[PDF]
İman ve Küfür
Muvâzeneleri
Bediüzzaman Said Nursî

Risale-i Nur Külliyat ı’ndan
İman ve Küfür 
Muvâzeneleri
(Hidâyet ve Dalâlet Mukayeseleri)
Bediüzzaman  
Said Nursî
İstanbul - 2007
İMAN VE KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Copyright © Şahdamar Yay ınlar ı, 2007
Bu eserin tüm yay ın haklar ı Işık Ltd. Şti.’ne aittir.
Eserde yer alan metin ve resimlerin, I şık Ltd. Şti.’nin önceden
yaz ılı izni olmaks ızın, elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kay ıt
sistemi ile ço ğalt ılmas ı, yay ımlanmas ı ve depolanmas ı yasakt ır.
ISBN
978-975-9090-82-1
Yay ın Numaras ı
72
Bas ım Yeri ve Y ılı
Çağlayan Matbaas ı
Sarn ıç Yolu Üzeri No:7 Gaziemir / İZMİR
Tel: (0232) 252 20 96
Ekim  2007
Genel Dağıtım
Gökkuşağı Pazarlama ve Da ğıtım
Merkez Mah. So ğuksu Cad. No: 31
Tek-Er İş Merkezi Mahmutbey/ İSTANBUL
Tel: (0212) 410 50 00   Faks: (0212) 444 85 96
Şahdamar Yay ınlar ı
Emniyet Mahallesi Huzur Sokak No: 5
34676  Üsküdar/ İSTANBUL
Tel: (0216) 318 42 88    Faks: (0216) 318 52 20
www.sahdamaryayinlari.com
İçindekiler
İman ve Küfür Muvâzeneleri ...................................................................................................... 1
[Mühim Bir Suâle Cevap]  .............................................................................................................. 3
Birincisi  .............................................................................................................................. ............................... 4
Bu As ırda İkinci Deh şetli Hâl  .................................................................................................... 7
Birinci Söz  ............................................................................................................................... ........................... 9
İkinci Söz  .............................................................................................................................. ........................... 12
Üçüncü Söz  .............................................................................................................................. ................... 15
Dördüncü Söz  .............................................................................................................................. ............18
Beşinci Söz  .............................................................................................................................. ..................... 20
Alt ınc ı Söz  .............................................................................................................................. ........................ 23
Yedinci Söz  .............................................................................................................................. ...................... 28
Sekizinci Söz ............................................................................................................................... ................ 33
On İkinci Söz  .............................................................................................................................. ............... 40
İkinci Esas  .............................................................................................................................. .................... 40
Üçüncü Esas  .............................................................................................................................. .............41
On Üçüncü Söz  .............................................................................................................................. ........42
İkinci Makam  .............................................................................................................................. ............42
Câzibedâr Bir Fitne İçinde Bulunan ve Daha Akl ını Kaybetmeyen
Baz ı Gençlerle Bir Muhaveredir  .......................................................................................... 42
Birkaç Bîçâre Gençlere Verilen Bir Tenbih, Bir Ders, Bir İhtard ır........45
Risale-i Nur Mîzânlar ından On Üçüncü Söz’ün İkinci
Makam ı’nın Hâşiyesidir ............................................................................................................... 48
Leyle-i Kadir’de İhtar Edilen Bir Mesele-i Mühimme  ....................................... 54
On Dördüncü Söz  ............................................................................................................................... 56
Hâtime  .............................................................................................................................. ............................. 56
On Yedinci Söz  .............................................................................................................................. ..........58
[Birinci Makam]  .............................................................................................................................. .....58
İkinci Makam  .............................................................................................................................. ............62
Kalbe Fârisî Olarak Tahattur Eden Bir Münâcât  ................................................. 62
Birinci Levha  .............................................................................................................................. ...72
İkinci Levha  .............................................................................................................................. ......73
Yirmi Üçüncü Söz ............................................................................................................................... .74
Birinci Mebhas  .............................................................................................................................. ........74
Birinci Nokta  .............................................................................................................................. ..........74
İkinci Nokta ............................................................................................................................... ............75
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. ......78
Dördüncü Nokta  .............................................................................................................................. 79
Beşinci Nokta ............................................................................................................................... .......80
İkinci Mebhas  .............................................................................................................................. ...........84
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ..........84
İkinci Nükte  ............................................................................................................................... ............86
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ......89
Dördüncü Nükte  .............................................................................................................................. 93
Beşinci Nükte  ............................................................................................................................... .......95
Yirmi Dördüncü Söz  ........................................................................................................................ 98
Beşinci Dal  .............................................................................................................................. .................. 98
Birinci Meyve  .............................................................................................................................. .........98
İkinci Meyve  .............................................................................................................................. ........100
Üçüncü Meyve  .............................................................................................................................. ..103
Dördüncü Meyve  .......................................................................................................................... 103
Beşinci Meyve  .............................................................................................................................. ...104
Yirmi Beşinci Söz  ............................................................................................................................. 106
İkinci Cilve  .............................................................................................................................. ............... 106f  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
On Birinci Şuâ  .............................................................................................................................. .......112
Onuncu Meseleye Bir Hâtime Olarak İki Hâşiye  ........................................ 112
Birincisi  .............................................................................................................................. ................... 112
İkinci Hâşiye .............................................................................................................................. .......113
Yirmi Alt ınc ı Söz  .............................................................................................................................. ..115
Üçüncü Mebhas  .............................................................................................................................. 115
Dördüncü Mebhas  ........................................................................................................................ 116
Hâtime  .............................................................................................................................. .................... 117
Otuzuncu Söz  .............................................................................................................................. .........119
Birinci Maksad ............................................................................................................................... ....119
Otuz İkinci Söz  .............................................................................................................................. ......132
İkinci Nokta’n ın İkinci Mebhas ı ...................................................................................... 132
Birinci Lem’a  .............................................................................................................................. ............142
On Yedinci Lem’a  ............................................................................................................................ 146
Beşinci Nota  .............................................................................................................................. ..........146
Yirmi Dördüncü Lem’a  ............................................................................................................. 153
Tesettür Hakk ındad ır ................................................................................................................. 153
Birinci Hikmet  .......................................................................................................................... 153
İkinci Hikmet  ............................................................................................................................. 154
Üçüncü Hikmet  ...................................................................................................................... 155
Dördüncü Hikmet  ................................................................................................................ 156
Birinci Mektup  .............................................................................................................................. ........158
Dördüncü Suâl  .............................................................................................................................. ...158
Dokuzuncu Mektup  ....................................................................................................................... 160
Sâlisen  .............................................................................................................................. .......................... 160
Râbian  .............................................................................................................................. .......................... 162
Yirmi Dokuzuncu Mektup  ..................................................................................................... 164
Beşinci Risale Olan Be şinci K ısım ............................................................................. 164
[Gençlik Rehberi]  ......................................................................................................................... 168İÇİNDEKİLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------  g
Bir Zaman Eski şehir Hapishanesi’nin Penceresinde
Oturmuştum  ............................................................................................................................... ..........168
Birden İhtar Edilen Bir Mesele-i Mühimme  ...................................................... 170
On Birinci Şuâ  .............................................................................................................................. .......172
İkinci Meselenin Hülâsas ı ..................................................................................................... 172
Üçüncü Mesele  .............................................................................................................................. ...175
Dördüncü Mesele  .......................................................................................................................... 178
Sekizinci Meselenin Bir Hülâsas ı .................................................................................. 180
Birincisi  .............................................................................................................................. ................... 180
İkinci Meyvesi ve Hayat- ı Şahsiyeye Bakan Bir Faydas ı ............................ 181
Hayat- ı Şahsiyeye Ait Üçüncü Bir Faydas ı ............................................................ 181
Dördüncü Bir Faydas ı ki İnsan ın Hayat- ı İçtimaiyesine Bak ıyor  .......182
On Beşinci Şuâ  .............................................................................................................................. ....186
El-Hüccetü’z-Zehra’n ın İkinci Makam ı ................................................................... 186
Yirmi Dokuzuncu Lem’a  ......................................................................................................... 191
İkinci Bâb  ............................................................................................................................... ................. 191
Birinci Nokta  .............................................................................................................................. ......191
İkinci Nokta ............................................................................................................................... ........194
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. ..194
Dördüncü Nokta  .......................................................................................................................... 195
Beşinci Nokta ............................................................................................................................... ...195
Alt ınc ı Nokta  .............................................................................................................................. ......196
Yedinci Nokta  .............................................................................................................................. ....196
Sekizinci Nokta  .............................................................................................................................. 198
Dokuzuncu Nokta ………..  ................................................................................................ 198
Lemeât  ............................................................................................................................... ........................ 199
Bir Meclis-i Misâlîde Şeriatla Medeniyet-i Hâz ıra,
Dehâ-y ı Fennî ile Hüdâ-y ı Şer’î Müvâzeneleri  .............................................. 199
Hakikî Bütün Elem Dalâlette, Bütün Lezzet İmândad ır ...................... 204h  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
İman ve Küfür 
Muvâzeneleri

(On Beşinci Şuâ’ ın İkinci Makam ı’ndan)
[Mühim Bir Suâle Cevap]
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُīĻِđَÝْùَĬ ۪įِÖوَ
َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤوَا َ،īĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
2َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ
Gayet mühim bir suâle verilen çok ehemmiyetli bir cevab ı 
burada yazmaya münasebet geldi. Çünkü k ırk sene evvel Eski 
Said, o dersinde bir hiss-i kable’l-vuku ile Risale-i Nur’un harika derslerini ve tesirat ını görmüş gibi bahsediyor. Onun için o suâl 
ve cevab ı yazacağız, şöyle ki:
Çoklar taraf ından hem bana, hem baz ı Nur karde şlerime suâl etmişler 
ve ediyorlar ki:
“Neden bu kadar muâr ızlara karşı ve muannid feylesoflara ve ehl-i dalâ-
lete mukabil, Risale-i Nur ma ğlup olmuyor? Milyonlar k ıymettar hakikî kütüb-
ü imaniye ve İslâmiyenin inti şarlar ına bir derece set çektikleri hâlde, sefâhet 
ve hayat- ı dünyeviyenin lezzetleriyle çok bîçâre gençleri ve insanlar ı hakâik-i 
imaniyeden mahrum b ırakt ıklar ı hâlde, en şiddetli hücum ve en gaddarâne 
muamele ve en ziyade yalanlarla ve aleyhte yap ılan propagandalarla Risale-i 
Nur’u k ırmak, insanlar ı ondan ürkütmek ve vazgeçirmeye çal ıştıklar ı hâlde; 
hiçbir eserde görülmedi ği bir tarzda Risale-i Nur’un inti şarı, hatta ço ğu el yaz-
mas ı ile alt ı yüz bin nüsha risalelerin kemâl-i i ştiyak ile perde alt ında intişar 
etmesi ve dâhil ve hariçte kemâl-i i ştiyak ile kendini okutturmas ının hikmeti 
nedir, sebebi nedir?” diye bu meâlde çok suâllere kar şı elcevap, deriz ki: elcevap, deriz ki:
1 Ancak O’ndan yard ım dileriz.
2 Âlemlerin Rabbi, Rahman ve Rahîm Allah’a, üzerimizdeki hadd ü hesaba gelmez lütuflar ı adedince 
hamd ü senâ.. bütün insanl ığa rahmet ve kurtulu ş vesilesi olarak gönderdi ği habibi Hazreti Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’a, nezih aile fertlerine ve seçkin ashab ına salât ü selam olsun.
Kur’ân- ı Hakîm’in s ırr- ı i’câz ıyla hakikî bir tefsiri olan Risale-i Nur; bu dün-
yada bir mânevî cehennemi, dalâlette gösterdi ği gibi; imanda dahi, bu dünya-
da mânevî bir cennet bulundu ğunu isbat ediyor. Ve günahlar ın ve fenal ıklar ın 
ve haram lezzetlerin içinde mânevî, elîm elemleri gösterip hasenât ve güzel hasletlerde ve hakâik-i şeriat ın amelinde cennet lezâizi gibi mânevî lezzetler 
bulunduğunu isbat ediyor. Sefâhet ehli ve dalâlete dü şenlerin –o cihetle– akl ı 
başında olanlar ını kurtar ıyor. Çünkü bu zamanda iki deh şetli hâl var:
Birincisi
Âkibeti görmeyen ve bir dirhem haz ır lezzeti, ileride bir batman lez-
zetlere tercih eden hissiyât- ı insaniye, ak ıl ve fikre galebe etti ğinden; ehl-i 
sefâheti sefâhetinden kurtarman ın yegâne çaresi, ayn ı lezzetinde elemini 
gösterip hissini ma ğlup etmektir.  Ve 1َةِóِìْٰźا ĵَĥَĐ َאĻْĬُّïĤا ةَĳٰĻَéْĤا نَĳُّ×ِéَÝْùَĺ âye-
tinin işaretiyle bu zamanda âhiretin elmas gibi nimetlerini, lezzetlerini 
bildiği hâlde, dünyevî k ırılacak şişe parçalar ını ona tercih etmek, –ehl-i 
iman iken– ehl-i dalâlete o hubb-u dünya ve o s ır için tâbi olmak tehlike-
sinden kurtarman ın çare-i yegânesi, dünyada dahi cehennem azab ı gibi 
elemlerini göstermekle olur ki; Risale-i Nur o meslekten gidiyor.
Yoksa bu zamandaki küfr-ü mutlak ın ve fenden gelen dalâletin ve sefâ-
hetteki tiryakili ğin inad ı karşısında, Cenâb- ı Hakk’ ı tan ıttırdıktan sonra.. ve 
cehennemin vücudunu isbat ile.. ve onun azâb ı ile insanlar ı fenal ıktan, seyyi-
âttan vazgeçirmek yoluyla onda, belki yirmide biri ders alabilir. Ders ald ıktan 
sonra da “Cenâb- ı Hak, Gafûr-u Rahîm’dir, hem cehennem pek uzakt ır.” 
der, sefâhetine devam edebilir. Kalbi, ruhu, hissiyât ına mağlup olur...
İşte Risale-i Nur, ekser muvâzeneleriyle küfür ve dalâletin dünyadaki elîm 
ve ürkütücü neticelerini göstermekle, en muannid ve nefis-perest insanlar ı 
dahi o menhus, gayr-i me şrû lezzetlerden ve sefâhetlerden bir nefret verip akl ı 
başında olanlar ı tevbeye sevkeder. O muvâzenelerden Alt ınc ı, Yedinci, Seki-
zinci Sözler’deki k ısa muvâzeneler ve Otuz İkinci Söz’ün Üçüncü Mevk ıfı’n-
daki uzun muvâzene, en sefih ve dalâlette giden adam ı da ürkütüyor, dersini 
kabul ettiriyor. Meselâ âyet-i nûrdaki2 seyahat-i hayaliye ile hakikat olarak 
gördüğüm vaziyetlere gayet k ısaca işaret edece ğiz. Tafsilini isteyen Sikke-i 
Gaybiye’nin âhirine baks ın.
1 “Bile bile dünyay ı (âhirete) tercih ederler.” ( İbrahim sûresi, 14/3).
2 Nûr sûresi, 24/35.4  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Ezcümle : O seyahat-i hayaliyede, rızka muhtaç hayvanât âlemini  
gördüğüm vakit, maddî felsefe  ile bakt ım. Hadsiz ihtiyacat ve şiddetli açl ık-
lar ıyla beraber zaaf ve aczleri, o zîhayat âlemini bana çok ac ıklı ve elîm gös-
terdi. Ehl-i dalâlet ve gafletin gözüyle  bakt ığımdan feryat eyledim. Birden 
hikmet-i Kur’âniye ve iman ın dürbünü  ile gördüm: Rahmân  ismi Rezzâk  
burcunda, parlak bir güne ş gibi tulû etti. O aç, bîçâre zîhayat âlemini rahmet 
ışığıyla yald ızlad ı.
ySonra hayvanât âlemi içinde, yavrular ın zaaf ve acz ve ihtiyaç içinde 
çırpınd ıklar ı hazin ve elîm ve herkesi rikkat ve ac ımaya getirecek bir karanl ık 
içinde diğer bir âlemi gördüm. Ehl-i dalâletin nazar ıyla bakt ığıma eyvah 
dedim. Birden iman  bana bir gözlük  verdi, gördüm ki: Rahîm  ismi şefkat  
burcunda tulû etti. O kadar güzel ve şirin bir surette o ac ı âlemi, sevinçli âle-
me çevirip ışıkland ırdı ki; şekvâ ve ac ımak ve hüzünden gelen göz ya şlar ımı, 
sevinç ve şükrün lezzetlerinden gelen damlalara çevirdi.
ySonra sinema perdesi gibi insan âlemi  bana göründü. Ehl-i dalâletin 
dürbünü  ile bakt ım. O âlemi o kadar karanl ıklı, dehşetli gördüm ki; kalbimin 
en derinliklerinden feryat ettim. “Eyvah!” dedim. Çünkü insanlarda ebede uzan ıp giden arzular ı, emelleri.. ve kâinat ı ihata eden tasavvurat ve efkârlar ı.. 
ve ebedî bekâ ve saadet-i ebediyeyi ve cenneti gayet ciddî isteyen himmet-leri ve f ıtrî istidatlar ı.. ve f ıtrî had konulmayan, serbest b ırak ılan kuvveleri.. 
ve hadsiz maksatlara müteveccih ihtiyaçlar ı.. ve zaaf ve aczleriyle beraber,
1 
hücumlar ına maruz kald ıklar ı hadsiz musibet ve âdalar ı ile beraber gayet k ısa 
bir ömür, hergün ve her saat ölüm endi şesi alt ında, gayet da ğdağalı bir hayat 
yaşamak için gayet peri şan bir maî şet içinde; kalbe, vicdana en elîm ve en 
müthiş hâlet olan mütemâdî zeval ve firak belas ını çekmek içinde –ehl-i gaflet 
için zulümât- ı ebediye kap ısı suretinde görülen– kabre ve mezaristana bak ı-
yorlar. Birer birer ve tâife tâife o zulümât kuyusuna at ılıyorlar. İşte bu insan 
âlemini bu zulümât içinde gördü ğüm anda, kalb ve ruh ve akl ımla, bütün le-
tâif-i insaniyem, belki bütün zerrât- ı vücudum feryat ile a ğlamaya haz ır iken, 
birden Kur’ân’dan gelen nur ve kuvvet-i iman o dalâlet gözlü ğünü k ırdı, 
kafama bir göz verdi; gördüm ki:
Cenâb- ı Hakk’ ın Âdil ismi Hakîm  burcunda, Rahmân  ismi Kerîm  bur-
cunda, Rahîm  ismi Gafûr  burcunda, yani manas ında; Bâis ismi, Vâris  bur-
cunda, Muhyî  ismi Muhsin  burcunda, Rab ismi Mâlik  burcunda birer güne ş 
1 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/28; Fât ır sûresi, 35/15.ON BEŞİNCİ ŞUÂ / İkinci Makam ı’ndan  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------  5
gibi tulû ettiler. O karanl ıklı ve içinde çok âlemler bulunan insan âleminin 
umumunu ışıkland ırdılar, şenlendirdiler. Cehennemî hâletleri da ğıtıp, nuranî 
âhiret âleminden pencereler aç ıp o perişan insan dünyas ına nurlar serptiler. 
Zerrât- ı kâinat adedince, 2ِِّٰų ُóُّכْýĤاَ ، 1ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ dedim. Ve aynelyakîn gördüm 
ki; “İmanda mânevî bir cennet ve dalâlette mânevî bir cehennem bu dün-
yada da vard ır.” yakînen bildim.
ySonra küre-i arz ın âlemi  göründü. O seyahat-i hayaliyemde dine 
itaat etmeyen felsefenin karanl ıklı kavânîn-i ilmiyeleri , hayalime deh-
şetli bir âlem gösterdi. Yetmi ş defa top güllesinden daha süratli hareketiyle, 
yirmi beş bin sene mesafeyi bir senede gezip devreden.. ve her vakit da ğıl-
maya ve parçalanmaya müstaid (kabil).. ve içi zelzeleli, çok ihtiyar ve çok yaşlı küre-i arz içinde ve o deh şetli gemi üstünde kâinat ın hadsiz bo şluğun-
da seyahat eden bîçâre nev-i insan vaziyeti, bana vah şetli bir karanl ık içinde 
göründü. Ba şım döndü, gözüm karard ı. Felsefenin gözlü ğünü yere vurdum, 
kırdım. Birden 
hikmet-i Kur’âniye ve imaniyeyle ışıklanm ış bir göz  ile 
bakt ım, gördüm ki:
Hâl ık-ı arz ve semâvât’ ın Kadîr , Alîm , Rab, Allah  ve Rabbü’s-semâvâti 
ve’l-ard  ve Müsahhirü’ ş-şemsi ve’l-kamer  isimleri rahmet , azamet , 
rubûbiyet  burçlar ında güne ş gibi tulû ettiler. O karanl ıklı, vahşetli, dehşetli 
âlemi öyle ışıkland ırdılar ki; o hâlette, benim imanl ı gözüme küre-i arz gayet 
muntazam, musahhar, mükemmel, ho ş, emniyetli, herkesin erzak ı içinde 
bir seyahat gemisi.. ve tenezzüh ve keyif ve ticaret için müheyya edilmi ş ve 
zîruhlar ı güneşin etraf ında, memleket-i rabbâniyede gezdirmek ve yaz ve 
bahar ve güzün mahsulat ını rızık isteyenlere getirmek için bir gemi, bir tayyare, 
bir şimendifer hükmünde gördüm. Küre-i arz ın zerrât ı adedince ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ 
3َאنِĩĺِْŸا ِÙَĩْđِĬ dedim.
İşte buna k ıyasen, Risale-i Nur’da pek çok muvâzenelerle isbat edilmi ştir 
ki; ehl-i sefâhet ve dalâlet, dünyada dahi mânevî bir cehennem içinde azap çektiklerini.. ve ehl-i iman ve salahat, dünyada dahi mânevî bir cennet içinde, İslâmiyet ve insaniyet midesiyle ve iman ın tecelliyât ve cilveleriyle, mânevî bir 
cennet lezzetleri tadabilirler. Belki derece-i imanlar ına göre istifade edebilirler. 
Fakat, bu f ırtınal ı zaman ın hissi ibtal eden ve be şerin nazar ını âfâka da ğıtan 
1 Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.
2 Her türlü şükran ve minnet Allah’ad ır.
3 İman nimetini bah şeden Allah ’a hamdolsun..6  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
ve boğan cereyanlar, ibtal-i his nev’inden bir sersemlik vermi ş ki; ehl-i dalâ-
let, mânevî azab ını muvakkaten tam hissedemiyor. Ehl-i hidayete dahi gaflet 
bas ıyor, hakikî lezzetini takdir edemiyor.
Bu As ırda İkinci Deh şetli Hâl
Eski zamanda küfr-ü mutlak ve fenden gelen dalâletler ve küfr-ü inadîden 
gelen temerrüt, bu zamana nisbeten pek azd ı. Onun için eski İslâm muhak-
kiklerinin dersleri, hüccetleri o zamanlarda tam kâfi olurdu. Küfr-ü me şkûku 
çabuk izale ederlerdi. Allah’a iman umumî oldu ğundan, Allah’ ı tan ıttırmakla 
ve cehennem azab ını ihtar etmekle çoklar ı sefâhetlerden, dalâletlerden vaz-
geçebilirlerdi. Şimdi ise eski zamanda bir memlekette bir kâfir-i mutlak yerine, 
şimdi bir kasabada yüz tane bulunabilir. Eskide, fen ve ilim ile dalâlete girip 
inat ve temerrüt ile hakâik-i imana kar şı çıkana nisbeten şimdi yüz derece zi-
yade olmu ş. Bu mütemerrid inatç ılar, firavunluk derecesinde bir gurur ile ve 
dehşetli dalâletleriyle hakâik-i imaniyeye kar şı muâraza ettiklerinden, elbette 
bunlara kar şı atom bombas ı gibi –bu dünyada onlar ın temellerini parça parça 
edecek– bir hakikat-i kudsiye lâz ımd ır ki; onlar ın tecavüzat ını durdursun ve 
bir k ısm ını imana getirsin.
İşte, Cenâb- ı Hakk’a hadsiz şükürler olsun ki; bu zaman ın tam yara-
sına bir tiryak olarak Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın bir mucize-i mâneviyesi 
ve lemeât ı bulunan Risale-i Nur, pek çok muvâzenelerle en deh şetli mu-
annid mütemerridleri, Kur’ân’ ın elmas k ılınc ı ile k ırıyor. Ve kâinat zer-
releri adedince vahdaniyet-i ilâhiyeye ve iman ın hakikatlerine hüccetleri, 
delilleri gösteriyor ki; yirmi be ş seneden beri en şiddetli hücumlara kar şı 
mağlup olmay ıp galebe etmi ş ve ediyor.
Evet Risale-i Nur’da iman ve küfür muvâzeneleri ve hidayet ve dalâ-
let mukayeseleri, bu mezkûr hakikatleri bilmü şâhede isbat ediyor. Meselâ, 
Yirmi İkinci Söz’ün İki Makam ı’nın Burhanlar ı ve Lem’alar ı’na.. ve Otuz 
İkinci Söz’ün Birinci Mevk ıfı’na.. ve Otuz Üçüncü Mektup’un Pencerele-
ri’ne.. ve Asâ-y ı Mûsâ’n ın On Bir Hücceti’ne, sâir muvâzeneler k ıyas edilse 
ve dikkat edilse, anla şılır ki; bu zamanda küfr-ü mutlak ı ve mütemerrid 
dalâletin inad ını kıracak, parçalayacak Risale-i Nur’da tecellî eden ha-
kikat-i Kur’âniye’dir.
İnşaallah nas ıl T ılsımlar Mecmuas ı’nda, dinin mühim t ılsımlar ını ve hil-
kat-i âlemin muammalar ını keşfeden parçalar, o mecmuada toplanm ış.ON BEŞİNCİ ŞUÂ / İkinci Makam ı’ndan  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------  7
Aynen öyle de, ehl-i dalâletin dünyada dahi cehennemlerini ve ehl-i hidaye-
tin dünyada dahi lezâiz-i cennetlerini gösteren.. ve iman ın, cennetin mânevî 
bir çekirde ği ve küfrün ise cehennem zakkumunun bir tohumu oldu ğunu gös-
teren Nur’un o gibi parçalar ı, k ısac ık bir tarzda bir mecmuac ık olarak yaz ıla-
cak ve in şaallah ne şredilecek.
Said Nursî8  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Birinci Söz 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
“Bismillâh ”  her hayr ın başıdır.1 Biz dahi ba şta ona ba şlar ız. Bil ey nef-
sim! Şu mübarek kelime, İslâm  nişan ı olduğu gibi, bütün mevcudât ın lisân -ı 
hâl  ile vird -i zebân ıdır.
“Bismillâh ” ne büyük tükenmez bir kuvvet , ne çok bitmez bir bereket  
olduğunu anlamak istersen, şu temsîlî hikâyeci ğe bak, dinle. Şöyle ki:
Bedevî Arap  çöllerinde seyahat eden adama gerektir ki, bir kabile reisinin 
ismini als ın ve himâyesine girsin. Tâ, şakîlerin şerrinden kurtulup hâcât ını te-
darik edebilsin. Yoksa tek ba şıyla hadsiz dü şman  ve ihtiyacât ına karşı perişan 
olacakt ır.
İşte böyle bir seyahat için iki adam sahraya ç ıkıp gidiyorlar. Onlardan 
birisi mütevâzi idi, di ğeri mağrur. Mütevâzii, bir reisin ismini ald ı, mağrur 
almad ı. Alan ı her yerde selâmetle gezdi. Bir kât ıu’t-tarîka rast gelse, der: 
“Ben, filân reisin ismiyle gezerim. ” Şakî def olur, ili şemez. Bir çad ıra gir-
se, o nâm ile hürmet  görür. Öteki ma ğrur, bütün seyahatinde öyle belâlar 
çeker ki, tarif edilmez. Dâima titrer, dâima dilencilik ederdi. Hem zelîl, hem rezîl oldu.
İşte ey ma ğrur nefsim! Sen o seyyahs ın. Şu dünya ise, bir çöldür. Ac-
zin ve fakr ın hadsizdir.
2 Düşman ın, hâcât ın nihayetsizdir. Madem öyledir; şu 
sahran ın Mâlik- i Ebedî’si ve Hâkim- i Ezelîsi’nin ismini al.. tâ, bütün kâinat ın 
dilenciliğinden ve her hâdisât ın karşısında titremeden kurtulas ın.
Evet, bu kelime öyle mübarek bir definedir ki; senin nihayetsiz aczin ve 
1 Cenâb- ı Hakk’ ın ismi zikredilmeyen bir i şin eksik kalaca ğına dair bkz.: İbni Mâce, nikâh  19; Ahmed 
İbni Hanbel, el-Müsned  2/359; en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ  6/127-128.
2 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/28.
fakr ın, seni nihayetsiz kudrete, rahmete raptedip Kadîr -i Rahîm’ in dergâh ında 
aczi, fakr ı en makbul bir şefaatçi yapar.
Evet, bu kelime ile hareket eden, o adama benzer ki; askere kaydolur, 
devlet  nâm ına hareket eder. Hiçbir kimseden pervâs ı kalmaz. “Kanun  nâm ı-
na, devlet nâm ına” der, her i şi yapar, her şeye karşı dayan ır.
Başta demiştik: Bütün mevcudât, lisân -ı hâl  ile ‘Bismillâh ’ der. Öyle mi?
Evet, nas ıl ki görsen; bir tek adam geldi. Bütün şehir ahâlisini cebren bir 
yere sevk etti ve cebren i şlerde çal ıştırdı. Yakînen bilirsin; o adam kendi nâ-
mıyla, kendi kuvvetiyle hareket etmiyor. Belki, o bir askerdir. Devlet  nâm ına 
hareket eder, bir padi şah  kuvvetine istinad eder.
Öyle de her şey, Cenâb- ı Hakk’ ı n nâm ına hareket eder ki; zerrecikler gibi 
tohumlar, çekirdekler ba şlar ında koca a ğaçlar ı taşıyor, dağ  gibi yükleri kald ı-
rıyorlar. Demek her bir a ğaç  “Bismillâh ”  der; hazine-i rahmet  meyvelerinden 
ellerini dolduruyor, bizlere tablac ılık ediyor. Her bir bostan “ Bismillâh ” der; 
matbaha-y ı kudretten bir kazan olur ki, çe şit çeşit, pek çok, muhtelif lezîz ta-
amlar, içinde beraber pi şiriliyor. Her bir inek,  deve,  koyun,  keçi  gibi mübarek 
hayvanlar, “ Bismillâh ” der; rahmet feyzinden birer süt  çeşmesi olur. Bizlere, 
Rezzâk  nâm ına en latîf, en nazif, âb- ı hayat  gibi bir g ıday ı takdim ediyorlar. 
Her bir nebat ve a ğaç ve otlar ın ipek  gibi yumu şak kök ve damarlar ı, “Bis-
millâh ” der; sert olan ta ş  ve topra ğı deler geçer. “ Allah  nâm ına, Rahmân  
nâm ına” der, her şey ona musahhar olur.
Evet, havada dallar ın intişârı ve meyve  vermesi gibi, o sert olan ta ş  ve 
topraktaki köklerin kemâl-i suhûletle inti şâr etmesi ve yer alt ında yemi ş  ver-
mesi, hem şiddet-i hararete kar şı aylarca nâzik, ye şil yapraklar ın yaş kalmas ı, 
tabiiyyûn un ağzına şiddetle tokat  vuruyor. Kör olas ı gözüne parma ğını soku-
yor ve diyor ki:
“En güvendi ğin salâbet ve hararet dahi, emir taht ında hareket edi-
yorlar ki; o ipek  gibi yumu şak damarlar, birer asâ -yı Mûsâ  (aleyhisselâm)  gibi;
1
َóَåَéْĤا َאكَāَđِÖ ِبْóْĄا َאĭْĥُĝَĘ emrine imtisâl ederek, ta şlar ı şakk eder. Ve o sigara  
kâğıdı gibi ince nâzenîn yapraklar, birer âzâ-y ı İbrahim  (aleyhisselâm)  gibi ateş  
saçan hararete kar şı, 2َħĻِİٰóْÖإِ ĵٰۤĥَĐ ًאĨَŻَøوَ ْدًاóَÖ ĹِĬĳכُ َאرُĬ َאĺ âyetini okuyorlar.”
1 “(Bir zaman da Mûsâ, kavmi için su aray ıp Allah’a yalvarm ıştı.) Biz de: ‘Asân ı taşa vur!’ demi ştik.” 
(Bakara sûresi, 2/60 ).
2 “(Ateşe şöyle ferman ettik Biz:) Ey ate ş! Dokunma İbrahim’e! Serin ve selâmet ol ona!” (Enbiyâ sûresi, 
21/69 ).10  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Madem her şey mânen “ Bismillâh ”  der. Allah  nâm ına, Allah’ ın nimet-
lerini getirip bizlere veriyorlar. Biz dahi “ Bismillâh ” demeliyiz. Allah nâm ına 
vermeliyiz, Allah nâm ına almal ıyız. Öyle ise, Allah nâm ına vermeyen gafil 
insanlardan almamal ıyız.1
Suâl:  Tablac ı hükmünde olan insanlara bir fiyat veriyoruz. Acaba as ıl 
mal  sahibi olan Allah , ne fiyat istiyor?
Elcevap: Elcevap:  Evet, o Mün’im-i Hakiki, bizden o k ıymettar nimetlere, mallara 
bedel istedi ği fiyat ise; üç şeydir:
Biri zikir,  biri şükür,  biri fikirdir. Ba şta “Bismillâh ”  zikirdir. Âhirde “ El-
hamdülillâh ”  şükürdür. Ortada, “Bu k ıymettar harika-y ı sanat olan nimetler; 
Ehad -i Samed’ in mucize-i kudreti ve hediye- i rahmeti oldu ğunu düşünmek 
ve derk etmek” fikirdir.
Bir padişah ın k ıymettar bir hediyesini sana getiren bir miskin adam ın 
ayağını öpüp, hediye  sahibini tan ımamak ne derece belâhet ise, öyle de; zâ-
hirî mün’imleri medih  ve muhabbet  edip, Mün’im-i Hakiki’yi unutmak ondan 
bin derece daha belâhettir.
Ey nefis!  Böyle ebleh olmamak istersen; Allah  nâm ına ver.. Allah nâ-
mına al.. Allah nâm ına başla.. Allah nâm ına işle..2 vesselâm.
1 Bkz.: “Allah ad ına kesilmeyen hayvan ın etini yemeyin!” (En’âm sûresi, 6/121); “Ey iman edenler! 
Sadaka verdi ğiniz kimselere minnet etmek, incitmek suretiyle o sadakalar ınızı boşa ç ıkarmay ın. Allah’a 
da, ahirete de inanmad ığı hâlde s ırf insanlara gösteri ş yapmak için mal ını harcayan kimsenin durumu-
na düşmeyin.” (Bakara sûresi, 2/264 ).
2 Bu tür fiilleri Allah için yapan ın, kâmil iman ı elde edece ğine dair bkz.: Tirmizî, sünnet  15; Ebû Dâvûd, 
kıyâmet  60; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/438, 440.BİRİNCİ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------  11
İkinci Söz 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ِÕْĻَĕْĤِאÖ نَĳُĭِĨْËُĺ َīĺِñَّĤاَ
İmanda ne kadar büyük bir saadet ve nimet ve ne kadar büyük bir lezzet  
ve rahat  bulundu ğunu anlamak istersen, şu temsilî hikâyeci ğe bak, dinle:
Bir vakit  iki adam; hem keyif, hem ticaret  için seyahate giderler. Biri 
hodbin , tâlihsiz, bir tarafa; di ğeri, hudâbîn, bahtiyar, di ğer tarafa sülûk  eder, 
giderler.
Hodbîn adam, hem hodgâm,  hem hodendî ş, hem bedbin oldu ğundan, 
bedbinlik cezas ı olarak nazar ında pek fenâ  bir memlekete dü şer. Bakar ki; 
her yerde âciz  bîçâreler, zorba müthi ş adamlar ın ellerinden ve tahribatlar ın-
dan vâveylâ ediyorlar. Bütün gezdi ği yerlerde böyle hazîn, elîm bir hâli görür. 
Bütün memleket bir mâtemhâne-i umumî şeklini alm ış. Kendisi, şu elîm ve 
muzlim hâleti hissetmemek için sarho şluktan ba şka çâre bulamaz. Çünkü her-
kes ona dü şman  ve ecnebi  görünüyor. Ve ortal ıkta dahi, müthi ş cenazeleri ve 
me’yûsâne a ğlayan yetimleri görür. Vicdan ı , azab içinde kal ır.
Diğeri; hudâbîn, hudâ-perest  ve hakendî ş, güzel ahlâkl ı idi ki; nazar ında 
pek güzel bir memlekete dü ştü. İşte bu iyi adam, girdi ği memlekette bir umu-
mî şenlik görüyor. Her tarafta bir sürûr,  bir şehrâyîn, bir cezbe  ve neşe içinde 
zikirhâneler... Herkes ona dost  ve akraba görünür. Bütün memlekette ya şa-
sınlar ve te şekkürler ile bir terhisât- ı umûmiye şenliği görüyor. Hem tekbir  ve 
tehlil ile mesrûrâne ahz- ı asker  için bir davul, bir mûsikî sesi i şitiyor. Evvelki 
bedbaht ın, hem kendi hem umum halk ın elemi ile müteellim olmas ına bedel; 
şu bahtiyar, hem kendi hem umum halk ın sürûru ile mesrur ve müferrah olur. 
Hem güzelce bir ticâret eline geçer, Allah ’a şükreder.
1 “O müttakîler ki görünmeyen âleme inan ırlar.” (Bakara sûresi, 2/3 ).
Sonra döner, öteki adama rast gelir, hâlini anlar. Ona der: “Yahu sen di-
vâne olmu şsun. Bât ınındaki çirkinlikler, zâhirine aksetmi ş olmal ı ki; gülmeyi 
ağlamak, terhisât ı soymak ve talan etmek tevehhüm etmi şsin. Akl ını başına 
al, kalbini temizle. Tâ, şu musibetli perde senin nazar ından kalks ın. Hakikati 
görebilesin. Zira nihayet derecede âdil, merhametkâr, raiyet-perver, mukte-dir, intizam -perver, mü şfik bir melikin memleketi, hem bu derece göz  önünde 
âsâr- ı terakkiyât ve kemâlât  gösteren bir memleket, senin vehminin gösterdi ği 
surette olamaz.”
Sonra o bedbaht ın akl ı başına gelir; nedamet eder. “Evet, ben i şretten 
divâne olmu ştum. Allah  senden raz ı olsun ki, cehennemî bir hâletten beni 
kurtard ın.” der.
Ey nefsim! Bil ki; evvelki adam kâfirdir veya fâs ık, gafildir. Şu dünya 
onun nazar ında bir mâtemhâne-i umûmiyedir. Bütün zîhayat, firak ve ze-
vâl sillesiyle a ğlayan yetimlerdir. Hayvan  ve insan ise, ecel  pençesiyle par-
çalanan kimsesiz ba şıbozuklard ır. Dağlar ve denizler gibi büyük mevcudât; 
ruhsuz, müthi ş cenazeler hükmündedirler. Daha bunun gibi çok elîm, ezici, 
dehşetli evham, küfründen ve dalâletinden ne şet edip, onu mânen tâzib 
eder.
Diğer adam ise mümindir. Cenâb- ı Hâl ık’
ı  tan ır, tasdik  eder. Onun na-
zar ında şu dünya bir zikirhâne-i  Rahmân,  bir tâlimgâh- ı beşer  ve hayvan  ve 
bir meydan- ı imtihân- ı ins  ü când ır. Bütün vefiyât- ı hayvaniye ve insaniye ise 
terhisatt ır.
Vazife-i hayat ını bitirenler bu dâr- ı fâniden, mânen mesrûrâne, da ğda-
ğasız diğer bir âleme giderler. Tâ, yeni vazifedârlara yer aç ılsın, gelip çal ış-
sınlar.
Bütün tevellüdât- ı hayvaniye ve insaniye ise, ahz- ı askere, silâh  alt ına, 
vazife ba şına gelmektir. Bütün zîhayat birer muvazzaf mesrur asker,  birer 
müstakîm memnun memurlard ır. Bütün sadâlar ise, ya vazife ba şlamas ın-
daki zikir  ve tesbih  ve paydostan gelen şükür  ve tefrîh veya i şlemek ne şesin-
den neşet eden na ğamâtt ır. Bütün mevcudât, o müminin nazar ında, Seyyid-i 
Kerîm’i nin ve Mâlik-i  Rahîm’i nin birer mûnis hizmetkâr ı, birer dost  memuru, 
birer şirin kitab ıdır. Daha bunun gibi pek çok latîf, ulvî ve lezîz, tatl ı hakikatler, 
iman ından tecelli  eder, tezahür eder.İKİNCİ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------  13
Demek, iman  bir mânevî tûbâ- yı cennet1  çekirdeğini taşıyor. Küfür  ise mâ-
nevî bir zakkum -u cehennem 2 tohumunu sakl ıyor.
Demek selâmet  ve emniyet,  yaln ız İslâmiyet’ te ve imandad ır. Öyle 
ise, biz dâima : 3َאنِĩĺِْŸا َאلِĩوَכَ َمِŻْøِْŸا ِīĺدِ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ demeliyiz..
1 Tûbâ’n ın, cennetteki bir a ğaç olduğuna dair bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/183; İbni Hibbân, 
es-Sahîh  16/429, 430; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  17/127, 128.
2 Zakkum a ğac ı için bkz.: İsrâ sûresi, 17/60; Sâffât sûresi, 37/62-65; Duhân sûresi, 44/43-44; Vâk ıa 
sûresi, 56/ 51-53; Buhârî, menâk ıbü’l-ensâr  42, kader  10; Tirmizî, tefsîru sûre (17)  4.
3 Bize ihsan etti ği İslâm Dini ve tam, yüksek iman nimeti sebebiyle Rabbimize hamd olsun.14  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Üçüncü Söz 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُواïُ×ْĐا َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ
İbadet ,  ne büyük bir ticaret  ve saadet; fısk  ve sefâhet , ne büyük bir ha-
sâret ve helâket oldu ğunu anlamak istersen, şu temsilî hikâyeci ğe bak, dinle:
Bir vakit  iki asker,  uzak bir şehire gitmek için emir al ıyorlar. Beraber gi-
derler, tâ yol ikile şir. Bir adam orada bulunur. Onlara der: “ Şu sağdaki yol, 
hiç zarar ı olmamakla beraber, onda giden yolculardan ondan dokuzu büyük 
kâr ve rahat  görür. Soldaki yol ise, menfaati olmamakla beraber, on yolcu-
sundan dokuzu zarar görür. Hem ikisi, k ısa ve uzunlukta birdirler. Yaln ız bir 
fark var ki; intizams ız, hükûmetsiz olan sol  yolun yolcusu çantas ız, silâhs ız  
gider. Zâhirî bir hiffet, yalanc ı bir rahatl ık görür. İntizam- ı askerî alt ındaki sağ  
yolun yolcusu ise, mugaddî hülâsalardan dolu dört okkal ık  bir çanta  ve her 
adüvvü alt ve ma ğlûp edecek iki k ıyyelik bir mükemmel mîrî silâh ı  taşımaya 
mecburdur.”
O iki asker,  o muarrif adam ın sözünü dinledikten sonra, şu bahtiyar nefer 
sağa gider. Bir batman  ağırlığı omuzuna ve beline yükler. Fakat kalbi ve ruhu 
binler batman minnetlerden ve korkulardan kurtulur.
Öteki bedbaht nefer ise askerli ği b ırak ır. Nizama tâbi olmak istemez. Sola 
gider. Cismi, bir batman  ağırlıktan kurtulur. Fakat kalbi, binler batman min-
netler alt ında ve ruhu, hadsiz korkular alt ında ezilir. Hem herkese dilenci , 
hem her şeyden, her hâdiseden titrer bir surette gider. Tâ mahall-i maksuda 
yetişir. Orada âsî ve kaçak cezas ını görür.
Askerlik nizam ını seven, çanta  ve silâh ını  muhafaza eden ve sa ğa giden 
1 “Ey insanlar! (Hem Sizi hem de sizden önceki insanlar ı yaratan) Rabbinize ibadet ediniz.” (Bakara 
sûresi, 2/21 ).
nefer ise; kimseden minnet  almayarak, kimseden havf  etmeyerek, rahat -ı kalb  
ve vicdan  ile gider. Tâ o matlup şehire yeti şir. Orada, vazifesini güzelce yapan 
bir nâmuslu askere münâsib bir mükâfat görür.
İşte ey nefs -i serkeş!
Bil ki: O iki yolcu, biri; mutî-i kanun-u ilâhî, birisi de; âsî ve hevâya tâbi 
insanlard ır. O yol ise, hayat yoludur ki; âlem-i ervâhdan gelip kabirden ge-
çer, âhirete gider. O çanta ve silâh ise, ibadet ve takvâd ır. İbadetin çendan 
zâhirî bir a ğırlığı var. Fakat, mânâs ında öyle bir rahatl ık ve hafiflik var ki, tarif  
edilmez. Çünkü; âbid, namaz ında der: 1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüأَ Yani; “Hâl ık v e 
Rezzâk, O’ndan ba şka yoktur! Zarar ve menfaat, O’nun elindedir.2 O hem 
Hakîm ’dir; abes i ş yapmaz. Hem Rahîm’dir; ihsan ı, merhameti çoktur.” diye 
îtikat ettiğinden, her şeyde bir hazine-i rahmet kap ısını bulur, dua ile çalar. 
Hem her şeyi kendi Rabbisinin emrine musahhar görür. Rabbisine iltica eder. 
Tevekkül ile istinad edip, her musibete kar şı tahassun eder. İman ı, ona bir 
emniyet-i tâmme verir.
Evet, her hakiki hasenât gibi cesâretin dahi menba ı imand ır,3 ubûdi-
yettir. Her seyyiât  gibi cebânetin dahi menba ı dalâlettir!4
Evet, tam münevverü’l-kalb  bir âbidi, küre-i arz  bomba  olup patlasa, ih-
timâldir ki onu korkutmaz. Belki harika bir kudret- i samedâniyeyi, lezzetli bir 
hayret  ile seyredecek. Fakat, me şhur bir münevverü’l-akl  denilen kalbsiz bir 
fâs ık feylesof  ise; gökte bir kuyruklu y ıldızı  görse, yerde titrer. “Acaba bu ser-
seri y ıldız  arz ımıza çarpmas ın m ı?” der, evhama dü şer. (Bir vakit  böyle bir 
yıldızdan koca Amerika  titredi. Çoklar ı gece  vakti hâne lerini terk ettiler.)
Evet, insan nihayetsiz şeylere muhtaç oldu ğu hâlde, sermayesi hiç hük-
münde... Hem nihayetsiz musibetlere maruz oldu ğu hâlde, iktidar ı hiç hük-
münde bir şey... Âdeta sermaye ve iktidar ının dâiresi, eli nereye yeti şirse o 
kadard ır. Fakat emelleri, arzular ı ve elemleri ve belâlar ı ise; dâiresi, gözü, 
hayâli nereye yeti şirse ve gidinceye kadar geni ştir.
1 “Şehadet ederim ki Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Müslim, salât  60; Tirmizî, salât  216; Ebû Dâvûd, 
salât  178; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/292)
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/102; Âl-i İmran sûresi, 3/26; A’râf sûresi, 7/188; Fetih sûresi, 48/11; Mücadele 
sûresi, 58/10; Ayr ıca bkz.: Tirmizî,  kader  10; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/441.
3 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/173.
4 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/151; Enfâl sûresi, 8/12.16  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
İşte bu derece âciz  ve zay ıf, fakir  ve muhtaç olan ruh-u  beşere1 ibadet,  
tevekkül,  tevhid,  teslim;  ne kadar azîm bir kâr, bir saadet, bir nimet oldu ğunu, 
bütün bütün kör olmayan görür, derk eder.
Malûmdur ki; zarars ız yol, zararl ı yola –velev on ihtimâlden bir ihtimâl 
ile olsa– tercih edilir. Hâlbuki meselemiz olan ubûdiyet  yolu, zarars ız olmakla 
beraber, ondan dokuz ihtimâl ile bir saadet-i ebediye  hazinesi vard ır. F ısk ve 
sefâhet yolu ise –hatta fâs ıkın itiraf ıyla dahi– menfaatsiz oldu ğu hâlde, ondan 
dokuz ihtimâl ile şekâvet-i  ebediye helâketi bulundu ğu, icmâ  ve tevâtür  de-
recesinde, hadsiz ehl-i ihtisas ı n ve müşâhedenin şehâdetiyle sabittir ve ehl-i 
zevk in ve keşfin ihbarât ıyla muhakkakt ır.
Elhâs ıl: Âhiret  gibi dünya saadeti  dahi, ibadette ve Allah’a  asker  
olmaktad ır. Öyle ise, biz dâima  2ِěĻِĘْĳَّÝĤوَا ِÙَĐَّאĉĤا ĵَĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ demeliyiz ve 
Müslüman  olduğumuza şükretmeliyiz.
1 Bkz.: Fât ır sûresi, 35/15.
2 Bize yard ımını ve kendisine itaat etmeyi nasip eden Rabbimize hamd olsun.ÜÇÜNCÜ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------  17
Dördüncü Söz 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ِīĺِّïĤا َאدُĩِĐ َةُŻَّāĤاَ
Namaz,  ne kadar k ıymettar ve mühim, hem ne kadar ucuz ve az bir mas-
raf ile kazan ılır; hem namazs ız adam,  ne kadar divâne ve zararl ı olduğunu, 
iki kere iki dört eder derecesinde kat’î anlamak istersen, şu temsîlî hikâyeci ğe 
bak, gör:
Bir zaman bir büyük hâkim, iki hizmetkâr ını her birisine yirmi dört alt ın  
verip iki ay uzakl ıkta has ve güzel bir çiftli ğine ikamet etmek için gönderiyor. 
Ve onlara emreder ki: “ Şu para ile yol ve bilet masraf ı yap ınız. Hem oradaki 
meskeninize lâz ım baz ı şeyleri mübâyaa ediniz. Bir günlük mesafede bir is-
tasyon vard ır. Hem araba , hem gemi,  hem şimendifer,  hem tayyâre  bulunur. 
Sermayeye göre binilir.”
İki hizmetkâr; ders ald ıktan sonra giderler. Birisi bahtiyar idi ki, istasyona 
kadar bir parça para masraf eder. Fakat o masraf içinde, efendisinin ho şuna 
gidecek öyle güzel bir ticaret  elde eder ki, sermayesi birden bine ç ıkar.
Öteki hizmetkâr; bedbaht, serseri oldu ğundan istasyona kadar yirmi üç 
alt ınını sarf eder. Kumara-mumara verip zâyi eder. Bir tek alt ını kal ır. Arkada-
şı ona der: “Yahu, şu liran ı bir bilete ver. Tâ bu uzun yolda yayan ve aç kal-
mayas ın. Hem bizim efendimiz kerîmdir; belki merhamet  eder, etti ğin kusuru 
affeder. Seni de tayyâreye  bindirirler. Bir günde mahall-i ikametimize gideriz. 
Yoksa, iki ayl ık bir çölde aç, yayan, yaln ız gitmeye mecbur olursun.”
Acaba şu adam inad edip, o tek liras ını bir define  anahtar ı  hükmünde 
olan bir bilete vermeyip, muvakkat bir lezzet  için sefâhete sarf etse; gayet ak ıl-
sız, zararl ı, bedbaht oldu ğunu, en ak ılsız adam dahi anlamaz m ı?
1 “Namaz, dinin dire ğidir.” el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-usûl  3/135, 136; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  
3/39; ed-Deylemî, el-Müsned  2/404.
İşte ey namazs ız adam ! Ve ey namazdan ho şlanmayan nefsim!
O hâkim  ise; Rabbimiz, Hâl ık ’ımızd ır. O iki hizmetkâr yolcu ise; biri mü-
tedeyyin, namaz ını  şevk  ile k ılar. Diğeri gafil, namazs ız insanlard ır. O yirmi 
dört alt ın  ise yirmi dört saat  her gündeki ömürdür. O has çiftlik ise cennett ir. 
O istasyon ise kabirdir. O seyahat ise kabre , haşre , ebede gidecek be şer  yol-
culuğudur; amele göre, takvâ  kuvvetine göre, o uzun yolu mütefâvit derecede 
kat’ederler. Bir k ısım ehl-i takvâ  berk  gibi, bin senelik yolu bir günde keser. 
Bir k ısm ı da hayâl  gibi, elli bin senelik bir mesafeyi bir günde kat’eder. Kur’-
ân- ı Azîmüşşân şu hakikate iki âyetiyle i şaret eder.1 O bilet ise namazd ır. Bir 
tek saat, be ş vakit  namaza abdest le kâfi gelir.
Acaba, yirmi üç saatini şu k ısac ık hayat -ı dünyeviyeye sarf eden ve o 
uzun hayat- ı ebediyeye bir tek saatini sarf etmeyen; ne kadar zarar eder, ne 
kadar nefsine zulmeder, ne kadar hilâf- ı ak ıl  hareket eder! Zira, bin adam ın 
iştirak ettiği bir piyango  kumar ına yar ı mal ını vermek ak ıl kabul ederse –hâl-
buki kazanç ihtimâli binde birdir– sonra yirmi dörtten bir mal ını, yüzde dok-
san dokuz ihtimâl ile kazanc ı musaddak bir hazine-i ebediyeye vermemek; ne 
kadar hilâf- ı ak ıl ve hikmet  hareket etti ğini, ne kadar ak ıldan uzak dü ştüğünü, 
kendini âk ıl zanneden adam anlamaz m ı?
Hâlbuki namazda ruhun, kalbin, akl ın büyük bir rahat ı vard ır. Hem cis-
me de o kadar a ğır bir iş değildir.
Hem namaz  kılan ın diğer mübah dünyevî amelleri, güzel bir niyet  
ile ibadet  hükmünü al ır. Bu surette bütün sermâye-i ömrünü âhirete mâl 
edebilir. Fânî ömrünü bir cihette ibkâ eder.
1 Bkz.: “Gökten yere kadar her i şi düzenleyip yönetir. Sonra bütün bu i şler, sizin hesab ınıza göre bin y ıl 
tutan bir günde O’na yükselir.” (Secde sûresi, 32/5 ); “Melekler ve Ruh, O’nun Ar ş’ına; miktar ı elli bin 
sene olan bir günde yükselirler.” (Meâric sûresi, 70/4 ).DÖRDÜNCÜ SÖZ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------  19
Beşinci Söz 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1نَĳُĭِùْéُĨ ْħُİ َīĺِñَّĤوَا ْاĳَĝَّÜا َīĺِñَّĤا َďَĨ َّٰųا إِنَّ
Namaz  kılmak ve büyük günah lar ı işlememek,2 ne derece hakiki bir vazi-
fe-i insaniye ve ne kadar f ıtrî, münâsib bir netice-i hilkat- i beşeriye oldu ğunu 
görmek istersen; şu temsilî hikâyeci ğe bak, dinle:
Seferberlikte bir taburda, biri muallem vazife-perver; di ğeri acemi nefis-
perver iki asker  beraber bulunuyordu. Vazife-perver nefer, tâlime ve cihada 
dikkat eder, erzak ve tâyinât ını hiç düşünmezdi. Çünkü anlam ış ki; onu besle-
mek ve cihâzât ını vermek, hasta  olsa tedavi etmek, hatta inde’l-hâce lokmay ı 
ağzına koymaya kadar devletin vazifesidir. Ve onun as ıl vazifesi tâlim ve ci-
hadd ır. Fakat baz ı erzak ve cihâzât i şlerinde işler. Kazan kaynat ır, karavanay ı 
yıkar, getirir. Ona sorulsa: “Ne yap ıyorsun?” “Devletin angaryas ını çekiyo-
rum.” der. Demiyor: “Nafaka m için çal ışıyorum.”
Diğer şikem-perver ve acemi nefer ise, tâlime ve harbe dikkat etmezdi. 
“O devlet  işidir. Bana ne!” derdi. Dâim nafakas ını düşünüp onun pe şinde 
dolaşır, taburu terk eder, çar şıya gider, al ışveriş ederdi.
Bir gün muallem arkada şı ona dedi: “Birâder, as ıl vazifen tâlim ve mu-
harebedir. Sen onun için buraya getirilmi şsin. Padişaha itimat et. O seni aç 
bırakmaz. O, onun vazifesidir. Hem sen âciz  ve fakirsin, her yerde kendini 
beslettiremezsin. Hem mücâhede  ve seferberlik  zaman ıdır. Hem sana ‘âsidir’ 
der, ceza  verirler. Evet, iki vazife pe şimizde görünüyor. Biri; padi şah ın vazi-
fesidir. Bazen biz onun angaryas ını çekeriz ki, bizi beslemektir. Di ğeri, bizim 
vazifemizdir. Padi şah  bize teshîlât ile yard ım eder ki, tâlim ve harptir.”
1 “Allah fenâl ıktan korunanlar ve hep güzel davrananlarla beraberdir.” (Nahl sûresi, 16/128 ).
2 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/31; Şûrâ sûresi, 42/37; Necm sûresi, 53/32.
Acaba o serseri nefer, o mücâhid mualleme kulak  vermezse ne kadar 
tehlikede kal ır, anlars ın!
İşte ey tembel nefsim! O dalgal ı meydan- ı harb,  bu dağdağalı dünya ha-
yat ıdır. O taburlara taksim edilen ordu  ise, cemiyet-i  beşeriyedir. Ve o tabur 
ise, şu asr ın Cemaat-i  İslâmiye’sidir. O iki nefer ise; biri, ferâiz-i  diniyesini 
bilen ve i şleyen ve kebâiri  terk ve günahlar ı işlememek için, nefis  ve şeytanla 
mücâhede  eden müttakî Müslüman’ dır. Diğeri, Rezzâk- ı Hakiki’yi itham et-
mek derecesinde derd-i maî şete dal ıp, ferâizi terk eden ve maî şet  yolunda rast 
gele günahlar ı işleyen fâs ık-ı hâsirdir. Ve o tâlim ve talimat ise ba şta namaz , 
ibadettir. Ve o harb ise, nefis ve hevâ , cin  ve ins  şeytan lar ına karşı mücâhede 
edip, günahlardan ve ahlâk- ı rezîle den, kalb  ve ruhunu helâket-i ebediyeden 
kurtarmakt ır. Ve o iki vazife ise birisi, hayat ı verip beslemektir. Di ğeri, hayat ı 
verene ve besleyene peresti ş edip yalvarmakt ır. O’na tevekkül  edip emniyet  
etmektir.
Evet, en parlak bir mucize-i sanat -ı samedâniye ve bir harika-y ı hikmet -
i rabbâniy e olan hayat ı kim vermi ş, yapm ış ise, r ızıkla o hayat ı besleyen ve 
idâme eden de O’dur.1 O’ndan ba şka olmaz! Delil mi istersin? En zay ıf, en 
aptal hayvan , en iyi beslenir, meyve  kurt lar ı ve bal ıklar  gibi.. hem en âciz , en 
nâzik mahlûk, en iyi r ızkı o yer, çocuklar ve yavrular gibi.
Evet, vâs ıta-y ı rızk- ı helâl , iktidar ve ihtiyar ile olmad ığını; belki, acz  ve 
zaaf  ile olduğunu anlamak için bal ıklar  ile tilkileri, yavrular ile canavarlar ı, 
ağaçlar ile hayvanlar ı muvâzene etmek kâfidir.
Demek derd-i maî şet  için namaz ını  terk eden,2 o nefere benzer ki; tâli-
mi ve siperini b ırak ıp çarşıda dilencilik eder. Fakat, namaz ını kıldıktan sonra 
Cenâb- ı Rezzâk- ı Kerîm’i n matbaha-y ı rahmetinden tâyinât ını aramak, ba ş-
kalara bâr olmamak için kendisi bizzat gitmek güzeldir, mertliktir; o dahi bir ibadettir.
Hem insan ibadet  için halk  olunduğunu,
3 fıtrat ı ve cihâzât- ı mâneviyesi 
gösteriyor. Zira, hayat -ı dünyeviyesine lâz ım olan amel  ve iktidar cihetinde 
en ednâ bir serçe  kuşuna  yetişmez. Fakat, hayat- ı mâneviye ve uhreviyesine 
lâz ım olan ilim  ve iftikar  ile tazarrû ve ibadet cihetinde hayvanât ın sultân ı ve 
kumandan ı  hükmündedir.
1 Bkz.: Yûnus sûresi, 10/31; Hûd sûresi, 11/6.
2 Bkz.: Tâhâ sûresi, 20/132.
3 Bkz.: Zâriyât sûresi, 51/56.BEŞİNCİ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  21
Demek ey nefsim! E ğer hayat -ı dünyeviyeyi gaye-i maksad yapsan ve 
ona dâim çal ışsan, en ednâ bir serçe  kuşunun  bir neferi hükmünde olur-
sun. Eğer hayat- ı uhreviyeyi gaye-i maksad yapsan ve şu hayat ı dahi ona 
vesile ve mezraa  etsen1 ve ona göre çal ışsan, o vakit  hayvanât ın büyük bir 
kumandan ı hükmünde ve şu dünyada Cenâb- ı Hak k’ın nazl ı ve niyazdar 
bir abdi, mükerrem ve muhterem bir misafiri olursun.
İşte sana iki yol.2 İstediğini intihâb edebilirsin. Hidâyet  ve tevfiki Erhamür-
râhimîn ’den iste...
1 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.
2 Bkz.: “Şükür” ya da “küfür” yolu (Dehr sûresi, 76/3); “iki yol (hay ır ve şer yolu)” (Beled sûresi, 
90/10); “kötülük” ya da “takvâ” yolu ( Şems sûresi, 91/8); “en kolay yol” ya da “en güç yol” (Leyl 
sûresi, 92/5-10).22  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Alt ıncı Söz 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َÙَّĭَåْĤا ُħُıَĤ َنَّÉِÖ ْħُıَĤَاĳْĨوَأَ ْħُıَùُęْĬأَ َīĻِĭِĨْËُĩْĤا َīِĨ ٰىóَÝْüا َّٰųا إِنَّ
Nefis  ve mal ını Cenâb- ı Hakk ’a satmak ve O’na abd  olmak ve asker  ol-
mak; ne kadar kârl ı bir ticaret,  ne kadar şerefli bir rütbe  olduğunu anlamak 
istersen, şu temsilî hikâyeci ği dinle:
Bir zaman bir padi şah , raiyetinden iki adama, her birisine emaneten bi-
rer çiftlik verir ki; içinde fabrika,  makine, at,  silâh  gibi her şey var. Fakat 
fırtınal ı bir muharebe  zaman ı olduğundan, hiçbir şey karar ında kalmaz. Ya 
mahvolur veya tebeddül  eder gider. Padi şah , o iki nefere kemâl-i merha-
metinden bir yâver-i ekremini gönderdi. Gayet merhametkâr bir ferman ile onlara diyordu:
“Elinizde olan emânetimi bana sat ınız. Tâ sizin için muhafaza edeyim. 
Beyhûde zâyi olmas ın. Hem muharebe  bittikten sonra, size daha güzel bir 
surette iade edece ğim. Hem güya o emânet mal ınızd ır, pek büyük bir fiyat 
size verece ğim. Hem, o makine ve fabrikadaki âletler, benim nâm ımla ve be-
nim tezgâh ımda işlettirilecek. Hem fiyat ı, hem ücretleri birden bine yüksele-
cek. Bütün o kâr ı size verece ğim. Hem de siz âciz  ve fakirsiniz. O koca i şlerin 
masârifât ını tedârik edemezsiniz. Bütün masârifât ı
 ve levâz ımât ı ben deruhte 
ederim. Bütün vâridât ı ve menfaati size verece ğim. Hem de terhisât zaman ı-
na kadar elinizde b ırakacağım. İşte beş mertebe kâr içinde kâr!..
Eğer bana satmazsan ız, zaten görüyorsunuz ki, hiç kimse elindekini mu-
hafaza edemiyor. Herkes gibi elinizden ç ıkacak. Hem beyhûde gidecek, hem 
o yüksek fiyattan mahrum kalacaks ınız. Hem o nâzik, k ıymettar âletler, mî-
1 “Allah, kar şılık olarak cenneti verip müminlerden canlar ını ve mallar ını sat ın alm ıştır.” (Tevbe sûresi, 
9/111 ).
zânlar istîmal edilecek şâhâne mâdenler ve i şler bulmad ığından, bütün bütün 
kıymetten dü şecekler. Hem idare ve muhafaza zahmeti ve külfeti ba şınıza 
kalacak. Hem emânette h ıyanet cezas ını göreceksiniz. İşte beş derece hasâret 
içinde hasâret!..
Hem de bana satmak ise, bana asker  olup benim nâm ımla tasarruf etmek 
demektir. Âdi bir esir  ve başıbozuğa bedel, âli bir padi şah ın has, serbest bir 
yâver-i askeri olursunuz.”
Onlar, şu iltifât ı ve ferman ı dinledikten sonra, o iki adamdan akl ı başında 
olan ı dedi:
“Baş  üstüne, ben maaliftihâr satar ım. Hem bin te şekkür ederim.” Di ğeri 
mağrur, nefsi firavun laşmış, hodbin , ayyaş, güya ebedî o çiftlikte kalacak gibi, 
dünya zelzele  ve dağdağalar ından haberi yok. Dedi:
“Yok, yok!.. Padi şah  kimdir? Ben mülkümü satmam, keyfimi boz-
mam!..”
Biraz zaman sonra birinci adam, öyle bir mertebeye ç ıktı ki, herkes hâ-
line g ıpta  ederdi. Padi şah ın lutfuna mazhar olmu ş, has saray ında saadetle 
yaşıyor. Diğeri, öyle bir hâle giriftar olmu ş ki; hem herkes ona ac ıyor, hem de 
“Müstehak!” diyor. Çünkü; hatas ının neticesi olarak, hem saadeti ve mülkü 
gitmiş, hem ceza  ve azap çekiyor.
İşte ey nefs -i pürheves! Şu misalin dürbünü ile hakikatin yüzüne bak.
Amma o padi şah  ise; ezel- ebed  Sultân’ ı olan Rabb’in, Hâl ık’ ınd ır. Ve o 
çiftlikler, makineler, âletler, mizanlar ise; senin dâire-i hayat ın içindeki mâ-
melekin ve o mâmelekin içindeki cisim, ruh  ve kalbin ve onlar içindeki göz  
ve dil,  ak ıl  ve hayâl  gibi zâhirî ve bât ınî hâsselerindir. Ve o yâver-i ekrem ise, 
Resûl-i Kerîm’  dir. Ve o fermân- ı ahkem ise, Kur’ân- ı Hakîm’dir ki; bahsinde 
bulunduğumuz ticaret -i azîmeyi şu âyetle ilân ediyor:
1َÙَّĭَåْĤا ُħُıَĤ َنَّÉِÖ ْħُıَĤَاĳْĨوَأَ ْħُıَùُęْĬأَ َīĻِĭِĨْËُĩْĤا َīِĨ ٰىóَÝْüا َّٰųا إِنَّ
Ve o dalgal ı muharebe  meydan ı ise, şu f ırtınal ı dünya yüzüdür ki; dur-
muyor, dönüyor, bozuluyor ve her insan ın akl ına şu fikri veriyor: “Madem 
her şey elimizden ç ıkacak, fânî olup kaybolacak; acaba bâkîye tebdil edip 
ibkâ etmek çâresi yok mu?” deyip dü şünürken birden semâvî sadâ-y ı Kur’ân  
1 “Allah, kar şılık olarak cenneti verip müminlerden canlar ını ve mallar ını sat ın alm ıştır.” (Tevbe sûresi, 
9/111 ).24  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
işitiliyor. Der: “Evet var. Hem be ş mertebe kârl ı bir surette, güzel ve rahat  bir 
çâresi var.”
Suâl:  Nedir?
Elcevap: Elcevap:  Emaneti sahib-i hakikisine satmak. İşte o sat ışta beş derece kâr 
içinde kâr var.
Birinci Kâr : Fânî mal  bekâ bulur. Çünkü Kayyûm-u Bâkî olan Zât- ı Zül-
celâl’e  verilen ve O’nun yolunda sarf edilen şu ömr-ü zâil, bâkîye ink ılâb  
eder. Bâkî meyveler verir. O vakit  ömür dakikalar ı; âdeta tohumlar, çekirdek-
 ler hükmünde zâhiren fenâ  bulur, çürür. Fakat, âlem- i bekâda saadet çiçekleri 
açarlar ve sünbüllenirler. Ve âlem-i berzâh ta ziyâdâr, mûnis birer manzara 
olurlar.
İkinci Kâr : Cennet  gibi bir fiyat veriliyor.
Üçüncü Kâr : Her âzâ ve hâsselerin k ıymeti, birden bine ç ıkar.
Meselâ  ak ıl  bir âlettir. E ğer Cenâb- ı Hakk ’a satmay ıp, belki nefis  hesab ı-
na çal ıştırsan; öyle me ş’um ve müz’iç ve muacciz bir âlet olur ki, geçmi ş za-
man ın âlâm- ı hazînânesini ve gelecek zaman ın ehvâl-i muhavvifânesini senin 
bu bîçâre ba şına yükletecek yümünsüz ve muz ır bir âlet derekesine iner. İşte 
bunun içindir ki; fâs ık adam, akl ın iz’âc ve tâcizinden kurtulmak için, gâliben 
ya sarhoşluğa veya eğlenceye  kaçar. Eğer Mâlik -i Hakiki’sine sat ılsa ve O’nun 
hesab ına çal ıştırsan; ak ıl  öyle t ılsıml ı bir anahtar  olur ki, şu kâinatta olan ni-
hayetsiz rahmet  hazinelerini ve hikmet  definelerini açar. Ve bununla sahibini, 
saadet-i ebediye ye müheyyâ eden bir mür şid -i rabbânî derecesine ç ıkar.
Meselâ  göz  bir hâssedir ki; ruh,  bu âlemi o pencere ile seyreder. E ğer 
Cenâb- ı Hakk ’a satmay ıp belki nefis  hesab ına çal ıştırsan; geçici, devams ız 
baz ı güzellikleri, manzaralar ı seyr  ile şehvet  ve heves-i nefsâniyeye bir kavvad 
derekesinde bir hizmetkâr olur.
Eğer gözü, gözün Sâni-i Basîr’i ne satsan ve O’nun hesab ına ve izni dâi-
resinde çal ıştırsan; o zaman şu göz,  şu kitab- ı kebîr-i  kâinat ın bir mütâlaac ısı 
ve şu âlemdeki mucizât- ı sanat- ı rabbâniyenin bir seyircisi ve şu küre-i arz  
bahçesindeki rahmet  çiçeklerinin mübarek bir ar ı sı derecesine ç ıkar.
Meselâ  dil deki kuvve-i zâikay ı, Fât ır-ı Hakîm ’ine satmazsan, belki nefis  
hesab ına, mide  nâm ına çal ıştırsan; o vakit,  midenin tavlas ına ve fabrika sına 
bir kap ıcı derekesine iner, sukut eder. E ğer Rezzâk- ı Kerîm’ e satsan; o zaman, ALTINCI SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------  25
dildeki kuvve-i zâika, rahmet -i ilâhiye hazinelerinin bir nâz ır-ı mâhiri ve kud-
ret -i samedâniye matbahlar ının bir müfetti ş -i şâkiri rütbesine ç ıkar.
İşte ey ak ıl!  Dikkat et! Me ş’um bir âlet nerede? Kâinat anahtar ı  nerede? 
Ey göz!  Güzel bak! Âdi bir kavvad nerede? Kütüphâne-i ilâhînin mütefennin 
bir nâz ırı nerede? Ve ey dil!  İyi tad! Bir tavla kap ıcısı ve bir fabrika  yasakç ısı 
nerede? Hazine-i hâssa-y ı rahmet  nâz ırı nerede?..
Ve daha bunlar gibi ba şka âletleri ve âzâlar ı kıyas  etsen anlars ın ki; haki-
katen mümin cennet e lây ık ve kâfir  cehennem e muvâf ık bir mâhiyet kesbe-
der. Ve onlar ın her biri öyle bir k ıymet almalar ının sebebi; mümin, iman ıyla 
Hâl ık’ ının emânetini, O’nun nâm ına ve izni dâiresinde istîmal etmesidir. Ve 
kâfir, h ıyanet edip nefs -i emmâre  hesab ına çal ıştırmas ıdır.
Dördüncü Kâr : İnsan zay ıftır, belâlar ı çok.. fakirdir, ihtiyac ı pek ziyâde.. 
âcizdir, hayat  yükü pek a ğır... Eğer Kadîr-i  Zülcelâl ’e dayan ıp tevekkül  etmez-
se ve itimat edip teslim  olmazsa, vicdan ı dâim azab içinde kal ır. Semeresiz 
meşakkatler, elemler, teessüfler onu bo ğar. Ya sarho ş ya canavar eder.
Beşinci Kâr : Bütün o âzâ ve âletlerin ibadeti ve tesbihât ı ve o yüksek 
ücretleri, en muhtaç oldu ğun bir zamanda, cennet  yemişleri  suretinde sana 
verileceğine, ehl-i zevk  ve keşif  ve ehl-i ihtisas  ve müşâhede  ittifak etmi şler.
İşte bu beş mertebe kârl ı ticareti yapmazsan, şu kârlardan mahrumiyetten 
başka, beş derece hasâret içinde hasârete dü şeceksin.
Birinci Hasâret : O kadar sevdi ğin mal  ve evlât.. ve peresti ş ettiğin nefis 
ve hevâ..  ve meftûn oldu ğun gençlik  ve hayat  zâyi olup kaybolacak. Senin 
 elinden ç ıkacaklar. Fakat günahlar ını, elemlerini sana b ırak ıp boynuna yük-
letecekler.
İkinci Hasâret : Emânette h ıyanet cezas ını çekeceksin. Çünkü en k ıymet-
tar âletleri, en k ıymetsiz şeylerde sarf edip nefsine zulmettin.
Üçüncü Hasâret : Bütün o k ıymettar cihâzât- ı insaniyeyi hayvanl ıktan 
çok aşağı bir derekeye dü şürüp, hikmet -i ilâhiye ye iftira  ve zulmettin.
Dördüncü Hasâret : Acz  ve fakr ın ile beraber,1 o pek ağır hayat  yükünü, 
zay ıf beline yükleyip zevâl ve firak  sillesi alt ında dâim vâveylâ edeceksin.
Beşinci Hasâret : Hayat- ı  ebediye esâsât ını ve saadet-i uhreviye levâz ı-
1 Bkz.: Fât ır sûresi, 35/15.26  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
mat ını tedarik etmek için verilen ak ıl,  kalb,  göz,  dil  gibi güzel hediye- i rahmâ-
niyeyi cehennem  kap ılar ını sana açacak çirkin bir surete çevirmektir.
Şimdi satmaya bakaca ğız... Acaba o kadar a ğır bir şey midir ki, çoklar ı 
satmaktan kaç ıyorlar. Yok!.. Kat’â ve asla! Hiç öyle a ğırlığı yoktur. Zira helâl  
dairesi geni ştir, keyfe kâfi gelir. Harama girmeye hiç lüzum yoktur.1 Ferâiz-i  
ilâhiye ise hafiftir, azd ır. Allah’a  abd  ve asker  olmak, öyle lezzetli bir şereftir ki 
tarif edilmez. Vazife ise; yaln ız bir asker gibi Allah nâm ına işlemeli, ba şlamal ı.. 
ve Allah hesab ıyla vermeli ve almal ı.. ve izni ve kanunu dairesinde hareket 
etmeli, sükûnet bulmal ı.. kusur etse isti ğfar  etmeli:
“Yâ Rab!  Kusurumuzu affet. Bizi, kendine kul kabul et. Emânetini 
kabzetmek zaman ına kadar, bizi emanette emin k ıl, âmîn... ” demeli ve 
O’na yalvarmal ı...
1 “Allah ım, haram ına karşı helâlinle beni doyur!” anlam ındaki duâ için bkz.: Tirmizî, deavât  110; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/153.ALTINCI SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------  27
Yedinci Söz 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
Şu kâinat ın t ılsım- ı  muğlak ını açan 1ِóِìْٰźا ْمِĳَĻْĤِאÖوَ ِّٰųِאÖ ُÛْĭَĨاٰ ruh-u  beşer  
için saadet kap ısını fetheden, ne kadar k ıymettar iki t ılsım- ı müşkül-küşâ ol-
duğunu.. ve sab ır  ile Hâl ık’ı na tevekkül  ve iltica ve şükür  ile Rezzâk’ ından suâl 
ve dua,  ne kadar nâfi ve tiryak  gibi iki ilaç  olduğunu.. ve Kur’ân’ ı dinlemek, 
hükmüne ink ıyâd etmek, namaz ı  kılmak, kebâiri  terk etmek; ebedü’l-âbâd 
yolculuğunda ne kadar mühim, de ğerli, revnakdâr bir bilet, bir zâd- ı âhiret , 
bir nur- u kabir  olduğunu anlamak istersen, şu temsîlî hikâyeci ğe bak, dinle:
Bir zaman bir asker,  meydan- ı harb  ve imtihanda, kâr ve zarar deverâ-
nında pek müthi ş bir vaziyete dü şer. Şöyle ki:
Sağ  ve sol  iki taraf ından deh şetli derin iki yara ile yaral ı ve arkas ında ce-
sîm bir arslan , ona sald ırmak için bekliyor gibi duruyor. Ve gözü önünde bir 
darağac ı  dikilmiş, bütün sevdiklerini as ıp mahvediyor. Onu da bekliyor. Hem 
bu hâli ile beraber uzun bir yolculu ğu var, nefyediliyor. O bîçâre, şu dehşet  
içinde me’yusâne dü şünürken; sa ğ  cihetinde H ızır  gibi bir hay ırhâh, nurânî 
bir zât peydâ olur. Ona der: “Me’yûs olma! Sana iki t ılsım  verip öğreteceğim. 
Güzelce istîmal etsen, o arslan sana musahhar bir at  olur. Hem o dara ğac ı  
sana keyif ve tenezzüh için ho ş bir sal ıncağa döner. Hem sana iki ilaç  vere-
ceğim. Güzelce istîmal etsen, o iki müteaffin yaralar ın, iki güzel kokulu Gül-ü  
Muhammedî  (aleyhissalâtü vesselâm)  denilen latîf çiçe ğe ink ılâb  ederler. Hem sana 
bir bilet verece ğim. Onunla uçar gibi bir senelik bir yolu, bir günde kesersin. 
İşte eğer inanm ıyorsan bir parça tecrübe et. Tâ do ğru olduğunu anlayas ın.” 
Hakikaten bir parça tecrübe etti. Do ğru olduğunu tasdik  etti.
1 “Allah’a ve âhiret gününe iman ettim.” Allah’a ve âhiret gününe iman ile ilgili baz ı âyetler için bkz.: 
Bakara sûresi, 2/8, 62, 126, 177, 228, 232, 264; Âl-i İmran sûresi, 3/114; Nisâ sûresi, 4/38, 39, 59, 
136, 162.
Evet ben, yani şu bîçâre Said dahi bunu tasdik  ederim. Çünkü biraz tec-
rübe ettim. Pek do ğru gördüm.
Bundan sonra birden gördü ki; sol  cihetinden şeytan  gibi dessâs, ayya ş, 
aldat ıcı bir adam; çok zînetler, süslü suretler, fantaziyeler, müskirler beraber 
olduğu hâlde geldi. Kar şısında durdu. Ona dedi:
“Hey arkada ş! Gel gel, beraber i şret edip keyfedelim. Şu güzel k ız  suretle-
rine bakal ım. Şu hoş şark ılar ı dinleyelim. Şu tatl ı yemekleri yiyelim.”
Suâl:  Ha ha!.. Nedir a ğzında gizli okuyorsun?
Cevap: Cevap:  Bir t ılsım .
– B ırak şu anlaşılmaz işi!.. Haz ır keyfimizi bozmayal ım.
Suâl:  Ha!.. Şu ellerindeki nedir?
Cevap: Cevap:  Bir ilâç .
– At şunu. Sağlams ın. Neyin var. Alk ış zaman ıdır.
Suâl:  Ha!.. Şu beş nişanl ı kâğıt nedir?
Cevap: Cevap:  Bir bilet. Bir tâyinat senedi.
– “Y ırt bunlar ı. Şu güzel bahar  mevsimind e yolculuk bizim nemize lâ-
zım..” der. Her bir desîse ile onu iknâa çal ışır. Hatta o bîçâre ona biraz mey-
leder.
Evet, insan aldan ır. Ben de öyle bir dessâsa aldand ım.
Birden sa ğ  cihetinden, ra’d  gibi bir ses gelir. Der: “Sak ın aldanma! Ve 
o dessâsa de ki: E ğer arkamdaki arslan ı öldürüp, önümdeki dara ğac ını kal-
dırıp, sağ ve solumdaki yaralar ı defedip, pe şimdeki yolculu ğu men edecek 
bir çâre sende varsa, bulursan; haydi yap, göster, görelim. Sonra de: Gel keyfedelim. Yoksa sus hey sersem!.. Tâ H ızır  gibi bu zât- ı semâvî dedi ğini 
desin...”
İşte ey gençli ğinde gülmü ş, şimdi güldü ğüne ağlayan nefsim! Bil!.. O bî-
çâre asker  ise sensin ve insand ır. Ve o arslan  ise eceldir. Ve o dara ğac ı  ise 
ölüm  ve zevâl ve firakt ır  ki; gece-gü ndüzün dönmesinde her dost  vedâ eder, 
kaybolur. Ve o iki yara ise; birisi, müz’iç ve hadsiz bir acz-i  beşerî; diğeri, elîm, 
nihayetsiz bir fakr- ı 
 insanîdir.1 Ve o nefy ve yolculuk ise; âlem-i  ervâhtan, 
1 Bkz.: Fât ır sûresi, 35/15.YEDİNCİ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------  29
rahm- ı mâderden, sabâvetten, ihtiyarl ıktan, dünyadan, kabirden, berzâh-
tan, haşirden, s ırattan geçer bir uzun sefer-i imtihand ır.
Ve o iki t ılsım  ise Cenâb- ı Hakk ’a iman  ve âhiret e imand ır. Evet, şu kudsî 
tılsım ile ölüm;  insan- ı mümini, zindan- ı dünyadan bostan- ı cinâna, huzûr-u 
Rahmân’ a götüren bir musahhar at  ve burak  suretini al ır. Onun içindir ki; 
ölümün hakikatini gören kâmil insan lar, ölümü sevmi şler. Daha ölüm gelme-
den ölmek  istemişler.1 Hem zevâl ve firak,  memat  ve vefat  ve darağac ı  olan 
mürûr-u zaman, o iman t ılsımı ile, Sâni-i  Zülcelâl ’in taze taze, renk renk, çe şit 
çeşit mucizât- ı nakşını, havâr ık-ı kudretini, tecelliyât- ı rahmetini, kemâl-i lez-
zetle seyr  ve temâ şâya vâs ıta suretini al ır. Evet, güne şi n nûrundaki renkleri 
gösteren aynalar ın  tebeddül  edip tazelenmesi ve sinema  perdelerinin de ğiş-
mesi, daha ho ş, daha güzel manzaralar te şkil eder.
Ve o iki ilaç  ise; biri, sab ır  ile tevekküldür. Hâl ık ’ının kudretine istinad, 
hikmetine itimatt ır. Öyle mi?
Evet, emr-i kün feyekûn’e2 mâlik bir Sultân- ı cihan’a, acz  tezkeresiyle is-
tinad eden bir adam ın, ne pervâs ı olabilir? Zira, en müthi ş bir musibet  karşı-
sında; 3نَĳُđِäرَا ِįْĻَĤإِ َّאĬوَإِ ِِّٰų َّאĬإِ deyip itmînân- ı kalb il e Rabb-i Rahîm’ine  itimad 
eder. Evet, ârif-i billâh;  aczden, mehâfetullahtan telezzüz  eder. Evet, havfda 
lezzet  vard ır. Eğer, bir ya şındaki bir çocu ğun  akl ı bulunsa ve ondan suâl edil-
se: “En lezîz ve en tatl ı hâletin nedir?” Belki diyecek: “Aczimi, zaaf ımı  anlay ıp, 
vâlidemin  tatl ı tokat ından korkarak, yine vâlidemin şefkatli sinesine s ığınd ı-
ğım hâlettir.”
Hâlbuki; bütün vâlidelerin şefkatleri, ancak bir lem’a-y ı tecelli-i  rahmet-
tir.4 Onun içindir ki kâmil insanl ar, aczde ve havfullahda öyle bir lezzet  bul-
muşlar ki; kendi havl ve kuvvetlerinden şiddetle teberri edip, Allah ’a acz  ile 
sığınm ışlar. Aczi ve havf ı, kendilerine şefaatçi yapm ışlar.
Diğer ilaç  ise şükür  ve kanaat  ile talep ve dua  ve Rezzâk- ı Rahîm ’in rah-
metine itimatt ır. Öyle mi?
Evet, bütün yeryüzünü bir sofra-y ı nimet eden ve bahar  mevsimin i bir 
1 Bkz.: Yûsuf sûresi, 12/101.
2 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; Nahl sûresi, 16/40 ; … )
3 “Biz Allah’a âidiz ve vakti geldi ğinde elbette O’na dönece ğiz.” (Bakara sûresi, 2/156)
4 Mahlukatta bulunan ac ıma hissinin; Cenâb- ı Hakk’ ın yüz rahmetinden sadece birinin, bütün mahlukat 
aras ında taksim edilmi ş hâli oldu ğuna dair bkz.: Buhârî, edeb  19; Müslim, tevbe  17, 20, 21.30  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
çiçek  destesi yapan ve o sofran ın yan ına koyan ve üstüne serpen bir Ce-
vâd- ı Kerîm ’in misafirine fakr  ve ihtiyaç, nas ıl elîm ve a ğır olabilir? Belki fakr 
ve ihtiyac ı, hoş bir iştiha suretini al ır. İştiha gibi fakr ın tezyîdine çal ışır. Onun 
içindir ki kâmil insanl ar, fakr ile fahretmi şler.1 (Sak ın yanl ış anlama! Allah’ a 
karşı fakr ını hissedip yalvarmak demektir. Yoksa, fakr ını halka gösterip, dilen-
cilik vaziyetini almak demek de ğildir.)
Ve o bilet, senet ise; ba şta namaz  olarak, edâ-y ı ferâiz  ve terk-i kebâirdir . 
Öyle mi?
Evet, bütün ehl-i ihtisas  ve müşâhedenin ve bütün ehl-i zevk  ve keşfin 
ittifak ıyla; o uzun ve karanl ıklı ebedü’l-âbâd yolunda zâd ve zahîre , ışık ve 
burak ; ancak Kur’ân ’ın evâmirini imtisâl ve nevâhîsinden içtinâb ile elde edi-
lebilir. Yoksa fen  ve felsefe , sanat  ve hikmet , o yolda be ş para etmez. Onlar ın 
ışıklar ı kabrin kap ısına kadard ır.2
İşte ey tembel nefsim!
Beş vakit  namaz ı  kılmak, yedi kebâir i  terk etmek ne kadar az ve rahat  ve 
hafiftir. Neticesi, meyvesi , faydas ı ne kadar çok, mühim ve büyük oldu ğunu 
akl ın varsa, bozulmam ış ise anlars ın. Ve f ısk  ve sefâhete seni te şvik eden şey-
tana ve o adama dersin:
“Eğer ölümü öldürüp, zevâli dünyadan izale etmek ve aczi ve fakr ı 
beşerden kald ırıp, kabir  kap ısını kapamak çâresi varsa, söyle dinleyelim. 
Yoksa sus!.. Kâinat mescid- i kebîrinde Kur’ân,  kâinat ı okuyor. O’nu din-
leyelim.. o nur ile nurlanal ım.. hidâyetiyle amel  edelim.. ve O’nu vird- i 
zebân  edelim... Evet, söz O’dur.. ve O’na derler. Hak olup, Hak’tan gelip, 
Hak diyen ve hakikati gösteren ve nurânî hikmeti ne şreden O’dur!..”
3ْاٰنِóُĝْĤوَا َאنِĩĺِْŸا رِĳُĭِÖ َאĭَÖĳُĥُĜ ِّرْĳَĬ َّħُıّٰĥĤاَ
4ْכَĭَĐ َאءِĭْĕِÝْøِْźِאÖ َאĬْóُĝْęَÜ َźوَ ْכَĻَĤإِ َאرِĝِÝْĘِْźِאÖ َאĭِĭْĔأَ َّħُıّٰĥĤاَ
1 Bkz.: ed-Deylemî, el-Müsned  2/70, 71; es-Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.745; Aliyyülkârî, el-
Esrâru’l-merfûa  s.320.
2 Ölüyü, mezara kadar takip eden üç şeyden ailesi ve mal ının geriye dönüp, sadece amelinin kendisiyle 
kalacağına dair bkz.: Buhârî, rikak  42; Müslim, zühd  5.
3 Allah ım, kalbimizi iman ve Kur’ân nûruyla nurland ır.
4 “Allah ım, Sana kar şı fakr ımızla bizi zengin k ıl; Senden isti ğnâ ile bizi fakir dü şürme.” el-Bâk ıllânî, 
İ’câzü’l-Kur’ân  s.129.YEDİNCİ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------  31
 َīĻِĥَכِّĳَÝُĩْĤا َīِĨ َאĭْĥَđْäَאĘ ِכَ،ÜَّĳُĜوَ ِכَĤْĳَè ĵٰĤإِ َאĬْÉَåَÝْĤوَا َא،ĭِÜَّĳُĜوَ َאĭِĤْĳَè ْīِĨ ْכَĻَĤإِ َאĬَّأْóَ×َÜ
 َאتِ،ĭِĨْËُĩْĤوَا َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ِħَèوَارْ َאĭْĩَèوَارْ ِכَ،čْęِéِÖ َאĭْčَęْèوَا َא،ĭِùُęْĬأَ ĵٰĤإِ َאĭْĥَכِÜ َźوَ ْכَ،ĻَĥَĐ
 כِĻِĥَĨوَ ْכِכَĥُĨ َאلِĩَäوَ ِכَĥĻِĥَìوَ ِّכَĻِęَĀوَ ِّכَĻِ×َĬوَ ِكَïْ×َĐ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀوَ
 ِכَĝْĥَì رِĳُĬوَ ِכَÝَĩْèرَ َאلِáِĨوَ ِכَÝَّåُè َאنِùِĤوَ ِכَÝَĺَاïِİ ِ÷ْĩَüوَ ِכَÝَĺَאĭِĐ ِīْĻَĐوَ ِכَđْĭُĀ
 َّلِźوَدَ ِכَÜَאĭכَאئِ ِħِùْĥِĈ ِėِüوَכَא ِכَÜَאĜĳُĥْíَĨ َةِóْáכَ ĹِĘ ِכَÜَïْèوَ َاجِóِøوَ ِכَÜدَاĳُäْĳَĨ َفِóَüوَ
 ِכَÜَאĺاٰ َאنِĩَäْóَÜوَ َאدِكَ×ِĐ ِħِّĥَđُĨوَ َאئِכَĩْøأَ زِĳُĭכُ ِّفِóَđُĨوَ ِכَÜَّאĻِĄْóَĨ ِēِّĥَ×ُĨوَ ِכَÝَّĻِÖĳُÖرُ ِÙَĭَĉْĥَø
 ًÙَĩْèرَ ُįَÝْĥَøأَرْ ِيñَّĤا ِכَĤĳُøوَرَ ِכَ×Ļِ×َèوَ َאدِكَıْüوَإِ دِكَĳُıُü َارِïَĨوَ ِכَÝَّĻِÖĳُÖرُ َאلِĩَä ْاٰتِóِĨوَ
 ĵٰĥَĐوَ َ،īĻِĥَøْóُĩْĤوَا َīĻِّĻِ×َّĭĤا َīِĨ ۪įِĬَاĳْìإِ ĵٰĥَĐوَ َ،īĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ َ،īĻِĩَĤَאđْĥِĤ
1.َīĻِĨاٰ َ،īĻِéِĤَّאāĤا َאدِكَ×ِĐ ĵٰĥَĐوَ َ،īĻِÖَّóَĝُĩْĤا ِכَÝٰئِכَĥَĨ
1 Allah ım! Biz kendi havl ve kuvvetimizden teberrî edip Senin havl ve kuvvetine iltica ettik. Sen de bizi, 
Sana tevekkül edenlerden eyle. Bizi nefsimizle ba şbaşa b ırakma. Bizi h ıfzınla koru. Bize ve erkek, kad ın 
bütün müminlere rahmet et. Kulun, nebîn, safiyyin, halîlin; mülkünün cemâli, masnûât ının melîki ve 
sultan ı, inâyetinin göz bebe ği, hidâyetinin güne şi, hüccetinin lisan ı, rahmetinin misali, mahlûkat ının 
nûru, mevcudât ının şerefi, mahlûkat ının kesreti içinde vahdetinin sirâc ı, kâinat ının t ılsımının kâşifi, 
saltanat- ı rubûbiyetinin dellâl ı, marziyyât ının mübelli ği, esmâ-y ı hüsnân ın hazinelerinin tarif edicisi, 
kullar ının muallimi, âyetlerinin tercüman ı, cemâl-i rubûbiyetinin aynas ı, Senin görülüp gösterilmene 
vesile olan habîbin ve âlemlere rahmet olarak gönderdi ğin resûlün olan Efendimiz Muhammed’e (sal-
lallâhu aleyhi ve sellem) , bütün âl ve ashâb ına, karde şleri olan nebî ve resûllere, melâike-i mukarrebîne ve 
sâlih kullar ına salât ve selâm et, âmîn.32  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Sekizinci Söz 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
2َمُŻْøِْŸا ِّٰųا َïْĭِĐ َīĺِّïĤا إِنَّ ، 1مُۚĳُّĻَĝْĤا ُّĹَéْĤا َۚĳُİ َّźإِ َįٰـĤإِ Ưź ُّٰųاَ
Şu dünya ve dünya içindeki ruh-u insanî ve insanda dinin mâhiyet ve 
kıymetlerini ve e ğer din- i hak olmazsa, dünya bir zindan  olmas ı ve dinsiz in-
san , en bedbaht mahlûk oldu ğunu ve şu âlemin t ılsımını açan, ruh-u be şerîyi 
zulümâttan kurtaran ُّٰųاَ َאĺ ve 3ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź olduğunu anlamak istersen; şu tem-
silî hikâyeci ğe bak, dinle:
Eski zamanda iki karde ş  uzun bir seyahate beraber gidiyorlar. Git gide 
tâ yol ikile şti. O iki yol ba şında, ciddî bir adam ı gördüler. Ondan sordular: 
“Hangi yol iyidir?” O dahi onlara dedi ki: “Sa ğ  yolda, kanun  ve nizama teba-
iyet mecburiyeti vard ır. Fakat o külfet içinde bir emniyet  ve saadet vard ır. Sol  
yolda ise serbestiyet ve hürriyet  vard ır. Fakat o serbestiyet içinde bir tehlike 
ve şekâvet  vard ır. Şimdi intihabtaki ihtiyar sizdedir.”
Bunu dinledikten sonra güzel huylu karde ş  sağ  yola 4ِّٰųا ĵَĥَĐ ُÛْĥَכَّĳَÜ deyip 
gitti. Ve nizam  ve intizâma tebaiyeti kabul etti. Ahlâks ız ve serseri olan di ğer 
kardeş, s ırf serbestlik için sol  yolu tercih etti. Zâhiren hafif, mânen a ğır vazi-
yette giden bu adam ı hayâlen takip ediyoruz.
İşte bu adam, dereden tepeden a şıp gitgide tâ hâlî bir sahraya girdi. Bir-
den müthi ş bir sadâ i şitti. Bakt ı ki; dehşetli bir arslan , meşelikten ç ıkıp ona 
1 “Allah o ilâht ır ki kendisinden ba şka ilâh yoktur. Hayy (Her zaman var olan, diri olan, ezelî ve ebedî 
hayat sahibi olan) O’dur, Kayyûm (Kendi zât ı ile var olup, zevâl bulmayan ve bütün varl ıklar ı varl ıkta 
tutup onlar ı yöneten) O’dur.” (Bakara sûresi, 2/255 ; Âl-i İmran sûresi, 3/2 ).
2 “Allah kat ında hak din, İslâmd ır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/19 ).
3 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35 ; Muhammed sûresi, 47/19 )
4 “Allah’a tevekkül ettim. (Allah kerîm..!)” (Hûd sûresi, 11/56)
hücum ediyor. O da kaçt ı. Tâ altm ış arşın  derinliğinde susuz bir kuyu ya rast 
geldi. Korkusundan kendini içine att ı. Yar ısına kadar dü şüp, elleri bir a ğaca 
rast geldi, yap ıştı. Kuyunun duvar ında göğermiş olan o a ğac ın  iki kökü var. 
İki fare;  biri beyaz, biri siyah, o iki köke musallat olup kesiyorlar. Yukar ıya 
bakt ı gördü ki; arslan, nöbetçi gibi kuyunun ba şında bekliyor. A şağıya bakt ı, 
gördü ki; deh şetli bir ejderha  içindedir. Ba şını kald ırm ış otuz arşın yukar ıdaki 
ayağına takarrub etmi ş. Ağzı, kuyu  ağzı gibi geni ştir. Kuyu nun duvar ına bakt ı, 
gördü ki; ısırıcı muz ır haşerât etraf ını sarm ışlar. Ağac ın başına bakt ı, gördü ki; 
bir incir  ağac ıdır. Fakat harika olarak muhtelif çok a ğaçlar ın meyveler i, ceviz-
 den nar a kadar ba şında yemi şleri  var.
İşte şu adam sû-i fehminden, ak ılsızlığından anlam ıyor ki; bu, âdi bir i ş 
değildir. Bu i şler tesâdüfî olamaz. Bu acîb i şler içinde garip esrar  var. Ve pek 
büyük bir i şleyici var oldu ğunu intikal etmedi.
Şimdi bunun kalbi ve ruh  ve akl ı, şu elîm vaziyetten gizli feryâd u figân 
ettikleri hâlde; nefs-i  emmâre si, güya bir şey yokmu ş gibi tecâhül edip, ruh ve 
kalbin ağlamas ından kula ğını kapay ıp, kendi kendini aldatarak bir bahçede 
bulunuyor gibi o a ğac ın  meyvelerini yemeye ba şlad ı. Hâlbuki o meyvelerin 
bir k ısm ı zehirli ve muz ır idi.
Bir hadîs -i kudsîde Cenâb- ı Hak  buyurmu ş: 1ĹِÖ ِيïْ×َĐ ِّīَČ َïْĭِĐ َאĬأَ Yani: 
“Kulum beni nas ıl tan ırsa, onunla öyle muamele ederim. ”
İşte bu bedbaht adam, sû-i zan ile ve ak ılsızlığı ile gördü ğünü, âdi ve ayn    -ı 
hakikat  telâkki etti. Ve öyle de muamele gördü ve görüyor ve görecek!.. Ne 
ölüyor ki kurtulsun, ne de ya şıyor.2 Böylece azap çekiyor. Biz de şu meş’umu, 
bu azapta b ırak ıp dönece ğiz. Tâ öteki karde şin hâlini anlayaca ğız.
İşte şu mübarek, ak ıllı zât gidiyor. Fakat birâderi gibi s ıkıntı çekmiyor. 
Çünkü güzel ahlâkl ı olduğundan güzel şeyleri düşünür, güzel hülyalar eder, 
kendi kendine ünsiyet eder. Hem birâderi gibi zahmet ve me şakkat çekmiyor. 
Çünkü nizam ı bilir, tebaiyet eder, teshîlât görür. Âsâyi ş ve emniyet  içinde 
serbest gidiyor.
İşte bir bahçeye rast geldi. İçinde, hem güzel çiçek  ve meyve ler var, hem 
bak ılmad ığı için murdar şeyler de bulunuyor. Karde şi dahi böyle birisine gir-
mişti. Fakat murdar şeylere dikkat edip me şgul olmuş, midesini buland ırm ış,
1 Buhârî, tevhid  15, 35; Müslim, zikir 2, 19 , tevbe  1; Tirmizî, zühd  51, deavât  131.
2 A’lâ sûresi, 87/13.34  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
hiç istirahat  etmeden ç ıkıp gitmişti. Bu zât ise, “ Her şeyin iyisine bak! ”
kaidesiyle amel  edip, murdar şeylere hiç bakmad ı. İyi şeylerden iyi istifâde 
etti. Güzelce istirahat ederek ç ıkıp gidiyor.
Sonra gitgide bu dahi evvelki birâderi gibi bir sahra-y ı azîmeye girdi. Bir-
den hücum eden bir arslan ın sesini işitti. Korktu, fakat birâderi kadar korkma-
dı. Çünkü hüsn-ü zann ıyla ve güzel fikriyle, “ Şu sahran ın bir hâkimi var. Ve 
bu arslan,  o hâkimin taht- ı emrinde bir hizmetkâr olmas ı ihtimâli var.” diye 
düşünüp teselli buldu. Fakat yine kaçt ı. Tâ altm ış arşın  derinliğinde bir susuz 
kuyuya rast geldi, kendini içine att ı. Birâderi gibi ortas ında bir a ğaca eli ya-
pıştı; havada muallâk kald ı. Bakt ı iki hayvan,  o ağac ın  iki kökünü kesiyorlar. 
Yukar ıya bakt ı, arslan; a şağıya bakt ı, bir ejderha  gördü. Ayn ı kardeşi gibi bir 
acîb vaziyet gördü. Bu dahi tedehhü ş etti. Fakat karde şinin dehşetinden bin 
derece hafif... Çünkü güzel ahlâk ı ona güzel fikir  vermiş. Ve güzel fikir ise, ona 
her şeyin güzel cihetini gösteriyor.
İşte bu sebepten şöyle düşündü ki: “Bu acîb i şler birbiriyle alâkadard ır. 
Hem bir emir ile hareket ederler gibi görünüyor. Öyle ise bu i şlerde bir t ılsım  
vard ır. Evet bunlar bir gizli hâkimin emriyle dönerler. Öyle ise ben yaln ız de-
ğilim; o gizli hâkim  bana bak ıyor, beni tecrübe ediyor, bir maksad için beni 
bir yere sevk edip davet ediyor.”
Şu tatl ı korku  ve güzel fikirden bir merak ne şet eder ki: “Acaba beni tec-
rübe edip kendini bana tan ıttırmak isteyen ve bu acîb yol ile bir maksada sevk 
eden kimdir?”
Sonra tan ımak merak ından t ılsım  sahibinin muhabbeti ne şet etti. Ve şu 
muhabbetten t ılsımı açmak arzusu ne şet etti. Ve o arzudan t ılsım sahibini raz ı 
edecek ve ho şuna gidecek bir güzel vaziyet almak irâdesi ne şet etti.
Sonra ağac ın  başına bakt ı, gördü ki, incir  ağac ıdır; fakat ba şında binlerle 
ağac ın  meyveleri  vard ır. O vakit  bütün bütün korkusu gitti. Çünkü kat’î anlad ı 
ki; bu incir a ğac ı bir listedir, bir fihristedir, bir sergidir. O mahfî hâkim,  bağ 
ve bostan ındaki meyvelerin  nümûnelerini bir t ılsım  ve bir mucize ile o a ğaca 
takm ış ve kendi misafirlerine ihzar etti ği et’imeye birer i şaret suretinde o a ğac ı 
tezyin etmi ş olmal ı. Yoksa bir tek a ğaç,  binler ağaçlar ın meyvelerini  vermez.
Sonra niyaza ba şlad ı. Tâ, t ılsımın anahtar ı  ona ilham  oldu. Ba ğırdı ki:
“Ey bu yerlerin hâkimi! Senin baht ına düştüm. Sana dehâlet ediyo-
rum ve sana hizmetkâr ım. Ve senin r ızân ı istiyorum. Ve seni ar ıyorum. ”SEKİZİNCİ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------  35
Ve bu niyazdan sonra, birden kuyunun duvar ı yar ılıp, şâhâne, nezih ve 
güzel bir bahçeye bir kap ı aç ıldı. Belki ejderha  ağzı, o kap ıya ink ılâb etti. Ve 
arslan  ve ejderha, iki hizmetkâr suretini giydiler. Ve onu içeriye davet ediyor-
lar. Hatta o arslan, kendisine musahhar bir at  şekline girdi.
İşte ey tembel nefsim! Ve ey hayâlî arkada şım! Geliniz, bu iki karde şin 
vaziyetlerini muvâzene edelim. Tâ iyilik nas ıl iyilik getirir1 ve fenâl ık nas ıl fe-
nâl ık getirir, görelim, bilelim.
Bak ınız: Sol  yolun bedbaht yolcusu, her vakit  ejderhan ın ağzına girmeye 
muntaz ırdır, titriyor. Ve şu bahtiyar ise, meyvedâr  ve revnakdâr bir bahçeye 
davet edilir. Hem o bedbaht, elîm bir deh şette ve azîm bir korku  içinde kalbi 
parçalan ıyor. Ve şu bahtiyar ise, lezîz bir ibret, tatl ı bir havf,  mahbub bir ma-
rifet  içinde garip şeyleri seyir ve temâ şâ ediyor. Hem o bedbaht, vah şet ve 
me’yûsiyet ve kimsesizlik içinde azap çekiyor. Ve şu bahtiyar ise, ünsiyet ve 
ümit ve iştiyak  içinde telezzüz  ediyor. Hem o bedbaht, kendini vah şî canavar-
lar ın hücumuna mâruz bir mahpus hükmünde görüyor. Ve şu bahtiyar ise, bir 
azîz misafirdir ki, misafiri oldu ğu Mihmandâr- ı Kerîm’ in acîb hizmetkârlar ı ile 
ünsiyet edip e ğleniyor. Hem o bedbaht, zâhiren lezîz, mânen zehirli yemi ş leri 
yemekle azab ını tâcil ediyor. Zira o meyveler  nümûnelerdir. Tatmaya izin var, 
tâ as ıllar ına talip olup mü şteri  olsun. Yoksa hayvan  gibi yutmaya izin yoktur. 
Ve şu bahtiyar ise, tadar, i şi anlar, yemesini tehir eder. Ve intizar ile telezzüz 
eder. Hem o bedbaht kendi kendine zulmetmi ş. Gündüz  gibi güzel bir haki-
kati ve parlak bir vaziyeti, basîretsizli ği ile kendisine muzlim ve zulümâtl ı bir 
evham, bir cehennem  şekline getirmi ş. Ne şefkate müstehakt ır ve ne de kim-
seden şekvâya  hakk ı vard ır.
Meselâ bir adam; güzel bir bahçede, ahbâblar ının ortas ında, yaz  mevsi-
minde, ho ş bir ziyâfetteki keyfe kanaat  etmeyip, kendini pis müskirlerle sarho ş 
edip, kendisini k ış  ortas ında, canavarlar içinde, aç, ç ıplak tahayyül edip, ba-
ğırmaya ve a ğlamaya ba şlasa; nas ıl şefkate lây ık değil... Kendi kendine zulme-
diyor, dostlar ını canavar görüp tahkir ediyor. İşte bu bedbaht dahi öyledir. Ve 
şu bahtiyar ise hakikati görür –hakikat ise güzeldir– hakikatin hüsnünü derk 
etmekle, hakikat sahibinin kemâline hürmet  eder. Rahmetine müstehak olur.
İşte, “Fenâl ığı kendinden, iyili ği Allah’ta n bil”2 olan hükm-ü Kur’ânî’ni n 
sırrı zâhir  oluyor. Daha bunlar gibi sâir farklar ı muvâzene  etsen anlayacaks ın
1 Buhârî, cihâd  27; Müslim, zekât  123.
2 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/79 .36  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
ki; evvelkisinin nefs-i  emmâre si, ona bir mânevî cehennem  ihzar etmi ş. Ve 
ötekisinin hüsn-ü niyeti ve hüsn-ü zann ı ve hüsn-ü hasleti ve hüsn-ü fikri, onu 
büyük bir ihsan  ve saadete ve parlak bir fazilete ve feyze mazhar etmi ş.
Ey nefsim! Ve ey nefsimle beraber bu hikâyeyi dinleyen adam!
Eğer bedbaht karde ş  olmak istemezsen ve bahtiyar karde ş olmak is-
tersen, Kur’ân’ ı dinle ve hükmüne mutî ol! Ve O’na yap ış! Ve ahkâm ıyla 
amel  et!..
Şu hikâye- i temsiliyede olan hakikatleri e ğer fehmettin ise hakikat-i din  
ve dünya ve insan ve iman ı ona tatbik edebilirsin. Mühimlerini ben söyleye-
ceğim. İncelerini sen kendin istihraç et.
İşte bak!
O iki karde ş  ise; biri, ruh-u  mümin ve kalb-i  sâlih dir. Diğeri, ruh-u kâfir  
ve kalb-i fâs ık tır.
Ve o iki tarîkten sa ğ  ise; tarîk-i Kur’ân  ve imând ır. Sol  ise; tarîk-i isyan  ve 
küfrând ır.
Ve o yoldaki bahçe ise cemiyet-i  beşeriye ve medeniyet- i insaniye içinde 
muvakkat hayat- ı içtimâiyedir ki; içinde hay ır ve şer , iyi ve fenâ , temiz ve pis 
şeyler beraber bulunur. Âk ıl odur ki; 1ِرَïכَ َאĨ وَدَعْ َאęَĀ َאĨ ْñُì kaidesiyle amel  
eder, selâmet- i kalb  ile gider.
Ve o sahra ise şu arz ve dünyad ır.
Ve o arslan  ise ölüm  ve eceldir.
Ve o kuyu  ise beden-i insan ve zaman- ı hayatt ır.
Ve o altm ış arşın  derinlik ise ömr-ü vasatî ve ömr-ü gâlibî olan altm ış se-
neye2 işarettir.
Ve o ağaç  ise müddet-i ömür ve madde-i  hayatt ır.
Ve o iki siyah ve beyaz hayvan  ise gece  ve gündüzdür.
Ve o ejderha  ise ağzı kabir  olan tarîk-i berzâhiye ve revâk- ı uhrevîdir. Fa-
kat o ağız, mümin için zindandan bir bahçeye aç ılan bir kap ıdır.3
1 “Duru ve saf olan ı al, kar ışık ve bulan ık olan ı b ırak.” İbni Düreyd, el-İştikâk  s.146; ez-Zemah şerî, 
Esâsü’l-belâ ğa s.703; ez-Zebîdî, Tâcü’l-arûs  14/22 (k-d-r maddesi).
2 Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ; ümmetinin ömrünü, “60 ile 70 sene aras ı” diye 
belirttiğine dair bkz.: Tirmizî, zühd  23, deavât  101; İbni Mâce, zühd  27.
3 Bkz.: Buhârî, cenâiz  68, 87; Müslim, cennet  70.SEKİZİNCİ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------  37
Ve o haşerat- ı muz ırra ise musîbât- ı dünyeviyedir. Fakat mümin için, gaf-
let  uykusuna dalmamak için tatl ı îkazât- ı ilâhiye ve iltifâtât- ı rahmâniye hük-
mündedir.
Ve o ağaçtaki yemi şler  ise dünyevî nimetlerdir ki; Cenâb- ı Kerîm- i Mut-
lak, onlar ı âhiret  nimetlerine bir liste, hem ihtar edici, hem mü şâbihleri, hem 
cennet  meyvelerine  müşterileri davet eden nümûneler suretinde yapm ış.1
Ve o ağac ın  birliğiyle beraber, muhtelif, ba şka başka meyveler  vermesi 
ise; kudret -i samedâniyenin sikkesine ve rubûbiyet-i ilâhiyenin hâtemine ve 
saltanat- ı ulûhiyet in turras ına  işarettir. Çünkü “Bir tek şeyden her şeyi yap-
mak” yani, bir topraktan bütün nebatât ve meyveleri  yapmak.. hem bir su-
dan  bütün hayvanât ı halketmek..2 hem basit bir yemekten bütün cihâzât- ı 
hayvaniyeyi îcad  etmek.. bununla beraber “Her şeyi bir tek şey yapmak” 
yani, zîhayat ın yediği gayet muhtelifü’l-cins taamlardan o zîhayata bir lahm- ı 
mahsus yapmak, bir cild-i basit dokumak gibi sanatlar; Zât- ı Ehad -i Samed  
olan Sultân- ı Ezel  ve Ebed’ in sikke-i hâssas ıdır, hâtem- i mahsusudur, taklid 
edilmez bir turras ıdır . Evet, bir şeyi her şey ve her şeyi bir şey yapmak; her 
şeyin Hâl ıkına has ve Kadîr- i külli şey’e mahsus bir ni şand ır, bir âyettir.
Ve o t ılsım  ise, s ırr- ı iman  ile aç ılan s ırr- ı hikmet -i hilkat tir.
Ve o miftah ise, 4مُۚĳُّĻَĝْĤا ُّĹَéْĤا َۚĳُİ َّźإِ َįٰـĤإِ Ưź ُّٰųاَ ، 3ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ َאĺ ’dur.
Ve o ejderha  ağzı bahçe kap ısına ink ılâb  etmesi ise, i şarettir ki: Kabir  ehl-i 
dalâlet  ve tuğyân için vah şet ve nisyan içinde zindan  gibi s ıkıntılı ve bir ejder-
ha batn ı gibi dar bir mezara aç ılan bir kap ı olduğu hâlde; ehl-i Kur’ân  ve iman  
için zindan- ı dünyadan bostan- ı bekâya ve meydan- ı imtihandan rav        za  - yı
cinâna ve zahmet-i hayattan rahmet -i Rahmân ’a aç ılan bir kap ıdır.5
Ve o vah şi arslan ın dahi mûnis bir hizmetkâra dönmesi ve musahhar bir 
at  olmas ı ise, işarettir ki: Mevt , ehl-i dalâlet  için, bütün mahbubât ından elîm 
bir firak- ı ebedîdir. Hem kendi cennet- i kâzibe-i dünyeviyesinden ihraç ve 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/25.
2 Bkz.: Enbiyâ sûresi, 21/30.
3 Ey, Kendisinden ba şka hiçbir ilâh olmayan Allah ım!
4 “Allah o ilâht ır ki kendisinden ba şka ilâh yoktur. Hayy (Her zaman var olan, diri olan, ezelî ve ebedî 
hayat sahibi olan) O’dur, Kayyûm (Kendi zât ı ile var olup, zevâl bulmayan ve bütün varl ıklar ı varl ıkta 
tutup onlar ı yöneten) O’dur.” (Bakara sûresi, 2/255 ; Âl-i İmran sûresi, 3/2 ).
5 Kabrin, mümin ve kâfir için iki farkl ı yönü oldu ğuna dair bkz.: Tirmizî, kıyâmet  26; Dârimî, rikak  
94.38  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
tard ve vah şet ve yaln ızlık içinde zindan- ı mezara idhâl ve hapis  olduğu hâlde; 
ehl-i hidâyet   ve ehl-i Kur’ân  için, öteki âleme gitmi ş eski dost  ve ahbâblar ına 
kavuşmaya vesiledir. Hem hakiki vatanlar ına ve ebedî makam- ı saadetlerine 
girmeye vas ıtad ır. Hem zindan- ı dünyadan bostan- ı cinâna bir davettir. Hem 
Rahmân -ı Rahîm ’in fazl ından, kendi hizmetine mukabil ahz- ı ücret  etmeye bir 
nöbettir. Hem vazife-i hayat  külfetinden bir terhistir. Hem ubûdiyet  ve imtiha-
nın ta’lîm ve talimat ından bir paydostur...
Elhâs ıl: Her kim hayat- ı  fâniyeyi esas maksad yapsa, zâhiren bir cen-
net  içinde olsa da, mânen cehennemdedir. Ve her kim hayat- ı bâkiyeye 
ciddî müteveccih ise, saadet-i dâreyn e mazhard ır. Dünyas ı ne kadar fenâ  
ve s ıkıntılı olsa da; dünyas ını, cennet in intizar salonu hükmünde gördü-
ğü için ho ş görür, tahammül eder, sab ır  içinde şükreder...1
 ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ َ،īĻِĨاٰ َאنِĩĺِْŸوَا ْاٰنِóُĝْĤوَا ِÙَĨَŻَّùĤوَا َאدَةِđَّùĤا ِģْİأَ ْīِĨ َאĭْĥَđْäا َّħُıّٰĥĤاَ
 َאتِĩِĥْכَĤا ِďĻِĩَä ĹِĘ ِÙَĥَכِّýَÝُĩْĤا َאتِĘُوóُéْĤا ِďĻِĩَä َدِïَđِÖ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø
 ِّģכُ ْīِĨ ْاٰنِóُĝْĤا َīِĨ ٍÙَĩِĥכَ ِّģכُ َاءَةِóِĜ َïْĭِĐ َاءِĳَıْĤا َאتِäُّĳَĩَÜ َאĺَاóَĨ ĹِĘ ِīٰĩْèَّóĤا ِذْنِÍِÖ ِÙَĥِّáَĩَÝُĩْĤا
 َאتِĭِĨْËُĩْĤوَا َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ِħَèوَارْ َאĭْĺَïِĤوَوَا َאĭْĩَèوَارْ َאنِ،ĨَّõĤا ِóِìاٰ ĵٰĤإِ ُولِõُّĭĤا أَوَّلِ ْīِĨ َאرِئٍĜ
2.َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤوَا َ،īĻِĨاٰ َ،īĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ אƯĺ ِכَÝَĩْèَóِÖ َאİَدِïَđِÖ
1 Sab ır içinde şükretmek tâbiri ile ilgili bkz.: İbrahim sûresi, 14/5; Lokman sûresi, 31/31; Sebe sûresi, 
34/19; Şûrâ sûresi, 42/33.
2 Allah ım! Bizi saadet, selâmet, Kur’ân ve iman ehlinden eyle, âmîn. Allah ım, Efendimiz Muhammed’e 
(sallallâhu aleyhi ve sellem)  ve âline ve ashâb ına, nüzûlünden zaman ımıza kadar Kur’ân okuyan her bir 
okuyucunun okudu ğu her bir kelimenin, hava dalgalar ının aynalar ında Rahmân’ ın izniyle temessül 
eden bütün kelimelerinin bütün harfleri adedince salât ve selâm et. Ve bunlar adedince, bize, anne ve babam ıza, erkeğiyle kad ınıyla bütün müminlere rahmetinle merhamet et, ey Erhamürrâhimîn, âmîn... 
Âlemlerin Rabbi Allah’a hamd olsun.SEKİZİNCİ SÖZ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------  39
On İkinci Söz 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ًاóĻِáכَ ًاóْĻَì َĹِÜأُۧو ْïَĝَĘ َÙَĩِכْéْĤا ْتَËُĺ ْīَĨوَ
......
İkinci Esas
Kur’ân -ı Hakîm’in hikmeti, hayat -ı şahsiyeye verdi ği terbiye -i ahlâkiye ve 
hikmet -i felsefe nin verdiği dersin muvâzenesi:
Felsefenin hâlis bir tilmizi,  bir firavundur. Fakat menfaati için en hasîs şe-
ye ibadet  eden bir firavun -u zelildir. Her menfaat li şeyi kendine “Rab ” tan ır. 
Hem o dinsiz şâkird, mütemerrid  ve muanniddir. Fakat bir lezzet  için, nihayet 
zilleti kabul eden miskin bir mütemerriddir. Şeytan  gibi şah ıslar ın, bir men-
faat- ı hasîse için aya ğını öpmekle zillet  gösterir denî bir muanniddir. Hem o 
dinsiz şâkird, cebbar bir ma ğrurdur. Fakat kalbinde nokta-y ı istinad bulmad ığı 
için zât ında gayet acz  ile âciz  bir cebbar- ı hodfürûştur. Hem o şâkird, menfa-
at-perest hodendi ştir ki; gaye-i himmeti, nefis  ve batn ın ve fercin hevesât ını 
tatmin ve menfaat- ı şahsiyesini, baz ı menfaat- ı kavmiye içinde arayan dessas 
bir hodgâmd ır.
Amma, hikmet- i Kur’ân’ ın hâlis tilmizi  ise bir abddir. Fakat, âzam- ı mah-
lûkata da ibadete tenezzül etmez. Hem cennet  gibi âzam- ı menfaat  olan bir 
şeyi, gaye-i ibadet  kabul etmez bir abd -i azizdir. Hem hakiki tilmizi; mütevâ-
zidir, selim, halimdir; fakat, Fât ır ’ının gayr ına, daire-i izni hâricinde ihtiyar ıyla 
tezellüle tenezzül etmez. Hem fakir  ve zay ıftır, fakr  ve zaaf ını bilir; fakat onun 
Mâlik-i Kerîm ’i, ona iddihar etti ği uhrevî servet  ile müsta ğnîdir ve Seyyid’inin 
nihayetsiz kudretine istinad etti ği için kavîdir. Hem yaln ız livechillâh, r ızâ -yı 
ilâhî  için, fazilet  için amel  eder, çal ışır.
1 “Kime hikmet nasip edilmi şse doğrusu, büyük bir hayra mazhar olmu ştur.” (Bakara sûresi, 2/269 ).
İşte, iki hikmetin verdi ği terbiye , iki tilmizin muvâzenesiyle anla şılır.
Üçüncü Esas
Hikmet -i felsefe  ile hikmet -i Kur’ân iye’nin hayat -ı içtimaiye-i be şeriyeye 
verdiği terbiyeler:
Amma hikmet-i  felsefe  ise hayat- ı  içtimâiyede nokta-y ı istinad ı, “kuvvet”  
kabul eder. Hedefi, “menfaat”  bilir. Düstur-u hayat ı, “cidâl”  tan ır. Cemaatlerin 
râb ıtas ını, “unsuriyet,  menfî milliyeti ” tutar. Semerât ı ise, “hevesât- ı nefsâni-
yeyi tatmin ve hâcât- ı beşeriyeyi tezyid”dir. Hâlbuki kuvvetin şe’ni, “tecâvüz”-
dür. Menfaatin şe’ni, her arzuya kâfi gelmedi ğinden üstünde “bo ğuşmak”t ır. 
Düstur-u cidâlin şe’ni, “çarp ışmak”t ır. Unsuriyetin şe’ni, başkas ını yutmakla 
beslenmek oldu ğundan; “tecâvüz”dür. İşte bu hikmettendir ki, be şerin saadeti 
selb olmu ştur.
Amma hikmet- i Kur’âni ye ise nokta-y ı istinad ı, kuvvete bedel “hakk” ı 
kabul eder. Gayede menfaate bedel, “fazilet  ve r ızâ- yı ilâhî ”yi kabul eder. 
Hayatta düstur-u cidâl  yerine, “düstur-u teâvün” ü esas tutar. Cemaatlerin râ-
bıtalar ında unsuriyet , milliyet  yerine “râb ıta -yı dinî ve s ınıfî ve vatanî” kabul 
eder. Gâyât ı, hevesât- ı nefsâniyenin tecâvüzât ına sed çekip; ruhu, maaliyâta 
teşvik ve hissiyât- ı ulviyesini tatmin eder ve insan ı kemâlât -ı insaniyeye sevk 
edip insan eder...
Hakk ın şe’ni, “ittifak”t ır. Faziletin şe’ni, “tesânüd”dür. Düstur-u teâvü-
nün şe’ni, “birbirinin imdad ına yetişmek”tir. Dinin şe’ni, “uhuvvet” tir, “inci-
zap”t ır. Nefsi, gemlemekle ba ğlamak; ruhu, kemâlâta kamç ılamakla serbest 
bırakman ın şe’ni, “saadet-i dâreyn ”dir...
......ON İKİNCİ SÖZ’DEN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------  41
On Üçüncü Söz 
......
 İkinci Makam 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
Câzibedâr Bir Fitne İçinde Bulunan ve Daha Akl ını 
Kaybetmeyen Baz ı Gençlerle Bir Muhaveredir
Bir k ısım gençler  taraf ından, şimdiki aldat ıcı ve câzibedâr lehviyât ve he-
vesât ın hücumlar ı karşısında “ Âhiretimizi ne suretle kurtaraca ğız?” diye 
Risâle-i Nur’ dan medet istediler. Ben de Risâle-i Nur’un şahs- ı mânevîsi nâ-
mına onlara dedim ki:
Kabir  var, hiç kimse inkâr  edemez! Herkes ister istemez oraya girecek. Ve 
oraya girmek için de, üç tarzda “Üç Yol”dan ba şka yol yok.
yBirinci Yol : O kabir,  ehl-i iman  için bu dünyadan daha güzel bir âlemin 
kap ısıdır.1
yİkinci Yol : Âhiret i tasdik  eden, fakat sefâhet ve dalâlette gidenlere bir 
haps-i ebedî ve bütün dostlar ından bir tecrid  içinde bir haps-i münferid, yal-
nız başına bir hapis  kap ısıdır.2 Öyle gördü ğü ve itikad etti ği ve inand ığı gibi 
hareket etmedi ği için öyle muamele görecek.
yÜçüncü Yol : Âhiret e inanmayan ehl-i inkâr  ve dalâlet için bir idam- ı 
ebedî kap ısı. Yani; hem kendisini, hem bütün sevdiklerini idam edecek bir 
darağac ıdır. Öyle bildi ği için, cezas ı olarak ayn ını görecek. Bu iki şık bedîhî-
dir, delil istemiyor, göz  ile görünür.
1 Bkz.: Buhârî, cenâiz  68, 87; Müslim, cennet  70.
2 Bkz.: Dârimî, rikak  94; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  3/38.
Madem ecel  gizlidir. Her vakit  ölüm  başını kesmek için gelebiliyor ve genç -
ihtiyar fark ı yoktur. Elbette daima gözü önünde, öyle büyük deh şetli bir mese-
le karşısında bîçâre insan; o idam- ı ebedî, o dipsiz, nihayetsiz haps-i münferid-
den kurtulmak çâresini aramak ve kabir  kap ısını bir âlem- i bâkîye, bir saadet-i 
ebediyey e ve âlem-i nura aç ılan bir kap ıya kendi hakk ında çevirmek hâdisesi, 
o insan ın dünya kadar büyük bir meselesidir.
Bu kat’î hakikat, bu üç yol ile bulundu ğunda ve bu üç yolun da mezkûr üç 
hakikat ile olaca ğını ihbar eden yüz yirmi dört bin muhbir-i sâd ık,1 ellerinde ni-
şâne-i tasdik  olan mucizeler bulunan enbiyâlar ve o enbiyâlar ın haber verdikleri 
ayn ı haberleri, ke şif ve zevk  ve şuhûd  ile tasdik eden ve imza basan yüz yirmi 
dört milyon evliyan ın ayn ı hakikate şehâdetleri ve hadd ü hesaba gelmeyen 
muhakkiklerin kat’î delilleriyle o enbiyâ  ve evliyan ın verdikleri ayn ı haberleri; 
aklen, ilmelyakîn  derecesinde2(Hâşiye) isbat ettikleri ve yüzde doksan dokuz ihti-
mâl-i kat’î ile “ İdam ve zindan- ı ebedî den kurtulmak ve o yolu saadet-i ebe-
diyey e çevirmek, yaln ız iman  ve itaat  iledir. ” diye ittifâken haber veriyorlar.
Acaba yüzde bir ihtimâl-i helâket bulunan bir tehlike yolunda gitmemek 
için, bir tek muhbirin sözü nazara al ınsa ve onun sözünü dinlemeyip o yolda 
giden adam ın endişe-i helâketten gelen elem- i mânevî, onun yemek  iştihas ını 
kaç ırdığı hâlde; böyle yüz binler sâd ık  ve musaddak muhbirlerin: “Yüzde yüz 
ihtimâl ile dalâlet ve sefâhet, göz  önündeki kabir  darağac ına ve ebedî haps-i
münferidine kat’î sebep  olduğunu ve iman,  ubûdiyet;  yüzde yüz ihtimâl ile 
o darağac ını kald ırıp, o haps-i münferidi kapat ıp, şu göz önündeki kabri, bir 
hazine-i ebediyeye, bir saray- ı saadete aç ılan bir kap ıya çeviriyor.” diye ih-
bar eden ve emârelerini ve âsârlar ını gösterdikleri hâlde, bu acîb ve garip ve 
dehşetli ve azametli mesele kar şısında bulunan bîçâre insan ve bâhusus Müs-
lüman,  eğer iman ve ubûdiyeti olmazsa; bütün dünya saltanat ı ve lezzeti bir 
tek insana verilse, acaba o göz önündeki her vakit  oraya ça ğrılmas ına nöbe-
tini bekleyen bir insana verdi ği o endişeden gelen elîm elemi kald ırabilir mi? 
Sizden soruyorum.
Madem ihtiyarl ık,  hastal ık, musîbet ve her tarafta vefiyâtlar o deh şetli 
elemi deşiyorlar ve ihtar ediyorlar. Elbette o ehl-i dalâlet  ve sefâhet, yüz bin 
lezzeti ve zevki alsa da, yine o mânevî bir cehennem  kalbinde ya şar ve yakar. 
Fakat pek kal ın gaflet  sersemliği muvakkaten hissettirmez.
1 124 bin nebî, 315 (veya 313) rasûl oldu ğuna dair bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/265; İbni 
Hibbân, es-Sahîh  2/77.
2 (Hâşiye) Onlardan birisi Risâle-i Nur ’dur. Meydandad ır.ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------------------  43
Madem ehl-i iman  ve tâat, göz  önünde gördü ğü kabri, bir hazine-i ebe-
diyeye, bir saadet-i lâyezalîye kendisi hakk ında bir kap ı olduğunu ve o ezelî 
mukadderat piyangosundan milyarlar alt ın  ve elmas lar ı kazand ıracak bir bilet 
dahi iman  vesikas ıyla ona ç ıkm ış. Her vakit  “Gel biletini al!” diye bekleme-
sinden derin, esasl ı, hakiki lezzet  ve zevk- i mânevî öyle bir lezzettir ki: E ğer 
tecessüm etse ve o çekirdek  bir ağaç  olsa, o adama hususî bir cennet  hükmü-
ne geçtiği hâlde; o zevk ve lezzet-i azîmeyi terk edip, gençlik  sâikas ıyla, hadsiz 
elemler ile âlûde zehirli bir bala benzeyen sefîhâne ve heveskârâne muvakkat bir lezzet-i gayr-i me şrûay ı ihtiyar eden, hayvandan yüz derece a şağı düşer.
Ecnebi  dinsizleri gibi de olamaz. Çünkü; onlar Peygamber’i  inkâr  etseler, 
diğerlerini tan ıyabilirler. Peygamberleri bilmeseler de, Allah’ ı  tan ıyabilirler. 
Allah’ ı bilmeseler de, kemâlâta medâr olacak baz ı güzel hasletler bulunabi-
lir. Fakat bir Müslüman;  hem enbiyây ı, hem Rabbini, hem bütün kemâlât ı, 
Muhammed-i Arabî  
(aleyhissalâtü vesselâm)  vas ıtas ıyla biliyor. O’nun terbiyesini 
bırakan ve zincirinden ç ıkan, daha hiçbir peygamberi tan ımaz ve Allah’ ı da 
tan ımaz. Ve ruhunda kemâlât ı muhafaza edecek hiçbir esâsât ı bilemez.
Çünkü peygamberlerin en âhiri ve en büyükleri ve dini ve dâveti umum 
nev-i beşere bakt ığı için ve mucizâtça ve dince umuma fâik ve bütün nev-i be-
şere bütün hakâikte üstadl ık edip on dört as ırda parlak bir surette isbat eden 
ve nev-i be şerin medâr- ı iftihâr ı bir Zât’ ın terbiye -i esâsiyelerini ve usûl-ü
dinini  terk eden; elbette hiçbir cihette bir nur, bir kemâl bulamaz. Sukut-u 
mutlaka mahkûmdur.
İşte, ey hayat- ı  dünyeviyenin zevkine müptelâ ve endi şe-i istikbâl  ile istik-
bâlini ve hayat ını temin için çabalayan bîçâreler! Dünyan ın lezzetini, zevki-
ni, saadetini, rahat ını isterseniz; me şrû dairedeki keyfe iktifâ ediniz. O, 
keyfinize kâfidir.1 Haricinde ve gayrime şrû dairedeki bir lezzetin içinde bin 
elem  olduğunu, sâb ık beyanatta elbette anlad ınız.
Eğer mazi, yani geçmi ş zaman ın hâdisât ını sinema  ile hâl-i  haz ırda gös-
terdikleri gibi, istikbâldeki ahvâl dahi –meselâ elli sene sonraki hâlleri– bir sinema  ile gösterilse idi; ehl-i sefâhet şimdiki güldüklerine, yüz binlerce nefrin 
ve nefret  edip ağlayacaklard ı.
Dünya ve âhiret te ebedî ve dâimî sürûru isteyen, iman  dairesindeki terbi-
ye -i Muhammediy e’yi 
(aleyhissalâtü vesselâm)  kendine rehber etmek gerektir.
1 “Allah ım, haram ına karşı helâlinle beni doyur!” anlam ındaki duâ için bkz.: Tirmizî, deavât  110; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/153.44  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Birkaç Bîçâre Gençlere Verilen Bir 
Tenbih, Bir Ders, Bir İhtard ır
Bir gün yan ıma parlak birkaç genç geldiler. Hayat ve gençlik ve hevesat 
cihetinden gelen tehlikelerden sak ınmak için tesirli bir ihtar almak istediler. 
Ben de eskiden Risale-i Nur’dan medet isteyen gençlere dedi ğim gibi, onlara 
dedim ki:
Sizdeki gençlik katiyen gidecek. E ğer siz daire-i me şruada kalmaz-
san ız, o gençlik zayi olup, ba şınıza hem dünyada, hem kabirde, hem 
âhirette, kendi lezzetinden çok ziyade belâlar ve elemler getirecek. E ğer 
terbiye-i İslâmiye ile o gençlik nimetine kar şı bir şükür olarak iffet ve na-
musluluk ve taatte sarfetseniz, o gençlik mânen bâki kalacak ve ebedî bir gençlik kazanmas ına sebep olacak.
Hayat ise, e ğer iman olmazsa veyahut isyan ile o iman tesir etmezse, 
hayat, zâhirî ve k ısac ık bir zevk ve lezzetle beraber, binler derece o zevk 
ve lezzetten ziyade elemler, hüzünler, kederler verir.
 Çünkü insanda ak ıl 
ve fikir oldu ğu için, hayvan ın aksine olarak, haz ır zamanla beraber geçmi ş ve 
gelecek zamanlarla da f ıtraten alâkadard ır. O zamanlardan dahi hem elem, 
hem lezzet alabilir.
Hayvan ise, fikri olmad ığı için, haz ır lezzetini, geçmi şten gelen hüzünler 
ve gelecekten gelen korkular, endi şeler bozmuyor.
İnsan ise, e ğer dalâlet ve gaflete dü şmüşse, haz ır lezzetine, geçmi şten ge-
len hüzünler ve gelecekten gelen endi şeler, o cüz’î lezzeti cidden ac ılaştırıyor, 
bozuyor. Hususan gayr-i me şru ise, bütün bütün zehirli bir bal hükmünde-
dir.
Demek hayvandan yüz derece lezzet-i hayat noktas ında aşağı düşer. 
Belki ehl-i dalâletin ve gafletin hayat ı, belki vücudu, belki kâinat ı, bulun-
duğu gündür. Bütün geçmi ş zaman ve kâinatlar, onun dalâleti noktas ın-
da mâdumdur, ölmü ştür; ak ıl alâkadarl ığıyla ona zulümatlar, karanl ıklar 
veriyor. Gelecek zamanlar ise, itikads ızlığı cihetiyle yine mâdumdur. Ve 
ademle has ıl olan ebedî firaklar, mütemadiyen onun fikir yoluyla hayat ı-
na zulümatlar veriyor. E ğer iman hayata hayat olsa, o vakit hem geçmi ş, 
hem gelecek zamanlar iman ın nuruyla ışıklan ır ve vücut bulur; zaman- ı 
haz ır gibi, ruh ve kalbine iman noktas ında ulvî ve mânevî ezvâk ı ve en-
vâr- ı vücudiyeyi veriyor. Bu hakikatin, İhtiyar Risalesi’nde, Yedinci Rica’da 
izah ı var; ona bakmal ısınız.
İşte hayat böyledir. Hayat ın lezzetini, zevkini isterseniz, hayat ınızı 
imanla hayatland ırınız ve ferâizle zînetlendiriniz ve günahlardan çekin-
mekle muhafaza ediniz.  Her gün ve her yerde ve her vakit vefiyatlar ın gös-
terdikleri deh şetli hakikat-i mevt ise, size –ba şka gençlere söyledi ğim gibi– bir 
temsil ile beyan ediyorum:
Meselâ, burada, gözünüz önünde bir dara ğac ı dikilmiş. Onun yan ında bir 
piyango fakat pek büyük bir ikramiye biletleri veren dairesi var. Biz, buradaki on kişi, alâküllihâl, ister istemez, hiç ba şka çare yok, oraya davet edilece ğiz, 
bizi çağıracaklar. Ve ça ğırma zaman ı gizli olmas ından, her dakika ya “Gel, 
idam biletini al, dara ğac ına ç ık” veyahut “Gel, milyonlar alt ın kazand ıran bir 
ikramiye bileti sana ç ıkm ış. Gel, al” demelerini beklerken, birden kap ıya iki 
adam geldi. Biri yar ı çıplak, güzel ve aldat ıcı bir kad ın, elinde zâhiren gayet 
tatl ı, fakat zehirli bir helva getirip yedirmek istiyor. Di ğer biri de aldatmaz ve 
aldanmaz, ciddî bir adam, o kad ının arkas ından girdi. Dedi ki: “Size bir t ılsım, 
bir ders getirdim. Bunu okursan ız, o helvay ı yemezseniz, siz o dara ğac ından 
kurtulursunuz. Bu t ılsımla o emsalsiz ikramiye biletini al ırsı
nız. İşte, bak ınız bu 
darağac ını da, zaten gözünüzle görüyorsunuz ki bal yiyenler oraya giriyorlar 
ve oraya girinceye kadar da o helvan ın zehirinden deh şetli kar ın sanc ısı çeki-
yorlar. Ve o büyük ikramiye biletini alanlar çendan görünmüyorlar ve zâhiren onlar da o dara ğac ına ç ıkıyorlar; fakat onlar as ılmad ıklar ını, belki oradan ko-
layca ikramiye dairesine girmek için basamak yapt ıklar ını, milyonlar, milyar-
lar şahitler var, haber veriyorlar.
İşte, pencerelerden bak ınız. En büyük memurlar ve bu i şle alâkadar bü-
yük zâtlar yüksek sesle ilân ediyorlar, haber veriyorlar ki o dara ğac ına giden-
leri aynelyakin gözünüzle gördü ğünüz gibi, bu ikramiye biletini t ılsımc ılar al-
dıklar ını hiç şek ve şüphe getirmez, görür gibi, gündüz gibi kat’î biliniz” dedi.
İşte, bu temsil gibi, zehirli bir bal hükmünde olan gayr-i me şru dai-
redeki gençli ğin sefahetkârâne zevkleri, hazine-i ebediyenin ve saadet-i 
sermediyenin bileti ve vesikas ı olan iman ı kaybetti ği için, dara ğacı hük-
münde olan ölüm ve ebedî zulümat kap ısı olan kabrin musibetine, aynen 
zâhiren göründü ğü gibi dü şer. Ve ecel gizli oldu ğu için, genç ihtiyar fark 
etmeyerek, her vakit ecel cellâd ı başını kesmek için gelebilir.46  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Eğer o zehirli bal hükmünde olan hevesat- ı gayr-i me şruay ı terk edip, 
tılsım- ı Kur’ânî olan iman ve ferâizi elde etmekle ve fevkalâde mukad-
derat- ı beşer piyangosundan ç ıkan saadet-i ebediye hazinesi biletini ala-
cağına, yüz yirmi dört bin enbiyâ1 (aleyhimüsselâm)  ile beraber had ve hesaba 
gelmeyen ehl-i velâyet ve ehl-i hakikat ve ehl-i tahkik müttefikan haber veriyorlar ve âsâr ını gösteriyorlar.
Elhas ıl: Gençlik gidecek. Sefahette gitmi şse, hem dünyada, hem âhi-
rette binler belâ ve elemler netice verdi ğini ve öyle gençler ekseriyetle 
sû-i istîmal ile, israfat ile gelen evhaml ı hastal ıkla hastahanelere; veya 
taşkınlıklar ıyla hapishanelere veya sefalethanelere; veya mânevî elem-
lerden gelen s ıkıntılarla meyhanelere dü şeceklerini anlamak isterseniz, 
hastahanelerden ve hapishanelerden ve kabristanlardan sorunuz.
Elbette hastahanelerin ekseriyetle lisân- ı hâlinden, gençlik sâikas ıyla isra-
fat ve sû-i istîmalden gelen hastal ıktan “eninler”, “eyvahlar” cevab ını işittiği-
niz gibi, hapishanelerden dahi, ekseriyetle gençlik sâikas ıyla gayr-i me şru da-
iredeki harekât ın tokatlar ını yiyen bedbaht gençlerin teessüfât ını işiteceksiniz. 
Ve kabristanda ve mütemadiyen oraya girenler için kap ılar ı aç ılıp kapanan o 
âlem-i berzahta, ehl-i ke şfü’l-kuburun mü şahedesiyle ve bütün ehl-i hakikatin 
tasdikiyle ve şehadetleriyle, ekser azaplar, gençlik sû-i istîmalat ının neticesi 
olduğunu bileceksiniz.
Hem nev-i insan ın ekseriyetini te şkil eden ihtiyarlardan ve hastalar-
dan sorunuz. Elbette, ekseriyet-i mutlaka ile esefler, hasretlerle “Eyvah, gençliğimizi bâd-i hevâ, belki zararl ı zayi ettik. Sak ın bizim gibi yapmay ı-
nız” diyecekler. Çünkü be ş-on senelik gençli ğin gayr-i me şru zevki için, 
dünyada çok seneler gam ve keder ve berzahta azap ve zarar ve âhirette cehennem ve sakar
2 belâs ını çeken adam, en ac ınacak bir hâlde oldu ğu 
hâlde, 3ُįَĤ ُóَčْĭُĺ َź َرِóَّąĤِאÖ ĹِĄَّاóĤاَ sırrıyla, hiç ac ınmaya müstehak olamaz. Çün-
kü zarara r ızas ıyla girene merhamet edilmez ve lây ık değildir.
Cenâb- ı Hak bizi ve sizi bu zaman ın cazibedar fitnesinden kurtars ın ve 
muhafaza eylesin, âmîn...
1 124 bin nebî, 315 (veya 313) rasûl oldu ğuna dair bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  5/265; İbni 
Hibbân, es-Sahîh  2/77; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  8/217.
2 Bkz.: Kamer sûresi, 54/48; Müddessir sûresi, 74/26, 27, 42.
3 Bkz.: İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  2/83 (49. Mektup).ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------------------  47
Risale-i Nur Mîzânlar ından On Üçüncü 
Söz’ün  İkinci Makam ı’nın Hâşiyesidir
1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Risâle-i Nur ’daki hakiki teselliye mahpuslar  çok muhtaçt ırlar. Husûsan 
gençlik  darbesini yeyip, taze ve şirin ömrünü hapiste geçirenlerin, Nur’lara 
ekmek  kadar ihtiyaçlar ı var.
Evet, gençlik  damar ı, ak ıldan ziyâde hissiyât ı dinler. His ve heves ise, 
kördür. Âk ıbeti görmez. Bir dirhem  hâz ır lezzeti, ileride bir batman  lezzete ter-
cih eder. Bir dakika intikam  lezzeti ile katleder, seksen bin saat  hapis  elemle-
rini çeker. Ve bir saat sefâhet keyfiyle bir nâmus  meselesinde; binler gün hem 
hapsin, hem dü şman ın endişesinden s ıkıntılarla ömrünün saadeti mahvolur.
Bunlara k ıyasen, bîçâre gençlerin çok vartalar ı var ki; en tatl ı hayat ını, 
en ac ı ve ac ınacak bir hayata çeviriyorlar ve bilhassa şimâlde koca bir devlet,  
gençlik  hevesât ını elde ederek bu asr ı fırtınalar ıyla sars ıyor. Çünkü: Âk ıbeti 
görmeyen kör hissiyatla hareket eden gençlere, ehl-i nâmusun güzel k ızlar ını 
ve kar ılar ını ibâhe eder. Belki hamamlar ında erkek- kad ın  beraber, ç ıplak ola-
rak girmelerine izin vermeleri cihetinde bu fuh şiyât ı teşvik eder. Hem serseri 
ve fakir  olanlara, zenginlerin mallar ını helâl  eder ki; bütün be şer  bu musibete 
karşı titriyor.
İşte, bu as ırda İslâm  ve Türk  gençleri kahramanâne davran ıp, iki cihet-
ten hücum eden bu tehlikeye kar şı, Risâle-i Nur ’un “Meyve ” ve “Gençlik 
Rehberi ” gibi keskin k ılıçlar ıyla mukabele etmeleri elzemdir. Yoksa o bîçâre 
genç ; hem dünya istikbâlini, hem mesûd hayat ını, hem âhiretteki saadetini 
ve hayat -ı bâkiyesini azaplara, elemlere çevirip mahveder. Ve sû-i istîmal ve 
sefâhetle hastahânelere ve hissiyât ın taşkınlıklar ı ile hapishânelere dü şer. Ey-
vahlar, esefler ile ihtiyarl ığında çok a ğlayacak.
Eğer terbiye- i Kur’âni ye ve Nur’un hakikatleriyle kendini muhafaza 
eylese, tam bir kahraman  genç..  ve mükemmel bir insan.. ve mesûd bir 
Müslüman..  ve sâir zîhayatlara, hayvanlara bir nevi sultan olur.
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
Evet bir genç,  hapiste yirmi dört saat  her günkü ömründen tek bir saatini 
beş farz namaz ına  sarf etse; ve ekser günahlardan hapis  mâni oldu ğu gibi, o 
musibete sebebiyet veren hatâdan dahi tevbe  edip, sâir zararl ı, elemli günah-
lardan çekilse; hem hayat ına, hem istikbâline, hem vatan ına, hem milletine, 
hem akrabas ına büyük bir faydas ı olmas ı gibi o on-on be ş senelik fâni genç-
likle ebedî parlak bir gençli ği kazanaca ğını; başta Kur’ân -ı Mu’cizü’l-Beyân1, 
bütün kütüb  ve suhuf-u semâviye  kat’î haber verip müjde  ediyorlar.
Evet o şirin, güzel gençlik  nimetine istikametle, tâatle şükretse; hem zi-
yâdeleşir2, hem bâkîle şir, hem lezzetlenir. Yoksa hem belâl ı olur; hem elemli, 
gaml ı, kâbuslu olur; gider.3 Hem akrabas ına, hem vatan ına, hem milletine 
muz ır bir serseri hükmüne geçirme ğe sebebiyet verir.
Eğer mahpus, zulmen mahkûm olmu ş ise; farz namaz ını  kılmak şart ıyla 
her bir saati, bir gün ibadet  olduğu gibi; o hapis  onun hakk ında bir çilehâne-i 
uzlet  olup, eski zamanda ma ğaralara girerek ibadet eden münzevî sâlihlerden 
say ılabilirler.
Eğer fakir  ve ihtiyar ve hasta  ve iman  hakikatlerine mü ştak ise; farz ını 
yapmak ve tevbe  etmek  şart ıyla, her bir saatleri yirmi şer saat  ibadet  olup, 
hapis  ona bir istirahathâne ve merhametkârâne ona bakan dostlar için bir 
muhabbethâne, bir terbiyehâne, bir dershâne hükmüne geçer. O hapiste dur-makla; hariçteki mü şevveş, her taraftaki günahlar ın hücumuna maruz serbes-
tiyetten daha ziyâde ho şlanabilir. Hapisten tam terbiye  al ır. Ç ıktığı zaman bir 
kâtil,  bir müntakim olarak de ğil; belki tevbekâr, tecrübeli, terbiyeli, millete 
menfaatli  bir adam ç ıkar. Hatta Denizli  hapsind eki zâtlar ın az zamanda Nu-
r’lardan fevkalâde hüsn-ü ahlâk  dersini alanlar ını gören baz
ı alâkadar zatlar 
demişler ki: “Terbiye  için on be ş sene hapse atmaktansa; on be ş hafta Risâle-i 
Nur  dersini alsalar, daha ziyâde onlar ı ıslah eder.”
Madem ölüm  ölmüyor ve ecel  gizlidir,4 her vakit  gelebilir.. ve madem ka-
bi r  kapanm ıyor, kafile  kafile arkas ında gelenler oraya girip kayboluyorlar.. 
ve madem ölüm, ehl-i iman  hakk ında idam- ı ebedîd en terhis tezkeresine
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/25, 82, 155; Âl-i İmran sûresi, 3/107; Nisâ sûresi, 4/13, 57, 122; A’râf sûresi, 
7/42; Tevbe sûresi, 9/20-22, 112; …
2 Bkz.: İbrahim sûresi, 14/7.
3 Bkz.: İbrahim sûresi, 14/7.
4 Bkz.: Lokman sûresi, 31/34 ; Buhârî, istiskâ  29, tefsîru sûre (6)  1, (13) 1, (31) 2, tevhîd  4; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  2/24, 52, 58, 122.ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------------------  49
çevrildiği, hakikat-i Kur’âni ye ile gösterilmi ş..1 ve ehl-i dalâlet  ve sefâhet hak-
kında, göz  ile göründü ğü gibi bir idam- ı ebedîdir, bütün mahbubât ından ve 
mevcudâttan bir firak- ı lâyezalîdir. Elbette ve elbette hiç şüphe  kalmaz ki: En 
bahtiyar odur ki; sab ır  içinde şükretmek2 ve hapis  müddetinden tam istifade 
ederek Nur’lar ın dersini alarak, istikamet  dairesinde iman ına ve Kur’ân ’a hiz-
mete çal ışmakt ır.
Ey zevk  ve lezzete müptelâ insan! Ben yetmi ş beş yaşımda, binler tecrü-
belerle ve hüccetlerle ve hâdiselerle aynelyakîn  bildim ki:
Hakiki zevk  ve elemsiz lezzet  ve kedersiz sevinç ve hayattaki saadet, 
yaln ız imandad ır ve iman  hakikatleri dairesinde bulunur.  Yoksa dünyevî 
bir lezzette çok elemler var. Bir üzüm  tânesini yedirir, on tokat  vurur gibi, ha-
yat ın lezzetini kaç ırır.
Ey hapis  musibetine  düşen bîçâreler! Madem dünyan ız ağlıyor ve haya-
tınız ac ılaştı. Çal ışınız, âhiretiniz dahi a ğlamas ın ve hayat- ı  bâkiyeniz gülsün, 
tatl ılaşsın; hapisten istifâde ediniz. Nas ıl bazen ağır şerâit alt ında, düşman  kar-
şısında bir saat  nöbet , bir sene ibadet  hükmüne geçebilir.3 Öyle de, sizin bu 
ağır şerâit alt ında her bir saat ibadet zahmeti, çok saatler olup; o zahmetleri 
rahmetlere çevirir.
f
4ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
5ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Aziz, s ıdd ık kardeşlerim,
Hapis  musibetin e düşenlere ve onlara merhametkârâne sadâkatle ha-
riçten gelen erzaklar ına nezâret ve yard ım edenlere kuvvetli bir teselliyi “ Üç 
Nokta ”da beyan edece ğim:
Birinci Nokta : Hapiste geçen ömür günleri, her bir gün on gün kadar 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/156; A’râf sûresi, 7/121-16; Mü’minûn sûresi, 23/60; Şuarâ sûresi, 26/47-51; 
Tahrîm sûresi, 66/11; Fecr sûresi, 89/27-30.
2 “Sab ır içinde şükretmek” tabiri ile ilgili bkz: İbrahim sûresi, 14/5; Lokman sûresi, 31/31; Sebe sûresi, 
34/19; Şûrâ sûresi, 42/33.
3 Bkz.: Buhârî, cihâd  5, 73; Müslim, imâre  112-115, 163.
4 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
5 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.50  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
bir ibadet  kazand ırabilir.. ve fâni saatleri –meyveleri  cihetiyle– mânen bâkî 
saatlere çevirebilir.. ve be ş-on sene ceza  ile milyonlar sene haps-i ebedîden  
kurtulmaya vesile olabilir.1 İşte ehl-i iman  için bu pek büyük ve çok k ıymettar 
kazanç şart ı, farz namaz ını  kılmak ve hapse sebebiyet veren günahlardan tev-
be  etmek  ve sab ır  içinde şükretmektir. Zaten hapis,  çok günahlara mânidir, 
meydan vermiyor.
İkinci Nokta : Zevâl-i lezzet  elem  olduğu gibi, zevâl-i elem dahi lezzet-
tir. Evet herkes; geçmi ş, lezzetli, safâl ı günlerini dü şünse, teessüf ve tahassür 
elem-i mânevîsini hissedip “Eyvah!” der.. ve geçmi ş, musibetli, elemli gün-
lerini tahattur etse, zevâlinden bir mânevî lezzet hisseder ki: “Elhamdülillâh,  
şükür ! O belâ,  sevab ını bırakt ı, gitti.” der. Ferah ile teneffüs eder. Demek bir 
saat  muvakkat elem, ruhta bir mânevî lezzet b ırak ır ve lezzetli saat, bilâkis 
elem b ırak ır.
Madem hakikat budur.. ve madem geçmi ş musibet  saatleri, elemleriyle 
beraber mâdum ve yok olmu ş.. ve gelecek belâ  günleri, şimdi mâdum ve 
yoktur.. ve yoktan elem  yok ve mâdumdan elem gelmez.
Meselâ: Birkaç gün sonra aç ve susuz olmak ihtimâlinden, bugün o niyet-
le mütemâdiyen ekmek  yese ve su  içse, ne derece dîvaneliktir. Aynen öyle de 
geçmiş ve gelecek elemli saatleri –ki hiç ve mâdum ve yok olmu şlar– şimdi 
düşünüp sab ırsızlık  göstermek ve kusurlu nefsini b ırak ıp, Allah’ tan şekvâ  et-
mek gibi “Of!.. Of!..” etmek dîvaneliktir. E ğer sağa-sola, yani geçmi ş ve gele-
ceklere sab ır  kuvvetini da ğıtmazsa ve hâz ır saate ve güne kar şı tutsa, tam kâfi 
gelir. S ıkıntı ondan bire iner.
Hatta şekvâ  olmas ın, ben bu Üçüncü Medrese-i Yûsufiye’de, birkaç 
gün zarf ında, hiç ömrümde görmedi ğim maddî ve mânevî, s ıkıntılı, has-
tal ıklı musibetimde, husûsan Nur’un hizmetinden mahrumiyetimden 
gelen me’yûsiyet ve kalbî ve ruhî s ıkıntılar beni ezdi ği s ırada, inâyet- i 
ilâhiye  bu mezkûr hakikati gösterdi. Ben de s ıkıntılı hastal ığımdan ve 
hapsimden raz ı oldum. Çünkü: “Benim gibi kabir  kap ısında bir bîçâreye, 
gafletle geçebilir bir saatini, on adet ibadet  saatleri yapmak büyük kâr-
dır.” diye şükreyledim.
Üçüncü Nokta : Mahpuslara şefkatkârâne hizmetle yard ım etmek ve 
muhtaç olduklar ı rızıklar ını ellerine vermek ve mânevî yaralar ına tesellîlerle 
1 İşlediği suçtan dolay ı dünyada cezaland ırılm ış kimse için, bunun keffaret say ılacağına dair bkz.: Buhârî, 
îmân  11, ahkâm  49, hudûd  8, tefsîru sûre (60)  3, menâk ıbü’l-ensâr  43; Müslim, hudûd  41.ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------------------  51
merhem  sürmekte, az bir amel  ile büyük bir kazanç var. Ve d ışarıdan gelen 
yemeklerini onlara vermek; ayn ı o yemek  kadar, o gardiyan ve gardiyan ile 
beraber dahilde ve hariçte çal ışanlar ın –bir sadaka  hükmünde– defter-i hase-
nât ına yaz ılır.1 Husûsan musibetzede ihtiyar veya hasta  veya fakir  veya garip 
olsa, o sadaka-y ı mâneviyenin sevab ı çok ziyâdele şir.
İşte bu k ıymetli kazanc ın şart ı, farz namaz ını  kılmakt ır. Tâ ki; o hiz-
meti, lillâh için olsun.
Hem bir şart ı da, sadâkat  ve şefkat  ve sevinç ile ve minnet  etmemek 
tarzda yard ımlar ına koşmakt ır.
f
3ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 2ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
4ًאĩدَائِ ًاïَÖأَ ُįُÜَכَאóَÖوَ ِّٰųا ُÙَĩْèوَرَ ْħْכُĻَĥَĐ َمُŻَّùĤاَ
Ey hapis  arkadaşlar ım ve din  kardeşlerim,
Size; hem dünya azab ından, hem âhiret  azab ından kurtaracak bir haki-
kati beyan etmek kalbime ihtar edildi. O da şudur:
Meselâ birisi, birinin karde şini veya bir akrabas ını öldürmü ş. Bir dakika 
intikam  lezzetiyle bir katl , milyonlar dakika hem kalbî s ıkıntı, hem hapis  azab ı-
nı çektirir. Ve maktulün akrabas ı dahi, intikam endi şesiyle ve kar şısında düş-
man ını düşünmesiyle, hayat ının lezzetini ve ömrünün zevkini kaç ırır. Hem 
korku , hem hiddet azab ını çekiyor. Bunun tek bir çâresi var: O da, Kur’ân ’ın 
emrettiği5 ve hak ve hakikat ve maslahat  ve insaniyet ve İslâmiyet  iktizâ ve te ş-
vik ettikleri olan, bar ışmak ve musâlaha etmektir.
Evet, hakikat ve maslahat  sulhtur.6 Çünkü; ecel  birdir, de ğişmez.7 O mak-
tul, her hâlde ecel geldi ğinden daha ziyâde kalmayacakt ı. O kâtil ise, o kazâ-
yı ilâhiyeye vas ıta olmuş.
1 Bir hayra sebep olana, onu yapan kadar mükâfat verilece ğine dair bkz.: Müslim, imâre  133; Tirmizî, 
ilim 14; Ebû Dâvûd, edeb  114-115; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/120, 5/273.
2 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
3 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
4 Allah’ ın selâm ı, rahmeti ve bereketi; sonsuza kadar sürekli üzerinize olsun.
5 Bkz.: Hucurât sûresi, 49/10.
6 Bkz.: Bakara sûresi, 2/208; Nisâ sûresi, 4/128; Enfâl sûresi, 8/6.
7 Bkz.: Nahl sûresi, 16/61; Münâfikûn sûresi, 63/11.52  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Eğer bar ışmak olmazsa, iki taraf da daima korku  ve intikam  azab ını çe-
kerler. Onun içindir ki; “ Üç günden fazla bir mümin di ğer bir mümine küs-
memek ”1 İslâmiyet  emrediyor. E ğer o katl, bir adâvetten ve bir kinli garazdan 
gelmemişse ve bir münâf ık  o fitneye vesile olmu ş ise; çabuk bar ışmak elzem-
dir. Yoksa o cüz’î musibet  büyük olur, devam eder.
Eğer bar ışsalar ve öldüren tevbe  etse ve maktule her vakit  dua  etse, o 
hâlde her iki taraf çok kazan ırlar ve karde ş  gibi olurlar. Bir gitmi ş kardeşe 
bedel, birkaç dindar karde şleri kazan ır. Kaza ve kader- i ilâhî ye teslim  olup 
düşman ını affeder. Ve bilhassa madem Risâle-i Nur  dersini dinlemi şler, el-
bette mâbeynlerinde bulunan bütün küsmekleri b ırakmaya, hem maslahat  ve 
istirahat -ı şahsiye ve umumiye, hem Nur dairesindeki uhuvvet  iktizâ ediyor.
Nas ıl ki, Denizli  hapsin de birbirine dü şman  bütün mahpuslar,  Nur’lar  
dersiyle birbirlerine karde ş  oldular. Ve bizim beraatimize bir sebep  olup –hat-
ta dinsizlere, serserilere de– o mahpuslar hakk ında “ Mâşâallah, bârekâllah ” 
dedirttiler. Ve o mahpuslar tam teneffüs ettiler. Ben burada gördüm ki: Bir tek adam ın yüzünden yüz adam s ıkıntı çekip, beraber teneffüse ç ıkm ıyorlar. On-
lara zulüm  olur. 
Mert ve vicdanl ı bir mümin, küçük ve cüz’î bir hatâ veya 
menfaatle yüzer zarar ı ehl-i imana  vermez. E ğer hatâ etse, verse, çabuk 
tevbe  etme k lâz ımd ır.
f
3ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ ، 2ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Aziz yeni karde şlerim ve eski mahpuslar,
Benim kat’î kanaatim gelmi ş ki; buraya girmemizin inâyet-i ilâhiye ci-
hetinde bir ehemmiyetli sebebi sizsiniz. Yani Nur’lar tesellileriyle ve iman ın 
hakikatleriyle sizi bu hapis musibetinin s ıkıntılar ından ve dünyevî çok zararla-
rından ve bo şu boşuna gam ve hüzün ile giden hayat ınızı faydas ızlıktan, bâd-
i hevâ zâyi olmas ından ve dünyan ızın ağlamas ı gibi âhiretinizi a ğlamaktan 
kurtar ıp tam bir teselli size vermektir.
Madem hakikat budur; elbette siz dahi, Denizli mahpuslar ı ve Nur talebe-
leri gibi birbirinize kar şı kardeş olman ız lâz ımd ır. Görüyorsunuz ki; bir b ıçak 
1 Bkz.: Buhârî, edeb  57, 62, isti’zân  9; Müslim, birr 23-26.
2 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
3 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MAKAM   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------------------  53
içinize girmemek ve birbirinize tecavüz etmemek için d ışarıdan gelen bütün 
eşyan ız ve yemek ve ekme ğinizi ve çorban ızı kar ıştırıyorlar. Size sadâkatle 
hizmet eden gardiyanlar çok zahmet çekiyorlar. Hem siz beraber teneffüse çıkm ıyorsunuz, güya canavar ve vah şi gibi birbirinize sald ıracaks ınız. İşte şim-
di sizin gibi f ıtrî kahramanl ık damar ını taşıyan yeni arkada şlar, bu zamanda 
mânevî büyük bir kahramanl ık ile heyet-i idareye deyiniz ki: “De ğil elimize 
bıçak, belki mavzer ve rovelver verilse, hem emir de verilse, biz bu bîçâre ve 
bizim gibi musibetzede arkada şlar ımıza dokunmayaca ğız. Eskiden yüz dü ş-
manl ık ve adâvetimiz dahi olsa da, onlar ı helâl edip hat ırlar ını kırmamaya ça-
lışacağımıza, Kur’ân’ ın ve iman ın ve uhuvvet-i 
İslâmiyenin ve maslahat ımızın 
emriyle ve ir şad ıyla karar verdik.” diyerek, bu hapsi bir mübarek dershâneye 
çeviriniz.
Leyle-i Kadir’de İhtar Edilen 
Bir Mesele-i Mühimme
(On Üçüncü Söz’ün  İkinci Makam ı’nın Zeyli)
Evvelâ : Leyle-i Kadir’de kalbe gelen pek uzun ve geni ş bir hakikate pek 
kısaca bir i şaret edece ğiz. Şöyle ki:
Nev-i beşer, bu son Harb-i Umumî’nin e şedd-i zulüm ve istibdad ıyla.. ve 
merhametsiz tahribat ıyla.. ve bir dü şman ın yüzünden yüzer mâsumu peri şan 
etmesiyle ve ma ğlûplar ın dehşetli meyusiyetleriyle.. ve galiplerin deh şetli te-
lâş ve hâkimiyetlerini muhafaza ve büyük tahribatlar ını tâmir edememelerin-
den gelen deh şetli vicdan azaplar ıyla.. ve dünya hayat ının bütün bütün fâni 
ve muvakkat olmas ı ve medeniyet fantaziyelerinin aldat ıcı ve uyutucu olmas ı 
umuma görünmesiyle.. ve f ıtrat- ı beşeriyedeki yüksek istidadat ın, mahiyet-i 
insaniyesinin umumî bir surette deh şetli yaralanmas ıyla.. ve gaflet ve dalâle-
tin, en sert, sa ğır olan tabiat ın Kur’ân’ ın elmas k ılıcı alt ında parçalanmas ıy-
la.. ve gaflet ve dalâletin en bo ğucu, aldat ıcı, en geniş perdesi olan siyasetin 
rûy-u zeminde pek çirkin, pek gaddârâne hakikî sureti görünmesiyle.. ve el-bette hiçbir şüphe yok ki, şimalde, garpte, Amerika’da emareleri göründü-
ğüne binaen, nev-i be şerin mâşuk-u mecazîsi olan hayat- ı dünyeviyesi böyle 
çirkin ve geçici olmas ından, f ıtraten be şerin hakikî sevdi ği ve arad ığı hayat- ı 
bâkiyeyi bütün kuvvetiyle arayacak... ve elbette, hiç şüphe yok ki, bin üç yüz 
altm ış senede her as ırda üç yüz elli milyon şakirdi bulunan ve her hükmüne 
ve dâvâs ına milyonlar ehl-i hakikat tasdikle imza basan ve her dakikada mil-
yonlar hâf ızlar ın kalbinde kudsiyetle bulunup lisanlar ıyla beşere ders veren 54  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
ve hiçbir kitapta emsali bulunmayan bir tarzda be şer için hayat- ı bâkiyeyi ve 
saadet-i ebediyeyi müjde verip bütün be şerin yaralar ını tedavi eden Kur’ân- ı 
Mucizü’l-Beyân’ ın şiddetli, kuvvetli ve tekrarl ı binler âyât ıyla belki sarihan ve 
işareten on binler defa dâvâ edip, haber verip, sars ılmaz kat’î delillerle, şüp-
he götürmez hadsiz hüccetlerle hayat- ı bâkiyeyi kat’iyetle müjde ve saadet-i 
ebediyeyi ders vermesi.. elbette nev-i be şer bütün bütün akl ını kaybetmezse 
ve maddî ve mânevî bir k ıyâmet ba şlar ında kopmazsa; İsveç, Norveç, Finlan-
diya ve İngiltere’nin Kur’ân’ ı kabule çal ışan meşhur hatipleri ve din-i hakk ı 
arayan Amerika’n ın çok ehemmiyetli dinî cemiyeti gibi, rûy-u zeminin k ıtalar ı 
ve hükûmetleri, Kur’ân- ı Mucizü’l-Beyân’ ı arayacaklar ve hakikatlerini anla-
dıktan sonra bütün ruh u canlar ıyla sar ılacaklar. Çünkü bu hakikat noktas ın-
da katiyen Kur’ân’ ın misli yoktur ve olamaz ve hiçbir şey bu mucize-i ekberin 
yerini tutamaz.
Sâniyen : Madem Risale-i Nur o mucize-i kübrân ın elinde bir elmas k ılıç 
hükmünde hizmetini göstermi ş ve en muannid dü şmanlar ı teslime mecbur 
etmiş. Hem kalbi, hem ruhu, hattâ hissiyat ı tam tenvir edecek ve ilâçlar ını 
verecek bir tarzda hazine-i Kur’âniye’nin dellâll ığını yapan ve ondan ba şka 
me’haz ve mercii olmayan bir mucize-i mâneviyesi bulunan Risale-i Nur o vazifeyi yap ıyor ve aleyhinde deh şetli propagandalara ve gayet muannid z ın-
dıklara tam galebe çalm ış ve dalâletin en sert kuvvetli kalesi olan tabiat ı, “
Ta-
biat  Risalesi ”y le parça parça etmi ş ve gafletin en kal ın ve boğucu ve geni ş 
daire-i âfâk ında ve fennin en geni ş perdelerinde Asâ-y ı Mûsâ ’daki Meyvenin 
Alt ınc ı Meselesi ve Birinci ve İkinci, Üçüncü ve Sekizinci Hüccetleriyle gayet 
parlak bir tarzda gafleti da ğıtıp nur-u tevhidi göstermi ş.
......ON ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MAKAM ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------  55
On Dördüncü Söz 
......
Hâtime
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُورِóُĕْĤا َאعُÝَĨ َّźإِ אƯĻْĬُّïĤا ةُĳٰĻَéْĤا َאĨوَ
Gafil Kafaya  Bir Tokmak ve Bir Ders-i İbrettir.
Ey gaflete dal ıp ve bu hayat ı tatl ı görüp ve âhireti unutup, dünyaya talip 
bedbaht nefsim! Bilir misin neye benzersin? Deve  kuşun  a: Avc ıyı görür, uça-
mıyor.. başını kuma sokuyor, tâ avc ı  onu görmesin.. koca gövdesi d ışarda, 
avc ı görür. Yaln ız o, gözünü kum içinde kapam ış görmez.
Ey nefis!  Şu temsile bak, gör; nas ıl dünyaya hasr- ı nazar, aziz bir lezzeti 
elîm bir eleme kalbeder.
Meselâ şu karyede (Yani Barla’ da) iki adam bulunur. Birisinin yüzde 
doksan dokuz ahbâb ı İstanbul’ a gitmişler, güzelce ya şıyorlar. Yaln ız bir tek 
burada kalm ış, o dahi oraya gidecek. Bunun için şu adam İstanbul’a mü ştak-
tır, oray ı düşünür, ahbâba kavu şmak ister. Ne vakit  ona denilse: “Oraya git!” 
sevinip gülerek gider.
İkinci adam ise, yüzde doksan dokuz dostlar ı buradan gitmi şler. Bir k ısm ı 
mahvolmu şlar. Bir k ısm ı ne görür, ne de görünür yerlere sokulmu şlar. Peri-
şan olup gitmi şler zanneder. Şu bîçâre adam ise, bütün onlara bedel yaln ız 
bir misafire ünsiyet edip teselli bulmak ister. Onunla o elîm âlâm- ı firak ı ka-
pamak ister.
Ey nefis!  Başta Habîbullah,  bütün ahbab ın kabrin öbür taraf ındad ırlar. 
1 “Bu dünya hayat ı, aldat ıcı ve geçici bir zevkten ba şka bir şey değildir.” (Âl-i İmran sûresi, 3/185 ).
Burada kalan bir-iki tane ise, onlar da gidiyorlar. Ölümden ürküp, kabirden 
korkup, ba şını çevirme! Merdâne kabre  bak, dinle, ne talep eder! Erkekçesine 
ölümün yüzüne gül , bak, ne ister! Sak ın gafil olup ikinci adama benzeme!
Ey nefsim! Deme: “Zaman de ğişmiş, as ır  başkalaşmış, herkes dünya-
ya dalm ış, hayata peresti ş eder, derd-i maî şetle sarho ştur.” Çünkü ölüm  
değişmiyor, firak bekâya kalbolup ba şkalaşmıyor. Acz- i beşerî, fakr- ı insanî 
değişmiyor, ziyâdele şiyor. Beşer yolculu ğu kesilmiyor, sürat peydâ ediyor.
Hem deme: “Ben de herkes gibiyim.”  Çünkü; herkes sana kabir  kap ı-
sına kadar arkada şlık eder. Herkesle musibette beraber olmak demek olan 
teselli ise, kabrin öbür taraf ında pek esass ızd ır.
Hem kendini ba şıboş zannetme!  Zira, şu misafirhâne-i dünyada nazar- ı 
hikmetle baksan hiçbir şeyi nizams ız, gayesiz göremezsin. Nas ıl sen nizams ız, 
gayesiz kalabilirsin? Zelzele gibi vâk ıalar olan şu hâdisât- ı kevniye, tesadüf 
oyuncağı  değiller.
Meselâ zemine nebatât ve hayvanât envâ ından giydirilen birbiri üstünde, 
birbiri içinde, gayet muntazam ve gayet münakka ş gömlekler , baştan aşağıya 
kadar gayelerle, hikmetlerle müzeyyen, mücehhez olduklar ını gördüğün ve 
gayet âlî gayeler içinde kemâl-i intizam  ile meczup mevlevî  gibi devredip dön-
dürmesini bildi ğin hâlde, nas ıl oluyor ki, küre-i arz ın ; benîâdemden, bâhusus 
ehl-i imand an beğenmediği bir k ısım etvâr- ı gafletin s ıklet-i mâneviyesinden, 
omuz silkmeye benzeyen zelzele  gibi1(Hâşiye) mevt-â lûd hâdisât- ı hayatiyesini 
–bir mülhidin ne şrettiği gibi– gayesiz, tesâdüfî zannederek bütün musîbetzede-
lerin elîm zâyiât ını bedelsiz, hebâen-mensûr gösterip müthi ş bir yeise  atarlar. 
Hem büyük bir hata, hem büyük bir zulüm  ederler.
Belki öyle hâdiseler bir Hakîm -i Rahîm’i n emriyle, ehl-i iman ın  fâni mal ı-
nı, sadaka  hükmüne çevirip ibkâ etmektir ve küfrân- ı nimett en gelen günah-
lara keffârettir.
Nas ıl ki bir gün gelecek, şu musahhar zemin; yüzünün zîneti olan âsâr- ı 
beşeriyeyi şirk- âlûd, şükürsüz görüp, çirkin bulur. Hâl ık’ ın emriyle, büyük bir 
zelzele  ile bütün yüzünü siler, temizler. Allah’ ın emriyle ehl-i şirki  cehennem e 
döker, ehl-i şükre: “ Haydi, cennete  buyurun. ” der.
......
1 (Hâşiye) İzmir ’in zelzele si münasebetiyle yaz ılm ıştır.ON DÖRDÜNCÜ SÖZ / HÂTİME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------  57
On Yedinci Söz 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
ً۝ŻَĩَĐ ُīَùْèأَ ْħُıُّĺأَ ْħُİَĳُĥْ×َĭِĤ َאıَĤ ًÙَĭĺزِ َْرْضِŶا ĵَĥَĐ َאĨ َאĭْĥَđَä َّאĬإِ
1ُزًاóُä ًاïĻِđَĀ َאıْĻَĥَĐ َאĨ نَĳُĥِĐَאåَĤ َّאĬوَإِ
2ٌĳْıَĤوَ ٌÕِđَĤ َّźإِ אƯĻْĬُّïĤا ةُĳٰĻَéْĤا َאĨوَ
(Bu Söz, İki Âlî Makam  ve Bir Parlak Zeylden İbarettir.)
[Birinci Makam ]
Hâl ık-ı Rahîm  ve Rezzâk- ı Kerîm  ve Sâni-i Hakîm ; şu dünyay ı âlem-i  
ervâh  ve ruhâniyât için bir bayram,  bir şehrâyin suretinde yap ıp bütün esmâ-
sının garâib-i nukû şuyla süslendirip küçük-büyük, ulvî-süflî her bir ruha, ona 
münasip ve o bayram daki ayr ı ayr ı hesaps ız mehâsin ve in’âmâttan istifade 
etmeğe muvâf ık ve havâs  ile mücehhez bir cesed giydirir, bir vücûd -u cismânî 
verir, bir defa o temâ şâgâha gönderir.
Hem zaman ve mekân cihetiyle pek geni ş olan o bayram ı; as ırlara, se-
nelere, mevsimlere hatta günlere, k ıtalara taksim ederek her bir asr ı, her bir 
seneyi, her bir mevsimi, hatta bir cihette her bir günü, her bir k ıtay ı , birer tâife 
ruhlu mahlûkat ına ve nebatî masnûât ına birer resmi geçit tarz ında bir ulvî 
bayram  yapm ıştır. Ve bilhassa rûy-u zemin, hususan bahar  ve yaz  zaman ında 
masnûât- ı sağîrenin tâifelerine öyle şâşaal ı ve birbiri arkas ında bayramlard ır 
ki; tabakât- ı âliyede olan ruhâniyât ı ve melâikeleri ve sekene-i semâvât ı seyre 
1 “Biz, dünyada bulunan her şeyi ona bir zinet k ıldık. Böylece insanlardan kimin daha iyi i ş gerçekleşti-
receğini ortaya koymak istedik. Ve elbette Biz onun üstünde ne varsa hepsini, kupkuru yap ıp dümdüz 
edeceğiz.” (Kehf sûresi, 18/7 -8 ).
2 “Dünya hayat ı bir oyun ve oyalanmadan ba şka bir şey değildir.” (En’âm sûresi, 6/32 ).
celbedecek bir câzibedârl ık görünüyor ve ehl-i tefekkür  için öyle şirin bir mü-
tâlaagâh oluyor ki, ak ıl  tarifinden âcizdir.
Fakat bu ziyâfet-i ilâhiye ve bayram -ı rabbâniyedeki ism-i Rahmân  ve 
Muhyî’ nin tecellilerine mukabil ism-i Kahhâr  ve Mümît, firak ve mevt  ile kar-
şılar ına ç ıkıyorlar. Şu ise: 1ْءٍĹَü َّģכُ ْÛَđِøوَ ĹِÝَĩْèوَرَ rahmetinin vüs’at-i şümû-
lüne zâhiren muvâf ık düşmüyor. Fakat hakikatte birkaç cihet-i muvâfakati 
vard ır. Bir ciheti şudur ki:
Sâni-i  Kerîm,  Fât ır-ı Rahîm,  her bir tâifenin resmi geçit nöbeti bittikten ve 
o resmi geçitten maksud olan neticeler al ınd ıktan sonra, ekseriyet itibar ıyla 
dünyadan, merhametkârâne bir tarz ile tenfir edip usand ırıyor.. istirahate bir 
meyil ve ba şka bir âleme göçme ğe bir şevk  ihsan  ediyor.. ve vazife-i hayat tan 
terhis edildikleri zaman, vatan -ı aslîlerine bir meyelân- ı şevk-engiz, ruhlar ında 
uyand ırıyor.
Hem o Rahmân’ ın nihayetsiz rahmetinden uzak de ğil ki; nas ıl vazife u ğ-
runda, mücâhede  işinde telef olan bir nefere şehâdet  rütbesini veriyor ve 
kurban  olarak kesilen bir koyuna, âhirette cismânî bir vücûd- u bâkî vererek, 
Sırat  üstünde, sahibine Burak  gibi bir bineklik mertebesini vermekle mükâ-
fatland ırıyor...2 Öyle de, sâir zîruh ve hayvanât ın dahi, kendilerine mahsus 
vazife-i f ıtriye-i rabbâniyelerinde ve evâmir-i sübhâniyenin itaatlerinde telef 
olan ve şiddetli me şakkat çeken zîruhlar ın, onlara göre bir çe şit mükâfât- ı 
ruhâniye ve onlar ın istidâdlar ına göre bir nevi ücret -i mâneviye, o tükenmez 
hazine-i rahmetinden baîd de ğil ki bulunmas ın. Dünyadan gitmelerinden pek 
çok incinmesinler, belki memnun olsunlar.
3ُّٰųا َّźإِ َÕْĻَĕْĤا ُħَĥْđَĺ َź
Lâkin, zîruhlar ın en eşrefi ve şu bayramlarda kemiyet ve keyfiyet  cihetiyle 
en ziyâde istifade eden insan, dünyaya pek çok meftûn ve müptelâ oldu ğu 
hâlde, dünyadan nefret  ve âlem-i  bekâya geçmek için eser-i rahmet  olarak 
iştiyak-e ngîz bir hâlet verir. Kendi insaniyeti dalâlette bo ğulmayan insan, o 
hâletten istifade eder. Rahat- ı kalb  ile gider. Şimdi, o hâleti intaç eden vecih-
lerden, numûne olarak be şini beyan edece ğiz.
1 “Rahmetim her şeyi kaplar.” (A’râf sûresi, 7/156)
2 “Kurbanlar ınızı hoş tutun; zira onlar S ırat köprüsünde sizin bineklerinizdir.” anlam ındaki hadis için 
bkz.: ed-Deylemî, el-Müsned  1/85.
3 Hiç kimse gayb ı bilemez, gayb ı yaln ız Allah bilir.ON YED İNCİ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------  59
Birincisi : İhtiyarl ık  mevsimiyle; dünyevî, güzel ve câzibedâr şeyler üstün-
de fenâ  ve zevâlin damgas ını ve ac ı mânâs ını göstererek, o insan ı dünyadan 
ürkütüp, o fâniye bedel, bir bâkî matlubu aratt ırıyor.1
İkincisi : İnsan ın alâka peydâ etti ği bütün ahbâblardan yüzde doksan do-
kuzu, dünyadan gidip di ğer bir âleme yerle ştikleri için, o ciddî muhabbet  sâi-
kas ıyla, o ahbâb ın gittiği yere bir i ştiyak  ihsan  edip, mevt  ve eceli mesrûrâne 
karşılatt ırıyor.2
Üçüncüsü : İnsandaki nihayetsiz zay ıflık ve acizli ği, baz ı şeylerle ihsâs et-
tirip, hayat  yükü ve ya şamak tekâlifi ne kadar a ğır olduğunu anlatt ırıp, istira-
hate ciddî bir arzu ve bir diyâr- ı âhere gitmeye samimî bir şevk  veriyor.
Dördüncüsü : İnsan- ı mümine nûr -u iman  ile gösterir ki:
Mevt,  idam de ğil, tebdil-i mekând ır. Kabir  ise, zulümâtl ı bir kuyu  ağzı 
değil, nûrâniyetli âlemlerin kap ısıdır. Dünya ise, bütün şâşaas ıyla âhiret e 
nisbeten bir zindan  hükmündedir.3 Elbette, zindan- ı dünyadan bostan- ı ci-
nâna ç ıkmak ve müz’iç da ğdağa-y ı hayat -ı cismâniyeden âlem -i rahata ve 
meydan- ı tayerân- ı ervâha geçmek ve mahlûkat ın s ıkıntılı gürültüsünden 
sıyrılıp huzur-u Rahmân ’a gitmek; bin can  ile arzu edilir bir seyahattir, belki 
bir saadettir.
Beşincisi : Kur’ân ’ı dinleyen insana, Kur’ân’daki ilm-i hakikati ve nûr -u 
hakikatle dünyan ın mâhiyetini bildirmekli ği ile dünyaya a şk  ve alâka pek mâ-
nâs ız olduğunu anlatmakt ır.4 Yani, insana der ve isbat eder ki:
“Dünya; bir kitab- ı samedânîdir . Hurûf ve kelimât ı, nefislerine de ğil; 
belki, başkas ının zât ve s ıfat ve esmâs ına delâlet ediyorlar. Öyle ise, mânâs ını 
bil, al.. nukû şunu b ırak, git!..
Hem bir mezraad ır.5 Ek ve mahsulünü al, muhafaza et.. müzahrafât ını 
at, ehemmiyet verme!..
Hem birbiri arkas ında daim gelen geçen aynalar  mecmuas ıdır. Öyle 
1 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/185; Hadîd sûresi, 57/20.
2 Bkz.: Yûnus sûresi, 10/7-11.
3 Bkz.: Tevbe sûresi, 9/38; Nahl sûresi, 16/30; Furkan sûresi, 25/15; Ankebût sûresi, 29/64; Muhammed 
sûresi, 47/36.
4 Bu konudaki baz ı ayetler için bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/14; Kehf sûresi, 18/45-46; Tâhâ sûresi, 
20/131.
5 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.60  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
ise, onlarda tecelli edeni bil, envâr ını gör.. ve onlarda tezahür eden esmâ-
nın tecelliyât ını anla ve müsemmâlar ını sev.. ve zevâle ve k ırılmaya mahkûm 
olan o cam  parçalar ından alâkan ı kes!..
Hem seyyâr bir ticaretgâht ır. Öyle ise, al ış verişini yap, gel.. ve senden 
kaçan ve sana iltifât etmeyen kafilelerin arkalar ından beyhûde ko şma, yorul-
ma!..
Hem muvakkat bir seyrangâht ır. Öyle ise, nazar- ı ibretle bak ve zâhirî 
çirkin yüzüne de ğil; belki, Cemîl -i Bâkî’ye bakan gizli, güzel yüzüne dikkat et, 
hoş ve faydal ı bir tenezzüh yap, dön.. ve o güzel manzaralar ı irâe eden ve 
güzelleri gösteren perdelerin kapanmas ıyla ak ılsız çocuk  gibi ağlama, merak 
etme!..
Hem bir misafirhânedir.  Öyle ise, onu yapan Mihmandâr- ı Kerîm’i n izni 
dairesinde ye, iç, şükret.. kanunu dairesinde i şle, hareket et.. sonra arkana 
bakma, ç ık, git.. herzekârâne, fuzulî bir surette kar ışma.. senden ayr ılan ve 
sana ait olmayan şeylerle mânâs ız uğraşma ve geçici i şlerine bağlan ıp boğul-
ma!..” gibi zâhir hakikatlerle dünyan ın iç yüzündeki esrar ı gösterip, dünyadan 
müfarakat ı gayet hafifle ştirir, belki hü şyâr olanlara sevdirir ve rahmetinin her 
şeyde ve her şe’ninde bir izi bulundu ğunu gösterir.
İşte Kur’ân  şu “beş vecih ”e işaret ettiği gibi, başka hususî vecihlere dahi 
âyât- ı Kur’âniye i şaret ediyor…
Veyl o kimseye ki, şu beş vecihden bir hissesi olmaya!..ON YED İNCİ SÖZ / BİRİNCİ MAKAM  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------  61
İkinci Makam 
......
Kalbe Fârisî Olarak Tahattur Eden Bir Münâcât 
ِّĹِøَאرِęْĤا َאنِĻَ×ْĤِאÖ َاñٰכَİ ِÕْĥَĝْĤا ĹِĘ َاتٌóُّĉَíَÜ َאةُäَאĭُĩْĤا ِهِñٰİ
Yani bu münâcât, kalbe Fârisî  olarak tahattur etti ğinden Fârisî yaz ıl-
mıştır. Evvelce matbu olan “Hubâb Risalesi ”nde dercedilmi şti.
َمْïĺدِ ĹِĩَĬ َאنْĨدَرْ دْرَاĳُì دَرْدِ ْدَمْ،óכَ ĹِĨ ْóَčَĬ ْÛَıِä ْûَýَÖ !رَبْ َאĺ
Yâ Rab!  Tevekkülsüz, gafletle, iktidar ve ihtiyar ıma dayan ıp derdime der-
man aramak için cihat- ı sitte denilen alt ı cihette nazar gezdirdim. Maatteessüf 
derdime derman bulamad ım. Mânen bana denildi ki: “ Yetmez mi dert, der-
man sana! ”
ÛْùَĭَĨ َرْïَŊ َارِõَĨ رُوزْ دِي: įכِ َمْïĺدِ ĹِĨ ْÛَøرَا دَرْ
Evet, gafletle sa ğımdaki geçmi ş zamandan teselli almak için bakt ım. Fa-
kat gördüm ki; dünkü gün, pederimin kabri.. ve geçmi ş zaman, ecdâd ımın bir 
mezar- ı ekberi suretinde göründü.. teselli yerine vah şet verdi.(Hâşiye)
Hâşiye: İman ; o vahşetli mezar- ı ekberi, ünsiyetli bir meclis-i münevver  ve 
bir mecma- ı ahbab gösterir.
ÛْùَĭَĨ ِóْ×َĜ ْدَاóَĘ :įכِ َمْïĺدِ ْŉَŒ وَدَرْ
Sonra soldaki istikbâle bakt ım. Derman bulamad ım. Belki yar ınki gün, 
benim kabrim ve istikbâl ise, emsâlimin ve nesl-i âtînin bir kabr-i ekberi sure-tinde görünüp, ünsiyet de ğil belki vah şet verdi.
(Hâşiye)
Hâşiye: İman  ve huzur-u iman,  o dehşetli kabr-i ekberi, sevimli saadet sa-
raylar ında bir davet-i rahmâniye gösterir.
ÛْùَĭَĨ َابِóِĉْĄاِ ْóُŊ ِħْùِä تِĳُÖَאÜ :ُوزْóْĩĺوَإِ
Soldan dahi hay ır görünmedi ği için, haz ır güne bakt ım. Gördüm ki: Şu 
gün, güya bir tabuttur. Hareket-i mezbûhânede olan cismimin cenazesini ta-şıyor.
(Hâşiye)
Hâşiye: İman , o tabutu, bir ticaretgâh ve şâşaal ı bir misafirhâne gösterir.
Ûْøاَ َאدَهÝْùĺاِ ْīَĨ َאزَۀِĭَä óْĩُĐ ِóَø ْóَÖ
İşbu cihetten dahi devâ bulamad ım. Sonra ba şımı kald ırıp şecere-i ömrü-
mün başına bakt ım. Gördüm ki; o a ğac ın  tek meyvesi  benim cenazemdir ki, 
o ağac ın  üstünde duruyor, bana bak ıyor.(Hâşiye)
Hâşiye: İman,  o ağac ın  meyvesini cenaze  değil, belki ebedî hayata mazhar 
ve ebedî saadete namzed olan ruhumun eskimi ş yuvas ından, y ıldızlarda gez-
mek için ç ıktığını gösterir.
ÛْùَĭَĨ َאمِčِĐ ِóَÝْùَאכِìوَ ْīَĨ ِÛَĝْĥِì َאכـِì اٰبِ: َمْïَĜ دَرْ
O cihetten dahi me’yûs olup ba şımı aşağıya eğdim. Bakt ım ki: Aşağıda, 
ayak alt ında kemiklerimin  toprağı ile mebde-i hilkatimin topra ğı birbirine ka-
rışmış gördüm. Derman de ğil, derdime dert katt ı.(Hâşiye)
Hâşiye: İman , o toprağı, rahmet  kap ısı ve cennet  salonunun perdesi oldu-
ğunu gösterir.
ْÛْùَœĻِİ دَرْ ْőĻِİ َאدْĻْĭُÖ ĹِÖ َאءِĻْĬدُ ْīĺاِ: ْħَĭĻِÖ َمْ،óَŝِĬ ĹِĨ ْ÷َŊ دَرْ نْĳُŒ
Ondan dahi nazar ı çevirip arkama bakt ım. Gördüm ki; esass ız, fânî bir 
dünya, hiçlik derelerinde ve adem  zulümât ında yuvarlan ıp gidiyor.
Derdime merhem  değil, belki vah şet ve deh şet  zehirini ilâve etti.(Hâşiye)
Hâşiye: İman,  o zulümâtta yuvarlanan dünyay ı, vazifesi bitmi ş, mânâs ını 
ifade etmi ş, neticelerini kendine bedel vücutta b ırakm ış mektûbât- ı samedâni-
ye ve sahâif-i nukû ş-u sübhâniye oldu ğunu gösterir.
Ûْøاَ َאدَهýُŜ ْóْ×َĜ دَرِ ْ،ħَĭכُĻِĨ ْóَčَĬ َازَۀِïْĬاَ: ْûĻِـŊ وَدَرْ
ÛْøَارَïĺِïَŊ دِرَازْ ُورُوïَÖ ْïَÖاَ وَرَاهِ
Onda dahi hay ır görmedi ğim için ön taraf ıma, ileriye nazar ımı gönder-
dim. Gördüm ki; kabir  kap ısı yolumun ba şında aç ık görünüp, onun arkas ında 
ebede giden cadde, uzaktan uza ğa nazara çarp ıyor.(Hâşiye)
Hâşiye: İman,  o kabir  kap ısını, âlem- i nur kap ısı ve o yol dahi, saadet-i 
ebediye  yolu oldu ğunu gösterdi ğinden, dertlerime hem derman, hem merhem  
olur.
Ûْøدَ دَرْ ÛْùĻِĬ ِيõĻِŒ َאرِيĻِÝْìاِ ْءِõُä ْõُä َاóَĨON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM’DAN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------  63
İşte şu alt ı cihette ünsiyet ve teselli de ğil, belki deh şet  ve vahşet ald ığım 
onlara mukabil, benim elimde bir cüz-ü ihtiyârîden  başka hiçbir şey yoktur ki, 
ona dayan ıp onunla mukabele edeyim.(Hâşiye)
Hâşiye: İman , o cüz-ü lâyetecezzâ hükmündeki cüz-ü ihtiyârî  yerine, gayr-i 
mütenâhî bir kudrete istinad etmek için bir vesika  verir ve belki iman  bir vesi-
kad ır.
ÛْøَאرَĻَĐ ْħכَ ْħَİ و َאهُÜĳכُ ْħَİ ْ،õِäَאĐ ْħَİ ْءõُä اُو įכِ
Hâlbuki o cüz-ü ihtiyârî  denilen silâh- ı insanî hem âciz,  hem k ısad ır, hem 
ayar ı noksand ır, îcâd edemez, kisbden ba şka hiçbir şey elinden gelmez.(Hâşiye)
Hâşiye: İman , o cüz-ü ihtiyârîyi, Allah  nâm ına istîmal ettirip her şeye karşı 
kâfî getirir.
Bir askerin cüz-î kuvvetini, devlet  hesab ına istîmal etti ği vakit , binler kuv-
vetinden fazla i şler görmesi gibi...
ÛْøذَĳُęُĬ َارِïَĨ ْģَ×ْĝَÝْùُĨ دَرْ įَĬ لْ،ĳُĥُè َאلِåَĨ ĹِĄَאĨ دَرْ įَĬ
Ne geçmi ş zamana hulûl edebilir, ne de gelecek zamana nüfûz edebilir. 
Mazi ve müstakbele ait emellerime ve elemlerime faydas ı yoktur.(Hâşiye)
Hâşiye: İman,  dizginini cism-i hayvanînin elinden al ıp; kalbe, ruha teslim  
ettiği için; maziye nüfûz ve müstakbele hulûl edebilir. Çünkü kalb  ve ruhun 
daire-i hayat ı geniştir.
ÛْùَĤَّאĻَø اٰنِ َכْĺوَ َאلْ،è َאنِĨزَ ْīĺاِ اُو َانِïْĻَĨ
O cüz-ü ihtiyârînin  meydan- ı cevelân ı, k ısac ık şu zaman- ı hâz ır ve bir ân- ı 
seyyâldir.
،Ûْøاَ įَÝْüِĳُĬ ِכَאرَهüاٰ ĳُÜ ْرَتِïُĜ ِħَĥَĜ َא،ıęْđَĄوَ َאİóْĝَĘ įَĩَİ ْīĺاِ َאÖ
ْïَĨْóَø ِģَĨوَاَ ْïَÖاَ ِģْĻَĨ :«َאĨ َتِóْĉِĘ دَرْ»
İşte şu bütün ihtiyaçlar ımla ve zay ıflığımla ve fakr  ve aczim le beraber alt ı 
cihetten gelen deh şetler ve vah şetlerle peri şan bir hâlde iken; kalem-i  kudretle 
sayfa-y ı fıtrat ımda ebede uzanan arzular ve sermede yay ılan emeller â şikâre 
bir surette yaz ılm ıştır, mâhiyetimde dercedilmi ştir.
Ûْùَİ ،Ûْùَİ įِŒ ْóَİ įْכِĥَÖ64  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Belki dünyada ne varsa nümûneleri f ıtrat ımda vard ır. Umum onlara kar şı 
alâkadar ım. Onlar için çal ıştırıyorum, çal ışıyorum.
Ûْøدَارَ ĹِŜُرْõُÖ ْóَčَĬ ِّïَĨ َóدَائِ ِïْĭَĬَאĨ َאجْĻِÝْèاِ َۀِóدَائِ
İhtiyaç dairesi, nazar dairesi kadar büyüktür, geni ştir.
ْïَøرَ ْõĻِĬ َאجْĻِÝْèاِ ْïَøرَ َامْïכُ َאلْĻَì
Ûْùَİ َאجْĻِÝْèاِ دَرْ ÛْùĻِĬ įِŒ ْóَİ Ûْøدَ دَرْ
Hatta hayâl  nereye gitse ihtiyaç dairesi dahi oraya gider. Orada da 
hâcet vard ır. Belki her ne ki elde yok, ihtiyaçta vard ır. Elde olmayan, ih-
tiyaçta vard ır. Elde bulunmayan ise, hadsizdir.
ÛْùَİَאÜĳכُ َאهْÜĳכُ ِÛْøدَ َóدَائِ ĳُåْĩَİ َارْïِÝْĜاِ َۀِóدَائِ
Hâlbuki; daire-i iktidar k ısa, elimin dairesi kadar k ısa ve dard ır.
ÛْùَĬَאıِä ْرِïَĝَÖ َאĨ َאتِäَאè و ُóْĝَĘ ْ÷َŊ
Demek fakr  ve ihtiyaçlar ım, dünya kadard ır.
Ûْøاَ «َّاõَåَÝَĺ َź ْءِõُä» ĳُœْĩَİ َאĨ ِĿَĺَאĨْóَøوَ
Sermayem ise, cüz-ü lâyetecezzâ gibi cüz’î bir şeydir.
؟ÛْùَĨَاïכُ َאتäَאè َאتِĭכَאئِ ْīĺوَاِ َامْïכُ ْءõُä ْīĺاِ
İşte şu cihan kadar ve milyarlar ile ancak istihsâl edilen hâcet nerede 
ve bu be ş paral ık cüz-ü ihtiyârî  nerede? Bununla onlar ın mübâyaas ına 
gidilmez. Bununla onlar kazan ılmaz. Öyle ise, ba şka bir çâre aramak 
gerektir.
Ûْøاَ ْīَĨ َאرَۀِŒ ْīَÝْüَõُŜ ĹِĨ َאزْÖ ْõĻِĬ ْءõُä ْīĺاِ اَزْ ،ĳُÜ رَاهِ دَرْ ْ÷َŊ
O çâre ise şudur ki; o cüz-ü ihtiyârîden dahi vazgeçip, irâde-i  ilâhiye-
ye işini b ırak ıp, kendi havl ve kuvvetinden teberrî edip, Cenâb- ı Hakk’ ı n 
havl ve kuvvetine ilticâ ederek, hakikat-i  tevekküle yap ışmakt ır. “Yâ Rab!  
Madem çâre-i necât budur. Senin yolunda o cüz-ü ihtiyârîden vazgeçiyo-rum ve enâniyetimden teberrî ediyorum...
Ûْøاَ ْīَĨ َאهِĭَـŊ ĳُÜ ِÛَĺَאıِĬ ĹِÖ ِÛَĩْèرَ َدْ،ĳَü ْīَĨ ِóĻِـŝْÝْøدَ ĳُÜ ِÛَĺَאĭِĐ َאÜON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM’DAN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------  65
Tâ senin inâyetin, acz  ve zaaf ıma  merhameten elimi tutsun. Hem, tâ 
senin rahmetin, fakr  ve ihtiyac ıma şefkat  edip bana istinadgâh olabilsin, 
kendi kap ısını bana açs ın.”
Ûْøاَ įَÝْĘَאĺ ْÛَĩْèرَ ِÛَĺَאıَĬ ĹِÖ ِóْéَÖ įכِ ْ÷כَ اِنْ
ÛْùَÖَاóَø َهóْĉَĜ َכْĺ įכِ َאرِيĻِÝْìاِ ْءِõُä ْīĺاِ ْóَÖ ْïَĭכُ įَĬ įَĻَכْÜ
Evet her kim ki, rahmetin nihayetsiz denizini bulsa elbette bir katre 
serâb hükmünde olan cüz-ü ihtiyâr ına  itimad etmez; rahmeti b ırak ıp ona 
müracaat etmez...
ÛْùَÖَאì ĳُœْĩَİ ĹِĬَאŜَïْĬزِ ْīĺاِ! َاهْĳْĺاَ
ÛْøَאدَÖ ĳُœْĩَİ َאدْĻْĭُÖ ĹِÖ ِóْĩُĐ ْīĺوِ
Eyvah aldand ık!.. Şu hayat- ı dünyeviyeyi sabit zannettik. O zan se-
bebiyle bütün bütün zâyi ettik. Evet, şu güzerân- ı hayat bir uykudur, bir 
rüya gibi geçti. Şu temelsiz ömür dahi bir rüzgâr  gibi uçar, gider...
Ûْøاَ َאĝَÖ įَÖ َمْźآ َאĝَÖ ĹِÖ َאلْĨآ ،Ûْøاَ َאĭَęَÖ َאĻْĬدُ َوَالْõَÖ َאنْùْĬاِ
Kendine güvenen ve ebedî zanneden ma ğrur insan, zevâle mahkûm-
dur. Süratle gidiyor. Hâne-i insan olan dünya ise, zulümât- ı ademe sukut 
eder. Emeller bekâs ız, elemler ruhda bâkî kal ır.
ْīכُ َاïَĘ ْرَاïُì ĹِĬَאĘ دِĳُäوُ! َאمْäْóَĘ َאĬ ِ÷ْęَĬ اَيْ َאĻِÖ
Ûْùَİ įَđĺوَدِ ĹِÝْùَİ ْīĺاِ įכِ دْرَاĳُì ِěِĤَאì
Madem hakikat böyledir. Gel ey hayata çok mü ştak ve ömre çok 
tâlib ve dünyaya çok â şık  ve hadsiz emeller ile ve elemler ile müptelâ 
bedbaht nefsim! Uyan, akl ını başına al! Nas ıl ki y ıldız  böceği,  kendi ışık-
çığına itimad eder, gecenin hadsiz zulümât ında kal ır. Bal  ar ı sı  kendine 
güvenmedi ği için gündüzün güne şini bulur. Bütün dostlar ı olan çiçekleri, 
güneşin ziyâs ıyla yald ızlanm ış müşâhede  eder. Öyle de kendine, vücû-
duna ve enâniyetine dayansan, y ıldız böceği gibi olursun. E ğer sen fânî 
vücûdunu, o vücûdu sana veren Hâl ık’ı n yolunda fedâ etsen bal  ar ısı  gibi 
olursun. Hadsiz bir nûr-u vücûd  bulursun. Hem fedâ et; çünkü şu vücûd 
sende vedîa ve emânettir.66  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
ْ،ïَÖَאĺ َאĝَÖ َאÜ ْīכُ َאĭَĘ دَادَه وَاُو اُو ْכِĥُĨوَ
Ûْøاَ َאت×ْàاِ «ĹْęَĬ ِĹْęَĬ» :įכِ ِّيóِø انْ اَزْ
Hem O’nun mülküdür, hem O vermi ştir. Öyle ise, minnet  etmeyerek 
ve çekinmeyerek fenâ  et, fedâ et; tâ bekâ bulsun. Çünkü; nefy-i nefy, is-
batt ır. Yani yok, yok ise; o vard ır. Yok, yok olsa; var olur.
ĳُÜ اَزْ َدْóَì ĹِĨ دْرَاĳُì ْכِĥُĨ دْĳُì َمْóכَ ْóُŊ َايِïُì
Ûْøدَارَ َאهْŝِĬ ĳُÜ َايِóَÖ دَادَه َانْóِŜ ĹِÖ َאيِıَÖ
Hâl ık-ı  Kerîm,  kendi mülkünü senden sat ın al ıyor. Cennet  gibi büyük 
bir fiyat ı verir. Hem o mülkü senin için güzelce muhafaza ediyor. K ıyme-
tini yükselttiriyor. Yine sana hem bâkî, hem mükemmel bir surette vere-cektir. Öyle ise, ey nefsim! Hiç durma. Birbiri içinde be ş kârl ı bu ticareti 
yap. Tâ be ş hasâretten kurtulup, be ş ribhi birden kazanas ın.
1
1 Buradaki be ş kâr ve be ş hasâret için Alt ınc ı Söz’e bak ınız.ON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM’DAN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------  67
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź َאلَĜ َģَĘأَ َّאĩَĥَĘ
ِّٰųا ِģĻِĥَì ْīِĨ «َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź» ُĹْđَĬ ĹِĬْכَאÖأَ ْïَĝَĤ
İbrahim  (aleyhisselâm) ’dan sudûr ile, kâinat ın zevâl ve ölümünü ilân eden 
nây- ı َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź beni ağlatt ırdı.
ِّٰųا ُونِËُü ْīِĨ َאتٍĻَאכِÖ َاتٍóَĉَĜ Ĺِ×ْĥَĜ ُīْĻَĐ ْÛَّ×َāَĘ
Onun için kalb  gözü ağlad ı ve ağlay ıcı katreleri döktü. Kalb  gözü ağlad ığı 
gibi döktü ğü her bir damlas ı da o kadar hazindir, a ğlatt ırıyor. Güya kendisi de 
ağlıyor. O damlalar, gelecek Fârisî  fıkralard ır.
ِّٰųا َمِŻכَ ĹِĘ ٍّĹِ×َĬ أَيْ ٍħĻَכِè ْīِĨ َمٍŻכَ ِóĻِùْęَÝِĤ
İşte o damlalar ise, nebiyy ü peygamber  olan bir Hakîm-i ilâhînin, Kelâ-
mullah  içinde bulunan bir kelâm ının bir nevi tefsiridir.
بْĳُ×ْéَĨ َنْïُü ْħُŜ «َهïْĤĳُĘأُ» Ûْøَא×ĺزِ ĹِĩَĬ
Güzel de ğil batmakla gâib olan bir mahbub. Çünkü; zevâle mahkûm, 
hakiki güzel olamaz. A şk- ı ebedî için yarat ılan ve ayna-y ı Samed  olan 
kalb  ile sevilmez ve sevilmemeli!
بْĳُĥْĉَĨ َنْïُü ْÕْĻَĔ «َهïْÖُوóُĔ» أَرْزَدْ ĹِĩَĬ
Bir matlub ki, gurûbda gaybûbet etmeye mahkûmdur; kalbin alâka-
sına, fikrin merak ına değmiyor; âmâle merci olam ıyor, arkas ında gam ve 
kederle teessüf etmeye lây ık değildir. Nerede kald ı ki; kalb , ona peresti ş 
etsin ve ona ba ğlans ın, kals ın?
دْĳُāْĝَĨ َنْïُü ْĳْéَĨ «َאدَهĭَĘ» ْħَİَאì ĹِĩَĬ
Bir maksud ki fenâda mahvoluyor, o maksudu istemem. Çünkü fâni-
yim, fâni olan ı istemem, neyleyeyim?..
1 “(Gece bast ırınca İbrahim bir y ıldız gördü, ‘( İddian ıza göre) Rabbim budur!’ dedi. Y ıldız sönünce de) 
‘Ben öyle sönüp batanlar ı tanr ı diye sevmem’ (dedi).” (En’âm sûresi, 6/76 ).
دْĳُ×ْđَĨ َنْïُü ْīْĘدَ «َهïْĤزَوَا» ْħَĬَאì ĹِĩَĬ
Bir mâbud  ki zevâlde defnoluyor; onu ça ğırmam, ona ilticâ etmem. 
Çünkü nihayetsiz muhtac ım ve âcizim. Âciz  olan; benim pek büyük derd-
lerime devâ bulamaz, ebedî yaralar ıma merhem  süremez. Zevâlden ken-
dini kurtaramayan nas ıl mâbud olur?
ْħَèرُو ْïَĬزَ ĹِĨ «َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź» َاءِïِĬ دَارَدْ، ĹِĨ َאدْĺْóَĘ ģْĝَĐ
Evet zâhire müptelâ olan ak ıl,  şu keşmekeş kâinatta peresti ş ettiği 
şeylerin zevâlini görmek ile me’yûsâne feryâd eder.. ve bâkî bir mahbubu 
arayan ruh  dahi َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź feryâd ını ilân ediyor.
ĹِĜَاóِĘ ْħَÖَאÜ ĹِĩَĬ ْħَĬَאì ĹِĩَĬ ْħَİَאì ĹِĩَĬ
İstemem, arzu etmem, tâkat getirmem müfarakati...
ĹِĜَŻَÜ ْ÷َŊ دَرْ زَوَالْ ْīĺاِ «įَĜَاóَĨ» اَرْزَدْ ĹِĩَĬ
Der-akab zevâl ile ac ılanan mülâkatlar, keder  ve meraka de ğmez. 
İştiyâka hiç lây ık değildir. Çünkü zevâl-i lezzet  elem  olduğu gibi, zevâl-i 
lezzetin tasavvuru dahi bir elemdir. Bütün mecâzî â şıklar ın dîvânlar ı, yani 
aşknâmeleri olan manzum  kitablar ı, şu tasavvur- u zevâlden gelen elemden 
birer feryatt ır.
Her birinin bütün dîvân- ı eş’âr ının ruhunu e ğer s ıksan, elemkârâne birer 
feryâd damlar.
ْħَ×ْĥَĜ ْïَĬزَ ĹِĨ «َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź» ِīĺِóŜ دَرْدِ انْ اَزْ
İşte o zevâl-âlûd mülâkatlar, o elemli, mecâzî muhabbetler derdinden ve 
belâs ındand ır ki; kalbim, İbrahimvârî  َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź ağlamas ıyla ağlıyor ve 
bağırıyor.
َאدَنْĭَĘ َدْõĻِì َאĝَÖ َאزِيì َאĝَÖ ĹِĬَאĘ ْīĺاِ دَرْ
Eğer şu fânî dünyada bekâ istiyorsan; bekâ, fenâdan ç ıkıyor. Nefs- i 
emmâr e cihetiyle fenâ  bul ki, bâkî olas ın.
«َאدَنْĭَĘ» رَاهْ «įَĺَאĝَÖ» َאĻْĬدُ اَزْ įכِ ْ،īĻِÖ َمْïَĐ ْħَİ ْ،īכُ َاïَĘ ْħَİ ،ĳُü َאĭَĘ
Dünya-perestlik esâsât ı olan ahlâk- ı  seyyie den tecerrüd  et, fânî ol! ON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM’DAN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------  69
Daire-i mülkünde ve mal ındaki eşyay ı, Mahbub-u Hakîkî yolunda fedâ 
et! Mevcudât ın adem- nümâ âk ıbetlerini gör! Çünkü; şu dünyadan bekâya 
giden yol, fenâdan gidiyor.
َانْïْäوِ ْïَĬزَ ĹِĨ «َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź» ِīĻِĬاَ دَارَدْ، ĹِĨ َارْõĻِĘ ْóِכِĘ
Esbap  içine dalan fikr-i insanî, şu zelzele -i zevâl-i dünyadan hayret-
te kal ıp me’yûsâne fîzâr ediyor. Vücûd -u hakîkî isteyen vicdan , İbrahimvârî
َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź enîniyle mahbubât- ı mecâziyeden ve mevcudât- ı zâileden kat- ı 
alâka edip, Mevcûd -u Hakîkî’ye ve Mahbub-u Sermedî’ye ba ğlan ıyor.
Ûْùَİ رَاهْ دُو ĹِĬَאĘ اَزْ ْدóَĘ ْóَİ دَرْ: įכِ! ْħَĬَאدَاĬ ِ÷ْęَĬ اَي َانْïِÖ 
ĹِĬَאĬَאä َאنِä ِّóِø دُو ،ĹِĜَאÖ َאÖ
Ey nâdân nefsim! Bil ki; çendan dünya ve mevcudât fânidir, fakat 
her fâni şeyde bâkîye îsâl eden iki yol bulabilirsin ve can  ve cânân olan 
Mahbub-u Lâyezâl’in tecelli-i cemâl inden iki lem’ay ı , iki s ırrı görebilirsin. 
An şart ki suret-i fâniyeden ve kendinden geçebilirsen...
َאĭْđَĨ ĹِÖ ِóْýِĜ انْ َאĭَĘ دَرْ َنْõĻِĨ و ِي،õْĕَĨ ْóĻِـŝِÖ َאĩْøاَ َאİَאرْàاٰ ْ÷َŊوَ Ûْùَİ َאمْđْĬاِ َאıْÝَĩْđِĬ دَرْ įכِ
Evet, nimet içinde in’âm görünür; Rahmân’ ı n iltifât ı hissedilir. Nimet-
ten in’âma geçsen Mün’im’i bulursun. Hem her eser-i samedânî; bir mektup gibi, bir Sâni- i Zülcelâl ’in esmâs ını bildirir. Nak ıştan mânâya geçsen, esmâ 
yoluyla müsemmây ı bulursun. Madem şu masnûât- ı fâniyenin ma ğzını, içini 
bulabilirsin; onu elde et.. mânâs ız kabuğunu, k ışrını, ac ımadan fenâ  seyline 
atabilirsin.
ْدَاĳَø ĹِÖ ِċْęَĤ انْ َاĳَİ دَرْ َنْõĻِĨ و َאĭْđَĨ َאنْíِÖ َאĭْđَĨ ْóُŊ ِċْęَĤ َאĩْøزِاَ ،ïْĭَĺĳُŜ َאİَאرْàاٰ ĹِĥَÖ
Evet masnûâtta hiçbir eser yok ki, çok mânâl ı bir lafz- ı mücessem ol-
mas ın, Sâni- i Zülcelâl ’in çok esmâs ını okutturmas ın. Madem şu masnûât 
elfâzd ır, kelimât- ı kudrettir; mânâlar ını oku, kalbine koy. Mânâs ız kalan 
elfâz ı, bilâ-pervâ zevâlin havas ına at. Arkalar ından alâkadarâne bak ıp 
meşgul olma!
ْħَùْęَĬ اَيْ َنْõĻِĨ «َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź» َאثِĻِĔ دَارَدْ، ĹِĨ َאدْĺْóَĘ ģْĝَĐ
İşte zâhir-perest ve sermayesi âfâkî  mâlûmattan ibaret olan akl- ı dünyevî, 
böyle silsile-i efkâr ı hiçe ve ademe incirâr etti ğinden, hayretinden ve haybe-70  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
tinden me’yûsâne feryâd ediyor. Hakikate giden bir do ğru yol ar ıyor. Madem 
ufûl edenlerden ve zevâl bulanlardan ruh  elini çekti.. kalb  dahi mecâzî 
mahbublardan vazgeçti.. vicdan  dahi fânilerden yüzünü çevirdi. Sen dahi 
bîçâre nefsim, İbrahimvârî  1َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź gıyâs ını çek, kurtul!
:يْĳُì ěْýِĐ «ĹِĨَאä» َاïْĻَü اُو ْïَĺĳُŜ شْĳُì įِä
Fıtrat ı aşkla yoğrulmuş gibi sermest-i câm- ı aşk  olan Mevlânâ Câmî  , kes-
retten vahdete yüzleri çevirmek için bak ne güzel söylemi ş:
يْĳُŜ Ĺَכِĺ دَانْ، Ĺَכِĺ ْ،īĻِÖ Ĺَכِĺ يْ،ĳُä Ĺَכِĺ انْ،ĳَì Ĺَכِĺ اهْ،ĳَì Ĺَכِĺ
demiştir.2(Hâşiye)
yYaln ız Bir’i iste , başkalar ı istenmeye de ğmiyor.
yBir’i çağır, başkalar ı imdada gelmiyor.
yBir’i taleb et , başkalar ı lây ık değiller.
yBir’i gör , başkalar her vakit  görünmüyorlar, zevâl perdesinde saklan ı-
yorlar.
yBir’i bil , marifetine yard ım etmeyen ba şka bilmekler faydas ızd ır.
yBir’i söyle , O’na ait olmayan sözler mâlâyâni say ılabilir.
بُ،ĳُĥْĉَĩْĤا َĳُİ ؛ĹِĨَאä اَيْ َÛْĜَïَĀ ْħَđَĬ
دُĳُ×ْđَĩْĤا َĳُİ دُ،ĳُāْĝَĩْĤا َĳُİ بُ،ĳُ×ْéَĩْĤا َĳُİ
Evet Câmî  , pek do ğru söyledin. Hakiki mahbub, hakiki matlub, ha-
kiki maksud, hakiki mâbud  yaln ız O’dur!..
ْħَĤَאĐ ْïَĬَõĻِĨ ْóَÖَاóَÖ «3َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź» įכِ
Çünkü bu âlem,  bütün mevcudât ıyla muhtelif dilleriyle, ayr ı ayr ı 
nağamât ıyla zikr-i  ilâhînin halka-y ı kübrâs ında beraber َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź der,
1 “Ben öyle sönüp batanlar ı Tanr ı diye sevmem.” (En’âm sûresi, 6/76 ).
2 (Hâşiye) Yaln ız bu sat ır Mevlâna Câmî ’nin kelâm ıdır.
3 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163 , 255 ; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2 , 6 , 18 ; Nisâ sûresi, 4/87 ; … )ON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM’DAN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------  71
vahdâniyete şehâdet  eder. 1َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź ’nin açt ığı yaraya merhem s ürü-
yor ve alâkay ı kestiği mecâzî mahbublara bedel, bir Mahbub-u Lâyezâlî’yi 
gösteriyor.
f
Bundan yirmi be ş sene kadar evvel, İstanbul  Boğazı’ ndaki Yû şa 
Tepesi ’nde, dünyan ın terkine karar verdi ğim bir zamanda, bir 
kısım mühim dostlar ım beni dünyaya, eski vaziyetime döndürmek 
için yan ıma geldiler. Dedim: “Yar ına kadar beni b ırak ınız, istihâre 
edeyim.” Sabahleyin kalbime bu iki levha hutûr etti. Şiire benzer, 
fakat şiir  değiller. O mübarek hât ıran ın hat ırı için ilişmedim. 
Geldiği gibi muhafaza edildi. Yirmi Üçüncü Söz ’ün âhirine ilhak 
edilmişti. Makam  münasebetiyle buraya al ınd ı.
Birinci Levha
Ehl-i Gaflet  Dünyas ının Hakikatini Tasvir Eder Levhad ır.
Beni dünyaya ça ğırma Ona geldim fenâ  gördüm.
Demâ gaflet  hicâb oldu Ve nûr -u Hak nihân gördüm.
Bütün eşyâ  ü mevcudât Birer fâni muz ır gördüm.
Vücûd  desen, onu giydim Âh! Ademdi.. çok belâ  gördüm.
Hayat  desen, onu tatt ım Azab ender azab gördüm.
Ak ıl,  ayn- ı ikâb oldu  Bekây ı bir belâ  gördüm.
Ömür, ayn- ı hevâ  oldu Kemâl, ayn- ı hebâ gördüm.
Amel,  ayn- ı riyâ  oldu  Emel,  ayn- ı elem  gördüm.
Visâl, nefs -i zevâl oldu  Devây ı ayn- ı dâ gördüm.
Bu envâr, zulümât oldu Bu ahbâb ı yetim gördüm.
Bu savtlar, nây- ı mevt  oldu Bu ahyây ı mevât gördüm.
Ulûm, evhama kalboldu Hikemde bin sekam gördüm.Lezzet , ayn- ı elem  oldu Vücûdda bin adem  gördüm.
Habîb desen onu buldum Âh! Firakta çok elem  gördüm.
1 “Ben öyle sönüp batanlar ı Tanr ı diye sevmem.” (En’âm sûresi, 6/76 ).72  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
İkinci Levha
Ehl-i Hidâyet  ve Huzurun Hakikat-i Dünyalar ına 
İşaret Eder Levhad ır.
Demâ gaflet  zevâl buldu Ve nûr -u Hak, ayân gördüm.
Vücûd , burhan- ı Zât oldu Hayat , mir’ât- ı Hak’t ır gör.
Ak ıl , miftâh- ı kenz oldu Fenâ , bâb- ı bekâd ır gör.
Kemâlin lem’as ı söndü Fakat, şems-i cemâl  var, gör.
Zevâl, ayn- ı visâl oldu Elem , ayn- ı lezzettir gör.
Ömür, nefs -i amel  oldu Ebed,  ayn- ı ömürdür gör.
Zalâm, zarf- ı ziyâ oldu Bu mevtte hak, hayat  var, gör.
Bütün eşya,  enîs oldu Bütün asvât, zikirdir gör.
Bütün zerrât- ı mevcudât Birer zâkir, müsebbih gör.
Fakr ı, kenz-i g ınâ  buldum Aczde tam kuvvet  var, gör.
Eğer Allah ’ı buldunsa Bütün e şya,  senindir gör.
Eğer Mâlik -i mülk ’e memlûk isen Onun mülkü senindir gör.
Eğer hodbin  ve kendi nefsine mâlik isen Bilâ-addin belâd ır gör,
Bilâ-haddin azapt ır tad, Bilâ-gayet a ğırdır gör.
Eğer hakiki abd -i hudâbîn isen Hudûdsuz bir safâd ır gör.
Hesabs ız bir sevab var, tad Nihayetsiz saadet gör...
......
Ey nefsim! Kalbim gibi a ğla ve bağır ve de ki:
Fâniyim, fânî olan ı istemem!
Âcizim, âciz  olan ı istemem!
Ruhumu Rahmân ’a teslim  eyledim, gayr  istemem!
İsterim, fakat bir yâr- ı bâkî isterim.
Zerreyim, fakat bir Şems-i Sermed isterim.
Hiç-ender hiçim, fakat bu mevcudât ı umûmen isterim.
......ON YED İNCİ SÖZ / İKİNCİ MAKAM’DAN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------------------------------------------------------------  73
Yirmi Üçüncü Söz 
(Şu Söz’ün İki Mebhas’ ı vard ır.)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
َ۝īĻِĥِĘَאø َģَęْøأَ َאهُĬرَدَدْ َّħُàٍ۝ħĺِĳْĝَÜ ِīَùْèأَ ĹِۤĘ َאنَùْĬِْŸا َאĭْĝَĥَì ْïَĝَĤ
1َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا َّźإِ
Birinci Mebhas
İman ın binler mehâsininden yaln ız beşini “Beş Nokta ” içinde beyan 
ederiz.
Birinci Nokta
İnsan; nur-u iman ile âlâ-y ı illiyyîne  çıkar. Cennet e lây ık bir k ıymet 
alır. Ve zulmet-i küfür   ile, esfel-i sâfilîn e düşer. Cehennem e ehil ola-
cak bir vaziyete girer.  Çünkü iman, insan ı Sâni-i Zülcelâl ’ine nisbet ediyor; 
iman, bir intisapt ır. Öyle ise insan, iman ile insanda tezahür eden sanat -ı ilâ-
hiye ve nuku ş-u esmâ-y ı rabbaniye itibar ıyla bir k ıymet al ır. Küfür , o nisbeti 
kat’eder. O kat’dan sanat- ı rabbaniye gizlenir. K ıymeti dahi yaln ız madde  
itibar ıyla olur. Madde  ise; hem fâniye, hem zâile, hem muvakkat bir hayat- ı 
hayvanî oldu ğundan, k ıymeti hiç hükmündedir. Bu s ırrı bir temsil ile beyân 
edeceğiz.
Meselâ insanlar ın sanatlar ı içinde, nas ıl ki maddenin k ıymeti ile sanat ın 
kıymeti ayr ı ayr ıdır. Bazen müsavi, bazen madde  daha k ıymettar, bazen olu-
yor ki, be ş kuruşluk demir  gibi bir maddede be ş liral ık bir sanat  bulunuyor. 
1 “Biz insan ı en mükemmel surette yaratt ık. Sonra da onu en a şağı derekeye dü şürdük. Ancak iman 
edip güzel ve makbul i şler yapanlar müstesnad ır.” (Tîn sûresi, 95/4  -6 ).
Belki bazen, antika  olan bir sanat, bir milyon k ıymeti ald ığı hâlde, maddesi 
beş kuruşa da değmiyor.
İşte öyle antika  bir sanat , antikac ılar ın çarşısına gidilse; harika-pî şe ve pek 
eski hünerver sanatkâr ına nisbet ederek, o sanatkâr ı yâd etmekle ve o sanatla 
teşhir edilse, bir milyon fiyatla sat ılır. Eğer, kaba demirciler çar şısına gidilse, 
beş kuruşluk bir demir  pahas ına al ınabilir.
İşte insan, Cenâb- ı Hak k’ın böyle antika  bir sanat ıdır. Ve en nazik ve nâ-
zenin bir mucize-i kudretidir ki; insan ı, bütün esmâs ının cilvesine mazhar ve 
nak ışlar ına medâr ve kâinata bir misal-i musa ğğar suretinde yaratm ıştır.
Eğer nur-u iman içine girse; üstündeki bütün mânidâr nak ışlar o ışıkla 
okunur. O mümin, şuur  ile okur ve o intisapla okutur. Yani: “Sâni-i Zülcelâl ’-
in masnûuyum, mahlukuyum, rahmet  ve keremine mazhar ım” gibi mânâlar-
la insandaki sanat -ı rabbaniye tezahür eder. Demek Sâni’ine intisaptan ibaret 
olan iman, insandaki bütün âsâr- ı sanat ı izhar eder. İnsan ın k ıymeti, o sanat- ı 
rabbaniyeye göre olur ve ayna-y ı  samedâniye itibar ıylad ır. O hâlde şu ehem-
miyetsiz olan insan, şu itibarla bütün mahlukat üstünde bir muhatab- ı ilâhî ve 
cennet e lây ık bir misafir-i rabbanî  olur.
Eğer kat- ı intisaptan ibaret olan küfür , insan ın içine girse; o vakit  bütün o 
mânidâr nuku ş-u esmâ-y ı ilâhiye  karanl ığa düşer, okunmaz. Zira Sâni ’ unu-
tulsa, Sâni’a müteveccih mânevî cihetler de anla şılmaz. Âdeta ba ş  aşağı dü-
şer. O mânidâr âlî sanatlar ın ve mânevî âlî nak ışlar ın çoğu gizlenir.
Bâki kalan ve göz  ile görülen bir k ısm ı ise, süflî esbaba ve tabiata ve tesa-
düfe verilip, nihayet sukut eder. Her biri birer parlak elmas  iken, birer sönük 
şişe  olurlar. Ehemmiyeti yaln ız madde-i hayvaniyeye bakar.
Maddenin gayesi ve meyvesi  ise, dedi ğimiz gibi; k ısac ık bir ömürde hay-
vanât ın en âcizi ve en muhtac ı ve en kederlisi oldu ğu bir hâlde yaln ız cüz’î 
bir hayat  geçirmektir. Sonra tefessüh eder gider. İşte küfür; böyle mahiyet-i 
insaniyeyi y ıkar, elmastan kömüre kalbeder.
İkinci Nokta
İman; nas ıl ki bir nurdur, insan ı ışıkland ırıyor, üstünde yaz ılan bütün 
mektûbât- ı samedâniyeyi okutturuyor. Öyle de, kâinat ı dahi ışıkland ırıyor. 
Zaman- ı mâzi ve müstakbeli, zulümâttan kurtar ıyor. Şu s ırrı, bir vâk ıada YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------  75
1رِĳُّĭĤا ĵَĤإِ َאتِĩُĥُّčĤا َīِĨ ْħُıُäِóْíُĺ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ُّĹِĤوَ ُّٰųاَ âyet-i kerîmesinin  bir s ırrına 
dair gördü ğüm bir temsil ile beyân ederiz. Şöyle ki:
Bir vâk ıa-y ı hayâliyede gördüm ki: İki yüksek da ğ  var birbirine mukabil, 
üstünde deh şetli bir köprü  kurulmu ş. Köprünün alt ında pek derin bir dere... 
Ben o köprünün üstünde bulunuyorum. Dünyay ı da her taraf ı karanl ık, kesif 
bir zulümât istilâ etmi şti.
Ben sağ taraf ıma bakt ım. Nihayetsiz bir zulümât içinde bir mezar- ı ek-
ber gördüm, yani tahayyül ettim. Sol taraf ıma bakt ım. Müthi ş zulümât dal-
galar ı içinde azîm f ırtınalar, da ğdağalar, dâhiyeler haz ırland ığını görüyor 
gibi oldum. Köprünün alt ına bakt ım. Gayet derin bir uçurum görüyorum 
zannettim. Bu müthi ş zulümâta kar şı sönük bir cep fenerim vard ı. Onu 
istîmal ettim. Yar ım yamalak ışığıyla bakt ım. Pek müthi ş bir vaziyet bana 
göründü. Hatta önümdeki köprünün ba şında ve etraf ında öyle müthi ş ej-
derhalar, arslanlar, canavarlar göründü ki; “Ke şke bu cep fenerim olmasa 
idi, bu deh şetleri görmese idim.” dedim. O feneri hangi tarafa çevirdim 
ise, öyle deh şetler ald ım. “Eyvâh! Şu fener, ba şıma belâd ır” dedim. Ona 
kızd ım; o cep fenerini yere çarpt ım, k ırd ım. Güya onun k ırılmas ı, dünyay ı 
ışıkland ıran büyük elektrik  lâmbas ının düğmesine dokundum gibi birden o 
zulümât bo şand ı. Her taraf o lâmban ın nuru ile doldu. Her şeyin hakikatini 
gösterdi.
Bakt ım ki: O gördü ğüm köprü , gayet muntazam yerde, ova  içinde bir 
caddedir. Ve sa ğ taraf ımda gördü ğüm mezar- ı ekber; ba ştan başa güzel, ye-
şil bahçelerle nuranî insanlar ın taht- ı riyâsetinde ibadet  ve hizmet ve sohbet 
ve zikir  meclisleri oldu ğunu fark ettim. Ve sol taraf ımda, f ırtınal ı, dağdağalı 
zannettiğim uçurumlar, şâhikalar ise; süslü, sevimli, câzibedâr olan da ğlar ın 
arkalar ında azîm bir ziyafetgâh, güzel bir seyrangâh, yüksek bir nüzhetgâh 
bulunduğunu hayâl  meyal gördüm. Ve o müthi ş canavarlar, ejderhalar zan-
nettiğim mahlûklar ise; mûnis deve , öküz , koyun , keçi  gibi hayvanât- ı eh-
liye oldu ğunu gördüm. 2َאنِĩĺِْŸا رِĳُĬ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ diyerek اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا ُّĹِĤوَ ُّٰųاَ 
رِĳُّĭĤا ĵَĤإِ َאتِĩُĥُّčĤا َīِĨ ْħُıُäِóْíُĺ âyet-i kerîmesi ni okudum, o vâk ıadan ay ıldım.
İşte o iki da ğ ; mebde-i hayat, âhir-i hayat.. yani, âlem-i arz  ve âlem-i 
berzâh tır. O köprü  ise, hayat yoludur. O sa ğ taraf ise, geçmi ş zamand ır. Sol 
1 “Allah iman edenlerin yard ımc ısıdır, onlar ı karanl ıklardan ayd ınlığa ç ıkar ır.” (Bakara sûresi, 2/257 ).
2 Lutfettiği iman nûrundan dolay ı hamdolsun Allah’a.76  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
taraf ise, istikbaldir. O cep feneri ise, hodbin  ve bildiğine itimat eden ve vahy-i 
semâvî yi dinlemeyen enaniyet-i insaniye dir. O canavarlar zannolunan şeyler 
ise, âlemin hâdisat ı ve acip mahlûkat ıdır.
İşte enaniyetine itimat eden, zulümât- ı gaflete dü şen, dalâlet karanl ığına 
müptelâ olan adam; o vâk ıada evvelki hâlime benzer ki, o cep feneri hük-
münde nâk ıs ve dalâlet-âlûd mâlûmat ile zaman- ı mâzi yi, bir mezar- ı ekber 
suretinde ve adem-âlûd bir zulümât içinde görüyor. İstikbali, gayet f ırtınal ı ve 
tesadüfe ba ğlı bir vahşetgâh gösterir. Hem her birisi, bir Hakîm-i Rahîm ’in 
birer memur-u musahhar ı olan hâdisat ve mevcudât ı, muz ır birer canavar 
hükmünde bildirir.
1َאتِĩُĥُّčĤا ĵَĤإِ رِĳُّĭĤا َīِĨ ْħُıَĬĳُäِóْíُĺ تُĳُĔَّאĉĤا ُħُİאؤُۨƯĻِĤأَوْ واưóَęכَ َīĺِñَّĤوَا
hükmüne mazhar eder.
Eğer hidâyet-i ilâhiye   yetişse, iman kalbine girse, nefsin firavuniyeti  kı-
rılsa, Kitabullah ’ı dinlese, o vâk ıada ikinci hâlime benzeyecek. O vakit , bir-
den kâinat bir gündüz  rengini al ır; nur-u ilâhî ile dolar. Âlem  َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ  
2َْرْضِŶوَا âyetini okur. O vakit  zaman- ı mâzi , bir mezar- ı ekber de ğil, belki 
her bir asr ı bir nebinin veya evliyan ın taht- ı riyâsetinde vazife-i ubûdiyeti 
îfâ eden ervâh- ı sâfiye cemaatlerinin vazife-i hayat lar ını bitirmekle, 3
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ 
diyerek makamat- ı âliyeye uçmalar ını ve müstakbel  taraf ına geçmelerini kalb  
gözü ile görür.
Sol taraf ına bakar ki; da ğlar-misal baz ı ink ılâbat- ı berzâhiye ve uhreviye 
arkalar ında, cennet in bağlar ındaki saadet saraylar ında kurulmu ş bir ziyafet-i 
rahmaniyeyi o nur-u iman ile uzaktan uza ğa fark eder. Ve f ırtına  ve zelzele , 
tâun  gibi hâdiseleri, birer musahhar memur bilir. Bahar f ırtınas ı ve yağmur  
gibi hâdisat ı; sureten ha şîn, mânen çok latîf hikmetlere medâr görüyor. Hatta 
mevti, hayat- ı ebediyenin mukaddimesi ve kabri, saadet-i ebediye nin kap ısı 
görüyor. Daha sair cihetleri sen k ıyas  eyle. Hakikati temsile tatbik et.
1 “İnkâr edenlerin dostlar ı ise tağutlar olup onlar ı ayd ınlıktan karanl ıklara götürürler.” (Bakara sûresi, 
2/257 ).
2 “Allah göklerin ve yerin nûrudur.” (Nûr sûresi, 24/35)
3 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------  77
Üçüncü Nokta
İman hem nurdur, hem kuvvettir. Evet hakiki iman ı elde eden adam, 
kâinata meydan okuyabilir ve iman ın kuvvetine göre hâdisat ın tazyikat ından 
kurtulabilir. 1ِّٰųا ĵَĥَĐ ُÛْĥَכَّĳَÜ der, sefine-i hayatta  kemâl-i emniyetle hâdisât ın 
dağlarvâri dalgalar ı içinde seyran eder. Bütün a ğırlıklar ını Kadîr-i Mutlak ’ın 
yed-i kudretine emanet eder, rahatla dünyadan geçer, berzâhta istirahat  eder. 
Sonra saadet-i ebediye ye girmek için cennet e uçabilir. Yoksa tevekkül  etmez-
se, dünyan ın ağırlıklar ı uçmas ına değil, belki esfel-i sâfilîn e çeker. Demek; 
iman tevhidi, tevhid  teslimi, teslim  tevekkülü, tevekkül saadet-i dâreyn i iktiza 
eder.
Fakat yanl ış anlama! Tevekkül , esbab ı bütün bütün reddetmek de-
ğildir. Belki esbab ı, dest-i kudret in perdesi bilip riayet ederek; esbaba 
teşebbüsü ise, bir nevi dua-y ı fiilî  telâkki ederek; müsebbebat ı, yaln ız 
Cenâb- ı Hak ’tan istemek ve neticeleri O’ndan bilmek ve O’na minnettar 
olmaktan ibarettir.
Tevekkül  eden ve etmeyenin misalleri, şu hikâyeye benzer:
Vaktiyle iki adam; hem bellerine, hem ba şlar ına ağır yükler yüklenip, 
büyük bir sefineye bir bilet al ıp girdiler. Birisi girer girmez yükünü gemiye  
bırak ıp, üstünde oturup nezâret eder. Di ğeri hem ahmak, hem ma ğrur oldu-
ğundan yükünü yere b ırakm ıyor.
Ona denildi: “A ğır yükünü gemiye  bırak ıp rahat  et.”
O dedi: “Yok, ben b ırakmayaca ğım. Belki zâyi olur. Ben kuvvetliyim. 
Mal ımı, belimde ve ba şımda muhafaza edece ğim.”
Yine ona denildi: “Bizi ve sizi kald ıran şu emniyetli sefine-i sultaniye  
daha kuvvetlidir. Daha ziyade iyi muhafaza eder. Belki ba şın döner, yükün 
ile beraber denize dü şersin. Hem gittikçe kuvvetten dü şersin. Şu bükülmü ş 
belin, şu ak ılsız başın gittikçe a ğırlaşan şu yüklere tâkat getiremeyecek. Kap-
tan dahi e ğer seni bu hâlde görse, ya divânedir diye seni tardedecek. Ya, 
‘Haindir, gemimizi  itham ediyor, bizimle istihza ediyor, hapsedilsin.’ diye 
emredecektir. Hem herkese maskara olursun. Çünkü ehl-i dikkat nazar ında, 
zaaf ı gösteren tekebbürün ile, aczi gösteren gururun ile, riyâ yı ve zilleti gös-
teren tasannuun ile kendini halka mudhike yapt ın. Herkes sana gülüyor.” 
1 “Allah’a tevekkül ettim. (Allah kerîm..!)” (Hûd sûresi, 11/56)78  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
denildikten sonra o bîçârenin akl ı başına geldi, yükünü yere koydu, üstünde 
oturdu. “Oh!.. Allah  senden raz ı olsun! Zahmetten, hapisten, maskaral ıktan 
kurtuldum.” dedi.
İşte ey tevekkülsüz insan! Sen de bu adam gibi akl ını başına al, tevekkül  
et. Tâ bütün kâinat ın dilencili ğinden ve her hâdisenin kar şısında titremekten 
ve hodfuru şluktan ve maskaral ıktan ve şekâvet-i  uhreviyeden ve tazyikât- ı 
dünyeviye hapsinden kurtulas ın..
Dördüncü Nokta
İman, insan ı insan eder. Belki insan ı sultan eder. Öyle ise, insan ın 
vazife-i asliyesi, iman ve duad ır. Küfür , insan ı gayet âciz  bir canavar hay-
van  eder.
Şu meselenin binler delillerinden yaln ız hayvan  ve insan ın dünyaya gel-
melerindeki farklar ı, o meseleye vâz ıh bir delildir. Ve bir burhan- ı kât ı’dır. 
Evet, insaniyet, iman ile insaniyet oldu ğunu, insan ile hayvan ın dünyaya ge-
lişindeki farklar ı gösterir.
Çünkü hayvan , dünyaya geldi ği vakit , âdeta ba şka bir âlemde tekemmül 
etmiş gibi istidad ına göre mükemmel olarak gelir, yani gönderilir. Ya iki sa-
atte, ya iki günde veya iki ayda, bütün şerait-i hayatiyesini ve kâinatla olan 
münasebetini ve kavanin-i hayat ını öğrenir, meleke sahibi olur. İnsan ın yirmi 
senede kazand ığı iktidar- ı hayatiyeyi ve meleke-i ameliyeyi, yirmi günde ser-
çe  ve ar ı  gibi bir hayvan  tahsil eder, yani ona ilham  olunur.
Demek; hayvan ın vazife-i asliyesi, taallümle tekemmül etmek de ğildir. 
Ve marifet  kesbetmekle terakki  etmek de ğildir. Ve aczini göstermekle meded 
istemek, dua  etmek de ğildir. Belki vazifesi; istidad ına göre taammüldür, amel  
etmektir, ubûdiyet-i fiiliye dir.
İnsan ise, dünyaya geli şinde her şeyi öğrenmeye muhtaç1 ve hayat  ka-
nunlar ına câhil, hatta yirmi senede tamamen şerait-i hayat ı öğrenemiyor. Bel-
ki âhir-i ömrüne kadar ö ğrenmeye muhtaç, hem gayet âciz  ve zay ıf bir surette 
dünyaya gönderilip, bir-iki senede ancak aya ğa kalkabiliyor. On be ş senede 
ancak zarar ve menfaat ı fark eder. Hayat- ı beşeriye nin muavenetiyle, ancak 
menfaatlerini celp ve zararlardan sak ınabilir.
1 Bkz.: “Allah sizi analar ınızın kar ınlar ından öyle bir halde ç ıkard ı ki hiçbir şey bilmiyordunuz. Öyle iken 
size kulaklar, gözler, kalpler verdi ki şükredesiniz.” (Nahl sûresi, 16/78).YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------  79
Demek ki, insan ın vazife-i f ıtriyesi; taallümle tekemmüldür, dua  ile 
ubûdiyettir.  Yani: “Kimin merhametiyle böyle hakîmâne idare olunuyorum? 
Kimin keremiyle böyle mü şfikâne terbiye  olunuyorum? Nas ıl birisinin lütuf-
lar ıyla böyle nâzeninâne besleniyorum ve idare ediliyorum?” bilmektir. Ve 
binden ancak birisine eli yeti şemediği hâcât ına dair Kâdiü’l-hâcât’a lisân- ı 
acz  ve fakr  ile yalvarmakt ır.. ve istemek ve dua etmektir. Yani aczin ve fakr ın 
cenâhlar ıyla makam- ı âlâ-y ı ubûdiyete uçmakt ır.
Demek insan, bu âleme ilim  ve dua  vas ıtas ıyla tekemmül etmek için 
gelmiştir. Mahiyet ve istidat  itibar ıyla her şey ilme ba ğlıdır.. ve bütün ulûm-u 
hakikiyenin esâs ı ve madeni ve nuru ve ruhu, marifetullaht ır.. ve onun üssü’l-
esas ı da iman- ı billâh tır.
Hem insan, nihayetsiz acziyle nihayetsiz beliyyâta maruz ve hadsiz âdâ-
nın hücumuna müptelâ.. ve nihayetsiz fakr ıyla beraber nihayetsiz hâcâta girif-
tar ve nihayetsiz metâlibe muhtaç oldu ğundan; vazife-i asliye-i f ıtriyesi, iman-
dan sonra duad ır. Dua ise, esâs- ı ubûdiyet tir.1
Nas ıl bir çocuk , eli yetişmediği bir meram ını, bir arzusunu elde etmek için 
ya ağlar, ya ister. Yani; ya fiilî, ya kavlî lisân- ı acziyle bir dua  eder. Maksudu-
na muvaffak olur. Öyle de insan, bütün zîhayat âlemi içinde nâzik, nâzenin, nâzdar bir çocuk hükmündedir. Rahmânürrahîm’in dergâh ında ya zaaf ve 
acziyle ağlamak veya fakr  ve ihtiyac ıyla dua etmek gerektir. Tâ ki, makâs ıdı 
ona musahhar olsun veya teshirin şükrünü eda etsin.
2 Yoksa bir sinekten  va-
veylâ eden ahmak ve haylaz bir çocuk gibi; “Ben kuvvetimle bu kabil-i teshir olmayan ve bin derece ondan kuvvetli olan acib şeyleri teshir ediyorum ve 
fikir  ve tedbirimle kendime itaat  ettiriyorum.” deyip küfrân- ı nimet e sapmak, 
insaniyetin f ıtrat- ı asliye sine z ıt olduğu gibi, şiddetli bir azaba kendini müste-
hak eder.
3
Beşinci Nokta
İman, duay ı bir vesile-i kat’iye olarak iktiza etti ği.. ve f ıtrat- ı insaniye , onu 
şiddetle istedi ği gibi; Cenâb- ı Hak  dahi “ Duan ız olmazsa ne ehemmiyetiniz 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/186; Mü’min sûresi, 40/60; Furkan sûresi, 25/77. Ayr ıca “Duâ, ibadetin özü-
dür.” (Tirmizî, deavât  1) ve “Duân ın kendisi ibadettir.” (Tirmizî, tefsîru sûre (2)  16) anlam ında hadîs-i 
şerifler bulunmaktad ır.
2 Bkz.: Hac sûresi, 22/36.
3 Bkz.: İbrahim sûresi, 14/7.80  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
var?” mealinde: 1ْħאؤُۨכُƯĐدُ َźْĳَĤ ĹِّÖرَ ْħِכُÖ ُۨاËَ×ْđَĺ َאĨ ْģُĜ ferman ediyor. Hem ĹِۤĬĳُĐاُدْ 
2ْħَכُĤ ْÕِåَÝْøأَ emrediyor.
Eğer desen:  “Birçok defa dua  ediyoruz, kabul olmuyor. Hâlbuki âyet  
umumîdir; her duaya cevap var ifade ediyor.”
Elcevap: Elcevap:  Cevap vermek ayr ıdır, kabûl etmek ayr ıdır. Her dua  için ce-
vap vermek var; fakat kabûl etmek, hem ayn- ı matlubu vermek, Cenâb- ı 
Hak k’ın hikmetine tâbidir.
Meselâ; Hasta  bir çocuk  çağırır: “Yâ Hekim! Bana bak.”
Hekim: “Lebbeyk ” der. “Ne istersin?” cevap verir.
Çocuk : “Şu ilâc ı ver bana” der.
Hekim ise; ya aynen istedi ğini verir, yahut onun maslahat ına binaen on-
dan daha iyisini verir, yahut hastal ığına zarar oldu ğunu bilir, hiç vermez.
İşte Cenâb- ı Hak ; Hakîm-i Mutlak , hâz ır, nâz ır olduğu için abdin duas ına 
cevap verir. Vah şet ve kimsesizlik deh şetini, huzuruyla ve cevab ıyla ünsiyete 
çevirir. Fakat insan ın hevâ-perestâne ve heveskârâne tahakkümüyle de ğil, 
belki hikmet-i rabbâniye nin iktizas ıyla ya matlubunu veya daha evlâs ını verir 
veya hiç vermez.
Hem dua  bir ubûdiyettir. Ubûdiyet  ise; semerât ı, uhreviyedir. Dünyevî 
maksatlar ise; o nevi dua ve ibadetin vakitleridir. O maksatlar, gayeleri de-ğil. Meselâ: Ya ğmur   namaz ı  ve duas ı bir ibadettir. Ya ğmursuzluk, o ibadetin 
vaktidir. Yoksa o ibadet  ve o dua, ya ğ
muru getirmek için de ğildir. Eğer s ırf o 
niyet  ile olsa; o dua, o ibadet hâlis olmad ığından kabûle lây ık olmaz.
Nas ıl ki güne şin gurubu, ak şam namaz ının vaktidir. Hem güne ş in ve 
ay ın tutulmalar ı, küsûf   ve husûf  namazlar ı denilen iki ibadet-i mahsusan ın 
vakitleridir. Yani gece  ve gündüzün nuranî âyetlerinin nikaplanmas ıyla3 bir 
azamet-i ilâhiyeyi ilâna medâr oldu ğundan, Cenâb- ı Hak  ibad ını o vakitte 
bir nevi ibadete davet eder. Yoksa o namaz  –aç ılmas ı ve ne kadar devam 
etmesi, müneccim hesab ıyla muayyen olan– ay  ve güneş in husûf ve küsûf-
lar ının   inkişaflar ı için değildir.
1 Furkan sûresi, 25/77.
2 “Bana dua edin, size cevap vereyim.” (Mü’min sûresi, 40/60)
3 Bkz.: “Biz gece ve gündüzü kudretimizi gösteren iki delil k ıldık. Gece delili ay’ ı sildik, gündüz delili 
güneşi ayd ınlat ıcı yapt ık.” (İsrâ sûresi, 17/12).YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------  81
Ayn ı onun gibi; ya ğmursuzluk dahi, ya ğmur namaz ı nın vaktidir. Ve beliy-
yelerin istilâs ı ve muz ır şeylerin tasallutu, baz ı dualar ın evkât- ı mahsusalar ıdır 
ki; insan o vakitlerde aczini anlar, dua  ile niyaz  ile Kadîr-i Mutlak ’ın dergâh ına 
iltica eder.
Eğer dua  çok edildi ği hâlde, beliyyeler def’olunmazsa, denilmeyecek ki: 
“Dua kabûl olmad ı.” Belki denilecek ki: “Duan ın vakti, kaza  olmad ı.” Eğer 
Cenâb- ı Hak  fazl ve keremiyle belây ı ref’etse –nurun alâ nur– o vakit  dua 
vakti biter, kaza olur.
Demek dua, bir s ırr-ı ubûdiyettir. Ubûdiyet  ise, hâlisen livechillâh 
olmal ı.1 Yaln ız aczini izhar edip, dua ile ona iltica etmeli. Rubûbiyetine 
kar ışmamal ı. Tedbiri ona b ırakmal ı. Hikmetine itimad etmeli. Rahmetini 
itham etmemeli.
Evet hakikat-i hâlde âyât- ı beyyinât ın beyân ıyla sabit olan; bütün mev-
cudât, her birisi birer mahsus tesbih  ve birer husûsî ibadet , birer has secde  
ettikleri gibi;2 bütün kâinattan dergâh- ı ilâhî ye giden, bir duad ır.
yYa istidat  lisan ıylad ır; bütün nebâtat ın dualar ı gibi ki, her biri lisân- ı 
istidad ıyla Feyyaz- ı Mutlak’tan bir suret taleb ediyorlar ve esmâs ına bir maz-
hariyet-i münke şife istiyorlar.
yVeya  ihtiyac- ı fıtrî lisan ı ylad ır; bütün zîhayat ın, iktidarlar ı dahilinde 
olmayan hâcât- ı zarûriyeleri için dualar ıdır ki, her birisi o ihtiyac- ı fıtrî lisan ıyla 
Cevâd- ı Mutlak’tan idâme-i hayatlar ı için bir nevi r ızık  hükmünde baz ı metâ-
libi istiyorlar.
yVeya lisân- ı ızd ırar ıyla bir duad ır ki; muztar kalan her bir zîruh; kat’î 
bir iltica ile dua  eder, bir hâmi-i meçhulüne iltica eder, belki Rabb-i Rahîm ’ine 
teveccüh  eder. Bu üç nevi dua , bir mâni olmazsa daima makbuldür.
yDördüncü nevi ki; en me şhurudur, bizim duam ızd ır. Bu da iki k ı-
sımd ır; Biri, fiilî ve hâlî; diğeri, kalbî ve kalîdir.
Meselâ esbaba te şebbüs, bir dua-y ı fiilîdir. Esbab ın içtima ı; müsebbebi 
îcad etmek için de ğil, belki lisân- ı hâl ile müsebbebi Cenâb- ı Hak ’tan istemek 
için bir vaziyet-i marziye almakt ır. Hatta çift sürmek, hazine-i rahmet  kap ısını 
1 Kulluğun s ırf Allah için yap ılacağını belirten âyet-i kerîmelerden bir k ısm ı için bkz.: Fâtiha sûresi, 1/5; 
Nisâ sûresi, 4/146; En’âm sûresi, 6/162; A’râf sûresi, 7/29; ...
2 Varl ığın tesbih, secde ve ibadetlerine dair âyet-i kerîmelerden bir k ısm ı için bkz.: Nahl sûresi, 16/49; 
İsrâ sûresi, 17/44; Meryem sûresi, 19/93; Hac sûresi, 22/18; ...82  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
çalmakt ır. Bu nevi dua-y ı fiilî, Cevâd- ı Mutlak’ ın isim ve unvan ına mütevec-
cih olduğundan, kabûle mazhariyeti ekseriyet-i mutlakad ır.
İkinci k ısım; lisan ile, kalb  ile dua  etmektir. Eli yeti şmediği bir k ısım 
metâlibi istemektir. Bunun en mühim ciheti, en güzel gayesi, en tatl ı meyvesi  
şudur ki: Dua eden adam anlar ki; birisi var, onun hât ırât- ı kalbini işitir, her 
şeye eli yeti şir, her bir arzusunu yerine getirebilir, aczine merhamet  eder, fak-
rına medet eder.
İşte ey âciz  insan ve ey fakir  beşer ! Dua gibi hazine-i rahmetin anah-
tar ı  ve tükenmez bir kuvvetin medâr ı olan bir vesileyi elden b ırakma. 
Ona yap ış, âlâ-y ı illiyyîn -i insaniyete ç ık. Bir sultan gibi bütün kâinat ın 
dualar ını, kendi duan içine al. Bir abd -i küllî ve bir vekil-i umumî gibi  
1ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ de, kâinat ın güzel bir takvimi ol.
1 “Yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5 )YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / BİRİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------  83
İkinci Mebhas
(İnsan ın Saadet ve Şekâvetine  Medâr Be ş Nükte’den ibarettir.)
İnsan ahsen-i takvim de yarat ıldığı ve ona gayet câmi bir 
istidat  verildiği için esfel-i sâfilîn den tâ âlâ-y ı illiyyîne ;1 ferşten 
tâ arşa, zerre den tâ şemse kadar dizilmi ş olan makamâta, 
merâtibe, derecâta, derekâta girebilir ve dü şebilir bir meydan- ı 
imtihana at ılm ış, nihayetsiz sukut ve suûda giden iki yol2 onun 
önünde aç ılm ış bir mucize-i kudret  ve netice-i hilkat  ve acûbe-i 
sanat  olarak şu dünyaya gönderilmi ştir. İşte insan ın şu dehşetli 
terakki  ve tedennisinin s ırrını “Beş Nükte ”de beyân edece ğiz.
Birinci Nükte
İnsan, kâinat ın ekser envâ ına muhtaç ve alâkadard ır. İhtiyacât ı, âlemin 
her taraf ına dağılm ış; arzular ı ebede kadar uzanm ış. Bir çiçe ği istediği gibi, 
koca bir bahar ı da ister. Bir bahçeyi arzu etti ği gibi, ebedî cennet i de arzu 
eder. Bir dostunu görme ğe müştak olduğu gibi, Cemîl-i Zülcelâl ’i de görmeye 
müştakt ır. Başka bir menzilde duran bir sevdi ğini ziyaret etmek için o menzilin 
kap ısını açmaya muhtaç oldu ğu gibi; berzâha göçmü ş yüzde doksan dokuz 
ahbab ını ziyaret etmek ve firak- ı ebedî den kurtulmak için koca dünyan ın ka-
pısını kapayacak ve bir mah şer -i acâib olan âhiret  kap ısını açacak, dünyay ı 
kald ırıp âhireti yerine kuracak ve koyacak bir Kadîr-i Mutlak ’ın dergâh ına 
ilticaya muhtaçt ır.
İşte şu vaziyette bir insana hakiki Mâbûd olacak; yaln ız, her şeyin dizgi-
ni elinde, her şeyin hazinesi yan ında, her şeyin yan ında nâz ır, her mekânda 
hâz ır, mekândan münezzeh, aczden  müberrâ, kusurdan mukaddes, nakstan 
muallâ bir Kadîr -i Zülcelâl , bir Rahîm-i Zülcemâl , bir Hakîm-i Zülkemâl  olabi-
lir. Çünkü nihayetsiz hâcât- ı insaniyeyi îfâ  edecek, ancak nihayetsiz bir kudret  
ve muhit bir ilim  sahibi olabilir. Öyle ise, ma’bûdiyete lây ık yaln ız O’dur.
1 Bkz.: Tîn sûresi, 95/4-6.
2 Bkz.: “Şükür” ya da “küfür” yolu (Dehr sûresi, 76/3); “iki yol (hay ır ve şer yolu)” (Beled sûresi, 90/10); 
“kötülük” ya da “takvâ” yolu ( Şems sûresi, 91/8); “en kolay yol” ya da “en güç yol” (Leyl sûresi, 92/5-
10).
İşte ey insan! E ğer yaln ız O’na abd  olsan, bütün mahlûkat üstünde bir 
mevki kazan ırsın. Eğer ubûdiyetten istinkâf etsen, âciz  mahlûkata zelil bir abd 
olursun. E ğer enaniyetine ve iktidar ına güvenip tevekkül  ve duay ı b ırak ıp, 
tekebbür  ve dâvaya sapsan; o vakit  iyilik ve îcad cihetinde ar ı  ve kar ınca dan 
daha aşağı, örümcek  ve sinekten  daha zay ıf düşersin. Şer  ve tahrip cihetinde 
dağdan daha a ğır, tâundan daha muz ır olursun.
Evet ey insan! Sende iki cihet var. Birisi : İcad ve vücûd  ve hay ır ve müs-
bet ve fiil cihetidir. Diğeri: Tahrip, adem , şer , nefy, infial cihetidir.
Birinci cihet itibar ıyla; ar ıdan, serçeden a şağı; sinekten , örümcekten da-
ha zay ıfsın. İkinci cihet itibar ıyla; dağ , yer, göklerden geçersin. Onlar ın çekin-
diği ve izhâr- ı acz ettikleri bir yükü kald ırırsın.1 Onlardan daha geni ş, daha 
büyük bir daire al ırsın. Çünkü sen, iyilik ve îcad etti ğin vakit  yaln ız vüs’atin 
nisbetinde, elin ula şacak derecede, kuvvetin yeti şecek mertebede iyilik ve 
îcad edebilirsin. E ğer fenâl ık ve tahrip etsen, o vakit fenâl ığın tecavüz ve tah-
ribin intişar eder.
Meselâ küfür;  bir fenâl ıktır, bir tahriptir, bir adem-i tasdiktir. Fakat o tek 
seyyie , bütün kâinat ın tahkirini ve bütün esmâ-y ı ilâhiye nin tezyifini, bütün 
insaniyetin terzilini tazammun eder. Çünkü şu mevcudât ın âlî bir makam ı, 
ehemmiyetli bir vazifesi vard ır. Zira onlar, mektubat- ı rabbaniye ve merayâ-y ı 
sübhaniye ve memurîn-i ilâhiyedirler.
Küfür  ise; onlar ı aynadarl ık  ve vazifedarl ık ve mânidârl ık makam ından 
düşürüp, abesiyet ve tesadüfün oyunca ğı  derekesine ve zevâl  ve firak ın tahri-
biyle çabuk bozulup de ğişen mevâdd- ı fâniyeye ve ehemmiyetsizlik, k ıymet-
sizlik, hiçlik mertebesine indirdi ği gibi.. bütün kâinatta ve mevcudât ın ayna-
lar ında nak ışlar ı ve cilveleri ve cemâlleri görünen esmâ-y ı ilâhiye yi inkâr  ile 
tezyif eder.
Ve insanl ık denilen, bütün esmâ-y ı kudsiye-i ilâhiye nin cilvelerini güzelce 
ilân eden bir kaside-i manzume-i hikmet  ve bir şecere-i bâkiyenin cihâzât ını 
câmi çekirdek -misal bir mucize-i kudret-i bâhire ve emanet-i kübrâ yı uhdesi-
ne almakla yer, gök, da ğa tefevvuk eden ve melâikeye kar şı rüçhâniyet kaza-
nan bir sahib-i mertebe-i hilâfet-i arziye yi; en zelil bir hayvan- ı fâni-i zâilden 
daha zelil, daha zay ıf, daha âciz , daha fakir  bir derekeye atar. Ve mânâs ız, 
karmakar ışık, çabuk bozulur bir âdi levha derekesine indirir.
1 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/72.YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------  85
Elhâs ıl: Nefs-i emmâre  tahrip ve şer  cihetinde nihayetsiz cinâyet i şleye-
bilir, fakat îcad ve hay ırda iktidar ı pek azd ır ve cüz’îdir. Evet, bir hâneyi  bir 
günde harap eder, yüz günde yapamaz.
Lâkin eğer enaniyeti b ıraksa, hayr ı ve vücûdu tevfik-i ilâhiyeden istese, 
şer  ve tahripten ve nefse itimattan vazgeçse, isti ğfar  ederek tam abd  olsa; o 
vakit  1َאتٍĭَùَè ْħِıِÜِّאٰĻَø ُّٰųا ِّلُïَ×ُĺ sırrına mazhar olur. Ondaki nihayetsiz kabiliyet-i 
şer, nihayetsiz kabiliyet-i hayra ink ılâb  eder. “ Ahsen-i takvim ” k ıymetini al ır, 
âlâ-y ı illiyyîne ç ıkar.
İşte ey gafil insan! Bak Cenâb- ı Hak k’ın fazl ına ve keremine: Seyyieyi 
bir iken bin yazmak, haseneyi bir yazmak veya hiç yazmamak adâlet  oldu-
ğu hâlde; bir seyyieyi bir yazar, bir haseneyi on, bazen yetmi ş, bazen yedi 
yüz, bazen yedi bin yazar.2 Hem şu nükteden anla ki; o müthi ş cehenne-
m e girmek ceza-y ı ameldir, ayn- ı adldir. Fakat cennet e girmek, mahz- ı 
fazld ır.
İkinci Nükte
İnsanda iki vecih var. Birisi : Enaniyet  cihetinde şu hayat- ı dünyeviye ye 
nâz ırdır. Diğeri: Ubûdiyet  cihetinde hayat- ı ebediyeye bakar.
yEvvelki  vecih itibar ıyla öyle bir bîçâre mahluktur ki; sermayesi yaln ız 
ihtiyârdan bir şa’re (saç ) gibi cüzî bir cüz-ü ihtiyârî  ve iktidardan zay ıf bir kesb 
ve hayattan çabuk söner bir şûle ve ömürden çabuk geçer bir müddetçik ve 
mevcûdiyetten çabuk çürür küçük bir cisimdir. O hâliyle beraber kâinat ın 
tabakat ında serilmi ş hadsiz envâ ın hesaps ız efrad ından nazik, zay ıf bir fert 
olarak bulunuyor.
yİkinci  vecih itibar ıyla ve bilhassa ubûdiyete müteveccih acz  ve fakr  
cihetinde pek büyük bir vüs’ati var. Pek büyük bir ehemmiyeti bulunuyor. Çünkü Fât ır-ı Hakîm , insan ın mahiyet-i mâneviyesinde nihayetsiz azîm bir 
acz ve hadsiz cesîm bir fakr dercetmi ştir. Tâ ki, kudreti nihayetsiz bir Kadîr-i 
Rahîm  ve g ınas ı nihayetsiz bir Ganiyy-i Kerîm  bir Zât’ ın hadsiz tecelliyât ına 
câmi geni ş bir ayna  olsun.
Evet insan bir çekirde ğe benzer. Nas ıl ki o çekirde ğe kudretten mânevî 
1 “Allah onlar ın kötülüklerini iyiliklere, günahlar ını sevaplara çevirir.” (Furkan sûresi, 25/70 ).
2 Seyyienin bir yaz ıldığı hâlde, hasenenin on kattan yedi yüz kata kadar yaz ıldığına dair bkz.: En’âm 
sûresi, 6/160; Buhârî, îmân  31; Müslim, îmân  206, 207.86  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
ve ehemmiyetli cihâzât ve kaderden ince ve k ıymetli program verilmi ş. Tâ ki, 
toprak  alt ında çal ışıp, tâ o dar âlemden ç ıkıp, geniş olan hava âlemi ne girip, 
Hâl ık ’ından istidat  lisan ıyla bir ağaç  olmas ını isteyip, kendine lây ık bir kemâl 
bulsun. E ğer o çekirdek , sû-i mizac ından dolay ı ona verilen cihâzât- ı mâne-
viyeyi, toprak alt ında baz ı mevâdd- ı muz ırray ı celbine sarf etse; o dar yerde, 
kısa bir zamanda faydas ız tefessüh edip çürüyecektir. E ğer o çekirdek, o mâ-
nevî cihâzât ını 1ٰىĳَّĭĤوَا ِّÕَéْĤا ُěِĤَאĘ ’n ın emr-i tekvînîsini imtisâl edip hüsn-ü 
istîmal etse; o dar âlemden ç ıkacak, meyvedâr  koca bir a ğaç olmakla küçücük 
cüz’î hakikati ve ruh-u mânevîsi, büyük bir hakikat-i külliye suretini alacakt ır. 
İşte aynen onun gibi; insan ın mahiyetine, kudretten ehemmiyetli cihâzât ve 
kaderden k ıymetli programlar tevdi edilmi ş.
Eğer insan, şu dar âlem-i arz îde, hayat- ı dünyeviye topra ğı alt ında o ci-
hâzât- ı mâneviyesini nefsin hevesât ına sarf etse; bozulan çekirdek  gibi bir 
cüz’î telezzüz  için k ısa bir ömürde, dar bir yerde ve s ıkıntılı bir hâlde çürüyüp 
tefessüh ederek, mesuliyet-i mâneviyeyi bedbaht ruhuna yüklenecek, şu dün-
yadan göçüp gidecektir.
Eğer o istidat  çekirdeğini İslâmiyet  suyu ile, iman ın ziyâs ıyla ubûdiyet  
toprağı alt ında terbiye  ederek, evâmir-i Kur’âniye’yi imtisâl edip cihâzât- ı mâ-
neviyesini hakiki gayelerine tevcih etse, elbette âlem-i misal  ve berzâhta dal 
ve budak verecek ve âlem-i âhiret  ve cennet te hadsiz kemâlât  ve nimetlere 
medâr olacak bir şecere-i bâkiyenin ve bir hakikat-i dâimenin cihâzât ına câmi 
kıymettar bir çekirdek  ve revnakdâr bir makine ve bu şecere-i kâinat ın müba-
rek ve münevver  bir meyvesi  olacakt ır.
Evet hakiki terakki  ise; insana verilen kalb , sır , ruh , ak ıl  hatta hayâl  
ve sair kuvvelerin hayat- ı ebediyeye yüzlerini çevirerek, her biri kendine 
lây ık husûsî bir vazife-i ubûdiyet  ile meşgul olmaktad ır. Yoksa ehl-i dalâ-
letin terakki zannettikleri, hayat- ı dünyeviyenin bütün inceliklerine girmek ve 
zevklerinin her çe şitlerini, hatta en süflisini tatmak için bütün letâifini ve kalb 
ve akl ını nefs-i emmâre ye musahhar edip yard ımc ı verse; o terakki de ğil, su-
kuttur.
Şu hakikati bir vâk ıa-y ı hayâliyede, şöyle bir temsilde gördüm ki :
Ben büyük bir şehre giriyorum. Bakt ım ki, o şehirde büyük saraylar var. 
1 “Taneleri ve çekirdekleri çatlat ıp yararak (her şeyi gelişme yoluna koyan) Allah’t ır.” (En’âm sûresi, 
6/95 )YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------  87
Baz ı saraylar ın kap ısına bak ıyorum, gayet şenlik, parlak bir tiyatro  gibi nazar- ı
dikkati celbeder, herkesi e ğlendirir bir câzibedarl ık vard ı. Dikkat ettim ki, o 
saray ın efendisi kap ıya gelmiş, it ile oynuyor ve oynamas ına yard ım ediyor. 
Han ımlar, yabanî gençlerle tatl ı sohbetler ediyorlar. Yeti şmiş kızlar dahi, ço-
cuklar ın oynamas ını tanzim ediyorlar. Kap ıcı da onlara kumandanl ık eder 
gibi bir aktör tavr ını alm ış. O vakit  anlad ım ki, o koca saray ın içerisi bombo ş. 
Hep nazik vazifeler muattal kalm ış. Ahlâklar ı sukut etmi ş ki, kap ıda bu sureti 
alm ışlard ır.
Sonra geçtim, bir büyük saraya daha rast geldim. Gördüm ki; kap ıda 
uzanm ış vefâdâr bir it ve kaba, sert, sâkin bir kap ıcı ve sönük bir vaziyet vard ı. 
Merak ettim. Ne için o öyle, bu böyle? İçeriye girdim. Bakt ım ki, içerisi çok 
şenlik. Daire daire üstünde, ayr ı ayr ı nazik vazifeler ile saray  ehli meşguldür-
ler. Birinci dairedeki adamlar saray ın idaresini, tedbirini görüyorlar. Üstün-
deki dairede k ızlar, çocuklar ders okuyorlar. Daha üstünde han ımlar, gayet 
latîf sanatlar, güzel nak ışlarla iştigal ediyorlar. En yukar ıda efendi, padi şahla 
muhabere edip halk ın istirahât ını temin için ve kendi kemâlât ı ve terakkiyât ı 
için kendine has ve ulvî vazifeler ile i ştigal ediyor gördüm. Ben onlara görün-
mediğim için, “Yasak!” demediler, gezebildim. Sonra ç ıktım, bakt ım. O şeh-
rin her taraf ında bu iki k ısım saraylar var. Sordum, dediler: “O kap ısı şenlik 
ve içi boş saraylar, kâfirlerin ileri gelenlerinindir ve ehl-i dalâlet indir. Diğerleri, 
nâmuslu Müslüman  büyüklerinindir.”
Sonra bir kö şede bir saraya rast geldim. Üstünde “ Said ” ismini gördüm. 
Merak ettim. Daha dikkat ettim, suretimi üstünde gördüm gibi bana geldi. Kemâl-i taaccübümden ba ğırarak, akl ım başıma geldi, ay ıldım. İşte o vâk ıa-y ı 
hayâliyeyi sana tâbir edece ğim. Allah  hay ır etsin.
İşte o şehir ise, hayat- ı içtimâiye-yi be şeriye ve medîne-i medeniyet-i in-
saniyedir. O saraylar ın her birisi, birer insand ır. O saray  ehli ise; insandaki 
göz , kulak , kalb , s ır , ruh , ak ıl  gibi letâif  ve nefis  ve hevâ ve kuvve-i şeheviye  
ve kuvve-i gadabiye  gibi şeylerdir. Her bir insanda her bir latîfenin ayr ı ayr ı 
vazife-i ubûdiyetleri var. Ayr ı ayr ı lezzetleri, elemleri var. Nefis  ve hevâ, kuv-
ve-i şeheviye  ve gadabiye, birer kap ıcı ve it hükmündedirler. İşte o yüksek 
letâifi, nefis  ve hevâya musahhar etmek ve vazife-i asliyelerini unutturmak, 
elbette sukuttur, terakki  değildir. Sair cihetleri sen tâbir edebilirsin.88  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Üçüncü Nükte
İnsan, fiil ve amel  cihetinde ve sa’y- ı maddî itibar ıyla zay ıf bir hay-
vand ır, âciz  bir mahluktur.  Onun o cihetteki daire-i tasarrufât ı ve mâlikiyeti 
o kadar dard ır ki, elini uzatsa ona yeti şebilir. Hatta, insan ın eline dizginini 
veren hayvanât- ı ehliye, insan ın zaaf  ve acz  ve tembelli ğinden birer hisse al-
mışlard ır ki; yâbâni emsallerine k ıyas  edildikleri vakit , azîm fark görünür.. ehlî 
keçi  ve öküz , yabanî keçi ve öküz gibi.
Fakat o insan, infiâl ve kabûl ve dua  ve suâl cihetinde, şu dünya han ın-
da aziz bir yolcudur.. ve öyle bir Kerîm ’e misafir  olmuş ki; nihayetsiz rahmet  
hazinelerini ona açm ış.. ve hadsiz bedî masnûât ını ve hizmetkârlar ını ona 
musahhar etmi ş.. ve o misafirin tenezzühüne ve tema şasına ve istifadesine 
öyle büyük bir daire aç ıp müheyyâ etmi ştir ki; o dairenin n ısf- ı kutru, yani 
merkezden muhit hatt ına kadar, gözün kesti ği miktar, belki hayâlin gitti ği yere 
kadar geni ştir ve uzundur.
İşte eğer insan, enaniyetine istinad edip, hayat- ı dünyeviyeyi gaye-i 
hayâl  ederek derd-i maî şet  içinde, muvakkat baz ı lezzetler için çal ışsa, 
gayet dar bir daire içinde bo ğulur gider. Ona verilen bütün cihâzât ve âlât 
ve letâif , ondan şikâyet ederek Ha şir ’de onun aleyhinde şehâdet  edecek-
lerdir ve dâvâc ı olacaklard ır.1
Eğer kendini misafir  bilse, misafir oldu ğu Zât- ı Kerîm ’in izni daire-
sinde sermaye-i ömrünü sarf etse, öyle geni ş bir daire içinde uzun bir ha-
yat- ı ebediye için güzel çal ışır ve teneffüs edip istirahat  eder. Sonra, âlâ-y ı 
illiyyîne  kadar gidebilir. Hem de bu insana verilen bütün cihâzât ve âlât, 
ondan memnun olarak âhiret te lehinde şehâdet  ederler. Evet, insana ve-
rilen bütün cihâzât- ı acîbe, bu ehemmiyetsiz hayat- ı dünyeviye  için değil; 
belki, pek ehemmiyetli bir hayat- ı bâkiye için verilmi şler.
Çünkü insan ı, hayvana nisbet etsek görüyoruz ki; insan, cihâzât ve âlât 
itibar ıyla çok zengindir. Yüz derece hayvandan daha ziyadedir. Hayat- ı dün-
yeviye lezzetinde ve hayvanî ya şay ışında yüz derece a şağı düşer.
Çünkü her gördü ğü lezzetinde, binler elem  izi vard ır. Geçmi ş zaman ın 
elemleri ve gelecek zaman ın korkular ı ve her bir lezzetin dahi elem-i zevâli, 
onun zevklerini bozuyor ve lezzetinde bir iz b ırak ıyor.
1 Bkz.: Fussilet sûresi, 41/20-21; Yasin sûresi, 36/65.YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------  89
Fakat hayvan  öyle değil. Elemsiz bir lezzet  al ır, kedersiz bir zevk  eder. Ne 
geçmiş zaman ın elemleri onu incitir, ne de gelecek zaman ın korkular ı onu 
ürkütür. Rahatla ya şar, yatar, Hâl ık ’ına şükreder.
Demek ahsen-i takvim  suretinde yarat ılan insan, hayat- ı dünyeviyeye 
hasr- ı fikr etse; yüz derece sermayece hayvandan yüksek oldu ğu hâlde, yüz 
derece serçe ku şu  gibi bir hayvandan a şağı düşer. Başka bir yerde bir temsil 
ile bu hakikati beyân etmi ştim. Münasebet geldi, yine o temsili tekrar ediyo-
rum. Şöyle ki:
Bir adam, bir hizmetkâr ına on alt ın  verip, “Mahsus bir kuma ştan bir kat 
elbise  yapt ır” emreder. İkincisine, bin alt ın verir, bir pusula –içinde baz ı şeyler 
yaz ılı– o hizmetkâr ın cebine koyar, bir pazara gönderir. Evvelki hizmetkâr on 
alt ın ile âlâ kuma ştan mükemmel bir elbise al ır. İkinci hizmetkâr, divânelik 
edip, evvelki hizmetkâra bak ıp, cebine konulan hesap  pusulas ını okumaya-
rak bir dükkânc ıya bin alt ın vererek bir kat elbise istedi. İnsafs ız dükkânc ı da 
kumaşın  en çürüğünden bir kat elbise verdi. O bedbaht hizmetkâr, seyyidinin 
huzuruna geldi ve şiddetli bir te’dib gördü ve deh şetli bir azap çekti. İşte ednâ 
bir şuuru olan anlar ki, ikinci hizmetkâra verilen bin alt ın, bir kat elbise almak 
için değildir. Belki mühim bir ticaret  içindir.
Aynen onun gibi; insandaki cihâzât- ı mâneviye ve letâif-i insaniye  ki, 
her birisi hayvana nisbeten yüz derece inbisat  etmiş. Meselâ güzelli ğin 
bütün merâtibini fark eden insan gözü.. ve taamlar ın bütün, çe şit çeşit 
ezvâk- ı mahsusalar ını temyiz eden insan ın zâika-y ı lisaniyesi.. ve hakâi-
kin bütün inceliklerine nüfuz eden insan ın akl ı.. ve kemâlât ın bütün en-
vâına müştak insan ın kalbi gibi sair cihazlar ı, âletleri nerede! Hayvan ın 
pek basit yaln ız bir-iki mertebe inki şaf etmiş âletleri nerede!..  Yaln ız şu 
kadar fark var ki; hayvan , kendine has bir amelde –münhas ıran o hayvan-
da– bir cihaz- ı mahsus ziyade inki şaf eder. Fakat o inki şaf, husûsîdir.
İnsan ın cihâzât cihetiyle zenginli ği şu s ırdand ır ki; ak ıl  ve fikir  sebe-
biyle insan ın hasseleri, duygular ı fazla inki şaf ve inbisat  peydâ etmi ştir.. 
ve ihtiyacât ın kesreti sebebiyle çok, çe şit çeşit hissiyat peydâ olmu ştur.. 
ve hassasiyeti çok tenevvü etmi ş.. ve f ıtrat ın câmiiyeti sebebiyle pek çok 
makâs ıda müteveccih arzulara medâr olmu ş ve pek çok vazife-i f ıtriyesi 
bulundu ğu sebebiyle, âlât ve cihâzât ı ziyade inbisat peydâ etmi ştir.. ve 
ibadât ın bütün envâ ına müstaid bir f ıtratta yarat ıldığı için bütün kemâlâ-
tın tohumlar ına câmi bir istidat  verilmiştir.90  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
İşte şu derece cihâzâtça zenginlik ve sermayece kesret , elbette ehem-
miyetsiz, muvakkat şu hayat- ı dünyeviyenin tahsili için verilmemi ştir. 
Belki şöyle bir insan ın vazife-i asliyesi; nihayetsiz makâs ıda müteveccih 
vezâifini görüp, acz  ve fakr  ve kusurunu ubûdiyet  suretinde ilân etmek.. 
ve küllî nazar ıyla mevcudât ın tesbihât ını müşâhede ederek şehâdet  et-
mek.. ve nimetler içinde imdadat- ı rahmaniyeyi görüp şükretmek.. ve 
masnûâtta kudret-i rabbâniye nin mucizât ını temaşa ederek nazar- ı ibret-
le tefekkür  etmektir.
Ey dünya-perest ve hayat- ı dünyeviyeye â şık  ve s ırr- ı ahsen-i takvim-
 den gafil insan! Şu hayat- ı dünyeviyenin hakikatini bir vâk ıâ-y ı hayâliyede 
Eski Said  görmüş, onu Yeni Said ’e döndürmü ş olan şu vâk ıâ-y ı temsiliyeyi 
dinle:
Gördüm ki; ben bir yolcuyum. Uzun bir yola gidiyorum. Yani gönderi-
liyorum. Seyyidim olan zât, bana tahsis etti ği altm ış alt ından tedricen birer 
miktar para veriyordu. Ben de sarf edip pek e ğlenceli bir hana geldim. O 
handa bir gece  içinde on alt ını kumara-mumara, e ğlencelere ve şöhret -pe-
restlik yoluna sarf ettim. Sabahleyin elimde hiçbir para kalmad ı. Bir ticaret  
edemedim. Gidece ğim yer için bir mal  alamad ım. Yaln ız o paradan bana 
kalan elemler, günahlar ve e ğlencelerden gelen yaralar, bereler, kederler 
benim elimde kalm ıştı. Birden ben o hazîn hâlette iken orada bir adam pey-
dâ oldu. Bana dedi:
“Bütün bütün sermayeni zayi ettin. Tokata da müstehak oldun. Gidece-
ğin yere de müflis olarak elin bo ş gideceksin. Fakat akl ın varsa, tövbe kap ısı 
aç ıktır. Bundan sonra sana verilecek bâki kalan on be ş alt ın dan her eline geç-
tikçe yar ısını ihtiyaten muhafaza et. Yani gidece ğin yerde sana lâz ım olacak 
baz ı şeyleri al.” Bakt ım nefsim raz ı olmuyor. “Üçte birisini” dedi. Ona da nef-
sim itaat  etmedi. Sonra “dörtte birisini” dedi. Bakt ım nefsim müptelâ oldu ğu 
âdetini terk edemiyor. O adam hiddetle yüzünü çevirdi, gitti...
Birden o hâl  değişti. Bakt ım ki; ben, tünel içinde sukut eder gibi bir 
süratle giden bir şimendifer  içindeyim. Telâ ş ettim. Fakat ne çâre ki, hiçbir 
tarafa kaç ılmaz. Garâipten olarak o şimendiferin iki taraf ında pek cazibedâr 
çiçekler, leziz meyveler  görünüyordu. Ben de ak ılsız acemiler gibi onlara 
bak ıp elimi uzatt ım. O çiçekleri koparmak, o meyveleri  almak için çal ıştım. 
Fakat o çiçekler ve meyveler, dikenli-mikenli, mülâkat ında elime bat ıyor, 
kanat ıyor.YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------  91
Şimendiferin gitmesiyle müfarakat ından elimi parçal ıyorlar. Bana pek 
pahal ı düşüyorlard ı.
Birden şimendiferdeki  bir hademe  dedi: “Be ş kuruş ver, sana o çiçek  ve 
meyvelerden  istediğin kadar verece ğim. Beş kuruş yerine elin parçalanmas ıy-
la yüz kuru ş zarar ediyorsun. Hem de ceza  var, izinsiz koparamazs ın!”
Birden s ıkıntıdan ne vakit  tünel bitecek diye ba şımı çıkar ıp ileriye bakt ım. 
Gördüm ki, tünel kap ısı yerine çok delikler görünüyor. O uzun şimendiferden  
o deliklere adamlar at ılıyorlar. Bana mukabil bir delik gördüm. İki taraf ında 
iki mezar ta şı dikilmiş. Merak ile dikkat ettim. O mezar ta şında büyük harflerle 
“Said” ismi yaz ılm ış gördüm. Teessüf ve hayretimden “ Eyvah !” dedim. Bir-
den o han kap ısında bana nasihat  eden zât ın sesini işittim.
Dedi: “Akl ın başına geldi mi?” Dedim: “Evet geldi, fakat kuvvet  kalmad ı, 
çâre yok...” Dedi: “Tevbe  et, tevekkül  et!” Dedim: “Ettim.” Ay ıldım, Eski Said  
kaybolmu ş, Yeni Said  olarak kendimi gördüm.
İşte o vâk ıâ-y ı hayâliyeyi, –Allah  hayretsin– bir-iki k ısm ını ben tâbir ede-
ceğim. Sair cihetleri sen kendin tâbir et.
O yolculuk ise; âlem-i ervâh tan, rahm- ı mâderden, gençlikten, ihtiyarl ık-
tan, kabirden, berzâhtan, ha şirden, köprüden geçen ebedü’l-âbâd taraf ına bir 
yolculuktur. O altm ış alt ın  ise, altm ış sene ömürdür1 ki; bu vâk ıây ı gördüğüm 
vakit  kendimi k ırk beş yaşında tahmin ediyordum. Senedim yok, fakat bâki ka-
lan on be şinden yar ısını âhirete sarf etmek için Kur’ân- ı Hakîm ’in hâlis bir 
tilmizi beni ir şâd  etti. O han ise, benim için İstanbul  imiş. O şimendifer  ise, za-
mand ır. Her bir y ıl, bir vagondur. O tünel ise, hayat- ı dünyeviyedir. O dikenli 
çiçekler ve meyveler  ise, lezâiz-i nâme şrûad ır ve lehviyât- ı muharremedir ki; 
mülâkat esnas ında tasavvur-u zevâldeki elem , kalbi kanat ıyor. Müfarakat ında 
parçal ıyor. Cezay ı dahi çektiriyor.
Şimendifer  hademesi demi şti: “Beş kuruş ver, onlardan istedi ğin kadar 
vereceğim.” Onun tâbiri şudur ki: İnsan ın helâl  sa’yiyle me şrû dairede gör-
düğü zevkler, lezzetler, keyfine kâfidir. Harama girmeye ihtiyaç b ırak-
maz.2 Sair k ısımlar ı sen tâbir edebilirsin.
1 Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ; ümmetinin ömrünü, “60 ile 70 sene aras ı” diye 
belirttiğine dair bkz.: Tirmizî, zühd  23, deavât  101; İbni Mâce, zühd  27.
2 “Allah ım, haram ına karşı helâlinle beni doyur.” anlam ındaki duâ için bkz.: Tirmizî, deavât  110; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/153.92  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Dördüncü Nükte
İnsan şu kâinat içinde pek nazik ve nâzenin bir çocu ğa benzer. Za-
afında büyük bir kuvvet  ve aczinde büyük bir kudret  vard ır. Çünkü o 
zaaf ın kuvvetiyle ve aczin kudretiyledir ki, şu mevcudât ona musahhar 
olmuş.
Eğer insan zaaf ını anlay ıp; kâlen, hâlen, tavren dua  etse ve aczini bilip 
istimdat eylese; o teshirin şükrünü edâ ile beraber matlubuna öyle muvaffak 
olur ve maksatlar ı ona öyle musahhar olur ki, iktidar- ı zâtîsiyle onun ö şr-ü 
mîşârına muvaffak olamaz.1 Yaln ız baz ı vakit  lisân- ı hâl duas ıyla has ıl olan bir 
matlubunu yanl ış olarak kendi iktidar ına hamleder.
Meselâ tavu ğun yavrusunun zaaf ındaki kuvvet , tavuğu  arslana sald ırtır. 
Yeni dünyaya gelen arslan ın yavrusu, o canavar ve aç arslan ı kendine mu-
sahhar edip onu aç b ırak ıp kendi tok oluyor. İşte cây- ı dikkat, zaaftaki  bir 
kuvvet ve şâyân- ı temaşa bir cilve-i rahmet ...
Nas ıl ki nazdar bir çocuk  ağlamas ıyla, ya istemesiyle, ya hazîn hâliyle 
matlublar ına öyle muvaffak olur ve öyle kavîler ona musahhar olurlar ki; o 
matlublardan binden birisine bin defa kuvvetçi ğiyle yetişemez. Demek zaaf  
ve acz , onun hakk ında şefkat  ve himayeti tahrik ettikleri için küçücük parma-
ğıyla kahramanlar ı kendine musahhar eder. Şimdi böyle bir çocuk, o şefkati 
inkâr  etmek ve o himayeti itham etmek suretiyle ahmakâne bir gurur  ile “Ben 
kuvvetimle bunlar ı teshir ediyorum” dese, elbette bir tokat  yiyecektir.
İşte insan dahi Hâl ık ’ının rahmetini inkâr  ve hikmetini itham edecek bir 
tarzda küfrân- ı nimet  suretinde Kârun  gibi 2ٍħْĥِĐ ĵٰĥَĐ ُįُÝĻِÜأُۧو אƯĩَّĬإِ yani; “Ben 
kendi ilmimle, kendi iktidar ımla kazand ım” dese, elbette sille-i azaba kendini 
müstehak eder.
Demek şu meşhud saltanat- ı insaniyet ve terakkiyât- ı beşeriye  ve kemâ-
lât- ı medeniyet, celb ile de ğil.. galebe ile de ğil.. cidâl ile de ğil belki ona onun 
zaaf ı için teshir edilmi ş.. onun aczi için ona muavenet edilmi ş.. onun fakr ı için 
ona ihsan  edilmiş onun cehli için ona ilham  edilmiş.. onun ihtiyac ı için ona 
ikram edilmi ş.. ve o saltanat ın sebebi, kuvvet  ve iktidar- ı ilmî değil; belki şef-
kat  ve re’fet-i rabbaniye ve rahmet  ve hikmet-i ilâhiye dir ki, eşyay ı ona teshir 
1 İnsan ın hizmetine verilen nimetlere kendi iktidar ı ile ulaşamad ığı halde bu nimetlere mazhar olmas ının 
şükrü gerektirdi ğine dair Bkz.: Zuhruf sûresi, 43/13; Hac sûresi, 22/36.
2 Bkz.: Kasas sûresi, 28/78; Zümer sûresi, 39/49.YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------  93
etmiştir. Evet, bir gözsüz akrep  ve ayaks ız bir y ılan  gibi haşerâta mağlûb olan 
insana, bir küçük kurttan ipe ği  giydiren ve zehirli bir böcekten  bal ı  yediren; 
onun iktidar ı değil, belki onun zaaf ının semeresi olan teshir-i rabbanî ve ik-
ram- ı rahmânîdir.
Ey insan! Mâdem hakikat böyledir; gururu ve enaniyeti b ırak.. ulû-
hiyet in dergâh ında acz  ve zaaf ını, istimdat lisan ıyla; fakr  ve hâcât ını, ta-
zarrû  ve dua  lisan ıyla ilân et.. ve abd  olduğunu göster.. ve َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè 
1ُģĻَכِĳْĤا de, yüksel!..
Hem deme ki: “Ben hiçim, ne ehemmiyetim var ki bu kâinat bir Hakîm-i
Mutlak  taraf ından kasdî olarak bana teshir edilsin, benden bir şükr-ü küllî 
istenilsin?”
Çünkü sen çendan, nefsin ve suretin itibar ıyla hiç hükmündesin. Fa-
kat vazife ve mertebe noktas ında, sen şu haşmetli kâinat ın dikkatli bir 
seyircisi.. şu hikmetli mevcudât ın belâgatl ı bir lisân- ı nât ıkı.. ve şu kitab- ı 
âlemin anlay ışlı bir mütalâac ısı.. ve şu tesbih  eden mahlûkat ın hayretli 
bir nâz ırı.. ve şu ibadet  eden masnûât ın hürmetli bir ustaba şısı hükmün-
desin.
Evet ey insan! Sen, nebâtî cismâniyetin cihetiyle ve hayvanî nefsin iti-
bar ıyla; sagîr bir cüz’, hakîr bir cüz’î, fakîr bir mahluk, zay ıf bir hayvans ın ki; 
bütün deh şetli mevcudât- ı seyyalenin dalgalar ı içinde çalkan ıp gidiyorsun…
Fakat muhabbet -i ilâhiyenin ziyas ını tazammun eden iman ın nuruyla 
münevver  olan İslâmiyet ’in terbiyesiyle tekemmül edip; insaniyet cihe-
tinde, abdiyetin içinde bir sultans ın.. ve cüz’iyetin içinde bir küllîsin.. 
küçüklüğün içinde bir âlemsin.. ve hakaretin içinde öyle makam ın büyük 
ve daire-i nezâretin geni ş bir nâz ırsın ki, diyebilirsin: “Benim Rabb-i Ra-
hîm ’im dünyay ı bana bir hâne  yapt ı.. ay  ve güne şi , o hâneme bir lâmba .. 
ve bahar ı, bir deste gül .. ve yaz ı, bir sofra-y ı nimet.. ve hayvan ı, bana hiz-
metkâr yapt ı.. ve nebâtât ı, o hânemin zînetli levâz ımât ı yapm ıştır.”
Netice-i kelâm : Sen eğer nefis  ve şeytan ı dinlersen, esfel-i sâfilîn e 
düşersin. Eğer hak ve Kur’ân’ ı dinlersen, âlâ-y ı illiyyîne  çıkar, kâinat ın 
bir güzel takvimi olursun.
1 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173)94  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Beşinci Nükte
İnsan, şu dünyaya bir memur ve misafir  olarak gönderilmi ş, çok 
ehemmiyetli istidat  ona verilmi ş.. ve o istidâdâta göre ehemmiyetli va-
zifeler tevdi edilmi ş.. ve insan ı, o gayeye ve o vazifelere çal ıştırmak için, 
şiddetli te şvikler ve deh şetli tehditler edilmi ş.
Başka yerde izah etti ğimiz vazife-i insaniyetin ve ubûdiyetin esâsât ını şu-
rada icmâl edece ğiz; tâ ki, “ Ahsen-i takvim ” s ırrı anlaşılsın.
İşte insan, şu kâinata geldikten sonra “ iki cihet ” ile ubûdiyeti var: Bir 
ciheti ; gâibâne bir surette bir ubûdiyeti, bir tefekkürü var. Diğeri; hâz ırâne, 
muhatâba suretinde bir ubûdiyeti, bir münâcât ı vard ır.
Birinci vecih şudur ki : Kâinatta görünen saltanat- ı rubûbiyeti, itaatkârâ-
ne tasdik  edip kemâlât ına ve mehâsinine hayretkârâne nezâretidir.
ySonra, esmâ-y ı kudsiye-yi ilâhiye nin nukuşlar ından ibaret olan bedî sa-
natlar ı, birbirinin nazar- ı ibretlerine gösterip dellâll ık ve ilânc ılıktır.
ySonra, her biri birer gizli hazine-i mâneviye hükmünde olan esmâ-y ı 
rabbaniyenin cevherlerini idrâk terazisiyle tartmak, kalbin k ıymetşinasl ığı ile 
takdirkârâne k ıymet vermektir.
ySonra, kalem-i kudret in mektubât ı hükmünde olan mevcudât sayfalar ı-
nı, arz ve semâ yapraklar ını mütalâa edip hayretkârâne tefekkürdür.
ySonra, şu mevcudâttaki zînetleri ve latîf sanatlar ı istihsankârâne temâ şâ 
etmekle onlar ın Fât ır-ı Zülcemâl ’inin marifetine muhabbet  etmek ve onlar ın 
Sâni-i Zülkemâl’inin huzuruna ç ıkmaya ve iltifât ına mazhar olmaya bir i şti-
yakt ır.
İkinci Vecih : Huzur ve hitab makam ıdır ki; eserden müessire geçer, gö-
rür ki: Bir Sâni-i Zülcelâl , kendi sanat ının mucizeleri ile kendini tan ıttırmak ve 
bildirmek ister. O da iman ile marifet  ile mukabele eder.
ySonra görür ki: Bir Rabb-i Rahîm , rahmetinin güzel meyveleriyle  kendi-
ni sevdirmek ister. O da O’na hasr- ı muhabbetle, tahsis-i taabbüdle kendini 
O’na sevdirir.
ySonra görüyor ki: Bir Mün’im-i Kerîm , maddî ve mânevî nimetlerin le-
zizleriyle onu perverde ediyor. O da ona mukabil; fiiliyle, hâliyle, kâliyle, hat-ta elinden gelse bütün hasseleri ile, cihâzât ı ile şükür  ve hamd  ü senâ eder.YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------  95
ySonra görüyor ki: Bir Celîl-i Cemîl , şu mevcudât ın aynalar ında  kibriyâ 
ve kemâlini ve celâl  ve cemâlini izhar edip nazar- ı dikkati celbediyor. O da 
ona mukabil; “ Allahu Ekber , Sübhânallah ” deyip, mahviyet  içinde hayret  
ve muhabbet ile secde  eder.
ySonra görüyor ki: Bir Ganiyy-i Mutlak , bir sehâvet-i mutlak  içinde ni-
hayetsiz servetini , hazinelerini gösteriyor. O da ona mukabil, ta’zim ve senâ 
içinde kemâl-i iftikar  ile suâl eder ve ister.
ySonra görüyor ki: O Fât ır-ı Zülcelâl , yeryüzünü bir sergi hükmünde yap-
mış. Bütün antika  sanatlar ını orada te şhir ediyor. O da ona mukabil: “ Mâ-
şâallah ” diyerek takdir  ile, “ Bârekâllah ” diyerek tahsin ile, “ Sübhânallah ” 
diyerek hayret  ile, “ Allahu Ekber ” diyerek istihsan  ile mukabele eder.
ySonra görüyor ki: Bir Vâhid-i Ehad , şu kâinat saray ında taklid edilmez 
sikkeleriyle, ona mahsus hâtemleriyle, ona münhas ır turralar ıyla , ona has fer-
manlar ıyla bütün mevcudâta damga-y ı vahdet  koyuyor ve tevhidin âyât ını 
nakşediyor.. ve âfâk- ı âlemin aktar ında vahdâniyetin bayra ğını dikiyor ve ru-
bûbiyetini ilân ediyor. O da ona mukabil; tasdik  ile, iman ile, tevhid  ile, iz’an 
ile, şehâdet  ile, ubûdiyet  ile mukabele eder.
İşte bu çeşit ibâdât ve tefekkürâtla hakiki insan olur. Ahsen-i takvim-
de olduğunu gösterir. İman ın yümnüyle emanete lây ık, emin bir halife-i 
arz  olur.
Ey ahsen-i takvim de yarat ılan ve sû-i ihtiyâr ıyla esfel-i sâfilîn  taraf ına gi-
den insan- ı gâfil! Beni dinle! Ben de senin gibi gençlik  sarhoşluğuyla gaflet  
içinde dünyay ı hoş ve güzel gördü ğüm hâlde, gençlik sarho şluğundan ihti-
yarl ık  sabah ında ay ıldığım dakikada; o güzel zannetti ğim, âhirete müteveccih 
olmayan dünyan ın yüzünü nas ıl çirkin gördü ğümü ve âhirete bakan hakiki 
yüzünün ne kadar güzel oldu ğunu, On Yedinci Söz’ün İkinci Makam ’ındaki 
iki levha-y ı hakikate bak, sen de gör.
Birinci Levha : Ehl-i dalâlet  gibi, fakat sarho ş olmadan gaflet  perdesiyle 
eskiden gördü ğüm ehl-i gaflet  dünyas ının hakikatini tasvir eder.
İkinci Levha : Ehl-i hidâyet  ve huzûrun hakikat-i dünyalar ına işaret eder. 
Eskiden ne tarzda yaz ılm ış, o tarzda b ırakt ım. Şiire benzer, fakat şiir  değiller-
dir.96  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
2ĹِĤْĳَĜ اĳُıَĝْęَĺ۝ĹِĬَאùِĤ ْīِĨ َةًïْĝُĐ ْģُĥْèِي۝وَاóْĨأَ ĹِۤĤ ْóِّùَĺْرِي۝وَïَĀ ĹِĤ َحْóْüا رَبِّ
 َارِĳْĬَْŶا ِóَıْčَĨوَ َارِóْøَْŶا َאءِĩَø ِ÷ْĩَü ِÙَّĺِïَèَْŶا ِÙَęĻِĉَّĥĤا ِÙَّĺِïَّĩَéُĩْĤا َّاتِñĤا ĵَĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
 ĹِĘْĳَì ْīِĨاٰ ْכَĻَĤإِ ِه۪óْĻَùِÖوَ ْכَĺَïَĤ ِّه۪óِùِÖ َّħُıّٰĥĤاَ. َאلِĩَåْĤا َכِĥَĘ ِÕْĉُĜوَ َلِŻَåْĤا َارِïَĨ ِõْכَóَĨوَ
. ĹِّĭَĐ َאءَĭَęْĤا ĹِĭْĜوَارْزُ. ĹِّĭِĨ ْכَĻَĤإِ ĹِĬْñُìوَ ĹِĤ ْīوَכُ. ĹِĀْóِèوَ ĹِĬْõُè ْÕِİوَأَذْ ĹِÜَóْáَĐ ْģِĜوَأَ
 ُّĹَè َאĺ مٍĳُÝَכْĨ ٍّóِø ِّģכُ ْīَĐ ĹِĤ ْėِýوَاכْ. ĹِّùِéِÖ ًאÖĳُåْéَĨ ĹِùْęَĭِÖ ًאĬĳُÝْęَĨ ĹِĭْĥَđْåَÜ َźوَ
 َאنِĩĺِْŸا َģْİأَ ْħَèوَارْ ĹَאئِĝَĘرُ ْħَèوَارْ Ĺِĭْĩَèوَارْ! مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĺ مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĺ مُĳُّĻَĜ َאĺ
3َīĻِĨَóَْכْŶا َمَóأَכْ َאĺوَ َīĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺ َīĻِĨاٰ ْاٰنِ،óُĝْĤوَا
4َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤا أَنِ ْħُıĺٰĳْĐدَ ُóِìوَاٰ
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )
2 “Yâ Rabbi, dedi, geni şlet göğsümü, kolayla ştır işimi, çözüver şu dilimin ba ğını. Ta ki anlas ınlar sözü-
mü.” (Tâhâ sûresi, 20/25   -28 ).
3 Allah ım! S ırlar semas ının güneşi, nurlar ın mazhar ı, celâl s ıfat ının merkezi ve cemâl s ıfat ı burcunun 
kutbu olan Muhammed’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)  biricik latîf zat ına salât eyle. Allah ım! Onun senin 
nezdindeki s ırrı ve sana olan seyri için korkudan beni emin k ıl, hatalar ımı azalt, üzüntümü ve h ırsımı 
gider. Yard ımc ım ol ve beni benden kurtar ıp kendi yan ına al. Fanili ği benden gidermekle beni r ızık-
land ır. Beni nefsime meftun, duygular ıma karşı mahcub etme. Gizli olan her s ırrı bana aç, ey Hayy ve 
Kayyum olan, ey Hayy ve Kayyum olan, ey Hayy ve Kayyum olan! Bana ve arkada şlar ıma, iman ve 
Kur’ân ehline merhamet eyle, ey merhametlilerin en merhametlisi ve ey kerem sahiplerinin en kerem-lisi olan Allah’ ım, âmîn...
4 “Onlar ın dualar ı ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi, 10/10 )YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ / İKİNCİ MEBHAS  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------------  97
Yirmi Dördüncü Söz 
......
Beşinci Dal
Beşinci Dal’ ın “Beş Meyve ”si var.
Birinci Meyve 
Ey nefis-perest nefsim ve ey dünya-perest arkada şım! Muhabbet , şu 
kâinat ın bir sebeb-i vücûdudur, hem şu kâinat ın râb ıtas ıdır, hem şu kâi-
nat ın nurudur, hem hayat ıdır. İnsan, kâinat ın en câmi bir meyvesi  olduğu 
için kâinat ı istilâ edecek bir muhabbet  o meyvenin  çekirdeği olan kalbine 
dercedilmi ştir. İşte, şöyle nihayetsiz bir muhabbete lây ık olacak, nihayet-
siz bir kemâl sahibi olabilir.
İşte ey nefis  ve ey arkada ş! İnsan ın havfe ve muhabbete âlet olacak iki 
cihaz, f ıtrat ında dercolunmu ştur. Alâküllihâl o muhabbet  ve havf , ya halka 
veya Hâl ık ’a müteveccih olacak. Hâlbuki halktan havf ise, elîm bir beliyyedir. 
Halka muhabbet dahi, belâl ı bir musibettir. Çünkü sen öylelerden korkars ın 
ki, sana merhamet  etmez veya senin istirham ını kabul etmez. Şu hâlde havf, 
elîm bir belâd ır. Muhabbet  ise; sevdi ğin şey, ya seni tan ımaz, “Allah ’a ısmar-
lad ık” demeyip gider –gençli ğin ve mal ın gibi– ya muhabbetin için seni tahkir 
eder. Görmüyor musun ki, mecâzî a şk larda yüzde doksan dokuzu, ma şukun-
dan şikâyet eder. Çünkü Samed  aynas ı olan bât ın -ı kalb  ile sanem -misal dün-
yevî mahbublara peresti ş etmek, o mahbublar ın nazar ında sakîldir ve istiskal 
eder, reddeder. Zira f ıtrat , fıtrî ve lây ık olmayan şeyi reddeder, atar. ( Şehe-
vânî sevmekler bahsimizden hariçtir.) Demek, sevdi ğin şeyler ya seni tan ımı-
yor, ya seni tahkir ediyor, ya sana refakat etmiyor. Senin ra ğmına müfarakat 
ediyor. Mâdem öyledir, bu havf  ve muhabbeti, öyle birisine tevcih et ki; senin 
havf ın lezzetli bir tezellül  olsun, muhabbetin, zilletsiz bir saadet olsun.
Evet Hâl ık -ı Zülcelâl ’inden havf etmek, O’nun rahmetinin şefkatine yol 
bulup iltica etmek demektir. Havf , bir kamç ıdır; O’nun rahmetinin kuca ğına 
atar. Mâlûmdur ki; bir vâlide , meselâ bir yavruyu korkutup sinesine celbediyor. 
O korku  o yavruya gayet lezzetlidir. Çünkü şefkat  sinesine celbediyor. Hâlbuki, 
bütün vâlidelerin  şefkatleri, rahmet -i ilâhiyenin bir lem’as ıdır.1 Demek, havful-
lahda bir azîm lezzet  vard ır. Mâdem havfullah ın böyle lezzeti bulunsa, muhab-
betullahta ne kadar nihayetsiz lezzet bulundu ğu mâlûm olur. Hem Allah ’tan 
havf eden, ba şkalar ın kasâvetli, belâl ı havf ından kurtulur. Hem Allah hesab ına 
olduğu için mahlukata etti ği muhabbet  dahi firakl ı, elemli olmuyor.
Evet insan, evvela nefsini sever; sonra akâribini, sonra milletini, sonra zî-
hayat mahlûklar ı, sonra kâinat ı, dünyay ı sever. Bu dairelerin her birisine kar şı 
alâkadard ır. Onlar ın lezzetleriyle mütelezziz ve elemleriyle müteellim olabilir. 
Hâlbuki şu hercümerc âlemde ve rüzgâr  deveran ında hiçbir şey karar ında 
kalmad ığından bîçâre kalb -i insan , her vakit  yaralan ıyor. Elleri yap ıştığı şey-
lerle, o şeyler gidip ellerini paral ıyor, belki kopar ıyor. Daima ızd ırab içinde 
kal ır, yahut gaflet  ile sarho ş olur. Mâdem öyledir, ey nefis ! Akl ın varsa, bütün 
o muhabbetleri topla, hakiki sahibine ver, şu belâlardan kurtul! Şu nihayetsiz 
muhabbetler, nihayetsiz bir kemâl ve cemâl   sahibine mahsustur. Ne vakit 
hakiki sahibine verdin, o vakit bütün e şyây ı O’nun nâm ıyla ve O’nun aynas ı  
olduğu cihetle ızd ırabs ız sevebilirsin. Demek şu muhabbet , doğrudan do ğru-
ya kâinata sarf edilmemek gerektir. Yoksa muhabbet, en leziz bir nimet  iken, 
en elîm bir nikmet olur.
Bir cihet kald ı ki, en mühimi de odur ki, ey nefis ! Sen, muhabbetini kendi 
nefsine sarf ediyorsun. Sen, kendi nefsini kendine mâbud  ve mahbub yap ı-
yorsun. Her şeyi nefsine fedâ ediyorsun. Âdeta bir nevi rubûbiyet veriyorsun. 
Hâlbuki muhabbetin sebebi, ya kemâldir –zira kemâl zât ında sevilir– yahut 
menfaattir yahut lezzettir veyahut hayriyettir ya bunlar gibi bir sebep  taht ında 
muhabbet  edilir.
Şimdi ey nefis ! Birkaç Söz’de kat’î isbat etmi şiz ki, as ıl mahiyetin; kusur, 
naks, fakr , aczden  yoğrulmuştur ki –zulmet , karanl ığın derecesi nisbetinde 
nurun parlakl ığını gösterdiği gibi– z ıddiyet itibar ıyla sen, onlarla Fât ır -ı Zülce-
lâl ’in kemâl, cemâl , kudret  ve rahmetine aynadarl ık  ediyorsun.
Demek, ey nefis ! Nefsine muhabbet  değil, belki adavet etmelisin veyahut 
ac ımal ısın veyahut mutmainne olduktan sonra şefkat  etmelisin…
1 Mahlukatta bulunan ac ıma hissinin; Cenâb- ı Hakk’ ın yüz rahmetinden sadece birinin, bütün mahlukat 
aras ında taksim edilmi ş hâli oldu ğuna dair bkz.: Buhârî, edeb  19; Müslim, tevbe  17, 20, 21.YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / BEŞİNCİ DAL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -------------------------------------------------------------------  99
Eğer nefsini seversen –çünkü; senin nefsin lezzet  ve menfaatin men şeidir, 
sen de lezzet ve menfaatin zevkine meftunsun– o zerre  hükmünde olan lezzet 
ve menfaat -ı nefsiyeyi, nihayetsiz lezzet ve menfaatlere tercih etme! Y ıldız  
böceği  gibi olma! Çünkü o, bütün ahbab ını ve sevdiği eşyay ı karanl ığın vah-
şetine gark eder, nefsinde bir lem’ac ık ile iktifa eder. Zira nefsî olan lezzet ve 
menfaatinle beraber bütün alâkadar oldu ğun ve bütün menfaatleriyle intifâ 
ettiğin ve saadetleriyle mesûd oldu ğun mevcudât ın ve bütün kâinat ın men-
faatleri, nimetleri, iltifât ına tabi bir Mahbub-u Ezelî’yi sevmekli ğin lâz ımd ır. 
Tâ, hem kendinin, hem bütün onlar ın saadetleriyle mütelezziz olas ın. Hem 
Kemâl-i Mutlak’ ın muhabbetinden ald ığın nihayetsiz bir lezzeti alas ın.
Zâten sana, sende, senin nefsine olan şedid muhabbetin, O’nun Zât’ ına 
karşı muhabbet -i zâtiyedir ki; sen sû-i istîmal edip kendi zât ına sarf ediyorsun. 
Öyle ise, nefsindeki “ ene ”yi y ırt, “hüve ”yi göster. Ve kâinata da ğınık bütün 
muhabbetlerin, O’nun esmâ ve s ıfât ına karşı verilmiş bir muhabbettir. Sen 
sû-i istîmal etmi şsin, cezas ını da çekiyorsun. Çünkü yerinde sarf olunmayan 
bir muhabbet-i gayrime şrûan ın cezas ı, merhametsiz bir musibettir.  Rah-
mânü’r-Rahîm  ismiyle hûrilerle  müzeyyen cennet  gibi senin bütün arzular ına 
câmi bir meskeni, senin cismânî hevesât ına ihzar eden ve sair esmâs ıyla senin 
ruhun, kalbin, s ırrın, akl ın ve sair letâifin arzular ını tatmin edecek ebedî ihsa-
nat ını o cennette sana müheyyâ eden ve her bir isminde mânevî çok hazine-i 
ihsan  ve kerem  bulunan bir Mahbub-u Ezelî’nin, elbette bir zerre  muhabbeti, 
kâinata bedel olabilir. Kâinat O’nun bir cüz’î tecelli-i muhabbetine bedel ola-maz. Öyle ise o Mahbub-u Ezelî’nin kendi Habib’ine söylettirdi ği şu Fermân- ı 
Ezelî’yi dinle, ittiba et:
1ُّٰųا ُħْכُ×ِ×ْéُĺ ĹِĬĳُđِ×َّÜَאĘ َّٰųا نَĳُّ×ِéُÜ ْħُÝْĭכُ إِنْ
İkinci Meyve 
Ey nefis ! Ubûdiyet , mukaddime-i mükâfat- ı lâhika de ğil, belki neti-
ce-i nimet -i sâb ıkad ır. Evet biz ücretimizi alm ışız. Ona göre hizmetle ve 
ubûdiyetle muvazzaf ız.
Çünkü ey nefis! Hayr- ı mahz olan vücûdu sana giydiren Hâl ık -ı Zülcelâl , 
sana iştihal ı bir mide  verdiğinden, Rezzâk ismiyle bütün mat’umat ı bir sofra-
yı nimet  içinde senin önüne koymu ştur. Sonra sana hassasiyetli bir hayat  
1 “Ey insanlar, e ğer Allah’ ı seviyorsan ız, gelin bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmran sûresi, 
3/31 ).100  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
verdiğinden, o hayat dahi bir mide gibi r ızık  ister. Göz , kulak  gibi bütün duy-
gular ın, eller gibidir ki; rûy-u zemin kadar geni ş bir sofra-y ı nimeti, o ellerin 
önüne koymu ştur. Sonra mânevî çok r ızık ve nimetler isteyen insaniyeti sana 
verdiğinden, âlem -i mülk  ve melekût gibi geni ş bir sofra-y ı nimet, o mide-i in-
saniyetin önüne ve akl ın eli yetişecek nisbette sana açm ıştır. Sonra nihayetsiz 
nimetleri isteyen ve hadsiz rahmetin meyveleriyle  tegaddi eden ve insaniyet-i 
kübrâ olan İslâmiyet ’i ve iman ı sana verdi ğinden, daire-i mümkinât  ile bera-
ber esmâ-y ı hüsnâ  ve s ıfât- ı mukaddesenin dairesine şamil bir sofra-y ı nimet 
ve saadet ve lezzet  sana fethetmi ştir. Sonra iman ın bir nuru olan muhabbeti 
sana vermekle, gayr-i mütenâhî bir sofra-y ı nimet ve saadet ve lezzet sana 
ihsan  etmiştir. Yani, cismâniyetin itibar ıyla küçük, zay ıf, âciz , zelîl, mukayyed, 
mahdud bir cüz’sün. O’nun ihsan ıyla cüz’î bir cüzden, küllî bir küll-i nurânî 
hükmüne geçtin. Zira hayat ı sana vermekle, cüz’iyetten bir nevi külliyete ve 
insaniyeti vermekle hakiki külliyete.. ve İslâmiyet’i vermekle ulvî ve nuranî bir 
külliyete.. ve marifet  ve muhabbeti vermekle muhit bir nura seni ç ıkarm ış.
İşte ey nefis ! Sen bu ücreti alm ışsın. Ubûdiyet gibi lezzetli, nimetli, ra-
hatl ı, hafif bir hizmetle mükellefsin.  Hâlbuki, buna da tembellik  ediyorsun. 
Eğer yar ım yamalak yapsan da, güya eski ücretleri kâfi gelmiyormu ş gibi, çok 
büyük şeyleri mütehakkimâne istiyorsun. Ve hem “Niçin duam kabul olmad ı?” 
diye nazlan ıyorsun. Evet, senin hakk ın naz de ğil, niyazd ır. Cenâb- ı Hak, 
cennet i ve saadet-i ebediye yi mahz- ı fazl ve keremiyle ihsan  eder. Sen, da-
ima rahmet  ve keremine iltica et. O’na güven ve şu ferman ı dinle:
1نَĳُđَĩْåَĺ َّאĩِĨ ٌóْĻَì َĳُİ اĳُèَóْęَĻْĥَĘ ِכَĤٰñِ×َĘ ۪įِÝَĩْèَóِÖوَ ِّٰųا ِģْąَęِÖ ْģُĜ
Eğer desen:  “Şu küllî, hadsiz nimetlere kar şı, nas ıl şu mahdut ve cüz’î 
şükrümle mukabele edebilirim?”
Elcevap: Elcevap:  Küllî bir niyetle, hadsiz bir îtikad ile...  Meselâ nas ıl ki, bir 
adam beş kuruş kıymetinde bir hediye  ile bir padi şah ın huzuruna girer ve gö-
rür ki, her biri milyonlara de ğer hediyeler, makbul adamlardan gelmi ş, orada 
dizilmiş. Onun kalbine gelir: “Benim hediyem hiçtir, ne yapay ım?” Birden 
der: “Ey seyyidim! Bütün şu k ıymettar hediyeleri kendi nam ıma sana takdim 
ediyorum. Çünkü sen onlara lây ıksın. Eğer benim iktidar ım olsayd ı, bunla-
rın bir mislini sana hediye ederdim.” İşte hiç ihtiyac ı olmayan ve raiyetinin
1 “De ki; Allah’ ın lütfuyla, rahmetiyle, evet sadece bununla ferahlan ın. Çünkü bu, onlar ın dünya mal ı 
olarak toplad ıklar ı bütün şeylerden daha hay ırlıdır.” (Yûnus sûresi, 10/58 ).YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / BEŞİNCİ DAL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------  101
derece-i sadakat ve hürmetlerine alâmet olarak hediyelerini kabul eden o pâ-
dişah, o bîçârenin o büyük ve küllî niyetini ve arzusunu ve o güzel ve yüksek 
itikad liyâkatini, en büyük bir hediye gibi kabul eder. Aynen öyle de; âciz  bir 
abd , namaz ında 1ِِّٰų َّאتُĻِéَّÝĤاَ der. Yani: Bütün mahlukat ın hayatlar ıyla sana 
takdim ettikleri hediye-i ubûdiyetlerini, ben kendi hesab ıma, umumunu 
sana takdim ediyorum. E ğer elimden gelseydi onlar kadar tahiyyeler sa-
na takdim edecektim. Hem sen onlara, hem daha fazlas ına lây ıksın. İşte 
şu niyet  ve itikad, pek geni ş bir şükr-ü küllîdir. Nebâtat ın tohumlar ı ve çekir-
dekleri, onlar ın niyetleridir.
Meselâ kavun, kalbinde nüveler suretinde bin niyet  eder ki, “ Yâ Hâ-
lıkım! Senin esmâ-y ı hüsnâ nın nak ışlar ını yerin birçok yerlerinde ilân 
etmek isterim. ” Cenâb- ı Hak  gelecek şeylerin nas ıl geleceklerini bildi ği için, 
onlar ın niyetlerini bilfiil ibadet  gibi kabul eder. “ Müminin niyeti, amelinden 
hay ırlıdır.”2 Şu s ırra işaret eder. Hem
 ُכَéِّ×َùُĬوَ ِכَÜَאĩِĥכَ َادَïِĨوَ ِכَüْóَĐ َÙَĬوَزِ ِכَùْęَĬ َאءَĄوَرِ ِכَĝْĥَì َدَïَĐ ِكَïْĩَéِÖوَ َכَĬَאéْ×ُø
3ِכَÝٰئِכَĥَĨوَ َאئِכَĻِĤوَأَوْ َאئِכَĻِ×ْĬأَ َאتِéĻِ×ْùَÜ ِďĻِĩَåِÖ
gibi hadsiz adetle tesbih  etmenin hikmeti şu s ırdan anla şılır. Hem nas ıl, bir 
zâbit , bütün neferât ının yekûn hizmetlerini kendi nam ına padişaha takdim 
eder. Öyle de, mahlûkata zâbitlik eden ve hayvanât ve nebatâta kumandan-lık yapan ve mevcudât- ı arziyeye halifelik  etmeye kabil olan ve kendi hususî 
âleminde kendini herkese vekil telâkki eden insan, 
4ُīĻِđَÝْùَĬ َّאكَĺوَإِ ُïُ×ْđَĬ َّאكَĺإِ der; 
bütün halk ın ibadetlerini ve istiânelerini, kendi nâm ına Mâbud -u Zülcelâl’e tak-
dim eder.
Hem 5ِכَÜَאĐĳُĭْāَĨ ِďĻِĩَä ِÙَĭِùْĤَÉِÖوَ ِכَÜَאĜĳُĥْíَĨ ِďĻِĩَä َאتِéĻِ×ْùَÜ ِďĻِĩَåِÖ َכَĬَאéْ×ُø 
der, bütün mevcudât ı kendi hesab ına söylettirir.
1 “Bütün tahiyyeler yani hayat sahibi varl ıklar ın hayatlar ıyla sunduklar ı ibadetler, Allah’a mahsustur.” 
(Buhârî, ezân  148; Müslim, salât  55; Tirmizî, salât  99)
2 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  6/185-186; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  1/61, 1/109; el-Beyhakî, 
Şuabü’l-îmân  5/343.
3 Mahlukat ının say ısınca, zât ının hoşnutluğu, arşının ağırlığı, kelimelerinin mürekkebi miktar ınca Sana 
hamd ederek Seni noksan s ıfatlardan tenzih ederiz.*1 Bütün peygamberlerinin, veli kullar ının ve melek-
lerinin tesbihât ıyla Seni tesbih ederiz.
*1 Bkz.: Müslim, zikr 79; Tirmizî, deavât  103; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/258.
4 “(Haydi öyleyse deyiniz): Yaln ız Sana ibadet eder, yaln ız senden medet umar ız.” (Fâtiha sûresi, 1/5 )
5 Bütün mahlukat ının tesbihâtlar ı ve bütün masnûât ının dilleriyle Seni tesbih ederiz.102  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Hem 1َאıِÜَא×َכَّóُĨوَ َאتِĭْכَאئِĤا ذَرَّاتِ َدِïَđِÖ ٍïَّĩَéُĨ ĵٰĥَĐ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ der, her şey nâm ı-
na bir salavât  getirir. Çünkü her şey, Nur-u Ahmedî (aleyhisselâm)  ile alâkadar-
dır. İşte tesbihâtta, salavâtlarda hadsiz adetlerin hikmetini anla.
Üçüncü Meyve 
Ey nefis ! Az bir ömürde hadsiz bir amel -i uhrevî istersen ve her bir 
dakika-y ı ömrünü bir ömür kadar faydal ı görmek istersen ve âdetini 
ibadete ve gafletini huzura kalbetmeyi seversen, sünnet -i seniyye ye it-
tiba et.
Çünkü bir muamele-i şer’iyeye  tatbik-i amel etti ğin vakit ; bir nevi hu-
zur veriyor, bir nevi ibadet  oluyor, uhrevî çok meyveler  veriyor. Meselâ bir 
şeyi sat ın ald ın; icab ve kabul-ü şer’iyeyi tatbik etti ğin dakikada, o âdi al ış-
verişin bir ibadet hükmünü al ır. O tahattur-u hükm-ü şer’î bir tasavvur -u 
vahiy  verir.. o dahi, Şâri’i düşünmekle bir teveccüh -ü ilâhî verir.. o dahi, 
bir huzur verir. Demek sünnet-i seniyyeye tatbik-i amel etmekle –bu fâni 
ömür– bâki meyveler  verecek bir hayat -ı ebediyeye medâr olacak olan 
faydalar elde edilir.
2ُونَïَÝْıَÜ ْħَّכُĥَđَĤ هُĳُđِ×َّÜوَا ۪įِÜَאĩِĥوَכَ ِّٰųِאÖ ُīِĨْËُĺ ِيñَّĤا ِّĹِّĨُْŶا ِّĹِ×َّĭĤا ِįِĤĳُøوَرَ ِّٰųِאÖ اĳُĭِĨَאٰĘ
fermân ını dinle. Şeriat  ve sünnet -i seniyye nin ahkâmlar ı içinde cilveleri inti-
şar eden esmâ-y ı hüsnâ nın her bir isminin feyz-i tecellisine bir mazhar- ı câmi 
olmaya çal ış!..
Dördüncü Meyve 
Ey nefis ! Ehl-i dünyaya, hususan ehl-i sefâhet e, hususan ehl-i küfr e 
bak ıp sûrî zînet ve aldat ıcı gayrime şrû lezzetlerine aldan ıp taklid etme. 
Çünkü; sen onlar ı taklid etsen, onlar gibi olamazs ın. Pek çok sukut ede-
ceksin. Hayvan dahi olamazs ın. Çünkü; senin ba şındaki ak ıl , meş’um bir 
âlet olur. Senin ba şını daima dövecektir.
Meselâ nas ıl ki; bir saray  bulunsa, büyük bir dairesinde büyük bir elekt-
rik  lâmbas ı bulunur. O elektrikten te şa’ub etmi ş ve onunla ba ğlı küçük küçük
1 Allah’ ım! Kâinat ın zerreleri ve onlardan meydana gelen varl ıklar ın adedince Muhammed’e salât eyle.
2 “...Öyleyse siz de Allah’a ve O’nun bütün kelimelerine iman eden Nebiyyi Ümmi olan o Resûlüne 
inan ın. O’na tâbi olun ki do ğru yolu bulas ınız.” (A’râf sûresi, 7/158 ).YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / BEŞİNCİ DAL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------  103
elektrikler, küçük menzillere taksim edilmi ş. Şimdi birisi o büyük elektrik 
lâmbas ının düğmesini çevirip ziyây ı kapatsa, bütün menziller derin bir ka-
ranl ık içine ve bir vah şete düşer… Ve ba şka sarayda büyük elektrik lâm-
bas ıyla merbut olmayan küçük elektrik lâmbalar ı, her menzilde bulunuyor. 
O saray sahibi büyük elektrik lâmbas ının düğmesini çevirerek kapatsa, sair 
menzillerde ışıklar bulunabilir. Onunla i şini görebilir, h ırsızlar  istifade ede-
mezler…
İşte ey nefsim! Birinci saray , bir Müslümand ır. Hazreti Peygamber  (aleyhis-
salâtü vesselâm) , onun kalbinde o büyük elektrik  lâmbas ıdır. Eğer O’nu unutsa, 
–el-iyâzü billâh!– kalbinden O’nu ç ıkarsa, hiçbir peygamberi daha kabul ede-
mez. Belki hiçbir kemâlât ın yeri ruhunda kalamaz. Hatta Rabbini de tan ımaz. 
Mahiyetindeki bütün menziller ve latîfeler, karanl ığa düşer ve kalbinde müthi ş 
bir tahribat ve vah şet oluyor. Acaba bu tahribat ve vah şete mukabil han-
gi şeyi kazan ıp ünsiyet edebilirsin! Hangi menfaati bulup o tahribat zarar ını 
onunla tâmir edersin! Hâlbuki ecnebiler, o ikinci saraya benzerler ki, Hazreti Peygamber 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’ın nurunu kalblerinden ç ıkarsalar da, kendile-
rince baz ı nurlar kalabilir veya kalabilir zannederler.
Onlar ın mânevî kemâlât- ı ahlâkiyelerine medâr olacak Hazreti Mûsâ  ve 
İsa  (aleyhimesselâm) ’a bir nevi imanlar ı ve Hâl ık’lar ına bir çe şit îtikadlar ı kalabi-
lir.
Ey nefs -i emmâre ! Eğer desen:  “Ben ecnebi  değil, hayvan olmak iste-
rim!” Sana kaç defa söylemiştim: Hayvan gibi olamazs ın. Zira kafandaki 
ak ıl  olduğu için; o ak ıl, geçmi ş elemleri ve gelecek korkular ı tokat ıy-
la senin yüzüne, gözüne, ba şına çarparak dövüyor. Bir lezzet  içinde bin 
elem  kat ıyor. Hayvan ise, elemsiz güzel bir lezzet al ır, zevkeder. Öyle ise, 
evvelâ akl ını çıkar at, sonra hayvan ol. Hem 1ُّģَĄأَ ْħُİ ْģَÖ َאمِđْĬَْŶכَא sille-i 
te’dibini gör.
Beşinci Meyve 
Ey nefis ! Mükerreren söyledi ğimiz gibi insan; şecere-i hilkat in mey-
vesi  olduğundan, meyve  gibi en uzak ve en câmi ve umuma bakar ve 
umumun cihetü’l-vahdetini içinde saklar bir kalb  çekirdeğini taşıyan ve 
1 “…Has ılı onlar hayvanlar gibi, hatta onlardan da a şağıdırlar.” (A’râf sûresi, 7/179 ; Furkan sûresi, 
25/44 ).104  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
yüzü kesrete, fenâya, dünyaya bakan bir mahlûktur. Ubûdiyet  ise; onun 
yüzünü fenâdan bekâya, halktan Hakk’a, kesretten vahdete, münteha-dan mebde’e çeviren bir hayt- ı vuslat , yahut mebde’ ve müntehâ ortas ın-
da bir nokta-y ı ittisaldir.
Nas ıl ki, tohum  olacak k ıymettar bir meyve -i zîşuur; ağac ın  alt ındaki zî-
ruhlara baksa, güzelli ğine güvense, kendini onlar ın ellerine atsa veya gaflet  
edip düşse; onlar ın ellerine dü şecek, parçalanacak, âdi bir tek meyve gibi zayi 
olacak. E ğer o meyve, nokta-y ı istinad ını bulsa, içindeki çekirdek; bütün a ğa-
cın  cihetü’l-vahdetini tutmakla beraber a ğac ın  bekâs ına ve hakikatinin deva-
mına vas ıta olacağını düşünebilse, o vakit  o tek meyve içinde bir tek çekirdek, 
bir hakikat-i külliye-i daimeye, bir ömr-ü bâki içinde mazhar oluyor.
Öyle de insan, e ğer kesrete dal ıp kâinat içinde bo ğulup dünyan ın 
muhabbetiyle sersem olarak fânilerin tebessümlerine aldansa, onlar ın 
kucaklar ına at ılsa, elbette nihayetsiz bir hasârete dü şer. Hem fenâ , hem 
fâni, hem ademe dü şer. Hem mânen kendini idam eder. E ğer lisân- ı
Kur’ân ’dan kalb  kulağıyla iman derslerini i şitip başını kald ırsa, vahdete 
müteveccih olsa, ubûdiyetin mirac ıyla arş -ı kemâlâta ç ıkabilir. Bâki bir 
insan olur.
Ey nefsim! Mâdem hakikat böyledir ve mâdem Millet -i İbrahimiye’-
densin  (aleyhisselâm)  İbrahimvârî 1َīĻِĥِĘْٰźا ُّÕِèأُ Ưź de ve Mahbubu Bâki’ye yü-
zünü çevir ve benim gibi şöyle ağla...
(Buradaki Farisî beyitler, On Yedinci Söz’ün İkinci Makam ı’nda yaz ılmak-
la burada yaz ılmam ıştır.)
1 “Ben öyle sönüp batanlar ı Tanr ı diye sevmem.” (En’âm sûresi, 6/76 ).YİRMİ DÖRDÜNCÜ SÖZ / BEŞİNCİ DAL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------  105
Yirmi Be şinci Söz 
......
(Birinci Şûle’nin Üçüncü Şuâ’ ından)
İkinci Cilve
Kur’ân ’ın şebâbetidir.
Her as ırda taze nâzil oluyor gibi tazeli ğini, gençli ğini muhafaza ediyor. 
Evet Kur’ân, bir hutbe-i ezeliye  olarak umum as ırlardaki umum tabakat- ı 
beşeriye ye birden hitab etti ği için öyle daimî bir şebâbeti bulunmak lâz ım-
dır. Hem de öyle görülmü ş ve görünüyor. Hatta efkârca muhtelif ve istidatça 
mütebayin as ırlardan her asra göre güya o asra mahsus gibi bakar, bakt ırır 
ve ders verir. Be şerin âsâr ve kanunlar ı, beşer  gibi ihtiyar oluyor, de ğişiyor, 
tebdil ediliyor. Fakat Kur’ân’ ın hükümleri ve kanunlar ı, o kadar sâbit ve râ-
sihtir ki, as ırlar geçtikçe daha ziyade kuvvetini gösteriyor. Evet, en ziyade 
kendine güvenen ve Kur’ân’ ın sözlerine kar şı kulağını kapayan şu asr- ı hâz ır 
ve şu asr ın ehl-i kitab insanlar ı Kur’ân’ ın 1َאبِÝْכِĤا َģْİأَ אƯĺ ..َאبِÝْכِĤا َģْİأَ אƯĺ hitab- ı
mürşidânesine o kadar muhtaçt ır ki, güya o hitab do ğrudan do ğruya şu asra 
müteveccihtir ve َאبِÝْכِĤا َģْİأَ אƯĺ lafz ı 2ِÕَÝَכْĩْĤا َģْİأَ َאĺ mânâs ını dahi tazammun 
eder. Bütün şiddetiyle, bütün tazeli ğiyle, bütün şebâbetiyle ْاĳَĤَאđَÜ َאبِÝْכِĤا َģْİأَ אƯĺ 
3ْħَכُĭْĻَÖوَ َאĭَĭْĻَÖ اءٍƯĳَø ٍÙَĩِĥכَ ĵٰĤإِ sayhas ını âlemin aktar ına savuruyor.
Meselâ şah ıslar, cemaatler, muârazas ından âciz  kald ıklar ı Kur’ân ’a karşı; 
bütün nev-i be şerin ve belki cinnîlerin de netice-i efkârlar ı olan medeniyet-i 
1 “Ey Ehl-i Kitap!” (Âl-i İmran sûresi, 3/64 , 65 , 70 , 71 , 98 , 99 ; Nisâ sûresi, 4/171; Mâide sûresi, 5/59, 
68,77).
2 Ey Ehl-i Mektep!
3 “Ey Ehl-i Kitap, bizimle sizin aram ızda birleşeceğimiz, müşterek ve âdil şu sözde karar k ılal ım…” (Âl-i 
İmran sûresi, 3/64 ).
hâz ıra , Kur’ân’a kar şı muâraza vaziyetini alm ıştır. İ’câz- ı Kur’ân’a  karşı, sihirle-
riyle muâraza ediyor. Şimdi, şu müthiş yeni muârazac ıya karşı i’câz- ı Kur’ân’ ı, 
1ُّīِåْĤوَا ُ÷ْĬِْŸا ِÛَđَĩَÝْäا ِīَئِĤ ْģُĜ âyetinin dâvas ını isbat etmek için medeniyetin 
muâraza suretiyle vaz’etti ği esâsât ı ve desâtirini, esâsât- ı Kur’âniye ile kar şı-
laştıracağız.
yBirinci derecede : Birinci Söz ’den tâ Yirmi Be şinci Söz ’e kadar olan 
müvazeneler ve mizanlar ve o Sözler’in hakikatleri ve ba şlar ı olan âyetler, iki 
kere iki dört eder derecesinde medeniyete kar şı Kur’ân ’ın i’câz ını ve galebe-
sini isbat eder.
yİkinci derecede : On İkinci Söz ’de isbat edildi ği gibi, bir k ısım düsturla-
rını hülâsa etmektir.
İşte medeniyet-i hâz ıra , felsefesiyle hayat- ı içtimaiye-i be şeriyede nokta-
yı istinad ı “kuvvet ” kabul eder. Hedefi “menfaat ” bilir. Düstur-u hayat ı “ci-
dâl ” tan ır. Cemaatlerin râb ıtas ını “unsuriyet  ve menfî milliyet ” bilir. Gayesi, 
hevesât- ı nefsâniyeyi tatmin ve hâcât- ı beşeriyeyi tezyid etmek için baz ı “leh-
viyât”t ır. Hâlbuki kuvvetin şe’ni, tecâvüzdür.. menfaatin şe’ni, her arzuya kâ-
fi gelmedi ğinden üstünde bo ğuşmakt ır.. düstur-u cidâlin şe’ni, çarp ışmakt ır.. 
unsuriyetin şe’ni, başkas ını yutmakla beslenmek oldu ğundan tecâvüzdür. İşte 
şu medeniyetin şu düsturlar ındand ır ki, bütün mehâsiniyle beraber be şerin 
yüzde ancak yirmisine bir nevi sûrî saadet verip seksenini rahats ızlığa, sefâlete 
atm ıştır.
Amma hikmet- i Kur’âni ye ise;  nokta-y ı istinad ı, kuvvet  yerine “hakk” ı 
kabul eder. Gayede, menfaat  yerine “fazilet  ve r ıza-y ı ilâhî”yi kabul eder. Ha-
yatta, düstur-u cidâl  yerine “düstur-u teâvün”ü esâs tutar. Cemaatlerin râb ı-
talar ında, unsuriyet  ve milliyet  yerine “râb ıta-y ı dinî ve s ınıfî ve vatanî” kabûl 
eder. Gâyât ı; “Hevesât- ı nefsâniyenin nâme şrû tecavüzât ına sed çekip ruhu, 
maâliyâta te şvik ve hissiyât- ı ulviyesini tatmin etmektir ve insan ı, kemâlât- ı 
insaniyeye sevk edip insan etmektir.” Hakk ın şe’ni ise, ittifakt ır.. faziletin şe’-
ni, tesanüddür.. teâvünün şe’ni, birbirinin imdad ına yetişmektir.. dinin şe’ni 
uhuvvettir, incizapt ır. Nefs-i emmâreyi  gemlemekle ba ğlamak, kamç ılamakla 
serbest b ırakman ın şe’ni, saadet-i dâreyn dir. İşte medeniyet-i hâz ıra , edyân- ı 
sâb ıka-y ı semâviyeden, bâhusus Kur’ân’ ın irşâdat ından ald ığı mehâsinle be-
raber, Kur’ân’a kar şı böyle hakikat nazar ında mağlub düşmüştür.
1 “De ki: Yemin ederim! E ğer insanlar ve cinler bir araya toplansalar...” ( İsrâ sûresi, 17/88 ).YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ’DEN  / Birinci Şûle / Üçüncü Şuâ / İkinci Cilve  -----------------------------------------  107
yÜçüncü derece : Binler mesâilinden yaln ız numûne olarak üç-dört me-
seleyi gösterece ğiz. Evet, Kur’ân ’ın düsturlar ı, kanunlar ı, ezelden geldi-
ğinden ebede gidecektir.  Medeniyetin kanunlar ı gibi ihtiyar olup ölüme 
mahkûm de ğildir. Daima gençtir, kuvvetlidir.  Meselâ medeniyetin bütün 
cem’iyât- ı hayriyeleri ile bütün cebbârâne şedid inzibat ve nizamâtlar ıyla bü-
tün ahlâkî terbiyegâhlar ıyla Kur’ân- ı Hakîm ’in iki meselesine kar şı muâraza 
edemeyip ma ğlub düşmüşlerdir. Meselâ:
2اĳٰÖِّóĤا َّمَóَèوَ َďْĻَ×ْĤا ُّٰųا َّģَèوَأَ ، 1ةَĳَّכٰõĤا اĳُÜوَاٰ ةَĳٰĥَّāĤا اĳُĩĻِĜوَأَ
Kur’ân ’ın bu galebe-i i’câzkârânesini bir mukaddime ile beyan edece ğiz. 
Şöyle ki:
İşârâtü’l-İ’câz ’da isbat edildi ği gibi bütün ihtilâlât- ı beşeriyenin madeni, 
bir kelime oldu ğu gibi; bütün ahlâk- ı seyyie nin menba ı dahi, bir kelimedir.
Birinci kelime : Ben tok olay ım, başkas ı açl ıktan ölse bana ne!
İkinci kelime : Sen çal ış, ben yiyeyim!
Evet hayat- ı içtimaiye-i be şeriyede havâs ve avâm, yani zenginler ve fa-
kirler, muvâzeneleriyle rahatla ya şarlar. O muvâzenenin esâs ı ise; havas taba-
kas ında merhamet  ve şefkat , aşağısında hürmet  ve itaattir. Şimdi birinci keli-
me; havâs tabakas ını zulme, ahlâks ızlığa, merhametsizli ğe sevk etmi ştir. İkinci 
kelime; avâm ı kine, hasede, mübârezeye sevk edip rahat- ı beşeriyeyi birkaç 
asırdır selbettiği gibi; şu as ırda sa’y, sermaye ile mubâreze neticesi herkesçe 
mâlûm olan Avrupa  hâdisat- ı azîmesi meydana geldi.
İşte medeniyet , bütün cem’iyât- ı hayriye ile ve ahlâkî mektebleriyle ve 
şedid inzibat ve nizamât ıyla beşerin o iki tabakas ını musalaha edemedi ği gibi, 
hayat- ı beşerin iki müthi ş yaras ını tedâvi edememi ştir. Kur’ân , birinci kelimeyi 
esas ından “ vücub-u zekât ” ile kal’eder, tedâvi eder. İkinci kelimenin esas ını 
“hurmet-i ribâ  ” ile kal’edip tedâvi eder. Evet, âyet -i Kur’âniye âlem kap ı-
sında durup ribâya “Yasakt ır!” der. “Kavga kap ısını kapamak için banka  
(ribâ ) kap ısını kapay ınız!” diyerek insanlara ferman eder. Şâkirdlerine 
“Girmeyiniz! ” emreder.
İkinci Esâs : Medeniyet, taaddüd-ü ezvâc ı kabul etmiyor.  Kur’ân ’ın o 
hükmünü, kendine muhalif-i hikmet ve maslahat- ı beşeriyeye münafî telâkki 
1 “Namaz ı hakk ıyla eda edin, zekât ı verin...” (Bakara sûresi, 2/43 , 83 , 110 ; Nisâ sûresi, 4/77 ; Nûr sûresi, 
24/56 ; Müzzemmil sûresi, 73/20 ).
2 “Allah, al ış-verişi mübah; faizi ise haram k ılm ıştır.” (Bakara sûresi, 2/275 ).108  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
eder. Evet, e ğer izdivacdaki hikmet, yaln ız kaza-y ı şehvet olsa, taaddüd –bi-
lakis– olmal ı. Hâlbuki, hatta bütün hayvanât ın şehâdetiyle ve izdivac  eden 
nebatât ın tasdik iyle sabittir ki; izdivac ın hikmeti ve gayesi, tenasüldür. Kaza-
yı şehvet lezzeti ise, o vazifeyi gördürmek için rahmet  taraf ından verilen bir 
ücret -i cüz’iyedir. Mâdem hikmeten, hakikaten, izdivac  nesil içindir, nev’in 
bekâs ı içindir. Elbette, bir senede yaln ız bir defa tevellüde kâbil ve ay ın yaln ız 
yar ısında kâbil-i telâkkuh olan ve elli senede yeise  düşen bir kad ın , ekseri va-
kitte tâ yüz seneye kadar kabil-i telkîh bir erke ğe kâfi gelmedi ğinden, medeni-
yet  pek çok fahi şehâneleri kabul etmeye mecburdur.
Üçüncü Esâs : Muhakemesiz medeniyet;  Kur’ân,  kad ına sülüs verdi ği 
için,1 âyeti tenkid  eder. Hâlbuki hayat- ı içtimaiyede ekser ahkâm, ekseriyet 
itibar ıyla olduğundan; ekseriyet itibar ıyla bir kad ın , kendini himâye edecek 
birisini bulur. Erkek  ise, ona yük olacak ve nafakas ını ona b ırakacak birisiyle 
teşrik-i mesâî etmeye mecbur olur. İşte bu surette bir kad ın, pederinden ya-
rısını alsa, kocas ı noksaniyetini temin eder. Erkek, pederinden iki parça alsa, 
bir parças ını tezevvüc etti ği kad ının idaresine verecek.. k ız  kardeşine müsavi 
gelir. İşte adâlet-i Kur’âniye  böyle iktiza eder, böyle hükmetmi ştir.2(Hâşiye)
Dördüncü Esâs : Sanem-perestli ği şiddetle Kur’ân  men etti ği gibi, sa-
nem-perest liğin bir nevi taklidi olan suret-perestli ği de men eder. Medeniyet 
ise, suretleri kendi mehâsininden say ıp Kur’ân’a muâraza etmek istemi ş. Hâl-
buki gölgeli-gölgesiz suretler, ya bir zulm-ü mütehaccir veya bir riyâ -yı müte-
cessid veya bir heves-i mütecessimdir ki; be şeri, zulme ve riyâya ve hevâya, 
hevesi kamç ılay ıp teşvik eder. Hem Kur’ân, merhameten, kad ınlar ın  hürme-
tini muhafaza için, hayâ  perdesini takmas ını emreder.3 Tâ hevesât- ı rezilenin 
ayağı alt ında o şefkat  madenleri zillet  çekmesinler. Âlet-i hevesât, ehemmiyetsiz 
bir metâ hükmüne geçmesinler.4(Hâşiye) Medeniyet ise, kad ınlar ı yuvalar ından 
1 Bkz.: “Erke ğin hakk ı, kad ının hissesinin iki mislidir.” (Nisâ sûresi, 4/11 ).
2 (Hâşiye) Mahkemeye kar şı ve mahkemeyi susturan lâyiha-y ı temyizin müdafaat ından bir 
parçad ır. Bu makama hâ şiye olmuş:
  “…Ben de adliyenin mahkemesine derim ki: Bin üç yüz elli senede ve her as ırda üç yüz 
elli milyon insanlar ın hayat -ı içtimaiyesinde en kudsî ve hakikatli bir düstur-u ilâhîyi, üç 
yüz elli bin tefsirin tasdiklerine ve ittifaklar ına istinâden ve bin üç yüz elli sene zarf ında geç-
miş ecdad ımızın itikadlar ına iktidâen tefsir  eden bir adam ı mahkûm eden haks ız bir karar ı, 
elbette rûy-u zeminde adâlet  varsa, o karar ı red ve bu hükmü nakzedecektir.”
3 Bkz.: Nûr sûresi, 24/31; Ahzâb sûresi, 33/59.
4 (Hâşiye) Tesettür-ü nisvan hakk ında Otuz Birinci Mektub’un Yirmi Dördüncü Lem’as ı, gayet 
kat’î bir surette isbat etmi ştir ki: “ Tesettür, kad ınlar için f ıtrîdir. Ref-i tesettür , f ıtrata 
münafîdir. ”YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ’DEN  / Birinci Şûle / Üçüncü Şuâ / İkinci Cilve  -----------------------------------------  109
çıkar ıp, perdelerini y ırtıp, beşeri de baştan ç ıkarm ıştır. Hâlbuki aile hayat ı , ka-
dın -erkek  mabeyninde mütekabil hürmet  ve muhabbetle devam eder. Hâlbuki 
aç ık-saç ıklık, samimî hürmet  ve muhabbeti izale edip ailevî hayat ı zehirlemi ş-
tir. Hususan suret-perestlik; ahlâk ı, fenâ hâlde sarst ığı ve sukut-u ruha sebebi-
yet verdiği şununla anla şılır: Nas ıl ki, merhume ve rahmete muhtaç bir güzel 
kad ın  cenazesine nazar- ı şehvet  ve hevesle bakmak, ne kadar ahlâk ı tahrip 
eder. Öyle de, ölmü ş kad ınlar ın suretlerine veyahut sa ğ kad ınlar ın küçük ce-
nazeleri hükmünde olan suretlerine heves-perverâne bakmak, derinden deri-ne hissiyât- ı ulviye-i insaniyeyi sarsar, tahrip eder.
İşte şu üç misal gibi binler mesâil-i Kur’âniye’nin her birisi, saadet-i be şe-
riyeyi dünyada temine hizmet etmekle beraber hayat- ı ebediyesine de hizmet 
eder. Sair meseleleri mezkûr meselelere k ıyas  edebilirsin.
Nas ıl medeniyet-i hâz ıra , Kur’ân ’ın hayat- ı içtimaiye-i be şere ait olan 
düsturlar ına karşı mağlub olup Kur’ân’ ın i’câz- ı mânevîsine kar şı hakikat nok-
tas ında iflas eder. Öyle de, medeniyetin ruhu olan felsefe-i Avrupa  ve hik-
met-i beşeriye yi, hikmet-i Kur’ân’la yirmi be ş adet Sözler’de, mizanlarla iki 
hikmetin muvâzenesinde; hikmet-i felsefiye, âcize ve hikmet-i Kur’âniye ’nin, 
mucize oldu ğu kat’iyetle isbat edilmi ştir. Nas ıl ki On İkinci ve On Üçüncü
Söz’lerde, hikmet-i felsefiyenin aczi ve iflas ı; ve hikmet-i Kur’âniye’nin i’câz ı
 
ve g ınas ı isbat edilmi ştir, müracaat edebilirsin.
Hem nas ıl medeniyet-i hâz ıra , hikmet-i Kur’ân’ ın ilmî ve amelî i’câz ına 
karşı mağlub oluyor. Öyle de medeniyetin edebiyat  ve belâgat ı da, Kur’ân’ ın 
edeb  ve belâgat ına karşı nisbeti; öksüz bir yetimin muzlim bir hüzün  ile ümit-
siz ağlay ışı, hem süflî bir vaziyette sarho ş bir ayyaşın velvele-i g ınâs ının (şark ı  
demektir) nisbeti ile.. ulvî bir â şıkın muvakkat bir iftiraktan mü ştâkâne, ümid-
kârâne bir hüzün ile g ınâs ı (şark ısı); hem zafer veya harbe ve ulvî fedâkârl ık-
lara sevk etmek için te şvikkârâne kasâid-i vataniyeye nisbeti gibidir. Çünkü 
edeb ve belâgat , tesir-i üslûp itibar ıyla ya hüzün verir, ya ne şe verir.
Hüzün  ise, iki k ısımd ır: Ya fakdü’l-ahbaptan gelir, yani ahbaps ızlıktan, sa-
hibsizlikten gelen karanl ıklı bir hüzündür ki; dalâlet-âlûd, tabiat-perest , gaflet -
pîşe olan medeniyetin edebiyat ının verdiği hüzündür. İkinci hüzün , firaku’l-
ahbaptan gelir, yani ahbab var, firak ında müştâkâne bir hüzün verir. İşte şu 
hüzün; hidâyet -edâ, nur-ef şan Kur’ân ’ın verdiği hüzündür.
Amma ne şe ise, o da iki k ısımd ır: Birisi; nefsi, hevesât ına teşvik eder. O 
da tiyatrocu  , sinemac ı  , romanc ı   medeniyetin edebiyat ının şe’nidir. İkinci neşe;110  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
nefsi susturup ruhu, kalbi, akl ı, s ırrı maâliyâta, vatan- ı aslî lerine, makarr- ı 
ebedîlerine, ahbab- ı uhrevîlerine yeti şmek için latîf ve edepli mâsumâne bir 
teşviktir ki, o da cennet  ve saadet-i ebediye ye ve rü’yet-i cemâlullaha be şeri 
sevk eden ve şevke getiren Kur’ân- ı  Mu’cizü’l-Beyan’ ın verdiği neşedir. İşte:
۪įِĥْáِĩِÖ نَĳُÜْÉَĺ َź ْاٰنِóُĝْĤا َاñٰİ ِģْáِĩِÖ اĳُÜْÉَĺ أَنْ ĵٰۤĥَĐ ُّīِåْĤوَا ُ÷ْĬِْŸا ِÛَđَĩَÝْäا ِīَئِĤ ْģُĜ
1ًاóĻِıَČ ٍăْđَ×ِĤ ْħُıُąْđَÖ כَאنَ ْĳَĤوَ
ifade ettiği azîm mânâ ve büyük hakikat, kâs ıru’l-fehm olanlarca ve dikkatsiz-
likle mübala ğalı bir belâgat  için muhal bir suret zannediliyor. Hâ şâ! Mübala-
ğa değil, muhal bir suret de ğil, ayn- ı hak ikat bir belâgat ve mümkün ve vâki 
surettedir.
O suretin bir vechi şudur ki:  Yani, Kur’ân ’dan tere şşuh etmeyen ve
Kur’ân’ ın mal ı olmayan ins  ve cinnin bütün güzel söz leri toplansa, Kur’ân’ ı 
tanzir edemez, demektir. Hem edememi ş ki, gösterilmiyor.
İkinci vecih şudur ki:  Cin  ve insin  hatta şeytanlar ın netice-i efkârlar ı ve 
muhassala-y ı mesâîleri olan medeniyet  ve hikmet-i felsefe  ve edebiyat -ı ecne-
biye, Kur’ân’ ın ahkâm ve hikmet ve belâgat ına karşı âciz  derekesindedirler, 
demektir. Nas ıl da numûnesini gösterdik.
......
1 “De ki: Yemin ederim! E ğer insanlar ve cinler, bu Kur’ân’ ın benzerini yapmak için bir araya toplan-
salar, hatta birbirlerine destek olup güçlerini birle ştirseler bile, yine de onun gibi bir kitap meydana 
getiremezler.” ( İsrâ sûresi, 17/88 ).YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ’DEN  / Birinci Şûle / Üçüncü Şuâ / İkinci Cilve  -----------------------------------------  111
On Birinci Şuâ
......
(Meyve Risalesi’nden Emirda ğ Çiçeği)
Onuncu Meseleye Bir Hâtime
Olarak İki Hâşiye
Birincisi
Bundan on iki sene evvel1(Hâşiye) işittim ki; en deh şetli ve muannid bir z ın-
dık, Kur’ân’a kar şı sû-i kasd ını tercümesiyle yapmaya ba şlam ış ve demi ş ki: 
“Kur’ân tercüme edilsin, ta ne mal oldu ğu bilinsin.” Yani, ‘lüzumsuz tekrarât ı 
herkes görsün ve tercümesi onun yerinde okunsun’ diye deh şetli bir plân çe-
virmiş.
Fakat Risale-i Nur’un cerhedilmez hüccetleri kat’î isbat etmi ş ki,
Kur’ân’ ın hakikî tercümesi kabil de ğil.. ve lisân- ı nahvî olan lisân- ı Arabî 
yerinde Kur’ân’ ın meziyetlerini ve nüktelerini ba şka lisan muhafaza ede-
mez.. ve her bir harfi, on adetten bine kadar sevap veren kelimât- ı Kur’-
âniye’nin mucizâne ve cemiyetli tabirlerinin yerini, be şerin âdi ve cüz’î
tercümeleri tutamaz.. onun yerinde câmilerde okunmaz diye Risale-i Nur, her tarafta inti şarıyla o deh şetli plân ı akîm b ırakt ı.
Fakat o z ınd ıktan ders alan münaf ıklar, yine şeytan hesab ına Kur’ân gü-
neşini üflemekle söndürmeye ahmak çocuklar gibi ahmakâne ve divânece-
sine çal ışmalar ı sebebiyle bana gayet s ıkı ve s ıkıcı ve s ıkıntılı bir hâlette bu 
Onuncu Mesele yazd ırıldı, tahmin ediyorum. Ba şkalar ile görü şemediğim için 
hakikat-i hâli bilmiyorum.
1 (Hâşiye) Bu risalenin telifinden.
İkinci Hâ şiye
Denizli hapsinden tahliyemizden sonra me şhur Şehir Oteli’nin yüksek 
kat ında oturmu ştum. Kar şımda güzel bahçelerde kesretli kavak a ğaçlar ı bi-
rer halka-y ı zikir tarz ında gayet latîf, tatl ı bir surette hem kendileri, hem dal-
lar ı, hem yapraklar ı, havan ın dokunmas ıyla cezbedârâne ve cazibekârâne 
hareketle rakslar ı, kardeşlerimin mufârakatlar ından ve yaln ız kald ığımdan 
hüzünlü ve gaml ı kalbime ili şti. Birden güz ve k ış mevsimi hat ıra geldi ve 
bana bir gaflet bast ı. Ben, o kemâl-i ne şe ile cilvelenen o nâzenin kavaklara 
ve zîhayatlara o kadar ac ıdım ki gözlerim ya ş ile doldu. Kâinat ın süslü per-
desi alt ındaki ademleri, firaklar ı ihtar ve ihsas ıyla kâinat dolusu firaklar ın, 
zevallerin hüzünleri ba şıma topland ı. Birden hakikat-i Muhammediye’nin 
(aleyhissalâtü vesselâm)  getirdiği nur, imdada yeti şti. O hadsiz hüzünleri ve gam-
lar ı, sürurlara çevirdi. Hatta o nurun, herkes ve her ehl-i iman gibi benim 
hakk ımda milyon feyzinden yaln ız o vakitte, o vaziyete temas eden imdat 
ve tesellisi için Zât- ı Muhammediye’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  karşı ebediyen 
minnettar oldum. Şöyle ki:
Ol nazar- ı gaflet, o mübarek nâzeninleri vazifesiz, neticesiz, bir mevsimde 
görünüp hareketleri ne şeden değil; belki, güya ademden ve firaktan titreye-
rek hiçliğe düştüklerini göstermekle herkes gibi bendeki a şk-ı bekâ ve hubb-u 
mehâsin ve şefkat-i cinsiye ve hayatiyeye medar olan damarlar ıma o derece 
dokundu ki; böyle dünyay ı bir mânevî cehenneme ve akl ı bir tâzip âletine çe-
virdiği s ırada, Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın beşere hediye getirdi ği nur, 
perdeyi kald ırdı.. idam, adem, hiçlik, vazifesizlik, abes, firak yerlerinde o ka-
vaklar ın her birinin yapraklar ı adedince hikmetleri ve manalar ı ve –Risale-i 
Nur’da isbat edildi ği gibi– üç k ısma ayr ılan neticeleri ve vazifeleri var, diye 
gösterdi.
Birinci k ısım, Sâni-i Zülcelâl’in esmâs ına bakar. Meselâ, nas ıl bir usta 
harika bir makineyi yapsa herkes, o zâta “Mâ şâallah, bârekâllah!” deyip al-
kışlar. Öyle de o makine dahi, ondan maksut neticeleri tam tam ına gösterme-
siyle, lisân- ı hâliyle ustas ını tebrik eder, alk ışlar. Her zîhayat ve her şey böyle 
bir makinedir, ustas ını tebriklerle alk ışlar.
İkinci k ısım hikmetleri ise,  zîhayat ın ve zîşuûrun nazarlar ına bakar. On-
lara şirin bir mütalâagâh, birer kitab- ı mârifet olur. Manalar ını zîşuûrun zihin-
lerinde ve suretlerini kuvve-i hâf ızalar ında ve elvâh- ı misâliyede ve âlem-i 
gayb ın defterlerinde daire-i vücûdda b ırak ıp sonra âlem-i şehadeti terk eder, MEYVE R İSALESİ’NDEN / ONUNCU MESELEYE B İR HÂTİME  -----------------------------------------------------------------------------  113
âlem-i gayba çekilir. Demek surî bir vücûdu b ırak ır, mânevî ve gaybî ve ilmî 
çok vücûdlar ı kazan ır.
Evet, madem Allah var ve ilmi, ihata eder; elbette adem, idam, hiç-
lik, mahv, fena hakikat noktas ında ehl-i iman ın dünyas ında yoktur ve 
kâfirlerin dünyalar ı ademle, firakla, hiçlikle, fânîlikle doludur.
İşte bu hakikati, umumun lisan ında gezen bu gelen darb- ı mesel ders 
verip, der:  “Kimin için Allah var, ona her şey var ve kimin için yoksa her 
şey ona yoktur, hiçtir.”1
Elhâs ıl: Nas ıl ki iman, ölüm vaktinde insan ı idam- ı ebedîden kurtar ı-
yor; öyle de herkesin hususî dünyas ını dahi idamdan ve hiçlik karanl ıkla-
rından kurtar ıyor. Ve küfür ise hususan küfr-ü mutlak olsa hem o insan ı, 
hem hususî dünyas ını ölümle idam edip mânevî cehennem zulmetlerine 
atar. Hayat ının lezzetlerini ac ı zehirlere çevirir. Hayat- ı dünyeviyeyi âhi-
retine tercih edenlerin kulaklar ı çınlas ın. Gelsinler, buna ya bir çare bul-
sunlar veya imana girsinler. Bu deh şetli hasârâttan kurtulsunlar!..
2ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
Duan ıza çok muhtaç ve size çok mü ştak karde şiniz
Said Nursî
......
1 Bkz.: Ebu’l-Abbas el-Mukri’, Nefhu’t-tayyib  4/504.
2 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )114  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Yirmi Alt ıncı Söz 
......
Üçüncü Mebhas
……………...
Eğer desen:  “Kader  bizi böyle ba ğlam ış, hürriyetimizi selbetmi ştir. 
İnbisat  ve cevelâna mü ştak olan kalb  ve ruh  için kadere iman  bir 
ağırlık, bir s ıkıntı vermiyor mu?”
Elcevap: Elcevap:  Kat’â ve aslâ!.. S ıkıntı vermedi ği gibi, nihayetsiz bir hiffet, bir 
rahatl ık ve ravh u reyhan ı veren ve emn ü eman ı temin eden bir sürûr, bir 
nur veriyor. Çünkü insan kadere iman  etmezse, küçük bir dairede cüz’î bir 
serbestiyet, muvakkat bir hürriyet  içinde, dünya kadar a ğır bir yükü, bîçâre 
ruhun omuzunda ta şımaya mecburdur. Çünkü insan bütün kâinatla alâka-
dard ır. Nihayetsiz makâs ıd ve metâlibi var. Kudreti, irâdesi, hürriyeti milyon-
dan birisine kâfi gelmedi ği için, çekti ği mânevî s ıkıntı ağırlığı, ne kadar müthi ş 
ve muvahhi ş olduğu anlaşılır. İşte kadere iman, bütün o a ğırlığı kaderin sefi-
nesine atar, kemâl-i rahat  ile ruh  ve kalbin kemâl-i hürriyetiyle kemâlât ında 
serbest cevelân ına meydan veriyor. Yaln ız nefs -i emmâre nin cüz’î hürriyetini 
selbeder ve firavuniyetini  ve rubûbiyetini ve keyfemâye şâ hareketini k ırar. 
Kadere iman o kadar lezzetli, saadetlidir ki, târif edilmez. Yaln ız şu temsil ile o 
lezzete ve o saadete bir i şaret edece ğiz. Şöyle ki:
İki adam, bir padi şah ın payitaht ına giderler. O padi şah ın mahall-i garâib 
olan has saray ına girerler. Biri, padi şah ı bilmez; o yerde gâs ıbâne, sâr ıkane 
tavattun etmek ister. Fakat o bahçe, o saray ın iktiza ettikleri idare ve tedbir ve 
vâridât ve makinelerini i şlettirmek ve garib  hayvanât ın erzak ını vermek gibi 
zahmetli külfetleri görür, mütemadiyen ızd ırab çeker. O cennet  gibi bahçe, 
başına bir cehennem  gibi oluyor. Her şeye ac ıyor, idare edemiyor. Teessüfle 
vaktini geçirir. Sonra da o h ırsız  edepsiz adam, te’dib suretiyle hapse at ılır.
İkinci adam, padi şah ı tan ır, padişaha kendini misafir  bilir. Bütün o bah-
çede, o sarayda olan i şler, bir nizam -ı kanunla cereyan etti ğini, her şey bir 
programla kemâl-i sühuletle i şlediğini itikad eder. Zahmet ve külfetleri, padi-
şah ın kanununa b ırak ıp, kemâl-i safa ile o cennet-misal bahçenin bütün lez-
zetlerinden istifade edip, padi şah ın merhametine ve idare kanunlar ının güzel-
liğine istinaden her şeyi hoş görür, kemâl-i lezzet  ve saadetle hayat ını geçirir. 
İşte, 1َرِïْכَĤا َīِĨ َīِĨأَ َرِïَĝْĤِאÖ َīَĨاٰ ْīَĨ sırrını anla.
Dördüncü Mebhas
Eğer desen:  “Birinci Mebhas’ta isbat ettin ki, kaderin her şeyi güzeldir, 
hay ırdır. Ondan gelen şer  de hay ırdır, çirkinlik  de güzeldir. Hâlbuki 
şu dâr- ı dünya daki musibetler, beliyyeler, o hükmü cerhediyor?”
Elcevap: Elcevap:  Ey şiddet-i şefkatten şedid bir elemi hisseden nefsim ve 
arkadaşım! Vücûd , hayr- ı mahz ; adem , şerr-i mahz  olduğuna bütün me-
hâsin  ve kemâlât ın vücûda rücûu ve bütün maâsi ve mesâib  ve nekâisin 
esâs ı adem oldu ğu delildir. Mâdem adem, şerr-i mahzd ır; ademe müncer 
olan veya ademi i şmam eden hâlât dahi şerri tazammun eder. Onun için, 
vücûdun en parlak nuru olan hayat , ahvâl-i muhtelife içinde yuvarlan ıp 
kuvvet  buluyor. Mütebâyin vaziyetlere girip tasaffi ediyor ve müteaddit key-
fiyât ı al ıp, matlub semerât ı veriyor ve müteaddit tav ırlara girip, Vâhib-i ha-
yat ın nukuş-u esmâs ını güzelce gösterir. İşte şu hakikattendir ki, zîhayatlara 
âlâm ve mesâib ve me şakkat ve beliyyât suretinde baz ı hâlât âr ız olur ki; o 
hâlât ile hayatlar ına envar- ı vücûd  teceddüd edip, zulümât- ı adem  tebâud 
ederek hayatlar ı tasaffi ediyor. Zira tevakkuf, sükûnet, sükût, atâlet , istira-
hat , yeknesakl ık keyfiyâtta ve ahvâlde birer ademdir. Hatta en büyük bir 
lezzet , yeknesakl ık içinde hiçe iner.
Elhâs ıl: Mâdem hayat , esmâ-y ı hüsnâ nın nukuşunu gösterir. Hayat ın 
başına gelen her şey hasendir.  Meselâ gâyet zengin, nihayet derecede sa-
natkâr ve çok sanatlarda mâhir bir zât; âsâr- ı sanat ını, hem k ıymettar servetini  
göstermek için âdi bir miskin adam ı, modellik vazifesini gördürmek için, bir 
ücrete mukabil bir saatte murassâ, musannâ yapt ığı gömleği giydirir, onun 
üstünde i şler ve vaziyetler verir, tebdil eder. Hem her nevi sanat ını göstermek 
için keser, de ğiştirir, uzalt ır, k ısalt ır. Acaba şu ücretli miskin adam o zâta dese: 
1 “Kadere iman eden, gam ve hüzünden emin olur.” Bkz.: el-Kudâî, Müsnedü’ ş-Şihâb 1/187; ed-
Deylemî, el-Müsned  1/113; el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  3/187.116  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
“Bana zahmet veriyorsun. E ğilip kalkmakla vaziyet veriyorsun, beni güzel-
leştiren bu gömle ği kesip k ısaltmakla güzelli ğimi bozuyorsun” deme ğe hak  
kazanabilir mi? “Merhametsizlik, insafs ızlık ettin” diyebilir mi? İşte onun gibi 
Sâni -i Zülcelâl, Fât ır-ı Bîmisal ; zîhayata göz , kulak , ak ıl , kalb  gibi havâs ve 
letâif  ile murassâ olarak giydirdi ği vücûd  gömleğini esmâ-y ı hüsnân ın nak ış-
lar ını göstermek için çok hâlât içinde çevirir, çok vaziyetlerde de ğiştirir. Elem-
ler, musibetler nev’inde olan keyfiyât; baz ı esmâs ının ahkâm ını göstermek 
için lemeât- ı hikmet  içinde baz ı şuaât- ı rahmet  ve o şuaât- ı rahmet içinde latîf 
güzellikler vard ır.
f
Hâtime
Eski Said ’in serkeş, müftehir , mağrur , ucublu , riyâkâr  nefsini susturan, 
teslime mecbur eden be ş fıkrad ır.
Birinci F ıkra: Mâdem e şya  var ve sanatl ıdır. Elbette bir ustalar ı var. 
Yirmi İkinci Söz ’de gâyet kat’î isbat edildi ği gibi; eğer her şey birinin ol-
mazsa, o vakit  her bir şey, bütün e şya kadar mü şkül ve a ğır olur. E ğer 
her şey birinin olsa, o zaman bütün e şya, bir şey kadar âsân ve kolay 
olur. Mâdem zemin ve âsumân ı birisi yapm ış, yaratm ış. Elbette o pek hik-
metli ve çok sanatkâr Zât, zemin ve âsumân ın meyveleri  ve neticeleri ve 
gayeleri olan zîhayatlar ı başkalara b ırak ıp işi bozmayacak. Ba şka ellere 
teslim  edip bütün hikmetli i şlerini abes etmeyecek, hiçe indirmeyecek, 
şükür  ve ibadetlerini ba şkas ına vermeyecektir.
İkinci F ıkra: Sen ey ma ğrur  nefsim! Üzüm  ağacı na benzersin. Fahir-
lenme! Salk ımlar ı o ağaç  kendi takmam ış, başkas ı onlar ı ona takm ış.
Üçüncü F ıkra: Sen ey riyâkâr  nefsim! “Dine hizmet ettim.” diye gu-
rurlanma. 1ِóِäَאęْĤا ِģُäَّóĤِאÖ َīĺِّïĤا َاñٰİ ُïِّĺَËُĻَĤ َّٰųا إِنَّ sırrınca; müzekkâ olmad ığın 
için, belki sen kendini o racül-ü fâcir  bilmelisin. Hizmetini, ubûdiyetini; 
geçen nimetlerin şükrü ve vazife-i f ıtrat  ve farîza-y ı hilkat  ve netice-i sa-
nat  bil, ucub  ve riyâ dan kurtul!.
Dördüncü F ıkra: Hakikat ilmini, hakiki hikmeti istersen; Cenâb- ı 
Hak k’ın marifetini kazan. Çünkü; bütün hakâik-i mevcudât, İsm-i Hakk’ ın
1 “Muhakkak ki Allah bu dini, günahkâr biriyle de güçlendirir.” (Buhârî, cihâd  182).YİRMİ ALTINCI SÖZ’DEN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------ 117
şuâât ı ve esmâs ının tezahürat ı ve s ıfât ının tecelliyât ıdırlar. Maddî ve mâ-
nevî, cevherî, arazî her bir şeyin, her bir insan ın hakikati, birer ismin 
nuruna dayan ır ve hakikatine istinad eder. Yoksa hakikatsiz, ehemmi-
yetsiz bir surettir. Yirminci Söz ’ün âhirinde, şu s ırra dair bir nebze bahsi 
geçmiştir.
Ey nefis ! Eğer şu dünya hayat ına müştaksan, mevtten kaçarsan ka-
tiyen bil ki; hayat  zannetti ğin hâlât, yaln ız bulundu ğun dakikad ır. O da-
kikadan evvel bütün zaman ın ve o zaman içindeki e şya -yı dünyeviye, 
o dakikada meyyittir, ölmü ştür. O dakikadan sonra bütün zaman ın ve 
onun mazrûfu, o dakikada ademdir, hiçtir. Demek, güvendi ğin hayat- ı 
maddiye, yaln ız bir dakikad ır. Hatta bir k ısım ehl-i tedkik , “Bir âşiredir 
belki bir ân- ı seyyâledir.” demi şler. İşte şu s ırdand ır ki; baz ı ehl-i velâyet , 
dünyan ın dünya cihetiyle ademine hükmetmi şler.
Mâdem böyledir, hayat- ı maddiye-i nefsiyeyi b ırak. Kalb  ve ruh  ve 
sırrın derece-i hayatlar ına ç ık, bak; ne kadar geni ş bir daire-i hayat lar ı 
var. Senin için meyyit olan mâzi, müstakbel ; onlar için hayyd ır, hayattar 
ve mevcuttur.
Ey nefsim!.. Mâdem öyledir, sen dahi kalbim gibi a ğla ve ba ğır ve 
de ki:
Fâniyim, fâni  olan ı istemem!
Âcizim, âciz  olan ı istemem!
Ruhumu Rahmân ’a teslim  eyledim, gayr istemem!
İsterim, fakat bir yâr- ı bâki isterim.
Zerreyim, fakat bir Şems -i Sermed  isterim.
Hiç-ender-hiçim, fakat bu mevcudât ı birden isterim!
......118  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Tılsım- ı Kâinat ı Keşfeden,
Kur’ân -ı Hakîm ’in Mühim Bir T ılsımını Halleden
Otuzuncu Söz 
Birinci Maksad
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
َאıَĭْĥِĩْéَĺ أَنْ َīْĻَÖَÉَĘ َאلِ×ِåْĤوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ĵَĥَĐ َÙَĬَאĨَْŶا َאĭْĄَóَĐ َّאĬإِ
1ًźĳُıَä ًאĨĳُĥَČ כَאنَ ُįَّĬإِ َאنُۘùْĬِْŸا َאıَĥَĩَèوَ َאıْĭِĨ َīْĝَęْüوَأَ
Şu âyetin büyük hazinesinden tek bir cevherine i şaret edece ğiz.
Şöyle ki:
Gök , zemin , dağ  tahammülünden çekindi ği ve korktu ğu emanetin müte-
addit vücuhundan bir ferdi, bir vechi, “ene ”dir. Evet “ene”, zaman- ı Âdem’
den   şimdiye kadar âlem-i  insaniyetin etraf ına dal budak salan nurânî bir şe-
cere -i tûbâ   ile, müthi ş bir şecere-i zakkum un çekirde ğidir. Şu azîm hakikate 
girişmeden evvel, o hakikatin fehmini teshil edecek bir mukaddime  beyân 
ederiz. Şöyle ki:
Ene , künûz-u mahfiye olan esmâ-y ı ilâhiye nin anahtar ı olduğu gibi, kâi-
nat ın t ılsım- ı  muğlak ının dahi anahtar ı  olarak bir muamma-y ı müşkül-küşâd ır, 
bir t ılsım- ı hayretfezâ dır. O ene,  mahiyetinin bilinmesiyle o garib  muamma, 
o acib t ılsım olan ene, aç ılır ve kâinat  tılsımını ve âlem-i  vücûb un  künûzunu 
dahi açar. Şu meseleye dair “ Şemme ” isminde bir risâle-i Arabiye mde şöyle 
bahsetmi şiz ki, âlemin miftah ı  insan ın elindedir ve nefsine tak ılm ıştır. Kâinat  
1 “Biz emaneti göklere, yere, da ğlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten kaç ınd ılar, zira sorumlulu-
ğundan korktular, ama onu insan yüklendi. İnsan bu emanetin hakk ını gözetmedi ğinden cidden çok 
zâlim, çok cahil bulunuyor.” (Ahzâb sûresi, 33/72 ).
kap ılar ı zâhiren aç ık görünürken, hakikaten kapal ıdır. Cenâb- ı Hak,  emanet 
cihetiyle insana ene nâm ında öyle bir miftah vermi ş ki; âlemin bütün kap ı-
lar ını açar ve öyle t ılsıml ı bir enaniyet  vermiş ki; Hallâk- ı kâinat ın künûz-u 
mahfiye sini onun ile ke şfeder.
Fakat ene,  kendisi de gayet mu ğlâk bir muamma ve aç ılmas ı müşkül bir 
tılsımd ır. Eğer onun hakiki mahiyeti ve s ırr- ı hilkati bilinse, kendisi aç ıldığı gibi 
kâinat  dahi aç ılır. Şöyle ki:
Sâni-i Hakîm ,  insan ın eline emanet olarak, rubûbiyetinin, s ıfât  ve şuûnâ-
tının hakikatlerini gösterecek, tan ıttıracak, işârât ve numûneleri câmi bir ene  
vermiştir. Tâ ki o ene, bir vâhid-i k ıyâsî olup, evsâf- ı rubûbiyet  ve şuûnât- ı 
ulûhiyet  bilinsin. Fakat vâhid-i k ıyâsî, bir mevcud-u hakiki   olmak lâz ım değil. 
Belki hendesedeki farazî hatlar gibi, farz ve tevehhümle bir vâhid-i k ıyasî teş-
kil edilebilir. İlim  ve tahakkukla hakiki vücûdu lâz ım değildir.
Suâl:  Niçin Cenâb- ı Hakk ’ın s ıfât  ve esmâs ının marifeti, “enaniyet ”e 
bağlıdır?
Elcevap: Elcevap: Çünkü mutlak ve muhît bir şeyin hududu ve nihayeti olmad ığı 
için, ona bir şekil verilmez ve üstüne bir suret ve bir taayyün vermek için hük-
medilmez, mahiyeti ne oldu ğu anlaşılmaz. Meselâ zulmetsiz  daimî bir ziyâ, 
bilinmez ve hissedilmez. Ne vakit  hakiki veya vehmî bir karanl ık ile bir hat çe-
kilse, o vakit bilinir. İşte Cenâb- ı Hakk’ ın  ilim  ve kudret , Hakîm  ve Rahîm  gibi 
sıfât  ve esmâs ı; muhît, hududsuz, şeriksiz oldu ğu için onlara hükmedilmez ve 
ne olduklar ı bilinmez ve hissolunmaz. Öyle ise hakiki nihayet ve hadleri olma-
dığından, farazî ve vehmî bir haddi çizmek lâz ım geliyor. Onu da “enaniyet”  
yapar. Kendinde bir rubûbiyet -i mevhume , bir mâlikiyet, bir kudret , bir ilim  
tasavvur  eder, bir had çizer. Onun ile muhît s ıfatlara bir hadd-i mevhum  vaz’-
eder. “Buraya kadar benim, ondan sonra O’nundur” diye bir taksimat yapar. Kendindeki ölçücükler ile, onlar ın mahiyetini yava ş yavaş anlar.
Meselâ daire-i mülkünde mevhum rubûbiyetiyle, daire-i mümkinâtta Hâ-
lık ’ının rubûbiyet ini anlar ve zâhir  mâlikiyetiyle, Hâl ık’ının hakiki mâlikiyetini 
fehmeder ve “Bu hâneye  mâlik oldu ğum gibi, Hâl ık da şu kâinat ın mâlikidir.” 
der ve cüz’î ilmiyle O’nun ilmini fehmeder ve kisbî sanatç ığ
ıyla o Sâni -i  Zül-
celâl’in ibda-y ı sanat ını anlar. Meselâ, “ Ben şu evi nas ıl yapt ım ve tanzim 
ettim. Öyle de şu düny a hânesini birisi yapm ış ve tanzim etmi ş.” der ve 
hâkezâ... Bütün s ıfât ve şuûnât- ı ilâhiyeyi bir derece bildirecek, göstere-
cek binler esrârl ı ahvâl ve s ıfât ve hissiyât, “ene” de münderiçtir.120  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Demek ene,  ayna -misâl ve vâhid-i k ıyâsî ve âlet-i inki şâf ve mana-y ı harfî  
gibi; mânâs ı kendinde olmayan ve ba şkas ının mânâs ını gösteren, vücûd-u  
insaniyetin kal ın ipinden şuûrlu bir tel ve mahiyet-i be şeriye nin hullesinden 
ince bir ip  ve şahsiyet-i âdemiyetin kitab ından bir eliftir ki, o elif’in “iki yüzü” 
var. Biri, hayra ve vücûda bakar. O yüz  ile yaln ız feyze kâbildir. Vereni kabul 
eder, kendi îcad  edemez. O yüzde fâil de ğil, îcaddan eli k ısad ır.1
Bir yüzü de şerre bakar ve ademe gider. Şu yüzde o fâildir, fiil sahibi-
dir.2 Hem onun mahiyeti, harfiyedir; ba şkas ının mânâs ını gösterir. Rubûbi-
yeti hayâliyedir. Vücûdu o kadar zay ıf ve incedir ki, bizzât kendinde hiçbir 
şeye tahammül edemez ve yüklenemez. Belki e şyan ın derecat ve miktarlar ını 
bildiren mizanü’l-hararet  ve mizanü’l-hava  gibi mizanlar nev’inden bir mi-
zand ır ki, Vâcibü’l-vücûd  ’un mutlak ve muhît ve hududsuz s ıfât ını bildiren 
bir mizand ır.
İşte, mahiyetini şu tarzda bilen ve iz’an eden ve ona göre hareket eden 
3َאıĻزَכّٰ ْīَĨ َçَĥْĘأَ ْïَĜ beşaretinde dâhil olur. Emaneti bihakk ın edâ eder ve o 
enenin dürbünüyle kâinat  ne olduğunu ve ne vazife gördü ğünü görür ve âfâkî  
mâlûmat nefse geldi ği vakit,  enede  bir musadd ık görür. O ulûm , nur  ve hik-
met  olarak kal ır. Zulmet  ve abesiyete ink ılâb  etmez. Vaktâki ene, vazifesini şu 
suretle îfa etti.. vâhid-i k ıyâsî olan mevhum rubûbiyetini ve farazî mâlikiyetini 
terk eder.
5نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ُħُכْéْĤا ُįَĤوَ ، 4ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ْכُĥُĩْĤا ُįَĤ
der, hakiki ubûdiyetini tak ınır, “makam- ı  ahsen-i takvim ”e ç ıkar.6
Eğer o ene,  hikmet -i hilkat ini unutup, vazife-i f ıtriye sini terk ederek kendi-
ne mana-y ı ismî yle baksa, kendini mâlik îtikad etse; o vakit  emanete hiyânet  
eder; 7َאıĻّٰøدَ ْīَĨ َאبَì ْïَĜوَ alt ında dâhil olur. İşte, bütün şirkleri ve şerleri ve 
dalâletleri tevlid eden enaniyetin şu cihetindendir ki; semâvât  ve arz  ve cibal 
tedehhüş etmişler, farazî bir şirkten korkmu şlar. Evet ene; ince bir elif, bir tel, 
1 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/78.
2 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/79; Yûsuf sûresi, 12/53.
3 “Nefsini maddî ve manevî kirlerden ar ınd ıran, felâha erer.” ( Şems sûresi, 91/9)
4 “(Varl ıklar üzerinde) mutlak mülkiyet ve hakimiyet O’nundur, bütün hamd de O’na mahsustur.” 
(Teğâbün sûresi, 64/1; Tirmizî, deavât  36; Nesâî, menâsik  163; İbni Mâce, ticârât 40, menâsik  84)
5 “Hüküm yetkisi O’nundur. Sonunda varaca ğınız yer de O’nun huzurudur.” (Kasas sûresi, 28/70 ).
6 Bkz.: Tîn sûresi, 95/4 .
7 “Onu günahlarla örten ise ziyana u ğrar.” (Şems sûresi, 91/10)OTUZUNCU SÖZ / BİRİNCİ MAKSAD   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------  121
farazî bir hat iken, mahiyeti bilinmezse tesettür  toprağı alt ında neşv ü nema 
bulur, gittikçe kal ınlaşır. Vücûd-u  insan ın her taraf ına yay ılır. Koca bir ejderha  
gibi vücûd-u  insan ı bel’ eder. Bütün o insan , bütün letâifiyle âdeta ene olur.1 
Sonra nev’in enaniyeti de bir asabiyet-i nev’iye  ve milliye cihetiyle o enaniyete 
kuvvet  verip; o ene, o enaniyet-i  nev’iyeye  istinad ederek şeyta n  gibi, Sâni -i 
Zülcelâl’in evâmirine kar şı mübâreze eder.2 Sonra k ıyas -ı binnefs  suretiyle her-
kesi, hatta her şeyi kendine k ıyas edip, Cenâb- ı Hakk’ ın  mülkünü onlara ve 
esbaba taksim eder. Gayet azîm bir şirke düşer. 3ٌħĻِčَĐ ٌħْĥُčَĤ ْكَóِّýĤا إِنَّ meâlini 
gösterir. Evet, nas ıl mîrî mal ı ndan k ırk para yı çalan bir adam, bütün hâz ır ar-
kadaşlar ına birer dirhem  almas ını kabul ile hazmedebilir. Öyle de; “Kendime 
mâlikim.” diyen adam, “Her şey kendine mâliktir.” demeye ve îtikad etmeye 
mecburdur.
İşte ene,  şu hâinâne vaziyetinde iken cehl-i mutlak tad ır. Binler fünûnu 
bilse de, cehl-i mürekkeb le bir echeldir. Çünkü duygular ı, efkârlar ı kâinat ın 
envâr- ı marifet ini getirdi ği vakit, nefsinde onu tasdik  edecek, ışıkland ıracak ve 
idame edecek bir madde  bulmad ığı için sönerler. Gelen her şey, nefsindeki 
renkler ile boyalan ır. Mahz- ı hikmet   gelse, nefsinde abesiyet -i mutlaka  sureti-
ni al ır. Çünkü şu hâldeki enenin rengi, şirk  ve ta’tildir; Allah’ ı  inkârd ır. Bütün 
kâinat , parlak âyetlerle dolsa; o ene’deki karanl ıklı bir nokta, onlar ı nazarda 
söndürür, göstermez.4 On Birinci Söz ’de mahiyet-i insaniye nin ve mahiyet-i 
insaniyedeki enaniyetin, –mana-y ı harfî  cihetiyle– ne kadar hassas bir mizân  
ve doğru bir mikyas ve muhît bir fihriste  ve mükemmel bir harita ve câmi bir 
ayna  ve kâinata güzel bir takvim , bir rûznâme oldu ğu gayet kat’î bir surette 
tafsil edilmi ştir. Ona müracaat edilsin. O Söz’deki tafsilâta iktifâen k ısa kese-
rek mukaddimeye nihayet verdik. E ğer mukaddimeyi anlad ınsa gel, hakikate 
giriyoruz.
İşte bak, âlem -i insaniyet te zaman- ı Âdem’den   şimdiye kadar iki cere-
yan- ı azîm , iki silsile-i efkâr, her tarafta ve her tabaka-y ı insaniyede dal budak 
salm ış iki şecere -i azîme hükmünde –biri,  silsile-i nübüvvet  ve diyanet; di ğeri, 
silsile-i felsefe   ve hikmet – gelmiş, gidiyor. Her ne vakit o iki silsile imtizaç ve 
1 Bkz.: “(Firavun), adamlar ını toplad ı ve onlara: “Sizin en yüce rabbiniz benim!” dedi.” (Nâziât sûresi, 
79/23 -24 ).
2 Bkz.: A’râf sûresi, 7/12; Hicr sûresi, 15/32-33; Sâd sûresi, 38/75-76.
3 “Doğrusu şirk, pek büyük bir zulümdür.” (Lokman sûresi, 31/13 ).
4 Bkz.: Âraf sûresi, 7,146; Yûnus sûresi, 10/101; Yûsuf sûresi, 12/105; Nahl sûresi, 16/83; Neml sûresi, 
27/4.122  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
ittihad etmi ş ise; yani silsile-i felsefe, silsile-i diyanet e dehâlet edip itâat ede-
rek hizmet etmi ş ise; âlem-i  insaniyet parlak bir surette bir saadet, bir haya t-ı  
içtimâiye  geçirmiştir. Ne vakit ayr ı gitmişler ise; bütün hay ır ve nur , silsile-i 
nübüvvet ve diyanet etraf ına toplanm ış.. ve şerler ve dalâletler, felsefe sil-
silesinin etraf ına cemolmu ştur. Şimdi şu iki silsilenin men şelerini, esaslar ını 
bulmal ıyız.
İşte diyanet silsilesine itâat etmeyen silsile-i felsefe   ki, bir şecere -i zakkum   
suretini al ıp, şirk  ve dalâlet  zulümât ını etraf ına dağıtır. Hatta kuvve-i akliye  
dal ında; dehriyyûn , maddiyyûn , tabiiyyûn  meyvelerini, be şer  akl ının eline 
vermiş.. ve kuvve-i gadabiye  dal ında; Nemrudlar ı , Firavunlar ı , Şeddadlar ı 
1(Hâşiye) beşerin başına atm ış.. ve kuvve-i şeheviye-i behîmiye  dal ında; âlihele-
ri, sanemleri ve ulûhiyet  dâva edenleri semere vermi ş, yetiştirmiş. O şecere-i 
zakkumun  menşei ile silsile-i nübüvvet in –ki bir şecere-i tûbâ  -yı ubûdiyet  hük-
münde bulunan o silsilenin– küre-i zemin in bağında mübarek dallar ı, kuvve-i 
akliye  dal ında enbiyâ  ve mürselîn ve evliya  ve s ıdd ıkîn  meyvelerini yeti ştirdiği 
gibi.. kuvve-i dâfia  dal ında; âdil hâkimler i, melek  gibi melikler meyvesini ve-
ren.. ve kuvve-i câzibe  dal ında hüsn-ü sîret  ve ismetli cemâl -i suret ve sehâvet  
ve keremnâmd arlar meyvesini yeti ştiren.. ve be şer, nas ıl şu kâinat ın en mü-
kemmel bir meyvesi  olduğunu gösteren o şecerenin men şei ile beraber ene-
ni n iki cihetindedir. O iki şecereye men şe ve medâr, esasl ı bir çekirdek  olarak 
enenin iki vechini beyân edece ğiz. Şöyle ki:
Ene nin bir vechini nübüvvet  tutmuş gidiyor, di ğer vechini felsefe  tutmuş 
geliyor.
yNübüvvetin vechi olan birinci vecih : Ubûdiyet -i mahza nın menşei-
dir. Yani ene,  kendini abd  bilir; başkas ına hizmet eder, anlar. Mahiyeti, har-
fiyedir. Yani; ba şkas ının mânâs ını taşıyor, fehmeder. Vücûdu, tebeîdir. Yani; 
başka birisinin vücûdu ile kâim ve îcad ıyla sabittir, îtikad eder. Mâlikiyeti, 
vehmiyedir. Yani; kendi mâlikinin izni ile sûrî, muvakkat bir mâlikiyeti var-dır, bilir. Hakikati, z ılliyedir. Yani; hak ve vâcib  bir hakikatin cilvesini ta şıyan 
mümkin ve miskin bir z ılldir. Vazifesi ise; kendi Hâl ık ’ının s ıfât  ve şuûnât ı-
na mikyas ve mîzân  olarak, şuûrkârâne bir hizmettir. İşte, enbiyâ  ve enbiy â 
1 (Hâşiye) Evet Nemrudlar ı, Firavunlar ı yetiştiren ve dâyelik edip emziren, eski M ısır  ve Babil ’in 
ya sihir  derecesine ç ıkm ış veyahut hususî oldu ğu için etraf ında sihir telâkki edilen eski fel-
sefeleri oldu ğu gibi; âliheleri eski Yunan  kafas ında yerle ştiren ve esnâm ı tevlid eden felse-
fe-i  tabiiye  batakl ığıdır. Evet, tabiat ın perdesi ile Allah ’ın nurunu görmeyen insan , her şeye 
bir ulûhiyet  verip kendi ba şına musallat eder.OTUZUNCU SÖZ / BİRİNCİ MAKSAD   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------  123 
silsilesindeki asfiya  ve evliya , eneye şu vecihle bakm ışlar, böyle görmü şler, 
hakikati anlam ışlar. Bütün mülkü Mâlikü’l-mülk’e teslim  etmişler1 ve hükmet-
mişler ki; O Mâlik -i Zülcelâl ’in ne mülkünde, ne rubûbiyetinde, ne ulûhiyetin-
de şerik ve nazîri yoktur;2 muîn ve vezire muhtaç de ğil;3 her şeyin anahtar ı  
O’nun elindedir;4 her şeye Kâdir-i Mutlak ’tır;5 esbab , bir perde-i zâhiriyedir; 
tabiat , bir şeria t-ı fıtriye sidir ve kanunlar ının bir mecmuâs ıdır ve kudretinin bir 
mistar ıdır.
İşte şu parlak, nurânî, güzel yüz;  hayattar ve mânidar bir çekirdek  hük-
müne geçmi ş ki, Hâl ık -ı Zülcelâl  bir şecere -i tûbâ  -yı ubûdiyeti ondan halket-
miştir ki; onun mübârek dallar ı, âlem-i  beşeriyet in her taraf ını nurânî meyve-
lerle tezyin etmi ştir. Bütün zaman- ı mâzi deki zulümât ı dağıtıp, o uzun zaman- ı 
mâzi ; felsefenin gördü ğü gibi bir mezar- ı ekber , bir ademistan  olmad ığını.. 
belki istikbale ve saadet-i ebediye ye atlamak için, ervâh- ı  âfilîn e bir medâr- ı 
envar ve muhtelif basamakl ı bir mîrâc -ı münevver  ve ağır yüklerini b ırakan 
ve serbest kalan ve düny adan göçüp giden ruhlar ın nurânî bir nuristan ı ve bir 
bostan ı olduğunu gösterir.
yİkinci vecih ise , felsefe  tutmuştur. Felsefe ise, eneye  mana-y ı ismî yle 
bakm ış. Yani; kendi kendine delâlet eder, der. Mânâs ı kendindedir, kendi 
hesab ına çal ışır, hükmeder. Vücûdu; aslî, zâtî oldu ğunu telâkki eder. Yani, 
zât ında bizzât bir vücûdu vard ır, der. Bir hakk- ı hayat ı var, daire-i tasarrufun-
da hakiki mâliktir, zu’meder. Onu, bir hakikat-i sâbite  zanneder. Vazifesini, 
hubb-u zât ından neşet eden bir tekemmül-ü zâtî  olduğunu bilir ve hâkezâ.. 
çok esâsât- ı fâsideye mesleklerini bina etmi şler. O esâsât, ne kadar esass ız ve 
çürük oldu ğunu sair risâlelerimde ve bilhassa Sözler ’de, hususan On İkinci  ve 
Yirmi Beşinci Sözler ’de kat’î isbat etmi şiz.
Hatta silsile-i felsefe nin en mükemmel fertleri ve o silsilenin dâhileri olan 
Eflâtun  ve Aristo , İbni Sînâ  ve Fârâbî  gibi adamlar; “ İnsaniyetin gayetü’l-ga-
yât ı, teşebbüh-ü bi’l-Vâcib ’d ir.” yani “Vâcibü’l-vücûd ’a benzemektir.” deyip 
firavunâne  bir hüküm vermi şler ve enaniyeti kamç ılay ıp, şirk  derelerinde ser-
best koşturarak; esbap-perest , sanem-perest , tabiat -perest , nücûm -perest  gibi 
çok envâ- ı şirk  tâifelerine meydan açm ışlar. İnsaniyetin esas ında münderiç 
1 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/26.
2 Bkz.: İsrâ sûresi, 17/111; Şûrâ sûresi, 42/11; İhlâs sûresi, 112/ 4.
3 Bkz.: İhlâs sûresi, 112/ 2.
4 Bkz.: En’âm sûresi, 6/59; Zümer sûresi, 39/63; Şûrâ sûresi, 42/12.
5 Bkz.: Bakara sûresi, 2/259; Mâide sûresi, 5/120; Te ğâbün sûresi, 64/1.124  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
olan acz  ve zaaf ,1 fakr  ve ihtiyaç,2 naks ve kusur  kap ılar ını kapay ıp, ubûdiyet in 
yolunu seddetmi şler. Tabiat a saplan ıp, şirk ten tamamen ç ıkamay ıp, şükrün 
geniş kap ısını bulamam ışlar...
Nübüvvet  ise; gaye-i insaniyet ve vazife-i be şeriyet,  ahlâk- ı  ilâhiye  ile ve 
secâyâ-y ı hasene  ile tahalluk etmekle beraber,3 aczini bilip kudret-i  ilâhiye ye 
iltica..4 zaaf ını görüp kuvvet-i  ilâhiye ye istinad.. fakr ını görüp rahmet-i  ilâhiye-
 ye itimat..5 ihtiyac ını görüp g ınâ-y ı  ilâhiye den istimdat..6 kusurunu görüp aff- ı 
ilâhî ye istiğfar..7  naks ını görüp kemâl-i ilâhî ye tesbih hân olmakt ır diye, ubûdi-
yetkârâne hükmetmi şler.
İşte diyanete itâat etmeyen felsefenin böyle, yolu şaşırdığı içindir ki; ene,  
kendi dizginini eline alm ış, dalâletin her bir nev’ine ko şmuş. İşte şu vecihteki 
enenin ba şı üstünde bir şecere -i zakkum   neşv ü nemâ bulup, âlem- i insaniye-
tin yar ısından fazlas ını kaplam ış.
İşte o şecerenin kuvve-i şeheviye-i behîmiye  dal ında; beşerin enzâr ına 
verdiği meyveler  ise, esnamlar  ve âliheler dir. Çünkü felsefenin esas ında, kuv-
vet  müstahsendir. Hatta “el-Hükmü li’l-gâlib ”8 bir düsturudur. “Galebe eden-
de bir kuvvet var. Kuvvette hak  vard ır.” der.9(Hâşiye-1) Zulmü mânen alk ışlam ış, 
zâlimleri te şcî etmiştir ve cebbarlar ı, ulûhiyet  dâvas ına sevk etmi ştir. Hem 
masnûdaki güzelli ği ve nak ıştaki hüsnü, masnûa ve nak şa mal edip, Sâni’  ve 
Nakkaş’ın mücerred ve mukaddes cemâlinin cilvesine nisbet etmeyerek, “Ne 
güzel yap ılm ış.” yerine “Ne güzeldir.” der, peresti şe lây ık bir sanem  hükmüne 
getirir. Hem herkese sat ılan müzahraf, hodfürû ş, gösterici, riyâkâr bir hüsnü, 
istihsan etti ği için riyâkârlar ı alk ışlam ış, sanem-misâller i kendi âbidlerine âbi-
de10(Hâşiye-2) yapm ıştır. O şecerenin kuvve-i gadabiye  dal ında; bîçâre be şerin 
1 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/28.
2 Bkz.: Fât ır sûresi, 35/15.
3 Güzel ahlâk ile alâkal ı olarak bkz.: Ahzâb sûresi, 33/21; Kalem sûresi, 68/4; el-Hakîm et-Tirmizî, 
Nevâdiru’l-usûl  2/312; İbni Abdilberr, et-Temhid  16/254; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ  10/191.
4 Bkz.: Tevbe sûresi, 9/118.
5 Bkz.: Enbiyâ sûresi, 21/83.
6 Bkz.: Enbiyâ sûresi, 21/87.
7 Bkz.: Mü’minûn sûresi, 23/118.
8 “Hüküm, ço ğunluğa göre verilir.” (es-Serahsî, el-Mebsût  5/140; el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân  5/208; 
el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  1/303).
9 (Hâşiye-1) Düstur-u nübüvvet “Kuvvet  haktad ır, hak  kuvvette de ğildir.”  der, zulmü keser, 
adâleti temin eder.
10 (Hâşiye-2) Yani o sanem -misaller peresti şkârlar ının hevesatlar ına hoş görünmek ve teveccüh-
lerini kazanmak için riyâkârâne gösteri ş ile ibadet  gibi bir vaziyet gösteriyorlar.OTUZUNCU SÖZ / BİRİNCİ MAKSAD   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------  125 
başında küçük-büyük Nemrudlar , Firavunlar , Şeddadlar  meyvelerini yeti ştir-
miş. Kuvve-i akliye  dal ında; âlem-i insaniyet in dimağına dehriyyûn , maddiy-
yûn , tabiiyyûn  gibi meyveleri  vermiş; beşerin beynini bin parça etmi ştir...
Şimdi şu hakikati tenvir için, felsefe  mesleğinin esâsât- ı fâsidesinden ne-
şet eden neticeleriyle, silsile-i nübüvvet in esâsât- ı sâd ıkas ından tevellüd eden 
neticelerinin binler muvâzenesinden numûne olarak üç-dört misâl zikrediyo-ruz.

Meselâ : Nübüvvetin  hayat -ı şahsiye deki düsturî neticelerinden اĳُĝَّĥَíَÜ 
1ِّٰųا َقِŻْìَÉِÖ kaidesiyle “Ahlâk- ı  ilâhiye  ile muttas ıf olup Cenâb- ı Hakk’a  mü-
tezellilâne teveccüh  edip acz , fakr , kusur unuzu bilip dergâh ına abd  olunuz.” 
düstur u nerede? Felsefe nin “Teşebbüh-ü bi’l-Vâcib insaniyetin gayet-i kemâ-
lidir.” kaidesiyle “Vâcibü’l-vücûd ’a benzeme ğe çal ışınız.” hodfüru şâne düstu-
ru nerede? Evet nihayetsiz acz, zaaf , fakr, ihtiyaç ile yo ğrulmuş olan mahiyet-i 
insaniye  nerede? Nihayetsiz kadîr,  kavî, ganî ve müsta ğnî olan Vâcibü’l-vücû-
d ’un mahiyeti nerede?..
İkinci Misâl : Nübüvvet in hayat- ı  içtimâiye deki düsturî neticelerinden ve 
şems  ve kamer den tut, tâ nebatât,  hayvanât ın imdad ına ve hayvanât,  insan ın 
imdad ına, hatta zerrât- ı taamiye, hüceyrât -ı beden in imdad ına ve muâve-
netine ko şturulan düstur-u teâvü n, kanun-u kerem  ,  nâmus-u  ikram  nerede? 
Felsef e nin hayat- ı içtimâiyedeki düsturlar ından ve yaln ız bir k ısım zâlim ve 
canavar  insanlar ın ve vahşi hayvanlar ın, f ıtratlar ını sû-i istîmallerinden ne şet 
eden düstur-u cidâl  nerede? Evet düstur-u cidâli o kadar esasl ı ve küllî kabul 
etmişler ki; “Hayat  bir cidâl dir.” diye eblehâne hükmetmi şler.
Üçüncü Misâl : Nübüvvet in tevhid- i ilâhî  hakk ındaki netâic-i âliyesin-
den ve düstur -u gâliyesinden 2ِïِèَاĳْĤا ِīَĐ َّźإِ ُرُïْāَĺ َź ُïِèَاĳْĤاَ yani: “Her birli ği 
bulunan, yaln ız birden sudûr edecektir.”
“Madem her şeyde ve bütün e şyada bir birlik var; demek bir tek Zât’ ın 
îcâd ıdır.” diye olan tevhidkârâne düsturu nerede! Eski felsefenin bir düstû r-u 
îtikadiye sinden olan 3ُïِèَاĳْĤا َّźإِ ُįْĭَĐ ُرُïْāَĺ َź ُïِèَاĳْĤاَ“ Birden bir sudûr eder.” 
yani: “Bir zâttan, bizzât bir tek sudûr edebilir. Sair şeyler, vas ıtalar vas ıtas ıyla 
1 Bkz.: el-Kelâbâzî, et-Taarruf  1/5; el-Gazâlî, el-Maksadü’l-esnâ  s.150; el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  
4/306; el-Cürcânî, et-Ta’rifât  1/564.
2 Bkz.: eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-nihal  2/124; el-Îcî, Kitabü’l-Mevâk ıf 2/589.
3 Bkz.: eş-Şehristânî, el-Milel ve’n-nihal  2/187; el-Îcî, Kitabü’l-Mevâk ıf 2/689-690.126  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
ondan sudûr eder.” diye Ganiyy-i ale’l- ıtlak  ve Kadîr -i Mutlak ’ı âciz  vesâite 
muhtaç göstererek, bütün esbâba ve vesâite, rubûbiyette bir nevi şirket verip 
Hâl ık -ı Zülcelâl ’e, “akl- ı evvel ”1 nâm ında bir mahlûku verip, âdeta sair mül-
künü esbâba ve vesâite taksim ederek bir şirk -i azîme yol açan, şirk-âlûd ve 
dalâlet -pîşe o felsefe nin düsturu nerede? Hükemân ın yüksek k ısm ı olan işrâ-
kiyyûn  böyle haltetseler; maddiyyûn , tabiiyyûn  gibi aşağı kısımlar ı ne kadar 
halt edeceklerini k ıyas  edebilirsin…
Dördüncü Misâl : Nübüvvet in düstur-u  hakîmânesinden 
2ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ sırrıyla “Her şeyin, her zîhayat ın neticesi ve 
hik   meti kendine ait bir ise; Sâni’ine  ait neticeleri, Fât ır ’ına bakan hikmetleri 
binlerdir. Her bir şeyin, hatta bir meyvenin , bir ağac ı n meyveleri  kadar hik-
metleri, neticeleri bulundu ğu” mahz- ı hakikat  olan düstur -u hikmet  nerede? 
Felsefe nin “Her bir zîhayat ın neticesi kendine bakar veyahut insan ın mena-
fi’ine aittir.” diye, koca bir da ğ  gibi ağaca, hardal  gibi bir meyve,  bir netice 
takmak gibi gayet mânâs ız bir abesiyet  içinde gördü ğü hikmetsiz hikmet-i 
müzahrafe  düsturlar ı nerede?.. Şu hakikat, Onuncu Söz ’ün Onuncu Hakikat’
in de bir derece gösterildi ğinden k ısa kestik. İşte bu dört misâle, binler misâli 
kıyas  edebilirsin. “Lemeât ” nâm ındaki bir risalede bir k ısm ına işaret etmişiz.3
İşte felsefenin şu esâsât- ı fâsidesinden ve netâic-i vahîmesindendir ki; İs-
lâm  hükemâs ından İbni Sînâ  ve Fârâbî  gibi dâhîler, şâşaa-y ı sûrîsine meftun 
olup, o mesle ğe aldan ıp, o mesle ğe girdiklerinden; âdî bir mümin derecesini 
ancak kazanabilmi şler. Hatta İmam Gazâlî   gibi bir Hüccetü’l- İslâm, onlara o 
dereceyi de vermemi ş.4
Hem mütekellimînin mütebahhirîn ulemâs ından olan Mu’tezile imam-
lar ı, zînet-i sûrîsine meftun olup, o mesle ğe ciddî temas ederek; akl ı, hâkim 
ittihaz ettiklerinden; ancak fâs ık, müptedî bir mümin derecesine ç ıkabilmiş-
ler. Hem üdebâ-y ı İslâmiye nin meşhurlar ından bedbînlikle mâruf Ebu’l-Alâ 
el-Maarrî  ve yetîmâne a ğlay ışıyla mevsuf Ömer Hayyam  gibilerin, o mesle-
ğin nefs-i  emmâre yi okşayan zevkiyle zevklenmesi sebebiyle ehl-i hakikat  ve 
kemâlden bir sille-i tahkir ve tekfir  yiyip; “Edepsizlik ediyorsunuz, z ınd ıkaya   
1 Bkz.: İbni Teymiyye, Şerhu’l-Akîdeti’l-Esfahâniyye  2/80; Şehristânî, el-Milel ve’n-nihal  2/75, 88-
89.
2 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
3 Bu Lemeât Risâlesi, Hz. Üstad ımız’ın tensibi ile Sözler Mecmuas ı’nın nihayetinde dercedilmi ştir.
Hizmetindeki Talebeleri
4 Bkz.: el-Gazâlî, Munk ızü mine’d-dalâl  s.39-40, 46.OTUZUNCU SÖZ / BİRİNCİ MAKSAD   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------  127 
giriyorsunuz, z ınd ıklar ı yetiştiriyorsunuz!” diye zecirkârâne te’dib tokatlar ını 
alm ışlar.1
Hem meslek-i felsefe nin esâsât- ı fâside sindendir ki; ene , kendi zât ında 
hava  gibi zay ıf bir mahiyeti oldu ğu hâlde, felsefenin me ş’um nazar ı ile ma-
na-y ı ismî  cihetiyle bakt ığı için; güya buhar misâl o ene  temeyyu edip, sonra 
ülfet  cihetiyle ve maddiyat a tevaggul sebebiyle güya tasallub ediyor. Sonra 
gaflet  ve inkâr  ile o enaniyet  tecemmüd eder. Sonra isyan  ile tekeddür eder, 
şeffâfiyetini kaybeder. Sonra gittikçe kal ınlaşıp sahibini yutar. Nev-i insan ın 
efkâr ıyla şişer. Sonra sair insanlar ı, hatta esbab ı kendine ve nefsine k ıyas  
edip, onlara –kabul etmedikleri ve teberri ettikleri hâlde– birer firavunluk  ve-
rir. İşte o vakit, Hâl ık -ı Zülcelâl ’in evâmirine kar şı mübareze vaziyetini al ır. 
2ٌħĻِĨرَ َĹِİوَ َאمَčِđْĤا ِĹْéُĺ ْīَĨ der. Meydan okur gibi Kadîr -i Mutlak ’ı acz  ile itham 
eder. Hatta Hâl ık-ı Zülcelâl’in evsâf ına müdahâle eder. İşine gelmeyenleri ve 
nefs- i emmâre nin firavunlu ğunun hoşuna gitmeyenleri ya red, ya inkâr, ya 
tahrif eder.
Ezcümle : Felâsifenin bir tâifesi, Cenâb- ı Hakk’a  “Mûcib-i Bizzât ” demiş-
ler, ihtiyar ını nefyetmi şler; ihtiyar ını isbat eden bütün kâinat ın nihayetsiz şehâ-
detlerini tekzip etmi şler. Feyâ Sübhanallah! Şu kâinatta zerreden  şems e kadar 
bütün mevcudât taayyünâtlar ıyla, intizâmat ı yla, hikmetleriyle, mizanlar ıyla 
Sâni’i n ihtiyâr ını gösterdikleri hâlde, şu kör olas ı felsefenin gözü görmüyor.
Hem bir k ısım felâsife , “Cüz’iyyata ilm-i ilâhî  taalluk etmiyor.”3 Diye ilm-i 
ilâhînin azametli ihatas ını4 nefyedip, bütün mevcudât ın şehâdât- ı sâd ıkalar ını 
reddetmi şler.
Hem felsefe,  esbaba tesir verip, tabiat  eline îcad  verir. Yirmi İkinci Söz ’de 
kat’î bir surette isbat edildi ği gibi; her şeyde, Hâl ık -ı külli şey’ e5 has, parlak 
sikkeyi görmeyip âciz,  câmid, şuûrsuz, kör ve iki eli tesadüf  ve kuvvet  gibi iki 
körün elinde olan tabiata masdariyet verip, binler hikmet -i âliye yi ifade eden 
ve her biri birer mektubât- ı samedâniy e  hükmünde olan mevcudât ın bir k ıs-
mını ona mal  eder.
1 Bkz.: İbnü’l-Cevzî, Telbîsü iblîs  134-136; Süleyman İbni Abdillah, Şerhu Kitabi’t-Tevhîd  s.616.
2 “Çürümü ş vaziyetteki o kemikleri kim diriltecek!” (Yâsîn sûresi, 36/78 ).
3 Bkz.: el-Gazâlî, Munk ızü mine’d-dalâl  s.46.
4 Bu konu ile ilgili baz ı âyet-i kerîmeler için bkz.: Nisâ sûresi, 4/126; Talâk sûresi, 65/12; Fussilet sûresi, 
41/54.
5 Bkz.: En’âm sûresi, 6/102.128  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Hem Onuncu Söz ’de isbat edildi ği gibi Cenâb- ı Hak,  bütün esmâs ıyla ve 
kâinat,  bütün hakâikiyle ve silsile-i nübüvvet,   bütün tahkikat ıyla ve kütüb-ü 
semâviye,  bütün âyât ıyla gösterdikleri ha şir  ve âhiret  kap ısını bulmay ıp, haşri 
nefyedip, ervâh lara bir ezeliyet  isnad etmi şler. İşte bu hurâfâtlara sair mesele-
lerini k ıyas  edebilirsin...
Evet şeytanlar , güya enen in gaga ve pençesiyle dinsiz  feylesoflar ının ak ıl-
lar ını havaya kald ırıp dalâlet  dereleri ne at ıp dağıtm ıştır.1 Küçük âlemde ene, 
büyük âlem de tabiat  gibi tâğut lardand ır.
۠ĵٰĝْàُĳْĤا ْوَةِóُđْĤِאÖ َכَùْĩَÝْøا ِïَĝَĘ ِّٰųِאÖ ْīِĨْËُĺوَ تِĳُĔَّאĉĤِאÖ ْóُęَכْĺ ْīَĩَĘ
2ٌħĻِĥَĐ ٌďĻِĩَø ُّٰųوَا َאۘıَĤ َאمَāِęْĬا َź 
Geçen hakikati tenvir edecek bir seyahat-i hayâliye suretinde nîm-man-
zum  olarak “Lemeât ”ta yazd ığım bir vâk ıa-y ı misâliye nin meâlini şurada zik-
retmeğe münasebet geldi. Şöyle ki:
Bu risalenin telifinden sekiz sene evvel İstanbul ’da, Ramazan- ı  Şerîf’te 
meslek-i felsefe   ile münasebette bulunan Eski Said ’in Yeni Said ’e ink ılâb  ede-
ceği bir hengâmdad ır ki, Fâtiha-y ı  Şerife’nin âhirinde;
3َīĻِّĤَّאٓąĤا َźوَ ْħِıْĻَĥَĐ بِĳُąْĕَĩْĤا ِóْĻَĔ ْۙħِıْĻَĥَĐ َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤا َاطَóِĀ
ile işaret ettiği üç mesle ği düşünürken şöyle bir vâk ıa-y ı hayâliye , bir hâdise-i 
misâliye , rüyaya  benzer bir hâdise gördüm ki:
Kendimi, bir sahra -yı azîmede görüyorum. Bütün zemin in yüzünü karan-
lıklı, s ıkıcı ve boğucu bir bulut  tabakas ı kaplam ış. Ne nesîm var, ne ziyâ, ne 
âb- ı hayat ..  hiçbirisi bulunmuyor. Her taraf ın canavarlar , muz ır ve muvahhi ş 
mahlûklarla dolu oldu ğunu tevehhüm ettim. Kalbime geldi ki; “ Şu zeminin 
öteki taraf ında ziyâ, nesîm, âb- ı hayat  var. Oraya geçmek lâz ım.” Bakt ım ki, 
ihtiyârs ız sevk olunuyorum. Zeminin içinde, tünel-vârî  bir mağaraya sokul-
dum. Gitgide zeminin içinde seyahat ettim. Bak ıyorum ki, benden evvel o 
tahte’l-arz   yolda çok kimseler gitmi şler. Her tarafta bo ğulup kalm ışlar. Onlar ın 
ayak izlerini görüyordum. Bâz ılar ının bir zaman seslerini i şitiyordum. Sonra 
sesleri kesiliyordu.
1 Bkz.: Hac sûresi, 22/31.
2 “Art ık kim tâgutu reddedip Allah’a iman ederse, i şte o kopmas ı mümkün olmayan en sa ğlam tutama ğa 
yap ışmıştır. Allah her şeyi işitir, bilir.” (Bakara sûresi, 2/256 ).
3 “Nimet ve lutfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet. Gazaba u ğrayanlar ın ve sapk ınlar ınkine de ğil.” 
(Fâtiha sûresi, 1/7 ).OTUZUNCU SÖZ / BİRİNCİ MAKSAD   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------  129 
Ey hayâli ile benim seyahat-i hayâliyeme i ştirâk eden arkada ş! O zemin , 
tabiat tır ve felsefe-i  tabiiye dir. Tünel ise, ehl-i felsefenin  efkâr ı ile hakikate yol 
açmak için açt ıklar ı meslektir. Gördü ğüm ayak izleri, Eflâtun  ve Aristo 1(Hâşiye) 
gibi meşâhirlerindir. İşittiğim sesler, İbni Sînâ  ve Fârâbî  gibi dâhîlerindir. Evet 
İbni Sînâ’n ın bâz ı sözlerini, kanunlar ını bâz ı yerlerde görüyordum. Sonra, 
bütün bütün kesiliyordu. Daha ileri gidememi ş, demek bo ğulmuş. Her ne ise, 
seni meraktan kurtarmak için hayâl in alt ındaki hakikatin bir kö şesini göster-
dim. Şimdi seyahatime dönüyorum.
Gitgide bakt ım ki benim elime iki şey verildi. Biri, bir elektrik;  o tahte’l-
arz  tabiat ın zulümât ını dağıtır. Diğeri, bir âlet ile dahi azîm kayalar, da ğ -misâl 
taşlar  parçalan ıp bana yol aç ılıyor. Kula ğıma denildi ki: “Bu elektrik ile o âlet, 
Kur’ân ’ın hazinesinden size verilmi ştir.” Her ne ise.. çok zaman öylece gittim. 
Bakt ım ki, öteki tarafa ç ıktım. Gayet güzel bir bahar  mevsimi nde bulutsuz  bir 
güneş , ruh -efzâ bir nesîm, hayattar bir âb- ı leziz, her taraf şenlik içinde bir 
âlem  gördüm. “Elhamdülillâh”  dedim. Sonra bakt ım ki, ben kendi kendime 
mâlik değilim. Birisi beni tecrübe ediyor...
Yine evvelki vaziyette o sahra -yı azîmede, bo ğucu bulut  alt ında yine ben 
kendimi gördüm. Daha ba şka bir yolda, bir sâik beni sevk ediyordu. Bu defa 
tahte’z-zemin   değil, belki seyir ve seyahatle yeryüzünü kat’edip öteki yüze 
geçmek için gidiyordum. O seyahatimde öyle acâib ve garâibi görüyordum ki, târif edilmez. Deniz  bana hiddet ediyor, f ırtına  beni tehdid  eder, her şey 
bana mü şkülât peydâ eder.
Fakat yine Kur’ân ’dan bana verilen bir vas ıta-y ı seyahatimle geçiyor-
dum, galebe çal ıyordum. Gitgide bak ıyordum, her tarafta seyyahlar ın cena-
zeleri bulunuyor. O seyahati bitirenler, binde ancak birdir. Her ne ise... O buluttan  kurtulup, zeminin öteki yüzüne geçip güzel güne ş le karşılaştım. Ruh -
efzâ nesîmi teneffüs ederek, “Elhamdülillâh”  dedim. O cennet  gibi o âlemi 
seyre başlad ım.
1 (Hâşiye) Eğer desen:  “Sen necisin, bu me şahire kar şı meydana ç ıkıyorsun? Sen bir sinek  
gibi olup da, kartallar ın uçmalar ına kar ışıyorsun?”
  Ben de derim ki:  “Kur’ân  gibi bir üstad- ı ezeliye m varken, dalâlet -âlûd felsefenin ve 
evham-âlû d  akl ın şakirdleri olan o kartallara, hakikat ve marifet  yolunda, sinek kana-
dı  kadar da k ıymet verme ğe mecbur de ğilim. Ben onlardan ne kadar a şağı isem, onla-
rın üstad ı dahi, benim üstad ımdan bin defa daha a şağıdır. Üstad ımın himmetiyle, onla-
rı gark eden madde , ayağımı da ıslatamad ı. Evet büyük bir padi şah ın, onun kanununu 
ve evâmirini hâmil küçük bir neferi, küçük bir şah ın büyük bir mü şirinden daha büyük 
işler görebilir.”130  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Sonra bakt ım, biri var ki, beni orada b ırakm ıyor. Başka yolu bana göste-
recek gibi, yine beni bir anda o müdhi ş sahraya getirdi. Bakt ım ki, yukar ıdan 
inmiş ayn ı asansörler  gibi muhtelif tarzlarda bâz ı tayyare, baz ı otomobil , bâz ı 
zenbil gibi şeyler görünüyor. Kuvvet  ve istidada göre onlara at ılsa yukar ıya 
çekiliyor. Ben de birisine atlad ım. Bakt ım, bir dakika zarf ında bulutun  fevkine 
beni ç ıkard ı. Gayet güzel, müzeyyen, ye şil dağlar ın üstüne ç ıktım. O bulut  
tabakas ı, dağın yar ısına kadar gelmemi şti. En latîf bir nesîm, en leziz bir âb- ı 
hayat, en şirin bir ziyâ her tarafta görünüyor. Bakt ım ki, o asansörler  gibi 
nurânî menziller, her tarafta var. Hatta iki seyahatimde ve zeminin öteki yü-zünde onlar ı görmüştüm, anlamam ıştım. Şimdi anl ıyorum ki şunlar, Kur’ân -ı 
Hakîm 
’in âyetlerinin cilveleridir.
İşte 1َīĻِّĤَّאٓąĤا َźوَ ile işaret olunan evvelki yol , tabiata saplananlar ın ve Ta-
biiyyûn  fikrini taşıyanlar ın mesleğidir ki; onda, hakikate ve nura geçmek için 
ne kadar mü şkülât oldu ğunu hissettiniz.
2بِĳُąْĕَĩْĤا ِóْĻَĔ ile işaret olunan ikinci yol , esbap-perestlerin ve vesaite 
îcad  ve tesir verenlerin, me şşâiyyûn  hükemâs ı gibi; yaln ız ak ıl  ile, fikir  ile ha-
kikatü’l-hakâik e ve Vâcibü’l-vücûd ’un marifet ine yol açanlar ın mesleğidir.
3ْħِıْĻَĥَĐ َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤاَ ile işaret olunan üçüncü yol  ise, s ırat- ı müstakîm  ehli 
olan ehl-i Kur’ân ’ın  cadde-i nurâniyesidir ki en k ısa, en rahat,  en selâmet  ve 
herkese aç ık, semâvî ve rahmânî ve nurânî bir meslektir.
......
1 “Sapk ınlar ınkine değil.” (Fâtiha sûresi, 1/7 ).
2 “Gazaba u ğrayanlar ınkine değil.” (Fâtiha sûresi, 1/7 ).
3 “Nimet ve lutfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/7 )OTUZUNCU SÖZ / BİRİNCİ MAKSAD   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------  131 
Otuz İkinci Söz 
......
(Üçüncü Mevk ıf’tan)
İkinci Nokta’n ın İkinci Mebhas ı
Ehl-i dalâlet in vekili, tutunacak ve dalâletini ona bina edecek hiçbir şey 
bulamad ığı ve mülzem kald ığı zaman şöyle diyor ki:  “Ben, saadet-i dünyay ı 
ve lezzet -i hayat ı ve terakkiyât- ı medeniyet i ve kemâl-i sanat ı, –kendim-
ce– âhiret i düşünmemekte ve Allah ’ı tan ımamakta ve hubb-u dünya da ve 
hürriyet te ve kendine güvenmekte gördü ğüm için, insan ın ekserisini bu yola 
şeytan ın himmetiyle sevk ettim ve ediyorum.
Elcevap: Elcevap:  Biz dahi Kur’ân  nâm ına diyoruz ki: Ey bîçâre insan ! Akl ını 
başına al! Ehl-i dalâlet in vekilini dinleme! E ğer onu dinlersen hasâret in 
o kadar büyük olur ki, tasavvurundan ruh , ak ıl  ve kalb  ürperir. Senin 
önünde iki yol var:
Birisi : Ehl-i dalâlet in vekilinin gösterdi ği şekâvetli  yoldur.
Diğeri: Kur’ân- ı Hakîm ’in tarif etti ği saadetli yoldur. İşte o iki yolun pek 
çok muvâzenelerini, çok Sözler’ de, hususan Küçük Sözler ’de gördün ve an-
lad ın. Şimdi makam münasebetiyle binde bir muvâzenelerini yine gör, anla. 
Şöyle ki:
Şirk  ve dalâlet in ve f ısk  ve sefâhet in yolu,  insan ı nihayet derecede 
sukut ettiriyor. Hadsiz elem ler içinde nihayetsiz a ğır bir yükü zay ıf ve âciz  
beline yükletir. Çünkü insan , Cenâb- ı Hak k’ı tan ımazsa ve O’na tevekkül  et-
mezse; o vakit insan, gayet derecede âciz ve zay ıf, nihayet derecede muhtaç, 
fakir , hadsiz musibet lere mâruz, elemli, kederli bir fânî hayvan  hükmünde 
olup,1 bütün sevdi ği ve alâka peydâ etti ği bütün e şyadan mütemadiyen firak  
elemini çeke çeke, nihayette, bâkî kalan bütün ahbab ını bir firak- ı elîm  içinde 
bırak ıp, kabrin zulümât ına yaln ız olarak gider.
Hem müddet-i hayat ında gayet cüz’î bir ihtiyar ve küçük bir iktidar ve 
kısac ık bir hayat  ve az bir ömür ve sönük bir fikir  ile nihayetsiz elemler ile ve 
emeller ile faydas ız çarp ışır ve hadsiz arzular ın ve makâs ıdın tahsiline, seme-
resiz boşu boşuna çal ışır.2
Hem kendi vücûdunu yüklenemedi ği hâlde, koca dünya  yükünü bîçâre 
beline ve kafas ına yüklenir. Daha cehennem e gitmeden cehennem azab ını 
çeker.3
Evet şu elîm elemi ve deh şetli mânevî azab ı hissetmemek için, ehl-i da-
lâlet  iptal-i his nev’inden gaflet  sarhoşluğu ile muvakkaten hissetmez. Fakat 
hissedece ği zaman yani kabre  yak ın olduğu vakit birden hisseder.4 Çünkü 
Cenâb- ı Hak k’a hakiki abd  olmazsa, kendi kendine mâlik zannedecek. Hâlbuki 
o cüz’î ihtiyar, o küçük iktidar ı ile şu f ırtınal ı dünyada vücûdunu idare edemi-
yor. Hayat ına muz ır mikroptan  tut, tâ zelzeleye kadar binler tâife dü şmanlar ı, 
hayat ına karşı tehacüm vaziyetinde görür. Elîm bir korku  dehşeti içinde her 
vakit kendine müdhi ş görünen kabir  kap ısına bak ıyor.
Hem bu vaziyette iken insaniyet itibar ıyla nev-i insanî ile ve dünya  ile 
alâkadar oldu ğu hâlde, dünyay ı ve insan ı Hakîm , Alîm , Kadîr , Rahîm , Kerîm  
bir Zât’ ın tasarrufunda tasavvur  etmediği ve onlar ı tesadüf  ve tabiata havale 
ettiği için, dünyan ın ehvâli ve insan ın ahvâli onu daima iz’aç eder. Kendi ele-
m iyle beraber insanlar ın elemini de çeker. Dünyan ın zelzelesi, tâunu, tûfan ı , 
kaht  u galâs ı, fenâ ve zevâli, ona gayet müz’iç ve karanl ıklı birer musibet  su-
retinde onu tâzib eder.
Hem şu hâldeki insan , merhamet  ve şefkat e lây ık değildir. Çünkü kendi 
kendine bu deh şetli vaziyeti veriyor. Sekizinci Söz’de kuyuya girmi ş iki kar-
deşin muvâzene-i hâlinde denildi ği gibi; nas ıl bir adam, güzel bir bahçede, 
1 Bkz.: A’râf sûresi, 7/179; Furkan sûresi, 25/43-44; Muhammed sûresi, 47/12.
2 Bkz.: Mâide sûresi, 5/5, 53; En’âm sûresi, 6/88; A’râf sûresi, 7/147; Hûd sûresi, 11/16; Zümer sûresi, 
39/65; Muhammed sûresi, 47/9, 28, 32.
3 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/56; En’âm sûresi, 6/124-125; A’râf sûresi, 7/152; Tevbe sûresi, 9/55; Ra’d 
sûresi, 13/34; Zümer sûresi, 39/22; Fussilet sûresi, 41/16.
4 Bkz.: “Derken, İsrâiloğullar ını denizden geçirdik. Hemen Firavun, askerleriyle beraber zulmederek ve 
sald ırarak peşlerine düştü. Nihayet bo ğulmak üzere iken: ‘ İman ettim. İsrâiloğullar ının inand ığı İlâh’tan 
başka ilâh yokmu ş. Ben de Müslümanlardan ım.’ dedi.” (Yûnus sûresi, 10/90 ).OTUZ İKİNCİ SÖZ’DEN / ÜÇÜNCÜ MEVKIF  / İkinci Mebhas  -----------------------------------------------------------------------------  133
güzel bir ziyafette, güzel ahbaplar içinde, nezahetli, tatl ı, nâmuslu, ho ş, meşrû 
bir lezzet  ve eğlenceye  kanaat  etmeyip, gayrime şrû ve mülevves bir lezzet için 
çirkin ve necis bir şarab ı  içse, sarho ş olup kendini k ış  ortas ında, pis bir yerde, 
vahşi canavar lar içinde tahayyül  etse, titreyip ba ğırıp çağırsa nas ıl merhame-
te lây ık değil. Çünkü ehl-i nâmus ve mübarek arkada şlar ını canavar  tasavvur  
eder, onlara kar şı hakaret eder. Hem ziyafetteki leziz taamlar ı ve temiz kaplar ı 
mülevves, pis ta şlar  tasavvur eder, k ırmaya ba şlar. Hem mecliste muhterem 
kitaplar ı ve mânidar mektublar ı mânâs ız ve âdi nak ışlar tasavvur eder, y ırta-
rak ayak alt ına atar ve hâkezâ... Böyle bir şah ıs, nas ıl merhamete müstehak 
değil, belki tokata müstehakt ır.
Öyle de, sû-i ihtiyar ından neşet eden küfür  sarhoşluğu ile ve dalâlet  diva-
neliğiyle Sâni-i Hakîm ’in şu misafirhâne-i dünyas ını, tesadüf  ve tabiat  oyun-
cağı  olduğunu tevehhüm edip ve cilve-i esmâ-y ı ilâhiye yi tazelendiren masnû-
atın, zaman ın geçmesiyle vazifelerinin bitti ğinden âlem-i gayb a geçmelerini, 
adem  ile idam  tasavvur  ederek.. ve tesbihât sadâlar ını, zevâl  ve firak- ı ebedî  
vaveylâs ı olduklar ını tahayyül  ettiğinden.. ve mektubât- ı samedâniye  olan şu 
mevcudât sayfalar ını, mânâs ız, karmakar ışık tasavvur etti ğinden.. ve âlem-i 
rahmet e yol açan kabir  kap ısını zulümât- ı adem ağzı tasavvur etti ğinden.. ve 
eceli, hakiki ahbaplara visal  dâveti oldu ğu hâlde, bütün ahbaplardan firak  
nöbeti tasavvur etti ğinden hem kendini deh şetli bir azab- ı elîmde b ırak ıyor; 
hem mevcudât ı, hem Cenâb- ı Hak k’ın esmâs ını, hem mektubât ını inkâr  ve 
tezyif ve tahkir etti ğinden, merhamete ve şefkate lây ık olmad ığı gibi, şiddetli 
bir azaba da müstehakt ır. Hiçbir cihette merhamete lây ık değildir.
İşte ey bedbaht ehl-i dalâlet  ve sefâhet ! Şu dehşetli sukuta kar şı ve ezici 
me’yusiyete mukabil; hangi tekemmülünüz, hangi fünûnunuz, hangi kemâ-liniz, hangi medeniyetiniz, hangi terakkiyât ınız karşı gelebilir? Ruh-u be şerin 
eşedd-i ihtiyaç ile muhtaç oldu ğu hakiki teselliyi nerede bulabilirsiniz?
Hem güvendi ğiniz ve bel ba ğlad ığınız ve âsâr- ı ilâhiyeyi ve ihsanat- ı rab-
bâniyeyi onlara isnad etti ğiniz hangi tabiat ınız, hangi esbab ınız, hangi şeri-
kiniz, hangi ke ş
fiyât ınız, hangi milletiniz, hangi bât ıl  mâbudunuz, sizi sizce 
idam -ı ebedî olan mevtin zulümât ından kurtar ıp; kabir  hudûdundan, berzâh  
hudûdundan, mah şer  hudûdundan, s ırat  köprüsünden hâkimâne geçirebi-
lir, saadet-i ebediye ye mazhar edebilir? Hâlbuki kabir kap ısını kapamad ığınız 
için, siz kat’î olarak bu yolun yolcususunuz. Böyle bir yolcu, öyle birisine da-yan ır ki, bütün bu daire-i azîme ve bu geni ş hudûtlar, O’nun taht- ı emrinde 
ve tasarrufundad ır.134  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Hem dahi, ey bedbaht ehl-i dalâlet  ve gaflet ! “Gayrime şrû bir muhabbe-
tin neticesi, merhametsiz azab çekmektir. ” kaidesi s ırrınca siz, f ıtrat ınızdaki 
Cenâb- ı Hak k’ın zât ve s ıfât  ve esmâs ına sarf edilecek muhabbet  ve mari-
fet  istîdad ını ve şükür  ve ibâdât cihâzât ını, nefsinize ve dünyaya gayrime şrû 
bir surette sarf etti ğinizden, bilistihkak cezas ını çekiyorsunuz. Çünkü Cenâb- ı 
Hakk’a ait muhabbeti, nefsinize verdiniz. Mahbubunuz olan nefsinizin hadsiz belâs ını çekiyorsunuz. Çünkü hakiki bir rahat ı o mahbubunuza vermiyorsu-
nuz. Hem onu, hakiki mahbub  olan Kadîr -i Mutlak ’a tevekkül  ile teslim  etmi-
yorsunuz, daima elem  çekiyorsunuz.
Hem Cenâb- ı Hak k’ın esmâ  ve s ıfât ına ait muhabbeti, dünya ya verdi-
niz ve âsâr- ı sanat ını, âlemin esbab ına taksim ettiniz.. belâs ını çekiyorsunuz. 
Çünkü o hadsiz mahbublar ınızın bir k ısm ı size “Allah ’a ısmarlad
ık!” demeyip, 
size arkas ını çevirip, b ırak ıp gidiyor. Bir k ısm ı sizi hiç tan ımıyor, tan ısa da 
sizi sevmiyor, sevse de size bir fayda vermiyor. Daima hadsiz firaklardan ve ümidsiz dönmemek üzere zevâllerden azab çekiyorsunuz.
İşte ehl-i dalâlet in saadet-i hayatiye ve tekemmülât- ı insaniye ve mehâ-
sin-i medeniye t ve lezzet -i hürriyet  dedikleri şeylerin iç yüzleri ve mahiyetleri 
budur. Sefâhet  ve sarho şluk  bir perdedir, muvakkaten hissettirmez. “Tuh on-
lar ın akl ına!” de...
Amma Kur’ân ’ın cadde-i nuraniyesi ise ; bütün ehl-i dalâlet in çektiği 
yaralar ı, hakâik-i imaniye  ile tedavi eder, bütün evvelki yoldaki zulümât ı da-
ğıtır, bütün dalâlet  ve helâket kap ılar ını kapat ır. Şöyle ki:
İnsan ın zaaf  ve acz ini ve fakr  ve ihtiyac ını, bir Kadîr -i Rahîm ’e tevek-
kül  ile tedavi eder.
1 Hayat  ve vücûdun yükünü, O’nun kudret ine, rahmet ine 
teslim edip;2 kendine yüklemeyip belki kendisi o hayat ına ve nefsine biner 
hükmünde bir rahat makam  bulur. Kendisinin “nât ık bir hayvan ” değil, belki 
hakiki bir insan  ve makbul bir misafir-i Rahmân  olduğunu bildirir. Dünya yı, 
bir misafirhâne-i Rahmân oldu ğunu göstermekle ve dünyadaki mevcudât ise, 
esmâ-y ı ilâhiye nin aynalar ı olduklar ını.. ve masnûat ı ise, her vakit  tazelenen 
mektubât- ı samedâniye  olduklar ını bildirmekle, insan ın fenâ-y ı dünya dan ve 
zevâl -i eşyadan ve hubb-u fâniyât tan gelen yaralar ını güzelce tedavi eder ve 
evham ın zulümât ından kurtar ır.
1 “Allah’a tevekkül etmek”le ilgili baz ı ayetlere bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/122; A’râf sûresi, 7/89; Tevbe 
sûresi, 9/129; Hûd sûresi, 11/56; Yûsuf sûresi, 12/67.
2 “Allah’a teslim olmak”la ilgili baz ı ayetlere bkz.: Bakara sûresi, 2/112, 131; Nisâ sûresi, 4/125; Lokman 
sûresi, 31/22; Zümer sûresi, 39/54.OTUZ İKİNCİ SÖZ’DEN / ÜÇÜNCÜ MEVKIF  / İkinci Mebhas  -----------------------------------------------------------------------------  135
Hem mevt  ve eceli, âlem-i berzâh a giden ve âlem-i bekâ da olan ahbab-
lara visal ve mülâkat mukaddimesi olarak gösterir. Ehl-i dalâlet in nazar ında 
bütün ahbab ından bir firak- ı ebedî  telâkki etti ği ölüm  yaralar ını böylece teda-
vi eder ve o firak , ayn- ı lika oldu ğunu isbat eder. Hem kabrin âlem-i rahmet e 
ve dâr- ı saadet e ve bağistan- ı cinân a ve nuristan- ı Rahmân ’a aç ılan bir kap ı 
olduğunu isbat etmekle, be şerin en müdhi ş korkusunu izale edip, en elîm ve 
kasâvetli ve s ıkıntılı olan berzâh  seyahatini, en leziz ve ünsiyetli ve ferahl ı bir 
seyahat oldu ğunu gösterir. Kabir  ile ejderha a ğzı nı kapat ır, güzel bir bahçeye 
kap ı açar. Yani kabir,  ejderha a ğzı olmad ığını; belki ba ğistan- ı rahmet e aç ılan 
bir kap ı olduğunu gösterir.
Hem mümine der: “ İhtiyâr ın cüz’î ise, kendi Mâlik ’inin irâde-i külliye sine 
işini b ırak.1 İktidar ın küçük ise, Kadîr-i Mutlak ’ın kudretine itimad et.2 Hayat ın 
az ise, hayat -ı bâkiyeyi dü şün.3 Ömrün k ısa ise; ebedî bir ömrün var, merak 
etme. Fikrin sönük ise; Kur’ân ’ın güneşi  alt ına gir, iman ın nuruyla bak ki; 
yıldız böceği  olan fikrin yerine her bir âyet-i Kur’ân , birer y ıldız  misillü sana 
ışık verir.4 Hem hadsiz emel lerin, elem lerin varsa, nihayetsiz bir sevab ve had-
siz bir rahmet  seni bekliyor.5 Hem hadsiz arzular ın, makâs ıdın varsa, onlar ı 
düşünüp muztarip olma. Onlar bu dünya ya s ığışmaz. Onlar ın yerleri ba şka 
diyard ır ve onlar ı veren de ba şkad ır.6”
Hem der: “Ey insan ! Sen, kendine mâlik de ğilsin.7 Sen, kudreti nihayet-
siz bir Kadîr , rahmeti hadsiz bir Rahîm -i Zât- ı Zülcelâl’in memlûküsün.8 Öyle 
ise sen, kendi hayat ını kendine yükleyip zahmet çekme. Çünkü hayat ı veren 
O’dur, idare eden de O’dur.9”
1 Bkz.: Mü’min sûresi, 40/44.
2 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/159, 173; Nisâ sûresi, 4/81; Mâide sûresi, 5/23; Hûd sûresi, 11/123; İbrahim 
sûresi, 14/12; Furkan sûresi, 25/58…
3 Bkz.: Tevbe sûresi, 9/38; Yûnus sûresi, 10/24; Kehf sûresi, 18/45; Hadîd sûresi, 57/20; Mü’min sûresi, 40/39; Duhâ sûresi, 93/4.
4 Bkz.: Yûnus sûresi, 10/57; Yûsuf sûresi, 12/111; İbrahim sûresi, 14/1; Tegabun sûresi, 64/8; Nisâ 
sûresi, 4/174…
5 Bkz.: Bakara sûresi, 2/157, 218; Âl-i İmran sûresi, 3/107; Nisâ sûresi, 4/96, 175; A’râf sûresi, 7/156.
6 Bkz.: Yâsîn sûresi, 36/55; Sâffât sûresi, 37/42-43, 46; Sâd sûresi, 38/52; Zuhruf sûresi, 43/71, 73; 
Muhammed sûresi, 47/15; Dehr sûresi, 76/22.
7 Bkz.: A’râf sûresi, 7/188; Yûnus sûresi, 10/49; Cin sûresi, 72/21.
8 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/30; Mâide sûresi, 5/118; Hicr sûresi, 15/49; İsrâ sûresi, 17/65; Mü’minûn 
sûresi, 23/109; Ankebût sûresi, 29/56; Zümer sûresi, 39/16,53; Mü’min sûresi, 40/31...
9 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/156; A’râf sûresi, 7/158; Tevbe sûresi, 9/116; Yûnus sûresi, 10/56...136  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Hem dünya  sahipsiz de ğil ki, sen kendi kafana dünya  yükünü yüklettire-
rek ehvâlini dü şünüp merak etme. Çünkü onun sahibi Hakîm ’dir, Alîm ’dir.1 
Sen de misafirsin, fuzulî olarak kar ışma, kar ıştırma. Hem insanlar ,2 hayvan-
lar  gibi mevcudât, ba şı boş değiller, belki vazifedar memurdurlar. Bir Hakîm -i 
Rahîm ’in nazar ındad ırlar. Onlar ın âlâm ve me şakkatlerini dü şünüp, ruhuna 
elem  çektirme. Ve onlar ın Hâl ık -ı Rahîm ’inin rahmetinden daha ileri şefkatini 
sürme. Hem sana dü şmanl ık vaziyetini alan mikroptan,  tâ tâun  ve tûfan  ve 
kaht  ve zelzele ye kadar bütün e şyan ın dizginleri, o Rahîm -i Hakîm ’in elinde-
dirler.3 O Hakîm’dir, abes i ş yapmaz. Rahîm’dir, rahîmiyeti çoktur. Yapt ığı 
her işinde bir nevi lütuf  var.4
Hem der: “ Şu âlem  çendan fânîdir, fakat ebedî bir âlemin levâz ımât ını 
yetiştiriyor. Çendan zâildir, geçicidir; fakat bâkî meyveler  veriyor, bâkî bir 
Zât’ ın bâkî esmâ sının cilvelerini gösteriyor. Ve çendan lezzetleri az, elemleri 
çoktur; fakat Rahmân -ı Rahîm ’in iltifâtât ı, zevâlsiz hakiki lezzetlerdir. Elemler  
ise sevab cihetiyle mânevî lezzet yeti ştiriyor.5 Madem me şrû daire, ruh  ve kalb  
ve nefs in bütün lezzetlerine, safalar ına, keyiflerine kâfidir. Gayrime şrû daire-
ye girme. Çünkü o dairedeki bir lezzetin bazen bin elemi var. Hem hakiki ve daimî lezzet olan iltifâtât- ı rahmaniye yi kaybetme ğe sebeptir.”
6
Hem dalâletin yolunda sâb ıkan beyân edildi ği gibi esfel-i sâfilîn e insan ı 
öyle bir sukut ettiriyor ki; hiçbir medeniyet , hiçbir felsefe  ona çâre bulamad ık-
lar ı ve o derin zulümât kuyusundan hiçbir terakkiyât- ı beşeriye , hiçbir kemâ-
lât- ı fenniye  insan ı çıkaramad ığı hâlde, Kur’ân- ı Hakîm,  iman  ve amel-i sâlih  
ile o esfel-i sâfilîn e sukuttan insan ı âlâ-y ı illiyyîn e ç ıkar ır ve delâil-i kat’iyye ile 
çıkarmas ını isbat ediyor.. ve o derin kuyuyu terakkiyât- ı mâneviye nin basa-
maklar ıyla ve tekemmülât- ı ruhiye nin cihâzât ıyla dolduruyor.7
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/107; Âl-i İmran sûresi, 3/26, 189; Mâide sûresi, 5/40, 120; En’âm sûresi, 6/73; 
A’râf sûresi, 7/158.
2 Bkz.: Mü’minûn sûresi, 23/115; K ıyâmet sûresi, 75/36
3 Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/83; Mü’minûn sûresi, 23/88; Mülk sûresi, 67/1, Fussilet sûresi, 41/11; Zümer 
sûresi, 39/63,67; Şûrâ sûresi, 42/12.
4 Bkz.: Şûrâ sûresi, 42/19.
5 Bkz.: Hûd sûresi, 11/23; Furkan sûresi, 25/75-76; Ankebût sûresi, 29/58; Ahkaf sûresi, 46/14; Fetih 
sûresi, 48/5; Te ğâbün sûresi, 64/9; Talâk sûresi, 65/11.
6 Bkz.: Bakara sûresi, 2/81, 275; Furkan sûresi, 25/68-69; Yûnus sûresi, 10/27, 52; Mü’minûn sûresi, 
23/103; Zuhruf sûresi, 43/74.
7 Bkz.: İnşikak sûresi, 84/25; Tîn sûresi, 95/5-6; Asr sûresi, 103/2-3.OTUZ İKİNCİ SÖZ’DEN / ÜÇÜNCÜ MEVKIF  / İkinci Mebhas  -----------------------------------------------------------------------------  137
Hem beşer in uzun ve f ırtınal ı ve dağdağalı olan ebed  taraf ındaki yolcu-
luğunu gayet derecede teshil eder ve kolayla ştırır. Bin, belki elli bin senelik 
mesafeyi bir günde kestirecek vesaiti gösterir. Hem Sultan- ı ezel ve ebed  olan 
Zât- ı Zülcelâl’i tan ıttırmakla insan ı, O’na bir memur abd  ve bir vazifedar mi-
safir  vaziyetini verir.
Hem dünya  misafirhânesinde, hem berzâhî ve uhrevî menzillerde kemâl-i
rahatla seyahatini temin eder. Nas ıl ki bir padi şah ın müstakîm bir memu-
ru, onun daire-i memleketinde, hem her vilayetin hudutlar ından sühuletle ve 
tayyare, gemi , şimendifer  gibi süratli vas ıta-y ı seyahatle gezer, geçer. Öyle de 
Sultan- ı Ezelî ’ye iman  ile intisap eden ve amel-i sâlih  ile itâat eden bir insan , 
şu misafirhâne-i dünya  menzillerinden ve âlem-i berzâh  ve âlem-i mah şer  da-
irelerinden ve hâkezâ.. kabir den sonraki bütün âlemlerin geni ş hudutlar ından 
berk  ve burak  süratinde geçer. Tâ saadet-i ebediye yi bulur. Ve şu hakikati 
kat’î isbat eder ve asfiya  ve evliya ya gösterir.
Hem de Kur’ân ’ın hakikati der ki; “Ey mümin! Sendeki nihayetsiz mu-
habbet  kabiliyetini, çirkin ve noksan ve şerûr ve sana muz ır olan nefs -i em-
mâre ne verme.1 Onu mahbub  ve onun hevâs ını kendine mâbud  ittihaz etme.2 
Belki sendeki o nihayetsiz muhabbet  kabiliyetini, nihayetsiz bir muhabbete 
lây ık, hem nihayetsiz sana ihsan  edebilen.. hem istikbalde seni nihayetsiz me-
sud eden, hem bütün alâkadar oldu ğun ve onlar ın saadetleriyle mesûd oldu-
ğun bütün zâtlar ı ihsanat ıyla mesûd eden.. hem nihayetsiz kemâlât ı bulunan 
ve nihayetsiz derecede kudsî, ulvî, münezzeh, kusursuz, noksans ız, zevâlsiz 
cemâl  sahibi olan.. ve bütün esmâ sı, nihayet derecede güzel olan ve her is-
minde pek çok envâr- ı hüsün  ve cemâl bulunan.. ve cennet  bütün güzellikle-
riyle ve nimetleriyle, O’nun cemâl-i rahmet ini ve rahmet-i cemâl ini gösteren.. 
ve sevimli ve sevilen bütün kâinattaki bütün hüsün ve cemâl ve mehâsin ve kemâlât , O’nun cemâline ve kemâline i şaret eden ve delâlet eden ve emâre 
olan bir Zât’ ı, mahbub  ve mâbud  ittihaz et.”
3
Hem der: “Ey insan ! O’nun esmâ  ve s ıfât ına ait istîdad- ı muhabbetini, 
sâir bekâs ız mevcudâta verme; faydas ız mahlûkata da ğıtma.4 Çünkü âsâr ve 
1 Bkz.: Yûsuf sûresi, 12/53.
2 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/135; Kehf sûresi, 18/28; Tâhâ sûresi, 20/16; Furkan sûresi, 25/43; Kasas sûresi, 
28/50; Câsiye sûresi, 45/23; Nâziât sûresi, 79/40.
3 Bkz.: Tâhâ sûresi, 20/14; Zümer sûresi, 39/2,66; Yasin sûresi, 36/60-61.
4 Bkz.: Bakara sûresi, 2/165; En’am sûresi, 6/76-79; Tevbe sûresi, 9/23-24; K ıyâmet sûresi, 75/20-35; 
Dehr sûresi, 76/27; Fecr sûresi, 89/20-26.138  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
mahlûkat fânîdirler. Fakat o âsârda ve o masnûatta nak ışlar ı, cilveleri görünen 
esmâ-y ı hüsnâ  bâkîdirler, daimîdirler.1 Ve esmâ ve s ıfât ın her birisinde binler 
merâtib-i ihsan  ve cemâl  ve binler tabakat- ı kemâl ve muhabbet  var. Sen yal-
nız Rahmân  ismine bak ki; cennet  bir cilvesi ve saadet-i ebediye  bir lem’as ı ve 
dünya daki bütün r ızık  ve nimet , bir katresidir.”2
İşte şu muvâzene, ehl-i dalâlet le ehl-i iman ın hayat  ve vazife cihetindeki 
mahiyetlerine i şaret eden
َ۝īĻِĥِĘَאø َģَęْøأَ َאهُĬرَدَدْ َّħُàٍ۝ħĺِĳْĝَÜ ِīَùْèأَ ĹِۤĘ َאنَùْĬِْŸا َאĭْĝَĥَì ْïَĝَĤ
3َאتِéِĤَّאāĤا اĳُĥِĩَĐوَ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤا َّźإِ
hem netice ve âk ıbetlerine i şaret eden 4َْرْضُŶوَا אءُƯĩَّùĤا ُħِıْĻَĥَĐ ْÛَכَÖ َאĩَĘ olan 
âyete dikkat et. Ne kadar ulvî, mucizâne, beyân etti ğimiz müvâzeneyi ifade 
ederler.
yBirinci âyet , On Birinci Söz ’de tafsilen o âyetin i’câzkârâne ve îcâz-
kârâne ifade etti ği hakikati, o Söz’de beyân edildi ğinden, onu oraya havale 
ederiz.
yİkinci âyet  ise, yaln ız bir küçük i şaretle gösterece ğiz ki, ne kadar ulvî bir 
hakikati ifade ediyor. Şöyle ki:
Şu âyet , mefhum-u muvaf ık ile şöyle ferman ediyor: “Ehl-i dalâlet in öl-
mesiyle semâvât  ve zemin , onlar ın üstünde a ğlam ıyorlar.” Ve mefhum-u mu-
halif ile delâlet ediyor ki: “Ehl-i iman ın dünya dan gitmesiyle, semâvât ve ze-
min, onlar ın üstünde a ğlıyor.” Yani ehl-i dalâlet ; madem semâvât  ve arz ın va-
zifelerini inkâr  ediyor, mânâlar ını bilmiyor, onlar ın k ıymetlerini iskat ediyor, 
Sâni ’lerini tan ımıyor. Onlara kar şı bir hakaret, bir adâvet  ettiğinden elbette 
semâvât ve zemin, onlara a ğlamak de ğil, belki onlara nefrin eder, onlar ın ge-
bermesiyle memnun olurlar. Ve mefhum-u muhalif ile der: “Semâvât  ve arz , 
ehl-i iman ın ölmesiyle a ğlarlar.” Zira ehl-i iman  ise –çünkü semâvât ve arz ın 
vazifelerini bilir. Hakiki hakikatlerini tasdik  ediyor. Ve onlar ın ifade ettikleri 
mânâlar ı iman ile anl ıyor– “Ne kadar güzel yap ılm ışlar, ne kadar güzel hizmet 
1 Bkz.: Kasas sûresi, 28/88; Rahman sûresi, 55/25,26.
2 Bkz.: Meryem sûresi, 19/61, 93; Rahman sûresi, 55/1-12; Mülk sûresi, 67/19-20.
3 “Biz insan ı en mükemmel surette yaratt ık. Sonra da onu en a şağı derekeye dü şürdük. Ancak iman 
edip güzel ve makbul i şler yapanlar müstesnad ır.” (Tîn sûresi, 95/4  -6 ).
4 “(Merhamete lây ık olma haklar ını kaybettiklerinden) peri şan hâllerine gök de a ğlamad ı, yer de a ğla-
mad ı.” (Duhân sûresi, 44/29)OTUZ İKİNCİ SÖZ’DEN / ÜÇÜNCÜ MEVKIF  / İkinci Mebhas  -----------------------------------------------------------------------------  139
ediyorlar.” diyor. Ve onlara lây ık k ıymeti veriyor ve ihtiram ediyor. Cenâb- ı 
Hak  hesab ına onlara ve onlar ayna  olduklar ı esmâ ya muhabbet  ediyor. İşte 
bu s ır içindir ki semâvât ve zemin, a ğlar gibi ehl-i iman ın zevâline mahzun 
oluyorlar.1
......
1 Meselâ “Ar ş’ın, Sa’d İbni Muaz’ ın (radiyallâhu anh)  vefat ıyla sars ıldığı” ifade buyurulmu ştur. (Bkz.: 
Buhârî, menâk ıbü’l-ensar  12; Müslim, fezâilü’s-sahâbe  123-125; Tirmizî, menâk ıb 50)140  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ َכَ۠Ĭَאéْ×ُø َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź أَنْ َאتِĩُĥُّčĤا ĹِĘ َאدٰىĭَĘ
2َīĻِĩِèَّاóĤا ُħَèأَرْ َÛْĬوَأَ ُّóُّąĤا َĹِĭَّùَĨ ĹِّĬأَ ưįَّÖرَ َאدٰىĬ إِذْ 
3ِħĻِčَđْĤا ْشِóَđْĤا رَبُّ َĳُİوَ ُÛْĥَכَّĳَÜ ِįْĻَĥَĐ ۘ َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰ۬ųا َĹِ×ْùَè ْģُĝَĘ ْاĳَّĤَĳَÜ ِنْÍَĘ
5ِħĻِčَđْĤا ِّĹِĥَđْĤا ِّٰųِאÖ َّźإِ َّةَĳُĜ َźوَ ْلَĳَè َź ، 4ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè
6ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ ..ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ ĹِĜَאÖ َאĺ 
7אءٌƯęِüوَ ًىïُİ اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĥِĤ
Otuz Birinci Mektub’un birinci k ısm ı; her zaman, hususan ma ğrib  ve işâ  
ortas ında otuz üçer defa okunmas ı çok faziletli bulunan mezkûr kelimât- ı mü-
bareke nin her birinin çok envâr ından birer nurunu gösterecek “Alt ı Lem’a”-
dan…
1 “Sonra, (dü ştüğü bal ığın karn ının, gecenin ve denizin, bir de bulundu ğu halin) karanl ıklar ı içinde, 
“Sen’den ba şka ilâh yoktur. Sen, her türlü kusurdan, eksiklikten, e şi-ortağı bulunmaktan mutlak münez-
zehsin. Ben, gerçekten kendine yaz ık edenlerden oldum!” diye yakard ı.” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
2 “Yâ Rabbî, bu dert bana iyice dokundu. Sen merhametlilerin en merhametli olan ısın.” diye niyaz 
etmişti.” (Enbiyâ sûresi, 21/83)
3 “(Ey Rasûlüm! Sen böyle onlar ın üzerine titrerken) onlar halâ senden ve yolundan yüz çevirecek olur-
larsa de ki: Bana (yard ımc ı ve destekçi olarak) Allah kâfidir. O’ndan ba şka hiçbir ilâh yoktur. Ben O’na 
dayand ım, O’na güvendim ve O, (bütün kâinat ın, bütün varl ıklar ın idare merkezi olan) Büyük Ar ş’ın 
Rabbi, (bütün kâinat ın mutlak Sultan ı, bütün varl ıklar ın yegâne s ığınağı, besleyip ya şatan ı, koruyup 
gözetenidir).” (Tevbe sûresi, 9/129)
4 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173).
5 “Hareket ve güç, ancak yüceler yücesi ve pek büyük olan Cenâb- ı Hakk’ ın dilemesi ile olur.” 
Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem)  bu sözün, cennet hazinelerinden bir hazine oldu ğunu 
bildirmiştir. Bkz.: Buhârî, meğâzî 38, deavât  51, 68,  kader  7; Müslim, zikir 44-46.
6 Ey Kendinden ba şka her şeyin fânî oldu ğu tek Bâkî!
7 “O (Kur’ân), iman edenler için hidâyet ve şifad ır.” (Fussilet sûresi, 41/44).
Birinci Lem'a
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
Hazreti Yûnus İbni Mettâ  (alâ Nebiyyinâ ve aleyhissalâtü vesselâm) ’ın münâcât ı, en 
azîm bir münâcâtt ır ve en mühim bir vesîle-i icâbe-i duâ dır.1
Hazreti Yûnus (aleyhisselâm) ’ın k ıssa-y ı meşhûresinin hülâsas ı:
Denize at ılm ış, büyük bir bal ık  onu yutmu ş.2 Deniz f ırtınal ı ve gece da ğ-
dağalı ve karanl ık ve her taraftan ümit kesik bir vaziyette,
3َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ َכَ۠Ĭَאéْ×ُø َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź
münâcât ı, ona süraten vas ıta-y ı necat  olmuştur.
Şu münâcât ın s ırr- ı azîmi şudur ki:
O vaziyette esbab bilkülliye sukût etti. Çünkü o hâlde ona necat ve-
recek öyle bir Zât lâz ım ki; hükmü hem bal ığa, hem denize, hem geceye, 
hem cevv-i semâya geçebilsin.  Çünkü onun aleyhinde “gece, deniz ve hût ” 
ittifak etmi şler. Bu üçünü birden emrine musahhar eden bir Zât onu sâhil-i se-
lâmet e ç ıkarabilir. E ğer bütün halk onun hizmetkâr ı ve yard ımc ısı olsa idiler, 
yine beş para faydalar ı olmazd ı.4
Demek esbab ın tesiri yok. Müsebbibü’l-esbab ’dan başka bir melce’ ola-
mad ığını aynelyakîn  gördüğünden, s ırr- ı ehadiyet , nur-u tevhid içinde inki şâf 
ettiği için şu münâcât birdenbire geceyi, denizi ve hûtu musahhar etmi ştir. 
O nur-u tevhid ile hûtun karn ını bir tahte’l-bahir  gemisi hükmüne getirip ve 
1 Bkz.: Tirmizî, deavât  81; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/170.
2 Kıssan ın tamam ı için bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  17/79-81.
3 “Sen’den ba şka ilâh yoktur. Sen, her türlü kusurdan, eksiklikten, e şi-ortağı bulunmaktan mutlak 
münezzehsin. Ben, gerçekten kendine yaz ık edenlerden oldum!” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
4 Bkz.: En’âm sûresi, 6/17; Yûnus sûresi, 10/107; Fât ır sûresi, 35/2.
zelzeleli da ğvâri emvâc deh şeti içinde; denizi, o nur-u tevhid ile emniyetli bir 
sahrâ, bir meydan- ı cevelân ve tenezzühgâh ı olarak o nur ile semâ yüzünü 
bulutlardan süpürüp, kameri bir lâmba gibi ba şı üstünde bulundurdu. Her ta-
raftan onu tehdit ve tazyik eden o mahlûkat, her cihette ona dostluk yüzünü gösterdiler. Tâ sâhil-i selâmet e ç ıktı, şecere-i yaktîn
1 alt ında o lütf-u rabbânîyi 
müşâhede etti.
İşte, Hazreti Yûnus (aleyhisselâm) ’ın birinci vaziyetinden yüz derece da-
ha müthi ş bir vaziyetteyiz. Gecemiz, istikbâldir. İstikbâlimiz, nazar- ı gaf-
let le, onun gecesinden yüz derece daha karanl ık ve deh şetlidir. Denizi-
miz, şu sergerdân küre-i zeminimizdir. Bu denizin her mevcinde binler 
cenaze bulunuyor; onun denizinden bin derece daha korkuludur. Bizim hevâ-y ı nefsimiz, hûtumuzdur; hayat- ı ebediyemizi s ıkıp mahv ına çal ışı-
yor.
2 Bu hût , onun hûtundan bin derece daha muz ırdır. Çünkü onun hûtu 
yüz senelik bir hayat ı mahveder. Bizim hûtumuz ise, yüz milyon seneler 
hayat ın mahv ına çal ışıyor.
Mâdem hakikî vaziyetimiz budur; biz de Hazreti Yûnus (aleyhisselâm) ’a ik-
tidâen, umum esbaptan yüzümüzü çevirip do ğrudan do ğruya Müsebbibü’l-
esbab  olan Rabbimize ilticâ edip 3َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ َכَ۠Ĭَאéْ×ُø َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź 
demeliyiz ve aynelyakîn  anlamal ıyız ki; gaflet ve dalâletimiz sebebiyle aleyhi-
mize ittifak eden istikbâl, dünya ve hevâ-y ı nefs in zararlar ını defedecek yal-
nız o Zât olabilir ki; istikbâl taht- ı emrinde, dünya taht- ı hükmünde, nefsimiz 
taht- ı idaresindedir. Acaba Hâl ık-ı semâvât ve arzdan ba şka hangi sebep 
var ki, en ince ve en gizli hât ırât- ı kalbimizi bilecek ve bizim için istikbâli, 
âhiretin îcâd ıyla ışıkland ıracak ve dünyan ın yüz bin bo ğucu emvâc ından 
kurtaracak, –hâ şâ– Zât- ı Vâcibü’l-vücud ’dan başka hiçbir şey, hiçbir cihette 
O’nun izni ve iradesi olmadan imdâd edemez ve halâskâr olamaz.4 Mâdem 
hakikat-i hâl böyledir. Nas ıl ki Hazreti Yûnus (aleyhisselâm) ’a o münâcât ın ne-
ticesinde hûtu ona bir merkûb, bir tahte’l-bahir  ve denizi bir güzel sahrâ ve 
1 Bkz.: “Üzerine gölge yapmas ı için, orada asma kabak cinsinden bir a ğaç bitirdik.” (Sâffât sûresi, 
37/146)
2 Bkz.: “Rabbimin merhamet edip koruduklar ı hariç, nefis daima fenal ığı ister, kötülü ğe sevk eder.” 
(Yûsuf sûresi, 12/53)
3 “Sen’den ba şka ilâh yoktur. Sen, her türlü kusurdan, eksiklikten, e şi-ortağı bulunmaktan mutlak 
münezzehsin. Ben, gerçekten kendine yaz ık edenlerden oldum!” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
4 Bkz.: Kehf sûresi, 18/23-24; Dehr sûresi, 76/30; Tekvir sûresi, 81/29; Hac sûresi, 22/65.BİRİNCİ LEM’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------  143
gece mehtâpl ı bir latîf sûret ald ı. Biz dahi o münâcât ın s ırrıyla َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź 
1َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ َכَ۠Ĭَאéْ×ُø demeliyiz.
2َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź cümlesiyle istikbâlimize,  3َכَĬَאéْ×ُـø kelimesiyle dünyam ı-
za, 4َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ fıkras ıyla nefsimize  nazar- ı merhametini celb et-
meliyiz.5 Tâ ki, nur-u îmân  ile ve Kur’ân’ ın mehtâb ı yla istikbâlimiz tenevvür 
etsin ve o gecemizin deh şet ve vah şeti, ünsiyet  ve tenezzühe ink ılâp etsin. 
Ve mütemâdiyen mevt ve hayat ın değişmesiyle seneler ve karnlar emvâ-
cı üstünde hadsiz cenazeler binip ademe at ılan dünyam ız ve zeminimizde,
Kur’ân- ı Hakîm ’in tezgâh ında yap ılan bir sefine-i mâneviye  hükmüne geçen 
hakikat-i İslâmiyet  içine girip selâmetle o denizin üstünde gezip, tâ sâhil-i se-
lâmete ç ıkarak hayat ımızın vazifesi bitsin. O denizin f ırtınalar ı ve zelzeleleri, 
sinema perdeleri gibi tenezzühün manzaralar ını tazelendirmekle, vah şet ve 
dehşet yerine, nazar- ı ibret ve tefekkürü keyiflendirerek ok şay ıp ışıkland ır-
sın. Hem o s ırr- ı Kur’ân’la, o terbiye-i Furkâniye  ile; nefsimiz bize binmeye-
cek, merkûbumuz olup, bizi ona bindirip, hayat- ı ebediyemizin kazanmas ı-
na kuvvetli bir vas ıtam ız olsun.
Elhâs ıl: Mâdem insan, mâhiyetinin câmiiyeti itibâr ıyla s ıtmadan mü-
teellim oldu ğu gibi, arz ın zelzele  ve ihtizâzât ından ve kâinat ın k ıyâmet  
hengâm ında zelzele-i kübrâs ından müteellim oluyor.
Ve nas ıl ki hurdebînî  bir mikrop tan korkar; ecrâm- ı ulviyeden zuhur 
eden kuyruklu y ıldız dan dahi korkar.
Hem nas ıl ki hânesini sever; koca dünyay ı da öyle sever. Hem nas ıl 
ki küçük bahçesini sever; öyle de, hadsiz ebedî cennet i dahi mü ştâkâne 
sever.
Elbette, böyle bir insan ın Mâbûdu, Rabbi, melcei, halâskâr ı, maksûdu
1 “Sen’den ba şka ilâh yoktur. Sen, her türlü kusurdan, eksiklikten, e şi-ortağı bulunmaktan mutlak 
münezzehsin. Ben, gerçekten kendine yaz ık edenlerden oldum!” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
2 “Sen’den ba şka ilâh yoktur.” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
3 “Sen, her türlü kusurdan, eksiklikten, e şi-ortağı bulunmaktan mutlak münezzehsin.” (Enbiyâ sûresi, 
21/87)
4 “Ben, gerçekten kendine yaz ık edenlerden oldum!” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
5 Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)  Hz. Ebûbekir’e (radiyallâhu anh)  tavsiye buyurdu ğu bir 
duâ şöyledir: “Allah ım! Ben nefsime çok zulmettim. Günahlar ı ancak Sen affedersin. Öyle ise beni, 
şân ına lây ık bir mağfiretle ba ğışla, bana merhamet et. Sen affedici ve merhamet edicisin.” (Buhârî, 
ezân  149, tevhîd  9, deavât  16; Müslim, zikir 47, 48, hudûd  23).144  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
öyle bir Zât olabilir ki, umum kâinat O’nun kabza-y ı tasarruf unda, zerrât 
ve seyyârât dahi taht- ı emrindedir.1
Elbette öyle bir insan dâimâ Yûnusvârî (aleyhisselâm)  َכَ۠Ĭَאéْ×ُø َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź 
2َīĻِĩِĤَّאčĤا َīِĨ ُÛْĭכُ ĹِّĬإِ demeye muhtaçt ır.
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Bkz.: “Göklerin ve yerin hazinelerinin anahtarlar ı O’nun nezdindedir.” (Zümer sûresi, 39/63; Şûrâ 
sûresi, 42/12). “Göklerin ve yerin miras ı Allah’ ınd ır.” (Âl-i İmran sûresi, 3/180; Hadîd sûresi, 57/10)
2 “Sen’den ba şka ilâh yoktur. Sen, her türlü kusurdan, eksiklikten, e şi-ortağı bulunmaktan mutlak 
münezzehsin. Ben, gerçekten kendine yaz ık edenlerden oldum!” (Enbiyâ sûresi, 21/87)
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )BİRİNCİ LEM’A  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------  145
On Yedinci Lem'a
......
Beşinci Nota
Şu notada Avrupa  fünûnu ve medeniyeti, Eski Said ’in fikrinde bir dere-
ce yerleştiği için, Yeni Said  harekât- ı fikriyede seyretti ği zaman, Avrupa’n ın 
fünûn ve medeniyeti, o seyahat-i kalbiyede emrâz- ı kalbiyeye ink ılâp ederek 
ziyâde mü şkülâta medâr oldu ğundan, bilmecburiye Yeni Said zihnini silke-
leyip, müzahref felsefeyi ve sefih medeniyeti atmak isterken, kendi ruhunda Avrupa’n ın lehinde şehâdet eden hissiyât- ı nefsaniyeyi susturmak için, Av-
rupa’n ın şahs- ı mânevîsi ile bir cihette gayet k ısa, bir cihette uzun, gelecek 
muhâvereye mecbur olmu ştur.
Yanl ış anlaşılmas ın, Avrupa  ikidir: Birisi , İsevîlik  din-i hakikisinden ald ığı 
feyz ile hayat -ı içtimâiye-i be şeriyeye nâfi sanatlar ı ve adâlet ve hakkaniyete 
hizmet  eden fünûnlar ı takip eden bu birinci Avrupa ’ya hitab etmiyorum. Bel-
ki felsefe-i tabiiyenin zulmetiyle, medeniyetin seyyiât ını mehâsin zannederek, 
beşeri sefâhete ve dalâlete sevk eden bozulmu ş ikinci  Avrupa ’ya hitab edi-
yorum. Şöyle ki:
O zaman, o seyahat-i ruhiyede, mehâsin-i medeniyet ve fünûn-u nâfi-
a dan başka olan malâyani ve muz ır felsefe yi ve muz
ır ve sefih medeniyet i 
elinde tutan Avrupa ’nın şahs- ı mânevîsine kar şı demiştim:
Bil ey ikinci Avrupa ! Sen, sağ elinle sakîm ve dalâletli bir felsefeyi ve sol 
elinle sefih ve muz ır bir medeniyeti tutup dâvâ edersin ki, be şerin saâdeti bu 
ikisi iledir. Senin bu iki elin k ırılsın ve şu iki pis hediyen senin ba şını yesin ve 
yiyecek.
Ey küfr u küfrân ı dağıtıp neşreden bedbaht ruh! Acaba, hem ruhunda, 
hem vicdan ında, hem akl ında, hem kalbinde deh şetli musibetlerle musibetzede 
olmuş ve azâba dü şmüş bir adam ın cismiyle, zâhirî bir surette aldat ıcı bir zî-
net ve servet içinde bulunmas ıyla saâdet i mümkün olabilir mi? Ona mes’ûd 
denilebilir mi?
Âyâ görmüyor musun ki, bir adam ın cüz’î bir emirden me’yûs olmas ı ve 
vehmî bir emelden ümidi kesilmesi ve ehemmiyetsiz bir i şten inkisâr- ı hayale 
uğramas ı sebebiyle tatl ı hayaller ona ac ılaşıyor, şirin vaziyetler onu tâzib edi-
yor, dünya ona dar geliyor, zindan oluyor? Hâlbuki senin şeâmetinle, kalbi-
nin en derin kö şelerinde ve ruhunun tâ esas ında dalâlet  darbesini yiyen ve 
o dalâlet cihetiyle bütün emelleri ink ıtaa uğrayan ve bütün elemleri ondan 
neşet eden bir bîçâre insana hangi saâdeti temin ediyorsun?
Acaba, zâil, yalanc ı bir cennette cismi bulunan ve kalbi, ruhu cehennem-
de azâp çeken bir insana mesûd denilebilir mi? İşte, sen, bîçâre be şeri böyle 
baştan ç ıkard ın, yalanc ı bir cennet  içinde cehennemî bir azâp çektiriyorsun.
Ey beşerin nefs -i emmâre si! Bu temsile bak, be şeri nereye sevk etti ğini 
bil. Meselâ bizim önümüzde iki yol var.
yBirisinden gidiyoruz.  Görüyoruz ki, her ad ım başında bîçâre âciz bir 
adam bulunur. Zâlimler  hücum edip mal ını, eşyas ını gasp ederek kulübeci ği-
ni harap ediyorlar, bazen de yaral ıyorlar. Öyle bir tarzda ki, ac ınacak hâline 
semâ ağlıyor. Nereye bak ılsa hâl, bu minvâl üzere gidiyor. O yolda i şitilen 
sesler, zâlimlerin gürültüleri, mazlûmlar ın ağlay ışlar ı olduğundan umumî bir 
matem, o yolu kapl ıyor. İnsan, insaniyet cihetiyle gayr ın elemiyle müteellim 
olduğundan, hadsiz bir eleme giriftâr oluyor. Hâlbuki vicdan bu derece teel-
lüme tahammül edemedi ğinden; o yolda giden, iki şeyden birisine mecbur 
olur. Ya insaniyetten tecerrüd edip ve nihayetsiz vah şeti iltizam ederek öyle 
bir kalbi ta şıyacak ki, kendi selâmetiyle beraber umumun helâket i onu müte-
essir etmesin veyahut kalb ve akl ın muktezâs ını iptal etsin.
Ey sefâhet ve dalâletle bozulmu ş ve İsevî  dininden uzakla şmış Avrupa ! 
Deccal  gibi bir tek gözü ta şıyan1 kör dehan ile ruh-u be şere bu cehennemî 
hâleti hediye ettin! Sonra anlad ın ki, bu öyle ilaçs ız bir illettir ki, insan ı âlâ-y ı 
illiyyîn den esfel-i safilîn e atar. Hayvanât ın en bedbaht derecesine indirir. Bu 
illete karşı bulduğun ilaç, muvakkaten iptal-i his hizmeti gören câzibedâr oyun-
caklar ın ve uyutucu hevesat ve fantaziyelerindir. Senin bu ilac ın, senin ba şını 
yesin ve yiyecek! İşte beşere açt ığın yol ve verdi ğin saâdet , bu misâle benzer.
1 Bkz.: Buhârî, enbiyâ  48, libâs 68, ta’bîr  11, 33,  fiten 26; Müslim, îmân  273-276.ON YED İNCİ LEM’A / BEŞİNCİ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  147
yİkinci yol ki  Kur’ân- ı Hakîm , hidâyetiyle be şer e hediye etmi ştir. Şöyle-
dir: Görüyoruz ki o yolun her menzilinde, her mekân ında, her şehrinde bir 
sultan- ı âdil in müstakîm askerleri her tarafta bulunuyorlar, geziyorlar. Ara s ıra 
o sultan ın emriyle o askerlerin bir k ısm ını terhis  ediyorlar. Silâhlar ını, atlar ı-
nı ve mîrî levâz ımatlar ını al ıyorlar, onlara izin tezkeresini veriyorlar. O terhis 
olunan neferler, çendan ünsiyet ettikleri at ve silâhlar ın teslim al ınmas ından 
zâhiren mahzun oluyorlar. Fakat hakikat noktas ında terhisle müferrah olup, 
sultan ın ziyaretine ve padi şah ın payitaht ına dönmesi ve padi şah ı ziyaret et-
mesi cihetinde gayet memnun oluyorlar.
Bazen terhis  memurlar ı acemî bir nefere rast geliyorlar. Nefer onlar ı tan ı-
mıyor. “Silâh ını teslim et!” diyorlar. Nefer diyor: “Ben padi şah ın askeriyim, 
onun hizmetindeyim, sonra onun yan ına gidece ğim. Siz neci oluyorsunuz? 
Eğer onun izin ve r ızas ıyla gelmi ş iseniz, göz ve ba ş üstüne geldiniz, emrini 
gösteriniz; yoksa çekiliniz, benden uzak olunuz. Ben tek ba şımla kalsam, sizler 
binler dahi olsan ız, yine sizinle dövü şeceğim. Kendi nefsim için de ğil –çünkü 
nefsim benim de ğil, benim sultan ımınd ır; belki bendeki nefs im ve silâh ım, 
mâlikimin emanetidir– emaneti muhafaza  ve sultan ımın haysiyetini himâye 
ve izzetini vikâye için size ba ş eğmeyeceğim!”
İşte, o ikinci yoldaki medâr- ı sürûr ve saâdet  olan binler ahvâlden bu 
hâl bir numûnedir. Sâir ahvâli sen k ıyâs et. Bütün o ikinci yolun seferinde, 
tevellüdât nâm ında sevinç ve şenlikle bir tah şidât  ve sevkiyât- ı askeriye  vard ır 
ve vefiyât nâm ında sürûr ve muz ıka ile terhisât- ı askeriye  görünüyorlar. İşte
Kur’ân- ı Hakîm  beşere bu yolu hediye etmi ştir. Bu hediyeyi kim tam kabul et-
se, böyle iki cihan ın saâdeti ne giden bu ikinci yoldan gider. Ne geçmi ş şeyden 
mahzun ve ne de gelecek şeyden havf eder.
Ey ikinci bozuk Avrupa ! Senin çürük ve esass ız esaslar ının bir k ısm ı şun-
lard ır ki: “En büyük melekten en küçük seme ğe kadar her bir zîhayat kendi 
nefsine mâliktir ve kendi zât ı için çal ışır ve kendi lezzeti için çabalar. Onun 
bir hakk- ı hayat ı var. Gaye-i himmeti ve hedef-i maksad ı, yaşamak ve be-
kâs ını temin etmektir.” diyorsun. Ve Hâl ık -ı Kerîm ’in kerem düsturlar ından 
ve erkân- ı kâinatta kemâl-i itaatle imtisâl edilen düstur-u teâvünle nebatat, 
hayvanât ın imdâd ına ve hayvanât,  insanlar ın yard ımına koşmas ından tezâ-
hür eden o umumî kanunun rahîmâne, kerîmâne cilvelerini cidâl  zannedip, 
“Hayat bir cidâldir .” diye, ahmakâne hükmetmi şsin.
Acaba, o düstur-u teâvünün cilvesinden olan zerrât- ı taamiyenin, kemâl-i 148  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
şevk ile beden hüceyrelerinin g ıdaland ırılmas ı için koşmalar ı nas ıl cidâldir? 
Nas ıl bir çarp ışmakt ır? Belki o imdâd ve o ko şmak, Kerîm  bir Rabb’in emriyle 
bir teavün dür.
Hem çürük bir esas ın: “Her şey kendi nefsine mâliktir.” diyorsun. Hiçbir 
şey kendi nefsine mâlik olmad ığına kat’î bir delil şudur ki: Esbab ın içinde en 
eşrefi ve ihtiyâr noktas ında en geni ş irâdelisi, insand ır. Hâlbuki bu insan ın 
düşünmek, söylemek ve yemek gibi en zâhir ef’âl-i ihtiyâriye sinden yüz cü-
zünden onun dest-i ihtiyâr ına verilen ve dâire-i iktidar ına giren yaln ız meşkûk 
tek bir cüzdür. Böyle en zâhir fiilin yüz cüzünden bir cüzüne mâlik olmayan, nas ıl kendine mâliktir denilir? Böyle en e şref ve ihtiyâr ı en geniş, bu derece 
hakiki tasarruftan ve temellükten eli ba ğlanm ış bulunsa; “Sâir hayvanât  ve 
cemâdât  kendi kendine mâliktir.” diyen, hayvandan daha ziyâde hayvan ve 
cemâdâttan daha ziyâde câmid ve şuûrsuz oldu ğunu isbat eder.
Seni bu hataya at ıp bu vartaya dü şüren, bir gözlü dehand ır. Yani, hârika, 
menhus zekând ır. O kör dehan ile, her 
şeyin Hâl ık’ ı olan Rabb’ini unuttun.. 
mevhum bir tabiat a isnâd ettin.. âsâr ını esbaba verdin.. o Hâl ık’ın mal ını 
bât ıl mâbûd olan tâ ğut lara taksim ettin!.. Şu noktada ve o dehan nazar ında 
her zîhayat, her bir insan , tek başıyla hadsiz âdâya kar şı mukavemet etmek 
ve nihayetsiz hâcât ın tahsiline çabalamak lâz ım geliyor. Ve zerre gibi bir ikti-
dar, ince tel gibi bir ihtiyâr, zâil lem’a gibi bir şuûr, çabuk söner şu’le gibi bir 
hayat , çabuk geçer dakika gibi bir ömür ile o hadsiz âdâ ya ve hâcâta kar şı 
dayanmaya mecbur oluyor. Hâlbuki o bîçâre zîhayat ın sermayesi, binler mat-
lublar ından birisine kâfi gelmiyor. Musibete giriftâr oldu ğu zaman sa ğır, kör 
esbaptan ba şka derdine derman beklemiyor, 1َلٍŻَĄ ĹِĘ َّźإِ َīĺِóِĘْכَאĤا אءُƯĐدُ َאĨوَ 
sırrına mazhar oluyor.
Senin karanl ıklı dehan, nev-i be şerin gündüzünü geceye kalbetmi ş. 
Yaln ız o s ıkıntılı, zulümlü ve zulmetli geceye ısınd ırmak için yalanc ı, 
muvakkat lâmbalarla tenvir ettin. O lâmbalar sürûr ile be şerin yüzüne 
tebessüm etmiyorlar. Belki be şerin ağlanacak ac ı hâllerindeki eblehâne 
gülmesine, o ışıklar müstehziyâne gülüp e ğleniyor.
Her bir zîhayat senin şakirdlerin nazar ında zâlimlerin hücumuna mâruz, 
miskin birer musîbetzede dirler. Dünya  bir matemhâne-i umumiye dir. Dünya-
daki sadâlar ölümlerden, elemlerden gelen vaveylâlard ır. Senden tam ders 
1 “İşte kâfirlerin duas ı öyle boşa gider.” (Ra’d sûresi, 13/14; Mü’min sûresi, 40/50)ON YED İNCİ LEM’A / BEŞİNCİ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  149
alan şakirdin bir firavun  olur. Fakat en hasîs şeye ibâdet eden ve menfaat 
gördüğü her şeyi, kendine rab telâkki eden bir firavun-u zelil dir. Hem senin 
şakirdin mütemerrid dir. Fakat bir lezzeti için nihayet zilleti kabul eden miskin 
bir mütemerriddir. Hasîs bir menfaat için şeytan ın ayağını öper derecede al-
çakl ık gösterir. Hem cebbard ır, fakat kalbinde bir nokta-y ı istinad bulamad ığı 
için, zât ında gayet âciz bir cebbar- ı hodfüruş tur. O şakirdin gaye-i himmeti, 
hevesat- ı nefsaniyeyi tatmin ve hamiyet ve fedâkârl ık perdesi alt ında kendi 
menfaat-i nefsini arayan ve h ırs ve gururunu teskin etmeye çal ışan bir dessas-
 tır. Nefsinden ba şka ciddî olarak hiçbir şeyi sevmiyor. Her şeyi nefsine fedâ 
ediyor.
Amma Kur’ân’ ın hâlis ve tam şakird i ise, bir abddir. Fakat âzam- ı 
mahlûkata kar şı da ubûdiyete tenezzül etmez ve cennet  gibi en büyük ve 
âzam bir menfaati gaye-i ubûdiyet   yapmaz bir abd-i aziz dir. Hem halim 
selimdir, fakat Fât ır-ı Zülcel âl’inden ba şkas ına, izni ve emri olmadan te-
zellüle tenezzül etmez bir halim-i âlîhimmettir. Hem fakirdir, fakat onun Mâlik -i Kerîm 
’i ona ileride iddihâr etti ği mükâfât ile bir fakir-i müsta ğ-
nidir. Hem zay ıftır fakat kudreti nihayetsiz olan seyyidinin kuvvetine is-
tinâd eden bir zay ıf-ı kavîdir ki; Kur’ân, hakiki bir şakirdine cennet-i 
ebediyeyi dahi gaye-i maksat  yapt ırmad ığı hâlde;1 bu zâil, fânî  dünyay ı 
ona gaye-i maksat hiç yapar m ı? İşte iki şakirdin himmetlerinin ne derece 
birbirinden farkl ı olduğunu anla!
Hem felsefe-i sakîme nin şakirdleriyle Kur’ân- ı Hakîm ’in tilmizlerinin ha-
miyetkârl ık ve fedâkârl ıklar ını bununla muvâzene edebilirsiniz. Şöyle ki:
Felsefenin şakirdi , kendi nefsi için karde şinden kaçar, onun aleyhinde dâ-
vâ açar. Kur’ân’ ın şakirdi  ise, semâvât ve arzdaki umum sâlih ibâd ı kendine 
kardeş telâkki ederek, gayet samimî bir surette onlara duâ  eder.2 Ve saâdet-
leriyle mesûd oluyor. Ve ruhunda şedid bir alâkay ı onlara kar şı hisseder ki, 
duâs ında 3َאتِĭِĨْËُĩْĤوَا َīĻِĭِĨْËُĩْĥِĤ ْóِęْĔا َّħُıّٰĥĤاَ der. Hem en büyük şey olan ar ş v e 
şems i, musahhar birer memur ve kendi gibi bir abd, bir mahlûk telâkki eder.
Hem iki şakirdin ulviyet ve inbisât- ı ruhlar ını bundan k ıyâs et ki; Kur’ân, 
1 En mühim gâyenin Allah Teâlâ’n ın r ızâs ı olduğuna dair bkz.: Tevbe sûresi, 9/72.
2 Müminlerin birbiri hakk ında duâlar ının yer ald ığı âyet-i kerîmelerden bir k ısm ı için bkz.: Bakara sûresi, 
2/201, 286; Âl-i İmran sûresi, 3/16, 147, 193; İbrahim sûresi, 14/41; Ha şir sûresi, 59/10; Nûh sûresi, 
71/28.
3 Allah’ ım! Erkeğiyle kad ınıyla bütün müminleri ba ğışla.150  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
kendi şakirdlerinin ruhuna öyle bir inbisât ve ulviyet verir ki; doksan dokuz ta-
neli tesbihe bedel, doksan dokuz esmâ-y ı ilâhiye nin cilvelerini gösteren dok-
san dokuz âlemlerin zerrât ını, birer tesbih taneleri olarak şakirdlerinin elleri-
ne verir. “Evradlar ınızı bununla okuyunuz.” der. İşte Kur’ân’ ın tilmizlerinden 
Şâh- ı Geylânî , Rifâî , Şâzelî  (radiyallâhu anhum)  gibi şakirdleri, virdlerini okuduk-
lar ı vakit dinle, bak! Ellerinde silsile-i zerrât ı, katarât adedlerini, mahlûkat ın 
aded-i enfâs ını tutmuşlar, onunla evradlar ını okuyorlar. Cenâb- ı Hakk ’ı zikir 
ve tesbih ediyorlar.
İşte Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan ’ın mucizâne terbiyesine bak ki;  nas ıl 
ednâ bir kederle ve küçük bir gam ile ba şı dönüp sersemle şen ve küçük 
bir mikroba ma ğlûp olan bu küçük insan , terbiye-i Kur’ân ile ne kadar 
teâli ediyor. Ve ne derece letâifi inbisât eder ki; koca dünya mevcudât ı-
nı, virdine tesbih olmakta k ısa görüyor. Ve cennet i zikir ve virdine gaye 
olmakta az gördü ğü hâlde, kendi nefsini Cenâb- ı Hakk ’ın ednâ bir mah-
lûkunun üstünde büyük tutmuyor. Nihayet izzet içinde, nihayet tevazu u 
cem ediyor.  Felsefe şakirdlerinin buna nisbeten ne derece pest ve a şağı oldu-
ğunu k ıyâs edebilirsin.
İşte felsefe-i sakîme -i Avrupâiye’den yek-çe şm olan dehas ının yanl ış gör-
düğü hakikatleri; iki cihana bakan, gayb -âşina parlak iki gözü ile iki âleme na-
zar eden, be şer  için iki saâdete iki eliyle i şaret eden hüdâ-y ı Kur’ânî  der ki:
“Ey insan ! Senin elinde bulunan nefis ve mal ın senin mülkün de ğil, 
belki sana emanettir. O emanetin mâlik’i, her şeye kadîr, her şeyi bilir bir 
Rahîm-i Kerîm ’dir. O, senin yan ındaki mülkünü senden sat ın almak isti-
yor. Tâ senin için muhafaza etsin, zayi olmas ın. İleride mühim bir fiyat 
sana verecek. Sen, muvazzaf  ve memur bir askersin. O’nun nâm ıyla çal ış 
ve hesab ıyla amel et. O’dur ki, muhtaç oldu ğun şeyleri sana r ızık  olarak 
gönderiyor ve senin tâkatin yetmedi ği şeylerden seni muhafaza eder.  Se-
nin şu hayat ının gayesi, neticesi, o Mâlik ’in esmâs ına ve şuûnât ına bir 
mazhariyettir.
Sana bir musîbet  geldiği vakit, de: 1نَĳُđِäرَا ِįْĻَĤإِ َّאĬوَإِ ِِّٰų َّאĬإِ Yani, “Ben 
Mâlik imin hizmetindeyim. Ey musîbet! E ğer O’nun izin ve r ızas ıyla geldin 
ise, merhaba, safa geldin! Çünkü elbette bir vakit O’na dönece ğiz ve O’-
nun huzuruna gidece ğiz ve O’na mü ştâk ız. Mâdem, herhâlde, bir zaman bizi 
1 “Biz Allah’a âidiz ve vakti geldi ğinde elbette O’na dönece ğiz.” (Bakara sûresi, 2/156)ON YED İNCİ LEM’A / BEŞİNCİ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------  151
hayat ın tekâlifinden âzad edecektir. Haydi ey musîbet! O terhis  ve o âzad 
etmek, senin elinle olsun, râz ıyım. Eğer benim emanet muhafazas ında ve va-
zife-perverli ğimi tecrübe suretinde sana emir ve irâde etmi ş, fakat sana teslim 
olmakl ığıma izin ve r ızas ı olmazsa, benim tâkatim yettikçe, emin olmayana 
Mâlik’ imin emanetini teslim etmem!” der.
İşte binden bir numûne olarak, deha-y ı felsefînin ve hüdâ-y ı Kur’ânî ’nin 
verdikleri derslerin derecelerine bak. Evet, iki taraf ın hakikat-i hâli sâb ıkan 
beyân edilen tarz ile gidiyor. Fakat hidâyet ve dalâlette insanlar ın dereceleri 
mütefavittir. Gafletin mertebeleri muhteliftir. Herkes her mertebede bu haki-kati tamam ıyla hissedemez. Çünkü gaflet , hissi iptal ediyor. Ve bu zamanda 
öyle bir derecede iptal-i his etmi ş ki, bu elîm elemin ac ısını ehl-i medeniyet 
hissetmiyorlar. Fakat hassasiyet-i ilmiyenin tezâyüdüyle ve her günde otuz bin cenazeyi gösteren mevtin ikazat ıyla o gaflet perdesi parçalan ıyor. Ecne-
bilerin tâğutlar ıyla ve fünûn-u tabîiyeleriyle dalâlete gidenlere ve onlar ı körü 
körüne taklit  edip ittibâ  edenlere binler nefrin ve teessüfler!
1
Ey bu vatan gençleri! Firenk leri taklide çal ışmay ınız! Âyâ Avrupa ’-
nın size ettikleri hadsiz zulüm  ve adâvetten sonra, hangi ak ıl ile onlar ın 
sefâhet ve bât ıl efkârlar ına ittibâ  edip emniyet ediyorsunuz? Yok! Yok! 
Sefihâne taklit  edenler, ittibâ de ğil, belki şuûrsuz olarak onlar ın saf ına 
iltihak edip kendi kendinizi ve karde şlerinizi idam  ediyorsunuz. Âgâh 
olunuz ki, siz ahlâks ızcas ına ittibâ ettikçe, hamiyet dâvâs ında yalanc ılık  
ediyorsunuz!.. Çünkü şu surette ittibâ ınız, milliyetinize kar şı bir istihfaf-
tır ve millete bir istihzâd ır!..
2ِħĻِĝَÝْùُĩْĤا َاطِóِّāĤا ĵَĤإِ ْħَّאכُĺوَإِ ُّٰųا َאĭĺٰïَİ
......
1 Bkz.: “Ey iman edenler! E ğer Ehl-i kitaptan bir k ısm ına uyacak olursan ız, iyi bilin ki onlar sizi iman ı-
nızdan sonra küfre çevirmek isterler.” (Âl-i İmran sûresi, 3/100).
2 Allah bizi de, sizi de s ırat- ı müstakime hidâyet etsin.152  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Yirmi Dördüncü Lem'a 
Tesettür  Hakk ındad ır
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َīĻِĭِĨْËُĩْĤا אءِƯùِĬوَ ِכَÜَאĭَÖوَ ِכَäَِزْوَاŶ ْģُĜ ُّĹِ×َّĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ
ëĤا... 1َّīِıِ×ĻِÖَŻَä ْīِĨ َّīِıْĻĥَĐ َīĻِĬْïُĺ
âyeti, tesettürü emrediyor. Medeniyet-i sefihe ise, Kur’ân ’ın bu hükmüne kar şı 
muhalif gidiyor. Tesettürü, f ıtrî görmüyor, “Bir esarettir.” diyor.2(Hâşiye)
Elcevap: Elcevap:  Kur’ân -ı Hakîm ’in bu hükmü tam f ıtrî olduğuna ve muha-
lifi gayr-i f ıtrî olduğuna delâlet eden çok hikmetlerinden, yaln ız “Dört Hik-
met ”ini beyân ederiz.
Birinci Hikmet 
Tesettür , kad ınlar  için f ıtrîdir ve f ıtratlar ı iktizâ ediyor. Çünkü kad ınlar 
hilkaten zay ıf ve nazik olduklar ından, kendilerini hayat ından ziyâde sevdi ği 
yavrular ını himâye edecek bir erke ğin himâye ve yard ımına muhtaç bulun-
duğundan, kendini sevdirmek ve nefret ettirmemek ve istiskale mâruz kalma-
mak için, f ıtrî bir meyli var.
1 “Ey Peygamber! E şlerine, k ızlar ına ve mümin kad ınlara söyle, ev d ışına ç ıktıklar ı zaman d ış elbiselerini 
üzerlerine sal ıversinler.” (Ahzâb sûresi, 33/59).
2 (Hâşiye) Mahkemeye kar şı ve mahkemeyi susturan Lâyiha-y ı Temyiz ’in müdafaât ından bir 
parça:
  “Ben de Adliyenin mahkemesine derim ki: Bin üç yüz elli senede ve her as ırda üç yüz elli 
milyon insanlar ın hayat- ı içtimâiyesinde en kudsî ve hakikî ve hakikatli bir düstur-u ilâhî-
yi, üç yüz elli bin tefsirin tasdiklerine ve ittifaklar ına istinaden ve bin üç yüz elli sene zarf ın-
da geçmi ş ecdâd ımızın itikadlar ına iktidâen tefsir eden bir adam ı mahkûm eden haks ız bir 
karar ı, elbette rûy-u zeminde adâlet  varsa, o karar ı red ve bu hükmü nakzedecektir!”
Hem kad ınlar ın on adetten alt ı-yedisi ya ihtiyard ır, ya çirkindir ki; ihti-
yarl ığını ve çirkinli ğini herkese göstermek istemezler. Ya k ıskançt ır; kendin-
den daha güzellere nisbeten çirkin dü şmemek veya tecâvüzden ve ithamdan 
korkar, taarruza mâruz kalmamak ve kocas ı  nazar ında h ıyanetle müttehem 
olmamak için, f ıtraten tesettür  isterler. Hatta dikkat edilse, en ziyâde kendini 
saklayan ihtiyarlard ır. Ve on adetten ancak iki-üç tanesi bulunabilir ki; hem 
genç olsun, hem güzel  olsun, hem kendini göstermekten s ıkılmas ın.
Mâlûmdur ki, insan  sevmedi ği ve istiskal etti ği adamlar ın nazar ından s ı-
kılır, müteessir olur. Elbette aç ık saç ıklık  kıyafetine giren güzel  bir kad ın , bak-
mas ına hoşland ığı nâmahrem  erkeklerden onda iki-üçü varsa, yedi-sekizin-
den istiskal eder. Hem tefahhu ş ve tefessüh etmeyen bir güzel kad ın, nazik ve 
seriü’t-teessür oldu ğundan, maddeten tesiri tecrübe edilen belki semlendiren 
pis nazarlardan elbette s ıkılır. Hatta işitiyoruz, aç ık saç ıklık yeri olan Avrupa ’-
da çok kad ınlar , bu dikkat-i nazardan s ıkılarak, “Bu alçaklar bizi göz hapsine 
alıp s ıkıyorlar.” diye polislere şekvâ  ediyorlar. Demek, medeniyetin ref-i te-
settür ü, hilâf- ı fıtratt ır. Kur’ân ’ın tesettür  emri f ıtrî olmakla beraber, o maden-i 
şefkat  ve k ıymettar birer refika -yı ebediye olabilen kad ınlar ı, tesettür ile sukut-
tan, zillet ten ve mânevî esaret ten ve sefaletten kurtar ıyor.
Hem kad ınlarda, ecnebî  erkek lere karşı fıtraten korkakl ık, tahavvüf  var. 
Tahavvüf ise, f ıtraten tesettürü iktizâ ediyor. Çünkü sekiz-dokuz dakika bir 
zevki cidden ac ılaştıracak sekiz-dokuz ay a ğır bir veled  yükünü zahmet ile 
çekmekle beraber, hâmisiz bir veledin terbiyesiyle sekiz-dokuz sene, o se-kiz-dokuz dakika gayrime şrû  zevkin belâs ını çekmek ihtimâli var. Ve kesretle 
vâki oldu ğundan, cidden şiddetle nâmahremlerden f ıtrat
ı korkar ve cibilliyeti 
sak ınmak ister. Ve tesettür  ile nâmahremin i ştah ını açmamak ve tecâvüzüne 
meydan vermemek, zay ıf hilkati emreder ve kuvvetli ihtar  eder. Ve bir siperi 
ve kalesi çar şafı olduğunu gösteriyor.
Mesmûât ıma göre, merkez ve payitaht- ı hükûmet te, çarşı içinde, gün-
düzde, ahalinin gözleri önünde, gayet âdi bir kundura boyac ısı, dünyaca rüt-
beten büyük bir adam ın aç ık bacakl ı kar ısına bilfiil sark ıntılık  etmesi, tesettür  
aleyhinde olanlar ın hayâs ız yüzlerine bir şamar vuruyor!
İkinci Hikmet 
Kad ın  ve erkek  ortas ında gayet esasl ı ve şiddetli münasebet, muhabbet  
ve alâka, yaln ız dünyevî hayat ın ihtiyac ından ileri gelmiyor. Evet bir kad ın , 154  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
kocas ına yaln ız hayat- ı dünyeviyeye mahsus bir refika -yı hayat  değildir. Belki 
hayat- ı ebediyede dahi bir refika-y ı hayatt ır.1 Mâdem hayat- ı ebediyede da-
hi kocas ına refika-y ı hayatt ır; elbette ebedî arkada şı ve dostu olan kocas ının 
nazar ından gayr ı başkas ının nazar ını kendi mehâsinine celb etmemek ve onu 
dar ıltmamak ve k ıskand ırmamak lâz ım gelir.
Mâdem mümin  olan kocas ı , s ırr- ı imana binâen onun ile alâkas ı hayat- ı 
dünyeviyeye münhas ır ve yaln ız hayvânî ve güzellik vaktine mahsus muvak-
kat bir muhabbet  değil; belki hayat- ı ebediye de dahi bir refika -yı hayat  nok-
tas ında esasl ı ve ciddî bir muhabbetle, bir hürmetle alâkadard ır. Hem yaln ız 
gençliğinde ve güzellik zaman ında değil, belki ihtiyarl ık  ve çirkinlik vaktinde 
dahi o ciddî hürmet  ve muhabbeti ta şıyor. Elbette ona mukâbil, o da kendi 
mehâsinini onun nazar ına tahsis ve muhabbetini ona hasretmesi muktezâ-y ı 
insaniyet tir. Yoksa pek az kazan ır, fakat pek çok kaybeder.
Şer’an koca , kar ıya küfüv  olmal ı, yani birbirine münasip olmal ı. Bu 
küfüv ve denk olmak, en mühimmi diyanet  noktas ındad ır.
Ne mutlu o kocaya ki; kad ınının diyanetine bak ıp taklit eder, refika-
sını hayat- ı ebediyede kaybetmemek için mütedeyyin  olur.
Bahtiyard ır o kad ın  ki; kocas ının diyanetine bak ıp “Ebedî arkada şı-
mı kaybetmeyeyim.” diye takvâ ya girer.
Veyl o erke ğe ki; sâliha kad ın ını ebedî kaybettirecek olan sefâhete 
girer. Ne bedbahtt ır o kad ın  ki; müttaki kocas ını taklit etmez, o mübarek 
ebedî arkada şını kaybeder!
Binler veyl  o iki bedbaht  zevc  ve zevce ye ki; birbirinin f ıskını ve sefâ-
het ini taklit ediyorlar. Birbirine ate şe at ılmas ında yard ım ediyorlar!
Üçüncü Hikmet 
Bir ailenin saâdet-i hayatiyesi, koca  ve kar ı mâbeyninde bir emniyet-i 
mütekâbile ve samimî bir hürmet  ve muhabbetle devam eder. Tesettürsüzlük  
ve aç ık saç ıklık , o emniyeti bozar, o mütekabil hürmet ve muhabbeti de k ırar. 
Çünkü aç ık saç ıklık k ılığına giren on kad ından ancak bir tanesi bulunur ki, ko-
cas ından daha güzeli görmedi ğinden, kendini ecnebiye sevdirmeye çal ışmaz. 
1 Dünyada evli olan kimselerin, bu beraberliklerini cennette de devam ettireceklerine dâir bkz.: Buhârî, 
fezâilü ashâb  30; Tirmizî, menâk ıb 62; Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’  11/302.YİRMİ DÖRDÜNCÜ LEM’A (TESETTÜR HAKKINDADIR)   ----------------------------------------------------------------------------------------------------------  155
Dokuzu, kocas ından dahi iyisini görür. Ve yirmi adamdan ancak bir tanesi, 
kar ısından daha güzelini görmüyor. O vakit o samimî muhabbet  ve hürmet-i 
mütekâbile gitmekle beraber, gayet çirkin ve gayet alçakça bir his uyand ırma-
ya sebebiyet verebilir. Şöyle ki:
İnsan, hem şire  misillü mahremlerine kar şı fıtraten şehevânî his ta şıyam ı-
yor. Çünkü mahremlerin simalar ı, karâbet ve mahremiyet cihetindeki şefkat  ve 
muhabbet -i meşrûay ı ihsâs etti ği cihetle nefsî, şehevânî temayülât ı kırar. Fakat 
bacaklar gibi şer’an mahremlere de göstermesi caiz olmayan yerlerini aç ık-sa-
çık b ırakmak, süflî nefislere göre gayet çirkin bir hissin uyanmas ına sebebiyet 
verebilir. Çünkü mahrem in simas ı mahremiyetten haber verir ve nâmahrem e 
benzemez. Fakat meselâ aç ık bacak, mahremin gayr ıyla müsâvidir.
Mahremiyeti haber verecek bir alâmet-i farikas ı olmad ığından, hayvânî 
bir nazar -ı hevesi , bir k ısım süflî mahremlerde uyand ırmak mümkündür. Böy-
le nazar ise, tüyleri ürpertecek bir sukut-u insaniyet tir!
Dördüncü Hikmet 
Mâlûmdur ki, kesret-i nesil  herkesçe matlubdur. Hiçbir millet ve hükûmet 
yoktur ki, kesret-i tenâsül e taraftar olmas ın. Hatta Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü 
vesselâm)  ferman etmi ş:
1ِÙَĨَאĻِĝْĤا ْمَĳَĺ َħَـĨُْŶا ُħِכُÖ ĹِİَـאÖأُ ĹِّĬِÍَĘ ُواóُáَכْÜ اĳُéَאכَĭَÜ
–ev kemâ kâl– Yani: “ İzdivaç  ediniz; ço ğalınız. Ben k ıyâmet te, sizin kesreti-
nizle iftihar edece ğim.” Hâlbuki tesettürün ref’i , izdivac ı teksir etmeyip, çok 
azalt ıyor. Çünkü en serseri ve asrî bir genç dahi, refika -yı hayat ını namuslu 
ister. Kendi gibi asrî, yani aç ık-saç ık olmas ını istemediğinden bekâr kal ır, belki 
de fuhuş a sülûk eder.
Kad ın  öyle değil, o derece kocas ını inhisar alt ına alamaz. Çünkü kad ının 
–aile hayat ında müdür-ü dâhilî olmak haysiyetiyle kocas ının bütün mal ına, 
evlâd ına ve her şeyine muhafaza memuru  olduğundan– en esasl ı hasleti sa-
dâkattir, emniyettir. Aç ık saç ıklık  ise bu sadâkati k ırar, kocas ı  nazar ında emni-
yeti kaybeder, ona vicdan  azâb ı çektirir. Hatta erkeklerde iki güzel  haslet olan 
cesaret ve sehavet kad ınlarda bulunsa, bu emniyete ve sadâkate zarar oldu ğu 
için, ahlâk- ı seyyie dendir, kötü haslet say ılırlar. Fakat kocas ının vazifesi, ona 
1 Abdurrezzak, el-Musannef 6/173; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/380.156  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
hazinedarl ık ve sadâkat  değil, belki himâyet ve merhamet ve hürmettir. Onun 
için, o erkek  inhisar alt ına al ınmaz. Ba şka kad ınlar ı da nikâh  edebilir.1
Memleketimiz Avrupa ’ya k ıyâs edilmez. Çünkü orada düello  gibi çok şid-
detli vas ıtalarla aç ık saç ıklık  içinde namus  bir derece muhafaza edilir. İzzet-i 
nefis  sahibi birisinin kar ısına pis nazarla bakan, boynuna kefenini takar, sonra 
bakar. Hem memâlik-i bâride  olan Avrupa’daki tabiatlar, o memleket gibi bâ-
rid  ve câmid dirler. Bu Asya , yani Âlem-i İslâm  kıtas ı, ona nisbeten memâlik-i 
hârre dir. Mâlûmdur ki; muhîtin, insan ın ahlâk ı üzerinde tesiri vard ır. O bârid 
memlekette, so ğuk insanlarda hevesât- ı hayvaniye yi tahrik etmek ve i ştiha-
yı açmak için aç ık saç ıklık, belki çok sû-i istimâlâta ve israfâta medâr olmaz. 
Fakat seriü’t-teessür ve hassas olan memâlik-i hârredeki insanlar ın hevesât- ı 
nefsâniyesini mütemâdiyen tehyîc edecek aç ık saç ıklık, elbette çok sû-i isti-
mâlâta ve israfât a ve neslin zaafiyeti ne ve sukut-u kuvvete sebeptir. Bir ayda 
veya yirmi günde ihtiyac- ı fıtrîye mukâbil, her birkaç günde kendini bir israfa 
mecbur zanneder. O vakit, her ayda on be ş gün kadar hay ız  gibi ar ızalar mü-
nasebetiyle kad ından tecennüb etmeye mecbur oldu ğundan, nefsine ma ğlûp 
ise fuhşiyât a da meyleder.
Şehirliler; köylülere, bedevîlere bak ıp tesettürü kald ıramaz. Çünkü köy-
lerde, bedevîlerde, derd-i maî şet  meşgalesiyle ve bedenen çal ışmak ve yo-
rulmak münasebetiyle, hem şehirlilere nisbeten nazar -ı dikkati az celb eden 
mâsume i şçi ve bir derece kaba kad ınlar ın k ısmen aç ık olmalar ı, hevesât- ı 
nefsâniye yi tehyîce medâr olamad ığı gibi; serseri ve i şsiz  adamlar az bulun-
duğundan, şehirdeki mefâsidin onda biri onlarda bulunmaz. Öyle ise onlara 
kıyas edilmez.
......
1 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/3.YİRMİ DÖRDÜNCÜ LEM’A (TESETTÜR HAKKINDADIR)   ----------------------------------------------------------------------------------------------------------  157
Birinci Mektup
......
Dördüncü Suâl
Mahbublara olan    aşk-ı mecazî  aşk-ı hakikîye  ink ılâb ettiği gibi, acaba ek-
ser nâsta bulunan dünyaya kar şı olan    aşk-ı mecazî dahi bir  aşk-ı hakikîye 
 ink ılâb edebilir mi?
Elcevap: Elcevap:  Evet dünyan ın   fâni yüzüne kar şı olan    aşk-ı mecazî, e ğer o âşık, 
o yüzün üstündeki  zeval ve   fenâ çirkinli ğini görüp ondan yüzünü çevirse,  Bâki 
bir Mahbub arasa, dünyan ın pek güzel ve   ayna-y ı     esmâ-y ı ilâhiye ve  mezraa-
yı   âhiret olan1 iki diğer yüzüne bakmaya muvaffak olursa, o gayr-i  meşrû me-
cazî  aşk, o vakit  aşk-ı hakikîye ink ılâba yüz tutar. Fakat bir şart ile ki, kendinin 
  zâil ve hayat ıyla bağlı karars ız dünyas ını, haricî dünyaya   iltibas etmemektir. 
Eğer   ehl-i   dalâlet ve   gaflet gibi kendini unutup, âfâka dal ıp, umûmî dünyay ı 
hususî dünyas ı zannedip ona â şık olsa,   tabiat batakl ığına düşer boğulur. Me-
ğer ki harika olarak bir   dest-i   inâyet onu kurtars ın. Şu hakikati  tenvir için şu 
temsile bak:
Meselâ şu güzel zînetli odan ın dört duvar ında, dördümüze ait dört    en-
dam aynas ı bulunsa, o vakit be ş oda olur. Biri hakikî ve umûmî, dördü  misalî 
ve hususî. Her birimiz kendi aynam ız vâs ıtas ıyla, hususî odam ızın şeklini, he-
yetini, rengini de ğiştirebiliriz. K ırm ızı boya vursak,  kırm ızı;   yeşil boyasak,   yeşil 
gösterir ve hâkezâ... Aynada tasarrufla çok vaziyetler verebiliriz; çirkinle ştirir, 
güzelleştirir, çok şekillere koyabiliriz. Fakat haricî ve umûmî oday ı ise kolay-
lıkla   tasarruf ve   tağyir edemeyiz.  Hususî oda ile umûmî oda hakikatte birbiri-
nin ayn ı iken, ahkâmda ayr ıdırlar. Sen bir  parmak ile odan ı  harap edebilirsin, 
ötekinin bir ta şını bile k ımıldatamazs ın.
1 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” mânâs ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-
Sehâvî, el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.
İşte,   dünya süslü bir menzildir. Her birimizin hayat ı, bir endam ay-
nas ıdır. Şu dünyadan her birimize birer   dünya var, birer âlemimiz var. 
Fakat dire ği, merkezi, kap ısı, hayat ımızdır. Belki o hususî dünyam ız ve 
âlemimiz, bir sayfad ır. Hayat ımız bir kalem.. onunla  sayfa-y ı âmâlimize 
geçecek çok şeyler yaz ılıyor. Eğer dünyam ızı sevdikse, sonra gördük ki; 
dünyam ız, hayat ımız üstünde bina edildi ği için, hayat ımız gibi   zâil,   fâni, 
karars ızdır; hissedip bildik. Ona ait muhabbetimiz, o hususî dünyam ız 
 ayna oldu ğu ve temsil etti ği güzel nukû ş-u   esmâ-y ı ilâhiyeye döner; on-
dan,   cilve-i esmâya intikal eder.
Hem o hususî dünyam ızın   âhiret ve cennetin  muvakkat bir fidanl ığı 
olduğunu derkedip, ona kar şı şedit h ırs ve   talep ve   muhabbet gibi his-
siyât ımızı, onun neticesi ve semeresi ve sümbülü olan  uhrevî fevâidine 
çevirsek, o vakit o mecazî  aşk, hakikî a şka  ink ılâb eder.
Yoksa 1نَĳُĝِøَאęْĤا ُħُİ ٰۤئِכَĤأُۨو ْۚħُıَùُęْĬأَ ْħُıĻٰùْĬَÉَĘ َّٰųا اĳُùَĬ sırrına m a zhar olup, nef-
sini unutup, hayat ın zevalini dü şünmeyerek, hususî karars ız dünyas ını, ayn ı 
umûmî   dünya gibi sabit bilip, kendini lâyemût   farzederek dünyaya saplansa, 
şedit   hissiyât ile ona sar ılsa, onda bo ğulur gider. O   muhabbet onun için had-
siz  belâ ve azapt ır. Çünkü o muhabbetten   yetimâne bir   şefkat,   me’yusâne bir 
  rikkat tevellüd eder. Bütün zîhayatlara ac ır, hatta güzel ve zevale maruz bütün 
mahlûkata bir   rikkat ve bir   firkat hisseder, elinden bir şey gelmez,    yeis-i mut-
lak içinde   elem çeker.
Fakat gafletten kurtulan evvelki  adam, o şedit şefkatin elemine kar şı   ulvî 
bir   tiryak bulur ki; ac ıdığı bütün zîhayatlar ın   mevt ve zevalinde bir Zât- ı  Bâki-
’nin bâki esmâs ının dâimî cilvelerini temsil eden ayna-y ı ervahlar ı bâki görür; 
şefkati, bir sürûra  ink ılâb eder. Hem  zeval ve fenâya maruz bütün güzel mah-
lûkat ın arkas ında bir    cemâl-i   münezzeh ve   hüsn-ü mukaddes ihsas eden bir 
nakş ve tahsin ve sanat ve tezyin ve ihsan ve  tenvir-i dâimîyi görür. O  zeval ve 
fenây ı   tezyid-i hüsün ve   tecdid-i  lezzet ve   teşhir-i sanat için bir tazelendirmek 
şeklinde görüp, lezzetini ve şevkini ve hayretini ziyadele ştirir.
2ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 “Sak ın şunlar gibi olmay ın ki onlar Allah’ ı unuttuklar ı için, Allah da onlara kendilerini unutturdu. İşte 
yoldan ç ıkanlar bunlard ır.” ( Haşir sûresi, 59/19).
2 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.BİRİNCİ MEKTUP / Dördüncü Suâl ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------  159
Dokuzuncu Mektup
......
Sâlisen
Şu   dünya hayat ında en  bahtiyar odur ki, dünyay ı bir    misafirhâne-i 
askerî   telâkki etsin.. ve öyle de  iz’an etsin.. ve ona göre hareket etsin.. ve 
o   telâkki ile en büyük mertebe olan mertebe-i r ızay ı1 çabuk elde edebilir. 
Kırılacak   şişe pahas ına dâimî bir elmas ın fiyat ını vermez,   istikâmet ve lez-
zetle hayat ını geçirir.
Evet dünyaya ait i şler, k ırılmaya mahkûm şişeler hükmündedir. Bâki 
   umûr-u uhreviye ise gayet sa ğlam elmaslar k ıymetindedir.2 İnsan ın f ıtrat ında-
ki şiddetli merak ve hararetli   muhabbet ve deh şetli h ırs ve inatl ı   talep ve hâke-
zâ şedit hissiyâtlar, umûr-u uhreviyeyi kazanmak için verilmi ştir. O hissiyât ı, 
şiddetli bir surette   fâni umûr-u dünyeviyeye tevcih etmek,   fâni ve k ırılacak 
şişelere, bâki   elmas fiyatlar ını vermek demektir. Şu münasebetle bir nokta 
hat ıra gelmiş, söyleyece ğim, şöyle ki:
Aşk, şiddetli bir muhabbettir. Fâni mahbublara müteveccih oldu ğu 
vakit ya o  aşk, kendi sahibini dâimî bir azap ve elemde b ırak ır; veyahut 
o  mecazî mahbub, o şiddetli muhabbetin fiyat ına değmediği için bâki bir 
mahbubu aratt ırır;    aşk-ı mecazî,  aşk-ı hakikîye  ink ılâb eder.
İşte insanda binlerle   hissiyât var. Her birisinin  aşk gibi iki mertebesi var. 
Biri mecazî, biri hakikî.
1 Allah r ızas ının en büyük mertebe oldu ğuna dair bkz.: “Hepsinden âlâs ı ise Allah’ ın kendilerinden raz ı 
olmas ıdır.” ( Tevbe sûresi, 9/72).
2 “Mal mülk, çoluk çocuk… Bütün bunlar dünya hayat ının süsleridir. Ama bâki kalacak yararl ı işler ise 
Rabbinin kat ında, hem mükâfat yönünden, hem de ümit ba ğlamak bak ımından daha hay ırlıdır.” ( Kehf 
sûresi, 18/46).
Meselâ    endişe-i   istikbal  hissi herkeste var; şiddetli bir surette endi-
şe ettiği vakit bakar ki, o endi şe ettiği istikbale yeti şmek için elinde  senet 
yok. Hem   rızık cihetinde bir taahhüd alt ında ve k ısa olan bir   istikbal, o 
şiddetli endi şeye değmiyor. Ondan yüzünü çevirip, kabirden sonra hakikî 
ve uzun ve gafiller hakk ında taahhüd alt ına al ınmam ış bir istikbale tevec-
cüh eder.
Hem mala ve câha kar şı şiddetli bir h ırs gösterir. Bakar ki; muvakka-
ten onun nezaretine verilmi ş o   fâni mal ve âfetli   şöhret ve tehlikeli ve riyaya 
medar olan   câh, o şiddetli h ırsa değmiyor. Ondan, hakikî   câh olan   merâtib-i 
mâneviyeye ve  derecât- ı kurbiyeye ve zâd- ı âhirete ve hakikî mal olan   a’mâl-i 
sâlihaya teveccüh eder. Fena haslet olan   hırs- ı mecazî ise, âlî bir haslet olan 
hırs- ı hakikîye  ink ılâb eder.
Hem meselâ şiddetli bir inat  ile ehemmiyetsiz,   zâil,   fâni umûrlara kar şı 
hissiyât ını sarfeder. Bakar ki, bir dakika inada de ğmeyen bir şeye, bir sene 
inat ediyor. Hem zararl ı, zehirli bir şeye inat nâm ına  sebat eder. Bakar ki, bu 
kuvvetli  his, böyle şeyler için verilmemi ş. Onu onlara sarfetmek,   hikmet ve 
hakikate münâfidir. O şiddetli inad ı, o lüzumsuz umûr-u zâileye vermeyip, âlî 
ve bâki olan  hakâik-i imaniyeye ve esâsât- ı İslâmiye’ye ve   hidemât- ı uhrevi-
yeye sarfeder. O   haslet-i rezile olan  inad- ı mecazî, güzel ve âlî bir haslet olan 
hakikî inada yani, hakta şiddetli sebata  ink ılâb eder.
İşte şu üç misal gibi; insanlar, insana verilen cihâzât- ı mâneviyeyi, e ğer 
nefsin ve dünyan ın hesab ıyla istîmal etse ve dünyada  ebedî kalacak gi-
bi gafilâne davransa,   ahlâk- ı rezileye ve   israfât ve abesiyete medar olur. 
Eğer, hafiflerini   dünya umûruna ve şiddetlilerini vezâif-i uhreviyeye ve 
mâneviyeye sarfetse   ahlâk- ı hamîdeye   menşe,   hikmet ve hakikate  muva-
fık olarak   saadet-i dâreyne medar olur.
İşte tahmin ederim ki, nâsihlerin nasihatleri şu zamanda tesirsiz kald ığının 
bir sebebi şudur ki; ahlâks ız insanlara derler:
“Haset etme! H ırs gösterme! Adâvet etme! İnat etme! Dünyay ı sevme!” 
Yani, “F ıtrat ını değiştir!” gibi zâhiren onlarca   mâlâyutak bir teklifte bu-
lunurlar.  Eğer deseler ki:
“Bunlar ın yüzlerini hay ırlı şeylere çeviriniz, mecralar ını değiştiri-
niz.” Hem  nasihat   tesir eder, hem daire-i ihtiyârlar ında bir    emr-i teklif 
olur.DOKUZUNCU MEKTUP ’TAN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------  161
Râbian
Ulemâ-y ı  İslâm ortas ında “ İslâm” ve “iman” ın farklar ı çok medar- ı bah-
solmuş. Bir k ısm ı, “ikisi birdir”; di ğer k ısm ı, “ikisi bir de ğil; fakat biri birisiz 
olmaz” demi şler ve bunun gibi çok muhtelif fikirler beyan etmi şler. Ben şöyle 
bir fark anlad ım ki:
  İslâmiyet, iltizamd ır; iman, iz’and ır. Tâbir-i di ğerle:   İslâmiyet, hakka 
 tarafgirlik ve  teslim ve ink ıyadd ır; iman ise, hakk ı kabul ve tasdiktir.
Eskide baz ı dinsizleri gördüm ki;    ahkâm- ı Kur’âniye’ye şiddetli  tarafgir-
lik gösteriyorlard ı. Demek o dinsiz, bir cihette hakk ın iltizam ıyla   İslâmiyet’e 
mazhard ı; “dinsiz bir  müslüman”  denilirdi. Sonra baz ı müminleri gördüm 
ki;    ahkâm- ı Kur’âniye’ye  tarafgirlik göstermiyorlar,   iltizam etmiyorlar.. “  gayr-i 
müslim bir   mümin”  tâbirine   mazhar oluyorlar.
Acaba   İslâmiyet’siz iman,   medar- ı necat olabilir mi?
Elcevap: Elcevap:  İmans ız   İslâmiyet,  sebeb-i necat olmad ığı gibi;   İslâmiyet’siz 
iman da   medar- ı necat olamaz. –1ُÙَّĭِĩْĤوَا ُïْĩَéْĤا ِįّٰĥِĥَĘ– K u r’ân’ ın i ’ câz- ı mâ-
nevîsinin feyziyle   Risale-i Nur mizanlar ı,    Din-i  İslâm’ ın ve    hakâik-i Kur’-
âniye’nin meyvelerini ve neticelerini öyle bir tarzda göstermi şlerdir ki; 
dinsiz dahi onlar ı anlasa,  taraftar olmamak kâbil de ğil. Hem iman ve 
 İslâm’ ın delil ve burhanlar ını o derece kuvvetli göstermi şlerdir ki;   gayr-i
müslim dahi anlasa, herhâlde  tasdik edecektir. Gayr-i müslim kald ığı hâl-
de, iman eder.
Evet   Sözler,  Tûbâ-y ı cennetin meyveleri gibi  tatl ı ve güzel olan iman 
ve   İslâmiyet’in meyvelerini ve   saadet-i dâreynin mehâsini gibi ho ş ve  şi-
rin öyle neticelerini göstermi şler ki, görenlere ve tan ıyanlara nihâyetsiz 
bir  tarafgirlik ve   iltizam ve  teslim hissini verir. Ve silsile-i mevcudât gibi 
kuvvetli ve   zerrât gibi kesretli iman ve  İslâm’ ın burhanlar ını göstermi şler 
ki, nihâyetsiz bir  iz’an ve   kuvvet-i iman verirler.
Hatta baz ı defa Evrad- ı Şah- ı Nakşibendî’de   şehâdet getirdi ğim va-
kit, 2ًاïَĔ ُßَđْ×ُĬ ِįْĻَĥَĐوَ تُĳُĩَĬ ِįْĻَĥَĐوَ َאĻْéَĬ ِכَĤذٰ ĵٰĥَĐ dediğim zaman, nihâyetsiz 
bir  tarafgirlik hissediyorum. E ğer bütün   dünya bana verilse, bir  hakikat-i
1 Bütün şükür ve şükranlar Allah’ad ır, minnetin her türlüsü de sadece O’nad ır.
2 “İman hakikatleri üzere ya şar, onlara inanm ış olarak ölür ve yine o itikad üzere diriliriz.” (Bkz.: el-
Gümüşhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb  (Evrâd- ı Nakşibendî)  s.7).162  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
imaniyeyi feda edemiyorum. Bir hakikatin bir dakika aksini   farzetmek, 
bana gayet   elîm geliyor. Bütün   dünya benim olsa, birtek  hakâik-i imani-
yenin vücûd bulmas ına   bilâ-tereddüt vermesine, nefsim   itaat ediyor.
1َאĭْĜَّïَāَĘ َאبٍ،Ýכِ ْīِĨ َÛْĤَõْĬأَ َאĩِÖ َّħُıّٰĥĤا َّאĭَĨوَاٰ لٍ،ĳُøرَ ْīِĨ َÛْĥَøأَرْ َאĩِÖ َّħُıّٰĥĤاَ َّאĭَĨاٰ
dediğim vakit nihâyetsiz bir   kuvvet-i iman hissediyorum.  Hakâik-i ima-
niyenin her birisinin aksini aklen   muhâl   telâkki ediyorum, ehl-i dalâleti 
nihâyetsiz   ebleh ve   dîvane görüyorum.
Senin vâlideynine pek çok selâm ve  arz- ı hürmet ederim. Onlar da bana 
  dua etsinler. Sen benim karde şim olduğun için, onlar da benim   peder ve vâ-
lidem hükmündedirler. Hem köyünüze, hususan senden “  Sözler”i i şitenlere 
umumen selâm ediyorum.
2ĹِĜَא×ْĤا َĳُİ ĹِĜَא×ْĤاَ
Said Nursî
1 “Allah’ ım! Hem gönderdi ğin Resûle iman ettik, hem de indirdi ğin kitâba inan ıp, gönülden tasdik ettik.” 
(Bkz.: el-Gümü şhânevî, Mecmûatü’l-ahzâb  (Evrâd- ı Nakşibendî)  s.8).
2 Kendinden ba şka her şeyin fâni oldu ğu gerçek Bâkî, Allah’t ır.DOKUZUNCU MEKTUP ’TAN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------  163
Yirmi Dokuzuncu 
Mektup
......
Beşinci Risale Olan Be şinci K ısım
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
ëĤا... 1َْرْضِۘŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ âyet-i pür-envâr ının çok envâr- ı esrar ın-
dan bir nurunu,   Ramazan- ı Şerif’te bir hâlet-i ruhâniyede hissettim,  hayal-
meyal gördüm. Şöyle ki,  Üveys-i Karanî’nin;
قُĳُĥْíَĩْĤا َאĬوَأَ ُěِĤَאíْĤا َÛْĬوَأَ           ُïْ×َđْĤا َאĬوَأَ ĹِّÖرَ َÛْĬأَ ĹِıٰĤإِ
ëĤا... 2ْزُوقُóَĩْĤا َאĬوَأَ َّزَّاقُóĤا َÛْĬوَأَ
münâcât- ı meşhuresi nev’inden, bütün mevcudât- ı  zevilhayat, Cenâb- ı
Hakk’a kar şı ayn ı münâcât ı ettiklerini.. ve on sekiz bin âlemin3 her birinin 
ışığı, birer ism-i ilâhî oldu ğunu bana kanaat verecek bir  vâk ıa-y ı kalbiye-i ha-
yaliyeyi gördüm, şöyle ki:
Birbirine sar ılı çok yaprakl ı bir  gül goncas ı gibi, şu  âlem binler  perde 
 perde içinde sar ılı, birbiri alt ında sakl ı âlemleri bu  âlem içinde gördüm. Her 
1 “Allah göklerin ve yerin nurudur ...” ( Nûr sûresi, 24/35).
2 “Allah’ ım! Sen benim Rabbimsin; ben ise senin kulun. Sen her şeyi yaratan Hâl ık’s ın; ben ise 
senin mahlûkun. Sen r ızık veren Rezzâk’s ın; ben ise senin r ızkınla beslenen...” (el-Gümü şhânevî, 
Mecmûatü’l-ahzâb  (Evrâd- ı Şâzelî)  s.323-324).
3 Fâtiha sûresi’nde yer alan “Âlemlerin Rabbi” ifadesindeki “âlemler”in, on sekiz bin âlem oldu ğuna 
dair bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/63; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  2/219; el-Kurtubî, el-Câmi’ li 
ahkâmi’l-Kur’ân  1/138.
bir  perde aç ıldıkça, diğer bir âlemi görüyordum. O  âlem ise, âyet-i nûrun1 
arkas ındaki
 َאıُąْđَÖ َאتٌĩُĥُČ َאبٌۘéَø ۪įِĜْĳَĘ ْīِĨ ْجٌĳَĨ ۪įِĜْĳَĘ ْīِĨ ْجٌĳَĨ َאهُýْĕَĺ ٍّĹِّåُĤ ٍóْéَÖ ĹِĘ َאتٍĩُĥُčכَ أَوْ
2رٍĳُĬ ْīِĨ ُįَĤ َאĩَĘ رًاĳُĬ ُįَĤ ُّٰųا ِģَđْåَĺ ْħَĤ ْīَĨوَ َאۘıĺٰóَĺ ْïَכَĺ ْħَĤ َهُïَĺ َجَóْìأَ اƯإِذ ٍۘăْđَÖ ْقَĳَĘ
âyeti  tasvir etti ği gibi; bir  zulümât, bir vah şet, bir  dehşet karanl ığı içinde bana 
görünüyordu. Birden bir ism-i ilâhînin cilvesi, bir  nur -u  azîm gibi görünüp 
ışıkland ırıyordu. Hangi  perde akla kar şı aç ılm ışsa, hayale kar şı başka bir  âlem 
fakat gafletle karanl ıklı bir  âlem görünüyorken,  güneş gibi bir ism-i ilâhî  tecellî 
eder, baştan başa o âlemi  tenvir eder ve hâkezâ... Bu  seyr-i kalbî ve  seyahat-i 
hayaliye çok devam etti. Ezcümle:
Hayvanât âlemini  gördüğüm vakit, hadsiz  ihtiyâcât ve şiddetli açl ıklar ıy-
la beraber  zaaf ve aczleri, o âlemi bana çok karanl ıklı ve  hazin gösterdi. Bir-
den  Rahmân  ismi,  Rezzâk  burcunda (yani manas ında) bir   şems-i tâbân gibi 
 tulû etti; o âlemi ba ştan başa rahmet  ziyas ıyla yald ızlad ı.
Sonra o   âlem-i  hayvanât içinde etfâl ve yavrular ın  zaaf ve  acz ve ihtiyaç 
içinde ç ırpınd ıklar ı,  hazin ve herkesi rikkate getirecek bir karanl ık içinde di ğer 
bir âlemi gördüm. Birden  Rahîm  ismi  şefkat  burcunda  tulû etti, o kadar güzel 
ve  şirin bir surette o âlemi ışıkland ırdı ki;  şekvâ ve  rikkat ve hüzünden gelen ya ş 
damlalar ını, ferah ve sürûra ve şükrün lezzetinden gelen damlalara çevirdi.
Sonra  sinema perdesi gibi bir  perde daha aç ıldı,   âlem-i insanî  bana gö-
ründü. O âlemi o kadar karanl ıklı, o kadar zulümâtl ı, dehşetli gördüm ki; 
dehşetimden feryat ettim, “Eyvah!” dedim. Çünkü gördüm ki; insanlardaki 
ebede uzan ıp giden arzular ı, emelleri.. ve kâinat ı  ihata eden tasavvurât ve 
efkârlar ı.. ve ebedî  bekâ ve  saadet-i ebediyeyi ve cenneti gayet ciddî isteyen 
himmetleri ve istidatlar ı.. ve hadsiz makâs ıda ve metâlibe müteveccih  fakr 
ve ihtiyâcâtlar ı.. ve  zaaf ve acziyle beraber, hücuma maruz kald ıklar ı hadsiz 
 musibet ve âdâlar ıyla beraber; gayet k ısa bir  ömür, gayet da ğdağalı bir  ha-
yat, gayet  perişan bir  maîşet içinde, kalbe en  elîm ve en müthi ş hâlet olan 
mütemâdî  zeval ve  firak belas ı içinde,  ehl-i  gaflet için   zulümât- ı ebedî kap ısı 
1 Nûr sûresi, 24/35.
2 “Yahut o kâfirlerin duygu, dü şünce ve davran ışlar ı derin bir denizdeki yo ğun karanl ıklara benzer. Öyle 
bir deniz ki onu, dalga üstüne dalga kapl ıyor... Üstünde de koyu bulut. Üst üste binmi ş karanl ıklar... 
İçinde bulunan insan, elini uzatsa nerdeyse kendi elini bile göremiyor. Öyle ya, Allah birine nur ver-
mezse art ık onun hiçbir nuru olamaz.” ( Nûr sûresi, 24/40).YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / Be şinci Risale Olan Be şinci K ısım  ----------------------------  165
suretinde görülen kabre ve mezaristana bak ıyorlar, birer birer ve  tâife  tâife o 
 zulümât kuyusuna at ılıyorlar.
İşte bu âlemi bu  zulümât içinde gördü ğüm anda,  kalb ve  ruh ve akl ım-
la beraber bütün  letâif-i insaniyem, belki bütün  zerrât- ı vücûdum feryat ile 
ağlamaya haz ır iken; birden Cenâb- ı Hakk’ ın  Âdil ismi Hakîm  burcunda, 
 Rahmân  ismi  Kerîm  burcunda,  Rahîm  ismi  Gafûr  burcunda (yani mana-
sında),  Bâis ismi Vâris  burcunda,  Muhyî  ismi Muhsin  burcunda, Rab ismi 
Mâlik  burcunda  tulû ettiler. O   âlem-i insanî içindeki çok âlemleri  tenvir ettiler, 
ışıkland ırdılar ve  nurâni  âhiret âleminden pencereler aç ıp, o karanl ıklı  insan 
dünyas ına nurlar serptiler.
Sonra muazzam bir  perde daha aç ıldı,  âlem-i  arz göründü. Felsefenin 
karanl ıklı kavânîn-i ilmiyeleri, hayale deh şetli bir  âlem gösterdi. Yetmi ş defa 
 top güllesinden daha süratli bir hareketle, yirmi be ş bin sene mesafeyi bir 
senede devreden ve her vakit da ğılmaya ve parçalanmaya  müstaid ve içi 
zelzeleli,  ihtiyar ve çok ya şlı  küre-i  arz içinde, âlemin hadsiz fezas ında  seyahat 
eden  bîçâre nev-i  insan vaziyeti, bana vah şetli bir karanl ık içinde göründü. 
Başım döndü, gözüm karard ı. Birden  Hâl ık-ı  arz ve  semavât’ ın Kadîr,  Alîm, 
Rabb, Allah ve  Rabbü’s-semâvâti ve’l- arz ve  Müsahhirü’ ş-şemsi ve’l- ka-
mer isimleri; rahmet ,   azamet ,  rubûbiyet  burcunda  tulû ettiler. O âlemi öyle 
nurland ırdılar ki; o hâlette bana  küre-i  arz gayet  muntazam,  musahhar,  mü-
kemmel, ho ş, emniyetli bir  seyahat gemisi.. tenezzüh ve keyif ve  ticaret için 
 müheyyâ edilmi ş bir şekilde gördüm.
Elhâs ıl: Binbir ism-i ilâhînin, kâinata müteveccih olan o esmâdan her 
biri, bir âlemi ve o  âlem içindeki âlemleri  tenvir eden bir  güneş hükmün-
de ve  sırr-ı  ehadiyet cihetiyle, her bir ismin cilvesi içinde sâir isimlerin 
cilveleri dahi bir derece görünüyordu.
Sonra  kalb, her  zulümât arkas ında ayr ı ayr ı bir nuru gördü ğü için, seya-
hate iştihas ı aç ılıyordu. Hayale binip, semâya ç ıkmak istedi. O vakit, gayet 
geniş bir  perde daha aç ıldı. Kalb,  semâvât âlemine  girdi, gördü ki; o  nurâni, 
tebessüm eden suretinde görülen y ıldızlar; küre-i arzdan daha büyük ve on-
dan daha süratli bir surette, birbiri içinde geziyorlar, dönüyorlar. Bir dakika birisi yolunu şaşırtsa, başkas ıyla  müsâdeme edecek, öyle bir patlak verecek 
ki, kâinat ın ödü patlay ıp âlemi da ğıtacak. Nur de ğil,   ateş saçarlar; tebessümle 
değil, vahşetle bana bakt ılar. Hadsiz büyük, geni ş, hâlî, bo ş,  dehşet, hayret 
zulümât ı içinde semâvât ı gördüm. Geldi ğime bin pi şman oldum.166  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Birden, 2ُّوحِóĤوَا ِÙٰۤئِכَĥَĩْĤا رَبُّ ، 1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رَبُّ’ nin esmâ-y ı h üsnâs ı, 
4
َóَĩَĝْĤوَا َ÷ْĩَّýĤا َóَّíَøوَ ، 3َçĻِÖَאāَĩÖِ َאĻْĬُّïĤا אءَƯĩَّùĤا َّאĭَّĺزَ ْïَĝَĤوَ burcunda cilveleriyle 
 zuhur ettiler. O mana cihetiyle karanl ık üstüne çökmü ş olan y ıldızlar, o envâr- ı 
azîmeden birer lem’a al ıp, y ıldızlar adedince  elektrik lâmbalar ı yak ılm ış gibi, 
o  âlem-i  semâvât nurland ı. O boş ve hâlî  tevehhüm edilen  semâvât dahi me-
lâikelerle, ruhanîlerle doldu, şenlendi.  Sultan- ı Ezel ve Ebed’in hadsiz ordula-
rından bir  ordu hükmünde hareket eden güne şler ve y ıldızlar, bir manevra-y ı 
 ulvî yap ıyorlar tarz ında, o Sultan- ı  Zülcelâl’in ha şmetini ve  şâşaa-y ı rubûbiye-
tini gösteriyorlar gibi gördüm. Bütün kuvvetimle ve mümkün olsayd ı bütün 
zerrât ımla ve beni dinleselerdi bütün mahlûkat ın lisanlar ıyla diyecektim, hem 
umum onlar ın nâm ına dedim:
 ُÙَäَאäُّõĤاَ ٍۘÙَäَאäزُ ĹِĘ َאحُ×ْāِĩْĤاَ َאحٌۘ×ْāِĨ َאıĻِĘ ةٍĳْכٰýِĩכَ رِه۪ĳُĬ ُģَáَĨ َْرْضِۘŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ
 ءُĹِۤąُĺ َאıُÝْĺزَ َכَאدُĺ ٍۙÙَّĻِÖْóَĔ َźوَ ٍÙَّĻِĜْóَü َź ٍÙَĬĳُÝْĺزَ ٍÙَאرَכَ×ُĨ َةٍóَåَü ْīِĨ ُïَĜĳُĺ دُرِّيٌّ ٌÕْכَĳכَ َאıَّĬَÉכَ
5אءُƯýَĺ ْīَĨ رِه۪ĳُĭِĤ ُّٰųا ِىïْıَĺ رٍۘĳُĬ ĵٰĥَĐ رٌĳُĬ َאرٌۘĬ ُįْùَùْĩَÜ ْħَĤ ْĳَĤوَ
âyetini okudum; döndüm, indim, ay ıldım; 6ْاٰنِóُĝْĤوَا َאنِĩĺِْŸا رِĳُĬ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ 
dedim.
......
1 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16 ; İsrâ sûresi, 17/102 ; Kehf sûresi, 18/14 ; Meryem sûresi, 
19/65 ; … )
2 “Meleklerin ve ruhun Rabbi.” (Bkz.: Müslim, salât  223; Ebû Dâvûd, salât  147; Nesâî, tatbîk 11, 75; 
Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/34).
3 “Biz yere en yak ın göğü lâmbalarla donatt ık.” ( Mülk sûresi, 67/5).
4 “Güneşi ve ay ı hizmet etmeleri için sizin emrinize verdi.” ( Ra’d sûresi, 13/2).
5 “Allah göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali, t ıpk ı içinde lâmba bulunan bir kandillik 
gibidir. Lâmba bir s ırça (cam) içinde, o s ırça da sanki parlayan incimsi bir y ıldız! Bu lâmba, do ğuya 
veya bat ıya mensup olmayan kutlu, pek bereketli bir zeytin a ğac ından tutu şturulur. Bu öyle bereketli 
bir ağaç ki, neredeyse ate ş değmeden de ya ğ ışık verir. Işığı pırıl p ırıldır. Allah diledi ği kimseyi nuruna 
iletir.” ( Nûr sûresi, 24/35).
6 Bize ihsan etti ği iman ve Kur’ân nuru sebebiyle Rabbimize hamdolsun.YİRMİ DOKUZUNCU MEKTUP / Be şinci Risale Olan Be şinci K ısım  ----------------------------  167
Gençlik Rehberi 
......
Bir Zaman Eski şehir Hapishanesi’nin
Penceresinde Oturmu ştum
Karşısında bulunan lise mektebinin büyük k ızlar ı onun avlusunda güle-
rek raks ederken, onlar ı, o dünya cennetinde cehennem hûrileri hükmünde 
gördüm. Fakat, birden elli sene sonraki vaziyetleri bana göründü. Onlar ın 
gülmeleri, elîm a ğlamalar ı suretini ald ı. Ondan bu gelen hakikat inki şaf etti. 
Yani, elli sene sonraki hallerini mânevî ve hayalî bir sinema ile gördüm ki; o gülen altm ış kızdan ellisi, kabirde azap çekiyorlar, toprak olmu şlar. Ve on ta-
nesi; yetmi ş yaşında çirkinle şmiş, herkesin nazar- ı nefretini celbediyorlar. Ben 
de onlara a ğlad ım.
Fitne-i âhirzaman ın mahiyeti bana göründü ki, o fitnenin en deh şetlisi ve 
cazibedar ı, kad ınlar ın yüzsüz yüzünden ç ıkıyor. İhtiyar ı selbedip, pervane gi-
bi sefâhet ate şine at ıyor. Ve bir dakika hayat- ı dünyeviyeyi, senelerle hayat- ı 
bâkiyeye tercih ettiriyor.
Ben birgün soka ğa bakarken, o fitnenin tesirli bir numûnesini hissettim. 
Gençlere çok ac ıdım. Dedim: “Bu bîçâreler kendilerini, bu m ıknat ıs gibi cez-
bedici fitnenin ate şinden kurtaramazlar” diye dü şünürken; birden, o fitneyi 
ateşlendiren ve tâlim eden irtidatkâr bir ş
ahs- ı mânevî önümde tecessüm etti. 
Ben de ona ve ondan ders alan mülhidlere dedim:
Ey cehennem hûrileri ile zevklenmek yolunda dinini feda eden ve sefihâ-
ne dalâleti severek irtikâb eden ve hevesât- ı nefsiye lezzeti yolunda dinsizli ği 
ve ilhad ı kabul eden ve hayat ı perestiş edip ölümden şiddetli korkan ve kabri 
hat ırına getirmek istemeyen ve irtidada yüz tutan bedbaht! Katiyen bil ki; din-
sizlik cihetiyle senin bu koca dünyan, bu saatten evvel ve bu dakikadan sonra,
bilumum senin bu kâinat ın ve mâzi ve müstakbelin ve geçmi ş nev’in ve cin-
sin ve gelecek mahlûklar ve nesiller ve gitmi ş dünyalar ve milletler ve gelen 
insanlar ve tâifeler tamamen madum ve ölüdürler. İşte, insaniyet ve ak ıl cihe-
tiyle alâkadar oldu ğun bütün o seyyar dünyalar ve seyyal kâinatlar, mütema-
diyen senin dalâletin suretiyle, senin ba şına dünya dolusu deh şetli ve hadsiz 
ölümlerin şiddetli elemlerini ya ğdırıyor. Senin şuurun varsa, kalbini yak ıyor.. 
ruhun varsa, yand ırıyor.. akl ın sönmemi ş ise, gamlar içinde bo ğuyor.
Eğer bir saatçik sarho şça sefâhetin ve pis lezzetin bu nihayetsiz gamlara, 
hüzünlere, elemlere mukabil gelebilirse o sefâhette kal. Yoksa akl ını başına al! 
O mânevî cehennemden kurtulmak ve iman ın bu dünyada dahi temin etti ği 
bir mânevî cennete girmek ve saadet-i hayatiyeyi tatmak için Kur’ân’ ın dersi-
ni dinle.. cüz’i, fâni bir dakika lezzeti; küllî, bâki, dâimî, imanî1(Hâşiye) lezzetler 
ile mübadele et...
Hem deme ki: “Ben hayvan gibi hayat ımı geçirece ğim.” Çünkü hayva-
na nisbeten mâzi, müstakbel gayb hükmündedir. Cenâb- ı Hakîm-i Rahîm, 
o gayb ı onlara bildirmemekle onlar ı hadsiz elemlerden kurtarm ış. Hatta ke-
silmek için yat ırılan bir tavuk, hiçbir elem ve hüzün hissetmez. B ıçak kestiği 
vakit hissetmek ister, fakat his gider, o elemden de kurtulur. Demek Cenâb- ı 
Hakk ın gayet büyük ve mükemmel bir rahmeti, re’feti ve şefkati, gayb ı bil-
dirmemektedir. Bilhassa mâsum hayvanlar hakk ında daha tamd ır. Demek 
sefîhane lezzette sen hayvanlara yeti şemezsin, binler derece a şağı düşersin. 
Çünkü hayvana nisbeten gaybî olan şeyleri senin akl ın görüyor, elemini al ı-
yor. Setr-i gaybda bulunan istirahat- ı tammeden bilkülliye mahrumsun...
Hem senin medâr- ı fahrin olan uhuvvet ve hürmet ve hamiyet gibi güzel 
hasletlerin, incecik bir zamana, büyük bir sahradan bir parmak kadar ye-re inhisar ve hadsiz zamanda yaln ız haz ır saate mahsus oldu ğundan, sun’i 
ve muvakkat ve sahtekâr ve as ılsız ve gayet cüz’i olup, senin insaniyetin ve
1 (Hâşiye) Evet iman, bu dünyada dahi cennet lezâizini mânen verebilir. Yüzer lezzetli ışıkla-
rından bu tek faydas ına bak. Nas ıl ki, senin gayet sevdi ğin bir zât ı bir tehlikede ölüyorken 
gördüğün dakikas ında, Hakîm-i Lokman ve H ızır gibi bir doktor geldi, birden dirildi. Ne 
kadar sevinç hissediyorsun. Öyle de sen, sevdi ğin ve alâkadar oldu ğun ölmüşlerin adedin-
ce sevinçleri, sürurlar ı iman veriyor. Çünkü mâzi mezaristan ında milyonlarca sence mah-
bub zâtlar; mahvdan ve ölümden, birden iman nuruyla senin kar şında diriliyorlar. “Biz 
ölmemişiz ve ölmeyece ğiz” deyip hayat buluyorlar. O hadsiz firaklardan gelen hadsiz elem-
ler yerine, visâl ve hayat bulmalar ından nihayetsiz lezzetler ve sevinçler, iman noktas ından 
bu dünyada dahi geldi ğini gösteriyor ki, “ İman öyle bir çekirdektir ki, ehl-i imana cenneti 
bütün lezâiz ve mehâsiniyle sümbül veriyor ve verecektir.”GENÇLİK REHBER İ / Bir Zaman Eski şehir Hapishanesi  --------------------------------------------------------------------------------------------  169
kemâlât ın o nisbette küçülür, hiçe iner. Fakat iman ehlinin uhuvveti ve hür-
meti ve muhabbeti ve hamiyeti, iman cihetiyle mevcut bulunan mâzi ve müstakbeli ihata etti ğinden, insaniyeti ve kemâlât ı o nisbette teâli eder. Hem 
senin dünyaca muvaffakiyetin, elmasç ı ve divane olmu ş bir Yahudinin cam 
parçalar ını elmas fiyat ıyla ald ığı gibi; sen de küçücük, k ısac ık bir zamana, bir 
hayata, uzun ve daimî ve geni ş bir hayat ın fiyat ını verdiğin için, elbette o had 
dairesinde galebe edersin. Bir dakikaya bir sene kadar şiddetli h ırs, muhab-
bet, intikam gibi hissiyatla müteveccih oldu ğun için, ehl-i diyanete muvakka-
ten tefevvuk edersin.
Hem senin akl ın, ruhun, kalbin, duygular ın; ulvî vazifelerini b ırak ıp, süflî 
nefsin ve pis hevesin rezil i şlerine iştirak ve yard ım ettiklerinden, ehl-i imana 
dünyada galebe edersin. Ve zâhirde daha sevimli görünürsün. Çünkü senin ak ıl ve kalb ve ruhun gayet derecede tedennî ve tereddî ve sukut edip, pis 
heves ve rezil nefse ink ılâb etmişler, mesholmu şlar. Elbette bu cihette, sana 
cehennemi ve mazlûm ehl-i imana cenneti kazand ıran bir muvakkat galeben 
olacak...
1
Birden İhtar Edilen Bir Mesele-i Mühimme
Âhirzaman ın fitnesinde en deh şetli rolü oynayan tâife-i nisâiye ve onlar ın 
fitnesi oldu ğu hadisin rivayetlerinden anla şılıyor.2 Evet nas ılki tarihlerde, eski 
zamanlarda “Amazonlar” nam ında gayet silâh şör kad ınlardan mürekkep bir 
tâife-i askeriye olarak hârika harpler yapt ıklar ı naklediliyor.
Aynen öyle de bu zamanda z ınd ıka dalâleti, İslâmiyet’e kar şı muharebe-
sinde, nefs-i emmârenin plân ıyla, şeytan kumandas ına verilen f ırkalardan en 
dehşetlisi, yar ım ç ıplak han ımlard ır ki; aç ık bacağıyla dehşetli b ıçaklarla ehl-i 
imana taarruz edip sald ırıyorlar. Nikâh yolunu kapamaya, fuhu şhâne yolunu 
genişlettirmeye çal ışarak, çoklar ın nefislerini birden esir edip, kalb ve ruhla-
rını kebâir ile yaral ıyorlar. Belki o kalblerden bir k ısm ını öldürüyorlar. Birkaç 
sene nâmahrem hevesât ına göstermenin tam cezas ı olarak; o b ıçakl ı bacaklar 
cehennemin odunlar ı olup, en evvel o bacaklar yanacaklar ını ve dünyada 
emniyet ve sadakati kaybetti ği için, hilkaten çok istedi ği ve f ıtraten çok muh-
taç olduğu münasip kocay ı daha bulamaz. Bulsa da ba şına belâ bulur. Hatta 
1 Hakk ı inkar edenlerin zevk ve e ğlencelerinin geçici oldu ğunu ifade buyuran âyet-i kerîmeler için bkz.: 
Âl-i İmran sûresi, 3/196-197; Mü’min sûresi, 40/4.
2 Bkz.: Buhârî, nikâh  17; Müslim, zikir 97, 98; Tirmizî, edeb  31.170  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
bu hâlin neticesi olarak, o âhirzamanda, baz ı yerlerde nikâha ra ğbetsizlik ve 
riayetsizlik yüzünden, k ırk kad ına bir erkek nezâret edecek derecede ehem-
miyetsiz, sahipsiz, k ıymetsiz bir surete girece ği, hadisin rivayetinden1 anlaşı-
lıyor.
Madem hakikat budur.. ve madem her güzel, güzelli ğini sever ve elinden 
geldiği kadar muhafaza etmek ister ve bozulmas ını istemez.. ve madem güzel-
lik bir nimettir. Nimete şükredilse mânen ziyadele şir. Şükredilmezse de ğişir, 
çirkinleşir.2 Elbette akl ı varsa hüsün ve cemalini, günahlar ı kazanmak ve ka-
zand ırmak ve çirkin ve zehirli yapmak ve o nimeti, küfran ile medâr- ı azap bir 
surete çevirmekten bütün kuvvetiyle kaçacak. Ve o fâni, be ş-on senelik cemâ-
li bakîleştirmek için, me şrû bir tarzda istîmal ile o nimete şükredecek. Yoksa 
ihtiyarl ıkta uzun zaman istiskale mâruz kal ıp, me’yûsâne a ğlayacak.
Eğer terbiye-i İslâmiye dâiresinde, âdâb- ı Kur’âniye zînetiyle o cemâl gü-
zelleştirilse; o fâni hüsün, mânen bâki kalaca ğı ve cennette hûrilerin cemalin-
den daha şirin ve daha parlak bir tarzda kendine verilece ği hadiste kat’iyetle 
sabittir.3 Eğer o güzelin zerre miktar akl ı varsa, bu güzel ve parlak ve ebedî 
neticeyi elinden kaç ırmayacak...
1 Bkz.: Buhârî, zekât  9; Müslim, zekât  59.
2 Şükrün nimeti artt ırmas ına mukabil, nankörlü ğün şiddetli cezaya sebep oldu ğuna dair bkz.: İbrahim 
sûresi, 14/7.
3 Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr 23/368; el-Mu’cemü’l-evsat 3/279.GENÇLİK REHBER İ / Bir Zaman Eski şehir Hapishanesi  --------------------------------------------------------------------------------------------  171
On Birinci Şuâ
......
(Meyve Risalesi’nden)
İkinci Meselenin Hülâsas ı  
Risale-i Nur’dan Gençlik Rehberi’ nin güzelce izah etti ği gibi ölüm o ka-
dar kat’î ve zâhirdir ki bugünün gecesi ve bu güzün k ışı gelmesi gibi ölüm ba-
şımıza gelecek. Bu hapishâne, nas ıl ki mütemâdiyen ç ıkanlar ve girenler için 
muvakkat bir misafirhânedir; öyle de bu zemin yüzü dahi acele hareket eden kafilelerin yollar ında bir gecelik konmak ve göçmek için bir hand ır. Her bir 
şehri yüz defa mezaristana bo şaltan ölüm, elbette hayattan ziyade bir istedi ği 
var. İşte bu deh şetli hakikatin muammas ını Risale-i Nur hâll ve ke şfetmiş. Bir 
kısac ık hülâsas ı şudur:
Madem ölüm öldürülmüyor ve kabir kap ısı kapanm ıyor; elbette, bu 
ecel cellâd ının elinden ve kabir haps-i münferidinden kurtulmak çaresi 
varsa insan ın en büyük ve her şeyin fevkinde bir endi şesi, bir meselesidir.  
Evet, çaresi var ve Risale-i Nur, Kur’ân’ ın s ırrıyla o çareyi iki kere iki dört eder 
derecesinde kat’î isbat etmi ş. K ısac ık hülâsas ı şudur ki:
Ölüm ya idam- ı ebedîdir; hem o insan ı, hem bütün ahbab ını ve akâri-
bini asacak bir dara ğac ıdır.. veyahut ba şka bir bâkî âleme gitmek ve iman 
vesikas ıyla saadet saray ına girmek için bir terhis tezkeresidir. Ve kabir ise 
ya karanl ıklı bir haps-i münferit ve dipsiz bir kuyudur.. veyahut bu zindan- ı 
dünyadan bâkî ve nurânî bir ziyafetgâh ve ba ğistana aç ılan bir kap ıdır. Bu 
hakikati Gençlik Rehberi  bir temsil ile isbat etmi ş.
Meselâ bu hapsin bahçesinde asmak için dara ğaçlar ı konulmu ş ve onla-
rın dayand ıklar ı duvar ın arkas ında gayet büyük ve umum dünya i ştirak et-
miş bir piyango dairesi kurulmu ş. Biz bu hapisteki be ş yüz kişi, her hâlde 
hiç müstesnas ı yok ve kurtulmak mümkün de ğil, bizi birer birer o meydana 
çağıracaklar: Ya “Gel idam ilân ını al, darağac ına ç ık!” veya “Daimî haps-i 
münferit pusulas ını tut, bu aç ık kap ıya gir!” veyahut “Sana müjde! Milyonlar 
alt ın bileti sana ç ıkm ış, gel al!” diye her tarafta ilânatlar yap ılıyor. Biz de gö-
zümüzle görüyoruz ki birbiri arkas ında o dara ğaçlar ına ç ıkıyorlar. Bir k ısm ın 
asıldıklar ını müşâhede ediyoruz. Bir k ısm ı da darağaçlar ını basamak yap ıp o 
duvar ın arkas ındaki piyango dairesine girdiklerini, orada büyük ve ciddî me-
murlar ın kat’î haberleri ile görür gibi bildi ğimiz bir s ırada, bu hapishânemize 
iki heyet girdi.
Bir kafile ellerinde çalg ılar, şaraplar, zâhirde gayet tatl ı helvalar, bakla-
valar var. Bizlere yedirmeye çal ıştılar. Fakat o tatl ılar zehirlidir, insî şeytanlar 
içine zehir atm ışlar.
İkinci cemaat ve heyet, ellerinde terbiyenâmeler ve helâl yemekler ve 
mübarek şerbetler var. Bize hediye veriyorlar ve bilittifak beraber, pek ciddî 
ve kat’î diyorlar ki:
“Eğer o evvelki heyetin sizi tecrübe için verilen hediyelerini alsan ız, 
yeseniz; bu gözümüz önündeki şu darağaçlarda ba şka gördükleriniz gibi 
asılacaks ınız. Eğer bizim bu memleket hâkiminin ferman ıyla getirdi ğimiz 
hediyeleri evvelkinin yerine kabul edip ve terbiyenâmelerdeki dualar ı ve 
evradlar ı okusan ız, o as ılmaktan kurtulacaks ınız. O piyango dairesinde 
ihsan- ı şahane olarak her biriniz milyon alt ın biletini alaca ğınızı, görür 
gibi ve gündüz gibi inan ınız. Eğer o haram ve şüpheli ve zehirli tatl ılar ı 
yeseniz, as ılmaya gitti ğiniz zamana kadar dahi o zehirin sanc ısını çeke-
ceğinizi, bu fermanlar ve bizler, müttefikan size kat’î haber veriyoruz.”  
diyorlar.
İşte bu temsil gibi her vakit gördü ğümüz ecel dara ğac ının arkas ında mu-
kadderât- ı nev-i be şer piyangosundan ehl-i iman ve taat için –hüsn-ü hâti-
me şart ıyla– ebedî ve tükenmez bir hazinenin bileti ç ıkacağını.. yüzde yüz 
ihtimal ile sefâhet ve haram ve itikats ızlık ve f ıskta devam edenler –tevbe 
etmemek şart ıyla– ya idam- ı ebedî (âhirete inanmayanlara) veya dâimî ve 
karanl ık haps-i münferit (bekâ-y ı ruha inanan ve sefâhette gidenlere) ve şe-
kâvet-i ebediye ilâm ını alacaklar ını yüzde doksan dokuz ihtimal ile kat’î ha-
ber veren; ba şta ellerinde ni şâne-i tasdik olan hadsiz mucizeler bulunan yüz 
yirmi dört bin peygamberler  (aleyhimüsselâm) .. ve onlar ın verdikleri haberlerin 
izlerini ve –sinemada gibi– gölgelerini ke şif ile, zevk ile görüp tasdik ederek 
imza basan yüz yirmi dört milyondan ziyade evliyalar  (kaddesallâhu esrârahum) .. MEYVE R İSALESİ’NDEN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------- 173
ve o iki k ısım meşâhir-i insaniyenin haberlerini aklen, –kat’î burhanlarla ve 
kuvvetli hüccetlerle– fikren ve mantîken yakînî bir surette isbat ederek tasdik edip imza basan, milyarlar gelen-geçen 
muhakkikler,1(Hâşiye) müçtehitler  ve 
sıddîkînler ; bilicmâ, mütevâtiren nev-i insan ın güneşleri, kamerleri, y ıldız-
lar ı olan bu üç cemaat-i azîme ve bu üç tâife-i ehl-i hakikat ve be şerin kud-
sî kumandanlar ı olan bu üç büyük ve âlî heyetlerin fermanlar ı ile verdikleri 
haberleri dinlemeyen.. ve saadet-i ebediyeye giden onlar ın gösterdikleri yol 
olan s ırat- ı müstakîmde gitmeyenler.. yüzde doksan dokuz deh şetli tehlike ih-
timalini nazara almayan.. ve birtek muhbirin bir yolda tehlike var demesiyle o yolu b ırakan, ba şka uzun yolda hareket eden bir adam, elbette ve elbette 
vaziyeti şudur ki:
İki yolun –hadsiz muhbirlerin kat’î ihbarlar ı ile– en k ısa ve kolay ı ve yüzde 
yüz cennet ve saadet-i ebediyeyi kazand ıran ı bırak ıp, en dağdağalı ve uzun 
ve s ıkıntılı ve yüzde doksan dokuz cehennem hapsini ve şekâvet-i dâimeyi 
netice veren yolunu ihtiyâr etti ği hâlde.. dünyada iki yolun, birtek muhbirin 
yalan olabilir haberiyle yüzde birtek ihtimal tehlike ve bir ay hapis imkân ı 
bulunan k ısa yolu b ırak ıp, menfaatsiz –yaln ız zarars ız olduğu için– uzun yolu 
ihtiyâr eden bedbaht, sarho ş divâneler gibi deh şetli ve uzakta görünen ve ona 
musallat olan ejderhalara ehemmiyet vermez, sineklerle u ğraşıyor; yaln
ız on-
lara ehemmiyet verir derecede akl ını, kalbini, ruhunu, insaniyetini kaybetmi ş 
oluyor.
Madem hakikat-i hâl budur; biz mahpuslar, bu hapis musibetinden inti-
kam ımızı tam almak için o mübarek ikinci heyetin hediyelerini kabul etmeli-
yiz. Yani, nas ıl ki bir dakika intikam lezzeti ve birkaç dakika veya bir-iki saat 
sefâhet lezzetleriyle bu musibet, bizi on be ş ve beş ve on ve iki-üç sene bu 
hapse soktu, dünyam ızı bize zindan eyledi. Biz dahi bu musibetin ra ğmına ve 
inad ına, bir-iki saat müddet-i hapsi bir-iki gün ibadete.. ve iki-üç sene ceza-
mızı –mübarek kafilenin hediyeleriyle– yirmi-otuz sene bâkî bir ömre.. ve on 
ve yirmi sene hapiste cezam ızı milyonlar sene cehennem hapsinden aff ımıza 
vesile edip fânî dünyam ızın ağlamas ına mukabil, bâkî hayat ımızı güldürerek 
bu musibetten tam intikam ımızı almal ıyız. Hapishâneyi terbiyehâne gösterip 
vatan ımıza ve milletimize birer terbiyeli, emniyetli, menfaatli adam olmaya 
çal ışmal ıyız. Ve hapishâne memurlar ı ve müdürleri ve müdebbirleri dahi câni 
1 (Hâşiye) O muhakkiklerden tek birisi Risale-i Nur’dur. Yirmi senedir en muannid feylesofla-
rı ve mütemerrid z ınd ıklar ı susturan eczalar ı meydandad ır. Herkes okuyabilir ve kimse iti-
raz etmez.174  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
ve eşkıya ve serseri ve kâtil ve sefâhetçi ve vatana muz ır zannettikleri adamla-
rı, bir mübarek dershânede çal ışan talebeler görsünler ve müftehirâne Allah’a 
şükretsinler.
Üçüncü Mesele  
Gençlik Rehberi’nde izah ı bulunan ibretli bir hâdisenin hülâsas ı şudur:
Bir zaman, Eski şehir Hapishânesi’nin penceresinde bir Cumhuriyet Bay-
ram ı’nda oturmu ştum. Karşısındaki lise mektebinin büyük k ızlar ı, onun avlu-
sunda gülerek raksediyorlard ı. Birden mânevî bir sinema ile elli sene sonraki 
vaziyetleri bana göründü. Ve gördüm ki; o elli-altm ış kızlardan ve talebeler-
den k ırk-ellisi kabirde toprak oluyorlar, azap çekiyorlar.. ve on tanesi, yetmi ş-
seksen ya şında çirkinle şmiş, gençliğinde iffetini muhafaza etmedi ğinden sev-
mek bekledi ği nazarlardan nefret görüyorlar.. kat’î mü şâhede ettim. Onlar ın 
o ac ınacak hâllerine a ğlad ım. Hapishânedeki bir k ısım arkada şlar ağlad ığımı 
işittiler, geldiler, sordular. Ben dedim: “ Şimdi beni kendi hâlime b ırak ınız, 
gidiniz…”
Evet, gördü ğüm hakikattir, hayal de ğil! Nas ıl ki bu yaz ve güzün âhiri 
kıştır, öyle de gençlik yaz ı ve ihtiyarl ık güzünün arkas ı kabir ve berzah 
kışıdır. Geçmi ş zaman ın elli sene evvelki hâdisât ı sinema ile hâl-i haz ırda 
gösterildi ği gibi gelecek zaman ın elli sene sonraki istikbal hâdisât ını gös-
teren bir sinema bulunsa, ehl-i dalâlet ve sefâhetin elli-altm ış sene son-
raki vaziyetleri onlara gösterilse idi, şimdiki güldüklerine ve gayr-i me şrû 
keyiflerine nefretler ve teellümlerle a ğlayacaklard ı.
Ben, o Eski şehir Hapishânesi’ndeki mü şâhede ile me şgul iken sefâhet ve 
dalâleti terviç eden bir şahs- ı mânevî, insî bir şeytan gibi kar şıma dikildi ve 
dedi:
– “Biz hayat ın her bir çe şit lezzetini ve keyiflerini tatmak ve tatt ırmak isti-
yoruz, bize kar ışma!”
Ben de cevaben dedim:– “Madem lezzet ve zevk için ölümü hat ıra getirmeyip dalâlet ve sefâhete 
atılıyorsun… Katiyen bil ki; senin dalâletin hükmüyle bütün geçmi ş zaman- ı 
mâzi, ölmü ş ve mâdumdur.. ve içinde cenazeleri çürümü ş bir vahşetli meza-
ristand ır. İnsaniyet alâkadarl ığıyla ve dalâlet yoluyla senin ba şına ve –varsa 
ve ölmemi ş ise– kalbine, o hadsiz firaklardan ve o nihâyetsiz dostlar ının ebedî MEYVE R İSALESİ’NDEN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------- 175
ölümlerinden gelen elemler, senin şimdiki sarho şça, pek k ısa bir zamandaki 
cüz’î lezzetini imha etti ği gibi gelecek istikbal zaman ı dahi itikats ızlığın cihe-
tiyle yine mâdum ve karanl ıklı ve ölü ve deh şetli bir vah şetgâht ır. Ve oradan 
gelen ve ba şını vücûda ç ıkaran ve zaman- ı hâz ıra uğrayan bîçarelerin ba şlar ı, 
ecel cellâd ının sat ırıyla kesilip hiçli ğe at ıldığından, mütemâdiyen ak ıl alâka-
darl ığıyla senin imans ız başına hadsiz elîm endi şeler yağdırıyor. Senin sefihâ-
ne cüz’î lezzetini zîr u zeber eder.
Eğer dalâleti ve sefâheti b ırak ıp iman- ı tahkikî ve istikâmet dairesine gir-
sen, iman nuruyla göreceksin ki; o geçmi ş zaman- ı mâzi mâdum ve her şeyi 
çürüten bir mezaristan de ğil, belki mevcut ve istikbale ink ılâp eden nurânî bir 
âlem ve bâkî ruhlar ın istikbaldeki saadet saraylar ına girmelerine bir intizar sa-
lonu görünmesi haysiyetiyle de ğil elem, belki iman ın kuvvetine göre cennetin 
bir nevi mânevî lezzetini dünyada dahi tatt ırdığı gibi; gelecek istikbal zaman ı, 
değil vahşetgâh ve karanl ık, belki iman gözüyle görünür ki; saadet-i ebediye 
saraylar ında hadsiz rahmeti ve keremi bulunan ve her bahar ve yaz ı birer sof-
ra yapan ve nimetlerle dolduran bir Rahmân- ı Rahîm-i Zülcelâli ve’l-ik ram’ ın 
ziyafetleri kurulmu ş ve ihsanlar ının sergileri aç ılm ış, oraya sevkiyat var diye 
iman sinemas ıyla müşâhede etti ğinden, derecesine göre bâkî âlemin bir nevi 
lezzetini hissedebilir. Demek hakikî ve elemsiz lezzet, yaln ız imanda ve 
iman ile olabilir.
İman ın bu dünyada dahi verdi ği binler fayda ve neticelerinden yaln ız 
birtek fayda ve lezzetini, –bu mezkûr bahsimiz münasebetiyle Gençlik Rehbe-
ri’nde bir hâ şiye olarak yaz ılan– bir temsil ile beyan edece ğiz, şöyle ki:
Meselâ senin gayet sevdi ğin birtek evlâd ın sekeratta ölmek üzere iken ve 
me’yusâne elîm firak ını düşünürken; birden Hazreti H ızır ve Hakîm-i Lokman 
gibi bir doktor geldi, tiryak gibi bir macun içirdi; o sevimli ve güzel evlâd ın 
gözünü açt ı, ölümden kurtuldu. Ne kadar sevinç ve ferah veriyor anlars ın.
İşte o çocuk gibi sevdi ğin ve ciddî alâkadar oldu ğun milyonlar sence 
mahbub insanlar o mâzi mezaristan ında –senin nazar ında– çürüyüp mahvol-
mak üzere iken birden hakikat-i iman, Hakîm-i Lokman gibi o büyük idam-hâne tevehhüm edilen mezaristana kalb penceresinden bir ışık verdi. Onunla 
baştan başa bütün ölüler dirildiler. Ve “Biz ölmemi şiz ve ölmeyece ğiz, yine 
sizinle görü şeceğiz!” lisân- ı hâl ile dediklerinden ald ığın hadsiz sevinçler ve fe-
rahlar ı, iman bu dünyada dahi vermesiyle isbat eder ki: 
“İman hakikati öyle 
bir çekirdektir ki; e ğer tecessüm etse bir cennet-i hususiye ondan ç ıkar, o 
çekirdeğin şecere-i tûbâs ı olur.”  dedim.176  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
O muannid döndü, dedi:
– “Hiç olmazsa hayvan gibi hayat ımızı keyif ve lezzetle geçirmek için se-
fâhet ve e ğlencelerle bu ince şeyleri düşünmeyerek ya şayacağız.”
Cevaben dedim:– “Hayvan gibi olamazs ın. Çünkü hayvan ın mâzi ve müstakbeli yok. Ne 
geçmişten elemler ve teessüfler al ır ve ne de gelecekten endi şeler ve korkular 
gelir. Lezzetini tam al ır, rahatla ya şar, yatar, Hâl ık’ına şükreder. Hatta kesilmek 
için yat ırılan bir hayvan, bir şey hissetmez. Yaln ız b ıçak kestiği vakit hissetmek 
ister, fakat o his dahi gider, o elemden de kurtulur. 
Demek en büyük bir rah-
met, bir şefkat-i ilâhiye, gayb ı bildirmemektedir ve ba şa gelen şeyleri set-
retmektedir.  Hususan masum hayvanlar hakk ında daha mükemmeldir.
Fakat ey insan, senin mâzi ve müstakbelin ak ıl cihetiyle bir derece 
gaybîlikten ç ıkmas ıyla setr-i gayptan, hayvana gelen istirahatten tama-
men mahrumsun. Geçmi şten ç ıkan teessüfler, elîm firaklar ve gelecek-
ten gelen korkular ve endi şeler, senin cüz’î lezzetini hiçe indirir. Lezzet 
cihetinde yüz derece hayvandan a şağı düşürür. Madem hakikat budur. Ya 
akl ını çıkar at, hayvan ol kurtul… Veya akl ını imanla ba şına al, Kur’ân’ ı 
dinle! Yüz derece hayvandan ziyade bu fânî dünyada dahi sâfi lezzetleri 
kazan!..”  diyerek onu ilzam ettim.
Yine o mütemerrid şah ıs döndü, dedi:
– “Hiç olmazsa ecnebi dinsizleri gibi ya şarız.”
Cevaben dedim:– “Ecnebi
 dinsizleri gibi de olamazs ın! Çünkü onlar bir peygamberi 
inkâr etse, di ğerlerine inanabilirler. Peygamberleri bilmese de, Allah’a 
inanabilir. O’nu da bilmezse, kemâlâta medar baz ı seciyeleri bulunabilir. 
Fakat bir müslüman, en âhir ve en büyük ve dini ve daveti umumî olan âhirzaman Peygamberi 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’ı inkâr etse ve zincirinden ç ık-
sa; daha hiçbir peygamberi, hatta Allah’ ı kabul etmez. Çünkü bütün pey-
gamberleri ve Allah’ ı ve kemâlât ı O’nunla bilmi ş. Onlar O’nsuz kalbinde 
kalmaz. Bunun içindir ki, eskiden beri her dinden İslâmiyet’e giriyorlar. 
Ve hiçbir müslüman, hakikî yahudî veya mecûsî veya nasrânî olmaz. Bel-ki dinsiz olur, seciyeleri bozulur; vatana, millete muz ır bir hâlete girer…” 
İspat ettim. O muannid ve mütemerrid şahs ın daha tutunacak bir yeri kalma-
dı. Kayboldu, cehenneme gitti…MEYVE R İSALESİ’NDEN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------- 177
İşte ey bu Medrese-i Yusufiye’de benim ders arkada şlar ım! Madem haki-
kat budur. Ve bu hakikati, Risale-i Nur o derece kat’î ve güne ş gibi isbat etmi ş 
ki; yirmi senedir mütemerridlerin inatlar ını kırıp imana getiriyor.
Biz dahi hem dünyam ıza, hem istikbalimize, hem âhiretimize, hem 
vatan ımıza, hem milletimize tam menfaatli ve kolay ve selâmetli olan 
iman ve istikâmet yolunu takip edip, bo ş vaktimizi s ıkıntılı hülyalar yerin-
de Kur’ân’dan bildi ğimiz sûreleri okumak.. ve manalar ını bildiren arka-
daşlardan ö ğrenmek.. ve kazaya kalm ış farz namazlar ımızı kaza etmek.. 
ve birbirinin güzel huylar ından istifade edip bu hapishâneyi güzel seciyeli 
fidanlar yeti ştiren bir mübarek bahçeye çevirmek gibi a’mâl-i sâliha ile..  
hapishâne müdür ve alâkadarlar ı, câni ve kâtillerin ba şlar ında zebanî 
gibi azap memurlar ı değil, belki Medrese-i Yusufiye’de cennete adam ye-
tiştirmek ve onlar ın terbiyesine nezaret etmek vazifesiyle memur birer 
müstakim üstad ve birer şefkatli rehber olmalar ına çal ışmal ıyız.
Dördüncü Mesele
Yine Gençlik Rehberi’nde izah ı var. Bir zaman bana hizmet eden karde ş-
lerim taraf ından suâl edildi ki:
– “Küre-i arz ı herc ü merce getiren ve İslâm mukadderât ıyla alâkadar 
olan bu deh şetli harb-i umumîden elli gündür ( şimdi yedi seneden geçti ayn ı 
hâl)1(Hâşiye) hiç sormuyorsun ve merak etmiyorsun. Hâlbuki bir k ısım müte-
deyyin ve âlim insanlar, cemaati ve câmiyi b ırak ıp radyo dinlemeye ko şu-
yorlar. Acaba bundan daha büyük bir hâdise mi var? Veya onunla me şgul 
olman ın zarar ı m ı var?” dediler.
Cevaben dedim ki:– Ömür sermayesi pek azd ır. Lüzumlu i şler pek çoktur. Birbiri içinde mü-
tedâhil daireler gibi, her insan ın kalb ve mide dairesinden ve ceset ve hâne 
dairesinden, mahalle ve şehir dairesinden ve vatan ve memleket dairesinden 
ve küre-i arz ve nev-i be şer dairesinden tut, ta zîhayat ve dünya dairesine ka-
dar, birbiri içinde daireler var. Her bir dairede her bir insan ın bir nevi vazifesi 
bulunabilir. Fakat en küçük dairede, en büyük ve ehemmiyetli ve dâimî vazife var. Ve en büyük dairede en küçük ve muvakkat, aras ıra vazife bulunabilir. 
Bu k ıyas ile –küçüklük ve büyüklük mâkûsen mütenasip– vazifeler bulunabilir.
1 (Hâşiye) Parantez içindeki not, 1946 senesine aittir.178  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Fakat büyük dairenin cazibedarl ığı cihetiyle küçük dairedeki lüzumlu ve ehem-
miyetli hizmeti b ırakt ırıp lüzumsuz, mâlâyani ve âfâkî i şlerle meşgul eder. Ser-
maye-i hayat ını boş yerde imha eder. O k ıymettar ömrünü k ıymetsiz şeylerde 
öldürür. Ve bazen bu harp bo ğuşmalar ını merak ile takip eden, bir tarafa kal-
ben taraftar olur. Onun zulümlerini ho ş görür, zulmüne şerik olur.
Birinci noktaya cevap ise:
– Evet, bu cihan harbinden daha büyük bir hâdise ve bu zemin yüzün-
deki hâkimiyet-i âmme dâvâs ından daha ehemmiyetli bir dâvâ –herkesin ve 
bilhassa müslümanlar ın başına öyle bir hâdise ve öyle bir dâvâ– aç ılm ış ki; 
her adam, e ğer Alman ve İngiliz kadar kuvveti ve serveti olsa ve akl ı da varsa 
o tek dâvây ı kazanmak için bilâ-tereddüt sarf edecek. İşte o dâvâ ise yüz bin 
meşâhir-i insaniyenin ve hadsiz nev-i be şerin y ıldızlar ı ve mürşidlerinin müt-
tefikan, kâinat sahibinin ve mutasarr ıfının binler vaad ve ahidlerine istinaden 
haber verdikleri ve bir k ısm ı gözleriyle gördükleri şu ki:
Herkesin iman mukabilinde bu zemin yüzü kadar ba ğlar ve kas ırlar 
ile müzeyyen ve bâkî ve dâimî bir tarla ve mülkü kazanmak veya kay-betmek dâvâs ı başına aç ılm ış. Eğer iman vesikas ını sağlam elde etmezse 
kaybedecek. Ve bu as ırda maddiyyûnluk tâunuyla çoklar o dâvâs ını kay-
bediyor. Hatta bir ehl-i ke şif ve tahkik, bir yerde k ırk vefiyattan yaln ız 
birkaç tanesinin kazand ığını sekeratta mü şâhede etmi ş.. ötekiler kay-
betmişler. Acaba bu kaybetti ği dâvân ın yerini, bütün dünya saltanat ı o 
adama verilse doldurabilir mi?
İşte, o dâvây ı kazand ıracak olan hizmetleri ve yüzde doksan ına o 
dâvây ı kaybettirmeyen harika bir dâvâ vekilini, o i şte çal ıştıran vazifeleri 
bırak ıp ebedî, dünyada kalacak gibi âfâkî mâlâyâniyât ile i ştigal etmek 
tam bir ak ılsızlık bildiğimizden; biz Risale-i Nur şâkirtleri, her birimizin 
yüz derece akl ımız ziyade olsa da ancak bu vazifeye sarf etmek lâz ı
md ır, 
diye kanaatimiz var.
Ey hapis musibetinde benim yeni karde şlerim! Sizler, benim ile beraber 
gelen eski karde şlerim gibi Risale-i Nur’u görmemi şsiniz. Ben onlar ı ve onlar 
gibi binler şâkirtleri şahit göstererek derim ve isbat ederim ve isbat etmi şim ki:
O büyük dâvây ı yüzde doksan ına kazand ıran ve yirmi senede yirmi 
bin adama o dâvân ın kazanc ının vesikas ı ve senedi ve berat ı olan iman- ı 
tahkikîyi eline veren ve Kur’ân- ı Hakîm’in mucize-i mâneviyesinden ne şet 
edip ç ıkan ve bu zaman ın birinci bir dâvâ vekili bulunan Risale-i Nur’dur.MEYVE R İSALESİ’NDEN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------- 179
Bu on sekiz senedir benim dü şmanlar ım ve z ınd ıklar ve maddiyyûnlar, 
aleyhimde gayet gaddarâne desiselerle hükûmetin baz ı erkânlar ını iğfal ede-
rek bizi imha için –bu defa gibi, eskide dahi– hapislere, zindanlara soktuklar ı 
hâlde, Risale-i Nur’un çelik kalesinde yüz otuz parça cihâzât ından ancak iki-
üç parças ına ilişebilmişler. Demek avukat tutmak isteyen onu elde etse ye-
ter. Hem korkmay ınız, Risale-i Nur yasak olmaz! Hükûmet-i Cumhuriye’nin 
mebuslar ı ve erkânlar ının ellerinde mühim risaleleri –iki, üçü müstesna ola-
rak– serbest geziyorlard ı. İnşâallah, bir zaman hapishâneleri tam bir ıslahhâne 
yapmak için bahtiyar müdürler ve memurlar, o Nur’lar ı mahpuslara ekmek 
ve ilâç gibi tevzi edecekler.
......
Sekizinci Meselenin Bir Hülâsas ı
Yedinci’de ha şri, çok makamâttan soracakt ık. Fakat, Hâl ık’ımızın isim-
leriyle verdi ği cevap o derece kuvvetli yakîn ve kanaat verdi ki daha ba şka 
sorgulara ihtiyaç b ırakmad ığından orada k ısa kestik. Şimdi bu meselede âhi-
ret iman ının hem âhiretin saadetine, hem dünya saadetine dair temin etti ği 
faydalar ve neticelerinden yüzden biri hülâsa edilecek. Saadet-i uhreviyeye ait k ısm ı Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın izahat ı, daha hiçbir beyana ihtiyaç b ırak-
mam ış; onu, ona havale ederek ve saadet-i dünyeviyeye ait k ısm ı izah cihe-
tini Risale-i Nur’a b ırak ıp yaln ız k ısa bir hülâsa ile insan ın hayat- ı şahsiye ve 
hayat- ı içtimaiyesine ait yüzer neticelerinden üç-dört tanesini beyan ederiz.
Birincisi
İnsan, sair hayvanâta muhalif olarak hânesiyle alâkadar oldu ğu misillü 
dünya ile alâkadard ır.. ve akâribiyle münasebettar oldu ğu gibi nev-i be şer ile 
de ciddî ve f ıtrî münasebettard ır. Ve dünyada muvakkat bekâs ını arzulad ığı 
gibi bir dâr- ı ebedîde bekâs ını aşk derecesinde arzuluyor. Ve midesinin g ıda 
ihtiyac ını temin etmeye çal ıştığı gibi dünya kadar geni ş belki ebede kadar 
uzanan sofralar ı ve g ıdalar ı, ak ıl ve kalb ve ruh ve insaniyet mideleri için 
tedarik etmeye f ıtraten mecburdur, çabal ıyor. Ve öyle arzular ı ve matlaplar ı 
var ki, ebedî saadetten ba şka hiçbir şey onlar ı tatmin etmiyor. Hatta Onuncu
Söz’de işaret edildi ği gibi, bir zaman küçüklü ğümde hayalimden sordum: “Sa-
na bir milyon sene ömür ve dünya saltanat ı verilmesini, fakat sonra ade-
me ve hiçli ğe düşmesini mi istersin? Yoksa bâkî, fakat âdi ve me şakkatli180  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
bir vücûdu mu istersin?” dedim. Bakt ım, ikincisini arzulay ıp birincisin-
den “Ah!” çekti. “Cehennem de olsa bekâ isterim!” dedi.
İşte, madem mahiyet-i insaniyenin bir hizmetkâr ı olan kuvve-i hayaliye-
yi bu dünya lezzetleri tatmin etmiyor; elbette gayet câmi mahiyet-i insaniye, ebediyetle f ıtraten alâkadard ır. İşte bu hadsiz arzu ve emellere ba ğlı olduğu 
hâlde; sermayesi bir cüz’î cüz-ü ihtiyârî ve fakr- ı mutlak bir insana, âhirete 
iman ne derece kuvvetli ve kâfi ve vâfi bir hazine, bir medar- ı saadet ve lez-
zet, bir medar- ı istimdat, bir mercî ve dünyan ın hadsiz gamlar ına karşı bir 
medar- ı teselli oldu ğu öyle bir meyve ve faydad ır ki onu kazanmak yolunda 
dünya hayat ını feda etse, yine ucuzdur.
İkinci Meyvesi ve Hayat- ı 
Şahsiyeye Bakan Bir Faydas ı
Üçüncü Mesele’de izah edilen ve Gençlik Rehberi’nde bir hâ şiye bulunan 
çok ehemmiyetli bir neticedir.
Evet, her insan ın her zaman dü şündüğü en ehemmiyetli endi şesi, meza-
ristana giren kendi dostlar ı ve akrabalar ı gibi o idamhâneye girmek keyfiyeti-
dir. Birtek dostu için ruhunu feda eden o bîçare insan ın binler, belki milyon-
lar, milyarlar dostlar ı ebedî bir mufârakat içinde idam olmalar ını tevehhüm 
edip cehennem azab ından beter bir elem –o dü şünmek ucundan– göründü-
ğü vakit, âhirete iman geldi, gözünü açt ırdı ve perdeyi kald ırdı. “Bak!” dedi. 
O, imanla bakt ı. Cennet lezzetinden haber veren bir lezzet-i ruhaniyeyi –o 
dostlar ı ebedî ölümlerden ve çürümelerden kurtulup mesrûrâne bir nurânî 
âlemde onu da bekliyorlar vaziyetinde mü şâhedesiyle– ald ı. Risale-i Nur’da 
bu netice, hüccetlerle izah ına iktifâen k ısa kesiyoruz.
Hayat- ı Şahsiyeye Ait Üçüncü Bir Faydas ı
İnsan ın sair zîhayatlar üstündeki tefevvuku ve rütbesi ise yüksek seciyele-
ri ve cemiyetli istidatlar ı ve küllî ubûdiyetleri ve geni ş vücûdî daireleri itibar ıy-
lad ır. Hâlbuki o insan, hem mâdum, hem ölü, hem karanl ık olan geçmi ş ve 
gelecek zamanlar ın ortas ında s ıkışmış bir k ısa zaman olan haz ır vaktin mikya-
sıyla, ölçüsüyle hamiyeti, muhabbeti, karde şliği, insaniyeti gibi seciyeler al ır.
Meselâ eskiden tan ımad ığı ve ayr ıldıktan sonra da hiç göremeyece ği ba-
bas ını, kardeşini, kar ısını, milletini ve vatan ını sever, hizmet eder.. ve tamMEYVE R İSALESİ’NDEN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------- 181
sadâkate ve ihlâsa pek nâdir muvaffak olabilir, o nisbette kemâlât ı ve seciye-
leri küçülür. De ğil hayvanlar ın en ulvîsi belki ba ş aşağı, ak ıl cihetiyle en bîça-
resi ve aşağısı olmak vaziyetine dü şeceği sırada âhirete iman, imdada yeti şir. 
Mezar gibi dar zaman ını, geçmiş ve gelecek zamanlar ı içine alan, pek geni ş bir 
zamana çevirir. Ve dünya kadar, belki ezelden ebede kadar bir daire-i vücûd gösterir.
Babas ını, dâr- ı saadette ve âlem-i ervahta dahi pederlik münasebetiyle.. 
ve kardeşini, ta ebede kadar uhuvvetini dü şünmesiyle.. ve kar ısını cennette 
dahi en güzel bir refika-y ı hayat ı olduğunu
1 bilmesi haysiyetiyle sever, hür-
met eder, merhamet eder, yard ım eder. Ve o büyük ve geni ş daire-i hayat-
ta ve vücûddaki münasebetler için olan ehemmiyetli hizmetleri, dünyan ın 
kıymetsiz işlerine ve cüz’î garazlar ına ve menfaatlerine âlet etmez. Ciddî sa-
dâkate ve samimî ihlâsa muvaffak olarak kemâlât ı ve hasletleri, o nisbette 
–derecesine göre– yükselmeye ba şlar, insaniyeti teâli eder. Hayat lezzetinde 
serçe kuşuna yetişmeyen o insan, bütün hayvanât üstünde kâinat ın en mün-
tehap ve bahtiyar bir misafiri ve Sahib-i kâinat’ ın en mahbub ve makbul bir 
abdi olmas ıdır. Bu netice dahi Risale-i Nur’da hüccetlerle izah ına iktifâen 
kısa kesildi.
Dördüncü Bir Faydas ı ki İnsan ın 
Hayat- ı İçtimaiyesine Bak ıyor
Risale-i Nur’dan Dokuzuncu Şuâ’da beyan edilen o neticenin bir hülâsas ı 
şudur:
Nev-i insan ın dörtten birini te şkil eden çocuklar , âhiret iman ıyla insanca 
yaşayabilirler ve insaniyetin istidatlar ını taşıyabilirler. Yoksa elîm endi şeler 
içinde kendini uyutturmak ve unutturmak için çocukça oyuncaklar ıyla, hay-
laz bir hayatla ya şayacak. Çünkü her vakit etraf ında onun gibi çocuklar ın öl-
mesiyle onun nazik dima ğında ve ileride uzun arzular ı taşıyan zay ıf kalbinde 
ve mukâvemetsiz ruhunda öyle bir tesir yapar ki; hayat ı ve akl ı o bîçareye 
âlet-i azap ve i şkence edece ği zamanda âhiret iman ının dersiyle görmemek 
için oyuncaklar alt ında onlardan sakland ığı o endişeler yerinde, bir sevinç 
ve genişlik hissederek der: “Bu karde şim veya arkada şım öldü, cennetin 
bir kuşu oldu. Bizden daha iyi keyfeder, gezer. Ve vâlidem öldü, fakat
1 Dünyada evli olan kimselerin, bu beraberliklerini cennette de devam ettireceklerine dâir bkz.: Buhârî, 
fezâilü ashâb  30; Tirmizî, menâk ıb 62; Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’  11/302.182  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
rahmet-i ilâhiyeye gitti, yine beni cennette kuca ğına al ıp sevecek ve ben 
de o şefkatli anneci ğimi görece ğim.” diye insaniyete lây ık bir tarzda ya şa-
yabilir.
Hem insan ın bir rub’unu te şkil eden ihtiyarlar , yak ında hayatlar ının sön-
mesine ve topra ğa girmelerine ve güzel ve sevimli dünyalar ının kapanmas ına 
karşı teselliyi ancak ve ancak âhiret iman ında bulabilirler. Yoksa o merha-
metli muhterem babalar ve fedakâr şefkatli analar, öyle bir vâveylâ-y ı ruhî 
ve bir da ğdağa-y ı kalbî çekeceklerdi ki dünya onlara me’yusâne bir zindan 
ve hayat i şkenceli bir azap olurdu. Fakat âhiret iman ı onlara der: “Merak 
etmeyiniz! Sizin ebedî bir gençli ğiniz var, gelecek ve parlak bir hayat ve 
nihâyetsiz bir ömür sizi bekliyor.. ve zâyi etti ğiniz evlât ve akrabalar ınızla 
sevinçlerle görü şeceksiniz.. ve etti ğiniz bütün iyilikleriniz muhafaza edil-
miş, mükâfatlar ını göreceksiniz.”  diye, iman- ı âhiret onlara öyle bir teselli 
ve inşirah verir ki her birinin yüz ihtiyarl ık birden ba şlar ına toplansa onlar ı 
me’yus etmez.
Nev-i insan ın üçten birisini te şkil eden gençler ; hevesâtlar ı galeyanda, 
hissiyâta ma ğlûp, cüretkâr ak ıllar ını her vakit ba şına almayan o gençler, âhi-
ret iman ını kaybetseler ve cehennem azab ını tahattur etmezlerse hayat- ı içti-
maiyede ehl-i namusun mal ı ve ırzı ve zay ıf ve ihtiyarlar ın rahat ı ve haysiyeti 
tehlikede kal ır. Baz ı bir dakika lezzeti için bir mesûd hânenin saadetini mah-
veder ve bu gibi hapiste dört-be ş sene azap çeker, canavar bir hayvan hük-
müne geçer. E ğer iman- ı âhiret onun imdad ına gelse çabuk akl ını başına al ır: 
“Gerçi hükûmet hafiyeleri beni görmüyorlar ve ben onlardan saklanabi-
lirim, fakat cehennem gibi bir zindan ı bulunan bir Padi şah- ı Zülcelâl’in 
melâikeleri beni görüyorlar ve fenal ıklar ımı kaydediyorlar. Ben ba şıboş 
değilim ve vazifedar bir yolcuyum. Ben de onlar gibi ihtiyar ve zay ıf ola-
cağım.” diye birden, zulmen tecavüz etmek istedi ği adamlara kar şı bir şefkat, 
bir hürmet hissetmeye ba şlar. Bu manan ın dahi Risale-i Nur’da burhanlar ıyla 
izah ına iktifâen k ısa kesiyoruz.
Hem nev-i be şerin ehemmiyetli bir k ısm ı, hastalar  ve mazlumlar  ve bi-
zim gibi musibetzedeler  ve fakirler  ve ağır ceza alan mahpuslar , eğer iman- ı 
âhiret onlar ın imdad ına yetişmezse her vakit hastal ığın ihtar ıyla gözü önüne 
gelen ölüm.. ve intikam ını alamad ığı ve namusunu elinden kurtaramad ığı zâ-
limin mağrurâne ihâneti.. ve büyük musibetlerde bo şu boşuna mal ını, evlâd ı-
nı kaybetmekle gelen elîm me’yusiyeti.. ve bir-iki dakika veya bir-iki saat keyif 
yüzünden be ş-on sene böyle bir hapis azab ını çekmekten gelen kederli s ıkıntı, MEYVE R İSALESİ’NDEN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------- 183
elbette o bîçarelere dünyay ı zindan ve hayat ı bir işkenceli azaba çevirir. E ğer 
âhirete iman imdatlar ına yetişse birden onlar nefes al ırlar; s ıkıntılar ı, me’yu-
siyetleri ve endi şeleri ve intikam hiddetleri, derece-i iman ına göre k ısmen ve 
bazen tamamen zâil olur.
Hatta diyebilirim ki benim ve bir k ısım karde şlerimin bu sebepsiz 
hapsimizde ve deh şetli musibetimizde e ğer iman- ı âhiret yard ım etmese 
idi; bir gün dayanmak, ölüm kadar tesir edip bizi hayattan istifa etmeye sevk edecekti. Fakat hadsiz şükür olsun, benim can ım kadar sevdi ğim 
pek çok karde şlerimin bu musibetten gelen elemlerini de çekti ğim ve 
gözüm kadar sevdi ğim binler Risale-i Nur risaleleri ve benim yald ızlı ve 
süslü ve çok k ıymettar kitaplar ımın ziyalar ı ve ağlamalar ından teessüfle-
rini çekti ğim ve eskiden beri az bir ihâneti ve tahakkümü kald ıramad ığım 
hâlde, sizi kasemle temin ederim ki; iman- ı bi’l-âhiret nuru ve kuvveti 
bana öyle bir sab ır ve tahammül ve teselli ve metânet, belki mücâhidâne, 
kârl ı bir imtihan dersinde daha büyük mükâfat ı kazanmak için bir şevk 
verdi ki; ben bu risalenin ba şında dedi ğim gibi kendimi Medrese-i Yusufi-
ye unvan ına lây ık bir güzel ve hay ırlı medresede biliyorum. Aras ıra gelen 
hastal ıklar ve ihtiyarl ıktan neşet eden titizlikler olmasa idi, mükemmel 
ve rahat- ı kalb ile derslerime daha ziyade çal ışacakt ı
m. Her ne ise, bu ma-
kam münasebetiyle sadet harici girdi, kusura bak ılmas ın.
Hem her insan ın küçük bir dünyas ı, belki küçük bir cenneti dahi kendi 
hânesidir. E ğer iman- ı âhiret o hânenin saadetinde hükmetmezse o aile efra-
dı, her biri şefkat ve muhabbet ve alâkadarl ığı derecesinde elîm endi şeler ve 
azaplar çeker. O cenneti, cehenneme döner. Veyahut muvakkat e ğlenceler ve 
sefâhetlerle akl ını tenvim edip uyutur. Deveku şu gibi avc ıyı görür, kaçam ıyor, 
uçam ıyor, başını kuma sokar, ta görünmesin. Ba şını gaflete sokar, ta ölüm 
ve zeval ve firak onu görmesin. Divânece, muvakkat, ibtal-i his nev’inden bir çare bulur. Çünkü meselâ vâlide ruhunu feda etti ği evlâd ını dâima tehlikele-
re maruz gördükçe titrer. Ve pederini ve karde şini eksik olmayan belâlardan 
kurtaramayan evlâtlar, dâim bir keder, bir korkakl ık hisseder.
Buna k ıyasen, bu da ğdağalı karars ız hayat- ı dünyeviyede o mesûd zan-
nedilen aile hayat ı çok cihetlerle saadetini kaybeder ve k ısac ık bir hayattaki 
münasebet ve karabet dahi, hakikî sadâkati ve samimî ihlâs ı ve garazs ız bir 
hizmeti ve muhabbeti vermez. Ahlâk o nisbette küçülür, belki sukût eder. E ğer 
âhirete iman o hâneye girse birden ışı
kland ıracak, ortalar ındaki münasebet 
ve şefkat ve karabet ve muhabbet k ısac ık bir zaman ölçüsüyle de ğil, belki184  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
dâr- ı âhirette saadet-i ebediyede dahi o münasebetlerin devam ı ölçüsüyle 
samimî hürmet eder, sever, şefkat eder, sadâkat eder, kusurlar ına bakmaz gi-
bi ahlâk yükseklenir. Hakikî insaniyet saadeti o hânede ba şlar inkişafa… Bu 
mana dahi hüccetlerle Risale-i Nur’da beyan ına binâen k ısa kesildi.
Hem her bir şehir kendi ahalisine geni ş bir hânedir. E ğer iman- ı âhiret, 
o büyük aile efrad ında hükmetmezse güzel ahlâk ın esaslar ı olan ihlâs, sami-
miyet, fazilet, hamiyet, fedakârl ık, r ıza-y ı ilâhî, sevab- ı uhrevî yerine; garaz, 
menfaat, sahtekârl ık, hodgâml ık, tasannû, riya, rü şvet, aldatmak gibi hâller 
meydan al ır. Zâhirî âsâyi ş ve insaniyet alt ında anar şistlik ve vah şet manalar ı 
hükmeder, o hayat- ı şehriye zehirlenir. Çocuklar haylazl ığa, gençler sarho şlu-
ğa, kavîler zulme, ihtiyarlar a ğlamaya ba şlarlar.
Buna k ıyasen, memleket dahi bir hânedir ve vatan dahi bir millî ailenin 
hânesidir. E ğer iman- ı âhiret bu geni ş hânelerde hükmetse, birden samimî 
hürmet ve ciddî merhamet ve rü şvetsiz muhabbet ve muâvenet ve hilesiz hiz-
met ve mua şeret ve riyas ız ihsan ve fazilet ve enaniyetsiz büyüklük ve meziyet 
o hayatta inki şafa başlarlar.
Çocuklara der: “Cennet var, haylazl ığı bırak!” Kur’ân dersiyle temkin 
verir.
Gençlere der: “Cehennem var, sarho şluğu b ırak!” Akl ı başlar ına getirir.
Zâlime der : “Şiddetli azap var, tokat yiyeceksin!” adalet e başını eğdirir.
İhtiyarlara der: “Senin elinden ç ıkm ış bütün saadetlerinden çok yük-
sek ve dâimî bir uhrevî saadet ve taze, bâkî bir gençlik seni bekliyorlar. Onlar ı kazanmaya çal ış!” 
Ağlamas ını gülmeye çevirir.
Bunlara k ıyasen cüz’î ve küllî her bir tâifede hüsn-ü tesirini gösterir, ışık-
land ırır. Nev-i be şerin hayat- ı içtimaiyesiyle alâkadar olan içtimaiyyûn ve ah-
lâkiyyûnlar ın kulaklar ı çınlas ın! İşte iman- ı âhiretin binler faydalar ından işaret 
ettiğimiz beş-alt ı numûnelerine sairleri k ıyas edilse kat’î anla şılır ki; iki ciha-
nın ve iki hayat ın medar- ı saadeti yaln ız imand ır.
......MEYVE R İSALESİ’NDEN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------- 185
On Beşinci Şuâ
......
El-Hüccetü’z-Zehra’n ın İkinci Makam ı
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُīĻِđَÝْùَĬ ۪įِÖوَ
Fâtiha’n ın âhirinde, ehl-i hidayet ve istikâmet ve ehl-i dalâlet ve tu ğyân ın 
muvâzenesine i şaret eden ve Risale-i Nur’un bütün muvâzenelerinin menba ı 
olan âyetin bir hakikatini Sûre-i Nur’dan
 ُÙَäَאäُّõĤاَ ٍۘÙَäَאäزُ ĹِĘ َאحُ×ْāِĩْĤاَ َאحٌۘ×ْāِĨ َאıĻِĘ ةٍĳْכٰýِĩכَ رِه۪ĳُĬ ُģَáَĨ َْرْضِۘŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ
 ءُĹِۤąُĺ َאıُÝْĺزَ َכَאدُĺ ٍۙÙَّĻِÖْóَĔ َźوَ ٍÙَّĻِĜْóَü َź ٍÙَĬĳُÝْĺزَ ٍÙَאرَכَ×ُĨ َةٍóَåَü ْīِĨ ُïَĜĳُĺ دُرِّيٌّ ٌÕْכَĳכَ َאıَّĬَÉכَ
   َّאسِۘĭĥِĤ َאلَáْĨَْŶا ُّٰųا ِبُóْąَĺوَ אءُۘƯýَĺ ْīَĨ رِه۪ĳُĭِĤ ُّٰųا ِىïْıَĺ رٍۘĳُĬ ĵٰĥَĐ رٌĳُĬ َאرٌۘĬ ُįْùَùْĩَÜ ْħَĤ ْĳَĤوَ
2ٌħĻِĥَĐ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ ُّٰųوَا
âyeti ve arkas ında
َאıُąْđَÖ َאتٌĩُĥُČ َאبٌۘéَø ۪įِĜْĳَĘ ْīِĨ ْجٌĳَĨ ۪įِĜْĳَĘ ْīِĨ ْجٌĳَĨ ُįĻٰýْĕَĺ ٍّĹِّåُĤ ٍóْéَÖ ĹِĘ َאتٍĩُĥُčכَ أَوْ 
3رٍĳُĬ ْīِĨ ُįَĤ َאĩَĘ رًاĳُĬ ُįَĤ ُّٰųا ِģَđْåَĺ ْħَĤ ْīَĨوَ َאۘİَاóَĺ ْïَכَĺ ْħَĤ َهُïَĺ َجَóْìأَ اƯإِذ ٍۘăْđَÖ ْقَĳَĘ 
âyetiyle beraber pek acîb bir tarzda o muvâzeneyi mucizâne ifade ederler.
1 Ancak O’ndan yard ım dileriz.
2 “Allah göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali, t ıpk ı içinde lâmba bulunan bir kandillik 
gibidir. Lâmba bir s ırça (cam) içinde, o s ırça da sanki parlayan incimsi bir y ıldız! Bu lâmba, ne yaln ız 
doğuya, ne de yaln ız bat ıya mensup olmayan kutlu, pek bereketli bir zeytin a ğac ından tutu şturulur. 
Bu öyle bereketli bir a ğaç ki nerdeyse ate ş değmeden de ya ğ ışık verir. Işığı pırıl p ırıldır. Allah diledi ği 
kimseyi nuruna iletir, gerçe ği anlamalar ı için insanlara böyle temsiller getirir. Allah her şeyi bilir.” (Nûr 
sûresi, 24/35)
3 “Yahut o kâfirlerin duygu, dü şünce ve davran ışlar ı derin bir denizdeki yo ğun karanl ıklara benzer. Öyle 
bir deniz ki onu, dalga üstüne dalga kapl ıyor... Üstünde de koyu bulut. Üst üste binmi ş karanl ıklar... 
İçinde bulunan insan, elini uzatsa nerdeyse kendi elini bile göremiyor. Öyle ya, Allah birine nur ver-
mezse art ık onun hiçbir nuru olamaz.” (Nûr sûresi, 24/40)
Birinci âyet-i nur1, Birinci Şuâ’da isbat edilmi ş ki on işaretle Risale-i Nur’a
bak ıyor, mucizâne Kur’ân’ ın o tefsirinden gaybî haber veriyor. Ve Risale-i Nur’a
“Nur” nâm ı verilmesine en birinci sebep olmas ından, Yirmi Dokuzuncu Mek-
tup’un bir k ısm ında bir seyahat-i hayaliye temsilinde, bu acîb âyetin nur keli-
mesinde “nun-u na’büdü” mucizesi gibi bir mânevî mucizesinin beyan ına bi-
nâen, Âyetü’l-Kübrâ Risalesi’nde dünya seyyah ı; Hâl ık’ını aramak, bulmak, 
tan ımak için bütün kâinattan ve envâ- ı mevcudât ından sordu ğu ve otuz 
üç yol ile ve kat’î burhanlarla Hâl ık’ını ilmelyakîn ve aynelyakîn bildi ği 
gibi; o ayn ı seyyah, asırlarda ve arz ve semâvât tabakalar ında akl ıyla, kal-
biyle, hayaliyle gezen yorulmaz, tok olmaz, bütün dünyay ı bir şehir gibi 
görüp, tefti ş ederek, kâh Kur’ân hikmetine, kâh felsefe hikmetine akl ını 
bindirip geni ş hayal dürbünüyle en uzak tabakalara bakarak, hakikatleri 
vâkide oldu ğu gibi görmü ş, bizlere Âyetü’l-Kübrâ’da k ısmen haber vermi ş.
İşte şimdi biz, o ayn- ı hakikat ve bir temsil manas ında olan seyahat-i 
hayaliyesiyle girdi ği pek çok âlemler ve tabakalardan numûne için yaln ız üç 
tabakas ını, Fâtiha âhirindeki muvâzenenin yaln ız kuvve-i akliye  cihetinde bir 
misalini, gayet muhtasar beyan edece ğiz. Sâir me şhudat ını ve muvâzeneleri-
ni, Risale-i Nur’un muvâzenelerine havale ederiz.
Birinci Numûne Şöyle: O, dünyaya s ırf Hâl ık’ını tan ımak, bulmak 
için gelen seyyah , akl ına dedi: “Biz, her şeyden Hâl ık’ımızı sorduk, güzel, 
tam cevap ald ık. Şimdi ‘güne şi, güneşten sormak lâz ım.’ darb- ı meseli gibi, 
biz dahi Hâl ık’ımızı, “ilim” ve “ irade ” ve “ kudret ” gibi kudsî s ıfatlar ının 
tecellileriyle ve me şhud eserleriyle ve isimlerinin cilveleriyle tan ımak, 
bulmak için bir seyahat daha yapaca ğız.” diye dünyaya girdi. Ve ikinci bir 
cereyan olan ehl-i dalâlet gibi birden küre-i arz sefinesine bindi. Hikmet-i 
Kur’âniye’ye tâbi olmayan fen ve felsefe gözlü ğünü takt ı. Ve Kur’ân oku-
mayan co ğrafya fenninin program ıyla bakt ı, gördü ki:
Nihayetsiz bir bo şlukta, bir senede yirmi dört bin senelik bir dairede, 
top güllesinden yetmi ş defa süratli bir hareketle gezer. Yüz binler nevi bîçâ-
re, âciz zîhayatlar ı içine alm ış. Eğer bir dakika yolunu şaşırsa veya bir serseri 
yıldıza çarpsa, parçalanarak hadsiz fezada sukut ile, bütün o bîçâre zîhayat-
lar ı ademe, hiçli ğe boşaltacak, dökecek diye anlad ı.
2َīĻِّĤَّאٓąĤا َźوَ ْħِıْĻَĥَĐ بِĳُąْĕَĩْĤا ِóْĻَĔ cereyan ının dehşetli mânevî musibetini,
1 Nûr sûresi, 24/35.
2 “Gazaba u ğrayanlar ın ve sapk ınlar ınkine değil.” (Fâtiha sûresi, 1/7 )ON BEŞİNCİ ŞUÂ / El-Hüccetü ’z-Zehra ’nın İkinci Makam ı  --------------------------------------------------------------------------------  187
1
ٍّĹِّåُĤ ٍóْéَÖ ĹِĘ َאتٍĩُĥُčכَ أَوْ’ in boğucu karanl ığını hissederek; “Eyvah! Ne yap-
tık? Bu deh şetli gemiye neden bindik? Bundan kurtulmak çaresi nedir?” diye 
o kör felsefenin gözlü ğünü k ırdı, 2ْħِıْĻَĥَĐ َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤاَ cereyan ına girdi. Bir-
den hikmet-i Kur’âniye imdad ına geldi, tam hakikatini gösteren bir dür-
bün akl ına verdi, “ Şimdi bak.” dedi. Bakt ı, gördü ki: 3َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رَبُّ
ismi, 4۪įِĜرِزْ ْīِĨ اĳُĥوَכُ َאıِ×َאכِĭَĨ ĹِĘ اĳُýْĨَאĘ ًźĳُĤذَ َْرْضَŶا ُħَכُĤ َģَđَä ِيñَّĤا َĳُİ burcunda 
bir güneş gibi tulû etti. Zemini gayet muntazam ve selâmetli bir gemi ve zîha-
yatlar ı rızıklar ıyla beraber içine doldurmu ş, kâinat denizinde çok hikmetler 
ve menfaatler için seyahatle güne ş etraf ında gezdirip mevsimlerin mahsu-
lât ını erzak isteyenlere getirir ve “Sevr” ve “Hut” nâmlar ında iki mele ği5 o 
sefineye kaptan yapm ış, gayet güzel ve muhte şem memleket-i rabbâniyede 
Hâl ık-ı Zülcelâl’in mahlûkat ve misafirlerini keyiflendirmek için gezdiriyor. 
Ve onunla 6َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ hakikatini gösterir, Hâl ık’ını bu ismin 
cilvesiyle tan ıttırır, diye anlad ı. Bütün ruh u can ıyla 7َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ 
dedi, 8ْħِıْĻَĥَĐ َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤاَ tâifesine girdi.
O Seyyah ın Âlemlerdeki Seyahatinde Gördü ğü Numûnelerden İkin-
ci Numûnesi : O seyyah, küre-i arz gemisinden ç ıkıp hayvanât ve insanlar 
âlemine girdi. Dinden ruh almayan hikmet-i tabiiye gözlü ğü ile o âleme 
bakt ı, gördü ki:
O hadsiz zîhayatlar ın hadsiz ihtiyaçlar ı ve onlar ı inciten ve h ırpalayan 
hadsiz muz ır düşmanlar ı ve merhametsiz hâdiseleri varken, o ihtiyaçlara kar şı 
sermayeleri binden, belki yüz binden ancak bir olabilir. Ve o muz ır şeylere 
mukabil iktidarlar ı, milyondan ancak birdir. Bu çok deh şetli ve ac ınacak 
1 “Yahut o kâfirlerin duygu, dü şünce ve davran ışlar ı derin bir denizdeki yo ğun karanl ıklara benzer.” 
(Nûr sûresi, 24/40)
2 “Nimet ve lutfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/7 )
3 “Göklerin ve yerin Rabbi” (Ra’d sûresi, 13/16 ; İsrâ sûresi, 17/102 ; Kehf sûresi, 18/14 ; Meryem sûresi, 
19/65 ; … )
4 “Yeryüzünü size hizmete haz ır, uysal bir binek gibi k ılan da O’dur. Haydi öyleyse siz de onun omuzlar ı 
üstünde rahatça dola şın. O’nun takdir etti ği rızıklardan yiyin, istifade edin.” (Mülk sûresi, 67/15 )
5 Bkz.: et-Taberî, Câmiu’l-beyân  1/153, 194, 21/72; el-Hâkim, el-Müstedrek  4/636; İbni Abdilberr, et-
Temhîd  4/9; el-Heysemî, Mecmeu’z-zevâid  8/131 (Bezzar’dan naklen).
6 “Allah göklerin ve yerin nûrudur.” (Nûr sûresi, 24/35)
7 “Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’ad ır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
8 “Nimet ve lutfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/7 )188  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
vaziyette, rikkat-i cinsiye ve şefkat-i nev’iye ve ak ıl alâkadarl ığı ile onla-
rın hâline o derece ac ıdı ve mahzun ve me’yus ve cehennem azab ı gibi 
elemler al ırken ve o peri şan âleme girdi ğine bin pi şman olurken, birden 
hikmet-i Kur’âniye imdad ına yetişti, 1ْħِıْĻَĥَĐ َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤاَ dürbününü verdi. 
“Bak” dedi. Bakt ı, gördü ki: 2َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ tecellisiyle Rahmân, 
Rahîm, Rezzâk, Mün’im, Kerîm, Hafîz gibi çok esmâ-y ı ilâhiyenin her biri, 
birer güne ş gibi
، 4ْħَّאכُĺوَإِ َאıُĜْزُóَĺ ُّٰųاَ َא۠ıَĜرِزْ ُģِĩْéَÜ َź ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ ْīِّĺَÉوَכَ ، 3َאıِÝَĻِĀَאĭِÖ ٌñِìاٰ َĳُİ َّźإِ ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ َאĨ
6ٍħĻِđَĬ ĹِęَĤ َارَóْÖَْŶا إِنَّ ، 5اٰدَمَ ĹِĭَÖ َאĭْĨَّóכَ ْïَĝَĤوَ
gibi âyetlerin burçlar ında tulû ettiler. O insan ve hayvan dünyas ını rahmetle, 
ihsanla doldurup bir nevi muvakkat cennete çevirdiler. Ve bu şâyân- ı temâşâ, 
güzel ibretli misafirhânenin mihmandar- ı kerîmini tam bildirdiklerini bildi. Bin 
kere 7َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ dedi.
Seyahatindeki Yüzer Mü şâhedât ından Üçüncü Numûnesi : Hâl ık’ını, 
isimlerinin ve s ıfatlar ının tecellî ve cilveleriyle tan ımak isteyen o dünya seyya-
hı, ak ıl ve hayaline  dedi ki: “Haydi! Ruhlar ve melekler gibi biz dahi cesedi-
mizi yerde b ırak ıp göklere ç ıkacağız. Hâl ık’ımızı semâvâttakilerden soraca ğız. 
Ruh, hayale.. ve ak ıl, fikre bindiler, semâya ç ıktılar. Kozmoğrafya fennini 
kendilerine rehber ettiler. Dini dinlemeyen bir felsefe nazar ıyla, mağdûb-
dâllîn cereyan ıyla bakt ılar. Gördü ki:
Küre-i arzdan bin defa büyük, top güllesinden yüz defa çabuk hareket 
edenler içlerinde bulunan binler kütleler, ate ş saçan y ıldızlar; şuursuz, câmid, 
serseri gibi birbiri içinde süratle gezerler. Bir dakika bir tesadüfle biri yolunu şaşırsa o boş ve hudutsuz ve hadsiz, nihayetsiz âlemde bir şuursuz küre ile 
çarpmak suretinde k ıyâmet gibi bir herc ü merce sebep olur.
1 “Nimet ve lutfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/7 )
2 “Allah göklerin ve yerin nûrudur.” (Nûr sûresi, 24/35)
3 “Yürüyen hiçbir varl ık yoktur ki, Allah, onun perçeminden tutmu ş olmas ın.” (Hûd sûresi, 11/56)
4 “Nice canl ı mahlûk var ki r ızıklar ını kendileri ta şıyamazlar. Ama sizi de bütün onlar ı da r ızıkland ıran 
Allah’t ır.” (Ankebût sûresi, 29/60 )
5 “Gerçekten Biz, Âdem evlâtlar ını şerefli k ıldık” (İsrâ sûresi, 17/70)
6 “İyi ve hay ırlı insanlar naîm cennetinde, nimetler içindedirler.” ( İnfitâr sûresi, 82/13)
7 “Bütün hamdler, övgüler âlemlerin Rabbi Allah’ad ır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)ON BEŞİNCİ ŞUÂ / El-Hüccetü’z-Zehra’n ın İkinci Makam ı  --------------------------------------------------------------------------------  189
O seyyah, hangi tarafa bakt ıysa dehşet ve vah şet ve hayret ve korkmak 
ald ı, göğe ç ıktığına bin pi şman oldu. Ak ıl ve hayal bütün bütün bozuldu-
lar. “Bizim vazifemiz güzel hakikatleri görmek ve göstermek iken, böyle cehennem gibi çirkin ve azabl ı manalar ı bilmek, mü şâhede etmek va-
zifesinden istifa ediyoruz ve istemiyoruz”
 derken, birden َاتِĳٰĩَّùĤا رُĳُĬ ُّٰųاَ 
1َْرْضِŶوَا tecellisi ile Hâl ık -ı semâvât  ve arz , Müsahhirü’ ş-şemsi ve’l- kamer  
ve Rabbü’l-âlemîn  gibi çok isimler, her biri birer güne ş gibi אءَƯĩَّùĤا َّאĭَّĺزَ ْïَĝَĤوَ 
2َçĻِÖَאāَĩِÖ َאĻْĬُّïĤا ve 3َאİَّאĭَّĺوَزَ َאİَאĭْĻَĭَÖ َėْĻכَ ْħُıَĜْĳَĘ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ واưóُčْĭَĺ ْħَĥَĘأَ ve ٰۤىĳَÝْøا َّħُà 
4َاتٍĳٰĩَø َďْ×َø َّīُıĺّٰĳَùَĘ אءِƯĩَّùĤا ĵَĤإِ gibi âyetlerin burçlar ında tulû ettiler. Bütün 
semâvât ı nurla, meleklerle doldurdular5, bir büyük câmiye ve mescide ve or-
dugâha çevirdiler. O seyyah, 6ْħِıْĻَĥَĐ َÛْĩَđْĬأَ َīĺِñَّĤاَ cereyan ına girdi; dâllînden, 
7
ٍّĹِّåُĤ ٍóْéَÖ ĹِĘ َאتٍĩُĥُčכَ أَوْ’ den kurtuldu. Birden, cennet gibi muntazam, güzel, 
muhteşem bir memleket gördü; “Her tarafta Hâl ık-ı Zülcelâl’i bildiriyorlar” bir 
vaziyeti mü şâhedesiyle, ak ıl ve hayalin k ıymetleri ve vazifeleri bin derece 
terakki etti.
İşte o seyyah ın kâinattaki seyahatinin yüzer numûnesinden bu mezkûr 
üç numûneye k ıyasen, sâir mü şâhedât ını ve isimlerin cilveleriyle Vâcibü’l-
vücûd’un mârifetini Risale-i Nur’a havale edip bu pek k ısa işarete iktifâen, 
bu pek uzun k ıssay ı kısa keserek, Hâl ık’ımızı bildiren kudsî s ıfatlardan ve 
sıfât- ı seb’as ından yaln ız “ilim” ve “irade” ve “kudret” gibi üç mühim s ı-
fatlar ın eserleriyle, tecellileriyle ve tahakkuklar ının hüccetleriyle kâinat 
Hâl ık’ını tan ımaya o dünya seyyah ı gibi gayet k ısa işaretlerle çal ışacağız. 
Tafsilat ını Risale-i Nur’a havale ederiz.
......
1 “Allah göklerin ve yerin nûrudur.” (Nûr sûresi, 24/35)
2 “Biz yere en yak ın semay ı lâmbalarla donatt ık.” (Mülk sûresi, 67/5 )
3 “Hiç üzerlerindeki gö ğe bakmazlar m ı? Bak ıp da Bizim onu nas ıl sağlamca bina edip süsledi ğimizi 
düşünmezler mi?” (Kaf sûresi, 50/6      )
4 “Sonra iradesi yukar ıya yönelip oray ı da yedi gök hâlinde sa ğlamca nizama koydu.” (Bakara sûresi, 
2/29 )
5 Bkz.: Tirmizî, zühd  9; İbni Mâce, zühd  19; el-Bezzâr, el-Müsned  9/358; el-Hâkim, el-Müstedrek  
2/554, 4/587, 4/623.
6 “Nimet ve lutfuna mazhar ettiklerinin yoluna ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/7 )
7 “Yahut o kâfirlerin duygu, dü şünce ve davran ışlar ı derin bir denizdeki yo ğun karanl ıklara benzer.” 
(Nûr sûresi, 24/40)190  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Yirmi Dokuzuncu Lem'a
......
İkinci Bâb
1ُįَĬَאéْ×ُø ۪įِĩْøِאÖ
Bu İkinci Bâb, 2ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ hakk ındad ır.
İkinci Bâb ile tâbir edilen şu risalecikte ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ cümlesini insanlara dedir-
ten iman ın sonsuz fayda ve nurlar ından, yaln ız dokuz tane beyan edilecektir.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
Birinci Nokta
Evvelâ iki şey ihtar edilecektir.
1. Felsefe, her şeyi çirkin, korkunç gösteren siyah bir gözlüktür. İman ise, 
herşeyi güzel, ünsiyetli gösteren şeffaf, berrak, nuranî bir gözlüktür.
2. Bütün mahlûkatla alâkadar ve her şeyle bir nevi al ışverişi olan ve ken-
disini abluka eden şeylerle lafzen ve mânen görü şmek, konu şmak, kom şuluk 
etmeye hilkaten mecbur olan insan ın sağ, sol, ön, arka, alt, üst olmak üzere 
alt ı ciheti vard ır.
İnsan, mezkûr iki gözlü ğü gözüne takmakla mezkûr cihetlerde bulunan 
mahlûkat ı, ahvâli görebilir.
Sağ Cihet: Bu cihetten maksat, geçmi ş zamand ır. Binâenaleyh, felsefe 
gözlüğü ile sağ cihete bak ıldığı zaman, mâzi ülkesinin k ıyâmeti kopmu ş, alt ı 
1 Her türlü noksan s ıfatlardan uzak olan Allah’ ın ad ıyla.
2 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.”
üstüne çevrilmi ş, karanl ıklı, korkunç, büyük bir mezaristan ı and ıran bir şe-
kilde görünecektir. Ve bu görünü şte insan pek büyük bir deh şete, vahşete, 
me’yusiyete maruz kald ığında şüphe yoktur.
Fakat iman gözlü ğüyle o cihete bak ıldığı zaman, hakikaten o ülkenin alt ı 
üstüne çevrilmi ş bir şekilde görünürse de –fakat can telefi yoktur– müretteba-
tı, sâkinleri daha güzel, nuranî bir âleme nakledilmi ş olduklar ı anlaşılıyor.
Ve o kabirler, çukurlar da nuranî bir âleme girmek için kaz ılan yeralt ı 
tünelleri şeklinde telâkki edilecektir. Demek iman ın insanlara verdi ği sürûr, 
ferahl ık, itmînan, in şirah, binlerce ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ dedirten bir nimettir.
Sol Cihet: Yani gelecek zamana felsefe gözlü ğü ile bak ıldığı zaman, biz-
leri çürütecek, y ılan ve akreplere yedirip imha edecek, zulümâtl ı, korkunç, 
büyük bir kabir şeklinde görünecektir.
Fakat iman gözlü ğüyle bak ılırsa Cenâb- ı Hakk ın, Hâl ık, Rahmân, Rahîm’-
in insanlara ihzar etti ği çeşit çeşit nefis, leziz, me’külât ve me şrubata zarf olan 
bir mâide ve bir sofra-y ı rahmânî şeklinde görünecektir. Ve binlerce ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ 
okutturarak tekrar ettirecektir.
Üst Cihet: Yani semâvât cihetine felsefe ile bakan bir adam, şu sonsuz 
boşlukta milyarlarca y ıldız ve kürelerin at ko şusu gibi veya askerî bir manevra 
gibi yapt ıklar ı pek süratli ve muhtelif hareketlerinden büyük bir deh şete, vah-
şete, korkuya mâruz kalacakt ır.
Fakat imanl ı bir adam bakt ığı vakit o garip, acip manevran ın bir kuman-
dan ın emri ile nezâreti alt ında yap ıldığı gibi, semâvât âlemini tezyin eden ve o 
yıldızlar ın bize de ziyadar kandiller şeklinde olduklar ını görecek1 ve o atlar ko-
şusunda korku, deh şet değil, ünsiyet ve muhabbet edecektir. Âlem-i semâvât ı 
şöylece tasvir eden iman nimetine elbette binlerce ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ söylemek azd ır.
Alt Cihet: Yani arz âlemine felsefe gözüyle bakan insan, küre-i arz ı başı-
boş, yulars ız, şemsin etraf ında serseri gezen bir hayvan gibi veya tahtas ı kırık, 
kaptans ız bir kay ık gibi görür ve deh şete, telâşa düşer.
Fakat iman ile bakarsa, arz ın rahmânî bir sefine olup, Allah’ ın kumandas ı 
alt ında bütün me’külât, me şrubat, melbûsat ıyla beraber nev-i be şeri tenezzüh 
1 Yıldızlar ın birer süs ve ayd ınlat ıcı kandil olduklar ını ifade eden baz ı ayet-i kerîmeler için bkz.: Fussilet 
sûresi, 41/12; Mülk sûresi, 67/5; Kaf sûresi, 50/6; Hicr sûresi, 15/16; Sâffât sûresi, 37/6.192  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
için şemsin etraf ında gezdiren bir sefine şeklinde görür.1 Ve imandan ne şet 
eden şu büyük nimete büyük büyük ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ’ lar ı söylemeye ba şlar.
Ön Cihet: Felsefeci bir adam bu cihete bakarsa görür ki, bütün canl ı 
mahlûkat, –insan olsun, hayvan olsun– kafile-bekafile büyük bir süratle o ci-hete gidip kaybolurlar. Yani ademe gider, yok olurlar. Kendisinin de o yolun yolcusu oldu ğunu bildiğinden, teessüründen ç ıldıracak bir hale gelir.
Fakat iman nazar ıyla bakan bir mümin; insanlar ın o cihete gidi şleri, seya-
hatleri adem âlemine de ğil, göçebeler gibi bir yayladan bir yaylaya bir intikaldir 
ve fâni menzilden bâki menzile, hizmet çiftli ğinden ücret dairesine, zahmetler 
memleketinden rahmetler memleketine göç etmek olup, adem âlemine gitmek değil diye bu ciheti memnuniyetle kar şılar. Fakat yol esnas ında ölüm, kabir 
gibi görünen me şakkatler netice itibar ıyla saadetlerdir. Çünkü nuranî âlemlere 
giden yol, kabirden geçer.. ve en büyük saadetler, büyük ve ac ı felâketlerin ne-
ticesidir. Meselâ Hazreti Yusuf, M ısır azizliği gibi bir saadete, ancak karde şleri 
taraf ından at ıldığı kuyu
2 ve Zeliha’n ın iftiras ı üzerine konuldu ğu hapis3 yoluyla 
nâil olmu ştur. Ve keza rahm- ı mâderde dünyaya gelen çocuk, mâhut tünelde 
çektiği sıkıcı, ezici zahmet neticesinde dünya saadetine nâil oluyor.
Arka Cihet: Yani geride gelenlere felsefe nazar ıyla bak ılsa, “Yâhu, bun-
lar nereden nereye gidiyorlar ve niçin dünya memleketine gelmi şlerdir?” diye 
edilen suale bir cevap al ınamad ığından, tabiî, hayret ve tereddüt azab ı içinde 
kal ınır.
Fakat nur-u iman gözlü ğüyle bakarsa, insanlar ın kâinat sergisinde te şhir 
edilen garip, acip kudretin mucizelerini görmek ve mütalâa etmek için Sul-tan- ı Ezelî taraf ından gönderilmi ş mütalâac ı olduklar ını anlar. Ve bunlar o 
mucizenin derece-i k ıymet ve azametine ve Sultan- ı Ezelî’nin azametine de-
rece-i delâletlerine kesb-i vukuf ettikleri nisbetinde derece ve numara ald ıktan 
sonra, yine Sultan- ı Ezelî’nin memleketine dönüp gideceklerini anlar. Ve bu 
anlay ış nimetini kendisine îras eden iman nimetine 
4ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ diyecektir.
Mezkûr zulmetleri izale eden iman nimetine ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ diye edilen hamd 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/22; A’râf sûresi, 7/26; Nahl sûresi, 16/10-16; Neml sûresi, 27/60-64; Nâziât 
sûresi, 79/30-33.
2 Yûsuf sûresi, 12/15.
3 Yûsuf sûresi, 12/32-33.
4 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.”YİRMİ DOKUZUNCU LEM’A’DAN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------  193
dahi, bir nimet oldu ğundan, ona da bir hamd lâz ımd ır. Bu ikinci hamde de 
üçüncü bir hamd, üçüncüye dördüncü hamd lâz ım, 1ًّاóَä َّħُĥَİوَ ...Demek, bir 
hamd-i vâhidden do ğan hamdlerden ibaret gayr-i mütenâhî bir silsile-i ham-
diye husule geliyor.
İkinci Nokta
Cihât- ı sitteyi tenvir eden iman nimetine de ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ demesi laz ımd ır. 
Çünkü iman, cihât- ı sittenin zulümât ını izale etmekle –def-i belâ kabilinden– 
büyük bir nimet say ıldığı gibi, tabiî o cihât- ı sitteyi tenvir etti ği cihetle de –cel-
bü’l-menâfî kabilinden– ikinci bir nimet say ılır. Binâenaleyh insan, f ıtrî bir 
medeniyete sahip oldu ğundan, cihât- ı sittede bulunan mahlûkatla alâkadar 
olur.. ve iman nimetiyle de cihât- ı sitteden istifade edebilmesi imkân ı vard ır.
Binâenaleyh, 2ِّٰųا ُįْäوَ َّħَáَĘ اĳُّĤَĳُÜ َאĩَĭْĺَÉَĘ âyet-i kerîmesinin s ırrıyla, cihât- ı sit-
teden herhangi bir cihette olursa insan tenevvür eder. Hatta mümin olan bir 
insan ın dünyan ın kuruluşundan sonuna kadar uzanan mânevî bir ömrü var-
dır. Ve insan ın bu mânevî ömrü, ezelden ebede uzanan bir hayat nurundan 
medet ve yard ım al ır.
Ve keza cihât- ı sitteyi tenvir eden iman sayesinde, insan ın şu dar zaman 
ve mekân ı geniş ve rahat bir âleme ink ılâb eder. Bu büyük âlem, bir insan ın 
hanesi gibi olur.. ve mâzi, müstakbel zamanlar ı, insan ın ruhuna, kalbine bir 
zaman- ı hal hükmünde olur. Aralar ında uzakl ık kalk ıyor.
Üçüncü Nokta
İman ın istinat ve istimdat noktalar ını hâvi olmas ından, ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ demesi 
iktiza eder.
Evet nev-i be şer, aczi3 ve düşmanlar ın kesreti dolay ısıyla dayanacak bir 
nokta-y ı istinada muhtaçt ır ki, düşmanlar ını def için o noktaya iltica etsin.
Ve keza kesret-i hâcât ve şiddet-i fakr4 dolay ısıyla da istimdat edecek bir 
nokta-y ı istimdada muhtaçt ır ki, onun yard ımıyla ihtiyaçlar ını def etsin.
1 Bu şekilde devam eder, gider.
2 “Nereye dönerseniz Allah’ ın yüzü (Zât’ ı) oradad ır.” (Bakara sûresi 2/115)
3 Bkz.: “İnsan hilkatçe zay ıf yarat ılm ıştır.” (Nisâ sûresi, 4/28)
4 Bkz.: “Ey insanlar! Siz hepiniz Allah’a muhtaçs ınız.” (Fât ır sûresi, 35/15)194  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Ey insan! Senin nokta-y ı istinad ın ancak ve ancak Allah’a olan imand ır. 
Ruhuna, vicdan ına nokta-y ı istimdat ise ancak âhirete olan imand ır. Binâe-
naleyh, bu her iki noktadan haberi olmayan bir insan ın kalbi, ruhu tevahhu ş 
eder; vicdan ı daima muazzep olur. Lâkin, birinci noktaya istinad ve ikincisin-
den de istimdat eden adam, kalben ve ruhen pek çok zevk ve lezzetleri, ünsi-yetleri hisseder ki hem mütesellî, hem vicdan ı mutmain olur.
1
Dördüncü Nokta
İman nuru, lezâiz-i me şrûan ın zevâle ba şlad ıklar ı zaman has ıl olan elem-
leri, emsalinin var ve gelmekte olduklar ını göstermekle izale eder.
Ve keza nimetlerin devam edip tenâkus etmemesini, nimetlerin menba ını 
göstermekle temin eder.
Ve keza firak ve ayr ılmalar ın elemlerini, teceddüd-ü emsalinin lezzetini 
göstermekle izale eder. Yani zeval dü şüncesiyle bir lezzette çok elemler olur 
ki, iman o elemleri teceddüd-ü emsaliyle ihtar ve izale eder. Maahâzâ, lez-zetlerin teceddüdünde de ba şka lezzetler vard ır. Evet, bir semerenin şeceresi 
olmasa, o semerede münhas ır kalan lezzet, onun yemesiyle zâil olur ve zevâli 
de mûcib-i teessür olur. Fakat o semerenin şeceresi mâruf ise, o semerenin 
zevâlinden elem has ıl olmuyor, çünkü yerine gelen var. Ve ayn ı zamanda te-
ceddüd, haddizât ında bir lezzettir.
Ve keza ruh-u be şeri en ziyade s ıkan, ayr ılmalardan ne şet eden elemler-
dir. Nur-u iman, o elemleri teceddüd-ü emsal ve tahaddüs-ü visâl ümidiyle 
izale eder.
Beşinci Nokta
İnsan ın şu mevcudâtta kendisine dü şman ve ecnebî tevehhüm etti ği ve-
ya ölüler, yetimler gibi hayats ız, perişan vehmetti ği şeyleri nur-u iman, ah-
bap ve karde ş sıfat ıyla gösterir ve hayattar, tesbihhân (tesbih eden) şeklinde 
irâe eder. Yani gafletle bakan adam, âlemin mevcudât ını düşman gibi muz ır 
telâkki ederek tevahhu ş eder ve e şyay ı ecnebîler gibi görür. Çünkü dalâlet 
nazar ında, eşya aras ında mâzi ve istikbâl zamanlar ında uhuvvet, karde şlik râ-
bıtas ı ve bağlan ış yoktur. Ancak e şya aras ında zaman- ı hâlde küçük, cüz’î bir 
alâka olur. Binâenaleyh, ehl-i dalâletin yekdi ğerine olan uhuvvetleri, binler 
senelik uzun bir zamanda bir dakika kadard ır.
1 Gönüllerin ancak Allah’a iman ve O’nu anmakla tatmin olaca ğına dair bkz.: Ra’d sûresi, 13/28.YİRMİ DOKUZUNCU LEM’A’DAN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------  195
Ve keza iman nazar ında bütün ecrâm ı, hayattar ve birbirine ünsiyetli ol-
duklar ını görüyor. Ve her bir cirmin lisân- ı hâliyle Hâl ık’ına tesbihat yapmak-
ta olduğunu gösteriyor.1 İşte bu itibarla bütün ecram ın kendilerine göre bir 
nevi hayat ve ruhlar ı vard ır. Binâenaleyh, iman ın şu görüşüne nazaran o 
ecramda deh şet, vahşet yoktur; ünsiyet ve muhabbet vard ır.
Dalâlet nazar ı, matluplar ını tahsil etmekten âciz olan insanlar ın sahipsiz, 
hâmîsiz olduklar ını telâkki eder.. hüzün, keder ve aczlerinden dolay ı ağlayan 
yetimler gibi zanneder.
İman nazar ı ise, canl ı mahlûkata a ğlayan yetimler gibi de ğil; ancak mü-
kellef memur, muvazzaf zâkir ve tesbihhân ibâd s ıfat ıyla bakar.
Alt ınc ı Nokta
Nur-u iman, dünya ve âhiret âlemlerini çe şit çeşit nimetlere mazhar iki 
sofra ile tasvir eder ki; mümin olan kimse iman eliyle ve zâhirî, bât ınî duy-
gular ıyla ve mânevî, ruhî olan letâifiyle o sofralardan istifade ediyor. Dalâlet 
nazar ında ise, zevilhayat ın daire-i istifadesi küçülür, maddî lezzetlere mün-
has ırdır. İman nazar ında, semâvât ve arz ı ihâta eden bir daire kadar tevessü 
eder.
Evet bir mümin, güne şi kendi hanesinin dam ında as ılm ış bir lüküs; ka-
meri bir idare lâmbas ı addedebilir. Bu itibarla şems, kamer, kendisine bir 
nimet olur. Binâenaleyh, mümin olan zât ın daire-i istifadesi semâvâttan daha 
geniş olur.
Evet Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan, َאĨ ْħَכُĤ َóَّíَøوَ ، 2
َóَĩَĝْĤوَا َ÷ْĩَّýĤا ُħَכُĤ َóَّíَøوَ 
3َْرْضِŶا ĹِĘ َאĨوَ َاتِĳٰĩَّùĤا ĹِĘ âyetlerinin belâgat ı ile imandan ne şet eden şu ha-
rika ihsanlara, in’amlara i şaret ediyor.
Yedinci Nokta
Nur-u iman ile bilinir ki; Allah’ ın varl ığı, bütün nimetlerin fevkinde öyle 
büyük bir nimettir ki, sonsuz nimetlerin envâ ını, nihayetsiz ihsanlar ın cinslerini,
1 Göklerde ve yerde olan her şeyin Cenâb- ı Hakk’ ı tesbih etti ğine dâir bkz.: İsrâ sûresi, 17/44; Nûr sûresi, 
24/41; Ha şir sûresi, 59/24; Cum’a sûresi, 62/1; Te ğâbün sûresi, 64/1.
2 “Mûtad seyirlerini yapan güne ş ile ay’ ı size âmade k ılan O’dur.” ( İbrahim sûresi, 14/33)
3 “Hem göklerde ve yerde ne varsa, (hepsini) kendi taraf ından bir lütuf olarak sizin hizmetinize veren de 
O’dur.” (Câsiye sûresi, 45/13).196  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
say ısız atiyyelerin s ınıflar ını hâvi bir menba, bir kaynakt ır. Binâenaleyh, zer-
rât- ı âlemin adedince iman nimetlerine hamd ü senâ etmek bir borçtur. Ri-
sale-i Nur’un eczas ında bir k ısm ına işaretler yap ılm ıştır. Maahâzâ, iman- ı 
billâhdan bahseden Risale-i Nur’un cüzleri, bu nimetten perdeyi kald ırarak 
gösteriyor.
1ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ lâm- ı istiğrakla işaret ettiği umum hamdlerle hamd edilmesi 
lâz ım olan nimetlerden birisi de, rahmâniyet  nimetidir. Evet rahmâniyet, ze-
vilhayattan rahmete mazhar olanlar ın say ısınca nimetleri tazammun etmi ştir. 
Çünkü bilhassa insan, her bir zîhayatla alâkadard ır. Bu itibarla insan, her 
zîhayat ın saadetiyle saidle şir ve elemleriyle müteessir olur. Öyleyse herhangi 
bir fertte bulunan bir nimet, arkada şlar ına da bir nimettir.
Ve keza validelerin şefkatleriyle nimetlenen çocuklar ın say ısınca nimet-
leri tazammun edip ona göre hamdlere, senâlara kesb-i istihkak edenlerden birisi de 
rahîmiyettir . Evet, annesiz aç bir çocu ğun ağlamas ından müteessir 
ve ac ıyan bir vicdan sahibi, elbette validelerin çocuklar ına olan şefkatlerinden 
zevk al ır, memnun ve mahzuz olur. İşte, bu gibi zevkler birer nimettir, hamd 
ve şükürler ister.
Ve keza kâinatta mündemiç hikmetlerin bütün envâ ve efrad ı adedince 
hamd ve şükürleri iktiza edenlerden birisi de hakîmiyettir . Zira insan ın nefsi, 
rahmâniyetin cilveleriyle, kalbi de rahîmiyetin tecelliyat ıyla nimetlendikleri gi-
bi, insan ın akl ı da hakîmiyetin letaifiyle zevk al ır, telezzüz eder. İşte, bu itibarla 
ağız dolusu ile ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ söylemekle hamd ü senâlar ı istilzam eder.
Ve keza esmâ-y ı hüsnâdan “Vâris” isminin tecelliyat ı adedince.. ve ba-
balar gibi usulün zevâlinden sonra bâki kalan fürûat ın say ısınca.. ve âlem-i 
âhiretin mevcudât ı adedince.. ve uhrevî mükâfatlar ı almaya medâr olmak 
üzere h ıfzedilen be şerin amelleri say ısınca, sadâs ı ile şu fezay ı dolduracak ka-
dar büyük bir ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ ile hamd edilecek hafîziyet  nimetidir. Çünkü nimetin 
devam ı, nimetin zât ından daha k ıymetlidir. Lezzetin bekas ı, lezzetten daha 
lezizdir. Cennette devam, cennetin fevkindedir ve hâkezâ...
Binâenaleyh, Cenâb- ı Hakk’ ın hafîziyetinin tazammun etti ği nimetler, 
kâinatta mevcut olan bütün nimetlerden daha çok ve daha üstündedir. Bu 
itibarla dünya dolusu ile bir ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ ister.
1 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.”YİRMİ DOKUZUNCU LEM’A’DAN  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------------  197
Şu zikredilen dört isme, bâki kalan esmâ-y ı hüsnây ı kıyas et ki; her bir isim-
de sonsuz nimetler bulunduğu için sonsuz hamdleri, şükürleri istilzam eder.
Ve keza bütün nimet hazinelerini açmak salâhiyetinde olan, nimet-i ima-
na vesile olan Hazreti Muhammed  (aleyhissalâtü vesselâm)  dahi öyle bir nimettir 
ki1; nev-i be şer, ilelebed o Zât’ ı (aleyhisselâtu vesselam)  medh ü senâ etmeye borç-
ludur.2
Ve keza maddî ve mânevî bütün nimetlerin envâ ına fihriste ve kaynak 
olan İslâmiyet ve Kur’ân  nimeti de3 gayr-i mütenâhî hamdleri bilistihkak 
istilzam eder.
Sekizinci Nokta
Öyle bir Allah’a hamd olsun ki, kâinat ile tâbir edilen şu kitab- ı kebîr ve 
onun tefsiri olan Kur’ân- ı Azîmüşşân’ ın beyan ına göre bütün bâblar ı ile fas ıl-
lar ı ve bütün sayfalar ı ile sat ırlar ı ve bütün kelimât ı ile harfleri, o Zât- ı Akdes’e,
sıfât- ı cemâliye ve kemâliyesini izhar ile hamd ü senâhand ır,4 şöyle ki:
O kitab- ı kebîrin her bir nak şı, küçük olsun, büyük olsun, kar ınca kade-
rince, Vâhid ve Samed olan nakka şının evsaf- ı celâliyesini izhar ile hamd ü 
senâlar eder.
Ve keza o kitab ın her bir yaz ısı, Rahmân ve Rahîm olan kâtibinin evsâf- ı 
cemâlini göstermekle senâhan oluyor.
Ve keza o kitab ın bütün yaz ılar ı, noktalar ı, nak ışlar ı, esmâ-y ı hüsnân ın te-
celliyat ve cilvelerine mâkes ve mazhar olmak cihetiyle o Zât- ı Akdes’i takdis, 
tahmid, temcid ile senâhand ır.
Ve keza o kitab ın her bir nazm ı, kasidesi, Kadîr, Alîm olan nâz ımını takdis 
ile tahmid eyler.
Dokuzuncu Nokta ……….. 5(Hâşiye)
Said Nursî
1 Bkz.: Enbiyâ sûresi, 21/107; Âl-i İmran sûresi, 3/103; Buhârî, meğâzî 56; Müslim, zekât  139.
2 Bkz.: Ahzâb sûresi, 33/56; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  2/243; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân  3/310; 
Ebû Ya’lâ, el-Müsned  10/328.
3 Bkz.: Bakara sûresi, 2/231; Âl-i İmran sûresi, 3/103.
4 Göklerde ve yerde olan her şeyin Cenâb- ı Hakk’ ı tesbih etti ğine dâir bkz.: İsrâ sûresi, 17/44; Nûr sûresi, 
24/41; Ha şir sûresi, 59/24; Cum’a sûresi, 62/1; Te ğâbün sûresi, 64/1.
5 (Hâşiye) Bu gibi şifrelerin anahtar ı bende yoktur ki açay ım. Maahâzâ, oruçlu bir kafa, ne o 
şifreleri açabilir ve o darblar ı yapabilir. Kusura bakmay ınız, bu kadar ını da ancak müellifi-
nin mânevî yard ımıyla ve Leyle-i Kadr’in bereketiyle ve Mevlânâ’n ın komşuluğundan isti-
fade ile yapabildim.
Mütercim Abdülmecid Nursî198  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Lemeât 
......
Bir Meclis-i Misâlî de Şeriat la Medeniyet-i Hâz ıra , 
Dehâ-y ı Fennî  ile Hüdâ-y ı Şer’î  Müvâzeneleri
(Birinci Harb’in   ) Mütâreke  başında, bir Cuma  gecesinde bir rüyâ-y ı sâd ı-
kada , misâlî âleminde, bir meclis-i azîmde, benden suâl ettiler:
“Mağlûbiyet sonunda İslâm ’ın âleminde ne hâl  peydâ olacak?” Asr- ı hâ-
zır  mebusu s ıfat ıyla söyledim, onlar da dinlediler:
Eski zamandan beri istiklâl-i İslâm ’ın bekas ı, hem Kelimetullah’ ın i’lâs ı 
için farz- ı kifâye -i cihad ı, o lâzime-i diyanet.
Deruhde ile, kendini yek vücûd-u vahdânî, İslâm ’ın âlemine fedaya vazi-
fedâr, hilâfet e bayrakdâr görmü ş olan bu devlet ,
Şu millet-i İslâm ’ın felâket-i mâzisi, getirecek de elbet İslâm’ ın âlemine 
saadet ve hürriyet . Olur geçen musibet ,
İstikbalde telâfi. Üçü veren, üç yüzü kazand ıran, etmiyor elbette hiç hasâ-
ret . Hâlini istikbale tebdil eder, zîhimmet...
Zira ki şu musibet , hayat ımız mâyesi olan şefkat , uhuvvet , tesanüd-ü İs-
lâm î hârikulâde etti. İnkişâf- ı uhuvvet.
Tesri’-i ihtizaz ı, Tahrib-i medeniyet. Deniyet-i hâz ıra  sureti de ğişecek, sis-
temi bozulacak; zuhur edecek o vakit, İslâmî medeniyet .
Müslümanlar  bilihtiyâr elbet evvel girecek. Muvâzene istersen ; şer’in 
medeniyeti, şimdiki medeniyet.
Esaslara dikkat et, âsârlara nazar et. Şimdiki medeniyet  esâsât ı, menfîdir. 
Menfî olan beş esas  ona temel, hem k ıymet,
Onlarla çarh  kurulur. İşte nokta-y ı istinad , Hakka bedel kuvvettir.
Kuvvet  ise, şe’nidir tecavüz ve teâruz, bundan ç ıkar h ıyânet.
Hedef-i kasd ı, fazilet  bedeline hasîs bir menfaattir. Menfaatin şe’nidir 
tezâhum ve tehâsum, bundan ç ıkar cinâyet .
Hayattaki kanunu , teâvün  bedeline bir düstur-u cidâl dir. Cidâlin şe’ni 
budur: Tenâzu  ve tedâfü , bundan ç ıkar sefâlet..
Akvamlar ın beyninde râb ıta -yı esas ı, âhar ın zarar ına müntebih unsuri-
yet . Başkalar ı yutmakla beslenir, al ır kuvvet .
Milliyet-i menfiye , unsuriyet , milliyet; şe’ni olur daima böyle müdhi ş te-
sâdüm, böyle feci telâtum, bundan ç ıkar helâket.
Beşincisi şudur ki : Câzibedâr hizmeti ; hevâ , hevesi te şcî, teshil.. heve-
sât ı, arzular ı tatmin.. bundan ç ıkar sefâhet.
O hevâ , hem heves, şe’ni budur daima: İnsan ı memsuh eder, sîreti de ğiş-
tirir, mânevî meshediyor, de ğişir insaniyet.
Şu medenîlerden ço ğunun, eğer içini d ışına çevirsen, görürsün; ba şta 
maymun la tilki , y ılan la ay ı , h ınz ır .. sîreti olur suret.
Gelir hayâli kar şına, postlar ıyla  tüyleri. İşte şununla görünür meydandaki 
âsâr ı. Zemindeki mevâzin mîzân ıdır şeriat ...
Şeriattaki rahmet , semâ-y ı Kur’ân ’dand ır. Medeniyet-i Kur’ân esaslar ı 
müsbettir. Beş müsbet  esas üzere döner çarh- ı saadet .
Nokta-y ı istinad ı, kuvvete bedel hakt ır. Hakk ın daim şe’nidir, adâlet  ve 
tevazün. Bundan ç ıkar selâmet , zâil olur şekâvet .
Hedefinde menfaat  yerine fazilet tir. Faziletin şe’nidir, muhabbet  ve te-
câzüb. Bundan ç ıkar saadet, zâil olur adâvet .
Hayattaki düsturu, cidâl -kıtal  yerine, düstur-u teâvün dür. O düsturun 
şe’nidir, ittihad ve tesanüd; hayatlan ır cemaat .
Suret-i hizmetinde , hevâ  heves yerine hüdâ -yı hidâyettir . O hüdân ın 
şe’nidir, insana lây ık tarzda terakki  ve refahet.
Ruha lâz ım surette tenevvür ve tekâmül . Kitlelerin içinde cihetü’l-vahdeti 
de tardeder unsuriyet , hem de menfî milliyet .
Hem onlar ın yerine râb ıta-y ı dinî dir, nisbet-i vatanî dir, alâka-y ı sınıfî-
dir, uhuvvet-i imanî . Şu râb ıtan ın şe’nidir; samimî bir uhuvvet,200  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Umumî bir selâmet. Haric etse tecavüz, o da eder tedâfû. İşte şimdi anla-
dın; s ırrı nedir ki küsmü ş, almad ı medeniyet .
Şimdiye kadar İslâm ’lar ihtiyârla girmemi ş, şu medeniyet -i hâz ıra . Onlara 
yaramam ış, hem de onlara vurmu ş müdhiş kayd- ı esâret .
Belki nev-i be şer e tiryak  iken zehir  olmuş. Yüzde seksenini atm ış meşak-
kat ve şekâvet . Yüzde onu ç ıkarm ış müzahraf bir saadet.
Diğer onu b ırakm ış beyne beyne bîrahat. Zâlim ekallin olmu ş gelen ribh-i 
ticaret . Lâkin saadet odur: Külle ola saadet.
Lâakall ekseriyete olsa medâr- ı necât. Nev-i be şere rahmet  nâzil olan şu 
Kur’ân , ancak kabul ediyor bir tarz- ı medeniyet ;
Umuma, ya eksere verirse bir saadet. Şimdiki tarz- ı haz ır, heves serbest 
olmuştur, hevâ  da hür olmu ştur, hayvanî bir hürriyet .
Heves tahakküm eder. Hevâ  da müstebittir, gayr-i zarûrî hâcât ı havâic-i 
zarûrî  hükmüne geçirmi ştir. İzale etti rahat ...
Bedavette bir adam dört şeye muhtaç iken, medeniyet  yüz şeye muhtaç, 
fakir  etmiştir. Sa’y-i helâl, masrafa etmemi ştir kifâyet.
Onda hile , haram a beşeri sevk etmi ştir. Ahlâk ın esas ını şu noktadan boz-
muştur. Cemaate, hem nev’e vermi ştir servet , haşmet .
Ferdi, şahs ı ahlâks ız, hem fakir  eylemiştir. Bunun şâhidi çoktur. Kurûn-u 
ûlâdaki mecmu-u vah şet ve cinâyet , hem gadr ve hem h ıyânet.
Şu medeniyet-i habîse  tek bir defada kustu. Midesi1(Hâşiye) daha bulan ır. 
Âlem -i İslâm ’daki istinkâf- ı mânidâr hem de bir cây- ı dikkat.
Kabulde muzdariptir, so ğuk da davranm ıştır. Evet şeriat- ı garrâ da olan 
nur-u ilâhî, hassa-y ı mümtaz ıdır; istiğna, istiklâliyet.
O hassad ır b ırakmaz ki o nur-u hidâyet , şu medeniyet  ruhu olan Roma  
dehâs ı ona tahakküm etsin. Onda olan hidâyet,
Bundaki felsefe  ile mezcolmaz, hem a şılanmaz, hem de tâbi olamaz. İslâ-
miyet  ruhunda şefkat,  izzet-i iman , beslediği şeriat, 
Kur’ân -ı Mu’ciz-Beyân  tutmuş yed-i beyzâ da hakâik-i şeriat.  O yemin-i 
1 (Hâşiye) Demek daha deh şetli kusacak. Evet iki harb-i umumî       ile öyle kustu ki; hava , deniz , 
kara yüzlerini buland ırdı, kanla lekeledi.LEMEÂT ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------  201
beyzâda birer Asâ-y ı Mûsâ  ’dır. Sehhâr medeniyet, istikbalde edecek ona sec-
de -i hayret ...
Şimdi buna dikkat et: Eski Roma , Yunan ’ın iki dehâs ı vard ı; bir as ıldan 
tev’emdi, biri hayâl -âlûddu, biri madde -perestti.
Su  içinde ya ğ gibi imtizaç olamad ı. Mürûr-u zaman istedi, medeniyet  ça-
balad ı. H ıristiyanl ık  da çal ıştı, temzicine muvaffak hiçbiri de olmad ı.
Her biri istiklâlini filcümle h ıfzeyledi. Hatta el’an âdeta o iki ruh , şimdi de 
cesetleri de ğişmiş; Alman , Frans ız  oldu.
Güya bir nevi tenasüh  başlar ından geçmi şti. Ey birâder-i misâlî! Zaman 
böyle gösterdi. O ikiz iki dehâ, öküz  gibi reddetti
Temzicin esbab ını. Şimdi de bar ışmad ı. Madem onlar tev’emdi, karde ş  
ve arkada ştı, terakkide yolda ştı, birbiriyle dö ğüştü.
Hiç de bar ışmad ılar. Nas ıl olur ki asl ı, hem mâdeni, matla ı başka çeşit 
olmuştu. Kur’ân ’da olan nuru, şeriat  hidâyeti. 
Şu medeniyetin ruhu olan Roma  dehâs ı, birbiriyle bar ışır hem mezc ü 
ittihad ı.
O dehâ ile bu hüdâ  menşeleri ayr ıdır: Hüdâ  semâ dan indi, dehâ zemin-
den ç ıktı. Hüdâ kalbde i şliyor, dima ğı da işletir.
Dehâ dima ğda işler, kalbi de kar ıştırır. Hüdâ  ruhu eder tenvir, taneleri 
sünbüllettirir. Karanl ıklı tabiat  onunla ışıklan ır.
İstîdad- ı kemâli birdenbire yol al ır, nefs -i cismânî yapar hizmetkâr- ı emir-
ber. Melek -sîmâ ediyor insan -ı himmet-perver.
Dehâ ise; evvelâ nefs  ü cisme bak ıyor, tabiata giriyor, nefsi tarla  ediyor. 
İstîdad- ı nefsânî ne şv ü nemâ buluyor.
Ruhu eder hizmetkâr, taneleri kuruyor. Şeytan ın sîmas ını beşerde göste-
riyor.
Hüdâ , hayateyne saadet veriyor. Dâreyne ziyâ ne şrediyor. İnsan ı yük-
seltiyor.
Deccal -misâl1(Hâşiye) dehâ-y ı âver, bir dâr ile bir hayat ı anlar; madde -pe-
rest olur ve dünya -perver. İnsan ı yapar birer canavar .
1 (Hâşiye) Bunda da bir ince i şaret var.202  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Evet dehâ, sa ğır tabiat a tapar. Kör kuvvet e fermanber. Fakat hüdâ , şu-
ûrlu sanat ı tan ır, hikmetli kudrete bakar. Dehâ, zemine küfrân perdesi çeker. 
Hüdâ , şükran nurunu serper.
Bu s ırdand ır: Dehâ, âmâ vü asamm; hüdâ , semî u basir. Dehân ın naza-
rında zemindeki nimetler sahipsiz ganîmettir.
Minnetsiz gasb ve sirkat, tabiattan koparmak canavarca his verir. Hüdâ-
nın nazar ında; zeminin sînesinde kâinat ın yüzünde.
Serpilmiş olan niam, rahmetin semerât ı. Her nimetin alt ında bir yed-i 
muhsin görür, şükran ile öptürür.
Bunu da inkâr  etmem: Medeniyette vard ır mehâsin-i kesîre.. lâkin onlar 
değildir ne Nasrâniyet  mal ı, ne Avrupa  îcad ı, ne şu asr ın sanat ı.. belki umum 
mal ıdır:
Telâhuk-u efkârdan, semâvî şerâyîden, hem hâcât- ı fıtrîden, hususan 
şer’-i Ahmedî , İslâmî ink ılâptan ne şet eden bir mald ır. Kimse temellük etmez.
Misâlîler meclisi, o meclisin reisi tekrar sordu, hem dedi: “Musibet  olur 
her dem h ıyânet neticesi, mükâfat ın sebebi. Ey şu asr ın adam ı! Kader  bir sille 
vurdu, kazaya da çarpt ırdı.
Hangi efâlinizle kazaya, hem kadere şöyle fetva  verdiniz ki, kaza-y ı ilâhî  
musibetle hükmetti, sizleri h ırpalad ı?
Hatâ-y ı ekseriyet olur sebeb daima musibet-i âmme ye.” Dedim: Be şerin 
dalâlet-i fikrî si, Nemrudâne  inad ı,
Firavunâne  gururu şişti şişti zeminde, yeti şti semâvât a. Hem de dokundu 
hassas s ırr- ı hilkate. Semâvâttan indirdi.
Tufan, tâun  misâli şu harbin zelzelesi, gâvura yap ıştırdı semâvî bir silleyi. 
Demek ki şu musibet , bütün be şer  musibetiydi,
Nev’en umuma şâmil. Bir mü şterek sebebi; maddiyyûnluktan  gelen da-
lâlet -i fikrîydi, hürriyet-i hayvanî , hevân ın istibdâd ı...
Hissemizin sebebi, erkân- ı İslâmî’de ihmal ve terkimizdi. Zira Hâl ık  Teâlâ 
yirmi dört saatten bir saati istedi,
Beş vakit  namaz  için yaln ız o saati.. bizden yine bizim için emretti, hem 
istedi. Tembellikle terk ettik, gafletle ihmal oldu.
Şöyle de ceza  gördük: Be ş senede, yirmi dört saatte daima tâlim ve me-
şakkatle tahrik ve ko şturmakla bir nevi namaz  kıldırdı.LEMEÂT ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------  203
Hem senede yaln ız bir ay oruç  için nefs imizden istedi. Nefsimize ac ıdık, 
keffâreten be ş sene cebren oruç tutturdu.
Kendi verdi ği mal ından, k ırkından ya onundan birini zekât  istedi. Buhl  ile 
hem zulmettik, haram ı kar ıştırdık, ihtiyarla vermedikti.
O da bizden ald ırdı müterâkim zekât ı, haram dan da kurtard ı. Amel , cins-i 
ceza dır. Ceza, cins-i amel dir. Sâlih  amel ikiydi :
Biri müsbet  ve ihtiyarî, biri menfî ıztırarî . Bütün âlâm, mesâib , a’mâl-i 
sâliha dır; lâkin menfîdir, ıztırarî. Hadîs  teselli verdi.1
Bu millet-i günahkâr  kan ıyla abdest  ald ı. Fiilî bir tevbe  etti. Mükâfat- ı âci-
li; şu milletin humsu, dört milyonu ç ıkard ı,
Derece-i velâyet , mertebe-i şehâdet  ile gazilik verdi, günah ı sildi. Bu mec-
lis-i âlî-i misâlî, bu sözü tahsin etti.
Ben de birden uyand ım, belki yakaza  ile yeni yatt ım. Bence yakaza rü-
yad ır,
Rüya bir nevi yakazad ır. Orada asr ın vekili, burada Said Nursî ...
Hakikî Bütün Elem  Dalâlette, 
Bütün Lezzet  İmândad ır
Hayâl  Libas ını Giymiş Muazzam Bir Hakikat
Ey yoldaş-ı hüşdar! S ırat- ı müstakîmin o meslek-i nuranî, ma ğdûb ve dâl-
lînin o tarîk-i zulmanî, tam farklar ını görmek e ğer istersen ey aziz!
Gel vehmini ele al, hayal üstüne de bin, şimdi seninle gideriz zulümât- ı 
ademe. O mezar- ı ekberi, o şehr-i pür-emvât ı bir ziyaret ederiz.
Bir Kadîr-i Ezelî, kendi dest-i kudretle bu zulümât- ı kıtadan bizi tuttu ç ı-
kard ı, bu vücuda bindirdi, gönderdi şu dünyaya; şu şehr-i bî-lezâiz.
İşte şimdi biz geldik şu âlem-i vücuda, o sahra-y ı hâile. Gözümüz de aç ıl-
dı, şeş cihette biz bakt ık; evvel istîtafkârâne önümüze bakar ız.
Lâkin beliyyeler, elemler önümüzde dü şmanlar gibi tehacüm eder. On-
1 Bkz.: “Müminin durumu şâyân- ı takdirdir; niye olmas ın ki; onun her i şi hay ırdır ve bu da müminden 
başkas ı için müyesser de ğildir. O, ne şe ve sevinç ifade eden bir duruma mazhar olunca şükreder, bu 
onun için hay ır olur; herhangi bir s ıkıntıya maruz kald ığında da sabreder, bu da yine onun için hay ır 
olur.” (Müslim, zühd  64; Dârimî, rikak  61; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/332, 5/24).204  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
dan korktuk, çekindik. Sa ğa sola, anâs ır-ı tabâyia bakar ız, ondan medet bek-
leriz.
Lâkin biz görüyoruz ki onlar ın kalbleri kâsiyye, merhametsiz. Di şlerini 
bilerler, hiddetli de bakarlar; ne nâz dinler, ne niyaz!
Muztar adamlar gibi me’yusâne nazar ı yukar ıya kald ırdık. Hem istimdad-
kârâne ecrâm- ı ulviyeye bakar ız; pek deh şetli tehdidkâr da görürüz.
Güya birer gülle bomba olmu şlar, yuvalardan ç ıkm ışlar, hem etraf- ı fezâ-
da pek süratli geçerler, her nas ılsa ki onlar birbirine dokunmaz.
Ger birisi yolunu kazara bir şaşırtsa, –el-iyâzü billâh!– şu âlem-i şehâdet 
ödü de patlayacak. Tesadüfe ba ğlıdır; bundan dahi hay ır gelmez.
Me’yusâne nazar ı o cihetten çevirdik, elîm hayrete dü ştük. Başımız da 
eğildi, sinemizde sakland ık, nefsimize bakar ız. Mütalâa ederiz.
İşte işitiyoruz: Zavall ı nefsimizden binlerle hâcetlerin sayhalar ı geliyor. 
Binlerle fâkatlerin enînleri ç ıkıyor. Teselliyi beklerken tevahhu ş ediyoruz.
Ondan da hay ır gelmedi. Pek ilticakârâne vicdan ımıza girdik; içine bak ı-
yoruz, bir çareyi bekleriz. Eyvah! Yine bulmay ız; biz medet vermeliyiz.
Zira onda görünür binlerle emelleri, galeyanl ı arzular, heyecanl ı hissiyat, 
kâinata uzanm ış. Her birinden titreriz, hiç yard ım edemeyiz.
O âmâl s ıkışmışlar vücûd-u adem içinde; bir taraf ı ezele, bir taraf ı ebede 
uzan ıp gidiyorlar. Öyle vüs’atlar ı var; ger dünyay ı yutarsa o vicdan da tok 
olmaz.
İşte bu elîm yolda nereye bir ba ş vurduk, onda bir belâ bulduk. Zira ma ğ-
dûb ve dâllîn yollar ı böyle olur. Tesadüf ve dalâlet, o yolda nazar-endaz.
O nazar ı biz takt ık, bu hâle böyle dü ştük. Şimdi dahi hâlimiz ki mebde ve 
meâdi, hem Sâni’ ve hem ha şri muvakkat unutmu şuz.
Cehennemden beterdir, ondan daha muhriktir, ruhumuzu eziyor. Zira o 
şeş cihetten ki onlara ba şvurduk. Öyle hâlet alm ışız.
Ki yap ılm ış o hâlet, hem havf ile deh şetten, hem acz ile ra’ şetten, hem 
kalâk ve vah şetten, hem yütm ve hem yeisten mürekkep vicdan-sûz.
Şimdi her cihete mukabil bir cepheyi al ırız, def’ine çal ışırız. yEvvel,  kud-
retimize müracaat ederiz, vâesefâ görürüz.LEMEÂT ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------  205
Ki âcize zaîfe. ySâniyen : Nefiste olan hâcât ın susmas ına teveccüh ediyo-
ruz. Vâesefâ durmay ıp bağırırlar görürüz.
ySâlisen : İstimdadkârâne, bir halaskâr ı için bağırır, çağırırız, ne kimse 
işitiyor, ne cevab ı veriyor. Biz de zannediyoruz:
Her bir şey bize dü şman, her bir şey bizden garib. Hiçbir şey kalbimize bir 
teselli vermiyor; hiç emniyet bah şetmez, hakikî zevki vermez.
yRâbian : Biz ecrâm- ı ulviyeye bakt ıkça, onlar nazara verir bir havf ile 
dehşeti. Hem vicdan ın müz’ici bir tevahhu ş geliyor: Ak ıl-sûz, evham-sâz!
İşte ey birâder! Bu dalâletin yolu, mahiyeti şöyledir. Küfürdeki zulmeti, 
bu yolda tamam gördük. Şimdi de gel karde şim, o ademe döneriz.
Tekrar yine geliriz. Bu kerre tarîk ımız s ırat- ı müstakîmdir, hem iman ın 
yoludur. Delil ve imam ımız, inâyet ve Kur’ân’d ır, şehbaz- ı edvâr-pervaz.
İşte Sultan- ı Ezel’in rahmet ve inâyeti, vakta bizi istedi, kudret bizi ç ıkard ı, 
lutfen bizi bindirdi kanun-u me şîete: Etvar üstünde perdaz.
Şimdi bizi getirdi, şefkat ile giydirdi şu hil’at-i vücudu, emanet rütbesini 
bize tevcih eyledi. Ni şan ı niyaz ve namaz.
Şu edvâr ve etvar ın, bu uzun yolumuzda birer menzil-i nazd ır. Yolumuz-
da teshilât içindir ki kaderden bir emirnâme vermi ş, sayfada cephemiz.
Her nereye geliriz, herhangi tâifeye misafir oluyoruz, pek uhuvvetkârâne 
istikbal görüyoruz. Mal ımızdan veririz, mallar ından al ırız.
Ticaret muhabbeti, onlar bizi beslerler, hediyelerle süslerler, hem de te şyî 
ederler. Gele gele i şte geldik, dünya kap ısınday ız işitiyoruz âvâz.
Bak girdik şu zemine; aya ğımızı bast ık şehâdet âlemine: Şehr-âyîne-i 
Rahmân, gürültühâne-i insan. Hiçbir şey bilmeyiz, delil ve imam ımız,
Meşîet-i Rahmân’d ır. Vekil-i delilimiz, nâzenin gözlerimiz. Gözlerimizi aç-
tık, dünya içine sald ık. Hat ırına gelir mi evvelki geli şimiz?
Garib, yetim olmu ştuk; düşmanlar ımız çoktu, bilmezdik hâmimizi. Şimdi 
nur-u imanla o dü şmanlara kar şı bir rükn-ü metînimiz
İstinadî noktam ız, hem himayetkâr ımız defeder dü şmanlar ı. O iman- ı bil-
lâht ır ki ziyâ-y ı ruhumuz, hem nur-u hayat ımız, hem de ruh-u ruhumuz.
İşte kalbimiz rahat, dü şmanlar ı ald ırmaz, belki dü şman tan ımaz. Evvel-206  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
ki yolumuzda, vakta vicdana girdik; i şittik ondan binlerle feryad u fîzar ve 
âvâz.
Ondan belâya dü ştük. Zira âmâl, arzular, istîdad ve hissiyat; daim ebedi 
ister. Onun yolunu bilmezdik, bizden yol bilmemezlik, onda fîzar ve niyaz.
Fakat elhamdülillâh, şimdi gelişimizde bulduk nokta-y ı istimdad, ki daim 
hayat verir o istîdad, âmâle; tâ ebedü’l-âbâda onlar ı eder pervaz.
Onlara yol gösterir, o noktadan istîdad hem istimdad ediyor, hem âb- ı 
hayat ı içer, hem kemâline ko şuyor; o nokta-y ı istimdad, o şevk-engiz remz ü 
nâz.
İkinci kutb-u iman ki: Tasdik-i ha şirdir, saadet-i ebedî; o sadefin cevheri 
iman, bürhan ı Kur’ân. Vicdan, insanî bir râz.
Şimdi başını kald ır, şu kâinata bir bak, onun ile bir konu ş. Evvelki yo-
lumuzda pek müdhi ş görünürdü. Şimdi de mütebessim her tarafa gülüyor, 
nâzenînâne niyaz ve âvâz.
Görmez misin: Gözümüz ar ı-misâl olmu ştur; her tarafa uçuyor. Kâinat 
bostan ıdır, her tarafta çiçekler, her çiçek de veriyor ona bir âb- ı leziz.
Hem ünsiyet, teselli, tahabbübü veriyor. O da al ır getirir; şehd-i şehâdet 
yapar. Balda bir bal ak ıtır, o esrâr-engiz şehbaz.
Harekât- ı ecrâma, ya nücûm, ya şümûsa nazar ımız kondukça, ellerine 
verirler Hâl ık’ın hikmetini. Hem mâye-i ibreti, hem cilve-i rahmeti al ır ediyor 
pervaz.
Güya şu güneş bizlerle konu şuyor: Der: “Ey karde şlerimiz! Tevahhu şla 
sıkılmay ınız, ehlen sehlen merhaba, ho ş teşrif ettiniz. Menzil sizin; ben bir 
mumdâr- ı şehnaz.
Ben de sizin gibiyim; fakat sâfi isyans ız, mutî bir hizmetkâr ım. O Zât- ı 
Ehad-i Samed ki mahz- ı rahmetiyle hizmetinize beni müsahhar- ı pür-nur et-
miş. Benden hararet, ziya; sizden namaz ve niyaz.”
Yahu, bak ın kamere! Y ıldızlarla denizler her biri de kendine mahsus bi-
rer lisanla: “Ehlen sehlen merhaba!” derler. “Ho ş geldiniz, bizi tan ımaz m ısı-
nız?”
Sırr- ı teâvünle bak, remz-i nizamla dinle. Her birisi söylüyor: “Biz de birer 
hizmetkâr, rahmet-i Zülcelâl’in birer aynadar ıyız; hiç de üzülmeyiniz, bizden 
sıkılmay ınız.”LEMEÂT ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------  207
Zelzele na’ralar ı, hâdisat sayhalar ı sizi hiç korkutmas ın, vesvese de ver-
mesin. Zira onlar içinde bir zemzeme-i ezkâr, bir demdeme-i tesbih, velvele-i nâz u niyaz.
Sizi bize gönderen o Zât- ı Zülcelâl, ellerinde tutmu ştur bunlar ın dizginleri-
ni. İman gözü okuyor yüzlerinde âyet-i rahmet, her biri birer âvâz.
Ey mümin-i kalbi hü şyâr! Şimdi gözlerimiz bir parça dinlensinler, onlar ın 
bedeline hassas kula ğımızı iman ın mübarek eline teslim ederiz, dünyaya gön-
deririz. Dinlesin leziz bir sâz.
Evvelki yolumuzda bir matem-i umumî, hem vaveylâ-y ı mevtî zannolu-
nan o sesler, şimdi yolumuzda birer nevaz u namaz, birer âvâz u niyaz, birer 
tesbihe â ğâz.
Dinle, havadaki demdeme.. ku şlardaki civcive.. ya ğmurdaki zemzeme.. 
denizdeki gamgama.. ra’dlardaki rakraka.. ta şlardaki t ıktıka.. birer mânidâr 
nevaz...
Terennümat- ı hava, naarat- ı ra’diye, na ğamât- ı emvac, birer zikr-i aza-
met. Yağmurun hezecat ı, kuşlar ın seceât ı birer tesbih-i rahmet, hakikate bir 
mecâz.
Eşyada olan asvat, birer savt- ı vücûddur: Ben de var ım derler. O kâinat- ı 
sâkit, birden söze ba şlıyor: “Bizi câmid zannetme, ey insan- ı boşboğaz!”
Tuyurlar ı
 söylettirir ya bir lezzet-i nimet, ya bir nüzûl-ü rahmet. Ayr ı ayr ı 
seslerle, küçük â ğâzlar ıyla rahmeti alk ışlarlar, nimet üstünde iner, şükür ile 
eder pervaz.
Remzen onlar derler: “Ey kâinat karde şler! Ne güzeldir hâlimiz: Şefkatle 
perverdeyiz, Hâlimizden memnunuz. Sivri dimdikleriyle fezâya saç ıyorlar bi-
rer âvâz- ı pür-nâz.
Güya bütün kâinat ulvî bir musikîdir, iman nuru i şitir ezkâr ve tesbihleri. 
Zira hikmet reddeder tesadüf vücûdunu, nizam ise tardeder ittifak- ı evham-
sâz.
Ey yoldaş! Şimdi şu âlem-i misâlîden ç ıkar ız, hayalî vehimden ineriz, ak ıl 
meydan ında dururuz, mizana çekeriz, ederiz yollar ı ber-endaz.
Evvelki elîm yolumuz ma ğdûb ve dâllîn yolu, o yol verir vicdana, tâ en 
derin yerine hem bir hiss-i elîmi, hem bir şedid elemi. Şuûr onu gösterir. Şu-
ûra z ıd olmuşuz.208  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
Hem kurtulmak için de muztar ve hem muhtac ız; ya o teskin edilsin, ya 
ihsas da olmas ın; yoksa dayanamay ız, feryad u fîzar dinlenmez.
Hüdâ ise şifad ır; hevâ, ibtal-i histir. Bu da teselli ister, bu da tegâfül ister, 
bu da me şgale ister, bu da e ğlence ister. Hevesât- ı sihirbaz.
Tâ vicdan ı aldats ın, ruhu tenvim edilsin, tâ elem hissolmas ın. Yoksa o 
elem-i elîm, vicdan ı ihrak eder; fîzara dayan ılmaz, elem-i yeis çekilmez.
Demek s ırat- ı müstakîmden ne kadar uzak dü şse, o derece nisbeten şu 
hâlet tesir eder, vicdan ı bağırttırır. Her lezzetin içinde elemi var, birer iz.
Demek heves, hevâ, e ğlence, sefâhetten memzuç olan şâşaa-y ı medenî, 
bu dalâletten gelen şu müdhiş sıkıntıya bir yalanc ı merhem, uyutucu zehir-
baz.
Ey aziz arkada şım! İkinci yolumuzda, o nuranî tarîkte bir hâleti hissettik; 
o hâletle oluyor hayat, maden-i lezzet. Âlâm, olur lezâiz.
Onunla bunu bildik ki mütefavit derecede, kuvvet-i iman nispetinde ruha 
bir hâlet verir. Ceset ruhla mültezdir, ruh vicdanla mütelezziz.
Bir saadet-i âcile, vicdanda münderiçtir; bir firdevs-i mânevî, kalbinde 
mündemiçtir. Dü şünmekse de şmektir; şuûr ise, şiar- ı râz.
Şimdi ne kadar kalb ikaz edilirse, vicdan tahrik edilse, ruha ihsas verilse; 
lezzet ziyade olur, hem de döner ate şi nur, şitas ı yaz.
Vicdanda firdevslerin kap ılar ı aç ılır, dünya olur bir cennet. İçinde ruhlar ı-
mız, eder pervaz u perdaz, olur şehbaz u şehnaz, yelpez namaz u niyaz.
Ey aziz yolda şım! Şimdi Allah’a ısmarlad ık. Gel, beraber bir dua ederiz, 
sonra da bulu şmak üzere ayr ılırız...
1َīĻِĨاٰ َ﴾ħĻِĝَÝْùُĩْĤا َاطَóِّāĤا َאĬِïْİ﴿ا َّħُıّٰĥĤاَ
1 Allah ım! “Bizi do ğru yola, Sana do ğru varan yola ilet.” (Fâtiha sûresi, 1/6) âmîn! LEMEÂT ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------  209
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُّوسُïُĜ َאĺ ْلُïَĐ َאĺ ُħَכَè َאĺ مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĺ ْدُóَĘ َאĺ ُħĻِèرَ َאĺ ُīٰĩْèرَ َאĺ ُّٰųاَ َאĺ
İsm-i âzam ın hakk ına ve Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın hürmetine ve Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın şerefine, bu mecmuay ı bast ıranlar ı ve mübarek 
yard ımc ılar ını ve Risale-i Nur talebelerini Cennetü’l-Firdevs’te saadet-i ebedi-
yeye mazhar eyle, âmîn…
Ve hizmet-i imaniye ve Kur’âniye’de dâima muvaffak eyle, âmîn…Ve defter-i hasenâtlar ına İman ve Küfür Muvâzeneleri’nin her bir harfine 
mukabil, bin hasene yazd ır, âmîn...
Ve Nur’lar ın neşrinde sebat ve devam ve ihlâs ihsan eyle, âmîn…
Yâ Erhamerrâhimîn!.. Umum Risale-i Nur şâkirtlerini iki cihanda mesûd 
eyle, âmîn…
İnsî ve cinnî şeytanlar ın şerlerinden muhafaza eyle, âmîn…
Ve bu âciz ve bîçâre Said’in kusurât ını affeyle, âmîn...
Umum Nur Şâkirtleri Nâm ına
Said Nursî
1 Ya Allah, yâ Rahmân: Ey Zât’ ı itibar ıyla merhametli olan! yâ Rahim: Ey rahmetiyle mahlûkât ına mer-
hamet eden! yâ Ferd: Ey e şi ve benzeri olmayan! yâ Hayy: Ey her zaman var olan, diri olan, ezelî ve 
ebedî hayat sahibi olan! yâ Kayyûm: Ey kendi Zât’ ı ile var olup, zeval bulmayan ve bütün varl ıklar ı 
varl ıkta tutup onlar ı yöneten! yâ Hakem: Ey hükmü geçersiz k ılınmayan Hâkim! yâ Adl: Ey tam adalet 
sahibi! yâ Kuddûs: Ey her şeyi tertemiz yapan ve kendisi bütün eksiklerden uzak ve yüce Zât!210  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ -----------------------------------------------------------------------------------------  İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELER İ
HuginRisale/content/pdf/iMAN ve KUFUR MUVAZENELERi.pdf