışmış ve birbirine benzeyen 
o tohumcuklar, ism-i Hafîz ’in tecellisi alt ında kemâl-i imtisâl ile hatas ız olarak 
Fât ır-ı Hakîm ’den gelen evâmir-i tekvîniye yi imtisâl ediyorlar. Ve öyle tevfik-i 
hareket ediyorlar ki; onlar ın o hareketlerinde bir şuûr, bir basiret, bir kasd, bir 
irade, bir ilim, bir kemâl, bir hikmet parlad ığı görünüyor. Çünkü görüyorsun 
ki; o birbirine benzeyen tohumcuklar, birbirinden temayüz ediyor, ayr ılıyor.
Meselâ bu tohumcuk, bir incir  ağac ı oldu. Fât ır-ı Hakîm ’in nimetlerini 
başlar ımız üstünde ne şre başlad ı. Serpiyor, dallar ının elleri ile bizlere uzat ıyor. 
İşte bu, ona sûreten benzeyen bu iki tohumcuk ise, gün â şıkı nâm ındaki çiçek 
ile, hercâî menek şe gibi çiçekleri verdi. Bizler için süslendi. Yüzümüze gülü-
yorlar, kendilerini bizlere sevdiriyorlar. Daha buradaki bir k ısım tohumcuklar, 
bu güzel meyveleri verdi ve sünbül ve a ğaç oldular. Güzel tad ve koku ve 
şekilleri ile i ştiham ızı aç ıp, kendi nefislerine bizim nefislerimizi davet ediyorlar 
ve kendilerini mü şterilerine fedâ ediyorlar. Tâ nebâtî hayat  mertebesinden, 
hayvânî hayat mertebesine terakki etsinler. Ve hâkezâ, k ıyâs et. Öyle bir sû-
rette o tohumcuklar inki şâf ettiler ki, o tek kabza, muhtelif a ğaçlarla ve müte-
nevvi çiçeklerle dolu bir bahçe hükmüne geçti. İçinde hiçbir galat , kusur yok.
1 “Zerre ağırlığınca hay ır yapan onu bulur, zerre a ğırlığınca şer yapan da onu bulur.” (Zilzâl sûresi, 99/7-
8)ON YED İNCİ LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------    171
1رٍĳُĉُĘ ْīِĨ ٰىóَÜ ْģَİ َۙóَāَ×ْĤا ِďِäَאرْĘ sırrını gösterir. Her bir tohum, ism-i Hafîz ’in 
cilvesiyle ve ihsân ıyla ona pederinin ve asl ının mal ından verdi ği irsiyeti; ilti-
bâss ız, noksans ız muhafaza edip gösteriyor.
İşte bu hadsiz hârika muhafazay ı yapan Zât- ı Hafîz , K ıyâmet  ve Haşir ’de 
hafîziyetin tecelli-i ekberini gösterece ğine kat’î bir i şarettir.
Evet, bu ehemmiyetsiz, zâil, fânî  tav ırlarda bu derece kusursuz, galats ız 
hafîziyet cilvesi bir hüccet-i kat ıa dır ki; ebedî tesiri ve azîm ehemmiyeti bulu-
nan emanet-i kübrâ hamelesi ve arz ın halifesi2 olan insanlar ın ef’âl ve âsâr ve 
akvâlleri ve hasenât ve seyyiâtlar ı, kemâl-i dikkatle muhafaza edilir ve muha-
sebesi görülecek.
Âyâ, bu insan  zanneder mi ki, ba şı boş kalacak?3 Hâşâ! Belki insan, 
ebede meb’ustur ve saâdet -i ebediyeye ve şekâvet-i daimeye namzeddir. 
Küçük büyük, az çok her amelinden muhasebe görecek. Ya taltif veya tokat yiyecek.
 İşte hafîziyetin cilve-i kübrâs ına ve mezkûr âyetin hakikatine 
şâhidler hadd ü hesaba gelmez. Bu meseledeki gösterdi ğimiz şâhid; denizden 
bir katre, da ğdan bir zerredir.
4ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur?!” (Mülk sûresi, 67/3)
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30.
3 Bkz.: “İnsan, kendisinin ba şıboş bırak ılacağını m ı san ır!” (K ıyâmet sûresi, 75/36)
4 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )172  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
On Sekizinci Lem'a
Teksir Lem’alar ve Sikke-i Tasdîk-i Gaybî mecmuas ında neşredilmiş-
tir.
On Dokuzuncu Lem'a
İktisad Risalesi
İktisâd  ve kanaat e, israf  ve tebzir e dâirdir.
1اĳُĘِóْùُÜ َźوَ اĳُÖَóْüوَا اĳُĥכُ
Şu âyet-i kerîme, iktisâda kat’î emir ve israftan nehy-i sarîh sûretinde ga-
yet mühim bir ders-i hikmet  veriyor. Şu meselede “Yedi Nükte” var.
Birinci Nükte
Hâl ık -ı Rahîm , nev-i be şere verdi ği nimetlerin mukâbilinde şükür  isti-
yor.2 İsraf  ise şükre z ıdd ır, nimete kar şı hasâretli bir istihfaft ır. İktisâd  ise, 
nimete kar şı ticaretli bir ihtiramd ır.
Evet, iktisâd , hem bir şükr-ü mânevî , hem nimetlerdeki rahmet -i ilâ-
hiyeye kar şı bir hürmet, hem kat’î bir sûrette sebeb-i bereket , hem bede-
ne perhiz gibi bir medâr- ı sıhhat, hem mânevî dilencilik  zilletinden kurta-
racak bir sebeb-i izzet, hem nimet  içindeki lezzeti hissetmesine ve zâhiren 
lezzetsiz görünen nimetlerdeki lezzeti tatmas ına kuvvetli bir sebeptir. İs-
raf  ise, mezkûr hikmetlere muhalif oldu ğundan, vahim neticeleri vard ır.
İkinci Nükte
Fât ır-ı Hakîm , insan ın vücudunu mükemmel bir saray sûretinde ve mun-
tazam bir şehir misâlinde yaratm ış. Ağızdaki kuvve-i zâikay ı bir kap ıcı , âsâb 
ve damarlar ı telefon ve telgraf telleri gibi kuvve-i zâika  ile, merkez-i vücuddaki 
mide  ile bir medâr- ı muhabereleridir ki; a ğıza gelen maddeyi o damarlarla 
haber verir. Bedene, mideye lüzumu yoksa “Yasakt ır!” der, d ışarı atar. Bazen 
de bedene menfaati olmamakla beraber zararl ı ve ac ı ise; hemen d ışarı atar, 
yüzüne tükürür.
1 “Yiyin, için fakat israf etmeyin.” (A’râf sûresi, 7/31)
2 Bkz.: “Eğer şükrederseniz, Ben nimetlerimi daha da art ırırım.” (İbrahim sûresi, 14/7)
İşte madem a ğızdaki kuvve-i zâika  bir kap ıcıdır; mide , cesedin idaresi 
noktas ında bir efendi ve bir hâkimdir. O saraya veyahut o şehre gelen ve 
saray ın hâkimine verilen hediyenin yüz derece k ıymeti varsa, kap ıcıya bah-
şiş nev’inden ancak be ş derecesi muvâf ık olur, fazla olamaz. Tâ ki; kap ıcı  
gururlan ıp, baştan ç ıkıp vazifeyi unutup, fazla bah şiş veren ihtilâlcileri saray 
dâhiline sokmas ın.
İşte, bu s ırra binâen, şimdi iki lokma farz ediyoruz. Bir lokma, peynir ve 
yumurta gibi mugaddî maddeden k ırk para; di ğer lokma, en âlâ baklava dan 
on kuruş olsa;1 bu iki lokma, a ğıza girmeden, beden itibâr ıyla farklar ı yoktur, 
müsâvidirler; bo ğazdan geçtikten sonra, ceset beslemesinde yine müsâvidir-
ler belki bazen k ırk paral ık peynir daha iyi besler. Yaln ız, ağızdaki kuvve-i zâ-
ikay ı okşamak noktas ında yar ım dakika bir fark var. Yar ım dakika hat ırı için 
kırk paradan on kuru şa ç ıkmak, ne kadar mânâs ız ve zararl ı bir israf  olduğu 
kıyâs edilsin.
Şimdi, saray hâkimine gelen hediye k ırk para olmakla beraber, kap ıcıya 
dokuz defa fazla bah şiş vermek, kap ıcıyı baştan ç ıkar ır, “Hâkim benim.” der. 
Kim fazla bah şiş ve lezzet  verse onu içeriye sokacak, ihtilâl verecek, yang ın 
çıkaracak, “Aman doktor gelsin, hararetimi teskin etsin, ate şimi söndürsün.” 
dedirmeye mecbur edecek.
İşte iktisâd  ve kanaat , hikmet -i ilâhiyeye tevfik-i harekettir. Kuvve-i zâika-
yı kap ıcı  hükmünde tutup, ona göre bah şiş verir. İsraf  ise; o hikmete z ıt ha-
reket ettiği için çabuk tokat yer, mideyi kar ıştırır, iştiha-y ı hakikîyi kaybeder. 
Tenevvü-i et’imeden gelen sun’î bir i ştiha-y ı kâzibe ile yedirir, haz ıms ızlığa 
sebebiyet verir, hasta eder.
Üçüncü Nükte
Sâb ık ikinci nüktede, kuvve-i zâika  kap ıcıdır dedik. Evet ehl-i gaflet  ve 
rûhen terakki etmeyen ve şükür  mesleğinde ileri gitmeyen insanlar için bir 
kap ıcı  hükmündedir. Onun telezzüzü hat ırı için israfâta ve bir dereceden on 
derece fiata ç ıkmamak gerektir.
Fakat, hakikî ehl-i şükrün ve ehl-i hakikatin ve ehl-i kalbin kuvve-i zâikas ı 
–Alt ınc ı Söz ’deki müvâzenede beyân edildi ği gibi, kuvve-i zâikas ı– rahmet -i 
ilâhiyenin matbahlar ına bir nâz ır ve bir müfetti ş hükmündedir. Ve o kuvve-i 
zâikada taamlar adedince mîzanc ıklarla nimet -i ilâhiyenin envâ ını tartmak ve 
tan ımak; bir şükr-ü mânevî  sûretinde cesede, mideye haber vermektir.
1 Bu iki lokma aras ında, 10 kat fiat fark ı olmaktad ır.ON DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -   175
İşte, bu sûrette kuvve-i zâika , yaln ız maddî cesede bakm ıyor. Belki kalbe, 
rûha, akla dahi bakt ığı cihetle midenin fevkinde hükmü var, makam ı var.
İsraf  etmemek şart ıyla ve s ırf vazife -i şükraniye yi yerine getirmek ve en-
vâ- ı niam- ı ilâhiyeyi hissedip tan ımak kayd ı ile ve me şrû olmak ve zillet  ve 
dilenciliğe vesîle olmamak şart ıyla, lezzetini takip edebilir. Ve o kuvve-i zâi-
kay ı taşıyan lisân ı, şükürde istimâl etmek için leziz taamlar ı tercih edebilir. Bu 
hakikate i şaret eden bir hâdise ve bir kerâmet-i gavsiye :
Bir zaman Hazreti Gavs -ı Âzam  Şeyh Geylânî ’nin (kaddesallâhu sirrah)  terbi-
yesinde, nazdar ve ihtiyare bir han ımın bir tek evlâd ı bulunuyormu ş. O muh-
terem ihtiyare, gitmi ş oğlunun hücresine; bak ıyor ki, oğlu bir parça kuru ve 
siyah ekmek yiyor. O riyâzattan zaafiyetiyle vâlidesinin şefkatini celb etmi ş. 
Ona ac ımış. Sonra Hazreti Gavs’ ın yan ına şekvâ  için gitmi ş. Bakm ış ki, Haz-
reti Gavs k ızart ılm ış bir tavuk  yiyor. Nazdarl ığından demi ş:
“Yâ Üstad! Benim o ğlum açl ıktan ölüyor. Sen tavuk  yersin!”
Hazreti Gavs  tavuğa demiş: 1ِّٰųا ِذْنِÍِÖ ْħُĜ O pişmiş tavuğun kemikleri topla-
nıp, tavuk  olarak yemek kab ından d ışarı at ıldığını, mûtemed ve mevsûk çok 
zâtlardan Hazreti Gavs  gibi kerâmât- ı hârikaya mazhariyeti dünyaca me şhur 
bir zât ın bir kerâmeti olarak mânevî tevâtürle nakledilmi ş.
Hazreti Gavs  demiş:
“Ne vakit senin o ğlun da bu dereceye gelirse, o zaman o da tavuk  ye-
sin.”2
İşte, Hazreti Gavs ’ın bu emrinin mânâs ı şudur ki: Ne vakit senin o ğlun 
da rûhu cesedine, kalbi nefsine, akl ı midesine hâkim olsa ve lezzeti şükür  
için istese, o vakit leziz şeyleri yiyebilir...
Dördüncü Nükte
“İktisad eden, maî şetçe aile belâs ını çekmez.” meâlinde 3َïَāَÝْĜا ِīَĨ لُĳُđَĺ َź 
hadîs-i şerifi s ırrıyla, iktisâd  eden, maî şetçe aile zahmet  ve meşakkatini 
çok çekmez.
1 Allah’ ın izniyle kalk (diril).
2 el-Geylânî, Gunyetü’t-tâlibîn  s.502; en-Nebhânî, Câmiu kerâmâti’l-evliyâ  2/203.
3 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/447; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  5/331.176  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Evet, iktisâd , kat’î bir sebeb-i bereket  ve medâr- ı hüsn-ü maî şet  olduğuna 
o kadar kat’î deliller var ki, hadd ü hesaba gelmez.1 Ezcümle, ben kendi şah-
sımda gördü ğüm ve bana hizmet  ve arkada şlık eden zâtlar ın şehâdetleriyle 
diyorum ki: İktisâd  vas ıtas ıyla bazen bire on bereket gördüm ve arkada şlar ım 
gördüler. Hattâ dokuz sene – şimdi otuz sene– evvel2 benimle beraber Bur-
dur ’a nefyedilen reislerden bir k ısm ı, paras ızlıktan zillet  ve sefalete dü şme-
mekliğim için, zekâtlar ını bana kabul ettirme ğe çok çal ıştılar. O zengin reislere 
dedim: “Gerçi param pek azd ır; fakat iktisâd ım var, kanaat e al ışmışım. Ben 
sizden daha zenginim.” Mükerrer ve mus ırrâne tekliflerini reddettim.
Cây- ı dikkattir ki, iki sene sonra, bana zekâtlar ını teklif edenlerin bir k ısm ı 
iktisâds ızlık yüzünden borçland ılar. Lillâhilhamd, onlardan yedi sene sonra, 
o az para iktisâd  bereketiyle bana kâfi geldi; benim yüz suyumu döktürmedi, 
beni halklara arz- ı hâcete mecbur etmedi. Hayat ımın bir düsturu olan “nâstan 
istiğnâ ” mesleğimi bozmad ı.
Evet, iktisâd  etmeyen, zillete ve mânen dilencili ğe ve sefalete dü şme-
ğe namzeddir. Bu zamanda israfâta medâr olacak para, çok pahal ıdır. 
Mukâbilinde bazen haysiyet, namus , rüşvet  al ınıyor. Bazen mukaddesât- ı 
diniye  mukâbil al ınıyor, sonra menhus bir para veriliyor. Demek mânevî 
yüz lira zarar ile, maddî yüz paral ık bir mal al ınır.
Eğer iktisâd  edip hâcât- ı zaruriye ye iktisar ve ihtisar ve hasretse, َĳُİ َّٰųا إِنَّ 
3ُīĻِÝَĩْĤا َّةِĳُĝْĤا ذُو َّزَّاقُóĤا sırrıyla, 4َאıُĜرِزْ ِّٰųا ĵَĥَĐ َّźإِ َْرْضِŶا ĹِĘ ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ َאĨوَ sarâhatiy-
le; ummad ığı tarzda ya şayacak kadar r ızkını bulacak. Çünkü şu âyet taahhüd 
ediyor. Evet r ızık    ikidir :5
•Biri: Hakikî r ızık tır ki, onunla ya şayacak. Bu âyetin hükmü ile o r ızık , 
taahhüd-ü rabbânî  alt ındad ır. Beşerin sû-i ihtiyar ı kar ışmazsa, o zarurî r ızkı 
herhâlde bulabilir. Ne dinini, ne namusunu, ne izzetini fedâ etme ğe mecbur 
olmaz.
1 “Harcama yaparken tasarruflu davranmak, geçimin yar ısıdır.” anlam ındaki hadis için bkz.: et-
Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  7/25; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  5/254.
2 Yani 1926 y ılında.
3 “Bütün mahlûklar ın r ızıklar ını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah Teâlâ’d ır.” ( Zâriyât 
sûresi, 51/58).
4 “Yeryüzünde k ımıldayan hiçbir canl ı yoktur ki onun r ızkı Allah’a ait olmas ın.” (Hûd sûresi, 11/6)
5 Biri, elde etmek için gayret sarfedilen  rızık; diğeri de, gayret sarfedilmeden gelen r ızık olmak üzere 
rızkın iki çeşit olduğuna dair bkz.: el-Cürcânî, Târîhu Cürcân  s.366. Ayr ıca, zâhir  ve bât ın olmak 
üzere iki tür r ızık olduğuna dair bkz.: el-Gazâlî, el-Maksadü’l-esnâ  s.85-86.ON DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -   177
•İkincisi : R ızk- ı mecazî dir ki, sû-i istimâlât ile hâcât- ı gayr-i zaruriye hâ-
cât- ı zaruriye  hükmüne geçip, görenek belâs ıyla tiryaki olup, terk edemiyor. 
İşte bu r ızık , taahhüd-ü rabbânî  alt ında olmad ığı için; bu r ızkı tahsil etmek, 
hususan bu zamanda çok pahal ıdır. Başta izzetini fedâ edip zilleti kabul et-
mek, bazen alçak insanlar ın ayaklar ını öpmek kadar mânen bir dilencilik  vazi-
yetine dü şmek, bazen hayat -ı ebediyesinin nuru olan mukaddesât- ı diniye sini 
fedâ etmek sûretiyle o bereketsiz menhûs mal ı al ır.
Hem bu fakr  u zaruret zaman ında, aç ve muhtaç olanlar ın elemlerinden 
ehl-i vicdana rikkat-i cinsiye vas ıtas ıyla gelen teellüm; o gayr-i me şrû  bir sû-
rette kazand ığı para ile ald ığı lezzeti, vicdan ı varsa ac ılaştırıyor. Böyle acîp 
bir zamanda, şüpheli mallar da, zaruret derecesinde iktifâ etmek lâz ım-
dır. Çünkü 1َאİْرِïَĝِÖ َّرُïَĝُÜ ُورَةَóَّąĤا إِنَّ sırrıyla, haram maldan , mecburiyetle 
zaruret derecesini alabilir; fazlas ını alamaz.2 Evet, muztar  adam, murdar 
etten tok oluncaya kadar yiyemez. Belki, ölmeyecek kadar yiyebilir. Hem yüz aç adam ın huzurunda, kemâl-i lezzet  ile fazla yenilmez.
İktisâd , sebeb-i izzet ve kemâl  olduğuna delâlet eden bir vak ıa:
Bir zaman, dünyaca sehavetle me şhur Hâtem-i Tâî , mühim bir ziyafet 
veriyor. Misafirlerine gayet fazla hediyeler verdi ği vakit, çölde gezmeye ç ıkı-
yor. Bakar ki, bir ihtiyar fakir  adam, bir yük dikenli çal ı ve gevenleri beline 
yüklemiş; cesedine bat ıyor, kanat ıyor.
Hâtem ona dedi:“Hâtem-i Tâî , hediyelerle beraber mühim bir ziyafet veriyor. Sen de ora-
ya git; be ş kuruşluk çal ı yüküne bedel be ş yüz kuru ş al ırsın.”
O muktesid  ihtiyar demi ş ki:
“Ben, bu dikenli yükümü izzetimle çekerîm, kald ırırım. Hâtem-i Tâî ’nin 
minnetini almam.”
Sonra, Hâtem-i Tâî ’den sormu şlar:
“Sen kendinden daha civanmerd, aziz, kimi bulmu şsun?”
Demiş:
1 “Zarûretler, ancak miktar ı kadar takdir olunur.” (Bkz.: Mecelle  s.12, madde: 22)
2 Bkz.: “Allah size ancak ölüyü (le şi), kan ı, domuz etini ve Allah’tan ba şkas ı ad ına kesileni haram k ıldı. 
Her kim bunlardan yemeye mecbur kal ırsa, başkas ının hakk ına sald ırmadan ve haddi a şmadan bir 
miktar yemesinde günah yoktur. Şüphe yok ki Allah çokça ba ğışlayan çokça esirgeyendir.” (Bakara 
sûresi, 2/173).178  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
“İşte o sahrâda rast geldi ğim o muktesid  ihtiyar ı benden daha aziz, daha 
yüksek, daha civanmerd gördüm.”1
Beşinci Nükte
Cenâb- ı Hak  kemâl-i kereminden, en fakir  adama en zengin adam gibi 
ve gedaya (yani fakire) padi şah gibi, lezzet -i nimetini ihsâs ettiriyor. Evet bir 
fakirin, kuru bir parça siyah ekmekten açl ık ve iktisâd  vas ıtas ıyla ald ığı lezzet, 
bir padişah ın ve bir zenginin israftan gelen usanç ve i ştahs ızlık ile yediği en âlâ 
baklava dan ald ığı lezzetten daha ziyâde lezzetlidir.
Cây- ı hayrettir ki, baz ı müsrif ve mübezzir insanlar, böyle iktisâdç ılar ı 
“h ısset ” ile itham ediyorlar. Hâ şâ! İktisâd , izzet ve cömertliktir. H ısset ve 
zillet , ehl-i israf  ve tebzirin zâhirî merdâne keyfiyetlerinin iç yüzüdür.  Bu 
hakikati teyid eden, bu risalenin telifi senesinde2 Isparta ’da hücremde cere-
yân eden bir vak ıa var. Şöyle ki:
Kâideme ve düstur-u hayat ıma muhalif bir sûrette, bir talebem iki buçuk 
okkaya yak ın bir bal ı, bana hediye kabul ettirmeye ısrar etti. Ne kadar kâide-
mi ileri sürdüm, kanmad ı. Bilmecburiye, yan ımdaki üç karde şime yedirmek 
ve Şâban- ı Şerif  ve Ramazan ’da o baldan iktisâd  ile otuz-k ırk gün üç adam 
yesin ve getiren de sevâp kazans ın ve kendileri de tatl ısız kalmas ın diyerek, 
“Al ınız.” dedim. Bir okka bal  da benim vard ı. O üç arkada şım, gerçi müsta-
kîm ve iktisâd ı takdir edenlerdendi. Fakat, her ne ise, birbirine ikram etmek 
ve her biri ötekinin nefsini ok şamak ve kendi nefsine tercih etmek olan bir 
cihette ulvî bir haslet ile iktisâd ı unuttular. Üç gecede iki buçuk okka bal ı bi-
tirdiler. Ben gülerek dedim:
“Sizi, otuz-k ırk gün o bal  ile tadland ıracakt ım. Siz, otuz günü üçe indirdi-
niz. Âfiyet olsun.” dedim.
Fakat, ben kendi o bir okka bal ımı iktisâd  ile sarf ettim. Bütün Şâban ve 
Ramazan ’da hem ben yedim, hem, –lillâhilhamd– o karde şlerimin her birisi-
ne iftar vaktinde birer ka şık3(Hâşiye) verip, mühim sevâba medâr oldu.
Benim hâlimi görenler, o vaziyetimi belki h ısset  telâkki etmi şlerdir. Öte-
ki kardeşlerimin üç gecelik vaziyetlerini bir civanmerdlik  telâkki edebilirler. 
1 Buradaki onurlu tavr ı ifade eden bir hadis-i şerîf için bkz.: Buhârî, müsâkât  13, zekât  50, büyû’  15; 
İbni Mâce, zekât  25; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/167.
2 Yani 1935 y ılında.
3 (Hâşiye) Yani, büyükçe bir çay ka şığı iledir.ON DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -   179
Fakat, hakikat noktas ında, o zâhirî h ısset alt ında ulvî bir izzet ve büyük bir 
bereket  ve yüksek bir sevâp gizlendi ğini gördük. Ve o civanmerdlik ve israf  
alt ında, eğer vazgeçilmese idi, bir dilencilik  ve gayr ın eline tama’kârâne ve 
muntaz ırâne bakmak gibi, h ıssetten çok a şağı bir hâleti netice verir idi.
Alt ıncı Nükte
İktisâd  ve h ıssetin çok fark ı var. Tevazu , nas ıl ki ahlâk- ı seyyieden olan 
tezellül den mânen ayr ı ve sûreten benzer bir haslet-i memduha dır. Ve vakar, 
nas ıl ki kötü hasletlerden olan tekebbürden mânen ayr ı ve sûreten benzer bir 
haslet-i memduhad ır. Öyle de:
Ahlâk- ı âliye-i peygamberiyeden olan ve belki kâinattaki nizam- ı hikmet -i 
ilâhiyenin medârlar ından olan iktisâd  ise,1 sefillik ve bahillik ve tama’kârl ık ve 
hırsın bir halitas ı olan h ısset  ile hiç münâsebeti yok. Yaln ız, sûreten bir benze-
yiş var. Bu hakikati teyid eden bir vak ıa:
Sahâbe nin Abâdile-i Seb’a-y ı Meşhûre sinden2 olan Abdullah İbni Ömer3  
Hazretleri ki; halife-i Resûlullah olan Fâruk-u Âzam  Hazreti Ömer ’in (radiyallâ-
hu anh)  en mühim ve büyük mahdumu ve sahâbe âlimlerinin içinde en müm-
tazlar ından olan o zât- ı mübarek çar şı içinde, al ış-verişte, k ırk paral ık bir me-
seleden, iktisâd  için ve ticaretin medâr ı olan emniyet ve istikâmeti4 muhafaza 
için şiddetli münaka şa  etmiş. Bir sahâbe ona bakm ış. Rûy-u zeminin halife-i 
zîşan ı olan Hazreti Ömer’in mahdumunun k ırk para için münaka şasını acîp 
bir h ısset  tevehhüm ederek o imam ın arkas ına düşüp, ahvâlini anlamak is-
ter. Bakt ı ki Hazreti Abdullah hâne-i mübarekine girdi. Kap ıda bir fakir  adam 
gördü. Bir parça e ğlendi; ayr ıldı, gitti. Sonra hânesinin ikinci kap ısından ç ıktı, 
diğer bir fakiri orada da gördü. Onun yan ında da bir parça e ğlendi; ayr ıldı, 
gitti. Uzaktan bakan o sahâbe merak etti. Gitti o fakirlere sordu:
1 İktisad ın, nübüvvetin 25 parças ından biri oldu ğuna dair bkz.: Ebû Dâvûd, edeb  2; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  1/296.
2 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem)  döneminde Abdullah ismiyle an ılan 200 sahâbîden en 
meşhurlar ı olan 7 Abdullah’t ır ki bunlar: Abdullah İbni Abbâs, Abdullah İbni Ömer, Abdullah İbni 
Mes’ûd, Abdullah İbni Revâha, Abdullah İbni Selâm, Abdullah İbni Amr İbnü’l-Âs, Abdullah İbni Ebî 
Evfâ’d ır (Allah hepsinden râz ı olsun) .
3 Abdullah İbni Ömer’in hayat ı için bkz.: İbni Abdilberr, el-istîâb  3/950-953; İbni Hacer, el-isâbe  4/181-
187.
4 Doğru sözlü ve güvenilir tüccarlar ın, nebîler, s ıddîkler ve şehitlerle beraber oldu ğuna dair bkz.: Tirmizî, 
büyû’  3; İbni Mâce, ticârât  1; Dârimî, büyû’  8.180  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
“İmam sizin yan ınızda durdu, ne yapt ı?”
Her birisi dedi:“Bana bir alt ın verdi.”
O sahâbe dedi:“Fesübhânallah! Çar şı içinde k ırk para için böyle münaka şa  etsin de, 
sonra hânesinde iki yüz kuru şu kimseye sezdirmeden kemâl-i r ızâ-y ı nefisle 
versin!” diye dü şündü, gitti, Hazreti Abdullah İbni Ömer ’i gördü. Dedi:
“Yâ İmam! Bu mü şkülümü hallet. Sen çar şıda böyle yapt ın, hânende de 
şöyle yapm ışsın.”
Ona cevaben dedi ki:“Çarşıdaki vaziyet iktisâddan ve kemâl-i ak ıldan ve al ış-verişin esas ı ve 
rûhu olan emniyetin, sadâkatin muhafazas ından gelmi ş bir hâlettir; h ısset  de-
ğildir. Hânemdeki vaziyet, kalbin şefkatinden ve rûhun kemâlinden gelmi ş bir 
hâlettir. Ne o h ıssettir ve ne de bu israft ır.”
İmam Âzam , bu s ırra işaret olarak 
َافِóْøِْŸا ĹِĘ َóْĻَì َź َאĩכَ ِóْĻَíْĤا ĹِĘ َافَóْøإِ َź 
demiş. Yani: “Hay ırda ve ihsânda (fakat müstehak olanlara) israf  olmad ı-
ğı gibi, israfta da hiçbir hay ır yoktur.”1
Yedinci Nükte
İsraf , h ırs ı intâc eder. H ırs , üç neticeyi verir.
Birincisi
Kanaatsizliktir.  Kanaatsizlik  ise sa’ye, çal ışmaya şevki k ırar. Şükür ye-
rine şekvâ  ettirir, tembelli ğe atar. Ve me şrû, helâl , az mal ı2(Hâşiye) terk edip; 
gayr-i me şrû , külfetsiz bir mal ı arar. Ve o yolda izzetini, belki haysiyetini fedâ 
eder.
1 Bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  1/262; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  7/110; el-Münâvî, 
Feyzu’l-kadîr  5/454.
2 (Hâşiye) İktisâds ızlık  yüzünden müstehlikler ço ğalır, müstahsiller azal ır. Herkes gözünü hükû-
met kap ısına diker. O vakit hayat -ı içtimâiyenin medâr ı olan “sanat , ticaret, ziraat” tenakus 
eder. O millet de tedenni edip sukût eder, fakir  düşer.ON DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -   181
Hırs ın İkinci Neticesi
Haybet  ve hasârettir.  Maksûdunu kaç ırmak ve istiskale mâruz kal ıp, tes-
hilât ve muâvenetten mahrum kalmakt ır. Hattâ, 1
ٌóِøَאì ٌÕَאئِì ُÿĺِóَéْĤاَ yani, 
“H ırs , hasâret  ve muvaffakiyetsizli ğ in sebebidir.”  olan darb- ı mesele mâ-
sadak olur.
Hırs  ve kanaatin tesirat ı, zîhayat âleminde gayet geni ş bir düstur ile cere-
yân ediyor. Ezcümle, r ızka muhtaç a ğaçlar ın f ıtrî kanaatleri, onlar ın r ızkını on-
lara koşturduğu gibi; hayvanât ın h ırs  ile meşakkat ve noksaniyet içinde r ızka 
koşmalar ı, h ırsın büyük zarar ını ve kanaatin azîm menfaatini gösterir.
Hem zay ıf umum yavrular ın lisân- ı hâlleriyle kanaatleri, süt gibi latîf bir 
gıdan ın ummad ığı bir yerden onlara akmas ı ve canavarlar ın h ırs  ile noksan 
ve mülevves r ızıklar ına sald ırmas ı; dâvâm ızı parlak bir sûrette isbât ediyor.
Hem semiz bal ıklar ın vaziyet-i kanaatkârânesi, mükemmel r ızıklar ına me-
dâr olmas ı; ve tilki ve maymun gibi zeki hayvanlar ın h ırs  ile r ızıklar ı peşinde 
dolaşmakla beraber kâfi derecede bulmamalar ından c ılız ve zay ıf kalmalar ı, 
yine h ırs ne derece sebeb-i me şakkat ve kanaat  ne derece medâr- ı rahat ol-
duğunu gösterir.
Hem yahudi milleti2  h ırs  ile, ribâ  ile, hile dolab ı ile r ızıklar ını zilletli ve 
sefaletli, gayr-i me şrû  ve ancak ya şayacak kadar r ızıklar ını bulmas ı ve sahrâ-
nişinlerin (yani bedevîlerin) kanaatkârâne vaziyetleri, izzetle ya şamas ı ve kâfi 
rızkı bulmas ı; yine mezkûr dâvâm ızı kat’î isbât eder.
Hem çok âlimlerin3(Hâşiye-1) ve ediblerin4(Hâşiye-2) zekâvetlerinin verdi ği bir 
1 Bkz.: İbni Kays, Kıra’d-dayf  4/301; el-Meydânî, Mecmeu’l-emsâl  1/214.
2 Bu hususu ifade eden baz ı âyet-i kerîmeler için bkz.: Bakara sûresi, 2/61, 96.
3 (Hâşiye-1) İran’ ın âdil padi şahlar ından Nû şirevân- ı Âdil ’in veziri, ak ılca meşhur âlim olan 
Büzürcmehr ’den (Büzürg-Mihr ) sormuşlar:
 “Neden ulemâ , ümerâ kap ısı nda görünüyor da; ümerâ ulemâ kap ısında görünmüyor. 
Hâlbuki ilim , emâretin fevkindedir?”
 Cevaben demi ş ki:
 “Ulemân ın ilmi nden, ümerân ın cehli ndendir.” Yani; ümerâ, cehlinden ilmin k ıymetini bil-
miyorlar ki, ulemân ın kap ısına gidip ilmi aras ınlar. Ulemâ ise; mârifetlerinden mallar ının 
kıymetini dahi bildikleri için ümerâ kap ısında ar ıyorlar. İşte Büzürcmehr , ulemân ın aras ın-
da fakr  ve zilletlerine sebep olan zekâvetlerinin neticesi bulunan h ırslar ını zarif bir sûrette 
te’vil ederek nazikâne cevap vermi ştir.
Hüsrev 
4 (Hâşiye-2) Bunu teyid eden bir hâdise: Fransa ’da ediblere, iyi dilencilik  yapt ıklar ı için dilen-
cilik vesikas ı veriliyor.
Süleyman Rü şdü  182  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
hırs  sebebiyle fakr -ı hâle düşmeleri ve çok aptal ve iktidars ızlar ın, f ıtrî kanaat-
kârâne vaziyetleri ile zenginle şmeleri1 kat’î bir sûrette isbât eder ki, r ızk -ı helâl , 
acz ve iftikâra göre gelir; iktidar ve ihtiyar ile de ğil. Belki o r ızk- ı helâl , ikti-
dar ve ihtiyar ile makûsen mütenasiptir. Çünkü çocuklar ın iktidar ve ihtiyar ı 
geldikçe r ızkı azal ır, uzaklaşır, sakilleşir. 2ĵٰĭْęَĺ َź ٌõْĭכَ ُÙَĐَאĭَĝْĤاَ hadîsinin s ırrıyla; 
kanaat , bir define-i hüsn-ü maî şet   ve rahat- ı hayatt ır. Hırs  ise, bir maden-i 
hasâret   ve sefalet tir.
Üçüncü Netice
Hırs , ihlâs ı kırar, amel-i uhreviyeyi zedeler.  Çünkü bir ehl-i takvân ın 
hırsı  varsa, teveccüh-ü nâs ı ister. Teveccüh-ü nâs ı mürâat eden, ihlâs -ı tâmm ı 
bulamaz. Bu netice çok ehemmiyetli, çok cây- ı dikkattir.
Elhâs ıl: İsraf , kanaatsizli ği intâc eder. Kanaatsizlik  ise çal ışman ın şevkini 
kırar, tembelli ğe atar; hayat ından şekvâ  kap ısını açar, mütemâdiyen şekvâ 
ettirir.3(Hâşiye) Hem ihlâs ı kırar, riyâ  kap ısını açar. Hem izzetini k ırar, dilencilik  
yolunu gösterir.
İktisâd  ise, kanaati intâç eder. 4َďِĩَĈ ْīَĨ وَذَلَّ َďِĭَĜ ْīَĨ َّõَĐ hadîsin s ırrıyla; 
kanaat , izzeti intâc eder. Hem sa’ye ve çal ışmaya teşci’ eder. Şevkini zi-
yâdeleştirir, çal ıştırır. Çünkü meselâ bir gün çal ıştı. Akşamda ald ığı cüz’î bir 
ücrete kanaat s ırrıyla, ikinci gün yine çal ışır. Müsrif  ise; kanaat etmedi ği için, 
ikinci gün daha çal ışmaz. Çal ışsa da şevksiz çal ışır.
Hem iktisâddan gelen kanaat ; şükür  kap ısını açar, şekvâ  kap ısını kapat ır. 
Hayat ında dâimâ şâkir  olur.
Hem kanaat  vas ıtas ıyla insanlardan isti ğnâ etmek cihetinde teveccühleri-
ni aramaz. İhlâs kap ısı aç ılır, riyâ  kap ısı kapan ır.
İktisâds ızlık  ve israf ın dehşetli zararlar ını geniş bir dâirede mü şâhede et-
tim. Şöyle ki, ben, dokuz sene evvel mübarek bir şehre geldim. K ış münâ-
sebetiyle o şehrin menâbi-i servetini göremedim. Allah rahmet  etsin, oran ın 
1 Bu hususu ifade eden bir hadîs-i şerîf için bkz.: ed-Deylemî, el-Müsned  4/385.
2 “Kanaat, bitip-tükenme bilmeyen bir hazinedir.” (Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  7/84; el-
Beyhakî, ez-Zühd  2/88; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/133.)
3 (Hâşiye) Evet, hangi müsrif ile görü şsen şekvâlar işiteceksin. Ne kadar zengin olsa da, yine 
dili şekvâ  edecektir. En fakir , fakat kanaatkâr  bir adamla görü şsen; şükür  işiteceksin.
4 “Kanaat eden aziz olur; tamah eden zillete dü şer.” Bkz.: İbnü’l-Esîr, en-Nihâye fî ğarîbi’l-hadîs  4/114; 
ez-Zebîdî, Tâcü’l-arûs  22/90 (k-n-a maddesi).ON DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -   183
müftüsü birkaç defa bana dedi: “Ahalimiz fakirdir.” Bu söz benim rikkatime 
dokundu. Be ş alt ı sene sonraya kadar dâimâ o şehir ahalisine ac ıyordum. 
Sekiz sene sonra yaz ın yine o şehre geldim. Ba ğlar ına bakt ım. Merhum müf-
tünün sözü hat ırıma geldi. “Fesübhânallah!” dedim, bu ba ğlar ın mahsulât ı 
şehrin hâcetinin pek fevkindedir. Bu şehir ahalisi pek çok zengin olmak lâz ım 
gelir. Hayret ettim. Beni aldatmayan ve hakikatlerin derkinde bir rehberim olan bir hat ıra-y ı hakikatle anlad ım: İktisâds ızlık ve israf  yüzünden bereket  
kalkm ış ki, o kadar menâbi-i servetle beraber o merhum müftü  “Ahalimiz 
fakirdir.” diyordu.
Evet zekât vermek  ve iktisâd  etmek, malda bittecrübe sebeb-i bereket   
olduğu gibi;1 israf  etmek ile zekât vermemek, sebeb-i ref’-i bereket  oldu-
ğuna hadsiz vak ıât vard ır.
İslâm  hükemâs ının Eflâtun u ve hekimlerin şeyhi ve feylesoflar ın üstad ı, 
dâhî-i me şhur Ebû Ali İbni Sina , yaln ız t ıb noktas ında 2اĳُĘِóْùُÜ َźوَ اĳُÖَóْüوَا اĳُĥכُ 
âyetini şöyle tefsir etmi ş. Demiş:
َمِŻْכَĤا ِóَāِĜ ĹِĘ ْلِĳَĝْĤا ُīْùُèوَ     ًאđْĩَä ِīْĻَÝْĻَÖ ĹِĘ َّÕِّĉĤا ُÛْđَĩَä
َאمِąِıْĬِْźا ĹِĘ َאءُęِّـýĤوَا ْÕَّĭَåَÜ     ٍģأَכْـ َïْđَÖوَ َÛْĥأَכَ إِنْ ْģِّـĥَĝَĘ
3َאمِđَّĉĤا ĵَĥَĐ َאمِđَّĉĤا َאلِìإِدْ ْīِĨ     ًźَאè ُّïَüأَ سِĳُęُّĭĤا ĵَĥَĐ َ÷ْĻَĤوَ
Yani, “İlm-i T ıb  b’ı iki sat ırla topluyorum. Sözün güzelli ği k ısal ığındad ır. 
Yediğin vakit az ye. Yedikten sonra dört-be ş saat kadar daha yeme. Şifâ , ha-
zımdad ır. Yani, kolayca hazm edeceğin miktar ı ye. Nefse ve mide ye en ağır ve 
yorucu hâl, taam taam üstüne yeme ktir.”4(Hâşiye)
Cây- ı hayret ve medâr- ı ibret bir tevâfuk :
İktisâd  Risalesi ’ni, üçü acemî olarak be ş-alt ı ayr ı ayr ı müstensih, ayr ı 
ayr ı yerde, ayr ı ayr ı nüshadan yaz ıp birbirinden uzak, hatlar ı birbirin-
den ayr ı, hiç elifleri dü şünmeyerek yazd ıklar ı her bir nüshan ın elifleri; 
duâs ız elli bir, duâ  ile beraber elli üçte tevâfuk  etmekle beraber; İktisâd 
1 Mal ın zekât ını vermenin, onu korumaya almak oldu ğuna dair bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  
10/128; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  2/161, 274; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  3/382, 4/84.
2 “Yiyin, için fakat israf etmeyin.” (A’râf sûresi, 7/31)
3 Benzer ifadeler için bkz.: İbni Kayyim, et-T ıbbü’n-Nebevî  s.448.
4 (Hâşiye) Yani, vücuda en muz ır, dört-be ş saat fâs ıla vermeden yemek yemek veyahut telez-
züz için mütenevvi yemekleri birbiri üstüne mideye doldurmakt ır.184  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Risalesi ’nin tarih-i telif ve istinsâh ı olan Rûmîce elli bir ve Arabî elli üç 
tarihinde1 tevâfuku ise, şüphesiz tesadüf olamaz. İktisâddaki bereketin 
kerâmet derecesine ç ıktığına bir işarettir. Ve bu seneye, “Sene-i İktisâd ” 
tesmiyesi lây ıktır.
Evet, zaman iki sene sonra bu kerâmet-i iktisâdiye yi, İkinci Harb-i Umu-
miye ’de her taraftaki açl ık ve tahribât ve israfâtla ve nev-i be şer  ve herkes 
iktisâda mecbur olmas ıyla isbât etti.
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Yani 1935 y ılında.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )ON DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -   185
Yirminci Lem'a
İhlâs hakk ında
[On Yedinci Lem’a’n ın On Yedinci Notas ı’nın yedi meselesinden, be ş 
noktadan ibaret olan ikinci meselesinin birinci noktas ı iken, ehemmiyetine 
binâen Yirminci Lem’a oldu.]
1ُÿِĤَאíْĤا ُīĺِّïĤا ِِّٰų َźَ۝أَīĺِّïĤا ُįَĤ ًאāِĥْíُĨ َّٰųا ِïُ×ْĐَאĘ ِّěَéْĤِאÖ َאبَÝْכِĤا ْכَĻَĤإِ אƯĭْĤَõْĬأَ َّאĬإِ
âyetiyle,
 نَĳُāِĥْíُĩْĤا َّźإِ نَĳُĥِĨَאđْĤا َכَĥَİوَ نَĳُĥِĨَאđْĤا َّźإِ نَĳُĩِĤَאđْĤا َכَĥَİوَ نَĳُĩِĤَאđْĤا َّźإِ َّאسُĭĤا َכَĥَİ
2ٍħĻِčَĐ ٍóَĉَì ĵٰĥَĐ نَĳُāِĥْíُĩْĤوَا
–ev kema kâl– hadîs-i şerifi, ikisi de ihlâs ne kadar İslâmiyet ’te mühim bir 
esâs oldu ğunu gösteriyorlar. Bu ihlâs meselesinin hadsiz nüktelerinden yaln ız 
“Beş Nokta ”y ı muhtasaran beyan ederiz.
Tenbih : Bu mübârek Isparta ’nın medâr- ı şükran bir hüsn-ü tâli’idir ki, 
ondaki ehl-i takvâ ve ehl-i tarîkat ve ehl-i ilmin –sâir yerlere nisbeten– reka-betkârâne ihtilâflar ı görünmüyor. Gerçi lâz ım olan hakikî muhabbet ve ittifâk  
yoksa da, zararl ı muhalefet ve rekabet  de başka yerlere nisbeten yoktur.
Birinci Nokta
Mühim ve müdhi ş bir suâl :
1 “Biz sana kitab ı gerçeğin ta kendisi olarak indirdik. O hâlde sen de, ihlâsla yaln ız Allah’a ibadet et! 
İyi bilin ki hâlis din, yani bütün gönlüyle candan itaat, yaln ız Allah’a yap ılır.” (Zümer sûresi, 39/2-3 ). 
İhlâsla ilgili şu âyetlere de bak ılabilir: A’râf sûresi, 7/29 ; Hicr sûresi, 15/40; Zümer sûresi, 39/11 , 14; 
Mü’min sûresi, 40/14 .
2 “İnsanlar helâk oldu; âlimler müstesna. Âlimler de helâk oldu; ilmiyle amel edenler müstesna. Amel 
edenler de helâk oldu; ihlâs sahipleri müstesna. İhlâs sahiplerine gelince, onlar da pek büyük bir tehlike 
ile karşı karşıyad ırlar.” Bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  3/414, 4/179, 362 ; el-Gazâlî, Meâricü’l-
Kuds  s.88; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/415.
Neden ehl-i dünya , ehl-i gaflet , hattâ ehl-i dalâlet  ve ehl-i nifâk  rekabet-
siz ittifâk  ettikleri hâlde; ehl-i hak ve ehl-i vifâk olan ashâb- ı diyânet  ve ehl-i 
ilim ve ehl-i tarîkat, neden rekabetli ihtilâf  ediyorlar? İttifâk ehl-i vifâk ın hakk ı 
iken ve hilâf ehl-i nifâk ın lâz ımı iken, neden bu hak oraya geçti ve şu haks ızlık 
şuraya geldi?
Elcevap Elcevap :
Bu elîm ve fecî ve ehl-i hamiyet i ağlatt ıracak hâdise-i müdhi şe nin pek 
çok esbâb ından, yedi sebebini beyan edece ğiz.
Birincisi : Ehl-i hakk ın ihtilâf ı hakikatsizlikten gelmedi ği gibi, ehl-i gafletin 
ittifâk ı  dahi hakikattarl ıktan değildir. Belki ehl-i dünya nın ve ehl-i siyaset in ve 
ehl-i mekteb  gibi hayat- ı içtimâiyenin tabakat ına dair birer muayyen vazife ile 
ve has bir hizmet ile me şgul tâifelerin, cemaatlerin ve cemiyetlerin vazifeleri 
taayyün edip ayr ılm ış. Ve o vezâif mukâbilindeki alacaklar ı maîşet  noktas ın-
daki maddî ücret ve hubb-u câh  ve şan ü şeref  noktas ında teveccüh-ü nâstan 
alacaklar ı1(Hâşiye) mânevî ücret  taayyün etmi ş, ayr ılm ış. Müzâhame ve münâ-
kaşay ı ve rekabeti intâc edecek derecede bir i ştirâk yok. Onun için, bunlar ne 
kadar fena bir meslekte de gitseler, birbiriyle ittifâk edebilirler. Amma ehl-i din ve ashâb- ı ilim  ve erbab- ı tarîkat  ise, bunlar ın her birisinin vazifesi umuma 
bakt ığı gibi, muaccel  ücretleri de taayyün ve tahassus etmedi ği ve her birinin 
makam- ı içtimâîde ve teveccüh-ü nâs ta ve hüsn-ü kabuldeki hissesi tahassus 
etmiyor. Bir makam a çoklar namzed olur. Maddî ve mânevî her bir ücrete 
çok eller uzanabilir. O noktadan müzâhame ve rekabet  tevellüd edip; vifâk ı 
nifâka, ittifâk ı ihtilâfa tebdil eder.
İşte bu müdhi ş maraz ın merhemi, ilâc ı ihlâst ır. Yani hakperestli ği nefis-
perestliğe tercih etmekle ve hakk ın hat ırı, nefsin ve enâniyet in hat ırına galib 
gelmekle 
2ِّٰųا ĵَĥَĐ َّźإِ ِيَóْäأَ إِنْ sırrına mazhar olup, nâsta n gelen maddî ve 
1 (Hâşiye) İhtar : Teveccüh-ü nâs istenilmez, belki verilir. Verilse de onunla ho şlan ılmaz. 
Hoşlansa ihlâs ı kaybeder, riyâya girer. Şan ü şeref arzusuyla teveccüh-ü nâs ise; ücret ve 
mükâfat de ğil, belki ihlâss ızlık yüzünden gelen bir itâb ve bir mücâzâtt ır. Evet amel-i sâli-
hin hayat ı olan ihlâs ın zarar ına teveccüh-ü nâs ve şan ü şeref, kabir kap ısına kadar muvak-
kat olan bir lezzet-i cüz’iyeye mukâbil, kabrin öbür taraf ında azab- ı kabir gibi nâho ş bir 
şekil ald ığından; teveccüh-ü nâs ı arzu etmek de ğil, belki ondan ürkmek ve kaçmak lâz ım-
dır. Şöhret-perestlerin ve şan ü şeref peşinde koşanlar ın kulaklar ı çınlas ın.
2 “Benim mükâfat ımı verecek olan yaln ız Allah Teâlâ’d ır.” (Yûnus sûresi, 10/72; Hûd sûresi, 11/29; 
Sebe sûresi, 34/47)YİRMİNCİ LEM ’A (İHLÂS RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------    187
mânevî ücretten isti ğnâ etmekle1(Hâşiye) 2َغُŻَ×ْĤا َّźإِ لِĳُøَّóĤا ĵَĥَĐ َאĨوَ sırrına maz-
har olup hüsn-ü kabul  ve hüsn-ü te’sir ve teveccüh-ü nâs ı kazanmak noktala-
rının Cenâb- ı Hakk’ ın vazifesi ve ihsân ı olduğunu ve kendi vazifesi olan teb-
liğ de dâhil olmad ığını ve lâz ım da olmad ığını ve onunla mükellef olmad ığını 
bilmekle ihlâsa muvaffak olur. Yoksa ihlâs ı kaç ırır.
İkinci Sebep : Ehl-i dalâlet in zilletindendir ittifâklar ı, ehl-i hidâyet in iz-
zetindendir ihtilâflar ı. Yani, ehl-i gaflet  olan ehl-i dünya ve ehl-i dalâlet , hak 
ve hakikate istinâd etmedikleri için zay ıf ve zelildirler. Tezellül için, kuvvet 
almaya muhtaçt ırlar. Bu ihtiyaçtan, ba şkas ının muâvenet ve ittifâk ına samimî 
yap ışırlar. Hattâ meslekleri dalâlet ise de, yine ittifâk ı muhâfaza ederler. Âde-
tâ o haks ızlıkta bir hakperestlik, o dalâlette bir ihlâs, o dinsizlikte dinsizdârâne 
bir taassub ve o nifâkta bir vifâk yaparlar, muvaffak olurlar. Çünkü samimî bir ihlâs , şerde dahi olsa neticesiz kalmaz. Evet ihlâs ile kim ne isterse Allah 
verir.
3(Hâşiye)
Amma; ehl-i hidâyet ve diyânet  ve ehl-i ilim ve tarîkat, hak ve hakikate 
istinâd ettikleri için ve her biri bizzât tarîk-i hak ta yaln ız Rabbini dü şünüp, 
tevfîkine itimâd ederek gittiklerinden, mânen o meslekten gelen izzetleri var. Zaaf hissetti ği vakit, insanlar ın yerine Rabbine müracaat eder, medet O’ndan 
ister. Meşreblerin ihtilâf ı yla, zâhir me şrebine muhâlif olana kar şı muâvenet 
ihtiyâc ını tam hissetmiyor, ittifâka ihtiyâc ını göremiyor. Belki hodgâml ık  ve 
1 (Hâşiye) Sahabelerin senâ-y ı Kur’âniye’ye mazhar olan “îsâr ” hasletini*1 kendine rehber 
etmek. Yani: Hediye  ve sadakan ın kabulünde ba şkas ını kendine tercih etmek ve hizmet-i 
dîniyenin mukabilinde gelen menfaat -ı maddiyeyi istemeden ve kalben talep etmeden, 
sırf bir ihsan- ı ilâhî bilerek, nâstan minnet  almayarak ve hizmet-i dîniyenin mukabilinde 
de almamakt ır. Çünkü hizmet-i diniyenin mukabilinde dünyada bir şey istenilmemeli ki, 
ihlâs kaçmas ın. Çendan haklar ı var ki, ümmet  onlar ın maişetlerini temin etsin. Hem zekâ-
ta da müstehakt ırlar. Fakat bu istenilmez, belki verilir. Verildi ği vakitte, hizmetimin ücreti-
dir denilmez. Mümkün oldu ğu kadar kanaatkârâne ba şka ehil ve daha müstehak olanlar ın 
nefsini kendi nefsine tercih etmek, 2*ٌÙَĀَאāَì ْħِıِÖ כَאنَ ْĳَĤوَ ْħِıِùُęْĬأَ ĵٰĥَĐ ُونَóِàْËُĺوَ sırrına mazhariyet-
le, bu müdhi ş tehlikeden kurtulup ihlâs ı kazanabilir.
*1 ve *2 Bkz.:“Kendileri ihtiyaç duysalar bile o karde şlerine öncelik verir, onlara verilmesini tercih 
ederler.” (Ha şir sûresi, 59/9 )
2 “Peygamberin görevi, aç ıkça tebliğ etmekten ba şka bir şey değildir.” (Nûr sûresi, 24/54 ; Ankebût 
sûresi, 29/18 )
3 (Hâşiye) Evet, 1*
َهُïَäوَ َّïَäوَ َÕَĥَĈ ْīَĨ bir düstur-u hakikatt ır. Külliyeti geni ş ve genişliği mesleği-
mize de şâmil olabilir.
*1 “Kim bir şeyi talep eder ve o istikamette ciddi bir gayret gösterirse onu elde eder.” Bkz.: İbnü’l-
Cevzî, el-Müdhi ş s.490; İbni Hacer, Mukaddimetü Fethu’l-bârî  s.14; el-üb şeyhî, el-Müstatraf  
2/125.188  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
enâniyet  varsa, kendini hakl ı ve muhâlifini haks ız tevehhüm ederek, ittifâk 
ve muhabbet yerine, ihtilâf ve rekabet ortaya girer. İhlâs ı kaç ırır, vazifesi zîr u
zeber olur.
İşte bu müdhi ş sebebin verdi ği vahîm neticeleri görmemenin yegâne çâ-
resi, “dokuz emir ”dir:
1. Müsbet hareket etmektir ki yani kendi mesle ğinin muhabbetiyle hare-
ket etmek. Ba şka mesleklerin adâveti ve ba şkalar ının tenkîsi, onun fikrine ve 
ilmine müdâhale etmesin; onlarla me şgul olmas ın...
2. Belki dâire-i İslâmiyet içinde hangi me şrebde olursa olsun, medâr- ı 
muhabbet ve uhuvvet ve ittifâk olacak çok râb ıta-y ı vahdet  bulundu ğunu 
düşünüp ittifâk ederek,
3. Ve hakl ı her meslek sahibinin, ba şkas ının mesleğine ilişmemek cihe-
tinde hakk ı ise: “Mesle ğim hakt ır ” yahud “daha güzeldir” diyebilir. Yoksa 
başkas ının mesleğinin haks ızlığını veya çirkinli ğini îmâ eden, “Hak, yaln ız be-
nim mesle ğimdir.” veyahut “Güzel, benim me şrebimdir.” diyemez olan insaf 
düsturunu rehber etmek,
4. Ve ehl-i hakla ittifâk , tevfîk-i ilâhînin bir sebebi ve diyânetteki izzet in 
bir medâr ı olduğunu düşünmekle,
5. Hem ehl-i dalâlet ve haks ızlık –tesânüd sebebiyle– cemaat sûretindeki 
kuvvetli bir şahs- ı mânevînin dehâs ıyla hücumu zaman ında, o şahs- ı mânevî-
 ye karşı, en kuvvetli ferdî olan mukâvemetin ma ğlûb düştüğünü anlay ıp ehl-i 
hak taraf ındaki ittifâk ile bir şahs- ı mânevî ç ıkar ıp o müdhi ş şahs- ı mânevî-i 
dalâlete kar şı, hakkâniyeti muhâfaza ettirmek;
6. Ve hakk ı, bât ılın savletinden kurtarmak için,
7. Nefsini ve enâniyetini,
8. Ve yanl ış düşündüğü izzetini,
9. Ve ehemmiyetsiz rekabetkârâne hissiyât ını terk etmekle ihlâs ı kazan ır, 
vazifesini hakk ıyla îfâ eder.1(Hâşiye)
1 (Hâşiye) Hattâ hadîs-i sahihle, âhirzamanda İsevîlerin hakikî dindarlar ı ehl-i Kur’ân ile ittifak 
edip, mü şterek düşmanlar ı olan z ınd ıkaya karşı dayanacaklar ı gibi;*1 şu zamanda dahi ehl-i 
diyanet ve ehl-i hakikat, de ğil yaln ız dindaşı, meslekda şı, kardeşi olanlarla samimî ittifak 
etmek, belki hristiyanlar ın hakikî dindar ruhanîleri ile dahi, medar- ı ihtilâf noktalar ı muvak-
katen medar- ı münaka şa ve nizâ etmeyerek mü şterek düşmanlar ı olan mütecaviz dinsizle-
re karşı ittifaka muhtaçt ırlar.YİRMİNCİ LEM ’A (İHLÂS RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------    189
Üçüncü Sebep : Ehl-i hakk ın ihtilâf ı, himmetsizlikten ve a şağılıktan ve 
ehl-i dalâletin ittifâk ı, ulüvv-i himmet ten değildir. Belki ehl-i hidâyetin ihtilâf ı , 
ulüvv-i himmetin sû-i istimâlinden ve ehl-i dalâletin ittifâk ı, himmetsizlikten 
gelen zaaf ve aczdendir.
Ehl-i hidâyeti, ulüvv-i himmetten sû-i istimâl e ve dolay ısıyla ihtilâfa ve 
rekabete sevk eden, âhiret nokta-y ı nazar ında bir haslet-i memdûha  say ılan 
hırs- ı sevab  ve vazife-i uhreviyede kanaats ızlık  cihetinden ileri geliyor. Yani, 
“Bu sevab ı ben kazanay ım, bu insanlar ı ben irşâd edeyim, benim sözümü 
dinlesinler.” diye, kar şısındaki hakikî karde şi ve cidden muhabbet ve muâ-
venetine ve uhuvvetine ve yard ımına muhtaç bir zâta kar şı rekabetkârâne 
vaziyet al ır. “Şâkirtlerim ne için onun yan ına gidiyorlar? Ne için onun kadar 
şâkirt lerim bulunmuyor?” diye, enâniyet i oradan f ırsat bulup, mezmûm bir 
haslet olan hubb-u câha temâyül ettirir, ihlâs ı kaç ırır, riyâ kap ısını açar.
İşte bu hatan ın ve bu yaran ın ve bu müdhi ş maraz- ı rûhanî nin ilâc ı şudur 
ki:
Cenâb- ı Hakk’ ın r ızâs ı  ihlâs ile kazan ılır.1 Kesret-i etbâ’ ile ve fazla muvaf-
fakiyet ile de ğildir. Çünkü onlar vazife-i ilâhiyeye âit oldu ğu için istenilmez, 
belki bazen verilir.
Evet, bazen bir tek kelime sebeb-i necât  ve medâr- ı rızâ  olur.2 Kemmiye-
tin ehemmiyeti o kadar medâr- ı nazar olmamal ı. Çünkü bazen bir tek adam ın 
irşâd ı, bin adam ın irşâd ı kadar r ızâ-y ı ilâhîye medâr olur. Hem ihlâs ve hak-
perestlik  ise, müslümanlar ın nereden ve kimden olursa olsun istifadelerine 
tarafdar olmakt ır. Yoksa, “Benden ders al ıp sevab kazand ırsınlar.” düşüncesi, 
nefsin ve enâniyetin bir hilesidir.
Ey sevaba h ırsl ı ve âmâl-i uhreviye ye kanaats ız insan! Baz ı peygamberler 
gelmişler ki, mahdut birkaç ki şiden başka ittibâ edenler olmad ığı hâlde,3 yine 
o peygamberlik vazife-i kudsiyesinin hadsiz ücretini alm ışlar. Demek hüner, 
*1 Hz. Îsâ’n ın (aleyhisselâm)  âhir zamanda yeryüzüne tekrar inip, İslâm ad ına mücadele edece ğine 
dair bkz.: Buhârî, enbiyâ  50; Müslim, îmân  242; Ebû Dâvûd, melâhim  14; İbni Hibbân, es-
Sahîh  15/233. Ayr ıca bkz.: “Ehl-i kitaptan hiç kimse yoktur ki ölmeden önce ona (Hz. Îsâ’ya) 
inanacak olmas ın.” (Nisâ sûresi, 4/159 ).
1 İhlasla dünyadan ayr ılandan Allah Teâlâ’n ın râz ı olacağını bildiren hadis için bkz.: İbni Mâce, mukad-
dime  9; el-Hâkim, el-Müstedrek  2/362.
2 Bir beklentisi olmaks ızın, s ırf Allah için sarfetti ği sözlerden dolay ı kişinin cennetteki derecesinin yüksel-
tileceğine dair bkz.: Buhârî, rikak  81; Müslim, zühd  6; Tirmizî, zühd  12.
3 Bkz.: Hûd sûresi, 11/40 ; Buhârî, tıb 17, 42; Müslim, îmân  332, 374; Tirmizî, kıyâmet  16.190  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
kesret-i etbâ’  ile değildir. Belki hüner, r ızâ-y ı ilâhîyi kazanmaklad ır. Sen ne-
ci oluyorsun ki, böyle h ırs  ile “Herkes beni dinlesin.” diye vazifeni unutup, 
vazife-i ilâhiye ye kar ışıyorsun? Kabul ettirmek, senin etraf ına halk ı toplamak 
Cenâb- ı Hakk’ ın vazifesidir. Vazifeni yap, Allah’ ın vazifesi ne kar ışma. Hem 
hak ve hakikati dinleyen ve söyleyene sevab kazand ıranlar, yaln ız insanlar 
değildir. Cenâb- ı Hakk’ ın zîşuûr mahlûklar ı ve rûhanîleri ve melâikeleri kâi-
nat ı doldurmu ş, her taraf ı şenlendirmi şler.1 Madem çok sevab istersin, ihlâs ı 
esâs tut ve yaln ız r ızâ-y ı ilâhî yi düşün. Tâ ki senin a ğzından ç ıkan mübârek 
kelimelerin havadaki efrâdlar ı, ihlâs ile ve niyet-i sâd ıka ile hayatlans ın, can-
lans ın, hadsiz zî şuûrun kulaklar ına gidip onlar ı nurland ırsın, sana da sevab 
kazand ırsın. Çünkü meselâ; sen “Elhamdülillâh” dedin; bu kelâm, milyon-
larla büyük küçük “Elhamdülillâh” kelimeleri, havada izn-i ilâhî ile yaz ılır. 
Nakkâş-ı Hakîm  abes ve israf yapmad ığı için, o kesretli mübârek kelimeleri 
dinleyecek kadar hadsiz kulaklar ı halk etmi ş.
Eğer ihlâs ile, niyet-i sâd ıka  ile o havadaki kelimeler hayatlansalar, lezzetli 
birer meyve gibi rûhanîlerin kulaklar ına girer.
Eğer r ızâ-y ı ilâhî  ve ihlâs o havadaki kelimelere hayat vermezse, dinlenil-
mez; sevab da yaln ız ağızdaki kelimeye münhas ır kal ır. Seslerinin ziyâde güzel 
olmad ığından, dinleyenlerin azl ığından s ıkılan hâf ızlar ın kulaklar ı çınlas ın!
Dördüncü Sebep : Ehl-i hidâyet in rekabetkârâne ihtilâf ı, âk ıbeti düşün-
memekten ve kasr- ı nazar dan olmad ığı gibi; ehl-i dalâletin samîmâne ittifâk-
lar ı, akibet-endi şlikten ve yüksek nazardan de ğildir.
Belki ehl-i hidâyet, hak ve hakikatin te’siriyle, nefsin kör hissiyât ı na ka-
pılmayarak, kalbin ve akl ın dûr-endi şâne temâyülât ına tâbi olmakla beraber, 
istikameti ve ihlâs ı muhâfaza edemediklerinden, o yüksek makam ı muhâfaza 
edemeyip ihtilâfa dü şüyorlar.
Ehl-i dalâlet  ise, nefsin ve hevân ın tesiriyle, kör ve âk ıbeti görmeyen ve 
bir dirhem hâz ır lezzeti bir batman ilerideki lezzete tercih eden hissiyât ın muk-
taziyât ıyla, birbirine samimî olarak, muaccel bir menfaat ve hâz ır bir lezzet 
için şiddetli ittifâk ediyorlar. Evet dünyevî ve hâz ır lezzet  ve menfaat etraf ında 
aşağı, kalbsiz nefis-perestler samimî ittifâk ve ittihâd ediyorlar.
Ehl-i hidâyet, âhirete âit ve ileriye müteallik semerât- ı uhreviyeye ve ke-
mâlâta, kalb ve akl ın yüksek düsturlar ıyla müteveccih olduklar ı için, esâsl ı bir 
1 Meselâ gökyüzünün, Allah’a secde hâlindeki meleklerle dolu oldu ğuna dair bkz.: Tirmizî, zühd  9; İbni 
Mâce, zühd  19.YİRMİNCİ LEM ’A (İHLÂS RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------    191
istikamet ve tam bir ihlâs ve gayet fedâkârâne bir ittihâd ve ittifâk olabilirken; 
enâniyetten tecerrüt edemedikleri için, ifrat ve tefrit  yüzünden, ulvî bir men-
ba- ı kuvvet olan ittifâk ı kaybedip, ihlâs da k ırılır ve vazife-i uhreviye de zede-
lenir. Kolayca r ızâ-y ı ilâhî de elde edilmez.
Bu mühim maraz ın merhemi ve ilâc ı: 1ِّٰųا ĹِĘ ُّÕُéْĤاَ sırrıyla: Tarîk-i hakta 
gidenlere refâkatle iftihar etmek,
Ve arkalar ından gitmek,
Ve imaml ık şerefini onlara b ırakmak,
Ve o Hak yolunda kim olursa olsun kendinden daha iyi oldu ğunun ihti-
mâliyle enâniyet inden vazgeçip ihlâs ı kazanmak,
Ve ihlâs ile bir dirhem amel, ihlâss ız batmanlar ile amellere râcih oldu ğu-
nu bilmekle;
Ve tâbiiyeti dahi sebeb-i mesuliyet  ve hatarl ı olan metbûiyete tercih et-
mekle o marazdan kurtulur ve ihlâs ı kazan ır, vazife-i uhreviye sini hakk ıyla 
yapabilir.
Beşinci Sebep : Ehl-i hidâyetin ihtilâf ı  ve adem-i ittifâk ı zaaflar ından ol-
mad ığı gibi, ehl-i dalâletin kuvvetli ittifâk ı da kuvvetlerinden de ğildir.
Belki ehl-i hidâyetin ittifâks ızlığı, îmân- ı kâmil den gelen nokta-y ı istinâd 
ve nokta-y ı istinâddan ne şet eden kuvvetten ileri geldi ği gibi; ehl-i gaflet ve 
ehl-i dalâletin ittifâklar ı, kalben nokta-y ı istinâd bulmad ıklar ı itibar ıyla zaaf ve 
aczlerinden ileri gelmi ştir.
Çünkü zay ıflar  ittifâka muhtaç olduklar ı için, kuvvetli ittifâk  ederler. Ka-
vîler,  ihtiyâc ı tam hissetmediklerinden, ittifâklar ı zay ıftır. Arslanlar, tilkiler gibi 
ittifâka muhtaç olmad ıklar ı için ferdî ya şıyorlar. Yabânî keçiler, kurtlardan 
muhâfaza için, bir sürü te şkil ederler.
Demek zay ıflar ın cemiyeti  ve şahs- ı mânevîsi kavî oldu ğu gibi,2(Hâşiye) ka-
vîlerin cemiyeti  ve şahs- ı mânevîsi ise zay ıftır.
1 “İçte duyulacak sevgi, Allah için olmal ıdır.” ‘Allah için sevme ve nefret etme’ baz ı hadislerde amellerin 
en faziletlisi say ılm ış;*1 baz ı hadislerde de iman ın en güçlü bir ba ğı olduğuna dikkat çekilmi ştir.*2
*1 Ebû Dâvûd, sünnet 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/146; el-Bezzâr, el-Müsned  9/461.
*2 et-Tayâlisî, el-Müsned  s.101; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/170, 172, 7/80.
2 (Hâşiye) Avrupa komiteleri içinde en şiddetlisi ve en tesirlisi ve bir cihette en kuvvetlisi, cins-i 
latîf ve zaîf ve nazik olan kad ınlar ın Amerika’daki Hukuk ve Hürriyet-i Nisvan Komitesi 
olduğu; hem milletler içinde az ve zaîf olan Ermenilerin komitesi, gösterdikleri kuvvetli 
fedâkârâne vaziyetle bu müddeâm ızı teyid ediyor.192  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Bu s ırra bir işaret-i latîfe ve zarif bir nükte-i Kur’âniye ’dir ki ferman etmi ş: 
1ِÙَĭĺِïَĩْĤا ĹِĘ َةٌĳْùِĬ َאلَĜوَ Müenneslerin cemaatine, iki katl ı müennes oldu ğu hâlde, 
müzekker fiili olan َאلَĜ buyurmas ı; hem 2َابُóْĐَْŶا ِÛَĤَאĜ buyurmakla müzekker-
lerin cemaatine, müennes fiili olan ْÛَĤَאĜ tâbiriyle, latîfâne i şaret ediyor ki:
Zay ıf ve halim ve yumu şak kad ınlar ın cemiyeti kuvvetle şir, sertlik ve 
şiddet kesbedip bir nevi reculiyet  kazan ır. Müzekker fiilini iktizâ etti ğinden
َةٌĳْùِĬ َאلَĜوَ tâbiriyle, gayet güzel dü şmüş.
Kavî erkekler ise, –hususen bedevî ârâb olsa– kuvvetlerine güvendikleri 
için cemiyetleri zay ıf olup hem ihtiyatkârl ık, hem yumu şakl ık vaziyetini ald ı-
ğından, bir nevi kad ınlık hâsiyeti tak ınd ıklar ı için, müennes fiilini iktizâ etti ğin-
den َابُóْĐَْŶا ِÛَĤَאĜ müennes fiiliyle tâbiri tam yerindedir.
Evet, ehl-i hak, gayet kuvvetli bir nokta-y ı istinâd olan îmân- ı billâhtan 
gelen tevekkül ve teslim ile, ba şkalara arz- ı ihtiyaç edip, muâvenet ve yard ım-
lar ını istemez. İstese de gayet fedâkârâne yap ışmaz. Ehl-i dünya, dünya i şle-
rinde hakikî nokta-y ı istinâdlar ından gaflet ettiklerinden, zaaf ve acze dü şüp, 
şiddetli bir sûrette yard ımc ılara ihtiyâc ını hisseder; samimâne, belki fedâkâ-
râne ittifâk ederler.
İşte ehl-i hak , ittifâktaki hak kuvvetini dü şünmediklerinden ve aramad ık-
lar ından, haks ız ve muz ır bir netice olan ihtilâfa dü şerler. Haks ız ehl-i dalâlet 
ise; ittifâktaki kuvveti, aczleri vas ıtas ıyla hissettiklerinden, gayet mühim bir 
vesile-i makâs ıd olan ittifâk ı elde etmi şler.
İşte ehl-i hakk ın bu haks ız ihtilâf maraz ının merhemi ve ilâc ı: اĳُĐَאزَĭَÜ َźوَ 
3ْħُכُéĺرِ َÕَİْñَÜوَ اĳُĥَýْęَÝَĘ âyetindeki şiddetli nehy-i ilâhî , 4ٰىĳْĝَّÝĤوَا ِّóِ×ْĤا ĵَĥَĐ اĳُĬَאوَđَÜوَ 
âyetinde hayat- ı içtimâiyece gayet hikmetli emr-i ilâhîyi düstur-u hareket et-
mek ve ihtilâf ın İslâmiyet’e ne derece zararl ı olduğunu ve ehl-i dalâletin ehl-i 
hakka galebesi ni ne derece teshîl etti ğini düşünüp, kemâl-i zaaf ve acz ile, 
o ehl-i hakk ın kafilesine fedâkârâne, samimâne iltihâk etmektir; şahsiyetini 
unutmakla riyâ ve tasannudan kurtulup, ihlâs ı elde etmektir.
1 “Şehirde bir tak ım kad ınlar, (Duydunuz mu?) dediler.” (Yûsuf sûresi, 12/30 )
2 “Bedeviler dediler.” (Hucurât sûresi, 49/14)
3 “Sak ın birbirinizle ihtilâf etmeyin; sonra korkuya kap ılıp zaafa dü şersiniz, rüzgâr ınız (kuvvetiniz) gider.” 
(Enfâl sûresi, 8/46 )
4 “Siz iyilik etmek, fenal ıktan sak ınmak hususunda birbirinizle yard ımlaşın.” (Mâide sûresi, 5/2 )YİRMİNCİ LEM ’A (İHLÂS RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------    193
Alt ınc ı Sebep : Ehl-i hakk ın ihtilâf ı nâmerdliklerinden, himmetsizliklerin-
den, hamiyetsizliklerinden olmad ığı gibi; gafletli ehl-i dünyan ın ve ehl-i da-
lâlet in, hayat- ı dünyeviyeye âit i şlerde samimâne ittifâklar ı dahi mertlikten, 
hamiyetten, himmetten de ğildir.
Belki, ehl-i hakk ın ekseriyetle âhirete âit olan faydalar ı düşünmekle, o 
ehemmiyetli ve kesretli meselelere hamiyeti, himmeti, mertli ği ink ısâm eder. 
Hakikî sermaye  olan vakt ini bir meseleye sarf etmedi ği için, meslekda şlar ıyla 
ittifâk ı muhkemle şmiyor. Çünkü meseleler çok, dâire dahi geni ştir.
Gafletli ehl-i dünya  ise, yaln ız hayat- ı dünyeviyeyi dü şündüklerinden, 
bütün hissiyât ıyla ve rûh u kalbiyle şiddetli bir sûrette hayat- ı dünyeviye ye âit 
meselelere sar ılır. Ve o meselede ona yard ım edene kuvvetli yap ışır. Ve haki-
kat nokta-y ı nazar ında beş paraya de ğmeyen ve ehl-i hak ona on para k ıymet 
vermeyen meselelere –dîvâne olmu ş elmasç ı bir Yahudi’nin be ş paral ık cam 
parças ına beş lira fiat verdi ği gibi– be ş yüz lira k ıymetindeki vaktini o mesele-
ye hasreder. Elbette bu kadar fiat verip ve şiddetli hissiyât ile sar ılmak, –bât ıl  
yolunda dahi olsa– samimî bir ihlâs oldu ğundan, o meselede muvaffak olur 
ve ehl-i hakka galebe eder. Bu galebe neticesinde ehl-i hak zillete ve mahkû-miyete ve tasannu a ve riyâya dü şüp, ihlâs ı kaybeder. O nâmerd, himmetsiz, 
hamiyetsiz bir k ısım ehl-i dünyaya dalkavukluk etme ğe mecbur olur.
Ey ehl-i hak! Ey hakperest ehl-i şeriat  ve ehl-i hakikat ve ehl-i tarîkat! Bu 
müdhiş maraz- ı ihtilâfa kar şı birbirinizin kusurunu görmeyerek, yekdi ğerinizin 
ay ıbına karşı gözünüzü yumunuz! 
1ًאĨَاóכِ ُّواóَĨ ِĳْĕَّĥĤِאÖ ُّواóَĨ وَإِذَا edeb-i Furkanî il e 
edepleniniz! Ve hâricî dü şman ın hücumunda dâhilî münaka şât ı terk etmek ve 
ehl-i hakk ı sukûttan ve zilletten kurtarmay ı en birinci ve en mühim bir vazife-i 
uhreviye telâkki edip, yüzer âyât ve ehadîs-i nebeviyenin şiddetle emrettikleri 
uhuvvet,2 muhabbet3 ve teâvünü4 yap ıp, bütün hissiyât ınızla ehl-i dünyadan 
daha şiddetli bir sûrette meslekda şlar ınızla ve dinda şlar ınızla ittifâk  ediniz, 
1 “O kullar, bo ş söz ve işlere rastlad ıklar ında vakarla oradan geçip giderler.” ( Furkan sûresi, 25/72).
2 Meselâ: Müminlerin karde ş olduklar ını beyân eden âyet için bkz.: Hucurât sûresi, 49/10 . Ayr ıca “Ey 
Allah’ ın kullar ı! Kardeş olunuz.” anlam ındaki hadis için bkz.: Buhârî, edeb  57, 62; Müslim, birr 23, 24; 
Tirmizî, birr 24; Ebû Dâvûd, edeb  47.
3 Meselâ Ensâr’ ın, kendi beldelerine hicret edenlere sevgi beslediklerini beyân eden âyet için bkz.: Ha şir 
sûresi, 59/9 . Ayr ıca “Birbirinizi sevmedikçe gerçekten iman etmi ş olamazs ınız.” anlam ındaki hadis için 
bkz.: Müslim, îmân  93; Tirmizî, kıyâmet  54, isti’zân  1.
4 Meselâ iyilik ve takvâda yard ımlaşmay ı emredip, günah ve dü şmanl ıkta yard ımlaşmay ı yasaklayan 
âyet için bkz.: Mâide sûresi, 5/2 . Ayr ıca müslüman karde şine her f ırsatta iyilikte bulunmay ı vurgulayan 
hadis bkz: Buhârî, mezâlim  3, ikrâh  7; Müslim, birr 58.194  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
yani, ihtilâf a düşmeyiniz. “Böyle küçük meseleler için k ıymettar vaktimi sarf 
etmekten ise, o çok k ıymetli vaktimi zikir ve fikir gibi k ıymettar şeylere sarf 
edeceğim.” deyip çekilerek, ittifâk ı zay ıflaştırma yınız.
Çünkü bu mânevî cihad da küçük mesele zannetti ğiniz, çok büyük olabi-
lir. Bir neferin, bir saatte mühim ve husûsî şerâit dâhilindeki nöbet i bir sene 
ibadet hükmüne bazen geçmesi gibi;1 bu ehl-i hakk ın mağlûbiyeti zaman ın-
da, mânevî mücahede  mesâilinde, küçük bir meseleye sarf olunan senin k ıy-
mettar bir günün, o neferin o saati gibi bin derece k ıymet alabilir, bir günün 
bin gün olabilir. Madem livechillâh tır; o işin küçüğüne-büyü ğüne, k ıymetli ve 
kıymetsizliğine bak ılmaz. İhlâs ve r ızâ-y ı ilâhî  yolunda zerre, y ıldız gibi olur.2 
Vesilenin mâhiyetine bak ılmaz, neticesine bak ılır. Madem neticesi r ızâ-y ı ilâ-
hîdir ve mâyesi ihlâs tır; o küçük de ğildir, büyüktür.
Yedinci Sebep : Ehl-i hak  ve hakikatin ihtilâf ve rekabetleri, k ıskançl ıktan 
ve h ırs- ı dünyadan gelmedi ği gibi; ehl-i dünyan ın ve ehl-i gafletin ittifâklar ı  
dahi, civanmerdlikten  ve uluvv-ü cenâb dan değildir.
Belki ehl-i hakikat , hakikatten gelen ulüvv-i cenâb  ve ulüvv-i himmet  ve 
tarîk-i hakta memduh olan müsabakay ı3 tam muhâfaza edemediklerinden 
ve nâehillerin girmesi yüzünden bir derece sû-i istimâl  ettiklerinden; rekabet-
kârâne ihtilâfa dü şüp hem kendine, hem cemaat-i İslâmiye ’ye ehemmiyetli 
zarar olmu ş.
Ehl-i gaflet ve ehl-i dalâlet  ise, meftun olduklar ı menfaatlerini kaç ırma-
mak ve menfaat için peresti ş ettikleri reislerini ve arkada şlar ını küstürmemek 
için, zilletlerinden ve nâmerdliklerinden, hamiyetsizliklerinden; mutlak arka-daşlar ıyla –hattâ denî ve hâin ve muz ır olsalar dahi– hâlisâne ittihâd ; hem 
menfaat etraf ında toplanan ne şekilde olursa olsun şerikleriyle samimâne itti-
fâk  ederler. Samimiyet neticesi olarak istifade ederler.
İşte, ey musîbetzede ve ihtilâfa dü şmüş ehl-i hak ve ashâb- ı hakikat! Bu 
musîbet zaman ı nda ihlâs ı kaç ırdığınızdan ve r ızâ-y ı ilâhîyi münhas ıran gaye-i 
maksad yapmad ığınızdan, ehl-i hakk ın bu zillet ve ma ğlûbiyetine sebebiyet 
1 Allah yolundaki bir günlük nöbetin, dünyadan ve içindekilerden daha hay ırlı olduğuna dair bkz.: 
Buhârî,  cihâd  5, 73; Müslim, imâre  112-115, 163; Tirmizî, fezâilü’l-cihâd  26.
2 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , dinde ihlâsl ı olmak kayd ıyla az bir amelin dahi yetece-
ğini beyan buyurmaktad ır: el-Hâkim, el-Müstedrek  4/341; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  1/244. Ayr ıca 
amelleri s ırf Allah için yapmak gerekti ği, yoksa Allah Teâlâ’n ın kabul buyurmayaca ğı hakk ında bkz.: 
et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  8/140.
3 Bkz.: Mâide sûresi, 5/48 ; Mü’minûn sûresi, 23/61 ; Fât ır sûresi, 35/32 .YİRMİNCİ LEM ’A (İHLÂS RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------    195
verdiniz. Umûr-u diniye ve uhreviyede rekabet, g ıbta, hased ve k ıskançl ık ol-
mamal ı ve hakikat nokta-y ı nazar ında olamaz.
Çünkü k ıskançl ık ve hasedin sebebi : Bir tek şeye çok eller uzanmas ından 
ve bir tek makama çok gözler dikilmesinden ve bir tek ekme ği çok mide-
ler istemesinden müzâhame, münâka şa, müsabaka sebebiyle g ıbtaya, son-
ra k ıskançl ığa düşerler. Dünyada bir şey-i vâhid ’e çoklar tâlib oldu ğundan 
ve dünya dar ve muvakkat olmas ı sebebiyle insan ın hadsiz arzular ını tatmin 
edemediği için, rekabete dü şüyorlar. Fakat, âhirette tek bir adama be ş yüz 
sene1(Hâşiye) mesafelik bir cennet  ihsân edilmesi2 ve yetmi ş bin kas ır ve hûriler 
1 (Hâşiye) Mühim bir taraftan ehemmiyetli bir suâl : Rivâyette gelmi ş ki; cennet te bir 
adama be ş yüz senelik bir cennet verilir.*1 Bu hakikat akl- ı dünyevînin havsalas ında nas ıl 
yerleşir? Elcevap Elcevap : Nas ıl ki bu dünyada herkesin dünya  kadar hususî ve muvakkat bir dünyas ı var. 
Ve o dünyan ın direği onun hayat ıdır. Ve zâhirî ve bât ınî duygular ıyla o dünyas ından isti-
fade eder. “Güne ş  bir lâmbam, y ıldızlar  mumlar ımd ır.” der. Ba şka mahlûkat ve zîruhlar 
bulunmalar ı, o adam ın mâlikiyetine mâni olmad ıklar ı gibi, bilâkis onun hususî dünyas ı-
nı şenlendiriyorlar, zînetlendiriyorlar. Aynen öyle de, fakat binler derece yüksek, her bir 
mümin için binler kas ır ve huri leri ihtiva eden has bahçesinden*2 başka, umumî cennet ten 
beş yüz sene geni şliğinde birer hususî cenneti vard ır. Derecesi nisbetinde inki şaf  eden his-
siyat ıyla, duygular ıyla cennete ve ebediyete lây ık bir sûrette istifade eder. Ba şkalar ın işti-
râki onun mâlikiyetine ve istifadesine noksan vermedikleri gibi, kuvvet  verirler. Ve husûsî 
ve geniş cennetini zînetlendiriyorlar. Evet, bu dünyada bir adam, bir saatlik bir bahçeden 
ve bir günlük bir seyrangâhtan ve bir ayl ık bir memleketten ve bir senelik bir mesîregâhta 
seyahat ından; ağzıyla, kulağıyla, gözüyle, zevkiyle, zâikas ıyla, sâir duygular ıyla istifade etti-
ği gibi; aynen öyle de, fakat bir saatlik bir bahçeden ancak istifade eden bu fâni memleket-
teki kuvve-i şâmme ve kuvve-i zâika , o bâki memlekette bir senelik bahçeden ayn ı istifa-
deyi eder. Ve burada bir senelik mesîregâhtan ancak istifade edebilen bir kuvve-i bâs ıra  ve 
kuvve-i sâmia  orada be ş yüz senelik mesîregâh ındaki seyahattan; o ha şmetli, baştan başa 
zînetli memlekete lây ık bir tarzda istifade eder. Her mümin derecesine ve dünyada kazan-
dığı sevablar, haseneler nisbetinde inbisât ve inki şâf eden duygular ıyla zevk al ır, telezzüz  
eder, müstefid olur.
*1 Baz ı cennet nimetlerinin ehemmiyeti “gökler ve yer kadar, yani be ş yüz senelik mesafe” şek-
linde vurgulanm ıştır (Bkz.: Tirmizî, cennet  8). Nitekim cennetin, gökler ve yer kadar geni şliğe 
sahip oldu ğu, Kur’ân- ı Kerîm’de de beyân edilmi ştir (Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/133 ; Hadîd sûre-
si, 57/21 ). Hatta cennette en alt mertebedekilerin bile, bin senelik mesafeye denk gelecek kadar 
bol nimetlere mazhar olacaklar ına dair hadisler vard ır. (Bkz.: Tirmizî, tefsîru sûre (75)  2, cen-
net 17; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/13, 64)
*2 Adn cennetlerinde, be ş bin kap ısı olan ve her bir kap ısında yirmi be ş bin hûri bulunan husu-
si cennetler oldu ğuna dair bkz.: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/39. Ayr ıca her mümin için söz 
konusu olan bu hususi cennetlerin, çok daha teferruatl ıca ifade edildi ği hadisler için bkz.: İbnü’l-
Mübârek, ez-Zühd  s.550.
2 Üstteki hâ şiyede aç ıklama verildi.196  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
verilmesi1 ve ehl-i cennetten herkes kendi hissesinden kemâl-i r ızâ ile mem-
nun olmas ı işaretiyle gösteriliyor ki: Âhiret te medâr- ı rekabet bir şey yoktur 
ve rekabet de olamaz.2 Öyle ise, âhirete âit olan a’mâl-i sâlihada dahi rekabet 
olamaz; k ıskançl ık  yeri değildir. K ıskançl ık eden ya riyâkârd ır, a’mâl-i sâli-
ha sûretiyle dünyevî neticeleri ar ıyor veyahud sâd ık câhildir ki, a’mâl-i sâli-
ha  nereye bakt ığını bilmiyor ve a’mâl-i sâlihan ın ruhu, esâs ı ihlâs oldu ğunu 
derk etmiyor. Rekabet sûretiyle evliyâullaha kar şı bir nevi adâvet ta şımakla, 
vüs’at-i rahmet-i ilâhiye yi itham ediyor. Bu hakikati teyid eden bir vak ıa:
Eski arkada şlar ımızdan bir adam ın, bir adama kar şı adâvet i vard ı. O ada-
mın yan ında senâkârâne onun dü şman ı amel-i salih le, hattâ velâyetle tavsif 
edildi. O adam k ıskanmad ı, s ıkılmad ı.
Sonra birisi dedi:“Senin o dü şman ın cesurdur, kuvvetlidir.” Bakt ık ki o adamda şiddetli bir 
kıskançl ık ve bir rekabet damar ı uyand ı.
Ona dedik:“Velâyet ve salâhat hadsiz bir hayat- ı
 ebediyenin p ırlantas ı gibi bir kuvvet 
ve bir yüksekliktir. Sen buna bu cihette k ıskanmad ın. Dünyevî kuvvet öküzde 
ve cesaret canavarda dahi bulunmakla beraber, velâyet ve salâhat a nisbeten; 
bir âdi cam parças ının elmasa nisbeti gibidir.”
O adam dedi ki:“Bir noktaya, bir makama ikimiz bu dünyada gözümüzü dikmi şiz. Oraya 
çıkmak için basamaklar ımız da kuvvet ve cesaret gibi şeylerdir. Onun için k ıs-
kand ım. Âhiret makamat ı  hadsizdir. O burada benim dü şman ım iken, orada 
benim samimî ve sevgili karde şim olabilir.”
Ey ehl-i hakikat ve tarîkat! Hakka hizmet , büyük ve a ğır bir define yi ta-
şımak ve muhâfaza etmek gibidir. O defineyi omuzunda ta şıyanlara ne ka-
dar kuvvetli eller yard ıma koşsalar daha ziyâde sevinir, memnun olurlar. K ıs-
kanmak şöyle dursun, gayet samimî bir muhabbetle o gelenlerin kendilerin-
den daha ziyâde olan kuvvetlerini ve daha ziyâde te’sirlerini ve yard ımlar ını 
müftehirâne alk ışlamak lâz ım gelirken,
3 nedendir ki rekabetkârâne o hakikî 
1 Üstteki hâ şiyede aç ıklama verildi.
2 Bkz.: A’râf sûresi, 7/43 ; Hicr sûresi, 15/47 .
3 Meselâ Hz. Ömer’in (radiyallâhu anh)  hakperestçe şu tavr ı vard ır: Bir gün, Üsâme İbni Zeyd’e (fey’den) 
üç bin be ş yüz (dirhemlik) pay ay ırdığı hâlde, kendi o ğlu İbni Ömer’e üç bin (dirhemlik) pay vermi şti. YİRMİNCİ LEM ’A (İHLÂS RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------    197
kardeşlere ve fedâkâr yard ımc ılara bak ılıyor ve o hâl ile ihlâs kaç ıyor? Vazife-
nizde müttehem olup, ehl-i dalâlet in nazar ında, sizden ve sizin mesle ğinizden 
yüz derece a şağı olan; “din ile dünyay ı kazanmak ve ilm-i hakikatle maî şeti 
temin etmek, tamah ve h ırs  yolunda rekabet etmek...” gibi müdhi ş ithamlara 
maruz kal ıyorsunuz?
Bu maraz ın çâre-i yegânesi: Nefsini ittiham etmek ve nefsine de ğil, dai-
ma karşısındaki meslekda şına tarafdar olmak... Fenn-i Âdâb  ve İlm-i Müna-
zara ’nın ulemâs ı mâbeynindeki hakperestlik ve insaf düsturu olan şu:
“Eğer bir meselenin münazaras ında kendi sözünün hakl ı çıktığına 
tarafdar olup ve kendi hakl ı çıktığına sevinse ve hasm ının haks ız ve yan-
lış olduğuna memnun olsa, insafs ızdır.”1 Hem zarar eder. Çünkü hakl ı çık-
tığı vakit o münazara da bilmedi ği bir şeyi öğrenmiyor, belki gurur ihtimâliyle 
zarar edebilir.
Eğer hak  hasm ının elinde ç ıksa, zarars ız, bilmedi ği bir meseleyi ö ğrenip, 
menfaattar olur, nefs in gurur undan kurtulur. Demek insafl ı hakperest, hakk ın 
hat ırı için nefsin hat ırını kırıyor. Hasm ının elinde hakk ı görse, yine r ızâ ile ka-
bul edip, tarafdar ç ıkar, memnun olur.
İşte bu düsturu; ehl-i din, ehl-i hakikat, ehl-i tarîkat, ehl-i ilim kendilerine 
rehber ittihaz etseler, ihlâs ı kazan ırlar. Ve vazife-i uhreviyelerinde muvaffak 
olurlar. Ve bu fecî sukût ve musîbet-i hâz ıradan rahmet-i ilâhiye  ile kurtulur-
lar.
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
Oğlu, ‘Niye Üsâme’yi benden üstün tuttun? Vallâhi onun kat ıldığı her sava şa ben de kat ıldım.’ diye 
sorunca da Hz. Ömer şu cevab ı vermişti: ‘Ey oğulcuğum! Zeyd (radiyallâhu anh) , Resûlüllah (aleyhissalâtü 
vesselâm)  nezdinde babandan daha sevgili idi. Üsâme de (radiyallâhu anh)  Resûlüllah’a senden daha 
sevgilidir. Ben Resûlüllah’ ın sevgisini kendi sevgime tercih ettim.’ buyurmu ştu. (Tirmizî, menâk ıb 39)
1 Bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  1/79-80.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )198  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Yirmi Birinci Lem'a
İhlâs hakk ında
[On Yedinci Lem’a’n ın On Yedinci Notas ı’nın yedi meselesinden Dör-
düncü Meselesi iken, ihlâs münasebetiyle Yirminci Lem’a’n ın İkinci Nokta’s ı 
oldu. Nuraniyetine binâen Yirmi Birinci Lem’a olarak Lemeât’a girdi.]
(Bu Lem’a lâakal her on be ş günde bir defa okunmal ı.)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ْħُכُéĺرِ َÕَİْñَÜوَ اĳُĥَýْęَÝَĘ اĳُĐَאزَĭَÜ َźوَ
2َīĻِÝِĬَאĜ ِِّٰų اĳُĨĳُĜوَ
3َאıĻّٰøدَ ْīَĨ َאبَì ْïَĜَא۝وَıĻزَכّٰ ْīَĨ َçَĥْĘأَ ْïَĜ
4ًŻĻِĥَĜ ًאĭَĩَà ĹِÜَאĺِאٰÖ ُواóَÝْýَÜ َźوَ
Ey âhiret karde şlerim ve ey hizmet-i Kur’âniye’de arkada şlar ım! Bi-
lirsiniz ve biliniz : Bu dünyada, hususen uhrevî hizmetlerde; en mühim 
bir esâs, en büyük bir kuvvet, en makbul bir şefaatçi,5 en metin bir nok-
ta-y ı istinâd , en k ısa bir tarîk- ı hakikat , en makbul bir dua-y ı mânevî , en 
kerâmetli bir vesile-i makâs ıd, en yüksek bir haslet, en sâfî bir ubûdiyet , 
ihlâs tır.
Madem ihlâsta mezkûr hâssalar gibi çok nurlar var ve çok kuvvetler var. 
Ve madem bu müdhi ş zamanda ve deh şetli düşmanlar mukâbilinde ve şid-
detli tazyîkat kar şısında ve savletli bid’a lar, dalâletler içerisinde bizler gayet az 
1 “Sak ın birbirinizle ihtilâf etmeyin; sonra korkuya kap ılıp zaafa dü şersiniz, rüzgâr ınız (kuvvetiniz) gider.” 
(Enfâl sûresi, 8/46 )
2 “Namazlara kalk ıp huşû ile Allah’ ın divan ında durun.” (Bakara sûresi, 2/238 )
3 “Nefsini maddî ve mânevî kirlerden ar ınd ıran felâha erer. Onu günahlarla örten ise ziyâna u ğrar.” 
(Şems sûresi, 91/9         -10 )
4 “Âyetlerimi az bir fiyatla, yani dünya menfaati kar şılığında satmay ın.” (Bakara sûresi, 2/41 )
5 Allah Teâlân ın, ancak ihlâsla yap ılan ameli kabul buyurdu ğuna dair bkz.: Nesâî, cihâd  24; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  4/126.
ve zay ıf ve fakir ve kuvvetsiz oldu ğumuz hâlde, gayet a ğır ve büyük ve umûmî 
ve kudsî bir vazife-i îmâniye  ve hizmet-i Kur’âniye  omuzumuza ihsân- ı ilâhî  
taraf ından konulmu ş.
Elbette herkesten ziyâde bütün kuvvetimizle ihlâs ı kazanma ya mecbur 
ve mükellefiz ve ihlâs ın s ırrını kendimizde yerle ştirmek için gayet derecede 
muhtac ız. Yoksa hem şimdiye kadar kazand ığımız hizmet-i kudsiye  kısmen 
zâyi olur, devam etmez; hem şiddetli mesul oluruz. 1ًŻĻِĥَĜ ًאĭَĩَà ĹِÜَאĺِאٰÖ ُواóَÝْýَÜ َźوَ 
âyetindeki şiddetli tehdidkârâne nehy-i ilâhîye  mazhar olup, saâdet-i ebediye 
zarar ına; mânâs ız, lüzumsuz, zararl ı, kederli, hodfüru şâne, sakîl, riyâkârâne 
baz ı hissiyât- ı süfliye ve menâfi-i cüz’iye nin hat ırı için ihlâs ı kırmakla; hem bu 
hizmetteki umum karde şlerimizin hukukuna tecavüz, hem hizmet-i Kur’âni-
ye ’nin hizmetine taarruz, hem hakâik-i îmâniyenin kudsiyetine hürmetsizlik 
etmiş oluruz.
Ey karde şlerim! Mühim ve büyük bir umûr-u hayriye nin çok muz ır mâ-
nileri olur.2 Şeytanlar o hizmetin hâdimleriyle çok u ğraşır.3 Bu mânilere ve 
bu şeytanlara kar şı, ihlâs kuvvetine dayanmak  gerektir. İhlas ı kıracak esbâp-
tan; y ılandan, akrepten çekindi ğiniz gibi çekininiz. Hazreti Yusuf  (aleyhisselâm)  
4ĹِّÖرَ َħِèرَ َאĨ َّźإِ ءِĳُّùĤِאÖ َّאرَةٌĨََŶ َ÷ْęَّĭĤا إِنَّ demesiyle, nefs-i emmâreye it imâd edil-
mez. Enâniyet  ve nefs-i emmâre  sizi aldatmas ın.
 İhlâs ı kazanmak ve muhâfaza etmek ve mânileri def etmek için, gelecek 
düsturlar rehberiniz olsun.
Birinci Düsturunuz
Amelinizde r ızâ-y ı ilâhî  olmal ı.
Eğer O râz ı olsa, bütün dünya küsse ehemmiyeti yok. E ğer O kabul etse, 
bütün halk reddetse te’siri yok. O râz ı olduktan ve kabul ettikten sonra, isterse 
ve hikmeti iktizâ ederse, sizler istemek talebinde olmad ığınız hâlde, halklara 
da kabul ettirir, onlar ı da râz ı eder. Onun için, bu hizmette do ğrudan do ğruya 
yaln ız Cenâb- ı Hakk’ ın r ızâs ını esâs maksad yapmak gerektir.
1 “Âyetlerimi az bir fiyatla, yani dünya menfaati kar şılığında satmay ın.” (Bakara sûresi, 2/41 )
2 “Her hayr ın bir engeli vard ır.” anlam ındaki söz için bkz.: el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/89.
3 İnsanoğlunun her hay ırlı teşebbüsünde yoluna şeytan ın ç ıkıp, değişik oyunlarla ona engel olmaya 
çal ıştığına dair bkz.: A’râf sûresi, 7/16-17; Nesâî, cihâd  19; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/483.
4 “Rabbimin merhamet edip koruduklar ı hariç, nefis daima fenal ığı ister, kötülü ğe sevkeder.” ( Yûsuf 
sûresi, 12/53).200  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İkinci Düsturunuz
Bu hizmet-i Kur’âniye ’de bulunan karde şlerinizi tenkid etmemek ve 
onlar ın üstünde fazilet-füru şluk nev’inden g ıbta  damar ını tahrik etme-
mektir.
Çünkü nas ıl insan ın bir eli di ğer eline rekabet etmez, bir gözü bir gözü-
nü tenkid etmez, dili kula ğına itiraz etmez, kalb ruhun ay ıbını görmez.. belki 
birbirinin noksan ını ikmâl eder, kusurunu örter, ihtiyâc ına yard ım eder, va-
zifesine muâvenet  eder.1 Yoksa o vücud-u insan ın hayat ı söner, ruhu kaçar, 
cismi de da ğılır.
Hem nas ıl ki bir fabrikan ın çarklar ı birbiriyle rekabetkârâne u ğraşmaz, 
birbirinin önüne tekaddüm edip tahakküm etmez, birbirinin kusurunu gö-rerek tenkid edip, sa’ye şevkini k ırıp atâlete u ğratmaz. Belki bütün istidadla-
rıyla, birbirinin hareketini umûmî maksada tevcih etmek için yard ım ederler; 
hakikî bir tesânüd, bir ittifâk ile gaye-i hilkatlerine yürürler. E ğer zerre miktar 
bir taarruz, bir tahakküm kar ışsa, o fabrikay ı kar ıştıracak, neticesiz, akîm b ıra-
kacak. Fabrika sahibi de o fabrikay ı bütün bütün k ırıp dağıtacak.
İşte, ey Risale-i Nur şâkirtleri  ve Kur’ân’ ın hizmetkârlar ı! Sizler ve bizler 
öyle bir insan- ı kâmil  ismine lây ık bir şahs- ı mânevî nin âzâlar ıyız
2 ve hayat- ı 
ebediye içindeki saâdet-i ebediye yi netice veren bir fabrikan ın çarklar ı hük-
mündeyiz. Ve sâhil-i selâmet  olan Dâru’s-selâm ’a3 ümmet-i Muhammediye’yi
(aleyhissalâtü vesselâm)  çıkaran bir sefine-i rabbâniye de çal ışan hademe leriz. El-
bette, dört fertten bin yüz on bir kuvve-i mâneviyeyi temin eden s ırr- ı ihlâs ı 
kazanmak ile, tesânüd ve ittihâd- ı hakikîye muhtac ız ve mecburuz.4
1 “Birbirlerini sevmede, birbirlerine kar şı merhamet ve şefkatte müminler, tek bir beden gibidir. Bir uzuv 
rahats ız olsa, diğer uzuvlar uykusuzluk ve a şırı ateş gibi durumlarda hemen onun yard ımına koşarlar.” 
anlam ındaki hadis için bkz.: Buhârî, edeb  27; Müslim, birr 66, 67; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
4/270, 276. Ayr ıca “Kim karde şinin ihtiyac ını görürse Allah da onun ihtiyac ını görür. Kim bir müslü-
man ı bir s ıkıntıdan kurtar ırsa, Allah da o sebeple onu k ıyâmet gününün s ıkıntısından kurtar ır. Kim bir 
müslüman ın aç ıklar ını kapat ırsa, Allah da k ıyâmet günü onun aç ıklar ını kapat ır.” anlam ındaki hadis 
için bkz.: Buhârî, mezâlim  3; Müslim, birr 59, zikir 38.
2 Müminlerin, ta şlar ı kenetlenmi ş bir bina gibi birbirine ba ğlı olmalar ı gerektiğine dair bkz.: Saf sûresi, 
61/ 4; Buhârî, salât  88, edeb  36, mezâlim  5; Müslim, birr 65.
3 Cennet anlam ında “Dâru’s-selâm” ifadesi için bkz.: En’âm sûresi, 6/127 ; Yûnus sûresi, 10/25 .
4 Meselâ, “Kim karde şinin ihtiyac ını görürse Allah da onun ihtiyac ını görür. Kim bir müslüman ı bir 
sıkıntıdan kurtar ırsa, Allah da o sebeple onu k ıyâmet gününün s ıkıntısından kurtar ır. Kim bir müslüma-
nın aç ıklar ını kapat ırsa, Allah da k ıyâmet günü onun aç ıklar ını kapat ır.” anlam ındaki hadis için bkz.: 
Buhârî, mezâlim  3; Müslim, birr 59, zikir 38.YİRMİ BİRİNCİ LEM ’A (İHLÂS RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------    201
Evet, üç elif  ittihâd etmezse, üç k ıymeti var. S ırr- ı adediyet  ile ittihâd etse, 
yüz on bir k ıymet al ır. Dört kerre dört ayr ı ayr ı olsa, on alt ı kıymeti var. E ğer 
sırr- ı uhuvvet  ve ittihâd- ı maksad  ve ittifâk- ı vazife ile tevafuk edip bir çizgi 
üstünde omuz omuza verseler, o vakit dört bin dört yüz k ırk dört kuvvetinde 
ve k ıymetinde oldu ğu gibi, hakikî s ırr- ı ihlâs ile, on alt ı fedâkâr karde şlerin 
kıymet ve kuvvet-i mâneviyesi dört binden geçti ğine,1 pek çok vukuât- ı tari-
hiye  şehadet ediyor.
Bu s ırrın s ırrı şudur ki: Hakikî, samimî bir ittifâkta her bir ferd, sâir karde ş-
lerin gözüyle de bakabilir ve kulaklar ıyla da işitebilir. Güya on hakikî müttehid 
adam ın her biri yirmi gözle bak ıyor, on ak ılla düşünüyor, yirmi kulakla i şitiyor, 
yirmi elle çal ışıyor bir tarzda mânevî k ıymeti ve kuvvetleri vard ır.2(Hâşiye)
Üçüncü Düsturunuz
Bütün kuvvetinizi ihlâs ta ve hakta bilmelisiniz.
Evet, kuvvet haktad ır ve ihlâstad ır. Haks ızlar dahi, haks ızlıklar ı içinde 
gösterdikleri ihlâs ve samimiyet yüzünden kuvvet kazan ıyorlar.
Evet, kuvvet  hakta ve ihlâsta oldu ğuna bir delil, şu hizmetimizdir. Bu hiz-
metimizde bir parça ihlâs, bu dâvây ı isbat eder ve kendi kendine delil olur. 
Çünkü yirmi seneden fazla kendi memleketimde ve İstanbul ’da ettiğimiz hiz-
met-i ilmiye  ve diniyeye mukâbil, burada sizinle yedi-sekiz senede yüz derece 
fazla edildi. Hâlbuki, kendi memleketimde ve İstanbul ’da burada benimle 
çal ışan kardeşlerimden yüz, belki bin derece fazla yard ımc ılar ım varken, bu-
rada ben yaln ız, kimsesiz, garib, yar ım ümmî , insafs ız memurlar ın tarassudât 
1 Bkz.: “Nice küçük topluluklar vard ır ki, Allah’ ın izniyle, büyük cemaatlere galip gelmi ştir.” (Bakara 
sûresi, 2/249 )
2 (Hâşiye) Evet s ırr- ı ihlâs ile samimî tesanüd ve ittihad, hadsiz menfaate medar oldu ğu gibi; 
korkulara hattâ ölüme kar şı en mühim bir siper, bir nokta-y ı istinadd ır. Çünkü ölüm gelse, 
bir ruhu al ır. S ırr- ı uhuvvet-i hakikiye ile r ıza-y ı ilâhî yolunda, âhirete müteallik i şlerde, kar-
deşleri adedince ruhlar ı olduğundan biri ölse, “Di ğer ruhlar ım sağlam kals ınlar; zira o ruh-
lar her vakit sevablar ı bana kazand ırmakla mânevî bir hayat ı idame ettiklerinden ben ölmü-
yorum.” diyerek,*1 ölümü gülerek kar şılar. “Ve o ruhlar vas ıtas ıyla sevab cihetinde ya şıyo-
rum, yaln ız günah cihetinde ölüyorum.” der, rahatla yatar.
*1   Müminlerin sürekli birbirlerine duâ ederek sevap kazand ırmaya çal ıştıklar ına dair bkz.: İbrahim 
sûresi, 14/41; Nûh sûresi, 71/28. Ayr ıca, “Birbirlerini sevmede, birbirlerine kar şı merhamet ve 
şefkatte müminler, tek bir beden gibidir. Bir uzuv rahats ız olsa, diğer uzuvlar uykusuzluk ve a şı-
rı ateş gibi durumlarda hemen onun yard ımına koşarlar.” anlam ındaki hadis için bkz.: Buhârî, 
edeb  27; Müslim, birr 66, 67; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/270, 276.202  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
ve tazyikâtlar ı alt ında yedi-sekiz sene sizinle etti ğim hizmet; yüz derece eski 
hizmetten fazla muvaffakiyeti gösteren mânevî kuvvet, sizlerdeki ihlâstan gel-diğine katiyen şüphem kalmad ı.
Hem itiraf ediyorum ki, samimî ihlâs ınızla, şan ü şeref perdesi alt ında 
nefsimi ok şayan riyâ dan beni bir derece kurtard ınız. İnşâallah tam ihlâsa mu-
vaffak olursunuz, beni de tam ihlâsa sokars ınız.
Bilirsiniz ki, Hazreti Ali  
(radiyallâhu anh)  o mucize-vârî kerâmetiyle ve Hazreti 
Gavs- ı Âzam  (kuddise sirruh) , o hârika kerâmet-i gaybiyesiyle, sizlere bu s ırr- ı ih-
lâs a binâen iltifat ediyorlar ve himâyetkârâne teselli verip hizmetinizi mânen 
alk ışlıyorlar.1 Evet hiç şüphe etmeyiniz ki, bu teveccühleri, ihlâsa binâen gelir. 
Eğer bilerek bu ihlâs ı kırsan ız, onlar ın tokad ını yersiniz. Onuncu Lem’a ’daki 
şefkat tokatlar ı nı tahattur ediniz.
Böyle mânevî kahramanlar ı arkan ızda zahîr, ba şınızda üstad bulmak is-
terseniz 2ْħِıِùُęْĬأَ ĵٰۤĥَĐ ُونَóِàْËُĺوَ sırrıyla ihlâs- ı tâmm ı  kazan ınız.
Kardeşlerinizin nefis lerini nefsinize –şerefte, makamda, teveccüh-
te, hattâ menfaat-i maddiye gibi nefsin ho şuna giden şeylerde – tercih 
ediniz.3 Hattâ en latîf ve güzel bir hakikat-i îmâniyeyi muhtaç bir mümine 
bildirmek ki; en mâsumâne, zarars ız bir menfaattir. Mümkün ise, nefsinize 
bir hodgâml ık  gelmemek için, istemeyen bir arkada ş ile yapt ırmas ı hoşunuza 
gitsin. Eğer “Ben sevab kazanay ım, bu güzel meseleyi ben söyleyeyim.” ar-
zunuz varsa, çendan onda bir günah ve zarar yoktur. Fakat mâbeyninizdeki sırr- ı ihlâs a zarar gelebilir.
Dördüncü Düsturunuz
Kardeşlerinizin meziyetlerini şah ıslar ınızda ve faziletlerini kendiniz-
de tasavvur edip, onlar ın şerefleriyle şâkirâne iftihar etmektir.
Ehl-i tasavvufun mâbeyninde “ fenâ fi’ş-şeyh, fenâ fi’r-resûl ” ıstılahât ı var. 
Ben sofi de ğilim. Fakat onlar ın bu düsturu, bizim meslekte “ fenâ fi’l-ihvân ”
1 Bkz.: Bedîüzzaman, Sikke-i Tasdîk-i Gaybî  s.95-116 (8. Şua) s.117-138 (8.Lem’a), (18.Lem’a), (28. 
Lemân ın 2.Kerâmet-i Aleviye’si)
2 “(Hatta kendileri ihtiyaç duysalar bile) o karde şlerine öncelik verir, onlara verilmesini tercih ederler.” 
(Haşir sûresi, 59/9 )
3 “Hiçbiriniz kendi için istedi ğini, karde şi için de istemedikçe gerçekten îmân etmi ş olamaz.” anlam ında-
ki hadis için bkz.: Buhârî, îmân  7; Müslim, îmân  71, 72; Tirmizî, kıyâmet  59.YİRMİ BİRİNCİ LEM ’A (İHLÂS RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------    203
sûretinde güzel bir düsturdur. Karde şler aras ında buna “ tefânî ” denilir. Ya-
ni, birbirinde fânî olmakt ır. Yani, kendi hissiyât- ı nefsâniyesini unutup, kar-
deşlerinin meziyât ve hissiyât ıyla fikren ya şamakt ır. Zâten mesle ğimizin esâs ı  
uhuvvet tir. Peder ile evlâd, şeyh ile mürid mâbeynindeki vas ıta değildir. Belki 
hakikî karde şlik vas ıtalar ıdır. Olsa olsa bir üstadl ık  ortaya girer.
Mesleğimiz “ Halîliye ” olduğu için, me şrebimiz “ hıllet ”tir. H ıllet ise, en 
yak ın dost ve en fedâkâr arkada ş ve en güzel takdir edici yolda ş ve en civan-
merd karde ş olmak iktizâ eder. Bu h ılletin üssü’l-esâs ı, samimî ihlâs tır. Sami-
mî ihlâs ı kıran adam, bu h ılletin gayet yüksek kulesinin ba şından sukût eder. 
Gayet derin bir çukura dü şmek ihtimâli var. Ortada tutunacak yer bulamaz.
Evet, yol iki görünüyor.1 Cadde-i kübrâ-y ı Kur’âniye  olan şu mesleği-
mizden şimdi ayr ılanlar, bize dü şman olan dinsizlik  kuvvetine bilmeye-
rek yard ım etmek ihtimâli var.  İnşâallah, Risale-i Nur  yoluyla Kur’ân- ı Mu’-
cizü’l-Beyan ’ın dâire-i kudsiye sine girenler; daima nura, ihlâsa, îmâna kuvvet 
verecekler ve öyle çukurlara sukût etmeyeceklerdir.
Ey hizmet-i Kur’âniye’de arkada şlar ım! İhlâs ı kazanma nın ve muhâfaza 
etmenin en müessir bir sebebi , ‘râb ıta-y ı mevt ’tir. Evet, ihlâs ı zedeleyen ve 
riyâ ya ve dünyaya sevk eden, tûl-ü emel  olduğu gibi, riyâdan nefret veren ve 
ihlâs ı kazand ıran, râb ıta-y ı mevt tir. Yani, ölümünü dü şünüp, dünyan ın fânî 
olduğunu mülâhaza edip, nefsin desîselerinden kurtulmakt ır. Evet ehl-i tarî-
kat ve ehl-i hakikat, Kur’ân- ı Hakîm’in
3ْتِĳَĩْĤا ُÙَĝائِƯذ ٍ÷ْęَĬ ُّģכُ ، 2نَĳُÝِّĻَĨ ْħُıَّĬوَإِ ٌÛِّĻَĨ َّכَĬإِ
gibi âyetlerinden ald ığı dersle, râb ıta-y ı mevt i sülûklar ında esâs tutmu şlar, 
tûl-ü emel in menşei olan tevehhüm-ü ebediyeti o râb ıta ile izâle etmi şler. On-
lar farazî ve hayalî bir sûrette kendilerini ölmü ş tasavvur ve tahayyül edip ve 
yıkan ıyor, kabre konuyor farz edip, dü şüne düşüne nefs-i emmâre  o tahayyül 
ve tasavvurdan müteessir olup uzun emellerinden bir derece vazgeçer. Bu râ-
bıtan ın fevâidi pek çoktur. Hadîste 4َّاتِñَّĥĤا َאذِمِİ َóذِכْ ُواóِáأَכْ– ev kemâ kâl– yani 
1 Bkz.: “Şükür” ya da “küfür” yolu (Dehr sûresi, 76/3 ); “iki yol (hay ır ve şer yolu)” (Beled sûresi, 90/10 ); 
“kötülük” ya da “takvâ” yolu ( Şems sûresi, 91/8 ); Mal ını Allah yolunda harcay ıp O’na sayg ı duyarak 
haramdan sak ınan, o en güzel kelimeyi (kelime-i tevhidi) tasdik eden kimsenin nâil olaca ğı “en kolay 
yol” ya da cimri davranan, bir de kendini güçlü san ıp Allah’tan müsta ğni gören, o en güzel kelimeyi 
(kelime-i tevhidi) yalan sayan ın sard ırılacağı “en güç yol” (Leyl sûresi, 92/5-10 ).
2 “Hiç şüphe yok ki sen de öleceksin, onlar da ölecekler.” (Zümer sûresi, 39/30 )
3 “Her canl ı her an ölümü tatmaktad ır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/185 )
4 Tirmizî, kıyâmet  26, zühd  4; Nesâî, cenâiz  3; İbni Mâce, zühd  31; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
2/292.204  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
“Lezzetleri tahrib edip ac ılaştıran ölümü çok zikrediniz!” diye bu râb ıtay ı ders 
veriyor. Fakat mesle ğimiz tarîkat olmad ığı, belki hakikat oldu ğu için, bu râb ı-
ta yı ehl-i tarîkat  gibi farazî ve hayalî sûretinde yapmaya mecbur de ğiliz. Hem 
meslek-i hakikat e uygun gelmiyor. Belki âk ıbeti düşünmek sûretinde, müstak-
beli zaman- ı hâz ıra getirmek de ğil, belki hakikat noktas ında zaman- ı hâz ırdan 
istikbale fikren gitmek, nazaran bakmakt ır.
Evet, hiç hayale, faraza lüzum kalmadan bu k ısa ömür a ğac ı nın başında-
ki tek meyvesi olan kendi cenaze sine bakabilir. Onunla yaln ız kendi şahs ının 
mevtini gördü ğü gibi, bir parça öbür tarafa gitse, asr ının ölümünü de görür; 
daha bir parça öbür tarafa gitse, dünyan ın ölümünü de mü şahede eder, ih-
lâs- ı etem me yol açar.
İkinci Sebep : Îmân- ı tahkikî nin kuvvetiyle ve mârifet-i Sâni’ i netice ve-
ren masnûât taki tefekkür-ü îmânî den gelen lemeât  ile bir nevi huzur kazan ıp, 
Hâl ık-ı Rahîm ’in hâz ır nâz ır olduğunu düşünüp, O’ndan ba şkas ının teveccü-
hünü aramayarak, huzurunda ba şkalar ına bakmak, medet aramak o huzurun 
edebine muhâlif oldu ğunu düşünmek ile o riyâdan kurtulup ihlâs ı kazan ır. 
Her ne ise.. bunda çok derecât, merâtib var. Herkes kendi hissesine göre ne kadar istifade edebilse, o kadar kârd ır. Risale-i Nur ’da riyâdan kurtaracak, 
ihlâs ı kazand ıracak çok hakâik zikredildi ğinden ona havale edip, burada k ısa 
kesiyoruz.
İhlâs ı kıran ve riyâ ya sevk eden pek çok esbâptan iki-üçünü muhtasaran 
beyan edece ğiz:
Birincisi : Menfaat-i maddiye cihetinden gelen rekabet , yavaş yavaş ihlâ-
sı kırar. Hem netice-i hizmeti de zedeler. Hem o maddî menfaati de kaç ırır.
Evet, hakikat ve âhiret için çal ışanlara kar şı bu millet bir hürmet ve bir 
muâvenet fikrini daima beslemi ş. Ve bilfiil onlar ın hakikat-i ihlâslar ına ve sâ-
dıkâne olan hizmetlerine bir cihette i ştirâk etmek niyetiyle, onlar ın hâcât- ı 
maddiyelerinin tedârikiyle me şgul olup, vakit 
lerini zâyi etmemek için, sadaka 
ve hediye  gibi maddî menfaatlerle yard ım edip, hürmet etmi şler. Fakat bu 
muâvenet  ve menfaat istenilmez, belki verilir. Hem kalben arzu edip muntaz ır 
kalmakla, lisân- ı hâl  ile dahi istenilmez, belki ummad ığı bir hâlde verilir. Yok-
sa ihlâs ı zedelenir. Hem 1ًŻĻِĥَĜ ًאĭَĩَà ĹِÜَאĺِאٰÖ ُواóَÝْýَÜ َźوَ âyetinin nehyine yana şır, 
ameli k ısmen yanar.
1 “Âyetlerimi az bir fiyatla, yani dünya menfaati kar şılığında satmay ın.” (Bakara sûresi, 2/41 )YİRMİ BİRİNCİ LEM ’A (İHLÂS RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------    205
İşte bu maddî menfaati arzu edip muntaz ır kalmak, sonra nefs-i emmâre , 
hodgâml ık  cihetiyle o menfaati ba şkas ına kapt ırmamak için, hakikî bir kar-
deşine ve o husûsî hizmette arkada şına karşı bir rekabet damar ı  uyand ırır. 
İhlâs ı zedelenir, hizmette kudsiyeti kaybeder, Ehl-i hakikat nazar ında sakîl 
bir vaziyet al ır. Ve maddî menfaati de kaybeder. Her ne ise.. bu hamur çok 
su götürür, k ısa kesip yaln ız hakikî karde şlerimin içinde s ırr- ı ihlâs ı ve samimî 
ittifâk ı kuvvetle ştirecek iki misal söyleyece ğim.
Birinci misal : Ehl-i dünya, büyük bir servet ve şiddetli bir kuvvet elde 
etmek için, hattâ bir k ısım ehl-i siyaset  ve hayat- ı içtimâiye-i be şeriyenin mü-
him âmilleri ve komiteleri, i ştirâk-i emvâl düsturunu kendilerine rehber etmi ş-
ler. Bütün sû-i istimâlât ve zararlar ıyla beraber, hârika bir kuvvet, bir menfa-
at elde ediyorlar. Hâlbuki, i ştirâk-i emvâl in çok zararlar ıyla beraber, i ştirâk-
le mâhiyeti de ğişmez. Her birisi umuma gerçi bir cihette ve nezarette mâlik 
hükmündedir, fakat istifade edemez. Her ne ise... bu i ştirâk-i emvâl  düsturu 
âmâl-i uhreviye ye girse, zarars ız, azîm menfaate medârd ır. Çünkü bütün em-
vâl, o iştirâk eden her bir ferdin eline tamamen geçmesinin s ırrını taşıyor.
Çünkü nas ıl ki dört-be ş adamdan –i ştirâk  niyetiyle– biri gazya ğı, biri fitil, 
biri lâmba, biri şişe, biri kibrit getirip lâmba yı yakt ılar. Her biri tam bir lâmba-
ya mâlik oluyor. O i ştirâk edenlerin her birinin bir duvarda büyük bir aynas ı 
varsa, her birinin noksans ız, parçalanmadan birer lâmba, oda ile beraber ay-
nas ına girer.
Aynen öyle de, emvâl-i uhreviye de s ırr- ı ihlâs ile i ştirâk ve s ırr- ı uhuvvet 
ile tesânüd ve s ırr- ı ittihâd  ile teşrîkü’l-mesâî , o iştirâk-i âmâlden hâs ıl olan 
umum yekûn ve umum nur, her birinin defter-i âmâline bitemâmihâ girece ği 
ehl-i hakikat mâbeyninde me şhud ve vâki’dir ve vüs’at- ı rahmet ve kerem-i 
ilâhînin muktezâs ıdır.
İşte, ey karde şlerim! Sizleri in şâallah menfaat-i maddiye rekabete sevk 
etmeyecek. Fakat menfaat-i uhreviye noktas ında bir k ısım ehl-i tarîkat  aldan-
dıklar ı gibi, sizin de aldanman ız mümkündür. Fakat şahsî, cüz’î bir sevab ne-
rede; mezkûr misal hükmündeki i ştirâk-i âmâl noktas ında tezâhür eden sevab 
ve nur nerede?
İkinci misal : Ehl-i sanat , netice-i sanat ı ziyâde kazanmak için, i ştirâk-i 
sanat  cihetinde mühim bir servet elde ediyorlar. Hattâ diki ş iğneleri yapan 
on adam, ayr ı ayr ı yapmaya çal ışmışlar. O ferdî çal ışman ın her günde yaln ız 
üç iğne, o ferdî sanat ın meyvesi olmu ş. Sonra te şrîkü’l-mesâî  düsturuyla on 206  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
adam birle şmişler. Biri demir getirip, biri ocak yand ırıp, biri delik açar, biri 
ocağa sokar, biri ucunu sivriltir ve hâkezâ... her birisi i ğne yapmak sanat ında 
yaln ız cüz’î bir i şle meşgul olup, i ştigal ettiği hizmet basit oldu ğundan vakit 
zâyi olmay ıp, o hizmette meleke kazanarak, gayet süratle i şini görmü ş. Sonra, 
o teşrîk-i mesâî ve taksim-i âmâl  düsturuyla olan sanat ın semeresini taksim 
etmişler. Her birisine –bir günde– üç i ğneye bedel üç yüz i ğne düştüğünü gör-
müşler. Bu hâdise, ehl-i dünyan ın sanatkâ rlar ı aras ında, onlar ı teşrîk-i mesâ-
iye sevk etmek için dillerinde destan olmu ştur.
İşte, ey karde şlerim! Madem umûr-u dünyeviyede , kesif maddelerde 
böyle ittihâd , ittifâk  ile neticeler, böyle azîm yekûn faydalar verir. Acaba, uh-
revî ve nuranî ve tecezzi ve ink ısâma muhtaç olmayarak ve fazl- ı ilâhî ile her 
birisinin aynas ına umum nur in’ikâs etmek ve her biri umumun kazand ığı mi-
sil sevaba mâlik olmak,1 ne kadar büyük bir kâr oldu ğunu k ıyas edebilirsiniz. 
Bu azîm kâr , rekabetle ve ihlâss ızlık  ile kaç ırılmaz!
İhlâs ı kıran ikinci mâni : Hubb-u câh tan gelen şöhret-perestlik  sâikas ıy-
la ve şan ü şeref perdesi alt ında teveccüh-ü âmme yi kazanmak, nazar- ı dik-
kati kendine celbetmekle enâniyet i okşamak ve nefs-i emmâre ye bir makam 
vermektir ki, en mühim bir maraz- ı rûhî oldu ğu gibi “şirk-i hafî ” tâbir edilen 
riyâkârl ığ a,2 hodfüruşluğ a kap ı açar, ihlâs ı zedeler.
Ey karde şlerim! Kur’ân- ı Hakîm ’in hizmetindeki mesle ğimiz  hakikat  ve 
uhuvvet  olduğu ve uhuvvetin s ırrı, şahsiyetini karde şler içinde fânî edip,3(Hâşiye)
onlar ın nefislerini kendi nefsine tercih etmek  olduğundan, mâbeynimizde 
bu nevi hubb-u câh tan gelen rekabet te’sir etmemek gerektir. Çünkü mesle ği-
mize bütün bütün münâfîdir. Madem karde şlerin şerefi umumiyetle her ferde 
âit olabilir; o büyük şeref-i mânevîyi, şahsî, hodfüru ş âne, rekabetkârâne, cüz’î 
bir şerefe ve şöhret e fedâ etmek, Risale-i Nur şâkirt lerinden yüz derece uzak 
olduğu ümidindeyim.
Evet, Risale-i Nur şâkirtleri nin kalbi, akl ı, ruhu; böyle a şağı, zararl ı, süf-
lî şeylere tenezzül etmez. Fakat herkeste nefs-i emmâre  bulunur. Baz ı da 
1 “Kim bir hidayete davette bulunursa, ona uyanlar ın sevaplar ının bir misli ona gelir. Ayr ıca bu durum, 
onlar ın ücretlerinden de hiçbir şey eksiltmez.” anlam ındaki hadis için bkz.: Müslim, ilim 16; Tirmizî, 
ilim 15; Ebû Dâvûd, sünnet  6; Nesâî, zekât  64.
2 Riyâkârl ığın, “şirk-i hafî” oldu ğuna dair bkz.: İbni Mâce, zühd  21; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
3/30; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/365; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  5/334.
3 (Hâşiye) Evet bahtiyar odur ki; kevser-i Kur’ânî’den süzülen tatl ı, büyük bir havuzu kazan-
mak için, bir buz parças ı nev’indeki şahsiyetini ve enâniyetini o havuz içine at ıp eritendir.YİRMİ BİRİNCİ LEM ’A (İHLÂS RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------    207
hissiyât- ı nefsiye  damarlara ili şir; bir derece hükmünü kalb, ak ıl ve ruhun ra ğ-
mına olarak icrâ eder. Sizlerin kalb ve ruh ve akl ınızı itham etmem. Risale-i 
Nur ’un verdi ği te’sire binâen itimâd ediyorum. Fakat nefis ve heva  ve his ve 
vehim  bazen aldat ıyorlar. Onun için, bazen şiddetli ikaz olunuyorsunuz. Bu 
şiddet, nefis ve heva ve his ve vehme bak ıyor; ihtiyatl ı davran ınız.
Evet eğer mesleğimiz  şeyhlik  olsa idi, makam bir olurdu veyahut mahdud 
makamlar bulunurdu. O makama müteaddit istidadlar namzed olurdu. G ıb-
takârâne bir hodgâml ık  olabilirdi. Fakat mesle ğimiz uhuvvet tir. Karde ş karde-
ş e peder olamaz, mür şid  vaziyetini tak ınamaz. Uhuvvetteki makam geni ştir. 
Gıbtakârâne müzâhame ye medâr olamaz. Olsa olsa, karde ş kardeşe muavin 
ve zahîr olur; hizmetini tekmil eder. Pederâne, mür şidâne mesleklerdeki g ıb-
takârâne h ırs- ı sevab ve ulüvv-i himmet cihetiyle çok zararl ı ve hatarl ı netice-
ler vücuda geldi ğine delil, ehl-i tarîkat in o kadar mühim ve azîm kemâlâtlar ı 
ve menfaatleri içindeki ihtilâfât ın ve rekabetin verdi ği vahîm neticelerdir ki; 
onlar ın o azîm, kudsî kuvvetleri bid’a rüzgârlar ı na karşı dayanam ıyor.
Üçüncü Mâni : Korku  ve tamah dır. Bu mâni di ğer bir k ısım mânilerle 
beraber “Hücumât- ı Sitte ”de1 tamam ıyla izah edildi ğinden ona havale edip, 
Cenâb- ı Erhamürrâhimîn’den bütün esmâ-y ı hüsnâ sını şefaatçi yap ıp niyaz 
ediyoruz ki: “Bizleri ihlâs- ı tâm ma muvaffak eylesin, âmîn...”
2َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َīĻِāَĥْíُĩْĤا َīĻِāِĥْíُĩْĤا َאدِكَ×ِĐ ْīِĨ َאĭْĥَđْäا َصِŻْìِْŸا ِّěَéِÖ َّħُıّٰĥĤاَ
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Mektubat’ta Yirmi Dokuzuncu Mektub’un Alt ınc ı K ısm ı’dır.
2 “Allah’ ım! İhlâs sûresinin hakk ı için, bizi (bütün davran ışlar ında) ihlâs ı hedefleyen ve ihlâsa erdirilmi ş 
kullar ından eyle, âmîn, âmîn.”
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )208  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Bir K ısım Kardeşlerime 
Hususî Bir Mektuptur
Yaz ıda usanan ve ibâdet  aylar ı  olan Şuhûr-u Selâse de sâir evrâd ı, beş 
cihetle ibâdet say ılan1(Hâşiye) Risale-i Nur  yaz ısına tercih eden karde şlerime iki 
hadîs-i şerifin bir nüktesini söyleyece ğim.
Birincisi
2َاءِïَıُّýĤا َאءِĨِïِÖ َאءِĩَĥُđْĤا َادُïِĨ زَنُĳُĺ –ev kemâ kâl– Yani: “Mahşerd e ulemâ-y ı 
hakikatin sarf ettikleri mürekkeb , şehid lerin kan ıyla müvâzene edilir; o 
kıymette olur.”
İkincisi
3ٍïĻِıَü ِÙِאئَĨ ُóْäأَ ُįَĥَĘ ĹِÝَّĨأُ َאدِùَĘ َïْĭِĐ ĹِÝَّĭُùِÖ َّכَùَĩَÜ ْīَĨ –ev kemâ kâl– Yani: 
“Bid’a lar ın ve dalâletlerin istilâs ı zaman ında sünnet-i seniyye ye ve Hakikat-i 
Kur’âniye ’ye temessük edip hizmet eden, yüz şehid  sevâb ını kazanabilir.”
Ey tembellik damar ıyla yaz ıdan usanan ve ey sofi-me şreb  kardeşler! Bu 
iki hadîsin mecmûu gösterir ki, böyle zamanda hakâik-i îmâniyeye ve esrâr- ı 
şeriat  ve sünnet-i seniyyeye hizmet eden mübarek, hâlis kalemlerden akan 
siyah nur  veya âb- ı hayat  hükmünde olan mürekkeblerin bir dirhemi, şühe-
dân ın yüz dirhem kan ı hükmünde yevm-i mah şer de size fayda verebilir. Öyle 
ise, onu kazanmaya çal ışınız.
1 (Hâşiye) Bu k ıymetli mektupta Üstad ımızın işaret ettiği beş nev’i ibâdetin kendilerinden iza-
hını talep ettik. Ald ığımız izah aşağıya yaz ılm ıştır.
 1 - En mühim bir mücâhede olan ehl-i dalâlete kar şı mânen mücâhede etmektir.
 2 - Üstad ına neşr-i hakikat cihetinde yard ım sûretiyle hizmet etmektir.
 3 - Müslümanlara îmân  cihetinde hizmet etmektir.
 4 - Kalemle ilmi tahsil etmektir.
 5 - Bazen bir saati bir sene ibâdet  hükmüne geçen tefekkürî olan ibâdeti yapmakt ır.
 Rüşdü , Hüsrev , Re’fet 
2 Bkz.: el-Gazâlî, İhyâü ulûmi’d-dîn  1/6, 8; İbni Hacer, Lisânü’l-mîzân  5/225; el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  
6/466.
3 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  5/315; İbni Adiyy, el-Kâmil  2/327; el-Beyhakî, ez-Zühd  s.118.YİRMİ BİRİNCİ LEM ’A (İHLÂS RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------    209
Eğer deseniz: Hadîste “âlim ” tâbiri var, bir k ısm ımız yaln ız kâtibiz.
Elcevap Elcevap : Bir sene bu risaleler i ve bu dersleri anlayarak ve kabul ederek 
okuyan, bu zaman ın mühim, hakikatli bir âlimi olabilir. E ğer anlamasa da, 
madem Risale-i Nur  şâkirtleri nin bir şahs- ı mânevîsi var; şüphesiz o şahs- ı 
mânevî  bu zaman ın bir âlimidir. Sizin kalemleriniz ise, o şahs- ı mânevînin 
parmaklar ıdır. Kendi nokta-y ı nazar ımda liyâkats ız olduğum hâlde, haydi 
hüsn-ü zann ınıza binâen bu fakire bir üstadl ık  ve tebaiyet noktas ında bir âlim  
vaziyetini verdi ğinizden ba ğlanm ışsınız. Ben ümmî  ve kalemsiz  olduğum için, 
sizin kalemleriniz benim kalemim say ılır, hadîste gösterilen ecri al ırsınız.
Said  Nursî210  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Yirmi İkinci Lem'a
1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Isparta ’nın âdil valisine ve adliye sine ve zab ıtas ına,
En mahrem  ve en has ve hâlis karde şlerime mahsus olarak yirmi iki sene 
evvel Isparta ’nın Barla  nâhiyesinde iken yazd ığım gayet mahrem bu risale-
ciğimi Isparta milletiyle ve hükûmetiyle alâkadarl ığını gösterdiği için takdim 
ediyorum. E ğer münasip görülse, ya yeni veya eski harfle daktilo ile birkaç 
nüsha yaz ılsın ki, yirmi be ş otuz senedir esrâr ımı arayanlar ve tarassud  eden-
ler de anlas ınlar ki; gizli hiçbir s ırrımız yok. Ve en gizli bir s ırrımız, işte bu ri-
saledir; bilsinler!
Said  Nursî
İşârât- ı Selâse 
On Yedinci Lem’an ın On Yedinci Notas ı’nın Üçüncü Meselesi iken su-
âllerinin şiddet ve şümûlüne ve cevaplar ının kuvvet ve parlakl ığına binâen, 
Otuz Birinci Mektup ’un Yirmi İkinci Lem’as ı olarak Lemeât’a kar ıştı. Lem’alar  
bu Lem’aya yer vermelidirler. Mahremdir; en has ve hâlis ve sâd ık kardeşle-
rimize mahsustur.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
2ْرًاïَĜ ْءٍĹَü ِّģِכُĤ ُّٰųا َģَđَä ْïَĜ ِه۪ۘóْĨأَ ُēِĤَאÖ َّٰųا إِنَّ ُۘįُ×ْùَè َĳُıَĘ ِّٰųا ĵَĥَĐ ْģَכَّĳَÝَĺ ْīَĨوَ
Bu Mesele “Üç İşaret ”tir.
Birinci İşaret
Şahs ıma ve Risale-i Nur ’a âit mühim bir suâl.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Allah’a dayan ıp güvenene Allah kâfidir. Allah buyru ğunu elbette yerine getirir. Gerçekten Allah her-
şey için bir ölçü, her i ş için bir vâde belirlemi ştir.” (Talâk sûresi, 65/3 )
Çoklar taraf ından deniliyor ki : Sen, ehl-i dünya nın dünyas ına kar ış-
mad ığın hâlde, nedendir ki, her f ırsatta onlar senin âhiretine kar ışı-
yorlar; hâlbuki hiçbir hükûmetin kanunu, târikü’d-dünya  ve münze-
vîlere kar ışmıyor?
Elcevap Elcevap : Yeni Said ’in bu suâle kar şı cevab ı sükûttur. Yeni Said : “Benim 
cevab ımı kader-i ilâhî  versin.” der. Bununla beraber, mecburiyetle, emaneten 
istiâre etti ği Eski Said ’in kafas ı diyor ki:
Bu suâle cevap verecek, Isparta  vilâyetinin hükûmetidir ve şu vilâyetin 
milletidir. Çünkü bu hükûmet ve şu millet, benden çok ziyâde bu suâlin alt ın-
daki mânâ ile alâkadard ırlar. Madem binler efrâd ı bulunan bir hükûmet ve 
yüz binler efrâd ı bulunan bir millet benim bedelime dü şünmeye ve müdafaa 
etmeye mecburdur; ben neden lüzumsuz olarak müddeîlerle konu şup müda-
faa edeyim? Çünkü dokuz senedir ben bu vilâyetteyim; gittikçe daha ziyâde dünyalar ına arkam ı çeviriyorum. Hiçbir hâlim de mestur kalmam ış. En gizli, 
en mahrem  risalelerim dahi hükûmetin ve baz ı meb’uslar ın ellerine geçmi ş. 
Eğer ehl-i dünyay ı telâşa ve endi şeye düşürecek dünyevî bir kar ışmak hâlim 
ve kar ıştırmak teşebbüsüm ve fikrim olsayd ı, bu vilâyet ve kazalardaki hükû-
met, dokuz sene dikkat ve tecessüs ettikleri hâlde ve ben de çekinmeyerek ya-nıma gelenlere esrâr ımı beyân etti ğim hâlde, hükûmet bana kar şı sükût  edip 
ilişmediler. E ğer milletin ve vatan ı
n saâdetine ve istikbâline zarar verecek bir 
kabahatim varsa, dokuz seneden beri valisinden tut, köy karakol kumanda-nına kadar kendilerini mesul eder. Onlar kendilerini mesuliyetten kurtarmak 
için, hakk ımda habbeyi kubbe yapanlara kar şı, kubbeyi habbe yap ıp beni 
müdafaa etmeye mecburdurlar. Öyle ise bu suâlin cevab ını onlara havale 
ediyorum.
Amma şu vilâyetin milleti, umumiyetle benden ziyâde beni müdafaa et-
mek mecburiyetleri şundand ır ki; bu dokuz senedir hem karde ş, hem dost, 
hem mübarek olan bu milletin hayat- ı ebediyesine ve kuvvet-i imaniyesine ve 
saâdet-i hayatiye sine bilfiil ve maddeten tesirini gösteren yüzer risalelerle ça-
lıştığımızı ve hiçbir da ğdağa ve zarar, hiç kimseye o risaleler  yüzünden gelme-
diği ve hiçbir garazkârâne tere şşuhât- ı siyasiye ve dünyeviye görülmedi ği ve 
–lillâhilhamd– şu Isparta  vilâyeti, eski zaman ın Şam- ı Şerifinin mübarekiyeti 
ve âlem-i İslâm ’ın medrese-i umumî si olan M ısır ’ın Câmiü’l-Ezher ’i mübare-
kiyeti nev’inden, kuvvet-i imaniye  ve salâbet-i diniye  cihetinde bir mübareki-
yet makam ını Risale-i Nur  vas ıtas ıyla kazanarak; bu vilâyette, iman ın kuvveti 212  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
lâkaydl ığa ve ibâdetin i ştiyak ı sefâhete hâkim olmas ını ve umum vilâyetlerin 
fevkinde bir meziyet-i dindarane yi Risale-i Nur  bu vilâyete kazand ırdığından, 
elbette bu vilâyetteki umum insanlar, hattâ faraza dinsizi de olsa, beni ve Ri-sale-i Nur’u müdafaaya mecburdur. Onlar ın çok ehemmiyetli müdafaa hak-
lar ı içinde, benim gibi vazifesini bitirmi ş ve –lillâhilhamd– binlerle şâkirtler 
benim gibi bir âcizin yerinde çal ışmış ve çal ıştığı hengâmda, ehemmiyetsiz 
cüz’î hakk ım, beni müdafaaya sevk etmiyor. Bu kadar binlerle dâvâ vekilleri 
bulunan bir adam, kendi dâvâs ını kendi müdafaa etmez.
İkinci İşaret
Tenkitkârâne bir suâle cevapt ır.
Ehl-i dünya  taraf ından deniliyor ki : Sen neden bizden küstün? Bir 
defa olsun hiç müracaat etmeyip sükût  ettin? Bizden şiddetli şekvâ  
edip “Bana zulmediyorsunuz!” diyorsun. Hâlbuki bizim bir prensibi-miz var, bu asr ın muktezâs ı  olarak hususî düsturlar ımız var. Bunlar ın 
tatbikini sen kendine kabul etmiyorsun. Kanunu tatbik eden zâlim olmaz, kabul etmeyen isyan eder.
Ezcümle, bu asr- ı hürriyet te ve bu yeni ba şlad ığımız cumhuriyetler dev-
ri nde, müsâvât  esas ı üzerine tahakküm  ve tagallüb ü kald ırmak düsturu, bizim 
bir kanun -u esasî miz hükmüne geçti ği hâlde, sen kâh hocal ık, kâh zâhidlik 
sûretinde teveccüh-ü âmme yi kazanarak, nazar -ı dikkati kendine celbederek, 
hükûmetin nüfuzu hâricinde bir kuvvet, bir makam- ı içtimâî elde etmeye ça-
lıştığın, zâhir hâlin ve eski zamandaki macera-y ı hayat ının delâletiyle anla şı-
lıyor. Bu hâl ise, – şimdiki tâbir ile– burjuvalar ın müstebidâne tahakkümleri 
içinde ho ş görünebilir. Fakat bizim tabaka-y ı avâm ın intibâh ıyla ve galebe-
siyle tezâhür eden tam sosyalizm  ve bolşevizm  düsturlar ı, bizim daha ziyâ-
de işimize yarad ığ
ı için; o sosyalizm düsturlar ını kabul etti ğimiz hâlde, senin 
vaziyetin bize a ğır geliyor, prensiplerimize muhalif dü şüyor. Onun için sana 
verdiğimiz s ıkıntıdan şekvâya ve küsmeye hakk ın yoktur?
Elcevap Elcevap : Hayat- ı içtimâiye-i be şeriyede bir ç ığır açan, e ğer kâinatta-
ki kanun -u f ıtrata muvâf ık hareket etmezse; hay ırlı işlerde ve terakkide 
muvaffak olamaz. Bütün hareketi şer ve tahrip hesab ına geçer.  Madem 
kanun-u f ıtrat a tatbik-i harekete mecburiyet var; elbette f ıtrat- ı beşeriye yi de-
ğiştirmek ve nev-i be şerin hilkatindeki hikmet -i esâsiyeyi kald ırmakla, mut-
lak müsâvât  kanunu tatbik edilebilir. Evet ben, neseben ve hayatça avâm  YİRMİ İKİNCİ LEM ’A (İŞÂRÂT-I SELÂSE)    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------    213
tabakas ından ım. Ve me şreben ve fikren “müsâvât- ı hukuk ” mesleğini kabul 
edenlerdenim. Ve şefkaten ve İslâmiyet ’ten gelen s ırr- ı adâlet  ile, burjuva  de-
nilen tabaka-y ı havass ın istibdat  ve tahakkümlerine kar şı eskiden beri muha-
lefetle çal ışanlardan ım. Onun için bütün kuvvetimle adâlet-i tâmme  lehinde, 
zulüm  ve tagallüb ün ve tahakküm  ve istibdad ın aleyhindeyim.
Fakat nev-i be şerin f ıtrat ı ve s ırr- ı hikmeti, müsâvât -ı mutlaka kanununa 
zıdd ır. Çünkü Fât ır-ı Hakîm , kemâl-i kudret ve hikmetini göstermek için, az 
bir şeyden çok mahsulât ald ırır ve bir sayfada çok kitaplar ı yazd ırır ve bir şey 
ile çok vazifeleri yapt ırdığı gibi, beşer nev’i ile de binler nev’in vazifelerini 
gördürür.
İşte o s ırr- ı azîm dendir ki, Cenâb- ı Hak , insan  nev’ini binler nev’ileri sün-
bül verecek ve hayvanât ın sâir binler nev’ileri kadar tabakât gösterecek bir f ıt-
ratta yaratm ıştır. Sâir hayvanât  gibi kuvâlar ına, latîfelerine, duygular ına had 
konulmam ış; serbest b ırak ıp hadsiz makamâtta gezecek istidât verdi ğinden, 
bir nev’ iken binler nev’ hükmüne geçti ği içindir ki, arz ın halifesi1 ve kâinat ın 
neticesi  ve zîhayat ın sultan ı  hükmüne geçmi ştir.
İşte nev-i insan ın tenevvüünün en mühim mâyesi ve zenbere ği, müsa-
baka ile, hakikî imanl ı fazilettir. Fazileti kald ırmak, mâhiyet-i be şeriyenin teb-
diliyle, akl ın söndürülmesiyle, kalbin öldürülmesiyle, rûhun mahvedilmesiyle 
olabilir. Evet şu hürriyet  perdesi alt ında müthi ş bir istibdad ı taşıyan şu asr ın 
gaddar yüzüne çarp ılmaya lây ık iken ve hâlbuki o tokada müstehak olmayan 
gayet mühim bir zât ın yanl ış olarak yüzüne savrulan kâmilâne şu sözün:
Ne mümkün zulüm  ile, bîdâd  ile, imha-y ı hürriyet  !
Çal ış idraki kald ır, muktedirsen âdemiyet ten!2
sözünün yerine, bu asr ın yüzüne çarpmak için ben de derim:
Ne mümkün zulüm  ile, bîdâd  ile, imha-y ı hakikat !
Çal ış kalbi kald ır, muktedirsen âdemiyetten!
Veyahut,
Ne mümkün zulüm  ile, bîdâd  ile, imha-y ı fazilet !
Çal ış vicdan ı kald ır, muktedirsen âdemiyetten!
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30.
2 Nam ık Kemal, Hürriyet Kasidesi .214  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Evet imanl ı fazilet , medâr- ı tahakküm  olmad ığı gibi, sebeb-i istibdad  da 
olamaz. Tahakküm  ve tagallüb  etmek, faziletsizliktir. Ve bilhassa ehl-i fazilet in 
en mühim me şrebi, acz  ve fakr  ve tevazu  ile hayat- ı içtimâiye-i be şeriye ye 
kar ışmak tarz ındad ır. Lillâhilhamd, bu me şreb  üstünde hayat ımız gitmiş ve 
gidiyor. Ben kendimde fazilet var diye fahir sûretinde dâvâ etmiyorum. Fa-
kat nimet -i ilâhiyeyi tahdis sûretinde, şükretmek niyetiyle diyorum ki : 
Cenâb- ı Hak  fazl u keremiyle, ulûm-u imaniye ve Kur’âniye’ye çal ışmak 
ve fehmetmek faziletini ihsân  etmiştir. Bu ihsân- ı ilâhîyi bütün hayat ımda 
–lillâhilhamd– tevfik-i ilâhî ile şu millet-i İslâmiye’nin menfaatine, saâdetine 
sarf ederek; hiçbir vakit vas ıta-y ı tahakküm ve tagallüb olmad ığı gibi; ekser 
ehl-i gafletçe matlub olan teveccüh-ü nâs ve hüsn-ü kabul-ü halk dahi, mü-him bir s ırra binâen benim menfurumdur; onlardan kaç ıyorum. Yirmi sene 
eski hayat ımı zayi ettiği için onlar ı kendime muz ır görüyorum. Fakat Risale-i 
Nur ’u beğenmelerine bir emâre biliyorum, onlar ı küstürmüyorum.
İşte ey ehl-i dünya ! Dünyan ıza hiç kar ışmad ığım ve prensiplerinizle hiçbir 
cihet-i temas ım bulunmad ığı ve dokuz sene esaretteki bu hayat ımın şehâde-
tiyle yeniden dünyaya kar ışmaya hiçbir niyet ve arzum yokken, bana eski bir 
mütegallib ve dâimâ f ırsat ı bekleyen ve fikr-i istibdad  ve tahakkümü ta şıyan 
bir adam gibi yap ılan bunca tarassud  ve tazyikiniz, hangi kanun  iledir? Hangi 
maslahat iledir? Dünyada hiçbir hükûmet böyle fevka’l-kanun  ve hiçbir fer-
din tasvibine mazhar olmayan bir muâmeleye müsaade etmedi ği hâlde, bana 
karşı yap ılan bu kadar bed muâmele lere, yaln ız, değil benim küsme m, belki 
eğer bilse nev-i be şer küser, belki kâinat  küsüyor!
Üçüncü İşaret
Mağlata lı dîvânecesine bir suâl.
Bir k ısım ehl-i hüküm diyorlar ki : Madem sen bu memlekette du-
ruyorsun; şu memleketin cumhurî kanun lar ına ink ıyâd etmek lâz ım 
gelirken, sen neden inzivâ  perdesi alt ında kendini o kanunlardan 
kurtar ıyorsun? Ezcümle; şimdiki hükûmetin kanununda, vazife  hâri-
cinde bir meziyeti, bir fazileti kendine tak ıp, onunla bir k ısım millete 
tahakküm  edip nüfuzunu icrâ etmek, müsâvât  esas ına istinâd eden 
cumhuriyetin bir düsturuna münâfîdir. Sen neden vazifesiz oldu ğun 
hâlde elini öptürüyorsun? Halk beni dinlesin diye hodfüru şâne bir 
vaziyet tak ınıyorsun?YİRMİ İKİNCİ LEM ’A (İŞÂRÂT-I SELÂSE)    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------    215
Elcevap Elcevap : Kanunu tatbik edenler evvelâ kendilerine tatbik ettikten sonra 
başkas ına tatbik edebilirler. Siz kendinize tatbik etmedi ğiniz bir düsturu ba ş-
kas ına tatbik etmekle, herkesten evvel siz düsturunuzu, kanununuzu k ırıyor-
sunuz ve kar şı geliyorsunuz. Çünkü bu müsâvât -ı mutlaka kanununun bana 
tatbikini istiyorsunuz. Ben de derim:
Ne vakit bir nefer , bir müşirin makam- ı içtimâîsine ç ıkarsa ve milletin o 
müşire karşı gösterdikleri hürmet  ve teveccühe i ştirak ederse ve onun gibi o 
teveccüh ve hürmete mazhar olursa veyahut o mü şir , o nefer gibi âdile şirse 
ve o neferin sönük vaziyetini al ırsa ve o mü şirin vazife  hâricinde hiçbir ehem-
miyeti kalmazsa; hem e ğer, en zeki ve bir ordunun muzafferiyetine sebebiyet 
veren bir erkân- ı harp  reisi, en aptal bir neferle teveccüh-ü âmme de ve hür-
met ve muhabbette müsâvâta girerse; o vakit sizin bu müsâvât  kanununuz 
hükmünce bana şöyle diyebilirsiniz: “Kendine hoca deme! Hürmeti kabul et-
me! Faziletini inkâr  et! Hizmetçine hizmet et! Dilencilere arkada ş ol!”
Eğer deseniz: Bu hürmet  ve makam ve teveccüh, vazife  başında olduğu 
vakte mahsustur ve vazifedarlara hast ır. Sen vazifesiz bir adams ın; 
vazifedarlar gibi milletin hürmetini kabul edemezsin.
Elcevap Elcevap : Eğer insan  yaln ız bir cesetten ibaret olsa ve insan dünyada 
lâyemutâne dâimî kalsa ve kabir  kap ısı  kapansa ve ölüm  öldürülse, o vakit 
vazife  yaln ız askerlik  ve idare memurlar ına mahsus kal ırsa; sözünüzde dahi 
bir mânâ olurdu.
Fakat madem  insan  yaln ız cesetten ibaret de ğil. Cesedi beslemek için; 
kalb, dil, ak ıl, dimağ kopar ılıp o cesede yedirilmez, onlar imha edilmez. Onlar 
da idare ister.
Ve madem  kabir  kap ısı  kapanm ıyor ve madem kabrin öbür taraf ındaki 
endişe-i istikbâl  her ferdin en mühim meselesidir. Elbette milletin itaat ve hür-
metine istinâd eden vazifeler, yaln ız milletin hayat- ı dünyeviyesine âit içtimâî 
ve siyasî ve askerî vazifelere münhas ır değildir.
Evet yolculara seyahat için vesika vermek bir vazife  olduğu gibi, ebed  
taraf ına giden yolculara da hem vesika, hem o zulümâtl ı yolda nur vermek  
öyle bir vazifedir ki, hiçbir vazife o vazife kadar ehemmiyetli de ğildir. Böy-
le bir vazifenin inkâr ı, ölümün inkâr ıyla ve her gün 1ٌّěَè ْتُĳَĩْĤاَ dâvâs ını, 
1 “Ölüm kesin bir gerçektir.” (Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/180. Ayr ıca, ölüm gerçe ğini ifade 
eden âyet-i kerîmeler için bkz.:  Bakara sûresi, 2/28;  Âl-i İmran sûresi, 3/185;  Hac sûresi, 22/66;  Câsiye 
sûresi, 45/26;  Kaf sûresi, 50/19;   Cum’a sûresi, 62/8;  Mülk sûresi, 67/2).216  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
cenaze lerinin mührüyle imza edip tasdik eden otuz bin şâhidin şehâdetini 
tekzip ve inkâr  etmekle olur.
Madem  mânevî hâcât- ı zaruriyeye istinâd eden mânevî vazifeler var. Ve 
o vazifelerin en mühimmi, ebed  yolunda seyahat için pasaport varakas ı ve 
berzah  zulümât ında kalbin cep feneri ve saâdet-i ebediyenin anahtar ı olan 
imand ır ve iman ın ders ve takviyesidir. Elbette o vazifeyi gören ehl-i mârifet  
her hâlde küfrân- ı nimet  sûretinde kendine edilen nimet -i ilâhiyeyi ve fazi-
let-i imaniyeyi hiçe say ıp, sefihler ve fâs ıklar ın makam ına sukût etmeyecektir. 
Kendini, a şağılar ın bid’a lar ıyla, sefâhetleriyle bula ştırmayacakt ır. İşte beğen-
mediğiniz ve müsâvâts ızlık zannetti ğiniz inzivâ  bunun içindir.
İşte bu hakikatle beraber, beni i şkence  ile tâciz eden sizin gibi enaniyette 
ve bu kanun -u müsâvât ı kırmakta firavunluk derecesinde ileri giden müte-
kebbir lere karşı demiyorum. Çünkü mütekebbirlere kar şı tevazu , tezellül zan-
nedildiğinden, tevazu etmemek gerektir. Belki ehl-i insaf ve mütevazi ve âdil 
kısm ına derim ki:
Ben –felillâhilhamd– kendi kusurumu, aczimi biliyorum; de ğil müslü-
manlar üstünde mütekebbirâne bir makam- ı ihtiram isteme k, belki her va-
kit nihayetsiz kusurlar ımı, hiçliğimi görüp, isti ğfar  ile teselli  bulup, halklardan 
ihtiram de ğil, duâ  istiyorum. Hem zannederim benim bu mesle ğimi, benim 
bütün arkada şlar ım biliyorlar. Yaln ız bu kadar var ki, Kur’ân -ı Hakîm ’in hiz-
meti esnas ında ve hakâik-i imaniye nin dersi vaktinde o hakâik hesab ına ve 
Kur’ân şerefine o makam ın iktizâ etti ği izzet ve vakar- ı ilmiyeyi ders vaktinde 
muhafaza edip, ba şımı ehl-i dalâlet e eğmemek için, o izzetli vaziyeti muvak-
katen tak ınıyorum. Zannederim, ehl-i dünya nın kanunlar ının haddi yoktur ki, 
bu noktalara kar şı çıkabilsin!
Cây- ı Hayret Bir Tarz- ı Muâmele : Mâlûmdur ki; her yerde ehl-i maarif , 
mârifet  ve ilim  noktas ında muhâkeme eder. Nerede ve kimde mârifet ve ilmi 
görse, meslek  itibâr ıyla ona kar şı bir dostluk ve bir hürmet  besler. Hattâ dü ş-
man  bir hükûmetin bir profesörü bu memlekete gelse, ehl-i maarif, onun ilim 
ve mârifetine hürmeten onu ziyaret  ederler ve ona hürmet ederler. Hâlbuki 
İngiliz ’in en yüksek meclis-i ilmiyesinin, Me şîhat- ı İslâmiye ’den sordu ğu alt ı 
suâlin cevab ını, alt ı yüz kelime ile Me şîhat- ı İslâmiye ’den istedikleri zaman, 
bura maarifinin hürmetsizli ğine uğrayan bir ehl-i mârifet , o alt ı suâle alt ı keli-
me ile mazhar- ı takdir olmu ş bir cevap veren ve ecnebîlerin en mühim ve hü-
kemâlar ın en esasl ı düsturlar ına hakikî ilim ve mârifetle muaraza edip galebe YİRMİ İKİNCİ LEM ’A (İŞÂRÂT-I SELÂSE)    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------    217
çalan ve Kur’ân ’dan ald ığı kuvvet-i mârifet ve ilme istinaden Avrupa  feylesof-
lar ı na meydan okuyan ve hürriyetten alt ı ay evvel İstanbul ’da hem ulemây ı 
ve hem de mekteblileri münazaraya davet  edip kendisi hiç suâl sormadan 
suâllerine noksans ız olarak do ğru cevap veren1(Hâşiye) ve bütün hayat ını bu 
milletin saâdetine hasreden ve yüzer risale, o milletin Türkçe olan lisân ıyla 
neşredip o milleti tenvir eden; hem vatanda ş, hem dinda ş, hem dost, hem 
kardeş bir ehl-i mârifete kar şı en ziyâde s ıkıntı veren ve hakk ında adâvet bes-
leyen ve belki hürmetsizlik eden, bir k ısım maarif dâiresi ne mensup olanlarla 
az bir k ısım resmî hocalard ır.
İşte, gel bu hâle ne diyeceksin? Medeniyet  midir? Maarif-perverlik  midir? 
Vatan-perverlik  midir? Milliyet-perverlik  midir? Cumhuriyet-perverlik  midir? 
Hâşâ! Hâşâ! Hiç hiçbir şey değil. Belki bir kader-i ilâhîdir ki, o kader-i ilâhî , 
o ehl-i mârifet  adam ın dostluk ümit etti ği yerden adâvet gösterdi ki, hürmet  
yüzünden ilmi riyâ ya girmesin ve ihlâs ı kazans ın.
f
Hâtime
Kendimce cây- ı hayret ve medâr- ı şükran bir taarruz :
Bu fevkalâde enaniyet li ehl-i dünya nın enaniyet  işinde o kadar hassa-
siyet var ki, e ğer şuûren olsa idi, kerâmet  derecesinde veyahut büyük bir 
deha derecesinde bir muâmele olurdu. O muâmele de şudur: Kendi nefsim 
ve akl ım bende hissetmedikleri bir parça riyâkârâne enaniyet  vaziyetini, on-
lar enaniyetlerinin hassasiyet mîzan ıyla hissediyorlar gibi, şiddetli bir sûrette, 
ben hissetmedi ğim enaniyetimin kar şısına ç ıkıyorlar. Bu sekiz-dokuz senede, 
sekiz-dokuz defa tecrübem var ki, onlar ın zâlimâne bana kar şı muâmeleleri-
nin vukûundan sonra, kader-i ilâhîyi dü şünüp “Ne için bunlar ı bana musallat 
etti.” diye nefsimin desîselerini ar ıyordum. Her defada, ya nefsim şuûrsuz 
olarak enaniyete f ıtrî meyletmi ş veyahut bilerek beni aldatm ış, anl ıyorum. O 
vakit kader-i ilâhî , o zâlimlerin zulmü içerisinde hakk ımda adâlet  etmiş, der-
dim.
1 (Hâşiye) Yeni Said  diyor ki: Şu makamda Eski Said ’in iftiharkârâne söyledi ği şu sözlere ben 
iştirak etmiyorum. Bu risalede sözü ona verdi ğim için susturam ıyorum. Enaniyetlilere kar-
şı bir parça enaniyet ini göstersin diye sükût  ediyorum.218  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Ezcümle; bu yaz ın arkada şlar ım güzel  bir ata beni bindirdiler. Bir sey-
rangâha gittim. Şuûrsuz olarak nefsimde hodfüru şâne bir keyif arzusu uyan-
makla ehl-i dünya  öyle şiddetli o arzumun kar şısına ç ıktılar ki, yaln ız o gizli 
arzuyu de ğil, belki çok i ştihalar ımı kestiler. Hattâ ezcümle, bu defa Rama-
zan’dan sonra, eski zamanda gayet büyük, kudsî bir imam ın bize kar şı gaybî 
kerâmetiyle iltifât ından sonra karde şlerimin takvâ  ve ihlâslar ı ve ziyaretçilerin 
hürmet  ve hüsn-ü zanlar ı içinde –ben bilmeyerek– nefsim müftehirâne, güyâ 
müteşekkirâne perdesi alt ında riyâkâr âne bir enaniyet  vaziyetini almak istedi. 
Birden bu ehl-i dünyan ın hadsiz hassasiyetle ve hattâ riyâkârl ığ ın zerrelerini 
de hissedebilir bir tarzda, birden bana ili ştiler. Ben Cenâb- ı Hakk ’a şükredi-
yorum ki, bunlar ın zulmü bana bir vas ıta-y ı ihlâs  oldu.
1ُونِóُąْéَĺ أَنْ رَبِّ ِכَÖ ذُĳُĐِ۝وَأَīĻِĈَאĻَّýĤا َاتِõَĩَİ ْīِĨ ِכَÖ ذُĳُĐأَ رَبِّ
 ĹَאئِĝَĘوَرُ ِģَאئِøَّóĤا ِهِñٰİ َóِüَאĬ ْċَęْèوَا Ĺِĭْčَęْèاِ َīĻِčِĘَאéْĤا َóْĻَì َאĺ ُċĻِęَè َאĺ ُċِĘَאè َאĺ َّħُıّٰĥĤاَ
 َאنِĻْĕُّĉĤا ِģْİوَأَ ِÙَĤَŻَّąĤا ِģْİأَ ِّóَü ْīِĨوَ َאنِùْĬِْŸوَا ِّīِåْĤا ِّóَü ْīِĨوَ َאنِĉْĻَّýĤوَا ِ÷ْęَّĭĤا ِّóَü ْīِĨ
2َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “Sen de ki: Yâ Rabbî! Şeytanlar ın vesveselerinden, onlar ın yan ımda bulunmalar ından Sana s ığınırım!” 
(Mü’minûn sûresi, 23/97-98 )
2 Ey Hâf ız ve Hafîz olan ve muhafaza edenlerin en hay ırlısı olan Allah ım! Beni, bu risalelerin nâ şirini ve 
arkadaşlar ımı nefsin ve şeytan ın şerrinden, cinlerin ve insanlar ın şerrinden, dalâlete dü şmüş ve azg ınlık 
yapanlar ın şerrinden muhafaza et, âmîn, âmîn, âmîn...
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )YİRMİ İKİNCİ LEM ’A (İŞÂRÂT-I SELÂSE)    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------    219
Yirmi Üçüncü Lem'a 
Tabiat  Risalesi
On Yedinci Lem’an ın On Alt ınc ı Notas ı iken, ehemmiyetine binâen Yir-
mi Üçüncü Lem’a  olmuştur. Tabiat tan gelen fikr-i küfrî yi dirilmeyecek bir su-
rette öldürüyor, küfr ün temel ta şı nı zîr u zeber ediyor.
İhtar
Şu notada tabîiyyûn un münkir  kısm ının gittikleri yolun iç yüzü ne kadar 
ak ıldan uzak ve ne kadar çirkin ve ne derece hurafe  olduğu, lâakal doksan 
muhâli tazammun eden dokuz muhal  ile beyan edilmi ş. Sâir risalelerde o 
muhaller k ısmen izah edildi ğinden burada gayet muhtasar olmak haysiye-
tiyle baz ı basamaklar tayyedilmi ştir. Onun için, birdenbire bu kadar zâhir ve 
âşikâre bir hurafeyi nas ıl bu meşhur âk ıl feylesoflar kabul etmi şler, o yolda 
gidiyorlar, hat ıra geliyor.
Evet onlar, meslek lerinin iç yüzünü görememi şler. Hem hakikat-i mes-
lekleri ve mesleklerinin lâz ımı ve muktezas ı odur ki yaz ılm ış her bir muhâlin 
ucunda beyan edilen o çirkin ve müstekreh ve gayr-i mâkul1(Hâşiye) hülâsa-y ı 
mezhepleri, mesleklerinin lâz ımı ve zarurî muktezas ı olduğunu gayet bedihî 
ve kat’î burhanlarla şüphesi olanlara tafsilen beyan ve isbat etmeye haz ırım.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
2َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ِóِĈَאĘ َכٌّü ِّٰųا ĹِĘأَ ْħُıُĥُøرُ ْÛَĤَאĜ
Şu âyet-i kerîme, istifham- ı inkârî  ile “Cenâb- ı Hak  hakk ında şek  olmaz 
ve olmamal ı.” demekle; vücûd ve vahdâniyet -i ilâhiye , bedâhet  derecesinde 
olduğunu gösteriyor.
1 (Hâşiye) Bu risalenin sebeb-i telifi; gayet mütecâvizâne  ve gayet çirkin bir tarz ile hakâik-i 
imaniye yi tezyif edip, bozulmu ş akl ı yetişmediği şeye hurafe  deyip, dinsizli ği tabiat a bağla-
yarak Kur’ân ’a hücum  edilmesidir. O hücum ise şiddetli bir hiddeti, kalbe (kaleme) verdi 
ki; şiddetli ve galiz tokatlar ı, o mülhidlere ve haktan yüz çeviren bât ıl  mezheplilere yedirdi. 
Yoksa Risale-i Nur ’un mesle ği, nezihâne ve nazikâne ve kavl-i leyyin dir.
2 “Peygamberleri onlara: Hiç gökleri ve yeri yaratan Yüce Yarat ıcı hakk ında şüphe edilebilir mi? dedi.” 
(İbrahim sûresi, 14/10 ).
Şu S ırrı İzahtan Evvel Bir İhtar 
1338 ’de Ankara ’ya gittim.1 İslâm Ordusu’ nun Yunan ’a galebesinden ne-
şe alan ehl-i iman ın kuvvetli efkâr ı içinde gayet müthi ş bir z ınd ıka  fikri, içine 
girmek ve bozmak ve zehirlendirmek için dessasâne çal ıştığını gördüm. Ey-
vah dedim, bu ejderha  iman ın erkân ına ilişecek! O vakit, şu âyet-i kerîme 
bedâhet  derecesinde vücûd ve vahdâniyeti ifham etti ği cihetle ondan istim-
d âd edip, o z ınd ıkan ın başını dağıtacak derecede Kur’ân -ı Hakîm ’den al ınan 
kuvvetli bir burhan ı, Nur ’un Arabî risalesinde yazd ım. Ankara’da, Yeni Gün 
Matbaas ı ’nda tab’ ettirmi ştim. Fakat maatteessüf Arabî bilen az ve ehem-
miyetle bakanlar da nadir olmakla beraber, gayet muhtasar ve mücmel bir surette o kuvvetli burhan  tesirini göstermedi. Maatteessüf o dinsizlik  fikri  hem 
inkişâf  etti, hem kuvvet buldu. Bilmecburiye, o burhan ı Türkçe olarak bir 
derece beyan edece ğim. O burhan ın baz ı parçalar ı, baz ı risalelerde tam izah 
edildiğinden burada icmâlen yaz ılacakt
ır. Sâir risalelerde ink ısam etmi ş olan 
müteaddit burhanlar, bu burhanda k ısmen ittihat ediyor; her biri bunun bir 
cüzü hükmüne geçiyor.
Mukaddime
Ey insan ! Bil ki, insanlar ın ağzından ç ıkan ve dinsizli ği işmâm eden deh-
şetli kelimeler  var. Ehl-i iman , bilmeyerek istimâl  ediyorlar. Mühimlerinden üç 
tanesini beyan edece ğiz:
Birincisi : “Evcedethü’l-esbab ”. Yani: “Esbap,  bu şeyi îcad  ediyor.”
İkincisi : “Teşekkele binefsihî ”. Yani: “Kendi kendine te şekkül ediyor, 
oluyor, bitiyor.”
Üçüncüsü : “İktezathü’t-tabiat  ”. Yani: “Tabiîdir, tabiat iktiza edip îcad  
ediyor.”
Evet madem mevcudât  var ve inkâr  edilmez. Hem her mevcud, sanatl ı 
ve hikmetli vücûda geliyor. Hem madem kadîm de ğil, yeniden oluyor. Her 
hâlde ey mülhid ! Bu mevcudu, meselâ bu hayvan ı ya diyeceksin ki esbab- ı 
âlem ,  onu îcad  ediyor; yani esbâb ın içtimâ ında o mevcud vücûd buluyor 
veyahut o kendi kendine te şekkül ediyor veyahut tabiat  muktezas ı olarak, 
tabiat ın tesiriyle vücûda geliyor veyahut bir Kadîr -i Zülcelâl ’in kudretiyle îcad  
1 Yani 1922 y ılında.YİRMİ ÜÇÜNCÜ LEM ’A (TABİAT RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------    221
edilir. Madem, aklen bu dört yoldan ba şka yol yoktur; evvelki üç yol muhal , 
battal, mümtenî , gayr-i kabil olduklar ı kat’î isbat edilse bizzarûre ve bilbedâhe 
dördüncü yol olan tarîk-i vahdâniyet  şeksiz, şüphesiz sâbit olur.
Amma Birinci Yol ki
Esbab- ı âlemin içtimâ ıyla teşkil-i eşya  ve vücûd-u mahlûkatt ır. Pek çok 
muhâlât ından yaln ız üç tanesini zikrediyoruz.
Birincisi
Bir eczahâne de gayet muhtelif maddelerle dolu, yüzer kavanoz şişeler 
bulunuyor. O edviyelerden zîhayat bir macun istenildi. Hem hayattar, harika bir tiryak  onlardan yap ılmak îcab etti. Geldik, o eczahânede o zîhayat macu-
nun ve hayattar tiryak ın çoklukla efrâd ını gördük. O macunlardan her birisini 
tetkik ettik.
Görüyoruz ki o kavanoz şişelerden her birisinden, bir mizan- ı mahsusla, 
bir-iki dirhem  bundan, üç-dört dirhem ötekinden, alt ı-yedi dirhem ba şkas ın-
dan ve hâkezâ muhtelif miktarlarda eczâlar al ınm ış. Eğer birinden, bir dirhe m 
ya noksan veya fazla al ınsa o macun zîhayat olamaz, hâsiyetini gösteremez. 
Hem o hayattar tiryak ı da tetkik ettik. Her bir kavanozdan bir mizan- ı mahsu s 
ile bir madde al ınm ış ki zerre miktar ı noksan veya ziyâde olsa, tirya k  hâssas ını 
kaybeder. O kavanozlar elliden ziyâde iken, her birisinden ayr ı bir mizan ile 
alınm ış gibi ayr ı ayr ı miktarda eczâlar ı al ınm ış.
Acaba hiçbir cihette imkân ve ihtimâl var m ı ki o şişelerden al ınan muh-
telif miktarlar, şişelerin garip bir tesadüf veya f ırt
ınal ı bir havan ın çarpmas ıyla 
devrilmesinden her birisinden al ınan miktar kadar yaln ız o miktar aks ın, bera-
ber gitsinler ve toplan ıp o macunu te şkil etsinler? Acaba bundan daha hurafe , 
muhal , bât ıl  bir şey var m ı? Eşek muzaaf bir e şekliğe girse, sonra insan  olsa, 
“Bu fikri kabul etmem!” diye kaçacakt ır.
İşte bu misal gibi her bir zîhayat elbette, zîhayat bir macundur ve her bir 
nebat, hayattar bir tiryak  gibidir ki; çok müteaddit eczâlardan, çok muhtelif 
maddelerden, gayet hassas bir ölçü ile al ınan maddelerden terkib edilmi ştir.
Eğer esbaba, anâs ıra isnad edilse ve “esbap  îcad  etti” denilse aynen ec-
zahânedeki macunun, şişelerin devrilmesinden vücûd bulmas ı gibi, yüz dere-
ce ak ıldan uzak, muhal  ve bât ıldır.222  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Elhâs ıl: Şu eczahâne -i kübrâ-y ı âlemde Hakîm -i Ezelî ’nin mizan- ı kaza 
ve kaderiyle al ınan mevâdd- ı hayatiye , hadsiz bir hikmet  ve nihâyetsiz bir 
ilim  ve her şeye şâmil bir irade ile vücûd bulabilir. “Kör, sa ğır, hudutsuz, sel 
gibi akan küllî  anâs ır ve tabâyi ve esbâb ın işidir.” diyen bedbaht , “O tiryâk -ı 
acîb , kendi kendine şişelerin devrilmesinden ç ıkıp olmuştur.” diyen divane  bir 
hezeyanc ı, sarhoş bulunan bir ahmaktan daha ziyâde ahmakt ır. Evet o küfür  
ahmakâne, sarho şâne, divanece bir hezeyand ır.
İkinci Muhal
Eğer her şey, Vâhid-i Ehad  olan Kadîr -i Zülcelâl ’e verilmezse, belki esba-
ba isnad edilse, lâz ım gelir ki; âlemin pek çok anâs ır ve esbâb ı, her bir zîhaya-
tın vücûdunda müdahalesi bulunsun. Hâlbuki sinek  gibi bir küçük mahlûkun 
vücûdunda kemâl-i intizam ile gayet hassas bir mizan ve tamam bir ittifak ile muhtelif ve birbirine z ıt, mübâyin  esbâb ın içtimâ ı, o kadar zâhir bir muhâl-
dir ki sinek kanad ı kadar şuuru bulunan, “Bu muhâldir, olamaz!” diyecektir. 
Evet bir sine ğin küçücük cismi, kâinat ın ekser anâs ır ve esbâb ı ile alâkadar-
dır; belki bir hülâsas ıdır. Eğer Kadîr-i Ezelî ’ye verilmezse o esbab- ı maddi-
ye  onun vücûdu yan ında bizzât haz ır bulunmak lâz ım; belki onun küçücük 
cismine girmek gerektir. Belki cisminin küçük bir numûnesi olan gözündeki bir hüceyresine girmeleri îcab ediyor. Çünkü sebep maddî ise müsebbebin yan ında ve içinde bulunmas ı lâz ım geliyor. Şu hâlde, iki sine ğin iğne ucu gibi 
parmaklar ı yerleşmeyen o hüceyrecikte erkân- ı âlem  ve anâs ır ve tabâyiin, 
maddeten içinde bulunup, usta gibi içinde çal ıştıklar ını kabul etmek lâz ım 
geliyor.
İşte, sofestâî nin en eblehleri dahi, böyle bir meslekten utan ı
yorlar.
Üçüncü Muhal
1ِïِèَاĳْĤا ِīَĐ َّźإِ ُرُïْāَĺ َź ُïِèَاĳْĤاَ kâide-i mukarreresiyle “Bir mevcudun vah-
deti varsa elbette, bir vâhidden, bir elden sudûr edebilir.” Hususan o mevcud, 
gayet mükemmel bir intizam ve hassas bir mizan içinde ve câmî bir hayata mazhar ise bilbedâhe, sebeb-i ihtilâf ve ke şmekeş olan müteaddit ellerden 
çıkmad ığını; belki gayet Kadîr , Hakîm  olan bir tek elden ç ıktığını gösterdiği 
hâlde; hadsiz ve câmid  ve cahil, mütecâviz, şuursuz, karmakar ışıklık içinde,
1 Bkz.: eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-nihal  2/124; el-Îcî, Kitabü’l-Mevâk ıf 2/589.YİRMİ ÜÇÜNCÜ LEM ’A (TABİAT RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------    223
kör, sağır esbab- ı tabiiyenin karmakar ışık ellerine –hadsiz imkânat yollar ı 
içinde ve içtimâ ve ihtilât ile o esbâb ın körlüğü, sağırlığı ziyâdeleştiği hâlde– o 
muntazam ve mevzûn ve vâhid  bir mevcudu onlara isnad etmek, yüz muhâli 
birden kabul etmek gibi ak ıldan uzakt ır.
Haydi bu muhâlden kat- ı nazar , esbab- ı maddiyenin elbette, tesirleri, 
mübâşeretle ve temasla olur. Hâlbuki o esbab- ı tabiiyenin temaslar ı, zîhayat 
mevcudlar ın zâhirleriyledir. Hâlbuki görüyoruz ki; o esbab- ı maddiyenin elleri 
yetişmediği ve temas edemedikleri o zîhayat ın bât ını, on defa zâhirinden da-
ha muntazam, daha latîf, sanatça daha mükemmeldir. Esbab- ı maddiyenin 
elleri ve âletleriyle hiçbir cihetle yerle şemedikleri, belki tam zâhirine de temas 
edemedikleri küçücük zîhayat, küçücük hayvanc ıklar, en büyük mahlûklar-
dan daha ziyâde sanatça acîb , hilkatçe bedî bir surette olduklar ı hâlde, o 
câmid , cahil, kaba, uzak, büyük ve birbirine z ıt olan sağır, kör esbaba isnad 
etmek yüz derece kör, bin derece sa ğır olmakla olur!
Amma İkinci Mesele
“Teşekkele binefsihî ”dir. Yani: Kendi kendine te şekkül ediyor. İşte bu 
cümlenin dahi çok muhâlât ı var; çok cihetle bât ıldır, muhâldir. Numûne için 
muhâlât ından üç tanesini beyan ederiz:
Birincisi
Ey muannit  münkir ! Senin enaniyetin seni o kadar ahmakla ştırm ış ki yüz 
muhâli birden kabul etmeyi bir derece hükmediyorsun. Çünkü sen mevcut-sun ve basit bir madde ve câmid  ve tagayyürsüz de ğilsin. Belki, dâimâ teced-
düdde olarak gayet muntazam bir makine ve harika ve dâimâ tahavvülde bir saray  gibisin. Senin vücudunda her vakit zerreler çal ışıyorlar. Senin vücûdun 
kâinatla hususan r ızık  münâsebetiyle, hususan bekâ -yı nev’i itibâr ıyla alâ-
kadar ve al ış verişi vard ır. Senin vücudunda çal ışan zerreler, o münasebât ı 
bozmamak ve o alâkadarl ığı kırmamak için dikkat ediyorlar. Öylece ihtiyat-
la ayaklar ını at ıyorlar. Güyâ bütün kâinata bak ıyorlar. Senin münasebât ını 
kâinatta görüp öyle vaziyet al ıyorlar. Sen zâhirî ve bât ınî duygular ınla o zer-
relerin, o harika vaziyetine göre istifâde edersin. E ğer sen vücudundaki zer-
releri, Kadîr -i Ezelî ’nin kanunuyla hareket eden küçücük memurlar ı veya bir 
ordusu veya kalem-i kader in uçlar ı (her bir zerre bir kalem ucu) veya kalem-i 
kudret in noktalar ı (her bir zerre bir nokta) oldu ğunu kabul etmezsen, o vakit 224  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
senin gözünde çal ışan her bir zerreye öyle bir göz  lâz ım ki senin mecmû-u 
cesedinin her taraf ını görmekle beraber, münâsebettar oldu ğun bütün kâinat ı 
dahi görecek bir gözü ve bütün senin mâzi ve  müstakbel ve nesil ve asl ın ve 
anâs ırının menbalar ını ve r ızkının madenlerini bilecek, tan ıyacak yüz dâhî 
kadar bir ak ıl vermek lâz ım geliyor. Senin gibi bu meselelerde zerre kadar akl ı 
olmayan ın bir zerresine bin Eflâtun  kadar bir ilim  ve şuur vermek, bin derece 
divanece bir hurafeciliktir!
İkinci Muhal
Senin vücudun bin kubbeli harika bir saraya benzer ki her kubbesinde 
taşlar, direksiz birbirine ba şbaşa verip, muallâkta durdurulmu ş. Belki senin 
vücûdun, bin defa bu saraydan daha acîptir. Çünkü o saray -ı vücudun, dâi-
mâ kemâl-i intizamla tazelenmektedir. Gayet harika olan rûh, kalb  ve mânevî 
letâiften kat- ı nazar , yaln ız cesedindeki her bir âzâ, bir kubbeli menzil hük-
mündedir. Zerreler, o kubbedeki ta şlar gibi birbirleriyle kemâl-i muvâze ne ve 
intizam ile ba şbaşa verip harika bir bina, fevkalâde bir sanat , göz  ve dil  gibi 
acîb  birer mucize-i kudret gösteriyorlar. E ğer bu zerreler, şu âlemin ustas ının 
emrine tâbi birer memur olmasalar; o vakit her bir zerre, umum o cesette-ki zerrelere hem hâkim-i mutlak, hem her birisine mahkûm-u mutlak, hem her birisine misil, hem hâkimiyet noktas ında z ıt, hem yaln ız Vâcibü’l-vücûd ’a 
mahsus olan ekser s ıfât ın masdar ı, menba ı; hem gayet mukayyed, hem gayet 
mutlak bir surette olmakla beraber, s ırr- ı vahdetle yaln ız bir Vâhid-i Ehad ’in
eseri olabilen gayet muntazam bir masnû -u vâhidi o hadsiz zerrâta isnad et-
mek, zerre kadar şuuru olan bunun pek zâhir bir muha l belki yüz muhâl ol-
duğunu derk eder.
Üçüncü Muhal
Eğer senin vücudun, Vâhid-i Ehad  olan Kadîr -i Ezelî ’nin kalemiyle mek-
tup  olmazsa ve tabiata, esbaba mensup matbû ise o vakit senin vücudundaki 
bir hüceyre-i bedenden tut, birbiri içinde dâireler misillü , binler mürekkepler 
adedince tabiat  kal ıplar ının bulunmas ı lâz ım gelir. Çünkü meselâ bu elimiz-
deki kitap e ğer mektup olsa bir tek kalem, kâtibinin ilmine istinad edip, bütün 
onlar ı yazar. E ğer o, mektup olmazsa ve onun kalemine verilmezse, kendi 
kendine olmu ş denilse veya tabiata verilse o vakit matbû kitap gibi, her bir 
harfi için ayr ı bir demir  kalem lâz ımd ır ki tab’ edilsin.YİRMİ ÜÇÜNCÜ LEM ’A (TABİAT RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------    225
Nas ıl ki matbaa da hurûfât adedince demir  harfler bulunur sonra o harfler 
vücûd bulur. O vakit bir tek kaleme bedel, o hurûfât adedince kalemler bu-lunmas ı lâz ım gelir. Belki o hurûfât içinde –bazen oldu ğu gibi– küçük kalem 
ile bir büyük harfte bir sayfa ince hatla yaz ılm ış ise binler kalem bir tek harf 
için lâz ım geliyor. Belki birbirinin içine girip muntazam bir vaziyetle, senin 
cesedin gibi bir şekil al ıyorsa o vakit her bir dâirede, her bir cüz için, o mürek-
kebât adedince kal ıplar lâz ım geliyor. Haydi, yüz muhal  içinde bulunan bu 
tarz ı, mümkün desen dahi bu muntazam sanatl ı demir harfleri ve mükemmel 
kal ıplar ı ve kalemleri yapmak için yine bir tek kaleme verilmezse o kalemler, 
o kal ıplar, o demir harflerin yap ılmas ı için onlar ın adedlerince yine kalemler, 
kal ıplar ve harfler lâz ım. Çünkü onlar da yap ılm ışlar ve onlar da muntazam 
sanatl ıdırlar. Ve hâkezâ müteselsilen gittikçe gidecek...
İşte sen de anla! Bu öyle bir fikirdir ki senin zerrât ın adedince muhâlât  ve 
hurafeler, içinde bulunuyor. Ey muannit  muatt ıl ! Sen de utan, bu dalâle t ten 
vazgeç!
Üçüncü Kelime
“İktezathü’t-tabiat  ”. Yani: Tabiat iktiza ediyor, tabiat yap ıyor. İşte bu 
hükmün çok muhâlât ı var. Numûne için üçünü zikrediyoruz.
Birincisi
Eğer mevcudâtta, hususan zîhayatta görünen basîrâne, hakimâne olan 
sanat  ve îcad , Şems-i Ezelî ’nin kalem-i kader  ve kudretine verilmezse; belki 
kör, sağır, düşüncesiz olan tabiata ve kuvvete isnad edilse lâz ım gelir ki tabiat , 
îcad  için her şeyde hadsiz mânevî makine  ve matbaalar ı bulundursun veya-
hut her şeyde kâinat ı halk ve idare edecek bir kudret ve hikmet  dercetsin.
Çünkü nas ıl şemsin cilveleri ve akisleri, zemin yüzündeki zerrecik cam 
parçalar ında ve katrelerde görünüyor. E ğer o misâlî ve aksî güne şçikler, se-
mâdaki tek güne şe isnad edilmese; lâz ım gelir ki bir kibrit ba şı yerleşmeyen 
bir zerrecik cam parças ında tabiî, f ıtrî ve güne şin hâsiyetlerine mâlik , zâhiren 
küçük, mânen çok derin bir güne şin hâricî vücûdunu kabul ederek zerrât -ı zü-
câciye adedince tabiî güne şleri kabul etmek lâz ım geldiği gibi; aynen bu misal 
gibi mevcudât  ve zîhayat do ğrudan do ğruya Şems-i Ezelî ’nin cilve -i esmâs ına 
verilmezse her bir mevcutta, hususan her bir zîhayatta hadsiz bir kudret ve irade ve nihâyetsiz bir ilim  ve hikmet  taşıyacak bir tabiat ı, bir kuvveti, âdetâ 226  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
bir ilâh ı içinde kabul etmek lâz ım gelir. Bu tarz- ı fikir ise, kâinattaki muhâlâ-
tın en bât ılı, en hurafesidir. Hâl ık -ı kâinat ın sanat ını mevhum, ehemmiyetsiz, 
şuursuz bir tabiata veren insan , elbette, yüz defa hayvandan daha hayvan, 
daha şuursuz oldu ğunu gösterir.
İkinci Muhal
Eğer gayet intizaml ı, mizanl ı, sanatl ı, hikmetli şu mevcudât ; nihâyetsiz 
Kadîr , Hakîm  bir Zât’a verilmezse, belki tabiata isnad edilse, lâz ım gelir ki ta-
biat , her bir parça toprakta Avrupa ’nın umum matbaalar ı ve fabrikalar ı ade-
dince makineleri, matbaalar ı bulundursun; ta o parça toprak, men şe ve tez-
gâh olduğu hadsiz çiçekler ve meyvelerin yeti şmelerine ve te şkillerine meda r 
olabilsin. Çünkü çiçekler için saks ılık vazifesini gören bir kâse toprak içine 
tohumlar ı nöbetle at ılan umum çiçeklerin birbirinden çok ayr ı olan şekil ve 
heyetlerini te şkil ve tasvir edebilir bir kabiliyeti, bilfiil görülüyor. E ğer Kadîr-i 
Zülcelâ l ’e verilmezse o vakit, o kâsedeki toprakta her bir çiçek  için mânevî, 
ayr ı, tabiî bir makinesi bulunmazsa, bu hâl vücûda gelemez.
Çünkü tohumlar  ise nutfeler ve yumurtalar gibi maddeleri birdir. Yani 
müvellidülmâ , müvellidülhumûza , karbon , azotun intizams ız, şekilsiz, hamur 
gibi halitas ından ibaret olmakla beraber; hava , su, hararet, ziyâ  dahi, her 
biri basit ve şuursuz ve her şeye karşı sel gibi bir tarzda gitti ğinden, o hadsiz 
çiçeklerin te şkilleri ayr ı ayr ı ve gayet muntazam ve sanatl ı olarak o topraktan 
çıkmas ı, bilbedâhe ve bizzarûre iktiza ediyor ki o kâsede bulunan toprakta, 
mânen Avrupa  kadar, mânevî ve küçük mikyasta matbaalar ı ve fabrikalar ı 
bulunsun. Ta ki, bu kadar hayattar kuma şlar ı ve binler ayr ı ayr ı nak ışlı men-
sucatlar ı dokuyabilsin.
İşte tabîiyyûnlar ın fikr-i küfrî leri, ne derece daire-i ak ıldan hariç sapt ığını 
kıyas et. Ve tabiat ı mûcid zanneden insan  suretindeki ahmak  sarhoşlar “mü-
tefennin ve ak ıllıyız” diye dâvâ  ettikleri hâlde ak ıl ve fenden ne kadar uzak 
düştüklerini ve mümtenî  ve hiçbir cihetle mümkün olmayan bir hurafe yi ken-
dilerine meslek  ittihaz ettiklerini gör, gül ve tükür!
Eğer desen : Mevcudât  tabiata isnad edilse böyle acîb  muhaller olur, 
imtinâ  derecesinde mü şkülât olur. Acaba Zât- ı Ehad-i Samed ’e veril-
diği vakit, o mü şkülât nas ıl kalk ıyor? Ve o suûbetli imtinâ, o sühûletli 
vücûba nas ıl ink ılâp eder?YİRMİ ÜÇÜNCÜ LEM ’A (TABİAT RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------    227
Elcevap Elcevap : Birinci muhâlde nas ıl ki güneşin cilve -i in’ikâs ı, kemâl-i sühû-
letle külfetsiz en küçük zerrecik câmidden tut, ta en büyük bir denizin yüzü-ne kadar feyzini ve tesirini misâlî güne şçiklerle gayet kolayl ıkla gösterdikleri 
hâlde; eğer güneşten nisbeti kesilse, o vakit her bir zerrecikte tabiî ve bizzât 
bir güneşin hâricî vücûdu imtinâ  derecesinde bir suûbetle olabilmesi, kabul 
edilmek lâz ım gelir. Öyle de; her bir mevcud, do ğrudan do ğruya Zât- ı Ehad-i 
Samed ’e verilse vücûb derecesinde bir sühûlet, bir kolayl ık ile ve bir intisap  
ve cilve ile her bir mevcuda lâz ım her bir şey ona yeti ştirilebilir.
Eğer o intisap  kesilse ve o memuriyet ba şıbozukluğa dönse ve her bir 
mevcud kendi ba şına ve tabiata b ırak ılsa, o vakit imtinâ  derecesinde yüz bin 
müşkülât ve suûbetle sinek  gibi bir zîhayat ın, kâinat ın küçük bir fihristesi olan 
gayet harika makine-i vücûdunu îcad  eden, içindeki kör tabiat ın, kâinat ı halk 
ve idare edecek bir kudret ve hikmet  sahibi oldu ğunu farzetmek lâz ım gelir. 
Bu ise bir muhal  değil, belki binler muhâldir.
Elhâs ıl: Nas ıl ki Zât- ı Vâcibü’l-vücûd ’un şerik ve nazîri mümtenî  ve mu-
hâldir. Öyle de rubûbiyetinde ve îcad -ı e
şyada başkalar ının müdahalesi, şe-
rik-i zâtî gibi mümtenî ve muhâldir.
Amma ikinci muhâldeki mü şkülât ise : Müteaddit risalelerde isbat edil-
diği gibi, eğer bütün e şya  Vâhid-i Ehad ’e verilse bütün e şya, bir tek şey gibi 
sühûletli ve kolay olur. E ğer esbaba ve tabiata verilse bir tek şey, umum e şya 
kadar mü şkülâtl ı olduğu, müteaddit ve kat’î burhanlarla isbat edilmi ş. Bir bur-
han ın hülâsas ı şudur ki:
Nas ıl ki bir adam, bir padi şaha askerlik  veya memuriyet cihetiyle intisap  
etse, o memur ve o asker o intisap kuvvetiyle yüz bin defa kuvvet-i şahsi-
yesinden fazla i şlere medar  olabilir. Ve padi şah ı nâm ına bazen bir şah ı esir  
eder. Çünkü gördü ğü işlerin ve yapt ığı eserlerin cihâzât ını ve kuvvetini kendi 
taşımıyor ve ta şımaya mecbur olmuyor. O intisap münâsebetiyle, padi şah ın 
hazineleri ve arkas ındaki nokta-y ı istinad ı olan ordu o kuvveti, o cihâzât ı ta-
şıyor. Demek gördü ğü işler, şahane olarak bir padi şah ın işi gibi; ve gösterdi ği 
eserler, bir ordu eseri misillü  harika olabilir.
Nas ıl ki kar ınca , o memuriyet cihetiyle Firavun ’un saray ını harap ediyor. 
Sinek o intisap  ile Nemrud ’u gebertiyor.1 Ve o intisap ile bu ğday tanesi gibi 
1 Bkz.: İbni Kesîr, el-Bidâye 1/149.228  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
bir çam çekirde ği, koca çam a ğac ının bütün cihâzât ını yetiştiriyor.1(Hâşiye) Eğer 
o intisap kesilse o memuriyetten terhis  edilse, yapaca ğı işlerin cihâzât ını ve 
kuvvetini, belinde ve bile ğinde taşımaya mecburdur. O vakit, o küçücük bile-
ğindeki kuvvet miktar ınca ve belindeki cephâne adedince i ş görebilir. Evvelki 
vaziyette gayet kolayl ıkla gördü ğü işleri bu vaziyette ondan istenilse elbette, 
bileğinde bir ordu kuvvetini ve belinde bir padi şah ın cihâzât -ı harbiye  fab-
rikas ını yüklemek lâz ım gelir ki; güldürmek için acîb  hurafeleri ve masallar ı 
hikâye eden maskaralar dahi bu hayalden utan ıyorlar!
Elhâs ıl: Vâcibü’l-vücûd ’a her mevcudu vermek, vücûb derecesinde bir 
sühûleti var. Ve tabiata îcad  cihetinde vermek, imtinâ  derecesinde mü şkül ve 
hâric-i daire-i akliye dir.
Üçüncü Muhal
Bu muhâli izah edecek baz ı risalelerde beyan edilen iki misal:
Birinci Misal
Bütün âsâr- ı medeniyet le tekmil ve tezyin  edilmiş, hâlî bir sahrâda kurul-
muş, yap ılm ış bir saraya gayet vah şi bir adam girmi ş, içine bakm ış. Binler-
le muntazam sanatl ı eşyay ı görmüş. Vahşetinden, ahmakl ığından “Hariçten 
kimse müdahale etmeyip, o saray  içinde o e şyadan birisi, o saray ı müştemi-
lât ıyla beraber yapm ıştır” diye taharri ye başlıyor. Hangi şeye bak ıyor; o vah-
şetli akl ı dahi kabil görmüyor ki o şey bunlar ı yaps ın.
Sonra o saray ın teşkilât program ını ve mevcudât  fihristesini ve idare ka-
nunlar ı içinde yaz ılı olan bir defteri görür. Çendan elsiz ve gözsüz ve çekiçsiz 
olan o defter dahi, sâir içindeki şeyler gibi hiçbir kabiliyeti yoktur ki o saray ı 
teşkil ve tezyin  etsin. Fakat muztar kalarak, bilmecburiye, e şya -yı âhere nisbe-
ten, kavânîn-i ilmiyenin bir unvan ı olmak cihetiyle, o saray ın mecmûuna bu 
defteri münâsebettar gördü ğünden, “İşte bu defterdir ki o saray ı teşkil, tanzim 
ve tezyin edip bu e şyay ı yapm ış, takm ış, yerleştirmiş” diyerek vah şetini ah-
maklar ın, sarhoşlar ın hezeyan ına çevirmi ş.
1 (Hâşiye) Evet, eğer intisap  olsa; o çekirdek , kader-i ilâhî den bir emir al ır, o harika i şlere maz-
har olur. E ğer o intisap kesilse; o çekirde ğin hilkati, koca  çam ağac ının hilkatinden daha 
ziyâde cihâzât  ve iktidar ve sanat ı iktiza eder. Çünkü da ğdaki kudret eseri olan mücessem 
çam ağac ı nın bütün âzâlar ı ve cihâzât ıyla o çekirdekteki kader eseri olan mânevî a ğaçta 
mevcut bulunmas ı lâz ım gelir. Çünkü o koca a ğac ın fabrikas ı, o çekirdektir. İçindeki kade-
rî ağaç  kudretle hariçte tezâhür eder, cismânî çam a ğac ı  olur.YİRMİ ÜÇÜNCÜ LEM ’A (TABİAT RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------    229
İşte aynen bu misal gibi hadsiz derecede misaldeki saraydan daha mun-
tazam, daha mükemmel ve bütün etraf ı mucizâne hikmetle dolu şu saray -ı 
âlem in içine, inkâr -ı ulûhiyete giden “tabîiyyûn ” fikrini ta şıyan vahşi bir insan  
girer. Daire-i mümkinât haricinde olan Zât- ı Vâcibü’l-vücûd ’un eser-i sanat ı 
olduğunu düşünmeyerek ve ondan i’râz ederek, daire-i mümkinât içinde ka-
der-i ilâhînin yazar bozar bir levhas ı hükmünde ve kudret-i ilâhiyenin kavâ-
nîn-i icraat ına tebeddül  ve tagayyür eden bir defteri olabilen ve pek yanl ış ve 
hata olarak “tabiat ” nâm ı verilen bir mecmûa-y ı kavânîn-i âdât- ı ilâhiye ve 
bir fihriste-i sanat -ı rabbâniye yi görür ve der ki :
“Madem bu e şya  bir sebep ister, hiçbir şeyin bu defter gibi münâsebeti 
görünmüyor. Çendan hiçbir cihetle ak ıl kabul etmez ki; gözsüz, şuursuz, kud-
retsiz bu defter, rubûbiyet -i mutlakan ın işi olan ve hadsiz bir kudreti iktiza 
eden îcad ı yapamaz. Fakat madem Sâni -i Kadîm ’i kabul etmiyorum; öyle ise 
en münasibi, ‘Bu defter bunu yapm ış ve yapar, diyece ğim’ der.”
Biz de deriz Biz de deriz : “Ey ahmaku’l-humakâ dan tahammuk etmi ş sarhoş ah-
mak ! Başını tabiat  batakl ığından ç ıkar, arkana bak; zerrâttan, seyyârâta kadar 
bütün mevcudât , ayr ı ayr ı lisanlarla şehâdet  ettikleri ve parmaklar ıyla işaret 
ettikleri bir Sâni -i Zülcelâl ’i gör. Ve o saray ı yapan ve o defterde saray ın prog-
ram ını yazan Nakkâ ş -ı Ezelî ’nin cilvesini gör, ferman ına bak, Kur’ân ’ını dinle, 
o hezeyanlardan kurtul!..”
İkinci Misal
Gayet vah şi bir adam muhte şem bir k ışla  dâiresine girer. Gayet munta-
zam bir ordunun umumî, beraber tâlimlerini, muntazam hareketlerini görür.
Bir neferin hareketiyle bir tabur, bir alay, bir f ırka kalkar, oturur, gider; 
bir ateş emriyle ate ş ettiklerini mü şâhede eder. Onun kaba, vah şi akl ı, bir ku-
mandan ın, devletin nizamât ıyla ve kanun -u padişahî ile o kumandan ın em-
rine kumandas ını anlamay ıp, inkâr  ettiğinden, o askerlerin iplerle birbiriyle 
bağlı olduklar ını tahayyül eder. O hayalî ip, ne kadar harikal ı bir ip oldu ğunu 
düşünüp hayrette kal ır.
Sonra gider, Ayasofya  gibi gayet muazzam bir câmiye, Cuma  gününde 
dâhil olur. O cemaat-i müslimînin, bir adam ın sesiyle kalkar, e ğilir, secde ede-
rek oturduklar ını müşâhede eder. Mânevî ve semâvî kanunlar ın mecmûun-
dan ibaret olan şeriat ı ve şeriat sahibi nin emirlerinden gelen mânevî düstur-
lar ını anlamad ığından, o cemaatin maddî iplerle ba ğland ığını ve o acîb  ipler 230  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
onlar ı esir  edip oynatt ığını tahayyül ederek en vah şi, insan  suretindeki cana-
var hayvanlar ı dahi güldürecek derecede maskaral ı bir fikirle ç ıkar, gider.
İşte ayn ı bu misal gibi, Sultan- ı Ezel ve Ebed ’in hadsiz cünûdunun muh-
teşem bir k ışlas ı olan şu âleme ve o Mâbud-u Ezelî ’nin muntazam bir mescidi 
olan şu kâinata mahz- ı vahşet olan, inkârl ı fikr-i tabiat ı taşıyan bir münkir  giri-
yor. O Sultan- ı Ezelî ’nin hikmetinden gelen nizamât- ı kâinat ın mânevî kanun-
lar ını, birer maddî madde tasavvur ederek ve saltanat- ı rubûbiyetin kavânîn-i 
itibâriyesi ve o Mâbud-u Ezelî ’nin şeriat- ı fıtriye -i kübrâs ının mânevî ve yaln ız 
vücûd-u ilmîsi bulunan ahkâmlar ını ve düsturlar ını birer mevcud-u hâricî ve 
maddî birer madde tahayyül ederek, kudret-i ilâhiyenin yerine, o ilim  ve ke-
lâmdan gelen ve yaln ız vücûd-u ilmîsi bulunan o kanunlar ı ikame etmek ve 
ellerine îcad  vermek, sonra da onlara “tabiat ” nâm ını takmak ve yaln ız bir cil-
ve -i kudret-i rabbâniye olan kuvveti, bir zîkudret ve müstakil bir kadîr telâkki 
etmek misaldeki vah şiden bin defa a şağı bir vahşettir!
Elhâs ıl: Tabîiyyûnlar ın mevhum ve hakikatsiz tabiat  dedikleri şey, olsa 
olsa ve hakikat-i hâriciye sahibi ise ancak
9Bir sanat  olabilir, sâni’  olamaz.
9Bir nak ış tır, nakkâş  olamaz.
9Ahkâm dır, hâkim  olamaz.
9Bir şeriat- ı fıtriye dir, şâri’  olamaz.
9Mahlûk bir perde-i izzet tir, hâl ık  olamaz.
9Münfail bir f ıtratt ır, fât ır bir fâil olamaz.
9Kanundur, kudret de ğildir; kâdir olamaz.
9Mistard ır, masdar olamaz.
Elhâs ıl: Madem mevcudât  var. Madem On Alt ınc ı Nota’n ın başında de-
nildiği gibi mevcudun vücûduna, taksim-i aklî ile dört yoldan ba şka yol tahay-
yül edilmez. O dört cihetten üçünün –her birinin üç zâhir muhaller ile– butla-
nı, kat’î bir surette isbat edildi. Elbette, bizzarûre ve bilbedâhe dördüncü yol 
olan vahdet  yolu, kat’î bir surette isbat olunuyor. O dördüncü yol ise; ba ştaki 
1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ِóِĈَאĘ َכٌّü ِّٰųا ĹِĘأَ âyeti, şeksiz ve şüphesiz bedâhet de rece-
sinde Zât- ı Vâcibü’l-vücûd ’un ulûhiyetini ve her şey doğrudan do ğruya dest-i 
1 “Hiç gökleri ve yeri yaratan Yüce Yarat ıcı hakk ında şüphe edilebilir mi?” ( İbrahim sûresi, 14/10 ).YİRMİ ÜÇÜNCÜ LEM ’A (TABİAT RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------    231
kudretinden ç ıktığını ve semâvât  ve arz, kabza-y ı tasarrufunda bulundu ğunu 
gösteriyor.
Ey esbap-perest  ve tabiata tapan  bîçâre adam! Madem her şeyin tabiat ı, 
her şey gibi mahlûktur; çünkü sanatl ıdır ve yeni oluyor. Hem her müsebbeb 
gibi zâhirî sebebi dahi masnûdur. Ve madem her şeyin vücûdu, pek çok cihâ-
zâ t ve âletlere muhtaçt ır. O hâlde, o tabiat ı îcad  eden ve o sebebi halk eden 
bir Kadîr -i Mutlak var. Ve o Kadîr-i Mutlak ’ın ne ihtiyac ı var ki âciz vesaiti, ru-
bûbiyetine ve îcad ına teşrik etsin? Hâ şâ! Belki do ğrudan do ğruya müsebbebi, 
sebep ile beraber halk ederek, cilve -i esmâs ını ve hikmetini göstermek için, 
bir tertib ve tanzim ile zâhirî bir sebebiyet, bir mukarenet vermekle e şyadaki 
zâhirî kusurlara, merhametsizliklere ve noksaniyetlere merci olmak için esbap ve tabiat ı dest-i kudretine perde etmi ş, izzetini o suretle muhafaza etmi ş.
Acaba bir saatçi, saatin çarklar ını yaps ın; sonra saati çarklarla tertib edip 
tanzim etsin, daha m ı kolayd ır? Yoksa harika bir makineyi o çarklar içinde 
yaps ın; sonra saatin yap ılmas ını o makinenin câmid  ellerine versin, ta saati 
yaps ın, daha m ı kolayd ı
r? Acaba imkân haricinde de ğil midir? Haydi o insaf-
sız akl ınla sen söyle, sen hâkim ol!
Veyahut bir kâtip  mürekkeb , kalem, kâ ğıdı getirdi. Onunla kendi bizzât 
o kitab ı yazsa, daha m ı kolayd ır? Yoksa o kâ ğıt, mürekkeb, kalem içinde o 
kitaptan daha sanatl ı, daha zahmetli, yaln ız o tek kitaba mahsus olarak bir 
yaz ı makinesi îcad  etsin; sonra o şuursuz makineye “Haydi sen yaz” desin de 
kendi kar ışmas ın, daha m ı kolayd ır? Acaba yüz defa yaz ıdan daha mü şkül 
değil midir?
Eğer desen : Evet bir kitab ı yazan makinenin îcad ı, o kitaptan yüz defa 
daha mü şküldür. Fakat o makine, ayn ı kitab ın bir çok nüshalar ını 
yazmas ına vas ıta olmak cihetiyle belki bir kolayl ık var?
Elcevap Elcevap : Nakkâş -ı Ezelî , hadsiz kudretiyle nihâyetsiz cilve -i esmâ sını her 
vakit tazelendirmekle, ayr ı ayr ı şekilde göstermek için, e şyadaki te şahhuslar ı 
ve hususî sîmalar ı öyle bir surette halk etmi ştir ki hiçbir mektub-u samedânî  
ve hiçbir kitab- ı rabbânî, di ğer kitaplar ın ayn ı ayn ına olam ıyor. Alâküllihâl, 
ayr ı manalar ı ifade etmek için, ayr ı bir sîmas ı bulunacak.
Eğer gözün varsa insan ın sîmas ına bak, gör ki; zaman- ı Âdem ’den şim-
diye kadar, belki ebede kadar, bu küçük sîmada, âzâ-y ı esasîde ittifak ile be-
raber her bir sîma, umum sîmalara nisbeten her birisine kar şı birer alâmet-i 
fârikas ı var oldu ğu katiyen sâbittir. Bunun için her bir sîma, ayr ı bir kitapt ır. 232  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Yaln ız sanat ın tanzimi için ayr ı bir yaz ı tak ımı ve ayr ı bir tertib ve telif ister. 
Ve maddelerini hem getirmek, hem yerle ştirmek ve hem de vücûda lâz ım 
olan her şeyi dercetmek için bütün bütün ba şka bir tezgâh ister. Haydi, farz- ı 
muhal  olarak tabiata bir matbaa  nazar ıyla bakt ık. Fakat bir matbaaya âit olan 
tanzim ve basmak, yani muayyen  intizam ını kal ıba sokmaktan ba şka, o tan-
zimin îcad ından, îcadlar ı yüz derece daha mü şkül bir zîhayat ın cismindeki 
maddeleri, aktâr- ı âlemden mizan- ı mahsusla ve has bir intizamla îcad  etmek 
ve getirmek ve matbaa eline vermek için, yine o matbaay ı îcad  eden Kadîr -i 
Mutlak’ ın kudret ve iradesine muhtaçt ır. Demek bu matbaal ık ihtimâli ve far-
zı, bütün bütün manas ız bir hurafedir.
İşte bu saat ve kitap misalleri gibi Sâni -i Zülcelâl , Kadîr -i külli şey , esbâ-
bı halk etmi ş; müsebbebât ı da halk ediyor. Hikmetiyle, müsebbebât ı esbaba 
bağlıyor. Kâinat ın harekât ının tanzimine dâir kavânîn-i âdetullah tan ibaret 
olan şeriat- ı fıtriye -i kübrâ-y ı ilâhiyenin bir cilvesini ve e şyadaki o cilvesine, 
yaln ız bir ayna  ve bir mâkes olan tabiat -ı eşyay ı, iradesiyle tâyin etmi ştir. Ve 
o tabiat ın vücûd-u hâricîye mazhar olan vechini, kudretiyle îcad  etmiş ve eş-
yay ı o tabiat üzerinde halk etmi ş, birbirine mezc etmi ş. Acaba gayet derece-
de mâkul ve hadsiz burhanlar ın neticesi olan bu hakikatin kabulü mü  daha 
kolayd ır? Acaba vücûb derecesinde lâz ım değil midir? Yoksa câmi d , şuursuz, 
mahlûk, masnû , basit olan o sebep ve tabiat dedi ğiniz maddelere, her bir şe-
yin vücûduna lâz ım hadsiz cihâzât  ve âlât ı verip hakimâne, basîrâne olan i şleri 
kendi kendilerine yapt ırmak m ı daha kolayd ır? Acaba imtinâ  derecesinde, im-
kân haricinde de ğil midir? Senin, o insafs ız akl ının insaf ına havale ediyoruz.
Münkir  ve tabiat-perest  diyor ki:
Madem beni insafa davet ediyorsun. Ben de diyorum ki; şimdiye kadar 
yanl ış gittiğimiz yol hem yüz derece muhal , hem gayet zararl ı ve nihâyet de-
recede çirkin bir meslek  olduğunu itiraf ediyorum. Sâb ık tahkikat ınızdan zerre 
miktar şuuru bulunan anlayacak ki; esbaba, tabiata îcad  vermek mümtenîdir, 
muhâldir. Ve her şeyi doğrudan do ğruya Vâcibü’l-vücûd ’a vermek vâciptir, 
zarurîdir. 1َאنِĩĺِْŸا ĵَĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ deyip iman  ediyorum.
Yaln ız bir şüphem var : Cenâb- ı Hakk ’ın Hâl ık  olduğunu kabul ediyo-
rum; fakat baz ı cüz’î esbâb ın ehemmiyetsiz şeylerde îcada müdaha-
leleri ve bir parça medh ü senâ kazanmalar ı, saltanat- ı rubûbiyetine 
ne zarar verir? Saltanat ına noksaniyet gelir mi?
1 İmân nimetini lutfeden Allah’a sonsuz şükürler olsun.YİRMİ ÜÇÜNCÜ LEM ’A (TABİAT RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------    233
Elcevap Elcevap : Baz ı risalelerde gayet kat’î isbat etti ğimiz gibi; hâkimiyetin 
şe’ni, müdahaleyi reddetmektir.  Hatta en ednâ  bir hâkim, bir memur; dai-
re-i hâkimiyetinde o ğlunun müdahalesini kabul etmiyor. Hatta hâkimiyetine 
müdahale tevehhümüyle, baz ı dindar padi şahlar halife  olduklar ı hâlde ma-
sum evlâdlar ını katletmeleri, bu “redd-i müdahale  kanunu ”nun hâkimiyette 
ne kadar esasl ı hükmetti ğini gösteriyor. Bir nâhiyede iki müdürden tut, ta bir 
memlekette iki padi şaha kadar, hâkimiyetteki istiklâliyetin iktiza etti ği “men-i 
iştirak kanunu ” tarih-i be şerde çok acîb  herc ü merc  ile kuvvetini göstermi ş.
Acaba âciz ve muâvenete muhtaç insanlardaki âmiriyet ve hâkimiyetin 
bir gölgesi, bu derece müdahaleyi reddetmeyi ve ba şkas ının müdahalesini 
menetmeyi ve hâkimiyetinde i ştirak kabul etmemeyi ve makam ında istiklâli-
yetini nihâyet taassubla muhafazaya çal ışmay ı gör; sonra hâkimiyet-i mutlaka 
rubûbiyet  derecesinde.. ve âmiriyet-i mutlaka ulûhiyet  derecesinde.. ve istik-
lâliyet-i mutlaka ehadiyet  derecesinde.. ve isti ğnâ-y ı mutlak  kadîriyet-i mut-
laka derecesinde bir Zât- ı Zülcelâl ’de, bu redd-i müdahale  ve men-i i ştirak ve 
tard- ı şerik , ne derece o hâkimiyetin zarurî bir lâz ımı ve vâcip bir muktezas ı 
olduğunu k ıyas edebilirsen et.
Amma ikinci şık şüphen ki:  Baz ı esbap , baz ı cüz’iyat ın baz ı ubûdi-
yetlerine merci olsa o Mâbud-u Mutlak  olan Zât- ı Vâcibü’l-vücûd ’a 
müteveccih zerrâttan seyyârâta kadar mahlûkat ın ubûdiyet lerinden 
ne noksan gelir?
Elcevap Elcevap : Şu kâinat ın Hâl ık -ı Hakîm ’i kâinat ı bir ağaç hükmünde halk 
edip, en mükemmel meyvesini zî şuur  ve zîşuurun içinde en câmî meyvesini 
insan  yapm ıştır. Ve insan ın en ehemmiyetli, belki insan ın netice-i hilkati ve 
gaye-i f ıtrat ı ve semere-i hayat ı olan şükür  ve ibadeti, o Hâkim -i Mutlak ve 
Âmir -i Müstakil , kendini sevdirmek ve tan ıttırmak için kâinat ı halk eden o Vâ-
hid-i Ehad , bütün kâinat ın meyvesi  olan insan ı ve insan ın en yüksek meyvesi 
olan şükür  ve ibadet ini başka ellere verir mi? Bütün bütün hikmetine z ıt ola-
rak, netice-i hilkat i ve semere-i kâinat ı abes  eder mi? Hâ şâ ve kellâ!..
Hem hikmetini ve rubûbiyetini inkâr  ettirecek bir tarzda mahlûkat ın iba-
detlerini ba şkalara vermeye r ıza gösterir mi, hiç müsaade eder mi? Ve hem 
hadsiz bir derecede kendini sevdirmeyi ve tan ıttırmay ı ef’âliyle gösterdi ği 
hâlde, en mükemmel mahlûkat ının şükür  ve minnettarl ıklar ını, tahabbüb ve 
ubûdiyetlerini ba şka esbaba vermekle kendini unutturup, kâinattaki makâ-
sıd-ı âliye sini inkâr ettirir mi? Ey tabiat-perest likten vazgeçen arkada ş! Haydi 
sen söyle!234  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
O diyor:
“Elhamdülillâh , bu iki şüphem hallolmakla beraber, vahdâniyet -i ilâhi-
ye ye dâir ve Mâbud-u bilhak  O olduğuna ve O’ndan ba şkalar ı ibadete lây ık 
olmad ığına o kadar parlak ve kuvvetli iki delil gösterdin ki onlar ı inkâr  etmek, 
güneş i ve gündüzü inkâr etmek gibi bir mükâbere dir.”
Hâtime
Tabiat  fikr-i küfrî sini terk eden ve imana gelen zât diyor ki: “Elhamdü-
lillâh , benim şüphelerim kalmad ı; yaln ız merak ımı mûcip olan birkaç suâlim 
var.”
Birinci Suâl
Çok tembel lerden ve târikü’s-salâtlar dan işitiyoruz, diyorlar ki:
“Cenâb- ı Hakk ’ın bizim ibadetimize ne ihtiyac ı var ki, Kur’ân ’da çok şid-
det ve ısrar ile ibadeti terk  edeni zecredip cehennem  gibi dehşetli bir ceza ile 
tehdit ediyor;1 îtidalli ve istikâmetli ve adaletli olan ifade-i Kur’âniye’ye nas ıl 
yak ışıyor ki, ehemmiyetsiz bir cüz’î hataya kar şı nihâyet şiddeti gösteriyor?”
Elcevap Elcevap : Evet, Cenâb- ı Hak  senin ibadetine, belki hiçbir şeye muhtaç 
değil. Fakat sen ibadete muhtaçs ın, mânen hastas ın. İbadet  ise mânevî yara-
 lar ına tiryaklar hükmünde oldu ğunu çok risalelerde isbat etmi şiz. Acaba bir 
hasta , o hastal ık  hakk ında, şefkatli bir hekimin ona nâfi ilâçlar ı içirmek husu-
sunda etti ği ısrara mukabil, hekime dese: “Senin ne ihtiyac ın var, bana böyle 
ısrar ediyorsun?” Ne kadar manas ız olduğunu anlars ın.
Amma Kur’ân ’ın, terk-i ibadet  hakk ında şiddetli tehdidât ı ve dehşetli ce-
zalar ı ise; nas ıl ki bir padi şah, raiyetinin hukukunu muhafaza etmek için; âdi 
bir adam ın, raiyetinin hukukuna zarar veren bir hatas ına göre şiddetli cezaya 
çarpar. Öyle de ibadeti ve namaz ı terk  eden adam, Sultan- ı Ezel ve Ebed ’in
raiyeti hükmünde olan mevcudât ın hukukuna ehemmiyetli bir tecavüz ve 
mânevî bir zulüm  eder. Çünkü mevcudât ın kemâlleri, Sâni ’e müteveccih 
yüzlerinde tesbih ve ibadet ile tezâhür eder.  İbadeti terk  eden, mevcu-
dât ın ibadetini görmez ve göremez, belki de inkâr  eder.  O vakit, ibadet 
ve tesbih noktas ında yüksek makamda bulunan ve her biri birer mektub-u 
1 Bkz.: Mü’min sûresi, 40/60 ; Müddessir sûresi, 74/42-43 … YİRMİ ÜÇÜNCÜ LEM ’A (TABİAT RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------    235
samedânî  ve birer ayna-y ı es mâ-y ı rabbâniye  olan mevcudât ı, âlî makamla-
rından tenzil etti ğinden ve ehemmiyetsiz, vazifesiz, câmid , perişan bir vazi-
yette telâkki etti ğinden, mevcudât ı tahkir eder, kemâlât ını inkâr ve tecavüz 
eder.
Evet, herkes, kâinat ı kendi aynas ıyla görür. Cenâb- ı Hak  insan ı kâinat  
için bir mikyas , bir mizan suretinde yaratm ıştır. Her insan  için bu âlemden 
hususî bir âlem  vermiş; o âlemin rengini, o insan ın itikad- ı kalbîsine göre gös-
teriyor. Meselâ gayet me’yus  ve matemli olarak a ğlayan bir insan, mevcudât ı 
ağlar ve me’yûs suretinde görür. Gayet sürûrlu ve ne şeli, müjdeli ve kemâl-i 
neşesinden gülen bir adam, kâinat ı neşeli, güler gördü ğü gibi; mütefekkirâne 
ve ciddî bir surette ibadet  ve tesbih eden adam, mevcudât ın hakikaten mev-
cud ve muhakkak olan ibadet ve tesbihatlar ını bir derece ke şfeder ve görür. 
Gafletle veya inkârla ibadeti terk  eden adam, mevcudât ı, hakikat-i kemâlâ-
tına tamam ıyla z ıt ve muhalif ve hata bir surette tevehhüm eder ve mânen 
onlar ın hukukuna tecavüz eder.
Hem o târikü’s-salât , kendi kendine mâlik  olmad ığı için, kendi mâlikinin 
bir abdi olan kendi nefsine zulmeder. Onun mâliki o abdinin hakk ını, onun 
nefs -i emmâresinden almak için deh şetli tehdit eder. Hem netice-i hilkati ve 
gaye-i f ıtrat ı olan ibadeti terk  ettiğinden, hikmet -i ilâhiye  ve meşîet-i rabbâni-
y e ye karşı bir tecavüz hükmüne geçer. Onun için cezaya çarp ılır.
Elhâs ıl: İbadeti terk  eden, hem kendi nefsine zulmeder; –nefsi ise, 
Cenâb- ı Hak k ’ın abdi ve memlûküdür– hem kâinat ın hukuk-u kemâlât ı-
na karşı bir tecavüz, bir zulümdür. Evet, nas ıl ki küfür , mevcudâta kar şı 
bir tahkirdir; terk-i ibadet  dahi, kâinat ın kemâlât ını bir inkârd ır. Hem 
hikmet -i ilâhiye ye karşı bir tecavüz oldu ğundan, deh şetli tehdide, şiddet-
li cezaya müstehak  olur.
İşte bu istihkâk ı ve mezkûr hakikati ifade etmek için Kur’ân -ı  Mu’cizü’l-
Beyan, mucizâne bir surette o şiddetli tarz- ı ifadeyi ihtiyar  ederek, tam tam ına 
hakikat-i belâgat  olan mutâb ık-ı mukteza-y ı hâle mutabakat ediyor.
İkinci Suâl
Tabiat tan vazgeçen ve imana gelen zât diyor ki:
Her mevcud her cihette, her i şinde ve her şeyinde ve her şe’ninde me şî-
et-i ilâhiyeye ve kudret-i rabbâniyeye tâbi olmas ı çok azîm bir hakikattir. Aza-
meti cihetinde dar zihinlerimize s ıkışmıyor. Hâlbuki gözümüzle gördü ğümüz 236  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
bu nihâyet derecede mebzuliyet, hem hilkat  ve îcad -ı eşyadaki hadsiz sühûlet, 
hem sâb ık  burhanlar ınızla tahakkuk eden vahdet  yolundaki îcad -ı eşyada ni-
hâyet derecede kolayl ık ve sühûlet, hem nass- ı Kur’ân  ile beyan edilen
1َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ
2َبُóْĜأَ َĳُİ أَوْ ِóَāَ×ْĤا ِçْĩَĥכَ َّźإِ ِÙَĐَّאùĤا ُóْĨأَ אƯĨوَ
gibi âyetlerin sarâhaten gösterdikleri nihâyet derecede kolayl ık, o hakikat-i 
azîmeyi, en makbul ve en mâkul bir mesele oldu ğunu gösteriyorlar. Bu ko-
layl ığın s ırrı ve hikmeti nedir?
Elcevap Elcevap : Yirminci Mektup ’un Onuncu Kelimesi olan 3
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ 
beyan ında, o s ır gayet vâz ıh ve kat’î ve muknî bir tarzda beyan edilmi ş. Hu-
susan o mektubun zeylinde daha ziyâde vuzûh ile isbat edilmi ş ki; bütün mev-
cudât , Sâni -i Vâhid ’e isnad edildi ği vakit, bir tek mevcud hükmünde kolayla-
şır. Eğer Vâhid-i Ehad ’e verilmezse; bir tek mahlûkun îcad ı, bütün mevcudât 
kadar mü şkülleşir ve bir çekirdek , bir ağaç kadar suûbetli olur.
Eğer sâni-i hakikî sine verilse, kâinat  bir ağaç gibi ve a ğaç bir çekirdek  
gibi ve cennet  bir bahar gibi ve bahar bir çiçek  gibi kolayla şır, sühûlet peydâ 
eder. Ve bilmü şâhede  görünen hadsiz mebzuliyet ve ucuzlu ğun ve her nev’in 
sühûletle kesret-i efrâd ı bulunmas ının ve kesret-i sühûlet ve süratle munta-
zam, sanatl ı, k ıymetli mevcudât ın kolayca vücûda gelmesinin s ırlar ına medar  
olan ve hikmetlerini gösteren yüzer delillerinden ve ba şka risalelerde tafsilen 
beyan edilen bir-ikisine muhtasar bir i şaret ederiz.
Meselâ, nas ıl ki yüz nefer , bir zâbitin idaresine verilse; bir neferin, yüz 
zâbitin idarelerine verilmesinden yüz derece daha kolay oldu ğu gibi; bir or-
dunun teçhizat- ı askeriyesi bir merkez, bir kanun , bir fabrika ve bir padi şah ın 
emrine verildi ği vakit, âdetâ kemmiyeten bir neferin teçhizat ı kadar kolay-
laştığı gibi, bir neferin teçhizat- ı askeriyesi müteaddit merkezlere, müteaddit 
fabrikalara, müteaddit kumandanlara havalesi de âdetâ bir ordunun teçhizat ı 
kadar kemmiyeten mü şkülâtl ı oluyor. Çünkü bir tek neferin teçhizat ı için bü-
tün orduya lâz ım olan fabrikalar ın bulunmas ı gerektir.
1 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28 )
2 “K ıyametin olu ş işi ise, başka değil, ancak göz aç ıp kapama yahut daha da k ısa bir anda olup biter.” 
(Nahl sûresi, 16/77)
3 “Allah her şeye kâdirdir.” (Mâide sûresi, 5/120 ; Hûd sûresi, 11/4 ; Rûm sûresi, 30/50  ; …).YİRMİ ÜÇÜNCÜ LEM ’A (TABİAT RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------    237
Hem bir a ğac ın s ırr- ı vahdet  cihetiyle bir kökte, bir merkezde, bir kanun  
ile mevâdd- ı hayatiyesi verildi ğinden; binler meyve veren o a ğaç, bir meyve 
kadar sühûletli oldu ğu bilmüşâhede  görünür.
Eğer vahdetten kesrete  gidilse, her bir meyveye lâz ım mevâdd- ı hayati-
 ye başka yerden verilse her bir meyve, bir a ğaç kadar mü şkülât peydâ eder. 
Belki ağac ın bir enmûzeci ve fihristesi olan bir tek çekirdek  dahi o ağaç kadar 
suûbetli olur. Çünkü bir a ğac ın hayat ına lâz ım olan bütün mevâdd- ı hayati ye, 
bir tek çekirdek için de lâz ım oluyor.
İşte bu misaller gibi yüzler misaller var, gösteriyorlar ki vahdette nihâ-
yet derecede sühûletle vücûda gelen binler mevcud, şirkte ve kesrette bir tek 
mevcuttan daha ziyâde kolay olur. Sâir risalelerde bu hakikat iki kere iki dört eder derecede isbat edildi ğinden onlara havale edip, burada yaln ız bu sühû-
let ve kolayl ığın ilim  ve kader-i ilâhî  ve kudret-i rabbâniye nokta-y ı nazar ında 
gayet mühim bir s ırrını beyan edece ğiz. Şöyle ki:
Sen bir mevcutsun. E ğer Kadîr -i Ezelî ’ye kendini versen, bir kibrit çakar 
gibi hiçten, yoktan, bir emirle, hadsiz kudretiyle seni bir anda halk eder. E
ğer 
sen kendini O’na vermezsen, belki esbab- ı maddiyeye ve tabiat a isnad etsen, 
o vakit sen kâinat ın muntazam bir hülâsas ı, meyvesi ve küçük bir fihristesi 
ve listesi oldu ğundan; seni yapmak için kâinat ı ve anâs ırı ince elek ile ele-
yip hassas ölçülerle aktâr- ı âlemden senin vücûdundaki maddeleri toplamak 
lâz ım gelir. Çünkü esbab- ı maddiye  yaln ız terkib eder, toplar. Kendilerinde 
bulunmayan ı hiçten, yoktan yapamad ıklar ı, bütün ehl-i ak ıl yan ında musad-
dakt ır. Öyle ise küçük bir zîhayat ın cismini aktâr- ı âlem den toplamaya mec-
bur olurlar.
İşte vahdette ve tevhidde ne kadar kolayl ık ve şirk te ve dalâlette ne kadar 
müşkülât var oldu ğunu anla!
İkincisi : İlim  noktas ında hadsiz bir sühûlet vard ır. Şöyle ki:
Kader , ilmin bir nev’idir ki her şeyin mânevî ve mahsus kal ıbı hükmünde 
bir miktar tâyin eder. Ve o miktar- ı kaderî , o şeyin vücûduna bir plân, bir mo-
del hükmüne geçer. Kudret îcad  ettiği vakit, gayet sühûletle o kaderî miktar 
üstünde îcad  eder.
Eğer o şey muhit  ve hadsiz ve ezelî bir ilmin sahibi olan Kadîr -i Zülcelâl ’e 
verilmezse –sâb ıkan geçti ği gibi– binler mü şkülât değil, belki yüz muhâlât  or-
taya düşer. Çünkü o miktar- ı kaderî  ve miktar- ı ilmî olmazsa binler hâricî ve 
maddî kal ıplar, küçücük bir hayvan ın cesedinde istimâl  edilmek lâz ım gelir.238  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İşte vahdette nihâyetsiz kolayl ık ve dalâlette ve şirkte hadsiz mü şkülât ın 
bir s ırrını anla; 1َبُóْĜأَ َĳُİ أَوْ ِóَāَ×ْĤا ِçْĩَĥכَ َّźإِ ِÙَĐَّאùĤا ُóْĨأَ אƯĨوَ âyeti, ne kadar haki-
katli ve do ğru ve yüksek bir hakikati ifade etti ğini bil!
Üçüncü Suâl
Eskiden dü şman , şimdi dost olan mühtedî diyor ki :
“Şu zamanda çok ileri giden feylesoflar diyorlar ki: Hiçten hiçbir şey îcad  
edilmiyor ve hiçbir şey idam edilmiyor; yaln ız bir terkib, bir tahlildir ki kâinat  
fabrikas ını işlettiriyor.”
Elcevap Elcevap : Nur -u Kur’ân  ile mevcudâta bakmayan feylesoflar ın en ileri 
gidenleri bakm ışlar ki, tabiat  ve esbap  vas ıtas ıyla bu mevcudât ın teşekkülât 
ve vücûdlar ını –sâb ıkan isbat etti ğimiz tarzda– imtinâ  derecesinde mü şkülâtl ı 
gördüklerinden, iki k ısma ayr ıldılar.
Bir k ısm ı sofestâî  olup, insan ın hâssas ı olan ak ıldan istifa ederek, ahmak  
hayvanlardan daha a şağı düşerek, kâinat ın vücûdunu inkâr  etmeyi; hatta 
kendilerinin vücûdlar ını dahi inkâr etmesini, dalâlet  mesleğinde esbap  ve ta-
biat ın îcad  sahibi olmalar ından daha ziyâde kolay gördüklerinden; hem ken-
dilerini, hem kâinat ı inkâr edip cehl-i mutlaka dü şmüşler.
İkinci gürûh bakm ışlar ki; dalâlette, esbap  ve tabiat  mûcid olmak nok-
tas ında, bir sinek  ve bir çekirde ğin îcad ı, hadsiz mü şkülât ı var ve tavr- ı akl ın 
haricinde bir iktidar iktiza ediyor. Onun için bilmecburiye îcad ı inkâr  ediyor-
lar, “Yoktan var olmaz.” diyorlar ve idam ı da muhal  görüyorlar, “Var yok 
olmaz.” hükmediyorlar. Yaln ız, harekât- ı zerrât  ile tesadüf rüzgârlar ıyla bir 
terkib ve tahlil ve da ğılmak ve toplanmak suretinde bir vaziyet-i itibâriye ta-
hayyül ediyorlar.
İşte sen gel, ahmakl ığın ve cehaletin en a şağı derecesinde, en yüksek 
ak ıllı kendini zanneden adamlar ı gör ve dalâlet , insan ı ne kadar maskara  ve 
süflî  ve echel yapt ığını bil, ibret al!
Acaba her senede dört yüz bin envâ ı birden, zemin yüzünde îcad  eden 
ve semâvât  ve arz ı alt ı günde halk eden2 ve alt ı haftada, her baharda, kâinat-
tan daha sanatl ı, hikmetli zîhayat bir kâinat ı inşâ eden bir kudret-i ezeliye , bir 
1 “K ıyametin olu ş işi ise, başka değil, ancak göz aç ıp kapama yahut daha da k ısa bir anda olup biter.” 
(Nahl sûresi, 16/77)
2 Bkz.: A’râf sûresi, 7/54 ; Yûnus sûresi, 10/3 ; Hûd sûresi, 11/7 ...YİRMİ ÜÇÜNCÜ LEM ’A (TABİAT RİSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------    239
ilm-i ezelî nin dâiresinde plânlar ı ve miktarlar ı taayyün eden mevcudât -ı ilmi-
yeyi, göze göstermeyen bir eczâ  ile yaz ılan ve görünmeyen bir yaz ıyı göster-
mek için sürülen bir eczâ misillü , gayet kolay o mâdumat- ı hâriciy e  olan mev-
cudât- ı ilmiye ye vücûd-u hâricî  vermeyi o kudret-i ezeliyeden uzak görmek ve 
îcad ı inkâr  etmek, evvelki gürûh olan sofestâîlerden daha ziyâde ahmakâne 
ve cahilânedir. Bu bedbahtlar, âciz-i mutlak ve yaln ız bir cüz-ü ihtiyarîden 
başka ellerinde olmayan firavunla şmış kendi nefisleri, hiçbir şeyi idam ve yok 
edemediklerinden ve hiçbir zerreyi, bir maddeyi, hiçten, yoktan îcad  edeme-
diklerinden ve güvendikleri esbap  ve tabiat ın ellerinde hiçten îcad gelmedi ği 
cihetle, ahmakl ıklar ından diyorlar: “Yoktan var olmaz. Var da yok olmaz.” 
deyip, bu bât ıl  ve hata düsturu, Kadîr -i Mutlak ’a teşmil etmek istiyorlar.
Evet Kadîr -i Zülcelâl ’in iki tarzda îcad ı var:
Biri, ihtirâ  ve ibda’  iledir. Yani hiçten, yoktan vücûd veriyor ve ona lâz ım 
her şeyi de hiçten îcad  edip eline veriyor.
Diğeri, inşâ ile, sanat  iledir. Yani kemâl-i hikmetini ve çok esmâs ının cil-
velerini göstermek gibi çok dakîk hikmetler için kâinat ın anâs ırından bir k ısım 
mevcudât ı inşâ ediyor; her emrine tâbi olan zerrâtlar ı ve maddeleri, rezzâk ı-
yet  kanunuyla onlara gönderir ve onlarda çal ıştırır.
Evet Kadîr-i Mutlak ’ın iki tarzda, hem ibda’  hem inşâ suretinde îcad ı var. 
Var ı yok etmek ve yo ğu var etmek en kolay, en sühûletli, belki dâimî, umumî 
bir kanunudur. Bir baharda, üç yüz bin envâ- ı zîhayat mahlûkat ın şekillerini, 
sıfatlar ını, belki zerrâtlar ından başka bütün keyfiyât  ve ahvâllerini hiçten var 
eden bir kudrete kar şı, “Yoğu var edemez!” diyen adam, yok olmal ı!
Tabiat ı bırakan ve hakikate geçen zât diyor ki:
Cenâb- ı Hakk ’a zerrât  adedince şükür  ve hamd  ü senâ ediyorum ki ke-
mâl-i iman ı kazand ım, evhâm ve dalâletlerden kurtuldum ve hiçbir şüphem 
de kalmad ı.
1َאنِĩĺِْŸا َאلِĩوَכَ َمِŻْøِْŸا ِīĺدِ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Bize ihsan etti ği İslâm Dini ve tam, yüksek iman nimeti sebebiyle Rabbimize hamd olsun.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )240  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Yirmi Dördüncü Lem'a 
Tesettür  Hakk ındad ır
On Beşinci Nota’n ın İkinci ve Üçüncü Meseleleri iken, ehemmiyetine bi-
nâen Yirmi Dördüncü Lem’a  olmuştur.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
ëĤا... 1َّīِıِ×ĻِÖَŻَä ْīِĨ َّīِıْĻَĥَĐ َīĻِĬْïُĺ َīĻِĭِĨْËُĩْĤا אءِƯùِĬوَ ِכَÜَאĭَÖوَ ِכَäَِزْوَاŶ ْģُĜ ُّĹِ×َّĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ
âyeti, tesettürü emrediyor. Medeniyet-i sefihe ise, Kur’ân ’ın bu hükmüne kar-
şı muhalif gidiyor. Tesettürü, f ıtrî görmüyor, “Bir esarettir.” diyor.2(Hâşiye)
Elcevap Elcevap : Kur’ân -ı Hakîm ’in bu hükmü tam f ıtrî olduğuna ve muhalifi 
gayr-i f ıtrî olduğuna delâlet eden çok hikmetlerinden, yaln ız “Dört Hikmet ”ini
beyân ederiz.
Birinci Hikmet 
Tesettür , kad ınlar  için f ıtrîdir ve f ıtratlar ı iktizâ ediyor. Çünkü kad ınlar 
hilkaten zay ıf ve nazik olduklar ından, kendilerini hayat ından ziyâde sevdi ği 
yavrular ını himâye edecek bir erke ğin himâye ve yard ımına muhtaç bulun-
duğundan, kendini sevdirmek ve nefret ettirmemek ve istiskale mâruz kalma-
mak için, f ıtrî bir meyli var.
Hem kad ınlar ın on adetten alt ı-yedisi ya ihtiyard ır, ya çirkindir ki; ihtiyar-
lığını ve çirkinli ğini herkese göstermek istemezler. Ya k ıskançt ır; kendinden
1 “Ey Peygamber! E şlerine, k ızlar ına ve mümin kad ınlara söyle, ev d ışına ç ıktıklar ı zaman d ış elbiselerini 
üzerlerine sal ıversinler.” (Ahzâb sûresi, 33/59).
2 (Hâşiye) Mahkemeye kar şı ve mahkemeyi susturan Lâyiha-y ı Temyiz ’in müdafaât ından bir 
parça:
 “Ben de Adliyenin mahkemesine derim ki: Bin üç yüz elli senede ve her as ırda üç yüz elli 
milyon insanlar ın hayat- ı içtimâiyesinde en kudsî ve hakikî ve hakikatli bir düstur-u ilâhî-
yi, üç yüz elli bin tefsirin tasdiklerine ve ittifaklar ına istinaden ve bin üç yüz elli sene zarf ın-
da geçmi ş ecdâd ımızın itikatlar ına iktidâen tefsir eden bir adam ı mahkûm eden haks ız bir 
karar ı, elbette rûy-u zeminde adâlet  varsa, o karar ı red ve bu hükmü nakzedecektir!”
daha güzellere nisbeten çirkin dü şmemek veya tecâvüzden ve ithamdan kor-
kar, taarruza mâruz kalmamak ve kocas ı  nazar ında h ıyanetle müttehem ol-
mamak için, f ıtraten tesettür  isterler. Hatta dikkat edilse, en ziyâde kendini 
saklayan ihtiyarlard ır. Ve on adetten ancak iki-üç tanesi bulunabilir ki; hem 
genç olsun, hem güzel  olsun, hem kendini göstermekten s ıkılmas ın.
Mâlûmdur ki, insan  sevmedi ği ve istiskal etti ği adamlar ın nazar ından s ı-
kılır, müteessir olur. Elbette aç ık saç ıklık  kıyafetine giren güzel  bir kad ın , bak-
mas ına hoşland ığı nâmahrem  erkeklerden onda iki-üçü varsa, yedi-sekizin-
den istiskal eder. Hem tefahhu ş ve tefessüh etmeyen bir güzel kad ın, nazik ve 
seriü’t-teessür oldu ğundan, maddeten tesiri tecrübe edilen belki semlendiren 
pis nazarlardan elbette s ıkılır. Hatta işitiyoruz, aç ık saç ıklık yeri olan Avrupa ’-
da çok kad ınlar , bu dikkat-i nazardan s ıkılarak, “Bu alçaklar bizi göz hapsine 
alıp s ıkıyorlar.” diye polislere şekvâ  ediyorlar. Demek, medeniyetin ref-i te-
settür ü, hilâf- ı fıtratt ır. Kur’ân ’ın tesettür  emri f ıtrî olmakla beraber, o maden-i 
şefkat  ve k ıymettar birer refika -yı ebediye olabilen kad ınlar ı, tesettür ile sukut-
tan, zillet ten ve mânevî esaret ten ve sefaletten kurtar ıyor.
Hem kad ınlarda, ecnebî  erkek lere karşı fıtraten korkakl ık, tahavvüf  var. 
Tahavvüf ise, f ıtraten tesettürü iktizâ ediyor. Çünkü sekiz-dokuz dakika bir 
zevki cidden ac ılaştıracak sekiz-dokuz ay a ğır bir veled  yükünü zahmet ile 
çekmekle beraber, hâmisiz bir veledin terbiyesiyle sekiz-dokuz sene, o se-kiz-dokuz dakika gayrime şrû  zevkin belâs ını çekmek ihtimâli var. Ve kesretle 
vâki oldu ğundan, cidden şiddetle nâmahremlerden f ıtrat ı korkar ve cibilliyeti 
sak ınmak ister. Ve tesettür  ile nâmahremin i ştah ını açmamak ve tecâvüzüne 
meydan vermemek, zay ıf hilkati emreder ve kuvvetli ihtar  eder. Ve bir siperi 
ve kalesi çar şafı olduğ
unu gösteriyor.
Mesmûât ıma göre, merkez ve payitaht- ı hükûmet te, çarşı içinde, gün-
düzde, ahalinin gözleri önünde, gayet âdi bir kundura boyac ısı, dünyaca rüt-
beten büyük bir adam ın aç ık bacakl ı kar ısına bilfiil sark ıntılık  etmesi, tesettür  
aleyhinde olanlar ın hayâs ız yüzlerine bir şamar vuruyor!
İkinci Hikmet 
Kad ın  ve erkek  ortas ında gayet esasl ı ve şiddetli münasebet, muhabbet  
ve alâka, yaln ız dünyevî hayat ın ihtiyac ından ileri gelmiyor. Evet bir kad ın , 
kocas ına yaln ız hayat- ı dünyeviyeye mahsus bir refika -yı hayat  değildir. Belki 242  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
hayat- ı ebediyede dahi bir refika-y ı hayatt ır.1 Madem hayat- ı ebediyede da-
hi kocas ına refika-y ı hayatt ır; elbette ebedî arkada şı ve dostu olan kocas ının 
nazar ından gayr ı başkas ının nazar ını kendi mehâsinine celb etmemek ve onu 
dar ıltmamak ve k ıskand ırmamak lâz ım gelir.
Madem mümin  olan kocas ı , s ırr- ı imana binâen onun ile alâkas ı hayat- ı 
dünyeviyeye münhas ır ve yaln ız hayvânî ve güzellik vaktine mahsus muvak-
kat bir muhabbet  değil; belki hayat- ı ebediye de dahi bir refika -yı hayat  nok-
tas ında esasl ı ve ciddî bir muhabbetle, bir hürmetle alâkadard ır. Hem yaln ız 
gençliğinde ve güzellik zaman ında değil, belki ihtiyarl ık  ve çirkinlik vaktinde 
dahi o ciddî hürmet  ve muhabbeti ta şıyor. Elbette ona mukâbil, o da kendi 
mehâsinini onun nazar ına tahsis ve muhabbetini ona hasretmesi muktezâ-y ı 
insaniyet tir. Yoksa pek az kazan ır, fakat pek çok kaybeder.
Şer’an koca , kar ıya küfüv  olmal ı, yani birbirine münasip olmal ı. Bu 
küfüv ve denk olmak, en mühimmi diyanet  noktas ındad ır.
Ne mutlu o kocaya ki; kad ınının diyanetine bak ıp taklit eder, refika-
sını hayat- ı ebediyede kaybetmemek için mütedeyyin  olur.
Bahtiyard ır o kad ın  ki; kocas ının diyanetine bak ıp “Ebedî arkada şı-
mı kaybetmeyeyim.” diye takvâ ya girer.
Veyl o erke ğe ki; sâliha kad ın ını ebedî kaybettirecek olan sefâhete 
girer. Ne bedbahtt ır o kad ın  ki; müttaki kocas ını taklit etmez, o mübarek 
ebedî arkada şını kaybeder!
Binler veyl  o iki bedbaht  zevc  ve zevce ye ki; birbirinin f ıskını ve sefâ-
het ini taklit ediyorlar. Birbirine ate şe at ılmas ında yard ım ediyorlar!
Üçüncü Hikmet 
Bir ailenin saâdet-i hayatiyesi, koca  ve kar ı mâbeyninde bir emniyet-i 
mütekâbile ve samimî bir hürmet  ve muhabbetle devam eder. Tesettürsüzlük  
ve aç ık saç ıklık , o emniyeti bozar, o mütekabil hürmet ve muhabbeti de k ırar. 
Çünkü aç ık saç ıklık k ılığına giren on kad ından ancak bir tanesi bulunur ki, ko-
cas ından daha güzeli görmedi ğinden, kendini ecnebiye sevdirmeye çal ışmaz. 
Dokuzu, kocas ından dahi iyisini görür. Ve yirmi adamdan ancak bir tanesi, 
1 Dünyada evli olan kimselerin, bu beraberliklerini cennette de devam ettireceklerine dâir bkz.: Buhârî, 
fezâilü ashâb  30; Tirmizî, menâk ıb 62; Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’  11/302.YİRMİ DÖRDÜNCÜ LEM ’A (TESETTÜR HAKKINDA)    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    243
kar ısından daha güzelini görmüyor. O vakit o samimî muhabbet  ve hürmet-i 
mütekâbile gitmekle beraber, gayet çirkin ve gayet alçakça bir his uyand ırma-
ya sebebiyet verebilir. Şöyle ki:
İnsan, hem şire  misillü mahremlerine kar şı fıtraten şehevânî his ta şıyam ı-
yor. Çünkü mahremlerin simalar ı, karâbet ve mahremiyet cihetindeki şefkat  
ve muhabbet -i meşrûay ı ihsâs etti ği cihetle nefsî, şehevânî temayülât ı kırar. 
Fakat bacaklar gibi şer’an mahremlere de göstermesi caiz olmayan yerlerini 
aç ık-saç ık b ırakmak, süflî nefislere göre gayet çirkin bir hissin uyanmas ına 
sebebiyet verebilir. Çünkü mahrem in simas ı mahremiyetten haber verir ve 
nâmahrem e benzemez. Fakat meselâ aç ık bacak, mahremin gayr ıyla müsâ-
vidir.
Mahremiyeti haber verecek bir alâmet-i farikas ı olmad ığından, hayvânî 
bir nazar -ı hevesi , bir k ısım süflî mahremlerde uyand ırmak mümkündür. Böy-
le nazar ise, tüyleri ürpertecek bir sukut-u insaniyet tir!
Dördüncü Hikmet 
Mâlûmdur ki, kesret-i nesil  herkesçe matlubdur. Hiçbir millet ve hükûmet 
yoktur ki, kesret-i tenâsül e taraftar olmas ın. Hatta Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü 
vesselâm)  ferman etmi ş:
1ِÙَĨَאĻِĝْĤا ْمَĳَĺ َħَـĨُْŶا ُħِכُÖ ĹِİَـאÖأُ ĹِّĬِÍَĘ ُواóُáَכْÜ اĳُéَאכَĭَÜ
–ev kemâ kâl– Yani: “ İzdivaç  ediniz; ço ğalınız. Ben k ıyâmet te, sizin kesreti-
nizle iftihar edece ğim.” Hâlbuki tesettürün ref’i , izdivac ı teksir etmeyip, çok 
azalt ıyor. Çünkü en serseri ve asrî bir genç dahi, refika -yı hayat ını namuslu 
ister. Kendi gibi asrî, yani aç ık-saç ık olmas ını istemediğinden bekâr kal ır, belki 
de fuhuş a sülûk eder.
Kad ın  öyle değil, o derece kocas ını inhisar alt ına alamaz. Çünkü kad ının 
–aile hayat ında müdür-ü dâhilî olmak haysiyetiyle kocas ının bütün mal ına, 
evlâd ına ve her şeyine muhafaza memuru  olduğundan– en esasl ı hasleti sa-
dâkattir, emniyettir. Aç ık saç ıklık  ise bu sadâkati k ırar, kocas ı  nazar ında emni-
yeti kaybeder, ona vicdan  azâb ı çektirir. Hatta erkeklerde iki güzel  haslet olan 
cesaret ve sehavet kad ınlarda bulunsa, bu emniyete ve sadâkate zarar oldu ğu 
1 Abdurrezzak, el-Musannef 6/173; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/380.244  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
için, ahlâk- ı seyyie dendir, kötü haslet say ılırlar. Fakat kocas ının vazifesi, ona 
hazinedarl ık ve sadâkat  değil, belki himâyet ve merhamet ve hürmettir. Onun 
için, o erkek  inhisar alt ına al ınmaz. Ba şka kad ınlar ı da nikâh  edebilir.1
Memleketimiz Avrupa ’ya k ıyâs edilmez. Çünkü orada düello  gibi çok şid-
detli vas ıtalarla aç ık saç ıklık  içinde namus  bir derece muhafaza edilir. İzzet-i 
nefis  sahibi birisinin kar ısına pis nazarla bakan, boynuna kefenini takar, sonra 
bakar. Hem memâlik-i bâride  olan Avrupa’daki tabiatlar, o memleket gibi bâ-
rid  ve câmid dirler. Bu Asya , yani Âlem-i İslâm  kıtas ı, ona nisbeten memâlik-i 
hârre dir. Mâlûmdur ki; muhîtin, insan ın ahlâk ı üzerinde tesiri vard ır. O bârid 
memlekette, so ğuk insanlarda hevesât- ı hayvaniye yi tahrik etmek ve i ştiha-
yı açmak için aç ık saç ıklık, belki çok sû-i istimâlâta ve israfâta medâr olmaz. 
Fakat seriü’t-teessür ve hassas olan memâlik-i hârredeki insanlar ın hevesât- ı 
nefsâniyesini mütemâdiyen tehyîc edecek aç ık saç ıklık, elbette çok sû-i isti-
mâlâta ve israfât a ve neslin zaafiyeti ne ve sukut-u kuvvete sebeptir. Bir ayda 
veya yirmi günde ihtiyac- ı fıtrîye mukâbil, her birkaç günde kendini bir israfa 
mecbur zanneder. O vakit, her ayda on be ş gün kadar hay ız  gibi ar ızalar mü-
nasebetiyle kad ından tecennüb etmeye mecbur oldu ğundan, nefsine ma ğlûp 
ise fuhşiyât a da meyleder.
Şehirliler; köylülere, bedevîlere bak ıp tesettürü kald ıramaz. Çünkü köy-
lerde, bedevîlerde, derd-i maî şet  meşgalesiyle ve bedenen çal ışmak ve yo-
rulmak münasebetiyle, hem şehirlilere nisbeten nazar -ı dikkati az celb eden 
mâsume i şçi ve bir derece kaba kad ınlar ın k ısmen aç ık olmalar ı, hevesât- ı 
nefsâniye yi tehyîce medâr olamad ığı gibi; serseri ve i şsiz  adamlar az bulun-
duğundan, şehirdeki mefâsidin onda biri onlarda bulunmaz. Öyle ise onlara 
kıyas edilmez.
1 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/3.YİRMİ DÖRDÜNCÜ LEM ’A (TESETTÜR HAKKINDA)    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    245
1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Ehl-i Îmân  Âhiret Hem şirelerim Olan 
Kad ınlar  Tâifesi İle Bir Muhaveredir
Baz ı vilâyetlerde tâife-i nisâdan samimî ve hararetli bir sûrette Nur’la-
ra karşı alâkalar ını gördüğüm ve haddimden pek ziyâde, onlar ın Nur’lara 
âit derslerime itimâdlar ını bildiğim s ıralarda, mübarek Isparta ’ya ve mânevî 
Medresetü’z-Zehrâ ’ya üçüncü defa geldi ğim zaman i şittim ki; o mübarek âhi-
ret  hemşirelerim olan tâife-i nisâ , benden bir ders bekliyorlarm ış. Güyâ vaaz  
sûretinde câmilerde onlara bir dersim olacak. Hâlbuki ben dört-be ş vecihle 
hastay ım ve hem peri şan, hattâ konu şmaya ve dü şünmeye iktidars ız bulun-
duğum hâlde, bu gece şiddetli bir ihtâr  ile kalbime geldi ki; madem on be ş 
sene evvel gençlerin istemeleriyle Gençlik Rehberi ’ni onlar için yazd ın ve pek 
çok istifâde edildi. Hâlbuki han ımlar tâifesi , gençlerden daha ziyâde bu za-
manda öyle bir rehbere muhtaçt ırlar. Ben de bu ihtâra kar şı gayet peri şan ve 
zaaf u aczimle beraber “Üç Nükte” ile gayet muhtasar baz ı lüzumlu maddele-
ri, o mübarek hem şirelerime ve mânevî genç evlâdlar ıma beyân ediyorum.
Birinci Nükte
Risale-i Nur ’un en mühim bir esas ı şefkat  olmas ından, nisâ  tâifesi şefkat 
kahramanlar ı bulunmalar ı cihetiyle daha ziyâde Risale-i Nur ’la f ıtraten alâka-
dard ırlar. Ve –lillâhilhamd– bu f ıtrî alâkadarl ık çok yerlerde hissediliyor. Bu 
şefkatteki fedâkârl ık , hakikî bir ihlâs ı ve mukâbelesiz bir fedâkârl ık mânâs ını 
ifade ettiğinden, şimdi bu zamanda pek çok ehemmiyeti var.
Evet bir vâlide  veledini tehlikeden kurtarmak için hiçbir ücret  istemeden 
rûhunu fedâ etmesi ve hakikî bir ihlâs  ile vazife -i f ıtriyesi itibâr ıyla kendini ev-
lâd ına kurban etmesi gösteriyor ki; han ımlarda gayet yüksek bir kahramanl ık 
var. Bu kahramanl ığın inkişâfı ile; hem hayat- ı dünyeviyesini, hem hayat- ı 
ebediyesini onunla kurtarabilir. Fakat baz ı fenâ cereyânlarla, o kuvvetli ve 
kıymettar seciye inki şâf  etmez veyahut sû-i istimâl  edilir. Yüzer nümûnelerin-
den bir küçük nümûnesi şudur:
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.246  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
O şefkatli vâlide , çocuğunun hayat- ı dünyeviyede tehlikeye girmemesi, 
istifâde ve fayda görmesi için her fedâkârl ığı nazara al ır, onu öyle terbiye 
eder. “Oğlum paşa olsun!” diye bütün mal ını verir; hâf ız mektebinden al ır, 
Avrupa ’ya gönderir. Fakat o çocu ğun hayat- ı ebediyesi tehlikeye girdi ğini 
düşünmüyor ve dünya  hapsinden kurtarmaya çal ışıyor, cehennem  hapsine 
düşmesini nazara alm ıyor. F ıtrî şefkatin tam z ıdd ı olarak o masum çocu ğunu, 
âhirette şefaatçi  olmak lâz ım gelirken dâvâc ı ediyor. O çocuk , “Niçin benim 
îmân ımı takviye etmeden bu helâketime sebebiyet verdin?” diye şekvâ  ede-
cek. Dünyada da terbiye-i İslâmiye ’yi tam almad ığı için, vâlidesinin hârika 
şefkatinin hakk ına karşı lây ıkıyla mukâbele edemez, belki de çok kusur eder.
Eğer hakikî şefkat  sû-i istimâl  edilmeyerek, bîçâre veledini haps-i ebedî 
olan cehennem den ve idam- ı ebedî  olan dalâlet  içinde ölmekten kurtarmaya 
o şefkat s ırrı ile çal ışsa; o veledin bütün etti ği hasenât ının bir misli, vâlidesinin 
defter-i âmâl ine geçece ğinden, vâlidesinin vefat ından sonra her vakit hase-
nâtlar ı ile rûhuna nurlar yeti ştirdiği gibi, âhirette de de ğil dâvâc ı olmak, bütün 
rûh u can ı ile şefaatçi  olup ebedî hayatta ona mübarek bir evlâd olur.
Evet insan ın en birinci üstad ı ve tesirli muallimi, onun vâlidesidir. Bu mü-
nâsebetle ben kendi şahs ımda kat’î ve dâimâ hissetti ğim bu mânây ı beyân 
ediyorum:
Ben bu seksen sene ömrümde, seksen bin zâtlardan ders ald ığım hâlde, 
kasem  ediyorum ki; en esasl ı ve sars ılmaz ve her vakit bana dersini tazeler 
gibi merhum vâlidemden ald ığım telkinât  ve mânevî dersler dir ki; o dersler 
fıtrat ımda, âdetâ maddî vücudumda çekirdekler hükmünde yerle şmiş. Sâir 
derslerimin o çekirdekler üzerine bina edildi ğini, aynen görüyorum. Demek 
bir yaşımdaki f ıtrat ıma ve rûhuma, merhum vâlidemin ders ve telkinât ını, 
şimdi bu seksen ya şımdaki gördü ğüm büyük hakikatler içinde birer çekirdek -i 
esâsiye mü şâhede ediyorum.
Ezcümle; meslek  ve meşrebimin dört esas ından en mühimmi olan şefkat  
etmek ve Risale-i Nur ’un da en büyük hakikati olan ac ımak ve merhamet et-
meyi, o vâlidemin şefkatli fiil ve hâlinden ve o mânevî derslerinden ald ığımı 
yakînen görüyorum. Evet bu hakikî ihlâs  ile hakikî bir fedâkârl ık  taşıyan vâli-
delik şefkati sû-i istimâl  edilip, masum çocu ğunun elmas hazinesi hükmünde 
olan âhiretini dü şünmeyerek, muvakkat fânî  şişeler hükmünde olan dünyaya 
o çocuğun masum yüzünü çevirmek ve bu şekilde ona şefkat göstermek, o 
şefkati sû-i istimâl  etmektir.YİRMİ DÖRDÜNCÜ LEM ’A (TESETTÜR HAKKINDA)    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    247
Evet kad ınlar ın şefkat  cihetiyle bu kahramanl ıklar ını hiçbir ücret  ve hiçbir 
mukâbele istemeyerek, hiçbir fayda-y ı şahsiye, hiçbir gösteri ş mânâs ı olma-
yarak rûhunu fedâ ettiklerine, o şefkatin küçücük bir nümûnesini ta şıyan bir 
tavuğun yavrusunu kurtarmak için arslana sald ırmas ı ve rûhunu fedâ etmesi 
isbât ediyor.
Şimdi terbiye-i İslâmiye ’den ve âmâl-i uhreviye den en k ıymetli ve en 
lüzumlu esas, ihlâst ır. Bu çeşit şefkatteki kahramanl ıkta o hakikî ihlâs  bulu-
nuyor.
Eğer bu iki nokta o mübarek tâifede inki şâfa başlasa, dâire-i İslâmiye ’de 
pek büyük bir saâdete medâr olur. Hâlbuki erkeklerin kahramanl ıklar ı mu-
kâbelesiz olam ıyor; belki, yüz cihette mukâbele istiyorlar. Hiç olmazsa şân ü
şeref  istiyorlar. Fakat maatteessüf bîçâre mübarek tâife-i nisâiye , zâlim er-
keklerinin şerlerinden ve tahakkümlerinden kurtulmak için, ba şka bir tarzda, 
zaafiyetten ve aczden gelen ba şka bir nevide riyâkârl ığ a giriyorlar.
İkinci Nükte
Bu sene inzivâda iken ve hayat- ı içtimâiyeden çekildi ğim hâlde baz ı Nur-
cu kardeşlerimin ve hem şirelerimin hat ırlar ı için dünyaya bakt ım. Benimle gö-
rüşen ekseri dostlardan, kendi ailevî hayatlar ından şekvâlar işittim. “Eyvah!” 
dedim. İnsan ın hususan müslüman ın tahassungâh ı  ve bir nevi cenneti ve kü-
çük bir dünyas ı aile hayat ı dır. “Bu da m ı bozulmaya ba şlam ış?” dedim. Sebe-
bini arad ım. Bildim ki, nas ıl, İslâmiyet ’in hayat- ı içtimâiyesine ve dolay ı-
sıyla din-i İslâm ’a zarar vermek için gençleri yoldan ç ıkarmak ve gençlik  
hevesât ıyla sefâhet e sevk etmek için bir-iki komite  çal ışıyormuş. Aynen 
öyle de; bîçâre nisâ  tâifesinin gafil  kısm ını dahi yanl ış yollara sevk etmek 
için bir-iki komitenin tesirli bir sûrette perde alt ında çal ıştığını hissettim. 
Ve bildim ki; bu millet-i İslâm ’a bir deh şetli darbe, o cihetten geliyor.
Ben de siz hem şire lerime ve gençleriniz olan mânevî evlâdlar ıma katiyen 
beyân ediyorum ki: Kad ınlar ın saâdet-i uhreviye si gibi, saâdet-i dünyevi-
yeleri de ve f ıtratlar ındaki ulvî seciyeleri de bozulmaktan kurtulman ın 
çâre-i yegânesi, dâire-i İslâmiye ’deki terbiye-i diniyeden ba şka yoktur!  
Rusya ’da o bîçâre tâifenin ne hâle girdi ğini işitiyorsunuz.
Risale-i Nur ’un bir parças ında denilmi ş ki:
Akl ı başında olan bir adam; refikas ına muhabbetini ve sevgisini, be ş-on 
senelik fânî  ve zâhirî hüsn-ü cemâline bina etmez. Belki kad ınlar ın hüsn-ü 248  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
cemâlinin en güzeli ve dâimîsi, onun şefkatine ve kad ınlığa mahsus hüsn-ü 
sîretine sevgisini bina etmeli. Tâ ki, o bîçâre ihtiyarlad ıkça, kocas ının muhab-
beti ona devam etsin. Çünkü onun refikas ı, yaln ız dünya  hayat ındaki muvak-
kat bir yard ımc ı refika  değil, belki hayat- ı ebediyesinde ebedî ve sevimli bir 
refika-y ı hayat  olduğundan1, ihtiyarland ıkça daha ziyâde hürmet  ve merha-
met ile birbirine muhabbet  etmek lâz ım geliyor. Şimdiki terbiye-i medeniye 
perdesi  alt ındaki hayvancas ına muvakkat bir refâkatten sonra ebedî bir mü-
fârakate mâruz kalan o aile hayat ı , esas ıyla bozuluyor.
Hem Risale-i Nur ’un bir cüzünde denilmi ş ki:
Bahtiyard ır o adam ki; refika -yı ebediyesini kaybetmemek için sâliha zev-
ce sini taklit eder, o da sâlih  olur.
Hem bahtiyard ır o kad ın  ki; kocas ını mütedeyyin  görür, ebedî dostunu 
ve arkada şını kaybetmemek için o da tam mütedeyyin  olur; saâdet-i dünye-
viyesi içinde saâdet-i uhreviyesini kazan ır.
Bedbahtt ır o adam ki; sefâhete girmi ş zevcesine ittibâ eder; vazgeçirmeye 
çal ışmaz, kendisi de i ştirak eder.
Bedbahtt ır o kad ın  ki; zevcinin f ıskına bakar, onu ba şka bir sûrette taklit 
eder.
Veyl o zevc  ve zevceye ki; birbirini ate şe atmakta yard ım eder. Yani; me-
deniyet  fantaziyelerine birbirini te şvik eder.
İşte, Risale-i Nur ’un bu meâldeki cümlelerinin mânâs ı budur ki:
Bu zamanda aile hayat ının ve dünyevî ve uhrevî saâdetinin ve kad ın-
larda ulvî seciyelerin inki şâfının sebebi, yaln ız dâire-i şeriatteki âdâb- ı İslâmi-
yet ’le olabilir.
Şimdi aile hayat ında en mühim nokta budur ki:
Kad ın , kocas ında fenâl ık ve sadâkatsizlik görse, o da kocas ının inad ına 
kad ının vazife -i ailevîsi olan sadâkat  ve emniyeti bozsa, aynen askerîdeki ita-
atin bozulmas ı gibi, o aile hayat ının fabrikas ı zîr u zeber olur. Belki o kad ın , 
elinden geldi ği kadar kocas ının kusurunu ıslaha çal ışmal ıdır ki, ebedî arkada-
şını kurtars ın. Yoksa o da, kendini aç ıklık ve saç ıklıkla başkalara gösterme ğe 
ve sevdirme ğe çal ışsa, her cihetle zarar eder. Çünkü hakikî sadâkati b ırakan, 
1 Dünyada evli olan kimselerin, bu beraberliklerini cennette de devam ettireceklerine dâir bkz.: Buhârî, 
fezâilü ashâb  30; Tirmizî, menâk ıb 62; Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’  11/302.YİRMİ DÖRDÜNCÜ LEM ’A (TESETTÜR HAKKINDA)    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    249
dünyada da cezâs ını görür. Çünkü nâmahremlerin nazar ından f ıtrat ı korkar, 
sıkılır, çekinir. Nâmahrem yirmi erke ğin on sekizinin nazar ından istiskal eder. 
Erkek  ise, nâmahrem  yüz kad ından ancak birisinden istiskal eder, bakmas ın-
dan s ıkılır. Kad ın o cihette azâp çekti ği gibi, sadâkatsizlik ittiham ı alt ına girer; 
zaafiyetiyle beraber, hukukunu muhafaza edemez.
Elhâs ıl: Nas ıl ki kad ınlar  kahramanl ıkta, ihlâsta şefkat  itibâr ıyla erkeklere 
benzemedikleri gibi, erkekler de o kahramanl ıkta onlara yeti şemiyorlar; öyle 
de o masum han ımlar dahi, sefâhette hiçbir vecihle erkeklere yeti şemezler. 
Onun için f ıtratlar ıyla ve zay ıf hilkatleriyle nâmahremlerden şiddetli korkarlar 
ve çarşaf alt ında saklanmaya kendilerini mecbur bilirler. Çünkü erkek , sekiz 
dakika zevk ve lezzet  için sefâhete girse, ancak sekiz lira kadar bir şey zarar 
eder. Fakat kad ın  sekiz dakika sefâhetteki zevkin cezâs ı olarak dünyada dahi 
sekiz ay a ğır bir yükü karn ında taşır ve sekiz sene de o hâmisiz çocu ğun ter-
biyesinin me şakkatine girdi ği için sefâhette erkeklere yeti şemez, yüz derece 
fazla cezâs ını çeker.
Az olmayan bu nev’i vukûat da gösteriyor ki; mübarek tâife-i nisâiye , 
fıtraten yüksek ahlâka men şe’ olduğu gibi, f ısk u sefâhette dünya  zevki için 
kabiliyetleri yok hükmündedir. Demek onlar dâire-i terbiye-i İslâmiye  içinde 
mes’ûd bir aile hayat ını geçirmeğe mahsus bir nevi mübarek mahlûkturlar. 
Bu mübarekleri ifsâd  eden komiteler kahrolsunlar! Allah bu hem şirelerimi de 
bu serserilerin şerlerinden muhafaza eylesin, âmîn...
Hemşirelerim! Mahremce bu sözümü size söylüyorum: Maî şet  derdi için; 
serseri, ahlâks ız, frenkme şreb  bir kocan ın tahakkümü alt ına girmektense, f ıt-
rat ınızdaki iktisâd  ve kanaatle, köylü masum kad ınlar ın nafakalar ını kendileri 
çıkarmak için çal ışmalar ı nev’inden kendinizi idareye çal ışınız, satmaya ça-
lışmay ınız. Şayet size münasip olmayan bir erkek  kısmet olsa, siz k ısmetinize 
râz ı olunuz ve kanaat  ediniz. İnşâallah r ızan ız ve kanaatinizle o da ıslah  olur.1 
Yoksa şimdiki işittiğim gibi, mahkemelere bo şanmak için müracaat edeceksi-
niz. Bu da, haysiyet-i İslâmiye ve şeref-i milliyemize yak ışmaz.
Üçüncü Nükte
Aziz hem şirelerim! Katiyen biliniz ki:
1 “Onlarla ho şça, güzelce geçinin. Şayet onlardan ho şlanmayacak olursan ız, olabilir ki bir şey sizin ho şu-
nuza gitmez de Allah onda birçok hay ır takdir etmi ş bulunur.” (Nisâ sûresi, 4/19) Ayr ıca bkz.: Müslim, 
radâ 61; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/329.250  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Dâire-i me şrûan ın hâricindeki zevklerde, lezzetlerde; on derece onlardan 
ziyâde elemler  ve zahmetler bulundu ğunu Risale-i Nur  yüzer kuvvetli deliller-
le, hâdisâtlarla isbât etmi ştir. Uzun tafsîlât ı Risale-i Nur ’da bulabilirsiniz.
Ezcümle : Küçük Sözler ’den Alt ınc ı, Yedinci, Sekizinci Sözler ve Gençlik 
Rehberi  benim bedelime sizlere tam bu hakikati gösterecek. Onun için dâire-i 
meşrûa daki keyfe iktifâ ediniz ve kanaat  getiriniz. Sizin hânenizdeki masum 
evlâdlar ınızla masumane sohbet, yüzer sinemadan daha ziyâde zevklidir. 
Hem katiyen biliniz ki; bu hayat- ı dünyeviyede hakikî lezzet , îmân  dâiresin-
dedir ve îmândad ır. Ve a’mâl-i sâlihan ın her birisinde bir mânevî lezzet  var. 
Ve dalâlet  ve sefâhette, bu dünyada dahi gayet ac ı ve çirkin elemler  bulun-
duğunu Risale-i Nur  yüzer kat’î delillerle isbât etmi ştir. Âdetâ îmânda bir cen-
net  çekirdeği ve dalâlette ve sefâhette bir cehennem  çekirdeği bulundu ğunu, 
ben kendim çok tecrübelerle ve hâdiselerle aynelyakîn görmü şüm ve Risale-i 
Nur ’da bu hakikat tekrar ile yaz ılm ış. En şedid muannit  ve mu’terizlerin eline 
girip; hem resmî ehl-i vukuflar ve mahkemeler o hakikati cerh edememi şler. 
Şimdi sizin gibi mübarek ve masum hem şirelerime ve evlâdlar ım hükmünde 
küçüklerinize, ba şta Tesettür  Risalesi ve Gençlik Rehberi ve Küçük Sözler be-
nim bedelime sizlere ders versin.
Ben işittim ki; benim size câmide ders vermekli ğimi arzu ediyorsunuz. 
Fakat benim peri şaniyetimle beraber hastal ığım ve çok esbab, bu vaziyete 
müsaade etmiyor. Ben de sizin için yazd ığım bu dersimi okuyan ve kabul 
eden bütün hem şirelerimi, bütün mânevî kazançlar ıma ve duâlar ıma Nur  şâ-
kirtleri  gibi dâhil etme ğe karar verdim. E ğer siz benim bedelime Risale-i Nur ’u 
kısmen elde edip okusan ız veya dinleseniz, o vakit kâidemiz mûcibince; bü-
tün karde şleriniz olan Nur şâkirtlerinin mânevî kazançlar ına ve duâlar ına da 
hissedar oluyorsunuz.
Ben şimdi daha ziyâde yazacakt ım; fakat çok hasta  ve çok zay ıf ve çok 
ihtiyar  ve tashihat gibi çok vazifelerim bulundu ğundan, şimdilik bu kadarla 
iktifâ ettim.
1ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Duan ıza muhtaç karde şiniz
Said  Nursî
1 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.YİRMİ DÖRDÜNCÜ LEM ’A (TESETTÜR HAKKINDA)    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    251
Yirmi Be şinci Lem'a
Yirmi Be ş Devad ır
Hastalara bir merhem, bir teselli , mânevî bir reçete, bir iyâdetü’l-marîz  ve 
geçmiş olsun makam ında yaz ılm ıştır.
İhtâr ve İtizar
Bu mânevî reçete , bütün yazd ıklar ımızın fevkinde bir süratle1(Hâşiye) telif 
edildiği gibi; hem umuma muhalif olarak tashihâta ve dikkate vakit bulmaya-
rak, telifi gibi gayet süratle, ancak bir defa nazardan geçirildi. Demek müsved-de-i evvel hükmünde mü şevveş kalm ıştır. Kalbe f ıtrî bir sûrette gelen hât ırât ı, 
sanatla ve dikkatle bozmamak için, yeniden tetkikâta lüzum görmedik. Oku-yan zâtlar, hususan hastalar  baz ı nâhoş ibarelerden veyahut a ğır kelimeler-
den ve ifadelerden s ıkılıp gücenmesinler, bana da duâ  etsinler.
2نَĳُđِäرَا ِįْĻَĤإِ َّאĬوَإِ ِِّٰų َّאĬإِ اĳưĤَאĜ ۙ ٌÙَ×ĻِāُĨ ْħُıْÝَÖَאĀأَ اƯإِذ َīĺِñَّĤاَ
3ِīĻِęْýَĺ َĳُıَĘ ُÛْĄِóَĨ ِ۝وَإِذَاīĻِĝْùَĺوَ Ĺِĭُĩِđْĉُĺ َĳُİ ِيñَّĤوَا
Şu Lem’a’da, nev-i be şerin on k ısm ından bir k ısm ını teşkil eden musîbet-
zede  ve hastalara hakikî bir teselli  ve nâfi’ bir merhem olabilecek yirmi be ş 
devay ı icmâlen beyân ediyoruz.
Birinci Deva
Ey bîçâre hasta ! Merak etme, sabret. Senin hastal ığın sana dert de ğil belki 
bir nevi dermand ır. Çünkü ömür bir sermayedir, gidiyor. Meyvesi bulunmaz-
sa zayi’ olur. Hem rahat ve gafletle olsa, pek çabuk gidiyor. Hastal ık , senin 
1 (Hâşiye) Bu risale, dört buçuk saat zarf ında telif edilmi ştir. Evet: Rüşdü, Evet: Re’fet , Evet: 
Hüsrev , Evet: Said.
2 “Sab ırlılar o kimselerdir ki ba şlar ına musibet geldi ğinde, ‘Biz Allaha aidiz ve vakti geldi ğinde elbette 
O’na dönece ğiz’ derler.” (Bakara sûresi, 2/156 )
3 “O’dur beni doyuran, O’dur beni içiren. Hastaland ığımda O’dur bana şifa veren.” ( Şuarâ sûresi, 
26/79-80 )
o sermayeni büyük kârlarla meyvedar ediyor. Hem ömrün çabuk geçmesine 
meydan vermiyor, tutuyor, uzun ediyor; tâ meyveleri verdikten sonra b ırak ıp 
gitsin. İşte, ömrün hastal ıkla uzun olmas ına işareten bu darb- ı mesel  dillerde 
destand ır ki; “Musîbet  zaman ı çok uzundur, safa zaman ı pek k ısa oluyor.”
İkinci Deva
Ey sab ırsız hasta ! Sabret, belki şükret. Senin bu hastal ığın, ömür dakika-
lar ını birer saat ibâdet  hükmüne getirebilir. Çünkü ibâdet iki k ısımd ır. Biri 
müsbet ibâdet tir ki; namaz , niyaz gibi mâlûm ibâdetlerdir. Di ğeri menfî 
ibâdet lerdir ki; hastal ıklar, musîbetler  vas ıtas ıyla musîbetzede , aczini, za-
afını hisseder. Hâl ık -ı Rahîmine ilticâ eder, yalvar ır. Hâlis, riyâs ız, mânevî 
bir ibâdete mazhar olur.
Evet hastal ıkla geçen bir ömür, Allah’tan şekvâ  etmemek şart ıyla, mümin  
için ibâdet  say ıldığına rivâyât- ı sahiha  vard ır.1 Hattâ baz ı sâbir  ve şâkir  hasta-
lar ın bir dakikal ık hastal ığı, bir saat ibâdet hükmüne geçti ği ve baz ı kâmillerin 
bir dakikas ı bir gün ibâdet hükmüne geçti ği, rivâyet-i sahiha ve ke şfiyat- ı sâ-
dıka  ile sâbittir. Senin bir dakika ömrünü, bin dakika hükmüne getirip, sana 
uzun ömrü kazand ıran hastal ıktan teşekki  değil, teşekkür et.
Üçüncü Deva
Ey tahammülsüz hasta ! İnsan bu dünyaya keyf sürmek ve lezzet  almak 
için gelmedi ğine, mütemâdiyen gelenlerin gitmesi ve gençlerin ihtiyarla şmas ı 
ve mütemâdiyen zevâl  ve firâk ta yuvarlanmas ı şâhiddir. Hem insan , zîhayat ın 
en mükemmeli, en yükse ği ve cihâzâtça en zengini, belki zîhayatlar ın sultan ı 
hükmünde iken, geçmi ş lezzetleri ve gelecek belâlar ı düşünmek vas ıtas ıyla, 
hayvana nisbeten en ednâ bir derecede, ancak kederli, me şakkatli bir hayat 
geçiriyor. Demek insan, bu dünyaya yaln ız güzel  yaşamak için ve rahatla ve 
safâ ile ömür geçirmek için gelmemi ştir. Belki azîm bir sermaye elinde bulu-
nan insan, burada ticaret ile, ebedî dâimî bir hayat ın saâdetine çal ışmak için 
gelmiştir.2 Onun eline verilen sermaye de ömürdür.
1 “Bir kimse, salih amel i şlerken araya bir hastal ık veya sefer girerek ameline mâni olursa, Allah ona 
sıhhati yerinde ve mukim iken yapmakta oldu ğu salih amelin sevab ını aynen yazar.” meâlindeki hadis 
için bkz.: Buhârî, cihâd  134; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/410; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  7/182.
2 Bu hakikati ifade eden ayet-i kerîmeler için bkz.: Fât ır sûresi, 35/29 ; Tevbe sûresi, 9/111 .YİRMİ BEŞİNCİ LEM ’A (HASTALAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------   253
Eğer hastal ık  olmazsa, s ıhhat  ve âfiyet  gaflet  verir, dünyay ı hoş göste-
rir, âhireti unutturur.1 Kabri ve ölümü hat ırına getirmek istemiyor, sermaye-i 
ömr ünü bâd-i hevâ  boş yere sarf ettiriyor. Hastal ık  ise, birden gözünü açt ırır. 
Vücuduna ve cesedine der ki: “Lâyemut de ğilsin, başıboş değilsin, bir vazifen 
var. Gururu b ırak, seni Yaratan ı düşün, kabre gidece ğini bil, öyle haz ırlan.”
İşte hastal ık  bu nokta-y ı nazardan hiç aldatmaz bir nâsih ve ikaz edici bir 
mürşid dir. Ondan şekvâ  değil, belki bu cihette ona te şekkür etmek; e ğer fazla 
ağır gelse, sab ır  istemek gerektir.
Dördüncü Deva
Ey şekvâc ı hasta ! Senin hakk ın şekvâ  değil şükür dür, sab ırdır. Çünkü 
senin vücudun ve âzâ ve cihâzât ın, senin mülkün de ğildir. Sen onlar ı yapma-
mışsın, başka tezgâhlardan sat ın almam ışsın. Demek ba şkas ının mülküdür. 
Onlar ın Mâliki, mülkünde istedi ği gibi tasarruf eder.
Yirmi Alt ınc ı Söz ’de denildi ği gibi, meselâ gayet zengin , gayet mahir bir 
sanatkâr ; güzel  sanat ını, k ıymettar servetini göstermek için, miskin bir ada-
ma modellik vazifesini gördürmek maksad ıyla, bir ücrete mukâbil, bir saatçik 
zamanda, murassa ve gayet sanatl ı diktiği bir gömle ği, bir hulleyi o fakire 
giydirir. Onun üstünde i şler ve vaziyetler verir. Hârika envâ- ı sanat ını göster-
mek için keser, de ğiştirir, uzalt ır, k ısalt ır. Acaba şu ücretli miskin adam, o zâta 
dese: “Bana zahmet veriyorsun, e ğilip kalkmakla verdi ğin vaziyetten bana 
sıkıntı veriyorsun, beni güzelle ştiren bu gömle ği kesip k ısaltmakla güzelli ğimi 
bozuyorsun.” demeye hak kazanabilir mi? “Merhametsizlik, insafs ızlık ettin.” 
diyebilir mi? İşte aynen bu misâl gibi, Sâni-i Zülcelâl  sana, ey hasta ! Göz, ku-
lak, ak ıl, kalb gibi nuranî duygularla murassa olarak giydirdi ği cisim gömle ği-
ni, esmâ-y ı hüsnâ sının nak ışlar ını göstermek için, çok hâlât içinde seni çevirir 
ve çok vaziyetlerde seni de ğiştirir. Sen açl ıkla O’nun Rezzâk  ismini tan ıdığın 
gibi, Şâfî  ismini de hastal ığınla bil. Elemler, musîbetler  bir k ısım esmâs ının ah-
kâm ını gösterdikleri için, onlarda hikmetten lem’alar ve rahmetten şuâlar ve o 
şuâat içinde çok güzellikler bulunuyor. E ğer perde aç ılsa, tevahhu ş ve nefret 
ettiğin hastal ık  perdesi arkas ında, sevimli güzel mânâlar ı bulursun.
1 “İki (büyük) nimet vard ır. İnsanlar ın çoğu onlar hususunda aldanm ıştır: S ıhhat ve bo ş vakit!” anlam ın-
daki hadis için bkz.: Buhârî, rikak  1; Tirmizî, zühd  1.254  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Beşinci Deva
Ey maraza müptelâ hasta ! Bu zamanda tecrübemle kanaatim gelmi ştir ki; 
hastal ık  baz ılara bir ihsân -ı ilâhî dir, bir hediye-i rahmânî dir. Bu sekiz-dokuz 
senedir, liyâkats ız olduğum hâlde, baz ı genç zâtlar, hastal ık münâsebetiyle 
duâ  için benimle görü ştüler. Dikkat ettim ki; hangi hastal ıklı genci gördüm, 
sâir gençlere nisbeten âhiretini dü şünmeye ba şlıyor. Gençlik sarho şluğu  yok. 
Gaflet  içindeki hayvânî hevesâttan bir derece kendini kurtar ıyor. Ben de ba-
kıyordum, onlar ın tahammül dâhilindeki hastal ıklar ını bir ihsân- ı ilâhî  oldu-
ğunu ihtâr  ederdim.
Derdim ki:“Kardeşim, senin bu hastal ığının aleyhinde de ğilim, hastal ık  için sana 
karşı bir şefkat  hissedip ac ımıyorum ki duâ  edeyim. Hastal ık  seni tam uyand ı-
rıncaya kadar sabra çal ış
 ve hastal ık vazifesini bitirdikten sonra Hâl ık -ı Rahîm  
inşâallah sana şifâ  verir.”
Hem derdim:“Senin bir k ısım emsâlin s ıhhat  belâs ı yla gaflete dü şüp, namaz ı terk  edip, 
kabri düşünmeyip, Allah’ ı unutup, bir saatlik hayat- ı dünyeviyenin zâhirî key-
fi ile, hadsiz bir hayat- ı ebediyesini sarsar, zedeler, belki de harap eder. Sen 
hastal ık  gözüyle, her hâlde gidece ğin bir menzilin olan kabr ini ve daha arka-
sında uhrevî menzilleri görürsün ve onlara göre davran ıyorsun. Demek senin 
için hastal ık, bir s ıhhattir. Bir k ısım emsâlindeki s ıhhat, bir hastal ıktır.”
Alt ıncı Deva
Ey elemden te şekki  eden hasta ! Senden soruyorum; geçmi ş ömrünü dü-
şün ve o ömürde geçmi ş lezzetli safâ günleri ve belâ  ve elemli vakitlerini ta-
hattur et. Her hâlde ya “Oh!” ya “Âh!” diyeceksin. Yani, ya “Elhamdülillâh , 
şükür .” veyahut “Vâ hasretâ, vâ esefâ!” kalbin veya lisân ın diyecek.
Dikkat et, sana “Oh, elhamdülillâh, şükür .” dediren, senin ba şından geç-
miş elemler , musîbetlerin dü şünmesi, bir mânevî lezzeti de şiyor ki; senin kal-
bin şükreder. Çünkü elemin zevâli, lezzettir. O elemler, o musîbetler  zevâliyle, 
rûhta bir lezzet  irsiyet b ırakm ış ki, düşünmekle de şilse, rûhtan bir lezzet ak ı-
yor, şükürler takattur ediyor.YİRMİ BEŞİNCİ LEM ’A (HASTALAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------   255
Sana “Vâ esefâ , vâ hasretâ !” dedirten, eski zamanda geçirdi ğin lezzetli ve 
safâl ı o hâllerdir ki; zevâlleriyle, senin rûhunda dâimî bir elem  irsiyet b ırak ıp, 
ne vakit dü şünsen, o elem yine de şiliyor, esef ve hasret ak ıtıyor.
Madem bir günlük gayr-i me şrû  lezzet , bazen bir sene mânevî elem  çek-
tiriyor. Ve muvakkat bir günlük hastal ıkla gelen elem, çok günler mânevî lez-
zet -i sevâp la beraber, zevâlindeki halâs ve kurtulmaktan gelen mânevî lezzet 
vard ır. Senin ba şındaki şimdilik bu muvakkat hastal ığın neticesi ve iç yüzün-
deki sevâb ı düşün, “Bu da geçer, yâ Hû!” de, şekvâ  yerinde şükret.
Alt ıncı Deva1(Hâşiye)
Ey dünya  zevkini dü şünüp hastal ıktan ızd ırap çeken karde şim! Bu dünya 
eğer dâimî olsa idi ve yolumuzda ölüm  olmasayd ı ve firâk  ve zevâlin rüzgârla-
rı esmeseydi ve musîbetli, f ırtınal ı istikbâlde mânevî k ış mevsimleri olmasay-
dı; ben de seninle beraber senin hâline ac ıyacakt ım. Fakat madem dünya bir 
gün bize “Haydi, d ışarı.” diyecek, feryad ımızdan kula ğını kapayacak, o bizi 
dışarı kovmadan biz bu hastal ıklar ikazât ıyla şimdiden onun a şkından vazgeç-
meliyiz. O bizi terk etmeden, kalben onu terke çal ışmal ıyız.
Evet hastal ık  bu mânây ı bize ihtâr  edip der ki: “Senin vücudun ta ştan, 
demirden de ğildir. Belki dâimâ ayr ılmaya müsaid muhtelif maddelerden ter-
kib edilmi ştir. Gururu b ırak, aczini anla, mâlikini tan ı, vazifeni bil, dünyaya ne 
için geldi ğini öğren.” kalbin kula ğına gizli ihtâr ediyor.
Hem madem dünyan ın zevki, lezzeti devam etmiyor. Hususan me şrû ol-
mazsa hem devams ız, hem elemli, hem günahl ı oluyor. O zevki kaybetti ğin-
den hastal ık  bahânesiyle a ğlama; bilâkis hastal ıktaki mânevî ibâdet   ve uhrevî 
sevâp  cihetini dü şün, zevk almaya çal ış.
Yedinci Deva
Ey s ıhhatinin lezzetini kaybeden hasta ! Senin hastal ığın s ıhhatteki nimet -i 
ilâhiyenin lezzetini kaç ırm ıyor, bilâkis tatt ırıyor, ziyâdele ştiriyor. Çünkü bir 
şey devam etse tesirini kaybeder. Hattâ ehl-i hakikat müttefikan diyorlar ki: 
1 (Hâşiye) F ıtrî bir sûrette bu lem’a tahattur etti ğinden, alt ınc ı mertebede iki devâ  yaz ılm ış. 
Fıtrîliğine ilişmemek için öylece b ırakt ık, belki bir s ır vard ır diye de ğiştirmedik.256  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
1َאİَادِïْĄَÉِÖ َفُóْđُÜ َאءُĻْüَْŶا َאĩَّĬإِ Yani, “Her şey z ıdd ıyla bilinir.” Meselâ, karanl ık 
olmazsa ışık bilinmez, lezzetsiz kal ır. Soğuk olmazsa hararet anla şılmaz, zevksiz 
kal ır. Açl ık olmazsa, yemek lezzet  vermez. Mide harareti olmazsa, su içmesi 
zevk vermez. İllet olmazsa, âfiyet  zevksizdir. Maraz olmazsa, s ıhhat  lezzetsizdir.
Madem, Fât ır-ı Hakîm , insana her çe şit ihsân ını ihsâs etmek ve her bir 
nevi nimetini tatt ırmak ve insan ı dâimâ şükre sevk etmek istedi ğini, şu kâi-
natta çeşit çeşit hadsiz envâ- ı nimeti tadacak, tan ıyacak derecede gayet çok 
cihâzât ile insan ı teçhiz etmesi gösteriyor ki; elbette s ıhhat  ve âfiyeti verdi ği gi-
bi; hastal ıklar ı, illetleri, dertleri de verecektir. Senden soruyorum: “Bu hastal ık  
senin başında veya elinde veya midende olmasayd ı; sen, başın, elin, midenin 
sıhhatindeki lezzetli, zevkli nimet -i ilâhiyeyi hissedip şükreder miydin? Elbette 
şükür  değil, belki dü şünmeyecektin; şuûrsuz o s ıhhati gaflete belki sefâhete 
sarf ederdin.”
Sekizinci Deva
Ey âhiretini dü şünen hasta ! Hastal ık , sabun gibi, günahlar ın kirlerini y ı-
kar, temizler. Hastal ıklar, keffaretü’z-zünûb  olduğu hadîs-i sahih  ile sâbittir. 
Hem hadîste vard ır ki: “Ermi ş ağac ı silkmekle nas ıl meyveleri dü şer; îmânl ı 
bir hastan ın titremesi de, öyle günah lar ı silker.”2
Günahlar , hayat- ı ebediyede dâimî hastal ıklard ır. Bu hayat- ı dünye-
vîde dahi kalb, vicdan , rûh için mânevî hastal ıklar dır. Sen eğer sabredip, 
şekvâ  etmezsen, şu muvakkat bir hastal ık  ile dâimî pek çok hastal ıklardan 
kurtuluyorsun. E ğer günahlar ı düşünmüyorsan, yahud âhireti bilmiyorsan 
veya Allah’ ı tan ımıyorsan, sende öyle deh şetli bir hastal ık var ki; milyon defa 
sendeki bu küçük hastal ıktan daha büyüktür. Ondan feryad et. Çünkü bütün 
dünyan ın mevcûdât ıyla kalbin, rûhun ve nefsin alâkadard ır. Mütemâdiyen 
firâk  ve zevâl  ile o alâkalar kesilip, sende hadsiz yaralar aç ılır. Bâhusus âhireti 
bilmediğin için, ölüm ü idam- ı ebedî  tahayyül etti ğinden –âdetâ– güyâ yara 
bere içinde, dünya  kadar hastal ıklı bir vücudun var. İşte en evvel hadsiz yaral ı 
ve hastal ıklı bu büyük mânevî vücudun hadsiz hastal ıklar ına kat’î ilâç ve kat’î 
şifâ  verici bir tiryak  olan îmân  ilâc ını aramak ve itikad ını düzeltmek gerektir 
ki, o ilâc ı bulmakta en k ısa yol, bu maddî hastal ığın y ırttığı gaflet  perdesinin
1 et-Taberî, Câmiu’l-beyân  19/19. Ayr ıca bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/321; İbni Kayyim, 
Medâricü’s-sâlikîn  3/188
2 Buhârî, merdâ  1, 2, 13, 16; Müslim, birr 14; Dârimî , rikak  57.YİRMİ BEŞİNCİ LEM ’A (HASTALAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------   257
alt ında sana gösterdi ği aczin ve zaaf ın penceresiyle, bir Kadîr -i Zülcelâl ’in 
kudretini ve rahmetini tan ımakt ır.
Evet Allah’ ı tan ımayan ın dünya  dolusu belâ  başında vard ır. Allah’ ı 
tan ıyan ın dünyas ı nurla ve mânevî sürurla doludur. Derecesine göre îmân  
kuvveti yle hisseder. Bu îmândan gelen mânevî sürur  ve şifâ  ve lezzet  al-
tında, cüz’î maddî hastal ıklar ın elemi erir, ezilir.
Dokuzuncu Deva
Ey Hâl ık ını tan ıyan hasta ! Hastal ıklardaki elem  ve tevahhu ş ve korkmak 
ise; hastal ık  bazen ölüme vesîle  olduğu cihetindendir. Ölüm , nazar -ı gaflet  ve 
zâhirî cihetinde deh şetli olduğundan, ona vesîle olabilen hastal ıklar korkutu-
yor, telâş  veriyor.
Evvelâ  bil ve kat’î îmân  et ki: “Ecel mukadderdir, tagayyür etmez.”1 
Çok ağır hastalar ın başında ağlayanlar ve s ıhhatleri yerinde olanlar ölmü şler, 
o ağır hastalar  şifâ  bulup ya şam ışlar.
Sâniyen : Ölüm , sûreten göründü ğü gibi deh şetli değil. Çok risalelerde 
gayet kat’î, şeksiz, şüphesiz bir sûrette, Kur’ân -ı Hakîm ’in verdiği nur ile isbât 
etmişiz ki: Ehl-i îmân  için ölüm , vazife -i hayat külfetinden bir terhis tir; 
hem dünya  meydan ındaki imtihanda, talim ve talimat olan ubûdiyetten 
bir paydostur; hem öteki âleme gitmi ş yüzde doksan dokuz ahbap ve 
akrabas ına kavuşmak için bir vesîledir; hem hakikî vatan ına ve ebedî ma-
kam- ı saâdetine girmeye bir vas ıtad ır; hem zindan- ı dünya dan bostan- ı 
cinan a bir davettir; hem Hâl ık -ı Rahîm inin fazl ından, kendi hizmetine 
mukâbil ahz- ı ücret  etmeye bir nöbettir. Madem ölümün mâhiyeti hakikat 
noktas ında budur; ona deh şetli bakmak de ğil, bilâkis rahmet ve saâdetin bir 
mukaddimesi nazar ıyla bakmak gerektir.
Hem ehlullah ın bir k ısm ının ölümden korkmalar ı, ölümün deh şetinden 
değildir. Belki “daha fazla hay ır kazanaca ğım” diye, vazife -i hayat ın idame-
sinden kazanacaklar ı hayrat  içindir. Evet ehl-i îmân  için ölüm , rahmet kap ı-
sı dır. Ehl-i dalâlet  için, zulümât- ı ebediye  kuyusudur.2
1 Ecelin takdir edilmi ş olup bir an geri b ırak ılmayacağı ve öne de al ınmayaca ğına dair bkz.: A’râf sûresi, 
7/34 ; Yûnus sûresi, 10/49 .
2 Kabrin ehl-i iman için cennet bahçelerinden bir bahçe, ehl-i dalalet için cehennem çukurlar ından bir 
çukur olmas ıyla ilgili bkz.: Tirmizî, kıyâmet  26; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat 8/273; el-Beyhakî, 
Şuabü’l-îmân  1/360.258  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Onuncu Deva
Ey lüzumsuz merak  eden hasta ! Sen, hastal ığın ağırlığından merak edi-
yorsun. O merak ın, senin hastal ığını ağırlaştırır. Hastal ığın hafifleşmesini is-
tersen, merak etmemeye çal ış. Yani hastal ığın faydalar ını, sevâb ını ve çabuk 
geçeceğini düşün, merak ı kald ır, hastal ığın kökünü kes.
Evet merak , hastal ığı ikileştirir; maddî hastal ığın alt ında merak ile mâne-
vî bir hastal ığı kalbine verir; maddî hastal ık  ona dayan ır, devam eder. E ğer 
teslimiyetle, r ıza ile, hastal ığın hikmetini dü şünmekle o merak gitse, o maddî 
hastal ığın mühim bir kökü kesilir, hafifle şir, k ısmen gider. Hususan evhâmla 
bir dirhem maddî hastal ık , bazen merak vas ıtas ıyla on dirhem kadar büyür. 
Merak kesilmesiyle, o hastal ığın onda dokuzu gider. Merak, hastal ığı ziyâde 
ettiği gibi, hikmet -i ilâhiye yi ittiham  ve rahmet-i ilâhiyeyi tenkid ve Hâl ık -ı 
Rahîminden şekvâ  hükmünde oldu ğu için, aks-i maksad ıyla tokat yer, hasta-
lığını ziyâdeleştirir.
Evet nas ıl ki şükür,  nimeti ziyâdele ştirir;1 öyle de şekvâ , hastal ığı, musîbet i 
tezyid eder. Hem merak ın kendisi de bir hastal ıktır. Onun ilâc ı, hastal ığın hik-
metini bilmektir. Madem hikmetini, faydas ını bildin; o merhemi meraka sür, 
kurtul. “Âh!” yerine “Oh!” de, “Vâ esefâ !” yerine 2َאلٍè ِّģכُ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ söyle.
On Birinci Deva
Ey sab ırsız hasta  kardeş! Hastal ık , haz ır bir elemi sana vermekle beraber; 
evvelki hastal ığından bugüne kadar o hastal ığın zevâlindeki bir lezzet -i mâ-
neviye ve sevâb ındaki bir lezzet-i rûhiye veriyor. Bugünden, belki bu saatten 
sonraki zamanda hastal ık  yok, elbette yoktan elem  yok; elem olmazsa teessür 
olamaz. Sen yanl ış bir sûrette tevehhüm etti ğin için sab ırsızlık geliyor. Çünkü 
bugünden evvel bütün hastal ık zaman ının maddîsi gitmekle, elemi de bera-
ber gitmi ş; kendindeki sevâb ı ve zevâlindeki lezzet kalm ış. Sana kâr  ve sürur 
vermek lâz ım gelirken, onlar ı düşünüp müteellim olmak ve sab ırsızlık etmek 
dîvâneliktir. Gelecek günler daha gelmemi şler. Onlar ı şimdiden dü şünüp, 
yok bir günde, yok olan bir hastal ıktan, yok olan bir elemden tevehhüm ile 
1 “Eğer şükrederseniz, Ben nimetlerimi daha da art ırırım” (İbrahim sûresi, 14/7 ).
2 “Bize uygun gördü ğü her hâlimizden ötürü hamdolsun Rabbimize..” Bkz.: Tirmizî, deavât  128; Ebû 
Dâvûd, edeb  97, 98; İbni Mâce, edeb 55 , duâ 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/117.YİRMİ BEŞİNCİ LEM ’A (HASTALAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------   259
düşünüp müteellim olmak, sab ırsızlık göstermekle, üç mertebe “yok, yok”a 
vücud rengi vermek, dîvânelik  değil de nedir?
Madem bu saatten evvelki hastal ık  zamanlar ı ise sürur veriyor. Ve ma-
dem yine bu saatten sonraki zaman mâdum, hastal ık mâdum, elem  mâdum-
dur. Sen, Cenâb- ı Hakk ’ın sana verdi ği bütün sab ır  kuvvetini böyle sa ğa sola 
dağıtma; bu saatteki eleme kar şı tahşid et; “Yâ Sabûr !” de, dayan.
On İkinci Deva
Ey hastal ık  sebebiyle ibâdet  ve evrâd ından mahrum kalan ve o mahru-
miyetten teessüf eden hasta ! Bil ki, hadîsçe sâbittir ki, “Müttaki  bir mümin , 
hastal ık sebebiyle yapamad ığı dâimî virdinin sevâb ını, hastal ık zaman ında 
yine kazan ır.”1 Farz ı, mümkün oldu ğu kadar yerine getiren bir hasta, sab ır  ve 
tevekkül  ile ve farzlar ını yerine getirmekle o a ğır hastal ık zaman ında sâir sün-
netlerin yerini, hem hâlis bir sûrette, hastal ık tutar. Hem hastal ık, insandaki 
aczini, zaaf ını ihsâs eder. O aczin lisân ıyla ve zaaf ın diliyle hâlen ve kâlen bir 
duâ  ettirir. Cenâb- ı Hak , insana hadsiz bir acz  ve nihayetsiz bir zaaf vermi ş,2 
tâ ki dâimî bir sûrette dergâh- ı ilâhîye ilticâ edip niyaz etsin, duâ  etsin.
3ْħאؤُۨכُƯĐدُ َźْĳَĤ ĹِّÖرَ ْħِכُÖ ُۨاËَ×ْđَĺ َאĨ ْģُĜ yani “Eğer duân ız olmazsa ne ehemmi-
yetiniz var!” Âyetin s ırrıyla insan ın hikmet -i hilkati ve sebeb-i k ıymeti olan 
samimî duâ  ve niyaz ın bir sebebi hastal ık  olduğundan, bu nokta-y ı nazardan 
şekvâ  değil, Allah’a şükür  etmek ve hastal ığın açt ığı duâ muslu ğu nu, âfiyeti 
kesbetmekle kapamamak gerektir.
On Üçüncü Deva
Ey hastal ıktan şekvâ  eden bîçâre adam! Hastal ık , baz ılara ehemmiyetli 
bir definedir, gayet k ıymettar bir hediye-i ilâhiye dir. Her hasta , kendi hastal ı-
ğını o nev’iden tasavvur edebilir.
Madem ecel  vakti muayyen de ğil; Cenâb- ı Hak , insan ı yeis -i mutlak ve 
gaflet -i mutlaktan kurtarmak için, havf u recâ  ortas ında ve hem dünya  ve 
1 Buhârî, cihâd  134; Ebû Dâvûd, cenâiz  1; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/410, 418.
2 İnsan ın hadsiz bir acz ve nihayetsiz bir zaaf içinde olmas ıyla ilgili bkz.: Nisâ sûresi, 4/28 ; Fât ır sûresi, 
35/15 ; Muhammed sûresi, 47/38 ; Rûm sûresi, 30/54 ; Enfâl sûresi, 8/66 .
3 Furkan sûresi, 25/77.260  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
hem âhireti muhafaza etmek noktas ında tutmak için, hikmetiyle eceli gizle-
miş. Madem her vakit ecel gelebilir;1 eğer insan ı gaflet içinde yakalasa, ebedî 
hayat ına çok zarar verebilir. Hastal ık  gafleti da ğıtır, âhiret i düşündürür, ölü-
mü tahattur ettirir, öylece haz ırlan ır. Baz ı öyle bir kazanc ı olur ki; yirmi sene-
de kazanamad ığı bir mertebeyi yirmi günde kazan ıyor.
Ezcümle, arkada şlar ımızdan –Allah rahmet etsin– iki genç vard ı. Biri İla-
mal ı Sabri , diğeri İslâmköylü Vezirzade Mustafa  . Bu iki zât, talebelerim  için-
de kalemsiz  olduklar ı hâlde, samimiyette ve îmân  hizmetinde en ileri safta 
olduklar ını hayretle görüyordum. Hikmetini bilmedim. Vefatlar ından sonra 
anlad ım ki; her ikisinde de ehemmiyetli bir hastal ık  vard ı. O hastal ık irşâd ıyla, 
sâir gafil  ve ferâiz i terk eden gençlere bedel, en mühim bir takvâ  ve en k ıymet-
tar bir hizmette ve âhirete  nâfi’ bir vaziyette bulundular. İnşâallah iki senelik 
hastal ık zahmeti, milyonlar sene hayat- ı ebediye nin saâdetine medâr oldu. 
Ben onlar ın s ıhhati için baz ı ettiğim duây ı, şimdi anl ıyorum, dünya  itibâr ıyla 
beddua  olmuş. İnşâallah o duâm, s ıhhat -i uhreviye  için kabul olunmu ştur.
İşte bu iki zât, benim itikad ımca, on senelik bir takvâ  ile elde edilecek 
bir kazanç kadar bir kâr  buldular. E ğer ikisi, bir k ısım gençler gibi s ıhhat  ve 
gençliğine güvenip, gaflet  ve sefâhete at ılsayd ılar; ölüm  de onlar ı tarassud  
edip tam günahlar ının pislikleri içinde yakalasayd ı; o nurlar definesi  yerine, 
kabirlerini akrepler ve y ılanlar yuvas ı yapacaklard ı.
Madem hastal ıklar ın böyle menfaati var; ondan şekvâ  değil, tevekkül , 
sab ır  ile, belki şükredip, rahmet-i ilâhiyeye itimâd etmektir.
On Dördüncü Deva
Ey gözüne perde gelen hasta ! Eğer ehl-i îmân ın gözüne gelen perdenin 
alt ında nas ıl bir nur ve mânevî bir göz oldu ğunu bilsen “Yüz bin şükür  Rabb-i 
Rahîm ime!” dersin. Bu merhemi izah için bir hâdise söyleyece ğim. Şöyle ki:
Bana sekiz sene kemâl-i sadâkatle hiç gücendirmeden hizmet eden Bar-
lal ı Süleyman ’ın halas ının, bir vakit gözü kapand ı. O sâliha kad ın , bana kar şı 
haddimden yüz derece fazla hüsn-ü zan ederek, “Gözümün aç ılmas ı için duâ  
et.” diyerek, câmi kap ısında beni yakalad ı. Ben de, o mübarek ve meczûbe 
kad ının salâhat ını duâma şefaatçi  yap ıp, “Yâ Rabbi, onun salâhat ı hürmetine 
1 “Hiç kimse nerede ölece ğini de bilemez.” (Lokman sûresi, 31/34), Ayr ıca ölümün her an gelebilece ği-
ne dair bkz.: İsrâ sûresi, 17/68 , A’râf sûresi, 7/4 , 97 .YİRMİ BEŞİNCİ LEM ’A (HASTALAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------   261
onun gözünü aç.” diye yalvard ım. İkinci gün Burdurlu bir göz hekimi  geldi, 
gözünü açt ı. K ırk gün sonra yine gözü kapand ı. Ben çok müteessir oldum, çok 
duâ ettim. İnşâallah o duâ, âhireti için kabul olmu ştur.1 Yoksa benim o duâm, 
onun hakk ında gayet yanl ış bir beddua  olurdu. Çünkü eceli k ırk gün kalm ıştı. 
Kırk gün sonra –Allah rahmet etsin– vefat  eyledi.
İşte o merhume, k ırk gün Barla ’nın hazînane ba ğlar ına rikkatli ihtiyarl ık  
gözüyle bakmas ına bedel; kabrinde, cennet  bağlar ını kırk bin günlerde seyre-
deceğini kazand ı. Çünkü îmân ı kuvvetli, salâhat ı şiddetli idi.
Evet, bir mümin , gözüne perde çekilse ve gözü kapal ı kabre girse, de-
recesine göre, ehl-i kubur dan çok ziyâde o âlem-i nuru temâ şâ edebilir. Bu 
dünyada nas ıl çok şeyleri biz görüyoruz, kör olan müminler görmüyorlar. Ka-
bir de o körler, îmân  ile gitmiş ise, o derece ehl-i kuburdan ziyâde görür. En 
uzak gösteren dürbünlerle bakar nev’inde, kabrinde derecesine göre cennet  
bağlar ını sinema  gibi görüp temâ şâ ederler.
İşte böyle gayet nurlu ve toprak alt ında iken göklerin üstündeki cennet  i 
görecek ve seyredecek bir gözü, bu gözündeki perde alt ında şükür  ile sab ır  ile 
bulabilirsin. İşte o perdeyi senin gözünden kald ıracak, o gözle seni bakt ıracak 
göz hekimi , Kur’ân -ı Hakîm ’dir.
On Beşinci Deva
Ey âh u enin eden hasta ! Hastal ığın sûretine bak ıp “Âh!” eyleme; mâ-
nâs ına bak “Oh!” de. E ğer hastal ığın mânâs ı güzel  bir şey olmasa idi, Hâl ık -ı 
Rahîm  en sevdi ği ibâd ına hastal ıklar ı vermezdi. Hâlbuki hadîs-i sahih te var-
dır ki: ُģَáْĨَْŶَאĘ ُģَáْĨَْŶا َّħُà َאءُĻِ×ْĬَْŶاَ َءًŻَÖ َّאسِĭĤا ُّïَüأَ– ev kemâ kâl– Yani, “En ziyâde 
musîbet  ve meşakkate giriftâr olanlar, insanlar ın en iyisi, en kâmiller idirler.”2 
Başta Hazreti Eyyûb (aleyhisselâm) , enbiyâlar,  sonra evliyâlar  ve sonra ehl-i salâ-
hat  çektikleri hastal ıklara birer ibâdet -i hâlisa , birer hediye-i rahmâniye  naza-
rıyla bakm ışlar; sab ır  içinde şükretmişler. Hâl ık -ı Rahîm ’in rahmetinden gelen 
bir ameliyat- ı cerrahiye  nev’inden görmü şler.
Sen ey âh u fizar eden hasta ! Bu nuranî kâfileye iltihak etmek istersen, 
sab ır  içinde şükret. Yoksa şekvâ  etsen, onlar seni kâfilelerine almayacaklar. 
Ehl-i gaflet in çukurlar ına düşersin. Karanl ıklı bir yolda gideceksin.
1 Baz ı dualara dünyada, baz ılar ına ise ahirette cevap verilece ğine dair bkz.: el-Buhârî, el-Edebü’l-müf-
red 1/248; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  2/47.
2 Tirmizî, zühd  57; İbni Mâce,  fiten 23; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/172, 173, 180, 185; 6/369.262  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Evet hastal ıklar ın bir k ısm ı var ki; e ğer ölümle neticelense, mânevî şe-
hid   hükmünde şehâdet  gibi bir velâyet  derecesine sebebiyet verir. Ezcümle 
çocuk  doğurmaktan gelen hastal ıklar1(Hâşiye) ve kar ın sanc ısıyla, gark ve 
hark ve taun ile vefat  eden, şehid-i mânevî  olduğu gibi, çok mübarek has-
tal ıklar var ki, velâyet derecesini ölümle kazand ırır.2 Hem hastal ık , dünya  
aşkını ve alâkas ını hafifleştirdiğinden, vefat ile dünyadan, ehl-i dünya  için 
gayet elîm ve ac ı olan müfârakat ı tahfif eder; bazen de sevdirir.
On Alt ıncı Deva
Ey s ıkıntıdan şekvâ  eden hasta ! Hastal ık , hayat- ı içtimâiye-i insâniye-
de en mühim ve gayet güzel  olan hürmet  ve merhameti telkin eder. Çünkü 
insan ı vahşete ve merhametsizli ğe sevk eden isti ğnâ dan kurtar ıyor. Çünkü  
3ĵٰĭْĕَÝْøا رَاٰهُ ۝أَنْĵٰĕْĉَĻَĤ َאنَùْĬِْŸا إِنَّ sırrıyla, s ıhhat  ve âfiyetten gelen isti ğnâda 
bulunan bir nefs -i emmâre , şâyan- ı hürmet  çok uhuvvetlere kar şı hürmeti 
hissetmez. Ve şâyan- ı merhamet ve şefkat  olan musîbetzedelere ve hastal ık-
lılara merhameti duymaz. Ne vakit hasta  olsa, o hastal ıkta aczini ve fakr ını 
anlar, lây ık-ı hürmet olan ihvanlar ına ihtiram eder. Ziyaretine gelen veya 
ona yard ım eden mümin  kardeşlerine kar şı hürmeti hisseder. Ve rikkat-i cin-
siyeden gelen şefkat-i insâniye  ve en mühim bir haslet-i İslâmiye  olan mu-
sîbetzedelere kar şı merhameti hissedip, onlar ı nefsine k ıyâs ederek, onlara 
tam mânâs ıyla ac ır, şefkat eder, elinden gelse muâvenet  eder, hiç olmazsa 
duâ  eder, hiç olmazsa – şer’an sünnet  olan– keyfini sormak için ziyaret ine 
gider, sevâp  kazan ır.4
On Yedinci Deva
Ey hastal ık  vas ıtas ıyla hayrat  yapamamaktan şekvâ  eden hasta ! Şükret, 
hayrat ın en hâlisinin kap ısını sana açan, hastal ıktır. Hastal ık  mütemâdiyen 
1 (Hâşiye) Bu hastal ığın mânevî şehâdet i kazand ırmas ı, lohusa  zaman ı olan k ırk güne 
kadard ır.
2 Şehadete vesile olan hastal ık ve musibetler için bkz.: Buhârî, ezân  32, cihâd  30; Müslim, imâre  164; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/324, 533, 5/446; el-Hâkim, el-Müstedrek  1/503.
3 “Hay ır! Rabbinin bunca nimetlerine ra ğmen kâfir insan kendisini ihtiyaçs ız zannetti diye azar.” (Alak 
sûresi, 96/6-7 )
4 Hasta ziyaretinin ki şiye sevab kazand ıracağına dair bkz.: Müslim, birr 40; Ebû Dâvûd, cenâiz  7; 
Tirmizî, cenâiz  2, birr 64; İbni Mâce, cenâiz  1, 2.YİRMİ BEŞİNCİ LEM ’A (HASTALAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------   263
hastaya ve lillâh için hastaya bak ıcılara sevâp  kazand ırmakla beraber,1 
duân ın makbuliyetine en mühim bir vesîle dir.
Evet hastalara bakmak ehl-i îmân  için mühim sevâb ı vard ır. Hastalar ın 
keyfini sormak, fakat hastay ı sıkmamak şart ıyla ziyaret  etmek, sünnet-i seniy-
ye dir;2 keffaretü’z-zünûb  olur. Hadîste vard ır ki: “Hastalar ın duâs ı nı al ınız, 
onlar ın duâs ı makbuldür.”3
Bâhusus hasta , akrabadan olsa, hususan peder  ve vâlide  olsa, onlara 
hizmet mühim bir ibâdettir, mühim bir sevâpt ır. Hastalar ın kalbini ho ş-
nud etmek, teselli  vermek, mühim bir sadaka  hükmüne geçer. Bahtiyar-
dır o evlâd ki; peder ve vâlidesinin hastal ık  zaman ında, onlar ın seriü’t-
teessür olan kalblerini memnun edip hay ır duâlar ını al ır.
Evet hayat- ı içtimâiyede en muhterem bir hakikat olan peder  ve vâlide-
 sinin şefkatlerine mukâbil, hastal ıklar ı zaman ında kemâl-i hürmet  ve şefkat -i 
ferzendâne ile mukâbele eden o iyi evlâd ın vaziyetini ve insâniyetin ulviyetini 
gösteren o vefadar levhaya kar şı, hattâ melâike ler dahi “Mâ şâallah , Bârekâl-
lah ” deyip alk ışlıyorlar.
Evet hastal ık  zaman ında, hastal ık elemi ni hiçe indirecek gayet ho ş ve 
ferahl ı, etraf ında tezâhür eden şefkatlerden ve ac ımak ve merhametlerden 
gelen lezzet ler var. Hastan ın duâs ının makbuliyeti , ehemmiyetli bir mese-
ledir. Ben otuz-k ırk seneden beri, bendeki kulunç  denilen bir hastal ıktan 
şifâ  için duâ  ederdim. Ben anlad ım ki, hastal ık duâ için verilmi ş. Duâ 
ile duây ı, yani duâ kendi kendini kald ırmad ığından anlad ım ki, duân ın 
neticesi uhrevîdir;4(Hâşiye) kendisi de bir nevi ibâdettir ve hastal ık ile aczini 
anlay ıp dergâh- ı ilâhî ye ilticâ eder. Onun için otuz senedir şifâ duâs ı nı et-
tiğim hâlde, duâm zâhirî kabul olmad ığından, duây ı terk etmek kalbime 
gelmedi. Zira hastal ık, duân ın vaktidir; şifâ, duân ın neticesi de ğil. Belki 
Cenâb- ı Hakîm  -i Rahîm  şifâ verse, fazl ından verir.
1 Hastal ığın keffâretüz-zünûb olmas ı ve hastaya sevap kazand ırmas ı hakk ında bkz: Buhârî, merdâ  1, 14; 
Müslim, birr 45-53; Tirmizî, zühd  57; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/440.
2 Peygamber Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem)  hastalar ı ziyaret edip onlar için dua etmesi, moral 
vermesi ve hasta ziyaretine te şvik etmesiyle alakal ı bkz.: Buhârî, ilim 39, cizye  6, merdâ  4, 5, 9-11, 
17; Müslim, selâm  47, birr 39-43.
3 Hasta duas ının meleklerin duas ı derecesinde olmas ıyla ilgili bkz.: İbni Mâce, cenâiz  1; el-Beyhakî, 
Şuabü’l-îmân  6/541.
4 (Hâşiye) Evet, bir k ısım hastal ık , duân ın sebeb-i vücudu iken, duâ,  hastal ığın ademine sebep 
olsa, duân ın vücudu kendi ademine sebep olur; bu da olamaz.264  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Hem duâ , istediğimiz tarzda kabul olmazsa makbul olmad ı denil-
mez. Hâl ık -ı Hakîm  daha iyi biliyor, menfaatimize hay ırlı ne ise onu verir. 
Bazen dünyaya âit duâlar ımızı, menfaatimiz için âhiretimize çevirir, öyle 
kabul eder.
Her ne ise, hastal ık  sırrıyla hulûsiyet kazanan, hususan zaaf u aczden ve 
tezellül ve ihtiyaçtan gelen bir duâ  kabule çok yak ınd ır. Hastal ık  böyle hâlis 
bir duân ın medâr ıdır. Hem dindar olan hasta , hem hastaya bakan müminler 
de bu duâdan istifâde etmelidirler.
On Sekizinci Deva
Ey şükrü b ırak ıp şekvâya giren hasta ! Şekvâ, bir haktan gelir. Senin bir 
hakk ın zayi olmam ış ki şekvâ  ediyorsun. Belki senin üstünde hak olan çok şü-
kürler var, yapmad ın. Cenâb- ı Hakk ’ın hakk ını vermeden, haks ız bir sûrette 
hak istiyorsun gibi şekvâ ediyorsun. Sen, kendinden yukar ı mertebelerdeki 
sıhhatli olanlara bak ıp şekvâ edemezsin. Belki sen, kendinden s ıhhat  nokta-
sında aşağı derecelerde bulunan bîçâre hastalara bak ıp şükretmekle mükel-
lefsin.1 Senin elin k ırık ise, kesilmi ş ellere bak! Bir gözün yoksa, iki gözü de 
olmayan âmâ lara bak! Allah’a şükret.
Evet, nimette kendinden yukar ıya bak ıp şekvâ  etmeye hiç kimsenin 
hakk ı yoktur. Ve musîbette herkesin hakk ı, kendinden musîbet  noktas ın-
da daha yukar ı olanlara bakmakt ır ki şükretsin.
Bu s ır baz ı risalelerde bir temsil ile izah edilmi ş. İcmâli şudur ki:
Bir zât, bir bîçâreyi, bir minarenin ba şına ç ıkar ıyor. Minarenin her basa-
mağında ayr ı ayr ı birer ihsân , birer hediye veriyor. Tam minarenin ba şında 
da en büyük bir hediyeyi veriyor. O mütenevvi hediyelere kar şı ondan te-
şekkür ve minnettarl ık istediği hâlde; o h ırçın adam, bütün o basamaklarda 
gördüğü hediyeleri unutup veyahut hiçe say ıp şükretmeyerek yukar ıya bakar. 
“Keşke bu minare daha uzun olsayd ı, daha yukar ıya ç ıksayd ım, ne için o da ğ 
gibi veyahut öteki minare gibi çok yüksek de ğil?” deyip şekvâya ba şlarsa, ne 
kadar bir küfrân- ı nimet tir, bir haks ızlıktır.
Öyle de, bir insan  hiçlikten vücuda gelip, ta ş olmayarak, a ğaç olmay ıp, 
hayvan kalmayarak, insan olup, müslüman olarak, çok zaman s ıhhat  ve 
1 Bkz.: Müslim, zühd 9; Tirmizî, kıyâmet 58; İbni Mâce, zühd  9; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
2/254,481; İbni Hibbân, es-Sahîh,  2/490.YİRMİ BEŞİNCİ LEM ’A (HASTALAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------   265
âfiyet  görüp, yüksek bir derece-i nimet  kazand ığı hâlde, baz ı âr ızalarla, s ıhhat 
ve âfiyet gibi baz ı nimetlere lây ık olmad ığı veya sû-i ihtiyar ıyla veya sû-i isti-
mâl iyle elinden kaç ırdığı veyahut eli yeti şmediği için şekvâ  etmek, sab ırsızlık 
göstermek, “Aman ne yapt ım böyle ba şıma geldi?” diye rubûbiyet-i ilâhiyeyi 
tenkid  etmek gibi bir hâlet; maddî hastal ıktan daha musîbetli, mânevî bir has-
tal ık tır. K ırılm ış el ile dövü şmek gibi, şikâyetiyle hastal ığını ziyâdeleştirir. Âk ıl 
odur ki: 1نَĳُđِäرَا ِįْĻَĤإِ َّאĬوَإِ ِِّٰų َّאĬإِ اĳưĤَאĜ ۙ ٌÙَ×ĻِāُĨ ْħُıْÝَÖَאĀأَ اƯإِذ َīĺِñَّĤاَ sırrıyla teslim olup 
sabretsin; tâ o hastal ık , vazifesini bitirsin gitsin.
On Dokuzuncu Deva
Cemîl-i Zülcelâl ’in bütün isimleri Esmâü’l-Hüsnâ  tâbir-i samedânîsiyle 
gösteriyor ki,2 güzeldirler. Mevcûdât  içinde en latîf, en güzel , en câmi ayna-y ı 
samediyet de hayatt ır. Güzelin aynas ı güzeldir. Güzelin mehâsinlerini göste-
ren ayna güzelle şir. O aynan ın başına o güzelden ne gelse, güzel oldu ğu gibi; 
hayat ın başına dahi ne gelse, hakikat noktas ında güzeldir. Çünkü güzel olan 
o Esmâü’l-Hüsnâ’n ın güzel nak ışlar ını gösterir.
Hayat, dâimâ s ıhhat  ve âfiyette yeknesak gitse, nâk ıs bir ayna  olur. Belki 
bir cihette adem  ve yoklu ğu ve hiçli ği ihsâs edip s ıkıntı verir. Hayat ın k ıyme-
tini tenzil eder. Ömrün lezzetini s ıkıntıya kalbeder. “Çabuk vaktimi geçirece-
ğim.” diye, s ıkıntıdan ya sefâhete, ya e ğlenceye at ılır. Hapis müddeti gibi, 
kıymettar ömrüne adâvet edip, çabuk öldürüp geçirmek istiyor.
Fakat tahavvülde ve harekette ve ayr ı ayr ı tav ırlar içinde yuvarlanmakta 
olan bir hayat,  kıymetini ihsâs ediyor, ömrün ehemmiyetini ve lezzetini bildi-
riyor. Me şakkatte ve musîbette dahi olsa, ömrün geçmesini istemiyor. “Aman 
güneş batmad ı, ya gece bitmedi!” diye s ıkıntısından “Of!”, “Of!” etmiyor.
Evet gayet zengin  ve işsiz , istirahat  döşeğinde her şeyi mükemmel bir 
efendiden sor; “Ne hâldesin?” Elbette, “Aman vakit geçmiyor; gel bir şeş-beş 
oynayal ım.”, veyahut “Vakti geçirmek için bir e ğlence bulal ım.”, gibi müte-
ellimâne sözleri ondan i şiteceksin. Veyahut tûl-ü emel den gelen, bu şeyim 
eksik, keşke şu işi yapsayd ım gibi şekvâlar ı işiteceksin.
1 “Sab ırlılar o kimselerdir ki ba şlar ına musibet geldi ğinde, ‘Biz Allaha aidiz ve vakti geldi ğinde elbette 
O’na dönece ğiz’ derler.” (Bakara sûresi, 2/156 )
2 “En güzel isimler Allah’ ınd ır.” (A’râf sûresi, 7/180 )266  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Sen bir musîbetzede  veya işçi ve meşakkatli bir hâlde olan bir fakir den 
sor, “Ne hâldesin?” Akl ı başında ise diyecek ki: “ Şükürler olsun Rabbime, iyi-
yim, çal ışıyorum. Ke şke çabuk güne ş gitmeseydi, bu i şi de bitirseydim. Vakit 
çabuk geçiyor, ömür durmuyor gidiyor. Vak ıa zahmet çekiyorum, fakat bu da 
geçer, her şey böyle çabuk geçiyor.” diye, mânen ömür ne kadar k ıymettar 
olduğunu, geçmesindeki teessüfle bildiriyor. Demek me şakkat ve çal ışmakla, 
ömrün lezzetini ve hayat ın k ıymetini anl ıyor. İstirahat ve s ıhhat  ise, ömrü ac ı-
laştırıyor ki, geçmesini arzu ediyor.
Ey hasta  kardeş! Bil ki, ba şka risalelerde tafsilât ıyla kat’î bir sûrette isbât 
edildiği gibi; musîbetlerin, şerlerin, hattâ günahlar ın asl ı ve mâyesi ademdir. 
Adem  ise şerdir, karanl ıktır. Yeknesak istirahat , sükût , sükûnet, tevakkuf  gibi 
hâletler ademe, hiçli ğe yak ınlığı içindir ki, ademdeki karanl ığı ihsâs edip s ı-
kıntı veriyor. Hareket ve tahavvül  ise vücuddur, vücudu ihsâs eder. Vücud ise 
hâlis hay ırdır, nurdur.
Madem hakikat budur; sendeki hastal ık , k ıymettar hayat ı sâfîleştirmek, 
kuvvetleştirmek, terakki  ettirmek ve vücudundaki sâir cihâzât- ı insâniyeyi 
o hastal ıklı uzvun etraf ına muâvenettarâne müteveccih etmek ve Sâni-i Ha-
kîm  ’in ayr ı ayr ı isimlerinin nak ışlar ını göstermek gibi, çok vazifeler için, o has-
tal ık senin vücuduna misafir  olarak gönderilmi ştir. İnşâallah çabuk vazifesini 
bitirir gider. Ve âfiyete der ki: “Sen gel, benim yerimde dâimî kal, vazifeni gör, bu hâne senindir, âfiyetle kal.”
Yirminci Deva
Ey derdine derman arayan hasta ! Hastal ık  iki k ısımd ır . Bir k ısm ı hakikî, 
bir k ısm ı vehmî dir.
Hakikî k ısm ı ise, Şâfî -i Hakîm -i Zülcelâl , küre-i arz olan eczâhâne -i küb-
râs ında, her derde bir devâ  istif etmi ş.1 O devalar ise, dertleri isterler. Her 
derde bir derman halk etmi ştir. Tedâvi için ilâçlar ı almak, istimâl etmek me ş-
rûdur. Fakat tesiri ve şifây ı, Cenâb- ı Hak ’tan bilmek gerektir. Derman ı O ver-
diği gibi, şifây ı da O veriyor.
Hâz ık  mütedeyyin  hekimlerin tavsiyelerini tutmak, ehemmiyetli bir ilâç-
tır. Çünkü ekser hastal ıklar sû-i istimâlâttan, perhizsizlik ten ve israf tan ve 
1 Her hastal ık için uygun bir ilâc ın olduğunu belirten ve tedavi yollar ının araştırılmas ını tavsiye buyuran 
hadis-i şerifler için bkz.: Buhârî, tıb 1; Müslim, selâm  69; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/377, 
3/335.YİRMİ BEŞİNCİ LEM ’A (HASTALAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------   267
hatîattan ve sefâhetten ve dikkatsizlikten geliyor. Mütedeyyin hekim, elbette 
meşrû bir dâirede nasihat  eder ve vesâyâda bulunur. Sû-i istimâlâttan, isra-
fâttan men eder, teselli  verir. Hasta o vesâyâ ve o teselliye itimâd edip hasta-
lığı hafifleşir, s ıkıntı yerinde bir ferahl ık verir.
Amma vehmî  hastal ık  kısm ı ise; onun en müessir ilâc ı, ehemmiyet  ver-
memektir. Ehemmiyet verdikçe o büyür, şişer. Ehemmiyet vermezse küçülür, 
dağılır. Nas ıl ki ar ılara iliştikçe, insan ın başına üşüşürler, ald ırmazsan da ğılır. 
Hem karanl ıkta gözüne sallanan bir ipten gelen bir hayale ehemmiyet verdik-
çe büyür. Hattâ bazen onu dîvâne  gibi kaç ırır; ehemmiyet vermezse, âdi bir 
ipin y ılan olmad ığını görür, ba şındaki telâ şına güler.
Bu vehmî  hastal ık  çok devam etse, hakikate ink ılâp eder. Vehham ve 
asabî insanlarda fenâ bir hastal ıktır. Habbeyi kubbe yapar; kuvve-i mânevi-
ye si k ırılır. Hususan merhametsiz yar ım hekim lere veyahut insafs ız doktorlara 
rast gelse, evhâm ını daha ziyâde tahrik eder. Zengin ise mal ı gider; yoksa ya 
akl ı gider veya s ıhhati gider.
Yirmi Birinci Deva
Ey hasta  kardeş! Senin hastal ığında maddî elem  var, fakat o maddî ele-
min tesirini izâle edecek ehemmiyetli bir mânevî lezzet  seni ihâta ediyor. Çün-
kü peder  ve vâliden ve akraban varsa, çoktan beri unuttu ğun gayet lezzetli o 
eski şefkatleri senin etraf ında yeniden uyan ıp, çocukluk zaman ında gördü ğün 
o şirin nazarlar ı yine görmekle beraber; çok gizli perdeli kalan etraf ındaki 
dostluklar, hastal ığın câzibesiyle yine sana kar şı muhabbettarâne bakt ıklar ın-
dan, elbette onlara kar şı senin bu maddî elemin pek ucuz dü şer. Hem sen 
müftehirâne hizmet etti ğin ve iltifâtlar ını kazanmas ına çal ıştığın zâtlar, hasta-
lığın hükmüyle sana merhametkârâne hizmetkârl ık  ettiklerinden, efendilerine 
efendi oldun. Hem insanlardaki rikkat-i cinsiyeyi ve şefkat -i nev’iyeyi kendi-
ne celb etti ğinden, hiçten çok yard ımc ı ahbap ve şefkatli dost buldun. Hem 
çok meşakkatli hizmetlerden paydos emrini yine hastal ıktan ald ın, istirahat  
ediyorsun. Elbette senin cüz’î elemin, bu mânevî lezzetlere kar şı seni şekvâya 
değil, teşekküre sevk etmelidir.
Yirmi İkinci Deva
Ey nüzûl  gibi ağır hastal ıklara müptelâ olan karde ş! Evvelâ sana müjde 
ediyorum ki; mümin  için nüzûl mübarek say ılıyor. Bunu çoktan ehl-i velâyet-
 ten işitiyordum. S ırrını bilmezdim. Bir s ırrı şöyle kalbime geliyor ki:268  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Ehlullah , Cenâb- ı Hakk ’a vâs ıl olmak ve dünyan ın azîm mânevî tehlike-
lerinden kurtulmak ve saâdet-i ebediye yi temin etmek için, iki esas ı ihtiyaren 
takip etmi şler:
Birisi : Râb ıta-y ı mevt tir. Yani, dünya  fânî  olduğu gibi, kendisi de içinde 
vazifedar fânî bir misafir  olduğunu düşünmekle, hayat- ı ebedîsine o sûretle 
çal ışmışlar.
İkincisi : Nefs-i emmâre nin ve kör hissiyât ın tehlikelerinden kurtulmak 
için, çileler ile, riyâzetlerle nefs -i emmâre nin öldürülmesine çal ışmışlar.
Sizler ey yar ı vücudunun s ıhhatini kaybeden karde ş! Sen ihtiyars ız, k ısa 
ve kolay ve sebeb-i saâdet olan iki esas sana verilmi ş ki; dâimâ senin vücudu-
nun vaziyeti, dünyan ın zevâlini ve insan ın fânî  olduğunu ihtâr  ediyor. Daha 
dünya  seni boğam ıyor, gaflet  senin gözünü kapayam ıyor. Ve yar ım insan  
vaziyetinde bir zâta, nefs -i emmâre  elbette hevesât- ı rezile  ile ve nefsanî mü ş-
teheyât ile onu aldatamaz, çabuk o nefsin belâs ından kurtulur.
İşte mümin  sırr- ı îmân  ile ve teslimiyet  ve tevekkül  ile, o ağır nüzûl  gibi 
hastal ıktan az bir zamanda, ehl-i velâyetin çileleri gibi istifâde edebilir. O vakit 
o ağır hastal ık  çok ucuz dü şer.
Yirmi Üçüncü Deva
Ey kimsesiz, garib, bîçâre hasta ! Hastal ığınla beraber kimsesizlik ve gur-
bet , sana kar şı en kat ı kalbleri rikkate getirirse ve nazar -ı şefkati celb ederse; 
acaba Kur’ân ’ın bütün sûrelerinin ba şlar ında kendini er-Rahmânu’r-Rahîm  
sıfat ıyla bize takdim eden ve bir lem’a-y ı şefkatiyle umum yavrulara kar şı 
umum vâlideleri, o hârika şefkatiyle terbiye ettiren1 ve her baharda bir cilve-i 
rahmetiyle zemin yüzünü nimetlerle dolduran ve ebedî bir hayattaki cennet , 
bütün mehâsiniyle bir cilve-i rahmeti olan senin Hâl ık -ı Rahîmine îmân  ile 
intisab ın ve O’nu tan ıyıp hastal ığın lisân- ı acziyle niyaz ın, elbette senin bu 
gurbetteki kimsesizlik hastal ığı n, her şeye bedel O’nun nazar- ı rahmetini sana 
celb eder.
1 “Cenâb- ı Hak rahmeti yüz parçaya böldü. Bunun doksan dokuz parças ını nezd-i ulûhiyetinde tuttu. 
Bir tek parçay ı da yer yüzüne indirdi. Varl ıklar aras ındaki merhametin kayna ğı işte bu parçad ır. At ın 
yavrusuna basma endi şesiyle aya ğını kald ırmas ı da bu merhamet sebebiyledir.” anlam ındaki hadis 
için bkz.: Buhârî, edeb  19, rikak  19; Müslim, tevbe  17; Tirmizî, deavât  107-108; İbni Mâce, zühd  
35.YİRMİ BEŞİNCİ LEM ’A (HASTALAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------   269
Madem O var, sana bakar, sana her şey var. As ıl gurbette, kimsesizlik-
te kalan odur ki; îmân  ve teslimiyetle O’na intisap  etmesin veya intisab ına 
ehemmiyet  vermesin.
Yirmi Dördüncü Deva
Ey masum hasta  çocuklara ve masum çocuklar hükmünde olan ihtiyar-
lar a hizmet eden hasta bak ıcılar ! Sizin önünüzde mühim bir ticaret-i uhreviye  
var. Şevk ve gayret ile o ticareti kazan ınız.
Masum çocuk lar ın hastal ıklar ını, o nazik vücudlara bir idman, bir riyâzet 
ve ileride dünyan ın dağdağalar ına mukavemet verdirmek için bir şırınga ve 
bir terbiye-i rabbâniye  gibi, çocu ğun hayat- ı dünyeviyesine âit çok hikmetler-
le beraber ve hayat- ı rûhiyesine ve tasaffî-i hayat ına medâr olacak büyükler-
deki keffaretü’z-zünûb  yerine, mânevî ve ileride veyahut âhirette terakkiyât- ı 
mâneviye sine medâr şırıngalar nev’indeki hastal ıklardan gelen sevâp , peder  
ve vâlidelerinin defter-i âmâl ine, bilhassa s ırr- ı şefkatle çocu ğun s ıhhatini ken-
di s ıhhatine tercih eden vâlidesinin sayfa-y ı hasenât ına girdiği, ehl-i hakikatçe 
sâbittir.
İhtiyarlara bakmak  ise; hem azîm sevâp  almakla beraber, o ihtiyarla-
rın ve bilhassa peder  ve vâlide  ise, duâlar ını almak ve kalblerini ho şnud 
etmek ve vefakârâne hizmet etmek,1 hem bu dünyadaki saâdete,2 hem 
âhiretin saâdetine3 medâr oldu ğu rivâyât- ı sahiha  ile ve çok vukûât- ı ta-
rihiye ile sâbittir. İhtiyar peder ve vâlidesine tam itaat eden bahtiyar bir 
veled , evlâd ından ayn ı vaziyeti gördü ğü gibi; bedbaht  bir veled e ğer ebe-
veyn ini rencide etse, azâb- ı uhrevîden ba şka, dünyada çok felâketlerle 
cezâs ını gördüğü, çok vukûatla sâbittir.4
Evet ihtiyarlara, masumlara, yaln ız akrabas ına bakmak de ğil; belki ehl-i 
îmân  –madem s ırr- ı îmânla uhuvvet -i hakikiye  var– onlara rast gelse, muhte-
rem hasta  ihtiyar  ona muhtaç olsa, rûh u canla ona hizmet etmek İslâmiyet ’in 
muktezâs ıdır.
1 Anne-baba hakk ına tam riayet etmek ve onlara en iyi şekilde muamelede bulunmak gerekti ği husu-
sunda bkz.: Buhârî, edeb  1-6; Müslim, birr 1-6, 9, 10.
2 Büyüklerin hay ır ve bereket vesilesi olaca ğına dair bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat 9/16; el-
Beyhakî, Şuabü’l-îmân 7/463; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ 1/477.
3 Kişinin anne-babas ına yaşlılıklar ı zaman ında bakmas ıyla cenneti kazanabilece ğine dair bkz.: Müslim, 
birr 9; Tirmizî, deavât  110.
4 Bkz.: “Anne babas ına lânetler okuyup rencide eden kimseye Allah lânet eder.” Müslim, edâhî  45; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/118, 152.270  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Yirmi Beşinci Deva
Ey hasta  kardeşler! Siz gayet nâfi’ ve her derde deva ve hakikî lezzet-
li kudsî bir tiryak  isterseniz, îmân ınızı inkişâf  ettiriniz. Yani tövbe  ve is-
tiğfar  ile ve namaz  ve ubûdiyet le, o tiryâk- ı kudsî  olan îmân ı ve îmândan 
gelen ilâc ı istimâl ediniz.
Evet, dünyaya muhabbet  ve alâka yüzünden güyâ âdetâ ehl-i gaflet in 
dünya  gibi büyük, hasta , mânevî bir vücudu vard ır. Îmân  ise, o dünya gibi ze-
vâl  ve firâk  darbelerine, yara ve bere içinde olan o mânevî vücuduna birden 
şifâ  verip; yaralardan kurtar ıp, hakikî şifâ verdiğini pek çok risalelerde kat’î 
isbât etmi şiz. Başınızı ağrıtmamak için k ısa kesiyorum.
Îmân  ilâc ı  ise, ferâiz i mümkün oldukça yerine getirmekle tesirini 
gösteriyor. Gaflet  ve sefâhet  ve hevesât- ı nefsaniye  ve lehviyat- ı gayr-i 
meşrûa, o tiryak ın tesirini men eder. Hastal ık  madem gafleti kald ırıyor, 
iştihay ı kesiyor, gayr-i me şrû  keyiflere gitmeye mâni oluyor; ondan isti-
fâde ediniz. Hakikî îmân ın kudsî ilâçlar ından ve nurlar ından tövbe  ve 
istiğfar  ile, duâ  ve niyaz ile istimâl ediniz.
Cenâb- ı Hak  sizlere şifâ  versin, hastal ıklar ınızı keffaretü’z-zünûb  yaps ın, 
âmîn, âmîn, âmîn…
 ُģُøرُ אءَتْƯä ْïَĝَĤ ُّٰۚųا َאĭĺٰïَİ أَنْ ƯźْĳَĤ ِيَïَÝْıَĭِĤ َّאĭכُ َאĨوَ َاñٰıِĤ َאĭĺٰïَİ ِيñَّĤا ِِّٰų ُïْĩَéْĤا اĳُĤَאĜوَ
1ِّěَéْĤِאÖ َאĭِّÖرَ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
 رِĳُĬوَ َאıَאئِęِüوَ َانِïْÖَْŶا ِÙَĻِĘَאĐوَ َאıوَدَوَائِ بِĳُĥُĝْĤا ِّÕِĈ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
3ْħِّĥøوَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ َאıَאئِĻِĄوَ َאرِāْÖَْŶا
f
1 “Hamdolsun bizi bu cennete eri ştiren Allah’a! E ğer Allah bizi muvaffak k ılmasayd ı, biz kendili ğimizden 
yol bulamazd ık. Rabbimizin elçilerinin gerçe ği bildirdikleri bir kere daha kesinlikle anla şılm ıştır.” der-
ler.” (A’râf sûresi, 7/43)
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )
3 Allah ım! Kalblerin derman ve devâs ı, bedenlerin âfiyet ve şifas ı, gözlerin nur ve ziyas ı olan Efendimiz 
Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) , âl ve ashab ına salât ve selâm et.YİRMİ BEŞİNCİ LEM ’A (HASTALAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------   271
دَوَاءٌ دَاءٍ ِّģِכُĤ َĳُİوَ Meâli: “Bu kitap her derde dermand ır.” Tevâfukât- ı 
latîfedendir ki; Re’fet  Bey’in birinci tesvidden gayet süratle yazd ığı nüsha ile 
beraber, Hüsrev ’in yazd ığı diğer bir nüshada, ihtiyars ız hiç düşünmeden, sat ır 
başlar ında gelen elifleri sayd ık; aynen bu دَوَاءٌ دَاءٍ ِّģِכُĤ َĳُİوَ cümlesine tevâfuk  
ediyor.1(Hâşiye-1) Hem bu risalenin müellifinin Said  ismine, bir tek fark ile yine 
tevâfuk ediyor.2(Hâşiye-2) Yaln ız risalenin unvan ına âit yaz ıdaki bir elif  hesaba 
dâhil edilmemi ştir.
Cây- ı hayret tir ki: Süleyman  Rüşdü ’nün yazd ığı nüsha, hiç elif  hat ıra gel-
meden ve dü şünmeden, 114 elif, 114 şifâ -yı kudsiyeyi tazammun eden, 114 
süver-i Kur’âniye ’nin adedine tevâfukla beraber دَوَاءٌ دَاءٍ ِّģِכُĤ َĳُİوَ şeddeli lâm 
bir say ılmak cihetiyle, 114 harfine tam tam ına tevâfuk  ediyor.
f
Yirmi Beşinci Lem'a'n ın Zeyli
On Yedinci Mektup  olup, Mektubât  mecmûas ına idhal edildi ğinden bu-
raya dercedilmedi.
1 (Hâşiye-1) Sonradan yaz ılan ihtâr ın iki elifi bu hesaba dâhil olamayaca ğı için dâhil 
edilmemi ştir.
2 (Hâşiye-2) Madem Kerâmet-i Aleviye ’de ve Gavsiye ’de, Said ’in âhirinde nida için vaz’ edil-
miş bir elif  var, Saidâ  olmuş; belki fazla olan bu elif, o elife bak ıyor.
 Re’fet , Hüsrev 272  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Yirmi Alt ıncı Lem'a
İhtiyarlar Lem’as ı
Yirmi Alt ı Rica  ve ziyâ-y ı teselli yi câmidir.
İhtâr: Her bir “rica ”n ın başında mânevî derdimi gayet elîm ve sizi mü-
teessir edecek derecede yazd ığımın sebebi: Kur’ân- ı Hakîm ’den gelen ilâc ın 
fevkalâde tesirini göstermek içindir. İhtiyarlara âit bu Lem’a, üç-dört cihetle 
hüsn-ü ifade yi muhafaza edememi ş:
Birincisi : Sergüze şt-i hayat ıma âit oldu ğu için, o zamanlara hayalen gi-
dip o hâlette yaz ıldığından; ifade, intizam ını muhafaza edemedi.
İkincisi : Sabah namaz ından sonra gayet yorgunluk hissetti ğim bir za-
manda, hem sürate mecburiyet taht ında yaz ıldığından ifadede mü şevveşiyet  
düşmüş.
Üçüncüsü : Yan ımda daim yazacak bulunmad ığından, yan ımda bulunan 
kâtibin de Risale-i Nur ’a âit dört-be ş vazifesi olmakla, tashihat ına tam vakit 
bulamad ığımızdan intizams ız kald ı.
Dördüncüsü : Telifin akabinde ikimiz de yorgun olarak, mânây ı dikkat-
le düşünemeyerek, gayet sathî bir tashihle iktifâ edildi ğinden, tarz- ı ifadede 
elbette kusurlar bulunacak. Âlîcenab ihtiyarlardan, ifadedeki kusurlar ıma na-
zar -ı müsamaha ile bakmak; ve rahmet-i ilâhiye  boş olarak döndürmedi ği 
mübarek ihtiyarlar ,1 ellerini dergâh- ı ilâhîye açt ıklar ı vakit bizi de duâlar ında 
dâhil etsinler.
1 Cenâb- ı Hakk’ ın, dergâh ına el açan ya şlı kimseleri eli bo ş çevirmekten hayâ etti ğine dair bkz.: et-
Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  5/270; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  10/149; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  
1/284. Ayr ıca genel mânâda Cenâb- ı Hakk’ ın, dergah ına kalkan hiçbir eli bo ş çevirmedi ğine dair bkz.: 
el-Bezzâr, el-Müsned  6/479; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  3/391; İbni Hibbân, es-Sahîh  3/160; et-Taberânî, 
el-Mu’cemü’l-evsat  5/31.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ĹِّĬإِ رَبِّ َאلَĜًّא۝Ļِęَì اءًƯïِĬ ُįَّÖرَ َאدٰىĬ َّא۝إِذْĺِóزَכَ َهُïْ×َĐ ِّכَÖرَ ِÛَĩْèرَ ُóۤ۝ذِכْÿۤđٰĻٰıכۤ
1ًّאĻِĝَü رَبِّ אئِכَƯĐُïِÖ ْīأَכُ ْħَĤوَ ًא×ْĻَü َّأْسُóĤا َģَđَÝْüوَا ĹِّĭِĨ ُħْčَđْĤا َīَİوَ
Şu Lem’a Yirmi Alt ı Ricad ır.
Birinci Rica
Ey sinn-i kemâl e gelen muhterem ihtiyar  kardeşler ve ihtiyare  hemşireler! 
Ben de sizin gibi ihtiyar ım. İhtiyarl ık zaman ında ara s ıra bulduğum ricalar ı ve 
o ricalardaki teselli  nuruna sizi de te şrik etmek arzusuyla, ba şımdan geçen 
baz ı hâlât ı yazacağım. Gördü ğüm ziyâ  ve rast geldi ğim rica  kap ılar ı, elbette 
benim nâk ıs ve müşevveş istidâd ıma göre görülmü ş, aç ılm ış. İnşâallah sizle-
rin sâfî ve hâlis istidâtlar ınız, gördüğüm ziyây ı parlatt ıracak; buldu ğum ricay ı 
daha ziyâde kuvvetle ştirecek.
İşte gelecek o ricalar ın ve ziyâlar ın menba ı, madeni, çe şmesi; îmân dır.
İkinci Rica
İhtiyarl ığa girdiğim zaman; bir gün güz mevsiminde, ikindi vaktinde, yük-
sek bir da ğda dünyaya bakt ım. Birden gayet rikkatli ve hazîn ve bir cihette 
karanl ıklı bir hâlet bana geldi. Gördüm ki; ben ihtiyarland ım, gündüz de ih-
tiyarlanm ış, sene de ihtiyarlanm ış, dünya  da ihtiyarlanm ış. Bu ihtiyarl ıklar 
içinde dünyadan firâk  ve sevdiklerimden iftirâk  zaman ı yak ınlaştığından, ih-
tiyarl ık  beni ziyâde sarst ı.
Birden rahmet-i ilâhiye  öyle bir sûrette inki şâf  etti ki; o rikkatli hüzün ve 
firâk ı, kuvvetli bir rica  ve parlak bir teselli  nuruna çevirdi.
Evet ey benim gibi ihtiyarlar ! Kur’ân -ı Hakîm ’de yüz yerde “er-Rahmân 
er-Rahîm ” s ıfatlar ıyla kendini bizlere takdim eden ve dâimâ zeminin yüzün-
de merhamet isteyen zîhayatlar ın imdâd ına rahmetini gönderen ve gayb dan 
her sene bahar ı hadsiz nimet  ve hediyeleriyle doldurup r ızka muhtaç bizlere 
1 “Kâf, Hâ, Yâ, Ayn, Sâd. Bu, Senin Rabbinin, kulu Zekeriyyâ’ya olan lütuf ve ihsan ının anlat ımıdır. 
O Rabbine gizlice seslenip şöyle niyaz etmi şti: Yâ Rabbi, iyice ya şland ım, kemiklerim zay ıflad ı, eridi, 
başımdaki saçlar ım ağard ı, beyaz alevler gibi tutu ştu. Yâ Rabbi, Sana her ne için yalvard ıysam, asla 
mahrum kalmad ım, bedbaht olmad ım.” (Meryem sûresi, 19/1-4 )274  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
yetiştiren ve zaaf u acz  derecesi nisbetinde rahmetinin cilvesini ziyâde gös-
teren bir Hâl ık -ı Rahîm imizin rahmeti, bu ihtiyarl ığımızda en büyük bir rica  
ve en kuvvetli bir ziyâd ır. Bu rahmeti bulmak, îmân  ile o Rahmân ’a intisap  
etmek ve ferâiz i k ılmakla O’na itaat etmektir.
Üçüncü Rica
Bir zaman gençlik  gecesinin uykusundan ihtiyarl ık  sabah ıyla uyand ığım 
vakit kendime bakt ım; vücudum kabir  taraf ına bir ini şten koşar gibi gidiyor. 
Niyazî-i M ısrî ’nin,
Günde bir ta şı bina-y ı ömrümün dü ştü yere,
Can yatar gafil , binas ı oldu vîran bîhaber ...1
dediği gibi, rûhumun hânesi olan cismimin de her gün bir ta şı düşmekle y ıp-
ran ıyor ve dünya  ile beni kuvvetli ba ğlayan ümitlerim, emellerim kopmaya 
başlad ılar. Hadsiz dostlar ımdan ve sevdiklerimden müfârakat  zaman ının ya-
kınlaştığını hissettim. O mânevî ve çok derin ve devas ız görünen yaran ın mer-
hemini arad ım, bulamad ım. Yine Niyazî-i M ısrî  gibi dedim ki:
Dil bekâs ı , Hak fenâs ı  istedi mülk-i tenim,
Bir devas ız derde dü ştüm, âh ki Lokman  bîhaber !2 3(Hâşiye)
O vakit birden merhamet-i ilâhiye nin lisân ı, misâli, timsâli, dellâl ı, mü-
messili olan Peygamber-i Zî şân (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın nuru ve şefaati ve be şe-
re getirdiği hediye-i hidâyeti, o dermans ız hadsiz zannetti ğim yaraya güzel  bir 
merhem ve tiryak  oldu. Karanl ıklı yeisimi, nurlu bir ricaya çevirdi.
Evet ey benim gibi ihtiyarl ığını hisseden muhterem ihtiyar  ve ihtiyareler ! 
Biz gidiyoruz, aldanmakta fayda yok. Gözümüzü kapamakla bizi burada 
durdurmazlar, sevkiyât var.  Fakat gafletten ve k ısmen de ehl-i dalâlet ten ge-
len zulümât evhâmlar ıyla bize firâkl ı ve karanl ıklı görünen berzah  memleketi, 
ahbaplar ın mecma ıdır. Başta şefîi miz olan Habibullah (aleyhissalâtü vesselâm)  ile 
bütün dostlar ımıza kavuşmak âlemidir.
1 Niyazi M ısrî, Dîvân  s.149 (133. şiir, 2. beyit)
2 Niyazi M ısrî, Dîvân  s.149 (133. şiir, 3. beyit)
3 (Hâşiye) Yani: Benim kalbim bütün kuvvetiyle bekâ  istediği hâlde; hikmet -i ilâhiye , cesedi-
min harabiyetini iktizâ ediyor. Hekim-i Lokman  da çaresini bulamad ığı dermans ız bir der-
de düştüm.YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   275
Evet bin üç yüz elli senede, her sene üç yüz elli milyon insanlar ın Sultan ı 
ve onlar ın rûhlar ının Mürebbîsi ve ak ıllar ının Muallimi ve kalblerinin Mahbû-
bu ve her günde 1ِģِĐَאęْĤכَא ُÕَ×َّùĤاَ sırrınca, bütün o ümmetinin i şlediği hasenâ-
t ın bir misli, sayfa-y ı hasenât ına ilâve edilen ve şu kâinattaki makâs ıd-ı âliye -i 
ilâhiyenin medâr ı ve mevcûdât ın k ıymetlerinin teâlisinin sebebi olan o Zât- ı 
Ahmediye  (aleyhissalâtü vesselâm) , dünyaya geldi ği dakikada “Ümmetî! Ümmetî !” 
–rivâyet-i sahiha ile ve ke şf-i sâd ıkla– dedi ği gibi,2 mahşerde herkes “Nefsî! 
Nefsî! ” dediği zaman, yine “Ümmetî! Ümmetî!”3 diyerek en kudsî ve en yük-
sek bir fedâkârl ık  ile, yine şefaatiyle ümmetinin imdâd ına koşan bir Zât’ ın 
gittiği âleme gidiyoruz. Ve o güne ş in etraf ında hadsiz asfiyâ ve evliyâ y ıldızla-
rıyla ışıklanan öyle bir âleme gidiyoruz.
İşte o Zât’ ın şefaat ı alt ına girip ve nurundan istifâde etmenin ve zulümât- ı 
berzahiyeden kurtulman ın çaresi: Sünnet-i seniyyeye ittibâ dır.
Dördüncü Rica
Bir zaman ihtiyarl ığa ayak bast ığımdan, gafleti idame ettiren s ıhhat -i 
bedenim de bozulmu ştu. İhtiyarl ıkla hastal ık , müttefikan bana hücum etti. 
Başıma vura vura uykumu kaç ırdılar. Çoluk-çocuk , mal gibi beni dünya  ile 
bağlayacak alâkalar da yoktu. Gençlik sersemli ğiyle zayi etti ğim sermaye-i 
ömrümün meyvelerini; bütün günahlar, hatîâtlar gördüm. Niyazî-i M ısrî  gibi 
feryad eyleyerek dedim:
Bir ticaret yapmad ım, nakd-i ömür  oldu hebâ,
Yola geldim; lâkin göçmü ş cümle kervan bîhaber .
Ağlay ıp nâlân edip dü ştüm yola tenha garib,
Dîde giryan, sîne biryan, ak ıl hayran bîhaber .4
O vakit gurbette idim. Me’yûsane bir hüzün ve nedâmetkârâne bir tees-
süf ve istimdâdkârâne bir hasret hissettim.
1 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.
2 Doğduğu zaman Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ; başını kald ırıp bak ışlar ını semâya dikti ğine.. sec-
dede, ellerini kald ırm ış, çok muztar bir vaziyette dua etti ğine.. tekbir getirdi ğine.. dair rivayetler için bkz.: 
es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  1/80, 85, 91; en-Nebhânî, Huccetullâhi ale’l-âlemîn  s.224, 227, 228.
3 Buhârî, tevhîd  36, tefsîru sûre (17)  5; Müslim, îmân  326, 327, Tirmizî, kıyâmet  10.
4 Niyazi M ısrî, Dîvân  s.149 (133. şiir, 4. ve 5. beyit).276  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Birden Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân  imdâda yeti şti. Bana o kadar kuvvetli 
bir rica  kap ısı nı açt ı ve öyle hakikî bir teselli  ziyâs ını verdi ki, o vaziyetimin yüz 
derece fevkindeki yeisi dahi izâle eder ve o karanl ıklar ı dağıtabilirdi.
Evet ey benim gibi dünya  ile alâkalar ı kesilmeye ba şlayan ve dünya ile 
bağlanan ipleri kopmaya yüz tutan muhterem ihtiyar  ve ihtiyareler ! Bu dün-
yay ı en mükemmel ve muntazam bir şehir, bir saray  hükmünde halk eden bir 
Sâni-i Zülcelâl , mümkün müdür ki; o şehirde, o sarayda en ehemmiyetli mi-
safirleriyle ve dostlar ıyla konuşmas ın, görüşmesin. Madem bilerek bu saray ı 
yapm ış ve irade ve ihtiyar ile tanzim ve tezyin etmi ş; elbette nas ıl ki “Yapan 
bilir.” öyle de “Bilen konu şur.”1 Madem bu saray ı, bu şehri bize güzel  bir 
misafirhâne ve ticaretgâh  yapm ış; elbette bize kar şı münasebât ını ve bizden 
arzular ını gösterecek bir defteri, bir kitab ı bulunacakt ır.
İşte, o kudsî defterin en mükemmeli; k ırk vecihle mucize ve her dakikada 
hiç olmazsa yüz milyonun dillerinde gezen, nur serpen ve her bir harfinde asgari olarak on sevâp  ve on hasene
2 ve bazen on bin ve bazen Leyle-i Kadir 
sırrıyla bir harfine otuz bin hasene ve meyve-i cennet  ve nur-u berzah  ve-
ren Kur’ân -ı  Mu’cizü’l-Beyân’d ır. Bu makamda O’na rekabet edecek kâinatta 
hiçbir kitap yoktur ve hiçbir kimse gösteremez.3 Madem bu elimizdeki Kur’ân, 
Semâvât ve arz ın Hâl ık-ı Zülcelâl inin rubûbiyet-i mutlakas ı noktas ından ve 
azamet-i ulûhiyeti cihetinden ve ihâta-y ı rahmeti cânibinden gelen kelâm ıdır, 
ferman ıdır; bir maden-i rahmetidir.4 O’na yap ış.5 Her derde bir deva,6 her 
zulmete bir ziyâ ,7 her yeise bir rica , içinde vard ır.
1 “O yaratt ığı mahlûkunu hiç bilmez olur mu?” (Mülk sûresi, 67/14 )
2 Kur’ân okurken her bir harfine on sevap verilece ğine dair bkz.: Tirmizî, fezâilü’l-Kur’ân  16; Dârimî, 
fezâilü’l-Kur’ân 1.
3 Kur’ân’ ın, bir sûresinin hatta bir tek ayetinin dahi benzerinin getirilemeyece ğine dair bkz.: İsrâ sûresi, 
17/88 ; Kasas sûresi, 28/49 ; Hûd sûresi, 11/13 ; Yûnus sûresi, 10/37-38 ; Tûr sûresi, 52/33-34 ; Bakara 
sûresi, 2/23 .
4 Kur’ân’ ın rahmet olu şunu bildiren ayet-i kerîmeler için bkz.: En’am sûresi, 6/155 ; İsrâ sûresi, 17/82 ; 
Kasas sûresi, 28/8 6; A’râf sûresi, 7/52 ; Yûnus sûresi, 10/57 ; Nahl sûresi, 16/64 .
5 Kur’ân’a yap ışmay ı, emirlerine s ıms ıkı sar ılmay ı emir buyuran ayet-i kerîmeler ve hadis-i şerifler için 
bkz.: Zuhruf sûresi, 43/43 ; A’râf sûresi, 7/170 ; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  36; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned  4/366; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr 5/183.
6 Kur’ân’ ın dertlere deva oldu ğunu bildiren ayet-i kerîmeler ve hadis-i şerifler için bkz.: İsrâ sûresi, 
17/82 ; Yûnus sûresi, 10/57 ; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/222; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  9/222; 
el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ 9/345.
7 “Allah size gerçekleri hat ırlatan bir kitap indirdi, bir elçi gönderdi. Allah’ ın nurlar saçan, yollar açan 
âyetlerini sizlere okuyor ki iman edip makbul ve güzel i şler yapanlar ı karanl ıklardan ayd ınlığa ç ıkars ın.” 
(Talâk sûresi, 65/10, 11 )YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   277
İşte bu ebedî hazinenin anahtar ı îmând ır ve teslimdir ve O’nu dinleyip 
kabul etmek ve okumakt ır.
Beşinci Rica
Bir zaman ihtiyarl ığımın mebdeinde, bir inzivâ  arzusuyla, İstanbul ’un 
boğaz taraf ındaki Yu şa Tepesi’nde, yaln ızlıkla rûhum bir istirahat  arad ı. Bir 
gün o yüksek tepede, dâire-i ufka, etrafa bakt ım. Gayet hazîn ve rikkatli bir 
levha-y ı zevâl  ve firâk ı, ihtiyarl ığın ihtâr ıyla gördüm. Şecere-i ömrümün k ırk 
beşinci senesi olan k ırk beşinci dal ındaki yüksek makam ından, tâ hayat ımın 
aşağı tabakalar ına nazar  gezdirdim. Gördüm ki; o a şağıda, her bir dal ında, 
her bir senenin zarf ında sevdiklerimden ve alâkadarlar ımdan ve tan ıştıkla-
rımdan hadsiz cenazeler var. Ve o firâk  ve iftirâktan  gelen gayet rikkatli bir 
mânevî teessürât içinde, Fuzulî-i Ba ğdadî gibi, müfârakat  eden dostlar ı düşü-
nerek enîn edip:
Vasl ını yâd eyledikçe a ğlar ım,
Tâ nefes var ise kuru cismimde feryad eylerim.
diyerek bir teselli , bir nur, bir rica  kap ısını arad ım. Birden, âhirete  îmân  nuru, 
imdâda yeti şti. Hiç sönmez bir nur, hiç k ırılmaz bir rica verdi.
Evet ey benim gibi ihtiyar  kardeşler ve ihtiyare  hemşireler! Madem âhiret  
var ve madem bâkîdir ve madem dünyadan daha güzeldir ve madem bizi Yaratan Zât hem Hakîm , hem Rahîm ’dir... ihtiyarl ıktan şekvâ  ve teessüf et-
memeliyiz... Bilâkis ihtiyarl ık , îmân  ile ibâdet  içinde sinn-i kemâle gelip, vazi-
fe -i hayattan terhis  ve âlem-i rahmete istirahat  için gitmeye bir alâmet oldu ğu 
cihetle ondan memnun olmal ıyız.
Evet, nass- ı hadîs ile; nev-i be şerin en mümtaz şahsiyetleri olan yüz
yirmi dört bin enbiyân ın
1 icmâ’ ve tevâtür ile; k ısmen şuhûda ve k ısmen hak -
kal-yakîn e istinaden, müttefikan âhiretin vücudundan ve insanlar ın oraya 
sevk edilece ğinden ve bu kâinat ın Hâl ıkının kat’î vaad etti ği âhiret i getire-
ceğinden haber verdikleri gibi, onlar ın verdikleri haberi ke şif ve şuhûd ile 
ilmelyakîn  sûretinde tasdik eden yüz yirmi dört milyon evliyân ın o âhiretin 
vücuduna şehâdetleriyle ve bu kâinat ın Sâni-i Hakîm ’inin bütün esmâs ı bu 
1 124 bin Nebî, 315 (veya 313) Resûl oldu ğuna dair bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/265; İbni 
Hibbân, es-Sahîh  2/77; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  8/217.278  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
dünyada gösterdikleri cilveleriyle, bir âlem-i bekâ yı bilbedâhe iktizâ ettiklerin-
den; yine âhiretin vücuduna delâletiyle; ve her sene baharda, rûy-u zeminde ayakta duran hadd ü hesaba gelmez ölmü ş ağaçlar ın cenazelerini emr-i kün 
feyekûn
1 ile ihyâ edip ba’sü ba’de’l-mevt ’e mazhar eden ve ha şir  ve neşrin 
yüz binler nümûnesi olarak nebâtât tâifelerinden ve hayvanât  milletlerinden 
üç yüz bin nevileri ha şr u neşreden hadsiz bir kudret-i ezeliye  ve hesaps ız ve 
israfs ız bir hikmet -i ebediye ve r ızka muhtaç bütün zîrûhlar ı kemâl-i şefkatle 
gayet hârika bir tarzda iâ şe ettiren ve her baharda az bir zamanda hadd ü 
hesaba gelmez envâ- ı zînet ve mehâsini gösteren bir rahmet-i bâkiye ve bir 
inâyet-i daimenin bilbedâhe âhiretin vücudunu istilzâm ile; ve şu kâinat ın en 
mükemmel meyvesi ve Hâl ık -ı Kâinat ’ın en sevdi ği masnûu ve kâinat ın mev-
cûdât ıyla en ziyâde alâkadar olan insandaki şedid, sars ılmaz, dâimî olan a şk-ı 
bekâ  ve şevk-i ebediyet ve âmâl-i sermediyet, bilbedâhe i şaret ve delâletiyle 
bu âlem-i fânîden sonra bir âlem-i bâkî ve bir dâr- ı âhiret  ve bir dâr- ı saâdet  
bulunduğunu o derece kat’î bir sûrette isbât ederler ki, dünyan ın vücudu ka-
dar, bilbedâhe âhiretin vücudunu kabul etmeyi istilzâm ederler.2(Hâşiye)
Madem Kur’ân -ı Hakîm ’in bize verdi ği en mühim bir ders, “îmân -ı 
bi’l-âhiret ”tir ve o îmân da bu derece kuvvetlidir ve o îmânda öyle bir rica  ve 
bir teselli  var ki; yüz bin ihtiyarl ık  bir tek şahsa gelse, bu îmândan gelen teselli 
mukâbil gelebilir. Biz ihtiyarlar  3َאنِĩĺِْŸا َאلِĩכَ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ deyip, ihtiyarl ığı-
mıza sevinmeliyiz.
Alt ıncı Rica
Bir zaman elîm bir esaretimde, insanlardan tevahhu ş edip Barla Yayla-
sı ’nda Çam Da ğı ’nın tepesinde yaln ız kald ım. Yaln ızlıkta bir nur ar ıyordum. 
1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; Nahl sûresi, 16/40 ; … )
2 (Hâşiye) Evet, sübûtî bir emri ihbâr etmenin kolayl ığı ve inkâr  ve nefyetmenin gayet mü şkül 
olduğu, bu temsilden görünür. Şöyle ki, biri dese: “Meyveleri süt konserveleri olan gayet 
hârika bir bahçe, küre-i arz üzerinde vard ır.” Diğeri dese: “Yoktur.” İsbât eden, yaln ız onun 
yerini veyahut baz ı meyvelerini göstermekle kolayca dâvâs ını isbât eder. İnkâr eden adam, 
nefyini isbât etmek için, bütün küre-i arz ı görmek ve göstermekle dâvâs ını isbât edebilir. 
Aynen öyle de; cennet i ihbâr edenler, yüz binler tere şşuhât ını, meyvelerini, âsâr ını göster-
diklerinden kat- ı nazar ... iki şâhid-i sâd ık ın sübûtuna şehâdetleri kâfi gelirken; onu inkâr 
eden, hadsiz bir kâinat ı, hadsiz ebedî zaman ı temâşâ etmek ve görmek ve eledikten sonra 
inkâr ını isbât edebilir, ademini gösterebilir.
 İşte ey ihtiyar  kardeşler! Îmân -ı âhiretin ne kadar kuvvetli oldu ğunu anlay ınız.
3 Kâmil iman nasip etmesinden dolay ı Allah’a hamdolsun!YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   279
Bir gece, o yüksek tepenin ba şındaki yüksek bir çam a ğac ının üstündeki üs-
tü aç ık odac ıkta idim. Üç dört gurbeti birbiri içinde ihtiyarl ık  bana ihtâr  etti. 
Alt ınc ı Mektup ’ta izah edildi ği gibi; o gece ıssız, sessiz, yaln ız, ağaçlar ın h ı-
şırtılar ından ve hemhemelerinden gelen hazîn bir sadâ, bir ses, rikkatime, 
ihtiyarl ığıma, gurbetime ziyâde dokundu. İhtiyarl ık bana ihtâr etti ki; gündüz 
nas ıl şu siyah bir kabre tebeddül etti, dünya  siyah kefenini giydi, öyle de; se-
nin ömrünün gündüzü de geceye ve dünya gündüzü de berzah  gecesine ve 
hayat ın yaz ı dahi ölümün k ış gecesine ink ılâp edece ğini kalbimin kula ğına 
söyledi. Nefsim bilmecburiye dedi:
Evet, ben vatan ımdan garip oldu ğum gibi, bu elli sene zarf ındaki öm-
rümde zevâl  bulan sevdiklerimden ayr ı düştüğümden ve arkalar ında onlara 
ağlayarak kald ığımdan, bu vatan gurbetinden daha ziyâde hazîn ve elîm 
bir gurbettir. Ve bu gece ve da ğın garibâne vaziyetindeki hazîn gurbetten 
daha ziyâde hazîn ve elîm bir gurbete yak ınlaşıyorum ki, bütün dünyadan 
birden müfârakat  zaman ı yak ınlaştığını ihtiyarl ık  bana haber veriyor. Bu 
gurbet  gurbet içinde ve bu hüzün hüzün içindeki vaziyetten bir rica , bir nur 
arad ım.
Birden îmân -ı billâh imdâda yeti şti. Öyle bir ünsiyet  verdi ki; bulundu-
ğum muzaaf vah şet bin defa tezâuf etse idi, yine o teselli  kâfi gelirdi.
Evet, ey ihtiyar  ve ihtiyareler ! Madem Rahîm  bir Hâl ıkımız var; bizim için 
gurbet  olamaz. Madem O var, bizim için her şey var. Madem O var, melâi-
keleri de var. Öyle ise bu dünya  boş değil, hâlî da ğlar, boş sahrâlar Cenâb- ı 
Hakk ’ın ibâd ıyla doludur.1 Zîşuûr ibâd ından başka, O’nun nuruyla, O’nun 
hesab ıyla taşı da ağac ı da birer mûnis arkada ş hükmüne geçer; lisân- ı hâl  ile 
bizim ile konu şabilirler ve e ğlendirirler.
Evet, bu kâinat ın mevcûdât ı adedince ve bu büyük kitab- ı âlem in harf-
leri say ısınca vücuduna şehâdet  eden ve zîrûhlar ın medâr- ı şefkat  ve rahmet 
ve inâyet olabilen cihâzât ı ve mat’ûmât ı ve nimetleri adedince rahmetini 
gösteren deliller, şâhidler, bize Rahîm , Kerîm, Enîs , Vedûd olan Hâl ıkımızın, 
Sâni’imizin, Hâmimizin dergâh ını gösteriyorlar. O dergâhta en makbul bir 
şefaatçi , acz  ve zaaft ır. Ve acz ve zaaf ın tam zaman ı da, ihtiyarl ıktır. Böyle 
bir dergâha makbul bir şefaatçi olan ihtiyarl ıktan küsmek de ğil, sevmek lâ-
zımd ır.
1 Göremedi ğimiz her taraf ın secde eden meleklerle dolu oldu ğunu bildiren hadis-i şerif için bkz.: Tirmizî, 
zühd  9; İbni Mâce, zühd  19; el-Bezzâr, el-Müsned  9/358.280  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Yedinci Rica
Bir zaman ihtiyarl ığın başlang ıcında, Eski Said ’in gülmeleri Yeni Said ’in
ağlamalar ına ink ılâp ettiği hengâmda, Ankara ’daki ehl-i dünya , beni Eski Sa-
id  zannedip oraya istediler; gittim. Güz mevsiminin âhirlerinde Ankara’n ın 
benden çok ziyâde ihtiyarlanm ış, y ıpranm ış, eskimiş kalesinin ba şına ç ıktım. 
O kale , tahaccür etmi ş hâdisât- ı tarihiye sûretinde bana göründü. Senenin 
ihtiyarl ık  mevsimiyle benim ihtiyarl ığım, kalenin ihtiyarl ığı, beşerin ihtiyarl ığı, 
şanl ı Osmanl ı Devleti’nin ihtiyarl ığı ve Hilâfet saltanat ının vefat ı ve dünyan ın 
ihtiyarl ığı; bana gayet hazîn ve rikkatli ve firkatli bir hâlet içinde, o yüksek 
kalede geçmi ş zaman ın derelerine ve gelecek zaman ın dağlar ına bakt ırdı ve 
bakt ım. Birbiri içinde beni ihâta eden dört-be ş ihtiyarl ık karanl ıklar ı içinde, 
Ankara ’da en kara bir hâlet-i rûhiye  hissettiğimden,1(Hâşiye) bir nur, bir teselli , 
bir rica  arad ım.
Sağa, yani mâzi  olan geçmi ş zamana bak ıp teselli  ararken; bana mâzi, 
pederimin ve ecdâd ımın ve nev’imin bir mezar- ı ekber i sûretinde göründü, 
teselli yerine vah şet verdi.
Sol taraf ım olan istikbâle derman ararken bakt ım. Gördüm ki; benim ve 
emsâlimin ve nesl-i âtinin büyük ve karanl ıklı bir kabri sûretinde göründü, 
ünsiyet  yerine deh şet verdi.
Sağ ile soldan tevahhu ş edip haz ır günüme bakt ım. O gafletli ve tarihvârî 
nazar ıma o haz ır gün, yar ım ölmekte ve hareket-i mezbuhânedeki ızd ırap çe-
ken cismimin cenazesini ta şıyan bir tabut  sûretinde göründü.
Sonra bu cihetten dahi me’yûs olunca, ba şımı kald ırıp ömrümün a ğa-
cının başına bakt ım. Gördüm ki; o a ğac ın tek bir meyvesi var, o da benim 
cenazemdir; o a ğaç üstünde duruyor, bana bak ıyor.
O cihetten dahi tevahhu ş edip başımı aşağıya eğdim, o ömür a ğac ının 
aşağısına, köküne bakt ım. Gördüm ki; o a şağıda olan toprak, kemiklerimin 
toprağıyla, mebde-i hilkatimin topra ğı birbirine kar ışmış bir sûrette ayaklar 
alt ında çiğneniyor gördüm. O da derman de ğil, belki derdime dert katt ı.
Sonra mecburiyetle arkama bakt ım. Gördüm ki; esass ız, fânî  olan dünya , 
hiçlik dereleri nde ve yokluk zulümât ında yuvarlan ıp gidiyor. Derdime mer-
hem ararken, zehir ilâve etti.
1 (Hâşiye) O zaman bu hâlet-i rûhiye  Farisî  bir münâcât  sûretinde kalbe geldi, yazd ım. 
Ankara ’da Hubab Risalesi ’nde tab’ edilmi ştir.YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   281
O cihette dahi hay ır göremedi ğimden ön taraf ıma bakt ım; ileriye nazar ı-
mı gönderdim. Gördüm ki; kabir  kap ısı  tam yolumun üstünde aç ık görünüp, 
ağzını açm ış bana bak ıyor. Onun arkas ında ebed  taraf ına giden cadde ve o 
caddede giden kâfileler uzaktan uza ğa nazara çarp ıyor.
Ve bu alt ı cihetten gelen deh şetler e karşı bana nokta-y ı istinad  ve silâh- ı 
müdafaa olacak, cüz’î bir cüz-ü ihtiyarîden ba şka bir şey elimde yok. O hadsiz 
âdâ ve hesaps ız muz ır şeylere kar şı tek bir silâh- ı insanî olan o cüz-ü ihtiyarî ; 
hem nâk ıs, hem k ısa, hem âciz, hem îcâds ız olduğundan, kesbden ba şka bir 
şey elinden gelmez. Ne geçmi ş zamana geçebilir, tâ ondan bana gelen hüzün-
leri sustursun ve ne de istikbâle hulûl edebilir, tâ ondan gelen korkular ı men 
etsin. Geçmi ş ve geleceklere âit emellerime ve elemlerime faydas ı olmad ığını 
gördüm.
Bu alt ı cihetten gelen deh şet ve vah şet ve karanl ık ve me’yûsiyet içinde 
çırpınd ığım hengâmda, birden Kur’ân -ı  Mu’cizü’l-Beyân’ ın semâs ında parla-
yan îmân  nurlar ı imdâda yeti şti. O alt ı ciheti o kadar tenvir edip ışıkland ırdı 
ki; gördü ğüm o vah şetler, o karanl ıklar yüz derece tezâuf etse idi, yine o nur, 
onlara kar şı kâfi ve vâfi idi. Bütün o deh şetleri birer birer teselliye ve o vah-
şetleri birer birer ünsiyete çevirdi. Şöyle ki:
Îmân , o vahşetli geçmi ş zaman ın mezar- ı ekber  sûretini y ırtıp, ünsiyetli 
bir meclis-i münevver  ve bir mecma- ı ahbap  olduğunu biaynelyakîn , bihak-
kalyakîn  gösterdi.
Hem îmân , bir kabr -i ekber sûretinde nazar -ı gaflete görünen gelecek 
zaman ı, sevimli saâdet saraylar ında bir ziyafet-i rahmâniye  meclisi sûretinde 
biilmelyakîn  gösterdi.
Hem îmân , nazar -ı gaflete bir tabut  vaziyetinde görünen haz ır zaman ı ve 
o haz ır günün tabutiyet şeklini k ırıp, o haz ır gün uhrevî bir ticaretgâh  dükkân ı 
ve şâşaal ı bir misafirhâne-i rahmânî sûretinde bilmü şâhede gösterdi.
Hem îmân , nazar -ı gafletle ömür a ğac ının başında cenaze  şeklinde görü-
nen tek meyvesi cenaze olmad ığını, belki ebedî bir hayata mazhar ve ebedî 
bir saâdete namzed olan rûhumun, eskimi ş yuvas ından, y ıldızlarda gezmek 
için ç ıktığını biilmelyakîn  gösterdi.
Hem îmân , kemiklerimle, mebde-i hilkatimin topra ğı, ayak alt ında ehem-
miyetsiz mahvolmu ş kemikler olmad ığını; belki o toprak, rahmet kap ısı  ve 
cennet  salonunun bir perdesi oldu ğunu s ırr- ı îmân  ile gösterdi.282  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Hem îmân , nazar -ı gafletle, arkamda, hiçlikte, yokluk karanl ığında yuvar-
lanan dünyan ın vaziyetini s ırr- ı Kur’ân  ile gösterdi ki; o zâhirî zulümâtta yu-
varlanan dünya  ise; vazifesi bitmi ş, mânâs ını ifade etmi ş, neticelerini kendine 
bedel vücudda b ırakm ış bir k ısım mektubât- ı samedaniye  ve sahâif-i nukû ş-u 
sübhâniye oldu ğunu gösterdi. Dünyan ın mâhiyeti ne oldu ğunu biilmelyakîn  
bildirdi.
Hem îmân , ileride gözünü aç ıp bana bakan kabri ve kabrin arkas ında 
ebede giden caddeyi, nur-u Kur’ân  ile gösterdi ki; o kabir , kuyu kap ısı değil, 
belki âlem-i nurun kap ısıdır. Ve o yol ise; hiçli ğe ve ademistan a değil, bel-
ki vücuda, nuristana ve saâdet-i ebediyeye giden yol oldu ğunu tam kanaat  
verecek bir derecede gösterdi ğinden, dertlerime hem derman, hem merhem 
oldu.
Hem îmân , o elinde pek cüz’î bir kesb bulunan cüz’î bir cüz-ü ihtiyarî  
yerine, o hadsiz dü şman  ve zulmetlere kar şı, gayr-i mütenahî bir kudrete is-
tinâd etmek ve hadsiz bir rahmete intisap  etmek için o cüz-ü ihtiyarînin eline 
bir vesika veriyor. Belki de îmân, o cüz-ü ihtiyarînin elinde bir vesika oluyor. Hem o cüz-ü ihtiyarî olan silâh- ı insanî, gerçi zât
ında hem k ısa, hem âciz, hem 
noksand ır. Fakat nas ıl ki bir asker, cüz’î kuvvetini devlet hesab ına istimâl et-
tiği vakit, binler derece kuvvetinden fazla i şler görür; öyle de s ırr- ı îmânla o 
cüz’î cüz-ü ihtiyarî, Cenâb- ı Hak  nâm ına O’nun yolunda istimâl edilse, be ş 
yüz sene geni şliğinde bir cennet i dahi kazanabilir.1
Hem îmân , geçmiş ve gelecek zamana nüfuz edemeyen o cüz-ü ihtiya-
rî nin dizginini cismin elinden al ıp, kalbe ve rûha teslim eder. Rûh  ve kalbin 
dâire-i hayat ı ise, cisim gibi haz ır zamana münhas ır olmad ığından, pek çok 
seneler mâziden, pek çok seneler istikbâlden dâire-i hayat ına dâhil oldu ğun-
dan; o cüz-ü ihtiyarî , cüz’iyetten ç ıkıp külliyet kesbeder. Zaman- ı mâzinin en 
derin derelerine kuvvet-i îmân ile girebildi ği ve hüzünlerin zulmetlerini def’ 
edebildiği gibi; nur-u îmân  ile istikbâlin en uzak da ğlar ına kadar ç ıkar, korku-
lar ı izâle eder.
İşte ey benim gibi ihtiyarl ık  zahmetini çeken ihtiyar  ve hemşire  ihtiyareler ! 
Madem, elhamdülillâh, biz ehl-i îmân ız ve madem îmânda bu kadar nurlu, 
lezzetli, sevimli, şirin defineler var ve madem ihtiyarl ığımız bizi bu definenin 
1 Cennette en alt mertebedekilerin bile, bin senelik mesafeye denk gelecek kadar bol nimetlere mazhar 
olduklar ına dair bkz.: Tirmizî, tefsîru sûre (75)  2, cennet  17; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/13, 
64. Ayr ıca cennetin, gökler ve yer kadar geni şliğe sahip oldu ğuna dair bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/133 ; 
Hadîd sûresi, 57/21 .YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   283
içine daha ziyâde sevk ediyor... Elbette îmânl ı ihtiyarl ıktan şekvâ  değil, belki 
binler teşekkür etmeliyiz...
Sekizinci Rica
İhtiyarl ığın alâmeti  olan beyaz k ıllar  saç ıma düştüğü bir zamanda, gençli-
ğin derin uykusunu daha ziyâde kal ınlaştıran Harb-i Umumî ’nin dağdağalar ı 
ve esaretimin ke şmekeşlikleri ve sonra İstanbul ’a geldiğim vakit; ehemmiyetli 
bir şân ü şeref  vaziyeti, hattâ Halifeden, Şeyhü’l-islâm ’dan, Başkumandandan 
tut, tâ medrese talebelerine kadar haddimden çok ziyâde bir hüsn-ü teveccüh ve iltifât gösterdikleri cihetle, gençlik  sarhoşluğu  ve o vaziyetin verdi ği hâlet-i 
rûhiye , o uykuyu o derece kal ınlaştırm ıştı ki; âdetâ dünyay ı dâimî, kendimi 
de lâyemûtâne dünyaya yap ışmış bir vaziyet-i acîbede görüyordum.
İşte o zamanda, İstanbul ’un Bayezid Câmi -i mübarekine, Ramazan- ı Şe-
rif ’te, ihlâsl ı hâf ızlar ı dinlemeye gittim. Kur’ân 
-ı  Mu’cizü’l-Beyân, semâvî yük-
sek hitab ıyla beşerin fenâs ını ve zîhayat ın vefat ını haber veren gayet kuvvetli 
bir sûrette 1ْتِĳَĩْĤا ُÙَĝائِƯذ ٍ÷ْęَĬ ُّģכُ ferman ını, hâf ızlar ın lisân ıyla ilân etti. Kula-
ğıma girip, tâ kalbimin içine yerle şip, o pek kal ın gaflet  ve uyku  ve sarho ş-
luk tabakalar ını parça parça etti. Câmiden ç ıktım. Daha çoktan beri ba şımda 
yerleşen o eski uykunun sersemli ğiyle birkaç gün ba şımda bir f ırtına, dumanl ı 
bir ateş ve pusulas ını şaşırm ış gemi gibi kendimi gördüm. Aynada saç ıma 
bakt ıkça, beyaz k ıllar  bana diyorlar: “Dikkat et!”
İşte o beyaz k ıllar ın ihtâr ıyla vaziyet tavazzuh etti. Bakt ım ki; çok güven-
diğim ve ezvâk ına meftun oldu ğum gençlik  elveda diyor ve muhabbetiyle 
pek çok alâkadar oldu ğum hayat- ı dünyeviye  sönmeye ba şlıyor ve pek çok 
alâkadar ve âdetâ â şık olduğum dünya , bana “U ğurlar olsun.” deyip, misafir-
hâneden gidece ğimi ihtâr  ediyor. Kendisi de “Allah’a ısmarlad ık.” deyip, o da 
gitmeye haz ırlan ıyor. Kur’ân- ı  Mu’cizü’l-Beyân ْتِĳَĩْĤا ُÙَĝائِƯذ ٍ÷ْęَĬ ُّģכُ âyetinin 
külliyetinde: “Nev-i insanî bir nefistir, dirilmek üzere ölecek. Ve küre-i arz 
dahi bir nefis tir, bâkî bir sûrete girmek için o da ölecek. Dünya dahi bir 
nefistir, âhiret  sûretine girmek için o da ölecek!”  mânâs ı, âyetin i şaretin-
den kalbe aç ılıyordu.
İşte bu hâlette vaziyetime bakt ım ki; medâr- ı ezvâk  olan gençlik  gidiyor, 
menşe-i ahzân olan ihtiyarl ık  yerine geliyor. Ve gayet parlak ve nuranî hayat 
1 “Her canl ı her an ölümü tatmaktad ır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/185 )284  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
gidiyor; zâhirî karanl ıklı dehşetli ölüm , yerine gelmeye haz ırlan ıyor. Ve o çok 
sevimli ve dâimî zannedilen ve gafillerin mâ şûkas ı olan dünya , pek süratle 
zevâle kavu şuyor gördüm. Kendi kendimi aldatmak ve yine ba şımı gaflete 
sokmak için, İstanbul ’da haddimden çok fazla gördü ğüm makam- ı içtimâînin 
ezvâk ına bakt ım, hiçbir faydas ı olmad ı. Bütün onlar ın teveccühü, iltifât ı, te-
sellileri; yak ınımda olan kabir  kap ısına kadar gelebilir, orada söner. Ve şöh-
ret-perestlerin bir gaye-i hayali olan şân ü şerefin süslü perdesi alt ında sakil 
bir riyâ , soğuk bir hodfüru şluk , muvakkat bir sersemlik sûretinde gördü ğüm-
den, anlad ım ki; beni şimdiye kadar aldatan bu i şler, hiçbir teselli  veremez ve 
onlarda hiçbir nur yok.
Yine tam uyanmak için, Kur’ân ’ın semâvî dersini i şitmek üzere, yine 
Bayezid Câmii’ndeki hâf ızlar ı dinlemeye ba şlad ım. O vakit o semâvî dersten 
ëĤا... 1اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ِóِّýَÖوَ nev’inden kudsî fermanlarla müjdeler i şittim. Kur’ân’dan
ald ığım feyz ile hâriçten teselli  aramak de ğil, belki deh şet ve vah şet ve me’yû-
siyet ald ığım noktalar içinde teselliyi, ricay ı, nuru arad ım. Cenâb- ı Hakk ’a 
yüz bin şükür  olsun ki; ayn- ı dert  içinde derman ı buldum, ayn- ı zulmet  içinde 
nuru buldum, ayn- ı dehşet  içinde teselliyi buldum.
En evvel, herkesi korkutan, en korkunç tevehhüm edilen ölümün yüzü-
ne bakt ım, nur-u Kur’ân   ile gördüm ki; ölümün peçesi gerçi karanl ık, siyah, 
çirkin ise de; fakat mümin  için as ıl sîmas ı nuranîdir, güzeldir gördüm. Ve çok 
risalelerde bu hakikati kat’î bir sûrette isbât etmi şiz. Sekizinci Söz  ve Yirminci 
Mektup  gibi çok risalelerde izah etti ğimiz gibi; ölüm  idam de ğil, firâk  değil, 
belki hayat- ı ebediyenin mukaddimesi dir, mebdeidir ve vazife -i hayat kül-
fetinden bir paydostur, bir terhis tir, bir tebdil-i mekân dır. Berzah âlemi-
ne göçmü ş kâfile-i ahbaba kavu şmakt ır. Ve hâkezâ bunlar gibi hakikatler 
ile ölümün hakikî güzel  sîmas ını gördüm. Korkarak de ğil, belki bir cihetle 
müştâkâne mevtin yüzüne bakt ım. Ehl-i tarîkatça râb ıta-y ı mevt in bir s ırrını 
anlad ım.
Sonra herkesi zevâliyle a ğlatan ve herkesi kendine meftun ve mü ştâk 
eden ve günah  ve gaflet  ile geçen ve geçmi ş gençliğime bakt ım; o güzel  süslü 
çarşafı (elbisesi) içinde, gayet çirkin, sarho ş, sersem bir yüz gördüm. E ğer mâ-
hiyetini bilmeseydim birkaç sene beni sarho ş edip güldürmesine bedel, yüz 
sene dünyada kalsam beni a ğlatt ıracakt ı. Nas ıl ki öylelerden birisi a ğlayarak 
demiş:
1 İman edenlerin müjdelendi ği ayet-i kerîmeler için bkz.: Bakara sûresi, 2/25 ; Tevbe sûresi, 9/112 ; 
Yûnus sûresi, 10/2,87 ; Ahzâb sûresi, 33/47 ; Saf sûresi, 61/13 .YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   285
1ُÕĻِýَĩْĤا َģَđَĘ َאĩِÖ َهُóِ×ْìُÉَĘ ًאĨْĳَĺ دُĳُđَĺ َאبَ×َّýĤا َÛْĻَĤ
Yani: “Ke şke gençliğim bir gün dönseydi, ihtiyarl ık  benim ba şıma ne ka-
dar hazîn hâller getirdi ğini ona şekvâ  edip söyleyecektim.”
Evet, bu zât gibi gençli ğin mâhiyetini bilmeyen ihtiyarlar , gençliklerini 
düşünüp, teessüf ve tahassürle a ğlıyorlar. Hâlbuki gençlik , eğer ehl-i kalb, 
ehl-i huzur ve akl ı başında ve kalbi yerinde bulunan müminlerde olsa, ibâde-
te ve hayrata ve ticaret-i uhreviyeye sarf edilse; en kuvvetli bir vesîle -i ticaret 
ve güzel  ve şirin bir vas ıta-y ı hayratt ır. Ve o gençlik, vazife -i diniyesini bilip 
sû-i istimâl  etmeyenlere; k ıymettar, zevkli bir nimet -i ilâhiyedir. E ğer istikâ-
met, iffet, takvâ  beraber olmazsa çok tehlikeleri var. Ta şkınlıklar ıyla, saâdet-i 
ebediyesini ve hayat- ı uhreviyesini zedeler, belki hayat- ı dünyeviyesini de 
berbad eder. Belki bir-iki sene gençlik zevkine bedel, ihtiyarl ıkta çok seneler 
gam ve keder çeker.
Madem ekser insanlarda gençlik  zararl ı düşüyor, biz ihtiyarlar  Allah’a 
şükretmeliyiz ki, gençlik tehlikeleri nden ve zararlar ından kurtulduk. Her şey 
gibi, elbette gençli ğin dahi lezzetleri gidecek. E ğer ibâdete ve hayra sarf 
edilmiş ise; o gençli ğin meyveleri onun yerinde bâkî kal ıp, hayat- ı ebedi-
yede bir gençlik kazanmas ına vesîle  olur.
Sonra, ekser nâs ın âşık ve müptelâ oldu ğu dünyaya bakt ım. Nur -u Kur’ân
ile gördüm ki:
Birbiri içinde “ üç küllî dünya ” var:
Birisi : Esmâ-y ı ilâhiye ye bakar, onlar ın aynas ıdır.
İkinci yüzü : Âhirete bakar, onun mezraas ıdır.2
Üçüncü yüzü : Ehl-i dünya ya bakar, ehl-i gaflet in mel’abegâh ıdır.
Hem herkesin, bu dünyada koca  bir dünyas ı var. Âdetâ insanlar ade-
dince dünyalar birbiri içine girmi ş. Fakat herkesin hususî dünyas ının direği, 
kendi hayat ıdır. Ne vakit cismi k ırılsa, dünyas ı başına y ıkılır; k ıyâmeti kopar. 
Ehl-i gaflet , kendi dünyas ının böyle çabuk y ıkılacak vaziyetini bilmediklerin-
den, umumî dünya  gibi dâimî zannedip peresti ş eder. Ba şkalar ının dünyas ı 
1 el-übşeyhî, el-Müstatraf  2/71; el-Câh ız, el-Beyân ve’t-tebyîn  1/429.
2 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.286  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
gibi çabuk y ıkılır, bozulur, benim de hususî bir dünyam var. Bu hususî dün-
yam, bu k ısac ık ömrümle ne faydas ı var diye dü şündüm. Nur -u Kur’ân  ile 
gördüm ki:
Hem benim, hem herkes için, şu dünya  muvakkat bir ticaretgâh  ve 
her gün dolar bo şalır bir misafirhâne ve gelen geçenlerin al ış-verişi için 
yol üstünde kurulmu ş bir pazar ve Nakka ş -ı Ezelî ’nin teceddüd eden (hik-
metle yazar bozar) bir defteri ve her bahar bir yald ızlı mektubu ve her bir 
yaz bir manzum kasidesi ve o Sâni-i Zülcelâl ’in cilve-i esmâs ını tazelendi-
ren, gösteren aynalar ı ve âhiretin fidanl ık bir bahçesi ve rahmet-i ilâhiye-
nin bir çiçekdanl ığı ve âlem-i bekâda gösterilecek olan levhalar ı yetiştir-
meye mahsus muvakkat bir tezgâh ı mâhiyetinde gördüm. Bu dünyay ı bu 
sûrette yaratan Hâl ık-ı Zülcelâl ’e yüz bin şükrettim. Ve anlad ım ki; dün-
yan ın, âhirete  ve esmâ-y ı ilâhiye ye bakan güzel  iç yüzlerine kar şı nev-i 
insana muhabbet  verilmişken, o muhabbeti sû-i istimâl  ederek fânî , çir-
kin, zararl ı, gafletli yüzüne kar şı sarf etti ğinden, 1ٍÙئَĻِĉَì ِّģכُ رَأْسُ َאĻْĬُّïĤا ُّÕُè 
hadîs-i şerifinin s ırrına mazhar olmu şlar.
İşte, ey ihtiyar  ve ihtiyareler ! Ben Kur’ân -ı Hakîm ’in nuruyla ve ihtiyar-
lığımın ihtâr ıyla ve îmân  dahi gözümü açmas ıyla bu hakikati gördüm ve çok 
risalelerde kat’î bürhânlarla isbât ettim. Kendime hakikî bir teselli  ve kuvvetli 
bir rica  ve parlak bir ziyâ  gördüm. Ve ihtiyarl ığıma memnun oldum ve genç-
liğin gitmesinden mesrûr oldum. Siz de a ğlamay ınız ve şükrediniz. Madem 
îmân var ve hakikat böyledir; ehl-i gaflet  ağlas ın, ehl-i dalâlet  ağlas ın.
Dokuzuncu Rica
Harb-i Umumî ’de esaretle , Rusya ’nın şark- ı şimalîsinden, çok uzak olan 
Kosturma  vilâyetinde bulunuyordum. Orada Tatarlar ın küçük bir câmii, me ş-
hur Volga  Nehri’nin kenar ında bulunuyordu. Oradaki arkada şlar ım olan esir  
zâbitler içinde s ıkılıyordum. Yaln ızlık istedim; d ışarıda izinsiz gezemiyordum. 
Tatar mahallesi , kefâletle beni o Volga Nehri’nin kenar ındaki küçük câmiye 
ald ılar.
Ben yaln ız olarak câmide yat ıyordum. Bahar da yak ın. O şimal k ıtas ının 
pek çok uzun gecelerinde çok uyan ık kal ıyordum. O karanl ık gecelerde ve 
1 “Dünya sevgisi bütün hatalar ın başıdır.” Bkz.: el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  7/338; el-Münzirî, et-Terğîb 
ve’t-terhîb  3/178; es-Suyûtî, et-Tedrîbü’r-râvî  s.287; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/496.YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   287
karanl ıklı gurbette, Volga  Nehri’nin hazîn şırıltılar ı ve yağmurun rikkatli şı-
pıltılar ı ve rüzgâr ın firkatli esmesi, beni derin gaflet  uykusundan muvakkaten 
uyand ırdı. Gerçi daha kendimi ihtiyar  bilmiyordum, fakat Harb-i Umumî ’yi 
gören ihtiyard ır. Güyâ 1ًא×Ļِü َانَïْĤِĳْĤا ُģَđْåَĺ ًאĨْĳَĺ sırrına mazhar olarak, öyle gün-
lerdir ki; çocuklar ı ihtiyarland ırdığı cihetle, k ırk yaşında iken, kendimi seksen 
yaşında bir vaziyette buldum. O karanl ıklı uzun gece ve hazîn gurbet  ve hazîn 
vaziyet içinde hayattan ve vatandan bir me’yûsiyet geldi. Aczime, yaln ızlığı-
ma bakt ım, ümidim kesildi. O hâlette iken Kur’ân -ı Hakîm ’den imdâd  geldi; 
dilim 2ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè dedi, kalbim de a ğlayarak dedi:
ْħَĺĳُŜ َאنْĨَْŶاَ ْħَĬَاĳُÜَאĬ ْħَęĻِđَĄ ْħَùכَĻِÖ ْħَ×ĺِóَĔ
3ĹِıٰĤإِ ْÛَİزِدَرْכَא ْħَİاĳَì َدْïَĨ ْħَـĺĳُä ُĳْęَĐ
Rûhum dahi vatan ımdaki eski dostlar ı düşünüp o gurbette vefat ımı ta-
hayyül ederek, Niyazî-i M ısrî  gibi dedim:
Dünya gam ından geçip, yoklu ğa kanat aç ıp,
Şevk ile her dem uçup, ça ğırırım dost, dost!4
diye, dostlar ı ar ıyordu.
Her ne ise... O hüzünlü, rikkatli, firkatli uzun gurbet  gecesinde, dergâh- ı 
ilâhî de zaaf u aczim o kadar büyük bir şefaatçi  ve vesîle  oldu ki, şimdi de 
hayretteyim. Çünkü birkaç gün sonra, gayet hilâf- ı me’mûl bir sûrette, yayan 
gidilse bir senelik mesafede, tek ba şımla Rusça  bilmediğim hâlde firar  ettim. 
Zaaf u aczime binâen gelen inâyet-i ilâhiye  ile hârika bir sûrette kurtuldum. 
Tâ Varşova  ve Avusturya ’ya uğrayarak İstanbul ’a kadar geldim ki, bu sûrette 
kolayl ıkla kurtulmak pek hârika olmu ştu. Rusça bilen en cesur ve en kurnaz 
adamlar ın muvaffak olamad ıklar ı, çok teshilât ve çok kolayl ıkla, o uzun firarî 
seyahat i bitirdim.
Fakat o Volga  Nehri kenar ındaki câmideki mezkûr gecenin vaziyeti ba-
na bu karar ı verdirmi ş ki; “Bak ıyye-i ömrümü ma ğaralarda geçirece ğim. Bu 
insanlar ın hayat- ı içtimâiyesine kar ışmak art ık yeter. Madem sonunda yaln ız 
1 “Dehşetinden çocuklar ı birden ak saçl ı ihtiyarlara çevirecek o gün...” (Müzzemmil sûresi, 73/17 )
2 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173).
3 Garibim, kimsesizim, zay ıfım, güçsüzüm, imdât derim. Dergâh ından aff ını, yard ımını dilerim, ey 
Allah’ ım!
4 Niyazi M ısrî, Dîvân  s.169 (157. şiir, 11. beyit)288  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
kabre gidece ğim; yaln ızlığa al ışmak için, şimdiden yaln ızlığı ihtiyar  edece-
ğim.”, demi ştim.
Fakat, maatteessüf, İstanbul ’daki ciddî ve çok ahbap ve İstanbul’un şâ-
şaal ı hayat- ı dünyeviyesi, hususan haddimden çok fazla bana teveccüh eden 
şân ü şeref  gibi neticesiz şeyler, o karar ımı muvakkaten bana unutturdular. 
Güyâ o gurbet  gecesi, hayat ımın gözünde nurlu siyahl ıktı. Ve İstanbul’un be-
yaz şâşaal ı gündüzü, o hayat gözümün nursuz beyaz ı idi ki, ileriyi göremedi, 
yine yatt ı. Tâ iki sene sonra Gavs- ı Geylânî , Fethu’r-Rabbânî    kitab ıyla tekrar 
gözümü açt ırdı.
İşte ey ihtiyar  ve ihtiyareler ! Biliniz ki; ihtiyarl ıktaki zaaf u acz , rahmet 
ve inâyet-i ilâhiyenin celbine vesîle dir. Ben kendi şahs ımda çok hâdiselerle 
müşâhede etti ğim gibi, zeminin yüzündeki rahmetin cilvesi  de gayet zâhir bir 
tarzda bu hakikati gösteriyor. Çünkü hayvanât ın en âciz ve en zay ıfı, yavru-
lard ır. Hâlbuki rahmetin en şirin ve en güzel  cilvesine mazhar, yine onlard ır. 
Bir ağac ın başındaki yuvada bir yavrunun aczi; annesini en mutî bir nefer  
gibi, rahmetin cilvesi istihdam ediyor. Etraf ı gezer, r ızk ını getirir. Ne vakit o 
yavru kanatlar ının kuvvetlenmesiyle aczini unutsa, vâlidesi ona “Sen git r ızkı-
nı ara.” der, daha onu dinlemez.
İşte bu s ırr- ı rahmet, yavrular ın hakk ında cereyân etti ği gibi, zaaf u acz  
noktas ında yavrular  hükmüne geçen ihtiyarlar  hakk ında da câridir. Bana ka-
naat -i kat’iyye verecek derecede tecrübeler vard ır ki; nas ıl çocuklar ın aczlerine 
binâen rahmet taraf ından r ızık lar ı hârika bir sûrette memeler musluklar ından 
gönderiliyor ve ak ıttırılıyor; öyle de, masûmiyet kesbeden îmânl ı ihtiyarlar ın 
rızıklar ı da, bereket sûretinde gönderiliyor. Hem bir hânenin bereket dire ği , o 
hânedeki ihtiyarlar oldu ğu; hem bir hâneyi belâlardan muhafaza edici, için-
deki beli bükülmü ş masum ihtiyarlar ve ihtiyareler  bulundu ğu1(Hâşiye) hadîs-i 
şerifin bir parças ı olan
2ًّא×َĀ َءُŻَ×ْĤا ُħْכُĻَĥَĐ َّÕُāَĤ ُďُّכَّóĤا خُĳُĻُّýĤا َźْĳَĤ
yani, “Beli bükülmü ş ihtiyarlar ınız olmasayd ı , belâ lar sel gibi üzerinize dökü-
lecekti.” diye ferman etmekle, bu hakikati isbât ediyor.
İşte madem ihtiyarl ıktaki zaaf u acz , bu derece rahmet-i ilâhiyenin celbine 
medârd ır; ve madem Kur’ân- ı Hakîm 
1 (Hâşiye) Hadîsin tamam ı: ُďَّĄُّóĤا َאنُĻْ×ِّāĤوَا ُďَّÜُّóĤا ُħَאئِıَ×ْĤا َźْĳَĤوَ ilâ âhir... –ev kemâ kâl–
2 Ebû Ya’lâ, el-Müsned 11/287; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  22/309.YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   289
 ًźْĳَĜ َאĩُıَĤ ْģُĜوَ َאĩُİْóَıْĭَÜ َźوَ أُفٍّ אƯĩُıَĤ ْģُĝَÜ َŻَĘ َאĩُİَŻכِ أَوْ אƯĩُİُïَèأَ َóَ×ْכِĤا َكَïْĭِĐ َّīَĕُĥْ×َĺ َّאĨإِ
1ًاóĻِĕَĀ ĹِĬَאĻَّÖرَ َאĩכَ َאĩُıْĩَèارْ رَبِّ ْģُĜوَ ِÙَĩْèَّóĤا َīِĨ ُّلِّñĤا َאحَĭَä َאĩُıَĤ ْăِęْìًא۝وَاĩĺِóכَ
âyetiyle, be ş cihetle gayet mucizâne bir sûrette ihtiyar  peder  ve vâlideye kar şı 
hürmete ve şefkate evlâdlar ı davet ediyor; ve madem İslâmiyet  dini, ihtiyar-
lara hürmet  ve merhameti emrediyor;2 ve madem insâniyet f ıtrat ı, ihtiyarlara 
karşı hürmet ve merhameti iktizâ ediyor. Elbette biz ihtiyarlar , gençlik  işti-
has ıyla olan muvakkat bir zevk-i maddî yerine, mânevî ve dâimî ve mühim 
inâyet-i ilâhiyeden ve rikkat-i cinsiyeden gelen rahmet ve hürmet ve rahmet ve hürmetten ne şet eden ezvâk -ı rûhaniyeyi al ıyoruz. O hâlde biz bu ihtiyarl ı-
ğımızı, yüz gençli ğe değişmemeliyiz. Evet ben kendim sizi temin ediyorum ki: 
“Eski Said ’in on senelik gençli ğini bana verseler, ben şimdi Yeni Said ’in bir 
senelik ihtiyarl ığını vermeyece ğim.” Ben ihtiyarl ığımdan râz ıyım, siz de râz ı 
olmal ısınız.
Onuncu Rica
Bir zaman esaretten geldikten sonra, İstanbul ’da bir-iki sene yine gaflet  
galebe etti. Siyaset havas ı, nazar ımı nefsimden kald ırıp âfâka da ğıtm ış iken, 
bir gün İstanbul’un Eyüb Sultan kabristan ı nın dereye bakan yüksek bir yerin-
de oturuyordum. İstanbul etraf ındaki âfâk a bakt ım. Birden, bak ıyorum benim 
hususî dünyam vefat  ediyor, baz ı cihette rûh çekiliyor gibi bir hâlet-i hayaliye  
bana geldi. Dedim: “Acaba bu kabristan ın mezar ta şlar ındaki yaz ılar ı m ıdır ki, 
bana böyle hayal  veriyor?” diye nazar ımı çektim. Uza ğa değil, o kabristana 
bakt ım, kalbime ihtâr  edildi ki:
“Bu senin etraf ındaki kabristan ın, yüz İstanbul , içinde vard ır. Çünkü yüz 
defa İstanbul buraya bo şalm ış. Bütün İstanbul’un halk ını buraya bo şaltan bir 
Hâkim-i Kadîr ’in hükmünden kurtulup müstesnâ kalamazs ın, sen de gidecek-
sin.”
1 “(Rabbin şöyle buyurdu: Allah’tan ba şkas ına ibadet etmeyin. Anneye ve babaya güzel muamele edin.) 
Şayet onlardan her ikisi veya birisi ya şlanm ış olarak senin yan ında bulunursa sak ın onlara hizmetten 
yüksünme, “öff!” bile deme, onlar ı azarlama, onlara tatl ı ve gönül al ıcı sözler söyle. Şefkatle, tevazu ile 
onlara kol kanat ger ve şöyle dua et: Yâ Rabbî, onlar küçüklü ğümde nas ıl beni ihtimamla yeti ştirdiler-
se, ona mükâfat olarak sen de onlara merhamet buyur!” ( İsrâ sûresi, 17/23-25).
2 “İhtiyarlara hürmet ve sayg ı, küçüklere de sevgi ve merhamet göstermeyen bizden de ğildir.” meâlin-
deki hadis-i şerif için bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/185, 207, 222; el-Hâkim, el-Müstedrek  
1/131, 4/197; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  6/191; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  6/101.290  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Ben kabristandan ç ıkıp, bu deh şetli hayal  ile Sultan Eyüb Câmii ’nin 
mahfelindeki küçük bir odaya çok defa girdi ğim gibi, bu defa da girdim. Dü-
şündüm ki; ben üç cihette misafirim; bu menzilcikte misafir  olduğum gibi, 
İstanbul ’da da misafirim, dünyada da misafirim. Misafir, yolunu dü şünmeli. 
Nas ıl ki bu odadan ç ıkacağım, bir gün de İstanbul’dan da ç ıkacağım, diğer bir 
gün de dünyadan ç ıkacağım.
İşte bu hâlette, gayet rikkatli ve firkatli, elemli bir hüzün ve gam kalbime, 
başıma çöktü. Çünkü ben yaln ız bir-iki dostu kaybetmiyorum; İstanbul ’da 
binler sevdi ğim dostlar ımdan müfârakat  gibi, çok sevdi ğim İstanbul’dan da 
ayr ılacağım. Dünyada yüz binler dostlar ımdan iftirâk  gibi, çok sevdi ğim ve 
müptelâ oldu ğum o güzel  dünyadan da ayr ılacağım, diye dü şünürken, yine 
kabristan ın o yüksek yerine gittim. Ara s ıra sinemaya ibret için gitti ğimden; 
bana, İstanbul içindeki insanlar, o dakikada sinemada geçmi ş zaman ın göl-
gelerini haz ır zamana getirmek cihetiyle, ölmü ş olanlar ı ayakta gezer sûretin-
de gösterdikleri gibi aynen ben de o vakit gördü ğüm insanlar ı, ayakta gezen 
cenazeler vaziyetinde gördüm. Hayalime dedim ki: “Madem bu kabristanda olanlardan bir k ısm ı sinemada gezer gibi görülüyor; ileride katiyen bu kabris-
tana girecekleri, girmi ş gibi gör; onlar da cenazelerdir, geziyorlar.”
Birden Kur’ân -ı Hakîm ’in nuruyla ve Gavs- ı Âzam  Şeyh-i Geylânî  Haz-
retlerinin ir şâd ıyla, o hazîn hâlet, sürurlu ve ne şeli bir vaziyete ink ılâp etti. 
Şöyle ki:
O hazîn hâle kar şı Kur’ân ’dan gelen nur böyle ihtâr  etti ki; senin, şimal-i 
şarkîde, Kosturma ’daki gurbetinde bir-iki esir  zâbit dostun vard ı. Bu dostla-
rın her hâlde İstanbul ’a gideceklerini biliyordun. Sana birisi dese idi: “Sen 
İstanbul’a m ı gideceksin, yoksa burada m ı kalacaks ın?” Elbette zerre miktar 
akl ın varsa, İstanbul’a ferah ve sürurla gitmesini kabul edecektin. Çünkü bin 
birden dokuz yüz doksan dokuz ahbab ın İstanbul’dad ırlar. Burada bir-iki ta-
ne kalm ış, onlar da oraya gidecekler. Senin için İstanbul’a gitmek; hazîn bir 
firâk , elîm bir iftirâk  değil. Hem de geldin, memnun olmad ın m ı? O düşman  
memleketindeki pek karanl ık uzun gecelerinden ve pek so ğuk f ırtına k ışlar ın-
dan kurtuldun. Bu güzel , dünya  cenneti gibi İstanbul’a geldin.
Aynen öyle de; senin küçüklü ğünden bu ya şına kadar, sevdiklerin-
den yüzde doksan dokuzu sana deh şet veren kabristana göçmü şler. Bu 
dünyada kalan bir-iki dostun var, onlar da oraya gidecekler. Dünyada ve-fat ın firâk  değil, visâl dir; o ahbaplara kavu şmakt ır. Onlar, yani o ervâh- ı YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   291
bâkiye , eskimiş yuvalar ını toprak alt ında b ırak ıp bir k ısm ı yıldızlarda, bir 
kısm ı âlem-i berzah  tabakât ında geziyorlar diye ihtâr  edildi.
Evet, bu hakikati, Kur’ân  ve îmân  o derece kat’î bir sûrette isbât etmi ştir 
ki; bütün bütün kalbsiz, rûhsuz olmazsa veyahut dalâlet  kalbini bo ğmam ış 
ise, görüyor gibi inanmak gerektir. Çünkü bu dünyay ı hadsiz envâ- ı lütuf ve 
ihsân ıyla böyle tezyin edip mükrimâne ve şefikâne rubûbiyetini gösteren ve 
tohumlar  gibi en ehemmiyetsiz cüz’î şeyleri dahi muhafaza eden bir Sâni-i 
Kerîm  ve Rahîm ; masnûât ı içinde en mükemmel ve en câmi, en ehemmiyetli 
ve en çok sevdi ği masnûu olan insan ı, elbette ve bilbedâhe sûreten görün-
düğü gibi böyle merhametsiz, âk ıbetsiz idam etmez, mahvetmez, zayi etmez. 
Belki bir çiftçinin topra ğa serptiği tohumlar gibi, ba şka bir hayatta sünbül 
vermek için, Hâl ık -ı Rahîm o sevgili masnûunu bir rahmet kap ısı  olan toprak 
alt ına muvakkaten atar.1(Hâşiye)
İşte bu ihtâr -ı Kur’ânî’yi ald ıktan sonra, o kabristan , İstanbul ’dan ziyâde 
bana ünsiyetli oldu. Halvet  ve uzlet , bana sohbet ve muâ şeretten daha ziyâ-
de hoş geldi. Ben de Bo ğaz  taraf ındaki Sar ıyer ’de, bir halvethâne  kendime 
buldum. Gavs- ı Âzam  (kaddesallâhu sirrah)  Fethu’r-Rabbânî ’siyle, bana bir üstad  
ve tabip ve mür şid  olduğu gibi, İmam Rabbânî  de (kaddesallâhu sirrah)  Mektu-
bât ’ıyla, bir enîs, bir mü şfik, bir hoca hükmüne geçti. O vakit ihtiyarl ığa gir-
diğimden ve medeniyetin ezvâk ından çekildi ğimden ve hayat- ı içtimâiyeden 
sıyrıldığımdan pek çok memnun oldum. Allah’a şükrettim.
İşte, ey benim gibi ihtiyarl ık  içine giren ve ihtiyarl ığın ihtâr ıyla vefat ı çok 
tahattur eden zâtlar! Kur’ân ’ın verdiği ders-i îmân  nuruyla, ihtiyarl ığı ve vefat ı 
ve hastal ığı hoş görmeliyiz, belki bir cihette sevmeliyiz. Madem îmân gibi 
hadsiz derecede k ıymettar bir nimet  bizde vard ır; ihtiyarl ık da ho ştur, 
hastal ık  da hoştur, vefat  da hoştur. Nâho ş bir şey varsa; o da günaht ır, 
sefâhettir, bid’at lard ır, dalâlet tir.
On Birinci Rica
Esaret ten geldikten sonra, İstanbul ’da Çaml ıca  Tepesi ’nde bir kö şkte, mer-
hum biraderzâdem Abdurrahmân  ile beraber oturuyorduk. Bu hayat ım, ha-
yat- ı dünyeviye  cihetinde bizim gibilere en mes’ûdâne bir hayat say ılabilirdi. 
1 (Hâşiye) Bu hakikat; iki kere iki dört eder derecesinde sâir risalelerde, hususan Onuncu ve 
Yirmi Dokuzuncu Sözler’de isbât edilmi ştir.292  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Çünkü esaretten kurtulmu ştum, Dâru’l-Hikmet ’te meslek -i ilmiyeme münasip 
en âlî bir tarzda ne şr-i ilme muvaffakiyet vard ı. Bana teveccüh eden haysiyet 
ve şeref, haddimden çok fazla idi. Mevkice İstanbul’un en güzel  yeri olan Çam-
lıca’da oturuyordum. Hem her şeyim mükemmeldi. Merhum biraderzâdem 
Abdurrahmân gibi gayet zeki, fedâkâr, hem bir talebe, hem hizmetkâr, hem kâtip , hem evlâd- ı mâneviye m beraberdi. Dünyada herkesten ziyâde kendimi 
mes’ûd bilirken aynaya bakt ım; saç ımda, sakal ımda beyaz k ıllar ı gördüm.
Birden esarette, Kosturma ’daki câmideki intibâh- ı rûhî  yine başlad ı. Onun 
eseri olarak, kalben merbut oldu ğum ve medâr- ı saâdet-i dünyeviye zannet-
tiğim hâlât ı, esbâb ı tetkike ba şlad ım. Hangisini tetkik ettimse, bakt ım ki; çü-
rüktür, alâkaya de ğmiyor, aldat ıyor. O s ıralarda en sadâkatli zannetti ğim bir 
arkadaşımda, umulmad ık bir sadâkatsizlik ve hat ıra gelmez bir vefas ızlık gör-
düm. Hayat- ı dünyeviyeden bir ürkmek geldi. Kalbime dedim: “Acaba ben 
bütün bütün aldanm ış m ıyım? Görüyorum ki; hakikat noktas ında ac ınacak 
halimize, pek çok insanlar g
ıbta ile bak ıyorlar. Bütün bu insanlar dîvâne  mi 
olmuşlar, yoksa şimdi ben dîvâne mi oluyorum ki, bu dünya-perest  insanlar ı 
dîvâne görüyorum?”
Her ne ise... Ben, ihtiyarl ığın verdiği şiddetli intibâh cihetinde, en evvel 
alâkadar oldu ğum fânî  şeylerin fânîli ğini gördüm. Kendime de bakt ım, ni-
hayet-i aczde gördüm. O vakit, bekâ  isteyen ve bekâ tevehhümüyle fânîlere 
müptelâ olan rûhum bütün kuvvetiyle dedi ki: “Madem cismen fânîyim, bu fânîlerden bana ne hay ır gelebilir? Madem ben âcizim, bu âcizlerden ne bek-
leyebilirim? Benim derdime çare bulacak bir Bâkî -i Sermedî , bir Kadîr -i Ezelî  
lâz ım.” diyerek taharriye ba şlad ım.
O vakit, her şeyden evvel, eskiden beri tahsil etti ğim ilme müracaat edip, 
bir teselli , bir rica  aramaya ba şlad ım. Maatteessüf o vakte kadar ulûm-u felse-
feyi , ulûm-u İslâmiye  ile beraber havsalama doldurup o ulûm-u felsefeyi pek 
yanl ış olarak maden-i tekemmül  ve medâr- ı tenevvür  zannetmi ştim. Hâlbuki 
o felsefî meseleler rûhumu çok fazla kirletmi ş ve terakkiyât- ı mâneviye mde 
engel olmu ştu.
Birden, Cenâb- ı Hakk ’ın rahmet ve keremiyle Kur’ân- ı Hakîm’deki hik-
met -i kudsiye  imdâda yeti şti. Çok risalelerde beyân edildi ği gibi; o felsefî me-
selelerin kirlerini y ıkad ı, temizlettirdi.
Ezcümle, fünûn-u hikmetten gelen zulümât- ı rûhiye, rûhumu kâinata bo ğ-
duruyordu. Hangi cihete bakt ım, nur arad ım; o meselelerde nur bulamad ım,YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   293
teneffüs edemedim. Tâ Kur’ân- ı Hakîm ’den gelen ve 1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź cümlesiyle 
ders verilen tevhid , gayet parlak bir nur olarak bütün o zulümât ı dağıttı; rahat-
la nefes ald ım. Fakat nefis  ve şeytan , ehl-i dalâlet  ve ehl-i felsefe den ald ıklar ı 
derse istinâd ederek, ak ıl ve kalbe hücum ettiler. Bu hücumdaki münazarat- ı 
nefsiye , –lillâhilhamd– kalbin muzafferiyetiyle neticelendi. Çok risalelerde k ıs-
men o münazara lar yaz ılm ış. Onlara iktifâ edip, burada yaln ız binde bir mu-
zafferiyet-i kalbiye yi göstermek için, binler bürhândan bir tek bürhân  beyân 
edeceğim. Tâ ki, gençli ğinde hikmet -i ecnebiye  veya fünûn-u medeniye  nâm ı 
alt ındaki k ısmen dalâlet , k ısmen mâlâyâniyat  meseleleriyle rûhunu kirletmi ş, 
kalbini hasta  etmiş, nefsini şımartm ış bir k ısım ihtiyarlar ın rûhunda temizlik 
yaps ın. Tevhid  hakk ında şeytan ve nefsin şerrinden kurtulsun. Şöyle ki:
Ulûm-u felsefiyenin vekâleti nâm ına nefsim dedi ki:
“Bu kâinat taki eşyan ın tabiat ı yla bu mevcûdâta müdahaleleri var. Her 
şey bir sebebe bakar. Meyveyi a ğaçtan, hububat ı topraktan istemeli. En cüz’î, 
en küçük bir şeyi de Allah’tan istemek ve Allah’a yalvarmak ne demektir?”
O vakit nur-u Kur’ân  ile s ırr- ı tevhid , şu gelecek sûrette inki şâf  etti. Kalbim 
o mütefelsif nefsime dedi:
En cüz’î ve en küçük şey, en büyük şey gibi, do ğrudan do ğruya bütün 
bu kâinat  Hâl ıkının kudretinden gelir ve hazinesinden ç ıkar. Başka sûret-
te olamaz. Esbab  ise bir perdedir. Çünkü en ehemmiyetsiz ve en küçük 
zannetti ğimiz mahlûklar, bazen sanat  ve hilkat cihetinde en büyü ğünden 
daha büyük olur. Sinek tavuktan sanatça ileri geçmezse de, geri de kal-maz.
 Öyle ise büyük küçük tefrik edilmeyecek. Ya bütünü esbâb- ı maddiye-
 ye taksim edilecek veyahut bütünü birden bir tek Zât’a verilecektir. Birinci 
şık muhâl oldu ğu gibi, bu şık vâciptir, zarurîdir. Çünkü bir tek Zât’a, yani bir 
Kadîr -i Ezelî ’ye verilse; madem bütün mevcûdât ın intizamat ve hikmetleriyle 
vücudu kat’î tahakkuk eden ilmi, her şeyi ihâta ediyor; ve madem ilminde her 
şeyin miktar ı taayyün ediyor; ve madem bilmü şâhede her vakit hiçten, niha-
yetsiz sühûletle, nihayetsiz sanatl ı masnû lar vücuda geliyor; ve madem o Ka-
dîr-i Alîm ’in bir kibrit çakar gibi emr-i kün feyekûn2 ile hangi şey olursa olsun 
îcâd  edebildiğini, hadsiz kuvvetli deliller ile, çok risalelerde beyân etti ğimiz ve 
1 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163 , 255 ; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2 , 6 , 18 ; Nisâ sûresi, 4/87 ; … )
2 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; Nahl sûresi, 16/40 ; … )294  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
hususan Yirminci Mektup  ve Yirmi Üçüncü Lem’a ’nın âhirinde isbât edildi ği 
gibi, hadsiz bir kudreti var. Elbette, bilmü şâhede görülen hârikulâde sühûlet 
ve kolayl ık, o ihâta-y ı ilmiye den ve azamet-i kudret ten geliyor.
Meselâ, nas ıl ki göze görülmeyen eczâl ı bir mürekkeple yaz ılan bir kita-
ba, o yaz ıyı göstermeye mahsus bir eczâ  sürülse; o koca  kitab, birden her bir 
göze vücudunu gösterip kendini okutturur. Aynen öyle de; o Kadîr-i Ezelî ’nin 
ilm-i muhît inde, her şeyin sûret-i mahsusas ı bir miktar- ı muayyen ile taayyün 
ediyor. O Kadîr-i Mutlak  emr-i kün feyekûn ile, o hadsiz kudretiyle ve nafiz 
iradesiyle, o yaz ıya sürülen eczâ gibi, gayet kolay ve sühûletle kudretin bir 
cilvesi olan kuvvetini o mâhiyet-i ilmiye ye sürer, o şeye vücud-u hâricî verir; 
göze gösterir, nukû ş-u hikmet ini okutturur.
Eğer bütün e şya birden o Kadîr -i Ezelî ’ye ve Alîm-i Külli Şey ’e verilmez-
se; o vakit sinek  gibi en küçük bir şeyin vücudunu, dünyan ın ekser nev’ile-
rinden hususî bir mîzan ile toplamak lâz ım gelmekle beraber, o küçük sine ğin 
vücudunda çal ışan zerreler o sine ğin s ırr- ı hilkatini ve kemâl-i sanat ını bütün 
dekaikiyle bilmekle olabilir. Çünkü esbâb- ı tabiiye  ile esbâb- ı maddiye , bilbe-
dâhe ve umum ehl-i akl ın ittifâk ıyla, hiçten îcâd  edemez. Öyle ise, her hâlde 
onlar îcâd etse, elbette toplayacak. Madem toplayacak, hangi zîhayat olursa olsun, ekser anâs ır ve envâ ından nümûneler, içinde vard ır. Âdetâ kâinat ın bir 
hülâsas ı, bir çekirde ği hükmündedir. Elbette, o hâlde bir çekirde ği bütün bir 
ağaçtan, bir zîhayat ı bütün rûy-u zeminden ince elekle eleyip ve en hassas bir 
mîzan ile ölçüp toplatt ırmak lâz ım geliyor. Ve madem esbâb- ı tabiiye  cahildir, 
câmiddir; bir ilmi yoktur ki bir plân, bir fihriste, bir model, bir program takdir etsin, ona göre mânevî kal ıba gelen zerrât ı eritip döksün; tâ da ğılmas ın, in-
tizam ını bozmas ın. Hâlbuki her şeyin şekli, hey’eti hadsiz tarzlarda olabildi ği 
için, hadsiz hadd ü hesaba gelmez e şkâller, miktarlar içinde, bir tek şekil ve 
miktarda sel gibi akan anâs ırın zerreleri da ğılmayarak, muntazaman, miktar-
sız, kal ıps ız birbiri üstünde kitle hâlinde durdurmak ve zîhayata muntazam bir 
vücud vermek; ne derece imkândan, ihtimâlden, ak ıldan uzak oldu ğu görü-
nüyor. Elbette kimin kalbinde körlük yoksa, görür.
Evet bu hakikate binâen, 
ِĳَĤوَ ًאÖَאÖذُ اĳُĝُĥْíَĺ ْīَĤ ِّٰųا دُونِ ْīِĨ نَĳُĐْïَÜ َīĺِñَّĤا إِنَّ 
1ُįَĤ اĳُđَĩَÝْäا bu âyet-i azîmenin s ırrıyla2(Hâşiye) bütün esbâb- ı maddiye  toplansa, 
1 Hac sûresi, 22/73.
2 (Hâşiye) Yani Allah’tan ba şka bütün ça ğırdığınız ve ibâdet  ettiğiniz şeyler toplansalar, bir 
sineği halk edemezler.YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   295
onlar ın ihtiyarlar ı da olsa, bir tek sine ğin vücudunu ve o vücudun cihâzât ı-
nı mîzan- ı mahsusla toplayamazlar. Toplasalar da, o vücudun miktar- ı mu-
ayyenesinde durduramazlar. Durdursalar da, dâimâ tazelenmekte olan ve o vücuda gelip çal ışan zerrât ı, muntazaman çal ıştıramazlar. Öyle ise; bilbedâhe 
esbab, bu e şyaya sahip ç ıkamazlar. Demek Sahib-i Hakikî leri başkad ır.
Evet, öyle bir Sahib-i Hakikîleri var ki, 
1َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ 
âyetinin s ırrıyla, bütün zeminin yüzündeki zîhayat ı, bir sine ğin ihyâs ı  kadar 
kolay yapar. Bir bahar ı, bir tek çiçek kolayl ığında îcâd  eder. Çünkü topla-
maya muhtaç de ğil. Emr-i kün feyekûn’e2 mâlik  olduğundan ve her baharda 
hadsiz mevcûdât- ı bahariyenin madde-i unsuriyesinden ba şka, hadsiz s ıfât ve 
ahvâl ve e şkâllerini hiçten îcâd etti ğinden ve ilminde her şeyin plân ı, modeli, 
fihristesi ve program ı taayyün etti ğinden ve bütün zerrât  O’nun ilim  ve kudre-
ti dâiresinde hareket ettiklerinden, kibrit çakar gibi her şeyi nihayet kolayl ıkla 
îcâd eder. Ve hiçbir şey, zerre miktar hareketini şaşırmaz. Seyyârât  mutî bir 
ordusu oldu ğu gibi, zerrât dahi muntazam bir ordusu hükmüne geçer. Ma-
dem o kudret-i ezeliyeye istinaden hareket ediyorlar ve o ilm-i ezelînin  düstu-
ruyla çal ışıyorlar; işte o eserler, o kudrete göre vücuda gelir. Yoksa o küçük, 
ehemmiyetsiz şahsiyetlerine bakmakla o eserler küçülmez. O kudrete intisap  
kuvvetiyle bir sinek , bir Nemrud ’u gebertir.3 Kar ınca , Firavun ’un saray ını ha-
rap eder. Zerre gibi küçük çam tohumu, da ğ gibi koca  bir çam a ğac ının yükü-
nü omuzunda ta şıyor. Bu hakikati çok risalelerde isbât etti ğimiz gibi, nas ıl ki 
bir nefer , askerlik  vesikas ıyla padişaha intisap  noktas ında yüz bin defa kendi 
kuvvetinden fazla, bir şah ı esir  etmek gibi eserlere mazhar olur. Öyle de, her 
şey, o kudret-i ezeliyeye intisab ıyla, yüz bin defa esbâb- ı tabiiyenin fevkinde 
mucizât- ı sanat a mazhar olabilir.
Elhâs ıl: Her şeyin nihayet derecede hem sanatl ı, hem sühûletli vücudu 
gösteriyor ki, muhît bir ilim  sahibi olan bir Kadîr -i Ezelî ’nin eseridir. Yoksa 
yüz bin muhâl içinde, de ğil vücuda gelmek, belki imkân dâiresinden ç ıkıp, 
imtinâ dâiresi ne girecek ve mümkün sûretinden ç ıkıp, mümtenî  mâhiyetine 
girecek ve hiçbir şey vücuda gelmeyecek, belki de vücuda gelmesi muhâl 
olacakt ır.
1 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28 )
2 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; Nahl sûresi, 16/40 ; … )
3 İbni Kesîr, el-Bidâye  1/140-141.296  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İşte bu gayet ince ve gayet kuvvetli ve gayet derin ve gayet zâhir bir bür-
hân  ile şeytan ın muvakkat bir şâkirdi ve ehl-i dalâletin  ve ehl-i felsefenin bir 
vekili olan nefsim sustu. Ve, –lillâhilhamd– tam îmâna geldi. Ve dedi ki:
Evet, bana öyle bir Hâl ık  ve Rab  lâz ım ki, en küçük hât ırat -ı kalbimi ve 
en hafî niyaz ımı bilecek ve en gizli ihtiyâc- ı rûhumu yerine getirdi ği gibi, bana 
saâdet-i ebediye yi vermek için, koca dünyay ı âhirete  tebdil edecek1 ve bu 
dünyay ı kald ırıp âhireti yerine kuracak; hem sine ği halk etti ği gibi semâvât ı 
da îcâd  edecek, hem güne ş i semân ın yüzüne bir göz olarak çakt ığı gibi bir 
zerreyi de göz bebe ğimde yerle ştirecek bir kudrete mâlik  olsun. Yoksa sine ği 
halk edemeyen, hât ırat- ı kalbime müdahale edemez, niyaz- ı rûhumu i şite-
mez. Semâvât ı  halk etmeyen, saâdet-i ebediyeyi bana veremez. Öyle ise, 
benim Rabbim O’dur ki; hem hât ırat- ı kalbimi ıslah  eder, hem cevv-i havay ı 
bulutlarla bir saatte doldurup bo şaltt ığı gibi, dünyay ı âhirete tebdil edip, cen-
net i yap ıp, kap ısını bana açar; “Haydi, gir!” der.
İşte, ey nefsim gibi bedbahtl ık  neticesinde bir k ısım ömrünü nursuz felsefî 
ve ecnebî  fünûnuna sarf eden ihtiyar  kardeşlerim! Kur’ân ’ın lisân ındaki mü-
temâdiyen 2َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ferman- ı kudsiyesinden ne kadar kuvvetli ve ne kadar 
hakikatli ve hiçbir cihette sars ılmaz ve zedelenmez ve tagayyür etmez kudsî 
bir rükn-ü îmânîyi anlay ınız ki, nas ıl bütün mânevî zulümât ı dağıtır ve mânevî 
yaralar ı tedâvi  eder!
Bu uzun maceray ı, ihtiyarl ığımın rica  kap ılar ı içinde derci, âdetâ ihtiya-
rımla olmad ı. İstemiyordum, belki usand ıracak diye çekiniyordum. Fakat, ba-
na yazd ırıldı diyebilirim. Her ne ise, sadede dönüyorum.
Saç ve sakal ımdaki beyaz k ıllar ın ve bir vefadâr ın sadâkatsizli ği netice-
sinde o şâşaal ı ve zâhiren tatl ı ve süslü İstanbul ’un hayat- ı dünyeviyesinin 
ezvâk ından bana bir nefret geldi. Nefis , meftun oldu ğu ezvâk ın yerinde mâ-
nevî ezvâk  arad ı. Bu ehl-i gafletin nazar ında soğuk ve ağır ve nâho ş görünen 
ihtiyarl ıkta, bir teselli , bir nur istedi. Felillâhilhamd, Cenâb- ı Hakk ’a yüz bin 
şükür  olsun, bütün o hakikatsiz, tats ız, âk ıbetsiz ezvâk- ı dünyeviye yerine; 
hakikî, dâimî ve tatl ı ezvâk- ı îmâniye yi َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ’da ve nur-u tevhidde bul-
duğum gibi, ehl-i gafletin nazar ında soğuk ve sakil görünen ihtiyarl ığı, o nur-u 
tevhid  ile çok hafif ve hararetli ve nurlu gördüm.
1 Dünyan ın kald ırılıp yerine ahiret yurdunun ikame edilece ğini gösteren ayet-i kerîme için bkz.: İbrahim 
sûresi, 14/48 .
2 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163 , 255 ; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2 , 6 , 18 ; Nisâ sûresi, 4/87 ; … )YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   297
Ey ihtiyar  ve ihtiyareler ! Madem sizlerde îmân  var ve madem îmân ı ışık-
land ıran ve inki şâf  ettiren namaz  ve niyaz var; ihtiyarl ığınıza ebedî bir genç-
lik  nazar ıyla bakabilirsiniz. Çünkü onunla ebedî bir gençlik kazanabilirsiniz. 
Hakikî so ğuk ve sakil ve çirkin ve zulmetli ve elemli olan ihtiyarl ık  ise; ehl-i 
dalâletin  ihtiyarl ıklar ıdır, belki de onlar ın gençlikleridir. Onlar a ğlamal ı, on-
lar “Vâ-esefâ , vâ-hasretâ !” demeli. Sizler, ey muhterem îmânl ı ihtiyarlar ! 
1َאلٍè ِّģכُ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ deyip mesrûrâne şükretmelisiniz.
On İkinci Rica
Bir zaman Isparta  vilâyetinin Barla  nâhiyesinde nefiy nâm ı alt ında, işken-
celi bir esaretle  yaln ız ve kimsesiz bir köyde ihtilâttan ve muhabereden men 
edilmiş bir vaziyette hem hastal ık , hem ihtiyarl ık , hem de gurbet  içinde gayet 
perişan bir hâlde iken; Cenâb- ı Hak  kemâl-i merhametinden, Kur’ân- ı Hakîm ’in
nüktelerine, s ırlar ına dâir benim için medâr- ı teselli  bir nur ihsân  etmişti. 
Onunla o ac ı, elîm, hazîn vaziyetimi unutmaya çal ışıyordum.
Vatan ımı, ahbab ımı, akâribimi unutabiliyordum. Fakat “Vâ-hasretâ!” bi-
risini unutam ıyordum. O da hem biraderzâdem, hem mânevî evlâd ım , hem 
en fedâkâr talebem, hem en cesur bir arkada şım olan merhum Abdurrahmân  
idi. Alt ı yedi sene evvel benden ayr ılm ıştı. Ne o benim yerimi biliyor ki yard ı-
ma koşsun, teselli  versin ve ne de ben onun vaziyetini biliyordum ki, onunla 
muhabere edeyim, dertle şeyim. Benim bu ihtiyarl ık  vaziyeti zaman ımda; öyle 
fedâkâr, sâd ık birisi bana lâz ımd ı.
Sonra, birden birisi bana bir mektup  verdi. Mektubu açt ım gördüm ki; 
Abdurrahmân ’ın mâhiyetini tam gösterir bir tarzda bir mektup ki, o mektubun 
bir k ısm ı Yirmi Yedinci Mektup ’un f ıkralar ı içinde, üç zâhir kerâmeti gösterir 
bir tarzda dercedilmi ştir. O mektup beni çok a ğlatt ırm ış ve el’ân da a ğlatt ı-
rıyor. Merhum Abdurrahmân o mektupla pek ciddî ve samimî bir sûrette; 
dünyan ın ezvâk ından nefret etti ğini ve en büyük maksad ı bana yeti şip küçük-
lüğünde benim ona bakt ığım gibi, o da ihtiyarl ığımda bana hizmet etmekti. 
Hem dünyada benim hakikî vazifem olan ne şr-i esrâr- ı Kur’âniye ’de, mukte-
dir kalemiyle bana yard ım etmekti. Hattâ mektubunda yaz ıyordu: “Yirmi otuz 
risaleyi bana gönder, her birisinden yirmi otuz nüsha yaz ıp ve yazd ıracağım.” 
diyordu.
1 “Bize uygun gördü ğü her hâlimizden ötürü hamdolsun Rabbimize..” Bkz.: Tirmizî, deavât  128; Ebû 
Dâvûd, edeb  97, 98; İbni Mâce, edeb 55 , duâ 2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/117.298  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
O mektup , bana dünyaya kar şı kuvvetli bir ümit verdi. Dehâ derecesin-
de zekâya mâlik  ve hakikî evlâd ın çok fevkinde bir sadâkat  ve irtibâtla bana 
hizmet edecek böyle cesur bir talebemi buldum diye; o i şkenceli esareti, o 
kimsesizli ği, o gurbeti, o ihtiyarl ığı unuttum.
O mektuptan evvel, îmân- ı bi’l-âhiret e dâir tab’ ettirdi ğim Onuncu Söz ’ün
bir nüshas ı eline geçmi şti. Güyâ o risale ona bir tiryak  idi ki; alt ı-yedi sene 
zarf ında ald ığı bütün mânevî yara lar ını tedâvi  etti. Gayet kuvvetli ve parlak 
bir îmân ile ecelini bekliyor gibi bana o mektubu yazm ış. Bir-iki ay sonra Ab-
durrahmân  vas ıtas ıyla yine mes’ûdâne bir hayat- ı dünyeviye  geçirmek tasav-
vurunda iken “Vâ-hasretâ!” birden onun vefat  haberini ald ım. Bu haber o de-
rece beni sarst ı ki, beş senedir daha o tesir alt ınday ım. O vakit bulundu ğum 
işkenceli esaret  ve yaln ızlık ve gurbet  ve ihtiyarl ık  ve hastal ığım; on derece 
onlar ın fevkinde bana bir firkat, bir rikkat, bir hüzün verdi. Benim merhume 
vâlidemin vefat ıyla hususî dünyam ın yar ısı, onun vefat ıyla vefat etmi ş diyor-
dum. Abdurrahmân’ ın vefat ıyla da, bâkî kalan öteki yar ı dünyam da vefat etti 
gördüm. Dünyadan bütün bütün alâkam kesildi. Çünkü o, dünyada kalsayd ı; 
hem dünyadaki vazife -i uhreviyemin kuvvetli bir medâr ı ve benden sonra 
tam yerime geçecek bir hayru’l-halef  ve hem de bu dünyada en fedâkâr bir 
medâr- ı teselli , bir arkada şım olabilirdi. Ve en zeki bir talebem, bir muhâtap 
ve Risale-i Nur  eczâlar ının en emin bir sahibi ve muhâf ızı olurdu.
Evet, insâniyet itibâr ıyla böyle bir zayiat , benim gibi insanlara çok hir-
katlidir, yand ırıyor. Gerçi zâhiren tahammüle çal ışıyordum, fakat rûhumda 
şiddetli f ırtına vard ı. Eğer ara s ıra Kur’ân ’ın nurundan gelen teselli  teskin et-
meseydi, benim için dayanmak mümkün olamayacakt ı. O zaman Barla  de-
relerine, da ğlar ına yaln ız gidip geziyordum. Hâlî yerlerde oturup o teessürât- ı 
hazîne içinde, eski zamanda Abdurrahmân  gibi sâd ık talebelerimle geçirdi ğim 
mes’ûdâne hayat levhalar ı sinema  gibi hayalimden geçtikçe, ihtiyarl ık  ve gur-
betin verdi ği sürat-i teessür mukavemetimi k ırıyordu. Birden, ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ 
1نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ُħُכْéْĤا ُįَĤ ُۘįَıْäوَ َّźإِ âyet-i kudsiyesinin s ırrı inkişâf  etti. Bana َאĺ 
2ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ ..ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ dedirtti ve onunla hakikî teselli  verdi.
Evet, ben o hâlî derede, o hazîn hâlette, bu âyet-i kudsiyenin s ırrıyla, 
Mirkâtü’s-Sünne Risalesi ’nde işaret edildi ği gibi, kendimi üç büyük cenaze  
başında gördüm:
1 “O’nun vechi (Zât ı), hariç her şey yok olacakt ır. Hüküm O’nundur ve hepiniz O’nun huzuruna götü-
rüleceksiniz.” (Kasas sûresi, 28/88 )
2 Ey Kendinden ba şka her şeyin fânî oldu ğu tek Bâkî!YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   299
Biri, elli beş yaşıma kadar, elli be ş ölmüş ve hayat- ı ömrümde defnedil-
miş Saidlerin kabri üstünde, bir mezar ta şı  olarak kendimi gördüm.
İkinci cenaze , zaman- ı Âdem’den (aleyhisselâm)  beri, benim hemcinsim ve 
nev’im vefat  edip mâzi  kabrinde defnedilmi ş olan o büyük cenazenin ba şın-
da mezar ta şı  hükmünde olan bu asr ın yüzünde gezer, kar ınca  gibi küçük bir 
zîhayat sûretinde kendimi gördüm.
Üçüncü cenaze  ise, insanlar gibi her sene dünya  yüzünde seyyar bir 
dünyan ın vefat ıyla büyük dünya da bu âyetin s ırrıyla vefat  edeceği, hayali-
min önünde tecessüm etti.
İşte, Abdurrahmân ’ın vefat ı nın hüznünden gelen bu deh şetli mânây ı bü-
tün bütün ayd ınlatt ıracak ve hakikî teselli  ve sönmez nur verecek bu âyet-i 
kerîme, mânâ-y ı işârî siyle imdâda yeti şti:
1ِħĻِčَđْĤا ْشِóَđْĤا رَبُّ َĳُİوَ ُÛْĥَכَّĳَÜ ِįْĻَĥَĐ َۘĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰ۬ųا َĹِ×ْùَè ْģُĝَĘ ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ
Evet, bu âyet bildirdi ki: Madem Cenâb- ı Hak  var; O her şeye bedeldir. 
Madem O Bâkî ’dir; elbette o kâfî dir. Bir tek cilve-i inâyeti, bütün dünya  yerini 
tutar. Ve bir cilve-i nuru, mezkûr üç büyük cenaze ye mânevî hayat verir; ce-
nazeler olmad ığını, belki vazifelerini bitirmi ş başka âlemlere gitmi ş olduklar ını 
gösteriyor. Üçüncü Lem’a ’da bu s ırrın izah ı geçtiğinden ona iktifâen burada 
yaln ız derim ki: 2نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ُħُכْéْĤا ُįَĤ ُۘįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ âyetinin meâlini 
gösteren iki defa 3ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ ..ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ beni, gayet elîm o hazîn 
hâletten kurtard ı. Şöyle ki:
Birinci defa  ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ dedim, dünya  ve dünyadaki Abdurrah-
mân  gibi hadsiz alâkadar oldu ğum ahbaplar ın zevâlinden ve râb ıtalar ım kop-
mas ından neşet eden hadsiz mânevî yaralar içinde bir ameliyat- ı cerrahiye  
nev’in de bir tedâvi  başlad ı.
1 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onlar ın üzerine titrerken) onlar halâ senden ve yolundan yüz çevirecek olur-
larsa de ki: Bana (yard ımc ı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan ba şka hiçbir ilâh yoktur. Ben O’na 
dayand ım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinat ın, bütün varl ıklar ın idare merkezi olan) Büyük Ar ş’ın 
Rabbi, (bütün kâinat ın mutlak Sultan ı, bütün varl ıklar ın yegâne s ığınağı, besleyip ya şatan ı, koruyup 
gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129)
2 “O’nun vechi (Zât ı), hariç her şey yok olacakt ır. Hüküm O’nundur ve hepiniz O’nun huzuruna götü-
rüleceksiniz.” (Kasas sûresi, 28/88 )
3 Ey Kendinden ba şka her şeyin fânî oldu ğu tek Bâkî!300  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İkinci defa  ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ cümlesi; bütün o hadsiz, mânevî yaralara 
hem merhem, hem tiryak  oldu. Yani, “Sen Bâkî ’sin; giden gitsin, Sen ye-
tersin. Madem Sen Bâkî’sin; zevâl  bulan her şeye bedel bir cilve-i rahmetin 
kâfidir. Madem Sen vars ın; Senin varl ığına îmân  ile intisab ını bilen ve s ırr- ı 
İslâmiyet ’le o intisaba göre hareket eden insana her şey var. Fenâ ve zevâl , 
mevt  ve adem  bir perdedir, bir tazelenmektir; ayr ı ayr ı menzillerde gezmek 
hükmündedir.” diye dü şünüp, tamam ıyla o hirkatli, firkatli, hazîn, elîm, ka-
ranl ıklı, dehşetli hâlet-i rûhaniye; sürurlu, ne şeli, lezzetli, nurlu, sevimli, ünsi-
yetli bir hâlete ink ılâp etti. Lisân ım ve kalbim, belki lisân- ı hâl  ile bütün zerrât -ı 
vücudum “Elhamdülillâh !” dediler.
İşte o cilve-i rahmetin binden bir cüzü şudur ki:
Ben o hüzüngâh ım olan dereden ve o hüzün-engiz hâletten Barla ’ya 
döndüm. Bakt ım ki, Kuleönlü Mustafa  nâm ında bir genç, benden ilm-i hâle 
âit abdest ve namaza dâir birkaç meseleyi sormak için gelmi ş. O vakit misa-
firleri kabul etmedi ğim hâlde, onun rûhundaki ihlâs  ve ileride Risale-i Nur ’a 
edeceği k ıymettar hizmeti,1(Hâşiye-1) güyâ hiss-i kable’l-vukû  ile rûhum o gencin 
rûhunda okudu. Onu geriye çevirmedim, kabul ettim.2(Hâşiye-2) Sonra tebey-
yün etti ki, Risale-i Nur  hizmetinde ve benden sonra hayru’l-halef  olarak, 
bir vâris-i hakikî vazifesini tam yerine getirecek olan Abdurrahmân  yerine, 
1 (Hâşiye-1) İşte o Mustafa ’nın küçük karde şi olan Küçük Ali  kendi güzel , sıhhatli kalemiyle yedi 
yüzden ziyâde Nur  Risaleleri ’ni yazmakla, tamam ıyla bilfiil bir Abdurrahmân  olduğu gibi, 
müteaddit Abdurrahmânlar ı da yetiştirdi.
2 (Hâşiye-2) Elhak, o yaln ız kabule de ğil, belki istikbâle lây ık(Hâşiyecik) oldu ğunu gösterdi.
 (Hâşiyecik) Risale-i Nur ’un birinci şâkirdi Mustafa ’nın istikbâle liyâkatine dâir Üstad ımın 
hükmünü tasdik eden bir hâdise: Kurban arefesinden bir gün evvel Üstad ım gezmeye 
gidecekti. At getirmek üzere beni gönderdi ği zaman, Üstad ıma dedim: “Sen a şağıya inme, 
ben kap ıyı arkas ından örtüp odunluktan ç ıkacağım.” Üstad ım: “Hay ır.” dedi. “Sen kap ı-
dan ç ık!” diyerek a şağıya indi. Ben kap ıdan ç ıktıktan sonra kap ıyı arkas ından sürgüledi. 
Ben gittim, kendisi de yukar ıya ç ıktı. Sonra yatm ış. Bir müddet sonra Kuleönlü Mustafa , 
Hac ı Osman ’la beraber gelmi şler. Üstad ım hiç kimseyi kabul etmiyordu ve etmeyecekti. 
Hususan o vakit iki adam ı beraber hiç yan ına almaz geri çevirirdi. Hâlbuki, bu makamda 
bahsedilen karde şimiz Kuleönlü Mustafa, Hac ı Osman’la gelince, kap ı güyâ lisân- ı hâl  ile 
ona demi ş ki: “Üstad ın seni kabul etmeyecek fakat ben sana aç ılacağım.” diyerek arkas ın-
dan sürgülenmi ş kap ı kendi kendine Mustafa’ya aç ılm ış. Demek Üstad ımın onun hakk ında 
“Mustafa istikbâle lây ıktır.” diye söyledi ği sözü istikbâl  gösterdiği gibi, kap ı da buna şâhid 
olmuştur.
Hüsrev 
 Evet Hüsrev ’in yazd ığı doğrudur, tasdik ediyorum. Kap ı bu mübarek Mustafa ‘yı benim bedeli-
me hem istikbâl  etti, hem de kabul etti.
Said  NursîYİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   301
Cenâb- ı Hak  Mustafa ’yı nümûne olarak bana göndermi ş ki; senden bir Ab-
durrahmân ald ım, mukâbilinde bu gördü ğün Mustafa gibi otuz Abdurrahmân 
o vazife -i diniyede sana hem talebe, hem biraderzâde, hem evlâd- ı mânevî , 
hem karde ş, hem fedâkâr arkada ş vereceğim.
Evet, –lillâhilhamd– otuz Abdurrahmân ’ı verdi. O vakit dedim: Ey a ğla-
yan kalbim! Madem bu nümûneyi gördün ve onunla o mânevî yaralar ın en 
mühimmini tedâvi  etti; sâir bütün seni müteessir eden yaralar ı da tedâvi ede-
ceğine kanaatin gelmelidir.
İşte, ey benim gibi ihtiyarl ık  zaman ında gayet sevdi ği evlâd ını veya akra-
bas ını kaybeden ve beline yüklenmi ş ihtiyarl ığın ağır yüküyle beraber firâktan 
gelen ağır gamlar ı da başına yüklenen ihtiyar  kardeşler ve ihtiyare  hemşireler! 
Benim vaziyetimi anlad ınız ki sizinkinden çok şiddetli iken, madem böyle bir 
âyet-i kerîme tedâvi  etti, şifâ  verdi; elbette Kur’ân -ı Hakîm ’in eczâhâne -i 
kudsiyesinde, umum dertlerinize şifâ verecek ilâçlar ı vard ır. Eğer îmân  
ile ona müracaat edip ve ibâdet le o ilâçlar ı istimâl etseniz, belinizde ve 
başınızdaki o ihtiyarl ığın ve gamlar ın ağır yükleri gayet hafifle şecektir.
Bu mebhas ın uzun yaz ılmas ının s ırrı ise, merhum Abdurrahmân ’a ziyâde 
duâ -yı rahmet ettirmek dü şüncesidir. Sizi usand ırmas ın. Hem sizi belki ziyâde 
müteellim edecek en ac ıklı ve nefret verip ürkütecek en deh şetli yaram ı, gayet 
nâhoş, elîm bir sûrette size göstermekten maksad ım, Kur’ân- ı Hakîm ’in kudsî 
tiryak ı ne derece hârikulâde bir ilâç ve parlak bir nur oldu ğunu göstermektir.
On Üçüncü Rica1(Hâşiye)
Bu ricada sergüze şt-i hayat ım ın mühim bir levhas ından bahsedece ğim-
den, her hâlde bir derece uzun olacak. Usanmaman ızı ve gücenmemenizi 
arzu ediyorum.
Harb-i Umumî ’de, Rus’un esareti nden kurtulduktan sonra, İstanbul ’da 
iki-üç sene Dâru’l-Hikmet ’te hizmet-i diniye  beni orada durdurdu. Sonra 
Kur’ân- ı Hakîm ’in irşâd ıyla ve Gavs- ı Âzam ’ın himmetiyle ve ihtiyarl ığın in-
tibâh ıyla İstanbul’daki hayat- ı medeniyeden usanç ve şâşaal ı hayat- ı içtimâi-
yeden bir nefret geldi. Dâüss ıla  tâbir edilen i ştiyak- ı vatan  hissi beni vatan ıma 
sevk etti. Madem ölece ğim, vatan ımda öleyim diye Van ’a gittim.
1 (Hâşiye) Latîf bir tevâfuktur ki, bu On Üçüncü Rica’n ın bahsetti ği medrese hâdisesi  on üç 
sene evvel oldu.302  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Her şeyden evvel, Van ’da Horhor  denilen medresemin ziyaretine gittim. 
Bakt ım ki; sâir Van  hâneleri gibi onu da Rus istilâs ı nda Ermeniler  yakm ışlard ı. 
Van’ ın meşhur kalesi ki, da ğ gibi yekpare ta ştan ibarettir. Benim medresem  
onun tam alt ında ve ona tam biti şiktir. Benim terk etti ğim yedi-sekiz sene 
evvel, o medresemdeki hakikaten dost, karde ş, enis talebelerimin hayalleri 
gözümün önüne geldi. O fedâkâr arkada şlar ımın bir k ısm ı hakikî şehid  diğer 
bir k ısm ı da o musîbet  yüzünden mânevî şehid  olarak vefat  etmişlerdi.
Ben ağlamaktan kendimi tutamad ım ve kale nin tâ medresenin üstünde-
ki iki minare yüksekli ğinde medreseye nâz ır tepesine ç ıktım, oturdum. Yedi 
sekiz sene evvelki zamana hayalen gittim. Benim hayalim kuvvetli oldu ğu 
için, beni o zamanda hayli gezdirdi. Etrafta kimse yoktu ki, beni o hayalden çevirsin ve o zamandan çeksin. Çünkü yaln ız idim. Yedi sekiz sene zarf ında, 
gözümü açt ıkça bir as ır zaman geçmi ş kadar bir tahavvülât görüyordum.
Bakt ım ki, benim medresemin etraf ındaki ş
ehir içi kale  dibi mevkii, bütün 
baştan aşağıya kadar yand ırılm ış, tahrip edilmi ş. Evvelki gördü ğümden şim-
diki gördü ğüme, güyâ iki yüz sene sonra dünyaya gelip, öyle hazîn nazarla 
bakt ım. O hânelerdeki adamlar ın çoğu ile dost ve ahbap idim. K ısm- ı âzam ı, 
Allah rahmet etsin, muhaceret ile vefat  etmişler, gurbette peri şan olmuşlard ı. 
Hem Ermeni  mahallesi nden başka, Van ’ın bütün müslümanlar ının hâneleri 
tahrip edilmi ş gördüm. Benim kalbim en derinden s ızlad ı. O kadar rikkatime 
dokundu ki, binler gözüm olsayd ı beraber a ğlayacakt ı. Ben, gurbetten vatan ı-
ma döndüm; gurbetten kurtuldum zannediyordum. “Vâ-esefâ !”, gurbetin en 
dehşetlisini vatan ımda gördüm. On İkinci Rica’da bahsi geçen Abdurrahmân  
gibi, rûhumla pek alâkadar yüzer talebelerimi, dostlar ımı kabirde ve o ahbap-
lar ın yerlerini harabezar  gördüm.
Eskiden beri hat ırımda olan bir zât ın bir f ıkras ı vard ı, tam mânâs ını gö-
remiyordum. O hazîn levha kar şısında tam mânâs ını gördüm. F ıkra budur: 
1ًŻُ×ُø َאĭِèأَرْوَا ĵَĤإِ َאĺَאĭَĩْĤا َאıَĤ َتْïَäوَ َאĨ َאبِ×ْèَْŶا ُÙَĜَאرَęُĨ َźْĳَĤ Yani, “E ğer dostlar-
 dan müfârakat  olmasayd ı, ölüm  rûhlar ımıza yol bulamazd ı ki gelsin als ın.”
Demek, en ziyâde insan ı öldüren, ahbaptan müfârakat tır. Evet, hiçbir şey 
beni o vaziyet kadar yand ırmam ış, ağlatmam ış. Eğer Kur’ân ’dan, îmândan 
medet  gelmeseydi; o gam, o keder, o hüzün rûhumu uçuracak gibi tesirat 
yapacakt ı.
1 el-Hamevî, Hızanetü’l-edeb  1/136, 196; el-Kazvînî, el-Îzâh  1/374. (Bu beyit, Ebu’t-Tayyib el-
Mütenebbi’ye aittir.)YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   303
Eskiden beri şâirler şiirlerinde, ahbaplar ıyla görüştükleri menzillerin mü-
rûr-u zamanla harabegâhlar ına ağlam ışlar. Bunun en firkatli levhas ını da ben 
gözümle gördüm. İki yüz sene sonra gayet sevdi ği dostlar ın mahall-i ikame-
tine uğrayan bir adam ın hüznüyle; hem rûhum, hem kalbim gözüme yard ım 
edip ağlad ılar. O vakit, gözümün önünde harabezâr a dönmü ş yerlerin, gayet 
mâmur ve şenlikli ve ne şeli ve sürurlu bir sûrette bulundu ğu zaman, yirmi 
seneye yak ın en tatl ı bir hayatta tedris ile, k ıymettar talebelerimle geçirdi ğim 
hayat ımın o şirin safahat ı, birer birer sinema  levhalar ı gibi canlan ıp görüne-
rek, sonra vefat  edip gider tarz ında, hayali gözümün önünde epey zaman 
devam etti.
O vakit, ehl-i dünyan ın hâline çok taaccüb  ettim: Nas ıl kendilerini alda-
tıyorlar? Çünkü o vaziyet, dünyan ın tam fânî  olduğunu ve insanlar da için-
de misafir  bulundu ğunu bilbedâhe gösterdi. Ehl-i hakikatin mütemâdiyen, 
dünya  gaddard ır, mekkârd ır, fenâd ır, aldanmay ınız demeleri ne kadar do ğru 
olduğunu gözümle gördüm. Hem insan  nas ıl cismiyle, hânesiyle alâkadar-
dır; öyle de, kasabas ıyla, memleketiyle belki dünyas ıyla alâkadar oldu ğunu 
kendim de gördüm. Çünkü ben vücudum itibâr ıyla ihtiyarl ık  rikkatinden iki 
gözümle a ğlarken, medresemin yaln ız ihtiyarl ığı değil, belki vefat ından dolay ı 
on gözle a ğlamak istiyordum. Ve o şirin vatan ımın yar ı ölmesiyle yüz gözle 
ağlamaya ihtiyâc ım vard ı.
Rivâyet-i hadîste vard ır ki; her sabah bir melâike  çağırıyor ْتِĳَĩْĥِĤ ُواïِـĤ 
1َابِóَíْĥِĤ اĳُĭْÖوَا yani, “Ölmek için tevellüd edip dünyaya gelirsiniz, harap ol-
mak için binalar yap ıyorsunuz.” diyor. İşte bu hakikati, kula ğımla değil gö-
zümle işitiyordum.
Evet, o vaziyetim o vakit beni nas ıl ağlatt ırm ış; on senedir hayalim, o 
vaziyete u ğrad ıkça yine a ğlıyor. Evet, binler sene ya şam ış o ihtiyar  kalenin 
başındaki menzillerin harap olmas ı ve onun alt ındaki şehrin sekiz sene zar-
fında sekiz yüz sene kadar ihtiyarlanmas ı ve kale  alt ındaki gayet hayattar ve 
mecma- ı ahbap  olan medresemin vefat ı, umum Osmanl ı Devleti’nde bütün 
medreselerin vefat ını gösteren cenazesinin mânevî azametine i şareten koca 
Van Kalesi ’nin yekpare ta şı, ona bir mezar ta şı  olmuş. Âdetâ o medresedeki 
sekiz sene evvel benimle beraber bulunan merhum talebelerim , kabirlerinde 
benimle beraber a ğlıyorlar. Belki o kasaban ın harabe duvarlar ı, dağılm ış taş-
lar ı benimle beraber a ğlıyorlar ve onlar ı ağlıyor gibi gördüm.
1 Abdullah İbnü’l-Mübârek, ez-Zühd  1/88; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân 7/396; ed-Deylemî, el-Müsned  
4/51.304  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Ben o vakit anlad ım ki, vatan ımdaki bu gurbete dayanamayaca ğım; ya 
ben de kabre onlar ın yan ına gitmeliyim veyahut da ğda bir ma ğaraya çekilip 
ecelimi orada beklemeliyim diye dü şündüm. Dedim: Madem dünyada böyle 
tahammül edilmez, sab ır-şiken , mukavemet-sûz, yand ırıcı firkatler var. Elbet-
te mevt , hayata râcihtir. Hayat ın bu ağır vaziyeti çekilir dertlerden de ğildir.
O vakit cihât- ı sitte  denilen alt ı cihete nazar  gezdirdim, karanl ıklı gördüm. 
O şiddet-i teessürden gelen gaflet  bana dünyay ı korkunç, bo ş, hâlî, ba şıma 
yıkılacak bir tarzda gösterdi. Rûhum ise, dü şman  vaziyetini alan hadsiz be-
lâlara kar şı bir nokta-y ı istinâd  ararken ve rûhta ebede kadar uzanan hadsiz 
arzular ı tatmin edecek bir nokta-y ı istimdâd  taharri  ederken ve o hadsiz firâk  
ve iftirâktan  ve tahrip ve vefattan gelen hüzün ve gama kar şı teselli  beklerken, 
birden Kur’ân -ı  Mu’cizü’l-Beyân’ ın
 َْرْضِۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ْכُĥُĨ ُįَĤُ۝ħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ َْرْضِۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ َאĨ ِِّٰų َçَّ×َø
1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ُۚÛĻِĩُĺوَ ۪Ĺْéُĺ
âyetinin hakikati tecelli  etti. O rikkatli, firkatli, deh şetli, hüzünlü hayalden beni 
kurtard ı, gözümü açt ırdı.
Bakt ım ki, meyvedar a ğaçlar ın başlar ındaki meyveleri tebessüm eder bir 
tarzda bana bak ıyorlar; bize de dikkat et, yaln ız harabezâra  bak ıp durma di-
yorlard ı. Bu âyet-i kerîmenin hakikati böyle ihtâr  ediyordu ki:
“Van  sahrâs ının sayfas ında misafir  olan insanlar ın eliyle yaz ılan ve şehir 
sûretini alan sun’î bir mektubun, Rus istilâs ı  denilen deh şetli bir sel belâs ına 
düşüp silinmesi neden seni bu kadar müteessir ediyor? As ıl Mâlik -i Hakikî  
ve her şeyin sahibi ve Rabbi olan Nakka ş-ı Ezelî ’ye bak ki; bu Van sayfas ın-
da mektubât ı, kemâl-i şâşaa ile eski zamanda gördü ğün vaziyeti yine devam 
edip yaz ılıyorlar. O yerler bo ş, harab, hâlî kalm ış diye ağlamalar ın, Mâlik-i 
Hakikîsinden gaflet  ve insanlar ı misafir tasavvur etmemekten ve mâlik  teveh-
hüm etmek yanl ışından ileri geliyor.”
Fakat o yanl ışlıktan ve o yak ıcı vaziyetten bir hakikat kap ısı  aç ıldı. Ve 
o hakikati tam kabul etmeye nefis  haz ırland ı. Evet nas ıl ki bir demir ate şe 
sokulur; tâ yumu şasın, güzel  ve menfaattar bir şekil verilsin. Öyle de, o hü-
zün-engiz hâlet ve o deh şetli vaziyet ate ş oldu, nefsimi yumu şatt ı. Kur’ân -ı 
1 “Göklerde ne var, yerde ne varsa Allah ı tenzih ve tesbih eder. O Aziz ve Hakîmdir: Üstün kudret, 
tam hüküm ve hikmet sahibidir. Göklerin ve yerin hakimiyeti O’nundur. Hayat ı veren ve hayat ı al ıp 
öldüren O’dur. O her şeye kadirdir.” (Hadîd sûresi, 57/1-2 )YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   305
 Mu’cizü’l-Beyân, mezkûr âyetin hakikatiyle, hakâik-i îmâniyenin feyzini tam 
ona gösterdi, kabul ettirdi.
Evet, –lillâhilhamd– şu âyetin hakikati, îmân  feyziyle (Yirminci Mektup  
gibi risalelerde kat’î isbât etti ğimiz gibi) herkesin kuvvet-i îmâniyesi nisbetin-
de inkişâf  eden öyle bir nokta-y ı istinâd  rûha ve kalbe verdi ki, o vaziyetin 
dehşetinden yüz derece ziyâde korkunç, zararl ı musîbetlere kar şı gelebilir bir 
kuvveti, îmân- ı billâhtan verdi. Ve şöyle ihtâr  etti ki: Senin Hâl ıkın olan şu 
memleketin Mâlik -i Hakikî sinin emrine her şey musahhard ır, her şeyin dizgini 
O’nun elindedir, O’na intisab ın yeter.1
O Hâl ıkıma dayan ıp tan ıdıktan sonra, dü şman  sûretini alan bütün şeyler, 
düşmanl ıklar ını terk ettiler; a ğlatt ıran hazîn hâller, beni ne şelendirmeye ba ş-
lad ılar. Hem çok risalelerde kat’î bürhânlarla da isbât etti ğimiz gibi, o hadsiz 
arzulara kar şı îmân -ı bi’l-âhiretten gelen nur ile öyle bir nokta-y ı istimdâd  
verdi ki; de ğil küçücük ve muvakkat, k ısa, dünyevî ahbaplara kar şı arzu ve 
râb ıtalar ıma, belki ebedü’l-âbâd da, âlem-i bekâda, saâdet-i ebediyede had-
siz uzun arzular ıma kâfi gelebilir bir nokta-y ı istimdâd verdi. Çünkü bir cilve-i 
rahmetiyle, muvakkat bir misafirhânesi olan bu dünyan ın bir menzili olan şu 
zeminin yüzünde, o misafirlerini bir-iki saat sevindirmek için, bahar sofras ın-
da hadd ü hesaba gelmez sanatl ı, şirin nimetlerini, her baharda ihsân  edip 
bir kahvalt ı hükmünde o misafirlere yedirdikten sonra, mesken-i ebedîlerinde 
sekiz dâimî cennet i2 hadsiz bir zamanda, hadsiz envâ- ı nimetiyle doldurup 
ibâd ına ihzâr eden bir Rahmân u’r-rahîm ’in rahmetine îmân ile istinâd edip, 
intisab ını bilen elbette öyle bir nokta-y ı istimdâd bulur ki; en ednâ derecesi, 
hadsiz ebedî emellere medet  verip idame eder.
Hem o âyetin hakikatiyle, îmân ın ziyâs ından gelen nur öyle parlak bir 
sûrette tecelli  etti ki; o zulümâtl ı olan cihât- ı sitteyi gündüz gibi ayd ınlatt ırdı. 
Çünkü bu medresem  ve bu şehirde talebe ve dostlar ımın arkalar ında kal ıp 
ağlamak vaziyetini şöyle ayd ınlatt ırdı ki: Ahbab ın gittikleri âlem karanl ıklı de-
ğil, yaln ız yerlerini de ğiştirdiler; yine görü şeceksiniz diye ihtâr  etti. Ağlamay ı 
tamamen kestirdi. Ve dünyada onlar ın yerine geçecek ve benzeyecek olanlar ı 
bulacağımı ifham etti.
1 Göklerin ve yerin hükümranl ığı ve buralardaki hazinelerin Allah’a ait oldu ğunu gösteren birçok ayetten 
baz ılar ı için bkz.: Bakara sûresi, 2/107 ; Âl-i İmran sûresi, 3/189 ; Mâide sûresi, 5/17 ; Câsiye sûresi, 
45/27 ; Zümer sûresi, 39/63 ; Şûrâ sûresi, 42/12 . 
2 Cennetin sekiz kap ısıyla ilgili bkz.: Buhârî, bed’ü’l-halk  9; Müslim, îmân  46; Ebû Dâvûd, tahâre  65; 
Tirmizî, tahâre  41.306  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Evet, –lillâhilhamd– hem vefat  eden Van  medresesi ni Isparta  medrese-
si yle ihyâ edip, oradaki ahbaplar ı dahi, daha çok, daha k ıymettar talebeler 
ve ahbaplarla mânen ihyâ etti. Hem bildirdi ki; dünya  boş, hâlî olmad ığını ve 
harab olmu ş bir memleket sûretini yanl ış tasavvur etti ğimi, belki Mâlik -i Ha-
kikî  hikmetinin iktizâs ıyla, sun’î insanlar ın levhas ını değiştiriyor, mektubunu 
tazelendiriyor. Bir a ğac ın bir k ısım meyvelerini kopard ıkça yerine yine ba şka 
meyvelerin geldi ği gibi, nev-i be şerde bu zevâl  ve firâk  dahi bir teceddüddür, 
tazelenmektir. Îmân  noktas ında, ahbaps ızlıktan gelen elîmane bir hüzün de-
ğil, belki ba şka güzel  bir yerde görü şmek üzere ayr ılmaktan gelen, lezizane bir 
hüzün veren bir tazelenmektir.
Hem o deh şetli vaziyetten, kâinat ın mevcûdât ının karanl ıklı görünen yü-
zünü ayd ınlatt ı. Ben de o vakit o hâlete şükretmek istedim, Arabî şu f ıkra gel-
di; tam o hakikati tasvir etti. Şöyle ki, dedim:
 ًאĨَאÝْĺأَ َīĻِýِّèَĳُĨ ًאÜَاĳْĨأَ َاءًïْĐأَ َÕِĬَאäأَ ُħَّİَĳَÝُĺ َאĨ ِّرِĳَāُĩْĤا َאنِĩĺِْŸا رِĳُĬ ĵَĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
َīĻِéِّ×َùُĨ َīĺِóذَاכِ َīĺُورِóْùَĨ َīĻِāَّìَóُĨ َīĻِùِĬĳُĨ َאءًĻْèأَ ًאĬَاĳْìإِ أَوِدَّاءَ َ،īĻَאכِÖ
Yani, “O şiddetli hâletin tesirinden gelen gaflet  ile, kâinat ın mevcûdât ı 
bir k ısm ı düşman  ve ecnebî, 1(Hâşiye) bir k ısm ı müthiş cenazeler, di ğer k ısm ı 
ise, kimsesizlikten a ğlayan yetimler sûretinde; gafil  nefsime tevehhüm ile gös-
terilen bu korkunç levhay ı, nur-u îmân  ile aynelyakîn  gördüm ki: O ecnebî, 
düşman görünenler birer dost karde ştirler. Ve o müthi ş cenazeler ise; k ısmen 
hayattar ve ünsiyetkâr ve k ısmen vazifeden terhis  edilenlerdir. Ve o a ğlayan 
yetimlerin vaveylâlar ı ise zikir ve tesbihin zemzemeleri oldu ğunu nur-u îmân  
ile gördüğümden, o hadsiz nimetlerin menba ı olan îmân ı bana veren Hâl ık-ı 
Zülcelâl ’e hadsiz hamdediyorum. Ve bu dünyada, bu dünya  kadar büyük 
hususî dünyamdaki bütün mevcûdât ı, hamd ve tesbihât- ı ilâhiyede tasavvur 
ve niyetim ile istimâl etmek bir hakk ım olduğu nokta-y ı nazar ından, bütün o 
mevcûdât ın her birisinin ve umumunun lisân- ı hâlleriyle beraber ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ 
2َאنِĩĺِْŸا رِĳُĬ deriz.” demektir.
Hem o gafletkârâne  hâlet-i müthi şeden hiçe inen ezvâk -ı hayat ve bütün 
bütün çekilip kuruyan emeller ve en dar bir dâire içinde s ıkışıp kalan belki 
mahvolan şahs ıma âit nimetler, lezzetler birden –ba şka risalelerde kat’î bir 
1 (Hâşiye) Yani, zelzele , fırtına, tufan, taun, ate ş gibi.
2 Lutfettiği iman nûrundan dolay ı hamdolsun Allah’a.YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   307
sûrette isbât etti ğimiz gibi– nur-u îmân  ile kalbin etraf ındaki o dar dâireyi öyle 
genişlettirdi ki, kâinat ı içine ald ı ve o Horhor  bahçesinde kurumu ş ve lezzetini 
kaç ırm ış nimetler yerinde, dâr- ı dünya  ve dâr- ı âhireti birer sofra-y ı nimet  ve 
birer tabla-y ı rahmet  şekline getirdi. Göz, kulak, kalb gibi, on de ğil, yüz cihâ-
zât- ı insâniye nin her birini, gayet uzun bir el sûretinde, her müminin derecesi 
nisbetinde o iki sofra-y ı Rahmân ’a uzat ıp, her taraf ından nimetleri toplayacak 
bir tarzda gösterdi ğinden; hem bu ulvî hakikati ifade, hem o hadsiz nimete 
şükür  için o vakit böyle demi ştim:
 ٍīِĨْËُĨ ِّģِכُĤ ِÙَĩْèَّóĤوَا ِÙَĩْđِّĭĤا َīِĨ ِīْĻَÜءَĳُĥْĩَĨ ِīْĺَّارَïĥِĤ ِّرِĳَāُĩْĤا َאنِĩĺِْŸا رِĳُĬ ĵَĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
ِįِĝِĤَאì ِذْنِÍِÖ ِÙَęِýْכَĭُĩْĤا َةِóĻِáْכَĤا ِįِّøَاĳَéِÖ َïĻِęَÝْùَĺ أَنْ ٌّěَè
Yani: “Dünya ve âhireti nimet  ve rahmetle doldurmu ş bir sûrette, hakikî 
müminlerin nur-u îmân  ve İslâmiyet’le inki şâf  ve inbisât etmi ş bütün hassala-
rının elleriyle o iki muazzam sofradan istifâdeyi temin eden ve gösteren nur-u 
îmân  nimetinin mukâbiline, o îmân ı bana veren Hâl ıkıma, bütün zerrât -ı vü-
cudumla dünya  ve âhiret  dolusu hamd ve şükür , elimden gelse yapar ım.” 
demektir.
Madem îmân  bu âlemde bu tesirat- ı azîmeyi yapar; elbette dâr- ı bekâ da 
öyle semerat ve füyuzât ı olacak ki, bu dünyadaki ak ıl ile onlar ihâta edilmez 
ve tarif edilmez.
İşte, ey benim gibi ihtiyarl ık  münâsebetiyle pek çok dostlar ın firâk  ac ı-
lar ını çeken ihtiyar  ve ihtiyareler ! Sizin en ihtiyar ınız her ne kadar zâhiren 
benden ya şlı ise de, mânen ben onlardan daha ziyâde ihtiyarl ığımı tahmin 
ediyorum. Çünkü f ıtrat ımda rikkat-i cinsiye ile ac ımak hissi ziyâde bulundu-
ğundan, kendi elemimden ba şka, binler karde şlerimin elemlerini de o şefkat  
sırrıyla çektiğimden, yüzler sene ya şam ış gibi ihtiyar ım. Ve siz ne kadar firâk 
belâs ını çekmiş iseniz, benim kadar o belâya mâruz kalmam ışsınız. Çünkü 
oğlum yoktur ki yaln ız oğlumu düşüneyim. Bendeki f ıtrî olan bu ziyâde ac ı-
makl ık ve şefkat, binler müslüman evlâdlar ının, hattâ masum hayvanlar ın 
teellümlerine kar şı dahi bir rikkat, bir elem , o s ırr- ı şefkat ile hissediyordum. 
Hususî bir hânem yoktur ki fikrimi yaln ız ona hasredeyim; belki bu memleket 
ile ve belki âlem-i İslâm ’ın k ıtas ıyla hânem gibi, hamiyet-i İslâmiye noktas ın-
da alâkadar ım. Ve o iki büyük hânedeki dinda şlar ımın elemleriyle müteellim 
ve firâklar ıyla mahzun oluyorum!..308  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İşte bütün ihtiyarl ığımdan ve firâk  belâlar ından gelen teessürât ıma, bana 
nur-u îmân  tam kâfi geldi; k ırılmaz bir rica , kopmaz bir ümit, sönmez bir ziyâ , 
bitmez bir teselli  verdi. Elbette sizlere ihtiyarl ıktan gelen karanl ık ve gaflet  ve 
teessürât ve teellümâta; îmân kâfi ve vâfidir. As ıl en karanl ıklı ve en nursuz ve 
tesellisiz ihtiyarl ık  ve en elîm ve müthi ş firâk, ehl-i dalâletin  ve ehl-i sefâhetin 
ihtiyarl ıklar ıdır ve firâklar ıdır. O rica ve ziyâ ve teselli veren îmân ı zevk etmek 
ve tesirât ını hissetmek için, ihtiyarl ığa lây ık ve İslâmiyet ’e muvâf ık ubûdiyet-
kârâne bir tavr- ı şuûrdârâne tak ınmakla olur. Yoksa gençlere benzemeye ça-
lışmak ve onlar ın sarhoşça gafletlerine ba şını sokup ihtiyarl ığını unutmakla 
değildir.
1ْħِכُÖَא×َýِÖ َįَّ×َýَÜ ْīَĨ ْħِכُĤĳُıכُ ُّóَüوَ ْħِכُĤĳُıِכُÖ َįَّ×َýَÜ ْīَĨ ْħِכُÖَא×َü ُóْĻَì –ev kemâ kâl– 
meâlindeki hadîsi dü şününüz. Yani, “Gençlerinizin en iyisi, temkinde ve sefâ-
hetlerden çekilmekte ihtiyarlara benzeyenlerdir. Ve ihtiyarlar ınızın en fenâs ı, 
sefâhette ve ba şını gaflete sokmakta gençlere benzeyenlerdir.”
Ey karde şlerim ihtiyarlar  ve hemşire  ihtiyareler ! Hadîs-i şerifte vard ır ki: 
“Altm ış yetmiş yaşlar ında ihtiyar  bir mümin , dergâh- ı ilâhîye elini kald ırıp duâ  
ederken, rahmet-i ilâhiye  onun elini bo ş döndürmeye hicap ediyor.”2 Madem 
rahmet size kar şı böyle hürmet  ediyor; siz de rahmetin bu hürmetini ubûdiye-
tinizle ihtiram ediniz.
On Dördüncü Rica
Dördüncü Şuâ  olan Âyet-i Nuriye-i Hasbiye ’nin başının hülâsas ı diyor 
ki:
Bir zaman ehl-i dünya  beni her şeyden tecrit ettiklerinden, be ş çeşit gur-
betlere dü şmüştüm. S ıkıntıdan gelen bir gaflet  ile, Risale-i Nur ’un teselli  verici 
ve medet  edici nurlar ına bakmayarak, do ğrudan do ğruya kalbime bakt ım ve 
rûhumu arad ım. Gördüm ki; gayet kuvvetli bir a şk-ı bekâ  ve şedid bir mu-
habbet -i vücud ve büyük bir i ştiyak- ı hayat  ve hadsiz bir acz  ve nihayetsiz bir 
fakr , bende hükmediyordu. Hâlbuki müthi ş bir fenâ, o bekây ı söndürüyor. O 
hâletimde, yan ık bir şâirin dedi ği gibi dedim:
1 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  22/83; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/94; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  
13/467.
2 Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  5/270, Müsnedü’ ş-şâmiyyîn 2/268; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  
1/284. Ayr ıca, genel manada Cenâb- ı Hakk’ ın dergâh ına kalkan hiçbir eli bo ş çevirmedi ğine dair bkz.: 
el-Bezzâr, el-Müsned  6/479; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  3/391; İbni Hibbân, es-Sahîh  3/160.YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   309
“Dil bekâs ı , Hak fenâs ı  istedi mülk-i tenim
Bir devas ız derde dü ştüm, âh ki Lokman  bîhaber .”1
Me’yûsane ba şımı eğdim. Birden, 2ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè imdâd ıma geldi, 
“Beni dikkatle oku!” dedi. Ben de günde be ş yüz defa okudum. Okuduk-
ça, yaln ız ilmelyakîn  ile değil, aynelyakîn  ile çok k ıymettar envâr ından dokuz 
mertebe-i hasbiye bana inki şâf  etti.
Birinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye 
Bendeki a şk-ı bekâ ; bendeki bekâya de ğil, belki sebepsiz ve bizzât mah-
bûb olan kemâl-i mutlak sahibi, Zât- ı Zülkemâl ’in ve Zülcelâl ’in bir isminin bir 
cilvesinin mâhiyetimde bir gölgesi bulundu ğundan, f ıtrat ımda o Kâmil-i Mut-
lak’ ın varl ığına ve kemâline ve bekâs ına müteveccih olan muhabbet -i f ıtriye, 
gaflet  yüzünden yolunu şaşırm ış, gölgeye yap ışmış, aynan ın bekâs ına âşık 
olmuştu, ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè geldi, perdeyi kald ırdı. Gördüm ve hissettim ve 
hakkalyakîn  zevk ettim ki; bekâm ın lezzeti ve saâdeti, aynen ve daha mükem-
mel bir tarzda Bâkî-i Zülkemâl ’in bekâs ına ve benim Rabbim ve İlâh ım oldu-
ğuna, tasdik ve îmân ımda ve iz’an ımda vard ır. Bunun edillesi, zevi’l-ihsâs ı 
hayrette b ırakacak gayet derin ve dakik on iki hemhemler ve şuûr-u îmânlar 
ile Risale-i Hasbiye ’de beyân edilmi ştir.
İkinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye 
Fıtrat ımdaki hadsiz aczimle beraber, ihtiyarl ık  ve gurbet  ve kimsesizlik ve 
tecridim içinde; ehl-i dünya  desîseleriyle, casuslar ıyla bana hücum ettikleri hen-
gâmda kalbime dedim: “Elleri ba ğlı, zay ıf ve hasta  bir tek adama ordular taar-
ruz  ediyor. Benim için bir nokta-y ı istinâd  yok mu?” diye 3ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè 
âyetine müracaat ettim. Bana o âyet bildirdi ki:
İntisab- ı îmânî vesikas ıyla Kadîr -i Mutlak öyle bir Sultan’a intisap  edersin 
ki; zemin yüzünde her baharda dört yüz bin milletten mürekkeb  nebâtât ve 
hayvanât  ordular ının bütün cihâzâtlar ını kemâl-i intizam ile vermekle bera-
ber, başta insan  olarak, hayvanât ın muazzam ordusunun bütün erzaklar ını, 
1 Niyazi M ısrî, Dîvân  s.149 (133. şiir, 3. beyit)
2 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173).
3 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173).310  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
değil medenî insanlar ın son zamanlarda ke şfettikleri et ve şeker ve sâir taam-
lar ın hülâsalar ı gibi, belki yüz derece o medenî hülâsalardan daha mükemmel 
ve bütün taamlar ın her nev’inden tohum ve çekirdek  denilen Rahmânî hülâ-
salara koyup; ve o hülâsalar ı dahi, onlar ın pişirmelerine ve inbisâtlar ına dâir 
kaderî tarifeler içinde sar ıp, muhafaza için küçük sandukçalara koyup, tevdi 
eder. O sandukçalar ın îcâd ı, 1ْīכُ emrinde bulunan نْĳُĬ-כَאفْ fabrikas ından o 
kadar çabuk ve kolay ve çoklukla olur ki; Kur’ân  der: “Hâl ık  emreder, mey-
dana gelir.” Madem sen, intisab- ı îmânî  tezkeresiyle böyle bir nokta-y ı istinâd  
bulabildiğinden, hadsiz bir kuvvete ve kudrete dayanabilirsin. Ben de âyetten 
bu dersimi ald ıkça öyle bir kuvve-i mâneviyeyi  buldum ki; de ğil şimdiki dü ş-
manlar ıma, belki dünyaya meydan okuyabilir bir iktidar- ı îmânî hissederek, 
bütün rûhumla beraber ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè dedim.
Üçüncü Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye 
Ben o gurbetler ve hastal ıklar ve mazlûmiyetlerin tazyikiyle dünyadan 
alâkam ı kesilmiş bularak, ebedî bir dünyada ve bâkî bir memlekette dâimî bir 
saâdete namzed oldu ğumu îmân  telkin etti ği hengâmda; tahassür ak ıtan “Of! 
Of!”dan vazgeçip, be şaşet izhâr eden “Oh! Oh!” dedim. Fakat bu gaye-i ha-
yal  ve hedef-i rûh ve netice-i f ıtrat ın tahakkuku, ancak ve ancak bütün mah-
lûkat ının bütün harekâtlar ını ve sekenâtlar ını ve ahvâl ve âmâllerini, kavlen 
ve fiilen bilen ve kaydeden ve bu küçücük ve âciz-i mutlak nev-i insan ı Ken-
dine dost ve muhâtap eden ve bütün mahlûkat  üstünde bir makam veren bir 
Kadîr -i Mutlak’ ın hadsiz kudretiyle ve insana nihayetsiz inâyet ve ehemmiyet  
vermesiyle olabilir, diye dü şünürken bu iki noktada, yani böyle bir kudretin 
faaliyeti ve zâhiren bu ehemmiyetsiz insan ın hakikatli ehemmiyeti hakk ında 
îmân ın inkişâfını ve kalbin itminan ını veren bir izah istedim. Yine o âyete mü-
racaat ettim. Dedi ki: “ َאĭُ×ْùَè daki َאĬ’ya dikkat edip, senin ile beraber lisân- ı hâl  
ve lisân- ı kâl  ile َאĭُ×ْùَè’yı kimler söylüyorlar, dinle!” emretti.
Birden bakt ım ki, hadsiz ku şlar ve ku şçuklar olan sinekler ve hesap-
sız hayvanlar ve nihayetsiz nebatlar ve gayetsiz a ğaçlar dahi benim gibi li-
sân- ı hâl  ile 2ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè mânâs ını yâd ediyorlar ve herkesin yâd ına 
1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, (o da oluverir).” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; … )
2 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173).YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   311
getiriyorlar ki; bütün şerâit-i hayatiyelerini tekeffül eden öyle bir vekilleri var 
ki, birbirine benzeyen ve maddeleri bir olan yumurtalar ve birbirinin misli gibi katreler ve birbirinin ayn ı gibi habbeler ve birbirine mü şabih çekirdeklerden 
kuşlar ın yüz bin çe şitlerini, hayvanlar ın yüz bin tarzlar ını, nebâtât ın yüz bin 
nev’ini ve a ğaçlar ın yüz bin s ınıfını yanl ışsız, noksans ız, iltibâss ız, süslü, mî-
zanl ı, intizaml ı, birbirinden ayr ı fârikal ı bir sûrette gözümüz önünde, hususan 
her baharda gayet çok, gayet kolay, gayet geni ş bir dâirede, gayet çoklukla 
halk eder, yapar bir kudretin azamet ve ha şmeti içinde beraberlik ve benze-
yişlik ve birbiri içinde ve bir tarzda yap ılmalar ıyla, vahdetini ve ehadiyetini 
bize gösterir ve böyle hadsiz mucizât ı ibraz eden bir fiil-i rubûbiyet e, bir tasar-
ruf-u hallâk ıyet e müdahale ve i ştirak mümkün olmad ığını bildirir diye anla-
dım. Her mümin  gibi benim hüviyet-i şahsiyemi ve mâhiyet-i insâniyemi an-
lamak isteyenler ve benim gibi olmak arzu edenler 
َאĭُ×ْùَè ’daki َאĬ cemiyetinde 
bulunan “ene ”nin, yani nefsimin tefsirine baks ınlar. Ehemmiyetsiz, hakir ve 
fakir  görünen vücudum –her müminin vücudu gibi– ne imi ş, hayat ne imi ş, 
insâniyet ne imi ş, İslâmiyet  ne imiş, îmân -ı tahkikî ne imi ş, mârifetullah  ne 
imiş, muhabbet  nas ıl olacakm ış? Anlas ınlar, dersini als ınlar!
Dördüncü Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye 
Bir vakit ihtiyarl ık , gurbet , hastal ık , mağlûbiyet gibi vücudumu sarsan âr ı-
zalar, bir gaflet  zaman ıma rast gelip şiddetle alâkadar ve meftun oldu ğum vü-
cudumu, belki mahlûkat ın vücudlar ını “Ademe gidiyor.” diye elîm bir endi şe 
verirken, yine bu Âyet-i Hasbiye ye müracaat ettim. Dedi: “Mânâma dikkat et 
ve îmân  dürbünüyle bak!”
Ben de bakt ım ve îmân  gözüyle gördüm ki: Bu zerrecik vücudum, her 
müminin vücudu gibi hadsiz bir vücudun aynas ı ve nihayetsiz bir inbisât ile 
hadsiz vücudlar ı kazanmas ına bir vesîle  ve kendinden daha k ıymettar bâkî, 
müteaddit vücudlar ı meyve veren bir kelime-i hikmet  bulundu ğunu ve men-
subiyet cihetiyle bir an ya şamas ı, ebedî bir vücud kadar k ıymettar oldu ğunu 
ilmelyakîn  ile bildim. Çünkü şuûr-u îmân  ile bu vücudum Vâcibü’l-vücud ’un 
eseri ve sanat ı ve cilvesi oldu ğunu anlamakla, vah şi evhâmdan ve hadsiz 
firâklardan ve hadsiz müfârakat  ve firâklar ın elemlerinden kurtulup; mev-
cûdâta, hususan zîhayatlara taalluk eden ef’âl ve esmâ-y ı ilâhiye  adedince 
uhuvvet  râb ıtalar ıyla münâsebet peydâ eyledi ğim bütün sevdi ğim mevcûdâ-
ta, muvakkat bir firâk  içinde dâimî bir visâl  var olduğunu bildim. İşte îmân ile 312  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
ve îmândaki intisap  ile, her mümin  gibi, bu vücudum dahi hadsiz vücudlar ın 
firâks ız envâr ını kazan ır; kendi gitse de onlar arkada kald ığından kendisi kal-
mış gibi memnun olur.
Hülâsa : Ölüm  firâk  değil, visâldir , tebdil-i mekân dır, bâkî bir meyveyi 
sünbül vermektir.
Beşinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye 
Yine bir vakit hayat ım çok ağır şerâit ile sars ıldı ve nazar -ı dikkatimi ömre 
ve hayata çevirdi. Gördüm ki: Ömrüm ko şarak gidiyor, âhirete  yak ınlaşmış. 
Hayat ım dahi tazyikat alt ında sönmeye yüz tutmu ş. Hâlbuki Hayy  ismine dâir 
risalede izah edilen hayat ın mühim vazifeleri ve büyük meziyetleri ve k ıymettar 
faydalar ı böyle çabuk sönmeye de ğil, belki uzun ya şamaya lây ıktır, diye müte-
ellimâne dü şündüm. Yine üstad ım olan 1ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè âyetine müraca-
at ettim. Dedi: “Sana hayat ı veren Hayy- ı Kayyûm ’a göre hayata bak!”
Ben de bakt ım, gördüm ki: Hayat ımın bana bakmas ı bir ise, Zât- ı Hayy -ı 
Kayyûm’a bakmas ı yüzdür; ve bana âit neticesi bir ise, Hâl ıkıma âit bindir. Şu 
hâlde marzî-i ilâhî  dâiresinde bir an ya şamas ı kâfidir, uzun zaman istemez.
Bu hakikat dört mesele ile beyân ediliyor. Ölü olmayanlar veyahut diri 
olmak isteyenler, hayat ın mâhiyetini ve hakikatini ve hakikî hukukunu o dört 
mesele içinde aras ınlar, bulsunlar ve dirilsinler!
Hülâsas ı şudur ki : Hayat, Zât- ı Hayy -ı Kayyûm’a bakt ıkça ve îmân  dahi 
hayata hayat ve rûh oldukça, bekâ  bulur; hem bâkî meyveler verir, hem öyle 
yükseklenir ki, sermediyet cilvesini al ır, daha ömrün k ısal ığına ve uzunlu ğuna 
bak ılmaz.
Alt ınc ı Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye 
Müfârakat- ı umumiye hengâm ında olan harab- ı dünyadan haber veren 
âhirzaman  hâdisât ı içinde müfârakat -ı hususiyemi ihtâr  eden ihtiyarl ık  ve âhir 
ömrümde bir hassasiyet-i fevkalâde ile f ıtrat ımdaki cemâl-perestlik  ve güzel-
lik sevdas ı ve kemâlâta meftuniyet hisleri inki şâf  ettikleri bir zamanda, dâimî 
tahribâtç ı olan zevâl  ve fenâ ve mütemâdî tefrik edici olan mevt  ve adem , 
dehşetli bir sûrette bu güzel  dünyay ı ve bu güzel mahlûkat ı hırpalad ığını, par-
1 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173).YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   313
ça parça edip güzelliklerini bozdu ğunu; fevkalâde bir şuûr ve teessür ile gör-
düm. F ıtrat ımdaki aşk-ı mecazî, bu hâle kar şı şiddetli galeyan ve isyan etti ği 
zamanda bir medâr- ı teselli  bulmak için yine bu Âyet-i Hasbiye ’ye müracaat 
ettim. Dedi: “Beni oku ve dikkatle mânâma bak!” Ben de Sûre-i Nur ’daki
ëĤا... 1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ âyetinin rasathânesine girip îmân ın dürbü-
nüyle bu Âyet-i Hasbiye’nin en uzak tabakalar ına ve şuûr-u îmânî hurdebîni 
ile en ince esrâr ına bakt ım, gördüm:
Nas ıl ki aynalar, şişeler, şeffaf şeyler, hattâ kabarc ıklar; güne ş ziyâs ının 
gizli ve çe şit çeşit cemâlini ve o ziyân ın elvan- ı seb’a  denilen yedi renginin 
mütenevvi güzelliklerini gösteriyorlar ve teceddüd ve teharrükleriyle ve ayr ı 
ayr ı kabiliyetleriyle ve inkisâratlar ıyla o cemâl ve o güzellikleri tazele ştiriyorlar 
ve inkisâratlar ıyla güneş in ve ziyâs ının ve elvan- ı seb’as ının gizli güzellikle-
rini güzel izhâr ediyorlar. Aynen öyle de; Şems-i Ezel ve Ebed  olan Cemîl-i 
Zülcelâl ’in cemâl-i kudsîsine ve nihayetsiz güzel esmâ-y ı hüsnâ sının sermedî 
güzelliklerine aynadarl ık  edip cilvelerinin tazelenmesi için bu güzel masnûlar, 
bu tatl ı mahlûklar, bu cemâlli mevcûdât, hiç durmayarak gelip gidiyorlar; ken-
dilerinde görünen güzellikler ve cemâller, kendilerinin mal ı olmad ığını, belki 
tezâhür etmek isteyen sermedî ve mukaddes bir cemâlin ve dâimî tecelli  eden 
ve görünmek isteyen mücerred ve münezzeh bir hüsnün i şaretleri ve alâmetle-
ri ve lem’alar ı ve cilveleri oldu ğunun pek çok kuvvetli delilleri Risale-i Nur ’da 
tafsilen izah edilmi ş. Burada o bürhânlardan üç tanesi, k ısaca gayet mâkul bir 
sûrette zikredilmi ştir, diye beyâna ba şlar. Bu risaleyi gören her bir zevk-i selim 
ashâb ı hayrette kalmakla beraber kendilerinin istifâdelerinden ba şka, gayr ı-
lar ının da istifâdelerine çal ışmay ı lâz ım buluyorlar. Hususan ikinci bürhânda 
beş nokta beyân ediliyor. Akl ı çürük, kalbi bozuk olmayan, her hâlde takdir 
ve tahsin ve tasvib ile “Mâ şâallah , fetebârekâllah” diyecek; fakir , hakir görülen 
vücudunu teâli ettirecek; hârika bir mucize oldu ğunu derk ve tasdik edecek.
On Beşinci Rica2(Hâşiye)
Bir zaman Emirda ğ ı’nda ikamete memur ve tek ba şıma menzilde âdetâ 
bir haps-i münferid  ve bana çok a ğır gelen tarassudlar ve tahakkümler ile ba-
na işkence  vermelerinden hayattan usand ım, hapisten ç ıktığıma teessüf ettim. 
1 “Allah göklerin ve yerin nûrudur.” (Nûr sûresi, 24/35)
2 (Hâşiye) Nur ’un telif zaman ı üç sene evvel bitmi ş olmas ından, bu On Be şinci Rica, ileride bir 
Nurcu taraf ından İhtiyarlar Lem’as ı’nın tekmiline, telifine me’haz olmak üzere yaz ıldı.314  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Rûh  u can ımla Denizli  hapsini  arzulad ım ve kabre girmeyi istedim. Ve “Hapis 
ve kabir , bu tarz- ı hayata müreccaht ır.” diye, ya hapse veya kabre girmeye 
karar verirken, inâyet-i ilâhiye  imdâda yeti şti; kalemleri teksir makinesi  olan 
Medresetü’z-Zehrâ  şâkirtlerinin ellerine, yeni ç ıkan teksir makinesini verdi. 
Birden Nur ’un k ıymettar mecmûalar ından her tanesi, bir kalem ile be ş yüz 
nüsha meydana geldi. Fütûhâta ba şlamalar ı, o s ıkıntılı hayat ı bana sevdirdi, 
“Hadsiz şükür  olsun!” dedirtti.
Bir miktar sonra Risale-i Nur ’un gizli dü şmanlar ı, fütûhât- ı nuriye yi çe-
kemediler. Hükûmeti aleyhimize sevk ettiler. Yine hayat bana a ğır gelmeye 
başlad ı. Birden inâyet-i rabbâniye  tecelli  etti. En ziyâde Nur’lara muhtaç olan 
alâkadar memurlar, vazifeleri itibâr ıyla müsadere  edilen Nur  Risaleleri ’ni ke-
mâl-i merak  ve dikkatle mütalâa  ettiler. Fakat Nur’lar onlar ın kalblerini ken-
dine taraftar eyledi. Tenkid yerinde takdire ba şlamalar ıyla, Nur Dershânesi  
çok genişlendi; maddî zarar ımızdan yüz derece ziyâde menfaat verdi, s ıkıntılı 
telâşlar ımızı hiçe indirdi.
Sonra, gizli dü şman  münaf ıklar , hükûmetin nazar -ı dikkatini benim şah-
sıma çevirdiler. Eski siyasî hayat ımı hat ırlatt ırdılar. Hem adliyeyi, hem maarif 
dâiresini, hem zab ıtay ı, hem dâhiliye vekâletini evhâmland ırdılar. Partilerin 
cereyânlar ı ve komünistlerin perdesinde anar şistlerin tahrikât ıyla o evhâm 
genişlendi. Bizi tazyik ve tevkif  ve ellerine geçen risaleleri müsadereye ba ş-
lad ılar. Nur  şâkirtleri nin faaliyetine tevakkuf  geldi. Benim şahs ımı çürütmek 
fikriyle, bir k ısım resmî memurlar, hiç kimsenin inanmayaca ğı isnâdlarda bu-
lundular. Pek acîp iftiralar ı işâaya çal ıştılar. Fakat kimseyi inand ıramad ılar.
Sonra, pek âdi bahânelerle, zemheririn en şiddetli so ğuk günlerinde be-
ni tevkif  ederek, büyük ve gayet so ğuk ve iki gün sobas ız bir koğuşta tecrid-i 
mutlak  içinde hapsettiler. Ben küçük odamda günde kaç defa soba yakar ve 
dâimâ mangal ımda ateş varken, zaafiyet ve hastal ığımdan zor dayanabilirdim. 
Şimdi, bu vaziyette hem so ğuktan bir s ıtma, hem deh şetli bir s ıkıntı ve hiddet 
içinde ç ırpınırken, bir inâyet-i ilâhiye  ile bir hakikat kalbimde inki şâf  etti.
Mânen, “Sen hapse Medrese-i Yusufiye  nâm ı vermişsin; hem Denizli ’de 
sıkıntınızdan bin derece ziyâde hem ferah, hem mânevî kâr , hem oradaki 
mahpuslar ın Nur’lardan istifâdeleri, hem büyük dâirelerde Nur’lar ın fütûhât ı 
gibi neticeler, size şekvâ  yerinde binler şükrettirdi, her bir saat hapsinizi ve s ı-
kıntınızı, on saat ibâdet  hükmüne getirdi; o fânî  saatleri bâkîle ştirdi. İnşâallah 
bu Üçüncü Medrese-i Yusufiye’deki musîbetzedelerin Nur’lardan istifâdeleri YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   315
ve teselli  bulmalar ı, senin bu so ğuk ve ağır s ıkıntını hararetlendirip, sevinç-
lere çevirecek ve hiddet etti ğin adamlar e ğer aldanm ışlarsa bilmeyerek sana 
zulmediyorlar. Onlar hiddete lây ık değiller. Eğer bilerek ve garazla ve dalâlet  
hesab ına seni incitiyorlar ve i şkence  yap ıyorlarsa, onlar pek yak ın bir zaman-
da, ölümün idam- ı ebedîsiyle kabrin haps-i münferidine girip, dâimî s ıkıntılı 
azâp çekecekler. Sen onlar ın zulmü yüzünden hem sevâp , hem fânî saatlerini 
bâkîleştirmeyi, hem mânevî lezzetleri, hem vazife -i ilmiye ve diniyeyi ihlâs  ile 
yapmas ını kazan ıyorsun!” diye rûhuma ihtâr  edildi. Ben de bütün kuvvetimle 
“Elhamdülillâh ” dedim. İnsâniyet damar ıyla o zâlimlere ac ıdım. “Yâ Rabbi! 
Onlar ı ıslah  eyle!” diye duâ  ettim.
Bu yeni hâdisede, ifademde Dâhiliye Vekâleti ne yazd ığım gibi, on vecih-
le kanunsuz oldu ğu ve kanun  nâm ına kanunsuzluk  eden o zâlimler, as ıl suçlu 
onlar olmas ı gibi, öyle bahâneleri arad ılar; işitenleri güldürecek ve hakperest-
leri ağlatt ıracak iftiralar ı ve uydurmalar ıyla ehl-i insafa gösterdiler ki; Risale-i 
Nur ’a ve şâkirtlerine ili şmeye, kanun ve hak cihetinde imkân bulam ıyorlar, 
dîvâneliğe sap ıyorlar.
Ezcümle : Bir ay bizi tecessüs eden memurlar, bir şey bahâne bulama-
dıklar ından bir pusula yaz ıp ki: “Said ’in hizmetkâr ı bir dükkândan rak ı alm ış, 
ona götürmü ş.” O pusulay ı imza ettirmek için hiç kimseyi bulamay ıp, sonra 
yabanî ve sarho ş bir adam ı yakalam ışlar, tehditkârâne “Gel bunu imza et!” 
demişler. O da demi ş: “Tövbeler tövbesi olsun, bu acîp yalan ı kim imza ede-
bilir?” Onlar ı, pusulay ı yırtmaya mecbur etmi ş.
İkinci bir nümûne : Bilmedi ğim ve şimdi dahi tan ımad ığım bir zât, at ını 
beni gezdirmek için vermi ş, ben de rahats ızlığım için teneffüs kasd ı ile, ekser 
günlerde, yazda bir-iki saat gezerdim. O at ve araba sahibine elli liral ık kitap 
vermeye söz vermi ştim. Tâ, kâidem bozulmas ın ve minnet alt ına girmeyeyim.
Acaba bu i şte hiçbir zarar ihtimâli var m ı? Hâlbuki “O at kimindir?” diye, 
elli defa bizlerden hem vali, hem adliyeciler, hem zab ıta  ve polisler sordular. 
Güyâ büyük bir hâdise-i siyasiye ve âsâyi şe temas eden bir vak ıad ır. Hattâ bu 
mânâs ız soruşlar ın kesilmesi için, iki zât, hamiyeten, biri “At benimdir.” di ğeri 
“Araba benimdir.” dedikleri için ikisini de benimle beraber tevkif  ettiler.
Bu nümûnelere k ıyâsen, çok çocuk  oyuncaklar ına seyirci olup gülerek 
ağlad ık ve anlad ık ki: Risale-i Nur ’a ve şâkirtlerine ili şenler, maskara  olurlar.
O nümûnelerden latîf bir muhavere: Benim tevkif  kâğıdımda sebep, emni-
yeti ihlâl suçu yaz ıldığından, ben daha o pusulay ı görmeden müdde-i umuma316  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
dedim: “Seni geçen gece g ıybet ettim.” Emniyet müdürü hesab ına beni ko-
nuşturan bir polise: ‘ Eğer bin müdde-i umumî ve bin emniyet müdürü  
kadar bu memlekette emniyet-i umumiyeye hizmet etmemi ş isem –üç 
defa– Allah beni kahretsin!’  dedim.”
Sonra, bu s ırada, bu so ğukta, en ziyâde istirahate ve ü şümemeye ve 
dünyay ı düşünmemeye muhtaç oldu ğum bir hengâmda, garaz ı ve kasd ı ih-
sâs eder bir tarzda, beni bu tahammülün fevkinde bu tehcir ve tecrit ve tevkif  
ve tazyike sevk edenlere, fevkalâde i ğbirar ve k ızmak geldi. Bir inâyet imdâda 
yetişti. Mânen kalbe ihtâr  edildi ki:
“İnsanlar ın sana ettikleri ayn- ı zulümlerinde, ayn- ı adâlet  olan kader-i 
ilâhînin büyük bir hissesi var ve bu hapiste yiyecek r ızkın var; o r ızkın seni bu-
raya çağırdı. Ona kar şı rıza ve teslim ile mukâbele lâz ım. Hikmet  ve rahmet-i 
rabbâniyenin dahi büyük bir hissesi var ki, bu hapistekileri nurland ırmak ve 
teselli  vermek ve size sevâp  kazand ırmakt ır. Bu hisseye kar şı, sab ır  içinde bin-
ler şükretmek lâz ımd ır. Hem senin nefsinin bilmedi ğin kusurlar ıyla onda bir 
hissesi var. O hisseye kar şı istiğfar  ve tövbe  ile, nefsine “Bu tokata müstehak 
oldun!” demelisin. Hem gizli dü şmanlar ın desîseleriyle baz ı safdil ve vehham 
memurlar ı iğfâl ile o zulme sevk etmek cihetiyle, onlar ın da bir hissesi var. 
Ona karşı Risale-i Nur ’un o münaf ıklara vurdu ğu dehşetli mânevî tokatlar, 
senin intikam ını tamamen onlardan alm ış. O, onlara yeter. En son hisse, bil-
fiil vas ıta olan resmî memurlard ır. Bu hisseye kar şı, onlar ın Nur’lara tenkid 
niyetiyle bakmalar ında, ister istemez şüphesiz iman  cihetinde istifâdelerinin 
hat ırı için 1َّאسِĭĤا ِīَĐ َīĻِĘَאđْĤوَا َċْĻَĕْĤا َīĻِĩِČْכَאĤوَا düsturuyla; onlar ı affetmek, bir 
ulüvv-ü cenapl ıktır.”
Ben de bu hakikatli ihtârdan kemâl-i ferah ve şükür  ile, bu yeni Medrese-i 
Yusufiye ’de durmaya, hattâ aleyhimde olanlara yard ım etmek için kendime 
mûcib-i cezâ zarars ız bir suç yapmaya karar verdim. Hem benim gibi yetmi ş 
beş yaşında ve alâkas ız ve dünyada sevdi ği dostlar ından, yetmi şten ancak 
hayatta be şi kalm ış ve onun vazife -i nuriyesini görecek yetmi ş bin nur nüsha-
lar ı bâkî kal ıp serbest geziyorlar. Ve bir dile bedel, binler dil ile hizmet-i ima-
niyeyi yapacak karde şleri, vârisleri bulunan benim gibi bir adama kabir , bu 
hapisten yüz derece ziyâde hay ırlıdır. Ve bu hapis  dahi, hâricinde hürriyetsiz 
tahakkümler alt ındaki serbestiyetten yüz derece daha rahat, daha faydal ıdır. 
1 “O muttakîler ki k ızd ıklar ında öfkelerini yutar, insanlar ın kusurlar ını affederler.” (Âl-i İmran sûresi, 
3/134 )YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   317
Çünkü hâricinde, tek ba şıyla yüzer alâkadar memurlar ın tahakkümlerini çek-
meye mukâbil, hapiste yüzer mahpuslarla beraber yaln ız müdür ve ba şgardi-
yan gibi bir-iki zât ın, maslahata binâen hafif tahakkümlerini çekmeye mecbur 
olur. Ona mukâbil, hapiste çok dostlardan karde şâne taltifler, teselliler görür. 
Hem İslâmiyet  şefkati ve insâniyet f ıtrat ı, bu vaziyette ihtiyarlara merhamete 
gelmesi, hapis zahmetini rahmete çeviriyor diye, hapse râz ı oldum.
Bu üçüncü mahkemeye geldi ğim s ırada zaafiyet ve ihtiyarl ık  ve rahat-
sızlıktan ayakta durmaya s ıkıldığımdan, mahkeme kap ısının hâricinde bir is-
kemlede oturdum. Birden bir hâkim geldi, hiddet etti, “Neden ayakta bekle-miyor?” ihânetkârâne dedi. Ben de ihtiyarl ık cihetinden, bu merhametsizli ğe 
kızd ım. Birden bakt ım; pek çok müslümanlar, kemâl-i şefkat  ve uhuvvetle 
merhametkârâne bak ıp etraf ımızda toplanm ışlar, dağıtılm ıyorlar. Birden “ iki 
hakikat ” ihtâr  edildi:
Birincisi : Benim ve Nur’lar ın gizli dü şmanlar ım
ız, benim istemedi ğim 
hâlde hakk ımdaki teveccüh-ü âmmeyi k ırmak ile Nur ’un fütûhât ına sed çeki-
lir diye, baz ı safdil resmî memurlar ı kand ırıp, şahs ımı millet nazar ında çürüt-
mek fikriyle, ihânetkârâne böyle muâmeleye sevk etmi şler. Buna kar şı inâ-
yet-i ilâhiye , Nur’lar ın iman  hizmetine mukâbil, bir ikram olarak, o bir tek 
adam ın ihânetine bedel, bu yüz adama bak! Hizmetinizi takdir ile şefkatkârâ-
ne ac ıyarak alâkadârâne sizi istikbâl  ve teşyi’ ediyorlar. Hattâ ikinci gün, ben 
müstant ık dâiresinde müdde-i umumun suâllerine cevap verirken, hükûmet 
avlusunda mahkeme pencerelerine kar şı bin kadar ahali kemâl-i alâka ile 
toplan ıp lisân- ı hâl  ile “Bunlar ı sıkmay ınız!” dediklerini, vaziyetleriyle ifade 
ediyorlar gibi göründüler. Polisler onlar ı dağıtam ıyordular.
Kalbime ihtâr  edildi ki: Bu ahali, bu tehlikeli as ırda tam bir teselli  ve sön-
dürülmez bir nur ve kuvvetli bir iman  ve saâdet-i bâkiyeye bir do ğru müjde 
istiyorlar ve f ıtraten ar ıyorlar ve Nur  Risalelerinde arad ıklar ı bulunuyor diye 
işitmişler ki, benim ehemmiyetsiz şahs ıma, imana bir parça hizmetkârl ığım 
için haddimden çok ziyâde iltifât gösteriyorlar.
İkinci hakikat : Emniyeti ihlâl vehmiyle bize ihânet etmek ve teveccüh-ü 
âmmeyi k ırmak kasd ıyla tahkirkârâne aldanm ış mahdut adamlar ın bed muâ-
melelerine mukâbil, hadsiz ehl-i hakikatin ve nesl-i âtinin takdirkârâne alk ış-
lamalar ı var, diye ihtâr  edildi.
Evet, komünist perdesi alt ında anarşistliğin, emniyet-i umumiyeyi bozma-
ya dehşetli çal ışmas ına karşı, Risale-i Nur  ve şâkirtleri, iman- ı tahkikî  kuvve-
tiyle bu vatan ın her taraf ında o müthi ş ifsâd ı durduruyor ve k ırıyor. Emniyeti 318  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
ve âsâyişi temine çal ışıyor ki, pek çok bir kesrette ve memleketin her taraf ında 
bulunan Nur  talebelerinden, bu yirmi senede alâkadar üç-dört mahkeme ve 
on vilâyetin zab ıtalar ı, emniyeti ihlâle dâir bir vukûatlar ını bulmam ış ve kay-
detmemiş. Ve üç vilâyetin insafl ı bir k ısım zab ıta lar ı demişler: “Nur talebeleri  
mânevî bir zab ıtad ır. Âsâyişi muhafazada bize yard ım ediyorlar. İman- ı 
tahkikî  ile; Nur’u okuyan her adam ın kafas ında bir yasakç ıyı bırak ıyor-
lar, emniyeti temine çal ışıyorlar.”
Bunun bir nümûnesi Denizli Hapishânesi dir. Oraya Nur’lar ve o mah-
puslar için yaz ılan Meyve Risalesi  girmesiyle, üç-dört ay zarf ında iki yüzden 
ziyâde o mahpuslar öyle fevkalâde itaatli, dindarane bir salâh- ı hâl  ald ılar 
ki; üç-dört adam ı öldüren bir adam, tahta bitlerini öldürmekten çekiniyordu. 
Tam merhametli, zarars ız, vatana nâfi’ bir uzuv olmaya ba şlad ı. Hattâ res-
mî memurlar, bu hâle hayretle ve takdirle bak ıyordular. Hem daha hüküm 
almadan bir k ısım gençler dediler: “Nurcular  hapiste kalsalar, biz kendimizi 
mahkûm ettirece ğiz ve cezâ almaya çal ışacağız; tâ onlardan ders al ıp onlar 
gibi olaca ğız. Onlar ın dersiyle kendimizi ıslah  edeceğiz.”
İşte bu mâhiyette bulunan Nur  talebelerini, emniyeti ihlâl ile ittiham  eden-
ler, her hâlde ve gayet fenâ bir sûrette aldanm ış veya aldat ılm ış veya bilerek 
veya bilmeyerek anar şistlik  hesab ına hükûmeti i ğfâl edip bizleri eziyetlerle 
ezmeye çal ışıyorlar. Biz bunlara kar şı deriz:
Madem ölüm  öldürülmüyor ve kabir  kapanm ıyor ve dünya  misafir-
hânesinde yolcular gayet sürat ve telâ şla kâfile kâfile arkas ında, toprak 
arkas ına girip kayboluyorlar; elbette pek yak ında birbirimizden ayr ıla-
cağız. Siz zulmünüzün cezâs ını dehşetli bir sûrette göreceksiniz. Hiç ol-
mazsa mazlûm ehl-i iman  hakk ında terhis  tezkeresi olan ölümün, idam- ı 
ebedî  darağacına ç ıkacaks ınız. Sizin dünyada tevehhüm-ü ebediyet le al-
dığınız fânî  zevkler, bâkî ve elîm elemlere dönecek.
Maatteessüf gizli münaf ık  düşmanlar ımız, bu dindar milletin yüzer milyon 
veli makam ında olan şehidlerinin, kahraman gazilerinin kan ıyla ve k ılıcıyla 
kazan ılan ve muhafaza edilen hakikat-i İslâmiyet ’e bazen “tarîkat ” nâm ını 
tak ıp ve o güne şin tek bir şuâ ı olan tarîkat me şrebini, o güne şin ayn ı göste-
rip, hükûmetin baz ı dikkatsiz memurlar ını aldat ıp, hakikat-i Kur’âniye’ye ve 
hakâik-i imaniye ye tesirli bir sûrette çal ışan Nur  talebelerine “tarîkatç ı ” ve 
“siyasî cemiyetçi ” nâm ını vererek aleyhimize sevk etmek istiyorlar. Biz, hem 
onlara, hem onlar ı aleyhimizde dinleyenlere, Denizli  Mahkeme-i Âdilesinde 
dediğimiz gibi deriz:YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   319
“Yüzer milyon ba şlar ın fedâ olduklar ı bir kudsî hakikate, ba şımız 
dahi fedâ olsun. Dünyay ı başımıza ateş yapsan ız, hakikat-i Kur’âniye’ye 
fedâ olan ba şlar, z ınd ıkaya teslim-i silâh etmeyecek ve vazife -i kudsiyesin-
den vazgeçmeyecekler in şâallah!”
İşte, ihtiyarl ığımın sergüze ştliğinden gelen a ğrılara ve me’yûsiyetlere, 
imandan ve Kur’ân ’dan imdâda yeti şen kudsî teselliler ile bu ihtiyarl ığımın en 
sıkıntılı bir senesini, gençli ğimin en ferahl ı on senesine de ğiştirmem. Hususan 
hapiste farz namaz ını kılan ve tövbe  edenin her bir saati, on saat ibâdet  hük-
müne geçmesiyle ve hastal ıkta ve mazlûmiyette dahi her bir fânî  gün, sevâp  ci-
hetinde on gün bâkî bir ömrü kazand ırmas ıyla, benim gibi kabir  kap ısında nö-
betini bekleyen bir adama ne kadar medâr- ı şükrand ır, o mânevî ihtârdan bil-
dim; “Hadsiz şükür  Rabbime.” dedim; ihtiyarl ığıma sevindim ve hapsime râz ı 
oldum. Çünkü ömür durmuyor, çabuk gidiyor. Lezzetle, ferahla gitse, lezzetin zevâli elem  olmas ından, hem teessüf, hem şükürsüzlükle, gafletle, baz ı günah-
lar ı yerinde b ırak ır, fânî olur gider. E ğer hapis 
 ve zahmetli gitse, zevâl -i elem 
bir mânevî lezzet  olmas ından, hem bir nevi ibâdet say ıldığından, bir cihette 
bâkî kal ır ve hay ırlı meyveleriyle bâkî bir ömrü kazand ırır. Geçmiş günahlara 
ve hapse sebebiyet veren hatalara keffaret  olur, onlar ı temizler. Bu nokta-y ı 
nazardan, mahpuslardan farz ı kılanlar, sab ır  içinde şükür etmelidirler.1
On Alt ıncı Rica
Bir zaman, ihtiyarl ık  vaktinde, Eski şehir  hapsi nden –bir sene cezây ı çe-
kip– ç ıktım. Beni Kastamonu ’ya nefyettiler. Polis  karakolunda iki-üç ay misafir  
ettiler. Benim gibi sâd ık dostlar ıyla görüşmekten s ıkılan bir münzevî ve k ıyafe-
tinin tebdiline tahammül etmeyen bir adam, böyle yerlerde ne kadar azâp çe-ker anlaşılır. İşte ben bu me’yûsiyette iken, birden inâyet-i ilâhiye  ihtiyarl ığımın 
imdâd ına geldi. O karakoldaki komiser, polislerle beraber sâd ık dost hükmüne 
geçtiler. Hiçbir vakit şapkay ı başıma koymay ı ihtâr  etmedikleri gibi; benim hiz-
metçilerim misillü, istedi ğim zaman beni şehrin etraf ında gezdiriyordular.
Sonra o karakolun kar şısında Kastamonu ’nun Medrese-i Nuriye sine gir-
dim, Nur’lar ın telifine ba şlad ım. Feyzi , Emin, Hilmi, Sâd ık, Nazif, Salahad-
din gibi Nur ’un kahraman şâkirtleri, Nur’lar ın neşri, teksiri için o medreseye 
devam ettiler. Gençlikte eski talebelerimle geçirdi ğim k ıymettar müzakere-i 
ilmiyeyi daha parlak bir sûrette gösterdiler.
1 Müminlerin maruz kald ıklar ı her felaketin günahlar ına keffâret olaca ğını müjdeleyen hadis-i şerifler için 
bkz.: Buhârî, merdâ  1; Müslim, birr 45-52; Tirmizî, cenâiz  1.320  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Sonra gizli dü şmanlar ımız baz ı memurlar ı ve bir k ısım enaniyetli hocalar 
ve şeyhleri aleyhimize evhâmland ırdılar. Bizi, Denizli  Hapsine, be ş-alt ı vilâ-
yetlerden gelen Nur  talebelerini, o Medrese-i Yusufiye ’de toplanmaya vesîle  
oldular.
Bu On Alt ınc ı Rica’n ın tafsilât ı, Kastamonu ’dan gönderip Lâhika’ya ge-
çen ve Denizli  Hapsinde oradaki karde şlerime gizli gönderdi ğim küçük mek-
tuplar ve mahkemesindeki Müdafaa Risalesi’dir ki; bu rican ın hakikatini par-
lak gösteriyorlar. Tafsilât ını lâhikaya, müdafaama havale edip, gayet k ısa işa-
ret edece ğiz.
Ben, mahrem  ve mühim mecmûalar ı, hususan Süfyan ’a ve Nur ’un ke-
râmetlerine dâir risaleleri kömür ve odunlar alt ında saklad ım; tâ benim vefa-
tımdan veya ba ştaki başlar hakikati dinleyip ak ıllar ını başlar ına ald ıktan sonra 
neşredilsinler diye müsterihâne dururken, birden taharri  memurlar ı ve müd-
de-i umumun muavini, menzilimi bast ılar. O gizli ve ehemmiyetli risaleleri, 
odunlar ın alt ından ç ıkard ılar. Hem beni tevkif  edip Isparta  Hapishânesine, 
sıhhatim muhtel bir hâlde gönderdiler. Ben pek çok müteellim ve Nur’lara ge-
len o zarardan deh şetli müteessir iken, bir inâyet-i ilâhiye  imdâd ımıza yetişti. 
O gizlenmi ş ve ehl-i hükûmet onlar ı okumaya çok muhtaç olan o ehemmiyetli 
risaleleri kemâl-i merak  ve dikkatle okumaya ba şlay ıp, büyük resmî dâireler 
âdetâ bir Dershâne-i Nuriye hükmüne geçti. Tenkid fikriyle takdire ba şlad ı-
lar. Hattâ Denizli ’de, hiç haberimiz yokken, fevkalâde perde alt ında matbû 
Âyetü’l-Kübrâ ’yı resmî ve gayr-i resmî pek çok adamlar okudular, îmânlar ını 
kuvvetlendirdiler. Bizim hapis  musîbetimizi hiçe indirdiler.
Sonra bizi Denizli  hapsine ald ılar. Beni tecrid-i mutlak  içinde ufûnetli, ru-
tûbetli so ğuk bir koğuşa soktular. İhtiyarl ık, hastal ık  ve benim yüzümden ma-
sum arkada şlar ımın zahmetlerinden bana gelen çok teellüm ve Nur’lar ın ta’til 
ve müsaderesinden gelen çok teessüf ve s ıkıntı içinde ç ırpınırken, birden inâ-
yet-i rabbâniye  imdâda yeti şti. Birden o koca hapishâneyi bir Dershâne-i Nu-
riyeye çevirip bir Medrese-i Yusufiye  olduğunu isbât ederek, Medrese tü’z-Zeh-
râ  kahramanlar ının elmas kalemleriyle Nur’lar inti şara başlad ı. Hattâ o a ğır 
şerâit içinde Nur ’un kahraman ı, üç-dört ay zarf ında yirmiden ziyâde Meyve 
ve Müdafaat Risalesi ’nden yazd ı. Hem hapiste, hem hâriçte fütûhâta ba şla-
dılar. O musîbetteki zarar ımızı büyük menfaatlere ve s ıkıntılar ımızı sevinçlere 
çevirdi. 1ْħَכُĤ ٌóْĻَì َĳُİوَ ْئًאĻَü اĳُİَóَכْÜ أَنْ ĵٰۤùَĐوَ sırrını tekrar gösterdi.
1 “Olur ki ho şlanmad ığınız bir şey sizin için hay ırlı olur.” (Bakara sûresi, 2/216 )YİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   321
Sonra birinci ehl-i vukuf un yanl ış ve sathî zab ıtlara binâen aleyhimizde 
şiddetli tenkidleri ve Maarif Vekili ’nin dehşetli hücumuyla beraber aleyhimiz-
de bir beyânname ne şretmesiyle, hattâ baz ı haberlerle bir k ısm ımızın idam ına 
çal ışıldığı hengâmda, bir inâyet-i rabbâniye  imdâd ımıza yetişti. Başta Ankara  
ehl-i vukufunun şiddetli tenkidlerini beklerken, takdirkârâne raporlar ı, hattâ 
beş sand ık Nur  Risalelerinde be ş-on sehiv  bulduklar ı hâlde, mahkemede on-
lar ın sehiv ve yanl ış gösterdikleri noktalar ayn- ı hakikat  olduğunu ve onlar ın 
sehiv ve yanl ış dedikleri maddelerde kendileri sehiv ettiklerini isbât etti ğimiz 
gibi, beş yaprak raporlar ında beş-on sehiv ve yanl ışlar ını gösterdik. Ve yedi 
makamâta gönderdi ğimiz Meyve ve Müdafaaname Risaleleri ve Adliye Ve-
kâletine gönderilen Nur’un umum risaleleri, hususan mahremlerin dokunakl ı 
ve şiddetli tokatlar ına mukâbil, tehditkârâne şiddetli emirler beklerken gayet 
mülâyimâne, hattâ tesellikârâne Ba şvekil’in bize gönderdi ği mektubu gibi, 
musâlaha tarz ında ilişmemeleri kat’î isbât etti ki: Risale-i Nur ’un hakikatleri 
inâyet-i ilâhiye  kerâmetiyle, onlar ı mağlûp edip kendini onlara ir şâdkârâne 
okutturmu ş, o geniş dâireleri bir nevi dershâne yapm ış, çok mütereddid ve 
mütehayyirlerin îmânlar ını kurtarm ış ve bizim s ıkıntılar ımızdan yüz derece zi-
yâde mânevî ferah ve fayda verdi.
Sonra gizli dü şmanlar beni zehirlediler ve Nur ’un şehid  kahraman ı mer-
hum Hâf ız Ali  benim bedelime hastahâneye gitti ve benim yerimde berzah  
âlemine seyahat eyledi, bizi me’yûsane a ğlatt ırdı. Ben bu musîbetten evvel 
Kastamonu ’nun dağında bağırarak mükerrer defa dedim:
“Kardeşlerim!  Ata et, arslana ot atmay ınız .” Yani her risaleyi herkese 
vermeyiniz; tâ, bize taarruz  edilmesin.”
Yaya gidilse yedi gün uzakta Hâf ız Ali  (rahmetullâhi aleyh) , mânevî telefon uy-
la işitiyor gibi ayn ı vakit bana yaz ıyor ki: “Evet Üstad ım, Risale-i Nur ’un bir 
kerâmetidir ki; ata et, arslana ot atmaz. Belki ata ot, arslana et atar ki, o ars-lan hocaya İhlâs Risalesi ’ni verdi.” Yedi gün sonra mektubunu ald ık, hesap 
ettik; ayn ı zamanda, ben da ğda bağırırken, o da garip sözleri mektubunda 
yaz ıyormuş.
İşte, Nur ’un böyle bir mânevî kahraman ının vefat ı ve gizli münaf ıkla-
rın aleyhimizde desîselerle bizi cezâland ırmaya çal ışmalar ı ve benim zehirli 
hastal ığımdan dolay ı beni de hastahâneye resmî emirle mecbur etmek en-
dişesi bizi s ıkarken, birden inâyet-i ilâhiye  imdâda geldi. Mübarek karde şle-
rimin hâlis duâlar ıyla zehirin tehlikesi geçmi ş ve o merhum şehidin kuvvetli 322  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
emârelerle, kabrinde Nur’larla me şgul olmas ı ve sual meleklerine Nur’lar ile 
cevap vermesi ve onun bedeline ve onun sisteminde Nur’lara çal ışacak Deniz-
li  Kahraman ı Hasan Feyzi  (rahmetullâhi aleyh)  ve arkada şlar ı perde alt ında tesirli 
bir sûrette hizmetleri ve dü şmanlar ımızın dahi, mahpuslar ın birden Nur’larla 
ıslah  olmalar ı cihetinde, hapisten ç ıkmam ıza taraftar olmas ı; ve Ashâb- ı Kehf  
misillü Nur şâkirtleri  o s ıkıntılı çilehâne yi Ashâb- ı Kehf ve eski zaman ehl-i 
riyâzat ının mağaralar ına çevirmesi, ve istirahat -i kalble Nur’lar ın neşrine ve 
yazmas ına sa’yleriyle, inâyet-i rabbâniyenin imdâd ımıza yetiştiğini isbât etti.
Hem kalbime geldi ki: Madem İmam Âzam  gibi eâz ım- ı müçtehidîn  hapis  
çekmiş ve İmam Ahmed İbni Hanbel  gibi bir mücahid-i ekber e, Kur’ân ’ın bir 
tek meselesi için hapiste pek çok azâp verilmi ş. Ve şekvâ  etmeyerek, kemâl-i 
sab ır  ile sebat edip o meselelerde sükût  etmemiş. Ve pek çok imamlar ve 
allâmeler, sizlerden pek çok ziyâde azâp verildi ği hâlde, kemâl-i sab ır için-
de şükredip sars ılmam ışlar. Elbette sizler, Kur’ân’ ın müteaddit hakikatleri için 
pek büyük sevâp  ve kazanç ald ığınız hâlde, pek az zahmet çekti ğinize binler 
teşekkür etmek borcunuzdur.
Evet zulm -i beşer içinde bir cilve-i inâyet-i rabbâniyeyi k ısaca beyân ede-
ceğim:
Ben yirmi ya şında iken tekrar ile derdim: “Eski zamanda ma ğaralara çe-
kilen târikü’d-dünya lar gibi âhir ömrümde ben de bir ma ğaraya, bir da ğa çe-
kilip, insanlar ın hayat- ı içtimâiyesinden ç ıkacağım.” Hem eski Harb-i Umumî-
 ’de şark- ı şimalîdeki esaretimde karar vermi ştim ki: “Bundan sonra ömrümü 
mağaralarda geçirece ğim. Hayat- ı siyasiyeden ve içtimâiyeden s ıyrılacağım. 
Art ık kar ışmak yeter.” derken, inâyet-i rabbâniye , hem adâlet -i kaderiye tecel-
li  ettiler. Karar ımdan ve arzumdan çok ziyâde hay ırlı bir sûrette ihtiyarl ığıma 
merhameten o mutasavver ma ğaralar ımı hapishânelere ve inzivâlara ve yal-
nızlık içinde çilehânelere ve tecrid-i mutlak  menzillerine çevirdi. Ehl-i riyâzet 
ve münzevîlerin da ğlardaki ma ğaralar ının çok fevkinde “Yusufiye Medrese-
leri ” ve vaktimizi zayi etmemek için tecridhâneleri verdi. Hem ma ğara fay-
da-y ı uhreviyesini, hem hakâik-i îmâniye  ve Kur’âniye’nin mücahidâne hiz-
metini verdi. Hattâ ben azmetmi ştim ki; arkada şlar ımın berâetlerinden sonra 
bir suç gösterip, hapiste kalaca ğım. Hüsrev  ve Feyzi  gibi mücerredler benim 
yan ımda kals ın ve bir bahâne ile insanlarla görü şmemek ve vaktimi lüzum-
suz sohbetlerle ve tasannu’ ve hodfüru şluk  ile geçirmemek için tecrit ko ğu-
şunda bulunaca ğım. Fakat kader-i ilâhî  ve k ısmetimiz, bizi ba şka çilehâneyeYİRMİ ALTINCI LEM ’A (İHTİYARLAR R İSÂLESİ)   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   323
sevk ettiler. 1ُّٰųا َאرَهُÝْìا َאĨ ĹِĘ ُóْĻَíْĤاَ ve 2ْħَכُĤ ٌóْĻَì َĳُİوَ ْئًאĻَü اĳُİَóَכْÜ أَنْ ĵٰۤùَĐوَ
sırrıyla, ihtiyarl ığıma merhameten ve hizmet-i îmâniyede daha ziyâde çal ıştır-
mak için ihtiyar  ve kudretimizin hâricinde bu üçüncü Medrese-i Yusufiye ’de 
vazife  verildi.
Evet, inâyet-i ilâhiye , ihtiyarl ığıma merhameten; kuvvetli ve gizli dü şma-
nı bulunmayan gençli ğime mahsus olan ma ğaralar ımı, hapishânenin tecrid-i 
münferid menzillerine çevirmesinde “ üç hikmet ” ve hizmet-i Nuriye ye “üç 
ehemmiyetli fayda ”sı var:
Birinci hikmet  ve fayda : Nur  talebelerinin bu zamanda toplanmalar ı; 
zarars ız olarak, Medrese-i Yusufiye ’de olur. Ve birbirini görüp sohbet etmek, 
hâriçte masrafl ı ve şüpheli olur. Hattâ benimle görü şmek için baz ılar ı kırk elli 
liray ı sarf ederek gelip, ya yirmi dakika veya hiç görü şmeden döner giderdi. 
Ben baz ı kardeşlerimi yak ından görmek için, hapsin zahmetini severek kabul 
ederdim. Demek hapis  bizim için bir nimettir, bir rahmettir.
İkinci hikmet  ve fayda : Bu zamanda Nur’larla hizmet-i îmâniye , her ta-
rafta ilânâtla ve muhtaç olanlar ın nazar -ı dikkatlerini celb etmekle olur. İşte 
hapsimizle Nur’lara nazar- ı dikkat celb olunur, bir ilânât hükmüne geçer. En 
ziyâde muannit  veya muhtaç olanlar onu bulur, îmân ını kurtar ır ve inad ı kırı-
lır, tehlikeden kurtulur ve Nur ’un dershânesi geni şlenir.
Üçüncü hikmet  ve fayda : Hapse giren Nur talebeleri  birbirinin hâlle-
rinden, seciyelerinden, ihlâs  ve fedâkârl ık lar ından ders almalar ıyla beraber, 
Nur’lar hizmetinde dünyevî menfaatleri daha aramazlar.
Evet, Medrese-i Yusufiye ’de, çok emârelerle her s ıkıntı ve zahmetin on, 
belki yüz misli maddî ve mânevî faydalar ve güzel  neticeler ve îmâna geni ş ve 
hâlis hizmetler, gözleriyle gördüklerinden, tam ihlâsa muvaffak olurlar, daha cüz’î ve hususî menfaatlere tenezzül etmezler.
Bu çilehânelerin bana mahsus bir letâfeti ve hazîn fakat tatl ı bir vaziyeti 
var. Şöyle ki:
Ben gençlik  zaman ında bizim memlekette gördü ğüm eski medresenin 
ayn ı vaziyetini görüyorum. Çünkü vilâyât- ı şark ıyede eski âdet medrese 
1 “Allah’ ın kullar ını sevk ettiği ve onlar için seçti ği her şeyde hay ır vard ır.” (Bkz.: el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  
1/478)
2 “Olur ki ho şlanmad ığınız bir şey sizin için hay ırlı olur.” (Bakara sûresi, 2/216 )324  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
talebelerinin bir k ısm ının tâyinatlar ı dışarıdan geliyordu. Ve baz ı medreseler, 
içinde pişiriyorlard ı. Ve daha kaç cihette bu çilehâneye benziyorlard ı. Ben de 
lezzetli bir tahassür içinde buraya bakt ıkça o eski gençlik ve şirin zamana ha-
yalen gidiyorum ve ihtiyarl ık  vaziyetlerini unutuyorum.
f
Yirmi Alt ıncı Lem'a'n ın Zeyli
Yirmi Birinci Mektup  olup, Mektubât  mecmûas ına idhal edildi ğinden bu-
raya dercedilmedi.BİRİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------    325
Yirmi Yedinci Lem'a
Eskişehir  Mahkeme Müdafaas ı  olup, teksir Lem’alar  mecmûas ında ve 
kısmen de Tarihçe-i Hayat ’ta neşredilmiştir.
Yirmi Sekizinci Lem'a
Baz ı k ısımlar ı buraya dercedilen bu risalenin tamam ı, teksir Lem’alar  
mecmûas ında neşredilmiştir.
İkinci Nükte
(Yirmi İkinci Nüktenin İkincisidir.)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 أَنْ ُïĺأُرِ אƯĨوَ رِزْقٍ ْīِĨ ْħُıْĭِĨ ُïĺأُرِ אƯĨُونِ۝ïُ×ْđَĻِĤ َّźإِ َ÷ْĬِْŸوَا َّīِåْĤا ُÛْĝَĥَì َאĨوَ
1ُīĻِÝَĩْĤا َّةِĳُĝْĤا ذُو َّزَّاقُóĤا َĳُİ َّٰųا نِ۝إِنَّĳُĩِđْĉُĺ
Şu âyet-i kerîmenin zâhir mânâs ı çok tefsirlerin beyân ına göre yüksek 
i’câz- ı Kur’ânî ’yi göstermedi ğinden, çok zaman zihnime ili şiyordu. Kur’ân ’ın 
feyzinden gelen gayet güzel  ve yüksek mânâlar ından üç veçhini icmâlen be-
yân edece ğiz.
Birincisi
Cenâb- ı Hak , Resûlüne âit olabilecek baz ı hâlleri, Resûlünü tekrim ve 
teşrif noktas ında bazen kendine isnâd eder.
İşte burada da: “Resûlüm, size vazife -i risâlet ve tebli ğ-i ubûdiyet  hizme-
tine mukâbil, sizden bir ecir ve ücret  ve mükâfât, bir it’âm  istemez.” mânâs ın-
da, “Ben sizi ibâdet  için halk etmi şim; Bana r ızık  vermek ve it’âm etmek için 
değil.” meâlindeki âyet, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’a âit it’âm ve irzâk ı 
murad etmek gerektir. Yoksa gayet bedihî bir mâlûmu i’lam kabîlinden olur; i’câz- ı Kur’ân ’ın belâgat ine uygun gelmez.
1 “Ben cinleri ve insanlar ı sırf Beni tan ıyıp yaln ız Bana ibadet etsinler diye yaratt ım. Onlardan nafaka 
istemiyorum, beni yedirip beslemelerini de istemiyorum. As ıl bütün mahluklar ın r ızıklar ını veren, kâmil 
kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah Teâlâ’d ır.” (Zâriyât sûresi, 51/56-58 )
İkinci Vecih
İnsan r ızka çok müptelâ oldu ğu için, r ızka çal ışmak bahânesi, ubûdiyete 
mâni tevehhüm edip, kendine bir özür bulmamak için âyet-i kerîme diyor ki: “Siz ubûdiyet  için halk olunmu şsunuz. Netice-i hilkatiniz ubûdiyettir . R ızka 
çal ışmak, emr-i ilâhî noktas ında bir nevi ubûdiyettir. Benim mahlûkat ım ve r ı-
zıklar ını derûhte etti ğim nefisleriniz ve iyaliniz ve hayvanât ınızın r ızkını tedarik 
etmek, âdetâ Bana âit r ızık  ve it’âm ı ihzâr etmek için yarat ılmam ışsınız. Çün-
kü Rezzâk  Benim. Sizin müteallikat ınız olan ibâd ımın r ızkını Ben veriyorum. 
Siz bunu bahâne edip ubûdiyeti  terk etmeyiniz!”
Eğer bu mânâ olmazsa Cenâb- ı Hakk ’a r ızık  vermek ve it’âm  etmek mu-
hâliyeti bedihî ve mâlûm oldu ğundan, i’lâm- ı mâlûm kabîlinden olur. 
İlm-i 
Belâgat ’te bir kâide-i mukarreredir ki: Bir kelâm ın mânâs ı mâlûm ve bedihî 
ise, o mânâ murad de ğil, onun bir lâz ımı, bir tâbii muradd ır. Meselâ, sen 
birisine desen: “Sen hâf ızsın.” O, mâlûmunu i’lâm kabîlinden olur. Demek 
maksûd mânâs ı budur ki: “Ben senin hâf ız olduğunu biliyorum.” Bildi ğimi 
bilmediği için ona bildiriyorum.
İşte, bu kâideye binâen, âyet, Cenâb- ı Hakk ’a r ızık  vermeyi ve it’âm  etme-
yi nefyetmekten kinâye olan mânâ şudur: “Bana âit olup ve r ızıklar ını taahhüd  
ettiğim mahlûkat ıma r ızık yetiştirmek için halk olunmam ışsınız. Belki as ıl vazi-
feniz ubûdiyettir . Evâmirime göre r ızka çabalamak da bir nevi ibâdettir.”
Üçüncü Vecih
Sûre-i İhlâs ’ta nas ıl ki 1ْïَĤĳُĺ ْħَĤوَ ْïِĥَĺ ْħَĤ zâhir mânâs ı mâlûm ve bedihî oldu-
ğundan, o mânân ın bir lâz ımı muradd ır. Yani: “Vâlide ve veledi bulunanlar, 
ilâh olamazlar.” mânâs ında ve Hazreti İsâ (aleyhisselâm)  ve Üzeyr (aleyhisselâm)  ve 
melâike  ve nücûmlar ın ve gayr-i hak mâbûdlar ın ulûhiyetlerini nefyetmek 
kasd ıyla, ezelî ve ebedî mânâs ında Cenâb- ı Hakk ’ın ْïَĤĳُĺ ْħَĤوَ ْïِĥَĺ ْħَĤ –gayet be-
dihî ve mâlûm hükmetti ği gibi–, aynen onun gibi, bu misâlimizde de “R ızık  ve 
it’âm  kabiliyeti olan e şya, ilâh ve mâbûd olamazlar.” mânâs ında “Mâbûdu-
nuz olan Rezzâk -ı Zülcelâl  sizden kendine r ızık  istemez ve siz O’nu it’âm için 
yarat ılmam ışsınız.” meâlindeki âyeti; r ızka muhtaç ve it’âm edilen mevcûdât, 
mâbûdiyete lây ık değiller, demektir.
Said  Nursî
1 “Ne doğurdu, ne de do ğuruldu.” ( İhlâs sûresi, 112/3)328  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1نَĳُĥאئِƯĜ ْħُİ أَوْ
Re’fet , نَĳُĥאئِƯĜ ْħُİ أَوْ âyet-i celilesindeki نَĳُĥאئِƯĜ ْħُİ أَوْ kelimesinin mânâs ını 
merak  edip sormas ı münâsebetiyle ve hapiste sabah namaz ından sonra sâ-
irler gibi yatmas ından gelen rehavet  dolay ısıyla, elmas gibi kalemini atâlete  
uğratmamak için yaz ılm ıştır.
Uyku Üç Nevi'dir
Birincisi
Gaylûle dir ki, fecirden sonra tâ vakt-i kerâhet  bitinceye kadard ır. Bu uy-
ku , r ızkın noksaniyetine ve bereketsizli ğ ine –hadîsçe– sebebiyet verdi ği için, 
hilâf- ı sünnettir. Çünkü r ızık  için sa’yetmenin mukaddemât ını ihzâr etmenin 
en münasip zaman ı, serinlik vaktidir.2 Bu vakit geçtikten sonra bir rehavet  âr ız 
olur. O günkü sa’ye ve dolay ısıyla da r ızka zarar verdi ği gibi, bereketsizli ğe de 
sebebiyet verdi ği, çok tecrübelerle sâbit olmu ştur.
İkincisi
Feylûle dir ki, ikindi namaz ından sonra ma ğribe kadard ır. Bu uyku  öm-
rün noksaniyeti ne, yani uykudan gelen sersemlik cihetiyle3 o günkü ömrü 
nevm-âlûd , yar ı uyku, k ısac ık bir şekil ald ığından maddî bir noksaniyet gös-
terdiği gibi, mânevî cihetiyle de, o gün hayat ının maddî ve mânevî neticesi 
ekseriya ikindiden sonra tezâhür etti ğinden,4 o vakti uyku ile geçirmek, o neti-
ceyi görmemek hükmüne geçti ğinden, güyâ o günü ya şamam ış gibi oluyor.
1 “Yahut gündüz uykusunda iken..” (A’râf sûresi, 7/4 )
2 Günün ilk saatlerindeki berekete dair bkz.: Ebû Dâvûd, cihâd  78; İbni Mâce, ticâret  41; Tirmizî, 
büyû’  6.
3 İkindi namaz ından sonra uyuman ın zararl ı olabilece ğini ifade eden hadis-i şerif için bkz.: Ebû Ya’lâ, 
el-Müsned 8/316; ed-Deylemî, el-Müsned  3/493.
4 Kullar ı teftiş eden meleklerin sabah ve ikindi vakti toplan ıp, gördüklerini Cenâb- ı Hakk’a bildirdiklerine 
dair hadis-i şerif için bkz.: Buhârî, mevâkîtü’s-salât  16, bed’ü’l-halk  6, tevhîd  23, 33; Müslim, mesâ-
cid 210; Muvatta, kasru’s-salât  82; Nesâî, salât  21.YİRMİ SEKİZİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------   329
Üçüncüsü
Kaylûle dir ki, bu uyku  sünnet-i seniyye dir.1 Duhâ vaktinden, ö ğleden 
biraz sonraya kadard ır. Bu uyku, gece  kıyam ına sebebiyet verdi ği için sün-
net  olmakla beraber, Ceziretü’l-Arab ’da vaktü’z-zuhr  denilen şiddet-i hararet 
zaman ında bir ta’til-i e şgal , âdet-i kavmiye  ve muhîtiye oldu ğundan, o sün-
net-i seniyyeyi daha ziyâde kuvvetlendirmi ştir. Bu uyku, hem ömrü, hem r ızkı 
tezyide medârd ır. Çünkü yar ım saat kaylûle, iki saat gece uykusuna muâdil 
gelir. Demek, ömrüne her gün bir buçuk saat ilâve ediyor. R ızık  için çal ışmak 
müddetine, yine bir buçuk saati ölümün karde şi  olan uykunun2 elinden kur-
tar ıp yaşatıyor ve çal ışmak zaman ına ilâve ediyor.
Said  Nursî
f
“Bu da Güzeldir”
3ِّٰųا لَĳُøرَ َאĺ ْכَĻَĥَĐ َمٍŻَø ِėْĤأَ ُėْĤوَأَ َةٍŻَĀ ِėْĤأَ ُėْĤأَ cümlesi, namaz  tesbihâ-
tı nda okunurken inki şâf  eden latîf bir nükteyi uzaktan uza ğa gördüm. Tama-
mını tutamad ım; fakat i şaret nev’inden bir-iki cümlesini söyleyece ğim.
Gördüm ki; gece âlemi , dünyan ın yeni aç ılm ış bir menzili gibidir. Yats ı 
namaz ında o âleme girdim. Hayalin fevkalâde inbisât ından ve mâhiyet-i insâ-
niyenin bütün dünya  ile alâkadarl ığından, koca dünyay ı o gecede bir menzil 
gibi gördüm. Zîhayatlar ve insanlar o derece küçüldüler, görünmeyecek de-recede küçüldüler. Yaln ız o menzili şenlendiren ve ünsiyetlendiren ve nurlan-
dıran tek Şahsiyet-i Mâneviye-i Muhammediye ’yi 
(aleyhissalâtü vesselâm)  hayalen 
müşâhede ettim. Bir adam yeni bir menzile girdi ği zaman, menzildeki zâtlara 
selâm  ettiği gibi,4 “Binler selâm5(Hâşiye) Sana Yâ Resûlallah!” demeye bir arzuyu
1 Efendimiz bu uykuyu, “Kaylûle uykusuna yat ınız, çünkü şeytanlar kaylûle yapmaz.” buyurarak tavsiye 
etmiş (et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat 1/13); ayr ıca kendileri de bu şekilde yapm ışlard ır: Buhârî, 
isti’zân  16, 39, 41, cum’a  40, 41, hars 21, et’ime  17, Müslim, fezâil  84, cum’a  30.
2 “Uyku, ölümün karde şidir.” mânâs ındaki hadis için bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  8/342; el-
Beyhakî, Şuabü’l-îmân  4/183; İbnü’l-Mübârek, ez-Zühd  s.79.
3 Sana milyonlar salât ve milyonlar selâm olsun Yâ Resûlallah.
4 Bir mekana girildi ğinde orada bulunanlara selam verilmesini tavsiye buyuran âyet-i kerîme ve hadis-i 
şerif için bkz.: Nûr sûresi, 24/27; el-Hâkim, el-Müstedrek  2/436; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  6/507.
5 (Hâşiye) Zât- ı Ahmediye ’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  gelen rahmet, umum ümmetin ebedî zaman-
daki ihtiyâcat ına bak ıyor. Onun için, gayr-i mütenâhî salât  yerindedir. Acaba, dünya  gibi 
koca , büyük ve gafletle karanl ıklı, vahşetli ve hâlî bir hâneye birisi girse; ne kadar tedeh-
hüş, tevahhu ş, telâş  eder; ve birden o hâneyi tenvir ederek Enîs , Mûnis , Habîb , Mahbûb  bir 330  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 içimde co şar buldum. Güyâ bütün ins ü cinnin adedince selâm  ediyorum, 
yani Sana tecdid-i biat , memuriyetini kabul ve getirdi ğin kanunlar ına itaat ve 
evâmirine teslim ve taarruzumuzdan selâmet bulaca ğını selâm ile ifade edip, 
benim dünyam ın eczâlar ı, zîşuûr mahlûklar ı olan umum cin ve insi konu ştu-
rup, her birerlerinin nâm ına bir selâm ı, mezkûr mânâlarla takdim ettim.
Hem o getirdi ği nur ve hediye ile, benim bu dünyam ı tenvir etti ği gibi, 
herkesin bu dünyadaki dünyalar ını tenvir ediyor, nimetlendiriyor diye, o he-
diyesine şâkirane bir mukâbele nev’inden “Binler salavât  Sana insin!” dedim. 
Yani, “Senin bu iyili ğine karşı biz mukâbele edemiyoruz, belki Hâl ıkımızın 
hazine-i rahmetinden gelen ve semâvât ehlinin adedince rahmetler Sana gel-mesini niyaz ile şükran ımızı izhâr ediyoruz.” mânâs ını hayalen hissettim.
O Zât- ı Ahmediye  
(aleyhissalâtü vesselâm)  ubûdiyeti  cihetiyle halktan Hakk’a 
teveccühü hasebiyle rahmet mânâs ındaki salât ı ister. Risâleti cihetiyle Hak’tan
halka elçili ği haysiyetiyle selâm  ister. Nas ıl ki cin ve ins adedince selâma lây ık 
ve cin ve ins adedince umumî tecdid-i biat ı takdim ediyoruz. Öyle de, semâvât 
ehli adedince, hazine-i rahmetten her birinin nâm ına bir salâta lây ıktır. Çün-
kü getirdi ği nur ile her bir şeyin kemâli görünür ve her bir mevcudun k ıymeti 
tezâhür eder ve her bir mahlûkun vazife-i rabbâniye si müşâhede olunur ve 
her bir masnûdaki makâs ıd-ı ilâhiye tecelli  eder. Onun için her bir şey, lisân- ı 
hâl  ile olduğu gibi, lisân- ı kâl i de olsayd ı, 1ِّٰųا لَĳُøرَ َאĺ ْכَĻَĥَĐ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤاَ 
diyecekleri kat’î oldu ğundan biz umum onlar ın nâm ına
 َכِĥَĩْĤا َدِïَđِÖوَ ِ÷ْĬِْŸوَا ِّīِåْĤا َدِïَđِÖ ِّٰųا لَĳُøرَ َאĺ ْכَĻَĥَĐ َمٍŻَø ِėْĤأَ ُėْĤوَأَ َةٍŻَĀ ِėْĤأَ ُėْĤأَ
2مِĳُåُّĭĤوَا
mânen deriz.
3ْÛَĩَّĥَøوَ ِįْĻَĥَĐ ْÛَّĥَĀ ُįَכَŻْĨوَأَ ۪įِùْęَĭِÖ ĵّٰĥَĀ َّٰųا أَنَّ כَĻِęَכْĻَĘ
Said  Nursî
f
Yaver-i Ekrem  sad ırda görünüp, o hânenin Mâlik -i Rahîm -i Kerîmini o hânenin her e şyas ıy-
la tarif edip tan ıttırsa ne kadar sevinç, ünsiyet , sürur, ışık, ferah verdi ğini k ıyâs ediniz. Zât- ı 
Risâletteki salavât ın k ıymetini ve lezzetini takdir ediniz!
1 Salât ve selâm Sana olsun Yâ Resûlallah.
2 Cinler ve insanlar say ısınca, melekler ve y ıldızlar adedince sana milyonlar salât ve milyonlar selâm 
olsun Yâ Resûlallah.
3 Allah’ ın bizzat O’na salât etmesi ve meleklerinin de O’na salât ü selâmda bulunmas ı, O’nun de ğerini 
anlaman için sana yeter..YİRMİ SEKİZİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------   331
[Vahdetü'l-vücuda Dâir]
Aziz karde şim,
Vahdetü’l-vücud a dâir bir parça izahat istiyorsunuz. Bu meseleye dâir Otuz 
Birinci Mektup ’un bir lem’as ında, Hazreti Muhyiddin ’in bu meseledeki fikrine 
karşı, gayet kuvvetli ve izahl ı bir cevap vard ır. Şimdilik bu kadar deriz ki:
Bu mesele-i vahdetü’l-vücudu şimdiki insanlara telkin etmek, ciddî zarar 
verir. Nas ıl ki teşbihât ve temsiller, havass ın elinden avâm ın eline ve ilmin 
elinden cehlin eline girse, hakikat telâkki edilir.1(Hâşiye) Öyle de, vahdetü’l-vü-
cud  meselesi gibi hakâik-i ulviye , ehl-i gaflet  ve esbab içine dalan avâmlara 
girse, tabiat  telâkki edilir ve üç mühim zarar verir:
Birincisi
Vahdetü’l-vücudun me şrebi, Cenâb- ı Hak  hesab ına kâinat ı âdetâ inkâr  
etmek iken, avâma girdikçe, gafil  avâmlara, hususan maddiyyûn  fikirleriyle 
âlûde olan fikirlere girdikçe, kâinat  ve maddiyat hesab ına ulûhiyeti inkâr yo-
luna gider.
İkincisi
Vahdetü’l-vücud  meşrebi, mâsivâ-y ı ilâhî nin rubûbiyetini o derece şid-
detle reddeder ki, mâsivây ı inkâr  ve ikiliği ref’ ediyor. De ğil nüfûs-u emmâ-
renin, belki her bir şeyin müstakil vücudunu görmemek iken, bu zamanda 
fikr-i tabiat ın istilâs ıyla ve gurur ve enaniyetin nefs-i emmâre yi şişirmesiyle 
ve âhireti ve Hâl ıkı bir derece unutmak cihetiyle baz ı nüfûs-u emmâre küçük 
birer firavun, âdetâ nefsini mâbûd ittihâz etmek istidâd ında bulunan insan-
lara vahdetü’l-vücudu telkin etmek, nefs-i emmâreyi, –el-iyâzü billâh!– öyle şımart ır ki, ele avuca s ığmaz.
Üçüncüsü
Tagayyür, tebeddül, tecezzi, tahayyüzden mukaddes, münezzeh, müberrâ,
1 (Hâşiye) Nas ıl ki iki melâike , teşbihin s ırrı münâsebetiyle Sevr  ve Hût  tesmiye edilen*1, avâm-
ca koca  bir öküz ve koca bir bal ık  telâkki edilmi ştir.
*1 et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/636; İbni Abdilberr, et-
Temhîd  4/9.332  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
muallâ olan Zât- ı Zülcelâl ’in vücub-u vücuduna ve tekaddüs ve tenezzühüne 
muvâf ık düşmeyen tasavvurâta sebebiyet verir ve telkinât -ı bât ılaya medâr 
olur.
Evet, vahdetü’l-vücud dan bahseden; fikren seradan Süreyyâ ’ya ç ıka-
rak, kâinat ı arkas ında b ırak ıp nazar ını Arş -ı Âlâ’ya diken, isti ğrakî bir sûrette 
kâinat ı mâdum say ıp her şeyi doğrudan do ğruya kuvvet-i îmân  ile Vâhid-i 
Ehad ’den görebilir. Yoksa kâinat ın arkas ında durup kâinata bakan ve önün-
de esbâb ı gören ve Fer ş ’ten nazar  eden, elbette esbab içinde bo ğulup, tabiat  
batakl ığına düşmek ihtimâli var. Fikren Ar ş ’a ç ıkan, Celâleddin-i Rumî  gibi 
diyebilir: “Kula ğını aç! Herkesten i şittiğin sözleri, f ıtrî fonoğraflar gibi Cenâb- ı 
Hak ’tan işitebilirsin.” Yoksa, Celâleddin gibi bu derece yükse ğe ç ıkamayan 
ve Ferş’ten Arş’a kadar mevcûdât ı ayna  şeklinde görmeyen adama, “Kulak 
ver, herkesten kelâmullah ’ı işitirsin!” desen, mânen Ar ş’tan Ferş’e sukût eder 
gibi, hilâf- ı hakikat tasavvurât- ı bât ıla ya giriftâr olur!..
1نَĳُ×َđْĥَĺ ْħِıِĄْĳَì ĹِĘ ْħُİذَرْ َّħُà ُّٰۙųا ِģُĜ
2َאبِÖَْرْŶا َبِّóِĤوَ َابِóُّÝĥِĤ َאĨ
 ĵَĥَĐ َïِıَüوَ ُįُÜَאęِĀ َאلِáْĨَْŶا ِÙَıَÖَאýُĨ ْīَĐ ْÛَİَّõَĭَÜوَ ُįُÜذَا َאهِ×ْüَْŶا ِīَĐ َّسَïَĝَÜ ْīَĨ َאنَéْ×ُø
3َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ َźوَ ُįُĤَŻَä َّģَä ُįُÜَאĺاٰ ۪įِÝَّĻِÖĳُÖرُ
Said  Nursî
Bir Suale Cevap
Mustafa Sabri ile Musa Bekûf ’un efkârlar ını müvâzene etmek için vak-
tim müsaid de ğildir. Yaln ız bu kadar derim ki: “Birisi ifrât etmi ş, diğeri tefrit 
ediyor.” Mustafa Sabri  gerçi müdafaat ında Musa Bekûf’e nisbeten hakl ıdır, 
fakat Muhyiddin  gibi ulûm-u İslâmiye ’nin bir mucizesi bulunan bir zât ı tezyifte 
haks ızd ır.
1 “Sen “Allah” de; sonra b ırak onlar ı dald ıklar ı batakl ıkta oynayadursunlar.” (En’âm sûresi, 6/91 )
2 Herşeyin Rabbi olan Allah’ ı hakk ıyla tan ımak, topraktan yarat ılan bir varl ığın haddine mi dü şmüş! O 
nerede.. bu nerede..?!
3 Zât ı, benzerlerden mukaddes; s ıfât ı, emsâllerine benzemekten münezzeh; âyetleri de rubûbiyetine şâhit 
olan Allah, her türlü kusurdan, eksiklikten, noksanl ıktan uzakt ır. O, yüceler yücesidir. O’ndan ba şka 
ilâh da yoktur.YİRMİ SEKİZİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------   333
Evet, Muhyiddin , kendisi hâdî ve makbuldür. Fakat her kitab ında mühdî 
ve mürşid  olam ıyor. Hakâikte çok zaman mîzans ız gittiğinden, kavâid-i Ehl-i 
Sünnet ’e muhalefet ediyor. Ve baz ı kelâmlar ı, zâhiri dalâlet  ifade ediyor; fa-
kat kendisi dalâletten müberrâd ır. Bazen kelâm küfür  görünür; fakat sahibi 
kâfir olamaz. Mustafa  Sabri  bu noktalar ı nazara almam ış; kavâid-i Ehl-i Sün-
net ’e taassub cihetiyle baz ı noktalarda tefrit etmi ş.
Musa Bekûf  ise, ziyâde teceddüde taraftar ve asrîli ğe mümâşâtkâr ef-
kâr ıyla çok yanl ış gidiyor. Baz ı hakâik-i İslâmiye ’yi yanl ış te’viller ile tahrif 
ediyor. Ebu’l-Alâ-y ı Maarrî  gibi merdut bir adam ı, muhakkikînlerin fevkinde 
tuttuğundan ve kendi efkâr ına uygun gelen Muhyiddin ’in Ehl-i Sünnet ’e mu-
halefet eden meselelerine ziyâde taraftarl ığından, ziyâde ifrât ediyor.
َّאĭِĨ َ÷ْĻَĤ ْīَĨ ĵَĥَĐ َאĭِ×ُÝכُ ُÙَđَĤَאĉُĨ ُمُóْéَÜ :ِīĺِّïĤا ĹِĻْéُĨ אَلَĜ
Yani, “Bizden olmayan ve makam ımızı bilmeyen, kitaplar ımızı okuma-
sın, zarar görür.” Evet bu zamanda Muhyiddin ’in kitaplar ı, hususan vahde-
tü’l-vücud a dâir meselelerini okumak, zararl ıdır.
Said  Nursî
f
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
Nev-i be şerin ağlanacak gülmelerine, endi şe-i istikbâl  ve âk ıbet-bînlik 
adesesiyle, gayet şâşaal ı bir gece bayram ında, hapishâne penceresinden ba-
karken, nazar -ı hayalime inki şâf  eden bir vaziyeti beyân ediyorum. Sinemada, 
eski zamanda mezaristanda yatanlar ın vaziyet-i hayatiyeleri göründü ğü gibi, 
yak ın bir istikbâlde mezaristan  ehli olanlar ın, müteharrik cenazelerini görmü ş 
gibi oldum. O gülenlere a ğlad ım. Birden bir tevahhu ş, bir ac ımak hissi geldi. 
Akl ıma döndüm, hakikatten sordum: “Bu hayal  nedir?” Hakikat dedi ki:
“Elli sene sonra, bu kemâl-i ne şe ile gülen ve e ğlenen zavall ılardan, el-
liden beşi, beli bükülmü ş yetmiş yaşlı ihtiyarlar  gibi; k ırk beşi, mezaristan da 
çürümüş bulunacaklar. O güzel  sîmalar, o ne şeli gülmeler, z ıdlar ına ink ılâp 
etmiş olacaklar. 1ٌÕĺِóَĜ اٰتٍ ُّģכُ kâidesiyle; madem, yak ında gelecek şeylerin 
gelmiş gibi görülmesi bir derece hakikattir; elbette gördü ğün hayal  değildir.
1 “Her gelecek şey yak ınd ır.” (es-Suyûtî, ed-Düreru’l-müntesira  s.15; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/149. 
Ayr ıca bkz.: İbni Mâce, mukaddime  7; Dârimî, mukaddime  23)334  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Madem dünyan ın gafletkârâne  gülmeleri, böyle a ğlanacak ac ı hâllerin 
perdesidir ve muvakkat ve zevâle mâruzdur; elbette bîçâre insanlar ın ebed-
perest  kalbini ve a şk-ı bekâ ya meftun olan rûhunu güldürecek, sevindirecek, 
meşrû dâiresinde ve müte şekkirâne, huzurkârâne, gafletsiz, masumane e ğ-
lencelerdir ve sevâp  cihetiyle bâkî kalan sevinçlerdir. Bunun içindir ki, bay-
ramlarda, gaflet  istilâ edip, gayr-i me şrû  dâireye sapmamak için, rivâyetlerde 
zikrullaha ve şükre çok azîm tergîbât vard ır.1 Tâ ki; bayramlarda o sevinç ve 
sürûr nimetlerini şükre çevirip, o nimeti idame ve ziyâdele ştirsin. Çünkü şü-
kür , nimeti ziyâdele ştirir,2 gaflet  ise kaç ırır.
Said  Nursî
f
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
3ءِĳُّùĤِאÖ َّאرَةٌĨََŶ َ÷ْęَّĭĤا إِنَّ
Meâli: 4(Hâşiye) “Nefis  dâimâ kötü şeylere sevk eder.” âyetinin, hem de
5ْכَĻَ×ْĭَä َīْĻَÖ ĹِÝَّĥĤا ُכَùْęَĬ ُوِّكَïَĐ ٰىïْĐأَ
mânâ-y ı şerifi: “Senin en zararl ı düşman ın nefsindir.” hadîsinin bir nüktesidir.
Tezkiye siz nefs-i emmâresi  bulunmak şart ıyla kendi nefsini be ğenen ve 
seven adam, ba şkas ını sevmez. E ğer zâhirî sevse de samimî sevemez, belki 
ondaki menfaatini ve lezzetini sever. Dâimâ kendini be ğendirmeye ve sev-
dirmeye çal ışır ve kusuru nefsine almaz; belki avukat  gibi kendini müdafaa 
ve tebrie eyler. Mübalâ ğalar ile, belki yalanlarla nefsini medh ü tenzih ederek 
âdetâ takdis eder ve derecesine göre 6ُįĺٰĳَİ ُįَıٰĤإِ َñَíَّÜا ِīَĨ âyetinin bir tokad ını 
yer.
1 Allah’ ı çokça zikretmeye te şvik eden âyet-i kerîmeler ve hadis-i şerifler için bkz.: Cum’a sûresi, 62/10; 
Dehr sûresi, 76/25; Enfâl sûresi, 8/45; Müslim, zikir 2, 3, 4; Tirmizî, zühd  63; Ebû Dâvûd, cihâd  14. 
Şükre teşvik eden rivâyetler için bkz.: Bakara sûresi, 2/152, 172; Nahl sûresi, 16/114; Müslim,  münâ-
fikîn  79, 80, 81, Ebû Dâvûd, edeb  110.
2 Şükrün nimeti ziyadele ştirdiğine dair bkz.: “E ğer şükrederseniz, Ben nimetlerimi daha da art ırırım.” 
(İbrahim sûresi, 14/7 )
3 Yûsuf sûresi, 12/53 .
4 (Hâşiye) Bu parçan ın da, herkese faydas ı var.
5 ed-Deylemî, el-Müsned  3/408; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/148.
6 “(Baksana) şu kendi heva ve heveslerini tanr ı edinen kimseye!” (Furkan sûresi, 25/43; Câsiye sûresi, 
45/23)YİRMİ SEKİZİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------   335
Temeddühü ve sevdirmesi ise, aksü’l-amel  ile istiskali celb eder, so ğuk 
düşürtür. Hem amel-i uhrevîde ihlâs ı kaybeder, riyây ı kar ıştırır. Âk ıbeti gör-
meyen ve neticeleri dü şünmeyen ve lezzet -i hâz ıraya müptelâ olan, hisse ve 
hevâ-y ı nefse ma ğlûp olup, yolunu şaşırm ış hissin fetvas ıyla, bir saat lezzet 
için bir sene hapiste yatar. Bir dakika gurur veya intikam yüzünden on sene cezâ görür. Âdetâ ders ald ığı Amme Cüzü’ nü bir tek şekerlemeye satan hevâî 
bir çocuk  gibi, elmas k ıymetinde bulunan hasenât ını, hissini ok şamak için ve 
hevâs ını memnun etmek için ve hevesini tatmin  etmek için, ehemmiyetsiz 
cam parçalar ı hükmündeki lezzetlere, enaniyetlere vesîle  edip, kârl ı işlerde 
hasâret eder.
1َאنِùْĬِْŸوَا ِّīِåْĤا ِّóَü ْīِĨوَ َאنِĉْĻَّýĤوَا ِ÷ْęَّĭĤا ِّóَü ْīِĨ َאĭْčَęْèا َّħُıّٰĥĤاَ
f
Suâl : K ısa bir zamandaki küfre mukâbil, hadsiz bir zaman cehennem de 
hapis  nas ıl adâlet  olur?
Elcevap Elcevap : Sene, üç yüz altm ış beş gün hesab ıyla, bir dakikada katl , yedi 
milyon sekiz yüz seksen dört bin dakika hapis  iktizâs ı kanun -u adâlet  iken; 
bir dakika küfür , bin katl hükmünde oldu ğundan, yirmi sene ömrünü küfürle 
geçiren ve küfür ile ölen bir adam, kanun-u adâletle elli yedi trilyon iki yüz bir milyar iki yüz milyon sene be şerin kanun-u adâletiyle hapse müstehak olur. 
Elbette 
2ًاïَÖأَ אƯıĻِĘ َīĺِïِĤَאì adâlet-i ilâhî  ile vech-i muvafakat ı bundan anla şılı-
yor.
Birbirinden gayet uzak iki adedin s ırr- ı münâsebeti şudur ki: Katl ve kü-
für , tahrip ve tecâvüz oldu ğu için, gayre tesirat yapar. Bir dakikada katl , lâ-
akal zâhirî âdete göre on be ş sene maktul ün hayat ını selb eder, onun yerine 
hapse girer. Bir dakika küfür, bin bir esmâ-y ı ilâhîyi inkâr   ve nukûşlar ını tezyif 
ve kâinat ın hukukuna tecâvüz ve kemâlât ını inkâr ve hadsiz delâil-i vahdâni-
yeti tekzip ve şehâdetlerini reddetmek oldu ğundan kâfiri, bin seneden ziyâde 
esfel-i safilîne atar, 3َīĺِïِĤَאì ’de hapseder.
Said  Nursî
f
1 Allah’ ım bizi nefsin, şeytan ın, cinlerin ve insanlar ın şerrinden koru.
2 “Onlar cehennemde ebedî kalacaklard ır.” (Nisâ sûresi, 4/169; Ahzâb sûresi, 33/65; Cin sûresi, 
72/23)
3 Ebedî, sonsuz.336  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Mânidar Bir Tevâfuk-u Latîfe
Risale-i Nur  şâkirtlerini itham ettikleri ve cezâlar ını istedikleri 163. mad-
desine, Risale-i Nur  müellifinin medresesine, yüz elli bin lira verilmesine dâir 
lâyihan ın, 200 meb’ustan 163 meb’us un adedine tevâfuk  edip, mânen o te-
vâfuk diyor ki: Hükûmet-i Cumhuriye nin 163 meb’usun takdirkârâne imzala-
rı, 163. madde-i kanuniye nin hükmünü, onun hakk ında iptâl ediyor.
Hem yine mânidar bir tevâfukât- ı latîfedendir ki, Risale-i Nur ’un 128 par-
ças ı, 115 parça kitap ediyor. Risale-i Nur’un şâkirtlerinin ve müellifinin meb-
de-i tevkifi olan 27 Nisan 1935 tarihi ile, mahkemenin karar ve hüküm tarihi olan 19 A ğustos 1935 tarihi olmas ına nazaran, 115 gün olup, Risale-i Nur 
kitaplar ı adedine tevâfuk  etmekle beraber, istintak edilen, 115 suçlu gösteri-
len eşhas ın da adedine tam tam ına tevâfuk etti ği gibi, gösteriyor ki: Risale-i 
Nur müellifinin ve şâkirtlerinin ba şına gelen musîbet , bir dest-i inâyetle tanzim 
ediliyor.
1(Hâşiye)
f
Bu Lem’a’n ın başında İmam Ali (radiyallâhu anh) , Risale-i Nur ’a işaret etti-
ğinden, bir karde şimiz heyecanl ı bir iştiyakla Risale-i Nur ’a, Elmas , Cevher , 
Nur ismini tak ıp tekrar ederek yazm ıştı. Bu Lem’a’n ın âhirinde derci münasip 
görüldü.
Takvâ  dâiresinde bulunan talebe, deli de olsa, acaba Risale-i Nur ’un ve k ıy-
metli elmas ın nurundan ayr ılabilir mi? Öyle tahmin ederim ki: Risale-i Nur ’un
bu âciz talebeniz kadar kerâmetini, faziletini, lezzetini yiyen, tatl ı meyvesinden 
koparan nadirdir. Hem bu kadar âcizli ğim ile beraber, Risale-i Nur’a hizmet 
edemediğim hâlde göstermi ş olduğunuz teveccühe medyûn-u şükran ım. Bi-
nâenaleyh, Risale-i Nur’dan bendeniz de ğil, hiçbir talebeniz o mübarek el-
mastan ve lezzetten ayr ılamaz.
Aff ınıza mağruren, Risale-i Nur ’un bu defaki taharriyat ında iki kerâme-
ti meydana aynen ç ıkm ıştır. Hapishâne içerisinde polis, jandarma ve gardi-
yanlar müthi ş arama yaparken, o esnada hiç kimse görmeden, yedi-sekiz 
yaşında, hem şiremin mahdumu, mekteb çantas ının içerisine Risale-i Nur ’un 
1 (Hâşiye) Cây- ı dikkattir ki: Risale-i Nur  şâkirtlerinin tevkiflerinin bir k ısm ı 25 Nisan 1935 tari-
hinde ba şlam ış olup, kararnamede suçlu gösterilen 117 kimse ise de, ikisinin ismi müker-
rer olmas ına nazaran bu sûretle şâkirtlerin adedi 117 adedine o k ısm ın tevkifinden hüküm 
tarihine kadar 117 gün olmakla tevâfuk  edip, evvelki tevâfukâta bir letâfet daha katm ıştır.YİRMİ SEKİZİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------   337
nüshalar ını koyarak al ıp gitmiştir. Arama, bendenizin odas ında idi. Çocuk 
odaya geldi, odada telâ ş  görünce, odan ın bir taraf ında ayr ıca duran Risa-
le-i Nur’lar ı çantas ına koydu ve içerideki memurlar ın hiçbirisi fark ına varma-
dı, çocuğa da bir şey demediler. Fedâkâr çocuk  doğruca vâlidesine gidiyor. 
“Day ımın dâimâ bize okudu ğu Risale-i Nur’lar ı getirdim. Bunlar ı alacaklar-
mış. Ben onlar ın haberi olmadan, onlar ba şka mektup , kitap kar ıştırırlarken 
ald ım, çantama koydum. Bunlar ı iyice bir yere koyunuz, muhafaza ediniz. 
Ben bunlar ın okunmas ını çok seviyorum. Day ım bize bunlar ı okuyordu. O 
okurken ben ba şka bir hâlet kesbediyordum.” diye vâlidesine söylüyor ve 
mektebine avdet ediyor. Bu sayede Elmas , Cevher , Nur’lar ele geçmemi ş 
oluyor.
Bu kerâmet  değil de nedir? Kur’ânî bir mucize de ğil de nedir? Acaba bu 
fazilet, acaba bu lezzet , acaba bu Elmas , Cevher , hangi telifatta vard ır ki, bu 
Elmas, Cevher, Nur’lar, şimdiye kadar hangi zât ın ağzından dökülmü ştür? 
Ben de, hapis  değil, bu Elmas, Cevher, Nur’lar için her an, her dakika, her 
fedâkârl ığı memnuniyetle kabul ederim. Benden sonra bu Elmas, Cevher, 
Nur’lar yoluna evlâd ım Emin de bütün hayat ını sarf etmeye haz ırdır.
İşte bu Elmas , Cevher , Nur ’un ikinci kerâmetini isbât ile, üç ya şından se-
kiz yaşına kadar akrabalar ım ve evlâd ım, bu Elmas, Cevher, Nur’lar için fedâ-
kârâne ve bu yolda hayatlar ını hiç düşünmeden fedâ edeceklerini isbât ede-
rim. Çünkü bu Elmas, Cevher, Nur’u okurken hepsi ba şıma topland ı. Onlar ı 
sevdim ve birer çay verdim; bu Elmas, Cevher, Nur’u okumaya devam ettim. Hepsi birden “Bu nedir? Bu yaz ı nas ıl yaz ıdır?” sordular. Ben de dedim: “Bu 
Elmas, Cevher, Nur’dur!” diye bunlara okumaya ba şlad ım.
Onuncu Söz ’ü okurken saatler geçmi ş. Çocuklar merak ından, anlaya-
mad ıklar ı zaman hemen bendenize soruyorlard ı. Ben de bu Elmas , Cevher , 
Nur ’u onlar ın anlayabilece ği şekilde izah ederken çocuklar
ın renkleri, renk 
renk oluyordu ve güzelle şiyordu. Bendeniz de çocuklar ın yüzüne bakt ıkça 
hepsinde ayr ı ayr ı nurlu Said  görüyordum. Suallerinde “Nur hangisi? Cev-
her hangisi ve Elmas hangisi?” diye sorduklar ında; “Evet Nur, bunu oku-
makt ır. Bak sizde bir güzellik meydana geldi.” Onlar da birbirinin yüzüne 
bakt ılar, tasdik ettiler. “Ya elmas nedir?” “Bu sözleri yazmakt ır. O zaman, 
yani yazd ığınız zaman sizin yaz ılar ınız elmas gibi k ıymetli olur.” Tasdik et-
tiler. “Ya cevher nedir?” “ İşte o da bu kitaptan ald ığınız îmând ır.” Hepsi 
birden şehâdet  getirdiler. Bu sohbette üç-dört saat geçmi ş; bendeniz fark ına 
varmad ım.338  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
“İşte Elmas , Cevher , Nur  budur” dedim. Tasdik ettiler. Hepsi birden ba-
na bak ıyorlard ı ve “Bunu kim yazd ı?” diyorlard ı.
Âciz talebeniz
Şefik
f
Zekâi'nin Rüyas ı
Bu sabah rüyamda, İstanbul ’un Tophâne sâhili ne benzer saf ve berrak 
bir deniz kenar ınday ım. Kuşluk zaman ında oldu ğunu zannetti ğim güneş in zi-
yâs ı, o derya-y ı azîmin üzerinde ho ş par ıltılar husûle getiriyor... Ben deryaya 
müteveccihim. Denizin orta ve cenubu taraf ından yüze yüze sâhile gelen bir 
genç, omuzundaki bir saban ı sâhile ç ıkard ı. Orada bütün karde şlerimize (tah-
liyeden sonra) istikbâl  edilmekteler iken, sâhil boyunu takiben, garptan dolu 
dizgin iki atl ı geliyor. “Üstad geliyor!” dediler. Bu izdiham yar ıldı, hiç durmak-
sızın bu mehib ya ğız atl ı ve esmer çehreli iki zât, şarka doğru uzakla ştılar. Ben, 
o deryaya dalmak üzere iken uyand ım.
Zekâi
f
Tarafgirâne ve Risale-i Nur' a Rakibâne 
Söylenen Sözlere Mukâbildir
Ger medhetmekse tefahurla kendinizi maksad ın,
Risale-i Nur ’un en sönük y ıldızının peykisiniz.
Zinhar seyyare zannetme karde şim, Risale-i Nur ’un,
Arz değil, Âfitab dahi peykidir onun.
Pek yak ında parlayacakt ır âlemde Risale-i Nur ,
Sönmez, belki gizlenir, zira nûrun alâ nûr,Bir nur ki, bahr-i hakikat ve mahz- ı hidâyettir o,
1ٰىïَÝْİا ِīَĨوَ ِيِّĳَّùĤا َاطِóِّāĤا َאبُéْĀأَ ْīَĨ ’y ı oku.
1 “Doğru yolu tutanlar ın, hidayete erenlerin kim oldu ğunu yak ında anlayacaks ınız!” (Tâhâ sûresi, 
20/135 )YİRMİ SEKİZİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------   339
Hak’tan olmaz şikâyet, belki maksat hikâyet,
Şer’in üzere giderken Hakk’a mâlûm.
Risale-i Nur ’a ki, eylemi ştim hem de hizmet,
Risale-i Nur  ki, Aliyyü’l-Murtazâ ve Gavs- ı Âzam .
Celcelutiye’de ve baz ı kasâidde etmi şler işaret,
Risale-i Nur  ki, urvetü’l-vüskâ lenfisâm,
Temessük etmi ştim zira, hem hidâyet ve ayn- ı hakikat ,
Koydular bizleri ki, orada durmu ştu Yusuf (aleyhisselâm) ,
Hem de beraberimizde idi Hazreti Üstad.
Halil İbrahim
f
Yirmi Sekizinci Lem'a'n ın 
Yirmi Sekizinci Nüktesi
 َابٌñَĐ ْħُıَĤوَ رًاĳُèٍ۝دُÕِĬَאä ِّģכُ īِĨ نَĳُĘَñْĝُĺوَ ĵٰĥْĐَْŶا َِŹَĩْĤا ĵَĤإِ نَĳُđَّĩَّùَĺ َź
1ٌÕِĜَאà َאبٌıِü ُįَđَ×ْÜَÉَĘ َÙَęْĉَíْĤا َėِĉَì ْīَĨ َّźٌ۝إِÕِĀوَا
 َابَñَĐ ْħُıَĤ َאĬْïَÝْĐوَأَ ِīĻِĈَאĻَّýĥِĤ ًאĨĳُäرُ َאİَאĭْĥَđَäوَ َçĻِÖَאāَĩِÖ َאĻْĬُّïĤا אءَƯĩَّùĤا َّאĭَّĺزَ ْïَĝَĤوَ
2ِóĻِđَّùĤا
gibi âyetlerin mühim bir nüktesi, ehl-i dalâletin  bir tenkidi münâsebetiyle be-
yân edilecek. Şöyle ki:
Cin ve şeytan ın casuslar ı, semâvât haberlerine kulak h ırsızlığı yap ıp, gay-
bî haberleri getirerek, kâhinler ve maddiyyûnlar ve baz ı ispirtizmac ılar  gibi, 
gâipten haber vermelerini, nüzûl-ü vahy in bidâyetinde vahye bir şüphe getir-
memek için onlar ın o dâimî casuslu ğu, o zaman daha ziyâde şehaplarla recm  
ve men edildi ğine dâir olan mezkûr âyetler münâsebetiyle gayet mühim üç 
başlı bir suale muhtasar bir cevapt ır.
1 “Onlar Mele-i Âla’ya yükselip dinleyemezler ve her taraftan bombard ımana tutulurlar. Dinlemeye 
kalksalar kovulup at ılırlar. Hem onlar için devaml ı bir azap vard ır. Ne var ki içlerinden birisi bir söz 
kırıntısı kapmay ı başarırsa, derhal yak ıcı ve delici bir ışın onu kovalar.” (Sâffât sûresi, 37/8-10 )
2 “Gerçek şu ki, yere en yak ın olan gö ğü lambalarla donatt ık ve onlardan bir k ısm ını şeytanlara at ılan 
mermiler yapt ık. Hem onlara alevli ate ş haz ırlad ık.” (Mülk sûresi, 67/5 )340  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Suâl : Şu gibi âyetlerden anla şılıyor ki, cüz’î ve bazen şahsî bir hâdise-i 
gaybiyeyi de haber almak için, gayet uzak bir mesafe olan semâvât memleketine casus  şeytanlar ın sokulmas ı ve o çok geni ş memleketin 
her taraf ında o cüz’î hâdisenin bahsi varm ış gibi; hangi şeytan  olsa, 
hangi yere sokulsa, yar ım yamalak o haberi i şitecek, getirecek diye 
bir mânây ı ak ıl ve hikmet  kabul etmiyor.
Hem, nass- ı âyetle, semâvât ın üstünde bulunan cennet in meyvelerini ba-
zı ehl-i risâlet  ve ehl-i kerâmet , yak ın bir yerden al ır gibi al ıyormuş.
1 Bazen 
yak ından cenneti temâ şâ ediyormu ş,2 diye nihayet uzakl ık, nihayet yak ınlık 
içinde bir meseledir ki, bu asr ın akl ına s ığmaz?
Hem cüz’î bir şahs ın cüz’î bir ahvâli; küllî ve geni ş olan semâvât memle-
ketindeki Mele-i Âlâ ’nın medâr- ı bahsi olmas ı, gayet hakimâne olan tedvir-i 
kâinat ın hikmetine muvâf ık gelmiyor? Hâlbuki bu üç mesele de hakâik-i İslâ-
miye ’den say ılıyor?
Elcevap Elcevap :
Evvelâ : On Beşinci Söz nâm ındaki bir risalede, “yedi basamak ” nâm ında,
yedi kat’î mukaddime ile, 3ِīĻِĈَאĻَّýĥِĤ ًאĨĳُäرُ َאİَאĭْĥَđَäوَ َçĻِÖَאāَĩِÖ َאĻْĬُّïĤا אءَƯĩَّùĤا َّאĭَّĺزَ ْïَĝَĤوَ
âyetinin ifade etti ği, y ıldızlarla şeytan  casuslar ının semâvâttan ref’ u tard ı, 
öyle bir sûrette isbât edilmi ş ki, en muannit  maddiyyûn u dahi iknâ eder, sus-
turur ve kabul ettirir.
Sâniyen : Bu uzak zannedilen o üç hakikat-i İslâmiye ’yi, k ısa zihinlere 
yak ınlaştırmak için bir temsil ile i şaret edece ğiz. Meselâ, bir hükûmetin dâire-i 
askeriyesi memleketin şark ında ve dâire-i adliyesi garb ında ve dâire-i maarifi 
şimalinde ve dâire-i ilmiyesi cenubunda ve dâire-i mülkiyesi ortas ında bu-
lunsa; telsiz, telefon, telgrafla, gayet muntazam bir sûrette her dâire alâkadar olduğu vaziyetleri görse, haber alsa; âdetâ umum o memleket, adliye  dâiresi 
olduğu hâlde, askerî dâiresidir ve mülkiye dâiresi oldu ğu gibi, ilmiye dâiresi 
oluyor.
1 Hz Meryem’in mâbedde bulunurken yan ında sürekli yiyecek olmas ı bu kabil bir keramettir. Bkz.: Âl-i 
İmran sûresi, 3/37 .
2 Peygamber Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem)  cenneti tema şasıyla ilgili rivayetler için bkz.: Buhârî, 
küsûf  9; Müslim, salât  112, küsûf  17; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/358, 2/168, 223.
3 “Gerçek şu ki, yere en yak ın olan gö ğü lambalarla donatt ık ve onlardan bir k ısm ını şeytanlara at ılan 
mermiler yapt ık.” (Mülk sûresi, 67/5 )YİRMİ SEKİZİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------   341
Hem meselâ, müteaddit devletler ve ayr ı ayr ı payitahtlar ı bulunan hü-
kûmetlerin bazen oluyor ki, müstemlekât cihetiyle veya imtiyazât haysiyetiy-le veya ticaretler münâsebetiyle bir tek memlekette ayr ı ayr ı hâkimiyetlikleri 
bulunur. Raiyet ve millet bir oldu ğu hâlde, her bir hükûmet, kendi imtiyaz ı 
cihetiyle, o raiyetle münâsebettard ır. Birbirinden çok uzak o hükûmetlerin 
muamelât ı, birbirine temas ediyor. Her hânede birbirine yak ınlaşıyor ve her 
adamda i ştirakleri oluyor. Cüz’î meseleleri, temas noktalar ındaki cüz’î bir dâi-
rede görülür. Yoksa her cüz’î bir mesele, dâire-i külliyeden al ınm ıyor, fakat o 
cüz’î meselelerden bahsedildi ği zaman, do ğrudan do ğruya dâire-i külliyenin 
kanunuyla oldu ğu cihetiyle dâire-i külliyeden al ınıyor gibi ve o dâirede me-
dâr- ı bahsolunmu ş bir mesele şekli verilir tarzda ifade edilir.
İşte bu iki temsil gibi, semâvât memleketi, payitaht ve merkez itibâr ıy-
la gayet uzak oldu ğu hâlde, arz memleketinde insanlar ın kalblerine uzanm ış 
mânevî telefonlar ı olduğu gibi, semâvât âlemi, yaln ız âlem-i cismanîye bak-
mıyor; belki âlem-i ervâh ı ve âlem-i melekûtu tazammun etti ğinden, bir cihet-
te perde alt ında âlem-i şehâdeti ihâta etmi ştir.
Hem âlem-i bâkîden ve dâr- ı bekâ dan olan cennet  dahi, hadsiz uzakl ı-
ğı
yla beraber, yine o dâire-i tasarrufât ı, perde-i şehâdet  alt ında, her tarafta 
nuranî bir sûrette uzanm ış, yay ılm ış. Sâni-i Hakîm -i Zülcelâl ’in hikmetiyle, 
kudretiyle, nas ıl ki insan ın başında yerle ştirdiği duygular ının merkezleri ayr ı 
ayr ı olduğu hâlde, her biri umum o vücuda, o cisme hükmediyor ve dâire-i 
tasarrufuna alabiliyor. Öyle de; bu insan- ı ekber  olan kâinat  dahi, mütedâhil 
ve birbiri içinde bulunan dâireler gibi, binler âlemleri ihtiva ediyor. Onlarda cereyân eden ahvâlin ve hâdiselerin küllî ve cüz’iyeti ve hususiyeti ve azameti cihetiyle medâr- ı nazar  olur, yani o cüz’ler, cüz’î ve yak ın yerlerde ve küllî ve 
azametliler küllî ve büyük makamlarda görülür.
Fakat bazen cüz’î ve hususî bir hâdise, büyük bir âlemi istilâ eder. Han-
gi köşede dinlenilse, o hâdise i şitilir. Ve bazen de büyük tah şidât , düşman ın 
kuvvetine kar şı değil, belki izhâr- ı haşmet için yap ılır. Meselâ, hâdise-i Mu-
hammediye  
(aleyhissalâtü vesselâm)  ve vahy -i Kur’ân ’ın hâdise-i kudsiyesi, umum 
semâvât memleketinde, hattâ o memleketin her kö şesinde en mühim bir hâ-
dise oldu ğundan, do ğrudan do ğruya çok uzak ve çok yüksek olan koca se-
mâvât ın burçlar ına nöbettarlar dizilip, y ıldızlardan manc ınıklar ı atarak, ca-
sus  şeytanlar ı tard ve def’ ediyorlar vaziyetinde göstermek ve ifade etmekle, 
vahy-i Kur’ânî ’nin derece-i ha şmetini ve şâşaa-y ı saltanat ını ve hiçbir cihet-
te şüphe girmeyen derece-i hakkaniyetini ilâna bir i şaret-i rabbâniye olarak, 342  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
o vakitte ve o as ırda daha ziyâde y ıldızlar düşürülüyormu ş ve at ılıyormuş. 
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân  dahi, o ilân- ı tekvinîyi tercüme edip ilân ediyor ve o 
işaret-i semâviyeye i şaret eder.
Evet, bir melâikenin üfürmesiyle uçurulabilir olan casus  şeytanlar ı, böy-
le bir işaret-i azîme-i semâviye ile, melâikelerle mübâreze ettirmek, elbette o 
vahy -i Kur’ânî’nin ha şmet-i saltanat ını göstermek içindir. Hem bu ha şmetli 
olan beyân- ı Kur’ânî ve azametli tah şidât -ı semâviye ise; cinnîlerin, şeytan-
lar ın, semâvât ehlini mübârezeye ve müdafaaya sevk edecek bir iktidarlar ı, 
bir müdafaalar ı bulundu ğunu ifade için de ğil, belki kalb-i Muhammedî ’den 
(aleyhissalâtü vesselâm)  tâ semâvât âlemine, tâ Ar ş-ı Âzam ’a kadar olan uzun yol-
da, hiçbir yerde cin ve şeytan ın müdahaleleri olmamas ına işaret için, vahy-i 
Kur’ânî , koca semâvâtta, umum melâike ce medâr- ı bahsolan bir hakikattir ki, 
bir derece ona temas etmek için, şeytanlar tâ semâvâta kadar ç ıkmaya mec-
bur olup, hiçbir şeye muvaffak olamayarak recm edilmesiyle i şaret ediyor ki; 
kalb-i Muhammedî’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  gelen vahiy ve huzur-u Muhamme-
diye’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  gelen Cebrail  ve nazar -ı Muhammedî’ye (aleyhissa-
lâtü vesselâm)  görünen hakâik-i gaybiye, sa ğlam ve müstakîmdir, hiçbir cihetle 
şüphe girmez diye Kur’ân -ı  Mu’cizü’l-Beyân mucizâne haber veriyor.
Amma cennet in uzakl ığıyla beraber âlem-i bekâdan oldu ğu hâlde en ya-
kın yerlerde görülmesi ve bazen ondan meyve al ınmas ı ise; evvelki iki temsil 
sırrıyla anlaşıldığı gibi, bu âlem-i fânî  ve âlem-i şehâdet  ise âlem-i gayb a ve 
dâr- ı bekâ ya bir perdedir. Cennetin merkez-i kübrâs ı uzakta olmakla bera-
ber, âlem-i misâl aynas ı vas ıtas ıyla her tarafta görünmesi mümkün oldu ğu 
gibi, hakkalyakîn  derecesindeki îmânlar vas ıtas ıyla, cennetin bu âlem-i fânîde 
–temsilde hatâ olmas ın– bir nevi müstemlekeleri ve dâireleri bulunabilir ve 
kalb telefonu yla yüksek rûhlar ile muhabereleri olabilir, hediyeleri gelebilir.
Amma bir dâire-i külliyenin cüz’î bir hâdise-i şahsiye ile me şgul olmas ı, 
yani, “Kâhinlere gaybî haberleri getirmek için şeytanlar, tâ semâvâta ç ıkıp 
kulak veriyorlar, yar ım yamalak yanl ış haberler getiriyorlar.” diye tefsirlerdeki 
ifadelerin bir hakikati şu olmak gerektir ki: Semâvât memleketinin payitaht ına 
kadar gidip o cüz’î haberi almak de ğildir. Belki cevv-i havaya dahi şümûlü 
bulunan semâvât memleketinin –te şbihte hatâ yok– karakol hâneleri hük-
münde baz ı mevkileri var ki, o mevkilerde arz memleketi ile münâsebettarl ık 
oluyor; cüz’î hâdiseler için, o cüz’î makamlardan kulak h ırsızlığı yap ıyorlar. 
Hattâ kalb-i insanî dahi o makamlardan birisidir ki, melek-i ilham ile şeytan -ı 
hususî o mevkide mübâreze ediyorlar. Ve hakâik-i îmâniye  ve Kur’âniye ve YİRMİ SEKİZİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------   343
hâdisât- ı Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm)  ise, ne kadar cüz’î de olsa, en 
büyük, en küllî bir hâdise-i mühimme hükmünde en küllî bir dâire olan Ar ş-ı 
Âzam ’da ve dâire-i semâvâtta –temsilde hatâ olmas ın– mukadderât- ı kâinat ın 
mânevî ceridelerinde ne şrolunuyor gibi her kö şede medâr- ı bahsoluyor, diye 
beyân ile beraber, kalb-i Muhammedî ’den (aleyhissalâtü vesselâm)  tâ dâire-i Ar ş’a 
var ıncaya kadar ise, hiçbir cihetle müdahale imkân ı olmad ığından, semâvât ı 
dinlemekten ba şka, şeytanlar ın çaresi kalmad ığını ifade ile, vahy -i Kur’ânî ve 
nübüvvet-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  ne derece yüksek bir derece-i hakka-
niyette oldu ğunu ve hiçbir cihetle hilâf ve yanl ış ve hile ona yana şmak müm-
kün olmad ığını, gayet belî ğâne belki mucizâne ilân etmek ve göstermektir.
Said  Nursî
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )344  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Yirmi Dokuzuncu Lem'a
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
İfade-i Meram
On üç seneden beri kalbim, akl ım ile imtizaç edip Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Be-
yân ’ın ُّٰųا َěَĥَì َאĨ ْħِıِùُęْĬأَ ĹِۤĘ ُواóَכَّęَÝَĺ ْħَĤأَوَ ، 2ُونَóَכَّęَÝَĺ ْħُıَّĥَđَĤ ، 1ُونَóَכَّęَÝَÜ ْħَّכُĥَđَĤ 
4ُونَóَכَّęَÝَĺ ْمٍĳَĝِĤ َאتٍĺَٰź ، 3َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا gibi âyetler ile emretti ği tefekkür 
mesleği ne teşvik ettiği ve 5ٍÙَĭَø َאدَةِ×ِĐ ْīِĨ ٌóْĻَì ٍÙَĐَאø ُóَכُّęَÜ hadîs-i şerifi bazen bir 
saat tefekkür  bir sene ibadet  hükmünde oldu ğunu beyân edip, tefekküre azîm 
teşvikat  yapt ığı cihetle, ben de bu on üç seneden beri meslek-i tefekkürde ak ıl 
ve kalbime tezahür eden büyük nurlar ı ve uzun hakikatleri kendime muhafa-
za etmek için i şârât nev’inden baz ı kelimât ı o envâra delâlet  etmek için de ğil, 
belki vücûdlar ına işaret ve tefekkürü teshil ve intizam ı muhafaza için vaz’ 
ettim. Gayet muhtelif Arabî ibarelerle kendi kendime o tefekkürde gitti ğim 
zaman o kelimât ı lisânen zikrediyordum.
Bu uzun zamanda ve binler defa tekrar ında ne bana usanç geliyordu ve 
ne de verdi ği zevk noksanla şıyordu ve ne de onlara ihtiyac- ı ruhî  zâil oluyor-
du. Çünkü bütün o tefekkürat , âyât- ı Kur’âniye’nin lemeât ı olduğundan; âyâ-
tın bir hassas ı olan usand ırmamak ve halâvetini muhafaza etmek hassas ının 
bir cilvesi, o tefekkür aynas ında temessül etmi ştir.
1 “Olur ki iyi dü şünürsünüz.” (Bakara sûresi, 2/219, 266 )
2 “Umulur ki dü şünüp anlarlar.” (A’râf sûresi, 7/176; Nahl sûresi, 16/44; Ha şir  sûresi, 59/21)
3 “Onlar az ıcık olsun kendi ba şlar ına kal ıp düşünmediler mi ki: Allah gökleri, yeri ve ikisinin aras ında 
olan bütün varl ıklar ı gerçek bir gaye ile, belirli bir vâdeye kadar yaratm ıştır.” (Rûm sûresi, 30/8 )
4 “Elbette bunlarda, iyice dü şünen kimseler için, alacak nice dersler ve ibretler vard ır.” (Yûnus sûresi, 
10/24 ; Ra’d sûresi, 13/3 ; Câsiye sûresi, 45/13 )
5 el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/423; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  4/314; Aliyyülkârî, el-
Masnû’  s.82.
Bu âhirde gördüm ki: Risale-i Nur ’un eczalar ındaki kuvvetli ukde-i ha-
yatiye  ve parlak nurlar, o silsile-i tefekkürat ın lem’alar ıdır. Bana ettikleri tesiri 
başka zâtlara da edece ği düşüncesiyle, âhir ömrümde mecmuunu kaleme 
almak niyet etmi ştim. Gerçi çok mühim parçalar ı risalelerde dercedilmi ştir; 
fakat hey’et-i mecmuas ında başka bir kuvvet ve k ıymet bulunacakt ır.
Âhir-i ömür   muayyen olmad ığı için, bu hapisteki mahkûmiyetim  ve va-
ziyetim ölümden daha beter bir şekil ald ığından, âhir-i hayat ı beklemeyerek, 
kardeşlerimin ısrar ve ilhahlar ı ile, tağyir etmeyerek, o silsile-i tefekkürat   “Ye-
di Bâb ” üstünde yaz ıldı.
(Bu Lem’a’n ın diğer alt ı bâb ı, Teksir Lem’alar mecmuas ında neşredildi-
ğinden burada dercedilmedi.)346  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
ُßِĤَّאáĤا َאبُ×ْĤاَ
«1ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ» ِÕِÜَاóَĨ ĹِĘ
 ْīِĨ ٌّħِıُĨ ٌħْùِĜ َóذُכِ ْïَĜ ُßْĻَè َאبِ،×ْĤا َاñٰıِĤ ًÙَ×َÜْóَĨ َīĻِàَŻَàوَ َثٍŻَà ْīِĨ ًאđْ×َø ُóْכُñَĭَø»
 ĹِĬَّאáĤا ِėِĜْĳَĩْĤا ِÙَĺَאıِĬ ĹِĘوَ َ،īĺِóْýِđْĤا بِĳُÝَכْĩْĤا َīِĨ ĹِĬَّאáĤا َאمِĝَĩْĤا ĹِĘ ِÕِÜَاóَĩْĤا ْכَĥِÜ
 َďِĥَّĉَĺ أَنْ َאءَü ْīَĩَĘ .َאıْĭِĨ ِßِĤَّאáĤا ِėِĜْĳَĩْĤا ِÙَĺَاïِÖ ĹِĘوَ َ،īĻِàَŻَّáĤوَا ِÙَĻِĬَّאáĤا ِÙَĩِĥْכَĤا َīِĨ
«.َģَאئِøَّóĤا ْכَĥِÜ ْďِäَاóُĻْĥَĘ ِ،ÕِÜَاóَĩْĤا ِهِñٰİ ِÙَĝĻِĝَè ĵَĥَĐ
ĵَĤُْوŶا ُÙَ×َÜْóَĩْĤاَ
 ُįَĤ ْīَכُĺ ْħَĤوَ ْכِĥُĩْĤا ĹِĘ כٌĺِóَü ُįَĤ ْīَכُĺ ْħَĤوَ ًاïَĤوَ ْñِíَّÝَĺ ْħَĤ ِيñَّĤا ِِّٰų ُïْĩَéْĤا ِģُĜ﴿وَ
!..ْכَĺَïْđَøوَ ْכَĻَّ×َĤ .﴾2ًاóĻِ×َכْÜ ْهُóِّ×وَכَ ُّلِّñĤا َīِĨ ٌّĹِĤوَ
!ًאĩْĥِĐوَ ْرَةًïُĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ْīِĨ ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ! ُįُĤَŻَä َّģَä
 َÕَÝوَכَ َאتِ،ĭْכَאئِĤכَא ِįِÜْرَïُĝِÖ َאنَùْĬِْŸا َďَĭَĀ ِيñَّĤا ِّرُĳَāُĩْĤا َאرِئُ×ْĤا ُěِĤَאíْĤا َĳُİ إِذْ
 َاñٰıכَ ُóĻِ×ْכَĤا ُħَĤَאđْĤا ذَاكَ إِذْ. ِħَĥَĝْĤا ِכَĤٰñِÖ َאنَùْĬْŸا َÕَÝכَ َאĩכَ َرِه۪ïَĜ ِħَĥَĝِÖ َאتِĭْכَאئِĤا
 َאدُهُåĺإِ. ًاïِåْùَĨ َهُóَّĻَĀ َاكَñِĤ ُįُĐَاïْÖإِ. َرِهِïَĜ بُĳُÝَכْĨ ۪įِÜْرَïُĜ عُĳُĭْāَĨ ِóĻِĕَّāĤا ِħَĤَאđْĤا
 ُįُÝَđْĭَĀ .כًאĳُĥْĩَĨ َهُóَّĻَĀ َاñٰıِĤ َאؤُهُĭِÖ .ْכًאĥُĨ ذَاكَ َóَّĻَĀ َاكَñِĤ َאؤُهُýْĬإِ. ًاïِäَאø َهُóَّĻَĀ َاñٰıِĤ
 ُóِıْčُÜ ذَاكَ ĹِĘ ُįُÜْرَïُĜ .ًאÖَאĉِì َتْóَİَاõَÜ َاñٰİ ĹِĘ ُįُÝَĕْ×ِĀ .ًאÖَאÝכِ َتْóَİَאčَÜ ذَاكَ ĹِĘ
 ĹِĘ ُįُÝَĩْđِĬ .ُïِèَاĳْĤا َĳُİ ُïَıْýَÜ ذَاكَ ĹِĘ ُįُÝَĩْýِè .ُįَÝَĩْđِĬ ُħِčْĭَÜ َاñٰİ ĹِĘ ُįُÝَĩْèرَ. ُįَÝَĩْýِè
 ĹِĘ ُįُĩَÜَאì .ًÙَכَóَè ًאĬĳُכُø َاءِõْäَْŶوَا ِّģْכُĤا ĹِĘ ذَاكَ ĹِĘ ُįُÝِכَّø .ُïَèَْŶا َĳُİ ُīِĥْđُÜ َاñٰİ
.ذَرَّةً َةًóْĻَåُè َאءِąْĐَْŶوَا ِħْùِåْĤا ĹِĘ َاñٰİ
1 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.
2 İsrâ sûresi, 17/111.YİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    347
Üçüncü Bâb:
“1
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ”in Mertebelerine Dairdir
[Otuz üç mertebesinden yedi mertebe yi zikredece ğiz. O mertebeler-
den mühim bir k ısm ı Yirminci Mektup’un İkinci Makam ı’nda ve Otuz 
İkinci Söz ’ün İkinci Mevk ıfı’nın âhirinde ve Üçüncü Mevk ıfı’nın evvelin-
de izah edilmi ştir. Şu mertebelerin hakikatini anlamak isteyenler o iki 
Söze müracaat etsinler.]
Birinci Mertebe
“De ki: ‘Her türlü hamd Allah’a mahsustur ki, asla evlât edinmemi ştir. 
Hâkimiyetinde hiçbir orta ğı yoktur. Acze dü şüp de bir deste ğe muhtaç olma-
mıştır ve tekbir  getirerek O’nun büyüklü ğünü ilân et.”2
Yâ Rab! Ferman ın başım gözüm üstüne! Emrine âmâdeyim!
Yüceler yücesidir O! İlim ve kudretiyle her şeyden büyüktür O!
Zira her şeyi yaratan O, yaratt ıklar ını düzenli ve ahenkli k ılan O, insan ı  
kâinata denk bir sanat eseri olarak kudretiyle şekillendiren ve insan ı yazd ığı 
ayn ı kader kalemiyle kâinat ı yazan da O’dur.3
Çünkü şu büyük âlem olan kâinat, aynen bu küçük âlem olan insan  gi-
bi, O’nun kudretinin eseri ve kaderinin mektubudur. O, şu büyük âlemi öyle 
eşsiz bir sûrette yaratm ıştır ki, onu bir mescit şekline döndürmü ş; bu küçük 
âlemi de öyle bir sûrette var etmi ştir ki, onu secde eden bir kul yapm ıştır. Şu 
büyük âlemi bir mülk şeklinde in şâ etmiş, bu küçük âlemi de bütün mülke 
muhtaç bir kul olarak yaratm ıştır. O’nun büyük âlemdeki sanat ı bir kitap ola-
rak kendini göstermi ş, insandaki boyas ı ise hitap çiçe ği olarak açm ıştır. O’nun 
kudreti büyük âlemde ha şmetini gösterirken, rahmeti de küçük âlem olan in-
sanda nimetlerini tanzim  ediyor. Ha şmeti, büyük âlemde O’nun Vâhid oldu-
ğuna şehâdet  ederken, nimetleri de küçük âlemde O’nun Ehad oldu ğunu ilân 
ediyor. O, büyük âlemin bütününün ve parçalar ının hareket ve sükûnetlerine 
birlik mührü koydu ğu gibi, şu insan ın cisim ve uzuvlar ına, hücre ve zerreleri-
ne de öylece birer birlik damgas ı basm ıştır.
1 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.
2 İsrâ sûresi, 17/111.
3 Bkz.: Furkan sûresi, 25/2; Secde sûresi, 32/7; Zümer sûresi, 39/62; Kamer sûresi, 54/49.348  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 ٍÙَĐْóُø ĹِĘ ٍ،ěَĥْĉُĨ َאمِčِÝْĬا َďَĨ ًÙَĝَĥْĉُĨ َאوَةًíَø ِěَĥَęْĤכَא َىóَÜ َėْĻכَ ِÙَĝِùَّÝُĩْĤا َאرِهِàاٰ ĵَĤإِ ْóُčْĬَאĘ
 ِīْùُè َďَĨ ٍÙَĝَĥْĉُĨ ٍÙَđْøوُ ĹِĘ ٍ،ěَĥْĉُĨ َאنٍĝْÜإِ َďَĨ ٍÙَĝَĥْĉُĨ ٍÙَĤĳُıُø ĹِĘ ٍ،ěَĥْĉُĨ َانٍõِّÜا َďَĨ ٍÙَĝَĥْĉُĨ
 ٍÙَāْìرُ ĹِĘ ٍ،ěَĥْĉُĨ َאزٍĻِÝْĨا َďَĨ ٍÙَĝَĥْĉُĨ ٍÙَĉْĥِì ĹِĘ ٍ،ěَĥْĉُĨ َאقٍęِّÜا َďَĨ ٍÙَĝَĥْĉُĨ َةٍïْđُÖ ĹِĘ ٍ،ěَĥْĉُĨ ٍďْĭُĀ
 ِěَĩْèَْŷِĤ َةٌóِ×ْåُĨ ِ،ěِّĝَéُĩْĤا ِģِĜَאđْĥِĤ َةٌïِİَאü دَةُĳُıْýَĩْĤا ُÙَّĻِęْĻْכَĤا ِهِñٰıَĘ .ٍěَĥْĉُĨ ٍّĳُĥُĔ َďَĨ ٍÙَĝَĥْĉُĨ
!ُěَĥْĉُĩْĤا ُħِĻĥَđْĤا َĳُİوَ ِ،ÙَĝَĥْĉُĩْĤا ْرَةِïُĝْĤا ذِي ِّěَéْĥِĤ َةِïْèَĳْĤوَا ِÙَđْĭَّāĤا لِĳُ×َĜ ĵَĥَĐ ِěِĘَאĭُĩْĤا
:ٌÙَĝِĥَĕْĭُĨ ٌÙَÖĳُđُĀ ِÙْכَóِّýĤوَا َةِóْáْכَĤا ĹِĘوَ ٌ،ÙَĝَĥْĉُĨ ٌÙَĤĳُıُø َةِïْèَĳْĤا ĹِĘوَ
. َاعِïِÝْÖِْźا ĹِĘ ًÙَĤĳُıُø َةِóَĩَّáĤכَא ُÙَĥْíَّĭĤوَا ِ،ÙَĥْíَّĭĤכَא َאتُĭْכَאئِĤَאĘ ِ،ïِèَاĳْĥĤِ  َאءِĻْüَْŶا ُّģכُ َïِĭْøأُ إِنْ
 إِذِ. َאعِĭِÝْĨِْźا ĹِĘ ًÙَÖĳُđُĀ َاتِóَåَّýĤכَא َةُóَĩَّáĤوَا َאتِ،ĭْכَאئِĤכَא ُÙَĥْíَّĭĤَאĘ َةِóْáכَĥِĤ َïِĭْøأُ وَإِنْ
 ْÛَĥĻِèأُ ْĳَĤوَ َةٍ؛óَüَא×ُĨ َźوَ ٍÙَęْĥכُ َŻِÖ ِóĻِáْכَĥِĤ ًÙَّĻِđْĄوَوَ ًÙَåĻِÝَĬ ُģِّāَéُĺ ِïِèَاĳْĤا ِģْđِęْĤِאÖ ُïِèَاĳْĤا
 َاتٍóَüَא×ُĨوَ َאتٍęُّĥَכَÝِÖ َّźإِ َאıْĻَĤإِ َģِāَÜ أَنْ ُīْכِĩُĺ َź َةِóْáْכَĤا ĵَĤإِ ُÙَåĻِÝَّĭĤوَا ُÙَّĻِđْĄَĳْĤا ْכَĥِÜ
 َّאرَاتِ،ĻَّùĤا َďَĨ َْرْضِŶوَا َاتِ،óَåَéْĤا َďَĨ ĹِĬَא×ْĤوَا َاتِ،óَęَّĭĤا َďَĨ ِóĻِĨَْŶכَא َاتٍóَäَאýُĨوَ
.َةِóَّائِïĤا ĹِĘ ِćَĝُّĭĤا َďَĨ ِõْכَóَĩْĤا ِÙَĉْĝُĬوَ َاتِ،óَĉَĝْĤا َďَĨ َّارَةِĳَęْĤوَا
 ِģْĩَéِĤ ُÕَ×َّùĤا ُّóَĉْąَĺ َźوَ. ُودَةٍïْéَĨ ِóْĻَĔ ْرَةٍïُĜ َאمَĝَĨ َאبُùِÝْĬِْŸا مُĳُĝَĺ َةِïْèَĳْĤا ĹِĘ أَنَّ ِّóِùِÖ
 ِģْĩَéِĤ ٍÕَ×َø ُّģכُ ُّóَĉْąَĺ ِÙِכَóَّýĤا ĹِĘوَ. ِįْĻَĤإِ ِïَĭْùُĩْĤا ĵَĤإِ ِÙَ×ْùِّĭĤِאÖ ُóَàَْŶا ُħَČَאđَÝَĺوَ ۪įِÜَّĳُĜ ِďِÖَאĭَĨ
 َةِ،óِÖَא×َåْĤا ĵَĥَĐ ُÙَÖَאÖُّñĤوَا ُÙَĥْĩَّĭĤا ِÛَ×َĥَĔ َאĭُİ ْīِĨوَ. ِįِĨْóِä ِÙَ×ْùِĭِÖ ُóَàَْŶا ُóَĔَאāَÝَĻَĘ ِ؛įِÜَّĳُĜ ِďÖَאĭَĨ
.ًÙَĩĻِčَĐ َةًóَåَü َةُóĻِĕَّāĤا َاةُĳَّĭĤا ِÛَĥَĩَèوَ
 نُĳَכُĺ ْģَÖ .ِěَĥْĉُĩْĤا َمِïَđْĤا َīِĨ َאدُåĺِْŸا نُĳَכُĺ َź ِïِèَاĳْĤا ĵَĤإِ َאءِĻْüَْŶا ِّģכُ َאدِĭْøإِ ĹِĘ أَنَّ ِّóِùِÖوَ
 ĹِĘ ِÙَĥِّáَĩَÝُĩْĤا رَةِĳُّāĤا ِģْĝَĭכَ ِّ،ĹِäَאرِíْĤا دِĳُäُĳْĤا ĵَĤإِ ِّĹِĩْĥِđْĤا دِĳُäْĳَĩْĤا ِģْĝَĬ َīْĻَĐ َאدُåĺِْŸا
 َאرِıْČإِ أَوْ ِ،ÙَĤĳُıُّùĤا َאلِĩِכَÖ َאıَĤ ٍّĹِäَאرِì دٍĳُäوُ ِÛĻِ×ْáَÝِĤ ِÙَّĻِĘَاóْĔĳُĈĳُęْĤا ِÙَęِĻéَّāĤا ĵَĤإِ ْاٰةِóِĩْĤا
رَةِ،ĳُÝْـùَĩْĤا ِÙَÖَאÝْכِĥِĤ َةٍóِıْčُĨ َאدَّةٍĨ ِÙَĉِـøَاĳِÖ َى،óُـĺ َź َادٍïِĩِÖ بِĳُÝَכْĩْĤا ِّćَíْĤاYİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    349
Şimdi O’nun muntazam, mükemmel eserlerine şöyle bir bak: Nas ıl gün 
gibi âşikâr, s ınırsız bir cömertlik ile beraber e şsiz bir intizam; ba ş döndüren bir 
hızla beraber mükemmel bir uyum; fevkalâde bir kolayl ıkla beraber muhte-
şem bir sanat; her tarafa yay ılm ış bollukla beraber benzersiz bir güzellik; birbi-
rinden alabildi ğine uzakl ığıyla beraber ola ğanüstü bir birlik; karmakar ışıklıkla 
beraber gayet derecede birbirinden ayr ılık ve farkl ılık; çok pahal ı olmakla be-
raber fevkalâde ucuzluk oldu ğunu göreceksin!.
İşte bu görünen durum, sürekli hakikatin pe şinde koşan ak ıllı bir kimse 
için bir şahit olduğu gibi, ahmak bir münaf ığı da, bütün bunlar ın sonsuz ilim , 
sınırsız kudret sahibi Cenâb- ı Hakk’ ın sanat ı olduğuna ve O’nun birli ğini ka-
bul etmeye mecbur eder.
Birlikte fevkalâde bir kolayl ık, Allah’a birçok ortak ko şmada ise içinden 
çıkılmas ı imkâns ız bir zorluk vard ır:
Eğer bütün e şya  tek bir Zât’a verilirse, kâinat ı hiç yoktan var etmek bir 
hurma fidan ını var etmek kadar, bir hurma fidan ı da bir meyve kadar kolay 
olur. Kesrete isnad edildi ğinde ise, meyveyi a ğaç kadar, a ğac ı ise kâinat ka-
dar zorlaştıran bir imkâns ızlık ortaya ç ıkar. Zira bir tek Zât, pek çok şey için, 
bir tek netice ve vaziyeti, bir tek fiil ile, külfetsiz ve müba şeretsiz bir şekilde 
elde eder. E ğer bu vaziyet ve netice kesrete havale edilse, o neticeye ancak 
büyük bir zorluk, müba şeret ve mücadele ile ula şılabilir: Bir subay ın vazifesini 
erlere, ustan ın vazifesini binan ın taşlar ına, yerkürenin hareketini gezegenle-
re, f ıskiyenin vazifesini su damlalar ına, daire merkezinin vazifesini o dairenin 
çevresindeki noktalara b ırakmak gibi...
Vahdette, intisap s ırrıyla, s ınırsız bir kudret bulunur. Bu sûretle, bir sebep 
bütün kuvvet kaynaklar ını tek başına yüklenmek zorunda kalmaz ve bir eser, 
kendisine isnad edilen Zât’a göre de ğer kazan ır ve büyük i şler görebilir. Şirkte 
ise, her bir sebep, kendi kuvvet kaynaklar ını tek başına taşımaya mecburdur; 
bu sebeple eseri de kendi cirmi kadar küçük olur. İşte bundan dolay ı; bir ka-
rınca veya bir sinek, kibirli zâlimleri yere serer1 ve küçücük bir çekirdek, koca 
bir ağac ı içinde bar ınd ırır.
Bütün eşyan ın bir tek Zât’a verilmesi, her şeyi mutlak yokluktan var et-
mesi anlam ına gelmez. Bir tek Zât’ ın eşyay ı var etmesi, t ıpk ı objektifte kayde-
dilen sûretin, kolayca foto ğraf kâğıdına bas ılarak ona haricî bir varl ık verilme-
si gibi veya görünmez bir mürekkeple yaz ılm ış bir yaz ının, gizli yaz ılar ı
1 Nemrut’un hakk ından bir sine ğin geldiğine dair bkz.: İbni Kesîr, el-Bidâye  1/140-141.350  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 ْħَĤ إِنْ َĳُİوَ ِ،ěَĥْĉُĩْĤا َمِïَđْĤا َīِĨ َאدُåĺِْŸا َمُõْĥَĺ َةِóْáْכَĤوَا َאبِ×ْøَْŶا ĵَĤإِ َאءِĻْüَْŶا َאدِĭْøإِ ĹِĘوَ
 بِ،ĳُäُĳْĤا ِÙَäدَرَ ĵَĤإِ ٌÙَĥِĀوَا َةِïْèَĳْĤا ĹِĘ ُÙَĤĳُıُّùĤَאĘ .َאءِĻْüَْŶا َÕَđْĀأَ نُĳَכُĺ ًźَאéُĨ ْīَכُĺ
 َاعُïْÖْŸا ُīْכِĩُĺ َةِïْèَĳْĤا ĹِĘ أَنَّ ِÙَĩِכْéِÖوَ. َאعِĭِÝْĨِْźا ِÙَäدَرَ ĵَĤإِ ٌÙَĥِĀوَا َةِóْáْכَĤا ĹِĘ ُÙَÖĳُđُّāĤوَا
 َאدَّةٍ،Ĩ َźوَ َّةٍïُĨ َŻِÖ ْفِóِّāĤا َمِïَđْĤا َīِĨ دِĳُäْĳَĩْĤا َاعَïْÖإِ Ĺِĭْđَĺ «ِ÷ْĻَّĥĤا َīِĨ ِ÷ْĺَْŶا» َאدُåĺوَإِ
 ُīْכِĩُĺ َź َةِóْáْכَĤوَا ِÙِכَóَّýĤا ĹِĘوَ. ٍÙَĉْĥِì َźوَ ٍÙَęْĥכُ َŻِÖ ِّĹِĩْĥِđْĤا ِÕَĤَאĝْĤا ĹِĘ َّرَّاتِñĤا َاغَóْĘوَإِ
 َةٍóِýَÝْĭُĨ ذَرَّاتٍ ُďْĩَä َאةٍĻَè ذِي دِĳُäُĳِĤ َّïُÖ َŻَĘ .ِģْĝَđْĤا ِģْİأَ ِّģכُ َאقِęِّÜِאÖ َمِïَđْĤا َīِĨ َاعُïْÖِْŸا
 َאةِĻَéْĤا ذِي ِħْùِä ĹِĘ َّرَّاتِñĤا ِÙَčَĘَאéُĩِĤ َمُõْĥَĺ ِّĹِĩْĥِđْĤا ِÕَĤَאĝْĤا َمِïَđِÖوَ ِ؛óِĀَאĭَđْĤوَا َْرْضِŶا ĹِĘ
 ٌÙَđِĭَÝْĩُĨوَ َאıْĭَĐ ٌÙَĻِĭْĕَÝْùُĨ َכَאءَóُّýĤا إِنَّ ِכَĤذٰ َďَĨوَ. ذَرَّةٍ ِّģכُ ĹِĘ ٍÙَĝَĥْĉُĨ وَإِرَادَةٍ ٍّ،Ĺِّĥכُ ٍħْĥِĐ دُĳُäوُ
. دَاتِĳُäْĳَĩْĤا َīِĨ ْءٍĹَü ĹِĘ َאıْĻَĤإِ َאرَةَüإِ َźوَ َאıْĻَĥَĐ َאرَةَĨأَ َź ٌ،ÙَąْéَĨ ٌÙَّĻِĩَכُّéَÜوَ َّاتِñĤِאÖ
 ِīَĐ َĹِĭْĕُÝْøَאĘ .ُورَةِóَّąĤِאÖ ٍÙَĻِİَאĭَÝُĨ َóْĻَĔ ًÙَĥِĨכَא ْرَةًïُĜ ِمُõْĥَÝْùَÜ َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُÙَĝْĥِì إِذْ
 َّةٍĳُĝِÖ ĹِİَאĭَّÝĤا َمِïَĐ ِÛْĜوَ ĹِĘ ٍÙَĻِİَאĭَÝُĨ ِóْĻَĔ ٍÙَĥِĨכَא ْرَةٍïُĜ َאءُıِÝْĬوَا ُïĺِïْéَÜ ِمَõَĤ َّźوَإِ َכَאءِ؛óُّýĤا
 ِÛَđَĭَÝْĨَאĘ .ٍįُäأَوْ ِÙَùْĩَì ĹِĘ َאلٌéُĨ َĳُİوَ ِ؛įِùَכْĐ ĹِĘ ُورَةِóَّąĤا َďَĨ ُورَةٍ،óَĄ َŻِÖ ٍÙَĻِİَאĭَÝُĨ
 ĵَĥَĐ َאرَةَĨأَ َźوَ َא،İدِĳُäوُ ĵَĤإِ َאرَةَüإِ َź ُهِĳäُĳْĤا ْכَĥِÝِÖ َÙَđِĭَÝْĩُĩْĤا َכَאءَóُّýĤا أَنَّ َďَĨ َכَאءُ،óُّýĤا
.دَاتِĳُäْĳَĩْĤا َīِĨ ْءٍĹَü ĹِĘ َאıِĝُّĝَéَÜ
 َّرَّاتِñĤا َīِĨ «َīĻِàَŻَّáĤوَا ِÙَĻِĬَّאáĤا ِÙَĤَאøِّóĤا َīِĨ َْوَّلِŶا ِėِĜْĳَĩْĤا» ĹِĘ َÙَĤَÉْùَĩْĤا ِهِñٰİ َאĬْóَùْęَÝْøا ِïَĝَĘ
 ْÛَĉْĐَÉَĘ ِÙَّĻِıْäَĳْĤا َאتِāُّíَýَّÝĤا ĵَĤإِ َاتِĳَĩَّùĤا َīِĨ «ĹِĬَّאáĤا ِėِĜْĳَĩْĤا» ĹِĘوَ َّאرَاتِĻَّùĤا ĵَĤإِ
.ِïĻِèْĳَّÝĤا ِÙِכَّø ِرَاءَةِÍِÖ ْكِóِّýĤا رَدِّ َابَĳَä َאıُđĻِĩَä
 ĵَĥَĐ ٌěĻِĜرَ َאبٌåِè َّźإِ َאبُ×ْøَْŶا َאĨوَ. ُįَĤ وُزَرَاءَ َźوَ َīĻِđُĨ َź ِכَĤٰñכَ ُ؛įَĤ َכَאءَóُü َź َאĩَכَĘ
 َאبِ×ْøَْŶا َفُóْüأَ إِذْ. ِóْĨَْŶا ِ÷ْęَĬ ĹِĘ َאدِيٌّåĺإِ ٌóĻِàْÉَÜ َאıَĤ َ÷ْĻَĤ ِ،ÙَّĻِĤَْزَŶا ْرَةِïُĝْĤا ُّفِóَāَÜ
 ِģَْכْŶا»כَـ ِÙَĺَאرِĻِÝْìِْźا ِįِĤَאđْĘأَ ِóَıْČأَ ْīِĨ ِه۪ïَĺ ĹِĘ َ÷ْĻَĤ ُįَّĬأَ َďَĨ َאنُ؛ùْĬِْŸا َĳُİ َאرًاĻِÝْìا َאıُđَøوَأَوْ
.كٌĳْכُýَĨ ٌïِèوَا ْءٌõُä َّźإِ َاءٍõْäأَ ِئَאتِĨ ْīِĨ «ِóِכْęْĤوَا َمِŻْכَĤوَاYİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    351
ortaya ç ıkaran bir madde vas ıtas ıyla görünür hâle getirilmesi gibi ilmî bir var-
lığı haricî bir varl ığa nakletmek anlam ını taşır.
Eşyan ın sebeplere ve birçok orta ğa verilmesi mutlak yokluktan var etme-
yi gerektirir. Bu durum, imkâns ız olmasa da son derece zordur. Öyleyse bir-
likte vücûb derecesine varan bir kolayl ık, kesrette ise imkâns ızlık derecesine 
varan bir zorluk vard ır.
Birlikteki hikmete binâen, bir varl ığı müddetsiz ve maddesiz mutlak yok-
luktan var etmek mümkün olur ki, o mevcudun zerreleri hiçbir kar ışıklık ve 
zorluk olmadan “ilmî bir kal ıba”1 dökülür.
Şirkte ve kesretteki yoktan var etme iddias ı ise, akl ı başında olan herke-
sin ittifak ıyla mümkün de ğildir. Çünkü bir canl ının var olmas ı için, yeryüzüne 
yay ılm ış zerrelerin ve elementlerin bir araya gelmesi gerekir. Ayr ıca, ilmî bir 
kal ıbın mevcut olmay ışı sebebiyle, o canl ının cismindeki zerrelerin korunmas ı 
için, her zerrede s ınırsız bir ilim  ve sonsuz bir iradenin bulunmas ı gerekecektir. 
Bununla beraber, ortaklara hiç ihtiyaç olmad ığı ve varl ıklar ı da imkâns ız ol-
duğu hâlde, onlar ın varl ıklar ını iddia etmek mânâs ız, delilsiz, bo ş bir iddiad ır. 
Varl ıklarda böyle bir şeye ne bir emare, ne de bir i şaret yoktur.. Zira göklerin 
ve yerin yarat ılışı, zaruri olarak sonsuz mükemmel bir kudret gerektirir. Do-
lay ısıyla ortaklara da hiç ihtiyaç yoktur. E ğer bunun aksi farz edilse –hiçbir 
zaruret yokken, hattâ zaruret bunun tam aksi iken– s ınırsız ve gayet mükem-
mel bir kudreti, s ınırsız olduğu hâlde, s ınırlı başka bir kuvvetle s ınırland ırmak 
lâz ım gelir ki, bu be ş yönden imkâns ızd ır. İşte, ortaklar ın varl ığı aynen bunun 
gibi imkâns ızd ır ve varl ıkta hiçbir şekilde –geçen yönler itibar ıyla– varl ığı im-
kâns ız olan ortaklar ın vücuduna dair bir i şaret veya gerçekle ştiğine/gerçekle-
şeceğine dair bir emare yoktur.
Biz bu meseleyi, Otuz İkinci Sözün Birinci Mevk ıfı’nda zerrelerden ge-
zegenlere; İkinci Mevk ıfı’nda da göklerden, her bir insan ın yüzündeki onu 
diğerlerinden ay ıran farkl ılıklara kadar, teker teker ele al ıp soruşturduk; hepsi 
de tevhid mührünü göstererek şirke “ret” cevab ı verdiler.
O’nun ortaklar ı olmad ığı gibi, yard ımc ısı ve vezirleri de yoktur. Sebepler 
ise, ezelî kudretin tasarrufuna ince bir perdeden ibarettir; zaten i şin asl ında 
yaratmada da hiçbir tesirleri yoktur. Zira, sebeplerin en üstünü ve iradesi en geniş olan ı insan  olduğu hâlde, “yeme, konu şma, düşünme” gibi en aç ık iradî 
fiillerde dahi onun elinde olan, ancak yüzde bir kadar şüpheli bir k ısm ıdır.
1 “İlmî kal ıp” ile ilgili bkz.: Sözler , 26. Söz, 3. Mebhas, Mukaddime; Lem’alar , 30. Lem’a, 4. Nükte, 4. 
İşaret, 2. Nokta.352  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 َאĩכَ ِّĹِĝĻِĝَéْĤا ُّفِóَāَّÝĤا ِīَĐ ِيïْĺَْŶا لَĳُĥْĕَĨ َאرًاĻِÝْìا ُďَøَْوْŶوَا َفُóْüَْŶا ُÕَ×َّùĤا כَאنَ ِذَاÍَĘ
 ِěِĤَאíِĤ ِÙَّĻِÖĳُÖُّóĤوَا َאدِåĺِْŸا ĹِĘ ًÙכَĺِóَü َאدَاتُĩَåْĤوَا َאتُĩĻِıَ×ْĤا نَĳَכُÜ أَنْ ُīْכِĩُĺ َėْĻَכَĘ َى؛óَÜ
 َ،ÙَّĺِïَıْĤا ِįĻِĘ َאنُĉْĥُّùĤا َďَĄوَ ِيñَّĤا ْفُóَّčĤا نَĳَכُĺ أَنْ ُīْכِĩُĺ َź َאĩَכَĘ .َاتِĳٰĩَّùĤوَا َْرْضِŶا
 َכَאءَóُü ْכَ،ĻَĤإِ َÙَĩْđِّĭĤا ِهِïَĺ ĵَĥَĐ َģَøأَرْ ِيñَّĤا ُóَęَّĭĤا أَوِ َ،ÙَّĻِĉَđْĤا ِįĻِĘ َّėَĤ ِيñَّĤا ُģĺِïْĭَĩْĤا أَوِ
 ُħَđِّĭĤا ُħِıِĺïْĺأَ ĵَĥَĐ ُÙَĥَøْóُĩْĤا َאبُ×ْøَْŶا نَĳَכُĺ أَنْ ُīْכِĩُĺ َź ِכَĤٰñכَ ِ؛įِÝَĭَĉْĥَø ĹِĘ َאنِĉْĥُّùĥِĤ
 َאĺَאĉَĐ ĵَĥَĐ ْÛَّęَÝْĤا ĹِÝَّĤا َאبُ×ْøَْŶوَا َא،ĭَĤ َةِóَìَّïُĩْĤا ِħَđِّĭĥِĤ ُěĺَאدِĭَĀ َĹِİ ĹِÝَّĤا ُوفُóُّčĤوَا َא،ĭْĻَĤإِ
.َةًóِّàَËُĨ َćَאئِøوَ أَوْ ًאĬَاĳْĐأَ َכَאءَóُü َא،ĭْĻَĤإِ َاةٍïْıُĨ ٍÙَّĻِıٰĤإِ
ُÙَĻِĬَّאáĤا ُÙَ×َÜْóَĩْĤاَ
!ًאĩْĥِĐوَ ْرَةًïُĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ْīِĨ ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ! ُįُĤَŻَä َّģَä
 ُÙَّĻِĄَْرْŶا دَاتُĳُäْĳَĩْĤا ِهِñٰİ ِيñَّĤا ُħĻِèَّóĤا ُīٰĩْèَّóĤا ُħĻَכِéْĤا ُďِĬَّאāĤا ُħĻِĥَđْĤا َّقُŻَíْĤا َĳُİ إِذْ
 ِهِñٰİوَ ِ،Ùَİَاïَ×ْĤِאÖ ٍħِĻĥَĐ َّقٍŻَì ْرَةِïُĜ َاتُõِåْđُĨ َאتِĭْכَאئِĤا َאنِÝْùُÖ ĹِĘ ُÙَّĺِĳْĥُđْĤا َامُóْäَْŶوَا
 ĹِĘ رَةُĳُýْĭَĩْĤا ُÙَäِّóَ×َÝُĩْĤا ُÙَĐِّĳَĭَÝُĩْĤا َאتُĬَاĳَĻَéْĤا ِهِñٰİوَ رَةُ،ĳُáْĭَĩْĤا ُÙَĭِّĺَõَÝُĩْĤا ُÙَĬَّĳَĥَÝُĩْĤا َאتُÜَא×َّĭĤا
 َאرُĩْàَْŶوَا ُÙَĩِّùَ×َÝُĩْĤا َאرُİَْزْŶا ِهِñٰİوَ ُورَةِ،óَّąĤِאÖ ٍħĻَכِè ٍďِĬَאĀ ِÙَđْĭَĀ َارِقُĳَì َْرْضِŶا ِÙَĝĺِïَè
 כَĻِÜَאİ ُïَıْýَÜ .َةِïَİَאýُĩْĤِאÖ ٍħِĻèرَ ٍīٰĩْèرَ ِÙَĩْèرَ َאĺَاïَİ ِÙَĝĺِïَéْĤا ِهِñٰİ َאنِĭِä ĹِĘ ُÙَĭِّĺَõَÝُĩْĤا
 ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵَĥَĐ ِه۪ñٰİ َÕِİوَوَا َאكَÜ ِّرَĳَāُĨوَ כَĻِÜَאİ َّقَŻَì َنَّÉِÖ ِه۪ñٰİ ُīِĥْđُÜو َאكَÜ َאدِيĭُÜوَ
 َّرَّاتُñĤا ِįِÜْرَïُĜ ĵَĤإِ ِÙَ×ْùِّĭĤِאÖ َאوٰىùَÝَÜ ًא،ĩْĥِĐوَ ًÙَĩْèرَ ْءٍĹَü َّģכُ َďِøوَ ْïَĜ ٌħĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖوَ
 َאتِĐĳُĜُĳْĤا ُّģوَכُ. ĹِİَאĭَÝُĩْĤا ُóْĻَĔوَ ĹِİَאĭَÝُĩْĤوَا ُóĻِ×ْכَĤوَا ُóĻِĕَّāĤوَا ُóĻِáْכَĤوَا ُģĻِĥَĝْĤوَا مُĳُåُّĭĤوَا
 ĵَĥَĐ ٌóĺِïَĜ َďِĬَّאāĤا ِכَĤذٰ أَنَّ ĵَĥَĐ ُïَıْýَÜ ٍħĻَכِèٍ ďِĬَאĀ ِÙَđْĭَĀ َاتُõِåْđُĨ َאıِ×َائِóَĔوَ ِÙَĻِĄَאĩْĤا
.ُħِĻَכéْĤا ُõĺِõَđْĤوَا ُħĻِĥَđْĤا َّقُŻَíْĤا َĳُİ إِذْ َא،ıِ×َאئِåَĐوَ ِÙَّĻِĤَא×ْĝِÝْøِْŸا َאتِĬْכَאĨِْŸا ِّģכُYİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    353
Gördüğün gibi en üstün ve iradesi en geni ş olan sebebin böyle hakikî 
tasarruftan eli kolu ba ğlı ise diğer hayvanlar ve cans ız varl ıklar, göklerin ve 
yerin Yarat ıcı ’sına yaratma ve rubûbiyette nas ıl ortak olabilirler?
Nas ıl ki bir padi şah ın, içine hediyesini koydu ğu zarf veya lütfunu içine 
sard ığı mendil veya eliyle sana nimet  gönderdi ği asker, o padi şah ın salta-
nat ına ortak olamaz. Öyle de, elleriyle bize nimetlerin gönderildi ği sebepler 
ve bizim için biriktirilen nimetlerin sand ıklar ından ibaret olan zarflar ve bize 
hediye gönderilmi ş ilâhî lütuflar ın üzerine sar ıldığı sebepler, yard ımc ı, ortak 
veya tesirli birer vas ıta olamazlar.
İkinci Mertebe
Yüceler yücesidir O! İlim ve kudretiyle her şeyden büyüktür O!
Zira O, öyle bir Hallâk, Alîm, Sâni ’, Hakîm, Rahmân ve Rahîm’dir ki, 
kâinat ba ğındaki şu yeryüzü ve gökyüzü varl ıklar ı, apaç ık O, Hallâk- ı Alîm’in 
kudretinin mucizeleridir:
Ve yeryüzü bahçesindeki şu her yere serpilmi ş, rengârenk, süslenmi ş bit-
kiler ve dört bir yana yay ılm ış, herkese güzelliklerini gösteren çe şit çeşit hay-
vanlar, kesinlikle O Sâni -i Hakîm’in sanat ının harikalar ıdır.. ve bu ba ğın bah-
çelerinde gözümüzün önünde tebessüm eden çiçekler ve süslenmi ş meyveler, 
O Rahmân ve Rahîm’in rahmetinin hediyeleridir.
O kudret mucizeleri öyle şehâdet  ediyor; şu sanat harikalar ı böyle nidâ 
ediyor ve bu rahmet hediyeleri şöyle ilân ediyor ki: Onun Hallâk’ ı, şunun 
Musavvir’i ve bunun Vâhib’i olan Zât, her şeyi bilir ve O’nun her şeye gücü 
yeter. O, rahmet ve ilmiyle her şeyi kuşatm ıştır. Kudretine nisbeten zerreler ve 
yıldızlar, az ve çok, küçük ve büyük, s ınırlı ve s ınırsız her şey eşittir.
O Sâni -i Hakîm’in mucizeleri olan geçmi şin bütün hâdiseleri ve sanat 
harikalar ı gelecekte olmas ı muhtemel bütün hâdiselere ve sanat harikalar ına 
kâdir oldu ğuna şehâdet  eder. Zira O, Hallâk- ı Alîm ve Azîz-i Hakîm’dir.354  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 ۪įِÝَĩِכْè َارَïَĨ ۪įِÜْرَïُĜ َóَıْčَĨ ۪įِÜَóْĉِĘ َóَýْéَĨ ۪įِÝَđْĭَĀ َóَıْýَĨ ۪įِĄأَرْ َÙَĝĺِïَè َģَđَä ْīَĨ َאنَéْ×ُùَĘ
.َאتِĐĳُĭْāَĩْĤا َģĻَכِĨ دَاتِĳُäْĳَĩْĤا َģĻِùَĨ َאتِĜĳُĥْíَĩْĤا َّóَĩَĨ ۪įِÝَّĭَä ْرَعَõَĨ ۪įِÝَĩْèرَ َóَİْõَĨ
 ۪įِĩْĥِĐ َاتُõِåْđُĨ َאتِÜَא×َّĭĤا ُóَّİَõُĨ َاتِóَåَّýĤا ُóَّĩَáُĨ رَاتِĳُĻُّĉĤا ُûَّĝَĭُĨ َאتِĬَاĳَĻَéْĤا ُīَّĺَõُĩَĘ
.ِįِęْĉُĤ ُīĻِİَاóَÖ دِه۪ĳُä َאĺَاïَİ ۪įِđْĭُĀ َارِقُĳَì
 ĵَĥَĐ َאرِĉْĨَْŶا ُّجُõَıَÜ َאرِ،éْøَْŶا ِÙَĩْùَĬ ĹِĘ َאرِĻْĈَْŶا ُďُّåَùَÜ َאرِ،ĩْàَْŶا ِÙَĭĺزِ ْīِĨ َאرِİَْزْŶا ُħُّùَ×َÜ
 ٍ،īٰĩْèرَ َدُّدِĳَÜ وَدُودٍ، ُّفُóَđَÜ ...َאرِĕِّāĤا َאلِęْĈَْŶا ĵَĥَĐ َاتِïِĤَاĳْĤا ُħُّèَóَÜ َאرِ،İَْزْŶا ُودِïُì
.َאنِّåْĤوَا َכِĥَĩْĤوَا َانِĳَĻَéْĤوَا ُّوحِóĤوَا َאنِùْĬِْŸوَا ِّīِåْĥِĤ َّאنٍĭَĨ ُّīُّĭَéَÜ َّאنٍ،ĭَè ُħُّèَóَÜ
 َאĺَاïَİ ِ،ÙَđْĭَّāĤا َارِقُĳَì ِ،ÙَĩِכْéْĤا َاتُõِåْđُĨ َאرُİَْزْŶوَا بُĳُ×ُéْĤوَا َאرُĩْàَْŶوَا ُورُñُ×ْĤوَا
 ĵَĥَĐ َאıَĜَّŻَì َنَّÉِÖ ٌÙَĜَאدِĀ ُïِİَاĳَü ...َةِóِìْٰźا دَارِ ĹِĘ ۪įِęْĉُĤ ُïِİَاĳَü َةِ،ïْèَĳْĤا ُīĻِİَاóَÖ ِ،ÙَĩْèَّóĤا
 ِóِĻÖْïَّÝĤوَا ِěْĥَíْĤوَا ِħْĥِđْĤوَا ِÙَĩْèَّóĤِאÖ ْءٍĹَü َّģכُ َďِøوَ ْïَĜ .ٌħĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖوَ ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ
 ِįْĻَĥَĐ ُģُĝْáَÜ َź ِÙَّ×َéْĤכَא َْرْضُŶوَا َةِóْİَّõĤכَא ُħْåَّĭĤوَا ْرَةِñَ×ْĤכَא ُ÷ْĩَّýĤَאĘ .ِóĺِĳْāَّÝĤوَا ِďْĭُّāĤوَا
 َةِ،óْáْכَĤا َאرِĉْĜأَ ĹِĘ َةِïْèَĳْĤا َאĺَاóَĨ َאرُĩْàَْŶوَا ُورُñُ×ْĤَאĘ .ِóĺِĳْāَّÝĤوَا ِďْĭُّāĤوَا ِóĻِÖْïَّÝĤوَا ِěْĥَíْĤِאÖ
 َةِïْèَĳِĤ َةًïِİَאü ُرُïْāَÜ .َةِïْèَĳْĤا ِďَ×ْĭَĨ ْīِĨ َةَóْáْכَĤا ْכَĥِÜ َنَّÉِÖ ْرَةِ،ïُĝْĤا زَاتُĳُĨرُ َرِ،ïَĝْĤا َאرَاتُüإِ
 ِěْĥَíْĤا ĹِĘ ِďِĬَّאāĤا ِÙَĩِכْéِĤ َةًóذَاכِ ĹِıَÝْĭَÜ َةِïْèَĳْĤا ĵَĤإِ َّħُà .ِóĺِĳْāَّÝĤوَا ِďْĭُّāĤا ĹِĘ ِóِĈَאęْĤا
 ĵَĤإِ َّħَà ُóُčْĭَĺ ِّĹْئِõُåْĤا ĵَĤإِ ِóَčَّĭĤا ِÙَّĻِّĥِכُÖ ِّģْכُĤا َěِĤَאì َنَّÉِÖ ِÙَĩِכْéْĤا َאتُéĺِĳْĥَÜوَ. ِóِĻÖْïَّÝĤوَا
 ِهِñٰıِĤ ٌóَĩَà ُóَýَ×ْĤَאĘ .ِóَåَّýĤا َاñٰİ ِěْĥَì ْīِĨ ُóَıْČَْŶا دُĳُāْĝَĩْĤا َĳُıَĘ ًاóَĩَà כَאنَ إِنْ إِذْ. ِįْئِõُä
 َرُĳْĬَْŶا ْاٰةُóِĩْĤا َĳُıَĘ َاةِ،ĳَّĭĤכَא ُÕْĥَĝْĤوَا. دَاتِĳُäْĳَĩْĤا ِěِĤَאíِĤ ُóَıْČَْŶا دُĳُāْĝَĩْĤا َĳُıَĘ َאتِ،ĭْכَאئِĤا
 َارُïَĩْĤا َĳُİ َאتِĭْכَאئِĤا ِهِñٰİ ĹِĘ ُóَĕْĀَْŶا َאنُùْĬِْŸَאĘ ِÙَĩِכْéْĤا ِهِñٰİ ْīِĨوَ. َאتِĜĳُĥْíَĩْĤا ِďِĬَאāِĤ
 ِïĺِïْåَّÝĤوَا ِģĺِĳْéَّÝĤوَا ِģĺِïْ×َّÝĤوَا ِÕĺِóْíَّÝĤوَا دَاتِ،ĳُäْĳَĩْĤا ِهِñٰİ ĹِĘ ِóْýَéْĤوَا ِóْýَّĭĥِĤ ُóَıْČَْŶا
.َאتِĭْכَאئِĤا ِهِñٰıِĤYİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    355
Yeryüzü bahçesini, sanat ına bir sergi, yaratmas ına bir meydan, kudretine 
bir tecellî yeri, hikmetine bir yörünge, rahmetine bir çiçeklik, cennetine bir tar-la, yaratt ıklar ına bir uğrak yeri, varl ıklar ın ak ıp gittiği bir mecra, eserlerine bir 
ölçek olarak yaratan Zât, her türlü eksiklikten uzakt ır.
1 Binâenaleyh, canl ılar ın 
süslenmesi, ku şlar ın nak ış nak ış işlenmesi, a ğaçlar ın meyvelerle donanmas ı, 
bitkilerin çiçek çiçek açmas ı, O’nun ilminin mucizeleri, sanat ının harikalar ı, 
cömertliğinin hediyeleri, lütfunun delilleridir.
Bu yeryüzü bahçelerinde meyvelerin süsleriyle çiçeklerin tebessümü, se-
her yeliyle ku şlar ın şak ımas ı, çiçeklerin yanaklar ındaki yağmur damlalar ın şı-
pıltısı ve annelerin küçücük yavrular ına karşı şefkati; cinlere, insanlara, ruhla-
ra, hayvanlara ve meleklere bir Vedûd’un kendini tan ıtmas ı, bir Rahmân’ ın 
kendini sevdirmesi, bir Hannân’ ın şefkati ve bir Mennân’ ın merhametinin 
cilveleridir.
Bütün tohumlar ve meyveler, çekirdek ve çiçekler, birer hikmet mucizesi, 
birer sanat  harikas ı, birer rahmet hediyesi, birer vahdet delili ve âhiret yur-
dundaki ilâhî lütuflara da birer şahittir.. onlar, Yarat ıcı ’lar ının her şeye kâdir 
ve her şeyi bildiğine aldatmaz birer şahittir. O, rahmetiyle, ilmiyle, yaratma-
sıyla, idaresiyle, sun’ ve tasviriyle her şeyi ihata etmi ştir. O’nun yaratma ve 
idaresine, sun’ ve tasvirine nispetle güne ş bir tohum gibi, y ıldız bir çiçek gibi, 
yeryüzü bir dâne gibidir; O’na hiçbir şey ağır gelmez.
Bütün tohumlar ve meyveler, kesret âlemlerinde vahdetin aynalar ı, ka-
derin işaretleri, kudretin remizleridir ki; bu kesretin kayna ğının vahdet oldu-
ğunu gösterirler. Onlar, Fât ır’lar ının sun’ ve tasvirde birli ğine şehâdet  ederek 
gün yüzüne ç ıkarlar ve tekrar vahdete dönmeleriyle de Sâni ’lerinin yaratma 
ve idaresindeki hikmetini dile getirirler.
Hem o tohumlar ve meyveler, her şeyi yaratan Zât’ ın o cüz’î varl ıklara 
yönelik küllî nazar ının, onlar ın cüzlerine dahi bakt ığını gösteren hikmetinin 
işaretleridir. Binâenaleyh a ğac ın yarat ılmas ındaki en belirgin maksat, onun 
meyvesidir. İşte, beşer de şu kâinat ın meyvesidir ve bu kâinat ın Yarat ıc ı’sının 
nazar ında da en birinci maksat odur. Kalb de bir çekirdek gibidir ve varl ıklar ı 
yaratan Zât’ ın en parlak aynas ı da odur. İşte şu hikmettendir ki, bu kâinatta-
ki şu küçücük insan , bu varl ık âleminin y ıkılıp değiştirilmesi ve ba şka bir hâl 
alıp yenilenmesi şeklinde cereyan eden ha şir ve neşre en birinci yörüngesi 
olmuştur.
1 Bkz.: Sözler , 15. Söz, 3. Basamak ve hâ şiyesi.356  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
.۪įِÝَĩَčَĐ ِįْĭِכُĤ لُĳُĝُđْĤا ِيïْıَÜ َź ِيñَّĤا َÛْĬأَ ُóĻِ×כَ َאĺ ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ
ْءĹَü ْóَİ ْïْĭَĬَõĻِĨ ْóَÖَاóَÖ َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ َź įכِ
«ُّĹَè َאĺ» :ْïْĬَïَĺَĳכُ ْóَøَاóَø «ْěَè َאĺ» :ْïْĬَïَĺ ĳُä َאدَمْĨدَ
ُÙَáِĤَّאáĤا ُÙَ×َÜْóَĩْĤاَ
.«َīĻِàَŻَّáĤوَا ِÙَĻِĬَّאáĤا ِÙَĤَאøِّóĤا» َīِĨ «ِßِĤَّאáĤا ِėِĜْĳَĩْĤا» رَأْسِ ĹِĘ َאıُèَאąĺإِ
!ًאĩْĥِĐوَ ْرَةًïُĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ْīِĨ ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ
 َدُودُĳْĤا ُħِđْĭُĩْĤا ُīِّĺَõُĩْĤا ُėĻِĉَّĥĤا ُħĺِóْכَĤا ِّرُĳَāُĩْĤا ُħِĻَכéْĤا ُħĻِĥَđْĤا ِّرُïَĝُĩْĤا ُóĺِïَĝْĤا َĳُİ إِذْ
 ُّĹِĤَْزَŶا َّאشُĝَّĭĤا ِěَĥْĉُĩْĤا َאلِĩْכَĤوَا َאلِĩَåْĤا ذُو ُģĻِĩَåْĤا ُīِّĭَéَÝُĩْĤا ُħĻِèَّóĤا ُīٰĩْèَّóĤا ِّفُóَđَÝُĩْĤا
 ِهِñٰİ ُěَאئِĝَè َאĨوَ َאتٍ،ĝَ×َĈوَ َėَאئِéَĀوَ َاءًõْäوَأَ ًّŻכُ َאتِĭْכَאئِĤا ِهِñٰİ ُěَאئِĝَè َאĨ ِيñَّĤا
:َאءًĝَÖوَ دًاĳُäوَوُ ًّאĻْئِõُäوَ ًّאĻِّĥכُ دَاتِĳُäْĳَĩْĤا
ٍ؛Ùَĩِכْèوَ ٍħْĥِĐوَ ٍóĺِïْĝَÜوَ ٍħĻِčْĭَÝِÖ َرِه۪ïَĜوَ ۪įَאئِąَĜ ِħَĥَĜ طُĳُĉُì َّźإِ
ٍ؛óĺِĳْāَÜوَ ٍďْĭُāِÖ ۪įِÝَĩِכْèوَ ۪įِĩْĥِĐ ْכَאرِóَŊ شُĳُĝُĬ َّźوَإِ
َمٍ؛óوَכَ ٍėْĉُĥِÖ ِه۪óĺِĳْĭَÜوَ ۪įِĭĻِĺْõَÜوَ ِه۪óĺِĳْāَÜوَ ۪įِđْĭُĀ َאءَąْĻَÖ ِïَĺ َאتُĭĻِĺْõَÜ َّźوَإِ
ٍ؛ÙَĩْđِĬوَ ٍÙَĩْèَóِÖ َدُّدِه۪ĳَÜوَ ۪įِĘُّóَđَÜوَ ۪įِĨَóوَכَ ۪įِęْĉُĤ ِėَאئِĉَĤ ُóĻِİأَزَا َّźوَإِYİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    357
z
z
z
z
Allahu ekber! Sen, büyüklü ğünün hakikatine ak ıllar ın eremeyece ği Yü-
celer Yücesisin!
Çünkü bütün e şya , 1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ َź deyip kâinat ın o büyük zikir halkas ında 
beraber zikrederek çal ışıyorlar.
Vakit be vakit istidat  diliyle Cenâb- ı Hak’tan hukuk-u hayat ını “Yâ Hak!” 
deyip rahmet hazinesinden istiyorlar. Ba ştan başa da hayata mazhariyetleri 
diliyle “Yâ Hayy!” ismini zikrediyorlar.
Üçüncü Mertebe2(Hâşiye-1)
İzah ı, Otuz İkinci Söz ’ün Üçüncü Mevk ıfı’nın başındad ır.
Allah, ilim  ve kudretiyle her şeyden büyüktür!
Zira O, öyle bir Kadîr , Mukaddir, Alîm, Hakîm, Musavvir, Kerîm, Latîf, 
Müzeyyin, Mün’im, Vedûd, Mütearrif, Rahmân, Rahîm, Mütehannin, Sonsuz Celâl ve Kemâl Sahibi bir Cemîl, ve Nakkâ ş-ı Ezelî’dir ki, bu kâinat ın sayfalar 
ve tabakalar ıyla, küll-cüz olarak hakikati ve küllî-cüz’î ve vücûd-bekâ  itibar ıy-
la hakikati:
O’nun kazâ ve kader kaleminin ilim  ve hikmetle tanzim  ve takdir etti-
ği çizgileri;
ilim  ve hikmet pergelinin sanat ve tasvir ile nak ışlar ı;
sanat ve tasvirinin, tezyin ve tenvirinin mucizeler saçan bembeyaz elinin 
lütuf ve keremle süslemeleri;
sonsuz rahmet ve nimetle kendini tan ıttırmas ı ve sevdirmesinin, lütuf ve 
kereminin, güzelli ğinin çiçekleri;
1 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163 , 255 ; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2 , 6 , 18 ; Nisâ sûresi, 4/87 ; … )
2 (Hâşiye-1) Bu Üçüncü Mertebe, cüz’î bir çiçe ği ve güzel bir kad ını nazara al ıyor. Koca bahar 
bir çiçektir. Cennet dahi bir çiçek gibidir. O mertebenin mazharlar ıdırlar. Ve âlem, güzel 
ve büyük bir insan ; ve hûrîler nev’i ve ruhanîler tâifesi ve hayvanlar cinsi ve insan s ını-
fı, her biri mânen güzel bir insan hükmünde, bu mertebenin gösterdi ği esmây ı safahât ıyla 
gösteriyor.z
z
z
z358  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
َאلٍ؛ĩوَכَ َאلٍĩَåِÖ ۪įِĭُّĭَéَÜوَ ۪įِĩُّèَóَÜوَ ۪įِÝَĩْđِĬوَ ۪įِÝَĩْèرَ ِīْĻَĐ َّאضِĻَĘ َاتُóَĩَà َّźوَإِ
 َאĺَاóَĩْĤا ِÙَّĻِĬَאęَÜ َאدَةِıَýِÖ ٍّĹِĨĳُĩْĺدَ َאلٍĩوَכَ ِيٍّïَĨْóَø َאلٍĩَä َאتُđَĩَĤ َّźوَإِ
 رِĳُāُđْĤوَا لِĳُāُęْĤا ِّóَĨ ĵَĥَĐ َאلِĩَåْĤا ĹِّĥَåَÜ دَوَامِ َďَĨ ِ،óِİَאčَĩْĤا ِÙَّĻِĤَّאĻَøوَ
.َامِĳْĐَْŶوَا َّאمِĺَْŶوَا َאمِĬَْŶا ِّóَĨ ĵَĥَĐ َאمِđْĬِْŸا دَوَامِ َďَĨوَ َْدْوَارِ،Ŷوَا
 ِóَıْČأَ ْīِĨ َزِمِŻُĩْĤا ِăْĻَęْĤا َďَĨِ ħَّائِïĤا ĹِّĥَåَّÝĤا َďَĨ دَاتِĳُäْĳَĩْĤا زَوَالُ ْاٰةِóِĩْĤا ĹِĬَאęَÜ ْħَđَĬ
 ِóِİَאčَĩْĤا ْכَĥُĨ َאùْĻَĤ َóِİَّاõĤا َאلَĩْכَĤا أَنَّ َóِİَّאčĤا َאلَĩَåْĤا أَنَّ ĵَĥَĐ ِóِİَاĳَ×ْĤا ِóَıْÖأَ ْīِĨ ِóِİَاĳَّčĤا
 دِĳُäُĳْĤا ِÕِäَاĳْĥِĤ َّدِïَåُĩْĤا َאنِùْèِْŹِĤ َّدِóَåُĩْĤا َאلِĩَåْĥِĤ َאنٍİْóُÖ ِçَĄأَوْ ْīِĨ َאنٍĻْ×ِÜ ِçَāْĘأَ ْīِĨ
.َدُودِĳْĤا ĹِĜَא×ْĥِĤ
 ُورَةِóَّąĤِאÖ ُلُّïَĺ ُģَّĩُכَĩْĤا ُģْđِęْĤا َّħُà .ِģَّĩُכَĩْĤا ِģْđِęْĤا ĵَĥَĐ ِÙَİَاïَ×ْĤِאÖ ُلُّïَĺ ُģَّĩُכَĩْĤا ُóَàَْŶَאĘ ْħَđَĬ
 ِėْĀَĳْĤا ĵَĥَĐ ٍÕْĺرَ َŻِÖ ُلُّïَĺ ُģَّĩُכَĩْĤا ُħْøِْŸا َّħُà ِģَّĩُכَĩْĤا ِģِĐَאęْĤوَا ِģَّĩُכَĩْĤا ِħْøِْźا ĵَĥَĐ
 ُلُّïَĺ ُģَّĩُכَĩْĤا ْنُÉَّýĤا َّħُà .ِģَّĩُכَĩْĤا ْنِÉَّýĤا ĵَĥَĐ َכٍّü َŻِÖ ُلُّïَĺ ُģَّĩُכَĩْĤا ُėْĀَĳْĤا َّħُà .ِģَّĩُכَĩْĤا
.ُīĻِĝَĻْĤا ُّěَéْĤا َĳُİوَ َّاتِñĤِאÖ ُěĻِĥَĺ َאĩِÖ َّاتِñĤا َאلِĩכَ ĵَĥَĐ ِīĻِĝَĻْĤِאÖ
ُÙَđِÖَّاóĤا ُÙَ×َÜْóَĩْĤاَ
!ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ! ُįُĤَŻَä َّģَä
 ِهِñٰİ َةِóَåَü َאنَĻْĭُÖ َ÷َّøأَ ِيñَّĤا ُّĹِĤَْزَŶا ُħĻَכِéْĤا ُħَאכِéْĤا ُħَכَéْĤا َאدِلُđْĤا ْلُïَđْĤا َĳُİ إذْ
 َאıَĩَّčَĬوَ. َرِه۪ïَĜوَ ۪įَאئِąَĜ ِóĻِÜَאøَïِÖ َאıَĥَّāَĘوَ. ۪įِÝَĩِכْèوَ ۪įِÝئَĻِýَĨ لِĳُĀُÉِÖ َّאمٍĺأَ ِÙَّÝِø ĹِĘ َאتِĭْכَאئِĤا
 ۪įِÜَאęِĀوَ ۪įَאئِĩْøأَ َاتِĳَĥَåِÖ َאİَّرَĳَĬوَ. ۪įِÝَĩْèوَرَ ۪įِÝَĺَאĭِĐ ِ÷ĻِĨَاĳَĭِÖ َאıَĭَّĺوَزَ. ۪įِÝَّĭُøوَ ۪įِÜَאدَĐ ِīĻِĬَاĳَĝِÖ
َאıِÖَאوُåَÜوَ َאıِ×ُـøَאĭَÜوَ َאıِıُÖَאýَÜوَ ۪įِÜدَاĳُäْĳَĨ َאتِĭُّĺَõَÜوَ ۪įِÜَאĐĳُĭْāَĨ َאتِĨَאčِÝْĬا َאدَاتِıَýِÖYİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    359
z
z
merhamet  ve şefkatinin, nimet  ve rahmetinin kayna ğından son derece 
güzel ve mükemmel bir şekilde taşan meyveleri;
varl ıklar ın, günlerin ve senelerin h ızla akmas ına rağmen nimet  verme-
nin devam etmesi, mevsimlerin ve as ırlar ın ve devirlerin pe şi peşine geçmesi-
ne rağmen Cemâl’in tecellîlerinin devam ı, mazharlar ın değişkenliği ve ayna-
lar ın fâniliğinin şahâdetiyle dâimi bir kemâl  ve sonsuz bir güzelli ğin par ıltılar ı 
olduğunu gösterir.
Evet, aynalar ın fâniliği ve varl ıklar ın gelip geçicili ği ile beraber tecellîlerin 
ve feyizlerin devam etmesi her şeyden daha aç ık, her şeyden daha belirgin 
bir şekilde onlarda görünen güzelli ğin ve göz al ıcı mükemmelli ğin mazharlara 
ait olmad ığını; apaç ık bir dille ve en belirgin bir delille o tecellîlerin, bir Vâ-
cibü’l-vücûd ’un ve bir Bâkî-i Vedûd’un mutlak güzelli ği ve sürekli yenilenen 
ihsanlar ı olduğunu gösterir.
Evet, eserin mükemmelli ği, apaç ık bir şekilde fiilin mükemmelli ğini göste-
rir.. fiilin mükemmelli ği ise, kesin olarak ismin ve fâilin mükemmelli ğini göste-
rir.. ismin mükemmelli ği hiç şüphesiz s ıfat ın mükemmelli ğini gösterir.. s ıfat ın 
mükemmelli ği ise, hiç ku şkusuz şe’nin mükemmelli ğini gösterir.. şe’nin mü-
kemmelli ği ise, kesinlikle O Zât’a yara şır bir şekilde O’nun kemâlini gösterir.. 
İşte bu aksine ihtimal verilemeyecek bir gerçektir.
Dördüncü Mertebe
Allah, yüceler yücesidir! Allah büyüktür!
Zira O öyle Ezelî bir Adl, Âdil, Hakem, Hâkim, Hakîm’dir ki, şu kâinat 
ağac ının bünyesini me şîet ve hikmetinin as ıllar ı ile alt ı günde meydana ge-
tirmiş; onu kazâ ve kaderinin düsturlar ıyla tafsil etmi ş; âdet ve sünnetinin 
kanunlar ıyla düzene koymu ş; ve inâyet ve rahmetinin prensipleriyle süslemi ş; 
eserlerinin intizam ı, yaratt ıklar ının süslenmeleri, birbirine benzemeleri, birbi-
riyle uyum içinde olmalar ı, birbirinin ihtiyaçlar ına cevap vermeleri, birbirinin 
yard ımına koşmalar ı, birbiriyle sarma ş dolaş olmalar ı ve her şeydez
z360  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 ِįِÝَّĻِĥِÖَאĜ ِÙَĨَאĜ َارِïْĝِĨ ĵَĥَĐ ْءٍĹَü ِّģכُ ĹِĘ ِÙَّĺرِĳُđُّýĤا ِÙَđْĭَّāĤا َאنِĝْÜوَإِ َא،ıِĝُĬَאđَÜوَ َאıِĬَאوُđَÜوَ
.َرِïَĝْĤا ِóĺِïْĝَÝِÖ َّرَةِïَĝُĩْĤا
...َאıِÜَאĩĻِčْĭَÜ ĹِĘ ُÙَّĨَאđْĤا ُÙَĩِכْéْĤَאĘ
...َאıِÜَאĭĻِĺْõَÜ ĹِĘ ُÙَّĨَّאÝĤا ُÙَĺَאĭِđْĤوَا
...َאıِÜَאęĻِĉْĥَÜ ĹِĘ ُÙَđِøَاĳْĤا ُÙَĩْèَّóĤوَا
...َאıِÝَĻِÖْóَÜ ĹِĘ ُÙَĥِĨَّאýĤا ُÙَüَאĐِْŸوَا َْرْزَاقُŶوَا
...َאİِóِĈَאęِĤ ِÙَّĻِÜَّاñĤا ُونِËُّýĥِĤ َאıِÝَّĺِóَıْčَĩِÖ ِÙَđْĭَّāĤا ُÙَ×ĻِåَđْĤا َאةُĻَéْĤوَا
...َאıِÜَאĭĻِùْéَÜ ĹِĘ ُÙَّĺِïْāَĝْĤا ُīِøَאéَĩْĤوَا
...َאıِĤزَوَا َďَĨ ِ÷َכِđْĭُĩْĤا َאلِĩَåْĤا ĹِّĥَåَÜ وَدَوَامُ
...َאİدِĳُ×ْđَĩِĤ َאıِ×ْĥَĜ ĹِĘ َّאدِقُāĤا ُěْýِđْĤوَا
...َאıِÝَÖْñَä ĹِĘ ُóِİَّאčĤا َابُñِåْĬِْźوَا
...َאİِóِĈَאĘ َةِïْèوَ ĵَĥَĐ َאıِĥَّĩכُ ِّģכُ َאقُęِّÜوَا
...َאıَائِõْäأَ ĹِĘ َçِĤَאāَĩِĤ ُّفُóَāَّÝĤوَا
...َאıِÜَאÜَא×َĭِĤ ُħĻَכِéْĤا ُóĻِÖْïَّÝĤوَا
...َאıِÜَאĬَاĳَĻَéِĤ ُÙَĩĺِóْכَĤا ُÙَĻِÖْóَّÝĤوَا
...َאıِĬأَرْכَא َاتِóُّĻَĕَÜ ĹِĘ ُģَّĩُכَĩْĤا َאمُčِÝْĬِْźوَا
...َאıِÝَّĻِّĥכُ َאمِčِÝْĬا ĹِĘ ُÙَĩĻِùَåْĤا َאتُĺَאĕْĤوَا
...َאدَّةٍĨوَ َّةٍïُĨ ĵَĤإِ َאجٍĻِÝْèا َŻِÖ َאıِÝَđْĭَĀ ِīْùُè َאلِĩכَ ِÙَĺَאĔ َďَĨ ًÙَđْĘدَ ُوثُïُéْĤوَا
...َאıِÜَאĬْכَאĨإِ َدُّدِóَÜ ِïĺِïْéَÜ َمِïَĐ َďَĨ ُÙَĩĻَכِéْĤا َאتُāُّíَýَّÝĤوَا
 ْīِĨ ِ،Ùَ×ِøَאĭُĩْĤا ِÙَĝَّئِŻĤا َאıِÜَאĜأَوْ ĹِĘ َאıِĐُّĳَĭَÜوَ َאıِÜَóْáכَ ِÙَĺَאĔ ĵَĥَĐ َאıِÜَאäَאè َאءُąَĜوَ
...َאıِ×ِĤَאĉَĨ ِóَĕْĀأَ ْīِĨ َאıĺِïْĺأَ ِóَāِĜ َďَĨ ُóَđْýُĺ َź ُßĻَè ْīِĨوَ ُÕَùَÝْéُĺ َź ُßْĻَèYİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    361
z
z
z
z
z
z
z
z
z
z
z
z
z
z
z
z
z
z
kaderin takdiriyle, kendileri için belirlenen kabiliyetleri ölçüsünde; bilerek, ku-
sursuz ve sa ğlam yap ılmalar ının şehâdetiyle, isim ve s ıfatlar ının cilveleriyle 
bütün bir varl ığının çehresine nurlar serpmi ştir.
Varl ığın, düzenlenmesinde;
her taraf ı tutmuş hikmet...
süslenmelerindeki tam inâyet...lütuflara ermelerindeki engin rahmet...terbiye edilmelerindeki ku şatan iâşe ve r ızıklar...
Yarat ıcısının zâtî şe’nlerine ayna olan harikulâde sanatl ı hayat...
güzelliklerle bezenmesindeki irâdî güzellikler...varl ıklar ın geçip gitmesiyle beraber onlarda yans ıyan güzelli ğin tecellî-
sinin devam ı...
kalblerinde, Mâbuduna kar şı olan sâd ık aşk. ..
kutsal bir çekime (cezbe) do ğru kendilerini sal ıvermeleri…
bütün mükemmel insanlar ın Yarat ıcı ’lar ının birliğinde ittifak etmeleri…
parçalar ında maslahatlar
ın gözetildi ği tasarruflar…
bitkilerindeki hikmetli düzenleme ve idare …
hayvanlar ındaki cömertçe beslenip, görülüp gözetilmeleri…
temel unsurlar ının değişmesine ra ğmen devam eden mükemmel dü-
zen…
her şeyi kuşatan intizamla beraber büyük büyük gayeler…
son derece güzel ve mükemmel sanatl ı olmalar ına rağmen müddete ve 
maddeye ihtiyaç duyulmadan aniden meydana gelmeleri…
her şey olabilme ihtimaline ra ğmen hikmetlice kendileri olmalar ı,elleri 
en küçük isteklerine bile yeti şemediği hâlde pek çok ve türlü türlü ihtiyaçla-
rının, umulmad ık şekilde ve beklenmedik bir tarzda, en uygun zamanda gö-
rülmesi…z
z
zz
z
zz
z
z
zz
z
zz
z
z
z362  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
...َאıِęْđَĄ ِنِïْđَĨ ĹِĘ ُÙَĝَĥْĉُĩْĤا َّةُĳُĝْĤوَا
...َאİِõْåَĐ ِďَ×ْĭَĨ ĹِĘ ُÙَĝَĥْĉُĩْĤا ْرَةُïُĝْĤوَا
...َאİدِĳُĩُä ĹِĘ َةُóِİَّאčĤا َאةُĻَéْĤوَا
...َאıِĥْıَä ĹِĘ ُćĻِéُĩْĤا رُĳُđُّýĤوَا
...ِóِّĻَĕَÝُĩْĤا ِóْĻَĕْĤا ِóِّĻَĕُĩْĤا دِĳُäُĳِĤ ِمُõْĥَÝْùُĩْĤا َאıِÜَاóُّĻَĕَÜ ĹِĘ ُģَّĩُכَĩْĤا َאمُčِÝْĬِْźوَا
...ِõْכَóَĩْĤا َةِïِéَّÝُĩْĤا ِÙَĥِìَاïَÝُĩْĤا ِóَّوَائِïĤכَא َאıِÜَאéĻِ×ْùَÜ ĹِĘ َאقُęِّÜِْźوَا
 َאنِùِĥِÖوَ َא،İَادِïْđِÝْøا َאنِùِĥِÖ” َثِŻَّáĤا َאıِÜَاĳَĐدَ ĹِĘ ُÙَّĻِĤĳُ×ْĝَĩْĤوَا
“...َאİَارِóِĉْĄا َאنِùِĥِÖوَ ِ،ÙَّĺِóْĉِęْĤا َאıِÜَאäَאĻِÝْèا
...َאıْĺَرَïَĜ ĹِĘ َאمُčِÝْĬِْźوَا... َאıِÜَאدَا×ِĐ ĹِĘ َאتُĄĳُĻُęْĤوَا دَاتُĳُıُّýĤوَا َאةُäَאĭُĩْĤوَا
...َאİِóِĈَאĘ ِóِכْñِÖ َאنُĭِئْĩْĈِْźوَا
... َאıَئِïْ×َĨوَ َאİَאıَÝْĭُĨ َīْĻَÖ ِÙَĥْĀُĳْĤا َćْĻَì َאıĻِĘ َאدَةِ×ِđْĤا ْنُĳوَכَ
...َאıِđِĬَאĀ ِïِĀَאĝَĨ ِěُّĝَéَÝِĤوَ َאıِĤَאĩכَ رِĳُıُČ َÕَ×َøوَ
 ٍħĻَכِè ٍóِّÖَïُĨ ِóِĻÖْïَÝِÖ َאıَّĥכُ َאıَّĬَÉِÖ َاتٌïِİَאü َאıِÜَّאĻِęْĻوَכَ َאıِĤَاĳْèوَأَ َאıِÜَאĬُوËُü ِóَאئِùِÖ َاñٰכَİوَ
 ُّفِóَāَÜ َÛْéَÜو... ٍïِèوَا ٍïِّĻَø َّامُïُì َאıُّĥوَכُ... ٍïَĩَĀ ٍïَèأَ ٍħĺِóכَ َبٍّóُĨ ِÙَĻِÖْóَÜ ĹِĘوَ... ٍïِèوَا
 ĵَĥَĐ ۪įِÜَïْèوَ ُħـĻِÜَاĳَì َتْóَàَכَאÜوَ َتْóَİَאčَÜ ِيñَّĤا ٍïِèوَا ْرَةُïُĜ َאİَرُïْāَĨوَ... ٍïِèوَا ِّفٍóَāَÝُĨ
.ِįِÜدَاĳُäْĳَĨ َאتِéَęَĀ ْīِĨ ٍÙَéْęَĀ ِّģכُ ĹِـĘ ۪įِÜَאÖĳُÝَכْĨ ْīِĨ بٍĳُÝَכْĨ ِّģכُ
 َرٍ،ïَĨوَ ذَرٍّ ُّģכُ ْģَÖ ٍ،óَåَèوَ َانٍĳَĻَè ُّģכُ ْģَÖ ٍ،óَåَüوَ َאتٍ×َĬ ُّģوَכُ ٍ،óَĩَàوَ َةٍóْİزَ ُّģَכُĘ :ْħَđَĬ
 ذَاكَ ذَا َنَّÉِÖ ِóَčَّĭĤا ِÙَّĜِïِĤ ُóِıْčُĺ ِ،óَàَْŶوَا ِûْĝَّĭĤا ُīِّĻَÖ ٌħَÜَאì ٍóْęَĜوَ َאدٍÖ ِّģوَכُ ٍ،ģَ×َäوَ وَادٍ ِّģכُ ĹِĘ
 ِ÷ْĩَّýĤا َّאشُĝَĬ َĳُıَĘ ِ؛óْéَ×ْĤا ِīْĉَÖوَ ِّóَ×ْĤا ِóْıَČ ُÕِÜכَא َĳُıَĘ ِ؛óَ×ِđْĤِאÖ َכَאنِĩْĤا ذَاكَ ُÕِÜכَא َĳُİ ِóَàَْŶا
!ُóَ×أَכْ ُّٰųا َאıِüَّאĝَĬ َلُŻَä َّģَä .ِóَ×ِđْĤا ذَاتِ َاتِĳٰĩَّùĤا ِÙَęĻِéَĀ ĹِĘ ِóَĩَĝْĤوَا
ْħَĤَאĐ ْïْĭَĬ َõĻِĨ ْóَÖَاóَÖ َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ َź įכِYİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    363
z
z
z
zz
z
z
z
z
z
zaaf ın madenindeki mutlak kuvvet…
acz kayna ğındaki mutlak kudret…
hayata elveri şsizliğine rağmen kendinde görünen hayat…
hiçbir şey bilmemelerine ra ğmen onlarda görünen ihatal ı şuur…
kendisi hiç de ğişmeyip her şeyi değiştiren birini gerektiren de ğişiklikler-
deki mükemmel nizam …
ayn ı merkez etraf ındaki iç içe daireler gibi tesbihlerinin ayn ı olmas ı…
istidat  lisan ıyla, ihtiyac- ı fıtrî lisan ıyla ve ıztırar lisan ıyla yapt ıklar ı üç çeşit du-
an ın kabulü…
ibadetleriyle mazhar olduklar ı münâcâtlar, mü şâhedeler ve feyizler,
her “iki kader”indeki intizam1,
Yarat ıcı ’lar ını zikretmekle itminana ermeleri,
Sâni ’lerinin onlar ı yaratmadaki maksad ının gerçekle şmesi, kendi mü-
kemmelliklerinin ortaya ç ıkmas ı ve başlang ıç ile sonuçlar ını birleştiren bağın 
ibadet olmas ı,
daha bunun gibi, onlar ın her türlü durum, vaziyet ve keyfiyetleri şehâ-
det  eder ki bütün bunlar Hakîm bir Müdebbir’in idaresiyle, Ehad, Samed, 
Kerîm bir Mürebbî’nin terbiyesiyle olmaktad ır. Hepsi de bir tek Seyyid’in hiz-
metçileri ve bir tek Mutasarr ıf’ın tasarrufu alt ındad ırlar. Ve bütününün kay-
nağı da mevcudat ının her bir sayfas ındaki mektuplar ının her bir mektubunun 
üzerinde bir çok vahdet mühürleri görünen Bir Zât’ ın kudretidir.
Evet, her bir sahrâ ve çölde, her bir vâdi ve da ğdaki her bir çiçek ve mey-
ve, her bir bitki ve a ğaç, hattâ her bir hayvan  ve taş, dahas ı her bir zerre ve 
toprak, nak ış ve eseri apaç ık görünen bir mühürdür. Onlara dikkatle bakan-
lara gösterir ki, bu eserin sahibi kim ise, ibretle yaz ılan şu mekân ın kâtibi de 
O’dur ve zeminin yüzünü ve denizin içini yazan da O’dur; ve böyle ibretlerle 
dolu semâlar ın sayfas ına ay ı ve güneşi nakşeden de O’dur. Onlar ı nakşeden 
Yüceler Yücesidir! Allahu Ekber !
Bütün eşya , 2َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ َź deyip kâinat ın o büyük zikir halkas ında beraber 
zikrediyorlar.
1 “İki kader”le ilgili bkz.: Sözler , 26. Söz, 3. Mebhas, Mukaddime.
2 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163 , 255 ; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2 , 6 , 18 ; Nisâ sûresi, 4/87 ; … )z
zzzz
z
z
zzz
z364  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
ُÙَùِĨَאíْĤا ُÙَ×َÜْóَĩْĤاَ
 ُÕَاכِĳْכَĤوَا ُÙَّĺِĳْĥُđْĤا َامُóْäَْŶا ِهِñٰİ ِيñَّĤا ُóĻِāَ×ْĤا ِّرُĳَāُĩْĤا ُóĺِïَĝْĤا َّقُŻَíْĤا َĳُİ إذْ ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ
 َאدِيĭُÜوَ ُïَıْýَÜ ۪؛įِÜَّõِĐوَ ۪įِÝَّĻِÖĳُÖرُ ِïِİَاĳَü َאتُĐَאđُüوَ ۪،įِÝَĩَčَĐوَ ۪įِÝَّĻِİĳُĤأُ ِīĻِİَاóَÖ َاتُóِّĻَĬ ُÙَّĺُّرِّïĤا
 ِÙَĩَčَĐ ِÙَĩْýِè ĵَĥَĐو ۪،įِÝَĩِכْèوَ ۪įِĩُכْè ِÙَđْøوُ ĵَĥَĐ َאدِيĭُÜوَ ۪įِÝَّĻِÖĳُÖرُ ِÙَĭَĉْĥَø ِÙَđَýْđَü ĵَĥَĐ
﴾1َאİَّאĭَّĺوَزَ َאİَאĭْĻَĭَÖ َėْĻכَ ْħُıَĜْĳَĘ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ واưóُčْĭَĺ ْħَĥَĘ﴿أَ: ِÙَĺاٰ ĵَĤإِ ْďِĩَÝْøَאĘ .ِįِÜْرَïُĜ
 ĹِĘ ًُŶَْŷَÜ ٍ،Ùَĩِכْè ĹِĘ ًÙَכَóَè ٍ،ÙَĬĳُכُø ĹِĘ ًאÜĳُכُø َىóَÜ َėْĻכَ َאءِĩَّùĤا ِįْäوَ ĵَĤإِ ْóُčْĬا َّħُà
.ِÙَđْĭَّāĤا َانِõِّÜا َďَĨ ِÙَĝْĥِíْĤا َאمِčِÝْĬا َďَĨ ٍÙَĭĺزِ ĹِĘ ًאĩُّùَ×َÜ ٍ،Ùَĩْýِè
 ِīĻِĺْõَÝِĤ َאıِĨĳُåُĬ ُËُĤَْŷَÜ ِ،ħِĤَאđَĩْĤا ِóِĺĳْĭَÝِĤ َאıِèَא×ْāِĨ ُģُıْĥَıَÜ ِ،ħِøَاĳَĩْĤا ِģĺِïْ×َÝِĤ َאıِäَاóِø ُďُýْđَýَÜ
.ِħَĤَאđْĤا َاñٰİ ِóĻِÖْïَÝِĤ َאءٍıِÝْĬا َŻِÖ ًÙَĭَĉْĥَø ĵَıُّĭĤا ِģْİَِŶ ُīِĥْđُÜ .ِħِĤَاĳَđْĤا
 ْħَĤ ْÉَýَĺ ْħَĤ َאĨوَ כَאنَ َאءَü َאĨ ٍ،ÙَĥِĨَאü ِرَادَةٍÍِÖ ٌïĺِóُĨوَ ْءٍ،Ĺَü ِّģِכُÖ ٌħĻِĥَĐ ُóĺِïَĝْĤا َّقُŻَíْĤا ِכَĤٰñَĘ
 َّرُĳَāَÝُĺ َźوَ ُīْכِĩُĺ َź َאĩوَכَ. ٍÙَّĻِÜذَا ٍÙَĉĻِéُĨ ٍÙَĝَĥْĉُĨ ْرَةٍïُĝِÖ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵَĥَĐ ٌóĺِïَĜ َĳُİوَ. ْīَכُĺ
 َّرُĳَāَÝُĺ َźوَ ُīْכِĩُĺ َź ِכَĤٰñכَ َارَةٍ؛óَè َźوَ َאءٍĻِĄ َŻِÖ ْمِĳَĻْĤا َاñٰİ ĹِĘ ِ÷ْĩَّýĤا ِهِñٰİ دُĳُäوُ
 ِّģِכُÖ ٌħĻِĥَĐ ُورَةِóَّąĤِאÖ َĳُıَĘ .ٍÙَĝَĥْĉُĨ ْرَةٍïُĜ َŻِÖوَ ٍ،ćĻِéُĨ ٍħْĥِĐ َŻِÖ َاتِĳٰĩَّùِĥĤ ٍěِĤَאì ٍįٰĤإِ دُĳُäوُ
 أَنْ ُīْכِĩُĺ َź َאءِĻْـüَْŶا ِّģِכُÖ ِħْĥِđْĤا ِכَĤذٰ ُěُّĥَđَÜ َمُõْĥَĺ َّاتِ،ñĥِĤ ٍّĹِÜذَا َزِمٍź ٍćĻِéُĨ ٍħْĥِđِÖ ْءٍĹَü
.ِÙَّĻِĬرَاĳُّĭĤا ِÙَĈَאèِْŸوَا ذِĳُęُّĭĤوَا دِĳُıُّـýĤوَا رِĳُـąُéْĤا ِّóِـùِÖ ْءٌĹَـü ُįْـĭَĐ َכَّęْĭَĺ
 ِ،ÙَĨĳُčْĭَĩْĤا َאتِĬَاõِّÜِْźوَا ِ،ÙَĬْزُوĳَĩْĤا َـאتِĨَאčِÝْĬِْźا َīِـĨ دَاتِĳُäْĳَĩْĤا ِďĻِĩَä ĹِĘ ُïَİَאýُĺ َאĩَĘ
ِ،ÙَـĩَـčَـÝْـĭُĩْĤا َارِïْـĜَْŶوَا ِ،ÙَّĨَّـאÝĤا َـאتِĺَـאĭِđْĤوَا ِ،ÙَّĨَـאđْĤا ِħِכَéْĤوَا
1 “Hiç üzerlerindeki gö ğe bakmazlar m ı? Bak ıp da Bizim onu nas ıl sağlamca bina edip süsledi ğimizi 
düşünmezler mi?” (Kaf sûresi, 50/6      )YİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    365
Beşinci Mertebe1(Hâşiye-2)
Allah büyüktür. Zira O, öyle Hallâk, Kadîr , Musavvir ve Basîr’dir ki, şu 
büyük büyük gök cisimleri ve inci-misal y ıldızlar O’nun ulûhiyet ve azame-
tinin p ırıl p ırıl delilleri ve rubûbiyet ve izzetinin ışıl ışıl şahitleridir ki O’nun 
rubûbiyetinin saltanat ının ihtişam ını gürül gürül hayk ırmakta ve O’na şahitlik 
yapmakta; hükümrânl ığının ve hikmetinin s ınırsızlığını ve kudretinin büyük-
lüğünün baş döndürücülü ğünü ilân etmektedirler.
Şimdi “Üstlerindeki gö ğe bakmazlar m ı, onu nas ıl bina edip süsle-
dik...”2 âyetine kulak ver!
Sonra semân ın yüzüne bak ki, intizaml ı yaratma ve ölçülü sanatla bera-
ber nas ıl sükûnet içinde bir sessizlik, hikmet içinde bir hareket, ihti şam içinde 
bir par ıldama, zînet içinde bir tebessümü göreceksin.
Mevsimlerin de ğişmesi için seman ın lambas ı olan güne şin ışınlar ının fark-
lı aç ılarla gelmesi, kandili olan ay ın her gece farkl ı bir hilal şeklinde do ğarak 
dünyay ı ayd ınlatmas ı, göğün güzel yüzünün y ıldızlarla yald ızlanmas ı, bu âle-
mi idare  eden s ınırsız bir saltanat ın varl ığını ehl-i fikre ilân eder.
İşte O Kudreti Sonsuz Yarat ıcı , her şeyi bilir.3 O, şümûllü bir irade ile di-
leyendir; her ne dilerse olur, olmamas ını dilediği de olmaz. O, s ınırsız, kuşatıcı 
ve zâtî (Kendinden) bir kudretle her şeye gücü yetendir. Nas ıl ki güpegündüz 
şu güneşin ışıksız ve ısısız varl ığı düşünülemez ve bu mümkün de ğildir. Aynen 
öyle de gökleri, ku şatıcı bir ilim  ve s ınırsız bir kudret olmaks ızın yaratan bir 
ilâh ın varl ığı da tasavvur edilemez ve böyle bir şey asla mümkün de ğildir. De-
mek, kesinlikle, bizzat kendinden olan ku şatıcı ilmiyle O, her şeyi bilir. Öyle 
de bu ilmin, her şeyle irtibat ı zaruridir. Her yerde hâz ır ve şahid olan, her şeye 
nüfuz eden, her şeyi nuranî bir ihata ile ku şatan böyle ilimden hiçbir şeyin 
ayr ı düşmesi mümkün de ğildir.
Bütün varl ıkta görünen ölçülü intizamlar ve intizaml ı ölçüler, umumi hik-
metler ve eksiksiz, kusursuz mükemmel inâyetler, muntazam kaderler ve
1 (Hâşiye-2) Otuz İkinci Söz ’ün Birinci Mevk ıfının Zeyli’nde ve Yirminci Mektup’un İkinci 
Makam ı’nda izah edilmi ştir.
2 Kaf sûresi, 50/6 .
3 Cenâb- ı Hakk’ ın her şeyi bildiğini ifade eden baz ı âyetler için bkz.: Hadîd sûresi, 57/3; Mücadele 
sûresi, 58/7; Te ğâbün sûresi, 64/11; Talâk sûresi, 65/12.366  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 َאتِĨَאĩِÝْİِْźوَا ِ،ÙَĭَّĭَęُĩْĤا َאتِĬَאĝْÜِْźوَا ِ،ÙَĭَّĭَĝُĩْĤا َْرْزَاقِŶوَا ِ،ÙَĭَّĻَđُĩْĤا َאلِäْٰźوَا َةِ،óِĩْáُĩْĤا ِÙَĻِąْĜَْŶوَا
 َاتٌïِİَאü ِÙَĝَĥْĉُĩْĤا ِÙَĤĳُıُّùĤوَا َאنِ،ĝْÜِْŸوَا َאمِčِÝْĬِْźوَا َانِõِّÜِْźوَا َאزِĻِÝْĨِْźا َאلِĩכَ ِÙَĺَאĔوَ ِ،ÙَĭَّĺَõُĩْĤا
.ْءٍĹَü ِّģِכُÖ بِĳُĻُĕْĤا َّمِŻَĐ ِħْĥِĐ ِÙَĈَאèإِ ĵَĥَĐ
 ْءِĹَّýĤا ĹِĘ دَĳُäُĳْĤا أَنَّ ĵَĥَĐ ُلُّïَÜ ﴾1
ُóĻِ×َíْĤا ُėĻِĉَّĥĤا َĳُİوَ َۘěَĥَì ْīَĨ ُħَĥْđَĺ َź﴿أَ َÙَĺاٰ وَأَنَّ
.َאıĻِĘ ِħْĥِđْĤا رَĳُĬ ِمُõْĥَÝْùَĺ َאءِĻْüَْŶا ĹِĘ دِĳُäُĳْĤا رَĳُĬوَ. ِįِÖ َħْĥِđْĤا ِمُõْĥَÝْùَĺ
 ِħْĥِĐ ĵَĥَĐ َאنِùْĬِْŸا ِÙَĝْĥِì ِÙَĤَźدَ ِÙَ×ْùِĬ ĵَĤإِ رِهِ،ĳُđُü ĵَĥَĐ َאنِùْĬِْŸا ِÙَđْĭَĀ ِīْùُè ِÙَĤَźدَ ُÙَ×ْùِĭَĘ
 ِėْāِĬ ĹِĘ ِ÷ْĩَّýĤا ِÙَđَýْđَü ĵَĤإِ َאءِĩْİَّïĤا ِÙَĥْĻَّĥĤا ĹِĘ ِÙَ×ْĻَÖُّñĤا ِÙَĩْĻَåُĬ ِÙَđْĻَĩُĤ ِÙَ×ْùِĭכَ ِ،įِĝِĤَאì
.َاءِóْ×َĕْĤا ِįْäوَ ĵَĥَĐ َאرِıَّĭĤا
. ِįِÝئَĻِýَĨ ُونِïِÖ ْءٌĹَü َěَّĝَéَÝَĺ أَنْ ُīْכِĩُĺ َź ْءٍĹَü ِّģِכُĤ ٌïĺِóُĨ َĳُıَĘ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ ٌħĻِĥَĐ ُįَّĬأَ َאĩوَכَ
 دُĳُäوُ ُěَّĝَéَÝَĺ َّħُà ُ،ÿِّāَíُÜ ِْرَادَةَŸا أَنَّ ِכَĤٰñכَ ُ؛õِّĻَĩُĺ َħْĥِđْĤا وَأَنَّ ُ،óِّàَËُÜ ْرَةَïُĝْĤا أَنَّ َאĩوَכَ
.َאءِĻْüَْŶا
 َאıِĤَاĳْèوَأَ َאءِĻْüَْŶا َّאتِĻِęْĻכَ َدِïَđِÖ ُįَĬَאéْ×ُø َאرِه۪ĻِÝْìوَا ĵَĤَאđَÜ ۪įِÜإِرَادَ دِĳُäوُ ĵَĥَĐ ُïِİَاĳَّýĤَאĘ
.َאıِÜَאĬُوËُüوَ
 ْīِĨوَ ُودَةِ،ïْéَĩْĤا ِóْĻَĕْĤا َאتِĬْכَאĨِْŸا ِīْĻَÖ ْīِĨ َאıِÜَאęِāِÖ َאıُāĻِāْíَÜوَ دَاتِĳُäْĳَĩْĤا ُħĻِčْĭَÝَĘ ْ،ħَđَĬ
 ِ،ÙَùَאכِýَÝُĩْĤا لِĳُĻُّùĤا ِيïْĺأَ َÛْéَÜوَ ِ،ÙَüَّĳَýُĩْĤا َتِźَאĩِÝْèِْźا ِīْĻَÖ ْīِĨوَ ِ،ÙَĩĻِĝَđْĤا ُقِóُّĉĤا ِīْĻَÖ
 وَأَنَّ ِ؛īْĺدَĳُıْýَĩْĤا َّאسِùَåْĤا َّאسِùَéْĤا َانِõĻِĩْĤا َاñٰıِÖ َאıُĭĺْزِĳَÜوَ َْرَقِّ،Ŷا َْدَقِّŶا َאمِčِّĭĤا َاñٰıِÖ
 َאنِùْĬِْŸכَא -َةِïِĨَאåْĤا ِćَאئِùَ×ْĤا َīِĨ ِÙَّĺِĳَĻَéْĤا َאتِĩَčَÝْĭُĩْĤا َאتِęِĥَÝْíُĩْĤا دَاتِĳُäْĳَĩْĤا َěْĥَì
 َīِĨ ِÙَĐِّĳَĭَÝُĩْĤا ِįَאئِąْĐَÉِÖ ِóَåَّýĤوَا ِ،ÙَąْĻَ×ْĤا َīِĨ ۪įِèَارِĳَåِÖ ِóْĻَّĉĤوَا ِ،ÙَęْĉُّĭĤا َīِĨ ۪įِÜَאزَاıِåِÖ
 َאĩَכَĘ .ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِÝئَĻِýَĨوَ َאرِه۪ĻِÝْìوَا ۪įِÜِرَادَÍِÖ ُįَĭُّĻَđَÜوَ ْءٍĹَü ِّģכُ َÿُّāَíَÜ أَنَّ ĵَĥَĐ ُلُّïَÜ –َاةِĳَّĭĤا
 ُورَةِóَّـąĤِאÖ ُلُّïَـĺ َـאءِ،ąْĐَْŶا َـאتِøَـאøأَ ĹِĘ ْعٍĳَĬ ْīِĨ َادِóْĘَْŶوَا ٍ،÷ْĭِä ْīِĨ َאءِĻْüَْŶا َěُĘَاĳَÜ أَنَّ
ٌ؛ïَـèأَ ٌïِـèوَا َאıَđِĬَـאĀ أَنَّ ĵَĥَĐ
1 “O yaratt ığı mahlûkunu hiç bilmez olur mu? Latîf (Kendisinden hiçbir şeyin gizli kalmad ığı, her şeye 
bütünüyle nüfuz eden) ve Habîr (her şeyden hakk ıyla haberdar olan) O’dur.” (Mülk sûresi, 67/14)YİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    367
bunlara ba ğlı olarak meydana gelen güzel neticeler, süresi belirlenmi ş eceller, 
ölçüsü belirlenmi ş rızıklar, türlü türlü mükemmel sanatlar, ola ğanüstü süsle-
meler, son derece birbirinden farkl ı, ölçülü, intizaml ı ve sağlam yap ılmalar ve 
fevkalâde kolayca var edilmeler, Allâmü’l-guyûb’un ilminin her şeyi kuşatt ı-
ğına şahitlerdir.
“Yaratan, yaratt ığını hiç bilmez olur mu? ( İlmi her şeye nüfûz eden, 
her şeyden haberi olan) Latîf ve Habîr O’dur.”1 âyeti gösteriyor ki bir şeyi 
var etmek o şeyle ilgili bütün bilgileri bilmeyi gerektirir. Ve varl ıktaki vücûd 
nuru, kendisinde ilim  nurunu da gerektirir.
İnsan ın çok güzel sanatl ı olmas ının güyâ onun şuuruyla oldu ğunu kabul 
etmekle, insan ın yarat ılışının Yarat ıcı ’sının ilmiyle oldu ğu hakikati aras ındaki 
nisbet, karanl ık gecedeki y ıldız böceğinin ışıkç ığının, gün ortas ındaki yeryü-
zünde par ıl par ıl parlayan güne şin ışığına nisbeti gibidir.
Her şeyi bilen O oldu ğu gibi her şeyi irade eden de O’dur. O’nun dileme-
si olmadan hiçbir şeyin meydana gelmesi mümkün de ğildir. Kudret yaratt ığı, 
ilim  temyiz etti ği gibi, irade de tahsis eder; sonra da varl ık meydana gelir.
Yüce Allah’ ın irade ve dilemesine şahitler; varl ığın geçirdi ği durumlar, 
hâller ve tav ırlar say ısıncad ır.
Evet, varl ıklar ın, hadsiz olabilirlikler ve neticeye götürmeyen kapal ı yol-
lar ve karmakar ışık ihtimaller aras ından ve birbirine z ıt, birbiriyle çeki şen sel 
gibi unsurlar ın elleri alt ında şu inceden inceye nizamla tanzimi, bu gözle gö-
rünen hassaslardan hassas mizanla tevzini, kendilerine has özelliklerin veril-mesi; cans ız basit (mürekkeb olmayan) maddelerden birbirinden çok farkl ı 
fakat intizam içinde olan canl ılar ın yarat ılmas ı –bütün organlar ıyla spermden 
yarat ılan insanlar, bütün uzuvlar ıyla yumurtadan yarat ılan kuşlar, çeşit çeşit 
dal ve budaklar ıyla çekirdekten yarat ılan ağaçlar gibi– her şeyin kendisi için 
belirlenen şekli almas ı, O’nun iradesiyle ve O’nun dilemesiyle oldu ğunu gös-
terir. Ayn ı cinsten olan varl ıklar ın, ayn ı türden olan fertlerin temel organlar-
da birbirlerinin ayn ı olmalar ı kesinlikle onlar ın Sanatkâr’ ının Vâhid ve Ehad 
olduğunu gösterir. Aynen öyle de muntazam alâmet-i farikalar ı ihtiva eden, 
hikmetli te şahhuslardaki birbirlerinden ayr ı olma da bu
1 Mülk sûresi, 67/14 .368  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 ٍ،ÙَĩَčَÝْĭُĨ ٍÙَĜَאرِĘ َאتٍĨَŻَĐ ĵَĥَĐ ِÙَĥِĩَÝْýُĩْĤا ِÙَĩĻَכِéْĤا َאتِāُّíَýَّÝĤا ĹِĘ َאİَõُĺَאĩَÜ أَنَّ ِכَĤٰñכَ
 َאءُýَĺ َאĨ ُģَđْęَĺ ٌïĺِóُĨ َאرٌÝْíُĨ ٌģِĐَאĘ َĳُİ َïَèَْŶا َïِèَاĳْĤا َďِĬَّאāĤا ِכَĤذٰ أَنَّ ĵَĥَĐ ُلُّïَÜ
!ُįُĤَŻَä َّģَä ُ،ïĺِóُĺ َאĨ ُħْכُéَĺوَ
 ٌħْĥِĐ ُįَĤ ْءٍ،Ĺَü ِّģِכُĤ ٌïĺِóُĨوَ ْءٍ،Ĺَü ِّģِכُÖ ٌħĻِĥَĐ َïĺِóُĩْĤا َħĻِĥَđْĤا َّقَŻَíْĤا ِכَĤذٰ أَنَّ َאĩوَכَ
 َīِĨ ٌÙِئَüَאĬ ٌÙَّĻِÜذَا ٌÙَّĺُورِóَĄ ٌÙَĥِĨכَא ْرَةٌïُĜ ُįَĤ ِכَĤٰñכَ َאمٌّ؛Ü َאرٌĻِÝْìوَا ٌ،ÙَĥِĨَאü وَإِرَادَةٌ ٌ،ćĻِéُĨ
 َאلُéُĩْĤا ِīْĺَّïِّąĤا ُďْĩَä ِمَõَĤ َّźوَإِ. َאİِّïِĄ ُģُìَاïَÜ َאلٌéُĩَĘ .َّاتِñِĥĤ ٌÙَĨَزِźوَ َّاتِñĤا
.َאقِęِّÜِْźِאÖ
 ُģĻِĥَĝْĤوَا مُĳُåُّĭĤوَا َّرَّاتُñĤا َאıْĻَĤإِ ِÙَ×ْùِّĭĤِאÖ َאوٰىùَÝَÝَĘ .ْرَةِïُĝْĤا ْכَĥِÜ ĹِĘ َÕِÜَاóَĨ َŻَĘ
 ُħَĤَאđْĤوَا َאنُùْĬِْŸوَا ُّģْכُĤوَا ْءُõُåْĤوَا ُّĹِّĥْכُĤوَا ُّĹْئِõُåْĤوَا ُóĻِ×ْכَĤوَا ُóĻِĕَّāĤوَا ُóĻِáْכَĤوَا
:ُóَåَّýĤوَا َاةُĳَّĭĤوَا
.َאلِáِÝْĨِْźوَا َאمِčِÝْĬِْźوَا ِÙَĬَازَĳُĩْĤوَا ِÙَĥَÖَאĝُĩْĤوَا ِÙَّĻِĘَّאęَّýĤوَا ِÙَّĻِĬرَاĳُّĭĤا ِّóِùِÖ
ĹِĘ ِěَĥْĉُĩْĤا َאزِĻِÝْĨِْźوَا ِěَĥْĉُĩْĤا َانِõِّÜِْźوَا ِěَĥْĉُĩْĤا َאمِčِÝْĬِْźا َאدَةِıَýِÖ
.َאتِĝَĥْĉُĩْĤا َةِóْáْכَĤوَا ِÙَĤĳُıُّùĤوَا ِÙَĐْóُّùĤا 
.ِÙَّĺِïَèَْŶا ĹِّĥَåَÜو َةِïْèَĳْĤا ِóْùُĺوَ ِÙَّĺِïِèَاĳْĤا َادِïْĨإِ ِّóِùِÖ
.ِÙَّĻِİَאĩْĤا ِÙَĭَĺَא×ُĨوَ ُّدِóَåَّÝĤوَا بِĳُäُĳْĤا ِÙَĩِכْéِÖ
.ُّءِõَåَّÝĤا َمِïَĐوَ ِõُّĻَéَّÝĤا َمِïَĐوَ ِïُّĻَĝَّÝĤا َمِïَĐ ِّóِùِÖ
.ِįْĻَĤإِ َãĻِÝْèا إِنِ ِģĻِıْùَّÝĤا ĹِĘ ِģَאئِøَĳْĤا ĵَĤإِ ِďِĬَاĳَĩْĤوَا ِěَائِĳَđْĤا َبِŻِĝْĬا ِÙَĩِכْéِÖ
 طِĳُĉُíْĤوَا َאنِ،ùْĬِْŸا َאبِāْĐَÉכَ َאجَ،ĻِÝْèا َź ُįَّĬأَ َאلُéْĤوَا 
.ِÙَęĻِĉَّĥĤا َتِźَّאĻَّùĤا ِģْĝَĭِĤ ِÙَّĺِïĺِïَéْĤا
 ْÛَùْĻَĤ َاةَĳَّĭĤوَا َאنَùْĬِْŸوَا َóĻِĕَّāĤوَا َģĻِĥَĝْĤوَا َّĹْئِõُåْĤوَا ْءَõُåْĤوَا َّرَّةَñĤا أَنَّ ِÙَĩِכْéِÖ
.ِóَåَّýĤوَا ِħَĤَאđْĤوَا ِóĻِ×ْכَĤوَا ِóĻِáْכَĤوَا ِّĹِّĥْכُĤوَا ِّģْכُĤوَا ْعِĳَّĭĤوَا ِħْåَّĭĤا َīِĨ ًÙَĤَاõَä َّģَĜَÉِÖYİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    369
z
z
z
z
z
z
z
Vâhid ve Ehad olan Sanatkâr’ ın dilediği gibi hükmeden, istedi ğini yapan Fâ-
il-i Muhtar ve sonsuz irade sahibi oldu ğunu gösterir.
Hem nas ıl ki O Hallâk, Alîm ve Mürîd; her şeyi bilir, her şeyi irade eder, 
O’nun her şeyi kuşatan bir ilmi, her şeyi kapsayan bir iradesi, tam bir ihtiyâr ı 
vard ır. Aynen öyle de O’nun eksiksiz-kusursuz, tastamam zarurî, kendinden, 
Zât ından neşet eder ve Zât ının lâz ımı bir kudreti vard ır. Öyleyse o kudretin 
zıdd ının (acz) onun içine girmesi imkâns ızd ır. Aksi takdirde bir araya gelmeleri 
ittifakla imkâns ız olan z ıtlar ın bir arada bulunmas ını kabul etmek lâz ım gelir.
Dolay ısıyla o kudrette derece de olamaz. Çünkü zerreler-y ıldızlar, az-çok, 
küçük-büyük, cüz’î-küllî, parça-bütün, insan -âlem, çekirdek-a ğaç o kudrete 
nisbetle birbirine e şittir.
•Nuraniyet, şeffafiyet, mukabele, muvâzene, intizam ve imtisâl1 sırrıyla,
•baş döndüren bir h ızla beraber e şsiz bir intizam ın, fevkalâde bir kolay-
lıkla beraber mükemmel bir uyumun ve her tarafa yay ılm ış bollukla beraber 
gayet derecede birbirinden farkl ı olman ın şehâdetiyle,2
•her şeyin vâhidiyetten medet almas ı ve vâhidiyetin her şeye medet ver-
mesi, birlikteki kolayl ık ve ehadiyet  tecellîsi s ırrıyla,3
•Allah’ ın varl ığının kendinden olmas ı ve mahiyetinin hiçbir varl ığın ma-
hiyetine benzememesi hikmetiyle,
•hiçbir kay ıt alt ına girmeme ve mekandan münezzeh olma ve parçalara 
bölünmeme s ırrıyla,4
•vesilelere hiç ihtiyaç olmamas ına rağmen –faraza ihtiyaç olsayd ı– in-
san ın damarlar ı ve elektrik gibi seyyâl, latîf maddeleri ileten madenî tellerde 
olduğu gibi engel ve mânilerin asl ında kolayla ştırmada vesilelere dönü şmesi 
hikmetiyle,5
•zerre, cüz, cüz’î, az, küçük, insan , çekirdek ba ş döndürücü güzellik ve 
harika sanat aç ısından y ıldızdan, neviden, külden, küllîden, çoktan, büyük-
ten, âlemden ve a ğaçtan daha geri, daha a şağı olmad ığı hikmetiyle,6
1 Bkz.: Sözler , 10. Söz, Hâtime; 29. Söz, 2. Maksad, 3. Mesele; Şuâlar , 7. Şuâ, 2. Bab, 3. Hakikat, 2. 
Sır; 15. Şuâ, Kudrete Dâir Arabî F ıkra, 2. Basamak; Sünûhât , 2. Cümle, 3. Nokta.
2 Bkz.: Sözler , 22. Söz, 2. Makam, 6. Lem’a; 33. Söz, 5. ve 17. Pencereler; Mektûbât , 20. Mektub, 2. 
Makam 10. kelime.
3 Bkz.: Mektûbât , 20. Mektub, 2. Makam, 10. Kelime, Üçüncüsü; Şuâlar , 15. Şuâ, Kudrete Dâir Arabî 
Fıkra, 3. Basamak.
4 Bkz.: Mektûbât , 20. Mektub, 2. Makam 10. Kelime, Dördüncüsü; Şuâlar , 15. Şuâ, Kudrete Dâir Arabî 
Fıkra, 4. ve 5. Basamaklar.
5 Bkz.: Şuâlar , 15. Şuâ, Kudrete Dâir Arabî F ıkra, 6. Basamak.
6 Bkz.: Şuâlar , 15. Şuâ, Kudrete Dâir Arabî F ıkra, 7. Basamak.370  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 ِÙَĥِáْĨَْŶכَא َאتُĈَאéُĩْĤا إِذِ. ِه۪ñٰİ ُěْĥَì ُįْĭِĨ ُïَđْ×َÝْùُĺ َź َءِźُËٰİ َěَĥَì ْīَĩَĘ
.َةِóَّāَđُĩْĤا ِÙَÖĳُĥْéَĩْĤا ِćَĝُّĭĤכَא أَوْ َةِ،óَّĕَāُĩْĤا ِÙَÖĳُÝَכْĩْĤا
 َאلَáِĨ ْرِجَïُĻِĤ َאطِ،éُĩْĤا ِěِĤَאì ُّفِóَāَÜ ِÙَąْ×َĜ ĹِĘ ُćĻِéُĩْĤا نَĳَכُĺ أَنْ ُورَةِóَّąĤِאÖ َّïُÖ َŻَĘ
 ĹِÝَّĤا ْرَةُïُĝْĤَאĘ .ِįِÝَĩِכْè ِīĺَازِĳَĩِÖ ُįْĭِĨ َאİَóُāْđَĺ وَأَنْ ِ،įِĩْĥِĐ ِóĻِÜَאøَïِÖ َאتِĈَאéُĩْĤا ĹِĘ ِćĻِéُĩْĤا
.َّאتِĻِّĥْכُĤا َאكَÜ َازُóْÖإِ َאıْĻَĥَĐ ُóَّùَđَÝَĺ َź َّאتِĻْئِõُåْĤا כَĻِÜَאİ َزَتْóْÖأَ
 ًÙَĤَاõَä َّģَĜَÉِÖ ْÛَùْĻَĤ ِóĻِàَْŶا َرَّاتِñِÖ ْدِóَęْĤا ِóَİْĳَåْĤا ĵَĥَĐ َÙَÖĳُÝَכْĩْĤا ِÙَĩِכْéْĤا ْاٰنِóُĜ َÙَíْùُĬ أَنَّ َאĩَכَĘ
 سِ؛ĳُĩُّýĤوَا مِĳُåُّĭĤا َادِïِĩِÖ َاتِĳٰĩَّùĤا ِėَאئِéَĀ ĵَĥَĐ ِÙَÖĳُÝَכْĩْĤا ِÙَĩَčَđْĤا اٰنِóُĜ ِÙَíْùُĬ ْīِĨ
 وَرْدِ ُÙَđْĭَĀ َźوَ ِ،ģĻِęْĤوَا ِÙَĥْíَّĭĤا ِÙَĝْĥِì ْīِĨ ًÙَĤَاõَä َّģَĜَÉِÖ ٍÙَĥْĩَĬوَ ٍÙَĥْéَĬ ُÙَĝْĥِì ْÛَùْĻَĤ ِכَĤٰñכَ
.ْ÷ِĝَĘ َاñٰכَİوَ. َةِóْİُّõĤا ِħْåَĬ دُرِّيِّ ِÙَđْĭَĀ ْīِĨ ًÙَĤَاõَä َّģَĜَÉِÖ َةِóْİَّõĤا
 ِģĻْכِýَّÝĤا َאسِ×ِÝْĤا ĹِĘ ِÙَĤَŻَّąĤا َģْİأَ ْÛَđَĜأَوْ َאءِĻْüَْŶا َאدِåĺإِ ĹِĘ ِÙَĤĳُıُّùĤا َאلِĩכَ َÙَĺَאĔ أَنَّ َאĩَכَĘ
 َאمُ؛İَْوْŶا َאıْĭَĐ ُóَّęَĭَÝَÜ ْģَÖ لُ،ĳُĝُđْĤا َאıُّåُĩَÜ ĹِÝَّĤا ِÙَّĻِĘَاóُíْĤا َتِźَאéُĩْĥِĤ ِمِõْĥَÝْùُĩْĤا ِģَכُّýَّÝĤِאÖ
 َّرَّاتِñĤا َďَĨ َّאرَاتِĻَّùĤا َאوِيَùَÜ ِÙَĝĻِĝَéْĤوَا ِّěَéْĤا ِģْİَŶِ ُورَةِóَّąĤوَا ِďْĉَĝْĤِאÖ ْÛَÝَ×ْàأَ ِכَĤٰñכَ
.َאتِĭْכَאئِĤا ِěِĤَאì ْرَةِïُĜ ĵَĤإِ ِÙَ×ْùِّĭĤِאÖ
!َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ َźوَ! ُįُĬْÉَü َħُčَĐوَ! ُįُĤَŻَä َّģَä
ُÙَøَّאدِùĤا ُÙَ×َÜْóَĩْĤاَ
ًא،ĩْĥِĐوَ ْرَةًïُĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ْīِĨ ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ! ُįُĬْÉَü َħُčَĐوَ! ُįُĤَŻَä َّģَäYİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    371
z
onlar ı yaratan ın, bunlar ı da yaratmas ı uzak görülemez, yad ırganamaz. 
Zira (zerre, cüz, cüz’î, az, küçük, insan , çekirdek gibi) ihata edilen bu varl ıklar, 
küçücük küçücük yaz ılm ış örnekler veya sa ğılm ış ve s ıkılm ış noktalar gibidir. 
Öyleyse kesin olarak, (y ıldız, nevi, kül, küllî, çok, büyük, âlem ve a ğaç gibi) 
ihata eden bu varl ıklar, ihata edilenlerin Yarat ıcı ’sının tasarrufu ve idaresi al-
tında olmal ıdır ki ilminin düsturlar ıyla, ihata edenin bir örne ğini ihata edilen-
lerin içine koyabilsin ve hikmetinin mizanlar ıyla onu (ihata edeni) s ıkıp iha-
ta edilenleri ondan ç ıkars ın. İşte şu cüz’îleri ortaya koyan kudrete, bu küllîleri 
dahi ortaya koymak a ğır gelmez.
Hem nas ıl ki bir atom üzerine esir zerreleriyle yaz ılan Kur’ân- ı Hakîm 
nüshas ı, göklerin sayfalar ında y ıldızlar ve güne şler mürekkebiyle yaz ılan 
Kur’ân- ı Azîmü’ş-Şân nüshas ından baş döndürücü güzellik ve göz kama ştırıcı 
sanat aç ısından geri de ğil, aşağı kalmaz. Aynen öyle de bir ar ı ve kar ıncan ın 
yarat ılışı, hurma a ğac ı ve filin yarat ılışından bu ba ş döndürücü güzellik ve göz 
kamaştırıcı sanat aç ısından aşağı olmad ığı gibi, p ırıl p ırıl parlayan bir çiçek de 
ışıl ışıl ışıldayan Çoban y ıldızından sanatça daha a şağı değildir. İşte bu şekilde 
sen de k ıyas et.
Hem nas ıl ki varl ıklar ın yarat ılmas ında bu görülen son derece kolayl ık,1 
ehl-i dalâleti, ak ıllar ın kabul etmedi ği hattâ vehimlerin kendisinden kaçt ığı 
hurâfevâri muhalleri gerektiren “kendi kendine olmayla” bir “Yarat ıcı ’nın var 
edip şekillendirmesini” kar ıştırmalar ına sebep olmu ştur. Aynen öyle de ehl-i 
hak ve hakikate, kâinat ın Yarat ıcı ’sının kudretine nisbetle zerrelerle gezegen-
lerin eşit olduğunu aksine ihtimal verilmeyecek bir kat’iyetle isbat etmi ştir.
Yüceler yücesidir O! Şân ı ne uludur O! 2َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ َź
Alt ınc ı Mertebe3(Hâşiye-3)
Yüceler yücesidir O! Şân ı ne uludur O! Allah, ilim  ve kudretiyle her şey-
den büyüktür!
1 Cenâb- ı Hakk’ ın varl ıklar ı yaratmas ındaki kolayl ığı ifade buyuran baz ı âyet-i kerîmeler için bkz.: 
Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; Meryem 
sûresi, 19/35; Yâsîn sûresi, 36/82; Mü’min sûresi, 40/68.
2 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163 , 255 ; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2 , 6 , 18 ; Nisâ sûresi, 4/87 ; … )
3 (Hâşiye-3) Bu Mertebe-i Sâdise sair mertebeler gibi yaz ılsayd ı, pek çok uzun olacakt ı. Çünkü 
İmam- ı Mübîn, Kitab- ı Mübîn, k ısa ifade ile beyan edilemez. Otuzuncu Söz’de bir nebze zik-
redildiğinden, burada kitabeten k ısa kesip, derste izahat verdik.z372  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 ُħِĤَاĳَđْĤا ِهِñٰİ ِيñَّĤا ُّĹِĤَْزَŶا َאنُĉْĥُّùĤا ُïَـèَْŶا ُïِèَاĳْĤا ُħĻِĥَđْĤا َאدِرُĝْĤا ُħĻَכِéْĤا َאدِلُđْĤا َĳُİ إِذْ
 ۪،įِÜْرَïُĜوَ ۪įِĩْĥِĐوَ ۪įِÝَĩِכْèوَ ۪įِĤْïَĐوَ ۪įِĭِĺْزĳَÜوَ ۪įِĩĻِčْĭَÜوَ ۪įِĬَاõĻِĨوَ ۪įِĨَאčِĬ ْĹَÝَąْ×َĜ ُّفِóَāَÜ ĹِĘ َאıُّĥכُ
 ْنِĳْכَĤا ĹِĘ َאرِجَì َź إِذْ. َةِïَİَאýُĩْĤِאÖ ْģَÖ دِيِّĳُıُّýĤا ْسِïَéْĤِאÖ ۪įِÝَّĺِïَèوَأَ ۪įِÝَّĺِïِèوَا ِّóِø ُóَıْčَĨوَ
 َאبِÝْכِĤوَا ِīĻِ×ُĩْĤا َאمِĨِْŸا ”َīِĨ َאنِÖَאÖ َאĩُİوَ ِ؛īĺْزِĳَّÝĤوَا ِħĻِčْĭَّÝĤوَا َانِõĻِĩْĤوَا َאمِčِّĭĤا َةِóدَائِ ْīِĨ
 ِכَĤٰñَĘ .ِįِÜوَإِرَادَ ِħĻِèَّóĤا ِõĺِõَđْĤا ْرَةِïُĜوَ ِه۪óْĨوَأَ ِħĻَכِéْĤا ِħĻِĥَđْĤا ِħْĥِđِĤ َאنِĬَاĳْĭُĐ َאĩُİوَ“. ِīĻِ×ُĩْĤا
 ۪įِøرَأْ ĹِĘ ُįَĤ ْīَĩِĤ َانِóِّĻَĬ َאنِĬَאİْóُÖ َאمِĨِْŸا ِכَĤذٰ َďَĨ َאبِÝْכِĤا ِכَĤذٰ ĹِĘ َانِ،õĻِĩْĤا ِכَĤذٰ َďَĨ َאمُčِّĭĤا
 ِÙَąْ×َĜ ْīِĨ ُجُóْíَĺ َאنِĨَّõĤوَا ْنِĳْכَĤا ĹِĘ َאءِĻْüَْŶا َīِĨ ْءَĹَü َź أَنْ َאنِ،ĭْĻَđْĤا ِįِıْäوَ ĹِĘوَ َאنٌ،Đإِذْ
.َّאنٍĺدَ ِīĺْزِĳَÜوَ َّאنٍ،ĭَĨ ِīĻِĺْõَÜوَ َّאنٍ،ĭَè ِħĻِčْĭَÜوَ ٍ،īٰĩْèرَ ُّفِóَāَÜ
:ُģِĀَאéْĤاٴَ
 ِģْĀَْŶوَا ĵَıَÝْĭُĩْĤوَا َأِïْ×َĩْĤا ĵَĤإِ ِīْĺَóِČَّאĭĤاٴَ ِ،ÙَّĻِĜَّŻَíْĤا ĹِĘ «ِóِìْٰźوَا َْوَّلِŶا» ِħْøِْźا َĹِّĥَåَÜ أَنَّ
 ِħْøِْźا َĹِّĥَåَÜوَ. «ِīĻِ×ُĩْĤا َאمِĨِْŸا» ĵَĤإِ َانِóĻِýُĨ ِ،ħْĥِđْĤوَا ِóْĨَْŶوَا ِģَ×ْĝَÝْùُĩْĤوَا ĹِĄَאĩْĤوَا ِģْùَّĭĤوَا
.«ِīĻِ×ُĩْĤا َאبِÝْכِĤا» ĵَĤإِ َانِóĻِýُĺ ِÙَّĻِĜَّŻَíْĤا ِīْĩِĄ ĹِĘ َאءِĻْüَْŶا ĵَĥَĐ «ِīِĈَא×ْĤوَا ِóِİَّאčĤا»
 ِÙَĝْĥِíِĤ ًÙَّĻْئِõُä َةًóَåَü ُģِّáَĩُĭَĘ .َةِóَåَّýĤכَא ًאąْĺأَ َאıْĭِĨ ٍħَĤَאĐ ُّģوَכُ ٍ،ÙَĩĻِčَĐ َةٍóَåَýכَ َאتُĭْכَאئِĤَאĘ
 ĹِÝَّĤا َاةُĳَّĭĤا َĳُİوَ َأٌïْ×َĨوَ ٌģْĀأَ َאıَĤ ُÙَّĻْئِõُåْĤا َةُóَåَّýĤا ِهِñٰİوَ. َאıِĩِĤَاĳَĐوَ َאıِĐَاĳْĬوَأَ َאتِĭْכَאئِĤا
.َאıِÜَاóَĩَà ĹِĘ َاةُĳَّĭĤا َĳُİوَ َאıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َאıَÝَęĻِČوَ ُħĺِïُĺ ٌģْùَĬ َאıَĤ َاñوَכَ َא،ıْĻَĥَĐ ُÛُ×ْĭَÜ
 َÙَّĻِĥْĀَْŶا َاةَĳَّĭĤوَا َأَïْ×َĩْĤا َنَّÉَכَĘ .«ِóِìْٰźوَا َْوَّلِŶا» ِħْøِْźا ĹِّĥَåَÝِĤ َانِóَıْčَĨ ĵَıَÝْĭُĩْĤوَا َأُïْ×َĩْĤَאĘ
 َאتُÜَاĳَّĭĤوَا. َةِóَåَّýĤا ِģَכُّýَÜ ِóĻِÜَאøدَ عِĳُĩْåَĨ ْīِĨ ٌÙَ×َכَّóُĨ ٌÙَĘِóْđَÜوَ ٌÙَÝْøِóْıِĘ ِ،ÙَĩِכْéْĤوَا َאمِčِÝْĬِْźِאÖ
.«ِóِìْٰźا» ِħْøِْźا ĹِّĥَåَÝِĤ ٌóَıْčَĨ َאıِÜَאĺَאıِĬ ĹِĘ ĹِÝَّĤا َאıِÜَاóَĩَà ĹِĘYİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    373
Zira O, öyle bir Âdil, Hakîm, Kâdir, Alîm, Vâhid, Ehad ve Ezelî bir Sul-
tan’d ır ki, bütün bu âlemler O’nun nizam  ve mîzan ının, tanzim  ve tevzininin, 
adalet ve hikmetinin, ilim  ve kudretinin idare  ve tasarrufundad ır.. ve kesin bir 
kanaat hattâ gözle görürcesine vâhidiyet ve ehadiyet s ırrına mazhard ır. Çün-
kü nizam  ve mîzan, tanzim  ve tevzin dairesinin d ışında hiçbir varl ık yoktur. 
Bunlar, “ İmam- ı Mübîn ve Kitab- ı Mübîn’”den iki konudur.1 Ve yine bun-
lar, Alîm-i Hakîm’in ilim ve emrinin, Azîz-i Rahîm’in kudret ve iradesinin iki unvan ıdır. Ve şu Kitab- ı Mübîn’le İmam- ı Mübîn’deki mîzanla beraber olan 
nizam, ba şında iz’an ve yüzünde gözü bulunan kimse için zaman ve varl ıkta 
Rahmân’ ın tasarruf ve idaresinden, Hannân’ ın tanziminden, Mennân’ ın tez-
yininden ve Deyyân’ ın tevzininden hâriç hiçbir şeyin olmad ığını gösteren p ırıl 
pırıl iki delildir.
Elhâs ıl:
Allah’ ın yarat ıcılığında başlang ıç ve son, as ıl ve nesil, geçmi ş ve gelecek, 
emir ve ilme bakan “Evvel ve Âhir” isimlerinin tecellîsi “ İmam- ı Mübîn’”e 
işaret etmektedir. Ve yine Allah’ ın yarat ıcılığında, varl ık üzerinde “Zâhir ve 
Bât ın” isimlerinin tecellîsi ise “Kitab- ı Mübîn”e i şaret etmektedir. Zira kâinat 
büyük bir a ğaç gibidir. Kâinat ın her bir âlemi de bir a ğaç gibidir. Varl ığın ya-
rat ılışı, onun nevileri ve âlemleri ile ilgili olarak küçük bir a ğaç tasavvur ede-
lim.. işte o küçük a ğac ın bir asl ı ve başlang ıcı vard ır ki, o da üzerinde boy at ıp 
geliştiği çekirdektir. Ve yine öldükten sonra onun vazifesini devam ettirecek 
bir de nesli vard ır ki, o da meyvelerindeki çekirdeklerdir.
İşte, başlang ıç ve sonuç, “Evvel ve Âhir” isimlerinin tecellîsinin mazharla-
rıdır. İntizaml ı ve hikmetli olan ba şlang ıç ve aslî çekirdek, a ğac ın alacağı her 
türlü şekle dair kanunlar ın hepsinin bir araya getirilmi ş bir fihristi ve bir tari-
fesi hükmündedir. A ğac ın nihayetinde olan meyvelerdeki çekirdekler “Âhir” 
isminin tecellîsinin mazhar ıdır.
1 Bkz.: Mektûbât , 10. Mektub; 30. Söz, 2. Maksad’ ın Hâşiyesi.374  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 َאıĻِĘ ْÛَĐأُودِ َةٌóĻِĕَĀ َאتٌĝĺِïْĻَĭُĀ َאıَّĬَÉכَ ِ،ÙَĩِכْéْĤا َאلِĩِכَÖ َاتِóَĩَّáĤا ĹِĘ َאتُÜَاĳَّĭĤا ْכَĥِÝَĘ
 ُóĻِÜَאøدَ َرِïَĝْĤا ِħَĥَĝِÖ َאıĻِĘ َÕِÝכُ َאıَّĬَÉوَכَ. َةَóَåَّýĤا ْכَĥِÜ ُįِÖَאýُĺ َאĨ ِģَכُّýَÝِĤ ٌÙَĘِóْđَÜوَ ٌÙَÝْøِóْıِĘ
 َאلِĩِכَÖ َאİُóِİَאčَĘ .«ِóِİَّאčĤا» ِħْøِْźا ĹِّĥَåَÝِĤ ٌóَıْčَĨ َةِóَåَّýĤا ُóِİَאČوَ. ٍÙَĻِÜاٰ َاتٍóَåَü ِģَכُّýَÜ
 َאıِÝَĨَאĜ َارِïْĝِĨ ĵَĥَĐ َّتْïُĜ ْïَĜ ٌÙَđَّĀَóُĨ ٌÙَĭَّĺَõُĨ ٌÙَĩَčَÝْĭُĨ ٌÙَّĥُè َאıَّĬَÉכَ ِ،ÙَĩِכْéْĤوَا ِīĻِĺْõَّÝĤوَا َאمِčِÝْĬِْźا
.ِÙَĺَאĭِđْĤوَا ِÙَĩِכْéْĤا َאلِĩِכَÖ
 ِóِّĻَéُĩْĤا ِóĻِÖْïَّÝĤوَا َאمِčِÝْĬِْźا َאلِĩِכَ×َĘ .«ِīِĈَא×ْĤا» ِħْøِْźا ĹِّĥَåَÝِĤ ٌóَıْčَĨ َةِóَåَّýĤا ْכَĥِÜ ُīِĈَאÖوَ
 ْכَĥِÜ َīِĈَאÖ َنَّÉכَ َאمِ،čِÝْĬِْźا َאلِĩِכَÖ ِÙَęِĥَÝْíُĩْĤا َאءِąْĐَْŶا ĵَĤإِ َאةِĻَéْĤا َادِّĳَĨ ِďĺْزِĳَÜوَ لِ،ĳُĝُđْĥِĤ
.َانِõِّÜِْźوَا אمِčِÝْĬِْźا ِÙَĺَאĔ ĹِĘ ٌÙَĜَאرِì ٌÙَĭĻَאכِĨ َةِóَåَّýĤا
 ؛«ِīĻِ×ُĩْĤا َאمِĨِْŸا» ĵَĤإِ َانِóĻِýُÜ ٌÙَĜَאرِì ٌÙَÝْøِóْıِĘ َאİَóِìوَاٰ ٌ،Ùَ×ĻِåَĐ ٌÙَĘِóْđَÜ َאıَĤأَوَّ أَنَّ َאĩَכَĘ
 ĵَĤإِ َانِóĻِýُÜ אَمِ،čِÝĬِْźا ِÙَĺَאĔ ĹِĘ ٍÙَĭĻَאכِĩכَ َאıَĭِĈَאÖوَ ِ،ÙَđْĭَّāĤا ِÙَ×ĻِåَĐ ٍÙَّĥُéכَ َאİَóِİَאČ إِنَّ ِכَĤٰñכَ
.«ِīĻِ×ُĩْĤا َאبِÝْכِĤا»
 ِכَĤٰñכَ ِ؛įْĻَĥَĐ ُلُّïَÜوَ «ظِĳُęéَĩْĤا ْحِĳَّĥĤا» ĵَĤإِ ُóĻِýُÜ َאنِùْĬِْŸا ĹِĘ َאتِčِĘَאéْĤا َّاتِĳُĝْĤا أَنَّ َאĩَכَĘ
 ُóِİَّאčĤوَا. «ِīĻِ×ُĩْĤا َאمِĨِْŸا» ĵَĤإِ َةٍóَåَü ِّģכُ ĹِĘ َانِóĻِýُÜ َاتِóَĩَّáĤوَا َÙَّĻِĥْĀَْŶا َאتِÜَاĳَّĭĤا إِنَّ
 َْرْضِŶا َةَóَåَü ِÙَّĻْئِõُåْĤا َةِóَåَّýĤا ِهِñٰİ ĵَĥَĐ ْ÷ِĝَĘ .«ِīĻِ×ُĩْĤا َאبِÝْכِĤا» ĵَĤإِ َانِõُĨْóَĺ ُīِĈَא×ْĤوَا
 َאİَادِïْäَÉِÖ َאنِùْĬِْŸا َةَóَåَüوَ َא،ıĻِÜوَاٰ َאıِĥَوَائِÉِÖ َאتِĭْכَאئِĤا َةَóَåَüوَ َא،ıِĥَ×ْĝَÝْùُĨوَ َאıĻِĄَאĩِÖ
...َاñٰכَİوَ. َאıِĤَאùْĬوَأَ
!َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ َźوَ! َאıِĝِĤَאì َلُŻَä َّģَä
 ِįْĭכُ ĵَĤإِ ْכَאرُĘَْŶا ُģِāَÜ َźوَ! ِįِÝَĩَčَĐ ِėْĀَĳِĤ لُĳُĝُđْĤا ِيïْıَÜ َź ِيñَّĤا َÛْĬأَ! ُóĻِ×כَ َאĺ
!ِįِÜُوóَ×َä
ُÙَđِÖَّאùĤا ُÙَ×َÜْóَĩْĤاَ
!ًאĩْĥِĐوَ ْرَةًïُĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ْīِĨ ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ! ُįُĤَŻَä َّģَäYİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    375
Mükemmel bir hikmetle yarat ılan meyvelerdeki çekirdekler, bu a ğaca 
benzer ba şka ağaçlar ın teşekkülü için kendilerine birer fihriste ve tarife kon-
muş bir sandukça hükmündedirler. Ve âdeta onlar ın içinde kader kalemiyle, 
gelecek a ğaçlar ın ileride alacaklar ı şekillerin programlar ı yaz ılm ıştır.
Ağac ın görünen yüzü, “Zâhir” isminin tecellîsine mazhard ır. İşte ağac ın 
bu d ış yüzü mükemmel bir intizam, süsleme ve hikmet sayesinde yine mü-
kemmel bir hikmet ve inâyetle tam da boyuna göre biçilmi ş, kendine has gü-
zelliklerle donat ılm ış, süslenmi ş muntazam bir elbise gibidir.
Bu ağac ın görünmeyen iç yüzü ise “Bât ın” isminin tecellîsine mazhard ır. 
Mükemmel bir intizam ve ak ıllar ı hayrette b ırakan bir idare  ve yine mükem-
mel bir intizamla hayat ı için gerekli g ıdalar ın ağac ın her taraf ına dağıtılmas ı 
sayesinde âdetâ bu a ğac ın içi, son derece intizaml ı ve ölçülü harika bir ma-
kine gibidir.
Nas ıl ki başlang ıcı olağanüstü bir tarife, sonu da harika bir fihrist olan bu 
ağaç, “İmam- ı Mübîn”e i şaret etmektedir. Aynen öyle de d ışı sanat harikas ı 
bir elbise, içi de son derece düzenli bir makine gibi olan bu a ğaç “Kitab- ı Mü-
bîn”e işaret etmektedir.
Hem nas ıl ki insanlardaki hâf ıza kuvveti “levh-i mahfuz”a i şaret etmekte 
ve ona delâlet  etmektedir. Aynen öyle de her bir a ğaçtaki aslî çekirdekler ve 
meyveler “ İmam- ı Mübîn”i göstermektedir.1 Ağac ın içi ve d ışı da “Kitab- ı Mü-
bîn”e işaret etmektedir. İşte bu küçücük a ğaca, geçmi ş ve gelece ğiyle yeryüzü 
ağac ını, öncesi ve sonras ıyla kâinat a ğac ını ve atalar ı ve soylar ıyla da insan  
ağac ını kıyas et. Ve hâkezâ...
Yüceler yücesidir varl ığın Yarat ıcı ’sı ve O’ndan ba şka da ilâh yoktur!
Ey Yüce Zât! Ak ıllar, Senin büyüklü ğünün vasf ına erişemez.. fikirler, Se-
nin ululuğunun mahiyetine yeti şemez!
Yedinci Mertebe
Yüceler yücesidir O! İlim ve kudretiyle her şeyden büyüktür O!
1 Bkz.: Sözler , 26. Söz, 3. Mebhas, Mukaddime; Lem’alar , 30. Lem’a, Be şinci Şuâ, Üçüncü Vazifesi.376  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 َאتُĭْכَאئِĤا ِهِñٰİ ِيñَّĤا َْزَلِŶا ُ÷ْĩَü َّאضُĻَęْĤا َّאبُİَĳْĤا َّمُŻَđْĤا َّאلُđَęْĤا َّאحُÝَęĤا َّقُŻَíْĤا َĳُİ إِذْ
 ِ،įَאئِĩْøأَ َאتِĻِّĥَåَÜ َاعِĳْĬأَ شِĳُĝُĬ َانُĳْĤوَأَ ۪،įِĤَאđْĘأَ َאرُàوَاٰ َارِه۪،ĳْĬأَ َلُŻِČ َאıِÜدَاĳُäْĳَĨوَ َאıِĐَاĳْĬَÉِÖ
۪؛įِĤَאĩوَכَ ۪įِĤَŻَäوَ ۪įِĤَאĩَäوَ ۪įِÜَאęِĀ َאتِĻِّĥَåَÜ َאĺَاóَĨوَ َرِه۪،ïَĜوَ ۪įَאئِąَĜ ِħَĥَĜ طُĳُĉُìوَ
ِ،ÙَّĻِĬْاٰóُĝْĤوَا ِÙَّĻِĭِĺĳَّכْÝĤا ِįِÜَאĺوَاٰ ۪įِęُéُĀوَ ۪įِ×ُÝכُ ِďĻِĩَåِÖ ِّĹِĤَْزَŶا ِïِİَّאýĤا َאعِĩْäِÍِÖ
 ِóُİَאčَÜ َďَĨ َאıِÜوَذَرَّا َאıِÜذَا ĹِĘ َאıِÜَאäَאĻِÝْèوَا َאıِÜَאرَاĝِÝْĘِאÖ ِħَĤَאđْĤا َďَĨ َْرْضِŶا َאعِĩْäِÍِÖوَ
َא،ıْĻَĥَĐ ِÙَĝَĥْĉُĩْĤا ْوَةِóَّáĤوَا ِěَĥْĉُĩْĤا َאءِĭَĕْĤا
 لِĳُĝُđْĤوَا َّرَةِĳَĭُĩْĤا بِĳُĥُĝْĤوَا َةِóِّĻَّĭĤا َْرْوَاحِŶا ذَوِي ْīِĨ دِĳُıُّýĤا ِģْİأَ ِّģכُ َאعِĩْäِÍِÖوَ
 ْħِıِÜَאĄĳُĻُĘوَ ْħِıِÜَאĘĳُýوَכُ ْħِıِÜَאĝĻِĝْéَÜ ِďĻِĩَåِÖ َאءِĻِęْĀَْŶوَا َאءِĻِĤَْوْŶوَا َאءِĻِ×ْĬَْŶا َīِĨ ِÙَّĻِĬرَاĳُّĭĤا
ْ،ħِıِÜَאäَאĭُĨوَ
 ْīِĨ ُّïَéُĺ َź َאĩِÖ ِÙَّĻِĥْęُّùĤوَا ِÙَّĺِĳْĥُđْĤا َامِóْäَْŶوَا َْرْضِŶا َīِĨوَ ْ،ħُıْĭِĨ ُّģْכُĤا َěَęَّÜا ِïَĜ
 ِÙَِّĻĬْاٰóُĝْĤوَا ِÙَّĻِĭĺِĳَّכْÝĤا َאتِĺْٰźا َאدَاتِıَü لِĳُ×َĝِÖ ِÙَّĻِĭĻِĝَĻْĤا ُħِıِÜَאĝĺِïْāَÜوَ ِÙَّĻِđْĉَĝْĤا ُħِıِÜَאدَاıَü
 أَنَّ ĵَĥَĐ دِĳُäُĳْĤا ِÕِäَاĳْĤا َאدَةُıَü َĹِİ ĹِÝَّĤا ِÙَّĺَאوِĩَّùĤا ِÕُÝْכُĤوَا ِėُéُّāĤا َאدَاتِıَüوَ
.َارِهِĳْĬأَ َتُŻُّáَĩَÜوَ ۪įَאئِĩْøأَ َאĺَاóَĨوَ َرِه۪ïَĜ َאتُÖĳُÝَכْĨوَ ۪įِÜْرَïُĜ َאرُàاٰ دَاتِĳُäْĳَĩْĤا ِهِñٰİ
!َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ َźوَ! ُįُĤَŻَä َّģَäYİRMİ DOKUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    377
z
z
z
z
Zira O öyle bir Hallâk, Fettâh,1(Hâşiye-4) Fa’âl, Allâm, Vehhâb  ve Feyyâz bir 
Şems-i Ezelî’dir ki, şu kâinat, bütün nevileriyle ve varl ıklar ıyla O’nun nurla-
rının gölgeleri, fiillerinin eserleri, isimlerinin çe şit çeşit tecellîlerinin renk renk 
nak ışlar ı, kaza ve kader kaleminin yaz ılar ı; s ıfatlar ının, cemâlinin, celâlinin ve 
kemâlinin tecellî aynalar ıdır.
Gönderdi ği bütün kitap ve sayfalar ı ve varl ıktaki ve Kur’ân’daki âyetle-
riyle Şâhid-i Ezelî’nin icmâ ı;
hem kendileri, hem de bütün zerrelerinin olanca fakirlikleri ve ihtiyaç-
lar ıyla beraber üzerlerinde sonsuz zenginlik ve s ınırsız servet görülen yeryüzü 
ve âlemin icmâ ı,
insanl ık semas ının aylar ı ve güneşleri olan, ayd ınlık ruh sahibi peygam-
berler (aleyhimüsselâm) , kalbî hayatlar ında ayd ınlığa ermiş bütün hak dostlar ı ve 
ilham esintileriyle ak ıllar ı pırıl p ırıl hâle gelmi ş Hakk’ ın o saf ve dupduru kul-
lar ı olan ehl-i şühûdun, hakikati bütün yönleriyle oldu ğu gibi gösteren ara ştır-
malar ı, keşifleri, mazhar olduklar ı feyizleri ve münâcâtlar ının icmâ ı ile,
Ve yine yeryüzü ve gökyüzündeki gezegenler, say ılamayacak kadar ke-
sin şehâdetleri ve sars ılmaz tasdikleriyle, tekvinî ve Kur’ânî âyetlerin şehâ-
detlerini ve Vâcibü’l-vücud’un bizzat şehâdeti demek olan suhuf ve semâvî 
kitaplar ın şehâdetlerini kabul ederek ittifak etmi şlerdir ki, bütün bu varl ıklar 
O’nun kudretinin eserleri, kaderinin mektuplar ı, isimlerinin aynalar ı ve nurla-
rının temessülleridir.
Yüceler yücesidir O! Ve O’ndan ba şka ilâh da yoktur!
1 (Hâşiye-4) Bu esmâ-y ı mübareke dürbünleriyle, mevcûdattaki cilveleri alt ında, ef’âl-i ilâhiye 
ve âsâr ına bakmakla, Müsemmâ-y ı Zülcelâl’e intikal edilir.z
z
z
z378  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Otuzuncu Lem'a
Otuz Birinci Mektup’un Otuzuncu Lem’as ı ve Eskişehir Hapishânesi’ nin 
bir meyvesi, “Alt ı Nükte”dir.
Denizli Medrese-i Yusufiye’si nin bir ders-i âzam ı “Meyve Risalesi ” oldu-
ğu ve Afyon Medrese-i Yusufiye’si nin k ıymettar bir ders-i ekmeli “el-Hücce-
tü’z-Zehrâ ” olmas ı gibi, Eski şehir Medrese-i Yusufiye’si nin gayet kuvvetli bir 
ders-i âzam ı da, İsm-i Âzam ’ı taşıyan alt ı ismin alt ı nüktesini beyân eden bu 
Otuzuncu Lem’a’d ır.
İsm-i Âzam ’dan Hayy -ı Kayyûm ’a dâir parçada pek derin ve geni ş mese-
leleri herkes birden bilemez ve zevk etmez, fakat hissesiz de kalmaz.
Birinci Nükte
İsm-i Kuddûs ’ün bir nüktesine dâirdir.
Bu Kuddûs  Nüktesi , Otuzuncu Söz’ün Zeylinin Zeyli olmas ı münasiptir.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُونَïِİَאĩْĤا َħْđِĭَĘ َאİَאĭْüَóَĘ َْرْضَŶوَا
âyetinin bir nüktesi ve bir İsm-i Âzam  veyahut İsm-i Âzam’ ın alt ı nurundan 
bir nuru olan “Kuddûs ” isminin bir cilvesi, Şâban- ı Şerif ’in âhirinde, Eski şehir 
Hapishânesi ’nde bana göründü. Hem mevcudiyet-i ilâhiyeyi kemâl -i zuhûrla, 
hem vahdet -i rabbâniyeyi kemâl-i vuzûhla gösterdi. Şöyle ki, gördüm:
Bu kâinat  ve bu küre-i arz , daim işler bir büyük fabrika ve her vakit do-
lar boşalır bir han, bir misafirhânedir. Hâlbuki böyle i şlek fabrikalar, hanlar 
ve misafirhâneler ; müzahrefatla, enkazlarla, süprüntülerle çok kirleniyorlar, 
bulaşık oluyorlar ve ufûnetli maddeler her taraf ında terâküm ediyorlar. E ğer 
pek çok dikkatle bak ılmazsa ve tanzif  edilmezse ve süpürülüp temizlenmezse 
içinde durulmaz; insan  onda bo ğulur.
1 “Yeryüzünü de Biz dö şedik, bak ınız Biz ne de güzel dö şedik!” (Zâriyât sûresi, 51/48 )
Hâlbuki bu fabrika-y ı kâinat  ve misafirhâne-i arz  o derece pâk, temiz ve 
naziftir ve o kadar kirsiz ve bula şıksızd ır ve ufûnetsizdir ki, bir lüzumsuz şey ve 
bir menfaatsiz madde ve tesadüfî bir kir bulunmaz, zâhirî bulunsa da, çabuk bir istihâle makinesine at ılır, temizlenir.
Demek bu fabrikaya bakan Zât, çok iyi bak ıyor. Ve bu fabrikan ın öyle 
tanzifçi bir Sahibi var ki, o koca fabrikay ı ve o büyük saray ı küçük bir oda gibi 
süpürtür, temizler, tanzim  ve tanzif  eder. Ve o pek büyük fabrikan ın büyüklü-
ğü nisbetinde müzahrefat ı ve enkaz ından kalma kirli maddeleri, süprüntüle-
ri bulunmuyor. Belki büyüklü ğü nisbetinde, temizli ğine ve nezâfetine dikkat 
ediliyor.
Bir insan , bir ayda y ıkanmazsa ve küçük odas ını süpürmezse çok kirlenir, 
pislenir. Demek bu saray- ı âlem deki pâkl ık, sâfîlik, nuranîlik, temizlik; müte-
mâdiyen hikmetli bir tanziften, bir dikkatli tathirden ileri geliyor. Ve e ğer o 
dâimî tathir ve süpürmek ve dikkat ile bakmak olmasayd ı, bir senede bütün 
hayvanlar ın yüz bin milletleri arz ın yüzünde bo ğulacaklard ı. Ve semâvât ın 
fezâs ında, tahribe ve mevte mazhar olan kürelerin ve peyklerin, belki y ıldızla-
rın enkazlar ı, başımızı ve diğer hayvanât ın ba
şlar ını, belki küre-i arz ın başını, 
belki dünyam ızın başını kıracaklard ı. Dağlar büyüklü ğündeki ta şlar ı başımıza 
yağdıracaklard ı ve bizi bu vatan- ı dünyevîmizden kaç ıracaklard ı. Hâlbuki es-
kiden beri o yukar ı âlemlerdeki tahrip ve tâmirden, medâr- ı ibret olarak yaln ız 
birkaç semâvî ta şlar düşmüş ise de hiç kimsenin ba şını kırmam ış.
Hem zeminin yüzünde her sene mevt  ve hayat ın değişmeleri ve dövü ş-
meleri yüzünden yüz binler hayvanât  milletlerinin cenazeleri ve iki yüz bin 
nebatât ın tâifelerinin enkazlar ı, berr ve bahrin yüzlerini fevkalâde öyle kirle-
teceklerdi ki; zî şuûr, o yüzleri de ğil sevmek, â şık olmak belki öyle çirkinlikten 
nefret edip mevte ve ademe kaçacaklard ı.
Bir kuş kolayca kanatlar ını ve bir kâtip rahatça sayfalar ını temizledi ği gi-
bi, bu tayyare-i arz ın ve bu tuyûr-u semâviye nin kanatlar ı ve bu kitab- ı kâina-
t ın sayfalar ı de öylece temizleniyor, güzelle şiyor ki; âhiretin  hadsiz güzelli ğini 
görmeyen ve îmânla dü şünmeyen insanlar, dünyan ın bu temizli ğine, bu gü-
zelliğine âşık olurlar, peresti ş ederler.
Demek bu saray- ı âlem  ve bu fabrika-y ı kâinat , İsm-i Kuddûs  ’ün bir cil-
ve-i âzam ına mazhard ır ki, o tanzif -i kudsî den gelen emirleri, de ğil yaln ız de-
nizlerin âkilü’l-lâhm  tanzifatç ılar ı ve karalar ın kartallar ı, belki kurdlar ve kar ın-
calar gibi cenazeleri toplayan s ıhhiye memurlar ı  dahi dinliyorlar.380  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Belki o kudsî evâmir-i tanzifiyeyi , bedende cereyân eden kandaki kürey-
vât- ı hamrâ  ve beyzâ  dahi dinleyip, bedenin hüceyrât ında tanzifât yapt ıklar ı 
gibi; nefes dahi o kan ı tasfiye eder, temizler.
Ve o emri; göz kapaklar ı, gözleri temizlemek ve sinekler, kanatlar ını sü-
pürmek için dinledikleri gibi, koca hava ve bulut dahi dinler. Hava zeminin sath ına, yüzüne konan toz toprak gibi süprüntülere üfler, tanzif  eder. Bulut 
süngeri, zemin bahçesine su serper, toz topra ğı yat ıştırır. Sonra gökyüzünü 
çok zaman kirletmemek için, çabuk süprüntülerini toplay ıp kemâl -i intizamla 
çekilir, gizlenir. Gö ğün güzel yüzünü ve gözünü, silinmi ş ve süpürülmü ş, par ıl 
par ıl parlar gösteriyor.
Ve o evâmir-i tanzifiyeyi  yıldızlar, unsurlar, madenler, nebatlar dinledik-
leri gibi, bütün zerreler dahi dinliyorlar ki, hayret-engiz tahavvülât f ırtınalar ı 
içinde o zerreler nezâfete dikkat ediyorlar. Bir yerde lüzumsuz toplanm ıyorlar, 
kalabal ık etmiyorlar. Mülevves olsalar, çabuk temizleniyorlar. En temiz ve en 
nazif ve en parlak ve en pâk vaziyetleri; en güzel, en saf, en latîf sûretleri al-mak için, bir dest-i hikmet  taraf ından sevk olunuyorlar.
İşte bu tek fiil, yani tek hakikat olan tanzif ; İsm-i Kuddûs  gibi bir İsm-i 
Âzam ’dan, kâinat ın dâire-i âzam ında görünen bir cilve-i âzamd ır ki, doğru-
dan doğruya mevcudiyet-i rabbâniyeyi ve vahdâniyet -i ilâhiyeyi esmâ-y ı hüs-
nâ sıyla beraber, güne ş gibi geni ş ve dürbün  gibi olan gözlere gösterir.
Evet, Risale-i Nur ’un çok cüz’lerinde kat’î bürhânlarla isbât edilmi ş ki, 
İsm-i Hakem  ve İsm-i Hakîm ’in bir cilvesi olan fiil-i tanzim  ve nizam ; ve İsm-i 
Adl  ve Âdil ’in bir cilvesi olan fiil-i tevzin ve mîzan  ve İsm-i Cemîl  ve Kerîm ’in 
bir cilvesi olan fiil-i tezyin ve ihsân ; ve İsm-i Rab  ve Rahîm ’in bir cilvesi olan 
fiil-i terbiye  ve in’am; bu dâire-i âzam- ı âlemde, her biri bir tek hakikat ve bir 
tek fiil olduklar ından, bir tek Zât’ ın vücûb-u vücûdunu ve vahdetini gösteri-
yorlar. Aynen öyle de, İsm-i Kuddûs ’ün bir mazhar ı ve bir cilvesi olan fiil-i 
tanzif  ve tathir dahi, o Zât- ı Vâcibü’l-vücûd ’un hem güne ş gibi mevcudiyetini, 
hem gündüz gibi vahdâniyetini gösteriyorlar.
Ve mezkûr tanzim , tevzin, tezyin, tanzif  misillü o ef’âl-i hakimâne, âzamî 
dâirede vahdet -i nev’iyeleri noktas ında bir tek Sâni -i Vâhid ’i gösterdikleri gi-
bi; esmâ-y ı hüsnâ nın ekserisinin, belki bin bir esmân ın her birinin böyle birer 
cilve-i âzam ı , bu dâire-i âzamda vard ır. Ve o cilveden gelen fiil, büyüklü ğü 
nisbetinde vuzûh ve kat’iyetle Vâhid -i Ehad ’i gösterir.OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    381
Evet, her şeyi kanun ve nizam ına itaat ettiren hikmet -i âmme  ve her şeyi 
süslendirip yüzünü güldüren inâyet -i şâmile  ve her şeyi sevindirip memnun 
eden rahmet -i vâsia  ve zîhayat  her şeyi beslendirip lezzetlendiren r ızk -ı umu-
mî-i iâşe  ve her şeyi umum e şyaya münâsebettar ve müstefid ve bir derece 
mâlik eden hayat ve ihyâ  gibi kâinat ın yüzünü güldüren, ışıkland ıran bedihî 
hakikatler ve vahdanî fiiller; ziyâ  güneşi gösterdi ği gibi, bir tek Zât- ı Hakîm , 
Kerîm , Rahîm , Rezzâk , Hayy  ve Muhyî ’yi bilbedâhe gösteriyorlar. E ğer her 
biri birer bürhân- ı bâhir-i vahdâniyet  olan o yüzer geni ş fiillerden tek birisi 
Vâhid -i Ehad ’e verilmezse, yüzer vecihte muhaller lâz ım gelir.
Meselâ, onlardan de ğil hikmet , inâyet , rahmet , iâşe , ihyâ  gibi bedihî ha-
kikatler ve vahdanî deliller, belki yaln ız tanzif  fiili kâinat  Hâl ık ına verilmezse, 
o vakit ehl-i dalâlet in o meslek-i küfrî sinde lâz ım gelir ki, ya tanzif ile alâkadar 
zerreden, sinekten tut tâ unsurlara, y ıldızlara kadar bütün mahlûkat ın her biri 
koca kâinat ın tezyin ve tevzin ve tanzim  ve tanzifini bilecek, dü şünecek ve 
ona göre davranacak bir kabiliyette olacak; veyahut Hâl ık -ı Âlem’in s ıfât- ı 
kudsiyesi kendisinde bulunacak; veyahut bu kâinat ın tezyinât ve tanzifât ı ve 
vâridât ve masârifinin müvâzenelerini tanzim etmek için, kâinat büyüklü ğün-
de bir meclis-i me şveret bulundurulacak ve hadsiz zerreler, sinekler, y ıldızlar 
o meclisin âzâlar ı olacak. Ve hâkezâ bunlar gibi hurafeli, safsatal ı yüzer mu-
haller bulunacak. Tâ ki, her tarafta görünen ve mü şâhede olunan umumî ve 
ihâtal ı ulvî tezyin ve tathir ve tanzif vücud bulabilsin. Bu ise bir muhâl de ğil, 
belki yüz bin muhâl ortaya girer.
Evet, eğer gündüzün ziyâs ı ve zemindeki umum parlak şeylerde temessül 
eden hayalî güne şçikler güne ş e verilmezse ve bir tek güne şin cilve-i in’ikâs ı-
dır denilmezse, o vakit zemin yüzünde parlayan bütün cam parçalar ında ve 
su katrelerinde ve kar ın şişeciklerinde, belki havan ın zerrelerinde birer hakikî 
güneş bulunmak lâz ım gelir. Tâ ki, o umumî ziyâ  vücud bulabilsin.
İşte, hikmet  dahi bir ziyâd ır. Rahmet-i muhîta bir ziyâd ır. Tezyin, tevzin, 
tanzim , tanzif  muhît  birer ziyâd ırlar ki, o Şems-i Ezelî ’nin şuâlar ıdırlar. İşte gel, 
bak; dalâlet  ve küfür  nas ıl hiç ç ıkılmaz batakl ığa girer! Ve dalâletteki cehâlet , 
ne derece ahmakâne oldu ğunu gör, 1َאنِĩĺِْŸا َאلِĩوَכَ َمِŻْøِْŸا ِīĺدِ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ 
de.
Evet, kâinat  saray ını tertemiz tutan bu ulvî, umumî tanzif ; elbette İsm-i 
Kuddûs ’ün cilvesi ve muktezâs ıdır. Evet, nas ıl ki bütün mahlûkat ın tesbihâtlar ı
1 Bize ihsan etti ği İslâm Dini ve tam, yüksek iman nimeti sebebiyle Rabbimize hamd olsun.382  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İsm-i Kuddûs ’e bakar; öyle de bütün nezâfetlerini de, Kuddûs ismi ister.1(Hâşiye)
Nezâfetin bu kudsî intisab ındand ır ki, 2َאنِĩĺِْŸا َīِĨ ُÙَĘَאčَّĭĤاَ hadîsi, nezâfeti , îmâ-
nın nurundan saym ış.
3َīĺِóِّıَĉَÝُĩْĤا ُّÕِéُĺوَ َīĻِÖَّاĳَّÝĤا ُّÕِéُĺ َّٰųا إِنَّ
âyeti dahi, tahâret i muhabbet -i ilâhiye nin bir medâr ı göstermi ş.
Otuzuncu Lem'a'n ın İkinci Nüktesi
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
4مٍĳُĥْđَĨ َرٍïَĝِÖ َّźإِ ưįُĤِّõَĭُĬ َאĨوَ ُ۬įُĭائِƯõَì َאĬَïĭِĐ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
âyetinin bir nüktesi ve bir ism-i âzam  veyahut ism-i âzam ın alt ı nurundan bir 
nuru olan “Adl ” isminin bir cilvesi, Birinci Nükte gibi Eski şehir Hapishâne-
si ’nde uzaktan uza ğa göründü. Onu yak ınlaştırmak için yine temsil yoluyla 
deriz:
Şu kâinat  öyle bir sarayd ır ki; o sarayda mütemâdiyen  tahrip ve tâmir  
içinde çalkalanan bir şehir var.. ve o şehirde her vakit harp ve hicret  içinde 
kaynayan bir memleket var.. ve o memlekette her zaman mevt  ve hayat  için-
de yuvarlanan bir âlem  var.
Hâlbuki o sarayda, o şehirde, o memlekette, o âlemde o derece hay  ret-en  -
giz bir muvâzene , bir mizan , bir tevzin hükmediyor; bilbedâhe isbat eder ki, 
bu hadsiz mevcudâtta olan tahavvülât  ve vâridat  ve masârif , her bir anda 
umum kâinat ı görür, nazar- ı teftişinden geçirir bir tek Zât’ ın mizan ıyla ölçülür, 
tart ılır. Yoksa bal ıklardan bir bal ık , bin yumurtac ık ile ve nebâtâttan ha şhaş 
gibi bir çiçek , yirmi bin tohum ile ve sel gibi akan unsurlar ın, ink ılâplar ın hü-
cumuyla, şiddetle muvâzeneyi bozmaya çal ışan ve istilâ etmek isteyen esba p 
başıboş olsalard ı veyahut maksads ız, serseri tesadüf  ve mizans ız kör kuvvet e 
1 (Hâşiye) Kötü hasletler, bât ıl  itikatlar, günahlar, bid’alar; mânevî kirlerden olduklar ını 
unutmamal ıyız.
2 “Temizlik îmândand ır.” Ayn ı manay ı ifade edip farkl ı laf ızlarla rivayet edilen hadisler için bkz.: Müslim, 
tahâre  1; Tirmizî, deavât  86; Dârimî, vudû’  2; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned 5/342.
3 “Allah tevbe ile kendisine dönenleri sever, temizlenenleri de sever.” (Bakara sûresi, 2/222 )
4 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarlar ı elimizde olmas ın. Biz onu ancak 
belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21 )OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    383
ve şuursuz zulmetli tabiata havale edilseydi, o muvâzene -i eşya  ve muvâze-
 ne-i kâinat  öyle bozulacakt ı ki bir senede, belki bir günde herc ü merc  olurdu. 
Yani deniz , karmakar ışık şeylerle dolacakt ı, taaffün edecekti.. hava , gâzât- ı 
muz ırr a ile zehirlenecekti.. zemin ise bir mezbele, bir mezbaha, bir batakl ığa 
dönecekti.. dünya  boğulacakt ı…
İşte, cesed-i hayvânînin hüceyrât ından ve kandaki küreyvât- ı hamrâ  ve 
beyzâdan ve zerrât ın tahavvülât ından ve cihâzât -ı bedeniyenin tenasübün-
den tut, ta denizlerin vâridat  ve masârifine, ta zemin alt ındaki çeşmelerin gelir 
ve sarfiyatlar ına, ta hayvanât  ve nebâtât ın tevellüdât ve vefiyâtlar ına, ta güz 
ve bahar ın tahribât ve tâmirâtlar ına, ta unsurlar ın ve y ıldızlar ın hidemât ve 
harekâtlar ına, ta mevt  ve hayat ın, ziyâ  ve zulmetin ve hararet ve burûdetin 
değişmelerine ve dövü şmelerine ve çarp ışmalar ına kadar, o derece hassas 
bir mizan  ile ve o kadar ince bir ölçü ile tanzim  edilir ve tart ılır ki, akl- ı be-
şer hiçbir yerde hakikî olarak hiçbir israf, hiçbir abes  görmedi ği gibi hikme t -i 
insaniye dahi her şeyde en mükemmel bir intizam, en güzel bir mevzûniye t 
görüyor ve gösteriyor. Belki hikmet-i insaniye  o intizam ve mevzûniyetin bir 
tezâhürüdür, bir tercüman ıdır.
İşte gel, güne ş  ile muhtelif on iki seyyârenin muvâzenelerine bak. Acaba 
bu muvâzene , güneş  gibi Adl  ve Kadîr  olan Zât- ı Zülcelâl ’i göstermiyor mu? 
Ve bilhassa seyyârâttan olan gemimiz yani küre-i arz , bir senede yirmi dört 
bin senelik bir dairede gezer, seyahat eder. Ve o harika süratiyle beraber ze-minin yüzünde dizilmi ş, istif  edilmiş eşyay ı dağıtm ıyor, sarsm ıyor, fezâya f ır-
latm ıyor. Eğer sürati bir parça tezyid veya tenkîs edilseydi, sekenesini havaya 
fırlat ıp fezâda da ğıtacakt ı. Ve bir dakika, belki bir saniye muvâzenesini bozsa, 
dünyam ızı bozacak; belki ba şkas ıyla çarp ışacak, bir k ıyâmeti koparacak.
Ve bilhassa zeminin yüzünde, nebâtî ve hayvânî dört yüz bin tâifenin te-
vellüdât ve vefiyâtça ve iâ şe  ve yaşay ışça rahîmâne muvâzeneleri, ziyâ  güne ş
 i 
gösterdiği gibi bir tek Zât- ı Adl  ve Rahîm ’i gösteriyor.
Ve bilhassa o hadsiz milletlerin hadsiz efrâd ından bir tek ferdin âzâs ı, ci-
hâzât ı, duygular ı o derece hassas bir mizanla birbiriyle münasebettar ve mu-
vâzenettedir ki; o tenasüb, o muvâzene , bedâhet  derecesinde bir Sâni -i Adl  -i 
Hakîm ’i gösteriyor.
Ve bilhassa her ferd-i hayvânînin bedenindeki hüceyrât ın ve kan mec-
ralar ının ve kandaki küreyvât ın ve o küreyvâttaki zerrelerin o derece ince ve 
hassas ve harika muvâzeneleri var; bilbedâhe isbat eder ki, her şeyin dizgini 384  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
elinde ve her şeyin anahtar ı yan ında ve bir şey bir şeye mâni olmuyor, umum 
eşyay ı bir tek şey gibi kolayca idare  eden bir tek Hâl ık -ı Adl -i Hakîm ’in miza-
nıyla, kanunuyla, nizam ıyla terbiye ve idare oluyor.
Haşrin mahkeme-i kübrâs ında mizan -ı âzam- ı adaletinde cin  ve insin 
muvâzene -i âmâllerini istib’ad  edip inanmayan, bu dünyada gözüyle gördü-
ğü bu muvâzene -i ekbere dikkat etse, elbette, istib’ad ı kalmaz.
Ey israfl ı, iktisats ız; ey zulümlü, adaletsiz; ey kirli, nezâfetsiz, bedbaht  in-
sa n! Bütün kâinat ın ve bütün mevcudât ın düstur -u hareketi olan iktisat  ve 
nezâfet  ve adaleti yapmad ığından, umum mevcudâta muhalefetinle, mânen 
onlar ın nefretlerine ve hiddetlerine mazhar oluyorsun. Neye dayan ıyorsun ki; 
umum mevcudât ı zulmünle, mizans ızlığınla, israf ınla, nezâfetsizli ğinle k ızd ırı-
yorsun?
Evet, ism-i Hakîm ’in cilve -i âzam ından olan hikmet -i âmme -i kâinat , ik-
tisat  ve israfs ızlık üzerinde hareket ediyor, iktisad ı emrediyor. Ve ism-i Adl ’in 
cilv e-i âzam ından gelen kâinattaki adalet -i tâmme, umum e şyan ın muvâze-
nelerini idare  ediyor ve be şere de adaleti emrediyor. Sûre-i Rahmân ’da
 َźوَ ِćْùِĝْĤِאÖ َزْنَĳْĤا اĳُĩĻِĜَانِ۝وَأَõĻِĩْĤا ĹِĘ ْاĳَĕْĉَÜ َّźَانَ۝أَõĻِĩْĤا َďَĄوَوَ َאıَđَĘرَ אءَƯĩَّـùĤوَا
1َانَõĻِĩْĤا ُواóِـùْíُÜ
âyetindeki dört mertebe, dört nevi mizana i şaret eden dört defa “mizan ” zik-
retmesi, kâinatta mizan ın derece-i azametini ve fevkalâde pek büyük ehem-
miyetini gösteriyor. Evet, hiçbir şeyde israf olmad ığı gibi, hiçbir şeyde de ha-
kikî zulüm ve mizans ızlık yoktur.
Ve ism-i Kuddûs ’ün cilve -i âzam ından gelen tanzif  ve nezâfet , bütün kâ-
inat ın mevcudât ını temizliyor, güzelle ştiriyor. Be şerin bula şık eli kar ışmamak 
şart ıyla, hiçbir şeyde hakikî nezâfetsizlik ve çirkinlik görünmüyor.
İşte, hakâik-i Kur’âniye’den ve desâtir-i İslâmiye’den olan adalet , iktisat , 
nezâfet , hayat- ı beşeriyede ne derece esasl ı birer düstur  olduğunu anla. Ve 
ahkâm- ı Kur’âniye ne derece kâinatla alâkadar ve kâinat  içine kök salm ış ve 
sarm ış bulundu ğunu ve o hakâiki bozmak, kâinat ı bozmak ve suretini de ğiş-
tirmek gibi mümkün olmad ığını bil!
1 “Göğü bu âhenkle o yükseltti ve bu mizan ı koydu ki siz de ders al ıp ölçü d ışına taşmayas ınız. Öyleyse 
siz de tart ıyı adaletle yap ın, sak ın teraziyi, dengeyi aksatmay ın!” (Rahman sûresi, 55/7-9 ).OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    385
Ve bu üç ziyâ -yı âzam gibi; rahmet , inâyet , hafîziyet  misillü  yüzer ihatal ı 
hakikatler ha şri, âhireti iktiza ve istilzam  ettikleri hâlde, hiç mümkün müdür 
ki kâinatta ve umum mevcudâtta hüküm-fermâ  olan rahmet, inâyet , adalet , 
hikmet , iktisat  ve nezâfet  gibi pek kuvvetli ihatal ı hakikatler, ha şrin ademiyle 
ve âhiretin  gelmemesiyle merhametsizli ğe, zulme, hikmetsizli ğe, israfa, nezâ-
fetsizliğe, abesiyete ink ılâp etsinler? Hâ şâ, yüz bin defa hâ şâ!
Bir sineğin hakk- ı hayat ını rahîmâne muhafaza eden bir rahmet , bir 
hikmet , acaba ha şri getirmemekle umum zî şuurlar ın hadsiz hukuk-u ha-
yatlar ını ve nihâyetsiz mevcudât ın nihâyetsiz hukuklar ını zayi eder mi? 
Ve tâbiri caiz ise rahmet ve şefkatte ve adalet  ve hikmette hadsiz hassa-
siyet ve dikkat gösteren bir ha şmet -i rubûbiyet  ve kemâlât ını göstermek 
ve kendini tan ıttırmak ve sevdirmek için bu kâinat ı hadsiz harika sanat-
lar ıyla, nimetleriyle süslendiren bir saltanat -ı ulûhiyet , böyle hem umum 
kemâlât ını, hem bütün mahlûkat ını hiçe indiren ve inkâr  ettiren ha şirsiz-
liğe müsaade eder mi? Hâ şâ! Böyle bir Cemâl-i Mutlak , böyle bir kubh-u 
mutlaka bilbedâhe müsaade etmez.
Evet, âhireti inkâr  etmek isteyen adam, evvelce bütün dünyay ı bütün 
hakâikiyle inkâr etmeli. Yoksa, dünya  bütün hakâikiyle, yüz bin lisanla 
onu tekzip ederek bu yalan ında yüz bin derece yalanc ılığını isbat edecek. 
Onuncu Söz  kat’î delillerle isbat etmi ştir ki âhiretin  vücûdu, dünyan ın 
vücûdu kadar kat’î ve şüphesizdir.
İsm-i Âzam ’ın Alt ı Nurundan Üçüncü Nuruna İşaret Eden
Üçüncü Nükte
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ِÙَĩِכْéْĤِאÖ ِّכَÖرَ ِģĻِ×َø ĵٰĤإِ اُدْعُ
âyetinin bir nüktesi ve bir ism-i âzam  veya ism-i âzam ın alt ı nurundan bir 
nuru olan “ism-i Hakem ”in bir cilvesi, Ramazan -ı Şerif ’te göründü. Ona yal-
nız bir işaret olarak Be ş Nokta’dan ibaret Üçüncü Nükte acele olarak yaz ıldı, 
müsvedde hâlinde kald ı.
1 “Sen insanlar ı Allah yoluna hikmetle davet et.” (Nahl sûresi, 16/125 ).386  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Üçüncü Nükte’nin Birinci Noktas ı
Onuncu Söz ’de işaret edildi ği gibi, ism-i Hakem ’in tecelli-i âzam ı şu kâi-
nat ı öyle bir kitap hükmüne getirmi ş ki; her sayfas ında yüzer kitap yaz ılm ış.. 
ve her sat ırında yüzer sayfa dercedilmi ş.. ve her kelimesinde yüzer sat ır mev-
cuttur ve her harfinde yüzer kelime var.. ve her noktas ında kitab ın muhta-
sar bir fihristeci ği bulunur bir tarza getirmi ştir. O kitab ın sayfalar ı, sat ırlar ı, ta 
noktalar ına kadar yüzer cihette nakkâ şını, kâtibini öyle vuzuhla gösteriyor ki; 
o kitab- ı kâinat ın  müşâhedesi, kendi vücûdundan yüz derece daha ziyâde 
kâtibinin vücûdunu ve vahdetini isbat eder. Çünkü bir harf, kendi vücûdunu bir harf kadar ifade etti ği hâlde; kâtibini bir sat ır kadar ifade ediyor.
Evet bu kitab- ı kebîr in bir sayfas ı, zemin yüzüdür. O sayfada nebâtât , 
hayvanât  tâifeleri adedince kitaplar; birbiri içinde, beraber, bir vakitte, yan-
lışsız, gayet mükemmel bir surette bahar mevsiminde yaz ıldığı gözle görünü-
yor.
Bu sayfan ın bir sat ırı, bir bahçedir. O bahçede bulunan çiçekler, a ğ
açlar, 
nebatlar adedince manzum kasideler; beraber, birbiri içinde, yanl ışsız yaz ıldı-
ğını gözümüzle görüyoruz.
O sat ırın bir kelimesi çiçek  açm ış, meyve vermek üzere yapra ğını vermiş 
bir ağaçt ır. İşte bu kelime muntazam, mevzûn, süslü yaprak, çiçek ve meyve-
leri adedince Hakem -i Zülcelâl ’in medh ü senâs ına dâir mânidar f ıkralard ır.
Güyâ çiçek  açm ış her ağaç gibi, o a ğaç dahi nakkâ şının medîhelerini ta-
gannî eden manzum bir kasidedir.
Hem güyâ Hakem -i Zülcelâl , zeminin me şherinde te şhir ettiği antika ve 
acîb  eserlerine binler gözle bakmak istiyor.
Hem güyâ o Sultan- ı Ezelî ’nin o ağaca verdi ği murassa hediye  ve ni-
şanlar ı ve formalar ı, hususî bayram ı ve resm-i kü şad ı olan baharda padi şa-
hın nazar ına arz etmek için öyle müzeyyen , mevzûn, muntazam, mânidar bir 
şekil alm ış ve öyle hikmetli bir şekil verilmi ştir ki; her bir çiçe ğinde, her bir 
meyvesinde birbiri içinde çok vecihler ve delillerle nakkâ şının vücûduna ve 
esmâs ına şehâdet  ederler.
Meselâ her bir çiçekte, her bir meyvede bir mizan  var. Ve o mizan, bir in-
tizam içinde.. ve o intizam, tazelenen bir tanzim  ve tevzin içinde.. ve o tevzin 
ve tanzim, bir zînet  ve sanat  içinde.. ve o zînet ve sanat, mânidar kokular ve OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    387
hikmetli tatlar içinde bulundu ğundan; her bir çiçek , o ağac ın çiçekleri adedin-
ce Hakem -i Zülcelâl ’e işaretler ediyor.
Ve bu bir kelime olan bu a ğaçta, bir harf hükmünde olan bir meyvede 
bulunan bir çekirdek  noktas ı, bütün ağac ın fihristesini, program ını taşıyan kü-
çük bir sandukçad ır. Ve hâkezâ, buna k ıyâsen kâinat  kitab ının bütün sat ırlar ı, 
sayfalar ı böyle ism-i Hakem  ve Hakîm ’in cilvesiyle yaln ız her bir sayfas ı değil, 
belki her bir sat ırı ve her bir kelimesi ve her bir harfi ve her bir noktas ı, birer 
mucize hükmüne getirilmi ştir ki bütün esbap  toplansa, bir noktas ının nazîrini 
getiremezler, muâraza edemezler.
Evet, bu kur’ân- ı azîm-i kâinat ın her bir âyet-i tekviniye si, o âyetin nok-
talar ı ve hurûfu adedince mucizeler gösterdiklerinden; elbette, serseri tesadüf , 
kör kuvvet , gayesiz, mizans ız, şuursuz tabiat hiçbir cihetle o hakimâne, basî-
râne olan has mizana ve gayet ince intizama kar ışamazlar. E ğer kar ışsayd ılar; 
elbette, kar ışık eseri görünecekti. Hâlbuki hiçbir cihette intizams ızlık müşâhe-
de olunmuyor.
Üçüncü Nükte’nin İkinci Noktas ı
İki meseledir.
Birinci Meselesi
Onuncu Söz ’de beyan edildi ği gibi nihâyet kemâlde bir cemâl  ve nihâ-
yet cemâlde bir kemâl ; elbette, kendini görmek ve göstermek, te şhir etmek 
istemesi en esasl ı bir kâidedir. İşte bu esasl ı düstur -u umumîye binâendir ki; 
bu kitab- ı kebîr -i kâinat ın Nakkâş-ı Ezelî ’si, bu kâinatla ve bu kâinat ın her bir 
sayfas ıyla ve her bir sat ırıyla, hatta harfleri ve noktalar ıyla kendini tan ıttırmak 
ve kemâlât ını bildirmek ve cemâlini göstermek ve kendisini sevdirmek için, 
en cüz’îden en küllîye kadar, her bir mevcudun müteaddit lisanlar ıyla cemâl -i 
kemâl ini ve kemâl-i cemâl ini tan ıttırıyor ve sevdiriyor.
İşte ey gafil insan ! Bu Hâkim-i Hakem -i Hakîm -i Zülc elâli Velcemâl, 
sana karşı kendisini her bir mahlûkuyla böyle hadsiz ve parlak tarzlarda ta-
nıttırmak ve sevdirmek istedi ği hâlde, sen O’nun tan ıttırmas ına karşı imanla 
tan ımazsan ve O’nun sevdirmesine mukabil ubûdiyetinle kendini O’na sev-
dirmezsen ne derece hadsiz muzaaf bir cehalet , bir hasâret oldu ğunu bil, 
ay ıl!388  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İkinci Noktan ın İkinci Meselesi
Bu kâinat ın Sâni -i Kadîr -i Hakîm ’inin mülkünde i ştirak yeri yoktur. Çün-
kü her şeyde nihâyet derecede intizam bulundu ğundan, şirk i kabul edemez. 
Çünkü müteaddit eller bir i şe kar ışırsa, o iş kar ışır. Bir memlekette iki padi-
şah , bir şehirde iki vali, bir köyde iki müdür bulunsa; o memleket, o şehir, o 
köyün her i şinde bir kar ışıklık başlayacağı gibi; en ednâ  bir vazifedar adam, o 
vazifesine ba şkas ının müdahalesini kabul etmemesi gösteriyor ki; hâkimiyetin 
en esasl ı hâssas ı elbette, istiklâl ve infiradd ır. Demek intizam, vahdeti ve hâ-
kimiyet, infirad ı iktiza eder.
Madem hâkimiyetin bir muvakkat  gölgesi, muâvenete muhtaç ve âciz 
insanlarda böyle müdahaleyi reddederse; elbette, derece-i rubûbiyette hakikî bir hâkimiyet-i mutlaka, bir Kadîr -i Mutlak ’ta bütün şiddetiyle müdahaleyi 
reddetmek gerektir. E ğer zerre kadar müdahale olsayd ı, intizam bozulacakt ı.
Hâlbuki bu kâinat,  öyle bir tarzda yarat ılm ış ki bir çekirde ği halk etmek  
için, bir a ğac ı halk edebilir bir kudret lâz ımd ır. Ve bir a
ğac ı halk etmek için de 
kâinat ı halk edebilir bir kudret gerektir. Ve kâinat içinde parmak kar ıştıran bir 
şerik bulunsa, en küçük bir çekirdekte de hissedar olmak lâz ım gelir.
Çünkü o, onun numûnesidir. O hâlde, koca kâinatta yerle şmeyen iki ru-
bûb iyet , bir çekirdek te, belki bir zerrede yerle şmek lâz ım gelir. Bu ise, muhâ-
lât ın ve bât ıl  hayâlât ın en manas ız ve en uzak bir muhalidir. Koca kâinat ın 
umum ahvâl ve keyfiyât ını mizan -ı adlinde ve nizam -ı hikmetinde tutan bir 
Kadîr -i Mutlak ’ın aczini –hatta bir çekirdekte dahi– iktiza eden şirk  ve küfür,  
ne kadar hadsiz derecede muzaaf bir hilâf, bir hata, bir yalan oldu ğunu.. ve 
tevhid,  ne derece hadsiz muzaaf bir derecede hak ve hakikat ve do ğru oldu-
ğunu bil, 1َאنِĩĺِْŸا ĵَĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ de!
Üçüncü Nokta
Sâni -i Kadîr , ism-i Hakem  ve Hakîm ’iyle bu âlem  içinde binler muntazam 
âlemleri dercetmi ştir. O âlemler içinde en ziyâde kâinattaki hikmetlere medar  
ve mazhar olan insan ı  bir merkez, bir medar hükmünde yaratm ış.. ve o kâ-
inat  dâiresinin en mühim hikmetleri ve faydalar ı, insana bak ıyor.. ve insan  
dâiresi içinde dahi, r ızkı bir merkez hükmüne getirmi ş; âlem-i insanîde ekser 
1 İmân nimetini lutfeden Allah’a sonsuz şükürler olsun.OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    389
hikmetler, maslahatlar o r ızka bakar ve onunla tezâhür eder.. ve insanda şuur  
ve r ızıkta zevk vas ıtas ıyla ism-i Hakîm ’in cilvesi parlak bir surette görünüyor.. 
ve şuur-u insanî  vas ıtas ıyla keşfolunan yüzer fenlerden her bir fen, Hakem  
isminin bir nevide, bir cilvesini tarif ediyor.
Meselâ, t ıb fenninden suâl olsa: “Bu kâinat  nedir?” Elbette, diyecek ki: 
“Gayet muntazam ve mükemmel bir eczahâne-i kübrâ dır. İçinde her bir ilâç 
güzelce ihzâr  ve istif  edilmiştir.”
Fenn-i kimya dan sorulsa: “Bu küre-i arz  nedir?” Diyecek: “Gayet munta-
zam ve mükemmel bir kimyahânedir.”
Fenn-i makine  diyecek: “Hiçbir kusuru olmayan, gayet mükemmel bir 
fabrikad ır.”
Fenn-i ziraat  diyecek: “Nihâyet derecede mahsuldâr, her nevi hububu 
vaktinde yeti ştiren muntazam bir tarlad ır ve mükemmel bir bahçedir.”
Fenn-i ticaret  diyecek: “Gayet muntazam bir sergi ve çok intizaml ı bir 
pazar ve mallar ı çok sanatl ı bir dükkând ır.”
Fenn-i iâ şe  diyecek: “Gayet muntazam, bütün erzak ın envâ ını câmî bir 
ambard ır.”
Fenn-i r ızık  diyecek: “Yüz binler leziz taamlar beraber, kemâl -i intizam ile 
içinde pişirilen bir matbah- ı rabbânî  ve bir kazan- ı rahmânî dir.”
Fenn-i askeriye  diyecek ki: “Arz  bir ordugâht ır. Her bahar mevsiminde 
yeni taht- ı silâha al ınm ış ve zemin yüzünde çad ırlar ı kurulmu ş dört yüz bin 
muhtelif milletler, o orduda bulundu ğu hâlde; ayr ı ayr ı erzaklar ı, ayr ı ayr ı 
libâslar ı, silâhlar ı; ayr ı ayr ı tâlimatlar ı, terhisâtlar ı, kemâl -i intizamla hiçbirini 
unutmayarak ve şaşırmayarak, bir tek Kumandan- ı Âzam ’ın emriyle, kuvve-
tiyle, merhametiyle, hazinesiyle gayet muntazam yap ılıp, idare  ediliyor.”
Ve fenn-i elektrikten  sorulsa: “Bu âlem  nedir?” Elbette, diyecek: “Bu 
muhteşem saray- ı kâinat ın dam ı, gayet intizaml ı, mizanl ı hadsiz elektrik  lâm-
balar ıyla tezyin  edilmiştir. Fakat o kadar harika bir intizam ve mizan  iledir ki; 
başta güneş  olarak küre-i arzdan bin defa büyük o semâvî lâmbalar, müte-
mâdiy en yand ıklar ı hâlde muvâzenelerini bozmuyorlar, patlak vermiyorlar, 
yang ın ç ıkarm ıyorlar. Sarfiyatlar ı hadsiz oldu ğu hâlde, vâridâtlar ı ve gazya ğ-
lar ı ve madde-i i ştialleri nereden geliyor? Neden tükenmiyor? Neden yanmak 
muvâzenesi bozulmuyor? Küçük bir lâmba dahi muntazam bak ılmazsa söner.390  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Kozmoğrafyaca küre-i arzdan bir milyondan ziyâde büyük ve bir milyon sene-
den ziyâde ya şayan güne şi1(Hâşiye) kömürsüz, ya ğsız yand ıran; söndürmeyen 
Hakîm -i Zülcelâl ’in hikmetine, kudretine bak. 2ِّٰųا َאنَéْ×ُø de, güne şin müd-
det-i ömründe geçen dakikalar ının âşirât ı adedince Ưź ، 4ُّٰųا َאرَكَÖ ، 3ُّٰųا אءَƯü َאĨ 
5َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ söyle!
Demek bu semâvî lâmbalarda gayet harika bir intizam var ve onlara çok 
dikkatle bak ılıyor. Güyâ o pek büyük ve pek çok kitle-i nariye lerin ve gayet 
çok kanâdil-i nuriyelerin buhar kazan ı ise, harareti tükenmez bir cehennem-
 dir ki onlara nursuz hararet veriyor. Ve o elektrik  lâmbalar ının makinesi ve 
merkezî fabrikas ı, dâimî bir cennet tir ki onlara nur ve ışık veriyor. İsm-i Ha-
kem  ve Hakîm ’in cilve -i âzam ıyla, intizamla yanmaklar ı devam ediyor.” Ve 
hâkezâ…
Bunlara k ıyasen, yüzer fennin her birisinin kat’î şehâdetiyle, noksans ız bir 
intizam- ı ekmel  içinde hadsiz hikmetler, maslahatlarla bu kâinat  tezyin  edil-
miştir. Ve o harika ve ihatal ı hikmetle, mecmû-u kâinata  verdiği intizam ve 
hikmetleri, en küçük bir zîhayat  ve bir çekirdekte küçük bir mikyasta dercet-
miştir. Ve mâlûm ve bedihîdir ki, intizam ile gayeleri ve hikmetleri ve faydalar ı 
takip etmek; ihtiyâr ile, irade ile, kasd ile, me şîet  ile olabilir; ba şka olamaz. 
İhtiyârs ız, iradesiz, kas ıtsız, şuursuz esbap  ve tabiat ın işi olmad ığı gibi, müda-
haleleri dahi olamaz.
Demek bu kâinat ın bütün mevcudât ındaki hadsiz intizâmât ve hikmetle-
riyle iktiza ettikleri ve gösterdikleri bir Fâil-i Muhtar ’ı, bir Sâni -i Hakîm  ’i bil-
memek veya inkâr  etmek, ne kadar acîb  bir cehalet  ve divanelik oldu ğu tarif 
edilmez. Evet, dünyada en ziyâde hayret edilecek bir şey varsa, o da bu in-
kârd ır. Çünkü kâinat ın mevcudât ındaki hadsiz intizâmât ve hikmetleriyle, vü-
cûd ve vahdetine  şâhidler bulundu ğu hâlde; O’nu görmemek, bilmemek, ne 
derece körlük ve cehalet oldu ğunu, en kör cahil de anlar. Hatta diyebilirim ki 
1 (Hâşiye) Acaba dünya  saray ını ısınd ıran güne ş  sobas ına veyahut lâmbas ına ne kadar odun 
ve kömür ve gazya ğı lâz ım olduğu hesap edilsin. Her gün yanmas ı için –kozmo ğrafyan ın 
sözüne bak ılsa– bir milyon küre-i arz  kadar odun y ığınlar ı ve binler denizler kadar gazya-
ğı gerektir. Şimdi düşün; onu odunsuz, gazs ız dâimî ışıkland ıran Kadîr -i Zülcelâl ’in haşme-
tine, hikmetine, kudretine güne şin zerreleri adedince ُّٰųا َאرَكَÖ ، ُّٰųا אءَƯü َאĨ ، ِّٰųا َאنَéْ×ُø de.
2 Allah’ ı bütün eksikliklerden tenzih ederim.
3 “Mâşâallah! Allah ne güzel dilemi ş ve yapm ış!”
4 Allah hay ır ve bereketini art ırsın.
5 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163 , 255 ; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2 , 6 , 18 ; Nisâ sûresi, 4/87 ; … )OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    391
ehl-i küfr ün içinde kâinat ın vücûdunu inkâr ettiklerinden ahmak zannedilen
sofestâîler , en ak ıllılar ıdır. Çünkü kâinat ın vücûdunu kabul etmekle Allah ’a ve 
Hâl ık’ına inanmamak kabil ve mümkün olmad ığından, kâinat ı inkâra ba şla-
dılar. Kendilerini de inkâr ettiler. “Hiçbir şey yok.” diyerek ak ıldan istifa ede-
rek, ak ıl perdesi alt ında sâir münkirlerin hadsiz ak ılsızlıklar ından kurtulup, bir 
derece akla yana ştılar.
Dördüncü Nokta
Onuncu Söz ’de işaret edildi ği gibi, bir Sâni -i Hakîm   ve gayet hikmetli bir 
usta, bir saray ın her bir ta şında yüzer hikmeti hassasiyetle takip etse, sonra o 
saraya dam yapmay ıp boşu boşuna harap olmas ıyla takip etti ği hadsiz hik-
metleri zayi etmesini hiçbir zî şuur  kabul etmedi ği ve bir Hakîm-i Mutlak , ke-
mâl -i hikmetinden bir dirhem  kadar bir çekirdekten yüzer batman  faydalar ı, 
gayeleri, hikmetleri dikkatle takip etti ği hâlde; da ğ  gibi koca a ğaca bir dirhem  
kadar bir tek fayda, bir tek küçük gaye, bir tek meyve vermek için o koca ağac ın pek çok masârifini yapmakla, kendi hikmetine bütün bütün z ıt ve mu-
halif olarak müsrifâne bir sefâhet  irtikâp etmesi hiçbir cihetle imkân ı olmad ığı 
gibi; aynen öyle de, bu kâinat  saray ının her bir mevcudât ına yüzer hikmet  
takan ve yüzer vazife ile teçhiz  eden, hatta her bir a ğaca meyveleri adedince 
hikmetler ve çiçekleri adedince vazifeler veren bir Sâni -i Hakî m , k ıyâmet i ge-
tirmemekle ve ha şri yapmamakla, bütün had ve hesaba gelmeyen hikmetleri 
ve nihâyetsiz vazifeleri manas ız, abes , boş, faydas ız zayi etmesi, o Kadîr -i 
Mutlak ’ın kemâl-i kudretine acz -i mutlak verdi ği gibi, o Hakî m-i Mutla 
k ’ın
kemâl-i hikmetine hadsiz abesiyet ve faydas ızlığı ve o Rahî m -i Mutlak’ ın ce-
mâl -i rahmetine nihâyetsiz çirkinli ği ve o Âdil -i Mutlak’ ın kemâl-i adaletine 
nihâyetsiz zulmü vermek demektir. Âdetâ kâinatta herkese görünen hikmet, rahmet , adaleti inkâr  etmektir. Bu ise en acîb  bir muhâldir ki hadsiz bât ıl  şey-
ler, içinde bulunur.
Ehl-i dalâlet  gelsin, baks ın; gireceği ve düşündüğü kendi kabri gibi kendi 
dalâletinde ne derece deh şetli bir zulmet, bir karanl ık ve y ılanlar ın, akreplerin 
yuvas ı bir kuyu oldu ğunu görsün. Ve âhirete iman  ise, cennet  gibi güzel ve 
nuranî bir yol oldu ğunu bilsin, imana girsin.
Beşinci Nokta
İki meseledir.392  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Birinci Mesele
Sâni -i Zülcelâl , ism-i Hakîm ’in muktezas ıyla, her şeyde en hafif sureti, en 
kısa yolu, en kolay tarz ı, en faydal ı şekli ehemmiyetle takip etti ği gösteriyor ki; 
israf, abesiyet, faydas ızlık f ıtratta yoktur. İsraf  ise, ism-i Hakîm  ’in z ıttı olduğu 
gibi; iktisat , onun lâz ımıdır ve düstur -u esas ıdır.
Ey iktisats ız, israfl ı insan ! Bütün kâinat ın en esasl ı düsturu olan iktisad ı yap-
mad ığından, ne kadar hilâf- ı hakikat  hareket etti ğini bil! 1اĳُĘِóْùُÜ َźوَ اĳُÖَóْüوَا اĳُĥכُ 
âyeti ne kadar esasl ı, geniş bir düsturu ders verdi ğini anla!
İkinci Mesele
İsm-i Hakem  ve Hakîm , bedâhet  derecesinde Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü 
vesselâm) ’ın risaletine delâlet  ve istilzam  ediyor, denilebilir.
Evet, madem gayet mânidar bir kitap, onu ders verecek bir muallim is-
ter.. ve gayet güzel bir cemâl , kendini görecek ve gösterecek bir ayna  iktiza 
eder.. ve gayet kemâlde bir sanat , teşhirci bir dellâl  ister.
Elbette, her bir harfinde yüzer manalar, hikmetler bulunan bu kitab- ı 
kebîr-i kâinat ın muhatab ı olan nev-i insan  içinde elbette, bir rehber-i ek-
me l , bir muallim-i ekber  bulunacak. Ta ki, o kitapta bulunan kudsî ve 
hakikî hikmetleri ders verecek.. belki kâinattaki hikmetlerin vücûdunu bildirecek.. belki kâinat ın hilkatindeki makâs ıd-ı rabbâniyenin zuhuruna, 
belki husûlüne vesîle olacak.. ve umum kâinatta Hâl ık  taraf ından gayet 
ehemmiyetle izhâr ını irade etti ği kemâl -i sanat ını, cemâl -i esmâs ını bil-
direcek, aynadarl ık  edecek.. ve o Hâl ık, bütün mevcudâtla kendini sev-
dirmek ve zî şuur  mahlûklar ından mukabele istedi ğinden, o zî şuurlar ın 
nâm ına birisi o geni ş tezâhürât- ı rubûbiy et e karşı geniş bir ubûdiyet  ile 
mukabele edip, berr ve bahri cezbeye getirecek, semâvât  ve arz ı çınlata-
cak bir velvele-i te şhir ve takdis  ile o zîşuurlar ın nazar ını, o sanatlar ın 
Sâni 
’ine çevirecek.. ve kudsî dersler ve tâlimatla bütün ehl-i akl ın ku-
laklar ını kendine çevirecek bir Kur’ân- ı Azîmüşşân’la, o Sâni-i Hakem -i 
Hakîm  ’in makâs ıd-ı ilâhiyesini en güzel bir surette gösterecek.. ve bütün 
hikmetlerinin tezâhürüne ve tezâhürât- ı cemâliye ve celâliyesine kar şı en 
ekmel bir mukabele edecek bir zât, güne şin vücûdu gibi bu kâinata  lâ-
zımd ır, zarurîdir. Ve öyle eden ve en ekmel bir surette o vazifeleri yapan, 
1 “Yiyin, için fakat israf etmeyin.” (A’râf sûresi, 7/31)OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    393
bilmüşâh ede Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’dır. Öyle ise güne ş  ziyây ı, 
ziyâ  gündüzü istilzam  ettiği derecede kâinattaki hikmetler, risalet-i Ah-
mediye ’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  istilzam eder.
Evet, nas ıl ki ism-i Hakem  ve Hakîm ’in cilve -i âzam ı  ile, âzamî dere-
cede risalet-i Ahmediye ’yi iktiza ediyor; öyle de esmâ-y ı hüsnâ dan Allah , 
Rahmâ n , Rahîm , Vedûd , Mün’im , Kerîm , Cemîl , Rab  gibi çok isimlerin 
her biri, kâinatta görünen bir cilve-i âzamla, âzamî derecede ve mertebe-i kat’iyette risalet-i Ahmediye’yi 
(aleyhissalâtü vesselâm)  istilzam  ederler.
Meselâ ism-i Rahmân   ’ın cilvesi olan rahmet -i vâsia , o Rahmeten li’l-
âlemîn  ile tezâhür eder.. ve ism-i Vedûd ’un cilvesi olan tahabbüb-ü ilâhî  ve 
taarruf-u rabbânî , o Habib-i Rabbi’l-âlemîn  ile netice verir, mukabele gö-
rür.. ve ism-i Cemîl ’in bir cilvesi olan bütün cemâller, yani cemâl -i Zât, ce-
mâl-i esmâ , cemâl-i sanat , cemâl-i masnûât dahi, o ayna-y ı Ahmediye’de 
görülür,  gösterilir.. ve ha şmet -i rubûbiyetin ve saltanat -ı ulûhiyetin cilvele-
ri dahi, o dellâl -ı saltanat- ı rubûbiyet  olan Zât- ı Ahmediye ’nin risaletiyle 
bilinir, görünür, anla şılır, tasdik edilir ve hâkezâ… Bu misaller gibi ekser 
esmâ-y ı hüsnâ nın her biri, risalet-i Ahmediye ’ye birer parlak burhand ır.
Elhâs ıl: Madem kâinat  mevcuttur ve inkâr  edilmiyor; elbette, kâi-
nat ın renkleri, zînetleri, ışıklar ı, ziyâlar ı, sanatlar ı, hayatlar ı, râb ıtalar ı 
hükmünde olan hikmet , inâyet , rahmet , cemâl , nizam , mizan , zînet  gibi 
meşhud hakikatler , hiçbir cihetle inkâr edilmez. Madem bu s ıfatlar ın, fi-
illerin inkâr ı mümkün de ğildir; elbette, o s ıfatlar ın mevsufu ve o fiillerin 
fâili ve o ziyâlar ın güneşi olan Zât- ı Vâcibü’l-vücûd , Hakîm , Kerîm , Ra-
hîm , Cemîl , Hakem , Adl  dahi hiçbir cihetle inkâr edilmez ve inkâr ı kabil 
olmaz. Ve elbette, o s ıfatlar ın ve o fiillerin medar -ı zuhurlar ı, belki me-
dar- ı kemâlleri, belki medar- ı tahakkuklar ı olan rehber-i ekber , muallim-i 
ekmel  ve dellâl- ı âzam  ve t ılsım- ı kâinat ın keşşâf ı ve ayna-y ı samedânî  
ve habib-i rahmânî  olan Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın risaleti hiçbir 
cihetle inkâr edilmez. Âlem-i hakikatin ve hakikat-i kâinat ın ziyâlar ı gibi, 
bunun risaleti dahi kâinat ın en parlak bir ziyâs ıdır.
1َאمِĬَْŶا وَذَرَّاتِ َّאمِĺَْŶا َاتِóِüَאĐ َدِïَđِÖ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤا ِįِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Günlerin â şireleri ve mahlûkat ın zerreleri say ısınca O’na, âl ve ashab ına salât ve selâm olsun.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )394  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Otuzuncu Lem'a'n ın Dördüncü Nüktesi
1ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ
âyetinin bir nüktesi ve Vâhid  ve Ehad  isimlerini tazammun eden bir İsm-i 
Âzam  veya İsm-i Âzam’ ın alt ı nurundan bir nuru olan “Ferd ” isminin bir cil-
vesi, Şevvâl-i Şerif ’te Eskişehir Hapishânesi ’nde bana göründü. O cilve-i âza-
mın tafsilât ını Risale-i Nur ’a havale edip, burada muhtasar “Yedi İşaret”le, 
İsm-i Ferd ’in tecelli-i âzam ıyla gösterdi ği tevhid -i hakikî yi, gayet muhtasar 
beyân edece ğiz.
Birinci İşaret
Ferd  ism-i âzam ı, âzamî bir tecelli ile kâinat ın hey’et-i mecmûas ına ve 
her bir nev’ine ve her bir ferdine birer sikke -i tevhid , birer hâtem-i vahdâniyet  
koyduğunu, Yirmi İkinci Söz ile Otuz Üçüncü Mektup tafsilen göstermi şlerdir. 
Burada yaln ız üç sikkeye i şaret edece ğiz.
Birinci Sikke
Ferdiyet cilvesi , kâinat  yüzünde öyle bir sikke -i vahdet  koymuştur ki, kâ-
inat ı tecezzi kabul etmez bir küll  hükmüne getirmi ştir. Bütün kâinata  tasarruf 
edemeyen bir zât, hiçbir cüzüne hakikî mâlik olamaz. O sikke de şudur: Kâ-
inat ın mevcûdât ı, envâlar ı, en muntazam bir fabrika çarklar ı gibi birbirine 
muâvenet  eder; birbirinin vazifesini tekmile çal ışır. Öyle bir tesânüd , öyle bir-
birine muâvenet, öyle birbirinin sualine cevap vermek ve birbirinin imdâd ına 
koşmak ve birbirine sar ılmak, birbiri içine girmek sûretiyle öyle bir vahdet-i 
vücud  teşkil ediyorlar ki; bir insan ın cesedindeki unsurlar gibi, birbirinden kâ-
bil-i tefrik olmaz. Bir unsurun dizginini tutan, umumun dizginlerini tutamazsa, o tek unsurun dizginini zabt edemez.
İşte kâinat ın sîmas ındaki bu teâvün , tesânüd , tecâvüb , teânuk ; pek par-
lak bir sikke -i kübrâ-y ı vahdet tir.
1 “De ki: O, Allah’t ır, gerçek İlaht ır ve Birdir.” ( İhlâs sûresi, 112/1 )OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    395
İkinci Sikke
Zeminin yüzünde ve bahar sîmas ında öyle bir parlak hâtem-i ehadiyet  ve 
sikke -i vahdâniyet  İsm-i Ferd ’in cilvesiyle görünüyor ki, küre-i arz ın yüzünde 
bütün zîhayat ı bütün efrâd ıyla ve ahvâl ve şuûnât ıyla idare  etmeyen ve umu-
munu birden görmeyen ve bilmeyen ve îcâd  etmeyen bir zât, îcâd cihetinde 
hiçbir şeye kar ışmad ığını isbât ediyor. O sikke de şudur:
Zeminin yüzünde madenî maddelerin, unsurlar ın ve câmidat mahlûka-
tın gayet muntazam, fakat gizli sikkelerinden kat- ı nazar; yaln ız iki yüz bin 
hayvanât  tâifelerinin ve iki yüz bin nebatât  envâ ının atk ı ipleriyle dokunan 
nak ışlı şu sikkeye bak ki: Birden bahar mevsiminde, zeminin yüzünde, birbiri 
içinde, beraber, ayr ı ayr ı şekilleri, ayr ı ayr ı hizmetleri, ayr ı ayr ı rızıklar ı, ay-
rı ayr ı cihâzâtlar ı; hiçbirini şaşırmayarak, yanl ış etmeyerek, nihayet kar ışıklık 
içinde nihayet derecede temyiz ve tefrik ile, gayet hassas bir mîzanla her bir şeye lâz ım olan her şeyleri külfetsiz tam vaktinde umulmad ığı yerden veril-
diğini gözümüzle gördü ğümüzden, zeminin sîmas ında o keyfiyet, o tedbir, o 
idare  öyle bir hâtem-i vahdâniyet  ve öyle bir sikke -i ehadiyet tir ki; bütün o 
mevcûdât ı birden, hiçten îcâd  edip beraber idare etmeyen bir zât; rubûbiyet  
ve îcâd cihetiyle hiçbir şeye kar ışamaz. Çünkü kar ışmış olsa, o hadsiz geni ş 
müvâzene -i idare  bozulacak. Fakat insanlar ın o kavânîn-i rubûbiyetin hüsn-ü 
cereyânlar ına yine emr-i ilâhî ile surî bir hizmeti var.
Üçüncü Sikke
İnsan ın yüzünde… Belki, insan ın yüzü öyle bir sikke -i ehadiyettir ki, 
Âdem  zaman ından tâ K ıyamete  kadar gelmi ş ve gelecek bütün efrâd- ı in-
sâniye birden nazar- ı mütalâas ında bulunmayan; ve her birine kar şı o tek 
yüzde birer alâmet-i farika  koymayan ve o küçük yüzde hadsiz alâmet-i farika 
bırakmayan bir sebep, bir tek insan ın yüzündeki hâtem-i vahdâniyet e îcâd  
cihetiyle el uzatamaz. Evet insan ın yüzüne o sikkeyi koyan Zât, elbette bütün 
efrâd- ı insâniye nazar- ı şuhûdunda ve dâire-i ilmindedir ki, her bir insan ın 
sîmas ı göz, kulak, a ğız gibi âzâ-y ı esasîde birbirine benzedi ği hâlde, birer alâ-
met-i farika ile, hiçbirisine tamam benzemez. Nas ıl ki o sîmada göz, kulak gibi 
âzâlar ın umum efrâd ında birbirine benzedi ği, o nev-i insan ın Sâni ’i  bir, Vâhid  
olduğuna şehâdet  eden bir sikke-i tevhiddir; öyle de, hukûk-u insâniyenin 
muhafazas ı  için sâir envâ ın fevkinde olarak, o sîmalarda birbirine iltibâs ol-
mamak ve birbirinden tefriki için, hikmetli pek çok alâmet-i farika ile iftirâkla-rı, o Sâni-i Vâhid ’in iradesini, ihtiyar ını ve meşîetini göstermekle beraber, ayr ı 396  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
ve çok dakîk bir sikke-i ehadiyet  oluyor ki; bütün insanlar ı, hayvanlar ı, belki 
kâinat ı halk etmeyen bir zât, bir sebep o sikkeyi koyamaz.
İkinci İşaret
Kâinat ın âlemleri, envâlar ı ve unsurlar ı öyle birbiri içine girift olarak gir-
miştir ki, kâinat ın hey’et-i mecmûas ına mâlik olmayan bir sebep, hiçbir nev’i-
ne, hiçbir unsuruna hakikî tasarruf edemez. Âdetâ İsm-i Ferd  ’in cilve-i vahde-
ti, bütün kâinat ı bir vahdet  içine alm ış; her şey o vahdeti ilân ediyor.
Meselâ: Bu kâinat ın lâmbas ı  olan güne ş in bir olmas ı, umum kâinat  birinin 
olmas ına işaret ettiği gibi; zîhayatlar ın çevik ve çalak hizmetçileri olan hava 
unsuru bir olmas ı; ve aşçılar ı olan ateş bir olmas ı; ve zemin bahçesini sulayan 
bulut süngeri bir olmas ı; ve umum zîhayat ın imdâd ına yetişen yağmur  bir ol-
mas ı ve her yere yeti şmesi; ve ekser hayvanât  ve nebatât  tâifelerinin her birisi 
umum zemin yüzünde serbest yay ılmalar ı, vahdet -i nev’iyeleri ve meskenleri 
bir bulunmas ı; gayet kat’î bir sûrette i şaretler, şehâdetlerdir ki, meskenleri ile 
beraber umum o mevcûdât , bir tek Zât’ ın mal ı olduğuna delâlet  ederler.
İşte buna k ıyâsen, bütün kâinat ın böyle birbirine girift olan envâlar ı mec-
mû-u kâinat ı öyle bir küll  hükmüne getirmi ştir ki, îcâd  cihetiyle tecezzi kabul 
etmez. Umum kâinata  hükmü geçmeyen bir sebep, rubûbiyet  cihetiyle ve 
îcâd keyfiyetiyle hiçbir şeye hükmedemez ve bir tek zerreye rubûbiyetini din-
lettiremez.
Üçüncü İşaret
İsm-i Ferd  ’in tecelli-i âzam ıyla kâinat ı birbiri içinde hadsiz mektubât- ı sa-
medaniye hükmüne getirip, her mektupta hadsiz hâtem-i vahdâniyet  ve pek 
çok mühr-ü ehadiyet  bas ılm ış gibi, her bir mektubun kelimât ı adedince eha-
diyet mühürlerini ta şıyor ve o mühürlerin adedince Kâtibini gösteriyor. Evet 
her bir çiçek, her bir meyve, her bir ot, hattâ her bir hayvan , her bir a ğaç 
birer mühr-ü ehadiyet  ve birer sikke -i samediyet olduklar ını ve bulunduklar ı 
mekân ise bir mektup sûretini almas ı cihetiyle her biri bir imza şeklini al ır; o 
mekân ın kâtibini gösteriyor.
Meselâ: Bir bahçede bir sar ı çiçek, o bahçe nakka şının bir mührü hük-
mündedir. O çiçek mührü kimin ise, bütün zemin yüzündeki o nevi çiçekler, o Zât’ ın kelimeleri hükmünde oldu ğuna ve o bahçe dahi O’nun yaz ısı olduğu-OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    397
na, aç ık bir sûrette delâlet  ediyor. Demek oluyor ki; her bir şey, umum e şyay ı 
Hâl ıkına isnâd edip, âzamî bir tevhide i şaret ediyor.
Dördüncü İşaret
İsm-i Ferd ’in cilve-i âzam ı  güneş gibi zâhir olmakla beraber, vücub de-
recesinde bir mâkuliyet ve hadsiz bir kolayl ıkla kabul edilir. Ve o cilvenin 
muhalifi ve z ıdd ı olan şirk , nihayet derecede mü şkül ve ak ıldan gayet dere-
cede uzak, belki muhâl ve mümtenî derecesinde oldu ğunu isbât eden çok 
bürhânlar, Risale-i Nur ’un eczâlar ında beyân edilmi ş. Şimdilik o delillerdeki 
o noktalar ın tafsîlât ını o risalelere havale edip, yaln ız “Üç Nokta”s ını burada 
beyân edece ğiz.
Birincisi
Onuncu ve Yirmi Dokuzuncu Sözlerin âhirlerinde icmâlen ve Yirminci 
Mektup’un âhirinde tafsilen gayet kat’î bürhânlar ile isbât etmi şiz ki, Zât- ı 
Ferd  ve Ehad ’in kudretine nisbeten en büyük şeyin îcâd ı, en küçük bir şey 
gibi kolayd ır. Bir bahar ı, bir çiçek gibi sühûletle halk eder. Binler ha şrin nü-
mûnelerini her baharda gözümüz önünde kolayl ıkla îcâd  eder. Büyük bir a ğa-
cı, küçük bir meyve gibi rahatça idare  eder. Eğer müteaddit esbaba havale 
edilse, her bir meyve, bir a ğaç kadar masrafl ı ve müşkülâtl ı ve bir çiçek, bir 
bahar kadar zahmetli ve suûbetli olur.
Evet, nas ıl ki bir ordunun teçhizat- ı askeriyesi bir kumandan ın emriyle 
bir fabrikada yap ılsa; o ordunun teçhizat ı, âdetâ bir tek neferin teçhizat ı gibi 
kolaylaşır; eğer her neferin cihâzât ı ayr ı ayr ı fabrikada yap ılsa ve idare -i as-
keriyesi vahdetten kesrete girse; o vakit her bir nefer , ordu  kadar fabrikalar 
ister. Aynen öyle de e ğer her şey Zât- ı Ferd  ve Ehad ’e verilse; bütün bir nev’in 
hadsiz efrâd ı, bir tek ferd gibi kolay olur.1 Eğer esbaba verilse; her bir ferd, o 
nev’ kadar mü şkülâtl ı olur.
Evet, vahdet  de, ferdiyet  de; her şeyin o Zât- ı Vâhid ’e intisab ıyla olur ve 
O’na istinâd eder. Ve bu istinâd ve intisap ise; o şey için hadsiz bir kuvvet, 
bir kudret hükmüne geçebilir. O vakit, küçük bir şey, o intisap ve istinâd kuv-
vetiyle, binler derece kuvvet-i şahsiyesinin fevkinde i şler görebilir, neticeler 
verebilir. Ve çok kuvvetli olan Ferd  ve Ehad ’e istinâd ve intisap etmeyen bir 
1 Bkz.: Lokman sûresi, 31/28 ; Yâsîn sûresi, 36/82 .398  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
şey, kendi şahsî kuvvetine göre, küçük i şler görebilir ve neticesi ona göre kü-
çülür.
Meselâ: Nas ıl ki başıbozuk, gayet cesur, kuvvetli bir adam, kendi cephâ-
nesini ve zahîresini beraberinde ve belinde ta şımaya mecbur oldu ğundan, 
ancak on adam dü şman ına karşı muvakkat dayanabilir. Çünkü şahsî kuvveti 
o kadar eser gösterebilir. Fakat, askerlik tezkeresiyle bir kumandan- ı âzama 
intisap ve istinâd eden bir adam; kendi menâbi-i kuvvetini ve erzak deposu-nu kendisi çekmedi ği ve taşımaya mecbur olmad ığı için, o intisap ve istinad, 
onun için tükenmez bir kuvvet, bir hazine hükmüne geçti ğinden; ma ğlûp dü-
şen düşman  ordusunun bir mü şirini, belki binler adamla beraber, o intisap 
kuvvetiyle esir edebilir.
Demek vahdette, ferdiyette; bir kar ınca bir Firavun ’u, bir sinek bir Nem-
rud’u, bir mikrop bir cebbar ı o intisap kuvvetiyle ma ğlûp edebildi ği gibi; no-
hut tanesi küçüklü ğünde bir çekirdek  dahi dağ gibi heybetli bir çam a ğac ını 
omuzunda ta şıyabilir. Evet, nas ıl ki bir kumandan- ı âzam , bir neferin imdâ-
dına bir orduyu gönderebilir haysiyetiyle ve o neferin arkas ında bir orduyu 
tahşid edebildi ği cihetiyle; o nefer , bir ordu  kendisinin arkas ında mânen bu-
lunuyor gibi bir kuvvet-i mâneviye ile pek büyük i şlere, kumandan ı nâm ına 
mazhar olur. Öyle de, Sultan- ı Ezelî , Ferd  ve Ehad  olduğundan hiçbir cihetle 
ihtiyaç yok, e ğer faraza ihtiyaç olsa her şeyin imdâd ına bütün e şyay ı gönderir 
ve her bir şeyin arkas ına kâinat  ordusunu tah şid eder ve her bir şey kâinat 
kadar bir kuvvete dayan ır ve her bir şeye karşı bütün eşya  –faraza e ğer ihtiyaç 
olsa– o Kumandan- ı Ferd ’in kuvveti hükmüne geçebilir. E ğer ferdiyet  olmaz-
sa, her bir şey bütün bu kuvveti kaybeder, hiç hükmüne sukût eder; neticeleri 
dahi hiçe iner.
İşte, gözümüzle her vakit mü şâhede etti ğimiz bu çok hârika eserlerin ga-
yet küçük ehemmiyetsiz şeylerden tezâhürü, bilbedâhe ferdiyet  ve ehadiye-
ti gösteriyor.1 Yoksa her şeyin neticesi, meyvesi, eseri; o şeyin maddesi ve 
kuvveti gibi küçülerek hiçe inecekti. Ve gözümüz önündeki gayet k ıymettar 
şeylerin gayet derecede ucuzlu ğu ve nihayet derecede mebzuliyeti, hiç kal-
mayacakt ı. Şimdi k ırk para ile alaca ğımız bir kavunu, bir nar ı; k ırk bin lira ile 
de yiyemezdik.
1 Meselâ; insan gibi mükemmel bir varl ığın, basit bir sudan yarat ılmas ı (Mürselât sûresi, 77/20 ); içen-
lerin boğazından afiyetle geçen süt gibi güzel bir g ıdan ın, davarlar ın kar ınlar ındaki işkembe ile kan 
aras ından süzülmesi (Nahl sûresi, 16/66 ); insanlar için şifa olan bal gibi bir şerbetin, ar ının karn ından 
çıkar ılmas ı (Nahl sûresi, 16/69 )…OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    399
Evet dünyadaki bütün sühûlet , bütün ucuzluk, bütün mebzuliyet; vahdet-
ten gelir ve ferdiyete şehâdet  eder.
İkinci Nokta
Mevcûdât  iki vecihle îcâd  ediliyor. Biri; “ibdâ’  ve ihtirâ’ ” tâbir edilen hiç-
ten îcâdd ır. Diğeri; “inşâ ve terkib ” tâbir edilen mevcud olan anâs ır ve eşya-
dan toplamak sûretiyle ona vücud vermektir. E ğer cilve-i ferdiyete ve s ırr- ı 
ehadiyete göre olsa, hadsiz derece bir sühûlet , belki vücub derecesinde bir 
kolayl ık olur. Eğer ferdiyete verilmezse, hadsiz derece mü şkül ve gayr-i mâ-
kul, belki imtinâ derecesinde bir suûbet olacak. Hâlbuki kâinattaki mevcûdâ t, 
nihayet derecede külfetsiz olarak ve sühûletle ve kolayl ıkla gayet mükemmel 
bir sûrette vücuda gelmeleri, cilve-i ferdiyeti bilbedâhe gösteriyor ve her şey 
doğrudan do ğruya Zât- ı Ferd -i Zülcelâl’in sanat ı olduğunu isbât ediyor.
Evet, eğer eşya  Ferd -i Vâhid ’e verilse, bir kibrit çakar gibi, eserleriyle aza-
meti anla şılan o nihayetsiz kudretiyle hiçten îcâd  eder ve ihâtal ı nihayetsiz il-
miyle her şeye mânevî bir kal ıp hükmünde bir miktar tâyin eder. Ve o ayna-y ı 
ilmindeki her şeyin sûretine ve plân ına göre kolayca her bir şeyin zerreleri o 
kal ıb-ı ilmî  içine yerle şir, muntazaman vaziyetlerini muhafaza ederler.
Eğer etraftan zerreleri toplamak lâz ım gelse de, ilmî kanunlar ın ve kudre-
tin ihâtal ı düsturlar ı cihetiyle; o zerreler, kanun-u ilmî  ve sevk-i kudretî  ile bağ-
lanmalar ı haysiyetiyle mutî bir ordunun neferat ı gibi muntazaman kanun-u 
ilmî ve sevk-i kudretî ile gelip o şeyin vücudunu ihâta eden kal ıb-ı ilmî  ve mik-
tar- ı kaderî içine girip kolayca vücudunu te şkil ederler. Belki aynadaki aksin 
fotoğraf  vas ıtas ıyla kâğıt üstüne vücud-u hâricî  giymesi veyahut görünmeyen 
bir yaz ı ile yaz ılan bir mektuba gösterici maddeyi sürmekle görünmesi gibi, 
Ferd -i Vâhid  ’in ilm-i ezelîsinin aynas ında bulunan mâhiyet-i e şya  ve suver-i 
mevcûdâta gayet sühûletle, kudret onlara vücud-u hâricî giydirir ve âlem-i mânâ dan âlem-i zuhûra getirir, gözlere gösterir.
Eğer Ferd -i Vâhid ’e verilmezse, bir sine ğin vücudunu rûy-u zemin in et-
raf ından ve anâs ırından gayet hassas bir mîzanla toplamak, âdetâ yeryüzünü 
ve unsurlar ı eleyip her taraftan o mahsus vücudun mahsus zerrelerini getire-
rek sanatl ı vücudunda muntazam yerle ştirmek için maddî kal ıb, belki âzâlar ı 
adedince kal ıblar bulunmak ve o vücuddaki duygular ve rûh  gibi ince, dakik, 
mânevî letâifi dahi mîzan -ı mahsusla mânevî âlemlerden celb etmek lâz ım 
gelir. İşte bu sûrette bir sine ğin îcâd ı , kâinat  kadar mü şkülâtl ı olur; yüz derece400  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
müşkül müşkül içinde, belki muhâl muhâl içinde olacak. Çünkü Hâl ık -ı 
Ferd ’den başka hiçbir şey, hiçten ve ademden îcâd  edemedi ğine bütün ehl-i 
din  ve ehl-i fen  ittifak ediyorlar. Öyle ise, esbab  ve tabiata havale edilse, her 
şeye, ekser e şyadan toplamak sûretiyle vücud verilebilir.
Üçüncü Nokta
Eğer bütün e şya , bir Zât- ı Ferd -i Vâhid  ’e verilse, bir tek şey gibi kolay ol-
mas ına; eğer esbaba ve tabiata havale edilse, bir tek şeyin vücudu, umum e ş-
ya kadar mü şkülâtl ı olduğuna işaret eden, ba şka risalelerde izah edilen bir-iki 
temsili, muhtasaran beyân edece ğiz.
Meselâ : Bir zâbit e, bin nefere âit vaziyet ve idare  havale edilse ve bir 
nefer  de on zâbitin idaresine verilse, o bir neferin idaresi , bir taburun idaresin-
den on derece daha mü şkülâtl ı olur. Çünkü ona emredenler, birbirine mâni 
olurlar; bir ke şmekeş  ile o nefer hiçbir istirahat yüzünü görmeyecek. Hem bir 
taburdan matlup vaziyet ve netice, bir tek zâbite havale edilse; külfetsiz, ko-layca o neticeyi istihsal eder ve o vaziyeti verebilir. E ğer o vaziyeti almay ı ve o 
neticeyi istihsal etmeyi, o taburdaki ba şsız, âmirsiz, çavu şsuz neferata havale 
edilse, o matlup vaziyeti ve neticeyi almak için çok kar ışıklık içinde münaka-
şalarla ancak nâk ıs bir sûreti, mü şkülâtla tahsil edebilir.

İkinci Temsil : Meselâ, Ayasofya  gibi kubbeli bir câmiin kubbesindeki 
taşlar ını durdurmak vaziyeti ve muallâkta durdurmas ı bir ustaya verilse, o va-
ziyeti onlara kolayca verebilir. E ğer o vaziyete girmesi, ta şlara havale edilse, 
her bir ta ş umum ta şlara hem hâkim-i mutlak , hem mahkûm-u mutlak  olmak 
lâz ım gelir. Tâ ki, birbirine ba ş başa verip, muallâkta durabilsinler. O hâlde o 
ustan ın kolayca gördü ğü işini görmek için yüz usta kadar, yüz derece i şinden 
daha ziyâde i şler görülecek, sonra o vaziyetler al ınacak.
Üçüncü Temsil : Meselâ, küre-i arz , Zât- ı Ferd -i Vâhid  ’in bir memuru, 
bir neferi oldu ğundan, yaln ız o bir tek nefer , o tek Zât’ ın tek emrini dinledi ği 
için, mevsimlerin husûlü ve gece ve gündüz vakitlerinin vücudu ve semâvât-taki ulvî ve ha şmetli harekât ın zuhûru ve sinemavarî semâvî levhalar ın tebdili 
gibi neticeleri istihsal için arz  gibi bir tek nefer, bir tek Zât’ ın bir tek emrini 
almakla, o vazifenin ne şesinden gelen bir câzibe ile meczup mevlevî   gibi se-
mâa kalkar, bütün o muhte şem neticelerin husûlüne ve zuhûruna vesîle olur. 
Güyâ o tek nefer, kâinat  yüzündeki muhte şem manevraya bir kumandanl ı k 
eder.OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    401
Eğer hâkimiyet-i ulûhiyet i ve saltanat -ı rubûbiyet i umum kâinat ı ihâta 
eden ve hüküm ve emri umum mevcûdâta geçen bir Zât- ı Ferd ’e verilmezse; 
o hâlde o neticeleri, o semâvî manevra yı ve arzî mevsimleri tahsil etmek için 
küre-i arzdan bin defa büyük milyonlarla y ıldızlar ve küreler, milyonlar sene 
uzun bir mesafeyi her yirmi dört saatte, her bir senede gezmekle o neticeler 
gösterilebilir.
İşte, küre-i arz  gibi bir tek memur, meczup bir mevlevî  gibi mihveri ve 
medâr ı üstünde iki hareketle hâs ıl olan o ha şmetli neticelerin husûlü ise, vah-
dette ne derece hadsiz sühûlet  olduğuna bir misâl olmas ı gibi, ayn ı neticeleri 
kazanmak için milyonlar defa o hareketten daha mü şkül ve hadsiz uzun yollar 
ile o neticeleri kazanmak ne derece mü şkülâtl ı, belki muhâl oldu ğuna; şirk  ve 
küfrün yolunda ne derece muhaller, bât ıl  şeyler bulundu ğuna misâldir.
Esbaba tapanlar ın ve tabiat-perestler in cehâlet lerine bu misâl ile bak. 
Meselâ: “Bir zât hârika bir fabrikan ın veya acîp bir saatin veya muhte şem bir 
saray ın veya mükemmel bir kitab ın gayet muntazam bir sûrette eczâlar ını, 
çarklar ını fevkalâde sanat ıyla haz ır ettikten sonra, kendisi kolayca o eczâlar ı 
terkib edip i şletmeyerek, belki çok uzun masraflarla o eczâ lar ı kendi kendine 
işlemek ve o usta yerine fabrikay ı, saray ı, saati yapmak, kitab ı yazmak için 
her bir cüzü, her bir çark ı, hattâ kâ ğıdı, kalemi birer hârika makine hükmüne 
getiriyor. Ve te şhirini çok istedi ği bütün hünerlerini, kemâlât ını izhâra vesîle 
olan o üstadl ığını ve sanat ını onlara havale ediyor.” diye zannetmek, ne de-
rece ak ıldan uzak ve cehâlet  olduğunu anlars ın! Aynen öyle de; esbaba ve 
tabiatlara îcâd  isnâd edenler, muzaaf bir cehâlete   düşerler. Çünkü tabiatlar ın 
ve sebeplerin üstünde dahi gayet muntazam bir eser-i sanat  var; onlar da sâir 
mahlûkat gibi masnûdurlar. Onlar ı öyle yapan Zât, onlar ın neticelerini dahi 
yapar, beraber gösteriyor. Çekirde ği yapan, onun üstünde a ğac ı o yapar; 
ve ağac ı yapan, onun üstünde meyveleri dahi o îcâd eder. Yoksa ayr ı ayr ı 
tabiatlar ın, sebeplerin vücuda gelmeleri için, yine muntazam ba şka tabiatla-
rı, sebepleri isteyecekler. Ve hâkezâ gitgide nihayetsiz, mânâs ız, imkâns ız bir 
silsile-i mevhumat ı mevcud kabul etmek lâz ım gelir. Bu ise, cehâletlerin en 
antikas ıdır.
Beşinci İşaret
Çok yerlerde kat’î delillerle isbât etmi şiz ki, hâkimiyet in en esasl ı hâssas ı; 
istiklâl dir, infiradd ır. Hattâ hâkimiyetin zay ıf bir gölgesi; âciz insanlarda dahi, 402  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
istiklâliyetini muhafaza etmek için, gayr ın müdahalesini şiddetle reddeder ve 
kendi vazifesine ba şkas ının kar ışmas ına müsaade etmez. Çok padi şahlar  bu 
redd-i müdahale  haysiyetiyle masum evlâdlar ını ve sevdiği kardeşlerini mer-
hametsizce kesmi şler. Demek, hakikî hâkimiyetin en esasl ı hâssas ı ve infikâk  
kabul etmez bir lâz ımı ve dâimî bir muktezâs ı; istiklâldir, infiradd ır, gayr ın 
müdahalesini reddir.
İşte, bu çok esasl ı hâssa içindir ki, rubûbiyet -i mutlaka  derecesindeki hâ-
kimiyet-i ilâhiye , gayet şiddetle şirki ve iştiraki  ve müdahale-i gayr ı reddetti-
ğinden, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân  dahi, gayet hararetle ve şiddetle ve pek çok 
tekrar ile tevhid i gösterip; şirk i, iştiraki azîm tehditlerle reddediyor.
İşte, rubûbiyetteki hâkimiyet-i ilâhiye , tevhid  ve vahdeti kat’î bir sûrette 
iktizâ ettiği ve gayet kuvvetli bir dâîyi ve gayet şiddetli bir muktezîyi gösterdi ği 
gibi, kâinat  yüzündeki nihayet derecede mükemmel ve mecmû-u kâinat tan, 
yıldızlardan tut tâ nebatât , hayvanât , meâdin… tâ cüz’iyat ve efrâda ve zerre-
lere kadar görünen intizam- ı ekmel  ve insicam -ı ecmel ; o ferdiyete, o vahdete 
hiçbir cihetle şüphe getirmez bir şâhid-i âdil , bir bürhân- ı  bâhir dir. Çünkü 
gayr ın müdahalesi olsa, bu gayet hassas nizam  ve intizam ve müvâzene -i kâ-
inat  elbette bozulacakt ı ve intizams ızlık eseri görünecekti. َّźإِ ٌÙَıِĤاٰ אƯĩِıĻِĘ כَאنَ ْĳَĤ 
1َאÜَïَùَęَĤ ُّٰųا âyetinin s ırrıyla, bu hârika mükemmel nizam- ı kâinat   kar ışacakt ı ve 
fesâda girecekti.
Hâlbuki 2رٍĳُĉُĘ ْīِĨ ٰىóَÜ ْģَİ َۙóَāَ×ْĤا ِďِäَאرْĘ âyetiyle zerrâttan tâ seyyârâta, 
ferşten tâ ar ş a kadar hiçbir cihetle kusur ve noksan ve mü şevveşiyet eseri 
görülmedi ğinden, gayet parlak bir sûrette, bu nizam- ı  kâinat  ve şu intizam- ı 
mahlûkat  ve şu müvâzene -i mevcûdât , İsm-i Ferd ’in cilve-i âzam ını gösterip 
vahdete şehâdet  eder.
Hem cilve-i ehadiyet  sırrıyla, en küçük bir zîhayat  mahlûk, kâinat ın bir 
misâl-i musa ğğara sı ve küçük bir fihristesi hükmünde oldu ğundan; o tek zî-
hayata sahip ç ıkan, bütün kâinat ı kabza-y ı tasarruf unda tutan Zât olabilir. Ve 
bir çekirdek , hilkatçe bir a ğaçtan geri olmad ığı; ve bir a ğaç, küçük bir kâinat  
hükmünde oldu ğu, her bir zîhayat dahi, küçük bir kâinat ve küçük bir âlem 
hükmünde oldu ğundan; bu s ırr- ı ehadiyet  cilvesi, şirk  ve iştiraki  muhâl dere-
cesine getiriyor.
1 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan ba şka ilâhlar bulunsayd ı oralar ın nizam ı bozulurdu.” (Enbiyâ sûresi, 
21/22 )
2 “Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur?!” (Mülk sûresi, 67/3)OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    403
Bu kâinat , o s ır ile, değil yaln ız tecezzi kabul etmez bir külldür; belki mâhi-
yetçe, ink ısam ve iştiraki  ve tecezzisi imkâns ız ve müteaddit elleri kabul etmez 
bir küllî hükmüne geçti ğinden; ondaki her bir cüz’ , bir cüz’î ve bir ferdî hük-
münde; ve o küll  dahi, bir küllî hükmünde oldu ğundan, hiçbir cihetle i ştirakin 
imkân ı olmuyor. Bu İsm-i Ferd ’in cilve-i âzam ı; hakikat-i tevhidi, bu s ırr- ı 
ehadiyetle bedahet derecesinde isbât ediyor.
Evet, kâinat ın envâlar ı birbiri içine girift olmas ı ve kenetle şmesi ve her 
birinin vazifesi umuma bakt ığı cihetle; kâinat ı rubûbiyet  ve îcâd  noktas ında 
tecezzi kabul etmez bir küll  hükmüne getirdi ği misillü; kâinatta faaliyet gös-
teren ef’âl-i umumiye-i muhîta dahi, birbirinin içinde tedahül cihetiyle, yani meselâ hayat vermek fiili içinde, ayn ı anda iâşe  ve terzîk  fiili görünüyor. Ve 
o iâşe, ihyâ  fiilleri içinde ayn ı zamanda o zîhayat ın cesedini tanzim , teçhiz  
fiilleri mü şâhede olunuyor. Ve o iâ şe, ihyâ, tanzim, teçhiz fiilleri içinde; ayn ı 
vakitte tasvir, terbiye ve tedbir fiilleri nazara çarp ıyor. Ve hâkezâ, böyle muhî t 
ve umumî ef’âlin birbiri içine tedahülü ve girift olmas ı ve ziyâdaki yedi renk  
gibi imtizaç belki ittihâd  etmesi haysiyetiyle ve o ef’âlin her biri mâhiyetçe bir 
birlik ve vahdet  içinde ekser mevcûdâta ihâtas ı ve 
şümûlü ve vahdanî birer 
fiil olduğundan, her hâlde fâilinin bir tek Zât olmas ı ve her biri umum kâi-
nat ı istila etmesi ve sâir ef’âl ile muâvenettarâne birle şmesi itibâr ıyla, kâinat ı 
tecezzi kabul etmez bir küll hükmüne getirdi ği gibi; zîhayat  mahlûklar ın her 
birisi, kâinat ın bir çekirde ği, bir fihristesi, bir nümûnesi hükmünde oldu ğun-
dan, kâinat ı rubûbiyet  noktas ında tecezzi ve ink ısam ı imkân hâricinde bir küllî 
hükmüne getirmi ştir.
Demek kâinat  öyle bir külldür ki; bir cüz’e rab olmak , umum o külle rab 
olmakla olur. Ve öyle bir küllîdir ki; her bir cüz’ , bir ferd hükmüne geçip, bir tek 
ferde rubûbiyetini dinlettirmek, umum o küllîyi musahhar etmekle olabilir.
Alt ınc ı İşaret
Ferdiyet-i rabbâniye  ve vahdet -i ilâhiye , bütün kemâlât ın1(Hâşiye) medâ-
rı, esas ı olduğu ve kâinat ın hilkatindeki hikmetlerin ve maksadlar ın menşei 
ve madeni oldu ğu gibi, zîşuûr ve zîakl ın, hususan insanlar ın metalibinin ve 
1 (Hâşiye) Hattâ hadsiz kemâl  ve cemâl -i ilâhînin tahakkukuna en zâhir bürhân ve en kuvvet-
li bir delil, vahdet tir. Çünkü kâinat ın Sâni ’i , Vâhid -i Ehad  bilinse, bütün kâinattaki kemâlât 
ve cemâller, o Sâni-i Vâhid ’de bulunan kudsî kemâlât ın ve cemâllerin gölgeleri ve cilveleri 
ve işaretleri ve tere şşuhâtlar ı olduğu bilinecek. Yoksa kâinat ın kemâlât ı ve cemâlleri, mah-
lûkata ve şuûrsuz bir k ısım esbaba âit kalacakt ı. O vakit akl- ı beşer nazar ında kemâlât- ı ilâ-
hiyenin hazine-i sermediyesi anahtars ız, meçhul kal ırdı.404  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
arzular ının husûl bulmas ının menba ı ve çâre-i yegânesidir. E ğer ferdiyet  ol-
mazsa, be şerin bütün metalip ve arzular ı sönecek. Hem hilkat -i kâinat ın ne-
ticeleri hiçe inecek, hem mevcud ve muhakkak olan ekser kemâlât ın in’ida-
mına vesîle olacak.
Meselâ: İnsanda en şedid ve sars ılmaz ve a şk  derecesinde bir arzu-yu 
bekâ   var. Ve o matlab ı vermek için, bütün kâinat ı sırr- ı ferdiyetle kabzas ında 
tutan1 ve bir menzili kapay ıp öbür menzili açmak gibi kolay bir sûrette dün-
yay ı kapay ıp âhireti açabilir bir Zât, o arzu-yu bekây ı yerine getirebilir. Ve bu 
arzu gibi, ebede uzanm ış ve kâinat ın etraf ına yay ılm ış, beşerin binler arzular ı, 
sırr- ı ferdiyete ve hakikat-i tevhide ba ğlıdırlar. Eğer o ferdiyet  olmazsa; onlar 
olmaz, akîm kal ırlar. Ve vahdetle bütün kâinata  birden tasarruf eden bir Zât- ı 
Ferd  olmazsa, o matlablar yerine gelmez. Faraza gelse de çok nâk ıs olur.
İşte bu s ırr- ı azîm içindir ki, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân , tevhid  ve ferdiyeti 
pek çok tekrar ile, kuvvetli bir hararetle, yüksek bir halâvetle ders verdi ği gibi; 
bütün enbiyâ  ve asfiyâ  ve evliyâ  en büyük zevklerini ve saâdetlerini; kelime-i 
tevhid  olan 2َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ’da buluyorlar.
Yedinci İşaret
İşte bu tevhid -i hakikî yi bütün merâtibiyle en mükemmel bir sûrette ders 
veren, isbât eden, ilân eden Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın risâleti, elbette 
o tevhidin kat’iyeti derecesinde sâbit olmak lâz ım gelir. Çünkü madem dâi-
re-i vücudun en büyük hakikati olan tevhidi bütün hakâikiyle o Zât ders ve-riyor; elbette tevhidi isbât eden bütün bürhânlar, dolay ısıyla O’nun risâletini 
ve vazifesinin hakkaniyetini ve dâvâs ının doğruluğunu dahi kat’î isbât eder 
denilebilir. Evet, böyle binler hakâik-i âliyeyi cem’ eden, ferdiyet  ve vahdâni-
yeti hakk ıyla keşfedip ders veren bir risâlet; gayet kat’î bir sûrette o tevhid, o 
ferdiyetin muktezâs ıdır ve lâz ımıdır. Onlar, onu her hâlde isterler.
İşte, o vazifeyi tam tam ına yerine getiren Zât- ı Ahmediye  
(aleyhissalâtü ves-
selâm)’ın şahsiyet-i mâneviyesinin derece-i ehemmiyetine ve ulviyetine ve bu 
kâinat ın bir güne şi olduğuna şehâdet  eden pek çok delillerden, sebeplerden 
üç tanesini nümûne olarak beyân ediyoruz.
1 Her şeyin, Allah’ ın (celle celâlüh)  tasarruf ve yönetimde oldu ğunu belirten âyet için bkz.: Zümer sûresi, 
39/62, 67 .
2 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163 , 255 ; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2 , 6 , 18 ; Nisâ sûresi, 4/87 ; … )OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    405
Birincisi
Umum ümmet , umum as ırlarda işledikleri umum hasenât ın bir mis-
li 1ِģِĐَאęْĤכَא ُÕَ×َّùĤاَ s ırrınca, Zât- ı Ahmediye  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın sayfa-y ı 
hasenât ına geçtiği gibi; umum ümmet, her günde ettikleri salavât  duâs ının 
kat’î makbuliyeti cihetiyle, o hadsiz duâlar ın iktizâ ettikleri makam ve merte-
beyi düşünmekle, şahsiyet-i mâneviye-i Muhammediye  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın 
bu kâinat  içinde nas ıl bir güne ş olduğu anlaşılır.
İkincisi
Âlem-i İslâm ’ın şecere-i kübrâs ının menşei, çekirde ği, hayat ı, medâr ı olan 
mâhiyet-i Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın fevkalâde istidât ve cihâzât ıyla, 
âlem-i İslâmiyet ’in mâneviyât ını teşkil eden kudsî kelimât ı, tesbihât ı, ibâdât ı 
en evvel bütün mânâlar ıyla hissedip yapmaktan gelen terakkiyât- ı rûhiyesini 
düşün; habibiyet  derecesine ç ıkan ubûdiyet -i Muhammediye ’nin (aleyhissalâtü 
vesselâm)  velâyeti, sâir velâyetlerden ne kadar yüksek oldu ğunu anla!
Bir zaman bir tek tesbihin, bir tek namazda, Sahâbelerin tarz- ı telâkkisine 
yak ın bir sûrette bana inki şâfı, bir ay kadar ibâdet  derecesinde ehemmiyetli 
göründü. Sahâbelerin yüksek k ıymetini onunla anlad ım. Demek bidâyet-i İs-
lâmiye’de kelimât- ı kudsiyenin verdi ği feyiz ve nurun ba şka bir meziyeti var. 
Tazeliği haysiyetiyle ba şka bir letâfeti, bir taraveti, bir lezzeti var ki; gaflet per-
desi alt ında mürûr-u zamanla gizlenir, azal ır, perdelenir. Zât- ı Muhammediye  
(aleyhissalâtü vesselâm)  ise, onlar ı menba- ı hakikîsinden (Zât- ı Akdes ’ten) turfanda, 
taze olarak, fevkalâde istidâd ıyla alm ış, emmiş, massetmi ş. Bu s ırra binâen o 
Zât, bir tek tesbihten, ba şkas ının bir sene ibâdeti kadar feyiz alabilir.
İşte bu nokta-y ı nazardan Zât- ı Muhammediye  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın, 
haddi ve nihayeti olmayan merâtib-i kemâlâtta ne derece terakki etti ğini k ı-
yâs et.
Üçüncüsü
Bu kâinat ın Hâl ıkı , bu kâinattaki bütün makas ıdının en ehemmiyetli me-
dâr ı nev-i insan  olduğundan ve bütün hitâbât- ı sübhâniye nin en anlay ışlı bir 
1 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.406  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
muhâtab ı nev-i beşer  olduğundan; o nev-i be şer içinde en me şhur, en nam-
dar ve âsâr ıyla ve icraat ıyla en mükemmel, en muhte şem ferd olan Zât- ı Mu-
hammediye ’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  o nev’ nâm ına, belki umum kâinat  hesab ına 
Kendine muhâtap eden Zât- ı Ferd -i Zülcelâl , elbette O’nu hadsiz kemâlâtta 
hadsiz feyzine mazhar etmi ştir.
İşte, bu üç nokta gibi çok noktalar var. Kat’î bir sûrette isbât ederler ki; 
şahsiyet-i mâneviye-i Muhammediye  (aleyhissalâtü vesselâm) , kâinat ın mânevî bir 
güneşi olduğu gibi, bu kâinat  denilen Kur’ân- ı Kebîr ’in âyet-i kübrâs ı ve o 
Furkân- ı Âzam ’ın ism-i âzam ı ve İsm-i Ferd ’in cilve-i âzam ının bir aynas ıdır. 
Kâinat ın umum zerrât ının umum zamanlar ındaki umum dakikalar ının bütün 
âşirelerine darbedilip, hâs ıl-ı darb adedince o Zât- ı Ahmediye ’ye salât ü se-
lâm, nihayetsiz hazine-i rahmetinden inmesini, Zât- ı Ferd -i Ehad -i Samed ’den
niyaz ediyoruz!..
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    407
Otuzuncu Lem'a'n ın Beşinci Nüktesi
 ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ إِنَّ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
1ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ
âyet-i azîmenin ve
2ْمٌĳَĬ َźوَ ٌÙَĭِø ُهُñُìْÉَÜ َź مُۚĳُّĻَĝْĤا ُّĹَéْĤاَ َۚĳُİ َّźإِ َįٰـĤإِ Ưź ُّٰųاَ
âyet-i azîmin birer nüktesi ile, İsm-i Âzam  veyahut İsm-i Âzam’ ın iki ziyâ-
sından bir ziyâs ı veya alt ı nurundan bir nuru olan İsm-i Hayy  ’ın bir cilvesi, 
Şevval-i Şerif ’te, Eskişehir Hapishânesi ’nde, uzaktan uza ğa akl ıma göründü. 
Vaktinde kaydedilmedi. Ve çabuk o kudsî ku şu avlayamad ık. Tebâud ettikten 
sonra, hiç olmazsa baz ı remizlerle o hakikat-i ekberin ve nur-u âzam ın baz ı 
şuâlar ını muhtasaran gösterece ğiz.
Birinci Remiz
İsm-i Hayy   ve İsm-i Muhyî ’nin bir cilve-i âzam ından olan “Hayat nedir? 
Ve mâhiyeti ve vazifesi nedir?” sualine kar şı fihristevâri cevap şudur ki:
Hayat , şu kâinat ın en ehemmiyetli gayesi…
Hem en büyük neticesi…Hem en parlak nuru…Hem en latîf mâyesi…Hem gayet süzülmü ş bir hulâsas ı…
Hem en mükemmel meyvesi…Hem en yüksek kemâli…Hem en güzel cemâli…
1 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50 )
2 “Allah o ilâht ır ki kendisinden ba şka ilah yoktur. Hayd ır, Kayyumdur kendisini ne bir uyuklama, ne 
uyku tutamaz.” (Bakara sûresi, 2/255 )408  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Hem en güzel zîneti…
Hem s ırr- ı vahdeti…
Hem râb ıta -yı ittihâd ı…
Hem kemâlât ının menşei…
Hem sanat  ve mâhiyetçe en hârika bir zîrûhu…
Hem en küçük bir mahlûku bir kâinat  hükmüne getiren mucizekâr bir 
hakikati…
Hem güyâ kâinat ın küçük bir zîhayatta yerle şmesine vesîle oluyor gibi; 
koca kâinat ın bir nevi fihristesini o zîhayatta göstermekle beraber, o zîhayat ı 
ekser mevcûdâtla münâsebettar ve küçük bir kâinat  hükmüne getiren en hâ-
rika bir mucize-i kudrettir.
Hem en büyük bir küll  kadar hayat ile küçük bir cüzü büyülten ve bir 
ferdi dahi küllî gibi bir âlem hükmüne getiren ve rubûbiyet  cihetinde kâinat ı 
tecezzi ve i ştiraki  ve ink ısam ı kabul etmez bir küll ve bir küllî hükmünde gös-
teren fevkalâde hârika bir sanat -ı ilâhiye dir. Hem kâinat ın mâhiyetleri içinde 
Zât- ı Hayy -ı Kayyûm ’un vücub-u vücuduna ve vahdetine  ve ehadiyetine şe-
hâdet  eden bürhânlar ın en parla ğı, en kat’îsi ve en mükemmeli…1
Hem masnûât- ı ilâhiye  içinde en hafîsi ve en zâhiri, en k ıymettar ve en 
ucuzu, en nezihi ve en parlak ve en mânidar bir nak ş-ı sanat -ı rabbâniye dir.
Hem sâir mevcûdât ı kendine hâdim ettiren nazenin, nazdar, nazik bir 
cilve-i rahmet -i rahmâniyedir.
Hem şuûnât -ı ilâhiyenin gayet câmi bir aynas ıdır.
Hem Rahmân , Rezzâk , Rahîm , Kerîm , Hakîm  gibi çok esmâ-y ı hüsnâ nın 
cilvelerini câmi ve r ızık , hikmet , inâyet , rahmet  gibi çok hakikatleri kendine 
tâbi eden ve görmek ve i şitmek ve hissetmek gibi umum duygular ın menşei, 
madeni bir u’cûbe-i hilkat -i rabbâniyedir.
Hem hayat, bu kâinat ın tezgâh- ı âzam ında öyle bir istihâle makinesidir 
ki, mütemâdiyen her tarafta tasfiye yap ıyor, temizlendiriyor, terakki veriyor, 
nurland ırıyor. Ve zerrât  kâfilelerine, güyâ hayat ın yuvas ı olan cesedi o zerre-
lere vazife görmek, nurlanmak, tâlimat yapmak için bir misafirhâne, bir mek-teb, bir k ışlad ır. Âdetâ Zât- ı Hayy  ve Muhyî , bu makine-i hayat vas ıtas ıyla; bu 
1 Hayat nimetinin Cenâb- ı Hakk’ ın varl ığına delil olmas ıyla ilgili bkz.: Bakara sûresi, 2/28 .OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    409
karanl ıklı ve fânî ve süflî olan âlem-i dünyay ı latîfleştiriyor, ışıkland ırıyor, bir 
nevi bekâ  veriyor, bâkî  bir âleme gitmeye haz ırlatt ırıyor.
Hem hayat ın iki yüzü , yani mülk, melekût vecihleri parlakt ır, kirsizdir, 
noksans ızd ır, ulvîdir. Onun için perdesiz, vas ıtas ız, doğrudan do ğruya dest-i 
kudret-i rabbâniyeden ç ıktığını aşikâre göstermek için, sâir e şya  gibi zâhirî es-
bâb ı hayattaki tasarrufât- ı kudrete perde edilmemi ş bir müstesnâ mahlûktur.
Hem hayat ın hakikati, alt ı erkân- ı îmâniyeye bak ıp, mânen ve remzen 
isbât eder. Yani, hem Vâcibü’l-vücud ’un vücub-u vücudunu ve hayat- ı ser-
mediyesini, hem dâr- ı âhireti ve hayat- ı bâkiyesini, hem vücud-u melâike, 
hem sâir erkân- ı îmâniyeye pek kuvvetli bak ıp iktizâ eden bir hakikat-i nura-
niyedir.
Hem hayat , bütün kâinattan süzülmü ş en sâfî bir hulâsas ı olduğu gibi, 
kâinattaki en mühim bir maksad- ı ilâhî  ve hilkat -i âlemin en mühim neticesi 
olan şükür  ve ibâdet  ve hamd  ve muhabbeti netice veren bir s ırr- ı âzamd ır.
İşte, hayat ın bu mezkûr yirmi dokuz ehemmiyetli ve k ıymettar hassalar ını 
ve ulvî ve umumî vazifelerini nazara al. Sonra bak. Muhyî  isminin arkas ında, 
İsm-i Hayy ’ın azametini gör. Ve hayat ın bu azametli hassalar ı ve meyveleri 
noktas ından, İsm-i Hayy  nas ıl bir İsm-i Âzam  olduğunu bil.
Hem anla ki; bu hayat, madem kâinat ın en büyük neticesi ve en azametli 
gayesi ve en k ıymettar meyvesidir; elbette bu hayat ın dahi kâinat  kadar bü-
yük bir gayesi, azametli bir neticesi bulunmak gerektir. Çünkü a ğac ın neticesi 
meyve oldu ğu gibi, meyvenin de çekirde ği vas ıtas ıyla neticesi, gelecek bir 
ağaçt ır. Evet bu hayat ın gayesi ve neticesi hayat- ı ebediye  olduğu gibi bir 
meyvesi de, hayat ı veren Zât- ı Hayy  ve Muhyî ’ye karşı şükür  ve ibâdet  ve 
hamd  ve muhabbettir ki; bu şükür ve muhabbet  ve hamd  ve ibâdet  ise; ha-
yat ın meyvesi  olduğu gibi, kâinat ın gayesi dir. Ve bundan anla ki; bu hayat ın 
gayesini “Rahatça ya şamak ve gafletli lezzetlenmek ve heveskârâne nimet-
lenmektir.” diyenler, gayet çirkin bir cehâletle; münkirâne, belki de kâfirâne, bu pek çok k ıymettar olan hayat nimetini ve şuûr  hediyesini ve ak ıl ihsân ını 
istihfaf ve tahkir edip, deh şetli bir küfrân- ı nimet  ederler.
İkinci Remiz
İsm-i Hayy ’ın bir cilve-i âzam ı ve İsm-i Muhyî ’nin bir tecelli-i eltaf ı olan bu 
hayat ın Birinci Remiz’deki fihristesi zikredilen bütün mertebeleri ve vas ıflar ı410  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
 ve vazifeleri beyân etmek, o vas ıflar adedince risaleler yazmak lâz ım geldi-
ğinden, Risale-i Nur ’un eczâlar ında o vas ıflar ın, o mertebelerin, o vazifelerin 
bir k ısm ı izah edildi ğinden, k ısmen tafsîlât ı Risale-i Nur’a havale edip, burada 
birkaç tanesine muhtasaran i şaret edece ğiz.
İşte, hayat ın yirmi dokuz hâssalar ından yirmi üçüncü hâssas ında şöyle 
denilmiştir ki: Hayat ın iki yüzü de şeffaf, kirsiz oldu ğundan, esbâb- ı zâhi-
riye, ondaki tasarrufat- ı kudret-i rabbâniye ye perde edilmemi ştir.
Evet, bu hâssan ın s ırrı şudur ki; kâinatta gerçi her şeyde bir güzellik ve 
iyilik ve hay ır vard ır; ve şer ve çirkinlik gayet cüz’îdir ve vâhid-i k ıyâsî dirler ki, 
güzellik ve iyilik mertebelerini ve hakikatlerinin tekessürünü ve teaddüdünü göstermek cihetiyle, o şer ise hay ır ve o kubuh dahi hüsün  olur. Fakat zî şuûr-
lar ın nazar- ı zâhirîsinde görünen zâhirî çirkinlik ve fenâl ık ve belâ ve musîbet-
ten gelen küsmekler ve şekvâlar Zât- ı Hayy -ı Kayyûm ’a teveccüh etmemek 
için; hem akl ın zâhirî nazar ında hasis, pis görünen şeylerde, kudsî münezzeh 
olan kudretin bizzât ve perdesiz onlar ile mübâ şereti, kudretin izzetine münâfî 
gelmemek için, zâhirî esbablar o kudretin tasarrufat ına perde edilmi şler. O 
esbab ise; îcâd  edemiyorlar, belki haks ız olan şekvâlara ve itirazlara hedef 
olmak ve izzet ve kudsiyet ve münezzehiyet-i kudreti muhafaza içindirler.
Yirmi İkinci Söz’ün İkinci Makam ının Mukaddimesinde beyân edildi ği gi-
bi; Hazreti Azrail 
(aleyhisselâm) , kabz- ı ervâh  vazifesi hususunda Cenâb- ı Hakk’a 
münâcât etmi ş.
Demiş:
“Senin kullar ın benden küsecekler.”
Cevaben ona denilmi ş:
“Senin vazifen ile vefat  edenlerin ortas ında hastal ıklar ve musîbetler per-
desini b ırakacağım; vefat edenler sana de ğil, belki itiraz ve şekvâ oklar ını o 
perdelere atacaklar.”
Bu münâcât ın s ırrına göre; ölümün ve vefat ın ehl-i îmân  hakk ında hakikî 
güzel yüzünü görmeyen ve ondaki rahmetin cilvesini bilmeyenlerin küsme-leri ve itirazlar ı Zât- ı Hayy -ı Kayyûm ’a gitmemek için Hazreti Azrail 
(aleyhisse-
lâm) ’ın vazifesi de bir perde oldu ğu gibi, sâir esbablar dahi zâhirî perdedirler. 
Evet izzet ve azamet ister ki, esbab perdedâr- ı dest-i kudret ola akl ın 
nazar ında. Fakat vahdet  ve celâl  ister ki; esbab, ellerini çeksinler te’sir-i 
hakikîden.OTUZUNCU LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------    411
Fakat hayat ın hem zâhirî, hem bât ınî, hem mülk, hem melekût vecih-
leri kirsiz, noksans ız, kusursuz oldu ğundan; şekvâlar ı ve itirazlar ı davet ede-
cek maddeler onda bulunmad ığı gibi, izzet ve kudsiyet-i kudrete münâfî ola-
cak pislik ve çirkinlik olmad ığından, do ğrudan do ğruya perdesiz olarak Zât- ı 
Hayy -ı Kayyûm ’un “ihyâ  edici, hayat verici, diriltici” isminin eline teslim edil-
mişlerdir. Nur da öyledir, vücud ve îcâd  da öyledir. Onun içindir ki; îcâd 
ve halk  doğrudan do ğruya, perdesiz, Zât- ı Zülcelâl ’in kudretine bakar. Hattâ 
yağmur  bir nevi hayat ve rahmet  olduğundan, vakt-i nüzûlü bir muttarid ka-
nuna tâbi k ılınmam ış; tâ ki, her vakt-i hâcet te eller dergâh- ı ilâhîye rahmet 
istemek için aç ılsın. Eğer yağmur, güne ş in tulûu gibi bir kanuna tâbi olsayd ı; 
o nimet -i hayatiye, her vakt-i hâcette rica ile istenilmeyecekti.
Üçüncü Remiz
Yirmi Dokuzuncu hâssas ında denilmi ştir ki: Kâinat ın neticesi hayat ol-
duğu gibi; hayat ın neticesi olan şükür  ve ibâdet  dahi, kâinat ın sebeb-i 
hilkati  ve ille-i gâiyesi  ve maksûd neticesidir.  Evet bu kâinat ın Sâni -i Hayy  -ı 
Kayyûm ’u bu kadar hadsiz envâ- ı nimetiyle kendini zîhayatlara bildirip sev-
dirdiğine mukâbil, elbette zîhayatlardan o nimetlere kar şı teşekkür ve sevdir-
mesine mukâbil sevmelerini ve k ıymettar sanatlar ına mukâbil medh ü senâ  
etmelerini ve evâmir-i rabbâniye sine karşı itaat ve ubûdiyetle mukâbele edil-
melerini ister.
İşte bu s ırr- ı rubûbiyete göre te şekkür ve ubûdiyet , bütün envâ- ı haya-
tın ve dolay ısıyla bütün kâinat ın en ehemmiyetli gayesi oldu ğundand ır ki, 
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân  pek çok hararetle ve şiddetle ve halâvetle şükür  ve 
ibâdete sevk ediyor.1 Ve ibâdet  Cenâb- ı Hak k’a mahsus ve şükür  O’na lâ-
yık ve hamd  O’na hast ır diye çok tekrar ile beyân ediyor.2 Demek bu şükür 
ve ibâdet do ğrudan do ğruya Mâlik-i Hakikî sine gitmek lâz ım olduğunu ifade 
için, hayat ı bütün şuûnât ıyla perdesiz kabza-y ı tasarrufunda tutmas ına delâlet  
eden
3َאرِıَّĭĤوَا ِģْĻَّĥĤا َفُŻِÝْìا ُįَĤوَ ُÛĻِĩُĺوَ ۪Ĺْéُĺ ِيñَّĤا َĳُİوَ
1 Şükür ve ibadeti emreden ayet-i kerîmeler için bkz.: Bakara sûresi, 2/152,172 ; Nahl sûresi, 16/36, 114 ; 
Ankebût sûresi, 29/17 ; Sebe sûresi, 34/15 ; .. .
2 Bkz.: Fâtiha sûresi, 1/2, 5 ; Bakara sûresi, 2/172 ; Hûd sûresi, 11/2, 26 ; İsrâ sûresi, 17/23, 111 ; Fussilet 
sûresi, 41/14 ; Ahkaf sûresi, 46/21 ; .. .
3 “Hayat ı veren de, öldüren de Odur. Gece ile gündüzü pe ş peşe getiren de Odur.” (Mü’minûn sûresi, 
23/80 )412  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
1نُĳَכُĻَĘ ْīכُ ُįَĤ لُĳُĝَĺ َאĩَّĬِÍَĘ ًاóْĨأَ ĵٰąَĜ ِذَاÍَĘ ُۚÛĻِĩُĺوَ ۪Ĺْéُĺ ِيñَّĤا َĳُİوَ
2َאıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِįِÖ ۪ĹْéُĻَĘ
gibi âyetler; pek sarîh bir sûrette vas ıtalar ı nefyedip, do ğrudan do ğruya hayat ı 
Hayy -ı Kayyûm  ’un dest-i kudretine münhas ıran veriyor.
Evet minnettarl ık ve teşekkürü davet eden ve muhabbet  ve senâ  hissini 
tahrik  eden, hayattan sonra r ızık  ve şifâ  ve yağmur  gibi vesîle-i şükran şeyler 
dahi doğrudan do ğruya Zât- ı Rezzâk -ı Şâfî ’ye âit oldu ğunu; esbab ve vesait 
bir perde oldu ğunu
3ُīĻِÝَĩْĤا َّةِĳُĝْĤا ذُو َّزَّاقُóĤا َĳُİ
4ِīĻِęْýَĺ َĳُıَĘ ُÛْĄِóَĨ وَإِذَا
5اĳُĉَĭَĜ َאĨ ِïْđَÖ īِĨ َßْĻَĕْĤا ِّلُõَĭُĺ ِيñَّĤا َĳُİوَ
gibi âyetler ile “R ızık , şifâ  ve yağmur , münhas ıran Zât- ı Hayy -ı Kayyûm ’un 
kudretine hast ır.” Perdesiz, ondan geldi ğini ifade için kâide-i nahviyece alâ-
met-i hasr ve tahsis olan 7َّزَّاقُóĤا َĳُİ ، 6ِيñَّĤا َĳُİ ifade etmi ştir. İlâçlara hâsiyet-
leri veren ve tesiri halk eden ancak o Şâfî -i Hakikî’dir.
Dördüncü Remiz
Hayat ın yirmi sekizinci hâssas ında beyân edilmi ştir ki; hayat , îmân ın alt ı 
erkân ına bak ıp isbât ediyor; onlar ın tahakkukuna i şaretler ediyor.
Evet, madem bu kâinat ın en mühim neticesi ve meyvesi ve hikmet -i hil-
kati hayatt ır; elbette o hakikat-i âliye, bu fânî, k ısac ık, noksan, elemli ha-
yat- ı dünyeviye ye münhas ır değildir. Belki hayat ın yirmi dokuz hâssas ıyla 
mâhiyetinin azameti anla şılan şecere-i hayat ın gayesi, neticesi ve o şecerenin 
1 “Hayat ı veren ve hayat ı al ıp öldüren Odur. Bir i şin olmas ına hükmedince, sadece “ol” der, o da 
hemen oluverir.” (Mü’min sûresi, 40/68 )
2 “(Gökten bir su indirip) ölmü ş toprağa onun sayesinde hayat verir.” (Rûm sûresi, 30/24 )
3 “As ıl bütün mahluklar ın r ızıklar ını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar  sahibi olan Allah Teâlâ’d ır.” 
(Zâriyât sûresi, 51/58 )
4 “Hastaland ığımda O’dur bana şifa veren.” ( Şuarâ sûresi, 26/80 )
5 “O’dur ki insanlar art ık ümitlerini kestikten sonra ya ğmur indirir.” ( Şûrâ sûresi, 42/28 )
6 O’dur ki...
7 Rızıklar ı veren O’dur.OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    413
azametine lây ık meyvesi, hayat- ı ebediye dir ve hayat- ı uhreviye dir; taşıyla ve 
ağac ıyla, topra ğıyla hayattar olan dâr- ı saâdet teki hayatt ır. Yoksa bu hadsiz 
cihâzât- ı mühimme ile teçhiz  edilen hayat şeceresi; zî şuûr hakk ında, hususan 
insan  hakk ında meyvesiz, faydas ız, hakikatsiz olmak lâz ım gelecek. Ve serma-
yece ve cihâzâtça serçe ku şundan meselâ yirmi derece ziyâde ve bu kâinat ın 
ve zîhayat ın en mühim, yüksek ve ehemmiyetli mahlûku olan insan, serçe 
kuşundan, saâdet-i hayat cihetinde yirmi derece a şağı düşüp en bedbaht, en 
zelil bir bîçâre olacak. Hem en k ıymettar bir nimet  olan ak ıl dahi, geçmi ş za-
man ın hüzünlerini ve gelecek zaman ın korkular ını düşünmekle kalb-i insan ı  
mütemâdiyen incitip bir lezzete dokuz elemleri kar ıştırdığından, en musîbetli 
bir belâ olur. Bu ise, yüz derece bât ıldır. Demek bu hayat- ı dünyeviye, âhirete 
îmân  rüknünü kat’î isbât ediyor ve her baharda ha şr in üç yüz binden ziyâde 
nümûnelerini gözümüze gösteriyor.
Acaba senin cisminde, senin bahçende ve senin vatan ında hayat ına lâ-
zım ve münasip bütün levâz ımat ı ve cihâzât ı hikmet  ve inâyet  ve rahmetle 
ihzâr eden ve vaktinde yeti ştiren, hattâ senin midenin bekâ  ve yaşamak arzu-
suyla etti ği hususî ve cüz’î olan r ızık  duâs ını bilen ve i şiten ve hadsiz leziz ta-
amlarla o duân ın kabulünü gösteren ve mideyi memnun eden bir Mutasarr ıf-ı 
Kadîr , hiç mümkün müdür ki; seni bilmesin ve görmesin? Ve nev-i insan ın 
en büyük gayesi olan hayat- ı ebediye ye lâz ım esbâb ı ihzâr etmesin? Ve nev-i 
insan ın en büyük, en ehemmiyetli, en lây ık ve umumî olan bekâ duâs ı nı ha-
yat- ı uhreviyenin in şâsıyla ve cennet in îcâd ıyla kabul etmesin? Ve kâinat ın en 
mühim mahlûku, belki zeminin sultan ı ve neticesi olan nev-i insan ın arş ve 
ferşi ç ınlatan umumî ve gayet kuvvetli duâs ını işitmeyip küçük bir mide  kadar 
ehemmiyet vermesin, memnun etmesin, kemâl -i hikmetini ve nihayet rahme-
tini inkâr  ettirsin? Hâ şâ, yüz bin defa hâ şâ!
Hem hiç kâbil midir ki; hayat ın en cüz’îsinin pek gizli sesini i şitsin, derdi-
ni dinlesin ve derman versin ve naz ını çeksin ve kemâl -i itina ve ihtimam ile 
beslesin ve ona dikkatle hizmet ettirsin ve büyük mahlûkat ını ona hizmetkâr 
yaps ın; ve sonra en büyük ve k ıymettar ve bâkî  ve nazdar bir hayat ın gök 
sadâs ı gibi yüksek sesini i şitmesin? Ve onun çok ehemmiyetli bekâ  duâs ını ve 
naz ını ve niyaz ını nazara almas ın? Âdetâ bir neferin kemâl -i itina ile teçhizat 
ve idaresini yaps ın; ve mutî ve muhte şem orduya hiç bakmas ın? Ve zerreyi 
görsün, güne ş i görmesin? Sivrisine ğin sesini i şitsin, gök gürültüsünü i şitme-
sin? Hâşâ, yüz bin defa hâ şâ!
Hem hiçbir cihetle ak ıl kabul eder mi ki; hadsiz rahmetli, muhabbetli ve 
nihayet derecede şefkatli ve Kendi sanat ını çok sever ve Kendini çok sevdirir 414  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
ve Kendini sevenleri ziyâde sever bir Zât- ı Kadîr -i Hakîm  , en ziyâde Kendini 
seven ve sevimli ve sevilen ve Sâni ’ini f ıtraten peresti ş eden hayat ı ve hayat ın 
zât ı ve cevheri olan rûhu, mevt -i ebedî  ile idam  edip, kendinden o sevgili mu-
hibbini ve habibini ebedî bir sûrette küstürsün, dar ıltsın, dehşetli rencide ede-
rek s ırr- ı rahmetini ve nur-u muhabbetini inkâr  etsin ve ettirsin? Yüz bin defa 
hâşâ ve kellâ! Bu kâinat ı cilvesiyle süslendiren bir cemâl -i mutlak  ve umum 
mahlûkat ı sevindiren bir rahmet -i mutlaka, böyle hadsiz bir çirkinlikten ve 
kubh-u mutlak tan ve böyle bir zulm-ü mutlaktan, bir merhametsizlikten, el-
bette nihayetsiz derece münezzehtir ve mukaddestir.
Netice : Madem dünyada hayat var, elbette insanlardan hayat ın s ırrını 
anlayanlar ve hayat ını sû-i istimâl etmeyenler, dâr- ı bekâ da ve cennet -i bâki-
yede, hayat- ı bâkiyeye mazhar olacaklard ır.1 Âmennâ!
Ve hem nas ıl ki yeryüzünde bulunan parlak şeylerin güne ş in akisleriyle 
parlamalar ı ve denizlerin yüzlerinde kabarc ıklar ı ziyân ın lem’alar ıyla parla-
yıp sönmeleri, arkalar ından gelen kabarc ıklar yine hayalî güne şçiklere ayna-
lık etmeleri bilbedâhe gösteriyor ki; o lem’alar, yüksek bir tek güne şin cilve-i 
in’ikâs ıdırlar ve güne ş in vücudunu muhtelif diller ile yâd ediyorlar ve ışık par-
maklar ıyla ona işaret ediyorlar. 
Aynen öyle de, Zât- ı Hayy -ı Kayyûm ’un Muhyî  isminin cilve-i âzam ı  ile 
berrin yüzünde ve bahrin içinde zîhayatlar ın kudret-i ilâhiye  ile parlay ıp, ar-
kalar ından gelenlere yer vermek için “Yâ Hayy!” deyip perde-i gaybda giz-
lenmeleri; bir hayat- ı sermediye  sahibi olan Zât- ı Hayy- ı Kayyûm  ’un hayat ına 
ve vücub-u vücuduna şehâdetler, i şaretler ettikleri gibi; umum mevcûdât ın 
tanziminde eseri görünen ilm-i ilâhîye şehâde t eden bütün deliller ve kâinata  
tasarruf eden kudreti isbât eden bütün bürhânlar ve tanzim  ve idare -i kâinatta 
hükümfermâ olan irade ve me şîeti isbât eden bütün hüccetler ve kelâm- ı rab-
bânî  ve vahy-i ilahiye nin medâr ı olan risâletleri isbât eden bütün alâmetler, 
mucizeler ve hâkezâ… yedi s ıfât- ı ilâhiyeye şehâdet eden bütün delâil; bilitti-
fak Zât- ı Hayy- ı Kayyûm ’un hayat ına delâlet , şehâdet, işaret ediyorlar.        
Çünkü nas ıl bir şeyde görmek varsa, hayat ı da var; işitmek varsa, hayat ın 
alâmetidir; söylemek varsa, hayat ın vücuduna i şaret eder; ihtiyar , irade varsa 
hayat ı gösterir. 
1 Bu hakikati ifade eden baz ı ayet-i kerîmeler için bkz.: Bakara sûresi, 2/25, 82 ; Âl-i imran sûresi, 3/133-
136 ; A’râf sûresi, 7/42 ; Yûnus sûresi, 10/26 ; Hûd sûresi, 11/23 ; Nisâ sûresi, 4/122 ; Nahl sûresi, 16/30-
31, 97 .OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    415
Aynen öyle de; bu kâinatta âsâr ıyla vücudlar ı muhakkak ve bedihî olan 
kudret-i mutlaka ve irade-i şâmile  ve ilm-i muhît  gibi s ıfatlar bütün delâille-
riyle Zât- ı Hayy- ı Kayyûm’un hayat ına ve vücub-u vücuduna şehâdet ederler 
ve bütün kâinat ı bir gölgesiyle ışıkland ıran ve bir cilvesiyle bütün dâr- ı âhireti 
zerrât ıyla beraber hayatland ıran hayat- ı sermediyesine şehâdet ederler.
Hem hayat , “Melâikeye Îmân ” rüknüne dahi bakar, remzen isbât eder. 
Çünkü madem kâinatta en mühim netice hayatt ır ve en ziyâde inti şar eden ve 
kıymettarl ığı için nüshalar ı teksir edilen ve zemin misafirhânesini gelip geçen 
kâfilelerle şenlendiren zîhayatlard ır. 
Ve madem küre-i arz  bu kadar zîhayat ın envâ ıyla dolmu ş ve mütemâdi-
yen zîhayat  envâlar ını tecdid ve teksir etmek hikmetiyle her vakit dolar bo şa-
nır ve en hasis ve çürümü ş maddelerinde dahi kesretle zîhayatlar  halk edilerek 
bir mahşer-i huveynât  oluyor. Ve madem hayat ın süzülmü ş en sâfî hulâsas ı 
olan şuûr  ve ak ıl ve en latîf ve sâbit cevheri olan rûh , bu küre-i arzda gayet 
kesretli bir sûrette halk olunuyorlar; âdetâ küre-i arz, hayat ve ak ıl ve şuûr ve 
ervâh ile ihyâ  olup öyle şenlendirilmi ş. Elbette küre-i arzdan daha latîf, daha 
nuranî, daha büyük, daha ehemmiyetli olan ecrâm- ı semâviye ; ölü, câmid , 
hayats ız, şuûrsuz kalmas ı imkân hâricindedir. 
Demek gökleri, güne şleri, y ıldızlar ı şenlendirecek ve hayattar vaziyetini 
verecek ve netice-i hilkat -i semâvât ı gösterecek ve hitâbât- ı sübhâniye ye maz-
har olacak olan zî şuûr, zîhayat ve semâvâta münasip sekeneler, her hâlde 
sırr- ı hayatla bulunuyorlar ki, onlar da melâikeler dir.
Hem hayat ın s ırr- ı mâhiyeti “Peygamberlere Îmân” rüknüne bak ıp rem-
zen isbât eder. Evet madem kâinat , hayat için yarat ılm ış ve hayat dahi Hayy -ı 
Kayyûm -u Ezelî’nin bir cilve-i âzam ıdır, bir nak ş-ı ekmel idir, bir sanat -ı ec-
melidir. Madem hayat- ı sermediye , Resûllerin gönderilmesiyle ve Kitaplar ın 
indirilmesiyle kendini gösterir. Evet, e ğer Kitaplar  ve Peygamberler  olmazsa, 
o hayat- ı ezeliye  bilinmez. 
Nas ıl ki bir adam ın söylemesiyle, diri ve hayattar oldu ğu anlaşılır; öyle de, 
bu kâinat ın perdesi alt ında olan âlem-i gayb ın arkas ında söyleyen, konu şan, 
emir ve nehyedip hitab eden bir Zât ın kelimât ını, hitâbât ını gösterecek, Pey-
gamberler ve ellerinde nâzil olan Kitaplard ır. Elbette kâinattaki hayat, kat’î bir 
sûrette Hayy- ı Ezelî ’nin vücub-u vücuduna kat’î şehâdet  ettiği gibi; o hayat- ı 
ezeliyenin şuâat ı, celevât ı, münasebât ı olan “İrsâl-i Rusül ” ve “İnzâl-i Kütüb” 
rükünlerine bakar, remzen isbât eder. Ve bilhassa risâlet-i Muhammediye416  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
(aleyhissalâtü vesselâm)  ve vahy-i Kur’ânî , hayat ın rûhu ve akl ı hükmünde oldu-
ğundan, bu hayat ın vücudu gibi, hakkaniyetleri kat’îdir denilebilir.
Evet, nas ıl ki hayat, bu kâinattan süzülmü ş bir hulâsad ır. Ve şuûr  ve 
his  dahi hayattan süzülmü ş, hayat ın bir hulâsas ıdır. Ak ıl  dahi şuûrdan 
ve histen süzülmü ş, şuûrun bir hulâsas ıdır. Ve rûh  dahi, hayat ın hâlis 
ve sâfî bir cevheri ve sâbit ve müstakil zât ıdır. Öyle de maddî ve mânevî 
hayat- ı Muhammediye  (aleyhissalâtü vesselâm)  dahi, hayat ve rûh-u kâinattan 
süzülmü ş hulâsatü’l-hulâsa dır. Ve risâlet-i Muhammediye  dahi (aleyhissalâ-
tü vesselâm) , kâinat ın his ve şuûr ve akl ından süzülmü ş en sâfî hulâsas ıdır. 
Belki maddî ve mânevî hayat- ı Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm) , âsâr ının 
şehâdetiyle hayat- ı kâinat ın hayat ıdır. Ve risâlet-i Muhammediye  (aleyhissa-
lâtü vesselâm) , şuûr-u kâinat ın şuûrudur ve nurudur. Ve vahy-i Kur’ân  dahi, 
hayattar hakâikinin şehâdetiyle hayat- ı kâinat ın rûhudur ve şuûr-u kâi-
nat ın akl ıdır.
Evet, evet, evet! E ğer kâinattan risâlet-i Muhammediye ’nin (aleyhissa-
lâtü vesselâm)  nuru ç ıksa, gitse; kâinat  vefat  edecek. E ğer Kur’ân gitse,1 kâi-
nat  dîvâne olacak ve küre-i arz  kafas ını, akl ını kaybedecek, belki şuûrsuz 
kalm ış olan başını bir seyyareye çarpacak, bir K ıyameti koparacak.
Hem hayat, “Îmân- ı bi’l-Kader ” rüknüne bak ıp, remzen isbât eder. Çün-
kü madem hayat, âlem-i şehâdetin ziyâs ıdır ve istilâ ediyor ve vücudun ne-
ticesi ve gayesidir ve Hâl ık -ı Kâinat ’ın en câmi aynas ıdır ve faaliyet-i rabbâ-
niyenin en mükemmel enmûzeci ve fihristesidir, –temsilde hatâ olmas ın– bir 
nevi program ı hükmündedir. Elbette âlem-i gayb  –yani mâzi , müstakbel – yani 
geçmiş ve gelecek mahlûkat ın hayat- ı mâneviyeleri hükmünde olan intizam 
ve nizam  ve mâlûmiyet ve me şhudiyet ve taayyün ve evâmir-i tekvîniye yi im-
tisâle müheyya bir vaziyette bulunmalar ını sırr- ı hayat iktizâ ediyor.
Nas ıl ki bir ağac ın çekirdek -i aslîsi  ve kökü ve müntehâs ında ve meyvele-
rindeki çekirdekleri dahi aynen a ğaç  gibi bir nevi hayata mazhard ırlar. Belki 
ağac ın kavânîn-i hayatiyesinden daha ince kavânîn-i hayat ı taşıyorlar. Hem 
nas ıl ki bu haz ır bahardan evvel geçmi ş güzün b ırakt ığı tohumlar ve kökler, 
bu bahar gittikten sonra, gelecek baharlara b ırakacağı çekirdekler, kökler, bu 
bahar gibi cilve-i hayat ı taşıyorlar ve kavânîn-i hayatiyeye tâbidirler. Aynen 
1 Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , k ıyâmet yak ın bir dönemde, Kur’ân’ ın yeryüzünden 
çekilip al ınacağını ifade buyurmaktad ır: İbni Mâce,  fiten 26; İbni Hibbân, es-Sahîh  15/267; el-Hâkim, 
el-Müstedrek  4/520, 587.OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    417
öyle de; şecere-i kâinat ın bütün dal ve budaklar ıyla her birinin bir mâzisi ve 
müstakbeli var. Geçmi ş ve gelecek tav ırlar ından ve vaziyetlerinden müte şekkil 
bir silsilesi bulunur. Her nev’ ve her cüzünün ilm-i ilâhiye de muhtelif tav ırlar ı 
ile müteaddit vücudlar ı bir silsile-i vücud-u ilmî te şkil eder. Ve vücud-u hâricî  
gibi o vücud-u ilmî dahi, hayat- ı umumiyenin mânevî bir cilvesine mazhard ır 
ki, mukadderât -ı hayatiye , o mânidar ve canl ı elvâh- ı kaderiyeden al ınır.
Evet âlem-i gayb ın bir nev’i olan âlem-i ervâh , ayn- ı hayat ve madde-i 
hayat ve hayat ın cevherleri ve zâtlar ı olan ervâh ile dolu olmas ı, elbette mâzi  
ve müstakbel  denilen âlem-i gayb ın bir diğer nev’i de ve ikinci k ısm ı dahi, 
cilve-i hayata mazhariyetini ister ve istilzâm eder. Hem her bir şeyin vücud-u 
ilmîsindeki intizam- ı ekmeli ve mânidar vaziyetleri ve canl ı meyveleri, tav ır-
lar ı; bir nevi hayat- ı mâneviyeye mazhariyetini gösterir. Evet, hayat- ı ezeliye  
güneşinin ziyâs ı olan bu cilve-i hayat, elbette yaln ız bu âlem-i şehâdet e ve bu 
zaman- ı hâz ıra ve bu vücud-u hâricîye münhas ır olamaz; belki her bir âlem , 
kabiliyetine göre o ziyân ın cilvesine mazhard ır. Ve kâinat  bütün âlemleriyle o 
cilve ile hayattar ve ziyâdard ır. Yoksa nazar- ı dalâlet in gördüğü gibi muvak-
kat ve zâhirî bir hayat alt ında her bir âlem, büyük ve müthi ş birer cenaze ve 
karanl ıklı birer virâne âlem olacakt ı.
İşte, “Kadere ve Kazaya Îmân ” rüknü dahi, geni ş bir vecihte s ırr- ı hayatla 
anlaşılıyor ve sâbit oluyor. Yani, nas ıl ki âlem-i şehâdet  ve mevcud haz ır eşya , 
intizamlar ıyla ve neticeleriyle hayattarl ıklar ı görünüyor; öyle de âlem-i gayb-
 dan say ılan geçmi ş ve gelecek mahlûkat ın dahi mânen hayattar bir vücud-u 
mânevîleri ve rûhlu birer sübût-u ilmîleri vard ır ki, Levh-i Kaza ve Kader  vas ı-
tas ıyla o mânevî hayat ın eseri, mukadderât  nâm ıyla görünür, tezâhür eder.
Beşinci Remiz
Hem hayat ın on alt ınc ı hâssas ında denilmi ş ki: Hayat bir şeye girdi ği 
vakit, o cesedi bir âlem hükmüne getirir; cüz’  ise küll  gibi, cüz’îye dahi 
küllî gibi bir câmiiyet verir.
Evet, hayat ın öyle bir câmiiyeti var; âdetâ umum kâinata  tecelli eden ek-
ser esmâ-y ı hüsnâ yı kendinde gösteren bir câmi ayna-y ı ehadiyettir. Bir cisme 
hayat girdi ği vakit, küçük bir âlem hükmüne getirir; âdetâ kâinat  şeceresinin 
bir nevi fihristesini ta şıyan bir nevi çekirde ği hükmüne geçiyor. Nas ıl ki bir 
çekirdek , onun ağac ını yapabilen bir kudret in eseri olabilir; öyle de, en küçük 
bir zîhayat ı halk eden, elbette umum kâinat ın Hâl ık ıdır.418  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İşte bu hayat, bu câmiiyetiyle en gizli bir s ırr- ı ehadiyeti kendinde göste-
rir. Yani, nas ıl ki azametli güne ş , ziyâs ıyla ve yedi rengiyle ve aksiyle güne şe 
mukâbil olan her bir katre suda ve her bir cam zerresinde bulunuyor. Öyle de, her bir zîhayatta kâinat ı ihâta eden esmâ ve s ıfât- ı ilâhiyenin cilveleri beraber 
onda tecelli ediyor. Bu nokta-y ı nazardan hayat; kâinat ı, rubûbiyet  ve îcâd  
cihetinde ink ısam ve tecezzi kabul etmez bir küll  hükmüne, belki i ştiraki  ve 
tecezzisi imkân hâricinde bulunan bir küllî hükmüne getirir.
Evet, seni yaratan, bütün nev-i insan ı  yaratan Zât oldu ğunu, bilbedâ-
he senin yüzündeki sikke si gösteriyor. Çünkü mâhiyet-i insâniye birdir, in-
kısam ı gayr-i mümkindir. Hem hayat vas ıtas ıyla eczâ-y ı kâinat  O’nun efrâd ı 
hükmüne ve kâinat ise, nev’i hükmüne geçer; sikke -i ehadiyeti mecmûunda 
gösterdiği gibi, her bir cüzde dahi o sikke-i ehadiyet i ve hâtem-i samediyet i 
göstererek şirk  ve iştiraki  her cihetle tard eder.
Hem hayatta sanat -ı rabbâniye nin öyle fevkalâde hârika mucizeleri var 
ki, bütün kâinat ı halk edemeyen bir zât, bir kudret; en küçük bir zîhayat ı halk 
edemez. Evet bir nohut tanesinde bütün Kur’ân’ ı yazar gibi; çam ın gayet kü-
çük bir tohumunda koca çam a ğac ının fihristesini ve mukadderât ını yazan 
kalem, elbette semâvât ı y
ıldızlarla yazan kalem olabilir. Evet, bir ar ının küçük 
kafas ında kâinat  bahçesindeki çiçekleri tan ıyacak ve ekser envâ ıyla münâ-
sebettar olacak ve bal gibi bir hediye-i rahmet i getirecek ve dünyaya geldi ği 
günde şerâit-i hayat ı bilecek derecede bir istidâd ı, bir kabiliyeti, bir cihaz ı der-
ceden Zât, elbette bütün kâinat ın Hâl ıkı  olabilir.
Elhâs ıl: Hayat  nas ıl ki kâinat ın yüzünde parlak bir sikke -i tevhid dir ve 
her bir zîrûh dahi hayat noktas ında bir sikke-i ehadiyet tir; ve hayat ın her bir 
ferdinde bulunan nak ş-ı sanat , bir mühr-ü samediyet tir; ve zîhayatlar ın ade-
dince bu kâinat  mektubunu Zât- ı Hayy -ı Kayyûm  ve Vâhid -i Ehad  nâm ına 
hayatlar ıyla imza ediyorlar; ve o mektupta tevhid  mühürleri ve ehadiyet  hâ-
temleri ve samediyet sikkeleridirler. Öyle de; hayat gibi, her bir zîhayat  dahi, 
bu kitab- ı kâinatta birer mühr-ü vahdâniyet  olduğu gibi, her birinin yüzünde 
ve sîmas ında birer hâtem-i ehadiyet  konulmu ştur. Hem nas ıl ki hayat, cüz’i-
yat ı adedince ve zîhayat  efrâd ı say ısınca Zât- ı Hayy- ı Kayyûm ’un vahdetine  
şehâdet  eden imzalar ve mühürlerdir. Öyle de; ihyâ  ve diriltmek fiili dahi, ef-
râd ı adedince tevhide imza bas ıyor. Meselâ, ihyân ın bir ferdi olan ihyâ-y ı arz, 
güneş gibi parlak bir şâhid-i tevhid dir. Çünkü baharda zeminin dirilmesinde 
ve ihyâs ında üç yüz bin envâ ın ve her nev’in hadsiz efrâd ı beraber, birbiri 
içinde, noksans ız, kusursuz, mükemmel, muntazam ihyâ edilir ve dirilirler. OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    419
Evet böyle bir tek fiil ile hadsiz muntazam fiilleri yapan, elbette bütün mahlû-
kat ın Hâl ıkıdır ve bütün zîhayatlar ı ihyâ eden Hayy- ı Kayyûm ’dur ve rubûbi-
yetinde iştiraki  mümkün olmayan bir Vâhid-i Ehad ’dir.
Şimdilik hayat ın hâssalar ından bu kadar az ve muhtasar yaz ıldı. Başka 
hâssalar ın beyân ı ve tafsîlât ını Risale-i Nur ’a ve başka zamana havale ediyo-
ruz.
f
Hâtime
İsm-i Âzam  herkes için bir olmaz, belki ayr ı ayr ı oluyor. Meselâ, İmam Ali  
(radiyallâhu anh) ’ın hakk ında; “Ferd , Hayy , Kayyûm , Hakem , Adl , Kuddûs ” alt ı 
isimdir. Ve İmam Âzam’ ın İsm-i Âzam ı : “Hakem, Adl ” iki isimdir. Ve Gavs- ı 
Âzam’ ın İsm-i Âzam’ ı , “Yâ Hayy !”d ır. Ve İmam Rabbânî ’nin İsm-i Âzam’ ı  
“Kayyûm ” ve hâkezâ, pek çok zâtlar daha ba şka isimleri, İsm-i Âzam  görmüş-
lerdir.
Bu Beşinci Nükte İsm-i Hayy  hakk ında oldu ğu münâsebetiyle, hem te-
berrük, hem şâhid, hem delil, hem kudsî bir hüccet , hem kendimize bir duâ , 
hem bu risaleye bir hüsn-ü hâtime  olarak Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) , 
el-Cevşenü’l-Kebîr  nâm ındaki münâcât- ı âzam ında mârifetullahta gayet yük-
sek ve gayet câmi derecede mârifetini göstererek böyle demi ştir. Biz de ha-
yalen o zamana gidip, Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın dediğine “Âmîn!” 
diyerek, ayn ı münâcât ı kendimiz de söylüyor gibi, sadâ-y ı Muhammedî  (aley-
hissalâtü vesselâm)  ile deriz:
ٍّĹَè ِّģכُ َïْđَÖ ُّĹَè َאĺ ، ٍّĹَè ِّģכُـ َģْ×َĜ ُّĹَè َאĺ
ْءٌĹَü ُįُıِ×ْýُĺ َź ِيñَّĤا ُّĹَè َאĺ ، ٌّĹَè įِĥْáِĩכَ َ÷ْĻَĤ ِيñَّĤا ُّĹَè َאĺ
ٌّĹَè ُįَאرِכُýُĺ َź ِيñَّĤا ُّĹَè َאĺ ، ٍّĹَè ĵَĤإِ َאجُÝْéَĺ َź ِيñَّĤا ُّĹَè َאĺ
ٍّĹَè َّģכُ ْزُقُóَĺ ِيñَّĤا ُّĹَè َאĺ ، ٍّĹَè َّģכُ ُÛĻِĩُĺ ِيñَّĤا ُّĹَè َאĺ
تُĳُĩَĺ َź ِيñَّĤا ُّĹَè َאĺ ، ĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĺ ِيñَّĤا ُّĹَè َאĺ420  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
1َīĻِĨاٰ. َّאرِĭĤا َīِĨ َאĭِّåَĬ َאنَĨَْŶا َאنَĨَْŶا َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ َź َאĺ َכَĬَאéْ×ُø
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Ey bütün canl ılardan önce var olan Gerçek Hayat Sahibi, Ey bütün canl ılar ın yok olmas ından sonra 
da var olacak Gerçek Hayat Sahibi, Ey e şi benzeri olmayan Gerçek Hayat Sahibi, Ey hiçbir şeyin ken-
disine benzemedi ği Gerçek Hayat Sahibi, Ey hiçbir canl ıya muhtaç olmayan Gerçek Hayat Sahibi, Ey 
hiçbir canl ının kendisine ortak olmad ığı Gerçek Hayat Sahibi, Ey bütün canl ılar ı ölüme mahkum eden 
Gerçek Hayat Sahibi, Ey bütün canl ılar ı rızıkland ıran Gerçek Hayat Sahibi, Ey bütün ölüleri dirilten 
Gerçek Hayat Sahibi, Ey hiç ölmeyecek Gerçek Hayat Sahibi Rabbim, Sübhâns ın yâ Rab! Sen’den 
başka yoktur ilâh! Emân diliyoruz Sen’den, Koru bizi cehennemden!
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    421
Otuzuncu Lem'a'n ın Alt ıncı Nüktesi
İsm-i Kayyûm ’a bakar
İsm-i Hayy ’ın bir hulâsas ı, Nur Çeşmesi ’nin bir zeyli olmu ş; bu İsm-i Kay-
yûm  dahi, Otuzuncu Söz’ün zeyli olmas ı münasip görüldü.
İtizar: Bu çok ehemmiyetli meseleler ve çok derin ve geni ş İsm-i Kayyûm ’un
cilve-i âzam ı , hem muntazaman de ğil, belki ayr ı ayr ı lem’alar tarz ında kal-
be hutur etti ğinden, hem gayet mü şevveş ve acele ve tetkiksiz müsvedde 
hâlinde kald ığından elbette tâbirât ve ifadelerde çok noksanlar, intizams ız-
lıklar bulunacakt ır. Meselelerin güzelliklerine, benim kusurlar ımı bağışlama-
lısınız.
İhtâr: İsm-i Âzam ’a âit nükteler, âzamî bir sûrette geni ş, hem gayet derin 
olduğundan, hususan İsm-i Kayyûm ’a âit meseleler ve bilhassa Birinci Şu-
âı1(Hâşiye) maddiyyûn lara bakt ığı için, daha ziyâde derin gitti ğinden, elbette 
her adam her meseleyi her cihette anlamaz. Fakat herkes her meseleden bir derece hisse alabilir. “Bir şey bütün elde edilmezse, bütün bütün elden 
kaç ırılmaz.” kâidesiyle, “Bu mânevî bahçe nin bütün meyvelerini koparam ı-
yorum.” diye vazgeçmek kâr -ı ak ıl değildir. İnsan  ne kadar koparsa, o kadar 
kârd ır. İsm-i Âzam ’a âit meselelerin ihâta edilmeyecek derecede geni şleri ol-
duğu gibi, ak ıl görmeyecek derecede inceleri de vard ır. Hususan İsm-i Hayy   
ve Kayyûm’a ve bilhassa hayat ın îmân erkân ına karşı remizlerine ve bilhassa 
Kaza ve Kader rüknüne hayat ın işaretine ve İsm-i Kayyûm ’un Birinci Şuâ-
ına herkesin fikri yeti şmez, fakat hissesiz de kalmaz; belki her hâlde îmân ı-
nı kuvvetlendirir. Saâdet-i ebediye nin anahtar ı olan îmân ın kuvvetle şmesi 
ehemmiyeti çok azîmdir. 
Îmân ın bir zerre kadar kuvveti ziyâde olmas ı, 
bir hazinedir. İmam Rabbânî  Ahmed-i Fârukî  diyor ki : “Bir küçük mese-
le-i îmâniyenin inki şâfı, benim nazar ımda yüzler ezvâk ve kerâmetlere 
müreccaht ır.”
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
2ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ
1 (Hâşiye) Bu risaleyi okuyan e ğer mütefennin  değilse, Birinci Şuâ ı okumas ın, ikinciden ba ş-
las ın veya âhirde okusun.
2 “Her şey üzerinde hâkimiyet elindedir.” (Mü’minûn sûresi, 33/88; Yâsîn sûresi, 36/83 )422  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّـùĤا ُïĻِĤَאĝَĨ ُįَĤ
2ُįُĭائِƯõَì َאĬَïْĭِĐ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
3َאıِÝَĻِĀَאĭِÖ ٌñِìاٰ َĳُİ َّźإِ ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ َאĨ
gibi kayyûmiyet -i ilâhiyeye i şaret eden âyetlerin bir nüktesi ve İsm-i Âzam  
veyahut İsm-i Âzam’ ın iki ziyâs ından ikinci ziyâs ı veyahut İsm-i Âzam’ ın alt ı 
nurundan alt ınc ı nuru olan Kayyûm  isminin bir cilve-i âzam ı , Zilkade ay ın-
da akl ıma göründü. Eski şehir Hapishânesi’ndeki  müsaadesizli ğim cihetiyle o 
nur-u âzam ı elbette tamam ıyla beyân edemeyece ğim, fakat Hazreti İmam Ali  
(radiyallâhu anh) , Kaside-i Ercûze ’sinde “Sekîne  ” nam- ı âlîsiyle beyân etti ği İsm-i 
Âzam ve Celcelûtiye ’sinde yine pek muhte şem isimlerle İsm-i Âzam içinde 
bulunan o alt ı ismi en âzam, en ehemmiyetli tuttu ğu için ve onlar ın bahsi 
içinde kerâmetkârâne bize teselli verdi ği için bu İsm-i Kayyûm ’a dahi, evvelki 
beş esmâ gibi, hiç olmazsa muhtasar bir sûrette “Be ş Şuâ ” ile, o nur-u âzama 
işaret edece ğiz.
Birinci Şuâ
Bu kâinat ın Hâl ık -ı Zülcelâli Kayyûm ’dur. Yani bizâtihi kaimdir, daimdir, 
bâkîdir. Bütün e şya  onunla kaimdir, devam eder ve vücudda kal ır, bekâ  bu-
lur. Eğer kâinattan bir dakikac ık olsun o nisbet-i kayyûmiyet  kesilse, kâinat  
mahvolur.4
Hem o Zât- ı Zülcelâl  kayyûmiyetiyle beraber Kur’ân- ı Azîmüşşân’ da fer-
man ettiği gibi 5ْءٌĹَü ۪įِĥْáِĩכَ َ÷ْĻَĤ ’dür. Yani ne zât ında, ne s ıfât ında, ne ef’âlin-
de nazîri yoktur, misli olmaz, şebîhi yoktur, şeriki olmaz. Evet bütün kâinat ı 
bütün şuûnât ıyla ve keyfiyât ıyla kabza-y ı rubûbiyetinde  tutup, bir hâne ve bir 
saray hükmünde kemâl -i intizam ile tedbir ve idare  ve terbiye eden bir Zât- ı 
Akdes ’e misil ve mesîl ve şerik ve şebîh olmaz, muhâldir.
1 “Göklerin ve yerin hazinelerinin anahtarlar ı Onun nezdindedir.” (Zümer sûresi, 39/63 )
2 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarlar ı elimizde olmas ın.” (Hicr sûresi, 
15/21 )
3 “Yürüyen hiçbir varl ık yoktur ki, Allah, onun perçeminden tutmu ş olmas ın.” (Hûd sûresi, 11/56)
4 “Gerçek şu ki: Gökleri ve yeri yok olmaktan koruyan, Yüce Allah’t ır. Şayet onlar y ıkılacak olursa onlar ı 
Allah’tan ba şka kimse tutamaz. Do ğrusu O halîmdir, gafûrdur.” (Fât ır sûresi, 35/41 )
5 “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur.” ( Şûrâ sûresi, 42/11 )OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    423
Evet, bir Zât ki, O’na y ıldızlar ın îcâd ı zerreler kadar kolay gele; ve en bü-
yük şey en küçük şey gibi kudretine musahhar ola; ve hiçbir şey hiçbir şeye, 
hiçbir fiil hiçbir fiile mâni olmaya; ve hadsiz efrâd, bir ferd gibi nazar ında haz ır 
ola; ve bütün sesleri birden i şite; ve umumun hadsiz hâcât ını birden yapabile; 
ve kâinat ın mevcûdât ındaki bütün intizamat ve mîzanlar ın şehâdetiyle hiçbir 
şey, hiçbir hâl, dâire-i me şîet  ve iradesinden hâriç olmaya; ve hiçbir mekânda 
olmad ığı hâlde, her bir yerde ve her bir mekânda kudretiyle, ilmiyle haz ır ola; 
ve her şey ondan nihayet derecede uzak oldu ğu hâlde, o ise her şeye nihayet 
derecede yak ın olabilen bir Zât- ı Hayy -ı Kayyûm -u Zülcelâl’in elbette hiçbir 
cihetle misli, nazîri, şeriki, veziri, z ıdd ı, niddi olmaz ve olmas ı muhâldir. Yal-
nız, mesel ve temsil sûretinde şuûnât -ı kudsiye sine bak ılabilir. Risale-i Nur ’da-
ki bütün temsilât ve te şbihât, bu mesel ve temsil nev’indendirler.
İşte böyle misilsiz ve Vâcibü’l-vücud  ve maddeden mücerred ve mekân-
dan münezzeh ve tecezzisi ve ink ısam ı her cihetle muhâl ve tagayyür  ve te-
beddülü mümteni ve ihtiyaç ve aczi imkân hâricinde olan bir Zât- ı Akdes ’in 
kâinat  safahat ında ve tabakât- ı mevcûdât ında tecelli eden bir k ısım cilvelerini 
ayn- ı Zât- ı Akdes  tevehhüm ederek bir k ısım mahlûkat ına ulûhiyetin ahkâ-
mını veren ehl-i dalâlet  insanlar ın bir k ısm ı, o Zât- ı Zülcelâl ’in baz ı eserlerini 
tabiata isnâd etmi şler.
Hâlbuki, Risale-i Nur ’un müteaddit yerlerinde kat’î bürhânlarla isbât edil-
miş ki:
Tabiat  bir sanat -ı ilâhiye dir, Sâni  olmaz.
Bir kitabet-i rabbâniyedir , kâtip olmaz.
Bir nak ıştır , nakkaş  olamaz.
Bir defterdir, defterdâr olmaz.Bir kanundur, kudret olmaz.Bir mistard ır, masdar olmaz.
Bir kabildir, münfail olur; fâil olmaz.Bir nizamd ır, nâz ım olamaz.
Bir şeriat- ı fıtriyedir , şâri’  olamaz.
Farz- ı muhâl olarak en küçük bir zîhayat  mahlûk tabiata havale edilse, 
“Bunu yap!” denilse; Risale-i Nur ’un çok yerlerinde kat’î bürhânlarla isbât 
edildiği gibi, o küçük zîhayat ın âzâlar ı ve cihâzâtlar ı adedince kal ıplar, belki 
makineler bulundurmak gerektir; tâ ki, tabiat o i şi görebilsin.424  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Hem, maddiyyûn  denilen bir k ısım ehl-i dalâlet , zerrâttaki tahavvülât- ı 
muntazama  içinde hallâk ıyet-i ilâhiye nin ve kudret-i rabbâniyenin bir cilve-i 
âzam ını hissettiklerinden ve o cilvenin nereden geldi ğini bilemediklerinden ve 
o kudret-i samedaniyenin cilvesinden gelen umumî kuvvetin nereden idare  
edildiğini anlayamad ıklar ından, madde ve kuvveti ezelî tevehhüm ederek, 
zerrelere ve hareketlerine âsâr- ı ilâhiye yi isnâd etmeye ba şlam ışlar. Fesüb-
hânallah! İnsanlarda bu derece hadsiz cehâlet  olabilir mi ki, mekândan mü-
nezzeh olmakla beraber her bir yerde her bir şeyin îcâd ında her şeyi görecek, 
bilecek, idare edecek bir tarzda bulunur bir vaziyetle yapt ığı fiilleri ve eserleri; 
câmid , kör, şuûrsuz, iradesiz, mîzans ız ve tesadüf f ırtınalar ı  içinde çalkanan 
zerrâta ve harekât ına vermek, ne kadar cahilâne  ve hurafetkârâne  bir fikir 
olduğunu, zerre kadar akl ı bulunanlar ın bilmesi gerektir.
Evet, bu herifler vahdet-i mutlaka dan vazgeçtikleri için, hadsiz ve niha-
yetsiz bir kesret-i mutlaka ya düşmüşler. Yani bir tek ilâh ı kabul etmedikleri 
için, nihayetsiz ilâhlar ı kabul etmeye mecbur oluyorlar. Yani bir tek Zât- ı Ak-
des ’in hassas ı ve lâz ım- ı zâtîsi olan ezeliyet i ve hâl ıkıyet i, bozulmu ş ak ıllar ı-
na s ığıştıramad ıklar ından; o hadsiz, nihayetsiz câmid  zerrelerin ezeliyetlerini, 
belki ulûhiyetlerini kabul etmeye mesleklerince mecbur oluyorlar. İşte sen gel, 
echeliyet in nihayetsiz derecesine bak!
Evet, zerrelerdeki cilve ise; zerreler tâifesini Vâcibü’l-vücud ’un havliyle, 
kudretiyle, emriyle muntazam ve muhte şem bir ordu  hükmüne getirmi ştir. 
Eğer bir saniye o Kumandan- ı Âzam ’ın emri ve kuvveti geri al ınsa, o çok 
kesretli câmid , şuûrsuz tâife, ba şıbozuklar hükmüne gelecekler; belki bütün 
bütün mahvolacaklar.
Hem insanlar ın bir k ısm ı güyâ daha ileri görüyor gibi, daha ziyâde ca-
hilâne  bir dalâletle  Sâni -i Zülcelâl ’in gayet latîf, nazenin, mutî, musahhar bir 
sayfa-y ı icraat ı  ve emirlerinin bir vas ıta-y ı nakliyât ı ve zay ıf bir perde-i tasarru-
fât ı ve latîf bir midâd- ı (mürekkep) kitabet i ve en nazenin bir hulle-i îcâdat ı ve 
bir mâye-i masnûât ı ve bir mezraa-y ı hububât ı olan “esîr ” maddesini, cilve-i 
rubûbiyet ine aynadarl ık  ettiği için masdar ve fâil tevehhüm etmi şler. Bu acîp 
cehâlet , hadsiz muhalleri istilzâm ediyor.
Çünkü esîr  maddesi, maddiyyûnlar ı boğduran zerrât  maddesi nden daha 
latîf ve eski hükemân ın sapland ığı heyûlâ  fihristesinden daha kesif, ihtiyars ız, 
şuûrsuz, câmid  bir maddedir. Bu hadsiz bir sûrette tecezzi ve ink ısam eden 
ve nâkillik ve infial hâssas ıyla ve vazifesiyle teçhiz  edilen bu maddeye, belki OTUZUNCU LEM ’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------    425
o maddenin zerreden çok derece daha küçük olan zerrelerine; her şeyde her 
şeyi görecek, bilecek, idare  edecek bir ihtiyar ve bir iktidar  ile vücud bulan 
fiilleri, eserleri isnâd etmek, esîrin zerreleri adedince yanl ıştır.
Evet, mevcûdâtta görünen fiil-i îcâd  öyle bir keyfiyettedir ki; her şeyde, 
hususan zîhayat  olsa, ekser e şyay ı ve belki umum kâinat ı görecek, bilecek ve 
kâinata  karşı o zîhayat ın münasebât ını tan ıyacak, temin edecek bir iktidar  ve 
ihtiyardan geldi ğini gösteriyor ki, maddî ve ihâtas ız olan esbâb ın hiçbir cihetle 
fiili olmaz.
Evet, s ırr- ı kayyûmiyetle  en cüz’î bir fiil-i îcâdî , doğrudan do ğruya bütün 
kâinat  Hâl ıkının fiili oldu ğuna delâlet  eden bir s ırr- ı âzam ı taşıyor. Evet, me-
selâ bir ar ının îcâd ına teveccüh eden bir fiil, iki cihetle Hâl ık -ı Kâinat’a husu-
siyetini gösteriyor.
Birincisi : O ar ı nın bütün emsâlinin bütün zeminde, ayn ı zamanda ayn ı 
fiile mazhariyetleri gösteriyor ki, bu cüz’î ve hususî fiil ise, ihâtal ı rûy-u zem ini 
kaplam ış bir fiilin bir ucudur. Öyle ise, o büyük fiilin Fâili ve o fiilin Sahibi kim 
ise, o cüz’î fiil dahi O’nundur.
İkinci cihet : Bu haz ır ar ı nın hilkatine teveccüh eden fiilin fâili olmak için, 
o ar ının şerâit-i hayatiye sini ve cihâzât ını ve kâinatla münasebetini temin ede-
cek ve bilecek kadar pek büyük bir iktidar  ve ihtiyar lâz ım geldiğinden, o cüz’î 
fiili yapan Zât’ ın, ekser kâinata  hükmü geçmekle ancak o fiili öyle mükemmel 
yapabilir.
Demek, en cüz’î fiil, iki cihetle Hâl ık -ı Külli Şey ’e has oldu ğunu gösterir.
En ziyâde cây- ı dikkat  ve cây- ı hayret  şudur ki: Vücudun en kuvvetli 
mertebesi olan vücubun; ve vücudun en sebatl ı derecesi olan maddeden te-
cerrüdün; ve vücudun zevâlden en uzak tavr ı olan mekândan münezzehiye-
tin; ve vücudun en sa ğlam ve tagayyür den ve adem den en mukaddes s ıfat ı 
olan vahdetin sahibi olan Zât- ı Vâcibü’l-vücud ’un en has hâssas ı ve lâz ım- ı 
zâtî si olan ezeliyeti  ve sermediyeti; vücudun en zay ıf mertebesi ve en incecik 
derecesi ve en mütegayyir , mütehavvil  tavr ı ve en ziyâde mekâna yay ılm ış 
olan hadsiz, kesretli bir maddî madde olan esîr  ve zerrât  gibi şeylere vermek 
ve onlara ezeliyet isnâd etmek ve onlar ı ezelî tasavvur etmek ve k ısmen âsâr- ı 
ilâhiye nin onlardan ne şet ettiğini tevehhüm etmek, ne kadar hilâf- ı hakikat ve 
vak ıa muhalif ve ak ıldan uzak ve bât ıl  bir fikir oldu ğu, Risale-i Nur ’un müte-
addit cüz’lerinde kat’î bürhânlarla gösterilmi ştir.426  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İkinci Şuâ
“İki Mesele”dir.
Birinci Mesele
İsm-i Kayyûm ’un bir cilve-i âzam ına işaret eden
1ْمٌĳَĬ َźوَ ٌÙَĭِø ُهُñُìْÉَÜ َź
2َאıِÝَĻِĀَאĭِÖ ٌñِìاٰ َĳُİ َّźإِ ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ َאĨ
3َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّـùĤا ُïĻِĤَאĝَĨ ُįَĤ
gibi âyetlerin i şaret ettiği hakikat-i âzam ın bir vechi şudur ki:
Şu kâinattaki ecrâm- ı semâviye nin k ıyamlar ı, devamlar ı, bekâlar ı; s ırr- ı 
kayyûmiyetle  bağlıdır. Eğer o cilve-i kayyûmiyet  bir dakikada yüzünü çevirse, 
bir k ısm ı küre-i arzdan bin defa büyük milyonlarla küreler, fezâ-y ı gayr-i mü-
tenahî bo şluğunda dağılacak, birbirine çarpacak, adem e dökülecekler. Nas ıl 
ki, meselâ havada, tayyareler  yerinde binler muhte şem kas ırlar ı kemâl -i in-
tizamla durdurup seyahat ettiren bir Zât’ ın kayyûmiyet  iktidar ı, o havadaki 
saraylar ın sebat ve nizam  ve devamlar ı ile ölçülür. Öyle de, o Zât- ı Kayyûm  -u 
Zülcelâl’in madde-i esîriye  içinde hadsiz ecrâm- ı semâviye ye nihayet derece-
de intizam ve mîzan  içinde s ırr- ı kayyûmiyetle bir k ıyam , bir bekâ , bir devam 
vererek, baz ısı küre-i arzdan bin ve bir k ısm ı bir milyon defa büyük milyonlar-
la azîm küreleri direksiz, istinads ız, boşlukta durdurmakla beraber, her birini 
bir vazife ile tavzif  edip gayet muhte şem bir ordu  şeklinde emr-i kün feye-
kûn’den4 gelen fermanlara kemâl-i ink ıyâdla itaat ettirmesi, İsm-i Kayyûm ’un 
âzamî cilvesine bir ölçü oldu ğu gibi, her bir mevcudun zerreleri dahi, y ıldızlar 
gibi s ırr- ı kayyûmiyetle kaim ve o s ır ile bekâ  ve devam ediyorlar.
Evet, bir zîhayat ın cesedindeki zerrelerin her bir âzâya mahsus bir hey’et 
ile küme küme toplan ıp dağılmad ıklar ı ve sel gibi akan unsurlar ın f ırtınalar ı 
içinde vaziyetlerini muhafaza edip da ğılmamalar ı ve muntazaman durmalar ı, 
bilbedâhe kendi kendilerinden olmay ıp, belki s ırr- ı kayyûmiyetle  olduğundan;
1 “O’nu (celle celâlüh)  ne bir uyuklama, ne uyku tutamaz.” (Bakara sûresi, 2/255 )
2 “Yürüyen hiçbir varl ık yoktur ki, Allah, onun perçeminden tutmu ş olmas ın.” (Hûd sûresi, 11/56)
3 “Göklerin ve yerin hazinelerinin anahtarlar ı Onun nezdindedir.” (Zümer sûresi, 39/63 )
4 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; Nahl sûresi, 16/40 ; … )OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    427
her bir ceset muntazam bir tabur, her bir nevi muntazam bir ordu  hükmün-
de olarak bütün zîhayat  ve mürekkebât ın zemin yüzünde ve y ıldızlar ın fezâ 
âleminde durmalar ı ve gezmeleri gibi, bu zerreler dahi hadsiz dilleriyle s ırr- ı 
kayyûmiyeti ilân ederler.
İkinci Mesele
Eşyan ın s ırr- ı kayyûmiyetle  münâsebettar faydalar ının ve hikmetlerinin 
bir k ısm ına işaret etmeyi, bu makam iktizâ ediyor.
Evet her şeyin hikmet -i vücudu ve gaye-i f ıtrat ı  ve fayda-y ı hilkat i ve ne-
tice-i hayat ı üçer nevidir:
Birinci nevi,  kendine ve insana ve insan ın maslahatlar ına bakar.
İkinci nevi,  daha mühimdir ki, her şey, umum zî şuûr mütalâa edebilecek 
ve Fât ır-ı Zülcelâl ’in cilve-i esmâs ını bildirecek birer âyet, birer mektup, birer 
kitab, birer kaside hükmünde olarak mânâlar ını hadsiz okuyucular ına ifade 
etmesidir.
Üçüncü nevi  ise, Sâni -i Zülcelâl ’e âittir, ona bakar. Her şeyin faydas ı 
ve neticesi kendine bakan bir ise, Sâni-i Zülcelâl’e bakan yüzlerdir ki, Sâni-i Zülcelâl  kendi acâib-i sanat ını kendisi temâ şâ  eder; kendi cilve-i esmâs ına, 
kendi masnûât ında bakar. Bu âzamî üçüncü nevide, bir saniye kadar ya şa-
mak kâfidir.
Hem her şeyin vücudunu iktizâ eden bir s ırr- ı kayyûmiyet  var ki, Üçüncü 
Şuâ 
’da izah edilecek.
Bir zaman t ılsım- ı kâinat   ve muamma-y ı hilkat   cilvesiyle mevcûdât ın hik-
metlerine ve faydalar ına bakt ım, dedim: “Acaba bu e şya  neden böyle ken-
dini gösteriyorlar, çabuk kaybolup gidiyorlar?” Onlar ın şahs ına bak ıyorum; 
muntazam, hikmetli giyinmi ş, giydirilmi ş, süslendirilmi ş, sergiye temâ şâgâh a 
gönderilmi ş. Hâlbuki bir-iki günde, belki bir k ısm ı birkaç dakikada kaybolup; 
faydas ız boşu boşuna gidiyorlar. “Bu k ısa zamanda bize görünmelerinden 
maksat nedir?” diye çok merak ediyordum. O zaman mevcûdât ın, hususan 
zîhayat ın dünya dershânesi ne gelmelerinin mühim bir hikmetini lütf-u ilâhî  ile 
buldum. O da şudur:
Her şey, hususan zîhayat , gayet mânidar bir kelime, bir mektup, bir 
kaside-i rabbânî dir; bir ilânnâme-i ilâhî dir. Umum zî şuûrun mütalâas ına 
mazhar olduktan ve hadsiz mütalâac ılara mânâs ını ifade ettikten sonra, 
lafz ı ve hurûfu hükmündeki sûret-i cismaniye si kaybolur.428  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Bir sene kadar bu hikmet  bana kâfi geldi. Bir sene sonra masnûâtta ve 
bilhassa zîhayatlarda bulunan çok hârika ve pek ince sanat ın mucizeleri inki-
şâf etti. Anlad ım ki, bu çok ince ve çok hârika olan dekaik-i sanat  , yaln ız zîşu-
ûrlar ın nazarlar ına ifade-i mânâ  için değildir. Gerçi her bir mevcudu, hadsiz 
zîşuûrlar mütalâa edebilir. Fakat hem onlar ın mütalâas ı mahduttur, hem de 
herkes o zîhayat ın bütün dekaik-i sanat ına nüfuz edemezler.
Demek zîhayatlar ın en mühim netice-i hilkati  ve en büyük gaye-i f ıt-
rat ı , Zât- ı Kayyûm  -u Ezelî ’nin kendi nazar ına, kendi acâib-i sanat ını ve 
verdiği rahîmâne hediyelerini ve ihsân lar ını arz etmektir.
Bu gaye ise, çok zaman bana kanaat  verdi ve ondan anlad ım ki: Her 
mevcutta, hususan zîhayatlarda hadsiz dekaik- ı sanat  bulunmas ı, Zât- ı Kay-
yûm -u Ezelî ’nin nazar ına arz etmek, yani Zât- ı Kayyûm-u Ezelî  kendi sanat ını 
kendisi temâ şâ  etmek olan hikmet -i hilkat , o büyük masârife kâfi geliyordu.
Bir zaman sonra gördüm ki, mevcûdât ın şah ıslar ında ve sûretlerindeki 
dekaik-i sanat   devam etmiyor; gayet süratle tazeleniyor, tebeddül  ediyor; ni-
hayetsiz bir faaliyet ve bir Hallâk ıyet  içinde tahavvül  ediyorlar. Bu Hallâk ıyet 
ve bu faaliyetin hikmeti elbette o faaliyet derecesinde büyük olmak lâz ım ge-
liyor, diye tefekküre ba şlad ım.
Bu defa mezkûr iki hikmet  kâfi gelmemeye ba şlad ılar, noksan kald ılar. 
Gayet merak ile ayr ı bir hikmeti aramaya ve taharri ye başlad ım. Bir zaman 
sonra, –lillâhilhamd– Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân ’ın feyzi ile, s ırr- ı kayyûmiyet  
noktas ında azîm hadsiz bir hikmet, bir gaye göründü. Ve onun ile “t ılsım- ı kâ-
inat ” ve “muamma-y ı hilkat ” tâbir edilen bir s ırr- ı ilâhî  anlaşıldı. (Yirmi Dör-
düncü Mektup ’ta tafsilen beyân edildi ğinden, burada yaln ız icmâlen iki-üç 
noktas ını Üçüncü Şuâ ’da zikredece ğiz.)
Evet, s ırr- ı kayyûmiyet in cilvesine bu noktadan bak ınız ki; bütün mevcû-
dât ı adem den ç ıkar ıp, her birisini bu nihayetsiz fezâda
1َאıَĬَوْóَÜ ٍïَĩَĐ ِóْĻَĕِÖ َاتِĳٰĩَّùĤا َďَĘرَ ِيñَّĤا ُّٰųاَ
sırrıyla durdurup, k ıyam  ve bekâ  verip, umumunu böyle s ırr- ı kayyûmiyet in 
tecellisine mazhar eyliyor. E ğer bu nokta-y ı istinât olmazsa; hiçbir şey kendi 
başıyla durmaz. Hadsiz bir bo şlukta yuvarlan ıp ademe sukût edecek.
1 “Allah O’dur ki gökleri, sizin de görüp durdu ğunuz gibi, direksiz yükseltti.” (Ra’d sûresi, 13/2 )BİRİNCİ LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------    429
Hem nas ıl ki bütün mevcûdât , vücudlar ı ve k ıyamlar ı ve bekâlar ı cihetin-
de Kayyûm -u Zülcelâl ’e dayan ıyorlar; k ıyamlar ı O’nunlad ır; öyle de, mevcû-
dât ın keyfiyât ve ahvâlinde binler silsilelerin; –temsilde hatâ olmas ın– telefon , 
telgraf  silsilelerinin merkezi ve santral dire ği  hükmünde olan s ırr- ı kayyûmiyet-
te 1ُįُّĥכُ ُóْĨَْŶا ُďَäْóُĺ ِįْĻَĤوَإِ sırrıyla, uçlar ı bağlıdır. Eğer o nuranî nokta-y ı istinâda 
dayanmazlarsa, ehl-i ak ılca muhâl ve bât ıl  olan binler devirler ve teselsüller 
lâz ım gelecek; belki, mevcûdât  adedince bât ıl olan devirler ve teselsüller lâ-
zım gelir. Meselâ, bu şey (h ıfz veya nur veya vücud veya r ızık  gibi) bir cihette 
buna dayan ır, bu da ötekine, o da ona… gitgide her hâlde nihayetsiz olamaz, 
bir nihayeti bulunacak.
İşte, bütün böyle silsilelerin müntehâlar ı, elbette s ırr- ı kayyûmiyettir. S ırr- ı 
kayyûmiyet  anlaşıldıktan sonra, o mevhum silsilelerde birbirine dayanmak 
râb ıta sı ve mânâs ı kalmaz, kalkar; her şey doğrudan do ğruya s ırr- ı kayyûmi-
yete bakar.
Üçüncü Şuâ 
 ْóُčْĬَאĘ ، 5ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ، 4אءُƯýَĺ َאĨ ُěُĥْíَĺ ، 3ُïĺِóُĺ َאĩِĤ َّאلٌđَĘ ، 2ْنٍÉَü ĹِĘ َĳُİ ْمٍĳَĺ َّģכُ
6َאıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ
gibi âyetlerin i şaret ettikleri hallâk ıyet-i ilâhiye  ve faaliyet-i rabbâniye  içindeki 
sırr- ı kayyûmiyetin  bir derece inki şâfına, bir-iki mukaddime ile i şaret edece ğiz.
Birincisi
Şu kâinata  bakt ığımız vakit görüyoruz ki, zaman seylinde mütemâdiyen 
çalkanan ve kâfile kâfile arkas ından gelip geçen mahlûkat ın bir k ısm ı, bir sa-
niyede gelir, der-akab  kaybolur. Bir tâifesi, bir dakikada gelir, geçer. Bir nev’i, 
bir saat âlem-i şehâdet e uğrar, âlem-i gayb a girer. Bir k ısm ı bir günde, bir k ıs-
mı bir senede, bir k ısm ı bir as ırda, bir k ısm ı da as ırlarda bu âlem-i şehâdete  
gelip, konup; vazife görüp gidiyorlar.
1 “Bütün işler hükmetmesi için O’na götürülür.” (Hûd sûresi, 11/123 )
2 “O, her an yeni tecellîlerle i ş başındad ır.” ( Rahman sûresi, 55/29).
3 “Dilediği her şeyi yapand ır.” (Bürûc sûresi, 85/16 )
4 “O diledi ğini yarat ır.” (Rûm sûresi, 30/54 )
5 “O Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir.” (Yâsîn sûresi, 36/83 )
6 “İşte bak, Allah ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor!” (Rûm sûresi, 30/50 )430  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Bu hayret verici seyahat ve seyeran- ı mevcûdât , o sefer ve seyelân- ı mah-
lûkat  öyle bir intizam ve mîzan  ve hikmetle sevk ü idare   edilir ve onlara ve o 
kâfilelere kumandanl ık  eden öyle basîrâne, hakimâne, müdebbirâne kuman-
danl ık ediyor ki; bütün ak ıllar faraza ittihâd  edip bir tek ak ıl olsa, o hakimâne 
idarenin künhüne yeti şemez ve kusur bulup tenkid edemez.
İşte bu hallâk ıyet-i rabbâniye nin içinde; o sevimli ve sevdi ği masnûâ-
tın hususan zîhayatlar ın hiçbirine göz açt ırmayarak âlem-i gayba gönderiyor, 
hiçbirine nefes ald ırmayarak dünyadaki hayattan terhis  ediyor, mütemâdiyen 
bu misafirhâne-i âlem i doldurup misafirlerin r ızas ı olmayarak bo şalt ıyor; ka-
lem-i kaza ve kade r, küre-i arz ı yazar bozar tahtas ı gibi yaparak 1ُÛĻِĩُĺوَ ۪Ĺْéُĺ 
cilveleriyle mütemâdiyen küre-i arzda yaz ılar ını yazar ve o yaz ılar ı tazelen-
dirir, tebdil eder. İşte bu faaliyet-i rabbâniyenin ve bu hallâk ıyet-i ilâhiyenin  
bir s ırr- ı hikmeti ve esasl ı bir muktazîsi ve bir sebeb-i dâî si, üç mühim şubeye 
ayr ılan hadsiz, nihayetsiz bir hikmet tir.
O hikmetin birinci şubesi şudur ki : Faaliyetin her nev’i cüz’î olsun, küllî 
olsun bir lezzet verir. Belki her faaliyette bir lezzet var. Belki faaliyet ayn- ı lez-
zettir. Belki faaliyet, ayn- ı lezzet  olan vücudun tezâhürüdür ve ayn- ı elem  olan 
ademden tebâud ile silkinmesidir.
Evet, her kabiliyet sahibi, bir faaliyetle kabiliyetinin inki şâfını lezzetle ta-
kip eder. Her bir istidâd ın faaliyetle tezâhür etmesi, bir lezzetten gelir ve bir 
lezzeti netice verir. Her bir kemâl  sahibi, faaliyetle kemâlât ının tezâhürünü 
lezzetle takip eder.
Madem her bir faaliyette böyle sevilir, istenilir bir kemâl , bir lezzet vard ır 
ve faaliyet dahi, bir kemâldir ve madem zîhayat  âleminde dâimî ve ezelî bir 
hayattan ne şet eden hadsiz bir muhabbetin, nihayetsiz bir merhametin cilve-
leri görünüyor ve o cilveler gösteriyor ki, kendini böyle sevdiren ve seven ve şefkat edip lütuflarda bulunan Zât’ ın kudsiyetine lây ık ve vücub-u vücuduna 
münasip o hayat- ı sermediye nin muktezâs ı olarak hadsiz derecede –tâbirde 
hatâ olmas ın– bir aşk -ı lâhûtî, bir muhabbet -i kudsiye, bir lezzet-i mukaddese  
gibi şuûnât -ı kudsiye  o Hayat- ı Akdes ’te var ki, o şuûnât böyle hadsiz faaliyet-
le ve nihayetsiz bir hallâk ıyetle kâinat ı dâimâ tazelendiriyor, çalkaland ırıyor, 
değiştiriyor.
1 “Dirilten ve öldüren O’dur.” (Bakara sûresi, 2/258 ; Tevbe sûresi, 9/116 ; Yûnus sûresi, 10/56 ; 
Mü’minûn sûresi, 23/80 ; Duhân sûresi, 44/8 ; Hadîd sûresi, 57/2 )OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    431
Sırr-ı kayyûmiyete bakan hadsiz faaliyet-i ilâhiyedeki hikmetin ikinci 
şubesi : Esmâ-y ı ilâhiye ye bakar. Mâlûmdur ki her bir cemâl  sahibi, kendi ce-
mâlini görmek ve göstermek ister; her bir hüner sahibi, kendi hünerini te şhir 
ve ilân etmekle nazar- ı dikkati celb etmek ister ve sever; ve hüneri gizli kalm ış 
bir güzel hakikat ve güzel bir mânâ, meydana ç ıkmak ve mü şterileri bulmak 
ister ve sever.
Madem bu esasl ı kâideler, her şeyde derecesine göre cereyân ediyor; 
elbette Cemîl -i Mutlak  olan Zât- ı Kayyûm-u Zülcelâl ’in bin bir esmâ-y ı hüsnâ-
 sından her bir ismin, kâinat ın şehâdetiyle ve cilvelerinin delâletiyle ve nak ış-
lar ının işaretiyle, her birisinin her bir mertebesinde hakikî bir hüsün , hakikî bir 
kemâl , hakikî bir cemâl  ve gayet güzel bir hakikat, belki her bir ismin her bir 
mertebesinde hadsiz envâ- ı hüsünle hadsiz hakâik-i cemîle  vard ır.
Madem bu esmân ın kudsî cemâllerini irâe eden aynalar ı ve güzel nak ış-
lar ını gösteren levhalar ı ve güzel hakikatlerini ifade eden sayfalar ı, bu mev-
cûdâtt ır ve bu kâinatt ır. Elbette o dâimî ve bâkî  esmâ, hadsiz cilvelerini ve 
nihayetsiz mânidar nak ışlar ını ve kitaplar ını; hem müsemmâlar ı olan Zât- ı 
Kayyûm-u Zülcelâl ’in nazar- ı müşâhedesine, hem hadd ü hesaba gelmeyen 
zîrûh ve zî şuûr mahlûkat ın nazar- ı mütalâas ına göstermek ve nihayetli mah-
dut bir şeyden nihayetsiz levhalar ı ve bir tek şah ıstan pek çok şah ıslar ı ve bir 
hakikatten pek kesretli hakikatleri göstermek için, o a şk -ı mukadd es-i ilâhîye 
istinaden ve o s ırr- ı kayyûmiyete binâen, kâinat ı umumen ve mütemâdiyen 
cilveleriyle tazelendiriyorlar, de ğiştiriyorlar.
Dördüncü Şuâ
Kâinattaki hayret-nümâ faaliyet-i daime nin hikmetinin üçüncü şube-
si şudur ki : Her bir merhamet  sahibi, ba şkas ını memnun etmekten mesrûr 
olur; her bir şefkat sahibi, ba şkas ını mesrûr etmekten memnun olur; her bir 
muhabbet  sahibi, sevindirmeye lây ık mahlûklar ı sevindirmekle sevinir; her bir 
âlîcenab  zât, başkas ını mes’ûd etmekle lezzet al ır; her bir âdil  zât, ihkak- ı hak  
etmek ve müstehaklara cezâ  vermekte hukuk sahiplerini minnettar etmekle 
keyiflenir; hüner sahibi her bir sanatkâr , sanat ını teşhir etmekle ve sanat ının 
tasavvur etti ği tarzda işlemesiyle ve istedi ği neticeleri vermesiyle iftihar eder.
İşte bu mezkûr düstur lar ın her biri birer kâide-i esâsiyedir ki, kâinatta ve 
âlem-i insâniyette cereyân ediyorlar. Bu kâidelerin esmâ-y ı ilâhiye de cereyân 
ettiklerini gösteren üç misâl, Otuz İkinci Söz ’ün İkinci Mevk ıfı’nda izah edil-
miştir. Bir hulâsas ı bu makamda yaz ılmas ı münasip oldu ğundan, deriz:432  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Nas ıl ki meselâ gayet merhametli, sehâvetli, gayet kerîm âlîcenab  bir zât, 
fıtrat ındaki âlî seciyelerin muktezâs ıyla büyük bir seyahat gemisine, çok muh-
taç ve fakir  insanlar ı bindirip, gayet mükemmel ziyâfetlerle, ikramlarla o muh-
taç fakirleri memnun ederek denizlerde arz ın etraf ında gezdirir ve kendisi de 
onlar ın üstünde, onlar ı mesrûrâne temâ şâ  ederek o muhtaçlar ın minnettarl ık-
lar ından lezzet al ır ve onlar ın telezzüzlerinden mesrûr olur ve onlar ın keyifle-
rinden sevinir, iftihar eder.
Madem böyle bir tevziat memuru  hükmünde olan bir insan , böyle cüz’î 
bir ziyafet  vermekten bu derece memnun ve mesrûr olursa; elbette bütün 
hayvanlar ı ve insanlar ı ve hadsiz melekleri ve cinleri ve rûhlar ı, bir sefine-i 
rahmânî  olan küre-i arz  gemisine bindirerek; rûy-u zemini , envâ- ı mat’ûmât la 
ve bütün duygular ın ezvâk ve erzak ıyla doldurulmu ş bir sofra-y ı rabbâniy e 
şeklinde onlara açmak ve o muhtaç ve müte şekkir ve minnettar ve mesrûr 
mahlûkat ını aktâr- ı kâinat ta seyahat ettirmekle ve bu dünyada bu kadar ik-
ramlarla onlar ı mesrûr etmekle beraber, dâr- ı bekâda cennetlerinden her bi-
rini ziyafet-i daime  için birer sofra yapan Zât- ı Hayy -ı Kayyûm ’a âit olarak o 
mahlûkat ın teşekkürlerinden ve minnettarl ıklar ından ve mesrûriyetlerinden 
ve sevinçlerinden gelen ve tâbirinde âciz oldu ğumuz ve me’zun olmad ığımız 
şuûnât -ı ilâhiyeyi, “memnuniyet-i mukaddese ” “iftihar- ı kudsî ” ve “lezzet-i 
mukaddese ” gibi isimlerle i şaret edilen maânî-i rubûbiyet tir ki, bu dâimî faa-
liyeti ve mütemâdî hallâk ıyet i iktizâ eder.
Hem meselâ, bir mahir sanatkâr , plâks ız bir fono ğraf  yapsa, o fono ğraf 
istediği gibi konu şsa, işlese; sanatkâr ı ne kadar müftehir olur, mütelezziz olur; 
kendi kendine “Mâ şâallah !” der. Madem îcâds ız ve surî bir küçük sanat , sa-
natkâr ının rûhunda bu derece bir iftihar, bir memnuniyet hissi uyand ırırsa, el-
bette bu mevcûdât ın Sâni -i Hakîm ’i, kâinat ın mecmûunu, hadsiz na ğmelerin 
envâ ıyla sadâ veren ve ses verip tesbih  eden ve zikredip konu şan bir musikî-i 
ilâhiye  ve bir fabrika-y ı acîbe  yapmakla beraber, kâinat ın her bir nev’ini, her 
bir âlemini ayr ı bir sanatla ve ayr ı sanat mucizeleriyle göstererek zîhayatlar ın 
kafalar ında birer fono ğraf , birer foto ğraf, birer telgraf  gibi çok makineleri, hat-
tâ en küçük bir kafada dahi yapmakla beraber her bir insan  kafas ına, değil 
yaln ız plâks ız fonoğraf, birer aynas ız fotoğraf, bir telsiz telgraf, belki bunlardan 
yirmi defa daha hârika, her insan ın kafas ında öyle bir makineyi yapmaktan 
ve istediği tarzda işleyip neticeleri vermekten gelen iftihar- ı kudsî  ve memnu-
niyet-i mukaddes e gibi mânâlar ı ve rubûbiyetin bu nev’inden olan ulvî şuû-
nât ı; elbette ve herhâlde bu faaliyet-i daimeyi istilzâm eder.OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    433
Hem meselâ, bir hükümdar- ı âdil , ihkak- ı hak  için mazlûm lar ın hakk ını 
zâlimlerden almakla ve fakir leri kavîlerin şerri nden muhafaza etmekle ve her-
kese müstehak oldu ğu hakk ı vermekle lezzet almas ı, iftihar etmesi, memnun 
olmas ı; hükümdarl ığın ve adâlet in bir kâide-i esâsiyesi oldu ğundan, elbette 
Hâkim-i Hakîm , Adl -i Âdil  olan Zât- ı Hayy -ı Kayyûm ’un bütün mahlûkat ı-
na, hususan zîhayatlara “hukuk-u hayat ” tâbir edilen şerâit-i hayatiye yi ver-
mekle; ve hayatlar ını muhafaza için onlara cihâzât ihsân  etmekle; ve zay ıfla-
rı kavîlerin şerrinden Rahîmâne himaye etmekle; ve umum zîhayatlarda bu 
dünyada ihkak- ı hak  etmek nev’i tamamen ve haks ızlara cezâ  vermek nev’i 
ise k ısmen s ırr- ı adâlet in icrâs ından olmakla; ve bilhassa mahkeme-i kübrâ-y ı 
haşir de adâlet -i ekberin tecellisinden hâs ıl olan ve tâbirinde âciz oldu ğumuz 
şuûnât -ı rabbâniye  ve maânî-i kudsiye dir ki, kâinatta bu faaliyet-i daimeyi 
iktizâ ediyor.
İşte bu üç misâl gibi; esmâ-y ı hüsnâ nın umumunda, her birisi bu faaliyet-i 
daimede böyle kudsî baz ı şuûnât -ı ilâhiyeye medâr olduklar ından, hallâk ı-
yet-i daime yi iktizâ ederler. Hem madem her kabiliyet, her bir istidât, inbisât 
ve inkişâf edip semere vermekle bir ferahl ık, bir geni şlik, bir lezzet verir; hem 
madem her vazifedar, vazifesini yapmak ve bitirmekle, vazifesinden terhis in-
de büyük bir rahatl ık, bir memnuniyet hisseder; ve madem bir tek tohumdan 
bir çok meyveleri almak ve bir dirhemden yüz dirhem kâr  kazanmak, sahip-
lerine çok sevinçli bir hâlettir, bir ticarettir. Elbette bütün mahlûkattaki hadsiz istidâtlar ı inkişâf ettiren ve bütün mahlûkat ını kıymettar vazifelerde istihdam 
ettikten sonra terakkivâri terhis  ettiren, yani unsurlar ı, madenler mertebesine; 
madenleri, nebatlar hayat ına; nebatlar ı, rızık  vas ıtas ıyla hayvanlar ın derece-i 
hayat ı na; ve hayvanlar ı insanlar ın şuûrkârâne olan yüksek hayat ına ç ıkar ı-
yor.
İşte, her bir zîhayat ın zâhirî bir vücudunun zevâliyle; (Yirmi Dördüncü 
Mektup ’ta izah edildi ği gibi) rûhu, mâhiyeti, hüviyeti, sûreti ve misâlî vücud-
lar ı ve ilmî ve gaybî mevcudiyetleri ve cesed-i necmî si ve g ılaf- ı ruhu  gibi ken-
dinden al
ınm ış pek çok vücudlar ını arkas ında b ırak ıp ve yerinde vazife ba şına 
geçiren faaliyet-i daime  ve hallâk ıyet-i rabbâniyeden ne şet eden maânî-i kud-
siyenin ve rubûbiyet -i ilâhiyenin ne kadar ehemmiyetli olduklar ı anlaşılır.
Mühim bir suale kat’î bir cevap : Ehl-i dalâlet ten bir k ısm ı diyorlar ki: 
“Kâinat ı bir faaliyet-i daime  ile tağyir ve tebdil eden Zât’ ın, elbette 
kendisinin de mütegayyir  ve mütehavvil  olmas ı lâz ım gelir.”434  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Elcevap Elcevap : Hâşâ! Yüz bin defa hâ şâ! Yerdeki aynalar ın tagayyür ü, gökte-
ki güneş in tagayyürünü de ğil, bilâkis cilvelerinin tazelendi ğini gösterir. Hem 
ezelî, ebedî, sermedî, her cihetçe kemâl -i mutlakta ve isti ğnâ-y ı mutlakta, 
maddeden mücerred, mekândan, kay ıddan, imkândan münezzeh, müberrâ, 
muallâ olan bir Zât- ı Akdes ’in tagayyürü ve tebeddül ü muhâldir. Kâinat ın 
tagayyürü, onun tagayyürüne de ğil, belki adem -i tagayyürüne ve gayr-i mü-
tehavvil  olduğuna delildir. Çünkü müteaddit şeyleri intizamla dâimî ta ğyir ve 
tahrik  eden bir Zât, mütegayyir  olmamak ve hareket etmemek lâz ım gelir. 
Meselâ, sen çok iplerle ba ğlı çok gülleleri ve toplar ı çevirdiğin ve dâimî inti-
zamla tahrik  edip vaziyetler verdi ğin vakit, senin yerinde durup tagayyür ve 
hareket etmemekli ğin gerektir. Yoksa o intizam ı bozacaks ın. Meşhurdur ki, 
intizamla tahrik  eden, hareket etmemek ve devam ile ta ğyir eden, mütegayyir  
olmamak gerektir; tâ ki o i ş intizamla devam etsin.
Sâniyen : Tagayyür  ve tebeddül ; hudûstan ve tekemmül  etmek için taze-
lenmekten ve ihtiyaçtan ve maddîlikten ve imkândan ileri geliyor. Zât- ı Akdes  
ise hem kadîm, hem her cihetçe kemâl -i mutlakta, hem isti ğnâ-y ı mutlakta, 
hem maddeden mücerred, hem Vâcibü’l-vücud  olduğundan; elbette tagay-
yür  ve tebeddül ü muhâldir, mümkün de ğildir.
Beşinci Şuâ
İki meseledir.
Birinci Meselesi
İsm-i Kayyûm ’un cilve-i âzam ını görmek istersek, hayalimizi bütün kâi-
nat ı temâşâ  edecek; biri, en uzak şeyleri; diğeri, en küçük zerreleri gösterecek 
iki dürbün yap ıp birinci dürbün le bak ıyoruz, görüyoruz ki: İsm-i Kayyûm ’un 
cilvesiyle, küre-i arzdan bin defa büyük milyonlar küreler, y ıldızlar, direksiz 
olarak havadan daha latîf olan madde-i esîriye  içinde k ısmen durdurulmu ş, 
kısmen vazife için seyahat ettiriliyor. Sonra o hayalin hurdebîni  olan ikinci 
dürbünüyle, küçük zerrât ı görecek bir sûretle bak ıyoruz. O s ırr- ı kayyûmiyet-
le , zîhayat  mahlûkat- ı arziyenin her birinin zerrât -ı vücudiyeleri, y ıldızlar gibi 
muntazam bir vaziyet al ıp hareket ediyorlar ve vazifeler görüyorlar. Hususan 
zîhayat ın kan ındaki “küreyvât- ı hamrâ  ve beyzâ ” tâbir ettikleri zerrelerden 
teşekkül  eden küçücük kütleleri, seyyar y ıldızlar gibi, mevlevîvâr i iki hareket-i 
muntazama ile hareket ediyorlar görüyoruz.OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    435
Bir hulâsatü’l-hulâsa :1(Hâşiye) İsm-i Âzam ’ın alt ı ismi, ziyâ daki yedi renk  
gibi imtizaç ederek te şkil ettikleri ziyâ-y ı kudsiye ye bakmak için, bir hulâsan ın 
zikri münasiptir. Şöyle ki:
Bütün kâinat ın mevcûdât ını böyle durduran, bekâ  ve k ıyam  veren, İsm-i 
Kayyûm ’un bu cilve-i âzam ının arkas ından bak: İsm-i Hayy ’ın cilve-i âzam ı , 
o bütün mevcûdât -ı zîhayat ı cilvesiyle şu’lelendirmi ş, kâinat ı nurland ırm ış, 
bütün zîhayat  mevcûdât ı cilvesiyle yald ızlıyor.
Şimdi bak: İsm-i Hayy ’ın arkas ında İsm-i Ferd ’in cilve-i âzam ı , bütün 
kâinat ı envâ ıyla, eczâs ıyla bir vahdet  içine al ıyor; her şeyin aln ına bir sikke -i 
vahdet koyuyor; her şeyin yüzüne bir hâtem-i ehadiyet  bas ıyor; nihayetsiz ve 
hadsiz dillerle cilvesini ilân ettiriyor.
Şimdi İsm-i Ferd ’in arkas ından İsm-i Hakem ’in cilve-i âzam ına bak ki; 
yıldızlardan zerrelere kadar, hayalin iki dürbünüyle temâ şâ  ettiğimiz mevcû-
dât ın her birisini, cüz’î olsun, küllî olsun, en büyük dâireden en küçük dâireye 
kadar, her birine lây ık ve münasip olarak meyvedar bir nizam  ve hikmetli bir 
intizam ve semeredar bir insicam  içine alm ış, bütün mevcûdât ı süslendirmi ş, 
yald ızland ırm ış.
Sonra İsm-i Hakem ’in cilve-i âzam ı  arkas ından bak ki, İsm-i Adl ’in cilve-i 
âzam ıyla, İkinci Nükte’de izah edildi ği vechile, bütün kâinat ı mevcûdât ıyla, 
faaliyet-i daime  içinde öyle hayretengiz mîzanlarla, ölçülerle, tart ılarla ida-
re  eder ki; ecrâm- ı semâviyeden biri, bir saniyede müvâzenesini kaybetse; 
yani İsm-i Adl ’in cilvesi alt ından ç ıksa, y ıldızlar içinde bir herc ü merce, bir 
Kıyâmet  kopmas ına sebebiyet verecek. İşte bütün mevcûdât ın dâire-i âzam ı, 
Kehkeşan ’dan yani Samanyolu  tâbir edilen m ıntıka-y ı kübrâdan tut, tâ kan 
içindeki küreyvât- ı hamrâ  ve beyzâ nın dâire-i hareketlerine kadar her bir dâi-
resini, her bir mevcudunu hassas bir mîzan , bir ölçü ile biçilmi ş bir şekil ve bir 
vaziyetle ba ştan başa y ıldızlar ordusundan, tâ zerreler ordusuna kadar bütün 
mevcûdât ın emr-i kün feyekûn’den2 gelen emirlere kemâl -i musahhariyetle 
itaat ettiklerini gösteriyor.
Şimdi İsm-i Adl ’in cilve-i âzam ı  arkas ından, Birinci Nükte’de izah edildi-
ği gibi, İsm-i Kuddûs ’ün cilve-i âzam ına bak ki; kâinat ın bütün mevcûdât ını 
1 (Hâşiye) Otuzuncu Lem’a’n ın alt ı risaleciğinin esas ı ve mevzuu ve İsm-i Âzam ’ın s ırrını taşı-
yan alt ı mukaddes isimlerin gayet k ısa bir hulâsalar ıdır.
2 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; Nahl sûresi, 16/40 ; … )436  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
öyle temiz, pâk, sâfî, güzel, süslü, berrak yapar gösterir ki; bütün kâinata  ve 
bütün mevcûdâta Cemîl -i Mutlak’ ın hadsiz derecede cemâl -i zâtîsine lây ık ve 
nihayetsiz güzel olan esmâ-y ı hüsnâ sına münasip olacak güzel aynalar şeklini 
vermiştir.
Elhâs ıl: İsm-i âzam ın bu alt ı ismi ve alt ı nuru, kâinat ı ve mevcûdât ı ayr ı 
ayr ı güzel renklerde, çe şit çeşit nak ışlarda, ba şka başka zînetlerde bulunan 
yald ızlı perdeler içinde mevcûdât ı sarm ıştır.
Beşinci Şuâ’n ın İkinci Meselesi
Kâinata tecelli eden kayyûmiyetin cilvesi, vâhidiyet  ve celâl  noktas ında 
olduğu gibi, kâinat ın merkezi ve medâr ı ve zîşuûr meyvesi olan insanda dahi, 
kayyûmiyetin cilvesi, ehadiyet  ve cemâl  noktas ında tezâhürü var. Yani, na-
sıl ki kâinat  sırr- ı kayyûmiyetle  kaimdir; öyle de, İsm-i Kayyûm ’un mazhar- ı 
ekmeli olan insan  ile, bir cihette kâinat k ıyam  bulur. Yani, kâinat ın ekser 
hikmetleri, maslahatlar ı, gayeleri insana bakt ığı için, güyâ insandaki cilve-i 
kayyûmiyet , kâinata  bir direktir.
Evet, Zât- ı Hayy -ı Kayyûm , bu kâinatta insan ı  irade etmi ş ve kâinat ı 
onun için yaratm ış denilebilir. Çünkü insan , câmiiyet-i tâmme  ile bütün 
esmâ-y ı ilâhiye yi anlar, zevk eder. Hususan r ızıktaki zevk  cihetiyle pek çok 
esmâ-y ı hüsnâ yı anlar. Hâlbuki melâikeler , onlar ı o zevk ile bilemezler.
İşte, insan ın bu ehemmiyetli câmiiyetidir ki: Zât- ı Hayy -ı Kayyûm , insana 
bütün esmâs ını ihsâs etmek ve bütün envâ- ı ihsânât ını tatt ırmak için öyle i şti-
hal ı bir mide  vermiş ki, o midenin geni ş sofras ını hadsiz envâ- ı mat’ûmât ıyla 
kerîmâne doldurmu ş.
Hem bu maddî mide  gibi hayat ı da bir mide yapm ış. O hayat midesi ne 
duygular, eller hükmünde gayet geni ş bir sofra-y ı nimet   açm ış. O hayat ise, 
duygular ı vas ıtas ıyla, o sofra-y ı nimetten her çe şit istifâdeler ile, te şekkürat ın  
her nev’ini yapar.
Ve bu hayat midesinden sonra bir insâniyet midesini  vermiş ki, o mide , 
hayattan daha geni ş bir dâirede r ızık  ve nimet  ister. Ak ıl  ve fikir ve hayal, o 
midenin elleri hükmünde, semâvât ve zemin geni şliğinde, o sofra-y ı rahmet-
ten istifâde edip şükreder.
Ve insâniyet midesinden sonra hadsiz geni ş diğer bir sofra-y ı nimet   açmak 
için, İslâmiyet  ve îmân akîdelerini, çok r ızık  ister bir mânevî mide  hükmüneOTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    437
getirip, onun r ızık sofras ının dâiresini mümkinât dâiresinin hâricinde geni ş-
letip, esmâ-y ı ilâhiye yi de içine al ır k ılm ıştır ki, o mide ile İsm-i Rahmân ’ı ve 
İsm-i Hakîm ’i en büyük bir zevk-i r ızkî ile hisseder. ĵٰĥَĐوَ ۪įِÝَّĻِĭٰĩْèرَ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ 
1۪įِÝَّĻِĩĻَכِè der ve hâkezâ… bu mânevî mide- i kübrâ ile hadsiz nimet- i ilâhiye-
den istifâde edebilir ve bilhassa o midedeki muhabbet -i ilâhiye  zevkinin daha 
başka bir dâiresi var.
İşte, Zât- ı Hayy -ı Kayyûm , insan ı  bütün kâinata  bir merkez, bir medâr ya-
parak, kâinat  kadar geni ş bir sofra-y ı nimet  insana açt ığının ve kâinat ı insana 
musahhar etti ğinin ve kâinat ın insan  ile mazhar oldu ğu s ırr- ı kayyûmiyetl e bir 
cihette kaim oldu ğunun hikmeti ise, insan ın mühim üç vazifesi dir.
Birincisi : Kâinatta münte şir bütün envâ- ı nimeti insanla tanzim  etmek ve 
insan ın menfaati ipiyle tesbih  taneleri gibi tanzim eder, nimetlerin iplerinin 
uçlar ını insan ın başına bağlar, rahmet  hazinelerinin umum çe şitlerine insan ı  
bir liste hükmüne getirir.
İkinci Vazifesi : Zât- ı Hayy -ı Kayyûm ’un hitâbât ına, insan  câmiiyeti hay-
siyetiyle en mükemmel muhâtap olmak ve hayretkârâne sanatlar ını takdir ve 
tahsin etmekle en yüksek sesli bir dellâl  olmak ve şuûrdârâne te şekkürat ın  
bütün envâ ıyla, bütün envâ- ı nimetine ve çe şit çeşit hadsiz ihsânât ına şükür  
ve hamd  ü senâ  etmektir.
Üçüncü Vazifesi : Hayat ı ile, üç cihetle Zât- ı Hayy -ı Kayyûm ’a ve şuûnâ-
tına ve s ıfât- ı muhîtas ına aynadarl ık  etmektir.
Birinci Vecih : İnsan  kendi acz-i mutlak ıyla, Hâl ık ının kudret-i mutlaka sını 
ve derecât ını; ve aczin dereceleriyle, kudretin mertebelerini hissetmektir. Ve 
fakr- ı mutlak ıyla rahmetini ve rahmetinin derecelerini idrak etmek ve zaaf ıyla 
O’nun kuvvetini anlamakt ır. Ve hâkezâ, noksan s ıfatlar ıyla Hâl ıkının ev-
sâf- ı kemâl ine mikyasvâri ayna  olmak…  Gecede nurun daha ziyâde parla-
mas ına nazaran, gece zulmetinin elektrik lâmbalar ını gösterme ğe mükemmel 
bir ayna oldu ğu gibi, insan  dahi böyle nâk ıs s ıfatlar ıyla kemâlât- ı ilâhiyeye  
aynadarl ık  eder.
İkinci Vecih : İnsan , cüz’î irade siyle ve az ıcık ilmiyle ve küçücük kudre-
tiyle ve zâhirî mâlikiyetiyle ve hânesini bina etmesiyle, bu kâinat  ustas ının 
mâlikiyetini ve sanat ını ve iradesini ve kudretini ve ilmini, kâinat ın büyüklü ğü 
nisbetinde anlar, aynadarl ık  eder.
1 Bütün varl ığı kapsayan sonsuz şefkat sahibi ve her i şi hikmetle yapan Allah’a hamdolsun.438  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Üçüncü Vecih’teki  aynadarl ığın iki yüzü var:
Birisi,  esmâ-y ı ilâhiye nin ayr ı ayr ı nak ışlar ını kendinde göstermektir. 
Âdetâ insan , câmiiyetiyle kâinat ın küçük bir fihristesi ve bir misâl-i musa ğğa-
r ası hükmünde olup, umum esmân ın nak ışlar ını gösteriyor.
İkinci yüzü,  şuûnât -ı ilâhiyeye aynadarl ık  eder. Yani kendi hayat ıyla 
Zât- ı Hayy -ı Kayyûm ’un hayat ına işaret ettiği gibi, kendi hayat ında inkişâf 
eden sem’  ve basar  gibi duygular ın vas ıtas ıyla, Zât- ı Hayy- ı Kayyûm ’un sem’ 
ve basar gibi s ıfatlar ına aynadarl ık eder, bildirir.
Hem insan , hayat ında bulunan ve inki şâf etmeyen ve his  ve hassasiyet 
sûretinde galeyan eden ve kesretli bir sûrette olan çok ince hayatî duygular, mânâlar ve hisler vas ıtas ıyla, Zât- ı Hayy -ı Kayyûm ’un şuûnât -ı kudsiyesine 
aynadarl ık  eder. Meselâ, o hassasiyet içinde; sevmek, iftihar etmek, memnun 
olmak, mesrûr olmak, müferrah olmak gibi mânâlar ile Zât- ı Akdes ’in kudsi-
yetine ve g ınâ-y ı mutlak ına münasip ve lây ık olmak şart ıyla, o neviden olan 
şuûnât ına aynadarl ık eder.
Hem insan , nas
ıl ki hayat- ı câmias ıyla Zât- ı Zülcelâl ’in s ıfât ve şuûnât ına 
bir mikyas- ı mârifet tir ve cilve-i esmâ sına bir fihristedir ve şuûrlu bir aynad ır, 
ve hâkezâ çok cihetlerle Zât- ı Hayy -ı Kayyûm ’a aynadarl ık  eder. Öyle de, in-
san, şu kâinat ın hakâiklerine bir vâhid-i k ıyâsî dir, bir fihristedir, bir mikyast ır 
ve bir mîzand ır. Meselâ, kâinatta Levh-i Mahfuz ’un gayet kat’î bir delil-i vücu-
du ve bir nümûnesi, insandaki kuvve-i hâf ızad ır ve âlem-i misâlin vücuduna 
kat’î delil ve nümûne, kuvve-i hayaliyedir1(Hâşiye) ve kâinattaki rûhânîlerin bir 
delil-i vücudu ve nümûnesi, insandaki kuvvelerdir ve latîfelerdir. Ve hâkezâ, insan, küçük bir mikyasta, kâinattaki hakâik-i imaniye yi şuhûd derecesinde 
gösterebilir.
İşte, insan ın mezkûr vazifeler gibi çok mühim hizmetleri var. Cemâl-i bâ-
kîye aynad ır, kemâl -i sermediyeye dellâl -ı muzhirdir ve rahmet -i ebediyeye 
muhtac- ı müteşekkirdir. Madem cemâl , kemâl, rahmet bâkîdirler ve serme-
dîdirler; elbette o cemâl-i bâkînin ayna-y ı müştâk ı ve o kemâl-i sermedînin 
1 (Hâşiye) Evet, nas ıl ki insan ın anâs ırlar ı, kâinat ın unsurlar ından.. ve kemikleri, ta ş ve kaya-
lar ından.. ve saçlar ı nebat ve e şcar ından.. ve bedeninde cereyân eden kan ve gözünden, 
kulağından, burnundan ve a ğzından akan ayr ı ayr ı sular ı, arz ın çeşmelerinden ve made-
nî sular ından haber veriyorlar, delâlet  edip onlara i şaret ediyorlar. Aynen öyle de; insan ın 
rûhu âlem-i ervâhtan ve hâf ızalar ı Levh-i Mahfuz ’dan ve kuvve-i hayaliyeleri âlem-i misâl-
den; ve hâkezâ her bir cihaz ı bir âlemden haber veriyorlar. Ve onlar ın vücudlar ına kat’î 
şehâdet  ederler.OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    439
dellâl- ı âşıkı  ve o rahmet-i ebediyenin muhtac- ı müteşekkiri olan insa n, bâkî  
kalmak için, bir dâr- ı bekâya girecek ve o bâkîlere refâkat için ebede gidecek 
ve o ebedî cemâl ve o sermedî kemâl ve dâimî rahmete, ebedü’l-âbâ d da re-
fâkat etmek gerektir, lâz ımd ır. Çünkü ebedî bir cemâl, fânî bir mü ştâka ve zâil 
bir dosta râz ı olmaz. Çünkü cemâl, kendini sevdi ği için, sevmesine mukâbil 
muhabbet  ister. Zevâl  ve fenâ  ise, o muhabbeti adâvet e kalbeder, çevirir. 
Eğer insan ebede gidip bâkî kalmazsa, f ıtrat ındaki cemâl-i sermedîye kar şı 
olan esasl ı muhabbet yerine adâvet bulunacakt ır. Onuncu Söz ’ün hâşiyesin-
de beyân edildi ği gibi, “Bir zaman bir dünya güzeli, bir â şıkını huzurundan 
çıkar ıyor. O adamdaki a şk , birden adâvete dönüyor ve diyor ki: ‘Tuh!.. Ne 
kadar çirkindir.’ diyerek, kendine teselli vermek için cemâlinden küsüyor, ce-mâlini inkâr  ediyor.”
Evet, insan  bilmediği şeye düşman  olduğu gibi, eli yeti şmediği veyahut 
tutamad ığı şeylerin adâvetkârâne kusurlar ını arar, âdetâ dü
şmanl ık  etmek is-
ter. Madem bütün kâinat ın şehâdetiyle Mahbûb-u Hakikî  ve Cemîl-i Mutlak , 
bütün güzel esmâ-y ı hüsnâ sıyla kendini insana sevdiriyor ve insanlar ın ken-
dini sevmelerini istiyor; elbette ve her hâlde, kendisinin hem mahbûbu, hem habibi olan insana f ıtrî bir adâveti verip derinden derine kendinden küstür-
meyecek. Ve f ıtraten en ziyâde sevimli ve muhabbetli ve peresti ş için yarat-
tığı en müstesnâ mahlûku olan insan ın f ıtrat ına bütün bütün z ıt olarak bir 
gizli adâvet i, insan ın rûhuna vermeyecek. Çünkü insan , sevdiği ve k ıymetini 
takdir etti ği bir Cemâl-i Mutlak ’tan ebedî ayr ılmaktan gelen derin yaras ını; 
ancak ona adâvetle, ondan küsmekle ve onu inkâr  etmekle tedâvi  edebilir. 
İşte, kâfirler in Allah’ ın düşman ı  olmas ı, bu noktadan ileri geliyor. Öyle ise, her 
hâlde o Cemâl-i Ezelî , kendisinin ayna-y ı müştâk ı olan insan ile ebedü’l-âbâd  
yolunda seyahatinde beraber bulunmak için, alâküllihâl bir dâr- ı bekâ da bir 
hayat- ı bâkiye ye insan ı  mazhar edecek.
Evet, madem insan  fıtraten bir Cemâl-i Bâkî ’ye müştâk ve muhib bir sû-
rette halk edilmi
ştir. Ve madem bâkî  bir cemâl , zâil bir mü ştâka râz ı olamaz. 
Ve madem insan bilmedi ği veya yeti şemediği veya tutamad ığı bir maksûd-
dan gelen hüzün ve elemden teselli bulmak için, o maksûdun kusurunu bul-makla, belki gizli adâvet  etmekle kendini teskin eder. Ve madem bu kâinat , 
insan için halk edilmi ş ve insan ise mârifet ve muhabbet -i ilâhiye  için yarat ıl-
mış. Ve madem bu Kâinat ın Hâl ıkı , esmâs ıyla sermedîdir. Ve madem esmâ-
lar ının cilveleri daim ve bâkî ve ebedî olacakt ır. Elbette ve herhâlde insan , 
bir dâr- ı bekâ ya gidecek ve bir hayat- ı bâkiye ye mazhar olacakt ır. Ve insan ın 440  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
kıymetini ve vazifelerini ve kemâlât ını bildiren Rehber-i Âzam  ve İnsan -ı Ek-
mel olan Muhammed-i Arabî  (aleyhissalâtü vesselâm) , insana dâir beyân etti ğimiz 
bütün kemâlât ı ve vazifeleri en ekmel bir sûrette kendinde ve dininde gös-
termesiyle gösteriyor ki: Nas ıl kâinat insan için yarat ılm ış ve kâinattan mak-
sûd ve müntehap insand ır; öyle de, insandan dahi en büyük maksûd ve en 
kıymettar müntehab ve en parlak ayna-y ı Ehad  ve Samed , elbette Ahmed-i 
Muhammed ’dir.
.ِįِÝَّĨأُ َאتِĭَùَè َدِïَđِÖ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤا ِįِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ
 ُّوسُ؛ïُĜ َאĺ ، ْلُïَĐ َאĺ ، ُħَכَè َאĺ ، مُĳُّĻَĜ َאĺ ، ُّĹَè َאĺ ، ْدُóَĘ َאĺ ، ُħĻِèرَ َאĺ ، ُīٰĩْèرَ َאĺ ، ُّٰųاَ َאĺ
 ِÙَĨْóُéِÖوَ ĵٰĭْùُéْĤا َאئِכَĩْøأَ ِّěَéِÖوَ َمِóَْכْŶا ِכَ×Ļِ×َè ِÙَĨْóُéِÖوَ ِħĻَכِéْĤا ِכَĬَאĜْóُĘ ِّěَéِÖ ُכَĤَÉْùَĬ
1!َīĻِĨاٰ. َאنِùْĬِْŸوَا ِّīِåْĤا ِّóَü ْīِĨوَ َאنِĉْĻَّýĤوَا ِ÷ْęَّĭĤا ِّóَü ْīِĨ َאĭَčَęْéَÜ أَنْ ِħَčْĐَْŶا ِכَĩْøاِ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Ümmetinin hasenat ı adedince ona ve âline salât ve selâm olsun. Yâ Allah, yâ Rahmân, yâ Rahîm, yâ 
Ferd, yâ Hayy, yâ Kayyûm, yâ Hakem, yâ Adl, yâ Kuddûs! Furkan- ı Hakîminin hakk ı için ve Habib-i 
Ekreminin hürmetine, esmâ-y ı hüsnân ın hakk ı için ve İsm-i Âzam ın hürmetine Senden niyaz edip 
istiyoruz: Bizi nefsin ve şeytan ın, cin ve insan ın şerrinden muhafaza buyur, âmîn...
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )OTUZUNCU LEM ’A   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------    441
Otuz Birinci Lem'a
Bilâhere Üstad ımızın tensibi ile On Dördüncü Şuâ “Afyon Mahkemesi 
Müdafaas ı ve Mektuplar ı ” ve On Be şinci Şuâ ise “el-Hüccetü’z-Zehra ” olarak 
tesmiye edilmi ş ve neşredilmiştir.1(Hâşiye)
Otuz İkinci Lem'a
Eski Said ’in en son telifi ve yirmi gün Ramazan ’da telif edilen, kendi 
kendine manzum gelen “Lemeât ” risalesidir. “Sözler ” mecmûas ında neşre-
dilmiştir.
Otuz Üçüncü Lem'a
Yeni Said ’in en evvel hakikatten şuhûd derecesinde kalbine zâhir olan ve 
Arabî ibaresinde Katre , Habbe , Şemme , Zerre , Hubab , Zühre , Şûle  ve onla-
rın zeyillerinden ibarettir. “Risale-i Nur  Külliyat ı’ndan Mesnevî-i Nuriye ” ismi 
alt ında intişar etmiştir.
1 (Hâşiye) Şualara ink ısam etmi ş olup, On Dördüncü Şuâ “Afyon Mahkemesi Müdafaas ı 
ve Mektuplar ı ” ve On Be şinci Şuâ ise “el-Hüccetü’z-Zehra ” olarak tesmiye edilmi ş ve 
neşredilmiştir.
 Bediüzzaman’ ın Hizmetkârlar ı
Münâcât
Yâ İlâhî ve Yâ Rabbî!
Ben iman ın gözüyle ve Kur’ân’ ın tâlimiyle ve nuruyla ve Resûl-i Ekrem  
(aleyhissalâtü vesselâm) ’ın dersiyle ve ism-i Hakîm ’in göstermesiyle görüyorum ki:
Semâvâtta hiçbir deveran ve hareket  yoktur ki, böyle intizam ıyla senin 
mevcûdiyetine i şaret ve delâlet  etmesin…
Ve hiçbir ecrâm- ı semâviye  yoktur ki; sükûtuyla, gürültüsüz vazife göre-
rek, direksiz durmalar ıyla, senin rubûbiyetine ve vahdetine  şehâdeti ve i şareti 
olmas ın…
Ve hiçbir yıldız yoktur ki; mevzûn hilkatiyle, muntazam vaziyetiyle ve nu-
ranî tebessümüyle ve bütün y ıldızlara mümâselet ve mü şâbehet sikkesiyle se-
nin haşmet-i ulûhiyetine ve vahdâniyetine i şaret ve şehâdette bulunmas ın…
Ve on iki seyyâreden hiçbir seyyâre y ıldız yoktur ki; hikmetli hareketiyle 
ve itaatli musahhariyetiyle ve intizaml ı vazifesiyle ve ehemmiyetli peykleriyle 
senin vücûb-u vücûduna şehâdet  ve saltanat -ı ulûhiyetine i şaret etmesin…
Evet, gökler sekeneleriyle, her biri tek ba şıyla şehâdet  ettikleri gibi; he-
yet-i mecmûas ıyla, derece-i bedâhette – Ey zemin ve gökleri yaratan Ya-
rat ıc ı!– senin vücûb-u vücûduna öyle zâhir şehâdet , –Ve ey zerrât ı munta-
zam mürekkebât ıyla tedbirini gören ve idare  eden ve bu seyyâre y ıldızlar ı 
manzum peykleriyle döndüren, emrine itaat ettiren– senin vahdetine  ve 
birliğine öyle kuvvetli şehâdet ederler ki; gö ğün yüzünde bulunan y ıldızlar sa-
yısınca nuranî burhanlar ve parlak deliller, o şehâdeti tasdik ederler.
Hem bu sâfi, temiz, güzel gökler, fevkalâde büyük ve fevkalâde süratli 
ecrâm ıyla muntazam bir ordu..  ve elektrik lâmbalar ıyla süslenmi ş bir saltanat 
donanmas ı  vaziyetini göstermek cihetiyle, senin rubûbiyetinin ha şmetine ve 
her şeyi îcad  eden kudretinin azametine zâhir delâlet..  ve hadsiz semâvât ı 
ihata eden hâkimiyetinin ve her bir zîhayat ı kucağına alan rahmetinin hadsiz 
genişliklerine kuvvetli i şaret.. ve bütün mahlûkat- ı semâviye nin bütün i şlerine 
ve keyfiyetlerine taalluk eden ve avucuna alan, tanzim  eden ilminin her şeye 
ihatas ına.. ve hikmetinin her i şe şümûlüne şüphesiz şehâdet  ederler. Ve o şe-
hâdet ve delâlet o kadar zâhirdir ki; güya y ıldızlar, şahit olan göklerin şehâdet 
kelimeleri ve tecessüm etmi ş nuranî delilleridirler.
Hem semâvat meydan ında, denizinde, fezas ındaki y ıldızlar ise; mutî ne-
ferler, muntazam sefineler, harika tayyareler , acâib lâmbalar gibi vaziyetiyle 
senin saltanat- ı ulûhiyet inin şâşaas ını gösteriyorlar. Ve o ordunun efrad ından 
bir y ıldız olan güne şimizin seyyârelerinde ve zeminimizdeki vazifelerinin delâ-
let  ve ihtar ıyla güneş in sâir arkada şlar ı olan y ıldızlar ın bir k ısm ı, âhiret âlemle-
rine bakarlar ve vazifesiz de ğiller; belki bâkî  olan âlemlerin güne şleridirler.
Ey Vâcibü’l-vücûd ! Ey Vâhid -i Ehad !
Bu harika y ıldızlar, bu acîb güne şler, aylar; senin mülkünde, senin semâ-
vât ında, senin emrinle ve kuvvetin ve kudretinle ve senin idare  ve tedbirinle 
teshir  ve tanzim  ve tavzif  edilmişlerdir. Bütün o ecrâm- ı ulviye , kendilerini ya-
ratan ve döndüren ve idare eden birtek Hâl ık’ a tesbih  ederler, tekbir  ederler, 
lisân- ı hâl  ile “Sübhânallah , Allahu Ekber ” derler. Ben dahi onlar ın bütün 
tesbihat ıyla seni takdis  ederim.
Ey şiddet-i zuhur undan gizlenmi ş ve ey azamet-i kibriyâs ından ih-
tifâ  etmiş olan Kadîr -i Zülcelâl ! Ey Kâdir-i Mutlak !
Kur’ân- ı Hakîm’ in dersiyle ve Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın tâli-
miyle anlad ım:
Nas ıl ki gökler, y ıldızlar senin mevcûdiyetine ve vahdetin e şehâdet  eder-
ler. Öyle de cevv-i semâ , bulutlar ıyla ve şimşekleri ve ra’dlar ı ve rüzgârlar ıyla 
ve yağmurlar ıyla senin vücûb-u vücûd una ve vahdetin e şehâdet  ederler.
Evet câmid , şuursuz bulut ; âb- ı hayat olan yağmur u muhtaç olan zîha-
yatlar ın imdad ına göndermesi, ancak senin rahmetin ve hikmetinledir; kar ışık 
tesadüf kar ışamaz.
Hem elektri ğin en büyü ğü bulunan ve fevâid-i tenviriyesine i şaret ede-
rek ondan istifadeye te şvik eden şimşek  ise, senin fezâdaki kudretini güzelce 
tenvir eder.
Hem yağmur un gelmesini müjdeleyen ve koca fezây ı konuşturan ve tes-
bihat ının gürültüsüyle gökleri ç ınlatan ra’dât  dahi, lisân- ı kâl  ile konu şarak 
seni takdis  edip rubûbiyetine şehâdet  eder.444  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Hem zîhayatlar ın yaşamas ına en lüzumlu r ızkı ve istifadece en kolay ı ve 
nefesleri vermek ve nüfuslar ı rahatland ırmak gibi çok vazifelerle tavzif  edilen 
rüzgârlar  dahi; cevvi, âdetâ bir hikmete binâen “Levh-i Mahv ve İsbat ” ve 
“yazar, ifade eder sonra bozar tahtas ı” suretine çevirmekle, senin faaliyet-i 
kudretine i şaret ve senin vücûduna şehâdet  ettiği gibi, senin merhametinle bu-
lutlardan sa ğıp zîhayatlara gönderilen rahmet  dahi; mevzûn, muntazam katre-
leri kelimeleriyle senin vüs’at-i rahmetine ve geni ş şefkatine şehâdet eder.
Ey Mutasarr ıf-ı Fa’âl  ve Ey Feyyâz- ı Müteâl !
Senin vücûb-u vücûduna şehâdet  eden bulut, berk , ra’d, rüzgâr, ya ğmur ; 
birer birer şehâdet ettikleri gibi, heyet-i mecmûas ıyla, keyfiyetçe birbirinden 
uzak, mahiyetçe birbirine muhalif olmakla beraber; birlik, beraberlik, birbiri içine girmek ve birbirinin vazifesine yard ım etmek haysiyetiyle senin vahdeti-
ne  ve birliğine gayet kuvvetli i şaret ederler.
Hem koca fezây ı bir mahşer-i acâib yapan ve baz ı günlerde birkaç defa 
doldurup bo şaltan rubûbiyetinin ha şmetine.. ve o geni ş cevvi, yazar de ğiştirir 
bir levha gibi ve s ıkar ve onunla zemin bahçesini sulatt ırır bir sünger gibi ta-
sarruf eden kudretinin azametine ve her bir şeye şümûlüne şehâdet  ettikleri 
gibi.. umum zemine ve bütün mahlûkata cevv perdesi alt ında bakan ve idare  
eden rahmetinin ve hâkimiyetinin hadsiz geni şliklerine ve her şeye yetiş
me-
lerine delâlet  eder.
Hem fezâdaki hava, o kadar hakimâne vazifelerde istihdam.. ve bulut ve 
yağmur , o kadar alîmâne faydalarda istimâl olunur ki; her şeye ihata eden bir 
ilim  ve her şeye şâmil bir hikmet  olmazsa o istimâl, o istihdam olamaz.
Ey Fa’âlün limâ yürîd!Cevv-i fezâdaki faaliyetinle her vakit bir numûne-i ha şir  ve k ıyâmet  gös-
termek, bir saatte yaz ı kışa ve k ışı yaza döndürmek, bir âlem getirmek, bir 
âlem gayba göndermek misillü şuûnâtta bulunan kudretin, dünyay ı âhirete 
çevirecek ve âhirette şuûnât- ı sermediyeyi gösterecek i şaretini veriyor.
Ey Kadîr -i Zülcelâl !
Cevv-i fezâdaki hava, bulut ve ya ğmur , berk  ve ra’d; senin mülkünde, 
senin emrin ve havlinle, senin kuvvet ve kudretinle musahhar ve vazifedar-dırlar. Mahiyetçe birbirinden uzak olan bu fezâ mahlûkat ı, gayet süratli ve âni 
emirlere ve çabuk ve acele kumandalara itaat ettiren Âmir  ve Hâkim’lerini 
takdis  ederek rahmetini medh ü senâ  ederler.MÜNÂCÂT   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------    445
Ey arz  ve semâvât ın Hâl ık -ı Zülcelâli!
Senin Kur’ân- ı Hakîm ’inin tâlimiyle ve Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın
dersiyle iman ettim ve bildim ki:
Nas ıl semâvât y ıldızlar ıyla ve cevv-i fezâ mü ştemilât ıyla senin vücûb-u 
vücûd una ve senin birli ğine ve vahdetine  şehâdet  ediyorlar. Öyle de arz , bü-
tün mahlûkat ıyla ve ahvâliyle senin mevcûdiyetine ve vahdetine , mevcudât ı 
adedince şehâdetler ve i şaretler ederler.
Evet, zeminde hiçbir tahavvül  ve ağaç ve hayvanlar ında her senede ur-
bas ını değiştirmek gibi hiçbir tebeddül  –cüz’î olsun, küllî olsun– yoktur ki 
intizam ıyla senin vücûduna ve vahdetine  işaret etmesin…
Hem hiçbir hayvan  yoktur ki zaafiyet ve ihtiyac ının derecesine göre ve-
rilen rahîmâne r ızkıyla.. ve ya şamas ına lüzumlu bulunan cihâzât ın hakimâne 
verilmesiyle, senin varl ığına ve birli ğine şehâdeti olmas ın…
Hem her baharda gözümüz önünde îcad  edilen nebâtât  ve hayvanâttan  
hiçbir tanesi yoktur ki sanat -ı acîbe siyle ve latîf zînetiyle ve tam temeyyüzüyle 
ve intizam ıyla ve mevzûniyetiyle seni bildirmesin…
Ve zemin yüzünü dolduran ve nebâtât  ve hayvanât  denilen kudretinin 
harikalar ı ve mucizeleri, mahdut ve maddeleri bir ve müte şâbih olan yumurta 
ve yumurtac ıklardan ve katrelerden ve habbe ve habbeciklerden ve çekirdek-
lerden yanl ışsız, mükemmel, süslü, alâmet-i fârikal ı olarak yarat ılışlar ı Sâni -i 
Hakîm ’lerinin vücûduna ve vahdetine  ve hikmetine ve hadsiz kudretine öyle 
bir şehâdettir ki ziyan ın güneş e şehâdetinden daha kuvvetli ve parlakt ır.
Hem hava, su, nur, ate ş, toprak  gibi hiçbir unsur yoktur ki; şuursuzluk-
lar ıyla beraber şuurkârâne, mükemmel vazifeleri görmesiyle; basit ve istilâ 
edici, intizams ız, her yere da ğılmakla beraber, gayet muntazam ve mütenevvî 
meyveleri ve mahsulleri hazine-i gayptan getirmesiyle, senin birli ğine ve var-
lığına şehâdeti bulunmas ın…
Ey Fât ır-ı Kadîr ! Ey Fettâh- ı Allâm ! Ey Fa’âl-i Hallâk !
Nas ıl arz  bütün sekenesiyle Hâl ık’ının vâcibü’l-vücûd  olduğuna şehâdet  
eder. Öyle de senin – Ey Vâhid -i Ehad , ey Hannân- ı Mennân , ey Vehhâb -ı 
Rezzâk !– vahdetine  ve ehadiyetine, yüzündeki  sikkesiyle ve sekenesinin 
yüzlerindeki  sikkeleriyle ve birlik ve beraberlik ve birbiri içine girmek ve bir-
birine yard ım etmek ve onlara bakan rubûbiyet  isimlerinin ve fiillerinin bir ol-
mak cihetinde, bedâhet derecesinde senin vahdetine ve ehadiyetine şehâdet , 
belki mevcûdat adedince şehâdetler eder.446  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Hem nas ıl zemin;  bir ordugâh , bir meşher, bir tâlimgâh vaziyetiyle.. ve 
nebâtât  ve hayvanât  fırkalar ında bulunan dört yüz bin muhtelif milletlerin 
ayr ı ayr ı cihâzâtlar ı muntazaman verilmesiyle senin rubûbiyetinin ha şmetine 
ve kudretinin her şeye yetişmesine delâlet  eder. Öyle de hadsiz bütün zîha-
yat ın ayr ı ayr ı rızıklar ı, vakti vaktine, kuru ve basit bir topraktan , rahîmâne, 
kerîmâne verilmesi.. ve hadsiz o efrad ın kemâl -i musahhariyetle evâmir-i rab-
bâniye ye itaatleri, rahmetinin her şeye şümûlünü ve hâkimiyetinin her şeye 
ihatas ını gösteriyor.
Hem zeminde de ğişmekte bulunan mahlûkat kafilelerinin sevk ve idare-
leri, mevt  ve hayat  münâvebeleri ve hayvan  ve nebâtât ın idare  ve tedbirleri 
dahi, her şeye taalluk eden bir ilimle ve her şeyde hükmeden nihâyetsiz bir 
hikmetle olabilmesi, senin ihata-y ı ilm ine ve hikmetine delâlet  eder.
Hem zeminde k ısa bir zamanda hadsiz vazifeler gören ve hadsiz bir za-
man yaşayacak gibi istidat  ve mânevî cihâzât ile techiz edilen.. ve zemin mev-
cudât ına tasarruf eden insan  için bu tâlimgâh- ı dünyada ve bu muvakkat or-
dugâh -ı zeminde ve bu muvakkat me şherde bu kadar ehemmiyet, bu hadsiz 
masraf, bu nihâyetsiz tecelliyât- ı rubûbiyet , bu hadsiz hitâbât- ı sübhâniye ve 
bu gayetsiz ihsânât- ı ilâhiye  elbette ve her hâlde, bu k ısac ık ve hüzünlü ömre 
ve bu kar ışık kederli hayata, bu belâl ı ve fâni dünyaya s ığışmaz. Belki, ancak 
başka ve ebedî bir ömür  ve bâkî  bir dâr- ı saadet  için olabildi ği cihetinden, 
âlem-i bekâda  bulunan ihsânât- ı uhreviye ye işaret, belki şehâdet  eder.
Ey Hâl ık -ı külli şey!
Zeminin bütün mahlûkat ı senin mülkünde, senin arz ında, senin havl ve 
kuvvet inle ve senin kudretin ve iradetin ile ve ilmin ve hikmetin ile idare  olu-
nuyorlar ve musahhard ırlar. Ve zemin yüzünde faaliyeti mü şâhede edilen 
bir rubûbiyet , öyle ihata ve şümûl gösteriyor ve O’nun idaresi ve tedbiri ve 
terbiyesi öyle mükemmel ve öyle hassast ır ve her taraftaki icraât ı öyle birlik 
ve beraberlik ve benzemeklik içindedir ki; tecezzî kabul etmeyen bir küll  ve 
ink ısam ı imkâns ız bulunan bir küllî hükmünde bir tasarruf, bir rubûbiyet ol-
duğunu bildiriyor. Hem zemin bütün sekenesiyle beraber, lisân- ı kâl den daha 
zâhir hadsiz lisanlarla Hâl ık’ını takdis  ve tesbih  ve nihâyetsiz nimetlerinin li-
sân- ı hâl leriyle Rezzâk -ı Zülcelâl’inin hamd  ve medh ü senâs ını ediyorlar...
Ey şiddet-i zuhur undan gizlenmi ş ve ey azamet-i kibriyâs ından is-
titâr etmi ş olan Zât- ı Akdes !
Zeminin bütün takdisât  ve tesbihat ıyla seni kusurdan, aczden, şerikten 
takdis..  ve bütün tahmidât ve senâlar ıyla sana hamd  ve şükrederim.MÜNÂCÂT   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------    447
Ey Rabbü’l-berri ve’l-bahr !
Kur’ân’ ın dersi yle ve Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın tâlimiyle anla-
dım ki:
Nas ıl gökler ve fezâ ve zemin, senin birli ğine ve varl ığına şehâde t ederler. 
Öyle de bahirler, nehirler ve çe şmeler ve ırmaklar,  senin vücûb-u vücûdu-
na ve vahdetine  bedâhet derecesinde şehâdet ederler.
Evet, bu dünyam ızın menba- ı acâib  buhar kazanlar ı hükmünde olan de-
nizler de hiçbir mevcut, hatta hiçbir katre su yoktur ki; vücûduyla, intizam ıyla, 
menfaatiyle ve vaziyetiyle Hâl ık’ını bildirmesin…
Ve basit bir kumda ve basit bir suda r ızıklar ı mükemmel bir surette veri-
len garip mahlûklardan ve hilkatleri gayet muntazam hayvanât -ı bahriye den, 
hususan bir tanesi bir milyon yumurtac ıklar ıyla denizleri şenlendiren bal ıklar-
dan hiçbirisi yoktur ki hilkatiyle ve vazifesiyle ve idare  ve iâşesiyle ve tedbir ve 
terbiyesiyle Yaradan’ ına işaret ve Rezzâk’ ına şehâdet  etmesin…
Hem denizde k ıymettar, hâsiyetli, zînetli cevherlerden  hiçbirisi yoktur ki 
güzel hilkatiyle ve cazibedar f ıtrat ıyla ve menfaatli hâsiyetiyle seni tan ımas ın, 
bildirmesin…
Evet, onlar birer birer şehâdet  ettikleri gibi, heyet-i mecmûas ıyla beraber-
lik ve birbiri içinde kar ışmak ve sikke -i hilkatte birlik ve îcadça gayet kolay ve 
efratça gayet çokluk noktalar ından senin vahdetine  şehâdet ettikleri gibi; arz ı, 
toprağıyla beraber bu küre-i arz ı kuşatan muhît  denizlerini muallakta durdur-
mak.. ve dökmeden ve da ğıtmadan güne ş in etraf ında gezdirmek ve topra ğı 
istilâ ettirmemek.. ve basit kumundan ve suyundan, mütenevvî ve muntazam hayvanât ını ve cevherlerini halketmek..  ve erzak vesâir umûrlar ını küllî ve 
tam bir surette idare  etmek ve tedbirlerini görmek.. ve yüzünde bulunmak 
lâz ım gelen hadsiz cenazelerinden hiçbirisi bulunmamak noktalar ından, senin 
varl ığına ve vâcibü’l-vücûd  olduğuna mevcudât ı adedince i şaretler ederek 
şehâdet eder.
Ve senin saltanat -ı rubûbiyetinin ha şmetine ve her şeye muhît  olan kud-
retinin azametine pek zâhir delâlet  ettikleri gibi; göklerin fevkindeki gayet bü-
yük ve muntazam y ıldızlardan, ta denizlerin dibinde bulunan gayet küçücük 
ve intizamla iâ şe  edilen bal
ıklara kadar her şeye yetişen ve hükmeden rahme-
tinin ve hâkimiyetinin hadsiz geni şliklerine delâlet.. ve intizâmât ıyla ve fayda-
lar ıyla ve hikmetleriyle ve mizan  ve mevzûniyetleriyle, senin her şeye muhît 
ilmine ve her şeye şâmil hikmetine i şaret ederler.448  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Ve senin bu misafirhâne-i dünya da yolcular için böyle rahmet  havuzlar ın 
bulunmas ı.. ve insan ın seyr u seyahat ine ve gemisine ve istifadesine musah-
har olmas ı işaret eder ki; yolda yap ılm ış bir handa bir gece misafirlerine bu 
kadar deniz hediyeleriyle ikram eden Zât, elbette makarr- ı saltanat -ı ebedi-
ye sinde öyle ebedî, rahmet denizleri  bulundurmu ş ki; bunlar, onlar ın fâni ve 
küçük numûneleridirler.
İşte denizlerin böyle gayet harika bir tarzda arz ın etraf ında vaziyet-i acî-
besiyle bulunmas ı ve denizlerin mahlûkat ı dahi gayet muntazam idare  ve ter-
biye edilmesi, bilbedâhe gösterir ki; yaln ız senin kuvvetin ve kudretin ile ve 
senin irade ve tedbirin ile senin mülkünde, senin emrine musahhard ırlar ve 
lisân- ı hâl leriyle Hâl ık’ını takdis  edip “ Allahu Ekber ” derler.
Ey dağlar ı zemin sefinesine hazineli direkler yapan Kadîr -i Zülce-
lâl!
Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın tâlimiyle ve Kur’ân- ı Hakîm ’inin der-
siyle anlad ım ki:
Nas ıl denizler acâibleriyle seni tan ıyorlar ve tan ıttırıyorlar. Öyle de dağ-
lar dahi, zelzele  tesirât ından zeminin sükûnetine.. ve içindeki dâhilî ink ılâbât  
fırtınalar ından sükûtuna.. ve denizlerin istilâs ından kurtulmas ına.. ve havan ın 
gâzât- ı muz ırra dan tasfiyesine.. ve suyun muhafaza ve iddiharlar ına.. ve zîha-
yatlara lâz ım olan madenlerin hazinedarl ığına ettiği hizmetleriyle ve hikmetle-
riyle seni tan ıyorlar ve tan ıttırıyorlar.
Evet, dağlardaki ta şlar ın envâ ından.. ve muhtelif hastal ıklara ilâç olan 
maddelerin aksam ından.. ve zîhayata hususan insanlara çok lâz ım ve çok 
mütenevvî olan madeniyât ın ecnâs ından.. ve da ğlar ı, sahrâlar ı çiçekleriyle 
süslendiren ve meyveleriyle şenlendiren nebâtât ın esnaf ından hiçbirisi yok-
tur ki; tesadüfe havalesi mümkün olmayan hikmetleriyle, intizam ıyla, hüsn-ü 
hilkat iyle, faydalar ıyla, hususan madeniyât ın tuz, limon tuzu, sulfato ve şap 
gibi sureten birbirine benzemekle beraber, tatlar ının şiddet-i muhalefet iyle 
ve bilhassa nebâtât ın basit bir topraktan çe şit çeşit envâlar ıyla, ayr ı ayr ı çi-
çek ve meyveleriyle; nihâyetsiz Kadîr , nihâyetsiz Hakîm , nihâyetsiz Rahîm  ve 
Kerîm  bir Sâni ’in vücûb-u vücûduna bedâhetle şehâdet  ettikleri gibi; heyet-i 
mecmûas ındaki vahdet -i idare  ve vahdet-i tedbir  ve menşe ve mesken ve 
hilkat  ve sanatça beraberlik ve birlik ve ucuzluk ve kolayl ık ve çokluk ve ya-
pılmakta çabukluk noktalar ından, Sâni ’in vahdetine  ve ehadiyetine  şehâdet  
ederler.MÜNÂCÂT   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------    449
Hem nas ıl ki, dağlar ın yüzünde ve karn ındaki masnûlar, zeminin her ta-
raf ında, her bir nevi ayn ı zamanda, ayn ı tarzda, yanl ışsız, gayet mükemmel 
ve çabuk yap ılmalar ı.. ve bir i ş bir işe mâni olmadan, sâir nevîlerle beraber 
kar ışık iken kar ıştırmaks ızın îcadlar ı, senin rubûbiyetinin ha şmetine ve hiçbir 
şey O’na a ğır gelmeyen kudretinin azametine delâlet  eder. Öyle de zemi-
nin yüzündeki bütün zîhayat  mahlûklar ın hadsiz hâcetlerini, hatta mütenevvî 
hastal ıklar ını, hatta muhtelif zevklerini ve ayr ı ayr ı iştihâlar ını tatmin edecek 
bir surette da ğlar ın yüzlerini ve içlerini muntazam e şcâr  ve nebâtât  ve ma-
deniyâtla doldurmak ve muhtaçlara teshir  etmek  cihetiyle, senin rahmetinin 
hadsiz geni şliğine ve hâkimiyetinin nihâyetsiz vüs’atine delâlet.. ve toprak 
tabakât ı içinde gizli ve karanl ık ve kar ışık bulundu ğu hâlde, bilerek, görerek, 
şaşırmayarak, intizamla, hâcetlere göre ihzâr edilmeleriyle senin her şeye ta-
alluk eden ilminin ihatas ına.. ve her bir şeyi tanzim  eden hikmetinin bütün 
eşyaya şümûlüne.. ve ilâçlar ın ihzârât ı ve madenî maddelerin iddihârât ıyla 
rubûbiyetinin rahîmâne ve kerîmâne olan tedâbirinin mehâsinine ve inâyeti-nin ihtiyatl ı letâifine pek zâhir bir surette i şaret ve delâlet ederler.
Hem bu dünya han ı nda misafir yolcular  için koca da ğlar ı levâz ımâtlar ı-
na ve istikbaldeki ihtiyaçlar ına muntazam ihtiyat deposu ve cihâzât ambar ı 
ve hayata lüzûmu olan çok definelerin mükemmel mahzeni olmak cihetinde işaret, belki delâlet,  belki şehâdet  eder ki; bu kadar Kerîm  ve misafir-perver  
ve bu kadar Hakîm  ve şefkat-perver  ve bu kadar Kadîr  ve rubûbiyet-perver  
bir Sâni ’in, elbette ve her hâlde çok sevdi ği o misafirleri için ebedî bir âlem-
 de, ebedî ihsânât ının ebedî hazine leri vard ır. Buradaki da ğlara bedel, orada 
yıldızlar o vazifeyi görürler.
Ey Kâdir-i külli şey !
Dağlar ve içindeki mahlûklar senin mülkünde ve senin kuvvet ve kud-
retinle ve ilim  ve hikmetinle musahhar ve müddehard ırlar. Onlar ı bu tarzda 
tavzif  ve teshir  eden Hâl ı
k’ını takdis  ve tesbih  ederler.
Ey Hâl ık -ı Rahmân  ve ey Rabb-i Rahîm !
Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın tâlimiyle ve Kur’ân- ı Hakîm ’inin der-
siyle anlad ım:
Nas ıl ki semâ ve fezâ ve arz  ve deniz ve da ğ, müştemilât ve mahlûklar ıyla 
beraber seni tan ıyorlar ve tan ıttırıyorlar. Öyle de zemindeki bütün ağaç ve ne-
bâtât , yapraklar ı ve çiçekleri ve meyveleriyle seni bedâhet derecesinde tan ıt-
tırıyorlar ve tan ıyorlar. Ve umum e şcâr ın ve nebâtât ın cezbedârâne hareket-i 450  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
zikriye de bulunan yapraklar ından.. ve zînetleriyle Sâni ’inin isimlerini tavsif ve 
tarif eden çiçeklerinden.. ve letâfet ve cilve-i merhametinden tebessüm eden meyvelerinden her birisi, tesadüfe havalesi hiçbir cihet-i imkân ı olmayan ha-
rika sanat  içindeki nizam..  ve nizam içindeki mizan..  ve mizan içindeki zînet.. 
ve zînet  içindeki nak ışlar..  ve nak ışlar içindeki güzel ve ayr ı ayr ı kokular.. ve 
kokular içindeki meyvelerin muhtelif tatlar ıyla nihâyetsiz Rahîm  ve Kerîm  bir 
Sâni’in vücûb-u vücûd una bedâhet derecesinde şehâdet  ettikleri gibi; heyet-i 
mecmûa sıyla bütün zemin yüzünde birlik ve beraberlik.. birbirine benzemek-
lik.. ve sikke -i hilkatte mü şâbehet.. ve tedbir ve idarede münasebet.. ve on-
lara taalluk eden îcad  fiilleri.. ve rabbânî isimlerde muvâfakat.. ve o yüz bin 
envâ ın hadsiz efradlar ını birbiri içinde şaşırmayarak birden idareleri gibi nok-
talar ıyla, o Vâcibü’l-vücû d Sân i’in bilbedâhe vahdetine  ve ehadiyetine dahi 
şehâdet ederler.
Hem nas ıl ki, onlar senin vücûb-u vücûduna ve vahdetine  şehâdet  edi-
yorlar. Öyle de rûy-u zeminde dört yüz bin milletlerden te şekkül  eden zîhaya t 
ordusundaki hadsiz efrad ın yüz binler tarzda iâ şe  ve idareleri; şaşırmayarak, 
kar ıştırmayarak, mükemmel yap ılmas ıyla senin rubûbiyetinin vahdâniyetteki 
haşmetine.. ve bir bahar
ı bir çiçek kadar kolay îcad  eden kudretinin azame-
tine ve her şeye taallukuna delâlet  ettikleri gibi; koca zeminin her taraf ında, 
hadsiz hayvanât ına ve insanlara, hadsiz taamlar ın çeşit çeşit aksam ını ihzâr 
eden rahmetinin hadsiz geni şliğine.. ve o hadsiz i şler ve in’amlar  ve idareler 
ve iâşeler  ve icraâtlar kemâl -i intizamla cereyanlar ı ve her şey, hatta zerreler o 
emirlere ve icraâta itaat ve musahhariyetleriyle hâkimiyetinin hadsiz vüs’atine kat’î delâlet etmekle beraber; o a ğaçlar ın ve nebatlar ın ve her bir yaprak ve 
çiçek ve meyve ve kök ve dal ve budak gibi her birisinin her bir şeyini, her bir 
işini bilerek, görerek faydalara, maslahatlara, hikmetlere göre yap ılmakla, se-
nin ilm inin her şeye ihatas ına ve hikmet inin her şeye şümûlüne pek zâhir bir 
surette delâlet ve hadsiz parmaklar ıyla işaret ederler. Ve senin gayet kemâl-
deki cemâl -i sanat ına ve nihâyet cemâldeki kemâl-i nimet ine hadsiz dilleriyle 
senâ  ve medh ederler.
Hem bu muvakkat  handa ve fâni misafirhâne de ve k ısa bir zamanda ve 
az bir ömürde, e şcâr  ve nebâtât ın elleriyle, bu kadar k ıymettar ihsan lar ve ni-
metler ve bu kadar fevkalâde masraflar ve ikramlar, i şaret belki şehâdet  eder 
ki; misafirlerine burada böyle merhametler yapan kudretli, keremkâr Zât- ı Ra-
hîm ; bütün etti ği masraf ı ve ihsan ı, kendini sevdirmek ve tan ıttırmak neticesi-
nin aksiyle, yani bütün mahlûkat taraf ından “Bize tatt ırdı, fakat yedirmedenMÜNÂCÂT   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------    451
bizi idam  etti.” dememek ve dedirmemek ve saltanat -ı ulûhiyet ini ıskat etme-
mek ve nihâyetsiz rahmetini inkâr  etmemek ve ettirmemek ve bütün mü ştâk 
dostlar ını mahrumiyet cihetinde dü şmanlara çevirmemek noktalar ından, el-
bette ve her hâlde ebedî bir âlemde, ebedî bir memlekette, ebedî b ırakacağı 
abdlerine, ebedî rahmet  hazinelerinden, ebedî cennetlerinde, ebedî ve cen-
net e lây ık bir surette meyvedâr e şcâr ve çiçekli nebatlar ihzâr etmi ştir. Bura-
dakiler ise, mü şterilere göstermek için numûnelerdir.
Hem ağaçlar ve nebatlar, umumen yaprak ve çiçek ve meyvelerinin keli-
meleriyle seni takdis  ve tesbih  ve tahmid ettikleri gibi o kelimelerden her birisi 
dahi ayr ıca seni takdis eder. Hususan meyvelerin bedî  bir surette etleri çok 
muhtelif, sanatlar ı çok acîb, çekirdekleri çok harika olarak yap ılarak o yemek 
tablalar ını ağaçlar ın ellerine verip ve nebatlar ın başlar ına koyarak zîhayat  mi-
safirlerine göndermek cihetinde lisân- ı hâl  olan tesbihatlar ı, zuhurca lisân- ı 
kâl  derecesine ç ıkar. Bütün onlar senin mülkünde, senin kuvvet ve kudretin-
le, senin irade ve ihsânât ınla, senin rahmet  ve hikmetinle musahhard ırlar ve 
senin her bir emrine mutî dirler.
Ey şiddet-i zuhurundan gizlenmi ş ve ey kibriyâ-y ı azametinden te-
settür etmi ş olan Sâni -i Hakîm  ve Hâl ık -ı Rahîm !
Bütün eşcâr  ve nebâtât ın, bütün yaprak ve çiçek ve meyvelerin dilleriyle 
ve adediyle seni kusurdan, aczden, şerikten takdis  ederek hamd  ü senâ  ede-
rim.
Ey Fât ır-ı Kadîr ! Ey Müdebbir-i Hakîm ! Ey Mürebbî-i Rahîm  !
Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın tâlimiyle ve Kur’ân- ı Hakîm ’in der-
siyle anlad ım ve iman ettim ki:
Nas ıl nebâtât  ve eşcâr  seni tan ıyorlar, senin s ıfât- ı kudsiyeni ve esmâ-y ı 
hüsnâ nı bildiriyorlar. Öyle de zîhayatlardan ruhlu k ısm ı olan insan  ve hay-
vanâttan  hiçbirisi yoktur ki cisminde gayet muntazam saatler gibi i şleyen ve 
işlettirilen dâhilî ve haricî âzâlar ıyla.. ve bedeninde gayet ince bir nizam  ve 
gayet hassas bir mizan  ve gayet mühim faydalarla yerle ştirilen âlât ve duy-
gular ıyla.. ve cesedinde gayet sanatl ı bir yap ılış ve gayet hikmetli bir tefri ş ve 
gayet dikkatli bir muvâzene içinde konulan cihâzât- ı bedeniyesiyle, senin vü-
cûb-u vücûduna ve s ıfatlar ının tahakkukuna şehâdet  etmesin.
Çünkü bu kadar basîrâne nazik sanat  ve şuurkârâne ince hikmet  ve mü-
debbirâne tam muvâzeneye elbette, kör kuvvet  ve şuursuz tabiat  ve serseri 
tesadüf  kar ışamazlar ve onlar ın işi olamaz ve mümkün de ğildir. Ve kendi 452  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
kendine te şekkül  edip öyle olmas ı ise, yüz derece muhâl içinde muhâldir. 
Çünkü o hâlde, her bir zerresi, her bir şeyini ve cesedinin te şekkülünü, belki 
dünyada alâkadar oldu ğu her şeyini bilecek, görecek, yapabilecek –âdetâ 
ilâh gibi– ihatal ı bir ilmi ve kudreti bulunacak, sonra te şkil-i ceset  ona havale 
edilir ve “kendi kendine oluyor” denilebilir.
Ve heyet-i mecmûas ındaki  vahdet -i tedbir ve vahdet-i idare  ve vah-
det-i nev’iye ve vahdet-i cinsiye ve umumun yüzlerinde göz, kulak, a ğız gibi 
noktalarda ittifak cihetinde mü şâhede edilen sikke -i f ıtratta birlik.. ve her bir 
nev’in efrad ı sîmâlar ında görülen sikke-i hikmette ittihat.. ve iâ şede ve îcadda 
beraberlik ve birbirinin içinde bulunmak gibi keyfiyetlerinden hiçbirisi yoktur ki, senin vahdetine  kat’î şehâdette bulunmas ın ve her bir ferdinde kâinata  ba-
kan bütün isimlerin cilveleri bulunmakla, vâhidiyet  içinde, senin ehadiyet ine 
işareti olmas ın.
Hem nas ıl ki, insan  ile beraber hayvanât ın zeminin bütün yüzünde yay ı-
lan yüz bin 
envâ ı, muntazam bir ordu  gibi teçhiz  ve tâlimât  ve itaat ve musah-
hariyetle.. ve en küçükten ta en büyü ğe kadar rubûbiyet in emirleri, intizamla 
cereyanlar ıyla o rubûbiyetinin derece-i ha şmet ine.. ve gayet çoklukla beraber 
gayet k ıymetli ve gayet mükemmel olmakla beraber gayet çabuk yap ılmalar ı 
ve gayet sanatl ı olmakla beraber gayet kolay yap ılışlar ıyla, kudretinin dere-
ce-i azamet ine delâlet  ettikleri gibi; şarktan garba, şimâlden cenûba kadar 
yay ılan mikroptan ta gergedana kadar, en küçücük sinekten ta en büyük ku şa 
kadar bütün onlar ın r ızık lar ını yetiştiren rahmetinin hadsiz vüs’atine.. ve her 
biri emirber nefer  gibi vazife-i f ıtriyesini yapmak ve zemin yüzü her baharda, 
güz mevsiminde terhis  edilenler yerinde yeniden taht- ı silâha al ınm ış bir or-
duya ordugâh  olmak cihetiyle, hâkimiyetinin nihâyetsiz geni şliğine kat’î de-
lâlet ederler.
Hem nas ıl ki hayvanâttan her birisi kâinat ın bir küçük nüshas ı ve bir 
misal-i musa ğğar ı hükmünde gayet derin bir ilim  ve gayet dakik bir hikmet-
 le, kar ışık eczalar ı kar ıştırmayarak ve bütün hayvanlar ın ayr ı ayr ı suretlerini 
şaşırmayarak hatas ız, sehivsiz, noksans ız yap ılmalar ıyla ilminin her şeye iha-
tas ına ve hikmetinin her şeye şümûlüne adetlerince i şaretler ederler. Öyle de 
her biri birer mucize-i sanat  ve birer harika-y ı hikmet  olacak kadar sanatl ı ve 
güzel yap ılmas ıyla, çok sevdi ğin ve teşhirini istedi ğin sanat- ı rabbâniyenin 
kemâ l-i hüsnüne ve gayet derecede güzelli ğine işaret.. ve her birisi, hususan 
yavrular, gayet nazdar, nâzenin bir surette beslenmeleriyle ve heveslerinin ve arzular ının tatmini cihetiyle senin inâyetinin gayet şirin cemâline hadsiz 
işaretler ederler.MÜNÂCÂT   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------    453
Ey Rahmân -ı Rahîm ! Ey Sâd ıku’l-va’di’l-emîn ! Ey Mâlik-i yevmi’d-
dîn !
Senin Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ının tâlimiyle ve Kur’ân- ı Ha-
kîm  ’inin irşad ıyla anlad ım ki:
Madem kâinat ın en müntehap neticesi hayatt ır.. ve hayat ın en müntehap 
hülâsas ı ruh tur.. ve zîruhun en müntehap k ısm ı zîşuur dur.. ve zî şuurun en câ-
mîi insan dır.. ve bütün kâinat  ise hayata musahhard ır ve onun için çal ışıyor.. 
ve zîhayatlar,  zîruhlara musahhard ır; onlar için dünyaya gönderiliyorlar.. ve 
zîruh lar, insanlara musahhard ır; onlara yard ım ediyorlar.. ve insanlar, f ıtraten 
Hâl ık’ını pek ciddî severler ve Hâl ık ’lar ı onlar ı hem sever, hem kendini on-
lara her vesile ile sevdirir.. ve insan ın istidad ı ve cihâzât- ı mâneviye si, başka 
bir bâki âleme ve ebedî bir hayata bak ıyor ve insan ın kalbi ve şuuru, bütün 
kuvvetiyle bekâ  istiyor.. ve lisan ı, hadsiz dualar ıyla bekâ için Hâl ık’ına yalva-
rıyor.
Elbette ve her hâlde, o çok seven ve sevilen ve mahbub ve muhib olan 
insanlar ı dirilmemek üzere öldürmekle, ebedî bir muhabbet  için yaratm ış 
iken, ebedî bir adâvetle gücendirmek olamaz ve kabil de ğildir! Belki, ba şka 
bir ebedî âlemde mesûdâne ya şamas ı hikmetiyle bu dünyada çal ışmak ve 
onu kazanmak için gönderilmi ştir. Ve insana tecellî eden isimlerin, bu fâni ve 
kısa hayattaki cilveleriyle âlem-i bekâda  onlar ın aynas ı olan insanlar ın, ebedî 
cilvelerine mazhar olacaklar ına işaret ederler.
Evet, ebedînin sâd ık dostu ebedî olacak. Ve bâkînin ayna-y ı zîşuuru 
bâkî  olmak lâz ım gelir.  Hayvanlar ın ruhlar ı  bâkî  kalacağını ve Hüdhüd-ü 
Süleymanî  (aleyhisselâm)  ve Neml ’i.. ve Nâka-y ı  Salih (aleyhisselâm)  ve Kelb-i As-
hab- ı Kehf  gibi baz ı efrad- ı mahsûsa hem ruhu, hem cesediyle bâki âleme gi-
deceği ve her bir nev’in aras ıra istimâl için birtek cesedi bulunaca ğı, rivâyet-i 
sahihadan1 anlaşılmakla beraber; hikmet  ve hakikat, hem rahmet  ve rubûbi-
yet  öyle iktiza ederler…
Ey Kâdir-i Kayyûm !
Bütün zîhayat , zîruh, zîşuur, senin mülkünde, yaln ız senin kuvvet ve kud-
retinle ve ancak senin irade ve tedbirinle ve rahmet  ve hikmetinle, rubûbiye-
tinin emirlerine teshîr ve f ıtrî vazifelerle tavzif  edilmişler.. ve bir k ısm ı, insan ın 
kuvveti ve galebesi için de ğil, belki f ıtraten insan ın zaaf ı ve aczi için rahmet 
1 Bkz.: el-Be ğavî, Meâlimü’t-tenzîl 3/154; Ebu’s-Suûd, Tefsîru Ebi’s-Suûd  5/212; el-Âlûsî, Rûhu’l-
meânî  15/226.454  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
taraf ından ona musahhar olmu şlar.. ve lisân- ı hâl  ve lisân- ı kâl  ile Sâni ’lerini 
ve Mâbud ’lar ını kusurdan, şerikten takdis  ve nimetlerine şükür  ve hamd  ede-
rek, her biri ibadet -i mahsûsas ını yap ıyorlar.
Ey şiddet-i zuhurundan gizlenmi ş  ve ey azamet-i kibriyâs ından 
perdelenmi ş olan Zât- ı Akdes !
Bütün zîruhlar ın tesbihat ıyla seni takdis  edip, niyet edip ْīَĨ َאĺ َכَĬَאéْ×ُø 
1
ٍّĹَè ْءٍĹَü َّģכُ אءِƯĩْĤا َīِĨ َģَđَä diyorum.
Yâ Rabbe’l-âlemîn ! Yâ İlâhe’l-evvelîne ve’l-âhirîn ! Yâ Rabbe’s-se-
mâvâti ve’l-aradîn !
Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın tâlimiyle ve Kur’ân- ı Hakîm  ’in der-
siyle anlad ım ve iman ettim ki:
Nas ıl semâ, fezâ, arz , berr ve bahr, şecer, nebat, hayvan ; efrâd ıyla, ecza-
sıyla, zerrât ıyla seni biliyorlar, tan ıyorlar ve varl ığına ve birli ğine şehâdet  ve 
delâlet  ve işaret ediyorlar. Öyle de kâinat ın hülâsas ı  olan zîhayat  ve zîhayat ın 
hülâsas ı olan insan  ve insan ın hülâsas ı olan enbiyâ , evliya , asfiya nın hülâsa-
sı olan kalblerinin ve ak ıllar ının müşahedât ve ke şfiyât  ve ilhamât  ve istih-
racât ıy la yüzer icmâ ve yüzer tevâtür  kuvvetinde bir kat’iyetle, senin vücûb-u 
vücûd una ve senin vahdâniyet  ve ehadiyet ine şehâdet edip ihbar ediyorlar, 
mucizât  ve kerâmât  ve yakînî burhan lar ıyla haberlerini isbat ediyorlar.
Evet kalblerde, perde-i gayb da ihtar edici bir Zât’a bakan hiçbir hât ırât- ı 
gaybiye.. ve ilham edici bir Zât’a bakt ıran hiçbir ilhâmât- ı sâd ıka.. ve hak-
kalyakîn  suretinde s ıfât- ı kudsiye ve esmâ-y ı hüsnâ nı keşfeden hiçbir itikad- ı 
yakîne.. ve enbiyâ  ve evliyada bir Vâcibü’l-vücûd ’un envâr ını aynelyakîn  ile 
müşâhede eden hiçbir nurânî kalb.. ve asfiya  ve s ıddîkînde, bir Hâl ık -ı külli 
şey ’in âyât- ı vücûbunu ve berâhîn-i vahdetini ilmelyakîn  ile tasdik eden, is-
bat eden hiçbir münevver ak ıl yoktur ki; senin vücûb-u vücûduna ve s ıfât- ı 
kudsiyene ve senin vahdetine  ve ehadiyet ine ve esmâ-y ı hüsnâ na şehâdet  
etmesin, delâleti bulunmas ın ve işareti olmas ın…
Ve bilhassa, bütün enbiyâ  ve evliya  ve asfiya  ve s ıddîkînin imam ı ve re-
isi ve hülâsas ı olan Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın ihbar ını tasdik eden 
hiçbir mucizât- ı bâhiresi ve hakkaniyetini gösteren hiçbir hakikat-i âliyesi.. 
ve bütün mukaddes ve hakikatli kitaplar ın hülâsatü’l-hülâsas ı olan Kur’ân- ı 
1 Ey canl ı olan her şeyi sudan yaratan Zât! Sen ne yücesin!MÜNÂCÂT   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------    455
Mu’cizü’l-Beyân’ ın hiçbir âyet-i tevhidiye-i kât ıası ve mesâil-i imaniyeden hiç-
bir mesele-i kudsiyesi yoktur ki, senin vücûb-u vücûduna ve kudsî s ıfatlar ına 
ve senin vahdetine  ve ehadiyetine ve esmâ ve s ıfât ına şehâdet  etmesin ve 
delâleti olmas ın ve işareti bulunmas ın...
Hem nas ıl ki bütün o yüz binler muhbir-i sâd ıklar, mucizâtlar ına ve kerâ-
mâtlar ına ve hüccetlerine istinad ederek, senin varl ığına ve birli ğine şehâdet  
ederler. Öyle de her şeye muhît  olan Arş-ı Âzam’ ın külliyât- ı umûrunu idare-
den, ta kalbin gayet gizli ve cüz’î hât ırât ını ve arzular ını ve dualar ını bilmek 
ve işitmek ve idare  etmeye kadar cereyan eden rubûbiyetinin derece-i ha ş-
metini ve gözümüz önünde hadsiz muhtelif e şyay ı birden îcad  eden; hiçbir fiil 
bir fiile, bir i ş bir işe mâni olmadan; en büyük bir şeyi en küçük bir sinek gibi 
kolayca yapan kudretinin derece-i azametini icmâ ile, ittifak ile ilân ve ihbar ve isbat ediyorlar.
Hem nas ıl ki bu kâinat ı, zîruha hususan insana mükemmel bir saray 
hükmüne getiren.. ve cennet i ve saadet-i ebediyeyi cin ve inse ihzâr eden.. 
ve en küçük bir zîhayat ı unutmayan.. ve en âciz bir kalbin tatminine ve tal-
tifine çal ışan rahmetinin hadsiz geni şliğini ve zerrâttan ta seyyârâta kadar 
bütün envâ- ı mahlûkat ı emirlerine itaat ettiren ve teshîr ve tavzif  eden hâki-
miyetinin nihâyetsiz vüs’atini haber vererek, mucizât ve hüccetleriyle isbat ederler. Öyle de kâinat ı, eczalar ı adedince risaleler içinde bulunan bir kitab- ı 
kebîr  hükmüne getiren ve Levh-i Mahfuz ’un defterleri olan İmam- ı Mübîn 
ve Kitab- ı Mübîn’de bütün mevcudât ın bütün sergüze ştlerini kaydedip ya-
zan.. ve umum çekirdeklerde umum a ğaçlar ının fihristlerini ve programlar ını 
ve zîşuurun ba şlar ında bütün kuvve-i hâf ızalarda sahiplerinin tarihçe-i ha-
yatlar ını yanl ışsız, muntazaman yazd ıran ilminin her şeye ihatas ına.. ve her 
bir mevcûda çok hikmetleri takan, hatta her bir a ğaçta meyveleri say ısınca 
neticeleri verdiren.. ve her bir zîhayatta âzâlar ı, belki eczalar ı ve hüceyrât-
lar ı adedince maslahatlar ı takip eden.. hatta insan ın lisan ını çok vazifelerde 
tavzif  etmekle beraber, taamlar ın tatlar
ı adedince zevkî olan mizanc ıklar ile 
teçhîz ettiren hikmet -i kudsiyenin her bir şeye şümûlüne.. hem bu dünyada 
numûneleri görülen celâlî ve cemâlî isimlerinin tecellileri daha parlak bir surette ebedü’l-âbâdda devam edece ğine.. ve bu fâni âlemde numûneleri 
müşâhede edilen ihsânât ının daha şâşaal ı bir surette dâr- ı saadette istim-
rar ına ve bekâs ına.. ve bu dünyada onlar ı gören mü ştâklar ın ebedde dahi 
refâkatlerine ve beraber bulunmalar ına bilicmâ, bilittifak şehâdet  ve delâlet  
ve işaret ederler.456  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Hem yüzer mucizât- ı bâhiresine ve âyât- ı kât ıasına istinaden, ba şta Re-
sûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm)  ve Kur’ân- ı Hakîm ’in olarak, bütün ervâh- ı 
neyyire ashab ı olan enbiyâlar ve kulûb-u nurâniye aktâb ı olan evliyalar ve 
ukûl-ü münevvere erbab ı olan asfiyalar, bütün suhuf ve kütüb-ü mukaddese-
de, senin çok tekrar ile etti ğin vaadlerine ve tehditlerine istinaden.. ve senin 
kudret ve rahmet  ve inâyet ve hikmet  ve celâl  ve cemâlin gibi kudsî s ıfatlar ına 
ve şe’nlerine ve izzet-i celâline ve saltanat -ı rubûbiyetine itimaden.. ve ke ş-
fiyât ve mü şahedât ve ilmelyakîn itikatlar ıyla saadet-i ebediyeyi cin ve inse 
müjdeliyorlar ve ehl-i dalâlet  için cehennem  bulundu ğunu haber verip ilân 
ediyorlar ve iman edip şehâdet  ediyorlar.
Ey Kadîr -i Hakîm ! Ey Rahmân -ı Rahîm ! Ey Sâd ıku’l-va’di’l-Kerîm ! 
Ey izzet ve azamet ve celâl  sahibi Kahhâr- ı Zülcelâl!
Bu kadar sâd ık dostlar ını ve bu kadar vaadlerini ve bu kadar s ıfât ve 
şuûnât ını tekzip edip, saltanat -ı rubûbiyetinin kat’î mukteziyât ını ve sevdi ğin 
ve onlar dahi seni tasdik ve itaatle kendilerini sana sevdiren hadsiz makbûl ibâd ının hadsiz dualar ını ve dâvâlar ını reddederek, küfür  ve isyan ile ve seni 
vaadinde tekzip etmekle senin azamet-i kibriyâna dokunan ve izzet-i celâline dokunduran ve ulûhiyetinin haysiyetine ili ş
en ve şefkat-i rubûbiyetini müte-
essir eden ehl-i dalâlet  ve ehl-i küfrü, ha şrin inkâr ında tasdik etmekten yüz bin 
derece mukaddessin ve hadsiz derece münezzeh ve âlîsin. Böyle nihâyetsiz bir zulümden, bir çirkinlikten, senin nihâyetsiz adaletini ve cemâlini ve rah-
metini takdis  ediyorum. 
1ًاóĻِ×כَ ًّاĳُĥُĐ نَĳُĤĳُĝَĺ َّאĩَĐ ĵٰĤَאđَÜوَ ُįَĬَאéْ×ُø âyetini, vücudu-
mun bütün zerrât ı adedince söylemek istiyorum.
Belki, senin o sâd ık elçilerin ve do ğru dellâl -ı saltanat ının hakkalyakîn, 
aynelyakîn, ilmelyakîn suretinde senin uhrevî rahmet  hazinelerine ve âlem-i 
bekâda  ihsânât ının definelerine ve dâr- ı saadette tamam ıyla zuhur eden güzel 
isimlerinin harika güzel cilvelerine şehâdet , işaret, beşaret ederler.. ve bütün 
hakikatlerin mercii ve güne şi ve hâmîsi olan Hak  isminin  en büyük bir 
şuâ ı, bu hakikat-i ekber-i ha şriye olduğunu –iman ederek– senin ibâd ına ders 
veriyorlar.
Ey Rabbü’l-enbiyâ ve’s-s ıddîkîn!
Bütün onlar senin mülkünde, senin emrin ve kudretinle, senin irade ve ted-
birinle, senin ilmin ve hikmetinle musahhar ve muvazzaft ırlar. Takdis, tekbir ,
1 “Allah onlar ın, iddialar ından münezzehtir, son derece yücedir, uludur.” ( İsrâ sûresi, 17/43) .MÜNÂCÂT   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------    457
tahmid, tehlil ile küre-i arz ı bir zikirhâne-i âzam, bu kâinat ı bir mescid-i ekber 
hükmünde göstermi şler.
Yâ Rabbî ve yâ Rabbe’s-semâvâti ve’l-aradîn! Yâ Hâl ıkî ve yâ Hâ-
lık -ı külli şey!
Gökleri y ıldızlar ıyla, zemini mü ştemilât ıyla ve bütün mahlûkat ı bü-
tün keyfiyât ıyla teshir  eden kudretinin ve iradetinin ve hikmetinin ve 
hâkimiyetinin ve rahmetinin hakk ı için, nefsimi bana musahhar eyle ve 
matlubumu bana musahhar k ıl!.. Kur’ân’a ve imana hizmet için insanla-
rın kalblerini Risale-i Nur ’a musahhar yap!.. Ve bana ve ihvan ıma iman- ı 
kâmil ve hüsn-ü hâtime ver!.. Hazreti Mûsâ (aleyhisselâm) ’a denizi ve Hazreti 
İbrahim (aleyhisselâm) ’a ateşi ve Hazreti Dâvud (aleyhisselâm) ’a dağı, demiri ve 
Hazreti Süleyman (aleyhisselâm) ’a cinni ve insi ve Hazreti Muhammed (aley-
hissalâtü vesselâm) ’a şems ve kameri teshîr etti ğin gibi, Risale-i Nur’a kalbleri 
ve ak ıllar ı musahhar k ıl!.. Ve beni ve Risale-i Nur Talebelerini nefis ve 
şeytan ın şerrinden ve kabir azab ından ve cehennem  ateşinden muhafaza 
eyle ve Cennetü’l-Firdevs’te mesûd k ıl! Âmîn, âmîn, âmîn…
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
2َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤا أَنِ ْħُıĺٰĳْĐدَ ُóِìوَاٰ
f
Kur’ân’dan ve münâcât- ı nebeviye olan Cev şenü’l-Kebîr’den ald ığım bu 
dersimi, bir ibadet -i tefekküriye olarak Rabb-i Rahîm’imin dergâh ına arz et-
mekte kusur etmi şsem, kusurumun aff ı için Kur’ân’ ı ve Cevşenü’l-Kebîr’i şe-
faatçi ederek rahmetinden aff ımı niyaz ediyorum.
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )
2 “Dualar ı ‘el-Hamdü lillâhi Rabbi’l-âlemîn’ (Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.) diye sona erer.” 
(Yûnus sûresi, 10/10 ).458  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Fihrist
BİRİNCİ LEM’A  .............................................................................................................................. .......................... 2
Hazreti Yûnus (aleyhisselâm) ’ın münâcât- ı meşhûresi olan
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ َכَ۠Ĭَאéْ×ُø َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź أَنْ َאتِĩُĥُّčĤا ĹِĘ َאدٰىĭَĘ
âyetinin bir s ırr- ı mühimmini ve bir hakikat-i azîmesini beyân ederek; her bir 
insan, bu dünyada, Hazreti Yûnus (aleyhisselâm) ’ın bulundu ğu vaziyette –fakat 
büyük mikyasta– oldu ğunu beyân eder. Hazreti Yûnus (aleyhisselâm) ’a “hut, de-
niz, gece” ne ise; her insan için nefsi, dünyas ı, istikbâli de odur.
İKİNCİ LEM’A  .............................................................................................................................. .............................. 6
Hazreti Eyyûb (aleyhisselâm) ’ın münâcât- ı meşhûresini beyân eder.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
2َīĻِĩِèَّاóĤا ُħَèأَرْ َÛْĬوَأَ ُّóُّąĤا َĹِĭَّùَĨ ĹِّĬأَ ưįَّÖرَ َאدٰىĬ إِذْ
âyetinin mühim bir s ırrını ve azîm bir hakikatini “Be ş Nükte” ile tefsir edip, 
bütün musîbetzedelere mânevî bir tiryak ve gayet nâfi’ bir ilâç hükmünde bir risaledir. Bu risale, maddî musîbetleri, ehl-i îmân için musîbetlikten ç ıkar ıyor. 
As ıl ehemmiyetli musîbet, kalbe ve rûha gelen dalâlet musîbetleri oldu ğunu 
beyân etti ği gibi; musîbetzedelerin ömür dakikalar ı ehl-i sab ır ve şükür hak-
kında ibâdet saatleri hükmüne geçip şekvâ kap ısını kapar, dâimâ şükür kap ı-
sını açar bir risaledir.
1 “Sonra karanl ıklar içinde şöyle yakarm ıştı: “Yâ Rabbî! Sensin İlâh, Senden ba şka yoktur ilâh. 
Sübhans ın, bütün noksanlardan münezzehsin, Yücesin. Do ğrusu kendime zulmettim, yaz ık ettim. 
Aff ını bekliyorum Rabbim!” (Enbiyâ sûresi, 21/87).
2 “Yâ Rabbî, bu dert bana iyice dokundu. Sen merhametlilerin en merhametli olan ısın.” diye niyaz 
etmişti.” (Enbiyâ sûresi, 21/83).
ÜÇÜNCÜ LEM’A  .............................................................................................................................. .................. 18
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ُħُכْéْĤا ُįَĤ ُۘįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ
âyetinin mühim iki hakikatini, 2ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ ..ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ olan meşhur 
iki cümlenin ifade ettikleri iki hakikat-i mühimme ile tefsir ediyor. Bekâ için 
halk edilen ve bekâya â şık olan rûh-u insanî, Bâkî-i Zülcelâl’e kar şı münâse-
bet-i hakikiyesini bilse, fânî ömrünü bâkî bir ömre tebdil eder. Saniyeleri se-neler hükmüne geçti ğini ve Bâkî-i Zülcelâl’i tan ımayan rûh-u insan ın seneleri, 
saniyeler hükmünde oldu ğunu beyân edip isbât eden k ıymettar bir risaledir. 
Fenây ı fenâ gören ve bekây ı merak edenler, bu risaleyi merakla okumal ı.
DÖRDÜNCÜ LEM’A ............................................................................................................................... .......25
Minhâcü’s-Sünne nâm ında gayet mühim bir risaledir. Ehl-i Şîa ve Ehl-i 
Sünnet mâbeyninde en mühim bir mesele-i ihtilâfiye olan mesele-i imameti gayet vâz ıh ve kat’î bir sûrette hall ü fasleder.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 رَؤُۧفٌ َīĻِĭِĨْËُĩْĤِאÖ ْħْכُĻَĥَĐ ٌÿĺِóَè ْħُّÝِĭَĐ َאĨ ِįْĻَĥَĐ ٌ۬õĺِõَĐ ْħِכُùُęْĬأَ ْīِĨ لٌĳُøرَ ْħאءَכُƯä ْïَĝَĤ
3ِħĻِčَđْĤا ْشِóَđْĤا رَبُّ َĳُİوَ ُÛْĥَכَّĳَÜ ِįْĻَĥَĐ َۘĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰ۬ųا َĹِ×ْùَè ْģُĝَĘ ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ ٌ۝ħĻِèرَ
4ĵٰÖْóُĝْĤا ĹِĘ َدَّةَĳَĩْĤا َّźإِ ًاóْäأَ ِįْĻَĥَĐ ْħُכُĥْئَøأَ Ưź ْģُĜ
âyât- ı azîmenin çok hakâik-i azîmesinden iki büyük hakikatini “Dört Nükte” 
ile tefsir ediyor. Bu risale, Ehl-i Sünnet ve Cemaate, hem Alevîlere gayet k ıy-
mettar ve menfaattard ır; hakikaten Minhâcü’s-Sünne’dir. Sünnet-i seniyye-
nin yolunu, o meselede tam beyân eder.
1 “O’nun vechi (Zât ı), hariç her şey yok olacakt ır. Hüküm O’nundur ve hepiniz O’nun huzuruna götü-
rüleceksiniz.” (Kasas sûresi, 28/88 )
2 Ey Kendinden ba şka her şeyin fânî oldu ğu tek Bâkî!
3 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onlar ın üzerine titrerken) onlar halâ senden ve yolundan yüz çevirecek olur-
larsa de ki: Bana (yard ımc ı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan ba şka hiçbir ilâh yoktur. Ben O’na 
dayand ım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinat ın, bütün varl ıklar ın idare merkezi olan) Büyük Ar ş’ın 
Rabbi, (bütün kâinat ın mutlak Sultan ı, bütün varl ıklar ın yegâne s ığınağı, besleyip ya şatan ı, koruyup 
gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129)
4 “De ki: Ben bu risalet ve ir şad hizmetinden ötürü, sizden akrabal ık sevgisinden ba şka bekledi ğim hiçbir 
karşılık yoktur.” ( Şûrâ sûresi, 42/23)460  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
BEŞİNCİ LEM’A  ............................................................................................................................... ................... 39
1(*)2ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè âyetinin gayet mühim bir hakikatini on be ş mer-
tebe ile beyân edecek bir risale olacakt ı. Fakat hakikat ve ilimden ziyâde, zikir 
ve tefekkür ile münâsebettar oldu ğundan şimdilik tehir edildi. Çendan On 
Birinci Lem’a olan “Mirkâtü’s-Sünne ve Tiryâku Maraz ı’l-Bid’a” nâm ındaki 
gayet mühim bir risale Be şinci Lem’a nâm ıyla bidâyeten yaz ılm ıştı. Fakat o 
risale, on bir nükte-i mühimmeye ink ısam ettiğinden On Birinci Lem’a’ya gir-
di. Beşinci Lem’a aç ıkta kald ı.
ALTINCI LEM’A ............................................................................................................................... .................... 40
3(*)4ِħĻِčَđْĤا ِّĹِĥَđْĤا ِّٰųِאÖ َّźإِ َّةَĳُĜ َźوَ ْلَĳَè َź cümlesinin  ifade ettiği çok âyât ın 
mühim hakikatini yine on be ş-yirmi mertebe-i fikriye ile beyân edecek bir ri-
sale olacakt ı. Bu Lem’a da, Be şinci Lem’a gibi, nefsimde hissetti ğim ve hare-
kât- ı rûhiyemde zikir ve tefekkürle mü şâhede etti ğim mertebeler oldu ğundan, 
ilim ve hakikatten ziyâde zevk ve hâle medâr olmak cihetiyle, hakikat lem’a-lar ı içinde de ğil, belki âhirlerinde yaz ılmas ı münasip görüldü.
YEDİNCİ LEM’A
 .............................................................................................................................. .................... 41
Sûre-i Feth’in âhirinde
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َīĻِĝِّĥَéُĨ َۙīĻِĭِĨاٰ ُّٰųا ـאءَƯü إِنْ َامَóَéْĤا َïِåْùَĩْĤا َّīُĥُìْïَÝَĤ ِّۚěَéْĤِאÖ َאĺُّؤْóĤا ُįَĤĳُøرَ ُّٰųا َقَïَĀ ْïَĝَĤ
 َĳُİـًא۝×ĺِóَĜ ًאéْÝَĘ ِכَĤذٰ دُونِ ْīِĨ َģَđَåَĘ اĳُĩَĥْđَÜ ْħَĤ َאĨ َħِĥَđَĘ نَۘĳُĘَאíَÜ َź َۙīĺِóِّāَĝُĨوَ ْħَـכُøرُؤُۧ
1 (*) Hazreti Üstad ımız Yirmi Dokuzuncu Arabî Lem’a’n ın Alt ınc ı Bâb ı’nın hâşiyesinde bu iki cümle 
hakk ında: “Bu iki mübarek kelâm ın merâtibi, ilimden ziyâde fikir ve zikir oldu ğundan, Arabî zikredil-
di...” diye beyânda bulunmaktad ır. ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè âyetinin hakikatine dair 4. Şua olarak Hasbiye 
Risalesi nam ıyla Türkçe telif edilmi ştir.
Hz. Üstad ın Hizmetkârlar ı
2 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173).
3 (*) Hazreti Üstad ımız Yirmi Dokuzuncu Arabî Lem’a’n ın Alt ınc ı Bâb ı’nın hâşiyesinde bu iki cümle 
hakk ında: “Bu iki mübarek kelâm ın merâtibi, ilimden ziyâde fikir ve zikir oldu ğundan, Arabî zikredil-
di...” diye beyânda bulunmaktad ır. ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè âyetinin hakikatine dair 4. Şua olarak Hasbiye 
Risalesi nam ıyla Türkçe telif edilmi ştir.
Hz. Üstad ın Hizmetkârlar ı
4 “Hareket ve güç, ancak yüceler yücesi ve pek büyük olan Cenâb- ı Hakk’ ın dilemesi ile olur.” 
Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem)  bu sözün, cennet hazinelerinden bir hazine oldu ğunu 
bildirmiştir. Bkz.: Buhârî, meğâzî 38, deavât  51, 68,  kader  7; Müslim, zikir 44-46.FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    461
 ٌïَّĩَéُĨًا۝ïĻِıَü ِّٰųِאÖ ĵٰęوَכَ ۪ۘįِّĥכُ ِīĺِّïĤا ĵَĥَĐ َهُóِıْčُĻِĤ ِّěَéْĤا ِīĺوَدِ ٰىïُıْĤِאÖ ُįَĤĳُøرَ َģَøأَرْ ِۤيñَّĤا
 ًŻْąَĘ نَĳُĕَÝْ×َĺ ًاïَّåُـø ًאđرُכَّ ْħُıĺٰóَÜ ْħُıَĭْĻَÖ אءُƯĩَèرُ َّאرِęْכُĤا ĵَĥَĐ َّاءُïِـüأَ ưįَđَĨ َīĺِñَّĤوَا ِّٰۘųا لُĳُøرَ
 ْħُıُĥَáَĨوَ ۛ ِۚÙĺْرٰĳَّÝĤا ĹِĘ ْħُıُĥَáَĨ ِכَĤذٰ دِۘĳُåُّùĤا ِóَàأَ ْīِĨ ْħِıِİĳُäوُ ĹِĘ ْħُİَאĩĻِـø ًא۬ĬَاĳْĄوَرِ ِّٰųا َīِĨ
 ُّرَّاعَõĤا ُÕِåْđُĺ ۪įِĜĳُـø ĵٰĥَĐ ٰىĳَÝْøَאĘ َċَĥْĕَÝْøَאĘ َאٰزَرَهُĘ َهُÉْĉَü َجَóْìأَ َرْعٍõכَ ۛ ِۗģĻِåْĬِْŸا ĹِĘ
1ًאĩĻِčَĐ ًاóْäوَأَ َةًóِęْĕَĨ ْħُıْĭِĨ َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ُّٰųا َïَĐوَ َّאرَۘęْכُĤا ُħِıِÖ َċĻِĕَĻِĤ
olan üç âyet-i azîmeden on vücûh-u i’câziyeden yaln ız ihbâr- ı bilgayb vechin-
den sekiz ihbârât- ı gaybiyeyi beyân ediyor; şu üç âyet, tek ba şıyla bir mucize-i 
bâhire oldu ğunu isbât ediyor. Tetimmesinde,
 َīُùَèوَ َۚīĻِéِĤَّאāĤوَا اءِƯïَıُّýĤوَا َīĻِĝĺِّïِّāĤوَا َīĻِّĻِ×َّĭĤا َīِĨ ْħِıْĻَĥَĐ ُّٰųا َħَđْĬأَ َīĺِñَّĤا َďَĨ ٰۤئِכَĤُۨوÉَĘ
2ًאĝĻِĘرَ ٰۤئِכَĤأُۨو
âyetinin mühim bir nükte-i i’câziyesini, Sûre-i Feth’in âhirindeki âyetin ayn ı 
ihbâr- ı gaybîsi nev’inden, gaybî ihbârlar ına işaret eder.
Hâtimesinde, Kur’ân- ı Hakîm’in tevâfukât cihetinde i’câzî nüktelerinden 
gayet parlak bir nükte-i i’câziyesini beyân edip; Kur’ân Fatiha’da, Fatiha Bes-mele’de, Besmele Elif Lâm Mîm’de bir cihette dercedildi ğini beyân ediyor.
Hem en münte şir ve mütedâvil derkenar Mushaflarda Lafzullah’ ın tevâ-
fukât- ı latîfe-i i’câziyesinden birisi şudur ki: Sayfan ın âhirki sat ırının yukar ı 
kısm ında bütün Kur’ân’da seksen ve a şağı kısm ında yine Lafza-y ı Celâl bir-
biri üstünde seksen olup tevâfuk ederek gelmesi ve sayfalar arkas ında tam 
muvafakatla birbirini göstermesi, âdetâ seksen adetten bir tek Lafza-y ı Celâl 
tezâhür etmesi... hem âhirki sat ırın tam ortas ında elli be ş ve başında yirmi 
beş, beraber yine seksen ederek; bu seksen, o iki seksene seksenlikte tevâfuk 
1 “Allah, Resûlünün rüyas ını elbette do ğru ç ıkaracakt ır. İnşaallah siz kiminiz ba şını tıraş ettirmiş, kiminiz 
saçlar ını kısaltm ış olarak, Mescid-i Haram’a korkmaks ızın tam bir güvenlik içinde gireceksiniz. Ama 
Allah sizin bilemedi ğiniz şeyleri bildi ğinden ondan önce, yak ın bir zafer nasip etti. Bütün dinlere üstün 
kılmak için Resûlünü hidâyet ve hak dinle gönderen O’dur. Buna şahit olarak Allah yeter. Muhammed 
Allah’ ın resûlüdür. Onun beraberindeki müminler de kâfirlere kar şı şiddetli olup kendi aralar ında şef-
katlidirler. Sen onlar ı rükû ederken, secde ederken, Allah’tan lütuf ve r ıza ararken görürsün. Onlar ın 
alâmeti, yüzlerindeki secde izi, secde ayd ınlığıdır. Bunlar, Tevrattaki s ıfatlar ı olup İncîldeki meselleri 
ise şöyledir: Öyle bir ekin ki filizini ç ıkarm ış, sonra da onu kuvvetlendirmi ş, derken kal ınlaşmış da 
art ık gövdesi üzerinde do ğrulmuş. Öyle ki ekicilerin ho şuna gider, kâfirleri de öfkelendirir. İşte böylece 
Allah, onlar gibi iman edip makbul ve güzel i şler yapanlara bir ma ğfiret ve büyük bir mükâfat haz ırla-
mıştır.” (Fetih sûresi, 48/27-29)
2 “(Kim Allah’a ve Resûlüne itaat ederse) i şte onlar, Allah’ ın nimetlerine mazhar etti ği nebîler, s ıddîkler, 
şehidler, salih ki şilerle beraber olacaklard ır. Bunlar ne güzel arkada şlar!” (Nisâ sûresi, 4/68-69)462  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
ettikleri gibi, iki yüz k ırk tevâfukât- ı latîfe yaln ız sayfan ın âhirki sat ırlar ında 
bulunmas ı gösteriyor ki; Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın hem âyât ı, hem kelimât ı, hem 
hurûfât ı her biri, ayr ı ayr ı medâr- ı i’câz olduklar ı gibi, kelimât ın nak ışlar ı ve 
hatlar ı dahi ayr ı bir şu’le-i i’câza mazhar oldu ğunu beyân eder.
SEKİZİNCİ LEM’A  .............................................................................................................................. .............58
Kerâmet-i Gavsiye Risalesi’dir. Sikke-i Tasdîk-i Gaybî mecmûas ında ve 
teksir Lem’alar mecmûas ında neşredilmiştir.
DOKUZUNCU LEM’A  .............................................................................................................................. ...58
Teksir Lem’alar mecmûas ında neşredilmiştir.
ONUNCU LEM’A  .............................................................................................................................. ................. 59
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ưįَĭْĻَÖوَ َאıَĭْĻَÖ أَنَّ ْĳَĤ َدُّĳَÜ ءٍۚĳưø ْīِĨ ْÛَĥِĩَĐ َאĨوَ ًاۚóَąْéُĨ ٍóْĻَì ْīِĨ ْÛَĥِĩَĐ َאĨ ٍ÷ْęَĬ ُّģכُ ُïِåَÜ ْمَĳَĺ
1َאدِ×ِđْĤِאÖ رَؤُۧفٌ ُّٰųوَا ُۘįَùْęَĬ ُّٰųا ُħِّرُכُñَéُĺوَ ًاۘïĻِđَÖ ًاïَĨأَ
âyetinin bir s ırrını, hizmet-i Kur’âniye’de arkada şlar ımın beşeriyet muktezâs ı 
olarak sehiv ve hatalar ının neticesinde yedikleri şefkat tokatlar ını2 beyân et-
mekle tefsir ediyor.
Evet bu risale, iki k ısım olarak yaz ılm ış. Birinci k ısımda; has ve sâd ık 
Kur’ân hizmetkârlar ının sehiv ve hatalar ı neticesinde yedikleri tenbihkârâne 
şefkat tokatlar ı; ikinci k ısımda, zâhirî dost ve kalbi muar ız olanlar ın bilerek 
verdikleri zarara mukâbil, zecirkârâne yedikleri tokatlar ından bahsedilecekti. 
Fakat lüzumsuz baz ılar ın hat ırlar ını rencide etmemek için, yüzer hâdisâttan 
birinci k ısm ın yaln ız on beş adedinden bahsedildi. İkinci k ısım şimdilik ya-
zılmad ı. Tokat yiyen, kendi imza ve tasdiki taht ında, kabul ederek yazm ıştır. 
Ben beş tokat yedim, yazd ım. Nefsim gibi telâkki etti ğim Abdülmecid ile 
Hulûsi’ye vekâleten yazd ım. Ötekilerin bir k ısm ı kendileri yazd ılar; bir k ısm ı, 
hakk ında yaz ılan ı gördüler, kabul ettiler. Nümûne nev’inden olarak onlarla 
iktifâ ettik. Yoksa hâdisât çoktur. Bununla katiyen kanaatimiz gelmi ştir ki; bu 
1 “Gün gelir, her şah ıs (dünyada iken) hay ır ad ına ne işlemişse önünde haz ır bulur; kötülük ad ına ne 
işlemişse de. İster ki, o kötülükle kendisi aras ında upuzun bir mesafe olsun! Allah, sizi Kendisi’ne kar şı 
gelmekten sak ınd ırıyor. Allah, kullar( ın)a pek çok ac ıyand ır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/30)
2 Bkz.: Şûrâ sûresi, 42/30. Ayr ıca ehl-i îmân ın hükmen küçük hatalar ı, onlar ın çabuk temizlenmesi için 
kısmen dünyada ve süraten verildi ğine dair bkz.: Tirmizî, zühd  57; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  
2/287, 450.FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    463
hizmetimizde ba şıboş değiliz. Mühim bir nazar alt ınday ız ve dikkatli bir inâ-
yet nazar ınday ız ve kuvvetli h ıfz u himayet taht ınday ız.
O risalenin âhirinde, 1ُومُïَĺ ُóْęْכُĤوَا ُومُïَĺ َź ُħْĥُّčĤاَ sırrına dâir mühim bir haki-
kat beyân edilerek, hizmetimize zulüm nev’inden ili şen mülhidler, bu dünyada 
tokad ını yiyecekler ve k ısmen yediklerini; ve z ınd ıka ve dalâlet hesab ına ilişen-
ler çabuk tokat yemeyip tehir edildi ğinin sebep ve hikmetini beyân ediyor.
ON BİRİNCİ LEM’A  .............................................................................................................................. ...........71
“Mirkâtü’s-Sünne ve Tiryâku Maraz ı’l-Bid’a” nâm ıyla gayet mühim bir 
risaledir.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 رَؤُۧفٌ َīĻِĭِĨْËُĩْĤِאÖ ْħْכُĻَĥَĐ ٌÿĺِóَè ْħُّÝِĭَĐ َאĨ ِįْĻَĥَĐ ٌ۬õĺِõَĐ ْħِכُùُęْĬأَ ْīِĨ لٌĳُøرَ ْħאءَכُƯä ْïَĝَĤ
2ِħĻِčَđْĤا ْشِóَđْĤا رَبُّ َĳُİوَ ُÛْĥَכَّĳَÜ ِįْĻَĥَĐ َۘĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰ۬ųا َĹِ×ْùَè ْģُĝَĘ ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ ٌ۝ħĻِèرَ
3ُّٰųا ُħْכُ×ِ×ْéُĺ ĹِĬĳُđِ×َّÜَאĘ َّٰųا نَĳُّ×ِéُÜ ْħُÝْĭכُ إِنْ ْģُĜ
âyetlerinin gayet mühim iki hakikatini “On Bir Nükte” ile tefsir ediyor.
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ............................. 72
4ٍïĻِıَü ِÙِאئَĨ ُóْäأَ ُįَĥَĘ ĹِÝَّĨأُ َאدِùَĘ َïْĭِĐ ĹِÝَّĭُùِÖ َّכَùَĩَÜ ْīَĨ
hadîs-i şerifinin s ırrını beyân ediyor.
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. ................................ 73
İmam Rabbânî (kuddise sirruh) , “Sünnet-i seniyyenin ittibâ ı; en haşmetli, en 
letâfetli, en emniyetli tarîkatt ır.” demesine dâirdir.
1 “Zulüm devam etmez, küfür devam eder.” Bkz.: el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  2/107. Ayr ıca “Allah Teâlâ, 
zalime biraz f ırsat tan ır, amma bir de yakalad ı m ı art ık paçay ı kurtaramaz.” anlam ındaki hadis için bkz.: 
Buhârî, tefsîru sûre (11)  5; Müslim, birr 62; Tirmizî, tefsîru sûre (8)  11.
2 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onlar ın üzerine titrerken) onlar halâ senden ve yolundan yüz çevirecek olur-
larsa de ki: Bana (yard ımc ı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan ba şka hiçbir ilâh yoktur. Ben O’na 
dayand ım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinat ın, bütün varl ıklar ın idare merkezi olan) Büyük Ar ş’ın 
Rabbi, (bütün kâinat ın mutlak Sultan ı, bütün varl ıklar ın yegâne s ığınağı, besleyip ya şatan ı, koruyup 
gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129)
3 “De ki; Ey insanlar, e ğer Allah’ ı seviyorsan ız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmran 
sûresi, 3/31 ).
4 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  5/315; İbni Adiyy, el-Kâmil  2/327; el-Beyhakî, ez-Zühd  s.118.464  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Üçüncü Nükte  ................................................................................................................. 73
Sünnet-i seniyyenin ehemmiyeti hakk ında İmam Rabbânî’nin hükmünü 
tasdik etti ğini beyân ediyor.
Dördüncü Nükte  ............................................................................................................ 74
1ٌّěَè ْتُĳَĩْĤاَ hakikatinin kap ısıyla, gayet acîp bir âlem-i mânevîye âit bir 
seyahat-i rûhiyeyi beyân ediyor.
Beşinci Nükte  ............................................................................................................................... .......................... 76
2ُّٰųا ُħْכُ×ِ×ْéُĺ ĹِĬĳُđِ×َّÜَאĘ َّٰųا نَĳُّ×ِéُÜ ْħُÝْĭכُ إِنْ ْģُĜ
âyetinin sarâhatiyle: Muhabbetullah, kat’î bir k ıyâs- ı mant ıkî ile, sünnet-i se-
niyyenin ittibâ ını intâc etti ğine dâirdir.
Alt ınc ı Nükte  ............................................................................................................................... ............................. 77
3َّאرِĭĤا ĹِĘ ٍÙَĤَŻَĄ ُّģوَכُ ٌÙَĤَŻَĄ ٍÙَĐْïِÖ ُّģכُ hadîsinin mühim bir s ırrını ve
 4ْħَכُĭĺدِ ْħَכُĤ ُÛْĥَĩأَכْ ْمَĳَĻْĤاَ âyetinin bir hakikatini tefsir ediyor.
Yedinci Nükte  .............................................................................................................................. ........................... 78
Sünnet-i seniyyenin her bir meselesi alt ında bir edep bulundu ğunu be-
yân eder. “Allâmü’l-guyûb’a kar şı edep ve hicap nas ıl olabilir ve ne demek-
tir?” sualine kar şı, güzel bir cevapt ır.
Sekizinci Nükte  .............................................................................................................................. ...................... 80
Sünnet-i seniyyenin bir k ısm ı şefkat-i Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  
tereşşuhât ı olduğu gibi, Zât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın nas ıl bir ma-
den-i şefkat oldu ğunu gösteriyor.
1 “Ölüm kesin bir gerçektir.” (Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/180. Ayr ıca, ölüm gerçe ğini ifade 
eden âyet-i kerîmeler için bkz.:  Bakara sûresi, 2/28;  Âl-i İmran sûresi, 3/185;  Hac sûresi, 22/66;  Câsiye 
sûresi, 45/26;  Kaf sûresi, 50/19;   Cum’a sûresi, 62/8;  Mülk sûresi, 67/2).
2 “De ki; Ey insanlar, e ğer Allah’ ı seviyorsan ız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmran 
sûresi, 3/31 ).
3 “Her bid’at dalâlettir ve her dalâlet cehennem ate şindedir.” Nesâî, ıydeyn  22; Ma’mer İbni Râşid, 
el-Câmi’ 11/159; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  9/97. İlk k ısm ı için bkz.: Müslim, cum’a  43; Ebû 
Dâvûd, sünnet  5; İbni Mâce, mukaddime  6, 7; Dârimî, mukaddime  16, 23.
4 “İşte bugün sizin dininizi kemâle erdirdim.” (Mâide sûresi, 5/3)FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    465
Dokuzuncu Nükte ............................................................................................................................... .............. 81
Sünnet-i seniyyenin her bir nev’ine tamamen bilfiil ittibâ etmek, ehass- ı 
havassa mahsus oldu ğu hâlde; herkes niyeti ile ve kasd ile ve tarafdârâne ve 
iltizamkârâne ve takdirkârâne talip olmakla, o ittibâ-y ı tâmmeden tam his-
sedar olabilir. Ehl-i tarîkatin ezkâr ve evrâd ve me şrebleri, esasât- ı Sünnet’e 
muhalefet etmemek şart ıyla bid’ata dâhil olmad ığını, olsa olsa bid’a-y ı hase-
ne olduğunu beyân eder.
Onuncu Nükte  .............................................................................................................................. ....................... 83
1ُّٰųا ُħْכُ×ِ×ْéُĺ ĹِĬĳُđِ×َّÜَאĘ َّٰųا نَĳُّ×ِéُÜ ْħُÝْĭכُ إِنْ ْģُĜ Muhabbet-i ilâhiyeye ve o mu-
habbetin neticesinde sünnet-i seniyyenin ittibâ ına dâir, üç nokta ile, gayet 
merak-âver ve mühim ve güzel beyânat var. Hattâ kitab ın nakşında şu Onun-
cu Nükte’nin bir şuâ- ı kerâmetini, tevâfukla nazara gösteriyor.
On Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ................. 86
Zât- ı Ahmediye’nin sünnet-i seniyyesinin menba ı; hem akvâli, hem ah-
vâli, hem ef’âli oldu ğunu ve her birisi hem farz, hem nevâfil, hem âdât aksa-
mına ink ısam ettiğini ve Kur’ân’da 2ٍħĻِčَĐ ٍěُĥُì ĵٰĥَđَĤ َّכَĬوَإِ sırrıyla, nev-i be şer 
içinde mânen ve rûhen oldu ğu gibi, mizac- ı cismanîsinin cihetiyle dahi en 
mûtedil noktas ında ve kuva-y ı cismaniye ve nefsiyede nokta-y ı itidâlin va-
sat ında ve kemâlinde bulunan ferd-i ferîd, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  
olduğunu isbât ediyor. Bu risale dahi, ba şta denildi ği gibi, bir tiryâk- ı enfa’ ve 
bir iksir-i âzamd ır.
ON İKİNCİ LEM’A  .............................................................................................................................. .............. 90
3ُīĻِÝَĩْĤا َّةِĳُĝْĤا ذُو َّزَّاقُóĤا َĳُİ َّٰųا إِنَّ
 ĵٰĥَĐ َّٰųا أَنَّ اĳưĩَĥْđَÝِĤ َّīُıَĭْĻَÖ ُóْĨَْŶا َّلُõَĭَÝَĺ َّۘīُıَĥْáِĨ َْرْضِŶا َīِĨوَ َاتٍĳٰĩَø َďْ×َø َěَĥَì ِيñَّĤا ُّٰųاَ
4ًאĩْĥِĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ َאطَèأَ ْïَĜ َّٰųا وَأَنَّ ٌۙóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ
1 “De ki; Ey insanlar, e ğer Allah’ ı seviyorsan ız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmran 
sûresi, 3/31 ).
2 “Şüphesiz Sen, ahlâk ın –Kur’ân buudlu, ulûhiyet eksenli olmas ı itibar ıyla– ihâtas ı imkâns ız, idrâki 
nâkâbil en yücesi üzerinesin!” (Kalem sûresi, 68/4)
3 “Bütün mahlûklar ın r ızıklar ını veren, kâmil kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah Teâlâ’d ır.” ( Zâriyât 
sûresi, 51/58).
4 “Allah O yüce Yarat ıcıdır ki yedi kat gö ğü ve yerden de onlar ın benzerini yaratm ıştır. Allah’ ın emri ve 
hükmü bunlar aras ında inip durur ki, Allah’ ın her şeye kadir oldu ğunu ve Allah’ ın her şeyi ilmiyle ihata 
ettiğini, O’nun ilmi d ışında hiçbir şey olmayaca ğını siz de bilesiniz.” (Talâk sûresi, 65/12)466  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
âyetlerinin, ehl-i fennin ve şimdiki co ğrafyac ı ve kozmo ğrafyac ılar ın medâr- ı 
tenkidleri olmu ş iki hakikatini, “ İki Nükte” ile tefsir ediyor.
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ............................ 90
Umum r ızık doğrudan do ğruya Kadîr-i Zülcelâl’in elinde oldu ğunu ve 
hazine-i rahmetinden ç ıktığını beyân ederek, r ızıksızlıktan ölmek olmad ığını 
isbât eder.
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. ............................... 93
Küre-i arz ın, münkir co ğrafyac ı feylesoflar ın rağmına olarak, yedi vecihle 
yedi tabaka oldu ğunu ve semâvât dahi, kozmo ğrafyac ı feylesoflar ın rağmına 
olarak, yedi vecihle yedi tabaka oldu ğunu isbât eder. Bu risale, öyle geveze 
mülhidlere bir licâmd ır, yani gemdir.
ON ÜÇÜNCÜ LEM’A  .............................................................................................................................. ..102
“Hikmetü’l-istiâze” nâm ıyla mâruf, gayet k ıymettar ve kuvvetli ve haki-
katli bir risaledir.
 ِيñَّĤَّאسِ۝اَĭَíْĤا َاسِĳْøَĳْĤا ِّóَü ْīِĨَّאسِ۝ĭĤا ِįٰĤَّאسِ۝إِĭĤا ِכِĥَĨَّאسِ۝ĭĤا َبِّóِÖ ذُĳُĐأَ ْģُĜ
1َّאسِĭĤوَا ِÙَّĭِåْĤا َīِĨَّאسِ۝ĭĤا ُورِïُĀ ĹِĘ ِسُĳْøَĳُĺ
sûresinin en mühim bir hakikatini,
2ُونِóُąْéَĺ أَنْ رَبِّ ِכَÖ ذُĳُĐِ۝وَأَīĻِĈَאĻَّýĤا َاتِõَĩَİ ْīِĨ ِכَÖ ذُĳُĐأَ رَبِّ ْģُĜوَ
âyetinin mühim bir hikmetini ve 3ِħĻِäَّóĤا َאنِĉْĻَّýĤا َīِĨ ِّٰųِאÖ ذُĳُĐأَ’ in en mühim bir 
sırrını “On Üç İşaret” ile tefsir ederek, on üç anahtarla, َّאسِĭĤا َبِّóِÖ ذُĳُĐأَ ْģُĜ ’ın 
kale-i hasinine girmek için kap ı açar, tahassungâh ı gösterir.
Birinci İşaret ............................................................................................................................... ......................... 102
“Şeytanlar ın kâinatta îcâd cihetinde hiç medhalleri olmad ığı ve dalâ-
letin müstekreh çirkinlikleri ehl-i dalâleti tenfir ettikleri hâlde ve Cenâb- ı 
1 “De ki: İnsanlar ın Rabbine, İnsanlar ın yegâne Hükümdar ına, İnsanlar ın İlâh ına s ığınırım: O sinsi şey-
tan ın şerrinden O ki insanlar ın kalplerine vesvese verir, O şeytan, cinlerden de olur, insanlardan da 
olur.” (Nâs sûresi, 114/1-6)
2 “Sen de ki: “Yâ Rabbî! Şeytanlar ın vesveselerinden, onlar ın yan ımda bulunmalar ından Sana s ığını-
rım!” (Mü’minûn sûresi, 23/97-98)
3 Kovulmu ş şeytan ın şerrinden Allah Teâlâ’ya s ığınırım.FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    467
Hak rahmet ve inâyetiyle ehl-i hakka taraftar oldu ğu ve hak ve hakikatin 
câzibedâr güzellikleri, ehl-i hakk ı müeyyid ve mü şevvik bulundu ğu hâlde; 
hizbü’ş-şeytan ın çok defa hizbullaha galebe etmesinin hikmeti nedir?” diye 
suale kar şı gayet kat’î ve vâz ıh bir cevapt ır.
İkinci İşaret  ............................................................................................................................... ............................. 103
“Şerr-i mahz olan şeytanlar ın îcâd ı ve ehl-i îmâna taslitleri ve onlar ın yü-
zünden çok insanlar ın küfre girip cehenneme girmelerine, Cemîl-i ale’l- ıtlak 
ve Rahîm-i Mutlak ve Rahmân- ı bi’l-Hakk’ ın rahmet ve cemâli, bu hadsiz 
çirkinliğin ve bu deh şetli musîbetin husûlüne nas ıl müsaade ediyor ve ne için 
cevaz gösteriyor?” diye sualine kar şı gayet kuvvetli ve muknî bir cevapt ır.
Üçüncü İşaret  .............................................................................................................................. ....................... 105
“Kur’ân- ı Hakîm’de, ehl-i dalâlete kar şı azîm şekvâlar ve kesretli tah şidât 
ve çok şiddetli tehdidât; akl ın zâhirine göre, adâletli ve münâsebetli belâga-
tine ve üslûbundaki itidâline ve istikâmetine münasip dü şmüyor? Âdetâ âciz 
bir adama kar şı ordular ı tahşid ediyor; ve müflis ve mülkte hissesiz âciz bir 
adama, kuvvetli bir şerik mevkii verir gibi ondan şekvâlar etmenin s ırrı ve hik-
meti nedir?” diye sualine kar şı, gayet kat’î ve ehemmiyetli bir cevapt ır.
Dördüncü İşaret  .......................................................................................................... 106
Adem şerr-i mahz ve vücud hayr- ı mahz oldu ğundan; mehâsin ve ke-
mâlât vücuda ve şerler ve musîbetler ademe istinâd etti ğini ve ondan ne şet 
ettiğini beyân ediyor.
Beşinci İşaret  .............................................................................................................................. ........................ 107
Cenâb- ı Hak Kütüb-ü Semâviyede be şere karşı cennet gibi azîm bir mü-
kâfât ı ve cehennem gibi deh şetli bir mücâzât ı göstermekle beraber, çok ir şâd 
ve mükerrer ikaz ve defaatla ihtâr ve müteaddit tehdit ve te şvik ettiği hâlde, 
hizbü’ş-şeytan ın çirkin ve mükâfâts ız ve zay ıf desîselerine kar şı, ehl-i îmân ın 
mağlûp olmalar ının s ırrı nedir?” diye müthi ş suale kar şı mukni’ bir cevapt ır.
Alt ınc ı İşaret  .............................................................................................................................. ........................... 109
Şeytanlar ın en tehlikeli ve kesretli bir desîsesi olan “tasavvur-u küfrî”yi
“tasdîk-i küfür” sûretinde, “tasavvur-u dalâlet”i “tasdîk-i dalâlet” tarz ında 
göstermesiyle, hassas ve sâfî-kalb insanlar ı tehlikelere atmas ına mukâbil, ilmî 
ve mant ıkî ve hakikatli bir cevapt ır.468  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Yedinci İşaret  .............................................................................................................................. ........................ 111
Mu’tezile imamlar ı, şerrin îcâd ını şer telâkki ettikleri için, küfür ve dalâletin 
îcâd ını Allah’a vermeyip, güyâ onunla Allah’ ı takdis ediyorlar. Mu’tezile’nin
bu mühim meselelerine ve mecusilerin hâl ık-ı şerri ayr ı telâkki etmelerine 
karşı gayet kuvvetli ve mant ıkî bir cevab- ı müskit; hem “Günah- ı kebîreyi 
işleyen, mümin kalamaz!” diyen Mu’tezile ve bir k ısım Hâricîlere kar şı gayet 
makbul ve mukni bir cevapt ır.
Sekizinci İşaret  .............................................................................................................................. ................... 115
“Baz ı risalelerde kat’î delillerle isbât edilmi ş ki; küfür ve dalâlet yolu o 
kadar mü şkülâtl ı ve suûbetlidir ki, hiç kimse ona girmemek gerekti ve kâbil-i 
sülûk değildir. Îmân ve hidâyet yolu o kadar zâhir ve kolayd ır ki, herkes ona 
girmeli idi, dedi ğiniz hâlde; bu Hikmetü’l-istiâze’de, dalâletli yolun kolay ve 
tahrip ve tecâvüz oldu ğu için çoklar o yola sülûk etti ğini beyân ın, birbirine 
muhalif oluyor, vech-i tevfiki nedir?” sualine kar şı gayet merak-âver ve man-
tıkî ve kat’î bir cevap olmakla beraber, “Dalâlette o kadar deh şetli bir elem 
ve korku var ki, kâfir de ğil hayat ından lezzet almas ı, belki hiç ya şamamas ı 
lâz ım gelirken, ehl-i îmândan ziyâde kendini hayatta mes’ûd görmesinin s ırrı 
nedir?” diye sualine kar şı gayet güzel bir temsil ile tam kanaat getirir bir ce-
vapt ır.
Dokuzuncu İşaret  .............................................................................................................................. ............118
“Hizbullah olan ehl-i hidâyet, ba şta enbiyâ ve onlar ın başında Fahr-i 
Âlem (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) , o kadar inâyât- ı ilâhiyeye ve imdadât- ı süb-
hâniyeye mazhar olduklar ı hâlde, neden hizbü’ ş-şeytana kar şı bazen ma ğlûp 
olmuşlar.
Hem Hâtemü’l-enbiyâ’n ın güneş gibi parlak nübüvveti ve risâletinin 
komşuluğunda bulunan Medine münaf ıklar ının dalâlette ısrarlar ı ve hidâyete 
girmemeleri ne içindir ve hikmeti nedir?” diye suale kar şı herkesi alâkadar 
edecek güzel ve kuvvetli bir cevapt ır.
Onuncu İşaret  .............................................................................................................................. ...................... 121
İblisin, kendini kendine tâbi olanlara inkâr ettirmek sûretindeki desîse 
maskesini y ırtarak, iblisin pis ve mülevves yüzünü gösterip, vücudunu isbât 
eder.FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    469
On Birinci İşaret  .............................................................................................................................. ............... 123
Ehl-i dalâletin şerrinden kâinat k ızd ıklar ını ve anâs ır-ı külliye hiddet et-
tiklerini ve umum mevcûdât mânen galeyâna geldiklerini, Kur’ân- ı Hakîm 
mucizâne ifade etti ğine dâir merak-âver bir beyând ır.
On İkinci İşaret  .............................................................................................................................. .................. 125
Dört sual ve cevapt ır. “Mahdut bir hayatta mahdut günahlara mukâbil 
hadsiz bir azâp ve nihayetsiz bir cehennem nas ıl adâlet olur?”
Hem “Şeriat’ta denilmi ştir ki: Cehennem, cezâ-y ı ameldir; fakat cennet, 
fazl- ı ilâhî iledir. Bunun hikmeti nedir?”
Hem “Seyyiât inti şar ve tecâvüz etti ğinden, bir seyyie bin yaz ılmak, hase-
ne bir yaz ılmak lâz ım gelirken; seyyienin bir, hasenenin on yaz ılmas ının s ırrı 
nedir?”
Hem “Ehl-i dalâletin kazand ıklar ı muvaffakiyet ve gösterdikleri kuvvet, 
ehl-i hidâyette bir zaaf ve hakikatsizlik oldu ğundan m ıdır?” diye dört suale 
gayet k ısa ve kuvvetli dört cevapt ır.
On Üçüncü İşaret  .............................................................................................................................. ............130
“Üç Nokta”d ır.
Birincisi  .............................................................................................................................. ........................................ 130
Şeytan ın en büyük bir desîsesi, hakâik-i îmâniyenin azameti cihetinde, 
dar kalbli ve k ısa ak ıllı ve kâs ır fikirli insanlar ı aldatmas ına mukâbil, tamam ıy-
la şeytan- ı cinnî ve insîyi de susturacak bir cevapt ır.
İkinci Nokta  .............................................................................................................................. ............................ 131
Şeytan, kusurlu insana kusurunu itiraf etmemek ile isti ğfar ve istiâze yolu-
nu kapay ıp, enaniyeti tahrik ederek, avukat gibi, nefsini müdafaa ettirir. Âde-
tâ nefsini taksirattan takdis ettirmesine mukâbil, herkesi ikna’ edecek bir ce-vapt ır. Kusurunu görmemek, o kusurdan daha büyük bir kusur bulundu ğunu 
ve kusurunu görmek, kusuru kusurluktan ç ıkarmak oldu ğunu beyân eder.
Üçüncü Nokta
 .............................................................................................................................. ...................... 132
İnsan ın hayat- ı içtimâiyesini ifsâd eden en mühim bir desîse-i şeytâniye; 
“müminin bir tek seyyiesiyle hasenât ını örtmek” ile o mümine kar şı adâvet et-
tirmeye mukâbil, mîzan- ı ekberde adâlet-i mutlaka-y ı ilâhiyenin tecellisindeki 470  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
düstur ile; herkese lüzumlu, hususan hadîdü’l-mîzac ve mü şkül-pesent insan-
lara, k ıymettar ve hakl ı ve kuvvetli bir cevapt ır.
İşte şu risale on üç i şaret ile şeytan- ı insî ve cinnînin on üç hücum yollar ını 
kapad ığı gibi; َّאسِĭĤا َبِّóِÖ ذُĳُĐأَ ْģُĜ sûresinin kale-i metîninde tahassun etmek 
için on üç anahtar olup, on üç kap ıyı ehl-i îmâna açar.
Şu Hikmetü’l-istiâze Risalesi’nin iki mühim karde şi var. Birisi Yirmi Do-
kuzuncu Mektup’un Alt ınc ı Risalesi olan “Hücumât- ı Sitte”, mühim bir kale 
olduğu gibi; ikinci bir karde şi olan Yirmi Alt ınc ı Mektup’un “Hüccetü’l-Kur’ân
ale’ş-Şeytan ve Hizbihî” nâm ındaki risalesi dahi bir h ısn- ı hasîndir. Bu üç 
risale birbiriyle münâsebettard ır. Ve ehl-i îmâna bu zamanda çok lüzumlu ol-
duğunu ihtâr ediyorum. Fakat şu risaleler tamam ıyla Kur’ân’a sâd ık olanlar ın 
ellerine verilebilir. Bid’a ve dalâlete taraftar veya siyasetçili ğe müptelâ olan-
lar ın ellerine vermemek gerektir. Bilhassa “Hücumât- ı Sitte”, içerisinde Eski 
Said’in şiddetli lisân ı kar ıştığı için, en has ve en sâd ık kardeşlerime mahsustur. 
Şimdilik hakk ı dinlemek ve kabul etmek istidâd ında olmayanlara gösterilme-
mesini tavsiye ediyorum. Hem de “ İşârât- ı Seb’a”, “Hücumât- ı Sitte” gibi 
şimdilik havassa mahsustur.
ON DÖRDÜNCÜ LEM’A  ...................................................................................................................... 135
“İki Makam”d ır.
Birinci Makam  .............................................................................................................................. ..................... 135
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’dan sorulmu ş ki: “Arz ne üstünde duru-
yor?” Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ferman etmi ş:
1تِĳُéْĤوَا ْرِĳَّáĤا ĵَĥَĐ Yani “Öküz ve bal ık üstünde duruyor.” Şu hadîse dâir 
çok münaka şât vard ır. Coğrafyac ılar, –hâşâ– bu hadîsi inkâr ediyorlar.
İşte, bu hadîsin hakikî mânâs ını üç vecihle, bu risalenin Birinci Makam ı 
öyle bir tarzda beyân ediyor ki; münkirlerin zerre miktar insaf ı varsa ve co ğ-
rafyac ılar ın hakka kar şı zerre miktar iz’anlar ı bulunsa, bu hadîsi, bâhir bir 
mucize-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  sayacaklard ır. Çünkü o üç cevap hem 
hakikî ve kat’î, hem mânidard ırlar.
1 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/636; İbni Abdilberr, et-
Temhîd  4/9; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  8/131 (Bezzar’dan naklen).FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    471
İkinci Makam  .............................................................................................................................. ........................ 145
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ’in en mühim be ş-alt ı sırlar ını tefsir ediyor. Ve 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ Kur’ân’ ın bir hülâsas ı ve bir fihristesi ve miftâh ı ol-
duğunu gösterdi ği gibi; Arş’tan ferşe kadar uzanm ış bir hatt- ı kudsî-i nuranî 
olmakla beraber, saâdet-i ebediye kap ısını açan bir anahtar ve her mübarek 
şeye feyiz ve bereket veren bir menba- ı envâr oldu ğunu beyân eder. Bu İkinci 
Makam, en birinci risale olan “Birinci Söz”e bakar. Âdetâ, Risale-i Nur eczâ-
lar ı bir dâire hükmünde olup; müntehâs ı iptidâs ına ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ 
hatt- ı mübarekiyle ittihâd ediyor. Ve bu makamda “Alt ı Sır” yerine otuz yaz ı-
lacakt ı. Şimdilik alt ı kald ı. K ısad ır, fakat gayet büyük hakâiki tazammun edi-
yor. Bunu dikkatle okuyan; ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ne kadar k ıymettar bir 
hazine-i kudsiye oldu ğunu anlar.
ON BEŞİNCİ LEM’A ............................................................................................................................... ....157
Risale-i Nur Külliyat ı’nın Sözler, Mektubât ve On Dördüncü Lem’a’ya 
kadar olan k ısm ının fihristesidir. Her k ısm ın fihristesi, yani Sözler k ısm ının 
fihristesi, Sözler Mecmûas ı’nda bulundu ğundan, Mektubât ve Lem’alar’ ın da 
kendilerine âit fihristeleri o mecmûalar ın âhirlerine ilhak edildi ğinden burada 
yaz ılmad ı.
ON ALTINCI LEM’A  .............................................................................................................................. .....158
Mesâil-i mühimmeden baz ı mesâil hakk ında sorulan suallerin cevaplar ını 
muhtevidir. Şöyle ki; en ba şta, merak-âver “Dört Sual”e cevapt ır.
Birincisi  .............................................................................................................................. ........................................ 158
“Ehl-i Sünnet ve Cemaat hakk ında bir ferec ve bir fütûhât olaca ğı hak-
kında ehl-i ke şfin verdiği haberlerin zuhûr etmemesi nedendir?” diye sorul-
mas ına mukâbil, gayet güzel bir cevapt ır.
İkincisi  .............................................................................................................................. ........................................... 160
“Risale-i Nur’un müellifi, kendisini şiddetli tazyikat alt ında tutan ehl-i 
dünyan ın aleyhinde bulunmas ı lâz ım gelirken, onlara maddeten ili şmemesi-
nin sebebi nedir?” sualine gayet latîf bir cevapt ır.
Üçüncüsü ............................................................................................................................... .................................. 161
“İngiliz ve İtalyan gibi hükûmetlerin bu hükûmetle muharebe etmek is-
temelerine kar şı, neden şiddetli bir sûrette harp aleyhinde bulunuyorsunuz? 472  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Hâlbuki bu gibi hâdiseler, milletin kuvve-i mâneviyesinin menbâ ı olan ha-
miyet-i İslâmiye’yi tehyîç etmekle, şeâir-i İslâmiye’nin ihyâs ına ve bid’alar ın 
ref’ine bir derece medâr olur.” diye vâki sualine verilen pek letâfetli bir ce-vapt ır.
Dördüncüsü
............................................................................................................................... ........................... 162
“Neden elinizdeki nurlu risaleleri herkese göstermemek için, arkada şlar ı-
nıza ihtiyat ı tavsiye ediyorsunuz? Ve neden halklar ı bu nurlar ın feyizlerinden 
mahrum ediyorsunuz?” sualine verilen pek ho ş, pek güzel bir cevapt ır.
Hâtime ............................................................................................................................... .......................................... 163
Lihye-i Saâdet hakk ında sorulan bir suale kar şı şüpheleri izâle eden gayet 
muknî bir cevapt ır.
Daha sonra, eskiden beri mülhidlerin ili ştikleri üç meseleye dâir sorulan 
suallere verilen üç cevapt ır.
Birinci Sual  .............................................................................................................................. .............................. 166
1ٍÙِئَĩَè ٍīْĻَĐ ĹِĘ ُبُóْĕَÜ َאİَïَäوَ ِ÷ْĩَّýĤا ِبَóْĕَĨ َēَĥَÖ إِذَا ĵّٰÝَè
âyet-i kerîmesinin meâli olan: “Zülkarneyn, güne şi hararetli ve çamurlu bir 
çeşme suyunda gurup etti ğini görmü ş?”
İkinci Sual  .............................................................................................................................. ................................. 167
Sedd-i Zülkarneyn nerededir? Ve “Ye’cüc ve Me’cüc” kimlerdir?
Üçüncü Sual  .............................................................................................................................. .......................... 170
Hazreti İsâ (aleyhisselâm) , âhir zamanda gelip Deccal’ ı öldürece ğine dâir su-
allere o kadar ulvî cevaplar verilmi ş ki; hem ehl-i îmân ın îmânlar ını takviye 
eder, hem belâgatiyle edipleri susturur, hem de mülhidleri ilzam ederek to-katlar.
Nihayetinde, muğayyebât- ı hamse ’den
2 yaln ız ikisi hakk ında sorulan 
mühim bir suale ehemmiyetli bir cevapt ır. (Rüşdü)  ............................................................. 171
1 “Nihayet Bat ıya ulaştığında, güne şi âdeta kara bir balç ıkta batar vaziyette buldu.” (Kehf sûresi, 
18/86)
2 Bkz.: Lokman sûresi, 31/34 ; Buhârî, istiskâ  29, tefsîru sûre (6)  1, (13) 1, (31) 2, tevhîd  4; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  2/24, 52, 58, 122.FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    473
ON YED İNCİ LEM’A  .............................................................................................................................. .....176
Zühre’den gelmi ş “On Beş Nota”dan ibarettir.
Birinci Nota  .............................................................................................................................. ............................. 177
Nefs-i insâniyetin müptelâ oldu ğu âfil ve nâfil şeylerin, etvâr- ı âlem üze-
rinde hakikatlerini gösterip, kalbin râb ıtas ını kesip, yüzünü bekâ ve âhirete 
çevirir.
İkinci Nota  .............................................................................................................................. ................................ 178
Bir düstur-u Kur’ânî olan tevazuu emir ve tekebbürden men eder.
Üçüncü Nota  .............................................................................................................................. ......................... 178
1ٌÕĺِóَĜ اٰتٍ ُّģכُ sırrıyla; mevtin hakikatini, güzel ve ayn- ı hakikat bir temsil 
ile aç ıp, uzun emelleri ve elemleri keser. Hayy- ı Kayyûm-u Bâkî-i Dâim ve 
Biyedihi’l-Hayr’a her umûru teslim eder.
Dördüncü Nota  .............................................................................................................................. .................. 179
Muttarid bir kanun-u âdetullah olan mevsimlerin, as ırlar ın değişmesinde, 
ekser eşyan ın aynen iade ve tazelenmesiyle, şecere-i kâinat ın en mükemmel 
meyvesi olan insan ın, mevsim-i ha şr-i ekberde aynen iade edilece ğini, kati-
yen isbât eder.
Beşinci Nota  .............................................................................................................................. .......................... 179
Şu asr- ı felâket ve helâketin en büyük musîbeti olan ve dinsizli ğe giden 
medeniyet-i sakîmenin iç yüzünü ve yüzündeki peçeyi ve cehennem-nümun mâhiyetini, hüdâ-y ı Kur’ânî ile müvâzene sûretiyle açar, gösterir. Ehl-i îmâ-
nı ona temâyülden şiddetli tenfir ettirip, sâri bir vebay ı teşhis ile, eczâhâne-i 
Kur’âniye’den zemzem-i tiryak ı içirir.
Alt ınc ı Nota
 .............................................................................................................................. ............................. 189
Nefis ve şeytan ın en büyük hile ve desîselerinden olan; kâfirlerin çok-
luklar ını ve onlar ın baz ı hakâik-i îmâniyenin inkâr ındaki ittifaklar ını vesvese 
sûretiyle göstererek, şüpheleri ve dine kar şı lâkaydl ığı, ayn- ı hak ve hakikat 
bir temsil ile kökünden kesen ve Tûbâ-y ı Cennet olan îmân a ğac ını yetiştiren 
mücerreb bir iksir-i nuranîdir.
1 “Her gelecek şey yak ınd ır.” (es-Suyûtî, ed-Düreru’l-müntesira  s.15; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/149. 
Ayr ıca bkz.: İbni Mâce, mukaddime  7; Dârimî, mukaddime  23)474  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Yedinci Nota  .............................................................................................................................. .......................... 191
Hayat- ı içtimâiye-i İslâmiye’nin muz ır bir mikrobu olan ve terakkiyât- ı 
ecnebiyede saâdet zannedilen, zulümlü ve zulmetli ihtirâsât- ı dünyevîye ehl-i 
îmân ı sevk eden sahtekâr hamiyetfüru şlar ı, Kur’ân’ ın elmas k ılıcıyla öldüre-
rek, irtidada yüz tutan veyahut mertebe-i f ıska inen ehl-i îmân ı, Kur’ân- ı Ha-
kîm’in hastahânesine al ır, tedâvi eder.
Sekizinci Nota  .............................................................................................................................. ..................... 193
1ْءٍĹَü َّģכُ ْÛَđِøوَ ĹِÝَĩْèوَرَ’ in bir s ırrını, 2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ’ nin 
bir hakikatini, 3نُĳَכُĻَĘ ْīכُ ُįَĤ لَĳُĝَĺ أَنْ ْئًאĻَü أَرَادَ اƯإِذ ưُهóْĨأَ אƯĩَّĬإِ ’nun bir düsturunu, 
4نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ِيñَّĤا َאنَéْ×ُùَĘ ’nin bir nüktesini tefsir edip, 
kâinatta zerreden şemse kadar her şey bir vazife ile mükellef olup, bütün 
sa’y ü hareketleri kanun-u kader ile cereyân etti ğini; ve Cenâb- ı Hak kemâl-i 
kereminden, hizmet içinde mükâfât olarak bir lezzet dercetti ğini isbât ve izah 
ile, mevcûdât ın en mükemmeli ve zîhayat ın reisi ve arz ın halifesi5 olan insan, 
tembellik edip gaflete dü şerse; cemâdâttan daha câmid, sinekten, çekirgeden 
daha kans ız olacağını ikaz ve inzar ile, insanlar ı vazife-i f ıtriyelerine sevk edip, 
ulûhiyet-i mutlakay ı isbât eder.
Dokuzuncu Nota  .............................................................................................................................. .............. 199
Cenâb- ı Hak, kemâl-i keremiyle, en büyük şeyi en küçük şeyde dercetti ği 
cihetle; kâinattaki hay ır ve kemâlât ı, şecere-i kâinat ın meyvesi ve çekirde ği 
olan, nev-i insan ın hakikatini ta şıyan nebilerde gösterdi ğini; ve nebilere inti-
sap eden, hay ır ve kemâlâta, nura ve sürura ç ıkacağı gibi, ubûdiyet cihetiyle 
de, bir zerre gibi küçük bir mahlûk olan insan ın, fihristiyet ve o intisap cihe-
tiyle, ağzından ç ıkan 6
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ sadâs ı, küre-i arz ın büyük bir ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ’ i hükmüne 
geçtiğini, hakkalyakîn bir beyân ile, hakk ın saâdetini, îmân ın hüsn-ü kemâlini 
bilbedâhe izhâr edip; dalâlet, şer, hasâret, dinin muhalifinde oldu ğunu kat’î 
isbât eder.
1 “Rahmetim her şeyi kaplar.” (A’râf sûresi, 7/156)
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Bir şeyi diledi ğinde O’nun buyru ğu, sadece “Ol!” demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi, 36/83 )
4 “Sübhand ır, münezzehdir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir. Ve... hepinizin de dönü şü, 
O’na olacakt ır.” (Yâsîn sûresi, 36/83)
5 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30.
6 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    475
Onuncu Nota  .............................................................................................................................. ........................ 201
Cenâb- ı Hakk’ ın nur-u mârifetine yeti şmek ve bakmak; ve âyât ve şâhid-
lerin aynalar ında berâhin ve delillerin emârelerini görmek üç çe şit olup, bir 
kısm ı su gibi, ikinci k ısm ı hava gibi, üçüncü k ısm ı nur gibi olup; takarrübün 
tarifini ve bu’diyetin vartalar ını beyân eder.
On Birinci Nota  .............................................................................................................................. .................. 202
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın ifadesindeki şefkat ve merhametin hikmetini, 
hem üslûb-u Kur’âniye’deki cezâlet ve selâsetteki f ıtrîliği gösterir.
On İkinci Nota  .............................................................................................................................. ..................... 202
1اĳُÜĳُĩَÜ أَنْ َģْ×َĜ اĳُÜĳُĨ kavl-i şerifine imtisâlen, 2ٌÕĺِóَĜ اٰتٍ ُّģכُ sırrıyla mevtin 
ve kabrin mâhiyetini gösterip, serke ş nefs-i emmârenin dizginini çeker. Hem 
kısa bir ömür ve muvakkat bir hayatta, bu acîp as ırda, saâdet-i ebediyeye en 
yaray ışlı amel ve en makbul hizmet ve en devaml ı sevâp, “îmân ın takviye-
sine medâr Risale-i Nur talebelerinin tarz ında ulûm-u îmâniyeye çal ışmak” 
olduğunu beyân eden ve ehl-i ilim ve ehl-i kalemi ikaz eden bir düstur-u ha-
kikattir.
On Üçüncü Nota  .............................................................................................................................. .............. 205
Medâr- ı iltibâs olmu ş “Beş Mesele”dir.
Birincisi  .............................................................................................................................. ........................................ 205
3אءُƯýَĺ ْīَĨ ِيïْıَĺ َّٰųا َّīٰכِĤوَ َÛْ×َ×ْèأَ ْīَĨ ِيïْıَÜ َź َّכَĬإِ sırrıyla, tarîk- ı hakta çal ı-
şan ve mücâhede edenler yaln ız kendi vazifesini dü şünüp, Cenâb- ı Hakk’ ın 
vazifesine kar ışmamalar ı lâz ım geldiğini; ve şiddet-i h ırs yüzünden, vazife-i 
ubûdiyet ve memuriyeti, âmiriyet ve mâbûdiyetle iltibâs edenlere kar şı tefrik 
edip, haddini tecâvüz eden insana makam ını gösteren, herkese lüzumlu bir 
meseledir.
1 “Ölüm gelip çatmadan evvel, şehevânî ve nefsanî hislerinizi terk etmek suretiyle ölüp, hakikî hayata 
eriniz.” es-Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.436; Aliyyülkârî, el-Masnû’  s.198; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  
2/384.
2 “Her gelecek şey yak ınd ır.” (es-Suyûtî, ed-Düreru’l-müntesira  s.15; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/149. 
Ayr ıca bkz.: İbni Mâce, mukaddime  7; Dârimî, mukaddime  23)
3 “Sen diledi ğin kimseyi do ğru yola eri ştiremezsin, lâkin ancak Allah diledi ğini doğruya hidâyet eder.” 
(Kasas sûresi, 28/56) Ayr ıca bkz.: Bakara sûresi, 2/272.476  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İkinci Mesele ............................................................................................................................... ......................... 207
Ubûdiyetin men şei, emr-i ilâhî; ve neticesi, r ızâ-y ı ilâhî; ve semerât ı ve 
fevâidi, uhreviye oldu ğunu; ve dünyaya âit faydalar ve semereler ve menfa-
atler, ubûdiyete, vird ve zikre illet veya illetin bir cüzü olsa, ubûdiyeti k ısmen 
iptâl ettiğini beyân ile s ırr- ı ubûdiyetin hikmetini ders veren çok mühim ve 
lüzumlu bir meseledir.
Üçüncüsü ............................................................................................................................... .................................. 208
1ْرَهُĳَĈ َאوَزْåَÝَĺ ْħَĤوَ َّهُïَè َفَóَĐ ْīَĩِĤ ĵٰÖĳُĈ hadîs-i kudsîsinin mukaddes düstu-
runu güzel bir temsil ile izah edip, ubûdiyetin esas ı olan acz, fakr ve kusur ve 
naks ını bilmek ve niyaz ile dergâh- ı ilâhînin rahmet kap ısını çalmak lâz ım gel-
diğini; hem her amelde bir ihlâs ciheti oldu ğundan, insan hareketinde r ızâ-y ı 
ilâhîyi dü şünüp, vazife-i ilâhiyeye kar ışmamas ıyla âlâ-y ı illiyyîne ç ıkacağını 
yol gösteren mühim bir meseledir.
Dördüncü Mesele  .............................................................................................................................. ............210
2ِįْĻَĥَĐ ِّٰųا ُħْøا ِóْכَñُĺ ْħَĤ َّאĩِĨ اĳُĥْכُÉَÜ َźوَ âyetinin mânâ-y ı işârîsiyle, Mün’im-i 
Hakikî’yi hat ıra getirmeyen ve O’nun nâm ıyla verilmeyen nimeti yemek ve 
almak câiz olmad ığını; eğer muhtaç ise, esbâb- ı zâhiriyenin ba şı üzerinde 
Mün’im-i Hakikî’nin rahmet elini görüp, 3ِّٰųا ِħْùِÖ deyip al ınacağını; hem es-
bâb- ı zâhiriyeyi peresti ş edenleri aldatan iki şeyin beraber gelmesi veya bulun-
mas ı olan iktiran ı, illet zannetmelerini güzel ve mukavemet-sûz izahla, yüzleri 
Mün’im-i Hakikî’ye çevirir.
Beşinci Mesele  .............................................................................................................................. .................... 212
Bir cemaatin sa’yleriyle hâs ıl olan bir netice veya şerefi, o cemaatin re-
isine veya üstad ına vermek; hem cemaate, hem de o üstad ve reise zulüm 
olduğu gibi; Cenâb- ı Hakk’ ın nur u feyzine mâkes ve vesîle ve vas ıta olan üs-
tad ın, masdar ve muktedir ve menba telâkki edilmemek lâz ım geldiğini, güzel 
bir temsil ile isbât edip, hakikat-i hâle pencere aç ıp gösterir.
1 Bkz.: el-Buhârî, et-Târîhu’l-kebîr  3/338; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  5/71; el-Beyhakî, es-
Sünenü’l-kübrâ  4/182.
2 “Allah ad ına kesilmeyen hayvan ın etini yemeyin!” (En’âm sûresi, 6/121)
3 Allah’ ın ad ıylaFİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    477
On Dördüncü Nota  .............................................................................................................................. .......213
Tevhide dâir dört küçük remizdir.
Birinci Remiz  .............................................................................................................................. ......................... 213
Dar nazarl ı, kâs ır fikirli ve muhâkemesiz ak ıllı, esbap-perest insan ın na-
zar ını vahdâniyet-i ilâhiyenin delillerine çevirip, güzel bir temsil üzerinde
1ُįَĤ כَĺِóَü َź َهُïْèوَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź der, tevhidi isbât eder.
İkinci Remiz  .............................................................................................................................. ............................ 214
2ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ ’nin bir s ırrını tefsir edip, a şk-ı mecazîye müptelâ olan 
insana, a şk-ı hakikîyi ve Mâbûd-u Bilhakk’ ı gösterir.
Üçüncü Remiz  .............................................................................................................................. ..................... 215
Hayat- ı bâkiyeye ve sermedî manzaralara namzed, yüksek makamda 
halk olunan istidâdat ve letâif-i insâniye, bazen hiç ender hiç olan hevâ-y ı 
nefse esir bulundu ğundan, ikaz ve inzar ile insan ı teyakkuza sevk eden büyük 
bir hakikatin küçük bir ucudur.
Dördüncü Remiz  .............................................................................................................................. .............. 215
Uzun emellerden ve geçmi ş ve gelecek elemlerden rûh ve kalbi güzel bir 
temsil ile kurtar ıp, 3ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź kelime-i kudsiyesinin şifâyab ve rahmetbah ş 
hazinesine teslim eder.
On Beşinci Nota  .............................................................................................................................. ............... 216
“Üç Mesele”dir.
Birincisi  .............................................................................................................................. ........................................ 216
İsm-i Hafîz’in tecelli-i etemmine i şaret eden
4َهُóَĺ ًّاóَü ذَرَّةٍ َאلَĝْáِĨ ْģَĩْđَĺ ْīَĨَهُ۝وَóَĺ ًاóْĻَì ذَرَّةٍ َאلَĝْáِĨ ْģَĩْđَĺ ْīَĩَĘ âyetiyle, Hafîz-i 
Zülcelâl’in küre-i arz tarlas ında ezel ilmiyle halk edip zer’ etti ği tohumlar ı, kesif 
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O birdir. Orta ğı yoktur.” (Bkz.: Tirmizî, deavât  36; Nesâî, menâsik  163; 
İbni Mâce, ticârât  40, menâsik  84).
2 Ey Kendinden ba şka her şeyin fânî oldu ğu tek Bâkî!
3 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35 ; Muhammed sûresi, 47/19 )
4 “Zerre ağırlığınca hay ır yapan onu bulur, zerre a ğırlığınca şer yapan da onu bulur.” (Zilzâl sûresi, 99/7-
8)478  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
toprak içinde ve şiddet-i bürûdet kar şısında mukavemetsiz, nihayetsiz zay ıf 
ve küçük olduklar ı hâlde muhafaza edip, ha şr-i baharîde ba şka bir âlemden 
gelmişler gibi, evâmir-i tekvîniyeye imtisâl ile gelmeleriyle, emanet-i kübrâ 
hamelesi ve arz ın halifesi1 ve kâinat ın meyvesi olan insanlar ın ef’âl ve âsâr ve 
akvâlleri ve hasenât ve seyyiâtlar ı muhafaza edilip Ha şr’in sabah ında mey-
dan- ı muhasebeye getirilece ğini kat’î isbât edip, Ha şr’i baz ı sebepler neticesi 
baid gören insanlara, bilmü şâhede nümûnesini gösterir.
Hâf ız Ali
ON SEK İZİNCİ LEM’A  ............................................................................................................................ 218
İleride başka bir mecmûada ne şredileceğinden, buraya dercedilmedi.
ON DOKUZUNCU LEM’A  .................................................................................................................. 219
2اĳُĘِóْùُÜ َźوَ اĳُÖَóْüوَا اĳُĥכُ âyet-i kerîmesini “Yedi Nükte” ile tefsir eden, 
iktisâd ı emredip, israf ve tebzirden nehyeden ve bilhassa bu as ırdaki beşere 
gayet mühim bir ders-i hikmet veren, k ıymettar ve çok mübarek bir risaledir.
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ......................... 219
Cenâb- ı Hak, beşere ihsân etti ği bilcümle nimetlerin mukâbilinde be şer-
den ancak bir “ şükür” istedi ğini; iktisâd, hem nimetlere kar şı bir ihtiram, hem 
Cenâb- ı Hakk’a bir şükr-ü mânevî, hem nimetin bereketlenmesine bir vesîle 
olduğunu; israf ise, Mün’im-i Hakikî’nin nimetlerine bir hürmetsizlik ve bir 
tahkir olmakla, vahim neticeleri bulundu ğunu beyân eder.
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. ............................ 219
Vücud-u be şer bir saray, mide bir efendi, a ğızdaki kuvve-i zâika bir kap ı-
cı, et’imenin verdi ği lezzetler birer bah şiş olduğunu göstererek; vücudun ida-
resi iktisâd ile temin edildi ğini, israf ise müvâzenesizli ği ve hastal ıklar ı tevlid 
ettiğini beyân eder.
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ...................... 220
Kuvve-i zâika, maddî cesede inhisar etmekten ziyâde; akla, rûha ve 
kalbe bakt ığından, israf etmemek, zillet ve sefalete dü şmemek ve o kuvve-i 
zâikay ı taşıyan lisân ı şükürde istimâl etmek şart ıyla leziz taamlar ın tercih 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30.
2 “Yiyin, için fakat israf etmeyin.” (A’râf sûresi, 7/31)FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    479
ve takip edilebilece ğini; ve bu hakikat, hârika kuvve-i kudsiye sahibi Şâh- ı 
Geylânî (kaddesallâhu sirrah)  Hazretlerinin ihyâ-y ı emvat kerâmet-i azîmesiyle 
izah edilerek; rûh cesede, kalb nefse, ak ıl mideye hâkim olduktan son-
ra, şükrün müntehâ derecelerine vâs ıl olmakla mümkün oldu ğunu beyân 
eder.
Dördüncü Nükte  .............................................................................................................................. .............. 222
İktisâd sebeb-i bereket oldu ğundan muktesidlerin hayatlar ı izzetle geçti ği-
ni; israf edenlerin her vakit sefalete, hattâ dilencili ğe kadar dü ştüklerini, hattâ 
haysiyet ve namuslar ını ve hattâ mukaddesât- ı diniyelerini bile fedâ ettikleri-
ni; ve iktisâd ın menafi-i azîmesini ve israf ın dehşetli zararlar ını ve sehavetin 
güzelliği içinde bir oduncu ihtiyar ın istiğnâs ını zikrederek, iktisâd ın k ıymet ve 
izzetini, sehavetin fevkine ç ıkar ır.
Beşinci Nükte  ............................................................................................................................... ..................... 224
Gayet merak-âver bir bal vak ıasıyla, iktisâddaki izzet ve bereketin ve is-
raftaki sefalet ve mahrumiyetin bir s ırrını, pek hakikatli bir sûrette izah eder.
Alt ınc ı Nükte  ............................................................................................................................... ........................ 226
Hısset ile, h ıssetten ayr ı olan iktisâd haslet-i memdûhas ını, Hazreti 
Ömer’in o ğlu Hazreti Abdullah’ ın (radiyallâhu anhumâ)  bir vak ıasıyla öyle izah 
eder ki; iktisâd ın h ısset olmad ığını ve israftan ayr ı olan sehavetin derece-i 
kemâlini gösterir.
Yedinci Nükte  .............................................................................................................................. ...................... 227
İsraf h ırsı, h ırs kanaatsizli ği, kanaatsizlik haybet ve hasâreti ve hem ihlâs ı 
kaç ırmakla âmâl-i uhreviyeyi zedelemek gibi üç mühim neticeyi tevlid etti ğini; 
ve zekâvetleri yüzünden mâruf ediplerin dilencili ğe kadar tenezzül ettiklerini 
ve bir k ısım âlimlerin h ırs yüzünden dîk- ı maîşete giriftâr olduklar ını temsiller-
le o kadar güzel izah eder ki, fevkinde beyân ve izah tasavvur edilemez.
Hüsrev
YİRMİNCİ LEM’A  .............................................................................................................................. .............233
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ480  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
1ُÿِĤَאíْĤا ُīĺِّïĤا ِِّٰų َźَ۝أَīĺِّïĤا ُįَĤ ًאāِĥْíُĨ َّٰųا ِïُ×ْĐَאĘ ِّěَéْĤِאÖ َאبَÝْכِĤا ْכَĻَĤإِ אƯĭْĤَõْĬأَ َّאĬإِ
âyet-i kerîmesiyle,
 نَĳُāِĥْíُĩْĤا َّźإِ نَĳُĥِĨَאđْĤا َכَĥَİوَ نَĳُĥِĨَאđْĤا َّźإِ نَĳُĩِĤَאđْĤا َכَĥَİوَ نَĳُĩِĤَאđْĤا َّźإِ َّאسُĭĤا َכَĥَİ
2ٍħĻِčَĐ ٍóَĉَì ĵٰĥَĐ نَĳُāِĥْíُĩْĤوَا
hadîs-i şerifi mûcibince, İslâmiyet’te ihlâs en mühim bir esas oldu ğunun s ırrı-
nı, hadsiz nüktelerinden “Be ş Nokta” ile tefsir ve izah eder.
Birinci Nokta  .............................................................................................................................. ......................... 234
“Ehl-i dünya ve ehl-i gaflet ve ehl-i dalâlet ve ehl-i nifak rekabetsiz bir 
sûrette ittifak ettikleri hâlde, neden ehl-i hak ve ehl-i hidâyet rekabetli ihtilâf ediyorlar?” diye vaki’ pek mühim ve pek müdhi ş ve ehl-i hak ve ehl-i ha-
miyeti hakikaten kan a ğlatt ıran bu suale, çok esbaptan yedi sebep ile cevap 
verilmiştir. Şöyledir:
Ehl-i hak ve ehl-i hidâyetin ihtilâfat ı; hakikatsiz, zelil olduklar ından ve 
himmetsiz, a şağı ve âk ıbeti düşünmeyerek kasîru’n-nazar olduklar ından ve k ıs-
kanç ve dünyaya harîs olduklar ından olmad ığı gibi... ehl-i gaflet ve ehl-i da-
lâletin de kuvvetli ittifaklar ı, hakikatli ve âk ıbeti düşündüklerinden ve yüksek 
nazarl ı olduklar ından olmad ığını o kadar âlî bir üslûpla ve hakikatli bir ifade 
ile beyan ve izah eder ki; “Fesübhânallah, sebepleri bilinmedi ğinden, her an 
için üç yüz elli milyon fedakâr tebaas ı bulunan bu âlî İslâmiyet, nas ıl olmuş 
da hepsi yüz elli milyonu tecavüz etmeyen ve ölümden deh şetli korkan üç-
dört firenk hükûmetin elinde esir olmu şlar? Hem öyle bir esaretle mahkûm 
edilmişler ki, –Allah! Allah!– her f ırsatta öyle deh şetli şenâetler yap ılm ış ki; 
Engizisyon mezalimine rahmet okutacak i şkenceler, bîçare Ehl-i İslâm’a tatbik 
edilmiş. Gözyaşlar ına bedel, damarlar ından mütemadiyen kanlar ak ıttırılm ış. 
Bir değnek cezaya mukabil, ehl-i hamiyetin boyunlar ı, gaddar zalimlerin el-
leriyle kopar ılm ış, at ılm ış; o bîçare müslüman hamiyet-perverlerinin bir k ısm ı 
1 “Biz sana kitab ı gerçeğin ta kendisi olarak indirdik. O hâlde sen de, ihlâsla yaln ız Allah’a ibadet et! 
İyi bilin ki hâlis din, yani bütün gönlüyle candan itaat, yaln ız Allah’a yap ılır.” (Zümer sûresi, 39/2-3 ). 
İhlâsla ilgili şu âyetlere de bak ılabilir: A’râf sûresi, 7/29 ; Hicr sûresi, 15/40; Zümer sûresi, 39/11 , 14; 
Mü’min sûresi, 40/14 .
2 “İnsanlar helâk oldu; âlimler müstesna. Âlimler de helâk oldu; ilmiyle amel edenler müstesna. Amel 
edenler de helâk oldu; ihlâs sahipleri müstesna. İhlâs sahiplerine gelince, onlar da pek büyük bir tehlike 
ile karşı karşıyad ırlar.” Bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  3/414, 4/179, 362 ; el-Gazâlî, Meâricü’l-
Kuds  s.88; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/415.FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    481
darağaçlar ına as ılm ış, hayatlar ına hâtime verilmi ş, dünyan ın ufuklar ında mer-
hametsizce te şhir edilmi ş. Hem hayat- ı dünyevîleri parça parça edilmi ş, hem 
hayat- ı uhreviyeleri zedelenmi ş; bir k ısm ının ise her iki hayatlar ı ve saâdetleri 
birden imha edilmi ş. Nedendir?” diye vâki olacak sualin cevaplar ı, elmas ha-
zinesine de ğer k ıymetindeki bu Risalenin Birinci Noktas ının verdiği izahat ın 
neticesinden anla şılmaktad ır.
İşte bu zavall ı müslümanlar hak ve hakikat mesle ğinde giderlerken, ha-
taya ve yanl ışa düşmeleri yüzünden ihlâslar ı zedelenmi ş, aralar ına rekabet 
girmiş, beyinlerindeki ittifak ve ittihat yerine tefrika ve ihtilâf girmi ş. Binne-
tice, bu hâller tedavi edilmemi ş, bu marazlar tevessü etmi ş; bu hâlleri gören 
ehl-i dalâlet, Ehl-i İslâm’ ın bu ihtilâfat ve tefrikas ını ganimet bilmi ş, desiselerle 
Âlem-i İslâm’a hücum etmi şler, zavall ı Ehl-i İslâm’ ı pek müdhi ş bir esaret alt ı-
na alm ışlar, mahvetmek için çal ışmışlar. İşte as ırlardan beri üç yüz elli milyon 
Ehl-i İslâm’ ı, zincirler alt ında, her gün, her saat, her ân inim inim inleten hâ-
letlerin sebebleri, bu Risalenin Birinci Noktas ıyla pek hakikatli bir sûrette izah 
edilmiş. Fakat heyhat! Zaman ve zemin müsaid de ğilmiş ki, beş noktadan 
yaln ız bir noktas ı yaz ılm ış; diğerleri te’hir edilerek, yaz ılmam ış.
Hüsrev
YİRMİ BİRİNCİ LEM’A  ............................................................................................................................. 249
1ْħُכُéĺرِ َÕَİْñَÜوَ اĳُĥَýْęَÝَĘ اĳُĐَאزَĭَÜ َźوَ
2َīĻِÝِĬَאĜ ِِّٰų اĳُĨĳُĜوَ
3َאıĻّٰøدَ ْīَĨ َאبَì ْïَĜَא۝وَıĻزَכّٰ ْīَĨ َçَĥْĘأَ ْïَĜ
4ًŻĻِĥَĜ ًאĭَĩَà ĹِÜَאĺِאٰÖ ُواóَÝْýَÜ َźوَ
âyetlerini tefsir eder. Her amel-i hay ırda, hususan uhrevî hizmetlerde ihlâs ın 
en mühim bir esas oldu ğunu bildiren çok k ıymettar bir risaledir. Bu Risale, 
evvelâ bu müdhi ş zamandaki Kur’ân hâdimleriyle konu şarak der ki: “Deh şet-
li düşmanlar kar şısında, şiddetli tazyikat alt ında, müdhi ş dalâletler ve savletli 
1 “Sak ın birbirinizle ihtilâf etmeyin; sonra korkuya kap ılıp zaafa dü şersiniz, rüzgâr ınız (kuvvetiniz) gider.” 
(Enfâl sûresi, 8/46 )
2 “Namazlara kalk ıp huşû ile Allah’ ın divan ında durun.” (Bakara sûresi, 2/238 )
3 “Nefsini maddî ve mânevî kirlerden ar ınd ıran felâha erer. Onu günahlarla örten ise ziyâna u ğrar.” 
(Şems sûresi, 91/9         -10 )
4 “Âyetlerimi az bir fiyatla, yani dünya menfaati kar şılığında satmay ın.” (Bakara sûresi, 2/41 )482  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
bid’alar içinde, sizler gâyet az ve gâyet zay ıf ve fakir ve kuvvetsiz oldu ğunuz 
hâlde, gayet a ğır ve gayet büyük ve umumî ve kudsî bir vazife-i îmâniye ve 
hizmet-i Kur’âniye, s ırf bir ihsan- ı ilâhî olarak, Cenâb- ı Hak taraf ından omuz-
lar ınıza konulmu ştur. Öyle ise, herkesten ziyade ihlâs ı kazanmaya ve onun 
sırlar ını kendinizde yerle ştirmeğe mecbur ve mükellef oldu ğunuzu bilmelisi-
niz. Ve ihlâs ı zayi eden esbaptan şiddetle kaçmal ısınız.” der ve ihlâs ı kazan-
mak için dört düsturu beyan eder.
Birinci Düstur  .............................................................................................................................. ....................... 251
“Doğrudan do ğruya r ızâ-y ı ilâhîyi maksad yapmal ısınız.” der.
İkinci Düstur  .............................................................................................................................. .......................... 251
“Rekabetsiz, tahakkümsüz, g ıptas ız, atâletsiz, hakikî bir tesanüd ile, faa-
liyetlerini umumî maksada tevcih ederek çal ışan bir fabrikan ın çarklar ı gibi 
olmal ısınız.” der. Ve saâdet-i ebediyeyi netice veren ve Ümmet-i Muham-
mediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  dünya ve âhirette sahil-i selâmete ç ıkaran bir 
sefine-i rabbâniyede hizmet ettirildi ğiniz için ihlâsa, ittifaka, tesanüde samimi-
yetle sar ılmal ısınız diye emreder.
Üçüncü Düstur  .............................................................................................................................. ................... 253
Hem birkaç misal ile ihlâs ın bir s ırr- ı mühimmini izah eder; hem İmam Ali 
(radiyallâhu anh)  ve Şah- ı Geylânî (kaddesallâhu sirrah)  gibi kudsî, harika kahraman-
lar ın, Nur Talebelerinin ba şlar ında üstad ve arkalar ında yard ımc ı olarak, her 
vakit haz ır olduklar ının vechini beyan eder.
Dördüncü Düstur  .............................................................................................................................. ............254
Kardeşler aras ında “tefânî” sırrını, yâni “karde ş kardeşte fâni olmak” 
esas ını ikâme eder.
Ve ihlâs ı kuvvetlendiren bir vas ıtan ın “rab ıta-y ı mevt”  olduğunu ve ze-
deleyen sebeplerin “riya ve tûl-ü emel”  gibi merdut hasletler oldu ğunu bil-
dirir.
İhlâs ı kazanman ın ikinci sebebi; daima huzur-u ilâhîde oldu ğunu dü-
şünmektir . Bu suretle hem riyâdan kurtulma çaresini, hem kazan ılan ihlâsta 
çok merâtib oldu ğunu beyan eder.
Daha sonra, ihlâs ı kıran sebepler den üç mâniden birincisinin  “mad-
dî menfaatler”  olduğunu; ve âmâl-i uhreviyedeki te şrik-i mesaide muazzam FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    483
menfaat oldu ğunu; hem bu uhrevî kazanç, dünyevî şeriklerin kazançlar ı gibi 
olmay ıp, tecezzi ve ink ısam etmeden, noksans ız olarak, fazl- ı ilâhî ile, terâküm 
eden sevab ve yekûnlerinin bir misli, i ştirak eden ferdlerin her birinin defter-i 
âmâline aynen girece ğini beyan ederek, rekabet ve ihlâss ızlıkla bu ticaretin 
kaç ırılmamas ını tavsiye eder.
Mâniin ikincisi , ihlâs ı kıran ve en mühim bir maraz- ı ruhî olup şirk-i ha-
fîye yol açan “teveccüh-ü âmme” den şiddetli kaçmay ı ve bu gibi marazlara 
ehemmiyet verilmemesini ehemmiyetle emreder.
Üçüncü  mâni’de de “ korku ve tama”  yüzünden gelecek zararlar ile ihlâ-
sın k ırılacağını bahsederek, bu hususta Hücûmât- ı Sitte’de izahat- ı kâfiye ve-
rildiğinden, o k ıymettar risaleye havale edilmekle hâtime verilen, şirin ve latîf 
ve çok âlî ve misilsiz ve herkesin muhtaç oldu ğu bir risale-i mübarekedir.
Hüsrev
Bir K ısım Karde şlerime Husûsi Bir Mektuptur  ...................................................... 261
Bid’alar ın istilâs ı zaman ında, sünnet-i seniyyeye ittibâ ın ehemmiyetini ve 
Risale-i Nur’u yazman ın “beş nevi ibadet oldu ğunu” bildiren k ıymettar bir 
mektuptur.
YİRMİ İKİNCİ LEM’A  .............................................................................................................................. ....263
1ْرًاïَĜ ْءٍĹَü ِّģِכُĤ ُّٰųا َģَđَä ْïَĜ ِه۪ۘóْĨأَ ُēِĤَאÖ َّٰųا إِنَّ ُۘįُ×ْùَè َĳُıَĘ ِّٰųا ĵَĥَĐ ْģَכَّĳَÝَĺ ْīَĨوَ
gibi âyetlerle, üç i şaret ile, Risale-i Nur müellifine ve Risale-i Nur’a âit çoklar 
taraf ından deniliyor ki: “Sen ehl-i dünyan ın dünyas ına kar ışmad ığın hâlde, 
nedendir ki, her bir f ırsatta senin âhiretine kar ışıyorlar? Hattâ hiçbir hükûmet 
târikü’d-dünya ve münzevîlere kar ışmıyor?” meâlinde bir suale kar şı, gayet 
güzel cevap veriyor.
Birinci İşaret ............................................................................................................................... .......................... 264
Risale-i Nur müellifi ve Risale-i Nur, bütün ehl-i îmân ın, hususan Ispar-
ta vilâyetinin mânevî terakkiyâtlar ına ve îmânlar ının inbisât ına mühim bir 
medâr oldu ğundan; bu sualin cevab ını, din ve şeriat nâm ına, haklar ını mü-
dafaaya mecbur olduklar ından, dinsizlere kar şı müdafaa vazifesi, insanlar ın, 
hususan Isparta vilâyetinin insanlar ının haklar ı olduğunu kat’î gösterir.
1 “Allah’a dayan ıp güvenene Allah kâfidir. Allah buyru ğunu elbette yerine getirir. Gerçekten Allah her-
şey için bir ölçü, her i ş için bir vâde belirlemi ştir.” (Talâk sûresi, 65/3 )484  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
İkinci İşaret  ............................................................................................................................... ............................. 265
Tenkid ve istifsarkârâne, mimsiz medeniyet taraf ından denilen: “Sen ne-
den bizden küstün ve bize müracaat etmiyorsun? Hâlbuki bizim prensibimiz var. Bu asr ın muktezâs ı olarak hususî düsturlar ımız var. Bunlar ın tatbikini, sen 
kendine ve ehl-i îmâna kabul etmiyorsun. Hâlbuki bu cumhuriyetler devrinde tahakküm ve tegallübü kald ırmak düsturu var. Hâlbuki sen, hocal ık ve inzivâ 
perdesi alt ında nazar- ı dikkati celb etmekli ğin ve hükûmetin rejimi hilâf ına ça-
lıştığını, macera-y ı hayat ın gösteriyor. Bu senin hâlin burjuvalara mahsustur. 
Bizim, avâm tabakas ının intibâh ı ile sosyalizm ve bol şevizm düsturlar ını tatbik 
etmek, işimize yar ıyor. Prensiplerimize muhalif ve burjuva denilen tabaka-y ı 
havass ın istibdad ve tahakkümleri alt ında adâlet-i mahzay ı kabul etmek a ğır 
geliyor.” gibi suallerine kar şı:
Ne mümkün zulüm ile, bîdâd ile imha-y ı hakikat
Çal ış kalbi kald ır, muktedirsen âdemiyetten.
düsturuyla Cenâb- ı Hakk’ ın fazl u keremiyle ulûm-u îmâniye ve Kur’âniye’yi 
fehmetmek faziletini ihsân etti ğini; ve bu ihsân ı kald ırmaya uğraşan, insan 
sûretinde şeytanlar oldu ğunu; birkaç mühim misâl ile, ehl-i ilhad ve k ısmen 
münaf ıklar bu fevkalkanun muâmeleyi hiçbir hükûmet ve hiçbir ferdin tasvi-
bine mazhar olmayan bu muâmeleye cumhuriyet hükûmeti müsaade etme-diğini; değil yaln ız Risale-i Nur müellifi, e ğer fehmetse nev-i be şer küsece ğini 
ve anâs ırın hiddetlendi ğini göstermekle, gayet güzel bir cevap veriyor.
Üçüncü İşaret
 .............................................................................................................................. ....................... 269
İki sualin cevab ıdır.
Birincisi  .............................................................................................................................. ........................................ 269
Ehl-i Felsefe, z ınd ıka hesab ına diyorlar ki: “Bizim memleketimizde bulu-
nan bir adam, mecburi cumhuriyetin kanunlar ına ink ıyâd edecektir. Hâlbuki 
sen, vazifesiz oldu ğun hâlde, halklar ın teveccühünü kazanmak istiyorsun.” 
demelerine kar şı bir müskit cevap veriyor ki, onlar ın foyalar ını ortaya ç ıkar ıp 
ne olduklar ını gösteriyor.
İkinci Sual  .............................................................................................................................. ................................ 269
“Teveccüh-ü nâs ı ve mevki-i âmmeyi kazanmak, bizim vazifedarlar ımıza 
mahsus olup, sen vazifesiz bir adam oldu ğundan, teveccüh-ü nâs ı ve mevki-i FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    485
âmmeyi size ho ş görmüyoruz?” demelerine kar şı: Eğer insan, bir cesetten 
ibaret olsayd ı, lâyemûtâne dünyada kalsa ve kabir kap ısı kapansa ve ölüm öl-
dürülse; o vakit vazifeler, yaln ız maddî askerlik ve idare memurlar ına mahsus 
kal ırdı. Hâlbuki böyle mânevî ve gayet mühim ve bütün be şeri alâkadar eden 
bir vazifenin inkâr ı; 1ٌّěَè ْتُĳَĩْĤاَ dâvâs ını, her gün cenazelerinin mührüyle im-
za edip tasdik eden otuz bin şâhidin şehâdetini tekzip ve inkâr etmek ile olur. 
Madem inkâr ve tekzip etmek muhâldir; öyle ise, mânevî hâcât- ı zaruriyeye 
istinâd eden mânevî çok vazifeler var oldu ğunu, güzel ve mühim bir-iki temsil 
ile izah ve isbât eder.
Şu risalenin hâtimesinde, “Enaniyetli ehl-i dünyan ın her işinde o kadar 
hassasiyet var ki; e ğer şuûrlar ı olsayd ı, deha derecesinde bir muâmele olur-
du.” diye ehl-i îmâna onlar ın o hassasiyet ve desîselerine aldanmamalar ını 
tavsiye ile, onlar ın bu hâli bir istidraç oldu ğunu haber verir.
Küçük Ali
YİRMİ ÜÇÜNCÜ LEM’A  ......................................................................................................................... 274
Otuz Birinci Mektup’un Yirmi Üçüncü Lem’as ı olan “Tabiat Risalesi”dir. 
Tabiattan gelen fikr-i küfrîyi, dirilmeyecek bir sûrette öldüren ve küfrün temel taşını zîr u zeber eden ve çok çirkin ve müstekreh ve gayr-i mâkul mudil efkâ-
rı, insafl ı kâfilelerden tard edip ç ıkaran ve saâdet-i ebediyenin o hakikatli yol-
lar ını pek ehemmiyetli, çok şirin ve gayet zevkli bir sûrette açarak, delilleriyle, 
bürhânlar ıyla isbât eden ve müellifine ebedî rahmet okunmas ına vesîle olan, 
âlî, gayet k ıymettar bir risaledir. Bu risale,
2َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ِóِĈَאĘ َכٌّü ِّٰųا ĹِĘأَ ْħُıُĥُøرُ ْÛَĤَאĜ
âyet-i kerîmesinin bir tefsir-i vâz ıhı olup, “Cenâb- ı Hak hakk ında şek olamaz 
ve olmamal ı.” demekle, vücud ve vahdâniyet-i ilâhiyeyi bedahet derecesinde 
gösterir. Şu s ırrı izahtan evvel, bir ihtâr ile, bin üç yüz otuz sekiz senesinde 
ordu-yu İslâm’ ın Yunan’a galebesinden ne şe alan ehl-i îmân ın kuvvetli efkâr ı 
içine gayet müthi ş bir z ınd ıka fikri girmek üzere iken, o z ınd ıka mefkûresinin 
başını dağıtmak gayesiyle Ankara’da Arapça olarak tab’ edilmi ş olan bu risa-
lenin, sonra aynen Türkçe’ye tercüme edildi ğini hat ırlat ır.
1 “Ölüm kesin bir gerçektir.” (Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/180. Ayr ıca, ölüm gerçe ğini ifade 
eden âyet-i kerîmeler için bkz.:  Bakara sûresi, 2/28;  Âl-i İmran sûresi, 3/185;  Hac sûresi, 22/66;  Câsiye 
sûresi, 45/26;  Kaf sûresi, 50/19;   Cum’a sûresi, 62/8;  Mülk sûresi, 67/2).
2 “Peygamberleri onlara: Hiç gökleri ve yeri yaratan Yüce Yarat ıcı hakk ında şüphe edilebilir mi?” 
(İbrahim sûresi, 14/10 ).486  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Mukaddime  .............................................................................................................................. ............................. 275
İnsanlar ın ağzından ç ıkan ve dinsizli ği işmâm eden ve ehl-i îmân ın bilme-
yerek istimâl ettikleri kelimelerin en mühimlerinden üç tanesini beyân eder.
Birinci Kelime ...... : “Evcedethü’l-esbab” yani esbâb- ı âlem îcâd ediyor.
İkinci Kelime .............: “Te şekkele binefsihî” yani kendi kendine oluyor.
Üçüncü Kelime .....: “ İktezathü’t-Tabiat” yani tabiat iktizâ edip, yap ıyor.
Bu üç deh şetli kelimelerin, lâakal doksan muhâlât ı tazammun eden üçer 
muhâlden dokuz muhâl ile, açt ıklar ı üç yolu tamamen kapayarak, dördüncü 
yol olan “Tarîk-i Vahdâniyet” ile, bilcümle mevcûdât, bir Kadîr-i Zülcelâl’in kudretiyle vücud buldu ğunu, hakikî ve letâfetli temsilleriyle isbât eder.
Birinci Kelime
 .............................................................................................................................. ...................... 276
“Evcedethü’l-esbab” yani te şkil-i eşya, esbâb- ı âlemin içtimâ ıyla vücud 
bulmas ının pek çok muhâlât ından üç tanesini zikreder.
Birincisi : “Herhangi bir zîhayat ın îcâd ı Vâhid-i Ehad’e verilmeyip, es-
baptan talep edilse; bir eczâhâne-i kübrâda mevcud kavanozlar ın içindeki 
maddelerin garip bir tesadüf eseri veya esen rüzgârlar ın kavanozlar ı çarp ıp 
devirerek içindeki maddelerin akmas ı ve bir yere toplanmas ı” temsiliyle gös-
terilen vücud-u e şyay ı esbaba vermek itikad ının hadsiz muhâliyetini, beyân 
eder.
İkinci Muhal : Mevcûdâttan bir sine ğin inşâsı Vâcibü’l-vücud’a verilme-
yip, esbâb- ı âlem yap ıyor denilse; kâinat ın ekserisiyle alâkadar olan bu sine-
ğin her bir zerresini; gözüne, kula ğına, kalbine ve cesedine yerle ştirmek için, 
erkân- ı âlemi ve anâs ır ve tabâyii, usta gibi, o sine ğin hem zâhirinde hem bâ-
tınında çal ıştırmak lâz ım geliyor. Bu muhal, Sofestaileri dahi eblehâne mes-
lekleri içinde utand ırıyor.
Üçüncü Muhal : “Bir vâhidin vahdeti varsa, her hâlde bir elden sudûr et-
tiği” kâidesiyle, şu mükemmel intizam ve şu hassas mîzan ve şu câmi hayata 
mazhar olan bir mevcud, e ğer Vâhid-i Ehad’in bir masnûu kabul edilmezse; 
câmid, cahil, kör, sa ğır, şuûrsuz, karmakar ışık hadsiz esbâb ın kar ıştırıcı elleri 
aras ında inşâ edildiği ve nihayetsiz imkânat yollar ı içinde gayet mükemmel 
ve nihayet hassas ve câmi bir hayata mâlik olarak vücudu kabul edilse, yüzler muhâli birden kabul etmek imkâns ızlığını ve eşekleri dahi e şeklikleri içinde 
güldürecek derecede ak ıldan uzakl ığını gösterir.FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    487
İkinci Kelime  .............................................................................................................................. ......................... 279
“Teşekkele binefsihî” yani kendi kendine te şekkül ediyor. Şu muhâlin 
bât ıl olduğunu gösteren çok muhâlâtlardan üç muhali, nümûne olarak zikre-
diyor.
Birincisi : Her mevcud, basit bir madde olmad ığı gibi, câmid ve tagay-
yürsüz dahi olmad ığından; ve hem de zerrelerden te şekkül ettirilmi ş gayet 
acîp bir makine ve gayet hârika bir saray olmakla beraber, zâhirî ve bât ı-
nî duygularla mücehhez bulundu ğundan, kâinatla alâkas ı vard ır. İşte her bir 
mevcud Hâl ık-ı Külli Şey’e isnâd edilmeyip, “Kendi kendine te şekkül ediyor.” 
denilse; o vakit her bir mevcudun her bir zerresine, bir Eflâtun’a bedel binler Eflâtun kadar ilim ve şuûr vermek gibi hurafecilik ve dîvâneli ğin en büyükle-
rinin ortas ına düştüğünü beyân edip, isbât eder.
İkincisi : Her bir mevcud, bilhassa ferd-i insan; birbiri içinde yerle ştirilmiş 
binler kubbeli bir saray ve her bir kubbesi binler zerrât ın başbaşa vermesiyle 
teşekkül etmi ş acîp nak ışlı garip bir sanat- ı hârika oldu ğu hâlde, “Bu masnûât 
bir Sâni-i Vâhid’in eser-i sanat ı değildir, kendi kendine te şekkül ediyor.” de-
nilse, hadsiz ve hudut alt ına al ı
nmayan zerrât- ı vücudiye adedince muhaller 
ortaya ç ıkar ki; bu mefkûre sahiplerini cehlin en müntehâs ında oturtarak, 
echeliyetle techil eder.
Üçüncü Muhal : Sâni-i Zülcelâl’in îcâd ı olan her bir masnû, kalem-i ka-
der-i ezelînin bir mektubu olmazsa, “Esbâb- ı âlem îcâd ediyor.” denilse; o 
vakit o esbab, evvelâ o masnûun bedenindeki hüceyrelerinden tut, binler mürekkebât adedince tabiat kal ıplar ı, demir kalemleri ve harfleri ve hattâ bu 
demir harfleri ve kalemleri ve kal ıplar ı dökmek için birçok fabrikalar ve bu 
fabrikalar ın inşâsı için, kezâ fabrikalar ın vücudu lâz ım gelir. Ve hâkezâ bu 
teselsül gittikçe gidecek. Bu nâmütenahî muhâlât ı intâc eden bu fikri kabul 
edenler, bu hakikatten yedikleri silleden ay ılıp, bu fikirlerinden vazgeçmeli-
dirler, der.
Üçüncü Kelime
 ............................................................................................................................... ................. 281
“İktezathüt-Tabiat” yani tabiat iktizâ ediyor. Bu idlâl edici mudil fikrin 
pek çok muhâlât ından üç muhâlinin:
Birincisi şudur ki : Şems-i Ezelî’nin kalem-i kader ve kudreti olan alî-
mâne, basîrâne, hakimâne sanat- ı îcâd, o Zât- ı Zülcelâl’e verilmezse hem 
kör, hem sa ğır, hem ak ılsız, hem dü şüncesiz bir tabiata verilse; o tabiat, bu 488  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
masnûât ı yapmak için, ya her şeyde hadsiz mânevî makine ve matbaalar ı 
bulunduracak veyahut her şeyde kâinat ı halk edip idare edecek bir kudret 
ve hikmeti dercedecektir. Bu ise, her bir mevcutta hadsiz bir kudret ve ira-de ve nihayetsiz bir ilim ve hikmet ta şıyacak bir tabiat ı veya bir kuvveti ve 
âdetâ bir ilâh ı, içinde kabul etmek lâz ım gelir ki; bu ise, kâinattaki muhâlât ın 
en bât ılı ve hurafenin en yalan bir şekli olduğunu ve Hâl ık-ı Kâinat’ ın s ıfât- ı 
kudsiyesinin tecelliyât ına “tabiat” nâm ı verenler, hayvanlardan yüz derece 
aşağı olduğunu gösterir.
İkincisi : Gayet intizaml ı ve mîzanl ı ve hikmetli olan şu mevcûdât, niha-
yetsiz Kadîr ve Hakîm bir Zât’ ın îcâd ıdır, denilmezse, tabiata verilse, o vakit 
tabiat, nebâtât ın menşei ve meskeni olan ve nebâtâta saks ılık vazifesini gö-
ren bir parça toprakta, milyarlar adedince ayr ı ayr ı makinalar ı ve matbaalar ı 
yerleştirmeli ki; o toprak, her türlü nebâtât ın menşei ve meskeni olabilsin ve 
hayatlar ına lâz
ım her türlü ihtiyaçlar ını muayyen miktarlar ı dâhilinde verebil-
sin. İşte bu hurafeyi ve hadsiz muhâlât ı netice veren bu mefkûreyi ta şıyanlar ın 
eşekliklerine bakarak, yüzlerine tükürerek, der: Bu suûbetli ve mü şkülâtl ı acîp 
muhâlât ın, nas ıl sühûletli vücuda ink ılâp ettiği hakk ındaki suale hakikatli ve 
gayet mâkul bir cevap verilmi ştir.
Üçüncüsü : İki misâli var.
Birincisi : Hâlî bir sahrâda kurulmu ş gayet mükemmel ve müzeyyen bir 
saraya giren vah şi bir adam ın misâliyle izah edilen bir hakikattir. Şöyle ki: O 
saraydan daha muntazam, daha mükemmel ve her taraf ı mucizât- ı hikmetle 
doldurulmu ş olan şu âlem saray ının içine, ulûhiyeti inkâr eden vah şi tabi-
iyyunlar girerler. Gördükleri mevcûdât ın, dâire-i mümkinât hâricinde olan 
Zât- ı Vâcibü’l-vücud’un eser-i sanat ı olduğunu düşünmeyerek; dâire-i müm-
kinât içinde bulunan ve kudret-i ilâhiyenin tebeddül ve tagayyür eden icraat kanunlar ının bir defteri hükmündeki mecmûa-y ı kavânîn-i âdetullaha ve bir 
fihriste-i sanat- ı rabbâniye olan ilâhî kanunlara yanl ışlıkla “tabiat” nâm ını ve-
rip, eşyan ın îcâd ını ona tahmil ederek, öylece ahmakâne bir bât ıl yola girerler 
ki, ahmakl ığın müntehâs ında en büyük ahmakl ık nişan ını göğüslerine kendi 
elleriyle takarlar.
Üçüncü Muhâlin ikinci misâli : Gayet muhte şem bir k ışlaya ve gayet 
muazzam bir câmiye giren vah şi bir adam ın misâliyle temsil edilen ikinci bir 
hakikattir. Sultan- ı Ezel ve Ebed’in hadsiz cünûdunun muhte şem bir k ışlas ı ve 
muazzam bir mescidi olan şu kâinata, tabiat fikirli münkirler girerler. Bakarlar FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    489
ki; bütün mevcûdât i ş başında vazifededirler. Sâni-i Zülcelâl’in Zât- ı Akdes’in-
den i’râz ettiklerinden, Hâl ık-ı Zülcelâl’in bir cilve-i rabbâniyesi olan kuvve-
tini müstakil bir kadir telâkki ederek mânevî kanunlar ını birer maddî madde 
tasavvur etmekle beraber, o kanunlar ın ellerine îcâd vererek “tabiat” nâm ını 
takt ıklar ından, bütün gördükleri şu hârikulâde mevcûdât ı tabiata isnâd edip, 
vahşilerin en vah şisi olduklar ını ilân ederler.
İşte, taksim-i aklî ile, mevcudun vücud bulmas ı için dört yoldan ba şka yol 
olmad ığından, bu yollar hadsiz ve hesaps ız muhalleri îcab eden dokuz muhâl 
ile kapat ılarak, bilbedâhe ve bizzarûre, dördüncü yol olan vahdet yolu kat’î 
bir sûrette sâbit olur. Ve her bir mevcudun vücudu, do ğrudan do ğruya Zât- ı 
Vâcibü’l-vücud’un dest-i kudretinden ç ıktığını ve semâvât ve arz, kabza-y ı 
kudretinde oldu ğunu gösterir. Esbap-perest ve tabiata sapanlar ın gittikleri ve 
göremedikleri yollar ının iç yüzünü gösterdikten sonra onlar ı insafa davet eden 
ve mesleklerini terk ettiren gayet izahl ı ve çok şirin ve gayet latîf bir beyândan 
sonra, sorulan iki şüpheli sualin birincisine, “redd-i müdahale ve men-i i ştirak 
kanunlar ı”n ın muktezâs ıyla; ikincisine de Hâl ık-ı Zülcelâl bütün bütün hikme-
tine z ıt olan netice-i hilkati ve semere-i kâinat ı abesiyete çeviren ve hikmet-i 
rubûbiyetini inkâr ettirecek bir tarz olan mahlûkat ın ibâdetlerini ve bilhassa 
insan ın şükür ve ubûdiyetini ba şkalara vermeye r ıza göstermedi ği gibi, müsa-
ade dahi etmedi ğini izah eden gayet güzel cevaplarla mukabele edilmi ştir.
Hâtime ............................................................................................................................... ......................................... 293
Tabiat fikr-i küfrîsini terk eden ve îmâna gelen zât ın, merak-âver üç su-
alinden:
Birincisi : “Tembelliklerinden dolay ı namaz ı terk edenlerin cehennem gi-
bi bir azâp ile tehdit edilmelerinin sebebi nedir?”
İkincisi : “Gözle görülen bu nihayet derecede mebzûliyet ve îcâd- ı eş-
yadaki intizaml ı sûret, hem vahdet yolundaki nihayet derecede kolayl ık ve 
sühûlet, hem nass- ı Kur’ân’la
1َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ
2َبُóْĜأَ َĳُİ أَوْ ِóَāَ×ْĤا ِçْĩَĥכَ َّźإِ ِÙَĐَّאùĤا ُóْĨأَ אƯĨوَ
1 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28 )
2 “K ıyametin olu ş işi ise, başka değil, ancak göz aç ıp kapama yahut daha da k ısa bir anda olup biter.” 
(Nahl sûresi, 16/77)490  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
gibi âyetlerin nihayet derecede gösterdikleri kolayl ığın s ırrı ve hikmeti ne-
dir?”
Üçüncüsü : “Kâinat fabrikas ının işlettirilmesi bir terkib ve tahlil neticesi 
olduğunu ve hiçten bir şey idam edilmedi ği gibi hiçten bir şey de îcâd edilmez 
diyen feylesoflar ın bu sözleri nas ıldır?” demesine kar şı, pek dakîk ve çok de-
rin ve gayet yüksek ve çok geni ş ve nihayet derecede mukni ve müskit olarak 
serdettiği delâil-i akliye ile, esbaba tapan ve tabiat batakl ığında boğulanlar ı 
kurtaran ve hâlen o mesleklerinde bulunanlar ı utand ıran gayet hakikatli ve 
musîb cevaplar vard ır.
Hüseyin
YİRMİ DÖRDÜNCÜ LEM’A  ............................................................................................................... 301
“Dört Hikmet”i hâvidir. َīĻِĭِĨْËُĩْĤا אءِƯùِĬوَ ِכَÜَאĭَÖوَ ِכَäَِزْوَاŶ ْģُĜ ُّĹِ×َّĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ 
ëĤا... 1َّīِıِ×ĻِÖَŻَä ْīِĨ َّīِıْĻĥَĐ َīĻِĬْïُĺ gibi âyetlerle, Kur’ân- ı Hakîm tesettürü emre-
diyor. Sefih ve mimsiz medeniyetin ise, Kur’ân’ ın bu hükmüne kar şı muhalif 
gittiğini ve tesettürü f ıtrî görmedi ğinden, “Bir esarettir.” deyip dinsizcesine 
bir sualine kar şı Kur’ân- ı Hakîm’in bu hükmü tam yerinde olup, belki esaret 
olmay ıp tesettürün f ıtrî olduğunu çok tecrübe ve misâllerle izah ve isbât edip, 
onlar ı iskât ve tesettüre kat’î emrediyor.
Birincisi  .............................................................................................................................. ........................................ 302
Kad ınlar ın f ıtrat ı tesettürü iktizâ ediyor. Çünkü hilkaten zaîfe ve nazik ol-
duğundan, kendi hayat ından ziyâde çocuklar ını himayeye f ıtraten bir meyli 
bulunduğundan, onu himaye edene kar şı kendini güzel göstermek ve nefret 
ettirmemeye ve ittihama mâruz kalmamak için f ıtrî bir meyli bulundu ğunu; 
hem kad ınlar ın ondan alt ısı ya ihtiyar, ya çirkin olmak cihetiyle, çirkinli ğini 
herkese göstermek istemedi ğini; hem güzellerden kendini göstermekten s ıkıl-
mayanlar, ancak ondan bir-iki olup, di ğerleri ise pis ve şehevânî ve sakil in-
sanlar ın nazarlar ından istiskal etti ğinden, kendini göstermek istemedi ğini; ve 
Kur’ân- ı Hakîm’in tesettüre emri f ıtrî olmakla beraber, o nazik ve zaîfeyi, bir 
refika-y ı ebediye olabilmesi için, tesettürle zâhirî ve bât ınî zilletten ve mânevî 
bir esaretten kurtar ıyor diye gayet güzel bir cevapla gaddar medeniyeti iskât 
ediyor.
1 “Ey Peygamber! E şlerine, k ızlar ına ve mümin kad ınlara söyle, ev d ışına ç ıktıklar ı zaman d ış elbiselerini 
üzerlerine sal ıversinler.” (Ahzâb sûresi, 33/59).FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    491
İkinci Hikmet  .............................................................................................................................. ........................ 303
Erkek ve kad ın aras ında şiddetli bir muhabbet, yaln ız bu hayat- ı dünye-
viyenin ihtiyâc ından ileri gelmedi ğini, belki ebedî bir hayatta ciddî bir arkada ş 
olmak için, o muhabbeti âhir ömre kadar devam etti ği ve etmesi lâz ım geldiği 
cihetle o kad ının, ebedî arkada şı olan kocas ının ebedî arkada şlığından mah-
rum kalmamak için tesettürü katiyen ve f ıtraten iktizâ etti ğini; ve sefih, gaddar 
medeniyetin “gayr-i f ıtrî ve esarettir” demelerini iskât etmekle beraber, teset-
türe kat’î emrediyor.
Üçüncü Hikmet  ............................................................................................................................... ................. 304
Aile saâdeti, kad ın ve koca mâbeyninde bir emniyet-i mütekâbile ve sami-
mî bir muhabbetle devam etti ğini; ve tesettürsüzlük o emniyet ve muhabbeti 
bozduğunu ve k ırdığını; ve aç ık-saç ık kad ının ondan bir tanesi, kocas ından 
daha iyisini görmedi ğinden, kendini ba şkalara göstermek istemedi ğinden; 
ve yirmi adamdan ancak bir tanesi kar ısından daha güzelini görmedi ğinden, 
aç ık-saç ıklık ve hayvânî nazarlar o emniyeti ve muhabbeti k ırdığını; hattâ o 
hayvânî, süflî ve pis görünmek, akrabal ık misillü olanda dahi o emniyeti k ır-
dığını; ve o ç ıplak bacakla görünü ş, akraba misillü olanda dahi o emniyeti 
kırdığını; ve o ç ıplak bacakla görünmesi, akraban ın mahremiyeti dahi gayr-i 
mahrem oldu ğunu gayet kat’î bir sûrette isbât eder.
Dördüncü Hikmet  ............................................................................................................................... ..........305
Kesret-i nesil her cihetle matlup olup, her millet ve her hükûmet buna 
taraftar oldu ğu, hattâ Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ĹِّĬِÍَĘ ُواóُáَכْÜ اĳُéَאכَĭَÜ 
1ِÙَĨَאĻِĝْĤا ْمَĳَĺ َħَـĨُْŶا ُħِכُÖ ĹِİَـאÖأُ yani “İzdivac ediniz. Ben, sizin çoklu ğunuzla ifti-
har ederim.” buyurmas ını; tesettürsüzlük izdivac ı çoğaltmay ıp, pek azaltt ığını, 
çünkü serseri asrî bir genç dahi refikas ının gayet namuslu olmas ını istediğini; 
ve kad ın ise, erke ğin çoluk ve çocuk ve mal ına ve her şeyine dâhilî muhâf ız 
olduğundan, kad ında sadâkat ve emniyet lâz ım olduğunu; tesettürsüzlük ve 
aç ık-saç ıklık ve hayâs ızlık ise, o sadâkati ve emniyeti k ırdığından, erke ğe vic-
dan azâb ı çektirdiğini ve kad ınlarda şecâat ve sehavet o sadâkat ve emniyeti 
ihlâl ettiğini; ve memleketimizin Avrupa’ya k ıyâs edilemeyece ğini, eğer k ıyâs 
edilse, neslin zaaf ına ve kuvvetin sukûtuna sebep olaca ğını; ve şehirliler köylü-
lere k ıyâs edilemeyece ğini, çünkü köylüler maî şet meşgalesiyle u ğraştığından, 
1 Abdurrezzak, el-Musannef 6/173; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/380.492  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
sanat ile i ştigal eden şehirliler onlara k ıyâs edilemeyece ğini ve daha çok hik-
metlerini gayet kat’î isbât eder.
Rüşdü
Ehl-i Îmân Âhiret Hem şirelerim Olan Kad ınlar Tâifesi İle
Bir Muhaveredir  .............................................................................................................................. ................ 307
Risale-i Nur’un mühim bir esas ı şefkat olmas ı ve kad ınlar tâifesinin şefkat 
kahramanlar ı bulunmalar ı cihetiyle f ıtraten Risale-i Nur’la alâkalar ı bulundu-
ğunu; fakat baz ı fenâ cereyânlarla o k ıymetli seciyenin sû-i istimâl edildi ğini; 
ve kad ınlar ın saâdet-i uhreviyesi gibi, saâdet-i dünyeviyelerinin de çâre-i ye-
gânesi, dâire-i İslâmiye’deki terbiye-i diniye oldu ğunu izah eden k ıymetli bir 
mektuptur.
YİRMİ BEŞİNCİ LEM’A  .......................................................................................................................... 314
“Yirmi Be ş Deva”y ı hâvîdir. Bu risale,
1نَĳُđِäرَا ِįْĻَĤإِ َّאĬوَإِ ِِّٰų َّאĬإِ اĳưĤَאĜ ۙ ٌÙَ×ĻِāُĨ ْħُıْÝَÖَאĀأَ اƯإِذ َīĺِñَّĤاَ
gibi âyetler, ehl-i îmân ın musîbetleri musîbet olmad ığını, belki bir ihtâr- ı süb-
hânî ve iltifât- ı rahmânî oldu ğunu gösterir gayet mukni bir tefsir ve o ehl-i 
îmân ın on k ısm ından bir k ısm ını teşkil eden musîbetzedelere kar şı mânevî 
bir tiryak ve gayet nâfi’ bir eczâhâne gibi oldu ğunu, hattâ her bir deva, ayr ı 
ayr ı binler çe şit ilâçlar gibi hâsiyetlerini gösteren bir eczâhâne hükmünde ve 
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın eczâhâne-i kübrâs ı olan
2ِīĻِęْýَĺ َĳُıَĘ ُÛْĄِóَĨ ِ۝وَإِذَاīĻِĝْùَĺوَ Ĺِĭُĩِđْĉُĺ َĳُİ ِيñَّĤوَا
gibi şifâ hakk ındaki yüzer âyât ın s ırr- ı tesirine şifâl ı, deval ı bir mübarek mâkes 
ve bir mâ-y ı zemzeme-i Kur’ân hükmünde oldu ğunu gösterir.
Birinci Deva  .............................................................................................................................. ........................... 315
İnsan ın hastal ığı zâhiren bir nevi dert gibi ise de, dert de ğil, belki bir nevi 
derman oldu ğunu ve ömür sermayesi s ıhhat ve âfiyet ve isti ğnâdan gelen bir 
gafletle zayi oldu ğundan, hastal ık o zayiat ı meyvedar bir ömre çevirdi ğini ha-
ber verir gayet güzel bir devad ır.
1 “Sab ırlılar o kimselerdir ki ba şlar ına musibet geldi ğinde, ‘Biz Allaha aidiz ve vakti geldi ğinde elbette 
O’na dönece ğiz’ derler.” (Bakara sûresi, 2/156 )
2 “O’dur beni doyuran, O’dur beni içiren. Hastaland ığımda O’dur bana şifa veren.” ( Şuarâ sûresi, 
26/79-80 )FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    493
İkinci Deva  .............................................................................................................................. ............................... 315
İbâdet iki k ısım olup, bir k ısm ı müsbet ibâdettir ki, namaz ve niyaz gibi 
mâlûm ibâdetler olup, di ğeri menfî ibâdettir ki, hastal ıklar insana aczini, za-
afını hissettirdi ğinden, hâlis, riyâs ız mânevî bir ibâdet oldu ğunu; ve bu has-
tal ıklar ın, Allah’tan şekvâ etmemek şart ıyla, mümin için bir dakikas ı bir saat 
hükmüne geçti ğini ve baz ı kâmillerin hastal ıklar ının bir dakikas ı bir gün ibâ-
det hükmüne geçti ğini rivâyet-i sahiha ve ke şfiyat- ı sâd ıka ile sâbit oldu ğunu 
bildirir gayet mühim bir devad ır.
Üçüncü Deva  ............................................................................................................................... ........................ 316
İnsan bu dünyaya keyif sürmek ve lezzet için gelmedi ğine, mütemâdi-
yen gelenlerin gitmesi ve gençlerin ihtiyarlanmas ı ve mütemâdiyen zevâl ve 
firâkta yuvarlanmas ı şâhid oldu ğunu; hem insan zîhayat ın en mükemmeli ve 
cihâzâtça en zengini oldu ğundan, geçen lezzetleri ve gelecek belâlar ı düşün-
düğünden, kederli ve s ıkıntılı bir hayat geçirdi ğini; hastal ık ise, sağlık ve âfiyet 
gibi gaflet vermedi ğinden, dünyay ı hoş göstermeyip o tahatturlar ın elemlerin-
den vazgeçirdi ğinden, hiç aldatmaz bir vâiz ve bir mür şid hükmünde oldu ğu-
nu gösterir bir mübarek devad ır.
Dördüncü Deva  ............................................................................................................................... ................. 316
İnsan, hastal ıktan şekvâ değil, hastal ığa sabretmesi lâz ım olduğunu gös-
terir. Çünkü o, cihâzât ını kendi yapmay ıp ve başka bir yerden de sat ın alma-
dığından; ve mülk sahibi, bahçesini çapalamak, bellemek ve budamak gibi 
ezalarla, o sayede güzel bir mahsul ald ığından; o eza, o ba ğın hakk ında eza 
değil, belki mahsulünün yeti şmesine medâr oldu ğundan, şikâyete hiç hakk ı 
olmad ığını gösterdiği gibi; insan ın da, hastal ıkla yap ılan tasarruftan şikâyet 
değil, tahammüle mecbur oldu ğunu, şiddetli oldu ğu zaman “Yâ Sabûr!” de-
yip, sab ır ile mukavemet edilece ğini haber veriyor.
Beşinci Deva  .............................................................................................................................. ......................... 317
Bu zamanda, hususan gençler hakk ında; hastal ık o gençleri gençlik sar-
hoşluğundan men etti ği için, onlar ın hakk ında o hastal ık, mânevî bir s ıhhat 
ve âfiyet oldu ğunu haber verir gayet şirin bir devad ır.
Alt ınc ı Deva  .............................................................................................................................. ............................ 318
Musîbetin gitmesiyle mânevî bir lezzet gelece ğini gösterir. Çünkü “Ele-
min zevâli lezzettir.” diye, o elemli musîbetler, zevâl ile rûhta bir lezzet irsiyet494  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
bırakt ığını gayet güzel haber verir mühim bir devad ır. Hattâ bu devan ın ehem-
miyetindendir ki; telifât ında iki kere ayn ı numara tekerrür etmesi ve öylece 
kaydedilmesi, ehemmiyetini isbât eder.
Yedinci Deva  ............................................................................................................................... ......................... 319
Hastal ık, insan ın s ıhhatindeki nimet-i ilâhiyenin lezzetini kaç ırm ıyor, bi-
lâkis tatt ırıyor. Çünkü bir şey devam etse tesirini kaybeder, usanç verir. Hattâ 
ehl-i hakikat demi şler: 1َאİَادِïْĄَÉِÖ َفُóْđُÜ َאءُĻْüَْŶا َאĩَّĬإِ yani “Her şey z ıdd ıyla bili-
nir” “Soğuk olmazsa hararet anla şılmaz.”diye mâkul ve şirin bir devad ır.
Sekizinci Deva  ............................................................................................................................... .................... 320
Hastal ık, îmânl ı bir insan ın âhiretini geri b ırakm ıyor, belki daha ziyâde 
terakki ettiriyor. Çünkü hastal ık, sabun gibi, günahlar ı siler, temizler; güzel bir 
keffaretü’z-zünûb oldu ğu hadîs-i şerifle sâbit oldu ğunu; hem îmânl ı olan bir 
insan ın maddî hastal ığı mânevî hastal ıklardan kurtard ığını; şahs- ı zâhirîsinin 
hatas ıyla şahs- ı mânevîsi hasta oldu ğundan zâhir hastal ığı o hatalardan geri 
koyup, mânevî isti ğfara sebep oldu ğundan, o maddî hastal ık çok büyük bir 
hazine oldu ğunu bildirir.
Dokuzuncu Deva  .............................................................................................................................. .............321
Cenâb- ı Hakk’ ı tan ıyan bir insan için, ölüme sebep olan hastal ıktan kork-
mak olmad ığını; ve ölüm, insan ın tan ıdığı ve bildiği bütün ehl-i îmân olan 
ahbaplar ına kavuşmak oldu ğunu; hem ölüm mukadder olup, bazen hastal ık-
lılar ın yan ındaki sağ insanlar ın ölmesi ve hastalar ın sağ kalmas ı; hem ölüm, 
vazife-i hayattan bir paydos ve bir rahat oldu ğunu ve ehl-i dalâlet için gayet 
korkunç bir zulümât- ı ebediye oldu ğunu bildiren gayet mülâyimâne güzel bir 
devad ır.
Onuncu Deva  .............................................................................................................................. ....................... 322
İnsan ın hastal ığı, merak ettikçe gayet a ğırlaşacağı, hususan evhâml ı bir 
hastan ın bir dirhem zâhir hastal ığı, merak vas ıtas ıyla on dirhem olaca ğını, 
hem merak da ayr ıca bir hastal ık olduğunu haber veren mühim bir deva-
dır.
1 et-Taberî, Câmiu’l-beyân  19/19. Ayr ıca bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/321; İbni Kayyim, 
Medâricü’s-sâlikîn  3/188FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    495
On Birinci Deva  .............................................................................................................................. ............... 323
Hastal ık insana haz ır bir elem verdi ğinden, evvelce geçirmi ş olduğun 
hastal ıktan sonra hiçbir elem kalmay ıp, hemen lezzeti bu âna kadar devam 
ettiğini hat ırlay ıp, o andaki hastal ığın haz ır eleminden kurtulmak ile, bulun-
duğun dakikadan sonra zaman ın nas ıl geleceğini bilmedi ğinden, ondan kork-
mamak lâz ım olduğunu; hem yok bir zamanda, yok bir eleme, yok bir has-
tal ığa vücud rengi vermek mânâs ız olduğunu; ve sab ır kuvvetini sa ğa ve sola 
dağıtmak fayda vermedi ğinden, bütün kuvvetiyle haz ır zamana dayanmak 
lâz ım olduğunu haber veren en âlâ bir devad ır.
On İkinci Deva  .............................................................................................................................. .................. 323
Hem insan hastal ık sebebiyle ibâdet ve evrâd ından mahrum kald ığına te-
essüf etmemesine; sab ır ve tevekkül ve namaz ını kılmak şart ıyla, o hastal ıkta, 
ibâdet ve evrâd ının sevâb ı aynen ve daha hâlis bir sûrette verilece ği hadîsçe 
sâbit oldu ğu; ve insan o sayede aczini ve zaaf ını bildiğinden, bütün cihâzât ı-
nın lisân- ı hâl ve lisân- ı kâliyle dergâh- ı ilâhîye ilticâ etmesine sebep oldu ğun-
dan, s ırrını anlatt ığından, şikâyet de ğil, şükretmek lâz ım olduğunu gösterir.
On Üçüncü Deva  .............................................................................................................................. ...........324
Hastal ıktan şikâyet edilmeyece ğini; ve hastal ık baz ılar ına bir define ol-
duğunu; ve ecel muayyen olmad ığından, her vakit havf u recâ ortas ında bu-
lunmak lâz ım olduğunu; ve ölüm, insan ı gaflet içinde yakalamak ihtimâli bu-
lunduğundan, hastal ık onun âhiretini dü şündürmek cihetiyle gayet güzel bir 
nâsih oldu ğunu gösterir mühim bir devad ır.
On Dördüncü Deva  .............................................................................................................................. ....325
Hem ehl-i îmân ın göz hastal ığı perdesi alt ında –yani kör olmas ında– pek 
mühim bir nur ve mânevî büyük bir göz olup, birkaç sene dünyan ın hazînâ-
ne fânî bir güzelli ğini fânî bir sûrette seyredecek fânî bir göze bedel, k ırk göz 
kuvvetinde ebedî gözler ile ebedî bir sûrette cennette cennet levhalar ını sey-
retmesi daha evlâ olaca ğını beyân eder.1(Hâşiye)
1 (Hâşiye) Bu devan ın tesirindendir ki, misafireten bir köye gitti ğimde; orada gözsüz Mehmed 
Ağa isminde bir zât, gözünün hastal ığından şikâyeti üzerine, yan ımda bulunan Hastalar 
Risalesi’nin On Dördüncü Devas ını okuyunca, onun mânevî tesiriyle o zât dedi: “Ke şke 
ben bu sevâb ı ve mânevî bu kazanc ı; bana açan bu hastal ığımdan şikâyet etmeseydim.” 
diye nedâmetkârâne, bir şükür kap ısına döndü. Onun için o hastal ık, onun hakk ında bir 
rahmet-i ilâhiye oldu ğunu kat’î anlad ı.496  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
On Beşinci Deva  .............................................................................................................................. .............. 326
Hastal ığın sûretine bak ıp “Âh!” eylemek caiz olmad ığını, belki mânâs ına 
bak ılsa “Oh!” diye mânevî lezzetler ak ıtacağını; çünkü mânevî sevâp lezzeti 
olmasayd ı, Cenâb- ı Hak en sevdi ği kullar ına hastal ığı vermezdi diye hadîs-i 
şerifte 1ُģَáْĨَْŶَאĘ ُģَáْĨَْŶا َّħُà َאءُĻِ×ْĬَْŶاَ َءًŻَÖ َّאسِĭĤا ُّïَüأَ– ev kemâ kâl– hadîs-i şerifinin 
sırrını; ve baz ı hastal ıklar şehid makam ını kazand ıracağını, bâhusus kad ınla-
rın lohusa zaman ında k ırk gün zarf ında vefat ederlerse şehid olacaklar ını en 
güzel bir sûrette haber verir.
On Alt ınc ı Deva  .............................................................................................................................. ................. 327
Hastal ık, hayat- ı içtimâiye-i insâniyede en mühim olan hürmet ve mer-
hameti telkin etti ğini, çünkü s ıhhat ve âfiyet, nefs-i emmâreye, her cihetçe 
istiğnâ gösterdi ğinden; hastal ık, o istiğnâ yerine hürmet ve merhameti his-
settirdiğinden, rikkat-i cinsiyesine kar şı bir şefkat celb etmeye vesîle olaca ğını 
gösteren gayet güzel ve en şirin ve lezzetli bir devad ır.
On Yedinci Deva  .............................................................................................................................. .............. 328
İnsan, hastal ık vas ıtas ıyla, hayrât yapamad ığından müteessir olmak caiz 
olmad ığını; çünkü en mühim hayrât hastal ıkta dahi bulundu ğunu, hattâ has-
talara bakmak bile en mühim hay ır ve sadaka hükmüne geçece ğini; çünkü 
îmân ı olan bir hastan ın hat ırını sormak ve güzel teselli etmek, hususan ana ve 
baba olsa, onlar ın duâlar ını kazanmak en âlâ bir hayrât ve sadaka oldu ğunu, 
pek mühim bir tarzda gösterir.
On Sekizinci Deva  .............................................................................................................................. .........330
İnsan şükrü b ırak ıp şekvâya gitmeye ve bir hakk ının zayi olmas ından şikâ-
yete hiç hakk ı olmad ığını; çünkü senin üstünde Cenâb- ı Hakk’ ın çok nimetleri 
olmak cihetiyle, onlar ın şükür hakk ını îfâ etmedi ğinden dolay ı Cenâb- ı Hakk’a 
karşı bir haks ızlık ettiğini; hem sen s ıhhat noktas ında kendinden a şağıdaki bî-
çârelere bakmak lâz ım olduğunu, yani bir parma ğın, bir elin, bir gözün yoksa; 
iki parma ğı, iki eli, iki gözü olmayanlara bakmak lâz ım olduğunu; çünkü sen 
hiçlikten vücuda gelip, ta ş, ağaç ve hayvan olmay ıp insan olup İslâm nime-
tini ve s ıhhat ve âfiyet görüp yüksek bir dereceye nail oldu ğun hâlde, baz ı 
1 En ziyâde musîbet  ve meşakkate giriftâr olanlar, insanlar ın en iyisi, en kâmiller idirler. (Tirmizî, zühd  
57; İbni Mâce,  fiten 23; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/172, 173, 180, 185; 6/369; İbni Hibbân, 
es-Sahîh  7/160, 184; el-Hâkim, el-Müstedrek  1/100, 3/386)FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    497
arızalarla ve kendi sû-i ihtiyar ınla ve sû-i istimâlinle elinden kaç ırdığın ve elin 
yetişmediği nimetlerden şekvâ etmek, sab ırsızlık göstermek bir küfrân- ı nimet 
olduğunu gösterir bir devad ır.
On Dokuzuncu Deva  .............................................................................................................................. ..331
Cemîl-i Zülcelâl’in bütün isimleri, “esmâ-y ı hüsnâ” tâbir-i samedânîsiyle 
güzel olduklar ını ve mevcûdât içinde en latîf, en câmi ayna-y ı samediyet de 
hayat oldu ğunu; ve güzelin aynas ı güzel oldu ğunu; ve güzelliklerini gösteren 
güzelleşeceğini ve o aynaya da o güzelden ne gelse, güzel oldu ğunu; ve hayat 
dâimâ s ıhhat ve âfiyet ve yeknesak gitse, nâk ıs bir ayna olaca ğını; ve has-
tal ıklı bir uzvun etraf ında, Sâni-i Hakîm sâir âzâlar ı o uzva muâvenettarâne 
teveccüh ettirip, nak ışlar ını ve vazifelerini göstermek için o hastal ığı misafire-
ten gönderip, vazifesi bittikten sonra yerini yine âfiyete b ırak ıp gittiğini isbât 
eder.
Yirminci Deva  .............................................................................................................................. ....................... 332
Hastal ık iki k ısım olup; bir k ısm ı hakikî, bir k ısm ı vehmî oldu ğunu; hakikî 
kısm ına Şâfî-i Zülcelâl küre-i arz eczâhâne-i kübrâs ında her derde bir devâ 
istif ettiğini; ve o devalar ise, dertleri istedi ğinden, onlar ı istimâl etmek me ş-
rû olduğunu, fakat devan ın tesirini Cenâb- ı Hak’tan bilmek lâz ım olduğunu; 
vehmî hastal ığa ehemmiyet verilmeyece ği, ehemmiyet verildikçe fazlala şaca-
ğını, ehemmiyet verilmezse hafif geçece ğini güzel bir temsil ile isbât eder.
Yirmi Birinci Deva  ............................................................................................................................... ..........333
Hastal ıkta maddî bir elem olup, o elemi izâle edecek mânevî bir lezzet 
ihâta ettiğini; ve zâhiren peder ve vâlide ve akrabalar ın şefkatleri, onun etra-
fında hastal ık câzibesiyle, ona kar şı muhabbettarâne akt ığından, o elem çok 
ucuz düştüğünü; maddî ve mânevî çok yard ımc ılar ı bulundu ğundan, şikâyet 
değil, şükretmek lâz ım olduğunu isbât eder.
Yirmi İkinci Deva  .............................................................................................................................. .............. 334
Nüzûl gibi a ğır hastal ıklar, mümin için pek mübarek say ıldığını; ve ehl-i 
velâyetçe mübarekiyeti me şhud oldu ğunu; ve Cenâb- ı Hakk’a vâs ıl olmak 
için iki esasla gidildi ğini; nüzûl gibi hastal ıklar ise, o iki esas ın hâssas ını ver-
diğini; o iki esas ın birisi, râb ıta-y ı mevt yani, dünyan ın fânî oldu ğunu bildi ği 
gibi, kendinin de fânî ve vazifedar bir misafir oldu ğunu gösterir. İkincisi, nefs-i 
emmârenin ve kör hissiyât ın tehlikelerinden kurtulmak için, bir k ısım ehl-i 498  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
îmân çilelerle nefs-i emmâreyi öldürdüklerinden, hayat- ı ebediyelerini bu sû-
retle kazand ıklar ını; ve nüzûl gibi hastal ıklarda ayn ı o hâssa bulundu ğundan, 
o hastal ık onun için gayet ucuz dü ştüğünü isbât edip gösterir.
Yirmi Üçüncü Deva  .............................................................................................................................. ......335
Hastal ık, gurbette ve kimsesizlikte bulundu ğu zaman, o kimsesizli ği cihe-
tiyle, kendine en kat ı kalblerin dahi rikkatini celb etti ğini; ve Kur’ân’ ın bütün 
sûrelerinin ba şlar ında “er-Rahmânu’r-Rahîm” s ıfat ıyla kendini bize takdim 
eden Allah, bir lem’a-y ı şefkatiyle, umum yavrular ın yard ımına vâlidelerini 
koşturduğunu; ve her baharda, bir cilve-i rahmeti ile nimetlerini bize gön-
derdiğini; ve o nimetlere nail olmak, îmân ve intisapla ve onu tan ımakla ol-
duğunu; ve o gurbet ve kimsesizlikteki hastal ık ise, Cenâb- ı Hakk’ ın nazar- ı 
merhametini celb ettirece ğini, ehemmiyetli haber verir.
Yirmi Dördüncü Deva  ............................................................................................................................. 336
Masum çocuklara ve masum gibi ihtiyar hastalara bakan ve hizmet edenle-
rin hakk ında uhrevî büyük bir ticaret oldu ğunu; ve o nazik çocuklar ın hastal ık-
lar ı, ileride hayat- ı dünyan ın dağdağalar ına tahammül için birer şırınga-y ı rab-
bâniye oldu ğunu; ve o şırıngalardan gelen sevâp ve ücret, onlara bakanlar ın ve 
bilhassa vâlidelerinin defter-i âmâline yaz ıldığını; ve bu hakikatin ehl-i hakikat-
çe meşhud oldu ğunu; ve bilhassa ihtiyar peder ve vâlide ve akraba gibi ihtiyar-
lar ın duâlar ını almak, âhiretin saâdetine medâr oldu ğunu; ve onlara bakanlar ın 
da, ileride kendi evlâdlar ından ayn ı vaziyeti görece ğini ve bakmad ıklar ı cihetle, 
neticede azâb- ı uhrevî oldu ğu gibi, dünyaca da çok felâketlere mâruz kald ıklar ı 
ve kalacaklar ı vukûat ile sâbit oldu ğunu; ve akrabas ı olmazsa bile, yine onlara 
bakmak İslâmiyet’in iktizâs ından oldu ğunu gayet kat’î isbât eder.
Yirmi Be şinci Deva  .............................................................................................................................. .......337
Bütün hastal ıklar ın gayet nâfi’ ve mânevî bir devas ı ve hakikî ve kudsî bir 
tiryak ı ise, îmân ın inkişâfı olduğunu; tevbe ve isti ğfar ve namaz ve ubûdiyet 
ile, o tiryâk- ı kudsî olan îmân ve îmândan gelen ilâc ın istimâl edilmesi lâz ım 
olduğunu; ehl-i gafletin zevâl ve firâk darbeleriyle yaralanan mânevî büyük 
dünyalar ının tedâvisi, kudsî bir tiryak olan îmân ın şifâ vermesiyle yaralardan 
kurtulacaklar ını ve o îmân ilâc ının tesiri ise ferâizi yapmak ile oldu ğunu; ve 
sefâhet ve hevesât- ı nefsaniye ve lehviyât- ı gayr-i me şrûa, o tiryak ın tesirini 
men ettiğini göze gösterip, gayet kat’î bir sûrette izah ve isbât eder.
Hâf ız Mustafa (rahmetullâhi aleyh)FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    499
YİRMİ ALTINCI LEM’A  ............................................................................................................................ 340
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َīَİوَ ĹِّĬإِ رَبِّ َאلَĜًّא۝Ļِęَì اءًƯïِĬ ُįَّÖرَ َאدٰىĬ َّא۝إِذْĺِóزَכَ َهُïْ×َĐ ِّכَÖرَ ِÛَĩْèرَ ُóۤ۝ذِכْÿۤđٰĻٰıכۤ
1ًّאĻِĝَü رَبِّ אئِכَƯĐُïِÖ ْīأَכُ ْħَĤوَ ًא×ْĻَü َّأْسُóĤا َģَđَÝْüوَا ĹِّĭِĨ ُħْčَđْĤا
Yirmi Alt ınc ı Lem’a, “Yirmi Alt ı Rica”d ır.
Birinci Rica  .............................................................................................................................. .............................. 341
Her şeyin asl ı, nuru, ziyâs ı, menba ı, madeni, çe şmesi îmân oldu ğunu; 
her şeyden evvel, o kudsî, münezzeh, muallâ nuru kazanmaya çal ışmak lâz ım 
geldiğini beyân eden k ıymetli, îcâzl ı bir ricad ır.
İkinci Rica ............................................................................................................................... ................................. 341
Hakikatte sabî hükmünde olan ihtiyarlar, ihtiyarl ıkta Hâl ık-ı Rahîm’e 
îmân ve intisap ve itaatle, sabîler gibi “Rahmân- ı Rahîm” isimlerinin mazhar ı 
olacağını tebşir eden nur-ef şan bir hakikattir.
Üçüncü Rica  .............................................................................................................................. ........................... 342
Nev-i beşerin ister istemez müptelâ oldu ğu sevkiyât- ı berzahiye ve ink ı-
lâbât- ı uhreviyede, İki Cihan ın Serveri ve Enbiyân ın Seyyidi ve Rahmet ve 
Merhamet-i ilâhiyenin Timsâli olan Peygamber-i Zî şân ımız Habibullah (aleyhis-
salâtü vesselâm) ’ın sünnet-i seniyyesine ittibâ ile selâmet ve necat bulunaca ğını 
beyân eder.
Dördüncü Rica  .............................................................................................................................. .................... 344
Dünyadan alâkalar ı kesilmeye ba şlayan ihtiyar ve ihtiyarelerin, yak ınlaş-
tıklar ı kabir kap ısını düşündükleri ve o zâhiren karanl ıklı görünen âlemleri, 
nuruyla tenvir eden ve ayd ınlaştıran ve insana bir harfi on sevâp ve hay ır; 
ve bazen yüz ve bazen bin sevâp ve hay ır kazand ıran ve hazine-i rahmetin 
miftâh ı olan Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ı nur-u îmân ile dinleyip, evâmirine 
itaat ve nevâhîsinden içtinâp edenlerin âlem-i ebedîde müferrah olacaklar ını 
müjdelemekle, çok kuvvetli bir rica kap ısını gösterir.
1 “Kâf, Hâ, Yâ, Ayn, Sâd. Bu, Senin Rabbinin, kulu Zekeriyyâ’ya olan lütuf ve ihsan ının anlat ımıdır. 
O Rabbine gizlice seslenip şöyle niyaz etmi şti: Yâ Rabbi, iyice ya şland ım, kemiklerim zay ıflad ı, eridi, 
başımdaki saçlar ım ağard ı, beyaz alevler gibi tutu ştu. Yâ Rabbi, Sana her ne için yalvard ıysam, asla 
mahrum kalmad ım, bedbaht olmad ım.” (Meryem sûresi, 19/1-4 )500  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Beşinci Rica  .............................................................................................................................. ............................ 346
Her fertte ve her şah ısta cüz’î-küllî tesirini gösteren teselli-i îmân- ı bi’l-âhi-
ret, ihtiyarlara daha azîm ve kuvvetli bir rica ve teselli verdi ği için, ihtiyarl ığı 
emniyetli bir sefine-i rabbâniye bilip sevmek ve ho şnut olmak ve Cenâb- ı 
Hakk’a şükür ve hamdedilmesini tavsiye eder.
Alt ınc ı Rica  .............................................................................................................................. ............................... 349
Nur-u îmân ile, kâinat ın tabakalar ı ve arz ın mevcûdât ı ve mahlûkat ı, mû-
nis birer arkada ş gibi Hâl ık-ı Rahîm’e şehâdet edip, gurbet ve vah şeti ve zul-
meti izâle etti ği gibi; ihtiyarl ıkla, hayat ıyla refâkat eden şeylerin müfârakat 
zaman ında kitab- ı âlemin harfleri say ısınca şâhidleri; ve zîrûhlar ın medâr- ı 
şefkat ve rahmet ve inâyet olan cihâzât ı ve mat’ûmât ı ve nimetleri adedince 
rahmetin delilleri bulunan ve en makbul bir şefaatçi olan acz ve zaaf ın dürbü-
nüyle ve ihtiyarl ık gözüyle görülece ğinden, ihtiyarl ıktan küsmek de ğil, ihtiyar-
lığı sevmekle, rica yolunu gösterir.
Yedinci Rica  .............................................................................................................................. ............................ 350
Fânî dünyaya eblehâne bâkî süsü veren ve payitaht- ı hükûmette görülen 
bina-y ı evhâm ı alt ı cihetten çürütüp, dalâletten gelen müthi ş zulmeti, nur-u 
Kur’ân ve s ırr- ı îmân ile da ğıtıp, bîçâre musîbetzede ihtiyarlar ı evhâm ve şü-
behat vâdilerinden ç ıkar ıp sâhil-i selâmete ve rahmet-i Rahmân’a yeti ştiren 
mücahid bir ricad ır.
Sekizinci Rica  .............................................................................................................................. ....................... 354
Cenâb- ı Hak kemâl-i keremiyle ve nihayetsiz re’fet ve şefkatiyle, ebed ve 
ebedî bir hayat için halk etti ği nev-i insan ı nisyan- ı mutlaktan kurtarmak için, 
Kur’ân- ı Azîmüşşân’da 1ْتِĳَĩْĤا ُÙَĝائِƯذ ٍ÷ْęَĬ ُّģכُ ferman- ı kudsiyesiyle her nefsin 
ölümünü haber verdi ği gibi, o ölümün bir emâresi ve bir müjdecisi ve insa-
nın dâimî arkada şı ve hocas ı olan saçlar ının ağarmas ıyla, başı aşağı olmaya 
haz ırlanm ış olan ve gaflete dâimî meyyâl ve fânîye müptelâ olan insan ı, s ırr- ı 
îmân ve nur-u Kur’ân ile gaflet uykusundan ikaz edip, kuvvetli bir rica düstu-runu eline verir.
Dokuzuncu Rica
 ............................................................................................................................... ............... 358
Acz ve zaaf ı bilfiil tadan ve hissiyât cihetinde çocuklar ve yavrular hük-
müne geçen ihtiyarl ık, rahmet ve inâyet-i ilâhiyenin celbine vesîle oldu ğu 
1 “Her canl ı her an ölümü tatmaktad ır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/185 )FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    501
gibi, emr-i Kur’ân ve i şaret-i nebeviye (aleyhissalâtü vesselâm)  ile, küçükleri, hür-
met ve merhamet ve şefkatle emirber neferler gibi etraf ında toplayan ve bu 
sûretle hem Hâl ık-ı Kerîm’in teveccühüne mazhar, hem insanlar ın hizmet ve 
yard ımına medâr olan ihtiyarl ıktan râz ı olmakla, rica kap ısını açar.
Onuncu Rica  ............................................................................................................................... ........................ 362
Kur’ân- ı Hakîm’in nuruyla, hakikat ve vâk ıu’l-hâl olan mevt, hayata ter-
cih edilip sevildi ği gibi; âlem-i berzahta olan emvât ın, elbette dünyada mu-
vakkat misafirler olup, onlar da oraya gidecek olan insanlardan ziyâde ünsi-yet ve ülfete lây ık olduğu, îmânl ı ihtiyarl ık gözüyle yakînen mü şâhede edildi-
ğinden; îmânl ı ihtiyarl ığın büyük bir nimet-i ilâhiye oldu ğunu ve bazen seyr u 
sülûk ile derecât- ı evliyâ gibi yüksek makam ile teb şir ve müjde ve sürur veren 
kuvvetli bir ricad ır.
On Birinci Rica
 .............................................................................................................................. .................. 365
İhtiyarl ığın susmaz bir dellâl ı olan beyaz k ıllar ın ikaz ıyla, ebedî tevehhüm 
edilen vücudun, ba şka bir âleme namzed olup fânîli ği ve baz ı vefadâr zan-
nedilen vefas ızlar ın darbesiyle, bütün alâkadarlar ın alâka-y ı kalbe de ğmediği 
görülerek, bir melce’, bir istinadgâh taharrîler neticesinde, Kur’ân- ı Hakîm’in
lisân ından ç ıkan 1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ferman- ı kudsiyesi imdâda yeti şip, kâinatta es-
bab ve bu asr ın yolunu şaşırtan tabiat batakl ığının hiçliğini ve as ılsız bir ev-
hâm- ı küfrî oldu ğunu gösteren ayn- ı hakikat bir-iki temsil ile; zerreden şem-
se kadar, felekten mele ğe kadar, sinekten seme ğe, hayalden hayata kadar 
kabza-y ı tasarrufunda ve ihâta-y ı ilminde olan bir Kadîr-i Ezelî’nin vücub-u 
vücudunu isbât edip, nur-u îmâna vesîle olan kuvvetli bir rica kap ısını ihsân 
eder.
On İkinci Rica  .............................................................................................................................. ..................... 372
Rahmetullahi aleyh Abdurrahmân’ ın vefat ı üzerine,
2نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ُħُכْéْĤا ُįَĤ ُۘįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ
âyet-i kudsiyesinin s ırrıyla, 3ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ ..ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ hakikatiyle,
1 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163 , 255 ; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2 , 6 , 18 ; Nisâ sûresi, 4/87 ; … )
2 “O’nun vechi (Zât ı), hariç her şey yok olacakt ır. Hüküm O’nundur ve hepiniz O’nun huzuruna götü-
rüleceksiniz.” (Kasas sûresi, 28/88 )
3 Ey Kendinden ba şka her şeyin fânî oldu ğu tek Bâkî!502  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
1ِħĻِčَđْĤا ْشِóَđْĤا رَبُّ َĳُİوَ ُÛْĥَכَّĳَÜ ِįْĻَĥَĐ َۘĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰ۬ųا َĹِ×ْùَè ْģُĝَĘ ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ
âyetinin tesellisiyle bir tek cilve-i inâyeti bütün dünya yerini tutan ve bir tek 
cilve-i nuru bütün zulmeti izâle eden Bâkî-i Zülcelâl ve Sermedî-i Zülkemâl ve Rahîm-i Zülcemâl’in teveccühü bâkî ise, yeter. Gidenler O’nun bâkî mülküne gittiğini ve yerlerine ayn ını gönderdi ğini ve gönderece ğini vâki bir hakikatle 
gösterip, ekseriyetle iftirâk ve hasrete müptelâ olan ihtiyarlar ın yüzlerini bir 
Bâkî-i Zülcelâl’e çeviren, zulmeti nura tebdil eden, kalblere îmân nuru bah şe-
den elektrik-misâl bir ricad ır.
On Üçüncü Rica
 .............................................................................................................................. ............... 377
Harb-i Umumî’de Van şehrinin, Rus’un istilâ etmesi ve ihrak etmesiyle 
harabezâr olmas ı ve ekser ahalisinin şehâdet ve muhaceretle kaybolmas ı ve 
Medrese-i Horhor’un harap olup vefat ı içinde, bu memlekette kapanan ve 
vefat eden bütün medreselerin, “Horhor’un ba şında duran ve yekpâre bir ta ş 
olan Van Kalesi” kabir ta şı olarak görünmesi üzerine, Van Kalesi’nin ba şında, 
şiddet-i me’yûsiyet ve matem içinde iken, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın
 َْرْضِۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ْכُĥُĨ ُįَĤُ۝ħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ َْرْضِۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ َאĨ ِِّٰų َçَّ×َø
2
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ُۚÛĻِĩُĺوَ ۪Ĺْéُĺ
âyetinin hakikati tecelli edip; o rikkatli, hirkatli, deh şetli hâlâttan kurtar ıp; na-
zar ı âfâka, âyât- ı kâinata bakt ırıp, misafir insanlar ın eliyle yaz ılan sun’î bir 
mektubun silinmesi yerine, Nakka ş-ı Ezelî’nin her bir harfinde bir kitap yaz ılı, 
silinmez ve solmaz koca kâinat kitab ını hediye etmesi ve okutturmas ıyla izâle 
edip, bilâhere de Medrese-i Horhor yerine Isparta’y ı medrese; ve müfârakat 
eden talebe ve dostlara bedel daha çok talebe ve dostlar vermesiyle, s ırr- ı 
hikmetini ve rahmetini ve şefkatini gösteren bir Rabb-i Rahîm’in dergâh ına 
yak ınlaşan ve o dergâhta makbul birer abd olan îmânl ı ihtiyarlar ın dünyan ın 
ehvâl-i muhavvifânesinden mükedder ve me’yûs olmamalar ını; o kudsî îmâ-
nı ve müsellem İslâmiyet’i ihsân eden bir Muhsin-i Kerîm’e nihayetsiz hamd 
1 “(Ey Resûlüm! Sen böyle onlar ın üzerine titrerken) onlar halâ senden ve yolundan yüz çevirecek olur-
larsa de ki: Bana (yard ımc ı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan ba şka hiçbir ilâh yoktur. Ben O’na 
dayand ım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinat ın, bütün varl ıklar ın idare merkezi olan) Büyük Ar ş’ın 
Rabbi, (bütün kâinat ın mutlak Sultan ı, bütün varl ıklar ın yegâne s ığınağı, besleyip ya şatan ı, koruyup 
gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129)
2 “Göklerde ne var, yerde ne varsa Allah’ ı tenzih ve tesbih eder. O Aziz ve Hakîmdir: Üstün kudret, 
tam hüküm ve hikmet sahibidir. Göklerin ve yerin hakimiyeti O’nundur. Hayat ı veren ve hayat ı al ıp 
öldüren O’dur. O her şeye kadirdir.” (Hadîd sûresi, 57/1-2 )FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    503
ve şükürle lisân ımızın zevkini ve ubûdiyet ve itaatle rûhumuzun şevkini tavsi-
ye eden k ıymettar bir ricad ır.
Hâf ız Mustafa (rahmetullahi aleyhi rahmeten vâsiaten)
On Dördüncü Rica  .............................................................................................................................. .......386
Ehl-i dünya, Üstad ımızı her şeyden tecrit edip, be ş çeşit gurbet içinde 
bulunduğu bir vakitte, gayet kuvvetli bir a şk-ı bekâ ve şiddetli bir muhab-
bet-i vücud ve büyük bir i ştiyak- ı hayat ve hadsiz bir acz ve nihayetsiz bir 
fakr ın kendisinde hükmetti ğini görüp, me’yûsâne olarak ba şını eğdiği zaman, 
1ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè âyet-i hasbiyesi imdâd ına yetişerek, “Beni dikkatle 
oku!” demesi üzerine günde be ş yüz defa okudu ğunu ve okudukça bu âyetin 
çok k ıymetli nurlar ından dokuz mertebe-i hasbiyenin yaln ız ilmelyakîn ile de-
ğil aynelyakîn inki şâf ettiğini...
Birinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye : ...................................................................................... 387
Ondaki a şk-ı bekâ, mutlak kemâl sahibi Zât- ı Zülcelâl ve Zülcemâl’in bir 
isminin, bir cilvesinin mâhiyetindeki bir gölgesine yap ıştığı anda, ُّٰųا َאĭُ×ْùَè 
ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ âyeti gelerek perdeyi kald ırdığını ve kendisindeki bekâ lezzetinin 
ve saâdetinin daha mükemmel bir tarzda Bâkî-i Zülkemâl’in bekâs ında ve 
O’na olan tasdik ve îmânda bulundu ğunu hissetmi ş ve hakkalyakîn zevk al-
dığını ifade etmi ştir.
İkinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye:  ......................................................................................... 387
Üstad ımız ihtiyarl ık, gurbet ve kimsesizlik ve tecrit içinde bulundu ğu ve 
ehl-i dünya desîseleriyle ve casuslar ı ile ona hücum ettikleri zaman, “Eli ba ğlı, 
zay ıf ve hasta bir tek adama ordular taarruz ediyor. Benim için bir nokta-y ı is-
tinâd yok mu?” diye kalbine hitab edip2 ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè âyetine müraca-
at ettiği zaman, bu âyet ona: “ İntisab- ı îmânî vesikas ıyla Kadîr-i Mutlak olan 
öyle bir Sultana intisap edersin ki, dört yüz bin milletten mürekkeb nebâtât ve hayvanât ordular ı, O’nun emri alt ında ve kabza-y ı tasarrufunda bulunan 
hadsiz bir kudret ve kuvvet Sahibine dayanabilirsin.” diye mânevî bir ders verdiğini ve o dersle de ğil şimdiki dü şmanlara, belki bütün dünyaya meydan 
okuyabilir bir iktidar- ı îmânî hissetti ğini ve bütün rûhuyla beraber 
ُّٰųا َאĭُ×ْùَè 
ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ dediğini ifade etmi ştir.
1 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173).
2 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173).504  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Üçüncü Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye:  .................................................................................... 388
Ebedî bir dünyada ve bâkî bir memlekette, dâimî bir saâdete namzed 
olduğunu, fakat bu gaye-i hayal ve hedef-i rûh ve netice-i f ıtrat ın tahakkuku, 
ancak mahlûkat ın bütün harekâtlar ını ve her şeylerini bilen ve kaydeden bir 
Kadîr-i Mutlak’ ın hadsiz kudretiyle olabildi ğini düşünürken, kalbine itminan 
veren bir izah istedi ğini ve yine o âyete müracaat etti ğinde, o âyet ona, َאĭُ×ْùَè 
daki َאĬ ’ya dikkat edip, senin ile beraber lisân- ı hâl ve lisân- ı kâl ile َאĭُ×ْùَè ’y ı 
kimler söylüyorlar diye emredince; bütün nebâtât ve hayvanât ın lisân- ı hâl ile 
ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè ’in mânâs ını yâd ettiklerini gördü ğünü ve kudretin aza-
met ve ha şmetini, mevcûdâtta nas ıl temâşâ ettiğini ifade etmi ştir.
Dördüncü Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye:  ............................................................................. 390
Kendi vücudu, belki bütün mahlûkat ın vücudlar ı ademe gidiyor diye elîm 
bir endişede iken, yine bu âyet-i hasbiyeye müracaat etti ğini ve îmân dürbü-
nü ile bakt ığında; ölümün firâk de ğil visâl oldu ğunu, bir tebdil-i mekân ve 
bâkî bir meyvenin sünbüllenmesi oldu ğunu beyân etmi ştir.
Beşinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye:  ..................................................................................... 391
Hayat ın çabuk sönmesi teellümüne kar şı, âyet-i hasbiyeden ald ığı imdâd 
ile der: Hayat, Zât- ı Hayy- ı Kayyûm’a bakt ıkça ve îmân dahi hayata hayat ve 
rûh oldukça; bekâ bulur, hem bâkî meyveler verdi ği için, ömrün k ısal ığına ve 
uzunluğuna bak ılmayacağını izah etmi ştir.
Ölü olmayanlar veya diri olmak isteyenler, hayat ın mâhiyetini ve hakika-
tini anlamay ı arzu edenler, Dördüncü Şuâ’daki bu mertebenin dört meselesi-
ne baks ınlar, dirilsinler.
Alt ınc ı Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye:  ........................................................................................ 391
Dâimî tahribâtç ı olan zevâl ve fenâ; ve mütemâdiyen ay ırıcı olan ölüm 
ve adem, deh şetli bir sûrette bu güzel dünyay ı ve bu güzel mahlûkat ı h ır-
palad ığını, parça parça edip güzelliklerini bozdu ğunu görmesi üzerine, f ıt-
rat ındaki aşk-ı mecazî, bu hâle kar şı şiddetli galeyan ve isyan etti ği zaman-
da, bir medâr- ı teselli bulmak için, bu âyet-i hasbiyeye müracaat etti ğin-
de “Beni oku ve dikkatle mânâma bak!” demesi üzerine, Sûre-i Nur’daki
1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ âyetinin rasadhânesine girip, îmân ın dürbünüyle 
1 “Allah göklerin ve yerin nûrudur.” (Nûr sûresi, 24/35)FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    505
bu âyet-i hasbiyenin en uzak tabakalar ına bakt ığını beyân etmekte ve dür-
bünle gördü ğü esrâr ı zikretmektedir.
Bu güzel masnûlar, bu tatl ı mahlûklar, bu cemâlli mevcûdât; Cemîl-i Zül-
celâl’in cemâl-i kudsîsine ve nihayetsiz güzel esmâ-y ı hüsnâs ının sermedî gü-
zelliklerine aynadarl ık ettiklerini ve Risale-i Nur’un eczâlar ında çok kuvvetli 
delillerle bunlar ın izah edildi ğini beyân etmektedir.
On Beşinci Rica ............................................................................................................................... ................ 393
Bu rica Denizli hapsinden sonra, Nur’lar ın teksirle bas ılarak intişarı üze-
rine, fütûhât- ı nuriyeyi çekemeyen gizli dü şman münaf ıklar; türlü desîse ve 
iftiralarla, hükûmeti aleyhe çevirerek, Nur Risalelerini müsadere ettirip, tet-kik edilmesi neticesinde; de ğil tenkid edip dü şmanl ık göstermek, belki tetkik 
eden memurlar ın kalblerini de fethederek, tenkid yerine takdir ettirdi ğini; ve 
bu hâdise Nur dershânelerinin geni şlemesine sebep oldu ğunu; ve bir müd-
det sonra gizli din dü şmanlar ı, pek âdi bahânelerle, zemheririn en şiddetli 
günlerinde Üstad ımızı tevkif ettirerek, büyük, gayet so ğuk, sobas ız bir koğuş-
ta hapsettiklerini ve bu hapiste inâyet-i ilâhiye ile bir hakikat inki şâf ederek, 
Nur’lar ın hapishâne dâhilinde ve hâricinde inti şar ve fütûhât ından dolay ı 
binlerce şükrettiğini ve rûhuna “Sen onlar ın zulmü yüzünden hem sevâp, 
hem fânî saatlerini bâkîle ştirmeyi, hem mânevî lezzetleri, hem vazife-i ilmiye 
ve diniyeyi ihlâs ile yapmas ını kazan ıyorsun.” diye ihtâr edilmesi üzerine, 
bütün kuvvetiyle “Elhamdülillâh!” diye duâ etti ğini gayet güzel beyân et-
mektedir.
Bu rican ın sonunda, Risale-i Nur talebeleri, îmân- ı tahkikî kuvvetiyle, 
bu vatan ın her taraf ında anar şistli
ği durdurdu ğunu, umumî emniyeti ve âsâ-
yişi muhafaza ettiklerini; ve yirmi senedir memleketin her taraf ındaki Nur 
Talebelerinin hiçbirisinin emniyeti ihlâle dâir bir vukûatlar ının bulunmad ığı-
nı.. ve hattâ insafl ı bir k ısım zab ıta memurlar ının “Nur Talebeleri mânevî bir 
zab ıtad ır, âsâyişi muhafazada bize yard ım ediyorlar, îmân- ı tahkikî ile nuru 
okuyan her adam ın kafas ında bir yasakç ı bırak ıyorlar, emniyeti temine ça-
lışıyorlar.” diye olan itiraflar ını.. ve türlü isnâd ve iftiralarla, Kur’ân ve îmân 
nuruna sed çekmek isteyenlere kar şı, Üstad ımızın “Yüz milyon ba şlar ın fedâ 
olduklar ı bir kudsî hakikate, ba şımız dahi fedâ olsun. Dünyay ı başımıza ateş 
yapsan ız, hakikat-i Kur’âniye’ye fedâ olan ba şlar, z ınd ıkaya teslim-i silâh et-
meyecek ve vazife-i kudsiyeden vazgeçmeyecekler in şâallah!” dedi ğini be-
yân etmektedir.506  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
On Alt ınc ı Rica ............................................................................................................................... ................... 401
Mahrem ve mühim mecmûalar, hususan Süfyan’a ve Nur’un kerâmet-
lerine dâir olan risaleler, zaman ı gelince ne şredilsin diye sakland ığı hâlde; 
bir aramada, o risaleler bulundu ğu yerden ç ıkar ılm ış ve Üstad ımız hasta bir 
hâlde tevkif edilerek hapishâneye götürüldü ğünü; ve Üstad ımız müteellim ve 
Nur’lara gelen zarardan müteessir iken, birden inâyet-i ilâhiye imdâda yeti şe-
rek, mahrem risaleleri okuyan resmî dâirelerin, bir dershâne-i Nuriye hükmü-ne geçip risaleleri takdirle kar şılad ıklar ını ve yine Denizli hapsinde, ihtiyarl ık, 
hastal ık ve masum arkada şlara gelen zahmetlerden elem ve teessür içinde 
iken, birden inâyet-i rabbâniye yeti şerek, hapishâneyi bir dershâne-i nuriye-
ye çevirip, bir Medrese-i Yusufiye 
(aleyhisselâm)  olduğunu isbât ederek Medrese-
tü’z-Zehrâ kahramanlar ının elmas kalemleri ile Nur’lar ın intişara başlamas ını; 
ve gizli dü şmanlar ın Üstad ımızı nas ıl zehirlediklerini; ve onun yerine merhum 
Hâf ız Ali’nin şehid olarak berzah âlemine seyahat eylemesi üzerine; hepsi 
müteellim ve müteessir hâlde iken, yine birden inâyet-i ilâhiye imdâda ye-tişerek, Üstad ımızdan zehir tehlikesinin geçmesi ve merhum şehidin kabirde 
Nur’larla me şgul olarak, sual meleklerine Nur’larla cevap vermesi; ve onun 
bedeline Denizli Kahraman ı Hasan Feyzi 
(rahmetullâhi aleyh)  ve arkada şlar ının 
hizmete girmesi; ve mahpuslar ın Nur’larla ıslah olmalar ı gibi çok emârelerle, 
inâyet-i rabbâniyenin yeti ştiğini ifade ettikten sonra, gençli ğinde âhir ömrünü 
mağarada geçirmek arzusuna mukâbil; bu ma ğaralar ın hapishânelere, inzivâ-
lara, çilehânelere, mutlak tecrit hücrelerine çevrilip, Yusufiye Medreseleri ola-rak Kur’ân ve îmân ın hakikatlerine mücahidâne bir sûrette hizmet ettirdi ğini; 
ve o çileli hapislerde, üç hikmet ve hizmet-i nuriyeye üç ehemmiyetli fayda bulunduğunu beyân eden ehemmiyetli bir ricad ır.
YİRMİ YEDİNCİ LEM’A
 ........................................................................................................................... 407
Başka bir mecmûada ne şredildiğinden buraya dercedilmemi ştir.
YİRMİ SEKİZİNCİ LEM’A  ..................................................................................................................... 408
“Yirmi Sekiz Nükte” olup; bir k ısm ı bu mecmûaya dercedilmi ş, diğerleri 
başka bir mecmûada ne şredildiğinden buraya dercedilmemi ştir.
Yirmi Sekizinci Lem’a’n ın İkinci Nüktesi
Yirmi İkinci Nüktenin İkincisi  ........................................................................................................ 408
 نِ۝إِنَّĳُĩِđْĉُĺ أَنْ ُïĺأُرِ אƯĨوَ رِزْقٍ ْīِĨ ْħُıْĭِĨ ُïĺأُرِ אƯĨُونِ۝ïُ×ْđَĻِĤ َّźإِ َ÷ْĬِْŸوَا َّīِåْĤا ُÛْĝَĥَì َאĨوَFİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    507
1ُīĻِÝَĩْĤا َّةِĳُĝْĤا ذُو َّزَّاقُóĤا َĳُİ َّٰųا
âyet-i kerîmesinin gayet güzel ve yüksek mânâlar ından üç vechini icmâlen 
beyân etmi ş.
Birinci Vecih:  .............................................................................................................................. ......................... 408
Âyetteki it’âm ve irzâk, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’a âit oldu ğunu.
İkinci Vecih:  .............................................................................................................................. ............................ 409
Rızka çal ışmak bahânesini, ubûdiyete mâni tevehhüm ederek özür bul-
mak isteyenlere, gayet güzel bir cevap verir. Bu âyetten kinâye olan mânâ: “Bana âit olup, r ızıklar ını taahhüd etti ğim mahlûkat ıma r ızık yetiştirmek için 
halk olunmam ışsınız. Belki as ıl vazifeniz ubûdiyettir. Evâmirime göre r ızka 
çabalamak da bir ibâdettir.” der.
Üçüncü Vecih:
 .............................................................................................................................. ..................... 410
Sûre-i İhlâs’taki 2ْïَĤĳُĺ ْħَĤوَ ْïِĥَĺ ْħَĤ âyet-i kerîmesini misâl alarak “R ızık ve 
it’âm kabiliyetinde olan e şya, ilâh ve Mâbûd olamazlar; mâbûdiyete lây ık de-
ğiller.” mânâs ını beyân etmektedir.
f
Uykunun nevilerini, vakitlerini ve sünnet-i seniyyeye muhalif ve muvâf ık 
uyku zamanlar ını beyân eden mühim bir mektup.  ............................................................... 411
f
Yats ı namaz ı tesbihât ından sonra َאĺ ْכَĻَĥَĐ َمٍŻَø ِėْĤأَ ُėْĤوَأَ َةٍŻَĀ ِėْĤأَ ُėْĤأَ 
3ِّٰųا لَĳُøرَ cümlesini okurken; bu dünya hânesini şenlendiren, ünsiyetlendi-
ren, nurland ıran şahsiyet-i mâneviye-i Muhammediye’yi nas ıl müşâhede etti-
ğini; ve O’nun getirdi ği nur ve hediyelere kar şı şâkirâne bir mukâbele olarak 
bütün cin ve insin O’na hadsiz salât ü selâm getirmeleri lâz ım geldiğini ifade 
eden gayet latîf bir mektup.  ............................................................................................................................. 412
f
1 “Ben cinleri ve insanlar ı sırf Beni tan ıyıp yaln ız Bana ibadet etsinler diye yaratt ım. Onlardan nafaka 
istemiyorum, beni yedirip beslemelerini de istemiyorum. As ıl bütün mahluklar ın r ızıklar ını veren, kâmil 
kuvvet ve tam iktidar sahibi olan Allah Teâlâ’d ır.” (Zâriyât sûresi, 51/56-58 )
2 “Ne doğurdu, ne de do ğuruldu.” ( İhlâs sûresi, 112/3)
3 Sana milyonlar salât ve milyonlar selâm olsun Yâ Resûlallah.508  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Hazreti Muhyiddin’in vahdet-i vücud me şrebini şimdiki insanlara telkin 
etmekte üç mühim zarar ın bulundu ğunu beyân eden gayet mühim bir mek-
tup..  .............................................................................................................................. ................................................................ 415
f
Yine Muhyiddin-i Arabî ve vahdet-i vücud hakk ında münaka şa mevzuu 
olan bir suale verilen ilmî, mücmel bir cevap.  ............................................................................ 417
f
Bir bayramda, gayr-i me şrû dâirede gülüp e ğlenen elli zavall ının, elli se-
ne sonraki hâllerini nas ıl müşâhede etti ğini beyân eden gayet güzel bir ibret 
levhas ı................................................................................................................................. ..................................................... 418
f
Nefs-i emmâreye uyman ın zararlar ını ta’dâd ederek, nefse şiddetli bir 
tokat mâhiyetinde tesirli bir yaz ı.. .............................................................................................................. 419
f
Kısa bir zamandaki küfre mukâbil hadsiz bir cehennem azâb ının nas ıl 
hakikî adâlet oldu ğunu beyân eden mukni’ bir cevap..  .................................................. 420
Mânidar Bir Tevâfuk-u Latîfe  ......................................................................................................... 421
Risale-i Nur’un makbuliyetine ve inâyet-i ilâhiyeye mazhariyetine dâir 
mânâl ı tevâfuklar.
Masum Kalblere Nur’lar ın Nas ıl Aksettiğini Anlatan Samimane, Nur-
lu Bir Mektuptur  .............................................................................................................................. ........................... 422
f
Zekâi’nin Rüyas ı .............................................................................................................................. ............... 424
Müjdeli ve mânâl ı hay ırlı bir rüyad ır.
Tarafgirane ve Risale-i Nur’a Rakibane Söylenen SözlereMukâbildir
 .............................................................................................................................. ................................. 425
Risale-i Nur’un yüksekli ğini ve makbuliyetini ifade eden manzum bir ka-
sidedir.FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    509
Yirmi Sekizinci Lem’a’n ın Yirmi Sekizinci Nüktesi  ............................................ 426
 َّźٌ۝إِÕِĀوَا َابٌñَĐ ْħُıَĤوَ رًاĳُèٍ۝دُÕِĬَאä ِّģכُ īِĨ نَĳُĘَñْĝُĺوَ ĵٰĥْĐَْŶا َِŹَĩْĤا ĵَĤإِ نَĳُđَّĩَّùَĺ َź
1ٌÕِĜَאà َאبٌıِü ُįَđَ×ْÜَÉَĘ َÙَęْĉَíْĤا َėِĉَì ْīَĨ
 َابَñَĐ ْħُıَĤ َאĬْïَÝْĐوَأَ ِīĻِĈَאĻَّýĥِĤ ًאĨĳُäرُ َאİَאĭْĥَđَäوَ َçĻِÖَאāَĩِÖ َאĻْĬُّïĤا אءَƯĩَّùĤا َّאĭَّĺزَ ْïَĝَĤوَ
2ِóĻِđَّùĤا
âyet-i kerîmelerinden anla şıldığı üzere, cüz’î ve bazen şahsî gaybî hâdiseleri 
haber almak için, gayet uzak bir mesafe olan semâvât memleketine casus şeytanlar ın sokulmas ı ve o çok geni ş memleketin her taraf ında, o cüz’î hâdi-
senin bahsi varm ış gibi, hangi şeytan olsa, hangi yere sokulsa, yar ım yamalak 
o haberi i şitmesi ve getirmesi aklen ve hikmeten nas ıl kabul edilebilir?
Hem âyet-i kerîmeye göre baz ı peygamberler ve evliyâlar, semâvât ın üs-
tünde bulunan cennetin meyvelerini yak ın bir yerden al ır gibi al ıyormuş. Ve 
bazen yak ından cenneti temâ şâ ediyorlarm ış. Nihayet derecede uzak bir şe-
yin, nihayet derecede yak ın olmas ı, bu asr ın akl ına nas ıl sığar?
Hem cüz’î bir şahs ın, cüz’î bir ahvâli, küllî ve geni ş olan semâvât mem-
leketindeki Mele-i Âlâ’da mevzubahis olmas ı, kâinat ın idaresindeki gayet ha-
kimâne hikmete nas ıl muvâf ık geliyor? diye sorulan bu üç ba şlı suale, gayet 
ilmî, aklî ve mukni cevaplar ı tazammun eder.
YİRMİ DOKUZUNCU LEM’A-YI ARAB İ
YE  ..................................................................... 432
Risale-i Nur ’un içinde, lisân- ı cennet  ve üslûb-u Muhammed (aleyhissalâtü 
vesselâm)  ve tarz- ı Kur’ân- ı bahşâyiş-i rahmet  ile meydan- ı zuhûra gelerek “Te-
fekkürnâme”  ismiyle müsemmâ olan bu Lem’a’n ın bir k ısm ı, nümûne olarak 
bu mecmûaya dercedilmi ş olup, diğer k ısımlar ı Arabî risalerle beraber ne şre-
dileceğinden, buraya dercedilmemi ştir.
OTUZUNCU LEM’A  .............................................................................................................................. .....466
“Sekîne ” nam- ı âlîsiyle tâbir edilen ve her biri bir İsm-i Âzam  olan veyahut 
alt ısı birden İsm-i Âzam bulunan esmâ-y ı hüsnâ dan “Ferd , Hayy , Kayyûm , 
1 “Onlar Mele-i Âla’ya yükselip dinleyemezler ve her taraftan bombard ımana tutulurlar. Dinlemeye 
kalksalar kovulup at ılırlar. Hem onlar için devaml ı bir azap vard ır. Ne var ki içlerinden birisi bir söz 
kırıntısı kapmay ı başarırsa, derhal yak ıcı ve delici bir ışın onu kovalar.” (Sâffât sûresi, 37/8-10 )
2 “Gerçek şu ki, yere en yak ın olan gö ğü lambalarla donatt ık ve onlardan bir k ısm ını şeytanlara at ılan 
mermiler yapt ık. Hem onlara alevli ate ş haz ırlad ık.” (Mülk sûresi, 67/5 )510  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Hakem , Adl , Kuddûs ” ism-i şeriflerine âit pek çok k ıymettar ve Risale-i Nur ’un 
şaheserlerinden biri olan bu lem’a, yüksek bir ifade ve çok ince hakikatlerle 
kaleme al ınm ış; hem çok derin mesâil-i vahdâniyet, azametli geni şlikleriyle 
tefhim edilmi ş; hem pek bâriz bir sûrette mevcûdiyet-i ilâhiyeye i şaret eden şu 
hayretengiz faaliyet ile, müdebbiriyet-i rabbâniye o kadar güzel izah edilmi ş ki, 
âh ne olurdu, bu risalenin hakikatlerinin âmak ına ulaşmak şöyle dursun, sat-
hını olsun bari görebilseydim. Heyhat! Kâs ır fehmime bak ılmayarak, bu risale, 
hissesine isabet eden bir karde şimizin seferber hâlinde bulunmas ı mazeretin-
den dolay ı bana gönderilmi şti. Liyâkats ızlığımla beraber peri şan hâlim böyle 
bir şaheseri fihristeye idhal edebilecek sûrette hulâsa etmeye kâfî gelmedi ğin-
den, mahcûbiyetle emre itaat ediyorum.
Bu k ıymettar Lem’a, “Alt ı Nükte-i Mühimme”ye ink ısam etmi ştir.
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ......................... 466
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُونَïِİَאĩْĤا َħْđِĭَĘ َאİَאĭْüَóَĘ َْرْضَŶوَا
âyetinin bir nüktesi ve “Kuddûs ” İsm-i Âzam ının bir cilvesi olup; hem mevcû-
diyet-i ilâhiyeyi kemâl -i zuhûr  ile, hem vahdâniyet-i ilâhiyeyi kemâl-i vuzûh  ile 
göstermektedir. Evet, şu muntazam kâinat  ve şu azametli gayet büyük fabri-
ka; bütün mevcûdât ıyla hummal ı bir faaliyet içinde mütemâdiyen çal ışmas ıy-
la beraber, kâinat ın her taraf ını tertemiz tutan, kirli ve bula şık maddelerden, 
lüzumsuz olarak hiçbir tarafta hiçbir şey bulundurmayan, şu azametli seyyâ-
râttan tut, tâ zerrâta kadar her mevcud, Kuddûs-ü Âzam’dan gelen emirlere müheyyâ ve münkad olarak gayet fa’âl ve gayet hârika bir istihâle makinesi hâline getirilmekle, şu azametli kâinat ve bütün unsurlar ı baştan başa cen-
net -nümûn güzellikleriyle, kendilerini enzâr- ı âleme arz ediyorlar. Ve şu kasr- ı 
âlemdeki masnûât ın cephelerinde mü şâhede edilen şu dilrubâ güzellik ve ga-
yet müstahsen temizlik; bütün enzâr ı istihsânla kendilerine celb ediyorlar ve 
Sâni ’lerini takdir ve tahsinlerle medh ü senâ  ettiriyorlar. Bu Kuddûs-ü Âzam 
ism-i şerifinin tecelli-i âzam ından küçük bir cilvesini şâşaal ı bir sûrette gösteren 
ve şu k ışın bârid ve ha şin çehresi alt ından ç ıkan bahar mevsimine bak: Nas ıl 
çiçekler açm ı
ş, hûri-misâli libâslar giymi ş, güzelleşmiş, tertemiz olmu ş bütün 
ağaçlar ve zümrüd gibi ye şillenmiş zemin yüzü, bütün hey’etleriyle, kendilerini 
1 “Yeryüzünü de Biz dö şedik, bak ınız Biz ne de güzel dö şedik!” (Zâriyât sûresi, 51/48 )FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    511
bütün enzâra arz ediyorlar. Câmid ve şuûrsuz maddeler, az bir zaman içinde; 
istihâle görmü ş, zeminden yükselmi ş, nur-u hayatla süslenmi ş, sündüs-misâl 
güzelliklerle kendilerini Sâni’lerinin nazar ına takdim ediyorlar. Bu vaziyet kar-
şısında; değil yaln ız ins ve cin, rûhânîler ve melâikeler  de hayran oluyorlar. 
“Mâşâallah , Bârekâllah! Bu ne hayret verici güzellik ve temizlik!” deyip Sâni-i 
Zülcelâl ’lerini takdîs, tahmîd ve temcîd edip, râki’ ve sâcid oluyorlar. İşte bu 
fiil-i tanzîf, di ğer ef’âl-i ilâhiye gibi, vahdâniyet ve mevcûdiyet-i ilâhiyeyi be-
dâhet derecesinde isbât edip göstermektedir.
İkinci Nükte  .............................................................................................................................. .......................... 472
1مٍĳُĥْđَĨ َرٍïَĝِÖ َّźإِ ưįُĤِّõَĭُĬ َאĨوَ ُ۬įُĭائِƯõَì َאĬَïĭِĐ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
âyetinin bir nüktesi ve “Adl ” İsm-i Âzam ının bir cilvesidir. Şöyle ki:
Şu kâinat  mütemâdiyen tahrip ve tâmir  içinde çalkalanmakta, her vakit 
harp ve hicret  içinde kaynamakta, her zaman mevt  ve hayat  içinde yuvar-
lanmaktad ır. Bu hayretengiz tebeddülât ve tahavvülât ise, deh şetli cirmlerin 
intizaml ı hareketlerinden; ve küre-i zeminin yüzündeki dört yüz bin nebâtî ve 
hayvânî zîhayat ın muntazaman iâ şe  ve terbiyelerinden; ve sel gibi akan ka-
rıştırıcı ve istilâc ı unsurlar ın gayet muntazam vazifelerinden; ziyâ ve zulmetin, 
sıcak ve so ğuğun, hayat ve memat ın dövüşmelerine var ıncaya kadar bütün 
eşya  öyle bir mîzan -ı adâlet  içinde istikbâlden gelip, hâle u ğrayarak, mâziye 
ak ıp gidiyor ki; Fesübhânallah, insafl ı ve dikkatli bir nazarla bu âlem saray ına 
bakan her ferd-i insan , muhakkak olarak diyecek: “Bu saray- ı âlemin Sâni ’i ; 
bu saray- ı âlemi, Adl  isminin âzamî tecellisine mazhar etmekle beraber, hem 
vâhiddir, hem de öyle mîzan- ı adâletle i şler görüyor ki, en ehemmiyetsiz ve 
en küçük, k ıymetsiz telâkkî edilen şeylerde dahi şirke yer b ırakm ıyor ve şir-
kin bu mîzan- ı adâlete sokulmas ına zerre kadar müsaade etmiyor. Hem bu 
pek hârika intizam- ı ekmel  içindeki gayet hassas mîzan- ı adâlete, elbette bu 
kâinat ın Sâni-i Zülcelâl ’inden ba şkas ı müdahale edemeyecek.” Hem bütün 
esbab o Sâni-i Zülcelâl’in dest-i kudretinin bir perdesi oldu ğunu anlayacak. 
Ve o Sâni-i Zülcemâl’in hem vâhid oldu ğuna, hem mevcûdiyetine; hayranl ık 
içinde, güne ş in vücuduna inand ığı gibi îmân edecek.
1 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarlar ı elimizde olmas ın. Biz onu ancak 
belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21 )512  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ...................... 477
1ِÙَĩِכْéْĤِאÖ ِّכَÖرَ ِģĻِ×َø ĵٰĤإِ اُدْعُ
âyetinin bir nüktesi ve “Hakem ” İsm-i Âzam ının bir cilvesi olup, “Be ş Nokta” 
ile izah edilmi ştir.
Birinci Nokta  .............................................................................................................................. ......................... 477
İsm-i Hakem ’in tecelli-i âzam ı şu kâinat ı öyle bir kitab- ı kebîr  hükmüne 
getirmiştir ki; o kitab- ı kebîrin zemin yüzü, bir sayfas ı; ve her müzeyyen bah-
çe, bir sat ırı; ve her süslü çiçe ği ve yaprakl ı ağac ı, bir kelimesi sûretinde halk 
etmiştir. O hâlde, şu kâinat  baştan başa Hakîm -i Zülcelâl’in eserleriyle süslen-
miş. Hem kendi sanat ını kendisi mü şâhede edip, hem de nâmütenâhî göz-
lerle birbirine bakt ıran; ve birbiri içinde çok deliller ve vecihlerle Nakka şının 
vücuduna şehâdet  eden ve dâimâ mîzan  ve intizam içinde tazelenen; ve her 
küçük bir çekirdekte koca bir a ğac ı derceden; ve her bir a ğaçta koca kâina-
tın fihristesini yerle ştiren; ve her bahar sayfas ını murassâ ni şan ve münakka ş 
hediyelerle süsleyip, huzurunda resm-i geçit ettiren; ve her an bu masnûât ı-
nın lisân ıyla medh ü senâs ını teganni ettiren bu azametli ve hikmetli kudrete, 
hangi tesadüfün haddi var ki, parmak uzatabilsin.
İkinci Nokta  .............................................................................................................................. ........................... 479
İki meseledir.
Birinci Mesele : Nihayet kemâlde bir cemâl  ve nihayet cemâlde bir ke-
mâl , kendini görmek ve göstermek istemesine ve tan ıttırıp sevdirmesine mu-
kâbil, îmân ile O’nu tan ımay ı ve ubûdiyetle kendini O’na sevdirmeyi ders 
veriyor. 
İkinci Mesele : Bütün kuvvetiyle şirki reddedip kabul etmeyen bu hik-
metli intizam- ı mükemmel, hem vahdeti, hem istiklâl ve infirad ı iktizâ etti ğini 
izah etmekle beraber, koca kâinat ı umum ahvâl ve keyfiyât ıyla mîzan -ı adl ve 
nizam -ı hikmetinde tutan bir Kadîr -i Mutlak ’a şirk  ve küfür  ile acz isnâd etmek 
ne kadar büyük bir hatâ ve tevhid  ile îmân etmek, ne kadar do ğru hak ve ha-
kikatli bir mukâbele oldu ğunu bildiriyor.
1 “Sen insanlar ı Allah yoluna hikmetle davet et.” (Nahl sûresi, 16/125 ).FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    513
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. ...................... 481
Sâni -i Kadîr , İsm-i Hakem  ve Hakîm ’i ile, kâinatta en ziyâde hikmetlere 
medâr ve mazhar k ıldığı insan ı ; bir merkez, bir medâr hükmünde yaratm ış. 
Ve insan  dâiresi içinde de r ızkı bir merkez hükmüne getirmi ş. İnsanda şuûr  
ve r ızıkta zevk vas ıtas ıyla İsm-i Hakem ’in parlak bir sûrette cilvesinin görün-
düğünü; ve yüzer fenlerden her bir fennin bir cihette İsm-i Hakem’in cilvesini 
tarif ettiğini; (meselâ fenn-i t ıb, fenn-i kimya, fenn-i ziraat, fenn-i ticaret ve 
hâkezâ...); bu fenlerin her birisinin kat’î şehâdetleriyle, ihtiyar ve irade, kasd 
ve meşîeti gösteren bu hadsiz intizamat ve hikmetleri o Sâni-i Hakîm umum 
kâinata  verdiği gibi, en küçük bir zîhayatta ve en küçük bir çekirdekte dahi 
dercetmesiyle, Zât- ı Akdesinin fâil-i muhtar oldu ğunu; ve her şey O’nun em-
riyle vücud buldu ğunu; ve O’nu bilmemek ve tan ımamak ne kadar acîp bir 
cehâlet  ve dîvânelik oldu ğunu izah ediyor.
Dördüncü Nokta  .............................................................................................................................. ............... 484
Sâni -i Hakîm , her bir mevcuduna takt ığı yüzler hikmeti, o mevcudlar ın 
nihayet hassasiyetiyle tavzif  ettiği yüzler vazifelerinden pek çok fayda ve ga-
yeleri nihayet dikkat ile takip etti ği hâlde, O’nun cemâl -i rahmet  ve kemâl -i 
adâletine ve nihayet derecede hikmetine z ıt olan; ve rahmet ve adâletini inkâr  
ettiren ha şirsizliğe hiçbir cihetle müsaade etmedi ğini beyân ediyor.
Beşinci Nokta  ............................................................................................................................... ...................... 485
İki meseledir.
Birinci Mesele : F ıtratta israf ve abesiyet ve faydas ızlık bulunmad ığından, 
1اĳُĘِóْùُÜ َźوَ اĳُÖَóْüوَا اĳُĥכُ âyet-i kerîmesiyle, iktisâds ız hareket edenleri tehdit 
eder.
İkinci Mesele : Cenâb- ı Hakk’ ın “Hakem  ve Hakîm ” isimleri, bir cihette 
Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın risâletine delâlet  ve istilzâm ettiklerini; ve 
esmâ-y ı hüsnâ dan çok isimlerin dahi, her biri bir cihette, cilve-i âzam ıyla, âza-
mî derecede ve mertebe-i kat’iyette risâlet-i Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  
istilzâm ettiklerini, pek parlak bir sûrette izah ediyor.
1 “Yiyin, için fakat israf etmeyin.” (A’râf sûresi, 7/31)514  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Dördüncü Nükte  .............................................................................................................................. ............... 489
1ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ
âyetinin bir nüktesi, Vâhid  ve Ehad  isimlerini tazammun eden “Ferd ” İsm-i 
Âzam ının tecelli-i âzam ına dâir tevhid -i hakikîyi gösteren “Yedi İşaret”tir.
Birinci İşaret ............................................................................................................................... .......................... 489
İsm-i Ferd ’in kâinat  hey’et-i mecmûas ında koydu ğu hadsiz hâtemlerden 
üç sikkeye i şaret eder.
Birinci Sikke : Kâinat ın mevcûdât ında ve envâlar ında görünen ve bir sik-
ke -i kübrâ-y ı ehadiyet  olan “teâvün, tesânüd , tecâvüb, teânuk ” sikkesidir.
İkinci Sikke : Zeminin yüzünde her bahar mevsiminde mü şâhede edilen, 
dört yüz bin nebâtî ve hayvânî envâ ın atk ı ipleriyle dokunan hâtem-i vahdâ-
niyettir. 
Üçüncü Sikke : Hazreti Âdem ’den tâ K ıyamet ’e kadar gelmi ş ve gelecek 
bütün insanlar ın âzâ-y ı esasîde bir olan sîmâlar ındaki sikke -i vahdâniyettir.
İkinci İşaret  ............................................................................................................................... ............................ 492
İsm-i Ferd ’in cilve-i vahdeti, kâinat ın bütün envâlar ını ve unsurlar ını öyle 
bir sûrette birbirine girift etmekle birbirinin içine alm ıştır ki; mecmû-u kâinat ı 
tecezzi kabul etmez bir küll  hükmüne getirdi ği ve çok birliklerle vahdâniyeti 
ilân ettiğini gösteriyor.
Üçüncü İşaret  .............................................................................................................................. ....................... 492
Yine İsm-i Ferd ’in cilve-i âzam ı , kâinat ı öyle birbiri içine girmi ş hadsiz 
mektubât- ı samedâniye hükmüne getirmi ştir ki; her bir mektupta hadsiz hâ-
tem-i vahdâniyet  bas ılm ış ve her bir mektup, kelimât ı adedince kâtibini bildi-
ren ehadiyet  mühürlerini ta şıdığını gösteriyor.
Dördüncü İşaret  .............................................................................................................................. ................ 493
İsm-i Ferd ’in güneş gibi zâhir cilve-i âzam ını gayet mâkul ve hadsiz ko-
layl ıkla kabul ettiren ve şirkin muhâliyetini ve nihayet derecede ak ıldan uzak 
olduğunu gösteren bürhânlardan üç tanesini beyân ediyor.
Birincisi : Zât- ı Ferd ’in hadsiz kudretine nisbeten en büyük şeyin îcâd ı, 
en küçük bir şeyin îcâd ı gibi kolay ve sühûletli oldu ğunu; bir bahar ı, bir çiçek 
1 “De ki: O, Allah’t ır, gerçek İlaht ır ve Birdir.” ( İhlâs sûresi, 112/1 )FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    515
kadar ve bir a ğac ı, bir meyve kadar rahatça îcâd  edip idare  ettiğini; ve bu 
keyfiyet-i îcâd e ğer müteaddit esbaba verilse, vahdetten kesrete girildi ği için, 
en küçük bir şeyin îcâd ı, en büyük bir şeyin îcâd ı gibi pek çok masrafl ı, pek 
çok müşkülâtl ı, pek çok zahmetli oldu ğunu temsilleriyle isbât eder.
İkincisi : Mevcûdât ın îcâd ı ya ibda’  ve ihtira’  sûretiyle hiçten ve yoktan 
olacak veyahut in şâ ve terkib  sûretiyle anâs ır ve eşyadan toplamakla olacak. 
Bu iki sûrette; îcâd -ı eşya  Zât- ı Ferd -i Vâhid ’e verilmez de esbaptan istenilse, 
hadsiz derece mü şkülâtl ı ve suûbetli ve gayr-i mâkûl, belki de pek çok mu-
hâlât ı intâc edecek. E ğer cilve-i ferdiyete ve s ırr- ı ehadiyete verilse; bir kibrit 
çakar gibi, eserleriyle azameti anla şılan nihayetsiz kudretiyle, hiçten ve adem-
den veyahut anâs ır ve eşyadan toplamak sûretiyle ayna-y ı ilmindeki muay-
yen ilmî kal ıplarla, hadsiz derece kolayl ıkla ve sühûletle e şyan ın îcâd edildi ği 
görülecek.
Üçüncüsü : Eğer bütün e şyan ın îcâd ı bir Zât- ı Ferd -i Vâhid ’e verilse, bir 
tek şey gibi kolay oldu ğunu; ve e ğer esbaba ve tabiata havale edilse, bir tek 
şeyin vücudu umum e şya  kadar mü şkülâtl ı olduğunu, üç şirin temsil ile izah 
eder.
Birinci Temsil : Bin nefere âit bir vaziyet ve idare , o bin neferi idare eden 
bir zâbite havale edilse ve bir nefer  de on zâbitin idaresine verilse, bin neferin 
idaresinin ne kadar kolay oldu ğunu ve bir neferin idaresinin ne kadar mü ş-
külâtl ı olduğunu;
İkinci Temsil : Ayasofya  gibi kubbeli bir câmiin kubbesindeki ta şlar ın 
muallâkta durmalar ı ve o vaziyeti te şkil etmeleri ta şlardan istenilse, nihayet 
derecede suûbetli oldu ğunu; ve bir ustadan o vaziyet istenilse, nihayet dere-
cede kolay oldu ğunu;
Üçüncü Temsil : Küre-i arz, Zât- ı Ferd -i Vâhid ’in bir memuru olarak ha-
reket etse, o hareketten hâs ıl olan ha şmetli ve azametli neticelerin gayet sü-
hûletle husûlü vahdetteki kolayl ığı gösterdiği gibi; şirk  ve küfür  yolunda ayn ı 
neticeleri istihsal etmek için, küre-i arzdan milyonlar defa büyük, hadsiz he-saps ız cirmleri hudutsuz bir mesafede küre-i arz ın etraf ında, hem küre-i arz ın 
mihver-i yevmîsi üzerindeki devri gibi yirmi dört saatte bir defa; hem mihver-i 
senevîsi üzerindeki devri gibi her senede bir defa dola ştırmak gibi suûbet ve 
müşkülât ın en deh şetlisi olan bir vaziyetini kabul etmek lâz ım geldiğini; ve 
esbab ve tabiata îcâd  verenler “kitab, saat, fabrika ve saray misâlleriyle” ec-
heliyetlerin en antikas ını irtikâp ettiklerini izah eder.516  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Beşinci İşaret  .............................................................................................................................. ........................ 499
Müdahale-i gayr ı şiddetle reddeden; hâkimiyet-i ilâhiyedir.
1َאÜَïَùَęَĤ ُّٰųا َّźإِ ٌÙَıِĤاٰ אƯĩِıĻِĘ כَאنَ ْĳَĤ âyetinin s ırrıyla ve ْīِĨ ٰىóَÜ ْģَİ َۙóَāَ×ْĤا ِďِäَאرْĘ 
2رٍĳُĉُĘ âyetinin i şaretiyle, zerrâttan seyyârâta kadar, fer şten Arş’a kadar hiçbir 
cihette kusur ve fütur, noksaniyet ve mü şevveşiyet eseri görülmemesi, ferdi-
yetin cilve-i âzam ını gösterip, vahdete şehâdet  eder.
Alt ınc ı İşaret  .............................................................................................................................. ........................... 502
Bütün kemâlât ın medâr ı ve esas ı; ve kâinat ın hilkatindeki hikmetlerin ve 
maksadlar ın menşei ve madeni; ve zî şuûr ve zîakl ın, hususan insan ın metalip 
ve arzular ının husûl bulmas ının menba ı ve çâre-i yegânesi, ferdiyet -i rabbâni-
ye ve vahdet -i ilâhiye  olmas ıdır.
Yedinci İşaret  .............................................................................................................................. ........................ 503
Tevhid-i hakikîyi bütün merâtibiyle en ekmel bir sûrette ders verip isbât 
eden ve ilân eden Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın risâleti, o tevhidin kat’iye-
ti derecesinde sâbit oldu ğunu izahla beraber; şahsiyet-i mâneviye-i Muham-
mediye  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın derece-i ehemmiyet ve ulviyetine şehâdet  eden 
pek çok delillerden üç tanesini zikreder.
Birincisi : 3ِģِĐَאęْĤכَא ُÕَ×َّùĤاَ sırrıyla, umum ümmetinin bütün zamanlarda 
işledikleri hasenât ın bir misli defter-i hasenât ına geçmekle ve hususan her 
günde umum ümmetin ettikleri salavât  duâs ının kat’î makbuliyeti cihetiyle; o 
hadsiz duâlar ın iktizâ ettikleri makam ve mertebeyi dü şündürmekle şahsiyet-i 
mâneviye-i Muhammediye ’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  kâinat  içinde nas ıl bir gü-
neş olduğu anlaşıldığını;
İkincisi : Mâhiyet-i Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm)  âlem-i İslâmiyet ’in 
şecere-i kübrâs ının menşei, çekirde ği, hayat ı, medâr ı olduğundan, fevkalhad 
istidât ve cihâzât ıyla âlem-i İslâmiyet ’in mâneviyât ını teşkil eden kudsî keli-
mât ı, tesbihât ı, ibâdât ı en evvel bütün mânâlar ıyla hissedip yapmas ından ge-
len terakkiyât- ı rûhiyesini dü şündürüp, habibiyet  derecesine ç ıkan ubûdiyet -i 
Muhammediye ’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  velâyeti, sâir velâyetlerden ne kadar 
1 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan ba şka ilâhlar bulunsayd ı oralar ın nizam ı bozulurdu.” (Enbiyâ sûresi, 
21/22 )
2 “Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur?!” (Mülk sûresi, 67/3)
3 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    517
yüksek oldu ğunu anlat ır. O Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  hadd ü nihayeti olma-
yan merâtib-i kemâlâtta ne derece terakki etti ğini bildirir.
Üçüncüsü : Zât- ı Ferd -i Zülcemâl bütün nev-i be şer  nâm ına, belki umum 
kâinat  hesab ına Zât- ı Muhammediye  (aleyhissalâtü vesselâm) ’ı kendine muhâtap 
ittihâz etmekle; elbette O’nu hadsiz kemâlâtta hadsiz feyzine mazhar etti ğini 
ve şahsiyet-i mâneviye-i Muhammediye  (aleyhissalâtü vesselâm) , kâinat ın mânevî 
bir güneşi ve bu kâinat denilen Kur’ân- ı Kebîr ’in âyet-i kübrâs ı ve o Furkân- ı 
Âzam ’ın ve İsm-i Âzam ’ın ve İsm-i Ferd ’in cilve-i âzam ının bir aynas ı olduğu-
nu ders verir.
Beşinci Nükte  ............................................................................................................................... ...................... 506
 َĳُİوَ ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ إِنَّ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ
âyet-i azîmesiyle
2ْمٌĳَĬ َźوَ ٌÙَĭِø ُهُñُìْÉَÜ َź مُۚĳُّĻَĝْĤا ُّĹَéْĤاَ َۚĳُİ َّźإِ َįٰـĤإِ Ưź ُّٰųاَ
âyet-i azîminin bir nüktesi ve “Hayy ” İsm-i Âzam ’ının bir cilvesi olup, muhta-
saran “Be ş Remiz” içinde gösterilmi ştir.
Birinci Remiz : İsm-i Hayy  ve İsm-i Muhyî ’nin cilve-i âzam ından olan 
“Hayat nedir? Mâhiyeti ve vazifesi nedir?” sualine kar şı, fihristevâri, yirmi do-
kuz mertebede, iki sayfa içerisinde, öyle güzel bir sûrette cevap verilerek tarif edilmiştir ki; bu nas ıl acîp bir izah, bu nas ıl fesahatli bir tarz- ı beyân, bu nas ıl 
garip bir tâbirâtt ır ki, misli görülmemi ş. İnsan , bu hakikatlerin güzelliklerine 
meftun oluyor; hayretinden parmaklar ını ısırıyor; daha fevkinde tarif tasavvur 
edilemiyor; takdir ve tahsinler içinde tefekküre dal ıyor.
İkinci Remiz : Hayat ın yirmi dokuz hassas ından yirmi üçüncü hâssas ında, 
hayat ın iki yüzünün de şeffaf ve parlak oldu ğunun ve ondaki tasarrufât- ı kud-
ret-i rabbâniyeye esbâb- ı zâhiriye perde edilmemesinin s ırrını izah ediyor.
Üçüncü Remiz : Kâinat ın neticesi hayat oldu ğu gibi, hayat ın neticesi olan 
şükür  ve ibâdet  de, kâinat ı
n sebeb-i hilkati  ve maksûd neticesi oldu ğundan, 
1 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50 )
2 “Allah o ilâht ır ki kendisinden ba şka ilah yoktur. Hayd ır, Kayyumdur kendisini ne bir uyuklama, ne 
uyku tutamaz.” (Bakara sûresi, 2/255 )518  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
kâinat ın Sâni -i Hayy -ı Kayyûm ’u, hadsiz nimetleriyle kendini zîhayatlara bil-
dirip sevdirmesine mukâbil, zîhayatlardan te şekkür istemesi ve sevmesine 
mukâbil sevmelerini ve k ıymettar sanatlar ına karşı medh ü senâ  etmelerini 
istediğini; ve her bir zîhayat ın hayat ı doğrudan do ğruya, vas ıtas ız olarak Zât- ı 
Hayy- ı Kayyûm ’un dest-i kudretinde oldu ğunu bildiriyor.
Dördüncü Remiz : Hayat, îmân ın alt ı erkân ı olan
 ،ĵٰĤَאđَÜ ِّٰųا َīِĨ ِّه۪óَüوَ ِه۪óْĻَì َرِïَĝْĤِאÖوَ ِóِìْٰźا ْمِĳَĻْĤوَا ۪įِĥُøوَرُ ۪įِ×ُÝوَכُ ۪įِÝَئِכَŻَĨوَ ِّٰųِאÖ ُÛْĭَĨاٰ
1ِّٰųا لُĳُøرَ ًاïَّĩَéُĨ أَنَّ ُïَıْüوَأَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüأَ ٌّěَè ْتِĳَĩْĤا َïْđَÖ ُßْđَ×ْĤوَا
rükünlerine bak ıp isbât etti ğini o kadar latîf bir tarzda ders veriyor, izah ediyor 
ki; o belâgat- ı ifade, insan ı  hayran ediyor.
Beşinci Remiz : Birinci Remzin on alt ınc ı hâssas ında zikredilen: Hayat 
bir şeye girdiği vakit, o cesedi bir âlem hükmüne getirdi ğini; cüz’  ise küll  gibi, 
cüz’î ise küllî gibi bir câmiiyet verdi ğini çok güzelliklerle gayet şirin bir tarzda 
izah ediyor. Hem hâtimesinde, İsm-i Âzam  baz ı evliyâ  için ayr ı ayr ı olduğunu 
beyân ediyor.
Alt ınc ı Nükte  ............................................................................................................................... ......................... 524
Kayyûmiyet-i ilâhiyeye bakan âyetlerin bir nüktesine ve “Kayyûm ” İsm-i 
Âzam ının bir cilve-i âzam ına, muhtasar olarak “Beş Şuâ ” ile işaret eder.
Birinci Şuâ: Bu kâinat ın Hâl ık -ı Zülcelâl’i bizâtihi Kayyûm ’dur, Dâim’dir, 
Bâkî’dir. Bütün e şya  O’nun kayyûmiyetiyle kâimdir, devam eder, vücudda 
kal ır, bekâ  bulur. O nisbet-i kayyûmiyet  bir an kesilse, bütün e şya birden 
mahvolur. Şeriki ve nazîri yoktur. Maddeden mücerred, mekândan münez-
zeh, tecezzi ve ink ısam ı muhal, tagayyür  ve tebeddülü mümtenî; ihtiyaç ve ac-
zi imkân hâricinde bir Zât- ı Akdes ’in bir k ısım cilvelerini, bir k ısım ehl-i dalâlet  
kimseler, zerrâttaki tahavvülât- ı muntazama  içinde hissettikleri hayret-engiz 
hallâk ıyet-i ilâhiyenin  ve kudret-i rabbâniyenin cilve-i âzam ının nereden gel-
diğini bilemediklerinden ve kudret-i samedâniyenin cilvesinden gelen umumî 
kuvvetin nereden idare  edildiğini anlayamad ıklar ından, madde ve kuvveti 
ezelî tevehhüm etmeleriyle açt ıklar ı inkâr -ı ulûhiyet  mesleklerindeki yollar ının 
1 “Allah’a, meleklerine, kitaplar ına, peygamberlerine, âhiret gününe, kadere, hay ır ve şerrin Allah 
Teâlâdan geldi ğine, ölümden sonra dirili şin hak oldu ğuna iman ettim. Allah’tan ba şka ibadete lây ık 
hiçbir ilâh bulunmad ığına ve Muhammed’in Allah Resûlü oldu ğuna şehâdet ederim.” Ebû Hanîfe, 
el-F ıkhu’l-ekber  s.27-29. Bunlar ı îmân esaslar ından sayan hadisler için bkz.: Buhârî, îmân  50; tefsîr 
(31) 2; Müslim, îmân  1, 8, 9.FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    519
iç yüzünü gösteren ve hak ve hakikat mesle ğinin letâfetli yüzünü s ırr- ı kayyû-
miyetin  tecelli-i âzam ıyla izah edip, bütün güzelli ğiyle meydana ç ıkaran gayet 
dakîk ve çok amîk ve pek geni ş bir ifade ile, tabiiyyûn ve maddiyyûn  meslek-
lerini iptâl edip, onlar ı techil eden ve utand ıran âlî bir beyând ır.
İkinci Şuâ: İki meseledir.
Birincisi : Hadd ü hesaps ız ecrâm- ı semâviyenin, nihayetsiz derecede in-
tizam ve mîzan  içinde, s ırr- ı kayyûmiyetle  kıyam  ve bekâ  ve devamlar ı; ve 
emr-i kün feyekûn’den1 gelen emirlere kemâl -i ink ıyâdlar ı, İsm-i Kayyûm ’un 
âzamî cilvesine bir ölçü oldu ğu gibi, her bir zîhayat ın cesedini te şkil eden zer-
relerin, o cesedin her âzâs ında o âzâya göre toplanmalar ı; ve sel gibi akan ve 
fırtınalar içinde çalkalanan unsurlar ın, dağılmayarak o cesette muntazaman 
durmalar ı; ve o emr-i ilâhiyeye ink ıyâdlar ı, sırr- ı kayyûmiyeti ilân eden hadsiz 
diller oldu ğunu beyân eder.
İkinci Meselesi : Eşyan ın s ırr- ı kayyûmiyetle  münâsebettar fayda ve hik-
metlerine i şaret eden pek çok envâ ından üç nev’ine i şaret eder.
Birinci Nev’i : Eşyan ın kendisine ve insana ve insan ın maslahatlar ına ba-
kar.
İkinci Nev’i : Hem umum zî şuûrun mütalâas ına bakar, hem Fât ırının es-
mâs ını bildiren birer âyet ve birer kasîde oldu ğunu hadsiz okuyucular ına ifa-
de etmesine bakar.
Üçüncü Nev’i : Doğrudan do ğruya Sâni -i Zülcelâl ’e bakar. İşte bu üçüncü 
nev’ide bir saniye kadar ya şamak kâfi olmakla beraber, َاتِĳٰĩَّùĤا َďَĘرَ ِيñَّĤا ُّٰųاَ 
2َאıَĬَوْóَÜ ٍïَĩَĐ ِóْĻَĕِÖ âyetinin i şaretiyle; kayyûmiyet -i ilâhiye, hadsiz ecrâma ve 
nihayetsiz zerrâta nokta-y ı istinât oldu ğunu ve bilcümle mevcûdât ın keyfiyât 
ve ahvâlinde binler silsilelerin uçlar ı 3ُįُّĥכُ ُóْĨَْŶا ُďَäْóُĺ ِįْĻَĤوَإِ işaretiyle s ırr- ı kay-
yûmiyete ba ğlı bulundu ğunu iş’âr eder.
Üçüncü Şuâ : Hallâk ıyet -i ilâhiye ve faaliyet-i rabbâniye  içindeki s ırr- ı 
kayyûmiyet ’in bir derece inki şâfına işaret eden mukaddimelerin birincisi, za-
man seylinde mütemâdiyen çalkanan ve göz açt ırmadan, nefes ald ırmadan 
âlem-i şehâdetten âlem-i gayba gönderilen bu mahlûkat ın, bu hayret verici 
1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; Nahl sûresi, 16/40 ; … )
2 “Allah O’dur ki gökleri, sizin de görüp durdu ğunuz gibi, direksiz yükseltti.” (Ra’d sûresi, 13/2 )
3 “Bütün işler hükmetmesi için O’na götürülür.” (Hûd sûresi, 11/123 )520  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
seyahat ve seyeran ı, üç mühim şubeye ayr ılan hadsiz ve nihayetsiz bir hik-
metten ileri geliyor.
Birinci Şubesi : Faaliyetin her bir nev’i, cüz’î olsun küllî olsun, bir lezzetin 
netice vermesi s ırrıyla –tâbirde hatâ olmas ın– Zât- ı Hayy -ı Kayyûm ’da bulu-
nan bir a şk -ı lâhûtînin ve bir muhabbet -i kudsiyenin ve bir lezzet-i mukadde-
senin şuûnât ı, hadsiz faaliyetle ve nihayetsiz hallâk ıyetle kâinat ı mütemâdi-
yen tazelendirip çalkaland ırdığını;
İkinci Şubesi : Her bir cemâl  ve hüner sahibi, kendi cemâlini ve hünerini 
sevmesi ve te şhir edip ilân etmesi kâidesiyle Cemîl -i Zülkemâl’in bin bir es-
mâ-y ı hüsnâ sından her bir isminin her bir mertebesinde hadsiz envâ- ı hüsün  
ile hadsiz hakâik-i cemîle  bulunmas ındand ır ki, o aşk -ı mukaddese-i ilâhiye, o 
sırr- ı kayyûmiyete binâen kâinat ı mütemâdiyen de ğiştirip tazelendirdi ğini;
Üçüncü Şubesi , hem Dördüncü Şuâ: Her merhamet  ve şefkat sahibi 
ve her âlîcenâb olan zât, ba şkalar ını memnun ve mesrûr etmekten, sevindi-
rip mes’ûd etmekten lezzet almas ı; ve her âdil  zât, ihkak- ı hak  etmekten ke-
yiflenmesi; ve her hüner sahibi sanatkâr , yapt ığı sanat ını teşhir etmekten ve 
sanat ının istediği tarzda işleyerek arzu etti ği neticeleri vermesiyle iftihar etmesi 
kâidelerine binâen, bu kâinat ın Sâni -i Hakîm ’i bin bir esmâ-y ı hüsnâ sının 
hadd ü nihayeti olmayan güzelliklerine bu mevcûdât ı mazhar etmek için bu 
kâinat ı böyle acîp bir hallâk ıyet-i dâime ve hayret-engiz bir faaliyet-i serme-
diye içinde s ırr- ı kayyûmiyet  ile mütemâdiyen tazelendirip tecdid etti ğini pek 
garib, pek şirin, pek latîf, gayet ho ş bir ifade ile izah ediyor. Ve bir k ısım ehl-i 
dalâletin, “Kâinat ı böyle tağyir ve tebdil eden Zât’ ın, Kendisinin de mütegay-
yir  ve mütehavvil  olmas ı lâz ım gelmez mi?” diye sorduklar ı suale; bilâkis Zât- ı 
Zülcelâl ’in mütegayyir ve mütehavvil olmamas ı lâz ım geldiğini gayet kat’î bir 
sûrette beyân eden bir cevapla mukâbele edilmi ştir.
Beşinci Şuâ: İki meseledir.
Birinci Mesele : İsm-i Kayyûm ’un cilve-i âzam ına bakt ırmak için, hayalî 
iki dürbünden biriyle, en uzaklarda esîr  maddesi içinde s ırr- ı kayyûmiyetle  
durdurulmu ş; k ısmen tahrik , k ısmen tesbit edilmi ş milyonlar azametli cirmleri 
ve diğer dürbünle zîhayat  mahlûkat- ı arziyenin zerrât -ı vücudiyelerinin vazi-
yet ve hareketlerini temâ şâ  ettirir.
Hulâsas ı: Bu alt ı İsm-i Âzam  birbiriyle imtizaç ettiklerinden, bütün kâina-
tın bütün mevcûdât ını böyle durduran, bekâ  ve k ıyam  veren İsm-i Kayyûm  
cilve-i âzam ı  arkas ında tecelli eden İsm-i Hayy ’ın bütün o mevcûdât ı hayat FİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    521
ile ışıkland ırdığını; ve İsm-i Hayy ’ın arkas ında tecelli eden İsm-i Ferd ’in, o 
mevcûdât ı bir vahdet  içine al ıp yüzlerine birer hâtem-i ehadiyet  bast ığını; ve 
İsm-i Ferd ’in arkas ında tecelli eden İsm-i Hakem ’in, o mevcûdât ı meyvedâr 
bir nizam  ve hikmetli bir intizam ve semeredâr bir insicam  içine al ıp süs-
lendirdiğini; ve İsm-i Hakem ’in cilvesi arkas ında tecelli eden İsm-i Adl ’in, o 
mevcûdât ı yıldızlar ordusundan tâ zerreler ordusuna kadar gayet hassas bir 
mîzan -ı adl içinde tutarak emr-i kün feyekûn’den1 gelen emirlere kemâl -i in-
kıyâd ile itaat ettirdi ğini; ve İsm-i Adl ’in cilvesi arkas ında tecelli eden İsm-i 
Kuddûs ’ün, o mevcûdât ı, Cemîl -i Mutlak’ ın cemâl -i Zât ına ve nihayetsiz güzel 
olan esmâ-y ı hüsnâ sına lây ık ve münasip olacak gayet güzel aynalar şekline 
getirdiğini gösteriyor.
İkinci Mesele : Kayyûmiyetin, vâhidiyet  ve celâl  noktas ında kâinatta te-
cellisi oldu ğu gibi, ehadiyet  ve cemâl  noktas ında insanda dahi cilvesinin tezâ-
hürât ı olduğunu; ve bu tecelli ile Zât- ı Zülcemâl’in, be şere, melâikelerin fev-
kinde etti ği ihsânât ını ve o ihsânât ın câmiiyetini ve yüksekli ğini ve geni şliğini 
izah eder. Ve kâinat ı bir sofra-y ı nimet  edip, insana teshir  etmesinin; ve kâina-
tın, insanla mazhar oldu ğu s ırr- ı kayyûmiyetle  bir cihette kaim oldu ğunun hik-
meti, insan ın üç mühim vazifesinden ileri geldi ğini ta’dâd eder. Ve insan ın o 
üç mühim vazifesinden üçüncü vazifesinde, üç vecihle Zât- ı Hayy -ı Kayyûm ’a
aynadarl ık ettiğini anlat ır. Ve bu aynadarl ık ettiği vecihlerden üçüncü vecih-
teki aynadarl ığının da iki yüzü oldu ğunu; birinci yüzüyle esmâ-y ı ilâhiye ye, 
ikinci yüzüyle de şuûnât- ı ilâhiyeye aynadarl ık ettiğini emsâli nâmesbûk bir 
talâkat- ı lisân ile ifade ediyor ki, be şerin dâhîlerini dahi bu hakikatlere meftun 
edip hayran eder.
Hüsrev
MÜNÂCÂT  .............................................................................................................................. ................................ 551
Cenâb- ı Hakk’a ilmelyakîn ve hattâ aynelyakîn derecesinde iktisab- ı mâ-
rifet ederek ubûdiyetin (kemâ hiye hakkuhâ) iktizâ etti ği acz ve fakr- ı tâmm ı iz-
hâr ederek dergâh- ı ilâhîye ilticâ ve huzûr-u Rahmân ’a takarrüb gibi mezâyâ-y ı 
insâniyeyi bihakk ın talim; ve dünya ve mâfihaya mâlik ve kenz-i mahfîye mu-
tasarr ıf olan Ekrem-i Enbiyâ (aleyhi ekmelüttahiyyât)  Efendimiz’in münâcât ından 
ve Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân ’ın tesbih  ve tahmid ve senâ  ve duâya münhas ır 
yedi yüz aded âyât ından me’hûz nazîrsiz şu münâcât ın menba- ı mânevîsi,
1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; Nahl sûresi, 16/40 ; … )522  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
evvelâ ba şta hilkat -i âlem hakk ında âyât- ı adîdeden ve âyet-i celîleden; sâ-
niyen, el-Cevşenü’l-Kebîr ’in bin bir esmâs ından hilkat-i mevcûdâtla münâ-
sebettar birkaç ukdelerinden; sâlisen, “ilim  şehrinin kap ısı” tâbir-i senâiye-i 
nebeviyesine bihakk ın mazhar İmam Ali  (kerremallâhu vecheh ve radiyallâhu anh) ’ın
 ecrâm- ı semâviye  ve mevcûdât -ı arziye ile vücûb-u vücûd, Vâhid -i Ehad ’i 
isbât ettiği muhteşem bir hitabeyi muktedâ-bih ittihâz ederek mevzu ve gaye-i 
maksad ı o kadar ta’mik ve tevzi eder ki, bu hakâike âit takdirât ancak müel-
lifinin lisan ve kalemine menût ve mütevakk ıf olup, yaln ız mükerreren sâd ır 
olan emre mutavaat niyet ve kasd ıyla şürû’ edilen şu fihristte deriz:
Birinci F ıkrada : Semâvâttaki deverân ve bu kesret içindeki acîp sükû-
netle kemâl -i faaliyet, Mâbûd-u Bilhak olan Vâcibü’l-vücûd  Vâhid -i Ehad ’e 
delâlet  ettiğini.
İkinci F ıkrada : Fezân ın bulut, şimşek , y ıldırım, rüzgâr, ya ğmurlarla faa-
liyet ve icraat- ı hayret-efzâs ı yine mezkûr biküll-i lisan olan Vâcibü’l-vücûd , 
Vâhid -i Ehad ’e dâll bulundu ğunu.
Üçüncü F ıkrada : Unsurlar sâir mü ştemilât ıyla ve küre-i arz  umum mah-
lûkat ıyla ve teferruât ıyla.
Dördüncü F ıkrada : Edille-i sâb ıka gibi, denizler, nehirler, p ınarlar mâruf 
biküll-i ihsân  olan Vâcibü’l-vücûd , Vâhid -i Ehad ’e delâlet  ettiğini.
Beşinci F ıkrada : Geçen şehâdet  gibi; dağlar, zelzele tesirât ından zeminin 
muhafaza ve sükûnetine ve içindeki ink ılâbât f ırtınalar ından selâmetine ve de-
nizlerin istilâs ından halâs ına; hem havan ın muz ır gazlardan tasfiyesine ve sula-
rın iddihâr ına ve zîhayatlara lâz ım maddelerin hazinedârl ığına ettiği hizmetler 
ve hikmetler ile Vâcibü’l-vücûd ’un vücuduna ve vahdetine  şehâdet etti ğini.
Alt ınc ı F ıkrada : Geçen deliller gibi, zemindeki a ğaçlar ın ve nebatât ın; 
yapraklar, çiçekler ve meyvelerin cezbedârâne hareket-i zikriyeleri ve kemâl -i 
sühûletle giydirilen cihâzât ve zînetleri bilbedâhe vücûb-u vücûd ve vahdet -i 
Bârî’ye delâlet  ettiğini.
Yedinci F ıkrada : Kezâ zîrûhun ve hususan nev-i be şerin cisimlerinde 
mevcud ve muntazam saatler ve makineler gibi i şleyen ve i şlettirilen dâhilî ve 
hâricî âzâ ve cevârih ve bilhassa havâss- ı hamse-i zâhire gibi kemâl -i faaliyet-
le iş gören duygular ıyla vahdâniyeti isbât etti ğini.
Sekizinci F ıkrada : Kâinat ın hulâsas ı olan insan  ve insan ın zübdesi 
olan enbiyâ  ve evliyâ  ve asfiyân ın hulâsalar ı olan kalblerinin ve ak ıllar ınınFİHRİST   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    523
müşahedât ve ke şfiyât ve ilhamât ve istihrâcât ıyla, yüzler icmâ ve tevâtür 
kuvvetinde ve kat’iyetinde vücûb-u vücûd ve vahdet -i ilâhiyeye şehâdet  et-
tiklerini kemâl -i vuzûh  ile beyân ve tahaccür etmi ş kalbleri ıslah, hem Cenâb- ı 
Kibriya’ya münâcât olan şu yektâ ravza-y ı hakikat, hâtime-i tazarrû ve niya-
zını şöyle bağlar ki:
Yâ Rabbî ve yâ Rabbe’s-Semâvâti ve’l Aradîn! Yâ Hâl ıkî ve yâ Hâl ık -ı 
Külli Şey’! Gökleri y ıldızlar ıyla, zemini mü ştemilât ıyla ve bütün mahlûkat ı bü-
tün keyfiyât ıyla teshir  eden kudretinin ve iradetinin ve hikmetinin ve hâkimi-
yetinin ve rahmetinin hakk ı için, nefsimi bana musahhar eyle! Ve matlubumu 
bana musahhar k ıl! Kur’ân’a ve îmâna hizmet için, insanlar ın kalblerini Risale-i 
Nur ’a musahhar yap! Ve bana ve ihvan ıma îmân- ı kâmil ve hüsn-ü hâtime 
ver! Hazreti Mûsa (aleyhisselâm) ’a denizi ve Hazreti İbrahim (aleyhisselâm) ’a ateşi ve 
Hazreti Davud (aleyhisselâm) ’a dağı, demiri ve Hazreti Süleyman (aleyhisselâm) ’a 
cinni ve insi ve Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’a şems ve kameri teshir 
ettiğin gibi, Risale-i Nur’a kalbleri ve ak ıllar ı musahhar k ıl! Ve beni ve Risale-i 
Nur talebelerini, nefis ve şeytan ın şerrinden ve kabir azâb ından ve cehennem  
ateşinden muhafaza eyle ve Cennetü’l-Firdevs’te mesut k ıl, âmîn, âmîn…
Kelimât- ı niyaziyeleriyle ihtitam eden şu münâcât, ehl-i îmân ın lâz ıme-i 
gayr-i müfar ıkı olmaya çok lây ık olduğu aşikâr olmas ından, ziyâde izaha lü-
zum görülmedi.
M. Sabri (rahmetullâhi aleyh)524  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Sekizinci Lem'a'n ın 
Fihristesinden Bir Parça
İşârât- ı gaybiye hakk ında bir yaz ı ve bir takriz
1ْتَóِĨأُ אƯĩכَ ْħِĝَÝْøَאĘ ve 2ٌïĻِđَøوَ ٌّĹِĝَü ْħُıْĭِĩَĘ âyetlerinin bir nükte-i gaybiyesini, 
Gavs- ı Âzam Seyyid Abdülkadir-i Geylânî’nin bir  kerâmet-i gaybiyesiyle tefsir 
ediyor. Mütevâtir kerâmât- ı hârikaya mazhar olan o Sultanü’l-evliyâ mema-
tında, ayn ı hayat ında oldu ğu gibi, müridleriyle alâkadâr oldu ğu, ehl-i ke şif ve 
ehl-i velâyetçe kabul edilmi ş. İşte o zât sekiz yüz sene mukaddem, izn-i ilâhî ile 
kerâmetkârâne bu zaman ımızı görmüş; yani ona gösterilmi ş. Bu dağdağalı ve 
fitneli zamanda, ona mensup bir k ısım Kur’ân hizmetkârlar ına teselli verip, te ş-
cî ve teşvik etmek sûretinde bir me şhur kasîdesinin âhirinde be ş sat ır içinde on 
beş cihetle ayn ı haberi veriyor. Hem İlm-i Cifr’in üç-dört vechiyle o be ş sat ırın 
mânâs ı, hem kelimât ı, hem hurûfun adedi birbirini teyid ederek ayn ı hâdiseyi 
haber verdi ğinden, kat’iyet derecesinde, dikkat edenlere kanaat vermi ş.
Mâlûmdur ki, istikbâlden haber veren enbiyâ  ve evliyâ  3ُّٰųا َّźإِ َÕْĻَĕْĤا ُħَĥْđَĺ َź
yasağına karşı hürmet ve teeddüb için, i şaretler ve rumûzlarla iktifâ etmi şler. 
Baz ı bir işaret, baz ı iki işaret, en kuvvetlisi be ş-alt ı işaretle ayn ı hâdiseyi gös-
termişler. Hâlbuki Gavs- ı Âzam, bu zamandaki hizmet-i Kur’âniye’nin hey’-
etini işaret edip, içinde bir hâdimini sarâhat derecesinde gösteriyor. Şu risale 
içindeki imzalar ile gösterildi ği gibi, hizmet-i Kur’âniye’deki arkada şlar ıma iş-
tirakim var. Bir k ısm ı benim imzam iledir. Bir k ısm ı onlar ın tasvib ve istihrâc-
lar ıyla ve tasdikleriyle oldu ğundan; bana âit haddimden fazla hisseyi, onlar ın 
hat ırlar ı için kabul ettim. Yoksa o risalenin ba şında söyledi ğim gibi, bunda 
öyle bir hisse-i şerefe hakk ım yoktur.
On sene mukaddem o kasîde-i gaybiyeyi görmü ştüm; ve bana mânevî 
bir ihtâr gibi, “Dikkat et!” diye kalbime geliyordu. O hât ıray ı iki cihetle dinle-
miyordum:
1 “Emrolundu ğun gibi dosdo ğru ol!” (Hûd sûresi, 11/112)
2 “Art ık onlardan kimi bedbaht, kimi mutludur.” (Hûd sûresi, 11/105)
3 Hiç kimse gayb ı bilemez, gayb ı yaln ız Allah bilir.
Birincisi : Benim ehemmiyetli bir k ısım ömrüm, şân ü şeref perdesi al-
tında hubb-u câh zehiriyle zehirlenip öldü ğü için, yeniden bu sûretle nefs-i 
emmâreye di ğer bir şeref kap ısı açmak istememekti.
İkinci Cihet : Bu muannit zamanda bedihî dâvâlar ı ve zâhir hüccetleri ka-
bul etmeyenlere kar şı böyle işaret-i gaybiye nev’inden hodfüru şâne bir tarzda 
izhâr etmek ho şuma gitmiyordu. En nihayet esaretimin sekizinci senesinde ve 
en işkenceli ve en s ıkıntılı bir zamanda gayet kuvvetli bir te şvike muhtaç ol-
duğumuzdan bana ihtâr edildi ki: “Bunu, tahdîs-i nimet  ve bir şükr-ü mânevî 
nev’inden izhâr et. Hem korkma, kanaat verecek derecede kuvvetlidir!”
O risalenin ba şında dedi ğim gibi, bunu izhârda en mühim maksad ım; 
esrâr- ı Kur’âniye’ye âit olan risalelerin makbuliyetine Gavs- ı Âzam imza bas-
mas ı nev’inden oldu ğudur.
İkinci Maksad ım: O kudsî üstad ımın kerâmetini izhâr etmekle, kerâmât- ı 
evliyây ı inkâr  eden mülhidleri iskât edip; hizmet-i Kur’âniye’ye fütûrlar vere-
cek çok esbaba mâruz ve çok avâika hedef olan arkada şlar ımın kuvve-i mâ-
neviyesini takviye ve şevklerini tezyid ve fütûrlar ını izâle etmek idi.
Benim için bir nevi hodfüru şluk nev’inden oldu ğu için ehemmiyetli zarar-
dır. Fakat o zarar ımı, üstad ımın ve arkada şlar ımın hat ırı için kabul ettim.
Bu Kerâmet-i Gavsiye risalesi tedricen istihrâc edildi ği için birkaç par-
ça oldu ve tetimmelere ink ısam etti. Gittikçe birbirini tenvir ve teyid ettikçe 
vuzûh peydâ ediyor. İşârât ın baz ısında zaafiyet varsa da sâir arkada şlar ının 
ittifâk ından ald ığı kuvvet o zaaf ı izâle eder. Hattâ cây- ı hayrettir ki; o be ş sa-
tırın âhirinde, her birinin mertebesini ve has bir s ıfat ını îmâ etmek sûretinde 
on beşten fazla Hizmet-i Kur’âniye’deki mühim karde şlerimi gösteriyor. Bu 
risalede, Kerâmet-i Gavsiye münâsebetiyle birkaç ehemmiyetli meseleler ve birkaç mühim hakikatler beyân edilmi ştir.
Bu risaleyi herkese tavsiye etmiyorum ve izin vermiyorum. Belki saffet ve 
insaf ve ihlâs ve hususiyeti bulunan karde şlerime müsaade ediyorum. Hem 
başında olan maksadlar ımı düşünerek öyle baks ın. Beni, bir kerâmetfüru
şluk 
vaziyetinde tasavvur etmesin.526  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Yirmi Sekizinci Lem'a'n ın 
Fihristesinden Bir Parça
Birinci Nükte : Hazreti İmam Ali  (radiyallâhu anh) , Kasîde-i Ercûze’sinde 
1ًاóĻِĉْùَÜ َتْóِّĉُø ٍħْåُĐ ُفُóْèأَ deyip, bu zamanda tâmim edilen ecnebî harflerine 
bak ıp, bu cümledeki harflerin cifrî ve ebcedî rakamlar ının bu zamana parmak 
basmalar ıyla vâki cereyân- ı küfriyâneye i şaret ettiği gibi; hem Ercûze’sinde, 
hem Ercûze’yi teyid ve takviye eden Kasîde-i Celcelûtiye’sinde sarâhate yak ın
2َّرَتْĳَĭَÜ ًّاóِø ْجِóُّùĤا َاجُóِø َאدُĝُÜ     ًÙَĬَאĻَÖ ًّاóِø رِĳُّĭĤا َاجُóِø َאدُĝُÜ
fıkras ıyla, o cereyân ın karşısında vücudu ziyâs ıyla anlaşılan ve zulmetin pek 
şiddetli ve sisli, yak ıcı dehşetine karşı sönmeyen ve gittikçe zulmeti yararak 
dünyay ı ziyâland ırmaya çal ışan Risale-i Nur ’a ve müellifine hususî iltifât ını
3ْÛَĥَåْĥَä رُĳُĬ َאĺ َّאمِĺَْŶوَا ِóْİَّïĤا َىïَĨ     ًÙَåْıَÖوَ رًاĳُĬ ِħْøِْźِאÖ Ĺِ×ْכَĳכَ ْïِĜأَ
deyip, âhir zamana kadar Risale-i Nur ’un bedî’ bir sûrette ışık vermesini ve 
yanmas ını duâ  ve niyaz eden ve Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân ’ın en mühim bir 
şâkirdi ve ulûmunun birinci nâ şiri olan Hazreti İmam Ali  (radiyallâhu anh) , bi-
dâyet-i İslâm ’da Kur’ân’ ın aleyhine aç ılan çok kap ılara karşı mübarek İsm-i 
Âzam ’ı şefî’ tutup kahramânâne ve merdâne hakâik-i Şeriat’ ı ve esas- ı İslâ-
miyet ’i muhafazaya çal ıştığı gibi, âhir zamanda bütün bütün Kur’ân’a mu-
halefet eden z ınd ıka cereyân ına karşı, ayn ı İsm-i Âzam’ ı şefî’ ve melce’ ve 
tahassungâh ittihâz edip cerh edilmez Kur’ân’ ın i’câz ından gelen ve hâtem-i 
mucizeyi gösteren Risale-i Nur’un sönmez nuruyla ve susmaz lisan ıyla şe-
câatkârâne mukâbele ve mukavemet edip, yerin yüzünü yak ıp çok çiçekle-
ri kurutan z ınd ıka nâr ını, İsm-i Âzam’ ın kibriyâl ı, azametli nuruyla ve İsm-i 
1 Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.595.
2 Nurun kandili gizlice fakat ayn ı zamanda da aç ık bir şekilde yak ılır. Kandiller kandili gizli olarak nurla-
nır. (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.509-510)
3 Ey gizliliklere ilmiyle nüfuz eden Nur! Y ıldızımı as ırlar boyunca Nur isminle nurland ır ve par ıltısını 
devam ettir! (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.509)
Rahmân  ve Rahîm ’in şefkatli ve re’fetli tecellisinden nebean eden âb- ı hayat 
ile söndüren; ve yanan yerlerde kuruyan nehir ve ba ğ çiçeklerine mukâbil, 
dağlarda ve k ırlarda semâ ya ğmuru ve rahmetiyle hararete mütehammil ve 
şiddet-i bürûdete dayan ıklı çiçekleri yeti ştiren Risale-i Nur’u görmesi ve şef-
katkârâne ve tesellidârâne ve kerâmetkârâne bakmas ı, Hazreti İmam Ali (ra-
diyallâhu anh) ’ın makam- ı velâyetinin iktizâ etti ğini hakkalyakîn gösterir.
Hem Kaside-i Celcelûtiye’nin bir kerâmeti olan َّģَä ِيñَّĤا ِħْøِْźا َģِĨَאè َאĻَĘ 
1ْرُهُïَĜ ’ten başlayan üç-dört sat ırda kuvvetli emâre ve delilden:
Birinci Emâre : ْرُهُïَĜ َّģَä ِيñَّĤا ِħْøِْźا َģِĨَאè َאĻَĘ cifir ve ebcedî hesab ıyla bin 
üç yüz elli üç senesi ki, Risale-i Nur  şâkirtlerinin en s ıkıntılı bir zaman ına ve 
o zamanda “Sekîne ” tâbir edilen İsm-i Âzam ’ı, yetmiş bir âyet ile yüz yetmi ş 
bir defa dâimî vird eden Risale-i Nur Müellifinin isimlerine tevâfuk s ırrıyla 
parmak basmas ı, o zamanda İsm-i Âzam’ ı hâmil Risale-i Nur Müellifinin hu-
susiyetini ve selâmetle kurtulacaklar ını tebşir etmekle i şaret ettiğini; –lillâhil-
hamd– selâmet ile kurtulmalar ı, kerâmet-i Aleviye’yi tasdik etti ğini...
İkinci Emâre : 2ْėَíَÜ َźوَ َאرِبْèوَ َûْíَÜ َźوَ ْģِÜَאĝَĘ fıkras ıyla, eski Harb-i 
Umumî’ye i ştirak ile yara, bereye ve nihayetsiz korkulara mâruz kal ıp, nihayet 
Rusya’ya esir giden; hem deh şetli bir harb-i âhir zamanda mühim bir vazife 
ile mükellef edilip, y ılandan daha zehirli akreplerin bulundu ğu bir memlekete 
düşen; ve gece gündüz y ılanlarla harp eden Risale-i Nur  müellifine َźوَ ْģِÜَאĝَĘ 
ْėَíَÜ َźوَ َאرِبْèوَ َûْíَÜ ile iltifât ını ve mânevî s ıyânet ve muhafaza ve imdâ-
dını haber veriyor.
Üçüncü Emâre : Üç güz mevsiminde medâr- ı teselli üç kerâmettir.
Birincisi : Gavs- ı Âzam (radiyallâhu anh) ,
3ًاïĻِđَø ُûĻِđَÜ ًאāِĥْíُĨ ِِّٰų ِÛْĜَĳْĤا َאدِرِيَّĜ ْīכُ ِي،ïĺِóُĨ َאĺ
tâbiriyle on be ş emâre-i kaviyye ile;
İkinci güzde,  ayn ı mevsimde, Hazreti Ali (radiyallâhu anh) , 4َאنِĨَّõĤا ِכَĤٰñِĤ ْرِכًאïُĨ َאĺ
 tâbiriyle kuvvetli delillerle;
1 Ey kadri yüce ismi ta şıyan! (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.527)
2 Savaş, korkma.. harbet, çekinme! (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.527)
3 Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.562.
4 Bin üç yüz elli dört (1354) tarihine yeti şirsen. (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı 
Şâzelî)  s.596)528  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------    LEM ’ALAR
Üçüncü güzde, ëĤا... 1ْرُهُïَĜ َّģَä ِيñَّĤا ِħْøِْźا َģِĨَאè َאĻَĘ diye yine Hazreti Ali 
(radiyallâhu anh)  kerâmetkârâne Risale-i Nur  müellifine bak ıp; Sekiz, On Sekiz, 
Yirmi Sekizinci Lem’alar olan risalelerin kuvvetli ve i’câzl ı telifleriyle havfe 
düşen ve teselliye muhtaç olan Risale-i Nur şâkirtlerinin alt ı-yedi defa َûْíَÜ َź 
kelimeleriyle korkular ını izâle edip te şcî’ etmeleri, Kur’ân hizmetkârlar ına bir 
ikram- ı ilâhî oldu ğunu gösterir. Hem 2َبْóْıَÜ َźوَ ْģِ×ْĜوَأَ fıkras ının yine evvelki 
fıkralar gibi muhâtab ı Saîdü’n-Nursî oldu ğundan, “Yâ Saîde’n-Nursî! Kar şıla, 
kaçma!” deyip te şcî’ ediyor.
Netice : Dokuz “hem hem”lerin gösterdi ği dokuz hakikatin, Risale-i Nur ’da
ve müellifinde bilfiil icrâs ı ve bilmü şâhede görünmesi; hattâ dü şmanlar ının 
tasdikiyle de sâbittir ki: Hazreti Ali (radiyallâhu anh) ’ın Kasîde-i Ercûze ve Celce-
lûtiye’sindeki şiddetli alâkadarl ığını murad etti ği bir Vâris-i Nebî ve Mukav-
vi-i Din ve Hâmil-i İsm-i Âzam  olan Risale-i Nur ve müellifi oldu ğu; –Çünkü 
bütün dünya meydandad ır ve bütün nidalar ı işitiyoruz; ekseriya hareketleri 
görüyoruz ki– hak ve hakikatte yan ılmayan ve Kur’ân’ ın hukukunu emrolun-
duğu gibi te’vilsiz muhafazaya çal ışan “Risale-i Nur”dur diye şek ve şüphesiz 
olarak Hazreti Ali (radiyallâhu anh) ’ın muhâtab ı o olduğunu kat’î isbât eder.
Hâf ız Ali (rahmetullâhi aleyh)
1 Ey kadri yüce ismi ta şıyan! (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.527)
2 Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî)  s.527.YİRMİ SEKİZİNCİ LEM ’A’NIN FİHRİSTESİNDEN B İR PARÇA   -----------------------------------------------------    529
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُّوسُïُĜ َאĺ ْلُïَĐ َאĺ ُħَכَè َאĺ مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĺ ْدُóَĘ َאĺ ُħĻِèرَ َאĺ ُīٰĩْèرَ َאĺ ُّٰųاَ َאĺ
İsm-i Âzam ’ın hakk ına ve Kur’ân -ı Mu’cizü’l-Beyân’ ın hürmetine ve Re-
sûl-i Ekrem ’in (aleyhissalâtü vesselâm)  şerefine, bu mecmuay ı bast ıranlar ı ve müba-
rek yard ımc ılar ını cennetü’l-firdevs  ’te saadet-i ebediye ye mazhar eyle, âmîn.
Ve hizmet-i îmâniye ve Kur’âniye’de daima muvaffak eyle, âmîn.Ve defter-i hasenatlar ına Lem’alar Mecmuas ı’nın her bir harfine mukabil 
bin hasene  yazd ır, âmîn.
Ve Nur’lar ın neşrinde sebat  ve devam ve ihlâs  ihsan  eyle âmîn.
Yâ Erhamerrâhimîn! Umum Risâle-i Nur  Şâkirtleri’ni iki cihanda mesut 
eyle, âmîn.
İnsî ve cinnî şeytanlar ın şerlerinden muhafaza eyle, âmîn.
Ve bu âciz  ve bîçâre Said’in  kusurat ını afveyle, âmîn...
Umum Nur Şâkirtleri Nâm ına
Said Nursî
1 Yâ Allah, yâ Rahmân: Ey Zât ı itibar ıyla merhametli olan! Yâ Rahîm: Ey rahmetiyle mahlûkat ına mer-
hamet eden! Yâ Ferd: Ey e şi ve benzeri olmayan! Yâ Hayy: Ey her zaman var olan, diri olan, ezelî ve 
ebedî hayat sahibi olan! Yâ Kayyûm: Ey kendi Zât’ ı ile var olup, zeval bulmayan ve bütün varl ıklar ı 
varl ıkta tutup onlar ı yöneten! Yâ Hakem: Ey hükmü geçersiz k ılınmayan Hâkim! Yâ Adl: Ey tam adalet 
sahibi! Yâ Kuddûs: Ey her şeyi tertemiz yapan ve kendisi bütün eksiklerden uzak ve yüce Zât!
HuginRisale/content/pdf/LEMALAR.pdf