[PDF]
Asâ-y ı Musa
Bediüzzaman Said Nursî

Risale-i Nur Külliyat ı’ndan
Asâ-y ı
Musa
Bediüzzaman
Said Nursî
İstanbul - 2007
ASÂ-YI MUSA
Copyright © Şahdamar Yay ınlar ı, 2007
Bu eserin tüm yay ın haklar ı Işık Ltd. Şti.’ne aittir.
Eserde yer alan metin ve resimlerin, I şık Ltd. Şti.’nin önceden
yaz ılı izni olmaks ızın, elektronik, mekanik, fotokopi yâ da herhangi bir kay ıt
sistemi ile ço ğaltılmas ı, yay ımlanmas ı ve depolanmas ı yasakt ır.
ISBN
978-975-9090-83-8
Yay ın Numaras ı
73
Bas ım Yeri ve Y ılı
Çağlayan Matbaas ı
Sarn ıç Yolu Üzeri No:7 Gaziemir / İZMİR
Tel: (0232) 252 20 96
Ekim 2007
Genel Dağıtım
Gökkuşağı Pazarlama ve Da ğıtım
Merkez Mah. So ğuksu Cad. No: 31
Tek-Er İş Merkezi Mahmutbey/ İSTANBUL
Tel: (0212) 410 50 00   Faks: (0212) 444 85 96
Şahdamar Yay ınlar ı
Emniyet Mahallesi Huzur Sokak No: 5
34676  Üsküdar/ İSTANBUL
Tel: (0216) 318 42 88    Faks: (0216) 318 52 20
www.sahdamaryayinlari.com
İçindekiler
Asâ-y ı Musa'dan Birinci K ısım
Meyve Risalesi 
Birincisi  .............................................................................................................................. ...................................... 8
İkinci Meselenin Hülâsas ı .................................................................................................................. 9
Üçüncü Mesele  ............................................................................................................................... .............12
Dördüncü Mesele  .............................................................................................................................. .......16
Beşinci Mesele  .............................................................................................................................. ............... 18
Alt ınc ı Mesele  .............................................................................................................................. .................. 19
Yedinci Mesele  .............................................................................................................................. ................ 23
Sekizinci Meselenin Bir Hülâsas ı ........................................................................................... 35
Birincisi  .............................................................................................................................. .............................. 35
İkinci Meyvesi ve Hayat- ı Şahsiyeye Bakan Bir Faydas ı .................................. 36
Hayat- ı Şahsiyeye Ait Üçüncü Bir Faydas ı.................................................................... 36
Dördüncü Bir Faydas ı ki İnsan ın Hayat- ı İçtimaiyesine Bak ıyor  ............. 37
Birinci Nükte  ............................................................................................................................... ................ 42
İkinci Nükte ............................................................................................................................... ................... 43
Bu Makam Yaz ıldığı Zaman Kurban Bayram ı Geldi  ............................................ 45
Dokuzuncu Mesele  .............................................................................................................................. ...49
Birinci Nokta  ............................................................................................................................... ................ 50
İkinci Nokta  .............................................................................................................................. ................... 53
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. .............54
f  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Onuncu Mesele  (Emirdağ Çiçeği) ............................................................................................ 55
Bu Onuncu Meseleye Bir Hâtime Olarak İki Hâşiye ........................................... 65
Birincisi  .............................................................................................................................. ....................... 65
İkinci Hâşiye .............................................................................................................................. ...........65
Onuncu Mesele Münasebetiyle Hüsrev’in Üstad ına Yazd ığı Mektup  ...68
On Birinci Mesele  .............................................................................................................................. ......70
Hâtime  .............................................................................................................................. ................................ 79
Hat ıra Gelebilen Bir Suâlin Cevab ıdır ......................................................................... 81
Bu Sûreye Ait Bir Nükte-i İ’câziyenin Hâ şiyesidir  ............................................ 81
On Birinci Meselenin Hâ şiyesi’nin Bir Lâhikas ıdır ................................................. 83
Asâ-y ı Musa'dan İkinci K ısım
Hüccetullahi'l-Bâli ğa Risalesi
Birinci Hüccet-i İmaniye (Âyetü’l-Kübrâ)  ........................................................................ 92
Birincisi  .............................................................................................................................. .......................... 113
İkincisi  .............................................................................................................................. ............................. 114
Üçüncüsü ............................................................................................................................... .................... 114
Dördüncüsü  .............................................................................................................................. .............. 116
Beşincisi  .............................................................................................................................. ........................ 116
Alt ınc ısı .............................................................................................................................. ........................... 116
Yedincisi  .............................................................................................................................. ........................ 117
Sekizincisi  .............................................................................................................................. .................... 117
Dokuzuncusu  .............................................................................................................................. ...........117
İkinci Hüccet-i İmaniye (Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevk ıfı) .................... 135
Birinci Mevk ıf’ın Küçük Bir Zeyli  ......................................................................................... 144
Üçüncü Hüccet-i İmaniye (Yirmi Üçüncü Lem’a)  .............................................. 148
İhtar  .............................................................................................................................. ..................... 148
Şu S ırrı İzahtan Evvel Bir İhtar  ................................................................................ 149
Mukaddime  .............................................................................................................................. ................ 149
Amma Birinci Yol ki  ................................................................................................................. 150
Birincisi  .............................................................................................................................. ............150
İkinci Muhal  .............................................................................................................................. .151
Üçüncü Muhal  ......................................................................................................................... 151
Amma İkinci Mesele  ................................................................................................................. 152
Birincisi  .............................................................................................................................. ............152
İkinci Muhal  .............................................................................................................................. .153
Üçüncü Muhal  ......................................................................................................................... 153
Üçüncü Kelime  ............................................................................................................................. 154
Birincisi  .............................................................................................................................. ............154
İkinci Muhal  .............................................................................................................................. .154
Üçüncü Muhal  ......................................................................................................................... 157
Hâtime  .............................................................................................................................. ............................ 163
Birinci Suâl  .............................................................................................................................. ..........163
İkinci Suâl  .............................................................................................................................. ............. 164
Üçüncü Suâl  .............................................................................................................................. ......167
Dördüncü Hüccet-i İmaniye (Otuzuncu Lem’a’n ın İkinci Nüktesi)  ..169
Beşinci Hüccet-i İmaniye (İsm-i Âzam’ ın Alt ı Nurundan
Üçüncü Nuruna İşaret Eden Üçüncü Nükte)   .......................................................................... 173
Üçüncü Nükte’nin Birinci Noktas ı ..................................................................................... 173
Üçüncü Nükte’nin İkinci Noktas ı ........................................................................................ 175
Birinci Meselesi  ............................................................................................................................. 175
İkinci Noktan ın İkinci Meselesi  ...................................................................................... 175
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. .........176
Dördüncü Nokta  .............................................................................................................................. ...178
Beşinci Nokta  .............................................................................................................................. ..........179
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. ...179
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ......179İÇİNDEKİLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------    g
h  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Alt ınc ı Hüccet-i İmaniye (Onuncu Söz’ün Dokuzuncu Hakikati)  ........182
Yedinci Hüccet-i İmaniye (Otuz Üçüncü Mektub’un On Yedinci Penceresi)  .....186
Sekizinci Hüccet-i İmaniye (Münâcât)  ........................................................................... 188
Dokuzuncu Hüccet-i İmaniye (Dokuzuncu Şuâ’n ın Mukaddime-i Ha şriyesi)  ...205
Mukaddime  .............................................................................................................................. ................ 206
Birinci Nokta  .............................................................................................................................. ......207
İkinci Nokta ............................................................................................................................... ........209
Onuncu Hüccet-i İmaniye (Yirminci Mektup)  ........................................................ 218
Mukaddime  .............................................................................................................................. ................ 219
Birinci Makam  .............................................................................................................................. .........219
Birinci Kelime  .............................................................................................................................. ...219
İkinci Kelime  .............................................................................................................................. ......220
Üçüncü Kelime  ............................................................................................................................. 220
Dördüncü Kelime  ....................................................................................................................... 221
Beşinci Kelime  .............................................................................................................................. .221
Alt ınc ı Kelime  .............................................................................................................................. ....222
Yedinci Kelime  .............................................................................................................................. .222
Sekizinci Kelime  ........................................................................................................................... 222
Dokuzuncu Kelime  .................................................................................................................... 223
Onuncu Kelime  ............................................................................................................................ 223
On Birinci Kelime  ....................................................................................................................... 224
On Birinci Hüccet-i İmaniye (Yirmi İkinci Söz’ün Birinci Makam ı) ............226
Birinci Burhan  .............................................................................................................................. .........227
İkinci Burhan  .............................................................................................................................. ............228
Üçüncü Burhan  .............................................................................................................................. .....228
Dördüncü Burhan  ............................................................................................................................. 229
Beşinci Burhan  ............................................................................................................................... ......229
Alt ınc ı Burhan  .............................................................................................................................. .........230
İÇİNDEKİLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------    i
Yedinci Burhan  .............................................................................................................................. .......231
Sekizinci Burhan  .............................................................................................................................. ...232
Dokuzuncu Burhan  .......................................................................................................................... 234
Onuncu Burhan  .............................................................................................................................. ....234
On Birinci Burhan  ............................................................................................................................. 235
On İkinci Burhan  .............................................................................................................................. ..237
Takrizler
Ankara Üniversitesi Nur Talebelerinin Bir Mektubu  ......................................... 242
Çok Aziz, Çok Mübarek, Çok Mü şfik,
Çok Sevgili Üstad ım ız Hazretleri!  ....................................................................................... 245
Tarihçe-i Hayat İçin Yaz ılan Önsöz  .................................................................................. 247
Ferâgati  .............................................................................................................................. .................. 252
Şefkat ve Merhameti  ................................................................................................................ 253
İstiğnâs ı ............................................................................................................................... .................. 254
İktisatç ılığı .............................................................................................................................. ............255
Tevazu ve Mahviyetkârl ığı ................................................................................................... 256
Üstad ın İlmî Cephesi  ............................................................................................................... 257
Üstad’ ın Fikrî Cephesi  ............................................................................................................ 258
Tasavvuf Cephesi  ........................................................................................................................ 259
Edebî Cephesi  .............................................................................................................................. ..260

Asâ-y ı Musa

1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Bu acîb as ırda ehl-i iman “Risale-i Nur”a  ve ehl-i fen 
ve mektep muallimleri “Asâ-y ı Musa” ya şiddetle muhtaç 
olduklar ı gibi hâf ızlar ve hocalar dahi “Zülfikâr”a  şiddet-
le muhtaçt ırlar.
Evet, meselâ i’câz- ı Kur’âniye bahsindeki ekser âyet-
lerin medar- ı şüphe ve itiraz olmu ş ayn ı yerlerde i’câz ın 
lem’a lar ı ve Kur’ân’ ın güzel nükteleri isbat edilmi ş.
Umum Risale-i Nur Şâkirtleri Nâm ına
Said Nursî
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
3ًאĩدَائِ ًاïَÖأَ ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Aziz, s ıdd ık kardeşlerim,
Madem Risale-i Nur, makine ile taammüm etmeye ba şlam ış ve madem 
felsefe ve hikmet-i cedideyi okuyan mektepliler ve muallimler çoklukla Risale-i Nur’a yap ışıyorlar. Elbette, bir hakikat beyan etmek lâz ım geliyor, şöyle ki:
Risale-i Nur’un şiddetle tokat vurdu ğu ve hücum etti ği felsefe ise 
mutlak de ğildir, belki muz ır k ısm ınad ır. Çünkü felsefenin hayat- ı içtima-
iye-i beşeriyeye ve ahlâk ve kemâlât- ı insaniyeye ve sanat ın terakkiyâ-
tına hizmet eden felsefe ve hikmet k ısm ı ise Kur’ân ile bar ışıktır. Belki 
Kur’ân’ ın hikmetine hâdimdir, muâraza edemez. Bu k ısma Risale-i Nur 
ilişmiyor.
İkinci k ısım felsefe ise dalâlete ve ilhada ve tabiat batakl ığına düşür-
meye vesile oldu ğu gibi sefâhet ve lehviyât ile gaflet ve dalâleti netice 
verdiğinden ve sihir gibi harikalar ıyla Kur’ân’ ın mucizekâr hakikatleriyle 
muâraza etti ği için, Risale-i Nur ekser eczalar ında mizanlarla ve kuvvet-
li ve burhanl ı muvâzenelerle felsefenin yoldan ç ıkm ış bu k ısm ına ilişiyor, 
tokatl ıyor; müstakim, menfaattar felsefeye ili şmiyor. Onun için mektep-
liler, Risale-i Nur’a itirazs ız çekinmeyerek giriyorlar ve girmelidirler.
Fakat gizli münaf ıklar, nas ıl ki bir k ısım hocalar ı bütün bütün manas ız ve 
haks ız bir tarzda, ehl-i medresenin ve hocalar ın hakikî mal ı olan Risale-i 
Nur aleyhinde istîmal ettikleri gibi baz ı felsefecilerin enaniyet-i ilmiyelerini 
tahrik edip, Nur’lar aleyhinde istîmal etmek ihtimaline binâen, bu hakikat “Asâ-y ı Musa” ve “Zülfikâr” mecmualar ı başında yaz ılsa münasip olur.
Said Nursî
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi; sonsuza kadar sürekli üzerinize olsun.
1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
İmam Ali (radiyallâhu anh)  “Celcelûtiye”sinde pek kuvvetli ve sarahate ya-
kın bir tarzda Risale-i Nur’dan ve ehemmiyetli risalelerinden ayn ı numara ile 
haber verdi ğini “Yirmi Sekizinci Lem’a” ile “Sekizinci Şuâ” tam isbat etmi ş-
ler ve İmam Ali (radiyallâhu anh) , Risale-i Nur’un en son risalesini Celcelûtiye’de  
2ْÛَĥَåْĬا ُÙَĩْĥُّčĤا ِįِÖ ĵٰøĳُĨ َאāَĐ ُħْøوَا fıkras ıyla haber veriyor. Biz bir-iki sene ev-
vel “Âyetü’l-Kübrâ”y ı en son zannetmi ştik. Hâlbuki şimdi altm ış dörtte (Milâdî 
1948) telifçe Risale-i Nur’un tamam olmas ı ve bu cümle-i Aleviye’nin meâli-
ni, yani karanl ığı dağıtacak, Asâ-y ı Musa (aleyhisselâm)  gibi ışık verecek, sihirle-
ri iptal edecek bir risaleden haber vermesi ve bu mecmuan ın “Meyve” k ısm ı 
bir müdâfaa hükmüne geçip ba şımıza çöken deh şetli, zulümlü zulmetleri da-
ğıttığı gibi, “Hüccetler” k ısm ı da Nur’lara kar şı cephe alan felsefe karanl ıkla-
rını izale edip Ankara ehl-i vukûfunu teslime ve takdire mecbur etmesi ve is-
tikbaldeki zulmetleri izale edece ğine çok emareler bulunmas ı ve Asâ-y ı Musa 
(aleyhisselâm)  bir taşta on iki çe şme ak ıtmas ına3 ve on bir mucizeye medar ol-
mas ına mukabil ve mü şâbih, bu son mecmua dahi –Meyve, on bir mesele-i 
nurâniyesi ve Hüccetullâhi’l-Bâli ğa k ısm ı, on bir hüccet-i kât ıası bulunmas ı 
cihetinde– bize kanaat verdi ki; İmam Ali (radiyallâhu anh) , o f ıkra ile do ğrudan 
doğruya bu Asâ-y ı Musa ismindeki mecmuaya bakar ve ondan tahsinkârâne 
haber veriyor.
Said Nursî
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Asâ-y ı Musa ismiyle karanl ıklar dağılır.” (Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb (Evrâd- ı Şâzelî) 
s.516).
3 Bkz.: Bakara sûresi, 2/60; A’râf sûresi, 7/160.
Asâ-y ı Musa'dan 
Birinci K ısım
Denizli Hapsi’nin Bir Meyvesi
(On Birinci Şuâ)
Zınd ıka ve küfr-ü mutlaka kar şı Risale-i Nur’un bir mü-
dâfaanâmesidir. Ve bu hapsimizde hakikî müdâfaanâme-miz dahi budur. Çünkü yaln ız buna çal ışıyoruz.
Bu risale, Denizli Hapishânesi’nin bir meyvesi ve bir 
hât ıras ı ve iki cuma gününün mahsulüdür.
Said Nursî
Meyve Risalesi
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َīĻِĭِø َďْąِÖ ِīْåِّùĤا ĹِĘ َßِ×َĥَĘ
âyetinin ihbar ı ve s ırrıyla Yusuf (aleyhisselâm)  mahpuslar ın pî-
ridir ve hapishâne bir nevi Medrese-i Yusufiye olur. Ma-dem Risale-i Nur şâkirtleri, iki defad ır, çoklukla bu medre-
seye giriyorlar; elbette Risale-i Nur’un hapse temas ve isbat ettiği bir k ısım meselelerinin k ısac ık hülâsalar ını, bu terbi-
ye için aç ılan dershânede okumak ve okutmakla tam terbi-
ye almak lâz ım geliyor. İşte o hülâsalardan be ş-alt ı tanesi-
ni beyan ediyoruz.
1 “Böylece Yusuf bir kaç y ıl daha hapishanede kald ı.” (Yûsuf sûresi, 12/42)
Birincisi
Dördüncü Söz’de izah ı bulunan, her gün yirmi dört saat sermaye-i haya-
tı Hâl ık’ımız bize ihsan ediyor. Ta ki, iki hayat ımıza lâz ım şeyler o sermaye ile 
alıns ın. Biz k ısac ık hayat- ı dünyeviyeye yirmi üç saati sarf edip, be ş farz na-
maza kâfi gelen bir saati, pek çok uzun olan hayat- ı uhreviyemize sarf etmez-
sek; ne kadar hilâf- ı ak ıl bir hata ve o hatan ın cezas ı olarak hem kalbî, hem 
ruhî s ıkıntılar ı çekmek ve o s ıkıntılar yüzünden ahlâk ını bozmak ve me’yusâ-
ne hayat ını geçirmek sebebiyle de ğil terbiye almak, belki terbiyenin aksine 
gitmekle ne derece hasâret ederiz, k ıyas edilsin.
Eğer, bir saati be ş farz namaza sarf etsek; o hâlde hapis ve musibet müd-
detinin her bir saati, bazen bir gün ibadet ve fânî bir saati bâkî saatler hükmü-ne geçebilmesi.. ve kalbî ve ruhî me’yusiyet ve s ıkıntılar ın k ısmen zeval bul-
mas ı.. ve hapse sebebiyet veren hatalara keffareten affettirmesi.. ve hapsin 
hikmeti olan terbiyeyi almas ı ne derece kârl ı bir imtihan, bir ders ve musibet 
arkadaşlar
ıyla tesellidârâne bir ho ş sohbet oldu ğu düşünülsün.
Dördüncü Söz’de denildi ği gibi; bin lira ikramiye kazanc ı için, bin adam 
iştirak etmi ş bir piyango kumar ına yirmi dört liras ından beş-on liray ı veren 
ve yirmi dörtten birisini ebedî bir mücevherat hazinesinin biletine vermeyen –hâlbuki dünyevî piyangoda o bin liray ı kazanmak ihtimali binden birdir, 
çünkü bin hissedar daha var– ve uhrevî mukadderât- ı beşer piyangosunda, 
hüsn-ü hâtimeye mazhar ehl-i iman için kazanç ihtimali binden dokuz yüz doksan dokuz oldu ğuna –yüz yirmi dört bin enbiyân ın ona dair ihbar ını keşif 
ile tasdik eden evliyadan ve asfiyadan– hadd ü hesaba gelmez sâd ık muhbir-
ler haber verdikleri hâlde evvelki piyangoya ko şmak, ikincisinden kaçmak ne 
derece maslahata muhalif dü şer mukayese edilsin.
Bu meselede hapishâne müdürleri ve sergardiyanlar ı ve belki memle-
ketin idare müdebbirleri ve âsâyi ş muhaf ızlar ı Risale-i Nur’un bu dersinden 
memnun olmalar ı gerektir. Çünkü bin mütedeyyin ve cehennem hapsini her 
vakit tahattur eden adamlar ın idare ve inzibat ı, on namazs ız ve itikats ız, yaln ız 
dünyevî hapsi dü şünen ve haram-helâl bilmeyen ve k ısmen serserili ğe al ışan 
adamlardan daha kolay oldu ğu çok tecrübelerle görülmü ş.
İkinci Meselenin Hülâsas ı
Risale-i Nur’dan Gençlik Rehberi’ nin güzelce izah etti ği gibi ölüm o ka-
dar kat’î ve zâhirdir ki bugünün gecesi ve bu güzün k ışı gelmesi gibi ölüm ba-
şımıza gelecek. Bu hapishâne, nas ıl ki mütemâdiyen ç ıkanlar ve girenler için 
muvakkat bir misafirhânedir; öyle de bu zemin yüzü dahi acele hareket eden kafilelerin yollar ında bir gecelik konmak ve göçmek için bir hand ır. Her bir 
şehri yüz defa mezaristana bo şaltan ölüm, elbette hayattan ziyade bir istedi ği 
var. İşte bu deh şetli hakikatin muammas ını Risale-i Nur hâll ve ke şfetmiş. Bir 
kısac ık hülâsas ı şudur:
Madem ölüm öldürülmüyor ve kabir kap ısı kapanm ıyor; elbette, bu 
ecel cellâd ının elinden ve kabir haps-i münferidinden kurtulmak çaresi 
varsa insan ın en büyük ve her şeyin fevkinde bir endi şesi, bir meselesidir.  
Evet, çaresi var ve Risale-i Nur, Kur’ân’ ın s ırrıyla o çareyi iki kere iki dört eder 
derecesinde kat’î isbat etmi ş. K ısac ık hülâsas ı şudur ki:
Ölüm yâ idam- ı ebedîdir; hem o insan ı, hem bütün ahbab ını ve akâribi-
ni asacak bir dara ğac ıdır.. veyahut ba şka bir bâkî âleme gitmek ve iman ve-
sikas ıyla saadet saray ına girmek için bir terhis tezkeresidir. Ve kabir ise yâ ka-
ranl ıklı bir haps-i münferit ve dipsiz bir kuyudur.. veyahut bu zindan- ı dünya-
dan bâkî ve nurânî bir ziyafetgâh ve ba ğistana aç ılan bir kap ıdır. Bu hakikati 
Gençlik Rehberi  bir temsil ile isbat etmi ş.
Meselâ bu hapsin bahçesinde asmak için dara ğaçlar ı konulmu ş ve onlar ın 
dayand ıklar ı duvar ın arkas ında gayet büyük ve umum dünya i ştirak etmi ş bir 
piyango dairesi kurulmu ş. Biz bu hapisteki be ş yüz kişi, her hâlde hiç müstes-
nas ı yok ve kurtulmak mümkün de ğil, bizi birer birer o meydana ça ğıracaklar: 
yâ “Gel idam ilân ını al, darağac ına ç ık!” veya “Daimî haps-i münferit pusula-
sını tut, bu aç ık kap ıya gir!” veyahut “Sana müjde! Milyonlar alt ın bileti sana 
çıkm ış, gel al!” diye her tarafta ilânatlar yap ılıyor. Biz de gözümüzle görüyoruz 
ki birbiri arkas ında o dara ğaçlar ına ç ıkıyorlar. Bir k ısm ın as ıldıklar ını müşâhe-
de ediyoruz. Bir k ısm ı da darağaçlar ını basamak yap ıp o duvar ın arkas ındaki 
piyango dairesine girdiklerini, orada büyük ve ciddî memurlar ın kat’î haberleri 
ile görür gibi bildi ğimiz bir s ırada, bu hapishânemize iki heyet girdi.
10  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Bir kafile ellerinde çalg ılar, şaraplar, zâhirde gayet tatl ı helvalar, baklava-
lar var. Bizlere yedirmeye çal ıştılar. Fakat o tatl ılar zehirlidir, insî şeytanlar içi-
ne zehir atm ışlar.
İkinci cemaat ve heyet, ellerinde terbiyenâmeler ve helâl yemekler ve 
mübarek şerbetler var. Bize hediye veriyorlar ve bilittifak beraber, pek ciddî 
ve kat’î diyorlar ki:
“Eğer o evvelki heyetin sizi tecrübe için verilen hediyelerini alsan ız, 
yeseniz; bu gözümüz önündeki şu darağaçlarda ba şka gördükleriniz gi-
bi as ılacaks ınız. Eğer bizim bu memleket hâkiminin ferman ıyla getirdi-
ğimiz hediyeleri evvelkinin yerine kabul edip ve terbiyenâmelerdeki du-
alar ı ve evradlar ı okusan ız, o as ılmaktan kurtulacaks ınız. O piyango da-
iresinde ihsan- ı şahane olarak her biriniz milyon alt ın biletini alaca ğını-
zı, görür gibi ve gündüz gibi inan ınız. Eğer o haram ve şüpheli ve zehirli 
tatl ılar ı yeseniz, as ılmaya gitti ğiniz zamana kadar dahi o zehirin sanc ısı-
nı çekeceğinizi, bu fermanlar ve bizler, müttefikan size kat’î haber veri-
yoruz.”  diyorlar.
İşte bu temsil gibi her vakit gördü ğümüz ecel dara ğac ının arkas ında mu-
kadderât- ı nev-i be şer piyangosundan ehl-i iman ve taat için –hüsn-ü hâti-
me şart ıyla– ebedî ve tükenmez bir hazinenin bileti ç ıkacağını.. yüzde yüz ih-
timal ile sefâhet ve haram ve itikats ızlık ve f ıskta devam edenler –tevbe etme-
mek şart ıyla– yâ idam- ı ebedî (âhirete inanmayanlara) veya dâimî ve karanl ık 
haps-i münferit (bekâ-y ı ruha inanan ve sefâhette gidenlere) ve şekâvet-i ebe-
diye ilâm ını alacaklar ını yüzde doksan dokuz ihtimal ile kat’î haber veren; ba ş-
ta ellerinde ni şâne-i tasdik olan hadsiz mucizeler bulunan yüz yirmi dört bin 
peygamberler  (aleyhimüsselâm) .. ve onlar ın verdikleri haberlerin izlerini ve –sine-
mada gibi– gölgelerini ke şif ile, zevk ile görüp tasdik ederek imza basan yüz 
yirmi dört milyondan ziyade evliyalar  (kaddesallâhu esrârahum) .. ve o iki k ısım me-
şâhir-i insaniyenin haberlerini aklen, –kat’î burhanlarla ve kuvvetli hüccetler-
le– fikren ve mantîken yakînî bir surette isbat ederek tasdik edip imza basan, milyarlar gelen-geçen 
muhakkikler,1(Hâşiye) müçtehitler  ve sıddîkînler ; bilic-
mâ, mütevâtiren nev-i insan ın güneşleri, kamerleri, y ıldızlar ı olan bu üç cema-
at-i azîme ve bu üç tâife-i ehl-i hakikat ve be şerin kudsî kumandanlar ı olan bu 
üç büyük ve âlî heyetlerin fermanlar ı ile verdikleri haberleri dinlemeyen.. ve 
1 (Hâşiye) O muhakkiklerden tek birisi Risale-i Nur’dur. Yirmi senedir en muannid feylesofla-
rı ve mütemerrid z ınd ıklar ı susturan eczalar ı meydandad ır. Herkes okuyabilir ve kimse iti-
raz etmez.
saadet-i ebediyeye giden onlar ın gösterdikleri yol olan s ırat- ı müstakîmde git-
meyenler.. yüzde doksan dokuz deh şetli tehlike ihtimalini nazara almayan.. 
ve birtek muhbirin bir yolda tehlike var demesiyle o yolu b ırakan, ba şka uzun 
yolda hareket eden bir adam, elbette ve elbette vaziyeti şudur ki:
İki yolun –hadsiz muhbirlerin kat’î ihbarlar ı ile– en k ısa ve kolay ı ve yüz-
de yüz cennet ve saadet-i ebediyeyi kazand ıran ı b ırak ıp, en da ğdağalı ve 
uzun ve s ıkıntılı ve yüzde doksan dokuz cehennem hapsini ve şekâvet-i dâi-
meyi netice veren yolunu ihtiyâr etti ği hâlde.. dünyada iki yolun, birtek muh-
birin yalan olabilir haberiyle yüzde birtek ihtimal tehlike ve bir ay hapis imkâ-nı bulunan k ısa yolu b ırak ıp, menfaatsiz –yaln ız zarars ız olduğu için– uzun yo-
lu ihtiyâr eden bedbaht, sarho ş divâneler gibi deh şetli ve uzakta görünen ve 
ona musallat olan ejderhalara ehemmiyet vermez, sineklerle u ğraşıyor; yal-
nız onlara ehemmiyet verir derecede akl ını, kalbini, ruhunu, insaniyetini kay-
betmiş oluyor.
Madem hakikat-i hâl budur; biz mahpuslar, bu hapis musibetinden inti-
kam ımızı tam almak için o mübarek ikinci heyetin hediyelerini kabul etme-
liyiz. Yani, nas ıl ki bir dakika intikam lezzeti ve birkaç dakika veya bir-iki sa-
at sefâhet lezzetleriyle bu musibet, bizi on be ş ve beş ve on ve iki-üç sene bu 
hapse soktu, dünyam ızı bize zindan eyledi. Biz dahi bu musibetin ra ğmına ve 
inad ına, bir-iki saat müddet-i hapsi bir-iki gün ibadete.. ve iki-üç sene ceza-
mızı –mübarek kafilenin hediyeleriyle– yirmi-otuz sene bâkî bir ömre.. ve on 
ve yirmi sene hapiste cezam ızı milyonlar sene cehennem hapsinden aff ımı-
za vesile edip fânî dünyam ızın ağlamas ına mukabil, bâkî hayat ımızı güldüre-
rek bu musibetten tam intikam ımızı almal ıyız. Hapishâneyi terbiyehâne gös-
terip vatan ımıza ve milletimize birer terbiyeli, emniyetli, menfaatli adam ol-
maya çal ışmal ıyız. Ve hapishâne memurlar ı ve müdürleri ve müdebbirleri da-
hi câni ve e şkıya ve serseri ve kâtil ve sefâhetçi ve vatana muz ır zannettikleri 
adamlar ı, bir mübarek dershânede çal ışan talebeler görsünler ve müftehirâne 
Allah’a şükretsinler.MEYVE R İSALESİ / İKİNCİ MESELEN İN HÜLÂSASI   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------   11
Üçüncü Mesele
Gençlik Rehberi’nde izah ı bulunan ibretli bir hâdisenin hülâsas ı şudur:
Bir zaman, Eski şehir Hapishânesi’nin penceresinde bir Cumhuriyet 
Bayram ı’nda oturmu ştum. Kar şısındaki lise mektebinin büyük k ızlar ı, onun 
avlusunda gülerek raksediyorlard ı. Birden mânevî bir sinema ile elli sene son-
raki vaziyetleri bana göründü. Ve gördüm ki; o elli-altm ış kızlardan ve tale-
belerden k ırk-ellisi kabirde toprak oluyorlar, azap çekiyorlar.. ve on tanesi, 
yetmiş-seksen ya şında çirkinle şmiş, gençliğinde iffetini muhafaza etmedi ğin-
den sevmek bekledi ği nazarlardan nefret görüyorlar.. kat’î mü şâhede ettim. 
Onlar ın o ac ınacak hâllerine a ğlad ım. Hapishânedeki bir k ısım arkada şlar ağ-
lad ığımı işittiler, geldiler, sordular. Ben dedim: “ Şimdi beni kendi hâlime b ı-
rak ınız, gidiniz…”
Evet, gördü ğüm hakikattir, hayal de ğil! Nas ıl ki bu yaz ve güzün âhi-
ri k ıştır, öyle de gençlik yaz ı ve ihtiyarl ık güzünün arkas ı kabir ve berzah 
kışıdır. Geçmi ş zaman ın elli sene evvelki hâdisât ı sinema ile hâl-i haz ırda 
gösterildi ği gibi gelecek zaman ın elli sene sonraki istikbal hâdisât ını gös-
teren bir sinema bulunsa, ehl-i dalâlet ve sefâhetin elli-altm ış sene son-
raki vaziyetleri onlara gösterilse idi, şimdiki güldüklerine ve gayr-i me şrû 
keyiflerine nefretler ve teellümlerle a ğlayacaklard ı.
Ben, o Eski şehir Hapishânesi’ndeki mü şâhede ile me şgul iken sefâhet ve 
dalâleti terviç eden bir şahs- ı mânevî, insî bir şeytan gibi kar şıma dikildi ve 
dedi:
– “Biz hayat ın her bir çe şit lezzetini ve keyiflerini tatmak ve tatt ırmak isti-
yoruz, bize kar ışma!”
Ben de cevaben dedim:– “Madem lezzet ve zevk için ölümü hat ıra getirmeyip dalâlet ve sefâhete 
atılıyorsun… Katiyen bil ki; senin dalâletin hükmüyle bütün geçmi ş zaman- ı 
mâzi, ölmü ş ve mâdumdur.. ve içinde cenazeleri çürümü ş bir vahşetli meza-
ristand ır. İnsaniyet alâkadarl ığıyla ve dalâlet yoluyla senin ba şına ve –varsa 
ve ölmemi ş ise– kalbine, o hadsiz firaklardan ve o nihâyetsiz dostlar ının ebe-
dî ölümlerinden gelen elemler, senin şimdiki sarho şça, pek k ısa bir zamanda-
ki cüz’î lezzetini imha etti ği gibi gelecek istikbal zaman ı dahi itikats ızlığın cihe-
tiyle yine mâdum ve karanl ıklı ve ölü ve deh şetli bir vah şetgâht ır. Ve oradan 
gelen ve ba şını vücûda ç ıkaran ve zaman- ı hâz ıra uğrayan bîçarelerin ba şlar ı, 
ecel cellâd ının sat ırıyla kesilip hiçli ğe at ıldığından, mütemâdiyen ak ıl alâka-
darl ığıyla senin imans ız başına hadsiz elîm endi şeler yağdırıyor. Senin sefihâ-
ne cüz’î lezzetini zîr u zeber eder.
Eğer dalâleti ve sefâheti b ırak ıp iman- ı tahkikî ve istikâmet dairesine gir-
sen, iman nuruyla göreceksin ki; o geçmi ş zaman- ı mâzi mâdum ve her şeyi 
çürüten bir mezaristan de ğil, belki mevcut ve istikbale ink ılâp eden nurânî bir 
âlem ve bâkî ruhlar ın istikbaldeki saadet saraylar ına girmelerine bir intizar sa-
lonu görünmesi haysiyetiyle de ğil elem, belki iman ın kuvvetine göre cennetin 
bir nevi mânevî lezzetini dünyada dahi tatt ırdığı gibi; gelecek istikbal zaman ı, 
değil vahşetgâh ve karanl ık, belki iman gözüyle görünür ki; saadet-i ebediye 
saraylar ında hadsiz rahmeti ve keremi bulunan ve her bahar ve yaz ı birer sof-
ra yapan ve nimetlerle dolduran bir Rahmân- ı Rahîm-i Zülcelâli ve’l-ikram’ ın 
ziyafetleri kurulmu ş ve ihsanlar ının sergileri aç ılm ış, oraya sevkiyat var diye 
iman sinemas ıyla müşâhede etti ğinden, derecesine göre bâkî âlemin bir ne-
vi lezzetini hissedebilir. Demek hakikî ve elemsiz lezzet, yaln ız imanda ve 
iman ile olabilir.
İman ın bu dünyada dahi verdi ği binler fayda ve neticelerinden yaln ız birtek 
fayda ve lezzetini, –bu mezkûr bahsimiz münasebetiyle Gençlik Rehberi ’nde 
bir hâşiye olarak yaz ılan– bir temsil ile beyan edece ğiz, şöyle ki:
Meselâ senin gayet sevdi ğin birtek evlâd ın sekeratta ölmek üzere iken ve 
me’yusâne elîm firak ını düşünürken; birden Hazreti H ızır ve Hakîm-i Lokman 
gibi bir doktor geldi, tiryak gibi bir macun içirdi; o sevimli ve güzel evlâd ın gö-
zünü açt ı, ölümden kurtuldu. Ne kadar sevinç ve ferah veriyor anlars ın.
İşte o çocuk gibi sevdi ğin ve ciddî alâkadar oldu ğun milyonlar sence 
mahbub insanlar o mâzi mezaristan ında –senin nazar ında– çürüyüp mahvol-
mak üzere iken birden hakikat-i iman, Hakîm-i Lokman gibi o büyük idam-hâne tevehhüm edilen mezaristana kalb penceresinden bir ışık verdi. Onunla 
baştan başa bütün ölüler dirildiler. Ve “Biz ölmemi şiz ve ölmeyece ğiz, yine si-
zinle görü şeceğiz!” lisân- ı hâl ile dediklerinden ald ığın hadsiz sevinçler ve fe-
rahlar ı, iman bu dünyada dahi vermesiyle isbat eder ki: 
“İman hakikati öyle 
bir çekirdektir ki; e ğer tecessüm etse bir cennet-i hususiye ondan ç ıkar, o 
çekirdeğin şecere-i tûbâs ı olur.”  dedim.MEYVE R İSALESİ / ÜÇÜNCÜ MESELE ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------    13
14  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
O muannid döndü, dedi:
– “Hiç olmazsa hayvan gibi hayat ımızı keyif ve lezzetle geçirmek için se-
fâhet ve e ğlencelerle bu ince şeyleri düşünmeyerek ya şayacağız.”
Cevaben dedim:– “Hayvan gibi olamazs ın. Çünkü hayvan ın mâzi ve müstakbeli yok. Ne 
geçmişten elemler ve teessüfler al ır ve ne de gelecekten endi şeler ve korku-
lar gelir. Lezzetini tam al ır, rahatla ya şar, yatar, Hâl ık’ına şükreder. Hatta ke-
silmek için yat ırılan bir hayvan, bir şey hissetmez. Yaln ız b ıçak kestiği vakit 
hissetmek ister, fakat o his dahi gider, o elemden de kurtulur. 
Demek en bü-
yük bir rahmet, bir şefkat-i ilâhiye, gayb ı bildirmemektedir ve ba şa ge-
len şeyleri setretmektedir.  Hususan masum hayvanlar hakk ında daha mü-
kemmeldir.
Fakat ey insan, senin mâzi ve müstakbelin ak ıl cihetiyle bir derece 
gaybîlikten ç ıkmas ıyla setr-i gayptan, hayvana gelen istirahatten tama-
men mahrumsun. Geçmi şten ç ıkan teessüfler, elîm firaklar ve gelecek-
ten gelen korkular ve endi şeler, senin cüz’î lezzetini hiçe indirir. Lezzet 
cihetinde yüz derece hayvandan a şağı düşürür. Madem hakikat budur. yâ 
akl ını çıkar at, hayvan ol kurtul… Veya akl ını imanla ba şına al, Kur’ân’ ı 
dinle! Yüz derece hayvandan ziyade bu fânî dünyada dahi sâfi lezzetleri kazan!..”
 diyerek onu ilzam ettim.
Yine o mütemerrid şah ıs döndü, dedi:
– “Hiç olmazsa ecnebi dinsizleri gibi ya şarız.”
Cevaben dedim:– “Ecnebi
 dinsizleri gibi de olamazs ın! Çünkü onlar bir peygamberi 
inkâr etse, di ğerlerine inanabilirler. Peygamberleri bilmese de, Allah’a 
inanabilir. O’nu da bilmezse, kemâlâta medar baz ı seciyeleri bulunabilir. 
Fakat bir müslüman, en âhir ve en büyük ve dini ve daveti umumî olan âhirzaman Peygamberi 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’ı inkâr etse ve zincirinden ç ık-
sa; daha hiçbir peygamberi, hatta Allah’ ı kabul etmez. Çünkü bütün pey-
gamberleri ve Allah’ ı ve kemâlât ı O’nunla bilmi ş. Onlar O’nsuz kalbin-
de kalmaz. Bunun içindir ki, eskiden beri her dinden İslâmiyet’e giriyor-
lar. Ve hiçbir müslüman, hakikî yahudî veya mecûsî veya nasrânî olmaz. Belki dinsiz olur, seciyeleri bozulur; vatana, millete muz ır bir hâlete gi-
rer…” 
İspat ettim. O muannid ve mütemerrid şahs ın daha tutunacak bir yeri 
kalmad ı. Kayboldu, cehenneme gitti…
İşte ey bu Medrese-i Yusufiye’de benim ders arkada şlar ım! Madem haki-
kat budur. Ve bu hakikati, Risale-i Nur o derece kat’î ve güne ş gibi isbat etmi ş 
ki; yirmi senedir mütemerridlerin inatlar ını kırıp imana getiriyor.
Biz dahi hem dünyam ıza, hem istikbalimize, hem âhiretimize, hem 
vatan ımıza, hem milletimize tam menfaatli ve kolay ve selâmetli olan 
iman ve istikâmet yolunu takip edip, bo ş vaktimizi s ıkıntılı hülyalar yerin-
de Kur’ân’dan bildi ğimiz sûreleri okumak.. ve manalar ını bildiren arka-
daşlardan ö ğrenmek.. ve kazaya kalm ış farz namazlar ımızı kaza etmek.. 
ve birbirinin güzel huylar ından istifade edip bu hapishâneyi güzel seciye-
li fidanlar yeti ştiren bir mübarek bahçeye çevirmek gibi a’mâl-i sâliha ile..  
hapishâne müdür ve alâkadarlar ı, câni ve kâtillerin ba şlar ında zebanî gibi 
azap memurlar ı değil, belki Medrese-i Yusufiye’de cennete adam yeti ştir-
mek ve onlar ın terbiyesine nezaret etmek vazifesiyle memur birer müsta-
kim üstad ve birer şefkatli rehber olmalar ına çal ışmal ıyız.MEYVE R İSALESİ / ÜÇÜNCÜ MESELE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------    15
Dördüncü Mesele
Yine Gençlik Rehberi’nde izah ı var. Bir zaman bana hizmet eden karde ş-
lerim taraf ından suâl edildi ki:
– “Küre-i arz ı herc ü merce getiren ve İslâm mukadderât ıyla alâkadar 
olan bu deh şetli harb-i umumîden elli gündür ( şimdi yedi seneden geçti ay-
nı hâl)1(Hâşiye) hiç sormuyorsun ve merak etmiyorsun. Hâlbuki bir k ısım müte-
deyyin ve âlim insanlar, cemaati ve câmiyi b ırak ıp radyo dinlemeye ko şuyor-
lar. Acaba bundan daha büyük bir hâdise mi var? Veya onunla me şgul olma-
nın zarar ı m ı var?” dediler.
Cevaben dedim ki:– Ömür sermayesi pek azd ır. Lüzumlu i şler pek çoktur. Birbiri içinde mü-
tedâhil daireler gibi, her insan ın kalb ve mide dairesinden ve ceset ve hâne 
dairesinden, mahalle ve şehir dairesinden ve vatan ve memleket dairesinden 
ve küre-i arz ve nev-i be şer dairesinden tut, ta zîhayat ve dünya dairesine ka-
dar, birbiri içinde daireler var. Her bir dairede her bir insan ın bir nevi vazifesi 
bulunabilir. Fakat en küçük dairede, en büyük ve ehemmiyetli ve dâimî va-zife var. Ve en büyük dairede en küçük ve muvakkat, aras ıra vazife buluna-
bilir. Bu k ıyas ile –küçüklük ve büyüklük mâkûsen mütenasip– vazifeler bulu-
nabilir. Fakat büyük dairenin cazibedarl ığı cihetiyle küçük dairedeki lüzumlu 
ve ehemmiyetli hizmeti b ırakt ırıp lüzumsuz, mâlâyani ve âfâkî i şlerle meşgul 
eder. Sermaye-i hayat ını boş yerde imha eder. O k ıymettar ömrünü k ıymetsiz 
şeylerde öldürür. Ve bazen bu harp bo ğuşmalar ını merak ile takip eden, bir 
tarafa kalben taraftar olur. Onun zulümlerini ho ş görür, zulmüne şerik olur.
Birinci noktaya cevap ise :
– Evet, bu cihan harbinden daha büyük bir hâdise ve bu zemin yüzün-
deki hâkimiyet-i âmme dâvâs ından daha ehemmiyetli bir dâvâ –herkesin ve 
bilhassa müslümanlar ın başına öyle bir hâdise ve öyle bir dâvâ– aç ılm ış ki; 
her adam, e ğer Alman ve İngiliz kadar kuvveti ve serveti olsa ve akl ı da varsa 
o tek dâvây ı kazanmak için bilâ-tereddüt sarf edecek. İşte o dâvâ ise yüz bin 
meşâhir-i insaniyenin ve hadsiz nev-i be şerin y ıldızlar ı ve mürşidlerinin müt-
1(Hâşiye) Parantez içindeki not, 1946 senesine aittir.
tefikan, kâinat sahibinin ve mutasarr ıfının binler vaad ve ahidlerine istinaden 
haber verdikleri ve bir k ısm ı gözleriyle gördükleri şu ki:
Herkesin iman mukabilinde bu zemin yüzü kadar ba ğlar ve kas ırlar 
ile müzeyyen ve bâkî ve dâimî bir tarla ve mülkü kazanmak veya kay-
betmek dâvâs ı başına aç ılm ış. Eğer iman vesikas ını sağlam elde etmezse 
kaybedecek. Ve bu as ırda maddiyyûnluk tâunuyla çoklar o dâvâs ını kay-
bediyor. Hatta bir ehl-i ke şif ve tahkik, bir yerde k ırk vefiyattan yaln ız 
birkaç tanesinin kazand ığını sekeratta mü şâhede etmi ş.. ötekiler kaybet-
mişler. Acaba bu kaybetti ği dâvân ın yerini, bütün dünya saltanat ı o ada-
ma verilse doldurabilir mi?
İşte, o dâvây ı kazand ıracak olan hizmetleri ve yüzde doksan ına o dâ-
vây ı kaybettirmeyen harika bir dâvâ vekilini, o i şte çal ıştıran vazifeleri 
bırak ıp ebedî, dünyada kalacak gibi âfâkî mâlâyâniyât ile i ştigal etmek 
tam bir ak ılsızlık bildiğimizden; biz Risale-i Nur şâkirtleri, her birimizin 
yüz derece akl ımız ziyade olsa da ancak bu vazifeye sarf etmek lâz ımd ır, 
diye kanaatimiz var.
Ey hapis musibetinde benim yeni karde şlerim! Sizler, benim ile beraber 
gelen eski karde şlerim gibi Risale-i Nur’u görmemi şsiniz. Ben onlar ı ve onlar gi-
bi binler şâkirtleri şahit göstererek derim ve isbat ederim ve isbat etmi şim ki:
O büyük dâvây ı yüzde doksan ına kazand ıran ve yirmi senede yirmi bin 
adama o dâvân ın kazanc ının vesikas ı ve senedi ve berat ı olan iman- ı tahki-
kîyi eline veren ve Kur’ân- ı Hakîm’in mucize-i mâneviyesinden ne şet edip 
çıkan ve bu zaman ın birinci bir dâvâ vekili bulunan Risale-i Nur’dur.
Bu on sekiz senedir benim dü şmanlar ım ve z ınd ıklar ve maddiyyûnlar, 
aleyhimde gayet gaddarâne desiselerle hükûmetin baz ı erkânlar ını iğfal ede-
rek bizi imha için –bu defa gibi, eskide dahi– hapislere, zindanlara soktukla-rı hâlde, Risale-i Nur’un çelik kalesinde yüz otuz parça cihâzât ından ancak 
iki-üç parças ına ilişebilmişler. Demek avukat tutmak isteyen onu elde etse ye-
ter. Hem korkmay ınız, Risale-i Nur yasak olmaz! Hükûmet-i Cumhuriye’nin 
mebuslar ı ve erkânlar ının ellerinde mühim risaleleri –iki, üçü müstesna ola-
rak– serbest geziyorlard ı. İnşâallah, bir zaman hapishâneleri tam bir ıslahhâ-
ne yapmak için bahtiyar müdürler ve memurlar, o Nur’lar ı mahpuslara ek-
mek ve ilâç gibi tevzi edecekler.MEYVE R İSALESİ / DÖRDÜNCÜ MESELE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------    17
Beşinci Mesele
Gençlik Rehberi’nde izah edildi ği gibi:
Gençlik, hiç şüphe yok ki gidecek. Yaz güze ve k ışa yer vermesi ve 
gündüz ak şama ve geceye de ğişmesi katiyetinde gençlik dahi ihtiyarl ığa 
ve ölüme de ğişecek.
Eğer o fânî ve geçici gençli ğini iffetle hayrata –istikâmet dairesinde– 
sarf etse onunla ebedî, bâkî bir gençli ği kazanaca ğını bütün semâvî fer-
manlar müjde veriyorlar.
Eğer sefâhete sarf etse, nas ıl ki bir dakika hiddet yüzünden bir katl, mil-
yonlar dakika hapis cezas ını çektirir. Öyle de gayr-i me şrû dairedeki gençlik 
keyifleri ve lezzetleri, âhiret mesuliyetinden ve kabir azab ından ve zevalinden 
gelen teessüflerden ve günahlardan ve dünyevî mücâzâtlar ından başka, ayn ı 
lezzet içinde o lezzetten ziyade elemler oldu ğunu akl ı başında her genç tecrü-
be ile tasdik eder.
Meselâ haram sevmekte bir k ıskançl ık elemi ve firak elemi ve mukabe-
le görmemek elemi gibi çok âr ızalar ile o cüz’î lezzet, zehirli bir bal hükmüne 
geçer. Ve o gençli ğin sû-i istîmali ile gelen hastal ıkla hastahânelere ve ta şkın-
lıklar ıyla hapishânelere ve kalb ve ruhun g ıdas ızlık ve vazifesizli ğinden ne şet 
eden s ıkıntılarla meyhânelere, sefâhethânelere veya mezaristana dü şecekle-
rini bilmek istersen, git hastahânelerden ve hapishânelerden ve meyhâneler-den ve kabristandan sor. Elbette, ekseriyetle gençlerin gençli ğinin sû-i istîma-
linden ve ta şkınlıklar ından ve gayr-i me şrû keyiflerin cezas ı olarak gelen to-
katlardan eyvahlar ve a ğlamalar ve esefler i şiteceksin.
Eğer, istikâmet dairesinde gitse gençlik, gayet şirin ve güzel bir nimet-i ilâ-
hiye ve tatl ı ve kuvvetli bir vas
ıta-y ı hayrât olarak âhirette gayet parlak ve bâkî 
bir gençlik netice verece ğini, başta Kur’ân olarak çok kat’î âyât ıyla bütün se-
mâvî kitaplar ve fermanlar haber verip müjde ediyorlar.
Madem hakikat budur.. ve madem helâl dairesi keyfe kâfidir.. ve ma-
dem haram dairesindeki bir saat lezzet, bazen bir sene ve on sene hapis cezas ını çektirir… Elbette, gençlik nimetine bir şükür olarak o tatl ı nime-
ti iffette, istikâmette sarf etmek lâz ım ve elzemdir.
Alt ınc ı Mesele
(Risale-i Nur’un çok yerlerinde izah ı ve kat’î hadsiz hüccetleri bulunan 
iman- ı billâh rüknünün binler küllî burhanlar ından bir tek burhana k ısaca 
bir işarettir.)
Kastamonu’da lise talebelerinden bir k ısm ı yan ıma geldiler. “Bize Hâl ık’ı-
mızı tan ıttır, muallimlerimiz Allah’tan bahsetmiyorlar.” dediler.
Ben dedim:–
 “Sizin okudu ğunuz fenlerden her fen, kendi lisân- ı mahsusuyla 
mütemâdiyen Allah ’tan bahsedip Hâl ık’ı tan ıttırıyorlar. Muallimleri de-
ğil, onlar ı dinleyiniz!
Meselâ, nas ıl ki mükemmel bir eczahâne ki her kavanozunda harika ve 
hassas mizanlarla al ınm ış hayattar macunlar ve tiryaklar var. Şüphesiz gayet 
maharetli ve kimyager ve hakîm bir eczac ıyı gösterir.
Öyle de küre-i arz eczahânesinde bulunan dört yüz bin çe şit nebâtât ve 
hayvanât kavanozlar ındaki zîhayat macunlar ve tiryaklar cihetiyle, bu çar şı-
daki eczahâneden ne derece ziyade mükemmel ve büyük olmas ı nisbetinde –
okuduğunuz fenn-i t ıp mikyas ıyla– küre-i arz eczahâne-i kübrâs ının eczac ısı 
olan Hakîm-i Zülcelâl’i hatta kör gözlere de gösterir, tan ıttırır.
Hem meselâ, nas ıl bir harika fabrika ki binler çe şit çeşit kumaşlar ı basit 
bir maddeden dokuyor. Şeksiz, bir fabrikatörü ve maharetli bir makinisti ta-
nıttırır.
Öyle de küre-i arz denilen yüz binler ba şlı, her başında yüz binler mü-
kemmel fabrika bulunan bu seyyar makine-i rabbâniye, ne derece bu insan fabrikas ından büyükse, mükemmelse o derecede 
–okuduğunuz fenn-i maki-
ne mikyas ıyla– küre-i arz ın ustas ını ve sahibini bildirir ve tan ıttırır.
Hem meselâ, nas ıl ki gayet mükemmel bin bir çe şit erzak, etraf ından celp 
edip içinde muntazaman istif ve ihzâr edilmi ş depo ve iâ şe ambar ı ve dükkân; 
şeksiz, bir fevkalâde iâ şe ve erzak mâlikini ve sahibini ve memurunu bildirir.
Öyle de bir senede yirmi dört bin senelik bir dairede muntazaman seya-
hat eden ve yüz binler ve ayr ı ayr ı erzak isteyen tâifeleri içine alan ve seyaha-
tiyle mevsimlere u ğray ıp, bahar ı bir büyük vagon gibi binler ayr ı ayr ı taam-


20  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
larla doldurarak, k ışta erzak ı tükenen bîçare zîhayatlara getiren ve küre-i arz 
denilen bu rahmânî iâ şe ambar ı ve bu sefine-i sübhâniye ve bin bir çe şit cihâ-
zât ı ve mallar ı ve konserve paketleri ta şıyan bu depo ve dükkân- ı rabbânî, ne 
derece o fabrikadan büyük ve mükemmel ise – okuduğunuz veya okuyaca-
ğınız fenn-i iâ şe mikyas ıyla– o katiyette ve o derecede küre-i arz deposunun 
sahibini, mutasarr ıfını, müdebbirini bildirir; tan ıttırır, sevdirir.
Hem nas ıl ki dört yüz bin millet içinde bulunan ve her milletin istedi ği er-
zak ı ayr ı ve istîmal etti ği silâh ı ayr ı ve giydiği elbisesi ayr ı ve tâlimat ı ayr ı ve ter-
hisat ı ayr ı olan bir ordunun mucizekâr bir kumandan ı, tek başıyla bütün o ayr ı 
ayr ı milletlerin ayr ı ayr ı erzaklar ını ve çeşit çeşit eslihalar ını ve elbiselerini ve ci-
hâzâtlar ını, hiçbirini unutmayarak ve şaşırmayarak verdi ği o acîb ordu ve ordu-
gâh; şüphesiz, bedâhetle o harika kumandan ı gösterir, takdirkârâne sevdirir.
Aynen öyle de zemin yüzünün ordugâh ında ve her baharda yeniden si-
lâh alt ına al ınm ış bir yeni ordu-yu sübhânîde nebâtât ve hayvanât milletlerin-
den dört yüz bin nev’in çe şit çeşit elbise, erzak, esliha, tâlim, terhisleri gayet 
mükemmel ve muntazam ve hiçbirini unutmayarak ve şaşırmayarak bir tek 
Kumandan- ı Âzam taraf ından verilen küre-i arz ın bahar ordugâh ı, ne derece 
mezkûr insan ordu ve ordugâh ından büyük ve mükemmel ise –sizin okuya-
cağınız fenn-i askerî mikyas ıyla– dikkatli ve akl ı başında olanlara o derece 
küre-i arz ın Hâkim’ini ve Rabb’ini ve Müdebbir’ini ve Kumandan- ı Akdes’ini 
hayretler ve takdislerle bildirir ve tahmid ve tesbihle sevdirir.
Hem nas ıl ki bir harika şehirde milyonlar elektrik lâmbalar ı hareket ede-
rek her yeri gezerler. Yanmak maddeleri tükenmiyor bir tarzdaki elektrik lâm-balar ı ve fabrikas ı; şeksiz, bedâhetle elektri ği idare eden ve seyyar lâmbala-
rı yapan ve fabrikay ı kuran ve i ştiâl maddelerini getiren bir mucizekâr ustay ı 
ve fevkalâde kudretli bir elektrikçiyi hayretler ve tebriklerle tan ıttırır, yaşasın-
lar ile sevdirir.
Aynen öyle de bu âlem şehrinde dünya saray ının dam ındaki y ıldız lâm-
balar ı, bir k ısm ı –kozmoğrafyan ın dediğine bak ılsa– küre-i arzdan bin defa 
büyük ve top güllesinden yetmi ş defa süratli hareket ettikleri hâlde intizam ını 
bozmuyor, birbirine çarpm ıyor, sönmüyor, yanmak maddeleri tükenmiyor. 
Okuduğunuz kozmo ğrafyan ın dediğine göre küre-i arzdan bir milyon defa-
dan ziyade büyük ve bir milyon seneden ziyade ya şayan ve bir misafirhâne-i 
rahmâniyede bir lâmba ve soba olan güne ş
imizin yanmas ının devam ı için 
her gün küre-i arz ın denizleri kadar gazya ğı ve dağlar ı kadar kömür veya bin 
arz kadar odun y ığınlar ı lâz ımd ır ki sönmesin. Ve onu ve onun gibi ulvî y ıl-
dızlar ı gazyağsız, odunsuz, kömürsüz yand ıran ve söndürmeyen ve beraber 

ve çabuk gezdiren ve birbirine çarpt ırmayan bir nihâyetsiz kudreti ve salta-
nat ı, ışık parmaklar ıyla gösteren bu kâinat şehr-i muhte şemindeki dünya sa-
ray ının elektrik lâmbalar ı ve idareleri ne derece o misalden daha büyük, da-
ha mükemmeldir. O derecede –sizin okudu ğunuz veya okuyaca ğınız fenn-i 
elektrik mikyas ıyla– bu meşher-i âzam- ı kâinat ın Sultan’ ını, Münevvir’ini, 
Müdebbir’ini, Sâni’ini, o nurânî y ıldızlar ı şahit göstererek tan ıttırır; tesbihatla, 
takdisatla sevdirir, peresti ş ettirir.
Hem meselâ, nas ıl ki bir kitap bulunsa ki bir sat ırında bir kitap ince ya-
zılm ış ve her bir kelimesinde ince kalemle bir sûre-i Kur’âniye yaz ılm ış, ga-
yet mânidâr ve bütün meseleleri birbirini teyid eder ve kâtibini ve müellifini fevkalâde meharetli ve iktidarl ı gösteren bir acîb mecmua; şeksiz, gündüz gi-
bi kâtip ve musannifini kemâlât ıyla, hünerleriyle bildirir, tan ıttırır. 
، 1ُّٰųا אءَƯü َאĨ 
2ُّٰųا َאرَكَÖ cümleleriyle takdir ettirir.
Aynen öyle de bu kâinat kitab- ı kebîri ki; bir tek sayfas ı olan zemin yü-
zünde ve bir tek formas ı olan baharda, üç yüz bin ayr ı ayr ı kitaplar hükmün-
deki üç yüz bin nebâtî ve hayvanî tâifeleri beraber, birbiri içinde, yanl ışsız, ha-
tas ız, kar ıştırmayarak, şaşırmayarak, mükemmel, muntazam ve bazen a ğaç 
gibi bir kelimede bir kasideyi ve çekirdek gibi bir noktada bir kitab ın tamam 
bir fihristesini yazan bir kalem i şlediğini gözümüzle gördü ğümüz bu nihâyetsiz 
mânidâr ve her kelimesinde çok hikmetler bulunan şu mecmûa-y ı kâinat ve 
bu mücessem kur’ân- ı ekber-i âlem, mezkûr misaldeki kitaptan ne derece bü-
yük ve mükemmel ve mânidâr ise o derecede –sizin okudu ğunuz fenn-i hik-
meti’l-eşya ve mektepte bilfiil mübâ şeret ettiğiniz fenn-i k ıraat ve fenn-i 
kitâbet, geni ş mikyaslar ıyla ve dürbün gözleriyle–  bu kitab- ı kâinat ın nak-
kâşını, kâtibini hadsiz kemâlât ıyla tan ıttırır. 3
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ cümlesiyle bildirir, َאنَéْ×ُø 
4ِّٰųا takdisiyle tarif eder, 5ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ senâlar ıyla sevdirir.
İşte bu fenlere k ıyasen yüzer fünûndan her bir fen, geni ş mikyas ıyla 
ve hususi aynas ıyla ve dürbünlü gözüyle ve ibretli nazar ıyla bu kâinat ın 
Hâl ık-ı Zülcelâl’ini esmâs ıyla bildirir; s ıfât ını, kemâlât ını tan ıttırır.
1 “Mâşâallah! Allah ne güzel dilemi ş ve yapm ış!”
2 Allah hay ır ve bereketini art ırsın.
3 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.
4 Allah’ ı bütün eksiklerden tenzih ederim.
5 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.”MEYVE R İSALESİ / ALTINCI MESELE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------    21
22  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
İşte bu muhte şem ve parlak bir burhan- ı vahdâniyet olan mezkûr hüc-
ceti ders vermek içindir ki Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan çok tekrar ile en ziyade 
1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رَبُّ ve 2َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َěَĥَì âyetleriyle Hâl ık’ımızı bize 
tan ıttırıyor” diye o mektepli gençlere dedim.
Onlar dahi tamam ıyla kabul edip tasdik ederek: “Hadsiz şükür olsun 
Rabbimiz’e ki tam kudsî ve ayn- ı hakikat bir ders ald ık. Allah senden raz ı ol-
sun!” dediler.
Ben de dedim:– 
“İnsan, binler çe şit elemler ile müteellim ve binler nevi lezzetler 
ile mütelezziz olacak bir zîhayat makine.. ve gayet derece acziyle bera-ber hadsiz, maddî, mânevî dü şmanlar ı.. ve nihâyetsiz fakr ıyla beraber 
hadsiz, zâhirî ve bât ınî ihtiyaçlar ı bulunan.. ve mütemâdiyen zeval ve fi-
rak tokatlar ını yiyen bir bîçare mahlûk iken, birden iman ve ubûdiyetle 
böyle bir Padi şah- ı Zülcelâl’e intisap edip bütün dü şmanlar ına karşı bir 
nokta-y ı istinad.. ve bütün hâcât ına medar bir nokta-y ı istimdad bularak, 
herkes mensup oldu ğu efendisinin şerefiyle, makam ıyla iftihar etti ği gi-
bi; o da böyle nihâyetsiz Kadîr ve Rahîm bir Padi şah’a iman ile intisap 
etse ve ubûdiyetle hizmetine girse ve ecelin idam ilân ını kendi hakk ın-
da terhis tezkeresine çevirse ne kadar memnun ve minnettar ve ne kadar müteşekkirâne iftihar edebilir, k ıyas ediniz.”
O mektepli gençlere dedi ğim gibi musibetzede mahpuslara da tekrar ile 
derim:
– “O’nu tan ıyan ve itaat eden zindanda dahi olsa bahtiyard ır. O’nu 
unutan saraylarda da olsa zindandad ır, bedbahtt ır!
Hatta bir bahtiyar mazlum, idam olunurken bedbaht zâlimlere demi ş: 
‘Ben idam olmuyorum. Belki terhis ile saadete gidiyorum. Fakat ben de sizi idam- ı ebedî ile mahkûm gördü ğümden sizden tam intikam ımı al ıyorum.’
 
3ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإ َź diyerek sürûr ile teslim-i ruh eder.”
4ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16; İsrâ sûresi, 17/102; Kehf sûresi, 18/14; Meryem sûresi, 
19/65; …)
2 “Gökleri ve yeri yaratan…” (En’âm sûresi, 6/1, 73; A’râf sûresi, 7/54; Tevbe sûresi, 9/36; Yûnus sûresi, 
10/3; …)
3 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
4 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
Yedinci Mesele
Denizli Hapsi’nde Bir Cuma Gününün Meyvesidir
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َبُóْĜأَ َĳُİ أَوْ ِóَāَ×ْĤا ِçْĩَĥכَ َّźإِ ِÙَĐَّאùĤا ُóْĨأَ אƯĨوَ
2َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ
 َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
3ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ إِنَّ
Bir zaman Kastamonu’da “Hâl ık’ımızı bize tan ıttır!” diyen lise talebeleri-
ne sâb ık Alt ınc ı Mesele’de mektep fünûnunun dilleriyle verdi ğim dersi, Denizli 
Hapishânesi’nde benimle temas edebilen mahpuslar okudular. Tam bir ka-naat-i imaniye ald ıklar ından, âhirete bir i ştiyak hissedip, “Bize âhiretimizi de 
tam bildir; ta ki nefsimiz ve zaman ın şeytanlar ı bizi yoldan ç ıkarmas ın, daha 
böyle hapislere sokmas ın!” dediler. Ve Denizli Hapsi’ndeki Risale-i Nur şâ-
kirtlerinin ve sâb ıkan Alt ınc ı Mesele’yi okuyanlar ın arzular ı ile âhiret rüknü-
nün dahi bir hülâsas ının beyan ı lâz ım geldi. Ben de Risale-i Nur’dan bir k ısa-
cık hülâsa ile derim:
Nas ıl ki Alt ınc ı Mesele’de biz Hâl ık’ımızı arzdan, semâvâttan sorduk; on-
lar fenlerin dilleri ile güne ş gibi Hâl ık’ımızı bize tan ıttırdı
lar. Aynen biz de âhi-
retimizi ba şta o bildi ğimiz Rabbimiz ’den, sonra Peygamberimiz ’den, sonra 
Kur’ân’ ımızdan, sonra sair peygamberler  ve mukaddes kitaplar dan, sonra 
melâikeler den, sonra kâinat tan soraca ğız.
İşte birinci mertebede âhireti Allah ’tan soruyoruz. O da bütün gönder-
diği elçileriyle ve fermanlar ıyla ve bütün isimleriyle ve s ıfatlar ıyla “Evet âhi-
1 “K ıyametin olu ş işi ise, başka değil, ancak göz aç ıp kapama yahut daha da k ısa bir anda olup biter.” 
(Nahl sûresi, 16/77)
2 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
3 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
24  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
ret vard ır ve sizi oraya sevk ediyorum.”  ferman ediyor. Onuncu Söz, on iki 
parlak ve kat’î hakikatler ile bir k ısım isimlerin âhirete dair cevaplar ını isbat ve 
izah eylemi ş. Burada, o izaha iktifâen gayet k ısa bir işaret ederiz:
Evet, madem hiçbir saltanat yoktur ki o saltanata itaat edenlere mükâfa-
tı ve isyan edenlere mücâzât ı bulunmas ın. Elbette rubûbiyet-i mutlaka merte-
besinde bir saltanat- ı sermediyenin, o saltanata iman ile intisap ve taat ile fer-
manlar ına teslim olanlara mükâfat ı.. ve o izzetli saltanat ı küfür ve isyanla in-
kâr edenlere de mücâzât ı; o rahmet ve cemâle, o izzet ve celâle lây ık bir tarz-
da olacak diye Rabbü’l-âlemîn  ve Sultan, Deyyân  isimleri cevap veriyorlar.
Hem madem güne ş gibi, gündüz gibi zemin yüzünde bir umumî rahmet 
ve ihatal ı bir şefkat ve kerem gözümüzle görüyoruz.
Meselâ o rahmet, her baharda umum a ğaçlar ı ve meyveli nebâtlar ı cen-
net hurileri gibi giydirip, süslendirip, ellerine her çe şit meyveleri verip, bizlere 
uzat ıp “Haydi al ınız, yiyiniz!” dedi ği gibi.. bir zehirli sine ğin eliyle bizlere şifa-
lı, tatl ı bal ı yedirdiği ve elsiz bir böce ğin eliyle en yumu şak ipeği bizlere giy-
dirdiği gibi.. bir avuç kadar küçücük çekirdeklerde, tohumcuklarda binler bat-
man taamlar ı bizim için saklayan ve ihtiyat zahîresi olarak o küçücük depo-
larda yerle ştiren bir rahmet, bir şefkat, elbette hiç şüphe olamaz ki bu derece 
nâzeninâne besledi ği bu sevimli ve minnettarlar ı ve peresti şkârlar ı olan mü-
min insanlar ı idam etmez. Belki onlar ı daha parlak rahmetlere mazhar etmek 
için hayat- ı dünyeviye vazifesinden terhis eder diye Rahîm  ve Kerîm  isimleri 
suâlimize cevap veriyorlar, 1ٌّěَè ُÙَّĭَåْĤاَ diyorlar.
Hem madem biz gözümüzle görüyoruz ki umum mahlûklarda ve zemin 
yüzünde öyle bir hikmet eli i şliyor ve öyle bir adalet ölçüleriyle i şler dönüyor 
ki akl- ı beşer onun fevkinde dü şünemiyor.
Meselâ insan ın bin cihâzât ına tak ılan hikmetlerinden yaln ız bir küçük çe-
kirdek kadar kuvve-i hâf ızas ında bütün tarihçe-i hayat ını ve ona temas eden 
hadsiz hâdisât ı o kuvvecikte yaz ıp, onu bir kütüphâne hükmüne getirip.. ve 
insan ın haşirde muhakemesi için ne şrolacak olan defter-i âmâlinin bir küçük 
senedi olarak her vakit hat ırlatmak s ırrı ile her insan ın eline vererek dima ğı-
nın cebine koyan bir ezelî hikmet.. ve bütün masnûâtta gayet hassas mizanlar 
ile âzâlar ını yerleştiren; mikroptan gergedana, sinekten simurga ku şuna, bir 
çiçekli nebâttan milyarlar, trilyonlarla çiçekler açan bahar çiçe ğine kadar; is-
1 “Cennet hakt ır.” Bkz.: Buhârî, teheccüd  1, enbiyâ  47, deavât  10, tevhid  8, 24, 35; Müslim, îmân  46, 
müsâfirîn  199.
rafs ız ölçülerle bir tenâsüb, bir muvâzene, bir intizam ve bir cemâl içinde mas-
nûât ı bir hüsn-ü sanat yapan.. ve her zîhayat ın hukuk-u hayat ını kemâl-i mi-
zanla veren; iyiliklere güzel neticeler ve fenal ıklara fena neticeler verdiren.. ve 
Âdem (aleyhisselâm)  zaman ından beri tâ ğî ve zâlim kavimlere vurdu ğu tokatlar-
la kendini pek kuvvetli ihsas ettiren bir adalet-i sermediye, elbette ve hiç şüp-
he getirmez ki –güne ş gündüzsüz olmad ığı gibi– o hikmet-i ezeliye, o adalet-i 
sermediye âhiretsiz olmazlar.. ve ölümde en zâlimlerin ve en mazlumlar ın bir 
tarzda gitmelerindeki âk ıbetsiz bir deh şetli haks ızlığa, adaletsizli ğe ve hikmet-
sizliğe hiçbir veçhile müsaade etmezler diye Hakîm  ve Hakem  ve Adl ve Âdil 
isimleri bizim suâlimize kat’î cevap veriyorlar.
Hem madem bütün zîhayat mahlûklar ın elleri yeti şmediği ve iktidarla-
rı dairesinde olmayan bütün hâcatlar ını, bütün f ıtrî matlaplar ını bir nevi dua 
bulunan istidad- ı fıtrî ve ihtiyac- ı zarurî dilleriyle istedikleri vakitte, gayet ra-
hîm ve işitici ve şefkatli bir dest-i gaybî taraf ından verildi ğinden.. ve ihtiyâ-
rî olan deavât- ı insaniyenin, hususan havaslar ın ve nebîlerin dualar ının on 
adetten alt ı-yedisi hilâf- ı âdet makbul olmas ından kat’î anla şılıyor ki; her dert-
linin âh ını, her muhtac ın duas ını işiten ve dinleyen bir Semî ve Mücîb perde 
arkas ında var, bakar ki; en küçük bir zîhayat ın en küçük bir ihtiyac ını görür ve 
en gizli bir âh ını işitir, şefkat eder, fiilen cevap verir, memnun eder.
Elbette ve her hâlde hiçbir şüphe ihtimali kalmaz ki; mahlûklar ın en 
ehemmiyetlisi olan nev-i insan ın en ehemmiyetli ve umumî ve umum kâinat ı 
ve umum esmâ ve s ıfât- ı ilâhiyeyi alâkadar eden bekâ-y ı uhreviyeye ait dua-
lar ını içine alan.. ve nev-i insan ın güneşleri ve y ıldızlar ı ve kumandanlar ı olan 
bütün peygamberleri arkas ına al ıp onlara, duas ına “âmîn, âmîn..” dedirten.. 
ve ümmetinden her gün, her ferd-i mütedeyyin hiç olmazsa kaç defa O’na salavât getirmekle O’nun duas ına “âmîn, âmîn..” diyen ve belki bütün mah-
lûkât o duas ına iştirak ederek “Evet yâ Rabbenâ! İstediğini ver, biz de O’nun 
istediğini istiyoruz!” diyorlar. Bütün bu reddedilmez şerâit alt ında bekâ-y ı uh-
revî ve saadet-i ebediye için Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’ın haşrin had-
siz esbab- ı mûcibesinden yaln ız tek duas ı cennetin vücûduna ve bahar ın îca-
dı kadar kudretine kolay olan âhiretin îcad ına kâfi bir sebeptir diye Mücîb ve 
Semî’ ve Rahîm  isimleri bizim suâlimize cevap veriyorlar.
Hem madem gündüz, bedâhetle güne şi gösterdi ği gibi; zemin yüzünde, 
mevsimlerin tebeddülünde küllî ölmek ve dirilmekte perde arkas ında bir muta-
sarr ıf, gayet intizamla koca küre-i arz ı bir bahçe, belki bir a ğaç kolayl ığında ve 
intizam ında.. ve azametli bahar ı bir çiçek sühûletinde ve mizanl ı zinetinde.. ve MEYVE R İSALESİ / YEDİNCİ MESELE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------    25
26  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
zemin sayfas ında üç yüz bin ha şr ve neşrin numûne ve misallerini gösteren üç 
yüz bin kitap hükmündeki nebâtât ve hayvanât tâifelerini (onda) yazar, bera-ber ve birbiri içinde şaşırmayarak, kar ışık iken kar ıştırmayarak; birbirine benze-
mekle beraber iltibass ız, sehivsiz, hatas ız, mükemmel, muntazam, mânidâr ya-
zan bir kalem-i kudret, bu azameti içinde hadsiz bir rahmet, nihâyetsiz bir hik-met ile işlediği gibi; koca kâinat ı, bir hânesi misillü insana musahhar ve müzey-
yen ve tefri ş etmek.. ve o insan ı halife-i zemin ederek ve da ğ ve gök ve yer ta-
hammülünden çekindikleri emanet-i kübrây ı ona vermesi.. ve sair zîhayatlara 
bir derece zabitlik mertebesiyle mükerrem etmesi.. ve hitâbât- ı sübhâniyesine 
ve sohbetine mü şerref eylemesi ile fevkalâde bir makam verdi ği.. ve bütün se-
mâvî fermanlarda ona saadet-i ebediyeyi ve bekâ-y ı uhreviyeyi kat’î vaad ve 
ahdettiği hâlde; elbette ve hiçbir şüphe olmaz ki bahar kadar kudretine kolay 
gelen dâr- ı saadeti, o mükerrem ve mü şerref insanlar için açacak ve yapacak 
ve haşir ve k ıyâmeti getirecek diye Muhyî ve Mümît ve Hayy ve Kayyûm ve 
Kadîr ve Alîm  isimleri, Hâl ık’ımızdan sormam ıza cevap veriyorlar.
Evet, her baharda bütün a ğaçlar ı ve otlar ın köklerini aynen ihya.. ve ne-
bâtî ve hayvanî üç yüz bin nevi ha şrin ve ne şrin numûnelerini îcad eden bir 
kudret, Muhammed ve Musa (aleyhimessalâtü vesselâm) ’lar ın her birinin ümmeti-
nin geçirdi ği bin senelik zaman, kar şı karşıya hayalen getirilip bak ılsa haşrin 
ve neşrin bin misalini ve bin delilini iki bin baharda1(Hâşiye) gösterdiği görüle-
cek. Ve böyle bir kudretten ha şr-i cismânîyi uzak görmek, bin derece körlük 
ve ak ılsızlıktır.
Hem madem nev-i be şerin en me şhurlar ı olan yüz yirmi dört bin pey-
gamberler , ittifak ile saadet-i ebediyeyi ve bekâ-y ı uhrevîyi Cenâb- ı Hakk’ ın 
binler vaad ve ahidlerine istinaden ilân edip mucizeleriyle do ğru olduklar ını 
isbat ettikleri gibi hadsiz ehl-i velâyet , keşif ile ve zevk ile ayn ı hakikate imza 
bas ıyorlar. Elbette o hakikat güne ş gibi zâhir olur, şüphe eden divâne olur…
Evet, bir fende ve bir sanatta mütehass ıs bir-iki zât ın o fen ve o sanata ait 
hükümleri ve fikirleri, onda ihtisas ı olmayan bin adam ın –hatta ba şka fenler-
de âlim ve ehl-i ihtisas da olsalar– muhalif fikirlerini hükümden ıskat ettikleri 
gibi; bir meselede, meselâ Ramazan hilâlini, yevm-i şekte isbat etmek ve “süt 
konservelerine benzeyen ceviz-i hindî bahçesi rûy-u zeminde var” diye dâvâ etmekte iki isbat edici, bin inkâr edici ve nefyedicilere galebe edip dâvây ı ka-
1 (Hâşiye) Sab ık her bir bahar, k ıyâmeti kopmu ş, ölmüş ve karşısındaki bahar onun ha şri 
hükmündedir.
zan ıyorlar. Çünkü isbat eden yaln ız bir ceviz-i hindîyi veyahut yerini gösterse 
kolayca dâvây ı kazan ır. Onu nefy ve inkâr eden bütün rûy-u zemini aramak, 
taramakla hiçbir yerde bulunmad ığını göstermekle dâvâs ını isbat edebildi ği 
gibi; cenneti ve dâr- ı saadeti ihbar ve isbat eden, yaln ız bir izini, sinemada gi-
bi keşfen bir gölgesini, bir tere şşuhunu göstermekle dâvây ı kazand ığı hâlde; 
onu nefy ve inkâr eden, bütün kâinat ı ve ezelden ebede kadar zamanlar ı gör-
mek ve göstermekle ancak inkâr ını ve nefyini isbat ile dâvây ı kazanabilir. Ve 
bu ehemmiyetli s ırdand ır ki “hususî bir yere bakmayan ve imanî hakikatler 
gibi umum kâinata bakan nefiyler, inkârlar (zât ında muhâl olmamak şart ıyla) 
isbat edilmez.” diye ehl-i tahkik ittifak edip bir düstur-u esasî kabul etmi şler.
İşte bu kat’î hakikate binâen binler feylesoflar ın muhalif fikirleri, böy-
le imanî meselelerde birtek muhbir-i sâd ıka karşı hiçbir şüphe, hatta vesvese 
vermemek lâz ım iken; yüz yirmi bin isbat edici ehl-i ihtisas ve muhbir-i sâd ı-
kın ve hadsiz ve nihâyetsiz müsbit ve mütehass ıs ehl-i hakikat ve ashab- ı tah-
kikin ittifak ettikleri erkân- ı imaniyede akl ı gözüne inmi ş, kalbsiz, mâneviyât-
tan uzakla şmış, körleşmiş birkaç feylesofun inkârlar ıyla şüpheye dü şmenin ne 
kadar ahmakl ık ve divânelik oldu ğunu k ıyas ediniz.
Hem madem gözümüzle –gündüz gibi– hem nefsimizde, hem etraf ımız-
da bir rahmet-i âmme  ve bir hikmet-i şâmile  ve bir inâyet-i dâime  müşâ-
hede ediyoruz.. ve deh şetli bir saltanat- ı rubûbiyet ve dikkatli bir adalet-i âli-
ye ve izzetli icraât- ı celâliyenin âsâr ını ve cilvelerini görüyoruz. Hatta bir a ğa-
cın meyveleri ve çiçekleri say ısınca o ağaca hikmetler takan bir hikmet .. ve 
her bir insan ın cihâzât ı ve hissiyât ı ve kuvveleri adedince ihsanlar ı, in’amlar ı 
ona bağlam ış bir rahmet .. ve Kavm-i Nûh ve Hûd ve Sâlih (aleyhimüsselâm)  ve 
Kavm-i Âd ve Semûd ve Firavun gibi âsi milletlere tokat vuran ve en küçük 
bir zîhayat ın hakk ını muhafaza eden izzetli ve inâyetli bir adalet.. ve ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ 
1نَĳُäُóْíَÜ ْħُÝْĬأَ اƯإِذ َْرْضِŶا َīِĨ َةًĳْĐدَ ْħَאכُĐدَ إِذَا َّħُà ِه۪ۘóْĨَÉِÖ َْرْضُŶوَا אءُƯĩَّùĤا مَĳُĝَÜ أَنْ âye-
ti, azametli bir îcaz ile der:
“Nas ıl ki iki k ışlada yatan ve duran mutî askerler, bir kumandan ın çağırma-
sıyla silâh ba şına ve vazife ba şına boru sesiyle gelmeleri gibi; aynen öyle de bu 
iki k ışlan ın misalinde ve emre itaatinde koca semâvât ve küre-i arz, Sultan- ı Eze-
lî’nin askerlerine iki mutî k ışla gibi; ne vakit Hazreti İsrafil (aleyhisselâm) ’ın borusuy-
la o k ışlalarda ölüm ile yatanlar ça ğırılsa derhâl ceset libaslar ını giyip d ışarı fır-
1 “O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri de: Gö ğün ve yerin, kendisinin buyru ğu ile kâim 
olmalar ı, belirlenen yerde sapasa ğlam işlerinin ba şında bulunmalar ıdır. Sonra sizi yatt ığınız yerden bir 
çağırdı m ı, birden kabirlerinizden ç ıkıverirsiniz!” (Rûm sûresi, 30/25).MEYVE R İSALESİ / YEDİNCİ MESELE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------    27
28  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
lamalar ını ispat edip gösteren.. her baharda arz k ışlas ı içindekiler, melek-i ra’d-
ın borusuyla ayn ı vaziyeti göstermesiyle nihâyetsiz azameti anla şılan bir salta-
nat- ı rubûbiyet, elbette ve elbette ve her hâlde ve hiç şüphe getirmez ki –Onun-
cu Söz’de isbat ına binâen– o rahmet ve hikmet ve inâyet ve adalet ve salta nat- ı 
sermediyenin gayet kat’î istedikleri dâr- ı âhiret ve daire-i ha şr ve neşrin aç ılma-
mas ıyla o nihâyetsiz cemâl-i rahmet nihâyetsiz bir çirkin merhametsiz liğe ink ılâp 
etmesi.. ve o hadsiz kemâl-i hikmet, hadsiz kusurlu abesiyete ve fay das ız israfâ-
ta dönmesi.. ve o gayet şirin inâyet, gayet ac ı ihânetlere de ğişmesi.. ve o gayet 
mizanl ı ve hakkaniyetli adalet, gayet şiddetli zulümlere kalbolmas ı.. ve o gayet 
derecede ha şmetli ve kuvvetli saltanat- ı sermediye sukût etmesi ve ha şrin gel-
memesiyle bütün ha şmeti kaybolmas ı.. ve kemâlât- ı rubûbiyeti acz ve kusur ile 
lekedâr olmas ı, hiçbir cihet-i imkân ı yok, hiçbir ak ıl ihtimal vermez; yüz muhâl, 
içinde birden bulunur, daire-i imkân haricinde bât ıl ve mümtenîdir.
Çünkü nâzenin ve nazdar besledi ği ve ak ıl ve kalb gibi cihâzâtla saadet-i 
ebediyeye ve âhirette bekâ-y ı dâimîye i ştiyak hissini verdi ği hâlde; onu ebe-
dî idam etmek, ne kadar gadirli bir merhametsizlik.. ve onun yaln ız dimağına 
yüzer hikmetler ve faydalar takt ığı hâlde; onu dirilmemek üzere bütün cihâzâ-
tını ve binler faydalar ı bulunan istidâdât ını âk ıbetsiz bir ölümle faydas ız, ne-
ticesiz, hikmetsiz bütün bütün israf etmek ne derece hilâf- ı hikmet.. ve binler 
vaîd ve ahidlerini yerine getirmemek ile –hâ şâ– aczini ve cehlini göstermek, 
ne kadar o ha şmet-i saltanata ve o kemâl-i rubûbiyete z ıttır, her zîşuur anlar.” 
Bunlara k ıyasen, inâyet ve adaleti tatbik eyle…
İşte Hâl ık’ımızdan sordu ğumuz âhirete dair suâlimize Rahmân  ve Hakîm  
ve Adl ve Kerîm  ve Hâkim  isimleri mezkûr hakikatle cevap veriyorlar, şeksiz 
şüphesiz, güne ş gibi âhireti isbat ediyorlar.
Hem madem biz gözümüzle görüyoruz, öyle ihatal ı ve azametli bir hafî-
ziyet  hükmeder ki; zîhayat, her şeyin ve her hâdisenin çok suretlerini ve gör-
düğü f ıtrî vazifesinin defterini.. ve esmâ-y ı ilâhiyeye kar şı lisân- ı hâl ile tesbi-
hat ına dair sayfa-y ı âmâlini.. misalî levhalarda ve çekirdeklerinde ve tohum-
cuklar ında.. ve levh-i mahfûzun numûnecikleri olan kuva-y ı hâf ızalar ında.. ve 
bilhassa insan ın dimağındaki pek büyük ve pek küçük kütüphânesi olan kuv-
ve-i hâf ızas ında ve sair maddî ve mânevî in’ikâs aynalar ında kaydeder, yazd ı-
rır, zaptederek muhafaza alt ına al ır. Sonra mevsimi geldikçe bütün o mânevî 
yaz ılar ı maddî bir tarzda da gözümüze gösterip milyonlarla misaller ve deliller 
ve numûneler kuvvetiyle 1َتْóِýُĬ ُėُéُّāĤا وَإِذَا âyetindeki en acîb bir hakikat-i 
1 “Hesap defterleri aç ıldığı zaman…” (Tekvir sûresi, 81/10)
haşriyeyi, kudretin bir çiçe ği olan her bahar, kendi çiçek-i ekberinde milyarlar 
dil ile kâinata ilân eder. Ve ba şta nev-i insan olarak bütün zîhayatlar ve bütün 
eşya, fenâya dü şmek ve ademe sukût etmek ve hiçlikte mahvolmak ve ba şta 
nev-i beşer olarak zîhayatlar, idam edilmek için yarat ılmam ışlar. Belki bekâ-
ya terakki ile ve devama tasaffi ile ve sermedî vazifeye istidad ıyla girmek için 
halkolunduklar ını gayet kuvvetli isbat eder.
Evet, her baharda mü şâhede ediyoruz ki; güz mevsimi k ıyâmetinde vefat 
eden hadsiz nebâtât, bahar ha şrinde her bir a ğaç, her bir kök, her bir çekir-
dek, her bir tohum َتْóِýُĬ ُėُéُّāĤا وَإِذَا âyetini okuyup bir manas ını, bir ferdi-
ni kendi diliyle, geçmi ş senelerde gördü ğü vazifenin misalleriyle tefsir ederek 
o azametli hafîziyete şehadet eder. 1ُīِĈَא×ْĤوَا ُóِİَّאčĤوَا ُóِìْٰźوَا َْوَّلُŶا َĳُİ âyetinde-
ki dört muazzam hakikatleri her şeyde gösterip hafîziyeti âzamî derecede ve 
haşri bahar kolayl ığında ve katiyetinde bizlere ders verir.
Evet bu dört ismin cilveleri, en cüz’îden en küllîye kadar cereyan eder-
ler. Meselâ, nas ıl ki bu ağac ın menşei olan bir çekirdek, 2َوَّلُŶاَ ismine mazha-
riyetle o a ğac ın gayet mükemmel pro ğram ını ve îcad ının noksans ız cihâzât ı-
nı ve teşekkülünün bütün şerâitini câmi bir kutucuktur ki hafîziyetin azameti-
ni isbat eder.
3
ُóِìْٰźوَا ismine mazhar olan meyvesi ise, çekirdekleriyle o a ğac ın işlediği 
bütün f ıtrî vazifelerinin fihristesini ve amellerinin listesini ve hayat- ı sâniyesi-
nin düsturlar ını ihtiva eden bir sandukçad ır ki âzamî derecede hafîziyete şe-
hadet eder.
4
ُóِİَّאčĤوَا ismine mazhar olan o a ğac ın suret-i cismâniyesi ise öyle tenâsüb-
lü ve sanatl ı ve süslü bir hulle, bir libas ve ayr ı ayr ı nak ışlar ve zînetler ve yal-
dızlı nişanlar ile tezyin edilmi ş, güya yetmi ş renkli bir huri elbisesidir ki hafîziyet 
içinde azamet-i kudret ve kemâl-i hikmet ve cemâl-i rahmeti gözlere gösterir.
1 “O, kendinden ba şka her şeyden (mâsivâ) mukaddem bir “Evvel”; her şeyin encam ve nihayetine 
hâkim, var ı yok yoku da var eden bir “Âhir”; vücudu varl ığın her sat ır, her kelimesinde netlerden 
daha net, apaç ık okunan bir Zâhir; her şeyin ötesinde, ötelerin de ötesinde kâinat ve hâdiselerin biricik 
mercii bir Bât ın; ama hem evveliyeti hem âhiriyeti, hem zâhiriyeti hem de bât ıniyeti birbirinden ayr ı 
olmayan bir Evvel ü Âhir ve bir Zâhir u Bât ın’d ır.” (Hadîd sûresi, 57/3)
2 Kendinden ba şka her şeyden (mâsivâ) mukaddem bir “Evvel”
3 Her şeyin encam ve nihayetine hâkim, var ı yok yoku da var eden bir “Âhir”
4 Vücudu varl ığın her sat ır, her kelimesinde netlerden daha net, apaç ık okunan bir “Zâhir”MEYVE R İSALESİ / YEDİNCİ MESELE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------    29
30  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
1ُīِĈَא×ْĤوَا ismine ayna olan o a ğac ın içindeki makinesi ise öyle muntazam 
ve mükemmel ve mucizâtl ı bir fabrika, bir tezgâh, bir kimyahâne ve hiçbir da-
lı ve meyveyi ve yapra ğı gıdas ız b ırakmayan mizanl ı bir kazan- ı erzakt ır ki ha-
fîziyet içinde kemâl-i kudret ve adalet ve cemâl-i rahmet ve hikmeti güne ş gi-
bi isbat eder.
Aynen öyle de küre-i arz, senevî mevsimler cihetinde bir a ğaçt ır. İsm-i Ev-
vel cilvesiyle güz mevsiminde hafîziyete emanet edilen bütün tohumlar ve çe-kir dekler, bahar çar şafını giyen zemin yüzünün milyarlar dal, budak, meyve 
ve ren ve çiçek açan a ğac ının teşkilât ına dair ilâhî emirlerin mecmuac ıklar ı ve 
ka der den gelen düsturlar ın listeleri ve geçen yaz ın işlediği vazifelerin küçücük 
sayfa-y ı amelleri ve defter-i hidemât ıdır ki; bilbedahe bir Hafîz-i Zülcelâli ve’l-ik-
ram’ ın hadsiz kudret, adalet, hikmet, rahmet ile i ş gördüğünü gösteriyor.
Ve senevî zemin a ğac ının âhiri ise ikinci güzde o a ğac ın gördüğü bütün 
vazifelerini ve esmâ-y ı ilâhiyeye kar şı ettiği bütün f ıtrî tesbihatlar ını ve gele-
cek bahar ha şrinde neşrolabilen bütün sahâif-i âmâllerini, zerrecik ve küçü-
cük kutucuklar ın içine koyup, Hafîz-i Zülcelâl’in dest-i hikmetine teslim eder. 
2
ُóِìْٰźا َĳُİ ismini hadsiz dillerle kâinat yüzünde okur.
Ve şu ağac ın zâhiri ise ha şrin üç yüz bin misallerini ve emârelerini göste-
ren üç yüz bin küllî ve çe şit çeşit çiçekler aç ıp hadsiz rahmâniyet ve rezzâk ı-
yet ve rahîmiyet ve kerîmiyet sofralar ını sererek zîhayatlara ziyafetler vermek-
le 3
ُóِİَّאčĤا َĳُİ ismini meyveleri, çiçekleri, taamlar ı say ısınca lisânlar ıyla zikredip 
medh ü senâ eder, gündüz gibi 4َتْóِýُĬ ُėُéُّāĤا وَإِذَا hakikatini gösterir.
Bu haşmetli ağac ın bât ını ise hadsiz ve hesaba gelmez muntazam maki-
neleri ve mizanl ı fabrikalar ı kemâl-i dikkat ve intizamla i şlettiren öyle bir ka-
zan ve tezgâht ır ki bir dirhemden bin batman taamlar ı pişirir, açlara yeti ştirir. 
Ve öyle bir mizan ve dikkatle i şler ki zerre kadar tesadüfün kar ışmas ına bir yer 
bırakm ıyor. 5ُīِĈَא×ْĤا َĳُİ ismini zeminin iç yüzüyle, yüz bin dil ile tesbih eden 
baz ı melâike gibi yüz bin tarzlarda ilân edip isbat eder.
Hem arz, senevî hayat ı haysiyetiyle bir a ğaç olduğu ve o dört isim için-
de hafîziyeti ve onunla ha şir kap ısına bir anahtar yapt ığı gibi.. aynen öyle de 
1 Her şeyin ötesinde, ötelerin de ötesinde kâinat ve hâdiselerin biricik mercii bir “Bât ın”
2 O, her şeyin encam ve nihayetine hâkim, var ı yok yoku da var eden bir ‘Âhir’dir.
3 O, vücudu varl ığın her sat ır, her kelimesinde netlerden daha net, apaç ık okunan bir ‘Zâhir’dir.
4 “Hesap defterleri aç ıldığı zaman…” (Tekvir sûresi, 81/10)
5 O, her şeyin ötesinde, ötelerin de ötesinde kâinat ve hâdiselerin biricik mercii bir ‘Bât ın’d ır.
dehrî ve dünya hayat ı cihetiyle yine meyveleri âhiret pazar ına gönderilen bir 
muntazam a ğaçt ır. Ve o dört isme öyle bir mazhar, bir ayna ve âhirete giden 
bir yol açar ki geni şliğini ihataya ve tabire akl ımız kâfi gelmiyor. Yaln ız bu ka-
dar deriz:
Nas ıl ki bir saatin saniyeleri ve dakikalar ı ve saatleri ve günleri sayan haf-
tal ık saatin milleri birbirine benzer, birbirini isbat eder. Saniyelerin hareketi-
ni gören, sair çarklar ın hareketlerini tasdik etmeye mecbur olur. Aynen öy-
le de semâvât ve arz ın Hâl ık-ı Zülcelâl’inin bir saat-i ekberi olan bu dünya-
nın saniyelerini sayan günler ve dakikalar ını hesap eden seneler ve saatlerini 
gösteren as ırlar ve günlerini bildiren devirler birbirine benzer, birbirini isbat 
eder. Ve bu gecenin sabah ı ve bu k ışın bahar ı katiyetinde fânî dünyan ın ka-
ranl ıklı kışının bâkî bir bahar ı ve sermedî bir sabah ı geleceğini hadsiz emâ-
relerle haber verir diye, Hafîz ismi ile 1ُīِĈَא×ْĤوَا ُóِİَّאčĤوَا ُóِìْٰźوَا َْوَّلُŶا َĳُİ isim-
leri; bizim, Hâl ık’ımızdan sordu ğumuz haşir meselesine mezkûr hakikatle ce-
vap veriyorlar.
Hem madem gözümüzle görüyoruz ve akl ımızla anl ıyoruz ki:
İnsan, şu kâinat a ğac ının en son ve en cemiyetli meyvesi..
ve hakikat-i Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm)  cihetiyle çekirdek-i aslîsi..
ve kâinat kur’ân ının âyet-i kübrâs ı..
ve ism-i âzam ı taşıyan âyetü’l-kürsisi..
ve kâinat saray ının en mükerrem misafiri..
ve o saraydaki sair sekenelerde tasarrufa me’zun en faal memuru..ve kâinat şehrinin, zemin mahallesinin bahçesinde ve tarlas ında vâridat 
ve sarfiyat ına ve zer’ ve ekilmesine nezarete memur..
ve yüzer fenler ve binler sanatlarla techiz edilmi ş en gürültülü ve mesu-
liyetli nâz ırı..
ve kâinat ülkesinin arz memleketinde Padi şah- ı Ezel ve Ebed’in gayet 
dikkat alt ında bir müfetti şi, bir nevi halife-i arz ı..
1 “O, kendinden ba şka her şeyden (mâsivâ) mukaddem bir “Evvel”; her şeyin encam ve nihayetine 
hâkim, var ı yok yoku da var eden bir “Âhir”; vücudu varl ığın her sat ır, her kelimesinde netlerden 
daha net, apaç ık okunan bir Zâhir; her şeyin ötesinde, ötelerin de ötesinde kâinat ve hâdiselerin biricik 
mercii bir Bât ın; ama hem evveliyeti hem âhiriyeti, hem zâhiriyeti hem de bât ıniyeti birbirinden ayr ı 
olmayan bir Evvel ü Âhir ve bir Zâhir u Bât ın’d ır.” (Hadîd sûresi, 57/3)z
z
z
zzz
z
z
zMEYVE R İSALESİ / YEDİNCİ MESELE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------    31
32  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
ve cüz’î ve küllî harekât ı kaydedilen bir mutasarr ıfı..
ve semâ ve arz ve cibalin kald ırmas ından çekindikleri emanet-i kübrâ-
yı omuzuna alan..
ve önüne iki acîb yol aç ılan, bir yolda zîhayat ın en bedbaht ı ve diğerin-
de en bahtiyar ı..
çok geniş bir ubûdiyetle mükellef bir abd-i küllî..
ve kâinat Sultan ı’nın ism-i âzam ına mazhar ve bütün esmâs ına en câ-
mi bir aynas ı..
ve hitâbât- ı sübhâniyesine ve konu şmalar ına en anlay ışlı bir muhatab- ı 
hâss ı..
ve kâinat ın zîhayatlar ı içinde en ziyade ihtiyaçl ısı.. ve hadsiz fakr ıyla ve 
aczi ile beraber hadsiz maksatlar ı ve arzular ı ve nihâyetsiz dü şmanlar ı ve onu 
inciten zararl ı şeyleri bulunan bir bîçare zîhayat ı..
ve istidatca en zengini..ve lezzet-i hayat cihetinde en müteellimi ve lezzetleri, deh şetli elemler-
le âlûde..
ve bekâya en ziyade mü ştak ve muhtaç ve en çok lây ık ve müstehak ve 
devam ı ve saadet-i ebediyeyi hadsiz dualarla isteyen ve yalvaran.. ve bütün 
dünya lezzetleri ona verilse, onun bekâya kar şı
 arzusunu tatmin etmeyen ve 
ona ihsanlar eden Zât’ ı perestiş derecesinde seven ve sevdiren ve sevilen çok 
harika bir mucize-i kudret-i samedâniye ve bir acûbe-i hilkat..
ve kâinat ı içine alan ve ebede gitmek için yarat ıldığına bütün cihâzât- ı 
insaniyesi şehadet eden…
Böyle yirmi, küllî hakikatler ile Cenâb- ı Hakk’ ın Hak ismine ba ğlanan.. 
ve en küçük zîhayat ın en cüz’î ihtiyac ını gören ve niyaz ını işiten ve fiilen ce-
vap veren Hafîz-i Zülcelâl’in, Hafîz  ismiyle mütemâdiyen amelleri kaydedi-
len.. ve kâinat ı alâkadar edecek ef’alleri o ismin kâtibîn-i kiramlar ıyla yaz ılan.. 
ve her şeyden ziyade o ismin nazar- ı dikkatine mazhar bulunan bu insanlar, 
elbette ve elbette ve her hâlde ve hiçbir şüphe getirmez ki; bu yirmi hakika-
tin hükmüyle insanlar için bir ha şr ve neşr olacak.. ve Hak ismiyle evvelki hiz-
metlerinin mükâfat ını ve kusurât ının mücâzât ını çekecek.. ve Hafîz ismiyle 
cüz’î -küllî kayd alt ına al ınan her amelinden muhasebe ve sorguya çekilecek.. 
ve dâr- ı bekâda saadet-i ebediye ziyafetgâh ının ve şekâvet-i dâime hapishâ-
nesinin kap ılar ı aç ılacak.. ve bu âlemde çok tâifelere kumandanl ık yapan ve z
z
z
z
z
z
z
z
z
z
z
kar ışan ve bazen kar ıştıran bir zabit, topra ğa girip her amelinden suâl olun-
mamak ve uyand ırılmamak üzere yat ıp saklanmayacakt ır.
Yoksa, sine ğin sesini i şitip hakk- ı hayat ını vermekle fiilen cevap verdi ği 
hâl de; gök gürültüsü kuvvetinde bekâya ait hadsiz hukuk-u insaniyenin mez-
kûr yirmi hakikatler lisânlar ı ile edilen ve ar şı ve ferşi ç ınlatan dualar ını işitme-
mek ve o hadsiz hukuku zâyi etmek.. ve sinek kanad ının intizam ı şehadetiyle 
si nek kanad ı kadar israf etmeyen bir hikmet, bütün o hakikatlerin ba ğland ık-
lar ı insanî istidâdât ı ve ebede uzanan emelleri ve arzular ı ve o istidat ve arzu-
lar ı besleyen kâinat ın pek çok râb ıtalar ını ve hakikatlerini bütün bütün israf et-
mek, öyle bir haks ızlıktır ve imkân haricinde ve zâlimâne bir çirkinliktir ki Hak 
ve Hafîz ve Hakîm ve Cemîl ve Rahîm isimlerine şehadet eden bütün mevcu-
dât onu reddeder. “Yüz derece muhâl ve bin vecihle mümtenidir” derler.
İşte biz Hâl ık’ımızdan haşre dair sordu ğumuz suâle Hak, Hafîz, Hakîm, 
Cemîl, Rahîm  isimleri cevap verip derler:
“Biz, hak ve hakikat oldu ğumuz gibi ve hem bize şehadet eden mev-
cudât ın tahakkuku misillü, ha şir hakt ır ve muhakkakt ır.”
Hem madem… Daha yazacakt ım, fakat güne ş gibi mâlûm olmas ından 
kısa kestim.
İşte, geçmi ş misallerde ve mademlerdeki maddelere k ıyasen Cenâb- ı 
Hakk’ ın yüz, belki bin esmâs ının kâinata bakan isimlerinin her birisi, nas ıl ki 
mevcudâttaki ayna ve cilveleriyle müsemmâs ını bedâhetle isbat eder; aynen 
öyle de ha şri ve dâr- ı âhireti de gösterirler ve katiyetle isbat ederler.
Hem nas ıl Hâl ık’ımızdan sordu ğumuz suâlimize, o Rabbimiz bütün fer-
manlar ıyla ve nâzil etti ği bütün kitaplar ıyla ve müsemmâ oldu ğu ekser isimle-
riyle bize kudsî ve kat’î cevap veriyor; aynen öyle de melâikeleriyle  ve onla-
rın diliyle daha ba şka bir tarzda dedirir:
“Sizin, zaman- ı Âdem’den beri hem ruhanîlerle, hem bizimle görü şmeni-
zin yüzer tevâtür kuvvetinde hâdiseleri var ve bizim ve ruhanîlerin vücûdlar ı-
na ve ubûdiyetlerine delâlet eden hadsiz emâre ve deliller var. Ve biz, âhiret salonlar ında ve baz ı dairelerinde gezdi ğimizi, birbirimize mutab ık olarak sizin 
kumandanlar ınız ile görü ştüğümüz zaman söylemi şiz ve dâima da söylüyo-
ruz. Elbette bu gezdi ğimiz bâkî ve mükemmel salonlar ve bu salonlar ın arka-
lar ında tefri
ş ve tezyin edilmi ş olan saraylar ve menziller, hiç şüphemiz yoktur 
ki gayet ehemmiyetli misafirleri o yerlerde iskân etmek üzere bekliyorlar. Size kat’î beyan ediyoruz.” diye suâlimize cevap veriyorlar.MEYVE R İSALESİ / YEDİNCİ MESELE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------    33
34  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Hem madem Hâl ık’ımız, bize en büyük muallim ve en mükemmel üstad 
ve şaşırmaz ve şaşırtmaz en do ğru rehber olarak Muhammed-i Arabî (aley-
hissalâtü vesselâm) ’ı tayin etmi ş ve en son elçi olarak göndermi ş. Biz dahi, ilmel-
yakîn mertebesinden aynelyakîn ve hakkalyakîn mertebelerine terakki ve te-kemmül etmek üzere her şeyden evvel bu Üstad ımız’dan, Hâl ık’ımızdan sor-
duğumuz suâli sormakl ığımız lâz ım geliyor. Çünkü o Zât, Hâl ık’ımız tarf ından 
her biri birer ni şane-i tasdik olan bin mucizât ıyla Kur’ân’ ın bir mucizesi olarak 
Kur’ân’ ın hak ve kelâmullah oldu ğunu isbat etti ği gibi; Kur’ân dahi k ırk nevi 
i’câz ile o Zât’ ın bir mucizesi olup, O’nun do ğru ve Resûlullah oldu ğunu isbat 
ederek ikisi beraber; biri, âlem-i şehadet lisân ı (bütün hayat ında, bütün enbi-
yâ ve evliyan ın tasdikleri alt ında) diğeri, âlem-i gayb lisân ı (bütün semâvî fer-
manlar ın ve kâinat hakikatlerinin tasdikleri içinde) binler âyât ıyla iddia ve is-
bat ettikleri hakikat-i ha şriye, elbette güne ş ve gündüz gibi bir katiyettedir.
Evet, haşir gibi en acîb ve en deh şetli ve tavr- ı akl ın haricinde bir mese-
le, ancak ve ancak böyle harika iki üstad ın dersleriyle halledilir, anla şılır.
Eski zaman peygamberleri ümmetlerine Kur’ân gibi izahat vermedikle-
rinin sebebi, o devirler be şerin bedeviyet ve tufûliyet devri olmas ıdır. İbtidâî 
derslerde izah az olur.
Elhâs ıl: Madem Cenâb- ı Hakk’ ın ekser isimleri  âhireti iktiza edip ister-
ler; elbette o isimlere delâlet eden bütün hüccetler, bir cihette âhiretin tahak-kukuna dahi delâlet ederler.
Ve madem melâikeler  âhiretin ve âlem-i bekân ın dairelerini gördüklerini 
haber veriyorlar; elbette, melâike ve ruhlar ın ve ruhaniyât ın vücûd ve ubûdiyet-
lerine şehadet eden deliller, dolay ısıyla âhiretin vücûduna dahi delâlet ederler.
Ve madem Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın bütün hayat ında vahdani-
yetten sonra en dâimî dâvâs ı ve müddeas ı ve esas ı, âhirettir; elbette o Zât’ ın 
nübüvvetine ve s ıdk ına delâlet eden bütün mucizeleri ve hüccetleri, –bir ci-
hette, dolay ısıyla– âhiretin tahakkukuna ve gelece ğine şehadet ederler.
Ve madem Kur’ân’ ın dörtten birisi ha şir ve âhirettir ve bin âyât ıyla onun 
isbat ına çal ışır ve onu haber verir; elbette Kur’ân’ ın hakkaniyetine şehadet ve 
delâlet eden bütün hüccetleri ve delilleri ve burhanlar ı, –dolay ısıyla– âhiretin 
vücûduna ve tahakkukuna ve aç ılmas ına dahi delâlet ve şehadet ederler.
İşte bak, bu rükn-ü imanî, ne kadar kuvvetli ve kat’î oldu ğunu gör!..
Sekizinci Meselenin Bir Hülâsas ı
Yedinci’de ha şri, çok makamâttan soracakt ık. Fakat, Hâl ık’ımızın isimle-
riyle verdi ği cevap o derece kuvvetli yakîn ve kanaat verdi ki daha ba şka sor-
gulara ihtiyaç b ırakmad ığından orada k ısa kestik. Şimdi bu meselede âhiret 
iman ının hem âhiretin saadetine, hem dünya saadetine dair temin etti ği fay-
dalar ve neticelerinden yüzden biri hülâsa edilecek. Saadet-i uhreviyeye ait kısm ı Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın izahat ı, daha hiçbir beyana ihtiyaç b ırak-
mam ış; onu, ona havale ederek ve saadet-i dünyeviyeye ait k ısm ı izah cihe-
tini Risale-i Nur’a b ırak ıp yaln ız k ısa bir hülâsa ile insan ın hayat- ı şahsiye ve 
hayat- ı içtimaiyesine ait yüzer neticelerinden üç-dört tanesini beyan ederiz.
Birincisi
İnsan, sair hayvanâta muhalif olarak hânesiyle alâkadar oldu ğu misillü 
dünya ile alâkadard ır.. ve akâribiyle münasebettar oldu ğu gibi nev-i be şer ile 
de ciddî ve f ıtrî münasebettard ır. Ve dünyada muvakkat bekâs ını arzulad ı-
ğı gibi bir dâr- ı ebedîde bekâs ını aşk derecesinde arzuluyor. Ve midesinin g ı-
da ihtiyac ını temin etmeye çal ıştığı gibi dünya kadar geni ş belki ebede kadar 
uzanan sofralar ı ve g ıdalar ı, ak ıl ve kalb ve ruh ve insaniyet mideleri için teda-
rik etmeye f ıtraten mecburdur, çabal ıyor. Ve öyle arzular ı ve matlaplar ı var ki, 
ebedî saadetten ba şka hiçbir şey onlar ı tatmin etmiyor. Hatta Onuncu Söz’de 
işaret edildi ği gibi, bir zaman küçüklü ğümde hayalimden sordum: “Sana bir 
milyon sene ömür ve dünya saltanat ı verilmesini, fakat sonra ademe ve 
hiçliğe düşmesini mi istersin? Yoksa bâkî, fakat âdi ve me şakkatli bir 
vücûdu mu istersin?” dedim. Bakt ım, ikincisini arzulay ıp birincisinden 
“Ah!” çekti. “Cehennem de olsa bekâ isterim!” dedi.
İşte, madem mahiyet-i insaniyenin bir hizmetkâr ı olan kuvve-i hayali-
yeyi bu dünya lezzetleri tatmin etmiyor; elbette gayet câmi mahiyet-i insani-ye, ebediyetle f ıtraten alâkadard ır. İşte bu hadsiz arzu ve emellere ba ğlı ol-
duğu hâlde; sermayesi bir cüz’î cüz-ü ihtiyârî ve fakr- ı mutlak bir insana, âhi-
rete iman ne derece kuvvetli ve kâfi ve vâfi bir hazine, bir medar- ı saadet ve 
lezzet, bir medar- ı istimdat, bir mercî ve dünyan ın hadsiz gamlar ına karşı bir 
medar- ı teselli oldu ğu öyle bir meyve ve faydad ır ki onu kazanmak yolunda 
dünya hayat ını feda etse, yine ucuzdur.
36  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
İkinci Meyvesi ve 
Hayat- ı Şahsiyeye Bakan Bir Faydas ı
Üçüncü Mesele’de izah edilen ve Gençlik Rehberi’nde bir hâ şiye bulunan 
çok ehemmiyetli bir neticedir.
Evet, her insan ın her zaman dü şündüğü en ehemmiyetli endi şesi, me-
zaristana giren kendi dostlar ı ve akrabalar ı gibi o idamhâneye girmek keyfi-
yetidir. Birtek dostu için ruhunu feda eden o bîçare insan ın binler, belki mil-
yonlar, milyarlar dostlar ı ebedî bir mufârakat içinde idam olmalar ını teveh-
hüm edip cehennem azab ından beter bir elem –o dü şünmek ucundan– gö-
ründüğü vakit, âhirete iman geldi, gözünü açt ırdı ve perdeyi kald ırdı. “Bak!” 
dedi. O, imanla bakt ı. Cennet lezzetinden haber veren bir lezzet-i ruhaniyeyi 
–o dostlar ı ebedî ölümlerden ve çürümelerden kurtulup mesrûrâne bir nurânî 
âlemde onu da bekliyorlar vaziyetinde mü şâhedesiyle– ald ı. Risale-i Nur’da 
bu netice, hüccetlerle izah ına iktifâen k ısa kesiyoruz.
Hayat- ı Şahsiyeye Ait Üçüncü Bir Faydas ı
İnsan ın sair zîhayatlar üstündeki tefevvuku ve rütbesi ise yüksek seciyele-
ri ve cemiyetli istidatlar ı ve küllî ubûdiyetleri ve geni ş vücûdî daireleri itibar ıy-
lad ır. Hâlbuki o insan, hem mâdum, hem ölü, hem karanl ık olan geçmi ş ve 
gelecek zamanlar ın ortas ında s ıkışmış bir k ısa zaman olan haz ır vaktin mikya-
sıyla, ölçüsüyle hamiyeti, muhabbeti, karde şliği, insaniyeti gibi seciyeler al ır.
Meselâ eskiden tan ımad ığı ve ayr ıldıktan sonra da hiç göremeyece ği ba-
bas ını, kardeşini, kar ısını, milletini ve vatan ını sever, hizmet eder.. ve tam sa-
dâkate ve ihlâsa pek nâdir muvaffak olabilir, o nisbette kemâlât ı ve seciyele-
ri küçülür. De ğil hayvanlar ın en ulvîsi belki ba ş aşağı, ak ıl cihetiyle en bîça-
resi ve aşağısı olmak vaziyetine dü şeceği sırada âhirete iman, imdada yeti şir. 
Mezar gibi dar zaman ını, geçmiş ve gelecek zamanlar ı içine alan, pek geni ş 
bir zamana çevirir. Ve dünya kadar, belki ezelden ebede kadar bir daire-i vü-cûd gösterir.
Babas ını, dâr- ı saadette ve âlem-i ervahta dahi pederlik münasebetiyle.. 
ve kardeşini, ta ebede kadar uhuvvetini dü şünmesiyle.. ve kar ısını cennette 
dahi en güzel bir refika-y ı hayat ı olduğunu
1 bilmesi haysiyetiyle sever, hürmet 
eder, merhamet eder, yard ım eder. Ve o büyük ve geni ş daire-i hayatta ve 
1 Dünyada evli olan kimselerin, bu beraberliklerini cennette de devam ettireceklerine dâir bkz.: Buhârî, 
fezâilü ashâb  30; Tirmizî, menâk ıb 62; Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’  11/302.
vücûddaki münasebetler için olan ehemmiyetli hizmetleri, dünyan ın k ıymet-
siz işlerine ve cüz’î garazlar ına ve menfaatlerine âlet etmez. Ciddî sadâkate ve 
samimî ihlâsa muvaffak olarak kemâlât ı ve hasletleri, o nisbette –derecesine 
göre– yükselmeye ba şlar, insaniyeti teâli eder. Hayat lezzetinde serçe ku şuna 
yetişmeyen o insan, bütün hayvanât üstünde kâinat ın en müntehap ve bahti-
yar bir misafiri ve Sahib-i kâinat’ ın en mahbub ve makbul bir abdi olmas ıdır. 
Bu netice dahi Risale-i Nur’da hüccetlerle izah ına iktifâen k ısa kesildi.
Dördüncü Bir Faydas ı ki İnsan ın 
Hayat- ı İçtimaiyesine Bak ıyor
Risale-i Nur’dan Dokuzuncu Şuâ’da beyan edilen o neticenin bir hülâ-
sas ı şudur:
Nev-i insan ın dörtten birini te şkil eden çocuklar , âhiret iman ıyla insan-
ca yaşayabilirler ve insaniyetin istidatlar ını taşıyabilirler. Yoksa elîm endi şeler 
içinde kendini uyutturmak ve unutturmak için çocukça oyuncaklar ıyla, haylaz 
bir hayatla ya şayacak. Çünkü her vakit etraf ında onun gibi çocuklar ın ölme-
siyle onun nazik dima ğında ve ileride uzun arzular ı taşıyan zay ıf kalbinde ve 
mukâvemetsiz ruhunda öyle bir tesir yapar ki; hayat ı ve akl ı o bîçareye âlet-i 
azap ve i şkence edece ği zamanda âhiret iman ının dersiyle görmemek için 
oyuncaklar alt ında onlardan sakland ığı o endişeler yerinde, bir sevinç ve ge-
nişlik hissederek der: “Bu karde şim veya arkada şım öldü, cennetin bir ku-
şu oldu. Bizden daha iyi keyfeder, gezer. Ve vâlidem öldü, fakat rahmet-i 
ilâhiyeye gitti, yine beni cennette kuca ğına al ıp sevecek ve ben de o şef-
katli anneci ğimi görece ğim.” diye insaniyete lây ık bir tarzda ya şayabilir.
Hem insan ın bir rub’unu te şkil eden ihtiyarlar , yak ında hayatlar ının sön-
mesine ve topra ğa girmelerine ve güzel ve sevimli dünyalar ının kapanmas ı-
na karşı teselliyi ancak ve ancak âhiret iman ında bulabilirler. Yoksa o mer-
hametli muhterem babalar ve fedakâr şefkatli analar, öyle bir vâveylâ-y ı ru-
hî ve bir da ğdağa-y ı kalbî çekeceklerdi ki dünya onlara me’yusâne bir zindan 
ve hayat i şkenceli bir azap olurdu. Fakat âhiret iman ı onlara der: “Merak et-
meyiniz! Sizin ebedî bir gençli ğiniz var, gelecek ve parlak bir hayat ve ni-
hâyetsiz bir ömür sizi bekliyor.. ve zâyi etti ğiniz evlât ve akrabalar ınızla 
sevinçlerle görü şeceksiniz.. ve etti ğiniz bütün iyilikleriniz muhafaza edil-
miş, mükâfatlar ını göreceksiniz.”  diye, iman- ı âhiret onlara öyle bir tesel-
li ve inşirah verir ki her birinin yüz ihtiyarl ık birden ba şlar ına toplansa onlar ı 
me’yus etmez.MEYVE R İSALESİ / SEKİZİNCİ MESELEN İN BİR HÜLÂSASI  -------------------------------------------------------------------------------------------------    37
38  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Nev-i insan ın üçten birisini te şkil eden gençler ; hevesâtlar ı galeyanda, 
hissiyâta ma ğlûp, cüretkâr ak ıllar ını her vakit ba şına almayan o gençler, âhi-
ret iman ını kaybetseler ve cehennem azab ını tahattur etmezlerse hayat- ı içti-
maiyede ehl-i namusun mal ı ve ırzı ve zay ıf ve ihtiyarlar ın rahat ı ve haysiyeti 
tehlikede kal ır. Baz ı bir dakika lezzeti için bir mesûd hânenin saadetini mah-
veder ve bu gibi hapiste dört-be ş sene azap çeker, canavar bir hayvan hük-
müne geçer. E ğer iman- ı âhiret onun imdad ına gelse çabuk akl ını başına al ır: 
“Gerçi hükûmet hafiyeleri beni görmüyorlar ve ben onlardan saklanabi-
lirim, fakat cehennem gibi bir zindan ı bulunan bir Padi şah- ı Zülcelâl’in 
melâikeleri beni görüyorlar ve fenal ıklar ımı kaydediyorlar. Ben ba şıboş 
değilim ve vazifedar bir yolcuyum. Ben de onlar gibi ihtiyar ve zay ıf ola-
cağım.” diye birden, zulmen tecavüz etmek istedi ği adamlara kar şı bir şefkat, 
bir hürmet hissetmeye ba şlar. Bu manan ın dahi Risale-i Nur’da burhanlar ıyla 
izah ına iktifâen k ısa kesiyoruz.
Hem nev-i be şerin ehemmiyetli bir k ısm ı, hastalar  ve mazlumlar  ve bi-
zim gibi musibetzedeler  ve fakirler  ve ağır ceza alan mahpuslar , eğer iman- ı 
âhiret onlar ın imdad ına yetişmezse her vakit hastal ığın ihtar ıyla gözü önüne 
gelen ölüm.. ve intikam ını alamad ığı ve namusunu elinden kurtaramad ığı zâ-
limin ma ğrurâne ihâneti.. ve büyük musibetlerde bo şu boşuna mal ını, evlâ-
dını kaybetmekle gelen elîm me’yusiyeti.. ve bir-iki dakika veya bir-iki saat 
keyif yüzünden be ş-on sene böyle bir hapis azab ını çekmekten gelen kederli 
sıkıntı, elbette o bîçarelere dünyay ı zindan ve hayat ı bir işkenceli azaba çevi-
rir. Eğer âhirete iman imdatlar ına yetişse birden onlar nefes al ırlar; s ıkıntılar ı, 
me’yu siyetleri ve endi şeleri ve intikam hiddetleri, derece-i iman ına göre k ıs-
men ve bazen tamamen zâil olur.
Hatta diyebilirim ki benim ve bir k ısım karde şlerimin bu sebepsiz 
hapsimizde ve deh şetli musibetimizde e ğer iman- ı âhiret yard ım etme-
se idi; bir gün dayanmak, ölüm kadar tesir edip bizi hayattan istifa et-meye sevk edecekti. Fakat hadsiz şükür olsun, benim can ım kadar sev-
diğim pek çok karde şlerimin bu musibetten gelen elemlerini de çekti ğim 
ve gözüm kadar sevdi ğim binler Risale-i Nur risaleleri ve benim yald ızlı 
ve süslü ve çok k ıymettar kitaplar ımın ziyalar ı ve ağlamalar ından tees-
süflerini çekti ğim ve eskiden beri az bir ihâneti ve tahakkümü kald ırama-
dığım hâlde, sizi kasemle temin ederim ki; iman- ı bi’l-âhiret nuru ve kuv-
veti bana öyle bir sab ır ve tahammül ve teselli ve metânet, belki mücâhi-
dâne, kârl ı bir imtihan dersinde daha büyük mükâfat ı kazanmak için bir 
şevk verdi ki; ben bu risalenin ba şında dedi ğim gibi kendimi Medrese-i 
Yusufiye unvan ına lây ık bir güzel ve hay ırlı medresede biliyorum. Aras ıra 
gelen hastal ıklar ve ihtiyarl ıktan neşet eden titizlikler olmasa idi, mü-
kemmel ve rahat- ı kalb ile derslerime daha ziyade çal ışacakt ım. Her ne 
ise, bu makam münasebetiyle sadet harici girdi, kusura bak ılmas ın.
Hem her insan ın küçük bir dünyas ı, belki küçük bir cenneti dahi kendi 
hânesidir. E ğer iman- ı âhiret o hânenin saadetinde hükmetmezse o aile efra-
dı, her biri şefkat ve muhabbet ve alâkadarl ığı derecesinde elîm endi şeler ve 
azaplar çeker. O cenneti, cehenneme döner. Veyahut muvakkat e ğlenceler ve 
sefâhetlerle akl ını tenvim edip uyutur. Deveku şu gibi avc ıyı görür, kaçam ıyor, 
uçam ıyor, başını kuma sokar, ta görünmesin. Ba şını gaflete sokar, ta ölüm 
ve zeval ve firak onu görmesin. Divânece, muvakkat, ibtal-i his nev’inden bir çare bulur. Çünkü meselâ vâlide ruhunu feda etti ği evlâd ını dâima tehlikele-
re maruz gördükçe titrer. Ve pederini ve karde şini eksik olmayan belâlardan 
kurtaramayan evlâtlar, dâim bir keder, bir korkakl ık hisseder.
Buna k ıyasen, bu da ğdağalı karars ız hayat- ı dünyeviyede o mesûd zan-
nedilen aile hayat ı çok cihetlerle saadetini kaybeder ve k ısac ık bir hayatta-
ki münasebet ve karabet dahi, hakikî sadâkati ve samimî ihlâs ı ve garazs ız 
bir hizmeti ve muhabbeti vermez. Ahlâk o nisbette küçülür, belki sukût eder. Eğer âhirete iman o hâneye girse birden ışıkland
ıracak, ortalar ındaki müna-
sebet ve şefkat ve karabet ve muhabbet k ısac ık bir zaman ölçüsüyle de ğil, bel-
ki dâr- ı âhirette saadet-i ebediyede dahi o münasebetlerin devam ı ölçüsüyle 
samimî hürmet eder, sever, şefkat eder, sadâkat eder, kusurlar ına bakmaz gi-
bi ahlâk yükseklenir. Hakikî insaniyet saadeti o hânede ba şlar inkişafa… Bu 
mana dahi hüccetlerle Risale-i Nur’da beyan ına binâen k ısa kesildi.
Hem her bir şehir kendi ahalisine geni ş bir hânedir. E ğer iman- ı âhiret, 
o büyük aile efrad ında hükmetmezse güzel ahlâk ın esaslar ı olan ihlâs, sami-
miyet, fazilet, hamiyet, fedakârl ık, r ıza-y ı ilâhî, sevab- ı uhrevî yerine; garaz, 
menfaat, sahtekârl ık, hodgâml ık, tasannû, riya, rü şvet, aldatmak gibi hâller 
meydan al ır. Zâhirî âsâyi ş ve insaniyet alt ında anar şistlik ve vah şet manalar ı 
hükmeder, o hayat- ı şehriye zehirlenir. Çocuklar haylazl ığa, gençler sarho şlu-
ğa, kavîler zulme, ihtiyarlar a ğlamaya ba şlarlar.
Buna k ıyasen, memleket dahi bir hânedir ve vatan dahi bir millî ailenin 
hânesidir. E ğer iman- ı âhiret bu geni ş hânelerde hükmetse, birden samimî 
hürmet ve ciddî merhamet ve rü şvetsiz muhabbet ve muâvenet ve hilesiz hiz-
met ve mua şeret ve riyas ız ihsan ve fazilet ve enaniyetsiz büyüklük ve meziyet 
o hayatta inki şafa başlarlar.MEYVE R İSALESİ / SEKİZİNCİ MESELEN İN BİR HÜLÂSASI   -------------------------------------------------------------------------------------------------    39
40  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Çocuklara der: “Cennet var, haylazl ığı bırak!” Kur’ân dersiyle temkin 
verir.
Gençlere der: “Cehennem var, sarho şluğu b ırak!” Akl ı başlar ına getirir.
Zâlime der: “Şiddetli azap var, tokat yiyeceksin!”  adalete ba şını eğdirir.
İhtiyarlara der: “Senin elinden ç ıkm ış bütün saadetlerinden çok yük-
sek ve dâimî bir uhrevî saadet ve taze, bâkî bir gençlik seni bekliyorlar. Onlar ı kazanmaya çal ış!” 
Ağlamas ını gülmeye çevirir.
Bunlara k ıyasen cüz’î ve küllî her bir tâifede hüsn-ü tesirini gösterir, ışık-
land ırır. Nev-i be şerin hayat- ı içtimaiyesiyle alâkadar olan içtimaiyyûn ve ah-
lâkiyyûnlar ın kulaklar ı çınlas ın! İşte iman- ı âhiretin binler faydalar ından işaret 
ettiğimiz beş-alt ı numûnelerine sairleri k ıyas edilse kat’î anla şılır ki; iki ciha-
nın ve iki hayat ın medar- ı saadeti yaln ız imand ır.
f
Risale-i Nur’da Yirmi Sekizinci Söz’de ve ba şka risalelerinde ha şrin cis-
mâniyeti cihetinde gelen zay ıf şüphelere kuvvetli cevaplar ına iktifâen burada 
yaln ız bir k ısa işaretle deriz ki:
Esmâ-y ı ilâhiyenin en cemiyetli aynas ı cismâniyettedir.
Ve hilkat-i kâinattaki makâs ıd-ı ilâhiyenin en zengini ve faal merke-
zi cismâniyettedir.
Ve ihsânât- ı rabbâniyenin en çok çe şitleri ve rengârenkleri cis mâ ni-
yettedir.
Ve beşerin ihtiyacât dilleriyle Hâl ık’ına karşı dualar ının ve teşekkü-
rât ının en kesretli tohumlar ı yine cismâniyettedir.
Ve mâneviyât ve ruhaniyât âlemlerinin en mütenevvi çekirdekleri yi-
ne cismâniyettedir…
Bunlara k ıyasen yüzer küllî hakikatler, cismâniyette temerküz etti ğinden; 
Hâl ık-ı Hakîm, zemin yüzünde cismâniyeti ço ğaltmak ve mezkûr hakikatlere 
mazhar eylemek için öyle süratli ve deh şetli bir faaliyetle kafile kafile arkas ı-
na mevcudâta vücûd giydirir, o me şhere gönderir. Sonra onlar ı terhis eder, 
başkalar ını gönderir. Mütemâdiyen kâinat fabrikas ını işlettirir. Cismânî mah-
sulât ı dokuyup, zemini âhirete ve cennete bir fidanl ık bahçesi hükmüne geti-
rir. Hatta insan ın cismânî midesini memnun etmek için o midenin hâl diliyle 
bekâs ına dair duas ını, kemâl-i ehemmiyetle dinleyip kabul ederek fiilen ce-
vap vermek için hadsiz ve hesaps ız ve yüz binler tarzlarda ve binler çe şit çeşit 
lezzetlerde gayet sanatl ı taamlar ı ve gayet k ıymetli nimetleri cismâniyete ihzâr 
etmek, bedâhetle ve şeksiz gösterir ki; dâr- ı âhirette cennetin en çok ve en 
mütenevvi lezzetleri cismânîdir. Ve saadet-i ebediyenin en ehemmiyetli ve herkesin istedi ği ve ünsiyet etti ği nimetleri cismânîdir.
Acaba hiçbir cihet-i ihtimali ve imkân ı var m ı ki; bu âdi midenin hâl di-
liyle bekâ duas ını kabul edip, nihâyetsiz mucizâtl ı maddî taamlar ile onu min-
nettar ederek, her vakit tesadüfsüz, kastî olarak fiilen cevap veren bir Kadîr-i Rahîm, bir Alîm-i Kerîm, kâinat ın en ehemmiyetli neticesi ve arz ın halifesi
1 ve 
o Hâl ık’ın güzidesi ve peresti şkâr ı olan nev-i insan ın, insaniyet mide-i kübrâ-
sı ile küllî ve yüksek ve dâima arzu etti ği ve ünsiyet etti ği ve f ıtraten istedi ği 
cismânî lezzetleri, dâr- ı bekâda verilmesine dair hadsiz umumî dualar ı kabul 
olmas ın ve haşr-i cismânî ile fiilen cevap verilmesin, onu ebedî minnettar et-
mesin?.. Âdeta sine ğin sesini i şitsin, gök gürültüsünü i şitmesin! Ve âdi bir ne-
ferin kemâl-i ehemmiyetle techizat ına baks ın; orduya hiç bakmas ın, ehemmi-
yet vermesin! Bu yüz derece muhâl ve bât ıldır!
Evet, 2ُīُĻْĐَْŶا ُّñَĥَÜوَ ُ÷ُęْĬَْŶا ِįĻِıَÝْýَÜ َאĨ َאıĻِĘوَ âyetinin sarâhat- ı katiyesiyle; in-
san, en ziyade ünsiyet etti ği ve dünyada numûnesini tatm ış olduğu cis-
mânî lezzetleri cennete lây ık bir tarzda görecek, tadacak.. ve lisân, göz 
ve kulak gibi âzâlar ın ettikleri hâlis şükürler ve hususî ibadetlerin mü-
kâfatlar ı, o uzuvlara mahsus cismânî lezzetler ile verilecektir.  Kur’ân- ı 
Mu’cizü’l-Beyan, o derece cismânî lezzetleri sarih bir surette beyan eder ki başka te’viller ile mana-y ı zâhirîyi kabul etmemek, imkân haricindedir.
İşte, iman- ı âhiretin meyveleri ve neticeleri gösteriyorlar ki; nas ıl ki âzâ-y ı 
insanîden midenin hakikati ve ihtiyacât ı, taamlar ın vücûduna kat’î delâlet 
eder; öyle de insan ın hakikati ve kemâlât ı ve f ıtrî ihtiyacat ı ve ebedî arzular ı 
ve iman- ı âhiretin mezkûr netice ve faydalar ını isteyen hakikatleri ve istidat-
lar ı, daha kat’î olarak âhirete ve cennete ve cismânî, bâkî lezzetlere delâlet ve 
tahakkuklar ına şehadet etti ği gibi; bu kâinat ın hakikat-i kemâlât ı ve mânidâr 
tekvinî âyât ı ve insaniyetin mezkûr hakikatler ile alâkadar bütün hakikatleri, 
dâr- ı âhiretin vücûduna ve tahakkukuna ve ha şrin gelmesine ve cennet ve ce-
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30.
2 “Hülâsa orada can ınız ne isterse, gözleriniz hangi manzaralardan ho şlan ırsa hepsi var!” (Zuhruf sûresi, 
43/71)MEYVE R İSALESİ / SEKİZİNCİ MESELEN İN BİR HÜLÂSASI   -------------------------------------------------------------------------------------------------    41
42  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
hennemin aç ılmas ına delâlet ve şehadet ettiklerini, Risale-i Nur eczalar ı ve bil-
hassa Onuncu ve Yirmi Sekizinci ( İki Makam ı), Yirmi Dokuzuncu Sözler ve 
Dokuzuncu Şuâ ve Münâcât Risaleleri hüccetlerle, parlak ve şüphe b ırakmaz 
bir tarzda isbat etmi şler. Onlara havale ederek bu uzun k ıssay ı kısa kesiyoruz.
Cehenneme dair beyanât- ı Kur’âniye o kadar vâz ıh ve zâhirdir ki ba ş-
ka izahata ihtiyaç b ırakmam ış. Yaln ız bir-iki zay ıf şüpheyi izale edecek iki-üç 
nükteyi –tafsilini Risale-i Nur’a havale edip, gayet k ısa bir hülâsas ını– beyan 
edeceğiz.
Birinci Nükte
Cehennem fikri, geçmi ş iman meyvelerinin lezzetlerini korkusuyla kaç ır-
mıyor. Çünkü hadsiz rahmet-i rabbâniye o korkan adama der:
“Bana gel, tevbe kap ısıyla gir! Ta cehennemin vücûdu de ğil korkutmak, 
belki sana cennetin lezzetlerini tam bildirsin ve senin ve hukuklar ına tecavüz 
edilen hadsiz mahlûkât ın intikamlar ını als ın, sizi keyiflendirsin. E ğer sen dalâ-
lette boğulup ç ıkam ıyorsan yine cehennemin vücûdu, bin derece idam- ı ebe-
dîden hay ırlıdır ve kâfirlere de bir nevi merhamettir. Çünkü insan hatta yav-
rulu hayvanât dahi akrabas ının ve evlâd ının ve ahbab ının lezzetleriyle ve sa-
adetleriyle lezzetlenir, bir cihette mesûd olur.
Şu hâlde sen ey mülhid, dalâletin itibar ıyla yâ idam- ı ebedî ile ademe 
düşeceksin veya cehenneme gireceksin! Şerr-i mahz olan adem ise senin bü-
tün sevdiklerin ve saadetleriyle memnun ve bir derece mesûd oldu ğun umum 
akraba ve as ıl ve neslin seninle beraber idam olmas ından binler derece ce-
hennemden ziyade senin ruhunu ve kalbini ve mahiyet-i insaniyeni yand ırır. 
Çünkü cehennem olmazsa, cennet de olmaz.  Her şey senin küfrün ile ade-
me düşer. Eğer sen cehenneme girsen, vücûd dairesinde kalsan, senin sev-
diklerin ve akrabalar ın yâ cennette mesûd veya vücûd dairelerinde bir cihette 
merhametlere mazhar olurlar. Demek, her hâlde cehennemin vücûduna ta-raftar olmak sana lâz ımd ır. Cehennem aleyhinde bulunmak, ademe taraftar 
olmakt ır ki; hadsiz dostlar ının saadetlerinin hiç olmas ına taraftarl ıktır.”
Evet, cehennem ise hayr- ı mahz olan daire-i vücûdun Hâkim-i Zülcelâl’inin 
hakîmâne ve âdilâne bir hapishâne vazifesini gören deh şetli ve celâlli bir mev-
cut ülkesidir. Hapishâne vazifesini de görmekle beraber, ba şka pek çok vazi-
feleri var. Ve pek çok hikmetleri ve âlem-i bekâya ait hizmetleri var. Ve zeba-nî gibi pek çok zîhayat ın celâldârâne meskenleridir.
İkinci Nükte
Cehennemin vücûdu ve şiddetli azab ı, hadsiz rahmete ve hakikî adalete 
ve israfs ız, mizanl ı hikmete z ıddiyeti yoktur. Belki rahmet ve adalet ve hikmet, 
onun vücûdunu isterler. Çünkü nas ıl bin masumlar ın hukukunu çi ğneyen bir 
zâlimi cezaland ırmak ve yüz mazlum hayvanlar ı parçalayan bir canavar ı öl-
dürmek, adalet içinde mazlumlara bin rahmettir. Ve o zâlimi affetmek ve ca-navar ı serbest b ırakmak, birtek yolsuz merhamete mukabil yüzer bîçarelere 
yüzer merhametsizliktir.
Aynen öyle de cehennem hapsine girenlerden olan kâfir-i mutlak, 
küfrüyle hem esmâ-y ı ilâhiyenin hukukuna inkâr ile tecavüz.. hem o es-
mâya şehadet eden mevcudât ın şehadetlerini tekzip ile hukuklar ına teca-
vüz.. ve mahlûkât ın o esmâya kar şı tesbihkârâne yüksek vazifelerini in-
kâr etmekle hukuklar ına tecavüz.. ve kâinat ın gaye-i hilkati ve bir sebeb-i 
vücûdu ve bekâs ı olan tezahür-ü rubûbiyet-i ilâhiyeye kar şı ubûdiyetler-
le mukabelelerini ve aynadarl ıklar ını tekzip ile hukukuna bir nevi teca-
vüz ettiği haysiyetiyle öyle azîm bir cinâyet, bir zulümdür ki affa kabiliye-
ti kalmaz. 1۪įِÖ َكَóْýُĺ أَنْ ُóِęْĕَĺ َź َّٰųا إِنَّ âyetinin tehdidine müstehak olur. Onu 
cehenneme atmamak, bir yersiz merhamete mukabil hukuklar ına taar-
ruz edilen hadsiz dâvâc ılara hadsiz merhametsizlikler olur. İşte o dâvâc ı-
lar cehennemin vücûdunu istedikleri gibi, izzet-i celâl ve azamet-i kemâl dahi kat’î isterler.
Evet, nas ıl bir serseri âsi ve raiyete tecavüz eden bir adam, oran ın izzetli 
hâkimine dese: “Beni hapse atamazs ın ve yapamazs ın!” diye izzetine dokun-
sa, elbette o şehirde hapis olmasa da o edepsiz için bir hapis yapacak, onu 
içine atacak.
Aynen öyle de kâfir-i mutlak, küfrüyle izzet-i celâline şiddetle doku-
nuyor.. ve azamet-i kudretine inkâr ile dokunduruyor.. ve kemâl-i rubû-biyetine tecavüzüyle ili şiyor. Elbette, cehennemin pek çok vazifeler için 
pek çok esbab- ı mûcibesi ve vücûdunun hikmetleri olmasa da öyle kâfir-
ler için bir cehennemi halketmek ve onlar ı içine atmak, o izzet ve celâ-
lin şe’nidir.
Hem mahiyet-i küfür dahi cehennemi bildirir. Evet, nas ıl ki iman ın 
mahiyeti e ğer tecessüm etse lezzetleriyle bir cennet-i hususiye şekline gi-
rebilir ve cennetten bu noktadan gizli haber verir.
 Aynen öyle de Risale-i 
Nur’da delilleriyle isbat ve ba ştaki meselelerde dahi i şaret edilmi ş ki; küfrün 
1 “Şu muhakkak ki Allah kendisine şirk koşulmas ını affetmez.” (Nisâ sûresi, 4/48, 116)MEYVE R İSALESİ / SEKİZİNCİ MESELEN İN BİR HÜLÂSASI   -------------------------------------------------------------------------------------------------    43
44  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
ve bilhassa küfr-ü mutlak ın ve nifak ın ve irtidad ın öyle karanl ıklı ve deh-
şetli elemleri ve mânevî azaplar ı var, eğer tecessüm etse o mürted adama 
bir hususî cehennem olur ve büyük cehennemden bu cihette gizli haber verir.. ve bu fidanl ık dünya mezraas ındaki
1 hakikatcikler âhirette süm-
büller vermesi noktas ından; bu zehirli çekirdek, o zakkum a ğacına işaret 
eder, “Ben onun bir mâyesiyim.” der. “Ve beni kalbinde ta şıyan bedbaht 
için o zakkum a ğacının bir hususî numûnesi, benim meyvem olur.”
Madem küfür hadsiz hukuka bir tecavüzdür, elbette hadsiz bir cinâyet-
tir. Öyle ise hadsiz bir azaba müstehak eder. Madem bir dakika katl, on be ş 
sene cezada (sekiz milyona yak ın dakikada) hapis azab ını çekmesini adalet-i 
beşeriye kabul edip maslahata ve hukuk-u âmmeye muvaf ık görür. Elbette 
bir küfür, bin katl kadar olmas ı cihetiyle; bir dakika küfr-ü mutlak, sekiz 
milyara yak ın dakikalarda azap çekmesi o kanun-u adalete muvaf ık geli-
yor. Bir sene ömrünü o küfürde geçiren, iki trilyon sekiz yüz seksen mil-
yara yak ın dakikada azaba müstehak ve 2ًاïَÖأَ אƯıĻِĘ َīĺِïِĤَאì sırrına mazhar 
olur. Her ne ise...
Kur’ân- ı Hakîm’in cennet ve cehennem hakk ındaki mucizâne izahat ı ve 
Kur’ân’ ın tefsiri ve ondan gelen Risale-i Nur’un cennet ve cehennemin vü-
cûdlar ına dair hüccetleri, daha ba şka beyana ihtiyaç b ırakmam ışlar.
3َّאرِĭĤا َابَñَĐ َאĭِĝَĘ َכَĬَאéْ×ُø ًۘŻِĈَאÖ َاñٰİ َÛْĝَĥَì َאĨ َאĭَّÖرَ َْرْضِۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ِěْĥَì ĹِĘ ُونَóَכَّęَÝَĺوَ
4ًאĨَאĝُĨوَ ًّاóَĝَÝْùُĨ אءَتْƯø َאıَّĬًא۠۝إِĨَاóَĔ כَאنَ َאıَÖَاñَĐ إِنَّ َ۠ħَّĭَıَä َابَñَĐ َّאĭَĐ ِفْóْĀا َאĭَّÖرَ
gibi pek çok âyetlerin ve ba şta Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm)  ve umum 
peygamberler ve ehl-i hakikatin, her vakit dualar ında en ziyade
َّאرِĭĤا َīِĨ َאĭْāِّĥَì ، َّאرِĭĤا َīِĨ َאĭِّåَĬ ، َّאرِĭĤا َīِĨ َאĬْóِäأَ
ve vahiy ve şuhûda binâen onlarca katiyet kesbeden “Cehennemden bizi h ıf-
zeyle!”5 demeleri gösteriyor ki; nev-i beşerin en büyük meselesi cehennem-
1 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.
2 “Onlar cehennemde ebedî kalacaklard ır.” (Nisâ sûresi, 4/169; Ahzâb sûresi, 33/65; Cin sûresi, 72/23)
3 “Göklerin ve yerin yarat ılışı hakk ında düşünürler ve derler ki: “Ey büyük Rabbimiz! Sen bunlar ı gaye-
siz, boşuna yaratmad ın. Seni bu gibi noksanlardan tenzih ederiz. Sen bizi o ate ş azab ından koru!” (Âl-i 
İmran sûresi, 3/191)
4 “Ey yüce Rabbimiz, cehennem azab ını bizden uzakla ştır. Zira onun azab ı tahammülü zor, ömür tüke-
ten bir derttir. Ne kötü bir var ış yeri, ne fena bir yerle şim yeridir oras ı!” (Furkan sûresi, 25/65-66)
5 Bkz.: Buhârî, cenâiz  87, tefsîru sûre (2)  36, deavât  55; Müslim, küsûf  8, zikir 23, 26, 27, cennet  67, 68.
den kurtulmakt ır. Ve kâinat ın pek çok ehemmiyetli ve muazzam ve deh şet-
li bir hakikati cehennemdir ki; bir k ısım o ehl-i şuhûd ve ke şif ve tahkik onu 
müşâhede eder.. ve bir k ısm ı tereşşuhât ını ve gölgelerini görür, deh şetinden 
feryat ederler, “Bizi ondan kurtar!” derler.
Evet, bu kâinatta hay ır-şer, lezzet-elem, ziya-zulmet, hararet-bürûdet, 
güzellik-çirkinlik, hidayet-dalâlet birbirine kar şı gelmesi ve içine girme-
si, pek büyük bir hikmet içindir. Çünkü şer olmazsa hay ır bilinmez. Elem 
olmazsa lezzet anla şılmaz. Zulmetsiz ziya, ehemmiyeti olmaz. So ğukla, 
hararetin dereceleri tahakkuk eder. Çirkinlik ile hüsnün tek bir hakikati, bin hakikat ve binler çe şit hüsün mertebeleri vücûd bulur. Cehennemsiz 
cennetin pek çok lezzetleri gizli kal ır. Bunlara k ıyasen her şey, bir cihet-
te z ıdd ıyla bilinebilir ve birtek hakikati, sümbül verip çok hakikatler olur. 
Madem bu kar ışık mevcudât, dâr- ı fânîden dâr- ı bekâya ak ıp gidiyor; el-
bette nas ıl ki hay ır, lezzet, ışık, güzellik, iman gibi şeyler cennete akar. 
Öyle de şer, elem, karanl ık, çirkinlik, küfür gibi zararl ı maddeler cehen-
neme ya ğar. Ve bu mütemâdiyen çalkanan kâinat ın selleri o iki havuza 
girer, durur. 
Kerametli Yirmi Dokuzuncu Söz’ün âhirindeki remizli nükteleri-
ne havale ederek k ısa kesiyoruz.
Ey bu Medrese-i Yusufiye’de benim ders arkada şlar ım! Bu deh şetli haps-i 
ebedîden kurtulman ın kolay ı, çaresi, bu dünyevî hapsimizden istifade ederek 
elimiz mecburiyetle yeti şmeyen çok günahlardan kurtuldu ğumuzla beraber, 
eski günahlardan tevbe edip farzlar ımızı eda ederek her bir saat bu hapisteki 
ömrümüzü bir gün ibadet hükmüne getirmekle o ebedî hapisten necat ımız ve 
o nurânî cennete girmemiz için en iyi bir f ırsatt ır. Bu f ırsat ı kaç ırırsak dünyam ız 
ağlad ığı gibi âhiretimiz dahi a ğlayacak. 1َةَóِìْٰźوَا َאĻْĬُّïĤا َóِùَì tokad ını yiyeceğiz.
f
Bu Makam Yaz ıldığı Zaman Kurban Bayram ı Geldi
2
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ.. ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ.. ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ’ ler ile nev-i be şerin beşten birisine, üç yüz mil-
yon insanlara birden ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ dedirmesi; koca küre-i arz, büyüklü ğü nisbetinde 
o ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ kelime-i kudsiyesini semâvâttaki seyyârât arkada şlar ına işittiriyor gi-
bi yirmi binden ziyade hac ılar ın Arafat’ta ve îdde beraber birden ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ de-
1 “Dünyay ı da âhireti de kaybeder.” (Hac sûresi, 22/11)
2 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.MEYVE R İSALESİ / SEKİZİNCİ MESELEN İN BİR HÜLÂSASI   -------------------------------------------------------------------------------------------------    45
46  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
meleri, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın bin üç yüz sene evvel âl ve saha-
beleriyle söyledi ği ve emretti ği ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ kelâm ının bir nevi aks-i sadâs ı olarak 
rubûbiyet-i ilâhiyenin 1َْرْضِŶا رَبُّ ve 2َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبُّ azamet-i unvan ıyla küllî te-
cellîsine kar şı geniş ve küllî bir ubûdiyetle bir mukabeledir, diye tahayyül ve 
his ve kanaat ettim.
Sonra, “Acaba bu kelâm- ı kudsînin bizim meselemizle dahi münasebeti 
var m ı?” diye tahattur ettim. Birden hat ıra geldi ki ba şta bu kelâm olarak sa-
ir bâkiyât- ı sâlihât unvan ını taşıyan 3ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ve 4ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ ve 5ِّٰųا َאنَéْ×ُø gi-
bi şeâirden çok kelâmlar cüz’î ve küllî meselemizi ihtar ve tahakkukuna i şa-
ret ederler.
Meselâ ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ’ in bir vech-i manas ı, Cenâb- ı Hakk’ ın kudreti ve ilmi; her 
şeyin fevkinde büyüktür, hiçbir şey daire-i ilminden ç ıkamaz, tasarruf-u kud-
retinden kaçamaz ve kurtulamaz.. ve korktu ğumuz en büyük şeylerden da-
ha büyüktür. Demek ha şri getirmekten ve bizi ademden kurtarmaktan ve sa-
adet-i ebediyeyi vermekten daha büyüktür. Her acîb ve tavr- ı akl ın haricin-
deki her şeyden daha büyüktür ki; 6َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ âyeti-
nin sarâhat-i katiyesi ile nev-i be şerin haşri ve neşri, birtek nefsin îcad ı kadar 
o kudrete kolay gelir. Bu mana itibar ıylad ır ki darb- ı mesel hükmünde büyük 
musibetlere ve büyük maksatlara kar şı herkes, “Allah büyüktür! Allah büyük-
tür!” der.. kendine teselli ve kuvvet ve nokta-y ı istinad yapar.
Evet, nas ıl ki Dokuzuncu Söz’de bu kelime iki arkada şıyla bütün ibadâ-
tın fihristesi olan namaz ın çekirdekleri ve hülâsalar ı ve içinde ve tesbihat ın-
da tekrar ile namaz ın manas ını takviye için ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ ، ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ ، ِّٰųا َאنَéْ×ُø üç 
muazzam hakikatlere.. ve insan ın kâinatta gördü ğü medar- ı hayret, medar- ı 
şükran ve medar- ı azamet ve kibriya, acîb ve güzel ve büyük, pek çok fevka-
lâde şeylerden ald ığı hayret ve lezzet ve heybetten ne şet eden suâllerine pek 
kuvvetli cevap verdi ği gibi, On Alt ınc ı Söz’ün âhirinde izah edilen şu; nas ıl bir 
1 “Yerin Rabbi” (Câsiye sûresi, 45/36)
2 “Âlemlerin Rabbi” (A’râf sûresi, 7/54; Şuarâ sûresi, 26/23; Kasas sûresi, 28/30; Mü’min sûresi, 40/64; 
Fussilet sûresi, 41/9; Tekvir sûresi, 81/29; Hâkka sûresi, 69/4)
3 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
4 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.”
5 Allah’ ı bütün eksiklerden tenzih ederim.
6 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
nefer bayramda bir mü şîr ile beraber huzur-u padi şaha girer, sair vakitte za-
bitinin makam ı ile onu tan ır. Aynen öyle de her adam, hacda bir derece ve-
liler gibi Cenâb- ı Hakk’ ı َْرْضِŶا رَبُّ ve َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبُّ unvan ı ile tan ımaya baş-
lar. Ve o kibriya mertebeleri kalbine aç ıldıkça, ruhunu istilâ eden mükerrer ve 
hararetli hayret suâllerine yine ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ tekrar ıyla umumuna cevap verdi ği mi-
sillü; On Üçüncü Lem’a’n ın âhirinde izah ı bulunan ki; şeytanlar ın en ehem-
miyetli desiselerini köküyle kesip cevab- ı kat’î veren yine ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ olduğu gibi, 
bizim âhiret hakk ındaki suâlimize de k ısa fakat kuvvetli cevap verdi ği misillü,
 ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ cümlesi dahi ha şri ihtar edip ister. Bize der:
“Manam, âhiretsiz olmaz; çünkü ‘ezelden ebede kadar her kimden 
ve her kime kar şı bütün hamd ve şükür O’na mahsustur’ ifade etti ğim-
den; bütün nimetlerin ba şı ve nimetleri hakikî nimet yapan ve bütün zî-
şuûru ademin hadsiz musibetlerinden kurtaran, yaln ız saadet-i ebediye 
olabilir ve benim o küllî manama mukabele eder.”
Evet, her mümin namazlardan sonra, her gün hiç olmazsa yüz elliden zi-
yade ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ.. ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ şer’an demesi ve manas ı da ezelden ebede kadar bir 
hadsiz geni ş hamd ve şükrü ifade etmesi, ancak ve ancak saadet-i ebediyenin 
ve cennetin pe şin bir fiyat ı ve muaccel bir bahas ıdır. Ve dünyan ın k ısa ve fânî 
elemlerle âlûde olan nimetlerine münhas ır olmaz ve mahsus de ğil ve onlara 
da ebedî nimetlere vesile olmalar ı cihetiyle bakar, şükreder.
ِّٰųا َאنَéْ×ُø kelime-i kudsiyesi ise Cenâb- ı Hakk’ ı şerikten, kusurdan, nok-
saniyetten, zulümden, aczden, merhametsizlikten, ihtiyaçtan ve aldatmaktan 
ve kemâl ve cemâl ve celâline muhalif olan bütün kusurâttan takdis ve tenzih etmek manas ıyla, saadet-i ebediyeyi ve celâl ve cemâl ve kemâl-i saltanat ının 
haşmetine medar olan dâr- ı âhireti ve ondaki cenneti ihtar edip delâlet ve i şa-
ret eder. Yoksa sâb ıkan isbat edildi ği gibi saadet-i ebediye olmazsa hem sal-
tanat ı, hem kemâli, hem celâl, hem cemâl, hem rahmeti, kusur ve noksan le-
keleriyle lekedâr olurlar.
İşte bu üç kudsî kelimeler gibi,  1ِّٰųا ِħْùِÖ ve 2ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ve sair kelimât- ı 
mübareke, her biri erkân- ı imaniyenin birer çekirde ği.. ve bu zamanda 
1 Allah’ ın ad ıyla
2 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)MEYVE R İSALESİ / SEKİZİNCİ MESELEN İN BİR HÜLÂSASI   -------------------------------------------------------------------------------------------------    47
48  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
keşfedilen et hülâsas ı ve şeker hülâsas ı gibi, hem erkân- ı imaniyenin hem 
Kur’ân hakikatlerinin hülâsalar ı.. ve bu üçü namaz ın çekirdekleri olduk-
lar ı gibi, Kur’ân’ ın dahi çekirdekleri.. ve parlak bir k ısım sûrelerin ba ş-
lar ında p ırlanta gibi görünmeleri.. ve çok sünûhât ı tesbihatta ba şlayan 
Risale-i Nur’un dahi hakikî madenleri ve esaslar ı ve hakikatlerinin çekir-
dekleridirler.
Ve velâyet-i Ahmediye ve ubûdiyet-i Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm)  
cihetinde, öyle bir daire-i zikirde, namazdan sonraki tesbihatta bir tarî-kat-i Muhammediye’nin 
(aleyhissalâtü vesselâm)  virdidirler ki; her namaz vak-
tinde yüz milyondan ziyade müminler beraber, o halka-y ı kübrâ-y ı zikir-
de, ellerinde tesbihler, 1ِّٰųا َאنَéْ×ُø otuz üç, 2ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ otuz üç, 3
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ otuz 
üç defa tekrar ederler.
İşte böyle gayet muhte şem bir halka-y ı zikirde sâb ıkan beyan etti ğimiz gi-
bi; hem Kur’ân’ ın, hem iman ın, hem namaz ın hülâsalar ı ve çekirdekleri olan 
o üç kelime-i mübarekeyi namazdan sonra otuz üçer defa okumak ne kadar kıymettar ve sevapl ı olduğunu elbette anlad ınız.
Bu risalenin ba şında Birinci Meselesi namaza dair güzel bir ders oldu ğu 
gibi hiç dü şünmediğim hâlde, âdeta ihtiyârs ız olarak, onun âhiri de namaz 
tesbihat ına dair ehemmiyetli bir ders oldu.
4۪įِĨَאđْĬإِ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
5ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Allah’ ı bütün eksiklerden tenzih ederim.
2 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.”
3 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.
4 Hamdolsun nimetlerini üzerimize ya ğdıran Münim-i Hakikî Allah’a.
5 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
Dokuzuncu Mesele
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ِّٰųِאÖ َīَĨاٰ ٌّģכُ نَۘĳُĭِĨْËُĩْĤوَا ۪įِّÖرَ ْīِĨ ِįْĻَĤإِ ِلَõْĬأُ אƯĩِÖ لُĳُøَّóĤا َīَĨاٰ
ëĤا... 1۪įِĥُøرُ ْīِĨ ٍïَèأَ َīْĻَÖ ِّقُóَęُĬ َź ۪ۘįِĥُøوَرُ ۪įِ×ُÝوَכُ ۪įِÝٰۤئِכَĥَĨوَ
Bu âyet-i ecma’ ve âlâ ve ekberin bir küllî ve uzun nüktesini beyan etme-
ye, bir deh şetli mânevî suâl ve bir azametli ve ilâhî bir nimetin inki şafından 
neşet eden bir hâl sebebiyet verdiler.
Şöyle ki, mânen ruha geldi;  neden bir cüz-ü hakikat-i imaniyeyi inkâr 
eden kâfir olur ve kabul etmeyen müslüman olmaz? Hâlbuki Allah ve âhirete iman, bir güne ş gibi o karanl ığı izale etmek lâz ım geliyor. 
Hem neden bir rükün ve hakikat-i imaniyeyi inkâr eden mürted olur, küfr-ü mutlaka dü şer ve kabul etmeyen İslâmiyet’ten ç ıkar? Hâlbuki 
sair erkân- ı imaniyeye iman ı varsa, onu küfr-ü mutlaktan kurtarmak 
lâz ım geliyor.
Elcevap: Elcevap:  İman, alt ı rüknünden ç ıkan öyle bir vahdânî hakikattir ki 
tefrik kabul etmez.. ve öyle bir küllîdir ki, tecezzî kald ırmaz.. ve öyle bir 
külldür ki kabil-i ink ısam olmazlar. Çünkü her bir rükn-ü imanî, kendini is-
bat eden hüccetleriyle sair erkân- ı imaniyeyi isbat eder. Her biri her birisine 
gayet kuvvetli bir hüccet-i âzam olur. Öyle ise bütün erkân ı, bütün delilleriyle 
sarsmayan bir fikr-i bât ıl, hakikat nazar ında birtek rüknü, belki bir hakikati ib-
tal edip inkâr edemez. Belki adem-i kabul perdesi alt ında gözünü kapamakla 
bir küfr-ü inadî yapabilir. Gitgide küfr-ü mutlaka dü şer, insaniyeti mahvolur; 
hem maddî, hem mânevî cehenneme gider.
İşte biz, bu makamda gayet muhtasar i şaretlerle ve Meyve Risalesi’nde 
haşrin isbat ında sair erkân- ı imaniye ha şri de isbat ettiklerini k ısac ık hülâsa-
larla beyan ı gibi, bu makamda dahi mücmel fezleke ve muhtasar hülâsalarla 
–Cenâb- ı Hakk’ ın inâyetiyle– bu nükte-i âzam alt ı noktada beyan edilecek.
1 “Peygamber, Rabbi taraf ından kendisine ne indirildi ise ona iman etti, müminler de. Onlardan her biri 
Allah’a, meleklerine, kitaplar ına ve resûllerine iman etti. ‘O’nun resûllerinden hiç birini di ğerinden ay ırt 
etmeyiz” dediler…” (Bakara sûresi, 2/285)
50  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Birinci Nokta
İman- ı billâh, kendi hüccetleriyle hem sair rükünlerini, hem iman- ı bi’l-
âhireti isbat eder ki; Meyve Risalesi’nin Yedinci Meselesi’nde güzelce göster-miş. Evet, bu hadsiz kâinat ı bir saray, bir şehir, bir memleket gibi bütün levâ-
zımı ile idare eden ve mizan ve intizam dairesinde çeviren ve hikmetlerle de-
ğiştiren.. ve zerrât ı ve seyyârât ı ve sinekleri ve y ıldızlar ı birer muntazam ordu 
gibi beraber teçhiz ve idare eden.. ve emir ve iradesi dairesinde mütemâdi-yen bir ulvî manevra içinde tâlim ve tavzifâtla faaliyete ve seyr ve cevelâna ve ubûdiyetkârâne bir resm-i kü şada ve seyahate getiren ezelî ve bâkî bir salta-
nat- ı rubûbiyet ve ebedî ve dâimî bir hâkimiyet-i ulûhiyet, hiç mümkün mü-
dür ve hiç ak ıl kabul eder mi ve hiçbir ihtimal var m ı ki, o ebedî ve sermedî 
ve bâkî ve dâimî saltanat ın bâkî bir makarr ı ve dâimî bir medar ı ve sermedî 
bir mazhar ı olan dâr- ı âhiret olmas ın? Bin defa hâ şâ!
Demek, Cenâb- ı Hakk’ ın saltanat- ı rubûbiyeti ve –Yedinci Mesele’de 
beyan edildi ği gibi– ekser isimleri ve vücûb-u vücûdunun hüccetleri, âhi-
rete şehadet ederler ve isterler. Ve bu kutb-u imanî ne kadar kuvvetli bir 
nokta-y ı istinad ı var; gör, bil, görür gibi inan!
Hem nas ıl iman- ı billâh, âhiretsiz olmaz. Öyle de, Onuncu Söz’de k ısa işa-
retlerle beyan edildi ği gibi, hiçbir cihette mümkün müdür ve hiç ak ıl kabul eder 
mi ki; ulûhiyet ve mâbûdiyetin tezahürü için bu kâinat ı öyle bir mücessem ki-
tab- ı samedânî  ki, her sayfas ı bir kitap kadar ve her sat ırı bir sayfa kadar ma-
nalar ı ifade eder.. ve öyle cismânî bir kur’ân- ı sübhânî  ki; her bir âyet-i tekvi-
niyesi ve her bir kelimesi, hatta her bir noktas ı, her bir harfi birer mucize hük-
mündedir.. ve öyle muhte şem ve içi hadsiz âyâtla ve mânidâr nak ışlarla tez-
yin edilmi ş bir mescid-i rahmânîdir  ki; her bir kö şesinde bir tâife, bir nevi iba-
det-i f ıtriye ile iştigal eder bir şekilde halkeden bir Allah, bir Mâbûd-u bilhak, 
o kitab- ı kebîrin manalar ını ders verecek üstadlar ı ve o kur’ân- ı samedânî nin 
âyetlerini tefsir edecek müfessirleri, elçi olarak göndermesin.. ve o mescid-i ek-berde hadsiz tarzlarda ibadet edenlere imamlar ı tayin etmesin.. ve o üstadlara 
ve müfessirlere ve imamlara fermanlar ı vermesin! Hâ şâ, yüz bin hâ şâ!
Hem cemâl-i rahmetini ve hüsn-ü şefkatini ve kemâl-i rubûbiyetini zî şu-
urlara göstermek ve onlar ı şükre ve hamde sevk etmek için bu kâinat ı öyle 
bir ziyafetgâh ve bir te şhirgâh ve öyle bir seyrangâh ki; hadsiz çe şit çeşit, leziz 
nimetler ve gayet antika, hadsiz harika sanatlar içinde dizilmi ş bir tarzda hal-
keden bir Sâni-i Rahîm ve Kerîm hiç mümkün müdür ve hiç ak ıl kabul eder 
mi ki; o ziyafetgâhtaki zî şuûr mahlûklar ile konu şmas ın ve onlara o nimetle-
re mukabil elçileri vas ıtas ıyla vazife-i te şekküriyeyi ve tezahür-ü rahmetine ve 
sevdirmesine kar şı vazife-i ubûdiyeti bildirmesin!.. Hâ şâ, binler hâ şâ!
Hem hiç mümkün müdür; bir sâni’ sanat ını sever, be ğendirmek ister; 
hatta ağızlar ın bin çeşit zevklerini nazara almas ı delâletiyle takdir ve tahsin-
lerle karşılanmak arzu eder ve her bir sanat ıyla kendini hem tan ıttırmak, hem 
sevdirmek, hem bir çe şit mânevî cemâlini göstermek ister bir tarzda bu kâinat ı 
antika sanatlarla süslendirdi ği hâlde, kâinattaki zîhayat ın kumandanlar ı olan 
insanlara onlar ın büyüklerinden bir k ısm ı ile konuşup elçi olarak gönderme-
sin; güzel sanatlar ı takdirsiz ve fevkalâde hüsn-ü esmâs ı tahsinsiz ve tan ıttır-
mas ı ve sevdirmesi mukabelesiz kals ın!.. Hâşâ, yüz bin hâ şâ!
Hem bütün zîhayat ın ihtiyacât- ı fıtriyeleri için dualar ına ve hâl dili ile edi-
len bütün ilticalara ve arzulara, vakti vaktine, kasd ve ihtiyâr ve iradeyi göste-rir bir tarzda hadsiz in’amlar ıyla ve nihâyetsiz ihsânât ı
yla fiilen ve hâlen sarih 
bir surette konu şan bir Mütekellim-i Alîm hiç mümkün müdür, hiç ak ıl kabul 
eder mi; en cüz’î bir zîhayat ile fiilen ve hâlen konu şsun ve tam derdine der-
man yetiştiren ihsan ıyla derdini dinlesin ve ihtiyac ını görsün ve bilsin.. ve bü-
tün kâinat ın en müntehap neticesi ve arz ın halifesi1 ve ekser mahlûkât- ı arzi-
yenin kumandanlar ı olan insanlar ın mânevî reisleri ile görü şmesin! Onlarla, 
belki her zîhayat ile fiilen ve hâlen konu ştuğu gibi onlar ile kavlen ve kelâmen 
konuşmas ın ve onlara fermanlar ı ve suhuf ve kitaplar ı göndermesin!.. Hâ şâ, 
hadsiz hâ şâ!
Demek iman- ı billâh, katiyetiyle ve hadsiz hüccetleriyle ۪įِĥُøوَرُ ۪įِ×ُÝوَכُ 
yani peygamberlere ve mukaddes kitaplara iman ı isbat eder.
Hem hiçbir cihet-i imkân ı var m ı ve hiç ak ıl kabul eder mi ki; bütün 
masnûât ıyla kendini tan ıttırana ve sevdirene ve te şekkürât ı fiilen ve hâlen 
isteyene mukabil; kâinat ı velveleye veren hakikat-i Kur’âniye ile Zülcelâl o 
Sanatkâr’ ı ekmel bir tarzda tan ıyıp ve tan ıttırıp ve sevip ve sevdirip ve te şek-
kür edip ve ettirip ve 4
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ ، 3ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ ، 2ِّٰųا َאنَéْ×ُø ’ler ile küre-i arz ı semâ-
vâta işittirecek derecede konu şturup ve kara ve denizleri cezbeye getirecek bir 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30.
2 Allah’ ı bütün eksiklerden tenzih ederim.
3 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.”
4 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.MEYVE R İSALESİ / DOKUZUNCU MESELE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------    51
52  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
vaziyetle, bin üç yüz sene zarf ında nev-i be şerin kemiyeten be şten birisini ve 
keyfiyeten ve insaniyeten yar ısını arkas ına al ıp o Hâl ık’ın bütün tezahür-ü ru-
bûbiyetine geni ş ve küllî bir ubûdiyetle mukabele eden.. ve bütün makâs ıd-ı 
ilâhiyesine kar şı Kur’ân’ ın sûreleriyle kâinata ve as ırlara bağıran, ders veren, 
dellâll ık eden.. ve nev-i insan ın şerefini ve k ıymetini ve vazifesini gösteren ve 
bin mucizât ıyla tasdik edilen Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) , en müntehap 
mahlûku ve en mükemmel elçisi ve en büyük resûlü olmas ın!.. Hâşâ ve kel-
lâ! Yüz bin defa hâ şâ!
Demek 1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüأَ hakikati, bütün hüccetleriyle أَنَّ ُïَıْüوَأَ 
2ِّٰųا لُĳُøرَ ًاïَّĩَéُĨ hakikatini isbat eder.
Hem hiç imkân var m ı ki; bu kâinat ın Sâni’i, mahlûkât ını yüz bin diller 
ile birbiriyle konu ştursun ve onlar ın konuşmalar ını işitsin ve bilsin ve kendisi 
konuşmas ın!.. Hâşâ!
Hem hiç ak ıl kabul eder mi ki; kâinattaki makâs ıd-ı ilâhiyesini bir ferman 
ile bildirmesin. Ve muammas ını açacak ve mahlûkât ne yerden geliyorlar ve 
ne yere gidecekler ve ne için böyle kafile kafile arkas ında buraya gelip, bir 
parça durup, geçiyorlar diye üç deh şetli suâl-i umûmîye hakikî cevap verecek 
Kur’ân gibi bir kitab ı göndermesin!.. Hâ şâ!
Hem hiç mümkün müdür ki; on üç asr ı ışıkland ıran ve her saatte yüz 
milyon lisânlarda kemâl-i hürmetle gezen ve milyonlar hâf ızlar ın kalblerinde 
kudsiyetiyle yaz ılan.. ve nev-i be şerin keyfiyeten k ısm- ı âzam ını kanunlar ıyla 
idare eden ve nefislerini ve ruhlar ını ve kalblerini ve ak ıllar ını terbiye ve tez-
kiye ve tasfiye ve talim eden.. ve Risale-i Nur’da k ırk vech-i i’câz ı isbat edi-
len ve k ırk tâife ve tabaka-y ı nâsa ve her bir tabakaya kar şı bir nevi i’câz ını 
gösterdiği kerametli ve harikal ı On Dokuzuncu Mektup’ta beyan olunan.. ve 
Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  bin mucizât ıyla onun bir mucizesi olarak hak 
kelâmullah oldu ğu kat’î isbat edilen Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan, hiçbir cihette 
imkân ı var m ı ki, o Mütekellim-i Ezelî ve o Sâni-i Sermedî’nin kelâm ı ve fer-
man ı olmas ın!.. Hâşâ, yüz bin defa hâ şâ ve kellâ!
Demek iman- ı billâh, bütün hüccetleriyle Kur’ân’ ın kelâmullah oldu-
ğunu isbat ediyor.
1 “Şehadet ederim ki Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Müslim, salât  60; Tirmizî, salât  216; Ebû Dâvûd, 
salât  178; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/292)
2 “Şehâdet ederim ki Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah’ ın resûlüdür.” (Müslim, salât  60; 
Tirmizî, salât  216; Ebû Dâvûd, salât  178; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/292)
Hem hiç mümkün müdür ki; zeminin yüzünü mütemâdiyen zîhayatlarla 
doldurup bo şaltan ve kendini tan ıttırmak ve ibadet ve tesbihat ettirmek için 
bu dünyam ızı zîşuûrlarla şenlendiren bir Sultan- ı Zülcelâl, semâvât ı ve y ıldız-
lar ı boş ve hâlî b ıraks ın; onlara münasip ahaliyi yarat ıp, o semâvî saraylarda 
iskân etmesin ve saltanat- ı rubûbiyetini en büyük memleketinde hademesiz, 
haşmetsiz, memursuz, elçisiz, yaversiz, nâz ırsız, seyircisiz, âbidsiz, raiyetsiz b ı-
raks ın!.. Hâşâ, melekler say ısınca hâşâ!
Hem hiçbir cihette imkân ı var m ı ki; bu kâinat ı öyle bir kitap tarz ında ya-
zar ki, her bir a ğac ın bütün tarihçe-i hayat ını bütün çekirdeklerinde kayde-
den.. ve her bir otun ve çiçe ğin bütün vazife-i hayatiyesini bütün tohumlar ın-
da yazan.. ve her bir zî şuûrun bütün sergüze şte-i hayatiyesini hardal gibi kü-
çük kuvve-i hâf ızas ında gayet mükemmel yazd ıran.. ve bütün mülkünde ve 
devâir-i saltanat ında her ameli ve her hâdiseyi müteaddit foto ğraflarla alarak 
muhafaza eden.. ve rubûbiyetin en ehemmiyetli bir esas ı olan adalet, hikmet  
ve rahmetin  tecellîleri ve tahakkuklar ı için koca cennet ve cehennemi ve s ırat 
ve mizan- ı ekberi yaratan bir Hâkim-i Hakîm  ve bir Alîm-i Rahîm , insanlar ın 
kâinat ı alâkadar eden amellerini yazd ırmas ın ve mücâzât ve mükâfât için fiil-
lerini kaydettirmesin ve seyyiât ve hasenâtlar ını kaderin levhalar ında yazma-
sın!.. Hâşâ, kaderin levh-i mahfûzunda yaz ılan harfleri adedince hâ şâ!
Demek iman- ı billâh hakikati, hüccetleriyle hem melâikeye iman, 
hem kadere iman hakikatlerini dahi kat’î isbat eder. Güne ş gündüzü ve 
gündüz güne şi gösterdi ği gibi, iman ın rükünleri birbirini isbat ederler.
İkinci Nokta
Başta Kur’ân, bütün semâvî kitaplar ve suhuflar ve ba şta Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm)  olarak bütün peygamberler (aleyhimüsselâm) , bütün dâvâlar ı 
beş-alt ı esas üzerine dönüyorlar. Mütemâdiyen o esaslar ı ders vermeye ve is-
bat etmeye çal ışıyorlar. Onlar ın peygamberliklerine ve do ğruluklar ına şeha-
det eden bütün hüccetler ve deliller o esaslara bak ıyorlar, onlar ın hakkaniyet-
lerine kuvvet veriyorlar. O esaslar ise iman- ı billâh ve iman- ı bi’l-âhiret ve sa-
ir rükünlere imand ır.
Demek, iman ın alt ı rüknü birbirlerinden ayr ılmalar ı mümkün de ğil-
dir. Her birisi umumunu isbat eder, ister, iktiza eder. O alt ı, öyle bir küll 
ve küllîdir ki tecezzî kabul etmez ve ink ısam ı imkân hâricindedir. Nas ıl ki, 
kökü göklerde Tûbâ a ğac ı gibi her bir dal ı, her bir meyvesi, her bir yapra ğı o 
koca ağac ın küllî, tükenmez hayat ına dayan ıyor. O kuvvetli ve güne ş gibi zâ-MEYVE R İSALESİ / DOKUZUNCU MESELE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------    53
54  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
hir o hayat ı inkâr edemeyen, birtek muttas ıl yaprağın hayat ını inkâr edemez. 
Eğer etse o a ğaç, dallar ı ve meyveleri ve yapraklar ı say ısınca o münkiri tekzip 
edecek, susturacak. Öyle de iman, alt ı rükünleriyle ayn ı vaziyettedir.
Bu makam ın başında alt ı nokta  ve her bir nokta dahi beş nükte  olarak, 
alt ı erkân- ı imaniyeyi otuz alt ı nüktede beyan etmek niyet edilmi şti. Ve başta-
ki dehşetli suâle izahat ile cevap vermek murad etmi ştim. Fakat baz ı âr ızalar 
meydan vermediler. Tahmin ederim ki, birinci nokta kâfi bir mikyas olmas ın-
dan, daha, zekilere ziyade izaha ihtiyaç kalmad ı ve tam anla şıldı ki:
Bir müslüman, bir hakikat-i imaniyeyi inkâr etse küfr-ü mutlaka dü-
şer. Çünkü ba şka dinlerin icmâllerine mukabil İslâmiyet’te tam izahat 
verilmiş, rükünler birbiriyle zincirlenmi ş. Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ı 
tan ımayan, tasdik etmeyen bir müslüman, Allah’ ı da (s ıfât ıyla) daha tan ı-
maz ve âhireti bilmez. Bir müslüman ın iman ı, o kadar kuvvetli ve sars ıl-
maz hadsiz hüccetlere dayan ıyor ki inkârda hiçbir özür kalm ıyor. Âdeta 
ak ıl, kabulde mecbur oluyor.
Üçüncü Nokta
Bir zaman 1ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ dedim. Onun hadsiz, geni ş manas ına mukabil gele-
cek bir nimet arad ım. Birden bu cümle hat ıra geldi:
 ۪įَאئِĩْøوَأَ ۪įِÜَאęِĀ ĵٰĥَĐوَ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐوَ ۪įِÝَّĻِĬَاïْèوَ ĵٰĥَĐوَ ِّٰųِאÖ َאنِĩĺِْŸا ĵَĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
2ِïَÖَْŶا ĵَĤإِ َْزَلِŶا َīِĨ ۪įَאئِĩْøأَ َאتِĻِّĥَåَÜ ِدِïَđِÖ ًاïْĩَè
Ben de bakt ım, tam mutab ıktır. Şöyle ki:…………
1 Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.
2 Allah’a iman için, vahdaniyeti için, vücub-u vücudu için, s ıfât ve esmâs ı için, ezelden ebede bütün 
esmâs ının tecelliyât ı adedince Allah’a hamd olsun.
Onuncu Mesele
Emirdağ Çiçeği Emirdağ Çiçeği
Kur’ân’da Olan Tekrarâta Gelen İtirazlara 
Karşı Gayet Kuvvetli Bir Cevapt ır
Aziz, s ıdd ık kardeşlerim,
Gerçi bu mesele peri şan vaziyetimden mü şevveş ve letâfetsiz olmu ş. 
Fakat o mü şevveş ibare alt ında çok k ıymetli bir nevi i’câz ı, kat’î bildim. 
Maatteessüf ifadeye muktedir olamad ım. Her ne kadar ibaresi sönük olsa 
da Kur’ân’a ait olmak cihetiyle hem ibadet-i tefekküriye, hem kudsî, yüksek, parlak bir cevherin sadefidir. Y ırtık libas ına değil, elindeki elmasa bak ılsın. 
Hem bunu gayet hasta ve peri şan ve g ıdas ız, bir-iki gün Ramazan’da, 
mecburiyetle gayet mücmel ve k ısa ve bir cümlede pek çok hakikatleri ve 
müteaddit hüccetleri dercederek yazd ım. Kusura bak ılmas ın.
1(Hâşiye)
Aziz, s ıdd ık kardeşlerim,
Ramazan- ı Şerif’te Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ı okurken Risale-i Nur’a i şa-
retleri Birinci Şuâ’da beyan olunan otuz üç âyetten hangisi gelse bak ıyorum 
ki, o âyetin sayfas ı ve yapra ğı ve k ıssas ı dahi Risale-i Nur’a ve şâkirtlerine k ıs-
sadan hisse almak noktas ında bir derece bak ıyor. Hususan Sûre-i Nur’dan 
âyet-i nur2, on parmakla Risale-i Nur’a bakt ığı gibi arkas ındaki âyet-i zulü-
mât3 dahi muâr ızlar ına tam bak ıyor ve ziyade hisse veriyor. Âdeta o ma-
kam, cüz’iyetten ç ıkıp külliyet kesbeder ve bu as ırda o külliyetin tam bir ferdi 
Risale-i Nur ve şâkirtleridir, diye hissettim.
Evet Kur’ân’ ın hitab ı, evvelâ Mütekellim-i Ezelî’nin rubûbiyet-i âm-
mesinin geni ş makam ından.. hem nev-i be şer, belki kâinat nâm ına mu-
hatap olan Zât’ ın geniş makam ından.. hem umum nev-i be şer ve benî-
1 (Hâşiye) Denizli Hapsi’nin meyvesine Onuncu Mesele olarak Emirda ğ’ın ve bu Ramazan- ı 
Şerif’in nurlu bir küçük çiçe ğidir. Tekrarât- ı Kur’âniye’nin bir hikmetini beyanla ehl-i dalâ-
letin ufûnetli ve zehirli evhamlar ını izale eder.
2 Nûr sûresi, 24/35.
3 Nûr sûresi, 24/40.
56  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
âdemin bütün as ırlarda ir şadlar ının gayet vüs’atli makam ından.. hem 
dünya ve âhiretin, arz ve semâvât ın ve ezel ve ebedin ve Hâl ık-ı kâina-
tın rubûbiyetine ve bütün mahlûkât ın tedbirine dair kavânîn-i ilâhiye-
nin gayet yüksek, ihatal ı beyanat ının makam ından ald ığı vüs’at ve ulvi-
yet ve ihata cihetiyle o hitap, öyle bir yüksek i’câz ı ve şümûlü gösterir 
ki; ders-i Kur’ân’ ın muhataplar ından en kesretli tâife olan tabaka-y ı avâ-
mın basit fehimlerini ok şayan zâhirî ve basit mertebesi dahi en ulvî taba-
kay ı da tam hissedar eder. Güya k ıssadan yaln ız bir hisse ve bir hikâye-i 
tarihiyeden bir ibret de ğil, belki bir küllî düsturun efrad ı olarak her as-
ra ve her tabakaya hitap ederek taze nâzil oluyor ve bilhassa çok tekrar 
ile 1َīĻِĩِĤَّאčĤاَ.. َīĻِĩِĤَّאčĤاَ deyip tehditleri ve zulümlerinin cezas ı olan musi-
bet-i semâviye ve arziyeyi şiddetle beyan ı, bu asr ın emsalsiz zulümlerine 
Kavm-i Âd ve Semûd ve Firavun’un ba şlar ına gelen azaplarla bakt ırıyor 
ve mazlum ehl-i imana İbrahim ve Musa (aleyhimesselâm) ’lar gibi enbiyân ın 
necatlar ıyla teselli veriyor.
Evet, nazar- ı gaflet ve dalâlette vah şetli ve deh şetli bir ademistan ve elîm 
ve mahvolmu ş bir mezaristan olan bütün geçmi ş zaman ve ölmü ş karnlar ve 
asırlar, canl ı birer sayfa-y ı ibret ve ba ştan başa ruhlu, hayattar bir acîb âlem 
ve mevcut ve bizimle münasebettar bir memleket-i rabbâniye suretinde sine-ma perdeleri gibi; kâh bizi o zamanlara, kâh o zamanlar ı yan ımıza getirerek 
her asra ve her tabakaya gösterip yüksek bir i’câz ile dersini veren Kur’ân- ı 
Mu’cizü’l-Beyan, ayn ı i’câz ile nazar- ı dalâlette câmid, peri şan, ölü, hadsiz bir 
vahşetgâh olan ve firak ve zevalde yuvarlanan bu kâinat ı bir kitab- ı samedâ-
nî, bir şehr-i rahmânî, bir me şher-i sun-u rabbânî olarak o câmidât ı canland ı-
rıp birer vazifedâr suretinde birbiriyle konu şturup ve birbirinin imdad ına koş-
turup nev-i be şere ve cin ve mele ğe hakikî ve nurlu ve zevkli hikmet dersleri 
veren bu Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın elbette, her harfinde on ve yüz ve bazen bin 
ve binler sevap bulunmas ı.. ve bütün cin ve ins toplansa onun mislini getire-
memesi..
2 ve bütün benîâdemle ve kâinatla tam yerinde konu şmas ı.. ve her 
zaman milyonlar hâf ızlar ın kalblerinde zevk ile yaz ılmas ı.. ve çok tekrarla ve 
kesretli tekrarât ıyla usand ırmamas ı.. ve çok iltibas yerleri ve cümleleri ile be-
raber çocuklar ın nazik ve basit kafalar ında mükemmel yerle şmesi.. ve hasta-
lar ın ve az sözden müteessir olan ve sekerâtta olanlar ın kulağında mâ-i zem-
1 Zâlimler.. zâlimler.. (Bu tehditin yer ald ığı baz ı âyetler için bkz.: Bakara sûresi, 2/35, 95, 124...)
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/23; Yûnus sûresi, 10/38; Hûd sûresi, 11/13; İsrâ sûresi, 17/88; Kasas sûresi, 
28/49; Tûr sûresi, 52/34.
zem misillü ho ş gelmesi gibi kudsî imtiyazlar ı kazan ır ve iki cihan ın saadetle-
rini kendi şâkirtlerine kazand ırır.
Ve tercüman ın ümmiyet mertebesini tam riayet etmek s ırrıyla hiçbir 
tekellüf ve hiçbir tasannû ve hiçbir gösteri şe meydan vermeden selâset-i f ıtri-
yesini ve do ğrudan do ğruya semâdan gelmesini ve en kesretli olan tabakât- ı 
avâm ın basit fehimlerini tenezzülât- ı kelâmiye ile ok şamak hikmetiyle en ziya-
de semâ ve arz gibi en zâhir ve bedihî sayfalar ını aç ıp o âdiyat alt ındaki hâri-
kulâde mucizât- ı kudretini ve mânidâr sutûr-u hikmetini ders vermekle lütf-u 
irşadda güzel bir i’câz gösterir.
Tekrar ı iktiza eden dua ve davet, zikir ve tevhid kitab ı dahi oldu ğu-
nu bildirmek s ırrıyla güzel, tatl ı tekrarât ıyla birtek cümlede ve birtek k ıssa-
da ayr ı ayr ı çok manalar ı, ayr ı ayr ı muhatap tabakalar ına tefhim etmekte ve 
cüz’î ve âdi bir hâdisede en cüz’î ve ehemmiyetsiz şeyler dahi nazar- ı mer-
hametinde ve daire-i tedbir ve iradesinde bulunmas ını bildirmek s ırrıyla te-
sis-i İslâmiyet’te ve tedvin-i şeriatta sahabelerin cüz’î hâdiselerini dahi nazar- ı 
ehemmiyete almas ında hem küllî düsturlar ın bulunmas ı, hem umumî olan 
İslâmiyet’in ve şeriat ın tesisinde o cüz’î hâdiseler, çekirdekler hükmünde çok 
ehemmiyetli meyveleri verdikleri cihetinde de bir nevi i’câz ını gösterir.
Evet, ihtiyac ın tekerrürüyle, tekrar ın lüzumu haysiyetiyle  yirmi sene 
zarf ında pek çok mükerrer suâllere cevap olarak ayr ı ayr ı çok tabakalara ders 
veren ve koca kâinat ı parça parça edip k ıyâmette şeklini değiştirerek dünya-
yı kald ırıp onun yerine azametli âhireti kuracak.. ve zerrâttan y ıldızlara kadar 
bütün cüz’iyât ve külliyât ın tek bir Zât’ ın elinde ve tasarrufunda bulundu ğu-
nu isbat edecek.. ve kâinat ı ve arz ı ve semâvât ı ve anâs ırı kızd ıran ve hidde-
te getiren nev-i be şerin zulümlerine, kâinat ın netice-i hilkati hesab ına gadab- ı 
ilâhîyi ve hiddet-i rabbânîyi gösterecek hadsiz ve nihâyetsiz ve deh şetli ve ge-
niş bir ink ılâb ın tesisinde binler netice kuvvetinde baz ı cümleleri ve hadsiz de-
lillerin neticesi olan bir k ısım âyetleri tekrar etmek; de ğil bir kusur, belki gayet 
kuvvetli bir i’câz ve gayet yüksek bir belâgat ve mukteza-y ı hâle gayet muta-
bık bir cezâlettir, bir fesâhattir.
Meselâ birtek âyet olup yüz on dört defa tekrar edilen ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ 
cümlesi,  Risale-i Nur’un On Dördüncü Lem’a’s ında beyan edildi ği gibi; arşı 
ferşe bağlayan ve kâinat ı ışıkland ıran ve her dakika herkes ona muhtaç olan 
öyle bir hakikattir ki, milyonlar defa tekrar edilse yine ihtiyaç vard ır. Değil yal-
nız ekmek gibi her gün, belki hava ve ziya gibi her dakika ona ihtiyaç ve i şti-
yak vard ır.MEYVE R İSALESİ / ONUNCU MESELE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------    57
58  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Hem meselâ Sûre-i 1ٓ﴾ħٓùٰĈ﴿’de sekiz defa tekrar edilen şu َĳُıَĤ َّכَÖرَ وَإِنَّ 
2ُħĻِèَّóĤا ُõĺِõَđْĤا âyeti, o sûrede hikâye edilen peygamberlerin necatlar ını ve ka-
vimlerinin azaplar ını, kâinat ın netice-i hilkati hesab ına ve rubûbiyet-i âmme-
nin nâm ına o binler hakikat kuvvetinde olan âyeti tekrar ederek izzet-i rabbâ-
niye, o zâlim kavimlerin azab ını ve rahîmiyet-i ilâhiye dahi enbiyân ın necat-
lar ını iktiza etti ğini ders vermek için binler defa tekrar olsa yine ihtiyaç ve i şti-
yak var.. ve îcazl ı ve i’câzl ı bir ulvî belâgatt ır.
Hem meselâ Sûre-i Rahmân’da tekrar edilen 3َאنِÖِّñُכَÜ َאĩِّכُÖرَ ءِƯźاٰ َيِّÉِ×َĘ âyeti 
ile Sûre-i Mürselât’ta 4َīĻِÖِّñُכَĩْĥِĤ ٍñَئِĨْĳَĺ ٌģْĺوَ âyeti, cin ve nev-i be şere kâinat ı kız-
dıran ve arz ve semâvât ı hiddete getiren ve hilkat-i âlemin neticelerini bozan 
ve haşmet-i saltanat- ı ilâhiyeye kar şı inkâr ve istihfafla mukabele eden küfür 
ve küfranlar ını ve zulümlerini ve bütün mahlûkât ın hukuklar ına tecavüzleri-
ni as ırlara ve arza ve semâvâta tehditkârâne hayk ıran bu iki âyet, böyle bin-
ler hakikatlerle alâkadar ve binler mesele kuvvetinde olan bir ders-i umumî-de binler defa tekrar edilse yine lüzum var.. ve celâlli bir i’câz ve cemâlli bir îcâz- ı belâgatt ır.
Hem meselâ Kur’ân’ ın hakikî ve tam bir nevi münâcât ı ve Kur’ân’dan ç ıkan 
bir çeşit hülâsas ı olan Cev şenü’l-Kebîr nâm ındaki münâcât- ı Peygamberî’de 
(aleyhissalâtü vesselâm)  yüz defa َīِĨ َאĭْāِّĥَì َאنَĨَْŶا َאنَĨَْŶا َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ َź َאĺ َכَĬَאéْ×ُø 
5َّאرِĭĤا َīِĨ َאĭِّåَĬ َّאرِ،ĭĤا َīِĨ َאĬْóِäأَ َّאرِ،ĭĤا cümlesinin tekrar ında tevhid  gibi kâinatça 
en büyük hakikat.. ve mahlûkât ın rubûbiyete kar şı tesbih ve tahmid ve tak-
dis gibi üç muazzam vazifesinden en ehemmiyetli bir vazifesi.. ve şekâvet-i 
ebediyeden kurtulmak gibi nev-i insan ın en dehşetli meselesi.. ve ubûdiyet ve 
acz-i beşerin en lüzumlu neticesi bulunmas ı cihetiyle binler defa tekrar edil-
se yine azd ır.
İşte, tekrarât- ı Kur’âniye bu gibi esaslara bak ıyor. Hatta bazen bir sayfa-
da iktiza-y ı makam ve ihtiyac- ı ifham ve belâgat- ı beyan cihetiyle yirmi defa 
sarîhen ve z ımnen tevhid hakikatini ifade eder. De ğil usanç, belki kuvvet ve 
1 “Tâ. Sîn. Mîm.” ( Şuarâ sûresi, 26/1)
2 “Ama senin Rabbin azîz ve rahîmdir (mutlak galiptir, geni ş merhamet sahibidir)” ( Şuarâ sûresi, 26/9, 
68, 104, 122, 140, 159, 175, 191)
3 “O halde Rabbinizin nimetlerinden hangi birini inkâr edebilirsiniz?” (Rahman sûresi, 55/13, 16, 18; …)
4 “Hakk ı yalan sayanlar ın o gün vay hâllerine!” (Mürselât sûresi, 77/15, 19, 24, 28, 34, 37, 40, 45, 47, 49)
5 Sübhâns ın yâ Rab! Sen’den ba şka yoktur ilâh! Emân diliyoruz Sen’den, koru bizi cehennemden!


şevk verir. Risale-i Nur’da tekrarât- ı Kur’âniye ne kadar yerinde ve münasip 
ve belâgatça makbul oldu ğu hüccetleriyle beyan edilmi ş.
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın Mekkî sûreleriyle Medenî sûrelerinin belâgat 
noktas ında ve i’câz cihetinde ve tafsil ve icmâl vechinde birbirinden ayr ı ol-
mas ının s ırrı ve hikmeti şudur ki:
Mekke’de birinci safta muhatap ve muâr ızlar ı, Kureyş müşrikleri ve üm-
mîleri oldu ğundan belâgatça kuvvetli bir üslûb-u âlî ve îcazl ı, muknî, kanaat 
verici bir icmâl ve tesbit için tekrar lâz ım geldiğinden ekseriyetle Mekkî sûre-
leri erkân- ı imaniyeyi ve tevhidin mertebelerini gayet kuvvetli ve yüksek ve 
i’câzl ı bir îcaz ile tekrar edip ifade ederek; mebde ve meâd ı, Allah’ ı ve âhire-
ti; değil yaln ız bir sayfada, bir âyette, bir cümlede, bir kelimede.. belki bazen 
bir harfte ve takdim, tehir ve tarif ve tenkir ve hazf ve zikir gibi heyetlerde öy-le kuvvetli isbat eder ki, ilm-i belâgat ın dâhî imamlar ı hayretle kar şılam ışlar. 
Risale-i Nur ve bilhassa Kur’ân’ ın k ırk vech-i i’câz ını icmâlen isbat eden Yirmi 
Beşinci Söz, –zeyilleriyle beraber– ve Kur’ân’ ın nazm ındaki vech-i i’câz ı ha-
rika bir tarzda isbat eden Arabî Risale-i Nur’dan “ İşârâtü’l-i’câz” tefsiri bilfiil 
göstermişler ki, Mekkî olan sûre ve âyetlerde en âlî bir üslûb-u belâgat ve en 
yüksek bir i’câz- ı
 îcazî vard ır.
Amma Medenî sûre ve âyetlerde birinci safta muhatap ve muâr ızlar ı ise 
Allah’ ı tasdik eden yahudî ve nasâra gibi ehl-i kitap oldu ğundan.. mukteza-y ı be-
lâgat ve ir şad ve mutab ık-ı makam ve hâlin lüzumundan.. sade ve vaz ıh ve tafsil-
li bir üslûpla ehl-i kitaba kar şı dinin yüksek usûlünü ve iman ın rükünlerini de ğil, 
belki medar- ı ihtilâf olan şeriatta ve ahkâmda ve teferruât ın ve küllî kanunlar ın 
menşeleri ve sebepleri olan cüz’iyat ın beyan ı lâz ım geldiğinden.. o Medenî sû-
re ve âyetlerde ekseriyetle tafsil ve izah ve sade üslûpla beyanât içinde Kur’ân’a mahsus emsalsiz bir tarz- ı beyanla birden, o cüz’î teferruât hâdisesi içinde yük-
sek, kuvvetli bir fezleke, bir hâtime, bir hüccet ve o cüz’î hâdise-i şer’iyeyi küllî-
leştiren.. ve imtisalini iman- ı billâh ile temin eden bir cümle-i tevhidiyeyi ve ima-
niyeyi ve uhreviyeyi zikreder, o makam ı nurland ırır, ulvîleştirir, küllîle ştirir.
Risale-i Nur, âyetlerin âhirlerinde ekseriyetle gelen
2ٌħĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ َّٰųا إِنَّ ، 1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َّٰųا إِنَّ
1 “Allah gerçekten her şeye kadirdir.” (Bakara sûresi, 2/20, 109, 148; Âl-i İmran sûresi, 3/165; Nahl 
sûresi, 16/77; Nûr sûresi, 24/45; Ankebût sûresi, 29/20; Fât ır sûresi, 35/1)
2 “Muhakkak ki Allah her şeyi hakk ıyla bilir.” (Enfâl sûresi, 8/75; Tevbe sûresi, 9/115; Ankebût sûresi, 
29/62; Mücadele sûresi, 58/7)MEYVE R İSALESİ / ONUNCU MESELE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------    59
60  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
2ُħĻِèَّóĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ ، 1ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ
gibi tevhidi ve âhireti ifade eden fezlekelerde ve hâtimelerde ne kadar yüksek 
bir belâgat ve meziyetler ve cezâletler ve nükteler bulundu ğunu Yirmi Be şinci 
Söz’ün İkinci Şûlesi’nin İkinci Nuru’nda o fezleke ve hâtimelerin pek çok nük-
telerinden ve meziyetlerinden on tanesini beyan ederek, o hülâsalarda bir mucize-i kübrâ bulundu ğunu muannidlere de isbat etmi ş.
Evet Kur’ân, o teferruat- ı şer’iye ve kavânîn-i içtimaiyenin beyan ı için-
de, 
birden , muhatab ın nazar ını yüksek ve küllî noktalara kald ırıp sade üslû-
bu, bir ulvî üslûba ve şeriat dersinden tevhid dersine çevirerek Kur’ân’ ı, hem 
bir kitab- ı şeriat ve ahkâm ve hikmet, hem bir kitab- ı akide ve iman ve zikir 
ve fikir ve dua ve davet oldu ğunu gösterip, her makamda çok makâs ıd-ı ir-
şadiye-yi Kur’âniye’yi ders vermesiyle Mekkî âyetlerin tarz- ı belâgatlar ından 
ayr ı ve parlak mucizâne bir cezâlet izhar eder. Bazen iki kelimede, meselâ;
3َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبُّ ve 4ُّכَÖرَ’ de, ُّכَÖرَ tâbiriyle ehadiyeti ve َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبُّ ile vâhidiye-
ti bildirir. Ehadiyet içinde vâhidiyeti ifade eder. Hatta bir cümlede bir zerreyi, bir gözbebe ğinde gördü ğü ve yerle ştirdiği gibi; güne şi ayn ı âyetle, ayn ı çekiç-
le göğün gözbebe ğinde yerle ştirir ve gö ğe bir göz yapar.
Meselâ 
5َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َěَĥَì âyetinden sonra ُãِĤĳُĺوَ َאرِıَّĭĤا ĹِĘ َģْĻَّĥĤا ُãِĤĳُĺ 
6ِģْĻَّĥĤا ĹِĘ َאرَıَّĭĤا âyetinin akabinde 7ُورِïُّāĤا َاتِñِÖ ٌħĻِĥَĐ َĳُİوَ der. “Zemin ve gök-
lerin haşmet-i hilkatinde kalbin dahi hât ırât ını bilir, idare eder.” der, tar-
zında bir beyanât cihetiyle o sade ve ümmiyet mertebesini  ve avâm ın fehmi-
ni nazara alan o basit ve cüz’î muhâvere, o tarz ile ulvî ve cazibedar ve umu-mî ve irşadkâr bir mükâlemeye döner.
1 “O azîzdir, hakîmdir (mutlak galiptir, tam hüküm ve hikmet sahibidir)” ( İbrahim sûresi, 14/4; Nahl 
sûresi, 16/60; Ankebût sûresi, 29/42; Rûm sûresi, 30/27; …)
2 “O, azîzdir, rahîmdir (mutlak galiptir, s ınırsız merhamet ve ihsan sahibidir)” (Rûm sûresi, 30/5)
3 “Âlemlerin Rabbi” (A’râf sûresi, 7/54; Şuarâ sûresi, 26/23; Kasas sûresi, 28/30; Mü’min sûresi, 40/64; 
Fussilet sûresi, 41/9; Tekvir sûresi, 81/29; Hâkka sûresi, 69/4)
4 “Senin Rabbin” (Bakara sûresi, 2/30, Mâide sûresi, 5/24, 112; En’âm sûresi, 6/112, 131, 132, 133, 158; A’râf sûresi, 7/167, 172; Enfâl sûresi, 8/5; …)
5 “Gökleri ve yeri yaratan…” (En’âm sûresi, 6/1, 73; A’râf sûresi, 7/54; Tevbe sûresi, 9/36; Yûnus sûresi, 10/3; …)
6 “Geceyi gündüze katar, böylece gündüz uzar. Gündüzü geceye katar, böylece gece uzar.” (Hadîd sûresi, 57/6)
7 “Kalplerin künhünü O bilir.” (Hadîd sûresi, 57/6)
Bir Suâl:  Bazen ehemmiyetli bir hakikat, sathî nazarlara görünmedi-
ğinden ve baz ı makamlarda cüz’î ve âdi bir hâdiseden yüksek bir fez-
leke-i tevhidi veya küllî bir düsturu beyan etmekte münasebet bilin-mediğinden, bir kusur tevehhüm edilir. Meselâ “Hazreti Yusuf 
(aleyhis-
selâm), kardeşini bir hile ile almas ı1” içinde 2ٌħĻِĥَĐ ٍħْĥِĐ ذِي ِّģכُ ْقَĳَĘوَ diye 
gayet yüksek bir düsturun zikri, belâgatça münasebeti görünmüyor. 
Bunun s ırrı ve hikmeti nedir?
Elcevap: Elcevap:  Her biri birer küçük Kur’ân olan ekser uzun sûre ve mutavas-
sıtlarda ve çok sayfa ve makamlarda yaln ız iki-üç maksat de ğil; belki Kur’ân 
mahiyeti, hem bir kitab- ı zikir ve iman ve fikir, hem bir kitab- ı şeriat ve hikmet 
ve irşad gibi, çok kitaplar ı ve ayr ı ayr ı dersleri tazammun ederek rubûbiyet-i 
ilâhiyenin her şeye ihatas ını ve haşmetli tecelliyât ını ifade etmek cihetiyle, kâ-
inat kitab- ı kebîrinin bir nevi k ıraat ı olan Kur’ân, elbette her makamda, hatta 
bazen bir sayfada çok maksatlar ı takiben, mârifetullahtan ve tevhidin merte-
belerinden ve iman hakikatlerinden ders verdi ği haysiyetiyle, öbür makamda, 
meselâ zâhirce zay ıf bir münasebetle ba şka bir ders açar ve o zay ıf münasebe-
te çok kuvvetli münasebetler iltihak ederler. O makama gayet mutab ık olur, 
mertebe-i belâgat ı yükselir.
İkinci Bir Suâl:  Kur’ân’da sarîhen ve z ımnen ve i şareten, âhiret ve 
tevhidi ve be şerin mükâfât ve mücâzât ını binler defa isbat edip naza-
ra vermenin ve her sûrede, her sayfada, her makamda ders verme-nin hikmeti nedir?
Elcevap: Elcevap:  Daire-i imkânda ve kâinat ın sergüze ştine ait ink ılâplarda ve 
emanet-i kübrây ı ve hilâfet-i arziyeyi omuzuna alan nev-i be şerin şekâvet ve 
saadet-i ebediyeye medar olan vazifesine dair en ehemmiyetli, en büyük, en dehşetli meselelerinden en azametlilerini ders vermek.. ve hadsiz şüphele-
ri izale etmek.. ve gayet şiddetli inkârlar ı ve inatlar ı kırmak cihetinde elbette, 
o dehşetli ink ılâplar ı tasdik ettirmek.. ve o ink ılâplar ın azametinde büyük ve 
beşere en elzem ve en zarurî meseleleri teslim ettirmek için Kur’ân, binler de-
fa değil, belki milyonlar defa onlara bakt ırsa yine israf de ğil ki milyonlar kere 
tekrar ile o bahisler Kur’ân’da okunur, usanç vermez, ihtiyaç kesilmez.
Meselâ: 
َאرُۘıْĬَْŶا َאıِÝْéَÜ ْīِĨ ِيóْåَÜ َّאتٌĭَä ْħُıَĤ َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا إِنَّ 
1 Bkz.: “İşte Biz Yûsuf’a, karde şini al ıkoymas ı için böyle bir plan ö ğrettik.” (Yûsuf sûresi, 12/76)
2 “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen bulunur.” (Yûsuf sûresi, 12/76)MEYVE R İSALESİ / ONUNCU MESELE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------    61
62  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
1
ُóĻِ×ْכَĤا ْزُĳَęْĤا ِכَĤذٰ âyetinin gösterdi ği müjde-i saadet-i ebediye hakikati, bîçare 
beşere her dakika kendini gösteren hakikat-i mevtin “hem insan ı, hem dün-
yas ını, hem bütün ahbab ını idam- ı ebedîsinden kurtar ıp ebedî bir saltanat ı 
kazand ırır” dediğinden milyarlar defa tekrar edilse ve kâinat kadar ehemmi-
yet verilse yine israf olmaz, k ıymetten dü şmez.
İşte bu çeşit hadsiz, k ıymettar meseleleri ders veren ve kâinat ı bir hâne gi-
bi değiştiren ve şeklini bozan deh şetli ink ılâplar ı tesis etmekte iknaya ve inan-
dırmaya ve isbata çal ışan Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan, elbette sarîhen ve z ım-
nen ve işareten binler defa o meselelere nazar- ı dikkati celbetmek de ğil israf; 
belki ekmek, ilâç, hava ve ziya gibi birer hâcet-i zaruriye hükmünde ihsan ını 
tazelendirir.
Hem meselâ
3َħَّĭَıَä َאرُĬ ْħُıَĤ ُواóَęכَ َīĺِñَّĤوَا ، 2ٌħĻِĤأَ َابٌñَĐ ْħُıَĤ َīĻِĩِĤَّאčĤا إِنَّ
gibi tehdit âyetlerini Kur’ân, gayet şiddetle ve hiddetle ve gayet kuvvet ve 
tekrarla zikretmesinin hikmeti ise Risale-i Nur’da kat’î isbat edildi ği gibi be-
şerin küfrü, kâinat ın ve ekser mahlûkât ın hukuklar ına öyle bir tecavüzdür 
ki semâvât ı ve arz ı kızd ırıyor ve anâs ırı hiddete getirip tufanlarla o zâlimle-
ri tokatl ıyor.
4ِċْĻَĕْĤا َīِĨ ُõَّĻَĩَÜ َכَאدُÜرُ۝ĳُęَÜ َĹِİوَ ًאĝĻِıَü َאıَĤ اĳُđِĩَø َאıĻِĘ اĳُĝْĤأُ اƯإِذ
âyetlerinin sarâhatiyle o zâlim münkirlere cehennem öyle öfkeleniyor ki, hid-
detinden parça parça olmak ve parçalanmak derecesine geliyor.
İşte böyle bir cinâyet-i âmmeye ve hadsiz bir tecavüze kar şı beşerin kü-
çüklük ve ehemmiyetsizli ği noktas ında değil, belki zâlimâne cinâyetinin aza-
metine ve kâfirâne tecavüzünün deh şetine karşı Sultan- ı kâinat kendi raiye-
tinin hukukunun ehemmiyetini.. ve o münkirlerin küfür ve zulmündeki nihâ-yetsiz çirkinli ğini göstermek hikmetiyle ferman ında gayet hiddet ve şiddetle o 
cinâyeti ve cezas ını değil bin defa, belki milyonlar ve milyarlar ile tekrar etse 
yine israf ve kusur de ğil ki, bin seneden beri yüzer milyon insanlar her gün 
usanmadan kemâl-i i ştiyakla ve ihtiyaçla okurlar.
1 “İman edip makbul ve güzel i şler yapanlara ise, içinden ırmaklar akan cennetler var. İşte en büyük 
başarı, en büyük mutluluk budur!” (Bürûc sûresi, 85/11)
2 “Zalimlere elbette gayet ac ı bir azap vard ır.” (İbrahim sûresi, 14/22; Şûrâ sûresi, 42/21)
3 “Kâfirlere ise cehennem ate şi var.” (Fât ır sûresi, 35/36)
4 “Onlar oraya at ılınca, cehennemin müthi ş homurtusunu, kaynaya kaynaya ç ıkard ığı uğultuyu işitirler. 
Cehennem, öfkesinden neredeyse çatlayacak haldedir.” (Mülk sûresi, 67/7-8)
Evet her gün, her zaman, herkes için bir âlem gider, taze bir âlemin ka-
pısı kendine aç ılmas ından, geçici her bir âlemini nurland ırmak için ihtiyaç ve 
iştiyakla 1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź cümlesini bin defa tekrar ile o de ğişen perdelerin her 
birisine bir ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ’ı bir lâmba yapt ığı gibi, öyle de o kesretli, geçici per-
deleri ve o tazelenen seyyar kâinatlar ı karanl ıkland ırmamak.. ve ayna-y ı ha-
yat ında in’ikâs eden suretlerini çirkinle ştirmemek.. ve lehinde şahit olabilen 
o misafir vaziyetleri aleyhine çevirmemek için, o cinâyetlerin cezalar ını ve 
Padişah- ı Ezelî’nin şiddetli ve inatlar ı kıran tehditlerini Kur’ân’ ı okumakla tak-
dir etmek.. ve nefsinin tu ğyan ından kurtulmaya çal ışmak hikmetiyle Kur’ân, 
gayet mânidâr tekrar eder. Ve bu derece kuvvet ve şiddet ve tekrar ile teh-
didât- ı Kur’âniye’yi hakikatsiz tevehhüm etmekten şeytan bile kaçar. ‘Onlar ı 
dinlemeyen münkirlere cehennem azab ı ayn- ı adalettir’ diye gösterir.
Hem meselâ Asâ-y ı Musa gibi çok hikmetleri ve faydalar ı bulunan k ıssa-y ı 
Musa’n ın (aleyhisselâm)  ve sair enbiyân ın (aleyhimüsselâm)  kıssalar ını çok tekrar ında 
Risalet-i Ahmediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  hakkaniyetine bütün enbiyân ın nü-
büvvetlerini bir hüccet gösterip ‘onlar ın umumunu inkâr edemeyen, bu Zât’ ın 
risaletini hakikat noktas ında inkâr edemez’ hikmetiyle.. ve herkes, her vakit 
bütün Kur’ân’ ı okumaya muktedir ve muvaffak olamad ığından her bir uzun 
ve mutavass ıt sûreyi birer küçük Kur’ân hükmüne getirmek için ehemmiyetli 
erkân- ı imaniye gibi o k ıssalar ı tekrar etmesi de ğil israf, belki mukteza-y ı belâ-
gatt ır ve hâdise-i Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm) , bütün benîâdemin en bü-
yük hâdisesi ve kâinat ın en azametli meselesi oldu ğunu ders vermektir.
Evet Kur’ân’da Zât- ı Ahmediye’ye en büyük makam vermek ve dört er-
kân- ı imaniyeyi içine almakla ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź rüknüne denk tutulan  2ِّٰųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨ 
risalet-i Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm) , kâinat ın en büyük hakikati.. ve 
Zât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) , bütün mahlûkât ın en eşrefi.. ve hakikat-i 
Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm)  tabir edilen küllî şahsiyet-i mâneviyesi ve 
makam- ı kudsîsi, iki cihan ın en parlak bir güne şi olduğuna ve bu harika ma-
kama liyakatine dair pek çok hüccetleri ve emâreleri, kat’î bir surette Risale-i Nur’da isbat edilmi ş. Binden birisi şudur ki:
9 3ِģِĐَאęْĤכَא ُÕَ×َّùĤاَ düsturuyla bütün ümmetinin bütün zamanlarda i şlediği 
hasenât ın bir misli, O’nun defter-i hasenât ına girmesi…
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
2 “Muhammed Allah’ ın resûlüdür.” (Fetih sûresi, 48/29)
3 (Bir işe) sebep olan, (onu bizzat) yapan gibidir.MEYVE R İSALESİ / ONUNCU MESELE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ --------------------------------------------------------------------------------    63
64  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Ve bütün kâinat ın hakikatlerini, getirdi ği nur ile nurland ırmas ı…
Değil yaln ız cin ve insi ve mele ği ve zîhayatlar ı, belki kâinat ı ve semâ-
vât ı ve arz ı minnettar eylemesi…
Ve istidat lisân ıyla nebâtât ın dualar ı ve ihtiyac- ı fıtrî diliyle hayvanât ın 
dualar ı, gözümüz önünde bilfiil kabul olmas ının şehadetiyle milyonlar, belki 
milyarlar f ıtrî ve reddedilmez dualar ı makbul olan sulehâ-y ı ümmeti, her gün 
o Zât’a (aleyhissalâtü vesselâm)  salât ü selâm ile rahmet dualar ı…
Ve mânevî kazançlar ını en evvel o Zât’a (aleyhissalâtü vesselâm)  bağış la-
malar ı…
Ve bütün ümmetçe okunan Kur’ân’ ın üç yüz bin hurufunun her birisin-
de on sevaptan ta yüz, ta bin hasene ve meyve vermesinden –yaln ız k ıraat- ı 
Kur’ân cihetiyle– defter-i âmâline hadsiz nurlar girmesi haysiyetiyle…
O Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  şahsiyet-i mâneviyesi olan hakikat-i Muham-
me diye (aleyhissalâtü vesselâm) , istikbalde bir şecere-i tûbâ-y ı cennet hükmünde 
o la cağını Allâmü’l-guyûb bilmi ş ve görmü ş.. ve o makama göre Kur’ân’ ında o 
azîm ehemmiyeti vermi ş.. ve ferman ında O’na tebaiyeti ve sünnet-i seniyye-
sine ittibâ ile şefaatine mazhariyeti, en ehemmiyetli bir mesele-i insaniye gös-
termiş. Ve o ha şmetli şecere-i tûbân ın bir çekirde ği olan şahsiyet-i be şeriyetini 
ve bidayetteki vaziyet-i insaniyesini aras ıra nazara almas ıdır.
İşte Kur’ân’ ın tekrar edilen hakikatleri bu k ıymette oldu ğundan, tekrarâ-
tında kuvvetli ve geni ş bir mucize-i mâneviye bulunmas ına f ıtrat- ı selime şe-
hadet eder. Me ğer maddiyyûnluk tâunuyla maraz- ı kalbe ve vicdan hastal ığı-
na müptelâ ola!..
1ٍħَĝَø ْīِĨ َאءِĩْĤا َħْđَĈ ُħَęْĤا ُóْכِĭُĺوَ  ٍïَĨرَ ْīِĨ ِ÷ْĩَّýĤا ْءَĳَĄ ْءُóَĩْĤا ُóْכِĭُĺ ْïَĜ
kâidesine dâhil olur.
1 Bazen insan, gözünün iltihapl ı olmas ı sebebiyle güne şin ışığını inkâr etti ği gibi ağız da hastal ığından 
dolay ı suyun tad ını inkâr edebilir. (el-Busayrî, Kasîdetü’l-bürde , 104. beyit)9
9
9
9
9
Bu Onuncu Meseleye Bir Hâtime 
Olarak İki Hâşiye
Birincisi Birincisi
Bundan on iki sene evvel1(Hâşiye) işittim ki; en deh şetli ve muannid bir z ın-
dık, Kur’ân’a kar şı sû-i kasd ını tercümesiyle yapmaya ba şlam ış ve demi ş ki: 
“Kur’ân tercüme edilsin, ta ne mal oldu ğu bilinsin.” Yani, ‘lüzumsuz tekrarâ-
tı herkes görsün ve tercümesi onun yerinde okunsun’ diye deh şetli bir plân 
çevirmiş.
Fakat Risale-i Nur’un cerhedilmez hüccetleri kat’î isbat etmi ş ki, 
Kur’ân’ ın hakikî tercümesi kabil de ğil.. ve lisân- ı nahvî olan lisân- ı 
Arabî yerinde Kur’ân’ ın meziyetlerini ve nüktelerini ba şka lisân muha-
faza edemez.. ve her bir harfi, on adetten bine kadar sevap veren ke-limât- ı Kur’âniye’nin mucizâne ve cemiyetli tabirlerinin yerini, be şerin 
âdi ve cüz ’î tercümeleri tutamaz.. onun yerinde câmilerde okunmaz diye 
Risale-i Nur, her tarafta inti şarıyla o deh şetli plân ı akîm b ırakt ı.
Fakat o z ınd ıktan ders alan münaf ıklar, yine şeytan hesab ına Kur’ân gü-
neşini üflemekle söndürmeye ahmak çocuklar gibi ahmakâne ve divânece-
sine çal ışmalar ı sebebiyle bana gayet s ıkı ve s ıkıcı ve s ıkıntılı bir hâlette bu 
Onuncu Mesele yazd ırıldı, tahmin ediyorum. Ba şkalar ile görü şemediğim için 
hakikat-i hâli bilmiyorum.
İkinci Hâşiye İkinci Hâşiye
Denizli hapsinden tahliyemizden sonra me şhur Şehir Oteli’nin yüksek ka-
tında oturmu ştum. Kar şımda güzel bahçelerde kesretli kavak a ğaçlar ı birer 
halka-y ı zikir tarz ında gayet latîf, tatl ı bir surette hem kendileri, hem dallar ı, 
hem yapraklar ı, havan ın dokunmas ıyla cezbedârâne ve cazibekârâne hareket-
le rakslar ı, kardeşlerimin mufârakatlar ından ve yaln ız kald ığımdan hüzünlü ve 
gaml ı kalbime ili şti. Birden güz ve k ış mevsimi hat ıra geldi ve bana bir gaflet 
bast ı. Ben, o kemâl-i ne ş’e ile cilvelenen o nâzenin kavaklara ve zîhayatlara o 
kadar ac ıdım ki gözlerim ya ş ile doldu. Kâinat ın süslü perdesi alt ındaki adem-
leri, firaklar ı ihtar ve ihsas ıyla kâinat dolusu firaklar ın, zevallerin hüzünleri ba-
1 (Hâşiye) Bu risalenin telifinden.
66  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
şıma topland ı. Birden hakikat-i Muhammediye’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  getirdiği 
nur, imdada yeti şti. O hadsiz hüzünleri ve gamlar ı, sürurlara çevirdi. Hatta o 
nurun, herkes ve her ehl-i iman gibi benim hakk ımda milyon feyzinden yaln ız 
o vakitte, o vaziyete temas eden imdat ve tesellisi için Zât- ı Muhammediye’ye 
(aleyhissalâtü vesselâm)  karşı ebediyen minnettar oldum. Şöyle ki:
Ol nazar- ı gaflet, o mübarek nâzeninleri vazifesiz, neticesiz, bir mevsimde 
görünüp hareketleri ne ş’eden değil; belki, güya ademden ve firaktan titreyerek 
hiçliğe düştüklerini göstermekle herkes gibi bendeki a şk-ı bekâ ve hubb-u me-
hâsin ve şefkat-i cinsiye ve hayatiyeye medar olan damarlar ıma o derece do-
kundu ki; böyle dünyay ı bir mânevî cehenneme ve akl ı bir tâzip âletine çevir-
diği sırada, Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın beşere hediye getirdi ği nur, per-
deyi kald ırdı.. idam, adem, hiçlik, vazifesizlik, abes, firak yerlerinde o kavakla-
rın her birinin yapraklar ı adedince hikmetleri ve manalar ı ve –Risale-i Nur’da 
isbat edildi ği gibi– üç k ısma ayr ılan neticeleri ve vazifeleri var, diye gösterdi.
Birinci k ısım, Sâni-i Zülcelâl’in esmâs ına bakar. Meselâ, nas ıl bir usta 
harika bir makineyi yapsa herkes, o zâta “Mâ şâallah, bârekâllah!” deyip al-
kışlar. Öyle de o makine dahi, ondan maksut neticeleri tam tam ına gösterme-
siyle, lisân- ı hâliyle ustas ını tebrik eder, alk ışlar. Her zîhayat ve her şey böyle 
bir makinedir, ustas ını tebriklerle alk ışlar.
İkinci k ısım hikmetleri ise,  zîhayat ın ve zîşuûrun nazarlar ına bakar. 
Onlara şirin bir mütalâagâh, birer kitab- ı mârifet olur. Manalar ını zîşuûrun zi-
hinlerinde ve suretlerini kuvve-i hâf ızalar ında ve elvâh- ı misâliyede ve âlem-i 
gayb ın defterlerinde daire-i vücûdda b ırak ıp sonra âlem-i şehadeti terk eder, 
âlem-i gayba çekilir. Demek surî bir vücûdu b ırak ır, mânevî ve gaybî ve ilmî 
çok vücûdlar ı kazan ır.
Evet, madem Allah var ve ilmi, ihata eder; elbette adem, idam, hiç-
lik, mahv, fena hakikat noktas ında ehl-i iman ın dünyas ında yoktur ve kâ-
firlerin dünyalar ı ademle, firakla, hiçlikle, fânîlikle doludur.
İşte bu hakikati, umumun lisân ında gezen bu gelen darb- ı mesel ders ve-
rip, der:  “Kimin için Allah var, ona her şey var ve kimin için yoksa her şey 
ona yoktur, hiçtir.”1
Elhâs ıl: Nas ıl ki iman, ölüm vaktinde insan ı idam- ı ebedîden kurtar ı-
yor; öyle de herkesin hususî dünyas ını dahi idamdan ve hiçlik karanl ıkla-
1 Bkz.: Ebu’l-Abbas el-Mukri’, Nefhu’t-tayyib  4/504.
rından kurtar ıyor. Ve küfür ise hususan küfr-ü mutlak olsa hem o insan ı, 
hem hususî dünyas ını ölümle idam edip mânevî cehennem zulmetlerine 
atar. Hayat ının lezzetlerini ac ı zehirlere çevirir. Hayat- ı dünyeviyeyi âhi-
retine tercih edenlerin kulaklar ı çınlas ın. Gelsinler, buna yâ bir çare bul-
sunlar veya imana girsinler. Bu deh şetli hasârâttan kurtulsunlar!..
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
Duan ıza çok muhtaç ve size çok mü ştak karde şiniz
Said Nursî
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)BU ONUNCU MESELEYE B İR HÂTİME OLARAK İKİ HÂŞİYE ---------------------------------------------------------------------    67
Onuncu Mesele Münasebetiyle Hüsrev’in 
Üstad ına Yazd ığı Mektup
Çok sevgili Üstad ım Efendim,
Cenâb- ı Hakk’a hadsiz şükürler olsun! İki ayl ık iftirak üzüntülerini ve mu-
haberesizlik ızd ıraplar ını hafifleştiren ve kalblerimize taze hayat bah şeden ve 
ruhlar ımıza yeni, sâfi bir nesim ihdâ eden Kur’ân’ ın celâlli ve izzetli, rahmet-
li ve şefkatli âyetlerindeki tekrarât ın mehâsinini tâdâd eden, hikmet-i tekrar ı-
nın lüzum ve ehemmiyetini izah eden ve Risale-i Nur’un bir harika müdâfaas ı 
olan “Denizli Meyvesinin Onuncu Meselesi” nâm ını alan “Emirda ğ Çiçeği”ni 
ald ık. Elhak, takdir ve tahsine çok lây ık olan bu çiçe ği koklad ıkça ruhumuz-
daki iştiyak yükseldi. Dokuz ayl ık hapis s ıkıntısına mukabil, Meyve’nin Dokuz 
Meselesi nas ıl berat ımıza büyük bir vesile olmakla güzelli ğini göstermi ş ise 
Onuncu Meselesi olan çiçe ği de Kur’ân’ ın îcazl ı i’câz ındaki harikalar ı göster-
mekle o nisbette güzelli ğini göstermektedir.
Evet Sevgili Üstad ım! Gülün çiçe ğindeki fevkalâde letâfet ve güzellik, 
ağac ındaki dikenleri nazara hiç göstermedi ği gibi bu nurânî çiçek de bize do-
kuz ayl ık hapis s ıkıntısını unutturacak bir şekilde o s ıkıntılar ımızı da hiçe in-
dirmiştir. Mütalâas ına doyulmayacak şekilde kaleme al ınan ve ak ıllar ı hay-
rete sevk eden bu nurânî çiçek, muhtevi oldu ğu çok güzelliklerinden bilhas-
sa Kur’ân’ ın tercümesi suretiyle nazar- ı beşerde âdile ştirilmek ihânetine mu-
kabil, o tekrarât ın k ıymetini tam göstermekle Kur’ân’ ın cihan-de ğer ulviyetini 
meydana koymu ştur.
Sâliklerinin her as ırda fevkalâde bir metânetle sar ılmalar ı ile ve emir ve 
nehyine tamamen ink ıyad etmeleriyle, güya yeni nâzil olmu ş gibi tazeli ği is-
bat edilmi ş olan Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın, bütün as ırlarda zâlimlerine kar şı 
şiddetli ve deh şetli ve tekrarl ı tehditleri.. ve mazlumlar ına karşı şefkatli ve rah-
metli mükerrer taltifleri.. hususuyla bu asr ımıza bakan tehdidât ı içinde zâlim-
lerine misli görülmemi ş bir hâlette sanki feza-y ı ekberden bir numûneyi and ı-
ran semâvî bir cehennemle alt ı-yedi seneden beri mütemâdiyen feryad u fi-
gan ettirmesi.. ve keza mazlumlar ının bu as ırdaki küllî fertleri ba şında Risale-i 
Nur talebelerinin bulunmas ı ve hakikaten bu talebeleri de ümem-i salifenin 
enbiyâlar ına verilen necatlar gibi pek büyük umumî ve hususî necatlara maz-
har etmesi.. ve muâr ızlar ı olan dinsizlerin cehennemî azapla tokatlanmalar ı-
nı göstermesi.. hem iki güzel ve latîf hâ şiyelerle hâtime verilmek suretiyle çi-
çeğin tamam edilmesi, bu fakir talebeniz Hüsrev’i o kadar büyük bir sürur-
la sonsuz bir şükre sevk etti ki bu güzel çiçe ğin verdiği sevinç ve süruru müd-
det-i ömrümde hissetmedi ğimi sevgili üstad ıma arz etti ğim gibi karde şlerime 
de kerrâtla söylemi şim.
Cenâb- ı Hak, zay ıf ve tahammülsüz omuzlar ına pek azametli bâr- ı sa-
kîl tahmil edilen siz sevgili üstad ımızdan ebediyen raz ı olsun. Ve yükleri-
nizi tahfif etmekle yüzlerinizi ebede kadar güldürsün, âmîn..
Evet Sevgili Üstad ım! Biz Allah’tan, Kur’ân’dan, Habib-i Zî şan’dan 
ve Risale-i Nur’dan ve Kur’ân dellâl ı siz sevgili üstad ımızdan ebediyen 
raz ıyız ve intisab ımızdan hiçbir cihetle pi şmanl ığımız yok. Hem kalbi-
mizde zerre kadar kötülük etmek için niyet yok. Biz ancak Allah’ ı ve r ı-
zas ını istiyoruz. Gün geçtikçe, r ızas ı içinde, Cenâb- ı Hakk’a vuslat i ş-
tiyaklar ını kalbimizde teksif ediyoruz. Bilâ-istisna bize fenal ık edenleri 
Cenâb- ı Hakk’a terk etmekle affetmek.. ve bilakis bize zulmeden o zâlim-
ler de dâhil oldu ğu hâlde, herkese iyilik etmek, Risale-i Nur talebelerinin 
kalblerine yerle şen bir şiâr- ı İslâm oldu ğunu, biz istemeyerek ilân eden 
Hazreti Allah’a hadsiz, hudutsuz şükürler ediyoruz.
Çok kusurlu talebeniz
HüsrevONUNCU MESELE MÜNASEBET İYLE HÜSREV’ İN ÜSTADINA YAZDI ĞI MEKTUP  ----------------------   69
On Birinci Mesele
Meyve’nin On Birinci Meselesi’nin ba şı, bir meyvesi cennet ve biri 
saadet-i ebediye ve biri rü’yetullah olan iman şecere-i kudsiyesinin hadsiz, 
küllî ve cüz’î meyvelerinden yüzer numûneleri Risale-i Nur’da beyan ve hüccetlerle isbat edildi ğinden, izah ını “Sirâcü’n-Nur”a havale edip küllî 
erkân ının değil, belki cüz’î ve cüzlerin cüz’î ve hususî meyvelerinden birkaç 
numûne beyan edilecek.
Birisi : Bir gün bir duada “Ya Rabbi! Cebrail, Mikail, İsrafil, Azrail hürmet-
lerine ve şefaatlerine, beni cin ve insin şerlerinden muhafaza eyle!”1 meâlin-
de duay ı dediğim zaman, herkesi titreten ve deh şet veren Azrail nâm ını zik-
rettiğim vakit, gayet tatl ı ve tesellidâr ve sevimli bir hâlet hissettim, “elhamdü-
lillâh” dedim. Azrail’i cidden sevmeye ba şlad ım. Melâikeye iman rüknünün 
bu cüz’î ferdinin pek çok meyvelerinden yaln ız bir cüz’î meyvesine gayet k ı-
sa bir işaret ederiz.
Birisi : İnsan ın en k ıymetli ve üstünde titredi ği mal ı, onun ruhudur. Onu 
zâyi olmaktan ve fenâdan ve ba şıboşluktan muhafaza etmek için kuvvetli ve 
emin bir ele teslimin derin bir sevinç verdi ğini kat’î hissettim. Ve insan ın ame-
lini yazan melekler hat ırıma geldi; bakt ım, aynen bu meyve gibi çok tatl ı mey-
veleri var.
Birisi : Her insan, k ıymetli bir sözünü ve fiilini bâkîle ştirmek için i ştiyak-
la kitâbet ve şiir, hatta sinema ile h ıfzına çal ışır. Hususan, o fiillerin cennette 
bâkî meyveleri bulunsa daha ziyade merak eder. “Kirâmen kâtibîn”2 insan ın 
omuzlar ında durup onlar ı ebedî manzaralarda göstermek ve sahiplerine dâi-
mî mükâfat kazand ırmak, o kadar bana şirin geldi ki tarif edemem.
Sonra ehl-i dünyan ın, beni hayat- ı içtimaiyedeki her şeyden tecrid etmek 
içinde bütün kitaplar ımdan ve dostlar ımdan ve hizmetçilerimden ve teselli ve-
rici işlerden ayr ı düşürmeleriyle beraber, gurbet vah şeti beni s ıkarken ve bo ş 
dünya ba şıma y ıkılırken, melâikeye iman ın pek çok meyvelerinden birisi im-
dad ıma geldi; kâinat ımı ve dünyam ı şenlendirdi, melekler ve ruhanîlerle dol-
1 Bkz.: Müslim, müsâfirîn  200; Tirmizî, deavât  31; Ebû Dâvûd, salât  118, 119.
2 Bkz.: Kaf sûresi, 50/17-18; İnfitâr sûresi, 82/10-12; Tirmizî, îmân  17; İbni Mâce, zühd  35; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  2/213.
durdu, âlemimi sevinçle güldürdü. Ve ehl-i dalâletin dünyalar ı vahşet ve boş-
luk ve karanl ıkla ağlad ıklar ını gösterdi.
Hayalim bu meyvenin lezzetiyle mesrûr iken, umum peygamberlere ima-
nın pek çok meyvelerinden buna benzer birtek meyvesini ald ı, tatt ı. Birden, 
bütün geçmi ş zamanlardaki enbiyâlarla ya şam ış gibi onlara iman ım ve tas-
dikim, o zamanlar ı ışıkland ırdı.. ve iman ımı küllî yap ıp genişlendirdi.. ve 
Âhirzaman Peygamberi’mizin imana ait olan dâvâlar ına binler imza bast ırdı, 
şeytanlar ı susturdu.
Birden “Hikmetü’l-istiâze Lem’as ı”nda kat’î cevab ı bulunan bir suâl kal-
bime geldi ki: “Bu meyveler gibi hadsiz tatl ı semereler ve faydalar ve hase-
nât ın gayet güzel neticeleri ve menfaatleri ve Erhamü’r-râhimîn’in gayet mer-
hametkârâne tevfikleri ve inâyetleri ehl-i hidayete yard ım edip kuvvet verdik-
leri hâlde; ehl-i dalâlet, neden çok defa galebe eder ve bazen yirmisi, yüz ta-ne ehl-i hidayeti peri şan eder?” diye, mânen benden soruldu. Ve bu tefek-
kür içinde, şeytan ın gayet zay ıf desiselerine kar şı Kur’ân’ ın büyük tah şidât ı ve 
melâikeleri ve Cenâb- ı
 Hakk’ ın yard ımını ehl-i imana göndermesi hat ıra gel-
di. Risale-i Nur’un onun hikmetini kat’î hüccetlerle izah ına binâen, o suâlin 
cevab ına gayet k ısa bir işaret ederiz:
Evet, bazen serseri ve gizli, muz ır bir adam ın bir saraya ate ş atmaya çal ış-
mas ı yüzünden, yüzer adam ın yapmas ı gibi; yüzer adam ın muhafazas ı ile ve 
bazen devlete ve padi şaha iltica ile o saray ın vücûdu devam edebilir. Çünkü 
onun vücûdu, bütün şerâitin ve erkân ın ve esbab ın vücûduyla olabilir. Fakat 
onun ademi ve harap olmas ı birtek şart ın ademiyle vâki ve bir serserinin bir 
kibritiyle yan ıp mahvoldu ğu gibi; ins ve cin şeytanlar ı, az bir fiil ile büyük tah-
ribat ve deh şetli mânevî yang ınlar yaparlar.
Evet, bütün fenâl ıklar ve günahlar ve şerlerin mâyesi ve esaslar ı ademdir, 
tahriptir. Sûreten vücûdun alt ında, adem ve bozmak sakl ıdır. İşte cinnî ve in-
sî şeytanlar ve şerirler bu noktaya istinaden gayet zay ıf bir kuvvetle hadsiz bir 
kuvvete kar şı dayan ıp, ehl-i hak ve hakikati Cenâb- ı Hakk’ ın dergâh ına iltica-
ya ve kaçmaya her vakit mecbur etti ğinden; Kur’ân, onlar ı himâye için büyük 
tahşidât yapar.1 Doksan dokuz esmâ-y ı ilâhiyeyi onlar ın ellerine verir. O dü ş-
manlara kar şı sebat etmelerine çok şiddetli emirler verir.
Bu cevaptan birden, pek büyük bir hakikatin ucu ve azametli, deh şetli bir 
meselenin esas ı göründü, şöyle ki:
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/168; Âl-i İmran sûresi, 3/175; Nisâ sûresi, 4/76, 120; A’râf sûresi, 7/22, 27; 
Yûsuf sûresi, 12/5; …MEYVE R İSALESİ / ON BİRİNCİ MESELE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------    71
72  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Nas ıl ki cennet, bütün vücûd âlemlerinin mahsulât ını taşıyor ve dün-
yan ın yetiştirdiği tohumlar ı bâkiyâne sümbüllendiriyor; öyle de cehen-
nem dahi, hadsiz deh şetli adem ve hiçlik âlemlerinin çok elîm neticeleri-
ni göstermek için o adem mahsulâtlar ını kavuruyor ve o deh şetli cehen-
nem fabrikas ı, sair vazifeleri içinde âlem-i vücûd kâinat ını âlem-i adem 
pisliklerinden temizlettiriyor.  Bu dehşetli meselenin şimdilik kap ısını açma-
yacağız. İnşâallah sonra izah edilecek.
Hem meleklere iman meyvesinden bir cüzü ve Münker ve Nekir’e ait bir 
numûnesi şudur:
Herkes gibi ben dahi muhakkak girece ğim diye, mezar ıma hayalen gir-
dim. Ve kabirde yaln ız, kimsesiz, karanl ık, soğuk, dar bir haps-i münferitte bir 
tecrid-i mutlak içindeki tevahhu ş ve me’yûsiyetten tedehhü ş ederken, birden 
Münker ve Nekir tâifesinden iki mübarek arkada ş çıkıp geldiler. Benimle mü-
nâzaraya ba şlad ılar. Kalbim ve kabrim geni şlediler, nurland ılar, hararetlendi-
ler. Âlem-i ervaha pencereler aç ıldı. Ben de şimdi hayalen ve istikbalde haki-
katen görece ğim o vaziyete bütün can ımla sevindim ve şükrettim.
Sarf ve Nahiv İlmi’ni okuyan bir medrese talebesinin vefat edip, kabir-
de Münker ve Nekir’in ُّכَÖرَ ْīَĨ (Senin Rabbin kimdir?) diye suâllerine kar-
şı, kendini medresede zannedip Nahiv İlmi ile cevap vererek; ْīَĨ mübtedâd ır, 
ُّכَÖرَ onun haberidir. Mü şkül bir meseleyi benden sorunuz, bu kolayd ır.” diye-
rek hem o melâikeleri, hem haz ır ruhlar ı, hem o vâk ıay ı müşâhede eden ora-
da bulunan bir ke şfü’l-kubur velisini güldürdü ve rahmet-i ilâhiyeyi tebessüme 
getirdi. Azaptan kurtuldu ğu gibi, Risale-i Nur’un bir şehit kahraman ı olan mer-
hum Hâf ız Ali, hapiste Meyve Risalesi’ni kemâl-i a şkla yazarken ve okurken 
vefat edip kabirde melâike-i suâle mahkemedeki gibi Meyve Hakikatleri ile ce-vap verdi ği misillü; ben de ve Risale-i Nur şâkirtleri de o suâllere kar şı Risale-i 
Nur’un parlak ve kuvvetli hüccetleriyle istikbalde hakikaten ve şimdi mânen 
cevap verip onlar ı tasdike ve tahsine ve tebrike sevk edecekler, in şâallah.
Hem meleklere iman ın saadet-i dünyeviyeye medar, cüz’î bir numûne-
si şudur ki:
İlmihâlden iman dersini alan bir masum çocu ğun, yan ında ağlayan ve 
masum bir karde şinin vefat ı için vâveylâ eden di ğer bir çocu ğa: “Ağlama, şük-
reyle! Senin karde şin meleklerle beraber cennete gitti. Orada gezer. Bizden 
daha iyi keyfedecek, melekler gibi uçacak. Her yeri seyredebilir.” deyip, fer-yat edenin a ğlamas ını tebessüme ve sevince çevirmesidir.

Ben de aynen bu a ğlayan çocuk gibi, bu hazin k ışta ve elîm bir vaziye-
timde gayet elîm iki vefat haberini ald ım. Biri, hem âlî mekteplerde birincili ği 
kazanan, hem Risale-i Nur’un hakikatlerini ne şreden, biraderzadem merhum 
Fuad. İkincisi, hacca gidip sekerat içinde tavaf ederken, tavaf içinde vefat 
eden Âlime Han ım nâm ındaki merhume hem şirem. Bu iki akrabam ın ölüm-
leri, İhtiyar Risalesi’nde yaz ılan merhum Abdurrahman’ ın vefat ı gibi beni a ğ-
lat ırken; iman ın nuruyla o masum Fuad, o sâliha han ım, insanlar yerinde me-
leklere, hurilere arkada ş olduklar ını ve bu dünyan ın tehlike ve günahlar ından 
kurtulduklar ını mânen, kalben gördüm. O şiddetli hüzün yerinde büyük bir 
sevinç hissedip hem onlar ı, hem Fuad’ ın pederi karde şim Abdülmecid’i, hem 
kendimi tebrik ederek Erhamü’r-râhimîn’e te şekkür ettim. Bu iki merhuma 
rahmet duas ı niyetiyle buraya yaz ıldı, kaydedildi.
Risale-i Nur’daki bütün mizanlar ve muvâzeneler, iman ın saadet-i 
dünyeviyeye ve uhreviyeye medar meyvelerini beyan ederler. Ve o küllî ve büyük meyveler, bu dünyada gösterdikleri saadet-i hayatiye ve lezzet-i ömür cihetiyle her müminin iman ı ona bir saadet-i ebediyeyi kazand ıra-
cak, belki sümbül verecek ve o surette inki şaf edecek, diye haber verir-
ler. 
Ve o küllî ve pek çok meyvelerinden be ş meyvesi, meyve-i miraç olarak 
Otuz Birinci Söz’ün âhirinde ve be ş meyvesi Yirmi Dördüncü Söz’ün Be şinci 
Dal’ ında numûne olarak yaz ılm ış.
Erkân- ı imaniyenin her birinin ayr ı ayr ı pek çok, belki hadsiz meyve-
leri oldu ğu gibi; mecmûunun birden çok meyvelerinden bir meyvesi, ko-
ca cennet ve biri de saadet-i ebediye ve biri de belki en tatl ısı da rü’yet-i 
ilâhiyedir,  diye başta demiştik. Ve Otuz İkinci Söz’ün âhirindeki muvâzene-
de, iman ın saadet-i dâreyne medar bir k ısım semereleri güzel izah edilmi ş.
İman- ı bi’l-kader rüknünün k ıymettar meyveleri bu dünyada bulundu ğu-
na bir delil, umum lisân ında 1َرِïْכَĤا َīِĨ َīِĨأَ َرِïَĝْĤِאÖ َīَĨاٰ ْīَĨ darb- ı mesel olmu ş-
tur. Yani, “Kadere iman eden, gamlardan kurtulur.” Risale-i Kader’in âhirin-
de güzel bir temsil ile, iki adam ın şahane bir saray ın bahçesine girmesiyle, bir 
küllî meyvesi beyan edilmi ş. Hatta ben kendi hayat ımda binler tecrübelerimle 
gördüm ve bildim ki; kadere iman olmazsa hayat- ı dünyeviye saadeti mah-
volur.  Elîm musibetlerde, ne vakit kadere iman cihetine bakard ım; musibet 
gayet hafifle şiyor görüyordum. Ve kadere iman etmeyen nas ıl yaşayabilir di-
ye hayret ederdim.
1 Bkz.: el-Kudâî, Müsnedü’ ş-Şihâb 1/187; ed-Deylemî, el-Müsned  1/113; el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  
3/187.MEYVE R İSALESİ / ON BİRİNCİ MESELE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------    73
74  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Melâikeye iman rüknünün küllî meyvelerinden birisine, Yirmi İkinci 
Söz’ün İkinci Makam ı’nda şöyle işaret edilmi ş ki; Azrail (aleyhisselâm)  Cenâb- ı 
Hakk’a münâcât edip demi ş:
– “Kabz- ı ervah vazifesinde senin ibâd ın benden küsecekler, şekvâ ede-
cekler.”
Ona cevaben denilmi ş:
– “Senin vazifene hastal ıklar ı ve musibetleri perde yapaca ğım; ta ibâd ı-
mın şekvâlar ı onlara gitsin, sana gelmesin.”
Aynen bu perdeler gibi Azrail (aleyhisselâm) ’ın vazifesi de bir perdedir. 
Ta haks ız şekvâlar Cenâb- ı Hakk’a gitmesin. Çünkü ölümdeki hikmet ve 
rahmet ve güzellik ve maslahat cihetini herkes göremez. Zâhire bak ıp iti-
raz eder, şekvâya ba şlar. İşte bu haks ız şekvâlar Rahîm-i Mutlak’a gitme-
mek hikmetiyle Azrail (aleyhisselâm)  perde olmu ş. Aynen bunun gibi bütün 
meleklerin, belki bütün esbab- ı zâhiriyenin vazifeleri, izzet-i rubûbiyetin 
perdeleridir. Ta güzellikleri görünmeyen ve hikmetleri bilinmeyen şeyler-
de kudret-i ilâhiyenin izzeti ve kudsiyeti ve rahmetinin ihatas ı muhafaza 
edilsin.. itiraza hedef olmas ın.. ve hasis ve ehemmiyetsiz ve merhametsiz 
şeyler ile kudretin mübâ şereti –nazar- ı zâhirîde– görünmesin.
Yoksa hiçbir sebebin hakikî tesiri ve îcada hiç kabiliyeti olmad ığını, her 
şeyde tevhid sikkeleri kat’î gösterdi ğini Risale-i Nur, hadsiz delilleriyle isbat 
etmiş.
Halketmek, îcad etmek O’na mahsustur. Esbap, yaln ız bir perdedir. 
Melâike gibi zî şuur olanlar ın, yaln ız cüz-ü ihtiyâr ıyla cüz’î, îcads ız, kesb 
denilen bir nevi hizmet-i f ıtriye ve amelî bir nevi ubûdiyetten ba şka elle-
rinde yoktur.
Evet, izzet ve azamet isterler ki; esbap, perdedâr- ı dest-i kudret ola 
akl ın nazar ında.
Tevhid ve ehadiyet isterler ki; esbap, ellerini çeksinler tesir-i haki-
kîden...
İşte, nas ıl ki melekler ve umûr-u hayriyede ve vücûdiyede istihdam 
edilen zâhirî sebepler, güzellikleri görünmeyen ve bilinmeyen şeylerde 
kudret-i rabbâniyeyi kusurdan, zulümden muhafaza edip takdis ve tes-bih-i ilâhîde birer vesiledirler. Aynen öyle de, cinnî ve insî şeytanlar ve 
muz ır maddelerin umûr-u şerriyede ve ademiyede istîmalleri dahi, yine 
kudret-i sübhâniyeyi gadirden ve haks ız itirazlardan ve şekvâlara hedef 
olmaktan kurtarmak ile takdis ve tesbihat- ı rabbâniyeye ve kâinattaki bü-
tün kusurattan müberra ve münezzehiyetine hizmet ediyorlar.
Çünkü bütün kusurlar, ademden ve kabiliyetsizlikten ve tahripten ve 
vazife yapmamaktan –ki birer ademdirler– ve vücûdu olmayan ademî fi-illerden geliyor. Bu şeytanî ve şerli perdeler, o kusurâta merci olup itiraz 
ve şekvâlar ı, bilistihkak kendilerine alarak Cenâb- ı Hakk’ ın takdisine ve-
sile oluyorlar.
Zaten şerli ve ademî ve tahripçi i şlerde kuvvet ve iktidar lâz ım değil; az bir 
fiil ve cüz’î bir kuvvet, belki vazifesini yapmamak ile bazen büyük ademler ve bozmaklar oluyor. O şerir fâiller, muktedir zannedilirler. Hâlbuki, ademden 
başka hiç tesirleri ve cüz’î bir kesbden hariç bir kuvvetleri yoktur. Fakat o şer-
ler ademden geldiklerinden, o şerirler hakikî fâildirler. Bilistihkak, e ğer zîşuur 
ise cezay ı çekerler. Demek seyyiâtta o fenâlar fâildirler; fakat haseneler ve ha-
yırlarda ve amel-i sâlihte vücûd olmas ından o iyiler, hakikî fâil ve müessir de-
ğiller. Belki kâbildirler, feyz-i ilâhîyi kabul ederler ve mükâfatlar ı dahi s ırf bir 
fazl- ı ilâhîdir diye Kur’ân- ı Hakîm, 
ْīِĨ َכَÖَאĀأَ אƯĨوَ ِّٰ۬ųا َīِĩَĘ ٍÙَĭَùَè ْīِĨ َכَÖَאĀأَ אƯĨ 
1ِכَùْęَĬ ْīِĩَĘ ٍÙِّئَĻَø ferman eder.
Elhâs ıl: Vücûd kâinatlar ı ve hadsiz adem âlemleri birbirleriyle çarp ı-
şırken.. ve cennet ve cehennem gibi meyveler verirken.. ve bütün vücûd 
âlemleri 2ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ.. ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ ve bütün adem âlemleri 3ِّٰųا َאنَéْ×ُø ..ِّٰųا َאنَéْ×ُø 
derken.. ve ihatal ı bir kanun-u mübâreze ile melekler şeytanlarla ve ha-
yırlar şerlerle; ta kalbin etraf ındaki ilham, vesvese ile mücadele ederken; 
birden meleklere iman ın bir meyvesi tecellî eder, meseleyi halledip ka-
ranl ık kâinat ı ışıkland ırır. 4َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ âyetinin envâr ından bir 
nurunu bize gösterir ve bu meyvenin ne kadar tatl ı olduğunu tatt ırır.
İkinci bir küllî meyvesine “Yirmi Dördüncü” ve “elif”ler kerametini göste-
ren “Yirmi Dokuzuncu Söz”ler, i şaret edip parlak bir surette meleklerin vücû-
dunu ve vazifesini isbat etmi şler:
1 “Sana gelen her iyilik Allah’tand ır. Başına gelen her fenal ık ise nefsindendir.” (Nisâ sûresi, 4/79).
2 Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.
3 Allah’ ı bütün eksikliklerden tenzih ederim.
4 “Allah göklerin ve yerin nûrudur.” (Nûr sûresi, 24/35)MEYVE R İSALESİ / ON BİRİNCİ MESELE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------    75
76  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Evet kâinat ın her taraf ında, cüz’î ve küllî her şeyde, her nevide, kendini 
tan ıttırmak ve sevdirmek içinde merhametkârâne bir ha şmet-i rubûbiyet; el-
bette o ha şmete, o merhamete, o tan ıttırmaya, o sevdirmeye kar şı şükür ve 
takdis içinde bir geni ş ve ihatal ı ve şuurkârâne bir ubûdiyetle mukabele etme-
si lâz ım ve kat’îdir. Ve şuursuz cemâdât ve erkân- ı azîme-i kâinat hesab ına o 
vazifeyi, ancak hadsiz melekler görebilir.. ve o saltanat- ı rubûbiyetin, her ta-
rafta; serâda, Süreyya’da, zeminin temelinde, d ışında hakîmâne ve ha şmet-
kârâne icraat ını onlar temsil edebilirler.
Meselâ felsefenin ruhsuz kanunlar ının pek karanl ık ve vahşetli gösterdik-
leri hilkat-i arziye ve vaziyet-i f ıtriyesini, bu meyve ile nurlu, ünsiyetli bir tarz-
da “Sevr” ve “Hût” namlar ındaki iki mele ğin1 omuzlar ında, yani nezaretlerin-
de.. ve cennetten getirilen2 ve fânî küre-i arz ın bâkî bir temel ta şı olmak, yani 
ileride bâkî cennete bir k ısm ını devretmeye bir i şaret için “Sahret” nâm ında 
uhrevî bir madde, bir hakikat gönderilip Sevr ve Hût meleklerine bir nokta-y ı 
istinad edilmi ş diye, Benîisrâil’in eski peygamberlerinden rivâyet var ve İbni 
Abbas’tan dahi mervîdir.3 Maatteessüf bu kudsî mana, mürûr-u zamanla bu 
teşbih, avâm ın nazar ında hakikat telâkki edilmekle akl ın haricinde bir suret 
alm ış. Madem melekler havada gezdikleri gibi toprakta ve ta şta ve yerin mer-
kezinde de gezerler; elbette, onlar ın ve küre-i arz ın üstünde duracak cismânî 
taş ve bal ığa ve öküze ihtiyaçlar ı yoktur.
Hem meselâ küre-i arz, küre-i arz ın nevileri adedince ba şlar ve o nevile-
rin fertleri say ısınca diller ve o fertlerin âzâ ve yaprak ve meyveleri miktar ın-
ca tesbihatlar yapt ığı için elbette, o ha şmetli ve şuursuz ubûdiyet-i f ıtriyeyi bi-
lerek, şuurdârâne temsil edip dergâh- ı ilâhîye takdim etmek için k ırk bin ba ş-
lı ve her ba şı kırk bin dil ile.. ve her bir dil ile k ırk bin tesbihat yapan bir me-
lek-i müekkeli bulunacak ki, ayn- ı hakikat olarak Muhbir-i Sâd ık haber ver-
miş.4 Ve hilkat-i kâinat ın en ehemmiyetli neticesi olan insanlarla münasebât- ı 
rabbâniyeyi tebli ğ ve izhar eden Cebrail (aleyhisselâm) .. ve zîhayat âleminde en 
haşmetli ve en deh şetli olan diriltmek ve hayat vermek ve ölümle terhis et-
1 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/636; İbni Abdilberr, et-
Temhîd  4/9; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  8/131 (Bezzar’dan naklen).
2 Bkz.: İbni Mâce, tıb 8; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/31, 65; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/133, 134, 
226.
3 Bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  4/636; et-Taberî, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk  1/40; Ebu’ ş-Şeyh, el-
Azame  4/1383, 1384, 1400, 1403.
4 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  15/156; Ebu’ ş-Şeyh, el-Azame  2/547, 740, 742, 747, 3/868; İbni 
Kesîr, Tefsîru’l-Kur’ân  3/62.
mekteki Hâl ık’a mahsus olan icraat- ı ilâhiyeyi yaln ız temsil edip ubûdiyetkâ-
râne nezaret eden İsrafil (aleyhisselâm)  ve Azrail (aleyhisselâm) .. ve hayat dairesinde 
rahmetin en cemiyetli, en geni ş, en zevkli olan r ızıktaki ihsânât- ı rahmâniyeye 
nezaretle beraber, şuursuz şükürleri şuur ile temsil eden Mikail (aleyhisselâm)  gi-
bi meleklerin pek acîb mahiyette olarak bulunmalar ı ve vücûdlar ı ve ruhlar ın 
bekâlar ı, saltanat ve ha şmet-i rubûbiyetin muktezas ıdır. Onlar ın ve her birinin 
mahsus tâifelerinin vücûdlar ı, kâinatta güne ş gibi görünen saltanat ve ha şme-
tin vücûdu derecesinde kat’îdir ve şüphesizdir. Melâikeye ait ba şka maddeler 
bunlara k ıyas edilsin…
Evet küre-i arzda dört yüz bin nevileri zîhayattan halkeden, hatta en âdi 
ve müteaffin maddelerden zîruhlar ı çoklukla yaratan ve her taraf ı onlarla şen-
lendiren ve mucizât- ı sanat ına karşı, onlara dilleriyle
3ِّٰųا َאنَéْ×ُø ، 2ُّٰųا َאرَكَÖ ، 1ُّٰųا אءَƯü َאĨ
dediren ve ihsânât- ı rahmetine mukabil
6
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ ، 5ِِّٰų ُóُّכْýĤاَ ، 4ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
o hayvanc ıklara söylettiren bir Kadîr-i Zülcelâli ve’l-cemâl; elbette, bilâ- şek 
velâ-şüphe koca semâvâta münasip, isyans ız ve dâima ubûdiyette olan seke-
neleri ve ruhanîleri yaratm ış, semâvât ı şenlendirmi ş, boş bırakmam ış ve hay-
vanât ın tâifelerinden pek çok ziyade ayr ı ayr ı nevileri, meleklerden îcad etmi ş 
ki; bir k ısm ı küçücük olarak ya ğmur ve kar katrelerine binip sanat ve rahmet-i 
ilâhiyeyi kendi dilleriyle alk ışlıyorlar.. bir k ısm ı, birer seyyar y ıldızlara binip fe-
za-y ı kâinatta seyahat içinde azamet ve izzet ve ha şmet-i rubûbiyete kar şı tek-
bir ve tehlil ile ubûdiyetlerini âleme ilân ediyorlar.
Evet zaman- ı Âdem’den beri bütün semâvî kitaplar ve dinler, meleklerin 
vücûdlar ına ve ubûdiyetlerine ittifaklar ı ve bütün as ırlarda melekler ile konu ş-
malar ve muhâvereler, kesretli tevatür ile insanlar içinde vuku buldu ğunu na-
kil ve rivâyetleri ise, görmedi ğimiz Amerika insanlar ının vücûdlar ı gibi melek-
lerin vücûdlar ını ve bizimle alâkadar olduklar ını kat’î isbat eder.
1 “Mâşâallah! Allah ne güzel dilemi ş ve yapm ış!”
2 Allah hay ır ve bereketini art ırsın.
3 Allah’ ı bütün eksikliklerden tenzih ederim.
4 Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.
5 Her türlü şükran ve minnet Allah’ad ır.
6 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.MEYVE R İSALESİ / ON BİRİNCİ MESELE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------    77
78  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
İşte şimdi gel, iman nuruyla bu küllî, ikinci meyveye bak ve tat; nas ıl 
kâinat ı baştan başa şenlendirip, güzelle ştirip bir mescid-i ekbere ve bü-
yük bir ibadethâneye çeviriyor. Ve fen ve felsefenin so ğuk, hayats ız, zul-
metli, deh şetli göstermelerine mukabil; hayatl ı, şuurlu, ışıklı, ünsiyetli, 
tatl ı bir kâinat göstererek bâkî hayat ın bir cilve-i lezzetini ehl-i imana –de-
re cesine göre– dünyada dahi tatt ırır.
Tetimme : Nas ıl ki vahdet ve ehadiyet s ırrıyla kâinat ın her taraf ında ay-
nı kudret, ayn ı isim, ayn ı hikmet, ayn ı sanat bulunmas ıyla Hâl ık’ın vahdet ve 
tasarrufu ve îcad ve rubûbiyeti ve hallâk ıyet ve kudsiyeti, cüz’î-küllî her bir 
masnûun hâl dili ile ilân ediliyor. Aynen öyle de her tarafta melekleri halke-dip, her mahlûkun lisân- ı hâl ile şuursuz yapt ıklar ı tesbihat ı, meleklerin ubû-
diyetkârâne dilleriyle yapt ırıyor. Meleklerin hiçbir cihette hilâf- ı emir hareket-
leri yoktur.
1 Hâlis bir ubûdiyetten ba şka hiçbir îcad ve emirsiz hiçbir müdaha-
le, hatta izinsiz şefaatlari dahi olmaz. Tam
3نَĳُĨَóُכْĨ َאدٌ×ِĐ ْģَÖ ، 2ُونَóَĨْËُĺ َאĨ نَĳُĥَđْęَĺوَ
sırrına mazhard ırlar.
1 Bkz.: Nahl sûresi, 16/50; Tahrîm sûresi, 66/6.
2 “…kendilerine ne emredilirse onu yaparlar.” (Nahl sûresi, 16/50; Tahrîm sûresi, 66/6)
3 “Bilakis onlar ın evlat dedikleri melekler, O’nun ikram ve takdirine mazhar olmu ş kullar ıdır.” (Enbiyâ 
sûresi, 21/26)
Hâtime
Gayet ehemmiyetli bir nükte-i i’câziyeye dair birden, ihtiyârs ız, mağrip-
ten sonra kalbe ihtar edilen ve Sûre-i 1ِ﴾ěَĥَęْĤا َبِّóِÖ ذُĳُĐأَ ْģُĜ﴿’ın zâhir bir muci-
ze-i gaybiyesini gösteren uzun bir hakikate k ısa bir işarettir.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
َ۝ÕَĜوَ إِذَا ٍěِøَאĔ ِّóَü ْīِĨَ۝وَěَĥَì َאĨ ِّóَü ْīِĨِ۝ěَĥَęْĤا َبِّóِÖ ذُĳُĐأَ ْģُĜ
2َïَùَè إِذَا ٍïِøَאè ِّóَü ْīِĨِ۝وَïَĝُđْĤا ĹِĘ َאتِàَّאęَّĭĤا ِّóَü ْīِĨوَ
İşte, yaln ız mana-y ı işârî cihetinde bu sûre-i azîme-i harika: “Kâinatta 
adem âlemleri hesab ına çal ışan şerirlerden ve insî ve cinnî şeytanlardan 
kendinizi muhafaza ediniz.”  Peygamberimiz’e ve ümmetine emrederek, her 
asra bakt ığı gibi; mana-y ı işârîsiyle bu acîb asr ımıza daha ziyade, belki zâhir 
bir tarzda bakar, Kur’ân’ ın hizmetkârlar ını istiâzeye davet eder. Bu mucize-i 
gaybiye, be ş işaretle k ısaca beyan edilecek, şöyle ki:
Bu sûrenin her bir âyetinin manalar ı çoktur. Yaln ız mana-y ı işârî ile beş 
cümlesinde dört defa ِّóَü kelimesini tekrar etmek.. ve kuvvetli münasebet-i 
mâneviye ile beraber dört tarzda bu asr ın emsalsiz dört deh şetli ve f ırtına-
lı maddî ve mânevî şerlerine ve ink ılâplar ına ve mübârezelerine ayn ı tarih 
ile parmak basmak.. ve mânen “Bunlardan çekininiz!” emretmek, elbette Kur’ân’ ın i’câz ına yak ışır bir irşad- ı gaybîdir.
Meselâ ba şta ِěَĥَęْĤا َبِّóِÖ ذُĳُĐأَ ْģُĜ cümlesi, bin üç yüz elli iki veya dört 
(1352, 1354) tarihine hesab- ı ebcedî ve cifrî ile tevâfuk edip nev-i be şerde en 
geniş hırs ve hasetle ve Birinci Harb’in sebebiyle vukua gelmeye haz ırlanan 
İkinci Harb-i Umumî’ye i şaret eder ve Ümmet-i Muhammediye’ye (aleyhissalâ-
tü vesselâm)  mânen der: “Bu harbe girmeyiniz ve Rabbinize iltica ediniz!” Ve bir 
mana-y ı remziyle Kur’ân’ ın hizmetkârlar ından olan Risale-i Nur şâkirtlerine 
hususî bir iltifat ile onlar ın Eskişehir hapsinden, deh şetli bir şerden ayn ı tari-
1 “De ki: Sabah ın Rabbine s ığınırım…” (Felak sûresi, 113/1)
2 “De ki: Sabah ın Rabbine s ığınırım: Yaratt ığı şeylerin şerrinden, karanl ığı çöktüğü zaman gecenin şer-
rinden, dü ğümlere üfleyip büyü yapan büyücü kad ınlar ın şerrinden, ve haset etti ği zaman hasetçinin 
şerrinden.” (Felak sûresi, 113/1-5).
80  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
hiyle kurtulmalar ına ve haklar ındaki imha plân ının akîm b ırak ılmas ına rem-
zen haber verir; mânen “ İstiaze ediniz!” emreder gibi bir remiz verir.
Hem meselâ 1َěَĥَì َאĨ ِّóَü ْīِĨ cümlesi, – şedde say ılmaz– bin üç yüz alt-
mış bir (1361) ederek bu emsalsiz harbin merhametsiz ve zalimâne tahribat ı-
na rumî ve hicrî tarihiyle parmak bast ığı gibi; ayn ı zamanda bütün kuvvetle-
riyle Kur’ân’ ın hizmetine çal ışan Nur şâkirtlerinin geni ş bir imha plân ından ve 
elîm ve deh şetli bir belâdan ve Denizli Hapsi’nden kurtulmalar ına tevâfukla, 
bir mana-y ı remzî ile onlara da bakar. “Halk’ ın şerrinden kendinizi koruyu-
nuz!” gizli bir îma ile der.
Hem meselâ 2ِïَĝُđْĤا ĹِĘ َאتِàَّאęَّĭĤاَ cümlesi, – şeddeler say ılmaz– bin üç yüz 
yirmi sekiz (1328); e ğer şeddedeki (lâm) say ılsa bin üç yüz elli sekiz (1358) 
adediyle bu umumî harpleri yapan ecnebi gaddarlar ın, h ırs ve haset ile bizde-
ki Hürriyet İnk ılâb ı’nın Kur’ân lehindeki neticelerini bozmak fikri ile.. tebed-
dül-ü saltanat ve Balkan ve İtalyan Harpleri ve Birinci Harb-i Umumî’nin pat-
lamas ıyla maddî ve mânevî şerlerini, siyasî diplomatlar ın radyo diliyle herke-
sin kafalar ına sihirbaz ve zehirli üflemeleriyle.. ve mukadderât- ı beşerin düğ-
me ve ukdelerine gizli plânlar ını telkin etmeleriyle bin senelik medeniyet te-
rakkiyât ını vahşiyâne mahveden şerlerin vücûda gelmeye haz ırlanmalar ı tari-
hine tevâfuk ederek, ِïَĝُđْĤا ĹِĘ َאتِàَّאęَّĭĤاَ’ in tam manas ına tetâbuk eder.
Hem meselâ 3َïَùَè إِذَا ٍïِøَאè ِّóَü ْīِĨوَ cümlesi, – şedde ve tenvin say ılmaz– 
yine bin üç yüz k ırk yedi (1347) edip, ayn ı tarihte ecnebi muâhedelerin icba-
rıyla bu vatanda ehemmiyetli sars ıntılar ve felsefenin tahakkümüyle bu din-
dar millette ehemmiyetli tahavvüller vücûda gelmesine ve ayn ı tarihte devlet-
lerde İkinci Harb-i Umumî’yi ihzâr eden deh şetli hasetler ve rekabetlerin çar-
pışmalar ı tarihine bu mana-y ı işârî ile tam tam ına tevâfuku ve mânen tetâbu-
ku, elbette bu kudsî sûrenin bir lem’a-y ı i’câz- ı gaybîsidir.
Bir İhtar: Her bir âyetin müteaddit manalar ı vard ır. Hem her bir mana 
küllîdir. Her as ırda efrad ı bulunur. Bahsimizde bu asr ımıza bakan yaln ız ma-
na-y ı işârî tabakas ıdır. Hem o küllî manada asr ımız bir ferttir. Fakat hususiyet 
kesbetmiş ki, ona tarihiyle bakar. Ben dört senedir, bu harbin ne safahât ını ve 
ne de neticelerini ve ne de sulh olmu ş, olmam ış bilmediğimden ve sormad ı-
1 “Yaratt ığı şeylerin şerrinden” (Felak sûresi, 113/2)
2 “Düğümlere üfleyip büyü yapan büyücü kad ınlar ın (şerrinden)” (Felak sûresi, 113/4)
3 “Ve hased etti ği zaman hasetçinin şerrinden.” (Felak sûresi, 113/5)
ğımdan, bu kudsî sûrenin daha ne kadar bu asra ve bu harbe i şareti var diye 
daha onun kap ısını çalmad ım. Yoksa bu hazinede daha çok esrâr var oldu ğu-
nu Risale-i Nur’un eczalar ında, hususan Rumûzât- ı Semâniye Risaleleri’nde 
beyan ve isbat edildi ğinden onlara havale edip k ısa kesiyorum.
f
Hatıra Gelebilen Bir Suâlin Cevabıdır Hat ıra Gelebilen Bir Suâlin Cevab ıdır
Bu lem’a-y ı i’câziyede ba ştaki َěَĥَì َאĨ ِّóَü ْīِĨ ’ta hem 1ْīِĨ , hem 2
ِّóَü ke-
limeleri hesaba girmesi.. ve âhirde َïَùَè إِذَا ٍïِøَאè ِّóَü ْīِĨوَ yaln ız ِّóَü kelimesi 
girmesi,  ْīِĨوَ girmemesi.. ve 3ِïَĝُđْĤا ĹِĘ َאتِàَّאęَّĭĤا ِّóَü ْīِĨوَ ikisi de hesap edilme-
mesi, gayet ince ve latîf bir münasebete îma ve remz içindir. Çünkü halk’lar-
da şerden ba şka hay ırlar da var. Hem bütün şer herkese gelmez. Buna rem-
zen, ba’z ıyeti ifade eden ْīِĨ ve ِّóَü girmişler. Hâsid, hased etti ği zaman bütün 
şerdir, ba’z ıyete lüzum yoktur. Ve ِïَĝُđْĤا ĹِĘ َאتِàَّאęَّĭĤاَ remziyle, kendi menfaatleri 
için küre-i arza ate ş atan üfleyicilerin ve sihirbaz o diplomatlar ın tahribata ait 
bütün işleri ayn- ı şerdir diye daha ِّóَü kelimesine lüzum kalmad ı.
f
Bu Sûreye Ait Bir Nükte-i İ’câziyenin Hâşiyesidir Bu Sûreye Ait Bir Nükte-i İ’câziyenin Hâ şiyesidir
Nas ıl bu sûre, be ş cümlesinden dört cümlesi ile bu asr ımızın dört büyük 
şerli ink ılâplar ına ve f ırtınalar ına mana-y ı işârî ile bakar. Aynen öyle de dört 
defa tekraren ِّóَü ْīِĨ –şedde say ılmaz– kelimesiyle Âlem-i İslâm’ca en deh şetli 
olan Cengiz ve Hülâgu fitnesinin ve Abbasî Devleti’nin ink ıraz zaman ının as-
rına dört defa mana-y ı işârî ile ve makam- ı cifrî ile bakar ve parmak basar.
Evet –şeddesiz– ِّóَü beş yüz (500) eder; ْīِĨ doksan (90)’d ır. İstikbale ba-
kan çok âyetler, hem bu asr ımıza hem o as ırlara işaret etmeleri cihetinde, is-
tikbalden haber veren İmam Ali (radiyallâhu anh)  ve Gavs- ı Âzam (kuddise sirruh)  
dahi aynen hem bu asr ımıza, hem o asra bak ıp haber vermi şler.
1 “…den, …dan” anlam ında.
2 “şer, kötülük” (Felak sûresi, 113/2-5)
3 “Ve düğümlere üfleyip büyü yapan büyücü kad ınlar ın şerrinden” (Felak sûresi, 113/4)ON BİRİNCİ MESELE / HÂTİME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    81
82  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
1َÕَĜوَ إِذَا ٍěِøَאĔ kelimeleri bu zamana de ğil, belki 2ٍěِøَאĔ bin yüz altm ış 
bir (1161) ve 3َÕَĜوَ إِذَا sekiz yüz on (810) ederek, o zamanlarda ehemmiyet-
li maddî, mânevî şerlere işaret eder. E ğer beraber olsa milâdî bin dokuz yüz 
yetmiş bir (1971) olur. O tarihte deh şetli bir şerden haber verir. Yirmi sene 
sonra, şimdiki tohumlar ın mahsulü ıslah olmazsa, elbette tokatlar ı dehşet-
li olacak.
1 “Karanl ığı çöktüğü zaman gecenin ( şerrinden),” (Felak sûresi, 113/3)
2 “Gece”
3 “karanl ığı çöktüğü zaman”
On Birinci Meselenin Hâ şiyesi’nin Bir Lâhikas ıdır
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
Âyetü’l-Kürsî’nin tetimmesi olan 1
ِّĹَĕْĤا َīِĨ ُïْüُّóĤا َīَّĻَ×َÜ ْïَĜ ِīĺِّïĤا ĹِĘ َاهَóإِכْ Ưź 
bin üç yüz elli (1350); 2تِĳُĔَّאĉĤِאÖ ْóُęَכْĺ ْīَĩَĘ bin dokuz yüz yirmi dokuz (1929) 
veya (1928); 3َכَùْĩَÝْøا ِïَĝَĘ ِّٰųِאÖ ْīِĨْËُĺوَ dokuz yüz k ırk alt ı (946) “Risaletü’n-
Nur” ismine muvaf ık; 4ĵٰĝْàُĳْĤا ْوَةِóُđْĤِאÖ bin üç yüz k ırk yedi (1347);
 6(اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ُّĹِĤوَ( )ُّٰųاَ) ، 5ٌħĻِĥَĐ ٌďĻِĩَø ُّٰųوَا َאۘıَĤ َאمَāِęْĬا َź eğer beraber olsa bin on iki 
(1012); e ğer beraber olmazsa dokuz yüz k ırk beş (945) –bir şedde say ılmaz–; 
7رِĳُّĭĤا ĵَĤإِ( َאتِĩُĥُّčĤا )َīِĨ ْħُıُäِóْíُĺ bin üç yüz yetmi ş iki (1372) – şeddesiz–; َīĺِñَّĤوَا 
8(تُĳُĔَّאĉĤا )ُħُİאؤُۨƯĻِĤأَوْ واưóَęכَ bin dört yüz on yedi (1417); رِĳُّĭĤا َīِĨ ْħُıَĬُĳäِóْíُĺ) 
9َאتِĩُĥُّčĤا( ĵَĤإِ bin üç yüz otuz sekiz (1338) – şedde say ılmaz–; َאبُéْĀأَ ٰۤئِכَĤأُۨو 
10ُونَïِĤَאì َאıĻِĘ ْħُİ َّאرِĭĤا bin iki yüz doksan be ş (1295) – şedde say ılır– eder.
Risaletü’n-Nur’un hem iki kere ismine, hem suret-i mücâhedesine, hem 
tahakkukuna ve telif ve tekemmül zaman ına tam tam ına tevâfukuyla bera-
ber; ehl-i küfrün bin iki yüz doksan üç (1293) harbiyle Âlem-i İslâm’ ın nûrunu 
söndürmeye çal ışmas ı tarihine.. ve Birinci Harb-i Umumî’den istifade ile bin 
üç yüz otuz sekiz (1338) de bilfiil Nur’dan zulümâta atmak için yap ılan deh-
şetli muâhedeler tarihine tam tam ına tevâfuku ve içinde mükerreren nur ve 
zulümât kar şılaştırılmas ı ve bu mücâhede-i mâneviyede Kur’ân’ ın nurundan 
1 “Dinde zorlama yoktur. Do ğru yol, sap ıklıktan; hak, bat ıldan ayr ılıp belli olmu ştur.” (Bakara sûresi, 
2/256)
2 “Art ık kim tağutu reddedip…” (Bakara sûresi, 2/256)
3 “…Allah’a iman ederse, (en sa ğlam tutama ğa) yap ışmıştır…” (Bakara sûresi, 2/256)
4 “…en sağlam tutama ğa (yap ışmıştır)” (Bakara sûresi, 2/256)
5 “…kopmas ı mümkün olmayan. Allah her şeyi işitir, bilir.” (Bakara sûresi, 2/256)
6 “Allah, iman edenlerin yard ımc ısıdır.” (Bakara sûresi, 2/257)
7 “Onlar ı karanl ıklardan ayd ınlığa ç ıkar ır.” (Bakara sûresi, 2/257)
8 “İnkâr edenlerin dostlar ı ise tağutlar olup…” (Bakara sûresi, 2/257)
9 “…onlar ı ayd ınlıktan karanl ıklara götürürler.” (Bakara sûresi, 2/257)
10 “İşte onlar cehennemlik kimselerdir ki orada ebedî kalacaklard ır.” (Bakara sûresi, 2/257)
84  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
gelen bir nur, ehl-i imana bir nokta-y ı istinad olaca ğını mana-y ı işârî ile ha-
ber veriyor diye kalbime ihtar edildi. Ben de mecbur oldum, yazd ım. Sonra 
bakt ım ki manas ının münasebeti bu asr ımıza o kadar kuvvetlidir ki; hiç tevâ-
fuk emâresi olmasa da yine bu âyetler, her asra bakt ığı gibi mana-y ı işârî ile 
bizimle de konu şuyor kanaatim geldi.
Evet, evvelâ : Başta ُïْüُّóĤا َīَّĻَ×َÜ ْïَĜ ِīĺِّïĤا ĹِĘ َاهَóإِכْ Ưź cümlesi, makam- ı cifrî 
ve ebcedî ile bin üç yüz elli (1350) tarihine parmak basar ve mana-y ı işârî ile 
der: Gerçi o tarihte dini, dünyadan tefrik ile dinde ikraha ve icbara ve mücâ-hede-i diniyeye ve din için silâhla cihada muâr ız olan hürriyet-i vicdan, hükû-
metlerde bir kanun-u esâsî, bir düstur-u siyasî oluyor. Ve hükûmet, “lâik cum-huriyet”e döner. Fakat ona mukabil mânevî bir cihad- ı dinî, iman- ı tahkikî k ı-
lıcıyla olacak. Çünkü dindeki rü şd-ü irşad ve hak ve hakikati gözlere göstere-
cek derecede kuvvetli burhanlar ı izhar edip tebyin ve tebeyyün eden bir Nur, 
Kur’ân’dan ç ıkacak diye haber verip bir lem’a-y ı i’câz gösterir.
Hem, tâ 
1ُونَïِĤَאì kelimesine kadar Risale-i Nur’daki bütün muvâzene-
lerin asl ı, menba ı olarak aynen o muvâzeneler gibi mükerreren nur ve zulü-
mât ve iman ve karanl ıklar ı karşılaştırmas ıyla gizli bir emâredir ki, o tarihte 
bulunan cihad- ı mânevî mübârezesinde büyük bir kahraman, nur nâm ında 
Risale-i Nur’dur ki, dinde bulunan yüzer t ılsımlar ı keşfeden onun mânevî el-
mas k ılıcı, maddî k ılıçlara ihtiyaç b ırakm ıyor.
Evet, hadsiz şükürler olsun ki yirmi senedir Risale-i Nur, bu ihbar- ı gayb ı 
ve lem’a-y ı i’câz ı bilfiil göstermi ştir. Ve bu s ırr- ı azîm içindir ki Risale-i Nur şâ-
kirtleri, dünya siyasetine ve cereyanlar ına ve maddî mücadelelerine kar ışmı-
yorlar ve ehemmiyet vermiyorlar ve tenezzül etmiyorlar. Ve hakikî şâkirtleri, 
en dehşetli bir hasm ına ve hakaretli tecâvüzüne kar şı ona der:
“Ey bedbaht! Ben, seni idam- ı ebedîden kurtarmaya ve fânî hayvaniye-
tin en süflî ve elîm derecesinden bir bâkî insaniyet saadetine ç ıkarmaya çal ı-
şıyorum. Sen, benim ölümüme ve idam ıma çal ışıyorsun. Senin bu dünyada 
lezzetin pek az, pek k ısa.. ve âhirette ceza ve belâlar ın pek çok ve pek uzun-
dur. Ve benim ölümüm bir terhistir. Haydi defol! Senin ile u ğraşmam, ne ya-
parsan yap!” der. O zalim dü şman ına hiddet de ğil, belki ac ıyor, şefkat ediyor, 
“Keşke kurtulsa idi!” diyerek ıslah ına çal ışır.
1 “ebedî kalacaklard ır.” (Bakara sûresi, 2/257)
Sâniyen : ĵٰĝْàُĳْĤا ْوَةِóُđْĤِאÖ َכَùْĩَÝْøا ِïَĝَĘ ِّٰųِאÖ ْīِĨْËُĺوَ Bu iki kudsî cümleler, kuv-
vetli münasebet-i mâneviye ile beraber makam- ı cifrî ve ebcedî hesab ıyla bi-
rincisi, Risaletü’n-Nur’un ismine; ikincisi, onun tahakkukuna ve tekemmülü-ne ve parlak fütuhat ına mânen ve cifren tam tam ına tetâbuklar ı bir emâredir 
ki; Risaletü’n-Nur bu as ırda, bu tarihte bir “urvetü’l-vüskâ”d ır. Yani çok muh-
kem, kopmaz bir zincir ve bir “hablullah”t ır. “Ona elini atan, yap ışan necat 
bulur.” diye mana-y ı remziyle haber verir.
Sâlisen : 
اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ُّĹِĤوَ ُّٰųاَ cümlesi hem mana, hem cifir ile Risaletü’n-
Nur’a bir remzi var. Şöyle ki:………
Bu makamda perde indi. Yazmaya izin verilmedi. Ba şka zamana tehir 
edildi.(Hâşiye)
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
Hâşiye: Bu nüktenin bâkî k ısm ı şimdilik yazd ırılmad ığının sebebi, bir 
derece dünyaya, siyasete temas ıdır. Biz de bakmaktan memnûuz. Evet,  
2ĵٰĕْĉَĻَĤ َאنَùْĬِْŸا إِنَّ bu tâğûta bakar ve bakt ırır...
Said Nursî
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
2 “Rabbinin bunca nimetlerine ra ğmen kâfir insan azar.” (Alak sûresi, 96/6)ON BİRİNCİ MESELEN İN HÂŞİYESİ’NİN BİR LÂHİKASIDIR  -----------------------------------------------------------------------------    85
(Risale-i Nur Kahraman ı Hüsrev’in “Meyvenin On Birinci 
Meselesi” Münasebetiyle Yazd ığı Mektubun Bir Parças ıdır)
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
3ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Çok mübarek, çok k ıymettar, çok sevg İlİ Üstad ımız Efendimiz,
Millet ve memleket için çok büyük güzellikleri ihtiva eden “Meyve, Dokuz 
Meselesi” ile, deh şetli bir zamanda müthi ş âsîler içinde, en büyük dü şmanlar 
aras ında hayret-fezâ bir surette şâkirtlerine necat vermeye vesile olmakla kal-
mam ış, Onuncu ve On Birinci Meseleleri ile, hususiyle Nur’un şâkirtlerini haki-
kat yollar ında alk ışlam ış ve gidecekleri hakikî mekânlar ı olan kabirdeki ahvâl-
lerinden ve herkesi titreten ve bilhassa ehl-i gaflet için çok korkunç, çok elemli, çok ac ıklı bir menzil olan toprak alt ında, görece ği ve konu şacağı melâikelerle 
konuşmay ı ve refakati sevdirerek bu mekâna daha çok ünsiyet izhar etmekle 
bu korkulu ilk menzil hakk ındaki fevka’l-had korkular ımızı tâdil etmi ş, nefes al-
dırm ış. Hususiyle o âlemin nurânî hayat ını benim gibi göremeyenlerin ellerin-
de şuâât ı yüz binlerle senelik mesafelere uzanan bir elektrik lâmbas ı hükmüne 
geçmiş. Hem de dâima koklan ılacak, numûnelik bir çiçek bahçesi olmu ştur.
Evet, biz sevgili üstad ımıza arz ediyoruz ki, her gün dersini hocas ına oku-
yan bir talebe gibi Nur’dan ald ığımız feyizlerimizi her vakit için sevgili üstad ımı-
za arz edelim. Fakat sevgili üstad ımız şimdilik konu şmalar ını tatil buyurdular.
Ey Aziz Üstad ım,
Risale-i Nur’un hakikati ve Meyve’nin güzelli ği ve Çiçe ği’nin feyzi, beni 
minnettarâne bir parça memleketim nâm ına konuşturmuş ve benim gibi ko-
nuşan çok kalblere hayat vermi ş. Şimdi muhitimizde Risale-i Nur’a kar şı at ı-
lan ad ımlar ve uzat ılan eller Meyve’nin On Birinci Çiçe ği ile daha çok metâ-
net kesbetmi ş, inkişaf etmiş, faaliyete ba şlam ıştır.
Çok hakir talebeniz
Hüsrev
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.
(Isparta’daki umum Risale-i Nur talebeleri nâm ına Ramazan tebriki 
münasebetiyle yaz ılm ış ve on üç f ıkra ile tâdil edilmi ş bir mektuptur)
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Ey Âlem-i İslâm’ ın dünya ve âhirette selâmeti için Kur’ân’ ın feyziyle ve 
Risale-i Nur’un hakikatiyle ve sâd ık şâkirtlerin himmetiyle mübarek gözlerin-
den yaş yerine kan ak ıtan!..
Ve ey fitne-i âhirzaman ın şu dağdağalı ve f ırtınal ı zaman ında Hazreti Eyyûb 
(aleyhisselâm) ’dan ziyade hastal ıklara, dertlere giriftâr olan.. ve Kur’ân’ ın nuru ile 
ve Risale-i Nur’un burhanlar ıyla ve şâkirtlerin gayretiyle Âlem-i İslâm’ ın maddî 
ve mânevî hastal ıklar ını Hakîm-i Lokman gibi tedaviye çal ışan.. ve ey müba-
rek ellerinde mevcut olan Nur parçalar ının hak ve hakikat oldu ğunu Kur’ân’ ın 
otuz üç âyetiyle ve Keramet-i Aleviye ve Gavsiye ile isbat eden!..
Ve ey kendisi hasta ve ihtiyar ve zay ıf ve gayet ac ınacak bir hâlde oldu-
ğuna göre herkesten ziyade Âlem-i İslâm’a can feda eder derecesinde ac ıya-
rak, kendine fenal ık etmek isteyenlere Kur’ân’ ın hakikatiyle ve Risale-i Nur’un 
hüccetleriyle, Nur talebelerinin sadâkatleriyle hay ırlı dualar ve iyilik etmek ile 
karşılayan!..
Ve yazd ığı mühim eserlerinden Âyetü’l-Kübrâ’n ın tab’ ıyla kendi zât ına ve 
talebelerine gelen musibette hapishânelere dü şen.. ve o zindanlar ı Kur’ân’ ın 
irşâd ıyla ve Risale-i Nur’un dersiyle ve şâkirtlerin i ştiyâk ı ile bir Medrese-i 
Yusufiye’ye çeviren ve bir dershâne yapan.. ve içimizde bulunan cahil olan-lar ın hepsini Kur’ân’ ı o dershânede hatmettirerek ç ıkaran.. ve o musibette 
Kur’ân’ ın kuvve-i kudsiyesiyle ve Risale-i Nur’un tesellisiyle ve karde şlerin ta-
hammülleriyle ihtiyar ve zay ıf olduğu hâlde bütün a ğırlıklar ımızı ve yükleri-
mizi üzerine alan!..
Ve yazd ığı Meyve ve Müdâfaanâme Risaleleri’yle Kur’ân- ı Mu’cizü’l-
Beyan’ ın i’câz ıyla ve Risale-i Nur’un kuvvetli burhanlar ıyla ve şâkirtlerin ih-
lâs ı ile, izn-i ilâhî ile üzerinden kap ılar ını açt ırıp beraat kazand ıran.. ve o gün-
de bize ve Âlem-i İslâm’a bayram yapt ıran.. ve hakikaten Risale-i Nur’lar ı 
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
88  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
1رٍĳُĬ ĵٰĥَĐ رٌĳُĬ olduğunu isbat ederek k ıyâmete kadar serbest okunup ve yaz ıl-
mas ına hak kazand ıran!..
Ve Âlem-i İslâm’ ın, Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın g ıda-y ı kudsisiyle ve Nur’un 
uhrevî taam ıyla ve şâkirtlerinin i ştihas ıyla ekmek, su ve hava gibi bu Nur’lara 
pek çok ihtiyac ı olduğunu.. ve bu Nur’lar ı okuyup yazanlardan binler ki şi 
imanla kabre girdi ğini isbat eden.. ve kendisine mensup talebelerini hiçbir 
yerde ma ğlûp ve mahcup etmeyen.. ve elyevm Kur’ân’ ın semâvî dersleriy-
le ve Risale-i Nur’un esâsât ıyla ve şâkirtlerinin zekâvetleriyle ve Meyve’nin 
Onuncu ve On Birinci Mesele ve Çiçekleri’yle, firak ate şiyle gece-gündüz 
yanan kalblerimizi âb- ı hayat ve şarab- ı kevser gibi o mübarek Mesele ve 
Çiçekler ile kalblerimizin ate şini söndürüp sürur ve feraha sevk eden!..
Ve ey âlemin –Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın kat’î vaadiyle ve tehdidi ile ve 
Risale-i Nur’un ke şf-i kat’îsiyle ve merhum şâkirtlerinin mü şâhedesiyle ve on-
lardaki ke şfü’l-kubur sahiplerinin görmesiyle– en çok korktu ğu ölümü, ehl-i 
iman için idam- ı ebedîden kurtar ıp bir terhis tezkeresine çeviren.. ve âlem-i 
nura gitmek için güzel bir yolculuk oldu ğunu isbat eden.. ve kâfir ve münâ-
fıklar için idam- ı ebedî oldu ğunu bildiren Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın, bin 
mucizât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  ve k ırk vech-i i’câz ının tasdiki alt ın-
da ihbarat- ı katiyesiyle, ondan ç ıkan Risale-i Nur’un en muannid dü şman-
lar ını mağlûp eden hüccetleriyle ve Nur şâkirtlerinin, çok emârelerin ve tec-
rübelerin ve kanaatlerinin teslimi ile o korkunç, karanl ık, soğuk ve dar kabri, 
ehl-i iman için cennet çukurundan bir çukur ve cennet bahçesinin bir kap ısı 
olduğunu isbat eden.. ve kâfir ve münâf ık z ınd ıklar için cehennem çukurun-
dan y ılan ve akreplerle dolu bir çukur oldu ğunu isbat eden.. ve oraya gelecek 
olan Münker-Nekir isminde melâikeleri ehl-i hak ve hakikat yolunda gidenler için birer mûnis arkada ş yapan.. ve Risale-i Nur’un şâkirtlerini talebe-i ulûm 
sınıfına dâhil edip Münker-Nekir suâllerine Risale-i Nur ile cevap verdikleri-
ni, merhum kahraman şehit Hâf ız Ali’nin vefat ıyla keşfeden.. ve hayatta bu-
lunanlar ımızın da yine Risale-i Nur ile cevap vermemizi rahmet-i ilâhiyeden 
dua ve niyaz eden!..
Ve Hazreti Kur’ân’ ı, Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın k ırk tabakadan her tabakaya 
göre bir nevi i’câz- ı mânevîsini göstermesiyle.. ve umum kâinata bakan ke-
lâm- ı ezelî olmas ıyla.. ve tefsiri olan Risale-i Nur’un Mucizât- ı Kur’âniye ve 
1 “Işığı pırıl p ırıldır.” (Nûr sûresi, 24/35)
Rumûzât- ı Semâniye Risaleleriyle.. ve Risale-i Nur gül fabrikas ının serkâtibi 
gibi kahraman karde şlerin ve şâkirtlerin fevkalâde gayretleriyle asr- ı saadet-
ten beri öyle harika bir sûrette mucizeli olarak yaz ılmas ına hiç kimse kâdir ol-
mad ığı hâlde Risale-i Nur’un kahraman bir kâtibi olan Hüsrev’e “Yaz!” emir 
buyurulmas ıyla Levh-i Mahfuz’daki yaz ılan Kur’ân gibi yaz ılmas ı.. ve Kur’ân- ı 
Azîmüşşân’ ın hak kelâmullah oldu ğunu ve bütün semâvî kitaplar ın en büyü ğü 
ve en efdali ve bir Fâtiha içinde binler Fâtiha ve bir İhlâs içinde binler İhlâs ve 
hurufât ının birden on ve yüz ve bin ve binler sevap ve hasene verdiklerini hiç 
görülmedik ve i şitilmedik pek güzel ve harika bir surette târif ve isbat eden!..
Ve Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın bin üç yüz seneden beri i’câz ını göster-
mesiyle ve muâr ızlar ını durdurmas ıyla.. ve Nur’un gözlere gösterir derece-
de zâhir delilleri ile ve Nur şâkirtlerinin elmas kalemleriyle bu zamana kadar 
misli görülmedik Risale-i Nur’un, dünyaya ferman okuyan ve en mütemerrid ve muannidleri susturan Yirmi Be şinci Söz ve zeyillerinin k ırk vechiyle i’câz- ı 
Kur’ânî oldu ğunu isbat eden!..
Ve ey Hazreti Peygamber 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’ın hak peygamber oldu ğuna 
ve umum yüz yirmi dört bin peygamberlerin efdali ve seyyidi oldu ğuna dair 
binler mucizelerini Mucizât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  nâm ındaki Risale-i 
Nur’u ile güzel bir surette isbat eden ve Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın, Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’ın rahmeten li’l-âlemîn oldu ğunu kâinatta ilân etmesiyle..1 
ve Nur’un, ba ştan nihâyete kadar O’nun rahmeten li’l-âlemîn oldu ğunu bur-
hanlarla isbat etmesiyle.. ve o Resûl’ün ef’al ve ahvâli, kâinatta numûne-i ik-tidâ olacak en sa ğlam, en güzel rehber oldu ğunu, hatta körlere de gösterme-
siyle.. ve Anadolu ve hususî memleketlerde Nur’un inti şarı zaman ında belâ-
lar ın ref’i ve susturulmas ıyla musibetlerin gelmesi şehadetiyle.. ve Nur şâkirt-
lerinin gayet a ğır müşkülâtlar içinde kemâl-i metânetle hizmet ve irtibatlar ıy-
la o Zât’ ın 
(aleyhissalâtü vesselâm)  sünnet-i seniyyesine ittibâ etmek ne kadar kâr-
lı olduğunu ve bir sünnete bu zamanda ittibâda yüz şehidin ecrini kazand ığı-
nı2 bildiren.. ve sadaka, kaza ve belây ı nas ıl defediyorsa3 Risale-i Nur’un da 
Anadolu’ya gelecek kazay ı, belây ı, yirmi senedir defetti ğini aynelyakîn isbat 
eden Üstad- ı Ekremimiz, Efendimiz Hazretleri!
1 Bkz.: “İşte bunun içindir ki ey Resûlüm, Biz seni bütün insanlar için s ırf bir rahmet vesilesi olman için 
gönderdik!” (Enbiyâ sûresi, 21/107).
2 Bkz.: Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  8/200; el-Beyhakî, ez-Zühd  s.118; el-Münzirî, et-Terğîb ve’t-terhîb  
1/41.
3 Bkz.: el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  3/282; Hatîb el-Ba ğdâdî, Târîhu Ba ğdâd 8/207; İbni Kuteybe, Tevîlü 
muhtelefi’l-hadîs  1/203.ISPARTA’DAK İ UMUM R İSALE-İ NUR TALEBELER İ NÂMINA RAMAZAN TEBR İKİ  ----------------------   89
90  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Şimdi, şu Risale-i Nur’un beraati, ba şta siz sevgili üstad ımızı, sonra biz 
âciz kusurlu talebelerinizi, sonra Âlem-i İslâm’ ı sürura sevk ederek, ikinci bü-
yük bir bayram yapt ırdığından siz mübarek üstad ımızın bu büyük bayram- ı 
şerifinizi tebrik ile ve yine üçüncü bayram olan Ramazan- ı Şerif’inizi ve Leyle-i 
Kadr’inizi tebrik ederek emsâl-i kesiresiyle mü şerref olmakl ığımızı niyaz ve biz 
kusurlular ın, kusurumuzun aff ını rica ederek umumen selâm ile mübarek el-
lerinizden öper ve dualar ınızı temenni ederiz, Efendimiz Hazretleri!
Isparta ve havalisinde bulunan
Nur Talebeleri
f
Haddimden yüz derece ziyâde olan bu mektup muhteviyât ını tevâzu ile 
reddetmek bir küfran- ı nimet ve umum şâkirtlerin hüsn-ü zanlar ına karşı bir 
ihânet olmas ı.. ve aynen kabul etmek bir gurur, bir enaniyet ve benlik bulun-
mas ı cihetiyle, umum nâm ına Risale-i Nur kâtibinin yazd ığı bu uzun mektu-
bu –on üç f ıkralar ı ilâve edip– hem bir şükr-ü mânevî, hem gururdan, hem 
küfran- ı nimetten kurtulmak için size bir suretini gönderiyorum ki Meyve’nin 
On Birinci Meselesi’nin âhirinde “Risale-i Nur’un Isparta ve civar ı talebeleri-
nin bir mektubudur.” diye ilhak edilsin.
Ben bu mektubu bu tâdilât ile yazd ığımız hâlde iki defa bir güvercin ya-
nımızdaki pencereye geldi. İçeriye girecekti, Ceylân’ ın başını gördü, girmedi. 
Birkaç dakika sonra ba şkas ı aynen geldi. Yine yazan ı gördü, girmedi. Ben de-
dim: “Herhâlde evvelki serçe ve kuddüs ku şu gibi müjdecilerdir. Veyahut bu 
mektup gibi müteaddit mektuplar ı yazd ığımızdan, mübarek mektubun tâdili 
ile mübarekiyetini tebrik için gelmi şler” kanaatimiz geldi.
Said Nursî
Asâ-y ı Musa'dan 
İkinci K ısım
Hüccetullahi’l-Bâli ğa Risalesi
(On Bir Hüccet-i İmaniyedir)
Bu risaleyi Ankara ehl-i vukûfu çok takdir ettikleri gi-
bi; bu defa da beraatimize ehemmiyetli bir sebep, ve küfr-ü mutlak ı kıran en keskin ve yüksek ve kuvvetli bir hüccet-i 
kât ıa ve burhan- ı bâhirdir.
Said Nursî
Birinci Hüccet-i İmaniye
Âyetü’l-Kübrâ Âyetü’l-Kübrâ
(Kâinattan Hâl ık’ını Soran Bir Seyyah ın Müşâhedât ıdır)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َّźإ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ َّۘīِıĻِĘ ْīَĨوَ َْرْضُŶوَا ُďْ×َّùĤا َاتُĳٰĩَّùĤا ُįَĤ ُçِّ×َùُÜ
1رًاĳُęَĔ ًאĩĻِĥَè כَאنَ ُįَّĬإِ ْۘħُıَéĻِ×ْùَÜ نَĳُıَĝْęَÜ َź ْīٰכِĤوَ ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ
Bu âyet-i muazzama gibi pek çok âyât- ı Kur’âniye; bu kâinat Hâl ık’ını 
bildirmek cihetinde, her vakit ve herkesin en çok hayretle bak ıp zevk ile 
mütâlaa etti ği en parlak bir sayfa-y ı tevhid olan semâvât ı en başta zik-
retmelerinden, en ba şta ona ba şlamak muvaf ıktır.
Evet, bu dünya memleketine ve misafirhânesine gelen her bir misafir, gö-
zünü aç ıp bakt ıkça görür ki: Gayet keremkârâne bir ziyafetgâh.. ve gayet sa-
natkârâne bir te şhirgâh.. ve gayet ha şmetkârâne bir ordugâh ve tâlimgâh.. ve 
gayet hayretkârâne ve şevk-engizâne bir seyrangâh ve temâ şâgâh.. ve gayet 
mânidârâne ve hikmet-perverâne bir mütâlaagâh olan bu güzel misafirhâne-nin sahibini ve bu kitab- ı kebîrin müellifini ve bu muhte şem memleketin sul-
tan ını tan ımak ve bilmek için şiddetle merak ederken, en ba şta göklerin , nur 
yald ızı ile yaz ılan güzel yüzü görünür. “Bana bak! Arad ığını sana bildirece-
ğim.” der. O da bakar, görür ki:
Bir k ısm ı, arz ımızdan bin defa büyük ve o büyüklerden bir k ısm ı top gül-
lesinden yetmi ş derece süratli yüz binler ecrâm- ı semâviyeyi direksiz, dü şür-
meden durduran.. ve birbirine çarpmadan fevka’l-had çabuk ve beraber gez-diren.. ya ğsız, söndürmeden mütemâdiyen o hadsiz lâmbalar ı yand ıran.. ve 
hiçbir gürültü ve ihtilâl ç ıkartmadan o nihâyetsiz büyük kütleleri idare eden.. 
1 “Yedi kat gök, dünya ve onlar ın içinde olan herkes Allah’ ı takdis ve tenzih eder. Hiçbir şey yoktur ki 
Allah’ ı hamd ile tenzih etmesin. Ne var ki siz onlar ın bu tenzih ve takdislerini iyi anlayamazs ınız. Bunca 
azametiyle beraber, kullar ının gaflet ve cürümlerine kar şı, O, halimdir (çok müsamahal ıdır), gafûrdur 
(çok affedicidir).” ( İsrâ sûresi, 17/44).
ve güneş ve kamerin vazifeleri gibi, hiç isyan ettirmeden o pek büyük mah-
lûklar ı vazifelerle çal ıştıran.. ve iki kutbun dairesindeki hesap rakamlar ına s ı-
kışmayan bir nihâyetsiz uzakl ık içinde, ayn ı zamanda ayn ı kuvvet ve ayn ı tarz 
ve ayn ı sikke-i f ıtrat ve ayn ı surette, beraber, noksans ız tasarruf eden.. ve o 
pek büyük mütecâviz kuvvetleri ta şıyanlar ı, tecavüz ettirmeden kanununa ita-
at ettiren.. ve o nihâyetsiz kalabal ığın enkazlar ı gibi, göğün yüzünü kirletecek 
süprüntülere meydan vermeden, pek parlak ve pek güzel temizlettiren.. ve bir muntazam ordu manevras ı gibi manevra ile gezdiren.. ve arz ı döndürmesiy-
le, o haşmetli manevran ın başka bir surette hakikî ve hayalî tarzlar ını her gece 
ve her sene sinema levhalar ı gibi seyirci mahlûkât ına gösteren bir tezâhür-ü 
rubûbiyet.. ve o rubûbiyet faaliyeti içinde görünen teshir, tedbir, tedvir, tan-zim, tanzif, tavziften mürekkep bir hakikat, bu azameti ve ihatât ı ile o semâvât 
Hâl ık’ının vücûb-u vücûduna ve vahdetine.. ve mevcudiyeti, semâvât ın mev-
cudiyetinden daha zâhir bulundu ğuna bilmü şâhede şehâdet eder manas ıyla 
Birinci Makam’ ın Birinci Basama ğı’nda:
 َاتُĳٰĩَّùĤاَ: ۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا دِĳُäُĳْĤا ُÕِäَاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 ِ،ħĻِčْĭَّÝĤوَا ِ،óĺْوِïَّÝĤوَا ِ،óĻِÖْïَّÝĤوَا ِ،óĻِíْùَّÝĤا ِÙَĝĻِĝَè ِÙَĈَאèإِ ِÙَĩَčَĐ َאدَةِıَýِÖ َאıĻِĘ َאĨ ِďĻِĩَåِÖ
1.َةِïَİَאýُĩْĤِאÖ ِÙَĥَّĩُכَĩْĤا ِÙَđِøَاĳْĤا ِėĻِČْĳَّÝĤوَا ِ،ėĻِčْĭَّÝĤوَا
denilmiştir.
Sonra, dünyaya gelen o yolcu adama ve misafire, cevv-i semâ  deni-
len ve mah şer-i acâib olan feza, gürültü ile konu şarak bağırıyor; “Bana bak! 
Merakla arad ığını ve seni buraya göndereni benimle bilebilir ve bulabilirsin.” 
der. O misafir, onun ek şi, fakat merhametli yüzüne bakar. Müthi ş, fakat müj-
deli gürültüsünü dinler, görür ki:
Zemin ile âsuman ortas ında muallâkta durdurulan bulut , gayet hakîmâ-
ne ve rahîmâne bir tarzda zemin bahçesini sular ve zemin ahalisine âb- ı ha-
yat getirir ve harareti (yani ya şamak ate şinin şiddetini) tâdil eder ve ihtiyaca 
göre her yerin imdad ına yetişir. Ve bu vazifeler gibi çok vazifeleri görmekle 
beraber, muntazam bir ordunun acele emirlere göre görünmesi ve gizlenmesi gibi, birden cevvi dolduran o koca bulut dahi gizlenir, bütün eczalar ı istiraha-
ta çekilir, hiçbir eseri görülmez. Sonra “Ya ğmur başına arş!” emrini ald ığı an-
1 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-vücûd ki vüs’at ve mükemmeliyeti bilmü şahede görünen teshir 
ve tedbir ve tedvir ve tanzim ve tanzif ve tavzif hakikatlerinin azamet-i ihatas ının şehadetiyle, semavat 
bütün içindekilerle beraber O’nun vahdet içindeki vücûb-u vücûduna delâlet eder.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  --------------------   93
94  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
da; bir saat, belki birkaç dakika zarf ında toplan ıp cevvi doldurur, bir kuman-
dan ın emrini bekler gibi durur.
Sonra o yolcu, cevdeki rüzgâra  bakar. Görür ki: Hava o kadar çok vazi-
felerle gayet hakîmâne ve kerîmâne istihdam olunur ki, güya o câmid hava-nın şuursuz zerrelerinden her bir zerresi; bu kâinat sultan ından gelen emirle-
ri dinler, bilir ve hiçbirini geri b ırakmayarak, o kumandan ın kuvvetiyle yapar 
ve intizamla yerine getirir bir vaziyetle zeminin bütün nüfuslar ına nefes ver-
mek.. ve zîhayata lüzumu bulunan hararet ve ziya ve elektrik gibi maddeleri ve sesleri nakletmek.. ve nebâtât ın telkihine vas ıta olmak gibi çok küllî vazife-
lerde ve hizmetlerde, bir dest-i gaybî taraf ından gayet şuurkârâne ve alîmâne 
ve hayat-perverâne istihdam olunuyor.
Sonra 
yağmura  bak ıyor. Görür ki: O latîf ve berrak ve tatl ı ve hiçten ve 
gaybî bir hazine-i rahmetten gönderilen katrelerde o kadar rahmânî hediye-ler ve vazifeler var ki; güya “rahmet, tecessüm ederek katreler suretinde ha-zine-i rabbâniyeden ak ıyor” manas ında oldu ğundan, ya ğmura “rahmet” nâ-
mı verilmiştir.
Sonra 
şimşeğe bakar ve ra’d ı (gök gürültüsünü) dinler. Görür ki: Pek 
acîb ve garîb hizmetlerde çal ıştırılıyorlar.
Sonra gözünü çeker, akl ına bakar, kendi kendine der ki: “At ılm ış pamuk 
gibi bu câmid, şuursuz bulut, elbette bizleri bilmez ve bize ac ıyıp imdad ımıza 
kendi kendine ko şmaz ve emirsiz meydana ç ıkmaz ve gizlenmez; belki gayet 
Kadîr ve Rahîm bir kumandan ın emriyle hareket eder ki, bir iz b ırakmadan 
gizlenir.. ve def’aten meydana ç ıkar, iş başına geçer.. ve gayet faâl ve müte-
âl ve gayet cilveli ve ha şmetli bir sultan ın ferman ıyla ve kuvvetiyle –vakit be 
vakit– cevv âlemini doldurup, bo şalt ır.. ve mütemâdiyen, hikmetle yazar ve 
paydos ile bozar tahtas ına ve mahv ve isbat levhas ına ve haşir ve k ıyâmet su-
retine çevirir.. ve gayet lütufkâr ve ihsan-perver ve gayet keremkâr ve rubû-biyet-perver bir Hâkim-i Müdebbir’in tedbiriyle rüzgâra biner.. ve da ğlar gi-
bi yağmur hazinelerini bindirir, muhtaç olan yerlere yeti şir. Güya onlara ac ı-
yıp ağlayarak, göz ya şlar ıyla onlar ı çiçeklerle güldürür, güne şin şiddet-i ate-
şini serinlendirir.. ve sünger gibi bahçelerine su serper.. ve zemin yüzünü y ı-
kar, temizler.”
Hem o merakl ı
 yolcu kendi akl ına der: “Bu câmid, hayats ız, şuursuz, mü-
temâdiyen çalkanan, karars ız, f ırtınal ı, dağdağalı, sebats ız, hedefsiz şu hava-
nın perdesiyle ve zâhirî suretiyle vücûda gelen yüz binler hakîmâne ve râhi-
mâne ve sanatkârâne i şler ve ihsanlar ve imdadlar bilbedâhe isbat eder ki; bu 
çal ışkan rüzgâr ın ve bu cevval hizmetkâr ın kendi ba şına hiçbir hareketi yok, 
belki gayet Kadîr ve Alîm ve gayet Hakîm ve Kerîm bir âmirin emriyle hareket eder. Güya her bir zerresi, her bir i şi bilir ve o âmirin her bir emrini anlar ve 
dinler bir nefer gibi, hava içinde cereyan eden her bir emr-i rabbânîyi dinler, itaat eder ki; bütün hayvanât ın teneffüsüne ve ya şamas ına ve nebâtât ın telki-
hine ve büyümesine ve hayat ına lüzumlu maddelerin yeti ştirilmesine ve bu-
lutlar ın sevk ve idaresine ve ate şsiz sefinelerin seyr u seyahat ına.. ve bilhassa 
seslerin ve bilhassa telsiz telefon ve telgraf ve radyo ile konu şmalar ın îsaline.. 
ve bu hizmetler gibi umumî ve küllî hizmetlerden ba şka, azot ve müvellidül-
humuza (oksijen) gibi iki basit maddeden ibaret olan havan ın zerreleri birbi-
rinin misli iken zemin yüzünde yüz binler tarzda bulunan rabbânî sanatlarda kemâl-i intizam ile bir dest-i hikmet taraf ından çal ıştırılıyor görüyorum.”
Demek, 
1َْرْضِŶوَا אءِƯĩَّùĤا َīْĻَÖ ِóَّíَùُĩْĤا َאبِéَّùĤوَا َאحِĺِّóĤا ِėĺِóْāَÜوَ âyetinin 
tasrihiyle; rüzgâr ın tasrifiyle, hadsiz rabbânî hizmetlerde istîmal.. ve bulutlar ın 
teshiriyle, hadsiz rahmânî i şlerde istihdam.. ve havay ı o surette îcad eden, an-
cak Vâcibü’l-vücûd ve Kâdir-i külli şey ve Âlim-i külli şey bir Rabb-i Zülcelâl-i 
ve’l-ikram’d ır.” der, hükmeder.
Sonra yağmura  bakar. Görür ki: Ya ğmurun taneleri say ısınca menfaatler 
ve katreleri adedince rahmânî cilveler ve re şhalar ı miktar ınca hikmetler için-
de bulunuyor. Hem o şirin ve latîf ve mübarek katreler, o kadar muntazam 
ve güzel halkediliyor ki; hususan yaz mevsiminde gelen dolu, o kadar mizan ve intizam ile gönderiliyor ve iniyor ki; f ırtınalar ile çalkanan ve büyük şey-
leri çarp ıştıran şiddetli rüzgârlar, onlar ın muvâzene ve intizamlar ını bozmu-
yor; katreleri birbirine çarp ıp, birleştirip, zararl ı kütleler yapm ıyor. Ve bunlar 
gibi çok hakîmâne i şlerde ve bilhassa zîhayatta çal ıştırılan basit ve câmid ve 
şuursuz müvellidülmâ ve müvellidülhumuza (hidrojen, oksijen) gibi iki basit 
maddeden terekküp eden bu su, yüz binlerle hikmetli ve şuurlu ve muhtelif 
hizmetlerde ve sanatlarda istihdam ediliyor. Demek bu tecessüm etmi ş ayn- ı 
rahmet olan ya ğmur, ancak bir Rahmân- ı Rahîm’in hazine-i gaybiye-i rahme-
tinde yap ılıyor ve nüzûlüyle 
2ُįَÝَĩْèرَ ُóُýْĭَĺوَ اĳُĉَĭَĜ َאĨ ِïْđَÖ ْīِĨ َßْĻَĕْĤا ِّلُõَĭُĺ ِيñَّĤا َĳُİوَ 
âyetini maddeten tefsir ediyor.
1 “Rüzgârlar ın yönlerini de ğiştirip durmas ında, gökle yer aras ında emre haz ır bulutlar ın duruşunda…” 
(Bakara sûresi, 2/164).
2 “O’dur ki insanlar art ık ümitlerini kestikten sonra ya ğmur indirir, rahmetini her tarafa yayar.” ( Şûrâ 
sûresi, 42/28).HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  --------------------   95
96  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Sonra ra’d ı dinler ve berke  (şimşeğe) bakar. Görür ki: Bu iki hâdise-i acî-
be-i cevviye tamtam ına 1ِه۪ïْĩَéِÖ ُïْĐَّóĤا ُçِّ×َùُĺوَ ve 2َאرِāْÖَْŶِאÖ ُÕَİْñَĺ ۪įِĜْóَÖ َאĭَø َכَאدُĺ 
âyetlerini maddeten tefsir etmekle beraber, ya ğmurun gelmesini haber verip, 
muhtaçlara müjde ediyorlar.
Evet hiçten, birden, harika bir gürültü ile cevvi konu şturmak.. ve fevkalâ-
de bir nur ve nar ile zulmetli cevvi ışıkla doldurmak.. ve da ğvâri pamuk-mi-
sal ve dolu ve kar ve su tulumbas ı hükmünde olan bulutlar ı ateşlendirmek 
gibi hikmetli ve garabetli vaziyetlerle ba ş aşağı, gafil insan ın başına tokmak 
gibi vuruyor: “Başını kald ır! Kendini tan ıttırmak isteyen faal ve kudret-
li bir Zât’ ın harika i şlerine bak! Sen, ba şıboş olmad ığın gibi bu hâdiseler 
de başıboş olamazlar. Her birisi çok hikmetli vazifeler pe şinde koşturulu-
yorlar. Bir Müdebbir-i Hakîm taraf ından istihdam olunuyorlar.”  diye ih-
tar ediyorlar.
İşte bu merakl ı yolcu, bu cevde; bulutu teshirden, rüzgâr ı tasriften, ya ğ-
muru tenzilden ve hâdisât- ı cevviyeyi tedbirden terekküp eden bir hakika-
tin yüksek ve â şikâr şehâdetini i şitir, 3ِّٰųِאÖ ُÛْĭَĨاٰ der. Birinci Makam’ ın İkinci 
Mertebesi’nde :
 ِ،įĻِĘ َאĨ ِďĻِĩَåِÖ ُّĳَåْĤا: دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا دِĳُäُĳْĤا ُÕِäَاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 ِÙَĥَّĩُכَĩْĤا ِÙَđِøَاĳْĤا ِóĻِÖْïَّÝĤوَا ِ،ģĺِõْĭَّÝĤوَا ِ،ėĺِóْāَّÝĤوَا ِ،óĻِíْùَّÝĤا ِÙَĝĻِĝَè ِÙَĈَאèإِ ِÙَĩَčَĐ َאدَةِıَýِÖ
4.َةِïَİَאýُĩْĤِאÖ
fıkras ı, bu yolcunun cevve dâir mezkûr mü şâhedât ını ifade eder.5(İhtar)
Sonra, o seyahat-i fikriyeye al ışan o mütefekkir misafire, küre-i arz  lisân- ı 
hâliyle diyor ki: “Gökte, fezada, havada ne geziyorsun? Gel, ben sana ara-dığını tan ıttıracağım. Gördü ğüm vazifelerime bak ve sayfalar ımı oku!” O da 
bakar, görür ki:
1 “Gök gürlemesi hamd ile O’nu takdis ve tenzih eder.” (Ra’d sûresi, 13/13).
2 “Bu bulutlar ın şimşeğinin par ıltısı nerdeyse gözleri al ıverecek!” (Nûr sûresi, 24/43).
3 Allah’a iman ettim.
4 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-vücûd ki vüs’at ve mükemmeliyeti bilmü şahede görünen teshir 
ve tasrif ve tenzil ve tedbir hakikatlerinin azamet-i ihatas ının şehadetiyle, cevv-i semâ bütün içindeki-
lerle beraber O’nun vücûb-u vücûduna delâlet eder.
5 (İhtar) Birinci Makam’da geçen otuz üç mertebe-i tevhidi bir parça izah etmek isterdim. 
Fakat şimdiki vaziyetim ve hâlimin müsaadesizli ği cihetiyle, yaln ız gayet muhtasar burhan-
lar ına ve meâlinin tercümesine iktifâya mecbur oldum. Risale-i Nur’un otuz, belki yüz risa-
lelerinde bu otuz üç mertebe delilleriyle, ayr ı ayr ı tarzlarda, her bir risalede bir k ısım mer-
tebeler beyan edildi ğinden, tafsili onlara havale edilmi ş.
Arz, meczup bir mevlevî gibi iki hareketiyle günlerin, senelerin, mevsim-
lerin husulüne medar olan bir daireyi, ha şr-i âzam ın meydan ı etraf ında çizi-
yor. Ve zîhayat ın yüz bin envâ ını bütün erzak ve levâz ımâtlar ıyla içine al ıp fe-
za denizinde kemâl-i muvâzene ve nizamla gezdiren ve güne ş etraf ında seya-
hat eden muhte şem ve musahhar bir sefine-i rabbâniyedir.
Sonra sayfalar ına bakar, görür ki: Bâblar ındaki her bir sayfas ı, binler 
âyât ıyla arz ın Rabb’ini tan ıttırıyor. Umumunu okumak için vakit bulamad ı-
ğından, yaln ız bir tek sayfa  olan zîhayat ın bahar fasl ında îcad ve idaresine  
bakar, mü şâhede eder ki: Yüz bin envâ ın hadsiz efradlar ının suretleri, basit 
bir maddeden gayet muntazam aç ılıyor.. ve gayet rahîmâne terbiye ediliyor.. 
ve gayet mucizâne bir k ısm ının tohumlar ına kanatç ıklar verip, onlar ı uçur-
mak suretiyle ne şrettiriliyor.. ve gayet müdebbirâne idare olunuyor.. ve ga-
yet müşfikâne iâşe ve it’âm ediliyor.. ve gayet rahîmâne ve rezzâkâne hadsiz 
ve çeşit çeşit ve lezzetli ve tatl ı rızıklar ı, hiçten ve kuru topraktan ve birbirinin 
misli ve farklar ı pek az ve kemik gibi köklerden ve çekirdeklerden, su katrele-
rinden yeti ştiriliyor. Her bahara, bir vagon gibi hazine-i gayptan yüz bin ne-
vi et’ime ve levâz ımât, kemâl-i intizam ile yüklenip zîhayata gönderiliyor. Ve 
bilhassa o erzak paketleri içinde yavrulara gönderilen süt konserveleri ve va-lidelerinin şefkatli sinelerinde as ılan şekerli süt tulumbac ıklar ını göndermek, 
o kadar şefkat ve merhamet ve hikmet içinde görünüyor ki, bilbedâhe bir 
Rahmân- ı Rahîm’in gayet mü şfikâne ve mürebbiyâne bir cilve-i rahmeti ve 
ihsan ı olduğunu isbat eder.
Elhas ıl: Bu sayfa-y ı hayatiye-i bahariye, ha şr-i âzam ın yüz bin numûne-
lerini ve misallerini göstermekle
ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ إِنَّ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ
âyetini maddeten gayet parlak tefsir etti ği gibi; bu âyet dahi, bu sayfan ın ma-
nalar ını mucizâne ifade eder. Ve arz ın bütün sayfalar ıyla büyüklü ğü nisbetin-
de ve kuvvetinde 2َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź dediğini anlad ı.
İşte küre-i arz ın yirmiden ziyade büyük sayfalar ından bir tek sayfan ın yir-
mi vechinden bir tek vechinin muhtasar şehâdeti ile o yolcunun sâir vecih-
1 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
2 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  --------------------   97
98  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
lerin sayfalar ındaki mü şâhedât ı manas ında olarak ve o mü şâhedâtlar ı ifade 
için Birinci Makam’ ın Üçüncü Mertebesi’nde böyle denilmi ş:
 ِďĻِĩَåِÖ َْرْضُŶاَ: ۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوَ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا دِĳُäُĳْĤا ُÕِäُاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 ِÙَّĻِèَّאÝَęْĤوَا ِ،ÙَĻِÖْóَّÝĤوَا ِ،óĻِÖْïَّÝĤوَا ِ،óĻِíْùَّÝĤا ِÙَĝĻِĝَè ِÙَĈَאèإِ ِÙَĩَčَĐ َאدَةِıَýِÖ َא،ıْĻَĥَĐ َאĨوَ َא،ıĻِĘ َאĨ
 ِÙَّĻِĭٰĩْèَّóĤوَا َאةِ،ĻَéْĤا ذَوِي ِďĻِĩَåِĤ ِ،ÙَüَאĐِْŸوَا ِْدَارَةِ،Ÿوَا ِÙَčَĘَאéُĩْĤوَا ُورِñُ×ْĤا ِďĺْزِĳَÜوَ
1.َةِïَİَאýُĩْĤِאÖ ِÙَĥَّĩُכَĩْĤا ِÙَĥِĨَّאýĤا ِÙَّĨَאđْĤا ِÙَّĻِĩĻِèَّóĤوَا
Sonra o mütefekkir yolcu, her sayfay ı okudukça saadet anahtar ı olan 
iman ı kuvvetlenip ve mânevî terakkiyât ın miftah ı olan mârifeti  ziyadeleşip 
ve bütün  kemâlât ın esas ı ve madeni olan iman- ı billâh hakikati bir dere-
ce daha inki şaf edip mânevî çok zevkleri ve lezzetleri verdikçe onun merak ını 
şiddetle tahrik etti ğinden; semâ , cevv ve arz ın mükemmel ve kat’î derslerini 
dinlediği hâlde 2ٍïĺِõَĨ ْīِĨ ْģَİ deyip dururken, denizlerin ve büyük nehirlerin  
cezbekârâne cû ş u hurûşla zikirlerini ve hazin ve leziz seslerini i şitir.
Lisân- ı hâl ve lisân- ı kâl ile: “Bize de bak, bizi de oku!” derler. O da ba-
kar, görür ki:
Hayattarâne mütemâdiyen çalkanan ve da ğılmak ve dökülmek ve istilâ 
etmek f ıtrat ında olan denizler, arz ı kuşatıp arz ile beraber gayet süratli bir su-
rette bir senede yirmi be ş bin senelik bir dairede ko şturulduğu hâlde; ne da ğı-
lırlar, ne dökülürler ve ne de kom şular ındaki topra ğa tecavüz ederler. Demek 
gayet kudretli ve azametli bir Zât’ ın emriyle ve kuvvetiyle dururlar, gezerler, 
muhafaza olurlar.
Sonra denizlerin içleri ne bakar, görür ki: Gayet güzel ve zinetli ve mun-
tazam cevherlerinden ba şka, binlerce çe şit hayvanât ın iâşe ve idareleri ve tev-
vellüdât ve vefiyâtlar ı o kadar muntazamd ır, basit bir kum ve ac ı bir sudan 
verilen erzaklar ı ve tayinatlar ı o kadar mükemmeldir ki, bilbedâhe bir Kadîr-i 
Zülcelâl’in, bir Rahîm-i Zülcemâl’in idare ve iâ şesiyle oldu ğunu isbat eder.
Sonra o misafir; nehirler e bakar, görür ki: Menfaatleri ve vazifeleri ve vâ-
ridat ve sarfiyatlar ı o kadar hakîmâne ve rahîmânedir, bilbedâhe isbat eder 
1 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-vücûd ki umumiyet ve şümul ve mükemmeliyeti bilmü şahede 
görünen, bütün zevilhayat ın iaşesi için tohumlar ın teshir ve tedbir ve terbiye ve feth ve tevzi ve muha-
faza ve idaresi ve rahmâniyet ve rahîmiyet hakikatlerinin azamet-i ihatas ının şehadetiyle, arz bütün 
içindekiler ve üzerindekilerle O’nun vahdet içindeki vücûb-u vücûduna delâlet eder.
2 Daha yok mu?
ki; bütün ırmaklar, p ınarlar, çaylar, büyük nehirler, bir Rahmân- ı Zülcelâl-i 
ve’l-ikram’ ın hazine-i rahmetinden ç ıkıyorlar ve ak ıyorlar. Hatta o kadar fev-
kalâde iddihar ve sarf ediliyorlar ki, “Dört nehir cennetten geliyorlar.”1 di-
ye rivâyet edilmi ş. Yani zâhiri esbab ın pek fevkinde olduklar ından, mânevî 
bir cennetin hazinesinden ve yaln ız gaybî ve tükenmez bir menba ın feyzin-
den ak ıyorlar demektir. Meselâ M ısır’ın kumistan ını bir cennete çeviren Nil-i 
Mübarek, cenup taraf ından, Cebel-i Kamer denilen bir da ğdan mütemâdiyen 
küçük bir deniz gibi tükenmeden ak ıyor. Alt ı aydaki sarfiyat ı dağ şeklinde top-
lansa ve buzlansa, o da ğdan daha büyük olur. Hâlbuki o da ğdan ona ayr ılan 
yer ve mahzen, alt ı kısm ından bir k ısım olmaz. Vâridât ı ise o m ıntıka-y ı hârre-
de pek az gelen ve susam ış toprak çabuk yuttu ğu için mahzene az giden ya ğ-
mur, elbette o muvâzene-i vâsiay ı muhafaza edemedi ğinden, o Nil-i Mübarek 
âdet-i arziye fevkinde bir “gaybî cennet”ten ç ıkıyor diye rivâyeti, gayet mâni-
dâr ve güzel bir hakikati ifade ediyor.
İşte, deniz ve nehirlerin denizler gibi hakikatlerinin ve şehâdetlerinin 
binden birisini gördü. Ve umumu bilicmâ, denizlerin büyüklü ğü nisbetin-
de bir kuvvetle 2َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź der.. ve bu şehâdete denizler, mahlûkât ı ade-
dince şahidler gösterir, diye anlad ı. Ve denizlerin, nehirlerin umum şehâ-
detlerini irade ederek ifade etmek manas ında Birinci Makam’ ın Dördüncü 
Mertebesi’nde :
 َאرِéِ×ْĤا ُďĻِĩَä :۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا دِĳُäُĳْĤا ُÕِäَاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 َאرِ،ìِْدِّźوَا ِ،ÙَčَĘَאéُĩْĤوَا ِ،óĻِíْùَّÝĤا ِÙَĝĻِĝَè ِÙَĈَאèإِ ِÙَĩَčَĐ َאدَةِıَýِÖ َא،ıĻِĘ َאĨ ِďĻِĩَåِÖ َאرِ،ıْĬَْŶوَا
3.َةِïَİَאýُĩْĤِאÖ ِÙَĩَčَÝْĭُĩْĤا ِÙَđِøَاĳْĤا ِْدَارَةِŸوَا
denilmiş.
Sonra dağlar ve sahralar,  seyahat-i fikriyede bulunan o yolcuyu ça ğırı-
yorlar, “Sayfalar ımızı da oku!” diyorlar. O da bakar, görür ki:
Dağlar ın küllî vazifeleri ve umumî hizmetleri o kadar azametli ve hikmet-
lidirler; ak ıllar ı hayret içinde b ırak ır. Meselâ da ğlar ın zeminden emr-i rabbânî 
1 Bkz.: Buhârî, bed’ü’l-halk  6, menâk ıbü’l-ensâr  42, eşribe 12; Müslim, îmân  264, cennet  26; Ahmed 
İbni Hanbel, el-Müsned  2/260, 289, 440, 3/164, 4/208, 209.
2 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)
3 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-vücûd ki vüs’at ve intizam ı bilmüşahede görünen teshir ve 
muhafaza ve iddihar ve idare hakikatlerinin azamet-i ihatas ının şehadetiyle, denizler ve nehirler bütün 
içindekilerle beraber O’nun vahdet içindeki vücûb-u vücûduna delâlet eder.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  --------------------   99
100  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
ile ç ıkmalar ı ve zeminin içinde ink ılâbât- ı dahiliyeden ne şet eden heyecan ını 
ve gazab ını ve hiddetini, ç ıkmalar ıyla teskin ederek; zemin o da ğlar ın f ışkır-
mas ıyla ve menfeziyle teneffüs edip zararl ı olan sars ıntılardan ve zelzele-i mu-
zırradan kurtulup, vazife-i devriyesinde sekenesinin istirahatlarini bozmuyor. 
Demek, nas ıl ki sefineleri sars ıntıdan vikâye ve muvâzenelerini muhafaza için, 
onlar ın direkleri üstünde kurulmu ş; öyle de da ğlar, zemin sefinesinde bu ma-
nada hazineli direkler olduklar ını Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan,
3َאıĻٰøأَرْ َאلَ×ِåْĤوَا ، 2
َĹِøرَوَا َאıĻِĘ َאĭْĻَĝْĤوَأَ ، 1َאدًاÜأَوْ َאلَ×ِåْĤوَا
gibi çok âyetlerle ferman ediyor.
Hem meselâ da ğlar ın içinde zîhayata lâz ım olan her nevi menbalar, su-
lar, madenler, maddeler, ilâçlar o kadar hakimâne ve müdebbirâne ve kerî-mâne ve ihtiyatkârâne iddihar ve ihzâr ve istif edilmi ş ki; bilbedâhe, kudreti 
nihâyetsiz bir Kadîr’in ve hikmeti nihâyetsiz bir Hakîm’in hazineleri ve ambar-lar ı ve hizmetkârlar ı olduklar ını isbat ederler diye anlar. Ve sahra ve da ğlar ın 
dağ kadar vazife ve hikmetlerinden bu iki cevhere sâirlerini k ıyas edip, da ğ-
lar ın ve sahralar ın umum hikmetleriyle –hususan ihtiyatî iddiharlar cihetiyle– 
getirdikleri şehâdeti ve söyledikleri 
4َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź tevhidini, da ğlar kuvvetinde 
ve sebat ında ve sahralar geni şliğinde ve büyüklü ğünde görür, 5ِّٰųِאÖ ُÛْĭَĨاٰ der.
İşte bu manay ı ifade için Birinci Makam’ ın Beşinci Mertebesi ’nde:
 َאرٰىéَّāĤوَا َאلِ×ِåْĤا ُďĻِĩَä :دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا دِĳُäُĳْĤا ُÕِäَاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 ُورِ،ñُ×ْĤا ِóْýَĬوَ ِْدَارَةِ،Ÿوَا َאرِ،ìِْدِّźا ِÙَĝĻِĝَè ِÙَĈَאèإِ ِÙَĩَčَĐ َאدَةِıَýِÖ َא،ıْĻَĥَĐ َאĨوَ َאıĻِĘ َאĨ ِďĻِĩَåِÖ
6.َةِïَİَאýُĩْĤِאÖ ِÙَĥَّĩُכَĩْĤاَ ِÙَĩَčَÝْĭُĩْĤا ِÙَّĨَאđْĤا ِÙَđِøَاĳْĤا ِÙَّĻِĬَّאÖَّóĤا ِÙَّĻِĈَאĻِÝْèِْźا ِóĻِÖْïَّÝĤوَا ِ،ÙَčَĘَאéُĩْĤوَا
denilmiş.
1 “Dağlar ı da arz ı tutan birer destek (yapmad ık m ı)?” (Nebe sûresi, 78/7)
2 “Ve oraya sa ğlam dağlar çakt ık.” (Hicr sûresi, 15/19; Kaf sûresi, 50/7).
3 “Ve dağlar ı da sabit, muhkem bir şekilde oturttu.” (Nâziât sûresi, 79/32).
4 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)
5 Allah’a iman ettim.
6 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-vücûd ki rabbânî ihtiyat maddelerinin bilmü şahede vâsi ve 
âmm ve muntazam ve mükemmel iddihar ve idare ve muhafaza ve tedbiri ve tohumlar ın neşri haki-
katlerinin azamet-i ihatas ının şehadetiyle, bütün da ğlar ve sahralar bütün içindekiler ve üzerindekilerle 
beraber O’nun vücûb-u vücûduna delâlet eder.
Sonra o yolcu da ğda ve sahrada fikriyle gezerken, eşcâr ve nebâtât âle-
minin  kap ısı fikrine aç ıldı. Onu içeriye ça ğırdılar: “Gel dairemizde de gez, ya-
zılar ımızı da oku!” dediler. O da girdi, gördü ki:
Gayet muhte şem ve müzeyyen bir meclis-i tehlil ve tevhid ve bir halka-y ı 
zikir ve şükür teşkil etmişler. Bütün e şcâr ve nebâtât ın envâlar ı; bilicmâ, bera-
ber 1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإ َź diyorlar gibi lisân- ı hâllerinden anlad ı. Çünkü bütün meyve-
dâr ağaç ve nebâtlar, mizanl ı ve fesâhatl ı yapraklar ının dilleriyle ve süslü ve 
cezâletli çiçeklerinin sözleriyle ve intizaml ı ve belâgatl ı meyvelerinin kelimele-
riyle beraber müsebbihâne şehâdet getirdiklerine ve 2َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź dediklerine 
delâlet ve şehâdet eden üç büyük, küllî hakikati gördü.
Birincisi : Pek zâhir bir surette kasdî bir in’âm ve ikram ve ihtiyârî bir ih-
san ve imtinan manas ı ve hakikati her birisinde hissedildi ği gibi; mecmûunda 
ise, güne şin zuhurundaki ziyas ı gibi görünüyor.
İkincisi : Tesadüfe havalesi hiçbir cihet-i imkân ı olmayan kasdî ve ha-
kîmâne bir temyiz ve tefrik, ihtiyârî ve rahîmâne bir tezyin ve tasvir manas ı 
ve hakikati, o hadsiz envâ ve efradda gündüz gibi â şikâre görünüyor.. ve bir 
Sâni-i Hakîm’in eserleri ve nak ışlar ı olduklar ını gösterir.
Üçüncüsü : O hadsiz masnûât ın yüz bin çe şit ve ayr ı ayr ı tarz ve şekil-
de olan suretleri; gayet muntazam, mizanl ı, zînetli olarak mahdut ve mâ-
dut ve birbirinin misli ve basit ve câmid ve birbirinin ayn ı veya az fark-
lı ve kar ışık olan çekirdeklerden, habbeciklerden o iki yüz bin nevilerin fâ-
rikal ı ve intizaml ı, ayr ı ayr ı, muvâzeneli, hayattar, hikmetli, yanl ışsız, hata-
sız bir vaziyette umum efrad ının suretlerinin fethi ve aç ılışı ise öyle bir haki-
kattir ki; güne şten daha parlakt ır ve bahar ın çiçekleri ve meyveleri ve yap-
raklar ı ve mevcudât ı say ısınca o hakikati isbat eden şahidler var diye, bildi;
3َאنِĩĺِْŸا ِÙَĩْđِĬ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ dedi.
İşte bu mezkûr hakikatleri ve şehâdetleri ifade manas ıyla Birinci Makam’ ın 
Alt ınc ı Mertebesi’nde :
 ِďĻِĩَä َאعُĩْäإِ: ۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا دِĳُäُĳْĤا ُÕِäَاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 َאتِ،éĻِāَęْĤا َאتِĬْزُوĳَĩْĤا َאıِĜأَوْرَا َאتِĩِĥِכَÖ َאتِ،ĝِĈَّאĭĤا َאتِéِّ×َùُĩْĤا َאتِÜَא×َّĭĤوَا َאرِåْüَْŶا َاعِĳْĬأَ
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)
2 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)
3 İman nimetini bah şeden Allah’a hamdolsun..HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  101
102  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
 ِÙَĈَאèإِ ِÙَĩَčَĐ َאدَةِıَýِÖ َאتِ،ĕĻِĥَ×ْĤا َאتِĩَčَÝْĭُĩْĤا َאİَאرِĩْàوَأَ َتِ،ŻĺِõَåْĤا َאتِĭَّĺَõُĩْĤا َאİَאرِİوَأَزْ
 ِ،óĺِĳْāَّÝĤوَا ِīĻِĺْõَّÝĤوَا ِõĻِĻْĩَّÝĤا ِÙَĝĻِĝَèوَ ٍ،Ùَĩْèوَرَ ٍïْāَĝِÖ َאنِ،ùْèِْŸوَا َامِóِْכْŸوَا َאمِđْĬِْŸا ِÙَĝĻِĝَè
 ِÙَĭِĺَא×َÝُĩْĤا َאتِĭَّĺَõُĩْĤا َאتِĬْزُوĳَĩْĤا َאİَرِĳُĀ ِďĻِĩَä ِçْÝَĘ ِÙَĝĻِĝَè ِÙَĤَźدَ ِÙَّĻِđْĉَĜ َďَĨ ٍ،Ùَĩِכْèوَ ِرَادَةٍÍِÖ
1.ُودَةٍïْđَĨ رَةٍĳُāْéَĨ ٍÙَıِÖَאýَÝُĨ ٍÙَĥِàَאĩَÝُĨ َّאتٍ×َèوَ َאتٍ،ĺَĳَĬ ْīِĨ ُودَةِ،ïْéَĩْĤا ِóْĻَĕْĤا ِÙَĐِّĳَĭَÝُĩْĤا
denilmiş.
Sonra seyahat-i fikriyede bulunan o merakl ı ve terakki ile zevki ve 
şevki artan dünya yolcusu , bahar bahçesinden bir bahar kadar bir güldes-
te-i mârifet ve iman al ıp gelirken; hayvanât ve tuyur âleminin  kap ısı haki-
kat-bîn olan akl ına ve mârifet-â şina olan fikrine  aç ıldı. Yüz bin ayr ı ayr ı 
seslerle ve çe şit çeşit dillerle onu içeriye ça ğırdılar, “Buyurun!” dediler. O da 
girdi ve gördü ki:
Bütün hayvanât ve ku şlar ın bütün nevileri ve tâifeleri ve milletleri, bilitti-
fak, lisân- ı kâl ve lisân- ı hâlleriyle 2َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź deyip, zemin yüzünü bir zikir-
hâne ve muazzam bir meclis-i tehlil suretine çevirmi şler; her biri bizzat birer 
kaside-i rabbânî, birer kelime-i sübhânî ve mânidâr birer harf-i rahmânî hük-münde Sâni’lerini tavsif edip hamd ü senâ ediyorlar vaziyetinde gördü. Güya o hayvanlar ın ve kuşlar ın duygular ı ve kuvâlar ı ve cihazlar ı ve âzâlar ı ve âlet-
leri, manzum ve mevzun kelimelerdir ve muntazam ve mükemmel sözlerdir. Onlar ın bunlarla Hallâk ve Rezzâk’lar ına şükür ve vahdâniyetine şehâdet getir-
diklerine kat’î delâlet eden üç muazzam ve muhit hakikatleri mü şâhede etti.
Birincisi : Hiçbir cihetle serseri tesadüfe ve kör kuvvete ve şuursuz tabia-
ta havalesi mümkün olmayan hiçten, hakîmâne îcad ve sanat-perverâne ib-da’ ve ihtiyârkârâne ve alîmâne halk ve in şâ ve yirmi cihetle ilim ve hikmet ve 
iradenin cilvesini gösteren ruhland ırmak ve ihya etmek hakikatidir ki; zîruhlar 
adedince şahidleri bulunan bir burhan- ı bâhir olarak Zât- ı Hayy- ı Kayyûm’un 
vücûb-u vücûduna ve s ıfât- ı seb’as ına ve vahdetine şehâdet eder.
1 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-vücûd ki mizanl ı ve fesahatli yapraklar ının ve süslü ve cezaletli 
çiçeklerinin ve intizaml ı ve belâgatli meyvelerinin kelimeleriyle konu şan ve tesbih eden bütün a ğaç 
ve nebat nevilerinin icmâ ı, birbirinin misli ve benzeri olan mahdut çekirdek ve habbeciklerden süslü 
ve birbirinden farkl ı ve mütenevvi, gayr-i mahdut suretlerinin hepsinin birden fethi hakikatinin kat’î 
delâletiyle beraber, kasdî ve rahmetli in’am ve ikram ve ihsan hakikatinin ve iradeli ve hikmetli temyiz ve tezyin ve tasvir hakikatinin azamet-i ihatas ının şehadetiyle, icmâ ile O’nun vahdet içindeki vücûb-u 
vücûduna delâlet eder.
2 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)
İkincisi : O hadsiz masnûlarda biribirinden simaca fârikal ı, zînetli ve mik-
tarca mizanl ı ve suretçe intizaml ı bir tarzdaki temyizden, tezyinden, tasvirden 
öyle azametli ve kuvvetli bir hakikat görünür ki; Kâdir-i külli şey ve Âlim-i kül-
li şey’den ba şka hiçbir şey, bu her cihetle binlerle harikalar ı ve hikmetleri gös-
teren ihatal ı fiile sahip olamaz ve hiçbir imkân ve ihtimal yok.
Üçüncüsü : Birbirinin misli ve ayn ı veya az farkl ı ve birbirine benzeyen 
mahsur ve mahdut yumurtalardan ve yumurtac ıklardan ve nutfe denilen su 
katrelerinden o hadsiz hayvanlar ın yüz binler çe şit tarzlarda ve birer mucize-i 
hikmet mahiyetinde bulunan suretlerini, gayet muntazam ve muvâzeneli ve hatas ız bir heyette açmak ve fethetmek öyle parlak bir hakikattir ki; hayvanlar 
adedince senedler, deliller o hakikati tenvir eder.
İşte bu üç hakikatin ittifak ıyla hayvanlar ın bütün envâ ı, beraber öyle bir 
َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź deyip şehâdet getiriyorlar ki; güya zemin, büyük bir insan gibi bü-
yüklüğü nisbetinde َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź diyerek semâvât ehline i şittiriyor mahiyetinde 
gördü ve tam ders ald ı. Birinci Makam’ ın Yedinci Mertebesi’nde  bu mezkûr 
hakikatleri ifade manas ıyla:
 ِďĻِĩَä َאقُęِّÜاِ: ۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا دِĳُäُĳْĤا ُÕِäَاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 َא،ıِÜَّאĻِّùِèوَ َא،İَاĳُĜوَ َא،ıِّøَاĳَè َאتِĩِĥِכَÖ َاتِïِİَّאýĤا َاتِïِĨَאéْĤا رِĳُĻُّĉĤوَا َאتِĬَاĳَĻَéْĤا َاعِĳْĬأَ
 َאıَאئِąْĐوَأَ َאıِèَارِĳَäوَ َאıِÜَאزَاıِä َאتِĩِĥِכَÖوَ َאتِ،éĻِāَęْĤا َאتِĩَčَÝْĭُĩْĤا َאتِĬْزُوĳَĩْĤا َאıِęَאئِĉَĤوَ
 َاعِïْÖِْŸوَا ِďْĭُّāĤوَا َאدِåĺِْŸا ِÙَĝĻِĝَè ِÙَĈَאèإِ ِÙَĩَčَĐ َאدَةِıَýِÖ َאتِ،ĕĻِĥَ×ْĤا ِÙَĥَّĩُכَĩْĤا َאıِÜَźوَاٰ
 َďَĨ ِ،ÙَĩِכْéْĤِאÖ ِóĺِĳْāَّÝĤوَا ِóĺِïْĝَّÝĤا ِÙَĝĻِĝَèوَ ِ،ïْāَĝْĤِאÖ ِīĻِĺْõَّÝĤوَا ِõĻِĻْĩَّÝĤا ِÙَĝĻِĝَèوَ ِْرَادِةِ،ŸِאÖ
 ْīِĨ رَةِĳُāْéَĩْĤا ِóْĻَĔ ِÙَĐِّĳَĭَÝُĩْĤا ِÙَęِĤَאíَÝُĩْĤا ِÙَĩَčَÝْĭُĩْĤا َאİَرِĳُĀ ِďĻِĩَä ِçْÝَĘ ِÙَĝĻِĝَè ِÙَĤَźدَ ِÙَّĻِđْĉَĜ
1.ُودَةٍïْéَĨ رَةٍĳُāْéَĨ ٍÙَıِÖَאýَÝُĨ ٍÙَĥِàَאĩَÝُĨ َاتٍóَĉَĜوَ َאتٍąْĻَÖ
denilmiştir.
Sonra o mütefekkir yolcu, mârifet-i ilâhiyenin hadsiz mertebelerinde 
ve nihâyetsiz ezvak ında ve envar ında daha ileri gitmek için  insanlar âle-
1 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-vücûd ki mevzun ve muntazam ve fasih hasselerinin ve kuv-
velerinin ve hissiyat ve latîfelerinin kelimeleriyle ve mükemmel ve beli ğ cihâzât ve cevarih ve âlât ve 
âzâlar ının kelimeleriyle hamd ve şehadet eden bütün hayvanat ve tuyur nevilerinin ittifak ı, birbirinin 
misli ve benzeri, mahsur ve mahdut say ıda yumurta ve katrelerden muntazam, muhtelif, mütenevvi ve 
gayr-i mahsur suretlerinin fethi hakikatinin kat’î delâletiyle beraber, iradeli îcad ve sun’ ve ibdâ haki-katinin ve kasdî temyiz ve tezyin hakikatinin ve hikmetli takdir ve tasvir hakikatinin azamet-i ihatas ının 
şehadetiyle, O’nun vahdet içindeki vücûb-u vücûduna delâlet eder.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  103
104  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
mine ve be şer dünyas ına girmek isterken, ba şta enbiyâlar  olarak onu içeriye 
davet ettiler, o da girdi. En evvel geçmi ş zaman ın menziline bakt ı, gördü ki:
Nev-i beşerin en nurânî ve en mükemmeli olan umum peygamberler1 
(aleyhimüsselâm)  bilicmâ, beraber 2َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź deyip zikrediyorlar.. ve parlak ve 
musaddak olan hadsiz mucizâtlar ının kuvvetiyle tevhidi iddia ediyorlar.. ve 
beşeri, hayvaniyet mertebesinden melekiyet derecesine ç ıkarmak için onlar ı 
iman- ı billâha davet ile ders veriyorlar, gördü. O da o nurânî medresede diz 
çöküp derse oturdu, gördü ki:
Meşâhir-i insaniyenin en yüksekleri ve namdârlar ı olan o üstadlar ın her 
birisinin elinde Hâl ık-ı kâinat taraf ından verilmi ş nişâne-i tasdik olarak muci-
zeler bulundu ğundan.. her birinin ihbar ı ile beşerden bir tâife-i azime ve bir 
ümmet tasdik edip imana geldiklerinden.. o yüz bin ciddî ve do ğru zâtlar ın ic-
mâ ve ittifakla hüküm ve tasdik ettikleri bir hakikatin ne kadar kuvvetli ve kat’ i 
olduğunu k ıyas edebildi. Ve bu kuvvette bu kadar muhbir-i sâd ıklar ın had-
siz mucizeleriyle imza ve isbat ettikleri bir hakikati inkâr eden ehl-i dalâletin ne derece hadsiz bir hata, bir cinayet ettiklerini ve ne kadar hadsiz bir azaba müstehak olduklar ını anlad ı. Ve onlar ı tasdik edip iman getirenlerin ne kadar 
hakl ı ve hakikatli olduklar ını bildi, iman kudsiyetinin büyük bir mertebesi da-
ha ona göründü.
Evet enbiyây ı 
(aleyhimüsselâm) , Cenâb- ı Hak taraf ından fiilen tasdik hük-
münde olan hadsiz mucizâtlar ından.. ve hakkaniyetlerini gösteren, muâr ız-
lar ına gelen semâvî pek çok tokatlar ından.. ve hak olduklar ına delâlet eden 
şahsî kemâlâtlar ından ve hakikatli tâlimatlar ından.. ve do ğru olduklar ına şe-
hâdet eden kuvvet-i imanlar ından ve tam ciddiyetlerinden ve fedakârl ıkla-
rından.. ve ellerinde bulunan kudsî kitap ve suhuflar ından.. ve onlar ın yolla-
rı doğru ve hak oldu ğuna şehâdet eden ittibâlar ıyla hakikate, kemâlâta, nura 
vas ıl olan hadsiz tilmizlerinden ba şka, onlar ın ve o pek ciddî muhbirlerin müs-
bet meselelerde icmâ ı ve ittifak ı ve tevâtürü ve isbatta tevâfuku ve tesanüdü 
ve tetâbuku, öyle bir hüccettir ve öyle bir kuvvettir ki; dünyada hiçbir kuvvet, karşısına ç ıkamaz ve hiçbir şüphe ve tereddüdü b ırakmaz. Ve iman ın erkân ın-
da umum enbiyây ı 
(aleyhimüsselâm)  tasdik dahi dahil olmas ı, o tasdik büyük bir 
kuvvet menba ı olduğunu anlad ı. Onlar ın derslerinden çok feyz-i imanî ald ı.
1 Bkz.: En’âm sûresi, 6/86-87; A’râf sûresi, 7/144; Nahl sûresi, 16/121...
2 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)
İşte bu yolcunun mezkûr dersini ifade manas ında Birinci Makam’ ın Se-
kizinci Mertebesi’nde :
َאءِ،Ļِ×ْĬَْŶا ِďĻِĩَä َאعُĩْäإِ: ۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
1.ِÙَĜَّïَāُĩْĤا ِÙَĜِّïَāُĩْĤا َةِóِİَא×ْĤا ُħِıِÜَاõِåْđُĨ َّةِĳُĝِÖ
denilmiş.
Sonra iman ın kuvvetinden ulvi bir zevk-i hakikat alan o seyyah- ı tâ-
lip, enbiyân ın (aleyhimüsselâm)  meclisinden gelirken, ulemân ın ilmelyakîn sure-
tinde kat’î ve kuvvetli delillerle enbiyâlar ın (aleyhimüsselâm)  dâvâlar ını isbat eden 
ve asfiya ve s ıddîkîn  denilen  mütebahhir müçtehit muhakkikler , onu ders-
hânelerine ça ğırdılar. O da girdi, gördü ki:
Binlerle dâhi ve yüz binlerle müdakkik ve yüksek ehl-i tahkik, k ıl kadar 
bir şüphe b ırakmayan tedkikat- ı amîkalar ıyla, başta vücûb-u vücûd ve vahdet 
olarak müsbet mesâil-i imaniyeyi isbat ediyorlar. Evet, istidatlar ı ve meslekleri 
muhtelif oldu ğu hâlde usûl ve erkân- ı imaniyede onlar ın müttefikan ittifaklar ı 
ve her birisinin kuvvetli ve yakînî burhanlar ına istinadlar ı öyle bir hüccettir ki; 
onlar ın mecmûu kadar bir zekâvet ve dirâyet sahibi olmak ve burhanlar ının 
umumu kadar bir burhan bulmak mümkün ise kar şılar ına ancak öyle ç ıkıla-
bilir. Yoksa o münkirler, yaln ız cehalet ve echeliyet ve inkâr ve isbat olunma-
yan menfî meselelerde inat ve göz kapamak suretiyle kar şılar ına ç ıkabilirler. 
Gözünü kapayan, yaln ız kendine gündüzü gece yapar...
Bu seyyah, bu muhte şem ve geni ş dershânede, bu muhterem ve müte-
bahhir üstadlar ın neşrettikleri nurlar ın, zeminin yar ısını bin seneden ziyade 
ışıkland ırdığını bildi ve öyle bir kuvve-i mâneviyeyi buldu ki, bütün ehl-i inkâr 
toplansa onu k ıl kadar şaşırtmaz ve sarsmaz.
İşte bu yolcunun dershâneden ald ığı derse bir k ısa işaret olarak Birinci 
Makam’ ın Dokuzuncu Mertebesi’nde :
 َّةِĳُĝِÖ َאءِĻِęْĀَْŶا ِďĻِĩَä َאقُęِّÜاِ: ۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
2.ِÙَĝِęَّÝُĩْĤا ِÙَĝَّĝَéُĩْĤا َةِóِİَّاõĤا ُħِıِĭĻِİَاóَÖ
denilmiş.
1 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O Allah ki bütün enbiyân ın, tasdik edici ve tasdike mazhar mûcizât- ı bâhi-
relerinin kuvvetiyle ittifaklar ı, O’nun vahdet içindeki vücûb-u vücûduna delâlet eder.
2 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O Allah ki bütün asfiyan ın, muhakkak ve müttefik ve parlak burhanlar ının 
kuvvetiyle ittifaklar ı, O’nun vahdet içindeki vücûb-u vücûduna delâlet eder.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  105
106  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Sonra iman ın daha ziyade kuvvetlenmesinde ve inki şafında ve ilmel-
yakîn derecesinden aynelyakîn mertebesine terakkisindeki envar ı ve ez-
vak ı görmeye çok mü ştak olan o mütefekkir yolcu , medreseden gelirken 
hadsiz küçük tekyelerin ve zaviyelerin telâhukuyla tevessü eden gayet feyiz-li ve nurlu ve sahra geni şliğinde bir tekye, bir hankâh, bir zikirhâne, bir ir-
şadgâhta ve cadde-i kübrâ-y ı Muhammedî’nin 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ve Mirac- ı 
Ahmedî’nin (aleyhissalâtü vesselâm)  gölgesinde hakikate çal ışan ve hakka eri şen ve 
aynelyakîne yeti şen binlerle ve milyonlarla kudsî mür şidler onu dergâha ça-
ğırdılar. O da girdi, gördü ki:
O ehl-i ke şif ve keramet mür şidler; keşfiyatlar ına ve mü şâhedelerine ve 
kerametlerine istinaden bilicmâ, müttefikan 1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź diyerek, vücûb-u vü-
cûd ve vahdet-i rabbâniyeyi kâinata ilân ediyorlar. Güne şin ziyas ındaki ye-
di renk ile güne şi tan ımak gibi, yetmi ş renk ile belki esmâ-y ı hüsnâ adedince, 
Şems-i Ezelî’nin ziyas ından tecellî eden ayr ı ayr ı, nurlu renkler ve çe şit çeşit, 
ziyal ı levnler ve ba şka başka, hakikatli tarikatler ve muhtelif, do ğru meslekler 
ve mütenevvî, hakl ı meşreblerde bulunan o kudsî dâhilerin ve nurânî âriflerin 
icmâ ve ittifakla imza ettikleri bir hakikatin ne derece zâhir ve bâhir oldu ğu-
nu aynelyakîn mü şâhede etti. Ve enbiyân ın (aleyhimüsselâm)  icmâ ı ve asfiyan ın 
ittifak ı ve evliyan ın tevâfuku ve bu üç icmâ ın birden ittifak ı, güneşi gösteren 
gündüzün ziyas ından daha parlak gördü.
İşte bu misafirin tekyeden ald ığı feyze k ısa bir işaret olarak Birinci 
Makam’ ın Onuncu Mertebesi’nde :
 ْ،ħِıِÜَّאĻِęْýِכَÖ َאءِĻِĤَْوْŶا َאعُĩْäإِ: ۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
2.ِÙَĜَّïَāُĩْĤا ِÙَĝَّĝَéُĩْĤا َةِóِİَّאčĤا ُħِıِÜَאĨَاóوَכَ
denilmiş.
Sonra kemâlât- ı insaniyenin en mühimmi ve en büyü ğü, belki bilcüm-
le kemâlât- ı insaniyenin menba ı ve esas ı, iman- ı billâhtan ve mârifetullahtan 
neşet eden muhabbetullah oldu ğunu bilen o dünya seyyah ı, bütün kuvve-
tiyle ve letâifiyle iman ın kuvvetinde ve mârifetin inki şafında daha ziyade te-
rakki etmesini istemek fikriyle ba şını kald ırdı ve semâvâta bakt ı. Kendi akl ı-
na dedi ki:
1 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)
2 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-vücûd ki bütün evliyan ın, muhakkak ve musaddak ve zahir 
keşif ve kerametlerinin icmâ ı, O’nun vahdet içindeki vücûb-u vücûduna delâlet eder.
“Madem kâinatta en k ıymettar şey hayatt ır ve kâinat ın mevcudât ı hayata 
musahhard ır.. ve madem zîhayat ın en k ıymettar ı zîruhtur ve zîruhun en k ıymet-
tar ı zîşuurdur.. ve madem bu k ıymettarl ık için küre-i zemin, zîhayat ı mütemâ-
diyen çoğaltmak için her as ır, her sene dolar, bo şalır; elbette ve her hâlde, bu 
muhteşem ve müzeyyen olan semâvât ın dahi kendisine münasip ahalisi ve se-
kenesi, zîhayat ve zîruh ve zî şuurlardan vard ır1 ki; huzur-u Muhammedî’de (aley-
hissalâtü vesselâm)  sahabelere görünen Hazreti Cebrail (aleyhisselâm) ’ın temessülü2 gibi 
melâikeleri  görmek ve onlarla konu şmak hâdiseleri tevâtür suretinde eskiden-
beri nakil ve rivâyet ediliyor.3 Öyle ise ke şke ben, semâvât ehli ile dahi görü ş-
seydim; onlar ne fikirde olduklar ını bilseydim! Çünkü Hâl ık-ı kâinat hakk ında 
en mühim söz onlar ınd ır.” diye dü şünürken, birden semâvî şöyle bir sesi i şitti:
“Madem bizim ile görü şmek ve dersimizi dinlemek istersin; bil ki ba şta 
Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  ve Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan olarak 
bütün peygamberlere vas ıtam ızla gelen mesâil-i imaniyeye en evvel biz iman 
etmişiz. Hem insanlara temessül edip görünen ve bizlerden olan ervah- ı tay-
yibe, bilâ-istisna ve bilittifak, bu kâinat Hâl ık’ının vücûb-u vücûduna ve s ıfât- ı 
kudsiyesine şehâdet edip birbirine muvaf ık ve mutab ık olarak ihbar etmi şler. 
Bu hadsiz ihbârât ın tevâfuku ve tetâbuku, güne ş gibi sana bir rehberdir.” de-
diklerini bildi. Ve onun nur-u iman ı parlad ı. Zeminden göklere ç ıktı.
İşte bu yolcunun melâikeden ald ığı derse k ısa bir işaret olarak Birinci 
Makam’ ın On Birinci Mertebesi’nde :
 َאرِčْĬَِŶ َīĻِĥِّáَĩَÝُĩْĤاَ ِÙٰئِכَĥَĩْĤا َאقُęِّÜاِ: ۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
4.ِÙَĝِĘَاĳَÝُĩْĤا ِÙَĝِÖَאĉَÝُĩْĤا ُħِıِÜَאرَا×ْìِÍِÖ ِóَýَ×ْĤا َاصِّĳَì َďَĨ َīĻِĩِّĥَכَÝُĩْĤوَا َّאسِĭĤا
denilmiştir.
1 Bkz.: Sâffât sûresi, 37/164-166; Nahl sûresi, 16/49-50; Tirmizî, zühd  9; İbni Mâce, zühd  19; Ahmed 
İbni Hanbel, el-Müsned  5/173.
2 Bkz.: Buhârî, îmân  37, menâk ıb 25; Müslim, îmân  1, 10, fezâilü’s-sahâbe  100.
3 Hz. İbrahim (aleyhisselâm)*1, Hz. Lût (aleyhisselâm)*2, sahabeden Irbâd İbni Sâriye*3, İmrân İbni Husayn*4 
ve Hz. Selman*5 melek görenler aras ındad ır, ayr ıca Cenâb- ı Hak (celle celâluh) , Benî İsrâil’den 3 ki şiye, 
onlar ı imtihan etmek üzere bir melek göndermi ştir: Buhârî, enbiyâ  51; Müslim, zühd  10.
*1 Bkz.: Hûd sûresi, 11/70; Ankebût sûresi, 29/31; Zâriyât sûresi, 51/28.
*2 Bkz.: Hûd sûresi, 11/77; Ankebût sûresi, 29/33.
*3 Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  18/245.
*4 Bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  3/536; el-Bezzâr, el-Müsned  9/19; et-Tahâvî, Şerhu meâni’l-âsâr  4/324.
*5 Bkz.: Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  1/204; İbnü’l-Cevzî, Sıfatü’s-safve  1/551.
4 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O Allah ki insanlar ın nazar ına temessül eden ve be şerin havas k ısm ıyla 
konuşan melâikenin ittifak ı, birbirine tetabuk ve tevafuk eden ihbarat ıyla, O’nun vahdet içindeki 
vücûb-u vücûduna delâlet eder.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  107
108  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Sonra pür-merak ve pür-i ştiyak o misafir, âlem-i şehâdet ve cismânî ve 
maddî cihetinde mahsus tâifelerin dillerinden ve lisân- ı hâllerinden ders ald ı-
ğından, âlem-i gayb ve âlem-i berzahta dahi mütâlaa ile bir seyahat ve bir 
taharri-i hakikat arzu ederken , her tâife-i insaniyede bulunan ve kâinat ın 
meyvesi olan insan ın çekirde ği hükmünde bulunan ve küçüklü ğü ile beraber, 
mânen kâinat kadar inbisat edebilen müstakim ve münevver ak ıllar ın, se-
lim ve nurânî kalblerin  kap ısı aç ıldı, bakt ı ki:
Onlar, âlem-i gayb ve âlem-i şehâdet ortas ında insanî berzahlard ır.. ve iki 
âlemin birbiriyle temaslar ı ve muameleleri, insana nisbeten o noktalarda olu-
yor gördü ğünden kendi ak ıl ve kalbine dedi ki: “Gelin, bu emsalinizin kap ısın-
dan hakikate giden yol daha k ısad ır! Biz öteki yollardaki dillerden ders ald ığı-
mız gibi değil, belki iman noktas ındaki ittisaflar ından ve keyfiyet ve renklerin-
den, mütâlaam ız ile istifade etmeliyiz.” dedi, mütâlaaya ba şlad ı, gördü ki:
İstidatlar ı gayet muhtelif ve mezhepleri birbirinden uzak ve muhalif olan 
umum istikametli ve nurlu ak ıllar ın iman ve tevhiddeki ittisafkârâne ve râsi-
hâne itikatlar ı, tevâfuk.. ve sebatkârâne ve mutmainnâne kanaat ve yakînleri 
tetâbuk ediyor. Demek, tebeddül etmeyen bir hakikate dayan ıp bağlanm ış-
lar.. ve kökleri metin bir hakikate girmi ş, kopmuyor. Öyle ise bunlar ın nok-
ta-y ı imaniyede ve vücûb ve tevhidde icmâlar ı, hiç kopmaz bir zincir-i nurâ-
nîdir ve hakikate aç ılan ışıklı bir penceredir.
Hem gördü ki: Meslekleri birbirinden uzak ve me şrepleri birbirine mübâ-
yin olan o umum selim ve nurânî kalblerin erkân- ı imaniyedeki müttefikâne 
ve itmînankârâne ve müncezibâne ke şfiyat ve mü şâhedâtlar ı birbirine tevâfuk 
ve tevhidde birbirine mutab ık ç ıkıyor.
Demek, hakikate mukabil ve vâs ıl ve mütemessil bu küçücük birer ar ş-ı 
mârifet-i rabbâniye ve bu câmî birer ayna-y ı samedâniye olan nurânî kalbler, 
şems-i hakikate kar şı aç ılan pencerelerdir.. ve umumu birden güne şe ayna-
darl ık eden bir deniz gibi, bir ayna-y ı âzamd ır. Bunlar ın vücûb-u vücûdda ve 
vahdette ittifaklar ı ve icmâlar ı hiç şaşırmaz ve şaşırtmaz bir rehber-i ekmel ve 
bir mürşid-i ekberdir. Çünkü hiçbir cihetle hiçbir imkân ve hiçbir ihtimal yok 
ki, hakikatten ba şka bir vehim ve hakikatsiz bir fikir ve as ılsız bir s ıfat, bu ka-
dar müstemirrâne ve râsihâne, bu pek büyük ve keskin gözlerin umumunu birden aldats ın, galat- ı hisse uğrats ın. Buna ihtimal veren bozulmu ş ve çürü-
müş bir akla, bu kâinat ı inkâr eden ahmak sofestâîler dahi raz ı olmazlar, red-
dederler diye anlad ı. Kendi ak ıl ve kalbiyle beraber 
1ِّٰųِאÖ ُÛْĭَĨاٰ dediler.
1 Allah’a iman ettim.
İşte bu yolcunun müstakim ak ıllardan ve münevver kalblerden istifade 
ettiği mârifet-i imaniyeye k ısa bir işaret olarak Birinci Makam’ ın On İkinci ve 
On Üçüncü Mertebesi’nde :
 لِĳُĝُđْĤا َאعُĩْäإِ: ۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا دِĳُäُĳْĤا ُÕِäَاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 ِėُĤَאíَÜ َďَĨ ِ،ÙَĝِÖَאĉَÝُĩْĤا َאıِÜَאĭĻِĝَĺوَ َא،ıِÜَאĐَאĭَĝِÖوَ ِÙَĝِĘَاĳَÝُĩْĤا َאıِÜَאدَاĝِÝْĐِאÖ َّرَةِ،ĳَĭُĩْĤا ِÙَĩĻِĝَÝْùُĩْĤا
 ِÙَĩĻِĥَّùĤا بِĳُĥُĝْĤا َאقُęِّÜاِ: ۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ َاñوَכَ.. ِÕِİَاñَĩْĤوَا َادَاتِïْđِÝْøِْźا
1.َאرِبِýَĩْĤوَا ِכِĤَאùَĩْĤا ِīُĺَא×َÜ َďَĨ ِ،ÙَĝِĘَاĳَÝُĩْĤا َאıِÜَاïَİَאýُĩِÖوَ ِÙَĝِÖَאĉَÝُĩْĤا َאıِÜَّאĻِęْýِכَÖ ِ،ÙَّĻِĬرَاĳُّĭĤا
denilmiş.
Sonra âlem-i gaybe yak ından bakan ve ak ıl ve kalbde seyahat eden o 
yolcu, “Acaba âlem-i gayb ne diyor?” diye merakla o kap ıyı da şöyle bir fikir 
ile çald ı. Yani, madem bu cismânî âlem-i şehâdette bu kadar zînetli ve sanat-
lı, hadsiz masnûlar ıyla kendini tan ıttırmak.. ve bu kadar tatl ı ve süslü, nihâ-
yetsiz nimetleriyle kendini sevdirmek.. ve bu kadar mucizeli ve maharetli, he-saps ız eserleriyle gizli kemâlât ını bildirmek, kavilden ve tekellümden daha zâ-
hir bir tarzda fiilen isteyen ve hâl diliyle bildiren bir Zât, perde-i gayb taraf ın-
da bulundu ğu bilbedâhe anla şılıyor. Elbette ve her hâlde, fiilen ve hâlen ol-
duğu gibi kavlen ve tekellümen dahi konu şur, kendini tan ıttırır, sevdirir, Öyle 
ise âlem-i gayb cihetinde O’nu, O’nun tezahürat ından bilmeliyiz dedi, kalbi 
içeriye girdi, ak ıl gözüyle gördü ki:
Gayet kuvvetli bir tezahüratla vahiylerin hakikati , âlem-i gayb ın her ta-
raf ında, her zamanda hükmediyor. Kâinat ın ve mahlûkât ın şehâdetlerinden 
çok kuvvetli bir şehâdet, vücûd ve tevhid, Allâmü’l-guyûb’dan vahiy ve ilham 
hakikatleriyle geliyor. Kendini ve vücûd ve vahdetini, yaln ız masnûlar ının şe-
hâdetlerine b ırakm ıyor. Kendisi, kendine lây ık bir kelâm- ı ezelî ile konu
şuyor. 
Her yerde, ilim ve kudretiyle hâz ır ve nâz ırın kelâm ı dahi hadsizdir. Ve kelâ-
mının manas ı O’nu bildirdi ği gibi, tekellümü dahi O’nu, s ıfât ıyla bildiriyor.
Evet, yüz bin peygamberlerin (aleyhimüsselâm)  tevâtürleriyle.. ve ihbârâtlar ı-
nın vahy-i ilâhîye mazhariyet noktas ında ittifaklar ıyla.. ve nev-i be şerden ek-
seriyet-i mutlakan ın tasdik-gerdesi ve rehberi ve muktedâs ı ve vahyin seme-
1 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-vücûd ki istidat ve mezheplerinin farkl ılığıyla beraber bütün 
münevver ve müstakim ak ıl sahiplerinin birbirine tetabuk eden kanaat ve yakînleri, O’nun vahdet 
içindeki vücûb-u vücûduna delâlet eder. Kezâ, birbirine mütebayin meslek ve me şreplerine ra ğmen 
bütün selim ve nuranî kalb sahiplerinin birbirine tetabuk eden ke şifleri ve birbirine tevafuk eden mü şa-
hedeleri de O’nun vahdet içindeki vücûb-u vücûduna delâlet eder.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  109
110  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
releri ve vahy-i me şhud olan kütüb-ü mukaddese ve suhuf-u semâviyenin 
delâil ve mucizâtlar ıyla hakikat-i vahyin tahakkuku ve sübutu, bedâhet dere-
cesine geldi ğini bildi ve vahyin hakikati be ş hakikat-i kudsiyeyi ifade ve ifâza 
ediyor, diye anlad ı.
Birincisi : 1ِóَýَ×ْĤا لِĳُĝُĐ ĵٰĤإِ ُÙَّĻِıٰĤِْŸا َتُźُّõَĭَّÝĤاَ denilen, be şerin ak ıllar ına ve fe-
himlerine göre konu şmak, bir tenezzül-ü ilâhîdir. Evet, bütün zîruh mahlûkâ-
tını konuşturan ve konu şmalar ını bilen, elbette kendisi dahi o konu şmalara 
konuşmas ıyla müdahele etmesi, rubûbiyetin muktezas ıdır.
İkincisi : Kendini tan ıttırmak için kâinat ı, bu kadar hadsiz masraflarla ba ş-
tan başa harikalar içinde yaratan ve binler dillerle kemâlât ını söylettiren, el-
bette kendi sözleriyle dahi kendini tan ıttıracak.
Üçüncüsü : Mevcudât ın en müntehab ı ve en muhtac ı ve en nâzenini ve 
en müştak ı olan hakikî insanlar ın münâcâtlar ına ve şükürlerine, fiilen muka-
bele ettiği gibi kelâm ıyla da mukabele etmek, hâl ıkıyetin şe’nidir.
Dördüncüsü : İlim ile hayat ın zaruri bir lâz ımı ve ışıklı bir tezâhürü olan 
mükâleme s ıfat ı, elbette ihatal ı bir ilmi ve sermedî bir hayat ı taşıyan Zât’ta, 
ihatal ı ve sermedî bir surette bulunur.
Beşincisi : En sevimli ve muhabbetli ve endi şeli ve nokta-y ı istinada en 
muhtaç ve sahibini ve mâlikini bulmaya en mü ştak, hem fakir ve âciz bulu-
nan mahlûkâtlar ına acz ve i ştiyak ı, fakr ve ihtiyac ı ve endişe-i istikbali ve mu-
habbeti ve peresti şi veren bir Zât, elbette kendi vücûdunu onlara tekellümü 
ile iş’ar etmek, ulûhiyetin muktezas ıdır.
İşte, tenezzül-ü ilâhî ve taarrüf-ü rabbânî ve mukabele-i rahmânî ve mü-
kâleme-i sübhânî ve i ş’âr- ı samedânî hakikatlerini tazammun eden umumî, 
semâvî vahiylerin icmâ ile Vâcibü’l-vücûd’un vücûduna ve vahdetine delâlet-leri, öyle bir hüccettir ki gündüzdeki güne şin şuâât ının güneşe şehâdetinden 
daha kuvvetlidir, diye anlad ı.
Sonra ilhamlar  cihetine bakt ı, gördü ki: Sâd ık ilhamlar, gerçi bir cihette 
vahye benzerler ve bir nevi mükâleme-i rabbâniyedir, fakat iki fark vard ır:
Birincisi : 
İlhamdan çok yüksek olan vahyin, ekseri melâike vas ıtas ıy-
la.. ve ilham ın, ekseri vas ıtas ız olmas ıdır. Meselâ, nas ıl ki bir padi şah ın iki 
suretle konu şmas ı ve emirleri var.
1 Cenâb- ı Hakk’ ın konuşmas ı, kullar ın anlay ış seviyelerine göredir.
Birisi : Haşmet-i saltanat ve hâkimiyet-i umumiye haysiyetiyle bir yâveri-
ni, bir vâliye gönderir. O hâkimiyetin ihti şam ını ve emrin ehemmiyetini göster-
mek için bazen, vas ıta ile beraber bir içtima yapar, sonra ferman tebli ğ edilir.
İkincisi : Sultanl ık unvan ıyla ve padi şahl ık umumi ismiyle de ğil, belki ken-
di şahs ıyla hususi bir münasebeti ve cüz’î bir muamelesi bulunan has bir hiz-
metçisi ile veya bir âmî raiyetiyle ve hususi telefonuyla hususi konu şmas ıdır.
Öyle de Padi şah- ı Ezelî’nin, “Umum Âlemlerin Rabbi” ismiyle ve “Kâinat 
Hâl ıkı” unvan ıyla, vahiy ile ve vahyin hizmetini gören şümûllü ilhamlar ıyla 
mükâlemesi oldu ğu gibi; her bir ferdin, her bir zîhayat ın “Rabbi ve Hâl ıkı” ol-
mak haysiyetiyle, hususi bir surette, fakat perdeler arkas ında onlar ın kabiliye-
tine göre bir tarz- ı mükâlemesi var.
İkinci Fark : Vahiy gölgesizdir, sâfidir, havassa hast ır. İlham ise göl-
gelidir, renkler kar ışır, umumidir; melâike ilhamlar ı ve insan ilhamlar ı 
ve hayvanât ilhamlar ı gibi çeşit çeşit, hem pek çok envâlar ıyla denizle-
rin katreleri kadar kelimât- ı rabbâniyenin teksirine medar bir zemin te ş-
kil ediyor .
1َدًاïَĨ ۪įِĥْáِĩِÖ َאĭِئْä ْĳَĤوَ ĹِّÖرَ َאتُĩِĥכَ َïَęْĭَÜ أَنْ َģْ×َĜ ُóْéَ×ْĤا َïِęَĭَĤ ĹِّÖرَ َאتِĩِĥِכَĤ َادًاïِĨ ُóْéَ×ْĤا כَאنَ ْĳَĤ ْģُĜ
âyetinin bir vechini tefsir ediyor anlad ı.
Sonra ilham ın mahiyetine ve hikmetine ve şehâdetine bakt ı, gördü ki; 
mahiyeti ile hikmeti ve neticesi dört nurdan  terekküp ediyor:
Birincisi : Teveddüd-ü ilâhî denilen, kendini mahlûkât ına fiilen sevdirdi ği 
gibi kavlen ve huzuren ve sohbeten dahi sevdirmek, vedûdiyetin ve rahmâ-
niyetin  muktezas ıdır.
İkincisi : İbad ının dualar ına fiilen cevap verdi ği gibi kavlen dahi perdeler 
arkas ında icabet etmesi, rahîmiyetin  şe’nidir.
Üçüncüsü : Ağır beliyyelere ve şiddetli hâllere dü şen mahlûkâtlar ının is-
timdatlar ına ve feryatlar ına ve tazarruâtlar ına fiilen imdat etti ği gibi, bir nevi 
konuşmas ı hükmünde olan ilhâmî kaviller ile de imdada yeti şmesi, rubûbi-
yetin  lâz ımıdır.
Dördüncüsü : Çok âciz ve çok zay ıf ve çok fakir ve ihtiyaçl ı ve kendi 
Mâlik’ini ve Hâmi’sini ve Müdebbir’ini ve Hafîz’ini bulmaya pek çok muhtaç ve müştak olan zî şuur masnûlar ına, vücûdunu ve huzurunu ve himâyetini fi-
ilen ihsas etti ği gibi bir nevi mükâleme-i rabbâniye hükmünde say ılan bir k ı-
1 “De ki: “Rabbimin sözlerini yazmak için en büyük okyanus mürekkep olsayd ı (hatta onun bir mislini de 
takviye gönderseydik), bu deniz tükenir, Rabbimin sözleri yine de bitmezdi.” (Kehf sûresi, 18/109).HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  111
112  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
sım sâd ık ilhamlar perdesinde ve mahsus ve bir mahlûka bakan has bir ve-
cihte, onun kabiliyetine göre, onun kalb telefonuyla, kavlen dahi kendi huzu-runu ve vücûdunu ihsas etmesi, 
şefkat-i ulûhiyetin  ve rahmet-i rubûbiyetin  
zarurî ve vacib bir muktezas ıdır, diye anlad ı.
Sonra ilham ın şehâdetine bakt ı, gördü; nas ıl ki güneşin –faraza– şuuru ve 
hayat ı olsayd ı ve o hâlde ziyas ındaki yedi rengi, yedi s ıfat ı olsayd ı o cihette 
ışığında bulunan şuâlar ı ve cilveleri ile bir tarz konu şmas ı bulunacakt ı. Ve bu 
vaziyette misalinin ve aksinin şeffaf şeylerde bulunmas ı.. ve her ayna ve her 
parlak şeyler ve cam parçalar ı ve kabarc ıklar ve katreler, hatta şeffaf zerreler 
ile her birinin kabiliyetine göre konu şmas ı.. ve onlar ın hâcât ına cevap verme-
si.. ve bütün onlar ın güneşin vücûduna şehâdet etmesi.. ve hiçbir i ş, bir işe 
mâni olmamas ı.. ve bir konu şmas ı, diğer konuşmaya müzahemet etmemesi, 
bilmüşâhede görülece ği gibi; aynen öyle de ezel ve ebedin Zülcelâl Sultan ı ve 
bütün mevcudât ın Zülcemâl Hâl ık-ı Zîşân ı olan Şems-i Sermedî’nin mükâle-
mesi dahi, O’nun ilmi ve kudreti gibi küllî ve muhit olarak her şeyin kabiliyeti-
ne göre tecellî etmesi; hiçbir suâl, bir suâle.. bir i ş, bir işe.. bir hitap, bir hitaba 
mâni olmamas ı ve kar ıştırmamas ı bilbedâhe anla şılıyor. Ve bütün o cilveler, 
o konuşmalar ve ilhamlar, birer birer ve beraber, bilittifak o Şems-i Ezelî’nin 
huzuruna ve vücûb-u vücûduna ve vahdetine ve ehadiyetine delâlet ve şehâ-
det ettiklerini aynelyakîne yak ın bir ilmelyakîn ile bildi.
İşte bu merakl ı misafirin âlem-i gayptan ald ığı ders-i mârifetine k ısa bir işaret 
olarak, Birinci Makam’ ın On Dördüncü ve On Be şinci Mertebelerinde :
 :۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا ُïَèَْŶا ُïِèَاĳْĤا دِĳُäُĳْĤا ُÕِäَاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 ِ،ÙَّĻِĬَאéْ×ُّùĤا َאتِĩَĤُכَאĩْĥِĤوَ ِ،ÙَّĻِıٰĤِْŸا َتِźُّõَĭَّÝĥِĤ ِÙَĭِّĩَąَÝُĩْĤا ِÙَّĝَéْĤا َאتِĻَèَĳْĤا ِďĻِĩَä َאعُĩْäإِ
 ِÙَّĻِĬَاïَĩَّāĤا َאرَاتِđْüِْŹِĤوَ َאدِه۪،×ِĐ َאةِäَאĭُĨ َïْĭِĐ ِÙَّĻِĭٰĩْèَّóĤا َتِŻَÖَאĝُĩْĥِĤوَ ِ،ÙَّĻِĬَّאÖَّóĤا َאتِĘُّóَđَّÝĥِĤوَ
 ِÙَĜَّאدِāĤا َאتِĨَאıْĤِْŸا َאقُęِّÜاِ: ۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ َاñوَכَ. ۪įِÜَאĜĳُĥْíَĩِĤ دِه۪ĳُäُĳِĤ
 َادَاتِïْĨِْŹِĤوَ ۪،įِÜَאĜĳُĥْíَĨ َاتِĳَĐَïِĤ ِÙَّĻِĭٰĩْèَّóĤا َאتِÖَאäِْŹِĤوَ ِ،ÙَّĻِıٰĤِْŸا َدُّدَاتِĳَّÝĥِĤ ِÙَĭِّĩَąَÝُĩْĤا
1.۪įِÜَאĐĳُĭْāَĩِĤ دِه۪ĳُäُĳِĤ ِÙَّĻِĬَאéْ×ُّùĤا َאتِøَאùْèِْŹِĤوَ َאدِه۪،×ِĐ َאتِàَאĕِÝْøِź ِÙَّĻِĬَّאÖَّóĤا
denilmiştir.
1 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-vücûd ve Vâhid-i Ehad ki, tenezzülât- ı ilâhiyeyi ve mükâlemât- ı 
sübhâniyeyi ve taarrüfât- ı rabbâniyeyi ve kullar ının münâcât ına mukabelât- ı rahmâniyeyi ve mahlû-
kat ına vücûdunu ihsas eden i ş’ârât- ı samedâniyeyi mutazamm ın bütün hak vahiylerin icmâ ı, O’nun 
vahdet içindeki vücûb-u vücûduna delâlet eder. Kezâ, teveddüd-ü ilâhiyeyi ve mahlûkat ının duala-
rına icabât- ı rahmâniyeyi ve kullar ının istiğaselerine imdadat- ı rabbâniyeyi ve masnuat ına vücûdunu 
bildiren ihsasat- ı sübhâniyeyi mutazamm ın sad ık ilhamlar ın ittifak ı, O’nun vahdet içindeki vücûb-u 
vücûduna delâlet eder.
Sonra, o dünya seyyah ı kendi akl ına dedi ki: “Madem bu kâinat ın mev-
cudât ıyla Mâlik’imi ve Hâl ık’ımı ar ıyorum. Elbette her şeyden evvel bu mev-
cudât ın en meşhuru.. ve âdâs ının tasdikiyle dahi en mükemmeli.. ve en bü-
yük kumandan ı.. ve en namdâr hâkimi.. ve sözce en yükse ği.. ve ak ılca en 
parlağı.. ve on dört asr ı fazileti ile ve Kur’ân’ ı ile ışıkland ıran Muhammed-i 
Arabî (aleyhissalâtü vesselâm) ’ı ziyaret etmek ve arad ığımı O’ndan sormak için asr- ı 
saadete beraber gitmeliyiz.” diyerek, akl ıyla beraber o asra girdi, gördü ki:
O as ır hakikaten, o Zât (aleyhissalâtü vesselâm)  ile bir saadet-i be şeriye as-
rı olmuş. Çünkü en bedevî, en ümmî bir kavmi, getirdi ği nur vâs ıtas ıyla, 
kısa bir zamanda dünyaya üstad ve hâkim eylemi ş.
Hem kendi akl ına dedi: “Biz, en evvel, bu fevkalâde Zât’ ın (aleyhissalâtü ves-
selâm) bir derece k ıymetini ve sözlerinin hakkaniyetini ve ihbârât ının doğrulu-
ğunu bilmeliyiz. Sonra Hâl ık’ımızı ondan sormal ıyız.” diyerek taharriye ba ş-
lad ı. Bulduğu hadsiz, kat’î delillerden burada yaln ız “dokuz külliyeti” ne bi-
rer k ısa işaret edilecek:
Birincisi
Bu Zât’ta (aleyhissalâtü vesselâm)  –hatta dü şmanlar ının tasdiki ile dahi1– bü-
tün güzel huylar ın ve hasletlerin bulunmas ı..2 ve
4ĵٰĨرَ َّٰųا َّīٰכِĤوَ َÛْĻَĨرَ إِذْ َÛْĻَĨرَ َאĨوَ ، 3
ُóَĩَĝْĤا َّěَýْĬوَا âyetlerinin sarâhatiyle, bir par-
mağının işaretiyle kamer iki parça olmas ı..5 ve bir avucu ile âdâs ının ordusu-
na att ığı az bir toprak, umum o ordunun gözlerine girmesiyle kaçmalar ı..6 ve 
1 Mukavk ıs*1, Huyey İbni Ahtab*2, Ebûcehil*3 ve Abdullah İbni Sûriyâ*4 gibi kimseler.
*1 Bkz.: el-Vâk ıdî, Kitâbü’l-me ğâzî 3/964-967; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.85-89; İbni 
Hacer,  el-isâbe 6/377.
*2 Bkz.: İbni Hişâm, Sîratü’n-nebeviyye  3/52; Ebû Nuaym, Delâilü’n-nübüvve  s.77-78; İbni 
Kesîr, Bidâye  3/212.
*3 Bkz.: İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/255.
*4 Bkz.: İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  1/164; İbnü’l-Cevzî, Sıfatü’s-safve  1/88.
2 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/21; Kalem sûresi, 68/4; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/381; Muvatta, hüs-
nü’l-huluk  8.
3 “… Ay bölündü.” (Kamer sûresi, 54/1).
4 “(Ey Resûlüm) Att ığın vakit sen atmad ın, lâkin Allah att ı.” (Enfâl sûresi, 8/17).
5 Buhârî, menâk ıb 27, menâk ıbü’l-ensâr  36, tefsîru sûre (54)  1; Müslim, münâfikîn  43-48.
6 Bu hâdise hem Bedir’de*1 hem de Huneyn’de*2 vuku bulmu ştur.
*1 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/303, 368; İbni Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ  2/155; İbni 
Hibbân, es-Sahîh  14/430.
*2 Bkz.: Müslim, cihâd  81; Dârimî, siyer  16; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/399.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  113
114  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
susuz kalm ış kendi ordusuna, be ş parmağından akan kevser gibi suyu kifayet 
derecesinde içirmesi1 gibi –nass- ı kat’î ile ve bir k ısm ı tevâtür ile– yüzer muci-
zât ın O’nun elinde zâhir olmas ıdır. Bu mucizât ın üç yüzden ziyade bir k ısm ı, 
On Dokuzuncu Mektup olan Mucizât- ı Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  nâm ın-
daki harika ve kerametli bir risalede kat’î delilleriyle beraber beyan edildi ğin-
den; onlar ı, ona havale ederek dedi ki:
“Bu kadar ahlâk- ı hasene ve kemâlâtla beraber, bu kadar mucizât- ı 
bâhiresi bulunan bir Zât (aleyhissalâtü vesselâm) , elbette en do ğru sözlüdür. 
Ahlâks ızlar ın işi olan hileye, yalana, yanl ışa tenezzül etmesi kabil de ğil.”
İkincisi
Elinde, bu kâinat Sahibi’nin bir ferman ı bulundu ğu.. ve o ferman ı her 
asırda üç yüz milyondan ziyade insanlar ın kabul ve tasdik ettikleri.. ve o 
ferman olan Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın, yedi vecihle harika olmas ıdır. Ve bu 
Kur’ân’ ın, k ırk vecihle mucize oldu ğu ve kâinat Hâl ıkı’nın sözü bulundu ğu, 
kuvvetli delilleriyle beraber Yirmi Be şinci Söz ve Mucizât- ı Kur’âniye namla-
rındaki Risale-i Nur’un bir güne şi olan me şhur bir risalede tafsilen beyan edil-
mesinden; onu, ona havale ederek dedi:
“Böyle ayn- ı hak ve hakikat bir ferman ın tercüman ı ve tebliğ edicisi 
bir Zât’ta (aleyhissalâtü vesselâm)  fermana cinayet ve ferman sahibine h ıyanet 
hükmünde olan yalan olamaz ve bulunamaz.”
Üçüncüsü
O Zât (aleyhissalâtü vesselâm) , öyle bir şeriat ve bir İslâmiyet ve bir ubûdi-
yet ve bir dua ve bir davet ve bir iman ile meydana ç ıkm ış ki; onlar ın ne 
misli var ve ne de olur. Ve onlardan daha mükemmel, ne bulunmu ş ve ne 
de bulunur.  Çünkü “ümmî bir Zât’ta” (aleyhissalâtü vesselâm)  zuhur eden o şe-
riat, on dört asr ı ve nev-i be şerin humsunu, âdilâne ve hakkaniyet üzere 
ve müdakkikâne hadsiz kanunlar ıyla idare etmesi emsâl kabul etmez.
Hem ümmî bir Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  ef’âl ve akvâl ve ahvâlinden 
çıkan İslâmiyet, her as ırda üç yüz milyon insan ın rehberi ve mercii.. ve 
ak ıllar ının muallimi ve mür şidi.. ve kalblerinin münevviri ve musaffisi.. 
ve nefislerinin mürebbisi ve müzekkisi.. ve ruhlar ının medar- ı inkişafı ve 
maden-i terakkiyât ı olmas ı cihetiyle, misli olamaz ve olamam ış…
1 Bkz.: Buhârî, vudû  32, menâk ıb 25; Müslim, fezâil  5-7.
Hem dininde bulunan  bütün ibadât ın bütün envâ ında en ileri olmas ı.. 
ve herkesten ziyade takvada bulunmas ı.. ve Allah’tan korkmas ı.. ve fevka-
lâde daimî mücahedât ve da ğdağalar içinde, tamtam ına ubûdiyetin en in-
ce esrar ına kadar mürâat etmesi.. ve hiç kimseyi taklid etmeyerek ve tam 
manas ıyla ve mübtediyâne, fakat en mükemmel olarak, hem ibtida ve inti-
hay ı birleştirerek yapmas ı, elbette misli görülmez ve görülmemi ş…
Hem binler dua ve münâcâtlar ından Cev şenü’l-Kebîr ile, öyle bir mâ-
rifet-i rabbâniye ile, öyle bir derecede Rabb’ini tavsif ediyor ki; o zaman-dan beri gelen ehl-i mârifet ve ehl-i velâyet, telâhuk-u efkâr ile beraber, ne o mertebe-i mârifete ve ne de o derece-i tavsife yeti şememeleri gösteriyor 
ki; duada dahi O’nun misli yoktur.
 Risale-i Münâcât’ ın başında, Cev şenü’l-
Kebîr’in doksan dokuz f ıkras ından bir f ıkras ının k ısac ık bir meâlinin beyan 
edildiği yere bakan adam, “Cevşen’in dahi misli yoktur!” diyecek.
Hem tebli ğ-i risalette ve nâs ı, hakka davette o derece metânet ve se-
bat ve cesaret göstermi ş ki; büyük devletler, büyük dinler, hatta kavim ve 
kabilesi ve amcas ı O’na şiddetli adâvet ettikleri hâlde; zerre miktar bir 
eser-i tereddüt, bir telâ ş, bir korkakl ık göstermemesi.. ve tek ba şıyla bü-
tün dünyaya meydan okumas ı.. ve başa da ç ıkarmas ı.. ve İslâmiyet’i dün-
yan ın başına geçirmesi isbat eder ki, tebli ğ ve davette dahi misli olma-
mış ve olamaz.
Hem imanda öyle fevkalâde bir kuvvet ve harika bir yakîn ve muci-
zâne bir inki şaf ve cihan ı ışıkland ıran bir ulvî itikat ta şımış ki, o zaman ın 
hükümran ı olan bütün efkâr ı ve akîdeleri ve hükemân ın hikmetleri ve 
ruhanî reislerin ilimleri O’na muâr ız ve muhalif ve münkir olduklar ı hâl-
de; O’nun ne yakînine, ne itikad ına, ne itimad ına, ne itmînan ına hiçbir 
şüphe, hiçbir tereddüt, hiçbir zaaf, hiçbir vesvese vermemesi.. ve manevi-
yatta ve merâtib-i imaniyede terakki eden ba şta sahabeler ve bütün ehl-i 
velâyet, O’nun her vakit mertebe-i iman ından feyz almalar ı ve O’nu en 
yüksek derecede bulmalar ı bilbedâhe gösterir ki, iman ı dahi emsalsizdir.
İşte böyle emsalsiz bir şeriat.. ve misilsiz bir İslâmiyet.. ve harika bir 
ubûdiyet.. ve fevkalâde bir dua.. ve cihan-pesendâne bir davet.. ve muci-zâne bir iman sahibinde elbette, hiçbir cihetle yalan olamaz ve aldatmaz,
 
diye anlad ı ve akl ı dahi tasdik etti.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  115
116  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Dördüncüsü
Enbiyâlar ın icmâ ı, nas ıl ki vücûd ve vahdâniyet-i ilâhiyeye gayet kuv-
vetli bir delildir; öyle de, bu Zât’ ın doğruluğuna ve risaletine gayet sa ğ-
lam bir şehâdettir. Çünkü enbiyân ın (aleyhimüsselâm)  doğruluklar ına ve pey-
gamber olmalar ına medar olan ne kadar kudsî s ıfatlar ve mucizeler ve 
vazifeler varsa, O Zât’ta (aleyhissalâtü vesselâm)  en ileride oldu ğu tarihçe mu-
saddakt ır. Demek onlar, nas ıl ki lisân- ı kâl ile Tevrat, İncil, Zebur ve su-
huflar ında bu Zât’ ın gelece ğini haber verip insanlara be şaret vermi şler 
ki; kütüb-ü mukaddesenin o be şaretli işârât ından yirmiden fazla ve pek 
zâhir bir k ısm ı, On Dokuzuncu Mektup’ta güzelce beyan ve isbat edil-
miş. Öyle de lisân- ı hâlleriyle, yani nübüvvetleriyle ve mucizeleriyle ken-
di mesleklerinde ve vazifelerinde en ileri ve en mükemmel olan bu Zât’ ı 
tasdik edip dâvâs ını imza ediyorlar.. ve lisân- ı kâl ve icmâ ile vahdâniyete 
delâlet ettikleri gibi, lisân- ı hâl ile ve ittifak ile de bu Zât’ ın sâd ıkıyetine 
şehâdet ediyorlar, diye anlad ı.
Beşincisi
Bu Zât’ ın düsturlar ıyla ve terbiyesi ve tebaiyetiyle ve arkas ından git-
meleriyle hakka, hakikate, kemâlâta, kerâmâta, ke şfiyâta, mü şâhedâta 
yetişen binlerce evliya, vahdâniyete delâlet ettikleri gibi; üstadlar ı olan 
bu Zât’ ın, sâd ıkıyetine ve risaletine icmâ ve ittifakla şehâdet ediyorlar. Ve 
âlem-i gayptan verdi ği haberlerin bir k ısm ını, nur-u velâyetle mü şâhede 
etmeleri ve umumunu, nur-u iman ile yâ ilmeyakîn veya aynelyakîn veya hakkalyakîn suretinde itikat ve tasdik etmeleri, üstadlar ı olan bu Zât’ ın, 
derece-i hakkaniyet ve sâd ıkıyetini güne ş gibi gösterdi ğini gördü.
Alt ınc ısı
Bu Zât’ ın ümmîli ğiyle beraber getirdi ği hakâik-i kudsiye ve ihtirâ et-
tiği ulûm-u âliye ve ke şfettiği mârifet-i ilâhiyenin dersiyle ve tâlimiyle, 
mertebe-i ilmiyede en yüksek makama yeti şen milyonlar asfiya-y ı mü-
dakkikîn ve s ıddîkîn-i muhakkikîn ve dâhi hükemâ-y ı müminîn, bu Zât’ ın 
üssü’l-esas dâvâs ı olan vahdâniyeti kuvvetli burhanlar ıyla bilittifak isbat 
ve tasdik ettikleri gibi; bu Muallîm-i Ekber’in ve bu Üstad- ı Âzam’ ın hak-
kaniyetine ve sözlerinin hakikat oldu ğuna ittifak ile şehâdetleri, gündüz 
gibi bir hüccet-i risaleti ve sâd ıkıyetidir. Meselâ Risale-i Nur, yüz parças ıy-
la, bu Zât’ ın sadâkatinin birtek burhan ıdır.
Yedincisi
Âl ve ashab nâm ında ve nev-i be şerin enbiyâdan sonra feraset ve di-
râyet ve kemâlâtla en me şhuru ve en muhterem ve en namdar ı ve en din-
dar ve keskin nazarl ı tâife-i azîmesi, kemâl-i merak ile ve gayet dikkat ve 
nihayet ciddiyetle bu Zât’ ın bütün gizli ve â şikâr hâllerini ve fikirlerini 
ve vaziyetlerini taharri ve tefti ş ve tedkik etmeleri neticesinde bu Zât’ ın, 
dünyada en sâd ık ve en yüksek ve en hakl ı ve hakikatli oldu ğuna ittifak 
ile ve icmâ ile sars ılmaz tasdikleri ve kuvvetli imanlar ı, güneşin ziyas ına 
delâlet eden gündüz gibi bir delildir,  diye anlad ı.
Sekizincisi
Bu kâinat, nas ıl ki kendini îcad ve idare ve tertip eden ve tasvir ve 
takdir ve tedbir ile bir saray gibi, bir kitap gibi, bir sergi gibi, bir temâ şâ-
gâh gibi tasarruf eden Sâni’ine ve Kâtib’ine ve Nakka ş’ına delâlet eder; 
öyle de, kâinat ın hilkatindeki makâs ıd-ı ilâhiyeyi bilecek ve bildirecek.. 
ve tahavvülât ındaki rabbânî hikmetlerini talim edecek.. ve vazifedârâ-
ne harekât ındaki neticeleri ders verecek.. ve mahiyetindeki k ıymetini ve 
içindeki mevcudât ın kemâlât ını ilân edecek.. ve o kitab- ı kebîrin manala-
rını ifade edecek bir yüksek dellâl, bir do ğru keşşaf, bir muhakkik üstad, 
bir sâd ık muallim istedi ği ve iktiza etti ği ve herhâlde bulunmas ına delâ-
let ettiği cihetiyle; elbette bu vazifeleri herkesten ziyade yapan bu Zât’ ın 
hakkaniyetine, ve bu kâinat Hâl ıkı’nın en yüksek ve sâd ık bir me’muru 
olduğuna şehâdet etti ğini bildi.
Dokuzuncusu
Madem bu sanatl ı ve hikmetli masnûât ıyla kendi hünerlerini ve sanatkâr-
lığının kemâlât ını teşhir etmek.. ve bu süslü, zinetli, nihayetsiz mahlûkat ıyla 
kendini tan ıttırmak ve sevdirmek.. ve bu lezzetli ve k ıymetli hesaps ız nimetle-
riyle kendine te şekkür ve hamd ettirmek.. ve bu şefkatli ve himâyetli umumi 
terbiye ve iâ şe ile hatta a ğızlar ın en ince zevklerini ve i ştihalar ın her nev’ini 
tatmin edecek bir surette ihzar edilen rabbânî it’amlar ve ziyafetler ile kendi rubûbiyetine kar şı minnettarâne ve müte şekkirâne ve peresti şkârâne ibadet 
ettirmek.. ve mevsimlerin tebdili ve gece gündüzün tahvili ve ihtilâf ı gibi aza-
metli ve ha şmetli tasarrufat ve icraat ve deh şetli ve hikmetli faaliyet ve hallâ-
kıyet ile kendi ulûhiyetini izhar ederek, o ulûhiyetine kar şı iman ve teslim ve HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  117
118  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
ink ıyad ve itaat ettirmek.. ve her vakit iyili ği ve iyileri himâye, fenal ığı ve fe-
nalar ı izâle ve semâvî tokatlar ile zâlimleri ve yalanc ılar ı imha etmek cihetiyle 
hakkaniyet ve adâletini göstermek isteyen perde arkas ında birisi var.
Elbette ve herhâlde, o gaybî Zât’ ın yan ında en sevgili mahlûku ve en 
doğru abdi ve O’nun mezkûr maksatlar ına tam hizmet ederek, hilkat-i 
kâinat ın t ılsımını ve muammas ını hall ve ke şfeden ve daima o Hâl ık’ının 
nâm ına hareket eden ve O’ndan istimdat eden ve muvaffakiyet isteyen ve 
O’nun taraf ından imdada ve tevfike mazhar olan ve Muhammed Kurey şî 
denilen bu Zât olacak.
Hem akl ına dedi: “Madem bu mezkûr dokuz hakikatler bu Zât ’ın s ıdk ına 
şehâdet ederler. Elbette bu âdem, benîâdemin medar- ı şerefi ve bu âlemin 
medar- ı iftihar ıdır ve O’na, ‘fahr-i âlem’ ve ‘ şeref-i benîâdem’ denilme-
si pek lây ıktır.. ve O’nun elinde bulunan ferman- ı Rahmân olan Kur’ân- ı 
Mu’cizü’l-Beyan’ ın haşmet-i saltanat- ı mâneviyesinin n ısf-ı arz ı istilâs ı ve 
şahsî kemâlât ı ve yüksek hasletleri gösteriyor ki; bu âlemde en mühim 
Zât budur, Hâl ık’ımız hakk ında en mühim söz, O’nundur.
İşte gel, bak! Bu harika Zât’ ın yüzer zâhir ve bâhir kat’î mucizelerinin 
kuvvetine ve dinindeki binler âlî ve esasl ı hakikatlerine istinaden, bütün 
dâvâlar ının esas ı ve bütün hayat ının gayesi, Vâcibü’l-vücûd’un vücûduna 
ve vahdetine ve s ıfât ına ve esmâs ına delâlet ve şehâdet.. ve o Vâcibü’l-vü-
cûd’u isbat ve ilân ve ilâm etmektir.
Demek, bu kâinat ın mânevî güne şi ve Hâl ık’ımızın en parlak bir bur-
han ı bu Habibullah denilen Zât’t ır ki; O’nun şehâdetini teyid ve tasdik ve 
imza eden aldanmaz ve aldatmaz üç büyük icmâ  var:
Birincisi : “Eğer perde-i gayb aç ılsa yakînim ziyadele şmeyecek.”1 di-
yen, İmam Ali.. (radiyallâhu anh)  ve yerde iken Ar ş-ı Âzam’ ı ve İsrafil’in aza-
met-i heykelini temâ şâ eden Gavs- ı Âzam2 (kuddise sirruh)  gibi keskin nazar 
ve gayb-bîn gözleri bulunan binler aktâb ve evliya-y ı azîmeyi câmî ve “Âl-i 
Muhammed” nâm ıyla şöhretşiâr- ı âlem olan cemaat-i nurâniyenin icmâ 
ile tasdikleridir.
İkincisi : Bedevî bir kavim ve ümmî bir muhitte, hayat- ı içtimaiyeden 
ve efkâr- ı siyasiyeden hâlî ve kitaps ız ve fetret asr ının karanl ıklar ında bu-
1 Bkz.: es-Sübkî, Tabakâtü’ ş-Şâfiiyyeti’l-kübrâ  6/61; Aliyyülkârî,  el-Masnû  s. 149; es-Sindî,  el-Hâşiye 
8/96.
2 Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb  (Evrâd- ı Şâzelî)  s. 561.
lunan ve pek az bir zamanda en medenî ve mâlûmatl ı ve hayat- ı içtimai-
yede ve siyasiyede en ileri olan milletlere ve hükûmetlere üstad ve rehber ve diplomat ve hâkim-i âdil olarak, şarktan garba kadar cihan-pesendâne 
idare eden ve “sahabe” nâm ıyla dünyada namdar olan cemaat-i me şhu-
renin ittifakla can ve mallar ını, peder ve a şiretlerini feda ettiren bir kuv-
vetli imanla tasdikleridir.
Üçüncüsü : Her as ırda binlerle efrad ı bulunan ve her fende dâhiyâ-
ne ileri giden ve muhtelif mesleklerde çal ışan, ümmetinde yeti şen hadsiz 
muhakkik ve mütebahhir ulemâs ının cemaat-i uzmâs ının tevâfukla ve il-
melyakîn derecesinde tasdikleridir.
Demek, bu Zât’ ın vahdâniyete şehâdeti şahsî ve cüz’î de ğil; belki, 
umumi ve küllî, sars ılmaz.. ve bütün şeytanlar toplansa, kar şısına hiçbir 
cihetle ç ıkamaz bir şehâdettir, diye hükmetti.
İşte, asr- ı saadette akl ıyla beraber seyahat eden dünya misafiri ve ha-
yat yolcusunun o medrese-i nurâniyeden ald ığı derse k ısa bir işaret olarak, 
Birinci Makam ın On Alt ınc ı Mertebesi’nde böyle:
 :۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا ُïَèَْŶا ُïِèَاĳْĤا دِĳُäُĳْĤا ُÕِäَاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 ۪،įِÜَźَאĩכَ َةِóْáوَכَ ۪،įِĭĺدِ ِÙَđْøوُ ِÙَĩْýِèوَ ۪،įِĬْاٰóُĜ ِÙَĭَĉْĥَø ِÙَĩَčَđِÖ اٰدَمَ ĹِĭَÖ ْعِĳَĬ َفُóَüوَ ِħَĤَאĐ ُóْíَĘ
 َاتِóِİَّאčĤا ِįِÜَاõِåْđُĨ ِئَאتِĨ َّةِĳُĝِÖ َīَİْóَÖوَ َïِıَü َاñوَכَ ۪،įَائِïْĐأَ ِěĺِïْāَÝِÖ ĵّٰÝَè ۪،įِĜَŻْìأَ ِÙَّĺِĳْĥُĐوَ
 ۪įِĤاٰ َאعِĩْäِÍِÖ ِ،ÙَđِĈَאĝْĤا ِÙَđِĈَّאùĤا ِįِĭĺدِ ِěَאئِĝَè َفِźاٰ َّةِĳُĝِÖوِ ِ،ÙَĜَّïَāُĩْĤا ِÙَĜِّïَāُĩْĤا َاتِóِİَא×ْĤا
 ِīĻِİَاóَ×ْĤا ذَوِي ۪įِÝَّĨأُ ĹِĝِّĝَéُĨ ِěُĘَاĳَÝِÖوَ َאرِ،āْÖَْŶا ذَوِي ۪įِÖَאéْĀأَ َאقِęِّÜِאÖوَ َارِ،ĳْĬَْŶا ذَوِي
1.َّارَةِĳَّĭĤا ِóَאئِāَ×ْĤوَا
denilmiştir.
Sonra bu dünyada hayat ın gayesi ve hayat ın hayat ı iman oldu ğunu bi-
len bu yorulmaz ve tok olmaz yolcu, kendi kalbine dedi ki: “Arad ığımız Zât’ ın 
1 Allah’tan ba şka hiçbir ilâh yoktur. O, öyle varl ığı kendinden ve kesin olan, tek ve yektâ bir Zât’t ır ki; 
âlemin övünç kayna ğı ve insanl ığın iftihar tablosu, (sallallâhu aleyhi ve sellem)  Kur’ân’ ın hâkimiyetinin 
büyüklüğü.. dininin muhte şem genişliği.. mükemmel s ıfatlar ının çokluğu.. ve hatta dü şmanlar ının dahi 
tasdik ettikleri ahlâk ının yüceliği ile O’nun kendinden ve kesin olan varl ığına ve birli ğine delâlet eder. 
Ve keza O Zât; bir çok şâhit taraf ından tasdik edilen ve kendisini de tasdik ettiren, yüzlerce, apaç ık 
mucizelerinin kuvveti.. ve dininin katî ve parlak binlerce hakikatinin kuvveti.. ve nurlu âlinin icmâ ı.. ve 
keskin basiret sahibi ashab ının ittifak ı.. ve ümmetinin, birçok delillerle her meseleyi ayd ınlatan basiretli 
büyük âlimlerimin tevâfuku ile Allah’ ın kendinden ve kesin olan varl ığına ve birli ğine şehâdet edip, 
isbat eder.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  119
120  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
sözü ve kelâm ı denilen, bu dünyada en me şhur ve en parlak ve en hâkim ve 
ona teslim olmayan herkese, her as ırda meydan okuyan Kur’ân- ı Mu’cizü’l-
Beyan  nâm ındaki kitaba müracaat edip, o ne diyor, bilelim.” Fakat en evvel 
bu kitab ın, bizim Hâl ık’ımızın kitab ı olduğunu isbat etmek lâz ımd ır, diye ta-
harriye ba şlad ı.
Bu seyyah, bu zamanda bulundu ğu münasebetiyle en evvel mâne-
vî i’câz- ı Kur’âniye’nin lem’alar ı olan Risale-i Nur’a bakt ı ve onun yüz 
otuz risaleleri, âyât- ı Furkâniye’nin nükteleri ve ışıklar ı ve esasl ı tefsirle-
ri olduğunu gördü. Ve Risale-i Nur, bu kadar muannid ve mülhid bir as ır-
da her tarafa hakâik-i Kur’âniye’yi mücahidâne ne şrettiği hâlde, kar şısı-
na kimse ç ıkamad ığından isbat eder ki; onun üstad ı ve menba ı ve mercii 
ve güneşi olan Kur’ân, semâvîdir; be şer kelâm ı değildir. Hatta Resâili’n-
Nur’un yüzer hüccetlerinden bir tek hüccet-i Kur’âniyesi olan Yirmi Be şinci 
Söz ile On Dokuzuncu Mektub’un âhiri, Kur’ân’ ın k ırk vecihle mucize oldu ğu-
nu öyle isbat etmi ş ki; kim görmü şse değil tenkit ve itiraz etmek, belki isbatla-
rına hayran olmu ş, takdir ederek çok senâ etmi ş. Kur’ân’ ın vech-i i’câz ını ve 
hak kelâmullah oldu ğunu isbat etmek cihetini Risaleti’n-Nur’a havale ederek 
yaln ız k ısa bir işaretle büyüklü ğünü gösteren birkaç noktaya dikkat etti:
Birinci Nokta : Nas ıl ki Kur’ân, bütün mucizât ıyla ve hakkaniyetine delil 
olan bütün hakâikiyle Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın bir mucizesidir; öy-
le de Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  da bütün mucizât ıyla ve delâil-i nü-
büvvetiyle ve kemâlât- ı ilmiyesiyle Kur’ân’ ın bir mucizesidir ve Kur’ân’ ın 
Kelâmullah oldu ğuna bir hüccet-i kât ıasıdır.
İkinci Nokta : Kur’ân, bu dünyada öyle nurânî ve saadetli ve hakikatli 
bir surette bir tebdil-i hayat- ı içtimaiye ile beraber; insanlar ın hem nefis-
lerinde, hem kalblerinde, hem ruhlar ında, hem ak ıllar ında, hem hayat- ı 
şahsiyelerinde, hem hayat- ı içtimaiyelerinde, hem hayat- ı siyasiyelerin-
de öyle bir ink ılâp yapm ış ve idame etmi ş ve idare etmi ş ki; on dört as ır 
müddetinde, her dakikada alt ı bin alt ı yüz altm ış alt ı âyetleri, kemâl-i ih-
tiramla hiç olmazsa yüz milyondan ziyade insanlar ın dilleriyle okunu-
yor.. ve insanlar ı terbiye ve nefislerini tezkiye ve kalblerini tasfiye ediyor; 
ruhlara inki şaf ve terakki.. ve ak ıllara istikamet ve nur.. ve hayata, hayat 
ve saadet veriyor. Elbette böyle bir kitab ın misli yoktur, harikad ır, fevka-
lâdedir, mucizedir.
Üçüncü Nokta : Kur’ân, o as ırdan ta şimdiye kadar öyle bir belâgat gös-
termiş ki:
Kâbe’nin duvar ında alt ınla yaz ılan en me şhur ediplerin “Muallakât- ı 
Seb’a” nâm ıyla şöhret-şiar kasidelerini o dereceye indirdi ki; Lebîd’in k ızı, ba-
ba sının kasidesini Kâbe’den indirirken demi ş: “Âyâta kar şı bunun k ıymeti 
kalmad ı.”
Hem bedevî bir edip: 1
ُóَĨْËُÜ َאĩِÖ َعْïْĀَאĘ âyeti okunurken i şittiği vakit sec-
deye kapanm ış. Ona demi şler: “Sen Müslüman m ı oldun?” O demi ş: “Hay ır, 
ben bu âyetin belâgat ına secde ettim.”2
Hem ilm-i belâgat ın dâhilerinden Abdülkâhir Cürcânî ve Sekkâkî ve 
Zemahşerî gibi binlerle dâhi imamlar ve mütefennin edipler, icmâ ve ittifak-
la karar vermi şler ki; “Kur’ân’ ın belâgat ı, tâkat- ı beşerin fevkindedir, yeti-
şilmez.”3
Hem o zamandan beri mütemâdiyen meydan- ı muârazaya davet edip, 
mağrur ve enaniyetli ve ediplerin ve beli ğlerin damarlar ına dokundurup, gu-
rurlar ını kıracak bir tarzda der: “Ya bir tek sûrenin mislini getiriniz veyahut 
dünyada ve âhirette helâket ve zilleti kabul ediniz!”4 diye ilân etti ği hâlde; 
o asr ın muannid beli ğleri, bir tek sûrenin mislini getirmekle k ısa bir yol olan 
muârazay ı bırak ıp, uzun olan can ve mallar ını tehlikeye atan muharebe yolu-
nu ihtiyâr etmeleri isbat eder ki o k ısa yolda gitmek mümkün de ğildir.
Hem Kur’ân’ ın dostlar ı, Kur’ân’a benzemek ve taklit etmek şevkiyle ve 
düşmanlar ı dahi Kur’ân’a mukabele ve tenkit etmek sevkiyle o vakitten beri 
yazd ıklar ı ve yaz ılan ve telâhuk-u efkâr ile terakki eden milyonlarla Arabî ki-
taplar ortada geziyor. Hiçbirisinin ona yeti şemediğini, hatta en âdi adam dahi 
dinlese elbette diyecek: “Bu Kur’ân, bunlara benzemez ve onlar ın mertebesin-
de değil! yâ onlar ın alt ında veya umumunun fevkinde olacak!” Umumunun 
alt ında oldu ğunu dünyada hiçbir fert, hiçbir kâfir, hatta hiçbir ahmak diye-
mez. Demek mertebe-i belâgat ı umumun fevkindedir.
Hatta bir adam 5َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ َאĨ ِِّٰų َçَّ×َø âyetini okudu, dedi ki: “Bu 
âyetin harika telâkki edilen belâgat ını göremiyorum.” Ona denildi: “Sen da-
hi bu seyyah gibi o zamana git, orada dinle!” O da kendini Kur’ân’dan evvel 
1 “Art ık sana emrolunan ı, başlar ı çatlat ırcas ına anlat onlara!” (Hicr sûresi, 15/94).
2 es-Suyûtî, el-itkân  2/149; el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  14/86.
3 Bkz.: el-Bâk ıllânî, İ’câzü’l-Kur’ân  1/250, 254; el-Kurtubî, Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  1/76; İbni Kesîr, 
Tefsîru’l-Kur’ân  1/63.
4 Bkz.: Bakara sûresi, 2/23-24; Yûnus sûresi, 10/38-39.
5 “Göklerde ne var, yerde ne varsa Allah’ ı tenzih ve tesbih eder.” (Hadîd sûresi, 57/1).HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  121
122  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
orada tahayyül ederken gördü ki; mevcudât- ı âlem peri şan, karanl ık, câmid ve 
şuursuz ve vazifesiz olarak; hâlî, hadsiz, hudutsuz bir fezada; karars ız, fânî bir 
dünyada bulunuyorlar. Birden Kur’ân’ ın lisân ından bu âyeti dinlerken gördü:
Bu âyet, kâinat üstünde dünyan ın yüzünde öyle bir perde açt ı ve ışıklan-
dırdı ki; bu ezelî nutuk ve bu sermedî ferman, as ırlar s ıralar ında dizilen zî şu-
urlara ders verip gösteriyor ki; bu kâinat, bir câmi-i kebîr hükmünde ba şta se-
mâvât ve arz olarak umum mahlûkât ı hayattarâne zikir ve tesbihte ve vazife 
başında cûş u hurûşla mesûdâne ve memnunâne bir vaziyette bulunduruyor, 
diye müşâhede etti ve bu âyetin derece-i belâgat ını zevkederek –sâir âyetle-
ri buna k ıyasla– Kur’ân’ ın zemzeme-i belâgat ı, arz ın n ısfını ve nev-i be şerin 
humsunu istilâ ederek ha şmet-i saltanat ı kemâl-i ihtiramla on dört as ır bilâ-fâ-
sıla idame etti ğinin binler hikmetlerinden bir hikmetini anlad ı.
Dördüncü Nokta : Kur’ân, öyle hakikatli bir halâvet göstermi ş ki en tatl ı 
bir şeyden dahi usand ıran çok tekrar, Kur’ân’ ı tilâvet edenler için de ğil usan-
dırmak, belki kalbi çürümemi ş ve zevki bozulmam ış adamlara tekrar- ı tilâveti 
halâvetini ziyadele ştirdiği eski zamandan beri herkesçe müsellem olup darb- ı 
mesel hükmüne geçmi ş.
Hem öyle bir tazelik ve gençlik ve şebâbet ve garâbet göstermi ş ki on 
dört as ır yaşad ığı ve herkesin eline kolayca girdi ği hâlde, şimdi nâzil ol-
muş gibi tazeli ğini muhafaza ediyor . Her as ır, kendine hitap ediyor gibi bir 
gençlikte görmü ş. Her tâife-i ilmiye ondan her vakit istifade etmek için kes-
retle ve mebzuliyetle yanlar ında bulundurduklar ı ve üslûb-u ifadesine ittibâ 
ve iktida ettikleri hâlde o, üslûbundaki ve tarz- ı beyan ındaki garabetini aynen 
muhafaza ediyor.
Beşincisi : Kur’ân’ ın bir cenah ı mâzide, bir cenah ı müstakbelde, kökü ve 
bir kanad ı eski peygamberlerin ittifakl ı hakikatleri oldu ğu ve bu, onlar ı tasdik 
ve teyid etti ği ve onlar dahi tevâfukun lisân- ı hâliyle bunu tasdik ettikleri gi-
bi; öyle de evliya ve asfiya gibi ondan hayat alan semereleri ve hayattar te-kemmülleriyle şecere-i mübarekelerinin hayattar, feyizdâr ve hakikat-medar 
olduğuna delâlet eden ve ikinci kanad ının himâyesi alt ında yetişen ve ya-
şayan velâyetin bütün hak tarikatlar ı ve İslâmiyet’in bütün hakikatli ilimleri, 
Kur’ân’ ın ayn- ı hak ve mecma- ı hakâik ve câmiiyette misilsiz bir harika oldu-
ğuna şehâdet eder.
Alt ınc ısı: Kur’ân’ ın alt ı ciheti nurânîdir, s ıdk ve hakkaniyetini gösterir, evet;
alt ında hüccet ve burhan direkleri , z
üstünde sikke-i i’câz lem’alar ı,
önünde ve hedefinde saadet-i dareyn hediyeleri ,
arkas ında nokta-y ı istinad ı, vahy-i semâvî hakikatleri ,
sağında hadsiz ukûl-ü müstakîmenin delillerle tasdikleri ,
solunda selim kalblerin ve temiz vicdanlar ın ciddî itmînanlar ı ve sa-
mimî incizablar ı ve teslimleri , Kur’ân’ ın fevkalâde, harika, metin ve hücum 
edilmez bir kale-i semâviye-i arziye oldu ğunu isbat ettikleri gibi alt ı makam-
dan dahi onun ayn- ı hak ve sâd ık olduğuna ve be şerin kelâm ı olmad ığına, 
hem yanl ış olmad ığına imza eden; başta, bu kâinatta dâima güzelli ği izhar, 
iyiliği ve doğruluğu himâye ve sahtekârlar ı ve müfterileri imha  ve izale 
etmek âdetini bir düstur-u faaliyet ittihaz eden bu kâinat ın Mutasarr ıf’ı, 
o Kur’ân’a âlemde en makbul, en yüksek, en hâkimâne bir makam- ı hür-
met ve bir mertebe-i muvaffakiyet vermesiyle onu tasdik ve imza etti ği gi-
bi, İslâmiyet’in menba ı ve Kur’ân’ ın tercüman ı olan Zât’ ın (aleyhissalâtü ves-
selâm) herkesten ziyade ona itikat ve ihtiram ı.. ve nüzûlü zaman ında uy-
ku gibi bir vaziyet-i nâimânede bulunmas ı.. ve sâir kelâmlar ı ona yeti şe-
memesi ve bir derece benzememesi.. ve ümmiyetiyle beraber gitmi ş ve 
gelecek hakikî hâdisât- ı kevniyeyi, gaybiyâne, Kur’ân ile tereddütsüz ve 
itmînan ile beyan etmesi.. ve çok dikkatli gözlerin nazar ı alt ında hiçbir 
hile, hiçbir yanl ış vaziyeti görülmeyen o Tercüman’ ın bütün kuvvetiyle 
Kur’ân’ ın her bir hükmüne iman edip tasdik etmesi.. ve hiçbir şey O’nu 
sarsmamas ı; Kur’ân’ ın semâvî, hakkaniyetli ve kendi Hâl ık-ı Rahîm ’inin 
mübarek kelâm ı olduğunu imza ediyor.
Hem nev-i insan ın humsu, belki k ısm- ı âzam ı, göz önündeki o Kur’ân’a 
müncezibâne ve dindârâne irtibat ı ve hakikat-perestâne ve mü ştâkâne kulak 
vermesi.. ve çok emarelerin ve vâk ıalar ın ve keşfiyat ın şehâdetiyle cin ve me-
lek ve ruhânîlerin dahi, tilâveti vaktinde pervane gibi hakperestâne etraf ında 
toplanmas ı, Kur’ân’ ın kâinatça makbuliyetine ve en yüksek bir makamda bu-
lunduğuna bir imzad ır.
Hem nev-i be şerin umum tabakalar ı, en gabî ve âmiden tut, ta en zeki 
ve âlime kadar her birisi, Kur’ân’ ın dersinden tam hisse almalar ı ve en derin 
hakikatleri fehmetmeleri.. ve yüzlerle fen ve ulûm-u İslâmiye’nin ve bilhas-
sa şeriat- ı kübrân ın büyük müçtehitleri ve Usûlü’d-din ve İlm-i Kelâm’ ın dâ-
hi muhakkikleri gibi her tâife, kendi ilimlerine ait bütün hâcât ını ve cevapla-
rını Kur’ân’dan istihrac etmeleri, Kur’ân’ ın menba- ı hak ve maden-i hakikat 
olduğuna bir imzad ır.z
zzzzHÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  123
124  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Hem edebiyatça en ileri bulunan Arap edipleri, – İslâmiyet’e girmeyen-
ler– şimdiye kadar muârazaya pek çok muhtaç olduklar ı hâlde, Kur’ân’ ın i’câ-
zından yedi büyük vechi varken, yaln ız bir tek vechi olan belâgat ının, tek bir 
sûrenin mislini getirmekten istinkâflar ı.. ve şimdiye kadar gelen ve muâraza 
ile şöhret kazanmak isteyen me şhur beliğlerin ve dâhi âlimlerin onun hiçbir 
vech-i i’câz ına karşı çıkamamalar ı ve âcizâne sükût etmeleri, Kur’ân’ ın muci-
ze ve tâkat-i be şerin fevkinde oldu ğuna bir imzad ır.
Evet bir kelâm, “Kimden gelmi ş ve kime gelmi ş ve niçin?” denilmesiy-
le k ıymeti ve ulviyeti ve belâgat ı tezahür etmesi noktas ından Kur’ân’ ın 
misli olamaz ve ona yeti şilemez. Çünkü Kur’ân, bütün âlemlerin Rabbi 
ve Hâl ık’ının hitab ı ve konu şmas ı.. ve hiçbir cihette taklidi ve tasannuu 
ihsas edecek bir emare bulunmayan bir mükâlemesi.. ve bütün insanla-rın belki bütün mahlûkât ın nâm ına meb’us ve nev-i be şerin en me şhur 
ve namdâr muhatab ı bulunan ve o muhatab ın kuvvet ve vüs’at-i iman ı, 
koca İslâmiyet’i tere şşuh edip sahibini “Kâb- ı Kavseyn
” makam ına ç ıka-
rarak muhatab- ı samedâniyeye mazhariyetle nüzûl eden.. ve saadet-i da-
reyne dair ve hilkat-i kâinat ın neticelerine ve ondaki rabbânî maksatlara 
ait mesâili ve o muhatab ın bütün hakâik-i İslâmiye’yi ta şıyan en yüksek 
ve en geni ş olan iman ını beyan ve izah eden.. ve koca kâinat ın bir harita, 
bir saat, bir hâne gibi her taraf ını gösterip, çevirip, onlar ı yapan sanatkâ-
rı, tavr ıyla ifade ve tâlim eden Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın elbette mislini 
getirmek mümkün de ğildir ve derece-i i’câz ına yetişilmez.
Hem Kur’ân’ ı tefsir eden ve bir k ısm ı otuz-k ırk, hatta yetmi ş cild olarak 
birer tefsir yazan yüksek zekâl ı, müdakkik binlerle mütefennin ulemân ın se-
nedleri ve delilleriyle beyan ettikleri Kur’ân’daki hadsiz meziyetleri ve nükte-leri ve hâsiyetleri ve s ırlar ı ve âlî manalar ı ve umûr-u gaybiyenin her nev’in-
den kesretli gaybî ihbarlar ı izhar ve isbat etmeleri.. ve bilhassa Risale-i Nur’un 
yüz otuz kitab ının her biri, Kur’ân’ ın bir meziyetini, bir nüktesini kat’ i bur-
hanlarla isbat etmesi ve bilhassa Mucizât- ı Kur’âniye Risalesi.. şimendifer ve 
tayyare gibi medeniyetin harikalar ından çok şeyleri Kur’ân’dan istihraç eden 
Yirminci Söz’ün İkinci Makam ı.. ve Risale-i Nur’a ve elektri ğe işaret eden 
âyetlerin i şârât ını bildiren İşârât- ı Kur’âniye nâm ındaki Birinci Şuâ.. ve hu-
ruf-u Kur’âniye’nin, ne kadar muntazam, esrarl ı ve manal ı olduğunu göste-
ren Rumuzât- ı Semâniye nâm ındaki sekiz küçük risaleler.. ve Sûre-i Feth’in 
âhirki âyetinin be ş vecihle ihbar- ı gaybî cihetinde mucizeli ğini isbat eden kü-
çük bir risale gibi Risale-i Nur’un her bir cüzü, Kur’ân’ ın bir hakikatini, bir nu-
runu izhar etmesi, Kur’ân’ ın misli olmad ığına ve mucize ve harika oldu ğuna 
ve bu âlem-i şehâdette âlem-i gayb ın lisân ı ve bir Allâmü’l-guyûb’un kelâm ı 
bulunduğuna bir imzad ır.
İşte alt ı noktada ve alt ı cihette ve alt ı makamda i şaret edilen Kur’ân’ ın 
mezkûr meziyetleri ve hâsiyetleri içindir ki; ha şmetli hâkimiyet-i nurâniyesi 
ve azametli saltanat- ı kudsiyesi, as ırlar ın yüzlerini ışıkland ırarak zemin yüzü-
nü dahi bin üç yüz sene tenvir ederek kemâl-i ihtiramla devam etmesi.. hem o hâsiyetleri içindir ki Kur’ân’ ın her bir harfi, hiç olmazsa on sevab ı ve on ha-
senesi olmas ı ve on meyve-i bâkî vermesi.. hatta bir k ısım âyât ın ve sûrelerin 
her bir harfi, yüz ve bin ve daha ziyade meyve vermesi..
1 ve mübarek vakit-
lerde her harfin nuru ve sevab ı ve k ıymeti ondan yüzlere ç ıkmas ı2 gibi kudsî 
imtiyazlar ı kazanm ış, diye dünya seyyah ı anlad ı ve kalbine dedi:
“İşte böyle her cihetle mucizâtl ı bu Kur’ân, sûrelerinin icmâ ıyla ve 
âyât ının ittifak ıyla ve esrar u envar ının tevâfukuyla ve semerât ve âsâr ı-
nın tetâbukuyla bir tek Vâcibü’l-vücûd ’un vücûduna ve vahdetine ve s ıfât 
ve esmâs ına delillerle isbat suretinde öyle şehâdet etmi ş ki; bütün ehl-i 
iman ın hadsiz şehâdetleri, onun şehâdetinden tere şşüh etmişler.”
İşte bu yolcunun Kur’ân’dan ald ığı ders-i tevhid ve imana k ısa bir işaret 
olarak Birinci Makam’ ın On Yedinci Mertebesi’nde böyle :
 :۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا ُïَèَْŶا ُïِèَاĳْĤا دِĳُäُĳْĤا ُÕِäَاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 ُوءُóْĝَĩْĤا َאنِّ،åْĤوَا ِ÷ْĬِْŸوَا َכِĥَĩْĤا َאسِĭْäَِŶ بُĳُĔْóَĩْĤا لُĳُ×ْĝَĩْĤا َאنِĻَ×ْĤا ُõِåْđُĩْĤا ْاٰنُóُĝْĤاَ
 ُħَّائِïĤا َאنِ،ùْĬِْŸا ْعِĳَĬ ْīِĨ ِīĻِĺَŻَĩْĤا ِئَאتِĨ ِÙَĭِùْĤَÉِÖ َامِ،óِÝْèِْźا َאلِĩِכَÖ ٍÙَĝĻِĜدَ ِّģכُ ĹِĘ ۪įِÜَאĺاٰ ُّģכُ
 َאرِيåْĤوَا َאنِ،ĨَّõĤوَا َאرِāْĐَْŶا هِĳُäوُ ĵٰĥَĐوَ َانِ،ĳَْכْŶوَا َْرْضِŶا َאرِĉْĜأَ ĵٰĥَĐ ُÙَّĻِøْïُĝْĤا ُįُÝَĭَĉْĥَø
 َאلِĩِכَÖ ًاóْāَĐ َóَýَĐ َÙَđَÖأَرْ ĹِĘ ِóَýَ×ْĤا ِ÷ُĩُìوَ َْرْضِŶا ِėْāِĬ ĵٰĥَĐ ُÙَّĻِĬرَاĳُّĭĤا ُÙَّĺِĳَĭْđَĩْĤا ُįُÝَّĻِĩَאכِè
 ِÙَّĻِĬرَاĳُّĭĤا ِįِÜَאĺاٰ َאقِęِّÜِאÖوَ ِ،ÙَّĺَאوِĩَّùĤا ِÙَّĻِøْïُĝْĤا َرِهِĳُø َאعِĩْäِÍِÖ َīَİْóَÖوَ َïِıَü َاñوَכَ. َאمِýِÝْèِْźا
1 Kur’ân okurken her bir harfine on sevap verilece ğine dair bkz.: Tirmizî, fezâilü’l-Kur’ân  16; Dârimî, 
fezâilü’l-Kur’ân 1; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/118.
2 Gece namaz ında on ayet okuyana yüz sevap*1, günde yüz defa İhlâs sûresini okuyana bin be ş yüz 
sevap*2, Kadir gecesinde ise otuz bin sevap*3 verilmesi gibi...
*1 İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  7/202; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  4/6.
*2 Ebû Ya‘lâ, el-Müsned  6/103.
*3 Kadir sûresi, 97/3.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  125
126  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
1.َאنِĻِđْĤوَا َةِïَİَאýُĩْĤِאÖ َאرِه۪àوَاٰ ۪įِÜَاóَĩَàوَ ۪įِĝَאئِĝَè ِěُÖَאĉَÝِÖوَ َارِه۪،ĳْĬوَأَ َارِه۪óْøأَ ِěُĘَاĳَÝِÖوَ ِ،ÙَّĻِıٰĤِْŸا
denilmiştir.
Sonra bir fakir insana de ğil fânî ve muvakkat bir tarlay ı, bir hâneyi, belki 
koca kâinat ı ve dünya kadar bir mülk-ü bâkîyi kazand ıran.. ve bir fânî adama 
ebedî bir hayat ın levâz ımât ını bulduran.. ve ecelin dara ğac ını bekleyen bir bî-
çareyi, idam- ı ebedîden kurtaran.. ve saadet-i sermediyenin hazinesini açan 
en k ıymettar sermaye-i insaniyenin iman oldu ğunu bilen mezkûr misafir ve 
hayat yolcusu, kendi nefsine dedi ki: “Haydi, ileri! İman ın hadsiz mertebe-
lerinden bir mertebe daha kazanmak için kâinat ın heyet-i mecmûas ına 
müracaat edip, o da ne diyor, dinlemeliyiz; erkân ından ve eczas ından al-
dığımız dersleri tekmil ve tenvir etmeliyiz!”  diye, Kur’ân’dan ald ığı geniş 
ve ihatal ı bir dürbün ile bakt ı, gördü:
Bu kâinat, o kadar mânidâr ve muntazamd ır ki; mücessem bir kitab- ı süb-
hânî.. ve cismânî bir kur’ân- ı rabbânî.. ve müzeyyen bir saray- ı samedânî.. 
ve muntazam bir şehr-i rahmânî suretinde görünüyor. O kitab ın bütün sûre-
leri, âyetleri ve kelimâtlar ı, hatta harfleri ve bâblar ı ve fas ıllar ı ve sayfalar ı ve 
sat ırlar ı, umumunun her vakit mânidârâne mahv u isbatlar ı ve hakîmâne ta ğ-
yir ve tahvilleri, icmâ ile bir Alîm-i külli şey’in ve bir Kadîr-i külli şey’in ve bir 
Musannif’in, her şeyde her şeyi gören ve her şeyin her şeyi ile münasebetini 
bilen, riâyet eden bir Nakkâ ş-ı Zülcelâl’in ve bir Kâtib-i Zülkemâl’in vücûdu-
nu ve mevcudiyetini bilbedâhe ifade ettikleri gibi; bütün erkân ve envâ ıyla ve 
ecza ve cüz’iyat ıyla ve sekeneleri ve mü ştemilât ıyla ve vâridat ve masârifat ıyla 
ve onlarda maslahatkârâne tebdilleriyle ve hikmet-perverâne tecditleriyle bi-littifak, hadsiz bir kudret ve nihâyetsiz bir hikmetle i ş gören âlî bir Usta’n ın ve 
misilsiz bir Sâni’in mevcudiyetini ve vahdetini bildiriyorlar. Ve kâinat ın aza-
metine münasip 
iki büyük ve geni ş hakikatin  şehâdetleri, kâinat ın bu büyük 
şehâdetini isbat ediyorlar.
1 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O Vâcibü’l-vücûd ve Vâhid-i Ehad ki melek ve ins ve cin ecnâs ının mak-
bulü ve mer ğubu olan, her dakikada bütün âyetleri nev-i insandan yüz milyonlar ın lisân ında kemâl-i 
ihtiramla okunan, saltanat- ı kudsiyesi arz ın ve âlemlerin aktar ında ve zaman ın ve as ırlar ın yüzlerinde 
devam eden, nuranî hâkimiyet-i mâneviyesi arz ın yar ısında ve be şerin beşte birinde on dört as ırdır 
kemâl-i ihti şamla cârî olan Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan, O’nun vahdet içindeki vücûb-u vücûduna delâlet 
eder. Kezâ, Kur’ân, mü şahede ve ıyân ile kudsî ve semâvî sûrelerinin icmâ ı ve nurânî ve ilâhî âyetleri-
nin ittifak ı ve esrar ve envâr ının tevafuku ve hakâik ve semerât ve âsâr ının tetabukuyla O’nun vahdet 
içindeki vücûb-u vücûduna şehadet ve O’nu ispat eder.
Birinci Hakikat : Usûlü’d-din ve İlm-i Kelâm’ ın dâhi ulemâs ının ve hüke-
mâ-y ı İslâmiye’nin gördükleri ve hadsiz burhanlarla isbat ettikleri hudûs ve 
imkân  hakikatleridir.
Onlar demi şler ki: “Madem, âlemde ve her şeyde tagayyür ve tebeddül 
var; elbette fânîdir, hâdistir, kadîm olamaz. Madem hâdistir, elbette onu ih-das eden bir Sâni’ var. Ve madem her şeyin zât ında vücûdu ve ademi, –bir 
sebep bulunmazsa– müsavidir, elbette vâcib ve ezelî olamaz. Ve madem mu-hal ve bât ıl olan devir ve teselsül ile birbirini îcad etmek, mümkün olmad ığı 
kat’î burhanlarla isbat edilmi ş; elbette öyle bir Vâcibü’l-vücûd’un mevcudiye-
ti lâz ımd ır ki; nazîri, mümtenî.. misli, muhal.. ve bütün mâadâs ı, mümkin.. ve 
mâsivâs ı, mahlûku olacak…”
Evet 
hudûs hakikati , kâinat ı istilâ etmi ş. Çoğunu göz görüyor, di ğer k ıs-
mını ak ıl görüyor. Çünkü gözümüzün önünde her sene güz mevsiminde öyle 
bir âlem vefat eder ki; her birisinin hadsiz efrad ı bulunan ve her biri zîhayat 
bir kâinat hükmünde olan yüz bin nevi nebâtât ve küçücük havyanât, o âlem ile beraber vefat ederler. Fakat o kadar intizam ile bir vefatt ır ki; haşir ve ne-
şirlerine medar olan ve rahmet ve hikmetin mucizeleri, kudret ve ilmin hari-
kalar ı bulunan çekirdekleri ve tohumlar ı ve yumurtac ıklar ı baharda yerlerin-
de b ırak ıp, defter-i âmâllerini ve gördükleri vazifelerin programlar ını onlar ın 
ellerine vererek, Hafîz-i Zülcelâl’in himâyesi alt ında, hikmetine emanet eder 
sonra vefat ederler. Ve bahar mevsiminde ha şr-i âzam ın yüz bin misali ve nu-
mûne ve delilleri hükmünde olarak o vefat eden a ğaçlar ve kökler ve bir k ısım 
hayvanc ıklar, aynen ihya ve diriliyorlar. Ve bir k ısm ının dahi kendi yerlerinde 
emsalleri ve aynen onlara benzeyenleri îcad ve ihya olunuyor. Ve geçen ba-har ın mevcudât ı, işledikleri amellerin ve vazifelerin sayfalar ını ilânât gibi ne ş-
redip 
1َتْóِýُĬ ُėُéُّāĤا وَإِذَا âyetinin bir misalini gösteriyorlar.
Hem heyet-i mecmûa cihetinde, her güzde ve her baharda büyük bir 
âlem vefat eder ve taze bir âlem vücûda gelir. Ve o vefat ve hudûs, o kadar muntazam cereyan ediyor ve o vefat ve hudûsta, gayet intizam ve mizanla o kadar nevilerin vefiyâtlar ı ve hudûslar ı oluyor ki; güya 
dünya öyle bir misa-
firhânedir ki zîhayat kâinatlar ona misafir olurlar ve seyyah âlemler ve seyyar dünyalar ona gelirler, vazifelerini görürler, giderler.
İşte bu dünyada böyle hayattar dünyalar ı ve vazifedar kâinatlar ı kemâl-i 
ilim ve hikmet ve mizanla ve muvâzene ve intizam ve nizamla ihdas ve îcad 
1 “Hesap defterleri aç ıldığı zaman…” (Tekvir sûresi, 81/10)HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  127
128  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
edip, rabbânî maksatlarda ve ilâhî gayelerde ve rahmânî hizmetlerde kadîrâ-
ne istîmal ve rahîmâne istihdam eden bir Zât- ı Zülcelâl’in vücûb-u vücûdu ve 
hadsiz kudreti ve nihâyetsiz hikmeti, bilbedâhe güne ş gibi ak ıllara görünüyor. 
Hudûs mesâilini Risale-i Nur’a ve muhakkikîn-i kelâmiyenin kitaplar ına ha-
vale ile o bahsi kap ıyoruz.
Amma imkân ciheti  ise o da kâinat ı istilâ ve ihata etmi ş. Çünkü görüyo-
ruz ki her şey; küllî ve cüz’î bulunsun, büyük ve küçük olsun, ar ştan ferşe, zer-
râttan seyyârâta kadar her mevcut, mahsus bir zât ve muayyen bir suret ve mümtaz bir şahsiyet ve has s ıfatlar ve hikmetli keyfiyetler ve maslahatl ı cihaz-
lar ile dünyaya gönderiliyor.
Hâlbuki o mahsus zâta ve o mahiyete, hadsiz imkânât içinde o hu-
susiyeti vermek…
Hem suretler adedince imkânlar ve ihtimaller içinde o nak ışlı ve fâ-
rikal ı ve münasip o muayyen sureti giydirmek…
Hem, hemcinsinden olan e şhas ın miktar ınca imkânlar içinde çalka-
nan o mevcuda, o lây ık şahsiyeti imtiyazla tahsis etmek…
Hem s ıfatlar ın nevileri ve mertebeleri say ısınca imkânlar ve ihti-
maller içinde şekilsiz ve mütereddit bulunan o masnûa, o has ve muvaf ık 
maslahatl ı sıfatlar ı yerleştirmek…
Hem hadsiz yollar ve tarzlarda bulunmas ı mümkün olmas ı nokta-
sında hadsiz imkânât ve ihtimalât içinde mütehayyir, sergerdân, hedef-
siz o mahlûka, o hikmetli keyfiyetleri ve inâyetli cihazlar ı takmak ve teç-
hiz etmek,  elbette küllî ve cüz’î bütün mümkinât adedince ve her mümkinin 
mezkûr mahiyet ve hüviyet, heyet ve suret, s ıfat ve vaziyetinin imkânât ı ade-
dince tahsis edici, tercih edici, tayin edici, ihdas edici bir Vâcibü’l-vücûd’un vücûb-u vücûduna ve hadsiz kudretine ve nihâyetsiz hikmetine.. ve hiçbir şey 
ve hiçbir şe’n, O’ndan gizlenmedi ğine.. ve hiçbir şey O’na a ğır gelmedi ğine.. 
ve en büyük bir şey, en küçük bir şey gibi O’na kolay geldi ğine.. ve bir bahar ı 
bir ağaç kadar ve bir a ğac ı bir çekirdek kadar sühûletle îcad edebildi ğine işa-
retler ve delâletler ve şehâdetler, imkân hakikatinden ç ıkıp kâinat ın bu büyük 
şehâdetinin bir kanad ını teşkil ederler.
Kâinat ın şehâdetini, her iki kanad ı ve iki hakikatiyle Risale-i Nur eczala-
rı ve bilhassa Yirmi İkinci ve Otuz İkinci Sözler, ve Yirminci ve Otuz Üçüncü 
Mektuplar tamam ıyla isbat ve izah ettiklerinden onlara havale ederek bu pek 
uzun k ıssay ı kısa kestik.z
z
z
z
z
Kâinat ın heyet-i mecmûas ından gelen büyük ve küllî şehâdetin ikinci ka-
nad ını isbat eden ikinci hakikat :
Bu mütemâdiyen çalkanan ink ılâplar ve tahavvülâtlar içinde vücûdunu 
ve hizmetini ve zîhayat ise hayat ını muhafazaya ve vazifesini yerine getirme-
ye çal ışan mahlûkâtta kuvvetlerinin bütün bütün haricinde bir teavün  haki-
kati görünüyor. Meselâ unsurlar ı, zîhayat ın imdad ına.. hususan bulutlar ı, ne-
bâtât ın mededine.. ve nebâtât ı dahi hayvanât ın yard ımına.. ve havyanât ise 
insanlar ın muâvenetine.. ve memelerin kevser gibi sütleri, yavrular ın beslen-
melerine.. ve zîhayatlar ın iktidarlar ı haricindeki pek çok hacetleri ve erzakla-
rı, umulmad ık yerlerden onlar ın ellerine verilmesi.. hatta zerrât- ı taamiye da-
hi hüceyrât- ı bedeniyenin tamirine ko şmalar ı gibi teshir-i rabbânî ile ve istih-
dam- ı rahmânî ile, hakikat-i teavünün pek çok misalleri do ğrudan do ğruya 
bütün kâinat ı bir saray gibi idare eden bir Rabbü’l-âlemîn’in umumi ve rahî-
mâne rubûbiyetini gösteriyorlar.
Evet, câmid ve şuursuz ve şefkatsiz olan ve birbirine şefkatkârâne, şu-
urdârâne vaziyet gösteren muâvenetçiler elbette gayet Rahîm ve Hakîm bir Rabb-i Zülcelâl’in kuvvetiyle, rahmetiyle, emriyle yard ıma koşturuluyorlar.
İşte kâinatta câri olan teâvün-ü umumî, seyyârâttan tâ zîhayat ın âzâ ve 
cihâzât ve zerrât- ı bedeniyesine kadar kemâl-i intizamla cereyan eden muvâ-
zene-i âmme  ve muhafaza-y ı şâmile..  ve semâvât ın yald ızlı yüzünden ve ze-
minin zînetli yüzünden ta çiçeklerin süslü yüzlerine kadar kalem gezdiren tez-
yin.. ve kehke şandan ve Manzume-i Şemsiye’den ta m ısır ve nar gibi meyve-
lere kadar hükmeden tanzim..  ve güneş ve kamerden ve unsurlardan ve bu-
lutlardan ta bal ar ılar ına kadar memuriyet veren tavzif  gibi pek büyük haki-
katlerin büyüklükleri nispetindeki şehâdetleri, kâinat ın şehâdetinin ikinci ka-
nad ını isbat ve te şkil ederler. Madem Risale-i Nur bu büyük şehâdeti isbat ve 
izah etmi ş, biz burada bu k ısac ık işaretle iktifâ ederiz.
İşte dünya seyyah ının kâinattan ald ığı ders-i imanîye k ısa bir işaret olarak 
Birinci Makam’ ın On Sekizinci Mertebesi’nde böyle :
 ِيñَّĤا ُïَèَْŶا ُïِèَاĳْĤا َاهُ،ĳِø َאĨ ُّģכُ ُīْכِĩُĩْĤا ُهُ،óĻِčَĬ ُďِĭَÝْĩُĩْĤا دِ،ĳُäُĳْĤا ُÕِäَاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 ْاٰنُóُĝْĤوَا ُħَّùَåُĩْĤا ُóĻِ×ْכَĤا َאبُÝْכِĤا َאتُĭْכَאئِĤا ِهِñٰİ :۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ
 َرِه۪ĳُø َאعِĩْäِÍِÖ ُ،ħَčَÝْĭُĩْĤا ُħَýَÝْéُĩْĤا ُïَĥَ×ْĤوَا ُħَّčَĭُĩْĤا ُīَّĺَõُĩْĤا ُóْāَĝْĤوَا ُħَّčَđُĩْĤا ُّĹِĬَאĩْùِåْĤا
 ۪įِĐَاĳْĬوَأَ ۪įِĬأَرْכَא َאقِęِّÜوَا رِه۪ĳُĉُøوَ ۪įِęُéُĀوَ ۪įِĤĳُāُĘوَ ۪įِÖَاĳْÖوَأَ ۪įِĘُوóَèوَ ۪įِÜَאĩِĥوَכَ ۪įِÜَאĺوَاٰ
 ِÙَĝĻِĝَè ِÙَĈَאèإِ ِÙَĩَčَĐ َאدَةِıَýِÖ ۪،įِĘَאرِāَĨوَ ۪įِÜوَوَارِدَا ۪įِÜَŻِĩَÝْýُĨوَ ۪įِÝَĭَכَøوَ ۪įِÜَّאĻْئِõُäوَ ۪įَائِõْäوَأَHÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  129
130  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
 ِģĺِïْ×َÜ ِÙَĝĻِĝَè َאدَةِıَýِÖوَ َمِ،ŻْכَĤا ِħْĥِĐ َאءِĩَĥُĐ ِďĻِĩَä َאعِĩْäِÍِÖ ْכَאنِ،ĨِْŸوَا ِóُّĻَĕَّÝĤوَا ُوثِïُéْĤا
 َانِ،õĻِĩْĤوَا َאمِčِّĭĤِאÖ ۪įِÜَאĩِĥوَכَ ۪įِĘُوóُè ِïĺِïْåَÜوَ َאمِ،čِÝْĬِْźوَا ِÙَĩِכْéْĤِאÖ ۪įِÜَŻِĩَÝْýُĨوَ ۪įِÜرَĳُĀ
 ِ،ÙَĬَازَĳُĩْĤوَا ِ،ģُìَاïَّÝĤوَا ِ،ïُĬَאùَّÝĤوَا َאوُبِ،åَّÝĤوَا َאوُنِ،đَّÝĤا ِÙَĝĻِĝَè ِÙَĈَאèإِ ِÙَĩَčَĐ َאدَةِıَýِÖوَ
1.َאنِĻِđْĤوَا َةِïَİَאýُĩْĤِאÖ ۪įِÜدَاĳُäْĳَĨ ĹِĘ ِ،ÙَčَĘَאéُĩْĤوَا
denilmiştir.
Sonra, dünyaya gelen ve dünyan ın yaratan ını arayan ve on sekiz adet 
mertebelerden ç ıkan ve arş-ı hakikate yeti şen bir mirac- ı imanî ile gâibâ-
ne mârifetten hâz ırâne ve muhatabâne bir makama terakki eden  merak-
lı ve müştak yolcu adam,  kendi ruhuna dedi ki: “Fâtiha-y ı Şerife’de ba şın-
dan tâ 2َّאكَĺإِ kelimesine kadar gâibâne medh ü senâ ile bir huzur gelip َّאكَĺإِ hi-
tab ına ç ıkılmas ı gibi biz dahi doğrudan do ğruya –gâibâne aramay ı bırak ıp– 
arad ığımızı arad ığımızdan sormal ıyız. Her şeyi gösteren güne şi, güneşten 
sormak gerektir.”  Evet, her şeyi gösteren, kendini her şeyden ziyade gösterir. 
Öyle ise şemsin şuâât ı ile onu görmek ve tan ımak gibi Hâl ık’ımızın esmâ-y ı 
hüsnâs ıyla ve sıfât- ı kudsiyesiyle  O’nu kabiliyetimizin nisbetinde  tan ıma-
ya çal ışabiliriz.
Bu maksad ın hadsiz yollar ından iki yolu ve o iki yolun hadsiz mertebelerin-
den iki mertebeyi ve o iki mertebenin pek çok hakikatlerinden ve pek çok uzun tafsilât ından yaln ız iki hakikati icmâl ve ihtisar ile bu risalede beyan edece ğiz.
Birinci Hakikat : Bilmüşâhede gözümüzle görünen ve muhit ve dâimî 
ve muntazam ve deh şetli ve semâvî ve arzî olan bütün mevcudât ı çeviren ve 
tebdil ve tecdit eden ve kâinat ı kaplayan faaliyet-i müstevliye hakikati gö-
rünmesi.. ve o her cihetle hikmet-medar faaliyet hakikatinin içinde tezâhür-ü 
rubûbiyet  hakikatinin bilbedâhe hissedilmesi.. ve o her cihetle, rahmet-fe şan 
tezâhür-ü rubûbiyet hakikatinin içinde tebârüz-ü  ulûhiyet  hakikati bizzarure 
bilinmiş olmas ıdır.
1 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. Nazîri mümteni ve O’ndan ba şka her şey mümkin ve Vâhid-i Ehad olan o 
Vâcibü’l-vücûd ki mücessem bir kitab- ı kebîr, muazzam bir Kur’ân- ı cismânî, munazzam ve müzeyyen 
bir kasr ve muntazam ve muhte şem bir memleket olan bu kâinat, sûrelerinin ve âyetlerinin ve kelime-
lerinin ve harflerinin ve bablar ının ve fas ıllar ının ve sayfalar ının ve sat ırlar ının icmâ ıyla ve erkân ının ve 
enva ının ve eczas ının ve cüz’iyat ının ve sekene ve mü ştemilât ının ve vâridat ve masarifinin ittifak ıyla, 
bütün ulema-i ilm-i kelâm ın icmâ ına müstenit hudûs ve ta ğayyür ve imkân hakikatinin azamet-i ihata-
sının şehadetiyle ve suret ve mü ştemilât ının hikmet ve intizamla tebdili ve huruf ve kelimat ının nizam 
ve mizanla tecdidi hakikatinin şehadetiyle ve mevcudat ında müşahede ve ıyân ile görünen teâvün ve 
tecavüp ve tesanüd ve tedahül ve muvazene ve muhafaza hakikatlerinin azamet-i ihatas ının şehade-
tiyle, O’nun vahdet içindeki vücûb-u vücûduna delâlet eder.
2 “Yaln ız Sana (ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız).” (Fâtiha sûresi, 1/5).
İşte bu hâkimâne ve hakîmâne faaliyet-i dâimeden ve perdesinin arka-
sında bir Fâil-i Kadîr ve Alîm’in ef’âli, görünür gibi hissedilir.
Ve bu mürebbiyâne ve müdebbirâne ef’âli rabbâniyeden ve perdesinin 
arkas ından her şeyde cilveleri bulunan esmâ-y ı ilâhiye hissedilir derecesinde 
bedâhetle bilinir.
Ve bu celâldârâne ve cemâl-perverâne cilvelenen esmâ-y ı hüsnâdan ve 
perdesinin arkas ında s ıfât- ı seb’a-y ı kudsiyenin ilmelyakîn, belki aynelyakîn, 
belki hakkalyakîn derecesinde vücûdlar ı ve tahakkuklar ı anlaşılır.
Ve bu yedi kudsî s ıfât ın dahi, bütün masnûât ın şehâdetiyle, hem hayat-
tarâne, hem kadîrâne, hem alîmâne, hem semîâne, hem basîrâne, hem mü-rîdâne, hem mütekellimâne nihâyetsiz bir surette tecellîleri ile bilbedâhe ve bizzarure ve biilmelyakîn bir mevsuf-u Vâcibü’l-vücûd’un ve bir müsemmâ-y ı 
Vâhid-i Ehad’in ve bir Fâil-i Ferd-i Samed’in mevcudiyeti güne şten daha zâ-
hir, daha parlak bir tarzda, kalbdeki iman gözüne görünür gibi kat’i bilinir.
Çünkü güzel ve mânidâr bir kitap ve muntazam bir hâne, bedâhetle yaz-
mak ve yapmak fiillerini.. ve güzel yazmak ve intizaml ı yapmak fiilleri dahi, 
bedâhetle yaz ıcı ve dülger namlar ını.. yaz ıcı ve dülger unvanlar ı ise, bedâhet-
le kitâbet ve dülgerlik sanatlar ını ve s ıfatlar ını.. ve bu sanat ve s ıfatlar, bedâ-
hetle herhâlde bir zât ı istilzam eder ki Mevsuf ve Sâni’ ve Müsemmâ ve Fâil 
olsun. Fâilsiz bir fiil ve müsemmâs ız bir isim mümkün olmad ığı gibi; mevsuf-
suz bir s ıfat, sanatkârs ız bir sanat dahi mümkün de ğildir.
İşte bu hakikat ve kâideye binâen bu kâinat, bütün mevcudât ıyla be-
raber kaderin kalemiyle yaz ılm ış, kudretin çekiciyle yap ılm ış mânidâr 
hadsiz kitaplar, mektuplar, nihâyetsiz binalar ve saraylar hükmünde –her biri binler vecihle ve beraber hadsiz vücuh ile– rabbânî ve rahmânî nihâ-yetsiz fiilleri ve o fiillerin men şeleri olan binbir esmâ-y ı ilâhiyenin hadsiz 
cilveleriyle ve o güzel isimlerin menba ı olan yedi s ıfât- ı sübhâniyenin ni-
hâyetsiz tecellîleriyle o yedi muhit ve kudsî s ıfatlar ın madeni ve mevsu-
fu olan ezelî ve ebedî bir Zât- ı Zülcelâl’in vücûb-u vücûduna ve vahdeti-
ne hadsiz i şaretler ve nihâyetsiz şehâdetler ettikleri gibi; bütün o mevcu-
dâtta bulunan bütün hüsünler, cemâller, k ıymetler, kemâller dahi ef’âl-i 
rabbâniyenin ve esmâ-y ı ilâhiyenin ve s ıfât- ı samedâniyenin ve şuûnât- ı 
sübhâniyenin, kendilerine lây ık ve muvaf ık kudsî cemâllerine ve kemâl-
lerine.. ve hepsi birden Zât- ı Akdes’in kudsî cemâline ve kemâline bedâ-
hetle şehâdet ederler.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  131
132  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
İşte faaliyet hakikati içinde tezahür eden rubûbiyet hakikati , ilim ve hik-
metle halk ve îcad ve sun’ ve ibda’.. nizam ve mizan ile takdir ve tasvir ve tedbir ve tedvir.. kasd ve irade ile tahvil ve tebdil ve tenzil ve tekmil.. şefkat 
ve rahmetle it’am ve in’âm ve ikram ve ihsan gibi şuûnât ıyla ve tasarrufat ıy-
la kendini gösterir ve tan ıttırır. Ve 
tezahür-ü rubûbiyet hakikati  içinde bedâ-
hetle hissedilen ve bulunan ulûhiyetin tebarüz hakikati  dahi esmâ-y ı hüs-
nân ın rahîmâne ve kerîmâne cilveleriyle ve yedi s ıfât- ı subûtiye olan hayat , 
ilim, kudret , irade , sem’ , basar  ve kelâm  sıfatlar ının celâlli ve cemâlli tecel-
lîleriyle kendini tan ıttırır, bildirir.
Evet nas ıl ki kelâm s ıfat ı, vahiyler ve ilhamlar ile Zât- ı Akdes’i tan ıttırır; 
öyle de kudret s ıfat ı dahi, mücessem kelimeleri hükmünde olan sanatl ı eser-
leriyle o Zât- ı Akdes’i bildirir ve kâinat ı baştan başa bir furkan- ı cismânî ma-
hiyetinde gösterip, bir Kadîr-i Zülcelâl’i tavsif ve tarif eder.
Ve ilim s ıfat ı dahi hikmetli, intizaml ı, mizanl ı olan bütün masnûât mik-
tar ınca.. ve ilim ile idare ve tedbir ve tezyin ve temyiz edilen bütün mahlûkât 
adedince mevsuflar ı olan bir tek Zât- ı Akdes’i bildirir.
Ve hayat s ıfat ı ise kudreti bildiren bütün eserler.. ve ilmin vücûdunu bil-
diren bütün intizaml ı ve hikmetli ve mizanl ı ve zinetli suretler, hâller.. ve sâir 
sıfatlar ı bildiren bütün deliller, s ıfat- ı hayat ın delilleriyle beraber hayat s ıfat ının 
tahakkukuna delâlet ettikleri gibi; hayat dahi bütün o delilleriyle aynalar ı olan 
bütün zîhayatlar ı şahid göstererek, Zât- ı Hayy- ı Kayyûm’u bildirir. Ve kâina-
tı; serbeser, her vakit, taze taze ve ayr ı ayr ı cilveleri ve nak ışlar ı göstermek için 
dâima de ğişen ve tazelenen ve hadsiz aynalardan terekküb eden bir ayna-y ı 
ekber suretine çevirir. Ve bu k ıyasla görmek ve i şitmek, ihtiyâr etmek ve ko-
nuşmak s ıfatlar ı dahi her biri birer kâinat kadar Zât- ı Akdes’i bildirir, tan ıttırır.
Hem o s ıfatlar, Zât- ı Zülcelâl’in vücûduna delâlet ettikleri gibi, haya-
tın vücûduna ve tahakkukuna ve o Zât’ ın hayattar ve diri oldu ğuna dahi 
bedâhetle delâlet ederler. Çünkü bilmek, hayat ın alâmeti.. i şitmek, dirilik 
emâresi.. görmek, dirilere mahsus.. irade, hayat ile olabilir. İhtiyârî ikti-
dar, zîhayatlarda bulunur. Tekellüm ise bilen dirilerin i şidir. İşte bu nokta-
lardan anla şılır ki; hayat s ıfat ının yedi defa kâinat kadar delilleri.. ve ken-
di vücûdunu ve mevsufun vücûdunu bildiren burhanlar ı vard ır ki bütün s ı-
fatlar ın esas ı ve memba ı ve ism-i âzam ın masdar ı ve medar ı olmuştur.
Risale-i Nur, bu birinci hakikati kuvvetli burhanlar ile isbat ve bir derece 
izah ettiğinden bu denizden bu mezkûr katre ile şimdilik iktifâ ediyoruz.
İkinci Hakikat : Sıfat- ı kelâmdan gelen tekellüm-ü ilâhîdir.
1َدًاïَĨ ۪įِĥْáِĩِÖ َאĭِئْä ْĳَĤوَ ĹِّÖرَ َאتُĩِĥכَ َïَęْĭَÜ أَنْ َģْ×َĜ ُóْéَ×ْĤا َïِęَĭَĤ ĹِّÖرَ َאتِĩِĥِכَĤ َادًاïِĨ ُóْéَ×ْĤا כَאنَ ْĳَĤ ْģُĜ
âyetinin s ırrıyla kelâm- ı ilâhî, nihâyetsizdir. Bir zât ın vücûdunu bildiren en zâhir 
alâmet, konu şmas ıdır. Demek bu hakikat, nihâyetsiz bir surette Mütekellim-i 
Ezelî’nin mevcudiyetine ve vahdetine şehâdet eder. Bu hakikatin iki kuv-
vetli şehâdeti, bu risalenin On Dördüncü ve On Be şinci Mertebeleri’nde be-
yan edilen vahiyler ve ilhamlar cihetiyle.. ve geni ş bir şehâdeti dahi, Onuncu 
Mertebesi’nde i şaret edilen kütüb-ü mukaddese-i semâviye cihetiyle.. ve çok 
parlak ve câmî bir di ğer şehâdeti dahi, On Yedinci Mertebesi’nde Kur’ân- ı 
Mu’cizü’l-Beyan cihetiyle geldi ğinden; bu hakikatin beyan ve şehâdetini o 
mertebelere havale edip o hakikati, mucizâne ilân eden ve şehâdetini sâir ha-
kikatlerin şehâdetleriyle beraber ifade eden
2ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ِۚćْùِĝْĤِאÖ ًאĩאئِƯĜ ِħْĥِđْĤا ĳُĤوَأُۨو ُÙٰۤئِכَĥَĩْĤوَا َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُįَّĬأَ ُّٰųا َïِıَü
âyet-i muazzaman ın envar ı ve esrar ı, bizim bu yolcuya kâfi ve vâfi gelmi ş ki 
daha ileri gidememi ş.
İşte bu yolcunun bu makam- ı kudsîden ald ığı dersin k ısa bir meâline bir 
işaret olarak Birinci Makam’ ın On Dokuzuncu Mertebesi’nde :
 َאتُęِّāĤا ُįَĤوَ ،ĵٰĭْùُéْĤا َאءُĩْøَْŶا ُįَĤ ُïَèَْŶا ُïِèَاĳْĤا دِĳُäُĳْĤا ُÕِäَاĳْĤا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
 ُÕِäَاĳْĤا َّاتُñĤاَ: ۪įِÜَïْèوَ ĹِĘ دِه۪ĳُäوُ بِĳُäوُ ĵٰĥَĐ دَلَّ ِيñَّĤا ،ĵَĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ُįَĤوَ َא،ĻْĥُđْĤا
 ِ،ÙَĻِّĥَåَÝُĩْĤا ĵٰĭْùُéْĤا ِįَאئِĩْøأَ ِďĻِĩَäوَ ِ،ÙَĉĻِéُĩْĤا ِÙَّĻِøْïُĝْĤا ِįِÜَאęِĀ ِďĻِĩَä َאعِĩْäِÍِÖ دِĳُäُĳْĤا
 ĹِĘ ِÙَّĻِİĳُĤُْŶا َאرُزِ×َÜ ِÙَĝĻِĝَè ِÙَĩَčَĐ َאدَةِıَýِÖ ِ،ÙَĘِّóَāَÝُĩْĤا ِįِĤَאđْĘوَأَ ۪įِÜَאĬُوËُü ِďĻِĩَä َאقِęِّÜِאÖوَ
 َاعِïْÖِْŸوَا ِďْĭُّāĤوَا ِěْĥَíْĤوَا َאدِåĺِْŸا ِģْđِęِÖ ِ،ÙَĻِĤْĳَÝْùُĩْĤا ِÙَّĻِĤَّאđَęْĤا دَوَامِ ĹِĘ ِ،ÙَّĻِÖĳُÖُّóĤا ِóُİَאčَÜ
 ِģْđِęِÖوَ ٍ،Ùِĩِכْèوَ َאرٍĻِÝْìِאÖ ِóĺْوِïَّÝĤوَا ِóĻِÖْïَّÝĤوَا ِóĺِĳْāَّÝĤوَا ِóĺِïْĝَّÝĤا ِģْđِęِÖوَ ْرَةٍ،ïُĜوَ ِرَادَةٍÍِÖ
 َאمِčِÝْĬِْźا َאلِĩِכَÖوَ ٍ،Ùَĩْèوَرَ ٍïْāَĝِÖ ِÙَüَאĐِْŸوَا ِْدَارَةِŸوَا ِÙَčَĘَאéُĩْĤوَا ِħĻِčْĭَّÝĤوَا ِėĺِóْāَّÝĤا
:َارِóْøأَ ِÙَĝĻِĝَè ِÙَĈَאèإِ ِÙَĩَčَĐ َאدَةِıَýِÖوَ ِ،ÙَĬَازَĳُĩْĤوَا
1 “De ki: “Rabbimin sözlerini yazmak için en büyük okyanus mürekkep olsayd ı (hatta onun bir mislini de 
takviye gönderseydik), bu deniz tükenir, Rabbimin sözleri yine de bitmezdi.” (Kehf sûresi, 18/109).
2 “Allah’tan ba şka tanr ı bulunmad ığına şahit bizzat Allah’t ır. Bütün melekler, hak ve adaletten ayr ılma-
yan ilim adamlar ı da bu gerçe ğe, aziz ve hakîm (mutlak galip, tam hüküm ve hikmet sahibi) Allah’tan 
başka tanr ı olmad ığına şahittirler.” (Âl-i İmran sûresi, 3/18).HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Âyetü’l-Kübrâ)  ---------------  133
134  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
 َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ِۚćْùِĝْĤِאÖ ًאĩאئِƯĜ ِħْĥِđْĤا ĳُĤوَأُۨو ُÙٰۤئِכَĥَĩْĤوَا َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُįَّĬأَ ُّٰųا َïِıَü﴿
1ُ﴾ħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا
denilmiştir…
f
Bu “Âyetü’l-Kübrâ”n ın otuz üç mertebeden müte şekkil tamam ı, hâriku-
lâde mukaddimesi ile birlikte müstakil olarak ne şredilmiştir. Buraya k ısmen 
konulmu ş.
1 Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O öyle bir Vâcibü’l-vücûd ve Vâhid-i Ehad’dir ki bütün güzel isimler, bütün 
yüce s ıfatlar ve en yüce vas ıflar O’na aittir. İrade ve kudretle îcad ve halk ve sun’ ve ibdâ fiillerini, 
ihtiyar ve hikmetle takdir ve tasvir ve tedbir ve tedvir fiillerini, kasd ve rahmetle ve kemâl-i intizam ve muvazene ile tasrif ve tanzim ve muhafaza ve idare ve ia şe fiillerini tazammun eden faaliyet-i müstev-
liyenin devam ı içinde görünen tezahür-ü rubûbiyet ve onun içinde görünen tebarüz-ü ulûhiyet haki-
katinin azametinin şehadetiyle; ve “Allah’tan ba şka tanr ı bulunmad ığına şahit bizzat Allah’t ır. Bütün 
melekler, hak ve adaletten ayr ılmayan ilim adamlar ı da bu gerçe ğe, aziz ve hakîm (mutlak galip, tam 
hüküm ve hikmet sahibi) Allah’tan ba şka tanr ı olmad ığına şahittirler.”
*1 meâlindeki âyet-i kerimenin 
hakikat-i esrar ının azamet-i ihatas ının şehadetiyle; bütün kudsî ve muhît s ıfatlar ının ve kâinatta tecellî 
eden bütün esmâ-i hüsnâs ının icmâ ı ve kâinatta tasarruf eden bütün şuunat ve ef’âlinin ittifak ı, O’nun 
vahdet içindeki vücûb-u vücûduna delâlet eder.
*1 Âl-i İmran sûresi, 3/18.
İkinci Hüccet-i İmaniye
Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevkıfı Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevk ıfı
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َאÜَïَùَęَĤ ُّٰųا َّźإِ ٌÙَıِĤاٰ אƯĩِıĻِĘ כَאنَ ْĳَĤ
 َĳُİوَ ُÛĻِĩُĺوَ ۪Ĺْéُĺ ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ْכُĥُĩْĤا ُįَĤ ُįَĤ כَĺِóَü َź َهُïْèوَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
2ُóĻِāَĩْĤا ِįْĻَĤوَإِ ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ُóْĻَíْĤا ِهِïَĻِÖ تُĳُĩَĺ َź ٌّĹَè
Bir Ramazan gecesinde şu kelâm- ı tevhidînin on bir cümlesinin her bi-
rinde birer tevhid mertebesi ve birer müjde bulundu ğunu ve o mertebelerden 
yaln ız 3ُįَĤ כَĺِóَü َź ’deki manay ı, basit, avâm ın fehmine gelecek bir muhâvere-i 
temsîliye ve bir münâzara-y ı faraziye tarz ında ve lisân- ı hâli, lisân- ı kâl suretin-
de söylemi ştim. Bana hizmet eden k ıymettar karde şlerimin ve mescid arkada ş-
lar ımın arzular ı ve istemeleri üzerine o muhâvereyi yaz ıyorum, şöyle ki:
Bütün tabiat-perest, esbap-perest ve mü şrik gibi umum envâ- ı ehl-i şirkin 
ve küfrün ve dalâletin tevehhüm ettikleri şeriklerin nâm ına bir şah ıs farz edi-
yoruz ki o şahs- ı farazî, mevcudât- ı âlemden bir şeye rab olmak istiyor ve ha-
kikî mâlik olmak dâvâ etmektedir.
İşte o müddeî, evvelâ mevcudât ın en küçü ğü olan bir zerreye  rast gelir. 
Ona rab ve hakikî mâlik olmakta oldu ğunu zerreye tabiat lisân ıyla, felsefe di-
liyle söyler. O zerre dahi, hakikat lisân ıyla ve hikmet-i rabbânî diliyle der ki: 
“Ben hadsiz vazifeleri görüyorum. Ayr ı ayr ı her masnûa girip i şliyorum. E ğer 
bütün o vezâifi bana gördürecek, sende ilim ve kudret varsa; hem, benim gibi 
1 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan ba şka ilâhlar bulunsayd ı oralar ın nizam ı bozulurdu.” (Enbiyâ sûresi, 
21/22).
2 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O birdir. Orta ğı yoktur. Mülk umumen O’nundur. Ezelden ebede her türlü 
hamd ve övgü, şükür ve minnet O’na mahsustur ve O’na lây ıktır. Hayat ı veren de, alan da O’dur. O, 
ezelî ve ebedî hayat sahibidir. Bütün iyilikler O’na aittir; O, yap ılan her hayr ı kaydeder ve kar şılığını 
verir. O’nun her şeye gücü yeter ve hiçbir şey O’na a ğır gelmez. Dönü ş yaln ız O’nad ır.” (Bkz.: Tirmizî, 
deavât  36; Nesâî, menâsik  163; İbni Mâce, ticârât  40, menâsik  84).
3 Ortağı yoktur.
136  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
hadd ü hesaba gelmeyen zerrât içinde beraber gezip1(Hâşiye) iş görüyoruz. E ğer 
bütün emsalim o zerreleri de istihdam edip emir taht ına alacak bir hüküm ve 
iktidar sende varsa; hem kemâl-i intizam ile cüz oldu ğum mevcudlara, mese-
lâ kandaki küreyvât- ı hamrâya hakikî mâlik ve mutasarr ıf olabilirsen bana rab 
olmak dâvâ et; beni, Cenâb- ı Hak’tan ba şkas ına isnad et. Yoksa sus! Hem 
bana rab olamad ığın gibi müdahale dahi edemezsin. Çünkü vezâifimizde ve 
harekât ımızda o kadar mükemmel bir intizam var ki nihâyetsiz bir hikmet ve 
muhit bir ilim sahibi olmayan bize parmak kar ıştıramaz. E ğer kar ışsa kar ıştı-
racak. Hâlbuki senin gibi câmid, âciz ve kör ve iki eli tesadüf ve tabiat gibi iki körün elinde olan bir şah ıs, hiçbir cihette parmak uzatamaz.”
O müddeî, maddiyyûnlar ın dedikleri gibi dedi ki: “Öyle ise sen ken-
di kendine mâlik ol! Neden ba şkas ının hesab ına çal ışmas ını söylüyorsun?” 
Zerre ona cevaben der: “E ğer, güneş gibi bir dima ğım ve ziyâs ı gibi ihatal ı bir 
ilmim ve harareti gibi şümûllü bir kudretim ve ziyâs ındaki yedi renk gibi muhit 
duygular ım ve gezdi ğim her yere ve i şlediğim her mevcuda müteveccih birer 
yüzüm ve bakar birer gözüm ve geçer birer sözüm bulunsa idi, belki senin gi-bi ahmakl ı
k edip kendi kendime mâlik oldu ğumu dâvâ ederdim. Haydi defol 
git, sen benden i ş bulamazs ın!”
İşte şeriklerin vekili, zerreden me’yus olunca küreyvât- ı hamrâdan  iş bu-
lacağım diye, kandaki bir küreyvât- ı hamrâya rast gelir. Ona esbap nâm ına 
ve tabiat ve felsefe lisân ıyla der ki: “Ben sana rab ve mâlikim.” O küreyvât- ı 
hamrâ, yani yuvarlak k ırm ızı mevcud, ona hakikat lisân ıyla ve hikmet-i ilâhi-
ye dili ile der:
“Ben yaln ız değilim. Eğer sikkemiz ve memuriyetimiz ve nizamat ımız bir 
olan kan ordusundaki bütün emsalime mâlik olabilirsen; hem gezdi ğimiz ve 
kemâl-i hikmetle istihdam olundu ğumuz bütün hüceyrât- ı bedene mâlik ola-
cak bir dakik hikmet ve azîm kudret, sende varsa göster ve gösterebilirsen belki senin dâvânda bir mana bulunabilir. Hâlbuki senin gibi sersem ve senin 
1 (Hâşiye) Evet müteharrik her bir şey, zerrâttan seyyârâta kadar, kendilerinde olan sikke-i 
samediyet ile vahdeti gösterdikleri gibi, harekâtlar ıyla dahi, gezdikleri bütün yerleri vahdet 
nam ına zabtederler. Kendi mâlikinin mülküne idhal ederler. Hareket etmeyen masnûât ise 
nebâtâttan nücûm-u sevâbite kadar birer mühr-ü vahdâniyet hükmündedirler ki; bulun-duğu mekân ı, kendi Sâni’inin mektubu oldu ğunu gösterirler. Demek her bir nebat, her bir 
meyve, birer mühr-ü vahdâniyet, birer sikke-i vahdettirler ki; mekânlar ını ve vatanlar ını, 
vahdet nam ına Sâni’lerinin mektubu oldu ğunu gösterirler.
  Elhâs ıl: Her bir şey, hareketiyle bütün e şyay ı vahdet nam ına zabteder. Demek bütün 
yıldızlar ı elinde tutmayan, bir tek zerreye rab olamaz.
elindeki sa ğır tabiat ve kör kuvvetle de ğil mâlik olmak, belki zerre miktar ka-
rışamazs ın. Çünkü; bizdeki intizam o kadar mükemmeldir ki, ancak her şeyi 
görür ve i şitir ve bilir ve yapar bir Zât bize hükmedebilir. Öyle ise sus! Vazifem 
o kadar mühim ve intizam o kadar mükemmeldir ki senin ile, senin böyle kar-makar ışık sözlerine cevap verme ğe vaktim yok.” der, onu tardeder.
Sonra onu kand ıramad ığı için o müddeî gider, bedendeki hüceyre  tabir 
ettikleri menzilci ğe rast gelir. Felsefe ve tabiat lisân ıyla der: “Zerreye ve kü-
reyvât- ı hamrâya söz anlatt ıramad ım, belki sen sözümü anlars ın. Çünkü sen, 
gayet küçük bir menzil gibi birkaç şeyden yap ılm ışsın. Öyle ise ben seni yapa-
bilirim. Sen benim masnûum ve hakikî mülküm ol!” der. O hüceyre ona ce-vaben, hikmet ve hakikat lisân ıyla der ki:
“Ben, çendan küçücük bir şeyim. Fakat pek büyük vazifelerim, pek ince 
münasebetlerim ve bedenin bütün hüceyrât ına ve heyet-i mecmûas ına bağlı 
alâkalar ım var. Ezcümle, evride ve şerâyin damarlar ına ve hassâse ve muhar-
rike asablar ına ve câzibe, dâfia, müvellide, musavvire gibi kuvvelere kar şı de-
rin ve mükemmel vazifelerim var. E ğer bütün bedeni, bütün damar ve asab 
ve kuvveleri te şkil ve tanzim ve istihdam edecek bir kudret ve ilim sende var-
sa ve benim emsalim ve sanatça ve keyfiyetçe birbirimizin karde şi olan bü-
tün hüceyrât- ı bedeniyeye tasarruf edecek nâfiz bir kudret, şâmil bir hikmet, 
sende varsa göster; sonra ben seni yapabilirim diye dâvâ et, yoksa haydi git! Küreyvât- ı
 hamrâ, bana erzak getiriyorlar. Küreyvât- ı beyzâ da, bana hücum 
eden hastal ıklara mukabele ediyorlar. İşim var, beni me şgul etme. Hem senin 
gibi âciz, câmid, sa ğır, kör bir şey, bize hiçbir cihetle kar ışamaz. Çünkü bizde 
o derece ince ve nazik ve mükemmel bir intizam1(Hâşiye) var ki eğer bize hük-
1 (Hâşiye) Sâni-i Hakîm, beden-i insan ı gayet muntazam bir şehir hükmünde halketmi ştir. 
Damarlar ın bir k ısm ı, telgraf ve telefon vazifesini görür. Bir k ısm ı da çeşmelerin borular ı 
hükmünde, âb- ı hayat olan kan ın cevelân ına medard ırlar. Kan ise içinde iki k ısım kürey-
vât halkedilmi ş. Bir k ısm ı küreyvât- ı hamrâ tabir edilir ki bedenin hüceyrelerine erzak da ğı-
tıyor ve bir kanun-u ilâhî ile hüceyrelere erzak yeti ştiriyor (tüccar ve erzak memurlar ı gibi). 
Diğer k ısm ı küreyvât- ı beyzâd ırlar ki ötekilere nisbeten ekalliyettedirler. Vazifeleri, hastal ık 
gibi düşmanlara kar şı asker gibi müdâfaad ır ki ne vakit müdâfaaya girseler mevlevî gibi iki 
hareket-i devriye ile süratli bir vaziyet-i acîbe al ırlar.
  Kan ın heyet-i mecmûas ı ise iki vazife-i umumiyesi var. Biri, bedendeki hüceyrât ın tahri-
bat ını tamir etmek. Di ğeri, hüceyrât ın enkazlar ını toplay ıp, bedeni temizlemektir. Evride ve 
şerâyin nam ında iki k ısım damarlar var ki: Biri, sâfi kan ı getirir, da ğıtır, sâfi kan ın mecrala-
rıdır. Diğer k ısm ı, enkaz ı toplayan bulan ık kan ın mecras ıdır ki; şu ikinci ise kan ı “ree” deni-
len nefesin geldi ği yere getirirler.
  Sâni-i Hakîm, havada iki unsur halketmi ştir. Biri azot, biri müvellidü’l-humuza. Müvel li-
dü’l-humuza ise nefes içinde kana temas etti ği vakit, kan ı telvis eden karbon unsur-u kesî-HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / İKİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE  ----------------------------------------    137
138  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
meden bir Hakîm-i Mutlak ve Kadîr-i Mutlak ve Alîm-i Mutlak olmazsa intiza-
mımız bozulur, nizam ımız kar ışır.”
Sonra o müddeî, onda da me’yus oldu. Bir insan ın bedenine  rast ge-
lir. Yine kör tabiat ve serseri felsefe lisân ı ile tabîiyyûnun dedikleri gibi der ki: 
“Sen benimsin, seni yapan benim veya sende hissem var.” Cevaben o be-den-i insan, hakikat ve hikmet diliyle ve intizam ının lisân- ı hâliyle der ki:
“Eğer bütün emsalim ve yüzümüzdeki sikke-i kudret ve turra-y ı fıtrat bir 
olan bütün insanlar ın bedenlerine hakikî mutasarr ıf olacak bir kudret ve ilim 
sende varsa; hem sudan ve havadan tut, ta nebâtât ve hayvanâta kadar benim erzak ımın mahzenlerine mâlik olacak bir servetin ve bir hâkimiyetin varsa; hem 
ben k ılıf olduğum gayet geni ş ve yüksek olan ruh, kalb, ak ıl gibi letâif-i mânevi-
yeyi benim gibi dar, süflî bir zarfta yerle ştirerek kemâl-i hikmet ile istihdam edip 
ibadet ettirecek sende nihâyetsiz bir kudret, hadsiz bir hikmet varsa göster, son-ra ‘ben seni yapt ım’ de. Yoksa sus! Hem bendeki intizam- ı ekmelin şehâdetiy-
le ve yüzümdeki sikke-i vahdetin delâletiyle, benim Sâni’im her şeye Kadîr, her 
şeye Alîm, her şeyi görür ve her şeyi işitir bir Zât’t ır. Senin gibi sersem, âcizin 
parmağı O’nun sanat ına kar ışamaz. Zerre miktar müdahale edemez.”
O şeriklerin vekili, bedende dahi parmak kar ıştıracak yer bulamaz, gider, 
insan ın nev’ine  rast gelir. Kalbinden der ki: “Belki bu da ğınık, karmakar ışık 
olan cemaat içinde şeytan, onlar ın ef’âl-i ihtiyariye ve içtimâiyelerine kar ıştığı 
gibi belki ben de ahvâl-i vücûdiye ve f ıtriyelerine kar ışabileceğim ve parmak 
fini kehribar gibi kendine çeker. İkisi imtizaç eder. Buhârî hâm ız-ı karbon denilen (sem-
li havaî) bir maddeye ink ılâb ettirir. Hem hararet-i gariziyeyi temin eder, hem kan ı tasfiye 
eder. Çünkü Sâni-i Hakîm, fenn-i kimyada a şk-ı kimyevî tabir edilen bir münasebet-i şedi-
deyi, müvellidü’l-humuza ile karbona vermi ş ki; o iki unsur birbirine yak ın olduğu vakit, o 
kanun-u ilâhî ile o iki unsur imtizaç ederler. Fennen sabittir ki imtizaçtan hararet has ıl olur. 
Çünkü imtizaç, bir nevi ihtirakt ır.
  Şu s ırrın hikmeti budur ki: O iki unsurun her birisinin zerrelerinin ayr ı ayr ı hareketleri var. 
İmtizaç vaktinde her iki zerre, yani onun zerresi bunun zerresiyle imtizaç eder. Bir tek hare-
ketle hareket eder. Bir hareket muallak kal ır. Çünkü imtizaçtan evvel iki hareket idi; şim-
di iki zerre bir oldu, her iki zerre bir zerre hükmünde bir hareket ald ı. Diğer hareket, Sâni-i 
Hakîm’in bir kanunu ile hararete ink ılâb eder. Zâten “hareket, harareti tevlid eder” bir 
kanun-u mukarreredir. İşte bu s ırra binaen beden-i insanîdeki hararet-i gariziye, bu imti-
zac- ı kimyeviye ile temin edildi ği gibi kandaki karbon al ınd ığı için kan dahi sâfi olur. İşte 
nefes dâhile girdi ği vakit vücudun hem âb- ı hayat ını temizliyor, hem nar- ı hayat ı iş’al edi-
yor. Ç ıktığı vakit ağızda mucizât- ı kudret-i ilâhiye olan kelime meyvelerini veriyor.
*1لُĳُĝُđْĤا ِįِđْĭُĀ ĹِĘ َóَّĻَéَÜ ْīَĨ َאنَéْ×ُø
*1 “Sanat ı karşısında ak ıllar ın hayrete dü ştüğü Zât, ne yücedir! (Bkz.: en-Nevevî, el-Ezkâr  
s.292; Ali İbni Ebî Talib, Nehcü’l-belâ ğa s.428)”
kar ıştıracak bir yer bulaca ğım ve onda bir yer bulup beni tardeden bedene ve 
beden hüceyresine hükmümü icra ederim.” Onun için be şerin nev’ine yine 
sağır tabiat ve sersem felsefe lisân ıyla der ki: “Siz çok kar ışık bir şey görünü-
yorsunuz. Ben size rab ve mâlikim veyahut hissedar ım.” der. O vakit nev-i in-
san, hak ve hakikat lisân ıyla hikmet ve intizam ın diliyle der ki:
“Eğer bütün küre-i arza giydirilen ve nev’imiz gibi bütün hayvanât ve ne-
bâtât ın yüzler bin envâ ından rengârenk atk ı ve iplerden kemâl-i hikmetle do-
kunan ve dikilen gömle ği ve yeryüzüne serilen ve yüz binler zîhayat envâ ından 
nescolunan ve gayet nak ışlı bir surette îcad edilen haliçeyi yapacak ve her va-
kit kemâl-i hikmetle tecdid edip tazelendirecek bir kudret ve hikmet sende var-sa; hem e ğer biz meyve oldu ğumuz küre-i arza ve çekirdek oldu ğumuz âlemde 
tasarruf edecek ve hayat ımıza lâz ım maddeleri mizan- ı hikmetle aktâr- ı âlem-
den bize gönderecek bir muhit kudret ve şâmil bir hikmet sende varsa ve yü-
zümüzdeki sikke-i kudret bir olan bütün gitmi ş ve gelecek emsalimizi îcad ede-
cek bir iktidar sende varsa belki bana rubûbiyet dâvâ edebilirsin. Yoksa haydi sus! Benim nev’imdeki karmakar ışıklığa bak ıp parmak kar ıştırabilirim deme. 
Çünkü intizam mükemmeldir. O karmakar ışık zannetti ğin vaziyetler, kudretin 
kader kitab ına göre kemâl-i intizam ile bir istinsaht ır. Çünkü bizden çok a şağı 
olan ve bizim taht- ı nezaretimizde bulunan hayvanât ve nebâtât ın kemâl-i in-
tizamlar ı gösteriyor ki bizdeki kar ışıklıklar bir nevi kitabettir.
Hiç mümkün müdür ki; bir haliçenin her taraf ına yay ılan bir atk ı ipini sa-
natkârâne yerle ştiren, haliçenin ustas ından başkas ı olsun. Hem bir meyvenin 
mûcidi, a ğac ının mûcidinden ba şkas ı olsun. Hem çekirde ği îcad eden, çekir-
dekli cismin sâniinden ba şkas ı olsun. Hem gözün kördür; yüzümdeki muci-
zât- ı kudreti, mahiyetimizdeki havâr ık-ı fıtrat ı görmüyorsun. E ğer görsen an-
lars ın ki benim Sâni’im, öyle bir Zât’t ır ki hiçbir şey O’ndan gizlenemez, hiçbir 
şey O’na nazlan ıp ağır gelemez. Y ıldızlar, zerreler kadar O’na kolay gelir. Bir 
bahar ı bir çiçek kadar sühûletle îcad eder. Koca kâinat ın fihristesini, kemâl-i 
intizamla benim mahiyetimde derceden bir Zât’t ır. Böyle bir Zât’ ın sanat ına 
senin gibi câmid, âciz ve kör, sa ğır parmak kar ıştırabilir mi? Öyle ise sus, de-
fol git!” der onu tardeder.
Sonra o müddeî gider zeminin yüzüne serilen geni ş haliçeye  ve zemine 
giydirilen gayet müzeyyen ve münakka ş gömleğe esbap nâm ına ve tabiat li-
sân ıyla ve felsefe diliyle der ki: “Sende tasarruf edebilirim ve sana mâlikim ve-
ya sende hissem var.” diye dâvâ eder.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / İKİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE  ----------------------------------------    139
140  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
O vakit o gömlek,1(Hâşiye-1) o haliçe, hak ve hakikat nâm ına lisân- ı hikmet-
le o müddeîye der ki: “E ğer seneler, karnlar adedince yere giydirilip sonra in-
tizam ile ç ıkar ılıp geçmiş zaman ın ipine as ılan ve yeniden giydirilecek ve ke-
mâl-i intizam ile kader dairesinde programlar ı ve biçimleri çizilen ve tâyin olu-
nan ve gelecek zaman ın şeridine tak ılan ve intizaml ı ve hikmetli, ayr ı ayr ı na-
kışlar ı bulunan bütün gömlekleri, haliçeleri dokuyacak, îcad edecek kudret ve 
sanat sende varsa; hem hilkat-i arzdan ta harab- ı arza kadar, belki ezelden 
ebede kadar ula şacak hikmetli, kudretli iki mânevî elin varsa ve bütün atk ıla-
rımdaki bütün ferdleri îcad edecek kemâl-i intizam ve hikmetle tamir ve tecdid 
edecek sende bir iktidar ve hikmet varsa; hem bizim modelimiz ve bizi giyen ve bizi kendine peçe ve çar şaf yapan küre-i arz ı elinde tutup mûcid olabilirsen 
bana rubûbiyet dâvâ et. Yoksa haydi d ışarıya! Bu yerde yer bulamazs ın. Hem 
bizde öyle bir sikke-i vahdet ve öyle bir turra-y ı ehadiyet vard ır ki, bütün kâi-
nat kabza-y ı tasarrufunda olmayan ve bütün e şyay ı, bütün şuûnât ıyla birden 
görmeyen ve nihâyetsiz i şleri beraber yapamayan ve her yerde hâz ır ve nâz ır 
bulunmayan ve mekândan münezzeh olmayan ve nihâyetsiz hikmet ve ilim ve kudrete mâlik olmayan bize sahip olamaz ve müdahale edemez.”
Sonra o müddeî gider. “Belki küre-i arz ı kand ırıp orada bir yer bulu-
rum.” der. Gider, küre-i arza2(Hâşiye-2) yine esbap nâm ına ve tabiat lisân ıyla 
der ki: “Böyle serseri gezdi ğinden, sahipsiz oldu ğunu gösteriyorsun. Öyle ise 
sen benim olabilirsin.” O vakit küre-i arz, hak nâm ına ve hakikat diliyle, gök 
gü rül tüsü gibi bir sadâ ile ona der ki: “Haltetme!.. Ben nas ıl serseri, sahipsiz 
ola bilirim? Benim elbisemi ve elbisemin içindeki en küçük bir noktay ı, bir ipi 
inti zams ız bulmuş musun ve hikmetsiz ve sanats ız görmüş müsün ki bana ‘sa-
hipsiz, serseri’ dersin? E ğer hareket-i seneviyem ile takriben yirmi be ş bin se-
nelik3(Hâşiye-3) bir mesafede, bir senede gezdi ğim ve kemâl-i mizan ve hikmetle 
vazife-i hizmetimi gördü ğüm o daire-i azîmeye hakikî mâlik olabilirsen ve kar-
1 (Hâşiye-1) Fakat şu haliçe hem hayattard ır, hem intizaml ı bir ihtizazdad ır. Her vakit nak ışlar ı 
kemâl-i hikmet ve intizam ile tebeddül eder. Tâ ki nessac ının muhtelif cilve-i esmâs ını ayr ı 
ayr ı göstersin.
2 (Hâşiye-2) Elhâs ıl: Zerre, o müddeîyi küreyvât- ı hamrâya havale eder. Küreyvât- ı hamrâ 
onu hüceyreye, hüceyre dahi beden-i insana, beden-i insan ise nev-i insana, nev-i insan onu zîhayat envâ ından dokunan arz ın gömleğine, arz ın gömleği dahi küre-i arza, küre-i 
arz onu güne şe, güneş ise bütün y ıldızlara havale eder. Her biri der: “Git, benden yukar ı-
dakini zabtedebilirsen sonra gel benim zabt ıma çal ış. Eğer onu ma ğlub etmezsen, beni ele 
geçiremezsin.” Demek, bütün y ıldızlara sözünü geçiremeyen, bir tek zerreye rubûbiyetini 
dinletemez.
3 (Hâşiye-3) Bir dairenin takriben n ısf- ı kutru, yüz seksen milyon kilometre olsa; o daire (ken-
disi) takriben yirmi be ş bin senelik mesafe olur.
deşlerim ve benim gibi vazifedar olan on seyyâreye ve gezdikleri bütün dai-
relere ve bizim imam ımız ve biz onunla ba ğlı ve câzibe-i rahmetle ona tak ılı 
olduğumuz güne şi îcad edip, yerle ştirecek ve sapan ta şı gibi beni ve seyyârât 
yıldızlar ı ona bağlayacak ve kemâl-i intizam ve hikmetle döndürüp istihdam 
edecek bir nihâyetsiz hikmet ve nihâyetsiz kudret sende varsa bana rubûbiyet dâvâ et, yoksa haydi cehennem ol, git! Benim i şim var, vazifeme gidiyorum. 
Hem bizlerdeki ha şmetli intizâmât ve deh şetli harekât ve hikmetli teshirat gös-
teriyor ki; bizim ustam ız öyle bir Zât’t ır ki bütün mevcudât, zerrelerden y ıldız-
lara ve güne şlere kadar emirber nefer hükmünde O’na mutî ve musahhard ır-
lar. Bir ağac ı, meyveleriyle tanzim ve tezyin etti ği gibi kolayca güne şi, seyyâ-
râtla tanzim eder bir Hakîm-i Zülcelâl ve Hâkim-i Mutlak’t ır.”
Sonra o müddeî, yerde yer bulamad ığı için gider güneşe, kalbinden der 
ki: “Bu çok büyük bir şeydir, belki içinde bir delik bulup, bir yol açar ım, ye-
ri de musahhar ederim.” güne şe şirk nâm ına ve şeytanlaşmış felsefe lisân ıyla 
Mecûsîler’in dedikleri gibi der ki: “Sen bir sultans ı
n, kendi kendine mâliksin, 
istediğin gibi tasarruf edersin.” güne ş ise, hak nâm ına ve hakikat lisân ıyla ve 
hikmet-i ilâhiye diliyle ona der:
“Hâşâ, yüz bin defa hâ şâ ve kellâ!.. Ben musahhar bir memurum. 
Seyyidimin misafirhânesinde bir mumdâr ım. Bir sine ğe, belki bir sine ğin ka-
nad ına dahi hakikî mâlik olamam. Çünkü sine ğin vücûdunda öyle mânevî 
cevherler ve göz, kulak gibi antika sanatlar var ki benim dükkân ımda yok, da-
ire-i iktidar ımın haricindedir.” der, müddeîyi tekdir eder.
Sonra o müddeî döner, firavunla şmış felsefe lisân ıyla der ki: “Madem 
kendine mâlik ve sahip de ğilsin, bir hizmetkârs ın, esbap nâm ına benimsin.” 
der. O vakit güne ş, hak ve hakikat nâm ına ve ubûdiyet lisân ıyla der ki: “Ben 
öyle birinin olabilirim ki bütün emsalim olan ulvî y ıldızlar ı îcad eden ve se-
mâvât ında kemâl-i hikmetle yerle ştiren ve kemâl-i ha şmetle döndüren ve ke-
mâl-i zînetle süslendiren bir Zât olabilir.”
Sonra o müddeî, kalbinden der ki: “ Yıldızlar çok kalabal ıktırlar. Hem da-
ğınık, karmakar ışık görünüyorlar. Belki onlar ın içinde, müekkillerim nâm ına 
bir şey kazan ırım.” der, onlar ın içine girer. Onlara esbap nâm ına, şerikleri he-
sab ına ve tuğyan etmiş felsefe lisân ıyla, nücûm-perest olan sâbiiyyûnlar ın de-
dikleri gibi der ki: “Sizler, pek çok da ğınık olduğunuzdan, ayr ı ayr ı hâkimlerin 
taht- ı hükmünde bulunuyorsunuz.” O vakit y ıldızlar nâm ına bir y ıldız der ki:
“Ne kadar sersem, ak ılsız ve ahmak ve gözsüzsün ki bizim yüzümüzde-
ki sikke-i vahdeti ve turra-y ı ehadiyeti görmüyorsun, anlam ıyorsun. Ve bi-HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / İKİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE  ----------------------------------------    141
142  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
zim nizamat- ı âliyemizi ve kavânîn-i ubûdiyetimizi bilmiyorsun. Bizi intizam-
sız zannediyorsun. Bizler öyle bir Zât’ ın sanat ıyız ve hizmetkârlar ıyız ki bizim 
denizimiz olan semâvât ı ve şeceremiz olan kâinat ı ve mesiregâh ımız olan ni-
hâyetsiz fezâ-y ı âlemi kabza-y ı tasarrufunda tutan bir Vâhid-i Ehad’dir. Bizler 
donanma elektrik lâmbalar ı gibi O’nun kemâl-i rubûbiyetini gösteren nurânî 
şâhidleriz ve saltanat- ı rubûbiyetini ilân eden ışıklı burhanlar ız. Her bir tâife-
miz O’nun daire-i saltanat ında ulvî, süflî, dünyevî, berzahî, uhrevî menzillerde 
haşmet-i saltanat ını gösteren ve ziyâ veren nurânî hizmetkârlar ız.
Evet her birimiz kudret-i Vâhid-i Ehad’in birer mucizesi ve şecere-i hilka-
tin birer muntazam meyvesi ve vahdâniyetin birer münevver burhan ı ve me-
lâikelerin birer menzili, birer tayyaresi, birer mescidi ve avâlim-i ulviyenin bi-rer lâmbas ı, birer güne şi ve saltanat- ı rubûbiyetin birer şâhidi ve fezâ-y ı âle-
min birer zîneti, birer kasr ı, birer çiçe ği ve semâ denizinin birer nurânî bal ığı 
ve gökyüzünün birer güzel gözü
1(Hâşiye-1) olduğumuz gibi heyet-i mecmûam ız-
da sükûnet içinde bir sükût ve hikmet içinde bir hareket ve ha şmet içinde bir 
zînet ve intizam içinde bir hüsn-ü hilkat ve mevzûniyet içinde bir kemâl-i sa-nat bulundu ğundan Sâni-i Zülcelâl’imizi nihâyetsiz diller ile vahdetini, ehadi-
yetini, samediyetini ve evsâf- ı cemâl ve celâl ve kemâlini bütün kâinata ilân 
ettiğimiz hâlde; bizim gibi nihâyet derecede sâfi, temiz, mutî, musahhar hiz-
metkârlar ı, karmakar ışıklık ve intizams ızlık ve vazifesizlik hatta sahipsizlik ile 
itham etti ğinden tokata müstehaks ın.” der. O müddeînin yüzüne recm-i şey-
tan
2 gibi bir y ıldız, öyle bir tokat vurur ki y ıldızlardan ta cehennemin dibine 
onu atar ve beraberinde olan tabiat ı,3(Hâşiye-2) evham derelerine ve tesadüfü 
adem kuyusuna ve şerikleri, imtinâ ve muhâliyet zulümât ına ve din aleyhin-
deki felsefeyi, esfel-i sâfilînin dibine atar. Bütün y ıldızlarla beraber o y ıldız, ْĳَĤ 
4َאÜَïَùَęَĤ ُّٰųا َّźإِ ٌÙَıِĤاٰ אƯĩِıĻِĘ כَאنَ ferman- ı kudsîsini okuyorlar. Ve “Sinek kanad ın-
1 (Hâşiye-1) Cenâb- ı Hakk’ ın acâib-i masnûât ına bak ıp, temaşa edip ve ettiren i şaretleriz. Yani 
semâvât, hadsiz gözlerle zemindeki acâib-i sanat- ı ilâhiyeyi tema şa eder gibi görünüyor. 
Semân ın melâikeleri gibi y ıldızlar dahi mah şer-i acâib ve garâib olan arza bak ıyorlar ve 
zîşuurlar ı dikkatle bakt ırıyorlar, demektir.
2 Bkz.: Mülk sûresi, 67/5; Sâffât sûresi, 37/6-8.
3 (Hâşiye-2) Fakat sukûttan sonra tabiat tevbe etti. Hakikî vazifesi, tesir ve fiil olmad ığını, bel-
ki kabul ve infial oldu ğunu anlad ı. Ve kendisi kader-i ilâhînin bir nevi defteri –fakat tebed-
dül ve tagayyüre kabil bir defteri– ve kudret-i rabbâniyenin bir nevi program ı ve Kadîr-i 
Zülcelâl’in bir nevi f ıtrî şeriat ı ve bir nevi mecmua-y ı kavanini oldu ğunu bildi. Kemâl-i acz ve 
ink ıyad ile vazife-i ubûdiyetini tak ınd ı. Ve f ıtrat- ı ilâhiye ve sanat- ı rabbâniye ismini ald ı.
4 “Eğer gökte ve yerde, Allah’tan ba şka ilâhlar bulunsayd ı oralar ın nizam ı bozulurdu.” (Enbiyâ sûresi, 
21/22).
dan tut, ta semâvât kandillerine kadar bir sinek kanad ı kadar şerike yer 
yoktur ki parmak kar ıştırsın.” diye ilân ederler.
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ َאĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
 ِכَÝَّĻِĬَاïْèوَ َّلِźوَدَ ِכَÜَאĜĳُĥْíَĨ َةِóْáכَ ĹِĘ ِכَÜَïْèوَ َاجِóِø ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
2َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِכَÜَאĭכَאئِ ِóَıْýَĨ ĹِĘ
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
2 Allah’ ım! Yaratt ığın varl ık âlemlerinde senin birli ğini p ırıl p ırıl yans ıtan ve yine kâinat sahnesinde senin 
birliğini gürül gürül ilân eden Efendimiz Hz. Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem)  ve bütün âline, 
ashab ına salât ve selam eyle, âmîn..HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / İKİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE  ----------------------------------------    143
Birinci Mevk ıf’ın Küçük Bir Zeyli
:1ِÙَĩĺِóْכَĤا ِÙَĺْٰŻِĤ ْďِĩَÝْøَאĘ
2ُوجٍóُĘ ْīِĨ َאıَĤ َאĨوَ َאİَّאĭَّĺوَزَ َאİَאĭْĻَĭَÖ َėْĻכَ ْħُıَĜْĳَĘ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ واưóُčْĭَĺ ْħَĥَĘأَ
 ĹِĘ ًُŷَئْĥَÜ ٍ،Ùَĩِכْè ĹِĘ ًÙَכَóَè ٍ،ÙَĬĳُכُø ĹِĘ ًאÜĳُכُø ٰىóَÜ َėْĻכَ َאءِĩَّùĤا ĵَĤإِ ْóُčْĬا َّħُà
 َאıِäَاóِø ُďُýْđَýَÜ .ِÙَđْĭَّāĤا َانِõِّÜا َďَĨ ِÙَĝْĥِíْĤا َאمِčِÝْĬا َďَĨ ٍ،Ùَĭĺزِ ĹِĘ ًאĩُّùَ×َÜ ٍ،Ùَĩْýِè
...َאءٍıِÝْĬا َŻِÖ ًÙَĭَĉْĥَø ĵٰıُّĭĤا ِģْİَِŶ ُīِĥْđُÜ َאıِĨĳُåُĬ ُËُĥَئْĥَÜ َאıِèَא×ْāِĨ ُģُıْĥَıَÜ
ُوجٍóُĘ ْīِĨ َאıَĤ َאĨوَ َאİَّאĭَّĺوَزَ َאİَאĭْĻَĭَÖ َėْĻכَ ْħُıَĜْĳَĘ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ واưóُčْĭَĺ ْħَĥَĘأَ
Bu âyetin bir nevi tercümesi olan ĹِĘ ًאÜĳُכُø ٰىóَÜ َėْĻכَ َאءِĩَّùĤا ĵَĤإِ ْóُčْĬا َّħُà 
ٍÙَĬĳُכُø tercümesidir. Yani âyet-i kerîme, nazar- ı dikkati semân ın zînetli ve gü-
zel yüzüne çeviriyor. Ta dikkat-i nazar ile semân ın yüzünde fevkalâde sükû-
net içinde bir sükûtu görüp bir Kadîr-i Mutlak’ ın emir ve teshiriyle o vaziyeti 
ald ığını anlas ın. Yoksa e ğer başıboş olsa idiler, birbiri içinde o deh şetli had-
siz ecrâm, o gayet büyük küreler ve gayet süratli hareketleriyle öyle bir velve-leyi ç ıkarmak lâz ım idi ki kâinat ın kulağını sağır edecekti. Hem öyle bir zelze-
le-i herc ü merc içinde kar ışıklık olacakt ı ki kâinat ı dağıtacakt ı. Yirmi camus, 
birbiri içinde hareket etse ne kadar velveleli bir herc ü merce sebebiyet ver-diği mâlûm. Hâlbuki küre-i arzdan bin defa büyük ve top güllesinden yetmi ş 
defa süratli hareket edenler, y ıldızlar içerisinde var oldu ğunu kozmo ğrafya 
söylüyor. İşte sükûnet içindeki sükût-u ecrâmdan Sâni-i Zülcelâl’in ve Kadîr-i 
Zülkemâl’in derece-i kudret ve teshirini ve nücûmun O’na derece-i ink ıyad 
ve itaatini anla.
ٍÙَĩِכْè ĹِĘ ًÙَכَóَè Hem semân ın yüzünde hikmet içinde bir hareketi görmeyi 
âyet emrediyor. Evet, gayet acîb ve azîm o harekât, gayet dakik ve geni ş hik-
met içindedir. Nas ıl ki bir fabrikan ın çarklar ını ve dolaplar ını bir hikmet içinde 
çeviren bir sanatkâr, fabrikan ın azamet ve intizam ı derecesinde derece-i sanat 
1 Şu âyeti dinle.
2 “Hiç üzerlerindeki gö ğe bakmazlar m ı? Bak ıp da bizim onu nas ıl sağlamca bina edip süsledi ğimizi, 
onda en ufak bir çatlakl ık, dengesizlik olmad ığını düşünmezler mi?” (Kaf sûresi, 50/6).
ve maharetini gösterir. Öyle de koca güne şe seyyârât ile beraber fabrika va-
ziyetini veren ve o müthi ş azîm küreleri sapan ta şlar ı misillü ve fabrika çarkla-
rı gibi etraf ında döndüren bir Kadîr-i Zülcelâl’in derece-i kudret ve hikmeti, o 
nisbette nazara tezahür eder.
ٍÙَĭĺزِ ĹِĘ ًאĩُّùَ×َÜ ٍ،Ùَĩْýِè ĹِĘ ًُŷَئْĥَÜ Yani hem semâvât yüzünde öyle bir ha şmet 
içinde bir parlamak ve bir zînet içinde bir tebessüm var ki Sâni-i Zülcelâl’in 
ne kadar muazzam bir saltanat ı, ne kadar güzel bir sanat ı olduğunu gösterir. 
Donanma günlerinde kesretli elektrik lâmbalar ı, sultan ın derece-i ha şmetini 
ve terakkiyât- ı medeniyede derece-i kemâlini gösterdi ği gibi koca semâvât o 
haşmetli, zînetli y ıldızlar ıyla Sâni-i Zülcelâl’in kemâl-i saltanat ını ve cemâl-i 
sanat ını, öylece nazar- ı dikkate gösteriyorlar.
ِÙَđْĭَّāĤا َانِõِّÜا َďَĨ ِÙَĝْĥِíْĤا َאمِčِÝْĬا َďَĨ Hem diyor ki; semân ın yüzündeki mahlû-
kât ın intizam ını, dakik mizanlar içinde masnûât ın mevzuniyetini gör ve anla 
ki: Onlar ın Sâni’i ne kadar Kadîr ve ne kadar Hakîm oldu ğunu bil. Evet muh-
telif ve küçük cirimleri veyahut hayvanlar ı döndüren ve bir vazife için çeviren 
ve bir mizan- ı mahsus ile her birini muayyen bir yolda sevk eden bir Zât’ ın de-
rece-i iktidar ve hikmetini ve hareket eden cirimlerin ona derece-i itâat ve mu-sahhariyetlerini gösterdikleri gibi; koca semâvât, o deh şetli azametiyle had-
siz y ıldızlar ıyla ve o y ıldızlar da deh şetli büyüklükleriyle ve gayet şiddetli ha-
reketleriyle beraber zerre miktar ve bir sâniyecik kadar hudutlar ından tecavüz 
etmemeleri, bir â şire-i dakika kadar vazifelerinden geri kalmamalar ı, Sâni-i 
Zülcelâl’lerinin ne kadar dakik bir mizan- ı mahsus ile rubûbiyetini icra etti ğini 
nazar- ı dikkate gösterirler. Hem de şu âyet gibi Sûre-i 
1َّ﴾ħَĐ﴿’de ve sâir âyet-
lerde beyan olunan teshir-i şems ve kamer ve nücûmla2 işaret ettiği gibi:
َאءٍıِÝْĬا َŻِÖ ًÙَĭَĉْĥَø ĵٰıُّĭĤا ِģْİَِŶ ُīِĥْđُÜ َאıِĨĳُåُĬ ُËُĥَئْĥَÜ َאıِèَא×ْāِĨ ُģُıْĥَıَÜ َאıِäَاóِø ُďُýْđَýَÜ
Yani semân ın müzeyyen tavan ına güneş gibi ışık verici, ısınd ırıcı bir lâm-
bay ı takmak.. gece gündüz hatlar ıyla k ış yaz sayfalar ında mektubat- ı same-
dâniyeyi yazmas ına bir nur hokkas ı hükmüne getirmek.. ve yüksek minare ve 
kulelerdeki büyük saatlar ın parlayan akrebleri misillü, kubbe-i semâda kame-
ri, zaman ın saat- ı kübrâs ına bir akrep yapmak.. mütefavit çok hilâller sure-
tinde her geceye güya ayr ı bir hilâl b ırak ıp, sonra dönüp kendine toplamak.. 
1 Nebe sûresi, 78/1.
2 Bkz.: Yûnus sûresi, 10/5; Ra’d sûresi, 13/2; İbrahim sûresi, 14/33...HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / Birinci Mevk ıf’ın Küçük Bir Zeyli  --------------   145
146  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
menzillerinde kemâl-i mizanla, dakik hesapla hareket ettirmek.. ve kubbe-i 
semâda parlayan, tebessüm eden y ıldızlarla göğün güzel yüzünü yald ızlamak, 
elbette, nihâyetsiz bir saltanat- ı rubûbiyetin şeâiridir. Zî şuura onu i ş’ar eden 
muhteşem bir ulûhiyetin i şârât ıdır. Ehl-i fikri imana ve tevhide dâvet eder:
Bak kitab- ı kâinat ın safha-y ı rengînine
Hâme-i zerrîn-i kudret, gör ne tasvir eylemi ş.
Kalmam ış bir nokta-y ı muzlim, çe şm-i dil erbab ına.
Sanki âyât ın Hudâ, nur ile tahrir eylemi ş.
Bak ne mu’ciz-i hikmet, iz’an-rubâ-y ı kâinat.
Bak ne âlî bir temâ şâd ır fezâ-y ı kâinat.
Dinle de y ıldızlar ı, şu hutbe-i şirinine,
Nâme-i nurunu hikmet, bak ne takrir eylemi ş.
Hep beraber nutka gelmi ş, hak lisân ıyla derler:
Bir Kadîr-i Zülcelâl’in ha şmet-i sultan ına,
Birer burhan- ı nur-efşân ız, vücûd-u Sâni’a
Hem vahdete, hem kudrete şahitleriz biz!..
Şu zeminin yüzünü yald ızlayan
Nâzenin mucizât ı çün melek seyran ına.
Bu semân ın arza bakan, cennete dikkat eden,
Binler müdakkik gözleriz biz!..
Tûbâ-y ı hilkatten semâvât şıkk ına,
Hep Kehke şan ağsân ına,
Bir Cemîl-i Zülcelâl’in dest-i hikmetiyle tak ılm ış,
Binler güzel meyveleriz biz!..
Şu semâvât ehline birer mescid-i seyyâr,
Birer hâne-i devvâr, birer ulvî â şiyâne,
Birer misbah- ı nevvâr, birer gemi-i cebbâr,
Birer tayyâreleriz biz!..
Bir Kadîr-i Zülkemâl’in, bir Hakîm-i Zülcelâl’in
Birer mucize-i kudret, birer hârika-y ı sanat- ı hâl ıkâne,
Birer nadire-i hikmet, birer dâhiye-i hilkat,Birer nur âlemiyiz biz!..
Böyle yüz bin dil ile yüz bin burhan gösteririz,
İşittiririz insan olan insana!..
Kör olas ı dinsiz gözü, görmez oldu yüzümüzü,
Hem işitmez sözümüzü, hak söyleyen âyetleriz biz!..
Sikkemiz bir, turram ız bir,
Rabbimize musahhar ız;
Müsebbihiz, zikrederiz âbidâne.Kehkeşan’ ın halka-y ı kübrâs ına mensup birer meczuplar ız biz!..HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / Birinci Mevk ıf’ın Küçük Bir Zeyli  --------------   147
Üçüncü Hüccet-i İmaniye
Yirmi Üçüncü Lem’a Yirmi Üçüncü Lem’a
Tabiattan gelen fikr-i küfrîyi dirilmeyecek bir surette öldürüyor, küfrün te-
mel taşını zîr u zeber ediyor.
İhtar
Şu notada tabîiyyûnun münkir k ısm ının gittikleri yolun iç yüzü ne ka-
dar ak ıldan uzak ve ne kadar çirkin ve ne derece hurafe oldu ğu, lâakal dok-
san muhali tazammun eden dokuz muhal ile beyan edilmi ş. Sâir risalelerde 
o muhaller k ısmen izah edildi ğinden burada gayet muhtasar olmak haysiye-
tiyle baz ı basamaklar tayyedilmi ştir. Onun için, birdenbire bu kadar zâhir ve 
âşikâre bir hurafeyi nas ıl bu meşhur âk ıl feylesoflar kabul etmi şler, o yolda gi-
diyorlar, hat ıra geliyor.
Evet onlar, mesleklerinin iç yüzünü görememi şler. Hem hakikat-i mes-
lekleri ve mesleklerinin lâz ımı ve muktezas ı odur ki yaz ılm ış her bir muhalin 
ucunda beyan edilen o çirkin ve müstekreh ve gayr-i mâkul1(Hâşiye) hülâsa-y ı 
mezhebleri, mesleklerinin lâz ımı ve zarurî muktezas ı olduğunu gayet bedihî 
ve kat’î burhanlarla şüphesi olanlara tafsilen beyan ve isbat etmeye haz ırım.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
2َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ِóِĈَאĘ َכٌّü ِّٰųا ĹِĘأَ ْħُıُĥُøرُ ْÛَĤَאĜ
Şu âyet-i kerîme, istifham- ı inkârî ile “Cenâb- ı Hak hakk ında şek olmaz 
ve olmamal ı.” demekle; vücûd ve vahdâniyet-i ilâhiye, bedâhet derecesinde 
olduğunu gösteriyor.
1 (Hâşiye) Bu risalenin sebeb-i telifi; gayet mütecâvizâne ve gayet çirkin bir tarz ile hakâik-i 
imaniyeyi tezyif edip, bozulmu ş akl ı yetişmediği şeye hurafe deyip, dinsizli ği tabiata ba ğla-
yarak Kur’ân’a hücum edilmesidir. O hücum ise şiddetli bir hiddeti, kalbe (kaleme) verdi 
ki; şiddetli ve galiz tokatlar ı, o mülhidlere ve haktan yüz çeviren bât ıl mezheblilere yedirdi. 
Yoksa Risale-i Nur’un mesle ği, nezihâne ve nazikâne ve kavl-i leyyindir.
2 “Peygamberleri onlara: ‘Hiç gökleri ve yeri yaratan Yüce Yarat ıcı hakk ında şüphe edilebilir mi?’ dedi.” 
(İbrahim sûresi, 14/10).
Şu S ırrı İzahtan Evvel Bir İhtar
1338’de Ankara’ya gittim.1 İslâm Ordusu’nun Yunan’a galebesinden 
neş’ e alan ehl-i iman ın kuvvetli efkâr ı içinde gayet müthi ş bir z ınd ıka fikri, içi-
ne girmek ve bozmak ve zehirlendirmek için dessasâne çal ıştığını gördüm. Ey-
vah dedim, bu ejderha iman ın erkân ına ilişecek! O vakit, şu âyet-i kerîme be-
dâ het derecesinde vücûd ve vahdâniyeti ifham etti ği cihetle ondan istimdâd 
edip, o z ınd ıkan ın başını dağıtacak derecede Kur’ân- ı Hakîm’den al ınan kuv-
vetli bir burhan ı, Nur’un Arabî risalesinde yazd ım. Ankara’da, Yeni Gün Mat-
baas ı’nda tab’ ettirmi ştim. Fakat maatteessüf Arabî bilen az ve ehemmiyet-
le bakanlar da nadir olmakla beraber, gayet muhtasar ve mücmel bir surette o kuvvetli burhan tesirini göstermedi. Maatteessüf o dinsizlik fikri hem inki-şâf etti, hem kuvvet buldu. Bilmecburiye, o burhan ı Türkçe olarak bir derece 
beyan edece ğim. O burhan ın baz ı parçalar ı, baz ı risalelerde tam izah edildi-
ğinden burada icmâlen yaz ılacakt ır. Sâir risalelerde ink ısam etmi ş olan müte-
addit burhanlar, bu burhanda k ısmen ittihad ediyor; her biri bunun bir cüzü 
hükmüne geçiyor.
Mukaddime
Ey insan! Bil ki, insanlar ın ağzından ç ıkan ve dinsizli ği işmâm eden deh-
şetli kelimeler var. Ehl-i iman, bilmeyerek istîmal ediyorlar. Mühimlerinden üç 
tanesini beyan edece ğiz:
Birincisi : “Evcedethü’l-esbab”.  Yani: “Esbap, bu şeyi îcad ediyor.”
İkincisi : “Teşekkele binefsihî”.  Yani: “Kendi kendine te şekkül ediyor, 
oluyor, bitiyor.”
Üçüncüsü : “İktezathü’t-tabiat”.  Yani: “Tabiîdir, tabiat iktiza edip îcad 
ediyor.”
Evet madem mevcudât var ve inkâr edilmez. Hem her mevcud, sanat-
lı ve hikmetli vücûda geliyor. Hem madem kadîm de ğil, yeniden oluyor. Her 
hâlde ey mülhid! Bu mevcudu, meselâ bu hayvan ı yâ diyeceksin ki esbab- ı 
âlem, onu îcad ediyor; yani esbab ın içtimâ ında o mevcud vücûd buluyor ve-
yahut o kendi kendine te şekkül ediyor veyahut tabiat muktezas ı olarak, ta-
biat ın tesiriyle vücûda geliyor veyahut bir Kadîr-i Zülcelâl’in kudretiyle îcad 
edilir. Madem, aklen bu dört yoldan ba şka yol yoktur; evvelki üç yol muhal, 
1 Yani 1922 y ılında.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ÜÇÜNCÜ HÜCCET- İ İMANİYE (Tabiat Risalesi)  ------------   149
150  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
battal, mümtenî, gayr-i kabil olduklar ı kat’î isbat edilse bizzarûre ve bilbedâhe 
dördüncü yol olan tarîk-i vahdâniyet şeksiz, şüphesiz sâbit olur.
Amma Birinci Yol ki Amma Birinci Yol ki
Esbab- ı âlemin içtimâ ıyla teşkil-i eşya ve vücûd-u mahlûkâtt ır. Pek çok 
muhâlât ından yaln ız üç tanesini zikrediyoruz.
Birincisi
Bir eczahânede gayet muhtelif maddelerle dolu, yüzer kavanoz şişeler 
bulunuyor. O edviyelerden zîhayat bir macun istenildi. Hem hayattar, harika bir tiryak onlardan yap ılmak îcab etti. Geldik, o eczahânede o zîhayat macu-
nun ve hayattar tiryak ın çoklukla efrâd ını gördük. O macunlardan her birisi-
ni tetkik ettik.
Görüyoruz ki o kavanoz şişelerden her birisinden, bir mizan- ı mahsusla, 
bir-iki dirhem bundan, üç-dört dirhem ötekinden, alt ı-yedi dirhem ba şkas ın-
dan ve hâkezâ muhtelif mikdarlarda eczâlar al ınm ış. Eğer birinden, bir dir-
hem yâ noksan veya fazla al ınsa o macun zîhayat olamaz, hâsiyetini göste-
remez. Hem o hayattar tiryak ı da tetkik ettik. Her bir kavanozdan bir mizan- ı 
mahsus ile bir madde al ınm ış ki zerre mikdar ı noksan veya ziyâde olsa, tiryak 
hâssas ını kaybeder. O kavanozlar elliden ziyâde iken, her birisinden ayr ı bir 
mizan ile al ınm ış gibi ayr ı ayr ı mikdarda eczâlar ı al ınm ış.
Acaba hiçbir cihette imkân ve ihtimâl var m ı ki o şişelerden al ınan muh-
telif mikdarlar, şişelerin garip bir tesadüf veya f ırtınal ı bir havan ın çarpmas ı
yla 
devrilmesinden her birisinden al ınan mikdar kadar yaln ız o mikdar aks ın, be-
raber gitsinler ve toplan ıp o macunu te şkil etsinler? Acaba bundan daha hu-
rafe, muhal, bât ıl bir şey var m ı? Eşek muzaaf bir e şekliğe girse, sonra insan 
olsa, “Bu fikri kabul etmem!” diye kaçacakt ır.
İşte bu misal gibi her bir zîhayat elbette, zîhayat bir macundur ve her bir 
nebat, hayattar bir tiryak gibidir ki; çok müteaddit eczâlardan, çok muhtelif maddelerden, gayet hassas bir ölçü ile al ınan maddelerden terkib edilmi ştir.
Eğer esbaba, anâs ıra isnad edilse ve “esbap îcad etti” denilse aynen ec-
zahânedeki macunun, şişelerin devrilmesinden vücûd bulmas ı gibi, yüz dere-
ce ak ıldan uzak, muhal ve bât ıldır.
Elhâs ıl: Şu eczahâne-i kübrâ-y ı âlemde Hakîm-i Ezelî’nin mizan- ı kaza 
ve kaderiyle al ınan mevâdd- ı hayatiye, hadsiz bir hikmet ve nihâyetsiz bir ilim 
ve her şeye şâmil bir irade ile vücûd bulabilir. “Kör, sa ğır, hudutsuz, sel gibi 
akan küllî anâs ır ve tabâyi ve esbab ın işidir.” diyen bedbaht, “O tiryak- ı acîb, 
kendi kendine şişelerin devrilmesinden ç ıkıp olmuştur.” diyen divane bir he-
zeyanc ı, sarhoş bulunan bir ahmaktan daha ziyâde ahmakt ır. Evet o küfür 
ahmakâne, sarho şane, divanece bir hezeyand ır.
İkinci Muhal
Eğer her şey, Vâhid-i Ehad olan Kadîr-i Zülcelâl’e verilmezse, belki esba-
ba isnad edilse, lâz ım gelir ki; âlemin pek çok anâs ır ve esbab ı, her bir zîhaya-
tın vücûdunda müdahalesi bulunsun. Hâlbuki sinek gibi bir küçük mahlûkun 
vücûdunda kemâl-i intizam ile gayet hassas bir mizan ve tamam bir ittifak ile muhtelif ve birbirine z ıt, mübâyin esbab ın içtimâ ı, o kadar zâhir bir muhal-
dir ki sinek kanad ı kadar şuuru bulunan, “Bu muhaldir, olamaz!” diyecektir. 
Evet bir sine ğin küçücük cismi, kâinat ın ekser anâs ır ve esbab ı ile alâkadard ır; 
belki bir hülâsas ıdır. Eğer Kadîr-i Ezelî’ye verilmezse o esbab- ı maddiye onun 
vücûdu yan ında bizzât haz ır bulunmak lâz ım; belki onun küçücük cismine gir-
mek gerektir. Belki cisminin küçük bir numûnesi olan gözündeki bir hüceyre-sine girmeleri îcab ediyor. Çünkü sebep maddî ise müsebbebin yan ında ve 
içinde bulunmas ı lâz ım geliyor. Şu hâlde, iki sine ğin iğne ucu gibi parmakla-
rı yerleşmeyen o hüceyrecikte erkân- ı âlem ve anâs ır ve tabâyiin, maddeten 
içinde bulunup, usta gibi içinde çal ıştıklar ını kabul etmek lâz ım geliyor.
İşte, sofestâînin en eblehleri dahi, böyle bir meslekten utan ıyorlar.
Üçüncü Muhal
1ِïِèَاĳْĤا ِīَĐ َّźإِ ُرُïْāَĺ َź ُïِèَاĳْĤاَ kâide-i mukarreresiyle “Bir mevcudun vah-
deti varsa elbette, bir vâhidden, bir elden sudûr edebilir.” Hususan o mev-
cud, gayet mükemmel bir intizam ve hassas bir mizan içinde ve câmî bir ha-yata mazhar ise bilbedâhe, sebeb-i ihtilâf ve ke şmekeş olan müteaddit eller-
den ç ıkmad ığını; belki gayet Kadîr, Hakîm olan bir tek elden ç ıktığını göster-
diği hâlde; hadsiz ve câmid ve cahil, mütecâviz, şuursuz, karmakar ışıklık için-
de, kör, sa ğır esbab- ı tabiiyenin karmakar ışık ellerine –hadsiz imkânat yollar ı 
içinde ve içtimâ ve ihtilât ile o esbab ın körlüğü, sağırlığı ziyâdeleştiği hâlde– o 
muntazam ve mevzun ve vâhid bir mevcudu onlara isnad etmek, yüz muhali birden kabul etmek gibi ak ıldan uzakt ır.
1 Bkz.: eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-nihal  2/124; el-Îcî, Kitabü’l-Mevâk ıf 2/589.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ÜÇÜNCÜ HÜCCET- İ İMANİYE (Tabiat Risalesi)  ------------   151
152  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Haydi bu muhalden kat- ı nazar, esbab- ı maddiyenin elbette, tesirleri, 
mübâşeretle ve temasla olur. Hâlbuki o esbab- ı tabiiyenin temaslar ı, zîhayat 
mevcudlar ın zâhirleriyledir. Hâlbuki görüyoruz ki; o esbab- ı maddiyenin el-
leri yetişmediği ve temas edemedikleri o zîhayat ın bât ını, on defa zâhirinden 
daha muntazam, daha latîf, sanatça daha mükemmeldir. Esbab- ı maddiye-
nin elleri ve âletleriyle hiçbir cihetle yerle şemedikleri, belki tam zâhirine de te-
mas edemedikleri küçücük zîhayat, küçücük hayvanc ıklar, en büyük mahlûk-
lardan daha ziyâde sanatça acîb, hilkatçe bedî bir surette olduklar ı hâlde, o 
câmid, cahil, kaba, uzak, büyük ve birbirine z ıt olan sağır, kör esbaba isnad 
etmek yüz derece kör, bin derece sa ğır olmakla olur!
Amma İkinci Mesele Amma İkinci Mesele
“Teşekkele binefsihî”dir. Yani: Kendi kendine te şekkül ediyor. İşte bu 
cümlenin dahi çok muhâlât ı var; çok cihetle bât ıldır, muhaldir. Numûne için 
muhâlât ından üç tanesini beyan ederiz:
Birincisi
Ey muannid münkir! Senin enaniyetin seni o kadar ahmakla ştırm ış ki 
yüz muhali birden kabul etmeyi bir derece hükmediyorsun. Çünkü sen mev-cutsun ve basit bir madde ve câmid ve tagayyürsüz de ğilsin. Belki, dâimâ te-
ceddüdde olarak gayet muntazam bir makine ve harika ve dâimâ tahavvül-de bir saray gibisin. Senin vücudunda her vakit zerreler çal ışıyorlar. Senin vü-
cûdun kâinatla hususan r ızık münâsebetiyle, hususan bekâ-y ı nev’i itibâr ıyla 
alâkadar ve al ış verişi vard ır. Senin vücudunda çal ışan zerreler, o münasebât ı 
bozmamak ve o alâkadarl ığı kırmamak için dikkat ediyorlar. Öylece ihtiyatla 
ayaklar ını at ıyorlar. Güyâ bütün kâinata bak ıyorlar. Senin münasebât ını kâi-
natta görüp öyle vaziyet al ıyorlar. Sen zâhirî ve bât ınî duygular ınla o zerrele-
rin, o harika vaziyetine göre istifâde edersin. E ğer sen vücudundaki zerreleri, 
Kadîr-i Ezelî’nin kanunuyla hareket eden küçücük memurlar ı veya bir ordusu 
veya kalem-i kaderin uçlar ı (her bir zerre bir kalem ucu) veya kalem-i kudre-
tin noktalar ı (her bir zerre bir nokta) oldu ğunu kabul etmezsen, o vakit senin 
gözünde çal ışan her bir zerreye öyle bir göz lâz ım ki senin mecmû-u cesedinin 
her taraf ını görmekle beraber, münâsebettar oldu ğun bütün kâinat ı dahi gö-
recek bir gözü ve bütün senin mâzi ve müstakbel ve nesil ve asl ın ve anâs ırı-
nın menbalar ını ve r ızkının madenlerini bilecek, tan ıyacak yüz dâhî kadar bir 
ak ıl vermek lâz ım geliyor. Senin gibi bu meselelerde zerre kadar akl ı olmaya-
nın bir zerresine bin Eflâtun kadar bir ilim ve şuur vermek, bin derece diva-
nece bir hurafeciliktir!
İkinci Muhal
Senin vücudun bin kubbeli harika bir saraya benzer ki her kubbesinde 
taşlar, direksiz birbirine ba şbaşa verip, muallâkta durdurulmu ş. Belki senin 
vücûdun, bin defa bu saraydan daha aciptir. Çünkü o saray- ı vücudun, dâi-
mâ kemâl-i intizamla tazelenmektedir. Gayet harika olan rûh, kalb ve mâne-vî letâiften kat- ı nazar, yaln ız cesedindeki her bir âzâ, bir kubbeli menzil hük-
mündedir. Zerreler, o kubbedeki ta şlar gibi birbirleriyle kemâl-i muvâzene ve 
intizam ile ba şbaşa verip harika bir bina, fevkalâde bir sanat, göz ve dil gi-
bi acîb birer mucize-i kudret gösteriyorlar. E ğer bu zerreler, şu âlemin ustas ı-
nın emrine tâbi birer memur olmasalar; o vakit her bir zerre, umum o ceset-
teki zerrelere hem hâkim-i mutlak, hem her birisine mahkûm-u mutlak, hem her birisine misil, hem hâkimiyet noktas ında z ıt, hem yaln ız Vâcibü’l-vücûd’a 
mahsus olan ekser s ıfât ın masdar ı, menba ı; hem gayet mukayyed, hem gayet 
mutlak bir surette olmakla beraber, s ırr- ı vahdetle yaln ız bir Vâhid-i Ehad’in 
eseri olabilen gayet muntazam bir masnû-u vâhidi o hadsiz zerrâta isnad et-mek, zerre kadar şuuru olan bunun pek zâhir bir muhal belki yüz muhal ol-
duğunu derk eder.
Üçüncü Muhal
Eğer senin vücudun, Vâhid-i Ehad olan Kadîr-i Ezelî’nin kalemiyle mek-
tup olmazsa ve tabiata, esbaba mensup matbû ise o vakit senin vücudundaki bir hüceyre-i bedenden tut, birbiri içinde dâireler misillü, binler mürekkepler adedince tabiat kal ıplar ının bulunmas ı lâz ım gelir. Çünkü meselâ bu elimiz-
deki kitap e ğer mektup olsa bir tek kalem, kâtibinin ilmine istinad edip, bü-
tün onlar ı yazar. Eğer o, mektup olmazsa ve onun kalemine verilmezse, ken-
di kendine olmu ş denilse veya tabiata verilse o vakit matbû kitap gibi, her bir 
harfi için ayr ı bir demir kalem lâz ımd ır ki tab’ edilsin.
Nas ıl ki matbaada hurûfât adedince demir harfler bulunur sonra o harfler 
vücûd bulur. O vakit bir tek kaleme bedel, o hurûfât adedince kalemler bu-lunmas ı lâz ım gelir. Belki o hurûfât içinde –bazen oldu ğu gibi– küçük kalem 
ile bir büyük harfte bir sayfa ince hatla yaz ılm ış ise binler kalem bir tek harf 
için lâz ım geliyor. Belki birbirinin içine girip muntazam bir vaziyetle, senin ce-
sedin gibi bir şekil al ıyorsa o vakit her bir dâirede, her bir cüz için, o mürek-
kebât adedince kal ıplar lâz ım geliyor. Haydi, yüz muhal içinde bulunan bu 
tarz ı, mümkün desen dahi bu muntazam sanatl ı demir harfleri ve mükemmel 
kal ıplar ı ve kalemleri yapmak için yine bir tek kaleme verilmezse o kalemler, HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ÜÇÜNCÜ HÜCCET- İ İMANİYE (Tabiat Risalesi)  ------------   153
154  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
o kal ıplar, o demir harflerin yap ılmas ı için onlar ın adedlerince yine kalemler, 
kal ıplar ve harfler lâz ım. Çünkü onlar da yap ılm ışlar ve onlar da muntazam 
sanatl ıdırlar. Ve hâkezâ müteselsilen gittikçe gidecek...
İşte sen de anla! Bu öyle bir fikirdir ki senin zerrât ın adedince muhâlât 
ve hurafeler, içinde bulunuyor. Ey muannid muatt ıl! Sen de utan, bu dalâlet-
ten vazgeç!
Üçüncü Kelime Üçüncü Kelime
“İktezathü’t-tabiat”. Yani: Tabiat iktiza ediyor, tabiat yap ıyor. İşte bu hük-
mün çok muhâlât ı var. Numûne için üçünü zikrediyoruz.
Birincisi
Eğer mevcudâtta, hususan zîhayatta görünen basîrâne, hakîmâne olan 
sanat ve îcad, Şems-i Ezelî’nin kalem-i kader ve kudretine verilmezse; belki 
kör, sağır, düşüncesiz olan tabiata ve kuvvete isnad edilse lâz ım gelir ki tabiat, 
îcad için her şeyde hadsiz mânevî makine ve matbaalar ı bulundursun veya-
hut her şeyde kâinat ı halk ve idare edecek bir kudret ve hikmet dercetsin.
Çünkü nas ıl şemsin cilveleri ve akisleri, zemin yüzündeki zerrecik cam 
parçalar ında ve katrelerde görünüyor. E ğer o misâlî ve aksî güne şçikler, se-
mâdaki tek güne şe isnad edilmese; lâz ım gelir ki bir kibrit ba şı yerleşmeyen 
bir zerrecik cam parças ında tabiî, f ıtrî ve güne şin hâsiyetlerine mâlik, zâhiren 
küçük, mânen çok derin bir güne şin hâricî vücûdunu kabul ederek zerrât- ı zü-
câciye adedince tabiî güne şleri kabul etmek lâz ım geldiği gibi; aynen bu misal 
gibi mevcudât ve zîhayat do ğrudan do ğruya Şems-i Ezelî’nin cilve-i esmâs ı-
na verilmezse her bir mevcutta, hususan her bir zîhayatta hadsiz bir kudret ve irade ve nihâyetsiz bir ilim ve hikmet ta şıyacak bir tabiat ı, bir kuvveti, âdetâ 
bir ilâh ı içinde kabul etmek lâz ım gelir. Bu tarz- ı fikir ise, kâinattaki muhâlât ın 
en bât ılı, en hurafesidir. Hâl ık-ı kâinat ın sanat ı
nı mevhum, ehemmiyetsiz, şu-
ursuz bir tabiata veren insan, elbette, yüz defa hayvandan daha hayvan, da-ha şuursuz oldu ğunu gösterir.
İkinci Muhal
Eğer gayet intizaml ı, mizanl ı, sanatl ı, hikmetli şu mevcudât; nihâyetsiz 
Kadîr, Hakîm bir Zât’a verilmezse, belki tabiata isnad edilse, lâz ım gelir ki ta-
biat, her bir parça toprakta Avrupa’n ın umum matbaalar ı ve fabrikalar ı ade-
dince makineleri, matbaalar ı bulundursun; ta o parça toprak, men şe ve tez-
gâh olduğu hadsiz çiçekler ve meyvelerin yeti şmelerine ve te şkillerine medar 
olabilsin. Çünkü çiçekler için saks ılık vazifesini gören bir kâse toprak içine to-
humlar ı nöbetle at ılan umum çiçeklerin birbirinden çok ayr ı olan şekil ve he-
yetlerini te şkil ve tasvir edebilir bir kabiliyeti, bilfiil görülüyor. E ğer Kadîr-i 
Zülcelâl’e verilmezse o vakit, o kâsedeki toprakta her bir çiçek için mânevî, ayr ı, tabiî bir makinesi bulunmazsa, bu hâl vücûda gelemez.
Çünkü tohumlar ise nutfeler ve yumurtalar gibi maddeleri birdir. Yani 
müvellidülmâ, müvellidülhumuza, karbon, azotun intizams ız, şekilsiz, hamur 
gibi halitas ından ibaret olmakla beraber; hava, su, hararet, ziyâ dahi, her biri 
basit ve şuursuz ve her şeye karşı sel gibi bir tarzda gitti ğinden, o hadsiz çiçek-
lerin teşkilleri ayr ı ayr ı ve gayet muntazam ve sanatl ı olarak o topraktan ç ık-
mas ı, bilbedâhe ve bizzarûre iktiza ediyor ki o kâsede bulunan toprakta, mâ-
nen Avrupa kadar, mânevî ve küçük mikyasta matbaalar ı ve fabrikalar ı bu-
lunsun. Ta ki, bu kadar hayattar kuma şlar ı ve binler ayr ı ayr ı nak ışlı mensu-
catlar ı dokuyabilsin.
İşte tabîiyyûnlar ın fikr-i küfrîleri, ne derece daire-i ak ıldan hariç sapt ığını 
kıyas et. Ve tabiat ı mûcid zanneden insan suretindeki ahmak sarho
şlar “mü-
tefennin ve ak ıllıyız” diye dâvâ ettikleri hâlde ak ıl ve fenden ne kadar uzak 
düştüklerini ve mümtenî ve hiçbir cihetle mümkün olmayan bir hurafeyi ken-
dilerine meslek ittihaz ettiklerini gör, gül ve tükür!
Eğer desen:  Mevcudât tabiata isnad edilse böyle acîb muhaller olur, im-
tinâ derecesinde mü şkülât olur. Acaba Zât- ı Ehad-i Samed’e verildi ği 
vakit, o mü şkülât nas ıl kalk ıyor? Ve o suûbetli imtinâ, o sühûletli vü-
cûba nas ıl ink ılâp eder?
Elcevap: Elcevap:  Birinci muhalde nas ıl ki güneşin cilve-i in’ikâs ı, kemâl-i sühû-
letle külfetsiz en küçük zerrecik câmidden tut, ta en büyük bir denizin yüzü-ne kadar feyzini ve tesirini misâlî güne şçiklerle gayet kolayl ıkla gösterdikleri 
hâlde; eğer güneşten nisbeti kesilse, o vakit her bir zerrecikte tabiî ve bizzât 
bir güneşin hâricî vücûdu imtinâ derecesinde bir suûbetle olabilmesi, kabul 
edilmek lâz ım gelir. Öyle de; her bir mevcud, do ğrudan do ğruya Zât- ı Ehad-i 
Samed’e verilse vücûb derecesinde bir sühûlet, bir kolayl ık ile ve bir intisap 
ve cilve ile her bir mevcuda lâz ım her bir şey ona yeti ştirilebilir.
Eğer o intisap kesilse ve o memuriyet ba şıbozukluğa dönse ve her bir 
mevcud kendi ba şına ve tabiata b ırak ılsa, o vakit imtinâ derecesinde yüz bin 
müşkülât ve suûbetle sinek gibi bir zîhayat ın, kâinat ın küçük bir fihristesi olan HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ÜÇÜNCÜ HÜCCET- İ İMANİYE (Tabiat Risalesi)  ------------   155
156  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
gayet harika makine-i vücûdunu îcad eden, içindeki kör tabiat ın, kâinat ı halk 
ve idare edecek bir kudret ve hikmet sahibi oldu ğunu farzetmek lâz ım gelir. 
Bu ise bir muhal de ğil, belki binler muhaldir.
Elhâs ıl: Nas ıl ki Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’un şerik ve nazîri mümtenî ve mu-
haldir. Öyle de rubûbiyetinde ve îcad- ı eşyada başkalar ının müdahalesi, şe-
rik-i zâtî gibi mümtenî ve muhaldir.
Amma ikinci muhaldeki mü şkülât ise : Müteaddit risalelerde isbat edil-
diği gibi, eğer bütün e şya Vâhid-i Ehad’e verilse bütün e şya, bir tek şey gibi 
sühûletli ve kolay olur. E ğer esbaba ve tabiata verilse bir tek şey, umum e ş-
ya kadar mü şkülâtl ı olduğu, müteaddit ve kat’î burhanlarla isbat edilmi ş. Bir 
burhan ın hülâsas ı şudur ki:
Nas ıl ki bir adam, bir padi şaha askerlik veya memuriyet cihetiyle intisap 
etse, o memur ve o asker o intisap kuvvetiyle yüz bin defa kuvvet-i şahsiye-
sinden fazla i şlere medar olabilir. Ve padi şah ı nâm ına bazen bir şah ı esir eder. 
Çünkü gördü ğü işlerin ve yapt ığı eserlerin cihâzât ını ve kuvvetini kendi ta şı-
mıyor ve taşımaya mecbur olmuyor. O intisap münâsebetiyle, padi şah ın ha-
zineleri ve arkas ındaki nokta-y ı istinad ı olan ordu o kuvveti, o cihâzât ı taşıyor. 
Demek gördü ğü işler, şahane olarak bir padi şah ın işi gibi; ve gösterdi ği eser-
ler, bir ordu eseri misillü harika olabilir.
Nas ıl ki kar ınca, o memuriyet cihetiyle Firavun’un saray ını harap edi-
yor. Sinek o intisap ile Nemrud’u gebertiyor.1 Ve o intisap ile bu ğday tanesi 
gibi bir çam çekirde ği, koca çam a ğac ının bütün cihâzât ını yetiştiriyor.2(Hâşiye) 
Eğer o intisap kesilse o memuriyetten terhis edilse, yapaca ğı işlerin cihâzât ı-
nı ve kuvvetini, belinde ve bile ğinde taşımaya mecburdur. O vakit, o küçü-
cük bileğindeki kuvvet mikdar ınca ve belindeki cephâne adedince i ş görebilir. 
Evvelki vaziyette gayet kolayl ıkla gördü ğü işleri bu vaziyette ondan istenilse 
elbette, bile ğinde bir ordu kuvvetini ve belinde bir padi şah ın cihâzât- ı harbiye 
fabrikas ını yüklemek lâz ım gelir ki; güldürmek için acîb hurafeleri ve masalla-
rı hikâye eden maskaralar dahi bu hayalden utan ıyorlar!
1 Bkz.: İbni Kesîr, el-Bidâye 1/149.
2 (Hâşiye) Evet, eğer intisap olsa; o çekirdek, kader-i ilâhîden bir emir al ır, o harika i şlere maz-
har olur. E ğer o intisap kesilse; o çekirde ğin hilkati, koca çam a ğac ının hilkatinden daha 
ziyâde cihâzât ve iktidar ve sanat ı iktiza eder. Çünkü da ğdaki kudret eseri olan mücessem 
çam ağac ının bütün âzâlar ı ve cihâzât ıyla o çekirdekteki kader eseri olan mânevî a ğaçta 
mevcut bulunmas ı lâz ım gelir. Çünkü o koca a ğac ın fabrikas ı, o çekirdektir. İçindeki kade-
rî ağaç kudretle hariçte tezâhür eder, cismânî çam a ğac ı olur.
Elhâs ıl: Vâcibü’l-vücûd’a her mevcudu vermek, vücûb derecesinde bir 
sühûleti var. Ve tabiata îcad cihetinde vermek, imtinâ derecesinde mü şkül ve 
hâric-i daire-i akliyedir.
Üçüncü Muhal
Bu muhali izah edecek baz ı risalelerde beyan edilen iki misal:
Birinci Misal : Bütün âsâr- ı medeniyetle tekmil ve tezyin edilmi ş, hâlî bir 
sahrâda kurulmu ş, yap ılm ış bir saraya gayet vah şi bir adam girmi ş, içine bak-
mış. Binlerle muntazam sanatl ı eşyay ı görmüş. Vahşetinden, ahmakl ığından 
“Hariçten kimse müdahale etmeyip, o saray içinde o e şyadan birisi, o saray ı 
müştemilât ıyla beraber yapm ıştır” diye taharriye ba şlıyor. Hangi şeye bak ı-
yor; o vah şetli akl ı dahi kabil görmüyor ki o şey bunlar ı yaps ın.
Sonra o saray ın teşkilât program ını ve mevcudât fihristesini ve idare ka-
nunlar ı içinde yaz ılı olan bir defteri görür. Çendan elsiz ve gözsüz ve çekiçsiz 
olan o defter dahi, sâir içindeki şeyler gibi hiçbir kabiliyeti yoktur ki o saray ı 
teşkil ve tezyin etsin. Fakat muztar kalarak, bilmecburiye, e şya-y ı âhere nisbe-
ten, kavânîn-i ilmiyenin bir unvan ı olmak cihetiyle, o saray ın mecmûuna bu 
defteri münâsebettar gördü ğünden, “İşte bu defterdir ki o saray ı teşkil, tanzim 
ve tezyin edip bu e şyay ı yapm ış, takm ış, yerleştirmiş” diyerek vah şetini ah-
maklar ın, sarhoşlar ın hezeyan ına çevirmi ş.
İşte aynen bu misal gibi hadsiz derecede misaldeki saraydan daha mun-
tazam, daha mükemmel ve bütün etraf ı mucizâne hikmetle dolu şu saray- ı 
âlemin içine, inkâr- ı ulûhiyete giden “tabîiyyûn” fikrini ta şıyan vahşi bir insan 
girer. Daire-i mümkinât haricinde olan Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’un eser-i sanat ı 
olduğunu düşünmeyerek ve ondan i’râz ederek, daire-i mümkinât içinde ka-
der-i ilâhînin yazar bozar bir levhas ı hükmünde ve kudret-i ilâhiyenin kavâ-
nîn-i icraat ına tebeddül ve tagayyür eden bir defteri olabilen ve pek yanl ış ve 
hata olarak “tabiat” nâm ı verilen bir mecmûa-y ı kavânîn-i âdât- ı ilâhiye ve 
bir fihriste-i sanat- ı rabbâniyeyi görür ve der ki:
“Madem bu e şya bir sebep ister, hiçbir şeyin bu defter gibi münâsebeti 
görünmüyor. Çendan hiçbir cihetle ak ıl kabul etmez ki; gözsüz, şuursuz, kud-
retsiz bu defter, rubûbiyet-i mutlakan ın işi olan ve hadsiz bir kudreti iktiza 
eden îcad ı yapamaz. Fakat madem Sâni-i Kadîm’i kabul etmiyorum; öyle ise 
en münasibi, ‘Bu defter bunu yapm ış ve yapar, diyece ğim’ der.”
Biz de deriz Biz de deriz : “Ey ahmaku’l-humakâdan tahammuk etmi ş sarhoş ah-
mak! Başını tabiat batakl ığından ç ıkar, arkana bak; zerrâttan, seyyârâta ka-HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ÜÇÜNCÜ HÜCCET- İ İMANİYE (Tabiat Risalesi)  ------------   157
158  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
dar bütün mevcudât, ayr ı ayr ı lisânlarla şehâdet ettikleri ve parmaklar ıyla işa-
ret ettikleri bir Sâni-i Zülcelâl’i gör. Ve o saray ı yapan ve o defterde saray ın 
program ını yazan Nakkâ ş-ı Ezelî’nin cilvesini gör, ferman ına bak, Kur’ân’ ını 
dinle, o hezeyanlardan kurtul!..”
İkinci Misal : Gayet vah şi bir adam muhte şem bir k ışla dâiresine girer. 
Gayet muntazam bir ordunun umumî, beraber tâlimlerini, muntazam hare-ketlerini görür.
Bir neferin hareketiyle bir tabur, bir alay, bir f ırka kalkar, oturur, gider; 
bir ateş emriyle ate ş ettiklerini mü şâhede eder. Onun kaba, vah şi akl ı, bir ku-
mandan ın, devletin nizamât ıyla ve kanun-u padi şahî ile o kumandan ın em-
rine kumandas ını anlamay ıp, inkâr etti ğinden, o askerlerin iplerle birbiriyle 
bağlı olduklar ını tahayyül eder. O hayalî ip, ne kadar harikal ı bir ip oldu ğunu 
düşünüp hayrette kal ır.
Sonra gider, Ayasofya gibi gayet muazzam bir câmiye, Cuma gününde 
dâhil olur. O cemaat-i müslimînin, bir adam ın sesiyle kalkar, e ğilir, secde ede-
rek oturduklar ını müşâhede eder. Mânevî ve semâvî kanunlar ın mecmûun-
dan ibaret olan şeriat ı ve şeriat sahibinin emirlerinden gelen mânevî düstur-
lar ını anlamad ığından, o cemaatin maddî iplerle ba ğland ığını ve o acîb ipler 
onlar ı esir edip oynatt ığını tahayyül ederek en vah şi, insan suretindeki cana-
var hayvanlar ı dahi güldürecek derecede maskaral ı bir fikirle ç ıkar, gider.
İşte ayn ı bu misal gibi, Sultan- ı Ezel ve Ebed’in hadsiz cünûdunun muh-
teşem bir k ışlas ı olan şu âleme ve o Mâbud-u Ezelî’nin muntazam bir mesci-
di olan şu kâinata mahz- ı vahşet olan, inkârl ı fikr-i tabiat ı taşıyan bir münkir 
giriyor. O Sultan- ı Ezelî’nin hikmetinden gelen nizamât- ı kâinat ın mânevî ka-
nunlar ını, birer maddî madde tasavvur ederek ve saltanat- ı rubûbiyetin kavâ-
nîn-i itibâriyesi ve o Mâbud-u Ezelî’nin şeriat- ı fıtriye-i kübrâs ının mânevî ve 
yaln ız vücûd-u ilmîsi bulunan ahkâmlar ını ve düsturlar ını birer mevcud-u hâ-
ricî ve maddî birer madde tahayyül ederek, kudret-i ilâhiyenin yerine, o ilim ve kelâmdan gelen ve yaln ız vücûd-u ilmîsi bulunan o kanunlar ı ikame etmek 
ve ellerine îcad vermek, sonra da onlara “tabiat” nâm ını takmak ve yaln ız bir 
cilve-i kudret-i rabbâniye olan kuvveti, bir zîkudret ve müstakil bir kadîr telâk-ki etmek misaldeki vah şiden bin defa a şağı bir vahşettir!
Elhâs ıl: Tabîiyyûnlar ın mevhum ve hakikatsiz tabiat dedikleri şey, olsa 
olsa ve hakikat-i hâriciye sahibi ise ancak
Bir sanat olabilir, sâni’ olamaz.
z
Bir nak ıştır, nakkâş olamaz.
Ahkâmd ır, hâkim olamaz.
Bir şeriat- ı fıtriyedir, şâri’ olamaz.
Mahlûk bir perde-i izzettir, hâl ık olamaz.
Münfail bir f ıtratt ır, fât ır bir fâil olamaz.
Kanundur, kudret de ğildir; kâdir olamaz.
Mistard ır, masdar olamaz.
Elhâs ıl: Madem mevcudât var. Madem On Alt ınc ı Nota’n ın başında de-
nildiği gibi mevcudun vücûduna, taksim-i aklî ile dört yoldan ba şka yol tahay-
yül edilmez. O dört cihetten üçünün –her birinin üç zâhir muhaller ile– butla-nı, kat’î bir surette isbat edildi. Elbette, bizzarûre ve bilbedâhe dördüncü yol 
olan vahdet yolu, kat’î bir surette isbat olunuyor. O dördüncü yol ise; ba ştaki 
1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ِóِĈَאĘ َכٌّü ِّٰųا ĹِĘأَ âyeti, şeksiz ve şüphesiz bedâhet derece-
sinde Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’un ulûhiyetini ve her şey doğrudan do ğruya dest-i 
kudretinden ç ıktığını ve semâvât ve arz, kabza-y ı tasarrufunda bulundu ğunu 
gösteriyor.
Ey esbap-perest ve tabiata tapan bîçâre adam! Madem her şeyin tabiat ı, 
her şey gibi mahlûktur; çünkü sanatl ıdır ve yeni oluyor. Hem her müsebbeb 
gibi zâhirî sebebi dahi masnûdur. Ve madem her şeyin vücûdu, pek çok cihâ-
zât ve âletlere muhtaçt ır. O hâlde, o tabiat ı îcad eden ve o sebebi halk eden 
bir Kadîr-i Mutlak var. Ve o Kadîr-i Mutlak’ ın ne ihtiyac ı var ki âciz vesaiti, ru-
bûbiyetine ve îcad ına teşrik etsin? Hâ şâ! Belki do ğrudan do ğruya müsebbe-
bi, sebep ile beraber halk ederek, cilve-i esmâs ını ve hikmetini göstermek için, 
bir tertib ve tanzim ile zâhirî bir sebebiyet, bir mukarenet vermekle e şyadaki 
zâhirî kusurlara, merhametsizliklere ve noksaniyetlere merci olmak için esbap ve tabiat ı dest-i kudretine perde etmi ş, izzetini o suretle muhafaza etmi ş.
Acaba bir saatçi, saatin çarklar ını yaps ın; sonra saati çarklarla tertib edip 
tanzim etsin, daha m ı kolayd ır? Yoksa harika bir makineyi o çarklar içinde 
yaps ın; sonra saatin yap ılmas ını o makinenin câmid ellerine versin, ta saati 
yaps
ın, daha m ı kolayd ır? Acaba imkân haricinde de ğil midir? Haydi o insaf-
sız akl ınla sen söyle, sen hâkim ol!
1 “Hiç gökleri ve yeri yaratan Yüce Yarat ıcı hakk ında şüphe edilebilir mi?” ( İbrahim sûresi, 14/10).z
z
z
zzz
zHÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ÜÇÜNCÜ HÜCCET- İ İMANİYE (Tabiat Risalesi)  ------------   159
160  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Veyahut bir kâtip mürekkeb, kalem, kâ ğıdı getirdi. Onunla kendi bizzât o 
kitab ı yazsa, daha m ı kolayd ır? Yoksa o kâ ğıt, mürekkeb, kalem içinde o kitap-
tan daha sanatl ı, daha zahmetli, yaln ız o tek kitaba mahsus olarak bir yaz ı ma-
kinesi îcad etsin; sonra o şuursuz makineye “Haydi sen yaz” desin de kendi ka-
rışmas ın, daha m ı kolayd ır? Acaba yüz defa yaz ıdan daha mü şkül değil midir?
Eğer desen:  Evet bir kitab ı yazan makinenin îcad ı, o kitaptan yüz de-
fa daha mü şküldür. Fakat o makine, ayn ı kitab ın bir çok nüshalar ını 
yazmas ına vas ıta olmak cihetiyle belki bir kolayl ık var?
Elcevap: Elcevap:  Nakkâş-ı Ezelî, hadsiz kudretiyle nihâyetsiz cilve-i esmâs ını her 
vakit tazelendirmekle, ayr ı ayr ı şekilde göstermek için, e şyadaki te şahhusla-
rı ve hususî sîmalar ı öyle bir surette halk etmi ştir ki hiçbir mektub-u samedâ-
nî ve hiçbir kitab- ı rabbânî, di ğer kitaplar ın ayn ı ayn ına olam ıyor. Alâküllihâl, 
ayr ı manalar ı ifade etmek için, ayr ı bir sîmas ı bulunacak.
Eğer gözün varsa insan ın sîmas ına bak, gör ki; zaman- ı Âdem’den şim-
diye kadar, belki ebede kadar, bu küçük sîmada, âzâ-y ı esasîde ittifak ile be-
raber her bir sîma, umum sîmalara nisbeten her birisine kar şı birer alâmet-i 
fârikas ı var oldu ğu katiyen sâbittir. Bunun için her bir sîma, ayr ı bir kitapt ır. 
Yaln ız sanat ın tanzimi için ayr ı bir yaz ı tak ımı ve ayr ı bir tertib ve telif ister. Ve 
maddelerini hem getirmek, hem yerle ştirmek ve hem de vücûda lâz ım olan 
her şeyi dercetmek için bütün bütün ba şka bir tezgâh ister. Haydi, farz- ı mu-
hal olarak tabiata bir matbaa nazar ıyla bakt ık. Fakat bir matbaaya âit olan 
tanzim ve basmak, yani muayyen intizam ını kal ıba sokmaktan ba şka, o tan-
zimin îcad ından, îcadlar ı yüz derece daha mü şkül bir zîhayat ın cismindeki 
maddeleri, aktâr- ı âlemden mizan- ı mahsusla ve has bir intizamla îcad etmek 
ve getirmek ve matbaa eline vermek için, yine o matbaay ı îcad eden Kadîr-i 
Mutlak’ ın kudret ve iradesine muhtaçt ır. Demek bu matbaal ık ihtimâli ve far-
zı, bütün bütün manas ız bir hurafedir.
İşte bu saat ve kitap misalleri gibi Sâni-i Zülcelâl, Kadîr-i külli şey, esba-
bı halk etmi ş; müsebbebât ı da halk ediyor. Hikmetiyle, müsebbebât ı esba-
ba bağlıyor. Kâinat ın harekât ının tanzimine dâir kavânîn-i âdetullahtan ibaret 
olan şeriat- ı fıtriye-i kübrâ-y ı ilâhiyenin bir cilvesini ve e şyadaki o cilvesine, yal-
nız bir ayna ve bir mâkes olan tabiat- ı eşyay ı, iradesiyle tâyin etmi ştir. Ve o ta-
biat ın vücûd-u hâricîye mazhar olan vechini, kudretiyle îcad etmi ş ve eşyay ı 
o tabiat üzerinde halk etmi ş, birbirine mezc etmi ş. Acaba gayet derecede mâ-
kul ve hadsiz burhanlar ın neticesi olan bu hakikatin kabulü mü daha kolay-
dır? Acaba vücûb derecesinde lâz ım değil midir? Yoksa câmid, şuursuz, mah-
lûk, masnû, basit olan o sebep ve tabiat dedi ğiniz maddelere, her bir şeyin vü-
cûduna lâz ım hadsiz cihâzât ve âlât ı verip hakîmâne, basîrâne olan i şleri ken-
di kendilerine yapt ırmak m ı daha kolayd ır? Acaba imtinâ derecesinde, imkân 
haricinde de ğil midir? Senin, o insafs ız akl ının insaf ına havale ediyoruz.
Münkir ve tabiat-perest diyor ki:
Madem beni insafa davet ediyorsun. Ben de diyorum ki; şimdiye kadar 
yanl ış gittiğimiz yol hem yüz derece muhal, hem gayet zararl ı ve nihâyet de-
recede çirkin bir meslek oldu ğunu itiraf ediyorum. Sâb ık tahkikat ınızdan zer-
re mikdar şuuru bulunan anlayacak ki; esbaba, tabiata îcad vermek mümte-
nîdir, muhaldir. Ve her şeyi doğrudan do ğruya Vâcibü’l-vücûd’a vermek vâ-
ciptir, zarurîdir. 1َאنِĩĺِْŸا ĵَĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ deyip iman ediyorum.
Yaln ız bir şüphem var:  Cenâb- ı Hakk’ ın Hâl ık olduğunu kabul ediyo-
rum; fakat baz ı cüz’î esbab ın ehemmiyetsiz şeylerde îcada müdaha-
leleri ve bir parça medh ü senâ kazanmalar ı, saltanat- ı rubûbiyetine 
ne zarar verir? Saltanat ına noksaniyet gelir mi?
Elcevap: Elcevap:  Baz ı risalelerde gayet kat’î isbat etti ğimiz gibi; hâkimiyetin 
şe’n i, müdahaleyi reddetmektir.  Hatta en ednâ bir hâkim, bir memur; dai-
re-i hâkimiyetinde o ğlunun müdahalesini kabul etmiyor. Hatta hâkimiyetine 
müdahale tevehhümüyle, baz ı dindar padi şahlar halife olduklar ı hâlde ma-
sum evlâdlar ını katletmeleri, bu “redd-i müdahale kanunu”nun hâkimiyette 
ne kadar esasl ı hükmetti ğini gösteriyor. Bir nâhiyede iki müdürden tut, ta bir 
memlekette iki padi şaha kadar, hâkimiyetteki istiklâliyetin iktiza etti ği “men-i 
iştirak kanunu” tarih-i be şerde çok acîb herc ü merc ile kuvvetini göstermi ş.
Acaba âciz ve muâvenete muhtaç insanlardaki âmiriyet ve hâkimiyetin 
bir gölgesi, bu derece müdahaleyi reddetmeyi ve ba şkas ının müdahalesini 
menetmeyi ve hâkimiyetinde i ştirak kabul etmemeyi ve makam ında istiklâ-
liyetini nihâyet taassubla muhafazaya çal ışmay ı gör; sonra hâkimiyet-i mut-
laka rubûbiyet derecesinde.. ve âmiriyet-i mutlaka ulûhiyet derecesinde.. ve istiklâliyet-i mutlaka ehadiyet derecesinde.. ve isti ğnâ-y ı mutlak kadîriyet-i 
mutlaka derecesinde bir Zât- ı Zülcelâl’de, bu redd-i müdahale ve men-i i şti-
rak ve tard- ı şerik, ne derece o hâkimiyetin zarurî bir lâz ımı ve vâcip bir muk-
tezas ı olduğunu k ıyas edebilirsen et.
1 İmân nimetini lutfeden Allah’a sonsuz şükürler olsun.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ÜÇÜNCÜ HÜCCET- İ İMANİYE (Tabiat Risalesi)  ------------   161
162  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Amma ikinci şık şüphen ki:  Baz ı esbap, baz ı cüz’iyat ın baz ı ubûdiyet-
lerine merci olsa o Mâbud-u Mutlak olan Zât- ı Vâcibü’l-vücûd’a mü-
teveccih zerrâttan seyyârâta kadar mahlûkât ın ubûdiyetlerinden ne 
noksan gelir?
Elcevap Elcevap : Şu kâinat ın Hâl ık-ı Hakîm’i kâinat ı bir ağaç hükmünde halk 
edip, en mükemmel meyvesini zî şuur ve zî şuurun içinde en câmî meyvesi-
ni insan yapm ıştır. Ve insan ın en ehemmiyetli, belki insan ın netice-i hilka-
ti ve gaye-i f ıtrat ı ve semere-i hayat ı olan şükür ve ibadeti, o Hâkim-i Mutlak 
ve Âmir-i Müstakil, kendini sevdirmek ve tan ıttırmak için kâinat ı halk eden o 
Vâhid-i Ehad, bütün kâinat ın meyvesi olan insan ı ve insan ın en yüksek mey-
vesi olan şükür ve ibadetini ba şka ellere verir mi? Bütün bütün hikmetine z ıt 
olarak, netice-i hilkati ve semere-i kâinat ı abes eder mi? Hâ şâ ve kellâ!..
Hem hikmetini ve rubûbiyetini inkâr ettirecek bir tarzda mahlûkât ın iba-
detlerini ba şkalara vermeye r ıza gösterir mi, hiç müsaade eder mi? Ve hem 
hadsiz bir derecede kendini sevdirmeyi ve tan ıttırmay ı ef’âliyle gösterdi ği hâl-
de, en mükemmel mahlûkât ının şükür ve minnettarl ıklar ını, tahabbüb ve 
ubûdiyetlerini ba şka esbaba vermekle kendini unutturup, kâinattaki makâ-
sıd-ı âliyesini inkâr ettirir mi? Ey tabiat-perestlikten vazgeçen arkada ş! Haydi 
sen söyle!
O diyor:“Elhamdülillâh, bu iki şüphem hallolmakla beraber, vahdâniyet-i ilâhiye-
ye dâir ve Mâbud-u bilhak O oldu ğuna ve O’ndan ba şkalar ı ibadete lây ık ol-
mad ığına o kadar parlak ve kuvvetli iki delil gösterdin ki onlar ı inkâr etmek, 
güneşi ve gündüzü inkâr etmek gibi bir mükâberedir.”
Hâtime
Tabiat fikr-i küfrîsini terk eden ve imana gelen zât diyor ki: “Elhamdülillâh, 
benim şüphelerim kalmad ı; yaln ız merak ımı mûcip olan birkaç suâlim var.”
Birinci Suâl Birinci Suâl
Çok tembellerden ve târikü’s-salâtlardan i şitiyoruz, diyorlar ki:
“Cenâb- ı Hakk’ ın bizim ibadetimize ne ihtiyac ı var ki, Kur’ân’da çok şid-
det ve ısrar ile ibadeti terk edeni zecredip cehennem gibi deh şetli bir ceza ile 
tehdit ediyor;1 îtidalli ve istikâmetli ve adaletli olan ifade-i Kur’âniye’ye nas ıl 
yak ışıyor ki, ehemmiyetsiz bir cüz’î hataya kar şı nihâyet şiddeti gösteriyor?”
Elcevap: Elcevap:  Evet, Cenâb- ı Hak senin ibadetine, belki hiçbir şeye muhtaç 
değil. Fakat sen ibadete muhtaçs ın, mânen hastas ın. İbadet ise mânevî yara-
lar ına tiryaklar hükmünde oldu ğunu çok risalelerde isbat etmi şiz. Acaba bir 
hasta, o hastal ık hakk ında, şefkatli bir hekimin ona nâfi ilâçlar ı içirmek husu-
sunda etti ği ısrara mukabil, hekime dese: “Senin ne ihtiyac ın var, bana böyle 
ısrar ediyorsun?” Ne kadar manas ız olduğunu anlars ın.
Amma Kur’ân’ ın, terk-i ibadet hakk ında şiddetli tehdidât ı ve dehşetli ce-
zalar ı ise; nas ıl ki bir padi şah, raiyetinin hukukunu muhafaza etmek için; âdi 
bir adam ın, raiyetinin hukukuna zarar veren bir hatas ına göre şiddetli cezaya 
çarpar. Öyle de ibadeti ve namaz ı terk eden adam, Sultan- ı Ezel ve Ebed’in 
raiyeti hükmünde olan mevcudât ın hukukuna ehemmiyetli bir tecavüz ve mâ-
nevî bir zulüm eder. Çünkü mevcudât ın kemâlleri, Sâni ’e müteveccih yüz-
lerinde tesbih ve ibadet ile tezâhür eder.  İbadeti terk eden, mevcudât ın 
ibadetini görmez ve göremez, belki de inkâr eder.  O vakit, ibadet ve tesbih 
noktas ında yüksek makamda bulunan ve her biri birer mektub-u samedânî 
ve birer ayna-y ı esmâ-y ı rabbâniye olan mevcudât ı, âlî makamlar ından tenzil 
ettiğinden ve ehemmiyetsiz, vazifesiz, câmid, peri şan bir vaziyette telâkki etti-
ğinden, mevcudât ı tahkir eder, kemâlât ını inkâr ve tecavüz eder.
Evet, herkes, kâinat ı kendi aynas ıyla görür. Cenâb- ı Hak insan ı kâinat 
için bir mikyas, bir mizan suretinde yaratm ıştır. Her insan için bu âlemden 
hususî bir âlem vermi ş; o âlemin rengini, o insan ın itikad- ı kalbîsine göre gös-
1 Bkz.: Mü’min sûresi, 40/60; Müddessir sûresi, 74/42-43…
164  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
teriyor. Meselâ gayet me’yus ve matemli olarak a ğlayan bir insan, mevcudât ı 
ağlar ve me’yûs suretinde görür. Gayet sürûrlu ve ne ş’eli, müjdeli ve kemâl-i 
neş’esinden gülen bir adam, kâinat ı neş’eli, güler gördü ğü gibi; mütefekki-
râne ve ciddî bir surette ibadet ve tesbih eden adam, mevcudât ın hakikaten 
mevcud ve muhakkak olan ibadet ve tesbihatlar ını bir derece ke şfeder ve gö-
rür. Gafletle veya inkârla ibadeti terk eden adam, mevcudât ı, hakikat-i kemâ-
lât ına tamam ıyla z ıt ve muhalif ve hata bir surette tevehhüm eder ve mânen 
onlar ın hukukuna tecavüz eder.
Hem o târikü’s-salât, kendi kendine mâlik olmad ığı için, kendi mâlikinin 
bir abdi olan kendi nefsine zulmeder. Onun mâliki o abdinin hakk ını, onun 
nefs-i emmâresinden almak için deh şetli tehdit eder. Hem netice-i hilkati ve 
gaye-i f ıtrat ı olan ibadeti terk etti ğinden, hikmet-i ilâhiye ve me şîet-i rabbâni-
yeye karşı bir tecavüz hükmüne geçer. Onun için cezaya çarp ılır.
Elhâs ıl: İbadeti terk eden, hem kendi nefsine zulmeder; –nefsi ise, 
Cenâb- ı Hakk ’ın abdi ve memlûküdür– hem kâinat ın hukuk-u kemâlât ı-
na karşı bir tecavüz, bir zulümdür. Evet, nas ıl ki küfür, mevcudâta kar-
şı bir tahkirdir; terk-i ibadet dahi, kâinat ın kemâlât ını bir inkârd ır. Hem 
hikmet-i ilâhiyeye kar şı bir tecavüz oldu ğundan, deh şetli tehdide, şiddet-
li cezaya müstehak olur.
İşte bu istihkâk ı ve mezkûr hakikati ifade etmek için Kur’ân- ı Mu’cizü’l-
Beyan, mucizâne bir surette o şiddetli tarz- ı ifadeyi ihtiyar ederek, tam tam ına 
hakikat-i belâgat olan mutâb ık-ı mukteza-y ı hâle mutabakat ediyor.
İkinci Suâlİkinci Suâl
Tabiattan vazgeçen ve imana gelen zât diyor ki:
Her mevcud her cihette, her i şinde ve her şeyinde ve her şe’ninde me şîet-i 
ilâhiyeye ve kudret-i rabbâniyeye tâbi olmas ı çok azîm bir hakikattir. Azameti 
cihetinde dar zihinlerimize s ıkışmıyor. Hâlbuki gözümüzle gördü ğümüz bu ni-
hâyet derecede mebzuliyet, hem hilkat ve îcad- ı eşyadaki hadsiz sühûlet, hem 
sâb ık burhanlar ınızla tahakkuk eden vahdet yolundaki îcad- ı eşyada nihâyet 
derecede kolayl ık ve sühûlet, hem nass- ı Kur’ân ile beyan edilen
1َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ
1 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28)
1َبُóْĜأَ َĳُİ أَوْ ِóَāَ×ْĤا ِçْĩَĥכَ َّźإِ ِÙَĐَّאùĤا ُóْĨأَ אƯĨوَ
gibi âyetlerin sarâhaten gösterdikleri nihâyet derecede kolayl ık, o hakikat-i 
azîmeyi, en makbul ve en mâkul bir mesele oldu ğunu gösteriyorlar. Bu ko-
layl ığın s ırrı ve hikmeti nedir?
Elcevap: Elcevap:  Yirminci Mektup’un Onuncu Kelimesi olan ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ 
2
ٌóĺِïَĜ beyan ında, o s ır gayet vâz ıh ve kat’î ve muknî bir tarzda beyan edilmi ş. 
Hususan o mektubun zeylinde daha ziyâde vuzûh ile isbat edilmi ş ki; bütün 
mevcudât, Sâni-i Vâhid’e isnad edildi ği vakit, bir tek mevcud hükmünde ko-
laylaşır. Eğer Vâhid-i Ehad’e verilmezse; bir tek mahlûkun îcad ı, bütün mev-
cudât kadar mü şkülleşir ve bir çekirdek, bir a ğaç kadar suûbetli olur.
Eğer sâni-i hakikîsine verilse, kâinat bir a ğaç gibi ve a ğaç bir çekirdek gi-
bi ve cennet bir bahar gibi ve bahar bir çiçek gibi kolayla şır, sühûlet peydâ 
eder. Ve bilmü şâhede görünen hadsiz mebzuliyet ve ucuzlu ğun ve her nev’-
in sühûletle kesret-i efrâd ı bulunmas ının ve kesret-i sühûlet ve süratle munta-
zam, sanatl ı, k ıymetli mevcudât ın kolayca vücûda gelmesinin s ırlar ına medar 
olan ve hikmetlerini gösteren yüzer delillerinden ve ba şka risalelerde tafsilen 
beyan edilen bir-ikisine muhtasar bir i şaret ederiz.
Meselâ, nas ıl ki yüz nefer, bir zâbitin idaresine verilse; bir neferin, yüz zâ-
bitin idarelerine verilmesinden yüz derece daha kolay oldu ğu gibi; bir ordu-
nun teçhizat- ı askeriyesi bir merkez, bir kanun, bir fabrika ve bir padi şah ın 
emrine verildi ği vakit, âdetâ kemmiyeten bir neferin teçhizat ı kadar kolayla ş-
tığı gibi, bir neferin teçhizat- ı askeriyesi müteaddit merkezlere, müteaddit fab-
rikalara, müteaddit kumandanlara havalesi de âdetâ bir ordunun teçhizat ı ka-
dar kemmiyeten mü şkülâtl ı oluyor. Çünkü bir tek neferin teçhizat ı için bütün 
orduya lâz ım olan fabrikalar ın bulunmas ı gerektir.
Hem bir a ğac ın s ırr- ı vahdet cihetiyle bir kökte, bir merkezde, bir kanun 
ile mevâdd- ı hayatiyesi verildi ğinden; binler meyve veren o a ğaç, bir meyve 
kadar sühûletli oldu ğu bilmüşâhede görünür.
Eğer vahdetten kesrete gidilse, her bir meyveye lâz ım mevâdd- ı hayati-
ye başka yerden verilse her bir meyve, bir a ğaç kadar mü şkülât peydâ eder. 
1 “K ıyametin olu ş işi ise, başka değil, ancak göz aç ıp kapama yahut daha da k ısa bir anda olup biter.” 
(Nahl sûresi, 16/77)
2 “Allah (celle celâluh)  herşeye kâdirdir.” (Mâide sûresi, 5/120; Hûd sûresi, 11/4; Rûm sûresi, 30/50; …)HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ÜÇÜNCÜ HÜCCET- İ İMANİYE (Tabiat Risalesi)  ------------   165
166  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Belki ağac ın bir enmûzeci ve fihristesi olan bir tek çekirdek dahi o a ğaç kadar 
suûbetli olur. Çünkü bir a ğac ın hayat ına lâz ım olan bütün mevâdd- ı hayati-
ye, bir tek çekirdek için de lâz ım oluyor.
İşte bu misaller gibi yüzler misaller var, gösteriyorlar ki vahdette nihâ-
yet derecede sühûletle vücûda gelen binler mevcud, şirkte ve kesrette bir tek 
mevcuttan daha ziyâde kolay olur. Sâir risalelerde bu hakikat iki kere iki dört eder derecede isbat edildi ğinden onlara havale edip, burada yaln ız bu sühû-
let ve kolayl ığın ilim ve kader-i ilâhî ve kudret-i rabbâniye nokta-y ı nazar ında 
gayet mühim bir s ırrını beyan edece ğiz. Şöyle ki:
Sen bir mevcutsun. E ğer Kadîr-i Ezelî’ye kendini versen, bir kibrit çakar 
gibi hiçten, yoktan, bir emirle, hadsiz kudretiyle seni bir anda halk eder. E ğer 
sen kendini O’na vermezsen, belki esbab- ı maddiyeye ve tabiata isnad et-
sen, o vakit sen kâinat ın muntazam bir hülâsas ı, meyvesi ve küçük bir fihris-
tesi ve listesi oldu ğundan; seni yapmak için kâinat ı ve anâs ırı ince elek ile ele-
yip hassas ölçülerle aktâr- ı âlemden senin vücûdundaki maddeleri toplamak 
lâz ım gelir. Çünkü esbab- ı maddiye yaln ız terkib eder, toplar. Kendilerinde 
bulunmayan ı hiçten, yoktan yapamad ıklar ı, bütün ehl-i ak ıl yan ında musad-
dakt ır. Öyle ise küçük bir zîhayat ın cismini aktâr- ı
 âlemden toplamaya mec-
bur olurlar.
İşte vahdette ve tevhidde ne kadar kolayl ık ve şirkte ve dalâlette ne kadar 
müşkülât var oldu ğunu anla!
İkincisi : İlim noktas ında hadsiz bir sühûlet vard ır. Şöyle ki:
Kader, ilmin bir nev’idir ki her şeyin mânevî ve mahsus kal ıbı hükmün-
de bir mikdar tâyin eder. Ve o mikdar- ı kaderî, o şeyin vücûduna bir plân, bir 
model hükmüne geçer. Kudret îcad etti ği vakit, gayet sühûletle o kaderî mik-
dar üstünde îcad eder.
Eğer o şey muhit ve hadsiz ve ezelî bir ilmin sahibi olan Kadîr-i Zülcelâl’e 
verilmezse –sâb ıkan geçti ği gibi– binler mü şkülât değil, belki yüz muhâlât or-
taya düşer. Çünkü o mikdar- ı kaderî ve mikdar- ı ilmî olmazsa binler hâricî ve 
maddî kal ıplar, küçücük bir hayvan ın cesedinde istîmal edilmek lâz ım gelir.
İşte vahdette nihâyetsiz kolayl ık ve dalâlette ve şirkte hadsiz mü şkülât ın 
bir s ırrını anla; 1َبُóْĜأَ َĳُİ أَوْ ِóَāَ×ْĤا ِçْĩَĥכَ َّźإِ ِÙَĐَّאùĤا ُóْĨأَ אƯĨوَ âyeti, ne kadar haki-
katli ve do ğru ve yüksek bir hakikati ifade etti ğini bil!
1 “K ıyametin olu ş işi ise, başka değil, ancak göz aç ıp kapama yahut daha da k ısa bir anda olup biter.” 
(Nahl sûresi, 16/77)
Üçüncü Suâl Üçüncü Suâl
Eskiden dü şman, şimdi dost olan mühtedî diyor ki:
“Şu zamanda çok ileri giden feylesoflar diyorlar ki: Hiçten hiçbir şey îcad 
edilmiyor ve hiçbir şey idam edilmiyor; yaln ız bir terkib, bir tahlildir ki kâinat 
fabrikas ını işlettiriyor.”
Elcevap: Elcevap:  Nur-u Kur’ân ile mevcudâta bakmayan feylesoflar ın en ileri 
gidenleri bakm ışlar ki, tabiat ve esbap vas ıtas ıyla bu mevcudât ın teşekkülât 
ve vücûdlar ını –sâb ıkan isbat etti ğimiz tarzda– imtinâ derecesinde mü şkülâtl ı 
gördüklerinden, iki k ısma ayr ıldılar.
Bir k ısm ı sofestâî olup, insan ın hâssas ı olan ak ıldan istifa ederek, ahmak 
hayvanlardan daha a şağı düşerek, kâinat ın vücûdunu inkâr etmeyi; hatta 
kendilerinin vücûdlar ını dahi inkâr etmesini, dalâlet mesle ğinde esbap ve ta-
biat ın îcad sahibi olmalar ından daha ziyâde kolay gördüklerinden; hem ken-
dilerini, hem kâinat ı inkâr edip cehl-i mutlaka dü şmüşler.
İkinci gürûh bakm ışlar ki; dalâlette, esbap ve tabiat mûcid olmak nok-
tas ında, bir sinek ve bir çekirde ğin îcad ı, hadsiz mü şkülât ı var ve tavr- ı akl ın 
haricinde bir iktidar iktiza ediyor. Onun için bilmecburiye îcad ı inkâr ediyor-
lar, “Yoktan var olmaz.” diyorlar ve idam ı da muhal görüyorlar, “Var yok ol-
maz.” hükmediyorlar. Yaln ız, harekât- ı zerrât ile tesadüf rüzgârlar ıyla bir ter-
kib ve tahlil ve da ğılmak ve toplanmak suretinde bir vaziyet-i itibâriye tahay-
yül ediyorlar.
İşte sen gel, ahmakl ığın ve cehaletin en a şağı derecesinde, en yüksek 
ak ıllı kendini zanneden adamlar ı gör ve dalâlet, insan ı ne kadar maskara ve 
süflî ve echel yapt ığını bil, ibret al!
Acaba her senede dört yüz bin envâ ı birden, zemin yüzünde îcad eden 
ve semâvât ve arz ı alt ı günde halk eden1 ve alt ı haftada, her baharda, kâinat-
tan daha sanatl ı, hikmetli zîhayat bir kâinat ı inşâ eden bir kudret-i ezeliye, bir 
ilm-i ezelînin dâiresinde plânlar ı ve mikdarlar ı taayyün eden mevcudât- ı ilmi-
yeyi, göze göstermeyen bir eczâ ile yaz ılan ve görünmeyen bir yaz ıyı göster-
mek için sürülen bir eczâ misillü, gayet kolay o mâdumat- ı hâriciye olan mev-
cudât- ı ilmiyeye vücûd-u hâricî vermeyi o kudret-i ezeliyeden uzak görmek 
ve îcad ı inkâr etmek, evvelki gürûh olan sofestâîlerden daha ziyâde ahmakâ-
1 Bkz.: A’râf sûresi, 7/54; Yûnus sûresi, 10/3; Hûd sûresi, 11/7...HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ÜÇÜNCÜ HÜCCET- İ İMANİYE (Tabiat Risalesi)  ------------   167
168  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
ne ve cahilânedir. Bu bedbahtlar, âciz-i mutlak ve yaln ız bir cüz-ü ihtiyarîden 
başka ellerinde olmayan firavunla şmış kendi nefisleri, hiçbir şeyi idam ve yok 
edemediklerinden ve hiçbir zerreyi, bir maddeyi, hiçten, yoktan îcad edeme-diklerinden ve güvendikleri esbap ve tabiat ın ellerinde hiçten îcad gelmedi-
ği cihetle, ahmakl ıklar ından diyorlar: “Yoktan var olmaz. Var da yok olmaz.” 
deyip, bu bât ıl ve hata düsturu, Kadîr-i Mutlak’a te şmil etmek istiyorlar.
Evet Kadîr-i Zülcelâl’in iki tarzda îcad ı var:
Biri, ihtirâ ve ibda’ iledir. Yani hiçten, yoktan vücûd veriyor ve ona lâz ım 
her şeyi de hiçten îcad edip eline veriyor.
Diğeri, inşâ ile, sanat iledir. Yani kemâl-i hikmetini ve çok esmâs ının cil-
velerini göstermek gibi çok dakîk hikmetler için kâinat ın anâs ırından bir k ısım 
mevcudât ı inşâ ediyor; her emrine tâbi olan zerrâtlar ı ve maddeleri, rezzâk ı-
yet kanunuyla onlara gönderir ve onlarda çal ıştırır.
Evet Kadir-i Mutlak’ ın iki tarzda, hem ibda’ hem in şâ suretinde îcad ı var. 
Var ı yok etmek ve yo ğu var etmek en kolay, en sühûletli, belki dâimî, umumî 
bir kanunudur. Bir baharda, üç yüz bin envâ- ı zîhayat mahlûkât ın şekillerini, 
sıfatlar ını, belki zerrâtlar
ından başka bütün keyfiyât ve ahvâllerini hiçten var 
eden bir kudrete kar şı, “Yoğu var edemez!” diyen adam, yok olmal ı!
Tabiat ı bırakan ve hakikate geçen zât diyor ki:
Cenâb- ı Hakk’a zerrât adedince şükür ve hamd ü senâ ediyorum ki ke-
mâl-i iman ı kazand ım, evhâm ve dalâletlerden kurtuldum ve hiçbir şüphem 
de kalmad ı.
1َאنِĩĺِْŸا َאلِĩوَכَ َمِŻْøِْŸا ِīĺدِ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Bize ihsan etti ği İslâm Dini ve tam, yüksek iman nimeti sebebiyle Rabbimize hamd olsun.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
Dördüncü Hüccet-i İmaniye
Otuzuncu Lem’a’nın İkinci Nüktesi Otuzuncu Lem’a’n ın İkinci Nüktesi
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1مٍĳُĥْđَĨ َرٍïَĝِÖ َّźإِ ُįُĤِّõَĭُĬ َאĨوَ ُ۬įُĭائِƯõَì َאĬَïĭِĐ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
âyetinin bir nüktesi ve bir ism-i âzam veyahut ism-i âzam ın alt ı nurundan bir 
nuru olan “Adl” isminin bir cilvesi, Birinci Nükte gibi Eski şehir Hapishânesi’nde 
uzaktan uza ğa göründü. Onu yak ınlaştırmak için yine temsil yoluyla deriz:
Şu kâinat öyle bir sarayd ır ki; o sarayda mütemâdiyen tahrip ve tâmir 
içinde çalkalanan bir şehir var.. ve o şehirde her vakit harp ve hicret içinde 
kaynayan bir memleket var.. ve o memlekette her zaman mevt ve hayat için-de yuvarlanan bir âlem var.
Hâlbuki o sarayda, o şehirde, o memlekette, o âlemde o derece hayret-
engiz bir muvâzene, bir mizan, bir tevzin hükmediyor; bilbedâhe isbat eder ki, bu hadsiz mevcudâtta olan tahavvülât ve vâridat ve masârif, her bir anda umum kâinat ı görür, nazar- ı teftişinden geçirir bir tek Zât’ ın mizan ıyla ölçülür, 
tart ılır. Yoksa bal ıklardan bir bal ık, bin yumurtac ık ile ve nebâtâttan ha şhaş 
gibi bir çiçek, yirmi bin tohum ile ve sel gibi akan unsurlar ın, ink ılâplar ın hü-
cumuyla, şiddetle muvâzeneyi bozmaya çal ışan ve istilâ etmek isteyen esbap 
başıboş olsalard ı veyahut maksads ız, serseri tesadüf ve mizans ız kör kuvvete 
ve şuursuz zulmetli tabiata havale edilseydi, o muvâzene-i e şya ve muvâze-
ne-i kâinat öyle bozulacakt ı ki bir senede, belki bir günde herc ü merc olurdu. 
Yani deniz, karmakar ışık şeylerle dolacakt ı, taaffün edecekti.. hava, gâzât- ı 
muz
ırra ile zehirlenecekti.. zemin ise bir mezbele, bir mezbaha, bir batakl ığa 
dönecekti.. dünya bo ğulacakt ı…
İşte, cesed-i hayvânînin hüceyrât ından ve kandaki küreyvât- ı hamrâ ve 
beyzâdan ve zerrât ın tahavvülât ından ve cihâzât- ı bedeniyenin tenasübün-
den tut, ta denizlerin vâridat ve masârifine, ta zemin alt ındaki çeşmelerin ge-
1 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarlar ı elimizde olmas ın. Biz onu ancak 
belirli bir ölçü ile indiririz.” (Hicr sûresi, 15/21)
170  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
lir ve sarfiyatlar ına, ta hayvanât ve nebâtât ın tevellüdât ve vefiyâtlar ına, ta 
güz ve bahar ın tahribât ve tâmirâtlar ına, ta unsurlar ın ve y ıldızlar ın hidemât 
ve harekâtlar ına, ta mevt ve hayat ın, ziyâ ve zulmetin ve hararet ve burûde-
tin değişmelerine ve dövü şmelerine ve çarp ışmalar ına kadar, o derece hassas 
bir mizan ile ve o kadar ince bir ölçü ile tanzim edilir ve tart ılır ki, akl- ı beşer 
hiçbir yerde hakikî olarak hiçbir israf, hiçbir abes görmedi ği gibi hikmet-i in-
saniye dahi her şeyde en mükemmel bir intizam, en güzel bir mevzûniyet gö-
rüyor ve gösteriyor. Belki hikmet-i insaniye o intizam ve mevzuniyetin bir te-zâhürüdür, bir tercüman ıdır.
İşte gel, güne ş ile muhtelif on iki seyyârenin muvâzenelerine bak. Acaba 
bu muvâzene, güne ş gibi Adl ve Kadîr olan Zât- ı Zülcelâl’i göstermiyor mu? 
Ve bilhassa seyyârâttan olan gemimiz yani küre-i arz, bir senede yirmi dört bin senelik bir dairede gezer, seyahat eder. Ve o harika süratiyle beraber ze-minin yüzünde dizilmi ş, istif edilmi ş eşyay ı dağıtm ıyor, sarsm ıyor, fezâya f ır-
latm ıyor. Eğer sürati bir parça tezyid veya tenkîs edilseydi, sekenesini havaya 
fırlat ıp fezâda da ğıtacakt ı. Ve bir dakika, belki bir saniye muvâzenesini bozsa, 
dünyam ı
zı bozacak; belki ba şkas ıyla çarp ışacak, bir k ıyâmeti koparacak.
Ve bilhassa zeminin yüzünde, nebâtî ve hayvânî dört yüz bin tâifenin te-
vellüdât ve vefiyâtça ve iâ şe ve yaşay ışça rahîmâne muvâzeneleri, ziyâ güne-
şi gösterdi ği gibi bir tek Zât- ı Adl ve Rahîm’i gösteriyor.
Ve bilhassa o hadsiz milletlerin hadsiz efrâd ından bir tek ferdin âzâs ı, ci-
hâzât ı, duygular ı o derece hassas bir mizanla birbiriyle münasebettar ve mu-
vâzenettedir ki; o tenasüb, o muvâzene, bedâhet derecesinde bir Sâni-i Adl-i Hakîm’i gösteriyor.
Ve bilhassa her ferd-i hayvânînin bedenindeki hüceyrât ın ve kan mec-
ralar ının ve kandaki küreyvât ın ve o küreyvâttaki zerrelerin o derece ince ve 
hassas ve harika muvâzeneleri var; bilbedâhe isbat eder ki, her şeyin dizgini 
elinde ve her şeyin anahtar ı yan ında ve bir şey bir şeye mâni olmuyor, umum 
eşyay ı bir tek şey gibi kolayca idare eden bir tek Hâl ık-ı Adl-i Hakîm’in miza-
nıyla, kanunuyla, nizam ıyla terbiye ve idare oluyor.
Haşrin mahkeme-i kübrâs ında mizan- ı âzam- ı adaletinde cin ve insin 
muvâzene-i âmâllerini istib’ad edip inanmayan, bu dünyada gözüyle gördü-ğü bu muvâzene-i ekbere dikkat etse, elbette, istib’ad ı kalmaz.
Ey israfl ı, iktisats ız; ey zulümlü, adaletsiz; ey kirli, nezâfetsiz, bedbaht insan! 
Bütün kâinat ın ve bütün mevcudât ın düstur-u hareketi olan iktisat ve nezâfet 
ve adaleti yapmad ığından, umum mevcudâta muhalefetinle, mânen onlar ın 
nefretlerine ve hiddetlerine mazhar oluyorsun. Neye dayan ıyorsun ki; umum 
mevcudât ı zulmünle, mizans ızlığınla, israf ınla, nezâfetsizli ğinle k ızd ırıyorsun?
Evet, ism-i Hakîm’in cilve-i âzam ından olan hikmet-i âmme-i kâinat, ik-
tisat ve israfs ızlık üzerinde hareket ediyor, iktisad ı emrediyor. Ve ism-i Adl’in 
cilve-i âzam ından gelen kâinattaki adalet-i tâmme, umum e şyan ın muvâze-
nelerini idare ediyor ve be şere de adaleti emrediyor. Sûre-i Rahmân’da
ِćْùِĝْĤِאÖ َزْنَĳْĤا اĳُĩĻِĜَانِ۝وَأَõĻِĩْĤا ĹِĘ ْاĳَĕْĉَÜ َّźَانَ۝أَõĻِĩْĤا َďَĄوَوَ َאıَđَĘرَ אءَƯĩَّـùĤوَا
1َانَõĻِĩْĤا ُواóِـùْíُÜ َźوَ
âyetindeki dört mertebe, dört nevi mizana i şaret eden dört defa “mizan” zik-
retmesi, kâinatta mizan ın derece-i azametini ve fevkalâde pek büyük ehem-
miyetini gösteriyor. Evet, hiçbir şeyde israf olmad ığı gibi, hiçbir şeyde de ha-
kikî zulüm ve mizans ızlık yoktur.
Ve ism-i Kuddûs’ün cilve-i âzam ından gelen tanzif ve nezâfet, bütün kâ-
inat ın mevcudât ını temizliyor, güzelle ştiriyor. Be şerin bula şık eli kar ışmamak 
şart ıyla, hiçbir şeyde hakikî nezâfetsizlik ve çirkinlik görünmüyor.
İşte, hakâik-i Kur’âniye’den ve desâtir-i İslâmiye’den olan adalet, iktisat, 
nezâfet, hayat- ı beşeriyede ne derece esasl ı birer düstur oldu ğunu anla. Ve 
ahkâm- ı Kur’âniye ne derece kâinatla alâkadar ve kâinat içine kök salm ış ve 
sarm ış bulundu ğunu ve o hakâiki bozmak, kâinat ı bozmak ve suretini de ğiş-
tirmek gibi mümkün olmad ığını bil!
Ve bu üç ziyâ-y ı âzam gibi; rahmet, inâyet, hafîziyet misillü yüzer ihata-
lı hakikatler ha şri, âhireti iktiza ve istilzam ettikleri hâlde, hiç mümkün müdür 
ki kâinatta ve umum mevcudâtta hüküm-fermâ olan rahmet, inâyet, adalet, hikmet, iktisat ve nezâfet gibi pek kuvvetli ihatal ı hakikatler, ha şrin ademiyle 
ve âhiretin gelmemesiyle merhametsizli ğe, zulme, hikmetsizli ğ
e, israfa, nezâ-
fetsizliğe, abesiyete ink ılâp etsinler? Hâ şâ, yüz bin defa hâ şâ!
Bir sineğin hakk- ı hayat ını rahîmâne muhafaza eden bir rahmet, bir 
hikmet, acaba ha şri getirmemekle umum zî şuurlar ın hadsiz hukuk-u ha-
yatlar ını ve nihâyetsiz mevcudât ın nihâyetsiz hukuklar ını zayi eder mi? 
Ve tâbiri caiz ise rahmet ve şefkatte ve adalet ve hikmette hadsiz hassa-
1 “Göğü bu âhenkle o yükseltti ve bu mizan ı koydu ki siz de ders al ıp ölçü d ışına taşmayas ınız. Öyleyse 
siz de tart ıyı adaletle yap ın, sak ın teraziyi, dengeyi aksatmay ın!” (Rahman sûresi, 55/7-9).HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / DÖRDÜNCÜ HÜCCET- İ İMANİYE    ---------------------------    171
172  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
siyet ve dikkat gösteren bir ha şmet-i rubûbiyet ve kemâlât ını göstermek 
ve kendini tan ıttırmak ve sevdirmek için bu kâinat ı hadsiz harika sanat-
lar ıyla, nimetleriyle süslendiren bir saltanat- ı ulûhiyet, böyle hem umum 
kemâlât ını, hem bütün mahlûkât ını hiçe indiren ve inkâr ettiren ha şirsiz-
liğe müsaade eder mi? Hâ şâ! Böyle bir Cemâl-i Mutlak, böyle bir kubh-u 
mutlaka bilbedâhe müsaade etmez.
Evet, âhireti inkâr etmek isteyen adam, evvelce bütün dünyay ı bütün 
hakâikiyle inkâr etmeli. Yoksa, dünya bütün hakâikiyle, yüz bin lisânla onu tekzip ederek bu yalan ında yüz bin derece yalanc ılığını isbat edecek. 
Onuncu Söz kat’î delillerle isbat etmi ştir ki âhiretin vücûdu, dünyan ın 
vücûdu kadar kat’î ve şüphesizdir.
Beşinci Hüccet-i İmaniye
İsm-i Âzam’ın Altı Nurundan Üçüncü Nuruna İsm-i Âzam’ ın Alt ı Nurundan Üçüncü Nuruna 
İşaret Eden Üçüncü Nükte İşaret Eden Üçüncü Nükte
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ِÙَĩِכْéْĤِאÖ ِّכَÖرَ ِģĻِ×َø ĵٰĤإِ اُدْعُ
âyetinin bir nüktesi ve bir ism-i âzam veya ism-i âzam ın alt ı nurundan bir 
nuru olan “ism-i Hakem”in bir cilvesi, Ramazan- ı Şerif’te göründü. Ona 
yaln ız bir işaret olarak Be ş Nokta’dan ibaret Üçüncü Nükte acele olarak 
yaz ıldı, müsvedde hâlinde kald ı.
Üçüncü Nükte’nin Birinci Noktas ı
Onuncu Söz’de i şaret edildi ği gibi, ism-i Hakem’in tecelli-i âzam ı şu kâi-
nat ı öyle bir kitap hükmüne getirmi ş ki; her sayfas ında yüzer kitap yaz ılm ış.. 
ve her sat ırında yüzer sayfa dercedilmi ş.. ve her kelimesinde yüzer sat ır mev-
cuttur ve her harfinde yüzer kelime var.. ve her noktas ında kitab ın muhtasar 
bir fihristeci ği bulunur bir tarza getirmi ştir. O kitab ın sayfalar ı, sat ırlar ı, ta nok-
talar ına kadar yüzer cihette nakkâ şını, kâtibini öyle vuzuhla gösteriyor ki; o 
kitab- ı kâinat ın müşâhedesi, kendi vücûdundan yüz derece daha ziyâde kâti-
binin vücûdunu ve vahdetini isbat eder. Çünkü bir harf, kendi vücûdunu bir harf kadar ifade etti ği hâlde; kâtibini bir sat ır kadar ifade ediyor.
Evet bu kitab- ı kebîrin bir sayfas ı, zemin yüzüdür. O sayfada nebâtât, hay-
vanât tâifeleri adedince kitaplar; birbiri içinde, beraber, bir vakitte, yanl ışsız, 
gayet mükemmel bir surette bahar mevsiminde yaz ıldığı gözle görünüyor.
Bu sayfan ın bir sat ırı, bir bahçedir. O bahçede bulunan çiçekler, a ğaçlar, 
nebatlar adedince manzum kasideler; beraber, birbiri içinde, yanl ışsız yaz ıldı-
ğını gözümüzle görüyoruz.
1 “Sen insanlar ı Allah yoluna hikmetle davet et.” (Nahl sûresi, 16/125).
174  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
O sat ırın bir kelimesi çiçek açm ış, meyve vermek üzere yapra ğını vermiş 
bir ağaçt ır. İşte bu kelime muntazam, mevzun, süslü yaprak, çiçek ve meyve-
leri adedince Hakem-i Zülcelâl’in medh ü senâs ına dâir mânidar f ıkralard ır.
Güyâ çiçek açm ış her ağaç gibi, o a ğaç dahi nakkâ şının medîhelerini ta-
gannî eden manzum bir kasidedir.
Hem güyâ Hakem-i Zülcelâl, zeminin me şherinde te şhir ettiği antika ve 
acîb eserlerine binler gözle bakmak istiyor.
Hem güyâ o Sultan- ı Ezelî’nin o a ğaca verdi ği murassa hediye ve ni şan-
lar ı ve formalar ı, hususî bayram ı ve resm-i kü şad ı olan baharda padi şah ın na-
zar ına arzetmek için öyle müzeyyen, mevzun, muntazam, mânidar bir şekil 
alm ış ve öyle hikmetli bir şekil verilmi ştir ki; her bir çiçe ğinde, her bir meyve-
sinde birbiri içinde çok vecihler ve delillerle nakkâ şının vücûduna ve esmâs ı-
na şehâdet ederler.
Meselâ her bir çiçekte, her bir meyvede bir mizan var. Ve o mizan, bir in-
tizam içinde.. ve o intizam, tazelenen bir tanzim ve tevzin içinde.. ve o tevzin ve tanzim, bir zînet ve sanat içinde.. ve o zînet ve sanat, mânidar kokular ve hikmetli tatlar içinde bulundu ğundan; her bir çiçek, o a ğac ın çiçekleri adedin-
ce Hakem-i Zülcelâl’e i şaretler ediyor.
Ve bu bir kelime olan bu a ğaçta, bir harf hükmünde olan bir meyvede 
bulunan bir çekirdek noktas ı, bütün ağac ın fihristesini, program ını taşıyan kü-
çük bir sandukçad ır. Ve hâkezâ, buna k ıyâsen kâinat kitab ının bütün sat ırlar ı, 
sayfalar ı böyle ism-i Hakem ve Hakîm’in cilvesiyle yaln ız her bir sayfas ı değil, 
belki her bir sat ırı ve her bir kelimesi ve her bir harfi ve her bir noktas ı, birer 
mucize hükmüne getirilmi ştir ki bütün esbap toplansa, bir noktas ının nazîrini 
getiremezler, muâraza edemezler.
Evet, bu kur’ân- ı azîm-i kâinat ın her bir âyet-i tekviniyesi, o âyetin nok-
talar ı ve hurûfu adedince mucizeler gösterdiklerinden; elbette, serseri tesadüf, 
kör kuvvet, gayesiz, mizans ız, şuursuz tabiat hiçbir cihetle o hakîmâne, basî-
râne olan has mizana ve gayet ince intizama kar ışamazlar. E ğer kar ışsayd ı-
lar; elbette, kar ışık eseri görünecekti. Hâlbuki hiçbir cihette intizams ızlık mü-
şâhede olunmuyor.
Üçüncü Nükte’nin İkinci Noktas ı
İki meseledir.
Birinci Meselesi Birinci Meselesi
Onuncu Söz’de beyan edildi ği gibi nihâyet kemâlde bir cemâl ve nihâ-
yet cemâlde bir kemâl; elbette, kendini görmek ve göstermek, te şhir etmek 
istemesi en esasl ı bir kâidedir. İşte bu esasl ı düstur-u umumîye binâendir ki; 
bu kitab- ı kebîr-i kâinat ın Nakkâş-ı Ezelî’si, bu kâinatla ve bu kâinat ın her bir 
sayfas ıyla ve her bir sat ırıyla, hatta harfleri ve noktalar ıyla kendini tan ıttırmak 
ve kemâlât ını bildirmek ve cemâlini göstermek ve kendisini sevdirmek için, 
en cüz’îden en küllîye kadar, her bir mevcudun müteaddit lisânlar ıyla cemâl-i 
kemâlini ve kemâl-i cemâlini tan ıttırıyor ve sevdiriyor.
İşte ey gafil insan! Bu Hâkim-i Hakem-i Hakîm-i Zülcelâli Velcemâl, sana 
karşı kendisini her bir mahlûkuyla böyle hadsiz ve parlak tarzlarda tan ıttırmak 
ve sevdirmek istedi ği hâlde, sen O’nun tan ıttırmas ına karşı imanla tan ımaz-
san ve O’nun sevdirmesine mukabil ubûdiyetinle kendini O’na sevdirmezsen ne derece hadsiz muzaaf bir cehalet, bir hasâret oldu ğunu bil, ay ıl!
İkinci Noktanın İkinci Meselesi İkinci Noktan ın İkinci Meselesi
Bu kâinat ın Sâni-i Kadîr-i Hakîm’inin mülkünde i ştirak yeri yoktur. Çün-
kü her şeyde nihâyet derecede intizam bulundu ğundan, şirki kabul edemez. 
Çünkü müteaddit eller bir i şe kar ışırsa, o iş kar ışır. Bir memlekette iki padi-
şah, bir şehirde iki vali, bir köyde iki müdür bulunsa; o memleket, o şehir, o 
köyün her i şinde bir kar ışıklık başlayacağı gibi; en ednâ bir vazifedar adam, o 
vazifesine ba şkas ının müdahalesini kabul etmemesi gösteriyor ki; hâkimiyetin 
en esasl ı hâssas ı elbette, istiklâl ve infiradd ır. Demek intizam, vahdeti ve hâ-
kimiyet, infirad ı iktiza eder.
Madem hâkimiyetin bir muvakkat gölgesi, muâvenete muhtaç ve âciz in-
sanlarda böyle müdahaleyi reddederse; elbette, derece-i rubûbiyette haki-kî bir hâkimiyet-i mutlaka, bir Kadîr-i Mutlak’ta bütün şiddetiyle müdahaleyi 
reddetmek gerektir. E ğer zerre kadar müdahale olsayd ı, intizam bozulacakt ı.
Hâlbuki bu kâinat, öyle bir tarzda yarat ılm ış ki bir çekirde ği halk etmek 
için, bir a ğac ı halk edebilir bir kudret lâz ımd ır. Ve bir a ğac ı halk etmek için de 
kâinat ı halk edebilir bir kudret gerektir. Ve kâinat içinde parmak kar ıştı
ran bir 
şerik bulunsa, en küçük bir çekirdekte de hissedar olmak lâz ım gelir.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BEŞİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE    ----------------------------    175
176  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Çünkü o, onun numûnesidir. O hâlde, koca kâinatta yerle şmeyen iki ru-
bûbiyet, bir çekirdekte, belki bir zerrede yerle şmek lâz ım gelir. Bu ise, muhâ-
lât ın ve bât ıl hayâlât ın en manas ız ve en uzak bir muhalidir. Koca kâinat ın 
umum ahvâl ve keyfiyât ını mizan- ı adlinde ve nizam- ı hikmetinde tutan bir 
Kadîr-i Mutlak’ ın aczini –hatta bir çekirdekte dahi– iktiza eden şirk ve küfür, 
ne kadar hadsiz derecede muzaaf bir hilâf, bir hata, bir yalan oldu ğunu.. ve 
tevhid, ne derece hadsiz muzaaf bir derecede hak ve hakikat ve do ğru oldu-
ğunu bil, 1َאنِĩĺِْŸا ĵَĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ de!
Üçüncü Nokta
Sâni-i Kadîr, ism-i Hakem ve Hakîm’iyle bu âlem içinde binler muntazam 
âlemleri dercetmi ştir. O âlemler içinde en ziyâde kâinattaki hikmetlere medar 
ve mazhar olan insan ı bir merkez, bir medar hükmünde yaratm ış.. ve o kâinat 
dâiresinin en mühim hikmetleri ve faydalar ı, insana bak ıyor.. ve insan dâiresi 
içinde dahi, r ızkı bir merkez hükmüne getirmi ş; âlem-i insanîde ekser hikmet-
ler, maslahatlar o r ızka bakar ve onunla tezâhür eder.. ve insanda şuur ve r ı-
zıkta zevk vas ıtas ıyla ism-i Hakîm’in cilvesi parlak bir surette görünüyor.. ve 
şuur-u insanî vas ıtas ıyla keşfolunan yüzer fenlerden her bir fen, Hakem ismi-
nin bir nevide, bir cilvesini tarif ediyor.
Meselâ, t ıb fenninden suâl olsa: “Bu kâinat nedir?” Elbette, diyecek ki: 
“Gayet muntazam ve mükemmel bir eczahâne-i kübrâd ır. İçinde her bir ilâç 
güzelce ihzâr ve istif edilmi ştir.”
Fenn-i kimyadan sorulsa: “Bu küre-i arz nedir?” Diyecek: “Gayet munta-
zam ve mükemmel bir kimyahânedir.”
Fenn-i makine diyecek: “Hiçbir kusuru olmayan, gayet mükemmel bir 
fabrikad ır.”
Fenn-i ziraat diyecek: “Nihâyet derecede mahsuldâr, her nevi hububu 
vaktinde yeti ştiren muntazam bir tarlad ır ve mükemmel bir bahçedir.”
Fenn-i ticaret diyecek: “Gayet muntazam bir sergi ve çok intizaml ı bir pa-
zar ve mallar ı çok sanatl ı bir dükkând ır.”
Fenn-i iâ şe diyecek: “Gayet muntazam, bütün erzak ın envâ ını câmî bir 
ambard ır.”
1 İmân nimetini lutfeden Allah’a sonsuz şükürler olsun.
Fenn-i r ızık diyecek: “Yüz binler leziz taamlar beraber, kemâl-i intizam ile 
içinde pişirilen bir matbah- ı rabbânî ve bir kazan- ı rahmânîdir.”
Fenn-i askeriye diyecek ki: “Arz bir ordugâht ır. Her bahar mevsiminde 
yeni taht- ı silâha al ınm ış ve zemin yüzünde çad ırlar ı kurulmu ş dört yüz bin 
muhtelif milletler, o orduda bulundu ğu hâlde; ayr ı ayr ı erzaklar ı, ayr ı ayr ı li-
bâslar ı, silâhlar ı; ayr ı ayr ı tâlimatlar ı, terhisâtlar ı, kemâl-i intizamla hiçbirini 
unutmayarak ve şaşırmayarak, bir tek Kumandan- ı Âzam’ ın emriyle, kuvve-
tiyle, merhametiyle, hazinesiyle gayet muntazam yap ılıp, idare ediliyor.”
Ve fenn-i elektrikten sorulsa: “Bu âlem nedir?” Elbette, diyecek: “Bu 
muh teşem saray- ı kâinat ın dam ı, gayet intizaml ı, mizanl ı hadsiz elektrik lâm-
balar ıyla tezyin edilmi ştir. Fakat o kadar harika bir intizam ve mizan iledir ki; 
başta güneş olarak küre-i arzdan bin defa büyük o semâvî lâmbalar, müte-
mâdiyen yand ıklar ı hâlde muvâzenelerini bozmuyorlar, patlak vermiyorlar, 
yang ın ç ıkarm ıyorlar. Sarfiyatlar ı hadsiz oldu ğu hâlde, vâridâtlar ı ve gazya ğ-
lar ı ve madde-i i ştialleri nereden geliyor? Neden tükenmiyor? Neden yan-
mak muvâzenesi bozulmuyor? Küçük bir lâmba dahi muntazam bak ılmazsa 
söner. Kozmo ğrafyaca küre-i arzdan bir milyondan ziyâde büyük ve bir mil-
yon seneden ziyâde ya şayan güne şi1(Hâşiye) kömürsüz, ya ğsız yand ıran; sön-
dürmeyen Hakîm-i Zülcelâl’in hikmetine, kudretine bak. 2ِّٰųا َאنَéْ×ُø de, güne-
şin müddet-i ömründe geçen dakikalar ının âşirât ı adedince
5َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ، 4ُّٰųا َאرَكَÖ ، 3ُّٰųا אءَƯü َאĨ söyle!
Demek bu semâvî lâmbalarda gayet harika bir intizam var ve onlara çok 
dikkatle bak ılıyor. Güyâ o pek büyük ve pek çok kitle-i nariyelerin ve gayet 
çok kanâdil-i nuriyelerin buhar kazan ı ise, harareti tükenmez bir cehennemdir 
ki onlara nursuz hararet veriyor. Ve o elektrik lâmbalar ının makinesi ve mer-
kezî fabrikas ı, dâimî bir cennettir ki onlara nur ve ışık veriyor. İsm-i Hakem ve 
Hakîm’in cilve-i âzam ıyla, intizamla yanmaklar ı devam ediyor.” Ve hâkezâ…
1 (Hâşiye) Acaba dünya saray ını ısınd ıran güne ş sobas ına veyahut lâmbas ına ne kadar odun 
ve kömür ve gazya ğı lâz ım olduğu hesap edilsin. Her gün yanmas ı için –kozmo ğrafyan ın 
sözüne bak ılsa– bir milyon küre-i arz kadar odun y ığınlar ı ve binler denizler kadar gazya-
ğı gerektir. Şimdi düşün; onu odunsuz, gazs ız dâimî ışıkland ıran Kadîr-i Zülcelâl’in ha şme-
tine, hikmetine, kudretine güne şin zerreleri adedince ُّٰųا َאرَكَÖ ، ُّٰųا אءَƯü َאĨ ، ِّٰųا َאنَéْ×ُø de.
2 Allah’ ı bütün eksikliklerden tenzih ederim.
3 “Mâşâallah! Allah ne güzel dilemi ş ve yapm ış!”
4 Allah hay ır ve bereketini art ırsın.
5 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; …)HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BEŞİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE    ----------------------------    177
178  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Bunlara k ıyasen, yüzer fennin her birisinin kat’î şehâdetiyle, noksans ız bir 
intizam- ı ekmel içinde hadsiz hikmetler, maslahatlarla bu kâinat tezyin edil-
miştir. Ve o harika ve ihatal ı hikmetle, mecmû-u kâinata verdi ği intizam ve 
hikmetleri, en küçük bir zîhayat ve bir çekirdekte küçük bir mikyasta dercet-miştir. Ve mâlûm ve bedihîdir ki, intizam ile gayeleri ve hikmetleri ve faydala-
rı takip etmek; ihtiyâr ile, irade ile, kasd ile, me şîet ile olabilir; ba şka olamaz. 
İhtiyârs ız, iradesiz, kas ıtsız, şuursuz esbap ve tabiat ın işi olmad ığı gibi, müda-
haleleri dahi olamaz.
Demek bu kâinat ın bütün mevcudât ındaki hadsiz intizâmât ve hikmetle-
riyle iktiza ettikleri ve gösterdikleri bir Fâil-i Muhtar’ ı, bir Sâni-i Hakîm’i bil-
memek veya inkâr etmek, ne kadar acîb bir cehalet ve divanelik oldu ğu tarif 
edilmez. Evet, dünyada en ziyâde hayret edilecek bir şey varsa, o da bu in-
kârd ır. Çünkü kâinat ın mevcudât ındaki hadsiz intizâmât ve hikmetleriyle, vü-
cûd ve vahdetine şâhidler bulundu ğu hâlde; O’nu görmemek, bilmemek, ne 
derece körlük ve cehalet oldu ğunu, en kör cahil de anlar. Hatta diyebilirim ki 
ehl-i küfrün içinde kâinat ın vücûdunu inkâr ettiklerinden ahmak zannedilen 
sofestâîler, en ak ıllılar ıdır. Çünkü kâinat ın vücûdunu kabul etmekle Allah’a ve 
Hâl ık’ına inanmamak kabil ve mümkün olmad ığından, kâinat ı inkâra ba ş
la-
dılar. Kendilerini de inkâr ettiler. “Hiçbir şey yok.” diyerek ak ıldan istifa ede-
rek, ak ıl perdesi alt ında sâir münkirlerin hadsiz ak ılsızlıklar ından kurtulup, bir 
derece akla yana ştılar.
Dördüncü Nokta
Onuncu Söz’de i şaret edildi ği gibi, bir Sâni-i Hakîm ve gayet hikmetli bir 
usta, bir saray ın her bir ta şında yüzer hikmeti hassasiyetle takip etse, sonra o 
saraya dam yapmay ıp boşu boşuna harap olmas ıyla takip etti ği hadsiz hik-
metleri zayi etmesini hiçbir zî şuur kabul etmedi ği ve bir Hakîm-i Mutlak, ke-
mâl-i hikmetinden bir dirhem kadar bir çekirdekten yüzer batman faydalar ı, 
gayeleri, hikmetleri dikkatle takip etti ği hâlde; da ğ gibi koca a ğaca bir dirhem 
kadar bir tek fayda, bir tek küçük gaye, bir tek meyve vermek için o koca a ğa-
cın pek çok masârifini yapmakla, kendi hikmetine bütün bütün z ıt ve muhalif 
olarak müsrifâne bir sefâhet irtikâp etmesi hiçbir cihetle imkân ı olmad ığı gibi; 
aynen öyle de, bu kâinat saray ının her bir mevcudât ına yüzer hikmet takan ve 
yüzer vazife ile teçhiz eden, hatta her bir a ğaca meyveleri adedince hikmetler 
ve çiçekleri adedince vazifeler veren bir Sâni-i Hakîm, k ıyâmeti getirmemekle 
ve haşri yapmamakla, bütün had ve hesaba gelmeyen hikmetleri ve nihâyet-
siz vazifeleri manas ız, abes, bo ş, faydas ız zayi etmesi, o Kadîr-i Mutlak’ ın ke-
mâl-i kudretine acz-i mutlak verdi ği gibi, o Hakîm-i Mutlak’ ın kemâl-i hikmeti-
ne hadsiz abesiyet ve faydas ızlığı ve o Rahîm-i Mutlak’ ın cemâl-i rahmetine ni-
hâyetsiz çirkinli ği ve o Âdil-i Mutlak’ ın kemâl-i adaletine nihâyetsiz zulmü ver-
mek demektir. Âdetâ kâinatta herkese görünen hikmet, rahmet, adaleti inkâr etmektir. Bu ise en acîb bir muhaldir ki hadsiz bât ıl şeyler, içinde bulunur.
Ehl-i dalâlet gelsin, baks ın; gireceği ve düşündüğü kendi kabri gibi ken-
di dalâletinde ne derece deh şetli bir zulmet, bir karanl ık ve y ılanlar ın, akrep-
lerin yuvas ı bir kuyu oldu ğunu görsün. Ve âhirete iman ise, cennet gibi güzel 
ve nuranî bir yol oldu ğunu bilsin, imana girsin.
Beşinci Nokta
İki Mesele’dir.
Birinci Mesele Birinci Mesele
Sâni-i Zülcelâl, ism-i Hakîm’in muktezas ıyla, her şeyde en hafif sureti, en 
kısa yolu, en kolay tarz ı, en faydal ı şekli ehemmiyetle takip etti ği gösteriyor ki; 
israf, abesiyet, faydas ızlık f ıtratta yoktur. İsraf ise, ism-i Hakîm’in z ıttı olduğu 
gibi; iktisat, onun lâz ımıdır ve düstur-u esas ıdır.
Ey iktisats ız, israfl ı insan! Bütün kâinat ın en esasl ı düsturu olan iktisad ı 
yapmad ığından, ne kadar hilâf- ı hakikat hareket etti ğini bil! َźوَ اĳُÖَóْüوَا اĳُĥכُ 
1اĳُĘِóْùُÜ âyeti ne kadar esasl ı, geniş bir düsturu ders verdi ğini anla!
İkinci Mesele İkinci Mesele
İsm-i Hakem ve Hakîm, bedâhet derecesinde Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü 
vesselâm) ’ın risaletine delâlet ve istilzam ediyor, denilebilir.
Evet, madem gayet mânidar bir kitap, onu ders verecek bir muallim is-
ter.. ve gayet güzel bir cemâl, kendini görecek ve gösterecek bir ayna iktiza eder.. ve gayet kemâlde bir sanat, te şhirci bir dellâl ister.
Elbette, her bir harfinde yüzer manalar, hikmetler bulunan bu kitab- ı 
kebîr-i kâinat ın muhatab ı olan nev-i insan içinde elbette, bir rehber-i ek-
mel, bir muallim-i ekber bulunacak. Ta ki, o kitapta bulunan kudsî ve hakikî hikmetleri ders verecek.. belki kâinattaki hikmetlerin vücûdunu 
1 “Yiyin, için fakat israf etmeyin.” (A’râf sûresi, 7/31)HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BEŞİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE    ----------------------------    179
180  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
bildirecek.. belki kâinat ın hilkatindeki makâs ıd-ı rabbâniyenin zuhuru-
na, belki husûlüne vesîle olacak.. ve umum kâinatta Hâl ık taraf ından 
gayet ehemmiyetle izhâr ını irade etti ği kemâl-i sanat ını, cemâl-i esmâs ı-
nı bildirecek, aynadarl ık edecek.. ve o Hâl ık, bütün mevcudâtla kendini 
sevdirmek ve zî şuur mahlûklar ından mukabele istedi ğinden, o zî şuurla-
rın nâm ına birisi o geni ş tezâhürât- ı rubûbiyete kar şı geniş bir ubûdiyet 
ile mukabele edip, berr ve bahri cezbeye getirecek, semâvât ve arz ı çın-
latacak bir velvele-i te şhir ve takdis ile o zî şuurlar ın nazar ını, o sanatla-
rın Sâni ’ine çevirecek.. ve kudsî dersler ve tâlimatla bütün ehl-i akl ın ku-
laklar ını kendine çevirecek bir Kur’ân- ı Azîmüşşân’la, o Sâni-i Hakem-i 
Hakîm ’in makâs ıd-ı ilâhiyesini en güzel bir surette gösterecek.. ve bü-
tün hikmetlerinin tezâhürüne ve tezâhürât- ı cemâliye ve celâliyesine kar-
şı en ekmel bir mukabele edecek bir zât, güne şin vücûdu gibi bu kâinata 
lâz ımd ır, zarurîdir. Ve öyle eden ve en ekmel bir surette o vazifeleri ya-
pan, bilmü şâhede Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’dır. Öyle ise güne ş zi-
yây ı, ziyâ gündüzü istilzam etti ği derecede kâinattaki hikmetler, risalet-i 
Ahmediye ’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  istilzam eder.
Evet, nas ıl ki ism-i Hakem ve Hakîm ’in cilve-i âzam ı ile, âzamî dere-
cede risalet-i Ahmediye ’yi iktiza ediyor; öyle de esmâ-y ı hüsnâdan Allah, 
Rahmân, Rahîm, Vedûd, Mün’im, Kerîm, Cemîl, Rab gibi çok isimlerin her biri, kâinatta görünen bir cilve-i âzamla, âzamî derecede ve mertebe-i katiyette risalet-i Ahmediye’yi 
(aleyhissalâtü vesselâm)  istilzam ederler.
Meselâ ism-i Rahmân ’ın cilvesi olan rahmet-i vâsia, o Rahmeten li’l-
âlemîn ile tezâhür eder.. ve ism-i Vedûd ’un cilvesi olan tahabbüb-ü ilâhî ve 
taarruf-u rabbânî, o Habib-i Rabbi’l-âlemîn ile netice verir, mukabele gö-rür.. ve ism-i Cemîl
’in bir cilvesi olan bütün cemâller, yani cemâl-i Zât, ce-
mâl-i esmâ, cemâl-i sanat, cemâl-i masnûât dahi, o ayna-y ı Ahmediye’de 
görülür,  gösterilir.. ve ha şmet-i rubûbiyetin ve saltanat- ı ulûhiyetin cilvele-
ri dahi, o dellâl- ı saltanat- ı rubûbiyet olan Zât- ı Ahmediye ’nin risaletiyle 
bilinir, görünür, anla şılır, tasdik edilir ve hâkezâ… Bu misaller gibi ekser 
esmâ-y ı hüsnân ın her biri, risalet-i Ahmediye ’ye birer parlak burhand ır.
Elhâs ıl: Madem kâinat mevcuttur ve inkâr edilmiyor; elbette, kâina-
tın renkleri, zînetleri, ışıklar ı, ziyâlar ı, sanatlar ı, hayatlar ı, râb ıtalar ı hük-
münde olan hikmet, inâyet, rahmet, cemâl, nizam, mizan, zînet gibi me ş-
hud hakikatler, hiçbir cihetle inkâr edilmez. Madem bu s ıfatlar ın, fiille-
rin inkâr ı mümkün de ğildir; elbette, o s ıfatlar ın mevsufu ve o fiillerin fâ-
ili ve o ziyâlar ın güneşi olan Zât- ı Vâcibü’l-vücûd, Hakîm, Kerîm, Rahîm, 
Cemîl, Hakem, Adl dahi hiçbir cihetle inkâr edilmez ve inkâr ı kabil ol-
maz. Ve elbette, o s ıfatlar ın ve o fiillerin medar- ı zuhurlar ı, belki medar- ı 
kemâlleri, belki medar- ı tahakkuklar ı olan rehber-i ekber, muallim-i ek-
mel ve dellâl- ı âzam ve t ılsım- ı kâinat ın keşşâfı ve ayna-y ı samedânî ve 
habib-i rahmânî olan Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın risaleti hiçbir ci-
hetle inkâr edilmez. Âlem-i hakikatin ve hakikat-i kâinat ın ziyâlar ı gibi, 
bunun risaleti dahi kâinat ın en parlak bir ziyâs ıdır.
1َאمِĬَْŶا وَذَرَّاتِ َّאمِĺَْŶا َاتِóِüَאĐ َدِïَđِÖ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤا ِįِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Günlerin â şireleri ve mahlûkât ın zerreleri say ısınca O’na, âl ve ashab ına salât ve selâm olsun.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / BEŞİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE  -----------------------------    181
Alt ınc ı Hüccet-i İmaniye
Onuncu Söz’ün Dokuzuncu Hakikati Onuncu Söz’ün Dokuzuncu Hakikati
Bâb- ı ihya ve imâtedir. İsm-i Hayy- ı Kayyûm’un, Muhyî ve Mümît’in 
cilvesidir.
Hiç mümkün müdür ki; ölmüş, kurumu ş koca arz ı ihya eden ve o ih-
ya içinde her biri be şer haşri gibi acîb, üç yüz binden ziyâde envâ- ı mahlûkât ı 
haşr ve neşredip kudretini gösteren.. ve o ha şr ve neşr içinde nihâyet derece-
de kar ışık ve ihtilât içinde, nihâyet derecede imtiyaz ve tefrik ile ihata-y ı ilmi-
yesini gösteren.. ve bütün semâvî fermanlar ıyla beşerin haşrini vaadetmek-
le, bütün ibâd ının enzâr ını saadet-i ebediyeye çeviren.. ve bütün mevcudât ı 
baş-başa, omuz-omuza, el-ele verdirip, emir ve iradesi dairesinde döndürüp 
birbirine yard ımc ı ve musahhar k ılmakla azamet-i rubûbiyetini gösteren.. ve 
beşeri, şecere-i kâinat ın en câmî ve en nâzik ve en nâzenîn, en nâzdar, en ni-
yâzdar bir meyvesi yarat ıp, kendine muhatap ittihaz ederek her şeyi ona mu-
sahhar k ılmakla, insana bu kadar ehemmiyet verdi ğini gösteren bir Kadîr-i 
Rahîm, bir Alîm-i Hakîm k ıyâmeti getirmesin! Ha şri yapmas ın ve yapamas ın! 
Beşeri ihya etmesin veya edemesin! Mahkeme-i kübrây ı açamas ın! Cennet 
ve cehennemi yaratamas ın! Hâşâ ve kellâ!..
Evet, şu âlemin Mutasarr ıf-ı Zîşan’ ı, her as ırda, her senede, her günde bu 
dar, muvakkat rûy-u zeminde ha şr-i ekberin ve meydan- ı kıyâmetin pek çok 
emsalini ve numûnelerini ve i şârât ını îcad ediyor.
Ezcümle : Haşr-i baharîde görüyoruz ki; be ş-alt ı gün zarf ında küçük ve 
büyük hayvanât ve nebâtâttan üç yüz binden ziyâde envâ ı haşredip neşredi-
yor. Bütün a ğaçlar ın, otlar ın köklerini ve bir k ısım hayvanlar ı aynen ihya edip 
iade ediyor. Ba şkalar ını ayniyet derecesinde bir misliyet suretinde îcad edi-
yor. Hâlbuki, maddeten farklar ı pek az olan tohumcuklar, o kadar kar ışmış-
ken kemâl-i imtiyaz ve te şhîs ile o kadar sürat ve vüs’at ve sühûlet içinde ke-
mâl-i intizam ve mizan ile alt ı gün veya alt ı hafta zarf ında ihya ediliyor. Hiç 
kabil midir ki, bu i şleri yapan Zât’a bir şey ağır gelebilsin! Semâvât ve arz ı alt ı 
günde halkedemesin! İnsan ı bir sayha ile ha şredemesin! Hâ şâ!..
Acaba, mu’ciz-nümâ bir kâtip bulunsa; huruflar ı, yâ bozulmu ş veya mah-
volmuş üç yüz bin kitab ı, tek bir sayfada kar ıştırmaks ızın, galats ız, sehivsiz, 
noksans ız, hepsini beraber, gayet güzel bir surette bir saatte yazarsa; birisi sa-
na dese: “ Şu kâtip, kendi telif etti ği senin suya dü şmüş olan kitab ını yeniden, 
bir dakika zarf ında haf ızas ından yazacak.” Sen diyebilir misin ki: “Yapamaz 
ve inanmam...”
Veyahut bir sultan- ı mucizekâr, kendi iktidar ını göstermek için veya ibret 
ve tenezzüh için bir i şaretle dağlar ı kald ırır, memleketleri tebdil eder. Denizi 
karaya çevirdi ğini gördü ğün hâlde, sonra görsen ki büyük bir ta ş dereye yu-
varlanm ış, O zât ın kendi ziyâfetine davet etti ği misafirlerin yolunu kesmi ş, ge-
çemiyorlar. Biri sana dese: “O zât, bir i şaretle o ta şı, ne kadar büyük olursa 
olsun kald ıracak veya da ğıtacak. Misafirlerini yolda b ırakmayacak.” Sen de-
sen ki: “Kald ırmaz veya kald ıramaz...”
Veyahut, bir zât bir günde, yeniden büyük bir orduyu te şkil ettiği hâlde, 
biri dese: “O zât bir boru sesiyle efrâd ı, istirahat için da ğılm ış olan taburlar ı 
toplar. Taburlar, nizam ı alt ına girerler.” Sen desen ki: “ İnanmam!” Ne kadar 
divanece hareket etti ğini anlars ın...
İşte şu üç temsili fehmettin ise, bak! Nakkâ ş-ı Ezelî, gözümüzün önün-
de k ışın beyaz sayfas ını çevirip, bahar ve yaz ye şil yaprağını aç ıp, rûy-u arz ın 
sayfas ında üç yüz binden ziyâde envâ ı, kudret ve kader kalemiyle ahsen-i su-
ret üzere yazar. Birbiri içinde, birbirine kar ışmaz. Beraber yazar, birbirine mâ-
ni olmaz. Te şkilce, suretçe birbirinden ayr ı, hiç şaşırtmaz, yanl ış yazmaz.
Evet, en büyük bir a ğacın ruh program ını, bir nokta gibi en küçük bir 
çekirdekte dercedip, muhafaza eden Zât- ı Hakîm-i Hafîz, “Vefat edenle-
rin ruhlar ını nas ıl muhafaza eder. ” denilir mi?
Ve küre-i arz ı bir sapan ta şı gibi çeviren Zât- ı Kadîr, âhirete giden misa-
firlerinin yolunda, “Nas ıl bu arz ı kald ıracak veya da ğıtacak.” denilir mi?
Hem hiçten, yeniden bütün zîhayat ın ordular ını bütün cesedlerinin 
taburlar ında kemâl-i intizamla zerrât ı, emr-i kün feyekûn1 ile kaydedip 
yerleştiren, ordular îcad eden Zât- ı Zülcelâl, tabur-misal cesedin nizam ı 
alt ına girmekle, “Birbiriyle tan ışan zerrât- ı esâsiye ve eczâ-y ı asliyesini bir 
sayha ile nas ıl toplayabilir.” denilir mi?
1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47, 59; En’âm sûresi, 6/73; Nahl sûresi, 16/40; ...).HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ALTINCI HÜCCET- İ İMANİYE  -------------------------------    183
184  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Hem bu bahar ha şrine benzeyen, dünyan ın her devrinde, her asr ında, 
hatta gece-gündüzün tebdilinde, hatta cevv-i havada bulutlar ın îcad ve if-
nâs ında, haşre numûne ve misal ve emâre olacak ne kadar nak ışlar yapt ı-
ğını gözünle görüyorsun. Hatta e ğer hayâlen bin sene evvel kendini farz et-
sen, sonra zaman ın iki cenâh ı olan mâzi ile müstakbeli birbirine kar şılaştırsan; 
asırlar, günler adedince misal-i ha şir ve k ıyâmetin numûnelerini göreceksin. 
Sonra, bu kadar numûne ve misalleri mü şâhede etti ğin hâlde, ha şr-i cismâ-
nîyi ak ıldan uzak görüp istib’ad etmekle inkâr etsen; ne kadar divanelik oldu-
ğunu sen de anlars ın...
Bak! Fermân- ı Âzam, bahsetti ğimiz hakikate dair ne diyor:
ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ إِنَّ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ
Elhâs ıl, haşre mâni hiçbir şey yoktur. Muktazî ise, her şeydir…
Evet, mah şer-i acâib olan şu koca arz ı, âdi bir hayvan gibi imâte ve ihya 
eden ve be şer ve hayvana ho ş bir beşik, güzel bir gemi yapan ve güne şi onla-
ra şu misafirhânede ışık verici ve ısınd ırıcı bir lâmba eden, seyyârât ı melekle-
rine tayyâre yapan bir Zât’ ın, bu derece muhte şem ve sermedî rubûbiyeti ve 
bu derece muazzam ve muhit hâkimiyeti elbette, yaln ız böyle geçici, devam-
sız, bîkarar, ehemmiyetsiz, mütegayyir, bekâs ız, nâk ıs, tekemmülsüz umûr-u 
dünya üzerinde kurulmaz ve durmaz.
Demek, O’na şâyeste, dâimî, berkarar, zevalsiz, muhte şem bir diyar- ı 
âher var. Ba şka bâki bir memleketi vard ır. Bizi onun için çal ıştırır. Oraya 
davet eder ve oraya nakledece ğine, zâhirden hakikate geçen ve kurb-u 
huzuruna mü şerref olan bütün ervâh- ı neyyire ashab ı, bütün kulûb-u mü-
nevvere aktâb ı, bütün ukûl-ü nurâniye erbab ı şehâdet ediyorlar ve bir 
mükâfat ve mücâzât ihzâr etti ğini, müttefikan haber veriyorlar ve müker-
reren pek kuvvetli vaad ve pek şiddetli tehdid eder, naklederler.
Hulfü’l-vaad ise hem zillet, hem tezellüldür. Hiçbir cihetle celâl-i kud-
siyetine yana şamaz. Hulfü’l-vaîd ise yâ aftan, yâ aczden gelir. Hâlbuki 
küfür, cinâyet-i mutlakad ır;2(Hâşiye) affa kabil de ğil. Kadîr-i mutlak ise, acz-
den münezzeh ve mukaddestir.
1 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
2 (Hâşiye) Evet küfür, mevcudât ın k ıymetini ıskat ve manas ızlıkla itham etti ğinden bütün kâi-
nata karşı bir tahkir.. ve mevcudât aynalar ında cilve-i esmây ı inkâr oldu ğundan bütün Ö
Şahitler, muhbirler ise mesleklerinde, me şreplerinde, mezheplerinde 
muhtelif olduklar ı hâlde, kemâl-i ittifak ile şu meselenin esas ında müttehid-
dirler. Kesretçe tevâtür derecesindedirler, keyfiyetçe icmâ kuvvetindedirler. Mevkice her biri nev-i be şerin bir y ıldızı, bir tâifenin gözü, bir milletin azizidir-
ler. Ehemmiyetçe şu meselede hem ehl-i ihtisas, hem ehl-i isbatt ırlar.
Hâlbuki bir fende veya bir sanatta iki ehl-i ihtisas, binler ba şkalardan 
müreccaht ırlar ve ihbarda iki müsbit, binler nâfîlere tercih edilir. Meselâ, 
Ramazan hilâlinin sübûtunu ihbar eden iki adam, binler münkirlerin inkâr-lar ını hiçe atarlar.
Elhâs ıl:
 Dünyada bundan daha do ğru bir haber, daha sa ğlam bir dâ-
vâ, daha zâhir bir hakikat olamaz. Demek, şüphesiz dünya bir mezra-
ad ır.1 Mahşer ise bir beyderdir, harmand ır. Cennet, cehennem ise birer 
mahzendir.
 esmâ-y ı ilâhiyeye kar şı bir tezyif.. ve mevcudât ın vahdâniyete olan şehâdetlerini reddetti-
ğinden bütün mahlûkâta kar şı bir tekzip oldu ğundan, istidâd- ı insânîyi öyle ifsad eder ki 
salâh ve hayr ı kabule liyâkati kalmaz. Hem bir zulm-ü azîmdir ki, umum mahlûkât ın ve 
bütün esmâ-y ı ilâhiyenin hukukuna bir tecâvüzdür.
  İşte şu hukukun muhafazas ı ve nefs-i kâfirin hayra kabiliyetsizli ği, küfrün adem-i aff ını ikti-
za eder. 1*
ٌħĻِčَĐ ٌħْĥُčَĤ ْكَóِّýĤا إِنَّ şu manay ı ifade eder.
*1 “Çünkü şirk pek büyük bir zulümdür.” (Lokman sûresi, 31/13).
1 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ALTINCI HÜCCET- İ İMANİYE  -------------------------------    185
Yedinci Hüccet-i İmaniye
Otuz Üçüncü Mektub’un On Yedinci Penceresi Otuz Üçüncü Mektub’un On Yedinci Penceresi
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َīĻِĭِĨْËُĩْĥِĤ َאتٍĺَٰź َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ إِنَّ
Zeminin yüzünü yaz zaman ında temâ şâ edip görüyoruz ki; îcad- ı eşya-
da müşevveşiyeti iktiza eden ve intizams ızlığa sebep olan nihâyetsiz sehâvet 
ve bir cûd-u mutlak, gayet derecede bir insicam ve intizam içinde görünüyor. İşte zemin yüzünü tezyin eden bütün nebâtât ı gör!
Hem mizans ızlığı ve kabal ığı iktiza eden îcad- ı eşyadaki sürat-i mutlaka 
dahi kemâl-i mevzûniyet içinde görünüyor. İşte zemin yüzünü süslendiren bü-
tün meyvelere bak!
Hem ehemmiyetsizli ği, belki çirkinli ği iktiza eden kesret-i mutlaka dahi, 
kemâl-i hüsn-ü sanat içinde görünüyor. İşte yeryüzünü yald ızlayan bütün çi-
çeklere bak!
Hem sanats ızlığı, basitliği iktiza eden îcad- ı eşyadaki sühûlet-i mutlaka 
dahi, nihâyetsiz derecede sanatkârl ık ve maharet ve ihtimamkârl ık içinde gö-
rünüyor. İşte yeryüzündeki a ğaç ve nebâtât cihâzât ının sandukçalar ı ve prog-
ramlar ı ve tarihçe-i hayatlar ının kutucuklar ı hükmünde olan bütün tohumla-
ra, çekirdeklere dikkatle bak!
Hem ihtilâf ve ayr ılığı iktiza eden uzakl ık ve bu’d-u mutlak dahi bir itti-
fak- ı mutlak içinde görünüyor. İşte bütün aktâr- ı zeminde zer’edilen her ne-
vi hububata bak!
Hem kar ışmay ı ve bulaşmay ı iktiza eden kemâl-i ihtilât, bilâkis kemâl-i im-
tiyaz ve tefrik içinde görünüyor. İşte bütün yer alt ına kar ışık at ılan ve madde iti-
bar ıyla birbirine benzeyen tohumlar ın sünbül vaktinde kemâl-i imtiyazlar ı.. ve 
ağaçlara giren muhtelif maddelerin yaprak, çiçek ve meyvelere kemâl-i imtiyaz 
ile tefrikleri.. ve mideye giren kar ışık g ıdalar ın muhtelif âzâ ve hüceyrâta göre 
kemâl-i imtiyazla ayr ılmalar ına bak, kemâl-i hikmet içinde kemâl-i kudreti gör!
1 “Şüphesiz göklerde ve yerde müminler için Allah’ ın kudret ve hikmetine dair çok deliller vard ır.” 
(Câsiye sûresi, 45/3).
Hem ehemmiyetsizli ği, k ıymetsizliği iktiza eden gayet derecede mebzûli-
yet ve nihâyet derecede ucuzluk dahi yeryüzünde masnûâtça, sanatça nihâ-yet derecede k ıymettar ve pahal ı bir keyfiyette görünüyor. İşte o hadsiz acâ-
ib-i sanat içinde yeryüzünün rahmânî sofras ında yaln ız kudretin şekerlemeleri 
olan dutlar ın nevîlerine bak! Kemâl-i rahmeti, kemâl-i sanat içinde gör!
İşte bütün rûy-u zeminde gayet k ıymettarl ık ile beraber hadsiz ucuzluk..
ve hadsiz ucuzluk içinde hadsiz ihtilât ve kar ışıklık ile beraber hadsiz im-
tiyaz ve tefrik..
ve hadsiz imtiyaz ve tefrik içinde gayet uzakl ık ile beraber son derecede 
muvâfakat ve benzeyi ş..
ve son derece benzemek içinde gayet derecede sühûlet ve kolayl ık ile 
beraber gayet derecede ihtimamkârâne yap ılış..
ve gayet derecede güzel yap ılış içerisinde sürat-i mutlaka ve çabuklukla 
beraber gayet derecede mevzun ve mizanl ı ve israfs ızlık..
ve gayet derecede israfs ızlık içinde son derece çokluk ve kesret ile bera-
ber son derecede hüsn-ü sanat..
ve son derece hüsn-ü sanat içinde nihâyet derecede sehâvet ile beraber 
intizam- ı mutlak, elbette gündüz, ışığı; ışık, güneşi gösterdi ği gibi bir Kadîr-i 
Zülcelâl’in, bir Hakîm-i Zülkemâl’in, bir Rahîm-i Zülcemâl’in vücûb-u vücû-duna ve kemâl-i kudretine ve cemâl-i rubûbiyetine ve vâhidiyetine ve ehadi-
yetine şehâdet ederler, 
1ĵٰĭْùُéْĤا אءُƯĩْøَْŶا ُįَĤ sırrını gösterirler.
Şimdi ey bîçâre cahil, gafil, muannid, muatt ıl! Bu hakikat-i uzmây ı ne ile 
tefsir edebilirsin? Bu nihâyet derecede mucize ve harika keyfiyeti ne ile izah edebilirsin? Bu hadsiz derecede acîb şu sanatlar ı neye isnad edebilirsin? Bu 
yeryüzü derecesinde geni ş bu pencereye hangi perde-i gafleti at ıp kapatabi-
lirsin? Senin tesadüfün nerede, tabiat dedi ğin ve güvendi ğin şuursuz yolda şın 
ve dalâlette istinadgâh ın ve arkada şın nerede? Bu i şlere tesadüfün kar ışmas ı 
yüz derece muhâl de ğil mi? Ve şu harika i şlerin binden birinin tabiata hava-
lesi, bin derece muhâl olmuyor mu?
Yoksa câmid, âciz tabiat ın; her bir şeyin içinde o şeyden yap ılan eşya 
adedince mânevî makine ve matbaalar ı m ı var?
1 “En güzel isimler Allah’a mahsustur.” ( İsrâ sûresi, 17/110; Tâhâ sûresi, 20/8; Ha şir sûresi, 59/24).z
z
z
z
z
zHÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / YEDİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE  -----------------------------    187
Sekizinci Hüccet-i İmaniye
Münâcât Münâcât
Bu Sekizinci Hüccet-i İmaniye ,1(Hâşiye) vücûb-u vücû-
da ve vahdaniyete delâlet etti ği gibi; hem delâil-i katiye ile 
rubûbiyetin ihatas ına ve kudretinin azametine delâlet eder. 
Hem hâkimiyetinin ihatas ına ve rahmetinin şümûlüne da-
hi delâlet ve isbat eder. Hem kâinat ın bütün eczas ına hik-
metinin ihatas ını ve ilminin şümûlünü isbat eder.
Elhâs ıl, bu Sekizinci Hüccet-i İmaniye’nin her bir mu-
kaddimesinin sekiz neticesi var. Sekiz mukaddimelerin her birinde, sekiz neticeyi delilleriyle isbat eder ki; bu cihette bu Sekizinci Hüccet-i İmaniye’de yüksek meziyetler vard ır.
Said Nursî
1 (Hâşiye) “Sekizinci Hüccet-i İmaniye” tabiri, Asâ-y ı Musa Mecmuâs ı’na giren imanî risa-
lelerin s ıralar ı itibar ıylad ır. Bu Münâcât Risalesi; Asâ-y ı Musa, İkinci K ısım’da sekizinci 
sıradad ır.
 (Hazreti Üstad’ ın Talebeleri)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ĹِÝَّĤا ْכِĥُęْĤوَا َאرِıَّĭĤوَا ِģْĻَّĥĤا َفِŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ِěْĥَì ĹِĘ إِنَّ
 אءٍƯĨ ْīِĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ ُّٰųا َلَõْĬأَ אƯĨوَ َّאسَĭĤا ُďَęْĭَĺ َאĩÖِ ِóْéَ×ْĤا ĹِĘ ِيóْåَÜ
 َאحِĺِّóĤا ِėĺِóْāَÜوَ ٍ۞ÙَّÖاƯد ِّģכُ ْīِĨ َאıĻِĘ َّßَÖوَ َאıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِįِÖ َאĻْèَÉَĘ
1نَĳُĥِĝْđَĺ ْمٍĳَĝِĤ َאتٍĺَٰź َْرْضِŶوَا אءِƯĩَّùĤا َīْĻَÖ ِóَّíَùُĩْĤا َאبِéَّùĤوَا
Yâ İlâhî ve Yâ Rabbî!
Ben iman ın gözüyle ve Kur’ân’ ın tâlimiyle ve nuruyla ve Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’ın dersiyle ve ism-i Hakîm’in göstermesiyle görüyorum ki:
Semâvâtta hiçbir deveran ve hareket  yoktur ki, böyle intizam ıyla senin 
mevcûdiyetine i şaret ve delâlet etmesin…
Ve hiçbir ecrâm- ı semâviye  yoktur ki; sükûtuyla, gürültüsüz vazife göre-
rek, direksiz durmalar ıyla, senin rubûbiyetine ve vahdetine şehâdeti ve i şare-
ti olmas ın…
Ve hiçbir yıldız yoktur ki; mevzun hilkatiyle, muntazam vaziyetiyle ve nu-
ranî tebessümüyle ve bütün y ıldızlara mümâselet ve mü şâbehet sikkesiyle se-
nin haşmet-i ulûhiyetine ve vahdâniyetine i şaret ve şehâdette bulunmas ın…
Ve on iki seyyâreden hiçbir seyyâre y ıldız yoktur ki; hikmetli hareketiyle 
ve itaatli musahhariyetiyle ve intizaml ı vazifesiyle ve ehemmiyetli peykleriyle 
senin vücûb-u vücûduna şehâdet ve saltanat- ı ulûhiyetine i şaret etmesin…
Evet, gökler sekeneleriyle, her biri tek ba şıyla şehâdet ettikleri gibi; heyet-i 
mecmûas ıyla, derece-i bedâhette – Ey zemin ve gökleri yaratan Yarat ıcı!– 
senin vücûb-u vücûduna öyle zâhir şehâdet – Ve ey zerrât ı muntazam mü-
rekkebât ıyla tedbirini gören ve idare eden ve bu seyyâre y ıldızlar ı man-
zum peykleriyle döndüren, emrine itaat ettiren– senin vahdetine ve birli ği-
ne öyle kuvvetli şehâdet ederler ki; gö ğün yüzünde bulunan y ıldızlar say ısınca 
nuranî burhanlar ve parlak deliller, o şehâdeti tasdik ederler.
1 “Göklerin ve yerin yarat ılışında, gece ile gündüzün sürelerinin de ğişmesinde, insanlara fayda sa ğlamak 
üzere denizlerde gemilerin süzülü şünde, Allah’ ın gökten indirip kendisiyle ölmü ş yeri canland ırdığı 
yağmurda ve yeryüzünde hayat verip yayd ığı canl ılarda, rüzgârlar ın yönlerini de ğiştirip durmas ında, 
gökle yer aras ında emre haz ır bulutlar ın duruşunda, elbette akl ını çal ıştıran kimseler için Allah’ ın var-
lığına ve birli ğine nice deliller vard ır.” (Bakara sûresi, 2/164)HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / SEKİZİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Münâcât)   ----------------   189
190  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Hem bu sâfi, temiz, güzel gökler, fevkalâde büyük ve fevkalâde sürat-
li ecram ıyla muntazam bir ordu.. ve elektrik lâmbalar ıyla süslenmi ş bir salta-
nat donanmas ı vaziyetini göstermek cihetiyle, senin rubûbiyetinin ha şmetine 
ve her şeyi îcad eden kudretinin azametine zâhir delâlet.. ve hadsiz semâvât ı 
iha ta eden hâkimiyetinin ve her bir zîhayat ı kucağına alan rahmetinin hadsiz 
ge nişliklerine kuvvetli i şaret.. ve bütün mahlûkat- ı semâviyenin bütün i şlerine 
ve keyfiyetlerine taallûk eden ve avucuna alan, tanzim eden ilminin her şeye 
iha tas ına.. ve hikmetinin her i şe şümûlüne şüphesiz şehâdet ederler. Ve o şe-
hâdet ve delâlet o kadar zâhirdir ki; güya y ıldızlar, şahit olan göklerin şehâdet 
ke li meleri ve tecessüm etmi ş nuranî delilleridirler.
Hem semâvat meydan ında, denizinde, fezas ındaki y ıldızlar ise; mutî ne-
ferler, muntazam sefineler, harika tayyareler, acâib lâmbalar gibi vaziyetiyle senin saltanat- ı ulûhiyetinin şâşaas ını gösteriyorlar. Ve o ordunun efrad ından 
bir y ıldız olan güne şimizin seyyârelerinde ve zeminimizdeki vazifelerinin delâ-
let ve ihtar ıyla güneşin sâir arkada ş
lar ı olan y ıldızlar ın bir k ısm ı, âhiret âlemle-
rine bakarlar ve vazifesiz de ğiller; belki bâkî olan âlemlerin güne şleridirler.
Ey Vâcibü’l-vücûd! Ey Vâhid-i Ehad!Bu harika y ıldızlar, bu acîb güne şler, aylar; senin mülkünde, senin semâ-
vât ında, senin emrinle ve kuvvetin ve kudretinle ve senin idare ve tedbirinle 
teshir ve tanzim ve tavzif edilmi şlerdir. Bütün o ecrâm- ı ulviye, kendilerini ya-
ratan ve döndüren ve idare eden birtek Hâl ık’a tesbih ederler, tekbir ederler, 
lisân- ı hâl ile “
Sübhânallah, Allahu Ekber ” derler. Ben dahi onlar ın bütün 
tesbihat ıyla seni takdis ederim.
Ey şiddet-i zuhurundan gizlenmi ş ve ey azamet-i kibriyâs ından ih-
tifâ etmi ş olan Kadîr-i Zülcelâl! Ey Kâdir-i Mutlak!
Kur’ân- ı Hakîm’in dersiyle ve Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın tâli-
miyle anlad ım:
Nas ıl ki gökler, y ıldızlar senin mevcûdiyetine ve vahdetine şehâdet eder-
ler. Öyle de cevv-i semâ , bulutlar ıyla ve şimşekleri ve ra’dlar ı ve rüzgârlar ıyla 
ve yağmurlar ıyla senin vücûb-u vücûduna ve vahdetine şehâdet ederler.
Evet câmid, şuursuz bulut ; âb- ı hayat olan yağmuru  muhtaç olan zîha-
yatlar ın imdad ına göndermesi, ancak senin rahmetin ve hikmetinledir; kar ı-
şık tesadüf kar ışamaz.
Hem elektri ğin en büyü ğü bulunan ve fevâid-i tenviriyesine i şaret ede-
rek ondan istifadeye te şvik eden şimşek ise, senin fezâdaki kudretini güzel-
ce tenvir eder.
Hem yağmurun gelmesini müjdeleyen ve koca fezây ı konuşturan ve tes-
bihat ının gürültüsüyle gökleri ç ınlatan ra’dât  dahi, lisân- ı kâl ile konu şarak 
seni takdis edip rubûbiyetine şehâdet eder.
Hem zîhayatlar ın yaşamas ına en lüzumlu r ızkı ve istifadece en kolay ı ve 
nefesleri vermek ve nüfuslar ı rahatland ırmak gibi çok vazifelerle tavzif edi-
len rüzgârlar  dahi; cevvi, âdetâ bir hikmete binâen “Levh-i Mahv ve İsbat” 
ve “yazar, ifade eder sonra bozar tahtas ı” suretine çevirmekle, senin faaliyet-i 
kudretine i şaret ve senin vücûduna şehâdet etti ği gibi, senin merhametinle bu-
lutlardan sa ğıp zîhayatlara gönderilen rahmet dahi; mevzun, muntazam katre-
leri kelimeleriyle senin vüs’at-i rahmetine ve geni ş şefkatine şehâdet eder.
Ey Mutasarr ıf-ı Fa’âl ve Ey Feyyâz- ı Müteâl!
Senin vücûb-u vücûduna şehâdet eden bulut, berk, ra’d, rüzgâr, ya ğmur; 
birer birer şehâdet ettikleri gibi, heyet-i mecmûas ıyla, keyfiyetçe birbirinden 
uzak, mahiyetçe birbirine muhalif olmakla beraber; birlik, beraberlik, birbiri içine girmek ve birbirinin vazifesine yard ım etmek haysiyetiyle senin vahdeti-
ne ve birli ğine gayet kuvvetli i şaret ederler.
Hem koca fezây ı bir mahşer-i acâib yapan ve baz ı günlerde birkaç defa 
doldurup bo şaltan rubûbiyetinin ha şmetine.. ve o geni ş cevvi, yazar de ğiştirir 
bir levha gibi ve s ıkar ve onunla zemin bahçesini sulatt ırır bir sünger gibi ta-
sarruf eden kudretinin azametine ve her bir şeye şümûlüne şehâdet ettikleri 
gibi.. umum zemine ve bütün mahlûkâta cevv perdesi alt ında bakan ve idare 
eden rahmetinin ve hâkimiyetinin hadsiz geni şliklerine ve her şeye yetişme-
lerine delâlet eder.
Hem fezâdaki hava, o kadar hakîmâne vazifelerde istihdam.. ve bulut ve 
yağmur, o kadar alîmâne faydalarda istîmal olunur ki; her şeye ihata eden bir 
ilim ve her şeye şâmil bir hikmet olmazsa o istîmal, o istihdam olamaz.
Ey Fa’âlün limâ yürîd!Cevv-i fezâdaki faaliyetinle her vakit bir numûne-i ha şir ve k ıyâmet gös-
termek, bir saatte yaz ı kışa ve k ışı yaza döndürmek, bir âlem getirmek, bir 
âlem gayba göndermek misillü şuûnâtta bulunan kudretin, dünyay ı âhirete 
çevirecek ve âhirette ş
uûnât- ı sermediyeyi gösterecek i şaretini veriyor.
Ey Kadîr-i Zülcelâl!Cevv-i fezâdaki hava, bulut ve ya ğmur, berk ve ra’d; senin mülkünde, se-
nin emrin ve havlinle, senin kuvvet ve kudretinle musahhar ve vazifedard ır-HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / SEKİZİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Münâcât)   ----------------   191
192  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
lar. Mahiyetçe birbirinden uzak olan bu fezâ mahlûkat ı, gayet süratli ve âni 
emirlere ve çabuk ve acele kumandalara itaat ettiren Âmir ve Hâkim’lerini takdis ederek rahmetini medh ü senâ ederler.
Ey arz ve semâvât ın Hâl ık-ı Zülcelâli!
Senin Kur’ân- ı Hakîm’inin tâlimiyle ve Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın 
dersiyle iman ettim ve bildim ki:
Nas ıl semâvât y ıldızlar ıyla ve cevv-i fezâ mü ştemilât ıyla senin vücûb-u 
vücûduna ve senin birli ğine ve vahdetine şehâdet ediyorlar. Öyle de arz, bü-
tün mahlûkat ıyla ve ahvâliyle senin mevcûdiyetine ve vahdetine, mevcudât ı 
adedince şehâdetler ve i şaretler ederler.
Evet, zeminde hiçbir tahavvül  ve ağaç ve hayvanlar ında her senede ur-
bas ını değiştirmek gibi hiçbir tebeddül  –cüz’î olsun, küllî olsun– yoktur ki in-
tizam ıyla senin vücûduna ve vahdetine i şaret etmesin…
Hem hiçbir hayvan  yoktur ki zaafiyet ve ihtiyac ının derecesine göre ve-
rilen rahîmâne r ızkıyla.. ve ya şamas ına lüzumlu bulunan cihâzât ın hakîmâne 
verilmesiyle, senin varl ığına ve birli ğine şehâdeti olmas ın…
Hem her baharda gözümüz önünde îcad edilen nebâtât  ve hayvanâttan  
hiçbir tanesi yoktur ki sanat- ı acîbesiyle ve latîf zînetiyle ve tam temeyyüzüyle 
ve intizam ıyla ve mevzûniyetiyle seni bildirmesin…
Ve zemin yüzünü dolduran ve nebâtât ve hayvanât denilen kudretinin 
harikalar ı ve mucizeleri, mahdut ve maddeleri bir ve müte şâbih olan yumurta 
ve yumurtac ıklardan ve katrelerden ve habbe ve habbeciklerden ve çekirdek-
lerden yanl ışsız, mükemmel, süslü, alâmet-i fârikal ı olarak yarat ılışlar ı Sâni-i 
Hakîm’lerinin vücûduna ve vahdetine ve hikmetine ve hadsiz kudretine öyle bir şehâdettir ki ziyan ın güneşe şehâdetinden daha kuvvetli ve parlakt ır.
Hem 
hava, su, nur, ate ş, toprak  gibi hiçbir unsur yoktur ki; şuursuzluk-
lar ıyla beraber şuurkârâne, mükemmel vazifeleri görmesiyle; basit ve istilâ 
edici, intizams ız, her yere da ğılmakla beraber, gayet muntazam ve mütenevvî 
meyveleri ve mahsulleri hazine-i gayptan getirmesiyle, senin birli ğine ve var-
lığına şehâdeti bulunmas ın…
Ey Fât ır-ı Kadîr! Ey Fettâh- ı Allâm! Ey Fa’âl-i Hallâk!
Nas ıl arz bütün sekenesiyle Hâl ık’ının vâcibü’l-vücûd oldu ğuna şehâdet 
eder. Öyle de senin – Ey Vâhid-i Ehad, ey Hannân- ı Mennân, ey Vehhâb- ı 
Rezzâk!– vahdetine ve ehadiyetine, yüzündeki  sikkesiyle ve sekenesinin 
yüzlerindeki  sikkeleriyle ve birlik ve beraberlik ve birbiri içine girmek ve bir-
birine yard ım etmek ve onlara bakan rubûbiyet isimlerinin ve fiillerinin bir ol-
mak cihetinde, bedâhet derecesinde senin vahdetine ve ehadiyetine şehâdet, 
belki mevcûdat adedince şehâdetler eder.
Hem nas ıl zemin;  bir ordugâh, bir me şher, bir tâlimgâh vaziyetiyle.. ve 
nebâtât ve hayvanât f ırkalar ında bulunan dört yüz bin muhtelif milletlerin ay-
rı ayr ı cihâzâtlar ı muntazaman verilmesiyle senin rubûbiyetinin ha şmetine ve 
kudretinin her şeye yetişmesine delâlet eder. Öyle de hadsiz bütün zîhayat ın 
ayr ı ayr ı rızıklar ı, vakti vaktine, kuru ve basit bir topraktan , rahîmâne, kerî-
mâne verilmesi.. ve hadsiz o efrad ın kemâl-i musahhariyetle evâmir-i rabbâ-
niyeye itaatleri, rahmetinin her şeye şümûlünü ve hâkimiyetinin her şeye iha-
tas ını gösteriyor.
Hem zeminde de ğişmekte bulunan mahlûkat kafilelerinin sevk ve idare-
leri, mevt ve hayat münâvebeleri ve hayvan ve nebâtât ın idare ve tedbirle-
ri dahi, her şeye taallûk eden bir ilimle ve her şeyde hükmeden nihâyetsiz bir 
hikmetle olabilmesi, senin ihata-y ı ilmine ve hikmetine delâlet eder.
Hem zeminde k ısa bir zamanda hadsiz vazifeler gören ve hadsiz bir za-
man yaşayacak gibi istidat ve mânevî cihâzât ile techiz edilen.. ve zemin mev-
cudât ına tasarruf eden insan için bu tâlimgâh- ı dünyada ve bu muvakkat or-
dugâh- ı zeminde ve bu muvakkat me şherde bu kadar ehemmiyet, bu hadsiz 
masraf, bu nihâyetsiz tecelliyât- ı rubûbiyet, bu hadsiz hitâbât- ı sübhâniye ve 
bu gayetsiz ihsânât- ı ilâhiye elbette ve her hâlde, bu k ısac ık ve hüzünlü öm-
re ve bu kar ışık kederli hayata, bu belâl ı ve fâni dünyaya s ığışmaz. Belki, an-
cak başka ve ebedî bir ömür ve bâkî bir dâr- ı saadet için olabildi ği cihetinden, 
âlem-i bekâda bulunan ihsânât- ı uhreviyeye i şaret, belki şehâdet eder.
Ey Hâl ık-ı külli şey!
Zeminin bütün mahlûkât ı senin mülkünde, senin arz ında, senin havl ve 
kuvvetinle ve senin kudretin ve iradetin ile ve ilmin ve hikmetin ile idare olu-nuyorlar ve musahhard ırlar. Ve zemin yüzünde faaliyeti mü
şâhede edilen bir 
rubûbiyet, öyle ihata ve şümûl gösteriyor ve O’nun idaresi ve tedbiri ve ter-
biyesi öyle mükemmel ve öyle hassast ır ve her taraftaki icraât ı öyle birlik ve 
beraberlik ve benzemeklik içindedir ki; tecezzî kabul etmeyen bir küll ve ink ı-
sam ı imkâns ız bulunan bir küllî hükmünde bir tasarruf, bir rubûbiyet oldu ğu-
nu bildiriyor. Hem zemin bütün sekenesiyle beraber, lisân- ı kâlden daha zâ-
hir hadsiz lisânlarla Hâl ık’ını takdis ve tesbih ve nihâyetsiz nimetlerinin lisân- ı 
hâlleriyle Rezzâk- ı Zülcelâl’inin hamd ve medh ü senâs ını ediyorlar...HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / SEKİZİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Münâcât)   ----------------   193
194  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Ey şiddet-i zuhurundan gizlenmi ş ve ey azamet-i kibriyâs ından is-
titâr etmi ş olan Zât- ı Akdes!
Zeminin bütün takdisât ve tesbihat ıyla seni kusurdan, aczden, şerikten 
takdis.. ve bütün tahmidât ve senâlar ıyla sana hamd ve şükrederim.
Ey Rabbu’l-berri ve’l-bahr!
Kur’ân’ ın dersiyle ve Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın tâlimiyle anla-
dım ki:
Nas ıl gökler ve fezâ ve zemin, senin birli ğine ve varl ığına şehâdet ederler. 
Öyle de bahirler, nehirler ve çe şmeler ve ırmaklar,  senin vücûb-u vücûdu-
na ve vahdetine bedâhet derecesinde şehâdet ederler.
Evet, bu dünyam ızın menba- ı acâib buhar kazanlar ı hükmünde olan de-
nizlerde hiçbir mevcut, hatta hiçbir katre su yoktur ki; vücûduyla, intizam ıyla, 
menfaatiyle ve vaziyetiyle Hâl ık’ını bildirmesin…
Ve basit bir kumda ve basit bir suda r ızıklar ı mükemmel bir surette veri-
len garip mahlûklardan ve hilkatleri gayet muntazam hayvanât- ı bahriyeden , 
hususan bir tanesi bir milyon yumurtac ıklar ıyla denizleri şenlendiren bal ıklar-
dan hiçbirisi yoktur ki hilkatiyle ve vazifesiyle ve idare ve iâ şesiyle ve tedbir ve 
terbiyesiyle Yaradan’ ına işaret ve Rezzâk’ ına şehâdet etmesin…
Hem denizde k ıymettar, hâsiyetli, zînetli cevherlerden  hiçbirisi yoktur ki 
güzel hilkatiyle ve cazibedar f ıtrat ıyla ve menfaatli hâsiyetiyle seni tan ımas ın, 
bildirmesin…
Evet, onlar birer birer şehâdet ettikleri gibi, heyet-i mecmûas ıyla beraberlik 
ve birbiri içinde kar ışmak ve sikke-i hilkatte birlik ve îcadça gayet kolay ve efrat-
ça gayet çokluk noktalar ından senin vahdetine şehâdet ettikleri gibi; arz ı, top-
rağıyla beraber bu küre-i arz ı kuşatan muhît denizlerini muallakta durdurmak.. 
ve dökmeden ve da ğıtmadan güne şin etraf ında gezdirmek ve topra ğı istilâ ettir-
memek.. ve basit kumundan ve suyundan, mütenevvî ve muntazam hayvanâ-tını ve cevherlerini halketmek.. ve erzak vesâir umûrlar ını küllî ve tam bir suret-
te idare etmek ve tedbirlerini görmek.. ve yüzünde bulunmak lâz ım gelen had-
siz cenazelerinden hiçbirisi bulunmamak noktalar ından, senin varl ığına ve vâ-
cibü’l-vücûd oldu ğuna mevcudât ı adedince i şaretler ederek şehâdet eder.
Ve senin saltanat- ı rubûbiyetinin ha şmetine ve her şeye muhît olan kud-
retinin azametine pek zâhir delâlet ettikleri gibi; göklerin fevkindeki gayet bü-yük ve muntazam y ıldızlardan, ta denizlerin dibinde bulunan gayet küçücük 
ve intizamla iâ şe edilen bal ıklara kadar her şeye yetişen ve hükmeden rahme-
tinin ve hâkimiyetinin hadsiz geni şliklerine delâlet.. ve intizâmât ıyla ve fayda-
lar ıyla ve hikmetleriyle ve mizan ve mevzûniyetleriyle, senin her şeye muhît 
ilmine ve her şeye şâmil hikmetine i şaret ederler.
Ve senin bu misafirhâne-i dünyada yolcular için böyle rahmet havuzla-
rın bulunmas ı.. ve insan ın seyr u seyahatine ve gemisine ve istifadesine mu-
sahhar olmas ı işaret eder ki; yolda yap ılm ış bir handa bir gece misafirlerine 
bu kadar deniz hediyeleriyle ikram eden Zât, elbette makarr- ı saltanat- ı ebe-
diyesinde öyle ebedî, rahmet denizleri bulundurmu ş ki; bunlar, onlar ın fâni 
ve küçük numûneleridirler.
İşte denizlerin böyle gayet harika bir tarzda arz ın etraf ında vaziyet-i acî-
besiyle bulunmas ı ve denizlerin mahlûkât ı dahi gayet muntazam idare ve ter-
biye edilmesi, bilbedâhe gösterir ki; yaln ız senin kuvvetin ve kudretin ile ve 
senin irade ve tedbirin ile senin mülkünde, senin emrine musahhard ırlar ve 
lisân- ı hâlleriyle Hâl ık’ını takdis edip “ Allahu Ekber ” derler.
Ey dağlar ı zemin sefinesine hazineli direkler yapan Kadîr-i Zülcelâl!
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın tâlimiyle ve Kur’ân- ı Hakîm’inin der-
siyle anlad ım ki:
Nas ıl denizler acâibleriyle seni tan ıyorlar ve tan ıttırıyorlar. Öyle de dağ-
lar dahi, zelzele tesirât ından zeminin sükûnetine.. ve içindeki dâhilî ink ılâbât 
fırtınalar ından sükûtuna.. ve denizlerin istilâs ından kurtulmas ına.. ve havan ın 
gâzât- ı muz ırradan tasfiyesine.. ve suyun muhafaza ve iddiharlar ına.. ve zîha-
yatlara lâz ım olan madenlerin hazinedarl ığına ettiği hizmetleriyle ve hikmetle-
riyle seni tan ıyorlar ve tan ıttırıyorlar.
Evet, dağlardaki ta şlar ın envâ ından.. ve muhtelif hastal ıklara ilâç olan 
maddelerin aksam ından.. ve zîhayata hususan insanlara çok lâz ım ve çok 
mütenevvî olan madeniyât ın ecnâs ından.. ve da ğlar ı, sahrâlar ı çiçekleriyle 
süslendiren ve meyveleriyle şenlendiren nebâtât ın esnaf ından hiçbirisi yoktur 
ki; tesadüfe havalesi mümkün olmayan hikmetleriyle, intizam ıyla, hüsn-ü hil-
katiyle, faydalar ıyla, hususan madeniyât ın tuz, limon tuzu, sulfato ve şap gi-
bi sureten birbirine benzemekle beraber, tatlar ının şiddet-i muhalefetiyle ve 
bilhassa nebâtât ın basit bir topraktan çe şit çeşit envâlar ıyla, ayr ı ayr ı çiçek ve 
meyveleriyle; nihâyetsiz Kadîr, nihâyetsiz Hakîm, nihâyetsiz Rahîm ve Kerîm bir Sâni’in vücûb-u vücûduna bedâhetle şehâdet ettikleri gibi; heyet-i mec-
mûas ındaki vahdet-i idare ve vahdet-i tedbir ve men şe ve mesken ve hilkat HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / SEKİZİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Münâcât)   ----------------   195
196  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
ve sanatça beraberlik ve birlik ve ucuzluk ve kolayl ık ve çokluk ve yap ılmakta 
çabukluk noktalar ından, Sâni’in vahdetine ve ehadiyetine şehâdet ederler.
Hem nas ıl ki, dağlar ın yüzünde ve karn ındaki masnûlar, zeminin her ta-
raf ında, her bir nevi ayn ı zamanda, ayn ı tarzda, yanl ışsız, gayet mükemmel 
ve çabuk yap ılmalar ı.. ve bir i ş bir işe mâni olmadan, sâir nevîlerle beraber 
kar ışık iken kar ıştırmaks ızın îcadlar ı, senin rubûbiyetinin ha şmetine ve hiçbir 
şey O’na a ğır gelmeyen kudretinin azametine delâlet eder. Öyle de zeminin 
yüzündeki bütün zîhayat mahlûklar ın hadsiz hâcetlerini, hatta mütenevvî has-
tal ıklar ını, hatta muhtelif zevklerini ve ayr ı ayr ı iştihâlar ını tatmin edecek bir 
surette da ğlar ın yüzlerini ve içlerini muntazam e şcâr ve nebâtât ve madeni-
yâtla doldurmak ve muhtaçlara teshir etmek cihetiyle, senin rahmetinin had-siz genişliğine ve hâkimiyetinin nihâyetsiz vüs’atine delâlet.. ve toprak taba-
kât ı içinde gizli ve karanl ık ve kar ı
şık bulundu ğu hâlde, bilerek, görerek, şaşır-
mayarak, intizamla, hâcetlere göre ihzâr edilmeleriyle senin her şeye taallûk 
eden ilminin ihatas ına.. ve her bir şeyi tanzim eden hikmetinin bütün e şyaya 
şümûlüne.. ve ilâçlar ın ihzârât ı ve madenî maddelerin iddihârât ıyla rubûbiye-
tinin rahîmâne ve kerîmâne olan tedâbirinin mehâsinine ve inâyetinin ihtiyat-lı letâifine pek zâhir bir surette i şaret ve delâlet ederler.
Hem bu dünya han ında misafir yolcular için koca da ğlar ı levâz ımâtlar ı-
na ve istikbaldeki ihtiyaçlar ına muntazam ihtiyat deposu ve cihâzât ambar ı 
ve hayata lüzûmu olan çok definelerin mükemmel mahzeni olmak cihetinde işaret, belki delâlet, belki şehâdet eder ki; bu kadar Kerîm ve misafir-perver 
ve bu kadar Hakîm ve şefkat-perver ve bu kadar Kadîr ve rubûbiyet-perver 
bir Sâni’in, elbette ve her hâlde çok sevdi ği o misafirleri için ebedî bir âlem-
de, ebedî ihsânât ının ebedî hazineleri vard ır. Buradaki da ğlara bedel, orada 
yıldızlar o vazifeyi görürler.
Ey Kâdir-i külli şey!
Dağlar ve içindeki mahlûklar senin mülkünde ve senin kuvvet ve kudre-
tinle ve ilim ve hikmetinle musahhar ve müddehard ırlar. Onlar ı bu tarzda tav-
zif ve teshir eden Hâl ık’ını takdis ve tesbih ederler.
Ey Hâl ık-ı Rahmân ve ey Rabb-i Rahîm!
Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’ın tâlimiyle ve Kur’ân- ı Hakîm’inin der-
siyle anlad ım:
Nas ıl ki semâ ve fezâ ve arz ve deniz ve da ğ, müştemilât ve mahlûklar ıy-
la beraber seni tan ıyorlar ve tan ıttırıyorlar. Öyle de zemindeki bütün ağaç ve
nebâtât , yapraklar ı ve çiçekleri ve meyveleriyle seni bedâhet derecesinde ta-
nıttırıyorlar ve tan ıyorlar. Ve umum e şcâr ın ve nebâtât ın cezbedârâne ha-
reket-i zikriyede bulunan yapraklar ından.. ve zînetleriyle Sâni’inin isimlerini 
tavsif ve tarif eden çiçeklerinden.. ve letâfet ve cilve-i merhametinden tebes-süm eden meyvelerinden her birisi, tesadüfe havalesi hiçbir cihet-i imkân ı ol-
mayan harika sanat içindeki nizam.. ve nizam içindeki mizan.. ve mizan için-deki zînet.. ve zînet içindeki nak ışlar.. ve nak ışlar içindeki güzel ve ayr ı ayr ı 
kokular.. ve kokular içindeki meyvelerin muhtelif tatlar ıyla nihâyetsiz Rahîm 
ve Kerîm bir Sâni’in vücûb-u vücûduna bedâhet derecesinde şehâdet ettikle-
ri gibi; heyet-i mecmûas ıyla bütün zemin yüzünde birlik ve beraberlik.. birbi-
rine benzemeklik.. ve sikke-i hilkatte mü şâbehet.. ve tedbir ve idarede müna-
sebet.. ve onlara taallûk eden îcad fiilleri.. ve rabbânî isimlerde muvâfakat.. ve o yüz bin envâ ın hadsiz efradlar ını birbiri içinde şaşırmayarak birden ida-
releri gibi noktalar ıyla, o Vâcibü’l-vücûd Sâni’in bilbedâhe vahdetine ve eha-
diyetine dahi şehâdet ederler.
Hem nas ıl ki, onlar senin vücûb-u vücûduna ve vahdetine şehâdet edi-
yorlar. Öyle de rûy-u zeminde dört yüz bin milletlerden te şekkül eden zîhayat 
ordusundaki hadsiz efrad ın yüz binler tarzda iâ şe ve idareleri; şaşırmayarak, 
kar ıştırmayarak, mükemmel yap ılmas ıyla senin rubûbiyetinin vahdâniyetteki 
haşmetine.. ve bir bahar ı bir çiçek kadar kolay îcad eden kudretinin azame-
tine ve her şeye taallûkuna delâlet ettikleri gibi; koca zeminin her taraf
ında, 
hadsiz hayvanât ına ve insanlara, hadsiz taamlar ın çeşit çeşit aksam ını ihzâr 
eden rahmetinin hadsiz geni şliğine.. ve o hadsiz i şler ve in’amlar ve idareler 
ve iâşeler ve icraâtlar kemâl-i intizamla cereyanlar ı ve her şey, hatta zerreler 
o emirlere ve icraâta itaat ve musahhariyetleriyle hâkimiyetinin hadsiz vüs’a-tine kat’î delâlet etmekle beraber; o a ğaçlar ın ve nebatlar ın ve her bir yaprak 
ve çiçek ve meyve ve kök ve dal ve budak gibi her birisinin her bir şeyini, her 
bir işini bilerek, görerek faydalara, maslahatlara, hikmetlere göre yap ılmakla, 
senin ilminin her şeye ihatas ına ve hikmetinin her şeye şümûlüne pek zâhir 
bir surette delâlet ve hadsiz parmaklar ıyla işaret ederler. Ve senin gayet ke-
mâldeki cemâl-i sanat ına ve nihâyet cemâldeki kemâl-i nimetine hadsiz dille-
riyle senâ ve medhederler.
Hem bu muvakkat handa ve fâni misafirhânede ve k ısa bir zamanda 
ve az bir ömürde, e şcâr ve nebâtât ın elleriyle, bu kadar k ıymettar ihsanlar 
ve nimetler ve bu kadar fevkalâde masraflar ve ikramlar, i şaret belki şehâ-
det eder ki; misafirlerine burada böyle merhametler yapan kudretli, keremkâr Zât- ı Rahîm; bütün etti ği masraf ı ve ihsan ı, kendini sevdirmek ve tan ıttırmakHÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / SEKİZİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Münâcât)   ----------------   197
198  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
neticesinin aksiyle, yani bütün mahlûkat taraf ından “Bize tatt ırdı, fakat yedir-
meden bizi idam etti.” dememek ve dedirmemek ve saltanat- ı ulûhiyetini ıs-
kat etmemek ve nihâyetsiz rahmetini inkâr etmemek ve ettirmemek ve bütün müştak dostlar ını mahrumiyet cihetinde dü şmanlara çevirmemek noktalar ın-
dan, elbette ve her hâlde ebedî bir âlemde, ebedî bir memlekette, ebedî b ı-
rakacağı abdlerine, ebedî rahmet hazinelerinden, ebedî cennetlerinde, ebedî 
ve cennete lây ık bir surette meyvedâr e şcâr ve çiçekli nebatlar ihzâr etmi ştir. 
Buradakiler ise, mü şterilere göstermek için numûnelerdir.
Hem ağaçlar ve nebatlar, umumen yaprak ve çiçek ve meyvelerinin keli-
meleriyle seni takdis ve tesbih ve tahmid ettikleri gibi o kelimelerden her biri-si dahi ayr ıca seni takdis eder. Hususan meyvelerin bedî bir surette etleri çok 
muhtelif, sanatlar ı çok acîb, çekirdekleri çok harika olarak yap ılarak o yemek 
tablalar ını ağaçlar ın ellerine verip ve nebatlar ın başlar ına koyarak zîhayat mi-
safirlerine göndermek cihetinde lisân- ı hâl olan tesbihatlar ı, zuhurca lisân- ı 
kâl derecesine ç ıkar. Bütün onlar senin mülkünde, senin kuvvet ve kudretin-
le, senin irade ve ihsânât ınla, senin rahmet ve hikmetinle musahhard ırlar ve 
senin her bir emrine mutîdirler.
Ey şiddet-i zuhurundan gizlenmi ş ve ey kibriyâ-y ı azametinden te-
settür etmi ş olan Sâni-i Hakîm ve Hâl ık-ı Rahîm!
Bütün eşcâr ve nebâtât ın, bütün yaprak ve çiçek ve meyvelerin dilleriyle ve 
adediyle seni kusurdan, aczden, şerikten takdis ederek hamd ü senâ ederim.
Ey Fât ır-ı Kadîr! Ey Müdebbir-i Hakîm! Ey Mürebbi-i Rahîm!
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın tâlimiyle ve Kur’ân- ı Hakîm’in der-
siyle anlad ım ve iman ettim ki:
Nas ıl nebâtât ve e şcâr seni tan ıyorlar, senin s ıfât- ı kudsiyeni ve esmâ-y ı 
hüsnân ı bildiriyorlar. Öyle de zîhayatlardan ruhlu k ısm ı olan insan ve hayva-
nâttan  hiçbirisi yoktur ki cisminde gayet muntazam saatler gibi i şleyen ve i ş-
lettirilen dâhilî ve haricî âzâlar ıyla.. ve bedeninde gayet ince bir nizam ve ga-
yet hassas bir mizan ve gayet mühim faydalarla yerle ştirilen âlât ve duygula-
rıyla.. ve cesedinde gayet sanatl ı bir yap ılış ve gayet hikmetli bir tefri ş ve gayet 
dikkatli bir muvâzene içinde konulan cihâzât- ı bedeniyesiyle, senin vücûb-u 
vücûduna ve s ıfatlar ının tahakkukuna şehâdet etmesin.
Çünkü bu kadar basîrâne nazik sanat ve şuurkârâne ince hikmet ve mü-
debbirâne tam muvâzeneye elbette, kör kuvvet ve şuursuz tabiat ve serse-
ri tesadüf kar ışamazlar ve onlar ın işi olamaz ve mümkün de ğildir. Ve kendi
kendine te şekkül edip öyle olmas ı ise, yüz derece muhâl içinde muhâldir. 
Çünkü o hâlde, her bir zerresi, her bir şeyini ve cesedinin te şekkülünü, bel-
ki dünyada alâkadar oldu ğu her şeyini bilecek, görecek, yapabilecek –âdetâ 
ilâh gibi– ihatal ı bir ilmi ve kudreti bulunacak, sonra te şkil-i ceset ona havale 
edilir ve “kendi kendine oluyor” denilebilir.
Ve heyet-i mecmûas ındaki  vahdet-i tedbir ve vahdet-i idare ve vahdet-i 
nev’iye ve vahdet-i cinsiye ve umumun yüzlerinde göz, kulak, a ğız gibi nok-
talarda ittifak cihetinde mü şâhede edilen sikke-i f ıtratta birlik.. ve her bir nev’-
in efrad ı sîmâlar ında görülen sikke-i hikmette ittihad.. ve iâ şede ve îcadda be-
raberlik ve birbirinin içinde bulunmak gibi keyfiyetlerinden hiçbirisi yoktur ki, senin vahdetine kat’î şehâdette bulunmas ın ve her bir ferdinde kâinata bakan 
bütün isimlerin cilveleri bulunmakla, vâhidiyet içinde, senin ehadiyetine i şa-
reti olmas ın.
Hem nas ıl ki, insan ile beraber hayvanât ın zeminin bütün yüzünde ya-
yılan yüz bin envâ ı, muntazam bir ordu gibi teçhiz ve tâlimât ve itaat ve mu-
sahhariyetle.. ve en küçükten ta en büyü ğe kadar rubûbiyetin emirleri, inti-
zamla cereyanlar ıyla o rubûbiyetinin derece-i ha şmetine.. ve gayet çoklukla 
beraber gayet k ıymetli ve gayet mükemmel olmakla beraber gayet çabuk ya-
pılmalar ı ve gayet sanatl ı olmakla beraber gayet kolay yap ılışlar ıyla, kudreti-
nin derece-i azametine delâlet ettikleri gibi; şarktan garba, şimâlden cenûba 
kadar yay ılan mikroptan ta gergedana kadar, en küçücük sinekten ta en bü-
yük kuşa kadar bütün onlar ın r ızıklar ını yetiştiren rahmetinin hadsiz vüs’ati-
ne.. ve her biri emirber nefer gibi vazife-i f ıtriyesini yapmak ve zemin yüzü her 
baharda, güz mevsiminde terhis edilenler yerinde yeniden taht- ı silâha al ın-
mış bir orduya ordugâh olmak cihetiyle, hâkimiyetinin nihâyetsiz geni şliğine 
kat’î delâlet ederler.
Hem nas ıl ki hayvanâttan her birisi kâinat ın bir küçük nüshas ı ve bir mi-
sal-i musa ğğarı hükmünde gayet derin bir ilim ve gayet dakik bir hikmetle, ka-
rışık eczalar ı kar ıştırmayarak ve bütün hayvanlar ın ayr ı ayr ı suretlerini şaşır-
mayarak hatas ız, sehivsiz, noksans ız yap ılmalar ıyla ilminin her şeye ihatas ına 
ve hikmetinin her şeye şümûlüne adetlerince i şaretler ederler. Öyle de her biri 
birer mucize-i sanat ve birer harika-y ı hikmet olacak kadar sanatl ı ve güzel ya-
pılmas ıyla, çok sevdi ğin ve teşhirini istedi ğin sanat- ı rabbâniyenin kemâl-i hüs-
nüne ve gayet derecede güzelli ğine işaret.. ve her birisi, hususan yavrular, ga-
yet nazdar, nâzenin bir surette beslenmeleriyle ve heveslerinin ve arzular ının 
tatmini cihetiyle senin inâyetinin gayet şirin cemâline hadsiz i şaretler ederler.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / SEKİZİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Münâcât)   ----------------   199
200  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Ey Rahmân- ı Rahîm! Ey Sâd ıku’l-va’di’l-emîn! 
Ey Mâlik-i yevmi’d-dîn!
Senin Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ının tâlimiyle ve Kur’ân- ı Ha kîm’i-
nin irşad ıyla anlad ım ki:
Madem kâinat ın en müntehap neticesi hayatt ır.. ve hayat ın en müntehap 
hülâsas ı ruhtur.. ve zîruhun en müntehap k ısm ı zîşuurdur.. ve zî şuurun en câ-
mîi insand ır.. ve bütün kâinat ise hayata musahhard ır ve onun için çal ışıyor.. 
ve zîhayatlar, zîruhlara musahhard ır; onlar için dünyaya gönderiliyorlar.. ve 
zîruhlar, insanlara musahhard ır; onlara yard ım ediyorlar.. ve insanlar, f ıtraten 
Hâl ık’ını pek ciddî severler ve Hâl ık’lar ı onlar ı hem sever, hem kendini onlara 
her vesile ile sevdirir.. ve insan ın istidad ı ve cihâzât- ı mâneviyesi, ba şka bir bâ-
ki âleme ve ebedî bir hayata bak ıyor ve insan ın kalbi ve şuuru, bütün kuvve-
tiyle bekâ istiyor.. ve lisân ı, hadsiz dualar ıyla bekâ için Hâl ık’ına yalvar ıyor.
Elbette ve her hâlde, o çok seven ve sevilen ve mahbub ve muhib olan in-
sanlar ı dirilmemek üzere öldürmekle, ebedî bir muhabbet için yaratm ış iken, 
ebedî bir adâvetle gücendirmek olamaz ve kabil de ğildir! Belki, ba şka bir ebe-
dî âlemde mesûdâne ya şamas ı hikmetiyle bu dünyada çal ışmak ve onu ka-
zanmak için gönderilmi ştir. Ve insana tecellî eden isimlerin, bu fâni ve k ısa 
hayattaki cilveleriyle âlem-i bekâda onlar ın aynas ı olan insanlar ın, ebedî cil-
velerine mazhar olacaklar ına işaret ederler.
Evet, ebedînin sâd ık dostu ebedî olacak. Ve bâkînin ayna-y ı zîşuuru 
bâkî olmak lâz ım gelir.  Hayvanlar ın ruhlar ı bâkî kalaca ğını1 ve Hüdhüd-ü 
Süleymanî (aleyhisselâm)  ve Neml’i.. ve Nâka-y ı Salih (aleyhisselâm)  ve Kelb-i 
Ashab- ı Kehf gibi baz ı efrad- ı mahsûsa hem ruhu, hem cesediyle bâki âleme 
gideceği ve her bir nev’in aras ıra istîmal için birtek cesedi bulunaca ğı, rivâ-
yet-i sahihadan anla şılmakla beraber; hikmet ve hakikat, hem rahmet ve ru-
bûbiyet öyle iktiza ederler…
Ey Kâdir-i Kayyûm!Bütün zîhayat, zîruh, zî şuur, senin mülkünde, yaln ız senin kuvvet ve kud-
retinle ve ancak senin irade ve tedbirinle ve rahmet ve hikmetinle, rubûbiye-tinin emirlerine teshîr ve f ıtrî vazifelerle tavzif edilmi şler.. ve bir k ısm ı, insan ın 
kuvveti ve galebesi için de ğil, belki f ıtraten insan ın zaaf ı ve aczi için rahmet 
1 Bkz.: el-Be ğavî, Meâlimü’t-tenzîl 3/154; Ebu’s-Suûd, Tefsîru Ebi’s-Suûd  5/212; el-Âlûsî, Rûhu’l-
meânî  15/226.
taraf ından ona musahhar olmu şlar.. ve lisân- ı hâl ve lisân- ı kâl ile Sâni’lerini 
ve Mâbud’lar ını kusurdan, şerikten takdis ve nimetlerine şükür ve hamd ede-
rek, her biri ibadet-i mahsûsas ını yap ıyorlar.
Ey şiddet-i zuhurundan gizlenmi ş ve ey azamet-i kibriyâs ından 
perdelenmi ş olan Zât- ı Akdes!
Bütün zîruhlar ın tesbihat ıyla seni takdis edip, niyet edip ْīَĨ َאĺ َכَĬَאéْ×ُø 
1
ٍّĹَè ْءٍĹَü َّģכُ אءِƯĩْĤا َīِĨ َģَđَä diyorum.
Yâ Rabbe’l-âlemîn! Yâ İlâhe’l-evvelîne ve’l-âhirîn! Yâ Rabbe’s-se-
mâvâti ve’l-aradîn!
Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın tâlimiyle ve Kur’ân- ı Hakîm’in dersiy-
le anlad ım ve iman ettim ki:
Nas ıl semâ, fezâ, arz, berr ve bahr, şecer, nebat, hayvan; efrâd ıyla, ecza-
sıyla, zerrât ıyla seni biliyorlar, tan ıyorlar ve varl ığına ve birli ğine şehâdet ve 
delâlet ve i şaret ediyorlar. Öyle de kâinat ın hülâsas ı olan zîhayat ve zîhayat ın 
hülâsas ı olan insan ve insan ın hülâsas ı olan enbiyâ, evliya, asfiyan ın hülâsa-
sı olan kalblerinin ve ak ıllar ının müşahedât ve ke şfiyât ve ilhamât ve istih-
racât ıyla yüzer icmâ ve yüzer tevâtür kuvvetinde bir katiyetle, senin vücûb-u 
vücûduna ve senin vahdâniyet ve ehadiyetine şehâdet edip ihbar ediyorlar, 
mucizât ve kerâmât ve yakînî burhanlar ıyla haberlerini isbat ediyorlar.
Evet kalblerde, perde-i gaypta ihtar edici bir Zât’a bakan hiçbir hât ırât- ı 
gaybiye.. ve ilham edici bir Zât’a bakt ıran hiçbir ilhâmât- ı sâd ıka.. ve hak-
kalyakîn suretinde s ıfât- ı kudsiye ve esmâ-y ı hüsnân ı keşfeden hiçbir itikad- ı 
yakîne.. ve enbiyâ ve evliyada bir Vâcibü’l-vücûd’un envâr ını aynelyakîn ile 
müşâhede eden hiçbir nurânî kalb.. ve asfiya ve s ıddîkînde, bir Hâl ık-ı külli 
şey’in âyât- ı vücûbunu ve berâhîn-i vahdetini ilmelyakîn ile tasdik eden, isbat 
eden hiçbir münevver ak ıl yoktur ki; senin vücûb-u vücûduna ve s ıfât- ı kud-
siyene ve senin vahdetine ve ehadiyetine ve esmâ-y ı hüsnâna şehâdet etme-
sin, delâleti bulunmas ın ve işareti olmas ın…
Ve bilhassa, bütün enbiyâ ve evliya ve asfiya ve s ıddîkînin imam ı ve reisi 
ve hülâsas ı olan Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın ihbar ını tasdik eden hiç-
bir mucizât- ı bâhiresi ve hakkaniyetini gösteren hiçbir hakikat-i âliyesi.. ve bü-
tün mukaddes ve hakikatli kitaplar ın hülâsatü’l-hülâsas ı olan Kur’ân- ı Mu’ci-
zü’l-Beyân’ ın hiçbir âyet-i tevhidiye-i kât ıası ve mesâil-i imaniyeden hiçbir
1 Ey canl ı olan her şeyi sudan yaratan Zât! Sen ne yücesin!HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / SEKİZİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Münâcât)   ----------------   201
202  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
mesele-i kudsiyesi yoktur ki, senin vücûb-u vücûduna ve kudsî s ıfatlar ına ve 
senin vahdetine ve ehadiyetine ve esmâ ve s ıfât ına şehâdet etmesin ve delâ-
leti olmas ın ve işareti bulunmas ın...
Hem nas ıl ki bütün o yüz binler muhbir-i sâd ıklar, mucizâtlar ına ve kerâ-
mâtlar ına ve hüccetlerine istinad ederek, senin varl ığına ve birli ğine şehâdet 
ederler. Öyle de her şeye muhît olan Ar ş-ı Âzam’ ın külliyât- ı umurunu idareden, 
ta kalbin gayet gizli ve cüz’î hât ırât ını ve arzular ını ve dualar ını bilmek ve i şitmek 
ve idare etmeye kadar cereyan eden rubûbiyetinin derece-i ha şmetini ve gözü-
müz önünde hadsiz muhtelif e şyay ı birden îcad eden; hiçbir fiil bir fiile, bir i ş bir 
işe mâni olmadan; en büyük bir şeyi en küçük bir sinek gibi kolayca yapan kud-
retinin derece-i azametini icmâ ile, ittifak ile ilân ve ihbar ve isbat ediyorlar.
Hem nas ıl ki bu kâinat ı, zîruha hususan insana mükemmel bir saray hük-
müne getiren.. ve cenneti ve saadet-i ebediyeyi cin ve inse ihzâr eden.. ve en küçük bir zîhayat ı unutmayan.. ve en âciz bir kalbin tatminine ve taltifi-
ne çal ışan rahmetinin hadsiz geni şliğini ve zerrâttan ta seyyârâta kadar bü-
tün envâ- ı mahlûkat ı emirlerine itaat ettiren ve teshîr ve tavzif eden hâkimi-
yetinin nihâyetsiz vüs’atini haber vererek, mucizât ve hüccetleriyle isbat eder-ler. Öyle de kâinat ı, eczalar ı adedince risaleler içinde bulunan bir kitab- ı ke-
bîr hükmüne getiren ve Levh-i Mahfuz’un defterleri olan İmam- ı Mübîn ve 
Kitab- ı Mübîn’de bütün mevcudât ın bütün sergüze ştlerini kaydedip yazan.. 
ve umum çekirdeklerde umum a ğaçlar ının fihristlerini ve programlar ını ve zî-
şuurun ba şlar ında bütün kuvve-i hâf ızalarda sahiplerinin tarihçe-i hayatlar ını 
yanl ışsız, muntazaman yazd ıran ilminin her şeye ihatas ına.. ve her bir mev-
cûda çok hikmetleri takan, hatta her bir a ğaçta meyveleri say ısınca neticeleri 
verdiren.. ve her bir zîhayatta âzâlar ı, belki eczalar ı ve hüceyrâtlar ı adedince 
maslahatlar ı takip eden.. hatta insan ın lisân ını çok vazifelerde tavzif etmek-
le beraber, taamlar ın tatlar
ı adedince zevkî olan mizanc ıklar ile teçhîz ettiren 
hikmet-i kudsiyenin her bir şeye şümûlüne.. hem bu dünyada numûneleri 
görülen celâlî ve cemâlî isimlerinin tecellileri daha parlak bir surette ebedü’l-âbâdda devam edece ğine.. ve bu fâni âlemde numûneleri mü şâhede edilen 
ihsânât ının daha şâşaal ı bir surette dâr- ı saadette istimrar ına ve bekâs ına.. ve 
bu dünyada onlar ı gören mü ştaklar ın ebedde dahi refakatlerine ve beraber 
bulunmalar ına bilicmâ, bilittifak şehâdet ve delâlet ve i şaret ederler.
Hem yüzer mucizât- ı bâhiresine ve âyât- ı kât ıasına istinaden, ba şta 
Resûl-i Ekrem 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ve Kur’ân- ı Hakîm’in olarak, bütün ervâh- ı 
neyyire ashab ı olan enbiyâlar ve kulûb-u nurâniye aktâb ı olan evliyalar ve 
ukûl-ü münevvere erbab ı olan asfiyalar, bütün suhuf ve kütüb-ü mukadde-
sede, senin çok tekrar ile etti ğin vaadlerine ve tehditlerine istinaden.. ve se-
nin kudret ve rahmet ve inâyet ve hikmet ve celâl ve cemâlin gibi kudsî s ıfat-
lar ına ve şe’n lerine ve izzet-i celâline ve saltanat- ı rubûbiyetine itimaden.. ve 
keşfiyât ve mü şahedât ve ilmelyakîn itikadlar ıyla saadet-i ebediyeyi cin ve in-
se müjdeliyorlar ve ehl-i dalâlet için cehennem bulundu ğunu haber verip ilân 
ediyorlar ve iman edip şehâdet ediyorlar.
Ey Kadîr-i Hakîm! Ey Rahmân- ı Rahîm! Ey Sâd ıku’l-va’di’l-Kerîm! 
Ey izzet ve azamet ve celâl sahibi Kahhâr- ı Zülcelâl!
Bu kadar sâd ık dostlar ını ve bu kadar vaadlerini ve bu kadar s ıfât ve şu-
ûnât ını tekzip edip, saltanat- ı rubûbiyetinin kat’î mukteziyât ını ve sevdiğin ve 
onlar dahi seni tasdik ve itaatle kendilerini sana sevdiren hadsiz makbûl ibâ-dının hadsiz dualar ını ve dâvâlar ını reddederek, küfür ve isyan ile ve seni va-
adinde tekzip etmekle senin azamet-i kibriyâna dokunan ve izzet-i celâline dokunduran ve ulûhiyetinin haysiyetine ili şen ve şefkat-i rubûbiyetini müte-
essir eden ehl-i dalâlet ve ehl-i küfrü, ha şrin inkâr ında tasdik etmekten yüz 
bin derece mukaddessin ve hadsiz derece münezzeh ve âlîsin. Böyle nihâyet-siz bir zulümden, bir çirkinlikten, senin nihâyetsiz adaletini ve cemâlini ve rah-
metini takdis ediyorum. 
1ًاóĻِ×כَ ًّاĳُĥُĐ نَĳُĤĳُĝَĺ َّאĩَĐ ĵٰĤَאđَÜوَ ُįَĬَאéْ×ُø âyetini, vücudu-
mun bütün zerrât ı adedince söylemek istiyorum.
Belki, senin o sâd ık elçilerin ve do ğru dellâl- ı saltanat ının hakkalyakîn, 
aynelyakîn, ilmelyakîn suretinde senin uhrevî rahmet hazinelerine ve âlem-i bekâda ihsânât ının definelerine ve dâr- ı saadette tamam ıyla zuhur eden gü-
zel isimlerinin harika güzel cilvelerine şehâdet, işaret, beşaret ederler.. ve 
bü-
tün hakikatlerin mercii ve güne şi ve hâmîsi olan Hak  isminin  en büyük 
bir şuâ ı, bu hakikat-i ekber-i ha şriye oldu ğunu –iman ederek– senin ibâd ına 
ders veriyorlar.
Ey Rabbu’l-enbiyâ ve’s-s ıddîkîn!
Bütün onlar senin mülkünde, senin emrin ve kudretinle, senin irade ve 
tedbirinle, senin ilmin ve hikmetinle musahhar ve muvazzaft ırlar. Takdis, tek-
bir, tahmid, tehlil ile küre-i arz ı bir zikirhâne-i âzam, bu kâinat ı bir mescid-i 
ekber hükmünde göstermi şler.
1 “Allah onlar ın, iddialar ından münezzehtir, son derece yücedir, uludur.” ( İsrâ sûresi, 17/43).HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / SEKİZİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE (Münâcât)   ----------------   203
204  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Yâ Rabbî ve yâ Rabbe’s-semâvâti ve’l-aradîn! Yâ Hâl ıkî ve yâ 
Hâl ık-ı külli şey!
Gökleri y ıldızlar ıyla, zemini mü ştemilât ıyla ve bütün mahlûkat ı bü-
tün keyfiyât ıyla teshir eden kudretinin ve iradetinin ve hikmetinin ve 
hâkimiyetinin ve rahmetinin hakk ı için, nefsimi bana musahhar eyle ve 
matlubumu bana musahhar k ıl!.. Kur’ân’a ve imana hizmet için insanla-
rın kalblerini Risale-i Nur ’a musahhar yap!.. Ve bana ve ihvan ıma iman- ı 
kâmil ve hüsn-ü hâtime ver!.. Hazreti Musa (aleyhisselâm) ’a denizi ve Hazreti 
İbrahim (aleyhisselâm) ’a ateşi ve Hazreti Dâvud (aleyhisselâm) ’a dağı, demiri ve 
Hazreti Süleyman (aleyhisselâm) ’a cinni ve insi ve Hazreti Muhammed (aley-
hissalâtü vesselâm) ’a şems ve kameri teshîr etti ğin gibi, Risale-i Nur’a kalble-
ri ve ak ıllar ı musahhar k ıl!.. Ve beni ve Risale-i Nur Talebelerini nefis ve 
şeytan ın şerrinden ve kabir azab ından ve cehennem ate şinden muhafaza 
eyle ve Cennetü’l-Firdevs’te mesûd k ıl! Âmîn, âmîn, âmîn...
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
2َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤا أَنِ ْħُıĺٰĳْĐدَ ُóِìوَاٰ
f
Kur’ân’dan ve münâcât- ı nebeviye olan Cev şenü’l-Kebîr’den ald ığım bu 
dersimi, bir ibadet-i tefekküriye olarak Rabb-i Rahîm’imin dergâh ına arzet-
mekte kusur etmi şsem, kusurumun aff ı için Kur’ân’ ı ve Cevşenü’l-Kebîr’i şe-
faatçi ederek rahmetinden aff ımı niyaz ediyorum.
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32)
2 “Dualar ı ‘el-Hamdü lillâhi Rabbi’l-âlemîn’ (Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.) diye sona erer.” 
(Yûnus sûresi, 10/10).
Dokuzuncu Hüccet-i İmaniye
Dokuzuncu Şuâ’nın Mukaddime-i Haşriyesi Dokuzuncu Şuâ’n ın Mukaddime-i Ha şriyesi
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ُïْĩَéْĤا ُįَĤنَ۝وَĳُéِ×ْāُÜ َīĻِèوَ نَĳُùْĩُÜ َīĻِè ِّٰųا َאنَéْ×ُùَĘ
 ِĹْéُĺوَ ِّĹَéْĤا َīِĨ َÛِّĻَĩْĤا ِجُóْíُĺوَ ِÛِّĻَĩْĤا َīِĨ َّĹَéْĤا ِجُóْíُĺُونَ۝óِıْčُÜ َīĻِèوَ ًّאĻِýَĐوَ
 ْħُÝْĬأَ اƯإِذ َّħُà َابٍóُÜ ْīِĨ ْħَכُĝَĥَì أَنْ ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨنَ۟۝وَĳُäَóْíُÜ ِכَĤٰñوَכَ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا
 َģَđَäوَ َאıْĻَĤإِ اĳưĭْכُùَÝِĤ ًאäأَزْوَا ْħِכُùُęْĬأَ ْīِĨ ْħَכُĤ َěَĥَì أَنْ ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨُونَ۝وَóِýَÝْĭَÜ ٌóَýَÖ
 َاتِĳٰĩَّùĤا ُěْĥَì ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨُونَ۝وَóَכَّęَÝَĺ ْمٍĳَĝِĤ َאتٍĺَٰź ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ ًۘÙَĩْèوَرَ َدَّةًĳَĨ ْħَכُĭْĻَÖ
 ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨَ۝وَīĻِĩِĤَאđْĥِĤ َאتٍĺَٰź ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ ْۚħِכُĬَاĳْĤوَأَ ْħِכُÝَĭِùْĤأَ َفُŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا
 ْīِĨنَ۝وَĳُđَĩْùَĺ ْمٍĳَĝِĤ َאتٍĺَٰź ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ ۪ۘįِĥْąَĘ ْīِĨ ْħאؤُۨכُƯĕِÝْÖوَا َאرِıَّĭĤوَا ِģْĻَّĥĤِאÖ ْħُכُĨَאĭَĨ
 َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِįِÖ ۪ĹْéُĻَĘ אءًƯĨ אءِƯĩَّùĤا َīِĨ ِّلُõَĭُĺوَ ًאđَĩَĈوَ ًאĘْĳَì ْقَóَ×ْĤا ُħכُĺِóُĺ ۪įِÜَאĺاٰ
 إِذَا َّħُà ِه۪ۘóْĨَÉِÖ َْرْضُŶوَا אءُƯĩَّùĤا مَĳُĝَÜ أَنْ ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨنَ۝وَĳُĥِĝْđَĺ ْمٍĳَĝِĤ َאتٍĺَٰź ِכَĤذٰ ĹِĘ إِنَّ
 ٌّģכُ َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ْīَĨ ُįَĤنَ۝وَĳُäُóْíَÜ ْħُÝْĬأَ اƯإِذ َْرْضِŶا َīِĨ َةًĳْĐدَ ْħَאכُĐدَ
 ĹِĘ ĵٰĥْĐَْŶا ُģَáَĩْĤا ُįَĤوَ ِۘįْĻَĥَĐ َنُĳْİأَ َĳُİوَ ُهُïĻِđُĺ َّħُà َěْĥَíْĤا َؤُاïْ×َĺ ِيñَّĤا َĳُİنَ۝وَĳُÝِĬَאĜ ُįَĤ
1ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َĳُİوَ َْرْضِۚŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا
1 “Haydi siz ak şama girerken, sabaha ç ıkarken Allah’ ı takdis ve tenzih edin, namaz k ılın. Göklerde ve 
yerde hamd, güzel övgü O’na mahsustur. İkindi vaktinde de, ö ğleye girerken de O’nu takdis ve tenzih 
edin, namaz k ılın. O, ölüden diriyi ç ıkar ır, diriden ölüyü ç ıkar ır ve ölmü ş toprağa hayat verir. İşte siz de 
öldükten sonra böylece diriltileceksiniz. O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri; sizi topraktan 
yaratm ış olmas ıdır. Sonra dünyaya yay ılm ış beşeriyet hâline geldiniz. O’nun varl ığının ve kudretinin 
delillerinden biri de; kendilerine ısınman ız için, size içinizden e şler yaratmas ı, birbirinize kar şı sevgi ve 
şefkat var etmesidir. Elbette bunda, dü şünen kimseler için ibretler vard ır. O’nun varl ığının ve kudreti-
nin delillerinden biri de; gökleri ve yeri yaratmas ı, lisânlar ınızın ve renklerinizin farkl ı olmas ıdır. Elbette 
bunda bilen ve anlayan kimseler için ibretler vard ır. O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri de: 
Geceleyin veya gündüzün uyuman ız ve O’nun geni ş lütfundan geçim vesilelerini araman ızd ır. Elbette 
bunda işiten kimseler için ibretler vard ır. O’nun delillerinden biri de; gâh korku, gâh ümit vermek için 
size şimşeği göstermesi, gökten bir su indirip ölmü ş toprağa onun sayesinde hayat vermesidir. Elbette 
bunda akl ını çal ıştıran kimseler için ibretler vard ır. O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden Ö 
206  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
İman ın bir kutbunu gösteren bu semâvî âyât- ı kübrân ın ve haşri isbat 
eden şu kudsî berâhin-i uzmân ın bir nükte-i ekberi ve bir hüccet-i âzam ı, bu 
“Dokuzuncu Şuâ”da beyan edilecek. Latîf bir inâyet-i rabbâniyedir ki; bun-
dan otuz sene evvel Eski Said, yazd ığı tefsir mukaddimesi “Muhakemat” nâ-
mındaki eserin âhirinde: “ İkinci Maksat: Kur’ân’da ha şre işaret eden iki âyet 
tefsir ve beyan edilecek. 1ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ ĳُíَĬ …” deyip durmu ş, da-
ha yazamam ış.
Hâl ık-ı Rahîm’ime delâil ve emârât- ı haşriye adedince şükür ve hamd ol-
sun ki, otuz sene sonra tevfik ihsan eyledi. Evet, bundan dokuz-on sene evvel o iki âyetten birinci âyet olan
ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ إِنَّ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
2
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ
ferman- ı ilâhînin iki parlak ve çok kuvvetli hüccetleri ve tefsirleri bulunan 
O nun cu Söz ile Yirmi Dokuzuncu Söz’ü in’am etti, münkirleri susturdu. Hem 
iman- ı haşrînin hücum edilmez o iki metin kalesinden, dokuz ve on sene son-
ra ikinci âyet olan ba şta mezkûr âyât- ı ekberin tefsirini bu risale ile ikram etti. 
İş te bu Dokuzuncu Şuâ, mezkûr âyât ıyla işaret edilen dokuz âlî makam ve bir 
ehemmiyetli mukaddimeden ibarettir.
f
Mukaddime
Haşir akîdesinin, pek çok ruhî faydalar ından ve hayatî neticelerinden 
birtek netice-i câmiay ı ihtisar ile beyan ve hayat- ı insaniyeye hususan 
hayat- ı içtimaiyesine ne derece lüzumlu ve zarurî oldu ğunu izhar ve bu 
iman- ı haşrî akîdesinin pek çok hüccetlerinden birtek hüccet-i külliyeyi 
icmâl ile göstermek ve o akîde-i ha şriye, ne derece bedihî ve şüphesiz 
bulunduğunu ifade etmekten ibaret olarak “ İki Nokta”d ır.
biri de; gö ğün ve yerin, kendisinin buyru ğu ile kaim olmalar ı, belirlenen yerde sapasa ğlam işlerinin 
başında bulunmalar ıdır. Sonra sizi yatt ığınız yerden bir ça ğırdı m ı, birden kabirlerinizden ç ıkıverirsiniz! 
Göklerde ve yerde kim varsa O’nundur. Onlar ın hepsi, isteyerek veya istemeyerek O’na divan dur-
maktad ır. Mahlûklar ı ilkin yoktan yaratan, ölümden sonra da dirilten O’dur. Bu diriltme O’na göre 
pek kolayd ır. Göklerde ve yerde en yüce s ıfatlar O’nundur. O Aziz ve Hakîmdir: Mutlak gâliptir, tam 
hüküm ve hikmet sahibidir.” (Rûm sûresi, 30/17-27)
1 Öyle ise: Rahman ve Rahîm Allah’ ın ad ıyla.
2 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50)
Birinci Nokta Birinci Nokta
Âhiret akîdesi, hayat- ı içtimaiye ve şahsiye-i insaniyenin üssü’l-esas ı ve 
saadetinin ve kemâlât ının esâsât ı olduğuna yüzer delillerinden bir mikyas ola-
rak yaln ız dört tanesine i şaret edece ğiz.
Birincisi : Nev-i be şerin hemen yar ısını teşkil eden çocuklar, yaln ız cen-
net fikriyle –onlara deh şetli ve ağlat ıcı görünen– ölümlere ve vefatlara kar şı 
dayanabilirler.. ve gayet zay ıf ve nazik vücutlar ında bir kuvve-i mâneviye bu-
labilirler.. ve her şeyden çabuk a ğlayan gayet mukâvemetsiz mizac- ı ruhlar ın-
da o cennet ile bir ümid bulup mesrurane ya şayabilirler. Meselâ cennet fik-
riyle der: “Benim küçük karde şim veya arkada şım öldü, cennetin bir ku şu ol-
du. Cennette gezer, bizden daha güzel ya şar.” Yoksa her vakit etraf ında ken-
di gibi çocuklar ın ve büyüklerin ölümleri, o zay ıf bîçârelerin endi şeli nazarla-
rına çarpmas ı, mukâvemetlerini ve kuvve-i mâneviyelerini zîr u zeber ederek 
gözleriyle beraber ruh, kalb, ak ıl gibi bütün letâifini dahi öyle a ğlatt ıracak, yâ 
mahvolup veya divane bir bedbaht hayvan olacakt ı.
İkinci Delil : Nev-i insan ın n ısfı olan ihtiyarlar, yaln ız hayat- ı uhreviye ile 
yak ınlar ında bulunan kabre kar şı tahammül edebilirler.. ve çok alâkadar ol-
duklar ı hayatlar ının yak ında sönmesine ve güzel dünyalar ının kapanmas ına 
mukabil bir teselli bulabilirler.. ve çocuk hükmüne geçen seriü’t-teessür ruh-lar ında ve mîzaçlar ında mevt ve zevalden ç ıkan elîm ve deh şetli me’yusiye-
te karşı, ancak hayat- ı bâkiye ümidiyle mukabele edebilirler. Yoksa o şefkate 
lây ık muhteremler ve sükûnete ve istirahat- ı kalbiyeye çok muhtaç o endi şe-
li babalar ve analar, öyle bir vâveylâ-y ı ruhî ve bir da ğdağa-y ı kalbî hissede-
ceklerdi ki; bu dünya, onlara zulmetli bir zindan ve hayat dahi kasavetli bir azap olurdu.
Üçüncü Delil : İnsanlar ın hayat- ı içtimaiyesinin en kuvvetli medar ı olan 
gençler, delikanl ılar, şiddet-i galeyanda olan hissiyatlar ını ve ifratkâr bulu-
nan nefis ve hevâlar ını tecavüzattan ve zulümlerden ve tahribattan durdu-
ran ve hayat- ı içtimaiyenin hüsn-ü cereyan ını temin eden, yaln ız cehennem 
fikridir. Yoksa cehennem endi şesi olmazsa, “el-hükmü li’l-gâlib”1 kaidesiyle 
o sarhoş delikanl ılar, hevesatlar ı peşinde bîçâre zay ıflara, âcizlere, dünyay ı 
cehenneme çevireceklerdi.. ve yüksek insaniyeti, gayet süflî bir hayvaniye-te döndüreceklerdi.
1 “Hüküm, ço ğunluğa göre verilir.” (es-Serahsî, el-Mebsût  5/140; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân  5/208; 
el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  1/303).HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / DOKUZUNCU HÜCCET- İ İMANİYE  ----------------------   207
208  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Dördüncü Delil : Nev-i be şerin hayat- ı dünyeviyesinde en cemiyetli mer-
kez ve en esasl ı zemberek ve dünyevî saadet için bir cennet, bir melce, bir ta-
hassüngâh ise aile hayat ıdır. Ve herkesin hânesi, küçük bir dünyas ıdır. Ve o 
hâne ve aile hayat ının hayat ı ve saadeti ise; samimî ve ciddî ve vefadârâne 
hürmet ve hakikî ve şefkatli ve fedakârâne merhamet ile olabilir. Ve bu haki-
kî hürmet ve samimî merhamet ise ebedî bir arkada şlık ve dâimî bir refakat 
ve sermedî bir beraberlik ve hadsiz bir zamanda ve hudutsuz bir hayatta bir-biriyle pederâne, ferzendâne, karde şâne, arkada şâne münasebetlerin bulun-
mak fikriyle ve akîdesiyle olabilir.
Meselâ der: “Bu haremim; ebedî bir âlemde, ebedî bir hayatta, dâimî bir 
refika-y ı hayat ımd ır.
1 Şimdilik ihtiyar ve çirkin olmu ş ise de zarar ı yok. Çünkü 
ebedî bir güzelli ği var, gelecek. Ve böyle dâimî arkada şlığın hat ırı için her bir 
fedakârl ığı ve merhameti yapar ım.” diyerek o ihtiyâre kar ısına, güzel bir huri 
gibi muhabbetle, şefkatle, merhametle mukabele edebilir. Yoksa k ısac ık bir-i-
ki saat sûrî bir refakatten sonra ebedî bir firak ve mufârakate u ğrayan arka-
daşlık; elbette gayet sûrî ve muvakkat ve esass ız, hayvan gibi bir rikkat-i cin-
siye manas ında ve bir mecazî merhamet ve sun’î bir hürmet verebilir ve hay-
vanâtta oldu ğu gibi; ba şka menfaatler vesâir galip hisler, o hürmet ve merha-
meti mağlup edip o dünya cennetini, cehenneme çevirir.
İşte iman- ı haşrînin yüzer neticesinden birisi, hayat- ı içtimaiye-i insani-
yeye taallûk eder. Ve bu tek neticenin de yüzer cihetinden ve faydalar ından 
mezkûr dört delile sâirleri k ıyas edilse anla şılır ki; hakikat-i ha şriyenin ta-
hakkuku ve vukuu, insaniyetin ulvî hakikati ve küllî hâceti derecesinde kat’î dir.
 Belki insan ın midesindeki ihtiyac ın vücudu, taamlar ın vücuduna de-
lâlet ve şehâdetinden daha zâhirdir ve daha ziyade tahakkukunu bildirir. Ve 
eğer bu hakikat-i ha şriyenin neticeleri insaniyetten ç ıksa; o çok ehemmiyetli 
ve yüksek ve hayattar olan insaniyet mahiyeti, murdar ve mikrop yuvas ı bir 
lâşe hükmüne sukut edece ğini isbat eder. Be şerin idare ve ahlâk ve içtimai-
yat ı ile çok alâkadar olan içtimaiyyûn ve siyasiyyûn ve ahlâkiyyûnun kulakla-
rı çınlas ın! Gelsinler, bu bo şluğu ne ile doldurabilirler ve bu derin yaralar ı ne 
ile tedavi edebilirler?..
1 Dünyada evli olan kimselerin, bu beraberliklerini cennette de devam ettireceklerine dâir bkz.: Buhârî, 
fezâilü ashâb  30; Tirmizî, menâk ıb 62; Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’  11/302.
İkinci Nokta İkinci Nokta
Hakikat-i ha şriyenin hadsiz burhanlar ından sâir erkân- ı imaniyeden ge-
len şehâdetlerin hülâsas ından ç ıkan bir burhan ı, gayet muhtasar bir surette 
beyan eder, şöyle ki:
Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın risaletine delâlet eden bütün 
mucizeleri ve bütün delâil-i nübüvveti ve hakkaniyetinin bütün burhanlar ı, 
birden  hakikat-i ha şriyenin tahakkukuna şehâdet ederek isbat ederler. Çünkü 
bu zât ın bütün hayat ında bütün dâvâlar ı, vahdaniyetten sonra ha şirde temer-
küz ediyor.
Hem umum peygamberleri tasdik eden ve ettiren bütün mucizeleri ve 
hüccetleri, ayn ı hakikate şehâdet eder.
Hem 1۪įِĥُøُóِÖوَ kelimesinden gelen şehâdeti bedâhet derecesine ç ıkaran 
2۪įِ×ُÝوَכُ şehâdeti de ayn ı hakikate şehâdet eder, şöyle ki:
Başta Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın hakkaniyetini isbat eden bütün mu-
cizeleri, hüccetleri ve hakikatleri, birden  hakikat-i ha şriyenin tahakkukuna 
ve vukuuna şehâdet edip isbat ederler. Çünkü Kur’ân’ ın hemen üçten birisi 
haşirdir ve ekser k ısa sûrelerinin ba şlar ında gayet kuvvetli âyât- ı haşriyedir. 
Sarîhen ve i şareten binler âyât ıyla ayn ı hakikati haber verir, isbat eder, gös-
terir. Meselâ:
4ٌħĻِčَĐ ْءٌĹَü ِÙَĐَّאùĤا َÙَĤَõْĤزَ إِنَّ ْۚħَّכُÖرَ اĳُĝَّÜا َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ ، 3ِّرَتْĳכُ ُ÷ْĩَّýĤا إِذَا
7ْÛَّĝَýْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا ، 6َتْóَĉَęْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا ، 5َאıَĤَاõْĤزِ ْرْضُŶا ِÛَĤِõْĤزُ إِذَا
9ِÙَĻِüَאĕْĤا ُßĺِïَè כَĻٰÜأَ ْģَİ ، 8نَĳُĤאءَƯùَÝَĺ َّħَĐ
1 Allah’ ın peygamberlerine (iman ederim.)
2 Allah’ ın kitaplar ına (iman ederim.)
3 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)
4 “Ey insanlar! Rabbinize kar şı gelmekten sak ının. Gerçekten k ıyâmet saatinin depremi müthi ş bir olay-
dır.” (Hac sûresi, 22/1)
5 “Yer o müthi ş depremiyle sars ıldığı zaman...” (Zilzâl sûresi, 99/1)
6 “Gök yar ıldığı zaman.” ( İnfitâr sûresi, 82/1)
7 “Gök yar ıldığı zaman...” ( İnşikak sûresi, 84/1)
8 “Onlar birbirine neyi sorup duruyorlar?” (Nebe sûresi, 78/1)
9 “Ğâşiyenin (deh şeti her taraf ı saracak olan o felâketin) mâhiyeti hakk ında elbet sen de bilgi sahibi 
oldun.” ( Ğâşiye sûresi, 88/1)

HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / DOKUZUNCU HÜCCET- İ İMANİYE  ----------------------   209
210  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
gibi, otuz-k ırk sûrelerin ba şlar ında bütün katiyetle hakikat-i ha şriyeyi kâina-
tın en ehemmiyetli ve vâcib bir hakikati oldu ğunu göstermekle beraber, sâir 
âyetlerinde dahi o hakikatin çe şit çeşit delillerini beyan edip ikna eder.
Acaba  birtek âyetin birtek i şareti, gözümüz önünde ulûm-u İslâmiye’de 
müteaddit ilmî ve kevnî hakikatleri meyve veren bir kitab ın binler böyle şe-
hâdetleri ve dâvâlar ı ile güneş gibi zuhur eden iman- ı haşrî, hakikatsiz olmas ı 
güneşin inkâr ı belki kâinat ın ademi gibi hiçbir cihet-i imkân ı var m ı? Ve yüz 
derece muhâl ve bât ıl olmaz m ı?..
Acaba  bir sultan ın birtek işareti yalan olmamak için bazen bir ordu hare-
ket edip çarp ıştığı hâlde, o pek ciddî ve izzetli sultan ın binler sözleri ve vaad-
leri ve tehditlerini yalan ç ıkarmak hiçbir cihette kabil midir? Ve hakikatsiz ol-
mak mümkün müdür?..
Acaba  on üç as ırda fâs ılas ız olarak hadsiz ruhlara, ak ıllara, kalblere, ne-
fislere hak ve hakikat dairesinde hükmeden, terbiye eden, idare eden bu mâ-nevî Sultan- ı Zîşan’ ın birtek i şareti böyle bir hakikati isbat etmeye kâfi iken, 
binler tasrihat ile bu hakikat-i ha şriyeyi gösterip isbat ettikten sonra, o hakika-
ti tan ımayan bir echel ahmak için cehennem azab ı lâz ım gelmez mi? Ve ayn- ı 
adalet olmaz m ı?..
Hem birer zamana ve birer devre hükmeden bütün semâvî suhuflar ve 
mukaddes kitaplar dahi, bütün istikbale ve umum zamanlara hükümran olan Kur’ân’ ın tafsilatla, izahatla, tekrar ile beyan ve isbat etti ği hakikat-i ha şriyeyi, 
asırlar ına ve zamanlar ına göre o hakikati kat’î kabul ile beraber, tafsilats ız ve 
perdeli ve muhtasar bir surette beyan, fakat kuvvetli bir tarzda iddia ve isbat-lar ı, Kur’ân’ ın dâvâs ını binler imza ile tasdik ederler.
Bu bahsin münasebetiyle Risale-i Münâcât’ ın âhirinde 
1ِóِìْٰźا ْمِĳَĻْĤِאÖ َאنُĩĺِْŸاَ 
rüknüne sâir rükünlerin hususan “rusül” ve “kütüb”ün şehâdeti, münâcât su-
retinde zikredilen pek kuvvetli ve hülâsal ı ve bütün evhamlar ı izale eden bir 
hüccet-i ha şriye aynen buraya giriyor. Şöyle ki, Münâcât’ta demi ş:
Ey Rabb-i Rahîm’im!
Resûl-i Ekrem’inin tâlimiyle ve Kur’ân- ı Hakîm’in dersiyle anlad ım 
ki: Başta Kur’ân ve Resûl-i Ekrem’in olarak bütün mukaddes kitaplar ve 
peygamberler, bu dünyada ve her tarafta numûneleri görülen celâlli ve ce-
1 Âhiret gününe imân.
mâlli isimlerinin tecellileri daha parlak bir surette ebedü’l-âbâdda devam 
edeceğine.. ve bu fâni âlemde rahîmâne cilveleri, numûneleri mü şâhede 
edilen ihsânât ının daha şâşaal ı bir tarzda dâr- ı saadette istimrar ına ve be-
kâs ına.. ve bu k ısa hayat- ı dünyeviyede onlar ı zevk ile gören ve muhabbet 
ile refakat eden mü ştaklar ın, ebedde dahi refakatlerine ve beraber bulun-
malar ına icmâ ve ittifak ile şehâdet ve delâlet ve i şaret ederler.
Hem yüzer mucizât- ı bâhirelerine ve âyât- ı kât ıalar ına istinaden, ba ş-
ta Resûl-i Ekrem ve Kur’ân- ı Hakîm’in olarak bütün nuranî ruhlar ın sa-
hipleri olan peygamberler ve bütün münevver kalblerin kutublar ı olan 
veliler ve bütün keskin ve nurlu ak ıllar ın mâdenleri olan s ıddîkînler, bü-
tün suhuf-u semâviyede ve kütüb-ü mukaddesede senin çok tekrar ile et-tiğin binler vaadlerine ve tehditlerine istinaden, hem senin kudret ve rah-
met ve inâyet ve hikmet ve celâl ve cemâl gibi âhireti iktiza eden kudsî s ı-
fatlar ına ve şe’nlerine.. ve senin izzet-i celâline ve saltanat- ı rubûbiyetine 
itimaden, hem âhiretin izlerini ve tere şşuhat ını bildiren hadsiz ke şfiyat-
lar ına ve mü şâhedelerine ve ilmelyakîn ve aynelyakîn derecesinde bulu-
nan itikadlar ına ve imanlar ına binâen saadet-i ebediyeyi insanlara müj-
deliyorlar. Ehl-i dalâlet için cehennem ve ehl-i hidayet için cennet bulun-duğunu haber verip ilân ediyorlar, kuvvetli iman edip şehâdet ediyorlar.
Ey Kadîr-i Hakîm! Ey Rahmân- ı Rahîm! Ey Sad ıku’l-va’di’l-Kerîm! 
Ey izzet ve azamet ve celâl sahibi Kahhâr- ı Zülcelâl!
Bu kadar sad ık dostlar ını ve bu kadar vaadlerini ve bu kadar s ıfât 
ve şuûnât ını yalanc ı çıkarmak, tekzip etmek.. ve saltanat- ı rubûbiyetinin 
kat’ î mukteziyât ını tekzip edip yapmamak.. ve senin sevdi ğin ve onlar 
dahi seni tasdik ve itaat etmekle kendilerini sana sevdiren hadsiz mak-bul ibad ının âhirete bakan hadsiz dualar ını ve dâvâlar ını reddetmek, din-
lememek.. ve küfür ve isyan ile ve seni vaadinde tekzip etmekle, senin azamet-i kibriyâna dokunan ve izzet-i celâline dokunduran ve ulûhiyeti-nin haysiyetine ili şen ve şefkat-i rubûbiyetini müteessir eden ehl-i dalâle-
ti ve ehl-i küfrü ha şrin inkâr ında, onlar ı tasdik etmekten yüz binler de-
rece mukaddessin ve hadsiz derece münezzeh ve âlîsin. Böyle nihâyetsiz bir zulümden ve nihâyetsiz bir çirkinlikten, senin o nihâyetsiz adaletini ve nihâyetsiz cemâlini ve hadsiz rahmetini, hadsiz derece takdis ediyo-ruz. Ve bütün kuvvetimizle iman ederiz ki : O yüz binler sad ık elçilerin ve 
o hadsiz do ğru dellâl- ı saltanat ın olan enbiyâ, asfiya, evliyalar ın; hakkal-
yakîn, aynelyakîn, ilmelyakîn suretinde senin uhrevî rahmet hazineleri-HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / DOKUZUNCU HÜCCET- İ İMANİYE  ----------------------   211
212  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
ne, âlem-i bekâdaki ihsânât ının definelerine ve dâr- ı saadette tamam ıyla 
zuhur eden güzel isimlerinin harika güzel cilvelerine şehâdetleri hak ve 
hakikattir.. ve i şaretleri do ğru ve mutab ıktır.. ve beşaretleri sâd ık ve vâki-
dir. Ve onlar bütün hakikatlerin mercii ve güne şi ve hâmisi olan “Hak” is-
minin en büyük bir şuâ ı, bu hakikat-i ekber-i ha şriye oldu ğunu iman ede-
rek senin emrin ile senin ibad ına hak dairesinde ders veriyorlar ve ayn- ı 
hakikat olarak tâlim ediyorlar.
Ya Rab!  Bunlar ın ders ve tâlimlerinin hakk ı ve hürmeti için, bize ve 
Risale-i Nur talebelerine iman- ı ekmel ve hüsn-ü hâtime ver ve bizleri on-
lar ın şefaatlerine mazhar eyle, âmîn...
...........
Hem nas ıl ki Kur’ân’ ın belki bütün semâvî kitaplar ın hakkaniyetini is-
bat eden umum deliller ve hüccetler ve Habibullah’ ın belki bütün enbiyâ-
nın nübüvvetlerini isbat eden umum mucizeler ve burhanlar, –dolay ısıyla– 
en büyük müddeâlar ı olan âhiretin tahakkukuna delâlet ederler. Aynen öy-
le de Vâcibü’l-vücûd’un vücuduna ve vahdetine şehâdet eden ekser delil-
ler ve hüccetler, –dolay ısıyla– rubûbiyetin ve ulûhiyetin en büyük medar ı ve 
mazhar ı olan dâr- ı saadetin ve âlem-i bekân ın vücuduna, aç ılmas ına şehâ-
det ederler. Çünkü gelecek makamatta beyan ve isbat edilece ği gibi Zât- ı 
Vâcibü’l-vücûd’un hem mevcudiyeti, hem umum s ıfatlar ı, hem ekser isimleri, 
hem rubûbiyet, ulûhiyet, rahmet, inâyet, hikmet, adalet gibi vas ıflar ı, şe’nleri 
lüzum derecesinde âhireti iktiza ve vücûb derecesinde bâki bir âlemi istilzam ve zaruret derecesinde mükâfat ve mücâzât için ha şri ve neşri isterler.
Evet, madem  ezelî ve ebedî bir Allah var. Elbette saltanat- ı ulûhiyetinin 
sermedî bir medar ı olan âhiret vard ır. Ve madem bu kâinatta ve zîhayatta ga-
yet haşmetli ve hikmetli ve şefkatli bir rubûbiyet-i mutlaka var ve görünüyor. 
Elbette o rubûbiyetin ha şmetini sukuttan ve hikmetini abesiyetten ve şefkatini 
gadirden kurtaran, ebedî bir dâr- ı saadet bulunacak ve girilecek.
Hem madem  göz ile görünen bu hadsiz in’amlar, ihsanlar, lütuflar, kerem-
ler, inâyetler, rahmetler; perde-i gayb arkas ında bir Zât- ı Rahmân- ı Rahîm’in 
bulunduğunu sönmemi ş ak ıllara, ölmemi ş kalblere gösterir. Elbette in’am ı is-
tihzadan ve ihsan ı aldatmaktan ve inâyeti adâvetten ve rahmeti azaptan ve 
lütuf ve keremi ihânetten halâs eden ve ihsan ı ihsan eden ve nimeti nimet 
eden, bir âlem-i bâkîde bir hayat- ı bâkiye var ve olacakt ır.


Hem madem  bahar fasl ında zeminin dar sayfas ında hatas ız yüz bin ki-
tab ı birbiri içinde yazan bir kalem-i kudret gözümüz önünde yorulmadan i ş-
liyor. Ve o kalem sahibi yüz bin defa ahd ve vaadetmi ş ki: “Bu dar yerde ve 
kar ışık ve birbiri içinde yaz ılan bahar kitab ından daha kolay olarak geni ş bir 
yerde güzel ve lâyemût bir kitab ı yazacağım ve size okutturaca ğım” diye, bü-
tün fermanlarda o kitaptan bahsediyor. Elbette ve her hâlde o kitab ın asl ı ya-
zılm ış ve haşir ve neşir ile hâşiyeleri de yaz ılacak ve umumun defter-i âmâlle-
ri onda kaydedilecek.
Hem madem  bu arz, kesret-i mahlûkât cihetiyle ve mütemâdiyen de ği-
şen yüz binler çe şit çeşit envâ- ı zevilhayat ve zevilervah ın meskeni, men şei, 
fabrikas ı, meşheri, mah şeri olmas ı haysiyetiyle bu kâinat ın kalbi, merkezi, hü-
lâsas ı, neticesi, sebeb-i hilkati olarak gayet büyük öyle bir ehemmiyeti var ki 
küçüklüğüyle beraber koca semâvâta kar şı denk tutulmu ş. Semâvî ferman-
larda dâima 1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رَبُّ deniliyor. Ve madem bu mahiyetteki ar-
zın her taraf ına hükmeden.. ve ekser mahlûkât ına tasarruf eden.. ve ekser zî-
hayat mevcudât ını teshir edip kendi etraf ına toplatt ıran.. ve ekser masnûât ı-
nı kendi hevesat ının hendesesiyle ve ihtiyacat ının düsturlar ıyla öyle güzelce 
tanzim ve te şhir ve tezyin ve çok antika nevilerini liste gibi birer yerlerde öyle 
toplay ıp süslettirir ki; de ğil yaln ız ins ve cin nazarlar ını, belki semâvât ehlinin 
ve kâinat ın nazar- ı dikkatlerini ve takdirlerini ve kâinat ın sahibinin nazar- ı is-
tihsan ını celbetmekle gayet büyük bir ehemmiyet ve k ıymet alan ve bu hay-
siyetle bu kâinat ın hikmet-i hilkati ve büyük neticesi ve k ıymetli meyvesi ve 
arz ın halifesi2 olduğunu fenleriyle, sanatlar ıyla gösteren.. ve dünya cihetinde 
Sani-i âlem’in mucizeli sanatlar ını gayet güzelce te şhir ve tanzim etti ği için, is-
yan ve küfrüyle beraber dünyada b ırak ılan ve azab ı tehir edilen ve bu hizmeti 
için imhal edilip muvaffakiyet gören nev-i benîâdem var.
Ve madem  bu mahiyetteki nev-i benîâdem, mîzaç ve hilkat itibar ıyla ga-
yet zay ıf ve âciz ve gayet acz ve fakr ıyla beraber hadsiz ihtiyacat ı ve teellü-
mât ı olduğu hâlde, bütün bütün kuvvetinin ve ihtiyâr ının fevkinde olarak ko-
ca küre-i arz ı, o nev-i insana lüzumu bulunan her nevi madenlere mahzen ve 
her nevi taamlara ambar ve nev-i insan ın hoşuna gidecek her çe şit mallara 
bir dükkân suretine getiren, gayet kuvvetli ve hikmetli ve şefkatli bir mutasar-
rıf var ki böyle nev-i insana bak ıyor, besliyor, istedi ğini veriyor.
1 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16; İsrâ sûresi, 17/102; Kehf sûresi, 18/14; Meryem sûresi, 
19/65; …)
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30.

HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / DOKUZUNCU HÜCCET- İ İMANİYE  ----------------------   213
214  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Ve madem  bu hakikatteki bir Rab; hem insan ı sever, hem kendini insa-
na sevdirir.. hem bâkîdir, hem bâki âlemleri var.. hem adaletle her i şi görür 
ve hikmetle her şeyi yap ıyor. Hem bu k ısa hayat- ı dünyeviyede ve bu k ısac ık 
ömr-ü be şerde ve bu muvakkat ve fâni zeminde o Hâkim-i Ezelî’nin ha şmet-i 
saltanat ı ve sermediyet-i hâkimiyeti yerle şemiyor. Ve nev-i insanda vuku bu-
lan ve kâinat ın intizam ına ve adalet ve muvâzenelerine ve hüsn-ü cemâline 
münâfi ve muhalif çok büyük zulümleri ve isyanlar ı ve velinimetine ve onu şef-
katle besleyene kar şı ihânetleri, inkârlar ı, küfürleri bu dünyada cezas ız kal ıp, 
gaddar zalim, rahat ile hayat ını ve bîçâre mazlum me şakkatler içinde ömürleri-
ni geçirirler. Ve umum kâinatta eserleri görünen şu adalet-i mutlakan ın mahi-
yeti ise, dirilmemek suretiyle o gaddar zalimlerin ve me’yus mazlumlar ın vefat 
içindeki müsâvâtlar ına bütün bütün z ıttır, kald ırmaz, müsaade etmez!
Ve madem  nas ıl ki kâinat ın sahibi, kâinattan zemini ve zeminden nev-i 
insan ı intihab edip gayet büyük bir makam, bir ehemmiyet vermi ş. Öyle de 
nev-i insandan dahi makâs ıd-ı rubûbiyetine tevâfuk eden ve kendilerini iman 
ve teslim ile ona sevdiren hakikî insanlar olan enbiyâ ve evliya ve asfiyay ı in-
tihab edip kendine dost ve muhatap ederek, onlar ı mucizeler ve tevfikler ile 
ikram.. ve dü şmanlar ını semâvî tokatlar ile tâzib ediyor. Ve bu k ıymetli ve se-
vimli dostlar ından dahi, onlar ın imam ı ve mefhari olan Muhammed (aleyhissa-
lâtü vesselâm) ’ı intihab ederek, ehemmiyetli küre-i arz ın yar ısını ve ehemmiyetli 
nev-i insan ın beşten birisini uzun as ırlarda O’nun nuruyla tenvir ediyor. Âdeta 
bu kâinat O’nun için yarat ılm ış gibi; bütün gayeleri O’nun ile ve O’nun dini ile 
ve Kur’ân’ ı ile tezahür ediyor. Ve o pek çok k ıymettar ve milyonlar sene ya şa-
yacak kadar hadsiz hizmetlerinin ücretlerini hadsiz bir zamanda almaya müs-tehak ve lây ık iken, gayet me şakkatler ve mücâhedeler içinde altm ış üç sene 
gibi k ısac ık bir ömür verilmi ş. Acaba hiçbir cihetle hiçbir imkân ı, hiçbir ihtima-
li, hiçbir kabiliyeti var m ı ki; o Zât, bütün emsali ve dostlar ıyla beraber diril-
mesin.. ve şimdi de ruhen diri ve hayy olmas ın.. idam- ı ebedî ile mahvolsun-
lar? Hâşâ, yüz bin defa hâ şâ ve kellâ!.. Evet, 
bütün kâinat ve hakikat-i âlem, 
O’nun dirilmesini dâvâ eder ve hayat ını Sahib-i kâinat’tan taleb ediyor…
Ve madem  Yedinci Şuâ olan Âyetü’l-Kübrâ’da her biri bir da ğ kuvve-
tinde otuz üç adet icmâ-y ı azîm isbat etmi şler ki: Bu kâinat bir elden ç ıkm ış 
ve birtek zât ın mülküdür.. ve kemâlât- ı ilâhiyenin medar ı olan vahdetini ve 
ehadiyetini bedâhetle göstermi şler.. ve vahdet ve ehadiyet ile bütün kâinat, 
o Zât- ı Vâhid’in emirber neferleri ve musahhar memurlar ı hükmüne geçiyor.. 
ve âhiretin gelmesiyle kemâlât ı, sukuttan ve adalet-i mutlakas ı, müstehziyâ-


ne gadr- ı mutlaktan ve hikmet-i âmmesi, sefâhetkârâne abesiyetten ve rah-
met-i vasias ı lâhiyâne tâzibden ve izzet-i kudreti zelilane aczden kurtulurlar, 
takaddüs ederler.
Elbette ve elbette ve her hâlde iman- ı billâh ın yüzer nüktesinden bu se-
kiz madem lerdeki hakikatlerin muktezas ıyla k ıyâmet kopacak.. ha şir ve neşir 
olacak.. dâr- ı mücâzât ve mükâfat aç ılacak… Tâ ki arz ın mezkûr ehemmiyeti 
ve merkeziyeti ve insan ın ehemmiyeti ve k ıymeti tahakkuk edebilsin.. ve arz 
ve insan ın Hâl ık’ı ve Rabb’i olan Mutasarr ıf-ı Hakîm’in mezkûr adaleti, hik-
meti, rahmeti, saltanat ı takarrur edebilsin.. ve o Bâki Rabb’in mezkûr hakikî 
dostlar ı ve müştaklar ı idam- ı ebedîden kurtulsun.. ve o dostlar ın en büyü ğü 
ve en k ıymettar ı, bütün kâinat ı memnun ve minnettar eden kudsî hizmetleri-
nin mükâfat ını görsün.. ve Sultan- ı Sermedî’nin kemâlât ı, naks ve kusurdan 
ve kudreti, aczden ve hikmeti, sefâhetten ve adaleti, zulümden tenezzüh ve takaddüs ve teberri etsin.
Elhâs ıl, madem Allah var, elbette âhiret vard ır…
Hem nas ıl ki mezkûr üç erkân- ı imaniye onlar ı isbat eden bütün delilleriy-
le haşre şehâdet ve delâlet ederler. Öyle de ِّٰųا َīِĨ ِّه۪óَüوَ ِه۪óْĻَì َرِïَĝْĤِאÖوَ ۪įِÝَئِכَŻَĩِÖوَ 
1ĵٰĤَאđَÜ olan iki rükn-ü imanî dahi, ha şri istilzam edip kuvvetli bir surette âlem-i 
bekâya şehâdet ve delâlet ederler, şöyle ki:
Melâikenin vücudunu ve vazife-i ubûdiyetlerini isbat eden bütün deliller 
ve hadsiz mü şâhedeler, mükâlemeler2, –dolay ısıyla– âlem-i ervah ın ve âlem-i 
gayb ın ve âlem-i bekân ın ve âlem-i âhiretin ve ileride cin ve ins ile şenlendiri-
lecek olan dâr- ı saadetin ve cennet ve cehennemin vücudlar ına delâlet eder-
ler. Çünkü melekler bu âlemleri izn-i ilâhî ile görebilirler ve girerler. Ve Hazreti Cebrail gibi, insanlar ile görü şen
3 umum melâike-i mukarrebîn, mezkûr âlem-
1 Melâikeye, kadere, hay ır ve şerrin Allah Tealâ’dan geldi ğine imân ederim. Bkz.: Ebû Hanîfe, el-
Fıkhu’l-ekber s.27-29.
2 Hz. İbrahim (aleyhisselâm)*1, Hz. Lût (aleyhisselâm)*2, sahabeden Irbâd İbni Sâriye*3, İmrân İbni Husayn*4 
ve Hz. Selman*5 melek görenler aras ındad ır, ayr ıca Cenâb- ı Hak (celle celâluh) , Benî İsrâil’den 3 ki şiye, 
onlar ı imtihan etmek üzere bir melek göndermi ştir: Buhârî, enbiyâ  51; Müslim, zühd  10.
*1 Bkz.: Hûd sûresi, 11/70; Ankebût sûresi, 29/31; Zâriyât sûresi, 51/28.
*2 Bkz.: Hûd sûresi, 11/77; Ankebût sûresi, 29/33.
*3 Bkz.: et-Taberânî, el-Mu‘cemü’l-kebîr  18/245.
*4 Bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  3/536; el-Bezzâr, el-Müsned  9/19; Tahâvî, Şerhu meâni’l-âsâr  
4/324.
*5 Bkz.: Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  1/204; İbnü’l-Cevzî, Sıfatü’s-safve  1/551.
3 Bkz.: Buhârî, îmân  37, menâk ıb 25; Müslim, îmân  1, 10, fezâilü’s-sahâbe  100.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / DOKUZUNCU HÜCCET- İ İMANİYE  ----------------------   215
216  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
lerin vücudlar ını ve onlar, onlarda gezdiklerini müttefikan haber veriyorlar.1 
Görmedi ğimiz Amerika k ıtas ının vücudunu, ondan gelenlerin ihbar ıyla bedi-
hî bildiğimiz gibi yüz tevatür kuvvetinde bulunan melâike ihbarat ıyla âlem-i 
bekân ın ve dâr- ı âhiretin ve cennet ve cehennemin vücudlar ına o katiyette 
iman etmek gerektir. Ve öyle de iman ederiz.
Hem Yirmi Alt ınc ı Söz olan Risale-i Kader’de “iman- ı bilkader” rüknü-
nü isbat eden bütün deliller, –dolay ısıyla– haşre ve neşr-i suhufa ve mizan- ı 
ekberdeki muvâzene-i âmâle delâlet ederler. Çünkü her şeyin mukadderât ı-
nı gözümüz önünde nizam ve mizan levhalar ında kaydetmek.. ve her zîhaya-
tın sergüze şte-i hayatiyelerini kuvve-i hâf ızalar ında ve çekirdeklerinde vesâir 
elvâh- ı misâliyede yazmak.. ve her zîruhun hususan insanlar ın defter-i âmâl-
lerini elvâh- ı mahfûzada tesbit etmek ve geçirmek, elbette öyle muhit bir ka-
der ve hakîmâne bir takdir ve müdakkikâne bir kay ıt ve hafîzâne bir kitabet, 
ancak mahkeme-i kübrâda umumî bir muhakeme neticesinde dâimî bir mü-kâfat ve mücâzât için olabilir. Yoksa o ihatal ı ve inceden ince olan kay ıt ve 
muhafaza; bütün bütün manas ız, faydas ız kal ır. Hikmete ve hakikate münâ-
fi olur. Hem ha şir gelmezse kader kalemiyle yaz ılan bu kitab- ı kâinat ın bütün 
muhakkak manalar ı bozulur ki, hiçbir cihet-i imkân ı olamaz. Ve o ihtimal, bu 
kâinat ı
n vücudunu inkâr gibi bir muhâl, belki bir hezeyan olur.
Elhâs ıl: İman ın beş rüknü, bütün delilleriyle ha şir ve neşrin vukuuna 
ve vücuduna ve dâr- ı âhiretin vücuduna ve aç ılmas ına delâlet edip ister-
ler ve şehâdet edip taleb ederler.
İşte hakikat-i ha şriyenin azametine tam muvaf ık böyle azametli ve sars ıl-
maz direkleri ve burhanlar ı bulundu ğu içindir ki; Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın 
hemen hemen üçten birisi ha şir ve âhireti te şkil ediyor.. ve onu bütün hakâi-
kine temel ta şı ve üssü’l-esas yap ıyor.. ve her şeyi onun üstüne bina ediyor.
(Mukaddime nihâyet buldu.)
1 Meselâ Hz. Cebrâil’in (aleyhisselâm) , cennet ve cehennemin yarat ılışından sonra onlar ı görmek üzere 
gönderildi ğine dair bkz.: Tirmizî, cennet  21; Ebû Dâvûd, sünnet  22; Nesâî, eymân  3; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned   2/332, 354, 373.
(Baştaki âyetin mucizâne i şaret ettikleri dokuz tabaka berâhin-i ha ş-
riyeye dair dokuz makamdan “Birinci Makam ”:)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ًّאĻِýَĐوَ َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ ُïْĩَéْĤا ُįَĤنَ۝وَĳُéِ×ْāُÜ َīĻِèوَ نَĳُùْĩُÜ َīĻِè ِّٰųا َאنَéْ×ُùَĘ
 َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺوَ ِّĹَéْĤا َīِĨ َÛِّĻَĩْĤا ِجُóْíُĺوَ ِÛِّĻَĩْĤا َīِĨ َّĹَéْĤا ِجُóْíُĺُونَ۝óِıْčُÜ َīĻِèوَ
1نَĳُäَóْíُÜ ِכَĤٰñوَכَ َאۘıِÜْĳَĨ
olan f ıkradaki ferman- ı haşre dâir buradaki gösterdi ği bürhân- ı bâhiri ve hüc-
cet-i kât ıası beyan ve izah edilecek in şâallahu’r-Rahmân.2(Hâşiye)
1 “Haydi siz ak şama girerken, sabaha ç ıkarken Allah’ ı takdis ve tenzih edin, namaz k ılın. Göklerde ve 
yerde hamd, güzel övgü O’na mahsustur. İkindi vaktinde de, ö ğleye girerken de O’nu takdis ve tenzih 
edin, namaz k ılın. O, ölüden diriyi ç ıkar ır, diriden ölüyü ç ıkar ır ve ölmü ş toprağa hayat verir. İşte siz 
de öldükten sonra böylece diriltileceksiniz.” (Rûm sûresi, 30/17-19)
2 (Hâşiye) O makam daha yaz ılmam ış.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / DOKUZUNCU HÜCCET- İ İMANİYE  ----------------------   217
Onuncu Hüccet-i İmaniye
Yirminci Mektup Yirminci Mektup
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َĳُİوَ ُÛĻِĩُĺوَ ۪Ĺْéُĺ ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ْכُĥُĩْĤا ُįَĤ ُįَĤ כَĺِóَü َź َهُïْèوَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź
3ُóĻِāَĩْĤا ِįْĻَĤوَإِ ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ُóْĻَíْĤا ِهِïَĻِÖ تُĳُĩَĺ َź ٌّĹَè
Sabah ve ak şam namaz ından sonra tekrar ı, pek çok 
fazileti bulunan4 ve bir rivâyet-i sahihada ism-i âzam mer-
tebesini ta şıyan5 şu cümle-i tevhidiyenin on bir kelimesi 
var. Her bir kelimesinde hem birer müjde ve be şaret.. hem 
birer mertebe-i tevhid-i rubûbiyet... hem bir ism-i âzam noktas ında bir kibriyâ-y ı vahdet.. ve bir kemâl-i vahdâni-
yet vard ır…
Bu büyük ve ulvî hakikatlerin izah ını sair Sözler’e ha-
vale edip bir vaade binâen, şimdilik mücmel bir hülâsa su-
retinde “İki Makam”, bir “Mukaddime” ile ona bir fihriste 
yapacağız.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur. O birdir. Orta ğı yoktur. Mülk umumen O’nundur. Ezelden ebede her türlü 
hamd ve övgü, şükür ve minnet O’na mahsustur ve O’na lây ıktır. Hayat ı veren de, alan da O’dur. O, 
ezelî ve ebedî hayat sahibidir. Bütün iyilikler O’na aittir; O, yap ılan her hayr ı kaydeder ve kar şılığını 
verir. O’nun her şeye gücü yeter ve hiçbir şey O’na a ğır gelmez. Dönü ş yaln ız O’nad ır.” (Bkz.: Tirmizî, 
deavât  36; Nesâî, menâsik  163; İbni Mâce, ticârât  40, menâsik  84).
4 Bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/227, 298; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/27, 7/171.
5 Bkz.: Tirmizî, deavât  63; Ebû Dâvûd,  vitr 23; Nesâî, sehv 58.
Mukaddime
Katiyen bil ki :
Hilkatin en yüksek gayesi ve f ıtrat ın en yüce neticesi iman- ı billâht ır.
Ve insaniyetin en âlî mertebesi ve be şeriyetin en büyük makam ı, 
iman- ı billâh içindeki mârifetullaht ır.
Cin ve insin en parlak saadeti ve en tatl ı nimeti, o mârifetullah için-
deki muhabbetullaht ır.
Ve ruh-u be şer için en hâlis sürûr.. ve kalb-i insan için en sâfi sevinç, 
o muhabbetullah içindeki lezzet-i ruhâniyedir...
Evet, bütün hakikî saadet ve hâlis sürûr ve şirin nimet ve sâfi lezzet 
elbette mârifetullah ve muhabbetullahtad ır. Onlar, onsuz olamaz. Cenâb- ı 
Hakk ’ı tan ıyan ve seven; nihâyetsiz saadete, nimete, envara, esrara yâ bil-
kuvve veya bilfiil mazhard ır. O’nu hakikî tan ımayan, sevmeyen, nihâyet-
siz şekâvete, âlâma ve evhama mânen ve maddeten mübtelâ olur.
Evet, şu perişan dünyada, âvâre nev-i be şer içinde, semeresiz bir ha-
yatta, sahipsiz, hâmisiz bir surette; âciz, miskin bir insan, bütün dünya-nın sultan ı da olsa kaç para eder. İşte bu âvâre nev-i be şer içinde, bu pe-
rişan fâni dünyada, insan; sahibini tan ımazsa, mâlikini bulmazsa, ne ka-
dar bîçare sergerdân oldu ğunu herkes anlar. E ğer sahibini bulsa, mâlikini 
tan ısa, o vakit rahmetine iltica eder, kudretine istinad eder. O vah şetgâh 
dünya, bir tenezzühgâha döner ve bir ticaretgâh olur.
Birinci Makam
Şu kelâm- ı tevhidînin, on bir kelimesinin her birinde birer müjde var.. ve 
o müjdede birer şifa ve o şifada birer lezzet-i mâneviye bulunur.
Birinci Kelime Birinci Kelime
ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ’ta şöyle bir müjde var ki; hadsiz hâcâta mübtelâ, nihâyetsiz 
âdân ın hücumuna hedef olan ruh-u insanî, şu kelimede öyle bir nokta-y ı 
istimdad bulur ki, bütün hâcât ını temin edecek bir hazine-i rahmet kap ı-
sını ona açar.. ve öyle bir nokta-y ı istinad bulur ki bütün âdâs ının şerrin-
den emin edecek bir kudret-i mutlakan ın sahibi olan kendi Mâbud’unu 
ve Hâl ık’ını bildirir ve tan ıttırır, Sahib’ini gösterir, Mâlik’i kim oldu ğunu 9
9
99HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ONUNCU HÜCCET- İ İMANİYE  -------------------------    219
220  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
irâe eder.. ve o irâe ile kalbi, vah şet-i mutlakadan ve ruhu, hüzn-ü elim-
den kurtar ıp; ebedi bir ferah ı, dâimî bir sürûru temin eder.
İkinci Kelime İkinci Kelime
َهُïْèوَ Şu kelimede şifal ı, saadetli bir müjde vard ır. Şöyle ki; kâinat ın ek-
ser envâ ıyla alâkadar ve o alâkadarl ık yüzünden peri şan ve ke şmekeş için-
de boğulmak derecesine gelen ruh-u be şer ve kalb-i insan َهُïْèوَ kelimesin-
de bir melce, bir halâskâr bulur ki; onu bütün o ke şmekeşten, o peri şaniyet-
ten kurtar ır.
Yani, َهُïْèوَ mânen der: “Allah birdir. Ba şka şeylere müracaat edip yo-
rulma, onlara tezellül edip minnet çekme, onlara temelluk edip boyun eğme, onlar ın arkas ına düşüp zahmet çekme, onlardan korkup titreme! 
Çünkü Sultan- ı kâinat birdir, her şeyin anahtar ı O’nun yan ında, her şeyin 
dizgini O’nun elindedir, her şey O’nun emriyle halledilir. O’nu bulsan, her 
matlubunu buldun, hadsiz minnetlerden, korkulardan kurtuldun.”
Üçüncü Kelime Üçüncü Kelime
ُįَĤ כَĺِóَü َź Yani, nas ıl ki ulûhiyetinde ve saltanat ında şeriki yoktur; Allah 
bir olur, müteaddit olamaz! Öyle de rubûbiyetinde ve icraat ında ve îcadât ın-
da dahi şeriki yoktur. Bazen olur ki sultan bir olur, saltanat ında şeriki olmaz; 
fakat icraat ında, onun memurlar ı onun şeriki say ılırlar ve onun huzuruna her-
kesin girmesine mâni olurlar. “Bize de müracaat et!” derler.
Fakat, ezel ve ebed sultan ı olan Cenâb- ı Hak, saltanat ında şeriki olmad ı-
ğı gibi; icraat- ı rubûbiyetinde dahi muînlere, şeriklere muhtaç de ğildir. Emir 
ve iradesi, havl ve kuvveti olmazsa hiçbir şey, hiçbir şeye müdahale edemez. 
Doğrudan do ğruya herkes O’na müracaat edebilir. Şeriki ve muîni olmad ı-
ğından, o müracaatç ı adama “Yasakt ır, O’nun huzuruna giremezsin!” denil-
mez. İşte şu kelime, ruh-u be şer için şöyle bir müjde verir ki:
İman ı elde eden ruh-u be şer; mânisiz, müdahalesiz, hâilsiz, mümâ-
naats ız; her hâlinde, her arzusunda, her anda, her yerde o ezel ve ebed 
ve hazâin-i rahmet mâliki ve defâin-i saadet sahibi olan Cemîl-i Zülcelâl, Kadîr-i Zülkemâl’in huzuruna girip, hâcât ını arz edebilir. Ve rahmetini 
bulup, kudretine istinad ederek, kemâl-i ferah ve sürûru kazanabilir.
Dördüncü Kelime Dördüncü Kelime
ْכُĥُĩْĤا ُįَĤ Yani mülk, umumen O’nundur. Sen, hem O’nun mülküsün, 
hem memlûküsün, hem mülkünde çal ışıyorsun. Şu kelime, şöyle şifal ı bir müj-
de veriyor ve diyor:
Ey insan! Sen kendini, kendine mâlik sayma! Çünkü sen kendini ida-
re edemezsin, o yük a ğırdır. Kendi ba şına muhafaza edemezsin, belâlar-
dan sak ınıp, levâz ımât ını yerine getiremezsin. Öyle ise beyhude ızdıra-
ba düşüp azap çekme, mülk ba şkas ınınd ır. O Mâlik, hem Kadîr’dir, hem 
Rahîm ’dir. Kudretine istinad et, rahmetini itham etme! Kederi b ırak, key-
fini çek! Zahmeti at, safây ı bul!
Hem der ki: Mânen sevdi ğin ve alâkadar oldu ğun ve peri şaniyetinden 
müteessir oldu ğun ve ıslah edemedi ğin şu kâinat, bir Kadîr-i Rahîm ’in 
mülküdür. Mülkü sahibine teslim et, O’na b ırak, cefas ını değil, safâs ını 
çek! O hem Hakîm ’dir, hem Rahîm’dir. Mülkünde istedi ği gibi tasarruf 
eder, çevirir. Deh şet ald ığın zaman, İbrahim Hakk ı gibi
 “ Mevlâ görelim neyler,
  Neylerse güzel eyler.”
de, pencerelerden seyret, içlerine girme!
Beşinci Kelime Beşinci Kelime
ُïْĩَéْĤا ُįَĤ Yani hamd ve senâ, medih ve minnet O’na mahsustur, O’na lâ-
yıktır. Demek, nimetler O’nundur ve O’nun hazinesinden ç ıkar. Hazine ise 
dâimîdir. İşte şu kelime, şöyle müjde verip diyor ki:
Ey insan! Nimetin zevalinden elem çekme! Çünkü rahmet hazinesi 
tükenmez. Ve lezzetin zevalini dü şünüp, o elemden feryat etme! Çünkü 
o nimet meyvesi, bir rahmet-i bînihâyenin semeresidir. A ğacı bâkî ise, 
meyve gitse de yerine gelen var. Nimetin lezzeti içinde, o lezzetten yüz derece daha ziyade lezzetli bir iltifat- ı rahmeti hamd ile dü şünüp, lezzeti 
birden yüz derece yapabilirsin.
Nas ıl ki bir padi şah- ı zîşan ın sana hediye etti ği bir elma lezzeti içinde yüz, 
belki bin elman ın lezzetinin fevkinde bir iltifat- ı şâhâne lezzetini sana ihsas ve 
ihsan eder. Öyle de ُïْĩَéْĤا ُįَĤ kelimesiyle, yani hamd ve şükür ile, yani nimet-
ten in’âm ı hissetmekle, yani Mün’im’i tan ımakla ve in’âm ını düşünmekle, yani 
O’nun rahmetinin iltifat ını ve şefkatinin teveccühünü ve in’âm ının devam ını dü-
şünmekle nimetten bin derece daha leziz, mânevî bir lezzet kap ısını sana açar.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ONUNCU HÜCCET- İ İMANİYE  -------------------------    221
222  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Altıncı Kelime Alt ınc ı Kelime
۪Ĺْéُĺ Yani hayat ı veren O’dur ve hayat ı rızık ile idâme eden de O’dur ve 
levâz ımât- ı hayat ı da ihzâr eden yine O’dur. Ve hayat ın âlî gayeleri O’na ait-
tir ve mühim neticeleri O’na bakar. Yüzde doksan dokuz meyvesi O’nundur. İşte şu kelime, şöyle fâni ve âciz be şere nida eder, müjde verir ve der:
Ey insan! Hayat ın ağır tekâlifini omuzuna al ıp zahmet çekme! Ha-
yat ın fenâs ını düşünüp, hüzne dü şme! Yaln ız dünyevî, ehemmiyetsiz 
mey velerini görüp dünyaya geli şinden pi şmanl ık gösterme! Belki o sefi-
ne-i vücûdundaki hayat makinesi, Hayy- ı Kayyûm’a aittir.. masârif ve le-
vâz ımât ını O, tedarik eder.. ve o hayat ın pek kesretli gayeleri ve neticele-
ri var.. ve O’na aittir…
Sen, o gemide bir dümenci neferisin. Vazifeni güzel gör, ücretini al, 
keyfine bak! O hayat sefinesi, ne kadar k ıymettar oldu ğunu ve ne kadar 
güzel faydalar verdi ğini ve o sefine sahibi Zât’ ın, ne kadar Kerîm ve Rahîm 
olduğunu düşün, mesrûr ol ve şükret! Ve anla ki; vazifeni istikametle yap-
tığın vakit o sefinenin verdi ği bütün netâic, bir cihetle senin defter-i âmâli-
ne geçer, sana bir hayat- ı bâkiyeyi temin eder, seni ebedi ihyâ eder!
Yedinci Kelime Yedinci Kelime
ُÛĻِĩُĺوَ Yani mevti veren O’dur. Yani hayat vazifesinden terhis eder, fâni 
dünyadan yerini tebdil eder, külfet-i hizmetten âzad eder. Yani hayat- ı fâni-
yeden, seni hayat- ı bâkiyeye al ır. İşte şu kelime, şöylece fâni cin ve inse ba-
ğırır, der ki:
Sizlere müjde! Mevt; idam de ğil, hiçlik de ğil, fenâ de ğil, ink ıraz de-
ğil, sönmek de ğil, firâk- ı ebedî de ğil, adem de ğil, tesadüf de ğil, fâilsiz bir 
in’idam de ğil... Belki bir Fâil-i Hakîm-i Rahîm taraf ından bir terhistir, bir 
tebdil-i mekând ır. Saadet-i ebediye taraf ına, vatan- ı aslîlerine bir sevki-
yatt ır. Yüzde doksan dokuz ahbab ın mecma ı olan âlem-i berzaha bir vi-
sal kap ısıdır.
Sekizinci Kelime Sekizinci Kelime
تُĳُĩَĺ َź ٌّĹَè َĳُİوَ Yani bütün kâinat ın mevcudât ında görünen ve vesile-i 
muhabbet olan kemâl ve hüsün ve ihsan ın hadsiz bir derece fevkinde bir ce-
mâl ve kemâl ve ihsan ın sahibi ve bütün mahbublara bedel, bir tek cilve-i ce-
mâli kâfi gelen bir Mâbud-u Lemyezel, bir Mahbub-u Lâyezal’in ezelî ve ebe-
dî bir hayat- ı dâimesi var ki; şâibe-i zeval ve fenâdan münezzeh ve avâr ız-ı 
naks ve kusurdan müberrâd ır. İşte şu kelime, cin ve inse ve bütün zî şuura ve 
ehl-i muhabbet ve a şka ilân eder ki:
Sizlere müjde! Mahbublar ınızdan nihâyetsiz firaklar ın yaralar ını te-
davi edip merhem süren bir Mahbub-u Bâkî’niz var. Madem O var ve Bâkî’dir, ba şkalar ı ne olursa olsun merak çekmeyiniz. Belki o mahbublar-
da, sebeb-i muhabbetiniz olan hüsün ve ihsan, fazl ve kemâl, o Mahbub-u Bâkî’nin cilve-i cemâl-i bâkîsinden çok perdelerden geçip, gayet zay ıf bir 
gölgenin gölgesidir. Onlar ın zevalleri, sizleri incitmesin. Çünkü onlar bir 
nevi aynalard ır. Aynalar ın değişmesi şâşaa-y ı cemâlin cilvesini tazele şti-
rir, güzelle ştirir. Madem O var, her şey var!..
Dokuzuncu Kelime Dokuzuncu Kelime
ُóْĻَíْĤا ِهِïَĻِÖ Yani her hay ır, O’nun elindedir. Her yapt ığınız hayrât, O’nun 
defterine geçer. Her i şlediğiniz a’mâl-i sâliha, yan ında kaydedilir. İşte şu keli-
me, cin ve inse nida edip müjde veriyor, diyor ki:
Ey bîçareler! Mezaristana göçtü ğünüz zaman, “Eyvah! Mal ımız harap 
olup, sa’yimiz heba oldu. Şu güzel ve geni ş dünyadan gidip, dar bir top-
rağa girdik.” demeyiniz, feryat edip me’yus olmay ınız! Çünkü sizin her 
şeyiniz muhafaza ediliyor. Her ameliniz yaz ılm ıştır. Her hizmetiniz kay-
dedilmiştir.1 Hizmetinizin mükâfat ını verecek ve her hay ır elinde ve her 
hayr ı yapabilecek bir Zât- ı Zülcelâl, sizi celp edip, yer alt ında muvakka-
ten durdurur sonra huzuruna ald ırır. Ne mutlu sizlere ki hizmetinizi ve 
vazifenizi bitirdiniz. Zahmetiniz bitti, rahata ve rahmete gidiyorsunuz. Hizmet, me şakkat bitti; ücret almaya gidiyorsunuz…
Evet, geçen bahar ın defter-i âmâlinin sayfalar ı ve hidemât ının sandukça-
lar ı olan tohumlar ı, çekirdekleri muhafaza eden ve ikinci baharda gayet şâşa-
alı, belki yüz derece asl ından daha bereketli bir tarzda muhafaza eden, ne şre-
den Kadîr-i Zülcelâl, elbette sizin de netâic-i hayat ınızı öyle muhafaza ediyor 
ve hizmetinize pek kesretli bir surette mükâfat verecektir.
Onuncu Kelime Onuncu Kelime
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ Yani O Vâhid’dir, Ehad’dir, her şeye kâdirdir. 
Hiçbir şey O’na a ğır gelmez. Bir bahar ı halketmek bir çiçek kadar O’na ko-
1 Bkz.: Kehf sûresi, 18/49; Kaf sûresi, 50/17-18; İnfitâr sûresi, 82/10.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ONUNCU HÜCCET- İ İMANİYE  -------------------------    223
224  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
layd ır. Cenneti halketmek, bir bahar kadar O’na rahatt ır. Her günde, her se-
nede, her as ırda, yeniden yeniye îcad etti ği hadsiz masnûât ı, nihâyetsiz kud-
retine nihâyetsiz lisânlarla şehâdet ederler. İşte şu kelime dahi şöyle müjde 
eder, der ki:
Ey insan! Yapt ığın hizmet, etti ğin ubûdiyet bo şu boşuna gitmez. Bir 
dâr- ı mükâfat, bir mahall-i saadet senin için ihzâr edilmi ştir. Senin şu fâ-
ni dünyana bedel, bâkî bir cennet seni bekler. İbadet etti ğin ve tan ıdığın 
Hâl ık-ı Zülcelâl’in vaadine iman ve itimat et! O’na vaadinde hulfetmek 
muhaldir. Kudretinde hiçbir cihetle noksaniyet yoktur. İşlerine acz, mü-
dahale edemez. Senin küçük bahçeni halketti ği gibi cenneti dahi senin 
için halkedebilir ve halketmi ş ve sana vaad etmi ş ve vaad etti ği için, el-
bette seni onun içine alacak.
Madem bilmü şâhede görüyoruz; her senede yeryüzünde hayvanât ve ne-
bâtât ın üç yüz binden ziyade envâlar ını ve milletlerini, kemâl-i intizam ve mi-
zan ile, kemâl-i sürat ve sühûletle ha şredip, neşreder. Elbette böyle bir Kadîr-i 
Zülcelâl, vaadini yerine getirmeye muktedirdir.
Hem madem her senede, öyle bir Kadîr-i Mutlak, ha şrin ve cennetin nu-
mûnelerini binler tarzda îcad ediyor. Hem madem bütün semâvî fermanlar ı 
ile saadet-i ebediyeyi vaad edip, cenneti müjde veriyor. Hem madem bütün icraat ı ve şuûnât ı hak ve hakikattir ve s ıdk ve ciddiyetledir. Hem madem âsâ-
rının şehâdetiyle, bütün kemâlât, O’nun nihâyetsiz kemâline delâlet ve şehâ-
det eder. Ve hiçbir cihette naks ve kusur onda yoktur. Hem madem hulfü’l-vaad ve hilâf ve kizb ve aldatmak, en çirkin bir haslet ve naks ve kusurdur…
Elbette ve elbette o Kadîr-i Zülcelâl, o Hakîm-i Zülkemâl, o Rahîm-i 
Zülcemâl, vaadini yerine getirecek.. saadet-i ebediye kap ısını açacak.. Âdem 
baban ızın vatan- ı aslîsi olan cennete sizleri, ey ehl-i iman idhal edecektir!
On Birinci Kelime On Birinci Kelime
ُóĻِāَĩْĤا ِįْĻَĤوَإِ Yani, ticaret ve memuriyet için mühim vazifelerle bu dâr- ı imti-
han olan dünyaya gönderilen insanlar; ticaretlerini yap ıp, vazifelerini bitirip ve 
hizmetlerini itmam ettikten sonra, yine onlar ı gönderen Hâl ık-ı Zülcelâl’ine dö-
necekler ve Mevlâ-y ı Kerîm’lerine kavu şacaklar. Yani, bu dâr- ı fâniden gidip 
dâr- ı bâkîde huzur-u kibriyâya mü şerref olacaklar. Yani, esbap da ğdağasından 
ve vesaitin karanl ık perdelerinden kurtulup, Rabb-i Rahîm’lerine makarr- ı salta-
nat- ı ebedîsinde perdesiz kavu şacaklar. Do ğrudan do ğruya herkes, kendi Hâl ık’ı 
ve Mâbud’u ve Rabb’i ve Seyyid’i ve Mâlik’i kim oldu ğunu bilecek ve bulacak-
lar. İşte şu kelime bütün müjdelerin fevkinde şöyle müjde eder ve der ki:
Ey insan! Bilir misin nereye gidiyorsun ve nereye sevk olunuyorsun? 
Otuz İkinci Söz’ün âhirinde denildi ği gibi; dünyan ın bin sene mesûdâne 
hayat ı, bir saat hayat ına mukabil gelmeyen cennet hayat ının..1 o cennet 
hayat ının dahi bin senesi, bir saat rü’yet-i cemâline mukabil gelmeyen2 
bir Cemîl-i Zülcelâl ’in daire-i rahmetine ve mertebe-i huzuruna gidiyor-
sun. Mübtelâ ve meftun ve mü ştak oldu ğunuz mecazî mahbublarda ve 
bütün mevcudât- ı dünyeviyedeki hüsün ve cemâl, O’nun cilve-i cemâli-
nin ve hüsn-ü esmâs ının bir nevi gölgesi.. ve bütün cennet, bütün letâi-
fiyle bir cilve-i rahmeti.. ve bütün i ştiyaklar ve muhabbetler ve incizap-
lar ve cazibeler, bir lem’a-y ı muhabbeti olan bir Mâbud-u Lemyezel’in, bir 
Mahbub-u Lâyezâl’in daire-i huzuruna gidiyorsunuz.. ve ziyafetgâh- ı ebe-
dîsi olan cennete ça ğrılıyorsunuz. Öyle ise kabir kap ısına ağlayarak de-
ğil, gülerek giriniz!
Hem şu kelime şöyle müjde veriyor, diyor ki: Ey insan! Fenâya, ademe, 
hiçliğe, zulümâta, nisyana, çürümeye, da ğılmaya ve kesrette bo ğulmaya 
gittiğinizi tevehhüm edip dü şünmeyiniz! Siz fenâya de ğil, bekâya gidi-
yorsunuz. Ademe de ğil, vücûd-u dâimîye sevk olunuyorsunuz. Zulümâta 
değil, âlem-i nura giriyorsunuz. Sahip ve Mâlik-i Hakikî’nin taraf ına gi-
diyorsunuz ve Sultan- ı Ezelî’nin payitaht ına dönüyorsunuz. Kesrette bo-
ğulmaya de ğil, vahdet dairesinde teneffüs edeceksiniz. Firaka de ğil, visâ-
le müteveccihsiniz…
1 Bkz.: Buharî, cihâd  5, bed’ü’l-halk  8, rikak  51; Tirmizî, cihâd  17; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned  
2/482, 483...
2 Bkz.: Müslim, îmân 297; Tirmizî, tefsîru  sûre (10)  1; İbni Mâce, mukaddime  13.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ONUNCU HÜCCET- İ İMANİYE  -------------------------    225
On Birinci Hüccet-i İmaniye
Yirmi İkinci Söz’ün Birinci Makamı Yirmi İkinci Söz’ün Birinci Makam ı
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُونَóَכَّñَÝَĺ ْħُıَّĥَđَĤ َّאسِĭĥِĤ َאلَáْĨَْŶا ُّٰųا ِبُóْąَĺوَ
2ُونَóَכَّęَÝَĺ ْħُıَّĥَđَĤ َّאسِĭĥِĤ َאıُÖِóْąَĬ َאلُáْĨَْŶا ْכَĥِÜوَ
Bir zaman iki adam, bir havuzda y ıkand ılar. Fevkalâde bir tesir alt ında 
kendilerinden geçtiler. Gözlerini açt ıklar ı vakit gördüler ki acîb bir âleme gö-
türülmüşler. Öyle bir âlem ki; kemâl-i intizam ından bir memleket hükmünde, 
belki bir şehir hükmünde, belki bir saray hükmündedir. Kemâl-i hayretlerin-
den etraflar ına bakt ılar, gördüler ki; bir cihette bak ılsa azîm bir âlem görünü-
yor.. bir cihette bak ılsa muntazam bir memleket.. bir cihette bak ılsa mükem-
mel bir şehir.. diğer bir cihette bak ılsa gâyet muhte şem bir âlemi içine alm ış 
bir sarayd ır. Şu acâib âlemde gezerek seyran ettiler. Gördüler ki; bir k ısım 
mahlûklar var, bir tarz ile konu şuyorlar. Fakat bunlar, onlar ın dillerini bilmi-
yorlar. Yaln ız işaretlerinden anla şılıyor ki, mühim i şler görüyorlar ve ehemmi-
yetli vazifeler yap ıyorlar.
O iki adamdan birisi, arkada şına dedi ki:
– Şu acîb âlemin elbette, bir müdebbiri ve şu muntazam memleketin bir 
mâliki, şu mükemmel şehrin bir sahibi, şu musannâ saray ın bir ustas ı vard ır. 
Biz çal ışmal ıyız, onu tan ımal ıyız. Çünkü anla şılıyor ki bizi buraya getiren odur. 
Onu tan ımazsak kim, bize meded verecek? Dillerini bilmedi ğimiz ve onlar bizi 
dinlemedikleri şu âciz mahlûklardan ne bekleyebiliriz? Hem koca bir âlemi bir 
memleket suretinde, bir şehir tarz ında, bir saray şeklinde yapan ve ba ştan ba-
şa harika şeylerle dolduran ve müzeyyenât ın envâ ıyla tezyin eden ve ibret-nü-
mâ mucizâtlarla donatan bir zât, elbette bizden ve buraya gelenlerden bir iste-diği vard ır. Onu tan ımal ıyız. Hem ne istedi ğini, bilmekli ğimiz lâz ımd ır.
1 “Düşünüp ders ç ıkars ınlar diye Allah insanlara böyle temsiller getirir.” ( İbrahim sûresi, 14/25)
2 “Bunlar birtak ım misallerdir ki dü şünüp istifade etmeleri için, biz onlar ı insanlara anlat ıyoruz.” (Ha şir 
sûresi, 59/21).
Öteki adam dedi:
– İnanmam! Böyle bahsetti ğin gibi bir zât bulunsun ve bütün bu âlemi tek 
başıyla idare etsin.
Arkadaşı cevaben dedi ki:
– Bunu tan ımazsak, lâkayt kalsak, menfaati hiç yok; zarar ı olsa pek azîm-
dir. Eğer tan ımas ına çal ışsak, meşakkati pek hafiftir, menfaati olursa pek 
azîmdir. Onun için ona kar şı lâkayt kalmak, hiç kâr- ı ak ıl değildir.
O serseri adam dedi:– Ben bütün rahat ımı, keyfimi, O’nu dü şünmemekte görüyorum. Hem 
böyle akl ıma s ığışmayan şeylerle uğraşmayacağım. Bütün bu i şler, tesadüfî 
ve karmakar ışık işlerdir, kendi kendine dönüyor. Benim neme lâz ım!
Ak ıllı arkadaşı ona dedi:
– Senin bu temerrüdün beni de belki, çoklar ı da belâya atacakt ır. Bir 
edepsizin yüzünden bazen olur ki, bir memleket harab olur.
Yine o serseri dönüp dedi ki:– yâ katiyyen bana isbat et ki; bu koca memleketin tek bir mâliki, tek bir 
sânii vard ır. Yahut bana ili şme!
Cevaben arkada şı dedi:
– Madem inad
ın divanelik derecesine ç ıkm ış, o inad ınla bizi ve belki 
memleketi bir kahra giriftar edeceksin, ben de sana “ On İki Burhan ” ile gös-
tereceğim ki; bir saray gibi şu âlemin, bir şehir gibi şu memleketin, tek bir us-
tas ı vard ır.. ve o usta, her şeyi idare eden yaln ız odur, hiçbir cihette noksani-
yeti yoktur. Bize görünmeyen o usta, bizi ve her şeyi görür ve sözlerini i şitir. 
Bütün işleri mucize ve harikad ır. Bütün bu gördü ğümüz ve dillerini bilmedi ği-
miz şu mahlûklar onun memurlar ıdır.
Birinci Burhan
Gel, her tarafa bak, her şeye dikkat et! Bütün bu i şler içinde gizli bir el i ş-
liyor. Çünkü bak, bir dirhem1(Hâşiye-1) kadar kuvveti olmayan bir çekirdek kü-
çüklüğünde bir şey, binler batman yükü kald ırıyor. Zerre kadar şuuru2(Hâşiye-2) 
1 (Hâşiye-1) Ağaçlar ı başlar ında taşıyan çekirdeklere i şarettir.
2 (Hâşiye-2) Kendi kendine yükselmeyen ve meyvelerin s ıkletine dayanmayan üzüm çubukla-
rı gibi nâzenin nebâtât ın, başka ağaçlara latîf eller at ıp sarmalar ına ve onlara yüklenmele-
rine işarettir.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ON BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE  -------------------------------    227
228  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
olmayan, gâyet hakîmâne i şler görüyor. Demek bunlar kendi kendilerine i şle-
miyorlar. Onlar ı işlettiren gizli bir kudret sahibi vard ır. Eğer kendi ba şına olsa, 
bütün ba ştan başa bu gördü ğümüz memlekette her i ş, mucize; her şey, muci-
zekâr bir harika olmak lâz ım gelir. Bu ise bir safsatad ır.
İkinci Burhan
Gel, bütün bu ovalar ı, bu meydanlar ı, bu menzilleri süslendiren şeyler üs-
tünde dikkat et. Her birisinde o gizli zâttan haber veren i şler var. Âdeta her 
biri birer turra, birer sikke gibi o gaybî zâttan haber veriyorlar. İşte gözünün 
önünde, bak; bir dirhem pamuktan1(Hâşiye-3) ne yap ıyor. Bak, kaç top çuha ve 
patiska ve çiçekli kuma ş çıktı. Bak, ondan ne kadar şekerlemeler, yuvarlak 
tatl ı köfteler yap ılıyor ki; bizim gibi binler adam giyse ve yese kâfi gelir. Hem 
de bak; bu demiri, topra ğı, suyu, kömürü, bak ırı, gümüşü, alt ını gaybî avucu-
na ald ı, bir et parças ı2(Hâşiye-4) yapt ı. Bak, gör!..
İşte ey ak ılsız adam! Bu i şler öyle bir zâta mahsustur ki; bütün bu mem-
leket, bütün eczas ıyla onun mucize-i kuvveti alt ında duruyor, her arzusuna 
râm oluyor.
Üçüncü Burhan
Gel, bu müteharrik antika3(Hâşiye-5) sanatlar ına bak! Her birisi öyle bir tarz-
da yap ılm ış, âdeta bu koca saray ın bir küçük nüshas ıdır. Bütün bu sarayda 
ne varsa, o küçücük müteharrik makinelerde bulunuyor. Hiç mümkün müdür ki; bu saray ın ustas ından başka birisi gelip bu acîb saray ı küçük bir makinede 
dercetsin! Hem hiç mümkün müdür ki; bir kutu kadar bir makine bütün bir âlemi içine ald ığı hâlde, tesadüfî veyahut abes bir i ş içinde bulunsun!
Demek bütün gözün gördü ğü ne kadar antika makineler var, o gizli Zât’ ın 
birer sikkesi hükmündedirler. Belki birer dellâl, birer ilânnâme hükmündedir-
1 (Hâşiye-3) Tohuma i şarettir. Meselâ: Zerre gibi bir afyon büzrü, bir dirhem gibi bir zerda-
li nevât ı, bir kavun çekirde ği, nas ıl çuhadan daha güzel dokunmu ş yapraklar, patiskadan 
daha beyaz ve sar ı çiçekler, şekerlemeden daha tatl ı ve köftelerden ve konserve kutular ın-
dan daha latîf, daha leziz, daha şirin meyveleri hazine-i rahmetten getiriyorlar, bize takdim 
ediyorlar.
2 (Hâşiye-4) Unsurlardan cism-i hayvanîyi halk ve nutfeden zîhayat ı îcad etmeye i şarettir.
3 (Hâşiye-5) Hayvanlara ve insanlara i şarettir. Zira hayvan, şu âlemin küçük bir fihristesi ve 
mahiyet-i insaniye, şu kâinat ın bir misâl-i musa ğğarı olduğundan; âdeta âlemde ne varsa, 
insanda numûnesi vard ır.
ler. Lisân- ı hâlleriyle derler ki: “Biz öyle bir zât ın sanat ıyız ki; bütün bu âlemi-
mizi, bizi yapt ığı ve sühûletle îcad etti ği gibi kolayl ıkla yapabilir bir zâtt ır.”
Dördüncü Burhan
Ey muannid arkada ş! Gel, sana daha acîbini gösterece ğim. Bak, bu mem-
lekette bütün bu i şler, bu şeyler değişti, değişiyor, bir hâlette durmuyor. Dikkat 
et ki; bu gördü ğümüz câmid cisimler, hissiz kutular birer hâkim-i mutlak sureti-
ni ald ılar. Âdeta her bir şey, bütün e şyaya hükmediyor. İşte bu yan ımızdaki bu 
makineye bak,1(Hâşiye-6) güya emrediyor. İşte onun tezyinât ına ve işlemesine lâ-
zım levâz ımât ve maddeler, uzak yerlerden ko şup geliyorlar. İşte oraya bak! O 
şuursuz cisim,2(Hâşiye-7) güya bir i şaret ediyor; en büyük bir cismi, kendine hiz-
metkâr ediyor, kendi i şlerinde çal ıştırıyor. Daha ba şka şeyleri bunlara k ıyas et. 
Âdeta her bir şey, bütün bu âlemdeki hilkatleri musahhar ediyor.
Eğer o gizli zât ı kabûl etmezsen, bütün bu memleketteki ta şında, topra-
ğında, hayvan ında, insana benzer mahlûklarda o zât ın bütün hünerlerini, sa-
natlar ını, kemâlâtlar ını, birer birer o şeylere vereceksin. İşte, akl ın uzak gör-
düğü bir tek mu’ciz-nümâ zât ın bedeline, milyarlar onun gibi mu’ciz-nümâ, 
hem birbirine z ıt, hem birbirine misil, hem birbiri içinde bulunsun; bu intizam 
bozulmas ın, ortal ığı kar ıştırmas ınlar. Hâlbuki bu koca memlekette iki parmak 
kar ışsa, kar ıştırır. Çünkü bir köyde iki müdür, bir şehirde iki vali, bir memle-
kette iki padi şah bulunsa, kar ıştırır. Nerede kald ı, hadsiz hâkim-i mutlak be-
raber bulunsun!
Beşinci Burhan
Ey vesveseli arkada ş! Gel, bu azîm saray ın nak ışlar ına dikkat et ve bütün 
bu şehrin zînetlerine bak ve bütün bu memleketin tanzimat ını gör ve bütün bu 
âlemin sanatlar ını tefekkür et! İşte bak, eğer nihâyetsiz mucizeleri ve hünerleri 
olan gizli bir zât ın kalemi i şlemezse bu nak ışlar ı sâir şuursuz sebeplere, kör te-
sadüfe, sa ğır tabiata verilse; o vakit yâ bu memleketin her bir ta şı, her bir otu, 
1 (Hâşiye-6) Makine, meyvedâr a ğaçlara işarettir. Çünkü yüzer tezgâhlar ı, fabrikalar ı incecik 
dallar ında taşıyor gibi; hayret-nümâ yapraklar ı, çiçekleri, meyveleri dokuyor, süslendiriyor, 
pişiriyor, bizlere uzat ıyor. Hâlbuki çam ve katran gibi muhte şem ağaçlar, kuru bir ta şta tez-
gâh ını atm ış, çal ışıp duruyorlar.
2 (Hâşiye-7) Hububata, tohumlara, sineklerin tohumcuklar ına işarettir. Meselâ bir sinek bir kara 
ağac ın yaprağında yumurtas ını bırak ır. Birden o koca kara a ğaç, yapraklar ını o yumurta-
lara bir rahm- ı mâder, bir be şik, bal gibi bir g ıda ile dolu bir mahzene çeviriyor. Âdeta o 
meyvesiz a ğaç, o surette zîruh meyveler veriyor.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ON BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE  -------------------------------    229
230  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
öyle mu’ciz-nümâ nakkâ ş, öyle bir hârikulâde kâtip olmas ı lâz ım gelir ki; bir 
harfte bin kitab ı yazabilsin, bir nak ışta milyonlar sanat ı dercedebilsin. Çünkü, 
bak bu ta şlardaki nak şa;1(Hâşiye-8) her birisinde bütün saray ın nak ışlar ı var, bü-
tün şehrin tanzimat kanunlar ı var, bütün memleketin te şkilât programlar ı var. 
Demek bu nak ışlar ı yapmak, bütün memleketi yapmak kadar harikad ır. Öyle 
ise her bir nak ış, her bir sanat o gizli zât ın bir ilânnamesidir, bir hâtemidir.
Madem bir harf, kâtibini göstermeksizin olmaz; sanatl ı bir nak ış, nakkâşı-
nı bildirmemek olmaz! Nas ıl olur ki bir harfte koca bir kitab ı yazan, bir nak ışta 
bin nakşı nakşeden nakkâ ş, kendi kitab ıyla ve nak şıyla bilinmesin!..
Alt ınc ı Burhan
Gel, bu geni ş ovaya ç ıkacağız.2(Hâşiye-9) İşte o ova içinde yüksek bir da ğ 
var. Üstüne ç ıkacağız, ta bütün etraf ı görülsün. Hem her şeyi yak ınlaştıracak 
güzel dürbünleri de beraber alaca ğız. Çünkü, bu acîb memlekette acîb i şler 
oluyor. Her saatte hiç akl ımıza gelmeyen i şler oluyor. İşte bak! Bu da ğlar ve 
ovalar ve şehirler, birden de ğişiyor. Hem nas ıl değişiyor! Öyle bir tarzda ki 
milyonlarla birbiri içinde i şler gâyet muntazam surette de ğişiyor. Âdeta mil-
yonlar mütenevvî kuma şlar birbiri içinde beraber dokunuyor gibi pek acîb ta-
havvülât oluyor. Bak, o kadar ünsiyet etti ğimiz ve tan ıdığımız çiçekli-miçekli 
şeyler kayboldular. Muntazaman yerlerine ve mahiyetçe onlara benzer, fakat 
suretçe ayr ı, başkalar ı geldiler. Âdeta şu ova, da ğlar, birer sayfa; yüz binlerle, 
ayr ı ayr ı kitaplar içinde yaz ılıyor. Hem hatas ız, noksans ız olarak yaz ılıyor. İşte 
bu işler, yüz derece muhaldir ki kendi kendine olsun. Evet nihâyet derecede 
sanatl ı, dikkatli şu işler, kendi kendine olmak bin derece muhaldir ki; kendi-
lerinden ziyade, sanatkârlar ını gösteriyorlar. Hem bunlar ı işleyici öyle mu’ciz-
nümâ bir zâtt ır ki; hiçbir i ş, ona ağır gelmez. Bin kitap yazmak, bir harf kadar 
ona kolay gelir.
Bununla beraber her tarafa bak ki, hem öyle bir hikmetle her şeyi yerli 
yerine koyuyor ve öyle mükrimâne herkese lây ık olduklar ı lütuflar ı yap ıyor. 
Hem öyle ihsan-perverâne umumî perdeler ve kap ılar aç ıyor ki herkesin ar-
1 (Hâşiye-8) Şecere-i hilkatin meyvesi olan insana ve kendi a ğac ının program ını ve fihristesini 
taşıyan meyveye i şarettir. Zira kalem-i kudret, âlemin kitab- ı kebîrinde ne yazm ış ise icmâ-
lini mahiyet-i insaniyede yazm ıştır. Kalem-i kader, da ğ gibi bir a ğaçta ne yazm ış ise t ırnak 
gibi meyvesinde dahi dercetmi ştir.
2 (Hâşiye-9) Bahar ve yaz mevsiminde zeminin yüzüne i şarettir. Zira yüz binler muhtelif mah-
lûkât ın tâifeleri, birbiri içinde beraber îcad edilir, rûy-u zeminde yaz ılır. Galats ız, kusursuz, 
kemâl-i intizamla de ğiştirilir. Binler sofra-y ı Rahmân aç ılır, kald ırılır, taze taze gelir. Her bir 
ağaç, birer tablac ı; her bir bostan, birer kazan hükmüne geçer.
zular ını tatmin ediyor. Hem öyle sehâvet-perverâne sofralar kuruyor ki bütün 
bu memleketin halklar ına, hayvanlar ına, her bir tâifesine has ve lây ık, bel-
ki her bir ferdine mahsus ismiyle ve resmiyle bir tabla-y ı nimet veriliyor. İşte 
dünyada bundan muhâl bir şey var m ı ki; bu gördü ğümüz işler içinde tesadü-
fî işler bulunsun veya abes ve faydas ız olsun veya müteaddit eller kar ışsın ve-
ya ustas ı her şeye muktedir olmas ın veya her şey ona musahhar olmas ın! İşte 
ey arkada ş! Haddin varsa buna kar şı bir bahane bul!
Yedinci Burhan
Ey arkada ş gel! Şimdi bu cüz’iyat ı bırak ıp, saray şeklindeki bu acîb âle-
min eczalar ının birbirine kar şı olan vaziyetlerine dikkat edece ğiz. İşte bak! Bu 
âlemde o derece intizam ile küllî i şler yap ılıyor ve umumî ink ılâblar oluyor ki; 
âdeta bütün bu saraydaki mevcut ta şlar, topraklar, a ğaçlar, her bir şey, birer 
fâil-i muhtar gibi bütün bu âlemin nizâmât- ı külliyesini gözetip, ona göre tev-
fik-i hareket ediyor. Birbirinden en uzak şeyler, birbirinin imdad ına koşuyor. 
İşte bak! Gâipten acip bir kafile1(Hâşiye10) çıkıp geliyor. Merkepleri a ğaçlara, ne-
batlara, da ğlara benzerler. Ba şlar ında birer tabla-y ı erzak taşıyorlar. İşte bak! 
Bu tarafta bekleyen muhtelif hayvanât ın erzaklar ını getiriyorlar.
Hem de bak: Bu kubbede o azîm elektrik lâmbas ı2(Hâşiye11) onlara ışık ver-
diği gibi bütün taamlar ını öyle güzel pi şiriyor; yaln ız, pişirilecek taamlar bir 
dest-i gaybî taraf ından birer ipe tak ılıp3(Hâşiye12) ona karşı tutuluyor. Bu tarafa 
da bak! Bu bîçâre zay ıf, nahif, kuvvetsiz hayvanc ıklar nas ıl onlar ın başı önün-
de, latîf g ıda ile dolu iki tulumbac ık4(Hâşiye13) tak ılm ış, iki çeşme gibi; yaln ız o 
kuvvetsiz mahlûk, onu a ğzına yap ıştırmas ı kâfidir.
Elhâs ıl: Bütün bu âlemin bütün e şyas ı, birbirine bakar gibi birbirine yar-
dım eder. Birbirini görür gibi birbirine el-ele verir. Birbirinin i şini tekmil için 
birbirine omuz-omuza veriyor. Bel-bele verip beraber çal ışıyorlar. Her şeyi 
buna k ıyas et, tâdat ile bitmez...
İşte bütün bu hâller, iki kere iki dört eder derecesinde kat’î gösterir ki; şu 
saray- ı acîbin ustas ına, yani şu garib âlemin sahibine her şey musahhard ır. 
Her şey onun hesab ına çal ışır. Her şey ona bir emirber nefer hükmündedir. 
Her şey onun kuvvetiyle döner. Her şey onun emriyle hareket eder. Her şey 
1 (Hâşiye10) Umum hayvanât ın erzak ını taşıyan, nebâtât ve e şcar kafileleridir.
2 (Hâşiye11) O azîm elektrik lâmbas ı, güneşe işarettir.
3 (Hâşiye12) İp ve ipe tak ılan taam ise a ğac ın ince dallar ı ve leziz meyveleridir.
4 (Hâşiye13) İki tulumbac ık ise vâlidelerin memelerine i şarettir.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ON BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE  -------------------------------    231
232  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
onun hikmetiyle tanzim olur. Her şey onun keremiyle muâvenet eder. Her 
şey onun merhametiyle ba şkas ının imdad ına koşar, yani ko şturulur. Ey arka-
daş! Haddin varsa buna kar şı bir söz söyle!
Sekizinci Burhan
Gel, ey nefsim gibi kendini âk ıl zanneden ak ılsız arkadaş! Şu saray- ı muh-
teşemin sahibini tan ımak istemiyorsun. Hâlbuki her şey onu gösteriyor, ona 
işaret ediyor, ona şehâdet ediyor. Bütün bu şeylerin şehâdetini nas ıl tekzip 
ediyorsun? Öyle ise bu saray ı da inkâr et ve “âlem yok, memleket yok” de ve 
kendini de inkâr et, ortadan ç ık. Yahut akl ını başına al, beni dinle!
İşte bak: Şu saray içinde bulunan ve memleketi ihata eden yeknesak un-
surlar, mâdenler var.1(Hâşiye14) Âdeta memleketten ç ıkan her şey, o maddeler-
den yap ılıyor. Demek o maddeler kimin mülkü ise, bütün ondan yap ılan şey-
ler de onundur. Tarla kimin ise, mahsulat da onundur. Deniz kimin ise, için-dekiler de onundur. Hem bak, bu dokunan şeyler, bu nescolunan münakka ş 
kumaşlar, bir tek maddeden yap ılıyor. O maddeyi getiren, ihzâr eden ve ip 
hâline getiren; elbette, bilbedâhe birdir. Çünkü o i ş, iştirak kabûl etmez. Öyle 
ise bütün nescolunan sanatl ı şeyler, ona mahsustur. Hem de bak; bu doku-
nan, yap ılan şeylerin her bir cinsi bütün memleketin her taraf ında bulunuyor; 
bütün ebnâ-y ı cinsleriyle öyle inti şar etmiş, beraber olarak birbiri içinde, bir 
tarzda, bir anda yap ılıyor, nescediliyor. Demek bir tek zât ın işidir, bir tek emir-
le hareket ediyor. Yoksa böyle bir anda, bir tarzda, bir keyfiyette, bir heyet-te ittifak ve muvâfakat, muhaldir. Öyle ise bu sanatl ı şeylerin her birisi, o gizli 
zât ın bir ilânnâmesi hükmünde onu gösteriyor.
Güya her bir çiçekli kuma ş, her bir sanatl ı makine, her bir tatl ı lokma, o 
mu’ciz-nümâ zât ın birer sikkesi, birer hâtemi, birer ni şan ı, birer turras ı hük-
münde lisân- ı hâl ile her birisi der: “Ben kimin sanat ıyım, bulundu ğum san-
dıklar ve dükkânlar da onun mülküdür.”
Ve her bir nak ış der: “Beni kim dokudu ise bulundu ğum top da onun do-
kumas ıdır.” Her bir tatl ı lokma der: “Beni kim yap ıyor, pişiriyorsa bulundu-
ğum kazan dahi onundur.”
1 (Hâşiye14) Unsurlar, madenler ise pek çok muntazam vazifeleri bulunan ve izn-i rabbânî ile 
her muhtac ın imdad ına koşan ve emr-i ilâhî ile her bir yere giren, medet veren ve hayat ın 
levâz ımât ını yetiştiren ve zîhayat ı emziren ve masnûât- ı ilâhiyenin nescine, nak şına menşe 
ve müvellid ve be şik olan hava, su, ziya, toprak unsurlar ına işarettir.
Her bir makine der: “Beni kim yapm ış ise memlekette inti şar eden bü-
tün emsalimi de o yap ıyor ve bütün memleketin her taraf ında bizi yeti ştiren, 
odur. Demek memleketin mâliki de odur. Öyle ise bütün bu memlekete, bu saraya mâlik kimse, o bize mâlik olabilir.”
Meselâ: Nas ıl mîrîye mahsus tek bir palaska veyahut bir tek dü ğmeye 
mâlik olmak için onlar ı yapan bütün fabrikalara mâlik olmak lâz ımd ır ki on-
lara hakikî mâlik olsun. Yoksa o bo şboğaz başıbozuktan “mîrî mal ıdır” diye 
elinden al ınıp tecziye edilir.
Elhâs ıl: Nas ıl bu memleketin anâs ırı, memlekete muhit birer maddedir. 
Onlar ın mâliki de bütün memlekete mâlik bir tek zât olabilir; öyle de bütün 
memlekette inti şar eden sanatlar, birbirine benzedi ği ve bir tek sikke izhar et-
tikleri için, bütün memleket yüzünde inti şar eden masnûlar, her bir şeye hük-
meden tek bir zât ın sanatlar ı olduğunu gösteriyorlar.
İşte ey arkada ş! Madem şu memlekette, yani şu saray- ı muhteşemde bir 
birlik alâmeti vard ır, bir vahdet sikkesi var. Çünkü bir k ısım şeyler, bir iken 
ihatas ı var. Bir k ısım, müteaddit ise –fakat birbirine benzedi
ği ve her tarafta 
bulunduğu için– bir vahdet-i nev’iye gösteriyor. Vahdet ise bir vâhidi gösterir. 
Demek ustas ı da, mâliki de, sahibi de, sânii de bir olmak lâz ım gelir.
Bununla beraber sen buna dikkat et ki bir perde-i gayptan kal ınca bir 
ip ç ıkıyor.1(Hâşiye15) Bak, sonra binler ipler ondan uzanm ış. Her bir ipin ba şı-
na bak; birer elmas, birer ni şan, birer ihsan, birer hediye tak ılm ış. Herkese 
göre birer hediye veriyor. Acaba bilir misin ki böyle garib bir gayb perdesin-den, böyle acîb ihsanât ı, hedâyây ı şu mahlûklara uzatan zât ı tan ımamak, ona 
teşekkür etmemek, ne kadar divanece bir harekettir? Çünkü onu tan ımaz-
san bilmecburiye diyeceksin ki: “Bu ipler uçlar ındaki elmaslar ı, sâir hediyeleri 
kendileri yap ıyorlar, veriyorlar.” O vakit her ipe, bir padi şahl ık manas ını ver-
mek lâz ım gelir. Hâlbuki gözümüzün önünde bir dest-i gaybî, o ipleri dahi ya-
pıp o hedâyây ı onlara tak ıyor. Demek bütün bu sarayda her şey, kendi nef-
sinden ziyade o mu’ciz-nümâ zât ı gösteriyor. Onu tan ımazsan, bütün bu şey-
leri inkâr etmekle hayvandan yüz derece a şağı düşeceksin.
1 (Hâşiye15) Kal ınca bir ip, meyvedâr a ğaca.. binler ipler ise, dallar ına.. ve ipler ba şındaki 
elmas, ni şan, ihsan, hediyeler ise çiçeklerin aksam ına ve meyvelerin envâ ına işarettir.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ON BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE  -------------------------------    233
234  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Dokuzuncu Burhan
Gel, ey muhakemesiz arkada ş! Sen şu saray ın sahibini tan ımıyorsun ve 
tan ımak da istemiyorsun. Çünkü istib’ad ediyorsun. O’nun acîb sanatlar ını 
ve hâlât ını, akla s ığıştıramad ığından inkâra sap ıyorsun. Hâlbuki as ıl istib’ad, 
asıl müşkülât ve hakikî suûbetler ve deh şetli külfetler, O’nu tan ımamaktad ır. 
Çünkü O’nu tan ısak, bütün bu saray, bu âlem bir tek şey gibi kolay gelir, ra-
hat olur, bu ortadaki ucuzluk ve mebzuliyete medar olur. E ğer tan ımazsak ve 
o olmazsa, o vakit her bir şey, bütün bu saray kadar mü şkülâtl ı olur. Çünkü 
her şey bu saray kadar sanatl ıdır. O vakit ne ucuzluk ve ne de mebzuliyet ka-
lır. Belki bu gördü ğümüz şeylerin birisi, de ğil elimize, hiç kimsenin eline geç-
mezdi. Sen, yaln ız şu ipe tak ılan tatl ı konserve kutusuna bak.1(Hâşiye16) Eğer 
onun gizli matbaha-y ı mu’ciz-nümâs ından ç ıkmasa idi, şimdi k ırk para ile al-
dığımız hâlde, yüz liraya alamazd ık.
Evet bütün istib’ad, mü şkülât, suûbet, helâket belki muhâliyet, O’nu ta-
nımamaktad ır. Çünkü nas ıl bir ağaca bir kökte, bir kanunla, bir merkezde ha-
yat veriliyor. Binler meyvelerin te şekkülü, bir meyve gibi sühûlet peyda eder. 
Eğer o ağac ın meyveleri, ayr ı ayr ı merkeze ve köke, ayr ı ayr ı kanunla rapte-
dilse her bir meyve bütün a ğaç kadar mü şkülâtl ı olur. Hem nas ıl bütün ordu-
nun teçhizat ı bir merkezde, bir kanunda, bir fabrikadan ç ıksa kemmiyetçe bir 
neferin teçhizat ı kadar kolayla şır. Eğer her bir neferin ayr ı ayr ı yerlerde teçhi-
zat ı yap ılsa, al ınsa; her bir neferin teçhizât ı için, bütün ordunun teçhizat ına lâ-
zım fabrikalar bulunmas ı lâz ımd ır.
Aynen bu iki misal gibi; şu muntazam sarayda, şu mükemmel şehirde, şu 
müterakkî memlekette, şu muhteşem âlemde, bütün bu şeylerin îcad ı, bir tek 
zâta verildi ği vakit, o kadar kolay olur, o kadar hiffet peyda eder ki gördü ğü-
müz nihâyetsiz ucuzlu ğa ve mebzûliyete ve sehâvete sebebiyet verir. Yoksa 
her şey o kadar pahal ı, o kadar mü şkülâtl ı olacak ki dünya verilse birisi elde 
edilemez...
Onuncu Burhan
Gel, ey bir parça insafa gelmi ş arkadaş! On beş gündür2(Hâşiye17) biz bu-
raday ız. Eğer şu âlemin nizamlar ını bilmezsek, padi şah ını tan ımazsak cezaya 
müstehak oluruz. Özrümüz kalmad ı. Zira on be ş gün (güya bize mühlet veril-
1 (Hâşiye16) Konserve kutusu, kudret konserveleri olan kavun, karpuz, nar; süt kutusu hindis-
tan cevizi gibi rahmet hediyelerine i şarettir.
2 (Hâşiye17) On beş gün, sinn-i teklif olan on be ş seneye i şarettir.
miş gibi) bize ili şmiyorlar. Elbette, biz ba şıboş değiliz. Bu derece nazik, sanat-
lı, mizanl ı, letâfetli, ibretli masnûlar içinde hayvan gibi gezip bozamay ız, bize 
bozdurmazlar. Şu memleketin ha şmetli mâlikinin elbette, cezas ı da dehşetli-
dir. O zât ne kadar kudretli, ha şmetli bir zât oldu ğunu şununla anlay ınız ki; 
şu koca âlemi, bir saray gibi tanzim ediyor, bir dolap gibi çeviriyor. Şu büyük 
memleketi, bir hâne gibi hiçbir şey noksan b ırakmayarak idare ediyor.
İşte bak, vakit-bevakit bir kab ı doldurup bo şaltmak gibi şu saray ı, şu 
memleketi, şu şehri kemâl-i intizamla doldurup, kemâl-i hikmetle bo şaltt ırı-
yor. Bir sofray ı kald ırıp indirmek gibi koca memleketi ba ştan başa, çeşit çeşit 
sofralar,1(Hâşiye18) bir dest-i gaybî taraf ından kald ırır, indirir tarz ında mütenev-
vî yemekleri s ıra ile getirip yedirir. Onu kald ırıp başkas ını getirir. Sen de gö-
rüyorsun ve akl ın varsa anlars ın ki o deh şetli haşmet içinde hadsiz sehâvet-
li bir kerem var.
Hem de bak ki; o gaybî zât ın saltanat ına, birliğine bütün bu şeyler şe-
hâdet etti ği gibi; öyle de kafile kafile arkas ından gelip geçen, o hakikî, perde 
perde arkas ından aç ılıp kapanan bu ink ılâblar, bu tahavvülâtlar, o zât ın de-
vam ına, bekâs ına şehâdet eder. Çünkü zeval bulan e şya ile beraber esbapla-
rı dahi kayboluyor. Hâlbuki onlar ın arkas ından onlara isnad etti ğimiz şeyler, 
tekrar oluyor. Demek o eserler onlar ın değilmiş, belki zevalsiz birinin eserle-
ri imiş. Nas ıl ki bir ırmağın kabarc ıklar ı gidiyor, arkas ından gelen kabarc ıklar, 
gidenler gibi parlad ığından anla şılıyor ki; onlar ı parlatt ıran, dâimî ve yüksek 
bir ışık sahibidir. Öyle de bu i şlerin süratle de ğişmesi, arkalar ından gelenlerin 
ayn ı renk almas ı gösteriyor ki; zevalsiz, dâimî bir tek zât ın cilveleridir, nak ışla-
rıdır, aynalar ıdır, sanatlar ıdır...
On Birinci Burhan
Gel ey arkada ş! Şimdi sana geçmi ş olan on burhan kuvvetinde kat’î bir 
burhan daha gösterece ğim. Gel, bir gemiye binece ğiz,2(Hâşiye19) şu uzakta bir 
1 (Hâşiye18) Sofralar ise yazda zeminin yüzüne i şarettir ki; yüzer, taze taze ve ayr ı ayr ı olarak 
matbaha-y ı rahmetten ç ıkan rahmânî sofralar serilir, de ğişirler. Her bir bostan, bir kazan; 
her bir ağaç, bir tablac ıdır.
2 (Hâşiye19) Gemi, tarihe ve cezire ise asr- ı saadete i şarettir. Şu asr ın zulümâtl ı sahilinde, mim-
siz medeniyetin giydirdi ği libastan soyunup, zaman ın denizine girip, tarih ve siyer sefînesi-
ne binip, asr- ı saadet ceziresine ve Cezîretü’l-Arab meydan ına ç ıkıp, Fahr-i Âlem’i (aleyhis-
salâtü vesselâm)  iş başında ziyaret etmekle biliriz ki o Zât, o kadar parlak bir burhân- ı tevhid-
dir ki zeminin ba ştan başa yüzünü ve zaman ın geçmiş ve gelecek iki yüzünü ışıkland ırm ış, 
küfür ve dalâlet zulümât ını dağıtm ıştır.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ON BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE  -------------------------------    235
236  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
cezire var, oraya gidece ğiz. Çünkü bu t ılsıml ı âlemin anahtarlar ı orada olacak. 
Hem, herkes o cezireye bak ıyor, oradan bir şeyler bekliyor, oradan emir al ı-
yorlar. İşte bak, gidiyoruz. Şimdi şu cezireye ç ıktık. Bak, pek büyük bir içtima 
var. Şu memleketin bütün büyükleri buraya toplanm ış gibi mühim ihtifal görü-
nüyor. İyi dikkat et! Bu cemiyet-i azîmenin bir reisi var. Gel daha yak ın gidece-
ğiz. O reisi tan ımal ıyız. İşte bak! ne kadar parlak ve binden1(Hâşiye20) ziyade ni-
şanlar ı var. Ne kadar kuvvetli söylüyor. Ne kadar tatl ı bir sohbet ediyor. Şu on 
beş gün zarf ında bunlar ın dediklerini ben bir parça ö ğrendim. Sen de benden 
öğren. Bak o zât, şu memleketin mu’ciz-nümâ sultan ından bahsediyor. O sul-
tan- ı zîşan, beni sizlere gönderdi ğini söylüyor. Bak, öyle harikalar gösteriyor, 
şübhe b ırakm ıyor ki; bu zât, o padi şah ın bir memur-u mahsusudur.
Sen dikkat et ki, bu zât ın söylediği sözü, de ğil yaln ız şu ceziredeki mahluk-
lar dinliyorlar, belki hârikulâde suretinde bütün memlekete i şittiriyor. Çünkü 
uzaktan uza ğa herkes, buradaki nutkunu i şitmeye çal ışıyor. Değil yaln ız in-
sanlar dinliyor, belki hayvanlar2 da hatta bak da ğlar3 da onun getirdi ği emir-
lerini dinliyorlar ki yerlerinden k ımıldan ıyorlar. Şu ağaçlar, işaret ettiği yere 
gidiyorlar.4 Nerede istese su ç ıkar ıyor.5 Hatta parma ğını da bir âb- ı kevser 
memesi gibi yapar,6 ondan âb- ı hayat içiriyor. Bak, şu saray ın kubbe-i âlî-
1 (Hâşiye20) Bin nişan ise ehl-i tahkik yan ında bine bâli ğ olan mucizât- ı Ahmediye’dir (aleyhissa-
lâtü vesselâm) .
2 Meselâ Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , etraf ına kimseyi yakla ştırmayan huysuz bir 
deveyi ça ğırdığında hemen itaat etti ğine dair bkz.: Dârimî, mukaddime  4; Ahmed İbni Hanbel, el-
Müsned  3/310; İbni Ebî Şeybe, el-Musannef  6/316.
3 Meselâ Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , sahabilerle beraber Uhud Da ğı’ndayken da ğ 
sars ılıp, Efendimiz’in emri üzerine sakinle ştiğine dair bkz.: Buhârî, fezâilü ashab  5, 7; Tirmizî, menâk ıb 
18; Ebû Dâvûd, sünnet  8. Ayn ı hâdise Hira Da ğı’ndayken de gerçekle şmiştir. Bkz.: Müslim, fezâilü’s-
sahâbe  50; Tirmizî, menâk ıb 18.
4 Meselâ Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)  bir ağac ı nübüvvetine şehâdet etmesi için 
çağırdığında geldi ği, “Git!” deyince de gitti ğine dair bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  4/190; Ebû Nuaym, 
Delâilü’n-nübüvve  s.390; İbni Asâkir, Târîhu Dima şk 4/365. Ayr ıca Mescid-i Nebevi’de Resûl-i 
Ekrem’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)  hutbe okurken dayand ığı direğin minber-i şerif yap ıldıktan sonra 
devenin a ğlamas ı gibi ses ç ıkard ığına dair bkz.: Tirmizî, cum’a  10, menâk ıb 6; İbni Mâce,  ikâme 199; 
Dârimî, mukaddime  6.
5 Meselâ Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) , suyu tükenen Bi’r-i Kubâ kuyusuna abdest ald ığı suyu dök-
müş sonra da dua etmi ş; ondan sonra o kuyunun suyu hiç kesilmemi ştir. (Bkz.: Beyhâkî, Delâilü’n-
nübüvve  6/136; Kad ı Iyâz,  eş-Şifâ 1/331 İbni Kesîr, Bidâye  6/101).
6 Meselâ Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)  parmaklar ından su ak ıp bundan üç yüz ki şinin 
abdest ald ığına dair bkz.: Buhârî, menâk ıb 25; Müslim, fezâil  6, 7.
sinde mühim lâmba,1(Hâşiye21) onun işaretiyle, bir iken ikile şiyor.2 Demek, bu 
memleket bütün mevcudât ıyla onun memuriyetini tan ıyor. Onu “gaybî bir 
zât- ı mu’ciz-nümân ın en has ve do ğru bir tercüman ıdır, bir dellâl- ı saltanat ı 
ve t ılsımının keşşâfı ve evâmirinin tebli ğine emin bir elçisi” oldu ğunu biliyor 
gibi onu dinleyip itaat ediyorlar. İşte, bu zât ın her söyledi ği sözü, etraf ında-
ki bütün akl ı başında olanlar: “Evet, evet, do ğrudur!” derler, tasdik ederler. 
Belki şu memlekette da ğlar, ağaçlar, bütün memleketleri ışıkland ıran büyük 
nur lâmbas ı,3(Hâşiye22) o zât ın işaret ve emirlerine ba ş eğmesiyle: “Evet, evet, 
her dediğin doğrudur!” derler.
İşte ey sersem arkada ş! Şu padişah ın hazine-i hâssas ına mahsus bin ni-
şan taşıyan şu nuranî ve muhte şem ve pek ciddî zât ın bütün kuvvetiyle, bü-
tün memleketin ileri gelenlerinin taht- ı tasdikinde bahsetti ği bir zât- ı mu’ciz-
nümâda ve zikretti ği evsaf ında ve tebli ğ ettiği evâmirinde, hiçbir vecihle hilaf 
ve hile bulunabilir mi? Bunda hilâf- ı hakikat kabilse şu saray ı, şu lâmbalar ı, 
şu cemâati; hem vücûdlar ını, hem hakikatlerini tekzip etmek lâz ım gelir. E ğer 
haddin varsa buna kar şı itiraz parma ğını uzat! Gör, nas ıl parmağın, burhan 
kuvvetiyle k ırılıp, senin gözüne sokulacak!..
On İkinci Burhan
Gel, ey bir parça akl ı başına gelen birâder! Bütün on bir burhan kuvve-
tinde bir burhan daha gösterece ğim. İşte bak! Yukar ıdan inen ve herkes ona 
hayretinden veya hürmetinden kemâl-i dikkatle bakan, şu nuranî fermana4(-
Hâşiye23) bak. O bin ni şanl ı zât, onun yan ına durmu ş, O ferman ın meâlini umu-
ma beyan ediyor. İşte şu ferman ın üslûplar ı, öyle bir tarzda parl ıyor ki her-
kesin nazar- ı istihsan ını celbediyor ve öyle ciddî, ehemmiyetli meseleleri zik-
rediyor ki herkes kulak vermeye mecbur oluyor. Çünkü bütün bu memleketi idare eden ve bu saray ı yapan ve bu acâibi izhar eden zât ın şuûnât ını, ef’a-
1 (Hâşiye21) Mühim lâmba kamerdir ki onun i şaretiyle iki parça olmu ş. Yani Mevlânâ Câmî’nin 
dediği gibi: “Hiç yaz ı yazmayan o ümmî Zât, parmak kalemiyle sayfa-y ı semâvîde bir elif 
yazm ış; bir k ırkı, iki elli yapm ış.” Yani şaktan evvel, k ırk olan mime benzer; şaktan sonra 
iki hilâl oldu, elliden ibaret olan iki nuna benzedi.
2 Bkz.: Kamer sûresi, 54/1-2; Buhârî, menâk ıb 27; Müslim, münâfikîn  46, 47.
3 (Hâşiye22) Büyük bir nur lâmbas ı güneştir ki arz ın şarktan geri dönmesiyle yeniden güne şin 
görünmesi, kuca ğında Peygamber’in (aleyhissalâtü vesselâm)  yatmas ıyla ikindi namaz ını kılma-
yan İmam Ali (radiyallâhu anh)  o mucizeye binaen ikindi namaz ını edâen k ılm ış.*1
*1 Bkz.: et-Taberânî, Mu’cemü’l-evsat  4/224; el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/404; Kad ı Iyâz, 
eş-Şifâ 1/284-285.
4 (Hâşiye23) Nuranî ferman, Kur’ân’a ve üstündeki turra ise i’câz ına işarettir.HÜCCETULLAH İ’L-BÂLİĞA RİSALESİ / ON BİRİNCİ HÜCCET- İ İMANİYE  -------------------------------    237
238  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
lini, evâmirini, evsaf ını birer birer beyan ediyor. O ferman ın heyet-i umumi-
yesinde bir turra-y ı âzam oldu ğu gibi; bak, her bir sat ırında, her bir cümle-
sinde taklid edilmez bir turra oldu ğu misillü, ifade etti ği manalar, hakikatler, 
emirler, hikmetler üstünde dahi o zâta mahsus birer mânevî hâtem hükmün-de ona has bir tarz görünüyor.
Elhâs ıl: 
O ferman- ı âzam, güne ş gibi o zât- ı âzam ı gösterir, kör olma-
yan görür...
İşte ey arkada ş! Akl ın başına gelmiş ise bu kadar kâfi... E ğer bir sözün 
varsa, şimdi söyle!
O inatç ı adam cevaben dedi ki: “Ben, senin bu burhanlar ına karşı yaln ız 
derim: Elhamdülillâh inand ım. Hem güne ş gibi parlak ve gündüz gibi ayd ın 
bir tarzda inand ım ki; şu memleketin tek bir Mâlik-i Zülkemâl’i, şu âlemin tek 
bir Sahib-i Zülcelâl’i, şu saray ın tek bir Sâni-i Zülcemâl’i bulundu ğunu kabul 
ettim. Allah senden raz ı olsun ki beni eski inad ımdan ve divaneli ğimden kur-
tard ın. Getirdi ğin burhanlar ın her birisi tek ba şıyla bu hakikati göstermeye kâ-
fi idi. Fakat her bir burhan geldikçe daha revnaktar, daha şirin, daha ho ş, da-
ha nuranî, daha güzel mârifet tabakalar ı, tan ımak perdeleri, muhabbet pen-
cereleri aç ıldığı için bekledim, dinledim...”
Tevhîdin hakikat-i uzmâs ına ve “ âmentü billâh ” iman ına işaret eden hi-
kâye-i temsiliye tamam oldu. Fazl- ı Rahmân, feyz-i Kur’ân, nur-u iman saye-
sinde, tevhid-i hakikînin güne şinden, hikâye-i temsiliyedeki on iki burhana 
mukabil, On İki Lem’a ile bir Mukaddime’yi gösterece ğiz.
1ُÙَĺَاïِıْĤوَا ُěĻِĘْĳَّÝĤا ِّٰųا َīِĨوَ
1 Tevfik ve hidâyet ancak Allah’tand ır.
Takrizler
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
3ًאĩدَائِ ًاïَÖأَ ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Şu kâinat semâs ının gurûbu olmayan mânevî güne şi Kur’ân- ı Kerîm, şu 
mevcudât kitab- ı kebîrinin âyât- ı tekviniyesini okutturmak, mahiyetini göster-
mek için şuâlar ı hükmünde olan envar ını neşrediyor. Be şerin akl ını tenvir ile 
sırat- ı müstakimi gösteriyor. Be şeriyet âleminde her fert, hilkatindeki maksat-
lar ve f ıtrat ındaki arzular ve istikametindeki gayesini, o hidayet güne şinin nu-
ru ile görür ve bilir. O hidayet nurunun tecellîsine mazhar olanlar, kalb kabili-yeti nisbetinde ona aynadarl ık ederek yak ınlık kesbeder. E şya ve hayat ın ma-
hiyeti o nur ile tezahür ederek, ancak o nur ile görülür, anla şılır ve bilinir. Ezelî 
güneşin mânevî hidayet nurlar ını temsil eden Kur’ân- ı Kerîm, ak ıl ve kalb gö-
züyle hak ve hakikati görmeyi temin eder. Onun nurundan uzakta kalanlar, zulmette kal ırlar. Zira her şey nur ile görülür, anla şılır ve bilinir.
İşte, şu hakikatin mânevî ve sermedî güne şi olan Kur’ân- ı Kerîm’in nur 
tecellîsine bu asr ımızda “Nur” ismiyle müsemmâ olan Risale-i Nur’un şahs-
ı 
mânevîsi mazhar olmu ştur. O Nur’lar ki; zulmetten ayr ılmak istemeyen yara-
sa tabiatl ı, gaflet uykusuyla gündüzünü gece yapan sefâhet-perest, akl ı gözü-
ne inmiş, zulmette kalarak gözü görmez olanlara ve yolunu şaşıranlara kar şı 
projeksiyon gibi nurlar ını iman hakikatlerine tevcih ederek s ırat- ı müstakimi 
büsbütün kör olmayanlara gösteriyor. Nur topuzunu ehl-i küfür ve münkirle-rin başına vurup: “Ya akl ını başından ç ıkar at, hayvan ol; yahut da akl ını ba-
şına alarak insan ol!” diyor.
İlim bir nur oldu ğuna göre Risale-i Nur’un ilme olan en derin vukûfunu 
gösterecek bir-iki delile k ısa işaret ederiz:
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi; sonsuza kadar sürekli üzerinize olsun.
240  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Evvelâ : Şunu hat ırlamal ıyız ki; Risale-i Nur, ba şka kitaplar ı değil, belki yal-
nız Kur’ân- ı Kerîm’i üstad olarak tan ımas ı ve ona hizmet etmesi itibar ıyla mak-
buliyeti hakk ında bizim bu mevzuda söz söylememize hâcet b ırakm ıyor. Biz, 
ancak ilim erbab ı nazar ında Risale-i Nur’un de ğerini belirtmek için deriz ki:
Risale-i Nur, şimdiye kadar hiçbir ilim adam ının tam bir vuzuh ile isbat 
edemediği en muğlâk meseleleri, gayet kolay bir şekilde, en basit avâm taba-
kas ından tut, ta en yüksek havas tabakas ına kadar herkesin istidad ı nisbetin-
de anlayabilece ği bir tarzda, şüphesiz, tam ikna edici bir şekilde izah ve isbat 
etmesidir. Bu hususiyet hemen hemen hiçbir ilim adam ının eserinde yoktur.
İkincisi : Bütün Nur eserleri, Kur’ân- ı Kerîm’in bir k ısım âyetlerinin tefsiri 
olup onun mânevî par ıltılar ı olduğunu her hususta göstermesidir.
Üçüncüsü : İnsanlar ın en derin ihtiyaçlar ına kat’î delil ve burhanlarla il-
mî mahiyette cevap vermesidir. Meselâ Allah’ ın varl ığı, âhiret ve sâir iman rü-
künlerini, bir zerrenin lisân- ı hâl ve kâl suretinde tercümanl ığını yaparak is-
bat etmesidir. En me şhur İslâm feylesoflar ından İbni Sina, Fârâbî, İbni Rüşd, 
bu meselelerde bütün mevcudât ı delil olarak gösterdikleri hâlde Risale-i Nur, 
o hakikatleri aynen bir zerre veya bir çekirdek lisân ıyla isbat ediyor. E ğer 
Risale-i Nur’un ilmî kudretini şimdi onlara göstermek mümkün olsayd ı, onlar 
hemen diz çöküp Risale-i Nur’dan ders alacaklard ı.
Dördüncüsü : Risale-i Nur, insan ın senelerce u ğraşarak elde edemeyece-
ği bilgileri, komprime hülâsalar nev’inden k ısa bir zamanda temin etmesidir.
Beşincisi : Risale-i Nur, ilmin esas gayesi olan r ıza- ı ilâhîyi tahsile sebep 
olmas ı ve dünya menfaatine ilmi, hiçbir cihetle âlet etmeyerek tam manas ıy-
la insaniyete hizmet gibi en ulvî vazifeyi temsil etmesidir.
Alt ınc ısı: Risale-i Nur, kuvvetli ve kudsî ve imanî bir tefekkür semeresi 
olup bütün mevcudât ın lisân- ı hâl ve kâl suretinde tercümanl ığını yapar. Ayn ı 
zamanda iman hakikatlerini ilmelyakîn ve aynelyakîn ve hakkalyakîn derece-lerinde inki şaf ettirir.
Yedincisi : Risale-i Nur, esas bak ımından bütün ilimleri câmî olu şudur. 
Âdeta ilim iplikleriyle dokunmu ş müzeyyen bir kuma ş gibidir. Ve şimdiye ka-
dar hiçbir ilim erbab ı taraf ından söylenmemi ş ve her ilme olan vukûfunu te-
barüz ettiren vecizeler mecmuas ıdır. Misal olarak birkaç ını zikrederek, heyet-i 
mecmûas ı hakk ında bir fikir edinmek isteyenlere Risale-i Nur bahrine müra-
caat etmesini tavsiye ederiz:
 Sivrisine ğin gözünü halkeden, güne şi dahi o halketmi ştir.
 Bir kelebe ğin midesini tanzim eden, manzume-i şemsiyeyi dahi o tan-
zim etmiştir.
 Bir zerreyi îcad etmek için bütün kâinat ı îcad edecek bir kudret-i gayr-i 
mütenahî lâz ımd ır. Zira şu kitab- ı kebîr-i kâinat ın her bir harfinin, bâhusus zî-
hayat her bir harfinin, her bir cümlesine müteveccih birer yüzü ve nâz ır birer 
gözü vard ır.
 Tabiat misâlî bir matbaad ır, tâbi’ de ğil. Nak ıştır, nakkâş değil. Mistard ır, 
masdar de ğil. Nizamd ır, nâz ım değil. Kanundur, kudret de ğil. Şeriat- ı iradiye-
dir, hakikat-i hâriciye de ğil.
 Sabit, dâim, f ıtrî kanunlar gibi; ruh dahi âlem-i emirden, s ıfat- ı irade-
den gelmi ş ve kudret ona vücûd-u hissî giydirmi ştir ve bir seyyâle-i latîfeyi o 
cevhere sadef etmi ştir.
Ve hâkezâ, binlerce vecizeler var…
1ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Üniversite Nur Talebelerinden
Mustafa Hilmi
1 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.1–
2–
3–
4–
5–TAKRİZLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------    241
Ankara Üniversitesi Nur Talebelerinin Bir Mektubu
Aziz, s ıdd ık kardeşlerimiz!
Mektubunuzdan İslâm güne şinin bir ziyas ını sezer gibi olduk. Yüzlerce 
seneden beri insaniyet aleyhine, İslâmiyet zarar ına mütecâviz fikir ne şreden 
ehl-i küfrün tahriplerini tamir için ortaya at ılan Risale-i Nur’un –sizlerin mek-
tubunuzdan– gençlerin aras ına yay ıldığını sezdik. Ebedî hayat yolunun hak-
perest yolcular ı, hayalî bo ş lâflar ı terk edip, Risale-i Nur’la küfür tohumlar ını 
eriteceklerdir. Nur’un talebeleri, ehl-i kalb ve iman ın hakikî karde şleridirler. 
Siz karde şlerimizin mektuplar ı, bizlere h ız veriyor ve verecek. Kur’ân’ ın tefsi-
ri olan Risale-i Nur, bize dalâlette kalman ın ve küfürle mücadele etmemenin 
bu zamanda büyük ahmakl ık olduğunu bildiriyor. Komünistli ğin, anarşistli-
ğin, masonlu ğun kuvvet kazand ığı bir devirde en mühim bir vazife, Nur’a hiz-
met etmek ve r ıza-y ı ilâhîyi tahsil için onu isteyene vermektir. Bu en ba ş ve 
en ehemmiyetli, en k ıymetli ve mübarek vazifemizden bizi döndürmek iste-
yen en ağır hücumlar dahi bizlerin h ızını artt ıracakt ır.
Risale-i Nur bize ö ğretiyor ve isbat ediyor ki; bu dünya, bir misafirhâne-
dir. Ebedî hayat ı isteyenler, misafirhânedeki vazifelerine dikkat gösterdikle-
ri nisbette memnun edilirler. Demek ki şimdi en esasl ı vazifemiz, batakl ıktan 
kurtulmak isteyen ehl-i dinin, karanl ıktan usanm ış, g ıdas ız kalm ış kalblerin 
yard ımına koşmak, kendimizden ba şlayarak Nur’un dellâll ığını yapmakt ır.
Bilhassa ve bilhassa şuras ı çok ehemmiyetli ve pek mühimdir ki; en ba ş-
ta ve en evvel Risale-i Nur’u dikkat ve tefekkürle devaml ı olarak okumak ve 
o muazzam eser külliyat ındaki Kur’ân ve iman hakikatleriyle kendimizi teç-
hiz etmek ve bu esas ve şartlarla, o harika eser külliyat ını bir an evvel ikmal 
etmektir. İşte bu nimet-i uzmâya nâil olan her genç ve herkes, bire yüz bin 
kuvvetinde kendine, vatan ve milletine faydal ı olur; vatan, millet, gençlik ve 
Âlem-i İslâm çap ında hizmet edebilecek bir vaziyete gelebilir. Bunun için, 
başta Hazreti Üstad ımız Bediüzzaman ve onun hakikî ve ihlâsl ı talebeleri ol-
maya lây ık sizlerden dua istirham ediyoruz ki; Risale-i Nur’un mecmualar ını 
bir an evvel temin edelim, arayal ım, bulal ım.. dikkat, tefekkür ve ihlâsla oku-
yal ım.. Kur’ân ve iman hizmetinde bu vaziyette ko şalım! Risale-i Nur’un bu 
asırdaki makbuliyetine i şaret eden deliller fazlas ıyla mevcut oldu ğuna göre, 
insaf sahibi her mümin karde şimiz, onun tabiî bir yard ımc ısıdır.
Hem madem Risale-i Nur, bu asra has hususiyetler ta şıyor. Hem madem 
binlerce âlimlerin takdirleriyle kar şılan ıyor. Hem madem Kur’ân’ ın dellâll ığı-
nı yapan kahraman Üstad, e şine rastlanmayacak bir mükemmeliyetle, dürüst 
ad ımlarla, hakikî prensiplerle, bütün hayat ını iman ve İslâmiyet’e vakfetmi ş, 
dünyevî hiçbir menfaat aramadan s ırf Allah r ızas ı uğruna çal ışmıştır. Hem 
madem bütün kuvvetiyle Nur talebeleri de iman ve İslâmiyet’e Ehl-i Sünnet 
dairesinde hizmet için hayatlar ını dahi çekinmeden veriyor ve süflî menfa-
at peşinde değildirler. Ve madem yüz binlerce Nur talebeleri bütün tazyik ve 
tehditlere ra ğmen bu hakikati fiilen isbat etmi şler. Hem her talebe, bugün ce-
reyan eden bât ıl felsefenin akîdelerine hakikî, mant ıkî cevaplar vermek üzere 
yetişmişler ve yeti şiyorlar.
Hem her ihtiyac ımıza Kur’ân cevap veriyor, onda lâz ım olan her hakikat 
sarih olarak vard ır. Ve madem Kur’ân, en güzel şekilde ders veren Allah’ ın he-
diyesi, bir nuru ve rahmetidir. Öyle ise bu hazine-i rahmeti ve menba- ı haki-
kati ders veren ve hakikî surette gençli ğin ve avâm ın anlayabilece ği bir şekilde 
bildiren Risale-i Nur’u, dikkat ve tefekkürle ve devaml ı olarak, müsait vakitleri-
mizi boşa gidermeden okumak ve yazmak, en büyük bir ibadet ve zevk kayna-
ğıdır. Hâl ve istikbalin ve biz gençlerin, çok leziz ve i ştiyakla alaca ğı gayet nâfi 
ve vâfi bir ilâç ve bir tiryakt ır, bir mânevî kurtar ıcıdır. Bu kat’î hakikatler mey-
danda iken ona bütün kuvvetimizle sar ılmamak, ba ştan aşağı Risale-i Nur’u 
tetkik etmemek, alâkadar olmamak ancak gafletin eseri olabilir.
Hem kim hakikat pe şinde koşuyorsa, Risale-i Nur’dan ders almas ı lâz ım-
dır ve Nur yolunda giden her münevver, hakikî saadete kavu şacak ve yer-
yüzünün mahiyetini derk edecektir diye, biz Ankara Nur talebeleri dahi itti-fak ediyoruz. Ebedî hayat hazinesini gösteren Kur’ân- ı Hakîm’in nuru olan 
Risale-i Nur, elbette bir zaman dünyay ı çınlatan nurlu sesini yükseltecektir!
Madem İslâm âlimleri –hadis-i şerife göre– dünya ikbal ve heveslerinin 
peşinde koşmad ıkça peygamberlerin en emin vârisleridirler.
1 Biz de Risale-i 
Nur’u onun tam vârisi biliyoruz. Risale-i Nur’un şahs- ı mânevîsi, hakikî vâ-
ris olman ın esas ını yaşam ış ve yaşıyor. Onun kar şısına ç ıkan körler ve sa ğır-
lar ve hissiz gafiller küçüleceklerdir. Böyle muazzam bir olgunlu ğa sahip olan 
Risale-i Nur, elbette bütün filozoflar ı, dünya ilim ve hak erbab ını çağıracak ve 
her akl- ı selim ve kalb-i kerîm olan mübarek insanlar ı talebesi yapacak; bu da 
inşâallah uzakta de ğil, yak ında tahakkuk edecektir!
1 İslâm âlimlerinin peygamberlerin vârisleri oldu ğuna dair bkz.: Tirmizî, ilim 19; Ebû Dâvûd, ilim 1; İbni 
Mâce, mukaddime  17. Ayr ıca onlar ın emin varisler oldu ğuna dair bkz.: ed-Deylemî, el-Müsned  3/75; 
el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/84.TAKRİZLER / ANKARA ÜN İVERSİTESİ NUR TALEBELER İNİN BİR MEKTUBU  ---------------------------------------    243
244  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Dünya, ekseri filozoflar ın ve âlimlerin dedi ği gibi yep yeni bir olu şun eşi-
ğindedir. Dünya, nurunu ar ıyor! Hakikat şâiri Mehmet Âkif,
 “ O nuru gönder, İlâhî, as ırlar oldu yeter!
  Bunald ı milletin âfâk ı, bir sabah ister!”
diye, işte bu nura i şaret ettiği, bugün bizce bir hakikattir.
Ankara Üniversitesi Nur Talebeleri
Çok Aziz, Çok Mübarek, Çok Mü şfik, 
Çok Sevgili Üstad ımız Hazretleri!
Risale-i Nur’u, himmet ve dualar ınızla, dikkat ve tefekkürle okudukça bu 
muazzam eser külliyat ının t ılsım- ı kâinat ın muammas ını keşif ve halleden bir 
keşşaf olduğunu, hâl ve istikbalin bir mür şid-i ekberi ve bir rehber-i âzam ı ol-
duğunu yine dua ve himmetinizle idrak ediyoruz.
Evet, Üstad ımız Hazretleri! Risale-i Nur’u okuyan her idrak sahibi anl ıyor 
ki; Risale-i Nur, gerek bu asr ın, gerekse önümüzdeki asr ın beşeriyetini fikir ka-
ranl ıklar ından kurtar ıp, tenvir ve ir şad edecektir!
Risale-i Nur, yaln ız bu vatan ve millet için de ğil, Âlem-i İslâm ve bütün be-
şeriyetin ihtiyac ına cevap verecek bir külliyat olarak telif edilmi ştir. Bugün, ta-
rihte hiç görülmemi ş bir fecaat ve felâket içerisinde ç ırpınan beşeriyet için, ha-
lâskâr olarak Risale-i Nur’a sar ılmaktan ve ne pahas ına olursa olsun, Risale-i 
Nur’un nurânî ve parlak eczalar ını elde edip dikkat ve tefekkürle okumaktan 
başka bir kurtulu ş çaresi yoktur. Risale-i Nur’u okuyan herkes, bu hakikati id-
rak etmiş ve etmektedir.
Eğer biz muktedir olsak, bu hakikati, kâinata nâz ır bir mahalle ç ıkıp, bü-
tün kâinata ilân edece ğiz. Fakat mademki buna muvaffak olam ıyoruz ve ma-
demki Risale-i Nur’un cihan- şümûl k ıymetini bu derece Üstad ımız’ın himme-
tiyle idrak etmi şiz; şu hâlde o nur ve feyiz hazinesi, irfan ve kemâlât menba ı 
olan Risale-i Nur’u, bir dakikam ızı bile boş geçirmeden, mütemâdi ve devam-
lı bir şekilde her gün ve her saat okuyaca ğız ve bu uğurda geceli-gündüzlü ça-
lışacağız inşâallah. Fakat, her an bütün i şlerimizde oldu ğu gibi, bunda da bü-
yük Üstad ımız’ın dua ve himmetiyle muvaffak olabilece ğiz.
Hem şu hakikat zâhir ve bâhirdir ki; bir kimse allâme dahi olsa Risale-i 
Nur’un ve müellifinin talebesidir, Risale-i Nur’u okumak zaruret ve ihtiyac ın-
dad ır. Eğer gaflet ederse, kendisini aldatan enaniyetine boyun e ğip Risale-i 
Nur Külliyat ı’nı okumazsa, büyük bir mahrumiyete dûçar olur.
Fakat biz, idrak etti ğimiz bu muazzam hakikat kar şısında beşeriyetin ha-
lâskâr ı ve milyarlarca insanlar ın fevkinde olan bir memur-u rabbânîye nas ıl 
minnettar ve medyun oldu ğumuzu tarif edemiyoruz! Yine dua ve himmeti-
nizle idrak etmi şiz ki; Kur’ân- ı Kerîm’in bir mucize-i mâneviyesi olan harika 
Risale-i Nur Külliyat ı’nın bir sat ırından etti ğimiz istifadenin, bir miktar- ı mu-
246  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
kabilini dahi ödemeye gücümüz yeti şmez! Bunun için, ancak Cenâb- ı Hakk’a 
şöyle yalvarmaya karar verdik:
“Yâ Rab! Bizi, ebedî haps-i münferitten kurtar ıp bâkî ve sermedî bir âle-
min saadetine nâil edecek bir hakâik hazinesinin anahtar ını, Risale-i Nur gibi 
nazirsiz bir eseriyle bah şeden sevgili ve mü şfik Üstad ımız’ı, zâlimlerin ve dü ş-
manlar ın sû-i kastlerinden muhafaza eyle! Kur’ân ve iman hizmetinde dâima 
muvaffak eyle! Ona s ıhhat ve âfiyetler, uzun ömürler ihsan eyle!” diye dua 
ediyoruz.
Evet, Üstad ımız Hazretleri! Risale-i Nur’u dikkat ve tefekkürle okumak ni-
met-i uzmâs ına nâil olan biz bir k ısım üniversite gençli ği, bir hüsn-ü zan ve-
ya bir tahminle de ğil; tahkikî ve tetkikî bir surette, sars ılmaz ve sars ılmaya-
cak olan ilmelyakîn bir kuvvet-i imaniye ile inan ıyoruz ki; zemin yüzünün bu 
asra kadar görmedi ği bir vahşet ve deh şetin sebebi olan dinsizlik ve ilhad ı, 
Bediüzzaman, ortadan kald ırmaya inâyet-i Hak ile muvaffak olacakt ır!
Bizim bu kanaatimiz, safdilâne veya tahminle de ğildir; ilmî ve delile müs-
tenid bir tahkik iledir. Bunun için, muâr ız olan dahi bu hakikati kalben tas-
dik edecektir.
Dua ve şefkat buyurun, Kur’ân ve iman hizmetinde fedâi olal ım! Risale-i 
Nur’u, bir dakikam ızı bile kaybetmeden okuyal ım, yazal ım, ihlâs- ı tâmma 
muvaffak olal ım!
Üniversite Nur Talebeleri nâm ına
Abdülmuhsin
Tarihçe-i Hayat İçin Yaz ılan Önsöz
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُīĻِđَÝْùَĬ ۪įِÖوَ
Medine-i Münevvere’de bulunan mühim bir âlimin, Bediüzzaman Haz ret-
leri’nin Tarihçe-i Hayat ı için yazd ığı bir önsözdür.
Büyük İkbâl’e ait olan Önsöz’de demi ştim ki; “Büyüklerin tarih-i hayatla-
rı okunurken, ulvî menk ıbeler söylenip aziz hât ıralar ı an ılırken, insan ba şka 
bir âleme girdi ğini hissediyor, gönlünü tertemiz sevgi hislerinin ulvî ate şi ya-
kıyor ve ilâhî feyzi sar ıyor. Tarih öyle büyük insanlar kaydeder ki, birçok bü-
yükler onlara nisbetle küçük kal ır.”
Tarihe şerefler veren erler an ılırken,
Yükselmede ruh, en geni ş âlemlere yerden.
Bin rayihan ın feyzi sarar ruhu derinden,
Geçmiş gibi cennetteki gül bahçelerinden…
Bu derin hakikati, önsözü yazarken bütün azamet ve ihti şam ıyla idrak et-
miş bulunuyorum. Zira, aziz ve muhterem okuyucular ımıza en derin bir ihlâs 
ve samimiyetle takdim etti ğimiz bu eser, hemen bir asra yakla şan uzun ve be-
reketli ömrünün her safhas ı binlerle harikaya sahne olan gönüller fatihi bü-
yük Üstad Bediüzzaman Said Nursî’ye, onun yüz otuz parçadan ibaret olan Risale-i Nur Külliyat ı’na ve ahlâk ve faziletleri, ihlâs ve samimiyetleri, iman ve 
irfanlar ıyla hayat ın her safhas ında sadece bir ülkeye de ğil, bütün insanl ık âle-
mine tertemiz örnekler vermekte devam eden Nur talebelerine aittir.
Bir kitab ın mukaddimesini, o kitab ın hülâsas ı diye tarif ederler. Hâlbuki, 
her mevzuu müstakil bir esere s
ığmayacak kadar derin ve geni ş olan bu mu-
azzam kitab ın muhteviyat ını böyle birkaç sayfal ık mukaddimeye s ığdırmak 
kabil midir?
Bugüne kadar âcizâne yazd ığım manzum ve mensur yaz ılar ımın hiçbiri-
sinde bu kadar acz ve hayret içerisinde kalmam ıştım. Binâenaleyh, bu eseri 
derin bir zevk, ilâhî bir ne ş’e ve coşkun bir heyecanla okuyacak olanlar, hay-
1 Ancak O’ndan yard ım dileriz.
248  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
ranl ıkla görecekler ki; Bediüzzaman, çocuklu ğundan beri müstesna bir şekil-
de yetişen ve bütün ömrü boyunca ilâhî tecellîlere mazhar olan bamba şka bir 
âlim ve mümtaz bir şahsiyettir.
Ben, bu büyük zât ı, eserlerini ve talebelerini inceden inceye tetkik edip 
de o nur âleminde hissen, fikren ve ruhen ya şad ıktan sonra, büyük ve eski 
bir Arap şâirinin, bir beytiyle çok derin bir hakikati ifade etti ğini öğrendim: 
“Bütün âlemi bir şahsiyette toplamak Cenâb- ı Hakk’a zor gelmez!”
f
Gayesinin ulviyetinden, dâvâs ının ihtişam ından ve iman ının azametin-
den feyiz ve ilham alan bu kutbun cazibesine tak ılanlar ın adedi günden güne 
çoğalmaktad ır. Ak ıllara hayret veren bu ulvî hâdise, münkirleri kahretti ği gibi 
müminleri de şâd ve mesrûr eylemekte devam edip gidiyor.
İmanl ı gönüllerde mânevî bir râb ıta hâlinde ya şayan bu ilâhî hâdiseyi 
büyük bir mücâhid, kalbleri vecd içinde b ırakan bir üslûpla bak ınız, nas ıl ifa-
de ediyor:
“Ahlâks ızlık çirkefinin bir tufan hâlinde her istikamete ta şıp uzanarak her 
fazileti bo ğmaya koyuldu ğu kara günlerde, onun yani Bediüzzaman’ ın feyzini 
bir s ır gibi kalbden kalbe, mukâvemeti imkâns ız bir hamle hâlinde intikal eder 
görmekle teselli buluyoruz. Gecelerimiz çok karard ı ve çok kararan gecelerin 
sabahlar ı pek yak ın olur.”
Evet, bir s ır gibi kalbden kalbe, mukâvemeti imkâns ız bir hâlde yay ılıp 
dağılan bu nurun memleketin her kö şesinde feyiz ve tesirini görenler, hay-
ret ve deh şetler içinde sormaya ba şlad ılar: Şöhreti memleketimizin her taraf ı-
nı kaplayan bu zât kimdir? Hayat ı, eserleri, meslek ve me şrebi nedir? Tuttu ğu 
yol bir tarikat m ı, bir cemiyet mi, yoksa siyasî bir te şekkül müdür?
Bununla da kalmad ı, derhal gerek idarî ve gerek adlî çok mühim takipler 
ve pek ciddî tetkikler, uzun ve müselsel mahkemeler cereyan etti. Neticede, bu ilâhî tecellînin gönüller ülkesine kurulan bir “iman ve irfan müessese si”nden 
başka bir şey olmad ığı tahakkuk edince, adaletin ilâhî bir surette tecellîsi şu 
şekilde zuhur etti: “Bediüzzaman Said Nursî ve bütün Risale-i Nur eserlerinin 
beraati” karar ı resmen ilân edildi. Ve art ık 
ruhun maddeye, hakk ın bât ıla, 
nurun zulmete, iman ın küfre her zaman galebe çalaca ğı, ezelden ebede 
değişmeyecek olan ilâhî kanunlar ın başında gelen bir hakikat oldu ğu gü-
neşler gibi belirdi.
Herhangi bir iklimde zuhur eden bir ıslahatç ının mahiyet ve hakikatini, 
sadakat ve samimiyetini gösteren en gerçek mîyar; dâvâs ını ilâna başlad ığı ilk 
günlerle, muzaffer oldu ğu son günler aras ında ferdî ve içtimaî, uzvî ve ruhî ha-
yat ında vücûda gelen de ğişiklik farklar ıdır, derler. Meselâ o adam ilk günlerde 
mütevazi, âlicenap, ferâgat ve mahviyetkâr.. hülâsa, bütün ahlâk ve fazilet ba-kımından cidden örnek olan gayet temiz ve son derece mümtaz bir şahsiyetti. 
Bakal ım, cihad ında muzaffer olup hislerde, emellerde, gönüllerde yer tuttuk-
tan sonra, yine o eski temiz ve örnek hâlinde kalabilmi ş mi? Yoksa, zafer ne ş’e-
siyle, birçok büyük san ılan kimseler gibi yere gö ğe s ığmaz m ı olmuş?
İşte, büyük-küçük herhangi bir dâvâ ve gaye sahibinin mahiyet ve haki-
katini, şahsiyet ve hüviyetini en hakikî çehresiyle aksettirecek olan en berrak 
ayna budur. Tarih boyunca bu müthi ş imtihan ı kazanman ın şaheser misali-
ni, evvelâ peygamberler ve bilhassa Sultanu’l-enbiyâ (sallallâhu aleyhi ve sellem)  
Efendimiz, sonra onun halife ve sahabeleri ve daha sonra da onlar ın nurlu 
yolunda yürüyen büyük zâtlar vermi şlerdir.
f
Peygamber Efendimiz, şu 1َאءِĻِ×ْĬَْŶا ُÙَàوَرَ َאءُĩَĥُđْĤاَ yani: “Âlimler, peygamber-
lerin vârisleridirler.” hadis-i şerifleriyle âlim olman ın pek kolay bir şey olma-
dığını, i’câzkâr belâgatlar ıyla beyan buyuruyorlar.
Zira, mademki bir âlim, peygamberlerin vârisidir; o hâlde, hak ve haki-
katin tebli ğ ve neşri hususunda, aynen onlar ın tutmuş olduklar ı yolu takip et-
mesi lâz ımd ır. Her ne kadar bu yol, bütün da ğ, taş, çamur, çak ıl, uçurum; da-
ha beteri takip, tevkif, muhakeme, hapis, zindan, sürgün, tecrid, zehirlenme, idam sehpalar ı ve daha ak ıl ve hayale gelmeyen nice bin zulüm ve i şkence-
lerle dolu da olsa...
İşte Bediüzzaman, yar ım as ırdan fazla o mukaddes cihad ı ile bütün öm-
rü boyunca bu çetin yolda yürüyen ve kar şısına ç ıkan binlerle engeli bir y ıldı-
rım süratiyle a şan ve peygamberlerin vârisi olan bir âlim oldu ğunu amelî bir 
surette isbat eden bir zâtt ır.
Kendisinin ilmî, ahlâkî, edebî, birçok fazilet ve meziyetleri aras ında, beni 
en çok meftun eden şey, onun, o da ğlardan daha sa ğlam, denizlerden daha 
derin, semâlardan daha yüksek ve geni ş olan iman ıdır. Rabbim, o ne muaz-
1 Tirmizî,  ilim 19; Ebû Dâvûd, ilim 1; İbni Mâce, mukaddime  17; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/196.TAKRİZLER / TARİHÇE-İ HAYAT İÇİN YAZILAN ÖNSÖZ   ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------    249
250  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
zam iman! O ne bitmez ve tükenmez sab ır! O ne çelikten irade! Hayal ve hâ-
tıralara ürpermeler veren bunca tazyik, tehdit, tâzib ve i şkencelere ra ğmen; o 
ne eğilmez baş, ne boğulmaz ses ve nas ıl k ısılmaz nefestir!
Büyük İkbâl’in heyecanl ı şiirlerinden ald ığım coşkun bir ilham ne ş’esiyle 
vaktiyle yazd ığım “Mücâhid” unvan ını taşıyan bir manzumede, a şağıdaki m ıs-
ralar ı okuyanlardan, belki şâirâne bir mübalâ ğada bulundu ğumu söyleyenler 
olmuştur. Lâkin şu mukaddimesini yazmakla şeref duydu ğum şaheseri oku-
yanlar, vecd ile dolu bir hayranl ıkla anlayacaklar ki Allah’ ın ne kullar ı varm ış! 
Eğer bir iman, kemâlini bulursa neler yapar ve ne harikalar do ğururmuş!
Bir azm, e ğer iman dolu bir kalbe girerse,
İnsan da o imandaki son s ırra ererse,
En azg ın ölümler ona zincir vuramazlar,
Volkan gibi co şkun ak ıyor, durduramazlar!
Rabbimden iner azmine kuvvet veren ilham,
Peygamberi rüyada görür belki her ak şam!
Hep nur onun iman dolu kalbindeki mihrap,
Kandil olamaz ufkuna dünyadaki mehtap!
Kar-k ış demez, irkilmez, üzülmez, ac ı duymaz;
Mevsim, bütün ömrünce ılık gölgeli bir yaz.
Cennetteki âlemleri dünyada görür de,
Mahvolsa e ğilmez s ıra dağlar gibi derde!
En sarp uçurumlar gelip etraf ını sarsa,
Ay batsa, güne ş sönse, ufuklar da kararsa,
Gökler y ıkılıp çökse, yolundan yine dönmez,
Ruhundaki imanla yanan me ş’ale sönmez!
Kalbinde yanarda ğ gibi, iman ne mukaddes!
Vicdan ına her an şunu hayk ırmada bir ses:
Ey yolcu, şafaklar sökecek, durma, ilerle,
Zulmetlere kan a ğlatacak me şalelerle!
Yıldızlara bas, ç ık yüce âlemlere, yüksel!
İnsanl ığı kurtarmaya cennetten inen el…
Sanki bu m ısralar iman kahraman ı, büyük mücâhid Bediüzzaman Haz-
retleri için yaz ılm ış. Zira bu yüksek s ıfatlar, hep onun s ıfatlar ıdır. Cenâb- ı Hak 
şu âyet-i kerîmede bak ınız, mücâhidlere neler vaad ediyor:
1َīĻِĭِùْéُĩْĤا َďَĩَĤ َّٰųا وَإنَّ َאۘĭَĥُ×ُø ْħُıَّĭَĺِïْıَĭَĤ َאĭĻِĘ ُواïَİَאä َīĺِñَّĤوَا
Meâl-i şerifi: “Bizim u ğrumuzda mücâhede edenlere mutlaka yollar ımı-
zı gösteririz. Ve hiç şüphe yok ki, Allah muhsinlerle –Allah’ ı görür gibi ibadet 
eden mücâhidlerle– beraberdir.”
Demek ki, iman ve Kur’ân u ğrunda candan ve cihandan geçen mücâhid-
lere büyük Allah, hakikat ve hidayet yollar ını gösterece ğini vaad buyuruyor. 
Hâşâ, Cenâb- ı Hak vaadinde hulf etmez! Yeter ki, bu azîm vaad-i ilâhîyi icap 
ettirecek şartlar tahakkuk etsin.
Bu âyet-i kerîme, Üstad’ ın karakter ve şahsiyetini tahlil hususunda bize nur-
dan bir rehber oluyor ve o nurun billûr ışığı alt ında art ık en ince çizgileri ve en 
hassas noktalar ı görüp sezebiliyoruz. Zira, mademki bir insan Cenâb- ı Hakk’ ın 
hıfz ve himâyesinde bulunmak nimetine mazhar olmu ştur; art ık onun için kor-
ku, endişe, üzüntü, y ılma, usanma vesâire gibi şeyler bahis mevzuu olamaz.
Allah’ ın nuru ile nurlanan bir gönlün semâs ını hangi bulutlar kaplayabilir! 
Her an huzur-u ilâhîde bulunmak bahtiyarl ığına eren bir kulun ruhunu, hangi 
fânî emel ve arzular, hangi zavall ı teveccüh ve iltifatlar ve hangi pespâye ga-
ye ve ihtiraslar tatmin, teskin ve teselli edebilir!
Allah’t ır onun yâr ı, mürebbîsi, velîsi,
And ıkça bütün nur oluyor duygusu, hissi.
Yükselmededir mârifet iklimine her an,
Bambaşka ufuklar aç ıyor ruhuna Kur’ân.
Kur’ân ona yâd ettiriyor “Bezm-i Elest”i.
Âşık, o tecellînin ezelden beri mesti.
İşte Bediüzzaman, böyle harikalar harikas ı bir inâyete mazhar olan mü-
barek bir şahsiyettir. Ve bunun içindir ki zindanlar ona bir gülistan olmu ş, 
oradan ebediyetlerin nurlu ufuklar ını görür. İdam sehpalar ı, birer vaaz ve ir-
şad kürsüsüdür; oradan insanl ığa ulvî bir gaye u ğrunda sab ır ve sebat, meta-
net ve celâdet dersleri verir. Hapishaneler birer Medrese-i Yusufiye’ye ink ılâb 
1 Ankebût sûresi, 29/69.TAKRİZLER / TARİHÇE-İ HAYAT İÇİN YAZILAN ÖNSÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------   251
252  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
eder, oraya girerken bir profesörün üniversiteye ders vermek için girdi ği gi-
bi girer. Zira oradakiler, onun feyiz ve ir şad ına muhtaç olan talebeleridir. Her 
gün birkaç vatanda şın iman ını kurtarmak ve cânileri, melek gibi bir insan hâ-
line getirmek onun için dünyalara de ğişilmez bir saadettir.
Böyle bir yüksek iman ve ihlâs şuuruna mâlik olan insan, hiç şüphesiz ki 
zaman ve mekân mefhumlar ının fânîler üzerinde b ırakt ığı yald ızlı tesirleri, ke-
sif madde âleminde b ırakarak ruhu ile mâneviyat âleminin p ırıl p ırıl nurlar sa-
çan ufuklar ına yükselmi ş bir hâldedir. Büyük mutasavv ıflar ın (rahmetullahi 
aleyhim) “fenâ fillâh”, “bekâ billâh” diye tarif ve tavsif buyurduklar ı yüksek 
mertebe, i şte bu kudsî şerefe nâil olmakt ır.
Evet, her müminin kendine mahsus bir huzur, hu şû, tefeyyüz, tecerrüd ve 
istiğrak hâli vard ır. Ve herkes iman ve irfan ı, salâh ve takvâs ı, feyiz ve mâne-
viyat ı nisbetinde bu ilâhî hazdan feyizyâb olabilir. Lâkin bu güzel hâl, bu tatl ı 
visal ve bu emsalsiz haz, geçen âyet-i kerîmedeki ihsan erbab ı olan o büyük 
mücahidlerde her zaman devam ediyor. Ve i şte onlar, bu sebepten dolay ıdır 
ki Mevlâ’y ı unutmak gafletine dü şmüyorlar. Nefisleriyle arslanlar gibi bütün 
ömürleri boyunca çarp ışıyorlar. Ve hayatlar ının her lâhzas ı en yüksek terakki 
ve tekâmül hât ıralar ı kaydediyor. Ve bütün varl ıklar ı o cemâl, kemâl ve celâl 
sıfatlar ıyla muttas ıf olan Rabbü’l-âlemîn’in r ızas ında erimi ş bulunuyorlar.
Mevlâ, bizleri de o bahtiyarlar zümresine ilhak eylesin, âmîn...
f
Yukar ıdaki sayfalarda büyük Üstad’ ın dostlar ını meftun ve hayran etti ği 
kadar da dü şmanlar ını dehşetler içerisinde b ırakan azametli iman ından 
bahsettik. Biraz da mümtaz şahsiyeti, nurdan bir hâle hâlinde sarmakta 
olan üstün meziyetlerinden, ahlâk ve kemâlât ından bahsedelim. Mâlûm 
ya, her şahsiyeti, muhtelif ve muayyen meziyetler çerçeveler. Binâenaleyh, 
Üstad’ ın şahsiyetini tekvin eden ba şlıca s ıfatlar şunlard ır:
Ferâgati Ferâgati
Bir dâvâ sahibinin ve bilhassa ıslahatç ının muvaffakiyet şartlar ının en 
mühimmi ferâgattir. Zira gözler ve gönüller, bu mühim noktay ı en ince bir 
hassasiyetle tetkik ve takibe meyyaldirler. Üstad’ ın bütün hayat ı ise baştan 
başa ferâgatin şaheser misalleriyle dolup ta şmaktad ır.
Allâme Şeyhülislâm Mustafa Sabri Efendi merhumdan ferâgate ait şöyle 
bir söz işitmiştim: “İslâm bugün öyle mücâhidler ister ki dünyas ını değil, âhi-
retini dahi feda etmeye haz ır olacak!”
Büyük adamdan sâd ır olan bu büyük sözü tamamen kavrayamad ığım 
için, mutasavv ıflar ın istiğrak hâllerinde söyledikleri esrarl ı sözlere benzeterek, 
herkese söylememi ş ve olur olmaz yerlerde de açmam ıştım. Vaktâ ki ayn ı sö-
zü Bediüzzaman’ ın ateşler saçan heyecanl ı ifadelerinde de okuyunca anlad ım 
ki büyüklere göre ferâgatin ölçüsü de büyüyor...
Evet, İslâm için bu kadar ac ıklı bir ferâgate katlanmaya raz ı olan mücâ-
hidleri, Erhamürrâhimîn olan Allahu Zülkerîm Teâlâ ve Tekaddes Hazretleri bırak ır m ı? O fedaî kulunu lütuf ve kereminden, inâyet ve merhametinden 
mahrum etmek, şân ına –hâşâ!– yak ışır m ı?
İşte Bediüzzaman, bu müstesna tecellînin en parlak misalidir. Bütün öm-
rü boyunca mücerred ya şad ı. Dünyan ın bütün me şru lezzetlerinden tamamen 
mahrum kald ı. Bir yuva kurmak ve orada mesûd bir aile hayat ı geçirmek sev-
das ına düşmeye vakit ve f ırsat bulamad ı. Fakat Cenâb- ı Hak, kendisine öyle 
şeyler ihsan etti ki, fânî kalemlerle tarif olunamayacak kadar muazzam ve muh-
teşemdir. Bugün, dünyada hangi bir aile reisi –mânen– Bediüzzaman Hazretleri 
kadar mesûddur? Hangi bir baba milyonlarla evlâda sahip olmu ştur? Hem de 
nas ıl evlâtlar! Ve hangi bir üstad, bu kadar talebe yeti ştirebilmiştir?
Bu kudsî ve ruhî râb ıta –biiznillâhi teâlâ– dünyalar durdukça duracak 
ve nurdan bir sel hâlinde ebediyetlere kadar ak ıp gidecektir. Çünkü bu ilâ-
hî dâvâ, Kur’ân- ı Kerîm’in nur deryas ında tebellür eden bir varl ık olduğu gibi 
Kur’ân’dan do ğmuş ve Kur’ân’la beraber ya şayacakt ır...
Şefkat ve Merhameti Şefkat ve Merhameti
Büyük Üstad, hak ve hakikati tâ çocuklu ğunda bulmu ştu. Kalbinin ferya-
dını ve ruhunun münâcât ını dinlemek için ma ğaralara kapand ığı günlerde bi-
le ibadet ve taatten, tefekkür ve murâkabelerden, feyiz ve huzur alman ın zev-
kine ermi ş olan bir “ârif-i billâh” idi.
Lâkin, karanl ık gece dalgalar ını and ıran korkunç küfür ve ilhad kâbusu-
nun Müslüman Dünyas ı’nı ve dolay ısıyla memleketimizi kaplamak üzere ol-
duğu o tehlikeli günlerde, yata ğından f ırlayan bir arslan gibi yanarda ğlar ı an-
dıran bir kükreyi şle cihad meydan ına at ıldı. Bütün rahat ve huzurunu bu mu-
kaddes dâvâya feda etti. Ve i şte bu hikmete mebnidir ki; o günden beri her TAKRİZLER / TARİHÇE-İ HAYAT İÇİN YAZILAN ÖNSÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------   253
254  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
sözü bir dilim lâv, her fikri bir ate ş parças ı olmuş; düştüğü gönülleri yak ıyor; 
hisleri, fikirleri alevlendiriyor…
Büyük Üstad’ ın tam bir uzlet ve inzivâdan sonra tekrar ir şad ve cemi-
yet hayat ına at ılmas ı, aynen İmam Gazâlî’nin hayat ında geçirmi ş olduğu o 
mühim ve tarihî merhaleye benzemektedir. Demek ki Cenâb- ı Hak, büyük 
mürşidleri böyle bir müddet inzivâda terbiye, tasfiye ve tezkiye ettikten son-
ra tenvir ve ir şad vazifesiyle mükellef k ılıyor. Ve bu sebepledir ki bir mâ-y ı 
mukattardan daha temiz ve berrak olan yüreklerinden kopup gelen nefesler, kalblere akseder etmez bamba şka tesirler icra ediyor. Arz etti ğim gibi İmam 
Gazâlî’nin bundan dokuz yüz sene evvel ahlâk ve fazilet sahas ında yapm ış ol-
duğu fütuhât ı bu as ırda Bediüzzaman, iman ve ihlâs vâdisinde ba şarm ıştır.
Evet, Hazreti Üstad’ ı bu müthi ş cihad meydanlar ına sevk eden, hep bu 
eşsiz şefkat ve merhameti olmu ştur. Ve bunu bizzat kendisinden dinleyelim:
“Bana, ‘Sen şuna buna niçin sata ştın?’ diyorlar. Fark ında değilim; 
karşımda müthi ş bir yang ın var, alevleri göklere yükseliyor. İçinde evlâ-
dım yan ıyor, iman ım tutuşmuş yan ıyor. O yang ını söndürmeye, iman ımı 
kurtarmaya ko şuyorum. Yolda birisi beni kösteklemek istemi ş de ayağım 
ona çarpm ış, ne ehemmiyeti var! O müthi ş yang ın karşısında bu küçük 
hâdise bir k ıymet ifade eder mi? Dar dü şünceler, dar görü şler!..”
İstiğnâsıİstiğnâs ı
Üstad’ ın hayat ı boyunca cemiyetimizin her tabakas ına vermekte oldu ğu 
binlerle isti ğnâ örnekleri, dillere destan olmu ş bir ulviyeti hâizdir. Mâsivâdan 
tam manas ıyla istiğnâ ederek, uzvî ve ruhî bütün varl ığı ile Rabbü’l-âlemîn’in 
bitmez ve tükenmez hazinesine dayanmay ı, müddet-i hayat ında bir itiyad de-
ğil; âdeta bir mezhep, me şrep ve meslek olarak kabul etmi ştir. Ve bunda da 
ne pahas ına olursa olsun sebat eylemekte hâlâ devam etmektedir. İşin orijinal 
taraf ı; bu meslek, kendi şahs ına münhas ır kalmam ış, talebelerine de kudsî bir 
mefkûre hâlinde intikal etmi ştir. Nur deryas ında y ıkanmak şerefine mazhar 
olan bir Nur talebesinin isti ğnâs ına hayran olmamak kabil de ğildir!
Bak ınız, Üstad, Mektubat unvan ını taşıyan şaheserin İkinci Mektub’unda bu 
mühim noktay ı alt ı vecih ile ne kadar asil bir iman ve irfan şuuruyla izah eder:
“Birincisi : Ehl-i dalâlet, ehl-i ilmi, ilmi vas ıta-y ı cer etmekle itham ediyor-
lar. ‘İlmi ve dini kendilerine medar- ı maîşet yap ıyorlar.’ deyip insafs ızcas ına 
onlara hücum ediyorlar. Bunlar ı fiilen tekzip lâz ımd ır.
İkincisi : Neşr-i hak için enbiyâya ittibâ etmekle mükellefiz. Kur’ân- ı 
Hakîm’de hakk ı neşredenler, 1ِّٰųا ĵَĥَĐ َّźإِ ِيَóْäأَ إِنْ.. ِّٰųا ĵَĥَĐ َّźإِ ِيَóْäأَ إِنْ diye-
rek insanlardan isti ğnâ göstermi şler.”
İşte Risale-i Nur Külliyat ı’nın mazhar oldu ğu ilâhî fütuhât, hep bu enbi-
yâ mesle ğinde sebat kahramanl ığının şaheser misali ve harikulâde neticesi-
dir. Ve bu sayede Üstad, izzet-i ilmiyesini cihan-k ıymet bir elmas gibi muha-
faza eylemi ştir.
Art ık herkesin u ğrunda esir oldu ğu maaş, rütbe, servet ve daha nice bin 
şahsî ve maddî menfaatlerle asla alâkas ı olmayan bir insan, nas ıl olur da gö-
nüller fatihi olmaz! İmanl ı gönüller, nas ıl onun feyiz ve nuruyla dolmaz!
İktisatçılığı İktisatç ılığı
İktisat, bundan evvel bahsetti ğimiz “istiğnâ”n ın tefsir ve izah ından baş-
ka bir şey değildir. Zaten iktisat saray ına girebilmek için, evvelâ isti ğnâ deni-
len kap ıdan girmek lâz ımd ır. Bu sebeple iktisatla isti ğnâ, lâz ımla melzum ka-
bîlindendir.
Üstad gibi isti ğnâ hususunda peygamberleri kendine örnek kabul eden 
bir mücahidin iktisatç ılığı, kendiliğinden husule gelecek kadar tabiî bir haslet 
hâlini al ır. Ve art ık ona günde bir tas çorba, bir bardak su ve bir parça ekmek 
kâfi gelebilir. Zira bu büyük insan, büyük ve munsif Frans ız şâiri Lamartine’in 
dediği gibi: “Yemek için ya şam ıyor, belki ya şamak için yiyor.”
Üstad’ ın meşrep ve mesle ğini tamamen anlad ıktan sonra, art ık onun 
yüksek iktisatç ılığını böyle yemek içmek gibi basit şeylerle mukayese etmeyi 
çok görüyorum. Zira bu büyük insan ın yüksek iktisatç ılığını mânevî sahalarda 
tatbik etmek ve maddî olmayan ölçülerle ölçmek lâz ım gelir. Meselâ Üstad bu 
yüksek iktisatç ılık kudretini s ırf yemek, içmek, giymek gibi basit şeylerle de-
ğil; bilâkis fikir, zihin, istidat, kabiliyet, vakit, zaman, nefis ve nefes gibi mâ-
nevî ve mücerred k ıymetlerin israf ve heder edilmemesiyle ölçen bir dâhidir. 
Ve bütün ömrü boyunca bir karakter hâlinde takip etti ği bu titiz muhasebe ve 
murakabe usûlunü, bütün talebelerine de telkin etmi ştir. Binâenaleyh bir Nur 
talebesine olur olmaz eseri okutturmak ve her sözü dinlettirmek kolay bir şey 
değildir. Zira onun gönlünün mihrak noktas ında yaz ılı olan şu “Dikkat!” keli-
mesi, en hassas bir kontrol vazifesi görmektedir.
1 “Benim mükâfat ım ancak Allah’a aittir.” (Yûnus sûresi, 10/72; Hûd sûresi, 11/29, 51; …).TAKRİZLER / TARİHÇE-İ HAYAT İÇİN YAZILAN ÖNSÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------   255
256  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
İşte Bediüzzaman, kudretli bir ıslahatç ı ve harikalar harikas ı bir peda-
gog (mürebbî) oldu ğunu, yetiştirdiği tertemiz nesille fiilen isbat etmi ş ve ikti-
sat tarihine nurdan p ırıltılarla yaz ılan bir atlas sayfa daha ilâve eden bir nâ-
dire-i f ıtratt ır.
Tevazu ve Mahviyetkârlığı Tevazu ve Mahviyetkârl ığı
Nur Risaleleri’nin bu kadar harikulâde bir şekilde cihana yay ılmas ında 
bu iki hasletin çok faydas ı olmuş ve pek derin tesirleri görülmü ştür. Çünkü 
Üstad, sohbet ve teliflerinde kendine bir “kutbü’l-ârifîn” ve bir “gavsü’l-vâs ı-
lîn” süsü vermedi ği için gönüller ona pek çabuk ısınm ış, onu tertemiz bir sa-
mimiyetle sevmi ş ve derhal ulvî gayesini benimsemi ştir.
Meselâ ahlâk ve fazilete, hikmet ve ibrete ait olan birçok sohbet ve telkin-
lerini, do ğrudan do ğruya nefsine tevcih eder. Keskin ve âte şîn hitabelerinin 
ilk ve yegâne muhatab ı, öz nefsidir. Oradan –merkezden muhite yay ılırcas ı-
na– bütün nur ve sürûra, saadet ve huzura mü ştak olan gönüllere yay ılır.
Üstad, hususi hayat ında gayet halim-selim ve son derece mütevazidir. Bir 
ferdi değil, hiçbir zerreyi incitmemek için âzamî fedakârl ıklar gösterir. Say ısız 
zahmet ve me şakkatlere, ıztırap ve mahrumiyetlere katlan ır; fakat iman ına, 
Kur’ân’ ına dokunulmamak şart ıyla!..
Art ık o zaman bakm ışsınız ki; o sâkin deniz, dalgalar ı semâlara yükselen 
bir tufan, sahillere heybet ve deh şet saçan bir umman kesilmi ştir. Çünkü o, 
Kur’ân- ı Kerîm’in sâd ık hizmetkâr ı ve iman hudutlar ını bekleyen kahraman ve 
fedaî bir neferidir. Kendisi bu hakikati veciz bir cümleyle şu şekilde ifade eder:
“Bir nefer nöbette iken ba şkumandan da gelse silâh ını bırakmaya-
cak. Ben de Kur’ân’ ın bir hizmetkâr ı ve bir neferiyim. Vazife ba şınday-
ken karşıma kim ç ıkarsa ç ıksın ‘hak budur’ derim ba şımı eğmem!..”
Vazife ba şında ve cihad meydan ındayken şu m ısralar lisân- ı hâlidir:
Şahlanan bir ata benzer, k ırar ım kanl ı gemi,
Sinsi düşmanlara, hâ şâ, satamam benli ğimi!
Benliğimden uzak olmakt ır esaret bence,
Böyle bir zillete dü şmek ne hazin i şkence!
Ebedî vuslat ın aşkıyla geçer her ân ım,
Dest-i kudretle yap ılm ış kaledir iman ım.
Bu mukaddes emelimden ne kadar dil şâd ım,
Görmek ister beni cennette şehid ecdad ım.
Ruhum oldukça müebbed, ebedîdir ömrüm,
En büyük vuslata, Allah’a ç ıkan yoldur ölüm.
f
Kitaba girmezden evvel Üstad’ ı ilmî, fikrî, tasavvufî ve edebî cephele-
riyle de mütâlaa etmek isterdim. Fakat çok derin ve pek şümûllü olan bu 
mevzular ın birkaç sayfayla hülâsa edilemeyece ğini kat’î bir surette idrak et-
tikten sonra, art ık ad ı geçen mevzulara birkaç cümleyle temas etmeyi mü-
nasip gördüm.
Rabbim imkânlar lutfederse, bu derin mevzular ı, Risale-i Nur Külliyat ı 
ve Nur talebeleri ile birlikte, büyük ve müstakil bir eserle, tahlilî bir surette tetkik ve mütâlaa etmeyi bütün ruhumla arzu ediyorum. Bu hususta, büyük Üstad ımız’ın ve aziz karde şlerimin k ıymetli dualar ını niyaz eylerim!
Üstadın İlmî Cephesi Üstad ın İlmî Cephesi
Merhum Ziya Pa şa, şu:
 “ Âyinesi i ştir kişinin, lâfa bak ılmaz.
  Şahs ın görünür rütbe-i akl ı eserinde.”
beyti ile nesilden nesile bir düstur hâlinde intikal edecek olan çok büyük bir 
hakikati ifade etmi ştir.
Evet, Müslüman ırkımıza Risale-i Nur Külliyat ı gibi muazzam bir iman ve 
irfan kütüphanesini hediye eden, gönüller üzerinde mukaddes bir nur mües-sesesi kuran mümtaz ve müstesna zât ın kudret-i ilmiyesi hakk ında tafsilâta gi-
rişmek, öğle vakti güne şi tarif etmek kadar fuzulî bir i ştir.
Yaln ız, yan ık bir şâirimizin:
“Hüsn olur kim seyrederken ihtiyâr elden gider.”
dediği gibi, hayat ının her lâhzas ında ilâhî tecellîlere mazhar bulunan bu mü-
barek zât ın ilim ve irfan ından, ahlâk ve kemâlât ından bahsetmek, insana 
bambaşka bir zevk ve ilâhî bir haz veriyor. Bunun için sözü uzatmaktan ken-
dimi alam ıyorum.TAKRİZLER / TARİHÇE-İ HAYAT İÇİN YAZILAN ÖNSÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------   257
258  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
Üstad, Risale-i Nur Küliyat ı’nda dinî, içtimaî, ahlâkî, edebî, hukukî, felse-
fî ve tasavvufî en mühim mevzulara temas etmi ş ve hepsinde de harikulâde 
bir surette muvaffak olmu ştur. İşin as ıl hayret veren noktas ı, birçok ulemân ın 
tehlikeli yollara sapt ıklar ı en çetin mevzular ı gayet aç ık bir şekilde ve en kat’î 
bir surette halletti ği gibi en girdapl ı derinliklerden Ehl-i Sünnet ve Cemaat’in 
tuttuğu nurlu yolu takip ederek sahil-i selâmete ç ıkm ış ve eserlerini okuyan-
lar ı da öylece ç ıkarm ıştır.
Bu sebeple Risale-i Nur Külliyat ı’nı aziz milletimizin her tabakas ına ke-
mâl-i emniyet ve samimiyetle takdim etmekle şeref duyuyoruz. Nur Risaleleri, 
Kur’ân- ı Kerîm’in nur deryas ından al ınan berrak katreler ve hidayet güne şin-
den süzülen billûr huzmelerdir. Binâenaleyh, her Müslüman’a dü şen en mu-
kaddes vazife, iman ı kurtaracak olan bu nurlu eserlerin yay ılmas ına çal ışmak-
tır. Zira, tarihte pek çok defalar görülmü ştür ki bir eser; nice fertlerin, ailelerin, 
cemiyetlerin ve say ısız insan kitlelerinin hidayet ve saadetine sebep olmu ş-
tur. Ah, ne bahtiyard ır o insan ki bir mümin karde şinin iman ının kurtulmas ı-
na sebep olur!
Üstad’ın Fikrî Cephesi Üstad’ ın Fikrî Cephesi
Mâlûm yâ her mütefekkirin kendine mahsus bir tefekkür sistemi, fikrî ha-
yat ında takip etti ği bir gayesi ve bütün gönlüyle ba ğland ığı bir ideali vard ır. 
Ve onun tefekkür sisteminden, gaye ve idealinden bahsetmek için uzun mu-kaddimeler serdedilir. Fakat Bediüzzaman’ ın tefekkür sistemi, gaye ve ideali, 
uzun mukaddimelerle filân yorulmaks ızın, bir cümleyle hülâsa edilebilir:
Bütün semâvî kitaplar ın ve bilumum peygamberlerin yegâne dâvâlar ı 
olan “Hâl ık-ı kâinat’ ın ulûhiyet ve vahdâniyetini ilân” ve bu büyük dâvây ı da 
ilmî, mant ıkî ve felsefî delillerle isbat eylemektir.
– O hâlde Üstad’ ın mant ık, felsefe ve müsbet ilimlerle de alâkas ı var?
– Evet, mant ık ve felsefe Kur’ân’la bar ışıp hak ve hakikate hizmet ettikleri 
müddetçe Üstad en büyük mant ıkç ı ve en kudretli bir filozoftur. Mukaddes ve 
cihanşümûl dâvâs ını isbat vâdisinde kulland ığı en parlak delilleri ve en kat’ î 
burhanlar ı, Kur’ân- ı Kerîm’in “Allah kelâm ı” olduğunu her gün bir kat daha 
isbat ve ilân eden “müsbet ilim”dir.
Zaten felsefe, asl ında hikmet manas ına geldikçe, Vâcibü’l-vücûd Tealâ 
ve Tekaddes Hazretleri’ni, Zât- ı Bârî’sine lây ık s ıfatlarla isbata çal ışan her eser 
en büyük hikmet ve o eserin sahibi de en büyük hakîmdir.
İşte Üstad, böyle ilmî bir yolu, yani Kur’ân- ı Kerîm’in nurlu yolunu takip 
ettiği için binlerle üniversitelinin iman ını kurtarmak şerefine mazhar olmu ştur. 
Hazretin bu hususta hâiz oldu ğu ilmî, edebî ve felsefî daha pek çok meziyetle-
ri vard ır. Fakat onlar ı, eserlerinden misaller getirerek –in şâallah– müstakil bir 
eserde arzetmek emelindeyim. Ve minallâhi’t-tevfik!
Tasavvuf Cephesi Tasavvuf Cephesi
Nakşibendî me şâyihinden, her harekât ını Peygamber-i Zî şan Efendimiz 
Hazretleri’nin harekât ına tatbik etmeye çal ışan ve büyük bir âlim olan bir zâ-
ta sordum:
– Efendi Hazretleri, ulemâ ile mutasavvife aras ındaki gerginli ğin sebebi 
nedir?
– Ulemâ, Resûl-i Ekrem Efendimiz’in ilmine, mutasavv ıflar da ameline 
vâris olmu şlar. İşte bu sebepten dolay ıdır ki, Fahr-i Cihan Efendimiz’in hem 
ilmine ve hem ameline vâris olan bir zâta ‘zü’l-cenaheyn’, yani ‘iki kanatl ı’ 
deniliyor. Binâenaleyh, tarikattan maksat, ruhsatlarla de ğil; azîmetlerle amel 
edip ahlâk- ı Peygamberî ile ahlâklanarak, bütün mânevî hastal ıklardan te-
mizlenip Cenâb- ı Hakk’ ın r ızas ında fânî olmakt ır. İşte bu ulvî dereceyi kaza-
nan kimseler, şüphesiz ki ehl-i hakikattirler. Yani, tarikattan maksut ve mat-
lup olan gayeye ermi şler demektir. Fakat bu yüksek mertebeyi kazanmak, her 
adama müyesser olamayaca ğı için, büyüklerimiz matlup olan hedefe kolay-
lıkla erebilmek için muayyen kâideler vaz’ eylemi şlerdir. Hülâsa tarikat, şeriat 
dairesinin içinde bir dairedir. Tarikattan dü şen şeriata dü şer, fakat –maâzal-
lah– şeriattan dü şen ebedî hüsranda kal ır.
Bu büyük zât ın beyanat ına göre, Bediüzzaman’ ın açt ığı nur yolu ile, haki-
kî ve şâibesiz tasavvuf aras ında cevherî hiçbir ihtilâf yoktur. Her ikisi de r ıza-y ı 
Bârî’ye ve binnetice cennet-i âlâya ve dîdar- ı Mevlâ’ya götüren yollard ır.
Binâenaleyh, bu asîl gayeyi istihdaf eden herhangi mutasavv ıf bir kar-
deşimizin, Risale-i Nur Külliyat ı’nı seve seve okumas ına hiçbir mâni kalma-
dığı gibi; bilâkis Risale-i Nur, tasavvuftaki “murâkabe” dairesini Kur’ân- ı 
Kerîm yoluyla geni şleterek, ona bir de “tefekkür” vazifesini en mühim 
bir vird olarak ilâve etmi ştir.
Evet, insan ın gözüne-gönlüne bamba şka ufuklar açan bu “tefekkür” se-
bebiyle, sadece kalbinin murâkabesiyle me şgul olan bir sâlik, kalbi ve bütün 
letâifiyle birlikte, zerrelerden kürelere kadar bütün kâinat ı azamet ve ihti şa-
mıyla seyir ve temâ şâ, murakabe ve mü şâhede ederek, Cenâb- ı Hakk’ ın o TAKRİZLER / TARİHÇE-İ HAYAT İÇİN YAZILAN ÖNSÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------   259
260  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------    ASÂ-YI MUSA
âlemlerde bin bir şekilde tecellî etmekte olan esmâ-y ı hüsnâs ını, s ıfât- ı ulyâ-
sını kemâl-i vecd ile görerek, art ık sonsuz bir mâbedde oldu ğunu aynelyakîn, 
ilmelyakîn ve hakkalyakîn derecesinde hisseder. Çünkü içine girdi ği mâbed 
öyle ulu bir mâbeddir ki; milyarlara s ığmayan cemaatin hepsi a şk ve şevk, hu-
şû ve istiğraklar içinde Hâl ık’ını zikrediyor. Yan ık, tatl ı ve güzel lisânlar ı; şive, 
nağme, ahenk ve besteleriyle bir a ğızdan
1
ُóَ×أَכْ ُّٰųوَا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َźوَ ِِّٰų ُïْĩَéْĤوَا ِّٰųا َאنَéْ×ُø
diyorlar.
Risale-i Nur’un açt ığı iman ve irfan ve Kur’ân yolunu takip eden, i şte 
böyle muazzam ve muhte şem bir mâbede girer.. ve herkes de iman ve irfan ı, 
feyiz ve ihlâs ı nisbetinde feyizyâb olur.
Edebî Cephesi Edebî Cephesi
Eskiden beri laf ız ve mana, üslûp ve muhteva bak ımından, edipler ve şâ-
irler, mütefekkirler ve âlimler ikiye ayr ılm ışlard ır. Bunlardan baz ılar ı sadece 
üslûp ve ifadeye, vezin ve kâfiyeye k ıymet vererek; manay ı, ifadeye feda et-
mişlerdir ve bu hâl de kendini en çok şiirde gösterir. Di ğer zümre ise en çok 
mana ve muhtevaya ehemmiyet vererek; özü, söze kurban etmemi şlerdir.
Art ık Bediüzzaman gibi büyük bir mütefekkirin edebî cephesi, bu küçük 
mukaddime ile kolayca anla şılır san ırım. Zira Üstad, o k ıymetli ve bereket-
li ömrünü, kulaklarda kalacak olan sözlerin tanzim ve tertibiyle de ğil; bilakis 
kalblerde, ruhlarda, vicdan ve fikirlerde kudsî bir ideal hâlinde insanl ıkla be-
raber yaşayacak olan din hissinin, iman şuurunun, ahlâk ve fazilet mefhumu-
nun as ırlara, nesillere telkiniyle me şgul olan bir dâhidir. Art ık bu kadar ulvî bir 
gayenin tahakkuku için candan ve cihandan geçen bir mücâhid, pek tabiîdir ki fânî şekillerle me şgul olamaz.
Bununla beraber Üstad zevk inceli ği, gönül hassasiyeti, fikir derinli ği ve 
hayal yüksekli ği bak ımından harikulâde denecek derecede edebî bir kudret 
ve melekeyi hâizdir. Ve bu sebeple üslûp ve ifadesi, mevzuya göre de ğişir. 
Meselâ ilmî ve felsefî mevzularda mant ıkî ve riyâzî delillerle akl ı ikna ederken 
gayet veciz terkipler kullan ır. Fakat gönlü mest edip ruhu yükseltece ği anlarda 
ifade o kadar berrakla şır ki tarif edilemez. Meselâ semâlardan, güne şlerden, 
1 “Allah, her türlü noksandan münezzehtir. Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır. Allah’tan (cel-
le celâluh)  başka ilâh yoktur. Allah, büyüktür. Hareket ve güç, ancak yüceler yücesi ve pek 
büyük olan Cenâb- ı Hakk’ ın dilemesi ile olur.” (Buhârî, teheccüd  21; Ebû Dâvûd, salat 
135; Nesâî, iftitah  32; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/353)
yıldızlardan, mehtaplardan ve bilhassa bahar âleminden ve Cenâb- ı Hakk’ ın 
o âlemlerde tecellî etmekte olan kudret ve azametini tasvir ederken üslûp o kadar latîf bir şekil al ır ki; art ık her teşbih, en tatl ı renklerle çerçevelenmi ş bir 
levhay ı and ırır.. ve her tasvir, harikalar harikas ı bir âlemi canland ırır.
İşte bu hikmete mebnidir ki; bir Nur talebesi, Risale-i Nur Külliyat ı’nı mü-
tâlaas ıyla –üniversitenin herhangi bir fakültesine mensup da olsa– hissen, fik-
ren, ruhen, vicdanen ve hayalen tam manas ıyla tatmin edilmi ş oluyor. Nas ıl 
tatmin edilmez ki; Risale-i Nur Külliyat ı, Kur’ân- ı Kerîm’in cihan- şümûl bah-
çesinden derilen bir gül demetidir. Binâenaleyh onda o mübarek ve ilâhî bah-çenin nuru, havas ı, ziyas ı ve kokusu vard ır.
  Ruhun bu ihtiyac ını söyler akan sular,
  Kur’ân’a her zaman be şerin ihtiyac ı var.
Ali Ulvi KurucuTAKRİZLER / TARİHÇE-İ HAYAT İÇİN YAZILAN ÖNSÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------   261
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُّوسُïُĜ َאĺ ْلُïَĐ َאĺ ُħَכَè َאĺ مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĺ ْدُóَĘ َאĺ ُħĻِèرَ َאĺ ُīٰĩْèرَ َאĺ ُّٰųاَ َאĺ
İsm-i âzam ın hakk ına ve Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın hürmetine ve Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın şerefine, bu mecmuay ı bast ıranlar ı ve mübarek 
yard ımc ılar ını ve Risale-i Nur talebelerini Cennetü’l-Firdevs’te saadet-i ebe-
diyeye mazhar eyle, âmîn…
Ve hizmet-i imaniye ve Kur’âniye’de dâima muvaffak eyle, âmîn…Ve defter-i hasenâtlar ına Asâ-y ı Musa’n ın her bir harfine mukabil, bin ha-
sene yazd ır, âmîn...
Ve Nur’lar ın neşrinde sebat ve devam ve ihlâs ihsan eyle, âmîn…
Yâ Erhamerrâhimîn!.. Umum Risale-i Nur şâkirtlerini iki cihanda mesûd 
eyle, âmîn…
İnsî ve cinnî şeytanlar ın şerlerinden muhafaza eyle, âmîn…
Ve bu âciz ve bîçâre Said’in kusurât ını affeyle, âmîn...
Umum Nur Şâkirtleri Nâm ına
Said Nursî
1 Ya Allah, yâ Rahmân: Ey Zât’ ı itibar ıyla merhametli olan! yâ Rahim: Ey rahmetiyle mahlûkât ına mer-
hamet eden! yâ Ferd: Ey e şi ve benzeri olmayan! yâ Hayy: Ey her zaman var olan, diri olan, ezelî ve 
ebedî hayat sahibi olan! yâ Kayyûm: Ey kendi Zât’ ı ile var olup, zeval bulmayan ve bütün varl ıklar ı 
varl ıkta tutup onlar ı yöneten! yâ Hakem: Ey hükmü geçersiz k ılınmayan Hâkim! yâ Adl: Ey tam adalet 
sahibi! yâ Kuddûs: Ey her şeyi tertemiz yapan ve kendisi bütün eksiklerden uzak ve yüce Zât!
HuginRisale/content/pdf/ASAYI MUSA.pdf