[PDF]
Mesnevî-i
Nûriye
Bediüzzaman Said Nursî

Risale-i Nur Külliyatı’ndan Risale-i Nur Külliyat ı’ndan
Mesnevî-i
Nûriye
(Türkçe Tercümesi)
Mütercim: Abdülmecid Nursî
Bediüzzaman
Said Nursî
İstanbul - 2007
MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Copyright © Şahdamar Yay ınlar ı, 2007
Bu eserin tüm yay ın haklar ı Işık Ltd. Şti.’ne aittir.
Eserde yer alan metin ve resimlerin, I şık Ltd. Şti.’nin önceden
yaz ılı izni olmaks ızın, elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kay ıt
sistemi ile ço ğaltılmas ı, yay ımlanmas ı ve depolanmas ı yasakt ır.
ISBN
978-975-9090-84-5
Yay ın Numaras ı
74
Bas ım Yeri ve Y ılı
Çağlayan Matbaas ı
Sarn ıç Yolu Üzeri No:7 Gaziemir / İZMİR
Tel: (0232) 252 20 96
Ekim  2007
Genel Dağıtım
Gökkuşağı Pazarlama ve Da ğıtım
Merkez Mah. So ğuksu Cad. No: 31
Tek-Er İş Merkezi Mahmutbey / İSTANBUL
Tel: (0212) 410 50 00   Faks: (0212) 444 85 96
Şahdamar Yay ınlar ı
Emniyet Mahallesi Huzur Sokak No: 5
34676  Üsküdar / İSTANBUL
Tel: (0216) 318 42 88    Faks: (0216) 318 52 20
www.sahdamaryayinlari.com
İçindekiler
İ’tizar  .............................................................................................................................. ................................. 1
[Mukaddime]  .............................................................................................................................. ....................... 2
Birinci Nokta  ............................................................................................................................... ................... 2
İkinci Nokta  .............................................................................................................................. ...................... 2
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. ................ 3
Dördüncü Nokta  .............................................................................................................................. ..........3
Beşinci Nokta  .............................................................................................................................. ................. 4
Lem,alar  .............................................................................................................................. .................................... 5
Tenbih  .............................................................................................................................. ............................. 6
Birinci Lem’a  .............................................................................................................................. ...................... 7
İkinci Lem’a  ............................................................................................................................... ......................... 7
Üçüncü Lem’a  .............................................................................................................................. .................. 8
Dördüncü Lem’a  .............................................................................................................................. ............9
Beşinci Lem’a  .............................................................................................................................. .................... 9
Alt ınc ı Lem’a  .............................................................................................................................. .................... 10
Yedinci Lem’a  ............................................................................................................................... ................. 11
Sekizinci Lem’a  .............................................................................................................................. .............11
Dokuzuncu Lem’a  .............................................................................................................................. .....12
Onuncu Lem’a  .............................................................................................................................. .............. 12
On Birinci Lem’a  .............................................................................................................................. ........13
On İkinci Lem’a  .............................................................................................................................. ...........13
On Üçüncü Lem’a  .............................................................................................................................. ....14
On Dördüncü Lem’a ............................................................................................................................ 15
f  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Reşhalar  ............................................................................................................................... ............................... 16
Tenbih  .............................................................................................................................. .......................... 16
Birinci Re şha .............................................................................................................................. .................... 16
İkinci Reşha .............................................................................................................................. ....................... 17
Üçüncü Re şha .............................................................................................................................. ................ 18
Dördüncü Re şha .............................................................................................................................. .........18
Beşinci Reşha .............................................................................................................................. ................. 19
Alt ınc ı Reşha .............................................................................................................................. .................... 20
Yedinci Re şha .............................................................................................................................. .................. 20
Sekizinci Re şha .............................................................................................................................. .............21
Dokuzuncu Re şha .............................................................................................................................. .....21
Onuncu Re şha............................................................................................................................... .............. 22
On Birinci Re şha............................................................................................................................... ........23
On İkinci Reşha .............................................................................................................................. ............24
Lâsiyyemalar  .............................................................................................................................. ................. 28
Katre  ............................................................................................................................... .......................................... 43
İfade-i Meram  ............................................................................................................................... .......43
Mukaddime  .............................................................................................................................. ............................ 44
Birinci Bâb  .............................................................................................................................. .............................. 46
Takriz  .............................................................................................................................. .............................................. 56
Hâtime  .............................................................................................................................. .......................................... 57
Nükte  .............................................................................................................................. ................................... 60
Nokta  .............................................................................................................................. ................................... 61
Nükte  .............................................................................................................................. ................................... 61
Nokta  .............................................................................................................................. ................................... 62
Nükte  .............................................................................................................................. ................................... 63
Nokta  .............................................................................................................................. ................................... 64
Nükte  .............................................................................................................................. ................................... 64
Nokta  .............................................................................................................................. ................................... 64
Nükte  .............................................................................................................................. ................................... 65
Nokta  .............................................................................................................................. ................................... 65
İ’tizar  .............................................................................................................................. ................................................ 66
Katre’nin Zeyli  ............................................................................................................................... ................... 67
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 67
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 67
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 68
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 68
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 69
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 69
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 69
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 70
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 70
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 70
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 71
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 71
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 72
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 72
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 72
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 73
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 73
Remiz  .............................................................................................................................. ................................... 73
Hubab  .............................................................................................................................. ......................................... 74
Bin Üç Yüz Otuz Dokuz Tarihinde, Meclis-i Meb’usan’a Hitaben 
Yazd ığım Bir Hutbenin Suretidir  ............................................................................................. 88İÇİNDEKİLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------    g
h  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  ............................................................................................................................... ..92
Zeylü’l-Hubab  ............................................................................................................................... ................. 97
Habbe  .............................................................................................................................. ..................................... 105
Tazarru ve Niyaz  .............................................................................................................................. ....120
Zeylü’l-Habbe  .............................................................................................................................. .............. 122
Zeylü’z-Zeyl  .............................................................................................................................. .................... 130
Zühre  .............................................................................................................................. ..................................... 135
Mukaddime  .............................................................................................................................. .........135
Birinci Nota  .............................................................................................................................. ................... 135
İkinci Nota ............................................................................................................................... ...................... 136
Üçüncü Nota  .............................................................................................................................. ............... 136
Dördüncü Nota  ............................................................................................................................... ........137
Beşinci Nota  .............................................................................................................................. ................. 137
Alt ınc ı Nota  .............................................................................................................................. .................... 144
Yedinci Nota ............................................................................................................................... ................. 145
Sekizinci Nota  .............................................................................................................................. ............. 147
Dokuzuncu Nota  .............................................................................................................................. .....151
Onuncu Nota  .............................................................................................................................. .............. 153
On Birinci Nota  .............................................................................................................................. ........154
On İkinci Nota  .............................................................................................................................. ...........154
On Üçüncü Nota  .............................................................................................................................. ....156
Birincisi  .............................................................................................................................. .......................... 156
İkinci Mesele  .............................................................................................................................. ............. 158
Üçüncü Mesele  .............................................................................................................................. .......158
Dördüncü Mesele ............................................................................................................................... 160
Beşinci Mesele  .............................................................................................................................. ........161
On Dördüncü Nota  ........................................................................................................................... 162
İÇİNDEKİLER  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------    i
Birinci Remiz  .............................................................................................................................. ............162
İkinci Remiz  .............................................................................................................................. ............... 163
Üçüncü Remiz  .............................................................................................................................. .........163
Dördüncü Remiz  ............................................................................................................................... ..164
On Beşinci Nota  .............................................................................................................................. ......165
Birinci Mesele  .............................................................................................................................. ..........165
Zerre  .............................................................................................................................. ...................................... 167
Şemme  .............................................................................................................................. ................................... 177
Onuncu Risale  .............................................................................................................................. ........189
Birinci Basamak  ........................................................................................................................... 189
İkinci Basamak  .............................................................................................................................. 189
Üçüncü Basamak  ....................................................................................................................... 189
Dördüncü Basamak  ................................................................................................................. 190
Beşinci Basamak  ......................................................................................................................... 190
Alt ınc ı Basamak  ........................................................................................................................... 190
Yedinci Basamak  ......................................................................................................................... 191
On Dördüncü Re şha  ............................................................................................................... 213
Birinci Katre  .............................................................................................................................. .............. 213
İkinci Katre  .............................................................................................................................. ................. 213
Üçüncü Katre  ............................................................................................................................... ..........213
Birinci Nokta  .............................................................................................................................. ......214
İkinci Nokta ............................................................................................................................... ........214
Üçüncü Nokta  .............................................................................................................................. ..214
Dördüncü Nokta  .......................................................................................................................... 214
Beşinci Nokta  .............................................................................................................................. ...215
Alt ınc ı Nokta  .............................................................................................................................. ......215
Dördüncü Katre  .............................................................................................................................. ....215
j  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Birinci Nükte  .............................................................................................................................. ......215
İkinci Nükte  ............................................................................................................................... ........217
Üçüncü Nükte  .............................................................................................................................. ..217
Dördüncü Nükte  .......................................................................................................................... 217
Beşinci Nükte  .............................................................................................................................. ...217
Alt ınc ı Katre  .............................................................................................................................. ............... 218
Şûle ............................................................................................................................... ............................................ 219
Şûle’nin Zeyli  .............................................................................................................................. ............... 225
Nokta  ............................................................................................................................... ..................................... 227
İfade-i Meram  ............................................................................................................................... ...227
Birinci Burhan  .............................................................................................................................. .........228
İkinci Burhan  .............................................................................................................................. ............229
Üçüncü Burhan  .............................................................................................................................. .....233
Dördüncü Burhan  ............................................................................................................................. 236
Tenvir  .............................................................................................................................. .................................... 239
Münderecat Hakk ında  .................................................................................................................... 240
Fihrist  .............................................................................................................................. .................................... 241
İ’tizar  .............................................................................................................................. .......................... 251
Mesnevî-i
 Nûriye  

ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
İ’tizar
Risale-i Nur Külliyat ı’ndan “el-Mesneviyyü’l-Arabî” ile muanven büyük 
Üstad’ ın cihan-baha pek k ıymettar şu eserini de Allah’ ın avn ve inâyetiyle 
Arabîden Türkçe’ye çevirmeye muvaffak olmakla kendimi bahtiyar addedi-yorum. Yaln ız, asl ındaki ulviyet, kuvvet ve cezaleti tercümede muhafaza ede-
medim. Evet o cevher-baha hakikatlere zarf olacak ne bir harf ve ne bir laf ız 
bulamad ım. Tercüme lisan ı da, fikrim gibi nâk ıs ve kâs ır olduğundan, o azîm 
imanî ve cesîm Kur’ânî hakikatlere ancak böyle dar ve k ısa bir kisveyi tedarik 
edebildim. Ne hakk ın ve ne hakikatin hat ırı kalm ış. Fabrika-y ı dimağiyemin 
bozukluğundan bu kadar ını da müellif-i muhterem Bediüzzaman’ ın manevî 
yard ımlar ı ile dokuyabildim.
Evet bir tavuk kendi uçu şuyla, şahinin veya kartal ın uçuşlar ını taklit ve 
tercüme edemez. Bu, hakikaten asl ına uygun ve lây ık bir tercüme de ğildir. 
(Pek k ısa bir meâl, bazen de tayyedilmi ş, tercüme edememi ş.) Çok yerlerde 
yaln ız meâlini ald ım. Baz ı yerlerde de tayyettim. Ancak asl ındaki hakâiki, ev-
lâd- ı vatana gösteren küçük bir aynad
ır...
Risale-i Nur müellifinin neseben küçük karde şi
ve on beş sene ondan ders alan
Abdülmecid Nursî
[Mukaddime]
Risale-i Nur’un Bir Nevi Arabî Mesnevî-i Şerif’i Hükmünde Olan Bu 
Mecmuan ın Mukaddimesi “Be ş Nokta”d ır.
Birinci Nokta
Kırk elli sene evvel Eski Said, ziyade ulûm-u akliye ve felsefiyede hare-
ket ettiği için, hakikatü’l-hakâike kar şı ehl-i tarîkat ve ehl-i hakikat gibi bir 
meslek arad ı. Ekser ehl-i tarîkat gibi yaln ız kalben harekete kanaat edeme-
di. Çünkü akl ı-fikri hikmet-i felsefiye ile bir derece yaral ı idi; tedavi lâz ımd ı. 
Sonra hem kalben, hem aklen hakikate giden baz ı büyük ehl-i hakikatin ar-
kas ında gitmek istedi. Bakt ı, onlar ın her birinin ayr ı cazibedar bir hâssas ı var. 
Hangisinin arkas ından gidece ğine tahayyürde kald ı. İmam Rabbânî de ona 
gaybî bir tarzda “Tevhid-i k ıble et!”1 demiş; yani “Yaln ız bir üstad ın arkas ın-
dan git!” O çok yaral ı Eski Said’in kalbine geldi ki: “Üstad- ı hakikî Kur’ân’d ır. 
Tevhid-i k ıble bu üstadla olur.” diye, yaln ız o üstad- ı kudsînin ir şad ıyla hem 
kalbi, hem ruhu gayet garip bir tarzda sülûke ba şlad ılar. Nefs-i emmâresi de 
şükûk ve şübehat ıyla onu manevî ve ilmî mücahedeye mecbur etti. Gözü ka-
pal ı olarak de ğil; belki İmam Gazalî (rahmetullâhi aleyh) , Mevlâna Celâleddin (rah-
metullâhi aleyh)  ve İmam Rabbânî (rahmetullâhi aleyh)  gibi kalb, ruh, ak ıl gözleri aç ık 
olarak, ehl-i isti ğrak ın ak ıl gözünü kapad ığı yerlerde, o makamlarda gözü aç ık 
olarak gezmi ş. Cenâb- ı Hakk’a hadsiz şükür olsun ki Kur’ân’ ın dersiyle, ir şa-
dıyla hakikate bir yol bulmu ş, girmiş. Hatta
2ٌïِèوَا ُįَّĬأَ ĵٰĥَĐ ُلُّïَÜ     ٌÙَĺاٰ ُįَĤ ْءٍĹَü ِّģכُ ĹِĘوَ
hakikatine mazhar oldu ğunu, Yeni Said’in Risale-i Nur’uyla göstermi ş.
İkinci Nokta
Mevlâna Celâleddin (rahmetullâhi aleyh)  ve İmam Rabbânî (rahmetullâhi aleyh)  
ve İmam Gazalî (rahmetullâhi aleyh)  gibi, ak ıl ve kalb ittifak ıyla gittiği için, her 
şeyden evvel kalb ve ruhun yaralar ını tedavi ve nefsin evhamdan kurtulmas ı-
nı temine çal ışıp, –lillâhilhamd– Eski Said Yeni Said’e ink ılap etmiş. Asl ı Farisî 
1 İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/87 (75. Mektup)
2 “Bütün her şeyde Allah’ ın varl ık ve birli ğini gösteren bir âyet (i şaret) vard ır.” (Bkz.: el-Esfehanî, el-
Eğânî 4/39; el-Kalka şendî, Subhu’l-a’ şâ 12/413; el-üb şeyhî, el-Müstatraf  1/16, 2/280)
sonra Türkçe olan Mesnevî-i Şerif gibi o da Arapça bir nevi Mesnevî hükmün-
de Katre, Hubab, Habbe, Zühre, Zerre, Şemme, Şûle, Lem’alar, Re şhalar, 
Lâsiyyemalar ve sâir dersleri ve Türkçe’de o vakit Nokta ve Lemeât’ ı gayet 
kısa bir surette yazm ış; fırsat buldukça da tab’etmi ş. Yar ım asra yak ın o mes-
leği Risale-i Nur suretinde, fakat dahilî nefis ve şeytanla mücadeleye bedel, 
hariçte muhtaç mütehayyirlere ve dalâlette giden ehl-i felsefeye kar şı Risale-i 
Nur, geni ş ve küllî mesnevîler hükmüne geçti.
Üçüncü Nokta
O Yeni Said’in münazaras ıyla, nefis ve şeytan ın tam ma ğlup edilmesi 
ve susturulmas ı gibi, Risale-i Nur dahi yaralanm ış tâlib-i hakikati k ısa bir za-
manda tedavi etti ği gibi, ehl-i ilhad ve dalâleti de tam ilzam ve iskât ediyor. 
Demek bu Arabî Mesnevî mecmuas ı, Risale-i Nur’un bir nevi çekirde ği ve fi-
danl ığı hükmündedir. Bu mecmuan ın yaln ız dahilî nefis ve şeytanla mücade-
lesi, nefs-i emmârenin ve şeytan- ı cinnî ve insînin şübehat ından tamam ıyla 
kurtar ıyor. Ve o malumat ise, me şhûdat hükmünde ve ilmelyakîn ise, aynel-
yakîn derecesinde bir itmînan ve bir kanaat veriyor.
Dördüncü Nokta
Eski Said ilm-i hikmet ve ilm-i hakikatin çok derin meseleleriyle me şgul 
olmas ı ve büyük ulemâlarla derin meseleler üzerinde münazaras ı ve medre-
senin yüksek derslerini gören eski talebelerinin fehimlerinin derecesine göre yazmas ı ve Eski Said’in de terakkiyat- ı fikriye ve kalbiyesinde, yaln ız kendi-
si anlayacak bir surette, gayet k ısa cümlelerle ve gayet muhtasar bir ifade ile 
uzun hakikatlere k ısa kelimelerle i şaretler nev’inde o mecmuay ı yazd ığı için, 
bir k ısm ını en müdakkik âlimler de zorla anlayabilir. E ğer tam izah olsa idi, 
Risale-i Nur’un mühim bir vazifesini görecekti. Demek o fidanl ık Mesnevî, tu-
ruk-u hafiye gibi enfüsî ve dahilî cihetinde çal ışmış; kalb ve ruh içinde yol aç-
maya muvaffak olmu ş. Bahçesi olan Risale-i Nur, hem enfüsî, hem ekseri ci-
hetinde turuk-u cehriye gibi âfâkî ve haricî daireye bak ıp mârifetullaha geni ş 
ve her yerde yol açm ış. Adeta Mûsâ 
(aleyhisselâm) ’ın asâs ı gibi nereye vurmu ş 
ise su ç ıkarm ış...
Hem Risale-i Nur, hükemâ ve ulemân ın mesleğinde gitmeyip, Kur’ân’ ın 
bir i’câz- ı mânevîsiyle, her şeyde bir pencere-i mârifet açm ış; bir senelik i şi bir 
saatte görür gibi Kur’ân’a mahsus bir s ırrı anlam ıştır ki bu deh şetli zamanda 
hadsiz ehl-i inad ın hücumlar ına karşı mağlup olmay ıp galebe etmi ş.MUKADD İME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------    3
Beşinci Nokta
Eski Said’in Yeni Said’e ink ılâp etmesi zaman ında, yüzer ilimlerle alâ-
kadar binler hakikatler, ayr ı ayr ı birer risaleye mevzu olacak k ıymette iken, o 
Said telif ederken, meselelerin ba şında “İ’lem, İ’lem, İ’lem”lerle, her bir ha-
kikati –ki bir risale olacak derecede ehemmiyetli iken– birkaç sat ırda, bazen 
bir sayfada, bazen bir-iki sat ırda zikrediyorlar. Adeta her bir “ İ’lem”, bir risa-
lenin şifresidir.
Hem “İ’lem”ler, birbirine bakmayarak muhtelif ilimlerin ve hakikatlerin 
fihristeleri hükmünde yaz ıldığından, o mecmuay ı okuyanlar, bu noktalar ı na-
zara al ıp itiraz etmesinler.
Said Nursî4  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Lem'alar
(Türkçe Risale-i Nur’un Yirmi İkinci Söz’ü ile ayn ı meâldedir)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُïĻِĤَאĝَĨ ُįَĤٌ۝ģĻوَכِ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ ْءٍĹَü ِّģכُ ُěِĤَאì ُّٰųاَ
2ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ِيñَّĤا َאنَéْ×ُùَĘ
3ُįُĭائِƯõَì َאĬَïْĭِĐ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
4َאıِÝَĻِĀَאĭِÖ ٌñِìاٰ َĳُİ َّźإِ ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ َאĨ
Ey daire-i esbaptan zuhur eden i şleri, hâdiseleri esbaba isnad eden ga-
fil, cahil! Mal sahibi zannetti ğin esbap, mal sahibi de ğillerdir. As ıl mal sahibi, 
onlar ın arkas ında iş gören kudret-i ezeliyedir. Onlar, ancak o kudretten gelen 
hakikî tesirleri ilân ve ne şretmekle muvazzaft ırlar. Demek daire-i esbap, hü-
kûmetin kalem dairesi hükmündedir ki yukar ıdan gelen emirlerin tebligat ı o 
daireden yap ılıyor. Çünkü izzet ve azamet perdeyi iktiza eder; tevhid ve celâl 
dahi şirketi reddeder, tesiri esbaba vermiyor.
Evet Sultan- ı Ezelî’nin memurlar ı vard ır ama, icrâatç ılar ı değillerdir ki 
saltanat ve rubûbiyetinde ortak olsunlar. Ancak o memurlar ın vazifesi del-
lâll ıktır ki kudretin icrâat ını ilân ediyorlar. Veya o memurlar, nâz ır müşahit-
lerdir ki gördükleri evâmir-i tekviniyeye kar şı yapt ıklar ı itaat ve ink ıyat ile is-
tidatlar ına göre bir nevi ibadet yapm ış olurlar. Demek esbap, ancak ve an-
cak kudretin izzetini, rubûbiyetin ha şmetini izhar için vaz’ edilmi ş bir tak ım 
1 “Her şeyi yaratan Allah’t ır. Her şey O’nun tasarruf ve yönetimindedir. Göklerin ve yerin hazinelerinin 
anahtarlar ı O’nun nezdindedir.” (Zümer sûresi, 39/62 -63 )
2 “Sübhand ır, münezzehtir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet O’nun elindedir.” (Yâsîn sûresi, 36/8 3)
3 “Hiçbir şey yoktur ki onu meydana getiren hazinelerin anahtarlar ı elimizde olmas ın.” (Hicr sûresi, 
15/21 )
4 “Yürüyen hiçbir varl ık yoktur ki, Allah, onun perçeminden tutmu ş olmas ın.” (Hûd sûresi, 11/56)
vas ıtalard ır. Yoksa, kudretin acz ve ihtiyac ı için muavenet eden yard ımc ı de-
ğillerdir.
Beşer sultanlar ının memurlar ı ise; sultanlar ın ihtiyaç ve aczlerini def’ için 
tayinlerine zaruret hâs ıl olan yard ımc ı ve ortaklar ıdır. Binâenaleyh Allah’ ın 
memurlar ıyla insan ın memurlar ı aras ında münasebet yoktur. Yaln ız gafil ve 
cahil olanlar hâdiselerde ve vukuattaki hikmetleri, güzellikleri göremediklerin-den, Cenâb- ı Hak’tan şekva ve şikâyetlere ba şlarlar. İşte o şekva ve şikâyetle-
rin hedefini de ğiştirmek için esbap vaz’ edilmi ştir.. Çünkü kusur onlardan ç ı-
kıyor, onlar ın kabiliyetsizli ğinden ileri geliyor. Bu s ırra bir misal-i latîf suretin-
de bir temsil-i mânevî rivâyet ediliyor ki:
Hazreti Azrail 
(aleyhisselâm) , Cenâb- ı Hakk’a demi ş ki:
– Kabz- ı ervah vazifesinde senin ibâd ın benden şekva edecekler, benden 
küsecekler.
Cenâb- ı Hak lisan- ı hikmetle ona demi ş ki:
– Seninle ibâd ımın ortas ında, musibetler, hastal ıklar perdesini b ırakaca-
ğım; tâ şekvalar ı onlara gidip senden küsmesinler.1
Evet nas ıl ki hastal ıklar perdedir, ecelde tevehhüm olunan fenal ıklara 
mercidirler. Ve kabz- ı ervahta hakikî olarak hikmet ve güzellik, Hazreti Azrail 
(aleyhisselâm) ’ın vazifesine mütealliktir. Öyle de Hazreti Azrail (aleyhisselâm)  da bir 
perdedir. Kabz- ı ervahta zâhiren merhametsiz görünen ve rahmetin kemâline 
münasip dü şmeyen baz ı hâlâta merci olmak için o memuriyete bir nâz ır ve 
kudret-i ilâhiyeye bir perdedir.
Evet izzet ve azamet ister ki esbap perdedar- ı dest-i kudret ola akl ın 
nazar ında; tevhid ve celâl ister ki esbap ellerini çeksinler tesir-i hakikî-
den...
TenbihTenbih
Arkadaş! Tevhid iki çe şit olur:
Birisi âmiyâne tevhiddir ki: “Allah’ ın şeriki yok ve bu kâinat O’nun mül-
küdür.” der. Bu k ısım tevhid sahiplerinin fikirce gaflet ve dalâlete dü şmeleri 
korkusu vard ır.
1 Ebu’ş-Şeyh, el-Azame  3/897, 917; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  5/51; el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâ-
diru’l-usûl  1/177-178; es-Suyûtî, ed-Dürru’l-mensûr  6/543.6  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İkincisi hakikî tevhiddir ki: “Allah birdir, mülk O’nundur, vücud O’nundur, 
her şey O’nundur.” der; lâyetezelzel bir itikada sahiptirler. Bu k ısım tevhid sa-
hipleri, her şeyin üstünde Cenâb- ı Hakk’ ın sikkesini görür ve her şeyin cep-
hesinde bulunan mührünü, damgas ını okur. Ve bu sayede huzurî bir tevhid 
melekesi mâliki olurlar ki dalâlet ve evham ın taarruzundan kurtulurlar.
Kur’ân- ı Hakîm’den istifade etti ğimiz ikinci k ısım tevhidin birkaç merte-
belerini birkaç lem’a z ımn ında izah edece ğiz:
Birinci Lem’a
Bak ınız! Her bir masnûun yüzünde öyle bir sikke vard ır ki ancak her şe-
yi halk eden Hâl ık’a mahsustur. Ve her bir mahlûkun cephesinde öyle bir hâ-
tem vurulmu ştur ki her şeyi yapan Sâni’den mâadâ kimsede o hâtem bulun-
maz. Ve kudretin ne şrettiği mektuplar ından her bir mektubun âhirinde, takli-
di kâbil olmayan öyle bir turra vard ır ki ancak Sultan- ı Ezel ve Ebed’e hast ır. 
O gibi sikkelerden yaln ız hayat üzerinde parlayan sikke-i i’câza bak ınız ki; ha-
yat ile bir şeyden pek çok şeyler husûle gelir, îcad edilir. Ve pek çok şeyler da-
hi bir şey-i vâhide emr-i rabbânî ile ink ılâp ederler. Mesela su, bir şey-i vâhid 
iken pek çok uzuvlara, cihazlara Allah’ ın izni ile men şe olur, îcad edilirler. Ve 
mideye giren pek çok muhtelif yemekler ve meyvelerden Hâl ık-ı Teâlâ tek bir 
cismi îcad eder, tek bir cisim husûle getirir.
İşte kalb, ak ıl, şuur sahibi olan bir adam, bu ciheti dü şünürse anlar ki bir 
şeyden çok şeyleri îcad edip ç ıkartmak ve çok şeyleri bir şeye tahvil etmek, 
ancak her şeyi halk eden ve her şeyi yapan Sâni’e mahsus bir sikkedir.
İkinci Lem’a
Say ısız hâtemlerden canl ı mahlûkâta vaz’ edilen hayat hâtemine bak ınız! 
Evet canl ı bir mahlûk, câmiiyeti itibar ıyla, kâinata küçük bir misaldir, şece-
re-i âleme güzel ve tatl ı bir meyvedir, kevn ve vücuda bir nüvedir ki Cenâb- ı 
Hak o nüvede pek çok âlemlerin örneklerini dercetmi ştir. Sanki o zîhayat ga-
yet hakîmâne muayyen nizamlar ile bütün vücudlardan sa ğılm ış bir katre ve-
ya bir noktad ır. Bu itibarla bir zîhayat ı halketmek, bütün kâinat ı yed-i tasarru-
funa alan Cenâb- ı Hak’tan mâadâ hiçbir şeye isnad edilemez.
Evet akl ı bozulmayan bir şah ıs, teemmülü neticesinde anlar ki: Mesela bal 
arısını pek çok şeylere fihriste yapan ve kitab- ı kâinat ın ekser mesâilini insan ın 
mahiyetinde yazan ve incir nüvesinde incir a ğac ının program ını derceden ve LEM’ALAR  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------    7
8  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
insan ın kalbini binlerce âlemlere örnek ve pencere yapan ve be şerin kuvve-i 
hâf ızas ında tarih-i hayat ını taallukat ıyla beraber yazan, ancak ve ancak her 
şeyi yaratan Hâl ık olabilir. Ve böyle bir tasarruf, yaln ız ve yaln ız Rabbu’l-âle-
mîn’e mahsus bir hâtemdir.
Üçüncü Lem’a
Cenâb- ı Hakk’ ın canl ı mahlûkâta bast ığı hayat hâteminin gayr-i mütenâ-
hi nak ış ve keyfiyetlerinden bir numûneyi gösterece ğiz, şöyle ki:
Nas ıl ki suyun katrelerinden, şişenin parçalar ından tut, seyyar y ıldızla-
ra kadar şeffaf veya şeffaf gibi her şeyde şemsin cilvelerinden şemse mahsus 
bir turra, bir cilve bulunur. Kezalik Şems-i Ezelî’nin de bütün canl ı mahlûkât-
ta “ihya ve nefh-i hayat” cihetiyle bir tecelli-i ehadiyeti vard ır ki bütün esbap 
iktidar ve ihtiyâr sahibi olduklar ı farz edilse dahi, o sikkenin ne mislini ve ne 
taklidini, ne münferiden ve ne müçtemian yapmaktan âcizdirler. Buna bina-en şeffaf şeylerde görünen o timsâller şemsin timsâli olup, şemsten o şeffaf 
şeylere in’ikâs etmi ş olduklar ına hükmedilmedi ği takdirde, o say ısız katreler-
de ve zerrelerde (her birisinde) hakikî bir şemsin maddesiyle mevcut bulun-
duğuna hükmetmek lâz ım gelir.
Kezalik Şems-i Ezelî’nin şuâlar menzilesinde olan tecelli-i esmâs ının nok-
ta-y ı merkeziyesi olan hayat, Şems-i Ezelî’ye isnad edilmedi ği takdirde, bir si-
neğe, bir çiçe ğe var ıncaya kadar her bir zîhayatta nihayetsiz bir kudret, mu-
hit bir ilim, mutlak bir irade gibi Vâcibü’l-vücûd’dan mâadâ hiçbir şeyde vü-
cudu mümkün olmayan sair s ıfatlar ın mevcut olmas ına cahilâne, ahmakane, 
gülünç bir bât ıl hüküm lâz ım gelir. Ve ayn ı zamanda, şu bât ıl hükümle her bir 
zerreye ve her bir sebebe bir ulûhiyet-i mutlakay ı isnad etmekle say ısız şerik-
leri isbat etmek mecburiyeti hâs ıl olur.
Maahâzâ tohum olacak bir habbe veya bir çekirdekteki garip, acîb, mun-
tazam vaziyete bak ınız ki; o habbe, tohumu olacak cismin bütün eczas ıyla 
münasebettar oldu ğu gibi, nev’iyle yani ebnâ-y ı cinsiyle de ve bütün mevcu-
dât ile de münasebetleri vard ır. Ve onlara kar şı o münasebetleri nisbetinde 
vazifeleri vard ır. Eğer o tohumcuk habbenin Kadir-i Mutlak’tan nisbeti kesilip 
kendi nefsine isnad edilirse, yani kendi kendine olmu ştur denilirse, her bir to-
humda, her şeyi görecek bir gözün ve her şeye muhit bir ilmin bulunmas ını 
itikat etmek lâz ım gelir. Bu ise sâb ık temsilde her bir şeffaf zerrede hakikî bir 
şemsin vücudunu iddia etmek gibi gülünç bir hamâkattir.
Dördüncü Lem’a
Bir kitap el yaz ısıyla yaz ılırsa, yaln ız bir adama ve bir kaleme ihtiyaç var-
dır. Fakat matbaada bas ılırsa, kalem i şini gören pek çok demir kalemler lâ-
zımd ır. Ve o demir harfleri yapmak için ustalar ve âlât ve edevat ve mürettip-
ler gibi çok şeylere ihtiyaç olur. Kezalik şu kitab- ı kâinatta yaz ılı sat ırlar, keli-
meler ve harflerin bir Vâhid-i Ehad’in kalem-i kudretiyle yaz ılm ış olduğu ci-
hete hükmeden adam, pek rahat ve kolay ve mâkul bir yola sülûk etmi ş olur. 
Fakat o yaz ılar ı, o harfleri tabiata ve esbaba isnad eden herifler, imtina ve 
muhalin en suûbetli ve ç ıkmaz bir yoluna zehab etmi ş olurlar. Çünkü bu yo-
la zehap edenler için tek bir zîhayat ın tab’ ve bast ırılmas ı için ekser kâinat ın 
tab’ ına lâz ım olan techizat lâz ımd ır. Bu ise vehmin kabul edemedi ği bir hu-
rafedir.
Ve keza topra ğın, suyun, havan ın her bir cüzünde nebâbât adedince mâ-
nevî gizli matbaalar lâz ımd ır ki mahiyetleri ve cihazlar ı mütehalif say ısız mey-
ve ve çiçeklerin te şkilât ını yapabilsinler. Veyahut o nebâbât ı o kadar zînet ve 
intizamlar ıyla beraber ye şillendirmek için, o üç unsurun her bir cüzünde bü-
tün ağaçlar ın, meyvelerin ve çiçeklerin hâssalar ını, cihazlar ını ve mîzanlar ı-
nı bilip yapabilecek bir kudret, bir ilim lâz ımd ır. Çünkü bu üç unsurun her 
bir cüzü, her bir nebat ın teşkiline medar ve men şe olabilir. Evet bir saks ıda-
ki toprak, cihazlar ı ve şekilleri ve sair s ıfatlar ı muhalif olan herhangi bir neba-
tın tohumunu ye şillendirmeye kabiliyeti vard ır. Binâenaleyh ikinci yola zehap 
edenlerce o küçük saks ı içerisinde say ısız gizli makine ve fabrikalar ın vücudu 
lâz ım gelir ki hurafeciler dahi bundan utan ıyorlar.
Beşinci Lem’a
Bir kitapta yaz ılı bir harf, yaln ız bir cihetle kendisini gösterir ve kendisi-
ne delâlet eder. Fakat o harf, kâtibine çok cihetlerle delâlet eder ve nakka şı-
nı tarif eder.
Kezalik kitab- ı kâinatta mücessem olarak yaz ılan her bir kelime, kendi 
miktar ınca kendini gösterirse de pek çok cihetlerden münferiden ve müçtemi-
an Sâni’ini gösterir, esmâs ını izhar eder. Ve kendi evsaf ıyla, eşkâliyle, nak ış-
lar ıyla adeta Sâni’ini medh için yaz ılm ış bir kasidedir. Buna binaen, me şhur 
Hebenneka gibi ahmakla şan bir adam dahi Sâni-i Zülcelâl’in inkâr ına gitme-
mek gerektir.LEM’ALAR  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------    9
Alt ınc ı Lem’a
Cenâb- ı Hak, bütün cüz ve cüz’îlerde sikke-i mahsusas ını.. ve bütün küll 
ve küllîlerde has hâtemini vaz’etti ği gibi, aktar- ı semâvât ve arz ı hâtem-i vâ-
hidiyetle.. ve mecmu-u kâinat ı sikke-i ehadiyetle mühürlemi ştir. Mezkûr sikke 
ve hâtemlerden, mesela
ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ إِنَّ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ
âyetinin i şaret ettiği ihya ve nefh-i ruh keyfiyetindeki hâtem-i ilâhîye bak ınız 
ki pek çok garip garip ha şirleri, acîb acîb ne şirleri göresiniz!
Evet bilhassa arz ın ihyas ında, her sene üç yüz binden fazla saha-y ı vücu-
da getirilen mahlûkât ın nevilerinde ha şir ve neşirler vard ır. Lâkin, bilinmez bir 
hikmete binaen, şu haşir ve neşirlerin ekserisinde iâde edilen emsal aralar ın-
daki misliyet o kadar ayniyete karibdir ki hemen hemen, dirilen evvelkinin ne ayn ı ve ne gayr ıdır, denilebilir. Her ne ise.. misliyet, ayniyet mevzubahis de-
ğildir. Her nas ıl olursa olsun, o ha şir neşirler beşerin sühûlet-i ha şrine delâlet 
ettikleri gibi, be şerin haşrine birer misal ve birer örnek olabilirler.
İşte birbirine muhalif nihayet derecede kar ışık olan o envâ- ı kesireyi ke-
mâl-i imtiyaz ile ihya etmek ve hatas ız, halts ız, galats ız olarak mümtazâne ia-
de etmek nihayetsiz bir kudrete ve muhit bir ilme sahip olan Zât- ı Zülcelâl’in 
hâtem-i has ve sikke-i mahsusas ıdır.
Ve keza sath- ı arz sayfas ında kusursuz, noksans ız, sehivsiz kemâl-i inti-
zamla üç yüz binden fazla risaleleri yazmak, öyle bir Zât’ ın sikke-i mahsusas ı-
dır ki her 
şeyin iç yüzü, her şeyin kilidi O’nun elindedir. Ve hiçbir şey O’nun 
teveccühünü ba şkas ından çevirip kendisine hasredemez.
Hülâsa:  Sath- ı arzda alt ı ay zarf ında, beşerin haşrini temsil eden o say ı-
sız haşir ve neşirlerde görünen rubûbiyetin o tasarruf-u azîminde pek yüksek, 
büyük ve ince nak ışlı bir hâtemi vard ır. Mahlûkât ın îcad ında görünen şu inti-
zamlar, sühûletler, süratler, imtiyazlar hep o hâtemin par ıltısından meydana 
geliyorlar. Evet her bahar mevsiminde pek hakîmâne, basîrâne, kerîmâne fa-aliyetler ba şlar ve hârikulâde sanatlar yap ılır. Ve bütün bu ameliyat, kemâl-i 
süratle, sühûletle muntazaman cereyan etmekte oldu ğu görünür.
1 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50 )10  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İşte bu hârikulâde faaliyetler öyle bir Zât’ ın hâtemidir ki hiçbir mekânda 
olmad ığı hâlde, her mekânda ilim ve kudretiyle hâz ır ve nâz ırdır.
Yedinci Lem’a
Bak ınız! Aktâr- ı semâvât ve arz sayfalar ı üstünde hâtem-i ehadiyet gö-
ründüğü gibi, kâinat ın heyet-i mecmuas ının büyük sayfas ı üzerinde de pek 
vâz ıh bir surette hâtem-i tevhid görünmektedir.
Evet bu âlem pek muhte şem bir saray veya muntazam bir fabrika veya 
mükemmel bir şehirdir. Bu fabrika-y ı kâinat ın eczas ı, efrâd ı ve envâ ı, âlât ve 
edevat ı aras ında hakîmâne bir muarefe ve tan ışmak ve dostâne bir mükâle-
me ve konu şmak ve pek kerîmâne bir muavenet ve yard ımlaşmak vard ır ki 
kemâl-i süratle pek uzun mesafelerden birbirinin savt ını işitir ve ihtiyac ını gö-
rür gibi derhal imdad ına yetişir, ihtiyac ını defeder. Evet semâdaki ecram ve 
yıldızlar ın birbirine ve arza verdikleri ziya, hararet, bilhassa arza yapt ıklar ı sa-
ir yard ımlar ını görüyorsunuz. Ve keza bulut ile arz aras ında cereyan eden su 
alış-verişine bak ınız ki arz suyu buhar şeklinde buluta veriyor, bulut da kendi 
fabrikalar ında lâz ım gelen ameliyat ı yapt ıktan sonra buz, kar, ya ğmur şeklin-
de iade ediyor. Sanki o câmid cirmler, lisan- ı hâlleriyle telsiz telgraf gibi bir-
biriyle konu şur ve yekdi ğerine arz- ı ihtiyaç ediyorlar. Bilhassa bütün o ecram 
adeta el ele vermi ş gibi, kemâl-i ciddiyetle zevilhayata lâz ım olan şeyleri teda-
rik etmek hizmetinde sa’y ediyorlar ve bir Müdebbir’in emrine ba ğlı olup bir 
gayeye teveccüh ediyorlar.
Evet şu teavün kanununa ittibaen şems, kamer, gece ve gündüz, yaz ve 
kış taraflar ından yap ılan yard ımlar sayesinde, şu hayvanlar ın erzak ını yetiş-
tiren nebâbât izn-i ilâhî ile meydana gelir. Hayvanât da emr-i rabbânî ile be-şerin ihtiyacat ını yerine getirir. Bal ar ısıyla ipek böce ğinin insanlara yapt ıklar ı 
yard ımlar, bu dâvây ı isbat eder.
Evet bu gibi e şya-y ı câmidenin yekdi ğerine yapt ıklar ı ş
u yard ımlar, pek 
aşikâr bir delildir ki onlar Kerîm bir Müdebbir’in hademesi ve amelesi olup 
O’nun emri ile, izni ile i ş görürler.
Sekizinci Lem’a
Gıda olarak mahlûkâta, bilhassa hayvanâta taksim edilen r ızıklara dikkat 
lâz ımd ır ki bu r ızık vakt-i muayyeninde yeti şir, vakt-i ihtiyaçta sevk edilir. Ve 
derece-i ihtiyaç nisbetinde yap ılan sevkiyatta büyük bir intizam vard ır. İşte, LEM’ALAR  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------    11
12  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
bu umumî r ızık hakk ında görünen geni ş ve muntazam rahmet ve inâyetler, 
ancak her şeyin mürebbîsi ve her şeyin müdebbiri ve her şey yed-i teshirinde 
bulunan bir Zât’ ın hâtem-i hâss ı olabilir.
Dokuzuncu Lem’a
Bak ınız! Âlem-i arz ve bütün cüz’iyat üstünde hâtem-i ehadiyet bulundu-
ğu gibi, da ğınık neviler ve muhit unsurlar üstünde de aynen o hâtem-i eha-
diyet bulunur.
Evet bir tarlaya tohum ekilmesinden anla şılıyor ki o tarla tohum sahibi-
nin mülküdür. Ve o tohum da, o tarla sahibinin mal ıdır. Yani o buna, bu da 
ona şehâdet ediyorlar.
Kezalik kâinattaki masnûât, tohum gibidir. Âlem ve anâs ır da tarla gibi-
dir. Her iki taraf ın lisan- ı hâlleriyle ettikleri şehâdete göre, masnûât ile âlem-i 
anâs ır, yani tohum ile tarla ve muhit ile muhat, (hep) bir Sâni-i Vâhid’in yed-i 
tasarrufundad ır. Demek ednâ bir mahlûka yap ılan tasarruf-u hakikî ve zay ıf 
bir mevcuda edilen tevcih-i rubûbiyet, âlem ve anâs ır kabza-y ı tasarrufunda 
bulunan Zât’a mahsus oldu ğu gibi, herhangi bir unsurun da tedvir ve tedbi-
ri, bütün hayvanât ve nebâbât ı kabza-y ı rubûbiyetinde tutup terbiye eden ay-
nen o Zât’a mahsustur. İşte hâtem-i tevhid dedi ğimiz budur.
Eğer bir şeye temellük etmeye niyetin varsa, meydana ç ık, kendini tecrü-
be et, bak ne söylüyorlar! En cüz’î bir ferd, “Ancak nev’imi yaratan beni ya-ratabilir.” diyor. Çünkü efrâd aras ında misliyet vard ır. Ve arz ın her taraf ında 
dağınık bir surette bulunan en küçük bir nev, “Beni yaratabilen ancak arz ı ya-
ratand ır.” söylüyor.
Arza bak ne söylüyor? Semâ ile aralar ında al ış-verişi bulundu ğ
u için 
“Beni halk edebilen, ancak mecmu-u kâinat ı halk eden Zât’t ır.” diyor. Çünkü 
aralar ında tesanüd vard ır.
Onuncu Lem’a
Arkadaş! Hayat ve ihya ve zevilhayat ile her bir cüz ve cüz’îye ve her bir 
küll ve küllîye ve kâinat ın heyet-i mecmuas ına darb edilen tevhid hâtemle-
rinden bir k ısım misalleri, mezkûr beyanattan anla şıldı. Şimdi dinle! Envâ ve 
külliyat üstüne vaz’ edilen vahdaniyet sikkelerinden bir taneyi zikredece ğiz, 
şöyle ki:
Tek bir semere ile semeredar şecerenin yarat ılışlar ındaki suûbet ve sü-
hûlet birdir. Çünkü ikisi de bir merkeze bakar, bir kanuna ba ğlıdır, terbiye ve 
keyfiyetleri birdir. Malumdur ki merkezin ittihad ı, kanunun vahdeti, terbiye-
nin vahdaniyeti sayesinde külfet, me şakkat, masraf azal ır ve öyle bir kolayl ık 
hâs ıl olur ki pek çok semereleri olan bir a ğaç yed-i vâhide, tek bir semerenin 
yap ılışı da eyâdi-i kesîreye tevdi edildi ği zaman, her iki taraf ın yap ılışlar ı sü-
hûletçe bir olur. Ve aralar ında yarat ılışça fark yoktur. Çok adamlar taraf ından 
yap ılan bir semerenin terbiyesi için lâz ım olan cihâzât ve âlât ü edevat ve sai-
re, bir adam taraf ından yap ılan semeredar şecerenin terbiye ve yap ılmas ı için 
de aynen o kadar malzeme lâz ımd ır. Yaln ız keyfiyetçe fark olabilir.
Mesela bir ordu askere yap ılan elbise tedariki için ne kadar âlât, edevat 
ve makine lâz ımd ır; bir neferin elbisesi için de o kadar âlât ü edevat lâz ım-
dır. Ve keza bir kitab ın bin nüshas ıyla bir nüshas ının ücreti matbaaca birdir. 
Bazen de tek bir nüshan ın tab’ ı daha fazla bir ücrete tâbi tutulur. Buna k ıya-
sen, bir matbaay ı bırak ıp çok matbaalara ba ş vurulursa, birkaç kat fazla ücret-
lerin verilmesi lâz ımgelir. Evet kesret vahdete isnad edilmedi ği takdirde, vah-
deti kesrete isnad etmek mecburiyeti hâs ıl olur. Demek, da ğınık bir nev’in îca-
dındaki sühûlet-i harika, vahdet ve tevhid s ırrına bağlıdır.
On Birinci Lem’a
Arkadaş! Bir nev’in efrâd ı aras ındaki tevafuk ve bir cinsin envâ ı aras ında 
âzâ-y ı esasiyede bulunan mü şabehet, sikkenin ittihad ına, kalemin vahdetine 
delâlet ettiklerinden anla şılıyor ki bütün mütevaf ık ve müte şabihler, yani bir-
birine benzeyen çokluk, bir Zât- ı Vâhid’in eser-i sanat ıdır.
Kezalik in şa ve îcadlarda görünen şu sühûlet-i mutlaka, bütün mevcu-
dât ın bir Sâni-i Vâhid’in eseri oldu ğunu, vücûb derecesinde istilzam ediyor. 
Aksi hâlde suûbet, güçlük öyle bir derece-i imtina ve muhaliyete ç ıkacak-
tır ki o cins ve nevilerin ademden vücuda ç ıkmalar ına bir sed çekilmi ş olur. 
Binâenaleyh Cenâb- ı Hakk’ ın Zât’ ında şeriki olmad ığı gibi –çünkü intizam 
bozulur, âlem fesada gider– fiilinde de şeriki yoktur. Çünkü suûbetten, güç-
lükten dolay ı âlemin ademden ç ıkmamas ına sebep olur.
On İkinci Lem’a
Arkadaş! Hayat, Hâl ık’ın ehadiyetine burhan oldu ğu gibi, mevt de de-
vam ve bekas ına bir delildir. Evet nas ıl akan nehirlerin, dalgalanan denizlerin LEM’ALAR  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------    13
kabarc ıklar ı ve yeryüzünde bulunan sair şeffaflar, şemsin ziyâ ve timsâllerini 
göstermekle şemsin vücuduna şehâdet ettikleri gibi; o kabarc ık gibi şeffaflar 
ölüp söndükten sonra yerlerine müteselsilen gelip geçen emsalleri, yine şem-
sin ziya ve timsâllerini gösterdiklerinden, şemsin devam ve bekas ına ve bü-
tün o şuâat, celevat ve timsâllerin bir Şems-i Vâhid’in eseri olduklar ına şehâ-
det ediyorlar. İşte o şeffaflar, vücudlar ıyla şemsin vücuduna.. ve ademleri ve 
ölümleriyle de şemsin devam ve bekas ına delâlet ediyorlar.
Kezalik mevcudât, vücuduyla “Vâcibü’l-vücûd’un vücûb-u vücuduna.. 
ve ölüm ve zevaliyle, teceddüdî bir teselsül ile yerlerine gelen emsali, Sâni’in ezelî ve ebedî vâhidiyetine şehâdet ediyorlar.
Evet leyl ve nehar ın ihtilâf ı, fusul-ü erbaan ın tahavvülü ve unsurlar ın te-
beddülü hengâmlar ında meydana ç ıkan şu güzel mevcudât ve bu latîf mas-
nûâtta devamla cereyan eden mübâdele ve devr u teslim muamelesi kat’î bir şehâdetle, sermedî, âlî, daimü’t-tecellî bir Sahib-i Cemâl’in vücuduna ve be-
kas ına ve vahdetine şehâdet eden kat’î bir burhand ır.
Ve keza senevî ink ılâplarda, müsebbebat ile esbab ın birlikte ölüm ve ze-
vali ve sonradan ikisinin yine birlikte iadeleri, esbab ın da müsebbebat gi-
bi âciz masnû ve mahlûklardan oldu ğuna delâlet etti ği gibi; bu masnûât ve 
mevcudât ın, bir Zât- ı Vâhid’in müteceddid bir sanat ı olduğuna da ş
ehâdet 
eder.
On Üçüncü Lem’a
Arkadaş! Zerrelerden tut, seyyarelere kadar ve nak ışlardan şemslere va-
rıncaya kadar her şey, zât ında, hakikatinde sabit olan “acz ve fakr” ın lisan- ı 
hâliyle Sâni’in vücûb-u vücudunu ilân eder. Ve keza acziyle beraber, nizam- ı 
umumînin bozulmamas ı için, hâmil bulundu ğu acîb ve mühim vazifeler cihe-
tiyle Sâni’in vahdetine delâlet eder. Binâenaleyh Sâni’in vâcib ve vâhid ol-duğuna her şeyde iki şahit olduğu gibi, Hâl ık’ın Ehad ve Samed oldu ğuna da 
her bir zîhayatta iki âyet vard ır.
1(Hâşiye)
1 (Hâşiye) İhtar:  Kâinat ın eczas ından her bir cüzün elli be ş lisanla Vâhid-i Ehad ve Vâcibü’l-
vücûd’u ilân etmekte oldu ğunu, Kur’ân’ ın feyzinden fehmedip, icmâlen “Katre” nam ında-
ki eserimde beyan etmi şimdir. Arzu eden oraya müracaat etsin.14  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
On Dördüncü Lem’a
Arkadaş! Mevcudât, Cenâb- ı Hakk’ ın vücûb-u vücud ve vahdetine şe-
hâdet etti ği gibi celâlî, cemâlî, kemâlî olan cemî s ıfât ına da delâlet etmekle 
Hâl ık’ın zât ında naks ve kusur olmad ığını.. ve şuûnât ında, s ıfât ında ve esmâ-
sında ve ef’âlinde de naks ve kusur bulunmad ığını ilân ediyor.
Zira eserin kemâli bilmü şahede fiilin kemâline, fiilin kemâli bilbedahe is-
min kemâline, ismin kemâli bizzarure s ıfat ın kemâline, s ıfat ın kemâli hads-i 
yakînle şuûnât ın kemâline delâlet eder. Şe’nin kemâli ise hakkalyakîn bir su-
retle zât ın kemâlini gösterir.
Binâenaleyh bir kasr ın ve bir saray ın nukuş ve tezyinat ındaki mükemme-
liyet, Sâni ve mühendisin yapt ıklar ı o nak ışlar üstünde ve tezyinat alt ında gö-
rünen ef’âlin mükemmeliyetine delâlet eder.
Ef’âlin mükemmeliyeti dahi, o Sâni’in takt ığı isim ve lâkaplar ın mükem-
meliyetini gösterir. Esmân ın mükemmeliyeti, s ıfât ın mükemmeliyetine delâlet 
eder. S ıfât ın mükemmeliyeti, şuûnât ın mükemmeliyetini tasrih eder. Şuûnât ın 
mükemmeliyeti dahi o nakka şın mükemmeliyet-i zât ına delâlet eder.
Kezalik kâinatta görünen âsâr ın kemâli, hadsî bir mü şahede ile ef’âlin 
mükemmeliyetine, ef’âlin kemâli de fâilin kemâl-i esmâs ına, esmân ın kemâ-
li s ıfât ın kemâline, s ıfât ın kemâli şuûnât- ı zâtiyenin kemâline, şuûnât ın kemâli 
Zât- ı Zülcelâl’in kemâline delâlet eder.LEM’ALAR  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------    15
Reşhalar
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
TenbihTenbih
Hâl ık-ı âlem’i bize tarif ve ilân eden deliller ve burhanlar, lâyüad ve lâ-
yuhsâd ır. O delillerin en büyükleri üçtür:
Birincisi:  Baz ı âyetlerini gördü ğün, işittiğin şu “kitab- ı kebîr-i kâinat”t ır.
İkincisi:  Bu kitab ın âyetü’l-kübrâs ı ve divan- ı nübüvvetin hâtemi ve kü-
nûz-u mahfiyenin miftah ı olan Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’dır.
Üçüncüsü:  Kitab- ı âlemin tefsiri ve mahlûkâta kar şı Allah’ ın hücceti olan 
Kur’ân’d ır.
Şimdi, birkaç re şha z ımn ında ikinci burhan ı tariften sonra sözlerini din-
leyeceğiz.
Birinci Re şha
Arkadaş! Hâl ıkımız’ı tarif eden, pek büyük bir şahsiyet-i mâneviyeye mâ-
lik, burhan- ı nât ık dediğimiz “Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  kim-
dir?” diye yap ılan suâle cevaben deriz ki:
Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  öyle bir zâtt ır ki azamet-i mâne-
viyesinden dolay ı sath- ı arz, o Zât’ ın Mescid-i Aksâ’s ıdır. Mekke-i Mükerreme 
O’nun mihrab ı, Medine-i Münevvere O’nun minber-i fazl- ı kemâlidir. 
Cemaat- ı müminîne en son ve en âlî imam ve nev-i be şerin hatîb-i şehîridir; 
saadet düsturlar ını beyan ediyor. Ve bütün enbiyân ın reisidir; onlar ı tezkiye 
ve tasdik ediyor. Çünkü dini, bütün dinlerin esâsât ına câmi’dir. Ve bütün ev-
liyan ın başıdır. Şems-i risaletiyle onlar ı terbiye ve tenvir ediyor.
O Zât (aleyhissalâtü vesselâm)  öyle bir kutup ve nokta-y ı merkeziyedir ki 
O’nun halka-y ı zikrinde bulunan bütün enbiyâ-y ı ahyar, ebrar- ı sad ıkîn 
O’nun gel mesine müttefik ve kelâm- ı nutkuyla nât ıktırlar. Ve öyle bir şecere-i 
nuraniyedir ki damar ve kökleri, enbiyân ın esâsât- ı semâviyesidir. Dal ve bu-
daklar ı, evliyan ın maarif-i ilhamiyesidir.
Bu itibarla, herhangi bir dâvây ı iddia etmi ş ise bütün enbiyâ mu’cizeleri-
ne istinaden ve bütün evliya kerametlerine müsteniden O’na şehâdet etmi ş-
lerdir. Evet bütün dâvâlar ının tasdiklerini i ş’âr eden, bütün kâmillerin hâtem 
ve mühürleri vard ır.
Ezcümle:  O Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  dâvâlar ından biri “tevhid”dir. Bu 
dâvây ı tasrih ve ifade eden 1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź kelime-i mübarekesidir. O Zât’ ın hal-
ka-y ı din ve zikrine giren bütün geçmi ş ve gelecek insanlar o kelime-i mukad-
deseyi rükn-ü iman ve vird-i zeban etmi şlerdir. Demek, o dâvân ın hak ve ha-
kikat oldu ğuna kanaat ve itmînan ve iz’anlar ı hâs ıl olmuş ki zaman ve mekâ-
na şamil bir tarzda, o kelime-i mübareke, me şrepleri, meslekleri, an’aneleri 
mütehalif, mütebâyin insanlar ın ağızlar ında mevlevîler gibi semâvî deveran 
ve cevelân ediyor.
Binâenaleyh gayr-i mütenâhi şahitlerin tasdikiyle hak ve hakkaniyeti ta-
hakkuk eden bir dâvâya, hiçbir vehmin haddi de ğildir ki ona dest-i itiraz ı uza-
tabilsin.
İkinci Reşha
Arkadaş! Tevhidi isbat ve nev-i be şeri irşad eden o nuranî burhan; biri 
sağında, diğeri solunda, biri mütevâtir, di ğeri mecma- ı aleyh bulunan nübüv-
vet ve velâyetle mücehhezdir. Ve ayn ı zamanda, irhâsat denilen kable’n-nü-
büvvet kendisinden zuhur eden harika hâllerin rumuzat ıyla ve kütüb-ü semâ-
viyenin be şarat ıyla ve hevâtif denilen –gayptan verilen– teb şirat- ı müteaddi-
de ile musaddakt ır.
Ve keza o burhan- ı nuranîden zuhur eden in şikak- ı kamer2, parmaklar ın-
dan f ışkıran sular3, ağaçlar ın O’nun davetine icabetleri4, duas ının akabinde 
yağmurun nüzûlü5, pek az bir yemekten çoklar ın yiyip doymalar ı6 ve kurt7, 
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35 ; Muhammed sûresi, 47/19 )
2 Buhârî, menâk ıb 27, menâk ıbü’l-ensâr  36, tefsîru sûre  (54) 1; Müslim, münâfikîn  43-48.
3 Bkz.: Buhârî, menâk ıb 25, meğâzî 35; Müslim, fezâil  6, 7, imâre  72, 73.
4 Bkz.: el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  2/228; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  16/216. Ayr ıca 
bkz.: Buhârî, menâk ıbü’l-ensâr  32; Müslim, salât  153.
5 Buhârî, cum’a  34, 35, istiskâ  6-15, menâk ıb 25, edeb  68, deavât  24; Müslim, istiskâ  8-12.
6 Buhârî, şerike  1, cihâd  123; Müslim, lukata  19.
7 Kad ı Iyâz, eş-Şifâ 1/311; İbni Kesîr, el-Bidâye  6/146; el-Kurtubî, el-i’lâm bimâ fî dîni’n-nasârâ  s.361.REŞHALAR ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    17
18  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
ceylân1, deve2, taş3 ve sâirenin konu şmalar ı gibi mu’cizelerinin delâlet ve şe-
hâdetiyle tasdik edilmi ş bir Zât’t ır (aleyhissalâtü vesselâm) .
Ve keza dünya ve âhiret saadetlerini temine kâfil ve kâfi olan şeriat ı, nü-
büvvetini tasdik ve isbata kâfidir. Geçen derslerde, şems-i şeriat ından baz ı şu-
âlar ı gördük. Tatvil-i kelâm ı mûcip tekrarlar ı lâz ım değildir.
Üçüncü Re şha
Arkadaş! O Zât (aleyhissalâtü vesselâm) , delâil-i âfâkiye denilen haricî delillerle 
musaddak oldu ğu gibi delâil-i enfüsiye denilen zât ında ve nefsinde sabit delil 
ve işaretler ile dahi musaddakt ır. Çünkü o Zât şems gibidir; zât ını zât ı ile ziya-
land ırarak gösterir. Mesela bütün ahlâk- ı hamîdenin en yüksekleri o Zât’ta iç-
tima etmi ş olduğuna bütün âlem şehâdet ediyor. Ve keza en nezih hasletleri 
ve huylar ı ve en yüksek seciyeleri câmi’ bir şahsiyet-i mâneviye sahibi oldu-
ğuna icma vard ır. Ve keza o Zât’ ın en yüksek derecede bulunan zühd ve tak-
va ve ubûdiyeti şehâdetleriyle mâlik oldu ğu kuvvet-i imaniye ile musaddak-
tır. Ve keza siyer-i nebeviyenin şehâdetiyle derece-i vüsûku ve kemâl-i ciddi-
yet ve metaneti ve bütün i şlerinde ve harekât ında kuvvet-i emniyeti, hakka 
mütemessik ve hakikate sâlik oldu ğunu tasdik eden kat’î delillerdir. Evet yap-
raklar ın yeşilliği, çiçeklerin taravet ve güzelli ği ve semerelerin tazeli ği; ağac ın 
canl ı, hayatl ı, hayy oldu ğuna sad ık şahittirler.
Dördüncü Re şha
Arkadaş! Tûl-ü zaman ve bu’d-u mekân ın muhakemat- ı akliyede tesiri 
çoktur. Maahâzâ, 4َאنِĻِđْĤכَא ُóَ×َíْĤا َ÷ْĻَĤ düsturuna ittibaen, şu zaman ve muhitin 
hayalât ından ç ıkarak tayy- ı zaman ve mekân ile hayalen Ceziretü’l-Arab’a gi-
delim ve Medine-i Münevvere’de nuranî ve yüksek minber-i saadetine ç ıkm ış, 
1 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  23/331; es-Suyûtî, el-Hasâisu’l-kübrâ  2/101.
2 İbni Abbas : el-Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve  6/30; Enes İbni Mâlik : Dârimî, mukaddime  4; Ahmed 
İbni Hanbel, el-Müsned  3/158; Hz. Âişe: Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  6/76; Ebû Nuaym, 
Delâilü’n-nübüvve  s.380; Ya’lâ İbni Mürre : Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/173; Ebû Nuaym, 
Delâilü’n-nübüvve  s.382-383; Ya’lâ İbni Siyâbe : Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  4/172; İbni 
Mes’ud : et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  9/81.
3 Bkz.: el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân  10/268; el-Münâvî, Feyzu’l-kadîr  1/19; el-Halebî, es-
Sîratü’l-Halebiyye  1/361.
4 “Bir şeyi gözle görmek, o meselenin sadece haberini i şitmek ve o mevzu ile alâkal ı hususlar ı duymak 
gibi değildir.” (Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/215, 271; İbni Hibbân, es-Sahîh 14/96; et-Taberânî, 
el-Mu’cemü’l-evsat  1/12)
nev-i beşere hitaben ir şâdatta bulunan o Zât- ı Muallâ’y ı bizzat görüp, sözle-
rini dinlemeliyiz.
İşte hayalen oraya gittik. Bak harika bir surette hüsn-ü suretle hüsn-ü sî-
reti cem’ eden o Mür şid-i Umumî, o Hatib-i Kudsî cevahir dolu bir Kitab- ı 
Mu’cizü’l-Beyan eline alarak, bütün insanlara mele-i âlâdan nâzil olan bir hut-be-i ezeliyeyi okuyor. Ve bütün benîâdemi ve cinleri ve mevcudât ı dinletiyor. 
Evet pek büyük bir emirden haber veriyor. Hilkat-i âlemin acîb muammas ını 
aç ıyor. Kâinat ın s ırr- ı hikmetine dair t ılsımı aç ıyor. Felsefe ve fenn-i hikmetin, 
nev-i beşere “Siz kimlersiniz? Nereden geliyorsunuz? Nereye gidiyorsunuz?” 
diye irad etti ği, ak ıllar ı acz ve hayrette b ırakan üç suâle cevap veriyor.
Beşinci Reşha
Arkadaş! Şu Zât- ı Nuranî (aleyhissalâtü vesselâm) , Mürşid-i İmanî, Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , bak nas ıl neşrettiği hakikatin nuruyla, hakk ın ziya-
sıyla, nev-i be şerin gecesini gündüze, k ışını bahara çevirerek, âlemde yapt ığı 
ink ılâp ile âlemin şeklini değiştirerek nuranî bir şekle sokmu ştur. Evet o Zât’ ın 
nuranî güzelli ğiyle kâinata bak ılmazsa, kâinat bir matem-i umumî içinde gö-
rünecekti. Bütün mevcudât birbirine kar şı ecnebi ve dü şman durumunda bu-
lunacakt ı. Cemâdât, birer cenaze suretini gösterecekti. Hayvan ve insanlar, 
eytâm gibi zeval ve firak ın korkusundan vaveylâlara dü şeceklerdi. Ve kâina-
ta, harekât ıyla, tenevvüüyle ve tagayyürat ıyla, nuku şuyla tesadüfe ba ğlı bir 
oyuncak nazar ıyla bak ılacakt ı. Bilhassa insanlar, hayvanlardan daha a şağı, 
zelil ve hakir olacaklard ı.
İşte, o Zât’ ın telkin etti ği iman nazar ıyla kâinata bak ılmad ığı takdirde, kâi-
nat böyle korkunç, zulümatl ı bir şekilde görünecekti. Fakat o Mür şid-i Kâmil’in 
gözüyle ve iman gözlü ğüyle bak ılırsa; her taraf nurlu, ziyadar, canl ı, hayatl ı, 
sevimli, sevgili bir vaziyette arz- ı didar edecektir.
Evet kâinat iman nuruyla matem-i umumî yeri olmaktan ç ıkıp mescid-i 
zikir ve şükür olmu ştur. Birbirine dü şman telâkki edilen mevcudât, birbirine 
ahbab ve karde ş olmuşlard ır. Cenaze ve ölü şeklini gösteren cemâdât, ünsi-
yetli birer hayattar ve lisan- ı hâliyle Hâl ık’ının âyât ını nât ık birer musahhar 
memuru şekline giriyorlar. A ğlayan, müte şekki ve eytâm k ıyafetinde görü-
nen insan, ibadetinde zâkir, Hâl ık’ına şâkir s ıfat ını tak ınıyor. Ve kâinat ın ha-
rekât, tenevvüat, tagayyürat ve nuku şu abesiyetten kurtuluyor. Rabbânî mek-
tuplar, âyât- ı tekviniyeye sayfalar, esmâ-y ı ilâhiyeye aynalar suretine ink ılâp 
ederler.REŞHALAR ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    19
20  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Hülâsa:  İman nuruyla âlem öyle terakki eder ki, “hikmet-i samedaniye 
kitab ı” nam ını al ıyor. Ve insan, zelil ve fakir ve âciz hayvanlar ın s ıras ından ç ı-
kar; zaaf ının kuvvetiyle, aczinin kudretiyle, ubûdiyetinin şevketiyle, kalbinin 
şuâ ıyla, akl ının haşmet-i imaniyesiyle hilâfet ve hâkimiyetin zirvesine yüksel-
miştir. Hatta acz, fakr, ihtiyaç ve ak ıl onun sukutuna esbap iken, suûd ve yük-
selmesine sebep olurlar. Zulmetli, karanl ıklı bir mezar- ı ekber suretinde görü-
nen zaman- ı mâzi, enbiyâ ve evliyan ın ziyas ıyla ziyadar ve nuranî görünme-
ye başlar. Karanl ıklı gece şeklinde olan istikbal, Kur’ân’ ın ziyas ıyla tenevvür 
eder. Cennetin bostanlar ı şekline girer. Buna binaen, o Zât- ı Nuranî olmasa 
idi kâinat da insan da her şey de adem hükmünde kal ır, ne k ıymeti olur ve 
ne ehemmiyeti kal ırdı.
Binâenaleyh bu kadar garip, acîb, güzel kâinat için böyle tarifat ve te şri-
fatç ı bir Mürşid-i Harika lâz ımd ır. “Eğer bu Zât (aleyhissalâtü vesselâm)  olmasa idi 
kâinat da olmazd ı.” meâlinde, 1َكَŻْĘَْŶا ُÛْĝَĥَì َאĩَĤ َكَźْĳَĤ َكَźْĳَĤ olan hadîs-i kud-
sî şu hakikati tenvir ediyor.
Alt ınc ı Reşha
Arkadaş! O hutbe-i ezeliyeyi okuyan Zât, kâinat ın kemâlât ını keşfeden 
canl ı bir güne ştir. Saadet-i ebediyeyi ihbar ve teb şir ediyor. Nihayetsiz rah-
meti keşfetmiş, ilân ediyor. Saltanat- ı rubûbiyetin mehâsininin dellâl ı ve es-
mâ-y ı ilâhiyenin gizli definelerinin ke şşâfıdır.
Evet! O Zât (aleyhissalâtü vesselâm)  vazifesi itibar ıyla, hakk ın burhan ı, hakika-
tin ziyas ı, hidayetin güne şi, saadetin vesilesidir. Şahsiyet ve hüviyet cihetiyle, 
muhabbet-i rahmâniyenin misali, rahmet-i rabbaniyenin timsâli, hakikat-i in-saniyenin şerefi, şecere-i hilkatin en k ıymettar ve k ıymetli bahadar bir seme-
residir. Tebli ğ ettiği dini de harika bir süratle şark ve garb ı ihata etmi ş, nev-i 
beşerin beşte biri kabul etmi ştir. Acaba böyle bir Zât’ ın dâvâlar ında, nefis ve 
şeytan ın münaka şa ve itirazlar ına bir imkân var m ıdır?!
Yedinci Re şha
Arkadaş! O Zât’ ı harekete getirip o ink ılâplar ı kendisine yapt ıran ancak 
bir kuvve-i kudsiyedir. Evet bilhassa Ceziretü’l-Arab’da yapt ığı ink ılâp ve ic-
raata bak!..
1 “Sen olmasayd ın, âlemleri yaratmazd ım.” (Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.385; el-Aclûnî, Keşfü’l-
hafâ 2/214. Ayr ıca yak ın ifadeler için bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/314; el-Hâkim, el-
Müstedrek  2/672)
O sahralarda, o çöllerde, âdetlerini muhafazada çok mutaass ıp ve asa-
biyetlerinde fevkalâde inatç ı ve kasâvet-i kalb ve merhametsizlikte emsalsiz 
ve hatta diri diri k ızlar ını toprağa gömüp öldürürlerken müteessir bile olma-
yan pek çok vah şi kavimler oturmakta idiler.1 O Zât- ı Nuranî k ısa bir zaman-
da o kavimlerin ahlâk- ı seyyielerini kald ırarak ahlâk- ı hasene ile tebdil ettir-
di. Hatta o Zât- ı Mürşid’in (aleyhissalâtü vesselâm)  telkin etti ği iman nuru sayesin-
de o vahşi insanlar, insan âleminde insanlara muallim oldular. Ve medeniyet 
dünyas ında, medenîlere üstad oldular. O Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  şu kadar 
geniş ve azîm saltanat ı, yaln ız zâhirî bir saltanat de ğildir. Daha geni ş ve da-
ha derin yerde saltanat- ı bât ıniyesi vard ır ki bütün kalbleri ve ak ıllar ı kendisi-
ne cezb ve celb etmi ştir. Ve bütün ruhlar ı ve nefisleri teshir etmi ştir ki kalblere 
mahbub, ak ıllara muallim ve tenvir edici ve nefislere mürebbi ve ruhlara sul-
tan olmu ş ve olmaktad ır.
Sekizinci Re şha
Arkadaş! Bilirsin ki sigara gibi küçük bir âdeti, bir şeyi tiryakisinden ref 
etmek pek zahmettir. Hatta büyük bir hâkim, büyük bir azim ile küçük bir ka-vimde itiyad edilen bir hasleti kald ırmakta büyük mü şkülâta rast gelir. Hâlbuki 
bu Zât- ı Nuranî, pek çok âdetleri, pek çok asabî, inatç ı kavimlerden, cüz’î bir 
kuvvetle, k ısa bir zamanda kald ırarak, yerlerini yüksek, nezih ahlâk ve âdet-
ler ile doldurmu ştur.
Evet Hazreti Ömer İbnü’l-Hattab 
(radiyallâhu teâlâ anh) ’ın İslâmiyet’ten ev-
vel ve sonraki hâlleri bu meseleye güzel bir misaldir. Bunun gibi icraat- ı esa-
siyesinden binlerce harikalar vard ır. O Zât’ ın o zamandaki icraat ına harika 
diyoruz. Acaba bu zaman ın yüzlerce feylesoflar ı, o zamanda o vah şet-âbâd 
cezireye gidip, pek uzun zamanlarda o vah şileri ıslah için çal ışsalar, o Zât- ı 
Mürşid’in bir senede muvaffak oldu ğu kadar, onlar elli senede muvaffak ola-
bilirler mi? Hâ şâ!..
Dokuzuncu Re şha
Arkadaş! Akl ı başında olan bir adam münazaral ı dâvâlarda yalan söyle-
yemez. Çünkü bilâhare yalan ının aç ığa ç ıkıp mahcup olmas ından korkar. Ve 
keza bir insan yalan söyledi ği takdirde pervas ız, lâübali bir tarzda söyleyemez. 
1 Bkz.: En’âm sûresi, 6/140, 151; Nahl sûresi, 16/58-59; İsrâ sûresi, 17/31; Tekvir sûresi, 81/8-9; Dârimî, 
mukaddime  1.REŞHALAR ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    21
22  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Ve keza serbest, heyecanl ı söylenmesine giri şemez. –Velev âdi bir mesele, kü-
çük bir cemaat içinde, küçük bir vazifede bulunan küçük bir şah ıs olsun.–
Acaba büyük bir vazife ile vazifedar, pek büyük bir meselede, pek büyük 
bir şeref ve haysiyet sahibi, pek büyük bir cemaat içinde, pek şedit has ımlar ın 
karşısında iddia etti ği bir dâvâda yalan ve hilâf- ı hakikat söyleyebilir mi?
İşte o Zât- ı Nuranî, okudu ğu o hutbe-i ezeliyeyi öyle bir tarz ile okuyor; 
ne tereddüdü var ne hicab ı, ne korkusu var ne teessürü... Hem samimî bir sa-
fâ-y ı kalble, hâlis bir ciddiyetle, has ımlar ının damarlar ına dokundurmak üze-
re ak ıllar ını tezyif, nefislerini tahkir edip, izzetlerini k ırıyor. Acaba böyle bir dâ-
vâda, böyle bir makamda, böyle bir şah ıstan zerre miskal bir hilenin bu mese-
leye kar ışmas ına imkân var m ıdır? Hâşâ, 1ĵٰèĳُĺ ٌĹْèوَ َّźإِ َĳُİ إِنْ Evet hak hile-
ye muhtaç de ğil, hakk ı söylemekte hile ve i ğfal ihtimali yoktur. Hakikati gören 
bir nazar halk ı iğfal etmez, hilâf- ı hakikat söylemez, hayal ile hakikati temyiz 
eder; aralar ında iltibas olamaz.
Onuncu Re şha
Arkadaş! O Zât- ı Mürşid, nev-i be şeri korkutmak için pek müthi ş hakikat-
lerden bahsediyor. Ve insanlar ı tebşir için, kalbleri cezb ve ak ıllar ı celp eden 
meselelerden haber veriyor.
Yahu! Hakâik ve garâibi ke şif için insanlarda öyle bir şevk, öyle bir me-
rak vard ır ki garip bir hakikati ke şif yolunda canlar ını, mallar ını feda ediyor-
lar. Bu Zât’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  keşif ve ihbar etti ği hakâike ne için ehemmi-
yet vermiyorlar? Hâlbuki bütün enbiyâ ve evliya ve s ıdd ıkîn gibi ehl-i şuhûd 
ve ashab- ı ihtisas, bilittifak o Zât’ ı tasdik etmi ş ve ediyorlar.
Bu Zât (aleyhissalâtü vesselâm) , öyle bir Sultan’ ın şuûnundan bahsediyor ki 
kamer O’nun mülkünde bir sinek gibidir. Acîb harikalardan bahsetti ği gibi 
pek müthi ş infilâk ve ink ılâplardan da haber veriyor. Bak ınız! O hutbe-i ezeli-
yede 4َאıَĤَاõْĤزِ َْرْضُŶا ِÛَĤِõْĤزُ إِذَا ، 3َتْóَĉَęْĬا אءُƯĩَّùĤا إِذَا ، 2ِّرَتْĳכُ ُ÷ْĩَّýĤا إِذَا gibi ti-
lâvet ettiği âyetlere dikkat ediniz!
1 “O, kendisine vahyedilen bir vahiyden ba şka bir şey değildir.” (Necm sûresi, 53/4)
2 “Güneş dürülüp ışığı söndüğü zaman.” (Tekvir sûresi, 81/1)
3 “Gök yar ıldığı zaman.” ( İnfitâr sûresi, 82/1)
4 “Yer o müthi ş depremiyle sars ıldığı zaman...” (Zilzâl sûresi, 99/1)
Ve beşer için öyle bir istikbalden haber veriyor ki dünyevî istikbal ona 
nisbeten bir katre hükmündedir. Ve öyle bir saadetten müjde veriyor ki dün-ya saadetleri ona nazaran rüyalar gibi olur. Evet bu kâinat ın perdesi alt ın-
da çok acaip şeyler vard ır, bizleri bekliyorlar. Biz de onlar ı intizar ediyoruz. 
Binâenaleyh o acaibi görüp bize keyfiyetlerini hikâye etmek için hârikulâde bir insan lâz ımd ır ki o harika garâibi görsün ve gördü ğü gibi bize de söylesin.
Ve keza o Zât, Hâl ıkımız’ın bizden talep etti ği şeylerden bahsediyor ve 
çok hakikatlerden, meselelerden haber veriyor ki onlardan kurtulu ş yoktur. 
Feyâ acaba! Ekser nâs neden böyle hak şeylerden göz yumuyorlar, hakikat-
lerden kulak t ıkıyorlar?!
On Birinci Re şha
Arkadaş! Şu minber-i âlîde hutbe-i ezeliyeyi okuyan ve şahsiyet-i mâ-
neviyesiyle bizlere me şhud.. ve yüksek şuûnât ıyla âlemde me şhur olan Zât- ı 
Nuranî (aleyhissalâtü vesselâm) , vahdaniyet-i ilâhiyeye bir burhan- ı sad ık-ı nât ık ve 
tevhidin hakikat oldu ğuna bir delil-i hak ve saadet-i ebediyenin de vücuda 
gelmesine kat’î bir delil ve zâhir bir burhand ır.
Ve keza o Zât, insanlar ı hidayete davet etmekle saadet-i ebediyenin (hu-
sûlüne sebep oldu ğu gibi), vusulüne de sebeptir.
Ve keza o Zât, duas ıyla, ubûdiyetiyle o saadetin vücuduna ve îcad ına ve-
siledir. Evet bak! O Zât, nev-i be şere imamd ır. Mescidi, yaln ız Ceziretü’l-Arab 
değildir, küre-i arzd ır. Cemaati de yaln ız o zaman ın insanlar ı değildir. Belki 
Âdem zaman ından k ıyâmete kadar her bir asr ın halk ı bir saf olup, bütün as ır-
lar saflar ı O’nun arkas ında, O’nun duas ına “âmîn!” diyorlar.
Bilhassa o Zât, o cemaat- ı uzmâda umum zevilhayata şamil pek şedit bir 
ihtiyac- ı azîm için dua eder. Ve O’nun duas ına yaln ız o cemaat de ğil, belki 
arz ve semâ ve bütün mevcudât “âmîn!” söyler. Yani, “Yâ Rabbena! O’nun duas ını kabul eyle. Biz de o duay ı ediyoruz. Biz de O’nun talep etti ğini talep 
ediyoruz!”
Bilhassa o cemaat- ı uzmâ önünde k ıldırdığı namazda, öyle bir tazarru ve 
tezellül ile öyle bir i ştiyakla öyle bir hüzün ile niyaz ve dua eder ki kâinat bi-
le heyecana gelir; O Zât’ ın duas ına iştirak eder. Evet öyle bir maksat için ni-
yaz eder ki e ğer o maksat husûle gelmezse, yaln ız mahlûkât de ğil âlem bi-
le k ıymetsiz kal ır, esfel-i safilîne dü şer. Çünkü o Zât’ ın matlubuyla mevcudât REŞHALAR ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    23
24  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
yüksek kemâlâta eri şir. Acaba o Zât, o matlubu kimden istiyor? Evet öyle bir 
Zât’tan talep eder ki en gizli ve en küçük bir hayvan ın cüz’î bir ihtiyac ı için li-
san- ı hâliyle yapt ığı duay ı işitir, kabul eder, ihtiyac ını yerine getirir.
Ve keza en ednâ bir emeli, en ednâ bir gaye için en ednâ bir zîhayatta gö-
rür ve onu ona yeti ştirmekle ikram ve merhamet eder. Bu dualar ın neticesin-
de yap ılan terbiye ve tedbirler öyle bir intizamla cereyan eder ki o terbiyelerin 
ancak bir Semî ve Basîr, bir Alîm ve Hakîm’den oldu ğuna şüphe b ırakmaz.
Acaba o Zât, o minberde ar şa müteveccihen ellerini kald ırarak yapt ığı 
dua ile ne istiyor ki bütün mahlûkât “âmîn!” söylüyor?
Evet o Zât, Cenâb- ı Hakk’ ın r ızas ını ve cennette mülâkat ve rü’yetiyle sa-
adet-i ebediyeyi istiyor. Bu istenilen şeylerin îcad ına rahmet, hikmet, adalet 
gibi say ısız esbap olmad ığı takdirde, o Zât- ı Nuranî’nin tek duas ı ve tazarru 
ile niyaz etmesi, cennetin îcad ına ve îtâs ına kâfidir. Binâenaleyh o Zât’ ın ri-
saleti, imtihan ve ubûdiyet için şu dünyan ın kurulmas ına sebep oldu ğu gibi 
o Zât ın ubûdiyetinde yapt ığı dua, mükâfat ve mücâzât için dâr- ı âhiretin îca-
dına sebep olur.
Evet bu yüksek intizam ve geni ş rahmet ve güzel sanat ve kusursuz cemâl 
ile zulüm ve çirkinlik aras ında tezat vard ır. İçtimalar ı mümkün de ğildir. Evet 
ednâ bir sesi, ednâ bir kimseden, âdi bir i ş için işitip kabul etmekle; en yük-
sek bir savt ı, en büyük bir i ş için işitip kabul etmemek, emsalsiz bir kubuh ve 
çirkinlik ve bir kusurdur. Bu ise mümkün de ğildir. Çünkü hüsn-ü zâtî, kubh-u 
zâtîye ink ılâp eder. İnk ılâb- ı hakâik ise muhaldir.
On İkinci Reşha
Arkadaş! O Hatîb-i Mür şid’den gördü ğün, işittiğin kâfidir. Çünkü ahvâli-
ni tamam ıyla ihata etmek mümkün de ğildir. Öyle ise ondan sonra gelen as ır-
lar ın o Zât’tan ald ıklar ı feyizlere dikkat etmek üzere geri dönelim. Bak arka-
daş! Bütün bu as ırlar, o asr- ı saadetin güne şinden Ebû Hanife, Şafiî, Bayezid 
Bistâmî, Cüneyd Ba ğdadî, Abdülkadir Geylânî, İmam Gazalî, Muhyiddin 
Arabî, Ebû Hasen Şâzelî, Şah- ı Nakşibend, İmam Rabbânî (radiyallâhu anhüm 
ecmaîn)  gibi binlerce nuranî ziyadar y ıldızlar ayr ılıp, âlem-i be şeri tenvir etmi ş-
lerdir.
Meşhudat ımızın tafsilât ını başka vakte tehir ederek mu’cizat sahibi o Zât- ı 
Nuranî (aleyhissalâtü vesselâm) ’a bir salât ü selâm getirelim.
 ِīٰĩْèَّóĤا َīِĨ ُħĻَכِéْĤا َאنُĜْóُęْĤا ِįْĻَĥَĐ ِلَõْĬأُ ِيñَّĤا ِّĹِĬرَاĳُّĭĤا َّاتِñĤا َاñٰİ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
 َאتِĭَùَè َدِïَđِÖ َمٍŻَø ِėْĤأَ ُėْĤوَأَ َةٍŻَĀ ِėْĤأَ ُėْĤأَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ِħĻِčَđْĤا ْشِóَđْĤا َīِĨ ِħĻِèَّóĤا
.۪įِÝَّĨأُ
 ُėِÜَاĳَİوَ َאتُĀَאİِْرْŸا ِįِÜَّĳُ×ُĭِÖ َóَّýَÖوَ رُ،ĳُÖَّõĤوَا ُģĻِåْĬِْŸوَا ْرَاةُĳَّÝĤا ِįِÝَĤَאøِóِÖ َóَّýَÖ ْīَĨ ĵٰĥَĐ
 ُėْĤأَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬَźْĳَĨوَ َאĬِïِّĻَø ُóَĩَĝْĤا ِįِÜَאرَüِÍِÖ َّěَýْĬوَا ِ،óَýَ×ْĤا ُīِİَاĳوَכَ ِ÷ْĬِْŸا َאءُĻِĤوَأَوْ ِّīِåْĤا
.۪įِÝَّĨأُ َאسِęْĬأَ َدِïَđِÖ َمٍŻَø ِėْĤأَ ُėْĤوَأَ َةٍŻَĀ ِėْĤأَ
 ِّ،óَéْĤا َīِĨ ُÙَĨَאĩَĕْĤا ُįْÝَّĥَČوَأَ ُ،óَĉَĩْĤا ِįَאئِĐُïِÖ ًÙَĐْóُø َلَõَĬوَ ُ،óَåَّýĤا ِįِÜَĳْĐَïِĤ َאءَتْä ْīَĨ ĵٰĥَĐ
 َّاتٍóَĨ َثَŻَà ۪įِđِÖَאĀأَ ِīْĻَÖ ْīِĨ َאءُĩْĤا َďَ×َĬوَ ِ،óَýَ×ْĤا َīِĨ ِאٰتٌĨ ۪įِĨَאđَĈ ْīِĨ َאعٍĀ ْīِĨ َďِ×َüوَ
 ْعَñِåْĤوَا َÕِّئْñĤوَا َĹْ×َّčĤوَا َّÕَّąĤا ُįَĤ ُّٰųا َěَĉْĬوَأَ َرُ،ïَĩْĤوَا َאةُāَéْĤا ِįْĻَّęכَ ĹِĘ َçَّ×َøوَ ِóَàْĳْכَĤכَא
 َאĬِïِّĻَø ُ،óَāَ×ْĤا زَاغَ َאĨوَ َاجِóْđِĩْĤا ِÕِèَאĀ َ،óَåَّýĤوَا َóَåَéْĤوَا َģَ×َåْĤوَا َģَĩَåْĤوَا ِّرَاعَñĤوَا
 ِÙَĥَכِّýَÝُĩْĤا ُوفِóُéْĤا ِّģכُ َدِïَđِÖ َمٍŻَø ِėْĤأَ ُėْĤوَأَ َةٍŻَĀ ِėْĤأَ ُėْĤأَ ٍïَّĩَéُĨ َאĭِđĻِęَüوَ َאĬَźْĳَĨوَ
 َīِĨ ٍÙَĩِĥכَ ِّģכُ َاءَةِóِĜ َïْĭِĐ َاءِĳَıْĤا َאتِäُّĳَĩَÜ َאĺَاóَĨ ĹِĘ ِīٰĩْèَّóĤا ِذْنِÍِÖ ِÙَĥِّáَĩَÝُĩْĤا َאتِĩِĥْכَĤا ĹِĘ
 ِّģِכُÖ َאĭَıٰĤإِ َאĺ َאĭْĩَèوَارْ َאĭَĤ ْóِęْĔوَا َאنِĨَّõĤا ِóِìاٰ ĵٰĤإِ ُولِõُّĭĤا أَوَّلِ ْīِĨ َאرِئٍĜ ِّģכُ ْīِĨ ْاٰنِóُĝْĤا
1َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ. َאıْĭِĨ َةٍŻَĀ
1 “Ey    varl ığıyla varl ığımızı ışıkland ıran, gözlerimize nurlar serpip, bizleri nefsanî karanl ıklardan kur-
taran Rahmeti Sonsuz Rabbimiz! Ar ş-ı Azîm’den Kur’ân- ı Hakîm’i üzerine indirdi ğin nurani Zât, yani 
Peygamber Efendimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) , ümmetinin hasenat ı adedince 
milyonlarca salât ve milyonlarca selâm olsun!
   Risaletini Tevrat, İncil ve Zebur’un müjdeledi ği; nübüvvetini irhâsât ın (doğumundan hemen önce 
ve doğumu an ında meydana gelen harikulâde hâllerin); cinlerin hâtiflerinin, insanl ık âleminden Allah 
dostlar ının ve beşerin kâhinlerinin müjdeledi ği; bir işaretiyle ay ın parçaland ığı Efendimiz, Mevlâm ız 
Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) , ümmetinin nefesleri adedince milyonlarca salât ve 
selâm olsun!
    Davetine a ğaçlar ın koşup geldiği; duâs ıyla yağmurun hemen iniverdi ği; s ıcaktan korumak için bulut-
lar ın ona gölge yapt ığı; bir ölçek yiyece ğiyle yüzlerce insan ın doyduğu; parmaklar ının aras ından üç 
defa Kevser gibi sular ın çağlad ığı; avuçlar ının içindeyken çak ıl taşlar ı ve topra ğın Allah’ ı tesbih etti ği; 
O’nun hürmetine Allah’ ın, kertenkeleyi, ceylân ı, kurdu, a ğaç kütüğünü, zehirli keçinin kolunu, deveyi, 
dağı, taşı ve ağac ı konuşturduğu, Mirac’ ın ve “Resûl’ün gözü ba şka yana kaymad ı (ki, gördü ğünü yan-
lış görmüş olsun), görebilece ğinin ötesine yönelmedi (ki, bir illüzyon görmü ş olsun).”*1 âyetinin maz-
har ı olan Efendimiz, Mevlâm ız ve Şefîimiz Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) , nüzûlünden bu 
yana Kur’ân’ ı okuyan her bir okuyucunun okudu ğu her bir kelimenin hava dalgalar ının aynalar ındaÖ REŞHALAR ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    25
26  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Arkadaş! Risalet-i Ahmediye’yi isbat eden deliller pek büyük bir yekûn 
teşkil ediyor. On Dokuzuncu Söz nam ındaki risalemde o delillerden bir k ısm ı 
zikredilmi ştir. O Zât’ ın izhar etti ği bine yak ın mu’cizeleriyle Yirmi Be şinci Söz 
nam ındaki eserimde tafsil edilen k ırk vech-i i’câza bâli ğ olan Kur’ân, risalet-i 
Ahmediye’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  şehâdet etti ği gibi, bu kâinat da –âyât ıyla– 
o Zât’ ın nübüvvetine delâlet eder. Evet kâinatta yaz ılan say ısız âyetler Zât- ı 
Ehad’in vahdaniyetine şehâdet ettikleri gibi risalet-i Ahmediye’ye de (aleyhissa-
lâtü vesselâm)  delâlet ve şehâdet ederler.
Ezcümle:  Kâinatta görünen hüsn-ü sanat dahi risalet-i Ahmediye’ye (aley-
hissalâtü vesselâm)  delâlet ve şehâdet eden kat’î bir delildir. Zira, şu zînetli mas-
nûât ın cemâli, hüsn-ü sanat ve zîneti izhar eder. Sanat ve suretin güzelli ği, 
Sâni’de güzelle ştirmek ve zînetlendirmek iste ği mevcut oldu ğuna delâlet eder. 
Güzelleştirmek ve zînetlendirmek s ıfatlar ı, Sâni’in sanat ına olan muhabbeti-
ne delâlet eder. Bu muhabbet ise masnûât ın en ekmeli insan oldu ğuna de-
lildir. Çünkü o muhabbetin mazhar ve medar ı insand ır. İnsan dahi masnûâ-
tın en câmii ve en garibi oldu ğundan şecere-i hilkate bir semere-i şuuriyedir. 
İnsan bir semere gibi oldu ğu cihetle kâinat ın eczas ı aras ında en câmi’ ve ba-
îd bir cüzdür. İnsan zîşuur ve câmi’ oldu ğu cihetle, nazar ı âmm, şuuru küllî 
olur. Nazar ı âmm oldu ğundan şecere-i hilkati tamam ıyla görür; şuuru da kül-
lî olduğundan Sâni’in makas ıdını bilir. Öyle ise insan, Sâni’in muhatab- ı hâs-
sıdır.
Evet âmm ve şümullü olan nazar ve şuurunu Sâni’in ibadetine ve mu-
habbetine sarf ve sanat ını istihsan, takdir ve te şhirine tevcih ve nimetlerinin 
şükrüne istimal eden bir ferd, verdi ği nimetlere kar şı şükür isteyen ve yaratt ığı 
mahlûkât ı ibadete, şükre davet eden Sâni’in has muhatap ve habibidir.
Ey insanlar! Zikredilen ahvâl ve şuûnâtla muttas ıf olan Hazreti Muham-
med’in (aleyhissalâtü vesselâm)  Sâni’in o ferd-i ferîd dedi ğimiz muhatab- ı hâss ı ol-
mamas ına imkân var m ıdır?! Ve tarihinizin gösterdi ği nev-i be şerden en bü-
yük insanlar aras ında, bu makama daha lây ık diğer bir şah ıs var m ıdır?!
Ey gözleri sa ğlam ve kalbleri kör olmayan insanlar! Bak ınız, insan âle-
minde iki daire ve iki levha vard ır:
Rahmân’ ın izniyle temessül eden bütün kelimelerinin bütün harfleri adedince, milyonlarca salât ve 
selâm olsun.
 Bütün bu salâvatlardan her biri hürmetine bizi ma ğfiret et, ey İlâh ımız, bize merhamet et, âmîn, âmîn, 
âmîn…”
 *1 Necm sûresi, 53/17.
Birinci daire : Rubûbiyet dairesidir.
İkinci daire : Ubûdiyet dairesidir.
Birinci levha : Hüsn-ü sanatt ır.
İkinci levha  ise: Tefekkür ve istihsand ır.
Bu iki daire ile iki levha aras ındaki münasebete bak ınız ki: Ubûdiyet dai-
resi bütün kuvvetiyle rubûbiyet dairesi hesab ına çal ışıyor. Tefekkür, te şekkür, 
istihsan levhas ı da bütün i şaretleriyle hüsn-ü sanat ve nimet levhas ına bak ı-
yor. Bu hakikati gözün ile gördükten sonra, rubûbiyet ve ubûdiyet daireleri-nin reisleri aras ında en büyük bir münasebetin bulunmamas ına akl ınca im-
kân var m ıdır?! Ve Sâni’in makas ıdına kemâl-i ihlâs ile hizmet eden ubûdiyet 
reisinin Sâni ile azîm bir münasebeti ve kavî bir intisab ı ve o intisap ile her iki 
daire reisleri aras ında bir muarefe ve mükâleme ve al ış-verişin olmamas ına 
ihtimal var m ıdır?! Öyle ise bilbedahe tahakkuk etti ki; ubûdiyet reisi, rubûbi-
yetin has mahbup ve makbulüdür.
Ey insan! Bu süslü masnûât ı envâ- ı mehâsinle tezyin eden ve bütün zî-
hayat olanlar ın zevklerine, i ştihalar ına göre bu kadar nimetleri in’am eden 
Sâni’in en kâmil, en cemil ve ibadetine kemâl-i i ştiyakla teveccüh eden.. ve 
Sâni’in mehâsin-i sanat ına takdir ve istihsanât ıyla arş ve ferşi târâba, sevin-
meye getiren.. ve Sâni’in ihsanât ına yapt ığı teşekkürat ve tekbirat ile berr ve 
bahri cezbeye getiren şu güzel mahlûk ve masnûuna iltifat edip sözünü nazar- ı 
itibara almamas ı ve teşekkürat ına mukabele etmemesi ve teveccüh edip ken-
disiyle konu şmamas ı ve iktidar ına göre bütün mahlûkâta bir imam ve mür şid 
yapmamas ı imkân ı var m ıdır?!REŞHALAR ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------------------------------------------------------------------    27
Lâsiyyemalar
[Onuncu Söz’ün bir cihette esas ı ve Yirmi Sekizinci Söz’ün 
Arabî ikinci makam ıdır.]
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
Kâinat ın bütün zerrat ı –müctemian ve münferiden– lisan- ı acz ve fakr ile 
vücûb-u vücud ve vahdetine şehâdet ettikleri Sâni-i Hakîm’e hamdler, se-
nâlar, şükürler olsun! Ve kâinat ın t ılsımını aç ıp, âyât ını keşif ve beyan eden 
Resûlü ile âl ü ashab ına ve sâir enbiyâ ve mürselîn ihvan ına ve ibâd- ı sâlihî-
ne salât ü selâmlar olsun!..
Arkadaş! Tabiat ve esbap, baz ı insanlara şükür kap ısını kapat ıp şirk ve kü-
für kap ısını açm ıştır. Hâlbuki şirkin temeli say ısız muhalâttan kurulmu ş oldu-
ğundan haberleri yok. O muhalâttan bir taneyi beyan edeyim ki şirkin ne ka-
dar fenâ bulundu ğunu kör gözleriyle görsünler, şöyle ki:
Şirk sahibi, cehalet sarho şluğunu terk ve ilim gözüyle küfrüne bakt ığı za-
man, o küfrü iman ve iz’an edebilmek için, bir zerre-i vâhideye bir ton a ğır-
lığında bir yük yükletmeye ve her zerrede say ısız matbaalar ı îcad edip tabiat 
ve esbab ın eline vermeye ve bütün masnûâtta bütün sanat inceliklerini tabi-
ata ders vermeye muztar ve mecbur olur. Zira hava unsurundan mesela her bir zerre bütün nebatlar, çiçekler, semereler üstünde konup bünyelerinde va-zifesini yapmak selâhiyetindedir. E ğer bu zerreler, yapt ıklar ı vazifelerde me-
mur olup Cenâb- ı Hakk’ ın emir ve iradesine tâbi olduklar ı kâfirâne inkâr edi-
lirse, o zerre herhangi bir bünyeye girse, o bünyenin bütün cihâzât ını, keyfi-
yetiyle teşekkülünü bilmesi lâz ımd ır. Bu bilginin o zerrede bulunmas ını ancak 
o kâfir itikat edebilir.
Maahâzâ bir semere, bir şecerenin bir misal-i musa ğğarıdır. Ve o seme-
redeki çekirdek, o şecerenin defter-i a’mâlidir. O a ğac ın tarih-i hayat ı o çekir-
dekte yaz ılıdır. Bu itibar ile, bir semere şecerenin tamam ına, belki o şecere-
nin nev’ine, belki küre-i arza nâz ırdır. Öyle ise, bir semerenin sanat ındaki aza-
met-i mâneviyesi, arz ın cesameti nisbetindedir. O zerreyi, sanatça hâvi oldu ğu 
o azamet-i mâneviye ile bina eden, arz ı haml ve bina etmekten âciz olmaya-
cakt ır. Acaba o kâfir münkir, kalbinde böyle bir küfrü ta şımakla, ak ıl ve zekâ 
iddias ında bulunmas ı kadar bir ahmakl ık var m ıdır?!
Arkadaş! Her bir şey için iki suret ve şekil vard ır:
Biri: Maddiyedir ki adeta bir gömlek gibi, her şeyin vücuduna göre kade-
rin takdiriyle biçilmi ş şu görünen suretlerdir.
Diğeri: Mâkuledir ki bir şeyin yaşad ığı bir ömürde mürûr-u zamanla de-
ğiştirdiği muhtelif maddî suretlerin içtimâ ından tasavvur edilen bir suret-i veh-
miyedir.
Bir ateşin süratle tedvirinden hâs ıl olan daire-i vehmiye gibi her şeyin ta-
rih-i hayat ını bildiren ve kadere medar olan ve mukadderat- ı eşya denilen şu 
ikinci suret, mâkuledir. Suret-i maddiye itibar ıyla her şeyin bir nihayeti, bir 
gayesi oldu ğu gibi suret-i mâneviye itibar ıyla da bir nihayeti ve gizli baz ı hik-
metler için bir gayesi de vard ır. Binâenaleyh her şeyin suret-i maddiyesinde 
kudret-i rabbânî ustad ır, kader mühendistir. Suret-i mâneviyesinde ise kader 
mistard ır yani teşekkülât ın çizgilerini çizer, kudret masdard ır yani o çizgiler üs-
tünde yap ılan teşekkülât, kudretten sudûr eder.
Ey kâfir! Bunu i şittikten sonra iyice dü şün! Bir zerreye, bir terzilik sanat ı-
nı öğretmeye kudretin var m ıdır? Kendine hâl ık ittihaz etti ğin tabiat ve esbap, 
her şeyin muhtelif ve mütenevvi suretlerini biçip dikmesine kudretleri var m ı-
dır?
Bak, ey gözden mahrum kâfir! Şecere-i hilkatin semeresi ve kuvvet ve ih-
tiyârca esbaptan üstün olan insan, terzili ğin bütün kabiliyetlerini, bilgilerini 
cem edip dikenli bir şecerenin âzâlar ına uygun bir gömle ği dikemez. Hâlbuki 
Sâni-i Hakîm her şeyin nemâs ı zaman ında pek muntazam, cedit ve taze ta-
ze gömlekleri ve ye şil yeşil hulleleri kemâl-i sürat ve sühûletle yapar, giydirir. 
Fesübhânallah!..
Evet münezzehtir, her şeyin vücudu emrine ba ğlı olan Allah münezzehtir. 
Her şeyin iç yüzü elinde bulunan Sâni münezzehtir. Bütün mahlûkâta merci 
olan Sâni münezzehtir.
Arkadaş! Her bir mevcudun üstünde, Sâni-i Ehad-i Samed’in bir sikkesi, 
bir hâtemi olup, o mevcudun Sâni-i Ehad-i Samed’in mülkü ve eser-i sanat ı 
olduğuna şehâdet ediyorlar. Evet gayr-i mütenâhi ehadiyet sikkelerinden ve 
samediyet hâtemlerinden, yaln ız bahar mevsiminde sayfa-y ı arza darbedilen LÂSİYYEMALAR  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------    29
30  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
sikkeye bak ki şu zikredilecek müteselsil f ıkralar, cümleler o sikkeyi güne ş gibi 
gösteriyorlar ve izhar ediyorlar.
Evet sayfa-y ı arzda pek garip, hakîmâne bir îcad görünüyor. Bu görünen 
îcad ın gösterdi ği kuvvet ve faaliyeti görmek istersen şu gelen f ıkralara dikkat et!
1– O îcad fiili, pek azîm ve geni ş bir sehâvet-i mutlakadan geliyor.
2– Bir sühûlet-i mutlaka ile bir kuvvet-i mutlakadan ç ıkıyor.
3– Mutlak bir intizamla, sürat-i mutlakada meydana geliyor.4– Mevzun ve mizanl ı olarak bir vüs’at-i mutlakada bulunuyor.
5– Güzel bir eser-i sanat olmakla beraber, mutlak bir ucuzlukta görünü-
yor.
6– Taalluk etti ği şeyler pek kar ışık olmakla beraber, büyük bir imtiyaz- ı 
mutlak ve adem-i iltibas ile yap ılıyor.
7– Mahall-i taalluku gayr-i mütenâhi olmakla beraber, eserlerinde çirkin-
lik görünmez, ahsen şekilde husûle gelir.
8– Efrâd ve envâ aras ında, bu’d-u mutlak ile beraber, tevâfuk-u mutlak 
var.
Arkadaş! Bu f ıkralar ın her birisi tek ba şına da o sikkeyi izhar etmeye kâfi-
dir. Bak ınız, en harika bir sehâvetle en harika bir hüsn-ü sanat, muhit bir kud-
retin hâssas ıdır. Ve intizamla beraber harika bir sühûlet hiçbir şeyden âciz ol-
mayan muhit bir ilim sahibine mahsustur. Tart ılm ış gibi gayet mizanl ı olmak-
la beraber, mucizâne bir sürat-i mutlaka, her şeyi emrine ve kudretine teshir 
eden Zât’a mahsustur. Nevilerin pek da ğınık bulunmas ından, pek geni ş bir 
tasarruf ile harika bir hüsn-ü sanat, ilim ve kudretiyle her 
şeyin yan ında bu-
lunan Zât’a hast ır. Kesret ve mebzuliyet ile beraber her ferdin sanat itibar ıy-
la k ıymettar olmas ı, sonsuz bir zenginlikle gayr-i mütenâhi hazinelere mâlik 
olan Zât’a mahsustur. Efrâd ın ziyadesiyle kar ışık olmas ıyla beraber iltibass ız 
ve fevkalâde imtiyaz ve te şahhuslara mazhar olmalar ı, her şeye basîr ve her 
şeye şehîd ve her bir fiili kendisini di ğer bir fiilden men etmeyen Zât’a mah-
sustur.
Ve keza arzda da ğınık bulunan efrâd aras ındaki uzakl ıkla beraber suret-
çe, vücutça, te şkilâtça aralar ında husûle gelen tevafuk, küre-i arz yed-i tasar-
rufunda, ilminde, hükmünde, hikmetinde bulunan Zât’a mahsustur.
Ve keza nev’in kesret-i efrâd ıyla beraber her ferdin hârikulâde bir hüsn-ü 
hilkate mâlik olmas ı, Kadîr-i Mutlak’a hast ır ki az-çok, küçük ve büyük her şey 
O’na nisbeten birdir.
Geçen f ıkralar ın her birisinde, her şeyin tek bir Sâni’in sun’u ve sanat ı ol-
duğuna delâlet eden ba şka bir âyet daha vard ır. Evet sehavet ile kuvve-i iktisa-
diye aras ında ve sürat ile mizanl ı olmak aras ında ve ucuzlukla k ıymetli olmak 
aras ında ve kar ışık olmakla mümtaz bulunmak aras ında tezat vard ır. Bu z ıtlar ı 
bir fiilinde cem etmek, ancak kudreti hadsiz bir Sâni-i Kadîr’e mahsustur.
Hülâsa:  Her bir f ıkra, tek ba şına hâtem-i ehadiyeti izhara kâfi oldu ğu tak-
dirde, f ıkralar ın heyet-i içtimaiyesi pek zâhir bir tarîk-i evlâ ile hâtem-i ehadi-
yeti gösterir. İşte bu izahtan, 1ُّٰųا َّīُĤĳُĝَĻَĤ َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َěَĥَì ْīَĨ ْħُıَÝْĤَÉَø ْīَئِĤوَ 
âyet-i kerîmesinin s ırrı zâhir oldu. Yani, o inatl ı münkire “Hâl ık-ı semâvât ve 
arz kimdir?” diye soruldu ğu zaman çârnâçâr “Allah’t ır.” diyecektir.
Arkadaş! Ulûhiyet, risalet, âhiret, kâinat aras ında hakikatte telâzum var-
dır. Yani, bunlardan birisinin vücud ve sübutu, ötekisinin de vücud ve sübu-
tunu istilzam eder. Birisine iman, ötekisine de iman ı îcab ettirir. Evet mesela 
her bir kelimesi bir kitab ı ve her bir harfi bir sat ırı içerisinde tutan bir kitab ın, 
kâtipsiz vücudu mümkün de ğildir. Kâinat kitab ı da Nakka ş-ı Ezelî’nin vücûb-u 
vücuduna ba ğlıdır. Sarhoş olmayanlar ancak Nakka ş-ı Ezelî’ye iman etmekle 
kitab- ı kâinata şahit olabilirler.
Ve keza pek çok sanat harikalar ına ve nak ış ve zînetlerin garâibine mü ş-
temil olan bir binan ın bâni ve sâni’siz vücudu mümkün olmad ığı gibi, bu âle-
min vücudu da Sâni’in vücuduna tâbidir. Dalâlet sarho şluğuyla sarho ş olma-
yanlar, onu bunsuz tasdik edemezler.
Ve keza deniz ve nehirlerin yüzünde, şemsin aksini gösteren kabarc ıklar-
daki güne şin par ıltısı, şemsin vücudunu inkâr etmekle mümkün olmad ığı gi-
bi akl ı bozuk olmayanlar için, kemâl-i intizam ile tahavvül ve teceddüd eden 
şu kâinat ın şuhûdu, Bâni ve Sâni’in vücûb-u vücudunun tasdikiyle olabilir. 
Çünkü şu muhteşem kâinat ı, meşiet ve hikmetiyle tesis.. ve kaza ve kaderi-
nin düsturlar ıyla tafsil.. ve âdetinin kanunlar ıyla tanzim.. ve inâyet ve rahme-
tinin namuslar ıyla tezyin.. ve esmâ ve s ıfât ının cilveleriyle tenvir eden ancak 
ve ancak Bâni ve Sâni’dir. Evet Hâl ık-ı Vâhid kabul edilmedi ği takdirde, kâ-
inat ın zerrât ve mürekkebat ı adedince sonsuz ilâhlar ın kabulüne mecburiyet 
1 “Onlara ‘Gökleri ve yeri kim yaratm ıştır?’ diye soracak olsan, elbette ‘Allah!’ diyeceklerdir.” (Zümer 
sûresi, 39/38)LÂSİYYEMALAR  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------    31
32  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
hâs ıl olur. Ve ayn ı zamanda, her bir ilâh ın şu kâinat ı halketmeye kadir olmas ı 
lâz ımd ır. Çünkü zîhayat ın her bir cüz’îsi zevilhayat ın küllüne (yani umumuna) 
bir fihristedir. Cüz’îyi halk eden küllîyi de halketmeye kadir olmal ıdır...
Ve keza ziyas ız güneşin vücudu mümkün olmad ığı gibi, ulûhiyet de teza-
hürsüz olamaz. Tezahürü ise irsâl-i rusül ile olur. Ve keza hadd-i kemâle ba-liğ olan en yüksek bir cemâlin bilinmesi, görünmesi, gösterilmesi için resûlle-
rin tarifi lâz ımd ır.
Ve keza kemâl-i cemâle bali ğ olan kemâl-i hüsn-ü sanat, resûllerin delâ-
letiyle olur.
Ve keza rubûbiyet-i âmme, ubûdiyet-i külliye ister. Bu da zülcenâheyn re-
sûllerin vahdet-i ilâhiyeyi halka ilân etmeleri ile mümkün olur.
Ve keza bir hüsün sahibinin iste ği olmasa ve bir ayna bulunmasa ve ta-
rif edici bir şah ıs tavassut etmezse, onun hüsnünün görünmesi, gösterilmesi 
mümkün de ğildir. Bu da ancak resûller vas ıtas ıyla olur. Çünkü resûl, ubûdiye-
tiyle Hâl ık’ın hüsnüne aynad ır; risaleti cihetiyle de halka izhar ve ilân eder.
Ve keza bir zât ın cevahir ile, zîk ıymet eşya ile dolu hazinelerini aç ıp halka 
göstermek ve arzetmekle o zât ın kudretini, zenginli ğini, saltanat ını ilân etmek 
için ancak o zât ın müsaadesiyle ve iradesiyle emir ve tayin edilmi ş bir memur 
lâz ımd ır. İş
te o me’mur resûldür.
Arkadaş! Bu s ıfatlar ı hâiz, bu vazifeleri en mükemmel görebilecek Hazreti 
Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’dan başka âlemde bir şah ıs yoktur. En câmi’, 
en kâmil, en fâz ıl o Zât’t ır. Tam tam ına teşhir, tebliğ, tarif, tavsif, izhar, ilân 
eden o Zât’t ır.
Aziz arkada ş! “İman- ı billâh” ile “Âhiret iman ı” aras ındaki telâzuma gel-
dik. Haz ır ol, dinle!
Bir sultan, itaat edenlere mükâfat ve isyan edenlere de mücâzât etmez-
se, saltanat ı inhidama yüz çevirir. Ve keza bir sultan ın sağında lütuf ve mer-
hamet.. ve solunda kahr ve terbiye lâz ımd ır. Mükâfat, merhametin iktizas ıdır. 
Terbiye de mücâzât ı ister. Mükâfat ve mücâzât menzilleri âhirettir.
Ve keza yüksek bir hikmet ve adalet sahibi olan bir sultan, saltanat ının şâ-
nını kusurdan saklamak üzere, kendisine iltica edenleri taltif.. ve hâkimiyetinin 
haşmetini göstermek için milletinin hukukunu muhafaza eder. Bu cihetlerin 
mühim bir k ısm ı âhirette olur.
Ve keza lebâlep dolu hazinelere mâlik ve sehavet-i mutlakaya sahip olan 
bir Sultan için umumî ve daimî bir dâr- ı ziyafet lâz ımd ır. Ve ayr ı ayr ı ihtiyaç 
sahiplerinin devam ve bekalar ını ister. Bu da ancak âhirette olur.
Ve keza bir cemâl sahibi, daima hüsün ve cemâlini görmek ve göstermek 
ister. Bu ise âhiretin vücudunu ister. Çünkü daimî bir cemâl, zâil ve muvakkat bir müştaka râz ı olmaz; onun da devam ını ister; bu da âhireti ister.
Ve keza yard ım isteyenlere yard ım ve dua edenlere cevap vermek husu-
sunda, pek rahîmâne bir şefkat sahibi olan bir Sultan –ki ednâ bir mahlûkun 
ednâ bir iste ğini derhal yapar, verir– elbette bütün mahlûkât ın en büyük bir 
ihtiyac ını kemâl-i sühûletle yapar. Böyle umumî ve en mühim bir ihtiyaç an-
cak âhirettir.
Ve keza icraat ından, faaliyetinden anla şılan pek harika bir ihti şam için-
de bir saltanat ı varken, milletinin içtimalar ı için yaln ız dar bir misafirhâne ya-
pılm ış; daimî olarak milleti istiab edemez, daima dolar bo şalır. Ve bir imtihan 
meydan ı var; her vakit de ğişir, tebeddül eder. Ve sultan ın baz ı âsâr- ı sanat ına 
ve ihsanât ına baz ı numûneler göstermek için meclisleri var; zaman zaman ta-
havvül eder. Bu vaziyet, bu dar menzil ve meydan ve me şherden sonra dai-
mî bir menzil, sabit saraylar, aç ık hazineler bulunup ve sâkinleri sabit ve dai-
mî kalacaklar ına bilbedahe delâlet eder.
Ve keza dikkat sahibi bir Sultan ki milletinin bütün a’mâllerini, ef’âlleri-
ni, hizmetlerini, hacetlerini tamam ıyla yazar ve yazd ırır ve mülkünde cereyan 
eden her bir hâdise ve her bir vâk ıan ın suretlerini, foto ğraflar ını al ıp tesbit ve 
hıfzederse, elbette bu vaziyet, bir muhasebenin, bir muhakemenin, bir mükâ-
fat ve mücâzât ın vukua gelece ğine kat’î bir surette delâlet eder.
Ve keza mükâfat ve mücâzât hakk ında tekrar ile pek çok vaadleri ve teh-
didleri olursa ve o vaad ü vaîd edilen şeyler kudretine a ğır gelmezse ve o şey-
ler raiyeti için pek ehemmiyetli olursa, elbette söz verdi ği şeylerde hilâf olma-
yacakt ır. Çünkü hulfü’l-vaad, kudretin izzetine z ıdd ır.
Ve keza hadd-i tevatüre bali ğ olan muhbirlerin ittifak ve icmalar ına gö-
re, o muhte şem ve azîm saltanat ın medar ı ve cevelangâh ı ancak âhiret mem-
leketidir. Bu küçük menziller, meydanlar o azamete daimî bir mekân olamaz. Çünkü bu gibi zâil, mütebeddil şeyler, o müstakar saltanata makar olamaz.
Evet o Sultan şu küçük menzilde ve meydanda çok şeyleri, içtimala-
rı, iftiraklar ı gösteriyor. Fakat bizzat maksat o şeyler değildir. Ancak âhiretinLÂSİYYEMALAR  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------    33
34  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
meydan- ı ekberinde vukua gelecek hâllerin, emirlerin numûnelerini göster-
mektir. Çünkü o mah şer-i azîmde yap ılacak muameleler, bu küçücük numû-
nelere göre cereyan edecektir. Demek bu menzilde gösterilen fâni, zâil hâller o âlemde bâki ve daimî semereler verecektir.
Evet o Sultan ın şu fâni menzillerde ve korkunç meydanlarda gösterdi-
ği hikmet, inâyet, adalet, rahmet ve şefkatin fevkinde bir derecenin tasav-
vuru imkân haricidir. Elbette bu kadar yüksek ve geni ş harika sanatlar, dai-
mî mekânlar ı, sabit meskenleri ve zevalsiz sâkinleri isterler ki o büyük hikmet 
ve adaletin hakikatlerine mazhar olsunlar. Ve illâ şu görünen hikmet, inâyet 
ve merhametin inkâr ı lâz ım gelir. Ve ayn ı zamanda, bu kadar hikmetinden ve 
inâyetinden zuhur eden fiiller sahibinin –hâ şâ– zalim, gaddar, sefih oldu ğuna 
zehap edilir. Bu ise ink ılâb- ı hakâiki istilzam eder.
Ve keza şu muvakkat menzillerin saltanat- ı daimeye makar olacak bir 
şekle girece ğine pek çok deliller, burhanlar vard ır. Maahâzâ, bu âlemi îcad 
edip öteki âlemi îcad etmemek ve bu kâinat ı vücuda getirip öteki kâinat ı getir-
memek, bu dünyay ı yarat ıp öteki dünyay ı yaratmamak imkân ı yoktur. Çünkü 
rubûbiyetin saltanat ı mükâfat ve mücâzât ı ister.
Ve keza Sâni-i âlem’in her şeyi içine alm ış ve her şeyi istilâ ve istiab et-
miş bir rahmet-i vâsias ı vard ır. Vâlidelerin, hatta bir cihette nebâbât ın evlâd ı-
na olan şefkatleri ve küçük, zay ıf yavrular ını
n sühûlet-i r ızıklar ı, o rahmet der-
yas ından bir katredir. O bahr-i rahmetin azametiyle şu fâni dünyada, bu k ısa 
ömürde şu kadar zahmet ve belâlarla kar ışık, zâil ve gayr-i sabit olan şu ni-
metler ve ebedî bekay ı isteyen insanlar aras ında münasebet yoktur. Ve ayn ı 
zamanda iade edilmemek üzere zeval; nimeti nikmete, şefkati zahmete, mu-
habbeti musibete ve lezzeti eleme ve rahmeti z ıdd ına kalbeder.
Ve keza âlemde görünen tasarrufattan anla şılıyor ki Sâni-i âlem’in pek 
yüksek, celâlli, izzetli bir haysiyeti vard ır ki ubûdiyetle Sâni’i tazim etmeyenle-
rin veya istihfaf edenlerin te’diplerini tehir ve imhal etse bile ihmal etmez.
Ve keza o Sultan’ ın emirlerini, nehiylerini k ıymetsiz görüp iman ile imti-
sal etmeyenler ve ibadetle kendilerini sevdirmeyenler ve şükran ile hürmette 
bulunmayanlar için rubûbiyetin ebedî karargâh ında elbette bir dâr- ı mükâfat 
ve mücâzât olacakt ır.
Ve keza bütün mahlûkâtta görünen hüsn-ü sanatlar, intizamlar ve ihtimam-
lardan ve her şeyde takip edilmekte olan maslahat ve faydalardan anla şılıyor 
ki; kâinat taht- ı tasarrufunda bulunan Sâni-i Zülcelâl’de pek büyük bir hik-
met-i âmme vard ır ki itaat ile iltica edenlerin büyük taltif ve in’amlara mazhar 
olacaklar ı o hikmet-i âmmenin iktizas ındand ır.
Ve keza görünüyor ki her şey lây ık mevkiine vaz’ ediliyor. Ve her hak, hak 
sahibine veriliyor. Ve her ihtiyaç sahibinin haceti, istedi ği gibi yap ılır. Ve her 
suâl edenlerin matluplar ı –bilhassa istidat lisan ıyla veya ihtiyac- ı fıtrî lisan ıy-
la veya ızd ırar ve zaruret lisan ıyla olsun– cevapland ırılıyor. Böyle eserleri gö-
rünen bir adalete bir mahkeme-i kübra lâz ımd ır ki rubûbiyetin hâkimiyetiy-
le hukuk-u ibad muhafaza edilsin. Çünkü fâni olan şu dünya menzili, o bü-
yük adalet-i hakikiyeye mazhar olamaz. Öyle ise o büyük Sultan- ı Âdil için bir 
cennet-i bâkiye, bir cehennem-i dâime lâz ımd ır.
Ve keza görünüyor ki bu âlemin sahibi –yapt ığı şu kadar fiillerin delâle-
tiyle– harika bir sehavete sahip oldu ğu gibi, nur ve ziya ile dolu güne şler.. ve 
meyve ve semereler ile hâmile e şcar ve ağaçlar misillü pek çok hazineleri var-
dır. Binâenaleyh bu ebedî sehavet, tükenmez servet ebedî bir ziyafetgâh ı is-
ter ve devam ile muhtaçlar ın da devam- ı vücudunu iktiza eder. Zira nihayet 
bir sehavet, harika bir kerem, daima halka ihsan ve in’am etmek iktiza eder. Bu ise ihsan ve in’amlara minnettar ve muhtaç olanlar ın devam- ı vücudlar ı-
nı
 ister.
Ve keza şu mu’cizeli ve hikmetli ef’âl-i kerîmânenin tezahürat ından anla-
şılıyor ki Sâni-i Fâil’in pek gizli kemâlât ı vard ır. Ve daima o kemâlât ı, enzâr- ı 
âleme arz ve te şhir etmek ister. Çünkü daimî bir kemâl, daimî bir tezahür ile 
takdir edicilerin devam- ı vücudlar ını iktiza eder. Çünkü adem-i mutlaka nam-
zet olan insan, kemâlâta k ıymet vermez ve istihsan ve takdire bedel istiskal 
ve tahkir eder.
Ve keza bu güzel, müzeyyen, münevver masnûât ın Sâni’i için mücerred 
mânevî bir cemâl vard ır. Ve O’nun, o mahfî hüsün ve cemâl için pek çok me-
hâsin ve letâifi vard ır ki k ısa ak ıllar ımız ile idrak edemeyiz. Ezcümle, o cemâ-
lin kesif aynalar ından biri sath- ı arzd ır. Bu sath- ı arz her as ırda, her mevsim-
de, her vakitte daima tecelli etmekte olan o cilvelerin gölgelerini te şhir, tavsif, 
ilân ve izhar eder.
Ve keza hakâik-i sabitedendir ki yüksek bir cemâl sahibi bizzat kendi gö-
züyle ve bilvas ıta başkas ının gözüyle, cemâlini ve cemâlinin inceliklerini gör-
mek istiyor. Binâenaleyh cemâl sermedî ve daim olursa, behemehal onun inceliklerini gösteren aynalar ının da ebedî ve daimî olmas ı zarurîdir. ÇünküLÂSİYYEMALAR  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------    35
36  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
bâki bir hüsün, fâni bir mü ştaka raz ı olamaz. Ve zâil ve fâni bir â şıkın, ebedî 
ve bâki olan mahbubuna muhabbeti adavete kalbolur. Evet insan, eli veya fehmi yeti şmediği güzel bir şeyi, kendisini teselli için takbih eder. Bu itibarla 
bu âlem Sâni’i istilzam etti ği gibi Sâni de âlem-i âhireti istilzam eder.
Ve keza bu âlemin Sâni’inde pek rahîmâne bir şefkat vard ır. Zira görüyo-
ruz ki: Bu âlemde yard ım isteyen bir musibetzedeye kemâl-i süratle yard ım 
ediliyor. Dergâh- ı izzete iltica eden kurtuluyor. Suâl eden sâillerin istekleri ve-
riliyor. En âdi bir zîhayat ın sesi işitiliyor ve haceti kabul ediliyor. İşte böyle bir 
Şefkat Sahibi, nev-i be şerin en büyük, en lâz ım, en zarurî, şedit bir haceti hak-
kında, bütün insanlar nam ına yapt ığı duada istedi ği cenneti ve saadet-i ebe-
diyeyi ve ba’sü ba’de’l-mevt’i yapacakt ır. Bilhassa o Reis-i Muhterem’in şu 
umumî duas ına, bütün zevilhayat, bütün mahlûkât “Âmîn! Âmîn!” diyorlar.
Bak, o Zât öyle bir maksat, öyle bir gaye için saadet isteyip dua ediyor ki 
insan ı ve bütün mahlûkât ı, esfel-i safilîn olan fenâ-y ı mutlaka sukuttan, k ıy-
metsizlikten, faydas ızlıktan, abesiyetten âlâ-y ı illiyyîn olan k ıymete, bekaya, 
ulvî vazifeye, mektubat- ı samedaniye olmas ı derecesine ç ıkar ıyor. Bak, hem 
öyle yüksek bir fizar- ı istimdadkârâne ile istiyor ve öyle tatl ı bir niyaz- ı
 istir-
hamkârâne ile yalvar ıyor ki güya bütün mevcudâta, semâvâta, ar şa işittirip, 
vecde getirip, duas ına “Âmîn! Allahümme âmîn!” dedirtiyor.
Acaba bütün benîâdemi arkas ına al ıp, şu arz üstünde durup, Ar ş-ı Âzam’a 
müteveccihen el kald ırıp, nev-i be şerin hülâsa-y ı ubûdiyetini câmi hakikat-i 
ubûdiyet-i Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  içinde dua eden şu şeref-i nev-i insan 
ve ferîd-i kevn ü zaman olan Fahr-i Kâinat ne istiyor, dinleyelim. Bak, kendine ve ümmetine saadet-i ebediye istiyor, beka istiyor, cennet istiyor. Hem mev-cudât aynalar ında cemâllerini gösteren bütün esmâ-y ı kudsiye-i ilâhiye ile be-
raber istiyor; o esmâdan şefaat talep ediyor, görüyorsun.
Eğer, âhiretin hesaps ız esbab- ı mûcibesi, delâil-i vücudu olmasa idi, yal-
nız şu Zât’ ın tek duas ı, bahar ımızın îcad ı kadar Hâl ık-ı Rahîm’in kudretine 
hafif gelen şu cennetin binas ına sebebiyet verecekti. Demek nas ıl ki o Zât’ ın 
risaleti, şu dâr- ı imtihan ın aç ılmas ına sebebiyet verdi, 
ُÛْĝَĥَì َאĩَĤ َكَźْĳَĤ َكَźْĳَĤ 
1َكَŻْĘَْŶا sırrına mazhar oldu; onun gibi ubûdiyeti dahi öteki dâr- ı saadetin 
aç ılmas ına sebebiyet verdi.
1 “Sen olmasayd ın, âlemleri yaratmazd ım.” (Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.385; el-Aclûnî, Keşfü’l-
hafâ 2/214. Ayr ıca yak ın ifadeler için bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  6/314; el-Hâkim, el-
Müstedrek  2/672)
 َאةُĻَèوَ ِīْĻَĩَĤَאđْĤا ُóْíَĘوَ ِīْĻَĬْĳْכَĤا ُïِّĻَø َĳُİ ِيñَّĤا ُÕĻِ×َéْĤا ِכَĤذٰ ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
 َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِīْĻَĥَĝَّáĤا لُĳُøوَرَ ِīْĻَèَאĭَåْĤا وَذُو ِīْĻَÜَאدَđَّùĤا ُÙَĥĻِøوَوَ ِīْĺَّارَïĤا
1َīĻِĨاٰ َ،īĻِĥَøْóُĩْĤوَا َīĻِّĻِ×َّĭĤا َīِĨ ۪įِĬَاĳْìإِ ĵٰĥَĐوَ
Ve keza bu âlemin geli ş ve gidişatında ve bütün mahlûkât ın bir hede-
fe sevkinde ve semâvî, süflî bütün ecram ın bir kudrete ba ğlı ve musahhar ol-
mas ında pek büyük bir saltanat eseri görünüyor. Ve bundan anla şılıyor ki bu 
mevcudâtta tasarruf eden Sâni’in azîm rubûbiyetinde harika bir saltanat ı var-
dır. Hâlbuki bu dünya menzili tahavvülâta, zevale maruzdur. Sanki misafirler 
için yap ılm ış bir hand ır ki daima dolup bo şalıyor. Ne kendisinin sabit bir şekli 
vard ır ve ne de içinde oturanlar ın bir karar ı vard ır. Ve Sâni-i âlem’in garip ve 
acîb sanatlar ının numûnelerini te şhir ve ilân için tahavvülden hâlî kalmayan 
bir meşherdir. Bu itibarla o handa ve o me şherde içtima eden insanlar sabit 
kalacak de ğiller. Çünkü meskenleri sabit de ğildir.
İşte bu hâl ve şu vaziyet, bu fâni menzilden sonra o sermedî saltanata ka-
rargâh olmak üzere, sabit, bâki ebedî, sermedî saadetlerin, cennetlerin ve sa-raylar ın olacağına kat’î bir delâletle şehâdet eder. Çünkü fâni, bâkîye makam 
ve medar olamaz. Evet bir melikin gelip giden misafirleri için yolda yapt ığı şu 
menzile ve o menzilde oturan misafirlere bak ıldığı zaman görülüyor ki mil-
yonlarca lira ile yap ılan o menzil, pek az bir zaman içindir. Ve ondaki zînet-
ler, k ı
ymetli şeyler, hep sûret ve örneklerdir. Ve misafirler o nefis taam ve ye-
meklerin yaln ız tad ına bak ıp, kar ınlar ını doyuracak derecede yemiyorlar. Ve 
her bir misafir, hususî makinesiyle o menzildeki zînetlerin resimlerini al ırlar. Ve 
melikin de gizli memurlar ı onlar ın bütün harekât, ef’âl ve muamelelerini ya-
zıyorlar. Ve o melik, her mevsimde milyonlarca o zînetleri, o güzel şeyleri ye-
ni gelecek misafirler için tahrip ve tecdit ediyor. Ve hâkeza pek çok garip ve acîb şeyler görünüyor.
İşte bu vaziyet gösterir ki o muvakkat menzil sahibinin pek yüksek k ıy-
metli menzilleri, daireleri ve ebedî, sermedî saraylar ı vard ır. Bu küçük menzil-
de görünen şeyler, hâller misafirleri ebedî menzillerdeki yüksek şeylere teşvik 
için gösterilen numûnelerdir.
1 Allah ım! İki cihan ın Efendisi, iki âlemin medar- ı iftihar ı, dünya ve âhiretin hayat kayna ğı, iki cihan 
saadetinin vesilesi, zülcenâheyn, cin ve insin peygamberi olan şu Habîbine, bütün âl ve ashab ına, nebî 
ve resûl karde şlerine salât ve selâm et, âmîn!LÂSİYYEMALAR  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------    37
38  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Kezalik bu dünya menzilinin ve içinde oturan insanlar ın ahvâline dikkat 
edilirse anla şılıyor ki: Bu dünya ebedî kalmak için yarat ılm ış bir menzil de ğil-
dir. Ancak Cenâb- ı Hakk’ ın ebedî ve sermedî olan “Dârü’s-Selâm” menziline 
dâvetlisi olan mahlûkât ın içtimâlar ı için bir han ve bir bekleme salonudur. Bu 
dünya menzilinde görünen leziz şeyler, lezzet ve zevk için de ğildir. Çünkü vi-
sallerinin lezzeti, firaklar ının elemine mukabil gelmez.
Maahâzâ o lezzetlerden hiç kimse tam manas ıyla murad ına nâil olamaz. 
Ya o lezzetlerin ömürleri k ısa olur veya insan ın ömrü k ısa olduğundan mu-
rad ına yetişemez. Ancak, o lezzetler ve o nefis şeyler ibret ve şükre sevk için-
dir. Çünkü onlar Cenâb- ı Hakk’ ın ehl-i iman için cennetlerde ihzar etti ği ha-
kikî nimetlere numûnelerdir. Ve o müzeyyen masnûât- ı fâniye, fenâ ve adem 
için değildir. Ancak, onlar ın suretleri ve misalleri, manalar ı, neticeleri al ınır; 
âlem-i bekada, ehl-i beka için ebedî manzaralar ın yap ılmas ına medar olur-
lar. Yahut ebedî âlemde Sâni-i Ebedî istedi ği şekillere sokar. Çünkü o mas-
nûât, beka içindir. Onlar ın o zâhirî ölüm ve fenâlar ı; vazifelerinden terhistir, 
îdam değildir.
Evet onlar ın ölümleri fenâ olsa bile, yaln ız bir cihetten fenâya gider, çok 
cihetlerden bâki kal ır. Mesela kudret-i ezeliyenin yaratt ığı şu gül çiçe ğine bak! 
Evet nas ıl bir kelime a ğızdan ç ıkar ç ıkmaz zâhiren fenâya giderse de Allah’ ın 
izniyle kulaklarda, kâ ğıtlarda, kitaplarda milyonlarca timsâlleri kald ığı gibi, 
ak ıllarda da ak ıllar adedince manalar ı kal ır.
Kezalik o gül k ısa bir zamanda vazifesi tamam olur olmaz solar, ölür gi-
der. Amma onu gören bütün insanlar ın kuvve-i hâf ızalar ında ve halefiyle hâ-
mile olan tohumlar ında suretleri, manalar ı bâkidir. Demek o gülün tohumu 
olsun, kuvve-i hâf ızalar olsun, o gül çiçe ğinin suretini, zînetini, menzilini h ıfz 
için sanki birer foto ğraf ve bekas ı için birer menzildir.
Ey arkada ş! İnsan da ba şıboş, serseri, sahipsiz bir hayvan de ğildir. Ancak 
onun da bütün harekât ve ef’âli yaz ılıyor, tesbit ediliyor ve a’mâlinin neticele-
ri h ıfzediliyor ki muhasebe-i kübrâda ona göre derece als ın. Hülâsa, her güz 
mevsiminde yap ılan tahribat, gelecek bahar mevsimlerinde gelen yeni misa-
firler için yer tedarik etmek ve bir nevi terhis ve izinlerdir.
Ve keza bu âlemde tasarruf eden Sâni’in öyle bir kitab- ı mübini vard ır 
ki ne küçük ve ne büyük, o kitapta yaz ılıp h ıfzedilmemi ş hiçbir şey yoktur. 
O kitab ın maddelerinden âlemde görünen yaln ız nizam ve mizan maddele-
rine bak! Evet görüyoruz ki herhangi muvazzaf bulunan bir şey, vazifesinden 
terhis edilmekle daire-i vücuddan ç ıkarsa, Fât ır-ı Hakîm onun çok suretleri-
ni “Levh-i Mahfuz”larda tesbit eder. Ve tarih-i hayat ını, tohumunda ve neti-
cesinde nak şeder ve pek çok gaybî aynalarda ibka eder. Mesela bir şecere, 
meyvesiyle hâmile oldu ğu gibi, tohumu da meyve ile hâmiledir. Demek, a ğa-
cın bünyesinde semeresi mevcut oldu ğu gibi, tohumunda da semere mev-
cuttur. Ve keza vücuddan ç ıkm ış pek çok şeyler, insan ın kuvve-i hâf ızas ında 
mevcut kal ır.
İşte bu misallerden, h ıfz ve hafîziyet kanunu ne derece ihatal ı olduğu an-
laşıldı. Evet bu mevcudât ın Sahibi pek büyük bir ihtimam ile mülkünde cere-
yan eden her şeyi taht- ı hıfz ve muhafazas ına alm ıştır. Ve hâkimiyetinin mu-
hafazas ı için sonsuz bir dikkati vard ır. Ve rubûbiyetinde tam bir intizam ve 
saltanat vard ır ki ednâ bir hâdiseyi, âdi bir hizmeti yazar ve yazd ırır. İşte bu 
derece ihatal ı, ihtimaml ı bir h ıfz kanunu, elbette âlem-i âhirette yap ılacak bir 
divan- ı muhasebata bakar. Şu muhafaza kanunu, bütün e şyada câri oldu-
ğu gibi, mahlûkât ın en eşrefi olan insana da şamildir. Çünkü insan Cenâb- ı 
Hakk’ ın rubûbiyetine ait şuûnât ve ahvâline şâhittir. Ve mahlûkât ın cemaatle-
ri içinde Allah’ ın birliğine dellâld ır. Ve mevcudât ın tesbihat ına müşahit ve hi-
lâfet-i kübra ile tekrim ve te şrif edilmiştir. İnsan bu keramete, bu şerefe nâil ol-
duğu hâlde, kendisini ba şıboş ve gayr-i mesul zannetmesin. Onun da divan- ı 
muhasebatta pek kar ışık hesaplar ı vard ır. Ondan kurtulduktan sonra, müste-
hak olduğu yere gidecektir.
Evet kudret-i ezeliyeye nisbetle, ölümden sonra ha şrin gelmesi, güzden 
sonra bahar ın gelmesi gibidir. Evet nebâbât gibi insan ın da bir güzü, bir de ba-
har ı vard ır. Evet geçmi ş zamanda vukua gelmi ş olan mu’cizat- ı kudret, Sâni’in 
bütün imkânat- ı istikbaliyeye kadir oldu ğuna kat’î şahit ve burhanlard ır.
Ve keza bu âlemin Mâliki, kendi kudretine pek kolay ve pek ehven ve iba-
dına fevkalâde mühim ve pek şedidü’l-ihtiyaç olan ha şrin tekrar be tekrar va-
adinde bulunmu ştur. Mâlûmdur ki hulfü’l-vaad kudretin izzetine, rubûbiyetin 
merhametine z ıttır. Zira vaadin hilâf ını yapmak, cehlin veya aczin alâmetidir. 
Bu ise Kadîr-i Mutlak, Hakîm-i Mutlak olan Zât’a muhaldir.
Maahâzâ insanlar ın haşri, nebâbât ın haşri gibidir. Bunu gören onu na-
sıl inkâr eder?! Ha şrin îcad ına olan vaadi ise bütün enbiyân ın tevatürüyle ve 
büyük insanlar ın icma ıyla sabit oldu ğu gibi Kur’ân- ı Kerîm’in lisan ıyla da sa-
bittir.1
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/28, 203; Âl-i İmran sûresi, 3/158; Nisâ sûresi, 4/87; …LÂSİYYEMALAR  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------    39
40  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Ezcümle:  َīِĨ َقُïْĀأَ ْīَĨوَ ِۘįĻِĘ َÕْĺرَ َź ِÙَĨَאĻِĝْĤا ْمِĳَĺ ĵٰĤإِ ْħَّכُĭَđَĩْåَĻَĤ َۘĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ 
1ًאáĺِïَè ِّٰųا olan âyet-i kerîme, büyük bir şiddet ve kuvvetle ha şrin îcad ına söz 
veriyor. Fakat baz ı insan pek nankördür ki bütün mevcudât, s ıdk ına ve hak 
olduğuna delâlet etti ği o Mâlikü’l-mülk’ün sözlerini tasdik etmez, kendi heze-
yan ına ve ahmakl ığına itimat eder.
Ve keza bu âlemde pek ihti şaml ı bir rubûbiyet âsâr ıyla şâşaal ı bir saltana-
tın şuâlar ı görünmektedir. Evet görüyoruz ki: Koca arz –sekenesiyle beraber– 
ehlî, zelil, muti bir hayvan gibi o rubûbiyetin emri alt ında beslenir. Güzde öl-
mesi, baharda dirilmesi ve bir mevlevî gibi raks ve hareketi ve sair bütün i ş-
leri o emre tâbi oldu ğu gibi şemsin de seyyarat ıyla tanzim ve teshiri ve sair 
vaziyetleri o emre ba ğlıdır. Hâlbuki azametli şu rubûbiyet-i sermediye ve bu 
saltanat- ı ebediye şöyle zay ıf, zâil, muvakkat temeller ve esaslar üzerine bina 
edilemez. Ve bu mütebeddil, belâl ı, kederli, fâni dünya üzerine kaim olamaz. 
Ancak, bu dünya o azametli rubûbiyetin pek azîm ve geni ş dairesi içinde in-
sanlar ı tecrübe ve imtihan, kudretin mu’cizelerini te şhir ve ilân için kurulmu ş 
muvakkat bir menzildir ki tahrip edilip pek muazzam, geni ş, ebedî ve bâki bir 
âleme cüz olmak için tebdil edilecektir. Binâenaleyh bu tebeddülât ma’raz ı 
olan âlemin Sâni’i için di ğer tagayyürsüz, sabit bir âlemin vücudu zarurîdir.
Maahâzâ, zâhirden hakikate geçen ervah- ı neyyire ashab ı ve kulûb-ü 
münevvere aktâb ı ve ukûl-ü nuraniye erbab ı ve kurb-u huzur-u ilâhîde dahil 
olanlar, o Zât- ı Zülcelâl’in mutîler için bir dâr- ı mükâfat ve âsiler için bir dâr- ı 
mücâzât ihzar etti ğini ve pek metin vaadler ile şedit tehditleri oldu ğunu kat’î 
ihbar ediyorlar. Mâlûmdur ki vaadleri îfa etmemek bir züldür. Hâl ık-ı âlem zül 
ve zilletlerden münezzehtir. Ve ayn ı zamanda, o hakikati ihbar eden ehl-i ha-
kikat ve enbiyâ ve evliya ve asfiya cemaatlerine kâinat bütün âyât ıyla, keli-
mat ıyla zâhir olarak ihbarlar ını teyit ve takviye ediyor. Ey insan! Bu haberden 
daha doğru bir haber ve bu sözden daha do ğru bir söz var m ıdır?!
Ve keza bu âlemin mutasarr ıfı, dar ve muvakkat şu arz meydan ında, 
âlem-i âhiretin büyük meydan ının çok misallerini, numûnelerini her vakit 
gösteriyor.
Ezcümle:  Bahar mevsiminde arz ın sath ında yap ılan nebatî ha şirlere dik-
kat lâz ımd ır. Evet alt ı gün zarf ında, o kar ışık nebâbât ın tohumlar ından ölmü ş, 
1 “Allah, o hak mâbuddur ki Kendisinden ba şka hiçbir tanr ı yoktur. K ıyamet günü hepinizi bir araya 
toplayacakt ır. Bunda hiç şüphe yoktur. Allah’tan daha do ğru sözlü kim olabilir?” (Nisâ sûresi, 4/87)
çürümüş, kaybolmu ş olan cesetleri galats ız, halts ız –kemâ fi’s-sâb ık– inşâ ve 
iade etmekle arz meydan ında nebatî ha şirleri yapan kudret, semâvât ve arz ı 
alt ı günde halketmesinden âciz de ğildir. Ve o kudrete nazaran göz i şareti ka-
dar kolay olan ha şr-i insanîyi yapmamak imkân ı var m ıdır?! Evet ha şr-i neba-
tîde kelimeleri, yaz ılar ı tamamen silinmi ş üç yüz bin kadar sayfalar ı, birlikte, 
bilâ-halt ve bilâ-galat k ısa bir zamanda eski yaz ılar ını iade eden bir kudrete, 
tek bir sayfadan ibaret bulunan ha şr-i insanî a ğır gelir mi?! Hâ şâ!
İşte o Kudret Sahibi, lisan- ı Kur’ân ile emretti ği
ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ إِنَّ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ
âyet-i kerîmesi bu meselenin hakikat oldu ğuna sarahat ile şehâdet ediyor.
Ey aziz arkada ş! Cenâb- ı Hakk’ ın şu tasarrufat ından ve şuûnât ından an-
laşıldı ki arz meydan ında yap ılan nebatî ha şirler ve ne şirler ve sair içtima ve 
iftiraklar maksud-u bizzat de ğildir. Çünkü öteki âlemin meydan- ı kebîrinde 
yap ılan o büyük ve mühim ihtifaller ile k ısa bir zamanda yap ılan şu cüz’î 
gayr-i sabit bu semereler aras ında münasebet yoktur. Ancak bu cüz’î semere-
ler, bir tak ım misal ve numûnelerdir ki bunlar ın suret ve neticelerine o mec-
ma- ı kebîrde muameleler tatbik ve icra edilsin. Demek bu fâni şeylerin suret-
leri o âlemde bâki semereleri meyve verecektir.
Ve keza görüyoruz ki: Sâni-i Sermedî, Sultan- ı Ebedî, şu inhidama mey-
yal menzillerde ve zevale mahkûm meydanlarda öyle bir hikmet-i bâhirenin ve bir inâyet-i zâhirenin ve bir adalet-i âliyenin ve bir merhamet-i câmian ın 
âsâr ını izhar ediyor ki kalbi paslanmam ış, gözü kör olmam ış bir insan, aynel-
yakîn ile anlar ki o hikmetten daha ekmel bir hikmet olamaz. Ve o âsâr ı görü-
nen inâyetten daha ecmel bir inâyet kabil de ğil. Ve o emârât ı görünen ada-
letten daha ecell bir adalet yoktur. Ve o semerat ı görünen merhametten daha 
eşmel bir merhamet tasavvur edilemez. Öyle ise o Sultan’ ın memleketinde 
daimî mekânlar, sabit meskenler, daimî ve mukim sâkinler bulunmazsa, şu 
görünen hikmet, inâyet, merhamet ve adaletin, kalb ve fikir sahiplerince in-
kârlar ı lâz ım gelir. Ve ayn ı zamanda o ef’âl-i hakîme sahibinin, –hâ şâ– sefih, 
zalim olmas ını istilzam eder. Bu ise hakikati z ıdd ına kalbeden bir muhaldir.
1 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50 )LÂSİYYEMALAR  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------    41
42  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Ey sözlerimi dinleyen arkada ş! Haşrin vücuduna ve vukuuna dair delil-
lerin, şu zikredilen k ısma, emârelere münhas ır olduğunu zannetme. Kur’ân- ı 
Kerîm’in gösterdi ği gayr-i mütenâhi emârelerden istihrac edilen hakikat şu-
dur ki: Hâl ıkımız, şu muvakkat dünya me şherlerinde daimî olan rubûbiye-
tinin sabit karargâh ına bizleri nakledecektir. Ve bu seyyal memleketi serme-
dî bir memlekete tebdil edecektir. Ve yine zannetme ki ha şir ve âhireti iktiza 
eden, esmâ-y ı hüsnâdan yaln ız “Hakîm, Kerîm, Rahîm, Âdil, Hafîz” isimle-
ridir. Belki kâinat ın tedbiriyle alâkadar olan her bir isim, âhiret ve ha şri ikti-
za eder.
Hülâsa:  Haşir meselesi öyle bir hakikattir ki celâliyle, cemâliyle, esmâs ıy-
la Hâl ık-ı Zîşan, bütün kütüb-ü semâviye ile enbiyâ ve evliya ve asfiyan ın ic-
malar ını tazammun eden Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan1 ve Fahr-i Kâinat Hazreti 
Muhammed2 (aleyhissalâtü vesselâm)  –ekmelü’l-halk ve e şrefü’l-insan– ha şrin gele-
ceğine ittifakla hükmettikleri gibi şu kâinat dahi, bütün âyât ıyla ve kelimat ıyla 
haşrin vücud ve îcad ına şehâdet ediyor. Hatta her bir cüzün, cüz’î olsun kül-
lî olsun, cüz olsun küll olsun, iki vechi vard ır. Bir vecihle Hâl ık’a bakar, vah-
daniyete delâlet eder. Di ğer vecihle de âhirete nâz ırdır ki haşrin, âhiretin vü-
cudlar ını ister.
Mesela bir insan kendi vücuduyla, hüsn-ü sanat ıyla Sâni’in vücûb-u vü-
cuduna ve vahdetine delâlet etti ği gibi âmâl ve istidatlar ı ebede kadar uzan-
dığı hâlde pek süratle ölüm ve zevali, âhiretin vücuduna delâlet eder. Bütün 
mevcudâtta görünen intizam- ı hikmet, tezyin-i inâyet, taltif-i rahmet, tevzin-i 
adalet, Sâni-i Hakîm’in vücud ve vahdetine şahit olduklar ı gibi âhiretin ve sa-
adet-i ebediyenin de îcad ve vücudlar ına delâlet ederler.
 َاءِïَđُّùĤا َďَĨ َÙَّĭَåْĤا َאĭْĥِìوَأَدْ َاءِïَđُّùĤا َةِóْĨزُ ĹِĘ َאĬْóُýْèوَا َאدَةِđَّùĤا ِģْİأَ ْīِĨ َאĭْĥَđْäا َّħُıّٰĥĤاَ
 َīĻِĨاٰ ۪،įِÝَĨْóُéِÖوَ ِכَÝَĩْèَóِÖ ُěĻِĥَĺ َאĩכَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَāَĘ َאرِ،ÝْíُĩْĤا ِّכَĻِ×َĬ ِÙَĐَאęَýِÖ
3َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/28, 203; Âl-i İmran sûresi, 3/158; Nisâ sûresi, 4/87; …
2 Bkz.: Buhârî, enbiyâ  8, 48, tefsîru sûre  (5) 14, (21) 2, rikak  45; Müslim, cennet  58.
3 Allah ım! Senin o seçkinlerden seçkin Nebinin şefaatine mazhar ederek bizi saadet ehlinden eyle, cen-
netlik kullar ının zümresiyle ha şret, onlarla birlikte bizi de cennete koy. O’na (sallallâhu aleyhi ve sellem)  ve 
bütün âline, Senin rahmetine ve O’nun hürmetine yara şır bir şekilde salât ve selâm et, âmîn, âmîn, 
âmîn...
Katre
(Tevhid Denizinden)
İfade-i Meram İfade-i Meram
Malûmdur ki insan, hasbe’l-kader çok yollara sülûk eder. Ve o yolda çok 
musibet ve dü şmanlara rast gelir. Bazen kurtulursa da bazen de bo ğulur. Ben 
de kader-i ilâhînin sevkiyle pek acîb bir yola girmi ştim. Ve pek çok belâlara 
ve düşmanlara tesadüf ettim. Fakat acz ve fakr ımı vesile yaparak Rabbime 
iltica ettim. İnâyet-i ezeliye beni Kur’ân’a teslim edip Kur’ân’ ı bana mual-
lim yapt ı. İşte Kur’ân’dan ald ığım dersler sayesinde o belâlardan halâs oldu-
ğum gibi nefis ve şeytan ile yapt ığım muharebelerden de muzafferen kurtul-
dum. Bütün ehl-i dalâletin vekili olan nefis ve şeytanla ilk müsademe, َאنَéْ×ُø 
1ِّٰųِאÖ َّźإِ َّةَĳُĜ َźوَ ْلَĳَè َźوَ ُóَ×أَכْ ُّٰųوَا ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưźوَ ِِّٰų ُïْĩَéْĤوَا ِّٰųا kelimelerinde vu-
ku buldu. Bu kelimelerin kalelerinde tahassun ederek o dü şmanlarla münaka-
şalara giriştim. Her bir kelimede otuz defa meydan muharebesi vukua geldi. 
Bu risalede yaz ılan her bir kelime, her bir kay ıt, kazand ığım bir muzafferiye-
te işarettir.
Bu risalede yaz ılan hakikatler, z ıtlar ına bir imkân- ı vehmî kalmayacak de-
recede yaz ılm ıştır. Uzun bir hakikate (delili ile beraber) bir kay ıt veya bir s ıfat-
la işaret yap ılıyor...2(Hâşiye)
1 “Allah, her türlü noksandan münezzehtir. Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır. Allah’tan (celle celâlüh)  
başka ilâh yoktur. Allah, büyük’tür. Hareket ve güç, ancak yüceler yücesi ve pek büyük olan Cenâb- ı 
Hakk’ ın dilemesi ile olur.” (Buhârî, teheccüd  21; Ebû Dâvûd, salat 135; Nesâî, iftitah  32; Ahmed İbni 
Hanbel, el-Müsned  4/353)
2 (Hâşiye) İhtar: Bu zaman ın cereyan ı, benim gibi çoklar ını vehmî tehlikelere atm ıştır. İnşâallah, 
bu eser Allah’ ın izniyle onlar ı kurtaracak ümidindeyim.
44  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1۪įِّĻِ×َĬ ĵٰĥَĐ َةُŻَّāĤوَا ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
(Bu risale, Dört Bâb ile bir Hâtime ve bir Mukaddime üzerine tertip edil-
miştir.)
Mukaddime
Kırk sene ömrümde, otuz sene tahsilimde yaln ız dört kelime ile dört ke-
lâm öğrendim; tafsilen beyan edilecektir. Burada yaln ız icmâlen i şaret edile-
cektir.
Kelimelerden maksat:  Mana-y ı harfî, mana-y ı ismî, niyet, nazard ır. 
Şöyle ki,  Cenâb- ı Hakk’ ın mâsivâs ına (yani kâinata) mana-y ı harfiyle ve 
O’nun hesab ına bakmak lâz ımd ır. Mana-y ı ismiyle ve esbap hesab ına bak-
mak hatad ır.
Evet her şeyin iki ciheti vard ır. Bir ciheti Hakk’a bakar. Di ğer ciheti 
de halka bakar. Halka bakan cihet, Hakk’a bakan cihete tenteneli bir perde veya şeffaf bir cam parças ı gibi, alt ında Hakk’a bakan cihet-i 
isnad ı gösterecek bir perde gibi olmal ıdır. Binâenaleyh nimete bak ıldığı 
zaman Mün’im, sanata bak ıldığı zaman Sâni’, esbaba nazar edildi ği 
vakit Müessir-i Hakikî zihne ve fikre gelmelidir.
Ve keza nazar ile niyet, mahiyet-i e şyay ı tağyir eder. Günah ı 
sevaba, sevab ı günaha kalbeder. Evet niyet âdi bir hareketi ibadete 
çevirir. Ve gösteri ş için yap ılan bir ibadeti günaha kalbeder. Maddiyata 
esbap hesab ıyla bak ılırsa cehalettir. Allah hesab ıyla olursa, mârifet-i 
ilâhiyedir.
Birinci Kelâm : ĹِכِĤَאĨ ُÛْùَĤ ĹّĬإِ Ben kendime mâlik de ğilim. Ancak 
Mâlikim kâinat ın Mâliki’dir. Fakat kendime mâlik nazar ıyla bak ıyorum ki 
Mâlik-i Hakikî’nin s ıfât ını ve s ıfatlar ın bir derece mahiyetini ve hududunu bi-
leyim. Evet mevhum, mütenâhi hududum ile Mâlik-i Hakikî’nin s ıfatlar ının 
bir cihette gayr-i mütenâhi hududunu bildim.
1 Vücûdu bütün varl ığın dayana ğı, kudreti her şeyin güç kayna ğı, iradesi e şya ve hadiselerin üzerinde 
ak ıp giden biricik yörünge, mârifeti de canlar ımızın can ı olan Rabbimiz’e hamd ü senâ.. yolda kalm ış-
lar ın biricik rehberi Hazreti Muhammed Mustafa Efendimiz’e salât ü selâm olsun.
İkinci Kelâm : 1ٌّěَè ْتُĳَĩْĤاَ Ölüm hakt ır. Evet bu hayat ve bu beden şu azîm 
dünyaya direk olacak kabiliyette de ğildir. Zira onlar demir ve ta ştan değildir. 
Ancak et, kan ve kemik gibi mütehalif şeylerden terekküp etmi ş. K ısa bir za-
manda tevafuklar ı, içtimalar ı varsa da iftiraklar ı ve dağılmalar ı her vakit mel-
huzdur.
Üçüncü Kelâm : ٌïِèوَا ĹِّÖرَ Rabbim birdir. Evet herkesin bütün saadetle-
ri, bir Rabb-i Rahîm’e olan teslimiyete ba ğlıdır. Aksi takdirde pek çok rab-
lere muhtaç olur. Çünkü insan, câmiiyeti itibar ıyla bütün e şyaya ihtiyac ı ve 
alâkas ı vard ır. Ve her şeye karşı (hissederek veya etmeyerek) teessürü, elem-
leri vard ır. Bu ise tam cehennem gibi bir hâlettir. Fakat erbab tevehhüm edi-
len esbap yed-i kudretine bir perde olan Rabb-i Vâhid’e teslimiyet, firdevsî bir vaziyettir.
Dördüncü Kelâm : 
َאĬأَ ile tabir edilen benlik, yani kendisine bir vücud, bir 
kıymet vermektir ki; bu ene, Cenâb- ı Hakk’ ın s ıfât ını, şuûnât ını bilmek için bir 
santral ve bir vâhid-i k ıyasîdir.
1 “Ölüm kesin bir gerçektir.” (Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/180. Ayr ıca, ölüm gerçe ğini ifade 
eden âyet-i kerîmeler için bkz.:  Bakara sûresi, 2/28;  Âl-i İmran sûresi, 3/185;  Hac sûresi, 22/66;  Câsiye 
sûresi, 45/26;  Kaf sûresi, 50/19;   Cum’a sûresi, 62/8;  Mülk sûresi, 67/2)KATRE / MUKADD İME ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------    45
46  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Birinci Bâb
1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź beyan ındad ır.
ٍïَّĩَéُĨ َīĻِĥَøْóُĩْĤا ِïِّĻَø ĵٰĥَĐ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤوَا َ،īĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
2َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ
Allah’tan ba şka hak bir ilâh ın bulunmad ığını kalben tasdik ve lisanen ik-
rar ettiğime, bütün gören ve görünen e şyay ı şahit gösteriyorum.
Öyle bir Allah ki vücûb-u vücuduna ve Vâhid, Ehad, Ferd, Samed oldu-
ğuna Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  bir şahid-i sad ık ve bir burhan- ı 
nât ıktır.
Öyle Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm)  ki icma ve tasdiklerine mazhar ol-
makla, enbiyâ ve mürselîne siyâdet unvan ını; ve ittifak ve tahkiklerini almak-
la, imamü’l-evliya ve’l-ulemâ lâkab ını alm ıştır. Ve öyle Muhammed (aleyhissalâ-
tü vesselâm)  ki âyât- ı bâhire, mu’cizat- ı kât ıa ve secâyâ-y ı sâmiye ve ahlâk- ı âliye 
sahibi olmakla mehbit-i vahy-i ilâhî olmu ştur. Ve öyle bir Muhammed (aleyhis-
salâtü vesselâm)  ki âlem-i gayb ve melekûtu seyr ve ziyaret etmekle, ervah ı mü-
şahede ve melâike ile musahabe, cin ve insanlara ir şad vazifesini alm ıştır. Ve 
öyle bir Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’dır ki şahsiyet-i mâneviyesiyle kâina-
tın kemâline bir fihriste olmakla, bütün saadetlerin ve medeniyetlerin düstur-
lar ını hâvi bir şeriata sahiptir. Ve öyle bir Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’dır 
ki âlem-i şehâdette iken gaybiyattan haber verir bir be şîr ve nezîr olup bütün 
kuvvetiyle, kemâl-i ciddiyetle ve vüsuk ile ve itmînan ile yüksek bir iman ile 
nev-i beşere karşı “tevhid dini”ni 3ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ile ilân ve îlâm ediyor.
Ve keza öyle bir Allah ki vücûb ve vücuduna, celâl ve cemâline, Vâhid-i 
Ehad oldu ğuna şehâdet edenlerden birisi de “Furkan- ı Hakîm”dir.
Ve öyle bir Furkan- ı Hakîm’dir ki bütün enbiyâ kitaplar ının tasdiklerine 
mazhard ır. Ve öyle bir Furkan- ı Hakîm’dir ki bütün ak ıllar ve kalbler, hükümle-
rini kabul ve tasdike icma ettikleri ve cihât- ı sittesinden nur-ef şan bir kitapt ır.
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35 ; Muhammed sûresi, 47/19 )
2 Âlemlerin Rabbi, Rahmân ve Rahîm Allah’a, üzerimizdeki hadd ü hesaba gelmez lütuflar ı adedince 
hamd ü senâ.. bütün insanl ığa rahmet ve kurtulu ş vesilesi olarak gönderdi ği habibi Hazreti Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’a, nezih aile fertlerine ve seçkin ashab ına salât ü selâm olsun.
3 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35 ; Muhammed sûresi, 47/19 )
Ve öyle bir Furkan- ı Hakîm’dir ki mazhar- ı vahiy olan resûllerce, mahz- ı va-
hiydir. Ehl-i ke şif ve ilhamca ayn- ı hidayettir. Maden-i iman ve mecma- ı ha-
kâiktir. Hükümleri delâil-i akliye ile müeyyed ve f ıtrat- ı selîmenin şehâdetiyle 
musaddakt ır. Lisanü’l-gayb olup, âlem-i şehâdette nev-i be şeri َįٰĤإِ Ưź ُįَّĬأَ ْħَĥْĐَאĘ 
1ُّٰųا َّźإِ ile tevhide emir ve davet ediyor.
Öyle bir Allah ki vücûb-u vücud ve vahdetine, şu kitab- ı kebîr deni-
len âlem, bütün yaz ılar ı ve fas ıllar ıyla, sayfalar ıyla, sat ırlar ıyla, cümleleriyle, 
harfleriyle şehâdet etti ği gibi; şu insan- ı kebîr denilen kâinat da bütün âzâ-
sıyla, cevârihiyle, hüceyrat ıyla, zerrat ıyla, evsaf ıyla, ahvâliyle delâlet eder. 
Yani bu kâinat, ihtiva etti ği bütün envâ ıyla 2ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ve o âlemlerin erkâ-
nıyla 3َĳُİ َّźإِ َěِĤَאì َź ve o erkân ın âzâs ıyla 4َĳُİ َّźإِ َďِĬَאĀ َź ve o âzân ın eczas ıyla
5َĳُİ َّźإِ َóِّÖَïُĨ َź ve o eczan ın cüz’iyat ıyla 6َĳُİ َّźإِ َĹِّÖَóُĨ َź ve o cüz’iyat ın hücey-
rat ıyla 7َĳُİ َّźإِ ِّفَóَāَÝُĨ َź ve o hüceyrat ın zerrat ıyla َĳُİ َّźإِ َěِĤَאì َź ve o zerrat ın 
tarlas ı olan esîriyle 8َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź söyleyerek; bütün envâ ıyla, erkân ıyla, âzâs ıy-
la, eczas ıyla, hüceyrat ıyla, zerrat ıyla, esîriyle (elli be ş lisan ile) vücûb-u vücud 
ve vahdetine şehâdet ve delâlet eder. Şu lisanlar ın tafsili gelecektir. Şimdi ic-
mâl ile zikredece ğim, şöyle ki:
Kâinat terkiplerindeki intizam, cereyan- ı ahvâldeki nizam, suretlerdeki 
garâbet, nak ışlar ındaki zînet, yüksek hikmetler, e şyadaki muhalefet ve mü-
maselet, câmidattaki muavenet, birbirinden uzak olan şeylerdeki tesanüd, 
hikmet-i âmme, inâyet-i tâmme, rahmet-i vâsia, r ızk- ı âmm, hayatlar, tasar-
ruf, tahvil, ta ğyir, tanzim, imkân, hudûs, ihtiyaç, zaaf, mevt, cehil, ibadet, tes-
bihat, daavat ve hâkeza pek çok s ıfatlar lisanlar ıyla Hâl ık-ı Kadîm-i Kadîr’in 
vücûb ve vücuduna ve evsâf- ı kemâliyesine şehâdet ettikleri gibi; esmâ-y ı 
hüsnây ı tilâvet ederek, Cenâb- ı Hakk’a tesbih ve Kur’ân- ı Hakîm’i tefsir ve 
Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm)  ihbârat ını tasdik ediyorlar.
1 “O halde şu gerçeği hiç unutma ki: Allah’tan ba şka ilah yoktur.” (Muhammed sûresi, 47/19)
2 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35 ; Muhammed sûresi, 47/19 )
3 O’ndan ba şka yarat ıcı yoktur.
4 Her şeyi sanatl ı olarak yapan O’ndan ba şka gerçek bir yarat ıcı yoktur.
5 Bütün mahlûkât ı terbiye edip, yeti ştiren, eğiten O’ndan ba şka biri yoktur.
6 Asla O’ndan ba şka her şeyi terbiye eden yoktur.
7 Bütün kâinat ı yöneten ve onda diledi ği gibi tasarruf edip hükmeden, O’ndan ba şka biri yoktur.
8 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir Tanr ı yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; En’âm sûresi, 6/102, 106; …)KATRE / DÖRT BÂB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    47
48  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Geçen lisanlar ın tafsiline geçiyoruz, şöyle ki:
Kâinatta görünen tanzimat, nizamat, muvazenat; kabza-y ı tasarrufunda 
bir mizan ve nizam bulunan Hâl ık’ın vücûb-u vücuduna delâlet etmekle Ưź ُّٰųاَ 
1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ cümlesini okur.
Ve keza kâinatta intizam ve ıttırad hüküm-fermâd ır. Bu iki s ıfat, muta-
sarr ıfın vahdetine ve bir oldu ğuna şehâdet etmekle َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ hakikati-
ni ilân ediyor.
Ve keza semâvât sayfas ını güneş ve y ıldızlarla yazan kudretle, bal ar ısıy-
la kar ıncan ın sayfalar ını hüceyrat ve zerrat ile yazan kudret bir oldu ğundan 
َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ ile (meselenin ilân ıyla) Hâl ık’ın bir oldu ğuna delâlet ve şehâ-
det eder.
Ve keza mesela bulut ile arz gibi câmid ve mütehalif şeylerde tecavüb ve 
muavenet, yani birbirinin hacetine cevap vermek ve seyyarat gibi şemsten 
pek uzak olan y ıldızlar ın şemse veya birbirine tesanüd etmeleri, bütün e şya-
nın bir Müdebbir’in idaresinde bulundu ğuna şehâdet ederek َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ 
ile ilân eder.
Ve keza semâvât ın y ıldızlar gibi âsâr- ı muntazamadaki mü şabehet ve ar-
zın birbirine benzeyen çiçeklerinde, hayvanât ındaki münasebet, Hâl ık’ın bir 
olduğuna delâletle şehâdetini َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ ile ilân eder.
Ve keza her bir zîhayat, çok isim ve s ıfatlar ın tecellisine mazhard ır. Mesela 
bir zîhayat vücuda geldi ğinde Bârî isminin cilvesine, te şekkülünde Musavvir 
sıfat ının cilvesine, g ıdaland ığı zaman Rezzak isminin cilvesine, hastal ıktan şifa 
bulduğunda Şâfî isminin tecellisine ve hâkeza tesirde mütesanid, âsârda mü-
tehalif, çok s ıfat ve isimlere mazhard ır. Bu s ıfatlar ın ve isimlerin hedefleri bir 
olduğundan, elbette müsemmâlar ı da bir olur. İşte her bir zîhayat, şu mazha-
riyetle Hâl ık’ın bir oldu ğuna dair olan şehâdetini َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ ile ilân eder.
Ve keza manzume-i şemsiye ile bal ar ısının gözleri aras ındaki irtibat ve 
keyfiyetçe birbiriyle münasebetleri, ikisinin bir Nakka ş’ın nakşı olduğuna olan 
delâletlerini َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ ile îlâm ediyorlar.
1 “Allah o ilâht ır ki Kendisinden ba şka ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi, 3/2; Nisâ 
sûresi, 4/87; Tevbe sûresi, 9/129; Tâhâ sûresi, 20/8; Neml sûresi, 27/26; Kasas sûresi, 28/70; Te ğâbün 
sûresi, 64/13)
Ve keza zerrat aras ındaki cazibenin, güne ş ve y ıldızlar aras ında bulunan 
cazibeye karde ş olmas ı, her iki k ısm ın da bir kalem-i vâhidin yaz ısı olduğunu 
َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ ile izhar ediyorlar.
Ve keza terkip ve mürekkebatta görünen intizam, o mürekkebattaki her 
zerrenin, lây ık mevziine konulmas ıyla hâs ıl olmuştur. Binâenaleyh o zerrele-
ri, aralar ındaki münasebetler bozulmamak şart ıyla, lây ık mevkilerine koya-
bilmek, ancak bütün o mürekkebat ı yaratabilecek bir kudret sahibine hast ır. 
İşte zerrattaki intizam ve şu vaziyetin lisan ıyla 1
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ diyerek َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ 
’yu okur.
Ve keza bir neviden bir ferdin, bütün efrâddan imtiyaz ını temin edecek 
teşahhus ve taayyününün kalem-i kudretle yaz ılmas ı, bütün nev-i be şerin, 
mesela efrâd ının nazar- ı kudrette me şhud ve melhuz oldu ğunu istilzam eder. 
Çünkü bir ferd, alâmet-i fârikas ı cihetiyle bütün efrâda muhalif olacakt ır. Eğer 
bütün efrâd haz ır bulunmazsa, taayyünlerinde, alâmatlar ında muhalefetin 
bulunmamas ı ihtimali vard ır. Bu ihtimal ise bât ıldır. Öyle ise bir ferdin Hâl ık’ı 
bir nev’in Hâl ık’ı olacakt ır.
Ve keza bir nev’e Hâl ık olabilmek, cinse de Hâl ık olabilmeye mütevakk ıf-
tır. En nihayet i ş, َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ’ da nihayet bulur.
Ve keza hilkat ve yarat ılışın Vâcibü’l-vücûd’a isnad edilmesini, nazarlar ı 
çok k ısa olanlar, baîd, garip, külfetli oldu ğunu tevehhüm etmekle inkâr ına ze-
hap ediyorlar. Hâlbuki esbaba isnad edilir ise onlar ın tevehhüm ettikleri bu-
’d, garâbet, külfet kat kat muzaaf olarak hakikate ink ılâp eder. Çünkü vâcibe 
daha kolay olur. Mesela bir adamdan birkaç şeyin sudûru, birkaç adamdan 
bir şeyin sudûrundan daha ehvendir. Mesela bal ar ısının hilkati, kudret-i ilâ-
hiyeye isnad edilmezse nihayetsiz mü şkülât olur.
Maahâzâ vâhidin kesrete yapt ığı vaziyet ve maslahat ı, kesret çok me şak-
katlerden sonra yapabilir. Mesela bir kumandan ın pek çok neferlere verdi-
ği intizam vaziyeti, o neferlere verilse sühûletle yapamazlar. Demek Hâl ık-ı 
Vâhid’e yap ılan isnadda, zâhiren bu’d ve garâbet varsa da esbap ve kesrete 
edilen isnadda, muzaaf olarak müteselsil muhaller vard ır, şöyle ki:
Her bir zerrede, Vâcibü’l-vücûd’un s ıfatlar ını farzetmek lâz ım geliyor. 
Çünkü nak ıştaki kemâl, sanattaki hüsün o s ıfatlar ı ister. Hem şirketi kabul
1 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.KATRE / DÖRT BÂB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    49
50  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
etmeyen vücûb hakk ında, gayr-i mütenâhi şeriklerin farz ı lâz ımd ır. Hem her 
bir zerrenin, bütün zerrelere hem hâkim-i mutlak, hem mahkûm-u mutlak ol-mas ı lâz ım geliyor. Çünkü nizam ve intizam öyle ister. Hem her bir zerrede, 
ihatal ı bir şuur, tam bir ilim lâz ımd ır. Çünkü zerreler aras ında tesanüd ve mu-
vâzene vard ır. Bu tesanüd ve muvâzene ise ilim ile olur.
İşte eşyay ı esbaba isnad etmekte bu kadar muhaller vard ır. Amma sahib-i 
hakikî olan Vâcibü’l-vücûd’a isnad edildi ği vakit, o zerreler şöyle bir vaziyete 
girerler ki şemsin cilvelerine, timsâllerine, lem’alar ına mazhar olan su katrele-
ri gibi; kudret-i ezeliyenin nuranî tecellisine, cilvelerine, lem’alar ına o zerreler 
de mazhar olup, Sahib-i Kudret’in izniyle, gayr-i mütenâhi olan ilim ve ira-desiyle, o zerrelerde te şekkülât ve terkibat yap ılır. Binâenaleyh kudret-i ezeli-
yenin bir lem’as ı kudretin hâsiyetine mâlik oldu ğundan, esbab ın binler lem’-
asından ve esbab ın sultan ından daha tesirlidir. Çünkü bunda tecezzi ve ink ı-
sam vard ır, kudret-i ezeliyede ise yoktur. Ve keza külfet ve u ğraşmak da yok-
tur. Çünkü kudret Sâni’in Zât’ ına zâtîdir, arazî de ğildir. Acz, kudretine tahallül 
edemez. Kudretin bir lem’as ına zerreler, şemsler mütesâvidir. Büyük, küçük-
ten ağır ve zahmetli de ğildir.
Ve keza hayat, vücud, nur gibi şeylerin zâhir ve bât ı
nlar ı şeffaf oldu ğun-
dan, îcadlar ı zaman ında, vesâit-i esbap alt ında kudretin tasarrufu görünür. 
Evet hayat ın vaziyetlerine ve derecelerine dikkat edilirse, kudretin tasarrufu 
görünür. Mesela bir salk ım üzümün yap ılmas ı için ince, câmid bir dal ve bir 
cam parças ında şemsin timsâlini tersim için küçük bir delikten ziyan ın geçme-
si ve bir evi tenvir için bir kibrit tavassut ediyor. Ve bu gibi basit esbap alt ın-
da yap ılan o azîm ve garip i şlerde kudretin tasarrufu gündüz gibi görünme-
si âşikârd ır.
Ve keza e şyan ın esbaba isnad ındaki istib’addan ve isti ğraptan hâs ıl olan 
inkârdan ne şet eden dalâletlerden hâs ıl olan ızd ırâbat, bütün ak ıllar ı, ruhla-
rı Vâcibü’l-vücûd’a firar ve iltica etmeye mecbur eder. Çünkü ancak O’nun 
kudretiyle, iradesiyle her mü şkül hallolur ve kapal ı kap ılar aç ılır. Ve O’nun zik-
riyle kalbler mutmain olurlar. Binâenaleyh necat ve halâs ancak Allah’a ilti-ca ile olur.
2بُĳُĥُĝْĤا ُّīَئِĩْĉَÜ ِّٰųا ِóِכْñِÖ َźأَ ، 1ِّٰųا ĵَĤإِ ُّواóِęَĘ
1 “O halde, Allah’a kaç ın, çabuk Allah’ ın himayesine ko şun.” (Zâriyât sûresi, 51/50)
2 “İyi bilin ki gönüller ancak Allah’ ı anmakla huzur bulur.” (Ra’d sûresi, 13/28)
İşte kâinat şu hakikatin lisan ıyla 1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ’ yu söylüyor.
Ve keza esbab- ı zâhiriye pek basit, mahdut, fakir, câmid, şuursuz, iradesiz 
ve kanunlar k ısm ı da itibarî, mevhum şeylerdir. Müsebbebatta bulunan hari-
ka nak ışlar, zînetler, garip ve acîb sanatlar ın o gibi k ıymetsiz esbap ile katiyen 
münasebetleri yoktur. Binâenaleyh mesela bedenin hüceyrat ındaki nizam-
lı, intizaml ı teşekkülât ı, ekmek yemesine.. ve kuvve-i hâf ızada yaz ılan gayr-i 
mahdut muntazam nak ışlar ı, kulaktaki ve ba ştaki telâfife.. ve konu şmakta, te-
fekkürde, harflerin te şekkülât ına ve suver-i zihniyenin husûlüne, lisan ve zih-
nin hareketleri gibi esbaba isnadlar ı ahmakças ına bir hükümdür. Ancak o gi-
bi müsebbebat, gayr-i mütenâhi bir kudret ile bir ilim ve bir iradeyi iktiza edi-yorlar. Bu hakikate binaen sabittir ki kevn ve vücudda müessir-i hakikî, an-cak kudreti gayr-i mütenâhi bir Hâl ık-ı Kadîr’dir. Esbap ise bahanelerdir, ve-
sâit de perdelerdir. Havas ve hâsiyetler dahi kudretin tecelliyât ına ve lem’ala-
rına isim ve unvanlard ır. Hem kanunlar ve nevâmis denilen şeyler, ancak ilim 
ile irade ve emrin envâa olan tecellilerinin isimleridir. Evet 
kanun emirden-
dir, namus iradedendir . İşte kâinat müsebbebat ın lisan ıyla َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ ile 
Hâl ık-ı Hakikî’yi ilân ediyor.
Ve keza kâinat sayfas ında pek büyük bir itina ve ihtimam ile harika bir 
tarzda yaz ılan nak ışlar, münferiden ve müçtemian, gayr-i mütenâhi bir kudre-
ti iktiza ettiklerinden, kâinat da bir Vâcibü’l-vücûd, bir Hâl ık-ı Kadîr’in vücu-
duna bizzarure delâlet eder ki o Hâl ık’ın tesir-i kudretine nihayet olmad ığın-
dan, şeriklerden bilbedahe müsta ğnidir, şerike ihtiyac ı yoktur.
Maahâzâ, şerik haddizât ında mümtenîdir. Bir ferdinin vücudu mümkün 
değildir. Çünkü kudret-i kâmilenin tesiri gayr-i mütenâhidir. Şerik olduğu tak-
dirde, kudretin tesiri mahdut olur. Mütenâhi olmad ığı halde mütenâhi olur, 
ink ıtâa uğrar. Bu ise birkaç cihetten muhaldir. Öyle ise istiklâl ve infirad, ulû-
hiyet için zâtî hâssalard ır.
Maahâzâ şerike bir mahal, bir makam, bir imkân- ı zâtî yoktur. Ve şerikin 
vücudu hakk ında ne bir delil.. ve ne de bir delilden ne şet eden bir ihtimal.. ve 
ne de bir emâre.. ve kâinat ın hiçbir cihetinde şerike bir mevzi yoktur. Bilakis 
hangi şeye, hangi cihete bak ılırsa tevhid sikkesi görünür. Demek müessir-i 
hakikî ancak ve ancak Allah’t ır.
1 “Allah o ilâht ır ki Kendisinden ba şka ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi, 3/2; Nisâ 
sûresi, 4/87; Tevbe sûresi, 9/129; Tâhâ sûresi, 20/8; Neml sûresi, 27/26; Kasas sûresi, 28/70; Te ğâbün 
sûresi, 64/13)KATRE / DÖRT BÂB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    51
52  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Evet insan kâinat ın en eşrefi ve esbap içinde ihtiyâr ı en geniş olduğu hal-
de, ef’âl-i ihtiyârîsi içinde yemek ve içmek gibi en âdi bir fiilinde, yüz cüzün-den ancak bir cüzü insana ait olabilir. Esbab ın sultan ı olan insan, böyle eli 
bağlı, tesirsiz olursa öteki esbab- ı câmide ne halt edebilir?!
İşte kâinat şu hakikatten tebarüz eden vücud ve vahdet lisan ıyla
َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ’ yu tilâvet eder.
Ve keza kâinat ın bütün ecza ve zerrat ına tecelli eden esmâ-y ı ilâhiye ara-
sındaki tesanüd, yani birbirine dayanarak tecelli ettikleri bir temâzüc, yani el-
vân- ı seb’a gibi birbiriyle memzuc olarak e şyay ı cilvelendirdikleri eserleri bir 
olduğu gibi, müsemmâlar ının da vâhid, ehad oldu ğuna şehâdet eder. Ve bu 
şehâdet lisan ıyla, kâinat َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ diyerek ilân ediyor.
Ve keza kâinat ın –küllî ve cüz’î– ihtiva etti ği bütün eczas ını istilâ eden bir 
hikmet-i âmme görünür. Ve bu hikmet-i âmme; kasd, şuur, irade, ihtiyâr s ıfat-
lar ını tazammun ediyor. Bu s ıfatlar, bir Hakîm-i Mutlak’ ın vücûb-u vücuduna 
delâlet eder. Çünkü kâinat mef’ul ve münfaildir. Mef’ul fâilsiz olamad ığı gibi, 
mef’ulün câmid bir cüzü de fâil olamaz.
Ve keza kâinat sayfas ında bir inâyet-i tâmme parl ıyor. Bu inâyet; tazam-
mun ettiği hikmet, lütuf, tahsin s ıfatlar ıyla bir Hâl ık-ı Kerîm’in vücûb-u vücu-
duna delâlet eder. Çünkü in’am ve ihsan, mün’im ve muhsinsiz olamaz.
Ve keza kâinat ı müştemilât ıyla beraber içine alan pek geni ş bir merhamet 
görünüyor. Bu merhamet, rahmet, hikmet, inâyet, in’am gibi çok s ıfatlar ı ta-
zammun ediyor. Bu s ıfatlar, bir Rahmân- ı Rahîm’in vücûb-u vücuduna şehâ-
det eder. Çünkü s ıfat mevsufsuz olamaz.
Ve keza zevilhayat ve canl ı mahlûkâta tevzi edilen bir r ızk- ı âmm vard ır. 
Ve bu r ızık s ıfat ı, geçen s ıfatlar ı istilzam etmekle bir Rezzak- ı Rahîm’in vücu-
duna delâlet eder. Çünkü fiil fâilsiz olamaz.
Ve keza bütün kâinatta inti şar eden bir hayat vard ır. Bu hayat s ıfat ı dahi, 
geçen s ıfatlar ı iktiza etmekle bir Hayy- ı Kayyum, bir Muhyî ve Mümît Hâl ık’ın 
vücûb-u vücuduna delâlet eder.
Arkadaş! Elvân- ı seb’a gibi memzuc olan şu beş hakikat, kâinata bir Rab, 
Kadîr, Alîm, Hakîm, Kadîm, Rahîm, Rahmân, Rezzak, Hayy- ı Kayyum za-
rurî olduğuna bilbedahe delâlet ve şehâdet eder. Ve kâinat bu şehâdetlerini
َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ ile ilân eder.
Ve keza kâinat yüzünde hüsn-ü zâtîyi gösteren bir hüsn-ü arazî ve bir ce-
mâl-i mücerredi gösteren bir cemâl-i hazîn ve mahbub-u hakikîye i şaret eden 
bir aşk-ı sad ık ve bütün esrar ı cezbeden bir hakikat-i cazibeye i şaret eden bir 
cezbe ve bir incizap vard ır. Bu hakikatler, kâinata bir Rabb-i Vâcibü’l-vücûd 
lâz ım ve zarurî oldu ğuna şehâdet ettiklerini, kâinat َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ ile talim ve 
îlâm ediyor.
Ve keza bütün envâ ın cüz’iyat ında bir tasarruf var. Bu tasarruf, faydal ı 
iş ve maslahatlar içindir. Ve nebâbât ve hayvanâtta bir tebeddül ve tahavvül 
var. Bu da pek çok menfaatler içindir. Küre-i arzda gece ve gündüz cihetiy-le bir tağyir var. Bu dahi büyük büyük gayeler içindir. Kâinatta hükümferma 
olan nizam ve intizamla beraber, faaliyet hususunda elvân- ı seb’a gibi tebarüz 
eden şu hakikatler, bilbedahe bir mutasarr ıf-ı hakîm, kadîr, fâil-i muhtar gibi 
bütün evsaf- ı kemâliye ile muttas ıf bir Hâl ık’ın vücûb-u vücuduna yapt ıklar ı 
delâleti, kâinat 
َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ ile tebliğ ediyor.
Ve keza kâinat ın ihtiva etti ği bütün envâ ve ecza ve zerrat ı istilâ eden hu-
dûs, bir muhdis ve bir mûcidi iktiza eder.
Ve keza kâinat bütün eczas ıyla beraber gayr-i mütenâhi e şkâl ve vazi-
yetlere kabiliyeti, ihtimali, imkân ı varken bu şekl-i hâz ıra girmesi, elbette bir 
Hâl ık-ı Vâcibü’l-vücûd’un ihtiyâr, irade ve tercihiyle olmu ştur.
Ve keza büyük bir fakr u ihtiyaçta bulunan kâinat ın envâ ve eczas ına lâ-
zım olan işlerini, hacetlerini evkât- ı münasipte 1ُÕِùَÝْéَĺ َź ُßْĻَè ْīِĨ îfa ve is’âf 
etmek, bir Rezzak- ı Kerîm’in vücûb-u vücuduna delâlet eder.
Ve keza kâinat, umumî ve hususî, maddî ve mânevî pek büyük ihtiyaç-
lar içindedir. Gerek vücuduna ve gerek bekas ına lâz ım şeyleri, işleri görmek-
ten âcizdir. Bu gibi matluplar ının şuuru olmaks ızın yerine getirilmesi, elbette 
Rahmân- ı Rahîm ve Vâcibü’l-vücûd bir Sâni-i Hakîm taraf ındand ır.
Ve keza kevn ve vücudda; imkân, kesret, infial mertebeleri vard ır. İmkân 
mertebesi, vücub mertebesine bakar ve onu istilzam eder. Kesret mertebesi, vahdet mertebesine nâz ırdır, onu iktiza eder. İnfial mertebesi, fâiliyet merte-
besine mütevakk ıftır. Bu mertebeler aras ındaki istilzam, bizzarure vâcib, vâ-
hid, fa’âl bir Hâl ık’ı iktiza ve istilzam eder.
1 “…hiç ummad ığı yerlerden (r ızıkland ırır).” (Talâk sûresi, 65/3)KATRE / DÖRT BÂB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    53
54  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Ve keza bak ıyoruz ki kâinatta herhangi bir şey, hadd-i kemâle vâs ıl ol-
may ınca hareket etmekten durmuyor. Kemâline vâs ıl olduğu zaman hareketi 
terk edip sükûnda oturur. Bundan anla şılıyor ki vücud kemâli ister, kemâl de 
sübutu iktiza eder. Öyle ise, vücudun vücudu kemâl iledir. Kemâlin kemâli de devam ile olur. Öyle ise, bir Vâcib-i Sermedî, Kâmil-i Mutlak var ki mümkina-tın bütün kemâlât ı, O’nun nur-u kemâlinin cilvelerine birer gölgedir. Öyle ise 
Cenâb- ı Hak; zât ında, s ıfât ında, ef’âlinde kâmil-i mutlakt ır.
Ve keza her şeyin bât ını zâhirinden daha latîf, daha şeffaft ır. Bu ise Sâni’in 
o şeyden hariç ve baîd olmamas ına delâlet eder. O şeyin sair e şya ile nizam 
ve muvâzenesinin Sânii taraf ından temin edildi ği cihetle de, Sâni’in o şeyde 
dahil olmamas ını iktiza eder. Öyle ise, bir masnûun zât ına bak ılırsa, Sâni’in 
ilim ve hikmeti görünür. Gayr ısıyla birlikte bak ılırsa, Sâni’in fevka’l-küll bir 
sem’ ve basara mâlik oldu ğu görünür. Bu hakikatten anla şıldı ki: Sâni-i âlem, 
âlemde dahil olmad ığı gibi âlemden hariç de de ğildir. İlmi ve kudreti ile her 
ş
eyin içinde oldu ğu gibi, her şeyin fevkindedir. Bir şeyi gördü ğü gibi, bütün 
eşyay ı da beraber görür.
Bu hakikatler, kavs-i kuzeh renkleri gibi macun, bir tak ım nuranî âyetler-
dir. Kâinat bütün evsaf- ı kemâliye ile muttas ıf bir Hâl ık’ın vücûb-u vücud ve 
vahdetine delâlet ve şehadet eder. Evet kâinat o Hâl ık’ın nurunun gölgesi, es-
mâs ının tecelliyât ı, ef’âlinin âsâr ıdır.
Arkadaş! Kâinat ın şu geçen hakikatlerin lisan ıyla söyledi ği 1َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ 
delâiliyle 2ِّٰųِאÖ َّźإِ َّةَĳُĜ َźوَ ْلَĳَè َź ’ı isbat eder. Ve keza 3ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُįَّĬأَ ْħَĥْĐَאĘ ha-
kikati 4ِّٰųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨ ’ı istilzam ediyor. ِّٰųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨ da, iman ın beş rüknü-
nü tazammun etti ği gibi, s ıfât- ı rubûbiyete de mazhar ve mir’att ır. Bu s ırra 
binaendir ki ِّٰųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨ iman ın mizan ve terazisinde 5ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ile karîn 
ve müvâzi olmu ştur. Nübüvvet, s ıfât- ı rubûbiyete nâz ır ve mazhar oldu ğundan, 
1 “Allah o ilâht ır ki Kendisinden ba şka ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi, 3/2; Nisâ 
sûresi, 4/87; Tevbe sûresi, 9/129; Tâhâ sûresi, 20/8; Neml sûresi, 27/26; Kasas sûresi, 28/70; Te ğâbün 
sûresi, 64/13)
2 “Hareket ve güç, ancak Cenâb- ı Hakk’ ın dilemesi ile olur.” Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sel-
lem) bu sözün, cennet hazinelerinden bir hazine oldu ğunu bildirmi ştir. Bkz.: Buhârî, meğâzî 38, deavât  
51, 68,  kader  7; Müslim, zikir 44-46.
3 “O halde şu gerçeği hiç unutma ki: Allah’tan ba şka ilah yoktur.” (Muhammed sûresi, 47/19)
4 “Muhammed Allah’ ın resûlüdür.” (Fetih sûresi, 48/29)
5 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35 ; Muhammed sûresi, 47/19 )
umumî bir câmiiyete mâliktir. Velâyet ise, hususî ve cüz’îdir. Aralar ındaki nis-
bet 1َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبُّ ile 2ĹِّÖرَ aras ındaki nisbet gibidir ki birisinde izafe umumîdir, 
ötekisinde hususîdir. Veya arzdan ar şa olan miraçla secdedeki miraç aras ında 
veya arş ile kalb aras ındaki nisbet gibidir.
Arkadaş! Şu yüksek olan matluba zikretti ğimiz burhanlar, matlubu ihata 
eden bir dairedir. Matlup olan vücûb-u vücud ve vahdet o dairenin merkezin-dedir. Daireyi te şkil eden burhanlar ın her birisi, parma ğını uzat ıp, matlubun 
hak ve sâd ık olduğuna imza at ıyorlar. O burhanlardan zay ıf olanlar ın arala-
rında tesanüd vard ır. Yani, birbirini teyid ve takviye etmekle, zay ıf burhanla-
rın zaafiyeti zâil olur. Zâil olmasa bile itibardan dü şmez. İtibardan dü şse bile, 
dairenin bozulmas ına sebep olmaz. Ancak daire küçülür.
Maahâzâ burhanlar ın heyet-i mecmuas ına terettüp eden matlubun kuv-
vet ve vuzuhunu her ferdden istemek ve her ferdde aramak, akl ın hastal ığı-
na, zihnin cüz’iyetine i şaret olup, matlubu red ve inkâr için bir zemin te şkil 
ediyor. Binâenaleyh bir burhana bak ıldığı zaman zaafiyetten dolay ı vehimler 
başgösterirse, öteki burhanlardan süzülen kuvvet ile ortada zaafiyet kalmaz, 
vehimler de da ğılır.
Maahâzâ baz ı burhanlar suya benziyor, bir k ı
sm ı da havaya benziyor, bir 
kısm ı da ziya gibidir. Binâenaleyh bu gibi burhanlar ı gayet latîf ve dikkatli in-
ce bir fikir ile aray ıp tutmal ıdır ki dökülmesin, sönmesin, uçmas ın!..
1 “Âlemlerin Rabbi” (A’râf sûresi, 7/54; Şuarâ sûresi, 26/23; Kasas sûresi, 28/30; Mü’min sûresi, 40/64; 
Fussilet sûresi, 41/9; Tekvir sûresi, 81/29; Hâkka sûresi, 69/4)
2 “Rabbim” (Bkz: Şûrâ sûresi, 42/10; Zuhruf sûresi, 43/64; Cin sûresi, 72/20; …)KATRE / DÖRT BÂB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    55
Takriz
(Fâz ıl-ı muhterem Meclis-i Mesâhif ve Tedkik-i Müellefât- ı 
Şer’iye Reis-i Âlîsi Şeyh Safvet Efendi Hazretlerinin takrizidir.)
Cenâb- ı Hakk’a hamd ve kendisine Kur’ân nâzil olan 
Peygamberimiz’e ve dinin binas ını tahkim ve temhid eden 
âl ü ashab ına salât ü selâm olsun!
“Tevhid Denizinden Bir Katre” nam ındaki risale gözü-
me tecelli etti. O denizle bu katre aras ında bir fark göreme-
dim. Çünkü o katre hakikatte o denizden geliyor ve o de-nize dökülüyor. Tevhid denizinden avuçla su içmekte ve İslâmiyet memesinden süt emmekte karde şimiz olan allâ-
me Bediüzzaman Said Nursî’nin sa’yinden dolay ı Cenâb- ı 
Hakk’a hadsiz şükürler olsun.
El-fakir, türâbü akdâmi’l-ulemâ
Safvet 
(rahmetullâhi aleyh)
Hâtime
(Şu hâtime, dört çe şit hastal ıklar ı beyan eder.
Ve tedavi çarelerini gösterir.)
Birinci Hastal ık: “Yeis”tir.
Arkadaş! Amele ve tâate muvaffak olamayan azaptan korkar, yeise dü-
şer. Böyle bir me’yusun gözüne, dinî meselelere münâfî ednâ ve zay ıf bir 
emâre, kocaman bir burhan görünür. Böyle birkaç emâreyi elde eder etmez, diğer emârelerin sâikas ıyla ilân- ı isyan ederek İslâm dairesinden ç ıkar, şeyta-
nın ordusuna iltihak eder. Binâenaleyh a’mâle muvaffak olamayanlar, yeise 
düşmemek için şu âyete müracaat etsin:
 بَĳُĬُّñĤا ُóِęْĕَĺ َّٰųا إِنَّ ِّٰۚųا ِÙَĩْèرَ ْīِĨ اĳُĉَĭْĝَÜ َź ْħِıِùُęْĬأَ ĵٰۤĥَĐ اĳُĘَóْøأَ َīĺِñَّĤا َאدِيَ×ِĐ َאĺ ْģُĜ
1ُħĻِèَّóĤا رُĳُęَĕْĤا َĳُİ ُįَّĬإِ ًאۚđĻِĩَä
İkinci Hastal ık: “Ucub”dur.
Arkadaş! Yeise dü şen adam, azaptan kurtulmak için, istinad edecek bir 
noktay ı aramaya ba şlar. Bakar ki bir miktar hasenat ve kemâlât ı var, hemen 
o kemâlât ına bel ba ğlar. Güvenerek der ki: “Bu kemâlât beni kurtar ır, yeter.” 
diye bir derece rahat eder. Hâlbuki a’mâle güvenmek ucubdur; insan ı dalâle-
te atar. Çünkü insan ın yapt ığı kemâlât ve iyiliklerde hakk ı yoktur; mülkü de-
ğildir, onlara güvenemez. Hem insan ın vücudu ve cesedi bile onun de ğildir. 
Çünkü kendisinin eser-i sanat ı değildir. O vücudu yolda bulmu ş, lakîta olarak 
temellük de etmi ş değildir. K ıymeti olmayan şeylerden oldu ğu için yere at ıl-
mış da insan alm ış değildir. Ancak o vücud hâvi oldu ğu garip sanat, acîb na-
kışlar ın şehâdetiyle, bir Sâni-i Hakîm’in dest-i kudretinden ç ıkm ış kıymettar 
bir hâne olup, insan o hanede emaneten oturur. O vücudda yap ılan binlerce 
tasarrufattan ancak bir tane insana aittir.
Ve keza esbap içerisinde en e şref, en kuvvetli bir ihtiyâr sahibi insan iken, 
ef’âl-i ihtiyâriye nam ıyla kendisine mal zannetti ği ef’âlin ekl, şürb gibi en âdi 
bir fiilin husûlünde, yüz cüzünden ancak bir cüzü insana aittir.
1 “De ki: Ey çok günah i şleyerek kendi öz canlar ına kötülük etmede ileri giden kullar ım! Allah’ ın rahme-
tinden ümidinizi kesmeyiniz. Allah bütün günahlar ı affeder. Çünkü O, gafur ve rahîmdir (çok affedici-
dir, merhamet ve ihsan ı fazlad ır).” (Zümer sûresi, 39/53)
58  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Ve keza insan ın elindeki ihtiyâr pek dard ır. Havâss ının en geni şi hayal ol-
duğu halde, o hayal ak ıl ve akl ın semerelerini ihata edemez. Bunlar ı, bu ka-
dar büyük iken, nas ıl daire-i ihtiyâr ına idhal edip, onlarla iftihar ediyorsun?
Ve keza şuurî olmaks ızın, senin lehine ve aleyhine çok fiiller cereyan et-
mektedir. O fiiller şuurî olduklar ı halde, şuurun taalluk etmedi ğinden sabit olur 
ki o fiillerin fâili bir Sâni-i Zî şuur’dur. Ne sen fâilsin ve ne senin esbab ın... 
Binâenaleyh mâlikiyet dâvâs ından vazgeç. Kendini mehâsin ve kemâlâta mas-
dar olduğunu zannetme. Ve katiyen bil ki senden sana yaln ız noksan ve ku-
sur vard ır. Çünkü sû-i ihtiyâr ınla, sana verilen kemâlât ı bile tağyir ediyorsun. 
Senin hânen hükmünde bulunan cesedin bile emanettir. Mehâsinin hep mev-
hûbedir; seyyiât ın meksûbedir. Binâenaleyh َźوَ ْلَĳَè َź ، 1ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ْכُĥُĩْĤا ُįَĤ 
2ِّٰųِאÖ َّźإِ َّةَĳُĜ de.
Üçüncü Hastal ık: “Gurur”dur.
Evet gurur ile insan maddî ve mânevî kemâlât ve mehâsinden mahrum 
kal ır. Eğer gurur sâikas ıyla başkalar ın kemâlât ına tenezzül etmeyip, kendi ke-
mâlât ını kâfi ve yüksek görürse, o insan nâk ıstır. Böyle insanlar, mâlûmat ve 
keşfiyatlar ını daha yüksek görmekle, eslâf- ı izâm ın irşâdat ve ke şfiyatlar ın-
dan mahrum kal ırlar. Ve evhama maruz kalarak bütün bütün çizgiden ç ıkar-
lar. Hâlbuki eslâf- ı izâm ın k ırk günde yapt ıklar ı bir keşfiyat ı, bunlar k ırk sene-
de bulamazlar.
Dördüncü Hastal ık: “Sû-i zan”d ır.
Evet insan hüsn-ü zanna memurdur. İnsan, herkesi kendisinden üstün 
bilmelidir. Kendisinde bulunan sû-i ahlâk ı, sû-i zan sâikas ıyla başkalara teş-
mil etmesin. Ve ba şkalar ın baz ı harekât ını –hikmetini bilmedi ğinden– takbih 
etmesin. Binâenaleyh eslâf- ı izâm ın hikmetini bilmedi ğimiz baz ı hallerini be-
ğenmemek, sû-i zand ır. Sû-i zan ise, maddî ve mânevî içtimaiyat ı zedeler.
Arkadaş! Tahte’l-arz yapt ığım hayalî bir seyahatta gördü ğüm baz ı haki-
katleri zikredece ğim:
Birinci hakikat:  Arkadaş! Mâlik-i Hakikî’den gaflet, nefsin firavunlu ğuna 
sebep olur. Evet taht- ı tasarrufunda bulunan bütün e şyan ın Mâlik-i Hakikî’sini 
1 “(Varl ıklar üzerinde) mutlak mülkiyet ve hakimiyet O’nundur, bütün hamd de O’na mahsustur.” 
(Teğâbün sûresi, 64/1; Tirmizî, deavât  36; Nesâî, menâsik  163; İbni Mâce, ticârât 40, menâsik  84)
2 “Hareket ve güç, ancak Cenâb- ı Hakk’ ın dilemesi ile olur.” Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sel-
lem) bu sözün, cennet hazinelerinden bir hazine oldu ğunu bildirmi ştir. (Bkz.: Buhârî, meğâzî 38, deavât  
51, 68,  kader  7; Müslim, zikir 44-46)
unutan, kendisini kendisine mâlik zannederek hâkimiyet tevehhümünde bu-
lunur. Ve ba şkalar ı da, bilhassa esbab ı kendisine k ıyas ile, hâkim ve mâlik 
defterine kaydeder. Ve bu vesile ile, Allah’ ın mülkünü, mal ını kendilerine tak-
sim ederek ahkâm- ı ilâhiyeye kar şı muaraza ve mübarezeye ba şlar.
Hâlbuki Cenâb- ı Hak taraf ından insanlara verilen benlik ve hürriyet, ulû-
hiyet s ıfatlar ını fehmetmek üzere bir vâhid-i k ıyasî vazifesini görüyor. Maalesef 
sû-i ihtiyâr ile hâkimiyet ve istiklâliyete âlet ederek tam bir firavun olur.
Arkadaş! Bu ince hakikat, tam vuzuh ve zuhuruyla şöyle bana görün-
dü ki: Gaflet suyu ile tenebbüt eden benlik, Hâl ık’ın s ıfatlar ını fehmetmek 
için bir vâhid-i k ıyast ır. Çünkü insanlar görmedikleri şeyleri k ıyas ve temsil-
ler ile bilirler. Mesela: Bir adam Cenâb- ı Hakk’ ın kudretini anlamak için bir 
taksimat yapar: “Buradan buraya benim kudretimdedir, bundan o yan ı da 
O’nun kudretindedir.” diye vehmî bir çizgi çizmekle meseleyi anlar. Sonra mevhum hatt ı bozar, hepsini de ona teslim eder. Çünkü nefis, nefsine mâlik 
olmad ığı gibi cismine de mâlik de ğildir. Cismi, ancak acîb bir makine-i ilâhi-
yedir. Kaza ve kader kalemiyle kudret-i ezeliye (bir cilveci ği) o makinede çal ı-
şıyor. Binâenaleyh insan o firavunluk dâvâs ından vazgeçmekle, mülkü mâli-
kine teslim etsin, emanete h ıyanet etmesin! E ğer h ıyanetle bir zerreyi nefsine 
isnad ederse, Allah’
ın mülkünü esbab- ı câmideye taksim etmi ş olacakt ır.
İkinci hakikat:  Ey nefs-i emmâre, katiyen bil ki senin hususî ama pek 
geniş bir dünyan vard ır ki; âmâl, ümit, taallukat, ihtiyacat üzerine bina edil-
miştir. En büyük temel ta şı ve tek dire ği, senin vücudun ve senin hayat ınd ır. 
Hâlbuki o direk kurtludur; o temel ta şı da çürüktür. Hülâsa, esastan fasit ve 
zay ıftır. Daima harap olmaya haz ırdır.
Evet bu cisim ebedî de ğil, demirden de ğil, taştan değil.. ancak et ve ke-
mikten ibaret bir şeydir. Ani olarak senin ba şına y ıkılıyor, alt ında kal ıyorsun. 
Bak zaman- ı mâzi senin gibi geçmi ş olanlara geni ş bir kabir oldu ğu gibi, istik-
bal zaman ı da geniş bir mezaristan olacakt ır. Bugün sen iki kabrin aras ında-
sın; art ık sen bilirsin!...
Arkadaş! Bildiğimiz, gördü ğümüz dünya bir iken, insanlar adedince dün-
yalar ı hâvidir. Çünkü her insan ın tam manas ıyla hayalî bir dünyas ı vard ır. 
Fakat öldü ğü zaman dünyas ı yıkılır, k ıyâmeti kopar.
Üçüncü hakikat:  Şu gördüğün dünyay ı, bütün lezâiziyle, sefahetleriyle, 
safâlar ıyla pek a ğır ve büyük bir yük gördüm. Ruhu fasit, kalbi hasta olanlar-
dan başka kimse o a ğır yükün alt ına giremez. Çünkü bütün kâinatla alâkadar KATRE  / HÂTİME ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------    59
60  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
olmaktansa ve her şeyin minnetine girmektense ve bütün esbap ve vesâite el 
aç ıp arz- ı ihtiyaç etmektense, bir Rabb-i Vâhid, Semî ve Basîr’e iltica etmek 
daha rahat ve daha kârl ı değil midir?
Dördüncü hakikat : Ey nefis!1(*) Kâinat ın uzak çöllerine gidip Sâni’in is-
bat ına deliller toplamaya ihtiyaç yoktur. Bir kulübecik hükmünde bulunan, 
içerisinde oturdu ğun cisim kafesine bak! Senin o kulübenin duvarlar ına as ı-
lan îcad silsilelerinden, hilkatin mu’cizelerinden ve harika sanatlar ından.. ku-
lübeden harice uzat ılan ihtiyaç ellerinden.. ve pencerelerinden yükselen “ah!, 
oh!” ve enînler lisan- ı hâliyle istenilen yard ımlar ından anla şılır ki o kulübe-
yi müştemilât ıyla beraber yaratan Hâl ık’ın o âh u enînleri i şitir, şefkat ve mer-
hamete gelir, hâcât ve âmâlin ne varsa taht- ı taahhüde al ır. Zira sine ğin ka-
fas ındaki o küçük küçük hüceyrat ın nidalar ına “Lebbeyk” söyleyen o Sâni-i 
Semî-i Basîr’in, senin dualar ını işitmemesi ve o dualara müsbet cevaplar ver-
memesi imkân ve ihtimali var m ıdır?!
Binâenaleyh ey bu küçük hüceyrelerden mürekkep ve “ene” ile tabir edi-
len hüceyre-i kübrâ! O kulübeci ğin küçüklü ğüyle beraber, dolu oldu ğu hari-
ka îcadlar ını gör, imana gel! Ve: “Yâ İlahî! Yâ Rabbî! Yâ Hâl ıkî! Yâ Musavvirî! 
Yâ Mâlikî ve Yâ men lehü’l-mülkü ve’l-hamd! Senin mülkün ve emanetin ve vedîan olan şu kulübecikte misafirim, mâlik de ğilim.” de; o bât ıl temellük dâ-
vâs ından vazgeç! Çünkü o temellük dâvâs ı, insan ı pek elîm elemlere maruz 
bırak ır.2(**)
Nükte
Arkadaş! İman bütün e şya aras ında hakikî bir uhuvveti, irtibat ı, ittisali ve 
ittihat rab ıtalar ını tesis eder.
Küfür ise, bürûdet gibi bütün e şyay ı birbirinden ayr ı gösterir ve birbiri-
ne ecnebi nazar ıyla bakt ırır. Bunun içindir ki müminin ruhunda adavet, kin, 
1 (*)  Müellif-i muhterem, kendi nefsine tasrihen, ba şkalara da târizen söylüyor.
2 (**) Mütercimin bir itizar ı:
   Mesnevî-i Nuriye’nin Arabî as ıl nüshas ında bulunan ve yeri buras ı olan ,ِّٰųا َאنَéْ×ُø 
ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ ve ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ’ e dair çok k ıymetli ve ehemmiyetli bir k ısm ı, üslûbunu ve fesâhat ını 
muhafaza edememek ve evrad makam ında okunabilen o hakikatleri Türkçe’ye çevirmek-
le, k ıymet-i asliyesini haleldâr etmek endi şesiyle tercüme etmedim. Kârîlerden özür diler, 
rahmet ve hay ır dualar ını beklerim.
 Mütercim
 Abdülmecid
vahşet yoktur. En büyük bir dü şman ıyla bir nevi karde şliği vard ır. Kâfirin ru-
hunda h ırs, adavet oldu ğu gibi nefsini iltizam ve nefsine itimad ı vard ır. Bu s ır-
ra binaendir ki dünya hayat ında bazen galebe kâfirlerde olur. Ve keza kâfir, 
dünyada hasenat ının mükâfat ını –filcümle– görür. Mümin ise, seyyiat ının ce-
zas ını görür.
Bunun için dünya kâfire cennet (yani âhirete nisbeten), mümine cehen-
nemdir (yani saadet-i ebediyesine nisbeten). Yoksa dünyada dahi mümin yüz derece ziyade mesuttur, denilmi ştir.
Ve keza iman, insan ı ebediyete, cennete lây ık bir cevhere kalbeder. Küfür 
ise ruhu, kalbi söndürür, zulmetler içinde b ırak ır. Çünkü iman, kabu ğunun 
içerisindeki lübbü gösterir. Küfür ise, lüb ile kabu ğu tefrik etmez; kabu ğu ay-
nen lüb bilir ve insan ı cevherlik derecesinden kömür derecesine indirir.
Nokta
Arkadaş! Kalb ile ruhun hastal ığı nisbetinde felsefe ilimlerine meyil ve 
muhabbet ziyade olur. O hastal ık maraz ı da, ulûm-u akliyeye tevaggul etmek 
nisbetindedir. Demek mânevî olan hastal ıklar, insanlar ı aklî ilimlere te şvik ve 
sevk eder. Ve akliyat ile i ştigal eden, emrâz- ı kalbiyeye müptelâ olur.
Ve keza dünyan ın iki yüzünü gördüm:
Bir yüzü : Az çok zâhirî bir ünsiyet, bir güzelli ği varsa da, bât ını ve içi da-
imî bir vah şet ile doludur.
İkinci yüzü : Filcümle zâhiren vah şetli ise de, bât ınen daimî bir ünsiyet-
le doludur. Kur’ân- ı Azîmüşşân, nazarlar ı âhiret ile muttas ıl olan ikinci veche 
tevcih eder. Birinci vecih ise âhiretin z ıdd ı olup ademle muttas ıldır.
Ve keza mümkinat ın da iki vechi vard ır:
Birisi : Enaniyet ile vücuddur. Bu ise ademe gider ve ademe kalbolur.
İkincisi : Enaniyetin terkiyle ademdir. Bu ise Vâcibü’l-vücûd’a bakar, bir 
vücud kazan ır. Binâenaleyh vücud istersen, mün’adim ol ki vücudu bula-
sın!..KATRE  / HÂTİME ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------    61
62  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Nükte
(Mukaddimede zikredilen dört kelimeden, “niyet” hakk ındad ır.)
Arkadaş! Bu niyet meselesi, benim k ırk senelik ömrümün bir mahsulü-
dür. Evet niyet öyle bir hâsiyete mâliktir ki âdetleri, hareketleri ibadete 
çeviren pek acîb bir iksir ve bir mâyedir .
Ve keza niyet, ölü ve meyyit olan hâletleri ihya eden ve canl ı, hayatl ı iba-
detlere çeviren bir ruhtur.
Ve keza niyette öyle bir hâsiyet vard ır ki; seyyiat ı hasenata ve hase-
nat ı seyyiata tahvil eder . Demek niyet, bir ruhtur. O ruhun ruhu da ihlas-
tır. Öyle ise necat, halâs ancak ihlas iledir. İşte bu hâsiyete binaendir ki; az bir 
zamanda çok ameller husûle gelir. Buna binaendir ki; az bir ömürde, cennet bütün lezâiz ve mehâsiniyle kazan ılır. Ve niyet ile insan, daimî bir şâkir olur, 
şükür sevab ını kazan ır.
Ve keza dünyadaki lezzet ve nimetlere iki cihetle bak ılır:
Bir cihette , o nimetlerin bir mün’im taraf ından verildi ği düşünülür. Ve 
nazar, o lezzetten in’am edene döner; onu dü şünür. Mün’imi dü şünmek lezze-
ti, nimeti dü şünmekten daha lezizdir.
İkinci cihet , nimeti görür görmez nazar ını ona hasrederek, o nimeti ga-
nîmet telâkki ederek minnetsiz yer. Hâlbuki birinci cihette lezzet, zeval ile zâ-il olsa bile ruhu bâkidir. Çünkü Mün’im’i dü şünür. Mün’im ise merhametlidir, 
daima bu nimetleri bana verir diye ümitvar olur. İkinci cihette, nimetin zevali 
ölüm değildir ki ruhu kals ın. Ruhu da söner, ancak duman ı kal ır. Musibetlerin 
ise; zevalinden sonra dumanlar ı söner, nurlar ı kal ır. Lezzetlerin zevalinden 
sonra kalan dumanlar ı, günahlar ıdır.
Arkadaş! Dünya ve âhiretteki lezzet ve nimetlere, iman ile bak ılırsa, bun-
larda bir hareket-i devriye görülür ki; emsaller birbirini takip eder. Biri gider, yerine onun misli gelir. Bu sayede o nimetlerin mahiyeti sönmez. Ancak te-şahhusat- ı cüz’iyede firak ve iftiraklar ı vard ır. Bunun içindir ki; lezâiz-i imani-
ye, firak ve iftirak ile müteessir ve mükedder olmuyor. Fakat ikinci cihette, her bir lezzetin zevali var. Ve o zeval haddizat ında elem oldu ğu gibi, dü şünme-
si de elemdir. Çünkü bu ikinci cihette, hareket devriye de ğildir, müstakimdir. 
Lezzet, ebedî bir ölüm ile mahkûm olur...
Nokta
Arkadaş! Esbap ve vesâiti insan, kuca ğına al ıp yap ışırsa, zillet ve haka-
rete sebep olur. Mesela: Kelb, bütün hayvanlar içerisinde birkaç s ıfât- ı hase-
ne ile muttas ıftır ve o s ıfatlar ile i ştihar etmi ştir. Hatta sadâkat ve vefadarl ığı 
darb- ı mesel olmu ştur. Bu güzel ahlâk ına binaen, insanlar aras ında kendisine 
mübarek bir hayvan nazar ıyla bak ılmaya lây ık iken, maalesef insanlar aras ın-
da mübarekiyet de ğil necisü’l-ayn addedilmi ştir.
Tavuk, inek, kedi gibi sair hayvanlar da –insanlar ın onlara yapt ıklar ı ih-
sanlara kar şı şükran hissi olmad ığı halde– insanlarca aziz ve mübarek ad-
dedilmektedirler. Bunun esbab ı ise, kelbde h ırs maraz ı fazla oldu ğundan es-
bab- ı zâhiriyeye öyle bir derece ihtimam ile yap ışır ki Mün’im-i Hakikî’den 
bütün bütün gafletine sebep olur. Binâenaleyh vas ıtay ı müessir bilerek Mües-
sir-i Hakikî’den yapt ığı gaflete ceza olarak necis hükmünü alm ıştır ki tahir ol-
sun. Çünkü hükümler, hadler günahlar ı affeder. Ve beynennas tahkir darbe-
sini, gaflete keffaret olarak yemi ştir.
Öteki hayvanlar ise, vesâiti bilmiyorlar ve esbaba o kadar k ıymet vermi-
yorlar. Mesela: Kedi seni sever, tazarru eder, senden ihsan ı al ıncaya kadar. 
İhsan ı ald ıktan sonra öyle bir tav ır al ır ki sanki aran ızda muarefe yokmu ş ve 
kendilerinde sana kar şı şükran hissi de yoktur. Ancak Mün’im-i Hakikî’ye şük-
ran hisleri vard ır. Çünkü f ıtratlar ı Sânii bilir ve lisan- ı hâlleriyle ibadetini ya-
parlar. Şuur olsun olmas ın...
Evet kedinin “m ır-m ır”lar ı “Yâ Rahîm! Yâ Rahîm! Yâ Rahîm”dir.
Nükte
Yine gördüm ki: E ğer her şey Cenâb- ı Hakk’a isnad edilmezse, bir ân- ı 
vâhidde, gayr-i mütenâhi ilâhlar ın isbat ı lâz ım gelir. Ve bütün zerrât- ı kâinat-
tan daha çok olan şu ilâhlar ın her birisi, bütün ilâhlara hem z ıd, hem misil ol-
mas ı lâz ım geliyor. Ve ayn ı zamanda, her birisi, bütün kâinata elini uzatm ış ta-
sarrufatta bulunuyor gibi bir vaziyet almas ı lâz ım gelir. Mesela: Bal ar ısının bir 
ferdini yaratan bir kudretin hükmü, bütün kâinata câri ve nâfiz olmas ı lâz ım-
dır. Zira, o bal ar ısı kâinat ın unsurlar ına numûnedir, eczas ını kâinattan al ıyor. 
Hâlbuki vücud sahas ında mahal ve makam, yaln ız ve yaln ız Vâcib-i Ehad’a 
mahsustur. E ğer eşya kendi nefislerine isnad edilirse, her bir zerreye bir ulû-
hiyet lâz ımd ır. Mesela: Ayasofya’n ın bânisi inkâr edildi ği takdirde, her bir ta-KATRE  / HÂTİME ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------    63
şı bir Mimar Sinan olmas ı lâz ım geliyor. Öyle ise kâinat ın Sânia olan delâleti, 
kendi nefsine olan delâletinden daha vâz ıh, daha zâhir, daha evlâd ır.
Öyle ise, kâinat ın inkâr ı mümkün olsa bile, Sâni’in inkâr ı mümkün de-
ğildir...
Nokta
Gafletten ne şet eden dalâlet, pek garip ve acîbdir. Mukareneti illiyete kal-
beder. İki şey aras ında bir mukarenet olursa, yani daima beraber vücuda ge-
lirlerse, birisinin ötekisine illet gösterilmesi o dalâletin şe’nindendir. Hâlbuki 
devaml ı mukarenet, illiyete delil olamaz.
Nükte
Arkadaş! 1ُïُ×ْđَĬ ’deki (ن’)un ifade etti ği cem’ ve cemaat, fikri ve kalbi ay ık 
olan musallînin nazar ında sath- ı arz ı bir mescid şekline getirir. Ve bütün mü-
minlerden te şekkül etmi ş, şarktan garba kadar dizilmi ş saflar ı hâvi o cemaat- ı 
kübra içinde namaz k ıldığını ihtar ettirir.
Ve keza 2ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź olan kelime-i zikriyeyi bir insan vird-i zeban etti ği za-
man, zaman ı bir halka-y ı zikir tahayyül etmekle o halkan ın sağ taraf ı olan 
mâzi cihetinde enbiyân ın, sol taraf ı olan istikbal cihetinde de evliyan ın otu-
rup cemaatle zikrettiklerini ve kendisi de o cemaat- ı uzmâ içinde bulunarak şu 
kubbe-i mînây ı dolduran yüksek ilâhî ve tatl ı sadâlar ına iştirak ettiğini tahay-
yül etsin. Kuvve-i hayaliyesi daha keskin olanlar da kâinat mescidinde bütün masnûât ın teşkil ettikleri halka-y ı zikirlerine girsin, şu fezay ı velvelelendiren o 
sadâlar ı dinlesin.
Nokta
Cenâb- ı Hakk’ ın mâsivâs ına yap ılan muhabbet iki çe şit olur. Birisi , yuka-
rıdan aşağıya nâzil olur. Diğeri, aşağıdan yukar ıya ç ıkar, şöyle ki:
Bir insan en evvel muhabbetini Allah’a verirse, onun muhabbeti dola-
yısıyla Allah’ ın sevdiği her şeyi sever ve mahlûkâta taksim etti ği muhabbeti, 
Allah’a olan muhabbetini tenkis de ğil, tezyid eder.
1 “(Yaln ız Sana) ibadet ederiz.” (Fâtiha sûresi, 1/5)
2 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35 ; Muhammed sûresi, 47/19 )64  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İkinci k ısım ise, en evvel esbab ı sever ve bu muhabbetini Allah’ ı sevme-
ye vesile yapar. Bu k ısım muhabbet, toplulu ğunu muhafaza edemez, da ğılır. 
Ve bazen de kavî bir esbaba rast gelir. Onun muhabbetini mana-y ı ismiyle ta-
mamen cezbeder, helâkete sebep olur. Şayet Allah’a vâs ıl olsa da, vusûlü nâ-
kıs olur...
Nükte
1َאıُĜرِزْ ِّٰųا ĵَĥَĐ َّźإِ َْرْضِŶا ĹِĘ ٍÙَّÖاƯد ْīِĨ َאĨوَ âyet-i kerîmesiyle, r ızık taahhüd 
alt ına al ınm ıştır. Fakat r ızık dediğimiz iki k ısımd ır:2 Hakikî r ızık, mecazî r ızık. 
Yani zarurî var, gayr-i zarurî var.
Âyetle taahhüd alt ına al ınan, zarurî k ısm ıdır. Evet hayat ı koruyacak dere-
cede g ıda veriliyor. Cisim ve bedenin semizli ği ve zaafiyeti, r ızkın çok ve az ol-
duğuna bakmaz. Denizin bal ıklar ıyla karan ın patl ıcanlar ı şahittir. Mecazî olan 
rızık ise, âyetin taahhüdü alt ında değildir. Ancak sa’y ve kesbe ba ğlıdır.
Nokta
Arkadaş! Masum bir insana veya hayvanlara gelen felâketlerde, musibet-
lerde, beşer fehminin anlayamad ığı baz ı esbap ve hikmetler vard ır. Yaln ız me-
şiet-i ilâhiyenin düsturlar ını hâvi şeriat- ı fıtriye ahkâm ı, akl ın vücuduna tâbi 
değildir ki akl ı olmayan bir şeye tatbik edilmesin. O şeriat ın hikmetleri kalb, 
his, istidada bakar. Bunlardan husûle gelen fiillere, o şeriat ın hükümleri tat-
bik ile tecziye edilir. Mesela: Bir çocuk, eline ald ığı bir kuş veya bir sine ği öl-
dürse, şeriat- ı fıtriyenin ahkâm ından olan hiss-i şefkate muhalefet etmi ş olur. 
İşte bu muhalefetten dolay ı, düşüp başı kırılırsa müstehak olur. Çünkü bu mu-
sibet, o muhalefete cezad ır. Veya di şi bir kaplan, öz evlâtlar ına olan şiddet-i 
şefkat ve himayeyi nazara almayarak, zavall ı ceylân ın yavrucu ğunu parçala-
yarak yavrular ına r ızık yapar. Sonra bir avc ı taraf ından öldürülür. İşte hiss-i 
şefkat ve himayeye muhalefet etti ğinden, ceylâna yapt ığı ayn ı musibete ma-
ruz kal ır.3(Hâşiye)
f
1 “Yeryüzünde k ımıldayan hiçbir canl ı yoktur ki onun r ızkı Allah’a ait olmas ın.” (Hûd sûresi, 11/6)
2 Biri, elde etmek için gayret sarfedilen  rızık; diğeri de, gayret sarfedilmeden gelen r ızık olmak üzere 
rızkın iki çeşit olduğuna dair bkz.: el-Cürcânî, Târîhu Cürcân  s.366. Ayr ıca, zâhir ve bât ın olmak üzere 
iki tür r ızık olduğuna dair bkz.: el-Gazâlî, el-Maksadü’l-esnâ  s.85-86.
3 (Hâşiye) İhtar:  Kaplan gibi hayvanlar ın helâl r ızıklar ı, ölü hayvanlard ır. Sağ hayvanlar ı öldü-
rüp r ızık yapmak, şeriat- ı fıtriyece haramd ır.KATRE  / HÂTİME ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------------------------------------    65
İ’tizar
Arkadaş! Bu risale, Kur’ân’ ın baz ı âyât ını şuhûdî bir tarzda beyan eden 
bir nevi tefsirdir. Ve hâvi oldu ğu mesâil, Furkan- ı Hakîm’in cennetlerinden 
kopar ılm ış bir tak ım gül ve çiçekleridir. Fakat ibaresindeki i şkâl ve îcazdan 
tevahhuş edip, mütâlaas ından vazgeçme... Mütâlaas ına tekrar ile devam edi-
lirse, me’lûf ve me’nûs bir şekil al ır.
Kezalik nefsin temerrüdünden de korkma. Çünkü benim nefs-i emmârem 
bu risalenin satvetine dayanamayarak ink ıyada mecbur oldu ğu gibi, şeyta-
nım da 1ُّóَęَĩْĤا َīْĺأَ diye bağırdı. Sizin nefis ve şeytanlar ınız benim nefis ve şey-
tan ımdan daha âsi, daha tâ ğî, daha şakî değiller.
Kezalik Birinci Bâb’da tevhidin beyan ı için zikredilen delillerde vâki olan 
tekrarlar ı faydas ız zannetme. Hususî makamlarda, ihtiyaca binaen zikredil-
mişlerdir. Evet hatt- ı harbde siperde oturup müdafaa eden bir nefer, etraf ın-
da bulunan bo ş siperlere gitmeyip, bulundu ğu siper içinde di ğer bir pencere-
yi açmas ı elbette bir ihtiyaca binaendir.
Kezalik bu risalelerin ibarelerindeki i şkâl ve iğlâk ın, keyif için ihtiyâr ım-
dan ç ıkm ış olduğunu zannetme. Çünkü bu risale, deh şetli bir zamanda nef-
simin hücumuna kar şı yap ılan âni ve irticalî bir münaka şad ır. Kelimeleri, o 
müthiş mücadele esnas ında zihnimin eline geçen dikenli kelimelerdir. O ate ş-
le nurun kar ıştıklar ı bir hengâmda, ba şım dönmeye ba şlıyordu. Kâh yerde, 
kâh gökte, kâh minarenin dibinde, kâh minarenin şerefesinde kendimi görü-
yordum. Çünkü takip etti ğim yol, ak ıl ile kalb aras ında yeni aç ılan berzahî bir 
yoldur. Ak ıldan kalbe, kalbden ak ıla inip ç ıkmaktan bîzar olmu ştum. Bunun 
için, bir nur buldu ğum zaman, hemen üstüne bir kelime b ırak ıyordum. Fakat 
o nurlar ın üstüne b ırakt ığım kelime ta şlar ı, delâlet için de ğildi. Ancak kaybol-
mamak için birer ni şan ve birer alâmet olarak b ırak ırdım. Sonra bakt ım ki o 
zulmetler içinde bana yard ım eden o nurlar, Kur’ân güne şinden ilham edilen 
misbah ve kandillerdi.
2َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َאĭِùُęْĬَِŶ ًاïِüْóُĨوَ َאĭِèوَأَرْوَا َאĭِÖĳُĥُĜوَ َאĭِĤĳُĝُđِĤ رًاĳُĬ ْاٰنَóُĝْĤا ِģَđْäا َّħُıّٰĥĤاَ
1 Şimdi nereye kaçacaks ın?!
2 Allah ım, Kur’ân’ ı ak ıllar ımız, kalblerimiz ve ruhlar ımız için nur, nefislerimiz için de mür şid eyle, âmîn, 
âmîn, âmîn…
Katre’nin Zeyli
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ĵٰĥَĐ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤوَا َ،īĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
1َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø
Remiz
Arkadaş! Vaktin evvelinde ve Kâbe’yi hayalen nazara almakla namaz 
kılmak menduptur ki birbirine giren daireler gibi Beyt’in etraf ında teşekkül 
eden saflar ı görmekle, yak ın saflar Beyt’i ihata ettikleri gibi, en uzak saflar ın 
da âlem-i İslâm ı ihata etmi ş olduğunu hayal ile görsün. Ve o saflara girmek-
le, o cemaat- ı uzmâya dahil olsun ki o cemaat ın icma ve tevatürü, onun na-
mazda söyledi ği her dâvâya ve her bir sözüne bir hüccet ve bir burhan ol-
sun.
Mesela: Namaz k ılan 2ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ dediği zaman, sanki o cemaat- ı uzmây ı 
teşkil eden bütün müminler “Evet do ğru söyledin” diye onun o sözünü tasdik 
ediyorlar. Ve bu tasdikler, hücum eden evham ve vesveselere kar şı mânevî bir 
kalkan vazifesini görür. Ve ayn ı zamanda, bütün hâsseleri, latîfeleri, duygular ı 
o namazdan zevk ve hisselerini al ırlar. Yaln ız musallînin Kâbe’ye olan şu ha-
yalî nazar ı, kasdî de ğil tebeî bir şuurdan ibaret bulunmal ıdır.3(Hâşiye)
Remiz
Arkadaş! Vesvese ve evham zulmetleri içinde yürürken, Resûl-i Ekrem’in 
(aleyhissalâtü vesselâm)  sünnetleri birer y ıldız, birer lâmba vazifesini gördüklerini 
1 Âlemlerin Rabbi, Rahmân ve Rahîm Allah’a, üzerimizdeki hadd ü hesaba gelmez lütuflar ı adedince 
hamd ü senâ.. bütün insanl ığa rahmet ve kurtulu ş vesilesi olarak gönderdi ği habibi Hazreti Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’a, nezih aile fertlerine ve seçkin ashab ına salât ü selâm olsun.
2 “Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.” (Fâtiha sûresi, 1/2)
3 (Hâşiye) İhtar: Sath- ı arz mescidini mütehalif ve muntazam harekât ıyla tezyin eden o cemaat- ı 
uzmân ın, sat ırlar ı and ıran saflar ının o güzel manzaras ı muhafaza edilmek üzere, âlem-i misal 
sayfas ında kalem-i kader ile, ilâhî bir foto ğrafla tersim ve terkim edilmekte oldu ğu ihtimal 
ve imkândan halî de ğildir.
gördüm. Her bir sünnet veya bir hadd-i şer’î, zulmetli dalâlet yollar ında gü-
neş gibi parl ıyor. O yollarda insan, zerre miskal o sünnetlerden inhiraf ve udûl 
ederse; şeytanlara mel’ab, evhama merkeb, ehvâl ve korkulara ma’raz ve 
dağlar kadar a ğır yüklere matiyye olacakt ır.
Ve keza o sünnetleri, sanki semâdan tedelli ve tenezzül eden ipler gibi 
gördüm ki onlara temessük eden yükselir, saadetlere nâil olur. Muhalefet edip de akla dayananlar ise, uzun bir minare ile semâya ç ıkmak hamâkatinde bu-
lunan Firavun gibi bir firavun olur...
Remiz
Arkadaş! Nefiste öyle deh şetli bir nokta ve aç ılmaz bir ukde var ki z ıtla-
rı birbirinden tevlid eder. Ve aleyhte olan her bir şeyi lehte zanneder. Mesela 
güneşin eli sana yeti şir, ziyas ıyla başını okşar. Fakat senin elin ona yeti şemez 
ve senin keyfin üzerine hareket etmez. Demek şemsin sana kar şı iki ciheti var-
dır: Biri kurb, di ğeri bu’d. E ğer senin ondan baîd oldu ğun cihetle “O bana te-
sir edemez.” ve onun sana karîb oldu ğu cihetle “Ona tesir edebilirim.” desen, 
cehlini ilân etmi ş olursun.
Kezalik Hâl ık ile nefis aras ında da bir kurb ve bu’d vard ır. Kurb Hâl ık’ınd ır, 
bu’d nefsindir. E ğer nefis uzakl ığı cihetiyle enaniyet ile Hâl ık’a bak ıp “Bana 
tesir edemez” diye bir ahmakl ıkta bulunursa dalâlete dü şer. Ve keza nefis 
mükâfat ı gördüğü zaman “Ke şke ben de öyle yapayd ım, böyle olayd ım.” 
der. Mücâzât ın şiddetini de gördü ğü vakit, teâmî ve inkâr ile kendisini tesel-
li eder.
Ey ahmak nokta-y ı sevda! Hâl ık’ın ef’âli sana nâz ır değildir. Ancak O’na 
bakar. Kâinat ı senin hendesen üzerine yapm ış değildir. Ve seni hilkat-i âlem-
de şahit tutmam ıştır. İmam Rabbânî’nin (rahmetullâhi aleyh)  dediği gibi: “Melikin 
atiyyelerini, ancak matiyyeleri ta şıyabilir.”1
Remiz
Arkadaş! Bilhassa muztar olanlar ın dualar ının büyük bir tesiri vard ır. 
Bazen o gibi dualar ın hürmetine, en büyük bir şey en küçük bir şeye musah-
har ve mutî olur. Evet k ırık bir tahta parças ı üzerindeki fakir ve kalbi k ırık bir 
1 İmâm Rabbânî, el-Mektûbât  1/27 (18. Mektup), 1/117 (113. Mektup), 1/196 (221. Mektup), 1/301 
(277. Mektup), 1/317 (287. Mektup), 1/326 (287. Mektup), 2/60 (41. Mektup), 2/126 (74. Mektup), 2/154 (98. Mektup), 3/19 (17. Mektup), 3/62 (44. Mektup), 3/123 (92. Mektup) 68  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
masumun duas ı hürmetine, denizin f ırtınas ı, şiddeti, hiddeti inmeye ba şlar. 
Demek dualara cevap veren Zât, bütün mahlûkâta hâkimdir. Öyle ise, bütün mahlûkâta dahi Hâl ık’t ır.
Remiz
Kardeşlerim!  Nefsin en mühim bir hastal ığı da şudur ki; küllü cüzde, bü-
yüğü küçükte görmek istiyor. Göremedi ği takdirde red ve inkâr eder. Mesela, 
küçük bir kabarc ıkta, güne şin tamam ıyla tecelliyât ını ister. Bunu göremedi ği 
için, o kabarc ıktaki cilvenin güne şten olduğunu inkâr eder. Hâlbuki şemsin 
vahdeti, tecelliyât ının da vahdetini istilzam etmez.
Ve keza delâlet etmek tazammun etme ği iktiza etmez. Mesela, kabarc ıkta-
ki güneşin cilvesi güne şin vücuduna delâlet eder, fakat güne şi tazammun ede-
mez, yani içine alamaz. Ve keza bir şeyi bir şeyle tavsif edenin, o şeyle mutta-
sıf olmas ı lâz ım gelmez. Mesela, şeffaf bir zerre, şemsi tavsif eder, fakat şems 
olamaz. Bal ar ısı Sâni-i Hakîm’i vas ıfland ırır, amma Sâni olamaz...
Remiz
Arkadaş! Küfür yolunda yürümek, buzlar üzerinde yürümekten daha zah-
metli ve daha tehlikelidir. İman yolu ise, suda, havada, ziyada yürümek ve 
yüzmek gibi pek kolay ve zahmetsizdir. Mesela, bir insan, gövdesinin cihat- ı 
sittesini güne şlendirmek istedi ği zaman, ya bir mevlevî gibi dönerek gövdesi-
nin her taraf ını güneşe karşı getirir veya güne şi o mesafe-i baîdeden celb ile 
gövdesinin etraf ında döndürecektir. Birinci şık, tevhidin kolayl ığına misaldir. 
İkincisi de, küfrün zahmetlerine misaldir.
Suâl:  Şirk bu kadar zahmetli oldu ğu halde ne için kâfirler kabul edi-
yorlar?
Cevap: Cevap:  Kasden ve bizzat kimse küfrü kabul etmez. Yaln ız şirk heva-y ı 
nefislerine yap ışır. Onlar da içine dü şer; mülevves, pis olurlar. Ondan ç ıkma-
sı müşkülleşir. İman ise, kasden ve bizzat takip ve kabul edilmekle kalbin içi-
ne b ırak ılır.
Remiz
Arkadaş! Bir kelime-i vâhidenin i şitilmesinde bir adam, bin adam birdir. 
Yarat ılış hususunda da –kudret-i ezeliyeye nisbeten– bir şey, bin şey birdir. 
Nev’ ile ferd aras ında fark yoktur.KATRE / KATRE’N İN ZEYLİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------   69
70  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Remiz
Arkadaş! Bütün zamanlarda, bütün insanlar ın maddî ve mânevî ihtiyaç-
lar ını temin için nâzil olan Kur’ân’ ın hârikulâde hâiz oldu ğu câmiiyet ve vüs’-
at ile beraber, tabakat- ı beşerin hissiyat ına yapt ığı mürâat ve ok şamalar, bil-
hassa en büyük tabakay ı teşkil eden avâm- ı nâs ın fehmini ok şayarak, tev-
cih-i hitab esnas ında yapt ığı tenezzülât, Kur’ân’ ın kemâl-i belâgat ına delil ve 
bâhir bir burhan oldu ğu halde, hasta olan nefislerin dalâletine sebep olmu ş-
tur. Çünkü zamanlar ın ihtiyaçlar ı mütehaliftir. İnsanlar fikirce, hisçe, zekâca, 
gabâvetçe bir de ğildir. Kur’ân mür şiddir, irşad umumî oluyor. Bunun için, 
Kur’ân’ ın ifadeleri zamanlar ın ihtiyaçlar ına, makamlar ın iktizas ına, muhatap-
lar ın vaziyetlerine göre ayr ı ayr ı olmuştur. Hakikat-i hâl bu merkezde iken, en 
yüksek, en güzel ifade çe şitlerini Kur’ân’ ın her bir ifadesinde aramak hata ol-
duğu gibi; muhatab ın hissine, fehmine uygun olan bir üslûbun mizan ve mir-
sad ıyla mütekellime bakan elbette dalâlete dü şer.
Remiz
Arkadaş! Dünyan ın üç vechi vard ır:
Birisi:  Âhirete bakar. Çünkü onun mezraas ıdır.1
İkincisi:  Esmâ-y ı hüsnâya bakar. Çünkü onlar ın mektep ve tezgâhlar ı-
dır.
Üçüncüsü:  Kasden ve bizzat kendi kendine bakar. Bu vecihle insanlar ın 
hevesât ına, keyiflerine ve bu fâni hayat ın tekâlifine medar olur. Nur-u iman-
la dünyan ın evvelki iki vechine bakmak, mânevî bir cennet gibi olur. Üçüncü 
vecih ise, dünyan ın fenâ yüzüdür ki zâtî ve ehemmiyetli bir k ıymeti yoktur...
Remiz
Arkadaş! İnsan ın vücudu, bedeni, emvâl-i mîriyeden bir neferin elinde 
bulunan bir hayvan gibidir. O nefer, o hayvan ı beslemeye ve hizmetine mü-
kellef oldu ğu gibi, insan da o vücudu beslemeye mükelleftir.
Aziz karde şlerim! Burada bana bu sözü söylettiren, nefsimle olan bir mü-
nakaşamd ır, şöyle ki:
1 “Dünya, âhiretin tarlas ıdır.” manas ındaki hadis için bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/19; es-Sehâvî, 
el-Makâs ıdü’l-hasene  s.497; Aliyyülkârî, el-Esrâru’l-merfûa  s.205.
Mehâsiniyle ma ğrur olan nefsime dedim ki:
– Sen bir şeye mâlik de ğilsin, nedir bu gururun?
Dedi ki:– Madem mâlik de ğilim, ben de hizmetini görmem.
Dedim ki:– Yahu bu sine ğe bak! Gayet küçücük zarif elleriyle kanatlar ını, gözlerini 
siler süpürür; her i şini görür. Sen de lâakal onun kadar vücuduna hizmet et-
melisin, diye ikna ettim. Takdis ederiz o Zât’ ı ki bu sine ğe nezafeti ilhâmen ö ğ-
retir, bana da üstad yapar. Ben de onun ile nefsimi ikna ve ilzam ederim.
Remiz
İnsan ı dalâletlere sürükleyen cihetlerden biri de şudur ki: İsm-i Zâhir ile 
ism-i Bât ın’ın hükümleri ayr ı ayr ı oluyor; bunlar ı birbirine kar ıştırıp mercileri-
ni kaybetmek mahzurludur.
Kezalik kudretin levâz ımı ile hikmetin levâz ımı bir değildir. Birisine ait le-
vâz ımat ı ötekisinden talep etmek hatad ır.
Ve keza daire-i esbab ın iktizas ı ile daire-i itikat ve tevhidin iktizas ı bir de-
ğildir; onu bundan istememeli.
Ve keza kudretin taallukat ı ayr ı, vücudun cilveleri veya sâir s ıfât ın tecelli-
yât ı ayr ıdır; birbirine iltibas edilmemeli. Mesela, dünyada vücudun tedricîdir; 
berzahî aynalarda âni ve def’îdir. Çünkü îcad ile tecelli aras ında fark vard ır.
Remiz
Arkadaş! İslâmiyet, bütün insanlara bir nur, bir rahmettir. Kâfirler bile 
onun rahmetinden istifade etmi şlerdir. Çünkü İslâmiyet’in telkinat ıyla küfr-ü 
mutlak, inkâr- ı mutlak; şek ve tereddüde ink ılab etmiştir. O telkinât ın kâfirler-
de de yapt ığı in’ikâs ve tesirat sayesinde, kâfirlerin, hayat- ı ebediye hakk ında 
ümitleri vard ır. Bu sayede dünya lezzetleri ve saadeti, onlarca tamam ıyla ze-
hirlenmez. Bütün bütün o lezzetler elemlere ink ılab etmez. Yaln ız tereddüd-
leri vard ır. Tereddüt ise, her iki tarafa bakt ırır. Deve ku şu gibi, tam manas ıy-
la ne kuş olur ve ne de deve olur; ortada kalarak her iki taraf ın zahmetinden 
kurtulur.KATRE / KATRE’N İN ZEYLİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------   71
72  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Remiz
Arkadaş! Nefis, tembellik sâikas ıyla vazife-i ubûdiyetini terk etti ğinden te-
settür etmek istiyor. Yani, onu görecek bir rakibin gözü alt ında bulunmas ını 
istemiyor. Bunun için bir Hâl ık’ın, bir Mâlik’in bulunmamas ını temenni eder, 
sonra mülâhaza eder, sonra tasavvur eder. Nihayet ademini, yok oldu ğunu 
itikat etmekle dinden ç ıkar. Hâlbuki kazand ığı o hürriyetler, adem-i mesuliyet-
ler alt ında ne gibi zehirler, y ılanlar, elîm elemler bulundu ğunu bilmi ş olsa der-
hal tevbe ile vazifesine avdet eder.
Remiz
Arkadaş! Her bir insan ın bir nokta-y ı istinad ı bulundu ğuna nazaran, isti-
nad noktalar ının tefâvütüne göre insanlar ın yapabilece ği işler de tefâvüt eder. 
Mesela, büyük bir sultana istinad ı olan bir nefer, bir şâh ın yapamad ığı bir işi 
yapar. Çünkü nokta-y ı istinad ı şahtan büyüktür. Evet kudret-i ezeliye taraf ın-
dan memur edilen baûda yani sivrisine ğin Nemrud’a olan galebesi1; ve bir 
çekirdeğin 2ٰىĳَّĭĤوَا ِّÕَéْĤا ُěِĤَאĘ taraf ından verilen izin ve kuvvete binaen koca bir 
ağac ın cihâzât ını, malzemesini tazammun etmesi, yani içine almas ı bu haki-
kati tenvir eden birer hakikattir.
Remiz
Arkadaş! “Katre” nam ındaki eserimde Kur’ân’dan ilhâmen takip etti ğim 
yol ile ehl-i nazar ve felsefenin takip ettikleri yol aras ındaki fark şudur:
Kur’ân’dan tavr- ı kalbe ilham edilen asâ-y ı Mûsâ gibi, mânevî bir asâ ih-
san edilmi ştir. Bu asâ ile, kitab- ı kâinat ın herhangi bir zerresine vurulursa, der-
hal mâ-y ı hayat ç ıkar. Çünkü müessir ancak eserde görünebilir. Mânevî asan-
sör hükmünde olan murakabeler ile mâ-y ı hayat ı bulmak pek mü şküldir.
Vesâite lüzum gösteren ehl-i nazar ise, etraf- ı âlemi arşa kadar gezmeleri 
lâz ımd ır. Ve o uzun mesafede hücum eden vesveselere, vehimlere, şeytanlara 
mağlup olup caddeden ç ıkmamak için pekçok burhanlar, alâmetler, ni şanlar 
lâz ımd ır ki yolu şaşırtmas ınlar.
1 Bkz.: İbni Kesîr, el-Bidâye 1/149.
2 “Taneleri ve çekirdekleri çatlat ıp yararak (her şeyi gelişme yoluna koyan) Allah’t ır.” (En’âm sûresi, 
6/95 )
Kur’ân ise, bize asâ-y ı Mûsâ gibi bir hakikat vermi ştir ki; nerede olsam, 
hatta taş üzerinde de bulunsam, asây ı vuruyorum, mâ-y ı hayat f ışkırıyor. 
Âlemin haricine giderek uzun seferlere ve su borular ının k ırılmamas ı ve par-
çalanmamas ı için muhafazaya muhtaç olmuyorum. Evet
1ٌïِèوَا ُįَّĬأَ ĵٰĥَĐ ُلُّïَÜ     ٌÙَĺاٰ ُįَĤ ْءٍĹَü ِّģכُ ĹِĘوَ
beytiyle bu hakikat, hakikatiyle tebârüz eder.2(Hâşiye)
Remiz
Arkadaş! Nefsin vücudunda bir körlük vard ır. O körlük, vücudunda zer-
re miskal kald ıkça hakikat güne şinin görünmesine mâni bir hicap olur. Evet 
müşahedemle sabittir ki; kat’î, yakînî burhanlar ile deliller dolu olan büyük bir 
kalede, küçük bir ta şta bir zaafiyet görünürse, o kör olas ı nefis o kaleyi tama-
men inkâr eder. Alt ını üstüne çevirir. İşte nefsin cehaleti, hamâkati, bu gibi in-
safs ızca tahribattan anla şılır.
Remiz
Ey insan! Senin vücudunun sahas ında yap ılan fiiller ve i şlerden senin 
yed-i ihtiyâr ında bulunan, ancak binde bir nisbetindedir. Bâki kalan Mâlikü’l-
mülk’e aittir. Binâenaleyh kendi kuvvetine göre yük al; yoksa alt ında ezilir-
sin. K ıl kadar bir şuur ile, büyük ta şlar ı kald ırmak teşebbüsünde bulunma. 
Mâlik’inin izni olmaks ızın O’nun mülküne el uzatma. Binâenaleyh gafletle, 
kendi hesab ına bir iş yapt ığın zaman, haddini tecavüz etme. E ğer Mâlik’in he-
sab ına olursa istedi ğin şeyi al ve yap. Fakat izin ve me şîet ve emri dâiresinde 
olmak şart ıyla... İzin ve me şîetini de şeriat ından öğrenirsin.
Remiz
Ey şan ve şerefi, nam ve şöhreti isteyen adam! Gel, o dersi benden 
al. Şöhret, ayn- ı riyâd ır ve kalbi öldüren zehirli bir bald ır. Ve insan ı insan-
lara abd ve köle yapar. O belâ ve musibete dü şersen  3نَĳُđِäرَا ِįْĻَĤإِ َّאĬوَإِ ِِّٰų َّאĬإِ 
de, o belâdan kurtul...
1 “Bütün her şeyde Allah’ ın varl ık ve birli ğini gösteren bir âyet (i şaret) vard ır.” (Bkz.: el-Esfehanî, el-
Eğânî 4/39; el-Kalka şendî, Subhu’l-a’ şâ 12/413; el-üb şeyhî, el-Müstatraf  1/16, 2/280)
2 (Hâşiye) İhtar:  Kur’ân’ ın delâletiyle buldu ğum yola gitmek isteyen için ve ona o yolu güzel-
ce tarif etmek için, “Risale-i Nur Külliyat ı” güzel bir tarifçidir...
3 “Biz Allah’a âidiz ve vakti geldi ğinde elbette O’na dönece ğiz.” (Bakara sûresi, 2/156)KATRE / KATRE’N İN ZEYLİ  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------   73
Hubab
(Kur’ân- ı Hakîm’in umman ından)
 ĳُÜ اَزْ َدْóِì ĹِĨرَا دْĳُì ْכِĥُĨ دْĳُì َمْóכَ ْóُŊ َايِïُì
1دَادَه َانْóכَ ĹِÖ َאيِıَÖ دَارَدْ ْįَŝِĬĳُÜ َايِóَÖ
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ĵٰĥَĐ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤوَا َ،īĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
2َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø
İ’lem ey zikreden ve namaz k ılan karde ş!
3ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüأَ ve 4ِّٰųا لُĳُøرَ ٌïَّĩَéُĨ ve 5ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ gibi mübarek keli-
meler ile ilân etti ğin bir hüküm ve iddia etti ğin bir dâvâ ve i şhad ettiğin bir iti-
kad, lisan ından ç ıkar-ç ıkmaz milyonlarca müminlerin tasdik ve şehâdetlerine 
iktiran eder.
Ve keza İslâmiyet’in hak ve hakikat oldu ğuna ve hükümlerinin do ğru ve 
sad ık olduklar ına delâlet eden bütün deliller, şahitler, burhanlar, senin o dâ-
vân ın ve itikad ının hak oldu ğuna delâlet ederler.
Ve keza söyledi ğin o mübarek ve mukaddes kelâmlara pek büyük yü-
münler, feyizler ve berekât- ı ilâhiye terettüp eder.
1 Hâl ık-ı Kerim, kendi mülkünü senden sat ın al ıyor. Cennet gibi büyük bir fiyat ı verir. Hem o mülkü senin 
için güzelce muhafaza ediyor. K ıymetini yükselttiriyor. Yine sana, hem bâki, hem mükemmel bir surette 
verecektir. Öyle ise, ey nefsim! Hiç durma. Birbiri içinde be ş kârl ı bu ticareti yap. Tâ be ş hasaretten 
kurtulup, be ş kazanc ı birden kazanas ın.
2 Âlemlerin Rabbi, Rahmân ve Rahîm Allah’a, üzerimizdeki hadd ü hesaba gelmez lütuflar ı adedince 
hamd ü senâ.. bütün insanl ığa rahmet ve kurtulu ş vesilesi olarak gönderdi ği habibi Hazreti Muhammed 
(aleyhissalâtü vesselâm) ’a, nezih aile fertlerine ve seçkin ashab ına salât ü selâm olsun.
3 “Şehadet ederim ki Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Müslim, salât  60; Tirmizî, salât  216; Ebû Dâvûd, 
salât  178; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/292)
4 “Muhammed Allah’ ın resûlüdür.” (Fetih sûresi, 48/29)
5 Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.
Ve keza cumhur-u müminîn ve muvahhidînin o kelimat- ı mübarekeden 
kalben zevkettikleri mâ-y ı hayat ı ve şarab- ı cenneti, sen de o mukaddes ma ş-
rapalardan içersin...
İ’lem!  Kavâid-i usûliyedendir ki: Bir mesele hakk ında isbat edenin sö-
zü nefyedenin sözüne müreccaht ır. Çünkü isbat edenin yard ımc ılar ı var, sö-
zünde kuvvet olur. Nefyedenin yard ımc ısı olmad ığından tek kal ır, sözün-
de kuvvet yoktur. Hatta bin adam bir şeyi nefyederse, bir adam gibidir. Bin 
adam da isbat ederse, isbat edenlerin her birisi bin olur. Çünkü hepsi bir şe-
ye bak ıyorlar ve bir noktaya parmak bast ıklar ından birbirini takviye ediyorlar. 
Nefyedenlerde birbirini takviye etmek yoktur, her birisi tek kal ır.
Mesela, bin pencereden bir y ıldızı görüp isbat eden bin adam ın her biri-
si ötekisine yard ımc ı olur, sözünü takviye eder. Çünkü o bin adam, parmakla 
işaret eder gibi, o şeyi isbat ediyorlar. Nefyedenler öyle de ğildir. Çünkü nefiy 
için sebep lâz ımd ır; sebepler de ayr ı ayr ı olur. Mesela, birisi “Gözümde zaafi-
yet var, göremedim.”, ötekisi “Evimizde pencere yok.”, ötekisi “So ğuktan ba-
şımı kald ırıp bakamad ım.” der. Ve hâkeza... Her birisi nefyine, müddeâs ına 
ayr ı bir sebep gösterdi ğinden, kendisince y ıldızın bulunmamas ı, nefsü’l-emir-
de de y ıldızın bulunmamas ına delâlet etmez ki birbirine yard ımc ı olsun.
Binâenaleyh bir mesele-i imaniyenin nefyi hakk ında ehl-i dalâletin itti-
faklar ı haber-i vâhid hükmündedir, tesiri yoktur. Amma ehl-i hidayetin mesâ-
il-i imaniyede olan sözleri, her birisi ötekisine yard ımc ıdır, takviye eder...
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  (Ey aziz karde şim bil ki) Bir küll ne şeye muhtaç 
ise, cüzü de o şeye muhtaçt ır. Mesela, bir şecerenin meydana gelmesi için ne 
lâz ım ise, bir semerenin vücuduna da lâz ımd ır. Öyle ise, semerenin Hâl ık’ı, 
şecerenin de Hâl ık’ı o oluyor. Hatta arz ın ve şecere-i hilkatin de Hâl ık’ı, o 
Hâl ık olacakt ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! İki taraf ı birbirinden gayet uzak bir mesele var ki 
her bir taraf ı bir çekirdek gibi sümbül vermi ş; ağaç olmuş, dal budak salm ış. 
Böyle bir mesele üzerine, şükûk ve evham ın konmamas ı lâz ımd ır. Çünkü bir 
çekirdek di ğer bir çekirdekle, çekirdek olarak toprak alt ında kald ıklar ı müd-
detçe iltibas edilebilir. Amma a ğaç olduktan, meyve verdikten sonra şek eder-
sen, bütün meyveler senin aleyhinde şehâdet ederler. E ğer bu başka bir çe-
kirdektir diye tevehhüm etsen, o a ğac ın bütün meyveleri seni tekzip ederler. 
Elma ağac ına ink ılab etmiş bir çekirde ği, hanzale a ğac ının çekirde ği farzet-
mek sana müyesser olmaz. Ancak tevehhümle veya bütün elmalar ın hanzale-
ye tebdil edilmi ş olmas ıyla mümkündür ki bu da muhaldir.HUBAB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    75
76  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Binâenaleyh nübüvvet öyle bir çekirdektir ki: İslâmiyet şeceresi bütün se-
merat ıyla, çiçekleriyle o çekirdekten ç ıkm ıştır. Kur’ân dahi, seyyar y ıldızlar ı is-
mâr eden şems gibi, İslâmiyet’in on bir rüknünü intac etmi ştir. Acaba, bu ci-
han-baha semerelere bak ıp gördükten sonra, çekirde ğinde şüphe ve tereddüt 
yeri kal ır m ı? Hâşâ...
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Tavus ku şu gibi pek güzel bir ku ş, yumurtadan ç ı-
kar, tekâmül eder, semâlarda tayarâna ba şlar. Âfâk- ı âlemde şöhret kazan-
dıktan sonra, yerde kalan yumurtas ının kabuğu içerisinde o ku şun güzelli ği-
ni, kemâlât ını, terakkiyat ını aray ıp bulmak isteyen adam ın ahmak oldu ğun-
da şüphe yoktur. Binâenaleyh tarihlerin naklettikleri Peygamberimiz’in (aley-
hissalâtü vesselâm)  bidayet-i hayat ına maddî, sathî, sûrî bir nazar ile bakan bir 
adam şahsiyet-i mâneviyesini idrak edemez ve derece-i k ıymetine vâs ıl ola-
maz. Ancak bidayet-i hayat ına ve levâz ım- ı beşeriyetine ve ahvâl-i zâhiriyesi-
ne ince bir k ışır, nazik bir kabuk nazar ıyla bak ılmal ıdır ki o k ışır içerisinden, iki 
âlemin güne şi ve tûba gibi şecere-i Muhammediye (aleyhissalâtü vesselâm)  çıkm ıştır. 
Ve feyz-i ilâhî ile sulanm ış ve fazl- ı rabbânî ile tekâmül etmi ştir. Binâenaleyh 
Nebiyy-i Zî şan’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  mebde-i hayat ına ait ahvâl-i sûriyesinden 
zay ıf bir şey işitildiği zaman üstünde durmamal ı; derhal ba şını kald ırıp etraf- ı 
âleme ne şrettiği nurlara bakmal ı.
Maahâzâ mebde-i hayat ına şek ve şüphe ile bakan adam herhalde mas-
dar ile mazhar, menba ile mâkes, zâtî ile tecelli aralar ını fark edemiyor. Ve bu 
yüzden şüpheye dü şer. Evet Nebiyy-i Zî şan (aleyhissalâtü vesselâm)  tecelliyât- ı ilâ-
hiyeye mazhar ve mâkestir; masdar ve menba de ğildir. Çünkü o Zât yaln ız 
âbiddir ve ibadetçe herkesten ileridir. Demek bu kadar görünen terakkiyat, kemâlât O’nun zâtî mal ı değildir; ancak hariçten verilen Rahmân- ı Rahîm’in 
tecellileridir. Evvelce beyan edildi ği gibi hiçbir şey, bir zerreye bile mana-y ı is-
miyle masdar olamaz. Amma bir zerre, mana-y ı harfiyle semân ın y ıldızlar ına 
mazhar olur. Yaln ız gaflet ile o zerrenin masdar oldu ğu zann ıyla bak ıldığın-
dan, sanat- ı ilâhiyeyi tâ ğutî bir tabiata mâl ederler.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Dualar, tevhid ve ibadetin esrar ına numûnedir. 
Tevhid ve ibadette lâz ım olduğu gibi, dua eden kimse de, kalbinde dola şan 
arzu ve isteklerini “Cenâb- ı Hak işitir.” deyip Kâdir oldu ğuna itikat etmelidir. 
Bu itikad, Allah’ ın her şeyi bilir ve her şeye kâdir oldu ğunu istilzam eder.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Şu âlemi ziyaland ıran şemsin, bir sine ğin gözüne 
tecelli ile girip ışıkland ırmas ı mümkündür. Ve ate şten bir k ı
vılcımın gözüne gi-
rip tenvir etmesi imkân haricidir. Çünkü gözü patlat ır. Kezalik bir zerre, Şems-i 
Ezelî’nin tecellisine mazhar olur. Fakat Müessir-i Hakikî’ye zarf olamaz...
İ’lem ey ma ğrur, mütekebbir, mütemerrid nefis! Sen öyle bir zaafi-
yet, acz, fakirlik, miskinlik gibi hallere mahalsin ki ci ğerine yap ışan ve çok de-
fa büyülttükten sonra ancak görülebilen bir mikroba mukavemet edemezsin; seni yere serer, öldürür...
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Hardale ile tabir edilen, bir dar ı habbesi hükmün-
de olan kuvve-i hâf ızan ın ihata etti ği meydanda gezintiler yap ılırken o kadar 
büyük bir sahraya ink ılab eder ki gezmekle bitmez bir şekil al ır. Acaba o har-
dalenin içindeki meydan ı bitiremeyen, o hardalenin dairesini ne suretle biti-
recektir?! Akl ın nazar ında hardalenin vaziyeti böyle ise, akl ın gezdiği daire na-
sıldır?! Akl ı da dünyay ı yutar. Fesübhanallah! Cenâb- ı Hak hardaleyi ak ıl için 
dünya.. ve dünyay ı da ak ıl için bir hardale gibi yapm ıştır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsanlar ın en büyük zulümlerinden biri de şudur ki: 
Büyük bir cemaatin mesaisine terettüp eden –hasenat ı intac eden– semerat ı, 
bir şahsa isnad ve ona mâl ederler. Bu zulümde bir şirk-i hafî vard ır. Çünkü 
bir cemaatin cüz-ü ihtiyârîsiyle kesbettikleri mahsulât ı bir şahsa atfetmek, o 
şahs ın îcad derecesinde hârikulâde bir kudrete mâlik oldu
ğuna delâlet eder. 
Hatta eski Yunanîlerin ve vesenîlerin âliheleri, böyle zalimâne tasavvurat- ı 
şeytaniyenin mahsulüdür...
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Zikreden adam ın feyz-i ilâhîyi celp eden muhtelif 
latîfeleri vard ır. Bir k ısm ı kalb ve akl ın şuuruna ba ğlıdır. Bir k ısm ı da şuursuz, 
yani şuurlara tâbi de ğildir, 1
ُóُđْýَĺ َź ُßْĻَè ْīِĨ husûle gelir. Binâenaleyh gaflet 
ile yap ılan zikirler dahi feyizden hâlî de ğildir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cenâb- ı Hak, insan ı pek acîb bir terkipte halket-
miştir. Kesret içinde vahdeti, terkip içinde besâteti, cemaat içinde ferdiyeti 
vard ır. İhtiva ettiği âzâ, havas ve letâifin her birisi için müstakil lezzetler, elem-
ler olduğu gibi; aralar ında görülen sürat-i teavün ve imdattan anla şıldığı üze-
re, her birisi arkada şlar ının lezzet, elem ve teessürat ından da hisse al ıyorlar. 
Bu hilkat sayesinde, insan e ğer ubûdiyet yoluna giderse; bütün lezzet, ni-
met, kemâlât nevilerinin bir k ısımlar ına mazhar olmaya şâyând ır. Ve keza 
eğer enaniyet yolunu takip ederse, çe şit çeşit elem ve azaplara da mahal ol-
maya müstehakt ır.
1 Durumun fark ında, idrakinde olmaks ızın…HUBAB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    77
78  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kelime-i Tevhid’in tekrar ile zikrine devam etmek, 
kalbi pek çok şeylerle ba ğlayan bağlar ı, ipleri k ırmak içindir. Ve nefsin tapacak 
derecede sanem ittihaz etti ği mahbuplardan yüzünü çevirtmektir. Maahâzâ, 
zâkir olan zâtta bulunan hâsse ve latîfelerin ayr ı ayr ı tevhidleri oldu ğuna işa-
ret olduğu gibi; onlar ın da onlara münasip şerikleriyle olan alâkalar ını kes-
mek içindir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ın bir akrabas ına (mesela) okudu ğu bir Fatiha-
yı Şerîfe’den hâs ıl olan sevapta istifade etmekte, bir ile bin müsavidir. Nas ıl ki 
ağızdan ç ıkan bir lafz ın işitilmesinde, bir cemaat ile bir ferd bir olur. Çünkü la-
tîf şeyler matbaa gibidir. İstinsah edilen bir kelimeden bin kelime ç ıkar. Ve ke-
za nuranî şeylerde vahdet ile beraber tekessür oldu ğuna, yani bir nuranî şey-
de bin sevap bulundu ğuna bir işarettir...
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Nebiyy-i Zî şan’ ın (aleyhissalâtü vesselâm)  Makam- ı 
Mahmud’u ilâhî bir mâide ve rabbânî bir sofra hükmündedir. Evet tevzî edi-len lütuflar, feyizler, nimetler o sofradan ak ıyor. Resûl-i Zî şan’a 
(aleyhissalâtü ves-
selâm) okunan salavât- ı şerîfe, o sofraya edilen davete icabettir. Ve keza sala-
vât- ı şerîfeyi getiren adam Zât- ı Peygamberîyi (aleyhissalâtü vesselâm)  bir s ıfatla 
tavsif etti ği zaman, o s ıfat ın nereye taalluk etti ğini düşünsün ki tekrar be tek-
rar salavât getirmeye mü şevviki olsun.
İ’lem ey din âlimi!1(Hâşiye) Ücretim az, ilmime ra ğbet yok, diye mahzun 
olma. Çünkü mükâfat- ı dünyeviye ihtiyaca bakar, k ıymet-i zâtiyeye bakmaz. 
Meziyet-i zâtiye ise mükâfat- ı uhreviyeye nâz ırdır. Öyle ise, zâtî olan meziyeti-
ni mükâfat- ı uhreviyeye sakla, birkaç kuru şluk dünya metâ ına satma.
İ’lem ey hitabet-i umumiye s ıfat ı ile gazete lisan ıyla konferans ve-
ren muharrir!  Sen, kendi nefsini a şağı göstermeye ve nedamet ederek ku-
surlar ını ilân etmeye hakk ın var. Fakat şeâir-i İslâmiye’ye z ıd ve muhalif olan 
herzeler ile İslâmiyet’i lekelendirmeye katiyen hakk ın yoktur. Seni kim tev-
kil etmiştir? Fetvay ı nereden al ıyorsun? Hangi hakka binaen milletin nam ı-
na, ümmetin hesab ına İslâmiyet hakk ında hezeyanlar ı savurarak dalâletini 
neşir ve ilân ediyorsun? Milleti, ümmeti kendin gibi dâll zannetme. Dalâletini 
kime sat ıyorsun? Buras ı İslâmiyet memleketidir, Yahudi memleketi de ğildir. 
Cumhur-u müminînin kabul etmedi ği bir şeyin gazete ile ilân ı, milleti dalâ-
lete davettir, hukuk-u ümmete tecavüzdür. Bir adam ın hukukuna tecavüze 
1 (Hâşiye) Ehemmiyetlidir.
cevaz- ı kanunî olmad ığı halde, koca bir milletin belki âlem-i İslâm’ ın hukuku-
na hangi cesarete binaen tecavüz ediyorsun? A ğzını kapat!..
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kâfirlerin, müslümanlara ve ehl-i Kur’ân’a dü şman 
olmalar ı küfrün iktizas ındand ır. Çünkü küfür imana z ıttır. Maahâzâ Kur’ân, 
kâfirleri ve âbâ ve ecdadlar ını idam- ı ebedî ile mahkûm etmi ştir. Binâenaleyh 
müslümanlar ile ülfet ve muhabbetleri mümkün olmayan kâfirlere muhabbet boşa gidiyor. Onlar ın muhabbetiyle kar şılaşılamaz. Onlardan medet bekleni-
lemez. Ancak 
1ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè diye Cenâb- ı Hakk’a iltica etmek lâz ım-
dır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kâfirlerin medeniyeti ile müminlerin medeniyeti 
aras ındaki fark:
Birincisi ; medeniyet libas ını giymiş korkunç bir vah şettir. Zâhiri parl ıyor, 
bât ını da yak ıyor. D ışı süs içi pis, sureti me’nûs sîreti mâkûs bir şeytand ır...
İkincisi ; bât ını nur, zâhiri rahmet, içi muhabbet, d ışı uhuvvet, sureti mu-
avenet, sîreti şefkat, cazibedar bir melektir.
Evet mümin olan kimse, iman ve tevhid iktizas ıyla, kâinata bir mehd-i 
uhuvvet nazar ıyla bakt ığı gibi; bütün mahlûkât ı, bilhassa insanlar ı, bilhassa 
İslâmlar ı birbiriyle ba ğlayan ip de, ancak uhuvvettir. Çünkü iman bütün mü-
minleri bir baban ın cenah- ı şefkati alt ında yaşayan karde şler gibi karde ş ad-
dediyor. Küfür ise, öyle bir bürûdettir ki karde şleri bile karde şlikten ç ıkar ır.. ve 
bütün eşyada bir nevi ecnebilik tohumunu ekiyor.. ve her şeyi her şeye düş-
man yap ıyor. Evet hamiyet-i milliyelerinde bir uhuvvet varsa da, muvakkat-
tır.. ve ezelî, ebedî iftirak ve firak ile muttas ıl ve mahduttur. E ğer istersen haya-
linle Nurşin karyesindeki Seydâ’n ın meclisine git bak. Orada fukara k ıyafetin-
de melikler, padi şahlar ve insan elbisesinde melâikeleri bir sohbet-i kudsiyede 
göreceksin. Sonra Paris’e git ve en büyük localar ına gir, göreceksin ki akrepler 
insan libas ı giymişler ve ifritler adam suretini alm ışlar ilâ âhir…
Amma kâfirlerin medeniyetinde görülen mehâsin ve yüksek terakkiyat- ı 
sanayi, (bunlar) tamamen medeniyet-i İslâmiye’den, Kur’ân’ ın irşadat ından, 
edyân- ı semâviyeden in’ikâs ve iktibas edildi ği, “Lemeât” ile “Sünûhat” eser-
lerimde istenildi ği gibi izah ve isbat edilmi ştir...
2َّאسُĭĤا ُįْĭَĐ َģَęَĔ ًאĩĻِčَĐ ًاóْĨأَ ٰىóَÜ َאĩُıْđِäرَا
1 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173)
2 Bu iki esere müracaat et ki böylece insanlar ın gafil kald ıklar ı büyük bir meseleyi görürsün.HUBAB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    79
80  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’lem!  Mesâil-i diniyeden olan içtihad kap ısı aç ıktır. Fakat şu zamanda 
oraya girmeye alt ı mâni vard ır...
Birincisi : Nas ıl ki k ışta f ırtınalar ın şiddetli oldu ğu bir vakitte, dar delikler 
dahi seddedilir; yeni kap ılar açmak hiçbir cihetle kâr- ı ak ıl değil. Hem nas ıl ki 
büyük bir selin hücumunda tamir için duvarlarda delikler açmak gark olmaya vesiledir. Öyle de şu münkerat zaman ında ve âdât- ı ecânibin istilâs ı ân ında ve 
bid’alar ın kesreti vaktinde ve dalâletin tahribat ı hengâm ında, içtihad nâm ıy-
la kasr- ı İslâmiyet’ten yeni kap ılar aç ıp duvarlar ında muharriplerin girmesine 
vesile olacak olan delikler açmak, İslâmiyet’e cinâyettir...
İkincisi : Dinin zaruriyat ı ki içtihad onlara giremez. Çünkü kat’î ve mu-
ayyendirler. Hem o zaruriyat, kut ve g ıda hükmündedirler; şu zamanda terke 
uğruyorlar ve tezelzüldedirler. Ve bütün himmet ve gayreti onlar ın ikamesine 
ve ihyas ına sarf etmek lâz ım gelirken, İ
slâmiyet’in nazariyat k ısm ında ve sele-
fin içtihadat- ı safiyâne ve hâlisanesiyle bütün zamanlar ın hâcât ına dar gelme-
yen efkârlar ı olduğu hâlde, onlar ı bırak ıp, heveskârâne yeni içtihadlar yap-
mak; bid’atkârâne bir h ıyanettir.
Üçüncüsü : Her zaman ın insanlar ınca, k ıymetli addedilerek efkâr ı celp 
eden cazibedar bir metâ merguptur. Mesela bu zamanda en ra ğbetli, en ifti-
harl ı; siyasetle i ştigal ve dünya hayat ını temin etmektir. Selef-i sâlihîn asr ın-
da ve o zaman çar şısında en mergup metâ, Hâl ık-ı semâvât ve arz ın marzi-
yatlar ını ve bizden arzular ını kelâm ından istinbat etmek ve nur-u nübüvvet ve 
Kur’ân ile kapat ılmayacak derecede aç ılan âhiret âlemindeki saadet-i ebedi-
yeyi kazand ırmak ve vesâilini elde etmek idi. Bu itibarla, o zamanlarda bü-
tün fikirler, kalpler, ruhlar marziyat- ı ilâhiyeyi bilmek ve ö ğrenmeye mütevec-
cih idi. Bunun için, istidat ve iktidar ı olanlar o zamanlarda vukua gelen bütün 
ahvâl ve vukuat ve muhaverattan ders almakla, içtihadlara zemin te şkil eden 
yüksek istidatlar vücuda gelirdi. Şimdi ise, fikir ve kalblerin te şettütü, inâyet 
ve himmetlerin zaafiyeti, insanlar ın siyaset ve felsefeye iptilâ ve ra ğbetleri yü-
zünden, bütün istidatlar fünûn-u hâz ıra ve hayat- ı dünyeviyeye müteveccihtir. 
Ahkâm- ı diniyeye sarf edilecek müstakim bir içtihad yoktur.
Dördüncüsü : İçtihad kap ısından İslâmiyet’e girip mesâilini geni şlendir-
meye meyleden adam ın maksad ı, zaruriyata imtisal ile takva ve kemâle maz-
hariyet ise, güzeldir. Amma zaruriyat ı terk ve hayat- ı dünyeviyeyi, hayat- ı uh-
reviyeye tercih eden adam ise onun içtihada meyli, meylü’t-tahriptir; tekliften çıkıp kaçmak için bir yol bulmakt ır.
Beşincisi : Her şeyin, her hükmün vücuda gelmesi bir illete binaen oldu-
ğu gibi bir maslahata dahi tâbidir. Fakat maslahat illet de ğildir; ancak tercih 
edici bir hikmettir. Bu zaman ın efkâr ı, bizzat saadet-i dünyaya müteveccihtir. 
Şeriat ın nazar ı ise bizzat saadet-i uhreviyeye müteveccih olup, bittabî dünya-
ya da nâz ırdır. Çünkü dünya âhirete vesiledir.
Umumî bir beliyye olan ve nâs ın ona müptelâ oldu ğu çok işler vard ır ki 
zaruriyattan olmu ştur. O gibi i şler sû-i ihtiyâr ile gayrime şru meyillerden do ğ-
muş olduklar ından, mahzurat ı ibâhe eden zaruriyattan de ğildir. Ve ruhsat ve 
müsaade-i şer’iyenin şümulüne dahil olamazlar. Mesela bir adam sû-i ihti-
yâr ıyla haram bir tarzda kendini sarho ş etse, hâl-i sekirde yapt ığı tasarrufat-
ta mazur olamaz. Bu zamanda bu gibi içtihadlar, semâvî de ğil ancak arzî iç-
tihadlard ır.
Bu gibi içtihadlar ile Hâl ık-ı semâvât ve arz ın hükümlerinde yap ılan ta-
sarrufat merduttur. Mesela baz ı gafiller, hutbenin Türkçe okunmas ını istihsan 
ediyorlar ki halk ın bilhassa siyasî ahvâlden haberleri olsun. Hâlbuki bu gibi 
ahvâl-i siyasiye yalandan, hileden, şeytanî fikirlerden hâlî de ğildir. Hutbe ma-
kam ı ise ahkâm- ı ilâhiyenin tebli ği için ittihaz edilmi ş bir makamd ır.
Soru : Avâm- ı nâs Arabî’den haberdar de ğildir, fehmedemez?
Cevap: Cevap:  Avâm- ı nâs, zaruriyat ve müsellemat- ı diniyeye muhtaçt ır. Ve 
hutbe makam ı da bu gibi hükümlerin tebli ği içindir. Bu hükümler kisve-i 
Arabiye içinde tafsilen de ğilse de icmalen avâm- ı nâsa mâlûm ve maruftur. 
Maahâzâ lisan- ı Arap’ta bulunan şehâmet, yükseklik, meziyet, satvet di ğer li-
sanlarda yoktur...
İ’lem ey gafletli, sa ğır ve kör olarak, zulmetler içinde esbaba iba-
det eden ahmaklar!  Cenâb- ı Hakk’ ın vücûb-u vücud ve vahdetine, kâina-
tın mürekkebat ı ve zerrat ının elli beş vecihle yapt ıklar ı şehâdetlerin bir vechi-
ni yazaca ğım, şöyle ki:
Eşyan ın îcad ı, ya nefislerine veya esbaba olan isnad ı, hayret ve isti ğrab ı 
mûciptir. Bu da red ve inkâr ı îcab eder. Bu dahi dalâletleri intac eder. Bu ise 
ızd ırabat- ı ruhiye ve te şevvüşat- ı akliyeye sebep olur. Bu da ruhlar ı ve ak ıllar ı 
firar ettirmekle Vâcibü’l-vücûd’a iltica etmeye mecbur eder. Zira her mü şkü-
lât, O’nun kudretiyle hallolur. Ve aç ılmaz düğümler, O’nun iradesiyle aç ılır. Ve 
kalbler O’nun zikriyle mutmain olur. Bu hakikati şöyle bir muvâzene ile izah 
edeceğim, şöyle ki:HUBAB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    81
Mevcudât ın fâili –yani e şyay ı vücuda getiren– ya vâcib ve vâhiddir veya-
hut da mümkin ve kesîrdir. Fâil, vâcib ve vâhid oldu ğu takdirde, ne külfet var 
ne de garâbet var; olsa bile vehmî olur. Esbaba isnad edildi ği takdirde, külfet 
ve garâbet vehmîlikten ç ıkar; kat’î ve hakikî bir şekilde tahakkuk eder. Çünkü 
kusur ve zaafiyetten hâlî olmayan esbab- ı kesîreden hiçbir sebep, bir müseb-
bebi omuzuna kald ıramaz. Ve bir şeyin îcad ında gayr-i mütenâhi esbab ın iş-
tiraki lâz ımd ır. Mesela bal ar ısı her şeyle alâkadar oldu ğundan, e ğer îcad ı es-
baba isnad edilirse, semâvât ve arz ın iştirakleri lâz ımd ır.
Maahâzâ, kesretin vâhidden sudûru, vâhidin kesretten sudûru kadar zah-
met değildir, daha kolayd ır. Mesela bir kumandan ın efrâd- ı kesîreye verdi ği 
intizam ve yapt ırdığı işleri, o efrâd- ı kesîre, kendi ba şlar ına büyük bir mü şkü-
lâttan sonra yapabilirler.
Maahâzâ, îcad ın esbaba isnad ında lâyüad külfet, garâbet olmakla bera-
ber pek çok muhalâta zemin te şkil ediyor:
1– Her bir zerrede Vâcibü’l-vücûd’un s ıfatlar ının farz ı lâz ımd ır.
2– Ulûhiyette gayr-i mütenâhi şeriklerin i ştiraki lâz ım gelir.
3– Her bir zerrenin hem hâkim hem mahkûm olmas ı lâz ım gelir. Kubbeli 
binalarda birbirine dayanmakla dü şmekten kurtulan ta şlar gibi.
4– Şuur, irade ve kudret gibi s ıfatlar ın her zerrede bulunmas ı lâz ım gelir. 
Çünkü hüsn-ü sanat bu s ıfatlar ı iktiza eder. Şu hakikati izah için birkaç misal 
söyleyece ğiz:
Birincisi:  Şems şeffafiyet s ırrına binaen, şişelerin zerrelerinde, arz ın de-
nizlerinde, semân ın seyyarelerinde müsâvât üzerine tecelli eder.
İkincisi:  Mukabele s ırrına binaen, merkezdeki bir lâmban ın daireyi te şkil 
eden aynalara nisbet-i in’ikâs ı birdir.
Üçüncüsü:  Nurdan veya nuranî bir şeyden tenevvür etmek ve ziya almak 
hususunda, bir ile bin birdir. Nuranînin iktizas ı öyledir.
Dördüncüsü:  Muvâzene s ırrına binaen, hassas bir terazinin iki kefesinde 
iki ceviz veyahut iki güne ş bulunsa; hangi kefesine bir şey ilâve edilirse, o a şa-
ğı iner; ötekisi havaya kalkar.
Beşincisi:  Büyük bir sefine ile gayet küçük bir sefineyi sevk ve tahrik hu-
susunda fark yoktur; –kaptan; ister bir çocuk olsun, ister büyük olsun– çün-kü intizam vard ır.82  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Alt ınc ısı: Hayvan- ı nât ık gibi bir mahiyet-i mücerredenin küçük ve bü-
yük efrâd ına nisbeti birdir.
Hülâsa : Kalîl ile kesîr, küçük ile büyük aras ında bir şey-i vâhide isnadla-
rında tefâvüt olmad ığı, imkân dairesinde oldu ğu şu misaller ile tavazzuh etti. 
Binâenaleyh e şyada bulunan intizam, muvâzene, evâmir-i tekviniyeye kar şı 
imtisal, itaat, kudret-i ezeliyenin nuraniyeti, e şyan ın iç yüzünün şeffafiyeti gibi 
sırlardan dolay ı; bir sinek ile arz ın ihyas ı, bir ağaç ile semâvât ın îcad ı, bir zerre 
ile güneşin yarat ılışı Vâcibü’l-vücûd’a nisbetle mütesâvidir. Evet müsâvât ve 
adem-i tefâvütü göz ile görünür. Bak! Mahiyeti meçhul, mu’cizat ıyla mâlûm 
olan kudret-i ezeliyenin, bilhassa semerat ve sebzelerdeki nak ışlar ı, sanatlar ı, 
esbaba havale edilirse, esbap alt ında ezilecektir.
Elhâs ıl: Hayatî, vücudî, nuranî şeylerin îcad ında üç nokta var:
Birinci Nokta:  Kudretin umûr-u hasise ile zâhiren müba şereti görünme-
mek için perde olmak üzere esbap vaz’ edilmi ştir..
İkinci Nokta:  Hayat, vücud ve nurun, d ışlar ı gibi içleri de şeffaf oldu ğun-
dan, kesif perdeler hükmünde olan esbap vaz’ edilmemi ştir. Yaln ız pek ince, 
nazik perdeleri and ıran vesâit varsa da alt ında dest-i kudret görünür.
Üçüncü Nokta:  Kudret-i ezeliyenin tesirinde, tasniinde külfet yoktur. 
Evet bir incir çekirde ğinden koca bir incir a ğac ını ve ince bir sap ile koca bir 
kavunu ba ğlay ıp ç ıkaran kudrete hiçbir şey ağır gelmez. Şöyle mu’cizat ıyla 
mâlûm olan kudret Sahibi’nin vücudu, zuhuru; kâinat ın vücudundan, zuhu-
rundan daha zâhirdir. Çünkü her bir masnû, kendi nefsine birkaç vecihle ay-nen delâlet eder. Fakat Sâni’ine, hem aynen, hem aklen çok vecihler ile delâ-letleri vard ır. Ve hangi bir masnûun vücudu esbaptan istenilirse, bütün esbap 
toplan ıp birbirine yard ımlar ı olsa bile, o masnûun benzerini yapamazlar...
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ın ak ıl ve fikir meydan ı öyle bir vüs’attedir ki 
ihatas ı mümkün de ğildir; ve o kadar dard ır ki iğneye mahal olamaz. Evet ba-
zen zerre içinde dönüyor, katre içerisinde yüzüyor, bir noktada hapsoluyor. Bazen de âlemi bir karpuz gibi eline al ır ve kâinat ı misafireten getirir, ak ıl oda-
sında misafir eder. Bazen de o kadar haddini tecavüz eder, yükse ğe ç ıkar ki; 
Vâcibü’l-vücûd’u görmeye çal ışır. Bazen de küçülür, zerreye benzer. Bazen 
de semâvât kadar büyür. Bazen de bir katreye girer. Bazen de f ıtrat ve hilka-
ti içine al ır...HUBAB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    83
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cenâb- ı Hakk’ ın insana verdi ği nimetler, ister âfâkî 
olsun ister enfüsî olsun, baz ı şerait alt ında insana gelip vusûl buluyor. Mesela 
ziya, hava, g ıda, savt ve sadâ gibi nimetlerden insan ın istifade edebilmesi an-
cak göz, kulak, a ğız, burun gibi vesâitin aç ılmas ıyla olur. Bu vesâit, Allah’ ın 
halk ve îcad ıyla olur. İnsan ın eli, kesb ve ihtiyâr ında yaln ız o vesâiti açmak-
tır.
Binâenaleyh o nimetleri yolda bulmu ş gibi sahipsiz, hesaps ız olduğunu 
zannetmesin. Ancak Mün’im-i Hakikî’nin kasd ıyla gelir, insan da ihtiyâr ıyla 
alır. Sonra ihtiyaca göre in’am edenin iradesiyle bedeninde inti şar eder.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Herhangi bir şeyin sonu ve âhiri, intizam ve güzel-
likçe evvelinden a şağı olmad ığı gibi; zâhiri ve sureti de sanat ve hikmetçe bâ-
tınından güzel de ğildir. Öyle ise e şyan ın iç yüzlerini ve nihayetlerini sahipsiz 
zannedip, tesadüflere havale etme. Çiçekle, çiçekten ç ıkan semeredeki eser-i 
sanat ve hikmet; çekirdekle, çekirdekten ç ıkan filizin eser-i sanat ve nak şın-
dan aşağı değildir. Binâenaleyh Sâni-i Zülcelâl hem Evvel’dir hem Âhir, hem 
Zâhir’dir hem Bât ın... 1ُħĻِĥَđْĤا ُďĻِĩَّùĤا َĳُİوَ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kur’ân’ ın i’câz ı, tahrifine bir seddir. Evet madem 
Kur’ân mu’cizedir, be şer onun taklidini yapamaz. Âyetleri ba şka kelâmlar ile 
tebdil edilmekle tahrif ve ta ğyiri mümkün de ğildir. Çünkü müfessir, müellif, 
mütercim; muharref üslûplar ını, kisvelerini âyât ın kisvesiyle iltibas ettiremez-
ler. Âyetlerde i’câz damgas ı vard ır. O damgan ın alt ında olmayan kelâmlar 
âyet addedilemez. Öyle ise i’câz, tahrif ve ta ğyiri kabul etmez.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kur’ân- ı Kerîm; nimetleri, âyetleri, delilleri tâdât 
ederken 2َאنِÖِّñُכَÜ َאĩِّכُÖرَ ءِƯźاٰ َيِّÉِ×َĘ âyet-i celilesi tekrar ile zikredilmekte oldu ğun-
dan şöyle bir delâlet vard ır ki: Cin ve insin en çok isyanlar ını, en şedit tuğyan-
lar ını, en azîm küfranlar ını tevlid eden şöyle bir vaziyetleridir ki; nimet için-
de in’am ı görmüyorlar. İn’am ı görmediklerinden Mün’im-i Hakikî’den gaflet 
ederler. Mün’im’den gafletleri sâikas ıyla o nimetleri esbaba veya tesadüfe is-
nad ederek, Allah’tan o nimetlerin geldi ğini tekzip ediyorlar. Binâenaleyh her 
bir nimetin bidayetinde, mümin olan kimse besmeleyi okusun. Ve o nimetin 
1 “O her şeyi hakk ıyla işitir, mükemmel tarzda bilir.” (Bakara sûresi, 2/137, En’âm sûresi, 6/13, 115; 
Enbiyâ sûresi, 21/4; Ankebût sûresi, 29/5, 60)
2 “O halde Rabbinizin nimetlerinden hangi birini inkâr edebilirsiniz?” (Rahmân sûresi, 55/13, 16, 18; …)84  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Allah’tan oldu ğunu kasdetmekle, kendisi ancak Allah’ ın ismiyle, Allah’ ın he-
sab ına ald ığını bilerek, Allah’a minnet ve şükranla mukabelede bulunsun.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan kalben ve fikren hakâik-i ilâhiyeye bak ıp dü-
şündüğü zaman, bilhassa namaz ve ibadet esnas ında, gerek şeytan taraf ın-
dan, gerek nefsi taraf ından pek fena, pis ve çirkin vesveseler, hat ıralar, sinek-
ler gibi kalbe, akla hücum ederler. Bu gibi hevaî, vehmî ve çirkin şeylerin de-
f’iyle uğraşan adam, o vesveselere ma ğlup olur. Ancak onlar ı mağlup edip 
kaç ırmak çaresi, müdafaay ı terk edip onlar ile u ğraşmamakt ır. Evet ar ılar ile 
uğraşıldıkça onlar hücumlar ını artt ırırlar. Onlara kar ışılmad ığı takdirde, insan ı 
terk eder, giderler. Hem de o gibi vesveselerin, ne hakâik-i ilâhiyeye ve ne de senin kalbine bir mazarrat ı yoktur. Evet pis bir menzilin deliklerinden semân ın 
güneş ve y
ıldızlar ına, cennetin gül ve çiçeklerine bak ılırsa, o deliklerdeki pislik 
ne bakana ve ne de bak ılana bula şmaz; ve fena bir tesir etmez.1(Hâşiye)
İ’lem Eyyühe’s-Said!  Nedir bu gurur ve nedir bu gaflet?! Nedir bu ha ş-
met, nedir bu isti ğna, nedir bu azamet?! Elindeki ihtiyâr, bir k ıl kadard ır ve ik-
tidar ın bir zerre kadard ır. Ve hayat ın söndü, ancak bir şûle kald ı. Ömrün geç-
ti, şuurun söndü, bir lem’a kald ı. Şöhretin gitti, ancak bir ân kald ı...
Zaman ın geçti, kabirden ba şka mekân ın var m ı? Bîçare! Aczine ve fak-
rına bir had var m ı? Emellerin nihayetsizdir, ecelin yak ınd ır. Evet böyle acz 
ve fakr ınla iktidar ve ihtiyârdan hâlî bir insan ın ne olacak hâli? Hazâin-i rah-
met sahibi Hâl ık-ı Rahmân- ı Rahîm’e, böyle bir acz ile itimat etmek lâz ımd ır. 
O’dur herkese nokta-y ı istinad; O’dur her zay ıfa cihet-i istimdad...
1 (Hâşiye) O çirkin sözler senin kalbinin sözleri de ğil. Çünkü senin kalbin ondan müteessir ve 
müteessiftir. Belki kalbe yak ın olan lümme-i şeytanîden geliyor. Mesela sen namazda, Kâbe 
karşısında, huzur-u ilâhîde âyât ı tefekkürde oldu ğun bir halde, şu tedâi-yi efkâr seni tutup 
en uzak mâlâyâniyat- ı rezileye sevk eder. Mesela: Aynan ın içindeki y ılan ın timsâli ısırmaz. 
Ateşin misali yakmaz. Ve necasetin görünmesi aynay ı telvis etmez.HUBAB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    85
(Hâşiye)1ِّĹِøَאرِęْĤا َאنِĻَ×ْĤِאÖ َاñٰכَİ ِÕْĥَĝْĤا ĹِĘ َتْóَّĉَíَÜ َאةُäَאĭُĩْĤا ِهِñٰİ ِّĹِøَאرِęْĤا َאنِĻَ×ْĤِאÖ َاñٰכَİ ِÕْĥَĝْĤا ĹِĘ َتْóَّĉَíَÜ َאةُäَאĭُĩْĤا ِهِñٰİ
َمْïĺدِ ĹِĩَĬ َאنْĨدَرْ دْرَاĳُì دَرْدِ ْدَمْ،óכَ ĹِĨ ْóَčَĬ ْÛَıِä ْûَýَÖ !رَبْ َאĺ
ÛْùَĭَĨ َرْïَŊ َارِõَĨ رُوزْ دِي: įכِ َمْïĺدِ ĹِĨ ْÛَøرَا دَرْ
ÛْùَĭَĨ ِóْ×َĜ ْدَاóَĘ :įכِ َمْïĺدِ ْŉَŒ وَدَرْ
ÛْùَĭَĨ َابِóِĉْĄاِ ْóُŊ ِħْùِä تِĳُÖَאÜ :ُوزْóْĨوَاِ
Ûْøاَ َאدَهÝْùĺاِ ْīَĨ َאزَۀِĭَä óْĩُĐ ِóَø ْóَÖ
ÛْùَĭَĨ َאمِčِĐ ِóَÝْùَאכِìوَ ْīَĨ ِÛَĝْĥِì َאכـِì اٰبِ: َمْïَĜ دَرْ
ْÛْùَœĻِİ دَرْ ْőĻِİ َאدْĻْĭُÖ ĹِÖ َאءِĻْĬدُ ْīĺاِ: ْħَĭĻِÖ َمْ،óَŝِĬ ĹِĨ ْ÷َŊ دَرْ نْĳُŒ
Ûْøاَ َאدَهýُŜ ْóْ×َĜ دَرِ ْ،ħَĭכُĻِĨ ْóَčَĬ َازَۀِïْĬاَ: ْûĻِـŊ وَدَرْ
ÛْøَارَïĺِïَŊ دِرَازْ ُورُوïَÖ ْïَÖاَ وَرَاهِ
Ûْøدَ دَرْ ÛْùĻِĬ ِيõĻِŒ َאرِيĻِÝْìاِ ْءِõُä ْõُä َاóَĨ
ÛْøَאرَĻَĐ ْħכَ ْħَİ و َאهُÜĳכُ ْħَİ ْ،õِäَאĐ ْħَİ ْءõُä اُو įכِ
ÛْøذَĳُęُĬ َارِïَĨ ْģَ×ْĝَÝْùُĨ دَرْ įَĬ لْ،ĳُĥُè َאلِåَĨ ĹِĄَאĨ دَرْ įَĬ
ÛْùَĤَّאĻَø اٰنِ َכْĺوَ َאلْ،è َאنِĨزَ ْīĺاِ اُو َانِïْĻَĨ
،Ûْøاَ įَÝْüِĳُĬ ِכَאرَهüاٰ ĳُÜ ْرَتِïُĜ ِħَĥَĜ َא،ıęْđَĄوَ َאİóْĝَĘ įَĩَİ ْīĺاِ َאÖ
ْïَĨْóَø ِģَĨوَاَ ْïَÖاَ ِģْĻَĨ :«َאĨ َتِóْĉِĘ دَرْ»
Ûْùَİ ،Ûْùَİ įِŒ ْóَİ įْכِĥَÖ
1 (Hâşiye) Bu Fârisî münâcat, k ısal ığına rağmen çok uzun hakikatleri ihtiva etmektedir. 
Ankara’da otuz be ş sene evvel tab edildi ği vakit, Afgan Sefiri Sultan Ahmed çok be ğenmiş 
ve Afgan Şâh ına bir adet bu münâcattan hediye göndermi ştir. Türkçe tercümesi İhtiyarlar 
Risalesi’nde ve On Yedinci Söz’de oldu ğundan, tercüme edilmedi...                   
 Müellif
Ûْøدَارَ ĹِŜُرْõُÖ ْóَčَĬ ِّïَĨ َóدَائِ ِïْĭَĬَאĨ َאجْĻِÝْèاِ َۀِóدَائِ
ْïَøرَ ْõĻِĬ َאجْĻِÝْèاِ ْïَøرَ َامْïכُ َאلْĻَì
Ûْùَİ َאجْĻِÝْèاِ دَرْ ÛْùĻِĬ įِŒ ْóَİ Ûْøدَ دَرْ
ÛْùَİَאÜĳכُ َאهْÜĳכُ ِÛْøدَ َóدَائِ ĳُåْĩَİ َارْïِÝْĜاِ َۀِóدَائِ
ÛْùَĬَאıِä ْرِïَĝَÖ َאĨ َאتِäَאè و ُóْĝَĘ ْ÷َŊ
Ûْøاَ «َّاõَåَÝَĺ َź ْءِõُä» ĳُœْĩَİ َאĨ ِĿَĺَאĨْóَøوَ
؟ÛْùَĨَاïכُ َאتäَאè َאتِĭכَאئِ ْīĺوَاِ َامْïכُ ْءõُä ْīĺاِ
Ûْøاَ ْīَĨ َאرَۀِŒ ْīَÝْüَõُŜ ĹِĨ َאزْÖ ْõĻِĬ ْءõُä ْīĺاِ اَزْ ،ĳُÜ رَاهِ دَرْ ْ÷َŊ
Ûْøاَ ْīَĨ َאهِĭَـŊ ĳُÜ ِÛَĺَאıِĬ ĹِÖ ِÛَĩْèرَ َدْ،ĳَü ْīَĨ ِóĻِـŝْÝْøدَ ĳُÜ ِÛَĺَאĭِĐ َאÜ
Ûْøاَ įَÝْĘَאĺ ْÛَĩْèرَ ِÛَĺَאıَĬ ĹِÖ ِóْéَÖ įכِ ْ÷כَ اِنْ
ÛْùَÖَاóَø َهóْĉَĜ َכْĺ įכِ َאرِيĻِÝْìاِ ْءِõُä ْīĺاِ ْóَÖ ْïَĭכُ įَĬ įَĻَכْÜ
ÛْùَÖَאì ĳُœْĩَİ ĹِĬَאŜَïْĬزِ ْīĺاِ! َاهْĳْĺاَ
ÛْøَאدَÖ ĳُœْĩَİ َאدْĻْĭُÖ ĹِÖ ِóْĩُĐ ْīĺوِ
Ûْøاَ َאĝَÖ įَÖ َمْźاٰ َאĝَÖ ĹِÖ َאلْĨاٰ ،Ûْøاَ َאĭَęَÖ َאĻْĬدُ َوَالْõَÖ َאنْùْĬاِ
ْīכُ َاïَĘ ْرَاïُì ĹِĬَאĘ دِĳُäوُ! َאمْäْóَĘ َאĬ ِ÷ْęَĬ اَيْ َאĻِÖ
Ûْùَİ įَđĺوَدِ ĹِÝْùَİ ْīĺاِ įכِ دْرَاĳُì ِěِĤَאì
ْ،ïَÖَאĺ َאĝَÖ َאÜ ْīכُ َאĭَĘ دَادَه وَاُو اُو ْכِĥُĨوَ
Ûْøاَ َאت×ْàاِ «ĹْęَĬ ِĹْęَĬ» :įכِ ِّيóِø انْ اَزْ
ĳُÜ اَزْ َدْóَì ĹِĨ دْرَاĳُì ْכِĥُĨ دْĳُì َمْóכَ ْóُŊ َايِïُì
Ûْøدَارَ َאهْŝِĬ ĳُÜ َايِóَÖ دَادَه َانْóِŜ ĹِÖ َאيِıَÖHUBAB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    87
(Bu kısım, müellifin kendi Türkçe’sidir) (Bu k ısım, müellifin kendi Türkçe’sidir)
Bin Üç Yüz Otuz Dokuz Tarihinde, 
Meclis-i Meb’usan’a Hitaben Yazd ığım 
Bir Hutbenin Suretidir
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ًאÜĳُĜْĳَĨ ًאÖَאÝכِ َīĻِĭِĨْËُĩْĤا ĵَĥَĐ ْÛَĬכَא ةَĳٰĥَّāĤا إِنَّ
Ey mücahidîn-i İslâm! Ey ehl-i hall ü akit! Bu fakirin bir meselede on sö-
zünü, birkaç nasihat ını dinlemenizi rica ediyorum.
Evvelâ:  Şu muzafferiyetteki hârikulâde nimet-i ilâhiye bir şükran ister 
ki devam etsin, ziyade olsun. Yoksa, nimet şükrü görmezse gider. Mademki 
Kur’ân’ ı, Allah’ ın tevfikiyle dü şman ın hücumundan kurtard ınız; Kur’ân’ ın en 
sarih ve en kat’î emri olan salât gibi ferâizi imtisal etmeniz lâz ımd ır. Tâ onun 
feyzi böyle harika suretinde üstünüzde tevâli ve devam etsin.
Sâniyen:  Âlem-i İslâm’ ı mesrur ettiniz, muhabbet ve teveccühünü kazan-
dınız. Lâkin o teveccüh ve muhabbetin idamesi, şeâir-i İslâmiye’yi iltizam ile 
olur. Zira, Müslümanlar İslâmiyet hesab ına sizi severler.
Sâlisen: Bu âlemde evliyaullah hükmünde olan gazi ve şühedalara ku-
mandanl ık ettiniz. Kur’ân’ ın evâmir-i kat’iyesine imtisal etmekle, öteki âlem-
de de o nuranî güruha refik olmaya çal ışmak, sizin gibi himmetlilerin şe’ni-
dir. Yoksa, burada kumandan iken orada bir neferden istimdad- ı nur etmeye 
muztar kalacaks ınız. Bu dünya-y ı deniyye, şan ve şerefiyle öyle bir meta de ğil 
ki sizin gibi insanlar ı işbâ etsin, tatmin etsin ve maksud-u bizzat olsun.
Râbian:  Bu millet-i İslâm’ ın cemaatleri –çendan bir cemaat namazs ız kal-
sa, fâs ık da olsa yine– ba şlar ındakini mütedeyyin görmek ister. Hatta umum 
Kürdistan’da umum memurlara dair en evvel sorduklar ı suâl bu imi ş: “Acaba 
namaz k ılıyor mu?” derler. Namaz k ılarsa mutlak emniyet ederler; k ılmazsa, 
ne kadar muktedir olsa nazarlar ında müttehemdir.
1 “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belli bir farzd ır.” (Nisâ sûresi, 4/103 )
Bir zaman, Beytü şşebap aşâirinde isyan vard ı. Ben gittim, sordum:
– “Sebep nedir?”Dediler ki:– “Kaymakam ımız namaz k ılm ıyordu, rak ı içiyordu. Öyle dinsizlere na-
sıl itaat edece ğiz?”
Bu sözü söyleyenler de namazs ız, hem de e şkıya idiler.
Hâmisen:  Enbiyân ın ekseri şarkta ve hükeman ın ağlebi garpta gelme-
si kader-i ezelînin bir remzidir ki şark ı ayağa kald ıracak din ve kalbdir, ak ıl ve 
felsefe de ğil. Şark ı intibaha getirdiniz, f ıtrat ına muvaf ık bir cereyan veriniz. 
Yoksa, sa’yiniz ya hebâen gider veya muvakkat, sathî kal ır...
Sâdisen:  Hasm ınız ve İslâmiyet dü şman ı olan frenkler dindeki lâkayt-
lığınızdan pek fazla istifade ettiler ve ediyorlar. Hatta diyebilirim ki hasm ı-
nız kadar İslâm’a zarar veren, dinde ihmalinizden istifade eden insanlard ır. 
Maslahat- ı İslâmiye ve selâmet-i millet nam ı
na, bu ihmali a’mâle tebdil etme-
niz gerektir. Görülmüyor mu ki İttihatç ılar o kadar harika azm ü sebat ve fe-
dakârl ıklar ıyla, hatta İslâm’ ın şu intibah ına da bir sebep olduklar ı hâlde, bir 
derece dinde lâübalilik tavr ını gösterdikleri için, dahildeki milletten nefret ve 
tezyif gördüler. Hariçteki İslâmlar dindeki ihmallerini görmedikleri için hür-
meti verdiler.
Sâbian:  Âlem-i küfür, bütün vesâitiyle, medeniyetiyle, felsefesiyle, fünû-
nuyla, misyonerleriyle âlem-i İslâm’a hücum ve maddeten uzun zamandan 
beri galebe etti ği hâlde, –âlem-i İslâm’a– dinen galebe edemedi. Ve dahilî bü-
tün firak- ı dâlle-i İslâmiye de birer kemmiye-i kalîle-i muz ırra suretinde mah-
kûm kald ığı; ve İslâmiyet metanetini ve salâbetini sünnet ve cemaatle muha-
faza eyledi ği bir zamanda, lâübaliyane, Avrupa medeniyet-i habise k ısm ın-
dan süzülen bir cereyan- ı bid’atkârâne, sinesinde yer tutamaz. Demek âlem-i 
İslâm içinde mühim ve ink ılâpvâri bir i ş görmek, İslâmiyet’in desâtirine ink ı-
yad ile olabilir, ba şka olamaz. Hem olmam ış, olmuş ise de çabuk ölüp, sön-
müş...
Sâminen:  Zaaf- ı dine sebep olan Avrupa medeniyet-i sefihânesi y ırtılma-
ya yüz tuttu ğu bir zamanda ve medeniyet-i Kur’ân’ ın zuhura yak ın geldiği bir 
anda, lâkaydâne ve ihmalkârâne müsbet bir i ş görülmez. Menfîce, tahripkârâ-
ne iş ise bu kadar rahnelere maruz kalan İslâm zâten muhtaç de ğildir.HUBAB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    89
Tâsian:  Sizin bu “ İstiklâl Harbi”ndeki muzafferiyetinizi ve âlî hizmetini-
zi takdir eden ve sizi can u dilden seven, cumhur-u müminîndir. Ve bilhassa tabaka-y ı avâmd ır ki sağlam müslümanlard ır. Sizi ciddî sever ve sizi tutar ve 
size minnettard ır ve fedakârl ığınızı takdir ederler. Ve intibaha gelmi ş en ce-
sîm ve müthi ş bir kuvveti size takdim ederler. Siz dahi, evâmir-i Kur’âniye’yi 
imtisal ile onlara ittisal ve istinad etmeniz maslahat- ı İslâm nam ına zarurîdir. 
Yoksa, İslâmiyet’ten tecerrüd eden bedbaht, milliyetsiz Avrupa meftunu frenk 
mukallitleri, avâm- ı müslimîne tercih etmek, maslahat- ı İslâm’a münâfi oldu-
ğundan, âlem-i İslâm nazar ını başka tarafa çevirecek ve ba şkas ından istim-
dad edecek...
Âşiren: Bir yolda dokuz ihtimal-i helâket, tek bir ihtimal-i necat varsa; 
hayat ından vazgeçmi ş, mecnun bir cesur lâz ım ki o yola sülûk etsin. Şimdi, 
yirmi dört saatten bir saati i şgal eden farz namaz gibi zaruriyat- ı diniyede, 
yüzde doksan dokuz ihtimal-i necat var. Yaln ız, gaflet ve tembellik haysiyetiy-
le, bir ihtimal zarar- ı dünyevî olabilir. Hâlbuki ferâizin terkinde, doksan dokuz 
ihtimal-i zarar var. Yaln ız gaflet ve dalâlete istinad, tek bir ihtimal-i necat ola-
bilir. Acaba dine ve dünyaya zarar olan ihmal ve ferâizin terkine ne bahane bulunabilir? Hamiyet nas ıl müsaade eder?
Bahusus bu güruh-u mücahidîn ve bu yüksek meclisin ef’âli taklit edilir. 
Kusurlar ını millet ya taklit veya tenkit edecek; ikisi de zarard ır. Demek onlar-
da hukukullah, hukuk-u ibad ı
 da tazammun ediyor. S ırr- ı tevatür ve icma ı ta-
zammun eden hadsiz ihbarat ı ve delâili dinlemeyen ve safsata-y ı nefis ve ves-
vese-i şeytandan gelen bir vehmi kabul eden adamlarla, hakikî ve ciddî i ş gö-
rülmez.
Şu ink ılâb- ı azîmin temel ta şlar ı sağlam gerek. Şu meclis-i âlînin şahsi-
yet-i mâneviyesi, –sahip oldu ğu kuvvet cihetiyle– mana-y ı saltanat ı deruhte 
etmiştir. Eğer şeâir-i İslâmiye’yi bizzat imtisal etmek ve ettirmekle mana-y ı hi-
lâfeti dahi vekâleten deruhte etmezse, hayat için dört şeye muhtaç fakat an’-
ane-i müstemirre ile günde lâakal be ş defa dine muhtaç olan, şu f ıtrat ı bozul-
mayan ve lehviyat- ı medeniye ile ihtiyacat- ı ruhiyesini unutmayan bu milletin 
hâcât- ı diniyesini meclis tatmin etmezse, bilmecburiye mana-y ı hilâfeti, tama-
men kabul etti ğiniz isme ve lafza verecek. O manay ı idame etmek için kuv-
veti dahi verecek. Hâlbuki meclis elinde bulunmayan ve meclis tarîkiyle ol-mayan böyle bir kuvvet, in şikak- ı asâya sebebiyet verecektir. İnşikak- ı asâ ise,90  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
1ًאđĻِĩَä ِّٰųا ِģْ×َéِÖ اĳُĩِāَÝْĐوَا âyetine z ıttır. Zaman cemaat zaman ıdır. Cemaat ın 
ruhu olan şahs- ı mânevî daha metindir ve tenfiz-i ahkâm- ı şer’iyeye daha zi-
yade muktedirdir. Halife-i şahsî, ancak ona istinad ile vezaifi deruhte edebilir. 
Cemaat ın ruhu olan şahs- ı mânevî e ğer müstakim olsa, ziyade parlak ve kâ-
mil olur; e ğer fena olsa, pek çok fena olur. Ferdin, iyili ği de fenal ığı da mah-
duttur. Cemaat ın ise gayr-i mahduttur. Harice kar şı kazand ığınız iyiliği, da-
hildeki fenal ıkla bozmay ınız. Bilirsiniz ki ebedî dü şmanlar ınız ve z ıtlar ınız ve 
has ımlar ınız, İslâm’ ın şeâirini tahrip ediyorlar. Öyle ise zarurî vazifeniz, şeâi-
ri ihya ve muhafaza etmektir; yoksa şuursuz olarak şuurlu düşmana yard ım-
dır. Şeâirde tehâvün, zaaf- ı milliyeti gösterir. Zaaf ise dü şman ı tevkif etmez, 
teşci’ eder...
3
ُóĻِāَّĭĤا َħْđِĬوَ ĵٰĤْĳَĩْĤا َħْđِĬ ، 2ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè
1 “Hepiniz toptan, Allah’ ın ipine (dinine) s ıms ıkı sar ılın.” (Âl-i İmran sûresi, 3/103)
2 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173)
3 “O ne güzel mevlâ, ne güzel yard ımc ıdır!” ( Enfâl sûresi, 8/40)HUBAB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    91
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!
(Ey aziz karde şim bil ki!)
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Hakâik-i imaniyeyi isbat için îrad edilen burhan ve 
delilleri tetkik ederken, şu kocaman neticeyi bu zay ıf, nahif delil intac edemez 
diye tenkidatta bulunma. Zira zaafiyetiyle ittiham etti ğin o delilin sa ğında ve 
solunda bulunan takviye kuvvetleri ve k ıtalar ı pek çoktur. Evet İslâmiyet’in 
sıdk ına delâlet eden şahitlerden, şehîdlerden, burhanlardan, delillerden, emâ-
relerden her birisi, o müdafaa meydan ında arkada şını himaye etmekle s ıhhat 
raporunu imzalayarak sa ğlam oldu ğunu tasdik eder. O da, onun ilim ve ha-
berine ehl-i vukuf olur. Çünkü hakâik-i imaniyede hedef sübuttur, nefiy de ğil-
dir. Sabit olan bir şeyi gösterenlerin biri, bin gibidir. Zira sübutta gösterenlerin 
gösterme tarzlar ı birbirine uygun ve muvaf ık olduğundan, her birisi ötekileri 
tezkiye ve tasdik etmi ş olur. Nefiy cihetinde, nefyedenlerin şehâdetlerinde te-
vafuk yoktur. Nefiylerine mütehalif esbap gösterirler. Bunun için, şehâdetleri 
birbirinin s ıhhatine delil olamaz. Çünkü tevafuk yok.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bazen bir şeye şiddetli muhabbet, o şeyin inkâr ına 
sebep olur. Ve keza şiddet-i havf ve gayet azamet ve akl ın ihatas ızlığı da in-
kâra sebep olur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Hanzalenin çekirde ğinde hanzale a ğac ı münde-
miç ve dahil oldu ğu gibi cehennemin de küfür ve dalâlet tohumunda müste-
tir bulundu ğunu, şuhûdî bir yakîn ile mü şahede ettim. Ve keza nas ıl ki hur-
man ın çekirde ği, hurma a ğac ına hâmiledir. Aynen öyle de, iman habbesinde 
de cennetin mevcut oldu ğunu hads-i kat’î ile gördüm. Çünkü o çekirdeklerin 
ağaçlara tahavvül ve ink ılâplar ı garip olmad ığı gibi küfür ve dalâlet manas ı 
da tâzib edici bir cehennemi, iman ve hidayet de bir cenneti intaç edece ğin-
de istib’ad yoktur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Tohum olacak bir habbenin kalbi, yani içi delindi-
ği zaman, elbette sümbüllenip ne şv ü nema bulamaz; ölür gider. Kezalik ene 
ile tabir edilen enaniyetin kalbi, “Allah, Allah” zikrinin şuâ ve hararetiyle ya-
nıp delinirse, büyüyüp gafletle firavunla şamaz. Ve Hâl ık-ı semâvât ve arza is-
yan edemez. O zikr-i ilâhî sayesinde, ene mahvolur. İşte Nakşibendîler, zikir 
hususunda ittihaz ettikleri zikr-i hafî sayesinde kalbin fethiyle, ene ve enani-yet mikrobunu öldürmeye ve şeytan ın emirberi olan nefs-i emmârenin ba şını
kırmaya muvaffak olmu şlard ır. Kezalik Kâdirîler de zikr-i cehrî sayesinde tabi-
at tâğutlar ını târumâr etmi şlerdir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Âlemde her şeyin yüzünde hikmet eserleri görün-
düğü gibi en uzak, en geni ş, en ince kesretin tabakalar ı üstünde de hikmet, ih-
timam eserleri görülmektedir. Evet kesret ve tekessürün müntehas ı ve netice-
si olan insan ın sayfa-y ı vechinde, cephesinde, cildinde, ellerinin içlerinde ka-
lem-i kader ile pek çok çizgiler, hatlar, nak ışlar, nişanlar yaz ılm ıştır. Mâlûmdur 
ki insan ın şu sayfalar ında yaz ılan o kelimeler, harfler, noktalar, harekeler, 
ruh-u insanîde bulunan manalara, mâneviyatlara delâlet ettikleri gibi, f ıtra-
tında kader taraf ından yaz ılan mektuplara da i şaretleri vard ır. Arkada ş, insa-
nın geçen sayfalar ına kaderin yazd ığı hâşiye, tesadüf ve ittifak ın duhûlüne bir 
menfez b ırakmam ıştır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Şu dünya hayat ına muhabbetle müptelâ olan ba-
zı insanlar, o hayat ın vücuda gelmesinden maksat ve gaye, yaln ız o haya-
ta hizmet ve o hayat ın bekas ı olup, ba şka bir faydas ı olmad ığını, yani Fât ır-ı 
Hakîm’in zevilhayatta ve cevher-i insaniyette vedîa olarak koydu ğu bütün ci-
hâzât- ı acîbe ve techizat- ı harikan ın, serîü’z-zeval olan şu hayat ın h ıfzı ile be-
kas ı için verildi ğini zannediyorlar. Hâlbuki kaziyye öyle oldu ğu takdirde, kâi-
nattaki gayr-i mütenâhi nizamlar ın şehâdetleriyle, sath- ı âlemde görünen hik-
met, inâyet, intizam, adem-i abesiyete olan delil ve burhanlar ın, mâkûse ola-
rak abesiyete, israfa, intizams ızlığa, adem-i hikmete delil ve burhan olmalar ı 
lâz ım gelecektir.
Arkadaş! Şu dünyevî hayat ın faydalar ı pek çoktur. O faydalardan hayat 
sahibine –tasarruf ve hizmeti nisbetinde– bir hisse ayr ıldıktan sonra bâki ka-
lan gayeler, semereler Fât ır-ı Hakîm’e râcidir. Evet insan ve insan ın hayat ı es-
mâ-y ı ilâhiyenin tecelliyât ına bir tarlad ır. Ve cennette rahmet-i ilâhiyenin en-
vâ ının cilvelerine mazhard ır. Ve hayat- ı uhreviyenin harika ve gayr-i mütenâ-
hi semereleri için bir fidanl ık veya bir çekirdektir. Demek insan bir sefine kap-
tan ı gibidir. Sefinenin gayr-i mahdut faydalar ından, kaptan ın alâka ve hizme-
ti nisbetinde kendisine verilir. Bâki kalan k ısm ı sultana raci’dir. İnsan da, sefi-
ne-i vücuduyla alâkas ı derecesinde o vücudun hayattar semerat ından hisse-
sini al ır. Mütebâkisi, Sultan- ı Ezelî’ye aittir...
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Dünyan ın lezzetleri, zevkleri ve zînetleri, Hâl ı-
kımız’ı, Mâlikimiz’i ve Mevlâm ız’ı bilmediğimiz takdirde cennet olsa bile ce-
hennemdir. Evet öyle gördüm ve öyle de zevkettim. Bilhassa şefkatin ate şini HUBAB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    93
94  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
söndürecek, “mârifetullah”tan ba şka bir şey var m ıdır?! Evet mârifetullah ol-
duktan sonra, dünya lezzetlerine i ştiha olmad ığı gibi cennete bile i ştiyak ge-
ri kal ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Dünyada cereyan eden ve husûle gelen her bir şe-
yin iki vechi vard ır. Biri âhirete bakar ki nefsü’l-emirde en sabit, en a ğır bu 
vecihtir. İkincisi dünyaya, nefsine ve hevaya bakar. Bu vecih, hakaret, hiffet 
ve zevalden öyle bir mevkidedir ki kalbin teessürüne, teellümüne, ızd ırab ına, 
düşüncelerine bâis olacak bir k ıymette de ğildir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsanlar ın öyle eblehleri vard ır ki şeffaf bir zerre-
de şemsin timsâlini veya bir çiçe ğin renginde şemsin tecellisini görse; şemsin 
o timsâl ve tecellisinden, hakikî şemsin bütün levâz ımat ını, hatta âleme mer-
kez olmas ını ve seyyarata olan cezbini talep edip isterler. Maahâzâ, o zerrede 
veya o çiçekte gördü ğü timsâl ve tecellinin bir âr ızadan dolay ı kaybolduklar ı 
zaman, basar ve basiretinin körlü ğü dolay ısıyla hakikî şemsin inkâr ına zehap 
ederler. Ve keza o eblehler tecelli ile husûle gelen vücud-u z ıllîyi, vücud-u ha-
kikî ve aslîden fark edemezler, birbiriyle iltibas ederler. Bunun için, bir şeyde 
şemsin timsâlini, gölgesini gördükleri zaman, şemsin hararetini, ziyas ını ve sa-
ir hususiyat ını da istemeye ba şlarlar.
Ve keza o eblehler sinek, böcek ve sair küçük ve hasis şeylere bakarken, 
onlarda pek yüksek bir eser-i sanat ve hikmet görmekle, derler: “Sâni bunla-ra pek fazla ehemmiyet vermi ştir. Bir sine ğin ne k ıymeti olabilir ki bu kadar 
masraflara, külfetlere mahal olsun?”
Arkadaş! Bu gibi eblehleri ikna ve i şkâllerini def için, dört şeyin bilinme-
si lâz ımd ır.
Birincisi:  Cenâb- ı Hakk’ ın rubûbiyetinin kemâliyle alâkadar olan her şey 
O’nu tavsif eder. Fakat o şeyin, rubûbiyetine mazhar oldu ğu münasebetiyle, 
kemâlinin de mahall-i tecellisi olur. Fakat o kemâl ile muttas ıf olamaz.
İkincisi:  Her şeyden Cenâb- ı Hakk’ ın nuruna bir kap ı aç ılır. Bu kap ılar-
dan birisinin kapanmas ı, gayr-i mütenâhi sair kap ılar ın da kapanmas ını istil-
zam etmez. Fakat hepsinin bir miftah ile aç ılmas ı mümkündür.
Üçüncüsü:  İlm-i muhitten in’ikâs eden kader, her ş
eyde esmâ-y ı nuriye-
den bir hisse tersim etmi ştir.
Dördüncüsü:
1نُĳَכُĻَĘ ْīכُ ُįَĤ لَĳُĝَĺ أَنْ ْئًאĻَü أَرَادَ اƯإِذ ưُهóْĨأَ אƯĩَّĬإِ
2َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ
Bu âyetlerin sarahatine göre, her şeyin vücudu 3ْīכُ emriyle ba ğlı oldu-
ğu gibi; bütün e şyan ın îcad ve sonradan ihyalar ı, bir nefs-i vâhidenin îcad ve 
ihyas ı gibidir. Demek îcad Cenâb- ı Hakk’a isnad edilirse, bu kadar rahat ve 
kolay olur. Amma esbaba veya e şyan ın kendilerine isnad edildi ği zaman, bü-
tün ukalân ın ve eblehlerin hükümlerinden ne şet eden muhalât ı kabul etme-
leri lâz ım gelir...
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan, hakikatleri durûb-u em-
sal ile beyan ediyor. Çünkü daire-i ulûhiyete ait hakâik-i mücerrede, daire-i mümkinatta ancak misaller ile temessül ve tavazzuh eder. Mümkin ve miskin olan insan da, daire-i imkânda misallere bakarak, fevkinde bulunan daire-i vücûbun şuûnât ını, ahvâlini dü şünür.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Her şeyin içine melekût, d ışına da mülk denir. Bu 
itibarla insan ile kalb, birbirine hem zarf, hem mazruf olur. İnsan, mülk cihe-
tiyle kalbe zarf olur; melekût cihetiyle de mazruf olur. Bu kaide ar ş ile kevn 
hakk ında da tatbik edilir, şöyle ki:
Arş; Zâhir, Bât ın, Evvel, Âhir isimlerinin halîta ve kar ışığıdır. Bu halîtada 
dahil olan ism-i Zâhir itibar ıyla arş, mülk; kevn, melekût olur. İsm-i Bât ın iti-
bar ıyla arş, melekût; kevn, mülk olur. Demek ar şa ism-i Zâhir nazar ı ile bak ı
-
lırsa; kendisi zarf, kevn de mazruf olur. İsm-i Bât ın gözü ile bak ılırsa; kendi-
si mazruf, kevn zarf olur. Ve keza ism-i Evvel itibar ıyla 4אءِƯĩْĤا ĵَĥَĐ ُįُüْóَĐ وَכَאنَ 
âye   tinin işaret ettiği kevnin bidayetini içine al ıyor. Ve ism-i Âhir itibar ıyla 
5ِīٰĩْèَّóĤا ْشُóَĐ ِÙَّĭَåْĤا ُėْĝَø hadîs-i şerifinin ima etti ği kevnin nihayetini içine 
1 “Bir şeyi diledi ğinde O’nun buyru ğu, sadece “Ol!” demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi, 36/83 )
2 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28 )
3 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, (o da oluverir).” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; … )
4 “Arş’ı su üstünde idi.” (Hûd sûresi, 11/7)
5 “Cennetin tavan ı Rahmân’ ın Arş’ıdır.” (ed-Deylemî, el-Müsned  2/338; el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi-
’l-Kur’ân  17/41; İbni Hacer, Fethu’l-bârî  3/35)HUBAB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    95
96  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
alıyor. Demek ar ş öyle bir halîtad ır ki şu dört isimden ald ığı hisse-
ler ile kevn ve vücudun sa ğını, solunu, üstünü ve alt ını ihata etmi ş olur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Acz, nidan ın madenidir. İhtiyaç duan ın menba-
ıdır.
Feyâ Rabbî, yâ Hâl ıkî, yâ Mâlikî!
Seni çağırmakta hüccetim, hacetimdir.
Sana yapt ığım dualarda uddetim, fâkatimdir.
Vesilem, f ıkdan- ı hile ve fakrimdir.
Hazinem aczimdir.Re’sü’l-mâlim, emellerimdir.Şefîim, Habibin 
(aleyhissalâtü vesselâm)  ve rahmetindir.
Affeyle, ma ğfiret eyle ve merhamet eyle
Yâ Allah, yâ Rahmân, yâ Rahîm! Âmîn!
Zeylü’l-Hubab
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
Öyle bir Allah’a hamd, medh ü senâlar ederiz ki şu âlem-i kebîr O’nun 
îcad ıdır. Ve insan denilen şu küçük âlem de O’nun ibdâ ıdır. Biri inşâsı, diğe-
ri binas ıdır. Biri sanat ı, diğeri s ıbgas ıdır. Biri nak şı, diğeri zînetidir. Biri rahme-
ti, diğeri nimetidir. Biri kudreti, di ğeri hikmetidir. Biri azameti, di ğeri rubûbi-
yetidir. Biri mahlûku, di ğeri masnûudur. Biri mülkü, di ğeri memlûküdür. Biri 
mescidi, di ğeri abdidir. Evet bütün bu şeyler, eczas ıyla beraber Allah’ ın mül-
kü ve mal ı olduğu, i’câzvâri sikke ve mühürleriyle sabittir...
 َّכَĬَÉِÖ ِכَĝْĥَì َďĻِĩَäوَ ِכَÜَאĐĳُĭْāَĨ َďĻِĩَäوَ ُكَïِıْýُĬ َّאĬإِ! َאءِĩَّùĤوَا َْرْضِŶا مَĳُّĻَĜ َאĺ َّħُıّٰĥĤاَ
 ًاïَّĩَéُĨ أَنَّ ُïَıْýَĬوَ ْכَĻَĤإِ بُĳُÝَĬوَ ُكَóِęْĕَÝْùَĬوَ َכَĤ כَĺِóَü َź َكَïْèوَ َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ َź ُّٰųا َÛْĬأَ
 َאĩوَכَ ُįَÝَĨْóُè ُÕِøَאĭُĺ َאĩכَ ِįْĻَĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ. َīĻِĩَĤَאđْĥِĤ ًÙَĩْèرَ ُįَÝْĥَøأَرْ ُכَĤĳُøوَرَ ُكَïْ×َĐ
1َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِכَÝَĩْèَóِÖ ُěĻِĥَĺ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Her kim kendisini Allah’a mal ederse, bütün e şya 
onun lehinde olur. Ve kim Allah’a mal olmasa, bütün e şya onun aleyhinde 
olur. Allah’a mal olmak ise bütün e şyay ı terk ve her şeyin O’ndan oldu ğunu 
ve O’na rücû etti ğini bilmekle olur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cenâb- ı Hakk’ ın sana in’am etti ği vücud ile vü-
cuda lâz ım olan şeyler, temlik suretiyle de ğildir. Yani senin mülkün ve mal ın 
olup istedi ğin gibi tasarruf etmek için verilmemi ştir. Ancak o gibi nimetlerde, 
Allah’ ın r ızas ına muvaf ık tasarruf edilebilir. Evet bir misafir, ev sahibinin izni-
ne ve r ızas ına muvaf ık olmayacak derecede, yemeklerde ve sair şeylerde is-
raf edemez.
1 Ey yerin ve gö ğün Kayyûm’u olan Allah ım! Sen’i, bütün masnûat ını ve bütün yaratt ıklar ını şahit göste-
rerek diyoruz ki: Sen Allah’s ın. Sen’den ba şka hiçbir ilâh yoktur. Sen birsin. Senin hiçbir orta ğın yoktur. 
Sana istiğfar ve tevbe ediyoruz. Ve şahitlik ediyoruz ki bütün âlemlere rahmet olarak gönderdi ğin 
Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) , Senin kulun ve Resûlündür. Allah ım! Senin rahmetine ve O’nun 
hürmetine yara şır bir tarzda, bütün insanl ığa rahmet ve kurtulu ş vesilesi olarak gönderdi ğin habibin 
Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’a, nezih aile fertlerine ve seçkin ashab ına salât ü selâm 
olsun.
98  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Gözleri küsuf tutmu ş baz ı adamlar, gözleri önün-
de vukua gelen gayr-i mahdut hususî ha şr u neşirleri kör gözleriyle gördükleri 
hâlde, k ıyâmet-i kübray ı ve haşr-i umumiyeyi nas ıl istiğrab ediyorlar?! Acaba 
çiçek aç ıp, semere veren a ğaçlarda her sene îcad edilen meyvelerin ha şr u 
neşirlerini gördükten sonra ha şr-i umumîyi istib’ad eden s ıkılmaz m ı?! Eğer 
onlar şuhûdî bir yakîn ile ha şr-i umumîyi görmek isterlerse, –ak ıllar ını da be-
raber bulundurmak şart ıyla– yaz mevsiminde küre-i arz bahçesine girsinler. 
Acaba ağaç dallar ından sallanan o tatl ı, ball ı, nazif, latîf kudret mu’cizeleri o 
mahlûkât- ı latîfe, evvelkisinin yani ölüp giden semerat ın ayn ı veya misli de-
ğil midir?!
Eğer insanlarda oldu ğu gibi o meyvelerde de vahdet-i ruhiye olmu ş olsa 
idi, geçmi ş ve gelen yeni meyveler birbirinin ayn ı olmaz m ıyd ı?! Fakat ruhla-
rı olmad ığı için aralar ında ayniyete yak ın öyle bir misliyet vard ır ki ne ayn ı-
dır ve ne de gayr keyfiyeti gösterir. Acaba semerattaki bu vaziyeti gören, ha ş-
ri istib’ad edebilir mi?
Ve keza mânevî asansörler ile lâz ım olan erzak ve g ıdalar ını ağac ın yük-
sek dallar ına ç ıkartmakla, tebessümleriyle arz- ı dîdar eden dut ve kay ısı gibi 
meyveleri kuru ve câmid bir a ğaçtan ihraç ve îcad etmekle o kuru a ğac ı acîb 
bir vaziyete ve hayattar antika bir şekle koyan kudret-i ezeliyeye ha şr-i umu-
mî ağır gelir mi? Hâ şâ! Bu latîf, nâzik masnûât ı o kuru a ğaçlardan ihraç eden 
kudrete hiçbir şey ağır gelmez. Bu bedihî bir meseledir. Fakat gözleri kör olan-
lar göremiyorlar.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın her bir sûresi, bütün 
Kur’ân’ ın münderecat ını icmâlen ihtiva etti ği gibi, sair sûrelerde zikredilen 
makâs ıd ve mühim k ıssalar ı da tazammun etmi ştir. Bundaki hikmet, Kur’ân’ ı 
tamamen okumaya vakti müsait olmayan veya ancak bir k ısm ını veya bir sû-
resini okuyabilen insanlar, Kur’ân’ ın hepsini okumaktan hâs ıl olan sevaptan 
mahrum kalmamas ıdır. Evet mükellefîn aras ında bulunan ümmîler ancak bir 
sûreyi okuyabilirler. İ’caz- ı Kur’ân onlar ı da tam sevap kazanmaktan mahrum 
etmemek için, bu nükte-i i’câziyeyi takip ederek bir sureyi tam Kur’ân hük-münde k ılm ıştır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Maddiyattan olmayan, bilhassa mahiyetleri müte-
bâyin olan bir çoklukta tasarruf eden bir zât ın, o çoklu ğun her birisiyle bizzat 
mübaşeret ve mualecesi lâz ım değildir. Evet asker neferat ı aras ında bir ku-
mandan ın tasarrufât ı, tanzimât ı, ancak emir ve iradesiyle husûle gelir. E ğer o 
kumandanl ık vazifeleri ve i şleri neferata havale edilirse, her bir neferin bizzat 
mübaşeret ve hizmetiyle veya her bir neferin bir kumandan kesilmesiyle vü-
cud bulacakt ır. Binâenaleyh Cenâb- ı Hakk’ ın mahlûkât ındaki tasarrufu, yal-
nız bir emir ve irade ile olur; bizzat müba şereti yoktur. Şemsin kâinat ı tenvir 
ettiği gibi.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! 1(Hâşiye) İnsan, yaşay ış vaziyetince, bir da ğdan ko-
pup sel içine dü şen veya yüksek bir apartmandan dü şüp yuvarlanan bir şa-
hıs gibidir. Evet hayat apartman ı yıkılıyor. Ömür tayyaresi şimşek gibi geçi-
yor. Zaman da sel dolaplar ını süratle çal ıştırıyor. Arz sefinesi de, süratle gi-
derken 2َאبِéَّùĤا َّóَĨ ُّóُĩَÜ âyetini okuyor. Sefine-i arz süratle yürürken, dünyan ın 
gayrimeşru lezzetlerine uzat ılan ellere zehirli dikenlerin bataca ğı düşünülsün. 
Binâenaleyh o zehirli dünya oklar ına bak ıp el uzatma. Firak ın elemi, telâki 
lezzetinden a ğırdır.
Ey nefs-i emmârem! Sana tabi de ğilim. Sen istedi ğin şeye ibadet et ve is-
tediğin şeyin peşine düş; ben ancak ve ancak beni yarat ıp, şems ve kamer ve 
arz ı bana musahhar eden Fât ır-ı Hakîm-i Zülcelâl’e abd olurum.
Ve keza kader muhitinde uçan tayyare-i ömre veya hayat da ğlar ı aras ın-
da aç ılan uhdûd ve tünellerinden şimşek-vâri geçen zaman ın şimendiferine 
bindirerek, ebedü’l-âbâd memleketinin iskelesi hükmünde olan kabir tüneli-nin kap ısına sevk eden Hâl ık-ı Rahmân- ı Rahîm’den medet istiyorum.
Ve keza hiçbir şeyi dualar ıma, istiğaselerime ve niyazlar ıma hedef itti-
haz etmem. Ancak küre-i arz ı harekete getiren felek çarklar ını durdurmaya.. 
ve şems ve kamerin birle
ştirilmesiyle zaman ın hareketini teskin ettirmeye.. 
ve vücudun şahikalar ından yuvarlan ıp gelen şu dünyay ı sakin k ılmaya kâdir 
olan kudreti nihayetsiz Rabb-i Zülcelâl’e dualar ımı, niyazlar ımı arz ve takdim 
ediyorum. Çünkü her şeyle alâkadar âmâl ve makâs ıdım vard ır.
Ve keza kalbime vâki olan en ince, en gizli hat ıralar ı işittiği ve kalbimin 
müyûl ve emellerini tatmin etti ği gibi; ak ıl ve hayalimin de temenni ettikleri sa-
adet-i ebediyeyi vermeye kâdir olan Zât- ı Akdes’ten mâadâ kimseye ibadet et-
miyorum. Evet dünyay ı âhirete kalbetmekle k ıyâmeti koparan kudret mukte-
dirdir, âciz de ğildir. Bir zerre o kudretin nazar ında gizlenemez. Şems, büyüklü-
ğüne güvenerek o kudretin elinden kurtulamaz. Evet onun mârifetiyle elemler
1 (Hâşiye) Ehemmiyetli.
2 “(Oysaki o da ğlar) sürekli hareket halindedir ve bulutlar ın geçip gitti ği gibi, (yerin hareketiyle birlikte) 
geçip gitmektedirler.” (Neml sûresi, 27/88)HUBAB / ZEYLÜ’L-HUBAB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------   99
100  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
lezzetlere ink ılâp eder. Evet O’nun mârifeti olmazsa ulûm, evhama tahavvül 
eder. Hikmetler illet ve belâlara tebeddül eder. Vücud ademe ink ılâp eder. 
Hayat ölüme; ve nurlar zulmetlere; ve lezâiz günahlara tahavvül eder. Evet O’nun mârifeti olmazsa, insan ın ahbab ı ve mal ve mülkü insana âdâ ve dü ş-
man olurlar. Beka belâ olur, kemâl heba olur, ömür heva olur. Hayat azap olur, ak ıl ikab olur. Âmâl, âlâma ink ılâp eder.
Evet Allah’a abd ve hizmetkâr olana her şey hizmetkâr olur... Bu da her 
şeyin Allah’ ın mülk ve mal ı olduğuna iman ve iz’an ile olur.
Evet kudret, insan ı çok dairelerle alâkadar bir vaziyette yaratm ıştır. En 
küçük ve en hakir bir dairede, insan ın eli yetişebilecek kadar insana bir ihti-
yâr, bir iktidar vermi ştir. Ferşten arşa, ezelden ebede kadar en geni ş daireler-
de insan ın vazifesi, yaln ız duad ır. Evet 
1ْħאؤُۨכُƯĐدُ َźْĳَĤ ĹِّÖرَ ْħِכُÖ ُۨاËَ×ْđَĺ َאĨ ْģُĜ âyet-i 
kerîmesi, bu hakikati tenvir ve isbata kâfidir. Öyle ise çocu ğun eli yeti şemediği 
bir şeyi peder ve vâlidesinden istedi ği gibi; abd de, acz ve fakr ıyla Rabb’ ına 
iltica eder ve Hâl ık’ından ister.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Eşyada görünen nev’î ve ferdî vahdetler, Sâni’deki 
sırr- ı vahdetten ne şet etmiştir. Çünkü kuvvet da ğılm ıyor. Bir k ısm ına çok, bir 
kısm ına az sarf edilmekle kudrette, kuvvetin tecezzi ve ink ısam ı olmuyor. E ğer 
vahdet olmasa idi, kudretin yapt ığı sarfiyatta tefâvüt olsa idi, masnûâtta da 
tefâvüt ve intizams ızlık olurdu. Demek kudretin vahdetle beraber masnûâta 
yapt ığı tasarrufu, şemsin tenviri gibidir ki bir şems-i vâhid, cüz ve küllü bilâ-
tefâvüt her şeyi ziyaland ırdığı gibi tecellisiyle de her şeyin yan ında mevcuttur. 
Binâenaleyh mümkinat dairesi efrâd ından tavzif edilen miskin, câmid, meyyit 
ve ism-i Nur’a mazhar şemste s ırr- ı vahdet sayesinde bu kadar intizaml ı tasar-
ruf olursa; Şems-i Ezelî, Sultan- ı Ebedî, Kayyûm-u Sermedî, Vâcibü’l-vücûd, 
Vâhid-i Ehad’in masnûâta tasarrufu nas ıl olacakt ır?!
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Sâni’in vahdetine en sad ık şahitlerden birincisi : 
Cüz’î ve küllî e şyalarda görünen vahdetlerdir. Çünkü herhangi bir şey zerre-
den âleme kadar vahdet ile muttas ıf ve alâkadard ır. Öyle ise Sâni’de de vah-
det var. Öyle ise Sâni’, Ehad’dir.
İkincisi:  Her şeyde kabiliyetinin liyakatine göre bir kemâl-i ittikan vard ır. 
En âdi, küçük nebatî ve hayvanî bir şeyde kör gözler bile gördükleri öyle bir 
antika eser-i sanat vard ır ki insanlar ı hayrette b ırak ır.
1 “(Resûlüm!) De ki: (Kulluk ve) yalvarman ız olmasa, Rabbim size ne diye de ğer versin?” (Furkan sûresi, 
25/77)
Üçüncüsü:  Her şeyin îcad ve in şâsındaki sühûlettir. Gözle görünen sa-
nattaki sühûlet isbata, delile muhtaç de ğildir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Küre-i arz ma ğazas ından me’kûlât ve me şrûbat ve 
libas ve sâir ihtiyaçlar ınızı temin ediyorsunuz. Paras ız ald ığınız bu mallar ı ilâhî 
hazineden almay ıp birer birer esbaba yapt ıracak olursan ız, acaba bir nar ta-
nesini ne kadar zamanlarda elde edip, ne kadar pahal ı alacaks ınız? Çünkü o 
nar, bütün e şya ile alâkadard ır. Az bir zamanda, az bir k ıymetle husûle gelme-
si imkân haricidir. Ve ayn ı zamanda ondaki zînet, intizam, sanat, râyiha, tat 
ve koku gibi latîf şeylerden anla şılıyor ki o nar tanesi öyle bir Sâni’in masnû-
udur ki îcad ında külfet ve mübâ şeret yoktur.
Mesele böyle oldu ğu hâlde, ha şerat ın zevk ve heveslerini tatmin için her 
bir noktas ında bin türlü i’câz nükteleri bulunan o küre-i arz ma ğazas ındaki eş-
yan ın Sânii ya şuursuz, hissiz, iradesiz, ilimsiz, ihtiyârs ız, kemâlsizdir ki bu ka-
dar bol zîk ıymet antika e şyay ı paras ız dağıtıyor. Bu bât ıl ihtimal, isbata muh-
taç olmayan bedihî bir hakikattir. Veya o hazine sahibi o hazineyi âhirete git-mek üzere gelip muvakkaten kalan insanlara ilâhî ve rahmânî bir sofra olarak 
yaratm ıştır. O hazine-i gaybda e şyan ın îcad ı 
1ْīכُ emri ile ba ğlıdır. Ve bütün 
eşyan ın melekûtiyetleri santral gibi Hakîm, Kadîr, Mürîd, Alîm bir Vâcibü’l-
vücûd’un yed-i kudretindedir.
Maahâzâ o ilâhî sofradaki e şya yaln ız insan ve hayvanlar ın lezzet ve zevk-
lerinin tatmini için de ğildir. Her bir ferd-i müstehlikte zevilhayata ait cüz’î fay-
dalardan ba şka esmâ-y ı ilâhiyenin tecelliyât ına ve faaliyetteki esrar ve şuû-
nât ına ait gayr-i mütenâhî hikmetler, gayeler vard ır. Öyle ise bu ziyafet-i âm-
me ve bu feyz-i âmm ın bir kör kuvvetten ne şet etmesi ve bu e şyan ın semerâ-
tı sel gibi ak ıp ittifak ı ve tesadüfün eline havalesi muhaldir. Çünkü o e şyan ın 
intizaml ı, hakîmâne te şahhusat ı ve şuurkârâne muhkem hususiyat ı, kör tesa-
düf ve ittifak ı reddediyor. Öyle de o sofra-y ı rahmetteki ucuzluk ve kolayl ık ve 
çokluk o e şyan ın bir Cevâd- ı Mutlak’tan, bir Hakîm-i Mutlak’tan, bir Kadîr-i 
Mutlak’tan geldi ğini gösteren şahitlerdir.
İ’lem ey esbaba müptelâ insan!  Bil ki sebebin halk ı ve sebebiyetinin 
takdiri ve müsebbebin vücuduna lâz ım olan şeylerle techizi, kudretine nisbet-
le zerreler ve şemsler müsavi olan Zât’ ın ْīכُ emriyle müsebbebi halketmesin-
den daha kolay, daha ekmel, daha âlâ de ğildir.
1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, (o da oluverir).” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; … )HUBAB / ZEYLÜ’L-HUBAB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------   101
102  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Dünyada görülen bilhassa nebatî ve hayvanî ha-
yatlarda mü şahede edilen ademler, idamlar, tebeddül ve teceddüd-ü emsal-
den ibarettir. İmanl ı olan kimselere göre zeval ve firak ın ac ısı değil, yerlerine 
gelen emsalleriyle visalin lezzeti hâs ıl oluyor. Öyle ise imana gel ki elemden 
emin olas ın. Kadere teslim ol ki selâmette kalas ın.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Asabiyet-i cahiliye, birbirine tesanüd edip yard ım 
eden gaflet, dalâlet, riyâ ve zulmetten mürekkep bir macundur. Bunun için milliyetçiler, milliyeti mabud ittihaz ediyorlar. Hamiyet-i İslâmiye ise nur-u 
imandan in’ikâs edip dalgalanan bir ziyad ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Ehl-i ilhad ile ve bilhassa Avrupa mukallitleriyle 
münazara ile i ştigal edenler büyük bir tehlikeye maruzdurlar. Çünkü nefisleri 
tezkiyesiz ve emniyetsiz olmas ı ihtimaliyle tedricen has ımlar ına mağlup olur 
ki bîtarafâne muhakeme denilen münsifâne münazarada nefs-i emmâreye emniyet edilemez. Çünkü insafl ı bir münaz ır, hayalî bir münazara sahas ında, 
aras ıra hasm ının libas ını giyer, ona bir dâvâ vekili olarak onun lehinde müda-
faada bulunur. Bu vaziyetin tekrar ıyla, dima ğında bir tenkit lekesinin husûle 
geleceğinden, zarar verir. Lâkin niyeti hâlis olur ve kuvvetine güvenirse, zara-
rı yoktur. Böyle vaziyete dü şen bir adam ın çare-i necat ı, tazarru ve isti ğfard ır. 
Bu suretle o lekeyi izale edebilir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bu küre-i arz misafirhanesi, insanlar ın mülk ve ma-
lı
 değildir. Ancak insanlar, amele gibi o misafirhanenin çe şit çeşit işlerinde ve 
tezyinat ında çal ışırlar. Eğer küre-i arz ın haricinden yabanc ı birisi gelip misa-
firhanenin bir mu’cize ve harika oldu ğuna ve insanlar ın da âciz, fakir, muh-
taç olduklar ına dikkat ederse, bu insanlar bu binaya sahip ve sâni olacak bir 
iktidarda de ğildir, ancak böyle harika bir masnûun sânii de mu’ciz-nümâ ol-
duğuna kat’iyetle hükmedecektir. Ve bu insanlar, o Sultan- ı Ezelî’nin makâs ı-
dına çal ışan amelelerdir. Bu ameleler, ald ıklar ı ücretlerinden mâadâ bu bina-
dan bir şeye mâlik ve sahip olmad ıklar ına tekraren hükmedecektir. Ve keza 
o çiçeklerin zevilhayata kar şı gösterdiği teveddüdlerine ve tahabbüplerine ve 
tebessümlerine dikkat eden anlar ki bir Hakîm-i Kerîm taraf ından misafirleri-
ne hizmetle muvazzaf bir tak ım hedâyâ ve behâyâd ır ki Sâni ile masnû ara-
sında bir vesile-i teâruf ve tahabbüp olsun.
Eyyühe’n-nefs! Sen her bir eserde müessirin azametini görmek istiyor-
sun; fakat haricî olan manalar ı zihnî manalarda ar ıyorsun. Esmâ-y ı hüsnâ-
nın her birisinde bütün esmân ın şuâât ını görmek istiyorsun. Her bir latîfenin 
zevkiyle bütün letâifin zevklerini zevketmek istiyorsun. Her bir hisse tâbi olan 
işleri ve hacetleri îfa ederken, bütün hislerinin i şlerini beraber görmek istiyor-
sun. Bundan dolay ı evhama maruz kal ıyorsun.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bir nimetin umumî ve herkese şamil olmas ı, k ıy-
metinin azl ığına ve ehemmiyetsizli ğine delâlet etmez. Ve o nimetin bir kasd ve 
iradeden gelmemesine emâre olamaz. Mesela göz nimetinin bütün hayvan-larda bulunmas ı, senin göze olan şiddet-i ihtiyac ını tahfif etmedi ği gibi gözün 
kıymetini tenkis etmeye de sebep olamaz. Ve keza hususî ve tek bir nimetin 
tesadüfü mümkün olsa bile, umumî bir nimet behemehal bir Mün’im’in eser-i kasd ve iradesidir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Her bir zîhayat ın hayat ında gayr-i mütenâhi gaye-
ler vard ır. Bu gayelerden zîhayata ait ancak binde birdir. Bâki kalan gayeler, 
gayr-i mütenâhi olan mâlikiyeti nisbetinde hayat ı îcad eden Zât’a aittir. Öyle 
ise büyük bir mahlûkun küçük bir mahlûka tekebbür etmeye hakk ı yoktur. Ve 
hakikate nazaran abesiyet de yoktur. Çünkü bir hayat ın bütün faydalar ı, bir 
zîhayata ait de ğildir ki abes olsun. Evet sath- ı arzda her sene yap ılan ziyafet-i 
âmme-i ilâhiye nev-i be şere halife oldu ğu münasebetiyle bir ikramd ır. Yoksa 
hepsi onun istifadesi için de ğildir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ın zihnine bazen şöyle bir vesvese gelir, der: 
“Sen de âdi ve böcek gibi bir hayvans ın. Hayvanlardan fazla ne k ıymetin 
var? Hem de semâvât ve arz ı yed-i kudretine alan Hâl ık-ı Zülcelâl’e kar
şı ne 
meziyetin ve ne gibi bir hizmetin var ki seninle me şgul olsun?!” Bu vesveseye 
karşı şöyle bir hakikati dü şünmek lâz ım:
1– İnsan gayr-i mütenâhi acz ve fakr ıyla beraber Cenâb- ı Hakk’a iman ıy-
la, kudret ve g ına ve izzetine mazhar olmu ştur. İşte bu mazhariyetten dolay ı 
insan, hayvaniyetten terakki edip halife-i zemin olmu ştur.
2– Cenâb- ı Hak ihata-y ı kudret ve azemetiyle insan ın duas ını işitir, hâcâ-
tını görür. Ve semâvât ve arz ın tedbiri o insan ı da düşünmeye mâni de ğildir.
Suâl:  Cenâb- ı Hakk’ ın cüz’iyat ve hasis emirler ile i ştigali azameti-
ne münâfidir?
Elcevap: Elcevap:  O iştigal, azametine münâfi de ğildir. Bilakis, adem-i i ştigali 
azamet-i rubûbiyetine bir nakîsedir. Meselâ şemsin ziyas ından baz ı şeylerin 
mahrum ve hariç kalmas ı, şemse bir nakîse olur. Maahâzâ bütün şeffaf şeyler-
de görünen şemsin timsâllerinin her birisi, “ Şems benimdir. Şems yan ımdad ır.HUBAB / ZEYLÜ’L-HUBAB  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------   103
104  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Şems bendedir.” diyebilir. Ve zerreler ile şems aras ında müzâhame yoktur. 
Bütün mahlûkât –bilhassa insanlarda ferdî olsun, nev’î olsun, şerif olsun ha-
sis olsun– ilim, irade, kudret itibar ıyla Cenâb- ı Hakk’ ın tecellisine mazhard ır. 
Her bir şey, her bir insan, “Allah yan ımdad ır.” diyebilir. Bilhassa insan ın za-
afı, fakr ı, aczi nisbetinde Cenâb- ı Hakk’ ın kurbiyeti ve her bir şeyin Cenâb- ı 
Hak’la münasebeti olmakla beraber, o da münasebettard ır. Ve gayr-i müte-
nâhi acz ve fakr ı olan insan, gayr-i mütenâhi kudret ve g ına ve azameti olan 
Cenâb- ı Hak’la münasebeti ne kadar latîftir.
Takdis ederiz o Zât’ ı ki en büyük lütfu en büyük azamete, en yüksek şef-
kati en yüksek ceberuta idhal etti ği gibi nihayetsiz kurbu nihayetsiz bu’d ile 
cemedip, zerreler ile şemsler aras ında uhuvveti tesis etmi ştir. Birbirine z ıt olan 
bu şeyleri cemetmekle derece-i azametini bir derece göstermi ştir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İmana ait bilgilerden sonra en lâz ım ve en mühim 
a’mâl-i sâlihad ır. Sâlih amel ise maddî ve mânevî hukuk-u ibada tecavüz et-
memekle, hukukullah ı da bihakk ın îfa etmekten ibarettir. Ecnebilerden al ınan 
maddî bilgiler, sanat ve terakkiyata ait ise lâz ımd ır; sefahete dair ise muz ırdır.
 ِÙَّĨأُ بَĳُĥُĜ ِّرْĳَĬوَ َمُ،ŻَّùĤوَا َتُŻَّāĤا ِįْĻَĥَĐ ٍïَّĩَéُĨ َÙَّĨأُ ْħَèوَارْ َ،īĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺ َّħُıّٰĥĤاَ
 َÙَđĺِóَü ْħِّčَĐوَ ْاٰنِóُĝْĤا َאنَİْóُÖ ِّرْĳَĬوَ ْاٰنِóُĝْĤوَا َאنِĩĺِْŸا رِĳُĭِÖ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤا ِįْĻَĥَĐ ٍïَّĩَéُĨ
1َīĻِĨاٰ َمِŻْøِْŸا
1 Ey merhamet edenlerin en merhametlisi Allah ım! Ümmet-i Muhammed’e (aleyhissalâtü vesselâm)  mer-
hamet eyle. Yine Ümmet-i Muhammed’in (aleyhissalâtü vesselâm)  kalblerini iman ve Kur’ân nuru ile 
nurland ır. Kur’ân’ ın burhanlar ını ayd ınlat. Yüce İslâm dininin şân ını yücelt, âmîn!
(Cennet-i Kur’âniye’nin Semerat ından Bir Semerenin İhtiva Etti ği)
Habbe
 ْïĻِèْĳَÜ َۀِĳْĻَĨ اَزْ ْóُŊ ْħَÝْìدِرَ َאخِü ْīَĨ :ْïَĺĳُŜ ĹِĨ َّÕَè
1ْïĻِåْĩَÜ ِËُĤْËُĤ اَزْ ْóُŊ ْħَĺ اَزْ ْħَĩَĭْ×َü َכْĺ
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤوَا َאنِ،ĩĺِْŸا َאلِĩوَכَ َمِŻْøِْŸا ِīĺدِ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
 َאنِĩĺِْŸا َارِĳْĬأَ ُďَ×ْĭَĨوَ َمِŻْøِْŸا َةِóدَائِ ُõْכَóَĨ َĳُİ ِيñَّĤا ٍïَّĩَéُĨ ĵٰĥَĐ
2َانِóَĩَĝْĤا دَارَ َאĨوَ َانِĳَĥَĩْĤا دَامَ َאĨ َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Şu gördüğün büyük âleme büyük bir kitap na-
zar ıyla bak ılırsa, Nur-u Muhammedî  (aleyhissalâtü vesselâm)  o kitab ın kâtibi-
nin kaleminin mürekkebidir. E ğer o âlem-i kebîr, bir şecere tahayyül edi-
lirse, Nur-u Muhammedî hem çekirde ği, hem semeresi olur. E ğer dün-
ya mücessem bir zîhayat farzedilirse, o Nur onun ruhu olur. E ğer büyük 
bir insan tasavvur edilirse, o Nur onun akl ı olur. Eğer pek güzel şâşaa-
lı bir cennet bahçesi tahayyül edilirse, Nur-u Muhammedî onun andelibi 
olur. Eğer pek büyük bir saray farzedilirse, Nur-u Muhammedî o Sultan- ı 
Ezel’in makarr- ı saltanat ve ha şmeti ve tecelliyât- ı cemâliyesiyle âsâr- ı sa-
nat ını hâvi olan o yüksek saraya nâz ır ve münadi ve te şrifatç ı olur. Bütün 
insanlar ı davet ediyor. O sarayda bulunan bütün antika sanatlar ı, harika-
lar ı ve mu’cizeleri tarif ediyor. Halk ı o saray Sahibi’ne, Sâni’ine iman et-
mek üzere cazibedar, hayret-efzâ davet ediyor.
1 Habbe şöyle der: Tevhid meyveleriyle yüklü bir a ğaç dal ıyım ben. Tevhid incileriyle dolu bir denizin 
şebnemiyim ben.
2 Yüceler Yücesi Rabbimize, bizlere din-i İslâm ve kemâl-i iman (nasip etti ğinden) dolay ı mahlûkât ın 
soluklar ı adedince hamd ü senâlar olsun. İslâm dairesinin merkezi ve iman nurlar ının kaynağı Habibi 
Muhammed Mustafa’ya (aleyhissalâtü vesselâm)  ve nezih ve pak aile halk ına, ashab- ı güzînine, geceyle 
gündüz ve ay ile güne ş devam edip durdu ğu sürece salât ve selâm olsun!
106  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Hilkat şeceresinin semeresi insand ır. Mâlûmdur ki 
semere bütün eczan ın en ekmeli ve kökten en uza ğı olduğu için bütün ecza-
nın hâsiyetlerini, meziyetlerini hâvidir. Ve keza hilkat-i âlemin ille-i gâiye hük-
münde olan çekirde ği yine insand ır.
Sonra, o şecerenin semeresi olan insandan bir tanesini şecere-i İslâmiyet’e 
çekirdek ittihaz etmi ştir. Demek o çekirdek, âlem-i İslâmiyet’in hem bânisidir, 
hem esas ıdır, hem güne şidir. Fakat o çekirde ğin çekirde ği kalbdir. Kalbin ih-
tiyacat sâikas ıyla âlemin envâ ıyla, eczas ıyla pek çok alâkalar ı vard ır. Esmâ-
yı hüsnân ın bütün nurlar ına ihtiyaçlar ı vard ır. Dünyay ı dolduracak kadar o 
kalbin hem emelleri, hem de dü şmanlar ı vard ır. Ancak, Ganiyy-i Mutlak ve 
Hâf ız-ı Hakikî ile itmînan edebilir.
Ve keza o kalbin öyle bir kabiliyeti vard ır ki bir harita veya bir fihriste gibi 
bütün âlemi temsil eder. Ve Vâhid-i Ehad’den ba şka merkezinde bir şeyi ka-
bul etmiyor. Ebedî, sermedî bir bekadan mâadâ bir şeye raz ı olmuyor.
İnsan ın çekirde ği olan kalb, ubûdiyet ve ihlâs alt ında İslâmiyet ile iska 
edilmekle imanla intibaha gelirse, nuranî, misalî âlem-i emirden gelen emir ile öyle bir şecere-i nuranî olarak ye şillenir ki; onun cismanî âlemine ruh olur. 
Eğer o kalb çekirde ği böyle bir terbiye görmezse, kuru bir çekirdek kalarak 
nura ink ılâp edinceye kadar ate ş ile yanmas ı lâz ımd ır.
Ve keza o habbe-i kalb için pek çok hizmetçi vard ır ki o hâdimler kalbin 
hayat ıyla hayat bulup inbisat ederlerse, kocaman kâinat onlara tenezzüh ve 
seyrangâh olur. Hatta kalbin hâdimlerinden bulunan hayal –mesela– en zay ıf, 
en k ıymetsiz iken, hapiste ve zindanda kay ıtlı olan sahibini bütün dünyada 
gezdirir, ferahland ırır. Ve şarkta namaz k ılan ın başını Hacerü’l-Esved’in alt ına 
koydurur. Ve şehâdetlerini Hacerü’l-Esved’e muhafaza için tevdi ettirir.
Madem benîâdem kâinat ın semeresidir. Nas ıl ki bir harmanda ba şaklar 
döğülür; tasfiye neticesinde semereler istibka ve iddihar edilir. Binâenaleyh 
haşir meydan ı da bir harmand ır. Kâinat ın başak ve semeresi olan benîâdemi 
intizar etmektedir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Şu görünen umumî âlemde her insan ın hususî bir 
âlemi vard ır. Bu hususî âlemler, umumî âlemin ayn ıdır. Yaln ız umumî âle-
min merkezi 
şemstir. Hususî âlemlerin merkezi ise şah ıstır. Her hususî âlemin 
anahtarlar ı o âlemin sahibinde olup letâifiyle ba ğlıdır. O şahsî âlemlerin saf-
feti, hüsnü ve kubhu, ziyas ı ve zulmeti, merkezleri olan e şhâsa tâbidir. Evet 
aynada irtisam eden bir bahçe hareket, tagayyür ve sair ahvâlinde aynaya tâ-
bi olduğu gibi her şahs ın âlemi de merkezi olan o şahsa tâbidir. Gölge ve mi-
sal gibi... Binâenaleyh cisminin küçüklü ğüne bak ıp da günahlar ını küçük 
zannetme . Çünkü kalbin kasâvetinden bir zerre, senin şahsî âleminin bütün 
yıldızlar ını küsûfa tutturur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Otuz seneden beri iki tâ ğut ile mücadelem vard ır. 
Biri insandad ır, diğeri âlemdedir. Biri “ene”dir, di ğeri “tabiat”t ır. Birinci tâ-
ğutu gayr-i kasdî, gölgevâri bir ayna gibi gördüm. Fakat o tâ ğutu kasden ve-
ya bizzat nazar- ı ehemmiyete alanlar, Nemrud ve Firavun olurlar. İkinci tâğut 
ise, onu ilâhî bir sanat, rahmânî bir s ıbğat, yani nak ışlı bir boya şeklinde gör-
düm. Fakat gaflet nazar ıyla bak ılırsa, tabiat zannedilir ve maddiyyunlarca bir 
ilâh olur. Maahâzâ o tabiat zannedilen şey, ilâhî bir sanatt ır. Cenâb- ı Hakk’a 
hamd ve şükürler olsun ki Kur’ân’ ın feyziyle, mezkûr mücadelem her iki tâ ğu-
tun ölümüyle ve her iki sanemin k ırılmas ıyla neticelendi.
Evet Nokta, Katre, Zerre, Şemme, Habbe, Hubab Risalelerimde isbat ve 
izah edildi ği gibi mevhum olan tabiat perdesi parçalanarak alt ında şeriat- ı fıt-
riye-i ilâhiye ve sanat- ı şuuriye-i rahmâniye güne ş gibi ortaya ç ıkm ıştır. Ve ke-
za firavunlu ğa delâlet eden “ene”den Sâni-i Zülcelâl’e râci olan “hüve” teba-
rüz etti.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Dünyada sana ait çok emirler vard ır. Amma ne 
mahiyetlerinden ve ne akibetlerinden haberin olmuyor.
Biri, cesettir. Evet cesedin genç iken latîf, zarif ve güzel gül çiçe ğine benzer-
se de ihtiyarl ığında kuru ve uyu şmuş kış çiçeğine benzer ve tahavvül eder.
Biri de hayat ve hayvaniyettir. Bunun da sonu ölüm ve zevaldir.Biri de insaniyettir. Bu ise zeval ve beka aras ında mütereddittir. Daim-i 
Bâki’nin zikri ile muhafazas ı lâz ımd ır.
Biri de ömür ve ya şay ıştır. Bunun da hududu tayin edilmi ştir. Ne ile-
ri ve ne de geri bir ad ım at ılamaz. Bunun için elem çekme, mahzun olma. 
Tahammülünden âciz, takatinden hariç oldu ğun tûl-ü emel yükünü yüklen-
me!
Biri de, vücuddur. Vücud zâten senin mülkün de ğildir. Onun mâliki an-
cak Mâlikü’l-mülk’tür. Ve senden daha ziyade senin vücuduna şefkatlidir. 
Binâenaleyh Mâlik-i Hakikî’nin daire-i emrinden hariç o vücuda kar ıştığın za-
man zarar vermi ş olursun. (Ümitsizli ği intaç eden h ırs gibi.) HABBE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    107
108  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Biri de belâ ve musibetlerdir. Bunlar zâildir, devamlar ı yoktur. Zevalleri 
düşünülürse, z ıdlar ı zihne gelir, lezzet verir.
Biri de sen burada misafirsin ve buradan da di ğer bir yere gideceksin. 
Misafir olan kimse, beraberce getiremedi ği bir şeye kalbini ba ğlamaz. Bu 
menzilden ayr ıldığın gibi bu şehirden de ç ıkacaks ın. Ve keza bu fâni dünya-
dan da ç ıkacaks ın. Öyle ise aziz olarak ç ıkmaya çal ış. Vücudunu Mûcid’ine 
feda et. Mukabilinde büyük bir fiyat alacaks ın. Çünkü feda etmedi ğin takdir-
de, ya bâd-i heva zâil olur, gider; veya O’nun mal ı olduğundan yine O’na rü-
cû eder. E ğer vücuduna itimat edersen, ademe dü şersin. Çünkü ancak vü-
cudun terkiyle vücud bulunabilir. Ve keza vücuduna k ıymet vermek fikrinde 
isen, o vücuddan senin elinde ancak bir nokta kalabilir. Bütün vücudun ci-hât- ı erbaas ıyla ademler içerisinde kal ır. Amma, o noktay ı da elinden atarsan 
vücudun tam manas ıyla nurlar içinde kal ır.
Biri de dünyan ın lezzetleridir. Bu ise k ısmete ba ğlıdır. Talebinde kalaka 
düşer. Ve sürat-i zevali itibar ıyla akl ı başında olan onlar ı kalbine al ıp k ı
ymet 
vermez. Dünyan ın akibeti ne olursa olsun, lezâizi terk etmek evlâd ır. Çünkü 
akibetin ya saadettir; saadet ise şu fâni lezâizin terkiyle olur. Veya şekavet-
tir. Ölüm ve idam intizar ında bulunan bir adam, sehpan ın tezyin ve süslen-
dirilmesinden zevk ve lezzet alabilir mi?! Dünyas ının akibetini küfür sâikas ıy-
la adem-i mutlak oldu ğunu tevehhüm eden adam için de, terk-i lezâiz evlâ-
dır. Çünkü o lezâizin zevaliyle vukua gelen hususî ve mukayyed ademlerden 
adem-i mutlak ın elîm elemleri her dakikada hissediliyor. Bu gibi lezzetler, o 
elemlere galebe edemez.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Meray ı tecavüz eden koyun sürüsünü çevirtmek 
için çoban ın att ığı taşlara musâb olan bir koyun, lisan- ı hâliyle: “Biz çoban ın 
emri alt ınday ız. O bizden daha ziyade faydam ızı düşünür. Madem onun r ıza-
sı yoktur, dönelim.” diye kendisi döner, sürü de döner.
Ey nefis! Sen o koyundan fazla âsi ve dâll de ğilsin. Kaderden sana at ı-
lan bir musibet ta şına maruz kald ığın zaman, 1نَĳُđِäرَا ِįْĻَĤإِ َّאĬوَإِ ِِّٰų َّאĬإِ söyle ve 
Merci-i Hakikî’ye dön, imana gel, mükedder olma. O, seni senden daha ziya-
de düşünür.
1 “Biz Allah’a âidiz ve vakti geldi ğinde elbette O’na dönece ğiz.” (Bakara sûresi, 2/156)
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kalbin umûr-u dünyeviye ile kasden i ştigal etmek 
için yarat ılm ış olmad ığı şöylece izah edilebilir:
Görüyoruz ki kalb hangi bir şeye el atarsa, bütün kuvvetiyle, şiddetiyle o 
şeye bağlan ır. Büyük bir ihtimam ile eline al ır, kucaklar. Ve ebedî bir devamla 
onun ile beraber kalmak istiyor. Ve onun hakk ında tam manas ıyla fena olur. 
Ve en büyük ve en devaml ı şeylerin pe şindedir, talebindedir. Hâlbuki umûr-u 
dünyeviyeden herhangi bir emir olursa, kalbin istek ve âmâline nazaran bir kıl kadard ır. Demek kalb, ebedü’l-âbâda müteveccih aç ılm ış bir penceredir. 
Bu fâni dünyaya raz ı değildir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kur’ân, semâdan nâzil olmu ştur. Ve onun nüzûlüy-
le semâvî bir mâide ve bir sofra-y ı ilâhiye de nâzil olmu ştur. Bu mâide, taba-
kat- ı beşerin iştiha ve istifadelerine göre ayr ılm ış safhalar ı hâvidir. O mâidenin 
sath ında, yüzünde bulunan ilk safha tabaka-y ı avâma aittir.
Mesela : 1َאĩُİَאĭْĝَÝَęَĘ ًאĝْÜرَ َאÝَĬכَא َْرْضَŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا أَنَّ âyet-i kerîmesi, be şerin bi-
rinci tabakas ına şu manay ı ifham ve ifade ediyor: Semâvât, ayaz, bulutsuz, 
yağmuru yağdıracak bir kabiliyette olmad ığı gibi arz da kupkuru, nebâbât ı 
yetiştirecek bir şekilde de ğildir. Sonra ikisinin de yap ışıklıklar ını izale ve fetk 
ettik. Birisinden sular inme ğe, ötekisinden nebâbât ç ıkmaya ba şlad ı. Mezkûr 
âyetin ifade etti ği şu manaya delâlet eden 2ٍّĹَè ْءٍĹَü َّģכُ אءِƯĩْĤا َīِĨ َאĭْĥَđَäوَ âyet-i 
kerîmesidir. Çünkü hayvanî ve nebatî olan hayatlar ı koruyan g ıdalar ancak arz 
ve semân ın izdivac ından tevellüd edebilir. Mezkûr âyetin tabaka-y ı avâma ait 
safhas ının arkas ında şöyle bir safha da vard ır ki: Nur-u Muhammediye’den 
(aleyhissalâtü vesselâm)  yarat ılan madde-i acîniyeden, seyyarat ile şemsin o nurun 
macun ve hamurundan infisal ettirilmesine i şarettir. Bu safhay ı delâletiyle te-
yid eden 3رِيĳُĬ ُّٰųا َěَĥَì َאĨ أَوَّلُ olan hadîs-i şerifidir.
İkinci misal : 4ٍïĺِïَä ٍěْĥَì ْīِĨ ٍ÷ْ×َĤ ĹِĘ ْħُİ ْģَÖ َْوَّلِۚŶا ِěْĥَíْĤِאÖ َאĭĻِĻَđَĘأَ olan âyet-i 
kerîmenin tabaka-y ı avâma ait safhas ında şu mana vard ır. “Onlar, daha acîb 
olan birinci yarat ılışlar ını şehâdetle ikrar ettikleri hâlde, daha ehven, daha
1 “Göklerle yer biti şik (bir bütün) idi, onlar ı Biz ay ırdık.” (Enbiyâ sûresi, 21/30 )
2 “Canl ı olan her şeyi de ‘su’dan meydana getirdik.” (Enbiyâ sûresi, 21/30)
3 “Allah’ ın en evvel var etti ği, benim nurumdur.” (el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  1/311-312)
4 “Biz ilk yaratmada bir âcizlik, bir beceriksizlik mi sergiledik (ki, onlara öldükten sonra tekrar hayat 
veremeyelim)? Hay ır hay ır, (böyle olmad ığını itiraf ettikleri halde) onlar, yeni bir yaratma konusunda 
zihnî kar ışıklık içinde bocalay ıp durmaktad ırlar.” (Kaf sûresi, 50/15)HABBE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    109
110  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
kolay ikinci yarat ılışlar ını uzak görüyorlar.” Şu safhan ın arkas ında haşir ve 
neşrin pek kolay oldu ğunu tenvir eden büyük bir burhan vard ır.
Ey haşir ve neşri inkâr eden kafas ız! Ömründe kaç defa cismini tebdil edi-
yorsun. Sabah ve ak şam elbiseni de ğiştirdiğin gibi her senede bir defa tama-
mıyla cismini tebdil ve tecdit ediyorsun, haberin var m ıdır? Belki her senede, 
her günde cisminden bir k ısım şeyler ölür, yerine emsali gelir; bunu hiç dü-
şünemiyorsun. Çünkü kafan bo ştur. Eğer düşünebilseydin, her vakit âlemde 
binlerce numûneleri vukua gelen ha şir ve neşri inkâr etmezdin. Doktora git, 
kafan ı tedavi ettir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Nefsin belâhet ve hamâkatine bak ki bir Rabb-i 
Muhtar- ı Hakîm taraf ından terbiye edildi ğini ve o Rabb-i Hakîm’in memlûk 
ve masnûu oldu ğunu bildiğine ve bu temellük ve terbiyenin bütün efrâd, en-
vâ, ecnasta câri olmakla meselenin bir kaide-i külliye şeklini ald ığına ve bu 
feyzin şümullü olmakla bir nevi icma ve fiilî bir tasdike mazhar oldu ğuna na-
zaran kanun ve düstur şeklinde olan hâdiseye ve kesb-i külliyet eden kaide-
ye bakarak kanaat ve itmînan etmesi lâz ım iken, bütün âfâk ı cilvelendiren te-
celliyât- ı esmây ı –kendisi de o cilvelerde hissedar oldu ğu hâlde– vas ıta-y ı te-
settür ve alâmet-i ihmal san ıyor. Güya o nefsin fevkinde onun bütün ahvâlini 
kontrol eden kimse yoktur. Ve kendisini, yapt ığı fiillerinde fiil içinde müstetir 
“hû” gibi görüyor. Tecelliyât ın genişliğini imtinâa, büyüklü ğünü ademe ham-
letmekle şeytan ı bile yapt ığı muğâlatadan utand ırıyor.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Nefis daima ızd ıraplar, kalaklar içinde evhamdan 
kurtulup tevekküle yana şmıyor. Hükm-ü kadere raz ı olmuyor. Hâlbuki şem-
sin tulû ve gurubu mukadder oldu ğu gibi insan ın da bu dünyada tulû ve gu-
rubu ve sair mukadderat ı, kalem-i kader ile cephesinde yaz ılıdır. İsterse başı-
nı taşa vursun ki o yaz ılar ı silsin; fakat ba şı kırılır, yaz ılara bir şey olmaz ha! Ve 
illâ muhakkak bilsin ki: Semâvât ve arz ın haricine kaç ıp kurtulamayan insan, 
Hâl ık-ı külli şey’in rubûbiyetine muhabbetle r ıza-dâde olmal ıdır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bir şeyin sânii, o şeyin içinde olursa, aralar ında 
tam bir münasebet lâz ımd ır. Ve masnûât ın adedince sânilerin ço ğalmas ı lâ-
zımd ır. Bu ise muhaldir. Öyle ise sâni, masnû içinde olamaz. Mesela matbaa 
ile teksir edilen bir kitap, yine bir adam ın kalemiyle yaz ılıyor. O kitab ın nak ış-
lar ı, harfleri; kendisinden sümbüllenmez. Kâtip de o kitabet sanat ı içinde de-
ğildir. Ve illâ, intizamdan ç ıkar. Öyle ise masnûun nak ışlar ı kendisinden de ğil-
dir. Ancak, kudret kalemiyle kaderin takdiri üzerine yaz ılıyor.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Akl ın pek garip bir hâli vard ır. Öyle bir yed-i tûlâ sa-
hibidir ki bazen kâinat ı ihata etmekle kuca ğına al ıyor. Bazen daire-i imkândan 
çıkar, en yüksek dairelere müdahaleye çal ışır. Bazen de bir katre suda bo ğulur,
bir zerre içinde yok olur, bir k ılda kaybolur. Maahâzâ hangi şeyde fena ve kay-
bolursa, bütün varl ığı o şeye münhas ır olduğunu bilir. Ve hangi bir noktaya 
girse, bütün âlemi beraberce götürmek iste ğindedir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Eğer dünyan ın veya vücudun mülkiyeti, z ılliyeti 
sende ise taahhüt, tahaffuz, korku külfetleriyle nimetlerden lezzet alamazs ın, 
daima rahats ız olursun. Çünkü noksanlar ı tedarik, mevcutlar ı telef olmaktan 
muhafaza ile daima evham, korkular, me şakkatlere mahal olursun. Hâlbuki 
o nimetler, Mün’im-i Kerîm’in taahhüdü alt ındad ır. Senin i şin O’nun sofra-y ı 
ihsan ından yiyip içmekle şükretmektir. Şükürde bir zahmet yoktur; bilakis ni-
metin lezzetini artt ırır. Çünkü şükür, nimette in’am ı görmek demektir. İn’am ı 
görmek, nimetin zevalinden hâs ıl olan elemi def’eder. Zira nimet zâil oldu-
ğundan, Mün’im-i Hakikî onun yerini bo ş bırakmaz, misliyle doldurur ve te-
ceddüdünden lezzet al ırsın.
Evet 1َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤا أَنِ ْħُıĺٰĳْĐدَ ُóِìوَاٰ olan âyet-i kerîme, hamdin 
ayn- ı lezzet oldu ğuna delâlet eder. Çünkü hamd, in’am şeceresini, nimet se-
meresinde gösterir. Ve bu vesile ile zeval-i nimetin tasavvurundan hâs ıl olan 
elem zâil olur. Çünkü şecerede çok semere vard ır, biri giderse ötekisi yerine 
gelir. Demek hamd, ayn- ı lezzettir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Âfâkî mâlûmat, yani hariçten, uzaklardan al ınan 
mâlûmat, evham ve vesveselerden hâlî olam ıyor. Amma bizzat vicdanî bir şu-
ura mahal olan enfüsî ve dahilî mâlûmat ise evham ve ihtimallerden temizdir. Binâenaleyh merkezden muhite, dahilden harice bakmak lâz ımd ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Küre-i arz ı bir köy şekline sokan şu medeniyet-i se-
fihe ile gaflet perdesi pek kal ınlaşmıştır. Ta’dili, büyük bir himmete muhtaç-
tır. Ve keza be şeriyet ruhundan dünyaya nâz ır pek çok menfezler açm ıştır. 
Bunlar ın kapat ılmas ı ancak Allah’ ın lütfuna mazhar olanlara müyesser olur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bir zerre, kocaman şemsi tecelli ile yani in’ikâs itiba-
rıyla istiab eder, içine al ır. Fakat küçücük iki zerreyi bizzat yani hacimleri itiba-
rıyla içine alamaz. Binâenaleyh ya ğmurun şemsin timsâline mâkes olan kat-
releri gibi kâinat ın zerrat ve mürekkebat ı, ilim ve iradeye müstenid kudret-i
1 “Onlar ın dualar ı ‘Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.’ diye sona erer.” (Yûnus sûresi, 10/10 )HABBE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    111
112  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
nuraniye-i ezeliyenin –tecelli ve in’ikâs itibar ıyla– lem’alar ına mazhar olabilir-
ler. Fakat gözün içindeki bir hüceyre zerresi, “âsâb, evride, şerâyin”de tesirleri 
görünen bir kudret, şuur ve iradeye menba olamaz. Bu acîb sanat, muntazam 
nak ış, ince hikmetin iktizas ına göre kâinat ın her bir zerresi, her bir mürekke-
bat ı, ulûhiyete mahsus muhit ve mutlak s ıfatlara menba ve masdar olmas ı lâ-
zım gelir. Veya o s ıfatlar ile muttas ıf Şems-i Ezelî’nin tecelliyât lem’alar ına mâ-
kes olmalar ı lâz ımd ır.
Birinci şıkta kâinat ın zerrat ı adedince muhalât vard ır. Binâenaleyh her bir 
zerre o büyük yükün tahammülünden âciz oldu ğunu ikrar ile “Mûcid, Hâl ık, 
Rab, Mâlik, Kayyûm ancak Allah’t ır.” diye şehâdetini ilân eder. Ve keza her 
bir zerre, her bir mürekkebat, muhtelif lisan ve delâletleriyle şu beyti teren-
nüm ediyorlar:
1
ُóĻِýُĺ َאلِĩَåْĤا ذَاكَ ĵٰĤإِ ٌّģوَכُ     ٌïِèوَا ُכَĭْùُèوَ ĵّٰÝَü َאĭُÜَאرَا×ِĐ
Evet her bir harf kendi vücuduna bir vecihle delâlet eder. Amma kâtibi-
nin, Sâni’inin vücuduna çok vecihlerle delâlet eder. Evet...
2ُģَאئِøرَ ْכَĻَĤإِ ĵٰĥْĐَْŶا َِŷَĩْĤا َīِĨ     َאıَّĬِÍَĘ َאتِĭْכَאئِĤا رَĳُĉُø ْģَّĨَÉَÜ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Cam, su, hava, âlem-i misal, ruh, ak ıl, hayal, za-
man vesaire gibi, tecelli-i timsâl akislere mahal ve mazhar olan çok şeyler 
vard ır. Maddiyat- ı kesîfenin timsâlleri hem münfas ıl, hem ölü hükmündedir-
ler. Çünkü as ıllar ına gayr olduklar ı gibi, as ıllar ının hâsiyetlerinden de mah-
rumdurlar. Nuranîlerin timsâlleri ise, as ıllar ıyla muttas ıl ve as ıllar ının hâsi-
yetlerine mâlik ve as ıllar ına gayr de ğillerdir. Binâenaleyh Cenâb- ı Hak şem-
sin hararetini hayat, ziyas ını şuur, ziyadaki renkleri duygu gibi yapm ış olsa 
idi, senin elindeki aynada temessül eden şemsin timsâli seninle konu şacakt ı. 
Çünkü o, timsâlinde oldukça harareti, ziyas ı, renkleri olurdu; hararetiyle ha-
yat bulurdu; ziyas ıyla şuurlu olurdu; renkleri ile de duygulu olurdu. Böyle ol-
duktan sonra, seninle konu şabilirdi. Bu s ırra binaendir ki Resûl-i Ekrem (aley-
hissalâtü vesselâm)  kendisine okunan bütün salavât- ı şerifeye bir anda vâk ıf olur.
1 Söylediğimiz sözler ayr ı ayr ı ise de, senin hüsnün birdir. Bütün sözlerimiz, o hüsn-ü cemâle i şaret edi-
yorlar. (el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî  12/169; ez-Zerke şî, el-Burhân  2/160)
2 “Sayfa-y ı âlemin eb’âd- ı vâsias ında Nakka ş-ı Ezelî’nin yazd ığı silsile-i hâdisat ın sat ırlar ına hikmet 
nazar ıyla bak ve fikr-i hakikatle sar ıl. Tâ ki mele-i âlâdan uzanan şu selâsil-i resâil, seni âlâ-y ı illiyyîn-i 
tevhide ç ıkars ın.” İbni Kayyim, Medâricü’s-sâlikîn  3/356; İbni Kayyim, Bedâiu’l-fevâid  4/971.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  1ِّٰųا َאنَéْ×ُø ve 2ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ cümleleri, Cenâb- ı 
Hakk’ ı celâl ve cemâl s ıfatlar ıyla z ımnen tavsif ediyorlar. “Celâl” s ıfat ını
tazammun eden 3ِّٰųا َאنَéْ×ُø, abdin ve mahlûkun Allah’tan baîd olduklar ına 
nâz ırdır. Cemâl s ıfat ını içine alan ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ ,Cenâb- ı Hakk’ ın rahmetiyle ab-
de ve mahlûkâta karib oldu ğuna işarettir. Mesela biri kurb, di ğeri bu’d olmak 
üzere bize nâz ır şemsin iki ciheti vard ır. Kurb cihetiyle hararet ve ziyay ı veri-
yor; bu’d cihetiyle insanlar ın mazarratlar ından tahir ve safi kal ıyor. Bu itibarla 
insan şemse kar şı yaln ız kâbil olabilir, fâil ve müessir olamaz.
Kezalik –bilâ te şbih– Cenâb- ı Hak rahmetiyle bize karib oldu ğu cihetle 
ona hamdediyoruz. Biz ondan uzak oldu ğumuz cihetle O’nu tesbih ediyoruz. 
Binâenaleyh rahmetiyle kurbuna bakarken hamdet; O’ndan baîd oldu ğuna 
bakarken, tesbih et. Fakat her iki makam ı kar ıştırma ve her iki nazar ı birleştir-
me ki hak ve istikamet mültebis olmas ın. Lâkin iltibas ve mezc olmad ığı tak-
dirde, her iki makam ı ve her iki nazar ı hem tebdil, hem cemedebilirsin. Evet 
4ِه۪ïْĩَéِÖوَ ِّٰųا َאنَéْ×ُø her iki makam ı cemeden bir cümledir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Dört şey için dünyay ı kesben de ğil, kalben terk et-
mek lâz ımd ır:
1– Dünyan ın ömrü k ısa olup, süratle zeval ve guruba gider. Zevalin ele-
miyle, visalin lezzeti zeval buluyor.
2– Dünyan ın lezâizi zehirli bala benzer. Lezzeti nisbetinde elemi de var-
dır.
3– Seni intizar etmekte ve senin de süratle ona do ğru gitmekte oldu ğun 
“kabir”, dünyan ın zînetli, lezzetli şeylerini hediye olarak kabul etmez. Çünkü 
dünya ehlince güzel addedilen şey, orada çirkindir.
4– Düşmanlar ve ha şerat- ı muz ırra aras ında bir saat durmakla dost ve 
büyükler meclisinde senelerce durmak aras ındaki muvâzene, kabir ile dünya 
aras ındaki ayn ı muvâzenedir. Maahâzâ, Cenâb- ı Hak da bir saatlik lezzeti terk 
1 Allah’ ı bütün eksiklerden tenzih ederim.
2 Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.
3 Allah’ ı bütün eksikliklerden tenzih ederim.
4 “(Cenâb- ı Hak rahmetiyle bize yak ın olduğu cihetle) Bü tün hamd ler, öv gü ler Al la h’a dır ve (biz O’ndan 
uzak oldu ğumuz cihetle) O, her türlü kusur ve noksan s ıfattan münezzehtir.)” (Buhârî, deavât  65, 
eymân 19, tevhid  58; Müslim, zikir 31; Tirmizî, deavât 59)HABBE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    113
114  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
etmeye davet ediyor ki senelerce dostlar ınla beraber rahat edesin. Öyle ise 
kay ıtlı ve kelepçeli olarak sevk edilmezden evvel, Allah’ ın davetine icabet et.
Fesübhanallah, Cenâb- ı Hakk’ ın insanlara fazl u keremi o kadar büyük-
tür ki insana vedîa olarak verdi ği mal ı, büyük bir semeni ile insandan sat ın 
alır, ibka ve himaye eder. E ğer insan o mal ı temellük edip Allah’a satmazsa, 
büyük bir belâya dü şer. Çünkü o mal ı uhdesine alm ış oluyor. Hâlbuki kudreti 
taahhüde kâfi gelmiyor. Çünkü arkas ına al ırsa, beli k ırılır; eli ile tutarsa, kaçar, 
tutulmaz. En nihayet meccanen fenâ olur gider, yaln ız günahlar ı miras kal ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! “Geceye benzeyen gençli ğim zaman ında gözlerim 
uyumuş idi, ancak ihtiyarl ık sabah ıyla uyand ım.” meâlinde olan
1ٍÕĻِýَĨ ِçْ×ُāِÖ َّźإِ ْįِ×َÝْĭَÜ ْħَĤوَ     ĹِÝَ×Ļِ×َü ِģْĻَĥِÖ ْÛَĨَאĬ ْïَĜ ĹِĭْĻَĐوَ
şiirin şümulüne dahilim. Çünkü gençli ğimde en yüksek bir intibah şahikas ı-
na ç ıktığımı san ıyordum. Şimdi anl ıyorum ki o intibah intibah de ğilmiş; an-
cak uykunun en derin kuyusunda bulunmaktan ibaret imi ş. Binâenaleyh me-
denîlerin iftihar ile dem vurduklar ı tenevvür-ü intibahlar ı, benim gençlik za-
man ımdaki intibah kabilinden olsa gerektir. Onlar ın misali, rüyas ında güya 
uyan ıp, rüyas ını halka hikâye eden nâim meselidir. Hâlbuki rüyas ında onun 
o intibah ı, uykunun hafif perdesinden derin ve kal ın bir perdeye intikal etti-
ğine işarettir. Böyle bir nâim ölü gibidir; yar ıbuçuk uykuda bulunan insanla-
rı nas ıl ikaz edebilir?
Ey uykuda iken kendilerini ay ık zannedenler! Umûr-u diniyede müsama-
ha veya te şebbühle medenîlere yana şmay ın. Çünkü aram ızdaki dere pek de-
rindir. Doldurup hatt- ı muvasalay ı temin edemezsiniz. Ya siz de onlara iltihak 
edersiniz veya dalâlete dü şer boğulursunuz.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Mâsiyetin mahiyetinde, bilhassa devam eder-
se, küfür tohumu vard ır. Çünkü o mâsiyete devam eden, ülfet peyda eder. 
Sonra ona â şık ve müptelâ olur. Terkine imkân bulamayacak dereceye gelir. 
Sonra o mâsiyetinin ikaba mûcib olmad ığını temenniye ba şlar. Bu hâl böyle-
ce devam ettikçe, küfür tohumu ye şillenmeye ba şlar. En nihayet, gerek ikab ı 
ve gerek dârü’l-ikab ı inkâra sebep olur. Ve keza mâsiyete terettüp eden haca-
letten dolay ı, o mâsiyetin mâsiyet olmad ığını iddia etmekle, o mâsiyete mut-
tali olan melekleri bile inkâr eder. Hatta şiddet-i hacaletten yevm-i hesab ın 
1 Bkz.: Ebu’l-Abbas el-Mukri’, Nefhu’t-tayyib  4/342, 7/280.
gelmeyece ğini temenni eder. Şayet yevm-i hesab ı nefyeden ednâ bir vehmi 
bulursa, o vehmi kocaman bir burhan addeder. En nihayet nedamet edip terk etmeyenlerin kalbi küsûfa tutulur, mahvolur gider –el-iyâzü billâh!–
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın i’câz ve belâgat ına dair 
“Lemeât” nam ındaki eserimde izah edilen baz ı lem’alar ı dinleyeceksin:
1– Kur’ân’ ın okunuşunda yüksek bir selâset vard ır ki lisanlara a ğır gel-
mez.
2– Büyük bir selâmet vard ır ki lafzan ve mânen hatadan sâlimdir.
3– Âyetler aras ında büyük bir tesanüd vard ır ki kârgir binalar gibi, âyetle-
ri birbirine dayanarak bünye-i Kur’âniye’yi sars ılmaktan vikaye ediyor.
4– Büyük bir tenâsüb, tecâvüb, teâvün vard ır ki âyetleri birbirine ecnebî 
olmad ığı gibi birbirinin vuzuhuna yard ım, istîzâh ına cevap veriyor.
5– Parça, parça, ayr ı ayr ı zamanlarda nâzil oldu ğu hâlde şiddet-i tenâ-
süpten sanki bir defada nâzil olmu ştur.
6– Esbab- ı nüzûl ayr ı ayr ı ve mütebâyin oldu ğu hâlde, şiddet-i tesanüd-
den sanki sebep birdir.
7– Mükerrer mütefâvit suâllere cevap oldu ğu hâlde, şiddet-i imtizaç ve it-
tihaddan sanki suâl birdir.
8– Müteaddit, mütegayir hâdisata beyan oldu ğu hâlde, kemâl-i intizam-
dan sanki hâdise birdir ve bir hâdiseye cevapt ır.
9– “Tenezzülât- ı ilâhiye” ile tabir edilen muhataplar ın fehimlerine yak ın 
ve münasip üslûplar üzerine nâzil olmu ştur.
10– Bütün zaman ve mekânlarda gelip geçen insanlara tevcih-i kelâm et-
tiği hâlde, sühûlet-i beyandan dolay ı sanki muhatap birdir.
11– İrşad ın gayelerine îsal için tekrarlar ı tahkik ve takriri ifade eder. 
Maahâzâ, tekrarlar ı halel vermez. İadesi, zevki izale etmez. Tekerrür ettikçe 
misk gibi kokar.
12– Kur’ân kalblere kuvvet ve g ıdad ır; ruhlara şifad ır. G ıdan ın tekrar ı kuv-
veti art ırır. Tekrar etmekle daha me’luf ve me’nus oldu ğundan lezzeti artar.
13– İnsan maddî hayat ında; her anda havaya, her vakit suya, her zaman HABBE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    115
116  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
ve her gün g ıdaya, her hafta ziyaya muhtaçt ır. Bunlar ın tekerrürü haddizât ın-
da tekerrür olmay ıp, ihtiyaçlar ın tekerrürü içindir. Kezalik insan, hayat- ı ruhi-
yesi cihetiyle Kur’ân’da zikredilen bütün nevilere muhtaçt ır. Baz ı nevilere her 
anda muhtaçt ır; 1ُّٰųا َĳُİ gibi. Çünkü ruh bunun ile nefes al ıyor. Baz ı nevilere 
her vakit, baz ılar ına her zaman muhtaçt ır. İşte hayat- ı kalbiyenin ihtiyaçlar ı-
na binaen Kur’ân tekrarlar yap ıyor. Mesela 2ِّٰųا ِħْùِÖ, hava-y ı nesîmî gibi kal-
bi ve ruhu tatmin etti ğinden kesret-i ihtiyaca binaen Kur’ân’da çok tekrar edil-
miştir.
14– K ıssa-y ı Mûsa gibi baz ı hâdisat- ı cüz’iyenin tekrar ı, o hâdisenin bü-
yük bir düsturu tazammun etti ğine işarettir.
Hülâsa : Kur’ân hem zikirdir, hem fikirdir, hem hikmettir, hem ilimdir, hem 
hakikattir, hem şeriatt ır, hem sad ırlara şifa, müminlere hüda ve rahmettir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  F ıtrat- ı insaniyenin garip bir hâli, gaflet zaman ın-
da letâif ile havâss ın hükümlerini, iltibas ile birbirine benzetir, tefrik edemez. 
Mesela el ile gözü birbirine benzetip hizmetlerini ve vazifelerini tefrik edeme-yen bir mecnun, yüksekte gözüyle gördü ğü bir şeyi almak için elini uzat ıyor. 
El gözün kom şusu olduğu münasebetle, onun yapt ığı işi, el de yapabilir zan-
neder. Kezalik insan- ı gafil, kendi şahs ına ait ednâ, cüz’î bir tanzimden âciz 
olduğu hâlde gururuyla, hayaliyle Cenâb- ı Hakk’ ın ef’âline tahakküm ile el 
uzat ıyor.
Yine insan ın f ıtrat ında acîb bir hâl: İnsan ın efrâd ı aras ında cismen ve su-
reten ayr ıl
ık varsa da pek azd ır. Amma mânen ve ruhen, aralar ında zerre ile 
şems aras ındaki ayr ılık kadar bir ayr ılık vard ır. –Fakat sair hayvanât öyle de-
ğildir. Mesela bal ık ile kuş, k ıymet-i ruhiyece birbirine pek yak ınd ırlar. En kü-
çüğü en büyü ğü gibidir.– Çünkü insan ın kuvve-i ruhiyesi tahdit edilmemi ştir. 
Enaniyet ile o kadar a şağı düşerler ki zerreye müsavi olur. Ubûdiyet ile de o 
kadar yükse ğe ç ıkıyor ki iki cihan ın güneşi olur. –Hazreti Muhammed (aleyhis-
salâtü vesselâm)  gibi–
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Eşyada esas bekad ır, adem de ğildir. Hatta ade-
me gittiklerini zannetti ğimiz kelimat, elfaz, tasavvurat gibi serîü’z-zeval olan 
baz ı şeyler de ademe gitmiyorlar. Ancak suretlerini ve vaziyetlerini de ğişerek
zevalden masun kal ıp baz ı yerlerde tahassun ile adem-i mutlaka gitmezler. 
1 O, Allah’t ır.
2 Allah’ ın ad ıyla
Fen dedikleri hikmet-i cedide, bu s ırra vâk ıf olmuş ise de, vuzuhuyla vâk ıf 
olamam ıştır. Ve ayn ı zamanda “Âlemde adem-i mutlak yoktur; ancak te-
rekküp ve inhilâl vard ır.” diye ifrat ve hata etmi ştir. Çünkü âlemde Cenâb- ı 
Hakk’ ın sun’uyla terkip vard ır. Allah’ ın izniyle tahlil vard ır. Allah’ ın emriyle 
îcad ve idam vard ır.
2ُïĺِóُĺ َאĨ ُħْכُéَĺ َّٰųا إِنَّ ، 1אءُƯýَĺ َאĨ ُّٰųا ُģَđْęَĺوَ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kabir, âlem-i âhirete aç ılm ış bir kap ıdır. Arka cihe-
ti rahmettir, ön ciheti ise azapt ır. Bütün dost ve sevgililer o kap ının arka cihe-
tinde duruyorlar. Senin de onlara iltihak zaman ın gelmedi mi? Ve onlara gi-
dip onlar ı ziyaret etmeye i ştiyak ın yok mudur? Evet vakit yakla ştı. Dünya ka-
zurat ından temizlenmek üzere bir gusül lâz ımd ır. Yoksa onlar istikzar ile ikrah 
edeceklerdir.
Eğer “İmam Rabbânî Ahmed-i Farukî bugün Hindistan’da hayattad ır.” 
diye ziyaretine bir davet vuku bulsa, bütün zahmetlere ve tehlikelere katlana-rak ziyaretine gidece ğim. Binâenaleyh İncil’de “Ahmed”, Tevrat’ta “Ahyed” 
Kur’ân’da “Muhammed” ismiyle müsemma, iki cihan ın güneşi, kabrin arka 
taraf ında milyonlarca Farukî Ahmedler ile muhat olarak sâkindir. Onlar ın zi-
yaretlerine gitmek için niye acele etmiyoruz? Geri kalmak hatad ır.
Şu esâsâta dikkat lâz ımd ır:
1– Allah’a abd olana her şey musahhard ır. Olmayana her şey düşman-
dır.
2– Her şey kader ile takdir edilmi ştir. K ısmetine raz ı ol ki rahat edesin.
3– Mülk Allah’ ınd ır. Sende emaneten duruyor. O emaneti ibka edip senin 
için muhafaza edecek. Sende kal ırsa, meccanen zâil olur gider.
4– Devam olmayan bir şeyde lezzet yoktur. Sen zâilsin, dünya da zâildir, 
halk ın dünyas ı da zâildir, kâinat ın şu şekl-i haz ırı da zâildir. Bunlar saniye ve 
dakika ve saat ve gün gibi birbirini takiben zevale gidiyorlar.
5– Âhirette seni kurtaracak bir eserin olmad ığı takdirde, fâni dünyada b ı-
rakt ığın eserlere de k ıymet verme.
1 “Allah, her ne dilerse onu yapar.” ( İbrahim sûresi, 14/27)
2 “…Allah diledi ği şekilde hükmeder.” ( Mâide sûresi, 5/1)HABBE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    117
118  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  3
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ ، 2ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ ، 1ِّٰųا َאنَéْ×ُø bu üç mukaddes 
cümlenin faydalar ını ve mahall-i istimallerini dinle:
1– Kalbinde hayat bulunan bir insan kâinata, âleme bakarken idrakinden 
âciz bilhassa şu boşlukta yap ılan ilâhî manevralar ı görmekle hayretler içinde 
kal ır. İşte bu gibi hayret ve deh şetengiz vaziyetleri ancak 4ِّٰųا َאنَéْ×ُø cümlesin-
den nebean eden mâ-y ı zülâl içmekle o hayret ate şi söner.
2– Ayn ı o insan, gördü ğü leziz nimetlerden duydu ğu zevkleri izhar et-
mekle, “hamd” unvan ı alt ında in’am ı nimette ve mün’imi in’amda görmekle 
idame-i nimet ve tezyid-i lezzet talebinde bulunarak 5ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ cümlesiyle ni-
metler definesini bulan adam gibi nefes al ıyor.
3– Ayn ı o insan, mahlûkât- ı acîbe ve harekât- ı garîbeden akl ının tarta-
mad ığı ve zihninin içine alamad ığı şeyleri gördü ğü zaman, 6
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ demekle 
rahat bulur. Yani, Hâl ık’ı daha azîm ve daha büyüktür. Onlar ın halk ve tedbir-
leri kendisine a ğır değildir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan seyyiat ıyla, Allah’a zarar vermi ş olmuyor. 
Ancak nefsine zarar eder. Mesela hariçte, vâkide ve hakikatte Allah’ ın şeri-
ki yoktur ki onun hizbine girmekle Cenâb- ı Hakk’ ın mülküne ve âsâr ına mü-
dahale edebilsin. Ancak, şeriki zihninde dü şünür, bo ş kafas ında yerle ştirir. 
Çünkü hariçte şerikin yeri yoktur. O halde o kafas ız, kendi eliyle kendi evini 
yıkıyor.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Allah’a tevekkül edene Allah kâfidir. Allah, kâ-
mil-i mutlak oldu ğundan lizâtihi mahbuptur. Allah mûcid, Vâcibü’l-vücûd ol-
duğundan kurbiyetinde vücud nurlar ı, bu’diyetinde adem zulmetleri vard ır. 
Allah melce ve mencedir. Kâinattan küsmü ş, dünya zînetinden i ğrenmiş, vü-
cudundan b ıkm ış ruhlara melce ve mence O’dur. Allah bâkidir, âlemin be-
kas ı ancak O’nun bekas ıylad ır. Allah Mâlik’tir, sendeki mülkünü senin için 
1 Allah’ ı bütün eksiklerden tenzih ederim.
2 Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.
3 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.
4 Allah’ ı bütün eksiklerden tenzih ederim.
5 Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.
6 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.
saklamak üzere al ıyor. Allah, Ganiyy-i Mu ğnî’dir; her şeyin anahtar ı O’ndad ır. 
Bir insan Allah’a hâlis bir abd olursa, Allah’ ın mülkü olan kâinat, onun mül-
kü gibi olur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Akl ı başında olan insan, ne dünya umûrundan ka-
zand ığına mesrur ve ne de kaybetti ği şeye mahzun olmaz. Zira dünya durmu-
yor, gidiyor. İnsan da beraber gidiyor; sen de yolcusun. Bak, ihtiyarl ık şafağı, 
kulaklar ın üstünde tulû etmi ştir. Başının yar ısından fazlas ı beyaz kefene sar ıl-
mış. Vücudunda tavattun etmeye niyet eden hastal ıklar, ölümün ke şif kolla-
rıdır.1 Maahâzâ, ebedî ömrün önündedir. O ömr-ü bâkide görece ğin rahat ve 
lezzet, ancak bu fâni ömürde sa’y ve çal ışmalar ına bağlıdır. Senin o ömr-ü bâ-
kiden hiç haberin yok. Ölüm sekerat ı uyand ırmadan evvel uyan!
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cenâb- ı Hakk’a mâlûm ve maruf unvan ıyla baka-
cak olursan, meçhul ve menkûr olur. Çünkü bu mâlûmiyet, örfî bir ülfet, tak-lidî bir sema’d ır. Hakikati i’lâm edecek bir ifade de de ğildir. Maahâzâ, o un-
van ile fehme gelen mana, s ıfât- ı mutlakay ı beraberce al ıp zihne ilka edemez. 
Ancak Zât- ı Akdes’i mülâhaza için bir nevi unvand ır. Amma Cenâb- ı Hakk’a 
mevcud-u meçhul unvan ıyla bak ılırsa, marufiyet şuâlar ı bir derece tebarüz 
eder. Ve kâinatta tecelli eden s ıfât- ı mutlaka-y ı muhita ile bu mevsufun o un-
vandan tulû etmesi a ğır gelmez.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Esmâ-y ı hüsnân ın her birisi, ötekileri icmalen ta-
zammun eder. (Ziyan ın elvân- ı seb’ay ı tazammun etti ği gibi). Ve keza her biri-
si ötekilere delil oldu ğu gibi, onlar ın her birisine de netice olur. Demek esmâ-
yı hüsnâ mir’at ve ayna gibi birbirini gösteriyor. Binâenaleyh neticeleri bera-
ber mezkûr k ıyaslar gibi veya delilleri beraber neticeler gibi okumas ı müm-
kündür.
f
1 “Uyku, ölümün karde şidir.” manas ındaki hadis için bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat  8/342; el-
Beyhakî, Şuabü’l-îmân  4/183; İbnü’l-Mübârek, ez-Zühd  s.79.HABBE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    119
Tazarru ve Niyaz
 إِذْ َאıِĨَאĩَÝِÖ َאتُĭْכَאئِĤا ĹِĭْÜَאدَĐوَ ِīْĺَّارَïĤا َאتُĻَè ĹِّĭِĨ َאتَĘ ْĳَĤوَ َĹِĤَאÖأُ َź أَنْ َّĵَĥَĐ َزِمٌź ĹِıٰĤإِ
 ِďْĉَĜ َďَĨ َאبٍùِÝْĬوَا ٍěُّĥَđَÜ ُÙَıِä ĹِĤ ُכَĐĳُĭْāَĨوَ ُכَĜĳُĥْíَĨ َאĬأَ إِذْ ĹِıٰĤإِ وَ ĹِĝِĤَאìوَ ĹِّÖرَ َÛْĬأَ
 َאĺ ĹِĝِĤَאì َאĺ ĹِÝَّĻِĜĳُĥْíَĨ َאنِùِĥِÖ َّعُóَąَÜَÉَĘ ِÙَĨَاóْכَĤا ِćِÖرَوَا ِóَאئِùِĤ ِيïْđُÖ ِÙَĺَאĔوَ ĹِĬَאĻْāِĐ ِÙَĺَאıِĬ
 ِħَčْĐَْŶا ِכَĩْøِאÖوَ ĵٰĭْùُéْĤا َאئِכَĩْøَÉِÖ ُכَĥْئَøأَ! ĹِıٰĤإِ َאĺ ِّرِيĳَāُĨ َאĺ ĹِכِĤَאĨ َאĺ ĹِĜرَازِ َאĺ ĹِّÖرَ
 ِėْĤأَ ِėْĤَÉِÖوَ ِħَčْĐَْŶا ِכَüْóَđِÖوَ ِħĺِïَĝْĤا ِכَĨَŻِכَÖوَ َمِóَْכْŶا ِכَ×Ļِ×َéِÖوَ ِħĻَכِéْĤا ِכَĬَאĜْóُęِÖوَ
 َّאرُęَĔ َאĺ ĹِĤْóِęْĔاِ َّאنُĺدَ َאĺ َّאنُĭَĨ َאĺ َّאنُĭَè َאĺ ُīٰĩْèرَ َאĺ ُّٰųاَ َאĺ Ĺِĭْĩَèاِرْ ﴾1ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ﴿
 َאĺ ĹِÖ ْėُĉْĤاُ.. رُĳُęَĔ َאĺ ُّĳُęَĐ َאĺ رَؤُفُ َאĺ وَدُودُ َאĺ ĹِّĭَĐ ُėْĐاُ! َّאبُİوَ َאĺ َّابُĳَÜ َאĺ َّאرُÝَø َאĺ
 َאĬِïْİاِ! ُħĻِèرَ َאĺ ُħĺِóכَ َאĺ ُħĻِĥَĐ َאĺ ُħĻِĥَè َאĺ ĹِّĭَĐ َאوَزْåَÜوَ! ُóĻِāَÖ َאĺ ُďĻِĩَø َאĺ ُóĻِ×َì َאĺ ُėĻِĉَĤ
 َאĺ ْلُïَĐ َאĺ ĹِĜَאÖ َאĺ ُďĺِïَÖ َאĺ ِכَĥْąَęِÖ َّĹَĥَĐ ْïُä َאدِيİ َאĺ ُïَĩَĀ َאĺ رَبِّ َאĺ َħĻِĝَÝْùُĩْĤا َاطَóِّāĤا
 ْכِĥُĩْĤا ِכَĤَאĨ َאĺ مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĺ ُّěَè َאĺ رُĳُĬ َאĺ ْاٰنِóُĝْĤوَا َאنِĩĺِْŸا رِĳُĭِÖ ِيóْ×َĜوَ Ĺِ×ْĥَĜ ِĹْèأَ! َĳُİ
 َאĺ ُóِĘَאĔ َאĺ َيَźْĳَĨ َאĺ َאدِرُĜ َאĺ ِيُّĳَĜ َאĺ ُīِĈَאÖ َאĺ ُóِİَאČ َאĺ ُóِìاٰ َאĺ أَوَّلُ َאĺ َامِóِْכْŸوَا َلِŻَåْĤا ذَا َאĺ
 ِيñَّĤا َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤا ِįْĻَĥَĐ ٍïَّĩَéُĩِÖوَ ْاٰنِóُĝْĤا ĹِĘ ِħَčْĐَْŶا ِכَĩْøِאÖ ُכَĥْئَøأَ َīĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ
 َارَĳْĬأَ ًÙَąĻِęُĨ َاةًĳכُ ĵٰĭْùُéْĤا َאءِĩْøَْŶا ِهِñٰİ ْīِĨ َçَÝْęَÜ أَنْ ِħَĤَאđْĤا َאبِÝכِ ĹِĘ ُħَčْĐَْŶا ُّكَóِø َĳُİ
 ِėْĝَùכَ ُÙَęĻِéَّāĤا ِهِñٰİ َóĻِāَÝَĘ ِيóْ×َĜ ĹِĘ Ĺِèرُو ĵٰĤوَإِ Ĺِ×ِĤَאĜ ĹِĘ Ĺِ×ْĥَĜ ĵٰĤإِ ِħَčْĐَْŶا ِħْøِْźا
 أَنْ ĵّٰĭَĩَÜأَ ĹِıٰĤإِ! Ĺِèرُو ĵٰĤإِ ِÙَĝĻِĝَéْĤا ِ÷ْĩَü َÙَّđِüأَ ُăĻِęُÜ َاتٍĳכَכُ َאءُĩْøَْŶا ِهِñٰİوَ ِيóْ×َĜ
 َÙَĻِĜَא×ْĤا شَĳُĝُّĭĤا ِهِñٰİ ْģَ×ْĜَאĘ ِÙَĐَّאùĤا َאمِĻِĜ ĵٰĤإِ َאءِĩْøَْŶا ِهِñٰıِÖ َאدِيĭُĺ ِىٌّïَÖأَ َאنٌùِĤ ĹِĤ نَĳَכُĺ
.ِģَّائِõĤا َĹِĬَאùِĤ ْīَĐ ًא×َאئِĬ ِيïْđَÖ
 َאتِ،Ęْٰźوَا َالِĳْİَْŶا ِďĻِĩَä ْīِĨ َאıِÖ َאĭĻِåْĭُÜ َةًŻَĀ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ْħِّĥَøوَ ِّģَĀ َّħُıّٰĥĤاَ
 َďĻِĩَä َאıِÖ َאĭَĤ ُóِęْĕَÜوَ ِّئَאتِ،ĻَّùĤا ِďĻِĩَä ْīِĨ َאıِÖ َאĬُóِّıَĉُÜوَ َאتِ،äَאéْĤا َďĻِĩَä َאıِÖ َאĭَĤ ĹِąْĝَÜوَ
1 “De ki: O, Allah’t ır, gerçek İlâht ır ve Birdir.” ( İhlâs sûresi, 112/1 )
 ĹِĘ ĹِÜَאĩَĨ َïْđَÖوَ ĹِÜَאĻَè َّةِïُĨ ĹِĘ ĹِĤ ْģَđْäاِ َاتِ،ĳَĐَّïĤا َÕĻِåُĨ َאĺ ُّٰųاَ َאĺ .ئَאتِĻِĉَíْĤوَا بِĳُĬُّñĤا
 َאلِáْĨوَأَ ِכَĤذٰ ِģْáِĨ ĹِĘ َīĻِÖُوóْąَĨ َمٍŻَøوَ َةٍŻَĀ ِėْĤأَ ُėْĤأَ ِכَĤذٰ َאفِđْĄأَ َאفَđْĄأَ اٰنٍ ِّģכُ
 َةٍŻَĀ َّģכُ ْģَđْäوَا ۪įِĐَא×ْÜوَأَ َאرِه۪āْĬوَأَ ۪įِÖَאéْĀوَأَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ٍïَّĩَéُĨ َאĬِïِّĻَø ĵٰĥَĐ ِכَĤذٰ َאلِáْĨأَ
 َةٍŻَĀ ِّģِכُÖ Ĺِĭْĩَèوَارْ ĹِĤْóِęْĔوَا ِيóْĩُĐ َّةِïُĨ ĹِĘ ِÙَĻِĀَאđْĤا َĹِøَאęْĬأَ ĵٰĥَĐ ُïĺِõَÜ ِכَĤذٰ ِّģכُ ْīِĨ
1.َīĻِĨاٰ َīĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺ ِכَÝَĩْèَóِÖ َאıْĭِĨ
1 “Allah ım! Benden dünya ve âhiret hayat ı gitse ve dahi kâinat bütünüyle bana dü şman olsa benim bun-
lara hiç ehemmiyet vermemem lâz ımd ır. Zira Sen benim Rabbim, Hâl ıkım ve İlâh ıms ın. Ben de Sen’in 
mahlûkun ve masnûunum. Hem sonsuz isyan ım ve insan ı kerim k ılan güzel hasletlerden uzakl ığımla 
beraber Seninle bir alâka ve intisap cihetim bulundu ğu için bu mahlûkiyetimin lisan ıyla sana tazarru’ 
ve niyaz ediyorum ey Hâl ık’ım! Ey Rabbim, ey Râz ıkım, ey Mâlikim, ey Musavvirim, ey Allah ım! Sen’in 
esmâ-y ı hüsnân, ism-i âzam ın, Furkan’ ı Hakîm’in, Habîbi Ekrem’in, Kelâm- ı Kadim’in, Ar ş-ı Âzam’ ın 
ve bir milyon kere 1*ٌïَèأَ ُّٰųا َĳُİ ْģُĜ hürmetine bana merhamet eyle yâ Allah, yâ Rahmân, yâ Hannan, 
yâ Mennân, yâ Deyyân. Beni ba ğışla yâ Gaffâr, yâ Settâr, yâ Tevvâb, yâ Vehhâb. Beni affet yâ Vedûd, 
yâ Raûf, yâ Afuvv, yâ Gafûr. Bana lutfeyle yâ Latîf, yâ Habîr, yâ Semî’, yâ Basîr! Günahlar ımı affey-
le yâ Halîm, yâ Alîm, yâ Kerîm, yâ Rahîm! Bizi do ğru yola, Sana do ğru varan yola ilet yâ Rab, yâ 
Samed, yâ Hâdî! Fazl ınla bana ihsan eyle yâ Bedî’, yâ Bâkî, yâ Adl, yâ Hû! Kalbimi ve kabrimi iman 
ve Kur’ân nuruyla hayattar eyle yâ Nûr, yâ Hak, yâ Hayy, yâ Kayyûm, yâ Mâlike’l-mülk, yâ Ze’l-celâl-i ve’l-ikrâm, yâ Evvel, yâ Âhir, yâ Zâhir, yâ Bât ın, yâ Kaviy, yâ Kâdir, yâ Mevlâm, yâ Gâfir, yâ Erhame’r-
râhimîn! Kur’ân’daki İsm-i Âzam’ ın ve kâinat kitab ında en büyük s ırrın Muhammed (sallallâhü eleyhi ve 
sellem)  hürmetine; bu esmâ-y ı hüsnâdan bedenimdeki kalbim ile kabrimdeki ruhuma İsm-i Âzam nur-
lar ını boşaltan bir pencere açman ı ve böylece bu sayfa kabrimin çat ısı ve bu isimler ruhuma hakikat 
güneşinin hüzmelerini ifaza eden pencereler olmas ını niyaz ediyorum. Allah ım! Benim için k ıyâmet 
saatine kadar bu isimleri ilân eden ebedi bir dilimin olmas ını arzu ediyorum. Bundan dolay ı şu bâki 
yaz ılar ı benden sonra fâni dilimin yerine kabul eyle!
  Allah ım! Hem fert fert hem de bütün bir be şeriyet olarak medyunu bulundu ğumuz 
İnsanl ığın İftihar Tablosu Hazreti Muhammed Mustafa’ya salât ü selâm olsun. Bu salât ile; 
bizi bütün korkulardan ve âfetlerden koru, bütün ihtiyaçlar ımızı gider, bizi bütün günahlar-
dan temizle, bütün günahlar ımızı ve hatalar ımızı mağfiret eyle. Allah ım! Ey bütün dualara 
icabet eden! Ya şad ığım müddet içinde ve ölümümden sonra her anda bu salât ın kat kat ı-
nı ihsan eyle. Bir milyon salât ve selâm ile ve bir o kadar da çarp ımından ç ıkan netice ve 
bunun da kat kat ı, Efendimiz Hazreti Muhammed’e, O’nun âl, ashâb ve yard ımc ılar ına ve 
O’na tabi olanlara olsun. Bu salâtlar ın hepsini ömrümdeki âsi nefeslerim say ısınca çoğalt. 
Bu salavâtlar ın her birisi hürmetine beni ba ğışla ve bana merhamet eyle. Rahmetinle mua-
melede bulun yâ Erhamerrâhimîn, âmîn!..” 
 *1 “De ki: O, Allah’t ır, Tektir.” ( İhlâs sûresi, 112/1)HABBE / TAZARRU ve NİYAZ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    121
Zeylü’l-Habbe
(Arkadaş! Şu müşevveş eserlerim ile büyük bir şeyin etraf ını kaz ıyorum. 
Amma bilmiyorum ke şfedebildim mi? Veyahut sonra inki şaf edecektir. 
Veyahut bilâhare zuhur edecek. Ke şfine yol aç ıp gösteriyorum.)
1ِّٰųِאÖ َّźإِ َّةَĳُĜ َźوَ ْلَĳَè َź
3ُóĻِāَّĭĤا َħْđِĬوَ ĵٰĤْĳَĩْĤا َħْđِĬ ، 2ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 َאرِéِ×ْĤا َاجِĳْĨوَأَ َאرِĉْĨَْŶا َاتِóَĉَĜ َدِïَđِÖ َمِŻْøِْŸوَا َאنِĩĺِْŸا ِÙَĩْđِĬ ĵٰĥَĐ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
 ُįَĤ ُóُّכْýĤوَا َارِ،ĳْĬَْŶا َאتِđَĩَĤوَ َאرِĻْĈَْŶا َאتِĩَĕَĬوَ َאرِİَْزْŶا شِĳُĝُĬوَ َאرِåْüَْŶا َاتِóَĩَàوَ
 ĵٰĥَĐ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤوَا. َْدْوَارِŶا ĹِĘ ِįِĩَđِĬ ِّģכُ َدِïَđِÖ َارِĳْĈَْŶا ĹِĘ ۪įِĩَđِĬ ْīِĨ ٍّģכُ ĵٰĥَĐ
 ِÙَĺَاïِıْĤا مِĳُåُĬ ۪įِÖَאéْĀوَأَ َאرِıْĈَْŶا ِįِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ َאرِÝْíُĩْĤا ٍïَّĩَéُĨ َאرِĻْìَْŶوَا َارِóْÖَْŶا ِïِّĻَø
4.َאرُıَّĭĤوَا ُģْĻَّĤا دَامَ َאĨ َارِĳْĬَْŶا ذَوِي
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Misafir olan bir kimse seferinde çok yerlere, menzil-
lere uğrar. Uğrad ığı her yerin âdetleri ve şartlar ı ayr ı ayr ı olur.
Kezalik Allah’ ın yolunda sülûk eden zât çok makamlara, mertebelere, 
hâllere, perdelere rast gelir ki bunlar ın da her birisi için kendine mahsus şart-
lar ve vaziyetler vard ır. Bu şartlar ı ve perdeleri, birbirine halt edip kar ıştı-
ran, galat ve yanl ış hareket eder. Mesela bir ah ırda at ın kişnemesini i şiten bir 
1 “Hareket ve güç, ancak Cenâb- ı Hakk’ ın dilemesi ile olur.” Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sel-
lem) bu sözün, cennet hazinelerinden bir hazine oldu ğunu bildirmi ştir. (Bkz.: Buhârî, meğâzî 38, deavât  
51, 68,  kader  7; Müslim, zikir 44-46)
2 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173)
3 “O ne güzel mevlâ, ne güzel yard ımc ıdır!” ( Enfâl sûresi, 8/40)
4 Yağmurlar ın damlalar ı, denizlerin dalgalar ı, ağaçlar ın meyveleri, çiçeklerin nak ışlar ı, kuşlar ın şak ıma-
lar ı, nurlar ın hüzmeleri adedince İslâm ve iman nimetinden ötürü bütün hamdler Allah’a olsun. Hayat 
safhalar ındaki her bir nimete mukabil olarak bütün zamanlardaki nimetleri adedince O’na şükürler 
olsun. Allah’a yak ın büyüklerin Efendisi, kullar ı içinden seçip zirve payelerle şereflendirdi ği seçkin 
peygamber Hazreti Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) , O’nun tertemiz, p ırıl p ırıl hane halk ına ve 
hidayet y ıldızlar ı nurlu ashab ına gece ve gündüz devam edip durdukça salât ve selâm olsun!
adam, yüksek bir sarayda andelibin terennümünü, güzel sadâs ını işitir. Eğer o 
terennüm ile at ın kişnemesini farketmeyip andelipten ki şnemeyi talep ederse, 
kendi nefsiyle mu ğâlata etmi ş olur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Dünya hayat ını güzelleştiren esbaptan biri, dünya 
aynas ında temessül ile parlayan hidayet nurlar ı ve büyük insanlar ın sevgili ve 
sevimli timsâlleridir. Evet müstakbel, mâzinin aynas ıdır. Mâzi, berzaha yani 
öteki âleme intikal ve ink ılâp ettiğinde suretini ve şeklini ve dünyas ını istikbal 
aynas ına, tarihe, insanlar ın zihinlerine vedîa ediyor. Onlara olan mânevî ve 
hayalî muhabbetleriyle dünya muhabbeti tatl ı olur. Mesela arkada şlar ının ve 
akrabas ının timsâllerini ve foto ğraflar ını hâvi büyük bir aynay ı yolunda bu-
lan bir adam, şark cihetine giden adamlar ın memleketlerine gidip onlara ilti-
hak etmek için çal ışmay ıp da o aynan ın içindeki timsâller ile u ğraşır, muhab-
bet eder. İşte bu adam gafletten ay ıldığı zaman: “Eyvah, ne ediyorum! Bunlar 
şarap değil serapt ır. Bunlar ile u ğraşmak azb de ğil azapt ır.” der, arkada şlar ına 
yetişmek üzere şark seferine tedarikâtta bulunmaya ba şlar.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın hak ve hakikat oldu ğu-
na en sad ık deliller:
1– Tevhidin bütün iktizalar ını ve lâz ımlar ını mertebeleriyle muhafaza et-
mesidir.
2– Esmâ-y ı hüsnân ın tenâsüb ve iktizas ı üzerine hakâik-i âliye-i ilâhiye-
deki muvâzeneyi mürâat etmesidir.
3– Rubûbiyet ve ulûhiyete ait şuûnât ı kemâl-i muvâzene ile cemetmesi-
dir.
Kur’ân’ ın bu hâsiyeti be şerin eserlerinde bulunmad ığı gibi melekût ci-
hetine geçen evliya ve sair büyüklerin netâic-i fikirlerinde de bulunamam ış-
tır. Ve eşyan ın bât ınında dalm ış olan İşrâkiyyûn ve âlem-i gayba nüfuz eden 
Ruhaniyyûn dahi, Kur’ân’ ın bu hâsiyetini bulamam ışlard ır. Zira onlar ın na-
zarlar ı mukayyet oldu ğundan hakikat-i mutlakay ı ihata edemez. Bunlar an-
cak hakikatin bir taraf ını bulur ve ifrat-tefrit ile tasarrufa ba şlarlar. Bunun için 
tenâsübü bozup, muvâzeneyi ihlâl ediyorlar.
Mesela envâ- ı cevâhiri hâvi zînetli ve k ıymetli bir defineyi ke şfetmek 
için birkaç adam denizin dibine dalarlar. Denizin dibinde ara ştırma yapar-
ken biri sinin eline uzunca bir parça elmas geçer. Definenin mü ştemilât ını ta-
mamen bu gibi elmaslardan ibaret oldu ğunu hükmeder. Sonra arkada şlar ın-
dan başka çeşit cevherin bahsini i şittiğinde onlar ın bulduklar ı cevahirin kendi HABBE / ZEYLÜ’L-HABBE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------   123
124  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
bulduğu elmas ın nak ışlar ı olduklar ını tahayyül eder. Di ğeri kürevî bir yakutu 
bulur. Öteki arkada şı da başka bir çeşidini buluyor. Ve hâkeza her birisi defi-
nenin esas mü ştemilât ının kendi buldu ğu çeşitten ibaret oldu ğunu.. ve arka-
daşlar ının bulduklar ı çeşitlerin de definenin zevâid ve teferruat ından oldu ğu-
nu itikat eder. Mesele bu şekle girmekle muvâzene kay ıp ve tenâsüb zâil olur. 
Sonra meselenin hakikatini ke şif ve izah için te’vilât ve tekellüfata ba şlarlar. 
Hatta definenin inkâr ına bile zehap eden olur.
Evet sünnet-i seniyye ile muvâzene yap ılmazdan evvel, hemen me şhu-
dat ına itimat eden İşrâkiyyûn ile mutasavvifenin eserlerini teemmül eden zât-
lar, şu söyledi ğime hak verir. Bilâ-tereddüt kabul ederler.
Arkadaş! Kur’ân da o defineyi ke şfetmek için o denize dalm ıştır. Fakat 
Kur’ân’ ın gözü aç ık olduğundan, defineyi tamam ıyla ihata ile görmü ştür. Ve 
hakikate uygun bir tarzda tenâsüb ve muvâzeneye riayet ederek kemâl-i inti-
zam ve ıttırad ile hakikati izhar etmi ştir.
Arkadaş! Nev-i be şerde envâen dalâlete dü şen f ırkalar ın sebeb-i dalâlet-
leri, imamlar ının kusurudur. Evet imamlar ı bât ından bahsetmi şlerse de me ş-
hudatlar ına itimat ve iktifa ederek esnâ-y ı tarîkten dönmü şlerdir. Ve َÛْčِęَè 
1َאءُĻْüأَ ْכَĭَĐ ْÛَÖَאĔوَ ْئًאĻَü kavline mâsadak olmu şlard ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cenâb- ı Hak seni ademden vücuda ve vücudun 
pek çok e şkâl ve vaziyetlerinden en yükse ği müslim s ıfat ıyla insan suretine 
getirmiştir. Mebde-i hareketin ile son ald ığın suret aras ında müteaddit vazi-
yetlerin, menzillerin ve etvar ve ahvâlin her birisi sana ait nimetler defterine kaydedilmi ştir. Bu itibarla, senin geçirmi ş olduğun zaman şeridine elmas gibi 
nimetler dizilmi ş, tam bir gerdanl ık veya nimetlerin envâ ına bir fihriste şekli-
ni veriyor.
Binâenaleyh geçirmi ş olduğun vücudun her menzilinde ve vaziyetinde, 
etvar ında, ahvâlinde: “Nas ıl bu nimete vâs ıl oldun? Ne ile müstehak oldun? 
Ve şükründe bulundun mu?” diye suâle çekileceksin. Çünkü vukua gelen hâl-
ler suâle tâbidir. Amma imkânda kal ıp vukua gelmeyen şeyler suâle tâbi de-
ğildir. Geçirmi ş olduğun ahvâl, vukuatt ır. Gelecek ahvâlin ademdir. Vücud 
mesuldür, adem ise mesul de ğildir. Öyle ise 
mâzide şükrünü eda etmedi ğin 
nimetlerin şükrünü kaza etmek lâz ımd ır.
1 Bir şey ezberledin lâkin çok şeyler de senden gizli kald ı. (Ebû Hayyan et-Tevhîdî, el-imtâ’ ve’l-müânese  
1/34; es-Safedî, Nusratü’s-sâir ale’l-meseli’s-sâir  1/43)
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ı havaland ırıp baş aşağı felâkete atan şöyle 
bir hâl var:
İstihkak nazara al ınmayarak, Hakk’ ın takdiri hakk ında tefrit veya ifrat ya-
pılır. Ve kuvvetine, k ıymetine bak ılmayarak küçük veya büyük bir yük alt ına 
alınır gibi gayr-i insanî hâller insan ı insaniyetten dü şürür, ya zulme veya kiz-
be sevk eder.
Mesela bir f ırka askerin mümessili bir nefer, bütün askerlik umûrunu bil-
mek veya bir katre sudaki timsâlinden, şemsin azametini göstermek talebinde 
bulunmak, en yüksek bir insafs ızlıktır. Çünkü vas ıf ile ittisaf aras ında fark var-
dır. Mesela katredeki timsâl, şemsin evsaf ını gösterir. Amma o evsaf ile mut-
tas ıf olamaz.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Vücud nev’inde tezahüm yoktur. Yani, pek çok 
âlemler, hâller, vücud sahnesinde içtima eder, birle şirler.
Mesela  gece zaman ı duvarlar ı camdan olan ve elektrik yanan bir oda-
ya girdiğin vakit, âlem-i misale bir pencere hükmünde olan camlarda pek çok 
menzilleri, odalar ı göreceksin.
Sâniyen:  Odada otururken, kemâl-i sühûletle o misalî odalarda her çe şit 
tebdil, tağyir, tasarruf edebilirsin.
Sâlisen:  Odadaki elektrik, elektrik misallerinin en uza ğına en yak ınd ır. 
Çünkü o misalî misallerin kayyûmu odur.
Râbian:  Bu maddî vücudun bir habbesi, bir parças ı, o misalî vücudun bir 
âlemini içine alabilir. Bu dört hüküm, Vâcib ile âlem-i mümkinat aras ında da 
câridir. Çünkü mümkinat ın vücudu, Vâcib’in nurundan bir gölge oldu ğu ci-
hetle vehmî bir mertebededir. Vâcib’in emriyle vücud-u hariciyeye girer; sabit ve müstekar kal ır. Demek mümkinat ın vücudu bizzat hakikî bir vücud-u hari-
cî olmad ığı gibi, vehmî veya zâil bir z ıll de değildir. Ancak, Vâcibü’l-vücûd’un 
îcad ıyla bir vücuddur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bu güzel âlemin bir mâliki bulunmamas ı muhal 
olduğu gibi, kendisini insanlara bildirip tarif etmemesi de muhaldir. Çünkü 
insan Mâlik’in kemâlât ına delâlet eden âlemin hüsnünü görüyor; ve kendi-
sine beşik olarak yarat ılan küre-i arzda istedi ği gibi tasarruf eden bir halife-
dir. Hatta semâ-y ı dünyada dahi akl ıyla çal ışıyor ve küçüklü ğüyle, zaafiye-
tiyle beraber harika tasarrufat- ı acîbesiyle e şref-i mahlûkât unvan ını alm ıştır. 
Ve elinde cüz-ü ihtiyârî bulundu ğundan bütün esbap içerisinde en geni ş bir HABBE / ZEYLÜ’L-HABBE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------   125
126  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
salahiyet sahibidir. Binâenaleyh Mâlik-i Hakikî’nin rusül vas ıtas ıyla böyle yük-
sek fakat gafil abdlerine kendisini bildirip tarif etmesi zarurîdir ki o Mâlik’in evâmirine ve marziyât ına vâk ıf olsunlar.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ın vehim, farz, hayal duygular ına var ınca-
ya kadar bütün hâsseleri bilâhare rücu edip bilittifak Hakk’a iltica ettikleri-ni ve bât ıla hiçbir ihtimal ve imkân ın kalmad ığını ve kâinat ın ancak ve ancak 
Kur’ân’ ın izah etti ği şekilde bulundu ğunu gördüm.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Âlem-i ziya, âlem-i hararet, âlem-i hava, âlem-i 
kehribâ, âlem-i elektrik, âlem-i cezb, âlem-i esîr, âlem-i misâl, âlem-i berzah gibi âlemler aras ında müzâhame ve yer darl ığı yoktur. Bu âlemler, hepsi de 
ihtilâlsiz, müsaademesiz küçük bir yerde içtima ederler.
Kezalik pek geni ş, gaybî âlemlerin de bu küçük arzda içtimalar ı müm-
kündür. Evet hava, su, insan ın yürüyü şüne.. cam, ziyan ın geçmesine.. şuâ ın 
röntgen vas ıtas ıyla kesif cisimlere bile nüfuzuna.. ve ak ıl nuruna, melek ruhu-
na, demirin içine hararetin akmas ına, elektri ğin cereyan ına bir mâni yoktur. 
Kezalik bu kesif âlemde ruhânileri deverandan, cinnîleri cevelândan, şeytan-
lar ı cereyandan, melekleri seyerandan men edecek bir mâni yoktur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Göz, lâmba, şems gibi nur ve nuranî şeylerde cüz’î-
küllî, cüz-küll, bir-bin müsavidir. Evet şemse bak! Onun timsâlleriyle seyyarat, 
denizler ve havuzlar, katre, kabarc
ıklar gibi bütün şeffaf şeyler, kemâl-i sühû-
letle temessül ediyorlar. Kezalik Şems-i Ezelî şu kâinat kitab ında bütün bâb-
lar ı, fas ıllar ı, sat ırlar ı, cümleleri, harfleri def’aten bilâ-külfet yaz ıyor. Ve ba’sü 
ba’de’l-mevtte dahi ayn ı bu sühûlet vard ır. 1َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ 
diye Kur’ân- ı Kerîm emrediyor.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Her şeyi tahrik eden zerrât- ı müteharrikenin, mu-
ayyen hadlerine kadar hareket ettikten sonra tevakkuf ve durmalar ına dikkat 
eden adam anlar ki: Her şeyin hududunda daima harekette bulunan zerrat ı 
durdurup geri çeviren bir hudut bekçisi vard ır. O zerrat ı taşmaktan men edi-
yor. O bekçi ise muhit bir ilmin tecellisidir ki o tecelli kadere, kader de mik-tara, miktar da kal ıba tahavvül eder. Demek her şey, içerisindeki zerrâta bir 
kal ıptır.
1 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28 )
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kur’ân’ ın âyetleri birbirini tefsir etti ği gibi bu ki-
tab- ı âlemin de bir k ısm ı, diğer bir k ısm ını izah ediyor. Mesela maddiyat âle-
mi Cenâb- ı Hakk’ ın envar- ı nimetini cezbetmek için hakikî bir ihtiyaç ile şem-
se muhtaç oldu ğu gibi âlem-i mâneviyat dahi rahmet-i ilâhiyenin ziyalar ını 
almak için şems-i nübüvvete muhtaçt ır. Binâenaleyh Resûl-i Ekrem’in (aley-
hissalâtü vesselâm)  nübüvveti, şemsin kat’iyet ve vuzuhu derecesinde kat’î ve vâ-
zıhtır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Zîhayat ın vücuduna terettüp eden semereler, yal-
nız kendisine, menfaatine, bekas ına, kemâline mahsus de ğildir. Ancak o se-
merelerden bir hisse kendisine aittir. Bâki kalan k ısm- ı âzam ı Hâl ık’a râcidir. 
Zîhayata ait, uzun bir zaman sonra husûle gelir. Hâl ık’a râci k ısım ise bir an-
da husûle gelir. Mesela o zîhayat, esmâ-y ı hüsnân ın tecelliyât ına mazhariyetle 
Hâl ık’ı, evsaf- ı kemâliye ile tavsif ve lisan- ı hâliyle hamdetmi ş oluyor.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ın bir ferdi, ihata-y ı fikriyesiyle, akl ıyla, kalbi-
nin vüs’atiyle bir nevi külliyet kesbeder. Ve keza insan ın bir ferdi, hilâfet hu-
susunda âlemin eczas ıyla şuurca alâkadar oldu ğundan nebatî olsun hayvanî 
olsun pek çok nevilerde tasarruf sahibi bulundu ğundan, nevi gibidir. Ve bu 
itibarla insan ın bir ferdi neviler s ıras ına geçer. Binâenaleyh gerek hayvanât ın, 
gerek semerat ın nevilerinde vukua gelen mükerrer k ıyâmetler, hevam ve ha-
şeratta vücuda gelen senevî ha şir ve neşirler, insan ın da her bir ferdinde câ-
ridir.
Hülâsa:  Kur’ân’ ın âyetleriyle1 ebnâ-y ı beşer için büyük k ıyâmetin gele-
ceğine kat’î delâletler oldu ğu gibi kitab- ı âlemin âyât- ı tekviniyesiyle de k ıyâ-
met-i kübraya pek kat’î delâletler ve i şaretler vard ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kur’ân- ı Kerîm okunurken istimâ ında bulundu ğun 
zaman muhtelif şekillerde dinleyebilirsin:
1– Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) , nübüvvet kürsüsüne ç ıkıp nev-i be-
şere hitaben Kur’ân’ ın âyetlerini tebli ğ ederken, k ıraatini kalben ve hayalen 
dinlemek için kula ğını o zamana gönder. O fem-i mübarekinden ç ıkar gibi 
dinlemiş olursun.
2– Veya Cebrail (aleyhisselâm)  Hazreti Muhammed’e (aleyhissalâtü vesselâm)  teb-
liğ ederken her iki Hazretin aras ında yap ılan tebliğ-tebellüğ vaziyetini dinler 
gibi ol.
1 Bkz.: Nisâ sûresi, 4/87; En’âm sûresi, 6/12, 31; A’râf sûresi, 7/187; Hicr sûresi, 15/85; Tâhâ sûresi, 
20/15; Sebe sûresi, 34/3; Câsiye sûresi, 45/26; Muhammed sûresi, 47/18; ...HABBE / ZEYLÜ’L-HABBE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------   127
128  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
3– Veya Kab- ı Kavseyn makam ında, yetmi ş bin perde arkas ında 
Mütekellim-i Ezelî’nin Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’a olan tekellümünü 
dinler gibi hayalî bir vaziyete gir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Senin şuur ve ilminin sana taalluku, ahvâl ve levâ-
zımat- ı ihtiyacat ın nisbetindedir. Çünkü sebep ile müsebbep, kuvvet ile amel 
aras ında münasebet lâz ımd ır. Fazla-noksan olmamal ıdır. Senin sana olan şu-
ur ve ilminin nisbeti, Hâl ık’ın sana olan nazar ve ilmine nisbetle bir k ıl gibidir. 
Binâenaleyh pek cüz’î olan ilim ve şuurunla, Şems-i Ezelî’nin ilim ve nazar ına 
mukabele etmekle gündüz ortas ında güne şin alt ında, güne şin ziyas ıyla müba-
rezeye ç ıkan ateş böceği gibi olma!
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cenâb- ı Hakk’ ın ef’âli birbirine münasip, âsar ı bir-
birine mü şabih, esmâs ı birbirine ayna ve mâkes, s ıfât ı birbirine mütedahil, 
şuûnât ı memzuc ise de her birisi için hususî bir tav ır, bir hâl vard ır ki mak-
sud-u bizzat o hususî tav ırdır. Sair tav ırlar ise tebeîdirler. Binâenaleyh mese-
la Hâl ık’ın âsâr ından cemâdata bakt ığın zaman azamet ve kudreti, kasd ına 
hedef yap. Ba şka isimlerin tecelliyât ını tebean dü şün. Hayvanâta bakarken 
merhamet kasd ıyla bak. Sair tecelliyâta tebeî bir nazar ile bak.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kur’ân- ı Kerîm bütün insanlara rahmettir. Çünkü 
her bir insan ın şu hakikî âlemden kendisine mahsus hayalî bir âlemi oldu ğu 
gibi herkes kendi me şrebine göre Kur’ân’dan fehim ve iktibas etti ği (hâf ıza-
sında) kendisine has bir Kur’ân vard ır ki onun ruhunu terbiye, kalbini teda-
vi eder.
Ve keza Kur’ân- ı Kerîm’in bir meziyeti şudur ki: Bütün ulemâ ve ehl-i me ş-
rep gibi herkes hidayeti için, şifas ı için müteaddit sûrelerden ayr ı ayr ı âyetleri 
ahzedebilir. Çünkü bir âyetin sair âyât- ı Kur’âniye ile pek ince münasebetleri, 
ittisal cihetleri vard ır. Aralar ında vahşet yoktur. Bu itibarla müteaddit sûreler-
den al ınan âyetler küçük bir Kur’ân hükmünde olur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  1ِّٰųِאÖ َّźإِ َّةَĳُĜ َźوَ ْلَĳَè َź cümle-i mukaddesesi, in-
san ın zerre vaziyetinden, insan- ı mümin suretine gelinceye kadar câmidiyet, 
nebatiyet, hayvaniyet, insaniyet gibi geçirdi ği etvar ve ahvâline nâz ırdır. Şu 
menzillerde insan ın letâifi pek çok elem ve emellere maruzdur. Maahâzâ havl 
1 “Hareket ve güç, ancak Cenâb- ı Hakk’ ın dilemesi ile olur.” Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sel-
lem) bu sözün, cennet hazinelerinden bir hazine oldu ğunu bildirmi ştir. (Bkz.: Buhârî, meğâzî 38, deavât  
51, 68,  kader  7; Müslim, zikir 44-46)
ve kuvvetin müteallikleri zikredilmeyerek mutlak b ırak ılm ıştır. Binâenaleyh bu 
cümle, teselli-bah ş olup şümulü dahilinde olan makamlara göre tefsir edilir.
Meselâ:
1– ِّٰųِאÖ َّźإِ دِĳُäُĳْĤا ĵَĥَĐ َّةَĳُĜ َźوَ َمِïَđْĤا ِīَĐ ْلَĳَè َź Ademden ç ıkıp vücuda gel-
mek.
2– ِّٰųِאÖ َّźإِ َאءِĝَ×ْĤا ĵَĥَĐ َّةَĳُĜ َźوَ َّوَالِõĤا ِīَĐ ْلَĳَè َź Zevale gitmeyip bekada kal-
mak.
3– ِّٰųِאÖ َّźإِ ِďْęَّĭĤا ĵَĥَĐ َّةَĳُĜ َźوَ َّةِóَąَĩْĤا ِīَĐ ْلَĳَè َź Mazarrat ı def’, menfaati 
celp.
4– ِّٰųِאÖ َّźإِ ِÕِĤَאĉَĩْĤا ĵَĥَĐ َّةَĳُĜ َźوَ ِÕَאئِāَĩْĤا ِīَĐ ْلَĳَè َź Musibetten uzak olup, 
matluba nâil olmak.
5– ِّٰųِאÖ َّźإِ َאدَةِ×ِđْĤا ĵَĥَĐ َّةَĳُĜ َźوَ ĹِĀَאđَĩْĤا ِīَĐ ْلَĳَè َź Maâsiye dü şmemek, iba-
dete devam etmek.
6– ِّٰųِאÖ َّźإِ ِÙَĩْđِّĭĤا ĵَĥَĐ َّةَĳُĜ َźوَ ِħَĝِّĭĤا ِīَĐ ْلَĳَè َź Azaba maruz kalmamak, ni-
mete mazhar olmak.
7– رِĳُّĭĤا ĵَĥَĐ َّةَĳُĜ َźوَ ِÙَĩْĥُّčĤا ِīَĐ ْلَĳَè َź Zulmete dü şmemek, nur ile tenev-
vür etmek.
Ve hâkeza her bir makamda insan ın letâifine göre takyid ve tefsir edile-
bilir.HABBE / ZEYLÜ’L-HABBE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------   129
Zeylü’z-Zeyl
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Baz ı insanlar ın ağzından kemmiyeten az, keyfiye-
ten pek büyük üç kelime dola şmaktad ır:
Birincisi:  Her şey kendi kendine te şekkül etmi ştir.
İkincisi:  Mûcid ve müessir esbapt ır.
Üçüncüsü:  Tabiat iktiza etti.
Bu üç kelimat ın pek çok muhalâta zarf olduklar ı hakk ında yap ılan beya-
nat ı dinle:
İnsan mevcuttur. Bu mevcut insan, birinci kelimeye nazaran hem sâni’-
dir, hem masnû.
İkinci kelimeye göre, esbab ın tesiriyle vücuda gelmi ştir.
Üçüncü kelimeye nazaran, mevhum tabiat ın eseridir.
Dördüncü cihet ise hak ve hakikatin istilzam etti ği gibi Allah’ ın masnûu-
dur.
Evvelki kelimenin gayr-i mahsur muhalât ı:
1– O kelimenin iktizas ına göre insan ı teşkil eden zerrelerin her birisinde 
hem insan ın içini, hem kâinat ı görecek, bilecek bir göz, bir ilim ve sair s ıfat- ı 
lâzimenin bulunmas ı lâz ımd ır.
2– İnsan ın bedeninde zerrattan te şekkül eden mütehalif mürekkebat ade-
dince –matbaalarda hurufat ı tertip etmek için kullan ılan kal ıplar gibi– kal ıp-
lar lâz ımd ır.
3– Kârgir kemerlerin ta şlar ı gibi her bir zerrenin arkada şlar ına hem hâ-
kim, hem mahkûm olmas ı lâz ım gelir. Ve keza her birisi, ötekilere hem z ıt, 
hem misil, hem mutlak, hem mukayyet olmas ı lâz ımd ır.
İkinci kelimenin muhalât ı:
1– İnsan ın me’hazi, yani insan ı teşkil eden maddeler eczahanelerde bulu-
nan ağızlar ı mühürlü, ayr ı ayr ı, çeşit çeşit, mütebâyin ilâçlar gibi maddelerdir.
Hiç kimsenin eli dokunmaks ızın ihtiyaç nisbetinde kemâl-i intizam ve muvâ-
zene ile o ilâçlar ın şişelerden kendi kendine ç ıkıp hayatî bir macun vaziyetine 
gelmesi mümkün ise, insan ın da sâni’siz esbap ve mevâdd- ı câmideden su-
dûru mümkündür diyebilir.
2– Bir şeyin kemâl-i intizam ile gayr-i mahdut, kör, sa ğır, câmid, şuursuz 
esbaptan sudûrunun muhaliyeti nisbetinde sâni’siz insan ın da o maddeler-
den yap ılmas ı muhaldir. Maahâzâ, maddî esbab ın yaln ız zâhire taalluku var-
dır. Bât ındaki latîf, ince, garip nak ışlara, sanatlara nüfuzu yoktur.
3– O kelimenin iktizas ına göre kemâl-i ittifak ve intizam ile ihtiyacat nis-
betinde gayr-i mahsur esbab ın bir cüzde, bir hüceyrede içtimalar ı lâz ım gelir. 
Bu içtima, âlemin ecza ve erkân ının azametiyle beraber senin elinin içine gi-
rip içtima etmeleri demektir.
Çünkü insan ın ustas ı esbap oldu ğu takdirde, âlemin bütün ecza ve erkân ı 
insanla alâkadar oldu ğuna nazaran, insan ın yap ılışında âmil ve usta olmalar ı 
lâz ım gelir. Bir usta yapt ığı şeyin içerisinde bulunduktan sonra yapar. O hâl-
de, insan ın bir hüceyresinde âlemin eczas ı içtima edebilir. Bu öyle bir muhal-
dir ki muhallerin en mümteniidir.
Üçüncü kelimenin muhal ve butlan ı ise:
Evet tabiat ın iki ciheti vard ır. Biri zâhiridir ki ehl-i gaflet ve dalâletçe haki-
kat zannedilmi ştir. Diğeri bât ınıdır ki sanat- ı ilâhiye ve s ıbga-y ı rahmâniyedir. 
Tabiata ilâveten iddia edilen kuvvet ise, Hâl ık-ı Hakîm-i Alîm’in cilve-i kudre-
tidir. Ehl-i gafletin sâni olarak telâkki ettikleri tabiata, cenah olarak yap ıştırdık-
lar ı kör tesadüf ve ittifak ise dalâletten ne şet eden ızd ırar neticesinde şeytanla-
rın ihtira ettikleri hezeyanlard ır. Çünkü müteaddit eserlerimde kat’î bir suret-
te isbat edildi ği gibi harikalar ın harikas ı olan şu sanat, ancak ve ancak bütün 
evsaf- ı kemâliye ile muttas ıf bir Habîr-i Basîr’in yed-i kudretinden ç ıkmam ış 
ise şu kesif, câmid, mukayyet, miskin, mümkinin eliyle mi şu kâinata giydiri-
len gömlek yap ılm ıştır? Yoksa âlemlere giydirilen şu güzel te şekkülleri, nak ış-
lar ı baûda veya kaplumba ğa m ı yapm ıştır?! Hâşâ, sümme hâ şâ!...
Evet insanda, her şeyde Sâni-i Ezelî’nin masnûu olduklar ına mevcudât ın 
adedince şahitler vard ır. Mesela:
1– Kâinatt ır. Evet kâinat ın ihtiva etti ği bütün zerrat ve mürekkebat ın her 
birisi elli be ş lisanla şehâdet etmektedir.HABBE / ZEYLÜ’Z-ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------    131
132  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
2– Kur’ân’d ır. Evet Kur’ân, bütün enbiyâ, evliya ve muvahhidînin kitap-
lar ıyla, sayfa-y ı kevn ve vücudda yarat ılan îcadî ve tekvinî âyetler Hâl ık’ın 
hallâk ıyetine âdil şahitlerdir.
3– Mahlûkât ın reisi ve resûlü, bütün enbiyâ, evliya, melâike ile birlikte 
her şeyin sânii Allah oldu ğuna ilân- ı şehâdet ediyorlar.
4– İns ve cin tâifeleri envâen ihtiyacat- ı fıtriyesiyle şahittirler.
5– Ulûhiyet ve hallâk ıyetin Allah’a mahsus ve münhas ır olduğuna Allah 
da şehâdet ediyor.
Arkadaş! Sanat ın, vücûh-u selâse-i mezkûre üzerine mümkine veya hak-
kın istilzam etti ğine nazaran Vâcib’e olan isnad ı meselesi; semeredar bir a ğaç 
meselesi gibidir, şöyle ki:
Ağac ın o semereleri, ya vahdete isnad edilir. Yani ne şv ü nema kanu-
nuyla ağac ın kökünden, kök de çekirdekten, çekirdek de evâmir-i tekviniye-
yi temessülden, evâmir-i tekviniye de 1ْīכُ emrinden, ْīכُ emri dahi Vâhid-i 
Vâcib’den sâd ır olmuştur.
O vakit, o a ğaç bütün eczas ıyla, yapraklar ıyla, dallar ıyla, semereleriyle 
yarat ılış kolayl ığında bir semere-i vâhide hükmünde olur. Çünkü vahdete nis-
beten küçük bir semere a ğac ıyla pek büyük ve çok semereli bir a ğaç aras ın-
da fark yoktur. Bu adem-i fark, vahdette sühûletle yüsr, kesrette suûbetle us-rün bulundu ğundan ne şet etmiştir. Eğer kesrete isnad edilirse, her bir semere, 
her bir çiçek, her bir yaprak, her bir dal; tam a ğac ının vücuda gelmesine lâ-
zım olan bütün âlât, cihâzât, esbap vesaireye ihtiyaç gösterecektir. Çünkü küll 
cüzde dahildir. Ona ne lâz ımsa buna da lâz ımd ır. Mesele bu iki şıktan hariç 
değildir. Biri vâcib, di ğeri mümtenîdir.
Hülâsa:  Bir hüceyrenin vücuda gelmesi kendisine isnad edilirse, kâinata 
muhit olan s ıfatlar kendisinde lâz ımd ır. Esbaba isnad edilirse, âlemdeki bütün 
esbab ın o hüceyrede içtimalar ı lâz ım gelir. Hâlbuki sine ğin iki eli s ığmayan bir 
hüceyre, iki ilâh ın tasarrufuna mahal olabilir mi? Hâ şâ!..
Maahâzâ hüceyreden tut, âleme kadar her bir şeyin bir nevi vahdeti var-
dır. Öyle ise sâni de vâhid olacakt ır. Çünkü vâhid ancak vâhidden sudûr eder. 
Ve keza bir habbe, şemsi ziyas ıyla, rengiyle (tecelli suretiyle) içine alabilir. 
1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, (o da oluverir).” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; … )
Fakat masdariyet itibar ıyla, bir habbe, iki habbeyi içine al ıp onlara masdar 
olamaz. Ve keza vücud-u haricî, vücud-u misalîden daha sabit, daha muh-kemdir. Vücud-u haricîden bir nokta, vücud-u misalîden bir da ğı içine alabi-
lir. Kezalik vücud-u vücûbî; daha kavi, daha râsih, daha sabittir. Belki de vü-cud-u hakikî, vücud-u haricî ondan ibarettir.
Binâenaleyh ilm-i muhit-i ezelîde temessül eden imkânî vücudlar, vü-
cud-u vücûbînin tecelliyât- ı nuriyelerine ayna ve mâkestirler. Öyle ise ilm-i 
ezelî, imkânî vücudlara ayna oldu ğu gibi imkânî vücudlar da vücud-u vücû-
bîye aynad ır. Sonra o imkânî vücudlar, ilm-i ezelîden vücud-u haricîye intikal 
etmişlerse de vücud-u hakikî mertebesine vâs ıl olmam ışlard ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kevn ve vücud sahas ında durup, ahvâl-i âleme 
dikkat eden adam, hadsî bir süratle anlar ki: Tesir ve fâiliyet; latîf, nuranî, mü-cerred olan şeylerin şe’ni oldu ğu gibi; infial, kabiliyet, teessür de maddî, ke-
sif, cismanî şeylerin hâssas ıdır. Evet misal olarak semâdaki nur ile yerdeki şu 
kocaman da ğa bak. O nur semâda iken ziyas ıyla yerde i ş görür, faaliyettedir. 
O dağ ise azametiyle beraber faaliyetsiz yerinde oturuyor. Ne bir tesiri var ve 
ne de bir fiili var.
Ve keza e şya aras ında vukua gelen fiillerden anla şılıyor ki hangi bir şey 
latîf, nuranî ise sebep ve fâil olmaya kesb-i liyakat eder. Kesafeti nisbetinde de infial ve müsebbebiyet mertebesine yakla şıyor. Bundan anla şılıyor ki es-
bab- ı zâhiriyenin hâl ıkıyla müsebbebat ın mûcidi, ancak ve ancak Nuru’l-en-
var, Sâni-i Ezelî’dir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Tefekkür, gafleti izale eder. Dikkat, teemmül; ev-
ham zulümat ını
 dağıtıyor. Lâkin nefsinde, bât ınında, hususî ahvâlinde tefek-
kür ettiğin zaman derinden derine tafsilât ile tetkikat yap. Fakat âfâkî, hari-
cî, umumî ahvâlâta teemmül etti ğin vakit sathî, icmalî dü şün, tafsilâta geçme. 
Çünkü icmalde, fezlekede olan k ıymet ve güzellik, tafsilât ında yoktur. Hem de 
âfâkî tefekkür, dipsiz denize benziyor, sahili yoktur. İçine dalma bo ğulursun.
Arkadaş! Nefsî tefekkürde tafsilâtl ı, âfâkî tefekkürde ise icmalî yaparsan, 
vahdete takarrub edersin. Aksini yapt ığın takdirde kesret, fikrini da ğıtır; ev-
ham seni havaland ırır; enaniyetin kal ınlaşır, gafletin kuvvet bulur, tabiata kal-
beder. İşte dalâlete îsal eden kesret yolu budur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ne kadar cahil ve gafildir. Ne kadar yolunu 
şaşırm ış, nefsine zarar veriyor. Dokuz vecihle menfaati muhakkak, yaln ız bir 
vecihle zarar ı mevhum olan büyük bir hayr- ı azîmi terk, dalâleti irtikâp eder. HABBE / ZEYLÜ’Z-ZEYL  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------    133
134  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Evet sofestaînin bir şüphesi için, binlerce menfaat delilleri olan hidayeti terk 
ediyor.
Hâlbuki insan çok vehham, ihtiyatl ı olduğuna nazaran, dünyevî bir i şte 
onda bir zarar ihtimali varsa içtinap eder. Âhiret i şi olursa onda dokuz zarar 
ihtimali oldu ğu hâlde, içtinap etmez. İşte cehalet bu kadar olur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Ruh-u insanî gayr-i mütenâhi ihtiyaçlara giriftar, 
gayr-i mütenâhi elemlere mahaldir, gayr-i mahsur lezzetlere i ştihal ıdır, gayr-i 
mahdut âmâli beslemektedir. Hatta kalbin dalâletiyle beraber ruhtan f ışkıran 
şefkat, gayr-i mütenâhi elemleri tazammun ediyor. Binâenaleyh “Ben neyim? 
Ne k ıymetim var ki benim için k ıyâmet kopsun, mizan vaz’ edilsin, hesap gö-
rülsün?” demeye hakk ın yoktur.
Ey kemâl-i gurur ile dalâlet kürsüsünde oturan! Hayat ına mağrur olma. 
Zira o hayat, bir mu ğâlata ile kaimdir, şöyle ki:
O kürsüde oturan dâll, zeval ve fenân ın dehşetini düşünüp korktu ğu za-
man saadet-i ebediye ihtimaline kaçar, tekâlif-i diniyenin terkinde de âhire-tin olmayaca ğı ihtimaline kaçar. Bu ma ğlata ile her iki elemden kurtuluyor. 
Lâkin, k ısa bir zamanda dü ğüm aç ılır, hakikat ortaya ç ıkar. Ne birinci ihtimal 
elemini izale eder ve ne de ikinci ihtimal yükünü tahfif eder. Ve keza “Musibet taammüm etti ğinde, elem hafif olur. Ben de emsâlim gibiyim.” diye yine yük 
alt ından kaçar. Fakat musibet âmm oldu ğunda, elemi muzaaf olur, kat kat zi-
yade olur. Çünkü kendisi gibi akrabas ı, ahbab ı da o musibete dahildir. Çünkü 
insan ın ruhu, ebnâ-y ı cinsiyle alâkadard ır. Ne kadar umumî olursa, o kadar 
da elemi fazla olur.
Ey şek cephesinde, gaflet gölgesinde istirahate çekilen bîçare! Gaflet se-
rinliğinde, şek içinde zevketti ğin lezzeti lezzet sanma! O, zehirli bald ır; az bir 
zaman sonra cehennemî bir azaba ink ılâp edecektir. E ğer âlâm ın lezâize, nâ-
rın nura ink ılâp etmesi emelinde isen, evkat- ı hamsede rükû ve sücud kanca-
sıyla gururun hortumunu bük, s ık, başını kır, iman ı doldur. Sonra âyâta tefek-
kür ile taate devam eyle ki şek ve gaflet perdeleri y ırtılsın. Bu dalalât ac ılığın-
dan, necat ın halâveti tavazzuh ile münâcât lezzeti ortaya ç ıksın.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Ubûdiyette ancak teslimiyet vard ır. Tecrübe, imti-
han yoktur. Çünkü seyyid, efendi; abdini, hizmetkâr ını tecrübe ve imtihan 
edebilir. Fakat abd seyyidini imtihan etmek selâhiyetinde de ğildir. Ve keza in-
san Rabb’ini, Hâl ık’ını tecrübe edemez.
Zühre1(*)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
Mukaddime Mukaddime
Bu risalenin telifinden on iki sene evvel,2(*) inâyet-i rabbâniye  ile, mâri-
fet-i ilâhiyede bir hareket-i fikriye ve bir seyahat-i kalbiye ve bir inki şâfât- ı rû-
hiyede tezâhür eden baz ı lemeât- ı tevhidiyeyi Arabî olarak notalar sûretin-
de Zühre , Şu’le , Habbe , Şemme , Zerre , Katre  gibi risalelerde kaydetmi ş-
tim. Uzun bir hakikatin yaln ız bir ucunu göstermek ve parlak bir nurun yaln ız 
bir şuâ ını irâe etmek tarz ında yaz ıldığından, yaln ız kendi kendime birer hât ı-
ra ve birer ihtâr şeklinde oldu ğundan, ba şkalar ının istifâdesi mahdut kalm ış-
tı. Hususan en mümtaz ve en has karde şlerimin k ısm- ı âzam ı Arabî okuma-
mışlar. Bunlar ın ısrar ı ve ilhâh ıyla o notalar ın, o lem’alar ın k ısmen izahl ı ve 
kısmen k ısa bir meâlini Türkçe olarak yazmaya mecbur oldum. Şu notalar ve 
Arabî risaleler, Yeni Said ’in en evvel hakikat ilminden bir derece şuhûd sûre-
tinde gördü ğü için tağyir edilmeden meâlleri yaz ıldı. Onun için baz ı cümle-
ler sâir Sözler ’de de zikredilmekle beraber burada da zikrediliyor; ve bir k ıs-
mı gayet mücmel olmakla beraber izah edilmiyor, tâ letâfet-i asliye sini kay-
betmesin.
Birinci Nota
Kendi nefsime hitaben demi ştim: Ey gafil Said! Bil ki: Şu âlemin fenâ-
sından sonra sana refâkat etmeyen ve dünyan ın harab ıyla senden müfârakat 
eden bir şeye kalbini ba ğlamak sana lây ık değildir. Hususan senin asr ının in-
kıraz ıyla seni terk edip arka çeviren ve bâhusus Berzah  seferinde arkada şlık 
1 (*) Bu Zühre Risalesi Mesnevî-i Arabî’nin çok mühim bir risalesidir. Her ne kadar tercüme 
etmeye çal ışmış isem de, müellifinin vaktiyle Nur Şakirdlerinin ricakârâne ısrarlar ı üzeri-
ne yapt ığı tercümeyi aynen dercetmeyi daha münasip gördüm. Risale-i Nur’un On Yedinci 
Lem’as ı nam ını alan bu risale ile Arabî Zühre aras ında, bir icmal-tafsil ve takdim-tehir far-
kı vard ır.            
 Mütercim Abdülmecid
2 (*) “On iki sene evvel” denilen tarih, hicrî 1340, milâdî 1921 seneleridir.
136  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
etmeyen ve hususan seni kabir  kap ısına kadar te şyî etmeyen,1 hususan bir-iki 
sene zarf ında ebedî bir firâk ile senden ayr ılıp günah ını senin boynuna takan, 
hususan senin ra ğmına olarak husûlü an ında seni terk eden fânî  şeylerle kal-
bini bağlamak, kâr- ı ak ıl değildir.
Eğer akl ın varsa, uhrevî ink ılâbât ında, berzahî etvar ında ve dünyevî ink ı-
lâbât ının müsademât ı alt ında ezilen, bozulan ve ebedî seferde sana arkada ş-
lığa muktedir olmayan i şleri b ırak, ehemmiyet verme, onlar ın zevâlinden ke-
derlenme.
Sen kendi mâhiyetine bak ki: Senin latîfelerin içinde öyle bir latîfe var 
ki, ebedden ve Ebedî Zât ’tan başkas ına râz ı olamaz. Ondan ba şkas ına 
teveccüh edemiyor, mâsivâs ına tenezzül etmez. Bütün dünyay ı ona ver-
sen, o f ıtrî ihtiyâc ı tatmin edemez. O şey ise, senin duygular ının ve latî-
felerinin sultan ıdır. Fât ır-ı Hakîm ’in emrine mutî olan o sultan ına itaat 
et, kurtul!..
İkinci Nota
Hakikattar bir rüyada gördüm ki, insanlara diyordum: “Ey insan ! 
Kur’ân’ ın desâtirindendir ki, Cenâb- ı Hakk ’ın mâsivâs ından hiçbir şeyi 
O’na taabbüd edecek bir derecede kendinden büyük zannetme. Hem sen kendini hiçbir şeyden tekebbür edecek derecede büyük tutma. Çünkü 
mahlûkât , mâbûdiyet ten uzakl ık noktas ında müsâvi olduklar ı gibi, mah-
lûkiyet  nisbetinde de birdirler.”
Üçüncü Nota
Ey gafil Said! Bil ki: Galat- ı his  nev’inden gayet muvakkat dünyay ı lâ-
yemut  ve dâimî görüyorsun. Etraf ına ve dünyaya bakt ığın zaman bir de-
rece sâbit ve müstemir gördü ğünden, fânî  nefsini de o nazar ile sâbit te-
lâkki etti ğinden, yaln ız K ıyamet ’in kopaca ğından deh şet al ıyorsun. Güyâ 
Kıyamet’in kopmas ına kadar ya şayacaks ın gibi, yaln ız ondan korkuyor-
sun.2 Akl ını başına al. Sen ve hususî dünyan, dâimî zevâl ve fenâ darbesi-
ne mâruzsunuz.  Senin bu galat -ı hissin ve ma ğlata n şu misâle benzer ki:
1 Ölüyü, mezara kadar takip eden üç şeyden ikisinin (ailesi ve mal ının) geriye dönüp, ölünün sadece 
ameliyle ba şbaşa kalacağına dair bkz.: Buhârî, rikak  42; Müslim, zühd  5; Tirmizî, zühd  46..
2 Ölen insan ın, kendi k ıyâmeti kopmu ş olacağına dair bkz: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  4/64; el-Aclûnî, 
Keşfü’l-hafâ  2/368.
Bir adam elinde olan aynas ını bir hâne veya bir şehre veya bir bahçe-
ye karşı tutsa; misâlî bir hâne, bir şehir, bir bahçe o aynada görünür. Ednâ 
bir hareket ve küçük bir tagayyür aynan ın başına gelse, o misâlî hâne ve şe-
hir ve bahçede herc ü merc  ve kar ışıklık düşer. Hâriçteki hakikî hâne, şehir ve 
bahçenin devam ve bekâs ı sana fayda vermez. Çünkü senin elindeki ayna-
daki hâne ve sana âit şehir ve bahçe, yaln ız aynan ın sana verdi ği mikyas ve 
mîzan iledir.
Senin hayat ın ve ömrün, aynad ır. Senin dünyan ın direği ve aynas ı ve 
merkezi, senin ömrün ve hayat ınd ır. Her dakikada o hâne ve şehir ve bahçe-
nin ölmesi mümkün ve harap olmas ı muhtemel oldu ğundan, her dakika se-
nin başına y ıkılacak ve senin k ıyâmetin kopacak bir vaziyettedir. Madem öy-
ledir; sen, bu hayat ına ve dünyana, çekemedikleri ve kald ıramad ıklar ı yükle-
ri yükletme!..
Dördüncü Nota
Bil ki: Ekseriyetle Fât ır-ı Hakîm ’in âdetidir, ehemmiyetli ve k ıymettar şey-
leri ayn ıyla iade ediyor. Yani, ekser e şyan ın misliyle tazelenmesi, mevsimlerin 
tebeddülünde, as ırlar ın değişmesinde o k ıymettar ehemmiyetli şeyleri ayn ıyla 
iade ediyor. Yevmî ve senevî ve asrî ha şir lerin umumunda, şu kâide-i âdetul-
lah  ekseriyetle muttarid görünüyor.
İşte bu sâbit kâideye binâen deriz: Madem fünûnun ittifâk ıyla ve ulû-
mun şehâdetiyle, hilkat şeceresinin en mükemmel meyvesi insand ır. Ve 
mahlûkât  içinde en ehemmiyetli insand ır. Ve mevcûdât içinde en k ıymet-
tar insand ır. Ve insan ın bir ferdi, sâir hayvanât ın bir nev’i hükmündedir. 
Elbette, kat’î bir hads ile hükmedilir ki, ha şir  ve neşr-i ekber de beşerin 
her bir ferdi ayn ıyla, cismiyle, ismiyle, resmiyle iade edilecektir.
Beşinci Nota
Şu notada, Avrupa  fünûnu ve medeniyeti, Eski Said ’in fikrinde bir de-
rece yerle ştiği için, Yeni Said  harekât- ı fikriyede seyretti ği zaman, Avrupa’n ın 
fünûn ve medeniyeti, o seyahat-i kalbiyede emrâz- ı kalbiyeye ink ılâp ede-
rek ziyade mü şkülâta medâr oldu ğundan, bilmecburiye Yeni Said zihnini sil-
keleyip, müzahref felsefeyi ve sefih medeniyeti atmak isterken, kendi rûhun-da Avrupa’n ın lehinde şehâdet eden hissiyât- ı nefsaniyeyi susturmak için, 
Avrupa’n ın şahs- ı mânevîsi ile bir cihette gayet k ısa, bir cihette uzun, gelecek 
muhavereye mecbur olmu ştur.ZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   137
138  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Yanl ış anlaşılmas ın, Avrupa  ikidir: Birisi , İsevîlik  din-i hakikîsinden ald ı-
ğı feyz ile hayat -ı içtimâiye-i be şeriyeye nâfi’ sanatlar ı ve adalet ve hakkani-
yete hizmet  eden fünûnlar ı takip eden bu birinci Avrupa ’ya hitab etmiyorum. 
Belki felsefe-i tabiiyenin zulmetiyle, medeniyetin seyyiât ını mehâsin zannede-
rek, beşeri sefâhete ve dalâlete sevk eden bozulmu ş ikinci  Avrupa ’ya hitab 
ediyorum. Şöyle ki:
O zaman, o seyahat-i rûhiyede, mehâsin-i medeniyet ve fünûn-u nâfia-
 dan başka olan malâyâni ve muz ır felsefe yi ve muz ır ve sefih medeniyet i elin-
de tutan Avrupa ’nın şahs- ı mânevîsine kar şı demiştim:
Bil ey ikinci Avrupa ! Sen sağ elinle sakîm ve dalâletli bir felsefeyi ve sol 
elinle sefih ve muz ır bir medeniyeti tutup dâvâ edersin ki, be şerin saâdeti bu 
ikisi iledir. Senin bu iki elin k ırılsın ve şu iki pis hediyen senin ba şını yesin ve 
yiyecek.
Ey küfr u küfrân ı dağıtıp neşreden bedbaht rûh! Acaba, hem rûhunda, 
hem vicdan ında, hem akl ında, hem kalbinde deh şetli musibetlerle musibet-
zede  olmuş ve azâba dü şmüş bir adam ın cismiyle, zâhirî bir sûrette aldat ıcı 
bir zînet ve servet içinde bulunmas ıyla saâdet i mümkün olabilir mi? Ona me-
sûd denilebilir mi?
Âyâ, görmüyor musun ki, bir adam ın cüz’î bir emirden me’yûs olmas ı ve 
vehmî bir emelden ümidi kesilmesi ve ehemmiyetsiz bir i şten inkisâr- ı hayale 
uğramas ı sebebiyle tatl ı hayaller ona ac ılaşıyor, şirin vaziyetler onu tâzib edi-
yor, dünya ona dar geliyor, zindan oluyor? Hâlbuki, senin şeametinle, kalbi-
nin en derin kö şelerinde ve rûhunun tâ esas ında dalâlet  darbesini yiyen ve 
o dalâlet cihetiyle bütün emelleri ink ıtaa uğrayan ve bütün elemleri ondan 
neşet eden bir bîçâre insana hangi saâdeti temin ediyorsun? Acaba, zâil, ya-
lanc ı bir cennette cismi bulunan ve kalbi, rûhu cehennemde azâp çeken bir 
insana mesûd denilebilir mi? İşte, sen, bîçâre be şeri böyle ba ştan ç ıkard ın, ya-
lanc ı bir cennet  içinde cehennemî bir azâp çektiriyorsun.
Ey beşerin nefs -i emmâre si! Bu temsile bak, be şeri nereye sevk etti ğini 
bil. Mesela bizim önümüzde iki yol var.
Birisi nden gidiyoruz. Görüyoruz ki, her ad ım başında bîçâre âciz bir 
adam bulunur. Zâlimler  hücum edip mal ını, eşyas ını gasp ederek kulübeci-
ğini harap ediyorlar, bazen de yaral ıyorlar. Öyle bir tarzda ki, ac ınacak hâli-
ne semâ a ğlıyor. Nereye bak ılsa hâl bu minval üzere gidiyor. O yolda i şitilen
sesler, zâlimlerin gürültüleri, mazlûmlar ın ağlay ışlar ı olduğundan umumî bir 
matem, o yolu kapl ıyor. İnsan, insâniyet cihetiyle gayr ın elemiyle müteellim 
olduğundan, hadsiz bir eleme giriftâr oluyor. Hâlbuki vicdan bu derece teellü-
me tahammül edemedi ğinden; o yolda giden, iki şeyden birisine mecbur olur. 
Ya insâniyetten tecerrüd edip ve nihayetsiz vah şeti iltizam ederek öyle bir kal-
bi taşıyacak ki, kendi selâmetiyle beraber umumun helâket i onu müteessir et-
mesin veyahut kalb ve akl ın muktezâs ını iptâl etsin.
Ey sefâhet ve dalâletle bozulmu ş ve İsevî  dininden uzakla şmış Avrupa ! 
Deccal  gibi birtek gözü ta şıyan1 kör dehan ile rûh-u be şere bu cehennemî hâle-
ti hediye ettin! Sonra anlad ın ki, bu öyle ilâçs ız bir illettir ki, insan ı âlâ-y ı illiyyîn-
 den, esfel-i safilîn e atar. Hayvanât ın en bedbaht derecesine indirir. Bu illete 
karşı bulduğun ilâç, muvakkaten iptâl-i his hizmeti gören cazibedar oyuncak-
lar ın ve uyutucu hevesât ve fantaziyelerindir. Senin bu ilâc ın, senin ba şını ye-
sin ve yiyecek! İşte beşere açt ığın yol ve verdi ğin saâdet , bu misâle benzer.
İkinci yol ki,  Kur’ân- ı Hakîm , hidâyetiyle be şer e hediye etmi ştir. Şöy-
ledir: Görüyoruz ki o yolun her menzilinde, her mekân ında, her şehrinde bir 
Sultan- ı Âdil ’in müstakîm askerleri her tarafta bulunuyorlar, geziyorlar. Ara s ı-
ra o Sultan ın emriyle o askerlerin bir k ısm ını terhis  ediyorlar. Silâhlar ını, atla-
rını ve mîrî levâz ımatlar ını al ıyorlar, onlara izin tezkeresini veriyorlar. O terhis 
olunan neferler, çendan ünsiyet ettikleri at ve silâhlar ın teslim al ınmas ından 
zâhiren mahzun oluyorlar. Fakat hakikat noktas ında terhisle müferrah olup, 
Sultan ın ziyaretine ve Padi şah ın payitaht ına dönmesi ve Padi şah ı ziyaret et-
mesi cihetinde gayet memnun oluyorlar.
Bazen terhis  memurlar ı acemî bir nefere rast geliyorlar. Nefer onlar ı ta-
nımıyor. “Silâh ını teslim et!” diyorlar. Nefer diyor: “Ben Padi şah ın askeriyim, 
O’nun hizmetindeyim; sonra O’nun yan ına gidece ğim. Siz neci oluyorsunuz? 
Eğer O’nun izin ve r ızas ıyla gelmi ş iseniz, göz ve ba ş üstüne geldiniz, emrini 
gösteriniz; yoksa çekiliniz, benden uzak olunuz. Ben tek ba şımla kalsam, siz-
ler binler dahi olsan ız, yine sizinle dövü şeceğim. Kendi nefsim için de ğil, çün-
kü nefsim benim de ğil, benim Sultan ımınd ır. Belki bendeki nefs im ve silâh ım, 
Mâlikimin emanetidir. Emaneti muhafaza  ve Sultan ımın haysiyetini himaye 
ve izzetini vikâye için size ba ş eğmeyeceğim!”
İşte, o ikinci yoldaki medâr- ı sürur ve saâdet  olan binler ahvâlden bu 
hâl bir nümûnedir. Sâir ahvâli sen k ıyâs et. Bütün o ikinci yolun seferinde,
1 Bkz.: Buhârî, enbiyâ  48, libâs 68, ta’bîr  11, 33,  fiten 26; Müslim, îmân  273-276.ZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   139
tevellüdât nâm ında sevinç ve şenlikle bir tah şidât  ve sevkiyât- ı askeriye  vard ır 
ve vefiyât nâm ında sürur ve muz ıka ile terhisât- ı askeriye  görünüyorlar. İşte 
Kur’ân- ı Hakîm  beşere bu yolu hediye etmi ştir. Bu hediyeyi kim tam kabul et-
se, böyle iki cihan ın saâdeti ne giden bu ikinci yoldan gider. Ne geçmi ş şeyden 
mahzun ve ne de gelecek şeyden havf eder.
Ey ikinci bozuk Avrupa ! Senin çürük ve esass ız esaslar ının bir k ısm ı şun-
lard ır ki: “En büyük melekten en küçük seme ğe kadar her bir zîhayat kendi 
nefsine mâliktir ve kendi zât ı için çal ışır ve kendi lezzeti için çabalar. Onun bir 
hakk- ı hayat ı var. Gaye-i himmeti ve hedef-i maksad ı, yaşamak ve bekâs ını 
temin etmektir.” diyorsun. Ve Hâl ık -ı Kerîm ’in kerem düsturlar ından ve er-
kân- ı kâinatta kemâl-i itaatle imtisâl edilen düstur-u teavünle, nebâtât hayva-
nât ın imdâd ına ve hayvanât  insanlar ın yard ımına koşmas ından tezâhür eden 
o umumî kanunun rahîmâne, kerîmâne cilvelerini cidal  zannedip, “Hayat bir 
cidaldir .” diye, ahmakâne hükmetmi şsin. Acaba, o düstur-u teavünün cilve-
sinden olan zerrât- ı taamiyenin, kemâl-i şevk ile beden hüceyrelerinin g ıda-
land ırılmas ı için koşmalar ı nas ıl cidaldir? Nas ıl bir çarp ışmakt ır? Belki o imdat 
ve o koşmak, Kerîm  bir Rabb’in emriyle bir teavün dür.
Hem çürük bir esas ın: “Her şey kendi nefsine mâliktir.” diyorsun. Hiçbir 
şey kendi nefsine mâlik olmad ığına kat’î bir delil şudur ki: Esbab ın içinde en 
eşrefi ve ihtiyâr noktas ında en geni ş iradelisi, insand ır. Hâlbuki bu insan ın dü-
şünmek, söylemek ve yemek gibi en zâhir ef’âl-i ihtiyâriye sinden yüz cüzün-
den onun dest-i ihtiyâr ına verilen ve dâire-i iktidar ına giren yaln ız meşkûk tek 
bir cüzdür. Böyle en zâhir fiilin yüz cüzünden bir cüzüne mâlik olmayan, na-sıl kendine mâliktir denilir?
Böyle en e şref ve ihtiyâr ı en geniş, bu derece hakikî tasarruftan ve temel-
lükten eli ba ğlanm ış bulunsa; “Sâir hayvanât  ve cemâdât 
 kendi kendine mâ-
liktir.” diyen, hayvandan daha ziyade hayvan ve cemâdâttan daha ziyade câ-mid ve şuûrsuz oldu ğunu isbat eder.
Seni bu hataya at ıp bu vartaya dü şüren, bir gözlü dehand ır. Yani, hâri-
ka, menhus zekând ır. O kör dehan ile, her şeyin Hâl ık ’ı olan Rabbini unut-
tun, mevhum bir tabiat a isnâd ettin, âsâr ını esbaba verdin, o Hâl ık’ın mal ı-
nı bât ıl mâbûd olan tâ ğut lara taksim ettin. Şu noktada ve o dehan nazar ın-
da her zîhayat, her bir insan , tek başıyla hadsiz âdâya kar şı mukavemet et-
mek ve nihayetsiz hâcât ın tahsiline çabalamak lâz ım geliyor. Ve zerre gibi bir
iktidar, ince tel gibi bir ihtiyâr, zâil lem’a gibi bir şuûr, çabuk söner şu’le gibi 140  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
bir hayat , çabuk geçer dakika gibi bir ömür ile, o hadsiz âdâ ya ve hâcâta kar şı 
dayanmaya mecbur oluyor. Hâlbuki o bîçâre zîhayat ın sermayesi, binler mat-
lublar ından birisine kâfi gelmiyor. Musibete giriftâr oldu ğu zaman; sa ğır, kör 
esbaptan ba şka derdine derman beklemiyor, 1َلٍŻَĄ ĹِĘ َّźإِ َīĺِóِĘْכَאĤا אءُƯĐدُ َאĨوَ 
sırrına mazhar oluyor.
Senin karanl ıklı dehan, nev-i be şerin gündüzünü geceye kalbetmi ş. Yaln ız 
o s ıkıntılı, zulümlü ve zulmetli geceye ısınd ırmak için, yalanc ı, muvakkat lâm-
balarla tenvir ettin. O lâmbalar sürur ile be şerin yüzüne tebessüm etmiyorlar. 
Belki beşerin ağlanacak ac ı hâllerindeki eblehâne gülmesine, o ışıklar müs-
tehziyâne gülüp e ğleniyor.
Her bir zîhayat senin şakirdlerin nazar ında zâlimlerin hücumuna mâ-
ruz, miskin birer musibetzede dirler. Dünya  bir matemhâne-i umumiye dir. 
Dünyadaki sadâlar ölümlerden, elemlerden gelen vaveylâlard ır. Senden tam 
ders alan şakirdin, bir firavun  olur. Fakat en hasis şeye ibâdet eden ve men-
faat gördü ğü her şeyi, kendine rab telâkki eden bir firavun-u zelil dir. Hem se-
nin şakirdin mütemerrid dir. Fakat bir lezzeti için nihayet zilleti kabul eden mis-
kin bir mütemerriddir. Hasis bir menfaat için şeytan ın ayağını öper derecede 
alçakl ık gösterir. Hem cebbard ır fakat kalbinde bir nokta-y ı istinât bulamad ı-
ğı için, zât ında gayet âciz bir cebbar- ı hodfüruş tur. O şakirdin gaye-i himme-
ti, hevesât- ı nefsaniyeyi tatmin ve hamiyet ve fedâkârl ık perdesi alt ında ken-
di menfaat-i nefsini arayan ve h ırs ve gururunu teskin etmeye çal ışan bir des-
sas tır. Nefsinden ba şka ciddî olarak hiçbir şeyi sevmiyor. Her şeyi nefsine fe-
dâ ediyor.
Amma Kur’ân’ ın hâlis ve tam şakird i ise, bir abddir. Fakat âzam- ı mah-
lûkâta kar şı da ubûdiyete tenezzül etmez ve cennet  gibi en büyük ve âzam 
bir menfaati gaye-i ubûdiyet   yapmaz bir abd-i aziz dir. Hem halim selimdir. 
Fakat Fât ır-ı Zülcel âl’inden ba şkas ına, izni ve emri olmadan tezellüle tenez-
zül etmez bir halim-i âlîhimmettir. Hem fakirdir fakat onun Mâlik -i Kerîm ’i 
ona ileride iddihar etti ği mükâfât ile bir fakir-i müsta ğnidir. Hem zay ıftır 
fakat kudreti nihayetsiz olan Seyyidinin kuvvetine istinat eden bir zay ıf-ı 
kavîdir ki, Kur’ân hakikî bir şakirdine cennet-i ebediyeyi dahi gaye-i mak-
sat  yapt ırmad ığı hâlde;2 bu zâil fânî  dünyay ı ona gaye-i maksat hiç yapar 
mı? İşte iki şakirdin himmetlerinin ne derece birbirinden farkl ı olduğunu anla!
1 “İşte kâfirlerin duas ı öyle boşa gider.” (Ra’d sûresi, 13/14; Mü’min sûresi, 40/50)
2 En mühim gâyenin Allah Teâlâ’n ın r ızâs ı olduğuna dair bkz.: Tevbe sûresi, 9/72.ZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   141
Hem felsefe-i sakîme nin şakirdleriyle Kur’ân- ı Hakîm ’in tilmizlerinin ha-
miyetkârl ık ve fedâkârl ıklar ını bununla müvâzene edebilirsiniz. Şöyle ki:
Felsefenin şakirdi , kendi nefsi için karde şinden kaçar, onun aleyhinde dâ-
vâ açar. Kur’ân’ ın şakirdi  ise, semâvât ve arzdaki umum sâlih ibâd ı kendine 
kardeş telâkki ederek, gayet samimî bir sûrette onlara duâ  eder.1 Ve saâdetle-
riyle mesûd oluyor. Ve rûhunda şedit bir alâkay ı onlara kar şı hisseder ki, duâ-
sında 2َאتِĭِĨْËُĩْĤوَا َīĻِĭِĨْËُĩْĥِĤ ْóِęْĔا َّħُıّٰĥĤاَ der. Hem en büyük şey olan Ar ş v e şemsi,  
musahhar birer memur ve kendi gibi bir abd, bir mahlûk telâkki eder.
Hem iki şakirdin ulviyet ve inbisât- ı rûhlar ını bundan k ıyâs et ki: Kur’ân, 
kendi şakirdlerinin rûhuna öyle bir inbisât ve ulviyet verir ki; doksan dokuz ta-
neli tesbihe bedel, doksan dokuz esmâ-y ı ilâhiye nin cilvelerini gösteren dok-
san dokuz âlemlerin zerrât ını, birer tesbih taneleri olarak şakirdlerinin elleri-
ne verir. “Evradlar ınızı bununla okuyunuz.” der. İşte Kur’ân’ ın tilmizlerinden 
Şâh- ı Geylânî , Rufâî , Şâzelî  (kaddesallahu esrârahüm)  gibi şakirdleri, virdlerini oku-
duklar ı vakit dinle, bak! Ellerinde silsile-i zerrât ı, katarât adedlerini, mahlûkâ-
tın aded-i enfas ını tutmuşlar, onunla evradlar ını okuyorlar. Cenâb- ı Hakk ’ı zi-
kir ve tesbih ediyorlar.
İşte Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân ’ın mucizâne terbiyesine bak ki: Nas ıl ed-
nâ bir kederle ve küçük bir gam ile ba şı dönüp sersemle şen ve küçük 
bir mikroba ma ğlûp olan bu küçük insan , terbiye-i Kur’ân ile ne kadar 
teâli ediyor. Ve ne derece letâifi inbisât eder ki: Koca dünya mevcûdât ı-
nı, virdine tesbih olmakta k ısa görüyor. Ve cennet i zikir ve virdine gaye 
olmakta az gördü ğü hâlde, kendi nefsini Cenâb- ı Hakk ’ın ednâ bir mah-
lûkunun üstünde büyük tutmuyor.3 Nihayet izzet içinde, nihayet tevazu u 
cem’ ediyor.  Felsefe şakirdlerinin buna nisbeten ne derece pest ve a şağı oldu-
ğunu k ıyâs edebilirsin.
İşte felsefe-i sakîme -i Avrupaiye’den yek-çe şm olan dehas ının yanl ış gör-
düğü hakikatleri; iki cihana bakan, gayb -âşina parlak iki gözü ile iki âleme na-
zar eden, be şer  için iki saâdete iki eliyle i şaret eden hüdâ-y ı Kur’ânî  der ki:
1 Müminlerin birbiri hakk ında duâlar ının yer ald ığı âyet-i kerîmelerden bir k ısm ı için bkz.: Bakara sûresi, 
2/286; Âl-i İmran sûresi, 3/16, 147, 193; A’râf sûresi, 7/151.
2 Allah’ ım! Erkeğiyle kad ınıyla bütün müminleri ba ğışla.
3 Mesela Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem)  şöyle buyurmaktad ır: “Keşke sökülen bir a ğaç 
olsayd ım.” (Tirmizî, zühd  9; İbni Mâce, zühd  19)142  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
“Ey insan ! Senin elinde bulunan nefis ve mal ın senin mülkün de ğil, 
belki sana emanettir. O emanetin Mâliki, her şeye kadîr, her şeyi bilir bir 
Rahîm-i Kerîm ’dir. O, senin yan ındaki mülkünü senden sat ın almak is-
tiyor. Tâ senin için muhafaza etsin, zayi’ olmas ın. İleride mühim bir fi-
yat sana verecek. Sen muvazzaf  ve memur bir askersin. O’nun nâm ıyla 
çal ış ve hesab ıyla amel et. O’dur ki, muhtaç oldu ğun şeyleri sana r ızık  
olarak gönderiyor ve senin tâkatin yetmedi ği şeylerden seni muhafaza 
eder.  Senin şu hayat ının gayesi, neticesi; o Mâlik ’in esmâs ına ve şuûnât ı-
na bir mazhariyettir.  Sana bir musibet  geldiği vakit, de: 1نَĳُđِäرَا ِįْĻَĤإِ َّאĬوَإِ ِِّٰų َّאĬإِ 
Yani, “Ben Mâlik imin hizmetindeyim. Ey musibet! E ğer O’nun izin ve r ızas ıy-
la geldin ise, merhaba, safa geldin! Çünkü elbette bir vakit O’na dönece ğiz ve 
O’nun huzuruna gidece ğiz ve O’na mü ştâk ız. Madem herhâlde bir zaman bi-
zi hayat ın tekâlifinden âzat edecektir. Haydi ey musibet! O terhis  ve o âzat et-
mek, senin elinle olsun, râz ıyım. Eğer benim emanet muhafazas ında ve vazi-
fe-perverli ğimi tecrübe sûretinde sana emir ve irade etmi ş, fakat sana teslim 
olmakl ığıma izin ve r ızas ı olmazsa; benim tâkatim yettikçe, emin olmayana 
Mâlik imin emanetini teslim etmem!” der.
İşte, binden bir nümûne olarak, deha-y ı felsefînin ve hüdâ-y ı Kur’ânî ’nin 
verdikleri derslerin derecelerine bak. Evet, iki taraf ın hakikat-i hâli sâb ıkan 
beyân edilen tarz ile gidiyor. Fakat hidâyet ve dalâlette insanlar ın derecele-
ri mütefâvittir. Gafletin mertebeleri muhteliftir. Herkes her mertebede bu ha-kikati tamam ıyla hissedemez. Çünkü gaflet , hissi iptâl ediyor. Ve bu zaman-
da öyle bir derecede iptâl-i his etmi ş ki, bu elîm elemin ac ısını ehl-i medeniyet
hissetmiyorlar. Fakat hassasiyet-i ilmiyenin tezâyüdüyle ve her günde otuz bin 
cenazeyi gösteren mevtin ikazat ıyla o gaflet perdesi parçalan ıyor. Ecnebilerin 
tâğutlar ıyla ve fünûn-u tabiiyeleriyle dalâlete gidenlere ve onlar ı körü körüne 
taklit  edip ittibâ  edenlere binler nefrin ve teessüfler!
2
Ey bu vatan gençleri! Frenk leri taklide çal ışmay ınız! Âyâ, Avrupa ’nın 
size ettikleri hadsiz zulüm  ve adâvetten sonra, hangi ak ıl ile onlar ın 
sefâhet ve bât ıl efkârlar ına ittibâ  edip emniyet ediyorsunuz? Yok! Yok! 
Sefihâne taklit  edenler, ittibâ de ğil, belki şuûrsuz olarak onlar ın saf ına 
iltihak edip kendi kendinizi ve karde şlerinizi idam  ediyorsunuz. Âgâh
1 “Biz Allah’a âidiz ve vakti geldi ğinde elbette O’na dönece ğiz.” (Bakara sûresi, 2/156)
2 Bkz.: “Ey iman edenler! E ğer Ehl-i kitaptan bir k ısm ına uyacak olursan ız, iyi bilin ki onlar sizi iman ı-
nızdan sonra küfre çevirmek isterler.” (Âl-i İmran sûresi, 3/100)ZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   143
144  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
olunuz ki, siz ahlâks ızcas ına ittibâ ettikçe, hamiyet dâvâs ında yalanc ılık  
ediyorsunuz!.. Çünkü şu sûrette ittibâ ınız, milliyetinize kar şı bir istihfaf-
tır ve millete bir istihzad ır!..
1ِħĻِĝَÝْùُĩْĤا َاطِóِّāĤا ĵَĤإِ ْħَّאכُĺوَإِ ُّٰųا َאĭĺٰïَİ
Alt ınc ı Nota
Ey kâfirlerin çokluklar ından ve onlar ın baz ı hakâik-i imaniyenin inkâr ın-
daki ittifaklar ından telâ şa düşen ve itikad ını bozan bîçâre insan ! Bil ki, k ıymet 
ve ehemmiyet, kemmiyette ve adet çoklu ğunda değil. Çünkü insan e ğer in-
san olmazsa, şeytan bir hayvana ink ılâp eder. İnsan, baz ı frenkler ve frenk -
meşrep ler gibi ihtirâsât- ı hayvaniyede terakki ettikçe, daha şiddetli bir hayva-
niyet mertebesini al ır. Sen görüyorsun ki; hayvanât ın kemmiyet ve adet itibâ-
rıyla hadsiz bir çoklu ğu varken, ona nisbeten insan gayet az iken, umum en-
vâ- ı hayvanât  üstünde sultan ve halife ve hâkim olmu ştur.
İşte, muz ır kâfirler ve kâfirlerin yolunda giden sefihler, Cenâb- ı 
Hakk ’ın hayvanât ından bir nevi habîslerdir ki, Fât ır-ı Hakîm  onlar ı dün-
yan ın imareti için halketmi ştir. Mümin ibâd ına ettiği nimetlerin derece-
lerini bildirmek için, onlar ı bir vâhid-i k ıyâsî yap ıp, âk ıbetinde müstehak 
olduklar ı cehennem e teslim eder.
İşte, küffâr ın ve ehl-i dalâlet in bir hakikat-i imaniyeyi inkâr  ve nefyetme-
lerinde kuvvet yoktur. Çünkü nefiy  sırrıyla ittifaklar ı kuvvetsizdir. Bin nefyedi-
ciler, birtek hükmündedir. Mesela, bütün İstanbul  ahalisi, Ramazan ’ın başın-
da ay ı görmedi ğinden nefyetse, iki şâhidin isbât ıyla o cemm-i gafîrin nefiy ve 
ittifâk ı sukût eder.2 Madem küfrün ve dalâletin mâhiyeti nefiydir ve inkâr dır, 
cehil dir ve adem dir, küffâr ın kesret ile ittifâk ı ehemmiyetsizdir.3 Ehl-i hak kın, 
hak ve sâbit ve sübûtu isbât olunan mesâil-i imaniyede şuhûda istinat eden 
iki müminin hükmü, hadsiz o ehl-i dalâletin ittifâk ına râcih olur, galebe eder.
Bu hakikatin s ırrı şudur ki: Nefyedenlerin dâvâlar ı sûreten bir iken, mü-
teaddittir; birbiriyle ittihat edemez ki kuvvetlensin. İsbat  edicilerin dâvâ-
lar ı ittihat ediyor, birbirinden kuvvet al ır. Çünkü gökteki hilâl-i Ramazan ’ı
1 Allah bizi de, sizi de s ırat- ı müstakime hidâyet etsin.
2 Bkz.: Ebû Dâvûd, savm  14; es-Serahsî, el-Mebsût  3/139-140; el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  2/81-82. 
Ayr ıca, bir ki şinin şahitliğine göre hükmedildi ği de olmu ştur: Tirmizî, savm  7; Ebû Dâvûd, savm  15; 
Nesâî, sıyâm 8.
3 Bkz.: “Kendi aralar ındaki çat ışmalar ı pek şiddetlidir. Sen d ışardan onlar ı birlik içinde san ırsın. Hâlbuki 
kalpleri darmada ğınıktır.” (Haşir sûresi, 59/14)
görmeyen der ki: “Benim nazar ımda ay yoktur; benim yan ımda görünmü-
yor.” Başkas ı da, “Nazar ımda yoktur.” der. Daha ba şkas ı da öyle der. Her bi-
ri kendi nazar ında “yoktur” der. Her birinin nazarlar ı ayr ı ayr ı ve nazara per-
de  olan esbap dahi ayr ı ayr ı olabildiği için, dâvâlar ı da ayr ı ayr ı olur; birbi-
rine kuvvet veremez. Fakat isbât edenler demiyor ki: “Benim nazar ımda ve 
gözümde hilâl var.” Belki “Nefsü’l-emir de, göğün yüzünde hilâl vard ır, görü-
nür.” der. Görenler bütün ayn ı dâvây ı ve “Nefsü’l-emirde vard ır.” der. Demek 
bütün dâvâlar birdir. Nefyedenlerin nazarlar ı ayr ı ayr ı olduğundan, dâvâlar ı 
da ayr ı ayr ı olur. Nefsü’l-emre hükmedemiyorlar. Çünkü nefsü’l-emirde nefiy  
isbât edilmez. Çünkü ihâta lâz ımd ır. 1ٍÙَĩĻِčَĐ َتٍŻْכِýُĩِÖ َّźإِ ُÛَ×ْáُĺ َź ُěَĥْĉُĩْĤا َمُïَـđْĤوَا 
bir kâide-i usûldür. Evet, bir şeyi dünyada var desen, yaln ız o şeyi göstermek 
kâfi gelir. E ğer yok deyip nefyetsen, bütün dünyay ı eleyip göstermek lâz ım 
gelir ki, tâ o nefiy isbât edilsin.
İşte bu s ırra binâen; ehl-i küfrün bir hakikati nefyetmesi ise, bir mesele-
yi halletmek veyahut dar bir delikten geçmek veyahut bir hendekten atlamak misâlindedir ki; bin de, bir de, birdir. Çünkü birbirine yard ımc ı olamaz. Fakat 
isbât edenler nefsü’l-emirde hakikat-i hâle bakt ıklar ı için, müddealar ı ittihat 
ediyor. Kuvvetleri birbirine yard ım eder. Büyük bir ta şın kald ırmas ına ben-
zer ki, ne kadar eller yap ışsa daha ziyade kald ırmas ı kolay olur ve birbirin-
den kuvvet al ır.
Yedinci Nota
Ey Müslümanlar ı dünyaya şiddetle te şvik  eden ve sanat  ve terakki-
yât- ı ecnebiye ye cebr ile sevk eden bedbaht hamiyet-füru ş! Dikkat et, bu 
milletin baz ılar ının din ile ba ğland ıklar ı râb ıtalar ı kopmas ın! Eğer böy-
le ahmakâne körü körüne topuzlar ın alt ında baz ılar ın dinden râb ıtalar ı 
kopsa, o vakit hayat -ı içtimâiyede bir semm-i kâtil hükmünde o dinsizler 
zarar verecekler. Çünkü mürtedin vicdan ı tamam bozuldu ğundan, hayat- ı 
içtimâiyeye zehir olur.2 Ondand ır ki, ilm-i usûlde “Mürted in hakk- ı haya-
tı yoktur. Kâfir  eğer zimmî  olsa veya musâlâha etse, hakk- ı hayat ı var.” 
diye usûl-ü Şeriat’ ın bir düsturudur.3 Hem mezheb-i Hanefiye ’de, ehl-i
1 “Mutlak yokluk, ancak pek büyük güçlükle isbat edilebilir.” Bkz.: İbni Nüceym, el-Bahru’r-râik  2/122; 
İbni Kayyim, es-Savâiku’l-mürsele  4/1310; İbni Kayyim, er-Rûh fi’l-kelâm  1/198.
2 Bkz.: “Kâfirler, ellerinden gelse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle sava şmaktan geri durmazlar. 
Sizden her kim dininden döner ve kâfirlikte devam ederek ölürse, i şte onlar ın dünyada da, âhirette de 
yapt ıklar ı boşa gider. Bunlar cehennemlik olup orada ebedî kalacaklard ır.” (Bakara sûresi, 2/217)
3 Bkz.: Buhârî, cihâd  149, istitâbetü’l-mürteddîn  2; Tirmizî, hudûd  25; İbni Mâce, hudûd  2. Ayr ıca 
“mürted”in durumuyla ilgili bkz: el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  7/134; e ş-Şâfiî, el-ümm  1/257.ZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   145
zimme den olan bir kâfirin şehâdeti makbuldür.1 Fakat fâs ık  merdûdü’ ş-
şehâdet tir, çünkü haindir.2
Ey bedbaht fâs ık  adam! Fâs ıklar ın kesretine bak ıp aldanma ve “Ekseriyetin 
efkâr ı benimle beraberdir.” deme! Çünkü fâs ık adam, f ısk ı isteyerek ve biz-
zât talep edip girmemi ş; belki içine dü şmüş çıkam ıyor. Hiçbir fâs ık yoktur ki, 
sâlih olmas ını temenni etmesin ve âmirini ve reisini mütedeyyin görmek iste-
mesin. İllâ ki, –el-iyâzü billâh!– irtidat ile vicdan ı tefessüh edip, y ılan gibi ze-
hirlemekten lezzet  als ın.
Ey dîvâne ba ş ve bozuk kalb! Zanneder misin ki, Müslümanlar dün-
yay ı sevmiyorlar veyahut dü şünmüyorlar ki, fakr -ı hâle düşmüşler ve ika-
za muhtaçt ırlar; tâ ki dünyadan hissesini unutmas ınlar? Zann ın yanl ıştır, 
tahminin hatad ır. Belki h ırs şiddetlenmi ş, onun için fakr- ı hâl e düşüyor-
lar. Çünkü müminde h ırs , sebeb-i hasârettir ve sefalettir.  ٌÕَאئِì ُÿĺِóَéْĤاَ 
3
ٌóِøَאì durûb-u emsâl hükmüne geçmi ştir.
Evet, insan ı dünyaya ça ğıran ve sevk eden esbap çoktur. Ba şta nefis ve 
hevâs ı ve ihtiyaç ve havass ı ve duygular ı ve şeytan ı ve dünyan ın surî tatl ılığı 
ve senin gibi kötü arkada şlar ı gibi çok dâîleri var. Hâlbuki bâkî olan âhirete 
ve uzun hayat -ı ebediyeye davet eden azd ır. Eğer sende zerre miktar bu bîçâ-
re millete kar şı hamiyet varsa ve ulüvv-ü himmett en dem vurdu ğun yalan ol-
mazsa, hayat- ı bâkiyeye yard ım eden azlara imdat etmek lâz ım gelir. Yoksa, o 
az dâîleri susturup, çoklara yard ım etsen şeytana arkada ş olursun.
Âyâ zanneder misin; bu milletin fakr -ı hâli, dinden gelen bir zühd 
ve terk-i dünyadan gelen bir tembellikten ne şet ediyor? Bu zanda ha-
ta ediyorsun. Acaba görmüyor musun ki, Çin  ve Hind ’deki Mecûsî ve 
Berahime ve Afrika ’daki zenciler gibi, Avrupa ’nın tasallutu alt ına giren 
milletler bizden daha fakirdirler? Hem görmüyor musun ki, zarurî kut-tan ziyade Müslümanlar ın elinde b ırak ılm ıyor? Ya Avrupa  kâfir zâlimleri 
veya Asya  münaf ıklar ı, desîseleriyle ya çalar veya gasp ediyor.
1 Kâfirin şehâdetinin makbûl olup olmamas ıyla ilgili, farkl ı durumlara göre çok farkl ı hükümlerin oldu-
ğuna dair bkz.: el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  2/254-255, 6/266.
2 Hâin fâs ıkın şehadetinin câiz olmad ığını belirten hadis için bkz.: Tirmizî, şehâdât 2; Ebû Dâvûd, akdiye  
16; İbni Mâce, ahkâm  30; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/181, 204, 208. Ayr ıca bu konunun f ıkhî 
hükmü için bkz.: el-Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’  1/156; el-Mer ğînânî, el-Hidâye  3/124; İbni Âbidîn, Hâşiye 
7/112.
3 “Aşırı h ırs gösteren, umdu ğunu bulamaz ve kaybeder.” (Bkz.: İbni Kays, Kıra’d-dayf  4/301; el-
Meydânî, Mecmeu’l-emsâl  1/214)146  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Sizin cebren böyle ehl-i iman ı mimsiz medeniyete sevk etmekteki maksa-
dınız, eğer memlekette âsâyi ş ve emniyet ve kolayca idare etmek ise, katiyen 
biliniz ki; hata ediyorsunuz, yanl ış yola sevk ediyorsunuz. Çünkü itikad ı sar-
sılm ış, ahlâk ı bozulmu ş yüz fâs ıkın idaresi ve onlar içinde âsâyi ş temini, binler 
ehl-i salâhat ın idaresinden daha mü şküldür.
İşte bu esaslara binâen ehl-i İslâm , dünyaya ve h ırsa sevk etmeye ve 
teşvik etmeye muhtaç de ğildirler. Terakkiyât ve âsâyi şler, bununla temin 
edilmez. Belki mesailerinin tanzimine ve mâbeynlerindeki emniyetin te-sîsine ve teavün  düsturunun teshiline muhtaçt ırlar. Bu ihtiyaç da, dinin 
evâmir-i kudsiyesiyle ve takvâ  ve salâbet-i diniye  ile olur.
Sekizinci Nota
Ey sa’y ve ameldeki lezzet  ve saâdeti bilmeyen tembel  insan ! Bil ki: 
Cenâb- ı Hak , kemâl-i kereminden, hizmetin mükâfât ı nı, hizmet  içinde 
dercetmi ştir. Amelin ücretini, nefs -i amel içine koymu ştur. İşte bu s ır için-
dir ki, mevcûdât hatta bir nokta-y ı nazarda câmidat dahi, evâmir-i tekvî-
niye  tâbir edilen hususî vazifelerinde, kemâl-i şevk ile ve bir çe şit lezzet 
ile evâmir-i rabbâniyeyi imtisâl ederler. Ar ıdan, sinekten, tavuktan tut; 
tâ şems  ve kamer e kadar her şey kemâl-i lezzetle vazifesine çal ışıyorlar. 
Demek hizmetlerinde bir lezzet var ki, ak ıllar ı olmad ığından âk ıbeti ve 
neticeleri dü şünmeden, mükemmel vazifelerini îfâ ediyorlar.
Eğer desen:  Zîhayatta lezzet  kâbildir, cemâdât ta nas ıl şevk ve lezzet 
olabilir?
Elcevap: Elcevap:  Cemâdât kendi hesaplar ına değil, onlarda tecelli eden es-
mâ-y ı ilâhiye  hesab ına bir şeref, bir makam, bir kemâl, bir güzellik, bir 
intizam isterler, ar ıyorlar. O vazife -i f ıtriyelerinin imtisâlinde, Nuru’l-
Envâr ’ın isimlerine birer mâkes, birer ayna  hükmüne geçti ğinden tenev-
vür eder, terakki eder.
Mesela, nas ıl ki bir katre su, bir zerrecik cam parças ı zât ında ziyâs ız, 
ehemmiyetsiz iken, sâfî kalbiyle güne ş e yüzünü çevirse, o vakit o ehemmi-
yetsiz, ziyâs ız katre ve cam parças ı, güneşin bir nevi ar şı olup senin yüzü-
ne de tebessüm eder. İşte bu misâl gibi, zerrât ve mevcûdât, cemâl-i mut-
lak ve kemâl-i mutlak sahibi olan Zât- ı Zülcelâl ’ in isimlerine vazife-per-
verlik cihetinde ayna  olmalar ıyla, o katre ve zerrecik şişe gibi gayet a şa-
ğı bir dereceden gayet yüksek bir derece-i zuhûra ve tenevvüre ç ıkıyorlar.ZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   147
148  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Madem vazife  cihetinde gayet nuranî ve yüksek bir makam al ıyorlar; lez-
zet  mümkün ve kâbilse, yani hayat -ı âmmeden hissedar iseler, gayet lez-
zet ile o vazifeleri görüyorlar, denilebilir.
Vazifede lezzet  bulundu ğuna en zâhir bir delil, sen kendi âzâ ve duygula-
rının hizmetlerine bak. Her biri bekâ-y ı şahsî ve bekâ-y ı nev’î için ettikleri hiz-
metlerinde ayr ı ayr ı lezzetleri var. Nefs-i hizmet  , onlara bir telezzüz hükmüne 
geçiyor. Hatta hizmeti terk etmek, o uzvun bir nevi azâb ıdır.
Hem en zâhir bir delil dahi, horoz  veya yavrulu tavuk  gibi hayvanât ın va-
zifelerinde gösterdikleri fedâkârâne ve merdâne vaziyetleridir ki, horoz aç ol-duğu hâlde tavuklar ı nefsine tercih edip buldu ğu r ızka onlar ı çağırır; yemez, 
onlara yedirir. Ve bir şevk ve iftihar ve telezzüz ile o vazifeyi gördü ğü, görünür. 
Demek o hizmette, yemekten fazla bir lezzet  al ır.
Hem küçük yavrular ına çobanl ık eden tavuk  dahi, yavrular ının hat ırı için 
rûhunu fedâ eder, ite at ılır.
1 Kendini aç b ırak ıp onlar ı doyurur. Demek o hiz-
mette öyle bir lezzet  al ır ki; açl ık ac ısına ve ölmek elemine tereccuh eder, ziya-
de gelir.
Hayvânî vâlideler  yavrular ını, küçük iken vazifeleri bulundu ğundan lez-
zetle himayeye çal ışır. Büyük olduktan sonra vazife  kalkar, lezzet  de gider. 
Yavrusunu döver, elinden taneyi al ır. Yaln ız, insan  nev’indeki vâlidelerin vazi-
feleri bir derece devam eder. Çünkü insanlarda zaaf u acz  itibâr ıyla daima bir 
nevi çocukluk var, her vakit de şefkate muhtaçt ır.
İşte, umum hayvanât ın horoz  gibi çobanl ık eden erkeklerine ve tavuk  gi-
bi vâlidelerine bak, anla ki; bunlar kendi hesab ına ve kendileri nâm ına, ken-
di kemâlleri için o vazifeyi görmüyorlar. Çünkü hayat ını, vazifede lâz ım gel-
se fedâ ediyorlar. Belki vazifeleri, onlar ı o vazife  ile tavzif eden ve o vazife 
içinde rahmetiyle bir lezzet  derceden Mün’im-i Kerîm ’in hesab ına ve Fât ır-ı 
Zülcelâl ’in nâm ına görüyorlar.
Hem nefs -i hizmette ücret bulundu ğuna bir delil de şudur ki: Nebâtât ve 
eşcar, bir şevk u lezzeti ihsâs eden bir tav ır ile Fât ır-ı Zülcelâl ’in emirlerini imti-
sâl ediyorlar. Çünkü da ğıttığı güzel kokular ve mü şterilerin nazar ını celb edecek
1 “Cenâb- ı Hak rahmeti yüz parçaya böldü. Bunun doksan dokuz parças ını nezd-i ulûhiyetinde tuttu. 
Birtek parçay ı da yeryüzüne indirdi. Varl ıklar aras ındaki merhametin kayna ğı işte bu parçad ır. At ın 
yavrusuna basma endi şesiyle aya ğını kald ırmas ı da bu merhamet sebebiyledir.” anlam ındaki hadis için 
bkz.: Buhârî,  edeb 19, rikak  19; Müslim, tevbe  17; Tirmizî, deavât  107-108; İbni Mâce,  zühd 35.
zînetlerle süslenmeleri ve sümbülleri ve meyveleri için çürüyünceye kadar 
kendilerini fedâ etmeleri, ehl-i dikkate gösterir ki: Onlar ın, emr-i ilâhînin imti-
sâlinden öyle bir lezzetleri var ki; nefsini mahvedip çürütüyor.
Bak, başında çok süt konserveleri  taşıyan Hindistan cevizi  ve incir  gibi 
meyvedar a ğaçlar, rahmet  hazinesinden lisan- ı hâl  ile süt gibi en güzel bir g ı-
day ı ister, al ır, meyvelerine yedirir; kendi bir çamur yer. Nar a ğac ı  sâfî bir şa-
rab ı, hazine-i rahmetten al ıp meyvesine yedirir; kendisi çamurlu ve bulan ık 
bir suya kanaat  eder.
Hatta hububatta dahi sümbüllenmek vazifesinde zâhir bir i ştiyak görü-
nür. Nas ıl ki dar bir yerde hapsedilen bir zât, bir bostana, geni ş bir yere ç ık-
may ı müştâkâne ister. Öyle de, hububatta, sümbüllenmek vazifesinde öyle 
sürurlu bir vaziyet, bir i ştiyak görünüyor.
İşte “Sünnetullah ” tâbir edilen, kâinatta cereyân eden bu s ırlı uzun 
düsturdand ır ki, işsiz, tembel , istirahatle ya şayan ve rahat dö şeğinde 
uzananlar, ekseriyetle sa’yeden, çal ışanlardan daha ziyade zahmet  ve s ı-
kıntı çeker. Çünkü dâimâ i şsizler  ömründen şikâyet  eder; eğlence ile ça-
buk geçmesini ister. Sa’yeden ve çal ışan ise; şâkirdir, hamd eder, ömrün 
geçmesini istemez.
1ٌóَאכِü ُģِĨَאđْĤا ĹِĐَّאùĤوَا ِه۪،óْĩُĐ ْīِĨ َאكٍü ُģِĈَאđْĤا ُçĺِóَÝْùُĩْĤاَ
küllî düsturdur. Hem o s ır iledir ki: “Rahat, zahmette; zahmet , rahatta-
dır.” cümlesi darb- ı mesel  olmuştur.
Evet cemâdât a dikkatle nazar edilse: Bilkuvve yaln ız istidât ve kabiliyet 
cihetinde nâk ıs kal ıp inkişâf etmeyenlerin, gayet bir içtihâd ve sa’y ile inbisât 
edip bilkuvveden bilfiil sûretine geçmesinde, mezkûr sünnet-i ilâhiye düstu-ruyla bir tav ır görünüyor. Ve o tav ır işaret eder ki: O vazife -i f ıtriyede bir şevk 
ve o meselede bir lezzet  vard ır. Eğer o câmidin umumî hayattan hissesi var-
sa, şevk kendisinin olur; yoksa, o câmidi temsil eden, nezâret eden şeye âit-
tir. Hatta bu s ırra binâen denilebilir: Latîf, nazik su incimad emrini ald ığı va-
kit, öyle şiddetli bir şevk ile o emre imtisâl eder ki, demiri şak eder, parçalar. 
Demek bürûdet  ve tahte’s-s ıfır soğuğun lisan ıyla ağzı kapal ı demir kaptaki su-
ya “Geni şlen!” emr-i rabbânî sini tebliğinde, şiddet-i şevk ile kab ını parçalar, 
demiri bozar, kendisi buz olur.
1 Atâlet içinde istirahat eden, ömründen şikâyetçidir. Çal ışan ve iş gören ise hâline şükreder.ZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   149
150  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Ve hâkeza, her şeyi buna k ıyâs et ki, güne şlerin deveran ından ve seyr u 
seyahatlerinden tut, tâ zerrelerin mevlevî gibi devretmelerine ve dönmeleri-ne ve ihtizazlar ına kadar kâinattaki bütün sa’y ü hareket, kanun-u kader-i ilâ-
hî üzerine cereyân ediyor. Ve dest-i kudret-i ilâhîden sudûr eden ve irade ve emir ve ilmi tazammun eden emr-i tekvinî ile zuhûr eder.
Hatta her bir zerre, her bir mevcud, her bir zîhayat, bir nefer askere benzer 
ki; orduda muhtelif dâirelerde, o neferin ayr ı ayr ı nisbetleri, vazifeleri oldu ğu 
gibi; her bir zerre, her bir zîhayat ın dahi öyledir. Mesela, senin gözünde bir zer-
re, gözün hüceyresinde ve gözde ve âsâb- ı vechiyede ve bedenin şerâyin tâbir 
edilen damarlar ında, birer nisbeti ve o nisbete göre birer vazifesi ve o vazifeye 
göre birer faydas ı vard ır. Ve hâkeza, her şeyi ona k ıyâs et. Buna binâen her bir 
şey, bir Kadîr -i Ezelî ’nin vücub-u vücuduna iki cihetle şehâdet eder:
Biri: Tâkatinin binler derece fevkinde vazifeleri görmekteki acz-i mutlak  
lisan ıyla o Kadîr ’in vücuduna şehâdet eder.
İkincisi:  Her bir şey, nizam- ı âlemi teşkil eden düsturlara ve müvâzene-i 
mevcûdât ı idame eden kanunlara tatbik-i hareket etmekle, o Alîm -i Kadîr ’e 
şehâdet eder. Çünkü zerre gibi bir câmid, ar ı gibi küçük bir hayvan, Kitab- ı 
Mübîn ’in mühim ve ince meseleleri olan nizam ve mîzan ı bilmez. Câmid 
bir zerre, ar ı gibi küçük bir hayvan nerede? Semâvât tabakalar ını bir defter 
sayfas ı gibi aç ıp, kapay ıp toplayan Zât- ı Zülcelâl ’in elindeki Kitab- ı Mübîn’in 
mühim ince meselelerini okumak nerede? E ğer sen dîvânelik edip; zerrede, 
o kitab ın ince hurûfât ını okuyacak kadar bir göz bulundu ğunu tevehhüm et-
sen; o vakit o zerrenin şehâdetini redde çal ışabilirsin.
Evet, Fât ır-ı Hakîm , Kitab- ı Mübîn ’in düsturlar ını gayet güzel bir sûrette 
ve muhtasar bir tarzda ve has bir lezzette ve mahsus bir ihtiyaçta icmâl edip derceder. Her şey öyle has bir lezzet  ve mahsus bir ihtiyaç ile amel etse, o 
Kitab- ı Mübîn’in düsturlar ını bilmeyerek imtisâl eder. Mesela, hortumlu sivri-
sinek  dünyaya geldi ği dakikada hânesinden ç ıkar; durmayarak insan ı
n yüzü-
ne hücum eder, uzun asâs ıyla vurur, âb- ı hayat  fışkırtır, içer. Hücumdan kaç-
makta, erkân- ı harp  gibi maharet gösterir. Acaba bu küçük, tecrübesiz, yeni 
dünyaya gelen mahlûka bu sanat ı ve bu fenn-i harbi ve su ç ıkarmak sanat ı-
nı kim öğretmiş ve nerede ö ğrenmiş? Ben, yani bu bîçâre Said  itiraf ediyo-
rum ki: E ğer ben o hortumlu sine ğin yerinde olsayd ım; bu sanat ı, bu kerr u 
fer harbi ni ve su ç ıkarmak hizmetini çok uzun dersler ve çok müteaddit tecrü-
belerle ancak ö ğrenebilirdim.
İşte, ilhama mazhar olan ar ı, örümcek ve yuvas ını çorap gibi yapan bül-
bül gibi hayvanât ı bu sineğe k ıyâs et. Hatta nebâtât ı da aynen hayvanâta k ı-
yâs edebilirsin. Evet Cevâd- ı Mutlak  (celle celâlüh) , her ferd-i zîhayat ın eline lez-
zet  midâd ıyla ve ihtiyaç mürekkebiyle yaz ılm ış bir tezkereyi vermi ş. Onunla 
evâmir-i tekvîniyenin program ını ve hizmetlerinin fihristesini tevdi’ etmi ştir. 
Bak o Hakîm-i Zülcelâl ’e; nas ıl Kitab- ı Mübîn ’in düsturlar ından ar ı vazifesi-
ne âit mikdar ını bir tezkerede yazm ış, ar ının başındaki sandukçaya koymu ş-
tur. O sandukçan ın anahtar ı da, vazife-perver ar ıya has bir lezzettir. Onunla 
sandukçay ı açar, program ını okur, emri anlar, hareket eder. ĵَĤإِ ُّכَÖرَ ĵٰèوَأَوْ 
1ِģْéَّĭĤا âyetinin s ırrını izhâr eder.
İşte eğer bu Sekizinci Nota’y ı tamam i şittin ve tam anlad ınsa, bir hads-i 
imanî  ile 2ْءٍĹَü َّģכُ ْÛَđِøوَ ĹِÝَĩْèوَرَ’ nin bir s ırrını, 3ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ 
’nin bir hakikatini, 4نُĳَכُĻَĘ ْīכُ ُįَĤ لَĳُĝَĺ أَنْ ْئًאĻَü أَرَادَ اƯإِذ ưُهóْĨأَ אƯĩَّĬإِ’ nun bir düsturunu, 
5نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ِيñَّĤا َאنَéْ×ُùَĘ ’nun bir nüktesini anlars ın.
Dokuzuncu Nota
Bil ki, nev-i beşerde nübüvvet , beşerdeki hay ır ve kemâlât ın fezleke si 
ve esas ıdır. Din-i Hak, saâdetin fihristesidir. İman , bir hüsn-ü münezzeh 
ve mücerreddir. Madem şu âlemde parlak bir hüsün, geni ş ve yüksek bir 
hay ır, zâhir bir hak, faik bir kemâl görünüyor. Bilbedâhe hak ve hakikat, 
nübüvvet içindedir ve nebiler elindedir. Dalâlet , şer ve hasâret; onun mu-
halifindedir.
Mehâsin-i ubûdiyetin binlerinden yaln ız buna bak ki, Nebi (aleyhisselâm) , 
ubûdiyet  cihetiyle muvahhidînin kalblerini îd ve Cuma ve cemaat namazlar ın-
da ittihat ettiriyor ve dillerini bir kelimede cem’ ediyor. Öyle bir sûrette ki, şu 
insan , Mâbûd -u Ezelî’nin azamet-i hitab ına, hadsiz kalblerden ve dillerden
çıkan sesler, duâlar, zikirler ile mukâbele ediyor. O sesler, duâlar, zikirler bir-
birine tesânüd ederek ve birbirine yard ım edip ittifak ederek öyle geni ş bir
1 “Rabbin bal ar ısına vahyetti.” (Nahl sûresi, 16/68)
2 “Rahmetim her şeyi kaplar.” (A’râf sûresi, 7/156)
3 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
4 “Bir şeyi diledi ğinde O’nun buyru ğu, sadece “Ol!” demektir, hemen oluverir...” (Yâsîn sûresi, 36/83 )
5 “Sübhand ır, münezzehtir o Zât ki, her şey üzerinde hâkimiyet elindedir. Ve... hepinizin de dönü şü, 
O’na olacakt ır.” (Yâsîn sûresi, 36/83)ZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   151
152  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
sûrette Mâbûd-u Ezelî’nin ulûhiyetine kar şı bir ubûdiyet gösteriyor ki; güyâ 
küre-i arz kendisi o zikri söylüyor, o duây ı ediyor ve aktar ıyla namaz k ılıyor 
ve etraf ıyla semâvât ın fevkinde izzet ve azametle nâzil olan 1ةَĳٰĥَّāĤا اĳُĩĻِĜأَ em-
rini, küre-i arz imtisâl ediyor. Bu s ırr- ı ittihat ile, kâinat içinde bir zerre gibi za-
yıf, küçük bir mahlûk olan şu insan, ubûdiyetin azameti cihetiyle Hâl ık -ı arz 
ve semâvât’ ın mahbub bir abdi ve arz ın halifesi2, sultan ı ve hayvanât ın reisi 
ve hilkat-i kâinat ın neticesi ve gayesi oluyor.
Evet, eğer namazlar ın arkas ında hususan bayram namazlar ı nda bir 
anda  3
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ  diyen yüzer milyon insanlar ın sesleri, âlem-i gaybda ittihat 
ettikleri gibi, âlem-i şehâdette dahi birbiriyle ittihat edip içtimâ etse, kü-
re-i arz tamam ıyla büyük bir insan  olup, azametine nisbeten büyük bir 
sadâ ile söyledi ği ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ’ e müsâvi geldi ğinden, o muvahhidînin ittihâ-
dı ile bir anda  ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ  demeleri, küre-i arz ın büyük bir  ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ ’ i hükmü-
ne geçiyor. Âdetâ bayram namazlar ında âlem-i İslâm’ ın zikr u tesbihiy-
le zemin zelzele-i kübrâya mazhar olup, aktar u etraf ıyla ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ  deyip, 
kıblesi olan Kâ’be-i Mükerreme ’nin samimî kalbiyle niyet edip, Mekke  
ağzıyla, Cebel-i Arefe  diliyle  ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ  diyerek, o tek kelime etraf- ı arzdaki 
umum müminlerin ma ğara-misâl a ğızlar ındaki havada temessül ediyor. 
Birtek  ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ  kelimesinin aks-i sadâs ıyla hadsiz  ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ v ukû buldu ğu gi-
bi, o makbul zikir ve tekbir, semâvât ı dahi ç ınlat ıp berzah âlemlerine de 
temevvüc ederek sadâ veriyor. 
İşte bu arz ı böyle Kendine sâcid4 ve âbid ve ibâd ına mescid5 ve mahlûk-
lar ına beşik6 ve Kendine müsebbih7 ve mükebbir eden Zât- ı Zülcelâl ’e, yerin 
zerrât ı adedince hamd ve tesbih ve tekbir edip ve mevcûdât ı adedince hamd 
1 “Siz namaz ı hakk ıyla îfâ etmeye devam edin.” (Bakara sûresi, 2/43, 83, 110; Nisâ sûresi, 4/77, 103; 
En’âm sûresi, 6/72; Yûnus sûresi, 10/87; Hac sûresi, 22/78; Nûr sûresi, 24/56; Rûm sûresi, 30/31; Mücadele sûresi, 58/13; Müzzemmil sûresi, 73/20)
2 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30.
3 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.
4 Bkz.: Ra’d sûresi, 13/15; Nahl sûresi, 16/49; Hac sûresi, 22/18.
5 Bkz.: Buhârî, salât  56 (bab ba şlığında); Tirmizî, salât  119; Ebû Dâvûd, salât  24; İbni Mâce, mesâcid  4.
6 Bkz.: Bakara sûresi, 2/22; Tâhâ sûresi, 20/53; Zuhruf sûresi, 43/10; Nebe sûresi, 78/6.
7 Bkz.: “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 
17/44). Ayr ıca bkz: Fâtiha sûresi, 1/2; En’âm sûresi, 6/1; Kehf sûresi, 18/1; ...
ediyoruz ki; bize bu nev’i ubûdiyeti ders veren Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesse-
lâm)’ına ümmet eylemi ş.
Onuncu Nota
Bil ey gafil, mü şevveş Said! Cenâb- ı Hakk ’ın nur -u mârifetine yeti ş-
mek ve bakmak ve âyât ve şâhidlerin aynalar ında cilvelerini görmek ve 
berâhin ve deliller mesâmât ıyla temâ şâ etmek iktizâ ediyor ki; senin üs-
tünden geçen, kalbine gelen ve akl ına görünen her bir nuru tenkit par-
maklar ıyla yoklama ve tereddüt eliyle tenkit etme! Sana ışıklanan bir nu-
ru tutmak için elini uzatma; belki gaflet  esbab ından tecerrüd et, onlara 
müteveccih ol, dur.  Çünkü ben mü şâhede ettim ki: Mârifetullah ın şâhidleri , 
bürhânlar ı üç çeşittir.
Bir k ısm ı: Su gibidir; görünür, hissedilir, lâkin parmaklarla tutulmaz. Bu 
kısımda hayalâttan tecerrüd etmek, külliyetle ona dalmak gerektir. Tenkit par-
maklar ıyla tecessüs edilmez; edilse akar, kaçar. O âb- ı hayat  , parmağı mekân 
ittihâz etmez.
İkinci k ısım: Hava gibidir; hissedilir, fakat ne görünür, ne de tutulur. Ona 
karşı sen, yüzün, a ğzın, rûhunla o rahmet  nesîmîne kar şı teveccüh et, kendi-
ni mukâbil tut, tenkit elini uzatma, tutamazs ın. Rûhunla teneffüs et. Tereddüt 
eliyle baksan, tenkit ile el atsan, o yürür gider; senin elini mesken ittihâz et-mez, ona râz ı olmaz.
Üçüncü k ısım ise:  Nur gibidir; görünür, fakat ne hissedilir, ne de tutulur. 
Öyle ise, sen kalbinin gözüyle, rûhunun nazar ıyla kendini ona mukâbil tut ve 
gözünü ona tevcih et, bekle; belki kendi kendine gelir. Çünkü nur ; el ile tutul-
maz, parmaklar ile avlanmaz, belki o nur ancak basiret nuruyla avlan ır. Eğer 
harîs ve maddî elini uzatsan ve maddî mîzanlarla tartsan, sönmese de gizlenir. Çünkü öyle nur, maddîde hapse râz ı olmad ığı gibi, kayda da giremez, kesifi 
kendine mâlik ve seyyid kabul etmez.
On Birinci Nota
Bil ki, Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyân ’ın ifadesinde çok şefkat ve merhamet 
var. Çünkü muhâtablar ın ekserisi, cumhur-u avâmd ır. Onlar ın zihinleri 
basittir. Nazarlar ı dahi dakîk şeyleri görmedi ğinden, onlar ın besatet-i ef-
kâr ını okşamak için tekrar ile semâvât ve arz ın yüzlerine yaz ılan âyetleriZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   153
154  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
tekrar ediyor. O büyük harfleri kolayl ıkla okutturuyor. Mesela, semâvât 
ve arz ın hilkati ve semâdan ya ğmurun ya ğdırılmas ı ve arz ın dirilmesi gi-
bi bilbedâhe okunan ve görünen âyetleri ders veriyor. O hurûf-u kebîre içinde küçük harflerle yaz ılan ince âyâta nazar ı nâdiren çevirir, tâ zah-
met  çekmesinler.
Hem üslûb-u Kur’ânî 
’de öyle bir cezâlet ve selâset ve f ıtrîlik var ki, 
güyâ Kur’ân bir hâf ızdır; kudret kalemi yle kâinat sayfalar ında yaz ılan 
âyât ı okuyor. Güyâ Kur’ân, kâinat kitab ının k ıraât ıdır ve nizamât ının ti-
lâvetidir ve Nakka ş-ı Ezelîsinin şuûnât ını okuyor ve fiillerini yaz ıyor. Bu 
cezâlet-i beyâniyeyi görmek istersen, hü şyâr ve müdakkik bir kalb ile, 
Sûre-i  1َّ﴾ħَĐ﴿ ve 2ْכِĥُĩْĤا ِכَĤَאĨ َّħُıّٰĥĤا ِģُĜ âyetleri gibi fermanlar ı dinle!..
On İkinci Nota
Ey bu Notalar ı dinleyen dostlar ım! Biliniz ki; ben hilâf- ı âdet olarak, giz-
lemesi lâz ım gelen Rabbime kar şı kalbimin tazarrû ve niyaz ve münâcât ını 
bazen yazd ığımın sebebi; ölüm, dilimi susturdu ğu zamanlarda, dilime bedel 
kitab ımın söylemesinin kabulünü rahmet -i ilâhiyeden rica etmektir. Evet k ı-
sa bir ömürde, hadsiz günahlar ıma keffaret olacak, muvakkat lisan ımın töv-
be ve nedâmetleri kâfi gelmiyor. Sâbit ve bir derece daim olan kitab ın lisan ı 
daha ziyade o i şe yarar. İşte on üç sene3(Hâşiye) evvel,4 dağdağalı bir f ırtına-y ı 
rûhiye neticesinde, Eski Said ’in gülmeleri, Yeni Said ’in ağlamalar ına ink ılâp 
edeceği hengâmda; gençli ğin gaflet  uykusundan ihtiyarl ık sabah ıyla uyand ı-
ğım bir anda, şu münâcât ve niyaz Arabî yaz ılm ıştır. Bir k ısm ının Türkçe me-
âli şudur ki:
Ey Rabb-i Rahîm im ve ey Hâl ık -ı Kerîmim! Benim sû-i ihtiyâr ımla öm-
rüm ve gençli ğim zayi olup gitti. Ve o ömür ve gençli ğin meyvelerinden elim-
de kalan, elem verici günahlar, zillet verici elemler, dalâlet  verici vesveseler 
kalm ıştır. Ve bu a ğır yük ve hastal ıklı kalb ve hacâletli yüzümle kabre yak ın-
laşıyorum. Bilmü şâhede göre göre gayet süratle, sa ğa ve sola inhiraf etmeye-
rek, ihtiyârs ız bir tarzda, vefat eden ahbap ve akran ve akâribim gibi kabir  ka-
pısına yanaşıyorum.
1 Nebe sûresi, 78/1 .
2 “De ki: “Ey mülk ve hakimiyet sahibi Allah ım!” (Âl-i İmran sûresi, 3/26)
3 (Hâşiye) Bu risalenin telifinden on üç sene evvel.
4 1920 tarihidir.
O kabir , bu dâr- ı fânî den firâk- ı ebedî ile ebedü’l-âbâd yolunda kurul-
muş, aç ılm ış evvelki menzil ve birinci kap ıdır.1 Ve bu ba ğland ığım ve meftun 
olduğum şu dâr- ı dünya da, kat’î bir yakîn ile anlad ım ki; hâliktir gider ve fâ-
nîdir ölür. Ve bilmü şâhede, içindeki mevcûdât dahi, birbiri arkas ından kâfile 
kâfile göçüp gider, kaybolur. Hususan benim gibi nefs -i emmâre yi taşıyanla-
ra şu dünya çok gaddard ır, mekkârd ır. Bir lezzet  verse, bin elem takar çektirir. 
Bir üzüm yedirse, yüz tokat vurur.
Ey Rabb-i Rahîmim ve ey Hâl ık -ı Kerîmim! 2ٌÕĺِóَĜ اٰتٍ ُّģכُ sırrıyla ben şim-
diden görüyorum ki: Yak ın bir zamanda ben kefenimi giydim, tabutuma bin-
dim, dostlar ımla veda eyledim. Kabrime teveccüh edip giderken, Senin der-
gâh- ı rahmetinde, cenazemin lisan- ı hâliyle, rûhumun lisan- ı kâliyle ba ğırarak 
derim: El-amân el-amân! Yâ Hannân ! Yâ Mennân ! Beni günahlar ımın hacâ-
letinden kurtar!
İşte, kabrimin ba şına ulaştım, boynuma kefenimi tak ıp kabrimin ba şında 
uzanan cismimin üzerine durdum. Ba şımı dergâh- ı rahmetine kald ırıp bütün 
kuvvetimle feryad edip nida ediyorum: El-amân el-amân ! Yâ Hannân ! Yâ 
Mennân ! Beni günahlar ımın ağır yüklerinden halâs eyle!
İşte kabrime girdim, kefenime sar ıldım. Teşyîciler beni b ırak ıp gittiler. 
Senin afv u rahmetini intizar ediyorum. Ve bilmü şâhede gördüm ki, Sen’den 
başka melce’ ve mence’ yok. Günahlar ın çirkin yüzünden ve mâsiyetin vah-
şi şeklinden ve o mekân ın darl ığından bütün kuvvetimle nida edip diyorum: 
El-amân, el-amân! Yâ Rahmân ! Yâ Hannân ! Yâ Mennân ! Yâ Deyyan! Beni 
çirkin günahlar ımın arkada şlıklar ından kurtar, yerimi geni şlettir. İlâhî! Senin 
rahmetin melceimdir ve Rahmeten li’l-âlemîn  olan Habibin Senin rahmeti-
ne yetişmek için vesîlemdir. Senden şekvâ değil, belki nefsimi ve hâlimi Sana 
şekvâ ediyorum.
Ey Hâl ık -ı Kerîmim ve ey Rabb-i Rahîmim! Senin Said ismindeki mah-
lûkun ve masnûun ve abdin hem âsî, hem âciz, hem gafil, hem cahil, hem alîl, hem zelil, hem müsî’, hem müsin, hem şakî, hem Seyyidinden kaçm ış 
bir köle oldu ğu hâlde, k ırk sene sonra nedâmet edip Senin dergâh ına avdet 
1 Bkz.: “Kabir, âhiret menzillerinin birinci menzilidir. Ki şi ondan kurtulabilirse, ondan sonrakiler daha 
kolayd ır. Ondan kurtulamazsa ondan sonrakiler bundan daha zordur, daha şiddetlidir.” (Tirmizî, zühd  
5; İbni Mâce, zühd  32; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/63.)
2 “Her gelecek şey yak ınd ır.” (es-Suyûtî, ed-Düreru’l-müntesira  s.15; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/149. 
Ayr ıca bkz.: İbni Mâce, mukaddime  7; Dârimî, mukaddime  23)ZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   155
156  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
etmek istiyor. Senin rahmetine ilticâ ediyor. Hadsiz günah ve hatîatlar ını iti-
raf ediyor. Evhâm ve türlü türlü illetlerle müptelâ olmu ş. Sana tazarrû ve ni-
yaz eder. E ğer kemâl-i rahmetinle onu kabul etsen, ma ğfiret edip rahmet  et-
sen; zâten o Senin şân ınd ır. Çünkü Erhamürrâhimîn sin. Eğer kabul etmezsen, 
Senin kap ından başka hangi kap ıya gideyim? Hangi kap ı var? Senden ba şka 
Rab  yok ki, dergâh ına gidilsin. Senden ba şka hak Mâbûd  yoktur ki, ona ilti-
câ edilsin!..”
 ĹِĘوَ َةِóِìْٰźا ĹِĘ َمِŻْכَĤا وَأَوَّلُ َאĻْĬُّïĤا ĹِĘ َمِŻْכَĤا ُóِìاٰ َכَĤ כَĺِóَü َź َكَïْèوَ َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ َź
1َħَّĥَøوَ ِįْĻَĥَĐ ĵٰĤَאđَÜ ُّٰųا ĵَّĥَĀ ِّٰųا لُĳُøرَ ًاïَّĩَéُĨ أَنَّ ُïَıْüوَأَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüأَ: ِóْ×َĝْĤا
On Üçüncü Nota
Medâr- ı iltibâs olmu ş olan Beş Mesele’dir.
Birincisi
Tarîk-i hakta çal ışan ve mücâhede edenler, yaln ız kendi vazifelerini dü-
şünmek lâz ım gelirken, Cenâb- ı Hakk ’a âit vazifeyi dü şünüp, harekât ını ona 
bina ederek hataya dü şerler. Edebü’d-dünya ve’d-dîn     risalesinde vard ır ki: 
Bir zaman şeytan, Hazreti İsâ  (aleyhisselâm) ’a itiraz edip demi ş ki: “Madem ecel 
ve her şey kader-i ilâhî iledir; sen kendini bu yüksek yerden at, bak nas ıl öle-
ceksin.” Hazreti İsâ (aleyhisselâm)  demiş ki:
2ُįَّÖرَ َóِ×َÝْíَĺ أَنْ ِïْ×َđْĥِĤ َ÷ْĻَĤوَ َهُïْ×َĐ َóِ×َÝْíَĺ أَنْ ِِّٰų إِنَّ
Yani, “Cenâb- ı Hak , abdini tecrübe eder ve der ki: ‘Sen böyle yapsan sa-
na böyle yapar ım, göreyim seni yapabilir misin?’ diye tecrübe eder. Fakat ab-
din hakk ı yok ve haddi de ğil ki, Cenâb- ı Hakk ’ı tecrübe etsin ve desin: ‘Ben 
böyle işlesem, Sen böyle i şler misin?’, diye tecrübevâri bir sûrette Cenâb- ı 
Hakk’ ın rubûbiyetine kar şı imtihan tarz ı sû-i edeptir, ubûdiyete münâfîdir.”
Madem hakikat budur; insan  kendi vazifesini yap ıp Cenâb- ı Hakk ’ın 
vazifesine kar ışmamal ı.
1 Senden ba şka ilâh yoktur. Sen birsin. Senin hiçbir orta ğın yoktur. Dünyada son sözümüz, âhirette ve 
kabirde de ilk sözümüz şudur: Şehadet ederim ki Allah’tan ba şka ilâh yoktur; yine şehadet ederim ki 
Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)  Allah’ ın Resûlüdür.
2 Bkz.: el-Mâverdî, Edebü’d-dünyâ ve’d-dîn  s.12. Ayr ıca bkz.: Ma’mer İbni Râşid, el-Câmi’  11/113; Ebû 
Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  4/12; Kitâb- ı Mukaddes (Türkçe tercüme), Matta, bâb: 4, cümle: 1-11.
Meşhurdur ki, bir zaman İslâm kahramanlar ından ve Cengiz ’in ordusunu 
müteaddit defa ma ğlûp eden Celâleddin-i Harzem şah  harbe giderken, vüze-
râs ı ve etbâ ı ona demi şler:
“Sen muzaffer olacaks ın, Cenâb- ı Hak  seni galip edecek.”
O demiş:
“Ben Allah’ ın emriyle, cihad  yolunda hareket etmeye vazifedar ım, 
Cenâb- ı Hakk ’ın vazifesine kar ışmam; muzaffer etmek veya ma ğlûp etmek 
O’nun vazifesidir.”
İşte o zât, bu s ırr- ı teslimiyet i anlamas ıyla, hârika bir sûrette çok defa mu-
zaffer olmu ştur.
Evet, insan ın elindeki cüz-ü ihtiyârî ile i şledikleri ef’âllerinde, Cenâb- ı 
Hakk ’a âit netâici dü şünmemek gerektir. Mesela, karde şlerimizden bir k ısım 
zâtlar, halklar ın Risale-i Nur ’a iltihaklar ı şevklerini ziyadele ştiriyor, gayrete ge-
tiriyor. Dinlemedikleri vakit zay ıflar ın kuvve-i mâneviyeleri k ırılıyor, şevkle-
ri bir derece sönüyor. Hâlbuki, Üstad- ı Mutlak , Muktedâ-y ı Küll , Rehber-i 
Ekmel  olan Resûl-i Ekrem  (aleyhissalâtü vesselâm) , 1َغُŻَ×ْĤا َّźإِ لِĳُøَّóĤا ĵَĥَĐ َאĨوَ olan 
ferman- ı ilâhîyi kendine rehber-i mutlak ederek, insanlar ın çekilmesiyle 
ve dinlememesiyle daha ziyade sa’y ü gayret ve ciddiyetle tebli ğ etmiş. 
Çünkü  2אءُƯýَĺ ْīَĨ ِيïْıَĺ َّٰųا َّīٰכِĤوَ َÛْ×َ×ْèأَ ْīَĨ ِيïْıَÜ َź َّכَĬإِ sırrıyla anlam ış ki, 
insanlara dinlettirmek ve hidâyet vermek, Cenâb- ı Hakk’ ın vazifesidir. 
Cenâb- ı Hakk’ ın vazifesine kar ışmazd ı.
Öyle ise, i şte ey karde şlerim! Siz de, size âit olmayan vazifeye harekât ınızı 
bina etmekle kar ışmay ınız ve Hâl ıkınız’a karşı tecrübe vaziyetini almay ınız!
İkinci Mesele
Ubûdiyet , emr-i ilâhîye ve r ıza-y ı ilahîye bakar. Ubûdiyetin dâîsi emr-i 
ilâhî  ve neticesi r ıza-y ı Hak’t ır. Semerat ı ve fevâidi, uhreviyedir. Fakat 
ille-i gaiye  olmamak, hem kasden istenilmemek şart ıyla, dünyaya âit
1 “Peygamberin görevi, aç ıkça tebliğ etmekten ba şka bir şey değildir.” (Nûr sûresi, 24/54 ; Ankebût sûresi, 
29/18 )
2 “Sen diledi ğin kimseyi do ğru yola eri ştiremezsin, lâkin ancak Allah diledi ğini doğruya hidâyet eder.” 
(Kasas sûresi, 28/56) Ayr ıca bkz.: Bakara sûresi, 2/272.ZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   157
158  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
faydalar ve kendi kendine terettüp eden ve istenilmeyerek verilen seme-
reler, ubûdiyete münâfî olmaz. Belki zay ıflar için mü şevvik ve müreccih 
hükmüne geçerler. E ğer o dünyaya âit faydalar ve menfaatler; o ubûdiye-
te, o virde veya o zikre illet  veya illetin bir cüzü olsa; o ubûdiyeti k ısmen 
iptâl eder. Belki o hâsiyetli virdi akîm b ırak ır, netice vermez.
İşte bu s ırrı anlamayanlar, mesela yüz hâsiyeti ve faydas ı bulunan 
Evrad- ı Kudsiye-i Şâh- ı Nakşibendî ’yi veya bin hâsiyeti bulunan Cev şenü’l-
Kebîr ’i, o faydalar ın baz ılar ını maksûd-u bizzât niyet ederek okuyorlar. O 
faydalar ı göremiyorlar ve göremeyecekler ve görmeye de haklar ı yoktur. 
Çünkü o faydalar, o evradlar ın illeti olamaz ve ondan, onlar kasden ve 
bizzât istenilmeyecek. Çünkü onlar fazlî bir sûrette, o hâlis virde talepsiz terettüp eder. Onlar ı niyet etse, ihlâs ı bir derece bozulur. Belki ubûdiyet-
ten ç ıkar ve k ıymetten dü şer. Yaln ız bu kadar var ki; böyle hâsiyetli ev-
rad ı okumak için zay ıf insanlar bir mü şevvik ve müreccihe muhtaçt ırlar. 
O faydalar ı düşünüp, şevke gelip; evrad ı sırf r ıza-y ı ilâhî için, âhiret  için 
okusa zarar vermez. Hem de makbuldür. Bu hikmet anla şılmad ığından; 
çoklar, aktaptan ve selef-i sâlihînden mervî olan faydalar ı görmediklerin-
den şüpheye dü şer, hatta inkâr  da eder.
Üçüncü Mesele
1ْرَهُĳَĈ َאوَزْåَÝَĺ ْħَĤوَ َّهُïَè َفَóَĐ ْīَĩِĤ ĵٰÖĳُĈ Yani, “Ne mutlu o adama ki, kendini 
bilip haddinden tecâvüz etmez.” Nas ıl bir zerre camdan, bir katre sudan, bir 
havuzdan, denizden, kamer den seyyarelere kadar güne şin cilveleri var. Her 
birisi kabiliyetine göre güne şin aksini, misâlini tutuyor ve haddini biliyor. Bir 
katre su, kendi kabiliyetine göre “Güne şin bir aksi bende vard ır.” der. Fakat 
“Ben de deniz gibi bir aynay ım.” diyemez. Öyle de: Esmâ-y ı ilâhiye nin cilve-
sinin tenevvüüne göre, makamât- ı evliyâda öyle meratip var. Esmâ-y ı ilâhi-
ye nin her birisinin bir güne ş gibi kalbden Ar ş ’a kadar cilveleri var. Kalb de bir 
arştır, fakat “Ben de Ar ş  gibiyim.” diyemez.
İşte, ubûdiyetin esas ı olan, acz ve fakr  ve kusur ve naks ını bilmek ve ni-
yaz ile dergâh- ı ulûhiyete kar şı secde etmeye bedel, naz ve fahir sûretinde gi-
denler; zerrecik kalbini Ar ş ’a müsâvi tutar. Katre  gibi makam ını, deniz gibi ev-
liyân ın makamât ıyla iltibâs eder. Kendini o büyük makamâta yak ıştırmak ve 
1 Bkz.: el-Buhârî, et-Târîhu’l-kebîr  3/338; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  5/71; el-Beyhakî, es-
Sünenü’l-kübrâ  4/182.
o makamda kendini muhafaza etmek için tasannuâta, tekellüfâta, manas ız 
hodfüruşluğa ve birçok mü şkülâta dü şer.
Elhâs ıl, hadîste vard ır ki:
 نَĳُāِĥْíُĩْĤا َّźإِ نَĳُĥِĨَאđْĤا َכَĥَİوَ نَĳُĥِĨَאđْĤا َّźإِ نَĳُĩِĤَאđْĤا َכَĥَİوَ نَĳُĩِĤَאđْĤا َّźإِ َّאسُĭĤا َכَĥَİ
1ٍħĻِčَĐ ٍóَĉَì ĵٰĥَĐ نَĳُāِĥْíُĩْĤوَا
Yani, medâr- ı necat  ve halâs, yaln ız ihlâst ır. İhlâs ı kazanmak çok mü-
himdir. Bir zerre ihlâsl ı amel , batmanlarla hâlis olmayana müreccaht ır.2 
İhlâs ı kazand ıran harekât ındaki sebebi, s ırf bir emr-i ilâhî  ve neticesi r ıza-
yı ilâhî oldu ğunu düşünmeli ve vazife -i ilâhiye ye kar ışmamal ı.
Her şeyde bir ihlâs var. Hatta muhabbetin de ihlâs ile bir zerresi, batman-
larla resmî ve ücretli muhabbete tereccuh eder. İşte bir zât bu ihlâsl ı muhab-
beti böyle tâbir etmi ş:
3َابٌĳَà ِįْĻَĥَĐ ĵٰĕْ×ُĺ ًىĳَİ ٌėĻِđَĄ     َةًĳْüرِ ِّÕُéْĤا ĵَĥَĐ ĹِĔَא×ْĤِאÖ َאĬأَ َאĨوَ
Yani “Ben muhabbet  üzerine bir rü şvet, bir ücret, bir mukâbele, bir mükâ-
fât istemiyorum. Çünkü mukâbilinde bir mükâfât, bir sevâp istenilen muhab-bet   zay ıftır, devams ızd ır.” Hatta hâlis muhabbet, f ıtrat- ı insâniyede ve umum 
vâlidelerde dercedilmi ştir. İşte bu hâlis muhabbete tam manas ıyla vâlidelerin 
şefkatleri mazhard ır. Vâlideler o s ırr- ı şefkat ile, evlâdlar ına karşı muhabbetleri-
ne bir mükâfât, bir rü şvet istemediklerine ve talep etmediklerine de lil; rûhunu, 
belki saâdet -i uhreviyesini de onlar için fedâ etmeleridir. Tavu ğun bütün ser-
mayesi kendi hayat ı iken, yavrusunu itin a ğzından kurtarmak için –Hüsrev ’in 
müşâhedesiyle– kafas ını ite kapt ırır.
Dördüncü Mesele
Esbâb- ı zâhiriye  eliyle gelen nimetleri, o esbap hesab ına almamak ge-
rektir. E ğer o sebep ihtiyâr sahibi de ğilse –mesela hayvan ve a ğaç gibi – 
1 “İnsanlar helâk oldu; âlimler müstesna. Âlimler de helâk oldu; ilmiyle amel edenler müstesna. Amel 
edenler de helâk oldu; ihlâs sahipleri müstesna. İhlâs sahiplerine gelince, onlar da pek büyük bir tehlike 
ile karşı karşıyad ırlar.” Bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  3/414, 4/179, 362; el-Gazâlî, Meâricü’l-
Kuds  s.88; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ  2/415.
2 Bkz.: el-Hâkim, el-Müstedrek  4/341; Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ  1/244.
3 Ebu’t-Tayyib el-Mütenebbî’ye ait olan bu beyit için bkz.: İbni Kays, Kıra’d-dayf  1/95, 237; ez-Zehebî, 
Târîhu’l-islâm  (354 tarihi vefatlar ı) s.103.ZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   159
160  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
doğrudan do ğruya o nimeti Cenâb- ı Hak  hesab ına verir. Madem o, lisan- ı 
hâl  ile 1ِّٰųا ِħْùِÖ   der, sana verir. Sen de Allah hesab ına olarak  ِّٰųا ِħْùِÖ de, al. 
Eğer o sebep ihtiyâr sahibi ise; o  ِّٰųا ِħْùِÖ demeli, sonra ondan al, yoksa al-
ma. Çünkü  2ِįْĻَĥَĐ ِّٰųا ُħْøا ِóْכَñُĺ ْħَĤ َّאĩِĨ اĳُĥْכُÉَÜ َźوَ âyetinin mana-y ı sarîhin den 
başka bir mana-y ı işârîsi şudur ki: “Mün’im-i Hakikî ’yi hat ıra getirmeyen 
ve O’nun nâm ıyla verilmeyen nimeti yemeyiniz!” demektir.
O hâlde hem veren  ِّٰųا ِħْـùِÖ  demeli, hem alan  ِّٰųا ِħْـùِÖ demeli. E ğer o 
ِّٰųا ِħْـùِÖ demiyor fakat sen de almaya muhtaç isen; sen  ِّٰųا ِħْـùِÖ de, onun 
başı üstünde rahmet -i ilâhiyenin elini gör, şükür  ile öp, ondan al. Yani, 
nimetten in’ama bak, in’am dan Mün’im-i Hakikî ’yi düşün. Bu dü şün-
mek bir şükürdür. Sonra o zâhirî vas ıtaya istersen duâ  et. Çünkü o nimet  
onun eliyle size gönderildi.
Esbâb- ı zâhiriyeyi peresti ş edenleri aldatan; iki şeyin beraber gelmesi ve-
ya bulunmas ıdır ki, “iktiran ” tâbir edilir, birbirine illet  zannetmeleridir. Hem 
bir şeyin ademi, bir nimetin mâdum olmas ına illet oldu ğundan, tevehhüm 
eder ki, o şeyin vücudu dahi, o nimetin vücuduna illettir. Şükrünü, minnettar-
lığını o şeye verir, hataya dü şer. Çünkü bir nimetin vücudu, o nimetin umum 
mukaddemât ına ve şerâitine terettüp eder. Hâlbuki o nimetin ademi, birtek 
şart ın ademiyle oluyor. Mesela, bir bahçeyi sulayan cetvelin deli ğini açmayan 
adam, o bahçenin kurumas ına ve o nimetlerin ademine sebep ve illet oluyor. 
Fakat o bahçenin nimetlerinin vücudu, o adam ın hizmetinden ba şka, yüzer 
şerâitin vücuduna tevakkufla beraber, illet-i hakikî olan kudret ve irade-i rab-
bâniye ile vücuda gelir. İşte bu mağlatan ın ne kadar hatas ı zâhir oldu ğunu an-
la ve esbap-perestlerin ne kadar hata ettiklerini bil!
Evet, iktiran  ayr ıdır, illet  ayr ıdır. Bir nimet  sana geliyor; fakat bir insan ın 
sana karşı ihsân niyeti, o nimete mukarin olmu ş; fakat illet olmam ış. İllet, rah-
met -i ilâhiyedir. Evet, o adam ihsân etmeyi niyet etmeseydi, o nimet  sana gel-
mezdi. Nimetin ademine illet olurdu. Fakat mezkûr kâideye binâen; o meyl-i ihsân, o nimete illet olamaz. Ancak yüzer şerâitin bir 
şart ı olabilir. Mesela, 
Risale-i Nur ’un şakirdleri içinde Cenâb- ı Hakk ’ın nimetlerine mazhar baz ı zât-
lar (Hüsrev , Re’fet  gibi), iktiran ı illetle iltibâs etmi şler; Üstad ına fazla minnet-
tarl ık gösteriyorlard ı. Hâlbuki Cenâb- ı Hak  onlara ders-i Kur’ânî’de verdi ği 
1 Allah’ ın ad ıyla
2 “Allah ad ına kesilmeyen hayvan ın etini yemeyin!” (En’âm sûresi, 6/121)
nimet-i istifâde ile, Üstadlar ına ihsân etti ği nimet-i ifadeyi beraber k ılm ış, mu-
karenet vermi ş. Onlar derler ki: “E ğer Üstad ımız buraya gelmeseydi, biz bu 
dersi alamazd ık. Öyle ise onun ifadesi, istifâdemize illettir.” Ben de derim:
“Ey karde şlerim! Cenâb- ı Hakk ’ın bana da sizlere de etti ği nimet  beraber 
gelmiş, iki nimetin illeti de rahmet -i ilâhiyedir. Ben de sizin gibi iktiran ı illetle 
iltibâs ederek, bir vakit Risale-i Nur ’un sizler gibi elmas kalemli yüzer şakird-
lerine çok minnettarl ık hissediyordum. Ve diyordum ki: “Bunlar olmasayd ı, 
benim gibi yar ım ümmî bir bîçâre nas ıl hizmet  edecekti?” Sonra anlad ım ki, 
sizlere kalem vas ıtas ıyla olan kudsî nimetten sonra, bana da bu hizmete mu-
vaffakiyet ihsân etmi ş. Birbirine iktiran  etmiş, birbirinin illeti olamaz. Ben si-
ze teşekkür değil, belki sizi tebrik ediyorum. Siz de bana minnettarl ığa bedel, 
duâ  ve tebrik ediniz.”
Bu dördüncü meselede, gafletin ne kadar dereceleri bulundu ğu anla şılır.
Beşinci Mesele
Nas ıl ki bir cemaatin mal ı  bir adama verilse zulüm  olur. Veya cemaate âit 
vak ıf lar ı bir adam zabtetse zulmeder. Öyle de, cemaatin sa’yleriyle hâs ıl olan 
bir neticeyi veya cemaatin haseneleriyle terettüp eden bir şerefi, bir fazileti, o 
cemaatin reisine veya üstad ına vermek; hem cemaate, hem de o üstad  veya 
reise zulüm dür. Çünkü enaniyeti ok şar, gurura sevk eder. Kendini kap ıcı iken, 
padişah zannettirir. Hem kendi nefsine de zulmeder. Belki bir nevi şirk-i hafî-
 ye yol açar.
Evet, bir kaleyi fetheden bir taburun ganîmetini ve muzafferiyet ve şere-
fini, binba şısı alamaz. Evet üstad  ve mürşid , masdar  ve menba telâkki edil-
memek gerektir. Belki mazhar ve mâkes olduklar ını bilmek lâz ımd ır. Mesela, 
hararet ve ziyâ, sana bir ayna  vas ıtas ıyla gelir. Senden güne ş e karşı minnet-
tar olmaya bedel, aynay ı masdar telâkki edip, güne şi unutup, ona minnettar 
olmak, dîvâneliktir.
Evet ayna  muhafaza edilmeli, çünkü mazhard ır. İşte mürşidin rûhu ve 
kalbi bir aynad ır. Cenâb- ı Hak ’tan gelen feyze mâkes olur, müridine ak-
sedilmesine de vesîle olur. Vesîlelik ten fazla feyiz noktas ında makam ve-
rilmemek lâz ımd ır. Hatta baz ı olur ki, masdar  telâkki edilen bir üstad , ne 
mazhard ır, ne masdard ır. Belki müridinin saffet-i ihlâs ıyla ve kuvvet-i irtibâ-
tıyla ve ona hasr- ı nazar ile o mürid  başka yolda ald ığı füyuzât ı, üstad ınınZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   161
162  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
mir’ât- ı rûhundan gelmi ş görüyor. Nas ıl ki baz ı adam, manyetizma  vas ıtas ıy-
la bir cama dikkat ede ede âlem-i misâle kar şı hayalinde bir pencere aç ılır. O 
aynada çok garaibi mü şâhede eder. Hâlbuki aynada de ğil, belki aynaya olan 
dikkat-i nazar vas ıtas ıyla aynan ın hâricinde hayaline bir pencere aç ılm ış gö-
rüyor. Onun içindir ki, bazen nâk ıs bir şeyhin hâlis mürid i, şeyhinden daha zi-
yade kâmil olabilir ve döner şeyh ini irşâd eder ve şeyhinin şeyhi olur.
On Dördüncü Nota
Tevhide dâir dört küçük remizdir.
Birinci Remiz
Ey esbap-perest  insan ! Acaba garip cevherlerden yap ılm ış bir acîb kas-
rı görsen ki, yap ılıyor. Onun binas ında sarf edilen cevherlerin bir k ısm ı yal-
nız Çin ’de bulunuyor. Di ğer k ısm ı Endülüs ’te, bir k ısm ı Yemen ’de, bir k ıs-
mı Sibirya ’dan başka yerde bulunmuyor. Binan ın yap ılmas ı zaman ında ay-
nı günde şark, şimal, garb, cenuptan o cevherli ta şlar kolayl ıkla celb olup ya-
pıldığını görsen; hiç şüphen kal ır m ı ki; o kasr ı yapan usta, bütün küre-i arza 
hükmeden bir Hâkim-i Mu’cizekâr ’dır.
İşte, her bir hayvan, öyle bir kasr- ı ilâhî dir. Hususan insan , o kas ırlar ın en 
güzeli ve o saraylar ın en acîbidir. Ve bu insan denilen saray ın cevherleri; bir 
kısm ı âlem-i ervâh tan, bir k ısm ı âlem-i misâl den ve Levh-i Mahfuz ’dan ve di-
ğer bir k ısm ı da hava âleminden, nur  âleminden, anâs ır âleminden geldi ği gi-
bi; hâcât ı ebede uzanm ış, emelleri semâvât ve arz ın aktar ında intişar etmiş, 
râb ıtalar ı, alâkalar ı dünya ve âhiret  edvar ında dağılm ış bir saray- ı acîb ve bir 
kasr- ı gariptir.
İşte ey kendini insan  zanneden insan! Madem mâhiyetin böyledir; seni 
yapan ancak o Zât olabilir ki: Dünya  ve âhiret  birer menzil, arz ve semâ birer 
sayfa, ezel ve ebed dün ve yar ın hükmünde olarak tasarruf eden bir Zât ola-
bilir. Öyle ise insan ın mâbûdu ve melcei ve halâskâr ı O olabilir ki; arz ve se-
mâya hükmeder, dünya ve ukba dizginlerine mâliktir.
İkinci Remiz
Baz ı eblehler var ki, güne şi tan ımad ıklar ı için, bir aynada güne şi görse, ay-
nay ı sevmeye ba şlar. Şedit bir his ile onun muhafazas ına çal ışır. Tâ ki içindeki
güneşi kaybolmas ın. Ne vakit o ebleh ; güneş, aynan ın ölmesiyle ölmedi ğini 
ve k ırılmas ıyla fenâ bulmad ığını derk etse, bütün muhabbetini gökteki güne şe 
çevirir. O vakit anlar ki, aynada görülen güne ş; aynaya tâbi de ğil, bekâs ı ona 
mütevakk ıf değil. Belki güne ştir ki, o aynay ı o tarzda tutuyor ve onun parla-
mas ına ve nuruna medet veriyor. Güne şin bekâs ı onunla de ğil; belki aynan ın 
hayattar parlamas ının bekâs ı, güneşin cilvesine tâbidir.
Ey insan ! Senin kalbin ve hüviyet ve mâhiyetin, bir aynad ır. Senin 
fıtrat ında ve kalbinde bulunan şedit bir muhabbet -i bekâ, o ayna  için de-
ğil ve o kalbin ve mâhiyetin için de ğil. Belki o aynada istidâda göre cil-
vesi bulunan Bâkî -i Zülcelâl ’in cilvesine kar şı muhabbetindir ki, belâhet 
yüzünden o muhabbetin yüzü ba şka yere dönmü ş. Madem öyledir,  ĹِĜَאÖ َאĺ 
1ĹِĜَא×ْĤا َÛْĬأَ de. Yani, madem Sen vars ın ve bâkîsin; fenâ ve adem ne ister-
se bize yaps ın, ehemmiyeti yok!
Üçüncü Remiz
Ey insan ! Fât ır-ı Hakîm ’in senin mâhiyetine koydu ğu en garip bir hâlet 
şudur ki, bazen dünyaya yerle şemiyorsun. Zindanda bo ğazı sıkılm ış adam gi-
bi “Of, of!” deyip dünyadan daha geni ş bir yer istedi ğin hâlde, bir zerrecik bir 
iş, bir hât ıra, bir dakika içine girip yerle şiyorsun. Koca dünyaya yerle şeme-
yen kalb ve fikrin, o zerrecikte yerle şir. En şiddetli hissiyât ınla o dakikac ık, o 
hat ırac ıkta dolaşıyorsun.
Hem senin mâhiyetine öyle mânevî cihâzât ve latîfeler vermi ş ki; 
baz ı lar ı dünyay ı yutsa tok olmaz. Baz ılar ı bir zerreyi kendinde yerle ştire-
miyor. Ba ş, bir batman ta şı kald ırdığı hâlde; göz, bir saç ı kald ıramad ığı 
gibi; o latîfe, bir saç  kadar bir s ıkleti, yani gaflet  ve dalâletten gelen kü-
çük bir hâlete dayanam ıyor. Hatta bazen söner ve ölür. Madem öyledir; 
hazer et, dikkatle bas, batmaktan kork . Bir lokma, bir kelime, bir dane, 
bir lem’a, bir i şarette, bir öpmekte batma! Dünyay ı yutan büyük letâifle-
rini onda bat ırma. Çünkü çok küçük şeyler var, çok büyükleri bir cihette 
yutar. Nas ıl küçük bir cam parças ında; gök, y ıldızlar ıyla beraber içine gi-
rip gark oluyor. Hardal gibi küçük kuvve-i hâf ızanda, senin sayfa-y ı a’mâ-
l in ekseri ve sahaif-i ömr ün ağlebi içine girdi ği gibi; çok cüz’î küçük şey-
ler var, öyle büyük e şyay ı bir cihette yutar, istiab eder.
1 Ey Kendinden ba şka her şeyin fânî oldu ğu tek Bâkî!ZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   163
164  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Dördüncü Remiz
Ey dünya-perest insan ! Çok geni ş tasavvur etti ğin senin dünyan, dar bir 
kabir  hükmündedir. Fakat, o dar kabir gibi menzilin duvarlar ı şişeden oldu ğu 
için, birbiri içinde in’ikâs edip göz görünceye kadar geni şliyor. Kabir gibi dar 
iken, bir şehir kadar geni ş görünür.
Çünkü o dünyan ın sağ duvar ı  olan geçmi ş zaman ve sol duvar ı olan ge-
lecek zaman, ikisi mâdum ve gayr-i mevcud olduklar ı hâlde, birbiri içinde in’-
ikâs edip gayet k ısa ve dar olan haz ır zaman ın kanatlar ını açarlar. Hakikat ha-
yale kar ışır, mâdum bir dünyay ı mevcud zannedersin.
Nas ıl bir hat , sürat-i hareketle bir sat ıh gibi geni ş görünürken, hakikat-i 
vücudu ince bir hat oldu ğu gibi; senin de dünyan hakikatçe dar, fakat senin 
gaflet  ve vehm ü hayal inle duvarlar ı çok geni şlemiş. O dar dünyada, bir mu-
sibetin tahrikiyle k ımıldansan, ba şını çok uzak zannetti ğin duvara çarpars ın. 
Başındaki hayali uçurur, uykunu kaç ırır. O vakit görürsün ki, o geni ş dünyan; 
kabirden daha dar, köprüden daha müsaadesiz. Senin zaman ın ve ömrün, 
berkten daha çabuk geçer; hayat ın, çaydan daha süratli akar.
Madem dünya hayat ı ve cismanî ya şay ış ve hayvânî hayat  böyledir. 
Hayvaniyetten ç ık, cismaniyeti b ırak, kalb ve rûhun derece-i hayat ına gir. 
Tevehhüm etti ğin geniş dünyadan daha geni ş bir dâire-i hayat, bir âlem-i 
nur  bulursun. İşte o âlemin anahtar ı, mârifetullah  ve vahdâniyet s ırlar ı-
nı ifade eden  1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź kelime-i kudsiyesiyle kalbi söylettirmek, rûhu 
işlettirmektir .
On Beşinci Nota
Üç Mesele’dir.
Birinci Mesele
İsm-i Hafîz ’in tecelli-i etemmine i şaret eden
2َهُóَĺ ًّاóَü ذَرَّةٍ َאلَĝْáِĨ ْģَĩْđَĺ ْīَĨَهُ۝وَóَĺ ًاóْĻَì ذَرَّةٍ َאلَĝْáِĨ ْģَĩْđَĺ ْīَĩَĘ
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35 ; Muhammed sûresi, 47/19 )
2 “Zerre ağırlığınca hay ır yapan onu bulur, zerre a ğırlığınca şer yapan da onu bulur.” (Zilzâl sûresi, 99/7-
8)
âyetidir. Kur’ân- ı Hakîm ’in bu hakikatine delil istersen, Kitab- ı Mübîn ’in mis-
tar ı üstünde yaz ılan şu kâinat kitab ının sayfalar ına baksan, ism-i Hafîz ’in cil-
ve-i âzam ını ve bu âyet-i kerîmenin bir hakikat-i kübrâs ının nazîresini çok ci-
hetlerle görebilirsin.
Ezcümle:  Ağaç, çiçek ve otlar ın muhtelif tohumlar ından bir kabza al. O 
muhtelif ve birbirine muhalif tohumlar ın cinsleri birbirinden ayr ı, nev’ileri bir-
birinden ba şka olan çiçek ve a ğaç ve otlar ın sandukçalar ı hükmünde olan o 
kabzay ı karanl ıkta ve karanl ık ve basit ve câmid bir toprak içinde defnet, serp. 
Sonra mîzans ız ve eşyay ı fark etmeyen ve nereye yüzünü çevirsen oraya gi-
den basit su ile sula. Sonra senevî ha şr in meydan ı olan bahar mevsiminde 
gel, bak! İsrafil -vari melek-i ra’d; baharda nefh-i Sûr  nev’inden ya ğmura ba-
ğırmas ı, yer alt ında defnedilen çekirdeklere nefh-i rûh la müjdelemesi zama-
nına dikkat et ki, o nihayet derece kar ışık ve kar ışmış ve birbirine benzeyen 
o tohumcuklar, ism-i Hafîz ’in tecellisi alt ında kemâl-i imtisâl ile hatas ız olarak 
Fât ır-ı Hakîm ’den gelen evâmir-i tekvîniye yi imtisâl ediyorlar. Ve öyle tevfik-i 
hareket ediyorlar ki; onlar ın o hareketlerinde bir şuûr, bir basiret, bir kasd, bir 
irade, bir ilim, bir kemâl, bir hikmet parlad ığı görünüyor. Çünkü görüyorsun 
ki; o birbirine benzeyen tohumcuklar, birbirinden temayüz ediyor, ayr ılıyor.
Mesela bu tohumcuk, bir incir  ağac ı oldu. Fât ır-ı Hakîm ’in nimetlerini 
başlar ımız üstünde ne şre başlad ı. Serpiyor, dallar ının elleri ile bizlere uzat ıyor. 
İşte bu, ona sûreten benzeyen bu iki tohumcuk ise, gün â şıkı nâm ındaki çiçek 
ile, hercâî menek şe gibi çiçekleri verdi. Bizler için süslendi. Yüzümüze gülü-
yorlar, kendilerini bizlere sevdiriyorlar. Daha buradaki bir k ısım tohumcuklar, 
bu güzel meyveleri verdi ve sümbül ve a ğaç oldular. Güzel tad ve koku ve şe-
killeri ile i ştiham ızı aç ıp, kendi nefislerine bizim nefislerimizi davet ediyorlar ve 
kendilerini mü şterilerine fedâ ediyorlar. Tâ nebâtî hayat  mertebesinden, hay-
vânî hayat mertebesine terakki etsinler. Ve hâkeza, k ıyâs et. Öyle bir sûrette 
o tohumcuklar inki şâf ettiler ki, o tek kabza, muhtelif a ğaçlarla ve mütenevvi 
çiçeklerle dolu bir bahçe hükmüne geçti. İçinde hiçbir galat , kusur yok. ِďِäَאرْĘ 
1رٍĳُĉُĘ ْīِĨ ٰىóَÜ ْģَİ َۙóَāَ×ْĤا sırrını gösterir. Her bir tohum, ism-i Hafîz ’in cilvesiyle 
ve ihsân ıyla ona pederinin ve asl ının mal ından verdi ği irsiyeti; iltibâss ız, nok-
sans ız muhafaza edip gösteriyor.
İşte bu hadsiz hârika muhafazay ı yapan Zât- ı Hafîz , K ıyâmet  ve Haşir ’de 
hafîziyetin tecelli-i ekberini gösterece ğine kat’î bir i şarettir.
1 “Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur?!” (Mülk sûresi, 67/3)ZÜHRE / ON BEŞ NOTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------   165
166  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Evet, bu ehemmiyetsiz, zâil, fânî  tav ırlarda bu derece kusursuz, galats ız 
hafîziyet cilvesi bir hüccet-i kat ıa dır ki; ebedî tesiri ve azîm ehemmiyeti bulu-
nan emanet-i kübrâ hamelesi ve arz ın halifesi1 olan insanlar ın ef’âl ve âsâr ve 
akvâlleri ve hasenât ve seyyiâtlar ı, kemâl-i dikkatle muhafaza edilir ve muha-
sebesi görülecek.
Âyâ, bu insan  zanneder mi ki, ba şı boş kalacak?2 Hâşâ! Belki in-
san, ebede meb’ustur ve saâdet -i ebediyeye ve şekâvet-i daimeye namzet-
tir. Küçük büyük, az çok her amelinden muhasebe görecek. Ya taltif veya tokat yiyecek.
 İşte hafîziyetin cilve-i kübrâs ına ve mezkûr âyetin hakikatine 
şâhidler hadd ü hesaba gelmez. Bu meseledeki gösterdi ğimiz şâhid; denizden 
bir katre, da ğdan bir zerredir.
3ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/30.
2 Bkz.: “İnsan, kendisinin ba şıboş bırak ılacağını m ı san ır!” (K ıyâmet sûresi, 75/36)
3 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )
Zerre
(Hidâyet-i Kur’âniye’nin Şuâ ından)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cenâb- ı Hakk’a nâz ır ve O’na vâs ıl olan yollar, ka-
pılar; âlemin tabakalar ı, sayfalar ı, mürekkebat ı nisbetinde bir yekûn te şkil et-
mektedir. Âdi bir yol kapand ığı zaman, bütün yollar ın kapanm ış olduğunu 
tevehhüm etmek, cehaletin en büyük bir şahididir. Bu adam ın meseli, gayet 
büyük askerî bir karargâh ı hâvi büyük bir şehirde, karargâh ın bayrağını gör-
mediğinden, sultan ın ve askeriyeye ait bütün şeylerin inkâr ına veya teviline 
başlayan adam ın meseli gibidir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Her şeyin bât ını zâhirinden daha âlî, daha kâmil, 
daha latîf, daha güzel, daha müzeyyen oldu ğu gibi; hayatça daha kavî, şuur-
ca daha tamd ır. Ve zâhirde görünen hayat, şuur, kemâl ve sâire ancak bât ın-
dan zâhire süzülen zay ıf bir tereşşuhtur. Yoksa bât ın câmid, meyyit olup da 
ilim ve hayat ı dışarıya vermiş olduğuna zehaba ihtimal yoktur.
Evet karn ın (miden) evinden; cildin, gömle ğinden ve kuvve-i hâf ızan, se-
nin kitab ından nak ış ve intizamca daha yüksek ve daha gariptir. Binâenaleyh 
âlem-i melekût, âlem-i şehâdetten; âlem-i gayb, dünya ve âhiretten daha âlî 
ve daha yüksektir. Maalesef nefs-i emmâre, heva-y ı nefis ile bakt ığı için zâhiri 
hayatl ı, ünsiyetli bir perde gibi, meyyit ve zulmetli ve vah şetli zannetti ği bât ın 
üstüne serilmi ş olduğunu görüyor.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Senin yüzün, vechin o kadar küçüklü ğü ile beraber 
geçmiş ve gelecek bütün insanlar ın adedince kendisini onlardan ay ıran ve ta-
rif eden ni şan ve alâmetleri hâvi oldu ğu gibi, yüzünü te şkil eden esas ve erkâ-
nında da bütün insanlar ittifaktad ır. Bütün insanlarda biri tevafuk, di ğeri tehâ-
lüf olmak üzere iki cihet vard ır. Tehâlüf ciheti Sâni’in muhtar oldu ğuna, teva-
fuk ciheti ise Sâni’in Vâhid-i Ehad oldu ğuna delâlet ederler. Bu iki cihetin bir 
Kas ıd’ın kasd ıyla, bir Muhtar’ ın ihtiyâr ıyla, bir Mürîd’in iradesi ile, bir Alîm’in 
ilmiyle olmad ığını tevehhüm etmek, muhalât ın en acîbidir. Fesübhanallah! 
168  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Yüzün o küçük sayfas ında nas ıl gayr-i mütenâhi ni şanlar dercedilmi ştir ki göz 
ile okunur da nazar ile yani ak ıl ile görünmez.
İnsan nev’inde şu tehâlüf ile beraber bu ğday, üzüm, ar ı, kar ınca nevile-
rindeki tevafuk, kör tesadüfün i şi olmad ığı güneş gibi aşikârd ır. Mademki kes-
retin böyle uzak, ince, geni ş ahvâl ve etvâr ında da tesadüfün müdahalesine 
imkân yoktur; ve tesadüfün elinden mahfuzdur; ve ancak bir Hakîm’in kas-dı ve bir Muhtar’ ın ihtiyâr ı ve Semî’, Basîr bir Mürîd’in iradesinin daire-i ta-
sarrufundad ır. 
“Tesadüf, şirk ve tabiat”tan te şekkül eden fesat şebekesi-
nin âlem-i İslâm’dan nefiy ve ihrac ına, Risale-i Nur’ca verilen karar in-
faz edilmi ştir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Şeytan ın ilka etmekte oldu ğu vesveselerden biri: 
“Yahu, şu koyun veya inek, e ğer Kadîr ve Alîm-i Ezelî’nin nak şı, mülkü olmu ş 
olsa idi; bu kadar miskin, bîçare olmazlard ı. Eğer bât ınlar ında, içlerinde Alîm, 
Kadîr, Mürîd bir Sâni’in kalemi çal ışmış olsayd ı, bu kadar cahil, yetim, mis-
kin olmazlard ı.” diyen ve cinnî şeytanlara üstad olan ey şeytan- ı insî! Cenâb- ı 
Hak, her şeye lây ıkını veriyor ve maslahata göre veriyor. E ğer atâs ı, in’âm ı bu 
kaideden hariç olsa idi, senin e şeğinin kulağı senden ve senin üstadlar ından 
daha ak ıllı, daha âlim olmas ı lâz ımd ı. Ve senin parma ğın içinde senin şuur ve 
iktidar ından daha çok bir şuur, bir iktidar yarat ırdı. Demek her şeyin bir had-
di var; o şey, o had ile mukayyeddir.
Kader, her şeye bir miktar ve o miktara göre bir kal ıp vermiştir. Feyyaz- ı 
Mutlak’tan ald ığı feyze olan kabiliyeti o kal ıba göredir. Mâlûmdur ki dahilden 
harice süzülen cüz-ü ihtiyârî mizan ıyla, ihtiyaç derecesiyle, kabiliyetin müsa-
adesi ile hâkimiyet-i esmân ın nizam ve tekabülüyle feyiz al ınabilir. Maahâzâ, 
şemsin azametini bir kabarc ıkta aramak, ak ıllı olan ın işi değildir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! İnsan, hikmet ile yap ılm ış bir masnûdur. Ve Sâni’in 
gayet hakîm oldu ğuna, yapt ığı vuzuh-u delâlet ile sanki mücessem bir hik-
met-i nakkâ şedir, tecessüd etmi ş bir ilm-i muhtard ır. İncimad etmi ş bir kud-
ret-i basîre oldu ğu gibi öyle bir fiilin mahsülüdür ki istidad ı irade etti ği şeyi 
kendisine veriyor. Öyle bir in’am ve ihsan ın kesifidir ki bütün hâcât ına vâk ıftır. 
Öyle bir kaderin tersim etti ği bir surettir ki bünyesine lâz ım ve münasip şey-
leri bilir. Bu mâlûmat ile her şeyin mâliki olan Mâlik’inden nas ıl teğafül eder; 
ve bütün cinâyetlerini bilen, hâcât ını gören, vaveylâlar ını işiten Semî’, Basîr, 
Alîm, Mücîb olarak üstünde bir Rakîb’in bulunmamas ını nas ıl tevehhüm ede-
bilir?
Ey nefs-i emmâre! Ne için kendini hariç tevehhüm ediyorsun? E ğer evâ-
mire imtisal dairesinden ç ıkarsan, ya herkesin aya ğını öpercesine mürâat ve 
ihtiram etmeye mecbur olursun. Veya ehemmiyet vermeyerek “zalim-i ale’l-küll” olacaks ın. Bu yük a ğırdır, taşıyamayacaks ın. En iyisi, ecnebi olan şirki 
terk ile mülküllah ın dairesine gir ki rahat edesin. Ve illâ, sefineye binip yükü-
nü arkas ına alan ebleh adam gibi olacaks ın.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bir insan ı yaratan Hâl ık’ın, âlemi mü ştemilât ıyla 
beraber yaratmas ında bir bu’d, bir garâbet yoktur. Zira bir insan ın yarat ılışı, 
içerisinde bulunan e şyan ın yarat ılmas ından ibaret oldu ğu gibi, âlemin de ya-
rat ılışı müştemilât ının yarat ılışından ibarettir. Ve keza insan, âleme bir enmû-
zec ve küçük bir fihristedir. Çünkü kavunun hâl ıkı, çekirdeğinin hâl ıkından 
baş
kas ı olmas ı mümtenîdir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Senin iktidar ın k ısa, bekan az, hayat ın mahdut, 
ömrünün günleri mâdud ve her şeyin fânidir. Öyle ise şu k ısa, fâni ömrünü 
fâni şeylere sarf etme ki fâni olmas ın. Bâki şeylere sarf et ki bâki kals ın. Evet 
yaşad ığın ömürden dünyada görece ğin istifade ancak yüz sene olur. Bu yüz 
sene ömrünü yüz tane hurma çekirde ği farzedelim. Bu çekirdekler iskâ edilip 
muhafaza edilirse, ilâ-mâ şâallah semere verecek yüz tane a ğaç olur. Aksi tak-
dirde ate şe at ıp yakmaktan ba şka bir istifadeyi temin etmez. Kezalik senin o 
yüz senelik ömrün de şeriat suyu ile iskâ ve âhirete sarf edilirse, âlem-i bekada 
ilelebed semerelerinden istifade edeceksin. Binâenaleyh semeredar yüz tane hurma ağac ını terk ve yüz tane çekirdeklerine kanaat ile aldan ırsa, o adam, 
Hutame’ye (cehenneme) hatap olmaya lây ıktır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Evham, şübehat, dalâletin men şe ve mahzenlerin-
den biri: Nefis, kendisini kader ve s ıfât- ı ilâhiyenin tecelliyât dairesinden hariç 
addeder. Sonra tecelliyâta mazhar olanlardan birisinin mevkiinde kendisini farzeder, onda fenâ olur. Sonra ba şlar baz ı teviller ile o şeyi de Allah’ ın mül-
künden, tasarrufundan ç ıkart ır. Kendisinin girmi ş olduğu 
şirk-i hafîye girdirir. 
Ve şirk-i hafîden ald ığı baz ı hâlleri o mâsuma da aksettirir.
Hülâsa:  Nefs-i emmâre, deveku şu gibi aleyhine olan şeyi lehine zanne-
der. Veya sofestâî gibi münaka şa edenleridir ki vekilleri birbirini reddeder. 
Taâruzan, tesâkutan kabîlinden: “Hiçbirisi de hak de ğildir.” diye hükmeder.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Gâfil nefis, âhireti dünyan ın bitişiğinde ve dün-
ya ile ba ğlı bir menzil zannediyor. Bu itibarla nefsin elinde iki silâh vard ır. 
Dünyan ın zeval ve fenâs ının eleminden kurtulmak için âhireti dü şünmekle ZERRE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    169
170  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
ümitvar olur. Âhiret için lâz ım olan a’mâl külfetine gelince, gaflet veya te ğa-
fül ile ondan da kendisini kurtar ır. Ölmüş olanlar ın hayatta olmad ıklar ını dü-
şünmüyor. Ancak sefere gidenler gibi, görünmüyorlarsa da hayattad ırlar, di-
ye zanneder. Ve ölüme o kadar ehemmiyet vermiyor. Baz ı dünyevî i şlerini 
ebedîleştirmek için şöyle bir desisesi de vard ır ki: “Matluplar ımın dünyada se-
mereleri olmasa da esaslar ı âhiret ile muttas ıl ve âhirette faydalar ı vard ır.” di-
ye müteselli oluyor. Mesela ilim gibi, “Dünyada menfaati olmasa bile âhirette faydas ı vard ır.” diye iyi ciheti göstermekle, kötü ciheti alt ında yutturur.
Hülâsa:  Nefis, deveku şu gibidir. Şeytan sofestâî, heva da bekta şîdir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Halk- ı eşya hakk ında “mûcibe-i külliye” sâd ık ol-
mad ığı takdirde “sâlibe-i külliye” sâd ık olur. Yani ya bütün e şyan ın hâl ıkı 
Allah’t ır veya Allah hiçbir şeyin hâl ıkı değildir. Çünkü e şyan ın aras ında mun-
tazam tesanüd ile halk ve yaratmak, tecezziyi kabul etmez bir külldür, bâz ıyet 
yoktur. Ya mûcibe-i külliye olacakt ır veya sâlibe-i külliye olacakt ır. Başka ih-
timal yok. Her şeyde illetin ademini tevehhüm eden vehmin vâhi hükmünde 
bir k ıymet yok. Binâenaleyh ednâ bir şeyde hâl ıkıyet eseri göründü ğü zaman, 
bütün eşyada tahakkuk eder.
Ve keza Hâl ık ya birdir veya gayr-i mütenâhidir, evsat yoktur. Zira Sâni 
vâhid-i hakikî olmazsa, kesîr-i hakikî olacakt ır. Kesîr-i hakikî ise gayr-i müte-
nâhîdir.
Maahâzâ nuru ne şredenin nursuz, îcad edenin vücudsuz, îcab ettirenin 
vücubsuz olmas ı muhaldir.
Ve keza ilim s ıfat ını ihsan edenin ilimsiz, şuuru ihsan edenin şuursuz, ih-
tiyâr ı verenin ihtiyârs ız, iradeyi verenin iradesiz, kâmil şeylerin sânii gayr-i kâ-
mil olduğunu telâkki etmek muhaldir.
Ve keza ayn ı tersim, basar ı tasvir ve nazar ı tenvir edenin basars ız ol-
duğunu düşünmek, ancak basar ve basiretten mahrum olan adam ın işidir. 
Maahâza masnûdaki kemâlât, tamamen Sâni’deki kemâlden akan bir feyiz-dir. Fakat ku şlardan yaln ız sineği gören, tan ıyan bir mikrop, kartal ı gördüğü 
zaman “Bu ku ş değildir.” der. Çünkü sinekteki şeyler onda yoktur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Nefs-i nât ıkan ın en yüksek matlubu devam ve beka-
dır. Hatta vehmî bir devam ile kendisini aldatmazsa hiçbir lezzet alamaz. Öyle 
ise ey devam ı isteyen nefis! Daimî olan bir Zât’ ın zikrine devam eyle ki de-
vam bulas ın. O’ndan nur al ki sönmeyesin. O’nun cevherine sadef ve zarf ol ki 
kıymetli olas ın. O’nun nesim-i zikrine beden ol ki hayattar olas ın. Esmâ-y ı ilâ-
hiyeden birisinin hayt- ı şuâ ıyla temessük et ki adem deryas ına düşmeyesin.
Ey nefis! Seni tutup dü şmekten muhafaza eden Zât- ı Kayyûm’a dayan. 
Senin mevcudiyetinden dokuz yüz doksan dokuz parça O’nun uhdesindedir. Senin elinde yaln ız bir parça kal ır. En iyisi o parçay ı da O’nun hazinesine at 
ki rahat olas ın.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Sen kendi vücudunu yapmaya kadir de ğilsin. Ve 
elin onu îcad etmekten kâs ırdır. Başkalar ı dahi o i şten âciz ve kâs ırdırlar. 
İstersen tecrübe et bakal ım. Şecere-i kelimat denilen bir lisan ı veya muhabe-
rat ve ezvak santral ı olarak bir a ğızı yap. Elbette yapamayacaks ın. Öyle ise 
Allah’a şirk yapma! 
1ٌħĻِčَĐ ٌħْĥُčَĤ ْكَóِّýĤا إِنَّ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Şu görünen âlem, ilâhî bir dükkân ve bir mahzen-
dir. İçerisinde envâen türlü türlü mensûcat kuma şlar, me’kûlât yemekler, me ş-
rûbat şerbetler vard ır. Bir k ısm ı kesif bir k ısm ı latîf, bir k ısm ı zâil, bir k ısm ı dai-
mî, bir k ısm ı kat ı bir lüb, bir k ısm ı mâyi ve hâkeza her çe şit bulunur. Lâkin bir 
kısm ı îcadî bir nescdir. Bir k ısm ı da tecelliyâta bir nak ıştır. Felâsifenin dalâle-
tince, îcad ile nak ış birdir. Ve o dükkân sahibi de mûcib-i bizzatt ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Enaniyetten ne şet eden şirk-i hafî kat ılaştığı zaman, 
esbap şirkine ink ılâp eder. Bu da devam ederse, küfre tahavvül eder. Bu dahi 
devam ederse, ta’tile yani hâl ıksızlığa incirar eder –el-iyâzü billâh!–
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! İnsan ın hilkatinden maksat, mahfî hazine-i ilâhiye-
yi keşif ile göstermek ve Kadîr-i Ezelî’ye bir burhan, bir delil, bir mâkes-i nu-
ranî olmakla cemâl-i ezelînin tecellisi için şeffaf bir mir’at, bir ayna olmakt ır. 
Hakikaten semâvât, arz ve cibâlin hamlinden âciz kald ıklar ı emaneti insan 
hamlettiği cihetle cilâlanm ış, cilvelenmi ş bir şekle girmi ştir. Çünkü o emane-
tin mazmunlar ından biri de insan ın s ıfât- ı ilâhiyeyi fehmetmek için bir vâhid-i 
kıyasî vazifesini görmektir. İnsan ın hilkatinden maksat bu gibi şeyler oldu ğu 
hâlde, k ısm- ı ekserîsi perde olurlar, sed olurlar. Vazifesi fetih ve açmak iken 
kapat ıyor, bağlıyor. Ziya ve ışığı neşir iken söndürüyor. Allah’ ı tevhid etmek 
yerine şirk yap ıyor. Ve keza nur-u imanla Allah’a bak ıp mülkü O’na teslim et-
mekle –itikaden– mükellef iken, “ene” rasad ıyla halka bakarak Allah’ ın mül-
künü onlara taksim ediyor. Hakikaten 2لٌĳُıَä مٌĳُĥَčَĤ َאنَùْĬِْŸا إِنَّ
1 “Şirk pek büyük bir zulümdür.” (Lokman sûresi, 31/13)
2 “Şuras ı bir gerçek ki insan, cidden çok zalimdir, çok nankördür.” ( İbrahim sûresi, 14/34)ZERRE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    171
172  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Ey nefis! E ğer takva ve amel-i sâlih ile Hâl ık’ını ra-
zı etti isen, halk ın r ızas ını tahsile lüzum yoktur; o kâfidir. E ğer halk da Allah’ ın 
hesab ına r ıza ve muhabbet gösterirlerse, iyidir. Şayet onlar ınki dünya hesa-
bına olursa k ıymeti yoktur. Çünkü onlar da senin gibi âciz kullard ır. Maahâza 
ikinci şıkk ı takip etmekte şirk-i hafî oldu ğu gibi tahsili de mümkün de ğildir. 
Evet bir maslahat için sultana müracaat eden adam, sultan ı irzâ etmi ş ise o iş 
görülür. Etmemi ş ise halk ın iltimas ıyla çok zahmet olur. Maamafih yine sulta-
nın izni lâz ımd ır. İzni de r ızas ına mütevakk ıftır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Vâcibü’l-vücûd Zât’ ında, mahiyetinde mümkine 
benzemedi ği gibi, ef’âlinde de benzemiyor. Çünkü Vâcibü’l-vücûd’un kudre-
tine nisbeten yak ın-uzak, az-çok, küçük-büyük, ferd-nev’, cüz-küll aralar ında 
fark yoktur. Ve keza O’nun fiilinde bizzat müba şeret yoktur. Fakat mümkinin 
kudreti bu derece de ğildir. Bunun için nefis, Vâcibü’l-vücûd’un ef’âlini fiille-
rine benzetemiyor. Hakikatini fehmetmekte ak ıl mütehayyir kal ıyor, fiili fâil-
siz zannediyor.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Arslan gibi hayvanlar ın diş ve pençelerine bak ılır-
sa, iftiras ve parçalamak için yarat ılm ış olduklar ı anlaşılır. Ve kavunun, mese-
la letafetine dikkat edilirse, yemek için yarat ılm ış olduğu hissedilir. Kezalik in-
san ın da istidad ına bak ılırsa, vazife-i f ıtriyesinin ubûdiyet oldu ğu anlaşıldığı 
gibi; ruhâni ulviyetine ve ebediyete olan derece-i i ştiyak ına da dikkat edilirse, 
en evvel insan bu âlemden daha latîf bir âlemde ruhen yarat ılm ış da teçhizat 
almak üzere muvakkaten bu âleme gönderilmi ş olduğu anlaşılır.
Ve keza insan, hilkat semeresi oldu ğundan anla şılır ki insanlardan bir çe-
kirdek var ki Cenâb- ı Hak şecere-i hilkati o çekirdekten inbat etmi ştir. O çe-
kirdek de ancak ve ancak bütün ehl-i kemâlin ve belki nev-i be şerin n ısfının 
ittifak ıyla efdalü’l-halk, seyyidü’l-enâm Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesse-
lâm)’dır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Siyah ve beyaz nak ışlar ile nak ışlı bir imame ile kü-
re-i arz ın kafas ını saran semâvât ve arz ın nâz ım ve hâl ıkı olan Allah’ ın ulûhi-
yetine lây ık m ıdır ki âlemin baz ı safahat ını miskin bir mümkine tevdi ve tef-
viz etsin. Ar şın Sahibi’nden mâadâ, ar şın alt ındaki şeylere bizzat tasarruf eden 
imkân dairesinde kimse var m ıdır!? Kellâ! Çünkü o kudret k ısa ve kas ır olma-
yıp muhit bir kudret oldu ğundan, aç ık bir yer, bir delik kalm ıyor ki gayr müda-
hale etsin. Maahâzâ ceberûtiyet ve istiklâliyetin izzeti ve kendini sevdirmek ve tan ıttırmak muhabbeti, gayre müsaade etmiyor ki arada ibâdullah ın enzâr ını
kendine celp eden ismî bir vas ıta bulunsun. Maahâzâ küll ile cüzde, nev’ ile 
fertte yap ılan tasarrufat, birbirinin içinde mütedahil ve yekdi ğerine mütesanid 
olduğundan, o tasarruflar ı ayr ı ayr ı fâillere vermek mümkün de ğildir. Mesela 
âlemin nizam, intizam ve tasarrufunda arz ın tedbiri dahildir. Arz ın tedbirinde 
insan ın da tedbiri dahildir. Ve ayn ı zamanda bu tasarrufat yap ılırken, başka 
nevilerin de şuûnât ına bak ılır. Ve hüceyrat- ı bedeniye ile zerrat dahi yarat ılı-
yor. Ve hâkeza bütün bu tasarrufat bütün safahata ayn ı kudretle yap ılır. Nas ıl 
ki şemsin nurundan, katre ve kabarc ıklara var ıncaya kadar hiçbir şey hariç 
kalm ıyor. Bütün e şya o nur ile tenevvür ediyor. Kezalik bütün tasarrufat, kud-
ret-i ezeliyeye aittir, ba şka bir şeyin müdahalesi yoktur. Küreden zerreye va-
rıncaya kadar o kudretin tasarrufundan hariç de ğildir.
Hülâsa:  Ar ının dimağını, mikrobun gözünü tanzim eden Zât, senin ef’-
âl ve a’mâlini mühmel, ba şıboş, hesaps ız, kitaps ız b ırakmayarak “ İmam- ı 
Mübin”de yazar. ona göre muhaseben olacakt ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Her bir masnûda, her bir zerrede görünen tasar-
ruf-u mutlak, kudret-i muhita ve hikmet-i basîrenin delâlet ve şehâdetleriyle 
sabittir ki bütün e şyan ın Sâni’i, vâhiddir, şeriki yoktur. Ne kudretinde ink ısam 
var, ne iktidar ve ihtiyâr ında tecezzi vard ır. Binâenaleyh Sâni ancak Vâcibü’l-
vücûd olacakt ır ki kaderin mizan ıyla yürüyen kudretine bir nihayet yoktur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Sinek, örümcek, pire gibi küçük hayvanlar, fil, ca-
mus, deve gibi büyük hayvanlardan daha zeki, hilkatçe daha güzel, sanatça daha tam olduklar ı hâlde, bunlar ın ömrü k ısa onlar ınki uzun, bunlar ın zâhi-
ren menfaatleri yok, onlar ınki var. İşte bu hâl, hilkat-i e şyada Sâni’in külfe-
ti olmad ığına ve her şeyin vücuda gelmesi ancak 
1ْīכُ emriyle oldu ğuna bâ-
hir bir burhand ır.
3َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ، 2אءُƯýَĺ َאĨ ُّٰųا ُģَđْęَĺوَ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! 4ٌćĻِéُĨ ْħِıائِƯوَر ْīِĨ ُّٰųوَا Evet Allah, ilmi, iradesi, kud-
reti ve sâir s ıfât ıyla muhittir. Daire-i ihatas ından hariç bir şey yoktur. Fakat
insan cüz’î ve k ısa zihniyle Allah’ ın azametine ve şemsin etraf ında seyyarât ı
1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, (o da oluverir).” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; … )
2 “Allah, her ne dilerse onu yapar.” ( İbrahim sûresi, 14/27)
3 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163 , 255 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/2 , 6 , 18 ; Nisâ sûresi, 4/87 ; … )
4 “Ama Allah, onlar ı her taraftan ku şatm ıştır.” (Bürûc sûresi, 85/20)ZERRE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    173
174  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
tedvir etti ğine bakarken, mesela ar ı gibi, küçük hayvanlar ile i ştigal etmesi-
ni uzak görüyor. Çünkü Vâcibü’l-vücûd’u, mümkine k ıyas ediyor. Hâlbuki bu 
kıyasa göre küçük hayvanlara büyük bir zulüm olur. Çünkü onlar da ْīِĨ وَإِنْ 
1ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü kaziyyesince Hâl ık’lar ını tesbih etmekle, Allah’tan mâ-
adâ kimseyi Rab tan ımıyorlar. Binâenaleyh büyü ğün küçüğe tekebbür etme-
ye hakk ı yoktur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Umumî olan bir in’am ile inâyet-i şahsiye aras ın-
da münâfat yok. Mesela bir ziyafete yap ılan umumî bir davet alt ında şah ıslar 
da davet edilmi ş olur. Yani, bu ziyafet umumî oldu ğundan davet umumiyette 
kal ır, şah ıslar nazara al ınm ıyor, denilemez. Binâenaleyh Allah’ ın nimetleri va-
kıf mal ı veya nehir suyu gibi umumî olup, in’am ında şah ıslar kastedilmemi ş 
değildir. Ancak o umumiyette hususiyet de maksuttur. Binâenaleyh e şhas o 
umumî in’amda kastedilmediklerinden o nimetlere kar şı şükretmeye mükellef 
olmad ıklar ına zehap etmek hatad ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Yar ın seni zillet ve rezaletlere maruz b ırakmakla 
terk edecek olan dünyan ın sefahetini bugün kemâl-i izzet ve şerefle terk eder-
sen pek aziz ve yüksek olursun. Çünkü o seni terk etmeden evvel sen onu terk edersen, hayr ını al
ır, şerrinden kurtulursun. Fakat vaziyet mâkûse olursa, ka-
ziyye de mâkûse olur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Fısk çamuruyla mülevves olan medeniyet, insanla-
rı da o çamur ile telvis ediyor. Ezcümle:  Riyây ı şan ve şeref ile iltibas etmi ş, in-
sanlar ı da o pis ahlâka sevk ediyor. Hakikaten insanlar o riyâya öyle al ışmışlar 
ki şah ıslara yapt ıklar ı gibi milletlere hatta unsurlara bile yap ıyorlar. Gazeteleri 
o riyâya dellâl, tarihleri de alk ışçı yapm ışlard ır. Bu yüzden şahsî hayatlar “ha-
miyet-i cahiliye” unvan ı alt ında unsurî hayatlara feda edilmektedir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Nübüvvet-i Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  isbat 
eden delillerden biri de tevhiddir. Evet merâtibiyle tevhid bayra ğını kâinat ın 
en üst tepesi üstünde dikmi ş olan ve enzâr- ı âleme kar şı makamlar ıyla bera-
ber tevhide dellâll ık eden ve enbiyân ın mücmel b ırakt ıklar ı hakâiki tafsilât ıy-
la beyan eden ve aç ıklayan ancak ve ancak Hazreti Muhammed (aleyhissalâ-
tü vesselâm) ’dır. Binâenaleyh tevhidin hakikat ve kuvveti nisbetinde nübüvvet-i 
Ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm)  hak ve hakikattir.
1 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Sath- ı âlemde kurulan şu sergi-yi ilâhîde te şhir edi-
len tezyinata, kemâlâta, güzel manzaralara ve rubûbiyetin ha şmetiyle ulûhi-
yetin azametine bir mü şahit, bir mütenezzih, bir mütehayyir, bir mütefekkir lâ-
zımd ır ki o güzellikleri görsün; o manzaralar aras ında tenezzüh etsin; o harika 
nak ışlara, zînetlere tefekkür ile hayran olsun; sonra o sergiden Sâni’in celâli-
ne, Mâlik’inin iktidar ve kemâlât ına intikal ile O’nun azametine secde-i hay-
ret etsin. Bu vazifeyi îfa edecek, insand ır. Çünkü insan gerçi cahil, zulmetli 
bir şeydir amma, öyle bir istidad ı vard ır ki âleme bir enmûzec ve bir numûne 
olmaya liyakat ı vard ır. Hem o insanda öyle bir emanet vedîa b ırak ılm ıştır ki 
onun ile gizli defineyi bulur, açar. Hem o insandaki kuvvetler tahdit edilmeye-rek mutlak b ırak ılm ıştır. Buna binaen küllî bir nevi şuur sahibi olur ki Sultan- ı 
Ezel’in azamet ve ha şmetinin şâşaas ını idrak ediyor.
Evet mâşukun hüsnü, â şıkın nazar ını istilzam etti ği gibi, Nakka ş-ı Ezelî’nin 
rubûbiyeti de insan ın nazar ın
ı iktiza eder ki hayret ve tefekkür ile takdir ve 
tahsinlerde bulunsun.
Evet gül ve çiçeklerin yüzlerini güzelle ştiren Zât, nas ıl o güzel yüzlere ar ı-
lardan, bülbüllerden istihsan â şıklar ı îcad etmesin. Ve güzellerin güzel yüzle-
rinde güzelli ği yaratan, elbette o güzelli ğe müştaklar ı da yarat ır.
Kezalik bu âlemi şu kadar zînetler ile, nak ışlar ile tezyin eden Mâlikü’l-
mülk, elbette ve elbette o harika, antika, mu’cize manzaralar ı, zînetleri, seyir-
cilerden, mü şahitlerden, â şık ve müştaklardan, ârif dellâllardan hâlî b ırakma-
yacakt ır. İşte câmiiyeti dolay ısıyla insan- ı kâmil, halk- ı eflâke ille-i gâiye oldu-
ğu gibi halk- ı kâinata da semere ve netice olmu ştur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Eşya aras ındaki tevafuk, Sâni’in Vâhid, Ehad ol-
duğuna delâlet etti ği gibi, aralar ında bulunan muntazam tehâlüf de Sâni’in 
Muhtar ve Hakîm oldu ğuna şehâdet eder. Mesela hayvanlar ın bilhassa insan-
lar ın esas âzâlar ındaki tevafuk, bilhassa çift âzâlardaki temasül, Hâl ık’ın vah-
detine burhan oldu ğu gibi, keyfiyetler ve şekillerdeki tehâlüf de Hâl ık’ın ihti-
yâr ve hikmetine delâlet eder.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Mahlûkât ın en zalimi insand ır. İnsan, kendi nef-
sine olan şiddet-i muhabbetten dolay ı kendisine hizmeti ve menfaati olan 
şeyleri hem sever, hem k ıymet verir. Semeresinden istifade gördü ğü şeylere 
abd ve köle olur. Aksi hâlde ne sever ve ne k ıymet verir. Ve keza hayat ın îca-
dında ille-i gâiyenin yaln ız hayat oldu ğunu bilir. Cenâb- ı Hakk’ ın îcad etti-
ği “Hayy”larda hedef ittihaz etti ği binlerce hikmetlerinden haberi yok. Acaba ZERRE   ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    175
176  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
imkân ve ihtimalden hariç midir ki âlemde görünen şu eşya-y ı harika daha 
garip, daha harika ve daha mu’cize melekûtî, berzahî, misalî şeylere baz ı nu-
mûne ve baz ı esaslar olmas ın?
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cenâb- ı Hak kâinat ı teşkil eden zerrat ı, şeriat- ı fıt-
riyesine musahhar ve mutî ve evâmir-i tekviniyesine de münkad ve mümessil 
kılm ıştır. Bir ar ı, 1ْīכُ emrine imtisalen matlup bir şekle girdi ği gibi, herhangi 
bir hayvan da ayn ı emre imtisalen irade edilen vaziyetlere girer.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Şems, kamer, y ıldız, arz gibi ecrâm ı kabzas ında tu-
tan kudret, o ecram ı öyle bir sühûletle tanzim etmi ştir ki dağılan tesbih tane-
lerini ipe dizen adam gibi ne bir acz görmü ştür ve ne ba şkas ının yard ımına 
ihtiyaç olmu ştur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bir katre su, bir deniz suyu ile müttehiddir. Çünkü 
ikisi de sudur. Nehir suyu ile de müttehiddir. Çünkü ikisinin de men şeleri se-
mâd ır. Ve keza bir küçük bal ık, balina bal ığı ile müttehiddir. Çünkü unvanlar ı 
birdir. Kezalik esmâ-y ı ilâhiyeden bir hüceyreye veya bir mikroba tecelli eden 
bir isim, kâinat ı ihata eden isim ile müttehiddir. Çünkü müsemmalar ı birdir. 
Mesela bütün kâinata taalluk ve tecelli eden “Alîm” ismiyle bir zerreye taalluk eden “Hâl ık” ismi, müsemmada müttehiddirler. Hurma a ğac ına taalluk eden 
“Musavvir” ismiyle de, semeresine taalluk ve tecelli eden “Mün şi” ismi, mü-
semmada müttehiddirler. Zâten en büyük şeye tecelli eden isim ile en küçük 
bir şeye tecelli etmemesi muhaldir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Mümkin unvan ı alt ındaki eşyan ın vücudunda ta-
gayyür var. Yani keyfiyetleri, hâlleri de ğiş
ir. Binâenaleyh mümkin olan bir şe-
yin daima bir hâlde tevakkuf ve sükût etmekle atalette kalmas ı, o şeyin ahvâl 
ve keyfiyetleri için bir nevi ademdir. Çünkü o şeyin istikbal hâlleri ademde ka-
lır, yol bulup vücuda gelemez. Adem ise büyük bir elem ve bir şerr-i mahzd ır. 
Binâenaleyh faaliyette lezzet oldu ğu gibi ahvâl ve şuûnâtta da bir tebeddül 
olup, bu tahavvül ve tebeddülden ne şet eden teessürat, teellümat, bir cihetten 
çirkin ise de birkaç cihetten de güzeldir. Evet bir şeyin şekillerinde vukua gelen 
devir ve teslim s ıras ında gidenler müteessir, gelenler de memnun olurlar. Ve 
bu sayede hayat tasaffi eder, temizlenir. Vücud da teceddüd eder.
1 “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘ol!’ der, (o da oluverir).” (Bakara sûresi, 2/117 ; Âl-i İmran 
sûresi, 3/47 , 59 ; En’âm sûresi, 6/73 ; … )
Şemme
(Hidayet-i Kur’âniye’nin Nesîminden)
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ِïِّĻَø ِÙَĤَאøِóِÖ َīĻِĩَĤَאđْĤا ĵَĥَĐ ۪įِÝَĩْèرَ ĵٰĥَĐ َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
1َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ ِįْĻَĥَĐ ُّٰųا ĵَّĥَĀ ٍïَّĩَéُĨ َīĻِĥَøْóُĩْĤا
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Şu âlem, görünen ve görünmeyen bütün tabakat 
ve envâ ıyla 2َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź diye tevhidi ilân ediyor. Çünkü aralar ındaki tesânüd 
böyle iktiza ediyor. Ve o tabakatla envâ, bütün erkân ıyla 3َĳُİ َّźإِ رَبَّ َź diye 
ilân- ı şehâdet ediyor. Çünkü aralar ındaki mü şabehet böyle istiyor. Ve o erkân 
bütün âzâs ıyla 4َĳُİ َّźإِ ِכَĤَאĨ َź diye şehâdetlerini ilân ediyorlar. Çünkü arala-
rındaki temâsül böyle iktiza eder. Ve o âzâ bütün eczas ıyla 5َĳُİ َّźإِ َóِّÖَïُĨ َź di-
ye şehâdet eder. Çünkü aralar ında teavün ve tedahul vard ır. Ve o ecza bütün 
cüziyat ıyla 6َĳُİ َّźإِ َĹِّÖَóُĨ َź diye olan şehâdetini ilân eder. Çünkü aralar ında-
ki tevafuk, kalemin bir oldu ğuna delâlet ediyor. O cüziyat bütün hüceyra tıy-
la 7َĳُİ َّźإِ ِÙَĝĻِĝَéْĤا ĹِĘ ِّفَóَāَÝُĨ َź diye şehâdet eder. Ve o hüceyrât bütün zerrat ıyla
8َĳُİ َّźإِ َħِČَאĬ َź diye ilân- ı şehâdet eder. Çünkü cevâhir-i fert aras ındaki hayat ın 
1 Peygamberlerin Efendisi Hazreti Muhammed’in risaletini âlemlere rahmet k ılan Âlemlerin Rabbi 
Allah’a, üzerimizdeki hadd ü hesaba gelmez lütuflar ı adedince hamd ü senâ.. bütün insanl ığa rahmet 
ve kurtulu ş vesilesi olarak gönderdi ği habibi Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’a, nezih aile 
fertlerine ve seçkin ashab ına salât ü selâm olsun.
2 “Allah, o hak Mabuddur ki kendisinden ba şka hiçbir Tanr ı yoktur.” (Bakara sûresi, 2/163, 255; Âl-i 
İmran sûresi, 3/2, 6, 18; Nisâ sûresi, 4/87; En’âm sûresi, 6/102, 106; …)
3 Asla O’ndan ba şka her şeyin sahibi, her şeyi yarat ıp, yöneten yoktur.
4 Asla O’ndan ba şka mülk ve melekûtun sahibi yoktur.
5 Bütün mahlûkât ı terbiye edip, yeti ştiren, eğiten O’ndan ba şka biri yoktur.
6 Asla O’ndan ba şka her şeyi terbiye eden yoktur.
7 Asla O’ndan ba şka her şeyi hakiki olarak yürüten, yöneten yoktur.
8 Asla O’ndan ba şka belirli bir sisteme ve düzene koyan yoktur.
bir olduğu böyle iktiza eder. Ve o zerrat bütün esîriyle َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź cevheresiy-
le ilân- ı tevhid eder. Çünkü esîrin besateti, sükûnu, intizamla emr-i Hâl ık’a sü-
rat-i imtisali, böyle iktiza eder.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Hiçbir insan ın Cenâb- ı Hakk’a kar şı hakk- ı itiraz ı 
yoktur ve şekva ve şikâyete de haddi yoktur. Çünkü şikâyet eden ferdin hilâf- ı 
hevesini iktiza eden nizam- ı âlemde binlerce hikmet vard ır. O ferdi irzâ etmek-
te, o bin hikmetin i ğdâb ı vard ır. Bir ferdi raz ı etmek için, bin hikmet feda edi-
lemez. 1َْرْضُŶوَا َاتُĳٰĩَّùĤا َتِïَùَęَĤ ْħُİاءَƯĳْİأَ ُّěَéْĤا َďَ×َّÜا ِĳَĤوَ Eğer her ferdin keyfine 
göre hareket edilirse, dünyan ın nizam ve intizam ı fesada gider.
Ey müteşekki! Sen nesin? Neye binaen itiraz ediyorsun? Cüz’î hevesini 
külliyat- ı kâinata mühendis mi yap ıyorsun? Kokmu ş olan zevkini nimetlerin 
derecelerine mikyas ve mizan m ı yap ıyorsun? Ne biliyorsun ki zannetti ğin ni-
met n ıkmet olmas ın! Senin ne k ıymetin var ki sine ğin kanad ına müvazi olma-
yan hevesini tatmin ve teskin için, felek çarklar ıyla hareketten teskin edilsin!..
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cesedin bir uzvundaki bir hüceyrede yap ılan tasar-
ruf, en evvel cesedi tasavvur etmeye mütevakk ıftır. Çünkü küllün nak ışlar ıy-
la, ahvâliyle cüzün çok alâka ve münasebetleri vard ır. Öyle ise cüzde tasarruf, 
Hâl ık-ı küll’ün emri alt ındad ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Hevâm, bal ık gibi küçük hayvanlar ın yumurtalar ı-
nı, haşerat ve nebatât ın tohumlar ını, pek büyük bir rahmetle, bir lütuf ile, bir 
hikmetle h ıfzeden Sâni-i Hakîm’in hâfiziyetine lây ık m ıdır ki âhirette semere 
veren ağaçlara çekirdek olacak a’mâlinizi h ıfzetmesin, ihmal etsin?! Hâlbuki 
sen hâmil-i emanet, halife-i arzs ın.
Evet her bir zîhayatta bulunan h ıfzü’l-hayat hissi, vücudun ebedî bir 
bekaya –ism-i Hayy, Hafîz, Bâki’nin tecellisiyle– incirar edece ğine delâlet 
eder.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bir incir tohumunu tav ırdan tavra h ıfzeden, devir-
den devre himaye eden, inhilâlden vikaye eden ve o tohumda incir a ğac ı-
nın teşkilât ına lâz ım olan esaslar ı kemâl-i ihtimam ile muhafaza eden, elbet-
te ve elbette, halife-i arz unvan ını alan nev-i be şerin a’mâlini ihmal etmez, 
hıfzeder.
1 “Eğer gerçek onlar ın keyiflerine tâbi olsayd ı, bu takdirde hiç ku şkusuz gökler de, yer de, oralarda ya şa-
yanlar da düzenleri bozulur ve yok olur giderlerdi.” (Mü’minûn sûresi, 23/71)178  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Laf ızlar ın tebeddülüyle mana tebeddül etmez, bâki 
kal ır. Kabuk parçalan ır, lüb bâki ve sa ğlam kal ır. Libas ı yırtılır, cesedi sa ğlam, 
bâki kal ır. Ceset ölüp da ğılırsa da ruh bâki kal ır. Cisim ihtiyarlan ırsa, enaniyet 
genç kal ır. Çokluk, cemaat da ğılır amma, vâhid-i fert bâki kal ır. Kesret bozu-
lur, vahdet bâkidir. Madde k ırılır, nur bâkidir. Binâenaleyh ömrün bidayetin-
den sonuna kadar devam eden mana, çok cesetleri tebeddül ve tav ırdan tav-
ra intikal ve devirden devre yuvarland ığı hâlde vahdetini, bekas ını muhafa-
za ettiği gibi ölüm hende ğini de atlayarak sâlimen ebed yoluna devam ede-
cektir.
Maahâzâ her vakit “Fenâya haz ır ol!” emrini intizar eden zâil ve bekas ız 
maddiyatta, şu h ıfz ve muhafaza düsturu beka ile çok münasebettar olan ruh 
ve manada da câridir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Ulûhiyetin azameti, izzeti, istiklâliyeti, her şeyin, –
küçük olsun büyük olsun, yüksek olsun alçak olsun– taht- ı tasarrufunda bu-
lunduğunu istiyor. Senin h ıssetin veya hakaretin, onun tasarrufundan hariç 
kalmas ına sebep olamaz. Çünkü senin ondan bu’dun varsa da onun senden 
bu’du yoktur. Veya senin bir s ıfat ının hakareti vücudunun hakaretini istilzam 
etmez. Veya mülk cihetinin mülevves olmas ı, melekût cihetinin de mülevves 
olmas ını iktiza etmez. Ve keza Hâl ık’ın azameti, çirkin şeylerin tasarrufundan 
çıkmas ını istilzam etmez. Bilakis azamet-i hakikiye, îcad hususunda infirad ı, 
tasarruf cihetiyle de ihatay ı iktiza eder.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Maddî olan bir şey, kesafeti ne kadar fazla olursa o 
nisbette ince ve gizli şeyleri göremez ve onlar ı idrakten kâs ırdır. Fakat nur ve 
nuranî şeyler, ne kadar nuraniyette terakki ederse, o nisbette ince ve gizli şey-
lere nüfuzu tam ve keskin olur. Ve keza ne kadar latîf olursa, o derecede mad-diyat ın içlerini ke şfeder (Röntgen şuâ ı gibi). Mümkinatta mesele bu merkezde 
ise Vâcib, Vâhid olan Nuru’l-envar ne derece 
1َارِóْøَْŶِאÖ ٌħِĤَאĐ َאĺَאęَíْĤا ُñِĘَאĬ olaca-
ğı, bir derece anla şıldı. Öyle ise azameti, tam manas ıyla ihata, nüfuz, şümulü 
iktiza ve istilzam eder.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Ekseriyet-i mutlakay ı teşkil eden avâm- ı nâs ın fe-
himleri Kur’ân’ca o kadar mürâat edilmi ştir ki birkaç dereceyi, birkaç cihe-
ti ihtiva eden bir meselede avâm ın fehimlerine en me’nus en karib ciheti ve 
1 Fark edilemeyen gizli şeylere nüfuz eden, bütün s ırlar ı bilen.ŞEMME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------    179
nazarlar ına en vâz ıh, en zâhir dereceyi söylüyor. Çünkü öyle olmasa, delilin 
neticeden hafî olmas ı lâz ım gelir. Kur’ân’ ın kâinattan yapt ığı bahis, Hâl ık’ın 
sıfatlar ını isbat ve izah içindir. Binâenaleyh ne kadar cumhurun fehmine ya-
kın olursa, ir şada daha lây ık ve daha muvaf ık olur. Mesela Hâl ık’ın tasarru-
fat ına delâlet eden âyetlerden en zâhir, en a şikâr olan tabakay ı ُěْĥَì ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ 
1ْħِכُĬَاĳْĤوَأَ ْħِכُÝَĭِùْĤأَ َفُŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا âyetiyle zikretmi ştir. Hâlbuki bu 
tabakan ın arkas ında vücuhun taayyünat, te şahhusat tabakas ı vard ır. Evvelki 
tabakan ın fehmi, ikinci tabakan ın fehminden daha yak ınd ır. Ve keza en a şikâr 
dereceyi 2َאبِ×ْĤَْŶا ĹِĤُِۨوŶ َאتٍĺَٰź َאرِıَّĭĤوَا ِģْĻَّĤا َفِŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ِěْĥَì ĹِĘ إِنَّ 
âyetiyle zikretmi ştir. Bu derecenin arkas ında, arz ın şems etraf ında emir ve ira-
de-i ilâhî kanunuyla tahrik ve tedviri derecesi de vard ır. Lâkin bu derece, ev-
velki dereceden bir derece mahfî oldu ğundan terk edilmi ştir.
Ve keza 3َאدًاÜأَوْ َאلَ×ِåْĤوَا cümlesiyle en okunakl ı sayfay ı göstermi ştir. Hâlbuki 
bu sayfan ın arkas ında “Direk ve kaz ıklar ile tehlikeden muhafaza edilen bir se-
fine gibi arz da içerisinde vukua gelen herc ü mercden dolay ı parçalanmak 
tehlikesinden korumak için da ğlar ile kaz ıklanm ıştır.” sayfas ı da vard ır. Fakat 
bu sayfa, avâm- ı nâsça o kadar okunakl ı olmad ığından terk edilmi ştir. Ve bu 
sayfan ın alt ında da şöyle bir hâ şiye vard ır:
Hayat ı besleyip sa ğlamak üzere da ğlar arza direk yap ılm ıştır. Çünkü da ğ-
lar sular ın mahzenidir. Havan ın tarağıdır, tasfiye ediyor. Topra ğın hâmisidir, 
denizin istilâs ından vikaye ediyor. Zâten hayat ın direkleri bu unsurlard ır. Bu 
sırra binaendir ki şeriatça hilâlin tulû’ ve gurubu nazara al ınm ıştır. Çünkü bu 
ise aylar ı günleri hesap etmekten avâmca daha kolayd ır. Ve yine o s ırra bi-
naendir ki ezhan- ı avâmda tesbit ve takrir için Kur’ân’da tekrarlar vukua gel-
miştir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Âyetlerin bahsettikleri hakikatler, şiirlerin bahsettik-
leri hayalâttan pek vâsi ve pek yüksektir. Bu itibar ile şiirden addedilmemi ştir. 
Hem de âyetler, Sahib’inin şuûnât ve ef’âlinden bahseder. Şiir ise fuzulî olarak 
1 “O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri de: Gökleri ve yeri yaratmas ı, lisanlar ınızın ve renkle-
rinizin farkl ı olmas ıdır.” (Rûm sûresi, 30/22 )
2 “Göklerin ve yerin yarat ılışında ve gece ile gündüzün sürelerinin de de ğişerek birbiri pe şi sıra gelişinde, 
elbette (Allah’ ın kudret ve hakimiyetini gösteren) pek çok i şaretler, deliller vard ır gerçek ak ıl ve idrak 
sahipleri için.” (Âl-i İmran sûresi, 3/190)
3 “Dağlar ı da arz ı tutan birer destek (yapmad ık m ı)?” (Nebe sûresi, 78/7)180  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
gayrdan bahseder. Hem de filcümle âdi şeylerden bahsi hârikulâdedir. Şiirin 
hârikulâdelerden bahsi, alelekser âdidir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Hâl ık’ın vahdetini gösteren aynalar ve delillerini 
okutan sayfalar ın pek çok çe şitleri oldu ğu gibi merkezleri bir ve birbirinin 
içine dahil olmu şlard ır. Binâenaleyh bir aynada göründü veya bir sayfada 
okundu mu, hepsinde de görünür ve okunur. Fakat birisinde görünmemesi, hepsinde görünmemesini istilzam etmez.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Bir kelimeyi yazan harfini yazan ın gayr ısı, bir say-
fay ı yazan sat ırı yazan ın gayr ısı, kitab ı yazan sayfay ı yazan ın gayr ısı olmas ı 
mümkün olmad ığı gibi kar ıncay ı halk eden cins-i hayvan ı halk edenin gay-
rısı, hayvan ı yaratan arz ı yaratan ın gayr ısı, arz ı halk eden, Rabbu’l-âlemîn’in 
gayr ısı olmas ı muhaldir.
Rubûbiyet-i âmmenin i şaretlerindendir ki kâinat kitab ında öyle büyük 
harfler vard
ır ki o harflerin bir k ısm ında bir kelime yaz ılıdır. Bir k ısm ında bir 
kelâm, bir k ısm ında bir kitap yaz ılıdır. Mesela o kitapta bahr, şecer, arz birer 
harf makam ındad ırlar. Birinci harfte semek kelimesi, ikincisinde şecer kelâm ı, 
üçüncüsünde hayvan kitab ı yaz ılm ıştır. Hatta Yâsîn suretinde tam Yâsîn sûre-
si yaz ıldığı gibi baz ı masnûâtta, bir kelime olan isminde, çekirde ğinde o mas-
nûun sûresi ve kitab ı yaz ılm ıştır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Y ıldızlar, şemsler aras ında mümaselet oldu ğu gi-
bi filcümle müsâvât da vard ır. Binâenaleyh onlardan biri ötekilere rab ola-
maz. Ve onlardan birine rab olan, hepsine de rab olur. Ve keza her şeye de 
rab olur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ın bir ferdinde bir cemaat-i mükellefîn bulu-
nur. Evet her bir uzuv, bir şey için yarat ılm ıştır. O uzvu, o şeyde kullanmakla 
mükelleftir. Mesela her bir hâsse için bir ibadet vard ır. Onun hilâf ında kullan ıl-
mas ı dalâlettir. Mesela ba ş ile yap ılan secde Allah için olursa ibadettir, gayr ısı 
için dalâlettir. Kezalik şuâran ın hayalen yapt ıklar ı hayret ve muhabbet secde-
leri dalâlettir. Hayal, onun ile fâs ık olur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsanlar ı fikren dalâlete atan sebeplerden biri; ülfeti, 
ilim telâkki etmeleridir. Yani melûflar ı olan şeyleri kendilerince mâlûm bilirler. 
Hatta ülfet dolay ısıyla âdiyata teemmül edip ehemmiyet vermezler. Hâlbuki ül-
fetlerinden dolay ı mâlûm zannettikleri o âdi şeyler, birer harika ve birer mu’ci-
ze-i kudret olduklar ı hâlde, ülfet sâikas ıyla onlar ı teemmüle, dik kate alm ıyorlar;ŞEMME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------    181
tâ onlar ın fevkinde olan tecelliyât- ı seyyaleye im’ân- ı nazar edebilsinler. 
Bunlar ın meseli deniz kenar ında durup, denizin içerisindeki hayvanâta ve sair 
garip hâlât ına bakmayarak, yaln ız rüzgâr ile husûle gelen dalgalara ve şemsin 
şuâât ından peyda olan par ıltısına dikkat etmekle Mâlikü’l-bihar olan Allah’ ın 
azametine delil getiren adam ın meseli gibidir.
 İnsanlar ın arza ait mâlûmat ve müsellemat- ı bedihiyatlar ı ülfete mebnî-
dir. Ülfet ise, cehl-i mürekkeb üstüne serilmi ş bir perdedir. Hakikate bak ılırsa 
zannettikleri ilim, cehildir. Bu s ırra binaendir ki Kur’ân, âyetleriyle insanlar ın 
nazar ını melûfatlar ı olan şeylere çeviriyor. Âyetler, necimler gibi ülfet perdesi-
ni deler atar. İnsan ın kulağından tutar, ba şını eğdirir. O ülfetin alt ındaki havâ-
riku’l-âdât mu’cizeleri o âdiyat içerisinde gösterir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Aralar ında münasebet, muamele, hatta mükâle-
me bulunan iki şeyin, birbirine mü şabih veya müsavi olmas ını istilzam etmez. 
Mesela ya ğmurun bir katresi veya semerenin bir çiçe ğinin, –küçüklü ğüyle be-
raber– şems ile münasebeti ve muamelesi vard ır.
Binâenaleyh ey insan! Senin hakaretin, seni Hallâk- ı âlem’in nazar- ı inâ-
yetinden setredecek bir sebep olamaz.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Denizlerde vukua gelen medd ü cezir gibi, evli-
ya aras ında da bast- ı zaman,1(Hâşiye) tayy- ı mekân meselesi şöhret bulmu ştur. 
1 (Hâşiye) Bast- ı zaman s ırrıyla çok seneler hükmünde olan birkaç dakikal ık zaman- ı Miraç, 
bu hakikatin vücudunu isbat eder ve bilfiil vukuunu gösteriyor. Miraç’ ın birkaç saat müd-
deti, binler seneler hükmünde vüs’ati ve ihatas ı ve uzunlu ğu vard ır. Çünkü Miraç yoluyla 
beka âlemine girdi. Beka âleminin birkaç dakikas ı, bu dünyan ın binler senesini tazammun 
etmiştir. Hem bu hakikate binaen baz ı evliya bir dakikada bir günlük i şi görmüş. Baz ılar ı, 
bir saatte bir senelik vazifesini yapm ış. Baz ılar ı, bir dakikada bir hatme-i Kur’âniye’yi oku-
muş olduklar ı gibi, Risale-i Nur’un telifinde de bu bast- ı zaman hakikati çok defa vukua gel-
miş. Ezcümle: 
  On Dokuzuncu Mektup yüz elli sayfad ır. Üç yüzden fazla mu’cizat ı, kitaplara müraca-
at edilmeden ezber olarak da ğ, bağ köşelerinde dört gün zarf ında her gün üçer saat me ş-
gul olmakla mecmuu on iki saatte telif edilmesi.. Ramazan Risalesi, k ırk dakikada telif edil-
mesi.. Yirmi Sekizinci Söz, yirmi dakikada telif edilmesi.. bast- ı zaman ın vukuunu isbat 
etmiştir.
 1*ْمٍĳَĺ َăْđَÖ أَوْ ًאĨْĳَĺ َאĭْáِ×َĤ اĳُĤَאĜ ْħُÝْáِ×َĤ ْħכَ ْħُıْĭِĨ ٌģَאئِĜ َאلَĜ  âyeti tayy- ı zaman ı gösterdiği gibi ِّכَÖرَ َïْĭِĐ ًאĨْĳَĺ وَإِنَّ
 2*ُّونَïُđَÜ َّאĩِĨ ٍÙَĭَø ِėْĤَÉכَ âyeti de bast- ı zaman ı gösterir. 
 *1 “Birisi: “Ne kadar uykuda kald ınız?” diye sorunca baz ılar ı: “Bir gün, belki bir günden de az!” 
diye cevap verdiler.” (Kehf sûresi, 18/19)
 *2 “Bilin ki Rabbinizin ölçüsüyle bir gün sizin hesab ınıza göre bin y ıl gibidir.” (Hac sûresi, 
22/47)182  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Ezcümle Kitab- ı Yevâkît’in rivâyetine göre, İmam Şa’rânî bir günde iki buçuk 
defa kocaman Fütûhât- ı Mekkiye nam ındaki büyük mecmuay ı mütâlaa et-
miştir. Bu gibi vukuat, isti ğrab ile inkâr edilmesin. Zira bu gibi garip meseleleri 
tasdike yakla ştıran misaller pek çoktur. Mesela rüyada bir saat zarf ında bir se-
nenin geçti ğini ve pek çok i şler görüldü ğünü görüyorsun. E ğer o saatte o i şle-
re bedel Kur’ân okumu ş olsa idin, birkaç hatim okumu ş olurdun. Bu hâlet ev-
liya için hâlet-i yakazada inki şaf eder. Zaman inbisat eder. Mesele ruhun da-
iresine yakla şır. Ruh zâten zaman ile mukayyet de ğildir. Ruhu cismaniyetine 
galip olan evliyan ın işleri, fiilleri sürat-i ruh mizan ıyla cereyan eder.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bir burhan ile elde edilen netice-i tevhidi baz ı in-
sanlar isti’zam ile dar zihinlerine s ıkıştıramazlar veya bozuk hayalleri taham-
mül edemez. Bu hâle kar şı o kat’î, sahih burhan ı reddetmek üzere “Bu neti-
ceyi, bu kadar azametiyle şu burhan (onu) intac edemez.” diye bahaneler ile 
kabul etmez. O miskin bilmez mi ki neticenin kayyûmu imand ır. Burhan, an-
cak onu görmek için bir menfezdir veya bir süpürge gibi o neticeye konan ve-himleri süpürür. Maahâzâ burhan bir de ğildir, bin de ğildir. Zerrat- ı âlem ade-
dince burhanlar vard ır.
Fesübhanallah! Mülk ile melekût aras ındaki hicap ne kadar incedir, ara-
lar ındaki mesafe ne kadar büyüktür. Dünya ile âhiret aras ındaki yol ne kadar 
kısa ve ne kadar uzundur. İlim ile cehil aras ındaki hicap ne kadar latîf ve ne 
kadar kal ınd ır. İman ile küfür aras ındaki berzah ne kadar şeffaf ve ne kadar 
kesiftir. İbadetle mâsiyet aras ındaki mesafe ne kadar k ısad ır. Hâlbuki arala-
rı cennet ile nâr ın aralar ı kadard ır. Hayat ne kadar k ısa, emel ne kadar uzun-
dur. Evet hâl ile mâzi aras ında öyle ince bir perde vard ır ki ruhun mâzi ciheti-
ne geçmesine mâni de ğildir. Cesede nisbeten bitmez bir mesafedir.
Kezalik mülk ile melekût, dünya ile âhiret aras ında ehl-i kalb için şeffaf, 
ehl-i heva için kesif ince bir perde vard ır. Kezalik gece ile gündüz aras ında la-
tîf bir perde var ki gözün kapanmas ıyla gece olup, aç ılmas ıyla gündüz oldu ğu 
gibi; nefsin âlem-i mâneviyata gözü kapan ırsa ebedî bir gece içinde kal ır; gö-
zü mâneviyata aç ılırsa nehar ı inkişaf eder.
Kezalik Allah’ ın hesab ına kâinata bakan adam her ne mü şahede eder-
se ilimdir. E ğer gaflet ile esbap hesab ına bakarsa, ilim zannetti ği şey de ce-
hil olur.
Kezalik iman ve tevhid ile bakan, âlemi nurlu görür ve illâ âlemi zulümat 
içerisinde görecektir.ŞEMME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------    183
Kezalik ef’âl-i be şer için iki cihet vard ır. Eğer niyet ile Allah’ ın hesab ına 
olursa, tecelliyâta mâkes, şeffaf, parlak olur. E ğer Allah hesab ına olmasa, zul-
metli bir manzaray ı göstermi ş olur.
Kezalik hayat ın da iki vechi vard ır. Biri siyah, dünyaya bakar. Di ğeri şef-
faf, âhirete nâz ırdır. Nefis, siyah vechin alt ına girer. Şeffaf veche terettüp eden 
saadet-i ebediyeyi ister.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kâinat ın miftah ı, anahtar ı insan ın elindedir. Âlemin 
kap ılar ı aç ık ise de mânen kapal ıdır. Cenâb- ı Hak bütün o kap ılar ı ve kenz-i 
mahfîyi açan “ene” nam ında bir miftah ı insan ın eline vermi ştir. Fakat ene de 
kap ısı kapal ı bir bilmecedir. Bunun kap ısı aç ılıyorsa kâinat ın da kap ılar ı aç ı-
lıyor.
Evet Cenâb- ı Hak insana bir benlik, bir nevi hürriyet vermi ştir ki Cenâb- ı 
Hakk’ ın rubûbiyetine ait evsaf ı bilmek için mevhum, farazî bir vâhid-i k ıya-
sî yaps ın.
Mahiyet-i be şerde pek ince bir ip, insan ın vücudunda şuurlu bir k ıl, şah-
sın kitab ında bir elif k ıymetinde ve miktar ında olan “ene”nin iki vechi vard ır. 
Biri hayra bakar. Bu vecihle yaln ız kabil-i feyizdir, fâil de ğildir. Diğer vechi ise 
şerre bakar. Bu vecihle kendisini fâil bilir.
“Ene”nin mahiyeti mevhumedir, rubûbiyeti hayalîdir. Vücudu bir şeye 
hâmil olamaz. Ancak mizanü’l-hararet gibi, Vâcibü’l-vücûd’un rubûbiyetine ait s ıfât- ı mutlaka-y ı muhitay ı bilmek için bir mizan vazifesini görüyor.
Eğer insan benli ğine mizan nazar ıyla bakarsa, kâinattan zihnine ak ıp ge-
len âfâkî mâlûmat ı kendi mâlûmat ı ile tasarrufat ve s ıfât- ı ilâhiyeyi de kendi 
sıfât ıyla tasdik eder. Yine merciine iade eder. Ve bu sayede 
1َאıĻزَכّٰ ْīَĨ َçَĥْĘأَ ْïَĜ 
’daki ْīَĨ şümûlüne dahil olarak bihakk ın emaneti îfa etmi ş olur. Fakat kendi-
sine müstakil nazar ıyla bakmakla kendisini mâlik itikat ederse ْīَĨ َאبَì ْïَĜوَ 
2َאıĻّٰøدَ’ n ın şümulüne dahil olmakla emanette h ıyanet etmi ş olur. Zira semâ-
vât ve arz ın, hamlinden korkarak imtinâ ettikleri cihet “ene”nin bu cihetidir. 
Çünkü dalâletler, şirkler, şerler bu cihetten do ğarlar. Eğer vaktiyle o “ene”nin 
şiddetli bir terbiye ile ba şı kırılmaz ise büyür, insan ın vücudunu yutar.
1 “Nefsini maddî ve manevî kirlerden ar ınd ıran, felâha erer.” ( Şems sûresi, 91/9)
2 “Onu günahlarla örten ise ziyana u ğrar.” (Şems sûresi, 91/10)184  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------   MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Eğer milletin de enaniyeti inzimam ederse, Sâni’in emrine kar şı müba-
rezeye ç ıkar. Tam manas ıyla bir şeytan olur. Sonra halk ı da kendisine k ıyas 
eder, esbab ı da o k ıyasa dahil eder, büyük bir şirke düşer –el-iyâzü billâh!–
Mühim bir mesele : “Ene”nin iki vechi vard ır. Bir vechini nübüvvet al-
mıştır. Bir vechini de felsefe alm ıştır.
Birinci vecih ubûdiyet-i mahzaya men şedir. Mahiyeti, harfiye olup müs-
takil değildir. Vücudu, tebeî olup aslî de ğildir. Mâlikiyeti, vehmî olup hakikî 
değildir. Vazifesi, Hâl ık’ın s ıfât ını fehmetmek için bir mizan ve bir mikyas ol-
makt ır. Enbiyâ (aleyhimüsselâm)  enaniyetin bu vechine bakmakla, mülkü tama-
men Allah’a teslim ederek ne mülkünde, ne rubûbiyetinde, ne ulûhiyetinde şeriki olmad ığına hükmetmi şlerdir. “Ene”nin bu vechinden Cenâb- ı Hak şe-
cere-i tuba-y ı ubûdiyeti inbat edip dal ve budaklar ı kâinat bahçesinde enbiyâ, 
evliya, s ıdd ıkîn gibi mübarek semereleri vermi ştir.
İkinci vechi alan felsefe, “ene”nin vücudunu aslî ve kendisini müstakil ve 
mâlik-i hakikî oldu ğunu zu’metmi şlerdir. Vazifesi de yaln ız hubb-u zât ıyla te-
kemmül-ü hayatt ır. “Ene”nin bu siyah yüzünden envaen şirkler, dalâletler ç ık-
mıştır. 
Ezcümle:  Kuvve-i behimiye dal ında sanemler do ğmuşlard ır. Kuvve-i 
gadabiye gusnundan firavunlar, nemrudlar ç ıkm ıştır. Kuvve-i akliyeden deh-
riyyûn, maddiyyûn, felâsife ç ıkm ışlard ır ki Vâcibü’l-vücûd’a bir mahlûk-u vâ-
hidi verir. Bâki kalan mülkünü gayra taksim ederler.
Hülâsa:  Ene, haddizât ında bir hava, bir buhar gibi iken, verilen ehem-
miyete göre mâyi hâline gelir. Sonra ülfetle kal ınlaşır. Sonra gaflet ve isyan 
ile öyle kal ınlaşır ki sahibini yutar. Halk ı, esbab ı da kendisine k ıyas ederek 
Hâl ık’ın evâmirine mübarezeye ba şlar. Küçük âlemde yani insanda ene, bü-
yük insanda yani kâinatta tabiata benziyor. İkisi de tâğutlardand ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Hayrat ve hasenat ın hayat ı niyet iledir. Fesad ı da 
ucub, riyâ ve gösteri ş iledir. Ve f ıtrî olarak vicdanda şuur ile bizzat hissedilen 
vicdaniyat ın esas ı, ikinci bir şuur ve niyet ile ink ıta bulur.
Nas ıl ki amellerin hayat ı niyet iledir. Onun gibi, niyet bir cihetle f ıtrî ah-
vâlin ölümüdür. Mesela tevazua niyet onu ifsat eder, tekebbüre niyet onu iza-le eder, feraha niyet onu uçurur, gam ve kedere niyet onu tahfif eder. Ve hâ-keza k ıyas et.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kâinat bir şeceredir. Anâs ır onun dallar ıdır. Ne-
bâtât yapraklar ıdır. Hayvanât onun çiçekleridir. İnsanlar onun semereleridir.ŞEMME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------    185
Bu semerelerden en ziyadar, nurlu, ahsen, ekrem, e şref, eltaf Seyyidü’l-
enbiyâ ve’l-mürselîn, İmamü’l-müttakîn, Habîb-i Rabbü’l-âlemîn Hazreti 
Muhammed’dir.
Medet ey kafile-salâr- ı rusül huz biyedî,
Sensin ey nur-u kerem cümlemizin mu’temediİntisâb ım sanad ır.. işte dilimde senedi:
Lâ ilâhe illallah Muhammedün Resûlullah
1َاتُĳٰĩَّùĤوَا َْرْضُŶا ِÛَĨدَا َאĨ َاتِĳَĥَّāĤا ُģَąْĘأَ ِįْĻَĥَĐ
 َدُقُّÉَĘ ،ĹِÜْĳَĀ ْÛَÝَęْìأَ ِÙَĥْęَĕْĤا َّةُïِüوَ ĹِĭْÝَĥَåْìأَ ĹِĀَאđَĩْĤا َةُóْáوَכَ ĹِĭْÝَøَóْìأَ بُĳُĬُّñĤاَ! ĹِıٰĤإِ
 َאدِرِĝْĤا ِïْ×َĐ ِëْĻَّýĤا ِيïَĭَøوَ ِيïِّĻَø ْتِĳَāِÖ ِכَÜَóِęْĕَĨ َאبِÖ ĹِĘ َאدِيĬوَأُ ِכَÝَĩْèرَ َאبَÖ
 َאĺوَ ْءٍĹَü َّģכُ ُįُÝَĩْèرَ ْÛَđِøوَ ْīَĨ َאĻِÖ َّابِĳَ×ْĤا َïْĭِĐ سِĳُĬْÉَĩْĤا لِĳُ×ْĝَĩْĤا ِįَائِïِĬوَ ِّĹِĬَŻْĻْכَĤا
 َźوَ ْءٌĹَü ُįُ×ِĥْĕَĺ َźوَ ْءٌĹَü ُįُđَęْĭَĺ َźوَ ْءٌĹَü ُّهُóُąَĺ َź ْīَĨ َאĺوَ ْءٍĹَü ِّģכُ تُĳَכُĥَĨ ِه۪ïَĻِÖ ْīَĨ
 َźوَ ْءٍĹَü ْīَĐ ْءٌĹَü ُįُĥِĕْýُĺ َźوَ ْءٍĹَýِÖ ُīĻِđَÝْùَĺ źوَ ْءٌĹَü ُودُهُËَĺ َźوَ ْءٌĹَü ُįْĭَĐ ُبُõْđَĺ
 َĳُİ ْīَĨ َאĺ ْءٍĹَü ْīِĨ ĹِĭَĥْئَùَÜ َź ĵّٰÝَè ْءٍĹَü َّģכُ ĹِĤ ْóِęْĔاِ ْءٌĹَü ُهُõِåْđُĺ َźوَ ْءٌĹَü ُįُıِ×ْýُĺ
 ُóِìْٰźوَا ْءٍĹَü ِّģכُ َģْ×َĜ َْوَّلُŶا َĳُİ ْīَĨ َאĺوَ ْءٍĹَü ِّģכُ ُïĻِĤَאĝَĨ ِه۪ïَĻِÖوَ ْءٍĹَü ِّģכُ ِÙَĻِĀَאĭِÖ ٌñِìاٰ
 ْءٍĹَü ِّģכُ ْقَĳَĘ ُóِİَאĝْĤوَا ْءٍĹَü ِّģכُ دُونَ ُīِĈَא×ْĤوَا ْءٍĹَü ِّģכُ ْقَĳَĘ ُóِİَّאčĤوَا ْءٍĹَü ِّģכُ َïْđَÖ
 ْءٍĹَü ِّģِכُÖ ًאĉĻِéُĨوَ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ ًאĩĻِĥَĐ َאĺوَ ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َّכَĬإِ ْءٍĹَü َّģכُ ĹِĤ ْóِęْĔاِ
 ْءٍĹَü ِّģِכُÖ ًאęĻِĉَĤوَ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ ًא×ĻِĜوَرَ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ ًاïĻِıَü َאĺوَ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ ًاóĻِāَÖوَ
 ْءٍĹَü ْīَĐ ĹِĭَĥْئَùَÜ َź ĵّٰÝَè ئَאتِĻِĉَíْĤوَا بِĳُĬُّñĤا َīِĨ ْءٍĹَü َّģכُ ĹِĤ ْóِęْĔاِ ْءٍĹَü ِّģِכُÖ ًاóĻِ×َìوَ
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َّכَĬإِ
 َīِĨ ِכَÜْرَïُĜ َאنِĉْĥُùِÖوَ ِכَĬَאĉْĥُø ْرَةِïُĝِÖوَ ِכَÜَّõِĐ َلِŻَåِÖوَ ِכَĤَŻَä َّةِõِđِÖ ذُĳُĐأَ ĹِّĬإِ َّħُıّٰĥĤاَ
 َīِĨ ĹِĬْóِّıَĈوَ ِÙَّĻِĬَאĉْĻَّýĤا َاتِĳَıَّýĤا َīِĨ ĹِĬْóِäأَ َīĺِóِåَÝْùُĩْĤا َאرَä َאĺ ِÙَّĺَّدِّóĤا َاءِĳْİَْŶوَا ِÙَđĻِĉَĝْĤا
1 Yüce Allah’ ın, kullar ı içinden seçip zirve payelerle şereflendirdi ği en doğru sözlü ve en güvenilir elçisi 
Hazreti Muhammed’e, –yer ve gökler varoldu ğu sürece– salâvatlar ın en üstünüyle salât ü selâm 
olsun.186  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
 ِÙَّĻِĝĺِّïِّāĤا ِÙَّ×َéَĩْĤِאÖ َħَّĥَøوَ ِįْĻَĥَĐ ُّٰųا ĵَّĥَĀ ٍïَّĩَéُĨ ِّכَĻِ×َĬ ِّÕُéِÖ ĹِĭِّęَĀوَ ِÙَّĺِóَýَ×ْĤا َאذُورَاتِĝْĤا
 َīِĨوَ ِّٰųا ĵَĤإِ وَ ِّٰųِאÖوَ ِِّٰų ُّģْכُĤا ĵَĝْ×َĺوَ ُÙَّĻِĬَאĬَْŶا ĵَĭْęَÜ ĵّٰÝَè ِģْıَåْĤا َאمِİوَأَوْ ِÙَĥْęَĕْĤا َاءِïَĀ ْīِĨ
 َīĻِČĳُęْéَĨ ِّٰųا ِÙَĺَאĭِđِÖ َīĻِČĳُčْéَĨ ِّٰųا ِėْĻَùِÖ َīĺرِĳُāْĭَĨ ِّٰųا ِÙَّĭِĨ ِóْéَÖ ĹِĘ ِّٰųا ِÙَĩْđِĭِÖ ًאĜْóَĔ ِّٰųا
 َóِّÖَïُĨ َאĺوَ َارِóْøَْŶا َħِĤَאĐ َאĺوَ َارِĳْĬَْŶا رَĳُĬ َאĻَĘ ِّٰųا ِīَĐ ُģِĕْýُĺ ٍģِĔَאü ِّģכُ ْīَĐ ِّٰųا ِÙَĺَאĩِéِÖ
 َÕِّĥَĝُĨ َאĺ بِĳُĻُĕْĤا َّمَŻَĐ َאĺ َّאرُęَĔ َאĺ وَدُودُ َאĺ ُħĻِèرَ َאĺ َّאرُıَĜ َאĺ ُõĺِõَĐ َאĺ ِכُĥَĨ َאĺ َאرِıَّĭĤوَا ِģْĻَّĤا
 ْÛَĜَאĄ ْīَĨ ْħَèوَارْ ĹِÖĳُĬذُ ĹِĤ ْóِęْĔاِ! بِĳُĬُّñĤا َّאرَęَĔ َאĺ بِĳُĻُđْĤا َّאرَÝَø َאĺ َאرِāْÖَْŶوَا بِĳُĥُĝْĤا
 ْÛَĨَóَāْĬوَا َابِĳَّāĤا ِģْİأَ ِěĺِóَĈ كُĳُĥُø ِįْĻَĥَĐ َóَّùَđَÜوَ َابُĳْÖَْŶا ُįَĬدُو ْÛَĝِّĥُĔوَ َאبُ×ْøَْŶا ِįْĻَĥَĐ
 َאبَäأَ َĹِĐدُ إِذَا ْīَĨ َאĻَĘ َאبِùِÝِْכْźا ِّĹِĬوَدَ ِÙَĻِāْđَĩْĤوَا ِÙَĥْęَĕْĤا ِīĺَאدِĻَĨ ĹِĘ ٌÙَđِÜرَا ُįُùْęَĬوَ ُįُĨَّאĺأَ
 ْÛَęُđَĄوَ ُįَאئُęِü َّõَĐوَ ُįُĄَóَĨ َħُčَĐ ْīَĨ ْħَèاِرْ! َّאبُİوَ َאĺ ُħĺِóכَ َאĺوَ َאبِùِéْĤا َďĺِóَø َאĺوَ
 ĹِıٰĤإِ ĹِÝَĺِכَאüوَ ĹِĬْõُèوَ ĹِّáَÖ ُďَĘأَرْ ْכَĻَĤإِ ĹِıٰĤإِ َאؤُهُäوَرَ ُįَئُåْĥَĨ َÛْĬوَأَ ُįَئُŻَÖ ِيَĳَĜوَ ُįُÝَĥĻِè
 وَذَرَّةٌ ĹِĭĻِĭْĕُÜ دِكَĳُä َאرِéِÖ ْīِĨ َةٌóْĉَĜ ĹِıٰĤإِ ĹِÝَĥĻِè َאعُĉِĝْĬوَا ĹِÝَĜَאĘ ĹِÜَّïُĐوَ ĹِÝَäَאè ĹِÝَّåُè
 ُïĻِđُĨ َאĺ ِئُïْ×ُĨ َאĺ َïĻِåَĩْĤا ْشِóَđْĤا ذَا َאĺ وَدُودُ َאĺ وَدُودُ َאĺ وَدُودُ َאĺ ĹِĭĻِęَכْÜ ِكَĳْęَĐ َّאرِĻَÜ ْīِĨ
 ĹِÝَّĤا ِכَÜْرَïُĝِÖ ُכَĥْئَøوَأَ ِכَüْóَĐ أَرْכَאنَ ََŷَĨ ِيñَّĤا ِכَıْäوَ رِĳُĭِÖ ُכَĥْئَøأَ ُïĺِóُĺ َאĩِĤ ًźَّאđَĘ َאĺ
 ُßĻِĕُĨ َאĺ َÛْĬأَ َّźإِ َįٰĤإِ َź ْءٍĹَü َّģכُ ْÛَđِøوَ ĹِÝَّĤا ِכَÝَĩْèَóِÖوَ ِכَĝْĥَì ِďĻِĩَä ĵٰĥَĐ َאıِÖ َرْتَïَĜ
 َīĻِĩِèَّاóĤا َħَèأَرْ َאĺ ِכَÝَĩْèَóِÖ ِيóْĩُĐ ِďĻِĩَä ĹِĘ ĹِĬَאùِĤ َאتِĉَĝَøوَ ĹِÖĳُĬذُ َďĻِĩَä ْóِęْĔوَا َאĭْáِĔأَ
1.َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤوَا َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ
1 Allah ım! Günahlar dilime kilit vurdu, isyanlar ın çokluğu belimi büktü, beni mahcup etti. Gafletin kal ın 
ve boğucu perdeleri (gafletin deh şeti) sesimi k ıstı. Fakat ben yine de Senin rahmet kap ına geldim, 
(günahlarla âlûde hâlimle de ğil) efendim, dayana ğım Şeyh Abdülkâdir Geylânî Hazretleri’nin Hak 
kat ında makbul ve kap ıcılar taraf ından tan ınan sesi ve solu ğu ile Senin ma ğfiret kap ının tokmağına 
dokunuyorum! Ey rahmeti her şeyi kuşatan! Ey her şeyin dizgini elinde, her şeyin anahtar ı yan ında 
olan! Ey hiçbir kimsenin kendisine zarar veremeyip fayda sa ğlayamad ığı ve üstünlük kuramad ığı.. 
ilminden hiçbir şeyin kaçamad ığı.. hiçbir şeyi koruyup gözetmek kendisine a ğır gelmeyen.. hiçbir 
şeyin yard ımına muhtaç olmayan.. hiçbir şeyin kendisini me şgul edip al ıkoyamad ığı.. hiçbir şey 
kendisine benzemeyen.. hiçbir şey kendisini âciz b ırakamayan (Yüce Rabbim, Allah ım!) Beni i şlemiş 
olduğum hiçbir şeyden sorumlu tutmayacak şekilde ba ğışla! Ey her şeyin mukadderat ı elinde, her 
şeyin hazinelerinin anahtarlar ı nezdinde olan.. ey her şeyden önce var olan varl ığının başlang ıcı 
olmayan Evvel.. ey her varl ık fenâ bulduktan sonra da var olacak varl ığının sonu olmayan Âhir.. ey 
her şeyin encam  ve nihayetine hâkim , var ı yok yoku da var eden bir “Âhir “.. ey her şeyin üstünde  Ö  ŞEMME  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------    187
188  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
varl ığı görünen Zâhir..ey varl ığı ayândan ayân vücudu varl ığın her sat ır , her kelimesinde netler-
den daha net, apaç ık okunan bir Zâhir; ey Zât’ ı, hakikatiyle ihata edilemeyen her şeyin ötesinde, 
ötelerin de ötesinde kâinat  ve hâdiselerin biricik mercii bir Bât ın.. ey her şeyin üstünde hükmünü 
yürüten Mutlak Hükümran! Benim her türlü kusurlar ımı bağışla zira Sen her şeye kadirsin. Ey her 
şeyi bilen Alîm.. ey her şeyi kuşatan Muhît.. ey her şeyi gören Basîr.. ey her şeyi ra’ye’l-ayn bilen 
Şehîd.. ey her şeyi gözleyip, kontrol eden Rakîb.. (Yüce Rabbim, Allah ım!) Yapm ış olduğum bütün 
hata ve günahlar ı hiçbir şeyden sorumlu tutmayacak şekilde ba ğışla çünkü Sen her şeye kadirsin.
   Allah ım! Gaflet edip Sen’den ayr ı mâsivâ kirleriyle ya şamaktan, çirkin hevesâttan Sen’in celâlinin 
izzetine ve izzetinin celâline, saltanat ının kudretine ve kudretinin saltanat ına s ığınıyorum. Ey s ığınma 
dileyenlerin biricik tahassungah ı olan Allah ım! Enaniyet yok oluncaya kadar beni şeytanî şehvet ve 
arzulardan koru, be şerî kirlerden temizle, Nebin olan Hazreti Muhammed’i (sallallâhu aleyhi ve sellem)  
sıdd ıkane muhabbetle sevdirmek suretiyle gaflet pas ından ve cehalet şüphelerinden ar ınd ır. Bütün 
benliğim, Allah’tan al ıkoyan her me şgaleden Allah’ ın himayesiyle korunmu ş.. Allah’ ın inâyetiyle 
hoşnut.. Allah’ ın k ılıcıyla yard ıma mazhar.. Allah’ ın engin ihsan denizindeki nimetlerine gark olarak 
bekâ bulsun. Ve ey bütün ışıklar ın hakikî menba ı olan Nûru’l-envâr.. ey bütün gizlenen s ırlar ı bilen 
Âlimü’l-esrâr.. ey gece ve gündüzü kitap sayfalar ı gibi kolayca döndürüp çeviren Müdebbir.. ey her 
şeyin mâliki olan Melik.. ey yegâne galip Ö olan Aziz.. ey kahrolacaklar ı kahreden Kahhâr.. ey rahmeti 
bol Rahîm.. ey kullar ını seven ve onlar taraf ından da sevilen Vedûd.. ey günahlar ı yarl ıgayan Gaffâr.. 
ey bütün bilinmezleri bilen Allâmü’l-guyûb.. ey kalbleri ve gözleri evirip çeviren Allah’ ım.. ey kusur ve 
ay ıplar ı örten Settâr.. ey günahlar ı bağışlayan Gaffâr.. (Yüce Rabbim, Allah ım!) Günahlar ımı bağışla. 
Sebeplerin kendisini s ıkıştırdığı.. ümit kap ılar ının yüzüne kapat ıldığı.. doğru yolda yürüyenlerin ard ın-
dan gitmesi güçle şen.. ömür dakikalar ı bitip tükendi ği halde nefsi gaflet ve isyan vadilerinde de ğersiz 
kazançlar pe şinde başıboş koşuşturan kimselere merhamet eyle! Ey kendisine yap ılan her duaya icabet 
eden.. ey hesab ı çarçabuk gören.. ey iyilik ve ikramda bulunan Kerîm.. ey bol bol hibede bulunan 
Vehhâb! Hastal ığı büyüyen, şifa bulmas ı zorlaşan, kurtulu ş çareleri tükenen, imtihan yükü gittikçe 
artan ama biricik s ığınağı ve ümit kayna ğı ise yaln ız Sen oldu ğun kimselere merhamet eyle! Allah ım! 
Ben bu da ğınıklığımı tasam ı ve şikayetimi sadece Sana aç ıyorum. Allah ım! Seni ça ğırmakta tek 
hüccetim, sonsuz ihtiyaçlar ımd ır.. Sana yapt ığım dualarda elimde olanlar hadsiz fakirli ğim ve çaresizli-
ğimdir. Allah ım! Buna ra ğmen Senin cömertlik denizinden bir katre benim bütün ihtiyaçlar ımı karşılar, 
af dalgalar ından esip gelen bir zerre bana yeter. Ey (kullar ını seven ve onlar taraf ından da sevilen) 
Vedûd, ey Vedûd, ey Vedûd.. ey ar şın sahibi, şan ı yüce (Allah ım) Mecîd.. ey her şeyin ilk yarat ıcısı 
olan Mübdî.. ey hayattan sonra ölümü, ölümden sonra da hayat ı geri veren Muîd.. ey diledi ği her şeyi 
yapan (Allah ım! Arşının her yan ını (erkân ını) kaplayan vechinin (Zât’ ının) nuru hürmetine istiyorum. 
Her şeyi kuşatan rahmetinin ve bütün mahlûkât ını emrin alt ında tutan kudretinin hakk ı için istiyorum. 
Senden ba şka ilâh yoktur. Ey ekstradan yard ımda bulunan Mu ğîs! İnâyetinle bizim imdad ımıza yetiş. 
Ey merhametlilerin en merhametlisi olan Allah ım! Her şeyi kuşatan rahmetinle ömrüm boyunca i şle-
diğim bütün günahlar ımı ve dilimin sürçmelerini affeyle, âmîn, âmîn, âmîn… Bütün hamd ve övgüler 
âlemlerin Rabbi Allah’ad ır.
Onuncu Risale
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ِīĻِĈَאĻَّýĥِĤ ًאĨĳُäرُ َאİَאĭْĥَđَäوَ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Şu âyet-i kerîmenin yüksek semâs ına ç ıkıp s ırrını 
fehmetmek için yedi basamakl ı bir merdiven kuruyoruz.
Birinci Basamak Birinci Basamak
Semâvât ın, melâike ile tesmiye edilen münasip sâkinleri vard ır. Çünkü 
küre-i arz ın semâya nisbeten küçüklü ğü ve hakaretiyle beraber zevilhayat ile 
dolu olmas ı, semâvât ın o müzeyyen burçlar ı zevi’l-idrak ile dolu olmas ını tas-
rih ediyor. Ve keza semâvât ın bu kadar zînetlerle tezyin edilmesi, beheme-
hal zevi’l-idrakin takdir ve istihsan ile nazar- ı hayretlerini celb etmek içindir. 
Çünkü hüsn-ü zînet, â şıklar ın celbi içindir. Yemek ve taam da aç olanlara ya-
pılır. Maahâzâ ins ve cin o vazifeyi îfaya kâfi de ğillerdir. Ancak gayr-i mahdut 
oraya münasip melâike ve ruhâniler o vazifeyi îfa edebilir.
İkinci Basamak İkinci Basamak
Arz ın semâvâtla alâkas ı, muamelesi olup aralar ında çok büyük irtibat 
vard ır. Evet arza gelen ziya, hararet, bereket vesaire, semâvâttan geliyor. 
Arzdan da semâya dualar, ibadetler, ruhlar gidiyor. Demek aralar ında cere-
yan eden ticarî muameleden anla şılıyor ki arz ın sâkinleri için semâya ç ıkma-
ya bir yol vard ır ki enbiyâ, evliya, ervah cesetlerinden tecerrüd ile semâvâ-
ta uruc ederler.
Üçüncü Basamak Üçüncü Basamak
Semâvâtta devam ile cereyan eden sükûn, sükût, nizam, intizam, ıttırad-
dan hissedildi ğine nazaran, semâvât ehli, arz sakinleri gibi de ğildirler. Evet 
arzda bulunan nifak, şikak, ihtilâf, ezdad ın içtima ı, hay ır ve şerrin ihtilât ı gibi 
1 “(Gerçek şu ki, yere en yak ın olan gö ğü lambalarla donatt ık) ve onlardan bir k ısm ını şeytanlara at ılan 
mermiler yapt ık.” (Mülk sûresi, 67/5)
190  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
şeyler, semâvâtta yoktur. Bu sayede semâvâtta nizam ve intizam ı bozacak bir 
hâl yoktur. Sakinleri verilen emirlere kemâl-i itaatle imtisal ediyorlar.
Dördüncü Basamak Dördüncü Basamak
Cenâb- ı Hakk’ ın iktizalar ı, hükümleri mütegayir baz ı esmâlar ı vard ır. 
Mesela Bedir gibi baz ı gazalarda ashab- ı kirama yard ım etmek üzere küffar ile 
muharebe etmek için melâikenin semâdan inzâlini iktiza eden ismi, melâike ile şeyatîn –yani semâvî olan ahyar ile arzî e şrar– aras ında muharebenin vu-
kuunu istib’âd de ğil, iktiza eder. Evet Cenâb- ı Hak melâikeye bildirmeksizin 
şeytanlar ı def’ veya ihlâk edebilir. Fakat satvet ve ha şmetinin iktizas ı üzerine 
bu kabîl mücâzât ın müstehaklar ına ilân ve te şhiri, azametine lây ıktır.
Beşinci Basamak Beşinci Basamak
Ruhânilerin ahyâr ı, semâda bulunduklar ından, eşrar ı da letafetlerine gü-
venerek onlar ı takliden iltihak etmek istediklerinde, ehl-i semâ, onlar ı şerâret-
leri için kabul etmeyerek def ediyorlar. Maahâzâ, bu gibi mânevî mübarezele-ri âlem-i şehâdete, bilhassa vazifesi şehâdet ve mü şahede olan insana ilân ve 
teşhirine recm-i nücûm alâmet ve ni şan k ılınm ıştır.
Altıncı Basamak Alt ınc ı Basamak
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan, nev-i be şeri itaate ir şad, isyandan zecir ve men 
etmek üzere kulland ığı üslûb-u âlîsine bak:
ُواۚñُęْĬَאĘ َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا َאرِĉْĜأَ ْīِĨ ُواñُęْĭَÜ أَنْ ْħُÝْđَĉَÝْøا إِنِ ِ÷ْĬِْŸوَا ِّīِåْĤا َóَýْđَĨ َאĺ
1َאنٍĉْĥُùِÖ َّźإِ ُونَñُęْĭَÜ َź 
Yani: “Ey ins ve cin cemaati! Mülkümden hariç bir memlekete ç ıkıp kur-
tulmak için semâvât ve arz ın aktâr ından ç ıkmaya kuvvetiniz varsa ç ıkınız. 
Amma ancak bir sultanla ç ıkars ınız.”
Kur’ân- ı Kerîm bu âyet ile pek geni ş saltanat- ı rubûbiyete kar şı ins ve cin-
nin aczlerini ilân z ımn ında nida ediyor: “Ey insan- ı hakir, sa ğir, âciz! Ne suret-
le, şeytanlar ı recmeden melâike ile necimlerin, şemslerin, kamerlerin itaat et-
tikleri Sultan- ı Ezel’e isyan ediyorsun! Nas ıl kocaman y ıldızlar ı mermi, kur şun 
yerinde kullanabilen bir askere sahip olan bir Sultan’a kar şı isyan etmeye ce-
saret ediyorsun?!”
1 Rahmân sûresi, 55/33.
Yedinci Basamak Yedinci Basamak
Yıldızlar ın pek küçük efrâd ı olduğu gibi, pek büyükleri de vard ır. Semân ın 
vechini, yüzünü ziyaland ıran her şey y ıldızd ır. Bu neviden bir k ısm ı, semâya 
zînet olmu ştur. Bir k ısm ı da şeytanlar ı recmetmek için semâvî manc ınıklard ır. 
Semâda yap ılan bu recm, semâ gibi en vâsi dairelerde bile vukua gelen mü-
bareze hâdisesini insanlara göstermekle insanlar ın mutîlerini âsilerle mübare-
zeye teşvik ile al ıştırmakt ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ı hayvandan ay ıran şeylerden:
Biri, mâzi ve müstakbel ile alâkadar olmas ıdır. Hayvan bu iki zaman ı bi-
hakk ın düşünecek bir idrake mâlik de ğildir.
İkincisi , gerek enfüsî, gerek âfâkî, yani dahilî ve haricî şeylere taalluk 
eden idrâki, küllî ve umumîdir.
Üçüncüsü , inşaata lâz ım olan mukaddimeleri ke şif ve tertip etmektir. 
Mesela bir evin yap ılmas ı için lâz ım olan ta ş, ağaç, çimento misillü lüzumlu 
mukaddimeleri ihzar ve tertip etmek gibi.
Binâenaleyh insan ın en evvel ve en büyük vazifesi, tesbih ve tahmiddir. 
Evvelâ mâzi, hâl ve istikbal zamanlar ında görmü ş veya görecek nimetler lisa-
nıyla, sonra nefsinde veya haricinde görmekte oldu ğu in’amlar lisan ıyla, son-
ra mahlûkât ın yapmakta olduklar ı tesbihat ı şehâdet ve mü şahede lisan ıyla 
Sâni’i hamd ü senâ etmektir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cenâb- ı Hakk’ ın atâ, kaza ve kader nam ında üç 
kanunu vard ır. Atâ, kaza kanununu, kaza da kaderi bozar. Mesela bir şey hak-
kında verilen karar, kader demektir. O karar ın infaz ı, kazâ demektir. O kara-
rın iptaliyle hükmü, kazadan affetmek atâ demektir. Evet yumu şak bir otun 
damarlar ı kat ı taşı deldiği gibi, atâ da kaza kanununun kat’iyetini deler. Kaza 
da ok gibi kader kararlar ını deler. Demek atân ın kazaya nisbeti, kazan ın ka-
dere nisbeti gibidir. Atâ, kaza kanununun şümulünden ihraçt ır. Kaza da ka-
der kanununun külliyetinden ihrac ıdır. Bu hakikate vâk ıf olan ârif: “Yâ İlâhî! 
Hasenat ım Senin atândand ır. Seyyiat ım da Senin kazandand ır. Eğer atân ol-
masa idi, helâk olurdum!” der.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Esmâ-y ı hüsnây ı tazammun eden baz ı fezlekeler ile 
âyetlere hâtime verilmekte ne gibi bir s ır vard ır?
Evet Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan, bazen âyât- ı kudreti âyetlerde basteder. 
Sonra içerisinden esmây ı çıkar ır. Bazen mensucat toplar gibi açar da ğıtır. ONUNCU R İSALE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------    191
192  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Sonra toplar, esmâda tayyeder. Bazen de ef’âlini tafsil ettikten sonra isimler 
ile icmal eder. Bazen de halk ın a’mâlini tehdidâne söyler. Sonra rahmete i şa-
ret eden isimler ile teselli eder. Bazen de baz ı makas ıd-ı cüz’iyeyi zikrettikten 
sonra o makas ıdı takrir ve isbat için burhan olarak kavâid-i külliye hükmün-
de olan isimleri zikrediyor. Bazen de maddî cüz’iyat ı zikreder. Sonra esmâ-y ı 
külliye ile icmal eder ve hâkeza...
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Acz de a şk gibi Allah’a îsal eden yollardan biridir. 
Amma acz yolu, a şktan daha k ısa ve daha selâmettir. Ehl-i sülûk; tarîk-i hafâ-
da letâif-i a şere üzerine, tarîk-i cehrde nüfûs-u seb’a üzerine sülûk etmi şlerdir. 
Bu fakir, âciz ise dört hatveden ibaret; hem k ısa, hem sehl bir tarîki, Kur’ân’ ın 
feyzinden istifade etmi ştir.
Birinci hatve:  1ْħَכُùُęْĬأَ اĳَכُّõُÜ َŻَĘ âyetinden;
İkinci hatveyi:  2ْħُıَùُęْĬأَ ْħُıĻٰùْĬَÉَĘ َّٰųا اĳُùَĬ َīĺِñَّĤכَא اĳُĬĳَכُÜ َźوَ âyetinden;
Üçüncü hatveyi:  3ِכَùْęَĬ ْīِĩَĘ ٍÙِّئَĻَø ْīِĨ َכَÖَאĀأَ אƯĨوَ ِّٰ۬ųا َīِĩَĘ ٍÙَĭَùَè ْīِĨ َכَÖَאĀأَ אƯĨ 
âyetinden;
Dördüncü hatveyi:  4ُįَıْäوَ َّźإِ ِכٌĤَאİ ْءٍĹَü ُّģכُ âyetinden ahzetmi ştir.
Bunlar ın izah ı:
Birinci Hatve:  Evet insan yarat ılışında kendi nefsine muhip olarak ya-
rat ılm ıştır. Hatta bizzat nefsi kadar bir şeye sevgisi yoktur. Kendisini, ancak 
mâbuda lây ık senâlar ile medhediyor. Nefsini bütün ay ıplardan, kusurlardan 
tenzih etmekle, –hakl ı olsun haks ız olsun– kemâl-i şiddetle müdafaa ediyor. 
Hatta Cenâb- ı Hakk’ ı hamd ü senâ için kendisinde yarat ılan cihâzât ı, kendi 
nefsine hamd ü senâ için sarf ediyor ve 5ُįĺٰĳَİ ُįَıٰĤإِ َñَíَّÜا ِīَĨ ’deki 6ْīَĨ şümulüne 
dahil oluyor. Bu mertebede nefsin tezkiyesi, ancak adem-i tezkiyesiyle olur.
İkinci Hatve : Nefis hizmet zaman ında geri kaçar. Ücret vaktinde ileri safa 
1 “Öyleyse, nefislerinizi temize ç ıkarmay ın, kendinizi hatas ız görmeyin.” (Necm sûresi, 53/32)
2 “Allah’ ı unutup da, Allah’ ın da kendilerine kendilerini unutturdu ğu kimseler gibi olmay ın!” (Haşir 
sûresi, 59/19)
3 “Sana gelen her iyilik Allah’tand ır. Başına gelen her fenal ık ise nefsindendir.” ( Nisâ sûresi, 4/79)
4 “O’nun Vechi (Zât ı ve r ızas ı) d ışında her şey yok olup gitmeye mahkûmdur.” (Kasas sûresi, 28/88)
5 “(Baksana) şu kendi heva ve heveslerini tanr ı edinen kimseye!” (Furkan sûresi, 25/43; Câsiye sûresi, 
45/23)
6 O kimse ki..
hücum ediyor. Bu mertebede onun tezkiyesi, şu hâlin aksidir. Yani i şe, hizme-
te ileriye sevk edilmeli, ücret tevziinde geriye b ırak ılmal ıdır.
Üçüncü Hatve : Kendi nefsinde, torbas ında, kusur, naks, acz, fakr’dan 
mâadâ bir şeyi b ırakmamal ıdır. Bütün mehâsin, iyilikler, Fât ır-ı Hakîm tara-
fından in’am edilen nimetler olup hamdi iktiza eder. Fahr ı istilzam etmedik-
lerini itikat ve telâkki edilmelidir. Bu mertebede onun tezkiyesi; kemâlinin adem-i kemâlinde, kudretinin aczinde, g ınas ının fakr ında oldu ğunu bilmek-
ten ibarettir.
Dördüncü Hatve : Kendisi istiklâliyet hâlinde fâni, hâdis, mâdum oldu-
ğunu ve esmâ-y ı ilâhiyeye aynadarl ık ettiği hâlde şahit, meşhud, mevcut ol-
duğunu bilmekten ibarettir. Bu mertebede onun tezkiyesi; vücudunda ademi-
ni, ademinde vücudunu bilmekle 
1ُïْĩَéْĤا ُįَĤوَ ْכُĥُĩْĤا ُįَĤ ’yü kendisine vird itti-
haz etmektir.
Ve keza Vahdetü’l-vücud ehli, kâinat ı nefyetmekle idam ediyorlar. Vah-
detü’ş-şuhûd halk ı ise bütün mevcudât ı –kürek cezal ılar ı gibi– nisyan zinda-
nında ebedî hapse mahkûm ediyorlar.
Kur’ân’ ın ifham etti ği tarîk, kâinat ı, mevcudât ı hem idamdan, hem hapis-
ten kurtar ır. Esmâ-y ı hüsnâya mazhariyetle âyinedarl ık etmek gibi vazifeler-
de istihdam ediyor. Fakat kâinat ı, istiklâliyetten ve kendi hesab ına çal ışmak-
tan azlediyor.
Ve keza insan ın vücudunda birkaç daire vard ır. Çünkü hem nebatîdir, 
hem hayvanîdir, hem insanîdir, hem imanî. Tezkiye muamelesi bazen tabaka-yı imaniyede olur. Sonra tabaka-y ı nebatiyeye iner. Bazen de yirmi dört saat 
zarf ında her dört tabakada muamele vâki olur. İnsan ı hata ve galata atan, bu 
dört tabakadaki farka riayet etmemektir. 
2ًאđĻِĩَä َْرْضِŶا ĹِĘ َאĨ َאĭَĤ َěَĥَì ’ya isti-
naden insaniyetin mide-i hayvaniye ve nebatiyeye münhas ır olduğunun zan-
nıyla galat ediyor. Sonra bütün gayelerin nefsine ait oldu ğunun hasr ıyla ga-
lat ediyor. Sonra, her şeyin k ıymeti menfaati nisbetinde oldu ğunun takdiriyle 
galat ediyor. Hatta Zühre y ıldızını kokulu bir zühreye mukabil almaz; çünkü 
kendisine menfaati dokunmuyor.
1 “(Varl ıklar üzerinde) mutlak mülkiyet ve hakimiyet O’nundur, bütün hamd de O’na mahsustur.” 
(Teğâbün sûresi, 64/1; Tirmizî, deavât  36; Nesâî, menâsik  163; İbni Mâce, ticârât 40, menâsik  84)
2 “Yeryüzünde bulunan her şeyi bizim için yaratt ı.” (el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-usûl  4/103)ONUNCU R İSALE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------    193
194  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Ubûdiyet; sebkat eden nimetin neticesi ve onun fi-
yat ıdır, gelecek bir nimetin mükâfat mukaddimesi ve vesilesi de ğildir. Mesela 
insan ın en güzel bir surette yarat ılışı, ubûdiyeti iktiza eden sâb ık bir nimet ol-
duğu ve sonra da iman ın îtâs ıyla kendisini sana tarif etmesi, ubûdiyeti iktiza 
eden sâb ık nimetlerdir. Evet nas ıl ki midenin îtâs ıyla bütün mat’umat îtâ edil-
miş gibi telâkki ediliyor; hayat ın îtâs ıyla da âlem-i şehâdet mü ştemil bulundu-
ğu nimetler ile beraber îtâ edilmi ş gibi telâkki ediliyor.
Ve keza nefs-i insanînin îtâs ıyla, bu mide için mülk ve melekût âlemleri ni-
metler sofras ı gibi k ılınm ıştır. Kezalik iman ın îtâs ıyla, mezkûr sofralar ile bera-
ber, esmâ-y ı hüsnâda iddihar edilen defineleri de sofra olarak verilmi ş oluyor. 
Bu gibi ücretleri pe şin ald ıktan sonra, devam ile hizmete mülâz ım olmak lâ-
zımd ır. Hizmet ve amelden sonra verilen nimetler mahza O’nun fazl ındand ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Envâ ın efrâd ında, bilhassa ha şerat ve hevâm k ıs-
mında görünen fevkalâde çoklukta mü şahede edilen hârikulâde gayr-i mü-
tenâhi bir cûd u sehâvet vard ır. Kemâl-i ittikan ve intizam ile bütün envâda 
bulunan şu kesret-i efrâd, tecelliyât- ı ilâhiyenin gayr-i mütenâhi oldu ğuna ve 
Cenâb- ı Hakk’ ın mahiyeti her şeye mübâyin oldu ğuna ve bütün e şya O’nun 
kudretine nisbeten mütesâvi oldu ğuna sarahaten delâlet eder. Evet bu cûd-u 
îcad Sâni’in vücûbundand ır. Nevide celâlîdir, fertte cemâlîdir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ın yapt ığı sanatlar ın sühûlet ve suûbet dere-
celeri, onun ilim ve cehliyle ölçülür. Ne kadar sanatlarda bilhassa ince ve la-tîf cihâzâtta ilmî mehareti çok olursa, o nisbette kolay olur. Cehli nisbetinde de zahmet olur. Binâenaleyh e şyan ın hilkatinde sürat-i mutlaka ile vüs’at-i 
mutlaka içinde görünen sühûlet-i mutlaka, Sâni’in ilmine nihayet olmad ığına 
hads-i kat’î ile delâlet eder.
1ِóَāَ×ْĤِאÖ ٍçْĩَĥכَ َةٌïِèوَا َّźإِ אƯĬُóْĨأَ אƯĨوَ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ın f ıtraten mâlik oldu ğu câmiiyetin acaibin-
dendir ki: Sâni-i Hâkim şu küçük cisimde gayr-i mahdut envâ- ı rahmeti tart-
mak için gayr-i mâdud mizanlar vaz’etmi ştir. Ve esmâ-y ı hüsnân ın gayr-i mü-
tenâhi mahfî definelerini fehmetmek için gayr-i mahsur cihâzât ve âlât yarat-mıştır. Mesela mesmûât, mubs ırât, me’kûlât âlemlerini ihata eden insandaki 
duygular, Sâni’in s ıfât- ı mutlakas ını ve geniş şuûnât ını fehmetmek içindir.
1 “Her şeyi sadece tek bir emirle, sanki göz aç ıp kapay ıncaya kadarl ık bir süratle yapar ız Biz.” (Kamer 
sûresi, 54/50)
Ve keza hardaleden daha küçük kuvve-i hâf ızas ında öyle bir latîfe-i müd-
rike b ırak ılm ıştır ki o hardalenin tazammun etti ği geniş âlemde o latîfe daimî 
seyr ve cevelân etmekte ise de sahiline vâs ıl olamaz. Maahâzâ, bazen bu bü-
yük âlem o latîfeye o kadar darla şır ki âlem o latîfenin karn ında bir zerre gi-
bi olur. Ve o latîfeyi, bütün seyahat meydanlar ıyla, mütâlaa etti ği kitaplar ıyla 
o hardale dahi yutar, yerinde oturur, karn ı da ağrımaz. İşte, insan ın mütefâvit 
mertebeleri bu s ırdan anla şılır.
Evet baz ı insanlar zerrede bo ğulurlar. Baz ısında da dünya bo ğulur. Baz ılar 
da kendilerine verilen anahtarlardan birisiyle kesretin en geni ş bir âlemini 
açar fakat içinde bo ğulur. Sahil-i vahdet ve tevhide zorla vâs ıl olur. Demek, 
insan ın seyr-i ruhânisinde çok tabakalar vard ır. Bir tabakada, insanlara hu-
zur-u tevhid pek sühûletle nasip ve müyesser olur. Bir tabakas ına da gaflet 
ve evham öyle istilâ eder ki kesret içinde gark olmakla tam manas ıyla tevhi-
di unutmu ş olur. Sukutu suûd, tedenniyi terakki, cehl-i mürekkebi yakîn, uy-
kunun son perdesini intibah zan ve tevehhüm eden bir k ısım medenîler ikin-
ci tabakadaki insanlardand ır. Onlar, hakâik-i imaniyeyi derk etmekte bedevî-
lerin bedevîleridir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İsm-i Celâl, alelekser nevilerde, külliyatta tecelli 
eder. İsm-i Cemâl ise mevcudât ın cüz’iyat ına tecelli eder. Bu itibarla neviler-
deki cûd-u mutlak, celâlin tecellisidir. Cüz’iyât ın nak ışlar ı, eşhas ın güzellikleri 
cemâlin tecelliyât ındand ır.
Ve keza celâl, vâhidiyetin tecellisinden, cemâl dahi ehadiyetin tecellisin-
den zâhir olur. Bazen de cemâl, celâlden tecelli eder. Evet cemâlin gözünde celâl ne kadar cemildir, celâlin gözünde dahi cemâl o kadar celildir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Basar masnûât ı görüp de basiret Sâni’i görmez-
se çok garip ve pek çirkin dü şer. Çünkü o hâlde Sâni’in mânen, kalben gö-
rünmemesi, ya basiretin fikdân ındand ır veya kalb gözünün kör olmas ından-
dır veya pek dar oldu ğundan meseleyi azametiyle kavramad ığındand ır. Veya 
bir hizlând ır. Ve illâ Sâni’in inkâr ı, basar ın şuhûdunu inkârdan daha ziyade 
münkerdir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bir tarlaya edilen bir tohum, mânevî bir sur ve 
bir duvard ır. O tarlay ı tohum sahibine mal eder. Ba şkas ının tasarrufuna mâ-
ni olur. Kezalik küre-i arz tarlas ına zer’ edilen nebâbât, hayvanât tohumla-
rı mânevî bir sur ve bir seddir ki şirketi men ediyor; gayr ı, müdahaleden tard 
eder.ONUNCU R İSALE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------    195
196  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Tabiatlar ı latîf, ince ve latîf sanatlara meftun baz ı 
insanlar, bilhassa has bahçelerinde pek güzel hendesevâri bir şekilde şekille-
ri, arklar ı, havuzlar ı, şad ırvanlar ı yapt ırmakla bahçelerine pek muntazam bir 
manzara verirler. Ve o letâfetin, o güzelli ğin derecesini göstermek için baz ı çir-
kin kaya, kaba, gayr-i muntazam –ma ğara ve da ğ heykelleri gibi– şeyleri de 
ilâve ediyorlar ki onlar ın çirkinliğiyle, adem-i intizam ıyla bahçenin güzelli ği, 
letafeti fazlaca parlas ın. Çünkü 1َאİَادِïْĄَÉِÖ َفُóْđُÜ َאءُĻْüَْŶا َאĩَّĬإِ .Lâkin müdakkik 
bir kimse, o ezdad ı cemeden bahçenin manzaras ına bakt ığı zaman anlar ki o 
çirkin kaba şeyler kasten yap ılm ıştır ki; güzellik, intizam, letafet arts ın. Zira gü-
zelin güzelli ğini artt ıran, çirkinin çirkinli ğidir. Demek bahçenin tam intizam ını 
ikmal eden, o çirkinlerdir. Ve o çirkinlerin adem-i intizam ı nisbetinde bahçe-
nin intizam ı artar.
Kezalik dünya bahçesinde nizam ve intizam ın son sisteminde bulunan 
mahlûkât ve masnûât aras ında –hayvanlarda olsun, nebâbâtta olsun, cemâ-
dâtta olsun– baz ı çirkin, intizamdan hariç şeyler bulunur. Bunlar ın çirkinliği, 
intizams ızlıklar ı, dünya bahçesinin güzelli ğine, intizam ına bir zînet, bir süs ol-
mak üzere Sâni-i Hakîm taraf ından kasten yap ılm ış olduğunu, pek yüksek, 
geniş, şâirâne bir hayal ile dünyan ın o bahçe manzaras ını nazar alt ına alabi-
len adam görebilir.
Maahâza, o gibi şeyler kasdî olmasayd ı, şekillerinde hikmetli tehâlüf ol-
mazd ı. Evet tehâlüfte kast ve ihtiyâr vard ır. Her insan ın bütün insanlara sîma-
ca muhalefeti buna delildir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ı fıtraten bütün hayvanlara tefevvuk ettiren 
câmiiyetinin meziyetlerinden biri, zevilhayat ın Vâhibü’l-hayat’a olan tahiy-
ye ve tesbihlerini fehmetmektir. Yani insan kendi kelâm ını fehmetti ği gibi 
iman kula ğıyla zevilhayat ın da belki cemâdât ın da bütün tesbihlerini fehme-
der. Demek her şey sağır adam gibi yaln ız kendi kelâm ını anlar. İnsan ise bü-
tün mevcudât ın lisanlar ıyla tekellüm ettikleri esmâ-y ı hüsnân ın delillerini feh-
meder. Binâenaleyh her şeyin k ıymeti, kendisine göre cüz’îdir. İnsan ın k ıy-
meti ise küllîdir. Demek bir insan, bir fert iken bir nevi gibi olur. –ُħَĥْĐأَ ُّٰųوَا 
2َابِĳَّāĤِאÖ–
1 “Her şey z ıdd ıyla bilinir.” (et-Taberî, Câmiu’l-beyân  19/19. Ayr ıca bkz.: el-Gazâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn  
4/321; İbni Kayyim, Medâricü’s-sâlikîn  3/188)
2 Allah Teâlâ, her şeyin en do ğrusunu en mükemmel şekilde bilir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Zâhir ile bât ın aras ında müşâbehet varsa da ha-
kikate bak ılırsa aralar ında büyük uzakl ık vard ır. Mesela âmiyâne olan tev-
hid-i zâhirî, hiçbir şeyi Allah’ ın gayrisine isnad etmemekten ibarettir. Böyle 
bir nefiy, sehl ve basittir. Ehl-i hakikatin hakikî tevhidleri ise her şeyi Cenâb- ı 
Hakk’a isnad etmekle beraber her şeyin üstünde bulunan mührünü, sikkesini 
görüp okumaktan ibarettir. Bu, huzuru isbat, gafleti nefyeder.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Hayat- ı dünyeviyeye kasten ve bizzat teveccüh 
edip bağlanan kâfirin, imhâl-i ikab ında ve bilakis terakkiyat- ı maddiyede mu-
vaffakiyetindeki hikmet nedir?
Evet o kâfir, kendi terkibiyle, s ıfat ıyla Cenâb- ı Hak’ça nev-i be şere tak-
dir edilen nimetlerin tezahürüne – şuuru olmaks ızın– hizmet ediyor. Ve güzel 
masnûât- ı ilâhiyenin mehâsinini bilâ- şuur tanzim ediyor. Ve kuvveden fiile ç ı-
kartmakla garâbet-i sanat- ı ilâhiyeye nazarlar ı celp ediyor. Ne fayda ki fark ın-
da değildir. Demek o kâfir, saat gibi kendi yapt ığı amelden haberi yok. Amma 
vakitleri bildirmek gibi nev-i be şere pek büyük bir hizmeti vard ır. Bu s ırra bi-
naen dünyada mükâfat ını görür.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Tevfik-i ilâhî refîki olan adam, tarîkat berzah ına 
girmeden zâhirden hakikate geçebilir. Evet Kur’ân’dan, hakikat-i tarîkat ı –ta-
rîkats ız– feyiz suretiyle gördüm ve bir parça ald ım. Ve keza maksud-u bizzat 
olan ilimlere ulûm-u âliyeyi okumaks ızın îsal edici bir yol buldum. Seriü’s-
seyr olan bu zaman ın evlâd ına, k ısa ve selâmet bir tarîki ihsan etmek, rah-
met-i hâkimenin şân ındand ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! İnsan ı gaflete dü şürtmekle Allah’a ubûdiyetine mâ-
ni olan, cüz’î nazar ını cüz’î şeylere hasretmektir. Evet cüz’iyat içerisine dü şüp 
cüz’îlere hasr- ı nazar eden, o cüz’î şeylerin esbaptan sudûruna ihtimal vere-
bilir. Amma ba şını kald ırıp nev’e ve umuma bakt ığı zaman, ednâ bir cüz’înin 
en büyük bir sebepten sudûruna cevaz veremez. Mesela cüz’î r ızkını baz ı es-
baba isnad edebilir. Fakat men şe-i r ızık olan arz ın, k ış mevsiminde kupkuru, 
kıraç olduğuna, bahar mevsiminde r ızık ile dolu oldu ğuna bakt ığı vakit, arz ı 
ihya etmekle bütün zevilhayat ın r ızıklar ını veren Allah’tan mâadâ kendi r ızkı-
nı verecek bir şey bulunmad ığına kanaati hâs ıl olur. Ve keza evindeki küçük 
bir ışığı veya kalbinde bulunan küçük bir nuru baz ı esbaba isnad edebilirsin. 
Ama, o ışığın, şemsin ziyas ıyla, o nurun da Menbau’l-envar’ ın nuruyla mutta-
sıl olduğuna vâk ıf olduğun zaman anlars ın ki kal ıbını ışıkland ıran, kalbini ten-
vir eden ancak leyl ve nehar ı birbirine kalbeden Fât ır-ı Hakîm’dir.ONUNCU R İSALE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------    197
198  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Ve keza senin vücûdunun zuhur ve vuzuhça Hâl ık’ın vücûduna nisbe-
ti, Hâl ık’ın vücûduna delâlet edenlerin nisbeti gibidir. Çünkü sen bir vecihle 
kendi vücûduna delâlet ediyorsun. Amma Hâl ık’ın vücûduna, bütün mevcu-
dât, bütün zerrat ıyla delâlet ediyor. Öyle ise O’nun vücûdu senin vücûdun-
dan âlemin zerrat ı adedince zuhur dereceleri vard ır.
Ve keza seni nefsini sevmeye sevk eden esbap:1– Bütün lezzetlerin mahzeni nefistir;2– Vücûdun merkezi ve menfaatin madeni nefistir;3– İnsana en karib –yak ın– nefistir, diyorsun. Pekâlâ. Fakat o fâni lezzet-
lere mukabil, lezâiz-i bâkiyeyi veren Hâl ık’ı daha ziyade ubûdiyetle sevmek 
lâz ım değil midir? Nefis vücûda merkez oldu ğundan muhabbete lây ık ise o 
vücûdu îcad eden ve o vücûdun kayyûmu olan Hâl ık, daha fazla muhabbe-
te, ubûdiyete müstehak olmaz m ı? Nefsin maden-i menfaat ve en yak ın oldu-
ğu, sebeb-i muhabbet olursa, bütün hay ırlar, r ızıklar elinde bulunan ve o nef-
si yaratan Nâfi’, Bâki ve daha karib olan, daha ziyade muhabbete lây ık de-
ğil midir? Binâenaleyh bütün mevcudâta ink ısam eden muhabbetleri cem ve 
muhabbetin ile beraber mahbub-u hakikî olan Fât ır-ı Hakîm’e ihda etmek lâ-
zımd ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Senin önünde çok korkunç büyük meseleler vard ır 
ki insan ı ihtiyata, ihtimama mecbur eder.
Birisi : Ölümdür ki insan ı dünyadan ve bütün sevgililerinden ay ıran bir 
ayr ılmakt ır.
İkincisi : Dehşetli korkulu ebed memleketine yolculuktur.
Üçüncüsü : Ömür az, sefer uzun, yol tedariki yok, kuvvet ve kudret yok, 
acz-i mutlak gibi elîm elemlere maruz kalmakt ır. Öyle ise bu gaflet ü nisyan 
nedir? Deveku şu gibi ba şını nisyan kumuna sokar, gözüne gaflet gözlü ğünü 
takars ın ki Allah seni görmesin. Veya sen O’nu görmeyesin. Ne vakte kadar 
zâilât- ı fâniyeye ihtimam ve bâkiyat- ı daimeden tegâfül edeceksin?
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cenâb- ı Hakk’a hamdler, şükürler olsun ki mesâil-i 
nahviyeden “isim” ile “harf” aras ındaki mânevî fark ile çok mühim meselele-
ri bana ö ğretmiştir, şöyle ki:
Harf, gayr ın manas ını izah için bir âlet, bir hâdim oldu ğu gibi şu mevcu-
dât da esmâ-y ı hüsnân ın tecelliyât ını izhar, ifham, izah için bir tak ım ilâhî 
mektuplard ır ki içlerinde yaz ılı delâil, berahin, havar ık mu’cize-i kudrettir. 
Mevcudât bu vecihle nazara al ınmas ı; ilim, iman, hikmettir. Şayet isim gi-
bi müstakil ve maksud-u bizzat cihetiyle bak ılırsa, küfran ve cehl-i mürekkeb 
olur.
Ve keza mesâil-i mant ıkiyeden “küllî” ile “küll” aras ındaki fark ile rubû-
biyete dair çok meseleleri ö ğrenmiş bulunuyorum. Cemâl ile ehadiyet ذُو ٌّĹِّĥכُ 
1َّאتٍĻْئِõُä şümûlüne dahildir. Celâl ve vâhidiyet 2َاءٍõْäأَ ذُو ٌّģכُ unvan ına dahil-
dir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Dünya, âlem-i âhirete bir fihriste hükmündedir. Bu 
fihristede âlem-i âhiretin mühim meselelerine olan i şaretlerden biri, cisma-
nî olan r ızıklardaki lezzetlerdir. Bu fâni, rezil, zelil dünyada bu kadar nimetle-
ri ihsas ve ifâza etmek için insan ın vücûdunda yarat ılan havas, hissiyat, cihâ-
zât, âzâ gibi âlât ve edevat ından anla şılır ki âlem-i âhirette de َאıِÝْéَÜ ْīِĨ ِيóْåَÜ 
3َאرُıْĬَْŶا kas ırlar ın alt ında, ebediyete lây ık cismanî ziyafetler olacakt ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ın havf ve muhabbeti halka teveccüh etti ği 
takdirde, havf bir belâ, bir elem olur. Muhabbet bir musibet gibi olur. Zira o korktuğun adam, ya sana merhamet etmez veya senin istirhamlar ını işitmez. 
Muhabbet etti ğin şah ıs da, ya seni tan ımaz veya muhabbetine tenezzül et-
mez. Binâenaleyh havf ın ile muhabbetini dünya ve dünya insanlar ından çe-
vir. Fât ır-ı Hakîm’e tevcih et ki havf ın O’nun merhamet kuca ğına –çocu ğun 
anne kuca ğına kaçt ığı gibi– leziz bir tezellül olsun. Muhabbetin de saadet-i 
ebediyeye vesile olsun.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Sen şecere-i hilkatin ya bir semeresi veya bir çekir-
değisin. Cismin itibar ıyla küçük, âciz, zay ıf bir cüzsün. Lâkin Sâni-i Hakîm lüt-
fuyla, latîf sanat ıyla seni cüz ve cüz’îden küll ve küllîye ç ıkartm ıştır.
Evet cismine verilen hayat sayesinde, geni ş duygular ın ile âlem-i şehâdet 
üzerinde cevelân etmekle filcümle cüz’iyet kayd ından kurtulmu şsun. Ve keza 
insaniyet îtas ıyla bilkuvve “küll” hükmündesin. Ve keza iman ve 
İslâmiyet ih-
san ıyla bilkuvve “küllî” olmu şsun. Ve keza mârifet ve muhabbetin in’am ıyla 
muhit bir nur olmu şsun.
1 Hepsi tek ba şına bütünün hususiyetlerini ta şıyan fertlerin olu şturduğu bütünlük.
2 Parça ve bölümlerden olu şan bütün.
3 “Onlara, içinden ırmaklar akan (cennetler vard ır).” (Bakara sûresi, 2/25, 266; Âl-i İmran sûresi, 3/15, 
136, 195, 198; Nisâ sûresi, 4/13, 57, 122; …)ONUNCU R İSALE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------    199
200  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Binâenaleyh dünyaya ve cismanî lezâize meyledersen, âciz, zelil bir “cü-
z’î” olursun. E ğer cihâzât ını insaniyet-i kübra denilen İslâmiyet hesab ına sarf 
edersen, bir “küllî” ve bir “küll” olursun.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bu kadar elîm firak ve ayr ılıklara maruz kalmakla 
çektiğin elemlerin sebebi ve kabahati sendedir. Çünkü o muhabbetleri gayr 
yerinde sarf ediyorsun. E ğer o muhabbetleri cem’ edip Vâhid-i Ehad’e tevcih 
ve O’nun hesab ıyla, izniyle sarf edersen, bütün mahbuplar ın ile beraber bir 
anda birle şip sevinçlere, memnuniyetlere mazhar olacaks ın.
Evet bir sultana intisap eden bir adam, o sultan ın, her şeyle alâkadar, her 
mekânda herkesle muhaberesi, alâkas ı zımn ında, o adam da bir cihette, bir 
derece alâkadar olabilir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Mesela kamerin ahvâline veya istikbalin hakikati-
ne dair îta-y ı mâlûmat eden adama, bütün mâmelekini ona feda etmeye ha-
zırsın. Amma kamer daire-i mülkünde bir ar ı hükmünde bulunan Hâl ık’tan 
haber getiren.. ve ezel, ebede, hayat- ı ebediyeye, hakâik-i esasiyeye, azîm 
meselelere dair mâlûmat îta eden.. ve seni mânevî peri şaniyetlerden, dalâ-
letlerden kurtar ıp kesretten vahdete do ğru yol gösteren.. ve hayat- ı ebediye-
ye imanla mâü’l-hayat ı sana içirtmekle firak ve ayr ılmak ateşlerinden kurta-
ran.. ve Hâl ık’ın marziyat ını, metalibini tarif eden.. ve Sultan- ı Ezel, Ebed’in 
muhaberesine tercümanl ık yapan Resûl-i Rahmân’ ı dinlemeye ve o Muhbir-i 
Sad ık’a iman ile teslim olmaya mâni olan nefsin heva ve hevesini terk etmi-
yorsun!..
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Görüyoruz ki: Sâni-i Hakîm, kemâl-i hikmetiyle 
pek âdi şeylerden pek harika mu’cize-i mensucat yap ıyor. Ve keza abesiyet 
ve israfa mahal b ırak ılmamak üzere, bir ferdi envaen vazifeler ile tavzif edi-
yor. Hatta insan ın başında, insan ın muvazzaf oldu ğu vazifeleri görmek için 
her vazifeye göre birer t ırnak kadar maddî bir şeyin bulunmas ı îcab etsey-
di, bir ba şın Cebel-i Tûr büyüklü ğünde olmas ı lâz ım gelirdi ki ashab- ı vezâi-
fe yer olsun.
Ve keza lisan, sair vezaifiyle beraber erzak hazinesine ve kudretin matba-
hında pişirilen bütün taamlara müfetti ştir. Ve bütün taamlar ın tatlar ını yakî-
nen bilen bir ehl-i vukuftur.
İşte bu faaliyet-i hakîmiyeden anla şılıyor ki zaman ın seyliyle beraber ge-
lip geçen e şya-y ı seyyaleden ve geçen günlerden senelerden, as ırlardan, leyl 
ve nehar ın takallübü ile pek çok mensucat- ı gaybiye ve uhreviye yap ılmakta-
dır. Evet âlemin fihristesi hükmünde olan insan fabrikas ında dokunan men-
sucat o hakikati tanvir eder. Öyle ise bu fâni dünyada mevt, fenâ, devair-i gaybiyede sâfi bir bekaya intikal ederek bâki kal ır. Evet rivâyetlerde vard ır ki: 
“İnsan ın ömür dakikalar ı insana avdet ederler. Ya gafletle muzlim olarak ge-
lirler veya hasenat- ı mudîe ile avdet ederler.”
1
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Görüyoruz ki Sâni-i Hakîm’in, efrâd ve cüz’iyat ın 
tasvirinde büyük büyük tefennünleri vard ır. Evet hayvanlar ın pek büyük ve 
pek küçükleri oldu ğu gibi ku şlarda, bal ıklarda, meleklerde ve sair ecramda, 
âlemlerde dahi pek küçük ve pek büyük ferdleri vard ır. Cenâb- ı Hakk’ ın şu 
tefennünde takip etti ği hikmet:
1– Tefekkür ve ir şad için bir lütuf, bir teshilâtt ır.
2– Kudret mektuplar ı okunup fehmetmekte bir kolayl ıktır.
3– Kudretin kemâlini izhar etmektir.4– Celâlî ve cemâlî her iki nevi sanat ı ibraz etmektir.
Maahâzâ, pek ince yaz ılar ı herkes okuyamaz ve pek büyük şeyler de na-
zar- ı ihataya al ınamaz. İşte irşad ı, teshil ve tâmim için bir k ısm ını küçük harfler 
ile bir k ısm ını da büyük harflerle yazmakla ir şad ın iktizas ı yerine getirilmi ştir.
Amma şeytan ın talebesi olan nefs-i emmâre, cismin küçüklü ğünü sana-
tın küçüklü ğüne atfetmekle, esbaptan sudûrunu tecviz ediyor. Ve pek büyük 
cisimler dahi hikmetle yarat ılmam ış iddias
ında bulunarak bir nevi abesiyete 
isnad ediyor.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Gerek cûdda, gerek r ızıkta ifrat derecesinde meb-
zûliyet vard ır. Bu ise hikmetten uzak, abesiyete yak ın görünür. Evet e ğer ya-
rat ılan şey bir gaye için yarat ılıyorsa hakk ın var; amma gayeler pek çoktur. 
Binâenaleyh bir gayeye nazaran abesiyet hissedilse bile, gayelerin mecmuu-na nazaran ayn- ı hikmet ve ayn- ı adalettir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ın sanat ıyla Hâl ık’ın sanat ı aras ındaki fark: 
İnsan kendi sanat ının arkas ında görünebilir, amma Hâl ık’ın masnûu arkas ın-
da yetmiş bin perde vard ır.
2 Fakat Hâl ık’ın bütün masnûât ı def’aten bir nazar-
da görünebilirse, siyah perdeler ortadan kalkar, nuranîler kal ır. 
1 Bkz.: İbni Receb, Câmiu’l-ulûmi ve’l-hikem  1/231.
2 Arada yetmi ş bine yak ın perde oldu ğuna dair bkz.: Ebû Ya’lâ, el-Müsned  13/520; et-Taberânî, el-
Mu’cemü’l-evsat  6/278, 8/382. Ayr ıca bu perdeler olmasa, azamet-i ilâhiye kar şısında her şeyin mahv 
olacağına dair bkz.: Müslim, îmân  293; İbni Mâce, mukaddime  13.ONUNCU R İSALE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------    201
202  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Hayvanâttan olsun nebâbâttan olsun tevellüd ile 
tenasül şümulüne dahil olan her ferd vech-i arz ı istilâ ve tasallut etmek ni-
yetindedir ki arz ı kendisine ve zürriyetine has ve hâlis bir mescid yapmakla 
Fât ır-ı Hakîm’in esmâ-y ı hüsnâs ını izhar ile Hâl ık’ına gayr-i mütenâhi bir iba-
dette bulunsun.
Evet kuşlar ın, bal ıklar ın, kar ıncalar ın yumurtalar ında, eşcar ve sebzeva-
tın semerat ında ve o semerat ın tohumlar ındaki ifrat derecesini bulan kesret o 
vaziyeti tenvir eder. Lâkin âlem-i şehâdetin darl ığına ve müstakbel ibadetlerin 
Allâmü’l-guyûb’un ilminde mevcut oldu ğuna binaen, niyetten fiile henüz ç ık-
mayan onlar ın ibadetleri kabul edilmi ştir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kur’ân- ı Kerîm, bazen bir şeyin müteaddit gayele-
rinden insanlara ait bir gayeyi zikre tahsis eder. Bu ihtar içindir, inhisar için değildir. Yani, o şeyin gayeleri, zikredilen gayeye münhas ır değildir. Ancak o 
şeyin nizam ve intizam ve sair faydalar ına insan ın nazar- ı dikkatini celb etmek 
için insanlara râci o fayday ı zikrediyor. Mesela
1َאبَùِéْĤوَا َīĻِĭِّùĤا َدَïَĐ اĳُĩَĥْđَÝِĤ َאزِلَĭَĨ َّرَهُïَĜوَ رًاĳُĬ َóَĩَĝْĤوَا
âyet-i kerîme ile zikredilen fayda, takdir-i kamerin binlerce faydalar ından bi-
ridir. Yoksa, takdir-i kamer bu faydaya münhas ır değildir. Yani, kamer yaln ız 
bu gaye için de ğildir. Bu gaye onun gayelerinden biridir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cenâb- ı Hakk’a mahsus taklidi mümkün olmayan 
en bâhir tevhid sikke ve mühürlerinden biri, gayr-i mâdud muhtelif e şyay ı ba-
sit bir şeyden halketmektir. Evet pek basit olan şu topraktan binlerce envâ, 
muhtelif nebâbât, gayr-i mütenâhi bir kudret ile, bir ilim ile, pek büyük bir it-tikan, bir sühûletle yarat ılmakta oldu ğu tevhidin öyle bir burhan ıdır ki hem 
taklidi, hem tenkidi imkân haricidir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Hayat- ı insaniyenin vezaifinden biri de kendi cü-
z’î s ıfatlar ını şuûnât ını, Hâl ık’ın küllî s ıfatlar ını, şuûnât ını fehmetmek için bir 
mikyas yapmakt ır. Amma, âlem-i âhirette ha şirdeki şuûnât- ı azîmesini ve k ı-
yâmette emvât ın ihyas ıyla ahvâl-i umumiyesini fehmetmek için, ancak güz 
mevsiminin k ıyâmetiyle baharlar ın haşri, haşir ve k ıyâmet-i kübrada Hâl ık’
ın 
şuûnât ına mikyas olabilir.
1 “(Ay’ ı da bir nur k ılıp), ona birtak ım konaklar tayin etti ki y ıllar ın say ısını ve vakitlerin hesab ını bilesi-
niz.” (Yûnus sûresi, 10/5)
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Müslümanlar ı lehviyat- ı nevmiye mesabesinde 
olan dünya hayat ına davet etmekle, Cenâb- ı Hakk’ ın helâl etti ği tayyibat da-
iresinden, haram etti ği habîsat mezbelesine te şvik eden adam ın meseli öyle 
bir sarho şa benzer ki parçalay ıcı arslan ile ünsiyetli ehlî at ı birbirinden tefrik 
edemiyor. Sehpa a ğac ı ile jimnastik aletini birbirinden ay ıram ıyor. Kanl ı ya-
ray ı kırm ızı gülden temyiz edemedi ği hâlde, kendisini mür şid bilerek ir şad ve 
nasihate ç ıkıyor.
Esna-y ı irşadda bir adama rast gelir. Zavall ı adam ın arka taraf ında kor-
kunç bir arslan duruyor. Ön taraf ında da sehpa a ğac ı kurulduğu gibi her iki 
yan ında da deh şetli yaralar var. Fakat adamca ğızın elinde iki ilâç vard ır. Ve li-
san ıyla kalbinde iki t ılsım vard ır. Onlar ı istimal ederse şifayâb olur. Ve o ars-
lan, ata ink ılâp eder; burak gibi bine ği olur. O sehpa a ğac ı da daima teced-
düd etmekte olan ahvâl-i âlemi, seyyal manzaralar ı seyretmeye âlet ve vas ı-
ta olur.
O sarhoş herif, o zavall ı adamcağıza diyor:
– “Yahu nedir o ilâçlar ı, tılsımlar ı sakl ıyorsun? Onlar ı at keyfine bak.”
Adamcağız:
– “Yok baba! Bu ilâçlar ve t ılsımlar ın h ıfz ve himayelerindeyim. Onlardan 
almakta oldu ğum haz, lezzet, keyif bana kâfidir. Fakat o arslan gibi parçalay ı-
cı ölümü öldürebilirsen ve sehpay ı kırmakla kabir a ğzını kapatabilirsen ve ha-
yat ımın maruz kald ığı fenâ ve zeval yaralar ını bir hayat- ı bâkiyeye tebdil et-
mekle tedavi edebilirsen, pekâlâ seninle beraber dans oynayal ım. Ve illâ gö-
zümün önünden defol git! Sen ancak kendin gibi sarho şlar ı kand ırabilirsin. 
Ben sarho ş değilim. Dünyan ıza, keyfinize ihtiyac ım yok. Çünkü
2
ُóĻِāَّĭĤا َħْđِĬوَ ĵٰĤْĳَĩْĤا َħْđِĬ ، 1ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè bana yeter.”
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Felsefe talebesiyle medeniyet tilmizleri, Müslü man-
lar ı ecnebi âdetlerine ittiba ile şeâir-i İslâmiye’yi terk etmeye davet ettiklerin-
de, Kur’ân nurcular ı böylece müdafaada bulunurlar:
Eğer dünyadan zeval ve ölümü ve insandan acz ve fakr ı kald ırmaya ikti-
dar ınız varsa, pekâlâ, dini de terk ediniz, şeâiri de kald ırınız. Ve illâ dilinizi ke-
sin, konu şmay ınız. Bak ınız arkam ızda pençelerini açm ış hücuma haz ır ecel ars-
lan ı tehdit ediyor. E ğer iman kula ğıyla Kur’ân’ ın sadâs ını dinleyecek olursan o 
1 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” ( Âl-i İmran sûresi, 3/173)
2 “O ne güzel mevlâ, ne güzel yard ımc ıdır!” ( Enfâl sûresi, 8/40)ONUNCU R İSALE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------    203
204  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
ecel arslan ı bir burak olur. Bizleri rahmet-i Rahmân’a ula ştıracakt ır. Ve illâ o 
ecel, y ırtıcı bir hayvan gibi bizleri parçalar ve –bât ıl itikad ınız gibi– ebedî bir 
firak ile da ğıtacakt ır.
Ve keza önümüzde idam sehpalar ı kurulmu ştur. Eğer iman, îkanla 
Kur’ân’ ın irşad ını dinlersen, o sehpa a ğaçlar ından, Sefine-i Nuh gibi sahil-i 
selâmete, yani âlem-i âhirete ula ştırıcı bir sefine yap ılacakt ır.
Ve keza sa ğ yan ımızda fakr yaras ı, solda da acz, zaaf cerihas ı vard ır. Eğer 
Kur’ân’ ın ilâçlar ıyla tedavi edersen, fakr ımız rahmet-i Rahmân’ ın ziyafetine 
şevk u iştiyaka ink ılâp edecektir. Acz ve zaaf ımız da Kadîr-i Mutlak’ ın dergâh- ı 
izzetine iltica için bir davet tezkeresi gibi olur.
Ve keza bizler uzun bir seferdeyiz. Buradan kabre, kabirden ha şre, haşir-
den ebed memleketine gitmek üzereyiz. O yollarda zulümat ı dağıtacak bir nur 
ve bir erzak lâz ımd ır. Güvendi ğimiz ak ıl ve ilimden ümit yok. Ancak Kur’ân’ ın 
güneşinden, Rahmân’ ın hazinesinden tedarik edilebilir. E ğer bizleri bu sefer-
den geri b ırakacak bir çareniz varsa, pekâlâ. Ve illâ sükût ediniz, Kur’ân’ ı din-
leyelim bakal ım ne emrediyor:
1ُورُóَĕْĤا ِّٰųِאÖ ْħَّכُĬَّóُĕَĺ َźوَ َאۗĻْĬُّïĤا ةُĳٰĻَéْĤا ُħَّכُĬَّóُĕَÜ َŻَĘ
Hülâsa:  Ay ık olan sana tâbi olmaz. Ancak siyaset şarab ıyla veya şöhret 
hırsıyla veya rikkat-i cinsiye ile veya felsefenin dalâleti ile veya medeniyetin 
sefahetiyle sarho ş olanlar senin me şrep ve mesle ğine tâbi olurlar. Fakat insa-
nın başına indirilen darbeler ve yüzüne vurulan tokatlar, onun sarho şluğunu 
izale ile ay ıltacakt ır.
Ve keza insan hayvan gibi yaln ız zaman- ı hâl ile müptelâ ve me şgul de-
ğildir. Belki müstakbelin korkusu ve mâzinin hüzün ve kederi ile hâl elemle-
rine maruzdur. Fakat kendisini şakî, dâll, ahmaklardan addetmeyen adam, 
Kur’ân’ ın şu beşaretini dinlesin:
نَ۝ĳُĝَّÝَĺ اĳُĬوَכَא اĳُĭَĨاٰ َīĺِñَّĤنَ۝اَĳُĬَõْéَĺ ْħُİ َźوَ ْħِıْĻَĥَĐ ْفٌĳَì َź ِّٰųا אءَƯĻِĤأَوْ إِنَّ Ưźأَ
2ُħĻِčَđْĤا ْزُĳَęْĤا َĳُİ ِכَĤذٰ ِّٰۚųا َאتِĩِĥِכَĤ َģĺِïْ×َÜ َź َةِۚóِìْٰźا ĹِĘوَ َאĻْĬُّïĤا ةِĳٰĻَéْĤا ĹِĘ ٰىóْýُ×ْĤا ُħُıَĤ
1 “Dünya hayat ı sizi sak ın ola ki aldatmas ın! Yine sak ın ola ki, (o çok hilekâr şeytan dahil) aldatanlar 
da sizi Allah hakk ında (yanl ış bilgi, yanl ış inanç ve yanl ış yaklaşımlarla) aldatmas ın.” (Lokman sûresi, 
31/33 ; Fât ır sûresi, 35/5)
2 “İyi bilin ki, Allah’ ın velîleri için (özellikle âhirette) herhangi bir korku söz konusu de ğildir ve onlar asla 
üzülmeyeceklerdir de. Onlar, hakk ıyla iman etmi şlerdir ve daima kalbleri Allah’a kar şı sayg ıyla dop-
dolu olarak (te şriî, tekvinî bütün hükümlerinde) O’na kar şı gelmekten sak ınır ve vazifelerini yerine Ö 
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
ِۙ۝īĻِĨَْŶا ِïَĥَ×ْĤا َاñٰİَۙ۝وَīĻِĭĻِø رِĳُĈنِۙ۝وَĳُÝْĺَّõĤوَا ِīĻِّÝĤوَا
1ٍħĺِĳْĝَÜ ِīَùْèأَ ĹِۤĘ َאنَùْĬِْŸا َאĭْĝَĥَì ْïَĝَĤ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Her bir masnûda tahakkuk eden kemâl-i sanat, 
Sâni’in her mekânda ve her masnûun yan ında bulunmas ına delâlet etti ği gi-
bi; hiçbir mekânda ve hiçbir masnûun yan ında bulunmamas ına da delâlet 
eder.
Ve keza insan, her bir şeye muhtaç oldu ğu cihetle her şeyin melekûtu 
elinde ve her şeyin hazinesi yan ında olan Zât- ı Akdes’ten mâadâ kimseye 
ibadet edemez.
Ve keza insan vücûd, îcad, hay ır, ef’âl cihetiyle pek küçük, nâk ıs olmakla 
kar ıncadan, ar ıdan edna, örümcekten daha zay ıftır. Fakat adem, tahrip, şer, 
infial cihetiyle semâvât, arz, cibalden daha büyüktür. Mesela hasenat yapt ığı 
zaman, habbe habbe yapar; seyyiat yaparsa kubbe kubbe yapar. Evet mese-la küfür seyyiesi bütün mevcudât ı tahkir eder, k ıymetten dü şürür.
Ve keza insan ın bir cihetle k ıl kadar bir ihtiyâr ı, zerre kadar bir iktida-
rı, şuâ kadar bir hayat ı, dakika kadar bir ömrü, cüz’î bir cüz kadar mevcudi-
yeti varsa da di ğer cihetle hadsiz bir acz ve fakr ı da vard ır. Kadîr-i Mutlak ve 
Ganiyy-i Mutlak’ ın tecelliyât ına geniş bir mâkes olur.
Ve keza insan hayat- ı dünyeviye cihetiyle bir çekirdek olup, pek büyük 
semere ve sümbüller vermek için kendisine tevdi edilen cihâzât ı, baz ı madde-
leri elde etmek için tavuk gibi topraklar ı, gübreleri, necisleri e şmeye sarf eder, 
faydas
ız tefessüh eder. Ve hayat- ı mâneviye cihetiyle emelleri ebede kadar 
uzanan bir şecere-i bâkiyedir.
Ve keza insan fiil ve sa’yi cihetiyle zay ıf bir hayvan olup daire-i sa’yi 
pek dard ır. İnfial, suâl, dua cihetiyle Rahmân- ı Rahîm’in aziz bir misafiridir. 
Dairesi hayal kadar geni ştir.
getirirler. Onlar için dünya hayat ında da âhirette de (Allah’ ın r ızas ı, ebedî saadet ve ba şarı) müjdesi 
vard ır. Allah’ ın hükümlerinde olsun, verdi ği sözlerde olsun asla de ğiştirme olmaz. İşte budur çok büyük 
kazanç, çok büyük ba şarı.” (Yûnus sûresi, 10/62-64)
1 “Yemin olsun İncir’e ve Zeytin’e, Sina Da ğı’na, ve bu güvenli Belde’ye: Muhakkak ki Biz insan ı, (varl ı-
ğın mükemmel modeli olarak) en güzel şekil ve en mükemmel k ıvamda yaratt ık” (Tîn sûresi, 95/1-5)ONUNCU R İSALE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------    205
206  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Ve keza insan ın hayat- ı hayvaniyeden ald ığı lezzet bir serçe ku şunun 
lezzeti kadar de ğildir. Çünkü insanda hüzün, keder, korku var, onda yoktur. 
Fakat cihâzât, hissiyat, duygular, istidatlar itibar ıyla hayvanlar ın en âlâs ından 
fazla lezzet al ır. İnsan ın şu vaziyetine dikkat edilirse anla şılır ki bu kadar cihâ-
zât, bu hayat için olmay ıp, ancak bir hayat- ı bâkiye için kendisine verilmi ştir.
Ve keza insan saltanat- ı rubûbiyetin mehâsinine nâz ır ve esmâ-y ı kudsi-
yenin cilvelerine dellâl ve kalem-i kudretle yaz ılan mektubat- ı ilâhiyeyi mütâ-
laa ile mütefekkir oldu ğu cihetle, e şref-i mahlûkât ve halife-i arz olmu ştur.
f
1ِّٰųا ĵَĤإِ َۤاءُóَĝُęْĤا ُħُÝْĬأَ َّאسُĭĤا َאıُّĺأَ אƯĺ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsandaki kusur sonsuz oldu ğu gibi, acz, fakr ve ih-
tiyac ına da nihayet yoktur. İnsana tevdi edilen açl ık ile nimetlerin lezzetleri te-
barüz etti ği gibi insandaki kusur, kemâlât- ı sübhaniye derecelerine bir mirsad-
dır. İnsandaki fakr, g ına-y ı rahmetin derecelerine bir mikyast ır. İnsandaki acz, 
kudret ve kibriyâs ına bir mizand ır. İnsandaki tenevvü-ü hâcât, envâ- ı niam 
ve ihsanât ına bir merdivendir. Öyle ise f ıtrat ından gaye ubûdiyettir. Ubûdiyet 
ise dergâh- ı izzetine kusurlar ını “Estağfirullah” ve “Sübhanallah” ile ilân et-
mektir.
f
2ٍħĻِéَä ĹِęَĤ َّאرَåُęْĤا ٍ۝وَإِنَّħĻِđَĬ ĹِęَĤ َارَóْÖَْŶا إِنَّ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Her bir insan için hayat seferinde iki yol vard ır. Bu 
iki yolun uzunlu ğu k ısal ığı birdir. Amma birisinde ehl-i şuhûd ve ehl-i vukufun 
şehâdet ve tasdikleriyle onda dokuz menfaat ihtimali var. İkinci yolda mese-
le mâkûsedir. Onda dokuz zarar ihtimali vard ır. İkinci yol ile gidenin ne silâh ı 
var, ne zahîresi. Tabiî, yolda pek çok korkulara maruz kalaca ğı gibi ihtiyaçla-
rını def için çoklara minnet alt ında kal ır. Fakat birinci yola sülûk edenin, hem 
silâh ı, hem erzak ı beraberdir. Pek serbestâne gider. Birinci yol Kur’ân yoludur, 
ikinci yol ise dalâlet yoludur.
1 “Ey insanlar! Allah kar şısında siz hepiniz yoksulsunuz ve O’na muhtaçs ınız.” (Fât ır sûresi, 35/15)
2 “Kâmil iyilik ve fazilet ehli, hiç şüphesiz nimetler içinde, içinde nimetlerin kaynad ığı cennettedir. 
Günaha dadanm ış hayas ızlar ise K ızgın Alevli Ate ş’te.” (İnfitâr sûresi, 82/13-14)
Evet ehl-i şuhûdun, ehl-i vukufun tasdik ve şehâdetleriyle sabittir ki iman 
yümnüyle yürüyen emn ü eman içindedir. Ve bilâhare merkez-i hükûmete ulaştığında onda dokuzu büyük mükâfatlara mazhar olacaklard ır. Fakat dalâ-
let zulümat ı içinde yürüyenler esna-y ı seferde korkudan, açl ıktan her şeye ve 
herkese tezellül ettikten sonra, mahall-i hükûmete vâs ıl olduğunda onda do-
kuzu ya idam veya ebedî hapse mahkûm olacaklard ır. Binâenaleyh akl ı olan, 
zararl ı bir şeyi, dünyevî, ednâ bir hiffet için tercih etmez.
Ehl-i şuhûd dedi ğimizden maksat, evliyaullaht ır. Zira velâyet sahibi, avâ-
mın itikat etti ği şeyleri gözle mü şahede ediyor. Kur’ân yolu ile gidenlerin silâh 
ve zahîreleri ise; Kadîr-i Mutlak’a, Ganiyy-i Kerîm’e olan tevekkül onlar ı te-
min eder. Zira tevekkül, istinad ve istimdad noktalar ını tazammun ediyor. Bu 
noktalar da kelime-i tevhidi istilzam ediyor. Kelime-i tevhid de namaz ı iktiza 
ediyor. Namaz dahi ubûdiyetin esas bir rüknüdür. Ubûdiyeti emreden teklif-tir. Mükellefiyetini îfa edenin, mükellefiyet müddetince, mükellefiyet-i askeri-ye gibi yemekleri, libaslar ı ve sair hayat lâz ımeleri hazine-i Rahmân’dan ve-
rilir. Mükellefiyet-i askeriye iki buçuk senedir. Amma mükellefiyet-i ubûdiyet, müddet-i ömürdür.
f
1َانُĳَĻَéْĤا َĹِıَĤ َةَóِìْٰźا َّارَïĤا وَإِنَّ ٌۚÕِđَĤوَ ٌĳْıَĤ َّźإِ אƯĻْĬُّïĤا ةُĳٰĻَéْĤا ِهِñٰİ َאĨوَ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan bir yolcudur. Sabavetten gençli ğe, gençlikten 
ihtiyarl ığa, ihtiyarl ıktan kabre, kabirden ha şre, haşirden ebede kadar yolcu-
luğu devam eder. Her iki hayat ın levâz ımat ı, Mâlikü’l-mülk taraf ından veril-
miştir. Fakat o levâz ımat ı, cehlinden dolay ı tamamen bu hayat- ı fâniyeye sarf 
ediyor. Hâlbuki o levâz ımattan lâakal onda biri dünyevî hayata, dokuzu ha-
yat- ı bâkiyeye sarf etmek gerektir. Acaba birkaç memleketi gezmek için hükû-
metten yirmi dört lira harc ırah alan bir memur, ilk dahil oldu ğu memlekette 
yirmi üç liray ı sarf ederse, öteki yerlerde ne yapacakt ır? Hükûmete ne cevap 
verecektir? Böyle yapan kendisine ak ıllı diyebilir mi? Binâenaleyh Cenâb- ı 
Hak her iki hayat levâz ımat ını elde etmek için yirmi dört saatlik bir vakit ver-
miştir. Çoğunu aza, az ını çoğa vermek suretiyle, yirmi üç saat k ısa ve fâni olan 
dünya hayat ına, hiç olmazsa bir saati de be ş namaza ve bâki ve sonsuz uhrevî 
hayata sarf etmek lâz ımd ır ki dünyada pa şa, âhirette geda olmas ın!
1 “Bu dünya hayat ı, (kendine bakan yüzüyle) bo ş bir oyalanma ve oyundan ba şka bir şey değildir. 
Âhiret yurdu ise, i şte o, (her şeyin diri oldu ğu) gerçek hayatt ır.” (Ankebût sûresi, 29/64)ONUNCU R İSALE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------    207
208  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Gafil olan insan, kendi vazifesini terk eder, Allah’ ın 
vazifesiyle me şgul olur. Evet insan, gafletten dolay ı iktidar ı dahilinde kolay 
olan ubûdiyet vazifesinin terkiyle, zay ıf kalbiyle rubûbiyet vazife-i sakîlesinin 
alt ına girer, alt ında ezilir. Ve ayn ı zamanda bütün istirahatini kaybetmekle âsi, 
şakî, hâin adamlar ın partisine dahil olur.
Evet insan bir askerdir. Askerlik vazifesi ba şka, hükûmetin vazifesi ba ş-
kad ır. Askerlik vazifesi talim, cihad gibi din ve vatan ı koruyacak i şlerdir. 
Hükûmetin vazifesi ise erzak ını, libas ını, silâh ını vermektir. Binâenaleyh erza-
kını temin için askerli ğe ait vazifesini terk edip ticaretle –mesela– i ştigal eden 
bir asker, şakî ve hâin olur. Bu itibarla insan ın Allah’a kar şı ubûdiyet, vazifesi-
dir. Terk-i kebâir takvas ıdır. Nefis ve şeytanla u ğraşmas ı, cihad ıdır.
Amma gerek nefsine, gerek evlât ve taallukat ına hayat malzemesini teda-
rik etmek Allah’ ın vazifesidir. Evet madem hayat ı veren O’dur. O hayat ı koru-
yacak levâz ımat ı da O verecektir. Yaln ız, hükûmetin asker için ofislerde cem’ 
ettiği erzak ı askerlere ta şıttırdığı, temizlettirdi ği, öğüttürdüğü, pişirttirdiği gi-
bi, Cenâb- ı Hak da hayat için lâz ım olan levâz ımat ı küre-i arz ofisinde yara-
tıp cem’ ettikten sonra, o erzak ın toplanmas ını ve sair ahvâlini insana yapt ı-
rır ki insana bir me şguliyet, bir e ğlence olsun ve atalet, betalet azab ından kur-
tulsun.
Ey insan! Rahm- ı maderde iken, t ıfıl iken, ihtiyâr ve iktidardan mahrum 
bir vaziyette iken, seni pek leziz r ızıklar ile besleyen Allah, sen hayatta kald ık-
ça o r ızkı verecektir. Baksana! Her bahar mevsiminde sath- ı arzda yarat ılan 
envâ- ı erzak ı kim yarat ıyor ve kimler için yarat ıyor? Senin a ğzına getirip soka-
cak değil ya! Yahu, e ğlencelere, bahçelere gidip dallarda sallanan o güleç yüz-
lü leziz meyveleri kopar ıp yemek zahmet midir? Allah insaf versin!
Hülâsa:  Allah’ ı ittiham etmekle i şini terk edip Allah’ ın işine kar ışma ki 
nankör âsiler defterine kaydolmayas ın.
f
1ْħَכُĤ ْÕِåَÝْøأَ ĹِۤĬĳُĐاُدْ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  “Baz ı dualar icabete iktiran etmez.” diye iddia-
da bulunma. Çünkü dua bir ibadettir. İbadetin semeresi âhirette görünür. 
Dünyevî maksatlar ise –namaz vakitleri gibi– dualar ibadeti için birer vakittirler. 
1 “Bana dua edin, size cevap vereyim.” (Mü’min sûresi, 40/60)
Dualar ın semeresi de ğillerdir. Mesela şemsin tutulmas ı küsuf namaz ına, yağ-
mursuzluk ya ğmur namaz ına birer vakittir.
Ve keza zalimlerin tasallutu ve belâlar ın nüzûlü, baz ı hususî dualara va-
kittir. Bu vakitler bâki kald ıkça, o namazlar, o dualar yap ılır. Eğer bu vakitler-
de dünyevî maksatlar hâs ıl olursa, zâten nurun alâ nur. Ve illâ, “ İcabet dua-
ya iktiran etmedi.” diyemezsin. Ancak, “Henüz vakit ink ıza etmemi ş, duaya 
devam lâz ımd ır.” diyebilirsin. Çünkü o maksatlar dualar ın mukaddimesidir, 
neticesi de ğillerdir. Cenâb- ı Hakk’ ın dualar ın icabetine vaad etmesi ise icabet 
ayn- ı kabul de ğildir. Yani, icabet kabulü istilzam etmez. Duaya her hâlde ce-
vap verilir. Cevaps ız b ırak ılmaz. Matluba olan is’af ise, Mucîb’in hikmetine tâ-
bidir. Mesela doktoru ça ğırdığın zaman, herhâlde: “Ne istersin?” diye cevap 
verir. Fakat: “Bu yeme ği veya bu ilâc ı bana ver.” dedi ğin vakit, bazen verir, 
bazen hastal ığına, mizac ına mülâyim olmad ığından vermez.
Adem-i kabul esbab ından biri de duay ı ibadet kast ıyla yapmay ıp, mat-
lubun tahsiline tahsis etti ğinden aksü’l-amel olur. O dua ibadetinde ihlâs k ırı-
lır, makbul olmaz.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnk ılâplar neticesinde, her iki taraf aras ında geniş 
geniş dereler husûle geliyor. O dereler üstünde her iki âlemle münasebettar 
köprüler lâz ımd ır ki her iki âlem aras ında gidiş geliş olsun. Lâkin o köprüle-
rin ink ılâbat cinslerine göre şekilleri, mahiyetleri mütebâyin; isimleri müte-
nevvi olur. Mesela uyku âlemi, yakaza ile âlem-i misal aras ında bir köprüdür. 
Berzah, dünya ile âhiret aras ında ayr ı bir köprüdür. Ve misal, âlem-i cisma-
nî ile âlem-i ruhâni aras ında bir köprüdür. Bahar, k ış ile yaz aras ında ayr ı bir 
nevi köprüdür. K ıyamette ise, ink ılâp bir de ğildir. Pek çok ve büyük ink ılâplar 
olacağından, köprüsü de pek garip, acîb olmas ı lâz ım gelir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ın ba’de’l-mevt Hâl ık-ı Rahmân- ı Rahîm’e rü-
cuu hakk ında ilânat yapan şu
4َאٰبِĨ ِįْĻَĤوَإِ ، 3
ُóĻِāَĩْĤا ِįْĻَĤوَإِ ، 2نَĳُđَäْóُÜ ِįْĻَĤوَإِ ، 1ْħُכُđِäْóَĨ ِįْĻَĤإِ
gibi âyetlerde büyük bir be şaret ve teselli oldu ğu gibi, ehl-i isyana da büyük 
tehditleri îmâ vard ır.
1 “Nihayet dönü şünüz O’nad ır.” (En’âm sûresi, 6/60; Yûnus sûresi, 10/4)
2 “Ve sonuçta O’na döndürülürsünüz.” (Bakara sûresi, 2/245; Yûnus sûresi, 10/56; Hûd sûresi, 11/34; 
Kasas sûresi, 28/70, 88; Yâsîn sûresi, 36/22, 83, Fussilet sûresi, 41/21; Zuhruf sûresi, 43/85)
3 “Ve, nihaî var ış da yine O’nad ır.” (Mâide sûresi, 5/18; Şûrâ sûresi, 42/15; Te ğâbün sûresi, 64/3)
4 “Ve bütün varl ığımla ancak O’na yönelirim.” (Ra’d sûresi, 13/36)ONUNCU R İSALE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------    209
210  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Evet bu âyetlerin sarahatine göre: Ölüm; zeval, firak, adem kap ısı ve zu-
lümat kuyusu olmay ıp; ancak Sultan- ı Ezel ve Ebed’in huzuruna girmek için 
bir medhaldir. Bu be şaretin işaretiyle kalb adem-i mutlak korkusundan, ele-
minden kurtulur. Evet küfrün tazammun etti ği cehennem-i mâneviyeye bak! 
1ĹِÖ ِيïْ×َĐ ِّīَČ َïْĭِĐ َאĬأَ hadis-i kudsîsi s ırrınca, Cenâb- ı Hak kâfirin zan ve itikad ını 
daimî bir azab- ı elîme kalbeder. Sonra, iman ve yakîn ile Cenâb- ı Hakk’ ın li-
kas ından sonra, r ızas ından sonra, rü’yetinden sonra müminler için hâs ıl olan 
lezzetlerin derecelerine bak! Hatta cehennem-i cismanî, Yarat ıcı’yı bilen âsi 
bir mümin için, Yarat ıcı’yı kabul etmeyen bir kâfirin cehennem-i mânevîsine 
nisbeten cennet gibidir.
Arkadaş! Âlem-i bekaya delâlet eden berahinden mâadâ, arkas ında saf-
lar teşkil edip dualar ına bir ağızdan “Âmîn! Âmîn!” söyleyen enbiyâ, evliya, 
sıddîkîn imamlar ı, Mahbub-u Ezelî’nin Habîb-i Ekrem’i Muhammed (aleyhissa-
lâtü vesselâm) ’ın tazarruat ı, dualar ı, âlem-i bekada insan ın bekas ına pek büyük 
burhan ve kâfi bir vesiledir. Çünkü kâinat ı serapa istilâ eden şu hüsünler, gü-
zellikler, cemâller, kemâller; o Habîb’in tazarruat ını işitmemek veya kabul et-
memek kadar çirkin, kabih, kusur, naks addedilecek bir şeye müsaade eder 
mi? Cenâb- ı Hak bütün nekaisten, çirkin şeylerden münezzeh, müberra de ğil 
midir? Elbette münezzehtir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cenâb- ı Hakk’ ın verdiği nimetleri söyleyip ilân ve 
tahdis-i nimet etmek, bazen gurura ve kibre incirar eder. Tevazu kast ıyla da o 
nimetleri ketmetmek iyi de ğildir. Binâenaleyh ifrat ve tefritten kurtulmak için 
istikamet mizan ına müracaat edilmeli, şöyle ki:
Her bir nimetin iki vechi vard ır. Bir vechi insana aittir ki insan ı tezyin 
eder, medar- ı lezzeti olur. Halk içinde temayüze sebep olur. Mûcib-i fahir olur, 
sarhoş olur. Mâlik-i Hakikî’yi unutur. En nihayet kibir ve gurur kuyusuna dü-
şürtür.
İkinci vechi  ise, in’am edene bakar ki keremini izhar, derece-i rahmetini 
ilân, in’am ını ifşa, esmâs ına şehâdet eder. Binâenaleyh tevazu, ancak birinci 
vecihle tevazu olabilir. Ve illâ küfran ı tazammun etmi ş olur. Tahdis-i nimet da-
hi, ikinci vecihle mânevî bir şükür olmakla memduh olur. Yoksa kibir ve guru-
ru tazammun etti ğinden mezmumdur.
1 “Kulum beni nas ıl tan ırsa, onunla öyle muamele ederim.” (Buhârî, tevhid 15, 35; Müslim, zikir 2, 19, 
tevbe 1; Tirmizî, zühd 51, deavât 131)
Tevazu ile tahdis-i nimet şöylece bir içtimalar ı var: Bir adam hediye ola-
rak bir palto birisine veriyor. Paltoyu giyen adama ba şka bir adam “Ne kadar 
güzel oldun.” dedi ğine karşı “Güzellik paltonundur.” dedi ği zaman, tevazu ile 
tahdis-i nimeti cem’ etmi ş olur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Ücret al ınd ığı zaman veya mükâfat tevzi edildi ği 
vakit, rekabet, k ıskançl ık mikrobu oynamaya ba şlar. Fakat i ş zaman ında, hiz-
met vaktinde o mikrobun haberi olmuyor. Hatta tembel olan adam, çal ışkan ı 
sever. Zay ıf olan, kavîyi takdir ve tahsin eder. Fakat çal ışmas ını ister ki iş hafif 
olsun, zahmetten kurtulsun.
Dünya da umûr-u diniyeye ve a’mâl-i âhirete i ş ve hizmet için kurulmu ş 
bir fabrika oldu ğu cihetle ve o fabrika içerisinde i şlenen ve yap ılan ibadetle-
rin semeresi öteki âlemde göründü ğüne nazaran ibadetlerde rekabet edilme-
melidir; oldu ğu takdirde ihlâs ı kaybolur. Ve o rekabeti yapan, halk ın takdir ve 
tahsinleri gibi dünyevî bir mükâfat ı düşünür. Zavall ı düşünmüyor ki o dü şün-
ce ile amelini adem-i ihlâs ile iptal eder. Çünkü sevap îtâs ında ve ücret ald ı-
ğında, nâs ı Rabb-i nâs’a şerik yapar ve halk ın nefretlerine hedef olur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Keramet ile istidraç mânen birbirine mübâyindir. 
Zira keramet, mu’cize gibi Allah’ ın fiilidir. Ve o keramet sahibi de kerametin 
Allah’tan oldu ğunu bilir ve Allah’ ın kendisine hâmi ve rakîb oldu ğunu da bi-
lir. Tevekkül ü yakîni de fazlala şır. Lâkin bazen Allah’ ın izniyle kerametlerine 
şuuru olur, bazen olmaz. Evlâ ve eslemi de bu k ısımd ır.
İstidraç ise gaflet içinde iken e şya-y ı gaybiyenin inki şafından ve garip fiil-
leri izhar etmekten ibarettir. Fakat bu istidraç sahibi, nefsine istinad ve iktida-
rına isnad etmekle enâniyeti, gururu öyle fazlala şır ki 1ٍħْĥِĐ ĵٰĥَĐ ُįُÝĻِÜأُۧو אƯĩَّĬإِ oku-
maya başlar. Lâkin o inki şaf, tasfiye-i nefis ve tenevvür-ü kalb neticesi oldu ğu 
takdirde, ehl-i istidraç ile ehl-i keramet aras ında tabaka-y ı ûlâda fark yoktur. 
Tam manas ıyla fenâya mazhar olanlar ise onlara da Allah’ ın izniyle e şya-y ı 
gaybiye inki şaf eder. Ve onlar da o e şyay ı fenâ fillâh olan havaslar ıyla görür-
ler. Bunun istidraçtan fark ı pek zâhirdir. Zira zâhire ç ıkan bât ınlar ının nurani-
yeti, mürâîlerin zulümat ıyla iltibas olmaz.
f
1 “Ben, bilgi ve becerim sayesinde bu serveti elde ettim.” (Kasas sûresi, 28/78; Zümer sûresi, 39/49)ONUNCU R İSALE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------    211
1ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Tesbihat, ibadât, gayr-i mahdut envâlar ıyla her 
şeyde vard ır. Fakat her şeyin kendi tesbihat ve ibadetini bütün vecihlerini da-
ima bilip şuur edinmesi lâz ım değildir. Çünkü husûl huzuru istilzam etmez. 
Tesbih ve ibadet edenler, yaln ız yapt ıklar ı amelin mahsus bir tesbih veya s ıfa-
tı mâlûm bir ibadet oldu ğunu bilirlerse kâfidir. Zâten Mabud-u Mutlak’ ın ilmi 
kâfidir. İnsandan mâadâ mahlûkâtta teklif olmad ığından, onlara niyet lâz ım 
değildir. Ve keza amellerinin s ıfât ını bilmek de lâz ım değildir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan- ı müminin k ıymeti, ihtiva etti ği sanat- ı âli-
ye ile esmâ-y ı hüsnâdan in’ikâs eden cilvelerin nak ışlar ı nisbetindedir. İnsan- ı 
kâfirin k ıymeti ise et, kemikten ibaret fâni ve sâk ıt maddesinin k ıymetiyle öl-
çülür. Kezalik bu âlem de e ğer Kur’ân’ ın tarif etti ği gibi mana-y ı harfiyle, ya-
ni Cenâb- ı Hakk’ ın azametine bir âlet nazar ıyla bak ılırsa, o nisbette k ıymet-
tar olur. E ğer felsefenin dedi ği gibi mana-y ı ismiyle yani hiçbir fâil, Hâl ık ile 
bağlı olmay ıp müstakill-i bizzat nazar ıyla bak ılırsa, k ıymeti câmid, mütegay-
yir maddesinde münhas ır kal ır. Kur’ân’dan istifade edilen ilmin felsefe ilmin-
den ne derece yüksek oldu ğu, şu misal ile tebarüz eder: 2ًאäَاóِø َ÷ْĩَّýĤا َģَđَäوَ 
Bu hükm-ü Kur’ânî esmâ-y ı hüsnân ın cilvelerine bakmak için bir pencere aç ı-
yor, şöyle ki:
Ey insan! Bu şems, azametiyle beraber size musahhard ır. Meskenlerinize 
nur veriyor. Yemeklerinizi hararetiyle pi şirtiyor. Sizin öyle Azîm, Rahîm bir 
Mâlik’iniz var ki bu şems O’nun bir lâmbas ı olup misafirhanesinde sâkin mi-
safirlerini ziyaland ırıyor.
Felsefenin hikmetince, şems büyük bir ate ştir, yerinde dönüyor. arz ile 
seyyarat, ondan uçan parçalard ır. Cazibe ile şemse merbut kalarak medarla-
rında hareket ediyorlar.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan ın Cenâb- ı Hak’tan hiçbir hakk ı talep etme-
ye hakk ı yoktur. Bilakis daima O’na şükretmeye medyundur. Çünkü mülk 
O’nundur. İnsan O’nun memlûküdür.
f
1 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 17/44)
2 “Güneşi de ( ışığı kendinden) bir lamba yapt ı.” (Nûh sûresi, 71/16)212  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
(Mu’cize-i Kübradan Birkaç Katreyi Tazammun Eden)
On Dördüncü Re şha
Birinci Katre
Nübüvvet-i Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  isbat eden deliller ne tâdât ve 
ne tahdit edilemez. Ehl-i tahkik ve yüksek insanlarca, beyanlar ı hakk ında ya-
pılan tasnifler pek çoktur. Acz ve kusurum ile “ Şuâât” adl ı eserimde o şemsin 
baz ı şuâlar ı beyan edildi ği gibi, “Lemeât” adl ı ikinci bir eserimde Kur’ân’ ın i’-
câz dereceleri, k ırka iblâğ edilmiştir. Ve o vücuh-u i’câzdan belâgat- ı nazmi-
yeye ait bir vecih de “ İşârâtü’l-i’câz” nam eserimde beyan edilmi ştir. İştihas ı 
olanlara o üç kitab ı tavsiye ediyorum.
İkinci Katre
Geçen derslerden anla şıldığı üzere Hâl ık-ı arz ve semâvât ın, nev-i be-
şerin ıslah ve terbiyesi için inzâl etti ği Kur’ân’ ın pek çok vazife ve makamla-
rı vard ır.
Evet Kur’ân, kâinat ın bir tercüme-i ezeliyesidir. Ve kâinat ın kendi lisanla-
rıyla okuduklar ı âyât- ı tekviniyenin tercüman ıdır. Ve şu kitab- ı âlemin tefsiri 
olduğu gibi; arz, semâvât sayfalar ında müstetir esmâ-y ı hüsnân ın definelerini 
keşşâft ır. Ve şu âlem-i şehâdete âlem-i gayptan bir lisand ır. Ve âlem-i İslâm’ ın 
güneşi olduğu gibi, âlem-i âhiretin de haritas ıdır. Ve Cenâb- ı Hakk’ ın zât ına, 
sıfât ına, esmâs ına, şuûnât ına bir burhan ve bir tercümand ır. Ve keza nev-i be-
şerin şeriat kitab ı, hikmet kitab ı, dua kitab ı, davet kitab ı, ibadet kitab ı, emir 
kitab ı, zikir kitab ı, fikir kitab ı olmakla, zâhiren bir kitap şeklinde ise de ihtiva 
ettiği fünûn ve ulûm cihetiyle binlerce kitap hükmündedir.
Üçüncü Katre
Tekrarat- ı Kur’âniye’deki i’câz ın bir lem’as ını beyan z ımn ında “Alt ı 
Nokta”dan ibarettir.
Birinci Nokta Birinci Nokta
Kur’ân bir zikir kitab ı, bir dua kitab ı, bir davet kitab ı olduğuna naza-
ran, sûrelerinde vukua gelen tekrar, belâgatça ayn- ı isabet ve ayn- ı hikmettir. 
Çünkü zikir ve duadan maksat sevapt ır ve merhamet-i ilâhiyeyi celp etmektir. 
Mâlûmdur ki bu gibi hususlarda fazlas ıyla tekrar lâz ımd ır ki o nisbette sevap 
kazan ılsın ve merhamet celp edilsin. Hem de zikrin tekrar ı kalbi tenvir eder. 
Duan ın tekrar ı bir takrirdir. Davet dahi, tekrar ı nisbetinde tesiri, tekidi vard ır.
İkinci Nokta İkinci Nokta
Kur’ân bütün be şerin tabakat ına hitap ve deva oldu ğu için, zeki-gabî, ta-
kî-şakî, zâhid-gayr-i zâhid, bütün insan tabakalar ı şu hitab- ı ilâhiyeye mazhar 
ve bu eczahane-i rahmâniyeden ilâç almaya haklar ı vard ır. Hâlbuki Kur’ân’ ı 
tamamen ve daima okumak herkese müyesser de ğildir. Bunun için, lüzum-
lu olan maksatlar, hüccetler bilhassa uzun sûrelerde tekrar edilmi ştir ki her bir 
sûre hemen hemen bir küçük Kur’ân hükmünde olsun ki herkes sühûletle is-tediği vakit istedi ği sûreyi okumakla tam Kur’ân’ ın sevab ını kazanabilsin. Evet 
1ِóِّכْñĥِĤ ْاٰنَóُĝْĤا َאĬْóَّùَĺ ْïَĝَĤوَ olan âyet-i kerîme bu hakikati isbat ediyor.
Üçüncü Nokta Üçüncü Nokta
Cismanî ihtiyaçlar vakitlerin ihtilâflar ıyla tebeddül eder. Noksan ve faz-
lalaşır. Mesela havaya olan ihtiyaç her anda var. Suya olan ihtiyaç, midenin 
harareti zamanlar ında olur. G ıdaya olan hacet, her günde olur. Ziyaya olan 
ihtiyaç, alelekser haftada bir defa lâz ımd ır. Ve hâkeza...
Kezalik mânevî ihtiyaçlar da vakitleri muhtelif ve mütefâvittir. Her anda 
“Allah” kelimesine ihtiyaç vard ır. Her vakit “Besmele”ye her saatte 2ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź
’a ihtiyaç vard ır. Ve hâkeza...
Binâenaleyh; âyetlerin, kelimelerin tekrar ı, ihtiyaçlar ın tekrar ından ileri 
geliyor. Ve keza o gibi hükümlere olan ihtiyac ın şiddetine i şarettir.
Dördüncü Nokta Dördüncü Nokta
Bilirsiniz ki; Kur’ân bu metin din-i azîmin esâsât ını ve İslâmiyet’in erkâ-
nını tesis ettiği gibi, içtimaat- ı beşeriyeyi tebdil eden bir kitapt ır. Mâlûmdur ki 
1 “Gerçek şu ki, (insan ın dilinde indirmekle) Kur’ân’ ı Allah’ ı anma, onu indirmekteki gayesini anlama ve 
ondan gereken dersi alma ad ına kolayla ştırdık.” (Kamer sûresi, 54/17, 22, 32, 40)
2 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35; Muhammed sûresi, 47/19)214  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
müessis olan zât, vaz’ etti ği esaslar ı güzelce yerle ştirmek için tekrarlara çok ih-
tiyac ı olur. Evet tekrar edilen şey sabit kal ır, takarrur eder, unutulmaz.
Ve keza Kur’ân be şerin muhtelif tabakalar ından kâlî veya hâlî yap ılan su-
âllere lâz ım olan cevaplar ı veren umumî bir mür şid-i mücîptir. Mâlûm ya, su-
âl tekerrür ederse cevap da tekerrür eder.
Beşinci Nokta Beşinci Nokta
Bilirsiniz ki Kur’ân pek büyük meselelerden bahseder. Ve kalbleri iman 
ve tasdike dâvet eder. Ve çok ince hakikatlerden bahis açar. Ak ıllar ı; mârife-
te, dikkate tahrik eder. Binâenaleyh o mesâilin, o ince hakâikin, kalblerde, ef-kârda tesbit ve takriri için süver-i muhtelifede türlü türlü üslûplarla tekrara ih-
tiyaç vard ır.
Altıncı Nokta Alt ınc ı Nokta
Bilirsiniz ki her âyet için bir zâhir var, bir bât ın var; bir had var, bir mutta-
la’ var1. Ve her bir k ıssa için çok vecihler, hükümler, faydalar, maksatlar var-
dır. Binâenaleyh muayyen bir âyet her yerde öbür münasip bir vecih için, bir 
fayda için zikredilebilir. Bu itibarla, zâhiren tekrar görünse bile hakikatte tek-
rar değildir.
Dördüncü Katre
Kur’ân’ ın felsefî mesâil-i kevniyenin bir k ısm ında ihmal ile, bir k ısm ında 
ibham ile, öteki k ısm ında icmal ile i şaret ettiği derece-i i’câz ı “Alt ı Nükte” z ım-
nında izah ediyoruz.
Birinci Nükte Birinci Nükte
Suâl:  Ne için Kur’ân da hikmet ve felsefe gibi kâinattan bahsetmi-
yor?
Cevap: Cevap:  Felsefe hakikatten udûl etmi ş, kâinata mana-y ı ismiyle baka-
rak, kâinat ı kâinat hesab ına istihdam ediyor. Kur’ân ise, Hak’tan hak ile nâ-
zil olmuş, hakikate gidiyor. Mevcudâta mana-y ı harfiyle bakarak Hâl ık’ının 
hesab ına istihdam ediyor.
Suâl:  Ulvî ve süflî ecram ın mahiyetleri, şekilleri, hareketleri hakk ında 
fennin verdi ği beyanat gibi beyan lâz ım iken, müphem b ırak ılm ıştır?
1 Bkz.: Abdurrezzak, el-Musannef  3/358; Ebû Ya’lâ, el-Müsned  9/278; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat 
1/236.ON DÖRDÜNCÜ RE ŞHA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------   215
Cevap: Cevap:  Bu gibi meselelerde ibham daha mühimdir. Ve icmal daha ce-
mil ve güzeldir. Çünkü Kur’ân, istitradî ve tebeî olarak Cenâb- ı Hakk’ ın zâ-
tına, s ıfât ına istidlâl için kâinattan bahsediyor. İstidlâlin birinci şart ı, delilin 
neticeden daha zâhir ve mâlûm olmas ı lâz ımd ır. Eğer fencilerin i ştihas ı gi-
bi “Şemsin sükûnuna, arz ın hareketine bakmakla Allah’ ın azametini anlay ı-
nız.” demiş olsayd ı, delil müddeadan daha hafî olurdu. Ve insanlar ın ekseri-
si, ekser zamanlarda fehmedemediklerinden inkâra zehap ederlerdi. Hâlbuki irşad ve hidayet zamanlar ında cumhurun derece-i fehimleri nazara al ınarak 
ona göre söz söylemek îcab eder. Maahâzâ ekseriyete yap ılan mürâattan, 
ekalliyette kalan ın mahrumiyeti ne şet etmez. Çünkü onlar da istifade ediyor-
lar. Amma mesele mâkûse olursa, ekseriyet mahrum kal ır, istifade edemez. 
Çünkü fehimleri kas ırdır.
Ve sâniyen : Belâgat- ı irşadiyenin şe’nindendir ki avâm ın nazar ına, âm-
menin hissine, cumhurun fehmine göre hareket yap ılsın ki; nazarlar ı tevah-
huş, fikirleri kabulden imtina etmesin. Binâenaleyh cumhura olan hitab ın en 
belîği zâhir, basit, sehl olmas ı
dır ki âciz olmas ınlar. Muhtasar olsun ki melûl ol-
mas ınlar. Mücmel olsun ki lüzumlu olmayan tafsilden nefret etmesinler.
Ve sâlisen : Kur’ân mevcudât ın ahvâlinden ancak Hâl ık’lar ı için bahse-
der. Mevcudât ın zâtlar ına ait değildir. Bu itibarla Kur’ân’ca en mühim, kâina-
tın Hâl ık’a nâz ır olan ahvâlidir. Fen ise Hâl ık’ı işe katm ıyor. Kâinat ın ahvâlin-
den bizâtiha bahsediyor. Ve keza Kur’ân bütün insanlara hitap eder. Ve ekse-riyetin fehmini mürâat eder ki tahkiki bir mârifet sahibi olsunlar. Fen ise yaln ız 
fenciler ile konu şur. Avâm ı nazara alm ıyor. Avâm taklitte kal ıyor. Bu itibarla 
fennin tafsilât ını ihmal veya ibham, maslahat- ı âmme ve menfaat-i umumiye-
ye nazaran, ayn- ı isabet ve ayn- ı hikmettir.
Ve râbian : Kur’ân bütün zamanlar ı tenvir ve bütün insanlar ı irşad eden 
bir kitapt ır. Bu itibarla ir şad ın belâgat ı îcab ınca, ekseriyeti, nazarlar ında be-
dihî olan meselelere kar şı mükâbereye, mugâlataya îka ve icbar etmemek lâ-
zımd ır. Ve onlarca, mahsus, me şhud, maruf olan bir şeyi lüzumsuz yerde ta ğ-
yir etmemek lâz
ımd ır. Ve keza vazife-i asliyece ekseriyete lâz ım olmayan şe-
yin ihmal veya icmali lâz ımd ır. Mesele, şemsin zât ından, mahiyetinden bah-
setmek de ğildir. Ancak âlemi tenvir etmekle, hilkatin nizam merkezi ve âle-
me mihver olmas ı gibi harika şeyleri ihtiva eden vazifesinden bahsetmekle, 
Hâl ık’ın azamet-i kudretini efkâr- ı âmmeye ibraz etmektir.216  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İkinci Nükte İkinci Nükte
1ًאäَاóِø َ÷ْĩَّýĤا َģَđَäوَ
Suâl:  Ne için şems “sirac”la tavsif edilmi ştir. Hâlbuki ehl-i fence, şems 
arza tâbi de ğildir ki ona sirac olsun. Belki arz ile seyyarat kendisine 
tâbi olan bir merkezdir?
Cevap: Cevap:  “Sirac” tabiri şöyle bir tasvire i şarettir ki: Âlem bir saray gibidir. 
Mevcudât ı, o saray ın müştemilât ı, tezyinat ı makam ında oldu ğu gibi, şems 
de o saray halk ını tenvir eden ilâhî bir lüküstür. Ve keza “sirac” tabiri Cenâb- ı 
Hakk’ ın rubûbiyetinden do ğan vüs’at- ı rahmetine ve o rahmet içinde derece-i 
in’am ve ihsan ına bir ihtar ve azamet-i saltanat ı içinde vahdaniyetine bir ilân-
dır ki müşriklerin mabud ittihaz ettikleri kocaman şems, âlem saray ında lüküs 
vazifesiyle muvazzaf musahhar bir memur ve bir hizmetkârd ır. Mâlûmdur ki 
lâmba hizmetini gören câmid bir şeyin ibadete, yani mabud olmaya hiç liya-
kat ı var m ıdır?
Üçüncü Nükte Üçüncü Nükte
Kur’ân’ ın takip etti ği makas ıd-ı esasiye ve anâs ır-ı asliye, ubûdiyet ile tev-
hid, risalet, ha şir, adalet olmak üzere dörttür. Di ğer bahsetti ği meseleler ancak 
bu maksatlara vesilelerdir. Bu itibarla vesilelerde yap ılacak tafsilât, ol bâbdaki 
kavâide muhaliftir. Çünkü mâlâyâni ile i ştigal, maksad ı geri b ırak ıyor. Bunun 
içindir ki baz ı mesâil-i kevniyede Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan ihmal veya ibham 
veya icmal yapm ıştır. Ve keza Kur’ân’ ın muhataplar ından k ısm- ı ekseri avâm-
dır. Avâm s ınıfının hakâik-i ilâhiyenin ince ve mü şkül k ısm ına fehimleri ka-
dir değildir. Ancak temsil ve icmaller ile fehimlerine yak ınlaştırmak lâz ımd ır. 
Bunun içindir ki Kur’ân, kesret ile temsilleri zikrediyor. Ve istikbalde ke şfedile-
cek baz ı mesâilde de icmal yap ıyor.
Dördüncü Nükte Dördüncü Nükte
Bu nükte mütercim taraf ından tayyedilmi ştir.
Beşinci Nükte Beşinci Nükte
Müellif-i muhteremi taraf ından tayyedilmi ştir.
1 “Güneşi de ( ışığı kendinden) bir lamba yapt ı.” (Nûh sûresi, 71/16)ON DÖRDÜNCÜ RE ŞHA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------   217
218  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Alt ınc ı Katre
Kur’ân ba şka kelâmlar ile mukayese edilmez. Aralar ında münasebet yok-
tur. Evet kelâm ın ulviyetine, kuvvetine, hüsnüne, cemâline kuvvet veren mü-
tekellim, muhatap, maksat, makam olmak üzere dört şeydir. Ediplerin zan-
nettikleri gibi yaln ız makam de ğildir. Demek, bir kelâm ın derece-i kuvveti-
ni anlamak istedi ğin zaman; fâiline, muhatab ına, gayesine, mevzuuna bak. 
Bunlar ın dereceleri nisbetinde kelâm ın derecesi anla şılır.
Evet mesela o kelâm emir veya nehiy olursa, irade ve kudreti tazammun 
ettiğinden derecesine göre tezâuf ediyor. Mesela Kur’ân’ ın אءَكِƯĨ ĹِđَĥْÖا أَرْضُ אƯĺ 
1ĹِđِĥْĜأَ אءُƯĩَø َאĺوَ âyeti ile semâ ve arza verdi ği emrin tazammun etti ği yüksek 
ve kat’î irade ve kudret ile derhal semâî sehâb çekilir, arz da suyunu yutar. 
Ve keza arz ve semâya 2ًאİْóכَ أَوْ ًאĐْĳَĈ َאĻِÝاِئْ âyetiyle verilen emri itaatla kabul et-
melerinden, o emirdeki irade ve kudretin derece-i kuvveti ve dolay ısıyla kelâ-
mın derece-i ulviyeti tebarüz eder. Fakat insanlar ın câmidata verdikleri emir-
ler, mütekellimîndeki irade ve kudretin zaafiyeti nisbetinde ruhsuz, hayalî he-zeyanlardan farklar ı yoktur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cenâb- ı Hakk’ ın 
6ُīَùْèأَ , 5ُħَèأَرْ , 4
ُóَ×أَכْ , 3ُħَĥْĐأَ gibi 
esmâ ve s ıfât ve ef’âlinde kullan ılan ism-i tafdil tevhide naks de ğildir. Çünkü 
maksat, bizzat ve hakikî bir mevsufu, gayr-i hakikî veya aklî bir imkânla veya vehmî bir mevsufa tafdil etmektir.
Ve keza izzet-i ilâhiyeye de münâfi de ğildir. Çünkü maksat, s ıfât ve ah-
vâl-i ilâhiye ile mahlûkât ın s ıfât ve ef’âli aras ında bir muvâzene yapmak de-
ğildir. Yani, ikisini bir seviyede tuttuktan sonra, bunu ona tafdil etmek de ğildir 
ki s ıfat- ı ilâhiyeye bir naks olsun.
Evet masnûâttaki kemâlât, Cenâb- ı Hakk’ ın kemâlinden in’ikâs eden bir 
gölge oldu ğuna nazaran, masnûât, s ıfât- ı ilâhiye ile muvâzene hakk ına mâ-
lik değildir.
1 “Ey yeryüzü! Vazifen bitti; suyunu yut. Ey semâ! İhtiyaç kalmad ı; yağmuru kes.” (Hûd sûresi, 11/44)
2 “İsteyerek de olsa, istemeyerek de olsa emrime gelin!” (Fussilet sûresi, 41/11)
3 En bilgili.
4 En büyük.
5 En merhametli.
6 En güzel.
Şûle
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bütün esmâ-y ı hüsnân ın ifade etti ği manalar ile 
bütün s ıfât- ı kemâliyeye lafza-y ı celâl olan “Allah” bililtizam delâlet eder. Sair 
ism-i haslar yaln ız müsemmalar ına delâlet eder. S ıfatlara delâletleri yoktur. 
Çünkü s ıfatlar, müsemmalar ına cüz olmad ığı gibi aralar ında lüzum-u beyyin 
de yoktur. Bu itibarla ne tazammunen ve ne iltizamen s ıfatlara delâletleri yok-
tur. Ama lafza-y ı celâl bi’l-mutabakat Zât- ı Akdes’e delâlet eder. Zât- ı Akdes 
ile s ıfat- ı kemâliye aras ında lüzum-u beyyin oldu ğundan s ıfatlara da bililti-
zam delâlet eder. Ve keza ulûhiyet unvan ı sıfât- ı kemâliyeyi istilzam etme-
si, ism-i has olan “Allah” ın da o s ıfat ı istilzam etti ğini istilzam ediyor. Ve keza 
“Allah” kelimesi de nefiyden sonra s ıfatlar ile beraber dü şünülür. Binâenaleyh 
1ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź kelâm ı, esmâ-y ı hüsnân ın adedince kelâmlar ı tazammun ediyor. 
Bu itibarla, şu kelime-i tevhid kelâm ı, delâlet etti ği s ıfatlar itibar ıyla bir ke-
lâm iken bin kelâm oluyor. 3ُّٰųا َّźإِ مَĳُّĻَĜ َź رَازِقَ َź َóِĈَאĘ َź ،2ُّٰųا َّźإِ َěِĤَאì َź gibi... 
Binâenaleyh terakki etmi ş olan zâkir bir zât, bu kelâm ı söylerken içindeki binler-
ce kelâmlar ı söylemiş oluyor.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Mademki her şeyin Allah’tan oldu ğunu bilirsin ve 
O’na iz’an ın vard ır. Zararl ı menfaatli her şeyi tahsin ve hüsn-ü r ıza ile kabul 
etmek lâz ımd ır. Ve illâ, gaflete dü şmeye mecbur olursun. Bunun için esbab- ı 
zâhiriye vaz’ edilmi ş ve gözlere de gaflet perdesi örtülmü ştür. Kâinat hâdise-
lerinden insan ın heva ve hevesine muhalif olan k ısım, muvaf ık olan k ısımdan 
daha çoktur. E ğer heva sahibi, bu esbâb- ı zâhiriyeyi görüp Müsebbibü’l-esba-
p’tan gaflet etmese, itirazlar ını tamamen Allah’a tevcih eder.
1 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35 ; Muhammed sûresi, 47/19 )
2 Allah’tan ba şka hiçbir yarat ıcı yoktur.
3 Allah’tan ba şka her şeyi temelden yaratan, g ıdalar ı yarat ıp lutfeden ve kendi kendine kaim olan yok-
tur!
220  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Dualar üç k ısımd ır:
Birisi : İnsan ın lisan ıyla yapt ığı kavlî dualard ır. Savt ve sadâl ı hayvanât ın, 
–mesela– ac ıktıklar ı zaman kendi hususî lisanlar ıyla ç ıkard ıklar ı sadâlar dahi 
kavlî dualardand ır.
İkinci K ısım: Nebâbât, e şcar ın bilhassa bahar mevsiminde lisan- ı ihti-
yaçla yapt ıklar ı ihtiyacî dualard ır.
Üçüncüsü : Tahavvül, tekemmül şe’ninde olan şeylerin, lisan- ı istidat ile 
hissedilen istidadî dualar ıdır. Evet her şey Cenâb- ı Hakk’ ı tesbih etti ği gibi li-
san ıyla, ihtiyac ıyla, istidad ıyla dahi Allah’a dua eder.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Çekirdek a ğaç olmazdan evvel, yumurta ku ş ol-
mazdan evvel, habbe ba şak vermezden evvel binlerce imkân ve ihtimaller 
içerisinde ve binlerce suret ve şekillere girmek kabiliyetinde iken; o e ğri-büğrü 
ihtimaller, yollar içinden çekilip do ğru ve müstakim münteç bir şekle, bir vazi-
yete sevk edilmelerinden anla şılır ki o tohumlar, evvelce de Allâmü’l-guyub’-
un terbiye, tedvir, tedbiri alt ında imişler. Sanki o tohumlar ın her birisi, kudret 
kitaplar ından istinsah edilmi ş küçük bir tezkeredir. Yahut bir fihristedir, ilm-i 
ezelîden al ınm ıştır. Yahut kader kitaplar ından yaz ılm ış baz ı düsturlard ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Mümin olan zât, mâna-y ı harfiyle, yani gayre bir 
hâdim ve bir âlet s ıfat ıyla kâinata bak ıyor. Kâfir ise mâna-y ı ismiyle, yâni 
müstakil bir “a ğa” nazar ıyla âleme bak ıyor. Bu itibarla her bir masnûda, iki 
cihet vard ır. Bir ciheti, kendi zât ve s ıfât ından ibarettir. Di ğer ciheti, Sâni’a ve 
esmâ-y ı hüsnâdan kendisine olan tecelliyâta bakar.
İkinci cihetin dairesi daha geni ş ve meâlce daha kâmildir. Zira, bir harf 
kendi zât ına bir harf miktar ı –o da bir vecihle– delâlet eder. Kâtibine çok ve-
cihler ile delâlet eder. Ve kâtibini, bakanlara tarif ve tavsif eder.
Kezalik Kudret-i Ezelî kitab ından olan bir masnû, kendi nefsine kendi 
cirmi kadar ve bir vecihle delâlet eder. Amma Nakka ş-ı Ezelî’ye pek çok vü-
cuh ile delâlet eder. Ve kendisine tecelli eden esmâdan uzun bir kasideyi in-
şâd eder. Kavâid-i mukarreredendir ki: “Mâna-y ı harfî, kasdî hükümlere mah-
kûm-u aleyh olamaz. Ve o mana-y ı harfînin inceliklerine tetkikat yap ılamaz. 
Fakat mana-y ı ismî, sad ık, kâzib her hükme mahal olur.” Bu s ırra binaendir 
ki mana-y ı ismî ile kâinata bakan felâsifenin kitaplar ında kâinata ait hüküm-
ler, nefsü’l-emirde örümce ğin nescinden zay ıf ise de zâhire göre daha muh-
kem görünüyor.
Ehl-i kelâm, felsefî meselelerde ve ulûm-u kevniyeye mana-y ı harfiyle, 
istidlâl için tebeî bir nazar ile bak ıyor. Hatta şemsin sirac olmas ı, arz ın beşik, 
cibalin evtad olmas ı, ehl-i kelâm ın müddealar ını isbata kâfidir. Hatta ehl-i ke-
lâm ın reyleri, hiss-i umumîye ve tearüf-ü âmme mutab ık olduktan sonra, va-
kıa mutab ık olmasa bile onlar ın müddeas ına zarar vermez ve tekzîbe de müs-
tehak olmazlar. Bunun içindir ki ehl-i kelâm ın reyleri mesâil-i felsefiyede ednâ 
ve zay ıf görünür. Amma mesâil-i ilâhiyede demirden daha metindir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Cenâb- ı Hakk’ ın günahkârlar ı affetmesi fazld ır, ta-
zib etmesi adldir. Evet zehiri içen adam, âdetullaha nazaran hastal ığa, ölüme 
kesb-i istihkak eder. Sonra hasta olursa, adldir. Çünkü cezas ını çeker. Hasta 
olmad ığı takdirde, Allah’ ın fazl ına mazhar olur. Mâsiyet ile azap aras ında kavî 
bir münasebet vard ır. Hatta ehl-i i’tizâl, mâsiyet hakk ında, doğru yoldan udûl 
ile mâsiyeti, şerri Allah’a isnad etmedikleri gibi, mâsiyet üzerine tazibin de vâ-
cip olduğuna zehap etmi şlerdir. Şerrin azab ı istilzam etti ği, rahmet-i ilâhiyeye 
münâfi de ğildir. Çünkü şer, nizam- ı âlemin kanununa muhaliftir.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İnsan nisyandan al ınd ığı için, nisyana müptelâ-
dır. Nisyan ın en kötüsü de nefsin unutulmas ıdır. Fakat hizmet, sa’y, tefek-
kür zamanlar ında nefsin unutulmas ı, yani nefse bir i ş verilmemesi dalâlettir. 
Hizmetler görüldükten sonra neticede, mükâfat zamanlar ında nefsin unutul-
mas ı kemâldir. Bu itibarla ehl-i dalâl ile ehl-i kemâl, nisyan ve tezekkürde mü-
teakistirler. Evet dâll olan kimse, bir i ş ve bir ibadet teklifinde ba şını havaya 
kald ırarak firavunla şır. Lâkin mükâfat ın, menfaatin tevziinde bir zerreyi bile 
terk etmez. Amma nefsini unutan ehl-i kemâl sa’y, tefekkür, sülûk zamanlar ın-
da her şeyden evvel nefsini ileri sürüyor; fakat neticelerde, faydalarda, men-
faatlerde nefsini unutmakla en geriye b ırak ıyor.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Müminler ibadetlerinde, dualar ında birbirine da-
yanarak cemaatle k ıldıklar ı namaz ve sair ibadetlerinde büyük bir s ır vard ır 
ki; her bir ferd, kendi ibadetinden kazand ığı miktardan pek fazla bir sevap ce-
maatten kazan ıyor. Ve her bir ferd ötekilere duac ı olur, şefaatçi olur, tezkiyeci 
olur, bilhassa Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’a... Ve keza her bir ferd arkada ş-
lar ının saadetinden zevk al ır ve Hallâk- ı kâinat’a ubûdiyet etmeye ve saadet-i 
ebediyeye namzet olur.
İşte müminler aras ında, cemaatler sayesinde husûle gelen şu ulvî, mâ-
nevî teavün ve birbirine yard ımlaşmak ile hilâfete haml, emanete mazhar ol-
makla beraber mahlûkât içerisinde mükerrem unvan ını alm ıştır.ŞÛLE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    221
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bir şeyden uzak olan bir kimse, yak ın olan adam 
kadar o şeyi göremez. Ne kadar zeki olursa olsun, o şeyin ahvâli hakk ında ih-
tilâflar ı olduğu zaman yak ın olan ın sözü muteberdir. Binâenaleyh Avrupa fey-
lesoflar ı maddiyatta şiddet-i tevaggulden dolay ı iman, İslâm ve Kur’ân’ ın ha-
kâikinden pek uzak mesafelerde kalm ışlard ır. Onlar ın en büyü ğü, yak ından 
hakâik-i İslâmiye’ye vukufu olan âmi bir adam gibi de de ğildir. Ben böyle 
gördüm, nefsü’l-emir de benim gördü ğümü tasdik eder. Binâenaleyh şimşek, 
buhar gibi fennî meseleleri ke şfeden feylesoflar, Hakk’ ın esrar ını, Kur’ân nur-
lar ını da keşfedebilirler diyemezsin. Zira onun akl ı gözündedir. Göz ise kalb 
ve ruhun gördüklerini göremez. Çünkü kalblerinde can kalmam ıştır. Gaflet o 
kalbleri tabiat batakl ığında çürütmü ştür.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Sem’, basar, hava, su gibi umumî nimetler daha 
ehemmiyetli, daha k ıymetli olduklar ına nazaran, hususî şahsî nimetlerden kat 
kat fazla şükre istihkak ve liyakatlar ı vard ır.
Binâenaleyh o gibi umumî nimetlere kar şı nankörlük edip şükran etme-
mek, en büyük küfrân- ı nimet say ılır. Hâl bu merkezde iken, baz ı insanlar şa-
hıslar ına ait hususî nimetlere kar şı Allah’a şükrederlerse de şu umumî nimet-
ler onlara şümulü yokmu ş gibi fikirlerine bile gelmiyor. Hâlbuki en büyük ni-
met, âmm ve dâimî olan nimetlerdir. Umumiyet, kemâl ve ehemmiyete delil olduğu gibi, devam da ulviyet ve k ıymete delâlet eder.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın baz ı âyetlerinin tekra-
rını iktiza eden hikmetler, baz ı ezkâr ve dualar ın da tekrar ını iktiza eder. Zira 
Kur’ân, hakikat ve şeriat, hikmet ve mârifet kitab ı olduğu gibi; zikir, dua ve 
davetin de kitab ıdır. Duada tekrar, zikirde tezkâr, davette tekit lâz ımd ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Kur’ân’ ın yüksek meziyetlerinden biri de şudur ki: 
Kesrete ait bahislerden sonra vahdet tezkirelerini yaz ıyor. Tafsilden sonra ic-
mal yap ıyor. Cüz’iyat ın bahislerinden sonra rubûbiyet-i mutlakan ın düsturla-
rı
nı, s ıfât- ı kemâliyenin namuslar ını fezlekeler ile zikrediyor. Bu gibi fezlekele-
rin, âyetlerin sonundaki faydalar ı, âyetlerin ortalar ında zikredilen mukaddi-
melere neticeler hükmündedirler. Veya illet olurlar; tâ ki sâmiin zihni âyetler-de zikredilen cüz’iyat ile me şgul olup ulûhiyet-i mutlaka mertebesinin azame-
tini unutmas ın ki ubûdiyet-i fikriyesine halel gelmesin.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Velilerin himmetleri, imdatlar ı, mânevî fiilleriyle fe-
yiz vermeleri hâlî veya fiilî bir duad ır. Hâdi, Mu ğîs, Muîn ancak Allah’t ır. Fakat 
insanda öyle bir latîfe, öyle bir hâlet vard ır ki o latîfe lisan ıyla her ne suâl 222  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
edilirse, –velev ki fâs ık da olsun– Cenâb- ı Hak o latîfeye hürmeten o matlubu 
yerine getirir. O latîfe pek uzaktan bana göründü ise de te şhis edemedim.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  İlim ve yakîn şümulüne dahil olan ahvâl-i mâzi-
ye ile şek perdesi alt ında kalan ahvâl-i istikbaliye aras ında şöyle bir mukaye-
se yap:
Silsile-i nesebin ortas ında, bir dedenin yerinde kendini farz et, otur. Sonra 
mevcudât- ı mâziye kafilesine dahil olan ecdad ınla henüz istikbal rahminde 
kal ıp da peyderpey vücuda ç ıkan evlât ve ahfâd ın aras ında bir tefâvüt var m ı-
dır? İyice bak! Evvelki k ısım ilim ve ittikan ile Sâni’in masnûu oldu ğu gibi ikin-
ci k ısım da aynen o Sâni’in masnûu olacakt ır. Her iki k ısım da, Sâni’in ilmi ve 
müşahedesi alt ındad ır. Bu itibarla, ecdad ın iadeten ihyas ı, evlâd ının îcad ın-
dan daha garip de ğildir. Belki daha ehvendir. İşte bu mukayaseden anla şıldı 
ki: Vukuat- ı mâziye, Sâni’in bütün imkânat- ı istikbaliyeye kadir oldu ğuna şe-
hâdet eden bir tak ım mu’cizelerdir.
Evet kâinat bostan ında görünen şu mevcudât ve ecram, Hâl ık’lar ının her 
şeye Kadîr ve her şeye Alîm oldu ğuna delâlet eden harikalard ır.
Kezalik nebâbât ve hayvanât, envâ ıyla, efrâd ıyla, Sâni’lerinin her şeye 
kadir oldu ğuna şehâdet eden sanat harikalar ıdır. Evet kudretine nisbeten zer-
rat ile şümûs mütesâvi oldu ğu gibi, yapraklar ın neşriyle beşerin haşri de bir-
dir. Ve keza a ğaçlar ın çürümü ş dağılm ış yapraklar ının iadeten ihyas ı aras ın-
da fark yoktur.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz! Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan büyük bir ölçüde tekrar 
ettiği ihya-y ı arz ve toprak unsuruna nazar- ı dikkati celb etti ğinden1 kalbime 
şöyle bir feyiz damlam ıştır ki: Arz, âlemin kalbi oldu ğu gibi, toprak unsuru da 
arz ın kalbidir. Ve tevâzu, mahviyet gibi maksuda îsal eden yollar ın en yak ını 
da toprakt ır. Belki toprak, en yüksek semâvâttan Hâl ık-ı semâvâta daha ya-
kın bir yoldur. Zira kâinatta tecelli-i rubûbiyet ve faaliyet-i kudrete ve makarr- ı 
hilâfete ve Hayy- ı Kayyûm isimlerinin cilvelerine en uygun toprakt ır. Nas ıl ki 
arş-ı rahmet su üzerindedir, ar ş-ı hayat ve ihya da toprak üstündedir. Toprak, 
tecelliyât ve cilvelere en yüksek bir aynad ır.
Evet kesif bir şeyin aynas ı ne kadar latîf olursa, o nisbette suretini vâz ıh 
gösterir. Ve nuranî ve latîf bir şeyin de aynas ı ne kadar kesif olursa, o nisbette 
1 Bkz.: Bakara sûresi, 2/164, 259; Nahl sûresi, 16/65; Ankebût sûresi, 29/63; Rûm sûresi, 30/19, 24, 50; 
Fât ır sûresi, 35/9; Câsiye sûresi, 45/5; Hadîd sûresi, 57/17.ŞÛLE  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    223
esmân ın cilvelerini cilâl ı gösterir. Mesela hava aynas ında yaln ız şemsin zay ıf 
bir ziyas ı görünür. Su aynas ında şems, ziyas ıyla görünürse de elvân- ı seb’a-
sı görünmüyor. Fakat toprak aynas ı, çiçeklerinin renkleriyle şemsin ziyas ında-
ki yedi rengi de gösterir. 1ٌïِäَאø َĳُİوَ ۪įِّÖرَ ْīِĨ ُïْ×َđْĤا نُĳَכُĺ َאĨ َبُóْĜأَ olan hadis-i şe-
rif, bu s ırra işareten şehâdet eder. Öyle ise arkada ş, topraktan ve topra ğa ink ılâp 
etmekten, kabirden ve kabre girip yatmaktan tevahhu ş etme!
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Akl ım yürüyü ş yaparken, bazen kalbimle arkada ş 
olur. Kalb zevkiyle buldu ğu şeyi akla veriyor. Ak ıl bervech-i mûtad burhan 
şeklinde bir temsil ile ibraz ediyor. Mesela Fât ır-ı Hakîm’in kâinattan sonsuz 
bir uzakl ığı olduğu gibi, sonsuz bir kurbiyeti de vard ır. Evet ilim ve kudretiy-
le bât ınlar ın en bât ınında bulundu ğu gibi fevklerin de en fevkinde bulunuyor. 
Hiçbir şeyde dahil olmad ığı gibi, hiçbir şeyden de hariç de ğildir.
Evet âsâr- ı rahmetine mazhar olan sath- ı arzda mâmulât- ı kudrete bak ki 
bir parça bu s ırra vâk ıf olas ın. Mesela biri arzda di ğeri semâda veya biri şark-
ta diğeri garpta iki şeyi bir anda yaratan Sâni’in, o yarat ılan şeylerin aras ın-
daki uzakl ık kadar uzakl ığı lâz ımd ır.
Ve keza her şeyin kayyûmu oldu ğu cihetle de her şeyin nefsinden da-
ha ziyade bir kurbiyeti de vard ır. Bu s ır, daire-i vücûb, tecerrüd ve ıtlak hasâi-
sindendir. Ve fâil-i aslînin mahiyetiyle, z ıllî olan münfail aras ındaki mübâye-
net-i lâz ımesidir. Mesela şems timsâllerine kayyûm oldu ğu için fevkalhad on-
lara bir kurbiyeti vard ır. Aynadaki z ıll ve gölge ile semâda bulunan as ıl aras ın-
daki mesafe kadar da bu’diyeti vard ır.
1 “Kulun Rabbisine en yak ın olduğu yer secdedir.” (Müslim, salât  215; Ebû Dâvûd, salât  148; Nesâî, 
tatbîk  78; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  2/421)224  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Şûle’nin Zeyli
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Bütün kâinat ı ihata eden bir nurdan hiçbir şey giz-
lenemez. Ve gayr-i mütenâhi bir daire-i kudretten bir şey hariç kalamaz. Ve il-
lâ, gayr-i mütenâhinin tenâhîsi lâz ım gelir. Ve keza hikmet-i ilâhiye her şeye 
değeri nisbetinde feyiz veriyor. Ve herkes barda ğına göre denizden su alabi-
lir. Ve keza mukaddir olan Kadîr-i Hakîm’in büyü ğe olan teveccühü, küçü ğe 
olan teveccühüne mâni olamaz. Ve keza maddeden mücerred zâhir ve bât ın 
olan muhit bir nazara, en büyük şey en küçük bir şeyi veya nev bir ferdini giz-
letemez. Ve keza küçük olan bir şey mazhar ve mahal oldu ğu sanat nisbetinde 
büyür. Ve küçük şeylerin nevileri büyük olurlar. Ve keza azamet-i mutlaka şir-
keti asla kabul etmez. Ve keza fevkalâde bir sühûletle, harika bir süratle, mu-’ciz bir ittikan ve intizamla cûd-u mutlaktan akan âsârdan anla şılıyor ki mik-
rop gibi en küçük ve daha küçük havaî, maî, türabî hayvanlar bo ş zannedilen 
âlemin yerlerini doldurmu şlard ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Nefsine olan muhabbeti îcab ettiren nefsin sana 
olan kurbiyeti ise Hâl ık’ına muhabbetin daha fazla olmal ıdır. Çünkü nefsin-
den O daha karibdir. Evet senin fikrin, ihtiyâr ın idrak edemedikleri sendeki 
mahfiyat, Hâl ık’ın nazar ı ve ilmi alt ındad ır.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Âlemde tesadüf yoktur. Evet bilhassa bahar mevsi-
minde, küre-i arz bahçesinde, bütün a ğaçlar ın dallar ında çiçeklerin yaprakla-
rında, mezruat ın sümbüllerinde hikmet bülbülleri, hikmet âyetlerini tena ğğum 
ve terennüm ile in şad ettikleri iman kula ğıyla, basiret gözüyle dinlenilirse, te-
sadüf şeytanlar ı bile kabul ile hayran olurlar.
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Tevhid ile bütün e şyay ı, Vâhid-i Ehad’e isnad et-
mediğin takdirde, âlemde bulunan bütün efrâd ın mazhar olduklar ı tecelli-
yât- ı ilâhiye adedince ilâhlar ı kabul etmek mecburiyetindesin. Evet gözünü 
şemsten yumdu ğun ve timsâlleriyle irtibat ını kestiğin zaman timsâllerine mâ-
kes olan şeylerin adedince hakikî şemslerin vücûdunu kabul etmeye mecbur 
olursun.
226  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’lem Eyyühe’l-Aziz!  Sen baz ı vecihlerden fenâya gitti ğin zaman, Hâl ık-ı 
Rahmân- ı Rahîm ilminde, me şhudunda, mâlûmunda bâki kalmakl ığın senin 
bekan için kâfidir.
Yahu, her şeyi Sahib-i Hakikî’sine ver veya O’na isnad et. O’nun ismiyle 
al ki rahat edesin. Ve illâ, bu kadar e şyay ı vücûda getirip nizam ve intizamla-
rını temin edecek o kadar ilâhlar ı kabule muztar kalacaks ın.
Nokta
–1ُįُĤَŻَä َّģَä ِّٰųا ِÙَĘِóْđَĨ رِĳُĬ ْīِĨ–
(K ırk Beş Sene Evvel Telif Edilmi ş Bir Risalenin Bir K ısm ıdır.)
İfade-i Meram İfade-i Meram
Bir bahçeye girsem iyisini intihap ederim. Koparmas ından zahmet çek-
sem hoşlan ırım. Çürüğünü, yetişmemişini görsem 2ِرَïכَ َאĨ وَدَعْ َאęَĀ َאĨ ْñُì de-
rim. Muhataplar ımı da öyle arzu ederim. Derler:
– Sözlerin iyi anla şılm ıyor?
Bilirim ki kâh minare ba şında, kâh kuyu dibinde konu şuyorum. Ney le-
yeyim zuhurat öyle. “ Şuâat” ve şu kitapta mütekellim âciz kalbimdir. Muhatap 
âsi nefsimdir. Müstemî müteharri-i hakikat bir Japondur. Temâ şâ eden bunu 
düşünmeli. Gayetü’l-gayat olan mârifetullah ın bir burhan ı olan mârifetü’n-
Nebî’yi “Şuâat”ta bir nebze beyan ettik. Şu risalede maksud-u bizzat olan tev-
hidin lâyuhad berahininden yaln ız dört muazzam burhan ına işaret edece ğiz. 
Hem nazar- ı aklîyi hads-i kalbiyle birle ştirmek için melâike ve ha şrin bir k ısım 
delâiline ima ederek iman ın alt ı rüknünden dördünün birer lem’as ını, fehm-i 
kâs ırımla göstermek isterim.
 ،ĵٰĤَאđَÜ ِّٰųا َīِĨ ِّه۪óَüوَ ِه۪óْĻَì َرِïَĝْĤِאÖوَ ِóِìْٰźا ْمِĳَĻْĤوَا ۪įِĥُøوَرُ ۪įِ×ُÝوَכُ ۪įِÝَئِכَŻَĨوَ ِّٰųِאÖ ُÛْĭَĨاٰ
3ِّٰųا لُĳُøرَ ًاïَّĩَéُĨ أَنَّ ُïَıْüوَأَ ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź أَنْ ُïَıْüأَ ٌّěَè ْتِĳَĩْĤا َïْđَÖ ُßْđَ×ْĤوَا
Said Nursî
1 “Allah’ ın (celle celâlüh)  mârifetinin nurundan…”
2 “Duru ve saf olan ı al, kar ışık ve bulan ık olan ı bırak.” (Bkz.: İbni Düreyd, el-iştikâk  s.146; ez-Zemah şerî, 
Esâsü’l-belâ ğa s.703; ez-Zebîdî, Tâcü’l-arûs  14/22 (k-d-r maddesi))
3 “Allah’a, meleklerine, kitaplar ına, peygamberlerine, âhiret gününe, kadere, hay ır ve şerrin Allah 
Teâlâ’dan geldi ğine, ölümden sonra dirili şin hak oldu ğuna iman ettim. Allah’tan ba şka ibadete lây ık 
hiçbir ilâh bulunmad ığına ve Muhammed’in Allah’ ın Resûlü oldu ğuna şehâdet ederim.” (Ebû Hanîfe, 
el-F ıkhu’l-ekber  s.27-29. Bunlar ı iman esaslar ından sayan hadisler için bkz.: Buhârî, îmân  50; tefsîr 
(31) 2; Müslim, îmân  1, 8, 9)
228  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
 ٍïَّĩَéُĨ ĵٰĥَĐ َمُŻَّùĤوَا َةُŻَّāĤوَا َ،īĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤاَ
1َīĻِđَĩْäأَ ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤاٰ ĵٰĥَĐوَ َīĻِّĻِ×َّĭĤا ِħَÜَאì
2مُۚĳُّĻَĝْĤا ُّĹَéْĤا َۚĳُİ َّźإِ َįٰـĤإِ Ưź ُّٰųاَ maksudumuzdur, matlubumuzdur.
Gayr-i mütenâhi berâhininden dört burhan- ı küllîyi îrâd ediyoruz.
Birinci Burhan:  Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’dır. Şu burhan- ı neyyi-
rimiz Şuâat’ta tenevvür etti ğinden, tenvir-i müddeam ızda münevver bir mi-
r’att ır.
İkinci Burhan:  Kitab- ı kebîr ve insan- ı ekber olan kâinatt ır.
Üçüncü Burhan:  Kitab- ı Mu’cizü’l-Beyan, Kelâm- ı Akdes’tir.
Dördüncü Burhan:  Âlem-i gayb ve şehâdetin nokta-y ı iltisak ı ve berza-
hı ve iki âlemden birbirine gelen seyyarat ın mültekas ı vicdan denilen f ıtrat- ı 
zîşuurdur. Evet f ıtrat ve vicdan akla bir penceredir. Tevhidin şuâ ını neşreder-
ler.
Birinci Burhan
Risalet ve İslâmiyet’le mücehhez olan “hakikat-i Muhammediye”dir ki ri-
salet noktas ında en muazzam icma ve en vâsi tevatür s ırrını ihtiva eden mec-
mu-u enbiyân ın şehâdetini tazammun eder. Ve İslâmiyet cihetiyle vahye isti-
nad eden bütün edyan- ı semâviyenin ruhunu ve tasdiklerini ta şıyor. İşte bü-
tün enbiyân ın şehâdetiyle ve bütün edyan ın tasdikiyle ve bütün mu’cizat ı-
nın teyidiyle musaddak olan bütün akvaliyle, vücûd ve vahdet-i Sâni’i be-
şere gösteriyor. Demek şu dâvâda ittihat etmi ş bütün efâz ıl-ı beşer nam ına o 
nuru gösteriyor. Acaba bu kadar tasdiklere mazhar, büyük, derin, durbîn, sâ-fi, keskin, hakâik-â şina bir gözün gördü ğü hakikat, hakikat olmamak hiç ih-
timali var m ı?
1 Âlemlerin Rabbi, Rahmân ve Rahîm Allah’a, üzerimizdeki hadd ü hesaba gelmez lütuflar ı adedince 
hamd ü senâ.. bütün insanl ığa rahmet ve kurtulu ş vesilesi olarak gönderdi ği son peygamber Hazreti 
Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’a, nezih aile fertlerine ve seçkin ashab ına salât ü selâm olsun.
2 “Allah o ilâht ır ki kendisinden ba şka ilâh yoktur. Hayy (Her zaman var olan, diri olan, ezelî ve ebedî 
hayat sahibi olan) O’dur, Kayyûm (Kendi zât ı ile var olup, zevâl bulmayan ve bütün varl ıklar ı varl ıkta 
tutup onlar ı yöneten) O’dur.” (Bakara sûresi, 2/255 ; Âl-i İmran sûresi, 3/2 )
İkinci Burhan
Kâinat kitab ıdır. Evet şu kitab ın bütün hurufu ve bütün noktalar ı, efrâden 
ve terekküben Zât- ı Zülcelâl’in vücûd ve vahdetini, elsine-i mahsusalar ı kıra-
at ile 1ِه۪ïْĩَéِÖ ُçِّ×َùُĺ َّźإِ ْءٍĹَü ْīِĨ وَإِنْ’ yi tilâvet ediyorlar. Cemi’ zerrat- ı kâinat bi-
rer birer zât ve s ıfât ve saire vücuh ile hadsiz imkânat mabeyninde mütereddit 
iken; birdenbire bir ciheti takip, muayyen bir s ıfatla ittisaf, mahsus bir keyfi-
yetle tekeyyüf ederek hayret-bah şa hikemi intac etti ğinden, Sâni’in vücûb-u 
vücûduna şehâdetle avalim-i gaybiyenin enmûzeci olan latîfe-i rabbâniye 
içinde ilân- ı Sâni eden misbah- ı iman ı ışıkland ırıyorlar. Evet bir nefer, nef-
sinde ve tak ımında ve bölükte, taburda ve orduda gibi her bir zerre de kendi 
başıyla zât, s ıfât, keyfiyetindeki imkânat cihetiyle Sâni’i ilân etti ği gibi, tesâ-
vir-i mütedahileye benzeyen mürekkebat- ı müteşâbike-i mütesâide-i kâinat ın 
her bir makam ında ve her bir nisbetinde ve her bir dairesinde, her bir zerre, 
muvâzene-i cereyan- ı umumîyi muhafaza; ve her nisbetinde ve her tak ımın-
da ayr ı ayr ı vazifeyi îfa ve hikmeti intaç ettiklerinden Sâni’in kast ve hikmetini 
izhar ve vücûd ve vahdetinin âyât ını kıraat ettikleri için Sâni-i Zülcelâl’in be-
rahini, zerrattan kat kat ziyade olur. Demek 2ِěَئِŻَíْĤا َאسِęْĬأَ َدِïَđِÖ ِّٰųا ĵَĤإِ ُقُóُّĉĤاَ 
hakikattir mübalâ ğa değil; belki nâk ıstır.
Suâl:  Neden akl ıyla herkes göremiyor?
Cevap: Cevap:  Kemâl-i zuhurundan ve z ıdd ın ademinden.
3ُģَאئِøرَ ْכَĻَĤإِ ĵٰĥْĐَْŶا َِŷَĩْĤا َīِĨ     َאıَّĬِÍَĘ َאتِĭْכَאئِĤا رَĳُĉُø ْģَّĨَÉَÜ
Yani: “Sayfa-y ı âlemin eb’âd- ı vâsias ında Nakka ş-ı Ezelî’nin yazd ığı silsi-
le-i hâdisat ın sat ırlar ına hikmet nazar ıyla bak ve fikr-i hakikatle sar ıl. Tâ ki me-
le-i âlâdan uzanan şu selâsil-i resâil, seni âlâ-y ı illiyyîn-i tevhide ç ıkars ın.” Şu 
kitab ın heyet-i mecmuas ında öyle parlak bir nizam var ki nazzam ı güneş gibi 
içinde tecelli ediyor. Her kelimesi, her harfi birer mu’cize-i kudret olan bu ki-tab- ı kâinat ın telifinde öyle bir i’câz var ki bütün esbab- ı tabiiye, farz- ı muhal 
olarak muktedir birer fâil-i muhtar olsalar, yine kemâl-i acz ile o i’câza kar şı 
1 “Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile beraber tesbih (tenzih) ediyor bulunmas ın.” (İsrâ sûresi, 
17/44)
2 Allah Teâla’ya giden yollar yarat ılm ışlar ın nefesleri adedincedir. ( İbni Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye 
3/549; el-Âlûsî, Rûhu’l-meânî 1/396, 6/165, 14/160; Kâtip Çelebi, Keşfü’z-Zunûn  1/876)
3 İbni Kayyim, Medâricü’s-sâlikîn  3/356; İbni Kayyim, Bedâiu’l-fevâid  4/971.NOKTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    229
230  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
secde ederek 1ُħĻَכِéْĤا ُõĺِõَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ אƯĭَĤ ْرَةَïُĜ َź َכَĬَאéْ×ُø diyeceklerdir. Her bir 
kelimesi bütün kelimat ıyla münasebettard ır. Ve her harfi, bahusus zîhayat bir 
harfi, bütün cümlelere kar şı müteveccih birer yüzü, nâz ır birer gözü var olan 
bu kitab ın öyle bir muzaaf i ştibak- ı tesanüd-ü nazm ı vard ır ki bir noktay ı ye-
rinde îcad etmek için bütün kâinat ı îcad edecek bir kudret-i gayr-i mütenâ-
hi lâz ımd ır. Demek sivrisine ğin gözünü halk eden, güne şi dahi o halketmi ş-
tir. Pirenin midesini tanzim eden manzume-i şemsiyeyi de o tanzim etmi ştir. 
“Sünuhat” ın dokuzuncu sayfas ında 2َةٍïِèوَا ٍ÷ْęَĭכَ َّźإِ ْħُכُáْđَÖ َźوَ ْħُכُĝْĥَì َאĨ âyeti-
nin s ırrına müracaat et. Yaln ız şu kitab ın küçük bir kelimesi olan bal ar ısını gör. 
Nas ıl şehd-ü şehâdet o mu’cize-i kudretin lisan ından ak ıyor. Veyahut şu kita-
bın bir noktas ı olan hurdebinî bir huveynat ki çok defa büyülttükten sonra gö-
rünür. Dikkat et! Nas ıl mu’ciznüma, hayret-feza bir misal-i musa ğğar- ı kâinat-
tır. Sûre-i Yâsîn, suret-i lafz- ı Yâsîn’de yaz ıldığı gibi, cezaletli, mûciz bir nokta-
yı câmiad ır. Onu yazan, bütün kâinat ı da O yazm ıştır. Eğer insaf ile dikkat et-
sen, şu küçücük hayvan ın ve huveynat ın sureti alt ında olan makine-i dakika-
yı bedia-y ı ilâhiyenin şuursuz, kör, mecra ve mahrekleri tahdit olunmayan ve 
imkânat ından evleviyet olmayan esbab- ı basita-y ı câmide-i tabiiyeden husû-
lünü, muhal-ender muhal göreceksin.
Eğer her bir zerrede hükema şuuru, etibba hikmeti, hükkâm ın siyaseti 
bulunduğunu ve her bir zerre de sair zerrat ile vas ıtas ız muhabere etti ğini iti-
kat edersen, belki nefsini kand ırıp o muhali de itikat edebilirsin. Hâlbuki o 
zîhayat makinede öyle bir mu’cize-i kudret, öyle bir harika-y ı hikmet vard ır 
ki ancak bütün kâinat ı, bütün şuûnât ını îcad eden, tanzim eden bir Sâni’in 
sun’u olabilir. Yoksa kör, az, basit imkân tereddüdüyle ayak atamaz. Esbab- ı 
tabiîden olamaz. Bahusus o esbab- ı tabiiyenin üssü’l-esas ı hükmünde olan 
cüz-ü lâyetecezzadaki kuvve-i cazibe ve kuvve-i dâfian ın içtimalar ının hor-
tumu üzerinde bir muhaliyet damgas ı var. Fakat caizdir ki her bir şeyin esas ı 
zannettikleri olan cezb, def’, hareket, kuva gibi emirler, âdâtullah ın kanunla-
rına birer isim olsun. Lâkin kanun, kaidelikten tabiîli ğe ve zihnîlikten haricî-
liğe ve itibarîden hakikate ve âletiyetten müessiriyete geçmemek şart ıyla ka-
bul ederiz.
1 Sen, her türlü eksiklikten, noksanl ıktan, hatadan uzaks ın. Asl ında bizim gücümüz, kudretimiz de yok. 
Üstün kudret ve izzet sahibi, tam hüküm ve hikmet sahibi sadece Sensin!
2 “Sizin hepinizi yaratmak da, ölümünüzün ard ından (âhirette) hepinizi diriltmek de, (O’nun için) ancak 
bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir.” (Lokman sûresi, 31/28 )
Suâl:  Ezeliyet-i madde ve harekât- ı zerrattan te şekkül-ü envâ gibi umûr-u 
bât ılaya neden ihtimal veriliyor?
Cevap: Cevap:  S ırf başka şey ile nefsini ikna etmek sadedinde oldu ğu için, 
o umûrun esas- ı fasidesini tebeî bir nazarla derk etmedi ğinden ne şet edi-
yor. Eğer nefsini ikna etmek suretinde kasten ve bizzat ona müteveccih olur-
sa muhaliyetine ve makul olmad ığına hükmedecektir. Faraza kabul etse de, 
tegâfül-ü Sâni sebebiyle hâs ıl olan ızd ırar ile kabul edilebilir. Dalâlet ne ka-
dar acîbdir. Zât- ı Zülcelâl’in lâz ım- ı zarurîsi olan ezeliyeti ve hâssas ı olan îca-
dı akl ına s ığıştırmayan, nas ıl oluyor ki gayr-i mütenâhi zerrata ve âciz şeyle-
re veriyor.
Evet meşhurdur ki: Hilâl-i ıyde bakarlard ı. Kimse bir şey görmedi. İhtiyar 
bir zât yemin etti: “Hilâli gördüm.” Hâlbuki gördü ğü hilâl, kirpi ğinin takavvus 
etmiş beyaz bir k ılı idi. K ıl nerede, kamer nerede? Harekât- ı zerrat nerede, se-
beb-i teşkil-i envâ nerede?
İnsan f ıtraten mükerrem oldu ğundan hakk ı ar ıyor. Bazen bât ıl eline gelir. 
Hak zannederek koynunda saklar. Hakikati kazarken ihtiyârs ız dalâlet ba şına 
düşer; hakikat zannederek ba şına giydiriyor.
Suâl:  Nedir şu tabiat, kavanin, kuva ki onlar ile kendilerini aldat ı-
yorlar?
Cevap: Cevap:  Tabiat, âlem-i şehâdet denilen cesed-i hilkatin anâs ır ve âzâ-
sının ef’âlini intizam ve rabt alt ına alan bir şeriat- ı kübra-y ı ilâhiyedir. İşte 
şu şeriat- ı fıtriyedir ki sünnetullah ve tabiat ile müsemmad ır. Hilkat-i kâinatta 
câri olan kavanin-i itibariyesinin mecmû ve muhassalas ından ibarettir. Kuva 
dedikleri şey, her biri şu şeriat ın birer hükmüdür. Ve kavanin dedikleri şey, 
her biri şu şeriat ın birer meselesidir. Fakat o şeriattaki ahkâm ın yeknesak is-
timrar ına istinaden vehim, hayal tasallut ederek tazyik edip, şu tabiat- ı he-
vâiye tevazzu’ ve tecessüm edip mevcud-u haricî ve hayalden hakikat sure-tine girmi ştir. Hayali, hakikat suretinde gören, gösteren nüfusun istidad- ı şû-
resinden, fâil-i müessir tavr ını takm ıştır. Hâlbuki kör, şuursuz tabiat, katiyen 
kalbi ikna edecek ve fikre kendini be ğendirecek ve nazar- ı hakikat ona ünsi-
yet edecek hiçbir mülâyemet ve münasebet yok iken ve masdar olmaya ka-biliyeti mefkud iken, s ırf nefy-i Sâni faraz ından ç ıkan bir ızd ırar ile veleh-re-
san- ı efkâr olan kudret-i ezeliyenin âsâr- ı
 bâhiresinin tabiattan sudûru tahay-
yül edilmi ş.NOKTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    231
232  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Hâlbuki tabiat misalî bir matbaad ır, tâbi’ de ğil; nak ıştır, nakka ş de-
ğil; kabildir, fâil de ğil; mistard ır, masdar de ğil; nizamd ır, nâz ım değil; ka-
nundur, kudret de ğil; şeriat- ı irâdiyedir, hakikat-i hariciye de ğil.
Mesela yirmi ya şında bir adam birdenbire dünyaya gelse, hâlî bir yer-
de muhte şem ve sanayi-i nefisenin âsâr ıyla müzeyyen bir saraya girse, hem 
farz etse katiyen hariçten gelme hiçbir fâilin eseri de ğil. Sonra içindeki e şya-
yı muntazamaya sebep ararken tanziminin kavaninini câmi’ bir kitap bulsa, 
onu mâkes-i şuur olduğundan, bir fâil, bir illet-i ızd ırarî kabul eder. İşte Sâni-i 
Zülcelâl’den tegâfül sebebiyle böyle gayr-i makul, gayr-i mülâyim bir illet-i ız-
dırarî olan tabiatla kendilerini aldatm ışlar.
Şeriat- ı ilâhiye ikidir:
Biri: Sıfat- ı kelâmdan gelen bir şeriatt ır ki beşerin ef’âl-i ihtiyâriyesini tan-
zim eder.
İkincisi:  Sıfat- ı iradeden gelen ve evâmir-i tekviniye tesmiye edilen şeri-
at- ı fıtriyedir ki bütün kâinatta câri olan kavanin-i âdâtullah ın muhassalas ın-
dan ibarettir. Evvelki şeriat nas ıl kavanin-i akliyeden ibarettir; tabiat denilen 
ikinci şeriat dahi, mecmu-u kavanin-i itibariyeden ibarettir. S ıfat- ı kudretin 
hâssas ı olan tesir ve îcada mâlik de ğillerdir.
Sâb ıkan s ırr- ı tevhid beyan ında demi ştik: Her şey her şeyle bağlıdır. Bir 
şey her şeysiz yap ılmaz. Bir şeyi halk eden her şeyi halketmi ştir. Öyle ise bir 
şeyi yapan Vâhid, Ehad, Ferd, Samed olmak zarurîdir.
Şu ehl-i dalâletin gösterdikleri esbab- ı tabiiye, hem müteaddit, hem bir-
birinden haberi yok; hem kör, iki elinde iki kör olan tesadüf-ü âma ve ittifak ı-
yet-i avrân ın eline vermi ştir.
1نَĳُ×َđْĥَĺ ْħِıِĄْĳَì ĹِĘ ْħُİذَرْ َّħُà ُّٰۙųا ِģُĜ
Elhâs ıl: İkinci burhan ımız olan kitab- ı kebîr-i kâinattaki nazm ve nizam, 
intizam ve telifindeki i’câz güne ş gibi gösteriyor ki; bir kudret-i gayr-i mütenâ-
hi, bir ilm-i lâyetenâha, bir irade-i ezeliyenin eserleridir.
Suâl:  Nazm ve nizam- ı tâmme ne ile sabittir?
Elcevap: Elcevap:  Nev-i be şerin havas ve cevâsisi hükmünde olan fünûn-u ek-
van istikra-y ı tâmme ile o nizam ı keşfetmişlerdir. Çünkü; her bir nev’e da-
ir bir fen ya te şekkül etmi ş veya etmeye kabildir. Her bir fen, külliyet-i kaide
1 “Sen “Allah” de; sonra b ırak onlar ı dald ıklar ı batakl ıkta oynayadursunlar.” (En’âm sûresi, 6/91 )
hasebiyle kendi nev’indeki nazm ve intizam ı gösteriyor. Zira, her bir fen kavâ-
id-i külliye desâtirinden ibarettir. Demek şahs ın nazar ı, nizam ı ihata etmezse, 
cevâsis-i fünûn vas ıtas ıyla görür ki insan- ı ekber insan- ı asğar gibi muntazam-
dır. Her bir şey, hikmet üzere vaz’ edilmi ştir. Faydas ız abes yoktur. Şu1(Hâşiye) 
burhan ımız değil yaln ız erkân ı ve âzâs ı, belki bütün hüceyrat ı, belki bütün zer-
rat ı birer lisan- ı zâkir-i tevhid olarak büyük burhan ın sadâ-y ı bülendine i ştirak 
ederek 2ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź diye zikrediyorlar.
Üçüncü Burhan
Kur’ân- ı Azîmüşşân’d ır. Şu burhan- ı nât ıkın sinesine kula ğını yap ıştırsan 
işiteceksin: 3َĳُİ َّźإِ َįٰĤإِ Ưź ُّٰųاَ’ yu tekrar ediyor. Hem gayet mükemmel semera-
tıyla, meyvedar bir a ğac ın menba- ı hayat ı olan cürsûme olmazsa veya kökü 
bozuksa, semere vermez. Şu burhan ımız dallar ında meyve-i hak ve hakikat 
o kadar çoktur ve o kadar do ğrudur ki şüphe b ırakmaz ki cürsûmesinde olan 
mesele-i tevhid, hiç vehim b ırakmaz derecede kuvvetli, do ğru bir hak ve ha-
kikati tazammun ediyor. Hem şu burhan ın âlem-i şehâdet taraf ına tedelli et-
miş olan ahkâma dair dal ı, bütün s ıdk ve hak ve hakikat oldu ğu gibi bizzarure 
âlem-i gayb taraf ına uzanan tevhide ve gayba dair gusn-u âzam ı (ağaç dal ı) 
yine sabit hakâik ile meyvedard ır.
Hem derince şu burhan tersim edilse anla şılır ki onu gösteren zât, neticesi 
olan mesele-i tevhidde o kadar emindir ki hiçbir şaibe-i tereddüt hiçbir tara-
fında ihsas edilmiyor. Hem o neticeyi bütün hakâike esas addederek müselle-
me ve zaruriye oldu ğunu bütün kuvvet-i beyan ıyla ve ısrar ıyla ona giydiriyor. 
Ve başka şeyleri ona ircâ ediyor. Temel ta şı gibi o şedit kuvvet, sun’î olamaz. 
Hem de, üstündeki sikke-i i’câz her ihbar ını tasdik eder. Tezkiyeden müsta ğni 
kılar. Adeta ihbarat ı binefsiha sabit umûrlardand ır.
Evet şu burhan- ı münevverin alt ı ciheti de şeffaft ır. Üstünde i’câz; 
alt ında mant ık ve delil; sa ğında akl ı istintak; solunda vicdan ı istişhad; 
önünde hedefinde hay ır ve saadet; nokta-y ı istinad ı vahy-i mahzd ır. 
Vehmin ne haddi var ki girebilsin.
1 (Hâşiye) Delâletçe sîmas ı bir “Hû” lafz ına benzer ki o “Hû”nun her bir cüzü küçük 
“Hû”lardan, her bir küçük “Hû” da küçücük “Hû”lardan te şekkül etmi ştir.
2 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35 ; Muhammed sûresi, 47/19 )
3 “Allah o ilâht ır ki Kendisinden ba şka ilâh yoktur.” (Bakara sûresi, 2/255; Âl-i İmran sûresi, 3/2; Nisâ 
sûresi, 4/87; Tevbe sûresi, 9/129; Tâhâ sûresi, 20/8; Neml sûresi, 27/26; Kasas sûresi, 28/70; Te ğâbün 
sûresi, 64/13)NOKTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    233
Mârifet-i Sâni denilen kemâlât ar şına uzanan miraçlar ın usûlü dörttür:
Birincisi:  Tasfiye ve i şrâka müesses olan muhakkikîn-i sofiyenin minha-
cıdır.
İkincisi:  İmkân ve hudûsa mebni mütekellimînin tarîkidir.
Bu iki as ıl, çendan Kur’ân’dan te şâub etmi şlerdir. Lâkin fikr-i be şer baş-
ka surete ifra ğ ettiği için uzunla şmış ve müşkülleşmiş, evhamdan masun kal-
mam ışlar.
Üçüncüsü:  Şübehat-âlûd hükema mesle ğidir.
Dördüncüsü ve en birincisi:  Belâgat- ı Kur’âniye’nin ulvî mertebesini 
ilân etmekle beraber, cezalet cihetiyle en parla ğı ve istikamet cihetiyle en k ı-
sas ı ve vuzuh cihetiyle be şerin umumuna en e şmeli olan mi’rac- ı Kur’ânî’dir. 
Hem o ar şa ç ıkmak için dört vesile vard ır: İlham, talim, tasfiye, nazar- ı fikrî.
Tarîk-i Kur’ânî iki nevidir:Birincisi:  Delil-i inâyet ve gayettir  ki menafi-i e şyay ı tâdât eden bütün 
âyât- ı Kur’âniye bu delili nesc ve şu burhan ı
 tanzim ediyorlar. Bu delilin züb-
desi, kâinat ın nizam- ı ekmelinde ittikan- ı sanat ve riayet-i mesalih ve hikem-
dir. Bu ise Sâni’in kast ve hikmetini isbat ve tesadüf vehmini ortadan nefye-diyor. Zira ittikan ihtiyârs ız olmaz. Evet nizam ın şahitleri olan bütün fünûn-u 
ekvan, mevcudât ın silsilelerindeki halkalardan as ılm ış mesalih ve semerat ı ve 
ink ılâbat- ı ahvâlin katmer ve dü ğümleri içinde saklanmaz hikem ve fevaidi 
göstermekle, Sâni’in kasd ve hikmetine kat’î şehâdet ediyorlar. Ezcümle:
Fenn-i hayvanât, fenn-i nebâbât, iki yüz bini mütecaviz envâ ın büyük pe-
der ve âdemleri hükmünde olan mebdelerinin her birinin hudûsuna şehâdet 
ettiği gibi; mevhum ve itibarî olan kavanin, kör ve şuursuz olan esbab- ı tabii-
ye ise bu kadar hayret-feza silsileler ve bu silsileleri te şkil eden ve efrâd deni-
len dehşet-engiz birer makine-i acîbe-i ilâhiyenin îcad ve in şasına adem-i ka-
biliyetleri cihetiyle her bir ferd, her bir nevi müstakillen Sâni-i Hakîm’in dest-i kudretinden ç ıktıklar ını ilân ve izhar ediyorlar.
Kur’ân- ı Kerîm 
1رٍĳُĉُĘ ْīِĨ ٰىóَÜ ْģَİ َۙóَāَ×ْĤا ِďِäَאرْĘ der. Kur’ân’da delil-i inâyet 
vücuh-u mümkinenin en mükemmel vechi ile bulunuyor. Kur’ân, kâinatta te-
fekküre emir verdi ği gibi, fevaidi tezkâr ve nimetleri tâdât eden âyât ın fevas ıl
1 “Çevir de bak gözünü, görebilir misin bir kusur?!” (Mülk sûresi, 67/3)234  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
ve hâtimelerinde galiben akla havale ve vicdanla mü şaverete sevk etmek için 
4نَĳُĩَĥْđَĺ َźأَوَ , 3نَĳُĥِĝْđَĺ َŻَĘأَ , 2ُونَóَכَّñَÝَÜ َŻَĘأَ , 1ُواóِ×َÝْĐَאĘ gibi, o burhan- ı inâyeti ez-
handa tesbit ediyor.
İkinci Delil-i Kur’ânî:  “Delîl-i İhtirâ” dır. Hülâsas ı:
Mahlûkât ın her nev’ine, her ferdine ve o nev’e ve o ferde müretteb olan 
âsâr- ı mahsusas ını müntic ve istidad- ı kemâline münasip bir vücudun veril-
mesidir. Hiçbir nevi müteselsil-i ezelî de ğildir. İmkân b ırakmaz. İnk ılâb- ı ha-
kikat olmaz. Mutavass ıt nev’in silsilesi devam etmez. Tahavvül-ü esnaf ink ı-
lâb- ı hakâikin gayr ısıdır. Madde dedikleri şey, suret-i müte ğayyire, hem ha-
rekât- ı mütehavvile-i hâdiseden tecerrüd etmedi ğinden hudûsu muhakkak-
tır. Kuvvet ve suretler, âraziyetleri cihetiyle envâdaki mübâyenet-i cevheriyeyi 
teşkil edemez. Âraz cevher olamaz. Demek envâ ının fasîleleri ve umum âra-
zının havass- ı mümeyyizeleri bizzarure adem-i s ırftan muhterad ırlar. Silsilede 
tenasül, şerait-i âdiye-i itibariyedendir.
Feyâ acaba! Vâcibü’l-vücûd’un lâzime-i zaruriye-i beyyinesi olan ezeliye-
ti zihinlerine s ığıştıramayan, nas ıl oluyor da her bir cihetten ezeliyete münâ-
fi olan maddenin ezeliyetini zihinlerine s ığıştırabilirler? Hem dest-i tasarruf-u 
kudrete kar şı mukavemet edemeyen koca kâinat, nas ıl oldu da küçücük ve 
nazik zerratlar ın (Öyle deh şetli salâbet bulmu ş ki) kudret-i ezeliyenin yed-i 
idam ına karşı dayan ıyor. Hem nas ıl oluyor ki kudret-i ezeliyenin hâssas ı olan 
ibda ve îcad ı, hiçbir münasebet-i makule olmadan en âciz ve en bîçare esba-
ba isnad ediliyor?
İşte Kur’ân- ı Kerîm şu delili, halk ve îcaddan bahseden âyât ı ile ez-
handa tanzim ediyor. Müessir-i hakikî yaln ız Allah’t ır. Tesir-i hakikî es-
bapta yoktur. Esbap, izzet ve azamet-i kudretin perdesidir. Tâ ki akl ın na-
zar- ı zâhirîsinde, dest-i kudret umûr-u hasise ile müba şir görünmesin.
Bir şeyde iki cihet var: Biri mülk, aynan ın mülevven vechi gibi. Ezdâd 
ona vârid oluyor. Çirkin olur, şer olur, hakir olur, azîm olur... ilâ âhir. Esbap 
bu cihette vard ır. İzhar- ı azamet ve izzet-i kudret öyle ister.
1 “Düşünün de ibret al ın!” (Haşir sûresi, 59/2)
2 “Halâ dü şünüp ders almayacak m ısınız?” (En’âm sûresi, 6/80; Secde sûresi, 32/4)
3 “Hâlâ ak ıllanmazlar m ı?” (Yâsîn sûresi, 36/68 . Ayr ıca نَĳُĥِĝْđَÜ َŻَĘأَ şeklinde muhatap sigas ıyla çok yerler-
de geçmektedir. Bkz.: Bakara sûresi, 2/44, 76; Âl-i İmran sûresi, 3/65; En’âm sûresi, 6/32; A’râf sûresi; 
7/169; Yûnus sûresi, 10/16; ...)
4 “Bilmiyorlar m ı ki…” (Bakara sûresi, 2/77)NOKTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    235
İkinci cihet  melekûtiyet cihetidir. Aynan ın şeffaf vechi gibi. Şu cihet her 
şeyde güzeldir. Şu cihette esbab ın tesiri yoktur. Vahdet öyle ister. Hatta hayat 
ve ruh ve nur ve vücûd, iki vecihleri şeffaf ve güzel oldu ğundan mülken ve 
melekûten vas ıtas ız dest-i kudretten ç ıkıyorlar.
Dördüncü Burhan
Vicdan- ı beşer denilen f ıtrat- ı zîşuurdur. Şu burhanda “Dört Nükte”yi na-
zar- ı dikkate al:
Birincisi : F ıtrat yalan söylemez. Mesela bir çekirdekte meyelân- ı nümuv 
der ki: “Sümbüllenece ğim, meyve verece ğim.” Doğru söyler. Mesela yumur-
tada bir meyelân- ı hayat var, der: “Piliç olaca ğım.” Biiznillâh olur. Do ğru söy-
ler. Mesela bir avuç su, incimad ile meyelân- ı inbisat ı der: “Fazla yer tutaca-
ğım.” Metin demir onu yalan ç ıkaramaz. Sözünün do ğruluğu demiri parça-
lar. İşte bu meyelânlar, irade-i ilâhiyeden gelen evâmir-i tekvîniyenin tecelli-
leridir, cilveleridir.
İkincisi : Beşerin havassü’l-hams- ı zâhire ve bât ınadan ba şka, âlem-i gay-
ba karşı aç ılan pek çok pencereleri var. Gayr-i me ş’ûr pek çok hisleri var. 
Hiss-i sâmia, bâs ıra, zâika oldu ğu gibi, bir hiss-i sâdise-i sad ıka olan sâika var-
dır. Hem bir hiss-i sâbia-y ı bârika olan şâika var. O şevk ve sevk yalan söyle-
mez, yanl ış gidemez.
Üçüncüsü : Mevhum bir şey hakikat-i hariciyeye mebde olamaz. F ıtrat 
ve vicdanda nokta-y ı istinad ile nokta-y ı istimdad, iki hakikat-i zaruriyedir. 
Hilkatin saffeti ve en mükerremi olan ruh-u be şer, o iki nokta olmazsa en süf-
li, en berbat bir mahlûk olur. Hâlbuki kâinattaki hikmet ve nizam ve kemâl bu ihtimali reddeder.
Dördüncüsü : Ak ıl tatil-i eşgal etse de, nazar ını ihmal etse, vicdan Sâni’i 
unutamaz. Kendi nefsini inkâr etse de; O’nu görür, O’nu dü şünür, O’na müte-
veccihtir. Hads ki şimşek gibi sürat-i intikaldir, daima onu tahrik eder. Hadsin 
muzaaf ı olan ilham, onu daima tenvir eder. Meyelân ın muzaaf ı olan arzu ve 
onun muzaaf ı olan iştiyak ve onun muzaaf ı olan aşk-ı ilâhî, onu daima mâ-
rifet-i Zülcelâl’e sevk eder. Şu f ıtrattaki incizap ve cezbe, bir hakikat-i cazibe-
dar ın cezbiyledir.
Bu nükteleri bildikten sonra şu burhan- ı enfüsî olan vicdana müracaat et. 
Göreceksin ki kalb bedenin aktar ına, neşr-i hayat etti ği gibi, kalbdeki ukde-i 
hayatiye olan mârifet-i Sâni’dir ki istidadat- ı gayr-i mahdude-i insaniye ile 236  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
mütenâsib olan âmâl ve müyul-ü müte şâibeye ne şr-i hayat eder. Lezzeti içine 
atar ve k ıymet verir ve bast ve temdid eder. İşte nokta-y ı istimdad.
Ve kavga ve müzahemetin meydan ı olan dağdağa-y ı hayata hücum gös-
teren âlemin, binlerce musibet ve müzâhamelere kar şı yegâne nokta-y ı isti-
nad yine mârifet-i Sâni’dir.
Evet her şeyi hikmet ve intizam ile i şleyen bir Sâni-i Hakîm’e itikat et-
mezse ve ale’l-amyâ kör tesadüflere havale ederse ve o beliyyata kar şı elin-
deki kudretin adem-i kifayetini dü şünse, ister istemez tevahhu ş, dehşet, telâş, 
havftan mürekkep bir hâlet-i cehennem-nümun ve ci ğerşikâfe düşecektir. O 
ise eşref ve ahsen-i mahlûkât olan ruh-u insaniyetin her şeyden ziyade peri-
şan olduğunu istilzam eder. O ise intizam- ı kâmil-i kâinattaki nizam- ı ekme-
le z ıt oluyor. Şu nokta-y ı istimdad ve nokta-y ı istinad ile bu derece nizam- ı 
âlemde hüküm-fermal ık, hakikat-i nefsü’l-emriyenin hâssa-y ı münhas ıras ı ol-
duğu için, her vicdanda iki pencere olan şu iki noktadan Sâni-i Zülcelâl mâ-
rifetini kalb-i be şere daima tecelli ettiriyor. Ak ıl gözünü kapasa da, vicdan ın 
gözü daima aç ıktır. Sâni-i Zülcelâl bu dört burhan- ı azîmin kat’î şehâdetleriyle 
Vâcibü’l-vücûd, Ezelî, Vâhid, Ehad, Ferd, Samed, Alîm, Kadîr, Mürîd, Semî, Basîr, Mütekellim, Hayy, Kayyûm oldu ğu gibi bütün evsaf- ı celâliye ve cemâ-
liye ile muttas ıftır. Zira mukarrerdir ki: Masnûdaki feyz-i kemâl Sâni’in z ıll-i te-
cellisinden muktebestir. Demek, kâinatta ne kadar hüsn-ü cemâl, kemâl var-sa, umumundan lâyühad derecede yüksek tabakada evsaf- ı cemâliye ve ke-
mâliye ile Sâni-i Zülcelâl muttas ıftır. Zira, ihsan servetin, îcad vücûdun, îcab 
vücûbun, tahsin hüsnün, tenvir nurun fer’i ve delili oldu ğu gibi; bütün kâinat-
taki bütün kemâl ve cemâl, Sâni-i Zülcelâl’in kemâl ve cemâline bir z ıll-ı za-
lîldir ve burhan ıdır.
Hem de Sâni-i Zülcelâl cemî nekâisten münezzehtir. Zira nevâk ıs mahi-
yet-i maddiyat ın istidats ızlığından neşet eder. Zât- ı Zülcelâl maddiyattan mü-
cerrettir, münezzehtir. Hem kâinat ın mahiyât- ı mümkinesinden ne şet eden 
evsaf ve levâz ımat ından mukaddestir.
 َمِïَđِĤ َóَÝَÝْøا ِīَĨ َאنَéْ×ُø رِه۪،ĳُıُČ َّةِïِýِÖ ĵٰęَÝْìا ِīَĨ َאنَéْ×ُø ُ،įُĤَŻَä َّģَä ْءٌĹَü ۪įِĥْáِĩכَ َ÷ْĻَĤ
1۪įِÜَّõِđِĤ َאبِ×ْøَْŶِאÖ َÕَåَÝْèا ِīَĨ َאنَéْ×ُø ِّه۪،ïِĄ
Suâl: Vahdetü’l-vücûdu nas ıl görüyorsun?
1 O’nun benzeri hiçbir şey yoktur. Şiddet-i zuhurundan gizlenmi ş olan Zât’ ı her türlü kusur ve noksan 
sıfatlardan tenzih ederiz. Münezzehtir o Zât ki, z ıdd ı ve rakibi olmad ığı için istitar etmi ştir. Münezzehtir 
o Zât ki, esbab ı izzetine perde yapm ıştır.NOKTA  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------    237
Elcevap: Elcevap:  Tevhidde isti ğrakt ır ve nazara s ığmayan bir tevhid-i zevkîdir. 
Esasen tevhid-i rubûbiyet ve tevhid-i ulûhiyetten sonra tevhidde zevken şid-
det-i istiğrak, vahdet-i kudret yani 1ُّٰųا َّźإِ ْنِĳْכَĤا ĹِĘ َóِّàَËُĨ َź sonra vahdet-i idare, 
sonra vahdetü’ ş-şuhûd, sonra vahdetü’l-vücûd, sonra yaln ız bir vücûdu, sonra 
yaln ız bir mevcudu görünceye müncer oluyor. Muhakkikîn-i sofiyenin müte şa-
bihat hükmünde olan şatahat ıyla istidlâl edilmez. Daire-i esbab ı yırtıp ç ıkma-
yan ve tesirinden kurtulmayan bir ruh, vahdetü’l-vücûddan dem vursa, had-dini tecavüz eder. Dem vuranlar, Vâcibü’l-vücûd’a o kadar hasr- ı nazar etmi ş-
lerdir ki mümkinattan tecerrüd ederek, yaln ız bir vücûdu belki bir mevcudu 
görmüşler. Evet delil içinde neticeyi görmek, âlemde Sâni’i mü şahede etmek, 
tarîk-i isti ğrakkârâne cihetiyle cedâvil-i ekvanda cereyan- ı tecelliyât- ı ilâhiyeyi 
ve melekûtiyet-i e şyada sereyan- ı füyûzât ı ve merâyâ-y ı mevcudâtta tecelli-i 
esmâ ve s ıfât ı, yaln ız zevken anla şılır birer hakikat iken, d ıyk- ı elfaz sebebiyle 
ulûhiyet-i sâriye ve hayat- ı sâriye tabir ettiler. Ehl-i fikir, o hakâik-i zevkiyeyi 
nazar ın mekâyisine s ıkıştırdığından çok evham- ı bât ılaya men şe oldu. Madde-
perver hükema ve zay ıfü’l-itikat ehl-i nazar ın vahdetü’l-vücûdu ile evliyan ın 
vahdetü’l-vücûdu, tamamen birbirinin z ıdd ıdır. Beş cihetten fark vard ır:
Birincisi:  Muhakkikîn-i sofiye, Vâcibü’l-vücûd’a o kadar hasr- ı nazar et-
miş ve müsta ğrak olmu ş ve ehemmiyet vermi şler ki O’nun hesab ına kâinat ın 
vücudunu inkâr etmi şler. Hükemâ ve zay ıfü’l-itikat olanlar, maddeye o kadar 
hasr- ı nazar etmi şler ve müsta ğrak olmuşlar ki fehm-i ulûhiyetten uzakla ştılar. 
Ve o derece maddeye k ıymet verdiler ki her şeyi maddede görmek hatta ulû-
hiyeti onda mezcetmek, hatta kâinat hesab ına ulûhiyetten isti ğna etmek de-
recede tarîk-i müteassifeye girmi şlerdir.
İkincisi:  Muhakkikîn-i sofiyenin vahdet-i vücûdu vahdetü’ ş-şuhûdu ta-
zammun eder. İkincilerin vahdetü’l-mevcudu tazammun eder.
Üçüncüsü:  Birincilerin mesle ği zevkîdir. İkincilerin nazarîdir.
Dördüncüsü:  Birinciler evvelen ve bizzat Hakk’a, nazar- ı tebeî olarak 
halka bakarlar. İkinciler, evvelen ve bizzat halka bakarlar.
Beşincisi:  Birinciler, Hüda-peresttirler. İkinciler, hod-peresttirler.
2ِÙَùِĨَّاïĤا ِÙَĩْĥُّčĤا َīِĨ ُďِĈَّאùĤا َאءُĻِّąĤا َīْĺوَأَ َّאĺَóُّáĤا َīِĨ ٰىóَّáĤا َīْĺأَ
1 “Kâinatta Allah’tan ba şka Müessir-i Hakiki yoktur.” (es-Suyûtî, Şerhu’s-Suyûtî 3/127; Kâtip Çelebi, 
Keşfü’z-zunûn  1/22)
2 Süreyyâ y ıldızı nerede, yeryüzü nerede?! Her şeyi gösteren ışık nerede, her şeyi örtüp saklayan zulmet 
nerede?! (Aralar ında ne kadar fark var!)238  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Tenvir
Mesela küre-i arz rengârenk muhtelif ve küçük küçük cam parçalar ından 
farz olunursa, her biri ba şka hâsiyetle levnine ve cirmine ve şekline nisbet ile 
şemsten bir feyiz alacakt ır. Şu hayalî feyiz ise ne güne şin zât ı ve ne de ayn- ı 
ziyas ıdır. Hem de ziyan ın temâsili ve elvân- ı seb’as ının tesâviri ve güne şin te-
cellisi olan şu gûna-gûn ve rengârenk çiçeklerin elvan ı faraza lisana gelseler, 
her biri “güne ş benim gibidir.” veyahut “güne ş benim.” diyeceklerdir.
1ْÛْøَاïُì َאنِÝْøĳُÖ َאنِĺُوóْıَĨ ِ÷َכْĐ     ْÛْøَאĻِĤأَوْ دَامِ įכِ ĹِÜَźَאĻَì اٰنْ
Fakat ehl-i vahdetü’ ş-şuhûdun me şrebi, fark ve sahvd ır. Ehl-i vahde tü’l-
vücûdun me şrebi mahv ve sekirdir. Safi me şrep ise, me şreb-i ehl-i fark ve 
sahvd ır.
2ِرُواïْĝَÜ ْīَĤ ْħَّכُĬِÍَĘ ۪įِÜذَا ĹِĘ ُواóَכَّęَÜ َźوَ ِّٰųا َءِźاٰ ĹِĘ ُواóَכَّęَÜ
َمِïِĝْĤا ذِي َّאرِ×َåْĤا ُÙَّĻِęْĻכَ َėْĻَכَĘ     َאıْرِכُïُĺ ْءُóَĩْĤا َ÷ْĻَĤ ْءِóَĩْĤا ُÙَĝĻِĝَè
3ِħَùَّĭĤا َثُïْéَÝْùُĨ ُįْرِכُïُĺ َėْĻَכَĘ     َאİَÉَýْĬوَأَ َאءَĻْüَْŶا َعَïْÖأَ ِيñَّĤا َĳُİ
“Nokta”n ın ikinci k ısm ı, haşir ve melâike ve beka-y ı ruha âit oldu ğundan 
ve bu hakikatleri kerametli “Yirmi Dokuzuncu Söz” ve “Onuncu Söz” gayet parlak bir surette izah etti ğinden onlara havale edilerek buraya dercedilmedi. 
Üçüncü k ısım ise, On Dört Ders’ten ibaret “Nur’un İlk Kap ısı” nam ıyla ayr ı-
ca neşredildi.
Said Nursî
1 Evliyâullah a tuzak olan o hayaller ise, Hudâ  bahçesinin ay yüzlü lerinin cemâllerinin yans ımas ından 
ibarettir. (Mevlânâ Celâleddin Rumî, Mesnevî-i Şerîf (terc. Şefik Can)  1/26)
2 “Allah’ ın nimetlerini tefekkür edin. O’nun Zât’ ını tefekkür etmeyin. Çünkü buna güç yetiremezsiniz.” 
(et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat 6/250; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân 1/136; Ebu’ ş-Şeyh, el-Azame 
1/220)
3 “İnsan, kendi hakikatini dahi idrak etmekten âciz iken, her şeyden önce var olan ve her şeyi ceberû-
tiyet-i mutlaka ile hükmü alt ında tutan Zât’ ı nas ıl idrak edebilir? O Cebbâr- ı Zîk ıdem ki, her şeyi ilk 
olarak yoktan yaratm ış ve inşa etmiştir; sonradan var olup can bulanlar O’nu nas ıl idrak etsin?” (Ali b. 
Ebî Talib, Dîvân- ı İmam Ali  s.185)
Münderecat Hakk ında
Bu mühim mecmuan ın cümle-i mukaddimat ından olan bir “ İ’lem”de:
“Bu Risale, baz ı âyât- ı Kur’âniye’nin şuhûdî bir nevi tefsiridir. Ve ondaki 
meseleler Kur’ân- ı Hakîm’in bahçesinden kopar ılm ış çiçeklerdir. Bu risalenin 
ibaresindeki icmal ve îcaz ve fehmindeki zâhirî mü şkülât, sana tevahhu ş ver-
mesin. Tekrar tekrar mütâlaa et, tâ ki 1َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ْכُĥُĨ ُįَĤ ve emsali tek-
rarat- ı Kur’âniye’nin s ırrı sana aç ılsın.
Ey kârî! Bu mecmuadaki tevhidin burhanlar ı ve mazharlar ı, birbirine ihti-
yaç b ırakm ıyor zannetme. Çünkü ben her bir burhana her bir makam- ı mah-
susta ihtiyaç hissettim. Harekât- ı cihadiyem beni öyle bir mevkie ilca ediyor-
du ki o mevkide, o anda bir kap ı açmaya mecbur kal ıyordum. Çünkü o deh-
şetli anda di ğer aç ık kap ılara dönmek müyesser olmuyordu. Hem o seyahat-i 
acîbede rast geldi ğim nurlara delâlet etmek için de ğil, belki hat ırlamak için 
işaretler koydum. Bazen büyük bir nura bir i şaret koyuyordum... “ İlâ âhir” di-
ye ne kadar güzel bir mukaddimeyi ve bir hülâsay ı –bu mecmua– adeta şifre 
gibi bir anahtar ı kârîlerine takdim ediyor.
f
Bu Mesnevî-i Nuriye’deki risalelerin isimleri “Re şhalar, Katre, Hubab, 
Habbe” şeklinde gidiyor. E ğer Katre Risalesi’nin âhirinde merhum Şeyh 
Safvet Efendi’nin yazd ığı gibi, her bir risaleye bir takriz yaz ılsa idi, o merhu-
mun “Bu bir katre de ğil bir bahrd ır.” dediği gibi biz de derdik:
“O bir lem’a de ğil bir şemstir. O bir re şha değil bir bahrd ır. O bir zühre de-
ğil bir cinand ır. O bir hubab de ğil bir ummand ır.”
1 “Göklerin ve yerin hükümranl ığı Allah’ ınd ır.” (Bakara sûresi, 2/107; Mâide sûresi, 5/40; A’râf sûresi, 
7/158; Tevbe sûresi, 9/116; Furkan sûresi, 25/2; Zümer sûresi, 39/44; Zuhruf sûresi, 43/85; Hadîd sûresi, 57/2, 5; Bürûc sûresi, 85/9)
Fihrist
MUKADD İME  .............................................................................................................................. ........................ 2-4
LEM’ALAR  .............................................................................................................................. ............................. 5-15
Tevhide dair olup Risale-i Nur’daki Yirmi İkinci Söz’ün esas ı ve bir cihet-
te Arapça’s ıdır. On Dört Lem’a ile tevhidin en ince hakikatlerini, en mufas-
sal bir surette
1ٌïِèوَا ُįَّĬأَ ĵٰĥَĐ ُلُّïَÜ     ٌÙَĺاٰ ُįَĤ ْءٍĹَü ِّģכُ ĹِĘوَ
hakikatine mazhar edecek bir silsile-i delâil ve şehâdeti ibraz eden çok k ıy-
mettar ve hava, su, ekmek gibi herkesin muhtaç oldu ğu bir risaledir.
Nur’un Mesnevîsi’nin ba şında dercedilen “Lâsiyyemalar”, “Lem’alar”, 
“Reşhalar” isimlerindeki üç risale, âhirdeki risaleler gibi müteferrik meseleler-
den bahis de ğildir. Ayn ı mevzu üzerinde gidiyorlar.
REŞHALAR  .............................................................................................................................. ...................... 16-27
Bu Reşhalar risalesi, iman ın en mühim üç erkân ından nübüvvetin haki-
katini ve nübüvvet-i Ahmediye’yi (aleyhissalâtü vesselâm)  gayet kat’î ve parlak bur-
hanlarla isbat ediyor. Şems nas ıl ziya vermemesi mümkün de ğildir aynen öy-
le de ulûhiyet de risaletsiz mümkün olmad ığını isbat ediyor. Ve nübüvvetin 
hakikatini güne ş gibi gösteriyor. Kâinat ı mücessem bir Kur’ân- ı kebîr olarak 
temsil edip, Muhammed-i Arabî (aleyhissalâtü vesselâm)  onun âyetü’l-kübrâs ı ol-
duğunu, gözünde perde ve kalbinde pas olmayanlara irâe ediyor.
Bu harika risale “On Bir Re şha”d ır. On Birinci Re şha’da, yirmi bir mu’ci-
zat- ı Ahmediye’ye (aleyhissalâtü vesselâm)  işaret eden bir salavât- ı şerifeyi o Nebiyy-i 
Zîşan (aleyhissalâtü vesselâm)  Efendimiz’e getiriyor.
On Birinci Re şha’dan sonra uzun bir “ İ’lem”de, nübüvvet-i Ahmediye’ye 
(aleyhissalâtü vesselâm)  –başka bir tarzda– görülmemi ş delilleri gösteriyor.
1 “Bütün her şeyde Allah’ ın varl ık ve birli ğini gösteren bir âyet (i şaret) vard ır.” (Bkz.: el-Esfehanî, el-
Eğânî 4/39; el-Kalka şendî, Subhu’l-a’ şâ 12/413; el-üb şeyhî, el-Müstatraf  1/16, 2/280)
Bu risalenin Türkçe’si, Risale-i Nur’daki On Dokuzuncu Söz’dedir.
Mesnevî’nin ba şındaki bu üç risale “Eski Said”in eserlerinden olmay ıp, 
Üstad ımız’ın tabiriyle, “Yeni Said”in eserleridir. Üstad ımız’ın eski eserlerin-
den Risale-i Nur’a girenler oldu ğu gibi; Risale-i Nur’u telifi zaman ında yazd ığı 
Arapça eserleri de bu suretle Mesnevî-i Arabiye’ye idhal olunmu ştur.
LÂSİYYEMALAR  .............................................................................................................................. ........28-42
İman- ı haşre dair olan bu risale Risale-i Nur’daki Onuncu Söz’ün esas ı 
olup Barla’da, Üstad ımız’ın –bir bahar gününde– rahmet-i ilâhiyenin âsâr ını 
bağ ve bahçelerde mü şahedesinden ve ihtiyârs ız olarak
ۚĵٰÜْĳَĩْĤا ِĹْéُĩَĤ ِכَĤذٰ إِنَّ َאۘıِÜْĳَĨ َïْđَÖ َْرْضَŶا ِĹْéُĺ َėْĻכَ ِّٰųا ِÛَĩْèرَ َאرِàاٰ ĵٰۤĤإِ ْóُčْĬَאĘ
1
ٌóĺِïَĜ ْءٍĹَü ِّģכُ ĵٰĥَĐ َĳُİوَ
âyet-i kerîmesini k ırk defaya yak ın okumas ından sonra tulû’ etmi ş gayet k ıy-
mettar ve bu zamanda çok lüzumlu ve inkâr- ı haşir mefkûresini köküyle kesip 
İbni Sina gibi acîb bir dâhînin “Ha şir bir mesele-i nakliyedir, ak ıl bu yolda gi-
demez.”2 dediği haşri en basit fehme de kabul ettiren; ve ha şrin binler numû-
nelerini arz yüzünde gösteren; ve ha şri iktiza eden pek çok esmâ-y ı ilâhiyeden 
tut, tâ mahiyet-i insaniyede dahi ha şri isbat eden bir risaledir.
Bir kaide-i hasenenin tezahürü olarak, her risalenin ba şında oldu ğu gi-
bi bu risalenin ba şında da Cenâb- ı Hakk’a tahmidat ve Nebiyy-i Zî şan’a sa-
lât ü selâm vard ır. İman- ı billâh, iman- ı bi’n-nebî, iman- ı bil’haşir ve şuhûd-u 
kâinat mabeyninde bir irtibat- ı tâmme ve telâzum-u kat’iye oldu ğundan, bu 
risale k ısaca olarak “Tevhid ve Risalet” hakikatlerinden bahsederek esas me-
sele olan mesele-i ha şriyeye lâsiyyemalarla geçmi ştir. Risale-i Nur’un Yirmi 
Sekizinci Söz’ünün İkinci Makam ı olan bu risale, yirmi senedir Üstad ımız’ın 
eline yeni geçmi ştir.
KATRE  .............................................................................................................................. .................................... 43-55
Bu “Katre” risalesi, bir mukaddime, bir hâtime ve dört  bâbdan ibarettir. 
Mukaddime’de Üstad ımız, k ırk sene ömründe, telif eyledi ği seneye nisbetle 
otuz senelik ilim seyrinde, dört kelime ile dört kelâm tahsil etti ğini ve bu dört 
1 “İşte bak, Allah’ ın rahmetinin eserlerine, ölmü ş toprağa nas ıl hayat veriyor! İşte bunlar ı yapan kim ise, 
ölüleri de O diriltecektir. O, her şeye hakk ıyla kadîrdir.” (Rûm sûresi, 30/50 )
2 Bkz.: el-Gazâlî, el-iktisâd fi’l-i’tikad  s.210-213; İbni Haldun, Mukaddime  2/1254.242  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
kelimenin biri “mâna-y ı harfî”, ikincisi “mâna-y ı ismî”, üçüncüsü “niyet”, 
dördüncüsü “nazar” oldu ğunu.. dört kelâm ise biri “Ben kendi kendime mâ-
lik değilim.”, ikincisi 1ٌّěَè ْتُĳَĩْĤاَ ,üçüncüsü 2ٌïِèوَا ĹِّÖرَ ,dördüncüsü “Ene’nin 
bir nokta-y ı sevdâ ve bir vâhid-i k ıyâsî” oldu ğunu söylüyor. Bu Risale أَنْ ُïَıْüأَ 
3ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ َź hakikatini, Birinci Bâb olarak, kâinat erkân ından her bir rükün el-
li beş küllî ve gayet zâhir lisanla isbat ediyor.
Takriz  .............................................................................................................................. ................................................ 56
Katre’nin Hâtimesi  ......................................................................................................................... 57-65
Müteferrik ve k ısa, fakat çok lüzumlu ve mühim hakikatlerden bahseder. 
Başında “yeis, ucub, gurur, sû-i zan” gibi nefsin dört hastal ığını; sonra dört 
hakikati ve daha sonra da “Katre”de zikredilen Birinci Bâb’daki 4ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź 
hakikatini ve devam ı olarak Bâb- ı Sâni’de 5ِّٰųا َאنَéْ×ُø; Bâb- ı Sâlis’te ُïْĩَéْĤاَ 
6ِِّٰų; Bâb- ı Râbi’de 7
ُóَ×أَכْ ُّٰųاَ mertebelerini beyan ettikten sonra, “Nokta” ve 
“Nükte” ba şlıklar ıyla mevzu itibar ıyla birbirinden farkl ı i’lemlere geçer.
Katrenin Zeyli  .............................................................................................................................. ...........67-73
“Remiz”ler ve “ İ’lem”ler unvan ı alt ında, her birisi bir risaleye mevzu ola-
cak k ıymette hakikatlerden ibarettir. Ba şında salât ü selâmdan sonra birinci 
“İ’lem” namazda evvel vakte riayet etmenin ve hayalen Kâbe’ye mütevvec-
cih olman ın faziletini ve evham ve vesvese-i şeytaniyeyi nas ıl müzmahil etti ği-
ni ve musallînin bütün letâif ve havass ının nas ıl feyizlendi ğini beyan eder.
Bu geçen risaleler ayn ı zamanda erkân- ı imaniyeden bahsetmekle hem 
iman, hem ilim, hem mârifetullah, hem zikir oldu ğundan okumas ı dahi bir 
nevi ibadettir.
1 “Ölüm kesin bir gerçektir.” (Bkz.: et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr  3/180. Ayr ıca, ölüm gerçe ğini ifade 
eden âyet-i kerîmeler için bkz.:  Bakara sûresi, 2/28;  Âl-i İmran sûresi, 3/185;  Hac sûresi, 22/66;  Câsiye 
sûresi, 45/26;  Kaf sûresi, 50/19;   Cum’a sûresi, 62/8;  Mülk sûresi, 67/2)
2 Rabbim tektir.
3 “Şehadet ederim ki Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Müslim, salât  60; Tirmizî, salât  216; Ebû Dâvûd, 
salât  178; Ahmed İbni Hanbel, el-Müsned  1/292)
4 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35 ; Muhammed sûresi, 47/19 )
5 Allah’ ı bütün eksiklerden tenzih ederim.
6 Bütün hamdler, övgüler Allah’ad ır.
7 Sadece büyüklükte de ğil hiçbir konuda e şi ve benzeri olmayan, ba şka bir şey Kendisiyle k ıyas bile 
edilemeyecek yegâne büyük, Allah’t ır.FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------    243
HUBAB  ........................................................................................................................ 74-85
Biri Türkçe di ğeri Arapça iki zeyli olan bu çok mühim risale, Üstad ımız’ın 
“Hutuvat- ı Sitte”yi ne şri münasebetiyle taltif için Ankara’ya ça ğrıldığında, 
Ankara’da İslâm ordusunun Yunan’a galebesinden ne şe alan ehl-i iman ın 
kuvvetli efkâr ı içine gayet müthi ş bir z ınd ıka fikri girmek ve bozmak ve zehir-
lendirmek için dessasâne çal ıştığını gördüğü hengâmda telif etti ği iki eserden 
birisidir.
Bu risalenin ba şında bulunan salât ü selâm çok ehemmiyetlidir. Bu 
Mesnevî-i Nuriye’nin fevkalâde olan ve hiçbir eserde rastlanmayan bir hu-susiyeti de bir parma ğın hareketiyle birkaç makineyi birden çal ıştırmak gibi 
gayet belâgatl ı bir beyan tarz ına sahip olu şudur. Sâb ıkan zikredildi ği gibi, bu 
muazzam mecmuada hem zikir, hem iman, hem tefekkür, hem ilmi bir ara-da bulmak daima mümkündür. Mesela salât ü selâm ı yaln ız zikir olarak der-
cetmiyor. Ayn ı zamanda onda bir iman inki şafı, ayn ı zamanda bir ilim, ayn ı 
zamanda mümin-i musalliyi evham ve şübehattan kurtaran hakikatleri serd 
ederek lâakal üç mana mertebesini beyan ediyor.
Bu harika risale mühim bir “ İ’lem”inde, medenî mümin ile medenî kâfi-
rin suret ve sîret ve zâhir ve bât ın farklar ını gayet belî ğ bir tarzda beyan ediyor. 
Ve neticede bu fark ı körlere de göstermek için diyor ki: “E ğer istersen haya-
linle Nurşin karyesindeki Seydâ’n ın meclisine git bak. Orada fukara k ıyafetin-
de melikler, padi şahlar ve insan elbisesinde melâikeleri bir sohbet-i kudsiyede 
göreceksin. Sonra Paris’e git ve en büyük localar ına gir, göreceksin ki akrepler 
insan libas ı giymişler ve ifritler adam suretini alm ışlar ilâ âhir…” diyerek daha 
başka cihetteki farklar ını “Lemeât” ve “Sünuhat”a havale eder.
Başka bir “İ’lem”de, Risale-i Nur’da Yirmi Yedinci Söz nam ını alan İçtihad 
Risalesi’ni dört sayfada hülâsa ediyor.
Hubab’ ın Birinci Zeyli  .................................................................................... 86-96
Farisî bir münâcâtla ba şlar. Bu münâcât ın Türkçe’si “Yedinci Rica”da ve 
“On Yedinci Söz”ün zeylinde vard ır.
Üstad ımız hiç Farisî tahsil etmedi ği hâlde o kadar mükemmel Farisî bir li-
san ile telif edilmi ştir ki o zamanki Afgan Sefiri bu eseri takdir hisleri içerisin-
de Afganistan’a göndermi ştir. Bu Farisî münâcât ın akabinde: “Ey Mücahidîn-i 
İslâm!” ba şlığı alt ında Türkçe olarak meb’usana on maddelik bir hitap vard ır. 
Bu hitab ın tesiriyle Meclis-i Mebusan’da küçük bir oda olan mescid, büyük bir 
salona tebdil edilmi ştir.244  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Zeylü’l-Hubab  ............................................................................................................................... ........97-104
Hubab’ ın İkinci Zeyli de çok mühim hakikatleri ihtiva etmektedir.
HABBE  .............................................................................................................................. ............................ 105-121
İki zeyli vard ır. Bu risalenin birinci “ İ’lem”i, hakikat-i Muhammediye 
(aleyhissalâtü vesselâm)  âlemin hem sebeb-i hilkati, hem çekirde ği, hem meyve-
si, hem netice-i hilkat-i âlem oldu ğunu gayet edibâne bir üslûp ile beyan edi-
yor. Diyor ki:
“Eğer âlemi bir kitab- ı kebîr olarak görsen, kâtibinin kaleminin mü-
rekkebi Nur-u Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) ’dır. Eğer âlemi bir şecere su-
retinde görsen, evvelâ çekirde ği, sonra meyvesi yine Nur-u Muhammed  
(aleyhissalâtü vesselâm) ’dır. Eğer âlemi bir zîhayat libas ını giymiş görsen, Onun 
ruhu Nur-u Muhammedî (aleyhissalâtü vesselâm) ’dır. Eğer âlemi bir gül bahçe-
si olarak görsen onun andelib-i zî şan ı yine Nur-u Muhammedî (aleyhissalâ-
tü vesselâm) ’dır.”
Risalenin sonunda gayet güzel bir tazarru ve niyaz ve isti ğfar vard ır.
Zeylü’l-Habbe  .............................................................................................................................. .....122-129
Habbenin Birinci Zeyli’nin âhirlerinde,
2ِħĻِčَđْĤا ِّĹِĥَđْĤا ِّٰųِאÖ َّźإِ َّةَĳُĜ َźوَ ْلَĳَè َź ، 1ُģĻَכِĳْĤا َħْđِĬوَ ُّٰųا َאĭُ×ْùَè
mertebelerinin Yirmi Dokuzuncu Lem’a-y ı Arabiye’ye nisbeten k ısa ve gayet 
güzel beyanlar ı münderiçtir.
Zeylü’z Zeyl  .............................................................................................................................. ............130-134
Habbe’nin ikinci zeylinde, gayet mühim bir risale olan hem Arapça, hem 
Türkçe olarak kesretle inti şar eden Asâ-y ı Mûsâ mecmuas ında Yirmi Üçüncü 
Lem’a nam ındaki “Tabiat Risalesi”nin muhtasar k ısa Arapça’s ı da vard ır.
Bu risale, Ankara’da telif edildi ği zaman bir matbaada tab edilmi ştir. 
İnsanlar ın ağzından ç ıkan dehşetli üç kelimenin butlan ını isbat ederek tabiat 
batakl ığında boğulanlar ı kurtar ıyor.
1 “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” (Âl-i İmran sûresi, 3/173)
2 “Hareket ve güç, ancak yüceler yücesi ve pek büyük olan Cenâb- ı Hakk’ ın dilemesi ile olur.” Peygamber 
Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem)  bu sözün, cennet hazinelerinden bir hazine oldu ğunu bildirmi ştir. 
(Bkz.: Buhârî, meğâzî 38, deavât  51, 68,  kader  7; Müslim, zikir 44-46)FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------    245
ZÜHRE  .............................................................................................................................. ............................ 135-166
Uzun bir hakikatin yaln ız ucunu göstermek ve parlak bir nurun yaln ız bir 
şuâ ını irae etmek maksad ıyla yaz ılan bu çok mühim risale, gayet ehemmiyet-
li hakikatleri ihtiva etti ğinden en mümtaz Nur şakirdlerinin mus ırrâne talep-
leri üzerine –ekserisi Arapça bilmeyen o şakirdlerin istifadelerine medar ol-
mak için– k ısmen izahl ı, k ısmen k ısa bir meâli Üstad ımız taraf ından Türkçe’ye 
çevrilmiş ve On Yedinci Lem’a nam ıyla On Be ş Nota olarak Risale-i Nur 
Külliyat ı’nın Lem’alar k ısm ına ilhak edilmi ştir.
Zühre şöyle bir hakikatle ba şlar:
“Dünyadaki her zîhayat, mâlikinin ismiyle, nam ıyla hesab ıyla çal ışan 
muvazzaf bir asker gibidir. Kim kendini kendine mâlik zannetse o kimse hâ-liktir.”
Sonra uzun ve muhit bir salât ü selâm ı müteakip her biri bir risalenin gü-
ya hülâsas ı ve çekirde ği mahiyetindeki şümullü “İ’lem”lere geçer. “ İ’lem”lerin 
birisinde, Kur’ân tilmizi ile felsefe tilmizini içtimaî ve şahsî cihetlerden muka-
yese ederek felsefenin sakîm ve muz ır k ısm ının bât ıl hükümlerini çürütür. Son 
“İ’lem”i de gayet güzel ve hazîn bir münâcât ihtiva etmektedir. daha fazla mâ-
lûmat ı Türkçe olan Notalar Risalesi’ne havale ederiz.
Bu Mesnevî-i Nuriye’nin fihristesinde, o k ıymettar harika risalelerdeki yü-
zer hakikatlerden yaln ız bir-ikisini nâk ıs fehmimizle ve kas ır ifademizle gös-
termeye çal ıştık. Yoksa gösterdi ğimiz misaller, o harika-y ı ilm ü irfan ın ne en 
canl ı noktalar ı olabilir ve ne de en k ıymetli cevherleri olabilir. Belki o şemsin 
cüz’î bir şuâ ı ve o bahr ın küçük bir katresidir.
ZERRE  .............................................................................................................................. ............................. 167-176
Şeytan ın ve ehl-i ilhad ın baz ı vesveselerini tard eden müteferrik mesele-
lerden bahseden harika ve fevkalâde bir risale olup iki k ısımdan ibarettir.
İman ve ahlâkiyat ı ve vesveselerin izalesini ve insandaki te şahhusat- ı vec-
hiyenin hikmetini beyan eden “ İ’lem”ler bu risalenin münderecat ındad ır. Bir 
“İ’lem”inde 1ْħِכُĬَاĳْĤوَأَ ْħِכُÝَĭِùْĤأَ َفُŻِÝْìوَا َْرْضِŶوَا َاتِĳٰĩَّùĤا ُěْĥَì ۪įِÜَאĺاٰ ْīِĨوَ âye-
tinde zikredilen semâvât ve arz ın hilkati ve be şerin lisan ve renklerinin ihtilâf ı 
1 “O’nun varl ığının ve kudretinin delillerinden biri de: Gökleri ve yeri yaratmas ı, lisanlar ınızın ve renkle-
rinizin farkl ı olmas ıdır.” (Rûm sûresi, 30/22 )246  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
Cenâb- ı Hâl ık-ı Zülcelâl’in âyetlerinden oldu ğunun hakikatini gayet güzel bir 
tarzda beyan ediyor. Diyor ki:
“Bütün be şerin esâsât- ı âzâda ittifak ı, Sâni’in vahdetine; te şahhusat- ı 
vechiyede temayüzü, Sâni’in muhtar ve hakîm oldu ğuna gayet bâhir ve zâhir 
delildir.” der ve isbat eder. Be şerin birbirinden te şahhusça farklar ının hikme-
tini ve diğer mahlûkâtta bu temayüzün ferden ferda olmay ıp nevi nevi olu şu 
hikmetin öyle iktiza etti ğini izah ediyor.
Başka bir “İ’lem”de, şeytan- ı insî ve cinnînin, bakaran ın bât ınen gayet 
mükemmel, zâhiren miskin olu şu hakk ındaki bir vesvesesini tard eder ve der 
ki: “Ey şeytan- ı cinnîye üstad olan şeytan- ı insî! Eğer her şey, her şeyi masla-
hat miktar ıyla ve lây ık-ı vechile yapan Kadîr-i Ezelî’nin sanat ı olmasa idi, se-
nin eşeğinin kulağı senden ve senin üstadlar ından daha ak ıllı ve daha hâz ık 
olmas ı lâz ım gelirdi.” diye insî ve cinnî şeytanlar ın vesveseleri yüzlerine çarp ı-
larak; bakaran ın yani ine ğin dahilinin mutlak oldu ğunun ve haricinin mukay-
yed oluşunun hikmetini aklen ve ilmen gayet mukni bir surette beyan eder.
Ahlâka dair bir “ İ’lem”inde der ki: “Ey fâs ık! Bil ki medeniyet-i sefihe öy-
le müthiş bir riyây ı ibraz etmi ş ve meydana ç ıkarm ış ki ehl-i medeniyetin on-
dan kurtulmas ı mümkün de ğildir. Çünkü ehl-i medeniyet o riyâya şan ü şeref 
nam ını vermiş. İnsan ı şah ıslara karşı riyâkârl ığa bedel unsurlara ve milletlere 
ve devletlere kar şı riyâkârl ığa teşvik etmiş ve tarihi onlara mü şevvik ve alk ış-
çı ve cerideleri de yani gazeteleri de dellâl yapm ış. Ölümü unutturup (güya) 
unsurlar ı içinde bir hayatlar ı var diye zaman- ı cahiliyetteki gaddar zalimlerin 
desiseleri nev’inden bir desise ile be şeri tasannu ve riyâkârl ığa sevk etmi ştir.” 
Ne kadar okunsa okunmaya lây ık olan bu risale dahi, bir isti ğfar ve Hazreti 
Mevlâna’n ın bir beytiyle nihayet bulmu ştur.
ŞEMME  .............................................................................................................................. ........................... 177-188
Kâinat ın mecmmundan tâ zerreye kadar mütenâzilen her bir mevcudun, 
pek çok esmâ-y ı ilâhiyeden “Allah, Rab, Mâlik, Müdebbir, Mürebbî, Mutasarr ıf 
ve Nâz ım” isimlerine şehâdet ettiklerini isbat eder. Ba şka bir “İ’lem”inde, 
hiçbir kimsenin Sâni-i âlem’den şikâyet hakk ı olmad ığını gösterir. Di ğer bir 
“İ’lem”inde Kur’ân- ı Hakîm’in ilk ve ekser muhatab ı olan cumhur-u avâm ın 
fehimlerini nas ıl okşad ığını ve onlar ın idraklerine nas ıl mürâat etti ğini uzun bir 
hakikatle beyan eder. Hem tayy- ı mekân ve bast- ı zaman ve ene’nin mahiye-
ti ve iki vechi gibi pek çok ince hakâiki beyan eden müteferrik mevzulardan müteşekkil bir k ıymettar risaledir.FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------------------------------    247
Bu risale,
Medet ey kafile-salâr- ı rusül huz biyedî,
Sensin ey nur-u kerem cümlemizin mu’temediİntisâb ım sanad ır.. işte dilimde senedi:
Lâ ilâhe illallah Muhammedün Resûlullah
diye bir manzum k ıtadan sonra uzun ve muhit bir isti ğfar ve duaya geçerek 
hitama erer.
ONUNCU R İSALE
 ......................................................................................................................... 189-212
Diğerlerine nisbetle büyük olan bu risalede, Sözler’den baz ılar ının hülâ-
salar ıyla, müteferrik ve muhtelif mevzulardan ibaret “ İ’lem”ler vard ır.
Birinci “İ’lem”inde 1ِīĻِĈَאĻَّýĥِĤ ًאĨĳُäرُ َאİَאĭْĥَđَäوَ âyet-i kerîmesinin tefsirini, 
semâvâta ç ıkmak isteyen şeytanlar ın recmedilmelerini “Yedi Basamak” ile be-
yan eder.
Birinci basama ğında semâdaki sükûnet ve sükûta ve intizama i şaretle der 
ki: “Semâ ehli, arz ehli gibi hay ırlar ın ve şerlerin kar ışmas ından ve z ıtlar ın iç-
tima ından meydana gelen münaka şa ve ihtilâfat ve tezebzüb içinde de ğiller-
dir. Belki onlar, kendilerine Hâl ık’lar ı taraf ından emredilen şeyleri kemâl-i ita-
atle yapan mutîlerdir.”
Şeytanlar ın recmedilmelerini beyan ve isbattan sonra ba şka bir “İ’lem”de 
(Üstad ımız) Kur’ân’dan istifade etti ği dört tarîki dört hatve ile gayet veciz bir 
tarzda izah eder. Risale-i Nur’un Sözler k ısm ında mufassal izah ı bulunan bu 
“İ’lem” çok mühimdir.
Diğer bir “İ’lem”inde, ubûdiyetin mukaddime-i mükâfat- ı lâhika de ğil, 
netice-i nimet-i sâb ıka olduğunu beyandan sonra çok hakikatli ve geni ş ma-
nadaki “İ’lem”lere geçerek “Nur’un İlk Kap ısı”nda ve “Küçük Sözler”de bir 
derece meâlleri bulunan hakikatlerin izah ıyla bu k ıymettar ve mühim risale 
hitama erer. Bu k ıymettar risalenin münderecat ından şems gibi nurlu kamer 
gibi parlak bir misali şudur: Kur’ân- ı Hakîm kâinattaki insana râci ve menfa-
atli olan e şyay ı ihtar için zikrediyor. Yoksa Kur’ân- ı Hakîm’in o beyanat ı yal-
nız o faydas ına inhisar etmiyor. Çünkü insan kendisiyle alâkas ı olan ve fayda-
sı dokunan bir zerreye, kendisi ile alâkas ı olmayan bir şemsten ziyade ehem-
miyet verir. Mesela
1 “(Gerçek şu ki, yere en yak ın olan gö ğü lambalarla donatt ık) ve onlardan bir k ısm ını şeytanlara at ılan 
mermiler yapt ık.” (Mülk sûresi, 67/5)248  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
1َאبَùِéْĤوَا َīĻِĭِّùĤا َدَïَĐ اĳُĩَĥْđَÝِĤ َאزِلَĭَĨ َّرَهُïَĜوَ رًاĳُĬ َóَĩَĝْĤوَا
Yani, kamerin küre-i arz etraf ında devrinin Cenâb- ı Hak taraf ından takdir 
edilmesinin pek çok hikmetlerinden bir hikmeti de be şerin günlerini, aylar ını, 
senelerini hesap etmesi, bilmesidir. Yoksa kamerin takdiri, bizce çok lüzumlu bulunan bu faydas ına inhisar etmez. Hâl ık-ı Zülcelâl’in esmâs ına âyinedarl ık 
eden binler hikmetleri daha var.
Bu k ıymettar risalenin âhirinde, alt ı katrede İ’caz- ı Kur’ân’ ı hülâsa eden 
küçük fakat o nisbette şümullü bir risale vard ır.
ON DÖR DÜNCÜ RE ŞHA
 ..................................................................................................... 213-218
Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın risaletinin hakkaniyetine bir delil de 
Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’d ır.. Kur’ân- ı Hakîm’in k ırka yak ın vech-i i’câz ı, 
“Lemeât” ve “ İşârâtü’l-i’câz” tefsirinde beyan edildi ğinden onlara havale 
ederek Birinci Katre  nihayet bulur.
İkinci Katre’de:  Yirmi Be şinci Söz’de zikredilen “Kur’ân Nedir?” diye 
olan tarifin k ısa bir Arapça’s ı vard ır.
Üçüncü Katre:  Alt ı noktad ır. Üçüncü noktas ında: Nas ıl ki insan muhte-
lif hâcât- ı cismaniyeye muhtelif vakitlerde muhtaçt ır.. Mesela havaya her ân, 
hararete, suya her vakit, g ıdaya her gün, ziyaya her hafta muhtaçt ır. Öyle 
de hâcât- ı mâneviye-i insaniye de muhteliftir. Bir k ısm ına her an muhtaçt ır. 
Lafzullah gibi. Bir k ısm ına her vakit muhtaçt ır. Bismillâh gibi. Bir k ısm ına her 
saat muhtaçt ır. 2ُّٰųا َّźإِ َįٰĤإِ Ưź gibi. Ve hâkeza k ıyas et.
Dördüncü Katre:  Alt ı nüktedir. Be şinci Nüktesi’nde çok âyet-i kerîme bu-
lunmas ından; ve oras ı da izah makam ı olmad ığından Mu’cizat- ı Kur’âniye’ye 
havale edilerek o nükte tayyedilmi ştir. Bazen bir harf-i Kur’ânî’de Kur’ân’ ın i’-
câz ını isbat eden bu risale ve arkada şlar ı olan “İşâratü’l-i’caz” ve “Mu’cizat- ı 
Kur’âniye” risaleleri Kur’ân- ı Hakîm’in birer elmas k ılınc ıdırlar.
Alt ınc ı Katre:  Belâgat- ı Kur’âniye’nin bir s ırrını keşfederek; ediplerin 
َאلَĜ ْīَĨ ĵٰĤإِ ْóُčْĬاُ yani “Kim söylemi ş.” demelerine mukabil ْīَĩِĤوَ َאلَĜ ْīَĨ ĵٰĤإِ ْóُčْĬاُ 
1 “(Ay’ ı da bir nur k ılıp), ona birtak ım konaklar tayin etti ki y ıllar ın say ısını ve vakitlerin hesab ını bilesi-
niz.” (Yûnus sûresi, 10/5)
2 “Allah’tan ba şka ilâh yoktur.” (Sâffât sûresi, 37/35 ; Muhammed sûresi, 47/19 )FİHRİST  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------    249
1َאلَĜ َאĩĻِĘوَ َאلَĜ َאĩِĤوَ َאلَĜ diyerek i’câz- ı Kur’âniye’yi parlatt ırıyor. Bu Alt ınc ı Katre, 
belâgat- ı Kur’âniye için mühim bir anahtard ır.
ŞÛLE  .............................................................................................................................. .................................. 219-226
İki sayfal ık bir zeyli olan küçük hacimde bir risaledir
NOKTA  .............................................................................................................................. ........................... 227-240
Çok muhtasar oldu ğu için özetlenmedi.
2َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ َīĻِĨاٰ ٰى،óْýُ×ْĤوَا ِÙَĨَاóْכَĤوَا َאدَةِıَّýĤوَا َאدَةِđَّùĤِאÖ َאĭَĤ ْħِÝْìا َّħُıّٰĥĤاَ
f
1 Bir bak: Kim söylemi ş? Kime söylemi ş? Ne için söylemi ş? Ne makamda söylemi ş?
2 Allah ım, bize kelime-i şehadeti söyledi ğimiz, âhiret saadeti ve cennet müjdesini ald ığımız kerâmetli bir 
ölüm nasip et, âmîn, âmîn, âmîn!250  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------    MESNEVÎ- İ NÛRİYE
İ’tizarİ’tizar
Fihristi hitama eren Mesnevî-i Nuriye, hayat ın hayat ı ve gayesi ve en 
yüksek hakikat olan iman ı taklitten tahkike, tahkikten ilmelyakîn mertebesine, 
ilmelyakîn mertebesinden aynelyakîn derecesine ve daha sonra da hakkalya-kîne ulaştıran muazzam ve muhte şem ve pek çok risaleleri tazammun eden 
muhit ve harika bir eserdir.
Bu eserin hakikî k ıymetini tebarüz ettirecek en hakikî fihristi, yine onun 
aziz ve muhterem müellifi Üstad ımız yapabilirdi. Bizim çok k ısa anlay ışımız ve 
zay ıf idrakimiz ve kas ır fehmimiz ve Arapça’ya olan vukufsuzlu ğumuz, ulemâ-
yı mütebahhirînin katresine bahr dedikleri bu emsalsiz eserin fihristini kârîlere 
pek noksan olarak takdim etmemizin âmilleri olmu ştur.
Muhterem kârî! Bu fihriste bak ıp da t ılsım- ı kâinat ın keşşâfı, hakâik-i e ş-
yan ın miftah ı, hikmet-i hilkatin dellâl ı olan bu mânevî hazine hükmündeki 
mecmuay ı da o mizan ile tartma. Çünkü bizdeki acz ve noksanl ık o mecmua-
nın k ıymetiyle mebsûten de ğil, mâkûsen mütenasiptir. Güne şin bir zerre cam 
parças ındaki timsâline bak ıp da “güne ş de bu kadard ır.” deme! Çünkü o zer-
re, kabiliyeti kadar o güne şten feyz al ır. Sen ise aynan ın büyüklü ğü nisbetin-
de o mânevî şemsten feyz alacaks ın.
Hem bu mecmuada bulunan yüzlerce “ İ’lem”lerden yaln ız pek az bir k ıs-
mının pek cüz’î bir manas ı yaln ız işaret için zikredilmi ş. Yoksa her bir risale, 
hatta her bir i’lem için bu Mesnevî fihristinin mecmuu kadar bir fihrist yap-mak lâz ım gelirdi. Buna da ne bizim iktidar- ı ilmimiz ve ne de makam ve ne 
de zaman müsait de ğildir.
1ُħĻَכِéْĤا ُħĻِĥَđْĤا َÛْĬأَ َّכَĬإِ َאۘĭَÝْĩَّĥَĐ َאĨ َّźإِ אƯĭَĤ َħْĥِĐ َź َכَĬَאéْ×ُø
2َאĬْÉَĉْìأَ أَوْ אƯĭĻِùَĬ إِنْ אƯĬْñِìٰاËُÜ َź َאĭَّÖرَ
 ۪įِ×ْéَĀوَ ۪įِĤوَاٰ َīĻِĥَøْóُĩْĤا ِïِّĻَø ِÙَĨْóُéِÖ َÙَāِĜَّאĭĤا َÙَÝْøِóْıِęْĤا ِهِñٰİ لٍĳُ×َĜ ِīَùْèَÉِÖ َّאĭِĨ ْģَّ×َĝَÜ َאĭَّÖرَ
3َīĻِĩَĤَאđْĤا رَبِّ ِِّٰų ُïْĩَéْĤوَا َ،īĻِĨاٰ َ،īĻِđَĩْäأَ
Mustafa Gül ve Tahirî Mutlu
1 “Sübhans ın yâ Rab! Senin bize bildirdi ğinden ba şka ne bilebiliriz ki? Her şeyi hakk ıyla bilen, her şeyi 
hikmetle yapan sensin.” (Bakara sûresi, 2/32 )
2 “Ey Rabbimiz! Unutur veya hataya dü şer de bir kusur i şlersek bizi onunla hesaba çekme!” (Bakara 
sûresi, 2/286)
3 Ey Rabbimiz! Kullar ın içinden seçip zirve payelerle şereflendirdi ğin Hazreti Muhammed ve O’nun tertemiz, 
pırıl p ırıl hane halk ı ile mükerrem ashab ı hürmetine, eksi ğiyle-kusuruyla şu yapmaya çal ıştığımız fihristeyi 
en makbul surette kabul buyur. Evvel-âhir bütün hamd ü senâlar, Âlemlerin Rabbi Cenâb- ı Allah’ad ır.
ِħĻِèَّóĤا ِīٰĩْèَّóĤا ِّٰųا ِħْــــــùِÖ
1ُّوسُïُĜ َאĺ ْلُïَĐ َאĺ ُħَכَè َאĺ مُĳُّĻَĜ َאĺ ُّĹَè َאĺ ْدُóَĘ َאĺ ُħĻِèرَ َאĺ ُīٰĩْèرَ َאĺ ُّٰųاَ َאĺ
İsm-i âzam ın hakk ına ve Kur’ân- ı Mu’cizü’l-Beyan’ ın hürmetine ve Resûl-i 
Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ’ın şerefine, bu mecmuay ı bast ıranlar ı ve mübârek 
yard ımc ılar ını ve Risale-i Nur talebelerini Cennetü’l-Firdevs’te saadet-i ebe-
diyeye mazhar eyle, âmîn…
Ve hizmet-i imaniye ve Kur’âniye’de daima muvaffak eyle, âmîn…Ve defter-i hasenâtlar ına Mesnevî-i Nûriye’nin her bir harfine mukabil, 
bin hasene yazd ır, âmîn...
Ve Nur’lar ın neşrinde sebat ve devam ve ihlâs ihsan eyle, âmîn…
Yâ Erhamerrâhimîn!.. Umum Risale-i Nur şâkirtlerini iki cihanda mesûd 
eyle, âmîn…
İnsî ve cinnî şeytanlar ın şerlerinden muhafaza eyle, âmîn…
Ve bu âciz ve bîçâre Said’in kusurât ını affeyle, âmîn...
Umum Nur Şâkirtleri Nâm ına
Said Nursî
1 Ya Allah, yâ Rahmân: Ey Zât’ ı itibar ıyla merhametli olan! yâ Rahîm: Ey rahmetiyle mahlûkât ına mer-
hamet eden! yâ Ferd: Ey e şi ve benzeri olmayan! yâ Hayy: Ey her zaman var olan, diri olan, ezelî ve 
ebedî hayat sahibi olan! yâ Kayyûm: Ey kendi Zât’ ı ile var olup, zeval bulmayan ve bütün varl ıklar ı 
varl ıkta tutup onlar ı yöneten! yâ Hakem: Ey hükmü geçersiz k ılınmayan Hâkim! yâ Adl: Ey tam adalet 
sahibi! yâ Kuddûs: Ey her şeyi tertemiz yapan ve kendisi bütün eksiklerden uzak ve yüce Zât!
HuginRisale/content/pdf/MESNEVii NURiYE.pdf